·विपतनुत्र मणी। पत्रं .... " .... " " " " " । लाफिको दृष्टान्त " ६४२ पत्रं त्रित्वे हविर्वनादिकर्माणि प्रमाणम् ६३२ इन्द्रवायुशब्दा पर्यायौ ऐकारम्य नानात्वनिरासात् मध्यमस्य मुख्य. संवन्ध अङ्गाङ्गित्वं नानात्वस्य हेतु इन्द्रेण न वाय्वादिभिः एकत्वस्य च मध्यमम्य शब्दद्वयेनोपदेशे कान्यङ्गानि कानि प्रत्यङ्गानि प्रयोजनम् ... सत्वानि प्रकृतेरभिन्नानि । तम्मा अभिधानद्वयेन हेनुद्रुयासिद्धिः.... सत्त्वस्तवः प्रकृतेरेव स्तवः ६३३ अभिधानबहुत्वस्य कारणं प्रकृतिसार्वनाम्यादेतदुपपद्यते माहाभ.ग्यम् देवताधर्मो मनुष्यधर्मविपरीत. ६३४ अथवा कर्मपृथक्त्वम् देवा इतरेतरजन्मानो भवन्ति... यथा कुण्डपायिनामयने देवानामश्चादयो नाऽऽगन्तवः.... देवतानां जन्म कर्मसिद्धयर्थम् अथवा पृथक्न्तुतित्वात्पृथक् स्यु. देवता आत्मनो नायन्ते अभिधानपृथक्त्वाच कामकारेण देवताना नाम । कर्मपृथक्त्वात् इत्यनेकान्त. अकामकारेणतरेषाम् ६३५ एकन्द म्यानेन ममान च रथादि सर्वमा मर माहात्म्यात् एवं कम्य बहु नाम- धेयता एकन्द नाम समानकार्यत्वम्.... तेन यत्यामः इत्यादि लक्षण युतम् एकत्वे त्रित्वनानात्वयोर्माण- आत्मविपक्षणेकात्म्यम् ६२६ त्वम् । त्रित्वे इतरयोर्द्वयोः । याक्षिकपक्षे देवतानानात्वम् ६२७ नया नानात्व " नवनिपतवशेन भेदाभेदी प्रित्वं सानभेदान् परमार्थन ऐकात्म्यम् श्रुतिलिहाय देवनाकारविचारः अन्यार्थदर्शनाच ६३८ आमस्याक्षे आकारचिन्तनं अमयादीना म्याननिष्ट नोद्धवनि निगम. नापि प्रियपक्षे पायुन्द्रिो येति विकतः कि মালিক বিশ্ব স্বাৰ ट्यर. . लोकिको दृष्टान्त मभागकन्वे उदाहरणम् भेदाभेदे दृष्टान्त. ६४४ .... ... " .... .... " नरुक्तपक्षे मित्वम् " ६४५ ....

·विषयानुक्रमणी। • त्येक मतम् . ... .... " पत्रं पत्र देवताः पुरुषविधाः म्युरि एवं देवताकारचिन्तने चत्वारि ६४७ अविरुद्धानि मनानि यस्मात् चेतनावतामिव तेषां । तिसृणां देवताना भक्तिसाहचर्यम् ६५६ स्तुतिः पृथिव्यादीनि अनिभक्तीनि ६५७ अभिधानतः पौरुपविष्यम् . ६४८ | इळt कथं पृथिवीम्याना देवतानामानि स्तूयन्ते अग्नेः कर्म यथा इन्द्राय बाहू स्तूयेते | संम्तविका देवाः ६५८ द्रव्यसंयोगोऽपि ' पुरुपविधत्वे इन्द्रेण सह स्तवः 'कारणम् ६४९ / सोमेन सह यथा इन्द्रस्यावाभ्याम् वरुणेन ६५९ गृहेण जायया च ६४९-६५० पर्जन्येन ... " .... कर्माण्यपि कारणम् ६५० ऋतुभिः .... इन्दोऽत्ति पिवति आग्नाविष्णवं हविः शृणोति च ६५०-६५१ अग्नाविण्वोः संम्तविकी ऋक् अपुरुषविधा देवताः स्युरित्यपरं दशतयीषु न विद्यते मतम् ६.१ अरिपोणं हविरेव न संस्तव...., यथान्यादयोऽपुरुषविधास्तये. अपूप्णोमिक्तस्तुति. ६६१-६६२ न्द्रादय. ६५२ स्तुतिविभागद्वे मते अचेतना अपि स्तूयन्ते | मुवित्रशब्दम्य व्युत्पत्तिः ६५२-६५३ इन्द्रक तेषामपि अङ्गानि स्तूयन्ते ६५३ / संम्तविका देवा. द्रव्यसंयोग औपचारिक असिना सह स्तव. यथा नदीस्तुती कर्माण्यपि औपचारिकाणि वरुणेन अथवा देवता उमयविधाः पूष्णा .. ... " यथा ग्रावाणः " " ६२४ सोमेन " बृहस्पतिना ब्रह्मण-पतिना देवताः क्षितिजलादीनां कर्मा मानः .... महामारतादीनामेष व मि- दान्तः ६५६/पर्वतन " कुत्सेन विष्णुना " ·४ विषयानुक्रमणी। " पूपा सोमेन ६६९ पथन्ति .... अग्निना पूपा " ... " " पत्रं पत्रं चायुना ६६७ देवताभिधानमेव समानातव्यम् मित्रो वरुणेन संतूयते ६६७-६६८ कर्मनामानि न समानातव्यानि ६६८ यस्मात्तानि मुख्याभिधानं विशे सोमो रुद्रेण तत्र दृष्टान्तः वातेन पर्जन्यः ६६९-६७० विशेषव्याख्याया लक्षणमुदाह- आदित्यकर्म रणं च ६८०-६८१ चन्द्रमसा सह स्तवः ६७१ आत्मविद्याज्ञिकनैरुक्तानामग्नि- वायुना विषये मतानि संवत्सरेण अग्निः किमिति पृथिवीस्थानः.... अन्येपामृतुच्छन्दआदीनां स्थाना- ६७२ देवतापदनिर्वचनस्य फलं देवता- नि मन्त्र-छन्दः-साम-गायन्या तादात्म्यम् दीनां व्युत्पत्तिः ६७३-६७६ अग्निशब्दस्य निर्वचनम् देवताः स्तुतिमानो हविर्भामश्च. ६७६ स्थौलाष्ठाविमतम् भूयिष्ठा ऋग्मानः शाकपूणिमतम् काश्चिदर्धर्चमानः अग्निमीळे पादभानोऽपि काश्चित् ६७७ : अग्निः पूर्वेमि० काश्चित् निपातभानः अग्न्यभिधानस्यार्थान्तरे वृत्तिः. निपाता द्विविधाः अभिधानाना द्वे वृत्ती गोणी मुख्या च ६८६ साधारण्येन उत्तरे अपि ज्योतिषी अग नघण्टुकत्वेन इत्युच्येते अपरो निपातप्रकारः अभि प्रवन्त समानेव योपा इति अत्यन्तनघण्टुकं देवताभिधानम् ६७८ मन्यमानेरुदाहरणम् अनत्यन्तनघण्टुकम् किमर्थमत्र अग्निर्मध्यमः विशेषणयुक्ताम्यो देवताभ्यो हवि समुद्रादूमिः इति उत्तमम्याग्नेरुदा- चोदते हरणम् तानि विशेषणानि समाम्नातन्यानि | अग्निशब्दाभावे अग्निरत्र सूर्य इति इति केषां निन्मतम् कथमुच्यते न समानातन्यानि इति यास्कमतम् ६७९ इन्द्रं मित्रं० इत्यत्र इन्द्रादयः संविज्ञानभूत तथा प्राधान्यम्तुति | अग्निरिति उच्यन्ते " . " " १ " ... " .... .... " .... " " ....

·विषयानुक्रमणी। ५ " .. ... " ... जातवेदाः कस्मात् .... " १ ... ... .... पत्रं किंतु एतासु ऋक्षु आतिशब्दो गौणः ६९. आदित्यस्य वैश्वानरत्वे ब्राह्मणम् पार्थिवोऽमिरेव सूक्तभाक् हरि- निवित् सौरवधानरीया माक्च छान्दोमिकं सूत्तमपि तथैव इतरे ज्योतिषी अप्राधान्येन अग्नि तथा हविष्पान्तीयम् शब्द भनेते ६९१ पार्थिवोऽग्निः वैश्वानर इति शाक. ६९२ पूर्णिः मनूनं जातवेदसम् ६९३ उत्तरे ज्योतिषी विश्वानरों। जातवेदसं गायत्रं तृचमेकमेव.... (ताम्यामयं जायते यत्र एतादृशाणां मन्त्रानां प्रयो मध्यमात् पार्थिवाग्नेः जन्म ननं तत्र गायत्रच्छन्दसि वर्त मध्यमस्य ज्योतिषः स्वभावः माना आग्नेया मन्त्राः प्रयुज्यन्ते ६९४ ( तथा पार्थिवस्य मध्यमोऽपि जातवेदाः आदित्यात् पार्थिवाग्नेः जन्म.... तथोत्तमः वैश्वानरो यतते सूर्येण ' अन्न तथाऽपि पार्थिवोऽग्निरेव जातवेदाः ६९५ सूर्यवैश्वानरौ मिन्नौ ६९५-६९६ अस्यामचि तयोर्भासो: संगमः वैश्वानरस्य सुमती ६९६ भगादयो वैश्वानर इति नोच्यन्ते अस्या ऋचो निरूपणवैशिष्टयम् ६९७ वैश्वानरसूक्तेषु उदयादीनि आदि- को वैश्वानरः |त्यकर्माणि न कथ्यन्ते मध्यम इति नैरुताः अग्निसूक्तेप्येव वैश्वानरीयप्रवादाः ७०६ प्रनू महित्वं. अत्र वर्षकर्म । वैश्वानरः अभिकर्मभिरेव संबध्यते तस्मात् वैश्वानरो मध्यमः ६९९ अग्नौ अपि वर्पकर्मोपपद्यते ७०६-७०७ आदित्य इति पूर्व याज्ञिकाः... ७०० वर्षकर्म मध्यमस्य न वैशेषिक यस्मात् प्रत्यवरोहे दिवि वैश्वान- लक्षणम् रीयं शस्त्रं शस्यते ७००-७०१ कृष्णं नियानम् ७०८-७०९ यथा स्तोत्रं तथा शस्त्रमित्युत्स अग्नेः वर्षकर्मसंबन्धे ब्राह्मणम् ७०९ गस्यात्रापवादः ७० वर्पकर्म सर्वेपा समानम् ७१० पृथिवीलोकं प्रत्यवहा यज्ञायज्ञीयं आम्नायवचनात् प्रत्यवरोहे यः शस्त्र शस्यते कोऽपि मन्त्रः प्रयुज्येत वैश्वानरीयः पुरोडाशो द्वादशक- श्वानरीयः पुरोडाश एकपालः वैश्वानरः कस्मात् " " .... " " ·ar विषयानुक्रमणी। पत्र. (- 11 ... ... " ... . आशेयी एवं " . " न पत्रं पश्चकपालोऽपि. ७१० तथाऽपि सूक्तभाक् हविर्भाक् वश्व:- ब्राह्मणानवादो न प्रमाणं यस्मात् नरः पार्थिवो शिव ब्राह्मणेऽन्येऽपि वादा वर्तन्ते इतरयोज्योतिपोः वैश्वानर इत्य- निविदपि अमेरेव भवति ७११ भिधानं गौणम् ७२४ तथा छान्दोमिकं सूक्तम् ७१२' द्रविणं धनं वलं वा । तस्य दात हविप्पान्तीयमपि तथैव द्रविणोदाः ' हविप्पान्तमजरं. इयमक द्रविणोदा द्रविणसः' इत्यस्या . ७१३ ऋचो विशिष्टं निरूपणम् ७२६-७२७ यस्मात्प्रथमा ऋक् आयी तम्मा को द्रविणोदाः सर्व सूक्तं तथैव ७१४ इन्द्रः । यस्मात्स वलस्य दाता.. अपामुपस्थे । इयमृक् पार्थि- इन्द्रो बलाजात. । तेनास्य बलेन वोऽसिरेव वैश्वानर इति दर्शयति ७१५ संबन्धः अस्यामृचि विवस्वान् वैश्वानगत् अश्वादियाघ' अत्रेन्द्र ओजसो पृथक् जात इत्युच्यते ७२७-७२८ हविष्पान्तीये सूक्ते अभिरेव तेन अशिविणोदस इत्युच्यते । इन्द्रा- ७१६ चार्जाितः । तस्मादिन्द्रो द्रवि. 'मूर्धा भुवो भवति ० ' अभ्यामृचि गोदाः ७२८ अग्निरेव सूर्ये भवति ७१७ यो हत्वाऽहि.' अत्रेन्द्रोऽशि जन- • स्तोमेन हि ० ' अग्यामृचि अशिः यामासेत्युच्यते ७२८-७२९ त्रिवपि लोकेषु वर्तते ७१८ ऋतुयानेषु द्रविणोदाः सोमं पिवति । ७१९ पात्रं चेन्द्रपानमित्युच्यते । तम्मा- यदेदेनमधु० ' अत्राग्निः आदित्य दिन्द्रो द्रविणोदाः ७२९-७३० इति स्तूयते इन्द्र एव सोमपानेन म्तूयते । मिथुनशब्दव्युत्पत्तिः ७२० इन्द्रायेव सोमः संस्क्रियते ७३०-७३१ : यत्रा वदेते.' अत्र मयों होता । यन्मादग्निः द्राविणोदमः नम्मा- होतृत्वं चाहः । तम्मात्सूर्योऽतिः ७२१ दिन्द्र द्रविणोदाः ज्ञाने होताऽसि ब्राह्मणहोतुर्वरीयान् ७२२ अयमेवाग्निविणोदा इति शाक- किंतु होतृनपो नाविश्वानरीयों पणि. यस्मात्तत्र वैश्वानगेनोः पिने- आइयेयव मक्तेषु विनोदः- त्युच्यते ७२३ शनः प्रयुज्यने तेन रूपेण स्तूयते , अरेस्त्रिधाभावे ब्राह्मणम् ६ " " ·G विषयानुक्राणी। ७४० ... " ... । ", 'अत्र इम. अग्निवत् वर्ण्यते पत्रं पत्रं 'स प्रत्नथा०' इत्यत्रालि द्रवि एवं पार्थिवोऽग्निः द्रविणोदाः णोदाः ७३१-७३२ मूक्तभाक् हविर्भाक् च ऐश्वर्यात् सर्वा एव देवता बलधनयो आप्रियः इध्मादीनि । तानि व्यः । न केवल इन्द्रः ७३२ विवक्षितक्रमाण ७३९ अग्निः ओजसा मध्यमानो जायते अग्न्यादीनि अपि तथैव एतासु ऋक्षु अतिः सहसः पुत्रः पृथिवीस्थाने सर्वत्र विवक्षित एवं सहसः सूनुः सहसो यहु. क्रम. इत्युच्यते ७३३ इतरयोः स्थानयोरपि तथैवेति यस्मात् ऋत्विनो हविषां दातारः शाकणिः तस्मात्ते द्रविणोदसः | तेषा आप्रीशब्दन्युत्पत्तिः पुनः अशि ७३४ आग्रीशब्देन ऋचः देवताश्चाभि- 'अलावग्निश्चरति०' अत्राशिः धीयन्ने ऋषीणां पुत्र इत्युच्यते समिद्धो अद्य० पात्रस्य इन्द्रपानमिति समाख्या ७४१-७४२ गोणी ७३५ इध्मो यनेम इनि कात्यक्यः... ७४२ अगी अपि सोमपानमुपपद्यते... अग्निरिति शाकणिः ऋतुयाजेपु अभिरपि सोमभाक् यस्मात् आप्रियः अग्न्या. " ७३५-७३६ शाकपूणिमतं याकसमतम् यद्यपि सोम इन्द्रार्थ संस्क्रियते शाकपणिपक्षे मन्त्रार्थः तथाऽपि सोऽन्याभ्यो देवताभ्यो | तनूनपात् आज्यमिति कात्थत्यः गृह्यते हूयते च ७२६ अग्निरिति शाकपाणिः ऐन्द्राले ग्रहे अग्निरपि इन्द्रेण सह तनूनपात्पथ. संवोध्यते 'मेद्यन्तु ते वयः' अत्र वनस्पतिः शाकपूणिमते मन्त्रार्थः द्रविणोदाः। स ऋतुभिः सह सोम नराशंसो यज्ञ इतिकात्यक्य. पालुमाझ्यते ७३७ अग्निरिति शांकपूणिः धिष्ण्यशब्दम्य व्युत्पत्ति. ७३८ | य इति मते मन्त्रयोजना वनस्पतिः अभिः तम्मात् द्रवियो. उभयानि हवीपि सोमं चेतराणि च । अथवा तान्त्राणि आवापि- अमि. वनम्पतिः कथम् कानि च .... " " . ' अत्र तनूनपात् । सोम संभुते ७४६ ... ७४७ .... दा अपि आप " ... " - ·" आजुह्वान ईडय । अरणी वा " ... ७६२ " " " अत्र विषयानुक्रपणी। प पत्र अग्निरिति मते मन्त्रयोजना ७४७ : द्यावापृथिव्या इळशब्दम्य व्युत्पत्ति ७४८ अहोराने .... अन इड इत्येकवचनमग्न्यभिप्रायम् 'उपावसृज त्मन्या' अत्र वन ऐटिके होने इड इति बहुवचनम् स्पति नाभिप्रायम् ४४९ को वनस्पति बर्हि शब्दस्य व्युत्पत्ति यूप इति कात्यक्य 'प्राचीन बहि । • अञ्जन्ति त्वामध्वरे बर्हि इति यज्ञानमेव नाशि ७५० अगिरिति शाक्पूणि अग्निरिति मते मन्नार्थ देवेभ्यो वनस्पते.. द्वार इत्यस्य व्युत्पत्ति ७५१ वनस्पतिरग्नि ७६३-७६४ यज्ञगृहस्य द्वार इति कात्यक्य वनस्पते रशनया' इत्यत्रापि अग्निरिति शाक्पूणि ७५२ तथैव ७६४-७६५ उप शब्दस्य व्युत्पत्ति यूपाजनीयायामृचि अपि तथैव नक्तशब्दत्य च देवेम्यो वनस्पते । वन 'ला सुप्वयन्ती यनने' ७५३ म्पते रशनया' इत्यनयो उपासानत्ता अनिरिति केचित् ७५४ मचो यूपार्थे योजना को दैव्यों होतारी स्वाहाकृतय का । दैव्या होतारा. ७५५ता रिमर्थ समाम्नाता ७६६-७६७ |स्वाहानय क्म्मात् ७६७ सद्यो जात ' स्वदृशब्दव्युत्पत्ति • य इमे द्यावा. कम्त्वा माध्यमिर इति नरत्ता द्वादशानामादित्यानामन्यतम प्रयानानुयाना आरोया इत्य इत्यतिहासिका माची अग्निरिति शारणि नानादेवना इत्यपर • आविष्टयो वर्धने' ७५९ आग्नेया इति तु म्पिति अम्यागनि उभे ७६० अय देवताविनार. विमर्थ " " । आनो यक्ष अन तिस्रो .. .. " , ७५७ आनीदेवता एकादश |किदेवता प्रयाना आनेया इत्येवे " .... " ·विषयानुक्रमणी। पत्रं " . " " " . ७८८ , ७८९ . " ७९० . अत्र ... अत्र ब्राह्मणवचनम् ७७१-७७२ नाराशस आप्रीसूकानि एकादश ७७२ ) अमन्दास्तोमान् ० ' अत्र राज्ञो तेषु कानिचिन्नाराशसवन्ति . भान्यस्य स्तुति कानिचिदुभयवन्ति राजा यनसबन्धात्म्तुति ल्भते शेपागि तनूनपात्वन्ति युद्धोपकरणानि राजसवन्यात्स्तू- अन्येपामाप्रीसूक्तानामनिर्देशे यन्ते कारणानि ७७३-७७४ रथ क्म्मात् प्रयाजानामाग्लेयत्वे तिस्रो देवी' 'वनम्पते वीड्वड्ग ' अत्र स्थ इत्ययं प्रयाज. क्थमाग्नेय ७७६ दुन्दुमि. कम्मात् पृयिन्यायतनेषु मत्तेषु अब उपवासय. अत्र दुन्दुभि प्रथम. इषुधि कस्मात् ' अन्धो वोला' ७७७ ' वहींना पिता० ' अन इधुधि मा नो मित्रो, हम्तन क्म्मात् शनि. सम्मान ७७८ 'अहिरिव भोगे कनिकटजनुषम् । ७७९ हम्तघ्न शकुनिनामानि प्राय ध्वनि रिये तिष्ठन्नयति ० ' अत्र अभी मूलानि शिव धनु रम्मात् गृत्समद कपिजररनात् धन्यना गा० भविष्यं पश्यति संमद कम्मात् भद्र वद दक्षिणत , ७८० ज्या कम्मात् मण्ट्रका. कम्मात् वक्ष्यन्तीवेढा' अत्र ज्या सवत्सर शशयाना । ७८१ इषु सम्मात् यमिठो वर्षकामो मण्ड्यास्तुष्टाव सुपर्ण वस्ते ' अन इषु । उप प्लवद मण्डफि क्शा कम्मान अक्षा क्म्मात् ७८२ आ नहन्ति । अन अश्वा- प्रावेपा मा बृहतो. सोम क्यं मागवत ७८३ उरवल सम्मान् मावाण कम्मात् यचिदि त्व. अन लम- वदन्नु . " ... ७९१ मङ्गलं कस्मात् ... अत्र धनु ७९२ . - " ... " ... . " " ... . ७८२-७८३ ननि , २ ·१० पियानुनमणी। पत्रं , ७९८ नातानि " .. . " " वृपभ क्म्मात् ७९७ | अष्टा द्वद्वानि ८१२ 'न्यमन्टयनुपयन्त० अन्यानि द्वद्वानि किं न समा वृपभ दुषण सम्मात् ७९९ मुसल स्मात् द्रुपणम्य इ िहास ' आयजी वाजसातमा० अन 'इम त पश्य० ' अत्र द्रुघण ४९९-८०० उखल्ममले स्तूयेते ८१३ पृतनाज्य मुद्गर भार्ग्य व शाना हविर्घाने कम्मात् व्युत्पत्ति ' आ वामपन्थ० पितु कम्मात् ' चावा न पृथिवी. 'पितु नु म्तोप.. ८०१ प्र पर्वतानगमुशती० अत्र इम मे गड्ने यमुने' ८०२ विपाट द्यौ ८१५ गङ्गादिशब्दाना व्युत्पत्ति ८०२-८०३ आत्नी कम्मात् आप जम्मा ८०३ ते आचरन्ती, • आपोहि ठा ८.४ शुनासीरी कस्मात् शुनासीराविमा वाप. ८१७ 'या ओषधी पूर्वा भाता०' ८०५ के देवी नोष्टी धामशब्दम्य भी न्यानोष्टी वसुधिती 'आ रानि पानि ढवी ऊर्नाहुती ८१९ अरण्य प मात् ८०७ मध्यस्थानामु देवतामु वायु । अरण्या-यरण्यान्यमी शिमर्थ प्रथम ८२१ प्रदा सम्मात् ८०८ वायु रन्मात् ८२२ 'असूयाऽगे ममि यन' वायचा याहि दर्शन, म्येना पृथिवि । ८०९ इन्द्र एप यायु (२३ प्रसर कम्मा आवाणामवमानमच्छा. • अमीपा पित्त. अत्र अग अत्र वायुनगण्टर इन्द्र प्रधा भवायने ८१० नमियो । भी प्रधान न्यपर मनम् 'हेन्दामुपाये ८११ दग्ण वग्मा इसम न केव मनायीनति ८२४-८२५ किंतु इनमी वानर मनोन्यो ओपधय सम्मात् , .... " . . . , o " अगामी सम्मात् .. नीनीनवार दम्ग.

·विषयानुक्रमणी। . .... . . .... " वः कस्मात् रुद्रः आग्नः .... ८४४ पत्रं पत्रं करन्धः कस्मात् ८२५ स्वल्पेऽपि मेदे अनामि भवतीति तम् पु समना० इयं वरु यास्कः णस्य मध्यमत्वे अपरा ऋक्... ८२६ पुनरुक्ती काश्चिद्विशेषो वर्तते एव । रुद्रः कस्मात् | यया ' मण्डका उदकादिव' इमा रुद्राय. (२७ | इत्यत्र ८४१ रुद्रो मध्यमो बलकृतेः को वास्तोप्पतिः या ते दिधुदवसृष्टा' (२८ वास्तु: कम्मात् दिद्युत् तोकं तनयः कस्मात् ... । अविहा वास्तोपते. ८४२-७४३ 'जराबोध तद्विविदि० ' अत्र (२९ ऐश्वर्याद्देवता इष्टं रूपं स्वी करोति इन्द्रः कस्मात् ८३०-८३१ यथा 'रूपं रूपं मघवा० । • अदर्दरुत्समसृनो० ८३२ इत्यत्र • यो जात एव प्रथमो० ' ८३२-८३३ वाचस्पतिः कस्मात् ऋचो निदानम् ८३३ 'पुनरेहि वाचस्पते । पर्जन्यः 1: कस्मातू ८३४ | अपांनपात् कस्मात् 'वि वृक्षान्हन्ति० ८३५ ' यो आनि-मो दीदयत्। ८४५ बृहस्पतिः करमात् यमः कम्मात् । अनापिनद्धं मधु०' ८३५-८३६ 'परोयवांमं प्रवतो.' ८३६ | प्रवतः अवते. कथं स्यात् • अश्मास्यमवतं०' ८३६-८३७ । सेनेव सृष्टा० अत्र अग्निः ८३७ यमः क्षेत्रस्य पतिना वयं,' (३८ बळित्या० यमाविहेह मातरा' । क्षेत्रस्य पते मधुमन्त० ८३९ | इत्यत्रापि तथैव जाम्यजामिताविचारः ८३९-८४१ | 'सोमः प्रथमो विविदे० ' अत्र द्विविधं जामि । समानशब्दार्थम कन्यानामग्निः तुरीयः पतिः.... समानशब्द समानार्थ च सोमं दद्गन्धर्वाय' अत्रापि एकस्यामपि ऋषि वर्तमाना पुन तथैव ८४९ रुक्तिः नामिदोपार्हेत्येकं मतम् समानपादे एव वर्तमामा दोपाहे. मित्रो जनान्यातयति.. त्यपरम् कृष्टयः कस्मात् ८५१ " , " ... ब्रह्मणस्पतिः कस्मात् .... " , क्षेत्रं पतिश्च कम्मात् .... .... .... " .... मित्रः कस्मात् " " ।

·१२ विषयानुक्रमणी। पत्रं व स्मात् अन्न सरस्वान् स्तूयते विश्वकर्मा कस्मात् " . कक्थ मध्यम ८५१ असुरत्यमित्यम्यार्थी वात कमात् 'हिरप्यगर्भ समवस्तार (५२ । 'वात आ वातु.' हिरण्यगर्भ परमात् ८५२-८५३ 'प्रति त्य चास्मध्वर.' गर्भय मीमांसा (५३ अग्नि मध्यम ५६९-९७० 'ये ते सरम्व ऊर्मय.' अत्र । 'अभि त्वा पूर्वपीतये' तथैव ८५३-८५४ वेन कम्मात् ८५४ | 'अय वेनश्चोठयत् ८७१-८७२ सक्थ मध्यम जरायु शिशु क्म्मात् ८७२ । विश्वकर्मा विमना.. ८५५-८५६ अमुनीति कस्मात् ऋच आत्मपर अर्थ ८५७-८५८ 'असुनाते मनो अम्मासु०' विश्वकर्मण आत्मयागे इतिहास ८५८ 'देवी पलुवरिरु०' अन र य विदुष सर्वमेध क्य सपद्यते निर्वशगमने ८७३-८७४ निरू सज्ञ सर्वमेधो भिन्न ८५९ मतम्य' हि शुरुध 'य इमा विश्वा भुवनानिः' उन मत स्तूयते विदुप सवमेधसपत् दृश्यते ८५९ ८६० इन्दु कस्मात् 'विश्वर्मा हविषा०' ८६०-८६१, प्रतद्वोचय - यायेन्वे.' ८६१ अभ्यामे भृयानर्थ ८७६-८७७ ८६१-८६२ अभ्याम परच्छेपम्य शीरम् 'सद्यश्चिध शवसा.' ८६२-८६' परच्छेप रम्मात् मयु कम्मात् ८६३ एप देवनानामधेयेषु कानिचिन् त्वया मायो सरय.' ८६४ मतभाजि हविर्भानि च । । दविना वमा' अर कानिचित् मूत माजि एवं रधि मन्यते ८६४-८६५ प्रनापति सम्मात् 'मविता य.' ८६५-८६६ प्रजापत नन्वटे निः। अन सविता मयम एव १६ अन्नामुक्यहि ' अत्र अहि 'हिरण्यम्प मपितर्यथा० मनुगने अगापितान ८६७ जुन सन्मात् । अव्यश्व देवम्त्वष्टा माविता । पर वा 'मा नो पहिन्यो।' स्नुपने ८६७ ८६८ 'एर मुपर्ग म समुद्र०' अत्र तार्क्ष्य कम्मात् 'त्यम् पु वानिन' " . " " ·विषयानुरणी। " . - सोम यम्मात् पत्र पत्रं सुपर्ण स्तूयते ८८० 'उदु ज्योतिरमृत०' तथैव ८९४-८९५ पुरुरवा क्स्मात् धाता कम्मात् ८९५ 'समस्मिन् जायमान.' ८८१ धाता ददातु दाशुषे गा अन आप देवपत्न्यो वा८८१-८१२. सोमस्य राज्ञो वरणम्य ० 'आदाय श्येनो.. अन श्येन अन विधाता स्तूयते स्तूयते ८८३-८८४ | कलश क्ला काले कम्मात् अत्र अयुतशलेन दक्षिणा वा मरुत पम्मात् ८९७-८९८ प्राप्सर्पका वा बहुत्व वा बोत्यते ८८४ — आ विद्युन्मद्भिर्मरत ' आ रुद्रास इन्द्रवन्त ० सक्थमयम अत्र रुद्रा स्तूयन्ते ८९०-९०० सूक्तेषु स गाणवृत्त्या स्तूयते । कभर कम्मात् क्वचित्प्राधान्येन 'विष्टी शमी तरणित्वेन.' ९०१ 'स्वादिष्ठया मदिष्ठया' सम्वादीनामितिहास । मधु । सोम मन्यते । इय सोमस्य वशिष्टय च । मभुमि कृत चन्द्रमसो वा स्तुति (अधि चमसन्य चतुर्किरणम् यज्ञे सोम । अधिदेवते ।' उद्वत्त्वमा अकृणोतना चन्द्रमा ८८६ ८८७ अर आदित्यरइमय सभव प्यत्त्वा देव प्रपिबन्ति । अत्रा : विरूपास इपयम्त. पि तव ८८७ अन अङ्गिरस स्तूयन्ते वायु क्य सोमम्य रक्षिता (46) टीरतामवर उत्परास. म्वादिष्ठया मर्दिप्रया' अापि ८८९ अर पितर म्तूयन्ते ९०३-९०४ पन्द्रमा कम्मात्। चन्द्र नन्दन पित्रणा माध्यमिस्त्व मिका- चारुम रणम् नवो नवो भवति.' ८९०-९. अङ्गिरसो न पिनर आनित्यवतो द्वितीय पार इत्येरे ८९१ अन अपर्वाण स्तूयन्ते चन्द्रमा क्र म यस्यान ८९१-८९२, अपर्वा यो मध्यमियो टो मृत्यु सम्मात् ८९९ गण इति नैरता पितर पर मृत्यो अनु परेहि । इत्यान्यानम् । प्रमो महे मन्दमानाय. अयया नेकपय म्यु रमा अप्र विश्वानर म्यते ८९३-८९४ उपयोऽपि नृपते . . . , - . - ·M सूर्यस्येव वक्षयोः " . ० ... - ... तथैव अदितिः कस्मात् " . ... अत्र राकामहं सुहवाम्० विषयानुक्रमणी! पत्रं पत्रं नरुक्ताः वसिष्ठाः स्तयन्ते ९०६ / यद्वाग्वदन्त्यविचेतनानि अस्या ऋचोऽर्थोऽन्य इत्यपरं अत्र वाक् स्तूयते मतम् ९०७ : देवीं वाचमजनयन्त आप्त्यानामितिहामः । आप्त्यः ९१७ कस्मात् ९०७ अनुमतिः राका देवपत्न्यो इति ' स्तुपेय्यं पुरुवर्षसम् १ ९०७-९८८ नरुक्ताः । पौर्णमास्यो इति ९०८ याज्ञिकाः 'दक्षस्य वाऽदिते जन्मनि ०९०९-९१० अनुमतिः कस्मात् ९१७-९१८ ऋचोऽन्योऽर्थः ९१० - अन्विदमनुमते.' ६१८ 'यो अनि देववीतये.' राका कस्मात् विवासतिः परिचर्यायाम् ९१९ दक्ष आदित्यो यस्मादादित्यमध्ये सिनीवाली कुहूः देवपल्यौ इति स्तुतः नरुक्ताः । अमावास्ये इति ' अदितेर्दक्षो अनायत. यालिकाः अदितिः टाक्षायणी ९११ सिनीवाली कस्मात् । तथा अस्यामृचि दक्ष आदित्य इत्य सिन वालं च ९१९-९२० प्युच्यते | सिनीवालि पृथुष्टुके० ९२० ' यस्मे त्वं सुद्रविणो०' अत्र कुहूः कस्मात् ९२१ अग्नि. अदितिः ९१२ - कुहमहं सुकृतं. ' सरमा कम्मान 'भन्यम् पु त्वं यम्यन्य० ' अन्न किमिच्छन्नी सरमा० ९१३ यमी संबोध्यते ९२२ सरमाया इतिहासः माध्यमिकपक्षे यमी उपा. तदा सरमा वाक् इत्यस्मिन् पक्षे ऋचोऽर्थः ९२२-९२३ ऋचोऽर्थः ९१३-९१४ । विद्युन्न या पतन्ती, 'पावका नः सरस्वती ९२२-९२४ सरस्वती देवता ९१४ ऐतिहासिकपक्षे अर्थ: ९२४ 'महो अर्णः मरम्वती 'बलित्या पर्वतानां । तथैव ९१५ पृथिवी स्तूयते ९२६ सरस्वती माध्यमिका वार इति याम्यनिरूपणं मंत्रायणीसंहिता- अत्र .... " ... . " .... अत्र - अत्र उर्वशी स्तूयते . अत्र ...

·गौरीः कस्मात् अधिनी कस्मात् " " . तयोः कालः .... विषयानुक्रमणी। १५ पत्र पत्रं दत्तविनियोगेन विरुद्धम् ९२५ रोदसी कस्मात् इन्द्राणी कस्मात् .... स्थं न मारुतं वयं० ९३७ : इन्द्राणीमासु नारिपु०. ९२६ द्युस्थानदेवतासु अश्विनी किमर्थ 'नाहमिन्द्राणि रारण. प्रथमं समाम्नायेते ९३९ अन्नापि इन्द्राणी ९२७ द्वयोरेकत्र कथने कि कारणम् ". ९४० गौरीमिमाय सलिलानि ९२८ को अश्विनी तस्याः समुद्रा अधि०' अत्रापि गौरीः ९२८-९२९ - वसातिषु स्म चरथः० • गौरमीमेदनु वत्सं०' अत्र.... समानकालयोः समानकर्मणोः.... गौः स्तूयते ९२९ / संस्तुतपाययोः तयोः कचित् घर्भधुक्पले अर्थः ९३० असंस्तवः यथा 'वासात्यो अन्य.' धेनुः कस्मात् इत्यत्र ९४१-९४२ ' उपह्वये सुदुघां धेनुमेतां० 'वसातिषु स्म चरथः० ' इय- धर्मधुक्पक्षे अर्थः ९३१ मृक् नाश्विपरा । नापि अर्चिः... ९४१ द्वावपि मन्त्री अश्चिपरी एव 'सूयवसाद्भगवती हि भूया. ९४१-९४२ ९३१-९३२ / ' इहेह जाता समवा० ' अत्रापि धर्मधुक्पक्षे अर्थः 'हिंकृण्वती वसुपत्नी० ' अत्रापि प्रातर्युना विवोधय० । तथैव अध्या 'प्रातर्युजध्वमश्विना० । तथैव ९४४ पथ्ना कस्मात् ९३३ आश्विने काले अन्यासां देवता- । स्वस्तिरिद्धि प्रपये श्रेठा, नामावापः अन स्वस्तिः । अपोपा अनसा सरत्० उपस्तच्चित्रमा भर० ९३४ 'एता उ त्या उपसः' अत्रापि ' एतदस्या अनः शये , तेव ९३५ निः = सम् । यथा यदा 'अभि न इळा यूथस्य माता.' दीध्ये न दविपाणिः' इत्यत्र९४६-९४७ ९३६ / का सूर्या ९४७ , " अध्न्या कस्मात् ... ९३२ अश्विनी " | उपाः कस्मात् . .... भत्र 'उपाः उपाः .... . अन इळा ...

·१ विषयानुक्रपणी। . सुनिशुर शल्मलिं' o ० " " . केशि स्मात् च वाक् " प पनं ९४७-९४८ पूषा ९५९ सविता सूर्या प्रायच्छत् इनि विष्णु कस्मात् ब्रामणम् ९४८ / 'इढ विष्णुर्विचक्रमे ९६०-९६१ तस्य नरुक्तपक्षे अर्थ : विश्वानरम्य वस्पति वृपाक्पायी का ९४९ विश्वानर 'वृषाक्पायि रेवति' येना पावक चक्षसा. अत्र सरण्यू स्मात् ९५० वरुण । मच चतुर्विधा वाक्य 'अपागूहन्नमृतां० ९५१ समाति ९६३-९६५ अत्र मिथुनी मध्यम माध्यमिरा ९६५ | केश्यग्निं केशी विप' यमो यमी च इत्यतिहासिक इतरे ज्योतिषी अपि केशिनी उच्यते 'त्वष्टा दुहित्रे वहतु० अनापि 'त्रय केशिन' अत्र अग्निवा सरयू ९५२ युसूर्या केशिन नैरुत्तपक्षे अर्थ ९५२ वृपावपि क्म्मात् विश्वारूपाणि प्रति०' अन 'पुनरेहि वृषापे.' ९६८ सविता ९५४ । यिन्मिन् वृक्षे सुपलाशे०' अत्र अधोराम किमर्थ सावित्र यम | एकपात् कस्माञ्च राम =कृष्ण इति कथम् एक पाट नोरिखदतिः' अर कृक्षाकु किमर्थ सावित्र | जीव ब्रदाग एक पाद ९७० कृतवाकु कस्मात् • पावीरवी तन्यनु० ' अन एकपाद्९७१ प्रातर्मित भगमुन' अत्र भग मग किमर्थमन्ध परिवान् इन्द्र सूर्य क्म्मात. 'यदिन्द्रागी परमम्या पृथि या.' ९५ 'चित्र देवानामुदगादनाक अत्र पिवी भत्र सूर्य एवं ९५७-९५८ पवित्रवन्त परिवाघ ०' अन ममुद्र ९७३ पूपा यम्मात् ९५८ ' उननोऽहिव॑न्य •' अब अन शुन दे अन्यद्यनन० ९५८ ९१९ एस्पात् पृथिवी समुद्र नगण्डका ९७४ पथम्पथ परिपनि.' अपि दयड्रम्मान् अयोराम स्मात् " . " ९५६ पावीरवी सम्मात् उदु त्य जातवेदसः। ० .

·विषयानुषमणी। १७ . अत्र ९७७ | वसव त्रिस्थाना . ९७८-९७९ । वाजिन ९८३ पत्र मनुर्मननात् साध्या । कम्माच्च याम्थर्वा मनुप्पिता.' अन यज्ञेन यज्ञमयजन्त' ९८६-९८७ अथर्वा द यड् मनु म्तृय के वप्तव । क्म्माच्च ग्ते ९७५-९७६ 'सुगा वो देवा ।' ९८७-९८८ द्युम्थानदेवगणेषु आदित्या प्रथमा ९७६ मया अत्र वसवो.' 'इमा गिर आदित्येभ्यो ९८८-९८९ सप्त झपय प्रतिहिता ' अन 'शनो भवन्तु वाजिनो" अन सप्तनपय ९८९-९९० 'तिर्यग्निल श्चमस० ते एव ९८० देवपल्य कम्मात् ९९० ' देवाना भद्रा सुमति०' अन देवाना पत्नीरुशती' ९९०-९९१ देवा ९८१-९८. उत मा व्यन्तु देवपत्नी० विश्वे देवा के अत्रापि देवपल्य ९९१-९९२ ९८२ ओमासश्चर्पणीधृतो.' | अतिम्तुतय वैश्वदेव गायर तृचमेस्मेव अथवा नेता अतिम्तुतय । किंतु देवताना माहाभाग्यमेव एतादृशा तृचाना प्रयोजने बहुदेव 'त्वमग्ने शुभिमत्वमाशुशुक्षणिक तानि तृपानि प्रयुज्यन्ते अन अग्ने अतिम्तुति विश्वशळोपेतमेव मन्त्रजात 'अपो मु म्यक्ष वरण. अन युज्यते इति शाम्पूणि वरणस्य शाकपूणेरेतन्मतमनैकान्तिकम् बहुवत गायत्र मन्त्रनात विनि योक्तव्यमिति याम्क ९८४ 'योदच्चो वृपाक्पे० अश्विशव्युक्त्या एक्याऽपि मचा आदित्यस्य ९९५-९९६ सर्व सूक्तमाश्विनमिति भूताश 'वि हि सोतोरसृक्षत० । अन्न पर्फरीसूक्ते 'म याम' इत्येव आदित्यपश्मीनाम् 'सण्येव जरी म याम स्तोम' ९८४-९८५ | अश्विनो ९९७ अमितष्टीये सूक्ते एक्म्यामेव 'तरत्स मन्दी अन सोमम्य मचि इन्द्रलिङ्गम् । तथाऽपि सर्व | 'चत्वारि शृङ्गा०' अत्र यज्ञस्य सूक्तमैन्द्रम् ९८५ म्वर्यन्तो नापेक्षन्ने' तस्येव९९७-९९८ . 'ययाव इन्द्र ते." अन , अन " . नन् अधिरिता . अन " ३ ·१८ विषयानुक्रपणी। पत्रं .... - .. " • अपश्य गोपा.. " " " पत्रं । चत्वारि वाक्परिमिता.१९९८-९९९ रन्नेव चत्वारि पढानि कानि ९९९ महान्तमात्मान प्रवदन्त्य च १००७ नामादीनि इति वैयारणा । 'सूर्य आत्मा' मन्त्रादीनि इति याज्ञिका । अग्निरम्मि जन्मना०' मगादीनि इति नैरता । सर्पा 'अहमम्मि प्रथमना मातम्य दीना पाच इति एके पश्चादीनाम् इत्यात्मप्रवादा ।ब्राहाणमतम् आत्मम्वरूपम् । ऋनो अक्षरे परमे०' अन महानात्मा प्रतिभालिङ्ग १.०७-१००८ अक्षरम्य १००० महाभूताना गुणा अक्षरम् ॐ इति शाक्पूणि सृष्टि १०००-१००१ प्रलय आदित्य इति शास्पूणे पुत्र १००१ ब्रह्मण अह राविश्व आत्मा इत्यात्मप्रवाटा १००१-१००२ आत्मन शरीरेण तादात्म्यम् अक्षर कम्मात् १००२ शरीरघटमा धर्मानुगेधने देवभाव । ज्ञानानु निरत्तशास्र श्रुतिमा य्य तरी गेधने अमृतत्वम् | कामानुरो १००३ धने नरदेह मन्मनिरपणे प्ररणमवश्यम् गमात्पत्ति मन्त्रा आधुनिशाना न प्रत्यक्षा । पुमान्त्रीनपुमरा एतेपा नग्मात् श्रुनिनियननाय श्रुनिता भेटाना वारणानि १००/--१००९ नरूप बहुविद्यस्वमापश्ययम् न पारणेन यमो भाति तांयाऽऽवश्यर १००४ गर्माद्धि 'हटा तष्टेषु मनमा०' अन तर पुनर्जन्म प्रागते १००४-२००५ नन्ममाम अय तर श्रुनि-मनि बुद्धि माता प्राग्नन्मम्मिनि ग्गमपेभने १०. नगरम्य गन्यमाना तां पग बाट नेय प्रमाणानि किंतु आगरिकता पग चोटि मरम्ममम्मार नेतु न शस्त १.०९ मणम्मानन्तर काम अनेरा मा उमिन गर्गग्म् १०१० अक्ष कम्मात् साहाग्य चापेक्षते " " . " " ."

·विषयानुक्रमणी। . अपाड् प्राडेति, " .... " - " . .... " .... " शिष्टा दन्दशूकाः .... " , . पत्रं पत्रं कर्मणोऽनुरूपस्य फलस्य भोगः १०१० !'न विजानामिः' १०१६-१०१७ हिंसां वेदोक्तानि कर्माणि वा कुर्वन्तामूर्ध्वमार्गः इह लोके तदिदास भुवनेषु० पुनरागमनं च को अद्य युक्ते. १०१८ हिंसामुत्सज्य ज्ञानोक्तानि कर्मा- क ईपते तुज्यते णि कुर्वतामूर्ध्वमार्गः अपुनरा- को आग्निमी .. १०१८-१०१९ वृतिश्च त्वमङ्ग प्रशंसिपो. १०१९ 'हंसः शुचिषद्वसु० १०१९- १०२० सृष्टिकर्तारं ज्ञातुं के समर्थाः द्वा सुपर्णा सयुना० १०२० १०१०-१०११ आ याहीन्द्र०' महत आत्मनो नामधेयानि |: विप्नं विप्रासोऽवसे.' १०२१ १०११-१०१२ जातवेदसे सुनवाम' अतः परं पठ्यमानासु ऋक्षु | इदं तेऽन्यामि०' १०२२ महान् आमा स्तूयते १०१२ - त्र्यम्बकं यजामहे.' सोमः पवते' शतं जवि शरदो. ब्रह्मा देवानां १०१२-१०१३ ते राधांमि०' १०२२-१०२३ आत्मजिज्ञासायाः सर्वभूतान- सोमं गावो धेनवो०१०१३-१०१४ ज्ञासायाश्च फलं ब्रह्मणः सारिष्टिः 'अक्रान्त्समुद्रः प्रथमे.' १०१४ सरूपता सलोकता १०२३ 'महत्तत्सोमो० १०१४-१०१५ | टिप्पणी ...१-२८१ विधुं दद्राणं.' १०१५ साकजानां सप्पथ' अनुपलब्ध मूलानि । २८२-८४ 'त्रियः सतीम्ताँ उ० १०१६ । मुद्रणानन्तरमुपलब्धमूलम् । शुद्धिपत्रकम् १-४४ " .... . । तिस्रो वाच. . , . ... ८४ 'सप्तागर्भा भुवनम्ब० .... .... " समानेयं विषयानुक्रणी।

·६०९ अथोत्तरपट्कम् । सप्तमाध्यायस्थ मयमः पादः। ...- दैवतं काण्डम् । * ३ में । अथातो दैवतं सद्यानि नामानि प्राधान्य स्तुतीना देचताना नईचनमित्याचक्षते सैपा देवतोपरीक्षा यक्काम ऋपिर्य- स्या देवतायामार्थपत्यमिच्छन्तस्तुति प्रयुते तवैवतः स मन्त्रो भवति तास्त्रिविधा ऋचः परोक्षकृताः प्रत्यक्षता आध्यात्मिक्यच तत्र_ परोक्षकताः सर्वाभिर्नामविभक्तिभियुज्यन्ते प्रयमरुपैश्वाख्या- 1 तस्य ॥१॥ . ॐनमः । समाप्तं चैकपदिकं प्रकरणम् । अस्यानु देवतं तद्भवति यस्यायमादिः 'अथातो देवतम् ' इति । यायन्तो मन्त्राः सर्वशाग्व मु तेषु यानि गुणपदानि लक्षणोद्देशतस्तानि सपिर व्याख्यातानि द्वयोः पकरणयो घण्ट्रकैकपदिकयोः । संविज्ञानपदानि तु प्रधानस्तुतिभाग्देव. देवताकरणस्य ताविषयाण्यग्न्यादीनि सर्वमन्त्रेयवाशिष्यन्ते । विषयः तानि च पुनरमनि समानातान्यस्मियात्रेऽन्या- दीनि देवपल्यन्तानि । यतस्तर चियामयेदमा- रम्पते ' अथातो देयतम् ' इति । 'अ'शब्दोऽधिकारार्थः । अतः '. शब्दः कमे हेतौ वा । प्रकरगद्वयादनन्तरमिदमवश्य समानायानुक्रमपातं व्याख्यातव्यमि येवं क्रमे । दैवतमन्तरेण न गया देवतापार्थः सम्यग. वबोदुम् । देवतापरिज्ञानानुबद्धस्वविलः पुरुषार्थ इयतो दैवतं प्रकरणं १ इ. थ. ध भीगणेशायनमः । हरिः ॐछ. 3. श्रीगणेशायनमः 1303 द. भीगणेशपत्नीगुरुभ्यो नमः २,४. छस्तु'; छ मिच्छस्तु छन्. ३ च. ॐ नयो विमर्ने, . झ ट. श्रीगणेशायनमः, उ. श्रीगणेशायनमः । श्रनिदे. गुकाचाणाग नम । श्रीमद नागय गुग्ने नमः, है. ना. श्रीगणेशाय. ४ क. ख. अस; म.ज. याम्यामोद'.५ म. न. कमाई.६ च. देशागदा: २५ ग.

·दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत [सतमाध्याये व्याख्या ५ ध्याझ्यास्याम इति यास्यशेपः । एवं हेतौ । आह । किंसतत्त्वं पुनस्त- 'दैवतम्' इत्यस्य देवते प्रकरणमिति । तदुच्यते । “ यानि नामानि प्राधान्यस्तुतीनों देवतानां तदेवतसिन्याचक्षते । तानि नामानि प्राधान्यस्तुतीनामान्यादीनां देव. पल्यन्ताना तदैवर्त प्रकरणामिन्येवमाचार्या व्याव- क्षते । निरूढा होयमेतस्मिन् प्रकरणे संज्ञेत्यभिप्रायः । 'सैपा देवतोपपरीक्षा' । सा या पुरस्तात् प्रकरणानयोपन्यासे 'नघण्टुक- मिदं देवतानाम प्राधान्यनेमि त तद्यानि नामानि प्राधान्यस्तुतीनों देवतान सदैवतमित्याचक्षते त्दुपरिष्टाध्याय स्यामः" ( निरु० १५२०) इति प्रतिज्ञाता सेदानी प्रकरणद्वये निर्णिक्ते यथाप्रकरणोपन्यासेनैवावसरप्राप्ला । सामान्यविशेषस्यालक्षण्यसनत्योपप्रतिभिरेकैकस्या देताया उपगम्योपगम्य परीक्षा पतिष्यत इति वाक्सशेषः । इदमिहोक्तम् । प्राधान्यस्त तिमासि यानि देवताभिधानानि तत्समुदायो दैवत प्रकरणं तयारूपास्याम इति । तस्य पुनरियमेव समासतो व्याख्या यदेवतोपरीक्षा तदभिधानन्युत्पत्चित स्तुत्युदा- हरणतनिर्वचनानि । तापुनरैन मर्यमपि मन्प्राधियतलक्षणमनुक्या न शाक्ये व्याख्यान गन्नाधीनत्वात्सर्यस्यास्प। यतो मन्त्रदेयत लक्षणीयदिधारपिपया ममाति । 'याकाम को पर्यस्या देवसापामार्थप समिनिम्नुनि मनस्र्थदेवता. नयुद्धे. तदेवतः स मन्त्री भवति । वस्तु निर्णयः कामयमान प्रापिः यस्या देवतायामभिष्टु आयाम् अर्थपरम् अर्थपतिमात्रमा मन छन् अमुच्या देवसायीः प्रमादेनाइममुष्यामि पनि विधामायेना युद्धि पुरोधाय ·द्वितीयः खण्डः २1 निरुक्तम् । स्तुति प्रयुझे तदैवत एव स मन्त्रोऽर्थाद्भवति । एतन्मन्त्रे देवतालक्षणम् । एनेन स्क्षणेन सर्वमन्त्रेषु देवतापलक्ष्या । अथवा । चतुर्विधा स्तुतिः देवतायामस्यार्थस्यय देवता दातुं समर्थेति जानानः स्तुतिं प्रयुते येन मन्त्रेण सा प्राधान्यस्तुतिभाग्देवता । सा पुनरियं स्तुतिश्चतुर्षिया नाना बन्धुभिः कर्मणा रूपेणेति । 'स्तुतिर्नाम- कर्मबन्धुरूपैः । इत्युक्तम् । मच एस हि प्रायेणातितरामपि हतार्थाः । न तथा यपि । तासु हि विज्ञातासु यष्यपि विज्ञातान्येव भवन्ति तस्मादृच चम्निविधाः एव पुरस्कृय ब्रीति | 'तास्त्रिविधा भवः। याः काश्चन सर्ववेदेशचस्ता एताः सर्वा अपि त्रिविधा एप भवन्ति । तद्यथा ' परोक्षकृताः प्रत्यक्षकृता आध्याभि- क्यच ' इति । तविश्यं सामान्यत उदिपाधुना प्रत्येकं लक्षणतो प्रवीत्युदाहरणैध दर्शयति । तत्र तस्मित्रैविचे परोक्षकृतानामृषा- परोक्षकृतानामृचा मेतल्लक्षणं भवति । परोक्षकृताः सर्वामिनाम- শুষগ विभक्तिभिर्युग्यन्ते प्रथमपुरुपैश्चाट्यातस्य ॥१॥ . . इन्दो दिव इन्द्र ईशे पृथिव्या इन्द्रमिद्गाथिनो बृहदिन्द्रेणते तृत्सवो वेविपाणा इन्द्राय साम गायत नेन्द्राइते पवते धाम किंचनेन्द्रस्य नु वीर्याणि प्रयोचमिन्द्रे कामा अयंसतेत्यय प्रत्य- क्षकृता मध्यमपुरुपयोगास्त्वमिति चैतेन सर्वनाम्नां त्वमिन्द्र वलाधि वि न इन्द्र गृयो जहीत्यथापि प्रत्यक्षता स्तोतारो भवन्ति परोक्षकृतानि स्तोतव्यानि मा चिदन्यद्विशंसत कण्वा. १ ग म देवा देवता . २ . ख. प. झ. ट ठ. ह. मरूपकर्मबन्धुभि- लियुक्तम्. ३ क. ख. घ. झ. ट. ४. ६. ऋच इति. ४ ५. झ. द. 3. ह. तत्र २५ परोक्ष ; च. • परोक्ष' तम. ५. 'भिरिपु इन्द्रो दिव इत्येवामादीनि । इति निरुती काया रत्तरपके प्रथम ध्याये निघण्टु रम्य द्वादशे च प्रथमः खण्डः ।। इन्द्रो दिव. ६ घ. दा. स. सण्डसमाप्तिास्ति; ग. ; च. ज. अस्थाने. छ. ७ अस्मिन्खण्हे ध उ. ड. का सर्वेषु पुस्तके पु मतीकानि सस्वर गि दीयन्ते.८ "सतेति । अथ'. १७. स. छ. त. द. नाना । ल'; थ. नमा क. स. छ. त. द. 'न्यानि । सो'; य. 'व्यानि-तो.

·. १. . द्वितीयः खण्डः २] निरुक्तम् । ६१३ ययमपि हे होतारः अर्किणः अभि: मः ऋड्मयैर्मन्त्रैः इन्द्रमैयाभिष्टुत । ययमपि च हे अधर्यवः इद्रमेव वाणभिः वाग्भिर्यजुर्मयीभिः अन्पत अनिष्टुत । द्वितीयायो एतद्दाहरणम् । इन्द्रेणैते । इति तृतीयस्या उदाहरणम् । व्याख्यातः शेषः तृतीयायाः (निरु०६।६)। 'इन्द्राय सोम गायत विप्रीय बृहते बृहत् । धर्मकृत विपश्चित पन. स्यवे'' (१० सं० ८ । ९८ । १) । चना: नृमेधस अर्पम् । सात्रिकेष्वहःमु स्तोत्रियानुरू- पपर्गे तृतीयसबने ब्राह्मणाच्छसिनः शस्त्रे विनि- युक्ता ( अ.श्व० श्री० ७ । ८.)। हे उद्गातारः इन्द्राय बृहत्साम गायत विप्राय मेधापिने बृहते महते धर्मकृते कृतधर्मणे विपश्चिने विदुपे मनस्यवे पन इग्छते अात्मनः स्तुतिमिच्छते । चतुर्या एतदुदाहरणम् । सूर्यस्येवं रस्मयो' दावयित्नवौ मसरासः प्रसुपः साकारते । तन्तु ततं परिसास आशवो नन्द्रहिते पते धाम किंचन (० सं० ९।६९ । ६)॥ रणोश्यामित्रस्येप्मार्पम् । पाबमानी सौमी । जगती । यथा सूर्यस्य रसमयस्तमसा द्रावयिलयः द्रावण-नीला एवमेते मत्सराः सोमाः पापानां द्रावणशीलाः। किंच । प्रसुपः प्रसूता एतविग्भिः साकम् इन्द्रं प्रति ईरते । गच्छन्तीत्यर्थः । गवा च तन्तुं ततं तन्तुमित्र ततं तन्ववयवाः परसर्गासः अ शमः परिसृता यथा व्याप्नुवन्ति एवमेत पातारमि, प्रत्यश्नुवन्ति । व्याप्नुवन्तीत्यर्थः । कस्मा-पुनरेवं नृमः । इतो यस्मात् नेन्द्राइते सोगः प्रातःसवनादीना सोमसवनस्थानानां किंचिदपि पतिपवते पूयते । तस्मादेवं मह इन्द्रमेने व्याप्नुवन्तीति । पञ्चम्यो एतदुदाहरणम् । १. ख. घ. झ. ट. ३ इ. "गामेत'; च याया एत' यां. २ ग. इति तृ'. ३ क. ख. तृतीयायामेतदक्ष'; 7. झ. ट. ठ. यस्गमुदा; च. या उदा' स्यां.४ म.ज. व्याख्यातशेषः, च. व्य स्यातशेयः तः. "ग साम० मे; घ. म. द. 3. साम गायत. पन'.६क. स. प. झ. ट. उ. 'पित'. ७ ग. सूर्याय. रेणो' ८ प. ६. ट. ठ. रमय: धाम'. ९ क. स. घ. झ. ट, ठ. ह. "मिन्दं स्वामिनं प्रयच. 'मिन्द्रं • प्रत्य स्वामिनं. १३. ख. घ. झ. 2. ठे. ह. प्रति ! नास्ति; ग. ज. तिापते. ११ क. स. प. श. द. 3, पञ्चम्यामत'. ३१ पचयाः । - २० २५ ·६१४ ५ - १० सप्तम्या: दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत [ सप्तमाध्याय 'इन्द्रस्य न यौणि म पोचं यानि चकारं प्रथमानि वी 1 अहन- हिमन्यपस्ततर्द प्र वक्षण, अभिनवतानाम् । षष्पाः (ऋ० सं० १ । १२ १ ) # हिरण्यस्तू पस्येयमाम् । निश्केवल्ये शस्यते ( आश्व० श्रो० ० ५। १५॥ ८।६॥ ऐ० आ० ५। २।२) । इन्द्रस्य भह वीर्याणि वारकर्माणि प्रवोचं यानि चकार प्रयमानि मापून्यः यत्री यजसंयुक्तः । अहलाहिं अन् मेघम् अनु ततर्द अमः वर्षार्थाः । पुनः पुनश्च प्रामिनत् वक्ष : उटकवहनशिराः पतानां मेवानाम् । एवमादीनि पीण्यहमिन्द्रस्त्र प्रवोचमिति । पट्टया मे दूदाहरणन् । इन्द्रे कोमा अयंसत दिव्यासः पार्थिवा उत । सम् षु गुगता नरः ॥ हे स्तोतार: ये दिव्याः कामाः ये च पार्थिवाः त इन्द्र एव उपनिबद्धाः । तं प्रार्थ- यत । स हि कामानामटे । त्यम् पु तं सुष्टु काम- प्राप्यर्थ गृणत स्तुत हे नरः । सप्तम्यामेतदुद हरणम् । उक्तं सोदाहरण परोक्ष रुतलक्षपाम् । अधुना प्रत्यक्षकृतंरक्षण- मुन्यते । तदविक रार्थोऽयम् 'अथशन्दः प्रत्यक्षकृतलक्षणम् अथ प्रत्यक्षता' इति । ' मध्यमपुरुषयोगाः मध्यमेन पुरुषेण ये संयुक्ता मन्त्रास्ते प्रत्यक्षकृताः। समिति चैतेन सनिाम्ना ' संयुक्तास्ते च प्रत्यक्षताः । यत्र त्वमि- ये श्रूयते तत्राविद्यमोनमपि मध्ययपुरुपयुक्तमात्यातमध्याहार्यम् । यत्र मध्यमपुरुपयुक्तमाख्यातपदं श्रूयते तत्राविद्यमानमपि स्वमित्येत्सर्वनामा- ध्याहार्य संबन्धिादवादनयोः । १ ग. - हिर'; घ. झ ठ. नु वीर्याणि पईनाना. २ क स. प. स. ट. . 3. वर्षाध; च. वर्षार्थः' ५. ३ ग. ज. कामाः० ( ज. नास्ति) हे हो'. ४ क. ख. प. झ. र. उ. २. उक्त परोक्षकृतमन्नलक्षणं सोदाहरप्पम् (ठ. ह. मन्त्र' नास्ति). ५. स. प. झ. ट. ठ. २. कृतमन्त्र भूगम्. ६ प. अ. ट. ठ. इ. "क्ता मध्यमपुरपयोमास्त्वमति देतेन सर्वकामामध; च. ता. इति' मध्यमपुरुपयोमालमित पोन सन मा. ७ फ. स. प. श. ट ठ. ड. संयुक्ता थे. ८". ज. नाति, प. मनाचत्य° से. ९ क ख स. 3. ह. 'त्येवं ट. । पं. १. क. स.घ. झ... ट. ह. 'विद्यमाने ऽपि ममपुरुषोऽव्याधर्यः। विद्यमानोऽसि । इत्यायमस्वीकृनपाउच सकियो सका यपाठो निराशियो. ११ क. स. प.झ. ट. ट. यत्र तु मध्यमः पुरुषः श्रू.. १५ २० २५ यत्र (ट.

·१० द्वितीयः खण्डः २] निरुक्तम् । खमिन्द्र बल दधि नि न इन्द्र मृधो जहीदि । चैते उदाहरणे । मिन्द्र बलपदाधि सहसो जात ओज॑मः । -प्रत्यक्षकृतदेव वृन्पदैसि' (२० सं०१०।१५३१२)। तारने 'त्वं पदयुक्तम- देवनामय. सूकं ददृशु. 1 तत्रेयं महारात्रिके दाहरणम् पर्याय प्रशास्तुः स्तोत्र चिनियुक्ता (आश्व० श्रौ० ६।४)। हे इन्द्र वं बन्लादधि जायसे सहसः अभिभक्नसमर्थात् ओजसश्च तेजस. । चि । है वृन् वर्षितः वृपासि । चर्षितासीन्वर्षः । *मिन ईन्द्र मृधे जहि नीचा यच्छ पृतन्यतः । यो अस्मा अभि- दामत्यधरं गमया तमः ( ऋ० सं० ०१०॥ ''पदचिर १५२ । ४) शासस्य भारद्वाजस्येयमार्पम् । हितम् मृधस्य हरियो यग्या ( मैत्रा० सं० २।२। १० ॥ १.१२ । ३)।हे इन्द्र विजहि न एतान् मृधः मृवर्तन् शत्रुन् । किंच । नाँचेः यछ तान् येमाभिः सह पृतन्यन्ति । पृतना कर्तुमिच्छन्तीत्यर्थः । किंच । योऽस्मा अभिदासाते । अभ्युपक्षपयिनुमिनीत्यर्थः । तम् अधरं गमय तमः ! नाशयेत्यर्थः । * अथापि कचित् 'प्रत्यक्षताः स्तोतारो भवन्ति । युष्मप्रयोगेहिँ क्वचिस्तोतारः संयनो। यथा । 'मा चिदन्य- प्रत्यक्षताः स्तोतारः द्विशसत कप्पा अभि प्रगायतोष प्रेत कुशिका- श्वेतय, मिति' एतान्युदाहरणानि । * मा चिदन्यदि शंसत सतायो मा रिपपत्त । इन्द्रमिस्तोता वृषणं मी मुने मुहंग्या शंमत १ (ऋ० सं० ८११११)। गायत्य- मार्पम् । बृहती । तृचाशीतिपु विनियुक्ता (ऐ० ० ५ १२ । १) । १च तिमिन्द्र ' इति सर्वा ऋक् पठिना. २ म. दलादधि । '. ३ ग. च ज. त्वमिन्द्र ' इति ऋक् न पठिता. ४ प झ. ट. 'दवि० वृोद से ५ क. ख घ. झ. उ. उ. ह.त्व इ. ग इ. शास"; प. झ. ट. उ. इन्द्र मृधो. गमया तम; च इन्द्र शा... ह. नीचा नो. ८ ठ.. मिष्ट तमः अन्धकार मरण्ट सणम 'इई र पुस्तके मायणभाध्यादहीन पाने लिखते । ठ.. पुस्तस्योत्तत् 'तमध तमः इत्यस्य रथ ने लि व्यने १ क. स. घ. झ. ट. ठ 'न्ति परोक्षतानि स्तोतयाति यु, च "न्ति । यु' परोकतानि, तीनपानि. १. ग. "चिदन्यत् । प्रगा'. ११५. स. 2. उ. 'सत. याच शंसत. २५ अधी ·५ . दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत [ सप्तमाध्याये है स्तोतारः सखायः मा अन्यत् किंचिदपि देवतान्तरं शंसत विवि. धाभिः स्तुतिभिः । मा च पिण्यत घेतमा मा गन्छतान्यदेवतान्तरम् । किं तर्हि । इन्द्रमेव वृपणं वर्वितारं स्तुत सचा सहभताः एतस्मिन् सुते सोमे । मुर्मुहश्च हे होतार• उक्थानि च शंसत । #ळं यः | मारुतमनर्वाण' रयेशुभम् । कम्यो अभि प्र गायत्र' (Ra सं०१ । ३७।१ ) ॥ कण्वस्येयमार्पम् । भैलिनस्य हविषो यामा (मैत्रा० सं० १ । १० । १ ॥१११०।१६ ॥ ४ । १० ।५॥ मान० ० १ १७१५ ३१) । शनपि दृष्ट्वा यत्नार्डनशीलम. प मारुनं शर्धो बलम्भनर्वाणम् अनाधित कंचिदम्पत्र स्वप्रभाययुक्तपेवेस. भिप्रायः । रथेशुभ रस्थित शोभिष्ठं हे कण्या मेवाविन ऋविज एतत् अभिप्रगायत । एतदो प्रवीमि । 'उप प्रेते' कुशिकावेतयंध्यमश्व राये प्र मुशता मुदासः । राजा पत्र जंयनत्यागपागुदगा यजाते यर मा पृथिमा.' (१० सं० ३ । ५३ ॥ ११) ॥ विश्वामित्रस्येपमार्षम् । हे कुशिकाः स्तुतिकोपार प्राविजः उपोगन्छन । चेनय, विजानीवमेतद्यथैप राजा वृतं शर्नु जघनत् हत- वान् सर्वामु दिक्षु । अस एव सर्वहतामित्रो भूत्वा वरे श्रेष्ठ प्रदेशे पृथिव्याः पजते । ते ययमेतद्विज्ञाय उप्रगम्छन । उपप्रगय चैतमाश्वमेधिकमात्र मुञ्चन उत्सृजत विधानतः प्रेक्षाश्वमेधयागा योऽपमेतस्मिन्मुदासे कल्याणदाने यजमाने वर्नने । एवमेतेषु युष्मद्गुणप्रयोगेए संवद्धाः स्ते,तारः स्तोतयानि यानि देवता. न्तराणि तानि परीक्षाभिमंबन्धीनीयलअणं मन्त्रजातमुपेक्षितव्यम् । १ क. स. भ.स. र ठ... 'दस्तागर नास्ति. २ ध. 'मानास्ति. ३ प. म. ट. उ. इ. गुते सुने सोम. ५५ ८. मु२. ५ क. स. च, भ, घ. केलं, ग, क्रीलं ३: । १. ६ ५.भ.2.3.पा. म गारत. ७ ट. २५ ठ. ४.ठिनाय. ८ ग. प्रोडेनीमा'; व. स. 3. कीरनरी लपेर, ज, कोहिनशरलमेर, य, कीडनशीनि [M] ना, ट प्रोटनशील, उ.. बोलनशीलमेर. १ क.१ प. म ट.ट. 'भनित्' नामि १. क.क, प. १.र. 8. ड. स्पेरिय'. ११ म. प्रेत विश्वा, 7 प्र.ट प्रेरकुशिका पर आ. १२ क.ग, प. द. 2. उ. दाम, ५. नाग घ. १३ न... 'यागायराये नारयो (अर परेमा ८.या काले शिवितम् ) १४. स. प. द. 2. ठ. ४ मानि न यानि १५६.६.२.. 1. 3. इ.सी' १ मानि । २० ·- द्वितीयः खण्डः २] निरुक्तम् । ६१७ , । 'अथाध्यामिक्यः । उत्तमेन पुरुषेण या ऋचो युक्तास्ता आध्यात्मिक्यः । 'अहमिति चैतेन सर्वनाम्ना' या युक्ताः तावा- आध्यात्मिकी ध्यात्मिक्यः । अत्रापि यत्राहमियतत्सर्वनाम श्रूयते नामृचां लक्षणम् तत्राविद्यगनमप्युत्तगपुरुषसंबैद्धमाख्यातपदगन्याह- र्तव्यम् । यत्र चोत्तमपुरुषसंबद्धमाख्यातपदं श्रूयते तत्राविद्यमानमप्यहमित्येतत्सर्वनामाध्याहर्तव्यं संबन्धिशब्दवादनयोः । यथैतत् ' उदाहरणत्रयमाध्यात्मिकम् — इन्द्रो वैकुण्ठमिति ' एव- मादि एवमप्यन्येऽप्याभ्यात्मिका मन्त्रा उपक्षितव्याः । विकुण्ठा नामासुरी बभूव । तस्याः किल तपसः प्रभावेणापत्यत्वमिन्द्र आजगाम । वैकुण्ठो नाम बभूव । तस्यात्मस्तुतियुक्तमेवमादि ब्रह्म प्रादुरभूत् । १० 'अहं भुव वसुनः पूर्व्यस्पतिरहं धनानि सं जयामि शश्व॑तः । मा हवन्ते पितरं न जन्तयोऽहं दावि भजामि भोजनम् । वैकुण्ठनाम्न इन्द्रस्य (र० सं० १०१४८।१) ।। अहम् एव सूक्ते प्रथमा पाक् अवं वसुनो धनस्य पूर्व्यः प्रथमः पतिः । किंच । सांप्रतमप्यहमेव पतिः । अहमेव च शत्रुभ्यः सकाशात्समस्तानि १५ धनानि जयामि शश्वतो नित्यकालमेव । किंच । मामेव हवन्ते आहयन्ति पितरं न पितरमिव तासु तास्वार्तिपु जन्तवो मनुष्याः । किंच । अहमेव दाशुषे दत्तवते हवापि यजमानाय विभजामि यथाई भोजनम् । धनमित्यर्थः । ' इति या इसि मे मनो गामा सनुयामिति । कुवित्सोमस्यापामिति' (ऋ० सं० १० । ११९ । १) ॥ लसूक्ते २० लबसूक्तस्था स एव लैंबो ब्रवीति । एवं चैवं च मे मनो वर्तते । आह । कथमिति । उच्यते । गामश्वम् गां वा अश्व वा सनुयां संभोजयेयमेनान् २ क, ख. म. ज. प. झ. २. 2. 5."त्मिक्य उत्तमपुरुपयोगाः । उत्त'; च. 'स्मिस्या उत्त' उत्तमरुपयोगाः. २ क, ख. प. झ.ट. ठ. ड. 'मपि प्रत्त. ३ ग. ज. 'संपन्धन'; च संवैधमा वद्ध. ४ ग. ज, वोत्त; च. वोत चो. २५ ५ क. स. प झ. ट. ठ. ह. ध्यानार्थ. ६ क. स. ग. 'नयोः । । । यथै'. ५ फ.स. घ. स.ट. ४. ह. स वकु'. '.८ क. स. प.झ. ट. ठ ड. स्तुनिसंयुक्त. ९ प. स. ट. ठ. उ. 'भूदित्यनन्त र प समातिः. १ - ग. मुं० । अहमेवाभुरं; ज. भरं यजमानस्य । अहम भूत्र'; घ. झ. 2. ठ. भुां वसुनः वि भनामि. २ म. अभा; च. अ. भू. ३ च. 'च' नासि ४ ग. वा.ल्म'; प.स. द. या इति स्यापामिति. १४ ध. टयमु १५ म. प. स. लचो. १.. ख. घ. स. ट. . . चाचं च '; च. याच का' चाय २.१७ क. स. २. सं. ट. 8. 3. मेतान', च. मेनान ता.

·[सप्तमात्याये ६१८ दुर्गाचार्यकृतटीकासमेतं यजमानानिति । अथैवमतितरा प्रत्युपकाराभिप्राये सति किमर्थं नृते । कुवित् वह अहं सोमस्यापामिति । 'मह रंद्रभिसुभिश्वराम्यहमादित्यैरुत विश्वदेवैः । अहं मित्रा- वरणोभा विभहमिन्दानी अहमश्विनोमा' वागाम्भृणीसूक्तस्था (ऋ० स १० । १२५ ॥ १॥ वागाम्भृणीये वागाम्भृण्या वागेव याति । अहम् एव रुदैः वसुभिः आदित्यैः विश्च देवैः सहभूता चरामि । स्तुतिरूपेण अहमेव मित्रावरुणो उभारपि इन्द्राग्नी अश्विनौ च उभारपि बिभर्मि हपिपा । मत्पूर्वक हवि - संप्रदानं सर्वदेवताभ्य इत्यभिप्राय. ॥२॥ . आध्यात्मिकी ऋक् ४ परोक्षकृताः प्रत्यक्षकृताश्च मन्त्रा भूयिष्ठा अल्पश आध्यात्मिका अथापि स्तुतिरेव भवति नाशीर्वाद इन्द्रस्य नु वीर्याणि प्र योच- मिति ययतस्मिन्न्सूक्तेऽथाप्यागीरेव न स्तुतिः 'सुचक्षा अहमक्षीभ्यां १५ भूयासं सुवर्चा मुसेन नुश्रुत्कर्णाभ्यां भूयासमिति' (मान०गृ०१०। २५।) तदेतबहुलमा धर्यवे याज्ञेषु च मन्नेप्वथापि शपयाभिशापी। अया मुरीय यदि यातुधानो अस्मि । अधा स वीरर्दशभिर्वियू- या इत्यथापि फस्यचिद्भावस्याचिर यासा । न मृत्युरासीढमृतं न तर्हि । तम आसीनमंसा गूहळमो ! अथापि पग्देिवना कस्माच्चिद्भावात् । मुदयो अद्य मपतेदनादृत् । न विजानामि यदि वेदमस्मीत्यथापि निन्दापयंस । फेवायो भवति केवलादी। भोजस्पदं पुष्करिणीव वेश्मेत्येवमक्षसूक्त घुननिन्दा च पिनासा चमुच्चावचैरभिप्रायपीणां मन्त्रदृष्टयो भवन्ति ॥ ३ ॥ २० ·। . तृतीयः खण्डः ३] निरुक्तम् । 'परोक्षकृताश्च प्रत्यक्षकृताश्च मन्त्रा मूयिष्ठाः । शाखान्तरेषु बहवः ।। राध्यामिका मन्त्राः अल्पश: । कचित् कचित् ' आध्यात्मिकाः लक्ष्यन्ते । आत्मानमेव स्तोतव्यमधिकृत्य येऽभि- मतगस्त इह शास्त्रे आध्यात्मिका उच्यन्ते । 'भथापि ' कचित् । स्तुतिरेय भवति नाशीर्वादः । तत्र पुनराशी- योग्या । किं कारणम् । आशिषो गर्थे स्तुतिः स्तुतिपरेषु मन्ष्याशी- प्रयुज्यते । आह । किमुदाहरणमिति । उच्यते । योग्या 'इन्द्रस्य नु वीर्याणि प्रबोचमिति ययतस्मिन्सूक्ते' (१० सं०१।३२११)। अत्र हि स्तुतिरेव श्रूयते नागी: । सा पुनर्योग्येति प्रतिपादितम् । 'भथापि' कचित् भागीरेव न स्तुतिः । तद्यथा । 'सुचक्षा अहमक्षीभ्यां भूयासमिति । आशिप आचर्यवे तदेतत् ' एवंलक्षणं मन्त्रजातम् 'आधर्यवे' वेदे 'बहुलं' प्रायेण पठ्यते । याज्ञेषु च मन्त्रेषु' बहुला यारेषु च मन्येषु कर्मकरणेषु । इतरयोरपि वेदयोरिष्टाशीरेव भवति न स्तुतिरेव केरला । यत्राप्पाशीरेव केला तत्रापि तस्यार्थस्य या देव- तेष्ट तस्याः स्तुतिर्योज्या किं कारणम्। न ह्यनभिष्टना देवताशिर्ष समर्धयति । 'अथापि शपयाभिशापो' भवतः । 'अद्या मुरीय' इसकमुदाहरणं द्वयो- रपि । वसिष्ठः किल राक्षसस्त्वमित्यभियुक्तः । शपथाभिशापौ सोऽनयर्चा शपथं प्रतिपेदे परं चाभिशशाप । 'भद्या मुराय यदि यातुधानो अस्मि यदि यायुस्ततप पूपस्य । अधा स पोरैर्दशभिर्वि यया यो मा मोघं यातु- वसिष्टोऽनृतशंस- धानेसाई' (म० स० ७ । १०४ । १५)। मभिशपति अथवाहं म्रिये यदि यातुधानः स्याम् । यदि वा आयुः ततप तप्तयानई कस्यचिदपि पुरुषस्य पुरुषस्य | अथ पुनरयानुधानमेव मां सन्तं यो मोघमनृतं यातुधानस्त्वमि- स्येवमाह स वरैः पुत्रैः दशभिः वियाः । रियुज्यतामित्यभिशापः । १५ २० २५ १क.रा. ग. ज. प.इ. ८. ट. इ. 'हरित' सकृदेव.२म. च. 'तमित्र, ज. 'तस्मिन'. ३ क. ख. य. झ. ट. ठ. ह. दृश्यते. ४ क. ख. प. श. ट. ठ. ३.नेटा, ५ ग. माय-अया; प. स. र. 3. मुरीय यदि, यातुगने'. ६२. स. प. श. ट. ट. ह. 'पूरुषस्य नान्ति, प. पू.पत्य. ७ क.स.घ. स..ट. ३, "य्याः वियूयात् वियु च. 'ययाः - वियु वियपात्, ·- [ सप्तमाध्याये ५ ६२० दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत अथापि कस्यचिद्धावस्थाचिख्यासा' मन्त्रेयं भवति । अधापि कस्य. चिदर्थस्याचित्यासा मन्त्रेषु भवाते। न मृत्युरासीदमृतं न तर्हि न राज्या अह आसीत्प्रकेतः । आनीदवातं स्वधया तदेकं फेचिद्भावकथनम् तस्माद्वान्यन्न परः किं चनास ' (०. सं० १०। १२९ । ३२)॥ प्रजापतेः परमेष्ठिन आर्षम् । तम मासी- दितीयं चै (प्रा० सं०१०। १२९ । ३)। प्रागुत्पत्तरस्य जगतो नापि मृत्युरित्ययं व्यपदेश में सामर्त्यस्याभावात् । न अपि अमृतम् इत्ययं व्यपदेश आसीन्मृत्योरभावादेव । इतरेतरापेक्ष- हि मृत्युश्चामृतं च व्यपदिश्यते । न एव राज्याः प्रज्ञानम् आसीत् इयं रात्रिरिति । नापि अहः । एते अपि ह्यहो- रात्रे यतो भगवतो विवस्वत उदयास्तमयाभ्यामुपलक्ष्यते तदभावे ह्येते अपि नास्तामित्येतदुपपद्यते । आह । अथ किम सीदिति । उन्यते । अविशिष्टमम- ज्ञातम् एकम् एव सर्वशक्तिमब्रह्मासीत् । तत्कार्यकारणाभावात् अवातम् अनिति । माणितीत्यर्थः । सति हि कार्यकारणभाये परमात्मनि या प्राणन- शक्तिः सा पञ्चधा भिद्यमाना प्राणापानादिभावमापद्यते । तदभाव न वातोऽस्तीत्सवातमनितीत्युपपद्यते । स्वयया अन्नेन । तस्मिन्नेर पर- मात्मनि यानशक्तिस्तया निमित्तभूतया प्राणितीयवशिष्यते तद् ब्रह्म । आह । किमन्यदपि ततः परस्ताकिचिदासीदिति । नेत्युच्यते । तस्मा- द्वान्यन परः परस्तास्किचिदप्यासीत् । इदमेव तावदतिकान्तसर्वविशेष ब्रह्म व्यपदेष्टमशक्यम् । अतोऽपि परस्ताकिमन्यद्भविष्यतीत्यभिप्रायः । द्वितीयमुदाहरणमाचिस्यासायामेव | · तम आमीत्तमंसा गुहळमेग्रेऽप- केतं मलिलं सर्वमा इदम् । तुच्छपनाम्वपिहित भावाचिल्यासाया यदासीत्तपंसस्तन्महिनाजायतकम् ' (० सं० दिलीपगुदाहरणम् १० । १२९ । ३) || तम आसीत् अन्धेनेय तमसा निगढम् अविशिष्टम् अप्रज्ञातम् अग्रे । प्राइ स्टरित्यर्थः । १५ १ कःख. प. दा. ट ठ. ढ. 'भावस्य कचिदयस्यचिदासा मन्त्रेषु भवति । न मृत्यु'.२ च. मन्त्र न. ३ ग. मी । जा, य. न. ४. 3. 'सीद कि चास. क. स. प. म. 2. ठ. घनिष्ट । भाववृतम् । तहि मा. ४ . रा. प. टट. १. माहित नास्ति. ५. वप.प्र. १... नाई न. ६६. र. ४. सन घ.नि. क. स. प.क्ष. 2. 1. इति । नास्ति, ८ ग. आसीत् 1 दमा; प. स. र. ट. मि. २१. महि. ११. गटन.

·पारमैप सूत्रमधीयते । . तृतीयः खण्डः ३] निरुक्तम् । ६२१ तदा हि न द्रष्टा न दर्शनं नापि इसोऽर्थ आसीदित्यभिप्रायः। सांस्यास्तु प्रधानं तमाशब्देनोपादानमुव्यमानमिच्छन्ति । ते हि 'तम एवं खल्विदम आसीत्तस्मिस्तमसि क्षेत्र एव प्रथमोऽध्यवर्तत ' इति । सलिलं सद्भावे लीनं सर्वमिदं जग. सन्मात्रस्यैव भावस्योपरि लीनमासीत् । तुईयेन सूक्ष्मीभूतेन पटमण्डप- स्थानीयेन कर्मणा यदपिहितम् इव जगत् आसीत् सर्गकालापेक्षि तदि- दमादित्वासंसारस्य तपसः तस्यैव कर्मणो महिना महिम्रा महाभाग्येन कारणावस्थापाम् एकम् अपि सद् अनेकधा उपस्थिते सर्गकाले प्रतिनिय- तकर्मोपभोगार्थम् अजायत इति । 'अथापि परिदेवना कस्माञ्चिद्भावात् ' । 'सुदेवो अद्य प्रपतेदना- १० परिदेवना वृत् न विजानामि यदि चेदमरमीति । एते उदाहरणे। भुदेवो अयं पतेदनावृत्यरावत परमां गन्तवा उ । अधा शर्यात निरुपस्थेऽधैनं वृका रभसासौ सयुः (१० सं० १०। ९५।१४)। पुरूरवस वियुक्तस्य परिदेवना [ स शोभनो देवः स्यात् योऽद्य तया प्रियया विर्युक्तं उर्वश्या भृगुप्रपातम् मनायर्तमानः पपतेत् । पतितश्च दादरतरं गच्छेत् । अथ गत्वा शयीत मृतः सन् निर्भतेः भूमेः उपस्थे उपार । अथैनं तामवस्थामापनं काः विकर्तिता- र सृगालादयः रभसा: रभस्वन्तो वेगदन्तः अद्युः भक्षयेयुः । नाहं १ घ. इ. ८. ठ. ह. तमाशब्देन प्रधानमुग'. २ म. न. पारमार्थे; य. झ. उ. परमार्थसूत्र'; र. परमार्थ पारमा५. ३ क. स. प. झ. ट. ठ. मो; च. भ' मे, ४ ग. तस्मिन्तमसि; च. ज, तस्मिन्ननसि. ५ ग. ज. 'मो दावर्त मि. ६ प. र. तुच्छयोन; म. दृच्छेन. ७ 8. ड. कणा आममन्नाद्रवतीयामुः अशानं ।। यद ("चिवस्थाः शब्दाः सायणभाप्याद्गृहीता:ट. पुस्तक्षयान्तभने २५ लिएय).८.स.ठ तमनादि'; च. 'नादिया; म . 'तमनादि.९ च. ज. महाभा. १. ग. मुदेवा । पुरू; च. सुदेशः । पुरु. ११ प. द. पतेत् रमन'. १२ क.ख. घ. ट. . ड. आर्यम् । विष्टः। परिश्वना । सुदेवः स'; च. आपम् ! • ससुदेव:. १३ क. स्व. घ. इ, ट. 3. ह. यो हानया मि; १. यो. ये तथा सन. १४ क.ख. ३. श. द. ठ. ड. उर्वस्या वियुक्तः. १५ . ख. ५. झ. ट. मानोऽय प्रप'; च. मानः म अप इ. मानोऽयमप. १६ क. स. घ. स.ट. ठ, , तारः श्वशृगा'. पुरूरवसः प्रिया- आपम् . - A ·[सप्तमाध्याये । . १० ६२२ दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत सुदेवः किंतु स सुदेवः स्याधः प्रियावियुक्त एतामवस्थामाप्नुयादित्येवमेका परिदेवनो। 'नवि जानौमि यादवेदमस्मि नियः संनद्धो मनसा चरामि । यदा मार्ग-प्रथमजा अतस्यादिद्वाची अनुवे भागमस्या: ' (२० सं० १ । १६४ । ३७ ) ॥ दीर्घामम इवमार्पम् । जीवात्मनो द्वैता- अस्यजामाये । न एतदहं विस्पष्टं जानामि द्वैतविषये संशयः यदि वेदमस्मि कारणं परं ब्रह्मात्यम् अथ- वा इदं तकार्य तमस्मीति । अनयोः कार्यका- रणयोद्वतातियोरन्तरा वर्तमानो निष्य. अन्तर्हितोऽविद्या संनद्ध. खानेक. सदेहानियमि. मनसा उभे अपि द्वैताईते चरामि । गच्छामी- त्यर्थः । एस सति यदा मा आगन् मामागच्छेत् प्रथमजा बुद्धिः । सा हि सन्द्रियेभ्यः प्रथम जायते । अतस्य भगरत आदित्यस्य सभूता । तस्य हि प्रकृया बुद्धि पहीणसर्वसशया 1 तया समिदमसशय परिज्ञाय किमहं कारणसतत्व उत वो दैतसतत्त्व इति । तत. अस्याः कृत्स्नप्रज्ञा- ताया याचो भागम् अहम् अनुयाम् । यदिय कास्ना वागभिवदति तत्सर्वमहमाप्नुयामित्यर्थः । एवमयमात्मनिन्दापूरको पिलापः परिदेवनेत्यु- च्यते । यदि नामेन स्यात्साधु स्यादिति । ' अथापि' मन्त्रेषु निन्दाप्रशसे ' भवतः । तद्यथा ' केवलाघो भपति केवलादी भोजस्येद पुष्करिणीव वेश्मेति' निन्दाप्रशते एते उदाहरणे । — मोधन विन्दते अप्रचेता स य बीमि वध इस तस्य॑ । नार्यमगं पुष्यति ने मवाय केवाघो भवति केवलादी, अनमददतो निन्दा (१० सं० २० । ११७१६)भितारा- गिरसस्पेयमार्पम् । मोघ पितथम 17 विन्दते प्रमोति । आह । क १ क. स. ध न. 2. उ. ह. 'दयो यत्त । (. ६. यस्तथा ) वि.२ क. रा. देवाशयोत्थापनम् । न. ३ म. जानामि । दीप; प. झ. ट. ट. जानानि यदि • अश्र, च. जानामि । दार्थ . ४ क. स. 'तमा आम् । अस्प'; प. म. ट, ठ. । करायो थाग्नम् टुर । अस्य'. ५.स. . १. ट.६ १. ' या 'मसि. ६ प. झ. ठ. ह. 'अ ' मामि, द. भाग • Mat ७ ग. ने मोर.८ ग. ज. नं । मिशे; प. म. द. 5 वेवट दी. ९ स. ... ६.स. ट. ट.ड, २२ भिर्नामाट्रिमतमाम् । विप् । अदना (५. इ. ११) निन्दा ! मो. . २० । ह. - - ·तृतीयः खण्डः ३] निरुक्तम् । ६२३' इति । उन्यते । यः अप्रचेताः अप्रज्ञानः । सत्यम् अहं ब्रवीमि वध इस तस्य । वध एव सोऽनलायरतस्य । वरमलब्धं तेनानमित्यभिप्रायः । किं पुनः कारणं मोघमसावन्नं विन्दते' इति । रम्यते । न असौ अर्यमणम् आदित्यं पुष्यति नापि तसाय समानख्याने मनुष्यम् । न देवान् पुण्याति ने मनुष्यानित्यभिप्रायः । यत एवमनः केलाघो भवति स केवलादी। आत्मनैव केवलं योऽनमति न देवपितृमनुपेभ्यो ददाति स केवउमयमेव प्राप्नोति । तदुक्तमन्यत्रापि 'भुञ्जते ने त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात् ' (भग० ३ १ १३) इति । तस्माद्ध एवं स तस्यान्नलाभ इत्युपपद्यते । न ह्यसत्यने प्रत्यवेयाददददनमित्यभिप्रायः । अन्नसंयोग एव ह्यत्र वधोऽ. ५ भिप्रेतः । . केचित्येनमनच्यात्मविदमप्रचेतसं मन्यन्ते।स द्यस्मिठरीरे विवक्षितः। केपाचिन्मते आध्या- नार्यमणम् आदिवान्तरपूरुषं मोक्तारं पश्यति निकायमूक् . नापि सखायं प्राण वायुम् । स हि भुज्यमानेऽने करणभावं पुष्णातीति सखा । केवलं वसाववि- द्वानात्मानमेव भोक्तारमत्र पश्यति । अतः स केवलाघो भवति । यदि हिस देवताः पश्येदेवता अन्नभोक्त्रीः स हि तत्र भुक्तेन न केवलाघ, स्यादिति । ।' भोजायाँश्व सं मृजन्त्याशुं भोजास्तेि कन्या ३ शुम्भमाना। भोज- स्येदं पुष्करिणीव वेश्म परिष्कृतं देवमाने भोजेन दत्ताया दक्षि- चित्रम् । (ऋ० सं० १० ११०७ ॥ १०)। णायाः प्रशंसा दक्षिणा नाम प्रजापतेर्दुहिता । तया सूक्तमात्मनः स्तुतिसंबद्धं दृष्टम् । तत्रैषा जगती । भोजाय राज्ञे अश्वम् आशुं शीघ्रं समृजन्ति समाजयन्ति सापयन्ति मृताः । किंच | २० १च. विति ते. २ क. ख. च झ ट. ट. ह. नापि. ३ ट व ह्य. ४ क. व. ध झ. ट. स्निन् शरी'; ग. च. ज. 'मिछरी ; ठ. ह. 'सिउरी'. ५ क.ख.प. इ. ट. ठ. ह. 'न्तरयुत्यं. ६ क. स. प. म. द. 8. ह. पाणरायुः च. प्राण वायु' प. ग. न. देवता अन्नभोवीः स हि नासि. ८ ग. "याश्व. द; प. स ट.ठ. या मृतजन्त्याशुदेव'. १ क स प.स.ट. ठ ड जगती (क. रू. त्रिष्टु) दातृमशमाहो'; च. जगी • भो दाप्रशंहा. १. च. यन्ति भून्याः स्नायलि.

·[ - ५ ६२४ दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत सप्तमाध्याये भोजाय उदहनार्थमन्यान्वरानपास्य सहता शोभमाना कन्या आस्ते । स हि तामहतीत्यभिप्रायः । किंच । भोजस्य इदं वेश्म गृहं परिष्कृतं संस्कृतं पुष्करिणीव पुष्करैर्दैवतं विमानमिव चित्रम् | चायनीयमित्यर्थः । तदेत. सर्वमान्यस्य जन्मान्तरपतिविशिष्टदक्षिणासहिताकर्मणोऽन्येभ्यः कर्मभ्यः सकायाकलातिरक्पमित्येवमेषा दक्षिणाप्रशंसा । यथैवमिह मन्त्रद्वये निन्दा चे प्रशंसा च ' एवमक्षसूक्ते द्यूतनिन्दा च कृषिप्रशंसा च ' भवतीति विषयोपप्रदर्शनार्थमाह । 'भर्मा दाव्यः कृषिमित्कृयस्व वित्त रमाव बहु मन्यमानः । तत्र गाव: कितव तन जाया तन्मे विचरे सवि. यूनिन्दा कृपि. तायम , (मा० सं०१०।३४।१३)। प्रशंसा च मूजवान्नामाक्षपुत्रस्तस्येयमार्यम् । अक्षर्मादीव्यः इत्यक्षदेवनप्रतिषेधः । तत्र हि वहयोऽनर्थाः सन्ति । कृषिमि कृपस्वेति कृषिविधानम् । तस्या बहवो गुणाः सन्ति । वित्ते रमरम । स्त्रला एवोपार्जिते बहु एतदेवेति मन्यमानो मा वित्तलोभेन दीव्यः । निजमपि विचं हारयिष्यसि । कृषि पुनरेतस्माका- रणाकृपस्त्र । हे फितर तत्र तस्या कृषौ गायः सन्ति । तस्यां । च जाया । तःपुर्नममतत्सविता देवः अर्थः परः श्रुतिस्मृत्यनुशासनद्वारेण विविधमनेकपकारम् आचष्टे । उभे अपि हीमे श्रुतिस्मृती मन्यादिद्वारेणा- दित्यान्तरपुरपप्रभो एव । अत 'इदमुक्तं सवितैर ममेदं विचष्ट इति । एवम् । अनेन प्रकारेण · उमापचरभिप्रायः ' बहुभिः अश्या प्रष्टाप्रकृष्टमध्यमः मन्त्राभिव्यक्तिनिदानमून. 'कोणा मन्त्रदृष्टयो। मन्त्रदर्शनानि भवन्ति विद्यमानानामा मन्त्राणामृपया येन केनधि- २० ३ 1 क. स. प. म.ट ठ... ft. . क. स. प. स.ट. 1. ह. 'घ' नास्सि. ३ ग. शेष म्', र... ६ : • सरिता".१ क.स. घ... ट. ४. माम् । विदुर । *. ५ क. व. २.स. र. .. तश दि.६२. म य..2.3 3. उन नन्ना मी (3. उ. 'तन्' नासि). ७ स. न. प. इ.ट. रमव', भ. ' तन-न.८ ७. य... उ. है. ६, २. हि. २८ ·चतुर्थः खण्डः ४] निरुक्तम् । निगित्तेन निदानभूतेन हर्षशोकनिन्दाप्रशतादिना मन्त्राणां द्रष्टारो भवन्ति न तु कर्तार इत्यभिप्राय । तदप्या नुक्रमण्या . भनादिमन्त्राणामृ- निदानमा चोभयमुपेक्षितव्यम् । परिज्ञातार्प- पयो दारो न निदानो हि सुखैमनेकविषय मन्त्रार्थमवबोटुं कर्तारः शक्नोति । तदेतदिह लक्षणोदेशतो भाष्यकारेण प्रदर्शितम् ॥ ३ ॥ ५ - तोऽनादिष्टदेवता मन्त्रास्तेषु देवतोपपरीक्षा यदेवतः स यज्ञा या यज्ञाङ्ग वा तदेवता भवन्त्यथान्यत्र यज्ञात्प्राजापत्या इति यात्रिका नाराशंसा इति नैरुक्ताअपि वा सा कामदेवता स्यात्ला- योदेवता वास्ति ह्याचारो बहुलं लोके देवदेवत्यमतिथिदेवत्यं पितृ- देवत्यं याज्ञदैवतो मन्त्र इत्यपि बदेवता देवतावत्स्तूयन्ते यथा- श्वमभृतीन्योपधिपर्यन्वान्यथाप्यष्टौ इन्द्वानि (निघ० ५। ३ । २९-३६) । स न मन्येतागन्तूनिवार्थीन्देवतानां प्रत्यक्षदृश्य- मेतद्भवति माहाभाग्यादेवताया एफ आत्मा बहुधा स्तूयत एक- स्यात्मनोऽन्ये देवाः प्रत्यङ्गानि भवन्त्यपि च सत्त्वानां प्रकृतिभूम- भिपयः स्तुवन्तीत्याहुः प्रकृतिसावनाम्याचेतरेतरजन्मानो भवन्ती-/Re- तरेतरमकृतयः कर्मजन्मान आत्मजन्मान आत्मैवैषां रथो भवत्या- स्माश्वा आत्मायुधमात्मेपव आत्मा सर्व देवस्य देवस्य॥ ४ ॥ १ २० . १ क. ख. प.स. ट. ठ. ड. निन्दाहर्षशोकप्रश'. २ च. सुपम ख. ३ क. रख. घ. स. 2. ठ. ड. शक्नोतीति. ४ ठ, ड. ३ ( उ. ३ ' नास्ति) निरु- तवृत्ती उत्तरपट्के (ड. निरुत्तोत्तरषट्कभाष्ये।) प्रथमाध्याये तृतीयः खण्ड ५ क. ख. छ. त ६. 'नानि। ४ । अथा'. ६ छ.५ प. उ.वार्थी देव", 8. वार्यादेव", त. द.वार्याना टेव.७ ठ. ड. वन्ति ।आप'.८ त. 'तिभूम. ९क. ख. ड.थ. घ. ड. नाम्न्याचे', 'नाम्याचे न्या. १० क. . छ. त. द. लाच आहे. ११ क. स. देवस्य । ५। इति सतणध्यायस्य प्रथमः पादा, छ.त.द. ५. .

·- ६२६ दुर्गाचार्यकृतटीकोसमेतं 1 [ सप्तमाभ्याये ' तऽनादिष्टदेयता मन्त्राः' । इहैतदुक्तम् । 'यत्काम ऋषिर्यस्या देवतायामार्थपन्यमि मिच्छन् स्तुतिं प्रयुते तद्देवतः स अनादिष्टदेवतेषु मन्त्रो भवति ' इति । तदेतत्मकटदेवतालक्ष- मन्त्रेषु देवतोपपरीक्षा णेषु मन्त्रेषु मन्त्रदेवतालक्षणमुपपद्यते । ये स्वना. दिष्टदेवतालिना मन्त्रास्तेषु देवता कथमन्वेष्यति सदेतद्विचार्यत इत्युपयुक्तस्तच्छब्दः । येऽनादिष्टदेवतालिङ्गा मन्त्राः 'तेषु' देवताया अतः परं परीक्षा उपपत्तितो भविष्यतीति वाक्यशेषः । 'यदेवतः स यज्ञो वा यज्ञाझं वा तद्देवता भवन्ति' । यद्देवतः स यज्ञो यस्मिन्यज्ञे तेऽनाविष्कृतदेवतालिगा मन्त्रा विनि- १० यज्ञप्रकरणाद्यज्ञा- युज्यन्ते तद्देवता एस हि ते भवन्ति । तद्यथा । मप्रकरणाद्वा देवता ' आग्नेयोऽग्निष्टोम ' इति श्रूयते । तत्र योऽना- निर्णयः विष्कृतदेवतालिङ्गो मन्त्रः स्यात्स आग्नेय एवं स्यात् । प्रकरणाद्धि सदिग्धदेवतेषु देवतानियम इति न्यायः । ' यज्ञाङ्ग वा ' । मातःसवने यो चिनियुज्यते स आग्नेयो यो माध्यन्दिने स ऐन्द्रस्तृतीयसपने यः स आदित्यः । आह । अथान्यत्र पज्ञात् कथं मन्त्रेषु देवतापरिज्ञानमिति । अथ पुनरन्यत्र यज्ञाये वर्तन्ते येपामुत्सन्नः प्रयोगः । ' उत्सन्नयहो या एपः यज्ञादनपत्र प्राजा- (भैना० सं० १।११। ६॥ ४ । ३ । पन्या इति याज्ञिक ३ ॥ ते० स. ४ । ३ । ४) इत्युत्सन्नता. मतम् मपि दर्शयन्येर ब्राह्मणम् । तेपूरमनप्रकरणप्रयो. गेषु वाचरतामप्रयोगविनियोगकन्ये 'किं ब्राह्म- णस्प पितां पृष्ठसि किं नु मातरम् । श्रुतविदस्मिन् वेद्य स पिनामहः । इत्यादिषु कथमन्येष्या देवतेति । मृणु 'मानापन्याः । ते मन्त्रा. ' इति . 1 , . १ ग.प.न, घ.5.2.3. 3. 'रउस्नु'. २ क. स. प. म. ट. ठ. ह. . परिपती'. ३ क. स. व.स. ट. ट. . ऐन्यो यानीयसपने . ५ ग.न.को रुपन्देया'. ६ १. किन्नु, . ८. मात्र'.

·Pr - . ५ । ७ । . चतुर्थः खण्डः ४] ... निरुक्तम् । ६२७ योशिकाः मन्यन्ते । किं कारणम् । 'अनिरुतो हि प्रजापतिः। (मैत्रा० सं० ३ । ६।५) अनिरुक्तदेवतालिङ्गाश्च नाराशंसा इति मन्त्रा इत्येतस्मात्सामान्यात् । नाराशंसाः' ते नैरक्तमतम् इति 'नरुक्ताः' मन्यन्ते । नराशंसोऽग्निर्यज्ञो वा । वक्ष्यति हि यज्ञ इति कार्थक्योऽग्निपिति शाकपणिः ' (निरु०८।६) इति । यज्ञशब्देन च विष्णुरुच्यते । : विष्णुः यज्ञः, ( मैत्रा० सं०४ । ३ । ७॥ ऐ० वा० ३ । ४) इति हि विज्ञायते । 'अग्निहि भूयिष्ठभाग्देवतानाम् ' ( मैत्रा० सं० ४.। ७1८) इति । अतोऽनाविष्कृतदेवतालिगो मन्त्र सेयः स्यात् । सर्वदेवताश्रयणाच 'अग्निमें सर्वा देवताः । अंन वै सर्वा वसति देवता' इति विज्ञायते । यस्मिन्नपि पक्षे, नैराशंसो यज्ञस्तस्मिन्नपि पक्षे यज्ञप्रभव- वादस्य जगतो यज्ञर्य श्रेष्टयम् । ' अपरिग्रहं च श्रेष्ठगामि ' इति न्यायः' '। केचित्तु येन नराः प्रशस्यन्ते - स } निराशंसशब्दस्य नाराशंसो मन्त्र इति हिं पश्यन्तो मनुष्यस्तुत- न्युत्पत्त्या अनाविष्कृ-' यस्ता इत्येवं मन्यन्ते । तदयुक्तम् । न हि मनु- . १५ तदेवता मन्त्रा मनुष्य- प्याणामनाविष्कृतलिमन्त्रैः स्तुतिरुपपद्यते दु:- स्तुतिपरा इत्ययुक्तम् . ध्यत्वात्तेषामल्ययुद्धिन्त्राच मनुष्याणामिति । अपि वा सा कामेदवता स्यात् । । अपि वैवमन्यथा स्यात् । सा भक स मन्त्रो योऽनाविष्कृतलिङ्गः स कामदे- । कामदेवता वा वतः स्यात् । कामतो होछातस्तस्मिन्देवता कल्पयितव्येत्यभिप्रायः । कि कारणम् । गुणपद- -मयो हि सः । न हि तत्र देवतासंवित्रीनपदमन्यत देवताविशेषप्रख्याप- कमस्ति यतो विशेषात्कस्यांचिदेकस्यां देवतायामन्याम्यो व्यावृत्त्यावतिष्ठेत । गुणपदानां च सर्वेषां सर्वदेवताश्रयत्वादैश्वर्ययोगासासा देतानामिति । १० २५ .. १ ग. च. ज. नारा'.२ 8. ह. नराशंसो यज्ञ.३.ग. ज. इति ह का चि. इति ई का हि. ५ क. ख. ठ इ. कात्थक्यो;य. श. 2. काययो'; ग. कार्यक्यो' थ; ज. कार्यक्यो'; प. काध्यक्यो . ५ क. स.प. स. ठ. ठ ड. ह. ६ क. ख. प. झ. ट .... इतिह".७ . स. म.च. ज. प. म. द.मारा. ८ पं.स. 2. 3. ह. पाश्रेष्ठयम्. ९ इ. स. 1.स.र. उ. ४. गहा नासि. १. ग. ज. वि. ११.ठ. र. हीचा अत. १२ म.ज. सातप च. 'ज्ञातप न. १३ म. प.स. ट... ह.. तमद्देव'.

·६२८ : सप्तमाध्याय ५ दुर्गाचार्यकृतीकासमैतं 'प्रायोदेवता या ' तस्मिन्मन्ने स्यादिति वाक्यशेपः । प्राय इति ह्यधिकार उच्यते । यद्देवताधिकारे ह्यध्ययनपाठा- प्रायोदेवता वा नुक्रमे योऽनाविष्कृतदेवतालिङ्गो मन्त्रो भवति स तदेवत एवेति बोद्धव्यम् । तद्यथा । आन्यधिकारे वर्तमाने आग्नेय एवं मन्त्रो भवतीन्द्राधिकारे चैन्द्र एवेति । अथवा । अधिकाराथें प्राय:- प्राय इति बाहुल्यमुच्यते । तद्यया । अनृतप्रायो देवदत्त इत्युक्तेऽनृतबहुल इत्यैवगम्यते । एव- मिहापि प्रायोदेवतेत्युक्ते बहुलदेवतेति स्यात् । किं कारणम् । ' अस्ति बाहुल्यार्थे वा ह्याचारो बहुलं लोके ' । अस्ति हीयं लोके बहु- स्य भूयरत्वेन प्रसिद्विः । निर्दिष्टेभ्यो द्रव्येभ्यो यदन्यदवशिष्यते तत्साधारणम् । तद्यथा । कश्चिद्गृही निर्दिशतीदं मे 'देव द्वितीयमर्थ लोका- देवयं द्रव्यमिदम् 'अतिथिदेवत्यम् । इदं 'पित घारः समर्थयति देवत्यम्' इति । तत्रैवं निर्दिष्टे ततो राशेर्यदन्यद. वशिष्यते तद्देवपितृमनुष्याणां साधारणं भवति । तथा – निर्वपणकर्मणीदं देवानामिति निरुतमभिमृश्येदं नः सहेति शेष- मभिमृश्यते साधारणत्वपल्यापनार्थम् । एवमिहाप्यादिष्टदेयतालिङ्गान्मन्त्ररा- शेर्योऽन्योऽनाविरकृतदेवतालिङ्गो मन्त्रराशि: स्यात्साधारण्याबहुदेवतो विभ. देव एव स्यादिति । आह । कः पुनेरतस्मिन्विचारे निश्चयः । उच्यते । याज्ञदैवतो मन्त्रः' इति । योऽनाविष्कृतदे- इति निर्णयः यतालिही मन्त्रः स याज्ञो वा स्यादैवतो या । : विष्णु याः' इति है विज्ञायते । विष्णुश्च १५ याज्ञदैवतो मन्त्र 1 २० । १ घ. र. बोद्धय्य.; 3. ड. मोद्धन्यः. २ प. 2. अनिधिम'; ठ. आमिरधि'; १. अमेरपि'. ३ प.स. ट. ठ. . इत्येव ग. ४ च.बलास्य ल.५ क.स्व. १. झ.ट. उ. . रणं भवति । न. ६ क. स. प.स. ट. ठ. उ. इदं मे २५ अनि .७६. स. प. स. र. 3. उ.दं मे पि.८ क.ख. प. प्र. ट. उ.ह. पनि.क. स. प. म.म. ह. देवनाना'; ट. देवनाना पा.१० क.स. घ. स. स. उ. र. 'माति सर्वसाधा; घ. मृत्यति साधा शति सपं. ११ क. स. प. स. द. ठ. र. नादि .१२. स. प.स.स. उ. ३. स्यात्सर्वसाधारमा प. यात सर्वसा. १३ क. स. प. म. ट. 3. 1. श्वदेवः स्या; च.विश्व' २. १४ ग. न. पुनरस्मि.१५क.स. २.स. र. 8. 3. 'इनिगप्ति. १५. ११ स.१.स.ट.३.३.६.१७६.ख.प.स.,...मालि.

·चतुर्थः खण्डः ४] निरुक्तम् । . ६२९ . १० पुनरादित्य एव नैरुक्तानां द्युस्थाने समानानात् (निघ० ५।६)। यच्च किंचित्प्रवाहितमादित्यकमैप तत् याज्ञ आदित्य. ( निरु० ७ । ११ ) इति वक्ष्यति । देवतः तस्मादादित्यदेवतः स मन्त्र इति स्यात् । अधया देवतः रा मन्त्रः । देवतास्मि-देवतेति दैवतः । अविशिष्टं हि दैवत आग्नेयः देवतात्वमग्रावेच सर्वदेवताभिवादात् । ' अग्नि सर्वा देवता:' ( काठ० सं० १०॥१)। इति हि विज्ञायते । ' अग्नि देवतानां भूयिष्ठभाक् ' इति च । अपार- प्रहं च प्रधानगामि । इति न्यायः । तस्मादाग्नेयः स मन्त्रः स्यादिति । तद्यदुपोद्धात रक्तं ' नाराशंसा इति नैरुताः। तदेव कात्यक्य- शाकणिमतेनाववृतं यज्ञोऽग्निर्वेति तौ हि नैरक्ताविति । 'यदेवतः स यज्ञो वा यज्ञाझं वा तद्देवता भवन्ति ' इत्येवमादीनामपरो न्याख्यामार्गः । ' देवतः स यज्ञः । यद्दे- यद्देवतः यतं प्रधान हविः। तद्यथा । प्रकृतावन्द्र इस्सादेरपरा व्याख्या सान्नाय्यं माहेन्द्रं या (तै० सं० २ । ५। ३-४)। तत्संस्कारपरा इपेवादयः ( सर्वासु यजुःसंहितासु)। तेऽनाविष्कृतदेवतालिङ्गा ऐन्द्रा एव भान्ति माहेन्द्रा वा ! यदेवते वाधिकारे चोदकेन प्रदिइयन्ते तद्देवता एव भवन्ति । तद्यथा । '(ऋ० सं० १ । १३१ । २) इति प्राजापत्यग्रहणे विनियोगात्प्राजापत्य एव भवति (भैत्रा० स० १।११ । ४.)..1 'यज्ञाझं वा ' इत्याचाराधभिप्रायेण । 'प्रभोऽसि शाकरः । (मैना० सं० १ । १ । १२) इत्यनाविकृतदेवतालिङ्गः पूर्णबुवासादनमन्त्रः सौवे विनियोगात् । तस्य च प्राजापत्यवायोजापत्यः । • कुविदन १. ख. घ. झ. ट.ठ. . 'इति हि . २.ख.प.स.ट.... इ. ३ रु. ख. घ. झ. द. 3. ह. मैहता इति त३.४ म. ज.कार्थक्य'.५ग. ज. यदैवतः. ६ ग. ज. पजा'च. मजा. पा. ७ म. ज. प्रजा.म.ज पूर्णः मुगासा' च. पूर्णः सुगासा' वा. १ च. ना. प्रा. २८ ·[सप्तमाध्याये - -- - १० दुर्गाचार्यकृतीकासमेत 'अथान्यत्र यज्ञात् । कान्यत्र योन्मन्त्राणां विनियोगः । उपाक- रणरमयज्ञजपप्रायश्चित्तेषु नैष्ठिकनहाचारिणय । अथान्यत्र 'पोह या अविदितायच्छन्दोदेवतबाहाणेन यात् ' इत्यस्य मन्त्रेण योजयति वाध्यापयति वा स्थाणु गते या पतति म वो मीयते यातयामान्यस्य छन्दामि भवन्ति ' (मायबामणम् । इति प्रत्यवायश्रयणात्सर्वनान्येच्या देवतत्यारन्धव्यमयान्यन यज्ञादिति । प्राजापत्या इति याशिकाः । प्रजापतिस्तेपूपाकरणादिकर्मसूपास्य प्राजापत्या इति याशिकाः , इलि याशिका मन्यन्ते स ह्यनिरुक्त इत्य- नाराशंसा इति नैरक्ताः। निरुक्ततासामान्यात् । ' नाराशंसा इति नैरुक्ताः'। 'सौर्या वा आग्नेया वेति । 'आपे वा कामदेवता 'अपि वा सा कामदेवता स्यात् श्वनाविस्कृतदेवतालिले मन्त्र या विचायत देवता कास्मिन् देवता स्यादिति सा कामतः कल्प्या । इच्छात इत्यर्थः । गुणपदमयावात्तस्य । न मन्त्र. वाक्मसामदेिवता नियम्यते तर । किं तर्हि । प्रयोरि सामर्थ्यात् । भधवा । प्रयोक्ता यन्कामस्तं गत्रं प्रयुझे तस्य कामस्य या देवताधिप. तिरतामे र तस्मिनभिसंदधीत । 'प्रायोदेवता वा' इति समानमेव पूर्वेण । 'अपि देवता देवतावस्त्यन्ते ' ।' यत्काम कपिर्यस्या देवता. यामार्थपत्यमिच्छन् स्तुति प्रयुक्ते ' इति मन्त्रदे- अदेवता देवता- यतालक्षणमुक्तम् । तदुपपद्यते देवतानामार्थ. यस्तयन्ते पत्यसंबन्धात् । अनाधिकृतदेवतेपनि संविधा. तपदामावा कल्पते देवता कामस्याविपतिरपि । या तु फुटमदेयता देवतावास्यन्ते ननु ततदक्षणं च्याहन्यते । तयथा। 'भयप्रभृतीयोपधिपर्यन्तानि' (निघ०५।३)। एतस्मिन्यर्गे कानि- चिसत्त्वानि कानिचिद् द्रव्याणि । थवादीनि सरचा यशादीनि द्रव्याणि । २५ तानि च पुनरसन्ना चेतयन्ते नातीतं नानागतमित्ति । आत्मनेऽपिच रिताहित न प्रतिपयन्ते । तानि कथमभिष्टनानि स्तोतरभिमनस्यार्थश्य १ स. प. म. र. ठ. ३. पावणो मन्त्रा'.१च. यजति यान'. म. प. न. या पति. ४ म, ज.या पनि १. गत पा पानि, ५. मास्ति.६, , ज, 'तावमासि.७.२ २.५. ३० १. 2. उ. अ. पिछ. ग. 'लानि । एन. ९ च. 'पतिल ते.

·५ 1 चतुर्थः समः ४] निरकम् । पतित्वं करिष्यन्ति । न हि तानि स्तुतिनिन्दे विशेषतो विदुः । अपि चासादिषु चित्तिरपि काचिदस्ति । . न त्वक्षादिप्वसावस्ति । तस्मान्छिष्यो मेधावी नि मन्येत । न जानीयान्सम्यगविरुद्ध- मेतसक्ष्यण लक्षणमुच्यत इति । अपि च सुतरां न मन्येत 'आगन्तुनि- वार्थी देवतानां मन्यमानः । लोके तावदेते आगन्तय एते. मनुष्याणामनिसानामश्वादयोऽर्था आगन्तोऽ- भी अचादयः। तस्मा- पायिनश्चानित्याः । तद्यदि देवतानामप्येवमेव रस्तुतिरयुक्ता ततस्तासां तेषां चानित्यत्वात्स्तुतिरनर्थिका । भपि च । 'प्रत्यक्षदृश्यमेतद्भवति। मन्यक्षत एवेतदृश्यते । यथोपकरणमवादय उपफर्नव्या मनुष्याः । देवतानामपि, चन्द्राग्निसूर्यप्रभृतीनामुपकरणं हरिरोहिदरित्मभृतयोऽश्वाः । तस्मादुमये- पामुपकरणोपकर्तव्यतासामान्या मनुष्याश्ववदनित्यायमिति युक्तम् । यस शिष्यो न मन्यते नैतत्सम्यगभिधीयत इति तस्मात्यतिसमाधातन्यमेतदि- युपोद्धत्योत्तरमुच्यते । ' माहाभाग्यदेवताया एक आत्मा बहुधा स्तूयते यस्मात्तस्मात्सर्वमेतत्सम्यागति । भज्यत इति मागः । सेव्यत इत्यर्थः । तमें पुनरेश्वर्य माहाभाग्यात् 'अणिमा महिमा लघिमा प्राप्तिः प्राकाम्यमेव च । ईशित्वं चे वशिरं च यत्र कामावसायिता' इसमनेन महतेश्चर्येण भरते महदेतदैश्वयं भवत इति वा महाभागा देवता । तनावो माहाभाग्यम् । तस्मामाहामायादेतोरे- कोऽपि सन्देवता मा बहुधा स्तूयते प्रतिभेदेनाप्रतिभेदन या वर्ध- मानः । निगमोऽपि हि भत्त्यैश्वर्यप्रख्यापको 'रूपरूपं मना बौभ. योति' (ऋ० सं० ३ । ५३ । ८) देवतानानाचं निग- यया । यथा च स तथा लक्षणं प्रवर्तितम. मेन प्रस्याप्यते हति दृष्टानुविधानाच्छन्दसः । छन्दसि है उसे १ य.शिच. २ क.स. वस्ति । ४ । अषा'; ग.न. वतीत्युक तमा: ३. स. प. स.ट. ठ. .तरमास शिम्यो. ग. च. ज. ह. या देठ. दि. ५ इ. स. प. स. १. 'च' मालि. गज. पा. काप ७१. नास्ति. ८ इ. स. प. स. १. . १. महदेवा, प. महदेव'. १. स. ५. स.ट. 'देन दा अर'.१.१. स. प.ट. ठ... वारि। पपा पयाग, अ. पानि पपा । पाप', प. नि । एषा प' पक्षा, ११.२... 'हिमाल, २५ नायुक्ता देवताना महत् । : २० ·[सप्तमाध्याये 1 - ६३२ दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत यावदभिधानं देवतानानात्वविधिव्यवस्था । संवा- नानात्वे देवतासं. दसूक्तानि च कयाशुभादीनीन्द्रमरुदादिसंवा- वादः प्रमाणम् । हवि. दव्यपदेशहेतुना गमयन्ति । तदशक्यम्पासितुम् । हनादिकर्माणि च तथा त्रिस्थानानां यान्यसंकरवर्तीनि हविर्वहन.. रसानुप्रदानरसादानलक्षणान्यग्नीन्द्रसूर्याणां कर्माणि लिङ्गान्यर्थदर्शनहेतूप- हितानि त्रित्वं गमयन्ति तदशक्यमपासितुम् । नानात्वनिरासाद. तथा चैकात्म्यम् ' इन्द्रं मित्रं वरुणमग्निमाहुः' कात्म्यम् (१० सं०१ । १६४ । ४६) इत्येवमादयो गमयन्ति निगमाः । तदप्यशक्यमपासितुम् । त्रिष्वपि चैतेषु पक्षेष्यैश्वर्यमपरिहोणं देवतायाः । तत्रै सत्ये- काम्यं तावदाश्रित्य प्रतिसमाधानम् । माहाभाग्यादेकस्य देवतात्मनः प्रकृतिभेदेन वाप्रकृतिभेदेन वेति । चेतनाचेतन- भङ्गाङ्गित्वं नाना- विकरणधर्मि वादात्मानं विकुर्वतोऽस्यान्ये देवाः वस्य हेतुः प्रत्यङ्गानि भवन्ति । अग्नीन्द्रसूर्याणां परस्परा- क्षमन्यत्वम् । अनन्यायमेकेन देवतात्मना महता सह । यया घटादीनां मृदा । न द्यङ्गिनमङ्गानि व्यतिरिरयन्ते भेदेनाप्रहणात् । न वङ्गिान्यनपेक्ष्य प्रसङ्गानि भवन्ति । न हाधिष्ठा- एकत्वस्य च नमनपेक्ष्य प्रन्यधिष्ठानं नाम भवति । तस्माद- मन्द्रिसूर्या एकस्य देवतात्मनोऽङ्गानि जातवेदोषायुभगप्रभृतीनि शयुम्पसमभृतयश्च । प्रन्यमानि । स एष महानामानीन्द्रमूर्या- कान्यद्गानि कानि प्रत्यङ्गानि च पायलमाल स्पूनमस्कोपिसन्याया स्तूयते । २० १. स. प.स. 1. ठ... तदपि चाश; च. सदपि पा.२ क. स. प.म. ट. ठ. इ. 'मनिमित्यादयो'. ३ ६. व. प. ६. र. 3. ह. धानम् । एकरमा मनेऽन्ये देवाः प्रत्यानि भवन्ति । माहा; ग, म, 'धानम् । महा'; च. भानम् । • महा एकस्पात्मनोऽन्ये देवाः पन्यानि भवन्ति ।.५ क. प. प... ट. स. 'न्याय के' ५ क.स.२. स.ट.ठ..."ड्रायति'. ९. व. ग...... .. 'ना'च. न रोट्रा'. -- ९८ ·. । ५ । चतुर्षः मण्डः ४] :: निरुक्तम् । . ६३३ 'अपि चे' एवं कृत्वा 'सत्वानाम् ' अनादीनां 'प्रकृतिभूमभिः ऋषयः स्तुपतीयाहुः । प्रक्रियन्तेऽस्यां सर्वे सस्वानां स्तः विकारा इति प्रकृतिः सत्तालक्षणो महानात्मा प्रकृतिरेव स्तृयते हिरण्यगर्भ इति । वक्ष्यति हि । ' स एष महा- यस्माचानि प्रकृतेर . नामा सत्तालक्षणस्तत्परं तद्ब्रह्म स भूताना भिन्नानि' सैपा भूतप्रकृतिः ' (निरु० १११३) इति । तस्या भूमा बहुत्वम् अनेकधा त्रिपरिणामः स्थावरजङ्गममावेन । प्रकृते मानि बहुलानि यानि सत्त्वानां तैरनन्यविष. यत्वं पश्यन्तः कार्यकारणयोरनन्यत्वात्कारणमहिमभिस्तान्यवादीन्यभिष्टु- चन्तीत्याहुरात्मविदः । तद्यथा । यौस्ते पृष्ठं पृथिवी संघस्थमात्मान्तरिक्षम् ' . (मैत्रा०सं०२१७१२)इत्येवमादीनि । आत्मैव सर्व स्थावरजङ्गममित्यवेत्या- श्वमेधे 'मुलेभ्यः स्वाहा शाखाम्यः स्वाहा ' (मैत्रा० सं० ३।१२ । ७) इत्येवमादिभिस्तेन तेन वैशेषिकेग स्थावरजङ्गमा मना प्रतिरभिग्नेनावस्था- नेनावस्थितो महानेवात्मज्यते । न देवता यागमहति । यावच्चान्यदपि किंचिदेवमकारमदेवतामिमतमिज्यते गृह्ये च बलिप्रभृतिकर्मादौ सर्वत्र स १५ एवेत्युपेश्यम् । 'प्रतिसार्थनाम्यान ' एतदुपानं नैता अटेपता देयतायस्न्यन्ते किंतु महान्देवा विविधरूपः स्तुयत इति । प्रक- प्रकृतिसाधना तिसार्थनाम्पोदिति नतिमात्रं नाम नमनं सही । म्यादेतदुपपद्यते सर्वधेन नाम सर्वनाम । प्रते: सर्वनाम प्रकृ. तिसर्वनाम । तद्भावः प्रकृतिनार्गनाम्यम् । तस्मा- 'प्रतिसानाम्यांद्वतोः । यस्मान्माहाभाग्ययुक्ता देवता प्रतियस्माच्च संवत्येन नता तस्मादनिता भदेवता देवतावस्तूयन्ते । अवि चैनोदैभिहितम् 'आगन्तनिवार्थान्मन्यमानो होररोहिद्ध- १५ अपि प. प. २ क. स. प. स.ट. ठ. उ. तिः सत्ता'. ३.ग. ज. कृति 'च. तभ' ते ४ ध. कार्यकर. ५ क. स. प. स. ट. द. १. शरीरमात्मा'; पं. समयमा' शरीरः ६ ग . न . सादेव ध. सेनतेन. ७ ग. ज. 'इतिर'; प."इतित.ते. ८ ग. अ. क्षार तर । म'; याचने । नं. ९ क.स. प. म. द. ८. . नाम्शात्' १. क. स. र ट. ट . महावारमाया निशान. ११ . 'ननं न सशा. १२ फ. स. प... ह.मान. १३ २., ...भ.. ट.इ. रत्नागिन. 3 ८.

·[ सप्तमाध्याये ५ ६३४ दुर्गाचार्यकृतीकासमेत रितादीनीन्द्रादीनां मनुष्याश्ववदनित्यत्वमवेत्य न सम्यगभिधीयत इति स न मन्येत ' इत्यत्र चूमः । मनुष्यधर्मवि. देवताधर्मो मनुः परीता हि देवताधर्मो ऽनैश्वर्यान्मनुष्याणामैश्वर्याच ध्यधर्मादिनः देवतानाम् । तत्कथमिति । यतो भेदमाश्रिय पतिसमाधीयते । ' इतरेतरज-मानो भवन्ति । इतरेतरप्रकृतयो देवा ऐश्वर्यात् । न मनुष्याणामियं शक्तिरस्त्यनैश्वर्यात् । मनुष्याणां हि पिता पुत्रं जनयतीति पिता देवा इतरेतरज- प्रकृतिः । न पुनरिच्छन्नपि पुत्रः पितरं जन. मानो भवन्ति यति । देवतानां त्वग्नेः सूर्यो जायते ।' एष प्रातः प्रगति ' ( मैत्रा० सं० १ १ ५१७) इति है विज्ञायते । तस्मात्सूर्यस्याग्निः प्रकृतिः। सूर्याचाग्निः सायं जायते । तस्मादनेः सूर्यः प्रकृतिः । अदितेर्दक्षो दक्षाचादितिरिति (ऋ०सं०१० । ७२१४)। अथामात्मेऽपि 'कोष्ठयादग्नेर्नाद इन्द्रो बलादिन्द्रान्मध्यमानोऽनिः' इत्येवमादि । स एप सथाप्यचिन्त्यो देवताधर्मः । तासामानन्यान्माहाभा- देवाश्चादयो ना. ग्यस्य । तत्रैवं सत्यशक्यमध्यरसातुं यथा मनुष्या- णामागन्तवोऽश्वादयस्तथैव देवानामपीति । त- गन्तवः स्माद्दोपानुपपत्तिरनागन्तु माहेवासादीनामिति । अथ किमर्थमीश्वराः सन्तो देवी जायन्त इति । कर्मजन्मानः । कर्म. देवतानां जन्म फलसिद्धये लोकस्याग्निवायुसूर्या जायन्ते । न कर्मसिद्धपर्थम् होनेभ्य ऋते लोकस्य कर्मफलसिद्धिः स्पात् । विद्यमानमपि चेयर्यमैश्चर्यवति न प्रख्यातिमि. यादीशितव्यमर्थमप्रतीत्य । तस्मादेर्यप्रत्यापनाय जायन्ते कर्मफलसिध्द लोकमनुजिघृक्षन्तः । कुन: पुनर्जायन्ते । देवता आत्मनो अत्मजन्मानः'योऽमी 'एक आत्मा बहुधा जायन्ते स्तूयते युक्त उपात्तसवमूर्तिःस्थितायुपरतसत्र- मूर्तिः प्रलये भावास्यः सन्मात्रः मर्ग झाले पोदात्मानं विभय जगदावं विभर्ति १क. स. प. स.ट. ४. उ. दवाना. २ क. स. प. ट. ठ. . सूर्यो:- मापत; च. जायते' अमायन. ३ घ. प्रमुमत्र ट. प्रसुवति' स; ग. च. ज. ठ. २. साति. ५ च.हि.५ च. संजायते. ६ ठ. ८. अदितेईक्षो अनायत दक्षादितिः परीति भन्यन्तरात् । अथाघ्या. ग. ज. अशाध्यामिनेपि कोमाद'; प.स.८.ठ. र.' अथ 'नास्ति. ८ क. स. प. म्यान्नहा. ९क. स. प. स.२.ठ... देवताना'. १०क, म. प.म. ट.ह, देवना. १९ ग. ज.आत्मनः १२ क. द. प. स. 2.3.3. इयुगपः सग, न. इत्युपरंतः (न. इत्याना) २९ मतिः क्षिास्युन पाद ट. २० २१ ·. ५ चतुर्धः खण्डः ४] निरुक्तम् । तस्माज्जायन्त इत्यात्मजन्मानः । क एव तस्मान जायत इति चेत्तत्यं सर्व तस्माज्जायते ।न कामकारेण | देवास्तु तमा. कामकारेण देव- स्मानं पश्यन्तो योगेन ततः कामकारतो जायन्ते । तानां जन्म अकाम- किमेषां जन्म । यदेषामिच्छतां संकल्पानुविधा. कारेणेतरेपाम् यिकर्मानुरूपं यथाकालमात्मनः कार्यकारणमुन्प. द्यते तदेषां जन्म । तदनीश्वराणां नास्ति । यतश्चेश्वरास्ते तस्मादात्मनस्त संकल्पानुविधायिचात् । आत्मवैषां रथो भव: सामाश्वा आत्मायुधमात्मे आत्मा सर्व देवस्य देवस्य ' । तत्र यदुक्तम् 'अश्वादीनि मत्त्वान्यक्षरथप्रभृतीनि च द्रव्याण्य- रथादिसर्वमात्मैव देवताः । इत्येतदयुक्तम् । देवता एवेमाः । रथादिरूपेण हि देवतवात्मानं विन्य प्रकृति- भेदेन रथादिसायमर्थ साधयति । सा तद्रूरा सती रथादिस्तुया स्त्यते सौ तस्तुतिसमवेतमर्थमाशासितं स्तोतुस्तेनैव रूपेण साधयितुमलमिति । तस्मात् । माहामाग्यादेकैकस्या अपि बहूनि नामधेयानि ' (नि० २०७।५)। तासामेव तिसणामग्न्यादीनां माहाभाग्यादैश्वर्ययोगादा. स्मानमनेकधा वितीनामेकैकस्याः प्रतिविकारं एकैकस्य माहा. नामधेयपतिलम्मानर रूपेण धारयन्त्यात्मान- भाग्याबहुनामधेपत्वम् मिति : य काम ऋपिर्यस्या देवतासामार्थपसमि- छैन् स्तुति प्रयुके' इत्यस्य लक्षणस्याव्या- घातः । तस्मात्सम्यगेवोक्तमिति । अथा । स्तुतिसंक्रमन्यापेन चतुर्द- शेऽध्याये । यज्ञसंयोगादाजा स्तुति लभेत' तेन 'यकाम:' इति लक्षणं युक्तम् (निरु० ९।११) इत्यत्र पुनः प्रति- समाधास्यामहे ॥१॥ दिशाध्ययस्य प्रथमः पादः । . - २५ १ क.स्व. घ.ट. तदनेश. २ क. स. स. 'देवस्य मदेव. ३ ग. न.विष्कृत्य. ४ क. स. प. ट. 8. ह. साथ स्तु. ५ च. ना. ६ ग.न. रिकुन्ती'. ७ ग. प.स. ट. ट. र. 'मिन्स्तु. ८ घ. स. ८. निरनरी कार्या दादशस्य , ठ. इति निरुम्वृत्ता आदिना शशाय उत्तरपरमायापास पतुः सह.४, 7. इति निरस्टीनाग दादाप्यापाय मः पादः । इति नेलोपटके ममाप्यापस्य चतुः ॥ ४ ॥ , ·- ३ [ सप्तमाचार्य । टुर्गाचार्यकृतटीकासमेत तिस एव देवता इति नैरुक्ता अग्निः पृथिवीस्थानो वायुर्वेन्द्रो यान्तरिक्षस्थान. सूर्यो द्युस्थानस्तासां माहाभाग्यादेककस्या अपि बहूनि नामधेयानि भवन्त्यपि वा कर्मपृथत्ताद्यथा होताध्व- पुर्ब्रह्मोद्गातेत्यप्येकस्य सतोऽपि वा पृथगेव स्युः पृथग्धि स्तुतयो भवन्ति तथाभिधानानि यथो एतत्कर्मपृथक्तादिति बहवोऽपि विभज्य कर्माणि कुर्युस्तत्र सस्थानकत्वं संभोगैकत्वं चोपेक्षितव्यं यथा पृथिव्यां मनुष्याः पशवो देवा इति स्थानकत्वं च संभोगेक- त्वं च दृश्यते यथा पृथिव्याः पनन्येन च वाय्वादित्याभ्यां च संभोगोऽमिना चेतरस्य लोकस्य तत्रैतन्नरराष्ट्रमिव ।। ५ ।। ५ . १० - 'तिम एव देवता इति नैरुक्ताः । अत्रोपोद्घात. । ' सैपा देवतो. पपरीक्षा ' इत्यधिकार वर्तमाने ' यत्काम पिः' इत्येवमादि मन्त्रदेवता- लक्षणमुक्तम् । तत्पुनरदेवतात्वादश्वादीना ‘मा नो मित्रो वरुणो अर्थमायुः। (R० मं० ११ १६२ । १) इयेवमादिषु ध्याहन्यमानमपेश्य स न मन्येत । इत्येवमादिनाक्षिते - माहाभाग्यादेवताया एक आत्मा बहुधा स्तूयते । इस प्रमादिना 'पुरष वेद स पद्त यच भव्यम् (R० इत्येवमादिभ्यो मराक्येभ्यः ' अथातो विभतयोऽम्प गुस्पस्य ' (ऐत० आ० २ । १७) इत्येवमादिभ्यथ ग्रामणेभ्यः एष इन्द्र एप प्रजापतिः' (ऐत. उ० ३ । ३) इयेवमादिभ्यश्चैमात्म्य सामध्यमुनीया मविपक्षणा मवे सबमिकाम्यमुक्तम् । आमविदा पाम. आमविपण. ঘানানzিHবনাননামগন্যমন- कात्यम् यमद समनुपश्यनाम मार्थ. सों वेदोऽन्या घ सा यक् । न या मनोज्यद्धपनिरिसम- सं० १० ·पंचमः खण्डः ५] :- निरुक्तम् । -- भिधेयमस्ति सत्वाविशेषाद्यदभिधानमभिदध्यात् । अध पुनरुपकमः पुरुषार्थस्य प्रथमनिश्रेणीफलकस्थानीयेन केवले. . पुरुषार्थस्योपकमा नाधियज्ञेन । तत्र चावधानेऽधिदैवता । अध्यात्म- यहेन । याज्ञिकयक्षे ज्ञानं किंचिद्विदुपः पृथगात्मनो देवताः पश्यतः देवतानानात्वम् परिस्छिनफलाभिप्रायस्याधियज्ञं प्रयुयुंक्षमाणस्य पूर्वजन्माविद्यावासितान्तःकरणस्याभिधानस्तुति- भेदाभ्यां विधिमन्त्रार्थवादविद्याशेन यथाग्रहं पृधगिर देवताः प्रकाशन्ते । तदुक्तम् अथ योऽन्या देवतामुपास्तेऽन्योऽमारन्योऽहमस्मीति न स वेद ' (बृह० उ० १।४।१०) इति । तदाह• 'आत्मयाजी श्रेया ३न् देवयाजी३ इन्यात्मयाजीति ह व्यात् ' (शतवा० ११ । २।६ १३)ति । तदेवं ब्रह्म देवनादृक्षस्य मूलमैकात्म्यमामविदः प्रत्यवमामते । यावदभिधानं नु याज्ञिकाप्रति सिविमानप्रधा- नरुतपक्षे त्रिवम् नान् । यञ्चावशिष्यते तनरुक्तान्यन्यवभासते । अत इदमुमते 'तिन एव देवता इति नैरताः" तित इति संख्या । एवेन्यवधारणमितरौ पक्षावपेश्य । कतमास्ता इति । 'अग्निः पृथिवीस्थानो वायुपेन्द्रो वान्तरिक्षस्थानः सर्यो युस्थानः ।। कयोपपरया विवं परिजगृहुः । स्थानभेदाभत्य- त्रिवश्यानभेदात् क्षलिङ्गादन्यार्थदर्शनाच । लिङ्ग हि भवति विश्व. कर्मा ह्यनिष्ट देव आदिन्धों अभवि- तीयः । तृतीयः पिता जनितोपंधीनाममा गर्भ व्यधापुरुत्रा (य० या सं० १७ । ३२ / ० सं० अतिरिङ्गाय २) इति • अजस्य २. -- १. ज. "निमयी'; च. 'निश्रेय. . नि घेणी २ ग. ज. किंचाविदुए . ३ पट. मयुयुमास्य, ट ड पमुम्हमाणस्य. १ क. प. प. म. ट. इ. "विदारसेन, ट. "विचारसेन दर्श. ५ क. स. स. स. ट. 'पानीदे या; २५ च. इदे या'. ह. 'पानी येत्या' ; नसिमार पुस्तके तिथि दिले. ६ ग.ज.' इति नास्ति म.ज. 'विविधनार ८क.म. प. म. ट.ट. 7. पानात् ; ग न, धानामध्यमोऽवशि', र. धानान' त्. ९ ग. ज. स ने. १. फ. प. प.स. ट... रिद विधादि, ब. सिट् हि विधा. १.ग. ज. अभ्यो दि. १२ क. स. प. म. द. ८. पत्र ! अर'. इति । मन न.

·"[-सप्तमाभ्याये . ६३८ दुर्गाचार्यकृतीकासमेत नाभावध्येकमर्पितम् (ऋ० सं० १० । ८२ । ६ ) इति । भन्यार्थद- र्शनाच । 'प्रजापति, श्री-महिम्नोऽसृजताग्नि अन्यार्थदर्शनाच वायुं सूर्यम् । ( मैत्रा० सं० ४ । २ । १२) इति ।' प्रजापतिलोंकानभ्यतपत्तेभ्योऽभितप्तेभ्यो रसान्प्रोवृहदग्निं पृथिव्या वायुमन्तरिक्षासूर्य दिवः । (छान्दोग्योप० ४ । १७ | १) इति । ' अग्निः पृथिवीस्थानो वायुर्वेन्द्रो वान्तरिक्षस्थानः सूर्यो युस्थानः ।। ' तिस्रः' इति प्रकृतेः स्वरूपग्रहणास्थानभेदं त्रित्वे हेतुमुपसंसूचयति । कुतो नियमोऽग्न्यादीनां अग्न्यादीनां स्था- पृथिव्यादिषु । निगमेभ्यः। ' पृथिव्यासि जन्मना 10 नवैशिष्टये निगमः वशा सानिं गर्भमधत्थाः अन्तरिक्षमसि जन्मना कशा सा वायुं गर्भमधत्याः चौरसि जन्मना वशा सादिवं गर्भमधत्याः ' ( मैत्रा० सं० २ । १३ । १५) इत्ये. यमादिभ्यो निगभेभ्यः । वायुर्वेन्द्रो वा' इति किमेकस्य पर्यायवचनावेतौ शब्दावुताभि- वायुर्वेन्द्रो वेति कि- धया भियते इति । कुतः संदेहः । उभयया मर्थो विकल्पः । हि प्रसिद्धिः। प्रत्यभिधानं चार्थमेदो दृष्टो गौरश्व इति यथा । अभिधानभेदेऽपि चैकार्थता दृष्टा हस्तः करः पाणिरिति यथा । अतो युक्तः संशय इति । याशिफपक्षे तावदोषः । अर्थभेदेऽपि तपा यावन्त्यभिधानानि तायेत्यो देवताः । अस्य पुनराचार्यस्य स्वसिद्धान्तावलम्बिनः तिस एष देयता: ' इति प्रतिज्ञा । ततः कुतो याचिन्द्रशन्दयोरर्थभेदः । भेदे हि प्रतिज्ञाहानिः स्यात् । अपि च भेदेऽभिप्रेते नेकवचनेन निरंदेश्यदन्तरिक्षस्थान इति । अभिधान- ১৬. আসে পােলণিকাগুন विशेष्योऽन्तरिक्षस्थानसन्देन विशेष्यने । इतरमा रान्तरिक्षस्थानाविन्या- योविशेष्ययोः । अपि च यायया याहि दर्शन ' (१० सं० ११.स. म. न.. 'गर प. 'ग' इ. २ . स प. म.र. उ... पान इति । तिप', प. 'पान निय इति. ३ ग. ज. महातः प. मातसम'. ४ म. प. न. र. ५. न. टादनको पताप यो' पं. ६ प. म. र. उ... 'रातनः दु; . 'शत: ६.० ६. स. प.स. र... र. 'मारे मित्र'... स. एम. र. ट. र. 'दुपये, घ. दुसर. १ क.द. म. न. प. म. र. उ... 'नो नि. १... ग. न. सरदर ५. 'पदार. । २० २५ ·पंवमः खण्डः ५] निरुक्तम् । १।२।१) इति वायोः माधान्यस्तुतिमुदाहृत्य ( निरु० १०१२) तां निरुच्य तस्यां सोमपानसंबन्धमुपलक्ष्यैन्द्रलं च सोमस्यावेय 'अंशुरंशुष्टे' पर्यायौ वारिचन्द्रशन्दो इत्येतस्मिन् 'भा त्वमिन्द्राय प्यायस्व । तुभ्यमिन्द्रः प्यायताम् ( मैत्रा० सं० १ । २ । ७) इति नान्यत्रेन्दशन्दान्मुख्यामिसंबन्धिनो मन्यमा- सोमपानं संभवतीति प्रतीत्य वायुशब्दस्येन्द्रशन्देन समानार्थतां दृढमवधा- र्यामृष्यमाणो वायुशब्दस्य मध्यमादर्थान्तरे वृत्तिमपर्यायशन्दवादिनमाक्षिप- नाह 'कमन्यं मध्यमादेवमपक्ष्यत्' (निरु० १०।२) इति । उच- रमपि च यमुदाजहार निगमं ' तस्यैषा परा भवति ' (निरु० १० । २) इत्युपोहत्य तस्मादैन्द्रादेव सूक्तात् । अस्पैन्द्रस्य पापोर्यमा भने न विदस्येत्तथैनमेवमभिवहेयुः । (निरु० १० । ३) इति वायुशन्द- स्येन्द्रविशेषणत्वं प्रतीत्येन्द्रप्रधानत्वात्सूक्तस्य वेन्द्रः' उपात्तस्तस्मादाचार्य- स्य मध्यमपर्यायवचनावेतौ शब्दाविति । सत्यपि पर्यायवचनत्वे मुख्यतरः संबन्धो मध्यमस्येन्द्रशन्देन न तथा वायुवरुणरुद्रादिभिः । तत्कुतः । तथा निगमे दर्शनात् ।' सो प्रथमा संस्कृतिः' मध्यमस्य मुख्य- (मैत्रा० सं० १ । ३ । १२) इत्येतस्मिञ्छु- तरः संबन्ध इन्द्रेण कामन्थिनोर्हयनमन्त्रे 'यो मध्यमो वरुणो मि. सोऽग्निस्तस्मा इन्द्राय मुतमा जुहोत । (मैत्रा. सं० १ । ३ । १२) इति वरुणादीननुक्रम्य विशेषतवतुर्यन्तेनेन्दशब्देन संपदानेन संबध्नाति तस्मै ' मध्यमाय इन्द्राय इति । तस्मात्संप्रदानेन सामानाधिकरण्यान्मन्त्रान्ते मध्यमशन्देन्द्रशन्श्योर्मु- स्यतरः संबन्ध इति गम्यते । यथास्य मध्यमस्य ज्योतिषो मुख्यः संबन्ध इन्द्रशन्देन तथेतरयोरपि पार्थिवोत्तमयोरग्निसूर्पशब्दाभ्याम् । प्रसिद्धतर- स्वात्संवन्धस्य । न तथेतरैर्जातवेदःप्रभृतिभिः । सति गौणमुख्यत्वे युक्तं १ क. ख. प. स. 'शब्दस्य ट 'शदस्य' देन. २ ग. 'मरक्षाद'; च. "मवादि' या न. 'मयादि. ३ क. स. प. म. ट. ठ, . सामा', च. “तस्मा ए. ४ फ.ख. घ.म.ट. ठ, ड. अस्येन्द्र. ५ क. ग्व. प. स. र. घेन्द्रः प. पेन्दः . ६ ग. ज. मम प'. क. स. प. स. स. उ. द. सत्यपि तुप.८ ग. ज. ममस्ये.क.स.प.श. द. उ. द.सा प्रथमा निर्वि- पारा स प्रथमो मित्रो पणो अग्निः । समयमो बृहस्पतिभिकियास्तस्मा र माय समाहहोत स्वाहा । मा प्रप'.१.क. स. प.स. ट. 6. र. मस्य' नामि; प.अस्य. ११क.ल.ग न.८, स. र... सति प ।"; प. सति न वावादिभिः २० २५ गो' प. ३२ ·५ १० २४० दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत [सप्तमान्याय यदग्न्यभिधानेन प्रसिद्ध नरसब पेन पार्थिवस्य ज्योतिष टपदेशः क्रियते न जातवेद प्रभृतिभि । तथोत्तमस्य सूर्यशन्दैन न सवितृभगप्रभृति- भिरिति । करमापुनर्मध्यमस्य शन्दद्वयेनोपदेशः क्रियते पार्थिवोत्तमयोरेकैकेनेति । मध्यमस्य हि द्वो कर्मात्मानौ विद्युद्वाप्याख्यौ । मध्यमस्य शब्द तयोरनित्यदर्शन एको विद्युदात्यो निन्यदर्शनस्तु येनोपदेशे प्रयोज वावाख्यस्त्वगिन्द्रियप्रत्यक्ष । तत्कथ नाम नम् त्रिवपि स्थानेष्वभिमानिन्यो देवता कर्मात्मभि. स्वैपम्येण प्रत्यक्षत उपदिष्टा. स्युरित्यतो वायुम- ज्यमस्थान, इति वावास्येन कर्मात्मना मध्यमस्थानमुद्दिश्यामुट्यत्वा दव भवानस्य मुख्य वाचन्द्राभिधानस्य 'इन्द्रो वा' इत्याह । एव- मुभय कृत भविष्यति । अनुपरतक्रियान्यापारता च मध्यमस्य वाघाख्येन झर्मात्मनेतरपोतिर्वदर्शिता भविष्यति मुख्न चेन्द्रशब्देन मुख्यसंबन्धो. ऽपरिहापितो भविष्यती युभयमुन 'पायुर्वेन्द्रो अभिधानद्वयन या तरिक्षस्थान ' इति । न तु पार्थिवोत्तमयोही देवदयसिद्धि कर्मात्मानौ स्तो यथा मध्यस्थानस्य । तस्मान दोषो मध्यम्यानम्याभिधानद्वयोचाविति । आह । यदिदमभिधानबहत्व जातवेदो वैश्वानर इत्येवमादि नि सत्येत िकयामिति । उच्यते । तामा माहाभ ग्यादेवकरया अपि वहनि नामधेयानि भान्ति ' तासमेिव तिसृणाम. अभिधानबह रस्य यादीना महामोग्यादेशर्ययोगकात्मानमने- कारणम् कथा पिर्वतीनामकस्या प्रतिविकार जात वेदो पंघानरो वरुणो सोडविनायुपा इन्ये- २. . १८. म प ६ ट ठ र शम्नोपदा वियत न स', च. पदे उपदश कियत इयर्य नम'; २ क. प. म. उ... 'दत एयार, प. "मन • उर एव ३ प. म. 2. 3.7 "युमध्यावा. १ च मध्य".५ २. म. ग. ज म स. उ. इपदादी कमी', 7. 'यास - फाद. ६. उ.मदमस्थान' ... ट ट नम्माददारी मध्य', व... माग', मन्नाना'. • ग ... ग. 'कार'.११३ रन भाग्य 1 किममा १२ . २१ ran'..३........: 7. 'यादेवा'.

·. . १० टान्तः पथमः खण्डः ५.] निरुकम् । चमादीनि बहूनि नामधेयानि भवन्ति प्रतिस्थानं स्वप्रकृयभेदादेकात्म्यवदे- चैकत्वं न जहाति सा सा देवतेति । ' अपि वा कर्मपृथक्त्वात् | अपि वैवं विकरणधर्मिया- दभिन्न प्रकृतीनां बहुनामता । अपि वा वं स्वमात्मानमविकुर्वतीनामेवा- नेककर्मयोगापृथक्कर्महेतुको नामधेयलाभः स्यात् । एकस्य बहुनामता को दृष्टान्तः । कर्मपृथक्त्वात् यथा होताध्वर्युसोद्रातेत्य- प्येकस्य सतः ' कुण्डपायिनामयने । तत्र हि सप्त दीक्षन्ते । त एव च स्वयं कर्म कुर्वते । यथा कुण्डपायि नामयन तेषां पट पोडशानां पर्यायेण कर्म कुवते । तःकर्म कुर्वाणास्तदाख्या भवन्ति । यथा लोके अत्र लौकिकह. लौवकाः पावैकादयः । तदेतत्प्रदर्शितं भवति । न किंचिदप्यत्र गौणमभिधानम् । संविज्ञातैपदवे स्वग्न्यादानां संज्ञाशब्दानी कारकादिशब्दैरेप विशेपो यदप्रनयनादिगुणयागेऽप्यसति नाग्न्या- दोन् जहति । कारकादिशब्दास्तु करणादिवियोगसमनन्तरमेव क रकादीन् जहति । एवमेतदगौणयमभिधानानामपेक्ष्योक्तम् ' अपि या कर्मपृथ. तात् ' इति । अपि वैश्वर्यात् । उभयथापि शक्त्यातीपातादुपपद्यत एकैकस्या अपि बहुनामतेनि। अपि या पृथगेव स्युः पृथग्धि स्तुतयो भवन्ति ' । अपि वैवं यधोक्तमेकैकस्या माहाभाग्यात्कर्मपृथकवाद्वा बहुनामता । अपि वा पृथ- क्पृथगसन्तभिन्ना एत्रोत्पत्तिकेनं भेदेन स्युरिति अथवा पृथक्स्तुः याशिका आहुः पृथग्घि स्तुतयो भवन्ति । तित्वात्पृथक्स्युः इति । कुत एतद्याज्ञिका आहुरिति । अधियज्ञे हि स्तुतिनियमो भवत्यभिधाननियमश्चेति । अधि. यमिति व्याख्येयम् । पृथग्वि स्तुतयो भवन्तीति हो । यस्मात्पृथ. १ क ख. प. स. ट. ड. कारकलावपाचका; ग. ज 'लोके लावकाः पापका'; प. "लोके • लावकाः' कारक, २ च. पावका' च. ३ क. स. प. झ. ट, ठ. ड. 'ज्ञानप, च. ज्ञानप न. ४ क. स. घ. झ. ट. ठ. ड. 'प्दानां तेषां का'. ५ ग. ज. जहाति; च. जहाति' इ. ६ क. स्व. घ "गादियोग'; च णादिविनियोग दियो. ७ ट. ट. . घेश्व'. ८ घ. झ, र. नामति; ड. बढनमिति. १ च. ख्येय यौशिम(ति) ३ (च) पृ. १० क. स. प. म. द. ट. ड. लीन ।पनि हेत्री'; . न्तीनि देती. - २० २५ झ.द. ठ .. . २१ ८१ ·(० सं० ५ दुर्गाचार्यकृत्तटीकासमेत [सप्तमाध्याये पृथगाम्यादीनो स्तुतयो मवन्ति । पृथगग्नेः ' 'अग्निमीळे १।१।१ ) इत्येवमायाः । पृथानानवेदोऽनग्निलिङ्गं सूक्तं 'प्र' नृनं जातवेदसम् ' ( ऋ० सं० १० १८८।१) इति । पृथ- गिन्द्रस्य हरिभ्याम् | पृथपायोनियुद्भिः । पृथक्सूर्यस्य हरद्भिः । पष्ण इत्यजाभिः । अरूणीभिगोंभिरपसाम् । स्तुतिव्यभिचारे च प्राय- श्चित्तम् । तदनुपपन्नं च पर्यायवचनी । ते वयं स्तुतिनियमापश्यामः पृथक्पृथगाग्निपैश्वानरप्रभृतय इति । ' तथाभिधानानि । यथैव हि स्तुतिभेदारस्तुयभेद एवमेवाभिधानभे. दादभिधेयभेदोऽपि भवितुमर्हति । प्रसिद्धतरं चेदं लंके प्रयभिधानमर्थभेद इति । न नथैरास्यानेकाभिधानता । तस्म त्यू- अभिधानपृथक्-वाच्च बैंगग्निजातवेदोवैश्वानरादिशब्दानामभिधेया इति स्थितिः । स्तुनिष्वेष हभिधानभेद इति समा- नार्थता हेवोरिति चेन्न विधावप्य भिवाननियमदर्शनात् । ' आग्नेयमष्टा- कपालं निवपत् ' (मा० सं० २ । ३ । १ ॥२ । ३।५ ॥ २ । ४ । ६ ॥२।५।९)शी येनैवाभिधानन चोद्यते तेनैव निर्मपणाद रभ्य समाप्यते तस्मादसमानार्थतेति । ' यथो एत' यपुनरेतदुक्तं ' फर्भपृथवत्वात् ' इत्यनेमान्त एषः । Hi हि प्रतिभेदा प्रतिकर्म भैः । साच कर्मपृथक्यादिन्य- चकत्व दिव्यवस्था माहामाग्यादित्याचार्यणान पृथहर्न प्रयुक इस एस हि याज्ञिकपले पसभियानमर्थनेद इति । तकिक न स्व । १० - " २० नेकन्तः ·पचमः वण्डः ५] निरुक्तम् । तत्र ' संभोगेन च ५ दृष्टान्तः १. तन । अस्ति गुणतः । करम् । एक स्थानन सस्थानकै संभोगेकवं चौपेक्षितव्यम् तत्र तस्मिन्पृथक्वे सति स्थौनेक संभोगेकत्वं चोपपत्तित ईक्षितव्यम् । तत्र दृष्टान्नः । यथा पृथिव्यां मनुष्याः पशवो देवा इति स्थानकाय संभोगेकर च दृश्यते ।। अन लोकेको सहस्थानतया एकत्वं धानरत्वम् । पृथिवा-युक्त य.बता सहभारेन सम.नं स्थानं ते तद्महणन गृह्यन्ते । ए मितरयोरपि स्थानये रेक पम् । संभोगहे तुझमेकत्वं संभोगेकायम् । संभोगो नामेतरेतरोपकारित्वम् । समा- नकार्यतत्यर्थः। तच पुनर्मिनस्थानानामपि, मनति किमङ्ग पुनः मम न. स्थानानामिति । ' यथा पृथिव्याः पर्जन्येन च संभोगेकाले उदा- यमादित्याच्या च संभोग ' । कथम् । पृथि. हरणम् व्योपयुत्पी स्वकारि मे पर्जन्यवाप्यादित्य- कृतमुपकारमोक्षते । तदुक्तम् 'यस्तपन्ति पृथिवीमन्पाः ' (निरु० २ । २२) इति । 'अग्मिना चेतरस्य लोकस्य ' । तदप्युक्तम् ' अग्निी इतो वृष्टिं एकत्वं नाम स- समीरयति । दिवं जिन्वन्त्यग्नय.. (० मानकायस्वम् मं० १ । १६४ । ५१ । ) इति च । तदेव. प्रकारमेकर काकनास्थानकवाद्वा भातं न प्रतिपिज्यते । लोकेऽपि समानकार्यता भवति येपा तेषामक्यामिन्युच्यते । . फः पुनरजाविरोधी भेदाभेदे दृष्टान्त इति । उभये हि प्रमाणं भेदाभेदवा- १. ख. म. च.ज. तभान्ति, य. न. र.ट. . तशस्ति. २ ठ. 1. 'कत्वमिति तन सस्था'. ३ क. स. प... र. ठ. र. संस्थान च. सति •रथा' स. ४ प. म.ट ठ. ४. सम्पान; . धान स. ५ ५. स. प. द. 3 इ. पदमुत्तर'; च यमितर' मुक्त ८क स. प. म. द. 3. र. स्थानयोक्कारमेकत्व, स स्थानयरित्यागारमे. क. स. स.स. 2. 1. 8. हवं (प. द. तात मोठ... सो-) नाना संभोग'.८ ट... नि । कर'.प. उ. ''.

·[ सप्तमाध्याय . ६४४ दुर्गाचार्यकृतटीकासमैतं दिन आत्मविन्नरुक्तयाज्ञिकाः। न हि ते स्वमनीषिकया भेदाभेदौ प्रकल्पयन्ति। कि तर्हि । मन्त्राथमुद्दिश्य । तस्माद्वक्तव्यः समासो भेदाभेदे दृष्टान्तः दृष्टान्तः । उच्यते तत्रतन्नरराष्ट्रमि'। यथा राष्ट्र- मित्यभेदो नरा इति भेदः । एवं पृयिन्यग्निरित्यभेदो जातवेदा वैश्वानर इति भेदः । एवमुत्तरयोरपि स्थानयोः । तथात्मेत्यभेदो लोकाश्च लोकिनश्चेति भेदः । सर्वत्र सामान्यविशेषधर्मों द्रष्टव्यः । पुरुषबुद्धधपेक्षातश्च गुणप्रधानतोऽपेक्षा पुरुगानुरागविशेषात् । तत्रैवं सत्यात्मविद आत्मनि निवनानास्त्रे गुणीकृत्य तदअप्रत्यङ्गभावेन फल्पयि. बैकमात्मानं पश्यन्ति । तथा नानास्वैकावे एकावे त्रिचनाना- नैरुक्ता इति त्रित्वे । तथा त्रिविका याशिका त्वयोर्गौणत्वम् । त्रिवे इतरयोईयोः। तथा नानात्वे । एवमेपामविरोधः । अस्ति हि नानात्वे शम्दार्थयोर्वतप्रतिपत्तृवशेन तहयपेक्षयान्वय- व्यतिरेकाभ्यां यर्तितुं शक्तिः । न तु स्वाभाविकम. भिधानामिधेयसंबन्धमकृतकमान्यमानावभि- धानाभिधेयौ जहीतः । न ह्यग्नेरवमास्यं प्रत्यवभासनशक्तिरवभास्यस्य चाव. भास्यमानताशक्तियवधानमन्तरेण विहन्यते । न ह्यकृतकं स्वयमयधीतं को विकल्पते वैदिकाना पदवाक्यप्रमाणानाम् । आत्मभावानुशययशेना- स्मविन्नरुक्तयाज्ञिका वेदस्याविपर्यासिनीमण्यध्यात्माधिदेवाधियज्ञविषयनिय- तामर्थाभिधानशक्ति विपर्यासिनीमित्र भन्यमानाः परस्परतो विपर्यस्यन्ते । तदेतत्सर्वथापि भेदाभेदरर्ति देवतासतत्वं यथा- वक्तप्रतिपत्तृवदो- ग्रहं वक्तृप्रतिपतशेन प्रस्यातिमुपैस्तुतिरूपके- नाभेदाभेदी णमनोऽर्थसतत्वं तथाभूतं मन्त्रैराविष्क्रियते । तदुक्तम् तत्रोपमार्थेन युद्धवर्णा भवन्ति' १३. 'मिव । ५. यथा'. २ क. ख. प.स. र ठ. उ. विशेषतः. ३ ग. च. ज तृत्वे. ४ ग. च ज. तृत्त'. ५ क. ख. ग. ज. प. स. ठ. ह. पति- वक्तृवशे'; घट. 'प्रतिरवशे पत्तृ. ६ क. स. प. इ. ट. ड. च्यवमा; च. प्रयॉन्य च्य.ग. क स ज जहीताम् . ८ ग. क. स्व. ग. ज. प झ.ट. ठ. . स्वयमप्यर्ध तको दि" (ग. 'तको क्लिप्यते' विक; ज. 'तको किल्प्यते); श्व स्यमप्य (' प्य ' अस्पष्ट ) दि ('दि । अस्पष्ट ) धी' (अस्पष्टं) 4. ९. ज. देपपिपप १० घ. 2. 'रयन्ति रूपके'. ११ क. स. स. पतिदत्तदशे; ववमतिदक्तपनिगत्तृव'. १२ क. ग्व. श. 'मुपनयत्स्तु. १३ ग. प. न. 'रावि.किय'. २० . २५ ६८ ·• . षष्ठः खण्डः ६] निरुक्तम् । (निरु० २।१६) इति । दर्शितं चैतन्मन्त्रेण 'न वं युयुत्से, (शत० ब्रा० ११ । १।६।१०)इति । परमार्थत ऐका निष्ठितरूपत्वेन स्ने स्वे विषयेऽध्यात्मादौ पर- स्म्यम् मार्थतयैकात्म्ये निष्ठा तदन्तत्याद्वाचः । तदुक्तम् 'यतो वाचो निवर्तन्ते ' (० उ० २। ४) इति ॥५॥ ५ ३ . अथाकारचिन्तनं देवतानां पुरुपविधा स्युरित्येकं चेतनाव- द्वद्धि स्तुतयो भवन्ति तथाभिधानान्यथापि पौरुपविधिकरङ्गैनः संस्तूयन्ते । ऋष्वा त इन्द्र स्थविरस्य वाहू । यत्संगृभ्णा मघ- वन्काशिरित्ते । अथापि पौरुपविधिकैद्रव्यसंयोगः । आ द्वाभ्यां हरिभ्यामिन्द्र याहि । कल्याणीर्जाया सुरणं गृहे ते । अथापि पौरपविधिः कर्मभिः । अद्धीद्र पिव च प्रस्थितस्याश्रुत्कर्ण श्रुधी हवम् । अपुरुपवि( स्युरित्यपरमपि तु यद् दृश्यते ॥ ६ ॥ 'अथाकारचिन्तनं देवतानाम् ' । आह । माहाभाग्यादेवताया विक:- रणधर्मित्वादनियम आकारे । अथ नियमो नन्वैस्त्र. देवताकारविचारः र्यन्याघातामाहाभाग्यादेवताया इत्येतद्वयाहन्यते । तस्मात् ' अथाकारचिन्तनं देवतानाम् ' इत्ये- तदनारभ्यम् । उच्यते । आरभ्यमेव । प्रकृतिसत्तामनपेक्ष्म रिफरणं नाम देवताधर्मो नास्ति । तस्मात्मकृतिश्चिन्त्यते देवतायाः। अपि च यत एवेश्वरा देवास्तत एवोभयभागित्वात्किमाकारवत्वं स्वभावो देवताया अथवा निरा. कारत्यैमिति सतत्तपरिज्ञानाय चिन्यते । २० १० २५ २ ग. ज. फात्म्यनिष्ठा. २४... 'तन्ते अपाप्य मनसा सहे. ३ क. ख. १, ग. ६;इति निरु • उत्तरपट्के प्रथमाध्य.ये पञ्चमः खण्डः। ५।। ड. इति निरु- नटीकाया रुसोत्तरपट्काथमाध्याये पञ्चम खण्डः. ४ . विधाः छ. त. 'विधा स्य". ५ क. ख. छ. त. द. "तस्य । आश्र. ६ क.ख. 'हवम् । २ (६)। अपु', छ. त. द. 'हवम् । ७ । अपु. ७ क. ख. छ. त. द. ६. नास्ति. ८ ग.ज. महा. ९च. 'तान्महा. १. क. ख. घ. झ. 2. र. इ. भाषित्वा'; च. 'भागिता' रि. ११ क ख. प. स. ट, ठ, . कारवत्त्वं, v ·दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत [स्प्तमाच्या ५ अस्तु तावदियं चिन्ता किमिदमविशेषेण पक्षनयमस्याश्चिन्ताया विषय उत वा कस्मिंश्चिदेवैकस्मिन्पक्षे द्वोतच्चिन्त्यत इति । इह तायदात्मविदा- मेक आत्मा । स प्राधिकारापत्तेः सन्मात्र उदस्तसहितिः सर्गस्थित्योरुपात- आत्मैक्यपक्षे आ- साकृतिः। तदेवमसावनाकृतिः सर्वाकृतित्यना. कारचिन्तनं नोड़- स्पदभूतोऽग्याश्चिन्ताया आत्मवि पक्षः । अथ पुनर्यदासाबुपात्तत्रिस्थानावस्थो नैरक्तपक्षाभिम- पति तमग्निवायुसूर्यभानं बिभर्ति तदापि प्रत्यक्षवाद. नापि त्रिवपक्ष विषयमस्याश्चिन्तायाः । प्रत्यक्षत्वात्तेपामपौरुष- विध्यस्य तापक्षेऽप्याफारचिन्ता विषयाभा- पादुदस्थत एव । अथ पुनर्याज्ञिकानां यावदभिधानं देवतापक्षवादि- नाममिवायुसर्याभिधानानि प्रयक्षा मितबन्धौनि जातवेदोरुद्र पर्ज- याज्ञिकपक्षेऽयं न्याश्विप्रभृतीन्यप्रत्यक्षार्थाभिसंबन्धान शब्दमात्रं विचार आवश्यकः प्रत्यक्षम् । अभिधानाना चे लोके दृष्टमाकृतिप- दार्थवत्वमनाकारार्थवत्वं चारगेन्द्र दीना शब्दाना मन्त्रगताना लौकिनुष्यश्ववाप्यात्माकाशादिभिरभिधानत्वं तुल्यम् । ततद्भवति । अप्रत्यक्षवाद्रायभिधानानामर्थस्य कि खल्यमी रद्रादिशब्दा मनुष्यादिशब्दवदाकारतार्थनार्थवन्त उत याव्यात्माकाशादिशन्दय. दनाकारणेति । एवमयमस्याश्चि ताया याशिकपक्षो विपः अपि वा इन्यत एव याज्ञिकपक्षादनन्तरमिदमारब्धम् ' अथाकार- चिन्तनम् ' इति । किमाकारस्य चिन्त्यते । फिम्ति नास्तीति यद्यस्लि कोटेशः । इह द्विविधा अकारणोऽधाश्चतनाश्वाचेतनाथ । चतना मनुष्यादयः । पृथगेय स्युः २५ १ ग. ज. "तश्चिन्यते, २. घेतभिन्त्यते' शि, २ क ख. प. झ. ट. 'पयत्वम'. ३ क. स. ग. ज प. झ. द. 3. ह. 'भिधानमत्र'; च. "भियानमम'.४ ५ रख, घ. इ.ट. तु. १.' च १ नान्ति. ५ क. ख. प. स ट ठ ड 'ममादिश या'; घ 'मनुपाश्चवावा' मनुष्यादि- शम्दैवा. ६५.४.२ म.ट ट. इ. धानमन्व, ग. ज. पापन. ७ ग. ज. प झ. ट ठ मिनु. ८ रु. स. २. स.ट. द. ह मस्त सना'; घ. 'मस्ति • ना उन ९ ग. ज दीदशाः, च. फीदर्शः शः १० ग.ज. 'पी. । चेतना मन'. ११ क.ग्द. प झ.ट. तत्र चेतना, सन 1 - ऐत तर.१२६,०.६.२.४ २.ति.

·. यत १० षष्ठः खण्डः ६] निरुक्तम् । ६४७ अचेतनाश्च पाषाणादयः । तत्रैतद्भवति किममी मनुष्यादिवच्छेतना उत पापाणादिवदचेतना द्रव्यमात्र प्रत्यक्षमित्येवमुपाद्धय संशयं तद्न्युदा- देवनाः पुरुषविधाः साय पक्षः परिगृह्यते । ' पुरुषविध| स्थरिये- स्पुरित्येकं मतम् कम् इति । मन्त्रप्रत्ययमस्तित्वं देवताया अभ्युपगतं ' याकामः' इत्युपगम्य तदैतः स मन्त्रो भवति । इति । सति हि देवतास्तित्वे तद्देवतन्त्र मन्त्रस्य । यदि चैवमाकारोऽपि तत्प्रत्यय एव भवितु- मर्हति । अस्ति चंदं पौरुषविध्यं मन्त्रेषु देवतासंविज्ञातपदसंबधीति । उच्यते • पुरुषविर्धा स्युरित्येकम् ' मन्त्रेषु दर्शनमिति वाक्यशेषः । पुरुषविधाः पुरुषप्रकाराः । पुरुषविग्रहा इत्यथः । को हेतुः । चेतनावद्वद्धि स्तुतयो भवन्ति । । यस्मात् चेतना. हिशब्दो हेोवर्थः । यस्माचेतनायतामिव स्तुतयो यतामित्र तेषां स्तुतिः मन्त्रा अभिधायका भान्ति । पूर्वो पतिर्मत्वर्थे । उत्तरस्तुल्याथें । तस्मात्पुरुषाकारविप्रहा इति । ननु चैतन्यमपुरुषःकारविग्रहाणामपि हि गवादीनामस्ति । न । नास्ति । न तु ते विवेकक्षमाः । आसन्नचेतनाः । लोकेऽपि हि यस्त्र हिताहितवि- वैकलक्षणं विशिष्ट संविज्ञानं नं भवति तमधिकृय ब्रुवते निश्चेतनोs. यमिति । एवमे च गादयः सत्यपि चैतन्य आसन्नच नत्वात् । न विदुः श्वस्तनं न लोकालोको' (ऐ० आ० २।३।२) इति है विज्ञा- यते । तस्मादचेतना इबोपेक्ष्यन्ते । पुरुषस्तु 'वेद वस्तनं वेद लोकालोको मनामृतत्वमाप्सति । (ऐ० आ० २।३।२) इति । तस्माद्धिता- . हितपरिज्ञानापौरुषविध्यस्य च सिसाधयिषितत्वादनपेक्ष्य सामान्य विशिष्ट . २० - २ च. ट. प्रत्यक्ष. २ ग. पार्दृत्य' द्धृ, च. पोत्य' छ, ज. पोधृत्य. ३ क. ख. घ. झ. ट; संशय . ४ क. ख. घ. झ.ट. ठ. 'विधाः. ५ क. ख. घ. झ. द. ४. ड. तद्देव'.६ क. ख. घ. झ. ट, ठ. ड. 'विधाः. ७ क ख. प. झ. ट. ठ. ड. कोऽत्र है. च. को - हे ३, ८ फ, ख. घ. स. ट. दिनास्ति. च, हि. क. स्व. प. झ.ट. 1. ड.. हिं । नाति १० ग. ज. क्षणविशिष्ट वि! ११ क. स. घ. झ. द. 8. ह. 'ह' नात; म. ज. हि. १२ क. स. प. श. 8. ठ. ह. "विध्यस्था सिच. 'विध्यस्य छ' स्यैव.

·[ सप्तमाध्यापे -- . . ६४८ दुर्गाचार्यकृतटीकासमैन चैतन्यः पुरुषो नियम्यते । यथैर चेतयमानी अर्थात्पुरुषाः स्तुयन्ते तथैव देयता अपि । तस्मात् 'पुरुषविधाः । इत्युपपन्नम् । ' तथाभिधानानि । यथैव पौरपत्रिध्ये स्तुतिः कारणं भवनि तथैव अभिधानतश्च संवादसूतेषु परस्परमभिधानान्युक्तप्रत्युक्तानि सं; बानि परस्परतः कयाशुभीयादिषु 'कुत- पौरपबिध्यम् स्त्वमिन्द्र ' (१० सं १ । १६५ । ३) इत्येवमादीनि । तस्मात्पौरुषविष्यं देवतानाम् । अथाप्ययमपरो हेतुः पौरुष विध्ये टेवतानाम् 'पौरुरविधिकैरङ्गैः संस्तू. यन्ते । । पौरुपविधित्वे यान्यङ्गानि तैः संस्त: देवतानामहानि यन्ते । तद्यथा ऋष्या त ईन्द्र स्थ- यासंगृभ्णा मघवन्कांशि- रित्ते'। 'उरु ने लोकर्मनु नेपि विद्वान्स्वर्वज्ज्योतिरभय स्वस्ति । अध्या तं इन्ट स्थविरस्य वाहू उप स्थेयाम शरणा बृहन्ता ' ( ऋ० सं० अस्यामृचि इन्द्रस्य ६। १७ । ८)॥ शंयोरापम् । एकादशि. न्यामैन्द्रस्य पशोपाया याज्मा ( आश्व० श्री० ३१७) । उर्स लोकं विस्तीणं यस्त्वम् अस्मा- न् अनुनपि अनुनयसि । स्वेन सुकृतेन कर्मणा गच्छतां गमनानुग्रहे वर्तसे । स्वर्वज्ज्योतिः आदित्यसमा प्रकाशं टो- कम् । अभयं स्वस्ति स्वस्ययनाय । तस्य तय क्यम् इद ऋषी एतौ रेपणी गणो स्थविरस्य महतैः बृहन्तौ महान्ती शरणौ आश्रयणीयो निसमा उपायाम, पतिरमे येतानामहे । १० स्तयन्ते विरस्य बाह - बाहू स्त्येते २० १ ग. ज. °मानार्थी पु. २ क. ख. घ. झ. र. ठ. ड. श्रयन्ते; ग. ज. सूयन्ते; च. स्नूयन्ते भू. ३ क. ख. झ. ८. द. ह. 'विधा: स्यरित्युप'; १. २५ विधा • ई' स्युः. ४ क. स. प. झ. ८. उ. ड. विध्यमुपपद्यते तनावत्सदृश. स्तुतिभिः तत्पति ताः कारणं भवन्निर. पुस्तके । 'विध्ये स्तुतिः कारण भवति। अपं पाठी प्रान्ते दीयते. ५ फ. स. ग. ज. प. झ. ट. उ. विधत; च. विधित्व' ध.६ उ. ड. इन्द्र इति । 3. ७ ग. रु. ८. श. द. मनु शरणा.. ९. स. प. झ.ट. 3. ह. धर्म । विष्टुपेन्द्री।; प. पम् । र' विष्टु. बन्नी। १२ क. स. प. झ. ट. ठ. इ. मान समाशेन लो; च. माने (न) का ३१ (शेन) ११ क. स. महसः बाह हस्ता ; च महतः • बह बाइ हानी. - ·षष्ठः खण्डः ६] निरुक्तम् । ६४९ . ५ गृहे ते। इन्द्रस्य हरिनाम- 'यसंगृभ्गा मवव-काशिरिते' (ऋ० सं० ३ । ३० । ५) इति । व्याख्यातः शेषः (निरु ०६।१)। एवमस्मिन्मन्त्रद्वरे बाहु- मुष्टिसंबन्धदर्शनात्स्तुत्यस्येन्द्रस्य पौरपविध्यम् । अन्यथा हि वितथाभिधानन्वं मन्त्रयोः । तथा च सत्यानर्थक्यं मन्त्राणां सर्वेषां शास्त्रस्य च तदर्थलक्षण- भूतस्य । तन्मा भूदित्यवश्यमेष्टव्यं पौरुपविध्यं देवतानामिति । 'अथापि' अयमप्यपरो हेतुः पौरुषविध्ये देवतानाम् । पौरुषविधिकै- व्यसंयोगैः । तद्यथा द्रव्पसंयोगेोऽपि आ द्वाभ्यां हरिभ्या- मिन्द्र याहि । : कल्याणीजीया सुरणं पुरुषविध कारणम् ओ द्वाभ्यां होर यामिन्द्र याह्या चतुर्भिरा पड्भिर्दयमानः । आ- भिर्दशभिः सोमपेयमयं सुतः सुम व मा मृवस्कः ' (० सं० २। १८।४)। हे भगवन् इन्द्र यदि तावत्ता द्वी हरी संनिहिती ततस्ताव युक्तों ताम्माम् भ्यामश्वाम्यां योगः 'आयाहि । अथ चत्वारस्ततस्तैः । अथ पट ततस्तैः । अथाप्टौ ततस्तैः । अब दश ततस्तैः । आयाहि इदं सोमपेयं सोमपानकर्म पति । कि मत्येवं अमहे । अ मुतः सोमः अभिपुतस्त्वदर्थम् । स त्वं हे सुभग्ख सुधन मा अन्तरा केनचिन्मृधः संग्राम कापीः । अविलम्बितमागच्छेत्याभप्रायः । 'आः सोमर्मस्तमिन्द्र प्र याहि कल्याणीर्जायाः मुरणं गृहे ते' । यत्रा रथस्य बृहतो निधाने विमोचनं वाजिनो तस्य गृहं जाया च दक्षिणापत्र सं. ३0५३ ६॥ विश्वामित्रस्यापम् । हारियोजनस्यानुवाक्पा ( आश्व० श्री० ६।११)। हे भगवन् इन्द्र पीतवानसि सोमग् एतस्मिन्कर्मणि । स त्वं पुनः अस्तं गृहं १ ठ. ड. 'उभये । इति सर्वा मा पठित्वा यत्संगृ. २ च. तया . सत्या' च.३ म. औदा०; प. झ. ट. आ दाम्यां मृयाकः. ४ क. ख. घ.. 2. उ. ह. गृ-समद (क. ख. "मद आपः)। ऐन्द्री। विष्टुर। ह'; च. हे गृ-समद ऋषिः । ऐन्द्री । बिष्टुप् :: ५ क. ख. य. इ.ट, रथे युवा; च. 'देव दुक्या' रथे. ६ च. ज. सुरः. ७ ग. व. ज. भिष्टुर'. ८ ग. अपाः. ५. झ. ट. म. वानी.. १. म. मुग । मिया'. ११ क, ख, प. ह. ट. ठ. इ. 'म् । विदुर । दा; च.म् । . हा विटा. " २० . २५ । V ८२ ·। । ५ . कर्माण्यपि पुरय- विध कारणम् ६५० दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत [ सप्तमाध्याये प्रयाहि । यस्मात्तत्र कल्याणी या तत्र बृहतः च रथस्य निधानं रथशाला । विमोचनं च व जिनो जिना संग्राममागतस्य । दक्षिणावत् अन्यदपि यद्यद्रमणीयं तत सर्व तर गृहे वर्तते । तस्मात्पुनरस्तं प्रयाहि । एवमेनयोर्म-त्रयोर्हरिगृहजागरथानिसबन्धात्पौरुषविध्यमिन्द्रस्य । न ह्यपौ. रपरिध्ये सति समन्धो जायादिभिरस्ति । ' अथापि । अयमपरो हेतु पौरपविधे । कतम । ' पौरपविधिक कर्मभि ' सस्तृयन्तै देवता । तद्यथा । अद्धीन्द्र पित्र च प्रस्थितस्य । आश्रुःकर्ण श्रुधी हमे । ' इद हविर्मधैरन्तुभ्य रात प्रति सम्र लैंडणानो गृभाय । तुभ्य सुतो मघरन्तुभ्य पको३ द्धीन्द्र पिर्व च प्रस्थितस्य । इन्द्रोऽत्तु पातु च (ऋ० स० १० । ११६ । ७)॥ अग्नि प्रार्यते युतो नाम स्थूरपुत्रस्तस्यार्प । हे मघवन् इन्द्र हैमि. आज्यादिक तुभ्य रात मनसास्माभिः पूर्वनिर्वपणादी सस्कारकाले हे सम्राः प्रतिगृहाण । अपि च । तुभ्यं पदर्थमेवाय सुत. अभिपुत सोम । अपि च । हे मघवन् विदर्थमवेष पुरोद्वारा पक्क । स त्वमस्य सोमस्य प्रस्थितस्य आद्धि पिर च समामिति शेप । ' आवर्ण श्रुधी हव नू चिदधिष्व मे गिर । इन्द्र स्तोममिम मर्म कृष्वा युजश्विदन्तरम् ' (ऋ० स. १ । १० १९) । मधुच्छन्दस १. .. १ क स थ झ ट ठ ड 'दपि सुरण यय, च. 'दपि • यय' सुरण, २ ग. हवम् ! २५ । इद' ३ग वन्. । अग्नि , झ. ८. 'वन • पिव' ४ क. ख. च. सम्राट', ज. सम्रालद'. ५ क स. घ झ ट ठ, ड. पम् । विष्टुप् । ऐन्द्री: हे , च, पम् । हे' रिष्टुवेन्द्री। . ६ क स. घ झ ट. . ड इद रवि'. ७ क. स. प झ. ट ठ ड. स्माभिनित पूष नि', च °रमाभि पूर्व निरुप्त प. ८ क स. प. झ ट ठ इ. दिशनी, च.. हे' तदिदानी. ९ क. स. घ. झ. ट. ठ ड म्राट् अदृशान पति , च प्राट् • प्रति अह. णन् १० ग शेष.। २६ । आ. ११ ग. • । मधु', प. स. ट. २९ " युन'.

·५ षष्ठः खण्डः ६ निरुक्तम् । आर्षम् । श्रोतारौ यस्य कर्णी अप्रतिहतश्रवणी सर्वत्र स भवति श्रुत्कर्णः । तस्य संबोधनम् । हे श्रुकर्ण आभिमुख्येन श्रोतुं च श्रुधि शृणु त्वमाहानमस्माकम् । श्रुत्वा च नू चित् पुराण इव दधिष्व धारयस्व एता अस्म- निरः हृदयेन । किंच । हे मवान् इन्द्र मैम इमं स्तोमं युजः त्वयुक्तस्य त्वां प्रत्यादृतस्य पुनःपुनरपि अवतः कृष्ध कुरुष्व श्रोतुम् अन्तरम् । क्षणमित्यर्थः । एवमनयो मन्त्रयोरम्याशृणहीत्यामन्त्रणपूर्वकमदर्नेश्रवणपूर्वको विनियोगः । स न संभवत्यपौरुषविध्ये हि गवादयोऽयी- एवं देवतानां पौ. रुपविध्यम् शृणुहीयुक्ताः किंचि प्रतिपद्यन्ते । तस्मात्कार्य- करणसंनिवेशो मनुष्यवदेवतानाम् । कार्यकर- णापेक्षं च विज्ञानम् । तदेवमेतेन्यो मन्त्रदर्श. नेभ्यः स्थितं पौरुषविध्यं मन्त्रे देवतानामिति । अपुरुषविधा स्युरित्यपरम् ' । दर्शनमिति वाक्यशेषः । तदुक्तम् । अपां च ज्योतिषश्च मिश्रीभावकर्मगो वर्षकर्म जायते तत्रोपमार्धन युद्धवर्णा भवन्ति । (निरु०२।१६) इति । अपुरुषविधा देव- विज्ञायते तदाहु तदस्ति यक्ष्वासुरम्' (शत० ताः स्युरित्यपरं मतम् मा० ११ । १ । ६ । ९) इति च खं युयुत्से ' ( शत० प्रा० ११ । १।६।१०) इति । अपि चैतदुक्त- मेष ( निरु०७।५)। 'अपि तु यदृश्यते ' देवानां किंचित् ॥ ६ ॥ न V २५ १ क. स. प. झ. ट. ठ. ड. °आपम् । अनुष्टुभेन्द्री। ओ'; च. आर्षम् । ओ अनुष्टुपेन्द्री. ९ ग. च. ज. मे मम'. फ.स. ग. ज ठ. अध्या; च. अयाझ्या. ४ घ. झ. ट. उ. ड. 'वैकादन'. ५ ' अध्यागृ । इति सर्वेषु पुस्तकेपु. ६ क. ख. घ. झ. ट. . . कार्यकार'. ७ क. ख. मिति । २ (६) । अपु ग. मिति । १; घ. ट. च ज. मिति । इन्य- स्यानन्तरं खण्डममाप्तियोतकं चिदम्. ८ क. स. प. म. द. न. र. '' नास्ति; च. च. ९ च. श्यते । दे'.१० उ. इति निस्तात्तर. प्रथ. आदितः सप्त. पष्टः खण्डः । ६।। . इति न स्टीफायामुत्तरपटक्के प्रथमाध्याय मण्ड: ।६, इतरमा नास्ति.

·६५२ दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत [ सप्तमाध्याये अपुरुपविधं तद्यथानिर्वायुरादित्यः पृथिवी चन्द्रमा इति यथो एतचेतनावद्वद्धि स्तुतयो भवन्तीत्यचेतनान्यप्येवं स्तूयन्ते यथा- क्षमभृतीन्योपधिपर्यन्तानि (निघ० ५ । ३। ४-२२) ययो एतत्पीरुपविधिकरङ्गः संस्तुयन्त इत्यचेतनेप्वप्येतद्भव- न्याभ क्रन्दन्ति हरितेभिरासभिरिति ग्रावस्तुतिर्यथो एतत्पौरुष- विधिद्रव्यसंयोगैरित्येतदपि तादृशमेव मुखं रथं युयुजे सिन्धु- रश्चिन मिति नदीस्तुतियथो एतत्पीरुपविधिकैः कर्मभिरित्येतदपि ताशमेव होतुश्चित्पूर्वे हविरद्यमाशतेति ग्रावस्तुतिरेवापि वोभय- विधा स्परपि वा पुरुषविधानामेव सता फर्मात्मान एते स्युर्यथा १० यज्ञो यजमानस्यैप चाख्यानसमयः ॥ ७ ॥ सप्तमाध्यायस्य प्रथमः पादः ।। ५ १ ' अपुरुषविधम् ' । अपुरपप्रकारं तदित्यर्थः । 'तद्यथाशिर्वा- युरादिन्यः पृथिवी च द्रमा इति । । प्रत्यक्षत यधान्यादयोऽपुर- १५ पविधास्तथेन्द्र दयोऽपि एतान्यपुरप्रकाराणीति । एतेषामतोऽन्यधाभ्युप- गमे दृष्टहानिः स्यात् । न चैतदिष्टम् । तस्मादपु- रविधा अग्न्यादयः । तसामान्याददृष्य इन्द्रा- दयोऽध्यपुरपरिधाः । न हि मनुष्यत्रे तुल्ये केचिदाकारिणः केचिदना. कारिण इति । तथैर देवतानामपि हि न्याय । तस्मादपुग्णविधा इति । 'यथो एत चेतनापदि सुतपे भवन्तीति' । अचेतनान्यध्ये स्तूयन्ते 'यधाक्षमभूतान्योपधिपतानि ' चतगावास्तुति. । तस्माचे. मसमतुः परिवर्थ बनाव स्तुतिमायहेतु.पो देसिनाम- नेिघरक्षादिए चेतनायातुनदृष्ट पादिनि । • यथो एतरीपविवियन संस्तूपन्त इति ' । अपमापहेनुयभि- चौरित चात् । अचेतने पनाति । १ सयथा - पारस्तुति.' । ' एले . १. म. शत मायापार दिलीय. पादर. ॥ ६५म. पादः । निस' त ॥ ८॥ समाप मापदः निम'; द.८ इति ने उत्तराभाय पथमा. मार'. ५. प. 'सर • पादः' नाग्नि. २, २. विचमिति । अपुरका ३२. स. प... 2, 'मिचरित रात्; इ. 'भि (घ १९ रि• दात्र, ट . ाि पान ४ ग. 'स्तुनि. ११७१ ने.

·. सप्तमः खण्डः ७] निरुक्तम् ।। ६५३ बदन्ति शतसहस्रवदभि क्रन्दन्ति हरितभिरासमिः। विष्वी पाणिः सुतः सुकृत्यया होर्तुश्चित्पूर्व हविरद्यमाशत : (० सं० १० १९४ । २)॥ अर्बुदस्यापम् । ग्रावस्तुतिः। एते प्रावाणः अभिष. अचेतना मावा- वकर्म कुर्वाणा वदन्ति । कथम् । शतरत् शत. दयोऽपि पौरुषविवि- कैः संस्तूपन्ते मिव । सहस्रवत् सहस्रमिव । शब्दबाहुल्याभिप्रा. यम् । अभिक्रन्दन्ति अहयन्ति सोमपातून आगच्छतास्माभिरभिपुतं सामं पातुमिति । तत्र येयं विष्ट्री प्राणाम् एतया सुकृत्या शोभनया क्रियया एते सुकृतः शोभनस्य कर्मणः कर्तारी होत.श्चपूर्व होतुरप्यग्नेः मनुष्पहातुर्वा पूर्व प्रथमत: हविः एतत्सोमाल्यम् अद्यम् अदनीयम् आशत अनन्ति । अ- भियरे सोमसंयोगमात्रमशनमुपचर्यते माव्याम् । तस्मादपौरुषविल्यमिति ।न हि मागां यथाभूतान्यास्यानि सन्ति यत्संयोगेन च स्तूयन्ते । तद्वदिन्छ। दीनामप्ययथाभूतैर्वाहमुष्टघादिभिः स्तुतिः स्यात् + तस्मादहेतुरयं यत् 'पौरुषविधिकरङ्गैः संस्तूयन्ते ' इति । तस्मादपुरपविधाः । 'यथो एतत्पौरपविधिकैव्यसंयोगैरिति । एतदपि तादृशमेव । औप- चारकम् । रूपकमात्रमित्यर्थः । यथैव ह्यास्यादि- द्रव्यसंयोग औप. कल्पना दृष्टव्यभिचारित्वाद् प्रावप्रभृतिषु न संम- चारिकः वति । रूपफमात्रं स्तुत्यर्थम् । संकल्पतो बाहादि- कार्यसिद्धिः। एवं हरिरथजायादिस्तुतयो रूप- कमानमिति । अपि च । ' मुखं रयं युयुजे सि.धुरविश्नमिति नदीस्तुतिः । न चास्या स्तुतौ यथाभूता रथांश्वोपपत्तिरस्यसंभात् । १ क. स. प. स. ८. 'दन्ति शतवत् • हरि'; ग. 'दन्ति । अघु . २ क. स. प. म. ट. 3. ह. 'पम् । जगती । मा; च. 'पन् । प्रा” जगती । . ३ ठ. ह.आगता'. ४ 'हरितभिरासभि. इयस्य सायणकृतं विवरण द. पुस्तके मान्ने लिसितम् । तत् ' पातुमिति ' इतस्यानन्तरं 7 स.ट.४ ३ पुस्तकेषु टिण्यते। तपथा।' पातुमिति । हरितेभिः सोमसमर्गात् हरिदर्गः आसभि, आस्थः । त. ५क. स. स. 2. ठ १. विष्टवी व्याप्तिः, च. विट्वी " मा गा. ६ ग. ग. प. स. ४. 3. इ. तला', च. यस त.७५ स. प. म. द.ट. १. भूतार्थतदोपर य. भूना पायोप' तो.

·[ सप्तमाध्याये - ५ ६५४ दुर्गाचार्यकृतदीकासमेत कथमसंभवः । न हुंदकामिकाया नद्या वहन्या रथेऽवस्थानं संभवेति । सुखं रैथे युयुजे सिन्धुरविनं तेन या सनिपदस्मिन्नाजौ । महा. हास्य महिमा पनस्यतेऽदन्धस्य स्वयशसो विरशिनः ' ( ऋ० सं० १० । ७५ । ९)। सिन्धुक्षिन्नाम प्रियमेधसः पुत्रः । तस्येयमार्पम् । मुखं सुखहेतुं लोकस्य रथं रहणम् उदकं युक्तवती यथा नदीस्तुती सिन्धुः नदी अश्विनम् अशनेन व्यापनेन तद्व- न्तम् उदकरयम् । तेन वाजम् अन्नं सनिषत् संभक्तवती उत्पादिरावती अस्मिन्न,जौ आजको संग्रामे । यतो यतो गच्छति ततस्ततो बाह्याद्यन्नममिनिष्पादयतीत्यर्थः । यस्माच्चायमुदकरयोऽनमभि. निष्पादयति तस्मात्तस्य महामहिमा माहाभाग्यं पनस्यते स्तूयते स्तोतृभिः । अदब्यस्य अनुपदस्तस्यै विरप्शिनो विरपणशीलस्य । शब्दकारिण इत्यर्थः । स्थमिवाश्विनमिति केचित् । तदेवमादिष्यसंभवान्मुल्यार्थकल्पनायाः सर्वत्र रूपकप्रसादाः स्तुतय इत्युपेक्ष्यम् । • यथो एतत्पौरुषविधिः कर्मभिरति । एतदपि तादृशमेन ।' होतु- पौरुषविधिकानि श्चित्पूर्व हविरद्यमाशतेति ' अशनशक्तिक्रियया ग्रावाणः स्तुयन्ते । न च पुनर्माणां यथाभूत- कर्माण्पध्यापनारिकाणि मशनमस्ति । तरमादिदमपि रूपकमेव । ' एते वदन्ति' इत्यत्र (पत्रं ६५३ ) व्याख्यातम् । 'अपि योभयविधा स्युः । उभयहेतुप्रामाण्यात् । 'अपि या पुरुष- विधानामेव सतां ' पृथिव्यादीनां ' कर्मात्मान एते स्युः' । अपुरुषविधाः क्षितिजलादयः । उभयविधाः स्युः पर वधिष्ठातारः पुरपविग्रहाः। परमुभयोः प्रत्य- क्षागमयोरप्पनुपहः कृतो भविष्यति । ' यथा यज्ञो यनमानस्य ' कत्मिा । २० अश्या देवता . २५ १ ग. 1ि11८1 मुख. २ ग. स्यं । सिन्धु'; प, ट. त्यं युयुजे. विधि:. ३ क. भ. प. ट. ट. १. 'पम् । जाती नदीपिः । मुप. 'दम् । • मुरद जगी नदीस्ततिः। .४ ग.न. समनियत् ; च. समनिषत् . ५ म. ख. प. म. ट. ट. १. तार स्वयगमः सप्तमीने: विर: च. 'तस्य • विर' सा: पाचवीनेः.

·सप्तमः खण्डः ७] कर्मात्मानः स्युः . निरुक्तम् । इदमेतेनाझं संस्क्रियते इदमेतेनोहमुपधीयन अथवा देवताः इति (गत० प्रा० ११।२।६ । १३) संस्कृतममुष्मिलोके उपैति ' ( मैत्रा० सं० ४।१।८) इति विज्ञायते । चास्यानसमयः । भारते चाख्यानसमयः । एस एव सिद्धान्त इत्यर्थः । पृथिवी स्त्रीरूपेण मारावतरणाय एष महाभारता- ब्रह्माणं ययाचे ( महाभा० आदि०६४)। दीनां सिद्धान्तः अग्निश्च ब्राह्मणरूपेण वासुदेवार्जुनावुभौ खाण्डवं ययाचे (महाभा० आदि० २२४-२२५)। पुरुषरूपेण ( महाभा० आदि० २३० ) अग्निकोण ( महाभा० आदि० २२७) च खाण्डवं ददाह इत्येवमादिना । सदेतच्चतुर्थी भिद्यते मन्त्रार्थदर्शनादेव पौरुपविध्यमपौरुषविध्यं कर्माधाभयविध्यं नित्यमौभयविध्यमेवेति । स चैतदुपपद्यते । माहाभाग्ये सत्यैश्वर्याकथमिव देवता न स्यादमूर्ना मूर्ता एवं देवताकार विचारे चत्वारि मतान एकधा द्विधा बहुधा वेति । यथा तु वर्तमाना- सर्वाण्यविरुद्धानि च मपश्यन् मन्त्रशस्तथा तथास्तुन् । सर्वथैवा- दोषः फलदर्शनानानावस्थादर्शनवदात्यालणाम् । पारदेवनानिन्दादिष्यपि चन्द्रादीनां कातस्तद्रूप- मवस्थितानां सा सा स्तुतिरेय न निन्दा । उक्तं च ' हीना न निन्दा स्तुतिरेव साया देवान्मार्थः सम्पगमिष्ट पात्कः । शक्तिक्षयेऽप्यध्ययस्यन्ति शिष्टाः स्तोतुं न पश्यन्ति गति यतोऽन्याम् ' इति ।। ७ ।। १२ . PM १५. स. 1. 3. ड. इदमेनेना; च. इदमेनेना ई मेने. २ ग. च. ज. 'नाग'. ३ क. स. घ. झ. ट.ठ. . "मुपर्चय'. ४ क. स. प. झ. ठ. . परतीति र विर. परतीति चो.५ इ. 'समयः। ७ । भार. ६ क. ख. प. इ.स. ह. 'तार".७क. रा. प. म. ट. ट... 'मादि । त". ८ क. स. प. ट. उ. उ. त्मिोभय'; ग, ज. कभिय', च. कमा धीत्मो. ९फ.स. प. स.ट. उ. 3. नि. १० फ.स. घ.स. ट. ट... कामकारतरत' ग. ज. सामनस'; ध, कापन्त' कार ११ क. स. प. म. र. पारपादेवा. सास्यावा, . ४. मात्र, १२ क. रा. ३(७), मनरेपो मारित.

·डा.८] . ५ १० अष्टमः खण्डः निरुक्तम् । यद्येवमुच्यता तर्हि कानि किंभक्तीनीति । तदुच्यते । अथैतान्यग्नि- सक्तीनि । अथेति विशेषाधिकारे । अग्निं भजन्ते अग्निना वा भज्यन्ते इत्यग्निमक्तीनि । कनमानि । 'अयं लोकः" पृथिव्यादी-यग्नि- इत्येवमादीन्यग्निभक्तीन्यवगन्तव्यानि । ये च भक्तीनि देवगणाः समाम्नाताः प्रथम स्थाने' तद्यथा 'माप्रियः' (निध०५/२) अक्षा: ग्रावाणोऽ- भीशवः ' (निध० ५। ३ ) इत्येवमादीनि ' अग्नायी पृथिवी इळा इति स्त्रियः' । ईळा पृथिवी अग्नायी इति क्रमेण वक्तव्ये क्रमभेदः । अग्नायी माझ्यानासनिकृष्टतरा न तथा पृथिवीति तस्मात्प्रथममुच्यते । ततः पृथिव्याश्रयसंबन्धादनः । न तथे पारोक्ष्यादभिधेयस्य । आपी- मध्ये तिस्रो देवीः ' इत्यत्र इळो भारत्या पुस्थानाया अनन्तरं श्रूय. आ नो यज्ञं भारती त्यमेविळी इळा कथं पृथि. मनुष्वत् । (R० सं० १० ११० । ८) चीस्थाना इति ! कथं पृथिवीस्थानेति । उध्यते । अनुया. जेषु सामर्थ्यात् । ' द्या भारत्यादित्यैरस्पृक्षासरस्व. १५ तीम रुदैर्यज्ञमावीदिहैवेळया यमुमत्या ' ( मैत्रा० स० ४.१३ । ८ ॥ तैत्ति० प्रा० ३ । ६।१३ । ७) इत्यतः सामर्थ्यमुन्नीय यमुसाहच. र्यात् 'इहैवेळयो' इति चाग्निमक्तिरिळे याह । रुदै साहचर्यात्सरस्वती मध्य. स्थाना। आदित्यैः साहचर्याद्वारती द्युस्थानेति ! अथास्य कर्भ' । अथास्यानेः कर्म सहभावि अनन्यदेवतागामि यसंयोगादतत्यप्पग्निशन्दे आग्नेय एष मन्त्रो अग्नेः कर्म भवति । ' वहनं च हविषाम् ' इत्येवमादि । दार्टिविषयिकम् ।। दृष्टयनुग्रहो यस्य विष- यस्तदाधिविषयिकम् । प्रकाशादि कर्मत्यर्थः । ' अग्निरुमै तत् । इति प्रकृते पुनर्वचनमादरार्थमध्यात्मेऽपि यावान्कश्विप्रकाश इति । माणा . , १क.व. ग. च. न. प. म. इटा. २ क.स्व. घ.. इडा, ग. च. म. दडा. ३ फ.स. प... है.४.तसमानारया'. ४ क. स. प.म.ग.प. ज.ला. ५ क. स. प. म. होडया, ग. प. ज. इवेटया. ६ च. समानुप" प.म.निपुन ते. ८ अ, 'लकाशादियः । अग्निदिनि शाह ૮૨ ·दुर्गाचार्यकृतटीकासमेतं [ सप्तमाण्याये अथास्य : ५ , संस्तत्रिका देवाः । यैः सहाग्निः स्तूयते । तद्यथा अग्नेः संस्तविका इन्द्रः सोमः । इन्येवमादयः । मन्त्रस्वभा- देवाः चौपदर्शनाय संस्तवोदाहरणम् । अग्नेः पूर्वनि. पातादेवताद्वन्दे मुख्यता । अग्न इन्द्रधे दाशुषो दुरोणे मुतारतो यज्ञमिहोपं यातम् । अम. र्धन्ता सोमपेयाय देवाः ' (०सं०३ । २५ । ४ ; इति ॥ विश्वामि- वस्येयमार्णम् । आमायणे विनियोगः (मैवा० सं० २।६।२ ॥ ४ । ३ । २) । हे भगवन् अग्ने त्वम् इन्द्रर्थ अस्य दाशुषो दत्तपते हयापि यजमानस्य दुरोणे यगृहे इन्द्रेण सह स्ताः मुतारतः अभिपुततः सोम मृधं संप्रामम् अकुर्वाणो अन्तरा केनचि सह सोमपेयाय सोमपानार्थम् उपपातमि. स्पताशाह ' अमीषीमामि मु मे शृणुनं वृषणा हवम् । प्रति सूक्ता हर्षत भरनं दाशुषे मय: ' (० सं० १ । ९३ । १ ) ॥ सोमेन सद मंतः । गौतमस्यापम् । पौर्णमास्ये ऽग्नीपोमी. यस्थानुगापा (फाटक सं०८।१०)। अग्नोरोमी गुयामुयेथे । म दयम् आदान में मम गुना परितारा पागायनमागन्य प प्रतिदर्पत प्रतिक्ष्णाम् । ममा पिरती नियामधामिमानि गनानि धातुम् । अपराधमानि भक्तं चार युग मयः । मुग्णापियः । . मोमन मा ·7 अष्टमः खण्डः ८] निरुक्तम् । 'वं ने अग्ने वरुणस्य विद्वान्देवस्य हेळोख यासिसीप्टाः । यजिष्टो वहितमः शोशुचानो विश्वा द्वेषासि प्रमुमुग्ध्यस्मत् ' (० सं० ४।१ वरुणेन सह । ४)॥ वरणेन संस्तयः । वामदेवस्याप । अवभृथै विनियोगः ( आश्व० श्री. ६ । १३ ) । हे भगवन् अग्ने त्वम् अस्मान् यथावत् विद्वान् जानानो भक्ता ममत' इति यरणस्य देवस्य योऽस्मान्प्रति हेळे: कोधः तमनेनायभृथकर्मणा अग्यासिसीधा अपगमय । किं च । यत्वं यजिष्ठो यष्मृतमो देवानां होतृत्वे वर्तमाने वहितमो वोढतमश्च हविपा से त्वं पुनः पुनः शोशुचानी देदीप्यमानः तेषु तेषु कर्मसु विश्वानि सर्वाणि देपासि द्वेष्याणि प्रकर्षण अस्मत् अस्मत्तो मुमुग्धि मुञ्च | वियोजयेत्यर्थः ।। 'मनापर्जन्यावर्वत धिय' मेऽस्मिन्हवं मुहवा सुष्टुतिं नः । इलामन्यो जनयद्गर्भमन्य प्रजावतीरिप आ धत्तमस्मे' (ऋ० सं०६१५२।१६)। पर्जन्येन संस्तपः । भरद्वाजस्यापम् । हे अग्नीपर्जन्यौ युवामुच्येथे । अवतम् आगच्छतम् इमा वियम् इदं कर्म प्रति मे मम अस्मिन् हो अस्मिचा- हाने सुहवी स्वाहानी सुष्टुतिं शोमनामिमा स्तुति श्रोतुम् । भागत्य च श्रुत्येमाम् इौम् अन्नम् अन्य एको जनयतु । गर्भमन्यः । गर्भमेको जनयतु । तौ युवामेवं प्रतिसवत्सरं प्रजावती: प्रजासंयुक्ता इप• अन्नानि आभिमु. ख्येन स्थित्वा धत्त दत्तम् अस्मे । अस्मभ्यमित्यर्थः । पर्जन्येन सह १५ १ ग. प. ज. गस्येति वणे ; घ. स. ट. 'णस्य ध्यरमत् । वरुणे' २० २ फ. स. रेलोऽव. ३ क. स. प. स. ट ठ. ४. पम् । त्रिष्टुप् । अब'; च. पम् । . अब विष्टुप् , ४ क. स. ग घ. ज. घ. स. हेलः. ५ ग. च. ज. स: नाति ६ घ. ठ, ४ पुन मदेव, ७ क. स्व. प. म. ट, 8. ह. अवयों वियो' अव. ८ ग. 'त्यर्थ 1३१ । अमी. ९ग. 'वत । पर्ज'; घ.म. ट. पत. इ.१० क.ख. च. ज. इलाम. ११ क. स. थ, म.ट. उ. ड. 'पम् । त्रिष्टुप् । हे', च. पम् । हे मिटुप् । १२ क. स. प.स. र ठ. ह. "इहाम्. १३ क. ख. प. झ. र ठ. ४. जनरत् जनत, च.न. पत् गर्भ मनयत. १४ गारपर्ध । ३२ । अमे.

·[ सप्तमाध्याये । १. दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत अग्ने देवाँ इहा यह सादयो योनि त्रियु । परि भूप पिब ऋतुना । (ऋ० सं० १।१५ । ४) ॥ ऋतुभिः ऋतुभिः सह संस्तवः । मेधातिथेराप । ऋतुयाजेषु विनियोगः। हे भगवन् अग्ने देवान् इह अस्माकं कर्मगि आवह आहृय । आहूय देवान् सादय योनिषु त्रिषु । सवनेषु त्रिवेतान्यथा- कालं यज | अमुना प्रकारेण परिभूप सर्वतो देवयागेनालंकुरुष्वैतं यज्ञम् । भात्मना पिव चैतं सोमम् ऋतुना सह । 'आमावैष्णवं च हविः' । हविर्गहणाविष एव संपदानार्थ या ऋचस्ताः संस्तयेनामाविष्ण्वोः सन्ति । तया । अग्नीविष्णू सजोसेमा वर्धन्तु वा गिरः । द्युम्नैर्वाजेभिरों गतम् आमावष्णवं हविः ( मैत्रा० सं०४।१०।१॥४॥११॥ २॥ तैति. ४।७।१) इत्येवमाया ॥ वामदेवस्येयमार्पम् । आग्नावैष्णो हविपि विनियोगः ( मंत्रा० सं० १।४।१४ ॥ २ ॥ १ ॥ ७ ॥२॥३ । ५ ॥ तेति० ४ । ७।१ ) । हे अग्नाविष्णू समीपसा सनोपमो नियं समानती युवामध्येथे । एताः अस्मद्विरः अस्मस्तुतपः वर्धन्तु वर्धयन्तु युवाम् । युद्धौ च सत्यामस्मसंप्रदेयः घुम्नैः द्योतनयतिः वाजेभिः अनैः अभ्युयतः अस्मानपति भायातम् । नवृसंस्तयिया दातथीपु वियते'।'' इति प्रसिपेधः । 'तु' शब्दोऽयधारणार्थः । सर संसयिकी ममाविको: संस्तयाज दातयी । दशमण्डलाययवम. संस्तविकी कादश विभागेन तायत इति दशसयः ग्वेदः तस्य नगन विहाते. माया दानयय; तामु नाम, गाय, बागा, एकापिरविधि भपिनियुक्त मानमध्यपातिनी ऋग- १. कादप प...सादर• प्रता. २ रु. स. प.हा. र. २५ ...म् मानीमा। • प्रतु' मारी. १. स. प. 8... आणि ग. ह. म. . "शोर येरमापा । ....... देवगनी आ.५ट... 'रागतम् । पापी'.६५.। • गा ..स. १. क. र. ट. '..दलिग; .मि • re..... t.natin.7. नि दुरा... र. बीती रा . ही दुस.................. ११ मणिहा. २. . .

·नवमः खण्डः ९] निरुक्तम् । माविष्वोः संस्तविकी नास्ति । स्यादप्यन्यत्र सस्तविकी न तु दशत. यीषु । असंस्तवेन वा दशतयोवपीत्युत्सर्ग दर्शयत्येवमेतन्मया निपुण- मान्धष्यत इति । अथाप्ययमपर उत्सर्गः । ' अथाप्याग्नापौष्णं हविः' व न तु, संस्तवः । तस्मिंस्तु हविपि किंतु पृथक्पृथगे. आग्नापोष्णं हवि- वाग्निः स्तूयते पूपा च । 'तत्र तर्मि-संस्तवे व न तु संस्तवः अग्नापूष्णोः । एतां विभक्तस्तुतिमृचमुदाहरन्ति' नरताः ॥ ८॥ - . १० .. पूषा त्वेतश्च्यवियतु म विद्वाननष्टपशु नस्य गोपाः । स वैतेभ्यः परिददत्पितृभ्योऽग्निर्देवेभ्यः सुवित्रियभ्यः (ऋ० सं० १० । १७१३) ॥ पूपा त्वेत्तः प्रच्यावयतु विद्वाननष्टपशु - वनस्य गोपा इत्येप हि सर्वेपां भूतानां गोपायितादित्यः स त्वैतेभ्यः परिददत्पितृभ्य इति सांशयिकस्तृतीयः पादः पूपा पुरस्तात्तस्या- न्चादेश इत्येकमग्निरुपरिष्टात्तस्य प्रकीर्तनेत्यपरम् । अनिर्देवेभ्यः सुविदत्रियेभ्यः । सुचिदत्रं धनं भवति विन्दतेवकोपसर्गाददातेर्वा स्या थुपसर्गात् ॥९॥ १५ पूषा त्वते इति । देवासो यामायनस्पार्षम् । शवस्म कर्णे प्रमी- तानुमन्त्रणे विनियोगः ( आश्व० श्री०६।१०)। प्रेमीत उच्यते । २० . १ ग. ज. सास्त; प. सौरत स. २ ग. च. ज. सांस'. ३ ग. न. पौगया प. पोष्णव पं. १ ग. ज. ट. तस्मिन्सस्त'; प. तस्मिन्यरत' . ५२.१. विभक्तिस्तु. ६ क. स. १ (८); ग.; ठ.८ । इति निरु उत्सरपके पथ. माध्याय अटमः राण्डः । ८.८ इतरेबो नास्ति. ७ क. स. 'इसने उ. त."धाले । द. पाने' दा. ८ क. स. २(१)।उ. १०त. द. २. १ग. त्देत रति अ. पावेत इति स पदीयते. १० २.१. 'पपणे पा'. ११ क. स. प. स. १. ट. इ. 'पम् । विष्टुप JN.ज. पम् 1 गुनाणे; प. पम् । समय त्रिष्टुप् ।. १२ क. स. प. म. 2. उ. .मी प.. दीम.

·६६२ ५ १० दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत [-सप्तमाध्याये पूषा भगवान् आदित्यः पयामधिपतिः । सः त्वाम् इतो मनुष्यलोकात् विशिष्टेन पथा प्रच्यावयतु अंगमयतु विद्वान् अग्नापूष्णोर्विभ- अव्यवहितज्ञान: ! सर्वत्र मानाव्यवधानादेव च क्तस्तुतेरुदाहरणम् अनष्टपशुः । भुवनस्य गोपाः । भुवनस्य भूत- जातस्य गोपाः रक्षिता उपर्यवस्थितः । स पुषा एवंलक्षणः त्वां प्रगमम्य एतेभ्यश्चन्द्रमण्डलोपान्तवासिभ्यः पितृभ्यः परिददातु । तदुक्तम् । ' दक्षिणायनास्पितृलोकम् ' (निरु०१४।८) इति । अग्निः अपि चैतेभ्य उत्कृष्य देवेभ्यः सुविदत्रियेभ्यो ये विद्युतो मध्ये निवसन्ति तेभ्यः परिददातु । तदुक्तम् । ' चन्द्रमसो वैद्युतम् (छान्दो० ट० ५। १०।२) इति । स त्वमेवमुभावपि देवलोक- पितृलोकात्म्यनुहीत्याशी प्रमीतस्य । उक्तं च ' ये देवयानाः पितृ. यानाश्च लोकाः सास्ताननृणाः संचरेम' (मान० श्री० २। ५।५।२२) इति । स वैतेभ्यः इति सशियिकस्तृतीयः पादः । संशयोऽस्मिनस्तीति स्तुतिविभाग द्वे सांशयिकः तृतीयः पादोऽस्या भचः । कथं मते कृत्वा । यथा 'पूपा पुरस्तात् ' ' पूषा त्वेतश्च्याव. यतु ' इति । तस्यान्वादेश इत्येक सामा- दर्शनम्। तथा व्याख्यातमेव । त्रयः पौष्णाः पादा एक एयाग्नेयः । एवमियं विभक्तस्तुतिः । अथवा । द्वावुत्तरायाग्नेयो । तत्रार्थयोजना । पृष्णा प्रध्यावितं सन्तं सोऽनिर्वक्ष्यमाणस्त्वामेतेभ्यः पितृभ्यो देवेभ्यः सुविदत्रियेभ्यः परिददातु । मा पितृभ्यः मेतेभ्य इत्यभिप्रायः । 'सं प्रेतं दिएमितोऽग्नय एव हरन्ति ' (छा० उ० ५।९।२) इत्यपेक्ष्य सर्वनाम्नधोतरेणाप्यमिशन्देन संबन्धमविरुध्यमानं व्यपेक्ष्याक- पेपत् ' अग्निपरिष्टात्तस्य प्रकीर्तनेन्यपरम् । इति । सुविदनं धनं भवति ' विन्दने' 'मु' इत्येतेन एकेन उपस- मेंण सुविद प्रशन्द. । उपसृष्टात् । 'ददातेर्वा । ' मुविभ्यां' द्वाभ्यामु. स्य म्युत्पत्तिः पसर्गाभ्या युक्तात् । तपामस्ति ते मुविद- - १५ - २५ - ४ त्रियाः ॥९॥ १ ग. ज. भवस्य. २ के.स. प. म. 2. ठ. १. तदप्युक्तं. ३ च. कल्पय". ४१.स. २(१), ग. १०; ठ. 'येभ्यः । इति निझन • उचरपटकपथमाध्या- ये नामः खण्डः 11.९ इति निरौत्तरपट्टीवायां प्रथमाध्याये नवमः २१ , इतरेमा नासि.

·- दशमः खण्डः १०] निरुक्तम् । अषैतानीन्द्रभक्तीन्यन्मरिक्षलोको माध्यंदिनं सवनं प्रीप्पखि- टुप्पञ्चदशस्तोमो बृहत्साम ये च देवगणाः समान्नाता मध्यमे स्थाने याच स्त्रियोऽयास्य कर्म रसानुप्रदानं वृत्रवधो या च को च वलकृतिरिन्द्रकमव तदयास्य संस्तविका देवा अग्निः सोमो वरुणः पूपा बृहस्पतिर्ब्रह्मणसतिः पर्वतः कुत्सो विष्णु पुरथापि मित्रो वरुणेने संस्तूयते पुष्णा रुद्रेण च सोमोऽग्निना च पूपा वातेन च पर्जन्यः ॥१०॥ ५ - ܘܨܵ . * अथैतानीन्द्रभक्तीनि' पूर्ववत्सर्वम् ' अन्तरिक्षलोकः' इत्येवमादि । 'ये च देवगणाः समानाताः । (निघ० ५।५1८-१५) महदादयः ' याच स्त्रियः । (निघ० ५। ५ । १६-३६ ) अदित्याद्याः। अथास्य कर्म रसानुप्रदानम् । अवश्यायपादि ' वृधो मेघ. वधः । ' या च का च बलकृतिः । अन्यापि इन्द्रकर्म इन्द्रकम तत् ' इसादराय पुनर्वचनम् । अपि कीटपिपीलिकादिषु यद्बुलेन क्रियते सर्वमि. न्द्रकर्मैव तदिति । संस्तविका देवाः अधास्य संस्तविकाः देवाः अग्नि.. इत्येव- . मादयः। २० इन्द्राग्नी रोचना दियः परि याजेषु भूपयः । तदा चेति प्र निना संस्तरः वीर्यम् ' (३० सं० ३३१२१९) इति ॥ विश्वामित्रस्येयमार्यम् । ऐन्द्राग्ने हबिपि विनि. योगः (मैत्रा० सं० २।१।१)। हे इन्द्राग्नी रोचना रोचनी दीपनी हविषा च उदकेन च दिनः परिभपयो वा अस्मान् सर्वतः । २५ १७. त. द. काचिदल'. २८. मेन र सस्तू'. ३ त.६. सोमो वायुना पपू. ४ क. स. ३ (१.), स. १७त. द. ३.५ ग. च.न.'' नास्ति. ६ क. स. प. म.ट. 8. ह. दपः।तपथा । इन्दा ग. दप ॥२५॥ इन्द्रा; प. 'दयः। इन्दा तपथा।.ग. म टिइति । विश्वा' प.स. ट. दिवः । विभा'. ८ उ...' इति नास्ति. १ प. R. र. ठ. १. 'पिता मारवी । २. भारदमाई रे । गापनी ! ।

·-- दशमः खण्डः १०] निरुक्तम् । ६६५ व सत्यं मघवाना युवोरिदार्पश्चन प्रमिनन्ति व्रत वाम् । अ. न्द्राब्रह्मणस्पती हविर्नोऽन्नं युजैव पाजिनो जिगा. बृहस्पतिना तम् ' (२० सं० २ । २४ । १२ ) ॥ इति ब्रह्मणस्पतिना संस्तवः । [समदस्येयमा. पम् । विश्व सय जगत् सत्सं यावदिदमस्ति किंचित् है मघवाना मघवानी धनवन्ती इन्द्रावलणस्पती युवामुच्येये युवोः युप्रयोः सर्वमेतत्त्वभूतम् । किंव । यतः सर्वस्येशानौ स्थः अंतः आपोऽपि न मिनन्ति न हिंसान्त व्रत कर्म वा युत्योः । यथासंकल्प वैतन्ते । यौ युवामेवमतिमहानुभावो तो अम्माकम् आभिमुख्येन इदं हविः जिगा- तम् आगच्छतं भोक्तुं युमाविष सहचारिणौ वाजिनौ स्थादिमुक्ती भुष स्वम् अन्नम् । इत्येतदातास्महे । इन्दापता बृहता रेथैन वामीरिय आ वहतं मुदीराः । वीत हव्या. न्याघरेषु देवा वर्धया गीमिरिळया मदन्ता । पर्वतेन (ऋ० सं० ३ । ५३ । १) ॥ पीतेन संस्तवः । विश्वामित्रस्यार्पम् । हे इन्द्रापर्वतो देवौ युगामु-येथे । बृहता महता रथेन महता उदकरहणेन उदकदानेन यामीः वननीया इप. अन्नानि आवहतम् ईरयतम् । बीह्यादीनि प्रेरयतम् । मुवीराः शोमनवीराः । ततः स्वे काले ईजानानामस्माकं वीतं भक्षयतं हव्यानि अपरेषु पुरोडौशादीनि वर्वेधा च गीर्भिः स्तुतिभिः पुनः पुनः प्रतिफर्भ इळयों अनेन मदन्ती तृप्यन्तौ । इत्येतदाशास्महे । १५ २. १ ग. ज. सत्यमिति ब्रह्म'; घ.म. ट. सत्य मय० वाजिना निगात । प्रम". २ उ. ४.' इति । नास्ति. ३ ५. स.ट ठ... गृत्समदः । त्रियम् । विश्व, "म् । • विश्व' त्रिभुः ।.५ ग. ज. सत्य था यदिदमस्ति'. ६ क. स. ग. ज. प. स. ट . ड. किंध प. किंचित् प. ८ प. म. द. ठ. ४. ९. स. प. म. वर्तते. १. ग. महे । ३१ इन्चा. १३ ग. "वंता । पर्वतेन; प.म.ट. • मदत्ता. १२ क. स. प. ज. "लिपा. १३ प.म. र. 3. 3. 'मित्रः। त्रिष्टुरा हे'; प. मिस्या। त्रिष्टुप् । १४ ठ. : पुरोधाशा'. १५२. स. ग. प. अ. F. हा प. उ. ४. Pा. १६ ग. "महे । १. इन्द्रा'. पत.

·[सप्तमाया - ५ दुर्गाचार्यकृतीकासमेत इन्द्राकुत्सा वहमाना रथेना चामत्या अपि कणे यहन्तु । निः पीमद्भयोधर्मयो निः पधस्थान्मघोनों दो कुत्सेन घरधस्तमीसि ' (० सं०५।३१।९)॥ कुरसेन संस्तवः । अवस्योरापम् । हे इन्द्राकु सौ वहमानौ उह्यमानौ रथेन युगा बुवे । आवहन्तु वाम् अत्याः अश्वाः अपि कर्णे नित्यं कर्मणे । ततश्च कर्मणा परितोषितौ अस्माभिः निः पीम् अद्भयो निर्धमथः सर्वतः अरीन् निः पयस्थात् समानस्थानादन्तरिक्षादद्भयः अपः । तत ओपध्या- द्युत्पत्या सुकालं कुर्वाणौ मघोनः महान्त्येतानि तमासि हृदो हृदयस्य छाद- कानि अनाकालभयकृतानि यरथः वारयथ इत्येतदाशास्महे । इन्द्रविष्ण इंहिताः शम्बरस्य नव पुरै नवति च श्रथिएम् । शतं वचिनः सहस्रं च साफ हयो अप्रत्यरिस्म विष्णुना वीरान् । (१० सं० ७ । ९९ । ६)॥ विष्णुना संस्तवः । वसिष्ठस्यार्पम् । त्रैधातव्यां विनियोगः ( मैत्रा० सं० २ । ४ । ४)। हे इन्द्राविष्णू युवा इंहिताः स्थिरीकृताः शम्बरस्य मेघस्य अमुरस्य वा स्वभूताः पुरः भविष्टं हत. वन्ती स्थः । ताश्च हत्या मेघान्तर्गतान् शतं वचिनः दीप्तिमतोऽनयतो वा सहस्रं च साकम् अस्थितान् सहभावेन एफनिश्चयान् हयो हतबन्ती स्थ: अप्रति वीरान् अमुरस्य शम्बरस्य स्वभूतान् । यो युवा. मेतदतिदष्करमकार्ट तापस्माकमपि शत्रून् हथ इत्येतदाशास्महे । . १० -- 14. 'कुरसा० । कुत्सेन, घ. स.ट. "इत्सा ५० वरथ'.२१. नि:सीम. ३१. निः . ४ क. स. प. म. द. उ. द. पम् । विष्ट ।हे; प. 'पम् । • हे" विधुर।. ५ ग. स्महे । ४१ । इन्त्रा'. ६ ग. हिता । विष्णु"; प. स. 2. "हिताः • अपत्यसु. ७५.स. र. ठ. इ. वसिष्ठः । त्रिष्टुप् । ', च. पसि- हस्पार्षम् । त्रिए । ८ क. ख. प. श. र. ठ. इ. शंबरस्य नाति नव च पुरः मेर'; अमनरम्य में नवति न च पर . ९ ग. ज. वा भूताः. १० क. प. स. स.2 3 3. अति बनीमारान् पी'२ आनि • पो तीन- २७ रान. ११ ग. सरे । ४१ इन्द्र'.

·५ दामः खण्डः १०] निरुक्तम् । ६६७ इन्द्रवायू इमे मुतो उप प्रोभिरा गतम् । इन्दवो वामुशनि हि (१० सं० १ । २।४)॥ वायुना वायुना संस्तयः । मधुच्छन्दैस आर्यम् । उपात्तद्विक- भत्मिनो हि मध्यमस्य एकस्यापि वाग्विन्द्रमावेन विकरणधर्मित्याद्वित्वं विभ्रतो नैरुक्तपक्षेऽपि द्विवचनसंस्तुतिरविरुद्धा यथैकस्योदकस्य द्विपात्रस्थस्य द्विवचनेनोक्तिः । ऐन्द्रवायनस्य ग्रहस्य पुरोनुवाकोयम् (भैत्रा० सं० १ । ३।६) हे इवाय युवामु- ध्येथे । इमे सुता अभिषुताः इन्दयः । सोमाः इत्यर्थः । मुसस्कृताः सोमा यस्मात् उशन्ति कामयते युवामात्मनः पानाय तस्मादुपागच्छतं पातुमे- तान्। कथं च पुनरपागन्छतम् । प्रयोभिः अनरस्मसंप्रदेवैरभ्युद्यतरित्से- तदाशास्महे । 'अथापि मित्रो परणेन संस्तूयते।' शन्दः प्रकृतादि. न्दाद्विशेषतों मित्रादी प्रकरोति • अपि. काभिः संस्तूयन्ते इति संभावने । प्रकृताभ्यरितसम्यो देवताम्यः पराण्यपरेणाभिधानेन संस्तरयुक्तानीति भेदपक्षे अविरुद्धमेव निरक्तपक्ष यद्विरद्धाभासमिर किंचि- दत्र तदिन्दनायुसंस्तो पतिसमाहितम् । मित्रो वरणेन ' इत्येवमादिषु या प्रथमया निर्दिश्यते सा मुस्यस्तुतिः या तृतीया सामुख्या । सा च निर्दिष्टी। अथ इतराः का देवता २० १ ग. थ, ज प. स. २. मुता इति वायुना'. २ क. स.हि । इति । वायु'. ३५.स. ट. ठ . च्छन्दा गायत्री । उपा. ४ क. स. प. म. ट. ठ. र. "त्मनोऽपि हि', प. 'त्मनो हि पि.५ क. स. प. श. द. र. धनोतिः 2.प. नोक्ति' ने. ६ म. ज. 'यन्ति, च. यन्ति युन्ते. क. स. म. न. प. स. र. मात्मपाना, प. पात्मनःपा. ८ फ.स.प.स र.नास्ति, प. प. ९ फ. स. ग. न १.४. विरोध एर': प. अविदिएर रोध... स. प. म. 2. ठ. २. मुस्यास्तु', प मुस्पातु या ११क. स. प. म.र. उ... 'या निर्दिष्टा साऽमुस्या । आ नो ; प "या का अमुस्का सा पनि. दिल निर्दिष्टा सामुत्पा. १२ ग. हा ४३ । आ'. २.

·. 1 ૬૬૮ दुर्गाचार्यकृतटीकासमेतं सप्तमांच्या नौ मित्रावरणा घृतैर्गव्यूतिमुक्षतम् । मन्वा रजांसि सुक्रतू ' मित्रो वरुणेन (6 सं० ३ । ६२ । १६ ) इति ॥ विश्वा- संस्तूयते मित्रस्यार्षम् । मैत्रावरुण्याः पयस्यायाः पुरोनु- याक्या ( मैत्रा० सं० २ । ३ । १)। हे ५ मित्रावरुगौ सुकत् शोभनकर्माणौ युवामुच्येथे । गैन्यूति गोयति ययसोदकोत्पत्तये रजांसि च गोयूतेर्यान्यन्यानि ब्रीह्यादिधान्योत्पनिक्षेत्राणि तानि च बाहाद्य पत्तये मध्या मधुरेण सस्यसंपत्करण उदकेन अस्माकम् उक्षतम् ओ सिंचतमित्येतदाशास्महे । सौमापुमणा जननी रयीणां जनना दिवो जनना पृथिव्याः । जातो विश्वस्य भुवनस्य गोपी देवा अकृण्पन्नमृतस्प पूषा सोमेन संस्तु: नाभिम् ' (० सं० २॥ ४०।१)॥ यते पूष्णा सोमस्य संस्तवः । गृत्समदस्पेयमार्यम् । सीमापीष्णस्य चरोः पुरोनुवाक्या ( भैत्रा० सं० २।१।४-५ ॥ २।२।४)। सोमाप्पणी चन्द्रसूर्यो। १५ तावुग्यते । सोमायूपणा हे सोमापूपणो युवां जननौ जनयितारी रयीणां धनानां जनयितारौ च स्वेनोपकारेण दिवो जनपितारी पृथिव्याः जातो पातमात्रावय युवा विश्वस्य सर्वस्य भुवनस्य भूतजातस्य गोपौ गोप्तारी यभूयः । देवाय रस्मयो युगरामेय अमृतस्य उदकस्य नामि नहनं बन्ध. नम् आधार साईटीकिकस्य अश्यन् सदा कुन्ति । युयामिदं नामास्माकं फुरतमिन्याशिषा निराकासम् । १० - २० . . ५ म. १. ज. 'रणा घृतरिति विश्वा प. स. 2. 46 • रजासि मुक्त । ".२८, र..इनि नास्ति. ३५ न.र. ८. 'मिनो गायत्री । मंत्रा. मित्रस्यार्पम् । • मेघा गायत्री .१ ५. स. र. 8. र 'थे। पुतः उदयू.११. स. प.म.स. उ. २. 'न्यानि स्थानानि मी . 'न्यानि २५ बी यानानि. ६५.स.प.म. ८. ठ 3. "क्षतं मिपक्षत आगि'... रा.प.स.२..... '। तारण व सामः । सोम'; म. स्महे ॥४४॥ सोमा, ए. रम • सोमा पुष्पा रदेण च यः ८ ग. 'पनामाप. ह.र. 'मनाम'. ९५.स.स. ट. २. 'मदः। मिष्टा । सो. 'मदः । • दिए । . १...ग प... १. . २. सोमा'; ग. न. सोमापूण'. ११६.८... ह. 'दारों पर प.ता.१२. अ. 'पिया। सिर । जातमा प. पिकाः । अदिताए । '.११. १२ 'गम् । ४५। .

·. . दशमः खण्डः १०] : निरुक्तम् ।। सोमारद्रा युवमेतान्यरमे विश्वा तनुभेजानि धत्तम् । अब स्यतं मुञ्चतं यनो अस्ति तन्युं बद्धं कृत्मेनी अस्मत्' सोमो रुद्रण (३० स० ६ । ७४ । ३)॥ रुद्रेण सस्तवः । भरद्वाजस्येयमार्यम् । सौमारौद्रस्य चराः पुरोनुवाक्या ( मैत्रा० सं० २ । १।५-६)। हे सोमारद्री युवामुच्येथे । एतानि सर्वाणि भेपजानि अस्मे अस्माक तनूषु शरीरे' धत्तम् । किंच, । अवस्यतं नित्यमरमानवितु रक्षितुमिच्छतम् । फिंच । यत् अस्माकं मनोवाकायैः कृतम् एन. किंचिदस्ति तनूप बद्धं तन्मु- चतम् अस्मत्तः । । मध्यमेन च गुस्थानेन च सस्तव इति पार्थिवेन प्रतिपेधात् । प्रार्च नोदाहरन्ति । मृग्यमुदाहरणम् । वायुना संस्तवः । 'यातेन ५ । अग्निना च पूषा . अग्निना च पूषा ध पर्जन्यः। । १५ 'धर्ता दिव ऋभवः सुहस्ता वातापर्जन्या महिषस्य तन्यतो. । आप औषधीःप्रतिरन्तु नो गिरो भगौ रातिर्वाजिनी घातेन च पर्जन्यः यन्तु मे हर्वम् । (ऋ० स० १० । ६६ । १०)। यसुकर्णस्यार्पम् । धर्तारो दियः इति ऋभवः शोभनहस्ताः वातापर्जन्यौ च आपश्च ओषधयश्च भगश्च राति: दाता वाजिनश्व धार• यितारो द्योतनवन्तो ये उक्ताः अस्य उदस्य महिपस्य महतः तन्यतोः . १ ग. 'मेतानि । रुद्रे, घ. झ. ट. 'मेता • कृतमेनो . २ घ, झ. ट ठ. . दाज । त्रिष्टुप् सो'. ३ च. 'पम् । • सो त्रिष्टम् । ४ क. ख.ग ज. घ.. ट. ह. से मारी , 1. से मारुद, च समिरिद सौमारी'. ५ ग ज. शरेषु । नास्ति.६ क. स. प. ट. ठ. ड. 'श्चत अस्मत् अस्मत्त . ७ क. ख. मध्यमस्था- नेन, घ. स. ट. ठ. ड. मध्यस्थानेन, ग. ज. मरयमेन ध यु.८ क, ख. य झ. ट.ठ. ह. हरति. ९ ग. ज. 'स्तव । सप्त पय इत्यत्र तत्र जागृते । अस्वमजादि. २५ त्येतस्मिन्पादे वाय्वादित्याविति वक्ष्यति । वातेन.१० ग. न्यः । ४६ । धा. ११ ग. भव० । वसु, घ झ. र भवः ० यतु. १२ ग ज. उ.मस्या, प. म. ट. उ. 'वर्णस्यार्पम् । विष्टप । घ", च. 'कर्णस्यार्पम् । • ध° विष्टप् 1 . १३ क. ख. घ. झ.ट. .' इति मास्ति. १४ क. स. प. झ. ट, 'अप' नारित, च. अस्प, १५ ग. ज. 'उदकस्य ' नाति.

·[ सप्तमाया ६७० .. दुर्गाचार्यकाटीकासमेत सर्वार्थतनितुः हवम् ‘आहानम् अस्माकम् आयन्तु आगठन्तु आगम्य च प्रतिरन्तु प्रतीर्णाः कुर्वन्तु एता अस्मगिरः । वर्धयन्वित्यर्थः । याताप- जन्यावियत्र संस्तयः ॥ १० ॥ अर्थतान्यादित्यभक्तीन्यसी लोकस्तृतीयसवनं वर्षा जगती सप्तदशस्तोमो वैरूपं साम ये च देवगणाः समान्नाता उत्तम स्थाने याच खियोऽयास्य कर्म रसादानं रश्मिभिश्च रसधारणं यच किंचित्मवल्दितमादित्यकर्मव तचन्द्रमसा वायुना संवत्सरें- पति संस्तत्र एतेष्वेव स्थानव्यूहेतृतुच्छन्दास्तोमपृष्ठस्य भक्ति- १० शेपमनुकल्पयीन शरदनुष्टवैकविंशः स्तोमो बैरानं सामेति पृथि- व्यायतनानि हेमन्तः पङ्कित्रिणवः स्तोमः शाकरं सामेत्यन्तरि- क्षायतनानि शिशिरोऽतिच्छन्दात्रयविंशः स्तोमो वितं सामेति धुभक्तीनि ॥१॥ ' अर्थतान्यादित्यभक्तीनि । पूर्ववत् । सौ लोकः । इत्येवमादि । * सूर्यो पुस्थानः' (निर० ७॥५) इनि पूर्वमधिकृत्य ' आदित्यभ. तीनि । हावीद्विशेषतः स्वपक्षोद्योतनानुस्मृतये । 'ये च देवाणा: समाम्नाता उत्तमे स्थान आदित्यादयः' (निष० ५१६।२४-२९) । 'याच स्त्रियः ' उपाः सूर्या वृषाकपायी सरप्य: (निघ० ५।६।२-५) देवपल्यः (निघ० ५। ६ । ३१) इति । 'अथास्य कर्म 'रसादानादि। 'यचे किंचित्प्रय. आदित्यकर्म हितमादित्यकर्म तत् । । चन्द्रमसा वायुना संवत्सरेणेति संस्तवः। । अस्माचारवशन्दैव. वाति नाधिकारवयनं करोति । अधाय ' इति । १ च. ६वनम्. २ क. स. घ. झ. २. 1. ड. 'गत्य. ३ क. ब. (१०) ग. १५; उ. इ. १० 1 इति निक० (ड निरुतीकायां ) उत्तरपट्के प्रथमाध्या- ये दशमः खण्डः। १.४ १.थ. प. द. ह. समाधा", ५छ त. द. य. ६. स.त. द. स्तवः। ४ । एते; छ. तरः । १२ ॥ ए... छ, 'कि- स्तृण.८ क. स. ५(११). १३, २. द. ५.१ २. ख. प. स. २. उ. 7. 'कनीति । पू. १० क.स.प.म. द. 8. ह. इत्य अर्थतान्यादि ; च, कृत्य • आदि अर्थतानि. १ क, स. प.ह.र. ४. . इतीहान"; प. 'कीनि . ' इति, १२ च. शरण्य. १३. घ. ज. यन. १४ म. "स्येति । ३३ ४७ 1 पूर्ण २० । - ·। .. . एकादशः खण्डः ११] निरुक्तम् । ६७१ पूर्वापरं चरतो माययैतो शिशू की तो परि यातो अपरम् । विश्नो न्यन्यो भुवनाभिचष्ट ऋता॑रन्यो विदजायते चन्द्रमसा संस्तवः पुनः (ऋ० १०। ८५ । १८)। चन्द्रमसा संस्तवः । सूर्यायाश्चार्पम् । राजयक्ष्मष्टया वैश्वदेवस्य चरोः पुरो- नुवाक्यैषा ( मैत्रा० सं० २।२ । ७) । पूर्वापरं चरतः सूर्याचन्द्र- मसौ । पूर्वपक्षे पूर्वः सूर्योऽपरचन्द्रमाः । अपरपक्षे पुनरपरः सूर्यः पूर्वश्व- न्द्रमाः । एवम् एतौ चरणम् अनुपरतं चरन्तौ सर्वदा चरतः । तौ पुनः मायया योगैश्वर्यकृतया कयापि प्रज्ञयेति । कस्तत्त्वं वेद । न योगिना. वैवं शक्तौ चरितुमिति । अपि चैतदतिचित्रं यदपरिखिद्यमानी आभूत- संप्वात् शिश् इत्र की:न्ती अध्वरं यज्ञं निष्पादयन्ती सर्वमिदं परियातः परिगच्छतः । तकथमिति । विश्वान्यन्यो भुवनाभिचष्टे । विश्वानि भुव. नानि भूतानि अन्यः अभिचष्टे अभिपश्यति आदित्यः । यथैतान्यभिद्रष्ट. व्यानि उपकारकत्वेन तथा स एव तानि पश्यति । ऋतूंरन्यः चन्द्रमाः विद- धत् अभिनिष्पादयन्स्वगत्या पुनः पुनः प्रतिमासं जायमान उदेस्यस्तमेति च । असंस्तनोत्तरोऽर्धर्चः । यावेतदेवमत्सद्भुतं किमपि चरणं चरतस्ता• चेतौ अगदमस्मद्यजमानं कुरुतमित्याशिपा निराकाक्षः । वायुना संस्तयः । सप्त ऋययः प्रतिहिताः इत्यत्र । तत्र ' जागृतो अस्त्रमजौ ' इत्यस्मिन्पादे ' यावादित्यौ ' इति वक्ष्यति (निरु० १२ । ३७)। संवत्सरेण च संस्तयः । 'पञ्चपादं पितरम् । संवत्सरेण च इति व्यात्यातम् (निरु० ४ । २७)। वायुना संस्तमः २० । १ ग. चरतः। चन्द्र' घ.झ. ट. चरतः . जायते".२ क.स.च. कीडन्नी; ज कीलन्तो. ३ घ. झ. ट. "म् । जमती । राज', च. म्। • राज जगती. ४ क. स. घ. झ.र.ट. ड. 'परतो, च. परत ती. ५ घ.स. ट. 'वेध. ६ क. ख. कीडन्तौं'; ग. च. ज घ. झ. कालन्ती. क. ख घ. झ. र. 8. ड. 'यज्ञम भिनि पा. ८ घ. स.ट, 3 ड. विश्वा विश्वानि च • विश्वा' विश्वा. ९ क. ख. प.स. ट. उ. द. 'अन्य मास्ति. १. क. ख, घ. स. ८. ड. अर्थ' घ. येथै अ(य), द. अथे' य. ११ क.स. प. झ. ट. ठ. द. तथैव स तानि. १२ क. स. प. अ. 2. ठ. इ. इत्येतस्मि'. ११ क. ख. 'स्यातः । ४ । एते; त: ग. "ख्यात । १२ । एते', प, ज, रयातमित्यनन्तर सण्ड समाप्तिः प.स. ट, ठ, ड. स्यात. च. स्यात ३१ ·૭૨ दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत प्तिमायावे एतेष्वे स्थानम्यूहेप्यतुसन्धास्तीमपृष्टस्य मक्तिशेषमनु सहयात'। सतवच उन्दासिव स्तोमाश्च पृष्टानि च अन्येषामृतुच्छन्दः ऋतुच्छन्दःस्तोमपृष्टम् । तस्य ऋतुरछन्दःस्तोम- आदीनां स्थानानि पृष्ठस्य । ऋतुभक्तिरोपं छन्दोमनिशेष स्तोम. भक्तिशेपं पृष्ठभक्तिशेपं च । तद्यथा । 'शारदनु। घुवेकर्षिशः तोगः वैराज सामेति पृथिव्यायतनानि । अनमिलिङ्गेऽपि घेन्मन्त्र नेपामन्यतमं स्पास आग्नेय इति प्रतिपत्तव्यः । एवमेवोचरयो. रपि,स्थानव्यूहयोः । व्यहो नाम विस्तरः । 'हेमन्तः पब्लिविणवः स्तोमः शाकर सामेत्यन्तरिक्षायतनानि ।'शिशिरोऽतिच्छन्दाः प्रयस्त्रिंशः १. स्तोमो रैवत सामेति शुभक्तीनि ' । या भजन्त इति शुभक्तीनि चौरपि चादित्यं भजत इति । भक्तिग्रहणं प्रणाडिकोपप्रदर्शनार्थ येतेषां स्तुतिः सा स्तुतिसंक्रमन्यायेन स्थानाधिपतेः सूर्यस्य स्तुतिरिति । सर्वयम् । आह । सर्वमेतन्मन्त्राश्रयमुक्तम् । त एव तायन्मन्त्राः करमा मन्त्रा इति उच्यन्ते । यत आह ॥ ११ ॥ १५ 'मन्त्रा मननाच्छन्दांसि छादनात्स्तोमः स्तवनायजुर्यनतेः साम समितपृचास्यतेर्वा समं मेन इति नैदाना गायत्री गायते: स्तुतिकर्मणविगमना वा विपरीता गायतो मुखादुदपतदिति च ब्रामणमुष्णिगुत्स्नाता भवति स्निपतेर्वा स्पाकान्तिर्कमण २० ५ क. ख. ठ. तम, ग. च. ज. स. समस्या घइर. ट, तम स्था.२. ख. ग.. घ. स. 2. 3. ड. तव्यम्. ३ च. घिसार: स्त. ४ ग. अ. "ति- स्तृण'. ५ क. ख. "रिक्षायतनाने । अन्तरिक्षलोकायतनानि । शिशि"; प. झ. 2. 'रिक्षलोकापत . ६ इ. स. प. स.ट उ.ह. इति युभक्तीति । भक्ति, इ. इति । भक्ति' घुमतानि. ७ क. स. ध, इट. ठ. उ. संक्रमणन्या, ८ क. स. वैवम् । ५ (११) । मे. ११. आई 14. १. क. स. प. स. ट. ३. . अमियुक्त, उ. 'श्रयमित्यु। ११ । इति विरुषवृत्ती उत्त. पटक पथमा धाये निघण्टुमारभ्य दादो एकादशः खण्डः ॥११॥ मन्ग'.११ ग, १३; इतरेषट्रो नास्ति. १२६. ल. छ. त. द. 'स्तोमः स्तनात् ' मालि १३ क. प.त. द. गम् । ६. उशि उ. गम् । १४ । उणि". ।

·द्वादशः खण्डः १२] 'निरुक्तम् । ६७३ उरणीपिणी वेत्यौपमिकमुष्णीपं स्नायतेः ककुंप ककुभिनी भवति ककुप् च कुजव कुजतेर्वोजतेर्वानुष्टवनुष्टोभनाद्वायत्रीमेव त्रिपदा सती चतुर्थेन पादेनानुष्टोभतीति च ब्राह्मणं बृहती परिवहणा- स्पङ्किः पञ्चपदा त्रिष्टुप् स्तोभत्युत्तरपदा का तु त्रिता स्यात्तीर्ण नमं छन्दस्त्रिद्धजस्तस्य स्तोभनीति वा यत्रिरस्तोभत्तत्रिष्टुभस्त्रि- टुप्त्वमिति विज्ञायते ॥ १२ ॥ 3 साम १५ . स्यते। गन्त्राः मननात् । । भ्यो ह्यध्यात्माधिदेवाधियज्ञादि मन्तारो मन्यन्ते । तदेषां मन्त्रस्वम् । से पुनश्छन्दोमयाः 'नाच्छन्दसि वागुच्चरति' इति । अथ 'छन्दांसि ' कस्मात् । 'छादनात् ।' यदेमिरात्मानमाच्छा. दयन्देवा मृयोविभ्यतस्तच्छन्दसां छन्दस्वम् ' इति विज्ञायते । अथ 'यजुः' कस्मात् । ' यजतेः' धातोः । तेन हि विशेपत इज्यते सर्वत्र याज्यान्ते वषट्कारविधानात् । अथ कस्मात् । ' तद्धि संमितमृचा' । यावती प्रतावदेव परिमाणतः । ' अस्यते' क्षेपणार्थस्य (धा० ४। १०३) । प्रक्षिप्तमित्र हि तचि भवति । विज्ञायते च तस्मादृच्यभ्युद्ध साम गीयते ' (छा० उ०१। ६-७) । अथवा इति । 'पो अन्तकर्मणि ' (धा० ४। ४१) । अन्यं तत्कर्म भवति संहिता पदं सामेति । ऋचा समं मेने इति नैदानाः । ऋचा एतत् समम् इत्येवं प्रजापतिमेने हातवान् । अथवा । आत्मानमेव ऋचा समं मेने ज्ञातवान् । तस्मात्साम्नः सामत्यमित्येवं नैदाना मन्यन्ते । निदान- मिति ग्रन्थः । तद्विदो नैदानाः । 'छन्दांसि छादनात् ' इत्युक्तम् । तानि च पुनरमूनि गायत्रीप्रमु. खानि । यतो गायत्री निराहैं । • गायत्री गायतेः स्तुतिकर्मणः । तया हि गीयन्ते स्तूयन्ते देवाः । अतः परमणिगादीनि छन्दांसि चतुरुत्तराणि । तानि तत्प्रसङ्गेनैव निराह । तर तावत् 'उष्णिगुनाता' १ क.ख. 'णम् । ७ । बृह'; छ ‘णम् । १५ । बह'; त. द. गम् १७ । बृह'. २ क. ख. छ त. द. भनीति ३ क. स. ८ (१२),छ. १६) त. द ८ ४ क. स. प. म. ट. . . तेभ्यो'; च. ऍभ्यो ते. ५ ग. ज. 'ध्यात्माधियज्ञाद. ६ ग. य. झ.ट, पोस्त. क. ख. व. झ. ट. 3. ह. ज्ञानात् तत्तान: च. ज्ञातवान' यन्. ८ ग. राह । १४ । गाय'. ९ क. प. "वताः। ६। अतः'. २५ ·[ससमाध्याये ककुबित्युन्यते - १० ६७४ दुर्गाचार्यकृनटीकासमेत गायत्रीतश्चतुर्भिरक्षरैरधिकैरुद्वेष्टितेव । भगति । उष्णिम्गायत्री जागतश्च ' (पिङ्गलछन्दःसू० ४ । १८ ) इति । ' स्निह्यतेर्वा स्यात्का- न्तिकर्मणः' । स्निग्यम् इष्ट देवताना कान्तमेतच्छन्दः । ' उष्णीपिणी. वेत्यौपमिकम् ' । च वार्यक्षराण्यस्या उष्णीमिय लक्ष्यन्ते । तेनोष्णिक । अथोष्णीपं कस्मात् उष्णीषम् । ' स्नायतेः । शौचार्थस्य (धा० २ । ४२) । शुद्धं हि तद्भवति शुक्लम् । ककुप ककुभिनी भवति । सेवोष्णिग्जागतेन पादेनोपहितेन मध्यतः । स तस्याः ककुबित्र मध्यतो भवति । तेन ककुभिनीय ककुप । अथ - ककुप् । कस्मात् ।' कुजतेर्वा । कौटिल्यार्थस्य ( धा० १ । १९९) 'रब्जते; ' न्यग्भावार्थस्य (धा० ६ । २३)। नतं हे तद्भवति । कुन्जोऽप्यनयोरेवान्यतरस्मात् । ' अनुष्टुबनुष्टेमनात् । किमियमनुष्टोभति । 'गायत्रीमेव त्रिदां सती चतुर्थेन पादेनानुष्टो- भतीति च ब्राह्मगम् । । स्वमतं चशम्दन समुचिनोति । गायत्री त्रिभिर. टाक्षरैः पादै. समाप्यते । तस्याश्च पुनरपरश्चतुर्थः पादो भवति येन तामे. १५ वानुष्ठबनुष्टोभति । तस्मादनुष्टु । बृहती परिवर्हणात् ' । परितमासी भान्यनुष्टुभवतुमिरक्षरैः । उक्तं हि ' वृहती जागतस्त्रयश्र गायत्राः' (पिङ्गल० सू० ५।६ ) इति । पतिः पचपदा ' । पञ्चभिः पादै. पतिरित्युच्यते । अथ ' त्रिष्टुप् कस्मात् । ततो विगृयोत्तरं पद निराह · स्तोभत्युत्तरपदा' । स्ताभति- र्धातुरुत्तरं पदं यस्याः सेयं स्तोमत्युत्तरपदा । अथै पुनः पूर्व- पदे येयं त्रिता नित्यं श्रूयते । त्रि' इति एनकिमिति । 'तीर्णतमं' विस्तृततममेतत् छन्दो। गायत्र्यादिभ्यो बहुयात् । सेयं तीर्णतमा च स्तोमनी चेति त्रिष्टुप् । ' विमानस्य स्तोमनाति वा । । । - २० ·त्रयोदशः खण्डः १३] निरुक्तम् ।। ६७५ वज्रमायुधम् । तच्च पुनः प्रायः विसन्धि । 'शरी देणुः शृङ्ग शल्यम् ' इति विज्ञायते । तस्य स्तोमनी स्तुतिः । अथवा ऐन्द्रमेतच्छन्दः । वैजश्चन्द्रमक्तिः । तस्मादुपपद्यते ॥ १२ ॥ ४ ५ जगती गततम छन्दो जलचरगतिर्वा जल्गल्यमानोऽसज- दिति च ब्राह्मणं विराडिराजनादा विराधनाद्वा विमापणाद्वा विराजनात्संपूर्णाक्षरा विराधनादूनाक्षरा विमापणादधिकाक्षरा पिपीलिकमध्येत्यापमिकं पिपीलिका पेलतेर्गतिकर्मणे इतीमा देवता अनुक्रान्ताः सूक्तभाजो हविर्भाज ऋग्भाजश्च भूयिष्ठाः काथिनिपातमाजोऽयौताभिधानैः संयुज्य हविथोदयतीन्द्राय १० वृत्रन इन्द्राय वृत्रतुर इन्द्रायांहोमुच इति तान्यप्येके समामनन्ति भूयांसि तु समाम्नानाद्यतु संविज्ञानभूतं स्यात्माधान्यस्तुति तत्समामनेऽथोत कर्मभिषिदेवताः स्तोति दृत्रहा पुरन्दर इति तान्यप्येके समामनन्ति भूयांसि तु समाम्नानाद् व्यञ्जनमात्र तु. तत्तस्याभिधानस्य भवति यथा ब्राह्मणाय बुभुक्षितायौदनं देहि १५ स्नातायानुलेपनं पिपासते पानीयमिति ॥ १३ ॥ 'जगती गततमं छन्दः ।। प्तमित्यर्थः । अतःपरमतिच्छन्दांसि । 'जलचरगतिर्वा । जलोमिप्रकारो हि तस्याः प्रस्तारः । ' जलगल्य- मानोऽसृजदिति च ब्राह्मणम् । ग्लै हर्पक्षये' (धा० ११९२९)। क्षीणही इस किलेतां प्रजापतिः ससृजे । ददर्शेत्यर्थः । न हि छन्दांसि २० १॥ च.ज 'सन्धिः.२ ग.च ज. स्तोभनीति स्तु.३ क.ख.प.अ.र.ठ. ड. वज्रं चेन्द्रभक्ति. ४ क. स. प. झ. ट. 'यते । यत्विरस्तोभत्तत्विष्टुनिष्टुप्त्वमिति विज्ञापत [क. ख. 'यते ८(१२)]; ठ. ड. यते इत्यादि (क ख. ध झ. ट. वत् ) • यते । (ड. ०यते । १२) इति निरुक्त० उत० ( . निरुटीकायामुत्त- २५ रपट्के ) प्रथमध्याये दादशः खण्डः । १२ । (ड. १२. नास्ति); च. 'यते । १२ । जग यत्विरस्तोभवतिष्टुभनित्यमिति विज्ञायते ग. १६.५१. ख. त. द. मणः। ९ । इती; छ. 'मणः ।।७। इती. ६ क. स. १० (१३); छ । १८ । द्वितीयः पादः ।; त १० । ७ ! न्तिीयः पादः।, द.। १० । इति नरुके उत्तरार्धय प्रथमाध्यायस्थ दितीय- पाद: क. स. प. इ. .. ७. अन्त्यमि' च. आतमि अन्त्य.

·नयोदशः खण्डः १३] निरुक्तम् । ទី១ काश्चित् । निपातो १० . १५ कचिदुपेक्षितव्याः । तद्यथा । ' नवो नवो भवति जायमानः । (ऋ० पादभाजोऽपि सं० १.१८५। १९) इसस्या आदित्य. दैवतो द्वितीयः पाटो भवति (निरु० ११ । काश्चित् ६) । मुयिष्ठग्रहणाच्च दर्शयत्यसमाम्नाता अपि सन्ति ता अप्युपेक्षितव्याः । यथालक्षणं त्रिषु स्थानेषु कल्याः । तद्यथा । परमेष्टिमहनक्षत्रसर्पलालकुसम्भप्रगतीनि । ' काश्चिन्निपातमाजः' इति । निपातो हि द्विविधः । देवतान्तरैः सह साधारण्येनोपस्तुतौ नैघण्टुकन च । तत्र निपातभाजः साधारण्यं नाम | तयथा ।' विधाता धात्रा व्याख्यातस्तस्यैप निपातो भाति बहुदेवताया- द्विविधः मृचि ' ( निरु० ११ । ११)। ' सोमस्य राज्ञो वरुणस्य' (ऋ० १०।१६७ । ३) इत्यस्या सोमप्रमृतिभिः सह विधाता स्तूयते साधारण्येन ( निरु० ११॥ १२)। नघण्टुकत्वेन पुनः । तद्यथा । पृथिवी व्याख्याता तस्या एष निपातो भवत्यैन्द्राग्न्यामृचि' (निरु० १२ । ३० ) ' यदि- दाग्नी परमस्यां पृथिव्याम् । (ऋ०सं०१॥ १०८ । १० ) इति (निरु० १२ । ३१)। 'पृथिव्याम् । इति ताम्यामिन्द्राग्निम्यां सह साधारण्येन न पृथिवी स्तूयते । किं तर्हि । लक्षणवेनेन्द्राग्न्योरेवोपादीयते । एवं तावद- यमिहाधिकारे काश्चिन्निपातमाज इति द्विप्रकारो निपात उक्तः । अथ पनरयमपरोनिपातप्रकार उपेक्ष्यः । तद्यथा । अत्यन्तनघण्टुकं देव. तामिवानमनत्यन्त घण्टुकं च । तत्रान्यन्तनैव- अपरो निपात ण्टकं नामात्यन्तमदृष्टस्वप्रधानस्तुति । तद्यथा । आदित्यस्य सःपृश्निप्रभृतिभिः । अथ पुनई १ . ख. घ. झ. र. ठ. ड. 'तच्या इति । ताश्च यथा; च. "तव्याः । यथा" इति । ताश्च, २ क. ख. कुसुम्भकम'; प. स. र. 1. ड. "कुशुम्भकर घ. 'कुसुम्भ-म ३ क. ख. ज 'स्तुतो न. ४ क. ख. प. झ... उ. ड. साधारण; ग. ज. तर साधारनोपस्तुतौ ण्यं तय.५ २. ख. घ. झ. ट. ठ. इ. राज्ञ इत्य'. ६ क. स. घ झ. ट. ठ. ड. भ्य. ७ क. स. प. झ. ट. ठ. ड. 'पृथिया इति । नारित, ग, ज. पृथिन्या इति. ८ क. ख प. स. ट. ठ. इ. ण्येन पृथिवी न स्तू'. ९ फ. ख. घ. झ. ट. ठ. 3. 'वेने. न्ट्राग्न्यो . १० क स. प. झ. र. ट . पुनः , नास्ति. १२ ग. ज. 'कारमुपेक्ष्यः. १२ क, ख. ४. इ. स्तुतिः, च. स्तुनि तिः, २० प्रकारः .

·५ १० त्रयोदशः T: खण्डः १३] निरुक्तम् । ६७९ गुणपदानि वृत्रहांहोमुक्मभृतीनि तान्यप्पैक समामनन्ति । ततोऽन्यान्यपि तानि न समा- भूयांसि बहुतराणि सन्त्येव माहाभाग्यादेवताया नातन्यानि यस्मात्त. गुणानामियत्ता नास्तीति । तेषां च सर्वेषां समा. म्नाने समानायस्यापरिनिष्ठेव स्यात् । तथा च पाभियत्ता नास्ति सति तपा शास्त्रेरिसमाप्तिः । तन्ममापि मा भूदिसतो ' यत्तु संविज्ञानभूतं स्यात्प्राधान्यस्तुति तत्समामने ' इति । यसंविज्ञानभृतं यदेतत्संविज्ञानभूतं रूढमगौणं केवलमपि निर्षि- स्यात्प्राधान्यस्तुति च शेषणं लब्धप्रधानस्तुति देवतापदमन्यादि तत्स- तदेव समानातव्यम् मामने न गौणं व्रतमृद्बतपन्यादि । अथवा ' तान्यप्येके समामनन्ति ' इन्यत उत्तरस्य 'भूयांसि तु समानानात् ' इत्यस्यापरोऽर्थः । भूयास्येव तेषां समानानात्समाम्नातानि स्युः । न किंचिदतिरिक्त प्रयोजनं वचनात् । केवलं गुरु शास्त्रं संपद्यते । तन्मा भूदित्यर्थः। ' अधोत कर्मभिपिर्देवताः स्तौति वृत्रहा पुरन्दर इति ' स वृत्रहा कर्मनामान्यपि शतक्रतुः पुरन्दरो गोत्रभिप्रयाहुरिति । तान्य- प्येक कर्मनामधेयानि समामनन्ति । को विशेषः समामनन्ति । पूर्वेभ्यः समाम्नातृभ्यः । विधिदर्शनापूर्व 'हवि. श्वोदयति' इति वचनात् । स्तुतिदर्शनादिमे 'कर्मभिषिर्देवताः स्तौति । इति.वचनात् । ' भूयासि तु समाग्नानात् ' इति स एष दोपः । 'व्यञ्जनमात्रं तु तत्तस्याभिधानस्य भवति । वृत्रहा पुरन्दर इति यदेव. मादि गुणपदं तत्तस्यैवेन्द्रादेः संविज्ञानपदस्य यस्मात्तानि व्यञ्जनमात्रं विशेषणमात्र भाति । न पृथक्प्रधानं ख्याभिधानस्य विशे- केवलस्यासबन्धास्तुया । यथा लोके 'ब्राह्मणाय पगान्येव बुभुक्षितायौदनं देहि स्नातायानुलेपनं पिपासते पानीयमिति । । यो बुभुक्षितस्तस्मा इति । १५ २० २५ ज. महा ~ १ क. ख. प. स. र. 2. इ. 'तान्यप्यके नाति; च. तान्यायेके. २ ग. च महा मा. ३ क, ख. प. झ. ट. ' इति । नास्ति. ४ क. ख. घ. स. ट. उ. ड. शास्त्रेसमा'. ५ म. ज. प. समानानानि म्युः, य. तेया समा" समाम्नानात् . ६ क. स. प. म. द. तान्यम्येके समामनन्ति ( तान्यायके फर्म'; च. • तान्य' तान्यप्यके समामन्ति. ७ क. स. प. म. ट. ठ. ड. "लस्य संब; च. °लस्याप्त स्य. ८ ग. ज. तस्मायेति. ३१ ·[ससमाध्याये १ १ समामने ॥ १३॥ ६८० दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत यथा नु बुभुक्षितशब्दो विशेषणं केवलस्य बुभुक्षि. यथा बुभुक्षिताना- तशब्दस्य विशेषतः कचिदनवस्थानादेवं वृत्रहा तपिपासच्छब्दा विशे- पुरन्दर इत्येवमादीनां विशेष्यममाप्यानवस्थाना- पणवान स्वतन्त्राएव. द्वयनमात्रता न स्वप्रधानता । तस्माननान्यह मेतानि कर्मनामानि इति निरुक्तभाष्यार्थनिबन्धपद्धतो द्वादशस्य तृतीयः पादः । अथातोऽनुक्रमिप्यामोऽग्निः पृथिवीस्थानस्तं प्रथमं व्याख्या- स्थामोऽग्निः कस्मादग्रणीभवत्यग्रं यज्ञेपु प्रणीयतेऽङ्गं नयति संनममानोऽनोपनो भवतीति स्थालाष्ठीविन नोपयति न स्नेह- यति त्रिभ्य आख्यातेभ्यो जायत इति शाकपूणिरितादत्तादग्धावा नीतात्स खल्वेतरकारमादत्ते गकारमनक्तेर्वा दहतेर्वा नी: परस्तस्यैपा भवति ॥ १४ ॥ १० ४ २० ' अथातोऽनुमामिष्यामः । । सामान्यतः परीक्षितोऽन्यादिदेवप न्यन्त देवतापदसमा नायः । विशेषत इदानी प्रतिपदमनुव्याख्यास्यते । तदर्थम- धिकारवचनम् ' अथ ' इति । । अतः । इत्यानन्तये । सामा- न्यापारिभाषिकाद् व्याख्यानादनन्तग्मानुपूर्येण यथासमाम्नातं क्रमि- प्यामः । कथयिष्यामो वर्णविष्यामो व्याख्ययेति वाक्यशेषः । सा च पुनस्याभिधानाभिषेयाभिधानन्युपत्तिप्राधान्यस्तु पदाहरणतनिश्चन. विचारोपपत्यपधारणसमटक्षणा [तद्यथा । अग्निः' विशेषव्यात्याया इयभिधानम् । अयं 'पार्थिवः' इत्यभिधेयम् । लक्षणम् 'अप्रीभवति । इत्यभिधानव्युपत्तिः । अग्नि- मीळे ' इति प्राधान्यस्तुन्युदाहरणम् । ' अग्नि- उदाहरणं च भोळे अग्निं याचामि' (निरु० ७ । १५) इति तन्निर्वचनम् । ' स न मन्येतायमेगामिः' १२.स १०(१३); म. १०२.ट, ट...ज, अशे नास्ति. २५. स.ट. इन दादासस्य ; . 'मने इति नि. उत्तरप. प. प्रयोदशः सण्डः। १३ । आदिनों दिशाध्यायाय तृतीयः पादः .. “मने । इति दादशस्य तृतीयः पादः । इति निनियामतरपट्के प्यमाघाये प्रयोदशः सर: ३ क.स.१ (१४), छ. ११ त.द.१.१.म. घ .. ट.. पसिना'; ग. ज. पारंपादितो' इ. गिरी, दमिती शि.क. ३३ स. . ज.ध...मले. २५ ·. . चतुर्दशः खण्डः १४] निरुक्तम् । (निरु० ७।१६) इति च विचारः । यस्तु सूक्तं भजते यस्मै हविर्निरुप्यते ' (निरु०७।१८) इतीयमुपपत्तिः । अयमेव सोऽग्निः । (निरु० ७।१८) इत्यवधारणम् । एवंप्रकारया व्याख्यया प्रतिपदमनु- कमिश्यामः । तत्रैतद्भवति कोऽयमग्निरिति । आत्मत्यात्मविदः। 'एकं सद्विमा आत्मविद्याज्ञिकनै बहुधा वदन्ति' (ऋ०सं० ११ १६४।४६) रुक्तानामग्निविषये म- इति मन्त्रदर्शनात् । अविवक्षितस्थानविशेषो नितैितदभिधानो देवताविशेपो लोकवेदप्रसिद्धः तानि कर्माङ्गमिति याज्ञिकाः । विवक्षितनिशिष्टस्थान. कर्मा मध्यमोत्तमाभ्यां ज्योतिामन्यः पार्थियोऽयमग्निारेति नैरुक्तसमयः । त्रित्वाभ्युपगमात्तत्संपिपादयिषयेदमारभ्यते । ' अग्निः पृथिवीस्थानस्तं प्रथमं व्याख्यास्यामः अग्निः किमिति ' इति । पृथिव्यवास्य विशेषतः स्थानं नान्तरिक्ष न द्यौरिति पृथिवीस्थानः पृथिवीस्थानस्तत्र कर्माधिकारात्तस्य । तिष्ठत्य. स्मिन्निति स्थानम् । यस्मात्पृथिव्यस्य स्थान तस्मात्संनिकर्षाल्लोकानुक्रमाच्च न चासति कारणे प्रथमातिक्रमो न्याय्य इति तमेव प्रथमं व्याख्यास्यामः । 'अग्निः ' (निघ० ५।१।१ ) कस्मात् । देवताभिधाने देवता- मात्मनः परोक्षीश्य परोक्षीकृतं तत्त्वमर्थितम् । 'परोक्षप्रिया हि देवाः प्रत्यक्षद्विपः ' (शत० प्रा० १४।५।६ । २॥ वृह० उप० ४।२।२) इति हि विज्ञायते। तन्निर्वचनादागममामाणिकं देवताता- द्भाव्यमनुभवतीत्ययेत्स तनिर्विवक्षया · अमिः देवतापदनिर्वच. कस्मात् ' इत्युपोद्धत्य ' अग्रणीभवति । इत्येव. नस्य फलं देवताता मादिनाग्निशब्दं निराह । सर्वत्रैवं देवतापदे उपो. दाव्यम् द्धातोपन्यासौ द्रष्टव्यौ । आत्मविपक्षे तु सर्वम- भिधानमात्मार्थमेवेति सविस्थमात्मानं सर्वामि. धानव्युत्पत्तितो निरुच्य याथात्म्यतः परिज्ञाय सर्वात्मनः आत्मनः सर्वावस्पं - २५ १. ख. घ. झ. 2. ठ. ह. इत्युपप'. २ क.ख. प. स. ट.. ड.विद- क्षितस्थानविशिष्टर्मा; च. "विशिष्टस्पनि’ स्थानविशिष्ट. ३ क. ख. ग. ज. झ. ट. उ. द. मर्पितम्.

·[सप्तमाध्यापे ५ १. ૬૮૨ दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत विभूतिताद्भाव्यमनुभवतीति सर्वपदन्युत्पत्तिप्रयोजनम् । स्मर्यते हि । शब्दब्रह्मणि निष्णातः परब्रह्माधिगच्छति '' इति । ' अप्रणीभवति ' इत्यग्निशब्दं विगृह्य वाक्यीकृत्य कृतवाक्यपदवर्ण- निष्कर्षणसमुदायोपजनितस्पानिशम्दस्याप्रशन्दो- अग्निशन्दस्य त् 'अग'कारमुपलभ्य अप्रशब्दं कर्माभिधायिनं व्युत्पत्तयः पूर्वपदत्वेन व्यवस्थाप्य नयतिं च अपरमुत्तरद कर्तव्यात्मनि अवस्थाप्यामिशब्दं निराह । अथ तासामर्थः फोऽर्थ इति । सर्वेष्वर्थेष्वसावात्मानम नयति । सर्वत्र तथोपकरोति यथानं संपद्यत इत्यर्थः । अग्रशन्दः प्रधानवाची। स एव चाँग्रं नयति । सेनां वाग्रे नयति सैनापत्येऽव- स्थित इन्यके । विज्ञायते हि 'अग्नि देवानां सेनानीः' इति । अथवा । 'अप्रं यज्ञेषु प्रणीयते । प्रथमं यज्ञेषु प्रणीयते । न तावत्किंचिदन्यक्रियते यावदयं न प्रणीयत इति । ततोऽस्मिन्त्रतमुपेत्यान्यानि कर्माणि कियन्त इति । अथवा । ' अहं नयति संनममानः । यत्रायं संनमयति साधनत्वेन वैदिके या लौकिके यार्थे तत्र संनममान एयारमान प्रधानीकृत्य सर्वमन्य- दारमनोऽनां नयनि । गुण करोतीत्यर्थः । अथवा । ' अहं नयति सनम. मानः ' । देणे फाष्ट या यत्र संनमयाश्रयति तदात्मनोऽगतां नयति । आमसात्करोतीत्यर्थः । • अनोपनो भवतीति म्याटाष्टीयिः । स्यूलाष्टीयतः पुत्रः स्थौलाठी- 'विगचार्यः । म ए मन्यने अयम पनो यस्मा- रयोसामिनेन अति सामाग्नि रति 1 किमिदमा पन इति । पतिः पस आहन रपयनि । एयमपि न गृह्यते योग्यमिद्धार्थयार ! अनः पुनर्मवीति प्रमि. नानन पेहपनि निमशीकर सीयर्थः । स हि तर स्वभावः ।

·- चतुर्दशः खण्डः १४] निरुक्तम् । 'निभ्य आख्यातन्यो जायत इति शाकपृणिः' । त्रयाणामाख्या- तानामभिधयाः क्रिया अत्र लक्ष्यन्ते । ता शाकपूणिमतेन उपादाय हेतुन्वेनाग्निशब्द आमानं लभते । तद्यया । इतात्। 'इणः' इत्यर्थः । अक्कादग्धाद्वा अनक्तर्वा दहतेर्या । विकल्प एतयोः । ततो 'नीतात् ' इति । णी प्रापणे ' (धा० ११ ९२६ ) इत्येतस्मात् । धातवः केवल निर्दिष्टाः । कि कुत आदत्ते इति । यत आह ।, स खलु ' शाकणिः एतेः ', धातोः ' अकारमादत्ते नन्वेते/ती- रकार एव नारित | अतः किमादत्ते | सत्यं नास्ति । वर्णसामान्येन तहि- कारमादाय इणोऽर्थदर्शनादग्नी शब्दार्थसंबन्धनित्यत्वादर्थे च गुणभूतत्वा- छब्दस्य ततस्तं व्यापादयत्यकारत्वेन । अथना | रूपानेकत्वादिगो यथा- वस्थितस्याकारो भवति तथा रूपमवस्थाप्य ततोऽकारमादत्ते । दर्शितं च । एतेः कारितं च यकारादि चातकरणम् इत्यत्र (निरु० १। १३)। भवति चास्य पन्ते रूपम् ' आययति' इति । अतोऽकार तत भादत्ते । ‘गकारमनक्तेर्वा दहतेर्वा । कृतवुत्वजस्चयोर्विकल्पेन । 'नीः परः । एष हस्वः । एति च व्यक्ति च रूपाणि । अथवा ।। एति च दहति च । नयति च हनीपि देवेभ्यः इति साधीयस्तरा एत- धातुवाच्याः क्रिया एप वरतीति ' अमिः। तस्य ' एतल्लक्षित- टक्ष्यप्रधानन्तुतिसंबन्धमभिधानमुपलक्ष्य देवतापदसमानाये समानातम. ग्निरिति । तस्य ' अग्निमाळे ' इत्येतत्प्रमुखा अग्निकर्मलिनलिङ्गिताः सर्वा आग्नेय्य च सदाहरणम् । न पुनरसति कारणे मुख्यातिक्रमो न्याय्य इति ऋग्वेदप्रथमामिमामृचमुदाजहार — तस्यैषा भवति । इति ॥ १४ ॥ २० १ . ख. घ. झ. ट. उ. ४. गतावित्यस्मादित्यर्थः २ ग. च. ज. णीट् मा . ३ क. स. घ. झ. ट. ठ. ह. 'धातोः । नास्ति. ४ क. स. प. झ. ट. ट ह चैतदेतेः, च. च एत. चैतदे.५क स. घ. झ. ट.उ. ह. अना- कारः। ततः". ६ग. ज. जी. ७ घ. ट एति वहति नयति', ठ. . 'शतिस्ता एतावद्धानुवाच्या.. ८ क. स. प झ. ट इत्यमि. साधीयस्तर । एता.. क. स. ग. च. ज. प. झ. मीले. १. क. स. १ (१४), ग. १९; प. दा. र.न. अहो नास्ति.

·[ सप्तमाध्याये ५ . दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत अनिमीळे पुरोहित यशस्र्प देवमृत्विजम् । होतारं रत्नपात- मम् (ऋ० सं० ११११३) ॥ अग्रिमीळेऽग्निं याचामीलिरध्ये- पणाकर्मा पूजाकर्मा वा पुरोहितो व्याख्यातो यज्ञश्च देवो दानाद्वा दीपनाद्वा द्योतनाद्वा गुस्थानो भवतीति वा यो देवः सा देवत्ता होतारं हातारं जुहोतहतित्यौर्णवाभो रत्नधातमं रमणी- यानां धनानां दातृतमं तस्यैपापरा भवति ॥ १५ ॥ अग्निमीळ इति । मधुच्छन्दस आपम् । गायत्री। आश्विने विनियो- गः । मः अभिः देवः पुरोहित: अस्माकं यज्ञे यश्च अमिशन्दात्योदा- ऋत्विर होता यज्ञस्य रतधातमक्ष दातृतमो रत्नानां तमहं रमानि याच इति समातार्थः । अथैकपदनिरक्तम् । · इंडि: ' धातुः । अध्येपणाकर्मा ' याना- कर्मेह । अन्यत्र पूजाकर्मा' अपि । 'पुरोहितो व्याख्यातः पुर एनं दधति (निर० २ । १२ ) इति । यथ' प्रल्पात अतिकर्म ' (निरु० ३५१९ ) इति । ' देवो दानादा'। ददाति साश्वर्यात् । ' दीपनाद्वा । दीपयति ह्यसौ तेजोमयत्वात् । दोतनादा। धात्यन्यत्वमकत्वम् । 'युस्थानो भवतीति वा' पक्षेऽयवस्वं निर्वचनस्य । अथवा । अग्नीन्द्रावपि पुस्थानौ । सामान्य हि चौः स्थानं देवतानाम् । तयोस्तु कर्माधिकारस्थाने विशिष्टे पृथिव्यन्तरिक्षे। होतारं दातारं देतानाम् । ' और्णयामः ' तु ' जुहोते: । 'हु' दानादानयोः ' (धा० ३ । १) इम्पस्प मन्यते ' होतेति ' रत्नधातम रमणीयानां धनाना दातृतमम् । 'तस्पराग्नेः 'पा परा' र ' भरति । समानसहितत्वा- ८परेति पा । द्वितीपयर्थः । सा पुन: किमर्थमिति । भमुना प्रकारेण १.स.ह त.द. 'मीर. २१.स. उ.न. द. मीहिः.२. १५ पाय. पापप भ,६ र ८ १ त द. तेिरिण'. २ (१५). २.त. . २. ६ रू. द. म. प. न... पीर.ग. वि.८३.र. आमिर९. स. प.स. र. 2. र. "हितः पाफ- पो', प. ६. •"परो. १. ग. प. ज. सि. ११.स.ए. म.र...परभाग.न.पारमा परम पास्ता... ११.प.प.क्ष... देवाना. १३२.स. र. , २. दार- ११ नमो . 1 , ५फ.स.

·पोडशः खण्डः १६] निरुक्तम् । सर्वा एतस्यामुदाहरणं तत्कर्मयुक्ता ऋच उपेक्ष्या इत्युपप्रदर्श- नार्थम् ॥ १५॥ ३ अग्निः पूर्वेभिपिभिरीड्यो नूतनैरुत । स देवाँ एह वक्षति (ऋ० सं० १६१।२ ) ॥ अग्नियः पूर्वपिभिरीळितव्यो वन्दित- व्योऽस्माभिश्च नवतरैः स देवानिहावहत्विति स न मन्येताय- मेवाग्निरित्यप्यते उतरे ज्योतिषी अग्नी उच्यते सतो नु मध्यमः ॥१६॥ ४ : . 'अग्निः पूर्वेभिः । इति । पूर्वपैर समानार्पविनियोगच्छन्दस्का । द्वितीयमुदाहरणम् यत्तदोनित्यः संबन्ध इति दर्शयन् । अग्निः यः तद्वृत्तमुत्तरत्रापेक्ष्य यद्वृत्तमध्याजहार भाष्यकारो पूर्वेभिः पूर्वः चिरंतनैः ऋषिभिः ईळतव्यः ईलनं पूजनमर्हति अस्माभिश्च नवतरैः ईळितव्य इति वर्तते । स किं करोतीत्याकाक्षिते निराकाङ्क्षम् । स देवानिह एतस्मिन्कर्मण्यस्माकम् आवहतु इति लोटा निराह भाष्यकार भाशिषमाकाक्षितामपेक्ष्य । ऋग्वेकपदनिरुक्तम् । संकीर्णत्वादग्न्यभिधानस्यातः परं विचारः । स न मन्येत, आन्यभिधान- इत्येवमादिनाक्षिप्य विचारः। ननु नित्यै स्वार्थाभि- संबन्धेऽभिधानानामन्तिरवृत्तितैव नास्ति कुतः स्यार्थान्तरे वृत्तिः संकर इति । अथास्त्यर्थान्तरवृत्तिता जेहेत्स्वार्थ. मर्थान्तरमुपसंक्रामदैनित्यता संबन्धस्य द्योतयति । १ क. ख. घ. झ, र. 3. ड. "रणमेतत्क. २ क. ख. २(१५), ग. २, उ. ड. इति निरुतवृत्तौ ( ड. निरुक्तटीकायां ) उत्तरपट्के प्रथमेध्याये पञ्चदशः खण्डः ( उ. खण्डः । १५१). ३ क. ख.थ. रीडितव्यों'; छ. त. द. रीटितन्यो. ४ क. ख. ३ (१६), छ. २१ त. द. ३.५ ग. इति । ए. ६ फ. ख. प. स. ८. उ. ३. "निंत्यसं. ७ रु. ख. झ. 3. ड. ईडित'; ग. च. ज. प. ईलित'. ८ क. ख. ईडनं, ग. च. ज. झ. ईल्नं. ९ क. ख. इंडित'; ग. च. ज प.स. इल्ति'. १० घ.स.ट. उ. उ. करोलित्या. ११ क. ख. घ. झ. र. है. इ. काझं वियते । स; च. काझ । स" क्रियते. १२ म. म. जहनवार्थ'; १. जहरवा त्स्वा. १३ च. पर्ज सर्वेषु पुस्तकेधु काममनि' च. 'कामदनि . २० ·[ सप्तमाध्याये ६८६ दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत नैव जहत्स्वार्थमभिधानमभिधेयान्तरे वर्तते । किं तर्हि । द्वे ह्यभिधानस्य शक्ती गौणी मुख्या च । तयोगौणी गुणसाम्या- अभिधानानां गौणी द्यस्मात्करमाचिद्गुणात्सर्वत्र वर्तते । तस्यास्तथा- मुख्य इति द्वे शक्ती विध एव संवन्धः सर्वाधनित्यं समर्थपकरणो- पपदपरतन्त्रः । मुख्यो त्यविनियोगेन लोकवेद- प्रसिद्धया स्त्र एवार्थे तते । तदेवमसंकरेऽपि शब्दाना मुम्हयगौणार्थ- पतिनां संकर झामेधसां प्रतिभाति । फा कस्य शब्दम्प गौणी शक्तिः क कम्य मुस्येति तत्प्रथिवेकार्थ- मिदमुपोद्धन्ति चोदफारूपेण स न मन्येन ' इति । स शिष्यों न मन्त न जानीयासम्यगेतदभिहितम् ' अयमेवाग्निः ' पृथियीस्थान: 'इति । । करमापुनर्न मन्येत । इतो यस्मात् उचरे अपि ज्यो 'अप्येते उत्तरे ज्योतिषी ' मध्यमं चोत्तमंच लिपी अग्नी इत्युष्यते 'अग्नी उध्येते कथमिति । अत आह । एत- त्ताय पापियं ज्योतिराहनानीयायोगात् ' अमिल मई । इत्येतस्या यया भरतोतं तयोग्यते ययमपि यथा ' मध्यम: ' अग्निगन्देनोपने तन्कर्मयोगाध स एवाति:- स्तथेमामृचमुदाहरिशमः ॥१६॥ १५ ततो नु . २. अभि पन्त समनेर योप: पन्याप्य:मयमानामा अप्रिम् । गुनग्य भागः समिधी' नगन्न ना मुंपाको नि जानदाः (००४।८1८)॥ अभिनभन्न मपनम इस योपाः ·सप्तदशः खण्डः १७] निरुक्तम् । ६८७ समनं समननाद्वा संमाननाद्वा कल्याण्यः स्मयमानासो अग्निमि- त्योपमिकं घृतस्य धारा उदकस्य धाराः समिधो नसन्त नस- तिरामोतिकर्मा वा नमतिकर्मा वा । ता जुपाणो हर्यति जात- वेदाः । हर्यतिः मेप्साकर्मा विहर्यतीति । समद्रादुर्मिर्मधुमाँ उदा- रदित्यादित्यमुक्तं मन्यन्ते समुद्राद्धयेपोऽद्भय उदेतीति च ब्राह्म- णमयापि ब्राह्मणं भवत्पग्निः सर्वा देवता इति तस्योत्तरा भूयसे निर्वचनाय ॥ १७॥ ५ ' अभिप्रपन्त ' इति । वामदेवस्यार्पम् । सप्तमेऽहनि दशरात्रस्या- ज्यशस्त्रे विनियोगः ( आश्व० श्री० ८। मध्यमस्य ज्योति पोऽग्निशब्दले उदाह- ९)| अभिप्रवन्त आभिमुख्येन नमन्ति प्रहौ- भवन्ति । का: पुनस्ताः । घृतस्य उदकस्य रणम् धाराः । कमभिमहीभवन्ति । मध्यमम् अग्निम् । कथमिति । समनेव योपाः । समानमनसः । एकस्मिन् भर्तरि यासां मनांसि वर्तन्ते ताः समनसः । ता यथा कल्याण्यः रूपयौवनादिगुणसंपन्नाः स्मयमाना ईपद्धसन्पः ' हर्पमुपजनपन्यो भर्तुस्तं प्रति परिष्वजनायाभिनमेयुस्तथा मध्यमस्थानमग्निं घृतस्योदकस्य धाराः समिधः समिन्धयन्त्यो नसन्त । प्राप्नुवन्तीत्यर्थः । ताच पुन: -स जातवेदाः मध्यस्थानो वैद्युतोऽग्निः जुपाणः प्रीयमाणो हर्यति पुनः पुनः प्रेति अभिकामयते । एवमेतस्मिन्मन्त्रे युगपदविधानात्पार्थिवे घृताहुतिहवनस्पोपमानोपमेय- वैधाच्च युगपत्संभवाचोदकधाराणा वैगुते तत्रोपमानोपमेयसामजस्यान सामर्थ्यात्प्रसिद्धिमुपरुन्ध्य 'घृतस्य धारा' शब्द अग्निशन्दस्य मध्य- उदकधारावचनः संपद्यते । पठिनं चैतदेव सामर्थ्यमपेक्ष्योदकनामसु 'धृतं मधु ' (निप० २० मत्वे कारणम् १ छ. त. द. कमर्माभिर्य'. २ छ त. द. उदैती . ३ क. ख.४ (१५); छ २२, त. द. ४.४ ग. इति 1 सप्तमे. ५ च. भर्नुः - त. ६ क. ख. ग. न. ठ. ह. मध्यमस्था'. ७ क. ख, दकस्य धारणं; प. झ. द. ठ.., "दकस्य धारा'.८ क. स. प. २. ट. धृतभारा'; ग. ज. धृतस्य धाराः श.

·[ सप्तमाध्याये . ६८८ दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत १ । १२ ) इति । एवंवेद्योऽयमग्निशब्दोऽत्र सामान्मध्यमं ज्योतिराह तस्मात्मुछु ' स न मन्येतायमैवाग्निः पृथिवीस्थान: ' इति । ' समनं समननाद्वा संमाननाद्वा' इति । पूर्वम् अनितेः प्राणना- थस्य (धा० २१६०)। उत्तरं मनोतेः (धा० ८।९)। वन्य- निर्वचनम् । अथ खलु यथोत्तममपि ज्योतिर्भवत्यग्निस्तथोदाहरिष्यामः । ' समु. उत्तमस्याग्निशब्दावे दार्मिमधुमाँ उदौरदुपांशुना सम॑मृतत्वमानट् । उदाहरणम् वृतस्य नाम गुह्यं यदस्ति जिहा देवानाममृतस्य नाभि':' (ऋ० सं० ४ । ५८।१)॥ 'आदित्यम् उक्तं मन्यन्ते' । पूर्वयैव समानाविनियोगा । अनुक्रमण्यां नानादेवता । इह तु सौरीति कृत्योदाहृता भाष्यकारेण । समुद्रात् उदक- संवातात् ऊभिः छादकः सर्वस्य प्रकाशेन मधुमान् उदकवान् उदारत् उदतीतत् उत्तरति उदेति अहन्यहनि । प्रथमं वास्य जन्माभिप्रेत्य । स पुनर्जातः सन् अमृतत्वम् अमृतभावम् अंशुना चन्द्रमसा उपसमानट उपसंन्यानोति । सोऽस्यान्नं तेन न म्रियते । ' यमक्षितिमक्षितय: पिबन्ति । इत्युक्तम् ( निरु०५ । ११ )। कथममृतत्वं तेन उपसमानडिति । घृतस्य उपकस्य हविषो वा यत् नाम नमनं गुहां रहस्यमविज्ञातं केनचिदपि यदा अस्ति विद्यते चन्द्रमसि तत्र देवानां रस्मीनां जिहा तदमृतं निन्यमास्वादयन्ति देवास्तेन न म्रिपन्ते । तेषाम् अमृतस्य भमरणस्य नाभिः नहनं सः । हेतुरित्यर्थः । . १५. झ. ट. उ. उ. एव घेयो'; च. एव द्यो' . २ ग. यामः । समु. ३ ग. च. न. प. म. द. ८. . दूमि रत्यादित्य'. ४ क. स. घ. ३. 2. 3. 3. 'योगा । नानादेवताभिवादस्त्वायां देवनानुकमण्या शेनकेनोन: (उ. 3. शौनकोक्तः) । इह पुनः सौर. ५ घ. देवता । इह पताभिवा- दस्त्वायां देतानुक्रमण्यां शानकेनोनः. ६ क. व. ग. ज. ध झ. ट. ठ. ह. "रेग सन सकल च । समु; प. 'रेण समु गलं सरलं च; 3. ह. रेण सर सकटं च ! समुद्रामिरिति सर्ग का पञ्यो. ७ क. रा. प. स. र. ह. २८ रति का उद्दे. ८ क. स. प.स.2.3... मरमस्वस्था; स"मरम.सा.

·५ अपादशः खण्डः १८) निरुक्तम् । अथ कुतः सूर्योऽये विशेषतोऽवधियते । न चात्रानिशब्दोऽस्ति यः सत्ययादि यदेवत्वेऽस्य मन्त्रस्यामित्वमादित्यस्य अस्सामचि अनि शब्दो न वर्तते । प्रख्यापयेत् । घृतस्तोय एता इति विज्ञायते । तेनाग्निशब्दोऽत्र सूर्य- यस्मादसमर्थमिदमुदाहरणम् । न असमर्थम् । पर इति कथमुच्यते करम्मत् । सूक्तेऽनलिङ्गमेकेषा शाखिनामस्ति । इमं स्तनम् ' इत्यत्र अपा प्रेपानमन। (य० चा० सं० १६१८७) इति । निवि. चास्मिन् सूक्ते धीयते । सा चाग्निलिङ्गा । आदित्यश्चायमनन मन्त्रणोच्यत इति स्फुटमस्यैर मन्नस्य " ब्राह्मणे ' समुद्रापोऽद्भय उदेति' ( कौपी० ब्रा० २५।१) इति" । न च पार्थिवः समुद्रादुदेति १० विरोधात्तस्यौदफेन । तस्मादादित्योऽनाग्निरभिप्रेत इति नासमर्थमुदाहरणम् । " अधापि ब्राह्मणं भवति । अग्निः सर्वा देवताः' (ऐ० प्रा० ६॥३॥ मैत्रा० सं० १।४।१३ इत्यादि बहुवः ॥ शब० ब्रा० ११६।२।२०॥ सै० स० ६१२१२) इति " अथ खल्वयमपरः संकरोऽग्निशन्दस्य । ब्राह्मणं हि भवति · अग्निः सर्चा देवताः' इति । १५ ऋक् ' भयसे' बहुतराय निर्वचनाय ॥ १७॥ अस्य च . ब्राह्मणस्य ११ उत्तरा इन्द्र मित्रं वरुणमग्निमाहुरयो दिव्यः स मुंपों गरुत्मान् । एक सद्विप्रा बहुधा वदन्त्यनि यमं मातरिश्वानमाहुः (ऋ० सं० २० १ क. स. प. झ. उ. 8. ह. मूर्याऽयमिति वि.२ क.स. प.झट. . न चैतस्मिन्नपि मन्त्रेऽमिश.३ क ख घ. स.ट. ठ... इति च रि', च. इति. वि"घ ४ क. स. ग ज. घ झ.र ठ ड तस्मा', य. स्मा' स. ५ ग. अ. प्रतीतममे, प. मपीनमग्ने त ६ ग. न उदेति. ७ क ख. प. झ. ट. ४ . इति च । न', च. इति । न च ८च. ' अब ' नास्ति. ९ क. स. घ. झ. द. हि नास्ति. १० क ख ध, झ ट. तस्य. (१७), ग. २२ (५३), ट. ड. १७ इन्ते निरुताटीकाया (उ. निरुत उ) त्तरपछे प्रथमेध्याये सप्तदश ग्वाड. (उ सण्ड-1 १७), प. 2. ज. अहानाम. ८७ ·[स्तमाच्या ३ भु दुर्गाचार्यकृतीकासमेत १११६४१४६ ) ॥ इममेवाग्निं महान्तमात्मानमेकमात्मानं बहुधा मेधाविनो बदन्तीन्द्र मित्रं वरुणमग्निं दिव्यं च गरुत्मन्तं दिव्यो दिविजो गरुत्मान् गरणवान् गुर्वात्मा महात्मेति वा यस्तु सूक्तं भजते । यस्सै हविनिरुप्यतेऽयमेव सोऽचिनिपानमेवैते उत्तरे ज्योतिषी एतेन नामधेयेन भजेते ।। १८ ॥ इन्द्र मित्रमिति अस्वामीय एपा । इन्द्रं मित्रं वरुणम् इत्येतैरभिधानः अनिमाहुः सतत्वविदः । अथो अपि च योऽयमा- अग्निः इन्द्रादि- दित्यो दिवि जायते सुपर्णः सुपत्नः गरुमान भिर्नामभिरम्यभिधीयते गरणवान् । स्तुतिभिस्तद्वान् रसानां वा गरिता आदित्यः । अयमपि स एवाग्निरित्याहुः । किं यहुना । इममेवाग्निम् एकं महान्तमामानम् अनन्यत्वेन पश्यन्तो विप्रा मेधाविनः अत्मविदो बहुधा वदन्ति अग्निं यमं मातरिश्वानमित्येवम् । अन्वैश्वाभिधानैः । एतस्यैव, सा विसृष्टिः । एष उ होव सर्वे देवाः' (बृह० उ० ११४१६) इति च विज्ञापते । तस्मायुक्तं यत् । न मन्ये- सायमेवासिरिति ।। अत्र प्रतिसमाधानम् । सत्यमेतत्सर्व एतेऽग्निशन्देन स्तूयन्ते । न तु प्रधानतः। कि तार्ह । गुणतः स्तूयन्ते । यतो प्रीति । 'यस्तु सूद भजते पर हविनिरुप्यतेऽयमेव सोऽग्निः । । तुशन्दः पूर्वपक्षव्याव- तकः परमतव्युदासार्थः । यः सुक्तं भजते प्रधानतः । स्तुत्ययेनेत्यर्थः। पानियोऽमिःम. यस्मै च हविनिरप्यते चोदनासामर्थ्यात् भाग्यविर्भावच । आग्नेयमष्टाकपाल निर्वपेत् । (मत्रा० सं० इतरयोयोतिपारमित २।२ इत्यादि ) इति । अयमेव सोऽग्निः' पार्थिवः । अनशब्दस्य विशेषतोडा लोकवेद- शब्दो गोगः प्रमिः । अनिमानय अग्निं प्रणय' इत्येतमेव हि लोकः प्रतिपद्यते न मध्यम नाप्युत्तमम् । न च प्रसिद्धिवाधो न्याय्यः । शास्त्रचोदिता अपि खदिरपलाशादयो - २५ १२. त. दु महान चात्या'. २ क स. ५ (१८)। छ. २१ तृतीयः पादःत. ५। तृतीय. पादः इति सप्त गायर चतुर्थः पदः द भनेते। इति भने उसाय प्रबमाध्यायस्य तृतीयः पादः, ३ क. म. प. प. उ. उ.दिने दिने.क. व. प. स.ट. उ. ह. "मिति एमविश्वामि . ५ग ज. गिरी:. ६. गर... उ. इ. लोके व पसि'. ७ ग. १२ म. "हिला सच. 'दिवानी' अ.

·एकोनविंशः T: खण्डः १९] निरुक्तम् । लोकप्रसिद्धित एव प्रतीयन्ते । तस्माचाग्निशब्देन पार्थिवस्य ज्योतियो मुख्यः संबन्धः । गौण इतरयोर्भध्यमोत्तमयोः । यथाशिशब्देन : तथा मध्यमोत्तमाम्या विद्यु सूर्यशब्दाभ्या लोकप्रसिद्धया मुख्यः संब-धः । एवं चे.सुष्टुक्तं ' यस्तु सूक्तं भजते यरमै हविर्निरप्यतेऽयमेव सोऽग्निः । इति । एतदेव चात्र विचारप्रयोजनमाग्नेषु सत्तेषु हवि.संप्रदानेषु स्तुत्यावेन भोक्तृत्वेन चौपासातेति । अथ पुनर्योऽयं मध्यमोत्तमोज्योतिपोरग्निप्रबादः स कथमिति । 'निपातमते उत्तरे ज्योतिषी एतेन नामधेयेन भैजेते । निपातो नाम अप्राधान्यं भक्तिरित्यय ॥ १८ ॥ द्वादशस्य चतुर्थः पादः ॥ १० जातवेदाः कस्माज्जातानि वेद जातानि वैनं विदुर्जाते जाते विद्यत इति वा जातविचो वा जातधनो जातविद्यो वा जातप्र- ज्ञांनो यत्तजातः पशूनविन्दतेति तज्जातवेदसो जातवेदस्त्वमिति ब्राह्मणम् ( मैत्रा० सं० १॥ ८॥२ )तस्मात्सर्वानृतून् पशवा- ऽग्निमभिसर्पन्तीति ( मैत्रा० सं० १।८।२). च तस्यपा भवति ॥ १९॥ 'जातवेदाः ( निध० ५।१।२) इति वक्तव्यम् । स १५ १२ . २० १ क. व. घ. झ ट. ठ. ड च । नास्ति २ ग. ज. न. नास्ति. ३ क.ख. घ. झ.ट. 3. ह. विचारे प्र. ४ क. ख घ झ.र. है. ड. चैतमेवोपासी ; ग. चोदयामातति ५ ठ. भजेते । इत्यानिशब्दस्य निर्वचनम् ॥ १८॥ निपा'. ६ क स. १ झ ट ठ ड. रित्यर्थः.७ क. व. ५(१०); ग. २३, इतरेष्वको नास्ति. ८ क स. इति निरक्वृत्तौ दादशाध्यायस्य [ सप्तमा न्यायस्य ] चतुर्थ पादः, . इति निरु. (त्तर प्रथ. अष्टदशः खण्डः । १८17 ४.इति जम्बूमार्गाश्रमनिवास्नि आचार्यभर दुर्गस्य कृतौ सज्वीया निस्वीकार्या निपटपञ्चाध्यायेन सह द्वादशाकायोत्तरषट्के प्रथमाध्याय चतुर्थ पादः । इत्यष्टादा, खण्ड; समातः । इत्पनिशब्दस्य निर्वचनम् । ॐग्नये मोऽस्तु . ९ °धनो वाजत (सायमभ ध्ये निरुतम् ) १. शो काय (तथैव ) ११ "मिति हि त्रा (ना). १२ क. ख. १ (१९), २४, त. द. १.

·[ सप्तमांच्याये । - 1 दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत पुनरेप माहाभाग्याकर्मपृयक्त्वादग्निरेय । अथवा । पृथगभिधानस्तुत्यन्त- रसंबन्धाद्देवतान्तरम् । 'जातवेदाः कस्मात् । जातवेदाः स हि 'जातानि वेद ' न हि तदस्ति जातमस्मिलके यदसौ न वेद । सर्वज्ञ इत्यर्थः । 'जातानि वा एनं विदुः । स एव धातुः । कारकाम्यत्यं केवलम् । 'जाते जाते विद्यत इति वा । विदेः सत्तार्थस्याधिकरणे कारके 1 न तदस्ति जातं यत्रासौ नास्ति । जातवित्तो वा जातधनः' । जात- शब्दः पूर्वपदं वित्तमम्द उत्तरपदम् । जातमस्य वित्तमिति जातवेदाः । ‘जातविद्यो वा जातप्रज्ञानः । जातशब्द एय पूर्वपदं विदेानार्थस्यो:- त्तरपदम् । निसर्गत एवास्य जातं प्रज्ञानमित्यर्थः । ' ब्राह्मणम् ' अपि भयति जनेषिदेश्च जातवेदा इति । ' यतज्जातः पशूनविन्दतेति । यत् असौ तत् तदा जातमात्र एव निसर्गतः पशूनविन्दत अलभत ताजातवेदसो जातवेदस्त्यमिति । विज्ञायते । यतश्यैतदेवं तस्मात् ! भालेऽपि स्वाम्ययमस्मायमिति मन्यमानाः पशयः सर्वातन् प्रति अपि प्रीष्मे 'अग्निममिसर्पन्ति । तस्य ' जातवेदसः प्राधान्य- खत्युदाहरणम् एषा ' मग ' भवति । ॥ १९ ॥ में नूनं जातवेदसम, हिनोत वाजिनम् । इदं नौ वहिरा सर्दै (ऋ० सं० १० । १८८ ॥ १) ॥ महिणत जातवेदस कर्मभिः २ । , . ४ क. स प श. द. ठ. ६ पदयम्. २ क. ख. प. ह. ट. ४.१ अपि २० प. ३ क. स. प. . र आमभन्; २. अर भने त्. ४.स. १ (१९), म. २४।२५, उ. . १९ । इति निझार्द कायामुघरपट्के (२. इति निहला. उत्त०) प्रथमेकाये (द. ३०) एदे.नविंशः पE) इतरेगो नास्ति. ५ स. ए. त. ६. जातवेदस पुनशाप सोममराती- यतो नि दानि ३३.. समः पदिति यानि विश्वा नाव गिन्धु दुरितात्यामिः २. (१) मातरदस त जातवेदः । देवजातवेदसे चाय मुनाम में ममिन जापाभिरतार सो गजानममृतसरातीयता यशार्थवनिमो निदधाति (त. निदरनि दरा)भिन पनि भाभीवगति गोमा दददित्यर्थः । समः सदनि दुर्गा विश्वामि दुमानि (स.टुमानि थि, . दुमान) पानानि मोड हिy नारा मि-धु मिन्धु मावा नदी जर महला (न. मा. E') गात दुरितादिति दुरमामि तापनि तयारण भवति । इ.स. ६. २९६ न.

·५ १० विंशः खण्डः २०] निरुक्तम् ! ।। ६९३, समश्नुवानमपि बोपमार्थे स्यादवमिव जातवेदसमितीदं नौ वहि- रासीदत्त्विति तदेतदेकमेव जातवेदसं गायत्रं तृचं दशतीपु विद्यते यत्तु किंचिदाग्नेयं तज्जातवेदसानां स्थाने युज्यते स न मन्येतायमेवामिरित्यप्यते उत्तरे ज्योतिषी जातवेदसी उच्यते ततो नु मध्यमः । अभि प्रवन्त समनैव योपा इति तत्पुरस्ताव्या- ख्यातम् (निरु० ७ । १७) अथासावादित्य उदु त्यं जातवे- दसमिति तदुपरिष्टाद्वयाख्यास्यामो यस्तु सूक्तं भजते यस्मै हविनिरुप्यतेऽयमेव सोऽग्निर्जातवेदा निपातमेत उत्तरे ज्योतिषी एतेन नामधेयेन भजेते ॥३०॥ इति सप्तमाभ्यायस्य पञ्चमः पादः॥ प्र ननं जातवेदसमिति । श्वेनस्यामिपुत्रस्यार्पम् । हे स्तोतारो यूप- मुष्यध्वे । पहिणुत प्रेरयत स्तुतिभिरेतं जातवे- जावेदःशब्द दसम् अश्वं कमभिः सर्वमेतज्जगत् अनुवानं स्योदाहरणम् व्यापयन्तं वाजिनं जनान्तं चलनवन्तम- चिभिः । अथवा । अश्वामित्र इति वा लुप्तोपमं रूदेवलीयरत्यात् । याजिनं वेजनवन्तं चलनस्वभा शीघ्रम् | किमिति प्रहिणुतेति । इतः । इदं नो बहिरासदे | इदम् अस्मकर्म बहिपोप- लक्षितं बर्हिः कथं नामारमदभिमतार्थसिद्धयर्थमाभिमुल्येन सीदेदित्येवमर्थ पहिणुन। इदानीमुत्सर्ग दर्शयति प्रयोजनार्थम् । तदेतदेकर जातवेदसम्' इति । तदिति दशदयीस्थस्यानुस्मृतये परोक्ष- जातवेदसं गायत्रं निर्देशः । एतदिति प्रत्यक्षेण प्र नुनमित्येतया सृचमेकमेष संनिधीकृत्योपदिशति ! गायत्रमिति छन्दोनिर्देशो १ छ.त.६ 'देकमिव. २ छ. त द. वेदप्ता उ'. ३ क. स. ३ (२०), २५ २ छ. २६ । चतुर्थ पादः, त श चतुर्थः पादः. ६.- इति नरुक्ते उत्तरार्धस्य प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पद. ४ ग. मिति । इयेन. ५ क, ख. घ. झ.ट. ४. उ. 'पम् गायत्री । हे, च. धम् । हे ग यत्री 1. ६ फ. ख.प. झ. ट. ठ. ड पश्चरमचिमि., घ. चलनवर्तम' न अ. ७ फ. स. प. ह. ट.. . 'वा' नारित ८ क, ख. प.स. १. ठ . 'शुनौति. ९ ग. ज. 'देशमिय, प. 'दे- वमिव मे. १० फ. स. प झट, 8. 'वे, स्यं गायन तृचमित्यादि, च. 'वेद. सम्" स्य. २० - . -- ·[ सप्तमाध्याये ६९४ दुर्गाचार्यकृत्रटीकासमेत विवक्षितप्रयोजनार्थः । तृचमिति सूक्तस्य संख्यानिर्देशः । दशतीपू सर्वास्वपीति निर्धारणे । विद्यते अस्ति । ततः किं यद्येतदेवकं जातवेदस गायनं तृचं दशतीषु विद्यते । शृणु । बहुभिरतर्गायत्रच्छन्दोयुक्तैर्जातवेद सैमन्त्रैराधियज्ञे प्रयोजनमस्ति । न चैते बहवः सन्ति सस्विपि दशतयो- यत्र गायत्रच्छन्दो- प्वेतदेवैकं तृचं मुक्या । तत्र किं कर्तव्यमिति । युक्तानां जावेद यत्तु किंचिदाग्नेयं मन्त्रजातं गायत्रच्छन्दस्य सानां मत्राणां प्रयो- जातवेदोलिङ्गमपि ' तज्जातवेदसानां । मन्त्राणां जनं तत्राग्नेयास्तच्छ- 'स्थाने ' विनि'युज्यते । शस्त्रेण । तेन न्दोयुक्ता मन्त्रा विनि- किं स्थितं भवति । अग्निरेव जातवेदा इति १० युज्यन्ते कर्मपृथक्त्वान्सहाभाग्यावति । इतरथा हि प्रयो- गवैकल्यं स्यात् । न चान्यदेवतमन्यस्य स्थाने प्रयुज्यते । यथा चायमनन्तिरमग्निर्जातोट्स एतस्माद्विधिटिङ्गात्तथा वैश्व नरप्रभृतयोऽपात्युपेक्ष्यम् । ५ सन मन्येत । इति पूर्ववद्विचारः । केवलम् ' अभि प्रबन्त । मध्यमोऽपि जात- इत्यत्राग्निपदविचारेऽनिशब्दो विशेष्य आसी- जातवेदःशब्दोऽस्य गुणपदमिति । इह तु जात. वेदा इत्यभिधीयते वेदाशमविचारे पुनः 'अभि प्रवन्त । इत्य- स्मिन्नेवोपाने मन्त्रे गुगपदमग्निशब्दो जातदान शम्दस्पेत्येतायपेक्ष्यम् । २० यथा में पूर्वस्मिन् । समुद्रादुर्मि: ' इत्यादित्यस्याग्नित्योपपत्तायुदाहरण तधेह अधासापादित्य उदु व्यं जातवेटरमिति' तधोत्तमोऽपि जातवेदस्त्वे.पपत्ती । तदेतत्प्रतिपदमुद्दाहरणम् 'उपरिट.द् व्याख्यास्यामः । (निरु० १२।१५)। १८. स. प. म. ट न. र. 'मितिकत'. २२.व. घ. स. ८. . २. 'ने सभी 1 प. 'रणे | मिमी. ३ प. इ. स. दरमा व. वेदसा. ४ क. स. प.ह.र. २. पिदार्म.५०. स. प. म. र. 2. र. मायम ९५ न. १ ग. प ज. 'दत्या महा. क. प. प. ६.२... बदा २८ उ. 'वेदा इत्यम्मा'.८ १. स. म. न. प. स. २. ...

·एकविंशः खण्डः २१] निरुक्तम् । ६९५ . 'जातवेदसं सूर्यमुद्वहन्ति ' इति तु विशेषणविशेष्यसामानाधिकरण्यैकवाक्य- प्रसिद्धयाचे निगमसिद्धमस्मिन्मन्त्रे जातवेदाः सूर्य इति । तस्मात्सुक्तं यत् स न मन्येतायमेवाग्निः ' जातवेदा इति । यस्तु सूक्तं भजते यस्मै हविर्निरुप्यतेऽयमेव सोऽग्निर्जातवेदाः' तथापि जातवेदा इति पूर्ववत्प्रसिद्धिरेव विशेषहेतुः । यद्यपि मन्त्र. दर्शनमविशिष्टं त्रयाणामपि ज्योतिषां जातवेदस्वे अयमेव पार्थिवोऽग्निः तथापि पार्थिवोऽग्निरितरयोः प्रसिद्धया विशे- व्यते। जातवेदस्त्वं हि प्रसिद्धमस्मिन्नग्नौ न तथा वैद्युते नापि सूर्य इति । 'निपातमेवैते उत्तरे ज्योतिषी जातवेदा इति एतेनें नामधेयेन भजेते' इति व्याख्यातम् ॥ २० ॥ द्वादशस्य पञ्चमः पादः । ४ १० वैश्वानरः कस्माद्विश्वानरान्नयति विश्व एनं नरा नयन्तीति वापि वा विश्वानर एव स्यात्मत्वृतः सर्वाणि भूतानि तस्य वैश्वानरस्तस्यैपा भवति ॥ २१ ।। . • वैश्वानरः।( निघ० ५।१।३) इति वक्तव्यम् । तदर्थमुपो- दन्ति · वैश्वानरः करमाद्' इति । ' विश्वानरान् ! इतो लोकादमुं लोकं नयति। यथा पञ्चाग्निविद्यायामुच्यते (छा० वैश्वानरः उ० ५।४।९)। अपि वा सति तस्मि- न्सर्वाः प्रवृत्तयः फल्यत्यो नराणां भवन्तीति हेतुकर्तृत्वेन सर्वासु प्रवृत्तिष्पयमेव नरानयति प्रवर्तयतीति वैश्वानरः । अथवा । विश्वे एनं नरा नयन्तीति वा कर्मकारकम् । स नीयमान- २० - १क. ख. प. झ. ठ. उ. ड.'च नास्ति'. घ. झ. ट. '' नास्ति.३ क. ख. प. झ. ट. ठ... अनेन. ४ क. ख. ३ (२०), ग. २६, इतरेष्वट्टो २५ नास्ति.५ घ. झ. टः इति दाद ठ. व्याख्यातम् ।इति नि० उ०प्र० विंशतितमः खण्डः । २० । पञ्चमः पादः; ह. व्याख्यातम् । इति निरुक्तरीकायामुत्तरपट्के प्रथमाध्याये पञ्चमः पादः । समाप्त विंशतिः खण्डम्.६च. पादः समाप्तः । २०. ७ क. ख. १ (२१), छ. २७, त. द. १. ८. ख. घ. झ.2.3. ह. 'ति । हेनुकर्तृत्वेन सर्वासु प्रवृत्ति अयमेव नरान् नयति । यथा.

·६९६ . [ सप्तमाध्याये दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत स्तोसु क्रियास्वगभावं नरैः कर्म संपद्यते 'अपि या विश्वा- नर एवं । कश्चित् ' स्यात् । स पुनः कस्मात् | ' प्रत्युतः सर्वाणि भूतानि । विश्वानि ह्यसौ भूतानि प्रत्युतः । प्रविष्ट इत्यर्थः । तस्य' अपत्यं विश्वानरस्य 'वैश्वानरः । तस्य ' वैश्वानरस्प 'एषा प्राधा- न्यस्तुतिः ' भवति । ॥ २१ ॥ 9 वैश्वानरस्य मुमती स्याम राजा हि के भुवनानामभिश्रीः । इतो जातो विश्वमिदं वि चष्टे वैश्वानरो यतते सूर्यण (क० सं० ११९८॥१) ॥ इतो जातः सर्वमिदमभिविपश्यति वैश्वानरः संयतते सूर्येण राजा यः सर्वेषां भूतानामभिश्रयणीयस्तस्य वयं धैश्वानरस्य कल्याण्यां मतो स्यामति तत्को वैश्वानरो मध्यम इत्याचार्या वर्पकर्मणा होनं सांति ॥ २२ ॥ ४ १५ वैश्वानरस्प सुमताविति कुसस्पार्पम् । पृष्ठयभिलवयोश्चतुर्थपष्टियो- वैश्वानरशब्दस्यो. रहोराग्निमारुतस्य प्रतिपत् (आश्व० श्री ०८.८)। इत. पृथिवीलोकादोपधिवनस्पतियो यो जातो दाहरणम् विश्वमिदं विचष्टे सर्वमिदमभिविपश्यति तथा दृष्टयुपकारकत्वेन दर्शयति वा प्रकाशकत्वेन । यथ संयतते सूर्येण संगच्छते स्वेन भासा । राजा च यः सर्वेषां भूतानाम् आश्रयणीय. । तस्य वयम् श्वंगुणयुक्ताय वैश्वानरस्य नियं कल्याण्यां मतो उपकारप्रवृत्तायामात्मनो यथाभिमतार्थसाधि: कायां स्याम इत्येतदाशास्महे । लोकेऽपि हि स्तूयत एव पूर्व पश्चात्प्रार्यत २० १ क, स. घ. झ. द. 8. ह. "स्तासु तासु बि.२६.स. घ. ६. ट. ठ. ह. स्तुतिभिव. ३ क. स. १ (२१), ग. २५, उ. 'यति । इति निरुक्त उ. प्रथ. एकविंशतिः रण्डः, ड, 'वति । इत्येकशिप्तिः एण्ड: ५.स. ट. ज. अहो नासि. ४ क ल. २ (२२), छ २ त. द. २. ५ ग. विति । कु. ६ क. ख. घ. स. ट. ठ. ह. 'पञ्चमयो'. ७ च. तिम्यां यो'. ८ घ. स. र. उ. 3. 'यति यवाभिवष्टम्पसमकार. ९ ग. ज. २३ कारत्वेन, घ. कारत्व क. १. ग. अमि.

·मता स्याम द्वाविंशः खण्डः २२ ] निरुक्तम् । ६९७, इत्याचार्यः पश्यन्मन्त्रेऽययमेव न्याय इत्युपदर्शनार्थ पदानां क्रमं विभेद । कल्याययां मतौ स्यामेयाशिषो समापयांचके । अनेकतिङि चेतस्मिन्मने पतितिङ वाक्यभेदे प्राते यत्तदोरध्याहारेण · राजा यः सर्वेषां भूताना- मभिश्रयणीयस्तस्य वयं वैश्वानरस्य कल्याण्यां अत्र यत्तदोरच्या- इत्येकवाक्यतया , सामर्थ्यमुद्भाव हारेण भिन्नवाक्या- यांचकारकोऽत्रार्धपतिर्वैश्वानरो यतः कल्याणी न्येकीकृतानि आशास्यते मतिस्तमभिसंतिष्ठते स्तुतिरिति । अयमेकवाक्यतान्यायः प्रायशो मन्त्रेषु ! कचित्पुनः प्रत्याख्यातमर्धमपेक्ष्यकास्मिन्नपि मन्त्रे वाक्पभेदो भवत्येव । तद्यया । 'चा व पोषम् ' इत्यत्र प्रतिपादं वाक्य- कचिदर्थवशेने समातिः (निरु० ११८) अनेफेपामपि च म. कस्य वाक्यस्यानेक- त्राणामाकाड़ितार्थिनां परस्परमैकवाक्यता भवति। याक्यानि तदपि चोपप्रदर्शयिष्यति 'येना पावक चक्षसा' इत्यत्र (निरु० १२ । २२-२५)। ' तत्को वैश्वानरः' इत्यतःप्रभृति विचारः । तदिति वाक्योपादाने । कोऽयं वैश्वानरः । कुतः संशयः , आगम: को वैश्वानरः विप्रतिपत्तेः । श्वानरविद्यायां (छा० उ० ५।११-२४ ) तावदात्मेत्यात्मविदः । इन्द्र आत्मेत्यात्मविदः आदित्ययाथ्याकाशोदकपृथिव्यादयश्च पृथक् पृथ. वैश्वानरत्वेन विज्ञायन्ते । अपि च मध्यमों मध्यम इति नरुक्ताः वैश्वानरः ' इति ' नैरक्ताः काचेत् — आचार्याः' मन्यन्ते । कस्मात्। ' वर्षकर्मणा झेनं स्तौति ' इति मन्त्रक हिशब्दो हेत्वर्थः । वर्षकर्मणेनं वैश्वानरं यस्मान्मन्त्रक स्तौति । कथमिति । यत आह ॥ २२॥ २० । २५ १ क. स. प. झ... ड. मन्त्रैवयमे'.२क स.व. स.ट. पाच स'. ३ क.ख.प. ट. ४ . 'स्तमभिः शम्दरभिष्टौति सतिष्ठ.-४ ग. घ. ज. प. द. ठ. इ. पतिपद. ५ क. स. ५. र. उ. ह. विश्वा'. ६ क. ख. घ. द. ठ. है. इन्द्रादित्य'. ७ क. स. प. ट. ठ. र. धगेष वैश्वा". ८ क. ख. घ. 1. 8. ह. 'इति । मास्ति. ९ क. स. २(१२), ग. २८७ ठ. इति मि० उ. दाविशतिः खण्डः ।। 3. आह । सिनटी- कापामुत्तरपटक प्रथमाध्याये शारिंशतिः खण्डः, प.स. र. ज. ओ मास्ति. ८८ ·។ ६९ दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत | समाप्यारी मनू महित्वं वृषभस्य बोचं यं पूरयों धुत्रहणं सचन्ते । वैश्वानरो दस्य॒ग्निर्जधन्याँ अधूंनोत्काष्ठा अब शम्बरं भेद (ऋ० सं० १ । ५९ ॥ ६॥ प्रवीमि तन्महित्वं माहाभाग्यं वृषभस्य वर्पितुरपां यं पूरवः पूरयितव्या मनुप्या वृत्रहणं मेघहनं सचन्ते सेवन्ते वर्षकामा दस्युर्दस्यतेः क्षयार्थादुपदस्यन्त्यस्मिनसा उपदासयति कर्माणि तमनिर्वैश्वानरोनन्नवाधूनोदपः काष्ठा अभि- नच्छम्बरं मेघमथासावादित्य इति पूर्वे याज्ञिका एपां लोकानां रोहेण सवनानां रोह आम्नातो रोहात्मत्यवरोहश्विकीर्पितस्त- मनुकृति होताग्निमारुते शस्त्रे वैश्वानरीयेण सूक्तेन प्रति- पद्यते ( ऐ० प्रा० १२ । ३ ) सोऽपि न स्तोत्रिय- माद्रियेतानेयो हि भवति तत आगच्छति मध्यस्थाना देवता रुद्रं च मरुतश्च ततोऽग्निमिहस्थानमत्रव स्तोत्रियं शंसत्यथापि वैश्वानरीयो द्वादशकपालो भवत्येतस्य हि द्वादशविध कर्मा- थापि ब्राह्मणं भवत्यसौ वा आदित्योऽग्निर्वैश्वानर इत्यथापि १५ निवित्सौर्यवैश्वानरी भवत्या यो यां भात्या पृथिवीमित्येप हि द्यावापृथिव्यावाभासयत्ययापि छान्दोमिक सक्तं सार्यवैश्वानर भवति दिवि पृष्टो अरोचतेत्येप हि दिवि पृष्ठो अरोचतेत्यथापि हविप्पान्तीयं सक्तं सार्यवैश्वानरं भवत्ययमेवाग्निवैश्वानर इति शाकपूणिविश्वानरावते उत्तरे ज्योतिपी वैश्वानरोऽयं यत्ताभ्या २० जायते कथं वयमेताभ्यां जायत इति यत्र वैद्युतः शरणमभिहन्ति यावदनुपाचो भवति मध्यमधर्मेब तावद्भवत्युदकेन्धनः शरीरो- पशमन उपादीयमान एवायं संपद्यत उदकोपशमनः शरीरदीप्ति- स्थादित्यादुदीचि प्रथमसमावृत्त आदित्ये कंसं वा मणिं वा परि- मृज्य प्रतिस्वरे यत्र गुफगोपयमसंस्पर्शपन्धारयति तत्मदीप्यते १५ सोऽयमेव संपतऽधाप्याह । वैश्वानरो यतते सूर्येणेति । न च 1. प. ठ १. तन्महत्व : य. तन्महिन्न' १. २ क, ख. त. द. °का: ।३।७. का। २९ । एपा'. ३ क. स.त द. सति । ४ । अया; छ. 'सत । २७ । अथा. ४३. 'वाते । ३१ अय'; त. ६. “वति ।५। अप'.५ ह. य. ध.उ... "नावित्यप्यते. ६ छ. 'निः । ३२ । अथा; त. १. द. तिः। ६ । अथा. ७ क. स.८. त. इ.'ते तथा'.

·निरुक्तम् । . त्रयोविंशः खण्डः २३] पुनरात्मनात्मा संयततेऽन्येनवान्यः संयतत इत इसमादधात्यमु. तोऽमुप्य रश्मयः प्रादुर्भवन्तीतोऽस्याचिंपस्तयोर्भासाः संसङ्गं दृष्टैचमवक्ष्यदथ यान्येतान्यौतमकानि सूक्तानि भागानि वा सावित्राणि वा पाप्णानि वा वैष्णवानि वो तेपु वैश्वानरीयाः प्रयादा अभविष्यन्नादित्यकर्मणा चैनमस्तोष्यनित्युदेपीत्यस्तमे- पीति विपर्येपीत्यानेयम्वेव हि सूक्तेषु वैश्वानरीयाः प्रवादा भवन्त्यनिकर्मणा चैनं स्तातीति देहसीति वहसीति पचसीति ययों एतदर्पकर्मणा होनं स्तीतीत्यस्मिन्नप्येतद्पपर्यंते | समान- मेतदकमुचैत्यव चाइभिः । भूमि पर्जन्या जिन्वन्ति दिवं जिन्वन्त्यग्नयः (ऋ० सं० ११ १६४ ! ५१) शति ॥ सा निगदव्याख्याता ॥ २३ ॥ ८ प नू महिलमिति । नोधस आपम् । प्रवीमि अहं महित्वं माहा- भाग्य स्तुत्यन्धम् । कस्य । वृपभस्य वर्पितुरपाम्। मध्यमस्य वैश्वा- यम् अन्येऽपि पुरवः पूरयितव्या मनुष्याः कामैः ६५ नरत्वे उदाहरणम् वृत्रहणं मेघहनं सचन्ते सेवन्ते वर्षकामाः स्तुति. भिः । तन्माहाभाग्यं प्रवीमि | यदसौं वर्षिता वैश्वानरोऽग्निः दस्युं दासयितारमुपक्षयितारं रसानाम् । शुष्यन्ति हि तद- नुद्गमे सस्यानि । कर्मणां वोपदासयितारमनावृष्टिद्वारेण । तं दस्यं शम्बर मेघम् उदकपूर्ण जघन्वान् हतवान् अभिनत् भृशं व्यदारयत् विदार्य च अधूनोत् वर्षभावेनाकम्पयत् अक्षारयत् काष्ठा भयो यस्तस्याहं वर्ष- . . १०. थ. ध. ठ. ड नात्मान सं. २ . वात् । -३ । अथ त. द. 'पक्षत् । ७१ अर्थ'. ३ ङ. ५. घ. द ड. 'तमिका'. ४ क. ख... थ. ध. ठ. ह. वा सोर्याणि वा पौ. ५ क. स. . य. व . ड. वा वैश्वदेव्यानि वा ते'. ६ . य. ध, ताकि वहसीति पचसीति दहनीति यथो'. छ. 'से । ३४ । स'; त.द. 'ते 1८ । स'. ८ उ. ३५ । पञ्चमः पादः; त. ९ । इति पञ्चमः पादः ।, द. ९ । इति नै उत्तरार्धस्य प्रथमाध्यायस्य पञ्चमः पादः. ९. मिति ।मो'. १. कसं. प. द. म. ड पम् । चिटुम् । वैश्वानरोऽभिदेवता । . ११ 3. इ. महत्सं. १२ च. महा मा. १३क, म. घ. 2. उ. ह. स्तुत्या ! क. १४ क. ख. प. र. 3. ह. उद्वन्तमुदकपर्णे १५ क. स. प. द. हलवानवाभिनत् 'म, ज, तदान भशं नभिनत् व्यदार': २५ ·७०० दुर्गाचार्यकृतीकासमेत सामाण्याये ५ . प्राप्ययं पावोचं माहामाग्यम् । स वर्षवस्माकमित्यभिप्रायः । एवमेतस्मिन्मन्त्रे वैश्वानरस्य वर्षकर्मणैकवाक्यसंबन्धानान्यो मध्यमा- द्वैश्वानर इत्याचार्या मन्यन्ते । स्थितं तावदेवम् । असावादिन्य इति पूर्वे याज्ञिकाः । असाविति कर्मात्मननमैपदिशन् वैश्वानर आदित्य प्रवीति ।मा भौणः कस्मिंश्चिप्रत्ययः। पूर्व इति विधिमन्त्रार्थवादेभ्यो यज्ञसतत्त्वमुन्नीयैनं यज्ञ इति पूर्व याशिताः प्रयोगतः प्रधमं ये चक्रुस्ते पूर्वे याज्ञिकाः । साक्षा- रस्तधर्माण इत्यर्थः । त एनमेरमाहुः 'असापादित्य इति । कया पुनरुप- पत्या त एवमा हरिति । विध्यनुसरणपसिद्धयों । कामिति । यतस्तन्मतमाह। एषां लोकाना रोहण सम्नानां रोह आनातः ' । य एव हि लोकानामारोहणामः पृधिन्यन्तरिक्षं चोरिति स परमात् दिपि प्रत्या परोह वैश्वानरीय सत एव मवनानामपि प्रमः प्रातःसय माध्यर्दिन शस्यते तृतीयसपनामिति । सनः किम् । फरिम. चिकर्मणि रोप्रातिलोमन रोहात्मत्यवरो. हधिवत: । फगामितः । तदुपयाचश्महे । स एपे होता मान सरनं पृथिवीलोकमतसिया ततो माप्यंदिनमरतरिक्षलोक- मानसति संस्तत्वात् । प्रतिभक्ति संमृतपय प्रत्ययरोदकामः । पटि. वीगन् पृथिवीटोफादन्तरिक्ष टोकमारटो भात । तन्यानिवाणिय मदुरोकगारो पुटपछि तनीयसपने समनि । तपिसमा शुकमारदो भाति । सोऽमिशेषगति पापहिय ५जम निमार सरनटोकपाययरोदा. ।

·२ ५ १० प्रयोविंशः खण्डः २३) निरुक्तम् । ७०१ नुकृति चिकीर्षञ्चनं वैश्वानरीयेण सूक्तेन प्रतिपद्यते ' प्रारभते । तयथा 'वैश्वानराय पृथुपाजसे' (ऋ० सं०३।१ । ३) इति प्रतिपत् (ऐ० ब्रा० २० । २)।' सोऽपि न स्तोत्रियमाद्रियेत ' 'यज्ञायज्ञा वो अग्नये । (१० सं० ६।४८) इति । अयं तावास्तोत्रियत्वेन प्रथममाप- गत एप हि स्तोत्रंशस्त्राणां धर्म इति । कस्मारपुनः स्तोत्रियं नदियते । 'आग्नेयो हि भवति । प्रत्यवरोहे कर्तव्ये स च पुनराग्नेयो य: स्तोत्रियः। अग्निश्च पृथिवीरधानः । तद्यीमाद्रियेत न प्रय. यथा स्तोत्रं तथा शस्त्रमित्यस्योत्सर्गस्या- चरोहानुकृतिप्रारम्भः कृतः स्यात् । अन्येषु तुं त्रापवादो वैश्वानरीय शस्त्रेषु युक्तं यदुर्घमारुरुक्षमाणः स्तोत्रियेण प्रतिपयते इह पुनरवरुरुक्षमाणो गुरथाना- शस्त्रयठने धिदेवतांशंसनक्रमण वैश्वानरीयण सूक्तेन प्रतिपद्यत इति । तेन ज्ञायत आदित्यो पैश्वानर इति । अपि च । सुतरां प्रत्यवरोहणमेतदिति गम्यते येन ' तत आगच्छति मध्यस्थाना देवता रुद्रं च मरुतश्च' । 'ततः । सतो मध्यस्थान- देवताशंतनम् . वैश्वानरीयात्सूक्तात्मत्यवरोहानुकरणाभिप्रायेण श. स्तात्मत्यवरुह्य मध्यस्थाना देवता मागच्छति। मध्यमस्थानेऽभिशंसितम् । कतमाः । 'रुद्रं च मरतश्व'। तद्यथा ते पितमरुतां सुम्नमेतु ' (ऋ० सं० २ । ३३) इति (२० प्रा० १३ । १० )। ततो मध्यस्थानात्पृथि- पृथिवीलोकं प्रत्य- वीस्थानं प्रत्यवरा अत्रैव तं स्तोत्रियं शंसति' घरा यज्ञायज्ञियं शस्त्रं यो अग्नये। ऐ० प्रा० १३ । यज्ञायज्ञा पव्यते । तस्माद्वैश्वानर ११) इति । तदेवमेतरगाद्विभ्यनुकरणात्पश्याम- आदित्यः आदित्यो वैश्वानर इति । १५ . आ २० - २५ १ ग, ज. स्तोतृय'.२ ग. प. ज, तोय'. ३ ग. ज. स्तोत्रे शास्त्रा. ४ ५. ट. ठ, ह. नाद्रियेत, ५ क.स.प.१. 'योऽयं स्तो'. ६ क. स. प. र. तपदि तमादि. ७. स. अन्येषु शपु ष यु; घ. 2. ठ. 3. 'च'. ८ क. ख. प. ८. ट... 'पता: रुमानः फ्रमे, य. °वता संसना क .. ५ क. स. प. स. उ. ह. कथं पुनः (क. स. अपि च मृतरा ) प्रत्यारोदान- फरणनेतदि. १. क.स.म. प. म. मध्यमस्था' ११ क. स. प. ट. है. इ. मध्यस्था'. १२. स. ग.ज. प. र. ठ.. ततोऽपि मप्प . १३.स. हसिमपापि'. ३. पारि'.

·७०२ दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत सप्तमाध्याय डाशस्यद्वाददाकपाल. स्वाच 'असौ वा १० ' अथापि वैश्वानरीयो द्वादशकपालो भवति । । देवतागुणसामान्येन ह्यावियज्ञे गुणविधयः कस्यन्ते । वैश्वानरीयश्च वैश्वानरीयपुरो- सर्वत्र द्वादशकपालः। ' एतस्य' च 'द्वाद- राविधं ' द्वादशमासीवभागाधिकारलक्षणं 'कर्म' तेनैतस्मादपि देवतागुणकपालविध्यनुकरणादा. दित्यो वैश्वानर इति । अथापि स्फुटमेव ब्राह्मणं भवति आदियोऽग्निवैश्वानरः । (मैत्रा० वा० २।१।२) इति । तच्च नः परं प्रमाणम् । तस्मात्सर्यो वैश्वानर इति । 'अथापि निविसौर्यवैश्वानरी भवति इति । निविदित्याकृतिविशिष्ट मन्त्रः शस्त्रमध्यपाती । स तथा भवति यथा निविदः सर्यिदे- वानरीयत्वात् सूर्यो वैश्वानर इति । न पार्थिवो न मध्यम इति । कथामिति । भवति हि तत्रैतत्पदम् ' आ यो द्यां भाया पृथिवीम् ' इति । न च पुनरा- दित्यादन्यो भासयते द्यावापृथिव्यौ । यत उच्यते ' एप हि द्यावापृथिव्याया- भामयति ।" ' अथापि छान्दोमिक मुक्तं सौर्यवैश्वानरं भवति' । कतमत् । ' दिवि पृष्टो अरोचताग्निवैश्वानरो बृहन् । मया छान्दोमिकसूक्त वृवान अजसा चनों हितो ज्योतिषा बाधते तमः । ( आश्व० श्री० ८।१०) इति ॥ न च पुनरादित्यादन्यो दिवि पृष्टो रोचते । यत उच्यते । एप हि दिवि पृष्ठो रोचते ' । दिवि स्पृष्टः द्युलोके स्पृष्टः । अवस्थित इत्यर्थः । अरोचत रोचते दीप्यते । कोऽसाविति । अग्निश्वा- नरः । बृहन् । महानित्यर्थः । स रोचमानः किं करोति । ज्योतिषा स्पेन वाधते तमः । नाशयत इत्यर्थः । १५ - । स्यापि तथास्यात् २० २५ १ क.. घ. इ.ट. उ. 3. 'मासपविभा।२ क. ख. प. स. ट. ठ . 'रणात्यश्याम आदि. ३ क. स्व. घ. झ. ट. उ. . ' इति । नास्ति. ४ ग. ज भात्यामिति पृधि'; च भात्या पृ' त्या. ५ म. दन्यो दाभास; ज "दन्योदभास प. 'दन्योभवास' वभा. ६च. धान्दोमि .७१. च. ज घ. झ. ट. रोचतेति । न; ठ. . गेयतेति । दिवि पृष्टो' इति सर्मा पठ्यते. ८ च. ट. ठ ड. य उन्य. १ म.ज. अरोचते.

·प्रयोविंशः खण्डः २३] " निरुक्तम् । ५ ' अथापि हविष्पान्तीयं सूक्तं सौर्यवैश्वानरं भवति । 1 कथमिति । भवति तत्र मन्त्रः सूर्यो वैश्वानर इति समर्थः । तथा हविष्पान्ती- तद्यथा । ' विश्वस्मा अग्निं भुवनाय देवा वैश्वा- यस्यापि नर केतुमहामकृण्वन् ( ऋ० सं० १०१८८1 १२) इति । वैश्वानरं केतुं कर्तारमहामकृप्पन्निति । नैव तावदादित्या- दन्यस्याहा कर्तृत्वमुपपद्यते पार्थिवे मध्यमे वा । आदित्य एव ह्युदयास्तम- याभ्यामहानि करोति । तेन वयमेतर्हेतुभिः पश्यामः सूर्यो वैश्वानर इति। 'अयमेवाग्निवैश्वानर इति शाकपूणिः । न मध्यमो न सूर्यः । किं पाधिनोऽग्निश्वानरः तर्हि । अयमेव पार्थिवोऽमिः । केन हेतुना । यस्माद्विश्वानरौ तद्वितोत्पत्तिसामर्थ्यात् । कथमिति । ' विश्वान- रावते उत्तरे ज्योतिषी' । तदुक्तम् 'अपि उत्तरे ज्योतिषी वा विश्वानर एव कश्चित्स्यात्तस्यापत्यं वैश्वानरः । ताम्यां चाय जायते ( निरु० ७ । २१ ) इति । तदि- दमुपपद्यते । वैश्वानरोऽयं यत्ताभ्यां जायते । । तस्मात्तौद्धि- तेन व्यपदेशेन पार्थियोऽग्निश्वानर इति । 'कथं न्वयमेताभ्यां जायते । । यत उच्यते । 'यर वैद्युतः । अग्निः 'शरणमभिहन्ति' । आश्रयमात्मनो दारु मध्यमापार्थिवाने- अन्यद्वा अभिहन्ति निहन्ति अभिगच्छति । प्रामो- तीत्यर्थः । कि त । तत्प्रदीप्यते । स च पुनः ' यावदनुपाचो भवति ' मनुष्यैर रस्पृष्टो भय- सपरिगृहीतो वा । किं तावत् । ' मध्यमधर्मेय तावद्भवति ।। कः पुनः मध्यमस्य धर्मः यदसौ 'उदकेन्धनः शरीरेपश- मभ्यमज्योतिपः मनः।। उदकेनेप्यते दीप्यते रसस्वभावकेन । शरीरेण काप्टेनान्येन या प्रतिहतमूर्तिस्वभावकेन पार्थिवधातुबहुलेनोपशाम्यति । स मध्यमस्य धर्मः । तदेतस्थानजात्यादिकृतं स्वाभाव्यमहेतुकं ज्योतिषो न भरति १५ २० 1 स्वमायः २५ १.स.प.स. र.उ. र. भवति दिता .२ . ज. समर्प. ३ क. स. इति । ५। अप' ग.नि। ३१ । अय'.४ ३. 1. 'नराविन्यप्येते. ५१. पन सोंतरितन .६५. स. १.स. र. ४...रातो'... त.प.म.ट...'नेने, ·[सप्तमाध्याय ५ 1 । दुर्गाचार्यकृत्टीकासमेत प्रथमस्य धर्मः । स च पुनः ' उपादीयमान एवायं । पार्थिवोऽग्निः । संप- यते । कथम् । उपात्तो हि मनुष्यैः खजातिधर्म हित्वा पार्थिवधर्म पार्थिवस्य च प्रतिपद्यते । कथमिति । ' उदकोपशमनः शरी- रदीप्तिः । विपर्यस्तधर्मा मध्यमेन संपद्यते । एवं तावमध्यमादयं विश्वानराज्जायते । तेनायं तदपसमिति भवति हि तद्धितार्थोपपत्या वैश्वानर इति । अथ पुनरादि- स्यात्कथं जायते । आहे। अथादित्यात् । उदीचि प्रथमसमावृत्त आदित्ये ' इत्येवमादि । अथ'शब्द आनन्तर्ये प्रकृतार्थादर्थान्तरमधिकरोति । उदीची दिशं प्रति आदित्यापार्थि- प्रथमसमावृत्त आदित्यः। तस्मिन्नुदीचि प्रथमस. चाग्नेर्जन्म मावृत्ते'उदगयनादापित्यर्थः । कथमिति । 'कंसं या मणि या परिमृज्य ' यमादित्यमणि- मित्याचक्षते । 'प्रतिस्वरे' प्रत्युपतापे । 'यत्र शुष्कगोमयमसंस्पर्शयन् धारयति तत्प्रदीप्यते ' ।यः शुष्कगोमयेऽग्निर्जा- ते एवमयमादित्यादपि कसाद्वा मणे; जायते । असावपि च विश्वानर इत्याचक्षते । तदएन्यापेक्षयाप्यस्य वैश्वानरत्वमुपपद्यते । 'अथाप्याह ' तद्धितविग्रहव्यपदेशात्तावदेवमुपपद्यते । अन्य आदित्यात्ता- चद्वैश्वानरः । ' अथापि अयमपरो व्यपदेश एकवाक्ये विभक्त्यन्तरकृतः मन्त्रादपि सूर्यवै- सूर्यवैश्वानरयो दं गमयति । तद्यथा । वैश्वानरो श्वानरयोर्भेदः यतते सूर्येण ' ( ऋ० सं०१।९८ । १) इति मन्त्रगाह । प्रथमान्तस्य वैश्वानरशब्दस्य तृतीया- न्तेन सूर्यशब्देन विमक्तिभेदाद्विशेषणविशेष्यभा. येन सामानाधिकरण्यं नास्ति । एतदेवासामानाधिकरण्यमपेक्ष्यानेकल्य २० १ क. ख. 'नरः । ६ । अर्थ; घ. श. द. ' इति । नास्ति; ग, अ. २५ वैश्वानर इति । नास्ति. २ ग. आइ । ३२ । अया. ३ घ.स. ट. 8. ड. प्रकृतादादी'. ५ च. उदीची प्रचि. ५ क. स. प. म. ट. उ. ड. "प्यते सोऽयमेव संपद्यते यः; घ. दते यः सोऽयमेव संपद्यते. ६ क. ख. प. स. र. ठ. ह. यते । स एवमादित्या'; च. यते । एवाय स. ७. स. प. झ. २९ र.उ. उ. देवा'.८१.स.प... . र. इत्युच्यते.

·७०५ ५ . . त्रयोविंशः खण्डः २३ ] निरुक्तम्। वैश्वानरसूर्यशब्दयोवीति । ' न च पुनसत्मनात्मा संयतते । तिहि । 'अन्येनैवान्यः 'संयतते ' संगच्छते यथा देवदत्तो यज्ञदत्तेन । तकथ- मय संयतते सूर्येणेति । यत आह । ' इंत इममादधाति । इतो लोका- दोपधीभ्यः शरीदिभ्यो वनस्पतिभ्यो वा मचिचा प्रत्यक्षत एवेममादधाति । अभ्यादधातीन्धनैः । 'अमुतो' मण्डलात् कर्मात्मनः 'अमुध्ये च आदिलमण्डलाधिष्टातुः स्वभूता रश्मयः प्रादुर्भवन्ति अयं तयोर्भासो इतः । तेजःपिण्डात् ' अस्य ' तदधिष्ठातुः संगमः 'अर्चिषः । प्रादुर्भवन्तीति वर्तते । तयो- र्भातोः संसद् दृष्ट्वमवयत् । मन्त्रक वैश्वा- नरो यतते सूर्येण ' इति । अथ यान्येतान्योत्तमकानि सूक्तानि । 'अथ' इत्यधिकारान्तरे । यदि सूर्यो वैश्वानरोऽभविष्यननु ' यान्येतान्यौत्तर्मंझानि सूक्तानि ''उत्तमस्था- नदेवताविशेषस्तुन्यानि । तद्यथा । ' भागानि उत्तमस्थानस्थानां वा सावित्राणि व पोष्णानि वा वैष्णवानि भगादीना सूक्तेषु भगादयो वैश्वानर | गुणपदत्व युपेन्य वैश्वानरशब्दस्य इंति नोच्यन्ते व्रीति। तेषु ' सूक्तेषु ' वैश्वानरीयाः प्रवादाः भगादीनां विशेषणत्वेन ' अभविष्यन् । हे भाग वैश्वानर हे सवित श्वानर इत्येवमादयः । 'आदित्यकर्मणा चैनमस्तोष्यन् ' । एक वैश्वानरीयेषु सूतेषु वैश्वानर- वैश्वानरसूक्तेपु मस्तोष्यन्मन्त्रदृशः । कथमित ।' इन्युदेपास्यस्त- वैश्वानर उदयादिभि- मेगीति विपर्यतीति।। इतिकरण एवंशब्दार्थे । रादित्यकर्मभिर्न एवमुदेषि त्वं वैश्वानर एवमस्तमेपि एवं विपर्ये- संबच्यते पोति । न च पुनरेतदुभयमभ्यस्ति । न हि वैश्वा- नरीयाः प्रवादा औचकेषु सूक्तेषु सन्ति । नाप्यादित्यर्मणा वैश्वानरं स्वत मन्त्राः । तरमानैप सूर्यो वैश्वानर इति । १ ठ. इ. 'नात्मानं सं. २ ग. ज. वनस्पतिभ्यो का शरादिभ्यो वा मधि. ३ क. स. प. झ. 2. "मुष्य च आद; च. मध्य आदि च. ४ क. स. ग. च. न. 'वक्षत्. ५ क. स. इति ।५,ग १३४ाअय'.६५. झ. ठ. ट.. 'समिसान'. ७ क. स. प. झ. ट. ठ. इ. व्यत् ततो नन च. यत् ननु ततो. ८ क. स. प. स. 2. ठ... तमित्रा'. ९ ठ. ह. वा सार्यागि वा पोष्णा'.१० ठ, डा पैश्वदेवानिशतेषु'. ११ ग. य. ज. पदमम्मु. १२. स. प. इ. स. उ. ह. स्तुति, च. स्टदते ति. , २० २५ ८९ ·19 ថ្មី दुर्गाचार्यकृतटीकासमत [सप्तमा याये किंच । अयमपरो विशेषहेतुमिश्वानर इति । आग्नेयेष्वेव हि सूक्ते वैश्वानरीयाः प्रयादाः भवन्ति । अग्निविशेषणत्वे- अग्निसक्तेष्वेव - श्वानरीयप्रवादाः न । वैश्वानरमृत आ जातमग्निम् ' (ऋ० सं० ६/७११) इत्येवमादयः । 'अग्नि- कर्मणा चैनं । वैश्वानरं प्रायेण । स्तौति' इति दहसीति वैश्वानरोऽमिकर्म- वहसीति पचसीति । एवं वैश्वानर वहसि भिरेव संबध्यते हयापि पचसि पक्तव्यानि दइस दग्धव्यानि । तस्मादामेरेव वैश्वानर इति स्थितम् । तदेते षट् हेतयः तद्धितेन विग्रहव्यपदेशात् (१) एकवाको विभ• तयन्तरव्यपदेशात् (२) औतमिकेषु सूक्तेषु अप्रवादान् (३) आदित्य- कर्मणा चौसंस्तवात् (४) अमेयेषु सुक्तेषु प्रवादात् (५) अग्निकर्मणा च संस्तवात् (६) इति । तत्पुनरेतदश्वानरलं स्थितमप्यस्थितमिव परपक्षहेतुष्वनिराकृतेषु । यतस्तनिराकरणाय प्रस्तौति । ' इति । यत्पुनरेतदुक्तं वर्षकर्ममा यस्मात्स्तीति तस्मान्मध्यम इति (६९६ । १२ )। अस्मिन्नपि ' पार्थिवेऽसौ एतदुपपद्यते । वर्षकर्म । कथमिति । यत आह । समानमेतत् ' इति । समानम् एवं इदम् उदकम् उदकावेनाविशेि- अमावपि वर्षको- एम् । उच्चैयव चाहभिः । उत् एति च ऊप पपद्यते चैति अहोभिनिमित्त तैः । पुनश्च अवाक् एति । दक्षिणोत्तरायणयोव्यावृत्तिभिः प्रतिसंवत्सरमहा भ्यभिप्रेतानि । तदेतदेकमेवोदकम् । पर्यायेण दक्षिणायनोत्तरायणपोः जगद्यात्रासिद्धये तद्देति चावति च वर्षभायेन । कथमिति । यत आह । अवाक् तावदेति । भूमि पर्जन्याः प्रार्जयिता। • यथो एतत् । १ क. स. प झ. ट. ठ. . इति वइसीति पचसीति दहसीति २ झ. आत्त म. क. स. प. झ. ट. ठ 3.'च । नास्ति. ४ ग ज. 'दग्निः'; १, 'दग्नि' भे. ५ ग.व. ज. उ. द. यतस्तनि. ६ ग. आह । ३४ । समा'.७ ग. इति । १७ । समा'.८ क. स. प. म. ट.... एकमेव. १ क. ख. घ. झ. ट, 8. ह. पुनश्चाहोमिरवाडाहेति; च. पुनमा वा होमिरे. १० क. ख. घ. स. र. 3. ह. उत्तरायणदक्षिगायनयोः; च. दक्षिणायात ययाः उत्तरा. पगदक्षिणायणयोः. ११ क. व. २. म. द. ३. ड. वर्षकर्मभादन, १२ क.ख. घ. झ... १. बदाद ·७०७ ५ चतुर्विशः खण्डः २४] निरुक्तम् । रसानां माध्यमिका देवगणा वर्षममुतो मुञ्चन्तो भूमि जिन्यन्ति तर्पयन्ति भोपयुत्पत्तये । एवं तावदवाई । अथ पुनरूर्व कमिति । यत आह । दिवं जिन्वन्त्यमय इति । यथैवामुतो वर्षेणेमा पर्जन्या जिन्वन्ति नपै. यातिप्रभवेन वर्षेण दिवं जिन्वन्त्यग्नयः । आहुतयो ह्यामौ प्रक्षिप्तास्तेन दरवास्ता चिभिः कृत्वोदकभावमापाय परम सूक्ष्मं देवोपभोगग्य या पति वर्षभावेनोनीयन्ते तल्लोकनिवासिना तृप्तये । ततस्त इह पुनर्वर्ष प्रति कल्पयन्ति । तदुक्तम् ' अमुष्य लोकस्य का गतिरित्ययं लोक इति होवाच ' ( छ ० उ०१। ८ । ७) इति । एवं च मुतरामयमपि वपंपानाहुतिमत्त्व सर्वस्य वर्षस्प | मर्यते अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्पगादित्यमुप- वर्षकर्म मन्यमस्य तिष्ठते' (मनुस्मृ० ३१ ७६ ) इति । तत्र न वैशेषिक लक्षणम् यदभूर्षिकर्मभावान्मन्यम इति तदेतदवैशेषिकम् । मध्यमस्य वैश्वानरत्वे न लक्ष गम् । अपि चायमपरो मन्त्रो यस्मिन्नग्निरादित्यो वर्षकर्मणा स्तृयते । तस्मा. सुतरामनैकान्तो वर्षफर्माभिष्टयो मध्यमस्येति । यत आह · कृष्णं निया- नम् । इति । २३॥ दादशीध्यायस्य षष्ठः पादः ॥ च १५ सप्तमः पादः॥ कृष्णं नियानं हरयः सुपर्णा अपो वसाना दिवमुत्प॑तान्ति । २० १ क ख. प. झ. ट. ठ. . बालेति । ; च. "वाट् । अ° एति. २क ख. प. झ. ट ठ. ह. कथमेति । अ आइ. ३ क ख. घ.स. ट.3. ड. इति' नास्ति ४ क. स. प. झ. 2. ठ. ड. स्वाभिः कृतो (क. ख. कृत्वो) दक; च. अचिंभि.. ५. ज. परमसूश्मं. ६ क. ख. प . स. स. ३. ह. 'भावेन नीय'.५ च. वर्जमितरेषु ' प्रकल्प.८ क ख. घ. स. ट.. ह. मपि च वर्ष. ९ ठ. ह. स्येति । इति निक. उत्तम. योविंशः सण्डः । २३ । इति दादशस्य पष्ठः पादः । यत' ह. 'स्येति । इति दादास्य १४ः पादः। इति निरुक्तीकायामुचाप त्रयोविंशति. सण्डः । त'.१० क म्द. ९ (२२); ग. ३९; इतरेको नास्त. ११ क. स्व. इति निरुत्वृती दाद'; १.स. ट. भादशस्य.

·[सप्तमाघ्याये २१ ७०८ दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत त आवेन्त्सर्दनादृतस्यादिघृतेने पृथिवी व्युद्यते (ऋ. सं. १११६४।४७) ॥ कृष्णं निरयणं रातिरादित्यस्य हरयः सुपर्णा हरणा आदित्यरश्मयस्ते यदामुतोऽश्चिः पर्यावर्तन्ते सहस्थानादुदकस्यादित्यादथ घृतेनोदकेन पृथिवी व्युधते वृत- मित्युदकनाम जिवतः सिञ्चतिकर्मणोऽथापि ब्राह्मणं भवत्य- निर्वा इतो वृष्टिं समीरयति धामच्छदिवि भूत्वा वर्पति मरुतः सृथा वृष्टिं नयन्ति यंदासापावित्योऽग्निं रश्मिभिः पर्यावर्ततेऽध वर्पतीति यथो एतद्रोहात्मत्यवरोहश्विकीर्पित इत्याम्नायवचना- देतद्भवति यथो एतैश्वानरीयो द्वादशकपालो भवतीत्यनिर्वचनं कपालानि भवन्त्यस्ति हि सौर्य एककपालः पञ्चकपालश्च यथो एतद्राह्मणं भवतीति बहुभक्तिवादीनि हि ब्राह्मणानि भवन्ति पृथिवी वैश्वानरः संवत्सरो वैश्वानरो ब्राह्मणो वैश्वानर इति ययो एतन्निवित्सार्थवश्वानरी भवतीत्यस्यैव सा भवति यो विड्भ्यो मानुपीभ्यो दीदेदित्येप हि विद्भ्यो मानुपीभ्यो दीप्यते ययो पत- छान्दोमिकं सूक्तं सौर्यवैश्वानरं भवतीत्यस्यैव तद्भवति जमद- ग्निभिराहुँत इति जमदग्नयः प्रजमिताग्नयो वा प्रज्वलिताग्नयो वा तैरभिहुतो भवति यथो एतद्धविप्पान्तीय सूक्तं सौर्यवैश्वानरं भवतीत्यस्यैव तद्भवति ॥ २४ ॥ कृष्णं नियानम् ' इति । दीर्घतमस आपम् । वृष्टि कामस्य कारी. मिग्नये धामच्छदेऽष्टाकपालं तस्य पुरोनुवाक्या अस्यामपि ऋचि 10 स २।४।७॥ ४ । १२ । ५)। अग्नेर्वपकर्मणा संबन्धः २ मैत्रायणीयके अग्निस्यमादित्यीकृत्य स्तयत इति प्रकरणादभ्यवसीयते । कृष्ण निरयणं निर्गतिः । १. थ. प. उ. उ. “च्छादिव सलु मै भत्वा'. २ ड.थ. ध. ठ. है, यदा खल वा अयादित्यो न्यह दिम.३ द. 'दित्योवाइ नि.४ छ. त. द. वतन्तेऽ'. '. ५ छ. तत् । ३६ । वैश्वा, त. द. 'तत् । १ । वैश्वा'. ६ छ त. द. दीदयति. उ. त. द. राहता. ८ छ. त. द. मिहतो . ९ क. स. २ (२४), छ. ३५, त. द २.१० ग. इति । दी. ११ क. ख. प. झ. 2. ठ. पम् । विटुप् । ; च 'पम् । वृ मिष्टुप् । १२ क. ख. घ. ट. . ड. "क्या 1 तायां में'; ग. ज. वावरणीयको च. का। मैं तस्यां. १३ क.ख. १२ प.स. २. ठ. इ. कृष्ण । किं पुनस्तकृष्णनि';च. कृष्ण नि' किं पुनातकृष्ण, २० (भैत्रा ·५ चतुर्विशः खण्डः २४] निरुतम् । ७०९ निर्गच्छतीयेतदिति नियानं वर्म पन्थाः । तच पुनरेतत् रात्रिः आदि- सस्य । द्वे ह्यस्यायने शुक्लं चोत्तरं कृष्णं च दक्षिणम् | सा हि देयी रात्रिरभिप्रेता । ततो ब्रवीति रात्रिरादित्यस्य ज्योतिषः । स एप भगना- नादित्यो जगदनुग्रहाय गर्भमुदकमात्मन्याधिसुरुत्तरायणं प्रति पचते तदैते हरयो रसहरणाः सुपर्णाः तस्य रश्मयः सर्वस्मादस्माल्लोकात् अपो वसानाः आत्मन्याच्छादयन्तः आददानाः दिवं द्योतनवन्तमेतमादिन्यं प्रति उत्पतन्ति तदुदकं निधित्समानास्तस्मिन्गर्भवेन । स एष आदित्य उत्तरायणं मासैः पहिराहितोदकगर्भः संपद्यते । स एप परिषिक्तोदक- गर्भो दक्षिणेवर्म प्रति पद्यमानो नभस्यान्मासा प्रभृति प्रसूयते । तदिद- मुच्यते त आवजन्तेदनादृतस्य इति । ते रस्मयो यदा अमुतः अमुष्मादादित्यात् भरतस्य उदकस्य सदनात् सहस्थानात् आवरन् यदा पर्यावर्तन्ते भय तदा वृत्तिसमनन्तरभेर घृतेन उदकेन पृथिवी न्युद्यते विविधमुद्यते । घृतमि युदकनाम पृथिवी व्युद्यो इति सामर्थ्यात् । तत्पुनः जिधः सिञ्चतिकर्मणः। एवमेतस्मिन्मन्ने मत्ररूपादादित्यः प्रकरणादग्निः । उभयथाप्यन्यो मध्यमावर्पकर्मणः कर्ता । 'अथापि ब्राह्मणम् ' एतस्मिन्प्रकरणे यस्मिन्नयं मनो विनियुज्यते ' अग्निी इतो वृष्टिं समीरयति । इत्येवमादि । अग्नि- रितो लोकादृष्टिं समन्तत ईत्यति धूमता आप औषधिवनस्पतिभ्यो अनेक संबन्धे निवर्यमाना आहुतिभूताश्चामुं लोकमाविशन्ति । ' अग्ने धूमो जायते धमादभ्रमभ्रादृष्टिः । ब्राक्षणमपि- (शतः वा० ५। ३ । ५। १७) इति है पिज्ञायते । ताः पुनरग्निः स्थानाभितीतिप्रनाडि- फया धामच्छद् आदित्यो भूना धाम्ना छादयिता रश्मिभिर्मेघरूपैर्मध्य- मस्थानमापादयति । एवं तेन ' सृष्टा वृष्टिं । मध्यमस्थानात् 'मरुतो' २५ १. स. प. म. ट.ट. ड. 'उत्ताद । म. न. उतीत्येन६.२ ग. ज. पात्मा. ३ प.श. द. ठ... 'नवत् तमेतमादि.४ क. स. प. स. ८. ठ. उ. दक्षिण धर्म. ५ ग, घ. ज. पूरन्सद'.६ प. और. २ क. स.ट. ह. विनिवर्य'; प. स. ट. पिनिपत.यमाना'; ग. प. ज. नि. ८१.अ.हि. ग. प. ज. निसरतिपना. १. प.स.उ. ह. नाटिकपाटनाहि. फ्या. ११ स. स. प.स. र. मध्यापा'.

·। सप्तमा ५ १० दुर्गाचार्यकृनटीकासमेत वायत्रो मेघोदराणि विदार्य तेभ्यो विक्षिपन्तो वृष्टिमिम लोकं ' नयन्ति । प्रापयन्तीत्यर्थः । अपरमपि चालणं भवति वर्षकर्म सपा 'यदासायादित्योऽग्निं रश्मिभिः' इत्येवमादि । समानम् तदेवमेतर्पकर्म समानं मर्वेषामिन्यहेतुर्मध्यमस्य वैश्वानरत्वे भवति । । यथो एतत् ' । यापुनरेतदुक्तं याशि- कपक्षे ' रोहास्प्रत्यत्ररोहश्विकीर्षित इति । आम्नायवचनाप- स्यवरहे य. कोऽपि अकारणमेतत्सूर्यम्य वैश्वानरव्ये । कस्मात् । य. स्मात् 'आम्नायवचनादेतत् ' एवं ' भवति । मत्रःप्रयुज्यत रोहा प्रत्यारोह इत्यर्धवादमात्रमेव । यदपि चोक । वैश्वानरीयो द्वादशकपालो भवति । इत्येतदप्यकारणं यस्माद्वैश्वानरीयः सर्यस्य वैश्वानरत्ने । कस्मात् । व्यभिचारात् । व्यभिचार्येतदिति। यत आह । ' अति हि सौर्य पुरोडाश एककपालः एककपाल पञ्चकपालश्च यदि हि देवतागुणा. पञ्चकपालव तस्मा- भिप्रायमभविष्यद् द्वादशविधमस्य कर्म तस्माद् द्वादशकमालवन द्वादशकपाल इति नन्वेवं सति सौर्योऽपि द्वादश- कपाल एवाभविष्यदभिधानमा भिद्यते न कति । न च भवति सार्यों द्वादशकपाल इति । सस्मादहेतुः कपालानि । यंदयुक्तं ' ब्राह्मण सौर्यवैश्वानरपवादं भवतीति ' एतदप्यकारणम् । ब्राह्मणवादो न कस्मात् । ' बहुभक्तिवादीनि हि ब्राह्मणानि प्रमाणं यस्माद्रामणेऽ- भवनि' । यस्मादहभक्तिवादीनि हि ब्राह्मणानि' पेऽपि प्रवादा वर्तन्त मन्तिमतिर्नाम गुगकल्पना । येन केनचिः। गुणेन ब्राह्मणं स सर्वथा गीते A तत्समय- प्यमेव भवति । तद्यथा ! 'पृथिवी वैश्वानरः' इत्येवमादि किमपि मामणेन बहु वैश्वानरशन्देनोच्यते भक्या । . १५ सौर्य कारणम् . 12. स. प. म. ट. ४. इ. अथापर. २१. . ट . . यत्पुनस्तदु. ३ क. १. ग. ज. 'यस्मात् ' नास्ति. ४ ग. 'नम् । ३६ वा. ५ क. स. घ..र.ट. यणे एतत् । यद'; . 'यद वो एतत्. ६ कु. स. प.स. ट. उ. ८.हिनारित.

·. चतुर्विशः खण्डः २४] निरुक्तम् । 'ययो एतन्निवित्सौर्यवैश्वानरी भवतीयायर ' अग्नेः 'सा भवति । कमिति । तस्या हि पदं भवति ' यो विड्भ्यो निविदपि भग्नरेख मानुषीन्यो दीदेदिति, एप हि विड्भ्यो भवति मानुषीभ्यो दीप्यते । 'अग्निश्च नरः सोमस्य मत्सत् । विश्वेषां देवानां समित् । अजस्रं दैव्यं ज्योति: । यो विडम्यो मानुषीभ्यो दीदेत् । युपु पूर्वासु दिद्युतानः । अजर उषसामनीके । आ यो द्या भात्या पृथिवीम् । अन्तरिक्षम् । ज्योतिषा यज्ञाय सर्भ यसत् । अग्निश्वानर इह श्रवदिह सोमस्य मत्सत् । प्रेमा देवो देवहूतिमयतु देव्या धिया । प्रेदं ब्रह्म पेदं क्षत्रम् । प्रेम मुन्यन्तं यजमानमवतु चित्रश्चित्राभिरूतिभिः श्रवद्रह्माण्यावसागमत् ।। इतीय निविदानिमारते शस्यते । निवित्पुरोरुचः प्रैषा विश्वामित्रस्य सर्वशः । इति विश्वामित्रस्यार्पम्। अग्निश्वानरः सोमस्य मत्सत् तृप्यतु । तृप्तश्च प्रेमा देवो देवहूतिमवतु । प्रकर्षण इमाम् अग्निश्वानरो देवो देवहूति देवानामस्माकमाहानम् अवतु रक्षतु । यो विश्वेषां देवानां समिन् समिन्धनः स इदं करोतु । यच अजस्त्रं निसं ज्योतिः । यच विड्भ्यो मानुपीभ्यो दीदेत् देदीप्यते । यश्च शुषु पूर्वासु पूर्वेष्वह सु दिद्युतानो दीप्यमान एवासीत् । यश्चासौ अजरो जरावियुक्तः उपमा- मनीके अग्निहोत्रघु द्योतते । यश्च आमासयति द्यां सूर्यारममा आभा- सयति च पृथिवीम् अग्न्यात्मना उरु वा अन्तरिक्षं मध्यमात्मना । एवं त्रिभिज्योतिभिः । यश्च ज्योतिषा यज्ञियाय शर्म यच्छति मुखं ददाति । १० 5. १ क. ख. घ. झ. द. तस्याके पद; 8. ह. तस्था हि. २ क स. प. झ. र. ठ. ह. 'दिति । तत. किम् । ए ; च दिति • I र ततः किम् ।. ३ ग. मत्सत् । इतीयं निर्विच. मिश्वानरः सोमस्य मसत् । इतार्थ निषि' (अग्नि' इति सर्वा निवित् च. पुस्तके परस्योपरितनभागे पठ्यते ).४ ट. उई ओ. ५ ग. ज. "स्यते। अग्निश्वानर इत्यादि अवब्रह्माण्यवसागमदित्यन्तं । निवि', २. "स्यते । अंग्न चीनर इत्यादिश्रवद्वाज्यावनागमवि-यन्त । निवि . ६ क. ख. प.श. 2. ठ. ह. इति सर्दा वि. ग. ज. 'देव दीप्यते. ८ क. स. प.स. ट. ठ. र. होत्रादिपु, च. 'क्षेत्रेषु' त्रादि, ९. स. प. म. 2. उ. १. य अन्त'...क. . य. झ. द. 3. र. यहाय , रहियाप ना, - २७ ·सतमाच्या ७१२ 1 ५ . छान्दोमिकं सूक्त- दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत सं: अग्निश्वानर इह प्रयत् शृणोतु अस्माकं स्तुतीः । इह कर्मणि सोमस्य मत्सूत् तृप्यतु । विच । प्राविमा देवो देवहूति देव्या धिया । देवानां या दात्री धीः प्रज्ञा तया भवतु सतु । प्रेदं ब्रह्म प्रेदं क्षत्रम् । इदं ब्रह्म प्रावतु । इदं क्षत्रं प्रावतु । प्रेमं मुन्वन्तम् अभिपुण्यन्तं यजमानम् । चित्रः चायनीयः पूज्यो वैश्वानरैः चित्राभिरूतिभिः शोभनामिर्गतिभिः प्रीतिभिर्वा शृणोत्यिमानि ब्रह्माणि अस्माकं नित्यं चास्मान् प्रत्यागच्छतु अवसा पाठनाभिप्रायेण मनसा कर्मस्वित्येतदाशास्महे | 'यथो एतत् ' । यत्पुनरेतदुक्तं ' छान्दोमिक । छन्दोमयज्ञेषु दाश- रात्रिकेषु यत् ' सूक्तं । तत् सौर्यवैश्वानरम् इति । तद् अस्यैव ' अग्ने: ' भवति । कय- मपि अग्रव मिति । तत्र ह्येतद्विशिष्टं पार्थिवाग्नचकं लिङ्गं भवति । ' जमदगिभिराहत; ' ( आश्व० श्री० ८1९) इति । जमदग्नयो धनमाहुतिभिर्जुइति नादित्यमविधाना- दसंभवाच । तस्मादत्रापि यवैश्वानरलिङ्ग तदन्येतस्य पार्थिवस्याग्नेयमकं भवति । ' तृषा पायक दीदिहि' । वृपा वर्णिता हे वैश्वानर पावक द्युमत् दीतिमत् यस्त्वं जमदग्निमिराहुतः अभिहुतः स त्वमस्माकं कर्मसु नियं दौदिहि दीप्यस्व । इत्येतदाशास्महे । ' जमदग्नयः । नित्यं 'प्रजमिता- ग्नयः ' प्रभूनामयः 'प्रज्वलिताग्नयो वा'। • यथो एतत् ' । यदप्युक्त — हविष्पान्तीयं सूक्तं सौर्यवैश्वानरं भवतीति तत् ' अपि । अस्यैव भवति । कमपि अस्व ऋक् सा यथानेयो भवति न सौरी तथा निराह । द्रदमाग्नेयं सूक्तं न सौमित्युपप्रदर्ग- नार्थम् ॥ २४ ॥ . . हविष्पान्तीयं स्ः कथमिति । यतस्तस्य सूक्तस्य या प्रथमा २५ १ क ख प.क्ष. १. ड. इस घ क. १४.स.१. ठ... दिम. ३. स. प. स. ८. उ. ३. ब्रल मादिदम् । कर प्रावस्पिदम्. ४ क. ख. ध. स. ट, उ. ह. "मानं मावतु । धि; च. मान । चि पावतु. ५ घ. झ... ड. नरः तस्य चि. ६ क. स. प. स. ट. ट... "स्मान पत्यागमत् प्रत्या• मत. ७३. ह. दादियाने वैश्वानर वृहत् । वृपा'. ८. ज. नित्यान'. ९ फ. ख. २ (२४), ग. ३५, ठ. 'नार्थम् । इति निरु. उ. प्र. पविशतिः सरा । २४इ. २४ । इति निरनदीकायामुत्तरपटक्के प्रथमाध्याये रविशतिः २१ दारइत्तोलन ·७१३ पचविंशः खण्डः २५] निरुक्तम् । इविष्पान्तमजरै स्वविदिं दिविस्पृश्याहुतं जुहमग्नौ । तस्य भर्मणे भुवनाय देवा धर्मणे कं स्वपया पश्यन्त (ऋ० सं० १०1८८।१)॥ इविर्यत्पानीयमजरं सूर्यविदि दिविस्पृश्य- भिहुतं जुष्टमग्नौ तस्य भरणाय च भावनाय च धारणाय चैतेभ्यः सर्वेभ्यः कर्मभ्य इयमग्निमन्नेनापमयन्तेत्यवाप्याई . हविष्पान्तमिति । सूक्तमेतन्मूर्धन्वत आगिरसत्यार्थ वामदेवस्य वा। न्यूढस्य दशरात्रस्य पञ्चमेऽहन्याग्निमारतस्य तत्सुक्तस्य प्रथमा प्रतिपत् । (ए० प्रा० २२ ॥ ४॥ आश्व० १० ऋक् आग्नेयी एव श्रौ०८1८) हविः । कतमत् । यत् एतत् पान्तं पानाहं पानयोग्यं च देवानां परो. हाशादि निर्दग्धस्थलभावमग्निना क्रियते । अजरम् | जरा विपरिणामः । यतः परं विपरिणामो नास्ति कश्चित्तत् । प्रविवेकमापादितमग्निना । यदे- तत्स्वविदि । स्वः आदित्यः त वत्ति यथासौ वेदितव्य इति तदर्थ वा वेत्ति हविः । स्वर्विदयमग्निर्न सूर्यः । भाष्यकारोऽपि व्यपदेशेन निराह 'सूर्यत्रिदि । इति । दिविस्पृशि द्यामसी स्पृशत्यहन्यहनि हविरुपनय- मादित्यम् । आहुतम् अभिहुतं विसृष्टम् । जुष्टं प्रियं देवानाम् । तस्य हविषः भर्मणे भरणाय संभरणाय बहुलीकरणाय | अपि नाम अयमग्नि- तबह कर्यादित्येवमर्थम् । भावनाय च । विभूतियुक्तमुपजायतोवमर्थ- २. मे । तफर्य नाम देवतातृप्तिसमर्थ कुर्यादिति । धर्मणे धारगाय अवि. छेदनाय । कथं नामैतदेवताम्यो निन्यं प्रापयेदिति । एतेभ्यः कर्मस्पः अर्धाय इमम् एव अग्निं पृथिवीस्थानं साधयतेः सधया अनेन हविषा १०. प. प. उ. ह.भ्यो ददा इम'.२ ८. . प. उ. इ. 'इन' नास्ति. ३ फ. स. ३ (२५), छ.२० त द ३.४ प. स. र. 8. 3. "शना चहपुरोहाशादिभिनिदग्य; च. “वाना पुरो' चरु. . प. म. ट. 3. ह. 'तत् । नास्ति. ६ क. स. प. म. ट. ठ ड स स्वाद'; १. म सरि ७ क.स घ झ. ट... "प्रिरित्यतर'.८ क. स. प. म. ट.. . विवियुक्त'. ९क.म. व. स. र. ठ. ह. 'मर्थम एतत्कयः १. क. द. घ. स. 2. उ. क. साधारे! स1. पान सान्यो । २५ २ .

·[ सप्तमाध्याये . ७१४ दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत आज्येन पुरोडशेन च । यदुक्तं निगमे 'घृतं चापा पुरुषं चौपीनाम् ' (*० सं० १० | ५१ । ८) इति तदेतत् । अपप्रथन्त । अवर्ध. यन्तेत्यर्थः। एवमेतस्मिन्सूक्ते प्रथमे मन्त्रे यदेतदग्निलिङ्गमस्पृष्टं वश्वानरशब्देन तदसंशयमग्निवाचि । तत्पुनरेतत्सूक्तं हविष्पान्तीयं प्रागेवाग्नेयं करोति प्राथम्यात् । प्रथमं लोके हि यो स्त॒यते स यस्मात्प्रथमा अक् स्वेनाभिधानेनाव्यभिचारिणोपक्रम्यते स्तोतुम् । भाग्यी तस्मात्सव ततोऽन्यभाक्तः स्तूयते त्वं राजा त्वमिन्द्र इत्ये. सकमपि आनेयमेव वमादिभिः । तथै कृत्यास्मिन्सूक्ते यो वैश्वा- नरसन्द उत्तरत्र (ऋ० सं० १० । ८८ । १२-१४) सोऽस्यैवाग्नेः पृथिवीस्थानस्य व्यञ्जनमात्रं भवति । चायमेवः पृथिवीस्थानोऽग्निश्वानरो न मध्यमस्तथैम. भपरं मन्त्रं स्वप्रक्षोद्विभावविषया अन्यस्मात् सूक्ताद्भिर्नज्योतिलक्षणमा- नीय मध्यमोत्तमयोज्योतिपोरन्यायव्यपदेशवतो वैश्वानरस्य निर्णिनीपप्रक- रोति । अथाप्याह । इति ॥ २५ ॥ 1 १. यथा १५ अपामुपस्थे महिपा अंगृभ्णत विगो राजानमुप तस्थुम्मियम् । आ दूतो अभिमभरदिवस्वतो बवानरं मातरिश्वो परावतः (ऋ० सं०६।८।४)॥ अपामुपम्य उपस्थाने मात्यन्तरि- सलोक आसीना पहान्त इनि वागृहन माध्यमिका देवगणा विश इस रानानमुपतस्थुग्मियसम्मन्तमिति वाननीयमिति बाहरघं दूतो देवानां विवस्वत आदित्यादिवम्बान्विवासन- १ प... र. पुरोशेन २ क, ख प. उ. उ... 'पत देवाः । अब २. "प-त । अब देगः ३ क. स. एम. 2. 3. 5. 'लोके पो दिध्यत'. १.प.५.न.प.म.ट 8 रु. तक, प. तर पं. ६ क. स. प.......म तापेग'..च. लयम पर'. ८५.६.2, 3.ह. हिमो. ९. म. (२५). ग. १८, उ. इति । नि नि उन. १. पति: मारः । २५ 1, २. इति । हरे निमटीकापाम तरएटर प्र. साप पिति. मार....त. १. मध्यमा'. ११८. प. प. ह. 1. 'मिपि समिनि'. ܘܟܽ ·पत्रिंशः खण्डः २६] -निरुक्तम् । " वान् मेरितवतः परागतावास्याग्नेश्वानरस्य मातरिश्चानमाहार- माह मातरिया वायुर्मातर्यन्तरिक्षे श्वसिति मातश्विनितीति वा- थैनीताभ्यां सर्वाणि स्थानान्यभ्यापादं स्तौति ॥ २६ ॥ . 3 अपामुपस्थे इति । भरद्वाजस्यार्पम् । प्रातरनुवाकाश्विनयोः शस्पते । पार्थिवोऽग्निरेव वै. अपामुपस्थे उपस्थाने । यत्रोपगम्य तिष्ठन्त्यापः श्वानर इत्यर्थे कर सोऽपामुपस्थः अन्तरिक्षलोक । तस्मिन्नेपामु- पस्थे महति विस्तीर्णे सन्ना महिषा. माध्यमिका देवगणा यथा या । महिपाः त एव महान्तः। किमकुर्वन् । अगृभ्णत अगृहन् । गृहीत्वा च विश इव मनुष्या इव राजान परिवार्य उपतस्थु । ऋग्मियम् अम्भि. स्तुतिभिः तद्वन्तम् । अर्चनीयम् अर्चनाह वा । मिति । यम् आभात् आहरत् दूतो देवाना मातरिश्वा वायु, अग्निं वैश्वानरम् । कुतः । परायत प्रकर्षेण ईरीतवत प्रेरिततरात् परागताद्वा दुरतरात् विवस्वत: आदित्यात् विवसक्रिययों तद्वतस्तं पर्यगृह्णन् अन्तरिक्षलोके गृहोत्वा चोपतस्थुर्विश इव राजा. नम् । मातरिश्वा वायुः ' मतिर्यन्तरिक्ष अप्रतिबध्यमानशक्ति 'श्वसिति' गछति । अथवा ! ' मातरि आशु अनिति । गच्छति । एवमेतस्मिन्मन्त्रे यत आहियते येन चाहियते यचाहियते सर्वे ते एतस्मिन् मन्त्र - पृथग् ध्यपदिष्टाः । स विवस्वत आहियते मातरिश्वना वैश्वानर इति । तस्मादेतयोविवस्व. न्मातरिश्वनोः संनिधानव्यपदेशे सति साक्षाद्वैः रात् पृथक श्वानरशब्देन पार्थिव उक्त ,इति व्यवतिष्ठते पार्थिवो वैश्वानर इति । . विवस्वान् वैश्वान- 1. १८. . प. उ. इ. दापि नास्याने. २ क. ख. ३ (२६), छ. ३९, त. द. ४.३ ग. इति । भर'. ४ १ झ ८. ठ... पम् । वैश्वानरोऽमिर्ज- २५ गती। . ५ ५. स. ट. d इ. ' अपा' नास्ति. ६ ग. ज. सति. ८ फ. स. ..झ. ट... म. ज अथवा.८ क ख. घ. झ. ट. ठ. ड.कतममिति. ९ क.व. ग. ज. प. म. ट ठ. विवासनक्रियया तमसा तरच विलकि वासन. १. च. "क्रियया त तमसा. ११ क स. प.:.ट, सेलो. १२ क. ख. प. झट. 'पायु । स हि मत". १३ ग. ग. "पृषक उपदिशः, च. 'पृथु व्य पक्. १४ ख प स ट ठ.. अत्र- ' ·- [सप्तमाध्याये अग्निरेव माहाभाग्यात् ७१६ दुर्गाचार्यकृतटीकासमेतं अथ पुनर्यदेङ्गीकृत्य सूर्यादिसंबन्धि विशेषलिङ्ग हविष्पान्तीयस्य सौर्य- वैश्वानरत्वमुक्तं 'विश्वस्मा अग्निं भुवनाय देवा वैश्वानरं केतुमहामकृण्वन्' इति नान्यः सूर्यादहां कर्ता तस्मात्सूर्योऽत्र वैश्वानर इति । अत्र ब्रूमः । पार्थिव एवायमग्निः सूक्ते (ऋ० सं०१०। ८८) प्रथमायामृचि प्रक- हविष्यान्तीये सूक्तं यैय सर्वास्वृक्षु एतस्मिन्सूक्ते प्रकृतिभूम्ना स्तूयते महत आत्मनो माहाभाग्यात् । अपि ताह सत्त्वा- तेन तेन रूपेण स्तूयते पचनभृतीनि प्रकृतिभूमभिः स्तुयन्ते किमङ्ग पुनर्देवतास्तासामपि च विशेषतोऽग्निर्यस्य सर्व- देवतात्माभिवादः साक्षात् 'अग्निः सर्वा देवता:' १: (ऐ० प्रा० ६ । ३॥ मैत्रा० सं० १ । ४ : १३ इत्यादिबहुकृत्वः ! शत० प्रा०१।६।२।२०॥ तै० सं०६।२।२) ' इन्द्रं मित्रं वरणमग्निम् ' (० सं० १।१६४ । ४६ ) इति । तदेतदे- तस्मिन्नेत्र सक्ते स्फुटतरमुपदिश्यते यथा पार्थिव श्वायमग्निस्तेन तेन देवता. विशेषेण देवतात्मना तत्स्थानमापन्नः स्तयत इति । तदर्थमिदमाह । अथैनमताभ्यां सर्वाणि स्थानान्यभ्यापादं स्तीति ।। एताभ्यां ये एते वक्ष्यमाणे । सर्वाणि स्थानानि पृथिव्यन्तरिक्षयुलक्षणानि । अभ्यापाद्य अभ्यापादं स्तौति मन्त्रदृक् ॥ २६ ॥ ४ . मूर्धा भुवो भवति नक्तंमनिस्ततः सूर्यो जायते प्रातरुघन् । पायामू तु यत्रियांना तापी यचूर्णिश्वरति प्रजानन् (ऋ० सं० १०1८८।६)।पूर्धा मूर्तमस्मिन्धीयते मूर्धा यः सर्वेषां भूतानां भवति नक्तममिस्ततः सूर्यो जायते प्रातरुद्यन्त्स एव प्रज्ञा त्वेता १५.म. र. ठ. र. "पदा अमीहत्य'..क.म. प. स.ट. ठ. . "प्रकृत्योसामसु'; घ. स्वमि उत्तरा. ३ च. महा . ४ च. ज. इति घ तद'.५ क. स.अ. 'मान्यभ्यापाथ 1 अभ्यापार इत्यम्यापाई घ. 2. ठ... 'पान्यभ्याए । अभ्यापाप ज्यभ्यापाद'; प. प.नि. अभ्यापा अभ्यापाय, ६.क.स. ४ ( २६, द. १ । इति निक. उ० प्रथ० एशितिः कारः । ९६ ।, र. का इति नियमादागतर थमाध्याय पशितिः १. स. नास्ति. र.त. द. 'दम'.

·५ १ सप्तविंशः खण्डः २७] निरुक्तम्। मन्यन्ते यझियानां देवानां यशसंपादिनामपो यत्कर्म चरति मजा- नत्सर्वाणि स्थानान्यनुसंचरते त्वरमाणस्तस्योत्तरा भूयसे निर्वचनाय ॥ २७ ॥ मूर्धा भुवो भवति नक्तमिति । मूर्धा मूर्तमस्मिन् सर्व सत्त्वजातमुपनि- बद्धं धीयते । यथा हि शिरमो वियोगे तद्वतोऽवश्यंभावि मरणमेवमग्नि- अमिरेव सूर्यो भ- वियोगेऽप्यवश्यं नियन्ते भूतानि इत्यतः प्रधानम् यति अग्निः मूर्धा भुवो भूलोकस्य भवति । विशेष- तस्तु नकं रात्रौ तस्कृतत्वादालोकस्य भूताना निपक्तेस्तकृतत्वात् । तकिमयमन्योऽमिन्यः सूर्य इति । नेत्युच्यते । ततः सूर्यो जायते प्रातरुद्यन् । रात्रावमित्वेन लोकस्योपकारं कृत्वा ततः अनन्तरमेव प्रभाताया रात्र्यामान्हिकैरुपकारैर- पकरिष्यन् लोकस्य सूर्यो भूवा जायते प्रातरुद्यन् स एवामिः । तस्येयं माया । के एना जानाति | माया वेता यज्ञियाना देवाना यज्ञसंपादिनां सतत्त्वविदो मन्यन्ते । यत्किमिति । मपो यकर्म स्वाधिकारप्रयुक्तमादि- सात्मनाग्न्यात्मना च कर्तव्य प्रजानन् प्रकर्षण जानन् सर्वाणि स्थानान्य- नुसंचरते तूर्णिः त्वरमाणः । कर्मकालमपरिहापयनियभिप्रायः । ' तस्योत्तरा भूयसे निर्वचनाय' । यथा चैतदेवं तथेयमारा प्रभूयस्तरमेतमेवार्थ वक्ति । कि पूर्वया नोक्त पटनया भूयस्तर निरु- ध्यत इति । स्थानयमभिसंपन्नः पूर्वया स्तुतः । मूर्धा भुवो भवत्यग्नि- नक्तं तत. सूर्या मना प्रातरसावुदेति । अथ पुनरुत्तरया स्थानत्रयमभिसंपन्नः स्फुटतरं स्तूयत इत्येतद्भूयस्त्वम् ।। २७ ।। १५ २. - १ छ. त. द. "जानतम. द.य.प. उ. . चरति. क. ख.५(२५), । उ. ४०त. द. ५. १ ग. मिति ६१ । घ. झ. उ... भवति (उ. भवति इति )।.ग. ज मस्मि धीयते सर्व'. ६ य.स. ... पश्यं. भादी विनाश इत्य', २. 'वश्य भावी विनाश मियते भूतानि... न. 'मर्धा भूलॊकस्य प. स. ट. ४. ह. भूर्लोक'. ८ क. स्व. प. म. र. ठ . स्वायममि , च एका-वि: 'यम. ९ क स्व. प.स. २. ट.इ. 'पुकमामाधि- कारप्रयुक्तमादि. १. प. म. द. उ. २. परति ११ क. प.५ (२५), म. ५०, 8. "पस्त्वर । इति निस्क. उ० म. समविशनि कण्ड । २५18 यस्त्वम् ! इति निकटीकापामुमरपट के प्रथमाध्याये समाति: वरः ३२ ·७१८ दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत ':' : "[ सप्तमाध्याये स्तोमैन हि दिवि देवासो अग्रिमजीजनञ्छक्तिभी रोदसि- माम् । तद् अकृण्वन् त्रेधा भुवे कं सं ओपंधीः पचति . विश्व- रूपाः (१०.१ ८८ । १०)॥ स्तोमेन 2 हि दिवि देवासो अ. निमजनयञ्छक्तिभिः कर्मभिर्यावापृथिव्योरापूरणं तमकुवैत्रेधा- भावाय पृथिव्यामन्तरिक्षे दिवीति शाकपूणिर्यदस्य दिवि तृतीय तदसावादित्य इति ब्राह्मणं तदग्नीकृत्य स्तोत्ययैनमेतयादित्यी- कृत्य स्तौति ।। २८॥ १२ स्तोमेन हि दिवीति । स्तुतिभिः शक्तिमिः कर्मभिः अग्निहोत्रादिभिः अमिः त्रिवपि दिवि द्युलोके एतम् अग्निमादित्यात्मना रोदस्योः द्यावापृथिव्योः आपरणं देवाः अजीजनन् लोकेषु वर्तते अजनयन्यजमानाः । ते हि हविपो दातारः । 'शश्वद्ध या एप नोदियाघदेतामनावाहुति न जुहु- यादिति आहुतिभिरेवैनं जनयन्ति' इति । तमकृण्वन् तमेवानि कृतवन्तः । त्रेधा भुवे कम् । कमित्यनको निपातः । त्रेधाभावाय पृथिव्यामन्त- रिक्षे दिवाति च । स एवमवस्थितो जगद्यात्रासिद्धये ‘सर्वा- वस्थः सविस्था औषधीः पचति सर्वरूपीः । प्रकृतस्यैव शाक- पुणेः पुनर्महणं स्वपक्षानुस्मृनये । मंकगे ह्यस्मिन् मुक्ते आत्मविन्नर- स 13..."नन्दनि. ५ क. स. छ त द. हि यं. ३ फ. ख. छ. त. द. २. देवा अ. ४ क. स. स. त. द. शक्तिभिः ' नास्ति; ट. उ. “यन्छक्ति. ५ क.ख. छ. त. द. व्याः . ६ क. स. ह.य. ध. ट. ड. इति हि त्रा' उ. इति • मा च. ७ क.स. ६ (२८) 5. ४१३त. द. ६.८ क.ख.प. स. र. ३.२. दिवि । नास्ति; ग. 'पीति । तो'. क.ख.प.द. २. उ. २. स्तोमन स्तु; र. • स्तु° सोमेन. १०२. ख. प. म. ट. ठ... ९५ हविषा; च. हविषा पा. ११ क. म्य. घ. स. ट. 3. 1. शश्वत् अट्या ए घ. शपद्धवा' त् अदा. १२.स. प. इ.ट. ठ... 'पोताच. पदे- ता::१४ म. न. ना ना. १४ व. R. 2. ठ. र. तम अ. १५ क. स. प. म.र. इ... ' इति । नास्ति. १६ च. परधीः स स्था, ज. *4. स्था: म. १७ घ. और'. १८, ब... .. टठ.. 'पा इति. 'मा: 'दलि.

·: निरुक्तम् । एकोनत्रिंशः खण्डः २९] ७१९ कयाक्षिकानामिति । ब्राह्मणमपि चैतमेवार्थ ब्रवीत्सयमेवानिरादित्यो भत्र- अग्नविधाभाव तीति । यदस्य दिवि तृतीयं तदसावादित्य इति' ब्राह्मणम् ' । अस्य इति व्यपदेशात्पार्थिवस्यामः ब्राह्मणम् प्राधान्यं दर्शयति । उमाभ्या पक्षाभ्या व्याय स्वपक्षसाधनमुक्त्रा देवतासतत्त्वमालम्योच्यते । एकमेवेदं ज्योतिज्योतिष्ठाविशेषात् । तत्पुनरेतजगद्यात्रासिद्धषे त्रिधा विभक्त पृथिव्यामन्तरिक्ष दिवि च । विभकरयाभिधानं संपद्यतेऽग्निर्वियुदादित्य इति । तत्रैवं सति ज्योतिषो दिवि तृतीयमादित्याख्यमस्मिन् सूक्ते सर्वा- स्वृक्षु ' हविष्पान्तम् ' इत्येवमाद्यास्वनीकृत्य मन्त्रक स्तौति | ' अथैन- मेतया' पुनः आदित्यीकृत्य स्तोति ॥ २८ ॥ ५ १० यदेदेनमर्दधर्याज्ञयासो दिवि देवाः सूर्यमादितयम् । यदा चरिष्णू मियुनावभूतामादित्माश्यन्भुवनानि विश्वा (३० सं० १० । ८८।११)॥ यदनमदधुर्यज्ञियाः सर्वे दिवि देवाः सूर्यमादितेयमदितेः पुत्रं यदा चरिष्णू मिथुनी मादुरभूता सर्वदा सहचारिणावुपाश्चादित्य मिथुनौ कस्मान्मिनोतिः अयतिकर्मा न्यु इति नामकरणस्थकारो वा नयतिः परो वनिर्वा समाश्रिता. चन्योन्य नयतो वनुतो वा । मनुष्यमियुनावप्येतस्मादेव मेयन्ता: बन्योन्यं चनुत इति वायनमेतयानीकृत्य स्ताति ।। २९ ।। २० यदेदेनेमदधुर्यज्ञियास इति । यदैनं सर्यम् आदितेयम् अदितेः अग्निरत्र आदिस पुत्रं दिवि अधु. द्युलोके स्थापितवन्तो देवाः यजियासः यज्ञसपादिनो यजमाना याझेन इति स्तूयते कर्मणा । सर्वस्यास्यापूर्वकृतत्वाजगद्विरचनाप्र. पञ्चस्य । स्मयो वा देवाः सौर्या यदैनमुनीतवन्तः । यदा चैतौ चरिष्णू- २५ १८. इ. इति हि बा. २ क. ख. ५. झ. 2. 3. ह. 'लम्च्य निरुच्यते; च. लम्ब्य निरु.३ क. स. प. झ. ट उ. ड. विभकाभिच. विभ- त्याभि ता. ४ क. स. भ. 2. 2. ह. पूर्वास्. ५ क. स्व. ६ (२८), म. ४१, 'स्तौति । इति निरुक्त उ० (ड. निरुक्तभाप्योत्तरषटके ) प्रथमाध्याय अष्टाविंशतिः खण्डः । २८ । (3. ' २८ । न स्ति) ६ छ. त. द. सर्यमदिते.. थ. द. ५. रज: स्थ". ८ . प. ५ (२९), भ.४२, त द. ५. ३ ट. ६. यदेदेनेमिति, ·[सप्तमाप्याये . दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत सर्वदा सहचर गर्श लौ मिथुनी प्रादुरमताम् उपाश्चादित्यच मात् अथ तदा प्रापश्यन् मंकणीपश्यन् भुवनानि भूतानि विश्वा सर्वाणि ! 'मिथुनौ कस्मात् ।। मिनौतिः तावदन 'श्रयतिकर्मा गमिथुनशन्दे पूर्वपदं 'मि' इति । ' यु इति नामकरणः मिथुनशब्दव्यु- त्पत्तिः प्रत्ययः । 'धकारो वा' नामकरणो विक पेन । 'यतिः परः ' उत्तरपदे 'वनिर्वा' विकल्यैन । यदा तावत् 'थु' इति नाम- करणो नयतिश्च परस्तदा धातोः पूर्वत्वात्प्रत्ययस्य परत्वात् ' मिनि थुः' इति प्राप्त रूढेवलीयस्त्वान्मध्यान्तविपर्ययेण मिथुनावित्युक्तम् । अथ पुनर्यदा थकारो नामकरणस्तदा बनिरुत्तरः । तदा कारस्य संप. सारणम् । संप्रसारणपरपूर्वस्वं मध्यान्तविपर्ययः । थकारे च यः स्वर. स्तस्य लोपः । थकारोऽन्तस्थ उकारमुपसंक्रमेत । एवं मिथुनाविति सिध्यति । अथ कोऽर्थः " समाश्रितो अन्योन्यं प्रति प्रामानं 'नयतः । कालं वा । समाश्रितो भवतः परस्परं संभक्तः । 'मनुष्यमिथुनावप्येतस्मादेव ।। अथवा । मेधतर्मनुष्पमिथुनौ स्पाताम् । तो हि कर्मा मेथन्तौ ' इव परस्परेण कालं नयतः । अथ पुनः ' एनंम् । आदित्यम् । एतया ' उत्तरयर्चा एतस्मि. लेव सूक्ते होतृत्वेन - स्तीति ' ! होतृत्व हसमेः कर्म न सूर्यस्य । तस्मा: दिदममिवैश्वानरीयं सूकम् ॥ २९ ॥ - च. निपतिः १५.स.स. . र. 'पंप पश्यन् . २ प.स. 2. 3. र. विश्वानि. म. ब.मि पनि मास्ति. ४ ग. ब. नियतिरो पनि यदा'; परो पनि । पर उत्तर. ५रु. स. प. स.ट. ठ. र. 'यस्य च पं. ६ क. स्व. प. उ. १. मिनयुः, झ. मिनथुनीरि'; 2. मिनपु' नी. म. २. पकार' प. कारस्थ. ८ ६. स. प. म. द. 3. 2. पकारच उ'; प.पध तेरस्य उ' रक्ष. ९ रु. स. प. म. द. 3. 1. एतम च. 'पनमत. 1.क.स. (२७), ग, १२, ३. 'माम् । इति निक. उ. . एकोनत्रि. R: REE 1 २९. मुकम् । इति मिनटीकामामुत्तरपद के प्रमाण २१ शिरमार, मित्रानो मस्ति.

·त्रिंशः खण्डः ३० निरुक्तम् । ७२१ यत्रा वदेते अवरः परंश्व यज्ञन्योः कतरो नौ विचंद । आ शेकरित्संघमादं सखायो नक्षन्त यज्ञ क इदं विचित् (ऋ० सं० १०1८८ । १७)। यत्र विवदेते देव्यौ होता- रावयं चाग्निरसौ च मध्ययः कतरो नौ यज्ञे भूयो वेदेत्याशक्नु- वन्ति तत्तहमदनं समानरुयाना ऋत्विजस्तेषां यज्ञं समश्नवा- नानां को न इदं विवक्ष्यतीति तस्योचरा भूयसे निर्वच- नाय ॥ ३०॥ ५ २ । उभायथ्याना तकतर 'यत्रा वदते'' इति । यत्र यस्मिन् कर्मणि विदेते । वरुपसर्गस्याप- कृष्य यत्र क्रियापदेन सामर्थ तनियनम् । को पुनस्ती विवदेते । अपरः परथ दैव्यौ होत रौ । अयं चाग्नि. पार्थिवः असौ च मध्यमो अत्र सूर्यो होतेति वायुः । कथं विवदेते । यज्ञन्योः यज्ञनेत्रोः । स्त्यते । होतृत्वं चाग्नेः। यज्ञस्य नेतारौ । तस्मात्सर्योऽग्निरव आवयोः यज्ञे भयो बह द इति । ता य एते समाख्याना ऋत्विजो यज्ञे विनियुक्ताः समनु- यते यज्ञम् । त एनं सधमादं सहमदनं सहर्षम् उपश्रुयानयाः आशेकुः न शनुवन्ति । अशक्नुमन्तश्च किं बृयुः । নিয়ার फतर एनयोर्यज्ञे भयो वेदेति । उभावयेतो यज्ञे भूयोंविदापित्यभिप्रायः । यथाग्निप्रधानमतासूक्त होतृकर्मणोऽग्निमयदत्वाद्विशेषलिहून न सूर्यप्रधान 'स्योत्तरा भ्यसे निर्वचनाय ' बहुतराय निरुच्य वचनाय । पूर्वस्याः को विशेषः । अस्या हि विभय वायोः केरलोऽग्निरेव स्तृयते । पूर्वस्या- मुभावपि भूयोविदावित्युक्तम् ।। ३० ।। को न इद १३ . सम १. थ.ध. ठ. ह. समानारण्याना'. २ क ख. ८ (३०), छ. ४३, त द. ८. ३२. इत। यत्र.४ ग. ज. ६. झ.ट. उ. ड. 'तमानयां, २५ नास्ति. ५ ठ ड. समानाखाना. ६ क. ख. प. झ. ट.ठ 3. 'युनाः नक्षन्त च. युक्ताः स' नन्त ७ क.ब. ५. झ. उ. ड एवं, च. एन. वं. ८ २. अ. ट. उ. इ. सपप; च सर्प' ह. ९ क. स. प. झ ८. उ. ड. अथाशक्नु, च, नि । नु अथा १० क. र. य. र. ठ ह. त्यतीति. ११ ग. प्र. संबवा; च. सत्र पवा द्ध. १२ क. स. प. प्र.ट. ठ. इ.तथेयरपरा प्रक् भू. १३ क.म. ८ (३०), ग. ४३, ठ. नम्। इति नि.उ. प्रथ. शितमः रसण्ड.1३. , ड युगम् । इते निकारी कायानुतरपने पथमाध्यामिंग-773,पनि नास्त ३७ ११ ·७२२ दुर्गाचार्यकृतटीकासमेतं [ सप्तमाध्याये यावन्मात्रमुपसो न प्रतीकं सुपर्यो वसते मातरिश्वः । ताव- धात्त्युप यज्ञमायन्ब्राह्मणो होतुरवरो नि पीदन् (ऋ० स० १० । ८८ | १९)॥ यावन्मात्रमुपसः प्रत्यक्तं भवति मतिदर्शन- मिति वास्त्युपमानस्य संप्रत्यर्थे प्रयोग दहेव निधेहीति यथा सुपर्ण्यः सुपतना एता रात्रयो वसते मातरिश्वज्योतिवर्णस्य तावदुपदधाति यज्ञमागच्छन् ब्राह्मणो होतास्याने?तुरवरो निपी. दन् होतृजपस्त्वनग्निर्वैश्वानरीयो भवति देव सवितरेतं त्वा वृण. तेऽनि होत्राय सह पित्रा वैश्वानरेणेतीममेवाग्निं सवितारमाह सर्वस्य प्रसवितारं मध्यमं वोत्तमं वा पितरं यन्तु सूक्तं भजते यस इविनिरुप्यतेऽयमव सोऽग्निवैश्वानरो निपातमेवैते उत्तरे ज्योतिषी एतेन नामधेयेन भजेते भजेते ॥ ३१ ॥ 3 ' यावन्मात्रमुपसं. ' । अन नकारः संप्रत्यर्थ एवोपमानासंभवात् । लोकेऽपि च · अत्युपमानस्य संप्रत्यर्थे प्रयोगः इहैव निधहीति यथा । इह संप्रति निधहीत्यर्थः । मातरिश्वना कश्चित्पृष्टो देव्यस्य होतुः अमेः यद्विज्ञानं तत्किमय ब्राह्मणो मनुष्यहोता यज्ञमुपा. ज्ञाने होतामिळ- ह्मणहोतुर्वरीयान् यन् विभाति । स त प्रत्याह । हे मातरिश्वन् यान्मात्रम् उपसः प्रत्यक्तं प्रत्यवितं प्रतिगतं प्रकाशस्य एता: मुपयेः रात्र्यः मुपतना रात्रय आमन्यनुपविष्टं छादयन्ति । अभिभूय तमो वर्तत स्वयम्य । अथवा । वसतिदर्शनार्थः । यायमात्रमुपसो रात्रिषु दृश्यते तावदिति । एवमपि स्वल्पम् । एतापमात्रमयं स्वल्पविज्ञान उपारन् यज्ञ ब्राह्मणो होतृत्वे वृतो '२. १७ त. द इंदव, २ क. स द स्त्वममि. + 4 ख. ९ (३१)। इति सप्तमाध्याय समनः पादः उ. ४५. त. द. ९ उ.१ । इति नरुनो। २५ घरपझे प्रथमाध्यायः, र. ३१ ।इते निरन्तरपट प्रथमाध्याय: रामा'. ४ क. स. प. म. र. एमो न प्रतीक । अब; . १. याकमानमिति. ५ म. ज. होय, ह. भ. 2. 2. द. वि. ग. ज य नि'; प. इन नि.मंगन. 3 7. 'एना: नाग्नि. ८ .म. ग. न. #. र. पर्तन्ते. १ क, न.प.म. ट. उ. इ. इन्ते, ग.न. १श्यते । एवम'. १. १...रा.प.म. ट. ट... २६-पार घ यसमेन्ता ।ए.

·५ १० एकत्रिंशः खण्डः ३१ ] • मिरुक्तम् । ७२३. होतृपदने निषीदन् दधाति धारयति । दैव्यस्याग्नेः परस्य भूयोविदः अवरो- ऽन्योऽपविदिति अनुकरे त्यल्पमिति । मानुपो ह्यग्न्यनुप्रहादेवायमल्यवि- ज्ञानोऽपि होता होत्रं करोतीति पार्थियोऽग्निर्विशेषतोऽभिष्ट्रपते । तदेतदेवं कृत्वा सूक्तमग्निप्रधानकर्मत्वाद्वैश्वानरीयम् । येऽत्र वैश्व नरश- ब्दास्तेऽग्निं भजन्ति विशेषणत्वेन ।' होजपस्वनाग्निश्वानरीयो भवति । एवमपि तु सत्ययम् अग्निश्वानरो होतृजपः 'देव सवितरेतं त्वा वृणेत- ऽग्निहोत्राय' सह पित्रा वैश्वानरेण' (आश्व० किंतु होतृजपो ना. श्री०१।३ ) इति । एतमेव जपं वर्णयन्ति । निवैश्वानरीयो यस्मा- 'इममेवाग्निं सवितारमाह ' पार्धिय 'सर्वस्य प्रस- वैश्वानरोऽमेः वितरं यज्ञदोरण। 'मध्यमं नोत्तमं या पितरम्' पितेत्युध्यते अस्य वैश्व नरमाह। 'सह' तेन 'वैश्वानरेण पित्र। एवं द्वौ पितापुत्राविति व्यपदेशात्पार्थिवादन्यो वैश्वानरः । स च पुनर्मध्य- माँ वोत्तमो वेत्येवमेवमयमनमिवैश्वानरों होतृजाः । अत्रापि — यस्तु सूक्तं भजते यस्मै हविनिरुप्यतेऽयमेव सोऽग्निश्वा. नरः। किं कारणम् । अनग्निवैश्वानर वेऽपि सति होतृजपस्यायमेव पार्मि- वोऽग्निश्वानर इत्ययध्रियते याज्ञिकपक्षे । आचार्यपक्षे चोयमेवैको मन्त्री व्यपदेशहेतुरमेवैश्वानरवं प्रवीति । संपति मन्त्रे- क् च वैश्वानरः अयमेन गानयंपदेशवतो वैश्वानरत्ववाचिना 'आ दतो पार्थिवाग्निः आमिमभराद्विवस्वतो वैश्वानरं मातरिश्वा परावतः' (क्र.सं.६१८ । ४) इत्यनेन शाकपूर्णिपक्षे- णाव्यभिचारिणा समीभवति । तद्वितव्यपदेशां. दयस्तु पार्थिवस्य श्वानरत्रसाधका विरोपहेतवः पडव्यभिचारिणोऽति. २ मूक्तमाक हविर्भा. १३. २० र. १ ग. ज. शेऽज्ञोऽा"; प. °nsोल' न्यो २ क- ख. प. म. र. र. उसे पार्थिवाग्निं भनो.3 क स. ग. प. स. ट उ. ह. नाममा नाम' स्वयमनिरत वियरु ए। पाठः. ५३.ख. ग. ज. प. स. ठ. उ. ४. २५ गाचा' य. 'नामदेवावे. ५२.न.रत, ग. न.एन. ६ ग. ज. पाय. ७ ग. ज. ठ. ह. 'ध्यम वो;पमो मो ८ च. नानाचा. क.स. प. उ. ह. नरोऽपि सनि हो; ट. मशित हो. १. ग. ४. १. "नावा'. ११.ज. दाय'. १२.म. प.स. ट. ठ... मीचा'. १३ क. स. प. स.ट. उ. इ. 'शता अग्रवाप. पता गो १.११ रू. स. प. P. 2 3. इ. सेम ; प. नाम पदना. ३१ ·७२४ दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत रिच्यन्ते । तस्माद्विशेषहेतुबाहुल्यादयघ पार्थिवः सुक्तभावविर्भाक् च । निपातमेवेते उत्तरे ज्योतिषी' वैश्वानर इति । एतेन नामधेयेन भजेते भंजते । इति । द्विरभ्यासोऽध्यायपरिसमाप्त्यर्थः। इतरयोज्योतियो- तदेवमेतस्मिविश्वानरपदविचारप्रसनेने श्वानर इत्यभिधान प्पान्तीयं सृक्तमुपक्षिप्य सूर्यो वैश्वानरोऽग्निश्वा- गाणम् नर इत्येकमेवेदं ज्योतित्रिधा वर्तते इति मन्त्र- स्वभावोपप्रदर्शनार्थमुवर्णितम् । ईदृशेषु शब्दा. थन्यायसंकटेषु मन्त्रार्थघटनेषु दुरवबोधेषु मतिमतां मतयो न प्रतिहन्यन्ते । वयं खतावदत्रावयुद्यामह इति ॥ ३१ ।। इति ऋग्वयां निरुक्तवृत्ती जम्युमार्गाश्रमवासिन आचार्यभगवदुर्गस्य कृती द्वादशोऽध्यायः समाप्तः । ४ १० x अर्थातोदेवतमिन्द्रोदिवःपरोक्षकृतास्तयेतिम्रोड्याफारचिन्त- १५ नमपुरुविधंतत्तिस्रएंवदेवताइत्युक्तंप्रूपात्वाथैतानन्द्रिभक्तीन्यता- पादित्यभक्तीनिमन्त्रीमननाउजर्गतीगततममथातानुक्रमिप्यामो- ऽमिमीलेऽग्नि पूर्वेभिरभिमचन्तेन्द्रमित्रंजातवेदःकस्मात्पनजातवेद- संविधान र कस्मादैश्वानरस्यमनमहित्व:प्णनियानंदविप्पान्तमपा- मुपस्थेमूर्धाभुवस्तोमेनडियदेदेनंयत्रावैदेतेपावन्मात्रीकत्रिंशत् ।। इति निरुक्त उत्तरपटै प्रथमोऽध्यायः । २० १ क. स. प. स. 2. 3. ड. विवामिवानरः '; च पार्थिव: सू अमावानरः. २ क. स. प. स. ट. ठ. इ. सते. ३ क. य. घ. झ. ट. ठ. इ. म यस्य भा'. ४ २. व. ९ (३१), ग. ५४; च. वर्जमितरेप्पो नालि. ५ ग. इनि दादशाध्यायस्य सप्तमः पादः । इति क; च. ज. द्वादशोऽध्यायः ARTHः इत; उ... इति श्री जम्'. ६४ र 'कृती अर्यायां निहत टी- काया नियण्ट (उ. नियण्ट ) पश्चाध्यायन सइ दाहशेऽध्या आदिन: सप्तमे उत्त' रपय माव्याये ए३ विशनमः २ण्ड. १३१ । (८. 'दादशाध्यायोत्तरपटके प्रामाध्यायः स्मातः). ७ ग.नायः । स०१ ४४ पद ७ । मंत्र ५५ शाद- संस्था १५... ४.. द. अगत इम्यादि न त छ निको मतमोड भारः, न इनि य: समानः; द इहि समय संग: ४. हनि ३२ किमताने थोवाम र माप:.

·निरुक्तम् । ७२५ अथाष्टमाध्यायस्य मथमः पादः। द्रविणोदाः कस्माद्धनं द्रविणमुच्यते यदेनदमिद्रवन्ति वलं वा द्रविणं यदेनेनाभिद्रवन्ति तस्य दाता इविणोदास्तस्यैपा भवति ॥१॥ ५ . या तस्य दाता .', 'द्रविणोदाः । (निघ० ५।२।१) इत्येतदेवताग्दं निष्पम् । दविणं धनं बलं तदर्थमुपोद्घातः 'दविणोदाः कस्मात् । इति । तत्र पूर्वपदमेव तायामथमं विगृह्य निराह। 'धनं द्रविणमुच्यते । इति । तत्कस्मात् । 'यदेनद- भिवन्ति । । कर्मकारकम् । यस्मादेतदाभिमुह्येन तदायिनोऽवश्यं दवन्ति । 'चलं वा दक्षिणम् ।। करणकारके । यदेनेनाभिद्रवन्ति । यस्मादनेन संयुक्ताः सन्तः परानभिद्रवन्ति । ' तत्स वा' दाता । यो भवति.स द्रविणोदाः। तस्प ' प्राधान्यस्तुतियुक्ता १५ एपा ' मा ' भवति ' यां दृष्ट्वा देवतापदसमाम्नाये समानात: ॥१॥ . धनस्य बरस्य . २० द्रविणोदा द्रविणसो ग्रावहस्तासो अध्वरे । यज्ञेषु देवपी- ते (ऋ० सं०१।१५।७)॥ द्रविणोदा यस्त्वं द्रविणस इति द्रविणसादिन इति या द्रविणसानिन इति वा द्रविणसस्तस्मा. स्पिपत्तिति वा ! यज्ञेषु देवमाते । याचन्ति स्तुवन्ति वर्धयन्ति पूजयन्तीति वा तत्को द्रविणोदा इन्द्र इति कार्यकिः स बलधन- योतृतमस्तस्य च सर्वा यलकृतिरोजसो जातमुतमन्य एनमिति चाहाथाप्यग्निं द्रविणोदसमाहप पुनरतस्माज्जायते । यो अमनो- रन्तरमि जमानेत्यपि निगमो भवत्ययाप्यतुपाजेपु द्राविणोदसाः मयादा भवन्ति तेपा पुनः पात्रस्येन्द्रपानमिति भवत्यथाप्येनं सोमपानेन स्तोत्ययाप्याह द्रविणोदः पियतु द्राविणोदस इत्य- क. स. छ 'दनमभित. नमामि द. २. म. प.मर.ट... "प्राये एप स; प. 'भा म' १९. ) ठ. ह ।इति निराियाम ताप हितीयामा प्रथम खण्डः. ५ . . . त द. भि.स. ५ . . . द.वि.अ. २५ ·७२६ दुर्गाचार्यकृतटीकासमेतं [ अष्टमाध्याये यभेवाग्निविणोदा इति शाकपूणिरामेयेवेव हि सूक्तेपु द्वाविणो- दसाः प्रवादा भवन्ति । देवा अग्निं धारयन्द्रविणादामित्यपि निगमो भवति यथो एतत्स बलधनयोर्दातृतम इति सर्वासु देव- तास्वैश्वर्य विद्यते यथो एतदोजसो जातमुतमन्य एनमिति चाहे- त्ययमप्यग्निरोजसा वलेन मध्यमानो जायते तस्मादेनमाह सह- सस्पुत्रं सहसः सूनुं सहसो यहुँ यथो एतदग्निं नाविणोदसमाहे- त्यत्विजोऽत्र द्रविणोदस उच्यन्ते हविपो दातारस्ते चैनं जन- यन्ति । ऋषीणां पुत्रो अधिराज एप इत्यपि निगमो भवति ययो एतत्तेपां पुनः पात्रस्येन्द्रपानमिति भवतीति भक्तिमात्रं तद्भवति यथा वायव्यानीति सर्वेपां सोमपात्राणां यथो एतत्सो. मपान न स्तोतीत्यस्मिन्नप्येतदुपपद्यते । सोमं पिव मन्दसानो गणश्रिभिरिति यथो एतद् द्रविणोदाः पिवतु द्राविणोदस इत्यस्यैव तद्भवति ॥ २॥ २ 3 , • ईळते २० , ' द्रविणोदा द्रविणसः । इति । मेधातिर्थरार्थम् । द्रविणोदाः इत्येतस्य प्रथमैकवचनान्तस्य कर्तृत्वेन श्रुतस्य 'द्रविणोदाः । क्रियापदेन बहुवचनान्तेन · ईळे । इत्यनेन इत्यस्य यचनभेदादसामग्रमपेय स्तोतृत्वे चासंभयं इत्यनेनान्वयाभावात् द्रविणोदसी देवतावास्तुयत्वेन सामयमुन्नीय 'यः' शब्दोऽध्याहार्यः द्रविणोदसो यवृत्तमध्याहृन्य द्रविणोदस्यर्थपता. वभिसंबन्धात्स्तुतरेकराक्यताया सामर्धमुन्निनी- पस्तुत्ये द्रवि गोदसि द्रविणोद.शब्दं कर्मत्वेन नमांचकार । विगो- दा यो। देवस्तं द्रविणोदसमिति । इदानी 'द्रविणसः । इत्यस्य 'प्रावहस्तास इत्यनेन ऋषिविषयेणासंदिग्धेन प्रथमाबहुवचनेन ' द्रविणसः 'इ. धिरय सामरमुन्नीय तथार्थोपपत्तिमामा: स्तुतिकविन विशेषणविशेष्यभावेन सामाना- त्यस्य 'प्रायहस्तामः देकर.क्यतयामिमग्नानि । यं द्रविणोदसं इत्यनेनान्वयः देवम् अपरे यज्ञ अग्निष्टोमादी य यजतिपु हविःसंप्रदानेषु मवनेषु या यागस्थानेषु द्रविणस प्रविजः । तेहि द्रनिगरस्यामह इति संदन्ति कर्मणि। १ क. स. ८ ५. प. उ. १. स्त्यिपि नि मो भवति यथो.. फ. स. . त.६ ३. 3 ग.इते मे'.४ १. म. ग. अ.म.ईटते, प. इ.स. ५ च. दरिनसो. ६. म. द्रविनोदा पो देनस्ति ७ ग. ज. "हस्ताई. ग.ज. परिये माने श्रीम' २५ अथया । .

·द्वितीयः खण्डः २] निरुक्तम् । ৩৭৬ ५ १५ 'त्रिणसानिनो' धनस्य गवादेहविषो वा देवतार्थस्य संभक्तारः । मावहस्तासः इत्यभिषाभिप्रायम् । यमेते द्रविणसो प्रावहस्तास ऋत्वि. जोऽध्वरेषु यज्ञेषु द्रविणोदसं देवम् ईळते ' याचन्ति स्तुवन्ति वर्धयन्ति पूजयन्तीति वा ' स द्रविणोदा देवोऽस्मभ्यं द्रविणानि ददावियेतदाशास्महे । आशिषमध्याहृत्य समाप्यते यमीडते स इति यत्तदोः परस्परापेक्षत्वात् । अयथा । एवमन्यथा निराकाङ्क्षतया परिसम प्यते 'द्रविणसस्तस्माधिवत्विति । द्रविणोदा इत्यतः प्रथमैकवचनादरिपरिणतादन अथवा 'द्रविण पात्रं तस्मास्पियत इत्य. नवे सामयमुन्नीय पिबत्वित्याख्यातमध्याहत्यात्रैव द्रविणस इत्यस्य पञ्चम्येकवचनत्वेन सोमाभिधा. समापयांचकार भाष्यकार एवमष्यस्ति सामर्श मित्युपप्रदर्शनार्थम् । तत्कयमिति । यं देयं द्रविणोदसमध्वरेषु यज्ञेषु यजतिषु प्रायहस्ता ऋत्विज ईळते स देवः द्रविणोदाः द्रविणसोऽस्मा मामाद् द्रविणमभक्तरादाय स्त्रमंशं पिबत्वित्येत- दाशास्महे । 'तत्को द्रविणोदाः' इत्येवमादिविचारः । तत्र तावत् 'इन्द्र को द्रविणोदाः इति क्रोष्टकिः । एस्माचार्यों मन्यते । फेन हेतुना । ' स बलधनयोः ' अतिशयेन दाति । तस्य च सर्वा वलकृतिः अभिधानधिग्रहे हि बलं द्रविण- इन्द्रो यस्मात्स वल- मित्युक्तम् । बलकृतिवेन्द्रस्य सर्वा । तस्मादिन्द्रः। स्पदातादविणं च चलं 'ओजमो जातमुत मन्य एनमिति चाह मन्त्रहक् । अधिपरित्वकृत एवास्य बलेनाभिसंयन्धः । तस्म युक्तं यचत्य दाता स्यात् । कथमिति । यतो मन्त्र एप निर्धते । ' अश्वादियायेति यदल्योजसो जातमुत मैन्य रनम् । मन्योरियाय हर्येषु तस्यौ यतः प्रजा इन्द्रा अस्य वेर्दै (२० सं० १० । ७३ । १०)॥ यद्वदन्ति यदा वदन्ति अशनवतो मेघात् अयम् इन्द्रः आग- छतीति तत्र संनिधानमस्य प्रतीत्य । तत्ता. इन्द्रो बलाजात- यदहं ने तथा मन्ये । कथं तर्हि ओजसो स्तेनास्य क्लेन संवन्धः जातं बलराशेः कुतश्चिदतिमहतो जातम् अहम् एनं मन्ये यथायमतिवलान् लक्ष्यते । अपि वा । मन्यो: १. स.डते; म.प.प. इंटते. २ प. इ. स.हस्स';4. "साक'. ग. ज ... म । १.५ ६.१ ट. ट.. तथा न. ३२ ·५ ७२८ दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत [अष्टमारयाने क्रोधान् दीर्वा अयम् इयाय यतो हम्म उदकाहरणाधिकारयुक्तेषु मेघ- पधकर्म तस्थौ तिष्ठति । अथवा कि जानीमः कुतोऽप्ययमैश्वर्याजात इति । यतो वूमः । यतः अयम् इद्रः प्रजाइन्द्र एव अस्य स्वजन्मन- स्तत्त्वं वेद । में कोऽप्यन्यो ज्ञास्यतीयभित्रायः । ' अथापि ' अयमपरो हेतुरिन्द्रस्य द्रविणोदस्थे । 'अग्निं द्राविणोद- समाह ' मन्त्रदृक् । स मन्त्रो मृग्यः । कोचित्तु · द्रविणोदाः पितु अग्निविणोदस द्राविणोदस (ऋ० सं० २।३७ । ४) उच्यते इन्द्राच्चाग्निर्जा- इत्येतमेव मन्यन्ते । यस्यापन्यं द्राविणोदसोऽमिः से द्रविणोदा इति । कस्य च पुनरयम. तस्तस्मादिन्द्रो द्रवि. पत्यमिति । अत, आह । ' एप पुनः ' अमिः गोदाः 'एतस्माज्जायते । इन्द्रात् । कुन एतत् । ऐन्द्रे हि निगमे श्रूयते ' यो अश्मनोरन्तरमि जजान ' इति । ' यो हत्याहिमारणासप्त सिन्धुन्यो गा उदाजदपधा बलस्थं । यो अमनोरन्तरग्निं जजान संवृक्समामु स जनास इन्द्रः ' (० सं० इन्द्रोऽग्निं जनया. २ । १२ । ३ ) ॥ तृतीयेऽहनि दशरात्रस्य निष्कवल्ये विनियोग (आश्व० श्री. ७ । ७)। गृत्समदो प्रगति ऐन्द्रं रूपमास्थि. तोऽमुरैहन्यमान. । किं मा हय नाहमिन्द्र इति । फस्तहीन्द्रः । यो हत्या अहिं मेघम् अरिण सात सिन्धुन् स्यन्दना आकाशनदी: 'एले च इला चा इत्येवमाया: यश्च । गाः अपः उदोजत् माम २० १५. झ. ठ. ह. इम्र्थेषु तस्थौ तिष्ठति उद'; 2. हम्पु ती तिष्ठति उद'. घ... ड 'मेसु । अथ"; ट. 'ममु. । अथ तस्थौ तिष्टति. ३ ग. ज.इते बमः। यतो'. ४ क. प. य. स. ट. ठ. ४. 'ज्ञे इति । घ. "झे । एवं इति इन्द्र. ५ म. ज. ३द रोऽन्यो शा; च. वेद न कोऽन्यो शा प्यं. ६ क. स. प. म. ट. 8. ह. स एव ६.७२. ग. घ. झ. ट. ठ, ड. 'त्यमाप'. ८ ग. 'गह तृ'; घ.म. ट. वाहिमरि इन्द्रः । तृ. ९ ग. 'नदीरम्सा घटुना चर. ठ. ड.'नदीः एटा च य च च, द. अगला २९ पाठान्तरं. १. ग. ज. उदासत् च. उद जगद.

·द्वितीयः खण्डः २३ -निरक्तम्। उदगमयत् अपधा अपधानेन उद्घाटनेन वलस्य मेघस्य शिराणा छिद्राणाम् । यश्च अश्मनोः अशनवत्योः द्यावापृथिव्योः अन्तः मध्ये अग्निं जजान जनयति । यश्च समत्सु संग्रामेषु शत्रूणां संवृक् संछत्ता । हे अमुरजनाः स इन्द्रो नाहमिन्द इति । । अथापि' भयमपरो हेतुरन्द्रस्य द्रविणोदस्त्वे । कतम इति । ऋतुयाजेषु नाविणोदसाः प्रबादा भवन्ति । अतको थैर्मरिज्यन्ते ते भवन्त्यूतुयाजाः । तेषु ऋतुयाजेषु द्राविणोदसा द्रविणोदःशब्दयुक्ताः प्रमादा भवन्ति । तद्यथा ' अपोद्धोत्रौदुत पोत्रा- ऋतयाजेषु द्रवि- दमत्तात नेष्टादजुपत प्रयो हितम् । तुरीयं पात्र- गोदाः सोमं पिबति पात्रं चेन्द्रपानमिति मक्कममय द्रविणोदाः पिबतु द्रविणोदसः । प्रेषे उच्यते तस्मा- (१० सं० २।३७।४) तथों ।' होता दिन्द्रोदविणोदाः यक्षदेव द्रविणोदःमपादोत्रादपापोत्रादपान्नेष्टात्तु- रीयं पात्रममृतममर्त्यमिन्द्रपान देने द्रविणोदा द्रोविणोदसः स्वयमायया स्वयमभिगूर्यास्वयमभिगर्तया होत्रय ऋतुभिः सोम. स्य पिबत्वच्छागाक यज (प्रैपः ५१ ) इति । होता यक्षदेवं दधि- गोदाम् । इत्यच्छावाकस्य संप्रेषः । क्षेत्रावरुणो ब्रवीति अपर्युणा 'ऋतुमि. प्रेष्य ' इति प्रेपितः । होता यक्षत् यजतु । कथमिति । देवं द्रविणोदसम् । स च पुनविणोर्दी देवः पूर्वम् अपात् पीतवान् सोमम् । अंपाद्धोत्रात् संपदानान् । अपाच पोत्रात्संप्रदानात् । अपाय --- २० - १क.ख.ग.च.ज.श. द. बलस्य.२ क.स. ग. ज. घ. ट.. 3. 'भन्नि । ततः किम् । तेषामृतुयानाना यत्पात्र येन ते हूयने तस्येन्द्रपान मिति समाख्या भवति । तयथा', च. 'भवन्ति । - तपथा' ततः किम् । तेगा समास्या भवति. ३ ग. 'डोत्रा । होता'; प. म. ई. धोत्रादुत• दुस', प. 'दोत्रात् । अगद्धोत्रा, ४ फ, ख, च. दि. ५ ग, म, तथ । ता से त्यादि यजेत्यन्त न पिते, प. पुस्तके परस्पायस्तनभागे पटवते. ६ क. स. द्रविणोदसमपास द्रविणोरामपा'.७. स. 'गोदा प्रविणसः स्वप'; प. म. ट. 'गोदाद् द्रावि'. ८ य. दादा. १ क. स. प. म. र. . 'अपत् नास, अगन् ૨૯ ·७३० दुर्गाचार्यकृत्तटीकासमेत [ अष्टमाध्याये नेष्ट्रसंमदानात् । अध पुनरिदं तुरीयं चतुर्थ संप्रदानम् अमृतम् अशु. द्धम् । अपूर्णमित्यर्थः । अमत्यं यत्पीत्वा न म्रियते । अथवा । अमनुष्ययो. ज्यम् । अमृक्तं चानुपनदितमन्यया देवतया अपरिभुकम् । इन्द्रपानम् इन्द्राय पातुं योग्यम् । तदेतत् द्रविणोदाः देवः इन्द्रः अस्माभिः प्रत्तंमादरेण स्वयमायुयात् स्वयमाभित्र्यात् स्वयमभिगूर्यात् स्वयमभ्युद्यच्छेत् । ततः पिबतु ऋतुना कालेन सह सोमस्य अभिगूर्तया अभिमनया होत्रया स्तुत्या प्रदीयमानं स्वमंशम् । हे अच्छावाक त्वमप्येतदेवं ज्ञात्वा यज ।' एवमेतस्मिन्निन्द्रस्य द्रविणोदःप्रवादवति पैपे पात्रस्य इन्द्रपानम् इति समाल्या। तस्मादिन्द्रस्तेन पिबतीति गम्यते । एवं चेत्प्रातमिन्द्रो द्रविणोदा इति । अथापि अयमपरो हेतुरिन्द्रस्य इविणोदस्त्वे । यस्मात् । एनं सोमपानेन स्तौति ' प्रतुयाजेध्येय । होत्रीत्सोमं द्रविणोदः इन्द्र एव सोमपानेन पिब ऋभि.' (ऋ० सं० २।३७११) इति । स्तूयते यस्मात् इन्द्रा- यैव सोमः संस्क्रितये । न ह्यन्य इन्द्रासोमपानेन स्तूयते तदर्थ वात्सोमः संस्कारस्य । भवति हि सोमाप्यायन तसंस्कारप्र. धानो मतः । तद्यथा । अंशुरंशुष्टे देव सोमा. प्यायताभिन्द्राकधनविदे (मैत्रा० स० १।२।७ ॥ ३॥ ८ । २) १५ । १ घ. स. ८. ठ. इ. नात् । उतापि पोत्रात्संपदानायदमत्त हृष्टवान् । उतापि नेष्वासंपदानानुषत भीतवान् । एवमेतदनुषतापीयन प्रयोऽनं हितं । आत्मनो हितं २० पथ्यमनम् । अथ (च. पुनके इदं सर्च पनस्योपालनमागे लिख्यते । प्रयो हितमात्मनो हित पथ्य । अथ एच च पाठो वर्तते ।। ट. पुस्तके इदं सर्व ईदृशैश्विकैरपमृज्यते. २ प. झ. 2. उ. 'शुद्ध देभ्यः अदत्त दशापवित्रणामृष्टं या । अप; च. 'शुद्ध अप देवेभ्यः अदत्तं दशापविनेणामृटं वा. ३ ग. ज. इन्द्रपान । नास्ति. ४ क. ख. प. स. ट. ठ. ह. 'मामिश्रीयात् ग.ज. २५ 'मासिष्यातच. मामिश्यात् थीया. ५ क. स. १ झ, ठ. उ. ड ततः स्वयं प.ततः कि स्वय. ६ ग. च. ज. स्मिन्येषे इन्द्र'. ७ ग. ज. "देव, घ. 'देवन, ८ ग.ज. ३ । साममिन्द्रो देवः पिबतु प्रतुभिरिति; घ; होगात्सोम- मिन्द्रो देवः (मं द्रविणोदा) पिच म.ट होनसाय इन्द्रो देवः ( द्रविणोदाः); घ. ट. इ. होत्रात्सोममिन्द्रो देवः पिबतु स्तु'. ९ म. ज. श्रूयते. १८ क स. प. स... ड. 'यने च तसं'; 2 बने तरच. ३.

·द्वितीयः खण्डः २ निरुक्तम् । ७३१ इति । तस्माद्यत्र यत्र सोमपानस्तुतिस्तत्र तत्रेन्द्र इति स्पष्टो न्यायः । प्रसिद्धतरं होतत् । यदमिन हविः संस्क्रियते तस्मा एव प्रदीयते । अथाप्याह द्रविणोदा: पिवतु द्राविणोदसः इति । यस्य द्रवि. णोदमोऽग्निरपयं स द्रविणोदाः इन्द्रः पिबस्विति । अपादोत्रात् इति तीवाच्वाकपत्यैपा यांच्या। अमचं हृष्ट- द्राविणोदसः तस्मात् वान् । उत अपि । अजुषत अप्रीयत । प्रयः अन्नम् आत्मने हित 'पध्यम् । शेषस्तेनैव व्याख्यातः । समाप्ता पूर्वपक्षहेतवः क्रौष्टक्यभि- यस्मात् अग्नेि इन्द्रः द्रविणोदाः मैता किमस्तु एतेहेंतुभिरिन्द्रो द्रविणोदा इति । नेत्युच्यते । । अयमेनानि- । अयमेवाग्निति. दैषिणोदाः इति शाकपूणिः ' मन्यते । अयमेर गोदा इति शाकपूणिः मध्यमोऽभविष्यत्ततो यान्येतानि माध्यमिकान्य यस्य पृथिवीस्थाने समाम्नानम् । अपि च यदि न्द्राणि वा पार्जन्यानि वा वाहसत्यानि वा तेषु द्राविणोदसा प्रवादा अभ. विष्यन्मध्यमस्य कर्मणा चनं रसानुप्रदानादिनास्तोष्यन् । न चैतदुभयस्ति) " किं तर्हि । ' आग्नेयेव हि सूक्तेषु दाविणोदसाः प्रसादा भवन्ति' ।' हि' शब्दो हेत्वर्थः । यस्मादाग्ने देण्येव सूक्तेषु दानित णोदसाः प्रबादा विशेषणवेनामेरेन भवन्ति । येव सूक्तेषु दधिणो- अग्निकर्मणा चैन सूक्तेषु स्तौति नेन्द्रेण कर्मणा । तस्मादयमेगाग्निथिगोदाः । कथमिति । यत उपप्रदर्शयति। दो अधिारय-द्रविणोटामिन्यपि निगमो भातिपयम. धन्ये वहव इत्यपिशब्द.।' सप्रने रा सहसा जायमान. सद्य. काव्यानि बैंक धत्त विश्वा । अपंच मि धिषणा च साधन्देवा अभि धारयन्द्रवियो- यस्मात् आग्नेये द.गन्द.प्रयुज्यते २० १ ग. इतै । तस्यै'; 3 ३. सर्वा अक् पठ्यो. २ प. तत्वैवाफेक फ. स. मताः । २ । किम'. १ ग. 'च्यते। २ । अय. ५१. पुस्तके 'देवा.... शन्दः पम्याधस्तनभाो लिस्ले. ६ ग. अ. 'अपि नास्ति. ७ ग मत्नधेति । कुस', प.म. ट. ज. मनषेति । पुम्स', प. पत्नयोते । सहसा... म. पटन, प. परत ·[ अष्टमाघ्याये ५ ફર दुर्गाचार्यकृतीफासमेव दाम्' (२०सं० १ १९६।१)॥ सस्यमाम् ।न्यज्ञे स्विष्टकृत्पुरोनुवाक्या ( मैत्रा० सं० ४ ! अस्यामृचि अग्नि- द्रविणोदः १० । ६)। योऽग्निः अपां मित्रं तदुत्पत्तियो- गात् । धिषणायाश्च याचः साधन साधयिता तदधिदेवतायोगात् । यं च देवाः अग्निं धारयन् धृतवन्तः पूर्व। द्रविणोदां द्रविणनां हविषां देवेभ्यो दातारं वोढारम् । सोऽग्निः प्रनया । ' था इत्युपमान (निरु० ३ । १६ )। पुराण इव । सहसा बलेन जायमानो जन्यमानः सद्यो जातमात्रः सन् काव्यानि पितृदेवतानि हपि बळवत्त) 'बैट् ' इति सत्यस्य नाम । यथा अक्तियेन न्यायेन धारयितव्यानि १० दौतव्यानि वा पितृभ्यस्तथैव सो जातोऽपि धारयतिं ददाति या विश्वा विश्वानि सर्वाणि । एवमेतस्मिन्नधिकारे यं धत्तं धृतवन्तो देवाः सोऽस्मा- कमिदं नाम करोत्वित्याशिपैकवाक्यता । अयमेवाग्निविणोदा इति स्थितः पक्षः । स पुनरमं परपक्षहेतुष्यनिराकृतेषु अनरस्थित एव । यत- स्तनिराकरणाय ' ययो एतत् ' इत्येवमायुच्यते । यत्पुनरेतदुर ' स बलधनयोतृतमः । इति अकारणमतदिन्द्रस्य द्रविणे दस्थे । कस्मात् । यस्मात् — सर्वामु ऐश्वर्यात् सर्ग एव देवतास्वैश्व विद्यते । ता ऐश्वर्यात् सर्या एय देयता बटधनयो- बलधनयोध्यो भवन्ति । तस्मादवैशेषिकर्मत- ज्यो न केवल छः दिन्द्रस्य कारणं द्रविणोदस्त्वे । 'यथो एतदोजसो जोतमिति यदप्युक्तं बलकृतिमधिकृत्य - ओजसो जातमुत जातम् उत मन्ये मन्य एनमिति ' तदप्यशपिकमिन्द्रस्य । करमात् । अमिरपि ओजसा यस्मात् अयमप्यग्निरोजमा बटन मध्यमानो जायते मप्यमानो जायते तस्मादेनम् ' अमिम् आह मन्त्रक फिमाह । ' सहसपुत्रं सहसः सूनुं सहमो पटुम् ।।दुनः सर्पिरामुतिरस्येवमादयः शेषाः । २. . १ क.स. प.स. ट. उ.द.विषया चि. धिषणा या विषगा.२क. म. पडवत्त म. ज. प. झ. बलधत. ग. अ. बल्.४ ३.स. घ.म. ट. ३. र. रान्यनाम. ५२. स. प. म. द. र. १. दापमितव्यानि, प. दात पषि. ६ क. व. प. श. द. 3. ड. 'यति या द'; च. 'यतिद वा. ७. स.ट. उ. द. यं पारम्न ; च. धत्त' धारयन ८ के ख. एरपर्य'; ग. न. याशि- मपमनि२.५ठ. २. 'जातमतमन्य एनति चाइनि । यद.

·द्वितीयः खण्डः २] i: निरुक्तम् । ७३३. । अप्रिः सहसः पुत्र इत्युच्यते। , ५ ऐनः सपिरीमतिः प्रतो होता • वरेण्यः । सहसरपुत्रो अद्रुतः (ऋ० सं० २।७।६।। गृत्समदस्या । अग्नी विनियोगः समिदाघाने (मैत्रा.सं०२१७१७॥ ३। १।९) द्रु अन्ना द्वनः द्रुमानः। सर्पिरा- सुतिः च सर्पिः आसवो यस्य । सर्वोिदकमासूते य आहुतिद्वारेण । प्रसव पुराणो होता वरेण्यो वरणीयः सहसच बलस्य यः पुत्रः अद्भुतो महान् चित्रो वा । स ईदमस्माकं करोत्रित्याशार्गतमाख्यातमध्याहृत्य समाप्यते । 'वं ह याविष्टय सहसः सूनवाहुत । अतावा यज्ञियो भुवः। (R० सं० ८ । ७५ । ३)। विरू- सहसः सूनुः पस्यापम् । सामिधेनीव्यग्नेयेऽनायकामकर्मगि १. धाच्या । हे यविष्टय युवतम सहसो बलस्य सूनो पुत्र यत् यस्मात् आहत अभिहुत ऋतावा उदकवान् यज्ञवान् वा यज्ञियः यज्ञसंपादी भुवो भवसि तस्मात्यां वयमपि जुहुमः। स त्वमस्माकमप्येवं भवेत्येतदाशारमहे । ' अग्ने वाजस्य गोमतः ईशानः सहसो यहो । अस्मे धेहि जातवेदो सहसो यहुः महि श्रवः । (ऋ० सं०१ । ७९।४)॥ उष्णिक् । गोतमस्यार्पम् । इष्टकोरधानऽयमा विनियोगः (मैत्रा० सं० २। १३ । ८)। हे भगवनग्ने सहसा यहो बलस्य पुत्र जातवेदः यदेतद् वाजः अन्नं गोमत् गोभिस्तद्वत् तस्य भिम् १ ग. 'ससुरतरीत । गृत्स'; य. ज. घ स.ट. 'रातिरिति । गृत्त'.२ क. ७. घ. सट. 3. 3. म् । गायत्री आयी . अमो च. पम् अापत्री आयी।.३ क.स. घ. स.ट.ड, नास्ति. च.६.५ ट. मळस्य. ५ क. रा.प.म. ट. 8. 6. यः अद्भु'.६ क. स. प.स ट. ट... इदं नामारमा च. इदममा "दं नामा. ७ म. विष्टयेति । घोरस्यार्थम् च. न. "विष्यति । धोरस्याम्प. झ. ट. " विति । विरू'. ८२.ख. प. स. ८. पम् । आयी। गायत्री । सा'; प. प. 1 सा आग्रेसी गायत्री .. क. ख. घ. स.ट. ठ... मीयामेयेऽना'.१.क. ख.ध.झ ठ...याग्य र योग्याई'घाय्या. ११च. ज. प. झ. ट. 'मत इति । उनि; ग. "मन इति । उजि.१२. ख. घ. स. ट. 8. ह. पम् । आयी।इट ; च. "म् । • इट" आग्रेजी १३ क. ख. घ.म.ट. 3. 3. 'अपि । नरिन १४ च. इतनीय समय यता ट.. ट.तस्यतापयत. ३० २५ ·७३४ दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत [ अष्टमाध्याय ५ - अस्य ईशानः ईश्वरः । यतो घूमः । अस्मे अस्मामु धेहि स्थापय ! अन- पायि कुरुप्रेतत् महि श्रयः महदेतत् यो गवादि इत्येतदाशास्महे । ' यथो एतत् । यत्पुनरेतदुक्तम् 'अनि द्राविणोदसमाहेति । नेदमने. नाभिप्रायेण इन्द्रात् अयं द्रविणोदसो जायत इति । कि तर्हि । 'ऋत्विजोऽत्र' एतस्मिन् द्राविणोदसंथेऽग्नेः ' उच्यन्ते ।। ते पुनः कस्मात् । ' हवियो दातारः । देवाना हि हविविणम् । तदेते ददत इति द्रविणोदस , यस्माद्यविजो ह. एते । ततः किम् | 'ते चैनं जनयन्ति। विषां दातारस्तस्मात्ते 'निगणेऽपि ' हि 'भवति' अभिजामयममिः दविणोदसः । तेषां पुत्र इति । तद्यथा । ' ऋषीणां पुत्रो अधिराज ऐप इति' । ' अग्नावग्निश्वरति प्रवि, ऋषीणा १० पुत्रोऽमिः पुत्रो अधिराज एपः । तमे विधेम हपिपा अस्यामृचि अग्निः वयं मा देवानां ययुपाम भागधेयम् । (मैत्रा० ऋषीणां पुत्र इत्युच्यते सं० १।२।७) ॥ अनेन निर्मध्योऽमिर- भियते (मान० श्री० ११७।१।४७)। य: एपः अधिराजः अधिकदीक्षिः अग्नी आहवनीय निर्मध्यः प्रविधः चरति असन् ऋषीणाम् ऋत्विजा पुत्रः तमीयतस्तस्मै विधम सं परिच. रामहे वयम् अनेन आज्येन हविपा । किमिति । मा देवानां यूयुपाम भागधेयम् इति । प्राप्तमेतदमिहोमात्यं भागधेयं । सुरेणाभिजुहोति । ( मान० श्री० १ । ७ | १ । ४७ ) इति शास्त्रोऽयों मेः । तस्य मा यूयुपाम मा लोलुपामेन्यतो विधेम । अधया । अमे अग्नये दमः । विधतिदनफर्मापि भवति । , १. स. प. स. २. ट. र. ' इति । नास्ति. २ २. ज. दसरार अग्ने प. 'दमा' होग. राज इनि, घ. एन.नि. एy; ज. राज इनि. ४ग..न.प.म.द, विट ६२ अर' ( प. पुस्मो समय स्पोलिनमा ८. पुस्तके अभालना लियत ). ५५.८. उ. स. पतेन, ६. स. प. म. र.४ १. नीये अमिनिमग ज. नीतिमच. • वि. अमि... २..... द. र. याप्य देवाप मा. तोप...सानप, ८ . व. प्र.अ. 2. ठ... ९९ :..:: कि.

·द्वितीयः खण्डः २ निरुत्तम्। ५ २ १० - । सनः यत्पुरतदुक्तम् ऋतुयाजेषु दाविणोदसाः प्रवादा भवन्ति तेपो पात्रस्येन्दशन मिति पुनः पात्रस्येन्द्रपानमिति समाख्या भवति । इति । एतदप्यकारणम् । कस्मात् । यस्मात् समाख्या गोणी । मक्तिगात्रं भवति तत् ।। गुणतः संपादः । वटा हि. समारया यतः असामर्थ्या कुतश्चित् गुणानुगदः ' यथा चायच्यानीति सर्वेषा सोमपात्राणा' नानादेवतानामपि सताम् (ते० सं० ६।४।७॥ मैत्रा० ० 1५1८)। 'यथो एतत्सोमपानेननं स्तोतीति । इदमध्यकारणम् । कस्मात् । यस्मात् ' अस्मिन्नप्येतदुपपद्यते ' सोमपानम् । कथमिति । ' सोमं पिर मन्दसानो गणभिभिरिति ।। ' अग्ने मरुः शुभयनिकभिः सोम पित्र मन्दसानो परिभिः । पावकेमिविश्वमि अग्नावपि सोम. সালঘর न्वेभिरायुभिर्वैश्वानर पदिवा केतुन । (ऋ० सं० ५। ६०1८)। हे भगवन्नमे वैश्वानर बमेभिः मरुद्धिः मितरोचिभिः अर्चिभिः शुभयद्धिः भरन्तम् ऋषभिः रसहर्तृभिः गणशो भान्तमाश्रयद्भिः पावकेभिः पारयितृभिः विश्व- मिन्वेमिः सर्वमिदमागच्छद्भिः यद्दग्धुम् आयुभिः अयनशील: प्रदिवा चिरं- तनैः केतुना प्रजया कर्मणा या सजू, संयुक्तो मन्दसान: मोदमानः सोमें पिवयतदाशास्महे । अपिोऽत्र मरुतः । अन्यथा झनुदाहरणमेवेष मन्त्री- मे: सोमपाने स्यादितरैर्मरुद्धिः संबन्धात् । विजो का मस्तः । 'यो एतद् द्रविणोदाः पिबतु द्राविणोदस इति । अस्यैव तद्भवति । यापुनरेतदुक्तमतयाजेषु 'दविणोदाः पिरतु द्राविणोदसः' इति अस्य एवं अग्नेः तवति अग्नेरपि सोममागिलातु- ऋतुयाजेषु अग्नि- याजेषु । मति हितेषु 'वनस्पते०० द्रविणोदः पिय ऋतुभिः ' ( १० सं २। ३) इति । वनस्पतिशब्दसामानाधिकरण्यासोमपानार्थे संबोधने द्रवि. रपि सोमभाक १ ग. अ. सा. २. 'पर्सि हे भग प.ज.प.म.ट, निः। भग'. ३ क. स. प. स. र. उ... गभिभिः गणशःप. तमिः गगगग- मिभिः, ४ .ज, गन्ति य उ. स. समिदमाभिः नास्ति. ५ रु. २. घ. स. १. द. ह. स्तः 1 रिमो पापरतः । अन्य प. 'स्तो सपनो का मस्त:न्य'.८ क.स.ए.र, ट.. 'तिमेश मस्ता गालि, प. 'स्यात् । भारतमा मनः। यी ·५ . ७३६ दुर्गावार्यकृतटीकासमेत { অনলাই णोदसो विशेषणविशेष्यमावसामर्थ्यानान्यो वनस्पतेद्रविणोदाः । वनस्स- तिच पुनरसंशयममिः। वहां देवत्रा दिधिषो हवीपि (मैत्रा० सं० ४ । १३ । ७ ॥ काठकम० १८ । २१ ) इति हविर्वहनकर्मसं- योगास्विष्टकृद्धिकारश्रुतेश्च वनस्पतेः । तस्मादग्निद्रविणोदा नेन्द्रः । यत्पुनरेतदुक्तमिन्द्रार्थ सोमः संस्कियते तस्मादिन्द्र एवं केवलः पाता नान्य इति । नैतदेवम् । सोमो ह्यन्यस्यै देवतायै मीयतेऽन्यस्य संस्कि- यद्यपि सोम इन्द्राथ यतेऽन्याम्यश्च गृह्यते हूयते च । तद्यथा । 'अभि त्यं देवम् ' इति सावित्र्यौ मीयते संस्क्रियते तथापि सोऽ- न्याभ्यो देवताम्यो गृह्यते (मत्रा० सं० १ १ २ । ५ ॥ ३१७ ॥ ४॥ मान० औ० २।१।४ । ३) । हुयते च अंशुरगुप्टे' इतीन्द्राय संस्क्रियते (भत्रा० सं० १।२।७॥ मान० श्री० २।२।१।१२)1 पुनरगि 4 मीपते । इन्द्रायाभिमातिने । इत्येवमादिना (मंत्रा० सं० १।३। ३ ॥ ४ ॥ ५॥ ४ ॥ मान० पौ० २ । ३ । ३ । ४) । नाना• देवताभ्यो गृह्यते च मित्रावरुणायाम्पः ( मैत्रा० सं० १।३।४- ३६ ) । तथा च यते । (मैत्रा० सं० १।३।४-३६ )। तदेवं विधिशाद्विचित्रा सोमत प्रगतिः । स स यशक्यं यक्तुं यत्र यत्र सोमस्ता तपेन्द्रः पातति । संभुझे चामिरिन्द्रेण सह प्रत्यक्षमैन्द्रामे ऐन्द्रामे प्रहे अनि प्रहे 'इन्द्रामी आगतम् ( मंत्रा० सं० रपि इन्द्रण सह सीम १। ३ । १७)। इन्यत्र । मयति चान्य. संभुरे धमरि पृथग्रहणं यजुग सोमस्य • अपये स्था रापदिाय । (मैना० सं० १॥ ३ ३॥ १।५।४) ति। तस्मादगिरपि सोमस्य पाता स्याधये १ अनुपाजे ॥२॥ क.म.प.र. र.रा... .......... पर.. आप.३ ग.म. सम्मिमिमीनो पापिया निकायले 1.१ ४.२.विदा अमी. म. म. पिशाप्पाने, . पुनरप्याने विकी, ..यादार. पाप्यारी.५६. म. ... 1. . १. मादिभिः .. दिना सामो 'मादिना' कि............. पयरग'T. REनि पापा ......(२), म.र. र. (ट, RASTATRE १९ gire , R. HERोभीर ·तृतीयः खण्डः ३] निरुक्तम् ७३७ मेयन्तु ते वहयो येभिरीयसेऽरिपण्यन्वीलयस्त्रा वनस्पते । आयूर्या धृष्णो अभिर्या त्वं नेष्ट्रात्सोमं द्रविणोदः पिर्व ऋतुभिः (ऋ० सं० २।३१३) । मेयन्तु ते वह्नयो बोदारो थैर्यास्यरि- प्यन् दैदीभवायूय धृष्णो अभिगूर्य वं नेष्ट्रीयादिप्यादियो धिपण्यो धिषणाभवो धिषणा वाग् विपर्दधात्यर्थे धीसादिनीति वा धीसानिनीति वा वनस्पत इत्येनमाईप हि वनानां पाता या पारपिता या वनं वनोतेः पिर्तुभिः कालः ॥३॥ " १ । ' मेद्यन्नु ते वहयः । इति । गृत्समदस्पार्पम् । ' जिमिदा स्नेहने । -(धा० ४ । १३ )। तस्य लोटि मेयन्तु इति । हे भगवन् वनस्पते अन्न वनस्पतिः द्रविणोदः स्निह्यन्तु एते पुष्यन्तु ते तर ग्रहयः वोदारः अस्याः येभिः ईयसे यनित्यं गच्छसि 'द्रविणोदाः । स ऋतुभिः अरिषण्यन् अहिंस्यमानः केनचिदपि । स त्वमेगि- सोमं पातुमाहूयते । रश्चरागम्ये अरमयज्ञ पीळयस्त दृढमात्मानं कुरुष्य सोममस्मत्पत्तं पातुम् । कथं चैनं पिव ! आय्य आमिथ्य अहुल्या.। स हि पानपानां स्वभावो यदगुल्या मन्थनम् । हे धृष्णो शत्रूणां धर्षयित: अभिर्य अभ्युद्यम्य ततो नेष्टीपात् विष्ण्यात् सोमं नेष्टा वषट्कृतं पित्र ऋतुमिः कालः सहेत्येतहमहे । म - 1 १ क..छ. त. द. वलय'. २७. त. द. गोल्हार. ३ छ. त. द. हन्दी. भर. १ य. य. द. ६. पिपर्तुभिः. ५८.४ । प्रथमः पादः, त. ४ । इति प्रथमः . २० पादः ६.४ । इति नैरुक्ते उपराधस्य प्रथमाध्यायस्प प्रयमः पादः. ग. " 'इति । .. क. स. प. म. ट. उ. ४. 4 | जम्ती । स्तम्। नि'; च, पम् । -निजगीया।.८ फ.म. प.स. १. ठ, इ. भानि हे'.९क, स.प.स.टे. 8. 3. "त्य'; प.गभ्य' प...क.ग. म.ग. ज. प. य. ११ रु. स.प.म. ट, उ.स. भमिश्य मिमी पाराग, प. पूर्वाभीगन्या व आमिरपाल. १२ मि. १६ । १२ ·७३८ [ अष्टमाध्याये . ५ दुर्गाचार्यकृतटीकासमेतं ‘धिष्ण्यो धिपण्यः । धिषणा वाक् । तदर्थमसौ साद्यते । तस्य पश्चा- धिष्ण्यशन्दस्य दुपविष्टो होता शंसति । विषणा करमात् । 'धिः' धातोः दधात्यर्थे वर्तमानस्य | साहि व्युत्पत्तिः वागर्थ धारयति शब्दार्थयोः संवन्धनित्यत्वात् । अथवा । धीसादिनीति वाधीसानिनीति वाधीप्रज्ञा कर्म या । सा एत. स्या सीदति सनोति वा । संभजते इयं वा । तयोः सीदति सनोति वा तनिमित्तत्वात् । एवं धीशब्दापूर्वपदं सदेः सनोतर्वोत्तरपदं धिषणाश- ब्दस्य विकलरेन । 'वनस्पत इत्पेनमाह ' द्रविणोदसम्। तस्मादग्निरियभि- यनस्पतिरमिः। मायः । अथ कथमग्निवनस्पतिः । एष हि बनानां पाता वा पालयिता वाहि' शब्दो अप्यग्निरेव हेत्वर्थः । यस्मादेप बनानां वृक्षाणामन्तर्गतोऽपि समर्थोऽपि दग्धुं न तानि दहति तस्मात्स तेषां पाता रक्षिता पालयिता वेति । केवलं धात्व- कथमनिर्वनस्पतिः न्यावं स एवार्थः । अथ 'वनौतेः' संभजनार्थस्य । तद्धि दार्वादिप्रयोजनार्थ सेव्यते । पित्र तुभिः कालः सहेति याक्यशेषः । एवमयमग्निविणोदाः मुक्तभाग्यविर्भाक्च । निपातमेवेतन्मध्यम एवं पार्थियोऽग्निवि- ज्योतिरेतेन नामधेयेन भजेतेति । हविर्भाक्च एप देवतापदविचारन्यायः सर्वत्र देवतापदविचारार्थ यथासंभवमुपा- देयः प्रज्ञावद्धये शिष्यस्येति ॥ ३॥ तस्मात् द्रविणोदा 'वनं' कस्मात् । ५ णोदाः सक्तभाक् २. प्रयोदशाध्यायस्य प्रथमः पादः । १५. 'धी' नास्ति. २ क. व प. झ. र. ठ. . वृक्षादीनामन्त.क. ख. प.स. 2. ठ. इ. 'तस्मादयं ते घ. तस्मात्स दयं. ४ ३.४.पिपर्तुभिः. ५ क. स. घ. झ. 2. उ. र. ज्योतिरुत्तमं च ज्योतिरेतेच. ज्योति कर्मच ज्योति.६च. भजेनेति' त इति.क. स. प. म. द. 1. 1. राघोंय'.८ क. ख. प.स. 2. 3. उ.शवि', प. मशा पि. ९ क. ख. ४ (३), ग.४ च. वमितरेपो नास्ति . १० ग. इति अयो' उ. ह. स्येति । इति प्रयोदसा घ्यायस्य प्रथमः पादः । इति उत्तरक्ट्रे तिी (इ. इति रिती )याध्यायस्य तीया . । ३२ ·- चतुर्थः खण्डः ४] निरुक्तम् ।। अयात आमिय आमियः कस्मादामोतः श्रीणातर्यामीभिरामी- णातीति च ब्राह्मणं तासामिध्मः प्रथमागामी भवतीमः समि- न्धनाचस्यैषा भवति ॥४॥ ५ 'अधात ओप्रियः । धियः इध्मादीनि (निरु०५।२)वक्तव्यानि । तानि पुनरमूनि प्रेषिके आसक्ते (प्रयाजौपाः १-१३) पाठक्रम- भाप्रिय इ-मादीनि । नियमाद्विवक्षितकमाणीति देवतापदसमाम्नायेऽपि तानि विरक्षित- गृह्यमाण यापाठक्रमप्रयोजनस्य विवक्षितक्रमा- ण्येव । तत्रैतद्भवति । इमान्यप्यग्निजातवेदोश्वा- क्रमाणि नरप्रभृतीनि कि विपक्षितकमाणि उत युगप- दमिधानासंभवादर्थत एपा क्रम इति । तत्र विवक्षितक्रमाणीति केचित् ।' कथमिति । इह लायास्थानानि भूर्भुव.स्वरिति पाठानुपूत्र नियतानीति পলাবৰৰীখান तस्थानिनामप्यग्न्यादीना स एव कमो गृह्यते। स रप्रभृतीन्यपि पदानि गृह्यमाणो न न्याय्य दानघुमिति । अपि च । सात विवक्षितक्रमाणि क्रमप्रयोजनेऽग्निः पृथिवीस्थानो यस्मादतस्तं प्रथमं व्याख्यास्याम इति वचनमुपपद्यते । उत्तरत्र च ' तासानिमः प्रथमागामी भवति । सेपामश्व. प्रथमागामी ' (निर० ९१) 'तेषा रथः प्रथमागामी मवति' (निरु०९।११) इति तंत्र तत्र प्रथमागामीति वचन यथाप्रधानमभिधानं पूर्व समानातमिन्यस्य न्यायस्यो रप्रदर्शनार्थमिति लक्ष्यते। इतरथा हविवक्षितक्रमेषु प्रथमागामिवच- नमकृत्व यकिचित्पदमुपादण्यात् । तदेतत्पृथिवीस्थाने सर्वत्र क्रमप्रयो- जनमुच्यते । पार्थिवस्य ज्योतियो यथा अग्निशब्देन प्रसिद्धतमः संबन्धो न १९ २. . १ क. ख. १ (४), छ. ५, त. द. १. २८. ह. आप्रिय इति. २ प. आप्रिय 'प्रीष, 2 ऑप्रिय. ४ क. ख. घ. झ.ट. . निर्वतो.५ क. स. प. स. ट. ठ... इति हेतुबर, ६ क. स. घ. झ... ह. भवतीति नेपा'. ७०. स्व. घ. ह. ट.ट. ड. "गामी भवति तेषा. ८ घ....'तर, सादेव. ९ क. स. २. ट. ठ . "गामी भरतीति पर.१.ग. ज. दशच- देव तत्पू २८ ·७४ ५ दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत अष्टमाध्याये तथा जातवेदःशब्देन यथा जातवेदःशब्देनान तथा वैश्वानरशब्देन था । वैश्वानरशब्देन न तथा द्रविणोदःशब्देन । तान्ये. पृथिवीस्थाने सर्व- तानि गुणविप्रात्यसिद्रिविप्रकोचाग्निशब्दा. विवक्षित एव क्रमः द्विप्रकृष्यन्ते । इध्मादीनां तु व्यवधानेनाम्न्यमि- धानत्वमित्यतितरां विप्रकर्षः । अश्वप्रभृतयस्तु स्थानमात्रमनेर्भजन्त इति इध्मप्रभृतिभ्योऽपि विप्रहप्यन्ते । नेपामपि चोदितप्रोणवृत्तयोऽश्वः शकु- निर्मण्डका इति मथमम् (निरु० ५।३।१-३)। अनुदितपाण- वृत्तयस्त्वक्षादयस्ते पश्चादाद्वन्देभ्यः (निरु० ५।३।४-२८)। इत्येवं सर्वत्र क्रमप्रयोजनमुपेक्ष्यम् । इतरयोः स्थानयो- शाकपणिस्तु पृथिवीनामभ्य एवोपक्रम्य स्वय- रपि क्रमो विवक्षित कारेण · क्रमप्रयोजनं नाम्नां शाकण्युपलाक्ष. मेव सर्वत्र क्रमप्रयोजनमाह । तदुक्तं वार्ति- इति शाकपूणिः तम् । प्रकल्पयेदन्यदपि न प्रज्ञामवसादयेत् ॥ प्रकृतमिदानामुपवर्यते । इध्मादीनां गुणाभिधानसामान्यं किंचिदस्ति १५ यतस्तेनाधिकारवचनम् ' अथात माप्रियः । इति । अथ' इति विशे. पाधिकार। अतः ' इत्यानन्तर्ये । आप्रियो यक्ष्यन्त इति वाक्यशेपः । इह कारणादभिधेयेऽभिधाननियमो रक्त'नाम् । तदर्थमुपोदत्य 'आ- प्रियः फरमादामोते. प्रीणाता' इति निराह| यापीसन्दव्युत्पत्तिः आप्रिय अचस्तम्भबन्धावता अपि । तथाहि दर्श- पति - आमीभिरामाणानि (२० मा० ६।४)। 'इतीमा आमीदे- आभीगन चो यता:'(निरु० ८॥२१) इति । ऋचस्ताव. देवतामाभिधीयन्ते सामन्ति गल्ति या देवता इथोपिया | अय पुनर्देवता आप्यन्ते आप्रीयन्ते या इत्याप्रियः । • तासामिमः प्रथमागामी भनि' । प्रथममागन्तुमायाप्रीदेयतापद- समानाये शामिति प्रथमागामी । फरमात् । पूर्व वादियाया अनिय. . १ क. स. प... 2.3 र पथा च . २२.स. वास्तनि दा... ."दिनामा; 2. दिप पा. ४ प... र. र. नं. ५. म. ६.६.८ इति प. ६ म. प. म. र. 3. तत्पूर्वम्यापि २५ त्त्य दिशाया. पा.

·पचमः खण्डः ५ है। निरुक्तम् । ७४१ तस्य इध्मस्य समिकलापस्य नाच तनूनशानराशसयोरन्यतरस्य । एपा प्राधान्यस्तुतिः माति, T - ५ समिद्धो अद्य मनपो दुरोणे यो टेवान्यजसि जातवेदः । आ चबई मित्रमहश्चिकित्वान्वं दूत कविरसि प्रताः (ऋ. से० १० । ११०।१) ॥ समिद्धोऽय मनुष्यस्य मनुष्यस्य गृहे देवो देवान्यनसि जातवेद आ च वह मित्रमहश्चिकित्वांधेतना- वांस्त्वं दूतः कविरसि मवेताः प्रवृद्धचेता यज्ञेभ्म इति कात्थैक्योऽ- मिरिनि शाकणिस्तनूनपादाज्यं भवति नपादित्यननन्तरायाः प्रजाया नामधेयं निर्णततमा भवति गौरत्र तनूरुच्यते , तता अस्या भोगास्तस्या पयो जायते पयस आज्य जायतेऽनिरिति शाकपूणिरपोऽत्र तन्व उच्यन्ते तता अन्तरिक्ष ताभ्य ओप- धिवनस्पतयो जायन्त ओपघिवनस्पतिभ्य एप जायते तस्यैपा भवति ॥ ५॥ - 'समिझो अद्य मनुपो दुरोणे' इति । जमदग्नेरापम् । सूक्तमेवाहीमयं यास्कः। हे इध्म यस्त्व समिद् सदीत, अद्य एतस्मिन् विशिष्टे यजनीयेऽ. हनि मनुषो मनुष्यस्य मनुष्यस्य समानेऽहनि प्रवृत्तयागीना दुरोणे यज्ञ- इमोऽग्निरद्वयेते गृहे देवो दाता हरिपा हेतुकर्तृत्वेन देवो दीप्तो वा द्योतनो या देवान् दानादिगुणयुक्तान् एतान् हेतुकर्तृत्वेन योगागभारमुपग छन् यजसि हे जातवेद. । जातवेदस २० २५ १ क. व. १ (४),ग. ५, ठ उ. 'यति । इति निक्की काय मुत्तरपट्टे दितीया- ध्याये चतुर्य मण्डः। ४ । (द Y' नास्ति), च वनमितरेषको नास्ति. २ क. ख उ. त द. 'द अप. ३ छ द काच्चयो', त. काश्यो' प. ४ छ. त. द. ' आप भवति । नाति ५क.ख. २ (1) छ, ६. द. २. ६ ग. इति"। जम'. ५ क. स. प. स.ट. 3. र. म् । बेष्टुभम् । सू च, पम् । सू' धेनुभ। ८ ग. न. ' आहाय पारफ । नास्ति, प. में 'पोहाय यास्क. ग. ज. मनुष्यस्य पदव, च. मनुयस्य • मा मनुस्य १. क. ख. ५. स. ट ठ. ह. "गानां वणिकाना दु च गाग दुषणिकानां. ११. द. भ. म. ट. ट. ४ यो', च, यामागेs. .

·७४२ दुर्गाचार्यकृतीकासमेनं [ অনুমা आधार इति तदभिधानेन संबोध्यते । दृष्टा हि मञ्चस्थेषु कोशमु तदभिधा. नमाप्तिः। अथवा जातवेदाअपि लहतेऽनभिव्यक्तस्वशक्तिःविदाधारत्या- दशक्त एवायं यष्टुम् । तस्माज्जातवेदास्त्वदाधारो यजति यत्तत्त्वमेव यज- सीत्युच्यते । अस्माकमप्येतस्मिनहनि हे मित्रमहः मित्राणां पूजयित: नित्यमभ्यपेक्षमाण उपकारप्रवृत्तो यज॑मानानां चिकिचान् जानानः आ च वह आय च देवानाहय चैतान्यज तथास्मिन्कर्मणि अठन्नङ्गभाव- मुपेहि यथतस्मिन्कर्मणि हविः प्रतिजिघृक्षन्तोऽङ्गभावमीयुर्दैवाः । अपि च । नैतदतिचित्रं यदेवमस्माकमस्मिन्कर्मणि वर्तेथाः । किं कारणम् । यतो धूमः । दुतः कविरसि मचेताः । अग्न्याशादग्निदपेक्ष्योच्यसे । त्वमेव दृतः सर्वयजमानाना वपूर्वकलादेवतायागस्य कविः क्रान्तदर्शनः क्रान्त. प्रकाशः सर्वत्र प्रचेताः प्रकृष्टप्रज्ञानः । यस्मात्त्रमृविग्यज॑मानाना सॉफल्ये हेनुस्तस्य ता युक्तमस्माकमाय देवान्यष्टुमिन्यतो महे आप चास्माकं देवान्यज च। १० . ' यज्ञेष्म इति कात्येक्यः । कथकस्य पुत्रः कायक्य आचार्यः । स मन्यते । योऽयमिध्म आधीयते प्रतिप्रणवमिमी इमो यज्ञेम इति यज्ञे स एवायमिति । नन्वेतस्मिन्मन्त्रे न तस्य कात्ययः लिङ्गमस्ति । सयं नास्ति साक्षात् । प्रेषे तु । समिद्भपः प्रेष्या' (मान० श्री० १।८।३ । १७) इति श्रूयते । युक्तं च यदर्धमेत्र प्रेष्यते स एवेज्यते । तस्मात्समिधामेवेमभा. २० १ ग. ज 'प्यास्य शक्तिः, च व्यक्तस्य शक्ति: स्व.२ ग. ज. रत्वात् शक्ति अशक'. ३ क. ख. घ. स. ८. ठ. ह. नित्यमभ्युपेक्ष्यमाण उप'; च.नित्यमयपे. समाजोपहार' भ्यु, ४ ग.ज. वृपेजयथा; च. जयमा यज.५ च. पुस्तके तत्पू. त्पादि यजमानानामित्यन्त पत्रस्योपरितनभाग लिस्य।. ग. ज, मृग्यम'... स. प. स. उ. इ. सायुज्ये,ट. सायुधे फलो. ८ च, यज्ञे इम'. ९ म. प.र. काठम्यः; च. काश्यः' थ, ज. रायाय, छ. काटक्यः. १० म. प. ज. क्यास्य, प.ह. 2. कत्कस्य. ११ ग. ज, कायक्यः; कार्यश्यः प; प. स. र. कादयः, १९ क.न.प.प्र... . मनास्ति.

·५ यस्मात् आप्रियो पंञ्चमः खण्डः ५] निरुक्तम् । ७४३ वमुपगतान संदीतानां समुदायापेक्षेमिदं व्यवहितमभिधानमाणीगतं 'समिद्धो अद्य । इति । समिध एव चेमा इज्यन्त इति स्फुटमैटिक हो । 'समिधो यज' इति (मान० श्री० १1३। २ । २) प्रेषितो होता समिधः समिगे अन्न आज्यस्य व्यन्तु । (आश्व० श्रे० १।५) इति वषट्करोति । तस्माद्युक्तं यत्कोत्थक्यो मन्यते यज्ञेष्म इति । अथ पुनरन्यः कथं मन्यते । यत आह 'अमिरिति शःकपूर्णिः ।स पुनः कयोपपत्याग्निं मन्यते । आरादुपका- इध्मोऽनिरिति वाकपूणिः रिस्वात्मैपस्य संनिपत्योपकारिलाञ्च यजतावामियां यदापीरूपं तलवत् ।किंच पुनरामियो रूपम् । अग्न्यर्धता । कथमिति । शृणु । 'समिद्धो अन्याः देवान्यनसि जातवेदो मित्रमहचिकिचान् त्वं दुतः कविरसि प्रचताः' इति सर्वाण्य- 'तानि अभिधानानि कर्माणि चागौगान्यग्निपक्षे गौणानाध्मपक्षे।' गाण- मुख्ययोश्च मुख्य संप्रत्ययः' इति न्यायः। तस्मादप्रच्युतस्वरूपाया आप्रियो यजतावुपकारबाहुल्यादानेयत्वाच्च प्रयाजानाममिरेवायमनयाप्रिया इज्यत इति शाकपूणिर्मन्यते । बास्कस्यापि चैतदेव मतम् । ' आग्नेयाँ इति तु स्थितिः । इत्यधिक- रणान्ते हि वक्ष्यति (निरु० ८।२२)। शाफपूणिमत या एवं ताँ प्ररित्येतदेव समाम्नातव्यमासीन्नेम स्कस्य संमतम् इति । नैवम् । कस्मात् । समिद्धो अयेत्येतद- .२० स्यामाप्रिपामग्नेलिङ्गमस्ति न त्वग्निशब्दः । अतोऽस्यासमाम्नानम् । पौनर- क्त्यदोपाध्च । सदिध्मशन्देऽपि समानमिति चेत्तदपि ह्यापियां नास्तीति । न । प्रैषिक समाम्नानाक्रियाविशेषितत्वाच्च । आगतस्तेनेमाभिधानेनेग्यत इति इध्मशब्दः समाम्नातो नाग्निशन्द इति । सर्वत्र शाकणेरेवमामीच. न्यान्यभिधानानि । १क.०, प. स.ट. ट. ह. तानाममिना संच. ताना • अमिता. २ ग. ज. 'दायोपेश्पमि'.३ ग. ज, नैष्टिहौवे. ४ ग, र. ज. "कापक्यो, प.स. , "कायो.५ग, च.न.'किताव.६ म. म.स.या'.७क. स. प. स. ८. ठ... देगभिमतम्. ८ प. आप्रेण - इति.. ग. न. ठ. ..'मातं; प.मात पौन .... र, तदिम'. १११.१. नईपि. १२ ग. ज. 'म्नानात् । विशिषित. फ. स. म.ज. प. ... ... "साथ माइए (म. च. आइय) मा देगन्यजति । म सोऽमिस मिकलापमिध्यमात्मन्नाभिमालदास्यनामागतानेना' प. आगतः' 'आप. पुरगतः । अयं पारा त्रसे परितनभाने सिते. २ ·[अष्टमात्याने , . - १० ७४४ दुर्गाचार्यकृतटीकासमेतं शाकणिपक्षे मन्त्रयोजना । हे भगवनने समिद्धः यस्त्र संदीप्तः अद्य अस्मिनहनि मनुषो मनुष्पस्य दुरोणे यगृहे देवो दाता दीपनः योतनो यो देवान् दालन दीक्षान् वा यजसि शाकणिपक्षे जातवेदः हवया यजमानांना जातप्रज्ञानः स मन्त्रार्थ. त्वमस्माकमपि है मित्रमः मित्राणामुपकारप्रवृत्त चिकित्वान् जानानः स्वमधिकारमाहय देव न्यज चेति । शिमित्य महे । यस्मात्तमेव दतः सर्वयजमानाना भासि कपिः कान्तदर्शनः प्रचेताः प्रयज्ञान इति । तन्नपात्' (निरु० ५। २। ३) इनि निक्तव्यम् । तत्पुन- रेनत् 'आग्यम् । इति फॉस्थय । अपिरिति शाकणिः । यथा ताय. दाय तथा निरम्पते। नपादिति अननन्तरायाः तन्नपात् आश्य- मिति कायक्यः प्रजायाः ' एतत् 'नामयम्'। या विनुरन. तरा पुत्रार या सी । अननन्तरापंधारयेत्यर्थः । फि कारणम् । सा हि निर्गततम' भवति । पुस्तायपितुनाचतो भयनि । ततोऽपि नीचरानम. पौत्रः तस्मिन्पक्षे यः 'सनमः पूर्वपद सनुनपा उपाय तेन ' गरयते' । म्म्मात् । ' सता यt भोगा:'क्षीरदायात्य रात. पिम् 1'मम' पी जायसे 'सा: Jam अमंला । तस्मातम्या पात्रातमायापा नात आपम् सम्मानणान् । भति पोsa Wali ननात 'श-र पसे । मिरिना. पम्मत ।'मा भातार' माः किम् । • पम्प संचयनारमयी गमनपधि. मान14 ताम:म पां समरसता मामार म मानि ॥५॥ . २.

·हर खण्डः ६] निरुक्तम् । ७४५ तनपात्पय ऋतस्य यानान्मध्वी समजन्तस्वदया सुजित । मन्मानि धीभिरुत यज्ञपन्धन्दवना च कृणुयध्वरं नः (ऋ० सं० १०१११०१२) ।। तन्नपात्पथ ऋतस्य यानान्यज्ञस्य यानान्यः घुना समान्तस्वदय कल्याणजित मननानि च नो धीभिर्य च समय देशो यह मपय नैराशंसो यनं इति कात्यक्यो न' अस्मिनासीनाः शंसन्त्यग्निरिति शाम्पूणिर्नरः प्रशस्यो भवति वस्यैषा भवति ॥ ६ ॥ . भस्यामूचि तनून- तनूनपाइपथ तस्य' इति । हे तनूनपात् आग्य त्वमुख्यसे । एतान् पयो मार्गान् सर्वान् तस्य यज्ञस्य यानान् । स्यापि यज्ञे यान्ति १. उत्सर्पन्ति । मन्वा मधुरेण स्वादेन समअन् सं- । पात्संबध्यते क्षयन् स्वदय स्वादुतामापादय हे सुजिह जिदंया हित । एवं कुर्वन् मन्मौनि योनि वयं मन्यामहेऽर्थवस्तुनि ध्रुवाण्यतान म स्युरिति तानि सानिधीभिः स्वैः कर्मभिः अभिधारणालंकरणोपस्तरणादिभिः अन्धन् ससाधयन् स्वगुणरुपकुर्वन् समर्धय । संपादयन्नपि चतं यज्ञ समय संपादय । या कोचिंदापदुत्पद्यते यज्ञस्पं ता प्रायश्चितेनागभावमुपगग्छन् गमय देवत्रों देवान मति । स्विसमचरमस्माकं च फुरुम्धेत्यर्थः । एतदाशास्महे त्यत्तः ।, ३ . स ....पुन्मानि.१ ७. नारा'. ३,छ. द कच्चस्यो, त. काश्यो' ग.. यात प. उ. ४.' ज. यानि'; ट. पनि शानि. ७ क. सं. प. प्र... उ. ह. तानि मना, प, निममा तानि... ८' फ. स. सरक्षा म. म. य.स. र. . सनम'. १च. र मिया दायां, ट... निगाय . १० फ.स घ.स. ट. द. ह. एतदेष, प. एवं न. ११८.स. प.स. २. 3. द. मन्मानि मनन किया, प. मन्मालिया मनानि. ११ ख.प.स.८. ठ.ह.यानि पयप, प. पानि 'घ.१३ रू.स. प. म.ट. द. न च.नयु:.१४. स.घ.. 2. उ. र. तानि साभिः पीमि तानि सादि. १५फ.स. ...र, ४. १. समय संपादप । पि. १६ १. स. प. F. 3. इ. पैर कृधित य, पवार, ·[ अष्टमाया . ७४६ दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत 'अग्निरिति शाकपूणिः ' । हे भगवन्नने तनुनपात् त्वम् एतान् पथ: प्रातस्य यज्ञस्य यानान् हयापि मघा शाकणिमते मधुरेण पाककृतेन रसेन समझन् समभिन्न. मप्रार्थः यन् स्वदय मृष्टीकुरु है मुजिह स्वर्चिः अथवा है मुषाक् । एनान्येयं कुर्वन्नस्मदभिमतान्यर्धवस्तूनि नः संसाधयन् यज्ञम् मान्धन समर्धयन् स्वसामर्थ्याच्च देवत्रा देवप्रविष्टं कुर्वित्येतदाशास्महे वयं वित्त इति । ' नराशंसः (४) यज्ञ इति कायम: ' । कस्मात् । ' नराः अम्:ि नासीनाः शसन्ति' । नरशम्दः पूर्वपदम् । नर शंसो यज्ञ इति आसनिष्टान्तस्य मध्यम् । शंसतेरुत्तरपदम् । अथ कोऽर्थः । नराः मनुष्याः अस्मिन्नासीना उप- विटाः शंसन्ति इति नराशंमः ।' अनिरिति शाकपूर्णिः । स कस्मात् ।' अग्निरिति शाकणिः • नरैः प्रशस्यः ' स्तुन्यो ‘भयति । तस्य' नराशंसस्य 'एषा भवति' प्राधान्यस्तुतिः॥६॥ कात्थक्यः 3 नराशंसस्य महिमानमेपामुपं स्तोपाम यजतस्य यः । ये मुतवः शुचयो धियन्धाः स्वर्दन्ति देवा उभयानि हव्या (R० सं० ७ । २।२)। नराशंसस्य महिमानमेषामुपस्तुमो यनियस्य यह सुकर्माणः शुचयो पियं धारयितारः स्वदपन्तु देवा उभयानि हनीपि समि चेतराणि चेति वा तान्त्राणि २. चावापिकानि चेति चळे ईः स्तुतिकर्मण इन्यत: तस्येपा भवति ॥ ७ ॥ ५ १. निर्म. २ग. र, ४. आय:,र. E... याउः.३ क.स. २ (), ग. ७, उ. १. 'तु: । इति निरनटीशाय मुत्त रपटा दितीयाध्याय (उ.R.). प. बमितमाही नत. ४.....त.द.सा. २१ ५.स.५ (७), , ,.६.४.

·सप्तमः वृण्डा ७] निरुक्तम् । ,.. ७४७ 'नराशंसस्य महिमानमेपाम् । इति । वर्तमान एवं कर्मणि प्रवीति । योऽयमेप मभिमतफलदाता नराणां नराशंतो • यज्ञः इति मते यज्ञो द्रव्यदेवता त्यागात्मकः प्रयोगस्तस्याधिष्ठाता। मनयोजना सयौ देवताविशेष जगदुत्पत्त्यनुग्रहवीजम् । नराशंसस्य याम् उपस्तुमः उपगम्य चेतसो महिमानं माहामाग्यं विभूति स्तुमः अभिकीर्तयामः यजतस्य यज्ञियम्य यजनस्य संपादयितुः प्रयोक्तुरभिमतफलसंपादयितुः यौः कर्मभिः युक्ता उस्तमः । तदेयमेत- स्मिनुपस्थितमहिनि नराशसे यझे किमप्यस्वित्साशास्महे । ये सुक्रतयः मुकृतकर्माणो जगदनुप्रहप्रवृत्ताः शुचयः निर्णिततरपापाः धियंधा: स्वाधिकारयुक्तानां कर्मणाम् अनुविधारयितार: पहानां वा । एवमादिगुणी देवाः सदन्ति आस्सादयन्तु एतानि वाषि उभयानि हतापि उभयानि । यदि सौमिफः पशुस्ततः सोमं चेतरराणि छ। चेतरागि' ५ पशुपुरोडाशधानापभृतीनि । अथवा ताप्राणि - अथ पृथक्सोमात् 'तात्राणि प्रयाजाज्यभाग. यापिकानि च स्विष्टकापमृतीनि 'आवापिकानि च हवापि । इत्येतदाशास्महे । ' अमिरिति शाकपूणिः । योऽयमेषामभिमतोपकारकारी नराणा प्रशस्तो नराशंसोऽमिस्तस्य वयम् उपस्तुमः अग्निरिति मते महिमानं यजतस्य यज्ञमपादयितुः यौः कर्मभिः निर्वा युक्ताः । तस्मिन्नुपस्तुतमहिने नरामेऽसौ हुत्तानि ये सुक्र. तया देवाः शुचयो धियंघाः ते एतन उभयानि हाध्यास्वादयन्ति. येतदाशास्महे । 'सामं . प्रधान. - १ ग. इति"व. २ ग. ज. बताय; 3. चेस धनस्य. ३.ग. ५. न. म महा. ५ म. न. मिनी: च. विभातः स्तु. ५क. स. प.स.१. उ. १. यजनसंपा, प. यानन्य ६ २.८. तदेव अत ए. ७ म. म. पातुः प... 'स्थत तु. ८ फ. स. .म. ट. ठ... मा. नया, १६.न.प. स. ट.33 स; ग. स. सदनात्या, देवाःते. १. घ. दयन्ति. ११.स. ग. प. म.म. नानि, १२ ग. म. नारा' च.मारा न. १३. रु.प.R, t.... उपमार सस्तम. स तुम. सोफाम उम. १५ सप, स... ठ... पुका ५. 'युमा'सं. १७ ग.न 'ग्नु म..

·- .७८ दुर्गाचार्यकृतटीकासमेतं [अमाध्याये 'ळ: (4) अग्निः। स पुनरयम् ' ईः स्तुतिकर्मणः। (घा० । इळसदस्य व्युत्पत्तिः ९)। स्तूयते ह्यसौ। 'इन्धी' दीपना. स्य (धा० ७ । ११)। सक्रियायुक्तो ह्यसौ । तस्यया ' भावान्यस्तुतिः ' भवति ॥ ७ ॥ . . । ५ 1 आजुझान ईड्यो वन्द्यश्था यांसमे वसुभिः सौपाः । त्वं देवानामसि यच होता स एनान्यक्षीपितो यजीयान (ऋ० सं० १०। ११० । ३)॥ आयमान इकितव्यो वन्दितव्ययायायग्ने वगुभिः सहनोपणस्त्वं देवानामसि यच होता यम • इति महतो नामधेयं यातश्च हुनश्च भवति । स एनान्यक्षीपितो यजीयान् । इपितः मेपित इति चाधीष्ट इति वा यजीयान्यष्टतरो यदिः परि- चहणात्तस्यैपा भवति ॥८॥ भानुदान ईटयो यन्भेति । हे भगयनग्ने यस्त्वम् ईग्यो बयक्ष संबलोकस्य । व्यो दीपनाही हमिर्मिराज्य दिभिः । बन्धः स्तुन्यः । स स्वम् अजुहान: आहूयमानः एतस्मिन्कर्मण्यस्माभिः समुभिः महनोपणः समानप्रतिभूत्वा मायाहि । कारमारपुनरेवं मूमई । इत: परमात् है यह महन् वमसि होता देवानाम् आहाता । सः स्यमामाभिः इतिः पितः अधोये वा शापितो होतृवे स्थित्वा भरमाकम् ऐसार देवान् यक्षि पर्न। मिमियां गहे । परमात् यत्रीयान् भार । यत्रायान् पष्टरो मनुष्यहोरिति । ६९ ३ः' इत्येकवचमनरल्ययधानेन । संतरिमन्मने एकाय शुभयात् । ऐष्टिक पुनदत्रि दो वर कपनमापभिप्राप धामस्य म्पन्तु ' (माय० पी० १।५) इति यहुवचनयतादाम्याना 'प्यान्नु इत्येतस्मात् 16.स.ग.र.भ...हो.१२. ल. (७), म. 13. RATA निकायामा दिनापासाये तमः ९८:(.. For:. स्तिको मालि.स. u... in८.१.५ (८) U ... ५. •ia; र. १, भाव. म. . दारमाणिदिति। ... दा. ......... एमान.......... 'म को २२ Pratik.

·५ - .. নই: नवमः खण्डः ९] ', निरुक्तम् । ७४९ "इळ: ' इत्येतस्यापि बहुवचनत्वमेव 'इडो व्यन्तु ' इति । तच्च ऐष्टिके होने तु पुनरत्नाभिधानम् । अन्नं च पुनरावधय एव । इडः' इति बहुव. ताश्च पृथिवीस्थानाः इत्यप्निं भजन्ते । तदात्म; चनमनाभिप्रायम् नायमगिरिज्यत इति । तत्र बहुवचनं प्रति समा- धानमोषध्यात्मनामेळवधानात् । उक्तं च 'योs. यमूत्र से पृधिव्यामनिरन्तरोप.धवनस्पतिष्यप्मु तमुनिन्यथुः सर्वगणं सर्वनामानम् ' (निरु० ६ । ३६) इति तस्मादुपपद्यत इति । वहि: । (६) इति क्तव्यम् । तत्पुनरेतापसिद्धमेव कुशमयं यज्ञाङ्गम् । तत्कस्मादर्हित्युिच्यते । ' परिबर्हणात् ' परिच्छेदनात् । लून हि तद्भवति परिशुद्धं या । ' तस्यैपा ' बर्हिषः म्युत्पतिः प्राधान्यस्तुतिः ' भवति ॥ ८॥ प्राचीन बहिः मदिशां पृथिव्या वस्तोरस्या एज्यते भग्ने अहाम् । व्यु मयते वितरं परीयो देवेभ्यो अदितये स्पोनम् (अ० सं० १० । ११० । ४) । प्राचीनं पहिः प्रदिशा १५ पृथिव्या वसनायास्याः प्रवृज्यतेऽग्रेऽहां वर्हिः पूर्वाले तद्विमयते विसरं वितीर्णतरमिति वा विस्तीर्णतरमिति वा वरीयो वरतरयु- रुतरं चा देवेभ्यश्चादितये च स्योनं स्योनमिति सुखनाम स्यतेरवस्यन्त्येतत्सेवितव्यं भवतीति वा द्वारो नवते; द्रवतेर्वा चारयते; तासामेपा भवति ॥ ९॥ प्राचीन वाहिरिति । पाग्यां दिशि पदमितं गतं जातं प्राग या यस्तार्यते तद्भवति प्राचीनम् । किं पुनस्तत् । यहिः बाहिः। प्रदृश्यते प्रच्छिद्यते ट्यते । अथवा मस्ते भरतीर्यते । किं पुनरय स्वमनीश्किया। नेत्युपते । प्रदिशा २१ १. स. ग. ५. ज. प.स. इल इ.२१. न. 8. 7. रन्तर'. ३.फ. स. प.स. ट. ठ...निर्वतयं. ४ क. स. ५(८), ग..... पति । दाते निकटीकापामुनरपरके द्वितीयाध्याये अमः सप्टः (२. उत्तरप. दि. ७ खण्डः), प. पर्नतिरमा नास्ति. ५ क. स. प. त. न्यो भने महा इ. ३. 'ग्योऽये अद. ६. स. _त. द. जि.५१. र. ६ (.) 0.105.द. ६. मा.क.म, प.म.. "मेर स',प 'रेर • ब.

·[ अष्टमायाले ។ - दुर्गाचार्यकृनटीकासमेत विधिवाक्येन । प्रागुदम्वा वैहिश्ठिनत्ति ' । तरसामर्थ्यात् । अथवा । प्रदिशा मन्त्रेण 'देवस्य मा. ( मैत्रा० सं० १।१ । २) इत्यनेन । स्तरणपक्षेऽपि. प्राचीनं बर्हिः स्तृणाति ' इति विविवाक्यम् ।' ऊर्ण. महा यि ग्रंथस्य । (१० सं० ५५। ) इति मन्त्रः । किमर्थ पुन- स्त प्रज्यते । पृथिव्याः वस्तोरस्याः। पृथिवी वेदिः । तस्याः यस्तोः यस. नाय आन्छादनाय ।।दा पुनस्तत्मवृज्यते । अप्रे अहा पढेि । तदाहि प्रशस्यते दर्भस्तरणं लवनं या । त प्रवृक्तं प्रतीयमाणं वा यथाकालं विधिं यते वितर विस्तीर्णादपि विस्तीर्णतरं वरीयो परतरम् अन्येभ्यो यज्ञानेभ्यः श्रेष्ठतरं तदाधारवादविपाम् । उहतर बहुतरं वा । किमर्थ पुनस्तःप्रवृश्यते विप्रयते वा । देयेभ्यध अदितये च कथं नाम स्याम मुखं स्यादिति । वहिपा हि सगुणीकृतात्कर्मणो देवानां हवित्रणा यजमानानामभीप्सितेन फटेन वा योगो भवति तामुग्यम् । अदितये पृथिय मर्दिया या सगुणीकृता कर्भण आहुतिद्वारेण वृधर्भवति, सम ओपधिपरोह. स्त मुग्वम् । मात्र प्रवीन्यग्निरति । तेन यज्ञामेवा अनिमनभेटिदमभ्यस्पाचार्यस्य । पहिरिति यमा सवारंगव व्यवधाननामि स्तूयते पृथिव्यायतन- मेर नाम: स्वानाय । अपरे पुनर प्रियदपि योजयन्ति मन्त्रा. यमः । तपक्षे महरिन्यान्यभिधानम् । प्रा. ऽप्यते पोयत इति मापानम्। म प्रवृद्धमाहवनीयाग्य ज्योतिः प्र. फराविमते यह अपने प्रणीयने । तानः प्रदिशा वचनेन रियतिः । तदा म. पायमुरति ' इति । पृथिव्या यस्तोस. प्रायः नार । अभिनय येदिरन का भवति । अप भहां पूर्वाहात विविध प्रयत मानिधनाप्रश्न.. पात् । भाग्यभागापारादिषु च विस्तार शिक्षितत प्रयते वरीषी .

·दशमः खण्डः १०॥ निरुक्तम् ।' परतरमन्येभ्यो ज्योतिर्यः । उरुतरं वो महत्तरं देवेभ्यो यजमानेभ्य इत. रंम्यो वा अदितये पृथिव्यै कथं नाम स्योन स्यादिति । स्योनमिति सुखनाम । 'स्यते: 'धाते वर्धात् । तदेव हि अबस्यन्ति' निवसन्ति प्राणिनः। सेवितव्यं भवतीति वादि सर्वम्य सरनाई भवति । ' द्वारः' (७) इति निर्वक्तव्यम् । ताः पुनरनाः ' जाते। जवन्ति हि ताभिः । 'य' । धावन्य- द्वारः इत्यस्य व्यु- स्वमर्थकत्वम् । 'वास्यतर्वा' । यारणीया हि द्वारादेव निवार्यन्ते । सामेपा' प्राधान्यस्तुतिः । E • भवति ॥९॥ १५ गृहदार इति व्यस्वतीरुर्विया विधेयन्तां पतिभ्यो न जनयः शुभमानाः। देवोशे वृहतीविश्वमिन्चा देवेभ्यो भवत नुमायणाः (इ० सं० १०१११०१५) न्यश्चनवत्य उरुत्वेन विश्रयन्ना परिभ्य इच जाया करू मैयने धर्मे शुशोभिपमाणा वरतममङ्गमरू देव्यो दारो वृहत्त्यो महत्यो विश्वामिन्या विश्वमाभिरति या गृद्धार इति कत्थिक्योऽमिरिति शाफपूणिरुपासानतोपाश्च नक्ता चोपा व्याख्याता नक्तंति रात्रिनामानक्ति भूतान्यवश्यायेनापि वा नक्ताव्यक्तवर्णा तयोरेपा भवति ॥ १० ॥ न्यचस्वतीरिति । या एता विविधनाचनेन गमनेन युज्यन्ते व्यच. स्वतीः ताः । किं कुर्वन्तु । सर्विया उल्वेन महत्येन विधयन्ता विपियन्ताम् । कथम् । फात्यायः पतिभ्यो न जनयः । पतिभ्य इस जारी उरु धुने धर्मे निन्ति शोभयिनुमिच्छमानाः प्रहान् । एवं १क स्त. प. द. 3 3. 'पा' ननि. २ क.स प... टट. र मा.प. 'सर.३० वा.क.म.प, ट. ठ... तवेष. १५ त 1.क. स. अम्गन्ति यशनि. निसान सम्प. ५. 'भ्यम् । पशे रहा हतियR: ता, पम् ।ता: पगृतार पति भण:. ६ क. स. ६(), ग. 133 वान। इति निनटी याभुत्तरपदके रितापपाये नमः २०४८, त. द. मादयो . . क. स..(१.),छ ११.६ ५.ग. 'Gि"1पा.... मि' महान म. माना. विरा; ज.पि.form • उ. भयन्ता शिमिता मानुष, इ. विपन्न विधमापिग भारत। कर्य. १२ क. स. प.०.ट. 3. र, गगाथा पतिभ्यो मापा उर. मामा का परियोगमा - ·[ अष्टमाध्याय ५ . ७५२ दुर्गाचार्यकृतीकासमेत विश्रयन्ताम् । इदानामुत्तरोऽर्धर्चः प्रत्यक्षकृतः । या यूयं व्यञ्चनवत्य एवं. विश्रयधे तो यो ब्रीमि हे देव्यो दानक्रियाहेतुभूता द्वारो वृहत्यो महत्यों विश्वमित्वाः विश्व सर्वम् आमिः एति यज्ञे उपकरणमिति विश्वमिन्त्राः । यमुच्यापे । एतेभ्यो देवेभ्यो हविर्दातृभ्यः ऋविभ्यो यजमानेभ्य इत: रेभ्यो वा सुमायणाः सुप्रंगमनाः भवतेत्येतदाशास्महे । ' अनिरिति शाकर्णिः । तत्पक्षे योजना । अग्न्यर्थिषो द्वारो भग्निरिति शाक- जवनाद् द्रवगाहा । हविर्वा । ताभिर्जवति ट्रेवति वास्यन्ति या रक्षःप्रभृतीनीति द्वारः । पृणिः व्यवस्वता: या एता विवियनाचनेन तद्वत्यः । मान्यर्चिपस्ता उरुत्वेन विश्रयन्ताम् । कथम् । पतिभ्य इय जाया ऊन्मै- थुने धर्मे शोभयितुमिच्छमानाः । या यूयं विविधेनाचनेन तद्वत्यः याच विश्यधे तो यो प्रवीमि । हे देव्यो बृहत्यो विश्वमिन्वाः सर्व हविर्याभि- यति ता ययमस्य हविषः मुमायणाः सुभगमनाः भवतेति । उपासानक्ता (८) इत्येतत्पदम् । अस्य विग्रहः 'उपाय नक्ता च । उपा व्याख्याता 'उत्तीति सत्याः उप.शब्दस्य च्यु पत्तिः (निरु० २।१८ ) इति । 'नक्तति' रात्रि नाम । सन्करमात् । अननिः । क्लेदयति भूतानि अवश्यायेने । अवश्यमेना आपन्तीत्याश्यायाः मृताः । अनरे- रकारलीपे नक्ता । ' अपि या नक्ता अव्यता- यी 'कारप्रतिपर्व । न अन व्यक्त भनता । मचा अहः सर्वममिन्यतम् भवति न तथा रात्रिः । रेपा ' प्राधान्यस्तुनि: ' भवनि ॥१०॥ - . . १५ . नकाशन्दस्य च . तया- - -- 12. स. म. ज...' तमो प्र',प. 'पध्मः ताट. 'पोल:) तता (तमे). तारे 3. र. पाप ता . २ ग. अ. 'पराशर ९५ नमिता च.', उरमिति. ३.ल.प.म.र. ट..बम्य पायो १ ग. अ. भारत.क.म.प.म. ट.... पति वा पार, च. दारिर'.५.न. ग. प.म.स. ट.स.मे.क.स.च. उ...तो'..ता Far.८ क. स. प. ६. 2. ट... '' नाम्नि. १८.स. ६.२.४.२. नि. १.१. मा. ११ न... | P.ना. १२१.१.७ (१);". ११. र. दालविहीवार (उ.नि.) envi रिलीवाध्याये १९ द:१५, मांगर ·एकादशः खण्डः ११] निरुक्तम् । ७५६ आ सुष्पयन्ती यजते उपकि उपासानक्ता सदा नि योनौ । दिव्ये योपणे बृहती सुरुक्मे अधि श्रियं शुक्रपिशं दयांने (ऋ० सं० १०॥ ११० । ६) ॥ सेप्मीयमाणे इति वा सुवा- पयन्त्याविति वा सीदतामिति वा न्यासीदतामिति वा यज्ञिये उपक्रान्ते दिव्ये योपणे वृहत्यौ महत्पो सुरुक्मे सुरोचने अभिद- धाने शुक्रपेशसं श्रियं शुक्रं शोचतेलतिकर्मणः पेश इति रूपनाम पिंशतेर्विपिशितं भवति । देव्या होतारा दैव्यौ होतारा-- वयं चानिरसौ च मध्यमस्तयोरेपा भवति ॥ ११ ॥ १ १. . उपासानता 'आसुष्ययन्ती इति । आसुष्वयन्ती सेष्मीयमाणे परस्परं स्मयमाने । अथवा । सुष्वापयन्त्यौ' सुष्ठ बनान् स्थापयन्यौ। यजते हेतुकत्वेिन । यजते यज्ञिये पनसंपादयियौ । उपाके प्रशस्से उपगन॑ इतरेतरं प्रान्ते । दिये दिविज । योपणे समिश्रे परस्परतः । बृहती महत्स्यौ । सुरुक्मे सुरोचने दी । ये एते एव- मादिगुणयुक्ते उपासानक्ते अधिश्रियं श्रियम् अधिदधाने उपरि स्थापपन्त्यौ शुक्लरूपां श्रियम् आसीदताम् एतस्मिन् नियोनी | आकार उत्कृष्यः । उपसर्गस्य हि क्रियापदेन सामयम् ! न्यासीदताम् इति नियमेनासीदता- मिति 'निः' उत्तरपदस्थोऽप्यपकृष्यते तेनैव क्रियापदैन । निशम्दयो- रपादपूरणः । १ क. ख. ८ (११) छ. १२; त. द. ८.२ ग. इति । आ'. ३ घ. ट. सेनीय . ४ ग. ज. यन्त्यो वृद्धत्यो महत्यौ यजते'.५ च. प्रशस्य. ६ घ. गम्ये म्य.. क. ख. घ.स.८.४.१. विजयोतने योग दिने यो पोतने. ८ घ. स. ट. ठ. इ. सृष्टु रोचने. क. स. प. स. स. ४.८ सुदीप्ते, प. चने दी मु. १. ग. ज. स. 8. उ. 'श्रियम् । मास्ति प... "भियं आधि; धियं. ११ग. न. प. १२.स.प.म... ठ... . "स्मिन्रो योनौ च. • मिनियोमनी नवे योनी. ११क.ल.घ.म.र. 8. ड. उत्कृप्यते; य. उत्कृय: प्यते. १४ क. स. प. मार. घरपदोसा पादच. 'सर पाद पोषा. २८.

·“७५४ दुर्गाचार्यकृवटीकासमेत - [ अष्टमाध्याये न चीपग्निरिति येन द्विवानुपपत्तिरिति केचित् । अपरे पुनर्णयन्ति । टपा अमेर्दाप्तिः । नक्ता आहुतिः। दीसिर्वियासयति तमः । आहुतिनता. ज्येन । ते एते दीन्याहुती सुष्टु स्मयमाने देव उपासानक्ता अग्नि- यज्ञिये रसपादयित्र्यो उपाके उपकान्ते परस्प- रिति केचित् रतः दिव्ये द्योतने परस्पराश्रयात् योपणे मिश्री' भो बृहत्या महत्या सुरुक्मे रोचने अधिदधान. झुक्रपेशसम् एतस्मिन्यज- माने श्रियम् आसीदताम् एतस्मिन्ननौ न्यासीदता नियमेनाधिक वेत्सेतदा- शास्महे । 'पेश इति रूपनाम पिंशतः' धातोः । तद्धि विपिशितं भवति'। विकासतं भवति यावदाश्रयभावित्वात् । विनिहितमिति केचिदन्याश्रि. तत्वात् । 'देव्या होत रा' (५) इति वक्तव्यम् । 'यो होतारौ' इति देन्या होताअयम शन्दसमाधिः । अयं चाग्निरसौ च मध्यमः' मिरसौ च मध्यमः इत्यभिधेयवचनम् । तयोरेपा प्राधान्यस्तुतिः “भगति' ॥११॥ १० . १५ E दंग्या होतारा मथमा सुवाचा भिमाना यज्ञं म पो यजध्य। भचोदयन्ता विदधेपु कारू प्राचीन ज्योतिः प्रदिशा दिशन्ता (ऋ० सं० १०३११०७)॥दैव्या होता प्रथमा मुवाची निर्मिमानी यज्ञ मनुष्यस्य मनुष्यस्य यजनाय प्रचोदयमानौ यज्ञेप कर्तारौ पूर्वस्या दिशि यष्टव्यमिति मदिशन्तो तिम्रो देवीस्तिस्रो देव्यस्तासामेपा भवति ॥ १२ ॥ . १५.स. ट. ठ. उ. पुनर्णयन्त्य र.२१. आहुतिलकत्यापन, प. २९ आति अनि नश्त्याज्येन आनि ते से; च. आहुति ननयन' लान्याज्येन अमिर. आहुति नश्याम रनन्यायेन अनि ठ.र आहुति अग्रिमनात्या. ज्येन. ३ क. स.स.न. र. 8. र. व यमले; प. व य यन्ते. ५, 'पया योदय व पो. ५२.8. ट. शुभशम', २. सुपिश. म्स. ६.स. ८(१), ग. १२08 र. पति इति निरकटीकायामुत्तरप- सोदिनीयामाये एकादर मण्डः (१.२पाये १२ मारः), २. वनभितरेयो १५ नालि.क.स. १(१२). १९ त...

·५ द्वादगः खण्डः १२ निरुक्तम् । ७५६ देच्या होतारति यतिौ दैव्यों होतारों देवेषु भयो दैव्यौ । देवावेव या दैन्यौ होतारी देव्याविति साथै एव तद्धितः । मनुष्यहो- तोरी होतृमैत्रावरुणाय । देन्या होताराविति विशेषणम् | को पुनस्तौ । होतारी आहातारौ देवानाम् । वाग्वनी । किंरक्षणौ। प्रथमौ मुख्यौ मनुष्यहोतारावपेक्ष्य सुवाचा प्रशस्तराची मुस्तुती मिमाना यहं यज्ञनिर्मातारो नित्यं मनुषो मनुष्यस्य यजधै यजनाय प्रचोदयन्ती प्रचोदयमानौ विदथेषु यज्ञेषु कारू फर्तारी शादिजी । नानग्निको यज्ञोऽस्तीत्यग्निनिर्मिमाते । न चासावनुपध्मातो वायुना मलतीति वायुनिर्मिमीते । विज्ञायते हि ' तस्मादेए न'नुपध्माती ज्वलति' (शत० बा० १११८।३।७)इति । स एष मैत्रावरुणो वायु- रग्नेझैतृवदधियज्ञे वर्तमानस्य नित्यं चौदयिता तन्मूलायाच यज्ञकर्मणः । तोवेव देवानामाहात रावुध्येते। यावतायें प्रचोदयन्तौ विदथेषु यज्ञेषु कारू कारी मनुष्यहोतुरनुग्रहस्प नित्यं स्वाधिकारकर्मानुप्रहसंनिधानति येमाच्या दिशि ज्योतिराहवनीयात्यं प्रणीयते प्रदिशा मन्त्रण 'माचीमनु प्रदिशं हि' इति । अनेन विधिवाक्यप्रदेशेन वा 'प्राचमुद्ध- रन्ति' (भेत्रा० सं० १।६।५) इति । एतःमणीय नित्यं यष्टन्यमित्ये- वमर्थ प्रदिशन्तौ आज्ञापयन्ताविध यो नित्यमवियोगेन समारतो यो- पकारे वर्तमानौ तो मामध्ये वर्तताभित्येवमात्यातमध्याहृत्य समाप्यते निराल्यातत्वान्मन्त्रस्य । तिनो देवी (१०,इति पदम ताः पुनरेताः तिसः एवं १ च. देव्यो हो' च्या; ज. दैन्यौ हो. २ म. 'ताविति । या; च. ज. ताराविति । या'. ३ च. देन्यौ. ४ क. स. च. झं. देव्यो. ५ ग, ज. होता. राश्य दैव्यौ होतारी होतृवावरुणौ विशेषणम्, च. 'होतारावषेश्य देव्यो होतारौ (इति) होमत्रावरुणौ विशेषणम्. ६ ठ. इ. मुवी. ७ क. स. प. म.. ₹. . यन्ना. ८ ग. ज. पानात् आहती; ए. धानायिदेतत्या' पा. पादृदयात् । य; धाना • य दानाती, ट. ह. 'पामा ! य. १ क.. प. द. 3. इ. यदेताया; च. या देत. १. ग. ज. नहीति, च.78, ११. . प. झ.ट. 3. र शेनानेन ; च. 'न मानावेन. २८ ·दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत [ अष्टमाध्याय देव्यः ।। प्रथमया ताः निराह । तिस्र इति देवौशब्दस्य विशेषणम् । 'तासामेषा भवति' प्राधान्यस्तुतिः ॥ १२॥ ५ आ नो यई भारती तूर्यमत्विळा मनुष्वदिह चेतयन्ती । तिम्रो देवीर्वहिरेदं स्योनं सरस्वती स्वप॑सः सदन्तु (ऋ० सं०. १०१११०८)॥ऐतु नो यज्ञं भारती क्षिप्रं भरत आदित्यस्तस्प भा इर्डी च मनुष्यवदिह चेतपमाना तिस्रो देव्यों वर्हिरिदं सुखं सरस्वती च सुकर्माण आसीदन्तु त्वा तूर्णमक्षुत इति नरुक्ता- स्त्विपेर्वा स्याहीतिकर्मणस्त्वक्षनेर्वा स्यात्करोतिकर्मणस्तस्यैपा भवति ॥ ३ ॥ आ नो यज्ञं भारती' इति । आभिमुख्नास्माकं यज्ञमागग्छनु । का पुनरसाविति । भारती । भरत आदित्यः सर्वभूतान्युकेन विभाति । तिम्रो देन्यः तस्य स्वभूता भाः दीप्तिः। कयनेत । तूर्य विनम् । इटौ च पृथिवीस्थाना । ' इहैवेढ्या वसुमत्या' (मैत्रा० सं० ४।१३।८)इत्सनुयाजेपु उनीतसामालपार्थिव- श्वम् । तूयं मनुष्ययत् इह फर्मणि चतयन्ती । यथा मनुष्येण मनुष्य आइतो भोक्तमविरभ्यमान आग क्षिप्रमेवमाग उतु सा ममेह कर्मणि ११ मा नाति या ता निराद । विप्र इ. २ ग ज 'तिन इति । नास्ति. २१. देविस (4) ११. रश्मस्य • । तासा विशेषणम्. ५ क. स. १ (१२), ग. १३; 8 इति निर० 3. दिती. दादशः रण्डः, इ. इति निरुन भाध्ये १३ वरः, च. पर्जमिनरेनो नासि. ६ क रा. छ. त. द. इला... गमक्ष स्वत. द. 'मगरतक्ष.८ इ. स. १० (१३), छ. १४} त. व ५०. : म. 'इति"| आठ. 'यामिति। आमि. १. क. स. घ.स. २. ठ. ह 'इति नाति, भनीत ति. ११ फ.स. ग. प. ज. प.ह. सा. १९. स.ग. च.भ.प.म. 'येया. १३ क.ख.प.१.र. 3. 'यत्वात्।

·चतुर्दशः खण्डः १४ ] निरुक्तम् ।। ७५७ हविभोक्तव्यमित्येवम जानाना । सरस्वती च मध्यमस्थान चेतयन्ती - आगच्छतु । ता एतास्तिस्रोऽपि देव्यः स्वपसः सुकर्माणः अस्मिन्कर्मणि, इदं बर्हिः स्योनं प्राप्य एतस्मिन् आसीदन्त्वित्येतदाशास्महे । स्वष्टा '(११)इति वक्तव्यम् । अत्र तर्णशब्दाक्षिप्राचिनः पूर्वप- . भोतेरुत्तरपदम् । क्षिप्रं व्यामोति यदनेन वष्टशब्दस्य व्युत्पत्तिः व्याप्तव्यं भवति । 'त्वि' धातोवृद्धयर्थस्य । वृद्ध एव नित्यमसी देवतात्वात् । 'वक्षतेर्वा स्यात् । क्रियासामान्यमात्रवाचिन उत्सृष्टतनुकरणस्वार्थस्य । 'तस्यैपा' प्राधान्यस्तुतिः भवति' ॥ १३ ॥ ५ १७ प इमे चावापृथिवी जनित्री रूपैरपिंशगुवनानि विश्वा । तमय होतरिपितो यजीयान्देवं त्वष्टारमिह यक्षि विद्वान् (ऋ० सं० १० १११०१९)॥ य इमे द्यावापृथिव्यौ जन- पित्र्यौ रूपैरकरोद्भूतानि च सर्वाणि तमद्य होतरिपितो यनीयान्दे- व त्वष्टारमिह यन विद्वान्माध्यमिकस्त्वरेत्याहुर्मध्यमे च स्याने समाम्नातोऽसिरिति साफपूणिस्तस्यैषा परा भवति ॥ १४॥ . ' य इमे द्यावापृथिवी ' इति । य: त्वष्टा 'ईमे द्यावापृथिव्यो स्वष्टा सपा भूतानां जनयियौ सपः नानाविधैः अक- रोत् भूतानि च सर्वाणि । अथवा ) रूपैरिति कवानया तृतीयया लक्ष्यते । तत्तद्रूपमास्थाय यः त्यष्टा द्यावापृथिव्यावक- . २० २५ १ ग. ज भोक्तुन्य ; च. भक्तिन्य' न. २ क. ख. प. झ. ट. ठ. ड. मध्यस्था ३ क. ख. ग. ज. प. झट. ट. ह. "स्थानैचमेर; च. स्थान वमेव. ४ ग. ज. 3. ड 'इदं नास्ति, च. मणि - बाई इदं. ५ ग. न. सीइ च. :स्मिन सी आ..६ घ. ट. ड. तक्षते; झ. तत्वक्षते'; ट. तक्ष ल..क. ख. १० (१३); ग. ११; 8. ड इतिनिटीकायामुत्तरषद्के द्वितीयाध्याये त्रयो- दशः खण्डः (ड.२ ध्याये १३ सण्डः). ८ उ.त द. °न्माध्यम. ९ क. ख. २१ (१४); छ. १५; त. द. ११.१० ग. ज. 'इमे नास्ति; च. "स्त्वष्टा या इमे. ११ क. ख. घ. 3. ठ... नानाविधैरनेकप्रकारेरा'; ग.ज. नानाचित्ररक', प. नाविविध रक' रनेक्यकार. १२ ग. ज. 'य:। नास्ति; च.. पाय स्वष्टाय: .

·कस्त्वष्टा ७५८ दुगाचार्यकृतटीकासमेतं [ अष्टमान्याने रोजूतानि च सर्वाणि । कि तस्य त्वष्टः । तं देवम् इह अद्य एतस्मिनहनि कर्मणि प हे होतः यक्षि यज विद्वान् जानानो मयेदमवश्यं कर्तव्यमिति । माध्यमिकस्त्वष्टेति विचारः । तत्र तावत् । माध्यमिकस्त्वष्टेत्याहुः' आचार्याः । चिनरुक्ता एवं मन्यन्ते । माध्य- ५ मिकः इति संज्ञाप्रसिद्धिः । को हेतुः। 'मध्यमे च स्थाने समानातः ' (निध० ५। ४ । २१ ) इति । किंच । माध्यमिक इति एतस्मिन्नेव मन्त्रे व्यपदेशात् । कथम् । य इमे नरुताः द्यावापृथिव्या भूतानि च सर्वाण्यकरोत्तं देवं स्टार यजेति । त्वारन्यो यष्ठा । स एव पुनः १. संबोध्यते हे होतरिति मनुष्यहोत्रा । न चान्यः पार्थिवादग्नीतास्ति । तस्माद्यो यष्टा स पार्थिवो य इज्यते स मध्यमस्त्वष्टेति । सर्वशिल्पवता- माचार्यों देयवर्धकिर्दाक्षायणीपुत्रो द्वादशानामादि- द्वादशानामादि- त्यानामन्यतम इमैतिहासिकाः । कोऽत्र निश्चयः । स्यानामन्यतम इत्य- तिहासिका अयमेव · अग्निरिति शाकणिः ' । कथम् । यत्तावत् 'मध्यमे च स्थाने समानातः । इत्सको- रणम् । अयमप्यग्निमध्यम स्थाने समाम्नात ' इति (निघ०५।४।२३) अग्निरिति शाक- यपुनरेतत् । व्यपदेशात् ' इति तदपि पूणिः ममानमिन्द्रेणापि त्यष्टव्यपदेश इति । स्टा दध- दिन्द्राय शुष्मम् ' (मैत्रा० सं० ३ । ११ । १) इति । अपि च । व्यपदेश दन्यायमित्यशक्यमध्यवसातुम् । अनन्य- स्वेऽपि हि व्यपदेशो भाति । तयथा । मा० ३।५।४) इति । हे भगवन्नने अग्निमायहेति व्यपदेशे सत्यनन्यत्वम् । न हि पार्थिवादन्यः सुक्तभाग्यविर्भावाग्निरस्ति योऽनेन प्रसिद्धहोतृत्याभिधानना येतेपेत यो । सं महिमानमावह ' (ले० प्रा० . २. 'अग्निमग्न आवह (ले० १० ૨૬ १.ख.प.प्र. र. ४ था; प. पं° पा. २ ग. ज. मध्यमःच. माध्यमा'. ३ ग.प.न. माध्यमक'.४ ग. ज. 'दिन्याना मन्य इत्यै ; प. "दित्यानां मन्य.. तम. ५ रु. ख. प. स. ट. . ह. कारणमेवता थ. 'कारण मेनत्. ६ ग. ज. पथमे. ५ च. त्वष्टा दशति धदिन्द्राय गुप्ममि. ८ ग.ज. शुष्ममिन्द्रापति. १ रु. स. प. म.ट. ठ... अग्रे भगान्, १० प. 'बोविन्त्रायोपुरमनेन'. ११ म.ज. नान्यते थ; घ. "नायेत इन्यत; . "नारत इम्यते, र. 'नहत मे.११. स. ग. ज. प. स. २.४.

·. ५ ४ परदशः खण्डः १५] निरुक्तम् । २ । ५१.४) ति विष्टकृति पिरोपलिङ्गासमेवात्मन रमान विधियशा- दाहानेन संस्मृत्य द्वैध धमनेकधा या यजति । अन्यद्वाभिनिवर्तयति । तद्व- दिहापि कर्मात्मनः परो योऽस्य तक्षणगुणयोग्यात्मा यदधिष्ठितः कर्मात्मा सर्वरूपाणि पाकेन विकरोति तमधिकृत्योच्यते त्वष्टा रूपाणि विकरोति । इति । तदयमुच्यते मनुष्यहोत्रा ' यज लम् । इति । एवं तावद्वयप- देशः शक्यप्रतिसमाधानः । यत्पुनरुक्तं देवशिल्पीति तत्तद्गुणसामान्यादे- वासावपि कौशलातिशयमपेक्ष्योच्यत इत्यदोपः । यथा चाग्निरेव नान्यस्तथा विशिष्टतरलिङ्गा ' अपरा ' अ ' भवति ' ॥ १४ ॥ आविष्यों वर्धते चारुरासु जिह्मानांमूर्ध्वः स्वयंशा उपस्थे । ५. उभे त्वर्षिभ्यतुर्भायमानात्मतीची सिंह पति जोपयेते (ऋ० सं० १ १९५५)॥ आविरावेदनात्तत्त्यो वर्धते चारूराम चारु चरतेर्जिी जिहीरूर्व उच्छ्रितो भवति स्वयशा आत्म- यशा उपस्थ उपस्थाने उभे त्वष्णुर्विभ्यतुर्जायमानामतीची सिंह पतिजोषयेते । द्यावापृथिव्याविति वाहोरात्रे इति वारणी इति वा १५ मत्यक्ते सिंई सहनं प्रत्यासवेते ॥ १५ ॥ . ' आविष्टयो वर्धते' इति । ' आयिः । प्रकाशः । स कस्मात् । — आनेदनात् ' । सर्वस्य प्रकाशनात् । तस्मात् तस्यैव त्वष्टुरन्या सप् । तस्य तनिता आविष्टयः । फिटक्षणः ! भक् चारु• चरणशीलः अनवस्थितः । किं करोति । वर्धते । क । आम झियामु प्रजामु या प्रसवाय । कस्य । जिह्माना कुटि- लचेतसामपि मनुष्याणामपम्येणोर्ध्वमेव जलति । कुटिलानामपन्धिना. १५ १ ग. जे. स्वमेवात्मामनात्मान: च. झ. द. ठ. ड. त्वमेवायमात्मना', च. स्त्रमेवात्म यमा. २ क ख. संस्कृत्य, ग. ज. संकृत्य; प. ८. संस्मत्य' स्कृ. ३ म. तक्षग'; च. द. ताणमुग' क्षणकिया. ४ क. स. ११(१४ में ग. १५, ठ. °वति । इति नि० उ०प०वि० १४, 3. वति इति निरुटी- कायामुत्तरपटके २ पाये १४ खण्डः, व वर्गमितरेष्वको नास्ति. ५ छ. त. द. • प्रतीची सिंई प्रतिजोपयते । नास्ति. ६ क.स. १२(१५), छ. १६ रितीय: पादः, त. १२ अटमोध्यायद्वितीयः पादा, द. १२ ति नहताय उत्तराय द्वितीयाध्यायस्य हितीयः पार, ग. इति । आ.८. स. प.स. १. ठ... सत्यः, प. स्यातयः ·७६० द्यावापृथिव्यो दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत [अष्टमाध्यामे नामकुटिल ऊर्वमेत्रति केचित् । एवमेव वर्धते । स्त्रयशाः आत्मयशाः परमाश्रिय यशस्वी । उपस्थे उपस्थाने यत्रासावुपनतस्तिष्ठति आविष्टयः । उभे के योऽयमेवमादिगुणयुक्तस्त्वष्टा तस्य त्वष्टः अग्नेः जायमानादेव अपि विभ्यतुः । के पुनस्ते । ' द्यावापृधिव्याविति । यथायमतिमहान्यर्धत • अवश्यमयमावा धक्ष्यतीति । 'अहोराने इदि वा। अहोरात्रे सकदुपपलिते महत्यग्नाननुपशाम्यत्यहोरात्रयो- रर्थवत्ताभावः । तस्मात्ते अपि विभ्यतरपि नामायमेवमतिप्रवृद्ध आवामैत्यन्तमच्छिन्द्योदिति । ' अरणी इति वा ।। भरणी या अवश्यमयमावा जातो यदा तदा धपतीयोs- रणी अपि बिभ्यतुः । एवं बिभ्यत्यो किं कुरुतः। नान्या गतिरस्तीति प्रतीची नाम तं प्रत्यञ्चिते अभिमुखे सिंहं सहनम् अभिभवनं प्रतिजोषयेते प्रत्यासेवेते उपकारत्वेन कथं नामायमाया न भस्मसात्कुर्यादिति । एषमयमेवाग्निरिह त्वष्टेति ॥ १५॥ प्रेयोदशाच्यापस्य द्वितीयः पादैः। ८ " तृतीयः पादः ॥ वनस्पतियाख्यातस्तस्यैपा भवति ॥ १६ ॥ 'यनस्पतिः । (१२) अवसरप्राप्तः । स पुनरयमभिधेयतोऽभि. एष हि नाना पाता वा पालयिता या (निरु० ८ । ३) इति । ' तस्यैषा भरति' ॥ १६ ॥ धानतम . व्याख्यातः . १५. 'मामाकुटि. २ च. स्वयशाः पर आत्मयशा:.३ क. स. आगमन्यतरम्' ग. न. प. ... आगमन्यतममु'; प. 2. आवामन्य (न्य) ९५ तम'. ५ क. द.प.म. ट. उ. ड.पिउपादित ५ क. स.प.म. ट.... जानो यो यदा, य. मातो. प्दा यो ६ ५. र. प्राची। नभन मय, ग.. प्रतीची तमनं त्य, 3.3.चीनमेन पर. ७. स. १. स. ट.ट... "कारकायेन. ८ व. १२(१५), ग. १६, चमो नाति ९ ठ.. हरिप्रो. १.४.२ पादः । इति नि... उ० वि० १५ दण्डः . इति १५ सण्ड . १२१. स. १(१६), ए.१५, त. द. १. १२ क.ल.' (१६), ग. १७९ उ. ११1 नि निर.उ.नि. ज्याये पर ARः। २२ १९ पनिविनिम्नटीकापामगर दिनीया पाप पोस :

·--- सप्तदशः खण्डः १७ निरुतम् । उपासृज त्मन्यो समझन्देवानो पार्थ ऋतथा हवापि । वन- स्पतिः शमिता देवो अमिः स्वदन्तु हव्यं म ना घृतेने (क्र. सं० १०१११०११०)॥उपवमृमात्मनात्मानं समझन्देवाना- ममतामृतौ वापि काले काले बनस्पतिः शमिता देवो अमिरि- त्येते अयः स्वदयन्तु हव्यं मधुना च घृतेन च । तत्को बनस्पति!प इति कायक्योऽनिरिति शाकपूणिस्तस्यैषापरा 'भवति ॥ १७ ॥ ४ - १. आवसन मन्या सम्अन्निति" पालिय अवसूज एतत्पश्चात्य बनस्पतिः पाथः । अनाप्रितविशेषः . किमयममिची युपो पोयते उत वान्य एव कश्चिदिति । इतरेवर्षे वनस्पतिशम्दा प्रथमासबन्धापरोक्ष इह पुनरुपावसृजेति मध्यमपुरुषको गात्प्रत्यक्षः कोऽप्यभिधीयत इति मुतरामनाप्रितविशेष इति विवाद मिन्यतः परं विचारयिष्यति । तयो वनस्पतिः' इति । मन्या समझन् भात्मना भात्मानम् अस्प पशोः समझन् समभिन्यापन विशिष्टेन संस्का- रेण स्याधिकारसंबन्धिना देवानाम् एतत् पापः अन्नम् एतत् अमुनव प्रकारेण तुथा ऋताहतो काले काले षण्मासादी वापि तान्यन्यान्य. पायाभृतीनि उपावसूज देवेभ्यो देहति । किंच । वनस्पतिः शमिता देवो भग्निरित्यते त्रयः । त्रिग्रहणादेवशम्दोऽतिविशेषणमिति दर्शयति । बनस्पतिक्ष शमिता चाप्रसक्षदेवते असंदिग्धश्च देवोऽमिरित्यते प्रपः सदयन्तु स्वादुतामापादयन्नु । मधुना उदकेन । प्रोक्षणाघभिप्रायम् । प्रतेन च एतदस्माभिः संस्कृत पाय इत्येतदाशास्महे । । . १७.त. उप. २छ..द. मना मन्यास. २७.त.द.का को'. ४ क. स. १(१७), ए.१,त. द. २. ५ ग. मिति"; ४... उपावस्मेति. ६ ग. ज. प. उ. ठ, T. शिपयारस प. विना बम प्या. ७ क. स. ग. प.स. ट. ४. ठ... वेयष्यते. ८ ग. अ. 'मेतमा. गिनामनै र. 'मेनमुनै द. ९ क.. प. स. ८. ३... देते ५ अ'; प. देते • ° . १. ग.न.पनेन तदापा; प. प.ता'.

·७६३ दुर्गाचार्यकृतटीकासमैत अएमाध्याने 'सस्को नापतिः' इत्येवमादिविचारः । तत्र तायत् 'यूप; इति को वनस्पतिः। यस्माद्यद्यप्तस्यामना विष्कृतोऽम्नविशेष ऑप्रिया तथापीयम् पुष इति कार्यक्यः "अपरा' पूपाञ्जनीया क या सनिपत्य यूया- जने पूपमभिधानेन संस्करोति (आश्व० श्री० ३।१)तियथा ॥ १७॥ कार्यक्यः । करमात् । 1 अवन्ति वामध्वरे देवयन्तो वनस्पते मधुना देव्यैन । यदूर्वस्तिष्ठा दाणेह तापदा यो मातरम्या उपस्थ (मे. सं०३८॥ अञ्जन्ति तामध्वरे देवान्कामपमाना पनस्पते मधुना देव्येन च घृतेन च यदूर्ध्वः स्थास्यसि द्रविकानि चनों दास्यसि यदा ते कृतः सयो मातुरस्या उपस्थे उपस्थाने पिरिति भाकपूणिस्तस्यैपा परा भवति ॥१८॥ १० , घनश्यतिः 1 भजन्ति वामध्यर इति । विश्वामित्रस्यापम् । देवेभ्यो यनपते' (मैत्रा० सं० १ । १३ । ७) इति च । है पूर अन्ति वा प्रक्षपन्ति साम् असिम्पन- पानाः । । एतस्मिन् थापरे यो । विभिन्न्त: 1 देवान् यो कामप- मानाः । डेन .पप्रन्ति हे पनस्पते पर। मधुना देव्यैन । संस्टनेन पृोने पर्थः । देवानां पन्मधु । वायते दि ' याना मधु पकृतम् १. (मत्रा० सं० ३ १९। ३ ) इति । किमिन्यजन्ति । यतिमा परमादक्तम्तमूर्ध. यास्यसि । अगनादनन्तरमुपियन्ति साम् । परमाच ते सपः मातुः परशः गृषिभ्या उपाय यो निवामः १६.प.म. म. ए.२. काय २६....... 'पाग नति, र. मा ३. म उ... समामि १५ दाना. तरया-ना' पाभि.स.प.१.१... भारत अभि. ५१. म. १ (१५), ग. १८५४ था | tAft 7. दि. FTER.NET.ति निकीकतारब २ मा मश: पर, ८.स... 'मि. . . . .r (10), ११,म.ह ....नि.1. नि .... ....... in Inita.। 1. - ·एकोनविंश. खण्डः १९] निरुक्तम् । स्थैर्यार्थमपटेः तस्मादवश्यपूर्वः स्थास्यसि । तथा स्थित्वा पशुधारणसमर्थ: प्रधामक्रियापूर्वाह्न भावयित्वा तद्द्वारेण तत्फलानि दचिणानि च भव- श्यमस्मभ्यं दास्यसीयतः समजन्ति । एवमस्मिन् समनने यूपे वनस्प. तिशब्दः मयुक्त । तस्मायो वनस्पतिरिति । अग्निरिति शाकपूर्णि: । कस्मात् । इहापि ' उपावसन ' इत्य- भमिरिति शाक- स्पानाविष्कृतवनस्पतिशम्दार्थनाट्टैवतु यूपपरः । परास्य हपिहनलिलिङ्गिता पुरोरुयजती पणिः संनिपन्याग्नेर्वनस्पतिशन्दनाभिधायिका मग्मा यति । तद्यथा ॥ १८॥ ५ देवेभ्यो वनस्पते हबीपि हिरण्यपर्ण दिवस्ते अर्थम् । मद- क्षिणिदेशनयाँ नियूर्य ऋतस्य पक्षि पथिभीरनि: ( मैत्रा सं०४।१३ । ७) | देवेभ्यो वनस्पते हबीपि हिरण्यपर्ण ऋतपर्णापि वोपमार्थे स्याधिरण्यवर्णपर्णेति प्रदिवस्ते अर्थ पुरा- णस्ते सोऽयों यं ते भवमो यज्ञस्य यह पथिभीरजिष्टेजुतम रजस्वलत्तमैः अपिष्टतमरिति वा तस्यैपापरा भवति ॥ १९ ॥ 1 . देवेभ्यो धनरपते इति । है बनस्पते अग्ने हिरण्योपमपर्णव- अस्यामृचि वन- टित देवेभ्यो हनीपि पक्षि वह । कयामिति । स्पतिर म प्रदक्षिणित प्रदक्षिणं देवानां यो हविर्वहनधर्म- स्तेन पितृधर्मविपरीतेन । कथं यह । रशनया नियूय निबन्य मुनिपुणम् । यथा न किंचिदप्यत्र हविरनवेक्षित प्रभईये- १ ग. ज पर. २ ग.ज पूर्वाभावायतत्वात् तो, 'च. 'पूर्वाभावयित्वात् दा'.३ ग.न. 'यत्तात्परो यूप'. ४ क. ख. ३ (१८), ग. १९, उ. 'यथा । इति निरु. दि. १८ वण्डा, . 'दया। इति निरुटीयामुत्तरषट्कै २ ध्याय १९राण्ड., च.प भरेष्वो नास्ति ५०.प. प. द. ह. मेरतपार.६ क. ख. ४ (१९), उ. ५०, त. द. ४, ७य, इति । ३ घ ..... इति । वसिष्ठस्यार्पर । ३. ८ क. ल. घ. 2. 3. ह. 'क्षित धुम्रभतेन , प. "क्षित • धोन. १ ग. ज. 3. ह. प्रत्येत तया, च, 'प्रस्येवत् , ट. प्रश्येत स्पे. २५ ·. ७६१ दुर्गाचार्यकतटीकासमेत [ अष्टमाभ्यास था । अपि च । श्रुतस्य यज्ञस्य पधिभी रजिष्टैः । य' एव प्रसिद्धाः पग्धानो यज्ञस्य हविर्यहनाय देवान्प्रति । अजुभ्योऽपि अनुतमैः । ये: कालो नातिहीयेत । रजस्वलतमैर्वा अत्यर्थमुदकवधिः । ते हि पथि- फाना सुखाः । प्रपिष्टतमरिति सुरूपतमः प्रहततमस्के: असंमोहः स्थागण्ठतस्तैः यह । न च पुनरविदिते कर्मणि त्वां नियुप्महे । यतो अमः । प्रदिवस्ते अर्थम् । चिरंतनमे से अर्थ हविर्वहनाधिकारटक्षणं विमः । ' अ यो होता । इत्येवमादिमन्त्रेभ्यः 'देवा दविरे हव्यवा- हम् ' (२० सं० १०-५२-३) इति । अतो घूमहे पहेति । एवमेतस्मिन्मन् हविर्वहनयोगाद्वनस्पतिशम्यस्यामिरमिधयः । ए । वनस्पतरः । एषापरा भवति' । सा पुनः किम- धमति । प्रायोवृत्युपदर्शनार्थ बहुषु मन्त्रेष्वमिनिस्पतिरिति ॥ १९॥ ܘܪ . अध वनस्पते रशनयां नियूयं पिष्टमया वयुनानि विद्वान् । पर देवत्रा दिधिपो हवीप मच दातामृतपु वोचः ( मैत्रा० सं० ४ । १३ । ७)॥ वनस्पने रशनया नियूय सुरूपतमया वयुनानि विदान्मज्ञानानि प्रमानन्वर देवान्यझे दातुईबीपि भयूहि घ दातारममृतेषु देवेषु स्वाहाकृतयः स्वाहेत्येतत्सु आहेति वा सा वागादति या स्वं भाति वा स्वाईन इपितृहोतीति घा तासामेपाभवाति ॥ २०॥ यनरपने रसनया नियुयेति । वनस्पतैरेव याच्या (मैत्रा० सं० १५. मु. सा.स.ए. ट. उ. ४. पिनियु;. - नियुकि. २. स. प. 2. ट... नवसयो', पनयास. ४ क.स. .. स... अति. ५२.स.१(१), ग.१०, 3. 'रिति पनि न. पलट २'जाये तमिमोपी नास्ति.६६.स.ए. 1. ब. हा.....(२.), २७त. २.५, ८ म, 'ER १५ द... In ·'विशः खण्डः २०] ५ : निरुक्तम् । ४।१३१७)हे बनस्पते रणनया पिटतमया मुरूपतमया अत्ययं हृदया हविर्वहनात् वन- एवमादिगुणयुक्तया रशनया नियूय अप्रचस- सतिरमिः नाय निवल्य मयुनानि स्वाधिकारयुक्तानि प्रहा- नानि अस्मदुपकाराय विद्वान् जानानो यह एतानि अस्मत्प्रेतानि हवापि अन्य विधिपोः दातुः यजमानस्य अभिमत- फलप्राप्तये देवत्रा देवान् प्रति । प्रदातारम् अमृोषु योचः प्रयोचः । कथयस्वैनं दातारम् अमृतेषु देवेषु अमुना यजमानतानि हव.पि प्रतानि । एवमनिर्वनस्पतिः। पापुनरेतदुक्तं पपाचनीयायां “ युपे वनस्साशिन्दः' (निरु० '८1१७) इति । अत्र बूमः । अग्निरेषासौ यूपान्तर्गतो वृपात्मना वर्तमानो पाजनीयायां वनस्पतिशम्देनोप्यते। पाजनीयायाचि अपि वनस्पतिरमिव तदुक्तम् ‘एस हि याना पाता पालयिता वा' (निरु०. ८।३) इति । यस्मादन्तर्गतो बनाना वनानि न दहति तस्मादेष वनस्पतिः । उक्तंच बीसे पृथिव्यामनिरन्तरोषधिवनस्पतिष्वासु तमुन्निन्यथुः सर्वगणं सर्वना. मानम् ' (निरु० ६ । ३६ ) इति । सोऽयमग्निरेवानेन वनस्पतिशम्देन पुपाभिधानेन वनस्पतिरभिधेय इत्यदोषः । अपरे पुनः · अन्ति त्वाम् ' इन्यधियज्ञापृथत वनाधिदेवतमुत्याय शाकपूणिमतेनानिपरत्वमेव यर्णयन्ति । यदाप्यधियज्ञेऽस्य यज्ञाङ्गाभिवाद- स्तथापि नाधिदैवतमग्निमभिधातुमस्याः परिहीयते सामर्थ्य मन्त्रार्य इति । तकथम् । अक्षति समरे देवयतः 'हे तस्या प्रचोऽनि भगवनमे असन्ति लाम् आंधाराचाभिरह- परवेनार्ययोजना तिभिः भघरे यहें देश्यन्तः देवाकामयमानाः यामाचमुर्मः स्थास्यसि बलिष्यसि । यच्च ते क्षयो मातुः वेघाः उपस्थे उपस्थाने उपरि उत्तवेद्याः क्षयो निवासः कृतम्तत्रोपचलितः द्रविणानि धनानि यासिनो यज्ञफलान्यस्माकमवश्यं दास्यसीत्यतस्वामाहुतिभि- रजन्ति । ' योऽयम- 1 २. २५ १५. ट. ट. १. पदयानिप. त्मचानि, ग. ज. वृत्तानि २ ग. म. 'देवमुता'. ३ ग. ज. 'यते मित्रसामध्यम त.१ ६. मागप्पा इत्यस्यानन्ता- मध्यायमा पाक्न पत्राणिमदिनानि. ३० ·दुर्गाचार्यकृतीकासमेत - [अष्टमाध्याये फाययपक्षेऽपि ' देवेभ्यो यनस्यते । घनस्पते रशनया नियूय ' देवेन्यो वनस्पते' इत्यतयोरर्थयोजना । हे वनस्पते वानस्पत्य यूप 'घनाते रशनया नि स्वमुपसे हिरण्यपर्ण तपर्ण वह एतानि हवापि । अनुत्थिते त्वयि नैतानि उहान्त इति यूय' इत्यनयोचो कमेवैया बोदेति प्रतीमहे । कथं च पुनह । पार्थे योजना प्रदक्षिणित् । यधैतानि वोढव्यान्यविर्यस्यन्ते तेन विधिना रशनया एतया निवृता नियूर परिवीय त्वमात्मानम् । ऋतस्य यज्ञस्य ये पन्थानः रनिष्ठा । प्रदियः चिरंतन .एवायमर्थस्त्वया हवापि वोढ- पानीति । विज्ञायते च — यूपेन वा आहुतयः' स्वर्ग लोकं पन्ति । (मैत्रा० सं० । । ८ । ८.) इति । वनस्पते रशनया नियूय । हे घनिस्पत्य यूप रशनया पिष्टतमया सुरूपतमया त्रिता नियूय परिषीय समामानं यह एतानि - हनीपि स्वाधिकारप्रयुक्तानि प्रज्ञेयानि प्रजानन् देवत्रा च देवाप्रति दिधिषोः हवितुः भर्धसिद्धये।प्रमूहि च एनं दातारम् अमृतेषु देवेविति । .. . १५ स्वाहाकृतयः ' (१३)वैतव्या । फाः पुनस्ताः स्वाहाकृतयः । या यागार्थमायोत्तमे प्रयाजे स्वाहाकारेण सस्कियन्ते सा: माहाकृतयः । ननु ' सयो जात. ' ( *० सं० १० । ११०॥ ११) इत्याग्नयो मन्त्रः । सत्यमानेयः शौनकस्य । तथापि स्वाहाकृतयः समानाताः । कि कारणम् । • सयो जातः॥ २. १ म. च. अ. पाचश्य'. 01, ज.तपर्ण. ३ ग.न. समरिते. ४ क, ख. ग. ज. पर्यस्यन्तेन, च. पर्यस्यनेत यंते. ५ ग. ज. तृमृता, प. क्षा वि. ६ क. स्व. प. र. 3. वनसते वानस्सत्य, प. वास्पत्य यू' ते दानापत्य. ७. स. प. उ. उ. मशानानि. ग. प. यज्ञेपानि, २. पगानि ज्ञाना. ८ क. ख. ५. ४. ठ... नास्ति, १.६.१ क. स. २.३. उ. नित.प. पंक २९. लिई १० क. स. स. 2. 3. र'भैयो मन्त्रः शै',च. 'य. . सौ. मन्त्रः .

·एकाशिः खण्ड २१] निरुक्तम् । ७६७ पचपि सद्यो जात इति मन्त्र आग्नेयः इत्यनुहुन्याग्नेः स्तुतिमन्ते 'स्वाहात हवि- तथापि 'स्वाहाकृतं रदन्तु - देवा' इति सप्रदानम् । हविरदन्तु देवा ' इति देवता सप्रदानमिति माह कृतय मन्त्रान्ते গুৱগাৰু स्वाहाकृतय. समा माता नामिति । समा- ५ नाता नाग्निः M भय स्वाहाकृतयः करमात् । स्वाहा स्वाहेत्यनुकीतननासामुत्तमस्य प्रयाजस्य नैपसस्कारः क्रियत इति साहाकृतय । अथ साहा इस्तत् कस्मात् । सुष्टु आह इति वायदेव सप्रदानदेवतायै किचि. दाग्यस्य' इत्यनेन मन्त्रेणाह " तुभ्यमिदम् । इति तदेव 'सु आह् ' शोभनमाह । एवमस्य 'मु' पूर्वपदम् 'आ' इत्युत्तरपदम् । स्वाहा' शब्दस्य अथवा । इदमन्यद्राह्मणानुगत निर्वचनम् । 'स्या पागाहेति विज्ञायते हि । तस्या व्युत्पत्नयः बागल्यवदज्जुहुरीतिः तत्स्वाहाकारस्त जम' (मैत्रा० सं० १॥ ८ । १) इति । अत्र च स्वशन्द पूर्वपदमुत्तरपद सधैः । अथ 'वा.स्व माहेति' को विशेष परमात् । पूर्वपर्दस्य कार- काम्यत्वम् । वा यागाहेति करि स्व, प्राहेति कर्मणि । प्रपूर्व चोत्तरपदं प्रकर्षयोतनाय । स्वातं हषिर्जुहोति इति । यदभेनैव हर्नुिहोतीति तदेव सुष्ट्वापाय यथाभिधानमनौ जुहोति । हेवि प्रधानोऽत्र निर्देश । तासामेषा भवति ५ स्वाहाकृतीनाम् ॥ २०॥ . २० E २५ सद्यो जातो व्यमिमीत यायग्निर्देवानामभवत्पुरोगाः । अस्य होः प्रदिश्यतस्य वाघि स्वाहाकृतं हविरदन्तु देवाः (१० सं० १०१११०१११) सद्यो जायमानो निरमिमीत यन्नमनिर्देवा- नामभवत्पुरोगाम्यस्य होतुः मदिश्वृत्तस्य वाच्यास्ये वाहाकृतं १ क. स.ध. च... स्तुतिमत्रे. २५. है. ४. देवशः मगज, पागवदग्नु'. ४ क. स्व. प. ट. ठ. "पदेस का. ५. स. प? 3 हो तीनि हर्षि. ६ क. स. ५ (२०), ग. २४ तापम । इति निकः उ. दि. २. सण्ड चावनिनामिन नास्ति.

·७१८ दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत [ अष्टमाघ्याये इविरदन्तु देवा इतीमा आमीदेवता अनक्रान्ता अथ किंदेवताः मपाजानुयाजा आमेया इत्येके ॥ २१ ॥ । १ स्वाहाकुनयः 'सयो जात.' इति । योऽयमग्निः सद्योजातो जायमानः अनन्सरनेत्र यमिमीत यज्ञं निवर्तयति यज्ञम् । यश्च जातमात्र एव अग्निः देवानाम् अभ- वत् पुरोगाः पुरोगामी अप्रतोगामी प्राधान्येन । तस्य होतुः देवानामाहातुः प्रदिशि प्राप्यो दिशि भूतस्य गतस्य प्रणीतस्योत्तरवेदिकत्वेन वाचि आस्य वार्च.त्यास्य- मेवापेक्ष्य । स्वाहाकृतं स्वाह क रखता मन्त्रेण प्रक्षिप्त हविः एतदाज्यम् भदन्तु रिबन्तु देवाः स्वाहाकृतयः इति । इतिकरणोऽधिकारसमाप्यर्थः प्रदर्शनार्थो वा । एता एकादश, एवमेता एकादरा आनीदेवता अनुक्रान्ता इध्माद्याः । ननु द्वादर्श यासमिनुकीर्तनम् । सत्यम् । अनुक्रान्ता .द्वा. आप्रीदेवताः दश । तास्तु एकादश वनस्पत्य-तो यासामिह विचारः । न तु स्वाहाकृतिषु विचारोऽस्त । तत्तदेवतासंस्कारपरत्वादुत्त- मस्य प्रयाजस्य यजतो एकादशग्रहणादेकादशप्रयाजविषय एवोत्तरो विचार इत्याचार्याभिप्रायो गम्यते । ततः किम् । यद्यनुकान्तास्मान पति विचारो वर्तिध्यते । ननु विचारितमेर । यज्ञेम इति कायक्योs- निरिति शाकणिः ' (निरु० ८।५) इत्येवमादि । सत्यम् । विचा- रितमेतत् । स तु प्रयेकमानीदेवतापदेश विचारः । अयं तु सामान्यप्रक- रणगत भासामेव विचारोऽनिष्क्षिताना निश्चयायधारणार्थः । निश्चितेन हि " . - ११. प. प. 2. 'देवा पनन्तीतीमा . २ क. स. ६(११). २१ R. इ. ६.१ ग. इनि" । यो. १ क. स. २. ट.ट. तस्यास्य हो; प. तय • हो' अश. ५ ग. ज. तस्वीत्तर. ६ प. 2. उ. दादशानामाहामनु : १५ दशायीसामानु नामा. ग. ज. सत्यमनुकान्ताना ता एकादश प. सन्यं तु अनुशान्ताना राइ यातामनुतिन ता'; ८ १, ता अ. पनप यः। ननु. १० ग. प्र. पदत्या. १५ ग. ज. पाते। ", पज र तो. १२ म. म. कानाः पति ; च कानातान. १३ ग. प. म. कापा.१४ क. स. प. 2. उ. मामा-: ", प. गमय.. १५. त.... "गामा , न. गन आमा प्रा.

·द्वाविंशः, खण्ड. २२] - निरुक्तम् । :, ७६९ व्यवस्थितेन विधिना भवितव्यम् | अधियो यजती देवताभ्यानङ्गभ वश्र- वणात्तदेतद्विषयमनिश्चितम् । 'भय ' इति । विचाराधिकारवाचिना अथशब्देन विचारमधिकृत्यो- पोद्धन्ति ' अथ किदेवताः प्रयाजाः । इति । किंदेवताः का प्रयाजेषु देवतेति । प्रयाजा इति आश्रुता. मयाजाः दिर्यजमानोपस्थानान्तः क्रियाकलाप उच्यते । प्रयाजेषु यमानेविति प्रसिद्धत्वात् । कुतः संशयः । नानादेवता एवं प्रयाजावादाः । आमीना वषट्कारेण संबन्धात् सर्वस्य चान्यस्य समसभो 'विशेषीमावः । एवं सति विप्रतिपत्तिराचार्ययोः कार्ययशाकण्योः । तरमाद् व्यवस्थाप्यत इति । कथं नानादेवताः प्रेवादा इति । तत्र तावत् 'माग्नेया इत्येके। कुतः। 'आमेया वे प्रयाजा आमेया अनुयाजाः' भागेया इत्येके इति च ब्राह्मणम् । तत्र ये एतस्मिन्नर्थे सोची- कनामिना विश्व देवैः परस्परसंबादे दृष्टे ऋचौ | स हि किल सौर्च कोऽ- मिश्वेः सह समुदे । ते तमुचुरेहि नो हयापि वहेति । स तानुवाच यझे भागो मेऽस्विते । ते तं प्रत्यचुर्वृणीष्वेति । सोऽनयर्चा बने ॥ २१॥ १. .. १५ १. प्रयाजान्म अनुयानांश्च केवलानूजैस्वन्तं हविषा दत्त भागम् । घुतं पापा पुरुप चौपीनामश्वं दीर्घमायुरस्तु देवाः (ऋ० सं० १०।५१।८) ॥ तई प्रयाना अनुयाजाश्च केवल जज- स्वन्तो हविषः सन्तु भागाः । तामे यहोम्यमस्तु सर्व. स्तुभ्यं नमन्ता मदिशवर्तस्रः ( ऋ० सं० १० । ५१ । ९) आमेया घे प्रयाना आमेया अनुयाजा इति च ब्राह्मण छन्दो. देवता इत्यपरं छन्दांसि वै प्रयाजाश्छन्दांस्पनुयाजा इति च १ ग. न. पजने. २ ग.न. प्रयाजरादा.क.स.ग.ज. प. ट. उ. विरे. पभाषः ४ ग. प. म. कायय, प. र. फाटक्य'. ५ क. स. प. ट. . नाः पमनपर दा. ६ प. म. ट. प. "पर स'..च विश्वेदे' 3. विश्वम क.ख. ६ (२१), ग २२, ४. इति निरुटीपायामुप्तरपट्के हितोपाध्याये एकविंशतिः तर, पमितरेपो नास्ति. १ ट. २.

·{ অনুমাপ্তাই ७७० दुर्गाचार्यकृतटोकासमत मामणमसुदेवता इत्पपरमृतवो वै मयाजाः पशवोऽनुयाणा इति धप्रामणं माणदेवता इत्यपरं प्राणा वै प्रयाजा अपाना अनु पाजाः (शत० प्रा० ११ १२ ॥ ६ ॥ २७ ॥ कॉपी० प्रा० '७११) इति च ब्राह्मणमात्मदेवता इत्यपरमात्मा के प्रयाजा: मैजा अनुयाजाः (नेत्ति० सं०६।१।५) इति च ब्राह्मण पाया इति तु स्थितिभक्तिमात्रमितरकिमर्थं पुनरिदमुच्यते यस्य देवतायै इविहीतं स्याता मनसा ध्यायपरिप्यनिति ह विज्ञायते (ऐ० प्रा० ११ । ८)। तान्येतान्यफादशामी. सूक्तानि तेपा वासिष्ठमात्रेयं वाध्यश्वं गार्समदमिति नाराशंस- पन्ति मैधातिय दैर्घतमसं प्रपिकमित्युभपवन्त्यतोऽन्यानि तनून- पावन्ति तनूनपात्वन्ति ॥ २२ ॥ ५ १. ५ EFM प्रयाजानुपाजा लाग्ने मयाजान् मे अनुयाजांवति । हे विश्वेदेवाः या इत्यर्थे चौ प्रयाजान् मम केवलान् अनन्यदेवतासंपृक्तान् । अथवा । निरवशेषान् । ऊजीवन्तं सपन्तं अमिः पयाजानुः सर्वस्य हविषा अवधार्थ दत्त भाग घाजादि देवान्ययाचे पर्ने । घृतं चाशं पिरयमहं प्रथममाउप- भागे। पुरुष चौ.पधानाम् औषधिमयानां च हविषां मम पुरुष पुरोडाशम् । एवं नित्यं भीगः स्यात् । ममाग्नेः हे देवाः दीर्घमायुरस्तु । यथा मम पूर्षे धातरो हविर्यहन्तो वषट्कारप्रवृषणा भनु हं तथा मृषीपेसभिप्रायः । तर पूर्वेऽग्नयः प्राग्यन्यं देवेभ्यो वहन्तः तान् वषट्कारः प्रावृत्तेति । एवमुक्तास्तेऽनयोत्तरपर्चानुजज्ञिरे तस्य त भागम् । तत्र प्रयाना अनुः २. १. प. प. उ. पाना अतोऽनुशाजा इति च ब्रामणं पशुदेवता हत्यपर पशको प्रधानाः परायोऽनु.२ ८.प. प. उ. प्राणादा अनु. स. प. प. थामा का अनु. ५ त. राना; ध. नरा'.५ क. स. ५ (२२.), त. द .. (म. sait.५ १. 'और'. ८ क. स. प.इ. 1. उ. नित्य मम भागः, १ क. स. पयः, प. र. वा. १. ग. भ. शास्तति र, प्रा. १८ कति धेरे . मी . ११ हा प्रयाना इति । पश'.

·७७ । माये ददुः द्वाविंशः खण्डः २२] निरुक्तम् । याजाच केवल ऊर्जस्वन्तो हविपः सन्तु भागाः । यथा पोक्तम् । ते याचितं सर्व अपि च किं बहुना । तवाग्ने यज्ञोऽयमस्तु सर्वः । त्वदधीन एवायं यज्ञः सर्वोsed | किंच | तुभ्यं नमन्ता प्रदिशश्चततः । प्रदि- शोऽन्तर्भूता दिवेव । दिग्निवासीनि भूतानि भोग्यवेन कल्पन्तामित्यर्थः । एवं ताबदाग्नेयाः। भय नानादेवताः मयादा इति यदुक्तं तदनुप्रदर्यते ।' उन्दोदे- नानादेवता इत्यपरे वताः । इत्येवमादि । तत्कोऽत्र निश्चयः । 'अग्नेया इति तु स्थितिः' । तुशन्दोऽन्य. प्रयादनिवृश्यपः केन विशेपहेतुनाग्नेयत्वमध्रियते । ब्राह्मण मन्त्रश्वोम- यमाग्नेयत्वे 1 ब्राह्मणान्येव फेवलान्यन्यदेवतात् । आग्नेया इति छ स्थितिः एतस्माविशेषहेतोरवादीधरोम आग्नेया इति । किमन्यदनृतमवेति । ' भक्तिमात्रमितरत् । छन्दोदेवता इत्येवमादि । तदुक्तम् । 'बहुभक्तिवादीनि हि मालगानि भवन्ति । या देवतामुदिश्य (निरु०७।२४)। 'किमर्थ पुनरिदमुच्यते। कि विचारेण योजनमिति । ' यस्यै देवता हविर्गृहीतं सा मनसा ग्यादिति माह्मणानु- हविगृहीतं स्यात्ता मनसा ध्यायेद्वपटूरिष्यन्निति ह विज्ञायते" । ननिभिसहित हविर्देवतामुपे- शासनादयं देवतावि. यात् । एवमर्थः सर्वत्र विचारः । तथाहि दर्शितं 'यस्तु सूक्तं भजते यस्मै हविनिरुप्यते' (निरु० ७१११) इति । मनसेति किमर्थम् । केन वाऽन्येन ध्यायेदिति। चारः २० १ क. स. प. स. ट. उ. दिङ्ना, ग. दिय दिशिव सीनि, ज, दिए दिवासीनि.२ ग. ज. 'मरधृयते; च. 'मध्रयो पनि, प.ह. ठ. 'पाप मन्यते; ट. "यत्वमन्यते त्वमव घर. ३ म. च. ज. स.ट. ब्रमणमन्त्र'.४ क. स. रवधारयामः; प. म. र, अवधराम आच. खो दीराम' व. ५१.स. ट. छ. नतमेव भाति, च. 'नृतमवेति व भव ६ क. स. प.स. .१, भालोति. ७ क. ख. ग. ज. विचारगे. ८ म. नामभिस्ति, ज. न म भहिलित, घ. नाभि- ** न. : १. स. प. म. द. र दिवार देवताम, न ही र तायै दे. १८ ·दुर्गाचार्यकृतरीकासमेत [ अष्टमाथ्यावे । शृणु । सन्द्रियविषयप्रत्याहतेन मनसा यथाश्रुतगृहीतभाविताना देवताना माझणवाक्ये मन नानासैकस्वत्रित्वेवात्मनो हृदये विज्ञानमीमा- लिख्य प्रतिकति लक्ष्यीकृयानन्यमनास्तकालम- सापदस्य प्रयोजनम् धीस याज्यां वपटूरिज्यस्तदनुचिन्तनसंस्कार ५ संतानकरसेन मनसा हविष्षभिसंधाय देवता म्यारेदित्यस्य विशेषस्य पोतना प्राप्तस्यापि मनसो प्रहणं मनसा पायेदिति । ब्राह्मणं चैतदर्थ- मेवोतमाचार्येण । अत्र हि विशेषतः पुरुषार्थोऽपबद्ध इति । अतोऽन्यथा हि देवताचिन्तनशून्यं कर्मतस्मिन्प्रधानकाले विकलमित्रफलमेव स्यात् । एप एव च्यानकालो यजमानस्याहुतिप्रक्षेपका: । न तयान्पामवयु. .१. मभृतीनामाहुतिप्रक्षेपव्यापूतानाम् । लक्षणं हि होति । इतीमान्कादशा मुक्तानि । अनुकान्तानि । दशधा दशतीषु । तेपानकादशं प्रेषिकामिति । इतीमानि । उपपद- भाप्रीसुक्तान्येकादश र्शनार्थ इतिकरणः। एष एव तेष्वपि निर्वचन- विचारावधारणकल्प. । यस्तु तद्गतः कश्चिद्विशेषः स उच्यते । तेषां तेषु कानिचिना- वासिष्टमात्रेयम् ' इत्येवमादि । वसिष्टेन एं राशंसन्ति वासिष्ठम् । अत्रिणा घ्टम् आत्रेयम् । वाध्यधेिन दृष्ट वाध्यश्वम् । गृत्समदेन दृष्टं गार्समदम् । फः पुनरसी विशेषः । इति । एतानि ' नाराशंसवन्ति । अथ पुनः 'मेधास्तिथ दैर्घतमसं पिकमिति ' । मेधातिथिना दृष्टं भैधातियम् । कानिचिदुभयवन्ति दीर्घतमसा दृष्टं दैर्घतमसम् । प्रैप इति प्रन्यः । शेषाणि तननपावन्ति तेषु यत्तत्प्रेषिक मिति तदिहोपर्णितम् । एतानि 'उभयवन्ति "'अतोऽन्यानि । यानि चत्वार अाशिष्यन्ते तानि ' तन्नपात्वन्ति । अत्र नारासयाजिनो वसिष्ठा. . १. ख. में ज. प. झ ट ठ. पोवनायार्थयात' . पोतमा' या. २१ १. ३ म. च. ज. विशन्यं. ४ क. स. प. झ.८. ठ. एव च ध्या म.एष चध्या'; च. एक । ध्या' इ.५ क. स. प. म. ट. ठ 'काले, प. "काल.ले. ६ क. स. प.स. ट 8. 'मानीति.७ क. स. प.8.2.3. २८ 'नामर. ८ म. न.ए. नामि. ३ ·५ द्वाविंशः खण्डः २२] निरुतम् । ७७३ दयः । तेभ्योऽन्ये तनुनपावाजिनः । तान्येतान्यमुना विभागेनापति तानि एकादश एकनिर्वचनावधारणानि । अतोऽन्यानि दाशतर्यादाप्रीसूक्तवर्गात् सौत्रामण्या श्रीणि ( मैत्रा० सं०३।११।१॥३।११। ३ ।। ३ । ११।११) मान्य. श्वमेधयोरेकम् (मैत्रा० सं० २ । १२ । ६ ॥३ । १६ १२)। तत्र यानि सौत्रामा तान्यनामेयानीति न परिसंख्यातानि प्रेषिकेऽननुक्र- अन्येपामाप्रास- मणानेपाम् । आग्निकाश्वमेधिके तु फर्मान्त. रेऽपि विनियुज्यते न केवल मातीषु । इष्टकोपधा. तानां यास्केन निर्दे- ने " भामिकमुत्तमायां चितौ । समारस्वान शो न कृतः । तस्य प्रतत्री वर्धयन्तु ' ( मैत्रा० सं० २। १२ । कारणानि ५) इति " ' द्वादशापीर येषु' इति । हस्त- ग्रहणमाश्वमेधिकं यजमानस्य ' समिद्धो अअन्दरं मतीनाम् । (मैत्रा० सं० ३ । १६ । २) इति 'आप्रीमिर्हस्तं गृहाति ' इनि । मत भापीकार्य प्रयोगव्यभिचारादापीसूक्तवर्गमध्यपठिते अपि न परिसंख्याते 'भाचार्येण । सौत्रामण्या तु प्रथमस्य पशोर्या द्वितीया आणी तस्यामेक- स्यामेव च नराशंतनुनपाती ' नराशंसः प्रति शरोऽभिमानस्तनूनपा. प्रति यज्ञस्य धाम ( मैत्रा० सं० ३ । ११ ।१ ) इति । तन नराशंसयाजिनी वसिष्ठप्रभृतीना योगे निपातयत्तन्नपात्पदमनर्थकं पादपूर- णमात्रेणोपकारं मन्त्रे करोति । तथा तनूनपाद्याजिना नराशंसपदम् । एप एवान्यत्राप्येवंविधे देवतापदे प्रयोगादन्यथामाविनि देवतादनिपातकालः । तपथा। अपहविष्पश्वप्रतिग्रहमायथिने (मैा ० सं० २।३।३।। काठ० सं० १२ । ६ ) ' यदद्य सूर्य ' इति सौर्यावारुणानां याज्यानुव,क्ये (मैत्रा० सं० ४॥ १२ ११ ॥ ० सं०७।६०११)। तयोमित्रार्यम्णोर्यानि लिमानि तानि निपातवद्भवन्ति । यथा , १ ग. ज.तेभ्योन्योपागेन तान्ये'; च. तेभ्योऽप्यन्ये.ग. 'तय्यादा. ३ च. 'रयेषि. ४ ग. ज. स. ५ ध. झ. 8. शंसोमिमा'; ट. से मिना भगे. ६ ग. न. 'याजिना नराशसपदम् । एष एवान्यवनपा'.. क. स. प. म. र. ट. "पदानां निपा; च. पनि दाना. ८ क. स. प. स. र. . स. सौर्य- मिवावरणाना, ग. ज. सौर्यावरुयाना, च सार्यावरणाना मित्रा.

·प्रयाजा - ७७४ दगाचार्यकृनटीकासमेत [अयमाभ्याये द्वार्षि०ख०२२] 'प्रचित्रम गणते तुराप(० सं०६।६६। ९) इति । मन संबोधनान्तमप्यग्निपदं नपातिकं केवलमारते हविषि (आश्व०पी०३।७) 1 चातुर्मास्येषु वैश्वदेवप्रयोगे पुनस्तदेवार्थवत् (आश्व० श्री० २।१६)। 'आप्तिमारुती पृश्निमालमेत वृष्टिकामः' (भैत्रा० सं० २।५।७) इत्यत्र परश्योगे एष एव देवतापदविचारः । यस्मिन् पक्षे सर्व आमयाः प्रपाजाः 'प्रयाजन्मे अनुपाजश्व केव. लान् ! (१० सं० १०१५1८) इति मन्त्रदर्शनात्तस्मिन्पक्षे 'तितो देवीः । इत्यत्र भानया इति पक्षे 'तिस्रो देवी: इसस्प भारती द्युस्थाना मध्यस्थाना सरस्वती पृथिवी- भामेयावेन विवरण स्थाना इडा इति च तदेवतात्रयं दुःप्रतिसमा. कथमपि क्रियेत धानम् । स्थानान्तरापत्तिस्तुत्या चामिरवता . देवता इति प्रतिममाधानम् । सौत्रामण्या तत्तमे पशो ' समिझो भनि. समिधा' इत्येता आमियः (मैत्रा० सं० ३ । ११॥ ११) 1 तामु सनूनपादकः 'तन्नपा छुचित्रतः । इति ( कट० सं० सौत्रामण्या प्रति. ३८।१०)। नास्पेय नराशंसः । तत्र नरा. पासपाजिना सौत्रामीप्रयोगे फथ प्रयोगः। कि ममाधान प्रापोऽत. বলুন সন্ত্রাসমুস: সধি : पम् सदाहियता नराशस इति पायविदो पापिन: समनुगाप.ते विशेषमिनि ॥ २२ ॥ १. १. इनि निग्नानी प्रयोदशोऽपाय: भगतः ।

·द्विारिंशः खण्डः १२ मिरुक्तम् । ७७५ * द्रविणोदःकस्मादविणोदादविणसोमेघन्तुतेऽर्थातभाप्रियः समिद्धोअद्यतनूनपानराशंसस्याजुद्धीनामांची नव्यर्चस्वारासुष्य- यन्तीदव्याहोतारानीयज्ञयामेआविष्टयोवनस्पतिरुपावसृजानें- न्तिदेवेभ्योवनस्पतेवनस्पतेरशनयासयोजीतामयाजान्मेद्वाविंशतिः ।। इति निरुक्त उत्तरपटे द्वितीयोऽध्यायः ।। ५ * . त द खण्डशृङ्गठा नास्ति. १८. नै, छ. इति निकै अष्टमोऽध्याय , त. ६ इस्पष्टमोऽध्यायः माम. अमाध्यायस्य देनीय पाई । यमोऽध्याय समाप्त , 'इति.

·৩৩২ [ नवमाध्या दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत अथ नवमाध्यायस्य प्रथमः पादः। ॐ । अब यानि पृथिव्यायतनानि सत्वानि स्तुति लभन्ते तान्यतोऽनुक्रमिप्यामस्तेषामश्वः प्रथमागामी भवत्यश्वी व्याख्या- सस्तस्यैषा भवति ॥१॥ ५ - . भय यानि पृथिव्यायतनानि सवानीत्येवमादि । अथ , इति पृथिव्यायतनाना विशेषाधिकारे । प्रकृतार्थादनन्तरमधिकरोति । 'पृथिव्यायतनानि' पृथिव्याश्रयाणि - सवानि समानामनुक्रमणम् दव्याणि च तेषामध्यत्र विवक्षितत्वात् । स्तुति ठभने इति, समानासानि । ' तान्यत: । परम् 'अनुक्रमिष्यामः । म्पादयति शेषः । पूर्वरमादापोगणाद्विलक्षणोऽयमस्वादिगण इति पृथग. धिकारवचनम् । पृथिव्यायतन याविशेषात्सर्पलालकुम्भकप्रभृतीनामप्य- श्रेयान्तीयः । तापरिहि तुसि टभन्ते रक्षणं वेदमिति । ते युगप. दभिधानासंभवारकमोऽदिनो भवति । सति च क न मुपातिकमो पप्प इन्यता प्रवीति । तपमश्व. प्रथमागामी भवति इति । स पुनः किमर्थः सेवामनः प्रथम: प्रथमागामी | पुरधानन्तरजन्मेति हि विशयते । ' तापा माहुयाः पुरषोऽजायत हतीयामनु. रोत्ततोऽसोनापन ' (मैत्रा० सं० १।८।१) विशिष्टे चाश्वमे. परभणे कर्मणि विशिष्टोऽस्याङ्गभाष इति । म च पुनग्य वास्यामः। १६....रि भोम .3, प. म, प. मि. ११. म. पानि पि' ... न. 'तान्दनः .११. न. पारनाये.. .........मम.न. कुलभ'. ६ क. प. ....... म. ८. न. पाप ने ताया : रस....म.नि............. मे. ११...........

·निरुक्तम्। . , [तृतीयः खण्डः ३१ ७७७ अश्नुते अध्वानं महासनो भवतीति वार (निरु० २।२७ ) इत्यत्र । 'तस्यैषा ' प्राधान्यस्तुतिरश्वस्तोमीय एव ॥ १॥ अश्वो बोळ्ही सुखं रय हसनामुपमन्त्रिणः । शेषो रोमण्वन्ती भेदौ वारिन्मण्डूक इच्छतीन्ता॑येन्दो परि स्रव (ऋ० सं०९। ११२ । ४)। अश्वो वोळ्हा सुखं वोव्हा रैयं वोळ्हा सुख, मिति कल्याणनाम कल्याण पुण्यं सुंहितं भवति सुहितं गम्य- तीति वा हसता वा पाता वा पालयिता वा शेपमृच्छतीति वारि वारयति मा नो व्याख्यातस्तस्यैपा भवति॥ २॥ ५ मा नो मित्रो वरुणो अर्थमायुरिन्द्र ऋभुक्षा मरुतः परि रख्यन् । यद्वाजिनौ देवातस्य सप्तेः प्रवक्ष्यामों विदथे वीर्याणि (ऋ० सं० १११६२२१)। यद्वाजिनो देवैर्जातस्य सः सरणस्य प्रवक्ष्यामो यज्ञे विदथे वीर्याणि मा नस्त्वं मित्रश्च वरुणाचार्यमा चायुश्च वायुरयन इन्द्रश्चोरुक्षयण भूणां राजेति वा मरुतश्च परिख्यञ्छकुनिः शक्रोत्युन्नेतुमात्मानं शक्नोति नदितुमिति वा' शक्नोति तकितुमिति वा सर्वतः शंकरोऽस्त्विति वा शक्कोतेर्वा' तस्यैषा भवति ॥ ३॥ अश्वः . मा नो मित्र इति । दीर्घतमस आपम् | अश्व एवायतेऽनेन सूक्तेन । यद्वाजिन इति । यत् पानि वाजिनः अस्या- श्वस्य देवजातस्य देवैर्जनितस्य सुभिरादित्यात्। मरादश्च वसा निरतष्ट' (२० सं० १११६३१२) इति । अग्ने! १ ग. २६ व. २३ । मा नो'; ठ. ३. वति । इति उपके तृतीये अध्याये मथमः खण्डः। अश्वो पोति महाराष्ट्रपाठः । मा नों'; 3. एष । इति उत्तरपट्के २५ १ ध्याये १ खण्डः । अश्वो पोदेति महाराष्ट्रवैदिक्पाउः । ९ । इति उत्तरपट्के तृतीयेऽध्याये २ खण्डः समाप्तः । मा नो . २ क ख, छ. त. द. बोल्हा. ३ छ. त. द.' रथं पोदा 'नास्ति. ४ छ. त. द. मुहित भाति मा नो ग्यास्या ठ.. सहितं.५ ठ... २१ नास्ति. ६. त. द. 'विदये नास्ति. ५त. वायु" चा; ध, वायु'. ८ ग. इति । दी. ग. ज. नितस्य च सुरभिरादि. १० ग. शरा म, च. ज, शूरा m .

·७७८ दुर्गाचार्यकृतीकासमेत .- [-नयमाच्या प्रजापतिमा। द्वितीयामजुहोत्ततोऽधोऽजायत' (मत्रा० सं० १८११) इति । सप्तेः सरणस्य प्रवक्ष्यामः प्रकर्षेण यक्ष्यामः । विदये एतस्मिन्यज्ञ वीर्याणि गुणान् । किं तेषाम् । मा नः मास्माकं तान्युच्यमानानि मित्रो वरुणः अर्यमा वायुः इन्द्रो मरुतः परिख्यन् मा चक्षीरन् । किं तर्हि । अनु- मन्यन्ताम् । ' आयुः' अत्र 'वायुः अयनो वकारलोपेन । स कस्मात् । अयनात् । एति ह्यसौ विश्वम् । इन्द्र ऋभुक्षाः । स हि उरुक्षयणः । उरा- धम्तरिक्षे क्षियति निसति । अथवा । क्षियतिरैश्वर्यार्थः । कस्येष्ट । 'ऋणां' देवानां 'राजेति' च तेपामीटे । एवमृभुशब्दात्पूर्वपदं क्षिय- . तरेश्वर्यकर्मण उत्तरपदम् । . 'शकुनिः' (निध० ५/३२२) कस्मात् । स हि 'शको त्युन्नेतुमात्मानम् । उध नेतुं लघुत्वात् । शकः पूर्वपदं नयतेरुत्पूर्वस्योत्तरपदम् । अथवा । नदतेस्तकतर्या शब्दार्थगत्यर्थयोर्वोत्तरपदं चिक- शकुनिः कस्मात् खेन । अथ 'या'' सर्वतः शंकरः । अयम. स्माकम् ' अस्विति । सर्वेण नित्यमाशासितव्यो भवति । एवं सति 'शम्' इति मुखनाम पूर्वपदं करोतेरुत्तरपदम् । 'शक्नोतेः ' एव चैक स्मात् । फिमसौ शक्नोलि । यदस्य योग्यं शकितुम् । 'लस्यैवा' प्राधान्य. स्तुतिः भवति ॥ ३॥ 1 २० फनिक्रदजनु प्रवाण इयति वाचमरितेव नावम् । मुमङ्ग- लेश्च शकुन भवासि मा त्वा कादिभिभा विश्व्या विदत् (ऋ० सं० २।४२ । १)॥पकन्दीजन्म प्रवाणी पथास्य शब्दस्तथा नामेरयति वाचमीरयितेव नावं सुमङ्गलश्च शकुने भव कल्याण मङ्गलो मङ्गलं गिरतेणात्यर्थे गिरत्यनानिति वाङ्गलमङ्ग- चन्मजयति पापकमिति नरुक्ता मा गच्छत्विति वा मा च त्वा २५ काचिदभिभूतिः सर्वतो विदद्गृत्समदमर्थमभ्युस्थितं कपिचलोऽ. भिववाशे तदभिवादिन्येपर्भवति ॥ ४ ॥ १ म. अ. मा च परिचभीरन्. २ ग. ज. भुसा स्म शुरु . च. भुशा म पुरु स ३ ग. अ, यति'. ४ म. न. 'यतिरे, ५ठ.गी। इति निरुतभुत्तरको दि० मीयः रद:; इ. पनि । इति निरुकटीकायामुपटोलीमा तृतीयः प.६५.3.37.

·चतुर्थः खण्डः ४] निरुक्तम् । ८७१ 'कनिकदलनुषं प्रावण देति । गृत्समदस्पार्पम् | अनिरुतश्रवणे नो विनियोगः (आव० गृ०.३।१०।९)। कनिक्रदत् न्यक्रन्दीत् । पुन:पुनः भृशं वा क्रन्दसीति मध्यमपुरुषेण नुतिरुत्तरमधुमपेक्ष्य । जन प्राणः आ.मनोऽभिजातिं कथयन्निव इयर्ति वाचम् इयर्षि वाचम् | कंधमारयति । नाविक इव पुनःपुनः शयुनिः नावं पारगमनाय । यस्त्वमेवमारयसि सवं मुगगलच हे शकुने प्रशस्तमङ्गलः अस्माकं भव । वयमपि च तुभ्यमि साशास्महे ! मा न्वा काचिदभिभा अभिभूतिः परोपद्रवः विश्व्या सर्वप्रकार: :"प्रायः शकुनिषु सर्वतो विदत् विदलिति । ' यथास्य शब्द- शमूलानि नाम- स्तथा नाम ' इति । तदिदं शकुनिए बहुलमित्यत्रोक्तम् (निरु० ३ । १८)। . यानि 'मगलं । कस्मात् । 'गिरते' धातोः ‘गणापर्य। वर्तमानस्य। मगलं कस्मात् स्तुत्यं हि तद्भयति । 'गिरत्सनानिति वा अस्यैव मा गिलनार्थस्य । किमिदं गिलति । सत्पद्यमानमेवेदमनर्थान् गिलेति भक्षयति । या । अगलम् । एतन्मका- रोपजनेन मङ्गलम् | कोऽर्थः । यत् ।। अङ्गैरवयर्दिधिमध्यक्षता- दिभिस्तद्वत् । रो मत्वर्थे । व्यत्ययश्च (लोः । अथवा । मञ्चरतेमङ्गलम् । कि मजयति । पापकमिति नमता: ।। उत्पद्यमानमेवेतन्मगलिनः पुरुषस्य मजयति नाशयति यदस्य किंचियासकं भवति | ए मजयतेमङ्गलमिति नरुक्ता विदुः । ‘मा गरछविति या' । गमे । सर्व रसामन्यते मामेतद्न्छस्थिति । समदमर्थमभ्युस्थितम् ' इति स्तुसिलाभकारणम् । स किल कंचिदर्थ मिसाधयिपुरभ्युत्तस्यों । सम. भ्युस्थित ' कपिसः । शकुनः ' अभिय. लोऽन्युस्थितमर्थ स्वरः यांग । तसिद्धिमायदेवत् । यथा चैत न दर्शयामास 'तदभिवादिन्येपर्म पनि ॥ ४ ॥ म . 1 .२० गृसमदं कजि. २१ - १. ग.२ म. प. पु.: महेश क..... . ठ. २. कथम् । रिचिव । नाच. फरियाँ तेर. ५ च .. ५.लिय' गिर. ६ क. ख.प.स. 2. उ. ह. 'यति वा अथा। अट्टा. पति का अदर' अपा. ७ क.. स्व. प. अ.ट. ट. आग्द. ८ ग. ज. रिलो: नाति • . ज. पा. १०. 7. 'की। म'; च. 'मि. ११ र. मा. १६.म. दान, प." दान. १७ 3. नि मायाम नारनीय चतुः २४.(र.निवि:).२२ ·दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत : [ नवमाध्याय भद्रं वद दक्षिणतो भद्रमुत्तरतो बंद । भद्रं पुरस्तानो वद भद्र पश्चात्कंपिञ्जल (खैलिके सूक्ते ३ । १) ॥ इति सा निगदव्या- ख्याता गृत्समदो गृत्सो मंदनी गृत्स इति मेधाविनाम गृणाते: स्तुतिकर्मणो मण्डूका मज्जका मजनान्मदते; मोदतिकर्मणो मन्दते; तृप्तिकर्मणो मण्डयतेरिति चैयाकरणा मण्ड एपामोक इति वा मण्डो मदेवो मुदेवा तेपामेषा भवति ॥ ५ ॥ भद्रं यद दक्षिणत इति । इह शकुनिः किल कस्यांचिदिशि साधु वति । कस्यांचिदसाधुः । स एष प्रवीति । दक्षि- कपिल णतः उत्तरतः पश्चात् पुरस्ताच सर्वत एवं समस्माकं कपिजल भदं यदेति । 'गृसमदो गृत्सो मदनः 'गृत्सवास। मदनश्च गृत्समदनः । गृसो मेधावी मदनो हर्षालेः । मण्डकाः ' (३) इत्येतत्पद वक्तव्यम् । य एते । मण्डुका: ' एते 'मज्जकाः' । कस्मात् । मन्जनात् । . १० . मण्डकाः करमात् नियमना ह्येत उदके । 'मदर्या ' स्यात् : मादेतिकर्मणः । नियप्रमुदिता हि ते । ' मन्दतेर्वा स्यात् तृप्ति- कर्मणः । निन्यतृप्ता हि ते प्रचुरोदक यात् । ' मण्इयतरिति पैमा. करणाः । ते हि भक्तिभिर्नानाचित्राभिर्विधात्रा मण्डिता भवन्ति । मण्ड एप मोक इति वा | मण्डे उदके एपामोको नियास इति या मण्डकाः । ' तेपामेषा भवति ॥५॥ E संवत्सरं शंशयाना ब्राह्मणा व्रतचारिणः । वाचे पर्जन्य. जिन्विता प्रमण्डूका अवादिपुः (ऋ० सं० ७।१०३ 1१)॥ संवत्सरं शिश्याना ग्राहाणा प्रतचारिणो बुवाणा अपि चोपमार्थे स्याद्राह्मणा इव तचारिण इति वाचं पजन्यपीतां प्रावादिपु. २५ मण्डू का वसिष्ठो वर्षकामः पर्जन्यं तुष्टाव तं मण्डूका अन्वमोदन्त स मण्डूकाननुमोदमानान्दृष्ट्वा तुष्टाव तदमिवादिन्येपार्भभवति ।।६।। 16. ५. ध. भान्कपिनल, २ क. प. उ. य. ध. ठ. ह. गृउमदना. ३ ग. इते; प.स.ट. इति 1 इति सा निगदश्यस्याता 1 इह, प. इति । १६" इति सा निगद याराता, ट. ड पता बदेनि. ४ . पोळ. ५ ग. भ. मोदन. ६. स. १. 'वति । इति निम्न काय तरकारी ततोऽध्याय (1. १९ 'नित • उत? या ) पश्चम. वा.

·. - + . सप्तमः खण्डः ७] निम्क्तम् । भवरसर नाशयाना इति । वसिष्टस्यार्पम् । संवसरं . शिश्शाना: निर्वाच: मनासरं सुप्ता इव स्थि वा ब्राह्मणाः मण्डकाः गुवाणाः समर्थाः मन्तो वक्तुं प्रतचारिणः कृतमासयमाः ततः प्रावृट्कालं प्राप्याभिवृष्टाः पर्जन्येन तर्पिता वाचं प्रमण्डूका भवादिषुः प्रावादिपर्मण्डकाः । अथवा । न युक्तो रूढिपार- बाधो ब्राह्मणशब्दस्येति लुप्तोपमः प्रकल्पत्ते ' ब्राह्मणा इव व्रतचारिणः' इति । यथा ब्राह्मणा उपाकस्य प्रापि पवित्रपाणयो मवलिनो नियत- कालौस्ता वैदिकी वाचं वदन्येवं प्राचादिपरिति । 'बसिष्टो वर्षकामः । इति स्तुतिलाभनिमित्तम् । स किल वर्षन्तं पर्जन्यं तुष्टाव -। त मण्डका अन्वमोदन्त वसिष्ठो कामो स्तुहि स्तुहीति । स ' तान् अनुमोदमानान् मण्डूकास्तधार वाश्यमानान् दृष्ट्या रब्धं वर्षनिमित्तमिति परितुष्टस्नाने तुष्टाव यथा चैतदेवं तदभिवादिन्येपार्भवति गा॥ 1 • उप प्लवंद मण्डूकि वर्ष मा वद तादुरि । मध्ये हृदस्य प्लवस्त्र विगृह्यं चतुरः पदः (खेलिकं सूक्तं १६ ) ॥ इति सा निगद- व्याख्याताक्षा अनुवत एनानिति वाभ्यश्नवत एभिरिति वा । तेपापा भवति ॥ ७ ॥ उप प्लद मण्डकि मण्डूाना मातः । अथवा ! मण्डूकपते मण्डूकि । माम् उप गम्य प्रकग वद | कय च प्रवद । वसिष्टो मण्ट्रकी- पम् आभिमुख्येन वद । तादुरि.तरणशीले । मुत्तजयति अथा । तापदुदार । यावधीर तावदेवोदर तस्याः । ततो वृष्टे देवे अप्लो उदकेनैतस्मिन्नेकजलीभते मध्ये हृदस्य उदकस्य बहुनः लस्व उपार विगृह्य प्रमार्य नाश्चतुरः पदः । पादानि- त्यर्थः । पादस्य पदादेशः क्रियते । .. २० २५ गनि.२ ग. न.ज. प्रकल्पते. ३ ग. ज. "कालाभा वै'; न. 'मालामा ला: ता. ४ ३, इ. मति इते निरुतभाष्ये उत्तराटदस्य तृतीया- ध्यारे (३. भाष्ये ३ ध्याये ) पष्ठ. ७.५ क. ख. त. प्रद, 2. उपलपपद. ६ क. ख. य. ट. ठ... प्रवद, प. ज. स. ट. सर्ग माटो माहाके • महीना मा', घ. मण्डकि. मण्डू हे मण्ड के, ट. १ मण्डकीति, ८ ग. च. ज. पत श्व'. १ के. ख पदा', च. पंदा' पा. १०. स. ६.ट, ३. र पाइरहस्य, प. पादप शद.

·। ७८२ दुर्गाचार्यकृतीकासमेत ' अक्षाः । इत्येवमादीनि लबस्तुतित्वापृथिव्यायतनवस्वसामान्यादिह অনুৰাৰ वर्गे समाम्नातानि । तेषां च यथाममाम्नातमेव व्यु- 'अक्षा:'(४) प्रथमं निवक्तव्याः । ते फस्मात् । स्पतिः अश्वत एनानिति वा । दीव्यन्तः कितया एतानक्षापाणिमिः अंशुवते व्यापयन्ति । त पते अश्नोते: फर्भणि कारके। अथवा । अभ्यश्रुयते । अभिपूर्वस्य सस्पैवाश्नोते: करणे फारक। तेहिं कितयाः प्रतिकितयं धनमभ्यश्चतते । तेषामेपा भवति' स्तुतिः ॥ . प्रादेपा मा बृहतो मादयन्ति प्रवासना इरिणे बतानाः । 1. सोमस्येव मौजवसस्य भक्षो विभीदको जाविर्मयमच्छान. (ऋ० सं० १० ॥ ३४ ॥ १ ) ॥ प्रवेपिणो मा महतो विभीद. कस्य फलानि मादयन्ति प्रवातेजाः प्रवर्णना इरिणे वर्तमाना इरिणं निणमृणानेरपार्ण भवत्यपरता अस्माटोपधय इति वा । समस्येव मानवतस्य भक्षः। मौजवतो मूजयति जातो मूनवान् पर्वतो मजवान् मुओरिमुच्यत इपीकयेपीफेपतेर्गतिकर्मण इयम- पीनरेपीफलस्मादेव विभीदको विभेदनाजागृविजागरणान्मामच. कदमशंसत्येनान्मयमया निन्दत्युत्तराभिरक्षपरिघुनस्यत- दार्प वेदयन्ते ग्रावाणो इन्तेर्षा गृणानेर्वा गृहानेर्वा तेषामेषा भवति ॥ ८॥ .- १५ - प्रापा मान । अक्षपुत्रस्य मौनयन अपम् । प्राधेपाः प्रषिणः प्रकरण वेपनशीलल्य वृक्षस्य जाता महता मामा- अक्षा: दयनि हर्षयन्ति या तर्पयन्ति या | प्रमातेजाः पचुस्याने म्याने काले जाता: प्राइटकोट । पकना या प्रचुरवाते कारे पतनाभिप्राय जन्म । विमोदक एफ एव या विशेष्यो । यः प्रागे उद- फाबहरे देशे जातानस्य फलानि अक्षाः । रणे नानाः | निर्ग- ११. २. न. अय'. . ८. र. अनुनिः । इति निकी कायावत्तरच ती (B.नि. उ.म.)rar :::. ३ न. ना. ४. त. द. पुरंप'.१०. मनि' अ.म...' ले ... ५.न. स.वि.

·3 । नवमः खण्डः ९) निरुक्तम् । तणे आरफुरकस्याने चतमानाः । न हि तत्र पुत्रपौवानु मृणं भवति । 'अपाण' था। उपसर्गस्यान्यत्वमेव केवलम् । अथवा । अपार्णम् अपगतो. दकम् ।' अपरता ओपथय इति या अपेत्य तस्मादन्यत्र औपचय इति । कथं मादयन्ति । सोमस्येव । यथा सोमस्य मौजवतस्य भक्षो यजमानं मादपति हर्पयति तर्पयत्ति तथा । विभीदको विभत्ता कोश्यस्य जागृविः जागरणकर्ता । यो जयति स हर्पण जागर्ति योऽपि जीयते स दुखेन जागर्ति । स एप विभादक एवंप्रकारो मह्यम् अर्थच्छदत् । स्वेन फलश- देन सर्वार्थेषु पुनःपुनः भृशं वा मनश्छादयित्रा देवने एकस्मि-मम मनः उत्साह्यति । • मौजवतः सोमः । स कस्मात् । ' मूजवति जातः' । अथ ' मूज. । स कस्मात् । मुरु चान्' । मुस्तद्वान् । अथ कस्मात् । स हि — विमुन्यते इपीकया' । अथ 'इपीका कस्मात् । 'इतिकर्मणः । भवति मुआत् । ' इयमपीतरेपीफेर स्म व '। या हलेपा अन्या या। १५. सापि हि निर्गता भवति । प्रायाणः ' फस्मात् । 'हन्ती '। तदपिपत्नः । वर्णव्यापायुप. ग्राणः कस्मात् जनाभ्याम् । ‘गुणातया ' स्तुत्यर्थस्य । स्तूयन्ते हि ते । ' गृह्णाा ' । गृह्यन्ते हि से । तेश मेषा' स्तुतिः । भवनि' ॥ ८ ॥ कथं सोमः मौज- धान् ' कः । 'पर्वतः । ' वतः । सा हि निर्गता २. प्रेते वदन्तु म वयं वदामं प्रायम्यो वार्च चदता बर्दयः । यदेद्रयः पर्वता: साफमाशवः श्लोक घोपं भस्येन्द्राय सोमिनः (ऋ० सं०१०१९४११)प्रवदन्वते प्रबदाम वयं ग्रावभ्यो वार्य - १ ग. म. निर्गत आरफ'. २५.६. ट. द. ह. आसार', प. आरहा' स्फा.३ ग. रा. ज. विभी'... प. ज.पि.५ ग. पनि महान प. पमति म (स) पंग ज. यगति स इग..६ १. अचा..ट. र. पनि । हरि निहाषामुत्तरपनीमारे (२. निकटी 36.. ध्या.) भरमा मण्ड, क... पितरोनाल. २१ ·७८४ दुगोचार्यकृतटीकासमेतं [ नवमाध्याये वदत बदद्भयो यदद्रयः पर्वता आदरणीयाः संह सोममाशव: सिकारिणः श्लोकः शृणोते?पो घुप्यतेः सौमिनो यूयं स्थति या सोमिनो गृहेप्पिति वा येन नराः प्रशस्यन्ते स नाराशंसो मस्तस्यैषा भवति ॥९॥ . घेते वदन्विति । अर्बुदस्ययमार्पम् । यस्मात्ते अद्रयः औदरणीया अद- रणाः पर्वयन्तः साकमाशर्वः संहभूताः सोम- मावाणः मश्नीय अभिषुणुध। तं चाभिपुण्वन्त इन्द्र,यश्लोक श्रवणीयं हृद्यं घोषं शब्दं भरथ धारयथ निर्वर्तयथ । ये ते यूयम् अमुनी प्रकारेण यस्मात् सोमिनो मयथ । अथवा। सोमिनः सोमेन तद्वतो यज- मानस्य गृहेषु एवं कुरुष्वे तस्माशुष्मानधिकृत्य प्रवीमि प्रैते वदन्तु युष्म- दर्थ स्तुतीरुद्गातार। । प्रयदाम वयं होतारः । अध्वर्युनपि च घूमहे । एभ्यो मायभ्यो वाचं वदद्भयो वदत वाचं या वक्तव्या एतान्प्रतीति । नाराशंसः' (६) इति संमानातः । कः पुनरेष नरीशंसः । १५ येन नराः प्रशस्यन्ते स नाराशंसो मन्त्रा'। किमत्र मन्त्रः स्तूपते । ने नाराशंसो मन्त्रः। इत्युच्यते । लक्षणं मन्त्रः । नराः स्तूयन्ते ।' तथापि न मन्त्रः एवं तर्हि नराणामेव समानान प्राप्तमासीत् ।न । स्तूयते किंतु नराः । तेपा सामान्यस्तुत्यभावाद्राज्ञा च स्तुत्युपपत्तेः । तेपि च केचिद्रा- तेषामपि च सामान्या स्तुतिनास्ति । अस्ति मान एव स्तूयन्ते वैककश्येन केपांचित् । यतो भावयव्यं लक्षणी- कृत्य नाराशंसो मन्त्र उदाहियते । तस्य नराशंसस्य मन्त्रस्योदाहरणम् । तस्य वा भावयन्यस्य प्राधान्यस्तुतिः ए' ग् ' भवति ॥१॥ २. ११. स. 1. 4. प. उ. र. अदर'. ३ ग. दिने ।. ३ क.य. ग.ज. अ. अद आ. ४ क. द. घ. स.ट. . उ. पर्वताः पर्वयन्तः .: . पपीताः. ५ क. म. घ. झ. ट. उ. ते तं; . °णुप । . त ते. ६. सं. घ.स. उ. प. उ. 'दाम च य ७१.ब. ग. ज. ट. ह. रा. ८ ग. म. मात; च. 'भात प्रा नं. ९ क. म.ग. च.न. ते१० ग.म. मरा; चं. मराना. ११६. . पति । इति निम्तीकातराट्के तृतीये. ११ पाये (३. निक. 3. तीया या. ) नाम पर ·दशमः खण्ट. १०] निम्तम् । ઉલ अर्मन्दान्त्स्तोमान्म भैरेमनीपा सिन्धावधि क्षियतो भाव्यस्य। यो में महसमभिमीत सवानतूर्तो राजा अब इच्छमानः ( ऋ० सं० १११२६॥ १) अमन्दान्स्तोमानवालिशाननल्पान्या बालो बलवी भर्तन्यो भवत्यम्बास्मा अलं भवतीति वाम्बास्में बलं भवतीति चा बलो चा प्रतिषेधव्यवहितः प्रभरे मनीषया मनस पया स्तुत्या प्रज्ञया वा सिन्धावधि निवसतो भावयन्यस्य राज्ञो यो मे सहस्रं निरमिमीत सबानतूतों रानातूर्ण इति यात्वरमाण इति वा प्रशंसामिच्छमानः ।।१०॥ ५ . इति नवमाध्यायस्य प्रथमः पादः ।। अमन्दान्स्नोमानिति । दानपरितुष्ट: कक्षीवान् प्रवीति । अमन्दान् राज्ञो भाव्यस्य भवालिशान् अनल्यान्वा अबालिगये.ग्यान् प्रमेरे स्तुतिः उधारये मनीपा स्त्या प्रज्ञया वा । कस्य । मार- यव्यस्य । भावेनासावार्जवेनैव सर्वार्थान् यति मिश्रति अनुतिष्टतीति भाषयमः।क निवसतः सिन्धारशिक्षियतः निर. सतः । यः किमकरोत् । यो मे सहस्रं बहन् सान् यज्ञान् निरमिमीत निर्मि- रावान् । बहूना याना यागोपकरणं दत्तवान् । अतूनः अपूर्णः अच- पलः अरमाणः । कमेग यो निरमिमीत सहस्र मम सत्रान् प्रेशंसामि- स्मानः अम-दान् स्तोमान् तस्मै भावयन्याय राजे प्रभरेऽहमिति ॥१०॥ चतुर्दगाध्यायस्प प्रथम. पादः। १. त. द. पलभती. २ रु. थ. . . त द राजातूर्ण.३८ ५. प. छ. त. द. नाव.४३.थ.५ इति पाद नास्ति, छ. प्रथमः पादः त. नदमेध्याये प्रय'; द. इति नैरुत्ते उत्तरार्धस्य प्रथमः पादः. ५ ग. 'निति । दा. ६ ग. "तुष्टः क; च. तुपाक: ज. तुपावः. ७ क. म. प. स. २. ठ. २. 'भरे पहरे उ. प. 'भरे - उ महरे, ८ च. न्याति य.क. ख. घ. १. 3. सथन् भवः मशः च, सबान्' ' भवः १.४ १. पति पनि चतुर्दशाभ्यायस्य प्रथमः पादः । इति निम्नवापामुमराटके अतीय गये दरमः खण्डः, क.ल.घमिरगोमाति.

·दुर्गाचार्यकृतीकासमत [ नवमाप्यारे द्वितीयः पादः । यासंयोगाद्वाजा स्तुति लभेत राजसंयोगाधुद्धोपकरणानि तेषां रथः मयमागामी भवति रथो रहतगतिकर्मणः स्थिरता स्पाविपरीतस्य रममाणोऽस्मिस्तिष्टतीति वा पतेर्वा रसते; ५ तस्यैपा भवति ॥ ११ ॥ - १. . ४ यज्ञसंयोगादाना स्तुति लभेत ' इत्येवमादि । तैपूर्वप्रहताय भावयव्यस्य स्तुतिलाभनिमित्तमेव गन्नगतमन्य- रजा यासंबन्धा- ते। यस्मात्सहस्र समाग्निरमिमीत तस्मात्प्रभर इति स्तुति लभते फेचिन्मन्यन्ते । अपरे पुनयुद्धोपकरणानामुत्तरेया सामान्यमेतरस्तुतिलाभनिमित्तमिति यर्णयन्ति | तत्कमिति । अश्वमेधे हि 'जीमतस्यैव भवति प्रतीकम् ' (१० सं० । ६ । ७५ । १) इन्यनेन सर्वयुद्धोपकरणोपेतं रथमधिरूढः सनरकवचो राजा स्त्यते (मा० सं० ३ । १६ । ३ ) । स करमादित्युपोद्धयोग्यते । यासंयोगादाजा स्तुति लभेत 1 स तावद्यासंयोगास्तुति लमते । अथ पुनयुद्धपकरणानि किमिति (तुति लभन्त इति । ' राजसं. योगापुद्रौपकरणानि' । युद्धायोपनियन्त इति युरोपकरणानि । युद्ध युद्धोपकरणानि योपयुर्वताति युरोपकरणानि । स एष कि ९. रामसंबन्धास्तपन्त व्यापी स्तुतिसंगमापाप आचाणोपप्रदर्शितः । सधया । युपफरणानि राजसंयोग रस्तुति सभन्ते । तस्य तापमानानि समबन्धा म्यम्ने । राजापि यतगंयोगाय- शाही देवमासबन्ध देवना अपागंबन्धन् । गोऽमेगावामन्या. मानावस्थितः मध्यरात: स्तूपन दया मारिने मर्ग । रा. साम् । 'याने स्थाने निः समानाधिनिभागिनी । आमनिष्ठा मेया सोतकरणम्नुतिः ॥ हति । निमंत्रय यायः सर्वत्री. १५ पसंमः ॥ १.त..कपि. २१.. .स.स. . . . . . . . . ., . ५...' बा ६१........" .......

·द्वादमः खण्डः १२] निरुक्तम् । ७८७ - 'तेषां स्यः (७) प्रथमागामी भवति । स कस्मात् । तदाधा- रत्वादितरेपां युद्धोपकरणानाम् । 'रयः कस्मात् ।' रहतेर्गतिकर्मणः' तस्य हि तदवोत्पतिः । 'स्थिरतेर्वा स्पाद्विपरीतस्य' । स्थिरः सन् स्थ इत्युक्तः । तत्र हि स्थिरसुप्रतिष्ठितो योद्धा भवति न तथाश्वादिषु । तस्यैषा भवति ' स्तुतिः ॥ ११ ॥ २ ५ वनस्पने बीङ्गो हि भूया अस्मत्सखा प्रतरणः सुवीरः। गोभिः संनंदो असि वीळयस्वास्थाता ते जयतु जेत्वानि (ऋ० सं०६।४७१२६) वनस्पते दृदाङ्गो हि भवास्मत्सखा मत- रणः मुवीरः कल्पाणवीरो गोभिः संनदो असि वीयस्वेति संस्तम्भस्वास्थाताते जयतु जेतन्यानि दन्दुभिरिति शब्दानुफरणं द्रुमो भिन्न इति वा दुन्दुभ्यतेर्वा स्याच्छन्दकर्मणस्तस्यैपा भवति ॥१२॥ १. C १५ रथः चनस्पते बोड्यन इति । गर्गस्यार्थम् । हे वनस्पते वानस्पत्य रथ समुच्यसे । वोड्यङ्गो ढालो भव । ततश्च अाम- सम्वा अस्मन्मित्रं प्रतरणः प्रतारण: संग्रामाणा पार नेता मुधारः कल्याणवीरः अविश्लेवानवखण्डिताधिष्ठाता भव। किंच। कृतप्रतीकारस्त्वमस्माभिः गोभिः असि संनद्धः समन्ततो नद्धो धो गव्येन चर्मणा श्लेष्मणा च । सवं कृतप्रतीकारमात्मानं मत्वा सेन हेतुना मुतरमात्मानं थीळयस्व संस्तम्नु है । संस्तन्ये च यम्पपस्थितः आस्थाता ते अधिष्ठाता तर योद्धा यानि तेन जेतन्यानि अत्मनोऽभी- प्सितानि तानि सर्वाणि जयतु । १च. "वोपपतिः २ क. व. २(११), उ..' स्तुनिः। इति नि (3. +) रुक्टीशयामुत्तरपट्के तृतीयाध्याय (3. नि • उत• ध्या०) एकादशः रखन्ड:; प.स. र. ज. अहो नास्ति.३ क. स. प.त. द. बीडय'. छ.त. द दृझाङ्गो. ५ छ. त. द. स्यादरकर्मग'. ६ ८. स. २ (१२), त. द. १. ७. इति । ग. ८ प. अ.सिन्मित्र. ९. ज. अविका', प. बरि- माल. १० म. न. 'कारदम'. ११ ग. प.ज.का. १२२.नदी. मदी.

·[ नवमापाये ७८८ दुर्गाचार्यकृनटीकासमतं 'दुन्दुभिः' (८) इत्यस्य योऽभिधेयस्तस्य 'शब्दानुकरणम्' आत्मनो नामधेयप्रतिलम्भनिमित्तम् । यथेपासवभिहन्य- दुन्दुभिः कस्मात् मानः शब्दं करोति दुन्दुभिरिति तदेव तस्य नाम । 'द्रुमो भिन्न इतिया हमशब्दापूर्वपदं निदरुत्तरपदम् । तत्संभयो ह्यमा द्रुमैकदेशो निष्कुपितश्चर्मणा पिनद्धः । तस्यैषा भवति' ॥१२॥ ५ : • उप श्वासय पृथिवीमुत यो पुरुवा ते मनुता विष्टि जगन् । स दुन्दुभे सजूरिन्द्रेण देवदूरादवीयो अप सेध शत्रून् (ऋ० सं० ६।४७१२९)। उप श्वासय पृथिवीं च दिवं च वहया ते घोष १० मन्यता विष्ठित स्थावरं जङ्गमं च यत्स दुन्दुभे सहनोपण इन्द्रेण च देवश्च दूराहरतरमप सेध शनिपुधिरिपूर्णा निधानं तस्यैषा भवति ॥१३॥ . उपश्वासय पृथिवीमिति । पत भारभ्य सर्वा एता युद्धोपकरगा पाच । दुन्दुभिः भारद्वाजस्यार्थम् । हे दुन्दुभे उपवासय उप- शब्दय आपरय शब्देन एता चै पृधित्री नम् । उत द्याम् । अपि कस्यापि सतस्तय पुरुता बहुवे वर्तमानस्य मनुता मन्यता घोषं यचेदं विष्टितं जगमं यच्चेदं स्थावर च । यस्यैवं तर सामर्ष द्यावापृथिव्यापारयितुं स बंदुन्दुभे सनः सहजाणः सह प्रीतिः इन्द्रंग चान्यै च देवः दराद्दरतरम् अपमेध भपकाल्य अपुन. रागमनायास्मनित्येतदाशास्महे । . १ इ.स. २(१२), ठ. र. 'वति । इति निरुवरीकायामुत्तरषटके तृतीयेऽ. ध्याये ( उ.नि. उ• तृ.) दादरा: दरः (ट. सारः । १२, प. R. 2. भ. नानि २ क. ९. ३ (११), त. द. ३. ३ ग. मिात । अ. ५.२.र. १ भा'. ५६.स. २.म. . ट.र ६ स. निशार पद जहम ", ट. विष्टिन येनान, 3. ८.विटिस बनाम. ७ च. काय.८२.१ ... पामय, च.' अगसप' मालि, र माद' पर...म्म प? 37. Art. प. नास्ति. T ·चतुर्दश मण्ड ११] - ७८९ निरुक्तम् । 'युधि ' (९) इथूणा निधान तण तमिरिपोनिधीयन्ते । तस्याभवति॥१३॥ इअधिः फरमात् १ । , बालीनां पिता बहुरस्य पुत्रश्चियाकृणोति समनावगत्यं । पुषिः सङ्कगः पृतनाश्च सर्वाः पृष्ठे निनदो जयति प्रसूतः (२. सं०६। ७५ । ५) ॥ वह्नींना पिता बहुरस्य पुत्र इतीपूनभि- त्य प्रस्मयत इवापानियमाणः शब्दानुकरणं वा सङ्काः सचतेः संपूर्वादा फिरतेः पृष्ठे निनद्धो जयति प्रसूत इति व्याख्यातं इस्तनो हस्ते हन्यते तस्यैषा भवति ॥ १४ ॥ १. इधि महीना पितति । योऽयमिषुधि बहाना बहनामिपूणा पासा रक्षिता तदर्थत्वात् । यस्य चेषुधे बहु इषुकलाप पुत्र पुरुणो बहुन पापात् त्राता । तदर्थ असो रक्ष्यत इत्येवं व्युत्पाद्यम् । यश्वाय चिधाकृणोति । प्रस्मयत इव अपा- त्रियमाण । प्रकर्षेण स्मयत इय उद्घाटयमानश्चिनपुखत्वात् । अथवा । हस- तीव शोभया पुसदीपया । अस्मि पंक्षे चिचातिरपठिनोऽपि धातुः कल्पत इति । 'विकारपक्षेषु तदर्थान्यधातूपादानम् , इत्याचार्यपरि- भाषा | अथ वा शब्दानुकरणम् । चिश्चिदित्येव शब्द रोति । कदा । समना सग्राममवगत्य प्राप्य । स एष इपुधिः सी सकटान् सपृक्तान् वा सामान् पृतनाच सर्वा या. स्पर्धमानरिपव एर केवलमभि- लक्ष्य क्षिप्य-से पताकार्य तानेवविधान्समामान् पृष्ठे रथस्य मनुष्यस्य या निबद्धो जयति प्रसूत क्षिप्तो धनुष्मतेत्येतदाशास्महे । २ क ख ३ (१२), पति इति निर. उध्या १३ खण्ड, र. *पति इति निरुक्टीकाया १३ खण्ड प्रयोदश खण्ड . २. ख. र. ध प 37 बहूना, ३ छ द. इलावधीय, त दावाय" ।। ४ क.स (१५), त.२ १.५ ग. "ताते । यो".६ ग. ज अपधिर', च. भाविय.७५. 4.3... अस्मिम रिगल अस्मि पऽर्थे दि. ८ ग न सहा सायन् HAIRभामारत' र 'लम १. स. प. १ . निशे.

·- दुर्गाचार्यकृनटीकाममनं {সাশ্যা हस्तमः । (१०) फलीपीपको गोधेति च यमाहुः स फरमात् । हस्ते । ह्यवस्थितोऽसौ व्ययाइन्यसे । हस्तपः करमात् 'सस्पैषा भवति ॥१४॥ २ हिरिव भोगैः पति वाहुं व्याया हेति परिवार्धमानः। हस्तमो विश्वा वयुनानि विद्वान्पुमान्पुमांस पार प.तु विश्वतः (ऋ० सं० ६ । ७५११४)॥ अहिरिव भोगः परिवेष्ट- यति वाटुं ज्याया वधात्परित्रायमाणो हस्तमः सर्वाणि प्रभा- नानि प्रजानन् पुमान् पुरुमना भवति पुंसतेोभीशयो व्याख्या- १. नास्तेपामेपा भवति ॥ १५॥ ३ अहिरिव भोगैरिति । योऽयम् अहिरिव भौगैः सर्प इव कुटिलमायः सर्पग्राहकस्य बाई सणेव पति परिवेष्टयत्ति बाहुं धनुष्मतः पुरुषस्य । ज्याया हेति परिवा- धमानः । व्याया यात् सर्वतस्त्रापमाणस्तदर्धवात्तस्य । सोऽयमेवधर्म हस्तमः पुमानिव पुरुमना इस कविदाप्तः प्रज्ञाबहुलः पुमांसम् एतं धनु- मन्तं परिपातु विश्वतः सर्वप्रकार सर्वतः पावित्येतदाशास्महे । स्त्रियम- पेश्यामनस्का पुरुष बद्तरं मन. ! ' पंसतैर्या ' पारुपार्थस्य पोस्पमिति यस्य बलनाम भवति । 'भाशयः' (११) इति वक्तव्यम् । ते पुनरमी व्याख्याता:' अमि. धानतोऽभिधेयतश्च — अभीपयोऽभ्यनुयते । (निरु० ३१९) इति । तेषामेवा भवति' ॥१५॥ १२. कलापीयदृरः, स. क्लापापदकः. २ क. स. १ (१४), 3... 'दति । इति निरुक्टीकायामुनापट्टे ३ पाये १४ सण्डः. १ क.रु. ५॥ १५;त. द. ५. ४ ग. राते । यो'. ५. स. प. स. 2. उ. र. वात् ज्यापातान् माह स. ६ रु. स. ५. स. २. उ. उ.प्रशान'.०६.दुकुमास'. ८. स. प. स. 2. ४. पुरु. १ क. प. ५ (१५% ट. र. मति । १६ इति निभाध्ये (ठ. मधे ) ३ लाये पदाः (3. ५).

·घोडशः खण्डः १६] निरुक्तम् ।:: . रपे तिष्ठन्नयति वाजिनः पुरो यत्र यत्र कामयते सुपारथिः । अभीभूनां महिमानं पनायत मनः पश्चादर्नु यच्छन्ति रदमयः (ऋ० सं०६ । ७५। ६)। रथे तिष्ठन्नयति वाजिनः पुर- स्तात्सतो यत्र यत्र कामयते सुपारथिः कल्याणसारथिरभीशूनां महिमानं पूजयामि मनः पश्चात्सन्तोऽनुयच्छन्ति रश्मयो धनुर्ध- बतेर्गतिकर्मणो वधकर्मणो वा धन्वन्यस्मादिपवस्तस्यैषा भवति ॥ १६ ॥ ५ रथेतिष्ठनयति याजिन इति । यदेतत् रथे तिष्ठन् वर्तमानः सुष.रधिः कल्याणः मुशिक्षितोऽपि सारथिः नेता रथस्य अभीशयः वाजिनः पुरस्तात् अमनः सतो रथयुक्तान् रथस्य नीडे पश्चात्सनुपविष्टः । क । यत्र यत्र कामयते । यत्र यत्रेच्छति योद्धा तत्र तत्र नयति । तदेतत्कि सारथेमाहाभाग्यम् । न इत्युच्यते । निर- भांशुः को हि सारथिः किं कुर्यास्मुशिक्षितोऽपि । एवम् अभीशनाम् एतं महिमानं मोहाभाग्यं पनायत पूजयामि । यन्मनोऽश्वानामतिप्रवृद्धजवाना-१५ मपि तेवश्वेप्पनिवद्धाः रस्मयः गृहीताः सारथिना पश्चासन्तो मनो:- नुयन्ति | उपरमयन्तीत्यर्थः । संयोध्याभायात्पनायतेत्यस्य पूजयामीति पुरुषवचनव्यत्ययः । 'धनुः' (१२) धन्यतेः गत्यर्थस्य । तबलेन होपयो गच्छन्ति । 'वधकर्मणो वा' | शत्रुवार्थ तदुपयते । धनु:कस्मात् 'तस्यैषा भवति ॥ १६ ॥ ९. १ छ.त. द. पूजयन. २ क. स. ६ (१६); त. द. ६. 'यतीत । "ठ. ड. पतीति. ४ ग. सुलोर' पा; च. ज. सुखार'. ५ च. शिक्रितो'६ रु. स. प. अ. र. 3. 8. 'विष्टतिहन । क. ७१. वहा. ८५.स. १.३. ह. निभाशुको हि'. स. महा'. -१.१. स. येवट.तेश्व' ये. १५ गं. ज. न. समय: नास्ति. १२.स. घ.र.उ... "पाय हित. १३ घ. म.द. 3. ८. 'दुरपचते. १४. ग्य. ६(१९), 3... "वति । इति निस्कटीकापामु तपटके तीयाध्याय बोडसः (अ. निकभा. उ. प.तृ. मारे पोर'), २. ह.र. ज. मोनानि, ·[नवमाध्याय दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत धन्वना गा धन्वनाजि जयेम धन्वना तीवाः समदा जयेम । धनुः शत्रोरपकामं कृणोति धन्यना सर्वाः प्रदिशौ जयेम (50 सं०६१७५४२)। इति सा निगदव्याख्याता समदः समदो वारे संमदो वा मदतेा जयते जिनातेर्वा प्रजाययतीपूनिति का तस्या एपा भवति ॥ १७॥ २ धन्वना गा इति । ता: गाः तावत् धन्वना धनुषा वयमरिभ्यो जयेम । अपि च । आजिम् । इतेरस्य स्पर्धया यत्र लक्ष्यवेधायैव केवल. मिषयः क्षिप्यन्ते वैतण प्रतापाचं वा तम् आजिम् आजवनं धनु. पैव ययं जयेम । या अपि तीव्रा दारुणाः समदः धनुः संग्रामाः अनेकशस्त्रसपातसंक्टाः अनेकवारपुरु- पाकीर्णाः ता अपि वयं जयेम धनुयैव । अपि च । किंबहुना | समासत एवं नमः । धनुः शत्रोरपकामं कृणोति । यत्र यत्र शत्रुरस्मान् जेतुकामः स्याततस्ततोऽपगतकाममस्मत्तो धनुः करोतु । अपगतकामे च तस्मि. १५ नो वयं धनौवैताः सर्वाः दिश: प्रदिशश्च जयेमेत्येतदाशास्महे । समदः समदो या समदो वा'। संपूर्वस्य अत्तेः भक्षार्थस्य । भक्षत इन हि तत्र परस्परतः । मदतेर्वा हर्षणार्थस्य ममदः कस्मात् द्वितीयम् । ' संमदो वा' इति । संदृष्टास्त हि परस्पेरतो गुभ्यन्ति । 'या' (१३) इति वक्तव्यम् । सा पुनरिय जयते जिनातर्वा" मर्थकत्वम् । रटेन हि जीयते । स ज्या फरमात् पुनरेप धनुर्गुण । तस्यो एषा भवति ॥ १७ ॥ २. धावन्यायमय २५ १ क. प. ७ (१७),त. द. ७.२ ग इति । ता.३ च पथमपरिभ्यो. ४ क. स प. म. द. ट . इतरेतराया. ५ ग. घ. ज. वैतकेंण; प. ट. तवण. ६ ट. प्रताप पारार्थ. च. 'अवनं; .... "आरेन. ८८. स. प. म र. ट. ह. भक्षणार्थस्य. म. प. परम्पती, ज. परस्पतो. १. घ. 'न्यत्वसमर्थ'. ११ग: च. ज. तस्मैपा. १२ क. स. ७ (१७), उ... पति । दाने निकटीगयामप्तरपट्? येऽध्यारे ( उ. मा. 3. • ध्या.) मग..व.म. ट . नाति.

·अष्टादशः खण्डः २८] निरुक्तम् । ७१३ वक्ष्यन्तीवेदा गनीगन्ति अणे मियं सखायं परिपस्वजाना। योग शिद्धे चितताधि धन्वन् ज्या इयं समने पारयन्ती (क. सं०६।०५।३) वक्ष्यन्तीवांगच्छति कर्ण मियमिव सखा- यमिपुं परिग्वजमाना योपेच शिड शब्दं करोति विततापि धनुपि ज्येयं समने संग्रामे पारयन्ती पारं नयन्त्रीपरिपतेर्गति. कर्मणों वैधकर्मणो वा तस्यैपा भवति ।। १८ ॥ . वक्ष्यन्तीति । येयं योपिदिय काचित्कस्मैचिदिष्टाय पुरुषाय विधि- द्रहस्यं वक्ष्यन्तीव कथयिष्यन्तीव ज्या धनुष्मता ज्या पुरुषेण इपुं विक्षिप्सता सन्येन दक्षिणेन वा पाणिना कृष्यमाणा सव्यं दक्षिणंचा कणं प्रत्यागनीगन्ति आगति । कय. मिति । प्रियं सखायं परिपस्वजाना | प्रियम् इष्टं काचित्कंचित् सखायं समानख्यानम् उपजातप्रीतिं स्त्री पुरुषमिवेयुं परिष्वजमाना । संप्रत्यर्थ एय.सस्वजानेत्यभ्यासोऽविशेषाभावात् । यथा हि सा कर्ण प्रत्याकृष्यते धनुष्मता तथा मध्यमात्मनो निनीय इपं परिष्वजत इव । किमतावदेव । नेत्युच्यते । या चेयं योपेव शिले योपिदिय विदग्धों काचित्कामिना पुरुपेणारमानं प्रत्याकृष्यमाणोपजायमानपरितोषा कामिनः पुरुषस्य हर्ष. मुत्पादयन्ती शिले मुकुमारमव्यक्तशब्दं करोति । वितताधिधन्यन् धनुपि अध्यारोपिता सेयमस्माकमेवमादिगुणयुक्ता ज्या समने संग्रामे पारयन्ती अस्तु । पारन अन्तं नयन्ती अस्त शत्रणामिप्येतदाशास्महे । इपु: ' (१५) इत्येतत् ३५तेर्गतिकर्मणः । तदर्थमेवासापायते ! यचाय या । तदर्थमेव ह्यसौ गमति । इश्ः कस्मात् तस्यैषा मवति ॥१८॥ १७... द. शिट नाति.२क. स.स.न. द. 'न्सीपुरीत. 'ती. २१ ब. क.स. उ.....पणो मा नास्ति. १ क. स. ८ (10) स. द. ८.५ ग. ति।ये. ६ म. प. न. पती फप. ७ म. म. करित' मास्ति. ८ म... . "स्वातम् .. ग. प. न. रिदगा, प.म.. निदाण १... स. म. प. भ. पते. ११.२.८(१८) 3. पति। ति उ. २.१८ स. पति इति निवापानुपाढे २ पापे १८ सन: प.स.स.न.भो नाति.

·७९४ [ नवमाया दुर्गाचार्यकृनटीकासमेत सुपर्ण बस्ते मृगो अस्या दन्तो गोभिः संनद्धा पतति प्रसूता। यत्रा नरःसंच विच द्रवन्ति तत्रास्मभ्यमिषवः शर्म यंसन् (ऋ. सं०६ । ७५. ११ ) ॥ सुपर्ण वस्त इति वाजानभिमेत्य मृगम: योऽस्या दन्तो मृगयत्तेर्वा गोभिः संनद्धा पतति प्रसूति व्या- ख्यातं (निरु० २।५) यत्र नराः संद्रवन्ति च विद्रवन्ति च तत्रास्मभ्यमिषवः शर्म यच्छन्तु शरणं संग्रामेप्वधाजनी कशे. त्याहुः कशा प्रकाशयति भयमचाय कृप्यतेर्वाणूभावद्विार पुनः प्रकाशयत्यान् खैशया क्रोशषकशाया एपा भ. वति ॥१९॥ मुपर्ण वस्त इति । ये एते सुपणं पस्ते वसते गाधं वाजो इपयः । येषां चैतेषां मृगमयो दन्तो यदि · मार्गाणि फलानि अमार्गेषु तु व्यधनस्वभावामार्गयन्तीव किं नु तपद्धिव्यं स्याहं विध्येयमिति । ये चेमे गोभिः संनद्धाः गव्येन स्नाम्ना श्लेष्मणा च समन्ततो नद्राः पतन्ति गच्छन्ति धनुष्मता प्रसूताः क्षिताः त एषमादिगुणयुक्ता इपो यत्र यस्मिन् संग्रामे नराः मनुष्याः संवन्ति गम्छन्ति च विदरन्ति च पुनर्षिगच्छन्ति तत्र अरमभ्यं शर्म शरणं मुखं जयनिमित्तं यंसन् यच्छन्तु ददवियतदाशास्महे । 'अश्वाजनी' (१५) इलेतत्पदम् । ता पुनरेता ' कत्याहः । अश्वाजनी-येतन निर्यक्तव्यं प्रत्यक्षवृत्तित्वादस्य । कशा कस्मात् कस्मात् । सा हि प्रकाश- यति ' प्रत्यापयति — भयमश्वाय' । : कृष्यतेर्वाणभावात् ' । अ१- कृष्टा हि सा भयति धर्मणोऽगी ! ' वाक् ' अपि कत्युच्यते । सा पुनः प्रकाशयत्यर्थान् ' इति । अथवा । स्वशया 'या से मुखा• . अथ ' कशा, . . १३. द कराया, त. कशया' स. २ क. स. ९ (१९)त द. ९. २ म. हति।.४ म. न. च. यसतेग-धं या'.५. द. घ..र. ठ १. व्ययन'. २५ ६५.स. ट. उ. २. 'पदोमानित...स. 1. P. ट. 3. स.नि.

·७९५ विंशः खण्डः २० निरुक्तम् । कारो शेते इति । कोशतेर्वा शब्दार्थस्य । या विश्वकशा तस्या एपा भवति ' स्तुतरे ॥ १९॥ स ५ आ जहन्ति सान्वेषां जपनों उप जिन्नते । अर्धाजनि मत- सोऽश्वासमत्तुं चोदय (ऋ० सं० ६ । ७५ ॥ १३) । आनांत सानून्येषां सरणानि सधीनि सरियः सचतेरासक्तोड़- स्मिन्कायो जयनानि चोपमति जपनं. जहन्यतेरवाजनि प्रवे. वसः प्रवृद्धचेतसोऽवान. समत्सु समरणेषु संग्रायेषु चोदयोलूखलमुरुफर चोर चोर्ध्वखं बोर मे कुर्वित्यप्रवीनदुलू- खलमभवदुरुकरं वैतत्तदुलूखलमित्याचक्षते परोक्षेनेति च वालणं तस्यैपा भवति ॥ २० ॥ . भाजहन्ति सान्येषामिति । आजन्ति इति शतार संबोधनम् । हे अश्वाजनि आजन्ति सानुनि एपां अश्वाजनिः सरणानि समुच्छ्तिानि सक्थीनि काटिप्रदेशान् १५ जघनान् उपजिभते । जघनानि फिरदेशाः । तच हे अश्वाजनि ठप. जिप्तति । इदमपि शतयैव रध्यानी कटिपदेशमधानन्यभिहन्ति पृष्टयाना फिदेशान् । हे अश्वानि या त्वमेवमभिहंसि सा त्वमेतान् अश्वान् अवचेतसः मकृष्टचेतसो गमनं प्रति समुन्सुकान् समासु समरणे संग्रामेषु तथा चौदय यथा जयेयमित्येतदाशास्महे । 'सानू ने सक्शीनि तानि पुनः 'सरणानिएतान हि २. १.ख.प.म.ट... 'स्तुतये नास्ति. २ क. स. १(१७), र. तितनिह. भा. उ०१. एक. १७ स्व. पति पनि निरुनीकापामतरपट्के शीशगये एकोनशिनि: RREप. F. ट. न. ओ नास्ति, २०.स.स.त... आमन्ति; 3. आमन्ति. ४.ख.प.है. २५ द.बोल बोई.क.स.सादुल' रू.प. प. ठ..... १० (२.), त. ६.१.. ७ ग. मित । आ, ट... अमदानीर. ८ ठ... प्रिन्ति. १ म. न. 'देशात् । नयनानि रिफ' . 'देशन संगने अपनानिरिक'. १.ग. प. म. निमन्ति...स......... रस्पामा '.१२५. भ. ११ स. स. प....ट. र.नमः १.

·4- [नवमाध्या . १९९६ दुर्गाचार्यकृतीकासमेत सरन्ति सतारः । ' सक्थिः । कस्मात् । 'सचतेः' । किमस्मिन्सक्तम् । आसक्तोऽस्मिन् काय: ' कृत्स्नं शरीरम् । ' जघनं । कस्मात् । तद्धि भृशं हन्यते कराया। उलटूटम् ' (१६) इत्येतत्पदम् । तत्करम्गत् । तद्वि ' उरकर वा।।उस्कर बहनं करोति । उरुशब्दापूर्व. . उट्पटं करमात् पदं करोतेरुत्तरपदम् । 'उकरं वा । शन्दात्पूर्वपदम् । ऊर्ज एव हि करणार्थ तदुत्पद्यते । 'ऊर्चखं था। टार्षशब्दापूर्वपदं सशब्दादुत्तरपदम् । टर्चमेव हि तस्य खातं भवति । अथवा । ' उरु मे कुर्विसवयीत्तगुलखलमभवत्' (शत० बा० ७१५॥ ११२२) । तसिल क्रियमाणमुरुमे खं कुर्वित्यप्रवादिव तथागुणयुक्त- त्वाचस्य। तदुरखलमभवत् । ब्राणमपि च भवति । ' उकरं वै तदु- रुखलमित्याचक्षतेऽपरोक्षेण ' (शत० वा० ७।५।१।२२)। उ6 करोतीत्युरुकरमेत प्रत्यक्षमव्यवहितगुणाभिधानम् । तत्पुनरेतद्रलो4- व्ययेन व्ययहितगुणमुच्यते उखलमिति । ' तस्दैन । खतिः २५ भवति ॥२०॥ यचिद्धि त्वं गृहमुद उटूखलक युज्यसै । इह घुमत्तम वद नर्पतामिव दुन्दुभिः ( ऋ० सं० १।२८। ५)॥ इति सा निगदव्याख्याता ॥२१॥ इति नवमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥२॥ यविधि वं गृहेगृह इति । शुनःशेपरपापम् । 'मायनी याजसा. .. ११. स. प. ... 3. र. 'दात्यादुष्का' ग. प. ज. स. २० घ. न. सर.३१. पदम । उन . ४१.स. पदम । करोतोय. २५ पासपन । ऊ .... ठ... पद कोतेपोचपदर । उ.५१. 36'. • ६ ग.न. २ की नास्ति. क. स. १. (२. 3. KAR कि. मी. २... शि: २० मारः, (र. 4 TRAVE. मानवापर पशि: R.; घ. स. स. २. जो नास्तिक. 'स. ११ (२१),त. ६.११.१२... 'म..पदमाला .. लिया. इस शाप ....... १ . - ·७९७ द्वाविंशः खण्डः २२] निरुक्तम् । तमा' (R० सं० ११२८१७ 1 निरु०९।३६) इति च। सोमा- मिषये विनियोगः (६० प्रा० ३३ । ५)। अभिमन्य चोपधीय. तेऽग्निचयने । हे उलूखलक युज्यसे । यद्यपि त्वमन्नसंस्कारार्ध गृहे गृहे युज्यसे तथापि त्वम् इह एव अस्मद्गृहे दुम- टलखलम् चमं दीतिमन्तं गम्भीरम् अन्नैर्बहुभिः संस्कि- यमाणः शब्दं वद । कथम् । जयतामिव दुन्दुभिः । ये हि जयन्ति तेपामेतदेव जयस्य पूर्वरूपं भवति गम्भीरस्वनो दुन्दुभिः । ये पुनजीयन्ते तेषां रक्षस्वर इति ॥ २१॥ चतुर्दशस्य द्वितीयः पादः । ५ २ तृतीयः पादः। पभः प्रजा वर्पतीति वातिवृहति रेत इति वा तट्टपकर्मा वर्षणादृपभस्तस्यैषा भवति ॥ २२ ॥ 'वृषभः ' (१७ ) कस्मात् । स हि प्रजा वर्षति ।। प्रजो- स्पत्तिकारणं रेतः सिचति योनौ । 'मति वृषभः कस्मात् हति रेत इति वा रेतः सेतुमतिशयेनासा. चामानमुपस्छति । तदृषकर्मा पर्षणादृषभः । । सेनाधपकर्मणा रेतीवर्षलक्षणेने नृगौरप्यतिशयेन यो युक्तोऽसावपि वृषणात् रेतोवर्षणा- खेतोः भकारमुरजनाकृत्वा वृषभ स्युच्यते । गोवृषभरप . ए' स्तुतिः ' भवति ॥ २२ ॥ -- तस्प १ ग. प. ज. गृहे . सा. २. द. ११ (). पनि । इति निरक. उ० तु. एकविंशतिः खः . इति । इति निरु० २१ . स... म. ओ नास्ति... शस्यपाः र. 'इस्य पादः २.५. ख. १(२२),त. ६.१.५ ग. प. अ.ह... स. ... ट... सेनास्य वृप'.७क.स.प.म. ट. ठ... ' ' ५. 'गे ममी'; ग. म. रेतोपन गो.८ प.स.र.ना... स. १(२१). RA.उ.त. २२१. त । इति निम्मीजा. १६सार, प... अ.भो नाग्नि.

·७९८ दुर्गाचार्यकृतटीकासमेतं [ नवमाध्यापे न्यक्रन्दयनुपयन्त एनममेहयन्वृषभं मध्य आजः । तेन सूभ अतवत्सहस्रं गचा मुद्गलः प्रधने जिगाय ( ऋ० सं० १०।१०२ । ५)॥ न्यक्रन्दयन्नुपयन्त एनमिति व्याख्या तममेहयन्वृषभं मध्य ओजेराजयनस्याजवनस्येति पा तेन सं ५ सूभर्व राजानं भर्वतिरतिकर्मा तद्वा सूभर्व सहसं गवां मुगल: प्रधने जिगाय प्रधन इति संग्रामनाम प्रकीर्णान्यस्मिन्धनानि भवन्ति द्रुघणो द्रुममयो धनस्तषेतिहासमाचक्षते मुद्गलो भायंच ऋपितॄपमं चद्रूषणं च युत्तवा संग्रामे व्यवहृत्यानि निगाय तद्- भिवादिन्येपर्भवति ॥ २३ ॥ १० वृषभः न्यकन्दयत्नुपपन्त एनमिमिति । एवं तावत् व्याख्यातं प्रतिपदम् । एकवाक्यतया तु मनस्य व्याख्येयमिति । मन्त्रप्रवीति । यत् अपये फेनाजपीस्त्वमेत राजानमिति तत्र में शृणुत । यमेतम् आजे: रिपथस्य मन्ये वर्तमानं वृषभ न्यजन्दयन् उपयन्ति न्यकन्दयन्तः एनं हे जनाः युती पन्त युक्ता रयन्तेति उपयन्ति उपगष्ठन्ति परिवृण्वन्ति । अमेहेयन्तश्च तं मुहूर्त स्थीयता यावदयं संकृन्मत्रं करोति ततो लघु मुखं भविष्यतीति । स हि गोमिनामाजिमृतां स्वभावः । तेन अमुना वृषभेण सूभर्व मुंभगं शोभ- नभोग राजानं थी। तदा मुभगं मुयवसदेशसमृदं शतवत् शतैस्तद्वत् संख्या- सहस्रं गवां दाशतानि । यहा । असंख्यं बहु । किमिति । मुगलोऽहं प्रधने धनं प्रति स्पर्धया विजिगीपोरावयोः प्रवृत्तयोवाहिकायां निगाय जितयानिति। - १३. त. द. 'थाने: ' नास्ति, २ क.व. २ (२३); त. द. २. ३ ग. मिति । ; द. 5. "न्दपनिति. ४३. स. परभणाली'; प. या २५ . स. र. पद गोरेट. स. पर.५५.स. १. मेये भु.म. १. म. स. ५ ५.६. र. नानाः ८ प. यक्त्वा ।'; इ.स. शान्त कारयतात उग'.११. स. प.प्र. २. ट. २. अमेत्यन्मेष्यन्तव, १.५. #. स. 2. ह.शा'. ११ म.प.न. मावि. १२ म. प. ज. मुर्ग. १३६. स्व. प.म.स.''नास्ति. १४९. मि. १५. स. प. म. ठ... अपने संमा धर्म; ग... मगन, ..

·७९९ चतुर्विशः खण्डः २४ ] निरुक्तम् । 'दुवणः' (१८) इत्येतसदम् । स पुनः दुवगः कस्मात् 'दुमयो धनः' प्रकृतिः । त प्रकृतिवचने मयट् (पाणि० ५।४।२१) । द्रुशन्दात् पूर्वपदं धनशन्दादुत्तरपदम्। मुद्र- रोऽभिधेयः । ततिहासमाचक्षते' इति स्तुतिलाभनिमित्तमुभयोरप्येक- तप्रेतिहासः मेव वृषभद्रुवणयोः । 'मुद्गलो भौमेव ऋषिः' इत्ये. वमादि । स फिल द्वितीयस्य गोरभावादाज्ञा सह प्रतिस्पर्धमानः ऐर्यादन्वादिश्य ‘घणं' वृषभेण सह युक्त्वा राज्ञा सहाजि ससर्प । स च तं 'जिगाय' जितवान् । यथा चैतदेवं तस्यार्थस्य 'अभिवादिन्येपर्भवति ॥ २३ ॥ ५ . इमं तं पश्य वृषभस्य युञ्ज काष्ठीया मध्ये द्रुघणं शयानम् । येन जिगायं शतवत्सहस्रं गवां मुद्रलः पृतनाज्येषु (ऋ० सं० १०११०२ १९)। इमं तं पश्य वृपभस्य सहयुज काठाया मध्ये दुध शयानं येन जिगाय शतवत्सहस्रं गवां मद्गलः पृतनाज्येष पृतनाव्यमिति संग्रामनाम पृतनानामजनाद्वा जयनादा मुद्गलो १५ मुद्वान मुद्गगिलो की मदनं गिलतीति वा मदंगिलो वा मुदं- गिलो वा भार्पश्चो भृम्यश्वस्य पुत्रो भृम्यश्वो भृमयोऽस्याश्या अधभरणादा पितुरित्यन्ननाम पातेर्वा पिवतेी प्यायते; तस्यैपा भवति ॥ २४॥ ३. इमं तं पश्य वृषभस्येति । जितायामाजावमिताजिसरणमान्त एयाप- म. प. न. 'कति; स. द्रुमतिः. २ ग.पिच; प. भास्यभ. अ. 'लोपथ ऋ'. ३ ग. च. ज. "मादिः. ४ ग. अ. एपर्य दया. दिसऐप.ऐश्व दिवादित्य दु'.५ ग. प. ज. युना. ६ क. स.२(२२), 2. पति । तनि.उ. ३ . नि। ति मिरीयामर. ध्याये २३ सर:, .. ज. शे प्रालि, ७.द सायजा त. सहज यु. ८... द. हा नाति १ . रा (२४),त. द. ३. १. ग. विनि, उ... पशात. ११ म. घ, ५. . २. " मर. 'मान्ति'. १३ ·८०० [नवमाप्याय दुर्गाचार्यक्रतटीकासमेत विद्धमुद्गरो मुदलः केनचिपृष्टः केन सह युक्त्वा वृषभणमं राजानमजै- पोरिति । स तमुपदिशने दुघणमायन्ते दुधणः तस्मिन्नपविद्धमसावज्ञमिव कुन्सयन् राजानमन। पर्चा तस्मै प्रत्याचचक्षे । इमं तं पश्य येनापमिति । वृषभस्य सहयुजम् । क वर्तमानम् | काठायाः आग्यन्तस्य मध्ये द्रुघणं शयानम् अपविद्धम् । येन जिगण्य शतवत्सहस्रम् इति व्याख्यातम् । 'पृतनाज्यामिति संग्रामनाम । तत्कस्मात् । 'पृतनानामजनाद्वा। पृतनाग्य कस्मात् पृतनाः मनुष्याः । ते यस्मिन्नजन्ति गम्छन्ति । पृतनाशब्दात्पूर्वपदमजतेरत्तरपदम् । — जप- नादा' । तत्रोत्तरपदे विकल्पयन्ति । ते हि तत्र जयन्ति । 'मुगलो मुद्ग- यान् ।लो मत्वर्थे । अथ वा भुगगिलो ' मुद्गभोजनप्रायः ) मुद् शब्दः पूर्वपदं गिलशब्द उत्तरपदम् । ' मदनं मुगलच गिलतीति वा । मदनः कामः । समसौ गिलति यशीकरोति । जितेन्द्रिय इत्यर्थः । मदनशब्दः पूर्वपदं गिलति- १५ शन्द उत्तरपदम् । 'मदंगिलो वा मुदगिलो वा । मद उद्रेकः । तमसी गिलति । उपशान्त इत्यर्थः । ' मुदगिलो या' । हर्षमसौ गिलति । निवृत्त इत्यर्थः । भावो मृन्यत्रस्य पुत्रः ।। भृम्पश्य: ' पुनः ' भृमयोऽस्याश्वाः ' । अन- वस्थायिनः । ' असमरणादा' । बिभर्ति वा असावश्यान् । 'पितुः' (१९) इस्यद्वक्तव्यम् । तत्पूनरेतत् ' अन्ननाम 'ताक- स्मात् । ' पाते ' रक्षणार्थस्य । 'पिवळ, पानार्थस्य । तस्यैषा भवति'। (२४)। . मामेश्वश्च . . पितः कस्मात् ५ । पितु नु स्तोपं महो धर्माणं तर्विधीम् । यस्यं त्रितो व्योजसा ९१ मं विमर्दयन् (ऋ० सं०१।१८७।१)। तं पितु स्तोमि महतो १. च. न. र. है. 'माप-ते. २ च. मुदलो मुदयोनन.२ फ. स्व. प. म. र. ३. 5. राम्दान. ४ क. स. घ.स. ट. ठ, ड. शब्दादुत; प. लिंग. रा.५ क. स. ३ (२५), उ... यति । इति निरुफरीकाया (उ. रुक्त- भाणे) भुत्तरपदो तृतीपेऽध्याये चतुर्विशतिः खण्डः, घ, स. सभ. मो नास्ति.

·पतिशः खण्डः २६] निरुक्तम् । ८०१ धारयितारं वलस्य तविपीति वलनाम तवतैर्वृद्धिकर्मणो यस्य त्रित ओजसा वलेन त्रितस्विस्थान इन्द्रो चूतं विपर्वाणं व्यर्द- यति नधो व्याख्यातास्तासामेपा भवति ॥ २५॥ नितुं नु स्तोपमिति । अगस्त्यस्यार्पम् । यस्य पितोः ओजता बलेन बलाधिपतिरपीन्द्रः त्रिस्थानः त्रियु स्थानेष्यप्रतिहतप्रमायः हवं मेधं विवं विगतपर्वाणं विगतसन्धिबन्धनं पितुम् कृवा व्यर्दयत् विविधमर्दयति अपुनरावृत्तरे तं पितुम् अहम् अन्न तविषीसंज्ञकस्य महती बलस्य धर्माण धारयितारं स्तौमि । को हि नाम तन्न स्तूयाद्यस्मादृते त्रिलोकाधिपतिरपीन्द्रः किंचिद- प्यशक्तः कर्तुमित्यभिमायः। तविपी (निघ०२।९।१०) इति वल. तु इत्यस्य । तद्धि सर्ववस्तुभ्यो ज्यायः । 'नयः' (२०)अवसरमाप्ताःताः पुनरेताः व्याख्याता: नदना भवन्ति शम्श्वसः' (निरु० २।२४) इति । 'तासानेपा भवति ॥२५॥ नाम वृद्धौ ॥ . इमं में गङ्गे यमुने सरस्वति शुद्रि स्तोम सचता परुष्ण्या । असिनचा मरुधे वितस्तया कीये शृणुया सुपोर्मया ( ऋ० सं० १० १७५।५)। इमं मे गङ्गे यमुने सरस्वति शुतुद्रि पणि स्तोममासेवध्वमासिकन्या च सह मरुदधे वितस्तया चा कीय आशृणुहि सुपोमया चेति समस्तार्थोऽयपदनिरुतं गङ्गा गमनाथ मुना मयुवती गच्छत्तीति वामविस्तं गच्छत्तीति वा सरस्वती सर इत्युदकनाम सर्तेस्तद्बती शुतुद्री शुद्राविणी क्षिपद्राविग्याशु तुम्नेव द्रवतीति वेरावती परुणीत्याहुः पर्ववती कुटिलगामिन्यसिक्न्य- २० २५ १क. स. ८.५. घ. ... तर वृद्धि.१ उ.. द.पोन'. 5. स.४ (२५)त. द. ४ घ.वि. ५ इ.स. प. प. 'ट. . १. अममइं. ६ फ.स. प. म. र. उ. २. मझे महतो. ७ क. स. प..... म तत्. ८ म. प. म. सया'. ९ प.स. 1. 1. बायो; 2. बन्यो . १. क. स. ४ (२५), 3. उ. पति । ति विनाया(ट.. भाये ) मुघरपटो लीयोनाये परिवः समः, प. स. ८. म, माओ नास्ति. ११.स.स. प. प. ३... 'जी भासीर', ·. दुर्गाचार्यकवटीकासमेत [नवमाध्याये शुक्लासिता सितपिति वर्णनाम तत्मतिपेोऽसितं मरुद्वधाः सर्वा नद्यो मरुत एना वर्धयन्ति वितस्ता विदग्धा विवृद्धा महाकूलानी. कीयां विपाळित्याहुजीकमभवा वर्जुगामिनी वा विपाडिपाद- नाद्वा विपाशनाद्वा विप्रापणाद्वा पाशा अस्यां व्यपाश्यन्त वसि- प्ठस्य । मुमूर्पतस्तस्माद्विपाळुच्यते पूर्वमासीदुरुञ्जिरा सुपोमा सिन्धुर्यदनामभिप्रसुवन्ति नद्यः सिन्धुः स्पन्दनादापआमा- तेस्तासामेपा भवति ॥ २६ ॥ १० नद्यः मिति गङ्गा । इम मे गङ्गे यमुने इति । हे मरुदृधे गड्ने यमुने सरस्वति शुतुद्रि यूयम् इम मे मम स्तोमम् आसेवध्वं परुष्ण्या सह । मरदृधे आजीकीये त्वमपि असिक्न्या वित- स्तया सुपोमया च सह आशृणुहि आभिमुख्येन स्थित्वा शृणुहीति सम- स्तार्थः । एवं सर्वत्र पूर्व समस्तार्थो वक्तव्य इत्युपप्रदर्शनार्थम् । 'अथकपदनिरक्तम् ।। गङ्गा गमनात् ' | सा हि विशिष्टं स्थान गच्छति । गमयति वा प्राणिनो विशिष्टं स्थान. गङ्गादिशब्दाना व्युत्पतिः यमुना प्रयवती गच्छति । प्रकर्षेण मिश्रयन्त्यन्याभिर्नदीभिः स्वान्युदकानि गच्छति । ' प्रवियुतं गतीति वा । स्तिमितभित्र तरङ्गर्गच्छति । 'सरस्वती सर इत्युदकनाम । तत्कस्मात् । 'सतेः' । गतो' (धा० पा० १-९६० ॥ ३-१७) इत्यस्य । तेन सरसा विशिष्टेन तद्वतीय विज्ञायते हि राजमये सारस्वतीनामपामभिषेकार्थवादः । 'वर- णस्य वा अभिपिच्यमानस्येन्द्रियं वीर्यमराक्रामत्तवेधाभवगुस्तृतीयममत्र- चायन्नीय तृतीयं सरस्वती तृतीय प्राधिशत् । (मैत्रा० सं० ४ । ३ । ९) इति । 'शुतुद्री शुद्राविणी क्षिपदाविणी'।शु इति क्षिप्रनाम । अथ 'वा आशु' क्षिप्रमसौ ' तुन्नेत्र' विवि केनचित् 'यति । आकारलोपः पूर्वपदे । ' इरावती परीत्याहुः । ।येयमिराताति लोफे प्रसिद्धा तामिमामेतस्मिन्मन्त्रे मन्त्रार्थविदः परष्णीयाहुः । सा कस्मात् । सू २० . २५ १३.त. द. पालित्या.२ ८. ध. 3. ८. 'जय'; य. ना.३.७. त. इ. पालुच्य.४ क. स. ५ (२६) त. द. ५. ५ ग. इनि"1"; 3. 6. २० 'यपुने सरस्वतीति. ६ ग. प. म. मुनु'.७ थ, मुसोम.

·निरुक्तम् । . नद्यः पविंशः खण्डः २६] 'पर्ववती किमुक्तं भवति । 'कुटिटगामिनी ' इति । तदस्याः पर्ववत्वं यानि कुटिलानि तानि पर्वाणीव तस्यास्तस्तद्वतीति । भसिको' कस्मात् । सा हि 'अशुरला असिता' । कथम् । सितमिति वर्णनाम। स च पुनः शुक्ल इति प्रसिद्भ) लोके। सितासितौ यद् हो । इति यलदेववासुदेवावधिकृत्योक्तम् । तस्य शुक्लस्य 'प्रतिषेधोऽसितम् ' ! कृष्णमित्यर्थः । तस्माकृष्णोदका असिनी ।' मरदृधाः सर्वा मरुतः एना वर्धयन्ति । वर्पण । तस्मात्प्रत्येक नद्यभिधानमनुपश्यते विशेषणत्वेन हे मरुद्वये गङ्गे हे मरुदृधे यमुने इति । ' वितस्ता अविदग्धा वैदेहको नामानिः । स किल नदीरन्या निर्ददाह न ताम् ' इति सामिधेनीबाह्मणे विज्ञायते । अथया । विवृद्धा महाकला। विस्तीर्णा । 'आज कायां लेक विपालिन्याहुः' । सा कस्मात् । प्राजीकामया'। ऋजीको नाम पर्वतस्तस्मात्प्रभवतीति तद्धितेन । अथ वा।ऋजुगामिनी' सत्या कीया। 'विपद् विपाटनाद्वारा विपाट्यत्यसो भूमिमतिवेगवेंचागच्छन्तीति । 'विपाशनाद्वा । किमस्यां व्यपादयन्त । पाशा अस्यां व्यपाश्यन्त पसिष्टस्य मुर्पत: : । वसिष्ठः किल मम १५ ज्जास्यां मुर्पः पुमरोकातः पाशेरामानं वसा तस्य मिल पाए अस्यां व्यपाइयन्त । च्यमुच्यन्तोदफेन । ततः प्रभृति सा विषाडमयत् । 'पूर्वमासीदुरुजिरा' नाम सा | उरुजलेयर्थः । ' विमापणाद्वारे उदकानां विपाट् । 'मुगोमा सिन्धुः 'सा करमात् । 'यदेनामभिप्र. मुवन्ति ' अभिगच्छन्त्यन्याः प्रभूता 'सिन्धु: । कस्मात् । स्यन्दनात् ।सा धविच्छेदेन विशेषतः स्पन्दत इति । आपः ' (२१) इस्तपदम् । ताः पुनरेला: भागोलेः 'सईमा मिरातमिति | 'तामामेपा भवति ॥२६॥ नयः २१ म. प. अ. द. १. "परने. क. स. ग. रा.ज. मरायला. ३क, स. कारिता' ग. प. न. प.म. पाण्या'.१ग प. ज. जमेठ. . मनु.५ग. प. ग. प. ६ . प. उ. मा. "पारपन्त. ग. . ज. मुझोमा २ फ. ६. ५ (६). १. कति गोमा पहा: सा.स.ट.. नित. २९ ·५ अष्टाविंशः खण्डः २८] निरुक्तम् । या ओपंधीः पूर्वी जाता देवेभ्यस्त्रियुगं पुरा । मनै न वभ्र- णामहं शतं धामानि सप्त च (ऋ० सं०१० । ९७ ॥१)॥ या ओपधयः पूर्वा जाता देवेभ्यस्त्रीणि युगानि पुरा मन्ये नु तद्धभ्रूणामहं वभ्रुवर्णानां हेरणानां भरणानामिति वा । शतं धामांनि च। धामानि याणि भवन्ति स्थानानि नामानि जन्मानीति जन्मान्यत्राभिप्रेतानि सप्त शतं पुरुषस्य मर्मणां तेष्वेना दधतीति वा रात्रिर्व्याख्याता तस्याएपा भवति ॥२८॥ या ओपी: पूर्वा जाता इति । औपाधिसूक्ते प्रथमैव । अग्निचयने क्षेत्रमनेन मन्त्रेण ग्राम्यारण्याभिरोपधीभिरुप्यते ओपधयः (भैत्रा० सं० २।७।१३) । या एता ओषधयः पूर्वाः प्रथमजाताः । कुतः । देवेभ्यः । न तावद्देवा उत्पद्यन्ते। अयता एवं पूर्वमत्पद्यन्ते । फियति क ले । त्रियुगं पुरा । कालिद्वापरत्रे. ताभ्यः पूर्वम् आदिकल्पे आये कृतयुगे । देवानामपि ह्यन्नमनपेक्ष्य जीवनहेतु स्थिति स्तीति पूर्वमन्नमुपद्यते पश्चाद्देवा इति । कि तासा- मिति । मनै नु बभ्रणामहं शतं धामानि सप्त च । तासाम् अहं वभ्रणा वभ्रवर्णानाम् । ओषधयः स्वभावतः सा एस पच्यमाना वभ्र- वर्णाः कपिलाः सपद्यन्ते । मनै जाने । शतं धामानि सप्त च । सप्ता. धिकं शतमहं तासां यथापनाने । अथवा । बभ्रूणामिति धर्णव्यापस्या हरणानाम् ' इति । ता हि क्षुदादि हरन्ति । 'भरणानामिति वा। भर्यस्ताः सर्वस्य भूतमामस्य वा। 'स्थानानि नामानि जन्मानि धामानि याणि भवन्ति । इह तु 'जन्मान्यभिप्रेतानि' । सप्तशतमोप. धामशब्दस्यार्थाः धिजातय एतस्मिन्मन्ने अभिप्रेताः । अथवा । पुरवस्य मर्मणा येना दधतीति या। अस्मिन् पक्षे धामानि स्थानानि । २० 'सप्तशत १ छ. त. द. ' भरना हरणामिति । । सायणभाष्ये निस्तपाठस्तथैव. २६. य. ५. ट. ह.नि. ३ ३ त. स्थानान्य जन्मा. ४ छ, स्व. ७ (२८), त. द. ५. ५ ग. इति ।। ओं'; उ. इ. औषधीरिति. ६ ग. च. ज. स्थिति नास्ती'. ७ क, ख, प.न.ट.... धामानि नयाणि भपनिया नानिगमान जम्मानित ·दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत [ नवमाध्याये ख्यातं । 'रात्रिः' (२३) इत्येतत्पदम् । तत्पुनरभिधानतोऽभिधेयतश्च न्या- रातेनिकर्मणः । (निरु० २ । १८) इति । तस्या एपी भवति ॥२८॥ ५ आ रात्रि पार्थिव रजः पितुरंमायि धामभिः । दिवः सदासि बृहती वितिटस आ त्वेपं वर्तते तमः (खैलिफ सूक्तं २५)। आपूपुरस्त्वं रात्रि पार्थिवं रजः स्थानमध्यमस्य दिवः सदासि बृहत्ती महती वितिष्ठस आ वर्तते त्वेपं तमो रजोऽरण्यान्यरण्यस्य पल्यरण्यमपार्ण ग्रामादरमणं भवतीति वा तस्या पपा भवति ॥२९॥ . १५ आ रात्रि पार्थिव रज इति । कुशिकस्या रात्र्या वा। हे रात्रि या त्वम् आपूपरः पार्थिव रजः । पृथिवीलोकमापरयसि । कि केवलमेतदेव । नेत्युच्यते। पिर्धामभिः । मध्यमस्य स्थानः सह । रात्रिः सहान्तरिक्षेण । तदपि ह्यापर्यते तमसा । किमेता- यदेव । नेत्युच्यते । किं तर्हि । दियो द्युलोकस्यापि यानि सदासि सदनानि । येषु द्युलोकवासिनः सदनेषु सीदन्ति तान्यपि । बृहती महती यस्मात्त्र तस्म.रेऽपि वर्तमाना वितिष्ठते । विष्टभ्य तिष्ठसि | न केवलं विष्टम्यैव तिष्टसि । कि तर्हि । भोपू द्युलोकमपि तत्पूरणातिशिष्टं तमः स्पं महपुनरिममेव लोकं प्रत्यावर्तते यस्यास्तव सा त्वमस्माकं सर्वदा शिया भवेत्येतदाशास्महे। १क. स. घ. झ. ट. एषा स्ततिभवति, २ क. स. ७ (२८), पनि । इति निरुक्तभा, उत्तरपट्ः तृ. ध्याये अष्टाविंशतिः खण्डः, T. °वति । इति निरुक्तीकायामुत्तरपट्के ३ध्याये २८ सण्डः, ग. प. वर्भमितरेप्यहोनास्ति. ३४. ५. पितरः प्रायु धा । य पितुरमाय य; उ. पितु'माय पा. ४ क.स.८ (२९); त. द. ८.५ ग. इति" । क'. ६च. तहि दिनुर्धा. नेत्युच्यते. ७ क. प. प. म. ट. 'पर्य; ठ. र. परयो. ८ क. ख. प. . 2. .९८ .ट. द. स्थानेषु सीदन्ति. १२. प. ज. आय.

·त्रिंशः खण्डः ३०] ८०७ निरुक्तम् । 'अरण्यानी' (२४) इत्येतत्पदम् । सा पुनः 'अरण्यस्य पनी' पालयित्री देवता । अथ अरण्यं कस्मात् । अरण्यानीपदस्यार्थः तद्धि प्रामादपार्णमपगतं भवति। (धा० १-९६१॥ ३-१६) इसस्य । अरमण भवतीति वा' । रमेः प्रतिपेधपूर्वस्य । नधरणे रतिर्भवति । 'तस्या एपा भवति ॥२९॥ फ गतौ' अरण्यं कस्मात् - २ अरण्यान्यरण्यान्यसौ या मेव नश्यसि । कथा ग्राम न पृच्छसि न त्वा भीरिव विन्दती ३ ।। (ऋ० सं०१०।१४६ १)। अरण्यानीत्येनामामन्त्रयते यासावरण्यानि वनानि परा. चीव नश्यसि कयं ग्रामं न पृच्छसि न त्वा भीविन्दतीवेतीवः परिभयार्थे वा श्रद्धा श्रद्धानात्तस्या एपा भवति ॥३०॥ अरण्यान्यरण्यानीति । देवमुनेरार्थम् । संबुद्धायेकवचनं पूर्वम् । द्वितीया बहु वचनमुत्तरम् । उत्पनदिमोहो गन्त्रगरण्ये मीतोऽरण्याधिदेवतामर ज्यानी ब्रवीति । अहं तावदेतस्मिन्नरण्ये निरमणे भीतः । त्वं कथं न विभपीति भीषयमाण इव । हे भरण्यानि कथं त्वम् अरण्या. न्येव यानि प्रति केवलं प्रेय पराच्येय पराड्मुखैव अनावर्तमाना नश्यसि । असौ असाविति दृश्यमानेव । यतो पीमि । कथं किमिति प्रामं न पृच्छसि ।न त्या भार्माभिव विन्दति अध ‘वा इधः परिभया। १. स. प. झ. ट. 3. 3. कस्मात् । अरण्यमपार्ण ग्रामात् । तद्धि'. २ क. ख. ८ (२९), ४. यति । इति नि. भा. उ० तु. २९ खण्ड, . पति । ' इति निरुक्तटीकायामुत्तरपढे ३ ध्यारे २९ सण्डः, घ.स. 2. म. अहो नास्ति.३ क. ख. १(३०), त. द. ९.४ ग. 'नीति"12 क. स. प. म. ट. ठ... नीति ऐ(उ. ड.९) रमदस्य ३.५५. पूर्व अरण्यमपाणे मामात् । रि.६ क. स. प. स. ट. ठ. है. 'दिमोहो. ७ ग. ज. भीतोऽरधिदे', च, 'रण्योषि३ . ८ ग. प. ज. वानि. ग. ज. मेव. १. ग. प. म. नाथसि. ११.स. टउ. ४. की प्रा न सिक. १९ ग. ब. म ..

·८०८ दुगाचार्यकृतटीकासमेत नियमाच्या न बमोपदपि विभेपीति परिरीपदर्थः तद्यथा । परिमधुरं पर्याप्तमिति । श्रद्धा' (२५) इसेतत्पदम् । अत्र 'श्रत्' इति सत्यनाम पूर्वपदम् । तत्सत्समस्यां धीयत इति श्रद्धा । श्रद्धा कस्मात् धर्मार्थकाममोक्षेष्वविपर्ययेणैवमेतदिति या बुद्धिरु- त्पद्यते तदधिदेवता भावाख्या श्रद्धेत्युच्यते । सा पुनराग्नेयं सर्व प्रकाश- मित्यग्निरेव । ' तस्या एपा भवति' ॥ ३० ॥ ५ । 3 श्रद्धयामिः समिध्यते श्रद्धयां हूयते हविः । श्रद्धां भगस्य मुर्धनि वचसा वेदयामसि (ऋ० सं० १० । १५१ । १.) ॥ श्रद्धयामिः साधु समिध्यते श्रद्धया हविः साधु हूयते श्रद्धा भगस्य भागधेयस्य मूर्धनि प्रधानाङ्गे बचनेनावेदयामः पृथिवी व्याख्याता तस्या एपा भवति ॥ ३१ ॥ ४ श्रद्धा श्रद्धयामिः समिप्यत इति । श्रद्धायाः कामान्या आपम् । य एवं अग्निः श्रद्धया उपेतः श्रंद्धयैवास्तिक्यबुद्धिमालम्ब्य समिन्यते कर्मणि स एव साधु शोभनं समि- ध्यते । इतरो हि समिद्धोऽप्यसमिद्ध एवाश्रद्धासमिद्धाग्निकर्मणः फलाभा• वात् । एवमेव श्रद्धया यते हविः । यदेव श्रद्वया यते हविस्तदेव साधु यतेऽन्यस्याफलत्वात् । उक्तं च । नाश्रद्दधानाय हविर्जुपन्ति देवाः' इति । एवं चेत् श्रद्धां भगस्य मूर्धनि वचसा वेदयामसि । भगस्य भाग- धेयस्य धर्मस्य मूर्धनि । मूर्धा शिरः । प्रधानमिदमङ्गं धर्मस्य या श्रद्धा। तदमावे धर्माभानात् । अपि च । वचसा एव वर्चनैनव मनगतेन १ ग. पर्यन्तमिति । ३० । श्र; च. ज. पर्यन्तमिति. २ म. च. ज. 'मस्या- नीपत . ३ क. स. ९ (३०), . वति । इति निरु. भा. उ० तृती. ३० खण्डः; 3. "वति । इति निरुक्तभाप्ये तृतीयेऽध्याये ३० खण्डः, प. म. है. ज. अशे नास्ति. ४ क. स. १०६(३१), त. द. १०.५ ग. इति" अ. ६ प.स.ट. ठ... वामायिन्या. ७ म. च. ज. अवा'.८ च. 'यो सस २८ साम शोभनं २ इत. ९ . च, ज, वचनेनर । नास्ति.

·द्वात्रिंशः खण्डः ३२] निरुकम् । पश्रद्धामन्ते दधाच्छद्धा सत्ये प्रजापतिः । इत्यनेनैतदुदाय शिरः प्रका- शमावेदयामः आघोपयामो नाश्रभानस्य धर्म इति । पृथिवी (२६) व्याख्याता' ।' अथ वै दर्शनेन पृथः ' इत्यत्र (निरु० १ । १४) । ' तस्या एषा भवति ॥ ३१॥ ५ स्योना पृथिवि भवानृक्षरा निवेशनी । यच्छा नः शर्म समर्थः (ऋ० सं० १।२२ । १५)॥ सुखा नः पृथिवि भवानृक्षरा निवेशन्यृक्षरः कण्टक ऋच्छतेः कण्टका कन्तपो वा कन्ततेर्वा कण्टतेर्वा स्यादतिकर्मण उद्ततमो भवति यच्छ नः शर्म यच्छन्तु शरणं सर्वतः पृथ्वषा व्याख्याता तस्या एपा भवति ॥ ३२॥ १. ४ योना पृथिवि भवति । मेधातिधरापम् । हिरण्यनाशप्रायश्चित्तेष्टयां भौमस्यैककपालस्य पुरोऽनुवाक्या (मैत्रा० सं० पृथिवी २ ।२ । ७)। हे पृथिवि स्पोना सुखा स्वमस्माकं भव । कथम् । अनृक्षरा निष्कण्टका निवेशनी निवास. योग्या । निविष्टानां चास्माकं यच्छ देहि शर्म सुखं सर्वतः पृथु सर्वतो विस्तीर्णमिति । अक्षरः कण्टफ अच्छेतेः । । कमहं तापयामीत्येवमर्थमुद्गतः कण्टकः । कण्टते; । स हि ' उद्गततमो भवति' वृक्षात् । १ ग. इति । ३१।४. २. स. १० (११); 3. पति । इति निरु. उ० पृ. ३१ खण्डः, इ. पति निरुक्कभाष्ये ११ खण्डः ग.न. प.स. र. मशे नास्ति. ३ छ. त. द. "तरो. ४ क. स. १९ (१२), त. द. ११.५ ग. बात मे, ६ग. प. न. मस्येक'. ७ ग. प. ज. पावापिदि. ८ ६. ख. घ.स. ट. उ. ड. अनृक्षरा निरानी। अनु. १ क. स. प. म. ट. उ. २. मच्छतेः। कण्टक: कंतपो पा कृन्तर्दा कण्टतेर्वा स्याइतिहमंग उततमो भवति । कर्म; ग. च. ज. असते.

·दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत [ नवमाध्याय अवा' (२७ ) व्याख्याता । थवा यदे या विद्योऽयीयते व्याधिर्वा भयं या' इत्यैत्र ( निरु०६।१२ ) । तस्या .एपा भवति । ॥ ३२॥ . ४ अमीप चित्तं प्रतिलोभयन्ती गृहाणानन्यप्वे परेहि । अभि प्रेहि निदेह हत्सु शोरन्धेनामिबास्तमसा सचन्ताम् ( ऋ० सं० २० । १०३ । १२)॥ अमीपां चित्तानि प्रज्ञानानि पति- लोभयमाना गृहाणाङ्गान्यप्वे परेशभिमेहि निर्दहपां हृदयानि शोकैरन्धेनामित्रास्तमसा संसेव्यन्तामग्नाय्यग्नेः पत्नी तस्या एपा भवति ॥३३॥ ६ - अप्या अभीपा चित्तमिति । अप्रतिरथस्यार्पम् । हे अधे अर्मापाम् अरम. स्छणां चित्तानि मनासि प्रतिलोमय ती प्रत्येक लोभयन्ती गृहाण अङ्गानि । सर्वगात्राण्या- विश । स्वयैते आविष्टसर्वगात्राः साघसिन उत्पन्नवेपथवः संमूढा अप्र• तिपक्षाः सन्तु । परेहि परागच्छ एतान् । अपि च । यावच्च प्रत्यय- स्थितास्तावदेकैकं क्षिप्रम् अभिप्रेहि । अभिप्रगम्य च निर्दह एषां हृद- यानि शोफैः । त्वते निर्दग्धहृदया अस्मदमित्रा अन्धेन तमसा संसेव्य- न्तमित्येतदाशास्महे । ' अग्नायो' (२८) अग्नेः पत्नी) 'तस्या एषा भवति ॥ ३३॥ २० १ ग. च. ज. यदेतपा. २ च. पधीय. ३ क.ख.प.झ.ट. ठ... त्यत्र प्याएयाता ।त. ४ क. स. ११ (३२); 3. 'वति । इति निरु० भाष्ये उ० तृ. दाधिशः खण्डः, इ. वति । इति निरुतभाध्ये ३२ सण्डः, प.स. ट. ज. अओ नास्तिः.५ छ.त. द. पानानि । नास्ति. ६ क. ख. १२(३३), त. द. १२. ७ ग. मिति 1 अ. ८ क. ख. ध, झ. 2. उ. ड. पन्ती प्रत्ये लोभयमाना गें.९क. स. प. झ. 2. ठ. है. सचन्ता सं'.१. स. स. १२ (३३ ); ठ. 'यति । इति निरुनभा० 3. तृतीये. ३३ एण्डः, . वति । २९ इनि निरनभाष्ये ३३ बण्डा व. स. ट. ज. अहो नास्ति.

·पत्रिंशः खण्डः ३५] निरुक्तम् । इहेन्द्राणीमुप॑ हये वरुणानी स्वस्तये । अग्नापी सेमपतये (ऋ० सं० १ । २२ । १२ ) ॥ इति सा निगंदे या ख्याता ॥ ३४॥ ५ इति नवमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ इन्द्राणीमुपह्वय इति । इह कर्मणि आनायीम् उपही सोमपा- अग्नार्या नाय आत्मनश्च स्वस्तये । इन्द्राणीम् । अपि च । वरुणानीम् । असाधारण्येन । इन्द्राणी च रु- णानी च अग्नानी च इह.कर्भग्युपहरे सोमपानाय स्वस्तये चेत्येवं सति तस्या एपा भवति ' इति भाष्यवचनं नोपपद्यते । सोमपानसंबन्धा- अस्यामृचि इन्द्रा- न्मध्यमेति चेलेतत् । अग्निरपि हि सोमपान- संबन्चे उक्तः 'सोमं पिव मन्दसानो गण. जीवरुणान्यो स्तूयते । तेन तस्या एपा श्रिभिरिति । तस्मात् ' उपपद्यते '. इति भवति । इति वचनं (निरु० ८।२)॥ ३४ ॥ नोपपद्यते चतुर्दशस्य तृतीयः पादः। चतुर्थः पादः । ' अथातोऽष्टी द्वंद्वान्युलूखलमुप्सले उलूखलं व्याख्यातं मुसलं मुहुः सरं तयोरेपा भवति ॥ ३५॥, २० 'इतः पादः . १ क. ख. १३ (३४),त. द. १३. २ क, थ प, नास्ति; छ. तृतीयः पादः; त. नग्मा तु; द. इते नेरुने उत्तरार्धस्य ना'. ३ क. ख. घ. स. ट. इति । इति सा निदास्याता । इनि'; म इति । इह'; ठ.. दाणीमिति । इन्ते सा नि'दयास्याता । इ. ४ क. स. प. म. द. उ. . भाष्यकारवचन. ५ क. स. १७ (३४), ग. च. वतिरेषलो मानि ६४. ह. इति चतुर्दशाप्यास्य त:ठ पादः । इति निरमभाष्ये ३० त. पतिशः सण्ड:, . पाद निधि भाप्ये ३४ र ८४ . ८ ६. स. १(३५); त.द.१.

·१० ११२ दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत [नवमाध्याचे । अधातोऽटौ द्वंद्वानि । इति । अश्वादेः पूर्वस्माद्वर्गादिटक्षणोऽय- अष्टौ द्वंद्वानि मपरो द्वंद्ववर्ग इति पृथगधिकारवचनम् । अथातःशब्दावुक्ताओं (निरु० ७ । १)। अष्टाविति निर्देशतोऽपि सिद्धे द्वित्वे नियमार्थमष्टग्रहणम् ।' उपासानक्ता देव्या होतारा । इति द्वंद्वदर्शनादयुक्तमिति चेन । तयोरामीत्वसामान्येन तत्रं प्रथमं समाम्नातत्वात् ( निघ० ५।२) । इह च पुनः समा- म्नाने द्विरुक्ततादोषप्रसङ्गः । मित्रावरुणादीनामपि द्वंद्वसामान्यादिह केषांनिदेव इंद्वानां प्रसङ्ग इति चेन्न । तेषां पृथगपि स्तुत्युपपत्तेः । समानाने कारणम् एवं सत्युलखलमुसलयोर्यावापृथिव्योश्चेह समाना- नस्याप्रसङ्गः। केवलयोः स्तुत्युपपत्तेः । न । मुस- एस्य दिवश्व पृथक्स्तुत्यभावात् । मित्रावरुणादीनांतु सर्वेषां पृथक्स्तुतयः सन्ति । सरमादसमाम्नानम् । अश्विनोरिह द्वंद्वसामान्यात्समाम्नानं प्राप्त- मिति चेल । उपःप्रभृतीनामुपसः कालमध्ये । तेषां च समानानेनेहाति- सरप्रसमात् । शुनासीरयोः स्थानान्यत्यादिहासमानानमिति चेन । द्व- १५ सामान्यापृथिव्यर्थत्वाच संभोगाभिप्रायेण च तत्स्नुतेः 'तेनेमामुपसियतम्' (० सं० ४।५७१५) इति । पावापृथिव्योः प्रथमं समानानं देव- तामावादिह माप्तमिति धेन । दिवः पृथिव्यायतनत्याभावाद् द्वंद्वासन घेह दियः समानानानात् । पावापृथिव्यो शुनासीरौ इति देवता अपेक्ष्य बंदमध्ये प्रथमागामित्वस्यावचनम् । टसाबलमुसलयोध्यत्वात्प्रथमं समा. मानम् । तयोः पृथिन्यायतनस्य निरुपचारपसिद्धः । प्रचुरत्याच तयोः । 'उलापलं प्यारयासम्' 'उरकरम् । इत्येयमादिना (निर०९।२०)। भुसलं फरमात् । तदि मुर्मुः सरति पौधा- दिपु । तयोरेपा मयति' ॥ ३५॥ २. । मुसळं कामात ·सप्तत्रिंशः खण्डः ३७] निरुक्तम् । आयजी वाजसातमा ता १ चा विजर्भूतः । हरी इवा- न्धांसि बसता (ऋ० सं० ११२८१७)। आयाटव्ये अन्नानां संभक्ततमे ते धुचैर्विहियेते हरी इवान्नानि भुञ्जाने हविर्थाने हविपा निधाने तयोरेपा भवति ॥ ३६ ।। भायनी वाजसातमेति । आभिमुख्येन मर्यादया या यष्टव्ये पूग्ये वाजसातमे अन्नानी संभक्ततमे उच्चा विज तः उलखलमुसले उग्पैविहियेते । उलखलमुच्छ्रीयते । अवहन- 'नार्य मुसलमुद्दाम्पते । एतदु चैथिहरणम् । ते एते नित्यमस्माकं गृहे हरी- अश्वाविव निलमनिच्छेदेन अन्नानि वसतो मुजाने संस्कारकन्येन स्याता- मित्येतदाशास्महे ।। ' हविर्धाने (३३) हविषा निधाने ' । सोमॉस्तयोनिधीयन्ते । तयो. रेषा भवेति ।। ३६ ।। १० आ वामुपस्यमगुहा देवाः सौदन्तु यज्ञियाः । इहाय सोपी- १५ तये (ऋ० सं० २॥ ४१ ।२१)॥ आसीदन्तु यामुपस्धमुप- स्थानमदोग्धव्ये इति वा यक्षिया देवा यज्ञसंपादिन इहाथ सोमपानाय चाव्यापृथिव्या व्याख्याते तयोरेपा भवति ॥३७॥ स १७. द.१ र रचा. २ क.व. २ (२६). द. २.२ ग. २० आ.४ ग. "चम्पपाने, ज. चम्यने ५५. झ. 2. बसतो. ६ ग. च.न. भुभाते. ७ घ. स. र. 3. ड. सोमस्त. ८ घ. झ.ट. द. 3, °धीयते. ९ घ. भ. र. वति । हयोण स्तुतिर्भवति, ठ, इ. स्तुतिर्भवति, १० रू.स. २(३६), उ."वति । इति नि: उ० त० ३६ खण्डः, ड. वति । इति नैरुतभाश्ये ३६ खण्ड:; प. झ. ठ. ड. अबो नास्ति. ११ क. स. छ. त. द. पस्प सप. १२ छ, स. द. 'स्थान यशि. १२ क, ख, ३ (३५), त. द. ३. २६ ·दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत [ नवमाध्याये आ वामुपस्थमगुहेति । गृत्समदस्यार्पम् । द्यावा नः पृथिवी इति च । हविर्धानप्ररतने विनियोगः (भत्रा० सं० हविर्वाने ३ । ८।७)। हे हविर्धाने अद्रुहा अद्रो- ग्वव्ये युवामुच्येथे । यत्र युवामुपगम्य स्थिते तत् वाम् उपस्थानं यज्ञियाः यज्ञसंपादिनो देवा इह एतस्मिन्कर्मणि अद्य उपगम्य सीदन्तु निपीदन्तु सोमपानायेत्येतदागास्महे | ' द्यावाधियी (३१) व्याख्याते' । योश्च पृथिवी चेत्येते . पो व्याख्याते (निरु० १ । १४) । ' तयोरेपो भवति ॥ ३७ ।। म १० धावा नः पृथिवी इमं सिध्रमद्य दिविस्पृशम् । यज्ञं देवे यच्छताम् ( ऋ० सं० २। ४१ । २०)॥ द्यावापृथिव्यों न इमं साधनमद्य दिविस्पृशं यज्ञं देवेषु नियच्छतां विपादच्छतुद्रयाँ व्याग्ग्याते तयोरेप! भवति ॥ ३८ ॥ यः थाना न: पृथियी इममिति । द्यावापृथिव्या अस्माकं सि_ माधनम् इम यचं योऽयमरमानसाधयति अध चापापविधी एतस्मिन्नहनि वर्तमान दिविस्पृशं यां स्पृशति आपरयति समेघगुणयन देवेषु नियच्छाता देथेभ्यो दत्तमित्ये. तदाशास्महे । 'विपाटोतुदी ( ३२) व्यारवाने' । विपाट विपाटनाता' रयत विपाट् (निर० १ । २६ ) च्याख्याना । शुतुदी शुदाविनी' पत्र सुतु ( निर. । २१)। गवद द्विवदुपारधानन्याया- रामः ' दायेनन् (निर० २१ २४ ) ॥ ३८ ॥ २० ० - ·एकोनचत्वारिंशः खण्डः ३९] निरुक्तम् । ८१५ प्र पर्वतानामुशती उपस्थादश्य इव विपिते हासमाने । गाय शुभ्रे मातर रिहाणे विपाट्छुतुद्री पय॑सा जवेते ( ऋ० सं० ३ । ३३ । १)॥ पर्वतानामुपस्थादुपस्थानादुशत्यो कामय- माने अश्वे इच विमुक्ते इति वा विपण्णे इति वा हासमाने हासतिः स्पर्धायां हर्पमाणे वा गावाविव शुभ्रे शोभने मोतरी सरिहाणे विपाट्तुद्रचौ पयसा प्रजोते आनी अर्तन्यौ वारण्यो वारि- पण्यो वा तयोरेपा भवति ॥ ३९ ॥ १ म १० पर्वतानामिति । विश्वामित्रो ब्रवीति। ये चैते विपाछुतुद्यौ पयसा विमाछतुद्रपौ उदकेन पूर्णे प्रजवेते प्रकृप्टेन जवेन गच्छतः पर्वतानाम् उपस्थान निर्झरान्मेघाना या उशती उसयौ कामयमाने परस्परं समागमं समुदं या । कथं प्रजयेते। अश्वे इव विपिते विमुक्त मन्दुरातः । सादिभ्यो वा । विषण्णे इति वा विभागे बैंकस्मि- न्युक्त [ कस्मिंश्चिद्युक्त युगादौ या । हासमाने स्पर्धमाने परस्परेण वा हर्पमाणे हृष्यमाणे। विपाट्छुतुद्रयौ विमुक्त गावाविध शुभ्रे शोमने कल्पाण्यौ मातरौ संरिहाणे वत्समेक प्रलेखमिच्छन्त्यो य एवमेते प्रजरेते ते अस्माकं गाधे मयत इत्येतदाशास्महे । 'आH ' (३३) धनुःप्रान्ते । ते कस्मात् । 'अर्तन्यो ऋतेर्धातोर्गत्यर्थस्य । गमयतस्ते इपून् । यो वारणाही। ' रिपण्यो वा हुन्थ्यो । 'तयो रेपा भवति ॥ ३९ ॥ - आही कस्मात् १३ १ छ. त. द. संमातरी रिदाणे, २ क.ख. ५ (३९) त. द. ५. ३ ग. मिात । वि. ४ प. बैते. ५ क, ख, प.स. 2. 3. ड. स्थात् उपस्थानात् नि'. ६ घ. स.ट. . ह. निर्भर.४ च. न. उशल्यौ. ८ म. च ज. साहियो र. सादि भ्यो हि न्यौ. १ क, ख, प. स. ट, ठ... भागनेक'. १० ग. च. ज. विरात्विमुक्ते. ११ ग. ज. घरम्यो; प. वापरण्यौ. १२ ग. ज. परमायी, च. रणायों. १३ क, ख.५(३९), ठ, वति । इति निरु. भा. उ.तृ. ३९ खण्डः, ड. "वति । इति निस्त भाष्ये ३९ सहा, य. झ. द. न. ओ नास्ति.

·८१६ दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत [ नवमाध्या ते आचरन्ती समनेव योपा मातेर्व पुत्रं विभृतामुपस्थे । अप शत्रून्विध्यतां संविदाने आत्नी इमे विप्फुरन्ती अमित्रान् (ऋ० सं०६ । ७५ । ४ )॥ते आचरन्त्यौ समनसाविव योपे मातेव पुत्रं विभृतामुपस्थ उपस्यानेऽपविध्यतां शत्रुन्त्संविदाने आाविमे विघ्नत्यावमित्राछुनासीरौ शुनो वायुः शु पत्यन्त रिक्ष सीर आदित्यः सरणात्तयोरेपा भवति ॥ ४० ॥ २० ते आचरन्ती समनवेति । आल्यरिवानुमन्त्रणमश्वमेधेऽनेन क्रियते आनी (मैत्रा० सं० ३ । १६ । ३)। समनेव योपा] समनसाविव एकभर्तृके योपिते यथकं मतौर प्रत्याचरन्त्यौ भवतः परिष्वक्तुम् एवमाप्टार प्रति ये नित्यमाचरन्त्यो भवतः पानमन्त्यौ । मातेव पुत्रं विभृतामुपस्थे । मातेव पुत्रं उपस्थे रक्षणार्थ ये विभृतामाटारम् । अमुना प्रकारेण ये विरफुरत्यौ नित्यम- मित्रान् भवतः । ययोरेप स्वभावस्ते आनी नित्यमस्माकममुना प्रकारेण संविदाने संवादमिव कुर्वाणे परस्परतः । भाकर्षणाभिप्रायमेतत् । आफ: प्यमाणयोस्तयोः संवाद इव परस्परतो भवति । शनपविष्यतामित्येत- दाशास्महे । 'शुनासीरौ' (३४) इत्यत्र शुनो यायुः । स हि क्षिप्रमत्यम- शनासारौ करमात् तिवध्यमानोऽन्तरिक्षे । ' सीर आदित्यः सर- णात् । स हि नित्यं सरति गमसि । सयोरेपा भवति ' ॥ ४०॥ . . १७.त. द. स्थानेऽप राबन्दिध्यता संवि.२१.ए. ६(४०),त. द. ६. ३. न आ3. र. "धरतानि.१ ५.२. टउ. T. 'मावर. ५५, "पेनमाप'. ६ म.ज. विस्फरच. विस्फर'. ७. स. प. स. स. उ. १. सुनामीरो पुनो गा गुपन्तरियो । गुना'.८ इ. स. ६ (४०), 3. पति । इति नि.उ.त. ४. १. पति। तिनि.उ. तु. ५०४. पति पनि निस्करीमपामुदापङ्के लीये:ध्यारे तत्वारिंशः ४१ प.स. ट.. २९ असे नास्ति.

·द्विचत्वारिंशः : खण्डः ४२] निरुतम् । ८१७ शुनासीराविमा वाचं जुपेयां यदिवि चक्रथुः पर्यः । तेनेमा. मुपं सिञ्चतम् (ऋ० सं० ४ । ५७ । ५) ॥ इति सा निग. दव्याख्याता देवी जोष्टी देव्या जोपयियौ द्यावापृथिव्याविति वाहोरात्र इति वा सस्यं च समा चेति कात्थक्यस्तयोरेप संप्रेपो भवति ॥४१॥ २ शुनासीराविति । वामदेवस्यार्पम् । शुनासी विनियोगः (आध० श्री० २।२०)। हे उनासीरी युनां वाच. शुनासीरी मिमां मम स्तुतिलक्षणां जुषा सेवेषाम् । कथं पुनरासेवितेयं युवाम्यां स्यात् । यदिवि चन्युः पमः । यत् दिवि द्युलोके चक्रथुः संभरथो युवां पयः उदकं तेन शर्मा पृथिवीम् उपसि. शतम् । एवमनेनास्मागासेविता युवाभ्यां भविष्यतीति । ' देवी जोष्टी ( ३५ ) देव्या जोपवित्र्यो । सर्वस्य तपरियो । के देवी जोष्ट्री के पुनस्ते इति । ' यावाभिव्यो महोराने का। सस्यं च समा चेति कास्यस्यासस्य नीशादि समेति संवत्सरः ।' तयोरेप संप्रेपो भवति ॥ ४१ ॥ देवी जोष्टी वसुधिती ययौरन्पापा देपासि भूसंपदान्याव- सदर कार्याणि यजमानाय सुपने सुप बीमा बजे २० १७. द. फाउझ्य'; त. काउंक्य थ. २ क. स.७ (४१), त. द.५. २ क. ख. घ. झ. ट. . ड. विति इति सा निगदव्याख्याताया, ग. विति। पा. ४ ग. च. न. °मा म स्तु. ५क. ख. प. स. 2, 3 ... कथं च पु. ६ ध. झ. द. देवी गोष्टीत्य दि भवतीत्यन्नं निरुक्तम्नावारणं ततो देवी जोष्टीत्यादि इ. इ. देवी जोपी देख्यौ जोषयिध्यामिति । देवी . ७ घ. स. ट. उ. ड. ओष्ट्रीति देयौ'. ग. प. श. द. कामशः; च. कार्ययः कात्य; ज. भाषयः, ९ क. स. ८ (४१), 2. वति । इति निह. भाध्ये उत४१ खण्डः, इ. वति । इति निरुक्तभाष्ये ११ खण्डः, प.स. र. ज. अहो नास्ति. १०६. तद. जोशी ११२. प. प.र. 5. पुष'. १९४.त. द. ३१६. २ ·८१८ दुर्गाचार्यकृतीकासमेत [ ननमाया (भत्रा० सं०४।१३॥ ८॥ तै० वा.३।६।१३) । देवी जौष्ट्री देव्या जोपयिन्या मुधिती वसुधान्या ययोरन्या. घानि द्वेपास्यवयावयत्यावहत्यन्या वसूनि चरणीयानि यजमानाय वसुवननाय च वसुधानाय च चीता पिवेतां कामयेतां वा यजेति संमपो देवी ऊर्जाहुती देव्या ऊर्जावान्यौ द्यावापृथिव्या- विति वाहोरात्रे इति वा सस्यं च समा चेति कात्यक्यस्तयोरेप संपो भवति ॥४२॥ ३ १. देवी जोष्टी इति । देव्यो जोपवित्र्यो वसूनां निधानभूते ययोः देव्योः देवी जोष्टी अन्या एका अघानि द्वेपासिन्ति योन्यप्रियार- स्माकं तानि यययत् अयथारयति अपमित्रयानि नाशयन्यस्मतः । अन्या पुन: आवशत् आवेहति यसु पार्याणि परणी- यानि यजमानाय यानि यानि यमुने यमुचेयस्य यमुवननाय च संभ• जनाय अपभुपातिशिष्टस्य विधानाय चेति । ते देव्या जोपविध्या अस्य पृष्टाग्रस्य समं पीता विवा कामयाया। यजेति सप्रेरः ॥ ४२ ॥ देवी जनानी पमूमन्यायक्षमन्धि मीनिमन्या नरेन पर दयमानाः ग्याम गणेन नयं नामजपूर्जानी जर्जयमाने ·त्रिचत्वारिंशः खण्डः ४३] निरुक्तम् ।। अधातां वसुवने वसुधेयस्य चीया यर्ज (मैत्रा० सं०४ । १३ ॥ ८ ॥ तै० ब्रा० ३ ।.६ । १३)॥ देवी ऊर्जाहुती दैव्या ऊर्जावान्यावनं च सं चौबहत्यावहत्यन्या सहजैग्धि च सहपी- तिचान्या नवेन पूर्व दयमानीः स्याम पुराणेन नवं तामूर्जमूर्जाहुती -ऊर्जयमाने अधातां पसुवननाय च वसुधानाय च वीतां पिवेतां कामयेतां वा यजेति संप्रेपो राजति संपः ॥ ४३ ।। ५ देवी ऊर्जाहुती देव्या ऊर्जाहान्यो ऊर्जस्य अन्नस्य निष्पादयित्र्यौ । देवी ऊर्जाहुती द्यावापृथिव्यावूर्जावान्यासुध्यते । इषमूर्जमन्या एकावक्षत् । इप च अन्नादि रस च तदुपसेचनं क्षीरादि । किंच । एका उपनौमितस्यान्नस्य सगुणस्य सन्धि संपीतिमन्या सहभोजनं वन्धुभिरिति आवक्षत् । आभिमुख्येन यथा बन्धुभिः सह भुञ्जीमहि तथा करोतु । तथा , बहनमस्तु यथा नवेन पूर्वम् पुराणं देय. माना रक्षन्तः स्याम । पुराणेन नवं पुराणेन च नैवम् । तामेवलक्षणम् ऊर्जम् ऊर्जाहती ऊर्जयमाने बलवतीमूर्जता च कुर्माणे अधातां दत्तां वसुवने वमुवननाय च वसुधेयस्य वसुधानाय च । पीता पिबेता कामता या । 'यजेति संप्रैपो यजेति सपः' ।। ४३ ॥ २२ २३ ११. अधाता, छ. त. अधीता, प. अधाता. २ छ. त. द. आवदति सकृ. देव. ३ छ. त. द. सहसम्चि. ४ छ. त. द. सहसपीति. ५ ङ. थ. घ. माना स्थाम. ६ क. ख. १०(४३ ),त. द. १०. ७ घ. झ. द. मैनाररुणो भवति । हे होतस्त्वमेने देवी; 3. ह. देवी ऊर्जाहुतीति । मैत्रा. देवी. ८ ग. 'हान्यो । ऊ'. ९ घ. स. ८. 3. ह. ऊोऽनस्स.१. ग. च. ज. नि.पा. ११ ग. च. ज. तद् । नास्ति. १२ ग. च. ज. रादिक च । एका. १३ ग. च. ज. ठ ड. नागमि. १४ ग. च. न. सीतीति ( च. पी. २५ तीति ) मन्या. १५ ग. च. ज. सहभोज्यं सहभुञ्जी. १६ क. व. प. झ. हे ठ. ड. चतत्म. १७ ग. च. ज. पू. १८ घ. ज. देय. १९ ग. च. ज. दस'. २० क, ख. झ, नवं धान्य दयमानाःयाम । ता; . र. नवं धन्यं दयमा रसन्तः नः स्याम । ता', ठ. ड. नव धान्यं दयमानाः रक्षतः । नः स्याम ता. २१ ग. प. ज. 'ऊर्जाहुनी 'नास्ति. २२ ग, घ. ज. 'मर्जिन्हा व. २१ क. स. १० (४३), 3. इ. ४३ (३. ' ४३ 'नास्ति ) । इति किटीकायामु- शरषटो तताऽध्याये पत्याशिः सण्डः ४२; ग. च, वर्जमिनोप्पो नाति. ३२ ·८२० दुर्गाचार्यकृतटीकासमेतं जम्बमार्गाश्रमनियासिनो मगवडुर्गाचार्यस्य कृतौ चायाँ निरुतत्तौ चतुर्दशोऽध्यायः सैंमाप्तः । * अर्थयान्यश्वो + वोहळामानौमित्रः कनिक्रदद्भवदसर्वत्स- रमु-प्लवदनापपामतेवदन्त्वन्दान्यसियोगाद्वनस्पतउपश्चीसयर- मीनामहिरिवमोगरवेतिष्ठन्धनागावयन्तीवसुपेर्णवस्तआजदेति यचिदिखहपभोम्यान्दैयनिमंतीपतुन्विर्मम औपोहियाओपधारा. राज्यर यानिभपास्योनामीपौमिहेन्द्राणीमथातोटावायजीआवा. अँपस्थंद्यावानःप्रपर्वतानांतीचरन्तीशुनौसीरीदेवीजोष्टीदेवीऊर्जा: हुतीत्रिचत्वारिंशत् ॥ इति निरुक्ते ( उत्तरपट्कै ) तृतीयोऽध्यायः ॥३॥ ५ ३२ 34 १. १६. ठ..तिना'.२....... 8. र. 'मासि, म...'ग'. ३ ट. र. निरीय निपान नररत. ५.भा. पा. ४ामय ३८ ४२१... मात मामि . अमितत. • ४. र. ४८ राहामगे । अप' (T .. दिरा) ............... समान, ने' .. माया, द. मोप्दार, १८ १.१H REATE : I हम सोपा ·अथ दशमाध्यायस्य मथमः पादः। *॥ अथातो मध्यस्थाना देवतास्तासां वायुः प्रथमागामी भवति वायुयंतेतेर्श स्थागतिकर्मण एतेरिति स्थौलाष्ठीविरन- र्यको वकारस्तस्यैपा भवति ।। १ ।। व्याख्यातानि पृथिवीस्थानदेवतापदानि । अधुना समाम्नायानुक्रमेणैव मध्यमस्थानदेवतापदानि वक्तव्यानि । तदर्थमिदमारम्यते । ' अथातो मध्यस्थाना देवताः' इति । अथ 'शब्दो विशेषाधिकारार्थः । अतः शन्द प्रावन्तधिः । मध्य स्थानमेतासामिति मध्यस्थाना देवता वाखाद्याः । पश्यन्ते इति वाक्यशेषः । देवता इति बहुवचनं भेदपक्षे । एकैव नेहतामा देवता नित्वाम्युपगमात् (निरु० ७।५)। एतस्यैव मध्यमस्य पर्यायवचनान्येतानि वाध्यादीनि रोदस्यन्तानि गुणविशेषतो भवन्ति यथैवोचमत्य ज्योतिको दृश्यन्ते सवितृभगमभृतीनि । ' तासा वायु: (निघ० ५१४ १) प्रथमागामी भवति । नविन्द्र इति मध्यमर्त्य मुल्पमभिधानम् । तत्प्रयमं समानातव्यमासीत् । न । मध्यमस्य वर्षकर्मोपलक्षणत्वावर्पर्मणि च वायो. रधिकारः प्रथमः स्यात् । कथमिति । वाम्यात्म- नैव.हि मध्यम जन्मिासात्परतः सादिवसदक- मुसहरन्नोपधिवनसतिजलासयम्य उदकमन्तरिक्षलोकस्य गर्भमुपचिनोति। स मासाष्टकेन संभृतोदकगर्भो विपकः प्रावृष प्राप्य प्रसवाय प्रकल्पते । तदुक्तम् । वान्ति पर्णषुषो यातास्ततः पर्णमुचोऽपरे। ततः पर्णरहो वान्ति ततो देवः प्रत्रपति' इति । तदेवं वर्षकर्मप्रारम्भे वाचारमनत्र मध्यमो वायुः किमिति २० प्रथमः २५ 16.ठ. 8. हरिः ओम् ; 2. ओ३म्, ध. हरितम् छ. नु. २ ग. ज. नमः । व्या'; प. श्रीगणाधिपतये नमः । व्या; प. 2. श्री: म्या, . ८. ह. भीगणेशायनमः । प्या. ३ ग. च. ज. 3. ह. मध्याया'. ४ग, च. ज. ठ. इ. मध्यमस्था'. ५ म. प. ज. तृत्वा'. ६ क. स. ६.स. ट. ट... *मस्य स्थानस्य मु.प. 'मही'.८ १. नि. ३० ·- . ५ तृतीयः खण्डः ३] निरुक्तम् । - ८२३ पायोः सर्वस्थानतामपेक्ष्य विचारमागर्य ततोऽवधारयति । सर्वस्थान- स्वेऽपि सति 'कमन्यम् । इन्द्रात् 'मध्यमादेवमवक्ष्येत्' मन्त्रहक् । सोमा अरंकृतास्तेषां पिवेति प्रसिद्ध हीन्द्रस्य मध्यमस्य सोमपानं तदर्थ- स्वासोमसंस्कारस्याप्रसाध्यमन्यस्य । तस्मादिन्द्र एवं वायुः। तस्य इन्द्रस्य पायोरै- एष सूक्ते यस्यामिन्द्रस्य विशेषणत्वेन वायुशब्दस्तथा एषापरा ' क ' भवति । ॥२॥ आसत्राणासः शवसानमच्छेन्द्र सुचक्रे रथ्योसो अश्वाः । अभि अव ऋज्यन्तो चहेयु चिन्नु वायोरमृतं विदस्येत् ( ऋ० सं० ६ । ३७१३)॥ आससवांसोऽभिवलायमानमिन्द्रं कल्याण- चक्रे रथे योगाय रथ्या अश्वा रथस्य वोौर ऋज्यन्त ऋजुगा- मिनोऽनमभिवहेयुर्नवं च पुराणं च अब इत्यन्ननाम श्रूयत इति सतो वायोश्चास्य भक्षो यथा न विदस्येदित्तीन्द्रप्रधानत्येके नघ- एटुकं वायकर्मोभयमधानेत्यपरं वरुणो वृणोतीति सतस्तस्यैपा भवति ॥३॥ १० १५ आसत्राणास इति । भैरद्वाजस्यार्पम् । महाव्रते महदुक्थे शस्यते वायुरिन्द्र १२ । उत्तरे पक्षे (ऐ० आ० ५ । २ । २)। रथ्या अश्वाः सुचक्रे कल्याणचके रथे योगा- तस्य र्थम् इन्द्र शवसानम् अच्छ इन्द्रमभिवलायमान- मधिकवलमात्मानं मन्यमानम् आसत्राणा आससृवांसः नित्यमासर्पन्ति । एतान्युक्ला रयेऽस्माकमायाहि सोमपानाय यामिति । किंगस्माकं ते कुर्व. स्विति । अभि श्रव भूज्यन्तो वहेयुः । ऋजुगामिनो भूत्वा श्रयः अन्नं सोमारूयर्गतदस्मयज्ञे यत् न चित् नवं पुराणं च तत्पानायैन भिन्द्रमभित्र हेयुः । नु क्षिप्रम् | यथा अस्य इन्द्रस्य वायोरिदम् अमृतम् एप सोम. भक्षो न विदस्येत् । अविदस्तेऽनुपक्षीणे एतस्मिन्सोमभक्षेऽभिरहेयुरिक तदाशास्महे । २५ १ ग. च. ज. वरात्. २ ग. च. अ. मध्यमध्यमस्त्र. ३ ठ.. पति । इति चतुर्याध्याये २६ण्डः, घ, झ. 2. ज. असे नालि. ४ ३.त. ६. पोल्हार'. ५ ग. इति। म. ६१. भार'.७१ स. म. न. ६.. ट 3. 3. 'ति येता ·- . ८२४ दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत दशभाध्याये ' श्रव इति । एतत् ' अन्ननाम ' । तद्धि सर्वत्र ' श्रूयते 'नू चित् । इति नवपुराणाभिधायको निपातौ (निरु० ४ । १७)। नवं यः सोमो गृहीत्वा तत्कालमेव हुयते । पुराणं पुनर्यः प्रातःसबने गृहीत्वा माध्यंदिने सबने हूयते तृतीयसवने वा । तद्यथा । अतिप्रायाः ( मैत्रा० सं० ४ ॥ ७ ॥३)। ध्रुवः (मैत्रा० सं० ४।६।६)। एवमेतस्मिन्मन्त्रे ऐन्द्रसूक्तमध्यपातित्यादिन्द्रप्रधाने यद्वाय्वभिधानं तत् नैघण्टकम् ' इन्द्रस्यैव विशेषणार्थ व्यञ्जन- अस्यामृचि वायु- मात्रम् । ' इत्येके'। अपरे ' पुनः ' उभ. नैघण्टुक इन्द्रः प्रधा. नमित्येक यप्रधाना' इयमुक् ' इति ' मन्यन्ते भेदपक्ष- प्रधाने इत्यपरम् । वादिनः । तत्पुनरयुक्तं निष्पवल्ये विनि. योगात् । '(२) कस्मात् । ' वृणोतीति सतः वियमृणोति मेघजालेन । वरुणः कस्मात् भवति । ॥३॥ . मतम् उभी १० १ घरुणः । स हि तस्यैपा नीचीनवारं वरुणः कवन्ध प्रससर्ज रोदसी अन्तरिक्षम् । तेन विश्वस्य भुवनस्य राजा य न वृष्टियुनत्ति भूम (ऋ० सं० ५। ८५। ३ ) ॥ नीचीनद्वारं वरुणः कवन्ध मेघ फवनमुदकं भवति तदस्मिन्धीयत उदकमपि कन्धमुच्यते बन्धिरनिभृतत्वे ९. कमनिभृतं च प्रसृप्रति भावापृथिव्यो चान्तरिक्षं च महत्त्वेन तेन सर्वस्य भुवनस्य राजा यवमिय दृष्टियुनत्ति भूमि तस्यैपापरा भवति ॥४॥ मोचीनवारभिति । अनेरापम् । न्या अच्यते द्वारं यस्य स भवति नीचीनद्वारः अधोदारः । तं नीचद्वारम् चरणः अघोषितं वृला कधं मेवं वरुणो मध्यमः अत एस मेघसंबन्धात् फवनम् उदकं प्रमस प्रसृजति महत्वेन । १ठ ह. 'वति । इति निमतभाधे चतुर्थाध्याये तृतीयः(. ३) : प.स.ट.ज. अहो नास्ति. २ क. स. स. प. प. व. २ फ. स. . कानं. ४ ग. 'मिति' ' . 'पीनार'.५५. स. प.स. नीधीत दार'.६ क.स....

·५ ܘܨ कबन्धः . । तक. पञ्चमः खण्डः ५] निरुक्तम् । नामहानेतच्छक्नुयात्कर्तुम् । रोदसी अन्तरिक्षम् । द्यावापृथिव्यौ च अन्त रिक्षं च महत्त्वेन सर्वगापूरविष्यनिय । ततोऽतिप्रभूतनोदकेन निसृष्टेन विश्वस्य भुपनस्य भूतजातस्यौदकस्य वा राजा ईश्वरः या न यवमिव कश्चित्सत्कर्षी स्वस वृष्टया व्युनत्ति विविधमुनति छेदयति भूमि धरना यः सोऽम्माकमिद नाम करोतु । अथारमन्यथा योज्यम् । प्रसृजति द्यावापृथिव्यौ चान्तरिक्ष च ऋचोऽन्योऽयः प्रकर्षण सृजत्युत्पादयति । महत्त्वेन यस्माचो- पादयति से तस्माद्भुवनस्य राजा विश्वस्य भुवनस्य भूतजातस्य । तेन हेतुना तदनुग्रहाय नीचीनद्वारमधोबिलं मेव कृत्वा यवमिव टियुनति भूमिमिति समानं पूर्वण । 'कबन्धेः ' इति मेघ उच्यते । कस्मासः। 'कानमुदकं' करतर्ग- त्यर्थस्य 'तदस्मिन्धीयते । इति फबन्यो मेषः । ' उदकमपि कन्धंमुच्यते स्मात् । अत्रोत्तरं पदं प्रथमं निराह । ' वन्धिः ' धातुः अनिभृतत्वे । निभृतस्तानदचपलः । तद्विपरीतार्थवाची 'वैन्धिः । क च तचपलं चैति कबन्धम् । सुखं चान स्थायि चेत्यर्थः । तस्य । वरणस्य मध्यमले भवति, |सा पुन किमर्थम् । वर्पकर्म वरणाभिधानं च सूऽपि दृष्टम् । उन्तरस्या । शब्दत एव मन्यमो वरुण इति विशेषहेतुनोपपादयति ॥ ४ ॥ तमू पु संमना गिरा पितॄणां च मन्मभिः । नाभाकस्य पर्श- स्तिभिर्यः सिन्धूनामुपोदये सप्तस्सा स मध्यमो नमन्तामन्यके समे ( ऋ० सं० ८1४१ । २)॥ तं स्वभिौमि समाया गिरा गीत्या स्तुत्या पितृणां च मननीयैः स्तोम भाकस्य प्रश- १ग, च. न. 'महनेत . २ क. ख. प. R. 2. ठ. ह. भूतोदन. ३ क. ज, अब त्वैव, ४ क. स. प. स.ट. ठ. ड. तस्मात्स एव भु.५२. स.य, 2.क्वन्ध . ६ क. ख.घ.म.र. कामात् ।, च. कस्मात्स न.क.७ क. स. च. ५.झ. र. स्वन्धो'.८ग. च. न. कवन्ध उच्य . ९५. च.न.झ. वन्धि. १० य.च. वन्धिः. ११ क. स. प. म. ट. ह. है. म. पति. १२ च. 'स्या उद् श. १३ 3. डपति । इति निरुकभाष्ये ४ सण्डा, घ..ट, ज. अहो मासि. १४.त. दः समन्या. एपापरा क २५ ख. ग. च, अथ चैर', .

·[ दशमाच्या ५ 6 दुर्गाचार्यकृतीकासमेत स्तिभित्रापि भाको वभूघ यः स्यन्दमानानामासामपामुपोदये सप्तस्यसारमेनमाह वाग्भिः स मध्यम इति निरुच्यतेऽथप एवं भवति । नभन्तामन्यके संमे | मा भूवन्नन्यके सर्वे ये नो द्विषन्ति दुधियः पापधियः पापसंकल्पा रुद्रो रीतीति सतो रोख्यमाणो द्रवतीति वा रोदयतेर्वा यदरुदत्तद्रुद्रस्य रुद्रत्व- मिति काठकं यदरोदीत्तद्रुद्रस्य रुद्रत्वमिति हारिद्रविकं तस्यैपा भवति ॥५॥ तम पु समनीत । नाभाकस्यार्पम् । , इत्येतस्योपसर्गस्य संबन्धि क्रियापदं नास्तीति तं स्त्रभिष्टमिइत्य- स एव वरुणः भिपूर्व क्रियापदमध्याहियते । मुष्ट तमभिष्टौमि। केन । समना । तत्समानया तद्योग्यया गिरा स्तुत्या । पितॄणां च मन्मभिः । ये च पितृणां मननीया मनना बहुमाना: स्तोमास्तैश्चोहमभिष्टौमि । नाभाकस्य प्रशस्तिभिः । याश्च मम नाभाकस्य प्रशस्तयः स्तुतयो योग्या- स्तं वरुणं प्रति ताभिरभिष्टमि । किंलक्षणो यो वरुणः । यः.सिन्धुन मुं. पोदये स्यन्दमानानाम् अपाम् उपोदये उपोद्गमे अन्तरिक्षलोके वर्षस्य सप्तरवसा संपद्यते मध्यमाभिरश्वाद्याभिः सप्तभि: वाग्भिः। स मध्यमः' इति यरुणो निरुच्यते शब्दत एवैतस्मिन्मन्त्रे । तदनुग्रहादस्माकं नभन्तामन्यके समे। मा भूवन्नन्यके सर्वे । अन्ये एव अन्यके । शत्रयः । ते मा भूवन- स्माफमिति । 'रद्रः' (३) कस्मात् । ' रौतीति सतः । स हि स्तनयिानुशब्दं करोति । ' रोख्यमाणो द्रवतीति वा । शब्द रदः कस्मात् कुर्वाणो मेघोदरस्थो वतीति । 'रोदयतेर्वा । शनसौ रोदयति दु.खयति । ब्राह्मणमपि च भवति । ' यदरुदत्तद्रस्य रद्रत्वमिति काठकम् | कठाना प्रवचनम् । ऐतिहासिकरेतत्समौति । स किल पितरं प्रजापतिमिषुणा विध्यन्तमनुशोचनरदत्तद्रस्य रद्रत्वम् । रोदीदिति हारिद्राविकम् । स एवार्थः । फेवळं तु शाखान्तरमन्यत् । एवं शाखान्तरेभ्योऽपि देवताभिवाननिर्वचना-राण्युपेक्ष्याणीत्युपप्रदर्शना- थम् । हारिद्रयो नाम मैत्रायणीयानां शाखाभेदः । तस्यैषा भवति ॥ ५॥ १ ग. नेति । ना. २ ग. च. न. 'स्तैः स्वाइ'. ३ क. स. प. इ. स. . . चेतस्मिन] भ'. ४ ठ. ड. वति । इति निरक्तभाष्ये ५ वण्डा, प.स. ट. अ. सो मास्ति. - २० ' २५ 'यद. १२ ·सप्तमः खण्डः ७] निरुक्तम् । ८२७ इमा रुद्राय स्थिरधन्वने गिरः विप्रेषये बाय धान्न । अपाळाय सहमानाय वेरसे तिग्मायुधाय भरता शृणोतु नः (ऋ० सं०७१४६।१)॥इमा रुद्राय दृढेधन्वने गिरः क्षिप्रेपवे देवायानवतेऽपाढायान्पैः सहमानाय विधात्रे तिम्मायुधाय भरत शृणोतु नस्तिग्मं तेजतेरुत्साहकर्मण आयुधमायोधनात्तस्यैपापरा भवति ॥६॥ १० इमा रुद्रायेति । वसिष्टस्यार्पम् । उत्तरा च । शुलगये विनियोगः (आश्व० गृ० १९।२१)। हे स्तोतारो यूयमुच्यधे । इमा गिरः स्तुतीः भरत रुद्राय । किंलक्षणाय। स्थिरधन्वने दृढधनुषे क्षिप्रेपवे शीघ्रपवे देवाय दानादिगुण- युक्ताय स्वधाने स्वधावते अन्नवते अबळेीय अनमिभृताय केनचित् सहमानाय नित्यमभिभवते शत्रून वेधसे विवाने तिग्मायुवाय तीक्ष्या- युधाय । स चेमा गिर उन्यमानाः शृणोतु अस्गाकामित्येतदाशास्महे । 'सहमानाय' इति वलकृतेमध्यमः । तस्यैपापरा भवति' । सा रुद्रो मध्यमो बलकृतेः पुनः किमर्थम् । विधाने ' इत्युक्तं पूर्वस्यामृचि । तनैलद्भवति किमसो विधत्त इति । यतः परया नित्रवीति रक्षःपिशाचानिति ॥ ६ ॥ ६ २० या ते दिद्युन्दवसृष्टा दिवस्परि' मया चरति परि सा णत नः । सहस्रं ते स्वपियात भेपजा मा नस्तोफेपु तनयेपु रीरिपः (ऋ. सं०७।४६।३)॥ या ते दियदवसृष्टा दिवस्परि दिवोऽ. घि दिद्युद्यते धुतरं द्योतेर्वा मया चरतिक्ष्पा पृथिवी तस्यां १ छ. त. द. अपाहाय. २. त. द. दृल्ध'. ३ क.व. पटाया: छ. त. द. पाल्हापान म्ह' थ. पाळाया-यैः ४ ग. योन। १५.५ च. ज. प. अपाहाय. ६ . , 'मिनि । इभिपष्ट हण्डःप .. द. म. जो नास्ति.७ छ. र. धोनी नाभि ·किंच | मा नः अस्माकं तोकेषु पुनपु तनयेषु पौत्रेषु च रीरिषः । किमन्यदस्तु त्वत्तोऽस्माकम् । सहस्रं ते स्वपित्रात भेयजा । हे स्वपिवात स्वाप्तवचन कस्यचिदम्पनतिक्रमणीयाज्ञ यानि तव सहसं भेषजानि यैवेहुभिः बहुप्रकारम् भेषजं करोपि भक्तानां तान्यस्मान् प्रति सन्तु। *८२८ दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत [ दशमाया घरति तया चरति विक्ष्मापयन्ती चरतीति वा परिवृणक्तु नः सा सहसं ते स्वाप्तवचन भैषज्यानि मा नस्त्वं पुत्रेषु च पौत्रेषु च रीरिपस्तोकं तुद्यतेस्तनयं तनोतेरनिरपि रुद्र उच्यते तस्वपा भवति ॥७॥ या ते दिद्युदवसृष्टति । हे भगवन् रद्र या ते तव दिद्युत् आयुधं चरा- तीसारादिरोगाख्यं येन प्राणिनो हसि दिवस्प- रि द्यलोकादवि त्यया अवसृष्टा चरति । सर्वेष हि देवता द्युस्थानेति गम्यते दिवस्परीति लिङ्गात् । कर्माधिकारस्थानानि तु विशिष्टानीति तिसृणा श्रीणि कर्माधिकारस्थानानि नियतानि भवन्ति । अत एवोक्तमग्न्यधिकारे 'द्युस्थानो भवति ' (निरु० ७ । १५) इति । कथं या चरति दिद्युत् । मया पृथिव्या नोह्यादिभावमुपगतया । तस्या वा बीयादिभावमुपगताया पृथिव्यामनुप्रविश्य चरत्यन्नपानसमुता तत्प्रभवत्वास्सर्वरोगाणाम् । तदुक्तम् । नमोऽस्तु रद्रेभ्यो ये के च पृथिव्यां येषामअभिपव. ' (य० वा० सं० १६ । ६६) इति । तस्याः कि दिद्युतः । सा प्रती प्राणिनः अस्मान् परिवृणक्त परिवर्जयतु नः । तस्यैव रद्रस्य - . २० ·N ५ नवमः खण्ट: ९] निरुक्तम् । न्द्रस्येन्द्रवं ब्राह्मण उच्यते । 'यदेनं' मध्यतोऽवस्थितं शरीरस्य माणभा- चेन विष्टभ्येतरान् प्राणान् चागादीनितरप्राणत्तिमाहाभाग्यसंप्रदानेन यदहं चेसिष्टोऽस्मि त्वं तद्वसिष्टोऽसि' (छान्दो० उप० ५।१।१३) इत्येवमादिना प्राणाधिदेवताः । सन्धत समदीपयन् संतानार्थ ‘तदि- न्द्रस्येन्द्रत्वमिति विज्ञायते' । इन्धे भूतानीति कर्तरि प्राणैरेनं समै- न्धतेति कर्मणि । इदं करणादित्याग्रायणः । इदंशब्दात्पूर्वपदं करोतेरुत्तरप- दम् । इदमसौ सर्वमकरोदिति । सोऽयम् इदंकरः सन्निन्दः । । इदं दर्श- नादित्यौपमन्यवः । इदं यूर्वपदं दृशिरुत्तरपदम् । इदमसाबदाक्षात्सर्वमिति । सोऽयम् इदंदी इन्द्रः । ' इन्दतेश्वर्यकर्मणः । । इन्दः पूर्वपदं सते. श्यतेर्वोत्तरपदम् । किमसौ दवति दारयति वति। शत्रूणां दारथिता दाब. यिता वा । किमुक्तं भवति । ईश्वरश्चासौ द्रावयिता च शत्रूणाम् । अथवा । ईश्वरश्वासौ दारयिता च शत्रूणामितीन्द्रः । अथवा 1 ईश्वरश्चासौ आदरयिता च यमनाम् । आदरकर्ता यवनामुपरि । 'तस्यैषा भवति: ॥८॥ . अदर्दरुत्समसृजो वि खानि त्वमर्णवावधान, अरम्णाः । महान्तमिन्द्र पर्वतं वि यद्वः सुनो वि धारा अब दानवं हन् (ऋ० सं० ५ । ३२ । १)॥ अणा उत्समुत्स उत्स- दनाहोत्स्यन्दनाद्वोनत्तेर्गा व्यसृजोऽस्य खानि त्वमर्णवानर्णस्वत एतान्माध्यमिकान्संस्त्यायान्यावध्यमानानरम्णा रम्णातिः संय- मनकर्मा विसननकर्मा चा महान्तमिन्द्र पर्वत मेघ यद्यवृणोपमृ. जोऽस्य धारा अवैहनेनं दानवंदानकर्माणं तस्यैपापरा भवति।।९॥ २० २५ १ ग. च. ज. महा'. २ क. ख. घ. द. 2. 3. ड. दह. विशिष्टो'; च. यदिई च वसिष्टो. ३ क. ख. घ. झ. द. 8. ड तदिशियो'.४ क. ख. प.झ. ट. 1. ड. मैंन्धन स. ५ ट. "धनिति. ६ च. इदेः; 2. इन्दतः. ७ घ. झ. ट. द्रवतर्वोत्त'. ८ ग. च. ज. चति. ९ च. ईश्वरश्व० शणाम् । अथवा नास्ति. १. ग. प. ज. चासौवादर. ११४. वति । इति रुकभाष्ये चतुर्थाध्याये अष्टमः सण्डः, . 'वति । इति निरुतभाष्ये ८ खण्डः, घ.स. 1. जो नास्ति. १२ क. स... प. प. . ड. उत्तरप्पादोलादना १३ छ, त. द. दोनयनामा व्यम, १४ छ, त. द. माध्यमका . १५ छ. ल. द. भवाइ'. ३१ ·दशमः खण्डः १०] मिरुक्तम् ।। जनास इन्द्रः (ऋ० सं० २।१२।१॥) यो जायमान एव प्रथमो मनस्वी देवो देवान् क्रतुना कर्मणा पर्यभवत्पर्यगृतात्पर्य रक्षदत्यकामदिति या यस्य बलाद् धावापृथिव्यावष्यविभीतां नृम्णस्य महा दलस्य महत्त्वेन स जनार्स इन्द्र इत्यूपेष्टार्यस्य मोतिर्भवत्याख्यानसंयुक्ता पर्जन्यस्तृपेरावन्तविपरीतस्य तर्पयिता जन्यः परो जेता वा जनयिता वा प्रायिता वा रसानां तस्यैपा भवति ॥ १०॥ 1 यो जात एंव प्रयमो मनस्वानिति । गृत्समदस्यार्पम् । इन्द्राय मनस्वते पुरोडशिस्य याज्या (भै० सं० १० । २ । १२) गृत्समदमि. न्द्रवरमदानादैन्द्रं रूपं विनतमिन्द्रोऽयमिति मन्यमाना जिघासयोऽसुराः किले मरुद्गणैविनाकृतोऽयमिदानीमेकः शक्यो हन्तुमिति परिवानरे । स किल भीतोऽनेन सूक्तेनेन्द्र तुष्टाव | आत्मानं च ब्राह्मणं परेभ्यः प्रतिवेदया- चकार। यो जात एव जातमात्र एव प्रथगो मुख्यः सर्वभूताना प्रति मुख्यता संपेदे । मनस्वी मेधावी । अन्ये हि फालेन स एवं मुख्याः संपद्यन्ते मेधाविनश्च । देवो देषान् ऋतुना पर्यभूपत् सत्यपि देवत्वाविशेषे इतरान् देवान् मनुना कर्मणा पर्यम्पत् पर्यगृह्णात् परिगृहीतवान् स्वामित्वेन । पर्यरक्षद्वा मुख्पवात् । मलकामदा प्रभावेन । यस्य शुष्मात् बलात् रोदसी अम्यसेताम् अधिमीता - नृम्णस्य महा वलस्य सेनालक्षणस्य महत्त्वेन । अतिमहदसह्यमेव बटमय- समयमायां सादयिष्यतीत्येवमतिमहत्यायेते पावापृथिव्यावनिमीतां यस्य - ७ग.प.म. १७. त. द. जात एव. २ ठ. ह. सोत. ३ म. निति ।'.४ क. स. घ.म. द. 8. स. "डाशस्तस्प.५ ग. च. न. किमलं. ६ ग. प.न. भीतो'. 'नेन्दं प तु. ८ प. प्रथम लि. ९ फ. स. प. म. ४. ४. ह. मनस्वी प.१.१. देव . ११ क. स. प. म. द. पाय १.१९. स. प. म... E. शरीरासात. १३ ग. च. भ. 'सेनालसणाप मालि. "मस्यामरमयमा घ, मस्या- भरना २० ·.. ८३४३ दुर्गाचार्यकृतटीकासमेतं [ दशमाध्याये शुप्मात् हे असुरजनाः स इन्द्रो नाहमिन्द्रो ग्राह्मणोऽहं नत्मसादादेवावाप्त- तद्रूप इति । 'प्रपर्दृष्टार्थस्य ' अनुभूतेन्द्र प्रत्येन्द्रवयस्यस्य गृसमदरस्येन्द्र प्रतिप्रीतिः 'तुष्टिः भवत्याख्यानसंबंद्धा ।। अतश्च दर्शयति मन्त्राणा- मैतिहासिकोऽपर्थ उपेक्षितव्योऽसावपि तेषां विषय इति । अथवा । दृष्टार्थस्य । इति देवतार्थ सतत्वतो दृष्टवतो भौवितान्तःकरणस्य तत्रोपजातप्रीतः अतिहर्षात् आख्यानयुक्ता' अन्येभ्यः । कथनसं. युक्तेत्यर्थः । 'पर्जन्यः' (५) तृपेरान्तविपरीतस्य' (धा० पा० ६ । २७) इत्यस्य धातोः। स कथं भवति । आन्तविपर्ययेण । यतस्त- माद्यविपर्यय स्वयमेव दर्शयति । तर्पयिता ' स एव भवति । किमैक- देशिकः । नेत्युच्यते। ' सर्वजनपदतर्पयिता । अथवैवमन्यथा स्यात् । : परो जेता या' । परः प्रकृष्टो जैता पर्जन्यः । परशब्दापूर्व- पदं जयतेरुत्तरपदम् । परो जनयिता वा प्रटो जनयिता। सदैव पूर्वपदं जनयोरुत्तरपदम् । ' प्रार्जयिता वा' । कस्य । नाम् ' प्रपूर्यस्यार्जयतेः पर्जन्यः । स हि रसान् प्रकटीकरोति । तस्यैपा मयति ।। १० ॥ तृप तृप्तौ पर्जन्यः करमात् १० . जन्यः १५ रसा - वृक्षान् इन्त्युत्त हन्ति रक्षसो विध विभाय भुवनं महा- पंधात् । उतानागा ईपते वृष्ण्पावतो यत्पर्जन्यः स्तनपन्दन्ति दुप्फतः (प्रा० सं०५। ८३ ॥२)। विहन्ति वृक्षान् विहन्ति घ रसासि सर्वाणि चास्माद्भूतानि बिभ्यनि महावधान्महान् हास्य वधोऽप्यनपराधो भीतः पलायते वर्षकर्मवती यत्पर्जन्यः म्तनयन् दन्ति दुष्कृतः पापकृतो बृहस्पतिवृंटनः पाना वा पाल. यिता या मस्येपा भवति ॥ ११ ॥ २५ १ फ. स. प. म.र.ट. ह. 'बन्धात्म.प.ज. मंधा. २ ग, प. ज. भषि. ३. . न. स. १ क.स. 4. R. 2. 8. ठ. स्थानसंय'.५१. १. पनि । शानिनोचावीर पो (1.)चणी गये दशमः सण्टा, प. म. द.न, मोना. ३० ·८३५ द्वादशः खण्टः १२] निरुक्तम्। वि वृक्षाहतीति । अनेरापम् । कारीय दिगु स्याने विनियोगः ( आश्व० श्री० २, १३) । म वृक्षान् पर्जन्यः हन्ति विहन्ति वृक्षान् पर्जन्यः अशनिपातः । कदा । यदा तस्करादीननाकालप्रमान् पापकृतो वर्षेणोपधीरभिनिष्पादयन् स्तनयन् हन्ति उपशमपति सुभिक्षं कुत्तदा । विहन्ति च रक्षास। विविध हन्ति करकर्मणः । विश्वं विभाय सर्वाणि चास्मान्तानि बिम्यति महाव. 'धात् पर्जन्यात् । कथम् । उतानागा ईपते । एवं नाम महावधादस्मारस- र्वाणि भूतानि बिभ्यति येनानागा अपि अनपराधोऽपि सन् सर्व एस अस्माद्वर्षफर्भयतः स्तनयित्नशब्दैरशनि मुन्नत ईपते पडायते मामयं हन्तीति मन्यमानः । योऽयमेत्रमतिमहानुभावो मगमान् पर्जन्यः स वर्ष- चस्माकमिति। 'धृहस्पतिः । (६) कस्मात् । 'वृहतः पाता वा पालयितापा। बृहतो महतोऽस्य जगत उदकस्य वा पाता र- बृहस्पतिः कस्मात् क्षिता पालयितापिरक्षित । धान्य यमर्थक- त्वम् । तस्य एपा भरति ' ॥ ११ ॥ अनापिनद्धं मधु पश्यन्मत्स्यं न दीन उदनि क्षियन्तम् । निएजभार चमसं न वृक्षादहस्पतिविरवणां विकृत्य (ऋ० सं० १० १६८।८)। अशनयता मेघेनापिनद्धं मधु पर्यपश्यन्म- स्यमिव दीन उदके निवसन्तं निहार सचमसमिव वृक्षाचमस: फरमाचमन्त्यस्मिनिति वृहस्पतिपिरवेण शब्देन विकृत्य ब्रह्मण. स्पतिव्रह्मणः पाता वा पालयिता वा तस्यैपा भवति ।। १२ ।। अनापिनद्धमिति । अयास्यस्याङ्गिरसस्यार्पम् । अशनरता यापनवता भेरेनापिनद्वम् आत्मनो मध्यमतिनाय नवंबई गृहस्पतिः विकृत माह मदुश्पमन्यः वृहस्पतिः मधु उदकं पर्यपश्यत् मयतोऽस्यत् । कथम् । मस्यं न न उदनि शियन्तम् । . २० १५ २५ ·दुगाचार्यकृतटीकासमेत दिशगाध्याय मत्स्यमिव दीन उदके उपक्षीयमाणे उद: क्षीणपाये क्षियन्तं निवसन्तम् । यथा, मत्स्यबन्धोऽये उदके जिघृक्षुर्मास्यं परिपश्येच्छक्यो ग्रहीतुमयमित्येवं पर्यपश्यत् । निटज्मभार चमसं न वृक्षात् । तच्च मधु दृष्ट्वा निर्जभार निहतवान् । कथम् । चमसं न वृक्षात् । यथा कश्चिकुशलः शिल्ली वृक्षम ध्यात् चमसं यज्ञपात्रं निहरेनिष्पादयेदेवं निर्जहार बृहस्पतिः । अत एवोदक- निर्हरणान्मध्यमः । कथमसौ निर्जहार । विरवेणा विकृन्य भीषणेन अतिमहता रखेण शदन संक्षोभ्य मेघं सस्तसर्वाङ्गसंधिवाधनं कृत्वा विक सत एक विद्धलीभूतं विकृत्य समन्ततो विशकलीकृस्य एवं निर्जहार मधु यो गृह- स्पतिः सोऽस्माफमपादं करोत्यिति । चर्मसः । चमेर्भक्षणार्थस्य । तत्र हि सोमवम्यते । 'ब्रह्मणस्पति: ' (७) कस्मात् । 'ब्रह्मणः पाता था पालयिता था। ग्रह्मणस्पतिः क- ग्रह्म अन्नमृगादि का। तस्योभयस्वाप्पसौ पःणोप- धीरभिनिष्पादय-पाता संपद्यते । वर्षाभावे होतदु- स्मात् भयमुस्मीदति । ' तस्यैषा भवति ॥ १२ ॥ अश्मास्यगर ग्रह्मणस्पतिर्मधुधारमभि यमोजसातॄणत् । वमेव विश्व पपिरे रवीशे टु सार्क सिसिचुरुर्सामुद्रिणम् (१० सं० २।२४।४) ॥ अशनवन्तमास्यन्दनवन्तमा तितं ग्रह्मणस्पतिर्मधुधारमाथि यमोजसा दलेनाभ्यतृणत्तमेव सर्वे पियन्ति पयः सूर्यदृशो वढेन सह सिञ्चन्युत्समुद्रिणमुदक- वन्सम् ॥१३॥ . १० . - । इति दशमा पायस्य प्रथमः पादः॥ अश्मास्यमयतमिति । गृत्समदस्यार्थम् । अपमानाम्दात् 'सगनयन्तम्' इति आस्यशदात् ब्रह्मणस्पतिः आस्यन्दनयतम् इति भाध्यकारश्चकार तथा सामर्थमपे । किमुन भवति । उदफव्यापनक्रियया तदन्तम् अस्यन्दनक्रियया चौदकप्रक्षरण• १ क. स. घ. झ. 2. 3. 3 'माणमाय सिं. २२. स. प. म. ट. ठ. ह. 'मस: कस्मात् । चमे'. ३ ठ. यति । इति निरुटीकाय मुत्तरपट्के चतुर्वेऽव्याय व दशः खण्डः) २. पति । इति १२ खण्डः, य... ट. ज, ओनास्ति. ४. प्रथम पारा,त. नि दशमस्थ पथ, दलका नगर दशमा. ५ग. "AHI - .

·। . चतुर्दशः खण्ट: १४ ] निरुक्तम् । क्रियया तद्वन्तम् । अश्मास्यमवत मेघ मधुधारम् उदक धारपितारं या ओजसा बलेन अभ्यतृणत् अभ्यहन् ब्रह्मणस्पतिः तम् आतम् अवाति. सम् अागैतितं भूमिमुदकमानेन गत पुनरादानकालमुदकस्य प्राप्य तमे रिसे परे पितन्ति । तदुदकमाददते । के पुनस्ते । स्वशः सूर्यस्य रश्मयः। स्वारस ये दृश्यन्ते । ते सृसिमानदर्शनाः । सर्भावेन वा सूर्यभान ये मण्डलीभूता दृश्यन्ते । ते पिनन्ति । पुनश्च प्राप्य तदरसर्ग: कलं बढ़ साफ बहु तदुदकं सहभूता मण्टलात् अाँच एनम् अन्तरिक्षे उत्स मेवम् उद्रिणम् उदकान्तं कुर्वन्तः सिचन्ति तं च पुनरेवं मेघ यो ग्रह्मणस्पतिर्लोकानुग्रहाय प्रतिसंवत्सरं तृणेटि सोऽस्माक- : मिदं नाम करोत्विति ॥ १३ ॥ 11, पंचदशाध्यायस्य,प्रथमः पादः ॥ आध्य . J द्वितीयः पादः ॥ क्षेत्रस्य पतिः क्षेत्रं क्षियतेनिवासकर्मणम्तस्य पाता वा पाल. पिता या तस्यपा भवति ॥ १४ ॥ क्षत्र करमात् 'क्षत्रस्य पति: । (८) कस्मात् । क्षेत्र' तारत् क्षियतेर्निया- सकर्म गः'। तदपाश्रण हि ग्रामे नियर्सि कुटुम्चिनः । तस्य पाता या पालयिता ar' पति: कस्मात् मध्यमः । तत्कर्मोपपती हि क्षेत्रस्य क्षेनन्यसा. फल्मम् । यदा हि मध्यमेन दृष्टं भवत्यथ क्षेत्र सफलं भाति । विगृहीतमेर समाम्नातम् । निगमे तथा दृष्ट-यात् । 'तस्पा भवति ॥ १४ ॥ २० ' १४. 3. उदाभार'. २. स. प. स. ८. 8.6 अम्पहनन्. ३ फ.स. प... ठ. र. पा. ४ फ. ख. प. म.ट.8. ह. सा. ६.५म. घ. म. अधि'.६४. इति निकट. १३ सन्ता. इति निहनीया. सप्तरपके पारे प्रयोदशः सरः । इति निरपवामान . १UATION ... प. स. १ (१४), त. द. १. ८ म.प.म. 2. उ... पनि निपत'. ९. स. (१४), उ. निति निकरी. पायामाटो पनु १२ ११.निगम्ये १४, ५.भ.प.म.भानाति. १२ ·[देशमाध्याय ૪૨૮ दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत क्षेत्रस्य पसिना वयं हिलने जयामसि । गाम पोपविल्वा स नौ मुळाती( ऋ० सं० ४ । ५७ । १)॥ क्षेत्रस्य पतिना वयं सुहितेनेव जयामो गामश्वं पुष्ट पोपयित चाहरेति । स नौ मृळातीशे । वलेन वा धनेन वा मूळेतिर्दान- ५ कर्मा तस्यैपापरा भवति ॥ १५ ॥ 3 । आ क्षेत्रस्य पतिना वयमिति । वामदेवस्यार्पम् । क्षेत्रस्य पतये चरो: क्षेत्रस्य पतिः पुरोनुवाक्या (भैत्रा० सं० २ । १।१)। क्षेत्रस्य पतिना हितेन केनचिदाप्तेन मित्रण संयुक्ताः सन्तो पयं जयेम गवावादीनि धनानि पुष्टानि बलवन्ति पोपयितृणि पोषणाय समर्थानि । उपनामितद्रव्याणां चास्माकं क्षेत्र पतिना तत्प्रसादादेव तानि भोक्तुं शक्तिरस्तु । कथमिति इत्यस्योपसर्गस्य संवन्धि क्रियापदमध्याजहार भाष्यकारः । आहरेति । कोऽर्थः । उपजातशक्तयो वयमेवमाज्ञापयन्तः परिचारकानिदम.हरतेति सद्रव्याणि यथार्थवीमहि तथा क्षेत्रस्य पतिरस्मान् मृडंतु । ' मृळेत- निकर्मा ' 1 शे धनलाभाय भोगाय चास्मान् ददातु धारयतु । निय स्थिरान् करोमित्येतदाशास्महे | ' तस्वैपापरा भवति ' । सा पुनः किमर्थम् । यस्य चरोः एग पुरे नुसक्या तत्र ब्राह्मणं भाति । ' इयं । क्षेत्र पृथिव्यस्थामदामा प्रतितिष्टति ' इति । यत: परया वर्षलियोपमा यति मन्मस्थानः क्षेत्राय पतिरिति । भक्तिमानं ग्राह्मणमिति ॥ १५॥ १५ .. २० १ उ. त द. मूलानी'. २ . त. द. मृतिभन्दशर्मा पूजाकर्मा पा तस्य'. ३ २. ग. २ (१५), त. द. २. ४ ग. "मति". ५ क. प. प.स. ट ट... 'णेव स'. ६ क. स. ग. ज. प.म.ट. ठ... जयामः ७ फ.स. ग. ज. य. ६. र... त्वल.८ ग.च. ज.यथा रनु. ९ क. स. प. स. स. 2. २. मृडयन.1., स. घ. स. भूटान ग. प. ज. ट... ११ ५.श. द. 3. ८. १. 'दीमा १२ फ.स. १२ (१.), ट. २. मि । दी भाये ११८७१, ... 2. जो नारित.

·पेडशः खण्टा १६ ] निरुक्तम् । ८३९ क्षेत्रस्य पते मधुमन्तमूर्मि । धेनुरिव पर्यो अस्मार्स धुत्व । मधुश्रुतं घृतमिव सुपूतमृतस्य॑ नः पतयो मुळंयन्तु (ऋ० सं० ४ । ५७ । २ ) ॥ क्षेत्रस्य पदे मधुमन्तमूर्मि धेनुरित पयोऽस्मासु धुक्ष्वेति मधुश्चतं घृतमिवोदकं सपूतमृतस्य नः पातारो चा पालयितारो वा मूळयन्तु मुळयतिरुपदयाकर्मा पूजाकर्मा या तयत्समान्याचि समानाभिव्याहारं भवति तज्जामि भवतीत्येकं मधुमन्तं मधुश्चतमिति यथा यदेव समाने पादे समानाभिव्याहारं भवति वज्जामि भवतीत्यपरं हिरण्यरूपः स हिरण्यसंगिति यथा ययाकयाच विशेपोऽजामि भवतीत्यपरं मण्डूका इवोदकान्मण्डूका उदकादिवेति यया । वास्तोप्पतिर्वास्तुर्वसतेर्निवासकर्मणस्तस्य १० पाती वा पालयिता वा तस्यैषा भवति ॥ १६ ॥ क्षेत्रस्य पते मधुमन्तमिति ! आप यदेव पूर्वस्याः । विनियोगो महानते । अदित्यै चतूरूपश्चतुःस्तनमहः। तस्य तृतीयमनयर्चा गृह्यते । हे क्षेत्रस्य पते मधुमन्तमूर्मि मधुरस्ताद॑म् उदसघातं धेनुर्यथा पयो क्षेत्रस्य पतिः दोग्धि एवमस्मासु धुर प्रक्षर । चि । मधुधं घृतमिन सुप्तम् । मयि यन्मुहुर्मुद्द. इयोतति। घृतभिव सुपूतम् उदकमकलुपम् । तस्य दानेन तस्य नः पतयो मृळे. फ्त । तस्य उदकस्य पतयः पातारो माध्यमिझा देवाः क्षेत्रस्य. प्रतिप्रभुयाः मुळेयन्तु । नियमानान् रक्षन्तु पूजयन्तु वा। अत एव मत्रात्प्रसक्तमतः परं सर्वमन्त्रेषु जाम्यजामिता पदानां जाम्यजामिता- चिन्त्यते । जामीनि पुनरक्तसज्ञा । सा पुनरियं निगमत एव । विज्ञायते हि। 'जामि वा विचारः एतद्यज्ञे क्रियते यन्मरत्वतीयो ग्रहो गृह्यते मरु- १ क. स. छ. त. द. मूलय . २ क. स. छ. त. द. मलय. ३ क. ख. मृलय, छ. त. द. मूलति". ४ क. स. ३(१६), त द. ३. ५ ग. "मिति" आ. . ६ ग. च. ज. . ड. 'तीय गृ.७ प. स. ट. . स्वाटम् . ८ ग. च. दक स. ९ च. मधुश्च्युत. १० ग. च. ज. मधेव. ११. स. प. स. ट. उ. ड. श्योन, १२ ग, घ, न इ मृलय'.

·८४० . मानार्थ च दुर्गाचार्यकृतटीकासमेतं [ दशमाध्याये स्वतीयं शस्यते' (मैत्रा० सं० ४ । ६ । ८) इति । तदेतत्पुरुक्तं द्विविधं ज,मि द्विविधम् । समानशब्दार्थमसमानशब्दार्थ च । • तत्र समानशब्दार्थ नाम यदेकमेव पदमेकार्थ- मेकास्मिन्नेव वाक्याधिकारे पुनरुच्यते । तद्यथा । समानशब्दार्थ जामि मन्म रेति रक्षोहा मन्म रेजति ' (० सं० १ । १२९ । ६)। तदधिकृत्यान्यथाप्रतिसमाधानाशक्ती वक्ष्यति ' अभ्यासे भूयांसमर्थ मन्यन्ते' (निरु० १० १ ४२ ) इति । यत्पुनर- समानार्थं पदमभ्यस्यते तदपुनरुक्तमेव । यद्- असमानशब्दं स- समानशब्दं समानार्थं च तदसुखप्रतिसमाधान- मिति तदर्थमिहोपोद्धन्ति ' तद्यासमान्यामृचि' इति । 'तत् इति वाक्योपादाने। ' यसमान्यामृचि' । एकस्यामृचि । 'समा: नाभिव्याहारं' पदं भवति ।समानमर्थमभि- एकस्यामपि माचि व्याहरति । पदान्तरेण यः कश्चित्पूर्वेऽर्धचेंऽभिहि- यर्तमाना पुनरक्तिर्जा- तोऽर्थस्तमेयोत्तरेऽऽभिदधजामि भयति । स- मिदोपाईत्येक मतम् पथा ' मधुमन्तं मधुश्रुतमिति ' । यो हि मधु. यत् अवश्यमसी मधुमान् । ' एकं' तापदाचार्यमतम् । •यदेय समाने पादे समानाभिव्याहारं मयति तजामि भवतायपरम्। समानपाद एव धर्त- नानागतयोः समानार्थयोरपि पदयोरसमान- भाना दोपाहन्यपरम् पदान्तरव्यवधानात्प्रतार्थानुस्मृतये पुनरनुकीर्त- नमजायेर । किंतु यो समाने पादे एकस्मिन् पदान्तरेण ध्यरहितं पदं समानार्थ पुनरुप्यते अविछिनप्रसक्तानुस्मृति तदेय जामीन्यपरम् । ' हिरण्यरूपः स हिरण्यसंह (१० सं० २। ३५।१०) इति यथा 'यो हिरण्यरूपः सोऽयं हिरण्यसंहस् । ताकि पीनर ये न तद्योऽयं पद तन्मयोगाद्वा तदमाधु मम्रपाक्यम् । सरोऽपि विशेष नेत्युच्यते 'यधाश्याच विशेषोऽजामि भरतीत्य- अजामि भवतीतिमा परम् ' । यथाकथंचित् यः कचित् सत्तोऽपि यास्फसंमतम् हि सत्र विशेषो यकव्यः । धानुविधाना. न्दमोऽर्थानुरिधाने यनेत । येन केनधिपती. नापि विशेषग सदजामि मानीन्यपरम् । अपरे पुनः पृनपास्यार्थपरिग- १५ २० २५ १ ग. च. ज. पु.२ क. स. प. म. ८. ३.१. मा.३ प. दादा दादालरेण मस्तिमिति पा. ४२.म.प.न. र. यतेनाम। १२ . . पोरे, च. योन 2',ट. या पेन, ट. या धेन'. - ·१० पोडशः खण्डः १६] निरुक्तम्। ८११ माध्यतिरिक पदं पुनरम्यस्पमानं निपरतवत्यादपूरणत्वेनावदिति प्रति. समादधते । तदेतदवगतं भवति । इदमेर बभीष्टमाचार्यस्य ' यथाकयाच विशेषः ' इति । तदर्थमुदाहरति । ' मण्डूळ इवोदकान्मण्डको उदका- दिवं (१० सं० १० ११६६५) इति यथा । एवमादिषु पर्श पुनरतौ कधि- समानशब्देष्वसमानशब्देषु च पुनरुक्तंषु यः शेषो वर्तत एवं कश्चिदिशेपो वक्तव्यः । स कमिति । मन्त्रमेव तंब्याचदमहे यचैव पादः।' योगक्षम औदाया- हं भूयासमुत्तम यश वा मुर्धानमकमीम् । अस्पदान्म उर्दूदत मण्डूको इबोदकामको रदकादिव' (मर० सं०१०११६६ । ५) इति ।। ऋषमस्यार्पम् । कामतो देवता फैल्या। विद्विए उपन्ते। योगक्षेमं व आदायें । योगो नाम लिप्सितस्योर्थस्य प्राप्तिः।क्षेमो माम तत्परिपालनम्। हे विहिए: एतदुभयं मक्म्यः भादाय मदधीनसर्वयोगक्षेमान् सुष्मान् कृत्वा सर्वार्थ अहं भूयासमुचमः उत्कृष्टो युम्माकम् । षा को मूर्धानमानीम् । उपार युष्मानधितिष्टेयम् । ते यूयमाक्रान्तमूर्धानो मया मम अधरपदात् पाद- योरधो रर्तमाना: मन्मुखप्रेक्षाअस्वाधीनसर्वार्धवृत्तपो भूत्वा निस्पं मां वदत। कथम् । मण्डूका झोदकात् । यथा मण्डूका उदकारते नित्यमस्वाधी- नवाग्वृत्तयो निर्रचनाः संपद्यन्ते एवं मरते यूयं भूयास्त । मण्डूका उद. कादिव। यथा चोदमाइते मकाः सस्मिनव यथा' मण्डका उदकादिव' न भवन्त्येवं महते ययं मा भूत । एवमत्रैकत्र इत्यत्र रिद्विपां निक्वेि मण्डूका टपमानम् । अन्यत्रोद. काभावे यथा माटुका न भक्त्येवं मदमाये यूपमियुदकमुपमानम् । एष पूर्वत्रापि तथा विशेषः । पूयोरपि मन्त्रयोर्भपति कश्चिन्मधु- मान तु मध्यविरतं मुह हुश्चोततीति तथा हिर- ण्यरूपः स हिरण्यसंहगित्यत्रभवति कचिदिरण्यरूपो म तु हिरण्य- २१ 1 १ सर्वेषु पुस्तकेषु ' यथा समान . २ क. ख. म. च. ज. प. म. द. आ. हायति । ऋपट..यति । अमिचो । 'योगमं ,. ३ क.ख. ग. च. म. घ. झ. ट. 8. ह. कल्प्याः५ क.खः सर्गकरपउयो.५ क. स. प. य. र. उ. ड."प्मितार्थ'. ६ म. प. अ. सन्मु.७ म. च न. मा. ८ ग. न. "याय. ९ स.प.न.निक प. स. ट.निकित. डनिक. १. क. स. प. स. ८. उ. ड. मण्डका यथा. ११. स. प. म. ट. विशेष. १२ क. स. २. स.र.उ.3. भवति । दि.१३ क.स.प.स. र. ठ.. या.

·८४२ दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत [दशमाघ्याये मिव दृश्यमानः प्रिय इति विशेषः । 'वास्तोष्पतिः' (९) वक्तव्यः। से पुनरेष रुद्रात्मना मध्यमो बास्तो. को वास्तोप्पतिः प्पतिः । विज्ञायते हि वास्तोष्पतीये यायाययं- प्रतिपत्तौ गृहगमनमधिकृन्य न हीनमन्बाहरेयू रद्राय हि तद्दीयते यद्धीनमन्याहरेयू रुद्रं भूतमन्वाहरेयः (मैत्रा० सं० १ ५.१३) इति । स एप गृहाधिदेवता रद्रो वास्तोपतिः। स पुनः 'अमीवहा' इति वलकृतिलिङ्गान्मध्यमः । तस्य पूर्वपदं विगृह्य निराह । 'वास्तुर्वसतेर्निवासकर्मणः'। वस्तुि' इति गृह- वास्तुः कस्मात् मुच्यते । उयते हि तस्मिन् । तस्य पाता रक्षिता। तदधिदेवताभावेन रुद्रात्मनाचे तत्कृतेनोपकारेण रक्षिता मध्यमः। इतरथा ह्युत्सीदेयुगृहाः । तस्यैपा भवति ॥ १६ ॥ . ६ १५ अमीवहा वास्तोप्पते विश्वा रूपाण्याविशन् । सखा सुशेत्र एधि नः (ऋ० सं० ७१५५।१)॥ अम्यमनहा वास्तोप्पते सर्वाणि रूपाण्याविशन्सखा नः मुसुखो भव शेव इति सुख- नाम शिष्यतैकारो नामकरणोऽन्नस्थान्तरोपलिङ्गी विभापित- गुणः शिवमित्यप्यस्य भवति यवद्रूपं कामयते तत्तदेवता भवति । रूपं रूपं मघवा वोभवीवीत्यपि निगमो भवति । वाचस्पतिर्वाचः पाता वा पालयिता वा तस्यैपा भवति ॥ १७॥ २० अभीवहा वास्तोप्यत इति । वसिष्टस्यार्पम् 1 गृहकारिकास्थाटीपाके यास्तोष्पतिः यायावर्यप्रति (मान० गृ० १।६।१९) पत्ती च वास्तोपतीयहोमे (मान० श्री०१ ६।३) विनियोगः । हे भगवन् वास्तोरते समस्माकम् अभीयहा भर । १ क. स. प. म. ट. 3. ह. सच पु.२ ट. ह. उत्पद्यते । घ.'' नास्ति. ४ ठ. इ. प रतिर्मान. ५ क. स. ३ (१६), उ. पति । इति निर. नटीकारामु नरपट भाधे च ध्याये षोडशः वह पनि । इति भाये १६ रद प. न... न, अहो नासि. ६ क. स. ५ (१),त. ६. ४. ७ म. इति।.

·सप्तदशः खण्डः १७] निरुक्तम् । ५ ४ अमीवा रोगस्तस्य हन्ता । कथम् । सर्वाणि रूपाणि आविशन् । यस्या- रमडु खहेतोर्यः प्रतिपक्षः सपदिनकुलादिस्तस्य तस्य रूपमानिशन् तं तम- स्माकममीवानं जहि । अमुना प्रकारेण मन्नस्मदुपद्रवान् सखा मित्रं सुषः सुष्ट सुखो भव। शेष इति सुखनाम । तत्कामात् ! 'शिष्यतेः । वकारो नामकरणः। शिपिर्धातुः वकारः प्रत्ययः शिप इत्यस्य। स पुनः 'अन्तस्थान्तरोपसिङ्गो अन्ते तिष्ठति धातोर्यो वर्णः सोऽन्तस्थः । न संश यथा अन्तस्था यरलवाः कश्च पुनरसौ। पकारः । तस्यान्तरमनकाशस्थानम् उपलिङ्गयति उपगष्ठति यः स भवत्यन्तस्थान्तरोपलिङ्गी । कश्च पुनरसौ । वैकारः । स पकारस्य स्थानमुपगच्छति । ततो गुणे कृते शेव इति मवति । स च पुनरेप धातुः 'विभापितगुणः' इति 'शिवमित्यप्यस्य भवति ' अगुणपक्षे । ' सर्वाणि रूपाण्याविशन् ' इत्यतः प्रसक्तमुच्यते । शक्नोति पुनर्वा- स्तोष्पतिः सर्वाणि रूपाण्यावेष्टुमित्युच्यते । ' यद्यद्रूपं कामयते तत्तद्देवता भवति । अस्येतदैश्वर्य देवतायाः। यद्यदिच्छति रूपं तत्त करोति । निग- मोऽपि हि भवत्यैश्वर्यप्रख्यापकः । पर ऐश्वर्यादेवता इष्टं रूपं स्वीकरोति यथा- मघों बोभवाति मायाः कृण्वानस्तन्वं परि स्यामचि इन्द्रः साम् । त्रिदिवः पार मुहूर्तमागास्वैर्मन्त्रैरन- तुपा ऋतानी' ( ऋ० सं० ३ । ५३ । ८) इति ॥ विश्वामित्रस्या- पम् | यावन्ति कानिचिद्रूपाणि मघा इन्द्रो मचितुमिच्छति तानि सर्वा. प्पप्रतिबन्धेन बोभवीतीति पुनः पुनर्भवतीति । कथम् । मायाः कृण्वानः । इदं भवामीदं भवामीले तन्वं परि स्वास्या तनु तत्तदारयानेरुविधा पिकु- णिः । त्रिर्यदिवः परि मुहूर्तमागात् । दिवः परि दिनः अधि द्युलोकात् मुहर्तकालं प्रति यस्त्रिरागात् मागच्छति । स्वैर्मन्त्रैः यमानो वा स्तूयमानो या युगायजमानाना यज्ञेषु । अनृतुपा: अनियतसोमपानकाल: सर्वदा यागोपपत्तेः। ऋनाना ऋतवान् यज्ञवान् । येनासावेवमामानं विकरोत्येवं च दिवो मुहूत निरागच्छति तेनासायचिन्त्यप्रभाववाच्छमोति तत्तद्रूप- -- २० । १ ग. च. ज. मीचरों'. २ क. ख. 3. ड. शिपिधातु. ३ ठ. ड. पणोऽ. न्तस्था'.४ म. च. ज. "नरेपिलि. ५ ग. च. ज. पा.६ म.प. ७ ग. घ. ज. प. अ. ट.दीतीनि । विश्वा'.८ ग. ३.ज. ननु ?- ·८४४ दुर्गाचार्यकृतीफासमेत [दशाभ्या मावेष्टुम् । एवं च मुष्ठ यदेतदुच्यते सर्वाणि रूपाण्याविशन्नमीवा मत्रा. स्माकं समिति 'वाचस्पतिः । (१०) वक्तव्यः । स पुनरेपः ' वाचः पाता या पालयिता वा 'प्राणामनेन्द्रः। तस्यैषा भवति ॥१७॥ ५ बाचस्पतिः कस्मात् १ . पुनरोद वाचस्पते देवेन मनसा सह । बसोप्यते निरामय मध्येव तन्वं मम ॥ इति सा निगदव्याख्यातापानपातनूनना व्याख्यातस्तस्यैपा भवति ।। १८॥ पुनरेहि बाचस्पत इति । अपगतप्राणमिवात्मानं मन्यमानः पापक- वाचस्पतिः त्पापसंबन्धात्कुतश्विकृतनिर्गजनः सन् प्राण वीति । हे प्राण पुनरेहि वं मा प्रति इति 1 कि पुनरेकाकी नेत्युच्यते । देवेन मनसा सह । सर्वेन्द्रियवृत्तिदीपकेन मनसा सह । एत्य पदे यसोय हे धनस्य अन्नस्य च पते निरामय नियमेन रमय । मण्येव एतां तमं मम । मा यासीमत्त इति माणापृथग्भूतमात्मानं पश्यन् स्तोता सोति। ' अपानपात् (११) तनूना व्याख्यातः । शन्दनिर्वचनतः (निरु० ८।५)। अभिधेयत मध्यमः । अद्भय आदित्यत्ततो मध्यमः । एवमपां पौत्रः । तस्वैपा भवति । ॥ १८ ॥ २० 1 २५ यो अंनियमो दीदपदप्स १ तय विमासळत अच रेपे । अपानेपान्मधुमतीरपो दा याभिरिन्द्रो वाधे वीयौय (क्र० सं०१०।३०1४)। योनिम्मो दीदयदीप्यतेऽभ्य- १ क. स. ४ (१७), ४.3, पति । इति निरुक्तभाये १७ सा म. ट. ज. अहो नास्ति. २ क स. प. "तागनम'. ३. स. ५(१), त. द. ५. ४ म. इति । अ. ५ क. ख. ग. प. ज. अपाम्रपा, ६ . स. घ.न. १. . ह. 'याम्नु... स. ५ (१८), ट. १. ११ । इसि AP नभाये ४ पाये १८ सन्टाप.स. ट. ब. मझे न लि.८ क. स. ३.त. ३० द. ओ.१.म. . आरा: १० ए. त. द. ' दीया ' नाभि ·1 विशः खण्टः २०] निरुक्तम् ।। ८४५ न्तरमप्सु यं मेधाविनः स्तुवन्ति यज्ञेषु सोऽपानपान्मधुमतारपो देशभिपवाय याभिरिन्द्रो वर्धते वीर्याय वीरकर्मणे यमो यच्छतीति सतस्तस्यैपा भवति ॥ १९॥ २ ५ अपानपात् - यो अनिमो दीदयदिति । कापस्यार्पम् । सर्व एर प्रत्यक्षकृतचेन गम्यते । हे अपानपात् यस्त्वम् अनिम्मो अनि. धनोऽपि दीप्यसे अभ्यन्तरप्रदेशं पति अप्मु वर्तमान: यं च त्वाम् अधरेषु यज्ञेषु विप्रा मेधाविन ईळते स्तुवते स (वमपानपात् मधुमती: मधुरसाः मधुरस्वादाः अपो देहि अमिषवाय । याभिः त्वमेव इन्द्रः ईश्वरः सोमपानद्वारेण वर्षेयाः वीर्याय पारकर्मगे इत्येतत्प्रार्थयामहे । ' यमो ' (१२) वक्तव्यः । स.पुनरेष । यच्छति । उपरमयति जीवितात्सर्व भूतग्राममिति यमः । अत एव वलवानिति मध्यमः) 'तस्यैषा भवति ॥१९॥ यमः कस्मात् परेयिवांस प्रवतो महीरर्नु बहुभ्यः पन्यामनुपस्पशानम् । चैवस्वतं संगमनं जनानां ययं राजानं हविषा दुवस्य ( ऋ० सं० १० । १४।१) ॥ परेवियांसं पर्यागतवन्तं भवत उद्वतो निवत इत्यपतिर्गसिकर्मा पाम्या पन्थानमनुपस्पाशयमानं पैव- स्वतं संगमनं जनानां यमं राजानं हविपा दुवस्येति दुवस्थती राधीतिकर्मानिरपि यम उच्यते तपेता ऋचोऽनुभवदन्ति ॥२०॥ १ क, ख. य. द. सोऽपानपा. २ क. ख. ६ ( १९); त. द. ६. ३ में. "मिति क. ४ क. स. ग. प. ज. प. स. ईल.५ क. स. प. स. स. उ. ३. स्तुगन्ति. ६ क. स्व. ६ (११), ठ. . "वति । इति निरुक्टीकायर्या ४ घ्याय .१९ खण्ड; घ. झ, द. ज. अ नास्ति. ७..छ, त.६. पन्थामनु. ८७, त. द. 'रामोति'. १ क. स.७ (२०),त. द ७. २७ ·यमः ४ ८४६ दुर्गाचार्यकृतटीकासमेतं [ दशमास्याये परेयिवांसमिति । यमस्यापम् । याम्ये पशौ , वपायां विनियोगः ( मैत्रा० सं० २१५१ ११).। परेयिवांस पर्यागतवन्तं सर्वतः प्राप्तवन्तम् । कान् पुनः । भवत उद्ता निवतश्च भूतसंघातान् । 'प्रवतः' इति मन्चे 'उद्वतो नियत: ' इति भाष्यकारोऽध्याजहार तथा सामर्थ्यात् । प्रवतो मनुष्या उद्दतो देवा निवतस्तिर्यवः तथा गत्युपपत्तेः । तमेतमेवं मही: महती: भूतजाती: परेयिवांस बहुभ्यः पुण्यकृद्भ्यः पापकृयश्च पन्थानम् अनुप- पौशयमानम् । अमुना मार्गेणायं पाणी जीवनादुत्सर्पति तमेव तस्य स्वाशयित्वा बद्धा तस्कर इव तत्रैव सर्पज्वरादिरूपो भूत्वा जीवितादुपयं- १० स्यामीत्येवमनुपस्पाशयमानं तमेतमेवंकर्माण वैवस्वतं विवस्वतः पुत्रं संग- मनं जनानां सममेव चक्षुः कृत्या योऽस्माटोकादमुं लोकं यथाकृतकर्मफ- लोपभोगवशेन जनानं गमयत्ति तमेतमेवं यमं राजानम् ईश्वरं सर्वप्राग- भृतां हे यजमान हविपा अनेन पशुरक्षणेन दुवस्य | रानुहीत्यर्थः । परिचास्वेत्यर्थः। ' अवतिर्गतिकर्मा' इत्येतदत्र निर्वचनं क संवध्यत इति विज्ञात. व्यम् । अथवा । प्रवत इत्यवतिरेकायमादिलुप्तः प्रपूर्व इति भाष्यकारा- भिप्रायः। तत्प्रसंगादा शब्दसारूप्यादा निराइ । ' अग्निरपि यम उच्यते ' इति विचारोपप्रदर्शनाय । ' तमेता चोऽनुप्रवदन्ति' इति प्रतिझातार्थोप- पादनाया यथाग्निरपि यमशब्देनोच्यते तधमा कचोऽनुप्रवदन्ति ॥ २०॥ २० २. सेनैव सृष्टाम दधात्यस्तुर्न दिद्युत्वेपमतीका । यमो है जातो यमो जनित्वं जारः कनीनां पतिर्जनीनाम् (ऋ० सं० १| ६६६४ ) ॥ तं धरायां वयं वसन्यास्तं न गावो नक्षन्त इद्धम् (ऋ० सं० १ । ६६ । ५) इति द्विपदाः सेनेच सृष्टा भयं १ ग. मिति ! रविद्धनग्याम्, प. न. मिति। विनशर्षम् . २ ग. ए. ज. "बहुम्यः पुण्यनचः पापनपन नामि.३च. पश्यार.४ प.स. २. उ. उ. पयास्यापपयस्या". " प.स. ट. ट. १. नानामयति. ६ क. स. प.६.ट, 3. ड. तमे. ७ क. स.७ (२०), ट. ह. 'दनि । इति नस्तभाष चतुपाये (इ.४ पाये) २० सप्टा, . 1 ..ज, अओ ३१ नाति ·८४७ एकविंशः खण्डः २१] निरुक्तम् । . वा वलं वा दधात्यस्तुरिव दिद्युत्त्वेपप्रतीका भयमतीका बलप. तीका यशामतीका महामतीका दीप्तमतीका वा । यमो ह जात इन्द्रेण सह संगतः । यमाविहेह मातरेत्यपि निगमो भवति । यम इव जातो यमो जनिष्यमाणो जारः कनीनां जरयिता कन्यानां पतिर्जनीनां पालयिता जायाना तत्मघाना हि यज्ञसं. योगेन भवन्ति । तृतीयो अमिष्टे पतिरित्यपि निगमो भवति । तं वश्चराथा चरन्त्या पन्नाहुत्या असत्या च निवसन्त्यौपधाहुत्यास्त यथा गाव आनुवन्ति तथाप्नुयामेदं समिद्धं भोगैमित्रः ममीते- स्वायते संमिन्वानो द्रवतीति वा मेदयेतेर्वा तस्यैपा भवति ॥२१॥ ५ ४ १० ६ सेनव सृष्टयेनमायोः । पराशरस्यार्पम् । एता द्विपदा विराजः । अमिरत्र यमः प्रातरनुवाकाश्विनयोर्विनियोगः । सेनेव सृष्टा निश्चिता । अथवा । सेनापतिना विसृष्टा प्रेरिता । अमं दधाति भयं वा वलं वा दधाति भयं परेभ्यो बलं स्वभ्यः । अश्वा । अतर्किता भय ददाति अतर्किता वलं ददाति प्रणेतुः । अस्तुर्न दिद्युत् । अस्तरिय क्षेप्तुर्यथा दिद्युत् आयुधम् । महाप्रतीका । महती या दृश्यते । प्रतीक दर्शनम् । भयप्रतीका दर्शनादेव भयानका । दीप्तमतीका या दीप्तदर्शना । भय वा बलं वा ददाति । स्वेभ्यः परेभ्यश्चति पर्तते । का पुनरसाविति । अग्नेरर्थिः । रक्षोभ्यो भयं ददाति स्पेभ्यो बलम् । यमो ह जातो यमो जनित्वम् । यस्येदमेवंरक्षणमर्थिः स एव यमः अग्निः सर्वमिदं जातं जनिष्यमाणं च । कथमेतद्गम्यते पार्थिोऽनिमशब्देनोच्यते न मध्यमो नोत्तमो वेति । तारपि हि यमानुच्यते । यतो निगमान्तरेण विभज्य दर्शयति । ' यमा- विहह मातरेत्यपि निगमो भवति । यत्रैप पादस्तस्मिन्मन् शक्यते यम- शब्देनाग्निरुच्यत इति विभापयितुं व्यपदेशः । तद्यथा । 'वलिंग २० १छ. त. द. 'बलीमा यस यतीका नास्ति. २ ह.ध. ठ. ड. पवार ५. पश्चाह श्वा. ३ . थ. प. उ. ड. स्मृदं. ४ क. ख. ८ (२१),त. द. ८.५ ग. "माय: । प. ६ ग. ज अक्षिप्ता, च अक्षता, ट. प्रति आ सिता. ७ ए. 2. उ. उ. दातु. ८ ग. पहियय न. ध. झ. परित्य.

·८४८ दुर्गाचार्यकृतटीकासमेतं [ दशमाध्याये महिमा कोमिन्द्रानी पनिष्ठा | समानो व जनिता भ्रातरा युवं यमा- विहेहैमातरौ' (१० सं० ६ । ५२। अस्यासूचि इन्सानी द्वावपि यमौ २) ॥ भरद्वाजस्यार्पम् । 'बळे । इति सत्य. नाम ( निघ०३।१०।१)। हे इन्द्राग्नी इत्या सत्यम् अमुना प्रकारेण । य: सूक्ते मोहाभाग्यप्रकारोऽधिकृतस्त. मित्येत्यभिनयेनोपदिशन् प्रवीति । महिमा माहाभाग्यं वां युवयोः आ पनिष्ठः सर्वतोऽतिशयेन स्तुत्यः । यौ युवामेवमतिमहानुभावो तयोः समानो वां जनिता जनपिता सूर्यः । तौ युवामेवं कृत्वा एकपितृको एक- जन्मानौ यमो भातरौ । इहेहमातरौ । इह च पृथिवी- ३० लोके इह चान्तरिक्षलोदोऽवस्थितौ मातारी सर्वस्य लोकस्य निर्मातारौ । एवमिह मन्त्रे पितृत्वेन सूर्यो व्यपदिष्टः । इन्द्राग्नी यमाविति यमशब्दो मध्यमस्थानपृथिवीस्थापयोः । तत्रापि द्वयोर्यमयोरिह चेह च निर्मातारा- विति प्रथमेन 'इ' पाम्देन बहिर्यम इति रक्ष्यते । तस्मादिहापि 'यो ह जातो यमो पमिस्वम् । इति युक्तं यदग्निरेबोच्यते । जरः कनीनां पतिर्जनीनाम् । स एवानिः जारो जरयिता कन्याभायस्य । यदा हमिसंनिधापटा भवन्त्यप तासा कन्याभायो जीर्णो भवति । पति- नीना पालयिता जायानाम् । कथम् । तरप्रधानाः संपद्यन्तेऽसौ वतापर्ग- मनादावतविमोकादरिपारतन्ध्यात् । यथा वै तासा यषाधिकतो यमो ह जातो यमो जनिवमित्यग्निरेव यमो ह जातः पतिम कन्यामापस्य जरयिता तथायमपरो निगमः स्फुटतरः ! तृतीयो अग्निटे पतिस्न्यिपि निगमो भवति । । ' सोमः प्रथमो विदे फन्यानामग्निस्तु. गवा विविद उसंरः । तृतीयो अग्निटे पति- रायः पतिः स्तरीयते मनुष्यजाः (० सं० १०।४५! ४०) ॥ सूर्याया आपम् । विवाहे विनियोगः । हे कन्धे स्वमुच्यते । सोमः या प्रथमो विविदे विनवान् माप्तवान् २० . . १ प. प. ज. प.स. १. पामि ते । भरवा.२. स. ए.म.ट. म् । पती । . ३ क. स. 'एशन, ग. प. ज. प. म. र. पल्. ४ । पुस्तो 'महा'. ५ म. ज. . ३. मातो. ६ग, ज. पायना ; ट. पामना' ५९ पाय, ७ १. न. प. स. ८. दि इति ।'; म. 'दि इन।. - ·५ . एकविंशः खण्डः २१] निरुक्तम् । प्रथमकौमारके । गन्धर्वो विपिद उत्तरः । उपजायमानचारुताङ्ग- पविभागस्वरतोष्टवामीपदनगाङ्गसमाहितहृदया गन्धर्चा विश्वासमुः त्वां वित्रिदे विनवान् । अथ पुनरिदानी वैवाहिके उपगतायाः कर्मणि तृतीयः अग्निष्टे पतिः । तृतीयस्तवायमग्निः । अत उद्वहनात्परं तुरीयः चतुर्थः सवायं मनुष्पजाः पतिरित्येरमनेनापि मग समवैति जारवं पतित्वं चाग्नेः । एवं चेत् यमो ह जातो यमो जनित्वम् इति यदधिकृतं सोऽनिरेवेति सिद्धम् । अग्निर्मामथो इमामिति च केचिदधीयते निगममुपचयहे.वर्थम् । स निरुप्यते । सोमो ददगन्धर्वय गन्धर्यो तस्मिन्नेवार्थे दंददगो । रपि च पुत्रांचीदादग्निामों अन्या ऋ इमाम् । (ऋ० सं० १०। ८५।११) इति ॥ स एव विनियोगः (मान० गृ० १।१०।१०)। आप च । सोम एता प्रथमं कौमारादभ्युह्य गन्धर्वाप ददत् अदात् । अथ गन्धर्वोs. प्येनामभ्युह्य स्वयौवनाधिकारात् अग्नये ददत् । अधामिरप्येनामास्मिन् विवाह संस्कृन्य रयिं धन च पुत्राश्च मह्यमदादाति । अधो अपि च धनेन च पुत्रैश्च सह मह्यमदात् मह्यं ददाविति । तमनिं यमम् । 'व: । इत्यनर्थकः । अथवा । यजमाना ऋत्वि- ग्भिरच्यन्ते । चराथा चरन्त्या जंगमया पैश्वाहुत्या वसत्या च निवसन्त्या औपधाहुया । जगभेन स्थारेण च हविषा ।अस्तं न गावो नक्षन्ते | अस्त यथा गृहं गावः अवश्यं नक्षन्ते अमुगन्ति स्वेनोपकारेण सायंबासाय तथेममग्निमुभयलक्षणेन हविषा वयमानुयाम इद्धं समिद्धं भागः सर्वभा. गानामांश्वरं प्रदातारमिति । 'मित्रः' (१३) कस्मात् । स हि ' प्रमीतस्त्रायते ' । प्रमीतिः प्रमरण ततः सर्वलोकं जायते वर्पद्वारेण । समिन्वानो द्रवतीति वासमन्ततो मिन्यानः उदकेन द्रदत्यन्तरिक्षलोके । 'मेदयते । स्नेहनार्थस्य (धा० पा० २० मित्रः कम्मात् - - १ घ. ट ठ. ड. स्वरे सौ. २ ग. पायेति । स एव', च. ज. प. स. ठ. पायति । स एव.३ १. पश्चाहत्या. २८ ·दुर्गाचार्यकृतीकासमेतं [दशामायाये २ . १०१८) । सर्व ह्यसाबुदपेन स्नेहयति । ' तस्यैपा भवति । ॥२१॥ मित्रो जनान्यातयति ब्रुवाणो मित्रो दोधार पृथिवीमत द्याम् । मित्रः कृष्टीनिमिपाभिचष्टे मित्रार्य हन्यं घृतवज्जुहोत (ऋ० सं० ३ । ५९ । १)। मित्रो जनानायातयति प्रवाणः शब्दं कुर्वन् मित्र एवं धारयति पृथिवीं च दिवं मित्रः कृष्टीरनिनिपन्नभिषिप- श्यतीति कृष्टय इति मनुष्यनाम कर्मवन्तो भवन्ति विकृष्टदेहा वा मित्राय हव्यं घृतवज्जदौतेति व्याख्यातं जुहोतिर्दानकर्मा का कमनो वा क्रमणो वा मुखो या तस्यैपा भवति ॥ २२ ॥ १० मित्रो जनान्यातयनि गाण इनि । विश्वामित्रस्यार्पम् । अववृष्टहोमे मित्रः प्रायश्चित्तम् । अग्निहोत्रे पर्यस्यामाहुतो विनिः योगः ( मान० श्री० ३ । २। ८)। मित्रो जनान्यातयति ब्रुवाणः । आयातयनि कृष्यादिषु प्रवर्तयति तस्कर्भपूर्वक स्वा कृष्योंदिकर्मणाम् । न ह्यवृष्टे कृप्यादीन्यायात्यन्ने । आयातनमारम्भः । तद्यथा । भोजनमायातितमननि । कथमायातयति । प्रत्रुवाणः स्तनयित्Y कुर्वन् । एवं भर्तियन् कर्भमु अपधीरुपादयन्यज्ञद्वरेण स एवं मित्री दाधार धारयति पृथिवी पृधिवायोकानियासिनः सर्वान् । उत्त या धारयति । अमुना प्रकारेण अनुगृहन् स मिनः कृष्टी: मनुष्यान् अनि. मियन्नभिविपश्यति उपकारद्वारेण । यो हि यस्ता उपकरोति स तेन सम्यक दृष्टो भवति । योऽयमेवमुपकारप्रवृत्तः शरम य लोकस्य तस्मै मित्राय हव्यं धृतवत् घृतम्मिश्रं जुहोत जुहुन हे मनुष्याः । १ क. स. प. च . ट. ठ. ड. याने. • क. स. ८ (१७); ठ. इमि कित्तटोकामाध्ये ४ ध्या २५ पड; यनि । इनि निहन भाष्ये २१ वण्ड; .. 2, ज, अभो नाम्म ३ ह. ध ध... मि मग'. ४ क, स. १(२०) त. द. १..५ ग.इति । वि', उ.. पातयति.६८. च.न. 'योग. । आया-यात'...स..घ.म.ट. ठ.. असिमितभिनअनिमिष ८ ग. च. न. स. 'जहन 'नानि. २० ·[दशमाभ्यारे ८५२ दुर्गाचार्यकृतीकासमैन मयो गर्भोऽस्यैति वा गर्भो गृभेगुणात्यर्थे गिरत्यनर्यानिति वा यदा हि स्त्री गुणान् गृह्णाति गुणावास्या गृह्यन्तेऽथ गर्भो भवति समभवदने भूतस्य जातः पतिरेको भूव स धारयति पृथिवीं च दिवं च कस्मै देवाय हविपा विधेमेति व्याख्यातं विधतिर्दान- कर्मा सरस्वान् व्याख्यातस्तस्यैपा भवति ॥ २३ ॥ ५ २ । कः हिरण्यगर्भः समवर्तता इति । हिरण्यगर्भस्यैवार्पम् । सर्वात्मक- घात्तदाप रेऽपि मन्त्रस्य प्रथमपुरपयोगोऽयिप्रतिपिछः । अथवा ! परस्य ब्रह्मणो या हिरण्यगर्भावस्था प्रतिकल्पमाविर्भाव- तिरोभागकर्मिणी बुद्धिर्विका नित्या तस्यां च नित्यो मन्त्रोऽविवक्षिताभिधानाभिधातृक आश्रयमाणाभिधातारमुरादाय प्रवर्तमानोऽनुवक्तीत्यविवक्षितः पुरुपयोगः । कृतक वे हि नियमत एवोत्तमपुरुषयोगो मन्त्रस्याभविष्यत् । भूतस्य अस्य उत्पनस्य स्थावरजं. गमस्य जगतो हिरण्यगर्भः एव अग्रे समवर्तत समभवत् उदपद्यत । तमुत्पन्नमन्विदं सर्वमुपदे । स च पुनरने जातः संस्तस्य पश्च द्भुतस्य एकः असपत्नः अद्वितीयः पतिः पाता रक्षिता ईश्वरः स्वतन्त्र आसीत् । कथामिति । म द ध र । यतः पतिः अा: स एस दाधार स एक धारयत्यावेऽपि । किनिति । पृथिवीमुन द्याम् । पृषिीम् अन्तरिक्षम् अपि च द्या द्युलोकम् । अपि च इमा भूमिम् अन्तरमनुप्रविष्टो बहिश्च वीरक रेण ! योऽयमेवमाः अतिमहानुभावः कः तस्मादस्मै करमै काय देवाय हविषा विधेम हर्दिनः । अयमा । अनेन चरुलक्षणेना- ज्यलक्षणेन वा हविषा त वय परिवरेम । विधतिदनकर्मा ' इति । तस्मादवि रामनतिरेय ज्यायमी । शनकृष्णस्य पुरोनुवाक्या ( मैत्रा० २० २१ २ । २) । अघरच प्राजापत्य पाने मन्त्रेण (मत्रा० स० ३।१२।१६) अथ हिरण्यगर्भः कस्म त् । स हि हिरण्यमयो। विज्ञानमयो 'गर्भ:' मभूनानां तकृत पदनाक मस्य | हिरण्यमयक्षमा . १ य य १. (२३), त ..... 1.3 क.म. प. च..... भार अ", म.ज. '३५ य.४ प. उ. .. ५. ज. 'घरे, च. सारनेर. ६ म. १. ज.नास्ति.

·चतुर्विगः खण्टः २४ ]. निरुक्तम् ।। ८५३ २ . गर्मवेति समानाधिकरणः । 'हिरण्यमयो गोऽस्येति वा। शरीरेन्द्रियमनोवुद्धिभावेनैतमपेक्ष्य परमात्मानं च 'विज्ञानप्रसासमात्रसतत्वं सर्वविशेषहारिवाद्धिरण्यमपेक्ष्य ' तत्प्रकृतत्वं च क्षेत्रज्ञस्यापेक्ष्य सोऽस्य हिरण्यो हिरण्यपकृतिगर्भ इति हिरण्यगर्भः । अय करमात्। 'गृभेः । धातोः गृणात्यर्ये वर्तमानस्य । स्तुत्यो हि गर्भ: 1 ' गिरत्यन. निति वा ' । सर्वाननर्थानसौ गिरति नाशयति । अथ पुनरयं स्त्रीगर्मः स्त्रीगर्भस्य मीमांसा कस्मादिति । यत आह । ' यदा हि स्त्री गुगान् गृह्णाति गुणाश्चास्या गृह्यन्तेऽथ गर्भो भवति । स्यवयवः स्त्रीरक्तम् । तद्यदासौ पुरुपान्छुक्रावस्थान् गुणान् गृह्णाति आत्मानं संपृणक्ति अस्थिस्नायुमज्जानः । गुणाश्चास्या रक्तावस्थाः त्वमां- सशोणितानि पौरुपेण शुक्रण गृह्यन्ते । तथैवमितरेतरकोशग्रहणव्यति- पढ्ने रक्तशुक्रयोः गर्भो भवति । अथवा । यदा हि स्त्री गुणान् गृह्णाति पुरुषस्य प्रेम्णा गुणाश्चास्याः प्रेम्या पुरुषेण गृह्यन्ते तदितरेतरा- नुरागात् प्रमोदः । प्रमुदितयोः संपर्काद्गर्भग्रहणं च । तदेवं गर्भग्रहणहे- तुकोऽयमिति ग्रहगर्भः। सरस्वान् (१५) व्याख्यातः' (निरु० २ । २४ ) सर- खया । फेवळं लिङ्गकृतो विशेषः । 'तपा भवति ॥ २३ ॥ ४ . ये ते सरस्व ऊर्मयो मधुमन्तो घृतश्रुतः । तेमिनोंऽविता भव (ऋ० सं० ७१९६।५)॥ इति सा निगदव्याख्याता ।२४॥ २० दशमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ ये ते सरस्व ऊर्मय इति । वसिष्ठस्पार्षम् । सारस्वते हविधि विनियोगः ( आश्व० श्री० ३।८)। हे सरस्थान - १ क. ख. ५. अ. र. ट. ड. " रम. २ म. ज. गृहेर्यातोहान्य'. २५ ३ क. 4. घ. झ. ट. ट. ड. सस्प स्तुन्यो. ४ क. ख. १० (२.); 3. वति । इति निरुक्टीका चतुर्थाध्याये २३ खण्ड; ड. वति । इति निरुटीकायाभुत्तरषटके २१ (१) a; घ. स. र. ज. अको नामि. ५ क. व. ११ (३५); त. द. ११. ६ ड. थ. ५. 'दशः पदः 'नानि छ न. ' इमाध्यायस्य । नास्ति, द. इति नेहने उत्तरार्थस्य दशा. ७ म इति 1 व.

·८५४ दुर्गाचार्यकृतटीकासमेतं [ दशमाध्याये भगवन् सरस्चन् ये ते ता ऊर्मयों यरूणोषि नभी मेघेश्छादयसि मधु. मन्त उदकवन्तो घृनश्चतो धृतवन्तः उदकप्रक्षराः तमिः तः त्वमामाकम् अविता तर्पयिता भवेत्येतदाशास्महे ॥ २४ ॥ पञ्चदशस्य दिलीयः पाद.। 3 ५ तृतीय, पादः । विश्वकर्मा सर्वस्य कर्ता तपा भवति ॥२५॥ ४ विश्वकर्मा कस्मात् १५ 'विसकर्मा ' (१६) वक्तव्यः । स करमान् । 'सस्य की। य वदिद मिचिद्भुतं करिष्यमाण क्रियमाणं चें तस्य सनस्य कर्ता । वाया मकवात्सर्वचेष्टानां मध्यमः । स क स कति । पार्थिापो धत तेजसा परिपच्यमानी वायु-पहेन विचरन् सर्वभागानुप्रवेमा समवमत्यद्धृतमचि यमकृतात्मभि- जगत्करोति मध्यमः । विपकर गाविसकर्मा । स कथं मध्यमः विज्ञायरी हि कर्मण हविरधिकृत्य साक- भेषेषु । ' म पैसामा विश्वानि मे कणि छान्यासनिति विश्व कर्मा रि सोऽभवत् ' ( मंत्रा० स० १ । १० । १६) इति । भयति चौदकसद्ध म यलिङ्ग दिवकर्माणमधिकृत्य कर्मण सक्ते • तमिद्गः प्रया ध्र पापः ' (ऋ० स० १०१८२ । ६ ) इति । विपुति च पण ग्रामविन्य विज्ञायते हि । इन्दो में वृत्रम- हल्स इम ले कमभ्यजयदमुल ना जति विकर्मा भत्ताभ्य- ·पड्विंशः खण्डः २६] निरुक्तम्। जयत्' (मैत्रा० सं० ४।८।१०) इति । तस्यैव ग्रहत्य पुरोरुच. मधिकृत्य विज्ञायते । यद्यैन्द्री वैदवकर्मणी विद्यात्तव गृहीयात् । इति । स एष एवमादिभ्यो लक्षणेभ्यः सर्वस्थानानुभाविवेऽपि सति विशेषतो मध्यम इति मध्यमस्थाने समानातः ।' तरपा भवति ॥ २५ ॥ २ A ५ विश्वकर्मा विमंना आविहाया धाता विधाता परमोत संदृक् । तेपामिष्टानि समिपा मंदन्ति यत्रो सप्तऋपीन्पर एकमाहुः (ऋ. सं०१० । ८२ । २)। विश्वकर्मा विभूतमना व्याप्ता धाता च विधाता च परमश्च संद्रष्टा भूतानां तेपामिष्टानि वा कान्तानि वा क्रान्तानि वा गतानि वा मतानि वा नतानि वाद्भिः सह संमोदन्ते यत्रतानि सप्तपीणानि ज्योतीपि तेभ्यः पर आदित्यस्तान्येतस्मिन्नेक भवन्तीत्यधिदे- वतमयाध्यात्म विश्वकर्मा विभूतमना व्याप्ता धाता च विधाता च परमश्च संदर्शयितेन्द्रियाणामेपामिष्टानि वा कान्तानि वा क्रान्तानि वा गतानि वा मतानि वा नतानि वान्नेन सह संमो- दन्ते यत्रेमानि सप्तपीणानीन्द्रियाण्येभ्यः पर आत्मा तान्येतें- स्मिन्ने भवन्तीत्यात्मगतिमाचष्टे ततिहासमाचक्षते विश्वकर्मा भौवनः सर्वमेधे सर्वाणि भूतानि जुहवांचकार स आत्मानमप्य- न्ततो जुहांचकार तदभिवादिन्येपर्भवति । य इमा विश्वा शुपाति, गुयिनि, नारपेलार, पर, तिप्प्ता ॥२६॥ विश्वकर्मा विमना आदिहाया इति । भौवनस्य विश्वकर्मणः प्रजापते- विश्वकर्मा रापम् । अग्नौ वैश्वकर्मणाम्यां सत्ताभ्यां पोडश- गृहीतं हूयते तत्र विनियोगः (मैत्रा० सं० ३॥ १ क. ख. व. स. ट. ट. ड. 'यते हि. २ क. स. १ (२५), 3. ड. "चति । इति निरुतभाष्ये ४ ध्याये २५ सन्डः, २ द. सप्तर्षणानि.४ द. तीध्ये. तेभ्यः. ५ ३. त. द. तान्यस्मि'.६ क. स. २(२६ त. द. २. ७ ग. इति"। भी ठ... पिमना इनि। भौ. २८ ·दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत [दशमाध्याये ३१७॥ २।१०।२)। विश्वकर्मा विमनाः विभूमनाः विभूतम- मन्त्रस्याधिदैवतं ज्ञानः । सर्वत्राप्रतिहतमस्य ज्ञानम् । कि प्रज्ञान. मेव केवलम् । नेत्युच्यते । आदिहायाः । अप्य. व्याख्यानम् सावात्मना विहायाः । अत्मनापि सर्वप्रकार महान् । महत्वाच्च व्याप्ती एवं सर्वप्रकारं सर्वस्य जगतः । यत एव चै महान् अत एव धाता उत्पादयिता सर्वभूतानाम् । उत्पाद्य चविधाता जीवनस्य । जीवतां च साध्यसाधुषु कर्मसु प्रवर्तमानानां परमोत संदृक् परमः प्रकृष्टः अव्यवधानेन सर्देष्टा सम्यक् पविभागेन द्रष्टा । साध्वसाधुप्रविभागदृष्टानां तेषां च भूतानां योनि इष्टानि प्रियाणि तस्य विश्वकर्मणो दैवी संपदमभि- संपन्नानि । कार्यों वा इघिः । यान्यभीप्सितानि तस्य विश्वकर्मणः । मतानि वा अभिमतानि वा तस्य विश्वकर्मणः नतानि वा प्रहीभूतानि तं विश्वकर्माणं प्रति । तत्परिज्ञानश्रद्धोपासना- भावनामक्षपितदुरितानि तेन सहकीभूतानि विश्वकर्मणा आधिदैविकमा- स्मानमभिसंपन्नानि । समिपा मदन्ति । इपा उदकेन अद्भः परियुताभिः ५ मुसूक्ष्माभिः सह तेन कर्मणा समानम् अविशेषेण मादन्ते । क । यत्रा सप्तपीपर एकमाहुः। यत्रैतानि सप्तऋषीणानि रसानामाकर्षणानि द्रष्ट्रणि वा रस्मीन् ज्योतीपि एकं भवन्ति अविभागमुपगच्छन्ति । मण्डले ह्येतेषामविभागः । कि तत्रैव । नेत्युच्यते । यत्र पर एकमाहुः । क च पुनः पर एकमाहुः । मण्डलाधिष्टातार योऽसौ यज्ञदानतपसा भोक्ता हिर• ण्यस्मर्हिरण्यकेश आ प्रणखात्सर्व एव मुवर्णः' (छा० उ० १६ ६) इति विज्ञायते । एकमेव यमाहर्देवतासतस्त्रविदः। ' इत्यविदैवतम् । देवतामधिकृत्य मन्त्रस्य व्याख्यानमधिदैवतम् । अधाध्यात्मम् 'आत्मानमधिकृत्य विश्वकर्मणो व्याख्यानमध्यामम् । कः पुनरयमात्मा । विज्ञानसतत्त्वमा सविशेषविज्ञानप्रसवयीनं यदेकदेशाः २० १ ग. च.ज. शानं. २ ग. ज. व्यामोति.३ इ.स. घ.म. ट. 'च' नारित) घ. 'एत-'. १ ग, ज. दृष्टा. ५ क. स. घ. स. ट. उ. इ. यानि पानि ६ क. स. प.स. ट. ट... यान्त्यों. क. स. प. ट. सप्तगा.८. १. ज. नानिष्ट दा; घ. दनि. १ क. स. प. म. 2. 3. इ. सर्ववि".

·1 यदेशः खण्डः २६] निरुक्तम्। मध्युताइव सन्तस्ततः प्रथमप्यविद्यान्यवधानादन्यत्तमिव निम्रत. प्रतिशत रीरं शास्लेग साद्यं यावच्छिध्यते । सोऽय. अरमन एकरनेऽपि । तस्याधिदेवाच्यात्मे मामा प्रतिशरीर क्षेत्रज्ञत्वेन विशेषविज्ञानश. तपाधिकाम्नुभएन् हिरण्यगर्भावस्थामधिदेवमि- त्युच्यते । अध पुनरन्यः शरीरावस्थासु वर्तमान- स्तदधिदैवतमनपेक्ष्य 'प्रतिशरीर पदिश्वकर्मभावमनुभवन् मन्त्रेण व्याख्या- यते तदध्यात्ममस्य। विधकर्म सर्वस्य कर्ता परमात्मा प्रतिशरीरं क्षेत्रज्ञत्वेन वतमानस्त- मन्त्रस्याध्यात्म तित्वदायोः क्रियापरिसदस्म 1 न फेवले सर्वक्रियाशक्तिमान् । किं तर्हि । चिमनश्च ভাগ वि तमनाः सर्वमन्त्रातः सर्वतोमुखाभिः विशेष- विज्ञानशक्तिभिः । आद्विहायाः । अपि ध विहाया महान् । विज्ञायते हिं ‘स वा एप महानात्मा बजादो वसुदानः' (बह० उ०४। ४ । २४ ) इति । न केवलं महान् । किं तर्हि । धाता खटा स्वशक्तिधि- क्षेषस्य । विधाता च तद्योग्याना विषयाणास् । विक्षिप्तविहिताना च सपा परमः कृष्टः इन्द्रयाणा दर्शयिता त सन्बाद्विपयसिप पसंबध. स्येन्द्रियाणा च तदधिष्टिताना प्रतिविषयमालोकसामयोपजनात् । तस्य विश्वकर्मणः परमात्मनः तेन समतिरिक्षेपी क्षेत्रभितीनों यानि इष्टानि पूर्वपरमात्मज्ञानश्रद्धापासनामयनाप्रक्षपितदु रैतानि तानि इषा जमेन्ट सह मोदन्ते तृप्यन्ति । क । यत्रा सप्तऋषीन् त्रेमानि सप्तपी. णानि इन्द्रियाणि द्रष्टुंणि इन्द्रियाणि ज्योतीपि एकमाहुः । क । बुद्धौ । तस्यामपि ह्येतेषामेसनमस्ति तिर । नेत्युप्यते । पर एकमाहुः । न यतः परसरमस्ति तस्मि पर विश्वकर्मणि पदन्नं शक्तिनाने यदुपवि. एम्भात्परमात्मा नित्यतृप्तस्तेनागेन परमात्मनि सहिज्ञानोपासनाचाहाव्यमु. १२ : . - २ क. ९. ग. म. प. झ. र. उ ह विशेषण पेशा, ' विगविज्ञा' २१ पेण . स. ख. च. घ. झर. द. ह. "विसरमनु.३८. ख. प श.. ट. सर शेवगत्वेन य'. ४ म स, म विभूनमज्ञात. म. ५ क. स. प. म. र... ८. उत्कृष्टः. ६ ग, च ज. पक्षेत्र. ग. च. ज.तानि नासि. ८ ग. ज.- समरिषगनि, च. सणानिरि, र. सतनानि' रिस, प.स. : सप्तर्षपनि. ९ग च, ज. मणि, ठ ड द्रान... *.स्ट. य र, समविन १, स्ट, २ झ २. उरतो.

·५ दुर्गावार्यकृतटीकासमेत दिशमाध्याये पुगतास्तेन सहभृता मोदन्ते निरशनापिपासा नित्यतृप्ता अतीतशोकमो- .हजरामृत्यव आमविद इत्येवमाहुः सतत्वदृशो ब्राह्मणाः. यया चानुपक्षी- णस्वधाशक्ति नित्यतृप्तं सर्वभावपरं तत्परं ब्रह्म यदात्मविदः प्रतिपद्यन्ते तथा पुराणसूतेऽपि परमेष्ठिन आप मन्त्रो दर्शयति । ' स्वधा तदेकं तस्मा- द्वान्यन परः किं चनासं ' (० सं० १०.१२९ ॥ २ ॥ निरु० ७।३) इति । एवं सर्वत्र संभवो यावद्विषयो मन्त्राणां योग्य इत्युपप्रदर्शनायोभयथा मन्त्रो वर्णितः । ' इत्यामगतिमाचष्टे । अमुना प्रकारण वर्धमान । एष मन्त्र आत्म- “गतिमाचष्टे प्रख्यापयति । यथा चेयमात्मगतियाचिका ऋक् तत्र' विश्वकर्मण आत्म. एतस्मिन्नर्थे । इतिहासमाचक्षते । आत्मविद यागे इतिहासः इतिवृत्तं परकृत्यर्थवादरूपेण । यः कश्चिदाध्या- स्मिक अधिदैविक आधिभौतिको वार्थ आख्या- यते दिष्ट्यैदितार्थावभासनार्थ स इतिहास इत्युच्यते । स पुनरयमिति- . हासः सर्वप्रकारी शिल्पमविवक्षितस्वार्थस्तदर्थपतिपत्तगामुपदेशपरत्वात् । विश्वकर्मा है भौयनः । । यथोदितमिदं वैदिक कर्म संबन्धदर्शनेन य: स4 करोति सर्वात्मकावात्सर्वस्य पैश्वकर्मणीमवस्थामात्मन्युनीय स यज• मानो विश्वकर्मा भुवनानां भूतानामात्मनि होता भूतेषु चात्मानम् । तथाहि विज्ञायते 'हन्ताहं भूतेष्वात्मानं जुहवानि भूतानि चात्मनि ' (शत० मा० १३ । ७ । १ । १) इति । तथा च विदुषो दर्शनकृर्ता सर्वमेधसंपत्सर्वकर्ममु । विज्ञायते हमिहोत्रम- विदुषः सर्वकर्ममु धिकृत्य ' स यन्सायं जुहोत्यग्निमेव तदनेन सर्व सणादित्ये जुहोत्यग्निमेवदं सर्वमनु समेधः सम्यग्ज्ञानेन संपाते तयथानेन सकृत्सवं तेनेष्ट्वा लोकं जयेत तायदु ह प्रातराहुत्या लोकं जयते यस्येते आहुती * बद्रं यायजीवमाप्नोति स हि यहनि च नै बद्धान्येतयोयतयोरन्यतरा- मनु ! इति । ने बदमियनन्तमुच्यते । तदेवं यस्मिन् कस्मि- . २५ १ ग. १. ज. संभागे. २ . १, 'भातिर मेनार्थ आस्थापयते'.३ ग.प.न. दिगुदि. ४ फ. व. प. प. ट. ... 'कारो ६ि मि. ५४. .' मामि. ६ क. न. प.... .. २. ता. ग. च. ज. नाईया भी नामोति'.८ म. प.ज.'एनिषदा'. ९ ग. प. ज. न विद्ध ·पईिशः खण्ड:२६ ] निरुक्तम्। चिन्मेवे कर्मणि अग्निहोत्रादौ सर्वः सण मस्मिन् सर्वस्व संधि हुत्यामान सर्वमा भवतीति समासार्थः । स एप सर्वस्य विदुः सर्वेः सर्वे. हुद्यज्ञः सर्वमावाय संपद्यते दर्शनतः । यो हीतरः सर्वमेधो निरुढसंज्ञोऽ- हीनस्तया श्रीण्याश्वमेधिकानि पञ्च पौरुपमेधिकानि वाजपेयासीर्यामौ चेति' निरूढसंज्ञामभ- तत्र ' स आमानमप्यन्ततो जुहबांचकार ' इत्र- धादयं सर्वमेधो भिन्नः तदामहोमस्योंविधानानोपपद्यते । दर्शनतस्तु समुपपद्यते । सर्वभूतानि विशेषान् सामान्या- रमनि जुहाव पश्यन् सामान्यं चात्मानं विशेषे जुहाव एश्यन् सर्वकर्मसु स्वयमेव । अयमात्मयाजीत्युच्यते । यमधिकृय पृष्टं । सदाहुः। भाम- यांनी श्रेया ३ न देवयानी ३ (शत० का०.११।२।१३) इति। यथा चैतदेवमषिदेवविद आत्मवित् श्रेयान्यमधिकृत्य 'विश्वमा विमनी' आदिहायाः' इतीय गरिमगत्या निरुक्ता' तस्यास्येतिहासक्तिस्याभिवा- दिनी अभिमुख्येन वादिनी " एपा ऋग्मवति । य य इमा विदुषः सर्वमेध-. विश्वा भुवनानि इपिहाता यतादाता संपदस्यामप्पचि दृश्यते स आशिया प्रार्थनमिच्छमानः प्रथमाउदेश' १५ आ विवश' (ऋ० स० १० १८१ । १)। अनेकेषां समानप्रयोगदर्शनाधिकारनता यो नामाकश्चित् । किमिति एवं न्यसादत् एवं कर्मण्यद्गभार्थमुपजगाम । कथम् । ऋपित्वेन होता द्रव्यगुण. कर्मदेवतायाथार्थद्रष्टुत्वेन । विश्वा भुवनानि जुत् सर्वभूतान्यमुना सर्व भेवसंपदर्शनप्रक्रमेण जुहत् होवयन् । तस्य किमिति । स आशिषा । आशी प्रार्थना कामः प्रयोगदर्शनहेतुः- सर्वमिदमहं स्यामिति । येन - माणः सर्वकर्ममु, सर्वमेधं सर्वप्राप्तये प्रायुङ्ग दविणमिच्छमानः प्रयोगजे. नितापूर्वफलं सर्वभावमिच्छन् । तल्कि नाप । नत्युच्यते । भाप । कथमिति। - १. ग. ज. विसर्वे क; च. "श्चित्सेये. २ क ख. घ. R. 2. ठ: ह. 'मे भ'.३ क. ख! घ. झ. 2. ठ. इ. "इति । स एतदा". ४ क्र. स. प. च.. ट. ठ. ह. "मस्य वि. ग. ज: यते । भना. ग. यथा*य. ७ का ख: प.ज. प. स.ट, जु दिति। अने; गई जइदिति 1 अ. ८. ज.' भच्यमु. ९ क, ख. घ. द. उ. ड. अहादेयत् ग. न. हावय। म. हापपन्' माप्ति. १. ग. च. : "हिकमाष.

·८६०. दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत [ दशमाभ्यायें। प्रथमध्छत् । प्रथमोऽप्रजत्यात् । प्रजापतिभावेन मुख्यस्थ छादयिता यतः संपदे तथा सन् अवरान् पश्चादुत्पन्नानस्मदादीन् विशेषान् आविवेश व्याप्तवान् व्याप । यत्यै प्रयोगफलयोवृत्तिः स नः पिता जनिता सोऽस्माकं पिता पाता रक्षिता चेत्येवं विजानीमः । अतस्तादाव्यमनु- धीमहीति । यथा चैतदेवं नान्यथेति तयेयम् ' उत्तरा भूयसे' यहुतराय निर्वचनाय ॥ २६ ॥ 3 विश्वकर्मन्हविषा वाधानः स्वयं य॑जस्व पृथिवीमुत द्याम् । मुन्त्विन्ये अभितो जनांस इद्दास्मा मघवा सूरिरस्तु (ऋ० सं० १० । ८१ । ६)। विश्वकर्मन्हविषा वर्धयमानः स्वयं यजस्त्र पृथिवीं च दिवं च मुद्यन्त्यन्ये अभितो जनाः सपत्ना इष्टास्मार्फ मघवा मूरिरस्तु प्रहाता तार्यस्त्वष्ट्रा व्याख्यातस्तीऽन्तरिक्ष क्षियति तूर्णमर्थ रसत्य मोते तस्यपा भवति ॥ २७ ॥ अन्या ऋष विश्वमहविषा वावृधान इति । प्रयोगावस्था फलायस्यां च विश्व विश्वकर्मदेवता फर्मणः प्रतीत्याप्यते । हे विश्वकर्मन् प्रयोगाय. स्थित त्यमुपसे । अनेन इविपा सर्वमेधदर्शन- संपदा रियुऐन संघर्धमानो विश्वकर्मत्वमापध. मानस्तत्फलानिपरिणामफाले स्वयं यबाप स्वयं संगछस्व व्यामुहि पृथिवी च दिवं च । सर्वव्यापी भय । अपि चातये रस्मिन् दर्शनकृते महिनि मुद्दान्त्वन्ये अमिती जनासः । मोहमुपगाछन्तु अभितः सर्वतस्ते बना ये त्यदुपासनापराङ्मुखास्तय सपनाः समानं पतिव्यनिष्ठन्ति । १ मच. ज.मुस्यवाद. क. स. प.म.ट.स. १. पाता जनपिता'. २६. स. २ (२६); ठ... नाय । इति निभाय चतुर्धाध्यारे पति ति:(ठ. २६ ) दर, तोप्यो नामि. ४४. त. द. जनाम:, ५ क. स. ७.त. द. ती अन्त'. ६ क. स. ३ (२५); त. द. ३. ५ ट. स.विनि। पो. ८ म. इति 1. क. स्व. प. स. ८. तपतस्मिन्. १० ग. ५.क. १५. स. ११.म. प. म. द. 8. . . मतस.

·- अष्टाविंशः खण्डः २८] निरुक्तम् । अथ पुनः इह वदर्शनोपासनाकर्मणि वर्तमानानां भवे मघा सर्वधने. शानः । सूरः मेघावी सर्वत्राप्रतिहतमज्ञानः प्रज्ञाता विशेषतोऽस्माकम.. स्वित्येतदाशास्महे। वटा विश्वकर्मेत्यधिभूतप्रधानाः पुराणविदः । तथापि कलाक- शलादिसर्वज्ञानहेतुको नामप्रतिटम्भ इन्यविप्रतिपिदम् । एवं, सर्वान देवताम् । ' ताई: ' (१७) इति वक्तव्यम् । स पुनरेप 'स्वष्ट्रा व्याख्यात ।। तद्यथा । ' तूर्णमभुते' इत्येवमादि (निरु० ८। १३) । अथवा 'ताणे अन्तरिक्ष, सर्वतो गते 'क्षियति ' निवसति । अथया । ' तूर्णम् ' उदकाख्य 'रक्षसभुते वा। अर्थविकल्पेन तूर्णशन्दारपूर्वपदं रक्षतेरमौर्वोत्तरपदम् । 'तत्षा भवति ॥ २७ ॥ तार्थ: कस्मात् . त्यमू पु वाजिनं देवतं सहावीनं तरुतारं रानाम् । अरिष्ट. नेमि पृतनानमाशुं स्वस्तये वाध्यमिहा हुँचेष (ऋ० सं० १० ॥ १७८ ॥ १)॥ भृशमनवन्तं जूतिर्गतिः श्रीतिर्वा देवजूतं देव- गंत देवी 'या सहस्वन्तं तारयितारं रथानामरिष्टनेमि पृतनाजि- तमा स्वस्तये साक्ष्य मिह दयेमेति कमन्य मध्यमादेवमवस्पत्त- स्यपापरा भवति ॥ २८॥ ९० । - शस्यते। सम् पु वाजिनमिति । अरिष्टनेमेरापन् । विपुवति निष्केवल्ये तायः 'सघश्चित् । (ऋ० सं० १० । १७८ । ३) इति च । यस्तायों यानी येन. नवान् भयदाता या परेभ्यो वल्यान् वा तं देवतं देवर्गत परत्यैन ज्ञातं या परोऽयमरमाकमिति । देवपीत देवी समानीतम् ।सहायानं सहो १. प. ज. भंश. २ इ.स. ३ (२५); उ. ह. ति । इति निरुकभाष्ये उत्तरपट्के चतुर्याध्याये (उ. ४ घ्याये) १५ खण्डःग, १. वनमितरेयहो नास्ति. ३ उ. द. वक्षत'. ४६.स. १ (२८), १.६.१.५ ग. " ! भ'. .६ क. स. प. पू. द... नाति ·दुर्गाचार्यकृवटीकासमेत [दशमाभ्याय चलं तेन तद्वन्तम् । एतदेव मध्यमलिङ्गम् । तरुतारं सारथितारं स्थानों संहितॄणां भूतानाम्। । गतिमतां गमथितारमित्यर्थो बलहेतुकत्वाद्गमनस्य । तमेरमादिगुणयुक्तम् अरिष्टनेमि केनचिदध्यप्रतिहतवनाहरणम् । नेमिरिति वज्रनाम 1 पृतनाना जेतारम् । आशुं शीघ्र स्वस्तये आत्मनः स्थस्ययनाय मुटुं क्यमेतस्मिन्कर्मण्याहयामहे । 'तस्पैया परा भवति । सा पुनः किमर्थम् । बलकृतिरुपपदर्शिता। वर्षकोपप्रदर्थोऽनया । सत्यामपि हि वलकृती पक्षिराजे गरुत्मनि संदेहोऽसावपि चलवांश्च तादनामा च । वर्षकर्म त्वसमानं तेनास्य । अत. थोक्तमेतदेव विचारास्पदमपेक्ष्य ' कमन्यं मन्यमादेवमवत् ' इति ॥२८॥ सयविद्यः शवसा पञ्च कुष्टीः सूर्य इव ज्योतिपापस्ततान । सहस्रसाः तसा अस्य रहिर्न स्मा परन्ते गुवतिं न शेयर्याम् ० सं० २० । १७८ । ३.) ॥ सद्योऽपि यः शवसा चलेन । तनोत्यपः सूर्य इव ज्योतिपा पञ्च मनुष्यजातानि सहस्रसानिनीः शतसानिन्यस्य सा गतिर्न स्मैनां वारयन्ति प्रगुवतीमिव शरमयी. मि' मन्युर्मन्यतेसिकर्मणः क्रोधकर्मणो बंधकर्मणो वा मैन्य- त्यस्मादिपवस्तस्यैपा भवति ॥ २९ ॥ . २० सद्यश्चियः शवसा पञ्च कृष्टीरिति । सद्योऽपियस्ताक्ष्यों बलेन तमोत्यपो वर्षभावेन । ' सद्यः शब्दो लक्षणार्थोऽद्य ईचः परसः परपरारि चेति । 'चित् । इत्यप्यर्थे । न कदाचिदम्पन्यः सर्वदा तार्थ एवेति ! के प्रत्यपस्तनोति । पञ्च कृष्टी: तार्थ एवं . १ ग. च. ज. पात् . २ क, ख. ४ (२८); उ. ते । इति नि:- भाध्ये ३ ध्याये २८ खण्ड; इ. 'इति । इति निरुतीफायामुपरस्टी चतुर्था- ध्याये १८ खण्डः, ग. च वर्गमितरेष्वको नासि, ३ छ. त.द. वधकर्मणो' नास्ति. ४ क. ख. मन्यु यस्मा', छ. त. द..उ. ह. मन्युत्यस्मा'. ५क. स. ५(११). द ५.६ ट. र. चिय इति. म. 'रिति । स. ८ ग. ज. मः पयः श्वः पत्परा, च. श्वः वयपाल". ९क. ख. घ...कि.

·शिप्तमः खण्डः ३०३ .. निरुक्तम् । -- গল্প মন্ত্রলারানগর সাল্লামুলধনামানি লনুসরঘু- पकवात्सलोकानुग्रहस्य कृष्टिमहणेन तद्विवक्षा । कथम् । सूर्य इस ज्योतिषा । यश सूर्यो ज्योति प्रकाश लोकानुमहाय तनोति तथा ताइयों अपस्तनोति । यथा हविषा विधेमेति नम्यते तत्र कस्मै देवायेति संप्र. दानश्रुतेः संप्रदानावैधुर्याय (निरु० १० १२३) एवमिहाप्युपमानो प्रमेयफारफसमधापधुर्माय ज्योतिरिति नम्यते । कस्मात्पुनरयमपस्तता. नेति । इतो यम त् सहस्रसाः शतसी अस्य राई । यहश्च बहुराश्व अकारान्मेघविदारणाय भजते अस्य तादर्यस्य राहः गति । अपि च । एवमसह्यास्य गतिः न स्मा वरन्ते नैव एताम् अस्य वारयन्ति न प्रति 'बद्धं शक्नुवन्ति केचनातिगवत्वात् । क्रयम् । युपतिं न शर्यम् । अति- यलक्ता धनुष्मता मुक्तां शरमयीमियम् । अन्येन वान्येन काशप्रदेशेन पतिमिश्रयन्तीमात्मानम् । य एवमादिगुणयुक्तस्तार्थः स इद नामास्माक करोत्यिति। मन्युः (१८) मन्यत' कोधार्थस्य दीप्त्यर्थस्य वा ! उभयमप्युपपद्यते बलवत्वान्मध्यमस्य । तस्या मन्यः करमातू मप्रति ॥ २० ॥ m ... स्वां मन्यो सरथमारुजन्तो हर्पमाणासोऽपिता. मरुत्वः । तिमपंच आयुधा संशिशांना अभि म यन्तु नरों अग्निरूपाः (पर सं०.१० । ८४|१)|| स्वया मन्यो सरथमामय रुजन्तो हर्पमाणासोऽधूपिता मरुस्वस्तिग्मेपब आयुधानि संशिश्यमाना अभिप्रयन्तु नरो अग्निरूपा अग्निकर्माणः संनदाः करचिन इति वा दपिका पारख्यातस्तस्यैपा भवति ॥ ३०॥ १५. मिखदेपर. २ ग.ज. चान्ये. 3. गाय.४ प.म.८.. ४. मि... स. ५ (०१), 3.1, पति । इनि नि मामुपके तुर्थाध्याय (उ. ४ लाये) ११ साग परमितरेपो नाति (r. ९.६(१०),...

·- न निनिहटीमायामुत्तरपद् ५ ध्याये २० रड. पनि हल निकम दुर्गाचार्यकृत्टीकासमेतं [दामाण्याये श्या गन्यो सरथमारजन्त इति । तपमः पुत्रो मन्यनाम तस्यार्पम् । स्थेनाजिरादिपु निष्फेवल्ये विनियोगः (आय. मन्युः श्री० ९।८)। हे भगवन् मन्यो स्त्रया सस्य- मैकमेय स्त्रया सह रथं समारा राजन्तः परान् जन्तः अभिभवन्तः हर्प. माणासः तवायाद्विकला हुष्यन्तः अधृपिताः अनापत्ति परैः भपि प हे मरुत्वः तिमेपर एते अस्मयोधा आयुधा आयुधानि संशिस्यमानाः तीक्ष्णानामिपूणामायुधाना च योऽर्थस्तमनुतिष्ठन्तः । भिन्दन्त इषुभि- छिन्दन्त आयुधैः । अमुना प्रकारेणेते मरा अस्मन्मनुष्या योधा अग्नि- रूपा भमिकर्माणः अमय इौते सेनाममिभयन्तो यन्विति । दधिकाः' (१९) इति वक्तव्यम् । स व्याख्यातः (निरु० २१२७)। ' दधत्क्रामति' इत्येवमादि सर्व मध्यमे योग्यम् । 'तषा भवति ॥ ३०॥ आ दंचिकाः शवसा पञ्चे कृप्टीः सूर्य इव ज्योतिपापस्ततान। सहससाः शंतसा पाज्य पृणक्तु मध्वा समिमा पचांसि (ऋ० सं०४ । ३८ । १०) ॥ भासनोदि दविकाः शवसा वले. नापः सूर्य इव ज्योतिपा पश्च मनुष्यजातानि सहससाः शतसा यानी येननवानरणवान्संपृगक्त नौ मधुनोदकेन वचनानीमा- नीति मन धमतविपरीतस्य सविता सर्वस्य प्रसविता ‘तस्यैपा भवति ॥ ३१ ॥ आ दधिको शवसा पञ्च कुष्परिति । यामदेवस्यार्पम् । भातनोति दधिकाः सर्वतस्तनोति । कोऽसाविति । दधिमा । फेना शवसा वलेन 1 किमातनोति । अपः । क। पद धीः पञ्च मनुष्यजातानि पति । याथम् । सूर्य इथ ज्योतिषा । 13. इ. मन्यो इति. २ ग. हात । त. ३ ग. ज. भजन्तः ष .. ९. रुन्त: ह.१ . प. अ. बाशया'.५ क.सा. (3.) 3. पति । ३. मा. करा. ७ (३१) ने द... . . . दधिका इति ८.न" ।'

·द्वात्रिंशः खण्डः ३ २२] निरुक्तम् । सहस्रसाः शतसाः बहूनां बहुतराणां चोदकानां संभक्ता वाजी वेजनवान् अर्वा ईरणवान् उदकेरणक्रियायोगी । य एवमादिगुणयुक्तो दधिक्राः सोऽस्माकम् इमानि स्तुतिवाक्यानि स्तुतिलक्षणानि वचासि संपृणत मचा मधुना टदकेन । मधु धमतेः ' आद्यन्त विपरीतस्य' । उदक स्तुत्यनन्तरमेव ददावित्यर्थः । वलकृतिवर्षकर्म चोभयमप्यस्ति तस्मान्मध्यमः। ' सविता (२०) च्याख्यातः । इममेवाग्निं सवितारमाह (निरु० ७ । ३१) इत्यत्र | स पुनरिह वर्यकर्मयोगन्मध्यमः । तस्यैपा भवति ॥ ३१ ।। । सविता यन्त्रैः पृथिवीमरम्णादस्कम्भने सविता यामहन् । अश्वमियायक्षद्धनिमन्तरिक्षमतत बद्धं सविता समुद्रम् ( ऋ० स० १० । १४९ । १)। सविता यन्त्रः पृथिवीमरमयदनारंम्भणेs. न्तरिक्षे सविता यामडदश्वमिवाघुक्षद्धनिमन्तरिक्षे मेघ बद्धमतूर्ते चद्धमतूर्ण इनि वा त्वरमाण इनि वा सविता समुदितारमिति कमन्यं मध्यमादेवमवक्ष्यदादित्योऽपि सवितोच्यते तथा च हैर. १५ एयस्नूपे स्तुतोऽर्चन्हिरण्यस्तूप ऋपिरिद मूक्तं प्रोवाच तदभिवा- दिन्ये परभवति ॥ ३२ ॥ . सविता यन्त्रः पृथिवीमरम्पादिति । अर्चनामा हैरपस्तूप अपिरुतरा• सविता याश्च । सविता मध्यमः सर्ववलेशानः किमिति। यन्त्रैः पृथिवीमरणात्याकिचिद्यज्यते तस चटेनर । यन्त्रिता चयं पृथिवी निश्चला । न चान्य इन्द्रा बलवान्यन्त्रयितास्ति । तस्मादिन्द्र एवेमा संय छन् -'स्थिरामकरोत् । • रम्णाति: संयमनकर्मा (निरु० १०१९) इत्युक्तम् । अथा । यणोपकारेण पृथिवा लोकनिवासिनो धारयति । तदम्याः संयमनम् । किमे. तावदेश । न्युप्यते । अस्कम्भने सविता यामदत् । एवमप्येतस्मिन् १ क. ख.७ (२१), उ. वति । इति रुतभाध्ये तिर्थाध्या(३.५ भ्या) २१ खण्डः, प. ज, पर्जमिनोवो मात्ति. २. त. मालम्भनेऽन्त, ६. "नासम्बनेऽन्त'. ३ छ. त. द. 'यक्षदा. ४. क. ख. ८ (३२), त. द. ८५ ठ. उ. परिसि. ६ ग. झिा। अं. ७ ग २. ज. आशिरम '. ८ ग. प. ज, चम्पते. ९३.र. क् ठ. इ. कर्पोप. २१ .

·[दशमध्याप दुर्गाचार्यकृतटीकासमेतं अस्कम्भने अनारम्मणे अमूर्तेऽन्तरिक्षे यत्र पर्णमपि नालमवस्थानाय तरै- वमप्यतिगुवौं सौयणी द्यां सविता एव अटुंहत स्थिरामकरोत आभूतसंप्लवात् । को हि नाम मध्यमात्सवितुरन्य एतदतिदुष्करं कुर्यत् । अपि च । अश्वमिवाधुक्षत् । यधाश्वबन्धोऽश्व धनुयादुपावृत्तमनायासेन रजस्तस्माद- पनेष्यन्नेवं धुनि समुद्रम् उदकवन्धितारं मेघम् अधुक्षत् सविता अधुनोत् अकम्पयत् उदकप्रक्षरणाय । क बद्धम् । अतुर्ते एतस्मिन्नन्तरिक्ष महिं- सिते । अस्वरमाणे या सर्वगतत्वात् । आकाशे गमनायायोग्ये वा । चाय्यामनैव विष्टभ्य निश्चेष्टं वद्धमियाधुक्षद्यः सविता सोऽस्माकमिदं नाम परोत्विति । समुदिता समुद्रो मेघः । 'कमन्यं मध्यमादेवमवक्ष्येत् । मेघमधूनोदिति । कुतः संशयः । अन्योऽपि यस्मान्मध्यमात्सवितोच्यते । यत आह । अथ सविता म. 'आदित्योऽपि सवितोच्यते' इति । यथा ध्यम एवं चैतदेव । ' एतस्मिन्नेव ' हैरण्यस्तृपे सूक्ते स्तवः हेरण्यातपमिदं सूक्तमिति । कुत एतत् । अत इदं औरण्यास्तपे अर्चन् हिरण्यस्तप पिरिदं सूक्तं प्रोवाच ' सूक्ते स्पष्टम् इति । अर्चन्नान्ना हिरव्यस्तुपस्तद्रूप तद्बती था। स यथैतत्सूक्त प्रोवाच तदभिवादिन्येपार्भव ति ' अस्मिन्नेव सूक्ते ॥ ३२॥ . तथा अ.ह॥ हिरण्यस्तूपः सवितर्यया त्वाङ्गिरसो जुढे वाले अस्मिन् । एचा त्वार्चन्नवसे चन्दमानः सोमस्येवाशुं प्रति जागराहम् (ऋ० सं० १०।१४९। ५) ॥ हिरण्यस्तूपो हिरण्यमयः स्तूपो हिरण्यमयः स्तूपोऽस्येति वा स्तूपः स्त्यायतेः संघातः सवितर्यथा वाङ्गिरसो जुद्ध बाजेऽनेऽस्मिन्नेवं त्वार्चनवनाय वन्दमानः १५ सोमस्येवांशु प्रतिजागHदं त्वष्टा व्याख्यातस्तस्यैषा भवति।।३।। १ क. ख. ग. प. ज. ठ. इ. 'प्लवान २ ग. च. न. "दु:कर. ३ "दक तारं. ४ क. स्व. प.स. 2. ठ. र. अनो'; च. अधुनाद. म. वक्षन्मे'. ६ ग. ज. स्तुनः. ७ ग. ज 'न्येष सम्भ', च. 'न्येपा काभ, ८ क. ख.८ (३२), ट. ड.एक्के । इति निकभाष्ये ४ ध्याये १२२ भ.प. मिताको नारिन. ९ १. स. छ. त. द.वासे अने अम्मि. १०६. १२ ख. १(३३),त. द...

·चतस्त्रिंशः खण्डः ३४ ] निरुक्तम् । ८६७ हिरण्यस्तूपैः सवितथा त्वेति । हे सवितः यथा अन्यकोचीनो हिरण्यस्तू- सवितात्र म- पात्यामाजुहाव कर्मण्याहृतवान् एवम् अहमप्येतस्मि- न्कल्पे हिरण्यस्तूपतामापन्नः अर्चन्नामा अवनाय वाजे अस्मिन् अन्ने संस्कृते हविपि त्वामाहूय वन्दमानः स्तुवन् सोमस्येवाशुं सोममिव क्रीत्वा आदृतः प्रति जागर्मिअनन्यमनास्त्वा- मायागादुवास इति । 'स्त्यै संघाते' (धा० १ १९३५) सस्य ध्यमः ५ स्तूप इति । . त्वष्टा (२१) व्याख्यातः ' (निरु० ८ । १३ ) । तस्वैपा ४ भवति ॥ ३३ ॥ देवस्त्वष्टा सविता विश्वरूपः पुपोष प्रजाः पुरुधा जजान । इमा च विश्वा भुवनान्यस्य महद्देवानामसुरत्वमेकम् (ऋ. सं० १५५।१९) ॥ देवस्त्वष्टा सविता सर्वरूप: पोपति प्रजा रसानुप्रदानेन बहुधा चेमी जनयतीमानि च सर्वाणिभूतान्युदका- न्यस्य महचास्मै देवानामसुरत्वमेकं प्रज्ञावत्त्वं वानवत्त्व वापि वासु- रिति प्रज्ञानामास्ययनर्थानस्तावास्यामर्या असुरत्त्रमादिलतं वातो वातीति सतस्तस्यैषा भवति ॥ ३४ ॥ - २० देवस्त्वष्टेति । वैवामित्रस्य प्रजापतेरापम् । वैश्वदेवे विनियोगः । त्वष्टा देवो मध्यमः सविता सर्वस्य भूतग्रामस्य प्रसविता उत्पादयितोदकसंप्रदानद्वारेण । किमु- त्पादयितय ! नेत्युच्यते । पुपोप प्रजाः पुष्णाति सानुत्पाद्य । न केवलं त्वष्टा १८. ड. स्तूप इति. २ ग. लेन । हे. ३ क. ख. घ. झ. ठ. इ. "न्यका. लोनो; ट.यकालीनो' कल्पी. ४ क. ख ९ (३३); ठ. . चति । इति निरुक्तभाष्ये ४ ध्याये ३३ खण्डः, ग. च. वर्जभितरेवडो नास्ति. ५ छ. त.. मा. ६ छ. मेकत्वं प्रत. द. मे क्तं प्र.७ छ. त. "मन. ८ क. ख. १. (२४), त. द. १०, ९ग. 'ति' । ३.१० क. स. प. म. ट. ठ, स."ति चावुत्पाय. २८.

·दुर्गाचार्यकृतटीकासमेतं [दशमाध्याये ५ १० पुष्णाति । किं तर्हि । पुरुषा जजानेति । बहुधा चैन! जनयति वर्धयति । केन पुनरसी जनयति पुष्णाति वर्धयति च । यत आह । इमा च वियों भुवनात्यस्य । इमानि विश्वानि भुवनानि उदकानि अस्य यतः स्वतायां वर्तन्ते तस्माज्जनयति पुष्णाति वर्धयति च । अनश्च सर्वमिदं शक्तः कतुं यतो महदेवानाममुरत्वमेकम् | महदसुरत्वम् । असुरिति प्रज्ञानाम । तया तद्वत्वम् । तया महत्या प्रज्ञया उदकेन सावनेन सर्वमिदं जनयति पुष्गाति वर्धयति च। अप्रज्ञो हि साधनसंपत्तावपि । असुरत्वमित्य- स्यार्थाः कुर्यात् । अयया । ' अनवस्वम् ' । असुः प्राणम्तेन तद्वत्तम् । एवमपि सति प्राणेनैव शक्यत एतत्स फर्तुम् । अप्राणो हि कुर्यात् । ' अन्नवत्वम् ' इति केचित् । तेषामनहेतुनोदकेन तद्वत्तम् । तथापि योज्यम् । अमुरिति प्रज्ञानाम ' । कस्मात् । अस्यति अनर्थान् । प्रज्ञव हि प्रज्ञावतोऽस्यति क्षिपन्यनर्थान्नाशयति । ' अस्तावास्यामर्श:11न हि तदस्ति व्यक्तेर्यत्सव पंज्ञावतां प्रज्ञायां नास्ति । एतावांस्तु विशेपोऽभि- व्यक्तमनभिव्यक्तमिति । अथवा । यदेतदमुरलं यमुमतो भावो वमुरत्वम् एतत् । रो मत्वर्थे । वकारलोपश्च । वसुना उदफेन तद्वानसौ त्वरा । (२२ ) कस्मात् । 'यातीति सतः' । ' वा गतिगन्ध- नयोः' (धा० २ । वातः कस्मात् ४०) इत्यस्य । सत इति धातुकारकावधारणम् । वायुशब्दो हि त्रयाणां धातूनां विफल्पेन (निरु० १० । १) । अय तु पातेरेवेति विशेषः । 'तस्पा भवति' ३४ ॥ घातः २० . वात आ पातु भेषजं शंभु योभु नै हुदै । प्रण आयूपि सारिपत् (ऋ० सं० १० १ १८६ । १) । वात आवातु भप- १ ग. च. ज. चना; . . मा. २ ग. प. ज. नास्ति. घ. 2. ठ. ह. विश्वा० स्य.४ व. विश्वा विश्वानि.५५. र. उ.स. 'देशाना. मेम. ६ ग. प. ज. मनः. ७ ज. व्यकमनभिव्यक्तमिति . ८ ग. प्रशावतां' नास्ति. ९ क. स. १० (३४)ट. ह.वनि । इति भातभागे धतुर्याध्याये १९ (पाये) ३४ खण्डः, ग. च. पनतिरेयो नामि.

·पत्रिंशः सण्डः ३६] निरुतम्। ज्यानि शंभु मयोभु च नो हृदयाय प्रवर्धय च न आयुरग्निा- ख्यातस्तस्यैषा भवति ॥ ३५॥ . ५ वात: • वात आवातु भैपजमिति । टलस्य वातायनस्यार्पम् । वातः अस्मा. नाभिमुख्येन भेषजं यद्यत्पथ्यमस्माकं तत्तगृही. त्या आयातु । तच्चास्माकं शंभु अस्तु । शमिति सुखनाम । तद्भावकमस्तु तदावे । आयतौ च परिणामे मयोभु अस्तु । मय इति सुखनाम । हृदयाय सु खमस्तु । स्तूयमानः प्रत्यक्षीभूत इव मनसि । यतः प्रत्यक्षमुन्यते । प्र ण आषि तारिषत् । हे भगवन् वायो प्रवर्धय स्वमस्माकमापि सपुत्रपौत्रादिवर्गाणां मैपज्यं च त्वमस्माकं नित्यमाहेसे- तदाशास्महे । 'अग्नि: (२३) व्याख्यात: (निरु० ७ । १४)। 'तस्वैपा भवति ॥ ३५॥ १० प्रति त्यं चारुमध्वरं गोपीथाय प्र हूयसे । मरुद्भिरग्न आ गहि ( ऋ० सं० १ । १९१)॥ तं प्रति चारुमध्वरं सोम- पानाय पहूयसे सोऽग्ने मरुद्भिः सहागच्छेति कमन्यं मध्यमादेव- मवक्ष्येत्तस्यैपापरा भवति ॥ २६ ॥ . प्रति त्यम् । भेधातिथिः ऋाद्वये । सं तम् अतवैकल्यरहितम् अवरं प्रति हे भगवन्नामे त्वमस्माभिः गोपाथाय सोप- पानाय प्रेयसे आहूयसे । स त्वमेतज्ज्ञात्या मरुद्धिः सह आगहि आगतस्मिन्नरमत्कर्मणि सोमं पातुमित्येतदाशास्महे । २५ १ क. ख. स. प. प. ठ. र. वर्षयतु. २ क. ख. १९(३५), त. द. ११.३ ग. मिति" | उ. ४ क. ख. ध. अ. 2. ठ. ह. तदात्वे च आयतो पार'.५ ग. ज. हृदयसुस्त्य', च. हृदयसुख'. ६ ग. च. ज. असे. ७ ग. थ. ज. 'मावाहीत्ये . ८ क. स. ११ (३५), 3. "दति । इति निरुक्तभाष्ये उत्तरखण्डे चतुर्थाध्याये ३५ खण्डः, इ. वति । इति निरुतभाये ३५ खण्डः, ग. प. वर्ग- मितरेष्वहो नास्ति. ९ छ. त. द. वक्षन .१० क. स. १२ (३६), त. द. २२.११ ग. त्य"मेठ. ड. त्यमिति. १२ ग. च.ज. तमनरं.१२ग. १. ज. 'यसे । नास्ति. १५ म. च.ज से नास्ति.

·८०० दुर्गाचार्यवृतटीकासमेत दिशमापाये गोपीथाय मरुद्भिः सहेति मध्यम लिङ्गम् । तस्वैपापरा भवति ।। सा पुन: किमर्थम् ।गोपीथायेयव्यक्तं सोमपानम् | व्यक्तसोमपानलिङ्गोत्तरा । . तद्यथा अभि त्वा पूर्वपीतये सृजामि सोन्यं मधु । मरुद्भिरम आ गहि (ऋ० सं० १ । १९ । ९) ॥ अभिसृजामि त्वा पूर्व पीतये पूर्वपानाय सोम्यं मधु सोममयं सोऽने मरुद्भिः सहा- गच्छेति ॥ ३७॥ देशमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ 1 अभि वा पूर्वपीतय इति । हे भगधनग्ने पूर्वकाले प्रवृत्ताय पानाय अग्निरेव त्याम् अभिसृजामि पदे । किमिति । इदं सोम्यं मधु सोमम तन्मधु । स त्वमागनिस्मिन्क- भव्यतत्पातुमितीतदाशास्महे ॥ ३७॥ पञ्चदशस्य तृतीयः पादः । चतुर्थः पादः। चनो देनतेः कान्तिकर्मणस्तस्यैपा भवति ॥ ३८ ॥ १ ग. र. ज. मध्यमलिन. ५ क.स. १२ (३६), 5. तया । इति नि. करभाष्ये धनु. ३६ खरः म. . वनितमो नास्ति. १ क. स. १३ (३५), त. द. १२.४ ८. ५.ध, 'दरा .. पाद: नास्ति; त. दृशमे नृती. ७. द तृतीयः. ५ ग. इति" ।हे. ६ ग. प. न. 'मन लामभिसू.. ग.प. न. २३ द.८ म. ज. सतनामादाग . तत्तमस्मदाग'. ९ ग. प. म. माणे तत्या. १.क.स. १३ (३५), ठ. र. मो इति सदस्य ( (द. पक्षमाध्यापम्प ) नीयः पादः । त निरुक्तभाधे ३७ सर: च. बर्म- ९८ मिनरेगको नारित. ११६.प. १ (३०), त. द...

·"एकोनचत्वारिंशः खण्डः ३९] निरंक्तम् । 'पेनः । (२४) इति वक्तव्यम् । स एष धेनतेः कान्तिकर्मणः । सर्वलोककान्तो हि मध्यमः सर्वस्योपकारित्वात् । 'तस्यैषा भवति ॥ ३८ ॥ वनः कस्मात् . अयं वनश्चादयत्पृश्निंगर्भा ज्योतिर्जरायू रजसो विमान। इसमपा संगमे सूर्यस्य शिशुं न पिा मतिभी रिहन्ति (ऋ०सं० १०।१२३ । १)॥ अयं नवोदयत्पृश्निगर्भाः प्राप्तवर्णगर्भा आप इति वा ज्योतिर्नरायुज्योतिरस्य जरायुस्थानीयं भवति जरया गर्भस्य जरया यूयरा इपि येममपां च संगमने सूर्यस्य च शिशु. मिव विमा मतिमी रिहन्ति लिहन्ति स्तुवन्ति वर्षयन्ति पूजय. न्तीति वा शिशुः शंतनीयो भवति शिशोतेर्वा स्यादानकर्मणश्चि- रलब्धो गर्भो भवत्यसुनीतिरसूनयति तस्यैपा भवति ॥ ३९ ॥ १५ अयं पेन इति । भार्गरस्य वेनस्यार्पम् । शुक्रोऽनया गृह्यते ( मैत्रा० सं० १ । ३ । १०) । अन्तर्भावितप्रज्ञानास्तस्मिन्मनास प्रत्यक्षीभूतमभि. वेनः नयेन दयन्निव कस्मैचिद्रवीति अयं वेन इति । कि करोति । चोदयति पृश्निगर्भाः। पृश्निरादित्यः प्राप्टवर्णः । प्रकृष्टो ह्यनेन वर्मः अष्टः आप्तः । यास्तस्य गर्भस्वमुर्पगतो रम्यन्तर्गताः परिपका बापो मासाष्टकेन संभृतास्ता पेनश्वोदयति प्रावृषि वर्षमान प्रेरयति । पिलक्षणः पयोतिर्नरायुः । ज्योतिरस्य विद्युदात्यं कर्मात्मलक्षणं जरायुग्थानीय प्रज्ञायतस्तदधिष्ठ तुर्भध्यमस्य गर्भस्येव पार. वेष्टनं भवति । फारस्थितचोदयति । रजसो विमाने । रज उदकं तपत्र १ क. ख. १ (३८), ट. "वति । इनि निरुक्तभाष्ये उत्तरपडे चतुर्याध्याये ३८ खण्डः, ड. वति । इति निरुकभाये ३८ वण्ड'; गघ. दमितरेषको नास्ति. २ त. य. ध. रायु स्था'.३ ८ थ. द. म्युजर ४ छ.त. द. दिन रिन्ति दि. ५ क. ख..त. द. गर्भ इ.पा.६ १. व. २ (२९), त. द. २. ७ क. ख. घ. स.ट. ठ... आत;. यामभा.८ क. स.. म. 2. 3. ह. पा.९ च. रायुः था. २८ ·-- - ८७२ दुर्गाचार्यकृतीकासमेत [दशमाध्याये निर्मायते तत्रावस्थितः । अन्तरिक्षलोक इत्यर्थः । योऽयमेवमादिगुण. युक्तो वेनस्तमिमं वेनम् अपां च संगमे सूर्यस्य च सगमे समागमन. स्थाने यत्र सूर्यस्य रश्मिभिरापः संगन्छन्ते तत्र वर्तमानं मध्यस्थाने विप्रा मेधाविनः स्तोतारो मतिभिः स्तुतिभिः प्रज्ञापूर्दिकाभिः शिशुमित्र रिहन्ति । यथा शिशुर्नित्यं स्तूयत एवं स्तूयते । यदेतत् 'रिहन्ति ' इति एतत् 'लिहन्ति ' लिहेर्धातोः । वर्धयन्ति पूजयन्ति वेन्यर्थवचनम् । जरायुः ' कस्मात् । तदि ' जश्या गर्भस्य । भवति । यथा यथा गर्भो भवति तथा तथा तदुत्पद्यते । जरायुः फम्मात् जरमा ययत इति या ' । यचैतजरेति प्रसिद्ध मस्ताया गो: त्रिया या पश्चात्पतति सा जरेत्युच्यते तया यायते मिश्यते तज्जयिन्युग्यते । शिश.' कस्मात् । स हि शिगुः करमात् 'शसनीयो भवति । । योजने वाप्रयोजने धार्चन्ति यत्किंचनप्रलापेषु ! 'शिशीतर्वा स्यात्' धातोःनार्थस्य । दीयते हि स पुरुषेण स्त्रिय धारणाय । भवति च पादः स्त्रीणामभिनयगृहीत- . गर्भाणाम् 'चिरलयो मे गर्मः' इति । 'अमुनीति.' (२७) इत्येतदेवतापदम् । स पुनरयमिन्द्रो मध्यमः प्राणः । अमुनीतिः कस्मात् म पुनर्षदेतस्मानीरादुक्कामन्यधेतरान्प्राणान् असन् ' अन्यत्र 'नयति | विज्ञायते हि प्रणमनूकाम- सर्व प्राणा अनुकामन्ति ' (बृहदा० उप० । १२) इति । ' तस्येपा भवति ' ॥ ३९॥ १० २५ 'असुनीते मनौ अस्मार्मु धारय जीवातंये नु मतिरा न आयुः। रारधि नः मूर्यस्य संशशि प्रतेम त्वं तन्वं वर्धयस्त्र ( ऋ० सं० . १०। ५९ । ५)। अमुनीते मनोऽस्मामु धारय चिरं जीवनाय प्रवर्धप च न आयुरन्धय च नः सूर्यस्य संदर्शनाय रध्यतिर्वशग: १ क. ख. ग. ज. निमीय, ठ. र. तपन्ताननीय'. २ ठ... मध्यम स्थाने. ३ क. स. प.६.र.उ... यथा हि शि.४ २.स. प.:. ट. ४.3. 'त्यर्थ: । ज.५ ग. घ. ज.नान्नि. ६ क. ल... प्र. "पिराधो. ७१.६पन ननामवीर व धारय मा दमन्त्रः। त्वदन्त्र मपनि. के... २ (२१). 1. 'हनि पनि निभा, ३. सारा ११. म.प. पापितोपो मानि...... मा आमा'. ट.ट..

·ad चारशः खण्डः १० निरुकम्। मनेऽपि दृश्यते । मा रधाम विपन्ने सोम राजनित्यषि निगने भदि । घृतेन त्वमात्मानं तन्यं वर्षयस्वतः पाल्यावस्तस्यै- मा भवनि॥१०॥ असुनौतिः अमुनीते मनो अस्मामु चाररेति । श्रुतरन्योरापम् । हे असुनाते माण मरः अस्मासु धारय । मनःप्रभृतीनेतान् प्राणायामवोऽवस्थानेनमन्रीररस धारयार स्वमुमीत्वदनु क्रमप्यावस्थामन्त इति । जीवातये चिरम् अस्माकं जबनाय मनो धारय । मु प्रतिरा न भायुः । ॐमुना प्रकारेण मुष्ट प्रतिर पण रयास्माकमायुः । किंच । सन्धि नः संमाश्य । अस्माकं तयानुगृहाण यया स्पस्य संदगि संदर्शनायाले स्याम दिव्य नः चक्षुरु- पादय येन सम्यकसूर्य पश्येम । स चैतदनप्राचुर्य सति भयंत । यते जुमः । घृतेन त्वं तन्वं वर्धयत्व । घृतेन रदन त्वमामानं यथाकालं वर्षमस्य । पुदकं ददति सर्वमिदं भवति । अहरि क्वादमुनीतेनमि. चुदकनामेत्यत्रोपपद्यते । 'रयतिशयमनेऽपि रते । तद्ययाम म रवाम द्विषो' इत्यत्र । 'देवो: पर्छयौरुरु नः शृणोत विश्व देवास इन त्यतिधेशसमरेड- स्पामूचि चारयध्वम् । माहामहि प्रजया मा तनूभिर्म धाम द्विपते सेम राजन् । ३० से. १० । १२९१५) इति ॥ वैश्वदेश । विहन्यस्यार्पम् । वैहो सकम् । सवा दर्शपूर्णय सारिपु हविषा-भिमर्शने चिनियुज्यते । देवीः पट् यथ पृथिरी च अहश्च रानिव आपथ पधयश्चेति । ता उच्यधे। है देव्यः सम्पः पद सर्पमिदम् ऊर्णबत्यो य मुध्यध्वे । उस बह यहां युष्माभि- चहु कियमापमिष्टामस्तत्तत् टढू बह कुरुध्ध र हे विश्व देया यूयमपि इह एतस्मिन् कर्मण्यस्माकममा- मुमताः सन्तो वोरयय पारान् पुरम् , ए. १ . स ३(४०); से.१ ३.२४ मते इति. ३ म. यो । अ. १ ग. प. ज.मुन्यमी'. ५ गए. न. स्य दृझि ६ ग... - ३. पी.७ म. on ; च. न. प. स र. 'पोस'. ग ... बहरा. ४४ ·८७४ दुर्गाचार्यकृतटीकासमतं दशमाप्याये इन्छत दातुम् । अपि च । जातपुत्राः सन्तः मा हास्महि प्रजया । मास्मान् प्रजा कदाचिदपि ह सीत् । कष्टं हि पुत्रमरणम् । मा र नूमिवयं स्वाभिहस्मिहि । मास्माकमायुषस्छेदो भूमदनुध्यानात् । अपि च । मा रधाम द्विषते सोम र जन् । हे भगान् सोम राजन् विशेषतः त्वमु. व्यसे । सर्वस्या अस्या आशिपस्वदनुव्यानामा रखाम ! मा वशं गम्छम द्विपते । द्विषन्त एवास्माकमर्थसंप्रदानादिना वश्यतामुपयान्तु यतोऽनिष्टं हि द्विषतो विवयात्वमिति । सामादिह ' र यतिशगमने। तः ' (१६) इत्येतत्पदम् । तदेतत् ' व्याख्यातं । निर्वचनतः ऋतमियुदकनाम प्रत्यून भवति ' (नि० २ । २५) इति । इह भिधेयो मध्यमः । तस्यैफ भवति ॥ ४०॥ ऋतस्य हि शुरुषः सन्ति पूर्वातस्य धीतिजिनानि हन्ति । ऋतस्य श्लोको वधिरा तंतर्द की वुधानः शुचमान आयोः (ऋ० सं० ४ । २३ । ८) ॥ ऋतस्य हि शुरुषः सन्ति पूर्वीतस्य महा पनीयानि हन्ति ऋतस्य श्लोको बधिर. स्यापि कर्णावातृणत्ति बधिरो बद्धश्रोत्रः कर्णो बोधयन्दीप्यमान श्रोयोरयनस्य मनुष्यस्य ज्योतिषो वोदकस्य वेन्दुरिन्येहनतेर्श तस्येपा भवति ॥ ४१ ॥ .. प्रातस्य हि शुग्ध इति । यामदेवस्यार्पम् । संपार सूक्ते निष्केयस्यै पृथ्षाभिषय : शस्यते (अश्व० श्री. ०।७) 1 तस्य मध्यमस्य । फिमिति । गुम्यः अ.प. सन्ति विचन्त । पिट- क्षणाः । एषा: अनेककाटमभृताः । यतया सी इद्धोऽदरतस्तस्य ऋतस्य टक्कम प्रदानद्वारेण नाकालं नाशयती धीति: मानः १ ग. प. ज. स. पत्यूनं २ क. स. ३ (४.); . इ लति । निरुमभाष्ये १. १ण्ड ; ग नमितायटी नाति, ३ त. 'शा (1) मी' द. ताना . ४ . स . त. द. हत्य नएम. ६. स. ४ (४), ३. १. ७ ग .. 4 छ.त . भा.

·. द्विचत्वारिंगः खण्डः १२] निरुक्तम् । ८७५ प्रज्ञा सवलोकस्य चिनानि वर्जनीयानि अयशांसि हन्ति नाशयति । अनाकाले हि क्षत्प.रगृहीतानामयशस्करेषु जिलादिषु प्रातिविति । ददतश्चोदकं सर्वलोकवृजिनापर्व ताय तस्य ऋतस्य एवमतिमहान् श्लोकः शेन्दः स्तनदिनुलक्षणो मयत यो यधिरस्थापि वरोरस्य विधात्रपि निसर्गतोऽपिहितधे त्रस्य आयो: अयनस्य मनुष्यस्य बोधयत्यस्मृत इति। कर्णी भतिदुर्भदी आतृणति आमिनत्तिा शुचमानो दप्यमानो जाति- पीदरस्प च श्लोकः । एवं सतत्वो वसाहत इति । इन्दुः' (१७) इत्यतत्पदम् । स कस्मात् । इधेः' दीप्त्यर्यस्य। * उनी ' दनार्थाय | उभयपान्दानु- इन्दुः कस्मात् पपद्यते चन्द्रमसि । 'स्वैप भवति' ॥११॥ ५ . प्रतदीयं भव्यायेन्दो हव्यो न य इपान्मन्म रेनवि रनोहा मन्म रेजति । स्वयं सो अस्मदानेदो नधैरैजेत टुतिम् । अब सवेदयशंसोऽवतरम क्षुद्रवि सवेव (ऋ० सं० ११ १२: ६) प्रवीमि तद्भन्यायेन्दो वनाई इस य इपानमवान्का- मचान्या मननानि च नो रेजयति रक्षाहा च स्टेन रेजपनि स्वयं सोऽस्मदभिनिन्दितारन् । वरनेत दुर्मतिम् । अवसवेद- यशंसस्ततधावतरं सद्रामवावस्रवेदभ्यासे भूयांसमर्थ मन्यन्ते यथा दर्शनीयाही दर्शनीयेति सत्परुच्छेपत्य जील परुपले ऋपिः परचोपः परुषि परुपि शेपोऽस्येति बेतीमानि सप्तदि- शतिर्देवतानामधेयान्यनुकान्नानि मुक्तभाजि इनिर्माधि पामे- स.न्यविधि नोऽसुनीतिर्गत इन्दुः प्रजापतिः माना पाता वा पालयिता वा वस्पा भवति ॥ ४२ ॥ ११.स.ए. ता. २८. स. ४ (११) उ.पति निरुत- भारे ११ :: T. 'नाति निस्तभाशासगरमच.पितरमा नारस.२ ३. व. छ, त द से अम: ४ . . ६. ता" नान ५ . १.५ (४२)त. ६.५, २८ ·दुर्गाचार्यकृतीकासमैत पटमाध्याय प्रताच्यमिति । अतिग्छन्दा। पारच्छेपी । पटेऽहनि मस्वतीय शस्यते (आश्व० श्री० ८।१)। यदिष्ट तन्दोस्नत्तदहं प्रवीमि अरमै इन्दके प्रीत्यर्थमा किलक्षण: : यः इन्दुः । ॐव्या भवनाई आत्मवान् । अभिप्रेतानां पात्रभृत इत्यर्थः भन्यो भावनाई इव । यो हविषा भावनमहति न च भाव्यतेऽहवि- भीकत्वात्। हव्यों न हकमाह इव यो यज्ञेन च पुनराहयतेऽहविभक्त्वादेव । ३५सान् निलम् अन्नव न् । कामवान् वा। कामिना स्तोतमा नियमभिमत- फलसंप्रदानोन्मुग्वः । तत्संप्रदानोन्मुम्वतया च नियमस्माकं मन्म रेनति मन- नानि प्रझनानि नयति कम्पयति । आकमित हृदयान् उपकारतया नियमाम.न् करोति कयं नामैनं नियं स्तुयामेति । अपि च । स्वाहा रक्षासि बलेन प्रान् सुतरामस्मार्क मन्म रेजति । चि । स्वर्य, सो अरमा दानिदः । स्वयमादस्वान् भूत्वा स इन्टः अस्मदानिदः अस्मदाभिनिन्दिता वनप्रहारतिदुःसहै; अर्जेत जयेत् क्षिपेद्वा दुत पापमति योऽस्मान्न प्रति । तेन वातिबलयतेन्दुना हन्यमानोऽस्मद् अवसः असम्भकं य: पामान शासिता कविता स्वलानामपि स्वातिकर्ता जनपदे. अभी अश्वेत् । अधोगतिः स्यात् । अवतरम्भ क्षुद्रमित्र वद । यापक प्रथमं अतः । अधोगतस्तताऽतर तोऽस्तिमिति ताकशुदमिक द्रव्यं किंचियादामूलतो नष्टीम येतदाशास्महे । ककृतमभ्यम इति । इह्मभ्यासक दृष्ट्वा रजति जति पेत् मात्' इति प्रतिसम्म- पत्ते अभ्याम भवाममयं मन्यन्ने । इति । शन्दा पामे यत्रायः अभ्यासे भयानर्थः विशेष नास्ति तक विदापनाचार्या मन्त्रार्थस- तत्वविदो मत्यन्त ' यतार्थमयस्त्वम् । इति । ह्यकरमाम प्र . पुनरभ्यम्यो कधी चेतद्र्घ शब्दान्यासेऽ. १ ग. "मिति । अ.२ ग. 'धणाय इ दु. ग. प. ज. भम्पाय भप २. नाई.४२.२.प.म. ट. 'राय', ५ ग. च. ज. तोनी ६ग.प. ज. 'फरमाम", . 'फल' काम. ७ ग. च. ज. ठ. १. भुत.. ८. 1.प.झ.ट.... 'या.क.म.प.प्र.ट.. १.त. १. ग. य. न. इत । सं (ग. ज. मरे, प. )दिति प्रथमं समस्ततोऽर ( 'पम्मinalsरतामिति तारायणटार Taari निक त्यर(ग, न, 'मिति )।- ·८७७.. विचवारितः खण्डः ४३] निरुक्तम् । धभूयस्त्वमिति ' यथाहो दर्शनीयाहो दर्शनीयति , । गुणातिगये हि स्त्रियाः शब्दाभ्यास: । तस्मान्मन्त्रेध्यपि तद्वदेवेति न्य.प्पम् । ' तत् । च पुनरेतत् ' परच्छास्य । मन्त्रहाः अभ्यास: परुच्छे- 'नीलम् । स हि नित्यमभ्यस्तैः शब्दः पस्य शीलम् स्तौति । म शोऽपि स्वभाव उपेक्ष्य इत्युपप्र- दर्शनायेदमुक्तम् । अथ पुनः 'परुन्छे।' कस्मात् । 'परुन्छेप ऋषिः। तस्य हि 'एवरत्' महान् ' शेषः' प्रजननम् । परुच्छेपः कस्मात् 'परुपि रुपि शेपोऽस्येति या सर्वाङ्गसन्धिषु शेषः कृतो योगमुखाफिल । तस्य शेपोऽ.यति वा । 'इतीमानि सप्तविंशतिर्देवतानामयान्यनुक्रान्तानि' 1 इतिकरणः प्रका- । एवमेतानि यथासमानातानि सप्तविंशति: सप्ताधिका विंशतिः। देवतानामधे- बनानामधेयेषु कानि- यानि ' यायु: ' इत्यत आरभ्य यावत् 'इन्दुः' चिस्मृक्तभाजि हधि- इति । तेषां पुनः किमर्थमनुकीर्तनम् । विशेष. विवक्षया | कः पुनरसाविति । तेषां कानिचित् १५ मूक्तभानि हविर्माधि' च । सूक्तं च हविश्वोभयं भजन्ते । कानिचि- मुक्तमेव न हयिः । तेप.मेतान्यहविर्भागि। तद्यथा । ' वेनोऽमुनी- तिर्मत इन्दुः' इति । एभ्यो यान्यन्यानि कानिचित्सक्त- योकिंगतिस्तान्युभयं भजन्ते मुक्तं हविध । देवनास्वभावोपप्रदर्शनार्थमिदमुक्तम् । घृतेन उदकन सम.त्मानं वर्धयस्वेत्येवमाद्यभिधानार्थ विदोपविभागप्रतियेs- हविर्भाक्त दुदकमत्र घृतमिन्य उमादि तहतेषु मन्त्रेषु विशेष उपेश इति । 'प्रजापतिः' (२८)प्रजानां पाता वा पाल. प्रजापतिः करमान् यिता या । 'तस्यैन भवति॥४२॥ रवचनः एषु सप्तविंशतिदे. . भांति च । । भाभि एव २० प्रजापते न वदेतान्यन्यो विश्वा जातानि परि ता भूव । यत्कामास्ते जुहुमस्तन्नो अस्तु वयं स्याम पायो रयीणाम् १म च. ज. 'अहो' नाम. २ ग. च. ज. हिनामि. ३ च. यन्. ४ . स. घस.२. शेपनो योगः'; च. सन्निशेषः नो योगमुग्णा .ग. ज. साय हाय. मातयार्षि'.६ ग घ. ज. पत.७ क. १.५ (१२), 2. र. 'यति । इनि नभाष्ये ५:१; म. २. परि- ना.

·[दशमाया दे७८ दुगाचार्यकृतटीकासमेत (ऋ० सं० १०। १२१ ।१०)॥प्रजापते न हि त्वदेतान्यन्य: सर्वाणिं मातानि तानि परिबभूव यकामास्ते जुहमस्तमो अस्तु वयं स्याम पतयो रयीणामित्याशीरहिाख्यातस्तस्यैपा भवति ॥४३॥ २ ។ १० प्रजापतिः प्रजापते न वदेतानीति । प्राजापत्यस्य हिरण्यगर्भस्यापम् । पितृयज्ञ उपस्थाने विनियुक्ता ( मैत्रा० सं० १ । १० । १९)। राजसूये ध विनियोगो होमे ( मैत्रा० सं० २।६ । १२)। हे प्रजापते न त्वदन्यो न कश्चिदपि एतानि सर्वदेवतारूपाणि परिवभूव परिगृत भवति । त्वमेवैतानि सर्वाणि सर्वतः परिगृह्य सर्वतो भवति । यत एव वा ययं सर्वतो विभूतं श्यामः सर्वस्येशानमतो ब्रूमः । यस्कामास्ते येन येन युक्ताः सन्तो वयं तुभ्यं जुहुमस्तमो अस्तु ।स कामोऽस्माकं त्वदनुभ्यानासमप्यताम् । नित्यमेव च व स्याम पतयो रयीणाम् । रयीणां धनानां पतयः । ' इति इयमपरा • शी: । द्वितीया । यत्कामा इति प्रथमा । अथवा आशी: इत्याचार्यो दर्शयति । इयं मघ्रगतैय यत्रापि न स्यात्तत्राप्यन्याहार्येति स्तुत्याशियोनियसंबन्धादिति । अहिः (२९) व्याख्यातो' निर्वचनतः । अहिरयनात् ' (निरु० २०१७) इति । इह स्वभिधेयो मध्यमः । ' सस्यैपा भयति॥४३॥ , . . अन्जामुक्यहि गृणीपे बुधे नदीनां रज:सु. पीदैन (ऋ० सं० ७॥ ३४ ॥ १६) । अप्सुजेमुक्यररि गृणीषे सुभे नदीनां रजःसूदकेषु सीदन्वनमन्तरिक्ष दा अस्मिता आप १त. ६. जामानि परि तानि षभूद. २ क. ख. ६ (४३); त. द. ६. ३ ग. नाति । प; प. अ. 'नीति । पाठ. . "तान्यन्य इनि. ४ ग. घ. ज. भाति. ५ ग. च. न. पा. ६ ग. च.अ, 'भूतं वयं प.. अ. ज. समुपतां. ८ फ. ख. ६ (५३), 3. र. पति इति निकभाये स्वाये ४३ सण्डः, ग. घ.मितमो नास्ति.. छ. त.६. अमुकाम 1० ८. त. 'भः म मंद.15 त. द बुद्धा. १२. स. ३. आपद.

·पय चत्वारशः खण्डः१५] निरुक्तम् । इति वेदमपीतरद् बुझ्नमेतस्मादव बदा अस्मिन्धृताः प्राणा इति योऽहिः स बुध्यो वुध्नमन्तरिक्षं तन्निवासात्तस्यैपा भवति ॥४४॥ अजामुक्थैति । सिपस्यार्पम् । दशवस्य चतुर्थेऽहनि पैश्वदेवे गिनियोगः ( आश्व० श्री. ८1८)। महिः हे स्तोतस्त्वमेनम् अहम् अप्सुजम् उदकज. भ्मानम् उक्थैर्गणीपे स्तौषि बुध्ने नदीनां नदनानाम् अपां बने एतस्मि मन्तरिक्षे वर्तमान रजःसु सीदन् उदकेषु लम्बव्येषु निमित्तभूतेषु एत. स्मिन्कर्मण्यङ्गभावमुपगच्छन् । 'बुधमन्तरिक्षं बद्धा अस्मिन् धृता आपः इति । इदमीतरत् । शरीरं वुन्नमित्युत्यते । 'बद्रा अस्मिन् धृताः चुघ्नं कस्मात् प्राणाः इति । योऽहः स वुध्यः । एताया- भहिव॒न्यः करमात् स्तु विशेषः। वनमन्तरिक्षं तनिगासात् ' अहि- चुन्यः (३०)।' तपा भवति ॥ ४ ॥ मा नोऽहिन्यो रिपे धान्मा यज्ञो अस्य सिपहनायोः (ऋ० सं० ७ । ३४ । १७ ) ॥ मा च नोऽहिर्बुन्यो रेपणाय धान्मास्य यज्ञोखा च स्त्रिययझकामस्य सुपर्णो व्याख्यातस्त- स्यैषा भवति ॥ ४५ ॥ मा नोऽहिर्बुध्य इति । पूर्वया समानं सर्वमिते । मा अरमान् अहिर्बुध्यः अहिर्बुध्यो रिपे धोत् रेषगाय हिंसनाय कस्म- चित् । किंच [ मा यज्ञो अस्य सिंघनायोः । मा यज्ञोऽस्य ऋतायोः अन्य यजमानस्य यज्ञकामस्य मा त्रिवत् मा Yस्रवत् । नित्यमविन शेन वर्ततामिति । २. १६ २५ २७. त. द. बुद्धा. २ क. ख. ७ (४५) त. द. ७. ३ ग. रिति । गम'. ४ म. च. ज. पासितस्य पराशरस्याप. . ग. ज. तरबुद्ध गरी. ६ क. ख. ५ (४४), ठ. १. पति इति निरनमध्ये ४४ ख ग. च. व मनोवो नास्ति. ५ क. स ८ (४५), त. द. ८. ८ गहने। पू. ९१. स. प. स. र ठ. शात् मारे'. १. . स. प झ ट 'चिा धात्।किं. ११ क, ख. ग. प. ज.ध. १२ ग. च.. मु. १३ म. प्र. ज. मति (!) तु.

·८८० दुर्गाचार्यकृनटीकासमेत [ देशमाध्याये 'मुपर्णो (३१) व्याख्यातः मुपतनः। (निरु० ३ । १२ ॥ ४।३) इति । इह त्वभिधेया मनमः । तस्वैपा भवति ॥१५॥ , . 1 . ५ एनः सुपर्णः स समुद्रमा विवेश स इदं विश्वं भुवनं वि चष्टे । तं पार्कन मनसापश्यमन्तितस्तं माता रेहलि स रेह ले मात- रंम् (ऋ० सं० १०।११४ । ४) ॥ एकः सुपर्णः न समुद्रमावि. शति स इमानि सर्वाणि भूतान्यभिविपश्यति तं पाकेन मनसा- पश्यमन्तित इत्यूपेदृष्टार्थस्य प्रीतिर्भवत्याख्यानसंयुक्ता सं माता रेहाळे वागेपा माध्यमिका स उ मातरं रेह पुरूरवा बहुधा रोख्यते तस्येपा भवति ॥ ४६॥ 3 एकः सुपर्ण इति । सर्भिस्य वेयमाम् । एक एगद्वितीयः । यस्य पतने गमन प्रतिनिट्विीयं नास्ति । म मुपर्णः मुपर्णः मुपतनो वायुः समुद्रम् अन्तरिक्षं निलम् आविशति । न कटाचिदप्पनाविष्टस्ता । स च पुनः सर्व- भृतानुप्रवेशी तदाविश्य विश्व भुवनं सर्वाणि दमानि भृगानि अभिविश्यति यथा द्रष्टव्यानि । तमेव वर्तम नमहं पाकेन मनसा विपक्षप्रज्ञानेन सर्वगत. मपि सन्तम् अग्निकम् इव अप-पम् । पर्दृष्टदेवतासतसः कस्म- चिद्राचाणो ब्रवीति । तं माता रेह के स उ रेळि मातरम् । माता माध्यमिको वाया तम् उपजीशी परम्पर.श्रय यात्तयोत्तरध्यात्मविन । पुरूरवाः ' (३२) मध्यमः | विज्ञायते हि माण एव हि पुरयाः करमात् पुपरमा: ' इनि । म 'बहुधा म्यते' स्तन- यति। तेन गुरुवाः ।' तपा भवति ॥ ४६॥ . २१ - १ स. ८ (४५), ठ. ह 'वति । इति सिमभाष्ये चतुर्याप्यारे ४५ खण्ड'; ग. घ. वर्गमिनरेभलो नास्ति. २ क ख. ठ ड रेदि, छ. त. द रेदि. २ के. ख. १ (५५), त. द १४. हात । स . . ग. -. ज. ध्रनदे. पस्य ३. ६ क म. घ. द. प्रतिमायाम. ग. . ज. नश्यामो. ८ ग. च.ज. प सहि. ९ ग प ज.नसि. १, क. प. • (६; 8. ३. नि । निकाय ४३.१४:ग. न. मित्रांना.

·" सतच नारंगः खण्डः १०] निरुक्तम्। समस्मिजायमान आसत या उसेमवर्धनद्यः १ स्वगूर्ताः । मेहे यत्त्वा पुरवो रणायावयन्दस्युइत्याय देवाः (ऋ० सं० १०। ९५। । ७) ॥ समासतास्मिञ्जायमाने ना गमना- दापो देवपत्न्यो वापि चैनमवर्धयन्नयः स्वगूर्ताः स्वगामिन्यो महले च यत्त्वा पुरूरयो रणाय रमणीयार संग्रस्मायावर्धयन्दस्यु. हत्याय च देवा देवाः ॥४७॥ - । समस्मिञ्जायमान इति । उर्वश्या आर्यम् । एतस्मिन् पुरवसि जायमाने वर्षकर्मण्यात्मानं प्रनिलभमान प्रादृट्- पुरूरताः फाले। जम्नान ' (निरु०७,५) इति हुक्तिम् । समासत में: । आप• समागम्य तं परिवार्य तद्विधेयतामुप- गम्य आसते निष्ठन्नि । उत अपि च यथार्यवैवस्तुबशावर्षासु नद आरोहति सथातनं ती नयः नदना अ.प: स्वगूः स्वयेगामि-यो भूत्वा मुत्री तद्विधपतामुपगच्चन्त्यस्तदधिकारोवेन ईम् एनम् चयन्ति । अतः परं स्तूयमानः प्रयशीभून प्रत्यक्षात उपरोऽर्थः । हे पुरूरवः पता महे रणाय यस्मात्त्वा महते रणाय धन सह रमणी- याय संग्रामाय अवर्धयन् वर्धयन्ति म्मन्पमिका देशः टस्युहत्याय मेय. च गय चेति तस्मात्चामनाः ममागम्यापते वर्षयन्ति च नयः । सर्व. थापि महानुभावस्थ समिव त्यम्मुश्पयत इति । देवपन्यो वा ' इति पृथक्वेन दर्शयति । तथापि योज्यते । समग. म्यैतरिमोडे पुरूरवसि आसत माः सर्वा देवपल्यः । स हि वीणा स्त्रभागे यत्प्रनायांना श्रिय परिवार्यासचे । उनेमबर्धन् । अी चैनमत्र. र्धन् । नदनास्ताः स्तुतिपरास्तस्य । स्वर्ग. स्वयगामिन्यः भरवणेया ईश्वराः । अपि च समेतदुरपयो गुरुरवस्यपि यस्मात्तरमा महले रगाय ' १ त. द अनाः नास्ति २ क ख. १. (५५) द १:३४. ड. मिमि. ग. इनि।उ. ५ ग, ज, . समासास्मिन वृमण य आप..६ ग च न. यथैतमृ.७ इ. स. ध म ट. ८. ड च नासि ८ र. 'माना नि न दि. ९ क स. ५ झ.. ना मा: सा.प.अ. पाहम., च.° पहेगा, ट. पणया है.

·८८२ दुर्गाचार्यकृतीकासमेतं [दशमा०स००१७] रमणीयाय संग्रामाय भसुरैः सह दस्युहत्याय शत्रुवधाय अवर्धयन् । स्वैर्म- हिमभिरत्वं नोऽसुरान् जेष्यसीति पुरश्चकुर्देवा इति । द्विरम्यासोऽ यायप. रिसमाप्तौ यस्मात्तलक्ष्यते समाप्तम् ॥ १७ ॥ ३ ज्ययां निरुक्तपद्धती पञ्चदशोऽध्यायः समाप्तः । १८ २० १० * अर्यातीमध्यस्थानापार्यचायाह्यासस्रोणासोनीचीनबास्तम विमारुंद्राययातदिगुज्जरांवोधादयानातोविटेशानभपिनद्धमश्मा- स्थमवर्तक्षेत्रस्थपति क्षेत्रस्यैपतिनाक्षेत्रस्यपतेऽमीवहापुनरहियो अनि +मपरोपवासंसेनवसृष्टामित्रोजनौन्हिरण्यगर्भोयेतेसरस्वोविश्वक- सर्वस्यविश्वकर्माविमनाविश्वन्हिविपात्यपुसचित्त्वयाम- म्योआदधिक्रामविताहिरण्यस्तूपोदेवरसष्टावातआवातुतित्यम- भित्वावेनोवेनतेरयवेनोऽसुनीतऋतस्यहिपतद्वोचेयं जापतेऽब्जा - यमानीहिरकासुपर्णः समस्मिन्त्सप्तचत्वारिंशत् = ॥ ति निरुक्त उत्तरपट्कै चतुर्थोऽध्यायः॥ 30 32 ४० ४२ १ फ. ख. प. . ८. 'स्माह', उ. ह. माती । अस्माक्ष्य'. १ ठ. ह. ' समाप्त । नास्ति. ३ क. स. १० (४७), 3. ह. लक्ष्यते । इति निरुतरीकायामु तरपके चतुर्याध्याय ४७ खण्डः । समाप्तचतुर्थोऽध्यायः. ४ के. ख. प. श. 2. ठ. उ. इति श्री (3. ह.' श्री नास्ति) जम्ममार्गाश्रमदा (उ. ह. मित्रा) सिन भावार्थभमजदुतावृन्वया निवृत्तौ (उ. ३. निरुतीक या निवष्टाध्यायपश्चन सह नेरुन) पञ्च'.इ. त द. अथातो इ याविकासप्रशला भान्ति.+क. स. घ. न.प. ८. ३. सर्वस्य कर्ता विश्व', =ट. . रत् । इते बालयोधार्थवदिइ स ( स. FI यानुसारी खण्डानुकाणी माता, 'इfie ध्याय: नास्ति ५ ८. इति निरुने दशोऽव्याय त. दशमोऽध्यायः समात २६ द. इति दर मोऽध्य यः, य. नो.17... य यः समात.

·एकादशाध्यायस्य प्रथमः पादः। ॐ श्येनो व्याख्यातस्तस्यैपा भवति ॥१॥ श्येनो (निध० ५।५।१)व्याल्यातः श्येनः शंसनीयं गच्छति' (निरु० ४ १२४ ) इति । इह त्वभिधेयो मध्यमः । तस्यैषा भवति ॥१॥ 3 आदाय श्येनो अभरत्सोम सही सवाँ अयुतं च साकम् । अत्रा पुरन्धिरजहादरांतीर्मदे सोमस्य मूरा अमूरः (ऋ० सं० ४।२६ । ७)॥ आदाय श्येनोऽहरत्सोमं सहस्रं सवानयुतं च सह सहस्रं सह- साव्यमभिमेत्य तत्रायुतं सोमभक्षास्तत्संबन्धेनायुतं दक्षिणा इति वा तत्र पुरन्धिरजहादमिप्रानदानानिति वा । मदे सोमस्य मूरा अमूर इत्यैन्द्रे च सूक्ते सोमपानेन च स्तुतस्तस्मादिन्द्रं मन्यन्त ओपयिः सोमः सुनौतेर्यदेनमभिपुण्यन्ति बहुलमस्य नैघण्टुकं १५ वृत्तमाश्चर्यमिव प्राधान्येन तस्य पावमानीपु निदर्शनायोदाहरि. ष्यामः॥२॥ २० भादाय श्येन इति । वामदेवस्यार्पम् । शेनाजिरादिषु यरुत्वतीये शस्यते (आश्व० ० ९७)। ऋमिम्मिर्षियानतः प्रत्तं श्येनः इन्द्रः सोमम् श्येनः आदाय अभरत् अपिबत् । क । सहस्र सवान् सहस्रं मुयाना यत्र कुर्वन्ति अयुतं च दक्षिणा: प्रामुन्ति न तु दीयन्ते सत्रत्वात् । पृष्टयशमनाभिप्रायं या दक्षिणादानं १०. ह. हरि. बोम् । थे; थ. 'ओ ३ म्। छ. मुं। ये ; ध. हरिः ॐ ॥ श्ये; त. द. * नास्ति. २ ग. ज. नुं । श्ये ; च. पुस्तके श्येन इत्यादि सोमस्य तृप्तापित्य-तं नाति. ३ ठ. ड. इत निरुत्कोत्तरषटक्भा पञ्च- माध्याये प्रथमः खण्डः; क. ख. ग. च. वर्गमितरेषो नास्सि. ४ छ. त. द. 'नानीनि. ५ क. ख. छ. त. द. °रः । ऐन्द्र. ६ ग. इति । पा. ७ म. घ. न. उ. ह. पतं, ट. पल ये सं.८ म न. मारेग. . २९ ·८८४ दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत [एकादशाण्याये स्यात्सहस्त्रसाव्य सत्रै तेषां तत्संबन्धात् । स्त्रा पुरन्धिः अर अस्मिन् सह- वसाव्ये सत्रेस श्येनः पुरन्धिः बहुनो धनस्य दाता मदे सोमस्य तनौ सोमस्य प्राप्तायाम् अजहादराती: अमुरानमित्रान् पृथक्यपक्षेऽम्यजयत् प्राणदान अप्रतिपत्तिकान् कृत्वा विपादमुपनीय अमृट्टो नि.साक्सः । त्रित्वप तु 'अदानानिति या' इति । रातिदीनार्थः। तत्प्रतिपेयेनार तिः। प्राक्सोमपान- मदप्राप्तेः अदान निति न दास्यामात्यवंधियों मृढमतयः कर्पपसंयुक्ता ये स तान् प्रति सोमस्य मदे प्राप्त अमृढः अकृपणो भूत्वा अजात्, अत्यजत् । दाता सौदे। सहस्रनाम्यममिप्रेस तत्संब-चनायुतं दक्षिणा इति वा । इति वा- शब्देन किं विकल्यते । सहस्रमाव्यं वा सत्र सहस्रसाव्यसंब. न्धेन वा अयुत दक्षिणा यापठन्ति याचिकाः । तद्यथा। अतिसत्रयोर्मध्ये सहस्रमहानि शतकृयो दशरात्रस्यावृत्तिरग्नेः सह- रूसाव्यामात (आश्व०पी० १२१५)। तदहां सहस्रं दशभिश्चमसँगुणितं चमसपरसंख्ययोपटक्ष्यमाणमयुतं सोमभक्षाणा संपयों । सोमभक्षनिष्क १५ श्रुतिश्च दक्षिणानामस्ति । ' या सदास्येभ्यो ददाति सोमपाय तया निष्की. पीते ' ( मैत्रा० सं० ४।८।३) इति । न, चासति प्रो डिबाधो न्याय इति। असत्यपि दक्षिणादानसंबन्धे सहसाव्यमेत सत्रणाम्। १० अधवा स्युतश- देन प्रासर्पका पोत्यन्त प्रासर्पकाभिमार्य या अयुतम् । अथवा । सहममिति अथवा बहथे सह- ममन्य । यस्मिन कमिचिदक्षिणा बहुनान । सहस्रं सशन्। अमिषा बहवः प्रतिस- सायुतरादी पति सोमे अयुतं च दक्षिणाः वय इयर्थः । शस्ति हि प्राप्तिः। विशेषयन्दाः समान्य भरतति । तद्यया । हिमेनो. दति (निर० ६। ३६) । अदक्षिणाया सत्राणामे वेन्यभिप्रेय शम्दं चकार । या १ ग.प. अ. व. २ ग. म. नाति, च. नानाति' न. २ . अ. कामानिस, चमिस शेय.५ के.स. प. ट. याम. • ग. ज. प. म. म. नि:कीत, दरि' प.नि. प. र ... ५. ८. ठ ड , च.'' अलग, २० ·. . ५ सोमो तृतीयः खण्डः ३ ", निरुक्तम्। ८८५ 'सोमः' (२) इति वक्तव्यम् । स पुनरेप 'ओपधिः ' सोमः। सोमः कस्मात् हैमवतो मौजवतो वा। स कस्मात् । 'सुनो। पुञ् अभिपत्रे' (धा० ५। १) इत्यस्य । अभिपूयते ह्यसौ यज्ञे । ' यदनमभिपुण्यन्ति । इति कर्मकारकं दर्शयति । स कथं मध्यमस्थानः । भवति हि तमधिकृत्य ' यत्ते सोम दिवि ज्योतिः (मैत्रा० सं० १।३। ३) इति । स कथं मध्यमः वै वाजस्तस्य चन्द्रमास्तृतीयमयं यः परते स तृतीयमिति स तनूकरणे तं स स्वतनूभूतमायाययति । (मैवा० सं० ४।५।४) इति । तस्मादस्यैव सा तन्यचन्द्रमा रसात्मकचात् । वायु सोममेवमात्मानमापायामिष्यत इति भवति स मध्यमः । बहुलमस्य नैघण्टकं वृत्तम् । अस्वार्था स्तुतिः परार्था । तयथा। प्रायः पावमान मण्डलम् | 'आश्चर्यमित्र प्राधा- सूक्तेषु गौणवृत्या म्येन प्रधाना स्तुतिः कचिदाश्चर्य चित्रतः स स्तूयते । प्राधान्येन स्तुतिः स्यात् । तस्य पावमानीपुर ऋभु ' निद- काचिदेव शनाय उभयम् 'उदाहरिष्यामः । परार्थ. स्तुतेः स्वार्थत्वं च । परार्थ सावदुदाहियते । तद्यथा ॥ २ ॥ १० E स्वादिष्ठया मर्दिष्टया पर्वस्त्र सोम धार॑या । इन्द्राय पातवे सुतः (ऋ० सं० १९।१।१) ॥ इति सा निगदव्याख्या. तापापरा भवति चन्द्रमसो वैतस्य वा ॥ ३ ॥ २० स्वादिष्टया मदिष्टयेति । मधुच्छन्दस आर्पम् । प्रावस्तोत्रे ( आश्व० श्री. सामः ० ५। १२)। हे सोम स्वादिष्ठया स्वादुः तमया मदिष्टया मदयितृतमया त्वं धारया पवस्व प्रक्षर । किमर्थम् । इन्द्राय इन्द्र.धं पातवे पानाय सुतः अभिषुतः । इन्द्रार्थ परस्वेत्यस्वार्यता लक्षाते। १ ग. ज. प. ट. ठ. इ. मध्यस्था. ९ ग. च. न. इ.दिव नो'. ३ म. च. ज. सानू . ४ ग. ज. सतेन्; ठ. . स तनू' च. सतन' स्वात. ५ क. स. प. प. उ. ड. सऽयमे'; ग. ज. सोममेना, च. सोममऽय. ६ ट. स. 'दश। इति निकतम ध्ये पञ्चमाध्याय दिनीयः ण्डः, स.स. ग. च. वनितो. बडो नास्ति. ७ ग. येति । म. ८ क. स. प. ट. ठ... स्सोरेपिनियो । ३०, प.स्तोगनिरोग.. - २७ ·८८४ दुगाचार्यकृतटीकासमेत [एकादशाण्याये स्यात्सहस्रसाव्य सत्र तेषां तत्संबन्धात् । अत्रा पुरन्धिः अत्र अस्मिन् सह- स्रसामे सत्र सश्नः पुरन्धिः बहुनो धनस्य दाता मदे सोमस्य तमौ सोमस्या प्राप्तायाम् अजहादराती: अमुरानमित्रान् पृथक्सपोऽम्यजयत् प्राणैर्मदान अप्रतिपत्तिकान् कृत्वा विषादमुपनीय अमृटो नि.सास: । विप तु 'भदानानिति वा' इति रातिदीनार्थः। तत्प्रतिपेनार तिः। प्राक्सोमपान. मटप्राप्तेः प्रदान निति न दास्यामीत्येवंधियों मृहनतयः पपसंयुक्ता ये स तान् प्रति सोमरस मदे प्राप्ते अमढः अपणो भूत्वा अजहत. अत्यजत् । दाता सौदे। सहस्रताव्यमभिप्रेस तत्संबन्नायुतं दक्षिणा इति वा । इति वा- शब्देन किं विफस्यते । सहस्रमाव्यं वा सत्र सहस्रमाव्यसंब. धन वा अयु दक्षिणा यापठन्ति याज्ञिकाः । तद्यथा। अतिसत्रयोमाये सहस्रमानि शतको दशरात्रस्यात्तिरः सह- रूसाव्यामात (आश्व०० १२॥५) तदहां सहस्र दशभिधमलगुंगितं चमसपरसंस्मयोपलक्ष्यमाणमयुतं सोमभक्षाणा संपयो। समभक्षानिष्क ११ श्रुतिश्च दक्षिणानामस्ति । यो सदस्य-यो ददासि सोमपाय तया निमी. पीते ' (नेत्रा० सं० ४१८१३) इति । न चासति प्रश्न माधो न्याप्प इत। असत्य दक्षिणादानसब ये सरसाव्यमेव सत्रणा 4 अथवा अनशन ऐन प्रासमायोसले प्र.सर्पकाभिमायं या अयुतम् । अथवा । सहममिति २० सयरा बह ग्रह यानानामहर्गमसना अभिप्राय: प्रतिम- वायुवती वनभमिययमभिनय। यस्मिन् कारिमायाविणा- पनि मोमे भयुनं च दक्षिणाः यह इयर्थः । शस्ति हिवतः विपदाम्पमा भवानि । सया। हिमनो• दान (नि०६।३६) । अविण रानागा ममिय पारामं घर ·सोमः कस्मात् २ । तृतीयः खण्डः ३१ निरुक्तम् । ८८५ 'सोमः' (२) इति वक्तव्यम् । स पुनरेप' ओषधिः । सोमः । हैमवतो मौजवतो वा । स कस्मात् । 'सुनो। पुञ् अभिपवे' (धा० ५११) इत्यस्य । अभिपूयते ह्यसौ यज्ञे । 'यदेनमभिपुवन्ति । इति कर्मकारकं दर्शपति । स कथं मध्यमस्थानः । भवति हि तमधिकृत्य 'यत्ते सोम दिवि ज्योतिः' ( मैत्रा० सं० १ । ३ । ३) इति । ' सोमो स कथं मध्यमः वै वाजस्तस्य चन्द्रमास्तृतीयमयं . यः पवते स तृतीयमिति स तनूकरणे तं सर्व स्वतनूभूतमाप्पाययति । ( मैत्रा० सं० ४।५।४) इति । तस्मादस्ययैव सा तर्थचन्द्रमा रसात्मकचात् । वायुर्वा सोमभेवमात्मानमापाद्यामिपूयत इति भवति स मम्पमः । बहुलमस्य नघण्टुकं वृत्तम् । अस्वार्था स्तुतिः परार्था । तद्यथा। प्रायः पायमानं मण्डलम् | 'आश्चर्यमिव प्राधा- सूक्तेषु गौणवृत्या न्यन । प्रधाना स्तुतिः कचिदाश्चर्य चित्रतः स स्तूयते 1 प्राधान्येन काचिदेव स्तुतिः स्यात् । तस्य पावमानीपु' ऋक्षु 'निद. शनाय ' उभयम् ' उदाहरिष्यामः । परार्थः स्तुतेः स्वार्थत्वं च । परायं तावदुदा हयते । तद्यथा ॥ २ ॥ स्वादिष्टया मर्दिष्टया पर्वस्व सोम धारया । इन्द्राय पातवे सुतः ( ऋ० सं० १९ । १ । १) ॥ इति सा निगदव्याख्या- ताथैपापरा भवति चन्द्रमसो वैतस्य वा ॥ ३ ॥ १० . ६ २० स्वादिष्टया मादेष्ठयेति । मधुच्छन्दस आपम् । प्रावस्तोत्रे (भाश्व० श्री. सामः ० ५। १२)। हे सोम स्वादिष्ठया स्वादु. तमया मदिष्ठया मदयितृतमया वं धारया पवस्व प्रक्षर । किमर्थम् । इन्द्राय इन्द्र.थं पातत्र पानाय सुतः अभिपुतः । २० इन्द्राथ परस्वेत्यस्वार्थता लक्षाते । १ ग. ज. प. ट. ठ. ड. मध्यस्था. ग. च. ज. उ. दिव ज्यो'. ३ म. च. ज. सुनन. ग. ज. सते; उ. ह. स्व तनू च. सनन्' स्वात. ५ क. स. घ. ट. उ. ह. साऽयम'; म. ज. सोमनमा; च. सोममेऽय. ६ ट.. अथा। इति निभये पञ्चमाध्यारे दितीय: 10: म. स. ग. च. वर्गमितो. वडो नास्ति. ग. येति । मो. ८ क. स. फ. ट. ठ. 6. स्तोत्र पिनियोगः । ३०; प. "स्तो हे शिनियोग.. २७ ·૯૮૬ दुर्गाचार्यकृतीकासमेत [ एकादशाध्याये अपारा भवति चन्द्रमसो तस्य का इति । 'अ' शमन विशे. पाधिकारयाचिना सप्रधानतां स्तुतेरधिकरोति । एषापरा ऋक् चन्द्र- चन्द्रमसो वेति चन्द्रत्वमापनस्याप्योपधिसो- मस एतस्य वा मस्य । यथोक्तं ' स तनूकरणे (निरु० ११ । २) । इतरथा ह्यप्राकृतप्रक्रिया स्यादनधिकारादस्मिन् प्रक्रमे चन्द्रमसः । चन्द्रमसो वाधिदेवमापनस्य । औषविसोमस्य बाधियज्ञमाप- नस्य । तदेतदुभयथा दर्शयति ॥ ३ ॥ . सोम मन्यते पपिवान्यसापिपन्त्योपधिम् । सोमं यं ब्रह्माणों विदुन तस्याश्नाति कश्चन ( ऋ० सं० १० । ८५ । ३ ) सोमं मन्यते पपिवान्यत्संपिंपन्त्योपधिमिति च्यासुतमसोममाह सोमं यं ब्रह्माणो विदुरिति न तस्याश्नाति कश्चनायज्वेत्यधिया. मथाधिदैवतं सोमं मन्यते पपिवान्यत्संपिंपन्त्योपधिमिति यजुः- सुतमसोममाह सोमं यं ब्रह्माणो विदुश्चन्द्रमसं न तस्यानाति १५ कश्यनादेव इत्यथेषापरा भवति चन्द्रमसो वैतस्प वा ॥४॥ २० सोमं मन्यने पपियानिति सूर्याया आपम् । विवाहे विनियोगः अधियज्ञे सोमः ( अश्व० गृ० १ । यसपियन्ति संचयन्ति अभिषय पिबन्ति सोममोपाध चिद्रासायनिकाः । ते मयते सोमं पपिवांसः सोममराम इति । न च पुनस्ते सोमशः । यासोमः स इति । अनेन तायदर्ध- नापं मन्त्र एवं ' वृथामुतमाममाह ' पाच । अथ कः सोमः के प सोमपाः । यतो नीति । सो यं प्रमाणो विदुर्न तत्यानाति कवन 1 पं ब्राह्मणाः सोमं विदुः अधियो अगभून न तस्याश्वानि कयन अयम्बा अनधिकृतो यजमानत्वेन । ' इयधियज्ञम् ' इति सियमुम्मदर्शयति । . १ ग. न. 'स्याप्यो ६ क. स. प. ट. 'माय या । ५ च. 'भरथ। 4° पा. २ ग. न. आर. ४. स. प. 2. प्रदर्श'; च. 'याद', ठ. र. मर्शपनि । निगमभाष्ये पदाध्या उत्रपट नवीः ९:, क. स. ग. प. जमिनीपोनालि, ५ . 'नितिम ६ ग.न, किषिप. २. क. व. पामते, प. य. . २, पास्थ नि.८ म.न.नि, ·- . ५ पञ्चमः खण्डः ५] निरुक्तम् । ८८७ ' अथाधिदेवतम् ' इति विषयान्तरमाधिकरोति । उक्त हि ' चन्द्र- मसो या ' (निरु० ११ । ३) इति । तदुपप्रदर्शनार्थमाह । सोम मन्यते पपिवान्यत्संपिंपन्योपधिमिति ' यजुःसुतम् ' अधियज्ञं चन्द्रमसम- पेक्ष्य ' असोममाह ' | यथा पूर्वस्मिन् रासाय- अधिदेवते निकसोमस्यासोमत्वमाधियज्ञमपेक्ष्यवमिहाप्यधियज्ञ- चन्द्रमा: सोमस्यासोमलमधिदेवसोमं चन्द्रमसमपेक्ष्य । एवं कृत्वा सोमं यं ब्रह्माणो विदुश्चन्द्रमसं न तस्याश्नाति कश्चन भदेव इति । देवानां हि भवन विपरिणतश्चन्द्रमाः | 'सोमो नूनमेप तदेवानामन्नम्' इति ह विज्ञायते । एवमस्य स्वप्रधाना सोमस्य स्तुतिः।। ' अथैषापरा भवति चन्द्रमसो वैतस्य वा 'सा किमर्थम् । अश्व. यमिव प्राधान्येन ' इत्युक्तम् (निरु० ११ १२) । तथा चेयमपरा भन्या प्राधान्यस्तुतिरप्यस्ति सोमस्येत्युपप्रदर्शनार्थमाह ॥ ४ ॥ . ४ यत्वा देव भपिर्वन्ति तत आप्यायसे पुनः । वायुः सोमस्य रक्षिता साना मास आकृतिः (ऋ० सं० १०।८५१५)॥ यत्वा देव प्रपिवन्ति तन आप्यायसे पुनरिति नाराशंसानभिप्रेत्य पूर्वपक्षापरपक्षाविति ना वायुः सोमस्य रक्षिता वायुमस्य रक्षिता. रमाह साहचर्यादसहरणादा समानां संवत्सराणां मास आकृतिः सोमो रूपविशेपैरोपधिश्चन्द्रमा वा चन्द्रमाश्चायन्द्रमति चन्द्रो माता चान्द्र मानमस्पति वा चन्द्रश्चन्दतेः कान्तिकर्मणश्चन्दनमि- २० त्यप्यस्य भवति चारु द्रमति चिरं द्रमति चमेर्वा पूर्व चारु रुचे. विपरीतस्य तस्यैपा भवति ॥ ५॥ १ क. ख. प.ट. ट... भश्यत्ये , च. भक्षय.२ ग. ज. सोमस्तु . ३ क. रू. प. . 8. ह. 'न्या स्वार्था'; ग. अ, प्रधानस्तु'. ४ ठ. १. मह । इति नैरुतभाग्थे उसके चतुर्थाध्याये चतुर्थः सम्हः, म. स. ग. प. वर्गमिरेडो मालि.

·" आप्याय. १० ૮૮૮ दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत বিয়ার यत्वा देव प्रपिबन्तीति । यदा वा हे देव सोम प्रपिवन्ति प्रारभन्ते अस्यामपि सोमः पातुमृविग्यजमानाः त्रिषु सवनमुखेषु । तदा किमिति । तत आप्यायसे पुनः । ततः अनन्तरं श्चन्द्रमा या अधिपते सोमः पुनः आप्यायसे | तदुक्तमधि यज्ञे नमाप्यायस्व 'सं ते पयासि' (० सं०१। ९१ । १८) मक्षशेपान् " ( मान० श्रौ० २ । ४ । १। ४६) इति । वायुः सोमस्य रक्षतेति । वायव्येष्यसौ पात्रेषु गृहीतो रक्ष्यत इति वायुः कथं सोमस्थ वायुमस्य रक्षितारमाह ' महा। साहचर्यादसहरणादा । । वायुसहचारतो रक्षिता ह्यसौ तेन नित्यं सहचरणादविनाभावाक. मणः । रसहरणाद्वा सर्वरसापहारी घायुः समर्थः सन्यन्न शोपति तेन सोमो रक्षितो भवति । समानां संवत्सराणां मासो माता निर्माता सोम आपधिः । सर्वस्य फिलै.पधिसोमस्य चन्द्रमसः कोपचयमनु प्रस. हमेफे मापन कला इव चन्द्रगसः पर्णा-युपीयन्ते । स पौर्णमास्या १५ पञ्चदशपर्णः संपद्यते । पौर्णमास्याः पुनः परतः कलाहानी चन्द्रमस इव एकै पर्णमपचीयते इनि पियः सोमस्य चन्द्रममः संपद्यने । तदा- युर्वेदविदः सोमलक्षणं रमार्यनतो स्मरन्ति । अमुना प्रकारेणोपचा- पचयाभ्यां पर्णाना मामोपलक्षणद्वारेण समाना वासराणाम् आरुतिः आश्र्ता भवति सोमो 'रूपविशेरैः । तदेवं पर्णानामुपचयापचपाया• मन्यन्यद्रपं प्रतिपद्यते । एमवियशेऽपि स एव ओपधिः सोमः । अथापि। । यत्या देव प्रपिन्ति तत असायमे पुनरियारपक्षेत्र यक्षितिमलिमयः पियन्तीति (निग० ५।११) । सन आप्पायने पुनः । सं पूर्वपक्ष आप्पाययतीति । तदपुक्तम् । 'पया देवा - अधिचन्द्रमाः पोयते रश्मिभिः । तदुक्तम् ·पञ्चमः खण्डः ५] । निरक्तम् ।। ८८९ . चन्द्रमा अंशुमापाययन्तीति (निरु० ५। ११)[ वायुं सोमस्य चन्द्रशसो रक्षितारमाह । एप ह्येनं सूक्ष्मया रश्मिनाड्या सुषुम्नाख्यया पुनर्यथाकाल. मापूर्यति। समानां संवत्सराणां मातः । चन्द्रमाः सामो(प)लक्षणत्वान्मासः । द्वादशकृत्वो मासभूतमात्मानमावर्तयन् संवत्सराणां का भवति ।' रूप. विशेषैः । इति कलानामुपचयापचयविशेषाभ्यां रूपविशेषाश्चन्द्रमसः पतितिथि भवन्ति । ' स्वादिष्ठया मदिष्ठया, इत्यस्यामपि केचिदधिदैमर्थ व्याचक्षते । 'स्वादिष्ठया मदि- तन्मतेनोच्यते । हे भगवन् सोम चन्द्र स्वादि. ध्या' इत्येतस्याम. प्टया अतिशयेन स्वादुतमया मदिष्ठया अतिश- प्पचि अधिदैवे चन्द्र- येन मदयितृतमया परस्त्र प्रेक्षर धारया प्रन्यह- मेकैकया कलया इन्द्राय सूर्याय पातवे मुतः मा इति केचित् आपूरितः सुपुम्नेन रश्मिना । (३) कस्मात् । स हि ' चायन् । पक्ष्यन् सर्वभू. तानि उपर्यवस्थितो 'द्रमति । गच्छति । चायतेः चन्द्रमाः करमात् पूर्वपदं द्रमतेरुत्तरपदम् । अथवा । चन्द्रश्चासौ माता च निर्माता सर्वस्येति चन्द्रमाः । चन्द्रः पूर्वपदं मातोत्तरपदम् । चान्द्रं मानमस्येति वो' । तदेवोत्तरपदम् । केवलं तु समानाधिकरणः पूर्वो बहुव्रीहिरुत्तरः । अथ कस्मात् । ' चन्दतेः कान्तिकर्मणः । नित्य- चन्द्रः फस्नात् कान्तो ह्यसौ । 'चन्दनमित्ययस्यैव ' चन्दतेः चन्दनंच ' भवति' । तदपि हि कान्तम् । अथवा । चारु द्रमति ' । चारुशब्दापूर्वपदं द्रमतेरुत्तरपदम् । चारिति द्रमति- क्रियाविशेषणम् । अथवा । 'चिरं द्रमति' । तदेवोत्तरपदं चिरशब्दा- स्पूर्वपदम् । ' चमेर्वा पु' द्रमतेरेवोत्तरपदम् । केऽर्थः । चम्यमानो भश्यमाणो देवरसौ द्रमतीति चन्द्रमाः । अर्थ चारु कस्मात. कस्मात् । 'रुचः ' आद्यन्त पिप- रीतस्य । दीप्तिकर्मणः । तस्यैपा भति' ॥५॥ । • चन्द्रो माता, चन्द्रः २० . । २५ चारु ६ १ ग. च. ज. देवतमर्थ'. २ ग. ज. क्षरस्व. ३ ग ज. सुधु पश्यन् रकिना; घ. सुषु प.पने र अन. ४ क.ख. घ. ट. पएरन् ५ क. ख. व ट. ठ इ. वा चन्द्रमाः । चन्द्रः पूर्वपद त३'; च, वातई चन्द्रमाः । चन्द्रः पूर्वपद. ६ ट. ह.व. नाभाष्यपथमाए पवनः स्वाह; क.स ग. चयमित मो नाति. ...

·[ एकादशाब्यारे . । दुर्गाचार्यकृतटीकासमत नवीनची भवति जायंसानोऽहीं कंतुरुपसमित्यग्रंम् । भाग देवेभ्यो वि देधात्यायन्य चन्द्रास्तिगत दीर्घमायुः ( ऋ० सं० १०। ८५ । १९ ) ॥ नको नवो भत्रति जायमान इति पूर्वप. क्षादिमभिप्रेत्याला केतुरुपसामेत्यमित्यपरपक्षान्तमभिप्रेत्यादि. स्पदेवतो द्वितियः पाद इत्येके भाग देवेभ्यो विधात्याय- नित्यर्धमासेज्यामभिमेत्य प्रवर्धयने चन्द्रमा दीर्घमायुमत्यूरिया तीति सचो मृतं च्यायपतीति वो शतबलाक्षो मौद्गल्यस्तस्यैपा भवति ॥६॥ नवनियो भवति जायमान इति । सूर्यावा आपम् । दूणाशे चान्द्रमसे घरी विनियोगा (आश्च० ० ९१८) राजसमगृहीतष्टौ च ( मान० श्री० २१ २ । ७) ।नयो नवो भवति जायमानः । चन्द्रमाः प्रसीच्या दिशि पूर्वपक्षा. द्युपकर पोकान्तरिम्तं गत दिलो पश्चादादित्यस्य प्रतिम सं जायमानो नयी गयो भवति । ' अह। फतरुपतामेयपरपक्षान्तममिप्रेय । अपर- पक्षान्तेषु प्रान्पा दिशि प्रक्षीण: कलामात्रावशेष: अदा केतुः लक्षणम् । ताकले पचयापचयाम्या प्रतिपत्प्रभृतान्यहानि लक्ष्यन्त । अथवा । अका केतुः कर्ता स्वगतिविशेषः । उपसमित्यममिति । उपसो यः प्रसाशस्त- स्यान्ते पुरस्तादुयतः मस्यि दृश्यते । स पुनरेप एवं पर्यायेण पतीची. आयो दिशी भायर्यपक्षापरपक्षविभाोन यथाविभ गं देवेभ्यो विदधा- । एककर्मेऽपे पूपिशायर्णिमास्यमानास्ययोः स्वगत्या काले तिथि विमा दोभ्यो ददाति । विभागदाने हेतु यति : f चन्द्रमस्पचये . चन्द्रमा. २. है ·पष्टः खण्डः ६] :: निरुक्तम् । " ५ पौर्णमास्यदर्शनेऽमावास्यायाम् ' (मान० मी०४।१।१) इति ह विज्ञायते । य एतत्करोति चन्द्रमाः स प्रतिरते प्रवर्धयते ईजानाना दीर्घमायुः । वमपि च यजामहे तमनेन हविषा । अतः सोऽस्माकम येत-करयियतदामारपहे। आदिलदैवतो द्वितीयः पाद इये ' । 'पर्वापरं चरतो माययो' आदित्यदैवतो (० सं० १०। ८५। १८) तोऽनन्तरमेवयम् । मैत्रायये समाने हवि.य द्वितीयः पाद इसके विनियोगः ( मैत्रा० सं० २॥ २ ॥ ७॥ ४॥ १२ । २) इत्यपेक्ष्येयमपि सौर्याच द्रमसात्यहां करिसतो विशेषले. नद्रवीति · आदित्यदैवतो द्वितीयः पादः । इति । तदर्ययोजना । यश्चन्द्रमा नयो नवो भवति जायमानो यश्च भागं देवेभ्यो विदधात्यायन् यश्च प्रतिरते दीर्घमायुः सोऽस्माकम्प्येतस्करोतु । अयं पश्यं सूर्योऽहां केतुः कर्ता उदयास्तमयाम्याम् उपसां चाप्रमति मुख्यत्यमागच्छति सत्कृसत्या- दुपतो जन्मनः । तदश्मिप्रान्तपोत्सार्यमाणे हि तमस्युपसो जायन्ते । स तासां जनयितति मुख्यः । अत: सोऽस्माकमेतदेवं करोवियेतदाशास्महे । इह तु कथं चन्द्रमा मध्यस्थान: 1 ननु सूर्यास्परतः शतसहस्र योजनानां स्थानमिति पौराणिकाः स्मरन्ति चन्द्रमा: फयं म- (ब्रह्मपुराणं २३ । ५)। सयं स्मरन्ति । कर्म. यस्थान: संयोगेन तु दुस्थानचे सति सर्वदेवतानां विशेष- स्थाननियमो विवक्षितः । तदेतदैन्दं कर्म रसानुप्रदान वृ यो बलकृति. रिति । तथा बाहुलनेन्द्रेषु दृष्टत्वात् । वलांतच च = दृष्ट । यया । ' वरजेत दुर्मतिम् ' (निर० १० । ४२)। प्रसिद्धं घेदमिन्दु- चन्द्रमा इति । रसात्मवाच्चन्द्रमसो रसानुप्रदानसंबन्धः । एवं चेदिन्द. चन्द्रमाः । तस्य मेघवधाधिकारसंबन्धाकन्येन सूर्यादगिति युक्तं मध्य. स्थानश्चन्द्रमाः । अपि च । ओपविसोमश्चन्द्रमा भवत्यधियज्ञमापनः । स चन्द्रप्यान्नम् । अनं चान्नादस्यामसाद्भवसयमानस्यानन्यानावस्था- चन्द्रमसः २० १ ठ. ड. सर्ग मा पउपडे २०. स. प. 2. ट. ड. यथ; व. २' यम, ३ क. ग्य. २. द. ठ. . तेऽस'; च. ते मत.. ४ क. स. घ. र. उ. ड. सुमारित. ५ क. ख. प. द. 2, 3. 'शेषतः रथा'. ६ ग. ज. तिभन्दैः च. 'श्चिन्द्रे'च. म. च. ज. तथा. ८ . अ.. 'निमिति । प.ति मत प्र' नि. . . स्व. १. ट. न. 'मास्क' ग.क.

·८९२ [एकादशम्पाये दुर्गाचार्यकृतटीकासमेतं नात् । इन्यतो युक्तं मध्यस्थान इति । यथा च सर्वगतो वायुर्विशेषतो मध्यस्थान इति । एवम् । इत्सतोऽदोषः । (४) इति वक्तव्यम् । स कस्मात् । ' मारयतीति सतः । मध्यमो हि प्राणो मृत्युः । उत्क्रामछ- मृ युः कस्मात् शरदितरैः प्राणैः प्राणिनो वियोजयति । एवं मारयति । विज्ञायते हि । 'प्राणमनृत्क्रामन्तं सर्वे प्राणा मनकामन्ति' (वृ० उप० ४ । ४ । २) इति । अथवा । ' मृतं च्यावयति । य एवोपक्षीणायुर्भवत्युपक्षीणकर्मा तमेवासावपगमनेन प्रच्याश्यति । 'शत. बलाक्षो मौद्गल्यः' आचार्यों मन्यते । बहुचलानि अक्षाणि इन्द्रियाणि यस्य स शतबलाक्षः बहिन्द्रियः । मुद्गलस्यापत्यं मौद्गल्यः । मृत्योः.' एषा भवात' ॥ ६॥ तस्य , पर मृत्यो अनु परेहि पन्यां यस्ते स्व इतरो देवयानाद । चक्षुमते स्टॅण्वते ते ब्रवीमि मा नः प्रजां रीरिषो मोत वीरान् (ऋ० सं० १० । १८ । १)॥ परं मृत्यो ध्रुवं मृत्यो ध्रुवं परेहि मृत्यो कथितं तेन मृत्यो मृतं च्यावयते भवति मृत्यो मदेर्वा मुदेवा नेपामेपा भवति ॥ ७ ॥ परं मृन्यो अनु परेहि पन्यामिति । सड्कुमुको नाम । तस्यार्पम् । आज्यहोमः । पुत्रकाम कर्मणि स्थालीपाकवि. मृत्यु: धाने पडाहतिः ( मान० गृ० २। १८ । २)। हे मृत्यो परम् अन्यम् अनुरेहि अनुपरागच्छवं पन्थानं यः ते सः। कतमः सः । इतरो देवयानात् । यस्मादेवयाने पथि वयं स्थिता अनायास्तव पितृयानं पधानमनुपरेहि स्यम् । अपि च । चक्षुष्मने शृण्वते च त तुभ्यं प्रीमि | मायमस्माकं प्रजा पुत्रान् पात्रान रिपो हिसी । मा रत वीगन अन्यानात येऽस्म्दाश्रयाः पुरुषास्नानपि मा हिसारिति ॥ ७ ॥ २० १०. ड, 'वति । इति निभाये पश्चम.ध्याय ५४ः खण्डः फ. स्व. ग. घ. पमिको नान्ति. २ ८. १. यो इति. ३ ग. मि. १ ग. ज. चरी'; च पायरी' मात्रा • 3. ह. 'ति । इनि द; २१ गर्ममिका नाति.

·नवमः खण्डः ९] निकम् । त्वेषमित्या समरणं शिमींवतोरिन्द्राविष्णू सुतपा मुरुष्यति । या मयाय प्रतिधीयमानमित्कृशानौरस्तुरसनामुरुष्यर्थः (ऋ. सं० १ । १५५ । २)॥ इति सा निगदव्याख्याता । विश्वा- नरो व्याख्यातस्तस्यैषा भवति ॥ ८ ॥ ५ । विश्वानर व्याख्यातः ' अभिवानतोऽभिधेयतथ ( निरु० ७ । २१)। तस्यैषा भाति । 11 ॥ प्र वो महे मन्दमानायान्धसोऽर्चा विश्वानराय विश्वा । इन्द्रस्य यस्य सुमखं सहो महि यो नृम्णं च रोदसी सपर्यतः ( ऋ० सं० १० । ५० । १)॥ मार्चत यूयं स्तुति महतेऽन्ध- सोऽन्नस्य दात्रे मन्दमानाय मोदमानाय स्तूयमानाय शब्दाय्य- मानायेति वा विश्वानराय सर्व विभूतायेन्द्रस्य यस्य पीती मुम- इदलं महच्च श्रवणीय यशो नृम्णं च बलं नन्नतं द्यावापृथिव्यौ कः परिचरत इति कमन्यं मध्यमादेवमवक्ष्यत्तस्यैपापरा भवति ॥९॥ प्र यो मह इति । वैकुण्ठस्यार्पम् । जगती । महाव्रते विनियोगः (ऐ० विश्वानरः आ।५।३।१)। हे स्तोतारः प्रार्चत प्रोच्चा- रयत स्तुतिम् उच्चार्यमागा चान्दः प्रपूजयत । कर विश्वानराय (किलक्षणाय विश्वानराय । महे महते अन्धसः अन्नस्य दाने म-ढमानाय दृष्यमाणाय । अयमा । शब्दारापमानाय स्तोतृभिः । विश्व- भु सर्वप्रकारविभूतियुक्ताय । इन्द्रस्य ईश्वरस्य यस्य विश्वानरस्य सुमन्वं १ उ. पेपनियेति महारानगरिदिकपाठ वेषमि था० (सर्वा कापञ्चते)। इन मा निगदप्यारयाता । श्वानरोप्याख्यातस्तस्पैया भवनि । इति निरुत्भाव्ये उसषले पञ्चमाध्याये अष्टम. खण्डा, . वेष मेल्याने महाराष्ट्रगुर्जरवैदिकपासः । इते सा गिदव्यास्याता॥ ८॥ इति निरुक्कभाष्ये ८ खण्ड । विश्वानरों. २५. र. ज. अको नास्ति. ३ क. स छ त द. रामदारमा:४ छ त. द. १३ ५ म. इति ।

·८९४ दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत काटनाबारे सहः सुमहदलं महि महन्व श्रमणीयं यशो पलमायतिमहा नम्गं चनन् मनुष्प न् प्रति यद्विशेषतो नतं बलं तच्च यस्य महत् । अपि चैता वः स्तुति यस्य विश्वानरस्य प्रोच्यमाना द्यायाधिव्यौ परिचरतः पूजयत:- अभिनन्दतः । सर्वभूतानामियमभिमता स्तुतिरस्त्रित्यभिप्रायः । तस्वैपापरा भवति । सा पुनः किमर्थम् । दुस्थानोऽपि हि विश्वा. नरः समानात (निघ०५।६।१२) । अस्या तु परस्यां व्यपदेशादु- समेन ज्योतिपा विश्वानरस्यासंगायं मध्यमत्यमित्येवमुदाहियते ॥ २॥ ' ५ उदु ज्योतिरमृत विश्वजन्य विश्वानरः सविता देवो अंश्रेत् (ऋ० सं० ७१७६११)॥ उदशिश्रियज्ज्योतिरमृतं सर्वजन्य विश्वानरः सविता देव इति धाता सर्वस्य विधाता तस्थेपा भवति ॥१०॥ उदु ज्योतिरिति । यसिष्टत्यार्पम् । पातरनुवाकै विनियोगः ( आम श्रौ० ४।१४)। उदश्रेत् उच्छ्यति ऊर्वमुप. सत्र नयति विश्वानरो मध्यमो वायुः । किम् । एतत् श्योति: अमृतं सूर्याख्यम् । सर्वगन्तृणा वायुपूर्व वामनम्योपपद्यते । विश्व जन्न सर्वलोकहितम् । एपमत्र विश्वानरो ज्योतिरु व्यतीति व्यपदेशान्मध्यमो विश्वानरः । एवं चाभियोक्त 'कमन्य मध्यमादेवमयश्यत् ' (निर, ११ ।१.) इति । ओपस्योऽध उत्तर इति भाष्पकारो नाधिजो। प्रसस्तस्तु निमः । यदा तम्योति स्थानमुनीपते विश्वानरेण तदा करा तफर्मगा १ ग. न. स्तुतिमाय, प, स्तुतिमस्य ति य. २ 3. ह. 'अनि । निमम भाग्य पक्षमा पाय नामः खण्डः ३ ग.अ. 'स्थाने. क. स. म. च. यमितरे. यो नास्ति, ए.स. ६. 'शिमय'. ६ ग. नि. ७ क. स. प.ट.. 2. पायः सविता यायः विपिना. ८ ... 'पूर्व.. २.मदयमा ·एकादशः खण्डः ११ 1 'निरुक्तम् । देवानी रस्मीनां चक्षुः ख्यात प्रकाशः अजनिष्ट जायते उपाः । साच पुनर्जाता अविरकः : भुवन विश्वं सर्वमावि.करोति भूतजातमिन्यर्थः । घाता' (६) कस्मात् । स हि 'सर्वस्य विधाता' स्रष्टा । उदक- पकत्वात्सर्वविधानस्य मपमः । 'तस्षा धाता कामात भवति ॥ १० ॥ २ धाता ददातु दाशुषे प्राची जीवातुमक्षिताम् । वपं देवस्य धीमहि सुमतिं सत्यधर्मणः (अथ० सं० ७ । १७ १२॥ मंत्रा० सं०४।१२।६)॥धाता दढानु दत्तवते प्रद्धा जीविकामनुप. क्षीणां वयं देवस्य धीमहि सुमति कल्याणी मति सत्यधर्यको विधाता धात्रा व्याख्यातस्तस्यैप निपातो भवति बहुदेववाया- मुचि ॥११॥ घाता धाता ददातु दाशुष इति । वामदेवस्यार्पम् । देविकामु धात्रे हविपि विनियोगः (मैत्रा० सं०४ । ३ । ५)। य व कश्चिद्धाने दत्तवान् हविर्भवति तस्मै दाशुषे स ददाति । किं ददाति । प्राची जीवातुमक्षिताम् । प्राची प्रवृद्धा महती जीवातुं जीविकाम् अक्षिताम् अक्षी गाम् । यत एरमो धूमः । चय देवस्य धातुः धीमहि धारयामहे मुमति कल्याणी मति नित्य हरि- नियुकां सत्यधर्मणः नित्यमवितवार्थकारिणः । * विधाता (७) धा । व्याख्यातः ' (निरु० ११ । १०)। धातैव विधाता। तस्यैप निपातो भवति ' स्तुतिसाधारण्येन 'बहुदेव- तायाभूचि ॥ ११ ॥ २० - क. स्व. प. ट . ह. त्यानं, च स्यान' . . 3. ह. 'परि । इति निरुतभा पश्चमाध्याये । ०६१, क. ख. ग. च. बीमतोवो नास्ति. ३ छ त. द. कल्याणी मति मनि. vin 14. ५ ग, ज, सत्गम', प.' संस्थ' नि.उ. ह. मचि । हत निभाये पश्चनाध्याये ११ सया, . ." ग. प. मिनास्ति.

·'८९६ [ হাস্থা दुर्गाचार्यकृतीकासमत सोय॑स्य राज्ञो वरुणस्य धर्मणि बृहस्पतेरनुमत्या उ शमणि। तवाहमय मघवन्नुपस्तुती धातविधातः कलशा अमक्षयम् (ऋ. सं० १० १ १६७ । ३ ) ॥ इत्येताभिर्देवताभिरभित्रमूनः सोम- फलशानभक्षयमिति कलशः फेस्मात्कला अस्मिन्छेरते मात्रा: कलिश्च कलाथ किरतविकीर्णा मात्राः ॥१२॥ इत्येकादशाध्यायस्य प्रथमः पादः। सोमस्य राज्ञः इति । विश्वामित्रस्यार्पम् । सोमस्य राज्ञो धर्मणि कर्मणि पर विधाता सोम इज्यते तस्योपस्तुतौ वर्तमानस्तेन प्रस्तः सोमकलशान् अभक्षयम् । वरुणस्य चैवमेव । बृहस्पतेश्च अनुमत्साश्च शमणि शरणे आश्रये वर्तमानस्ताभ्यामभि- प्रसूतः । तवाहमये मघवन् उपस्तुतौ युवयोश्च हे धातः विधातः सर्भवद्भिरनुज्ञात एतान् सोमकलशान् अभक्षयमिति । फलशः कस्मात् । कला अस्मिन् शेरैते मात्रा: 1 कला अवयवाः सोमसमुदायात्केचिपृथकताः । ते औरते आसते अस्मिन् । कलाशब्दापूर्व- पदं शीड उत्तरपदम् । अथ कल : कस्मात् । अन आह कानि वंचनेप्रसङ्गेन। ' कलिश्च कलाश्च किरतेर्विकार्य कलिव मात्राः ' | 'कृ विक्षेप' (धा० ६ । १२८) इत्यस्य । फलो वचासि परस्पर विक्षिप्यन्ते । फला अपि विक्षिप्ता भवन्ति कुतश्विासमुद्रायादिति ॥ १२ ॥ पोडशस्याध्यायस्य प्रथमः पादः । फलश: फरमात् फटा: कस्मात् ९० 20 - - १६.त. ६. र लश: कसा'.२ छ. प्रय'; त. एकादशे प्रय; हाय 4. ट. र.प. पाद गस्ति ३ ग, इतिY.व. प. प. ४ ड परी'; न. २५ पर्त प्र.५ क. स. घ. 2. 8. ड. तपाई दे मयनामय उपप, तबाह [ई है] प्रय प्रन्न् अप 3. ६ क. ख. प. ४. न. र. धान: है कि च. URAT है. ७ ग. ज. मि. ८.अ. शर्यते. ९ क.स प. ट. 'बमानिपंचनाम प. 'पर' नानिमास १०४. . दिति । इलिशयात पपमा पारः । इति नितभा तो समस्या र सा.व. ग. प.मिवरेन नाति ·प्रयोदयः खण्डः १३] निरुक्तम् । द्वितीयः पादः ॥ अथातो मध्यस्थाना देवगणास्तेपां मरुतः प्रथमागामिनो भवन्ति मरतो मितराविणो वा मितरोचिनो वा महदेवन्तीति वा तेपा- मेपा भवनि ॥ १३॥ वि ७. १. 'अथातो मध्यस्थाना देवगणोः अधातःशब्दावुक्त थौं । तयोः पुनरुपन्यासो बहुवचन विशिष्टोऽयमपरोऽधिकार इति । मध्यस्थाना देव. भगा इतीदमपि प्रसिद्धमेव । तेषा मरुतः (८) प्रथमागामिनो भवन्ति । कस्मात् । चायुरेव हि भेदनापेक्ष्यमाणो मरदभिधानो बहुवचनभाग भवनि । नेपा पाथम्यं वायुना व्यायातम् । एतावास्नु विशेषः । बहुसाध्ये कर्मणि बहुधा मध्यमो भवति । पृथयेन तु विज्ञाता मरुनः शुक्रग्योतिश्च चित्रज्योतिश्चेत्येवमादयः सप्तसप्तका देवगणा मारुतेषु गणेषु सप्तरपालेषु । अग्ला पुर.णे चत एव प्रसिद्धाः सप्तस्मन् पवायुविचा- रिणो मारीचा करसपादिया ये जज्ञिरे । नरुक्तममयस्तु सर्व एव गणा मरुतः । उक्तं च वर्तिक । मध्यमा वावित्रमः सर्वाः पुमान्सथि मन्यम्: । गणाश्च सर्व मरुतो गणनेदाः पयको: ' (बृहदे० ५१४८)। अय मरुतः' (८) कस्मात् । 'मितराधिोवा' मुश्लिष्टम् | यथा तेषां योग्यं रवितुं तथा रुपन्ति मरुतः कस्मात् स्तनयन्ति । अथा। 'मितरोपिनः'। तय । मुश्लिष्टं रोचन्ते । ' अमितराविणः' इति केचिच्छिन्ति 'मरुतामितरा- विग: ' इति समानसंहिताबादप्रय पाम् । बहुप्रकारं च ते रुपी त्यर्थः । मितरेचिनः । इयत्रापेवा । 'महदेवन्तीति वा । . ' मितं नाम . २० - २५ १ क. ख. थ. ध महन्छ. ६ क स्व. २ (१३),त.द. १ ३ ट. ड TI इति । अया'. ४ ग च. ज. पन ए.५ २.स.स.२.२. सनथ पुरवावे." घ. सप्तरकन्यवायुविधा पुरा; ट. सतना बर वि सम्यगयु. ६२. स. य. 2. ह. पाटादेन्यो, च प दिन्म द. ७ ट. ' मध्यमा० । अस्य पठान्न पाने लिया ही सी मध्यमस्थाना पुग-आयुश्च संग: 1 मा सर्वे मरुन इति वृद्धानुगामनम् ' ॥ इति, ६६ पान्तर है. इ. पुनस्योरेऽर्भायरे च. गुस्सा इंदवाने लिहाने. ८ क.स २. र.ट. ड. अमिन. ९ग, ज. मा.

·दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत [एकादशाबाये इह शब्दमहत्ताभिप्रेता । पूर्वत्र बाहुल्यं बहुपकारता च । ' तेपामेरा भवति ॥ १३॥ ५ आ विद्युन्मद्भिर्मरुतः स्वकै रयेभिर्यात ऋष्टिमगिरवणः । आ वर्षिष्ठया न पा वयो न पंतता सुमायाः ( ऋ० सं० १ । ८८ । १) । विद्युन्मद्भिर्मरुतः स्वः स्वञ्चनरिति वा स्वर्चन- रिति वा स्वचिंभिरिति वा स्थैरायात ऋष्टिमद्भिरश्वपर्णेरवपत. नैवपिष्ठन च नोऽनेन वय इवापतत सुमायाः कल्याणकाणी वा कल्याणमझा वा रद्रा व्याख्यातारतेपामेषा भवति ॥ १४ ॥ मरुतः आ विद्युन्मद्भिरित । गौतमस्याम् । यास्तारपहिः । हे मरुतः आयात यूयम् । केन कीदृशेन या । विद्यु. न्मदिः रखक: रथेभिः हमधः स्वचनैः मुगमनैः । यहा । स्वर्चनैः शोमनमर्चनं येषां है। मुगु पूजितः । अथवा । स्वपिभिः भनुपरतविद्य-संपातः । अष्टमद्भिः रेपणवद्भिः अना- कालस्य नाशनः । पृथवावे । विद्युन्मदिरख प्राष्टिगद्भिः आयुधोपेतः । अशनपतन: व्यायको येऽन्तरिक्ष मेवाः पतन्ति । पृथये । समै सभेता अश्वभरित । म च । किमयमेव यथाकचिदागन्छन्याग. मनमात्रे ययार्थिनः । नेत्युन्यते । आ वर्षिष्ट्या न पा वयो न पप्तता मुमाया: । है मुमायाः मुकर्मणः मुपज्ञा या आपत्तत । क.यम् । यष्टिया या अनेन अस्म प्रदेन मताः । किशनरातत। न यय इस पक्षिण इव मनापयेतदाशारमः । युग्यते । यो (1४त. 1 १ . स । (१३), उ. . . । इनिभाउ रषटके पक्षमा १४. स.ग.घ.मिरिकको नासि. २. य. . m"मो. फ. घर. ट. , अनि पियो दिन निजिप्तियु: :, च. 'मरि.स मिश: ५. स. प. ८. र. र. आप्तत आन्तर । आमाः । म . २८ अप.कन् तत.

·. पञ्चदशः खण्डः १५] निरुतम् । (९) व्याख्याता: (निरुः १० ।५)। तेपामेषा भवति ।। १४ रुद्राः - आ रुद्रास इन्द्रवन्तः सजोषसो दिण्यरथाः सुविताय गन्तन । इयं वो अस्मलति हर्यते मतिस्तृष्णजे न दिव उत्सा उदन्यः ( ऋ० सं० ५१ ५७ । १) ॥ आगच्छत रुदा इन्द्रेण सहजोपणाः मुविताय कर्मण इयं वोऽस्मदपि प्रतिकामयते मतिस्तु- रणज इव दिव उत्सा उदन्य। इति तृष्णवतृष्यतेरुदन्युरुदन्यते- भव उह भान्तीति वर्तेन भान्तीति वर्तेन भवन्तीति वा तेपा- मेपा भवति ॥ १५॥ ३ ४ . .ा रुद्रास इति । श्यामश्वम्यापन् । जगती । आग्निमारले शस्यते । हे रुदाः आगच्छत यूयम् । इन्द्रयन्तः । ' इदि परमैश्वर्ये (धा. १।६३) । सोपतः परमेश्वर्यण नियमासेषिताः । पृथक् वपक्षे तूपयत एव इन्द्रेग सह प्रीय. माणा इति । हिरण्यरथाः उदकहरणार्य रहणाः । पृथक्वपमे तु हिरण्य- विकृतरथाः । मुविताय एस कणि सुष्टु ससुगाय यथाशास्त्र क्रियमा- णाय प्राप्यर्थम् । किमिति आगच्छत । यः यु नान् इयमस्मन्मतिः प्रति- हर्यते प्रतिकामयते । युष्मद्वि ताकृतमिदं कर्म गुणवदप्तरङ्गी भूद्वि. गुणमित्येवमय प्रतिहयते । अपि च । हविः पृ देवताः सन्ति ब्राह्मणा इयोपनिमन्त्रणम् । ततो यजमानः संस्कृत हषि तव्यापतये यागकाला- नतिक्रमणाय चानपतिरिवाने संस्कृते तदव्यापत्तने भोजनकालानतिक्रम- णाय च देवताः प्रतिग्रेप्सति । विज्ञायते हि । 'देवता सा आर्श- सन्ति ग्रहे गृह्यमाणे म्ा ग्रेहं गृहाति' (भैत्रा० सं० ४ । ८१७) इति । अत इदमुक्तम् इयं पो अस्मरति हर्यरो मतिः' इति । १ क. ख. २ (१४) उ. .. ति । इति निरुक्तभाष्ये उत्तरपट्ने पक्षमा- ध्याये चतुर्दशः खण्डः, क. ७. ग. च. वर्गमितोबो नास्ति. १ क. ख. छ. त. द. न. वो अस्म. ३ क. ६, ३ (१५), त. द. ३. ४ ग, इति । श्या'. ५ ग ज. तस्मिन्नमणि, (मै) च. 'तस्मिन् मणि (जे) ६१ ट. सगणाय, ठ. ह. सुगनाय. गे . ७ ग. ज. दमौर". २५ १२ ·५ ९०० दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत [एकादगाध्याय कथं पुनः प्रतिहरी । तृष्णजे न तृष्णजे इव । टुपजायते यस्मिन् विशेषतः काले स तुडुपजः कालो धन्तिः । तस्मिन् यथा दिव उत्सा द्युलं काढत्साः उत्सप्रभया मेधा आपः उदन्यो उदकमिन्छते लोकाय आगच्छन्ति प्रापि तथारमन्नत्या प्रतियमाणा आगच्छतेति । यदन्यु. भातक इति केचित् । तस्य प्रेमतो यथा दिव रसा मेघा आगच्छन्ति तथास्माकमागच्छतेस तेषां याजना। अभवः (१०) करमात् । उरु भान्तीति वा बहु भान्ति दीपनो । उरुशब्दात्पूर्वपदं भातेरुत्त- कमा कस्मात् रपटम । ऋोन भानगीति वा यतेन सत्येन वा मान्ति । तदेवोत्तरपदम् । पूर्वपदे विकल्पः । ' ऋतेन भव- तीति वा । भवतेर्वोत्तरपदम्। से हि ऋोन सत्येन वा भवन्ति यज्ञेन भवन्ति देवत्वेन सर्वे युध्यन्ते । नेपामेपा भवति । ॥१५॥ . । तेहि - १० चा । भून्या विष्टी शमी तरणिये वाचतो मतीसः सन्तों अमृतत्वमानशुः। मौधन्वना ऋभयः मूरचक्षसः संवत्सर समंपच्यन्त धीतिभिः ( ऋ० सं० १ । ११०। ४) ॥ कृत्वा कर्माणि क्षिमत्वेन योटारो मेधाविनो या मर्तासः सन्तोऽमृतत्वमानभिरे सौधन्वना ऋभवः सूरख्याना वा सूरप्रज्ञा या संवत्सरे समस्यन्त धीतिभिः कर्मभिर्विवा वान इति सुधन्यन आङ्गिरसस्य त्रयः पुत्रा बभूवुम्नेषां प्रथमोचमान्यां पहुयनिगमा भवन्ति न मध्यभेन तदेतहमोक्ष बहुवचनेन रमसस्य च संस्सवेन वहनि दशन थीप मूक्तानि भवन्त्यादित्यरदमयोऽऽभव उच्यन्ते । अगास्य यदस्तिना गुहे तयदभवो नानुं गच्छयः । अगोद्य आदि- त्योऽगृहनीयस्तस्य यदम्बपथ गृहे यावत्तत्र भस्थ न तावदित भवयेत्याङ्गिरसो व्याख्यानाम्नपामेपा भवति ॥ १६ ॥ 1 २५ १२. ख. ३ (१५) ट. ड पनि इति निकमध्ये पश्चमाधाय पर दशः रह; ग. च. जमित नमि २ . त. इ.मागे ! ख. छत द. पन्ना अम. ४ क. स. ४ (१), न. ४.

·.. मय: पोहगः खण्डः १६] निरुक्तम् । : विष्टी शमोति । कुतस्येपमार्थन् । आर्भवे विनियोगः ( आश्व० श्री. ७७)। 'विष्टी शमी' इति द्वे अपि कर्मनामनी (निध० ५। १)। यतोऽनामि- ताचे भाष्यकारः प. तावनिराह — कृत्वा ' इति । किं वा । शनी कर्माणि । कथम् । तरणित्वेन क्षिप्रत्येन क्षिप्रकारित्वेन सयज्ञसंपद्दनिन । वाघतो चोटरो यज्ञस्वानुष्टातारो मेधाविनो वा न ह्यमेवाविनः संवत्सरेण सकलं कर्म समापयितुं शक्ताः । ते तु संवत्सरेऽखिलं कृत्या मर्तासः मनुष्याः सन्तः अमृतत्वम् अमृतभावं देवत्वम् आनगिरे प्राप्तवन्तः । के पुनस्ते । सोध वनाः मुधन्धनः पुत्राः अभवः सूरचक्षसः विख्याताः सूर्यसम.नदर्शनाः सूर्यसमानज्ञ': वा । यत शास्तेऽतः संवत्सरे समपन्त समयुज्यन्त धीतिभिः कर्मभिः । मतश्च देवा अभवनित। . . १५ ऋभुर्विमा बाज इति सुधन्वन आनिरसस्य त्रयः पुत्रा वभूवुः इति । आर्भवाणा मन्त्राणां स्वभावो प्रदर्शनार्थ- ऋग्वादय आशि- माह | 'तेपा प्रथमोत्तमाभ्याम् ' ऋभुणा वाजेन रसस्प त्रयः पुटाः। च बहुवनिगमा भवन्ति न मव्यमेन विधा । ऋभुगा बाजेन च स ह्यार्भवाणां मन्त्राणा स्वभावः । तदेतत् । बहु नगमा भवन्ति उच्यते ' प्रमोश्च बहुवचनेन चमसस्य च संस्त. न विश्वना । ऋग्वे वहनि सूक्त नि येषु पेन वहनि दशवयीपु सक्तानि भवन्ति । तद्यया । ऋभुमिः कृतं चमसस्प इदं तृतीय कवीनामृतेन ये चतु करणं स्तयते रयन्त ' (ले० सं० ३ । १०) इति । 'आदिलारदमयेऽभव उच्यन्ते' इन्यमिवेयन्यभिचारमुपप्रदर्श- यति । क च पुनस्त उच्चन्ते । यतः पठति । ' उद्वत्स्वरमा अकृणो. . २० 8 १ ग. 'मीति । . २ प. ट. उ. ह. 'मित्वाय, च. ' मिय' त्वा. ३ म. ज. ख्यानाः च. ल्याना: ता. ४ ग. जे. 'मानसंज्ञा. ५ क. स. प. ट. ठ ड.. सरे संवत्सराश्यपे दसन्तादिकाले स. ६ क. ख. घ. ट. 'ति । अगोह्यस्य यदस- म्ननलि । उद"; च. 'ति । उ अगोह्यम्य यदास्तगि उ. ह. °ति । अमो- यति । सः । उप स्व.

·५ दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत [एक दशम्याये तैना तृणं निवत्वपः स्वपस्ययां नरः । अगे 'हास्य यदसैस्तना गृहे तद. वेद भयो नान गमय' (० सं० १ । १६१ । ११)॥ दीर्घतमस आर्पम् । जगती । उत्सु ये उलताः भस्थामृचि बादि प्रदेशाः भुवः अद्भिरनाक्रान्तास्तेषु अस्मे लोकाय सरस्मय कमरः उपकरिष्यन्तो यूयमभयः अकृणोतन प्रतिसंव. सरं कुरुधे तृणं कुशादि वर्षेणादित्यमण्डलादौ वर्तमानाः । निवरसु पुनर्निम्नेषु भुवः प्रदेशेषु अपः उदकं कुरुचे स्वपस्यया लोकानुग्रहप्र- वृत्तया वर्षक्रियया है नरः । किंच। अगोह्यस्य योऽयम् अगोह्यः आदित्यः अगृहनीयः न गुहेतुं शक्यः केनचिदपि अस्य यदसस्तना गृहे यावदस्य मण्डले मुप्ता इव निगेंदा भवथ । तदयेदमृभवो नानुग- स्थ्य । हे भयो यावत्तत्र निगूढा भवथ रात्रौ न तावदिह भवत्र । ततश्च युष्मद्विनामावे निरालोकोऽयं ले.क. संपा।। एतद्वो महाभाग्य- महमनुकीर्तयामि । ते ययमिदं नामारमा कुरुति । . अङ्गिरसो (११) व्याख्याता । एकवचनेन 'बगारेपहिराः ' (निरु० ३ । १७ ) इति । 'पपा भाति । ॥ १६ ॥ प विरूपास इपयस्त इम्भीरवेपसः। ने अङ्गिरसः मूनवस्ते अग्नेः परि नजिरे (६० सं० १०॥६२१५)। बहुरूपा ऋपयस्ते गम्भीरफर्माणो वा गम्भीरममा वा नऽनिरसः पुनास्त प्रेरधिन. शिर न्यमिजन्म पितरो व्यान्यातास्तेपामेपा भवति॥१७॥ . । । गतव । दी; . 2. स ज. 'तमेति । दी'. २ ग. 'पतया; च. मान, म. था, ८, प्रण पत. ३. ग. ज. गह', थ, '११.निम्न ज. निम् ५ म. ज. रिहा मटा'. ७ क. स. ४ (१६), 2. २. १६ । ति निनाम पचमा in REE, T..मियो नि. ८ व. ग. . १.हे आहे, ...... 'से.१९ कम • (10), न. ५. . ---- २७ ·मष्टादशः खण्डः १८३ निरुक्तम् । विरूपासः इति । नाभानेदिष्ठस्यार्पम् । अनुष्टुप् । पाठिके परेऽहनि विनियोगः ( आश्व० श्री० ८। १ ) । विरूपा: नानारूताः । के पुनस्त इति । ऋषयः अवितवस्य ब्रह्मणो अङ्गिरसः द्रष्टारः । न केवलं पश्यन्ति । अपि च । गम्भीरवेपस: अप्रमेयकर्माणः । अप्रमेयबुद्रयो वा । ऋष्यनेकवे कतमास्त इति । अहिरसः सूनवः । येऽङ्गिरसः सूनवस्त एते विवक्षिताः । कदा पुनस्ते अङ्गिरसो जज्ञिरे । अतै आह । ते अग्नेः परि जजिर इति । अग्नित्यमापनस्याहिरसोऽधि सकागाये जज्ञिरे ते एते विरूपा गम्भीरवपसश्च मभेदं नाम कुर्वन्विति । पितरो (१२) व्याख्याताः 'यो पिता' (निरु० ४ 1 २१) इत्यत्र । तयामेपा भवति' ॥१७॥ ५ 1 उदारतामवर उत्परास उन्मध्यमाः पितरः सोम्यासः । असुं य ईयरवका ऋतज्ञास्ते नाऽबन्तु पितरो हवेपु (ऋ० सं० १०।१५।१)। उटीरतामवर उदीरतां पर उदीरतां मध्यमाः पितरः सोम्याः सोमसंपादिनस्तेऽसुं ये पाणमन्वीयुरका अन- मित्राः सत्यज्ञा वा यज्ञज्ञा वा ते न आगच्छन्तु पितरो बानेषु माध्यमिको यम इत्याहुस्तस्मान्माध्यक्किान् पितॄन्मन्यन्तेऽङ्गिरसा व्याख्याताः पितरो व्याख्याता भृगयो व्याख्याता अर्याणोऽ थनवन्तस्थर्वतिश्चरतिकर्मा तत्मतिषेधस्तेपामेपा भवति ॥ १८ ॥ साधारणा २० १० २५ उदारतामवर इति । शवस्यार्थम् । पितृमधे विनियोग ( आश्व० पितरः श्री. २११९)। ये तावत् अवरे पितरः पृथिवीमाश्रितास्ते तावत् उदीरताम् ऊधं ग उन्तु । अथ पुन परे द्यलोकमाश्रिताः तेऽप्युदरताम् । तेप मध्यप्रग्यु- १ ग. हात । ना'. २ क. रा.घट. ते अ'. ३ ग. ज. यत'. ४ र. मोगय मि. ५ ग. न, कुरुपति च, कुरुवापिति' बि. ६ क. स. ५ । (१७, ठ प । इति निरुतभा पर्छमाध्या सनदशः खण्डः, ग, च. वर्ग:मनरेशो नास्ति. • . त द. मन्नायु.८ छ त. द. मो. ९. त. ३. 'ध्यमा. + ख.२ (१८), स. इ. ६. ११ ग. इलिस ·[ एकादशाये ९०४ दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत तिरस्तु मुच्यन्ता वा तदधिकारप्रक्षये । उन्मत्यमाः पितरो यऽपि मपमा मध्यस्थानाश्रयास्तेऽप्युदरताम् उत्तम लोकमाश्रयन्ताम् । सौम्यासः सोम. संपादिनः कर्मप्यङ्गभाव सुपगच्छन्तो ५ सोमं सपादयन्ति । किप्रकाराः । असुं य ईयः प्राणमात्रमूर्तयः अस्थूलविग्रहाः । अवृका अनमित्राः परं साम्पमुपगताः । तज्ञाः यथावत्सत्यस्य वेदितारो यज्ञस्य वा । य एवमा. दिगुणयुक्ताः पितरस्ते अस्माकं अवन्तु निन्यम् आगच्छन्तु वेषु अ हाने वित्येतदाशास्महे । "मा पमिको यम इत्याहुः । नरुक्ताः । तस्मा. पितणा कथं माध्यमिकल्यम् पितृन्माममिकामन्यन्ते ' साह तेया राबति । अत उत्तरे ' अथर्वाणो (१३ ) भृगवः' (१४) इत्येते पदे समामाते । न चे ग्यो. समस्तयोः प्रत्येक चा स्तुति रस्ति । अस्ति तु पि-गिरोभगुभिः साध रणा स्तुतिः । यतस्तादृड्निः पंचनाय प्रमङ्घमाणानभिप्रेयाथमिब्दनिचनप्रसङ्ग प्रवीति । ' मङ्गि- रमो व्याख्याता. ' (निरु० ३ । १७) येऽस्यामृ.चे वक्ष्यम णः । पितरो व्याख्याना: ' (निरु० ४ । २१)। भगको व्याख्याताः अर्वाणः कस्मात् (निरु० ३।१७)। अयणः । करमात् । तेह्येते • अधनवन्तः । किमिदमयनं येन ते तद्वन्तः । यत आह । ' निधरतिकर्मा ' गन्छ यर्थः । ततः किम् । 'तप्रतिषेधः पुरस्तादकारः । न यन्तीत्यथर्वाणः । स्थिरप्रतियो हि ते । पामपा साधारणा भवति ' अनि प्रभृतीनाम् ॥ १८ ॥ १० २० अङ्गिरसो नः पितरी नवग्या अर्वाणो भृगवः सोन्यासः । तपाययं मतो यनियानामपि भद्र मामन में स्याम ( ऋ० मं० १० । १४ । ६) ॥ अङ्गिरमा नः पिनरो नयगतयो नवनीत.

·. एकोनत्रियः खण्डः १९] निरुक्तम् । गतयो वायर्वाणो भृगवः सोम्याः सोमसंपादिनस्तेषां वयं सुमती फल्याण्यां मतो . यज्ञियानामपि चैषां भद्रे भन्दनीये भाजनबति चा कल्याणे मनसि स्यामेति माध्यमिको देवगण इति नरुक्ताः पितर इत्याख्यानमयावृपयः स्तूयन्ते ॥ १९ ॥ ५ अङ्गिरसो नः पितर इति । यमस्यार्पम् । अङ्गिरसः अस्माकं सोमसं- अथर्वणः पादिनः नित्यं कल्याण्यां मतौ वर्तन्ते । पित- रश्च नबग्वाः नागतयः पितृयज्ञानागन्तुं येषां प्रतिमासं नया गतिभवति । नवनीतगतयो या '। नवनीतं प्रति येषां मनसो गतिरिदमस्माकमिति ते नत्रवाः । विज्ञायते हि ।' स्वयं विलीनं पितृणाम् ' (मैत्रा० सं० ३।६।२) इति । पितरश्चैवलक्षणाः अधर्वा- णश्च भगवश्व य एते सोमसंपादिनः । अस्माकं कल्याण्यां मतो वयमपि तेषां सुमती कल्याण्यां मतौ उपफारप्रवृत्तायां यज्ञियानां यज्ञसंपादिनां स्याम । अपि च । तपां भद्रे भन्दनीय स्तुत्ये सौमनसे कल्याणे मनसि स्याम । 'भाजनवति वा । येन मनसा माजयन्यभिमतरर्धेः स्तोतुंस्तस्मिन् शोभने च संकल्ये योभने वा अध्यवसाये स्यामेत्यर्थः । ' माध्यमिको देवगण इति नैरुक्ताः । ऋभवोऽगिरसो भृगवोऽय. र्वाण इति स्तुत्युपपत्तेर्देवतापदमध्ये समान्नाना- ध्यमिको देवगण इति देकै एषां देवगग इति नैरुता मन्यन्ते । 'पितर इत्याख्यानम् ' को विशेषः । अग्न्या- दिदेवताविपर्ययस्तद्धर्मदेवताप्रकार एनायं य एते पितरो नाम | त एव ऋमुमनकुमारादय इत्या- पितर इत्याख्या- ख्यानविदः स्मरन्ति । असायपि मचाणां विषय नम् इत्युपेक्ष्यः । अपि च 1 देवगणा एत उत पितरः अथर्वादयो मा. नैरुक्ताः १ छ. त द. कल्याण्यां मनो मुमती. २ छ. त. द. 'ध्यमको. ३ क. ख, ७ (१९), त.द.७.४ ग. इति । य; ठ. . न इति. ५ क. स. व. ट. ठ. ड. 'पन् । त्रिष्टुप् । ; च. 'पम् । . अ° त्रिपुप, ६ फ. ख. प. ट. ठ. ड. 'कैश ए.७ क. स. २. ट. . ड.क्त पदविप. २८ ·दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत [ एकादशायाये अथया एते प्रार. इति कुतो विचारः । भवोऽगिरसो भृगर इत्येवमादीनामभिधानानामथिषु प्रसिद्धः । यः स्युर्यस्मादृषय ऋ. 'अधापि' इदमपरं कारणमृषय एवैत इति ग्वेदे स्तूयन्ते यतोऽन्येऽपि ऋषयो ' हि 'स्तूयन्ते । । तपथा । वसिष्टाः ॥ १९॥ + ३ मूर्यस्येव वक्षयो ज्योतिरपां समुद्रस्यैव महिमा गंभीरः । वातस्येव प्रभवो नान्येन स्तोमा वसिष्ठा अन्तवे वः (ऋ० सं० ७। २३ । ८ ) ॥ इति यथा आप्त्या आमोतेस्तेषामेप निपातो भवत्येन्द्रनामृचि ॥ २०॥ १० ३ १५ मर्यस्येव वक्षथ इति । इन्द्रस्यार्पम् । यथा सूर्यस्य दीप्तिरवभासिका अर्थानाम् एम् एषों वसिष्टानां वक्षयो अस्यामूचि यतिष्ठाः वचनस्य दीतिरधिदेवादिगतानामर्थानामसंदेहे- स्तूयन्ते नायभासिका वाच्येऽर्थे । अपि च । न केवल. मेवामसंदिग्धार्थोनि यचासि गम्भीराणि च महायन्ति गम्भीरार्थतया दुरवगाहानि । यत आह । समुद्रस्येव महिमा गभीरः । यथोदकमपरिमेयं समुद्रे एवमपार यानि । सत्यपि च महार्थो नेते विलम्बितस्तुतयः । किं तर्हि । बातम्पेव प्रजयः । प्रकृष्टो जब आशुपतिपत्तिः । तुष्टुपता वर्णपदव क्येनु निर्मलमनावावृती शमार्थावसङ्गेन प्रतिपद्यते । अपि च । एमतिमहानुभावा एते नपामन्यः स्तोता वचनपदवीमनुगन्तुं शक्तः । यतो प्रवीमि । ना येन केनचिरस्तोत्रा है सिष्टाः । प्रत्यक्षीकृ योत्तरेण पादेन प्रवीति । एप स्तोम इयं स्तुतिर्भायाकी असन्दिग्या गम्भीरा विल. निता च ना-यनान्येतवे नानुगन्तुमन्येन शक्या । क रनामनुकरिष्यतीति स्तुतिपरितुष्ट इन्द्र यसिष्टानम्तोत् । - , क. प. ७ (१९), ट. द. मिठा: 1 इति निम्न माध्ये पश्चमाध्याये ११ खाद; ग. च. वर्जमिनटो नासि. २ रु. ८. ८ (२.). द ८. ३ ग. इति।इ, उ.स.सूर्पयोति. ४ म. च. ज. नामेपां. ५ग, ज. विदेवा'. ६. १९ २.ठ. इ. गति'. ग. २. ज भारती.

·एकविंशः खण्डः २१J निरुक्तम् । ९०७ एवमूपयोऽपि स्त्यन्त इति प्रदर्शयत्ययमप्यस्तीति मन्त्राणां विषय इति । अपरे पुनः । सूर्यस्येव वक्षधः सूर्यतेजःसमानदीतीरेस एने वसि. ठास्तेजस्विनः समुद्रोपमगम्भीरस्वभागाश्च शीघ्र - अन्येषा मते ऋचो- गतयश्च सत्राप्रतिहनजयाः । ननेपामन्यन गति- ऽन्योऽर्थः रनुगन्तु शक्येति वर्णयन्ति । आप्त्य:' (१५) अपीन्द्रसहचारिण ऋषय एकतद्वितरिताः । 'ते इन्द्रेण सह चेरुः' इति विज्ञायते (शत. भ.प्याः कस्मात् ब्रा० १।२ । ३।२)। अभ्यादयोऽध्ये- तस्मादेव दर्शनाविपक्षे मध्यस्थानमः । ते कस्मात् । ' आमोतेः । आमुत्रन्ति हि ते स्तुतिभिः स्तुत्यान् । तेषामेप निपातो भवत्येन्द्रयामूचि इन्दो यस्यां स्तूयते तस्याभूचि ॥ २० ॥. C . १ स्तुपेय पुरुवर्षसमृमिनतममाप्त्यमाप्त्यानाम् । दंते शव॑सा सप्त दानून्य साक्षते पनिमानानि भूरि ( ऋ० सं० १० । १२० । ६ )॥ स्तोतव्य बहुरूपमुरुभूतमीवरतममाप्तव्य- माप्तव्यानामादृणाति यः शवसा बलेन सप्त दातृनिति वा सप्त दानवानिति वा प्रसाक्षते प्रतिमानानि वहनि साक्षतिरामोति- कर्मा ।। २१॥ एकादगाध्यायस्य द्वितीयः पादः। २ आपया: स्तुय्यं पुरुषर्पसमिति । वृहदिवस्यार्पम् । महान्ते विनियोगः (ऐ० आ० ५। १ । ६)। स्तुपैथ्य स्तोरव्यम् अहं स्तोमान्द्रम् । किशक्षणम् । पुरवर्षसं बहुरूपम् ऋभ्वम् उरुभूतम् इनतमम् ईश्वरतमम् आप्यम् आध्यानामृषीणां स्तुति- १ क. स. ८ (..), उ. ड. "मृचि । इति निरुकभाग्थे पश्चमाध्याये शितिः खण्डः; ग. च. वर्जमिनोवो नास्ति. २ क. स. ९ (१), त. द. ९. ३ छ. दिनी , त. इनि एकादशमोध्याये दि; द एकादशमाध्या; हथ. ५. उ. १. एका पादः नास्ति १ ग. मा.

·९०८ दुर्गाचार्यकृतीकासमेत [एकादशाध्याये भिरतिगयेन आतव्यम् । आदर्यते आदृणाति यः शवसा बलेन आदार- यति । किम् । सप्त दानून् सप्त दातॄन् मेघान् । असुर दानवान् । नमुचिप्रभू पृथक्त्वपक्षे । केन । शवसा वलेन | प्रसाक्षते च य आमोत्यभिभवति च प्रतिमानानि भार बहु-यपि । तदुक्तम् । पतिमिमते नैनं तानि दभ्नुवन्ति ' (निरु० ५। १२ ) इति । साक्षतिराप्नोतिकर्मा ॥२१॥ यैरेनं ५ . , षोडशस्य द्वितीयः पादः । तृतीयः पादः। अथातो मध्यस्थानाः नियस्तासामदितिः प्रथमागामिनी भवत्यदितिारख्याता तस्या एपा भवति ॥ २२ ॥ ६ . अथाता मध्यस्थानाः स्त्रियः ।। बहुवचनविशिष्टस्य मध्यमस्प गणशोऽस्थितस्य विभो व्याख्यातः। लिङ्ग- मध्यस्थानाः स्त्रियः विशिष्टयेदानी यथासम म्नायमेवव्याख्यातन्यः। तदर्थ पुनर्विशेषोऽधकारसचना । अधातः' इति । मध्यम आसा स्थान मी मना ' इति । काः पुनस्ताः । तत्रयः इति । यक्ष्यन्त इति शेपः ।' तासामदिति. ( १६ ) मधमागामिनी भाति ।। सा कस्मात् । उक्त हि 'अदीना देवमाता' (निरु० ४ । २२) इति । ' तम्या एषा भवति ॥ २२ ॥ ८ . २० १ ग. ज. दा उ स. २.व. घ. . . . रामा दा. १ घ. न बाम्' या. ४ क. ख. १(२१), 7.1. कर्मा । इति नि. भाष्ये पश्माचार्य एकति खर; ग. प. वनितरेयगो नास्ति. ५५. र. पोस्साशास्त्र दि', ठ. ह. इति निरुतभाध्ये निषण्दुसमाध्यायेन सह पोरसा- ध्यायम्य दितीय: पा३:. ६ क. व. १ (२०), त. द. १.७ प. मध्यमा' म. ८. ख. १ (२२), उ... पति । इस निकभाष्य दानिशतिः वर ग. २८ प. वर्ममिनीपोनाति.

·९०९ योविंशः खण्डः २३] निरुक्तम् । दक्षस्य वादिते जन्मनि व्रते राजांना मित्रावरुणा विवाससि। अतूर्तपन्थाः पुरुरथा अर्थमा सप्तहोता विपुरूपेषु जन्मसु (ऋ० सं० १० । ६४ । ५)। दक्षस्य वादित जन्मान ते कर्मणि राजानी मित्रावरुणौ परिचरसि विवासतिः परिचर्यायां हविष्मा आविवासतीत्याशास्तेर्वातूर्तपन्था अत्वरमाणपन्था वहुस्थोऽर्यमा. दित्योऽरीनियच्छति सप्तहोता सप्तास्मै रश्मयो रसानभिसनाम- यन्ति सप्तनमुपयः स्तुवन्तीति वा विषमरूपेषु जन्मसु कर्मसूदये- वादित्यो दक्ष इत्याहुरादित्यमध्ये च स्तुतोऽदितिर्दाक्षायणी । अदितेर्दक्षो अजायत दक्षाद्वदितिः परीति च । तत्कथमुपपद्येत समानजन्मानौ स्यातामित्यपि वादेवधर्मेणेतरेतरजन्मानौ स्याता. मितरेतरप्रकृती अग्निरप्यदितिरुच्यते तस्यैपा भवति ।। २३ ॥ । दक्षस्य वादित इति । गयस्यार्षम् । वैश्वदेवे शस्यते । अहोरात्रे मित्रावरुणौ । तयोर्या सन्धिवेला तस्यां प्रथममव- अदितिः ट्यायरसानुमदानसंबन्धाता मध्यमामदितिमभि. प्रेयोच्यते । दक्षस्य वादिते इति । 'वा'शब्दः किमर्थः । यदी आदित्यस्त्वत्तो जातस्त्वं वा आदित्यात् । मन्किलानन्तरं ह्यादित्यस्योदयो जन्म । तदेवास्य प्रतं कर्म तदुक्तम्। ' कर्मजन्म.न: (निरु०७।५)इति । अथ तदेवं दक्षस्य जन्मनि उदये चावर्तिन्यादित्ये यतो वा लब्धामिका त्वम् अपि अहोरात्रे उभे विवाससि परिचरसि सर्वतो व्यामोपि । अनाह- मिपि मित्रम् अर्धेन च रात्रि वरुणम् । राजानौ सर्वलोकेश्वर स्वाधिकारयुक्तास्वितिकर्तव्यतामु तदधीनत्वात्प्रवृत्तेरिति । किलक्षणो यो दक्षस्तस्य जन्मनीति । यत आह । अतूर्तपन्थाः योऽयमादित्यः अत्वर- माणपन्थाः अत्वरमाणः पथि वर्तते नियतगतिः प्रतिमुहूत प्रत्यहं च। पुरु. रथः बहुरहणः अर्थमा अरीणा तमसा नियन्ता ।सप्तहोता। सप्तास्मै रस्मयो रसानभिसनामयन्ति । तदस्य सप्तहोतृत्वम् । 'सनमृषय आहयन्ति । १छ.त. द. कमाणे प्रते. २ क. ख. २ (२३), त. द. २.३ ग. इति इतिग. ४ ग. ज. तम्याः मथमस्थायरसा. ५ च. ह.न्धानां. ६ क. स्व. ग. न. ६. ट. ट. र. यदा दक्ष आदि'; च. गदादित्य दक्ष आ.

·t एक टगाच्या ९१० दुर्गाचार्यकृतीकासपेतं नमन्ति स्तुयन्ति वमिष्टाद्यास्तद्वास्य सप्तहे तृत्वम् । विषमयषु जन्मसु । विपमरूपेषु । अन्यभिचान्यस्मिथ नभसः प्रदेशे अयमुदेति मण्डलोन्तरं हित्वा दक्षिणोत्तरायणयोः । तदस्य विषमरूपत्र विषमजन्मता । ततो लब्धामिका तं वा जनयन्ती या समेत मित्रावरुणौ परिचरसि सा त्वमिदं नामास्माकं कुरुष्वेत्येतदाशास्मह इति समस्तार्थः । अयया । दक्षस्य या । यदा दक्षस्त्वत्तो जातो नते च कर्मणि प्रवृत्तः ऋचौऽन्योऽर्थः स्वाधिकारयुकोऽयम् अनर्तपन्थाः पुरथी अर्थ- मा सप्तहोता विपुरूपेषु जन्मसु । य एष वर्तते भगवानादियोऽथ तदा मित्रावरणो विवासस्याशास्से ममतावपि पुत्रत्वे लोकोपकारितन सम्यग्यतैयाता यथेष दक्ष इत्यैतिहासिकपक्षे योजना । 'विवासतिः परिचयाम् ' इत्यत्र निगमः । - हपिमा आदि वासति यो अग्निं देवतिये हविया आधिवासति । तर पावकमूळय अस्यामृचि विवा (ऋ० सं० १ । १२ । ९) । मेधातिर्थरा• सतिः परिचर्यायाम् पम् । गार्हपत्यानुगममे पूर्णाहुतिरनया हयते ( आश्व० श्रौ० ३ । १३) । हे पायफ अग्ने देवीतये देवभोजनाय हविष्मान् हविःसंप्रयुक्तो यस्त्वाम् आधिका- सति परिचरति तस्मै मृळप उपदया रक्षा कुर्वित्येतदाशास्महे । 'आदित्यो दक्ष इत्याहुः । देवतासत विदः । केन दर्शनेन | दक्ष आदित्यो य. ' आदित्यमध्ये च स्तुतः ।। चशब्दो हेत्वर्थः। यस्मादादित्यमध्ये स्तुतः । स्तुतिप्रामाणिका हि स्मादादित्याना मध्ये न देवतामनत्यचिन्ता प्रति । कथमादित्यमध्ये स्तुतः स्तुत इति । ' इमा गिरः । (ऋ० सं० २ । २७ ।१ ) इत्युपक्रम्य प्रवीति ' तुविजातो यरणो दक्षो अंशः" (३० मं० २ । २७ । १) इनि आदित्यमध्ये सुतेरादित्य एवा. - ૨૫ साविति । १ क. ख. प. ट. 3. 1. वियरू', प. विवम पु. २५. स. प. ट.. र. नर मसानरं हि च. 'बर मण्डलाम.. फ. स. प.2.3. इ. 'रयो० मन्ममु. ४ ग. ज. पिमर. ५. यो अनि देवीतये मूलद घ. घ. को अनि मृलय, ट. यो अग्निं मृळय, ६ न मूलप. ४ . प. प. .. मृटर. ८ च. 'दुनियम' मा.

·चतुर्विशः खण्डः २४] निरुक्तम् । : यद्येवं नन्धिदमपरं विरुध्यते यदैतिहासिका आहुः 'अदितिक्षायणी' इति । उभयमपि चैतन्निगमे श्रुयत आदित्यो दक्षो दाक्षायण्यदितिरिति । तद्यों । ' अदिक्षा अजायत दक्षादितिः परि । भूर्जज्ञ उत्तानपदो भुव आशा अजायन्त । (१० सं० १० ! ७२ । ४)॥ अदितेर्दा क्षापण्या आर्पम् | उत्तानपाद्राजा कश्चिद्यः पुराणेऽपि रमयते । ततस्तात्र- न म कश्चिज्जज्ञे । ततोऽपि भुव आशा दिशः अजायन्त । दिक्यजन- नभावमसौ कथमपि बिभर्ति देवताजन्मप्रतिक्रियया था। अदितेर्दक्षो अजायत भादुर्बभूव । दक्षाचे परि अधि सकासात् अदितिः प्रादुर्बभृय । तत् ' इतरेतरविरुदं ' कथमुपपद्येत ।। यतः प्रतिसमावानं ब्रवी- ति । समानजन्मानौ स्यातामिति , अदितेर्दक्षोऽजा- समनन्तरजन्मानी समानजन्मानौ यथोपनिने यत दक्षाचादितिरि- मन्त्रे । 'दक्षस्य वादिते ' इत्यत्र । ' अपि वा वि कथमुपपद्येत देवधर्मेण । । महदामनादितिमपेक्ष्य तस्याः कारणत्वं च कार्ययं च दक्षस्य | अथवा । महदात्मना दक्षमपे- क्ष्यादिनः कार्यत्रम् । एवं कृयोक्तम् । इतरेतरज-मानावितरेतरप्र- कृती' इति । अधुना व्यभिचारं दर्शयति । 'अग्निरप्यदितिरुपते' इति । ' अमेरदितिशब्दवाच्यत्वे 'एषा भवति ॥ २३ ॥ . . E . . . यस्मै त्वं मुद्रविणो ददाशोऽनागास्त्वमंदिते सर्वताता। यं भ. द्रेण शवसा चोदयांसि प्रजावता राधसा ते स्याम (ऋ० सं. १ । ९४ । १५) । यस्मै स्वं सुद्रविणो दढायनागास्त्वमनप- राधत्त्वमदिते सर्वासु कर्मततिप्वाग आङ्पूर्वाद्गमेरेन एतेः किल्यिप फिल्भिदं सुकृतकमणो भयं कीर्तिमस्य भिनत्तीति वा यं भद्रेण १ ग. ग, तदे. २ क. स घ. ट चेनारेमनि' ३ च. था। अदिते- क्षा अदितेर्दा इन्यादि, ठ. ड. 'भूर्जशे' इति पूना यथा सहितायाम, ४ ग. पार ॥ भु. ५ ग. ज. दक्षादुपरि . ६ ग. ध ज. कृती त इति ७ क. ख. २ (२३). ठ ड पनि । इति निरुतभात उत्तरके पञ्चमाध्याये बयोपिंगतिः खण्ड; ग. च. वनमितरेपछो गाम्न. - 1. त. द इशाना"; क. दाश्यना'. ९. त. द. राधि.१. छ. 'कमांगों'.

·९१२ दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत [एकादशाण्याये शवसा वलेन चोदयसि मजावता च राधसा धनेन ते वयमिह स्यामेति सरमा सरणात्तस्या एपा भवति ॥ २४ ॥ २ यस्मै त्वं मुद्रविण इति । कुत्सस्यार्पम् । प्रातरनुबाके विनियोगः अस्यामृचि स. (आश्व० श्रौ० ४ । १३) । हे मुद्रविणः मिरदितिः मुधन अदिते अग्ने यस्मै त्वं ददाशः ददासि । किमिति । अनागास्त्वम् अनपराधचं सर्वताता सर्वामु कततिषु इष्टिपशुसोमलक्षणामु अवैगुण्यं करोपि । यं भद्रेण शवसा बलेन स्वजात्यविरोधिना प्रजावता च राधसा प्रजासंयुक्तेन च धनेन त्वं चोदयसि अनुगृह्णासि । ते वयमेवानुगृह्यास्तय स्यामत्येतदाशास्महे । आगः आपद्गमेः ' । अवश्यमेवेदागच्छति कर्तरिमित्यागः । प्रसङ्कादाह । एन ५२.दप्यमानमवति । देतत् फिलि. पम् । एतत् 'फीति भिनति । सरमा ' (१७ ) देवशुनीत्यैतिहासिकपक्षण | माध्यमिका याङ्. नैरुक्तपक्षण | सा कस्मात् । ' सरणात् ' गम. नात् । तस्या एषा भवति ॥ २१ ॥ - . . १५ सरमा कस्मात् २. फिमिरउन्ती सरमा प्रदान दूरे यध्या जगुंरिः परावैः। फास्मेहितिः का परितवम्यासीत्कथं रसायां अतरः पयसि (ऋ० सं० १० १ १०८ । १) | मिमिच्छन्नी मरपदं प्रान दूरे यध्या जगुरिनङ्गम्यनेः पगधनाचिन का तेऽस्मारचटि- तिरासीति परितकानं पग्निम्या गतिः परिन एनां नरम तयमेत्युप्णनाम नि मनः कथं ग्माया अतरः पयोमीनि रमा नदी रमतः शादरमणः कयंग्मानि नान्यदकानीनि या १७. त. ४ मा ते. २ २.य.: (२४): त. इ. ३. ३ म. इति । उ... नि. १ क... ... यम. ५ ग.न. यं थी, प... ६ म. न. प. य. ७१.५.. .. 'गरे RP पथम, ४ र ग. प. पीit दि. ८.कार.. (४), 8.

·पञ्चविंशः खण्डः २५] निरुक्तम् ।। ९१३. देवशुनीन्द्रेण प्रहिता पणिभिरसुरैः समद इत्याख्यानं सर- स्वती व्याख्याता तस्या एषा भवति ॥ २५॥ किमिन्छन्तीति । देवपरायः किलानुराः देवगीरपजहुः । ततः फिलेन्द्रस्तदन्येषगाय तदालयं सरमा प्राहिणोत्। से च देव म्णयस्ता घटना पछुरनयर्चा किरि- च्छन्ती सरमा' इति । इदमस्मन्निवासस्थान सरमा किमिग्रन्ती किमस्मत्तः प्रार्थयन्ती मानट प्राप्ताती कदाचिदपनागनपति । अपि च । टूरे हाध्या । महदेतान न ग स शक्यमाग तुम् । य एवं जगुरि. स्यात् भृशं गन्ना स एषशक आगन्तुम् । पराच. पराश्चनैरचित. परामुखैः १० अञ्चनैर्गमनैः अचितो गो विपकुष्टो देवनिवासात् । यतो ब्रुमः । हे सरभे कास्मे हतिः । का तव अस्मास्वहितिः अर्थस्याबानम् । कोऽस्मत्तोऽर्थ- स्तव प्राप्तयोऽभिप्रेत आसीधनायम तिमह नवा व्यरसित आगन्तुम् । को परितक्यातीत् । किं परितकम् | अॅप मुखा रात्रिः अन्तरा तवान् । परितक्म्यो रात्रिः। तक्मे युष्मनाम' तकतेर्गन्यर्थस्य । सर्वतो हि तदन भवति । तदेनामुभयतःपरगृह्य वर्तते इति परितभ्यो रात्रिः । अपि च कथं रसाया अनरः पयासि ।रमा नाम नदी अव्ययोजननिम्नारा । नस्याः पयास्यतिदुस्तराणि कथमतरः कथं लप-यसि । अथा । कयरमानि ता-युटक नि । अपि नाम स्वादृनि । अपि श्रान्नाया 'बान्तरा वासाः केष्वासन्निति । 'देवशुनीन्द्रेण प्रहिता' इति निदानन्यान मन्त्राभिव्यको । समदे संपाद कृतवती । उन्या-पानविद ए५ मन्वन्त । वाक्क्षे तु चिरकालीन ष्टव्युपरने कदाचिदभिनरमेयम ये महसेंव वाक्पक्ष र नयि नुमुपश्रुत्य कुत इयं माध्यमिका याक चिरे. चोऽय: णागति निरिमनस्ताममृयन्निर ब्रजाति किमि. छन्ती सरमा' इति इदमस्नर चिरमनागम्य २० २५ १३. रमे मु २ क प ४ (५५), त. द. २१. 3 ग तता. ४ क.ख. ध ट .. ड. स्यामि . ५. व. प. ट . ८. अपि प । का', प. - अपि च । च. तरमा कया. ....२ ट.इ. अपि नान ,घ अपि - गु' नाम. ८ ग.7 . है है. अजरा, अ-न्म' न. ९१.मा.

·[एक दशान्यावे । ९१४ दुर्गाचार्यकृत्तटीकासमेत -सरमा माध्यमिका वाक् किमिन्छन्ती प्रानट प्राप्तवती । अपि च दूर ह्यधा। चिरकाल_तयमस्माभिः। जगुर भर्श यो गन्ता स्यात्सा चिरविच्छिन्नमेतद्व- पण पुनरागन्छेत् । पतनुयासंर चैः पर ड्मुवैः एतदचिन्त्यम् । चिरनष्ट- मियर्थः । अपि च । कहितिः । किमरमास्वर्थ भिधानंमासीत्पूर्व तय है “सरमे येनागमः । किं वा न जातं येनापुनरागमः | अपि च । चिरप्रो. पितायास्तव किं परितकनमासीत् । अन्तरिक्षनद्या अपि महत्या रसायाः कथमतरः पयांसि । कथमतिबहून्युदकानि संक्षोभ्यात्मानं प्रतिलब्धव. 'वाग्वै सरमा' (मैत्रा० सं०४।६।४) इति हि विज्ञायते । सरस्वती (१८) व्याख्याता नदीयत् (निरु० २।२३) इति । तद्यदेवतावत् ' इयुक्तमिद तत् । 'तस्या एपा भवति ॥२५॥ त्यसि। . . पावका नः सरस्वती वाजेभिर्वाजिनीवती। यज्ञं वंष्ट धिया सुः (ऋ० सं० ११३।१०)पावका नः सरस्वत्यन्नरन्नवती यझं वष्ट घियावसुः कर्मवमुस्तस्या एपापरा भवति ॥२६॥ पावका नः सरस्वतीति । मधुच्छन्दस आपम् । प्रलंगे विनियोगः सरस्वती (अश्व० श्री० २१८)। सारस्वत हविपि च (मत्रा० स० २ ११॥ ७॥२१५/२॥ २।५।४ ॥ ४१७।८) पात्रका प्रक्षारयन्त्युदकेन । का पुनरसाविति । सरस्वती माध्यामिका याक् । वाजेभि जिनायो । अन्नेन हत्व दकन वा तद्वती । यज्ञमेनम माकं याजेमिः अनैः युक्त यष्टु काम तम् । अथवा । ऋगादिभावमापना देवाप्रति बहतु। वक्ष्यति हि 'ता विश्वरूपाः परायो यदन्ति ' (निरु० ११ । २९) इति । धियायमुः कर्मधना । तस्या एप, अपरा भवति ' स्फुम्नरोदकरिना ॥ २६ ॥ २. - माटम. २ 'मम्मत ; च. "मम्मम्वर्या स्माम, ३ क ख. घ. ट. ठ. डच, त्यसीति वा । य.ग. . ., क. म. ४ (२५). उ. . वा । इति निकमध्ये , ध्या५ ५५ ग्वण्टः; ग १. जमिनी पारो नालि.५६.२.५ २ }, त. द. ५ ६ ग इति ।म : ठ . पापा म इति ७ क, ख. प. स. .. .. हारतेष हविपि च, स्वितेस८. स.५(२६), आ. ह. दनि । हनि निहाये ५ ध्याये २६ सार... १२ पमितरोनाल्लि. .

·भष्टाविंशः खण्डः २८ निरुक्तम् ।। महो अर्णः सरस्वती पर्चतयत्ति केतुना | थियो विश्वा विरां. जति (ऋ० सं० १ ३ । १२)। महदर्णः सरस्वनी प्रचेत- यति मज्ञापयति केतुना कर्मणा प्रज्ञया वमानि च सर्वाण प्रज्ञा- नान्यभिविराजति वागर्थेषु विधीयते तस्मान्माध्यमिकां वाचं मन्यन्ने चाम्याख्याता तस्या एपा भवति ।। २७ ॥ २ १० महो अर्णः सरस्वतीति । पूर्ववदा विनियोगश्च । महो अर्णो मह- सैव सरस्वती दुदकं सरस्वती माध्यनिका वाक् । किं करोति । मचेतयति प्रज्ञापयति भाविःकरोति वर्षभावन । केन पुनरावि:करोति । केतुना स्वेन कर्मणा प्रज्ञया वा । न ह्यपज्ञानव- त्यवलिष्ठा चैतन्छता कर्तुम् । एवं चोदकमावि:कुती धियो विश्वा वि- राजति । सर्वाणि प्रज्ञानान्यभिविराजति । कथम् । उटकादन्नमनाप्रज्ञान- मित्येवं सर्वप्रज्ञानानामसापीष्ट इति । ' वागर्थेषु विधीयते' इन्युपपत्तिवचनम् । के पुनर्वाचोऽर्थाः । चतस ऊदुदुहे पयासि ' (निरु० ११ ॥ सरस्वती माध्य. २८) इत्येवमादय उदक विकारलक्षणाः । रोधियमपि सरस्वती विधीयते । महो अर्गः । इत्येवमादिषु । ' तस्मान्म,ध्यमिकां वाचं मन्यते ' नरुक्ताः । वाक् ' (१९) वक्तामा । सा पुनः (निरु० २ । २३) इति । तस्था एपा भयति ॥ २७ ॥ . मिका याक व्याख्याता . वः। ४ २. यद्वाग्वदन्त्यषिचेतनानि राष्ट्र देवानी निषसाद मन्द्रा । चर्तत ऊ दुदुहे पासि के विदस्याः परम अंगाम (ऋ० सं० ८ । १०० । १०) । यद्वाग्वदन्त्यविचेतनान्यविज्ञातानि राष्ट्री देवानां निपसाद मन्द्रा मदना चतस्रोऽन दिश ऊर्ज दुदुहे पया. त १ छ.स. द.गि भूतान्यभि. २८. स. ६(२)त. इ. ६. ३ग. .४ प. स.६ (-); ... पति' इति निरुतभा ५ गाये २७ सप्टः ग. र. भीमनरेगाप्ति. २८ ·दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत .[एकादशाच्या सिक स्विदस्याः परमं जगामति यत्पृथ्वी गच्छनीति वा यदा- दित्यरश्मयो हरन्तीति वा तस्या एपापरा भवति ॥ २८ ॥ वाका । यद्वाम्बदन नि । नेमस्यार्यम् । सारस्वते पशो विनियोगः ( आश्व० श्री०३ 1 ८)। यदा माध्यमिका वाग्वदन्ती निचिती । कानि । अविचेतनानि अविज्ञाता. नि शब्दरूपाणि स्तनयिनुलक्षणानि। रष्ट्र ईश्वरौं माध्यमिझानां देव. नानाम् । निपमाद निपीउति व्यापृणोति आत्मानं वर्षकर्ममि मन्द्रा मदना हर्षकरी तर्पयित्री या लोकम्य । अथ तदा । किमिति । चतस ऊज दुदुहे १० पयामि । चाम्रो दिशः प्रति अनुदिशश्व दृदुढे दुग्वे प्रक्षरति ऊर्जम् अन्न पयांसि उदकानि । तेषां च पयनां क स्विदस्याः परमं जगाम | केता निष्पाद्यौपान्छन्ति कुतो या प्रतिसंवरमर पुनरागच्छन्तीति कस्तत्व जगाम जानाति यानि प्राथव्यामनिष्टन्ते यानि पोदित्यरदमयो हरन्तीति एवमनुपक्षीणपयस्फेयमिति अपने। नस्या पापरी भवति । मा पुनः :किमर्थम् । इयमेव वाक्स. प्राण्यन्तर्गता मा यमिको सीमिवादिनी' भवतीति विभूत्यपप्रदर्श- मार्यम् ।। २८ ।। २ देवी वापजन यन्त देयाम्नां विश्वम्पाः पशव वदन्ति । सा नौ मन्द्रेषमूर्ज दुहाना धेनुर्वागस्मानुप सुष्टुनै (ऋ० सं० ८।१०० । ११) ॥ देवी वाचपजन यन्त देवास्तां सर्वरूपाः १. स. प.७ (२०), ३. द. ७ २ ग. 'ही'. ३ क, ख. घ. . चयनी, च. ''मी य; उ. इ. प्रज्ञापयन्ती... ज. राया माम; . "ग • माध्य" या; उ. १. 'श्वरी माध्य'. ५ ग. ज. यि, च. नि. नी.ग. ज. 'गर्म पश; . पिया मर्म ७ क. म्व. प. ट. ठ... छैन नि नि.८ ग. ज. जानानि जगा . द. 3. ह. जगम जनान । यामि'; च. जानानि. जगाम ९ क ख. घ. ट. ट. स. सादि'; च. वादि चा. १०.न. 'मिन नियो. ११ क, प, ५ (२.); ठ. ह. नार्थम् नितिनभाने २९ साये २८ दु:, म, प.मिनोनयनान्नि.

·एकोनत्रिशः ग्वण्डः २९] निरुक्तम् । ९१७ पशवो वदन्ति व्यक्तवाचवाव्यक्तवाचश्च सा नो मर्दनानं च रसं च दुहाना धेनर्वागस्मानुपंतु सुष्टुतानुमती राकेनि देवपन्त्या- विति नरुक्ताः पौर्णमास्याविति याज्ञिका या पूर्वा पौर्णमासी साऽनुमतिर्योत्तरा सा राकेति विज्ञायतेऽनुमतिरनुमननात्तस्या एपा भवानि ॥ २९ ।। देवीं वाचमजनयन्तति । तदेवापम् । देवी दात्रीमुद्र कानां या वाचम् अजनयन्त माध्यमिका देवास्तामेतां यथा- वागेत्र भिमत थभिवाविका विश्वरूपाः सर्वरूपाः पशवो वदन्ति व्यक्तवाचश्चाव्यक्तवाचश्च । व्यक्तवाचो मनुष्यादयोऽव्य- क्तवाचो गयादयः । ये सपशुभिरुच्यते सा नः सास्माकं मन्द्रा मदना इपं चोज च दुहाना प्रक्षरन्ती धेनुः तर्पमित्री वागरमानुतु मुष्टते. सेवदागास्महे । 'अनुमती राकेति देवपल्याविति नैरु काः' । सह पदयोहान्यासस्तु- ल्योऽनयरभिधेयविचार इति । मध्यस्थाने देव- अनुमतिः राका पल्ल्याविति निझते तदभिधाने इति नरुक्ताः । च देवपया इति पौर्णमास्यामिति याज्ञिशाः । ते च ब्राह्मण- नैरुक्ताः याशिमाः ब्रा० ३२ । १) इशेवमादिकालायिते चन्द्रमहचारिण्याविति मध्यस्थाने । पौर्णमास्य. मावास्ययोनक्षत्रेष्टकामध्य उपयानात् (ते. मं. ३ । ५॥१॥४ । ४ । १०) नक्षत्रत्वम् । अनश्च प्रदर्भना-सर्व एवायं ज्योतिर्गणो ग्रह- नक्षत्रतारकाम्पो रसप्रायो मर्निमाप्नु मध्यस्थान एवेति लक्ष्यते । अनुमतिः (२०) अनुमननात् ' । अनुमता फिलेयमृपिभिर्देवै. पौर्णमास्यौ इति मुदाहरन्ति या पूर्ण पौर्णमासी । ( २० २० . २८ १ छ. त. द. मनना.२ ख. ८ (२९;त. द. ९. ग. 'न्मति। त; ठ. . वाचमिति. ४ ग. ज. दातम् च. दानम् श्री. ५ क.ख. घ. 2. 3. र. 'नि तत्पूर्वकन्यादाप्रवृतः ६ क. ख. र. ट. ठ. . इसम अनं पयो. • पादिरूप मच ; च. डग अन पयोधनादिम्प रम. ७ क. प. प.ट, ४. र. मुष्ट स्तुते । र, मन' स्नु ८ ग. ज, बझम.

·दुर्गाचार्यकृतटीकामपेतं [एकाइमा अनुमतिः कस्मत् थातुर्दशा के पक्षेऽस्त्वियं पर्णमामीति । तस्सा एषा भवति ॥ २९ ॥ . --- अन्विदनमते त्वं मन्यांस शं च नस्कृधि । क्रत्वे दक्षाय नो हिन पण आयूपि तारिपः ( ते० सं० ३१ ३ । ११ ) । अनुमन्यस्वानुमते त्वं सुखं च नः कुर्वनं च नोऽपत्याय घेहि प्रवर्धय च न आयू राको रातेनिकर्मणस्तस्या एपा भवति ॥ ३० ॥ . १७ मन्यास अनुमन्यस्त्र अन्विदनुमत इति । वामदेवस्यार्पम् । देविकामु विनियोगः ( मैना अनुमतिः सं० २।६।४)। हे अनुमते त्यम् अनु अस्मा यानुनन्तव्य स्वया । स च नस्ठधि । सुखं चास्माकं पुरु । इपम् मनं चास्माकं ताकाय अप-याय घेहि । भापूपि च नः प्रसारिपः मोर्णानि वियतदा- शास्महे । संघ पौर्णमासी पनाशके पक्षं 'रामा' (२१) युपते । सा पुनः करमास । ' राजेंटीनकर्भगः।।हषिर्श- का फरमात ननिमित: सा भवनि । 'पा एमा भानि ॥२०॥ राकामई मुद्दा मुनी नृणोन नः मुभगा योयतु स्मना । भी परवः स्यानिध्यमानया ददातु गीर गलदायमाथ्य (३० सं० २ । ३२ । ५ ) || गकाम मुडाना मुष्ट याहये १६. म. (२९), ३... ARE जाये ११ मार, ग. प्र.मिरेको नि. १.... ५ (....." २. उ. प. नित. ५ .म. प.स. १... . . .. ९.), ... ITR निलमये ·एकत्रिंशः खण्डः ३१] निरुक्तम् । शृणोतु नः सुभगा वोश्त्वात्मना सीव्यत्वपः प्रजननकर्म सूच्या- च्छिद्यमानया सूची सीव्यतैर्ददातु चीरं शतपटमुक्य वक्तव्यम- शंसं सिनीवाली कुहगिति देवपल्याविति नरुक्ता अमावास्ये इति याज्ञिका या पूर्वामावास्या सा सिनीवाली योत्तरा सा कहूरिति विज्ञायते सिनीवाली सिनमन्नं भवति सिनाति भूतानि चालं पर्व वृणीतेस्तस्मिन्नन्नवती वालिनी वा वालेनेवास्यामणु- न्वाचन्द्रमाः सेतव्यो भवतीप्ति वा सस्या एषा भवति ॥ ३१ ॥ M १० राका सकामहं सुहवामिति । गृन्ममदस्याम् । देविकासु विनियोग. ( मैत्रा० सं० २ । ६।४)। राकामहं मुहवा स्वाहाना यस्याः शोमनमाझानं ता मुष्टत्या शोभनयां स्तुत्या आहो । सौ पुनः सुभगा सुधनास्माभिरहूमाना शृणोतु । श्रवा च बंध! कर्तव्यतया तदवगच्छतु । यदपि च न अमहे तदपि आत्मना एव बु ताम् । अपि चेदमुच्यते । एव सीव्यतु अपः। सतनोतु प्रजननकर्म अस्माकम् । मुच्या अन्छिद्यमानया अविच्छिन्नेन प्रजा- संत नेन । न च पुनः प्रजामात्रमर्थयामहे ।। तर्हि । ददातु वीर पुत्रम् । फिलक्षणम् । शतदायं बहुप्रदम् । उक्थ्य वक्तव्यप्रशस चं भपरिसमाप्त. स्तुतिम् । 'सिनावारी वुहू.' इति पूर्व दुपन्यासः । 'अमावास्ये इति यज्ञिक 'तव बामणमरि चे दाहरन्ति । ' तथैव पूर्वा सिनीवाली उत्तरा कुडूः' (ऐ० ब्रा० ३२ ॥ ९ ॥ भैत्र ० सं० ४ । ३ । ५)। 'सिनीवाली ' (२२) कस्मात् । सिनमन भाति' । तकस्मात् । सिनीवाली करमात् 'सिनाति । भाति 'भूतानि ' रसादिभि- धतुभिः । ' वाल ' किमुच्यते । । सिनम् तकस्मात् । 'वृणोतेः । वृण्वन्ति देव स्तन वालम् हनीपि । तस्मिन् ! सौ सिनिनी 'अन्न पती ' इति सिनीवाली । अथवोत्तरपदे विकल 1 वाग्निी' घाल. २० . . १२. न. ५.५ ट.. संक्ति२. स १० (३१), त. द. १.. ३ ग. "म । र, ४ इ. महमि. ५ क. स. १. ट . ह. सा च पु, प.५८, ख ३. र. ट . 'घ' नास्ति, च. ६. ६ म. म. १. पाते.

·९२० दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत [ एकादशामा स्तद्वनी मिनिनी च सा पालिन, चेति निनोवाली । औपमिक या । कथामिति । ' वानवास्यामणु पाचन्द्रमाः सेतव्यो । बैदव्यो 'भाति । एवम्णुरसौ चन्द्रमा भवन्यस्या येन ज्ञायते पालेनाप्यय सीयेत बंध्येतैति । तस्या एपा भनति ' ॥ ३१ ।। १ ६ सिनीवालि पृथुष्ट या देवानामसि स्वसौ । जुपस्त्र हव्य- माहुतं प्रजां देवि दिदिति नः ( ऋ० सं० २ । २२।६)॥ सिनीवालि पृथुजघने स्तुकस्त्यायतेः संघातः पृथुकेशस्तु के पृथुष्टुते वा या त्वं देवानामसि ससा स्वसा सु अमा स्वेषु सीदतीति वा जुपस्त्र हव्यमाहुनं प्रजां च देवि दिश नः वहहतेः काभूदिति वा क सती हूयत इति वा काहृतं हविर्जु- होतीति वा तस्या एपा भाति ॥ ३२ ॥ १० १ सिनीवालि पृथुष्ट के इति । गृत्समदस्य पम् । देविकामु विनियोगः सिनीवली (भत्रा० स० १।६।४) । हे सिनी- गरि पृथुष्टुके विस्तीर्णजघने । अथवा । पृथुष्ट के पृथुकेशस्तुके पृथुकेश कलापे । अथवा । पृथुष्टते । या (व देवानां वसा भगिनी मान्यमझाना सा वं जुपम्म आमेवस्य एतत् हव्यम् आहुत मर्यादया विधानतो हुतमस्माभि । आसेच प्रनामस्माक दिश अति.' सृज देहीन्यागास्महे । २० ·त्रयस्त्रिंशः खण्डः ३३] ....निरुक्तम् । ९२१ : . ' कुहूः (२३) गृहतेः । निगृहत्यसौ चन्द्रमसम्। 'काभूदिति चा।। तस्यामप्रत्यक्षवाद्वितर्यश्चन्द्रमा भवति कूहः कस्मात् कासावभूदद्येति! क सती हुयते इति वा'। सवात्मना देवताभावादप्रयक्षा न ज्ञायते कापि सत्यापत इति । अतो विता भवति । तस्या एषा भवति ' ॥ ३२॥ . - ५ कुहूमहः सुकृत विद्मनापंसमस्मिन्यज्ञे सुहवां जोईवीमि । सा नौ ददातु श्रवणं पितॄणां तस्य ते देवि हविपा विधेम ( मैत्रा० ०४ । १२ ॥६) । कुहूमहं सुकृतं विदितकर्माणमस्मिन्यज्ञे सुद्धानामावये सा नो ददातु श्रवणं पितृगां पित्र्यं धनमिति चा पित्र्यं यश इति वा तस्य ते देवि हविषा विधेमेति व्याख्यातं यमी च्याख्याता तस्या एपा भवति ।। ३३ ।। १० कुहूमहं सुतमिति । देविकामु विनियोगः ( मैत्रा० सं० २ । ६। ४) । कुड़महं सुकृतं शोभनानां कर्मणां कहः फत्री विद्मनापस सर्वत्र प्रत्यक्षकर्माणम् अस्मिन्यज्ञे सुबां स्वाहाना शोभनमाहानं यस्यास्तां जोहवीमि म हयामि । सा अस्माभिराहूतास्मिन्यज्ञ एत्य हवि क्या अस्माकं ददातु श्रवणं पितॄणां 'पिन्यं धनमिति वा पित्र्यं वा यशः' । कुलोचितमित्यदः । प्रत्यक्षी- कृत्योत्तरेण पादेनास्तीत् । या त्वमस्माकमेताकरोपि तस्यै तुम्यं हे देवि कुहु हविषा विधेम । दद्म इत्यर्थः । अथवा वा हविषा पर चरेमेति । १ च. काग का २ क. व. ग. ज. व. ठ. ड. दस्येति; च. ट. 'दस्य थे. ३ ग. च. ज "क्षान ज्ञा"; ठ. . क्षात्त शा. ४ क. स. ११ (३२). ड. 'वति । इति निरुक्तभाष्ये पश्चमाध्याये ३२ खण्डः; ग. च.वर्जमितरबडो नास्ति. ५ क. ख. छ. थ. ध. ठ.ड. सवतं. ६ क. ख. पितृणां. ५ क. स. १२ (३३); त. द. १०.८ क. स. ध. ट. सुवृत; म. सुकृत मति । देठ ह. "अहमिति. ९ट. ह मुवनं. १० म. ज. पित्र्यं यश; च. पित्र्यं य वा ११ ग. ज. मईद्मवेत्यर्थः; श. दंग्रेत्यर्थः हावई १२ क. स. घ. ट. ट. ड. ता ता; घ. वां' ता. १३ २. ए. ... ट. . चराम हाते; च चन्म इरा. २१.

·संविदं ५ १० ९२२ दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत [एकादशा याये 'यमी (२४) व्याख्याता' यमेन (निरु० १०1१९) । लिगमाप्रविशेषः । तस्या एपा भयति " ॥ ३३ ॥ अन्यमू पु त्वं यम्यन्य उ त्वा परि प्वजाते लियुजेव क्षम् । तस्य वा त्वं मन इच्छा य वा तबाधा कृणुष सुभद्राम् ( ऋ० सं १० । १० । १४ ) ॥ अन्यमेव हि वं यम्यन्यस्त्वां परिप्ववचने लिबव वृक्षं तस्य वा त्वं मन इन्छ स या तयाधानेन कुरुष्व संविदं सुभद्रा कल्याणभद्रा यमी यमं चकमे तां प्रत्याचचक्षेत्याख्यानम् ॥ ३४ ॥ एकादशाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ अन्यम् पुत्वं यम्यन्य हात । यमी मिल यमं चकमे भ्रातरम् । यमी ता किल यमोऽनयरी प्रन्याचचक्षे । कथम् । हे मि अन्यम पु त्वम् अन्योव त्वं परिष्वजस्व मैथुनाभिप्रायण। लिबुर्जव वृक्षं वलय काचिन] समीपजं वृक्षम् । अन्य एव वा परिष्वजतां यस्य ये ग्या स्वमनेनाभिप्रायेण पारव्यातुम् । तस्य या त्वं मन इन्छा । तस्य च त्वं मनः प्रवेष्टुमिन्छ। स वा तव । अथैव- मैकचिन्यमुपगम्यमानेन समानेन सह कृणुष्व संविदं सकल्पादिमथुनका- र्थम् । सुभद्रा कल्याणभद्रा सविदमुभयलोकाविरोधिनागिन्यभिप्रायः । नित्वपक्षे तु गाध्यमको यगो मान्यमिका यानमुपसमात्मनः प्रविभक्ता- माध्यमिकपक्ष मिव कृत्योभयस्थानांता ब्रवीति । हे यमि अती. तस्तेऽम्म पश्च्वइसमयः । प्रभातमिदानीम् । टियुजेव वृक्षं युस्थानं परप्यतुरिन्छ । तस्य च वं मनः प्रकाशमनुप्रयेष्टुमिन्छ। स च तय प्रकाशमविशतु । १२. स. १० (३३); 3. ह. पनि । इति निरुक्तभाप्ये परम ध्याये १२ सर; ग. घ. वर्जमिनको नास्ति. २. इच्छा, त. इच्छा स छ ३ छ, त. इ. 'वेग'. ४ क.ए. १३ (३४), त. द. १३. ५ छ, द.ता त. पदाध्याये त'; इ. ५ ५. ट. ह. एका मस्ति, ६ ग इति । 4°; ठ... भन्म मिति. ७२. स. संग... जरा.८ म.ज. पक्षे या क... माध्यमि. 1. ग. ज. मिति सा व मनः प्रशासन नुप्रवेष्ट तार, घ. चाममा काम तर... घ. २. 3. र. ज. २० यमी उपाः अथै- २५ ·an पत्रिंशः खण्डः ३६] निरुक्तम् । । वमितरेतरेसंपर्कात्तेन सहकीभता लेोकोपकाराय कुरुष्य परस्पर संविदं संवित्साधन प्रकाशमिति ॥ ३४ ॥ पेडशाध्यायस्य तृतीयः पादः । ५ २ चतुर्थः पादः। उशी व्याख्याता तस्या एपा भवति ॥ ३५ ॥ • उर्वशी व्याख्याता'।' उर्वशी (२५) वक्तव्या । सा पुनः ' व्याख्याता' । तदिहापि देवतायां योग्यम् ।: उर्वभ्यश्नुते ।। बहू 'दकं व्यामोति ।' उई बशोऽस्याः ।। महानस्याः काम उदके (निरु० ५ । १३ ) | ' तस्या एपा भवति ' ॥ ३५॥ विद्युन्न या पतन्ती दविद्योद्भरती मे अप्या काम्यांनि । जनिष्ठो अपो नयः सुजातः प्रोर्वशी तिरत दीर्घमायुः ( ऋ० सं० १०। ९५ । १०)। विद्युदिव या पतन्त्यद्योतत हरन्ती मे अप्या काम्यान्युदकान्यन्तरिक्षलोकस्य यदा नूनमयं जायेता- द्भयोऽध्यप इति नेयों मनुष्यो नृभ्यो हितो नरापत्यमिति वा सुजातः सुजाततरोऽयोर्वशी प्रवर्धपते दीर्घमायुः पृथिवी व्याख्याता तस्या एपा भवति ॥ ३६॥ १५ . २. ... विद्युभ या पतन्तीति । मध्यमः पुरूरत्राः विवपीति । आत्मनों ज्योतिषः शब्दस्य च विभागभिर कृत्वा । उर्वनी विद्युन्न विद्युदिप । संपर्थे वा नकारः । किमिति | या परन्ती गच्छन्त्यन्तरिक्ष मेघोदरेषु दविद्योत् पुनःपुनःतते पुनःपुनरात्मानं प्रतिलभते । कथम् । भरती हरन्ती मे मम स्वभूतानि १ क. ख १३ (३४),ठ ह. 'मिनि । १३ ध्यायस्य ३ पादः। ३४, ग. च. वामनरेबो नास्ति. ६ क. ख. १ (३५); त द. .. ३ क. ख. प. र. स. ह. ' उर्दशी व्याख्याता । नाति; च. उशी नाल्यात. ४ क. रस. १.(३५): ठ. र. वति । इति निभाये५ गरे ३५ सम्हा, ग. प. पर्जनितरेनो नास्ति. ५ छ म.. ' क... २ (३.), न. ६. २. ७.ग. सीलिम ३४ ३० ·[एकादशम्पाये ५ । ९२४ दुर्गाचार्यकृतटीकासमेतं अध्या अप्यानि काम्यानि उदकानि अन्तरिक्षरमाणानि अन्तरिक्षलोकस्य अधिपत्नी योर्वशी सा यदैवमुदकानि हरन्ती मेघेभ्यः पतन्ती भृशं: स्वयं विद्योतते नूनं निश्चयेन तदा जनिष्ठो अआ: अंध्यपः अविक उदकोर्मि- र्जायते यः सर्वमिदमाच्छादयति नर्यो नृभ्यो हितः पंथ्यः सस्यसंपत्करः । 'नरापत्यमिति या' इत्यैतिहासिकपक्षं द्योतयति । मुजातः मुजाततरः शोभनादपि शोभनतरः उदकोमिः । अथ तेन महतोदकोर्मिणा सस्यम- भिनिष्पाद्य लोकस्यान्नसंप्रदानद्वारेण प्रोर्वशी तिरेते प्रतिरते प्रवर्धयते दीर्घमायुः। ऐतिहासिकपक्षे त्वैलः पुरूरवाः उश्या अप्सरसा नियुक्तो ब्रवीति । ऐतिहासिकपक्षे विद्युदिव या पतन्ती अद्योतत भृशं वपुष्मत्तया अर्थः भरन्ती धारयन्ती अनेकानि स्त्रीगतानि हाव- भावादीनि काम्यानि वस्तुनि मे मम अन्या नित्यमाप्तव्या प्रिया । सा च पुनराहिनगर्भा यतोऽतो व्रमीमि । जनिष्ठो अप. निश्चयेन जनिष्यते अध्यपः अधिकाकर्मा नर्यः नृभ्यो हितः सम्प- कारिपालयिता नराणाम् । अथा । मम नरस्यापन्यमायुर्नाम राजा यं पुरा- णविदः कथयन्ति । मुजातो मच्छुकात् वीर्यवतो जातो विशेषत उर्वश्याः क्षेत्रगुणात्मुजाततरः । तस्य वावश्यमुपस्मदसानिधेऽपि प्रवर्धयते तद्योग्यैः कर्मभिदीर्घमायुरिति । 'पृथिवी(३६)याख्याता' । 'अथ पै दर्शनेन पृथु: (निरु० १॥ १४ ) इत्यत्र । इह तु माध्यमिका । ' तस्या एपा भवति' ॥३६ ॥ २० वळित्या पर्वतानां खिद्रं विभषि पृथिधि। प्र या भूमि प्रव- त्वति महा जिनोपि महिनि (ऋ० सं० ५८४.१)॥सत्यं त्वं पर्वतानां मेघानां खेदनं छेदनं भेटनं यलममुत्र धारयसि पृथिति १. स. प. ट. ठ ड अक्षरमाणा, च. अन्तरिक्ष . . . . घ. 2. ट. ह. हितः सम्य', च. यः. ३ ग. ज. मोशी': च प्रोर्वशी तिरते. ४ 2. 8. ह. स्वेन. ५ ग ज. पुगेरुचा:, च. पुरोगा: रूर. ६५. 2. ठ. इ. नरपस्या'; घ. नास्पा' प. ७ क. स. २ (३६), ठ 1. नि । इति निकोदरपटने ५ध्याये ३६ खण्ड., ग च वर्नमिरेको नास्ति. ८. स. उ. प. द.न परित्या.

·. है २ सतविंशः खण्डः ३७] निरुक्तम् । ९२५ पजिन्वसि या भूषि प्रणवति महत्त्वेन महतीत्युदयतीति वेन्द्राणीन्द्रस्य पत्नी तस्या एपा भवति ॥ ३७ ॥ वळिस्था पतानामिति । अनेरापम् । व इति सत्यस्य नाम (निव० पृथिवी ३।१०११)। इत्येति अमुत्रेत्यर्थः । हे पृथिवि माध्यमिके सत्यं यथाभूतम् अभुत्र अमु. मिन्नन्तरिक्षलोके वर्तमाना खिदं खेदनं छेदनं येन पर्वता: मेघाछेत्तुं शक्यन्ते तद् बलं बिभर्षि धारयसि । हे प्रवत्वति प्रणपनि गमनवति या वं भूमि प्रजिन्वसि वर्षमुसृजन्ती महा महत्रेन हे महिनि महति । अथवा । उदकवति । या त्वमेवं भूमि प्रजिन्वसि सा कथं न भेघानां पर्वताना छेदनसमर्थ बलं धार सीत्यभिप्रायः । पृथिवि भूमि मजिवमीति व्यपदेशान्मव्यस्थाना। हिरण्यनाशेष्टया भौमस्सैकरूपालस्येयं याज्या (मैत्रा० सं० ४ यास्कम्याभिप्रायो मैत्रायणीसहितायां द. १२।२)। तत्र विज्ञायते । 'अब यद्भौमोऽस्या हि स तदविन्दत् । (मैत्रा० सं० २०२७) त्तपिनियोगेन विरुद्धः इति । तेन तत्रेयं भमिरिन्यते । न च भूमिरस्या- मृचि प्रधानधन वर्तते । यथा चायमाचार्यो निराह तदयमस्सोदाहरणा- 'भिप्रायः। स च विनियोग इति विरो। अविरोधमेनयोर्भधाविनः समनुरीत्यन्त । 'इन्द्राणी (२७) इन्द्रस्य पत्नी' । इन्द्रस्य विभूतिः पृथक्त्वे वा इन्द्राणी कस्मात् निर्माता पौराणिकः। तस्या एपागवति ॥३७॥ १५ १० २० १ छ. ड. मणानि, न. प्रगति, उ. प्रति.२ क. ख. ३ (३७); त. द. ३. ३ क. ख. ग. च. ज. प. बलिथा. ४ ग मिति । अ'.५ ठ. ड. बट. ६ क. ख. य. ट. ठ. ड. सत्यनाम, ७ ग. ज तमुम, च. त्वमुत्र. ८ च. प्रम- वरि व. ९. ख प. ट... ड. धारयिष्यसि । अवश्यं धारयः, च. घार य° यिष्यसि । अयं धार. १, क. स्व. घ. इ-यविरोधोऽयो', च. इत्यविरोधः। २५ अधिगमन विरोधमन अंधममानार्थो मे, ट. इन्यतिरोयः आयो" असमाना- थों म इति पाठः । इति निरोधः अशयति पिरोधमेनयोंमेधाविना समनुस्यन्ते इति वा पारः, ट. ह. इत्यविरोधः । इति विरोध: अति विरोधमेनयोर्मेधाविनः मनुगस्यन्ते इति वा पाउ:. ११ क. ख. प. ट. पिना स. १२ क. ख. घ. ट. नगायते; ग. च. ज. गम्यते. १३ क. स. ३ (३७), ठ ह. 'वति । इति निरु- भाष्ये उत्तरपट्के ५ पाये ३७ खण्ड, ग. प. वीमे परे पडो नासि, ·. ९२६ दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत [एकादशाच्या इन्द्राणीपासु नारिपु सुभगामहमश्रवम् । न ह्यस्या अपरं चन जरसा मरते पतिर्विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः (ऋ० सं०१०१८६॥ ११) ॥ इन्द्राणीमासु नारिषु सुभगामहमशृंग न हास्या अपरामपि समा जरया नियत पनिः सर्वस्पाय इन्द्र उत्तरस्तमेतद्रुमस्तस्या एपापरा भवति ॥ ३८॥ ३ ५ . इन्द्राणीमानु नारिधिति । वृपाकरापम् । पृष्टयस्य पष्ठेऽहनि ब्राह्मणा. सिनः शस्त्रे विनियोगः ( अश्व० श्री इन्द्राणी ८।३)। निर्धार्थ ब्रवीति । सर्वाहव आमु २. नारिषु इन्द्राणीम् एव अहं मुभगा सौभाग्ययुक्तां लक्षणरत.म् अश्राम अशृणम । केन हेतुना । यत आह । न ह्यस्या अपरं चन । ह'शब्दो हेयर्थः । चने-ययर्थे । यस्मादरणा अपरामपि समा संस्त्सरं प्रति न कदा. चिढपि पतियते नापि जीयते यथान्यासां प्राकृतान नारीणाम् । कतमः पतिः । विश्वमासरमात् जगतो य इन्दः उत्तरः। योऽयमिन्द्र १५ रहनतरः । तमेतम् इन्द्रमधिकृन्य बम इत्याचार्यो प्रयोति । तम्या एपापग भवति । सा पुन: किमर्थम्। पपाकपिः प्रसिद्धः । म पुनरादित्योऽभितो नैरतानाम् । तदुपप्रदर्शनायापरामाह ॥ ३८॥ नादमिन्द्राणि रारण सम्पुर्खपार्कपेर्कने। यस्येदमायाविः मियं देवेष गन्डेनि विश्वम्मादिन्द्र उनरः ( ऋ० सं० १०॥ ८६११२ )॥ नाहमिन्द्राणि रमे महपृष्टपाकपने यस्पेदपप्पं विराए मृतमद्भिः संस्कृतमिनि वा नियं देष निगच्छति सर्व- स्पाय इन्द्र उत्तरस्नमेनचूमो गारी रोचनेलनिकर्मणोऽयमपी. १६. ५. माती २ ७. ममद भग. ३ क. द. ८ (३८), त. द. ४.

·९२७ चत्वारिंशः खण्डः ४०] निरुक्तम्। खरो गोरो वर्ण एतस्मादेव प्रशस्यो भवति तस्या एपा भवति ॥ ३९ ॥ - नाहमिन्द्राणीति । समानो विनियोगः पूर्पयो च । इन्द्रो गीति । विभक्तामिवेन्द्राणीमात्मनः कृ वाह । नाहमिन्द्राणि इन्द्रदेव र.रण । न रमे अहम् । सस्युर्दपाकते । य एप मम सखा वृषाकपिस्तस्मादृते । किं थोऽयमपिर्मनुष्येषु प्रसिद्धः । नेत्यु- च्यते । यस्येदमप्यं हविः । अप्सु शतं चरुपुरेडाशादि वा। ‘अद्भिः संस्कृतमिति वा '। सोऽस्य मे प्रिय इष्टः सर्वेष्वपि देवेषु । निर्धार्योच्यते । यस्य विशेषतो गच्छति। विश्वस्मात् सर्वस्मात् अपि जगतो योऽहम् इन्द्र उत्तरः उद्गततरः सोऽप्यहगेवं ब्रवीमीति । 'गौरीः (२८) रोचतेः' अलसर्थस्य ! माध्यमिका वाक् । सा पुनाति- मती । 'अयमपीतरो' यो 'गोरो वर्णः। सोऽपि ' एतस्मादेव' रोचते: । स दीप्तिरूप- त्वाकृष्णादीनपेक्ष्य · प्रशस्यो भवति । तस्या एपा भवति । ॥३०॥ गौरी: कस्मात् ' . . गौरीमिमाय सलिलानि तक्षत्येकपदी द्विपदी सा चप्पदी । अष्टापदी नवपदी बभूवुषी सहस्राक्षरा परमे व्योमन् (ऋ० सं० १ । १६४१ ४१) !! गौरीनिर्भिमाय सलिलानि तक्षत्ती कुर्वत्ये- कपदी मध्यमेन द्विपदी मध्यमेन चादित्येन च चतुष्पदी दिग्भि- रटापदी दिग्भिश्चावान्तरदिग्भिश्च नवपदी दिग्भिश्चावान्तरादिभिः शादित्येन च सहस्राक्षरा बहुदका परमे व्यरने तस्या एपापरा भवति ॥ ४० ॥ ६ १ क. स. ५ (३९); त. द. ५. २ ग. गनि । स. ३ क. ख. या आप च । इन्द्रो . ट. 'याः जा तु इन्द्रो', ठ ड. या अइन्द्रो'. ४ ग. ज, चरु च पु. क. स. ५ (७९): उ. द. वति । इति निरुतभाष्ये ५ ध्याये ३१ खण्डः, ग. च. वर्गमितोलगो नास्ति. ६ स ६ (४);

·९२८ दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत गौरीमिमायति । अस्ययामीये दीर्घतमस आपम् । गौरी सर्वमिदं निर्मिमीते । कथम् । सलिलानि तक्षती कुर्वती! गौरीः उदकपूर्वकत्वात्सर्वनिर्माणस्य । कथमुदकानि कुर्वती । एकपदी बभूवुपी एकपदी भरती मध्यमेन सहकायम पन्ना । द्विपदी मध्यमेन चादित्येन च । चतुष्पदी दिग्भिः अनपेक्ष्येन्द्रदियो । अष्टापदी दिग्भिश्चावान्तरदिभिश्च । नवपदी दिग्भिश्चावान्तरदिग्भिश्च सह आदित्येन च । सहस्राक्षरा बहूदका परमे व्ययने । विभक्तानां भूताना यत्परममवनमेकं सर्वभावानामविभक्त एक आत्मा यस्तदात्मनैवभूता सलि. लनिर्माणद्वारेण सर्वमिदं निर्मिीते । 'तस्या एषापरा भवति । सा पुनः किमर्थमिति | गौरीति गुणा- भिधानमप्रसिद्धाभिधेयं छ.दसि देवतायाम् । यतः परया समर्थयति ॥४०॥ तस्याः समुद्रा आधि वि क्षरन्ति तेनं जीवन्ति प्रदिशश्चततः। ततः क्षरत्यक्षरं तद्विश्वमुपं नीति (ऋ० सं० १ । १६४ । १५ ४२) ॥ तस्याः समुद्रा अधिविक्षरन्ति वर्षन्ति मेघास्तेन जीवन्ति दिगाश्रयाणि भूपनि ततः सरत्यक्षरमुदकं तत्सर्वाणि भूतान्युपजीवन्ति गोयाख्याता तस्या एपा भवति ॥ ४ ॥ २० तस्याः सः। अधि विक्षरन्तीति । अलिको मन्त्र इति चेतरा इत्येतदेय लिगमायादिश्यते संपन्याचीः । नम्मानचितः । तम्याः गोर्याः अधि मकाशान् समुदाः मेघा.अधिविक्षरन्ति तातिन उदकन जीयन्ति प्रक्षिश्चन।

·विचारिशः खण्डः १२] निरुक्तम् । दिक्पतिदिनिवासीनि ‘भूतानि । तेन औवन्ति । ततः क्षर- त्यक्षरम् । पुन पुनः प्रतिसंवत्सरं तत एव क्षरत्युदकं मेघद्वारेण । तद्विश्वं भूतजातम् उपजीवति । एवं सैर सर्वोदकेशाना गौरीत्यभिप्रायः । उदकम् अक्षरम् ' इयुध्यते । तत्कस्मात् । तद्धि सर्वमिदमभिध्य- अयत् 'क्षरति । सर्वमिद संचरति । गौः न्यारूपाता (निरू० २।५)। तस्या एषा भवति ॥४१॥ . । ३ गौरमीमेदर्नु वत्सं मिपन्त मूर्धान हिकृणोन्माता । सूकाणं धर्मममि वावशाना मिमांति मायं पर्यते पयोभिः ( ऋ० सं० १ । १६४ । २८ ) ॥ गौरवमीमेद्वत्स निमिपन्तमनिमि- पन्तमादित्यमिति वा मूर्धानमस्याभिहिङकरोन्मननाय सूकाणं . सरणं धर्म दरणमभिवावशाना मिमाति मायं प्रयायते पयोभिर्मा- यमिवादित्यमिति वा पागेपा माध्यमिका धर्मधुगिति याशिका धेनुर्धयतर्वा धिनोतेर्वा तस्या एपा भवति ॥ ४२ ।। गौरमोमेदिति । दीर्घतमस आर्षम् । महाव्रते विनियोग. (ऐ० गौर आ० ५।३। २) । गौः माध्यमिका वाम् पुत्रम् अन्वमीमेत् अनुगन्दयति महद्भिः । स्तनयित्नुशन्दैः आदित्यम् । स हि तस्या रसहरणाद्वत्सः । मिषन्तम् अनिमिपन्तम अव्यवहितार्भनं सर्वदा । अपि च ! मर्यानं मिरोगमन् . अस्य मध्यस्थानप्राप्त प्राप्प हिड्कृणोत् हिंकारेगापगन्दयति | मातर सर्वलोकज्ञानाय उदकाना सृकाणं सरणम् अनवस्थायिनमादित्य घन हरणं रसामाम् | अभिवापशाना पुनः पुनधिमाना प्रतिसंवत्सरमेव मिमाति मायुं शब्दं करोति प्रयायते च प्रकर्षण वर्षते पयोभिः उदकैः । 1. १ फ.स. घ. र. 'दिनि. २ क. स. प. ट. ठ. इ. "मिदं सचराचरं । संघ. 'मिद से सचरापर. ३ क. ख. ७ (४१). 1. ड. 'यति । इति निभाष्ये ५ ध्याये ४१ खण्डः, ग. प. वर्गमिरेष्वको नास्ति. ४ क. स. ८(४२), त. द. ८. • ग. इिति । दी. ६ ग. च.' ज. समान्. । प. पुनर्वावस्य'. ८ क. स. 7. 2 8. इ. 'गना पाशनी पनि ·[ एकादशाध्याये तस्या १० ९३० दुगाचार्यकृतठीकासमेत : धर्मयुक्ाक्षे । गौरेस गौः भन्यमीमेत् अनुशन्दयति वासमेव धत्सं धर्मधुपक्षे अर्थ. मिपन्त तमेो मुखं पश्यन्तम् । एवमपि च प्राप्त गर्धानम् अस्य उपाय हिडियेय शन्द करोति । स है गे: स्वभाव । मात कथं नाम य मा जानीयाग्माता मभेर.मिति । मुक्त णं त मेर पत्यभिमुग्वं सरणं हैरणं पयसाम अभिनाव- शाना पुनः पुनश्यमाना प्रत्यहमेव शब्द करोति प्रयायते च पयोभिः यासम् । अस्माश्च या वर्धयति सा नित्यमेवमस्विति । 'धेनुः (३०) धयनेर्वा । धीयतेऽसौ वत्सेनेति । 'घिनोते- '। तर्पयत्यसावुदकेन पयसा या । । धेनु: कस्मात एका मति' ॥४२॥ उप द्वये सुदुघां भेनुमेता मुहस्तौ गोधुगुत दोहटेनाम् । श्रेष्टं सर्व संविता साविपनोऽमीदो धर्मस्तद् पु प्रौचम् (ऋ. सं० १। १६३ ) २०)॥ उपदये दोहनां धेनुमेतां कल्याणहस्तो १५ गोधगपि च दोग्ध्वना श्रेष्ठ सर्व सविता सुनौतु न इत्येप हि श्रेष्ठः सर्वेषां संवानां यदुदकं यद्वा पयो यजष्मदभीद्धो धर्मस्तं अग्रवीमि वागेपा माध्यमिका धर्मगिति यारिका अध्यातव्या भवत्यपनीति या तस्पा एपा भवति ॥ ४३ ।। उप हैये मुद्रुयामिति । पूर्वयेय समानमा विनियोगश्च । उपगम्य धेनुः मनसा थाहयेऽह स्तुतिभिः सुदुधा कल्याण• मुदकं या दुग्धे ता धेनु सावित्री सलोकस्य एता माध्यमिका याचम् । अपि च । मतामुम्हना मुहस्स: कल्याण हरतो गोधुक् इन्नो दो प्रक्षारयतुदकानि । अमुना प्रकारेण श्रेष्ठम् अतिशयेन प्रशस्यभेत सबम् उदक योऽयम् अभीडो धर्मो मध्यस्यानो विशुदाख्यः अविरत् स सनोतु नि य ददाति त मुटु प्रनमः । क. प प. ट. ठ. १.अपि पाव एवमति अपि २६ द.प. 2. ठ. ह. प हर, च. 'रण हर प २ ग. अ. गर्ग, व पुनर्वापरय. ४ के. ख ८(५२), 3. 3. पति । हरि निरभान खरः, ग. च.वजनेगरेको नास्ति. १.स. ह.भ.प. उ. ४. टra 6. त. दोचना, ६ क. स. ९ (५३; त द.... टर. इय इति. ८ ग. मा. ९ प. प. टट. १. मागी.. ... .. ११ मा , भ.जग',... मा अ. २० गये.

·चतुधवारिंशः मण्डः ४४ ] निरुकम् । ९३१ धर्मधुपक्षे अर्थ: ५ धर्मधुपक्षे । धेनुरेव धेनुः । तामुपहये मुद्या सुदोहा धनुमेताम् अस्मिन्कर्मण्पणमात्रमुपगताम् । होता प्रवीति । मया चैवमुपहना सुहस्त: गोधुन अपरिवि च दोग्धेनाम् । श्रेष्ठम् अनिशन प्रशस्यमेत सवम् एतत् यजुष्मपय. सायिन् मुनोतु अभ्यनुजानातु सविता । यदि सवित्रा प्रसूत क्रियते तदेव साधु भवति । अमाद्धः एष धर्मो रुचिता महावार स्तमधिकृत्य प्रथमः । आहरैतस्मिन् पय आसेचनायेति । अध्या' (३१) कस्मात् । सा हि सर्वस्व 'अहन्तध्या मवति । ' भघनीति वा । सा हि पाप हन्ति याद दापदि गौः । 'तला एक भवति ॥४३॥ १. श्रया कस्मात् मुथयमानगवती हि भूया अाँ घर्ष भगवन्तः म्याम अदि तृणमम्पे विश्वदानी पिवं शुदमुंढकमाचरन्ती (ऋ० सं०१। १६४ । ४०)॥ सुपरसादिनी भगवती हि भवादानी वयं भगवन्तः स्यामादि तृणमध्ये सर्वदा पिप च शुद्धमुदकमाचरन्ती १५ तस्या एपापरा भवति ।। ४४ ॥ अपा २. म्ययमादिति । पूर्ववदार्यम् । माध्यमिका वागुव्यते । शोभन यन. समुदकमध्यात्मीकृत्य सूर्यात् तेन भगवती धन- यती उदकेनोइकसी भर । अय इदानीमेव खपि मगपन्या वयमी स्वदुःस्टेनोदकेन भगवन्तो धनतः स्याम् । सा च पुनरे पतिसंवत्सरम् अद्धि तृण भेषम् । तृयोऽसाविति तृण । समधि संचूर्गप। विश्वदानों सर्वदा यथाकालं पिय च सूर्यरस्युपतम् उदकम् आचरन्ती आसेती शुद्धम् अकल सवतो मध्यस्पाने चरन्ती। १ ग. अ. दोन्ना, घ. दोन्नन २ क स. . (४७), 3. र. 'दति। इति निम्नमाध्यपक्षमाध्याये ४५6..म र मिसे नास्ति. ३ क. ख. १० (५४); त द. १०.४ ग. "दलि. अप पुन. इदा म.न. अयम हद प. अपदा पुनः. एम. म. सारस प्रतिवाद'; अदि. H4 ·दुर्गाचार्यकृतटीकासमतं [एकादशाण्या धर्मधुषाक्षे । यसमव यवसम् । त-जाम्या पयस्विनी भव । वयमपि च त्वत्तेन पयसा धनवन्तः स्याम । धर्मधुक्यक्षे अर्थ. या त्वमस्माकमेवमुफ्कारिणी सा नित्यमद्धि तृणमये । विश्वदानी नित्यकालं पिब च शुद्धमकद्धपमुदकमाचरन्ती औ- सेवन्ती आ सर्वतो यथाकाममरण्ये चरन्ती । तस्या एपापरा भाति । । सा पुन: किमर्थम् । रूपतो हि पूर्व- स्मिन्मने धर्मवुक सुतरामुपपद्यते । यतः परया यमुभिर्देवैः संबन्धानमाध्य- मिरव देवतेत्युपरादयति ॥ १४ ॥ । 3 हिकृष्वती वसुपत्नी वसूनां वत्समिन्छन्ती मनसाभ्यागात् । दुहामश्विभ्यां पयो अध्न्येयं सावता महते सौभगाय (ऋ० १।१६४ । २७ ) ॥इति सा निगदव्याख्याता पथ्या स्वस्तिः पन्या अन्तरिक्ष तन्निवासात्तस्या एपा भवति ॥४५॥ हिंकृण्यतीनि' । पूर्वपदि । हिट् इत्येवंप्रकारं शन्दं स्तनयिल कुर्वती यमुपानी वसूनामुदकानामांश्वरा । वसूना मध्या एम या मादित्यरस्मीना गरुता ना । वत्स आदित्यः । म यस्थानो या रसहरण द्वत्स | तम् इच्उन्ती मनसा या माध्यमिका पाक नित्यम् अभ्यागात् सेयम् अश्विभ्यां यावापृथिवीम्या सूर्याचन्द्राभ्या की वर्षाय दुहा दुग्धा प्रक्षरता पय. उदकम् । अमुना प्रकारेण प्रतिसंवत्सरं वर्धताम् उदफेनास्माकं महने मोमगाय । यथा महासौभाग्यं धनेवर स्यानथा वर्धतामिति । २. १ क. म. प. . प तनाव, च. व तत , ठ. ह. च तत.स्वत्प्रसार देन प्या.२ ग. न. रस्ती से'च. रस्ता में आ. ३ क. स. १० (४४), ... पनि । इति निकभाष्ये पचमाध्याय ४४ खण्ड ग. प. कमतरेषा नास्ति. ५ क.स.११ (५५) त. द. ११.५१. तानि । १.६ ज. 'दा । दिहि'; २. दाई । दिदि . ७ ग. ज. कुर्वती, च. दुवैती ... न. न्याय, ५. पाच वा. : . धन' यनलमध्यापम्प पमणि नाति १०. प. "सिनि दर्तयामेति, च. म मिति, २९ ·. • मटन वारिंशः बण्डः १६ निरुक्तम् । पथ्या (३२ ) सस्तिः,(३३) इति वक्तव्यम् । अत्र पूर्वपदं पथा भन्तरिक्षम् । तनिवासात् पश्या । स्वस्ति- पथ्या फस्मात् रित्युक्तं निर्वचनम् (निरु० ३।२१)। यथा प्रायणीयाया यजतिप्रयोगो दृष्टस्तथा तमानातः पथ्या स्वस्ति एवा यजति ' इति । ' तस्या एषा भवति ' ॥ १५ ॥ स्वस्तिरिद्धि प्रपंथे श्रेष्ठा रेवस्त्रत्यभि या वाममेति । सा नो अमा सो अरणे नि पातु स्वावेशा भवतु देवगोपा ( ऋ० सं० १०६३ । १६) । स्वस्तिरेव हि प्रपये भेष्ठा रेक्णस्वती धनवत्यभ्यति या वसूनि वननीयानि सा नोऽमा गृहे सा निर- 'पणे सा निर्गमने पातु स्वावेशा भवतु देवी गोत्री टेवान्गोपा- यत्विति देवा एना गोपायन्त्विति वोपा व्यान्याता तस्या एपा भवति ॥ ४६॥ . स्वस्तिरिचिति । वमुकर्णस्पार्पम् । ' इत् ' इत्यवपारणार्थे । स्वस्तिः । स्वस्तिरेस हि प्रपथे अन्तरिक्ष श्रेष्ठा प्रशस्या मर्वदेवताम्य रेवणस्वती धनपती उदकेन । अभि या वाममेति । या चननीयानि उदकानि म्येति । तस्याः किमिति । सा न सा अस्मान् अमा । अमेति गृहनाम (निघ० ३ । ४ । ११)। गृहे यसतः अरणे अरण्ये च निर्गमने च यहिहात् पातु रक्षतु । स्वावेमा स्पचरणा भरतु अस्माकम् । देवगोपा देवी चासौ गोत्री चेति देवगोपा । देवॉन् दातनम्मान् गोपायविति वा । हविषों गोपायतु । अथवा । देवा माध्यमिका घुस्थाना वा रस्मय एना गोपायन्विति वा । १ ग. ज. पूचि, च. पूछि य वा २ फ. स. ११ (४५), र, पनि । इति निरुक्तभाष्ये ५ घ्याये १५ स्वड ; ग. १ पनमितरेषजे नास्ति. ३. स्व. १२ (१६), त.द १२.१ "नि. ५०. स. प.ट, उ... कानि नियमम्यति, च. शान्यम्ये माय. ६ ग. ज. मग, प. 'मोकने. ७.स. प. स. २. देवान्नोपायरियति । । दातमस्मान मि । सई. सादविश गोपाय अय, च. देशान् गोपा. दात. पम्पिनि पा. ८ . नमान् वा पति बा. ९५.. विमान. १० च दोष पो.

·९३४ दुर्गाचार्यतटीकासमत उपा (३४) व्याख्याता ' (निरु० २११८)।' तस्या एषा भाति ॥ ४६ ॥ . अपोषा अनसः सरत्सपिटादई विभ्युषो । नि यत्सी शिनः यद्वषा ( ऋ० सं० । ४ ।३०।१०)। अपासरदुपा अनसः संपिष्टान्पादिभ्पृष्यनो वायुरनितेरपि व.पमा स्यादनस इव 'शकटादिवानः शकटमानद्धमस्मिश्चीवरमानितेर्वा स्याज्जीवनकर्मण उपजीयन्त्येनन्मेयोऽप्यन एतस्मादेव यनिरशिश्नथट्टपा वर्षिता मध्यमस्मस्या एपापरा भवति ॥४७॥ । अनसो बायो। अपोषा मनमः सदिति । वामदेवस्पापम् । पराप। मपासरटुफाः अपासर्पत् । कुतः यदा संपिनष्टि यायुधं तदा सनिवासिम्युबा मामध्ययं हनिष्यतीति बिभ्यत्यासरति । मि यत्सी शिप्रयत् । पदा निर- शिनयत् निधान निहन्ति वृपा वर्णिता पायुः सदा अपासरदुपाः । 'अनो वायुरनितेः ' धातोः, प्राणनार्थस्य । . अपि वोपमा स्यान् । अमस इव शकटान् । यथा शाफठिकः शकटाकेनचित्सपिष्य- माणादपसदेवं वायुना संपि ष्यमाणान्मेघादपासरदुषा इति तिया • करना। तस्या एवापरा मपति' | सा पुनः किमर्थम् । उत्तमापि छुपा आदित्यसंश्रयाद्भवति । इयं तु मध्यमा मघसंश्रया यायोरेव संस्तवादिति मध्यमास्वभावप्रायोप्रत्युपप्रदर्शनार्थम् ॥ ४७ ॥ . एतदस्या अनः अयं मुसपिष्टं विपाश्या । ससारं साँ परावतः (ऋ० सं०४।३०।११)॥ एतदस्या अन आशेने १. ख. १२ (५६), ३. पति । इति निरुतभाये - ध्याये ५६ सण्या म. च. वनमितरेषा नास्ति. २८. स. १३ (४७); त. द. १३. २ ग. दिल वार. अयोधा । इति. घ. माना.५ क.स. १३(४), २. राम । १॥ नि नास्ति; म.प.न्तिामा मास्ति' ·नवचयारंशः खण्डः ४९] ... निरुक्तम् । ९३५ सुसंपिष्टमितरदिव विपाधि विमुक्तपाशि ससारोपाः परावतः प्रेरित्यतः परागताळा व्याख्याता वस्या एषा भवति ॥ १८ ॥ उपा एवं एतदस्या अनः शय इति । विशणमुदकमावेन पृथिवी संलय अवस्थितं दर्शयन् ब्रवीति मेघम् । एतदस्याः उपसः अनो मेघास्यमाश्रयभूतं मुपिष्टं सुष्टु संचणितं वायुना इतरदिव शक्टानः विपाशि छिन्नसर्वपाशबन्धनम् आशेते यातन्य पृथिवी शेते आस्ते यत: संपिष्य मात् ससार माध्य- मिका उपाः परावतः दूरादरतरं ननाशेति । 'इळे (३५) व्याख्याता'" स्तुतिकर्मणः' (निरु० ८७) इति । ' तस्या एषा माति' ॥ १८ ॥ ५ अभिनळी यूथस्य माता स्मन्नदीभिवंशी वा गृणातु । उर्वशी ना दिवा गुणानाम्यूाना प्रभृयस्यायोः (ऋ० सं० ५। ११ । १९) । सिपंक्तु न ऊर्जव्यस्य पुष्टेः (ऋ० सं० ५। ४१ । २०)| अभिगृणातु न इळा यूथस्य माता स्मदभि नदीभिरुवंशी वा गृणातूर्वशी वा बृहदिवा महदिवा गृणानाभ्यू- गर्वाना प्रभृयस्य प्रभृतस्यायोरयनस्य ज्योतिपो वोदकस्य वा सेवता : नोऽनस्य पुष्टे रोदसी रुद्रस्य पत्नी तस्या एपा भवति ।। ४९ ॥ १०.ख. छ. त. दै. 'येला. २. ख. १४ (४८), त. द. १४.३ ग.. इति । वि . एतदस्या इति. ४ क. स. म. क. स. अ. इला.५ क.स. १४. (४८),.. "दति । इति भा५ ध्यये ४८ सड, ग. च. मिनोवा नाति. ६ क. ख...त. द. इला. ७ क. स. ह. य. भ. . माता सस्त्रि माता स्म'.८क.स्स.ह.थ. घ. उ. नस्य मनुध्यस्य ज्यो. ९ कव. १५ ·[एकादशाच्या । ९३६ दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत अभि न ईलेति । अनेरापम् । शक्करी । अभिगृणांतु अभिशब्द- यत्वरमान् ! कासौ । इळौ । फिलक्षणा । यूथस्य माता मेघयूथस्य निर्मात्री मध्यमा । केनाभिगृणातु । नदीभिः नमूनाभिरदिः । उर्वशी वा । उशीति या योच्यते इडेति वा सा गृणात नः अस्मानिति अभिस्तनयतु । उर्वशी चा बृहदिया गृणाना । उपमार्थे वा 'य' शन्दो भेदापेक्षया । उर्वशी बृहत् महत् गृणातु दिवा द्योतनवता विद्युसहितनोदकसमूहेर्ने अभ्य. र्वाना सर्वमिदमभिप्रच्छादयन्ती प्रभृतस्य प्रकर्षण संभृतस्य आयोः अपनस्य गमनशीलस्य उदकर हेन सिपक्तु सेवताम् अस्मान् ऊर्ज- व्यस्य पुष्टे. यवादे. अन्नस्य पोपणाय । 'रोदसी (३६) रुद्रस्य पत्नी' रुद्रस्य विभूतिः । तस्या एया भवति ॥१९॥ रोदती कस्मात् . रथं न मारुतं वयं अंवस्युमा हुवामहे । आ यस्मिन्तस्यो मुरणानि विभ्रती सचर्चा मरुत्सु रोदसी (ऋ० सं० ५।५६८) ।। स्थ क्षि मारुतं मे वयं श्रवणीयमानयामह आ यस्मिन्वस्था सुरमणीयान्युदकानि विभ्रती सचा मरुद्भिः सह रोदसी रो- दसी ॥५०॥ १ - २. १ फ. ख. ग. घ. व. ज. स. इलेोते । अ . २ . अ. "ातु इति अभि'; च. गातु इति अभि'. ३ फ. ख. ग. प. च. ज. इला. ग. ज. मदाभि प. 'नाभि ना.५ ग. ग. उपय; प. उपश्य पमा. ६ क. स प. ट... "हेन गृणाना शम्दयन्ती , प. 'हेमन गुणामा शवयन्ती ७ क. स. १५ (४९), ड. पति । इति नहलोत्तापट्के भाष्ये ५ पाये ४९ रण्ड, ग. प. मित नास्ति. त.. 'मय मास्ति. क. स. १६ (0) १५. द. १६... तिमोरपदके पश्रमाम्पाय. मा ·९३१ पलाशत्तमः खण्डः ५.] निरुक्तम् । थं जु मास्तमिति । यातायस्यार्पम् । आनिमारुते विनियोगः । स्तोता प्रवीति । नु क्षिप्रं वयं रथम् आहुवामहे आयामहे मारुतं रोदसी 'मरुत्संयुक्तं वस्युं ध्रपणीयं यशस्विनम् । किमिति । आ यस्मिन् तस्थौ । यस्मिन्नातिष्ठति रहणे रोदसी सह माहि सहिता मरुद्भिः । रोदसी फिमिति । सुरणानि मुष्ठु रमणीयानि उदकानि बिभ्रती धारयन्ती आतिष्ठति । तं वयं मे रथस् आयामहे वामिति ॥ ५० ॥ इति श्रीमयमार्गनिवासिनो भगवडुर्माचार्य को पर्यायां निस्तवृत्तौ पोडशोऽध्यायः । 12 28 +यनआदायस्वादिष्टयासोममन्यतेयत्वोदेवनवोर्नवोपरमृत्यो स्वेपमित्याप्रोमहउदुग्योविर्धाताददातुसोमस्यरानोपातोमध्यस्था- भादेवगणाआविद्युन्मद्भिरारुद्रासोषिष्टीशमीविलंपासउदीरतापरि- सोनःसूर्यस्येवस्तुपेय्यमथातोमध्यस्थानी:खियोदक्षस्वास्मैयकि- १५ मिच्छन्तीपाकानोमहोअर्गोपवावदन्तीदेवीं वाचमन्विदनमतेरा- कामहंसिनीवालिक महमन्यमूपूर्वशीविद्युन्नवनिस्येन्द्रीणीनादमि- १ ग. मातोग:ग. ग. मारुतबाम, च मारुतबा.३ क. स. घ. ट. ४. यस्मिन विमिति घ. कि यस्मिन. ४ प. उ. ह. स्थौ यस्मिनातस्यो यस्मिन. 'स्यो - ययस्मिनातस्थौ. ५ क. ख. घ8. 5. " गमने से; प. २. "पे से गमने. क.ख.प. ट. ड. मा सह, च.• ६ घा. ७ क.. १६ (५४). "मिाते । इति श्रीश': ग. य. वर्गमितरेकडो नास्ति. ८ ग. घ. ज. जम्मू...निकाय निघण्यध्यायाचकेन सह नेरुकोड, १.क. ख. घ. भ... 'ध्यायः समाप्तः... ५.९ खम्हमृता नास्ति. ११७. श्येनो पात्यात भादा १२ छ. ह. मरोद्भिः १३ थे. यदादेवी. २४ थे. रामसिती. ११ प. प ५'-१६.ध. विमुनि'.-१७ .. मार गौरी ११

·९३८
दुर्गाचार्यकृतटीकासमैतं
न्द्राणिगौरीमिमायतस्या:समुद्रागौरमीमेपैडयेसूर्यवसादिकण्व.
वीस्वस्तिरियपोषों एतस्यामिनइळारयन पश्चाशद ।
इति निरुक्त उत्तरपदके पश्चमोऽध्यायः।
1 प. 'रिदणे'.२ ७. किरके एकादशोऽध्यायः; त.इ.कारको
मामा.नि.....: नासि.

·va निरक्तम् । अथ द्वादशाध्यायस्य प्रथमः पादः। , ॐ ॥ अथातो धुस्थाना देवतास्तासामधिनी प्रमागामिनी भवतोऽधिनी यध्यश्चवाते सर्व रसेनान्योज्योतिपान्योऽधैरधिना. वित्योर्णवाभस्तत्कावश्विनी धावापृथिच्यावित्येफेऽहोरात्रावित्येके सूर्याचन्द्रमसावित्येके राजानौ पुण्यकतावित्यैतिहासिकास्तयोः काल ऊर्ध्वमर्धरात्रात्मकाशीभावस्यानुविष्टम्भमनु तमोभागो हि मध्यमो ज्योतिर्भाग आदित्यस्तयोरेपा भवति ॥ १॥ ४ व्याख्याता मध्यस्थाना देवताः सपचनलिङ्गविशेषाः । अधुना तेनैव समानापानुक्रमेण युस्थाना न्याख्येपाः । तदर्य विशेषतः पुनरधिकार- वचनम् । 'मथातो गुस्थाना देवताः' इति । बहुवचन पक्षेऽर्थवत् । चौस्तेषा स्थानमिति पुस्थानाः । देवता व्याख्यास्यन्त इति शेषः । तासा- मश्विनी प्रथमागामिनी भवत.'। तो कस्मात् । कालतो हि गुस्थानाना मश्विनौ किमर्थ देवताना विशेषो विवक्षितः । आश्विने च स्तुतशत्रके कर्मणि प्रथममश्विनोः काल. संधौ। प्रथम कथ्यते एकश्चाश्वी मध्यस्थान एको पुस्थानो नैरक्ता- नाम् । अतो दुस्थानमध्यस्थानत्वात्तयोरश्विनीरुपन्यासः । यद्येवमेकस्य मध्य- स्थाने एकस्य युस्थाने उपदेशः प्रामोति । न । एकैकय तयोरश्विशन्दस्य योरेका कयने कि पृथग्भावन स्तुत्यभाशदधिद्वन्दस्य चात्यन्तमदि- योगानासत्याविति च पृथक्स्तुत्यभावात् । सत्यप्य- कारणम् वियोगे माथम्याप्रथमस्थ समानान युक्तमिति चेन तस्फालेन मध्यस्थानस्प हीपमानरूपवाद गुस्थानस्य च वर्धमानरूप- स्वात् अतोऽनन्तर च धुस्थानदेवतारूपान्तरसस्थानादिति । २. १८... हरिः ओम, छ. नु, प. ओश्म , प.अम्. २७.त. व.. 'नुत्तमो. ३ ग. च.न. नु य्या'; प. उ. श्रीगणेशाय नमः । म्या' मनपसे'. ५५, मध स्था' म, ६ च. ट. 'कस्य वारश्वि' या. ७ ग.न. 'अपि नासि ८ म. ग. 'मातं. १७ ·va अश्विनी कस्मात् दुर्गाचार्यकृत्तटीकासमेत [ द्वादशाभ्याके 'अश्विनी (निघ० ५।६।१) करमात् । यध्य वाते सर्वम् । केन । रमेनान्यः "रसेनोदकेन सर्वम् व्यश्ते व्या- मोति । ज्योतिपैकः। 'अश्रश्विनापियोगधामः'। अश्वैस्तद्वन्ठी तावित्योर्णवाम आचार्यों मन्यते । तल्का अश्विनी ' इति विचारः । तदिति पाक्योपादाने । कावे. सायश्विनाविति विचारार्थः प्रश्नः 'चावापृधि- को अश्विनी न्यावित्यके' । विज्ञायते हि तो यो प्रत्यक्ष- दैवतमश्विनाविमे एस ते भावापृषिव्यो' इति । ज्योतिपा व्यामोति पृथिव्यनेन । ' अहोरात्रावित्येके । महोतिषां व्यश्नुते रात्रिरवश्यायैः। सुर्याचन्द्रमसावित्येके' । सर्यो ज्योतिका व्यचो रसेन चन्द्रमाः। 'राजानो पुण्यकृतावित्यैतिहासिकाः ।। अश्वरश्विनौ ' इत्येतनिर्वचन- मथास्मिन्पा इतिहासे समवैति । 'तयो: कार ऊर्षमर्धरात्राप्रकाशीभाषस्यानुविष्टम्भम् । ज्योतिषा तयो: काठः व्यतिभिद्यमानमूर्ममर्धरात्रातमो यदा योसिग्नुः विभाति सोऽश्विनीः कालः । ततः प्रभृति संधिस्तोत्रं पुरोदयौदाश्चिनम् । उदिते सौर्याणि । तत्र यसमोऽ. नुप्रविध ज्योतिपि तद्भागो मध्यमस्य रूपम् । यज्योतिस्समस्यनु- प्रविष्टःसङ्गागं तद्रुपम् ' आदित्यः' । तातो मध्यमोत्तमाविति स्वमस गा. चार्यस्य । यत. समर्थनायोदाहरति । तयोरेपा भपति'॥१॥ . २० यसांतिपु स्म घरोऽसितो पेत्ताविप । कदैदश्विना युवमभि देवों अंगच्छतम् ॥ इति सा निगदन्याम्यामा तयोः समान. फालयोः समानकर्मणोः संस्तुताययोरसंस्तवेनपोऽर्धचों भवति - १ क. स. प. 2. स. र. न हई ५ च. 'केन .... यापानि; प. विश्चि दा. ३ क. स. प. र. ठ... मध्यमः । नमध्यरस, र गोमय प्यमः । नम'.१ 3 याति निधार १ मारः, र. 'वान । इन निरनरी नियमन र मतदशव्याय उपम: म य. म .बग्मितो नास्ति. ५८. य.च. ४ .. साता मानि म प रयो रसागरती जने ममा तपो रमेश कडे. सीपिचरविड । जोर दृप्रामुगोमास.

·द्वितीयः खण्४. २] निरुक्तम् । घासात्यो अन्य उच्यत उपःपुत्रस्तवान्य इति तयोरेपापरा भवति ॥ २॥ । वसातिषु स्मेसि । उपजातदेवतादर्शनचक्षुरसौतेषु रात्रिपर्यायेषु संधौ अधिनी प्राप्त सहसैवाविनी दृष्टा मप्रग्नोति । पसा- तिषु रात्रिषु । तामु हि प्राणिनो सन्ति । किं ताविति । चरथो युवाम् । कयम् | असिताविष पेलो। कृष्णाविय मेघौ समानरूपी । उपसि कथमपि मया रक्षिता । यता प्रवीमि । फदेदमसिना युवम् । कदेदमरमत्कर्म प्रति ये देवा मागतास्तान्प्रति हे युवामश्विनी आगच्छतम् आगतवन्तौ स्थः । ' तयोः । अश्विनाः 'समानकालयो: ' । उभयोरपि हि तयार. मर्धरात्राकाल इति समानेकालः | 'समानक.. तपोः फाल: फर्म मणो.. । उमयोरपि तयोरेक कर्म तिरोमहपाः च समाने सूक्तानि सोमा आश्विनश्च द्विकपाल. । ' संस्तुतप्राययोः । अवध प्राय. स्तुति- प्रायेण हि तयोर्बाहुल्पेन सस्तव एव । सयोः पुनः रूपाणि असंरतरू 'असंस्तवनषोऽर्धों भवति । पोऽर्थः अन्वस्यामृचि यमातिय स्म परय इति वसातयो हि जनपदा अपि प्रसिद्धाः । तदविपती राजानों पुण्यकता अझे. नायमर्धोऽश्चि. स्तदन्ताविति शक्यते कल्पयितुम् । तद्यथा । पर इति केचित् बासासौ सदेशाधिपती कौचिदाजानी बरसी पुण्यकृती यज्ञकर्मणि देवान्प्रति गतौ केनचिदुच्यते । यो युवा वसाति जनपदेषु नित्यमसितापिय पेवौ समानघेपौ चरयस्ता युवामिदं देवस्थानं प्रति ये देवा वर्तन्ते तान्पति कदा हे अधिनी युवामागतमागतयन्ताविति । मा भूदेपा मन्त्रायोजनेत्यत आह । 'पासायो अन्य उच्यत उप.. ९० १. मेति। रज.मेत । उ'.२ क. स. प. ट. ठ. र निय'.३ रू. 'ग्य. पर द.र. नि. ४ ग. ज. 'मान: हा'.५ ग. ज ननुमारित. ग. ज. "तिशु म', 'तिम 'पु म.क. भ. प. र.ट. र. पुण्य- 'तो रामानी. ८ क. स. प. ट. ट. र एमाग्तर. . . . . . ट. ...योन्य.

·दुर्गाचार्यकृतौकासमेतं द्विादशापाये अभिपरोऽर्थः पुत्रस्तवान्य इति । एको वातास उम्पत एकश्च उपसः पुत्र इति । एवमेतस्मिन् भिन्न- स्तुतावर्धचे उपसः पुत्रेण सूर्येण सह समानयानादसंशयं मन्यो घासात्यो रात्रः पुत्र इति। 'तयोरेषापरा भवति । सा पुनः किमर्थम् । गम्यमोत्तमावश्विना. विसस्यैवार्थस्य इदताय स्फुटं यदेतस्यामेतत्परस्यामृचि ॥ २॥ . इहै। जाता समवावशीतामरेपसा तन्वा नामभिः स्वैः। निष्णुमिन्यः सुमखस्प सुरिर्दिवो अन्पः सुभगः पुत्र को १. (ऋ० सं० १ १ १८१ । ४) ॥ इह चेह च नाती संस्तूयेते पापेनालिप्यमानपा तन्ना नामभिश्व स्वैणिष्णु मन्यः सुमहतो यलस्येरपिता मध्यमो दिवोऽन्यः सुभगः पुत्र यत आदित्यस्त: योरेपापरा भवति ।। ३ ।। इह जातति । अगम्यस्यार्पम् । प्रातरनुवाकाश्विनयोविनियोगः (भाव० पी० १ । १५) 1 हे अश्विनी युवामुयेथे । इह जात भधिना इदं च मध्यस्थाने इह च पुस्थाने जाती समवा- पशील संस्तृयेथे। केन । मरेपसा तन्या अपापपा तन्वा यथासंफरपतया नामभिः स्वः परमनाविस यानि स्वनिमित्तानि तेः । कि । जिष्णुवमिन्यः । नित्यमेव जेता युयोरन्यः । मुमखस्य मुमहतो बलस्परपिता श५। स च नान्यो मध्यस्थानादिति मध्यस्याना। दियो अन्यः सुभगः पुत्रः सुभगः मुधनः उरे रयते वायुना स्यम् । स च नान्यः मर्यादिपेवमत्रापि मरमोत्तमाविति । २. १८. स. स. ८. ४. २. मानशख्या . २ ८. र. मावति निरुकभाभी १ मा १ सरक. द. ग. घ. दमिनरेदी नास्ति. Yv. . मुमहतो महतो बर'. ५ क. स. प. त. द. दिवा भन्यः.क.प... प.च ... अम. ग. नि । '.८६. स. ५.८, . र. लया, च, 'er, ९.स. ६. 1. 3, 1. सम्मुनिति प.प.ति..., स..." ६७ 7.उस'.

·- पंचमः खण्डः ५] निरक्तम् । 'तयोरेषापरा भवति । सा पुनः किमर्थम् । संस्तुतमायावेतौ समानकाली समानकर्माणावित्युकं तदुपप्रदर्शनार्यम् ॥ ३ ॥ १ १ . . तो एक प्रातर्युना विबोधयाविनावेह गच्छताम् । अस्य सोमस्य पीतये ( ऋ० सं० १।२२ । १) ॥ मातयोगिनी विवोधया. विनाविहागच्छतामस्य सोमस्य पानार्य तयोरेषापराभवति॥४॥ प्रातर्युनेति । मेधातिथेरापम् । प्रातरनुवाके विनियोगः ( आव० श्री० ४।१५) हे स्तोतः यावेतो प्रातर्युज्यते हविषा स्तुन्या च । तावती अश्विनी विप. टाभिः स्तुतिभिरस्मदर्थ विवोधय । विद्योधितौ च वया इह कर्मणि भागष्छताम् मामाकम् अाय सोमस्य पीतये पानाय ॥ ' तयोरेपापरी भवति । सा पुनः किमर्थम् । नैवानयोरन्यस्मिन् काले इग्यास्ति । यद्यपि क्रियतानिध्यैव सेति मुतरां परया संस्तवं कालं 'चोपप्रदर्शयति ॥ ४ ॥ प्रावयजध्वमंश्विना हिनौत न सायमस्ति देवया अर्जुएम् । उतान्यो अस्मजते वि पावः पूर्वः पूर्वो यजमानो यनीयान् (ऋ० सं० ५। ५७१२)॥ प्रातर्यजध्वमश्विनौ प्रहिणुत न सायमस्ति देवेज्या अजुष्टमेतदप्यन्योऽस्मद्यजते वि चावः पूर्वः पूर्वो यजमानो वनीयान्यनयितृतमस्तयोः फालः सूर्योदयपर्यन्त- स्तस्मिनन्या देवता ओप्यन्त उपा अष्टेः कान्तिकर्मण उच्छते. रितरा माध्यमिका तस्या एपा भवति ।। ५॥ . २. १४ १. नाधम् । इति निरुतभा पाप्यारे तृतीयः हर स.. प.मितरेकडो न ति २ ग. 'मति । मे'. ३ ठ इ. 'यति । तिमिहल. भारे ६मारे ४ खण्ड.,क.व. गर पपिरमो माति... स. स.त. ६. 'प्यन्यो म'.५४.1. उर.

·ती एव ५ ९४४ दुर्गाचार्यकृतटौकासमेत [हादशाप्यारे मातर्यजध्यमिति | अराम् । प्रातरनुवाके विनियोगः ( आश्व० श्रो० ४ । १५) आस्विने च ( अश्व० श्री० ०६ | ५)। हे स्तोतारो यूयमुन्यध्वे । तो अश्विनी प्रोतः एव यजघम् । कथमिति । यतो ब्रवीमि । प्रहिणोत प्रकर्पण तो प्रति स्तुतीईवापि च गमयतेति । किमित्येवं ब्रवीति प्रात- नध्वमिति । इतो यस्मात् न सायमस्ति देवयाः । अनयोर्देवयोर्न साय- मस्ति इग्या । यद्यपि कथंचिःस्यात् अजुटम् अनासेवितं च तदश्विना कर्म । उतान्यो अस्मद्यजते | अपि च अनाहते त्वयि अन्यः अस्मत्त एसावश्विनौ यजते । विच आवः। व्यावपति च तर्पयति हविभिः। पूर्वः पूर्वा यनमानः प्रथमः प्रथमो यजमानो बनीपान् वनयितृतमः संभकृतमः मादृतात् । तस्यैव हविरासेवेत अश्विनी नेतरस्येति । 'तयोः कालः सूर्योदयपर्यन्तः' । 'प्रकाशीभावस्यानु विष्टम्भम्। (निरु० आधिने काले १२।१) इत्यतः काल प्रभृति सूर्योदयपर्यन्तस्तयोः अन्यासां देषतानामा- कालः। तत.परं यागकाल । ततः किम् । तस्मि- नन्या देवताः । तस्मिन् स्तुतिकालेऽन्या देवता भासिने शस्त्रे याः स्तुसि लभन्ते ता: भोप्यन्ते। सासामावापस्ताकालस्तुतिपतिलम्भे इति । तत्र तावदुषाः प्रथमोप्यते । तदेवतानि सक्तानि शस्यन्ते । तामु उपाःप्रथमा उपा (२) वष्टेः कान्तिकर्मणः । । 'वश कान्ती' (धा० २ । ७० ) इत्यस्य । यञ्चोक्तम् ' उच्छतीति सत्गः' उपाः कस्मात् (निरु० २ । १८) इति तद्वदं विकल्पेन पुस्थानाया: । या पुनः 'इतरा माध्यमिका' उषा न तस्या विकल्पः । किं तहि । 'उन्छतेः ' एप सा विवासना• र्धस्य । उदकानि विवासयति वियास्यते वा मेघान्मध्यमेनेति । तस्या एएा भाति ॥५॥ यापः २० ८ १ म. ज. प्रातरेता पश्विनी य"; प. पासरेतापविना . २ क.र. प. द. है 3. नास्ति. ग. ज. भ्योऽप्परम. १ प. ट. तत्वत्. ५ म.ज. 'सेपितो चिनो, प. सेवितो . ६ग. भ. उप्य, प. उय' ओ .. २. म. थमोप्य.. 3. ह. पारे । हाल निभाने प्राय ५ रा. स. म. म. जमिनोमी मालि.

·. सप्तमः खण्डः ७] निरुक्तम् । उपस्तचित्रमा मरास्मभ्यं वाजिनीवति । येने तोच तनयं च घामहे (ऋ. सं० १९५।१३) ।। उपस्तचित्रं चायनीयं महनीयं धनमाहरास्मभ्यमन्नवति येन पुनश्च पौत्रांश्च दीमहि खस्या एपापरा भवति ॥ ६॥ उपाः उदस्तचित्रमा भरेति । गोतमस्यार्पम् । प्रातरनुवाक ( माश्व० श्री. ४ । १५) आश्विने (अ.श्व० श्री. ६१५) च विनियोगः । हे उपः तदरमाकं चित्रं गय. नीय पनम् आहर खं येन त्वत्पत्तेन वयं पुत्रश्च पौत्रांश्च अविष्देन तृप्तान् दधीमहि । रास्या एप परा भरति' । सा पुनः किमर्थम् । पूर्वस्यापि चित्रं धनमाहरेत्युक्तम् । तच पुनरुभयोरप्युषसोरविशिष्टम् । विशिष्टं तु पर- स्यामुत्तमलिङ्ग पूर्वे अर्धे रजसो भानुमते ' इति । अतः परोदा. हिपते ॥ ६॥ एता त्या उपसं: फेनुकत पूर्व अर्थे रजसो भानुमंञ्जने । निकृण्वाना आयुधानीच भृष्णवः प्रति गानोऽरुपीर्यन्ति पातरः (म० सं० ११:२१) ॥ एतास्ता उपस: फेतुमरुपत मज्ञानमेकस्या एव पूजनार्षे यहुवचनं च्या पूर्वेऽऽन्तरिक्षलोफस्य समजते भानुना । निष्कृष्पाना आयुधानीव धृष्णवः । निरि- त्येप समित्येतस्य स्थान एमीदेषां निष्कृतं जारिणीवेत्पपि निगमो भवति । प्रतियन्ति गाशे गमनादरुपीरारोवनान्मातरो १३.त ६. 'सरचायनीय धन'.६ ग. पति मो. ग.ज. हाके पि. र आश्चिने प. ४ क.स प.र. र. ४. रसः पामितीयते प. मितीपति....'यते । इति निस्कभाष्ये । प्यापे। खः क. स. म भ. बर्गमितरेयो नालि.६२. स. ६. पूर्व अर्धे मन्त'; त. ध मान.७ . स ... इ. सपने मी. २.

·दुर्गाचार्यकुनटीकासमेनं द्विादशाण्याये भासो निर्माभ्यः सूर्या सूर्यरय पत्न्येपैवाभिसृष्टकालनमा तस्या एपा भवति ।। ७॥ ५ एसा उ त्या इति । पूर्ववदापं विनियोगश्च । याः पूर्वे अर्धे अन्तरि. क्षलोकस्य समक्षते भानुना भासा आत्मान समभिव्यञ्जयन्ति । एतास्ता उपसः 1 किमिति । केनुमकृत अकृषत कुन्ति लोकस्य प्रज्ञानम् । कथं ताः प्रज्ञानं लोकस्य कुर्वन्ति । अत आह । निकृण्वाना आयुधानीव धृष्णव । 'निरपेष समित्येतस्य स्थाने ' | यथा संस्कुर्वाणाः नित्यं निर्मूजन्न अ युध नि निर्मलानि कृष्यन्ति धृष्णवः धर्षयितार• ते आयुधिनस्तज्जी- वना एव भानुना स्थन भासा तमोमलमपनीय निर्मलानि प्रज्ञामानि स्लोकस्य पसः साकुर्वन्ति । ततश्च प्रति गावोऽरपीर्यन्ति मातरः। यत एयोदिततमेव सूर्य प्रति यन्ति तत्रैवान्तीयन्ते । सूर्यस्यैव हि रश्मिप्रा- स्तनो सार्यमाणे तमस्यपरत्रै जाते प्रकाश उपजायते । ता उपस इन्च- क्षने । स एप परमार्थ -. सूर्य एव .लिङ्गविशिष्टो भवति सूर्यकार्यस्त्रा. १० १५ पकाशस्य। 'एकस्या एव पूजनार्थे बहुवचनम् ' इति वचनभेदपतिसमाधानम् । निरित्यप मिय- निरित्येष समित्येतस्य स्थान सामान्य सत्य स्थाने सय । सरिकपमाणानि हायुधान्यतिनिर्मलानि २० भवन्ति । यथा धे पपद्यते उपमन्यन्ययस्तथा निगममुदाजहार । 'एमादेषाम्' इति । ' यदाधेि न दयप मि. परायद्वयोऽहीये सबिभ्यः । न्युप्ताथ तस्यौदाहरणम् बभ्रतो याचा एमादेपा निष्कृत जारणीय ' (२० म० १० । ३।।५)॥ यम्य वाक्षम्य याम् । गनितिदेवनादशानुचन्ना मान घरयितुं प्रति ।

·निरुक्तम् । + अष्टमः खण्डः ८] ९४५ यदो दीध्य भृशनामध्यायामि निश्चयेन न दत्रिपाणि न देवियामि एभिः अक्षरति अब तदा सखिभ्यः समानख्यानेभ्यः कियेभ्यः परायः परागच्छद्भयो देवनस्थानम् अहमेभ्यः अपहीये भृशं होनो स्मीति । या घ पुनस्ते प्रप्य आकार निवपन्ति अज्ञान् म । पुनरादा न्युनाश्च ते बभ्रमः बभ्रुवर्णा.अक्षा वाचमकत शन्दमकृपत । अथ तदा नितिनविन- बम एमीत् आगम्छम्रेर पाम् अपेषम् अनि संस्कृतमक्ष- स्थानम् आरफरं मंस्कृतं जारिणीय व्यभिचागीय काचिती च.स्त्र- म.त्मनो विगणपति । * सूर्या । (३) इति वक्तव्यम् । सा पुनारयं सूर्यस्य पनी एचैत्र । उपा — अभिसृष्टफालतमा' का सूर्य सूर्यस्योदयकालं प्रत्यभिसृष्टतमा मरति गलतमा भवति सथा तथा सैपा उपाः म संपद्यो । तस्या एपा भवति ॥७॥ । यथा २० · । सुकिंशुक शस्मलि विश्वरूपं हिरण्यवर्ण मुर्त सुचक्रम् । आरोह सूर्ये अमृतस्य लोक स्योनं पत्यै वह कृणुध ( ऋ० सं० १०॥ ८५। २०) ॥ सुकाशनं शन्नमलं सर्वरूपमपि वोपमा स्यात्सुकिंशुकमिव शमलिमिति किंशुक शनेः प्रकाशयतिकर्मणः शल्मलिः सुशरो भवति शरवान्वारोह सूर्ये अमृतस्य लोकमुदकस्य सुखं पत्ये बहतुं कुरुष सविता सूर्यो मायच्छत्सोमाय राजे प्रजापतये वेति च ब्राह्मणं वृपाकपायी वृषाकपेः पन्येपैवाभिसृष्टफालतमा तस्पा एपा भवनि ॥ ८॥ मुकिंशुक शल्मलिमिति । सूर्याया आपम् । विवाहे विनियोगः सूर्या (पाश्व० गृ० १ । ८ । १३) । त्रिने तापद्यते । यौनेत्र चिनियुज्य प्रभागामने १ ग. ज. "व्याण्यमि'; म. 'प्यायेभि मेट. 'ध्याम्येभि ज्ये, र. र. 'ध्यायेभि. २ म. "प्यस्फर, अ. 'प्य स्फुर ३२. स. प. प. उ. इ. 'चिदुः- श्री प. चित् सी रदः ४ ठ. 3. वति । ही नको उत्तरपर पटा. ध्याये सप्तमः खरहः; क. स. म १.वर्गमिरेवडो नास्ति. ५ ग. 'मिति । ट. र. मुगिरमिति. ६ क.. ".ट. उ. र. फोभा , म. म. रा. - ·दिसामारे ५ दुर्गाचार्यकृतीकासमेत विभजते तदपिदेवता प्रवीति । सुकिशुकं सुनु कारानं दमन टोकाना वात्मलिं शत्रमळ व्यपगतमलं विश्वरूपं सर्वरूपं हिरण्यवर्ण हिरमोपमत्रर्ण हिरण्यमिव वरणीय सुवृत सुवर्तनं शोभनर्या रश्मिभिर्वृतं सुचक्र सुचकन सुदीतम् । स्तमैवलक्षणं मारलं रथम आरोह वं हे सूर्ये अमृतस्य उदकस्य लोकं स्थानम्। तत एवमधिरक्षा योनं सुखम् एतस्मै पसे मद साधिष्टाने वहतुं कृणुष्व कुरुष्वति । पृथक्त्वपक्षे तु रथ एव स्थः सूर्य उादी फन्या सूर्योग्यते । एवं. रक्षणं रथमारोहति । 'अपि सोपमाः स्यात् । मुकिशुकमिव शमटि मिति' । विशुमित अषि शुकमित्यादि पलासपुप्पे प्रसिदिः । इह तु रक्तपुष्पत्वसामान्या- स्थविशेषणम् । अथवा रसुपुष्पितमिव शस्मालमिति समर्थात् तेनोप- मानयोग अदित्याय पुष्टतर इति किंशुकशम्दः पुष्पिते शल्मली गौण इति भाष्यकाराभिप्रायः 'सिकं मंशतः । कतो: प्रकाशनार्थस्य । तदि दीप्तिमद्भवति । 'शमल: मुशरो भाति ।। हिसायाम् ' (धाः ९/१९) इत्यस्य धातोः । स हि मृदुत्वा मुहियो भवति । प.प्टरसौ किरित दिसायाम् । सविता नैरत.पक्षेऽयः सूर्य प्रायन्स सोमाय राज्ञे प्रजापतये येति प ह्मणम् रक्तपक्षे योमा सोमाय ददाति। पदुताम् । 'मादिसतोऽस्य दतिभवति । (निरु० २।६) इति । 'प्रजापतये वेति । उपमं या मायाधानाप प्रजापतये ददाति कोषि. वितिहासकपक्षे यति । तेतिमाशु पापभेदिति । उपमा) स्यात् . परवान् पा" मामणवचनस्प २. - ११.स.प. २. ३.४ विभाग, भ, भिन्यो. २ ग.घ.मा. बारन्म म, 2. इ मोग. . म. ये बातु ममाEिRE. ४ क. र. ८.८, . २. नि मालि.५३. र. 'दापर होrer ६ । (१. प. पुम इद माने रितम् ). 1. 1. 1. 'बायोग ve.स. ८... पारिन् ।... च. र. 2... निक. १६.म. प. ट. ४. र. वि. १. ग. दो भाई; क. 'ost REN'.

·ननमः खण्डः ९] 'निरंतम् । ' वृषाकपायी ( ४ ) वृषाकपेः पत्नी ' । वृषाकपिरादित्यः । तस्य पत्नी तद्विभूति: उप.क ले यदक्ष्यायान् वर्षनि का वृष कपायी कम्पयति च तद्गुगयोगात् । सा पुनः 'एपैव' सूर्या अभिसृष्टफालतमा ' वृषाकपायायुध्यते । तस्पा एपा भवति ॥ ८॥ ५ वृषाकपायि रेवति सुपुत्र आदु सुस्र्नुपे । घसंत्त इन्द्र उक्षणः प्रियं कांचित्करं हविविश्वस्मादिन्द्र उत्तरः (ऋ० सं० १०। ८६ । १३) ॥ वृपाकपापि रेवति सुपुत्रे मध्यमेन सुस्नुषे माध्य. मिकया वाचा स्नुपा साधुसादिनीति वा साधुसानिनीति वा स्वपत्यं तत्सनोतीति वा प्राश्नातु न इन्द्र उक्षण एतान्माध्यमिका- न्संरत्यायानुक्षण उक्षरोवृद्धिकर्मण उसन्त्युदनेति वा मियं कुरु- प्व सुखाचयकरं हविः सुखकरं हविः सर्वस्माद्य इन्द्र उत्तरस्तमे. तद् बूम आदित्यं सरण्य: सरणात्तस्या एपा भवति ॥९॥ वृषाकपायि रेवतीति । इन्द्रस्यार्पम् । पष्ठे पृष्ठयाहनि कृपाका विनि. वृषाकपायी 'योगः (अश्व० श्री०८।३)।हे वृषाक- पायि रेवति रयिमति धनाति । सुपुत्रे मयमैन इन्द्रेण रसहरणसामान्यात्सहस्थानसामान्यात् । सुनु माध्यमिकया वाचा मिथुनसामान्यात् । किमिति । सत्त इन्द्र उक्षणः पाभ तु ते इन्द्रः सप भूतान् एतान्भाध्यमिकान् उक्षणः अवश्यायसंस्स्यायान् एष इन्द्र आदित्सा। स हि तानुद्यन् पिबति । प्रियम् इष्टम् एतत्काचिस्करं हविः । कमिति सुख. नाम । तस्य यत् भाचितम् आचयनं करोति तद्भवति काचित्करम् । कि पुनस्तत् । हविः उदकम् | तस्कुरुष्वावश्यायलक्षणं हविः । अनमव. स्थायर मिनिष्पादय । किमर्थम् । विश्वस्मात् य एष इन्द्र आदित्यः उपरः ददर्थमिति। १. ज. पल्ली बकाले, घ. तदिति. २ प. र. 3. 1. कम्पति. २४. इ. पति । इति निरुवाम्ये ६ घ्याये ८ खरः क. स. ग. प. वर्गमितरेयो नास्ति. ४ छ. त. द. 'वि सुखकर गस्ति. ५ ग. 'dia. ६. ख. प. र. ट. ह. पनवनि रयिमनि.७ ग. ज तदर्थमिति टच. तदर्थमिति उतरः' इतर ·henge दुगाचार्यऋतटीकासमन [ द्वादरमध्य 'तुपा साधुमादिनाति पा साधुसानिनीति वा । संतानलक्षणे स्नुपा कस्मात् मोदसि अङ्गभावमुपैति स्नुषा । सधु सनोति सतति संभजतीति वा सपा । 'स्पायं तत्सनोंतीति वा' सु इत्यपत्यनाम प्रपूयते हि तदिति । सदियं श्वशुरस्य सनौनि संभजतीति था सपा । उक्षणः टक्षते: वृद्धयर्धस्य । वर्धयन्ति हि भोपधारवश्यायाः।त. एव घा बहुवादा भवन्ति । उक्षतेर्या सेचनार्थस्य । 'उदकेन । झन- ध्यायाः सर्वमिदं विनि। 'सरप्यू: ' (५) इति वक्तव्यम् | सैर यदा सूर्य पति अयिभागेन प्रसृता भवति तदा सरण्य. फस्म त् सरणात् ' सरणपूरिस्यु. श्यते । 'रास्या एषा भवति' ॥९॥ ६ अपागृहन्नमृतां मयंभ्यः कृत्वी सर्वांमददुर्विवस्वते । उता. पिनावभरघनदासीदर्जहादु दा मिथुना संरण्यः (ऋ० सं०१०। १७१२ )॥ अप्पगृहममृना मत्भ्यः कवी सवर्णामदटुर्विवस्ववेs. प्यविनावभर यत्तदासीदनहाद् द्वौ मिथुनी सरण्यूमध्यमं च माध्य. मिश च वाचमिनि नरुक्ता यमं च यमी चेत्येतिहासियास्ततिहा- समाचासते त्वाष्टी सरप्यूविस्वत आदित्याधमा मिथुनौ जन- यांचमार सा सवामन्या प्रतिनिधायाध रूपं कृत्वा प्रदुद्वार सविस्थानादित्य आवमेव छया तामनुस् य संघभू तनोऽश्विनी जमाने मवायां मनुस्नमिवादिन्येपार्भवनि॥१०॥ २. १२. स. ९.४ ट. १ ॥: परस्य रताय." सता सोमन भारस्य, २ . प. प. १. द. 1. नि सु ; प ... ११ ....न. प. प. उ. २. ते ओ'; श. हि स. न... . र. माम, प. म. ना. ६... ! लनिकमा ६६, र... प्र.ग.प.भिवाममोनालि. ७. 7.1.12 २८ ·देशमः खण्डः १०] : निरुक्तम् । ९५१ अप.गृहन्निति । देवश्रवस अपम् । अपागृहन् अमृताम् एतामुपसं या पान्थायी भ्यो मनुष्यस्य । सरण्यः के ते | रश्मयः । कृस्वी सवामददुर्विवस्वते । सम्मपर्णामेता कृ वा सरण्यम् अददुः वियम्वते आदित्याय । उताधि- मायभरत् स्तुतिभि. सा उपाः । स यश्चिनोः स्तुतिकालः । अश्या । सर- मयूरभरसविषा । स ह्यश्विनोर्यागकालः । यत्तदासीत् उपसो - रूपं सरण्का वा अजहात् अत्यजत् द्वा द्वौ मिथुना मिथुनौ सरण्य. । 'मध्यम च माध्यमिकां च वाचमिति नैरुक्त'। यदा हि नरुक्तमते मिथु- सरण्यरादित्यस्य सकाशं मण्डलमनुप्रविष्टा भव. नौ मध्यमो माध्यमिका याभागेन तोदिते आदित्ये विच्छिद्यते मध्य- मस्य माध्यमिकायाश्च वाचः काल इत्येष खयो- ५ च वाक् स्यागः1 'यमं च यमी चे येतिहासिकाः' । तन्मतेन मन्त्रार्थस्य योजना । त एवं ८मा यमी चेत्यै- रस्मयः प्राणाधिदेवताभावमापन्नास्तेषु व्यस्त तिहासिकाः रूपं चत्यैतिहासिको व्यवहारः । तात्याष्ट्री सर- ण्यमश्वा कृत्वा सथा सत्यश्विनार्जन्म भविष्य पश्यन्तो लोकहिताय अमृताम् अमरणधर्मिणा देवीमपागृहन् अन्तहिता चक्रुः मत्येभ्यो मनुष्येम्य । उत्तरान् कुरून् प्रति नि-युः । ततश्चान्यां तत्सय- णां छायाप्रभवा कृत्वा तामददुर्विवस्वते । उताश्विनावभरत् । यत् अश्थ तदा रूम सीत्तेन सा सरण्यरश्विनावभरत् अजनयत् अपुष्णात् उत्त- रेषु कुरुषु । अजहादु द्वा मिथुना सरण्यः । द्वावन्यौ मिथुनी यमं च यमी चेति विवस्वतः सकाशादजहात् हित्वा ननाशेति त-िहासमाचक्षते'। अजुरितिहासार्थः । यथा वाष्ट्री सरयविस्यतोढा सा च तस्माननाय । 'तदभिवादिन्येषभवति ॥ १०॥ . २५ १ ग. 'भिति"1". २ क.. व. ध 'स्तेषगतद्रूप ; ग. ज. स्तिपन्यप, थ. ' स्वयं व्यस्त रूप (तदू) ट. रितेपन्यत व्यस्त रू, . ह. सेवा न्यस्तश्चस्तं तद्रूपं . ३ क. . १. ट. 8. ह. भविष्यत् च. भविष्य व्यत्. ४ ग. च. जे. "भरधन् । आश्व 03. ह. "वति । इत बिरुन भाष्ये ६ ध्याय १. सह. क. स. ग. वर्गमितालो मोति ·९५२ दुर्गाचार्गकृतटीकासमत [दादश प्यारे त्वष्टा दुहित्रे बहतुं कृणोतीतीदं विश्वं भुवनं समेति। यमस्य मासा पर्युद्यमांना महो जाया विवस्वतो ननाश (ऋ० सं० १० । १७ । १)॥ त्वष्टा दुहितुर्वहनं करोतीतीदं विश्वं भुवनं समे- सीमानि च सर्वाणि भूतान्यभिसमागच्छन्ति यमस्य माता पर्यु- धमाना महतो जाया विवस्वतो ननाश रात्रिरादित्यस्यादित्यो. दयेऽन्तर्धीयते ॥ ११ ॥ इति द्वादशाध्यायस्य प्रथमः पादः । ५ १० स्पष्टा दुहित्र इति । पूर्वयैव समानार्थ विनियोगश्च । त्वष्टा देवो विश्वकर्मा यं पुरागविदो वदन्ति स दुहितुः वहतुं वहनं विवाहं करोतीति इदं विश्व भुवनं भूतजातं विवाहदर्शनप्रेप्सया समेति । स हि विष हाना स्वभावः । यमस्य माता । भविष्यता योगेनोप्यते । पर्युह्यमानों पर्यटा यमं च यमी च जन. यित्वा ततो महो महतो जाया विवस्वतो देवस्य जाया भार्या हिया अपत्ये १५ मिथुनौ आश्वं रूपं कृत्वा ननाशेति । नरुक्तपक्षे तु त्वष्टा मध्यमस्तमोभागस्योपसो दुहितुः दूरे हितायाः नेरुताक्षेऽर्थः प्रकाशरूपाया वस्तु वहनं विवस्वत. करोति । इदं विच भुवां समेति । प्रभातमिति मया सर्याणि भूतानि स्वोस्थितिकर्तव्यतामु अभिसमागण्छन्ति । यमस्प माता पर्ययमाना । यमस्य मध्यमस्य माता देवधर्मेण | अथा | स्थानस्य येव जाया सा मातेति । जायतेऽस्यां पुत्र वेन पति: जाया भार्या । महतो विवस्वतः प्रकाशेन प्रोत्सार्यमाणा ननाश नश्यति । संक्षेपतो भाष्यका रोऽयं निराह। ' रातिरादित्यस्य ' उपा जाया। सा 'आदित्यस्पोदयेऽन्त. धीयते । ॥ ११ ॥ सप्ताभ्यायस्थ प्रथम, पादः। १५ १७. त. द. इन द पिच भुन समेति । नास्ति. १७. प्रथम. पाद। स. इति द्वादशमोध्यायस्य , . इति प्रश', . प. 'इति पाद ' मास्ति । ३ ग. इल".पू. ४ क स र उ... म्यासुस'; च या सामु ५. स.र. 'यत इति, प. य. तहत, उ. र. 'यत सि सि निक कोपराभा पठाभ्य ये काम 1 इति निकेन सह साइला', 5. स. प.प.प.वीवो गलि.

·प्रयोदशः खण्डः १३] निरुक्तम् । द्वितीयः पादः। . ५ ‘सविता व्याख्यातस्तस्य फालो येदा चौरपदततमस्काकीर्ण- रश्मिर्भवति तस्यैपा भवति ॥ १२ ॥ 'सविता(७) इति वक्तव्यम् । स पुनरेष व्याख्यातः। अभिधानतः (निरु० ७ । ३१॥ १०।३१) । इह पुनरादित्यः । 'तस्य सारसो यदर चौरपहततमस्काकीर्णरश्मिर्भवति' । यदा यस्मिन् काले चौरेनापहततमस्का भाति न पृथिवी । पृथिव्या तमो भवति । दिध्यपहते तमसि विक्षिप्ता मस्या रस्मयो भवन्ति । स सावित्र. कालः । तस्मिन् काल आदित्य. सवितोच्यते । ' सवितुस्तकालोपलक्षितस्य ए । प्राधान्यस्तुतिः ' भवति ॥ १२ ॥ तस्य विश्वा रूपाणि प्रति मुश्चत्ते कपिः पासपीद्रं द्विपदे चतु- पदे । वि नामख्यत्सविता वरेण्योऽर्नु प्रयाणमुपसो वि रानात (ऋ० सं० ५। ८१ । २)॥ सर्वाणि प्रज्ञानानि प्रतिमुचते मेघावी कविः क्रान्तदर्शनो भवति कवतेर्वा प्रसुवति भद्रं दिक्षा- द्भयश्च चतुष्पाद्यय व्यचिख्यपन्नाकं सविता धरणीयः प्रया. णमनूपसो विराजत्यधोरामः सावित्र इति पशुसमाम्नाये विज्ञा- यते कस्मात्सामान्यादित्यधस्तात्तद्वेलोयां तमो भवत्येतस्मा- सामान्पादधस्ताद्रामोऽस्ताकृष्णः कस्मात्सामान्यादित्यनि चित्वा न रामामुपेयाद्रामा रमगायोपेयते न धर्माय कृष्णजाती- येतस्मात्सामान्यात्कृकाकुः सावित्र इति पशुसमाम्नाये विज्ञा. यते कस्मात्सामान्यादिति कालानुवाद परीत्य कुरुवाकोः पूर्व शब्दानुकरणं चचेरुत्तरं भगो व्याख्यातस्तस्य कालः मागु. सर्पणात्तस्यैषा भवति ॥ १३ ॥ २. - १ के.स. १(१२), त द १. २ क. ख. घ. द. २. ह. पा सपा ३ क. ख. १ (१२), ठ. ड. पति । इति निरुतभाष्ये ६ ध्याये १२ सर, ग. य. वर्जमितरेप्पडो नास्ति ४ त. व्यरुपएमाद अस्यमा ५ ह. घ. ट. . "देश ६ क. स. २ (१३) तद २. ८. :

·९५४. दुर्गाचार्यहनटीकासमेत [ द्वादशाध्याये विश्वा रूपाणि प्रति मुञ्चते कविरिति । स्यावावस्यार्पम् । आभिप्ल- 'विके प्रथमेऽहनि बिनियोगः ( आश्व० श्री० सविता ७ । ५) शिक्यपाशप्रतिमोके च यजमान- स्यानौ ( भैत्रा० सं० ३।२।१), विश्वानि सर्वाणि रूपाणि रूपयासु अर्थेषु प्रतिमुच्यते आवभाति तमोऽपमन् रूपाण्याविःकुर्वन् कविः कान्तदर्शनः । अथवा । कयते; धातोर्गयर्थस्य कपिः । गच्छ- त्यसौ नित्यम् । किंच । कवित्वादेव प्रासाचीत् प्रसुवति जन. यति अभ्यनुजानाति च भद्रं द्विपदे चतुष्पदै द्विपद्यश्च मनुष्यादिभ्यः चतुष्पाइपश्च गरादिभ्यः। यद्यत्तेषां भद्रं सत्याणं तत्तप्रसुरति । किंच। वि नाकमख्यत् । विस्यापयति नाकं द्या च विदर्शयति । तदा हि तरयां विकीर्णा रश्मयो भवन्ति । किंच अनुपयाणमुषसो विराजति । उपसः प्रयाणमनु विराजति प्रकाशते । सोऽरमा नामेदं करोत्रित्याशिषा स्तुति. निराकाक्षा। 'विनापमयत् ' इति सवितुः कालोपलेक्षक मन्त्रलिहू तपशुगु- णसामान्येन समर्पयन्नाह । ' अधोरामः सावित्रः ( काठकसं० ५। ८।२।ते० सं० ५।५।२ । वाज० सं० २९ । ५८) इति पशुसमाम्नाय विज्ञायते ।। 'कस्मात् । गुण - सामान्यादिनि'। 'अधस्तात्तद्वेलीया तमो भवति' । उपरिष्टाच अधोरामः किमिति सावित्र इत्युपते ज्योतिः । शुक्ल तदा दिवि भवति कीर्ण रश्मि. स्वात्तस्याः । अधस्तात्तु भन्या तदा तमो भाति । एतस्मात् काल देवतागुणसामन्यात् पशुरपि तधारूप सावित्रः! आह 'अधोरामः । इति किमुक्तं भवति । उन्यते । अधस्ता- अधोरामः करमात् कृष्णः ' इति यदुनं स्यातदुक्त भासवोराम इति। २. एव भवति १३. ह. रूपाणीति स्यारा'.२ म. म. म. च.न. नातीति. ४ क. स. प.ट. ४. ड. अनि मरठ.५ २.५, घट.. र. स. ६२. ठ..राया. २८ ·कृष्ण इत्यर्थः ' चतुर्दशः खण्डः १४] 'निरुक्तम् ।। आह । कृष्ण: 'कस्मात्सामान्यात् । राम इयुच्यते । शृणु । विज्ञायते • हि अग्निचित्या प्रथम चित्वा न रामामुपेयात् । रामशब्दस्य कथं ( काठकसं० २१ । ७ ) इति । 'रामा इति शुद्रोच्यते । सा हि . रमणाय एस उपेयते न धर्माय ( वासिष्ठधर्मशास्त्रम् । १८ । १८) । रमणा- र्थमेव सा । ' कृष्णजातीया । इत्येकार्थी शब्दौ । अधुनोत्सृज्य रामा वियं प्रवीणादिशब्दवत्पशावयं रामंशब्दो वृत्तः कृष्णसामान्यमात्रैण । कृकयाकुः सावित्रः (मैत्रा० सं० ३ । १४ । १५) इति पशुसमानाये विज्ञायते ।स कस्मात्सामा- कृकवाकु: किमर्थ सावित्र इत्युच्यते न्यात् ' इति । उच्यते । कालानुवादं पास। सवितुः कालमसौ वक्तीत्येवं पत्य परिज्ञाय समानाये तस्य सावित्रत्वम् । कृकवाकुशब्दमधुना निर्वक्ति । 'कृरुवाको पूर्व शब्दानुकरणम् । ककवाकुशब्दस्य पूर्व- कृकवाकु: कस्मात् पदं शब्दानुकरणम् ।' कृकः । इत्येवमसौशन्द करोति । 'वचेरुत्तरं ' वाकुरित्येतत् । कृफ इत्येवं वक्तीति कमाकुः । भगो' (८) यक्तव्यः । स पुनरेप व्याख्यातः ३।१६) स्त्रीभगन शदव्युत्पत्तितः । तस्मात्सावित्राकालात्परत एत- दुत्तमं ज्योतिर्भगास्यं भवति ।। ' तस्वैषा भवति । ॥ १३ ॥ १५ (निरु० . १ भावर्जितं भगमुग्रं हुवेम बयं पुत्रमदितयों विधर्ता । आध्र- विद्यं मन्यमानस्तुरश्चिद्राना चियं भग भक्षीत्याई (ऋ० सं० ७) ४१ । २)॥ प्रातर्जितं भगमुग्रं द्वयेम वयं पुत्रमदितों विधारयिता सर्वस्याघ्रश्चियं मन्यमान आब्यालेदरिद्रस्तुरश्चित्तुर इति यमनाम तरतेवळ त्वरतेर्वा त्वरया तूर्णगतिमो राजा चियं भगं भक्षीत्याहान्धो भग इत्याहुरनुत्सृप्तो न दृश्यते पाशित्रमस्या- क्षिणी निधानति च ब्राह्मणं जनं भगो गच्छतीति व जनं गच्छत्यादिव्य उदयेन सूर्यः स सुबतेर्वा स्वीर्यतेची तस्कपा भवति ॥१४॥ २५ १ ठ. क. ख. २ (१३), पति । इति निरुणभाष्ये ६ ध्याये १३ सर: (इ. पुस्तके इई नास्ति); ग. च. वर्जमितरेषको नालि. २६. य. 'ट्याळुई. ३ क. ख, छ, त. द. वा विज्ञायो ज. ४ क. स. ३ (१५), त. द. ३.

·मगः १० दुर्गाचार्यकृतटीकासमैतं [ द्वाददात्याये प्रातर्षितं मगमिति । . वसिष्ठस्यार्पम् । प्रातः प्रातः तमांसि यो नयति स भवति प्रातर्जित् । तं प्रातर्मितं भग । सूर्यम् उप्रम् उर्णम् अभ्युद्यतमुदयाय हुम आयामहे वयं पुत्रमदितः यो विधर्ता विधारयिता सर्वस्य जगतः स्वेना- नुग्रहेण । फिंच । आध्रश्चियं मन्यमानः। आख्य लुः आख्यानां । स्पृहयिता दरिद्रः। सर्थ मन्यमान आकाङ्क्षन् हअन्यहनि पूजन आस्तेऽपि नामोदिया- द्भगस्ततो वार्ता पर्यटेयमिति । तुरश्चित् । तुरोऽपि यमस्तूर्णपतिः सर्वान् प्राणिन आभिमुख्येनोपसंहाराय तूर्णगतिस्त्वरितगतिः । यं मन्यमान आस्ते प्रेताधिपतिः । तदुदयाद्रि कालातिक्रमेणासावुपसंहरति प्राणिनः । राजा चित् । राजापि चार्थिना कार्यचिकीर्षया यं भर्ग भक्षि उदयं भजेनेव- माह । संवयं भगम हयामहे । माह । ' अन्धो भगः ( कोपी० प्रा० ६ । १३ । शत० प्रा० भगोऽन्ध इति किम ११७।४।६) इत्याहुः । तस्य कोऽर्थ यमुच्यते इति । उच्यते । स हि सूर्यभावम् ' अनुत्सप्तो न दृश्यते । । नास्मिन् द्रष्टणा ध्यान दर्शनमा स्तीत्यन्धः । न पुनरसान न पश्यतीति ।" प्राशित्रमस्याक्षिणी निर्ज- घान' इति च " (कोषा० प्रा०६।१३) इत्यैतिहासिकपक्षाभिप्रायोड यमर्थवादः प्राशिवस्यै भागस्यानन्यीक्षणस्तुत्यर्थम् । 'जनं भगो गच्छति' (मैत्रा० सं० १।६।१२) इति । तदेतत्पतिद्धमेव । यदा तदात्मना जनमादित्यो गच्छति। सूर्य: । (९) इति वक्तव्यम् । स पुनरय मगकालयस्तः सूर्यो सूर्यः कस्मात् • सती ' सूर्यः । 'सुयते । प्रसवार्धस्य । स एव हीदं स प्रमुवति । जनयतीत्यर्थः । वीर्यने ' । मुर्वस्य वा ईरयतर्गत्यर्थस्य । वायुना हार्य सुष्ट श्यते । प्रेत इत्यर्थः । ' स्वैपा भवति । प्राधान्य स्तुतिः ॥ १४॥ भवति । ३५ ११. "मिनि. २ ८. स. प. द. उ. . 'इति । नास्ति. २ क. स्व. इ.स. 1. 5. 'शिवभ.? क. स. ३ (१४), ३. इ. स्तुतिः । इति ने २१. मध्ये ६ ध्याये १४ खण्डः, ग. ज, वर्गमितपतो नास्ति.

·घोडशः शः खण्डः १६] · निरुक्तम् । ९५७ उद्घ त्यं जातवेदसं देवं हन्ति केतवः । दृशे विश्वाय सूर्यम् (ऋ० सं०१। ५० । १) ॥ उद्दहन्ति तं जातवेदसं रश्मयः फेनवः सर्वपां भूतानां दर्शनाय सूर्यमिति तस्यैपापरा भवति ।। १५॥ . रपं जातवेदसमिति । प्ररकण्यस्वार्थम् । आश्विने विनियोगः (आश्व० श्रौ०६ । ५)। यम् उद्वहन्ति उदयमुपनयन्ति जातवेदसम् इति सूर्य केतवः रस्मयः असा मा यमुद्वहन्ति सर्वेषां भूतानां दृशे दर्शनाय सूर्य तं वय. मभिप्रेतार्थनिद्धरेऽभिमः। ' तस्यैपा अपरा भवति। । सा पुनः किमर्थम् । जातवेदसं सूर्य- मिति श्रवणासंदहः । किमियं जातवेदस्युत सौरीति । परा त्वसंशयमेव सौरीति परा निजगाद ॥ १५॥ १० "चित्रं देवानामुदंगादनांक चक्षुमित्रस्य वरुणस्याग्नः । आमा धावांपृथिवी अन्तरिक्षं सूर्य आत्मा जगतस्तस्युपश्च (ऋ० सं० १।११५।१)॥चायनीयं देवानामुदगमदनीक ख्यानं मित्रस्य वरुणस्याग्नेचापूपुरद् द्यावापृथिव्यौ चान्तरिक्षं महत्त्वेनं सूर्य आत्मा जंगमस्य च स्थावरस्य चाथ यद्रश्मिपोपं पुष्यति तत्पूपा भवति तस्यैपा भवति ॥ १६ ॥ २० . २५ चित्रं देवानामिति । बुत्सत्यार्पम् । आदिवने विनियोगः (आध. श्री० ०६ । ५)। चित्रं चायनीयं पूजनीयम् । स एव कि पुनस्तत् । देवाना समीना यदेतत् उदगात् अनीकं समूहः । फिमस्य । चक्षुर्मिनस्य वरुणस्याप्नेः । एतस्मिन् मित्र. १. ख... प. प. उ. ड. "मिति कमन्यमादित्यादेववक्ष्यचस्यै . २ क. ख. ४ (१५),त. द. १.३ ८. ह. त्यमिति । प्रक'.५ ग. मि. ५ ग. अ. 'न्ति य इटाः स', च. "न्ति ये इशः स. ६ क. स. ५ (१५) ठ. 3. 'गाद । इति निरुतभाष्ये ६ घ्याये १५ खण्डः, ग. १. वर्ममिरेको नास्ति. ७क. स. ह. थ. . र. हरवेन तेन म.८ क, स्व. ५ (१६),त. द.५. ३.

·, १० यदा 3 ९५८ दुर्गाचार्यकृतीकासमेतं द्विादशाया स्य वरुणस्यामश्चक्षुः । ख्यानम् इत्यर्थः । य एष सूर्य आत्मा जगमस्य च स्थावरस्य च सर्वभूतानुप्रवेशी आमा: आप्पुरत् आपूरयति द्यावापृथिव्यौ च अन्तरिक्षं च । महत्त्वेन सूर्य आत्मा । एतस्मिन् मित्रवरुणान्यादीनां देवताना न्यानम् । अनेन सूर्यात्मना य एतान् मित्रप्रभृतीन् पश्यति स साधु पश्यतीत्यभिप्रायः । विज्ञायते हि रहस्यब्राह्मणे य एप सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुपश्च ' (ऐ० आ० २१ २।४) इति । एतदिहै। वोपेक्ष्यामिति । भेदपक्षे तु मित्रप्रभृतीनामेतच्चक्षुरिति । याज्ञिकपक्षे चक्षुरा ते पस्य- तीति । तत्रापि विज्ञायते हि । 'एप वै विवेषां देवानां चक्षुः' इति । 'अथ यत्' 'रश्मिपोपम् ' आपूर्णस्तेजसा रस्मीन सूर्यः 'पुष्यति' विति तत् । तदैव पूषा (१०) पूजा करमात् भवति । 'तस्यैषा भवति ॥ १६ ॥ शुक्रं ते अन्यपजतं ते अन्यद्विपुरूपे अहनी चौरिवासि । विश्वा १५ हि माया अवसि स्वधाको भद्रा ते पूपनिह रातिरस्तु (ऋ० सं०. ६।५८।१)। शुक्रं ते अन्यल्लोहितं ते अन्यधजतं ते अन्यद्य- ज्ञियं ते अन्यद्विपमरूपे ते अहनी कर्म द्यौरिव चासि सर्वाणि प्रज्ञा- नान्यवस्यन्नवन भाजनवती ते पूपनिह दत्तिरस्तु तस्यैपापरा भवति ॥१७॥ शुक्रं ते अन्यदिति । भरद्वाजस्यार्पम् । चातुर्मास्येषु विनियोगः पोष्णे हरिपि (मैत्रा० सं० १११०॥१॥४११० पूषा ३)। हे पूपन् शुक्रम् अन्यत् तव रूपम् यलो- हितम् अन्यत्तर रूपम् । शुक्लेन व्यपदेशात्सामल्लिोहितादि । यजतं यक्षियं यज्ञाम् अन्यत् । अयज्ञियमयज्ञाहमन्यत् । भगांशरूपेण हि नायमिम्पते ।विज्ञायते हि 'तस्मादेती भगांशी यज्ञे में यजन्ते' (मैत्रा० सं १ । ६ । १६) इति । चि । विपुलो भवतः । एते शुलणे १ क.ख. घ. द. ठ. . मेश्च चतुः, च. 'मेश्व: च. २ ग.ज. पा पश्यती'; च. पा पश्यतीत; परयन्ती. ३ क. ख. ५ (१६); 2. स. वति । .इति निरुक्तभाष्ये ६ ध्याये १६ सण्डा, ग. च. वर्नमितरेष्वहो नास्ति.४ क. स. ६ (१),त. द. ६. ५ ग. ज. सौ न परोन ; प.शीन यशेन य. २० ·अटादशः सण्डः १८] निरुक्तम् । रूपे । अहनी अहोराने । कर्मणा उदयेन शुक्लमहः करोपि अस्तमयेन कृष्णम् । यौरिवासि । यथा द्यौराकृन्य सर्व वर्तत एवं त्वमपि । विश्वा हि मायाः सर्वाः प्रज्ञाः प्रज्ञावता त्वम् अवसि पालयितो पालयसि उद्य- ननुगृह्णासि । हे स्वधावः पूषन् यं त्वामेवमादिगुणयुक्तमद्रादम तव तस्य भद्रा भन्दनीया स्तुत्या राति: दानम् इह अस्मिन् कर्मणि अस्मान् प्रति अस्तु इत्येतदाशास्महे । 'तस्पैपा अपरा भवति' सा पुनः किमर्थमिति । पथि रक्षितृत्वे पूष्णोऽधिकारः । तत्परिप्रख्यापनार्थम् । अथवा । इयं वे पूपा ( मैत्रा० सं० २१५।५) इति विज्ञायते । तयुदासार्थम् ॥ १७ ॥ १० पथस्पयः परिपति वचस्या कामेन कृतो अभ्यांनळ कम्'। स नो.रासच्छुरुधश्चन्द्राग्रा धियंपियं सीपधाति म पूपा (ऋ० सं० ६।४९४८)।पथस्पथोऽधिपति वचनेन कामेन कृतोऽभ्यानले. र्फमभ्यापनोऽमिति वा स नो ददातु चायनीयाग्राणि धनानि कर्म कर्म च नः मसाघयतु यूपेत्यथ यद्विपितो भवति तद्विष्णुर्भ- १५ पति विष्णुर्विशतेर्वा य॑श्नोतेर्वा तस्यैषा भवति ॥ १८ ॥ २० पथरपथः परिपतिमिति | ऋजिश्वन आर्षम् । पौष्णे हविषि पञ्चमेऽ. हनि व्यूढे विनियोगः । पथपथः । सर्वमार्गा- णामित्यर्थः । किमिति । परिपतिम् अधिपति वचस्या वचनेन स्तुत्या कामेन स्वेन पूषणं कामेनैव प्रन्यभिमुखीकृय अर्कम् अहम् अभ्यानट् । स्तुत्या कामप्राप्यर्थमभित्र्याप्नोमि । सोऽभि- व्याप्तः सन् नोऽस्मभ्यं रासत् ददातु । किम् । शुरुधश्चन्द्रामाः । शुच संरुन्धन्ति यानि धनानि चायनीयामाणि अभिजितागमानि । धर्म्य आगमो येषाम् । किंच | तैर्धनैर्धर्मलुब्धैः धियं वियं सीपधाति साध. २५ १ क. ख. घ. दे. द. 3. चि । विश्वा:. २ क. ख. प.ट. ठ. ह. "यितृ- त्वात्पाल' घ. "यिता पा तृत्या पा. ३ क. स. ६. र. ४. ह. 'याः अनन् पू, च. 'पाव: पू° अभवन. ४ क. ख. ६ (१५); ठ. . "सार्थम् । इति निरु- तभाधे ६ ध्याये १५ सण्डः, ग. च. वर्गमिरेको नास्लि. ५ छ. त. द. 'नर'.६ १. स. ७ (१)त. द. ५.७ ३. ख, ग, प. ज. 'मोति.

·९६० दुर्गाचार्यकृतीकासमेत [द्वादशाघ्यामे यति प्र पूपा । कर्म कर्म अस्माकम् इष्टिपशुसोमादिलक्षणं प्रसाधयतु पूपा । यागायाविननोपनामयत्यिस्यर्थः । 'अथ यत् यदा - विपितो ' व्याप्तोऽयमेव सूर्ये रश्मिभिः ' भवति' 'विष्णुः (११)भवति ५ तेर्वा' । यदाविष्टः पविष्टः सर्वतो रश्मिभिर्भ- वति तदा विष्णुर्भवति । ' व्यश्नोतर्वा' । विपूर्वस्य वाश्नोतः । यदा रश्मिभिरतिशयेनायं व्याप्तो भवति व्यामोति वा रश्मिभिरयं स तदा विष्णुरादित्यो भाति । तस्यैपा भवति ॥१८॥ - तदा 'विश. विष्णुः कस्मात् . इदं विष्णुर्वि चक्रमे वेधा नि दंधे पदम् । समूळमस्य पांसुरे (ऋ० सं० १ । २२ । १७) । यदिदं किंच तद्विक्रमते विष्णुविधा निधचे पैदं पृथिव्यामन्तरिक्षे दिवीति शाकपूणिः समारोहणे विष्णुपदे गयशिरसीत्यौर्णवाभः समूहळमस्य पांसुरें प्यायनेऽन्तरिक्ष पदं न दृश्यतेऽपि वोपमार्थे स्यात्समूहलपस्य पांसुल इव पदं न दृश्यत इति पासवः पादैः सूयन्त इति वा पन्नाः शेरत इति वा पिंशनीया भवन्तीति वा ॥ १९ ॥ इति द्वादशाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ .. २० इदं विष्णुरिति । मेधातिथेरापम् । प्रायश्चित्ते (आश्व० श्री० ३. विष्णुः १० । मैत्रा० मं०१।८।९) आज्या- सादने (मैत्रा० सं० ४ । १ । १२) च विनियोगः । यदिदं किंचिद्विभागेनावस्थितं तद्विक्रमते विष्णुरदित्यः । कथामिति । यत आह । त्रेधा निदधे पदं निश्त पदम् । निधानं पदैः फ] तत्र तापत् 'पृथिव्यामन्तरिक्ष दिवीति शाकणिः' । पार्थिवोऽग्नि- २५ भूला पृथिव्यां यत्किंचिदस्ति तहिकमते सदवितिष्ठसि अन्तरिक्षे विद्युदा- १ फ. ख. ७ (१८). उ. ड. °वति । इति निरुक्तभाष्ये ६ ध्याये १५ खण्ड , ग. प. पमितरेव नास्ति २ क. र. छ. त. द. 'मूल्बम'. ३ क. ख. उ. प. प. ठ, ड पद धाभावाय पृ. ४ छ. त. द. 'पासुरे । नालि. ५८. थ, प. उ. ४. पंसनी'. ६ क. स. ८ (११), द.८.. छ. रिती'; त. दादशमोध्याये विद इति दि. ५. ५. ठ. स.ति. १५ पाद: नास्ति.

·. । शितितम. खग्दः २०] निरुक्तम्। रमगा दिव सूर्या मना । यदुक्तम् । * तम् अकृष्णन् ।ग भने कम् (ऋ० सं० १० १८८ ॥ १०) इति । 'समारोहणे ' उदयगिरनु. चन पदमेकं निधत्ते । ' विश्णुपदे ' मध्यन्दिनेऽन्तरिक्षे। 'गशिरसि । अगिरौ । ' इत्यौर्णयाभ. ' आचार्य एवं मन्यो । समूहळेनस्य पारे । अस्मिन् प्याश्ने एतस्मिन् अन्तरिक्षे सर्वभूत देहेनौ यम्मध्यन्दिनं पद विद्युदास्य तत् समूहळेम् अन्तर्हितम् । न नियं दृश्यते । तदुक्तम् । गेतन्मध्यम ज्योतिरनित्यदर्शनम् ' इति (निरु० ५। ३) । ' अपि योप. मार्थे स्थासमूहळे मिव पासुले पद न दृश्यत इति । यथा पासुले प्रदेशे पदं न्यस्तमुक्षेपणसमनन्तरमेव पासुभिराकीर्णत्वान्न दृश्यते एक्मस्य मध्यम विद्युदात्मकं पदमाविकृतिसमकालमेर व्यरधीयते । चार. तिएत इत्यर्थः। पांसुरे' इति रो मनः । अथ पाससः 'कस्मात् । सेहि • पादैः सूयन्ते । जन्यन्त इत्यर्थः । अयया । ' पन्नाः शेरत इति । अथवा । पिंशनीया ' वसनीया धसनास्तेि 'सन्ति । कदाकी- र्णयाईशीकत्वात् ॥ १९ ॥ सप्तदशस्य द्वितीय. पाई । वृतयः पाद । विश्वानरो व्याख्यातस्तस्यैप निपातो भत्त्यन्द्रया- प्रचि ॥२०॥ । विश्वानरो (१२) कव्य । स पुनरेष व्याख्यातः । अभिधा. नव्युत्पत्तितः ' प्रत्युनः सर्वाणि भूतानि ' ( विरु० ७ । २१ ) । के ख. घ. ८. ड. मन्यन एष. २ क ख. घ... भन्द: ३८ स्वमम' स्वपन, ठ. ड स्वपनमें. ४ ग. च. ज. म. कृ. ५ ग.. इति । शिनीयाः दुई च. 7 अथवा. ६ क. ७.८(१), . इ. कत्वात् । इति नैवभागे ६ गये १२ खण्डः, ग. स. वर्जभितरेप्यो नास्ति. ७३. इ. इति निष्रपञ्चकेन तदशाध्यायस्य द्वितीयः पाद..८२. पारः समाप्तः ९ फ. स. १ (२),त. द. १० १२९ ·दुर्गाचार्यकृतीकासमेत [दादमा ध्यान इति । इह तु नियमतो गुस्थानः । तस्यैव निपातो भवत्यैन्द्रया- मृचि' ॥ २०॥ विश्वानरस्य वस्पतिमानतस्य शर्वसः। एवैश्य चर्षणीना- मूती हुँवे रथानाम् (ऋ० सं० ८।६८१४) ॥ विश्वानर- स्यादित्यस्यानानतस्य शवसो महतो चर्लस्यैवय कामेरयनरय- नै चर्षणीनां मनुष्याणामूत्या च पया स्थानामिन्द्रमस्मिन्पझे हयामि वरुणो व्याख्यातस्तस्यैषा भवति ॥ २१ ॥ 3 विश्वानरस्य वरुतिमिति । ' आ त्या स्थं यथीतये । (प्र० सं० विश्वानरः ८।६। ८) इत्येतस्मिनेन्द्रे सक्ते, प्रियमेधेन दृष्टे । निष्कवल्ये विनियोगः । विश्वानरस्य मादित्यस्य अनानतस्य शवतः अनानतज्योतिलस्य अनभिभूतप्रकाश- स्यान्यज्योतिभिः बलपति पातारं रक्षितारमिन्द्रम् अस्मिन्यज्ञे युष्माक- मर्थसिद्धये आयामः । केनेति । एयैश्च कामैरयनैः चर्षणीनां मनुष्या- णाम् अवनैः गमनः तं प्रति निमित्तभूतः ऊया च पथा येन मागंण रहणा समय इमं लोकमागम्छन्ति तेन पथा भवतामहमिन्द्रमाह- .. यामि। २० 'विश्वानरस्य वस्पतिम् ' इति पनिशदेनेन्द्रवाचिना व्यपदेशाप. घ्यन्तस्य विश्वानरशब्दस्य धुस्थानवाचिवे सामर्थ्यमुपपद्यते । 'यरुणो । (१३) व्याख्यातः । निर्वचनतः (निरु०१०१३)। इह त्यादिन्यः । तस्यैश भवति । ॥२१॥ १ फ. स. १ (२०), 3. ह. भूचि । इति निरुतभाध्ये ६ पाये २. खण्ड, ग. प. पमिलोमशे नाप्ति. २ ध. त्य'. ३ इ. थ.प. छ. २१. ५ ग. मिति । आ. ५. स. प. ट. . स. सेवः यु', प.से.यु... ६ फ. स.२(२१), 3. 3. 'पति । इति निभाये उत्तरपट्के ६ याये २१ वण्डा, म. प. वर्गमिषशे नाति २८ ·: दार्विनः खण्डः २२] निरुक्तम् । येना पावक चांसा भुरण्यन्तं जना अनु । त्वं वरुण पश्यसि ( ऋ० सं० १।५०१६)। भरण्युरिति क्षिपनाम भुरण्युः शकुनि रिमधानं नयति स्वर्गस्य लोकस्यापि घोळी तत्संपाती भुरण्युरमेन पावकख्यानेन । भुरण्यन्तं जना अर्नु । त्वं वरुण पश्यसि । तत्ते वयं स्तुम इति वाक्यशेपोऽपि वोन रस्याम् ॥ २२ ॥ 3 . सेना पाषक पक्षसेति । प्रस्कण्यस्यैताः सर्वा भार्यम् । माधिने विनियोगः ( आश्व० श्रौ० ६ । ५) । घरुणः 'मुरण्यरिति क्षिप्रनाम' (निष०२।१५/१४)। भुरण्युः क्षिपणामी 'शकुनिः । स पुनरयमेय योऽधियज्ञे अमिधी- यते । स मुपर्णः । विज्ञायते हि • स्वर्गाय वै लोकायाग्निश्चीयते (मैत्रा० सं० ३ । ४ । ८) इति । 'तत्संगती ' तेन युक्तोऽग्निचित् उपात्तापूर्वसंभारः स्वर्ग लोकं प्रति तदैवें शीघ्रं यः पतति गन्तुमिग्छति स भुरण्यति । हे भगवन् वरुण पावक पावयित: येन त्यानेन दर्शनेन अनुप्राहकेण स्वं पुण्यकृतो जनाननु भुरण्यन्तं पूर्वमा पुष्पकृतां मार्गेण देवयानेन क्षिप्रं गच्छन्तमनुपश्यसि । कि तस्य दर्शनस्येति । अपरि- समाप्त वाक्यमिति यदृत्तमपेश्य तदृत्तमम्याजहारा 'तचे वयं स्तुमः' • तत्ते ' दर्शनमनुग्राहकं वयं स्तुमः इत्यध्याहृय याक्पस- यास्यशेषः। माप्तिः ' अपि वोत्तरस्याम् ।। अपि च यथोक्तमपि चैवमन्यथा स्यात् । कथामिति । यथोत्तरा ऋक् । तयापि सहकवाक्यतोपेक्ष्या । कथमिति । यतः पुनः पठति ॥ २२ ॥ " २० २५ १ छ. त. द. वोहना, उ. ड. स्थानि बोछा. २ ' 'मुत्तररयामनयसेन म्येवि इति सायणभाष्ये निरुक्तमूल्म् क. स. ३ (२२),त. द.३. ५ ग. ति। प्र; 3. ह. पायोति प.५ ग ज. तई शा". ६ष. वे. ७. स ३ (२२), 3. ड. "टति । इति मिसभाये ६ पाये २१ खण्डः, ग. च. वर्ममिको नास्लि. 1 ·द्विादशात्यारे. दुर्गाचार्यकृतटोकासमेत येनो पावक चक्षसा भुरण्यन्तं जना अर्नु । त्वं वरुण पश्यसि (ऋ० सं० ११५०१६) । विद्यामपि जस्पृथ्वा सिमानो अक्तुभिः पश्यन्जन्मानि सूर्य (ऋ० सं०१।५०१७)। व्यषि यां रजय पृथु महान्तं लोकमहानि च मिमानो अक्तुभी त्रिभिः सह पश्यन् जन्मानि नामानि मूर्यापि वा पूर्व- स्याम् ॥ २३॥ १० थेना पायति । येक हे पावक वरुण सार्नेछ जना अनु मुर- ज्यन्तं पश्यसि तेनैव स्यानेन तयैव ख्यात्या अथवा उत्तररयां याक्यशेषः प्रज्ञया मुक्तस्वं विद्यापि विविधमपि । अतिश. येन या एपि । किमेपि । युलोकम् । रजथ पृथु महान्तं .कम् अन्तरिक्षम् । किं कुर्वाणः । महानि च मिमानः कुर्वन् अनुभिः रात्रिभिः सह पश्यंच जन्मानि जातानि सर्वभूताग्यनुप्रा- हकत्वेन सूर्य। अपि वोत्तरस्याकवाक्यता स्यात् । अपि 'त' पूर्वस्याम्' मप्युपेक्ष्या । कयमिति । यतः पठति ॥ २३ ॥ ३ २० येना पाचक चशंसा भरण्यन्त जना अनु । त्वं वरुण पश्यसि (ऋ० सं० ११५०।६)॥ प्रत्यङ्देवानां विश्ः प्रत्यङ्देषि मानुपान् । प्रत्यङ् विश्व स्वये (ऋ० सं० १. ५०।१) । प्रत्यडिदं सर्वमुदेपि मत्यहिद ज्योतिरुच्यते प्रत्यदि सर्वमभिपश्यसीत्यपि वैतस्यामेर. ।। २४ ॥ ३ क. स. ४ (२३), त. द. १.२ ग. 'यति ये'. ३ क. स. १ (२२)ठ... ति । इनि निरनभाध्ये ६ ध्याय २३ साग. प. पमिता पो मारित. ४ क.स्व.त. द. 'ज्योत्रियो प्रत्याहसरित.... स्व. त. द. ममिदम'. क. प.५४४)त. ८.५.

·पशिः खण्डः २५] निरुतम् । -- येना पावकेति। हे वरुण पायक थेन यानेन ययानुराहयुद्धघा जना- ननु मुरण्यन्तं पश्यसि तवैव रयात्या प्रज्ञया युक्तः प्रत्यङ् देवांना या विश. ता कृवा पुरस्तात्तामाम् उदेषि |मानुपांश्चैवमेव प्रत्सड् कृत्या तेषामपि पुरत्तादेनोदेपि । कि बहुना । हे रस: आदित्य भयङ् इदं सर्वम् आत्मनः करया पुरस्तादुद्यन् सर्वमभिविपश्यसि । न चेपूर्वस्यामुत्तरस्यां या एकवाक्यता स्या स्यात् अपि तहि 'एतस्यामेव । कथमिति । यतः पुनः पठति ॥ २४ ॥ येन पायक चक्षसा भरण्यन्तं ना अनु । त्वं वरुण पश्यसि । तेन नो जनानभिविपश्यसि केशी केशा रश्म- यस्तैस्तद्वान् भवति काशनाः तस्यैपा भवति ॥ २५ ॥ येना पायति । हे पावक वरुण येन स्यानेन ययैवानुमाहरू- प्रज्ञया जनाननु भुरण्यन्तं पश्यसि लं पुण्यका- अथवा अपेष रिणः तेनैव ख्यानेन तवैवानुग्रहकारकबुद्धपा माक्पसमाप्तिः अस्माक जनानभिविपश्येति । को विशेषः प्रथमादध्याहारात् । प्रथमे हि तत्तं वयं स्तुम इति स्तुया परिसमापितम् । इह पुनराशिफा 'तेन नो जनानभिविपश्य' इति । स्तुत्या. शिपोः संबन्धनित्यत्वाद्वाक्यस्य । एप साकाङ्क्षाणा मत्राणामेकवाक्यता- प्रकार उपप्रदर्शितः। 'काश' (१४) इति वक्तव्यम् । अत्र 'फेशा रश्मयस्तैस्तद्वान् । आदियो यो मध्यदिने भवति । 'काशनाद्वा । प्रकाशनादित्यर्थ । रस्मयोऽपि केशाः काशना- देव | तस्यैषा भवति' ॥ २५ ॥ केशि कस्मात् . १३ १ ग. का हे'. २ ग. ज. पाना विशः या', च, 'वाना विशः याः'. ३ क. स. ५ (२४), ग. १. पर्नमिनरेजको नास्ति. ४ क, ख १. 'नादा प्रकाशन दात . . . ६ (२५),त. द. ६ ६ ग. 'कति । ३.७ ग. ज भिपश्येच. 'मिस'. ८ क. स. ५ (२५), द. ह. 'वनि । ति निभाये ६.ध्याये १५ खण्ड, ग च. वर्नामे वो नास्ति.

·दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत ( বয়াৰ फेश्यामि केशी विष केशी विमति रोदसी । केशी विश्वं स्वशे केशीदं ज्योतिरुच्यते ( ऋ० सं० १०। १३६ । १)। फेश्याग्नं च विषं च विपमित्युदकनाम विष्णातेचिपूर्वस्य स्नातेः शुद्धचर्यस्य विपूर्यस्य वा सचतेर्यावापृथिव्यौ च धारयति केशीद सर्वमिदमभित्रिपश्यति केशीदं ज्योतिरुच्यत इत्यादित्यमाहाया. प्येते इतरे ज्योतिषी केशिनी उच्यते धूमेनानी रजसा च मध्यम स्तपामेपा साधारणा भवति ।। २६ ॥ , १. केश्य१ग्निमिति । तेरापम् । केश्यामि बिभति वणोदकेनौषधीरभिनि- केशी प्पादयन् । आहुतिद्वारेण केशी विषं विमति । 'विषमुदकं विष्यातर्षिपूर्वस्य मातेः शुद्धयर्थस्य । विपूर्वस्य वा सचतेः । सर्वत्र गतिशयेन यत्सतमिति तदपि केशी बिभर्ति । रोदसी अपि च केश्येव विभति। तनिवासीनि भूतान्यनुगृ. छाति । अपि चायं स्वरादित्यः केशी विश्वमिदं सर्वमिदम् अभिविए श्यति यथाभिद्रष्टव्यम् । कोऽयं फेशीति । यत आह दर्शयनेवादित्य केशीदं ज्योतिरुच्यत इति । मतः परं विचारः । ' अयाप्येते इतरे ज्योतिषी ' प्रथममाध्यमिके । केशिनी (१५) उच्यते । तत्र तावत् 'धूमे- इतरे ज्योतिषा मपिकशिनी उच्यते नामिः ' केशी । स हि तस्य प्रकाशनाय निगू- दस्यापि भवति । ' रजसा चे मध्यमः । असावप्यमूत्विादप्रकाशः सन् रजसोद्भतेन प्रकाशतेऽसौ वायुरागच्छतीति। उदकेन च वैद्युतः । तेषां । त्रयाणामपि केशिनाम् ' एपा ' साधा रण्येन प्रधानस्तुतिः ' भवति ॥ २६ ॥ E १४ १ उ. त. द. पाय पा सच.. २ क. स. छ. त. द. 'ध्यमस्तयोरेषा भवति. ३ क. ख. ७ (२६)त. द. ७.४ ग, "मिति । '.५ ग. प. अ.तु. ६ फ. स. ७(२६)3. ह. पति । इति मिरुन भाये ६ ध्याये २६ सप्टा ग.प.वमितीयसे मारित. २८ ·प्रयः सप्ततिः अण्डः २.] निरक्तन प्रयः फेशिन ऋतथा वि चक्षते संवत्सरे वपत एक ए. पाम् । विश्वमेको अभि चष्टे शचीभिर्धाजिरेफेस्य दो न रूपम् ( ऋ० सं० १ । १६४ । ४४ ) ॥ केशिन ऋतुथा विचक्षते काले कालेऽभिविपश्यन्ति संवत्सरे वपत एक एपामित्यामिः पृथिवी दहति सर्वमेकोऽभिविपश्यति कर्मभिरादित्यो गतिरेकस्य दृश्यते न रूपं मध्यमस्याय यद्रश्मि- भिरभिमकम्पयन्नेति तपाकर्भिवति वृषाकम्पनस्तस्यैपा भवति ॥२७॥ । १० प्रयः मेशिन इति । दीर्घतमस मार्षम् । महारते वैश्वदेवे शस्यते अग्निवायुसूर्यास्त्र- (ऐ० ० ५ । ३।२)। य एते त्रयः योऽपि केशिनः पोशिनः अग्निवायुसूर्याः ऋतुधा कोठेकाले वि- चक्षते । पर्वकालम् अभिविनश्यन्ति। स्वकर्माधि- कारयुक्तेनानुमहेण लोकमनुगृह्णन्ति । तेषाम् एकः पृथिवीस्थानः भमिः संब- (सरे पृथिवी वपते । दहतीत्यर्थः । तथा हि सा कर्मण्या संपद्यते । विश्व- मेको अभि चोखाधिकारयुक्तैः कर्मभिः अविभिपश्यति अनुगृहाति मादि- सः । धाजिरेकस्य ददशे। गतिरेकस्य रजसोद्धन पार्थिवेनोदकेन वा 'श्यते न रूपं मध्यमस्य । अथ यद्रश्मिभिरभिप्रकम्पयन्नेति' । यदा रश्मिभिः उपसंहृतरुपते. पाकषि: करमात् पन्नः भूतानि अभिप्रकम्पयन्नेति तदा दृषाकरिः (१६) भवति । वर्पिता चावश्यायानां कप. नव भूतानाम् । सर्यों हि भगवायहरये तद्भयाकम्पते । तस्यैषा भवति ॥ २७॥ २५ १ क. स. ८ (२७); त. द. ८ २१. इत .दी. ३ ग, ज, ठ... "निर्वायुः सूर्याः ४ ग. ज. या काले विच. • च. ट.ई यथा; 1. ह. यथा कालम्. ६ ग. ज. वपति; च. परि" द. ते. क. ए. प.र. अथ रह यदा- दित्यो रश्मि'.८ रु. स. ८ (२७); 8, १, वति । इति निषण्टपोन द निरुप सहाध्यायभाध्ये सप्तर्विशतिः हः, ग. स. वामनरेवा नास्ति.

·दुर्गाचार्यकतटीकासमैत [द्वादशापा पुनरहि कृपाकपे सुविता कल्पयावहै । य एप स्वमनंशनोऽ. स्तमेपि पथा पुनर्विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः (ऋ० सं० १० १८६ २१)। पुनरेहि पाकपे सुमसूतानि वः कर्माणि फल्पयावह य एप स्वप्ननंशनः स्वमान्नाशयस्यादित्य उदयेन सोऽस्तमेखि पथा पुनः सर्वस्माद्य इन्द्र उत्तरस्तमेतद् जूम आदित्यं यमा व्याख्यात- स्तस्यैपा भवति ॥२८॥ २ 3 पुनरेहि पाकप इति । वृषाकोरापम् । पृष्टयस्य पष्ठेऽहनि बामणा- च्छसिन. शस्त्रे विनियुक्ता ( आश्व० श्री. वृषाकपिः ८१३)। हे वृपाकपे भगवन् य एप सं स्वप्न- नाशनः स्वमान् उदयेन नाशयसि सोऽरतमेपि पथा पुनः । यच वं विश्वस्मात्सर्वस्मात् जगत इन्द्रः ईश्वरः उत्तरः उद्धततरः स व पुन: एय हि उदयं प्रामुहै। तत आवा मुपिता मुप्रसूतानि मुप्रवृत्तानि शोभन. मर्थमुद्दिश्य जगतोऽनुग्रहमेतानि शोभनानि कर्माणि प्रवृत्तानि कसपापरे सगुणानि पुर्वः स्वमुदयेनाहमनुष्ठ नेनेति। 'यमो (१७) वक्तव्यः । स पुनः 'ब्यारयातो' निर्थचनतः (नि.. १०।१९.) । इह स्वादियोऽभिधेयः। तस्यैषा भवति । ॥२८॥ १५ २० यस्मिन्वृक्षे मुंपलाशे देयः संपियते यमः । अमां नो शितिः पिता पुराणों अर्नु घेनति (ऋ० सं०१०११३५।१)। यस्पिन हो मुपलागे स्थाने तृतः क्षये पापि चोपमार्थे स्यादृक्ष इव सुपलाश निवृक्षो यवनात्पलानं पलागनावः संगछते यमो गम्पिमिरा- दित्यस्तत्र नः सर्वम्य पाता या प.लयिता या पुराणाननुकामताज , क.र.ए. द. 'यस्मादि. २५.स. (२८),त. ६. ९. ३ ग. इति । चू. १ क स. प. 2. ठ. 1. पुनरायाहि उद; च, पुरावा. ५ ग, ज. दुर्द, प. उ. प. ९ (८), ... २५ मिमा ६ पदे १८,. प. निगोगन.

·एकोनत्रिंशः खण्ड २९] । निरुक्तम् । एकपादजन एकः पाद एकेन पादेन पातीति वफेन पादेन पिवतीति चैकोऽस्य पाद इति वा । एक पादं नोत्खिढतीत्यपि निगमो भवति वस्यैप निसातो भवति वैश्वदेव्यामृचि ॥ २९ ॥ २ ३ यमः . ' यस्मिन्वृक्ष सुराश इति । कुमारस्य यामायनस्यार्पम् । यस्मिन्यूक्षे आदित्ये । स हि स्वगत्या कालमतिकामयन् सर्व. भूनानामायूपि क्षपयति । ' दृश्वतीति वृक्ष ।वृतः अये बा' | पुण्यरुद्भिती निवास इत्यर्थ । मुपलाझे मुटु पराशीर्णम दीप्तिमति दे. सह रहिमभिः संपिबते संगम्बर मुपलाझे' 'वृक्षे अस्तं गच्छन्नादित्यः । तत्र किमिति । अत्र नः इसस्य विशेषणम् अस्मान् पुण्येन कर्मणा विद्यया च तपाकिया गतागनः पुराणान् इत्र तनिवासिनः अनुपेनत कामयतु । संप्रीणपनी- मित्पर्य 'वृक्षे इस मुपलाशे इति' ऐतिहासिकपक्षे । स्वगृहमुपंगतानस्मान् अथवा वृक्षे इव सुपलासवृक्षप्रख्यं मुखनिवास पितृराबो यमः पुराणान् इव तल्लोकनिवासिन. तिन् अनु- कागयतु । अस्मिन् पझे देवैः सपिबत-- इति तदनुचारिणो गृह्यन्ते देवा इति । 'बज एकपात् ' (१८) इति वक्तव्यम् । स पुनरयमादित्यो नित्यम् 'अजनो गमनः एक: क.अजपात् करमाच 'पादो। ह्मण । विज्ञायते हि अग्निः पादो चायुः पाद आदित्यः पादो दिशा पाद । (छा० उप० ३।१८।२) इति । ' एकेन पादेन पातिवा' । समिर जगदेकेनाशनानुपविश्य . ११ 1 मुलाशे इत्युपमा १ . . २. १ क. ख १०(२९), द. १०.२० 8 वृक्ष इपि. ३ ग इति । कु" ४ क. ख. घ. र. ट. ९ तक्षये. ५ क. ख. घ. ट. उ. ह. ने प. तो से. ६ १. ख घ निरसे, ट. विस' यस्मिस्थाने, ट... मिशते परिमस्याने इम:. ७ ग. न. स्या, च अत्री न:'. क. स. प. द. ठ. . 'यति य'. ९०.ख. प.र, 'मुपाम. १०२. स. ५. ट. उ. उ. मस्यसु, च. प रय. ११ रू. स. प. ट. ४. पाच. दास से..

·दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत ( রাগবি पाति,रक्षति स्वापकाले प्राणात्मनाऽन्न पचन् । अजनश्चेत्यज एकपात् । 'एफेन देन पिवतीति वा । एकनांशेनोदकं सर्वस्माजगतः पिबत्स- जनश्चेत्यज एकपात् । अथ । अजनो गमनः एकोऽस्य पाद इति' अन एकपात् । जीवभूतोऽस्य कृत्स्ने जगति एकः पादाऽनुप्रविष्टः। 'निगमोऽपि हि भवति ' एवास्मिन्नर्थे । " एक पादं नोखिदति जयोऽस्य ब्रह्मण सलिलावंस उच्चरन् । स चेत्तमुझेरदङ्ग न एकः पाद इभ्यर्थे नि- मृयुर्नामृतं भवेत् " । एकमात्मनः पादमर्श गोखिदति नोद्धरति आदित्यो हंसः महतस्तमसो यापनो या हन्ता । कुतः पुनरिखदति । सलिलात् सन्माने ब्रह्मणि लीनादेतस्माज्जगत उच्चरन् । अहन्यहनि लघन्नित्यर्थः । स येतं जयतमामनः पादमेतस्माजगतः उद्धरेत् ततस्तदुद्धरणसमफालमेय अङ्ग क्षिप्रं न मृत्यु मृतं भवेत् । सर्वमिदमम्पप- देयं सदेव स्यादित्यर्थः । ' सस्पेष निपानो भवति ' साधारण्येन · वैश्वदेन्यामधि ॥ २९॥ २० पारिषी तन्यतुरफंपादजी दिवो धर्ता सिन्धरापः समुद्रियः । विश्वे देवासः शृणवन्यचासि मे सरस्वती सह धीभिः पुरन्ध्या (ऋ० सं० १०। ६५ । १३)॥ पविः शल्यो भवति यद्विपु. नाति कायं तद्वत्पवीरमायुधं तदानिन्द्रः पवीरवान् । अतितस्यों पवीरचानित्यपि निगमो भवति । तद्देवता वाचपावीरवी पाबीरवी च दिल्या वाक्तन्यतुस्तनित्री वाचोऽन्यस्या अजयपादिवो धारयिता च सिन्धुश्चापश्च समुद्रियार्थे सर्वे च देवाः सरस्वती च मा पुरन्ध्या स्तुत्या प्रयुक्तानि धीपिः कर्मभियुक्तानि शृण्वन्तु पचनानीमानीनि पृथिवी व्याख्याता सस्पा एप निपातो भवत्यै- न्द्राग्न्याचि ॥३०॥ १ प. °को अस्य. २ अ. नीम्य च भी. मनो.. प. महा- मो. १ क रब. (1.).९; २. अधि। इन निस्काये , माये २. साया, म. प. पमितरेप्पो नगर ५०, त. द. मामि. ५ क.. ११ (२)त. ६. ११.

·पाबीरवी स्मात् ए १० सत्तमः खण्ट. ३.] निरुत्तम् । ९५१ पावासो तस्तुरिति । वसुकर्णस्यार्पम् । वैश्वदेवे शस्नै विनियोगः । 'पथिः शल्यो भाति । । कस्मान् । ' यद्विपु. नाति । विदारयति ' कायम् । । तन शल्येन 'द्वत्परमायुधम् ' ! रो म-वर्थे । तेन शस्मयतायुध्न तिहानिन्दः परिवान् । यथा च मन्नगाह 'अनिसस्वा पवारयानिति गयो जनाम. हिया वातितस्यौ पवारवान् | उनापारवा युवा' पवारयाम् इन्द्रः (ऋ० सं०१० । ६०/३)। विप्रय. धोरार्यम् ।" यः इन्द्रो महिवान् अतिमहतोऽप्यसुरजनान् युधा युद्धन अतीय तस्यौ तिष्टति पवीरवान् आयुधवान् । अपि च अपरिनान् । अनायुध इत्यर्थः । सायुधो निरायुधश्च नित्यममुरजनान् महतोऽपि अति. तिष्ठति यः स इदं नामास्माकं करोमिति । 'देवता या पागारवा' । स इन्द्रो यस्या पापी माध्यमिकाया देवता सा ऐदी वाक् पापोरवी । तम्यतुः तानमा वाचोऽन्यस्याः । तदु- सतम् | 'ता विसरूपाः पशवो वदन्ति' (० सं०८।१००।११।। निक० ११ । २९) । सा च दिव्या वाक् अजश्चैकपान् दियो धारयिता । एतदा दुरधानस्त्रम् अजस्पदः । सिन्धुश्च नद. आपश्व समुद्रियाः। विश्वे च देवा: कृणान् शृण्वन्तु इमानि वचनानि स्तुतिटक्षणानि । कि यचनान्येव । न । फि ताई । सह धाभि कर्मभिः हनियुकै सहितानि। सरस्वती च शृणोतु पुरन्ध्या सह बहुधाच्या माध्यमिकया वाचेत्येतदाशास्महे ।। निचनस्यास्यामुच्युत्तरे पादै सम्यक्याटोऽन्वेष्य. । 'पृथिवा (१९)व्याख्याता (निरु० १ । १४)। तस्या' एष अज एकपात् २० 30 या १ ग. रिति । व. २ क. स. प. ट. . है. तदेव तथैप निमः च.चव मन्त्रगाह' तदेव तथैष निगम.. ३ घ. द. पा इव । वियर ४ क. स. प. ट. ह. है. माध्यमिकाया वाचो, र. माध्यमिकायामागे .. स. प. ट. उ.ड. रतनयिमी. ६ म.ज, 'जस्वर प३, व. ठ .''; ट. अश्क' स्यै ७. स. 2. 3... 'देवाः हाय. देवा... न.नि. चनस्यात्युतरे'.

·९७२ दुर्गाचार्यकृतीकासमेतं [ द्वादशाच्या मिपातो भवति । दिवः पृथिव्या ' ऐद्राम्याचि' न स्तुपावन । कि सहि । घण्टुकन्दन केवलम् ॥ ३० ॥ ३ V यदिन्द्राग्री परमस्या पृथिव्यां मध्यमस्यामवमस्यांमुत स्थः । अतः परि पणावा हि यातमा सोमस्य पिवतं सुतस्य ( ऋ० सं० ११ १०८।१०) ।। इति सा निगदव्याख्याता समुद्रो व्याख्यातस्तस्यैष निपातो भवति पावमान्यामृचि ॥ ३१ ॥ यादन्द्राग्नी परमस्यामिति । कुन्सस्यार्पम् । हे इन्द्रामी यदि युवा पृधिवा परमस्या पृथिव्या झुलक्षणाया यदि मध्यमायाम् अन्तरिक्षे यदि अवमस्यामय भूम्याम् । उत स्थः तथापि पर्यायातम् अस्मान् प्रति । पत्य अथ सोमस्य पिबतम् अभिपुतस्य स्वमंशमिति। समुद्रो (२०) व्याख्यातः १०२।१०) । इह आदित्य इति विशेष । अत्रापि । समुद्रान्त्यस्मादापः ' इत्येवमादि सदेन निर्वचनम्। तस्यैप: ' समुद्रस्य निपातो भर्ति पारमान्या- ३. 1 (निरु० मुचि ॥३॥ २० पवित्रंयन्तः परि चाचमासते पितषां मत्नो अभि रंक्षति ग्रतम् महः समुद्रं परंणस्तिरो दैध धारा इच्छेनुर्धरुणेवारम् ( ऋ० सं०९।७३ । ३) पवित्रवन्तो रम्भिवन्तो मा पमिका देक. गणाः पर्यासते माध्यामिकां वाचं पितपा प्रत्नः पुराणोऽभिरक्षति अनं कर्म महः समुद्रं धरुणस्तिरोन्तर्दयात्यय धीराः शानुवन्ति सर', १ क. स. ११ (३०), ठ... 'एटम् । इति निरुतभा, ६ ध्याये ३० म. प. पमितरेप्पो नास्ति. ५ फ. स. १२(१),त. द. १२. ३ म. मिरि . ४. स. प. द. 3. 3. ' माणेय, प. "य गो. ५ ५. स. इ. ८. ४. ३. स्यामस्या. ६ फ.स. प. स. ६... रु तु आ' . ६६ • आ" .. फ. स. १२ (३१), ट. २. 'मृपिनि निकाय ६ घ्याये ३१ सम्हा, म. १. दामिनीया नाम्नि.८७.०६. मापना.... मनमः ति:

·, द्वात्रिंशः खण्डः ३२] निरुक्तम् । ९७३ धरुणेपूदकेषु कर्मण आरम्भमारधुमन एकपाद्व्याख्यातः पृथिवी व्याख्याता समुद्रो व्याख्यातस्तेपामेप निपातो भवत्यपरस्यां बहुदेवतायाभूचि ॥३२॥ । पवित्रवन्तः पार वाचमिति । पवित्रत्यार्षम् । प्रवविनियोगः (आश्व० समुद्रः प्रौ० ४।६)। रश्मयः पवित्रवन्तः : अमु- मादादित्यमण्डलाप्रसृता मध्यस्थाने महत्प्रभृ- तिभिर्देवगणैः संयुज्यन्ते । तत्संयोगात् माध्यमिका देवगणाः पवित्रवन्तो भवन्ति । ते च पर्युपासते । ते च परिवर्यि माध्यमिका पाचम् आसते विद्युदात्याम् । स वरुणो विद्युदाख्यो मध्यमः पिता पाता रक्षिता सेयां मरुप्रभृतीनां प्रत्नः पुराणः व्रतं कर्म तदधिकारयुक्तम् अभिरक्षति । कमिति । तदुच्यते । महः महान् वरणो मध्यमः महान्तं वा समुद्रम् आदित्य मेघजालेन यदा तिरोदधाति दुर्दिनं कृत्वा वर्षति योपचीपु अर्थ धारा धीमन्तः धरणेषु उदकेषु शेकुः शक्नुवन्ति कर्मणः कृष्यादे- पदिकस्य या आरमं पारम्भम् इत्येवमभिरक्षति तपा माध्यमिकानां प्रतम् । यदि यसापाकृणोति मेधैस्ततस्तेषामधिकारप्रतिलभो भवति । अज एकपाद् (१८ ) व्याख्यातः' (निरु० १२ । २९)। इह तूत्तमः । 'पृथिवी (१९) व्याख्याता ' (निरु०१।१४)। ' समुद्रा (२०)व्याख्यातः' (निरु० २।१०)। पामेप निपातो भवति । स्तुतिसाधारण्येन अपरस्यां बहुदेवतायामृषि' ॥२२॥ २० २७. न. रिस्पम २ क. ख. १३ (३२); है. दं. १३. ३ ठ. ह. "वन्त इति । यवि. ४ ग. 'मित" | प.५ क. स. प. 2. ठ... पपि तेऽमु च. पवित्रवन्तोऽम ते. ६ म. स. प. द. ठ. ह. माध्यमिकां मार्च परिवार्य, ध, परिवार्य माध्यमिकां वाचं. ७. स. प. स. . ३. विपु. दास्यो । नास्ति; प. मा. ८ ग. ज. या धीराः; च.पि धायअप. ९. स. प. स. ३. भाभा. ज. आरम्भ भ. १० ग. न. दिपो मे प. सा. ११ क. स. १५ (३२), ठ, उ.मपि पति Eि. भापे ६ माये २२ सग. प. मिरेपो नास्ति.

·१७४ [द्वादशाबारे दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत उत नोऽहिर्बुध्न्यः शृणोत्वन एकपात्पृथिवी समुद्रः। विश्वे देवा ऋतावृधो हुवानाः स्तुता मन्त्रा: कविशस्ता अवन्तु ( ऋ० सं० ६ । ५०।१४)। अपि च नोऽहिन्यः शृणोत्वजश्चैकपोत्पृ- धिची च समुद्रश्च सर्वे च देवाः सत्यवृधो वा यज्ञवृधो वा हूप- माना मन्त्रैः स्तुता मन्त्राः कविशस्ता अवन्तु मेधाविशस्ता दध्यङ्मत्यतो ध्यानमिति वा प्रत्यकमस्मिन् ध्यानमिति वाथर्वा व्याख्यातो मनुमननात्तेपामेप निपातो भवत्यैन्द्रया. मृचि ।। ३३ ।। ३ उत नोऽहिर्बुभ्यः शृणोन्वित । ऋजिश्वन आर्थम् । आभिमारुते विनियोगः (आश्व० श्री० ५।२०) । अज एकपात् पृ. थियी समुद्रः अस्यामृ. अन्यस्माकम् अहिर्बुभ्यः शृणोतु । अपि अब चि नघण्टुकाः एकपाद् अपि च पृथिवी अपि च समुदः विश्वे देवाः सर्व एते एपमादयो देवाः प्रताः सत्यवृधो या दृधः उदकधो वा इवाना आहूयमानाः मौजुर्मपः स्तुताथ स्तोत्र सामभिः कवि रताः काविभिश्व नैघण्टुकायेन मेधाविमिः शस्त्रैश्च शस्ताः स्तुतःस्तेऽस्मानवस्वित्यैतदाशास्महे । दध्यङ् मनुः अथर्वा ' इति निवपक्षे आदित्य एचैते तद्गयोगा- द्रयन्ति युस्थाने समानानात् । पृथक्रे पुनर्युस्यानारतत्सहचारिण एते १५ २० पयः। अथवा। 'दप्यड् (२१) प्रत्यक्तो प्यान' प्रतिगतो ध्यानमिति ध्यानारम्भणे होष युक्तः स्वमधिकारमनुतिष्ठति । दयङ् कस्मात् 'प्रत्यक्तमस्मिन्ध्यानमिति था। | अधिकरणं कारकम् । तथा हि सरिमाध्यानका मरलं सत्यत इति । " १८. कपादियो धारयिता सिन्धुधापन समु.२९. . ६. रयान'. ३ क. रस. १४ (३३), तद. १४. १ ग. "विति 1. र. "ध्य इला'. ५ ग. ज. वृधः उदाहो परवृधो दाप. "वृध.. उदयधो परयो स्ट्यवृधः. ६ म. न. रुमाभिः पलेन मेधा'परमाभिः कलेन मेपालि १९ शला एकविमिस नेघण्टु, ७ म. म. नुसाः; प. मामा. पार ·९७५ चतुर्विंशः खण्डः ३१] निरुक्तम् । 'अथर्या (२०) व्याख्यातो ' निर्वचनतः (निह० ११११८)। न ह्ययं स्वस्मादधिकारात् ति । न कदाचिस्वमधिकार मुघति मनुर्भननात् मनुः ' (२२ ) अयं मननात् । न हि तदस्ति यदयं न मनुते । तेषामेप निपातो भवान्द्रयामृचि' ॥ ३३ ॥ , यामी मनुष्पिता दध्यङ् धियमानत । तस्मिन्ब्रह्माणि पूर्व- थेन्द्र उपथा समग्मतार्चन्न स्वराज्यम् (ऋ० सं० १ । ८० । १६)यामथर्वा च मनुश्च पिता मानवानां दध्यहच धिपमानिपत तस्मिन्ब्रह्माणि कर्माणि पूर्वेन्द्र उक्यानि च संगच्छन्तामर्चन्योऽ- नूपास्ते स्वाराज्यम् ।। ३४ ॥ द्वादशस्य तृतीयः पादः। अर्वा दध्या मनुः 'यामतगोतमस्यार्पम् । पाटिके पवमेऽहनि विनियोगः (आ. श्रौ० ७॥१२ ) । ऐन्द्र सूक्ते यम् अथर्वा मनुश्च पिता मानानां दथ्य च धियम् अनत अतनियत । एतद्गुणविशिष्टो य आदित्यः यतकर्माहोनिवृत्यादिलक्षणं तनोति तस्मिन्सति ब्रह्माणि अन्ननि उक्थ नि च शस्त्राणि पूर्वथा पूर्ववत् इन्द्रे समग्मत समागच्छन्ति यज्ञेषु । विलक्षणे इन्द्रे इति । मत आह । अर्चन् । यः इन्द्रमभिपजयते सरायम् अनु उपास्ते । यथाशास्त्रमनुतिष्टतीत्यर्थः। १ क. स. १५ ( ३३), 8. ह. म.चे । इति निरुक्तभान्थे ६ माये ३३ सहा म. च. वर्गमितरेखशे नास्ति. २ छ, त. वामनु' च; द. श्चि मनुः. ३७. मनुप्यपिता; त. मनु या द.मनु..पिता र.४३. त.कमणि ब्रह्मा- जीन उपा'; क. कर्मणि ब्रह्माणीद उमा'. ५ क. स. १५(२४), त.. १५. ६० द. तृनी न. इस शोभ्याये.. पति: ८ फ." प. 2. उ. . पचक' प. पस्त स. ग. ज. कर्माभित्र . . नई होने. १. ग. म. अन्नानि प. अनि बा.२ ६. स. प. 2.3. उ.उन्नु. १२३, स. २. य: अमि'ट, यः भभि . ५ ·[ द्वादशांध्या दुर्गाचार्यकृतटीकासमेतं पृथक्पक्षे आदित्यसहनारिण एते ऋषयः । तदा योन्यम् । य एते भरपयः कर्म अतनिपत या तस्मिन्ब्रह्माणि अन्नानि ईन्द्रे पूर्वयसमामत समागच्छन्तीति । शेपं समानमेति ॥ ३४ ॥ सप्तदशस्य तृतीयः पादः । 3 चतुर्थः पादः । अथातो धुस्थाना देवगणास्तेपामादित्याः प्रथमागामिनी भवन्त्यादित्या व्याख्यातास्तेपामेपा भवति ।। ३५ ।। प अथातो द्युस्थाना 'अथातो दुस्थाना देवगणाः' इत्येवमादि वक्तव्यम् । अतः परमे. तदेवोत्तम ज्योतिर्गणशब्दाभिधेयत्वेन निर्वा. देवगणाः च्यम् । एतदेव हि गुणविकारोपजनापेक्षया भेदाभेदाभ्या मन्त्रदृशः पश्यन्तोऽभियुवते । तदर्थं विशेषतः पुनरधिकारवचनम् 'अथातो गुस्थाना देवगणा.' इति । उत्तमे द्युस्थाना इति । के पुनस्ते। देवगगा इति देवानां मित्रप्रभृतीना गणाः। पृथक्वपक्षे गणा इति वचनमर्थवत् । 'तेपामादित्याः (२४) प्रथमागामिनो भवन्ति । ते कस्मात् । प्रत्यक्ष- तेपामादित्याः पाच्छब्दस्य 'सप्तमपयः' इत्येवमादीना च परो- प्रथमागामिनः क्षत्वात् । ते पुनरभिधाननिर्वचनतो 'व्याख्याता:' आदत्ते रसान्' (निरु० २।१३)-इत्यत्र । केवल त्वत्र पहुवचनमिति विशेपः । 'तेफाम्। आदित्यानाम् 'एमा' प्राधान्यस्तुतिः ' भवति' या दृष्ट्वेह द्युस्थाने गणाभिवानेन समा- नाता. ॥३५॥ २ . १०. स. प. उ.3.ड. ऋषय एते. २ ग. ज. रे-दे, च. एन्त्र' इ. ३ क. ख. १५ (३४), ठ ड. वेति । इति निरुतभाष्ये ६ ध्याये ३५ खण्ड: ग. च. वर्णमिनरेपो नास्ति. ४ च. शस्याध्यायस्य,उ. ड. इति सप्तदशाध्यायस्य तृ. • क ख. १ [३५], त. द. १. ६ क. स. घ. श्यन्नः स्तुव. ७ क ख. 4. 2. ट. ड. घोरेपा स्थान त इमे यु'; य. उत्तम चौरेपी स्थानं त इ ८ क. ख. घ. दे. ठ. . इति बहुवच", य. इति - व यहु. ९ क. रख.१ [३५]. उ. ह. नाताः । इति निरुणभाष्ये ६ ध्याये ३५ सा ग. च. पर्जमिरेषको नास्ति, ट. ४. ड.

·पत्रिश- एण्ड. ३६] निरुक्तम् । - इमा गिर आदित्येम्पो घृतस्नः सनादानभ्यो सुद्धा जुहोमि । शृणोतुं मित्रो अर्यमा भगौ नस्तुविजातो वरुणो दशा अंगः (ऋ० सं० २१ २७ । १)॥ धृतस्नूप तमन्नाविन्यो पृावना. विण्यो घृतसानिन्यो घृतसारिण्य इति बाहुतीगदित्येभ्यश्चिरं जुदा जुहोमि चिरं रानम्प इति वा घृणोतु न इमा गिरो मित्र- थार्यमा च भगय बहुजातश्च पाता दक्षो वरुणोऽशयामोऽशुना व्याख्यातः सप्तऋपयो व्याख्यातास्वेपामेपा भवति ॥३६॥ ५ - ४ घत. इमा गिर भारियेभ्य इति । कर्मस्य गार्समदस्य ग समदस्य वेयमा. आदित्या: पम्। इमा-गिरो घृन् । घृतम् आहुतिलक्षणं .ग. पस्नुबान्त प्रक्षरन्ति ता वृनन् । अथवा । 'घृतप्रसविण्यः' । धावन्यस्त्रमय पम् । 'धृतसानिन्यो वापत देवा- न्प्रति सानयन्ति संभाजय-तीति तथा। सनोत: सभजनार्थस्य । सारिण्यो बा' । 'सृ गती' (धा. ११९६०) इत्यस्य । देवान्प्रति वृत पाः सारयन्ति गमयन्तीति । ताभिगीमिः तमन्त्र, सन द्राजभ्यः चिरत- नेभ्यः सर्वलोकराजभ्यः । अथवा। सनादिति यापदायुपम् अनुत्सर्गेण जुहा जुहू संज्ञकेन पात्रेण जुहोमि । ता पुगिरोऽस्मदाशीयुक्तः । तत्सर्वनाम शृणोतु अस्माकं मित्रो अर्थमा भगश्च तुपिजात. बहुजातय धाता दक्षो वरुणः अशा। तुवीति श्रेहुनाम | सर्वविधातृ पद्बहुजन्मा धाता यावदधिकार जन्मेनि । 'अशः अशुना व्याख्यातः । (निरु० २१५)। प्रत्येकमप्यते मित्रादयो द्युस्थानवेनापेक्ष्या. । शास्त्रतिगौरवमयात्त न पृथक् युरधानत्वेन समन्नाता । ते स्वादित्यलिङ्गलिहितेषु म पु पृथक पृथगुपेक्ष्यास्तस्तुतीना पृथगपि विद्यमानत्वात् । त. द सारण्यो व्रतसानिन्य इति'. २ क.ख. [३६], त. द. २. ३ 3. द. गिर इनि कु. ५ ग. इति । कु..4 ट. 3. ड "जम्यः सर्वलो.६ प.ट समवर्धनाय, उ ह. सम व-नाय, ७ म. ज, दक्ष अशच, च दक्ष. 'अ' वरुणः.: द 'अराव' स्थानमा • इन्द्रत । अ पुत्राओ अदिः । पृथका मारियो, 1 87. पुस्तस्योर-तन्धित र.स. र पृथ, २ २५ - ·, ९७८ दुर्गाचार्यकृतटीमासमेत [दादनाम्मा सपयो' (२५) यातल्या ते. पुनरमी व्याख्याता' नि: घनतः । इह स्वभिधेया रस्मय इरियाणि बा। (निकः १ । २१) अपिदर्शनातू ' (निरु० २१.११). इति । सप्त च ते अषयध सप्तर्षयः ! तेषामेपा' प्राधान्यस्तुतिः मति सह सृता संख्या । १० सप्स बायः प्रसिहिताः भरीरे सप्त रक्षन्ति सदममादम् ।, सप्तापः स्वपतो लोकायुक्त जागृतो अवमजो सत्रसदी प देवौ (वा० सं० ३४ । ५५) ॥ सस ऋषयः प्रतिहिताः सरीरे रश्मय आदित्ये सप्त रक्षन्ति सदमप्रमादं संवत्सरमममायन्तः सप्तापनास्त एव स्वपतो लोकमस्तमितमादित्यं यन्ति तंत्र नागृ. तोऽस्वभनौ सप्रसदौ च देवौ वाय्वादित्यावित्यधिदेवतमयाध्यात्म सप्त ऋषयः प्रतिहिताः शरीरे पळिन्द्रियाणि विधासप्तम्यात्मनि सप्त रक्षन्ति सदमममादं शरीरमप्रपाद्यन्ति सप्तापनानीमान्येव स्वपतो लोफमस्तमितमात्मानं यन्ति तंत्र जागतोऽस्वप्नजी सत्रस- दौ च देवी प्राश्चात्मा तेजसचेत्यात्मगतिमाच पामेपापरा भवति ॥ ३७॥ १५ सप्त मार्यपः प्रतिहिता इति । हिरण्यगर्भस्यार्षम् । साथण आत्म. सप्त ऋषयः भधि- स्तुती विनियोगः । उत्तरा छ । शृणाति सर्व- देवते मिदमिति शरीरमादित्यः आश्रयणादा। सर्वमिद- यस्मिन्माश्रितमिति । तस्मिन् सप्त ऋपयो समयः पतिहिताः प्रत्येकं हिताः निहिताः । ते पुनः सप्तव अन्यूनाधिकाः सन्तः सादिकमुदकमुपनयन्तः तेनेी तमादियं सदं सदेन अपमाघन्तः १ क. स. २(७६) 3. 3. शनि । इति निरुक्तभाध्ये ६ ध्याय २६ रखण्डः, म. प. पमितरेभ्यो नास्ति. २ क. ख. छ. स. ६. 'पत्र. ३ क. स. छ. त. द. तो अस्व'. छ. ते द. पलिन्द्रि'. ५ क. स. ३ (३०); त. द. १. ६ . . सार नाहि. . ग. इनि । हि. ८ ग.ज. २९ मास्तमा'.

·अष्ट त्रिंशः खण्डः ३८] निरुक्तम् । अनुरसर्गेण स्तस्य कर्मणे: रक्षन्ति । मिरिन्धनः पार्थिवोऽपि हामिरिन्धन- क्षयानिति । त एव सप्त सप्ताः आपनाः सर्वश लोकस्य चाफ्नाः स्वपत. अस्तमुपगच्छतः अस्यादित्यस्यैव तं लोकम् आत्मानं गच्छति बाह्य मण्डल प्रविशन्ति । तेघनुप्रविष्टेषु तत्र सुप्तेषु उपरतपक शत्तिषु तत्रान्तर्गती जागृततन्मण्डला-तरपुरुष. तदधिष्ठाता योऽसौ हिरण्यदा 'श्रुः हिरण्यकेशः' (छाम्दो० उ० ११६।६) इति विज्ञायते वायुध इत्यधिदैवतम् । अपाध्यात्मम् । मण्टलवदरिमोरे रश्मिादिन्द्रियानि प्रतिहि. तानि निहितानि उनियं रूकना- अध्यात्मे च युपकारेंग रक्षन्ति मप्रमाद्यन्ति । सप्त आपनानि च्यापनानि विषयाणा शरीरस्य का । तान्य स्वपतोऽस्य जीवस्य मुख. दु.खभोक्तु. लोक शरीरमेव प्रत्यस्तमितमीयु. । बुद्धिद्वारेण मोक्त्र भावनारूपेण लीयन्ते यदाफ्नोपपादक स्वामभाऊ. स्वप्नो भनि । तत्र जागृतः शरीरपरिपालनार्थ प्राधा मा परमामा चिन्मानेग य गरेर व्याप्य वर्तते तैजसश्च प्राणोऽन्न पान पचनन्यूहवरमा-ततं तेनोवायु- - वृत्तिः। 'सेमेषापरा भरति' । मा पुनः किमर्थम् । समय एपेति रस्टता ।। ३७ ॥ ५ २० तिर्यग्विलचमुस ऊचुन्नी यस्मिन्यशी निहित विश्वरूपम् । अत्रासत ऋषयः सप्त सार्क ये अस्य गोपा महतो बभूवुः (अय० सं० १०। ८1९), तिर्यग्बिलश्चमस अर्वबन्धन उर्ध्वबो. धनो वा यस्मिन्यशो निहित सर्वरूपमत्रासत ऋषयः सप्त सहा- दित्यरश्मयो पे अस्य गोपा महतो वभूषरित्यधिदैवतमयाध्यात्म तिर्यग्विलश्चमस ऊर्ववन्धन ऊर्धोधनो वा यस्मिन्यशो निहितं १ ठ.वायच 'हत्यारम्य 'देवानां भद्रेति यावत् पंप्रदय नोपमम्यते . क. ख. प. द. ३. "बनानुरू', चक्ना नं. १ के. ख. र..."ईय रसा, ग. न. 'प्यूह स्वरसा, ४ ग. जे, 'सि. ५ ख. साप । इति निरुतमा ६५ ३५ हण्ड', ग. ३८, इ.पमियरेषको नानि ६.त. विश्वरू'.

·A दुगीचार्यकनटीकासमेत [हादसायन 'सर्वरूपपनासत ऋषयः सा , सहेन्द्रियाणि यान्यस्य गोप्तृणि महतो बभूवुरित्यास्मगतिमाचष्टे देवा व्याख्यातास्ते पामेपा भवति છે ૩૮ છે एव अधिदेवते लिग्विलयमस इति । विर्यच अस्य मण्डलस्य मधुपर्णस्येय न रदमन्छिद्राणि । चमनं चे.दकमेष सनोतीति चममः । ऊ चैतद्धमाभूतसंष्टयान निपद्यत इति ऊधुभः । ऊ यावस्थितः प्रकाशेन बोधयतीति ऊर्यबुधः । तस्मिश्चमसे मण्डले यशः उदकं निहितं नियमेनाधिकं या हितम् अय. स्थापितं विश्वरूपम् अनेकप्रकारमनेकरूपम् । कैः पुनस्तन्निहितनिति । ये अस्य महतो जगतः आत्मनो या गोपाः गौतारः एते रश्मयो बभवः भवन्ति । २ च अत्र एतस्मिन् मण्डले साकम् एकीभतारतदधिष्ठात्रा सह यासते । तर्हि चतसूत्र दिवमधोमण्डलं वैति यानि सृप्तानि ज्योताकि आय । ते रस्मयः सप्त सर्पणापणादर्शनादस्य धर्मस्य ऋषय उच्यते इत्यधिदेवतम् ॥ अयाध्यात्मम् ' इति तिर्यविउद्रमिदमेव शिरः चमतः | चम्पत्ते बनेन रसा इति । ऊर्वबन्धनय । उपर हाव- रिचतमेतद्वन्धनमस्य गरीरस्य । एतद्वियोगे हि विसंस्यते शरीरम् । यस्मिन् यशो निहितं विश्वरूपं नानाप्रबारमिनिया. ननुभूतं रसान्यं ज्ञानात्यं वा । तस्य चमसस्य ये विधातारः तद्गारे- णास्य शरीरस्य महतो गोतारः तय चमसान्तरमनुपविष्टः साकं सद तया उपजीवन्त आसो 'इन्यामम्यतिमाचष्टे । भष्यानेच २० ८ ' १ क.स ५ (२८),तं.६.४.२ ग. इति । नि. ३ क. स. प. च. 7.तिशोऽस. ४ क. स. प. ३. ३. : पोरममा यानि ज्यो', ५. पति भनि ममानि यो बत्मित्त नि यानि. ५२. 'सात् ग अपह. जात् करणा'. ६.ग. इत्यधिरूपमा'; घ. ज. इत्यपि रूपमपा.७ ५.२. । यम्मि. च. • यस्मि'शरीरम. ८ क. ख. म. प. ज. "न्द्रियत्न #; प. विनमुन' यो भार, "न्द्रित भूत याननु र इन्द्रिया- २९ ननोन नं.

·एकोननदारिताः परः ३९] नियतम् । 'देवाः । (२६) वक्तव्याः । ते पुनः देवो दानाहा दीपनाता द्योतनाद्वा (निरु० ७ १ १५) इयन निर्वचनतो ' पात्यागः'। इह तु रक्ष्मयो बहुवचनेनोग्यन्त इति विशेषः । तेषामेवा प्राधान्यातुतिः 'भति' ॥ ३८ ॥ . . देवानी पद्रा मुमति-जूयतां देवानी रातिरभि नो निवर्त. नाम् । देवानी सख्यमुपसेदिमा वयं देवा न आयः म निरन्तु जीवसे (ऋ० सं० १ १ ८९ । २)। देवानां वयं कल्याण्या मतावृजुगामिनामनुगामिनामिति वा देवानां दानमभि नो निव. नता देवानां सख्यमुपसौदेम चर्य देवा न आयु: प्रवर्धयन्तु १. चिरंजीवनाय विश्वे देवाः सबै देवास्तेपामेषा भवति ॥ ३९ ॥ . १५ देवानां मदेति । गोतमस्याम् । 'देवेभ्यो य गमालमेत' ( (मत्रा० सं० २१५।२) इति विनियोगः । अस्य पशो पायाः पुरोनुवाक्या ( भैत्रा० ४ । १४ । २)प एते देवाः रसमयो नित्यम् ऋमेव मण्डलादनावरण. वादन्तरिक्षस्य सर्वतो यन्ति । अथवा ! कन्यताम् ऋतुगामिनाम् ॐो यथाकालम् अस्मान्मण्डलाद्नप्छता मुमतिः शोमना मतिः प्रसादाभिमुखी मतिः सा अस्मान् प्रति निर्माता नियमेन यताम् । तत्पर्विका च रा धनलाभोऽस्मान् प्रति नियमेन वर्तताम् । ततश्च तेन धनलाभेन उपन- नितसामाः सन्तो वयं तप.मेर देवाना सत्यं समानख्यानता योशे ९. १ ग. . व्याः। देवा, च. च्या..वो पुनः.२ म. छ, ज.दायो', २ ग. च. न. शेषापा. ४ क, ख. ४ (३८), ८. 'वति । इति निहन भाष्ये ६ च्याय ३८ खप, म. २. ईमिरेडो नास्.ि.. ल.५(३९), R. द. ५. ६ ग. ति। दो तमस आ', प. प्रतिदितित आ गो-मस्य, ने. 'मि दानमन आ...... द. 1. 1. 'वावृती व ..तो यता ८. प. य. र. र. ममा-२, १. नमानस्वान्ता स.न. यो. २० ·९८२ [द्वादशाध्याये दुर्गाचार्यकतटीकासमेत कर्मणि समानमनभावम् उपसेदिम गछेम क्यम् । ततश्च तथाभताना- मस्माकं ते देवाः प्रतिरन्तु प्रवर्धयन्तु आयुः जीवसे चिरं जीवनायेत्से. तदाशास्महे । विश्वे देवा (२७) इति वक्तव्यम् । तें एव रस्मय उरहितविश्वविशे- पणाः सन्तो विश्वे देवा भवन्ति ! 'तेषां तद. विश्वे देवाः के भिधानविशिष्टानाम् 'एषा' माधान्यातुतिः . ६ 'भरति ॥ ३९ ॥ ओमासणीतो वि देवास आर्गत । दायांसों दाशुषः मुतम् (ऋ० सं० १।३ । ७)॥ भवितारो पावनीया था मनुप्पधृतः सर्वे च देवा इहागच्छत दसवन्तो दत्तवतः सुतमित्ति तदेतदेफमे वैवदेवं गायत्रं तचं दशतपीपु विधते पशु किंचि. दहुदैवतं तदपदेयानां स्थाने युज्यते यदेव विश्वलिङ्गामिति शाफपूणिरनत्यन्तगतस्त्वेप सशो भवति परेक इति दश द्विपदा अलिगाः (ऋ० सं० ८ । २९)। भूतांश: काश्यप भामिनमालिङ्गमभितटीयं मूक्तमेकलिङ्ग साध्या देवाः सापनानेपामेपा भवति ॥ ४.॥ १५ २ ओगागाग इति । पदमा II मग हे विनियोगः । वयानन प्रान रा.ने प्रोगपते (1410 १० १।३ । १८)। ये पर मामः भवितर: रक्षिनरः समाना मनुशणा वनोपयोग मनापा 4. परताय विनिफनार. त पयं दावो ·वारितः खण्डः १.] चम् एकमेव निरुक्तम् । दलवन्तः । मनसा कृतसंकल्या भवा इदं गामास्माभिरस्मै देयमिति । ततोऽस्य दाशुषों दत्तवतो हबीपि पनगानस्तं गुरुम् म भपुतं साम पातुम् आगतेत्येतदाशास्महे । अधुना विश्वेदेवानधिकृत्य सद्गतमेवाधियज्ञे किंचिदिन्चारपियनुको वैश्वदेवं गायत्रंट- भूमि । तदेतदेकमेत वन्दे गापन हवम्' इत्येवमादि ।' तत्' इति समामाय- स्यानुस्मृतये । 'तन ' इति वक्ष्यमाणार्थ- एतादृशां तृचाना संनिधीकरणाय । ' ए तृचं । मुझे वैश्वदेव प्रपोजने बहुदेवतानि गायत्रं गायत्रेण छन्दसा युक्तं 'दाशतमीपु' सस्थिति बहुध शाखासु 'विद्यते । नान्यत् । तुचानि प्रयुज्यन्ते अस्येवामिश्छन्दसि प्रयोजनं च गायत्रच्छन्दो- युक्तैरन्यैरपि बहुभिश्वदेवभन्नरधियझे । 'तत्र कि कर्तव्यमिति } पत् माह ।' यत्तु किंचिद्वहुदैवतं ' मन्नजातं गापत्रेण छन्दसा युक्तं तदैश. देवानां स्थाने युज्यते न्याध्यापितो' यत्र । विश्वशब्दोपेतं मन्न नातं विश्वशन्दोपेतमेव सुकं वा तदेव वैश्वदेवाना स्थान बिनियुध्यने १५ मन्त्रजातं युपत इति न बहुदेवता मानेवर ' इति शाकमणिः मन्यते । तस्फिमायाप्रियास्काचार्यस्पैतदेवाभिमतमुत नेति। সূত্র: यत आह ! अनसन्तगालेय उद्देशी भाति'। अनेकान्तिक एष उद्देशः । उद्देशन प्रतिमा । बामपणेरेवन्मत- यदेव विश्वविद्रोपेतं तदेव वैश्वदेवानां स्थान अयुज्यत इति । कथमनैकान्तिामिति । - देवं दि मन्त्रजात संभाम्नाये क्रियार्थमुत्पद्यमानमाम्नापस्य किया वादापत्रे छन्दसि तावदेवोत्पत्तुमर्हति विश्वयुक्तमन्त्रजातपद्यावकर्ममु सबैश्वदेवे तच्छन्दकेषु अउमिति । न च तस्सलिपि शतयोम्वस्ति छन्दस्यलं. कत्पिादे । प्रयोजनं च सच्छन्दोयुक्तैरपि विविध भवति । न च ते समाथिधाः सन्तीति बदेवताच तमिछन्दसि सन्ति । तफिमस्तु तस्य अनेकान्तिकम् १२. न. मनमा दायन्त: FREEपारतस्या इ. ५. इ. स. ८. ... पिशान दें; च.पि. वाम, ३१.स. प.स.ह...' श्चिा'.५९, कृमिर. ५. स. प...विनिय' . प पिनि. ६ ग.ज. AFमानगये, ७ ग. ब. ताम्दस्थेषु अलप.नन्दस्टमर, च. इ. ८. तप्प-दमागम तन्दोमर' ८५ 2. र.दामा प.क्ष.

·९८२ [द्वादशाध्याये दुर्गाचार्यकृतीफासमेत , कर्मणि समानमङ्गमावम् उपसदिम गच्छेम वयम् । ततथ तथाभूताना- मस्माकं ते देवाः प्रतिरन्तु प्रवर्धयन्तु आयुः जीवसे चिरं जीवनायेत्से- तदाशास्महे । विश्वे देवा (२७) इति वक्तव्यम् । तें एव रश्मय उहितविश्वविशे- पणाः सन्तो विश्वे देवा भवन्ति । तेषां' तद- विश्वे देवाः के भिधानविशिष्टानाम् ' एपा' प्राधान्यस्तुतिः भवति ॥ ३९ ॥ ओमासश्चर्षणीधृतो विश्व देवास आगंत । दाश्वांसों दाशुषः १० मुतम् (ऋ• सं० १ । ३ । ७)॥ भवितारो पावनीया या मनुष्यघृतः सर्वे च देवा इहागच्छत दत्तवन्तो दत्तवतः मुतमिति तदेतदेकमेव पदेवं गायत्रं तचं दातयी' वियते यतु किंचि- दहुदैवतं तदन्यदेवानां स्थाने युज्यते यदेव विश्वलिङ्गामिति शाफपूणिरनत्यन्तगतस्त्वेप रद्देशो भवति चभ्ररेक इति दय द्विपदा अलिङ्गाः ( ऋ० सं० ८ । २९)। भूतांश: काश्यप माधिनमकलिङ्गमभितष्टीय .. मुक्तकलिङ्ग साध्या देवाः साधनात्तेपामेषा भवति ।। ४.॥ .. ओमासवर्षगांधृत इति । मधुग्छन्दसा दया | पटगे प्रह, विनियोगः । विश्य देवाः देवयानन प्रात:सने प्रदो गाने (मे० सं० १ । ३।१८)। ये पम् श्रमामः भवितारः रक्षित र: चर्षणीना मनुष्याणा वनोपकारण अवनीपा पा समाः धारयितारय रिपतिकार त यं दावामो .फ.५.१ ८. ट.र. उपगम, च.मि. उर. २६.प. प. र. 8. २. माफ मायः ते'. ३ .. प. प. १. उ. र. 'आप' मालि. ४.. ५.र. ४ . 'देश बमा. देश इनिमय दा.. ५....' मानिप. • ६५ त. ... . (१). 1. 'बनिनिमा ६. AR:, ....... .. ft. ८. त. द. नि. ९७... टि रेनिग दिया २. ... ... . (५०), ६.६.११.२म.

·वैश्वदेवं गायत्रं तृ- . चम् एकमेव +- भाह। चत्वारिंशः खण्डः ४.] निरुक्तम् । दत्तमन्तः । ननसा कृतसंकल्ला भुवा इदं गामास्माभिरस्मै दयमिति । ततोऽस्य दाशुषो दत्तयतो हवापि .पजमानस्यैतं मुम् अभिघुतं सोम 'पातुम् आगतेत्येतदाशास्महे । अधुना विश्वदेवानाधिकृत्य तद्गतमेयाधियज्ञ किंचिद्विचारयिष्मकुपो 'तदेतदेकमे वैयदेवं गायत्रं तवम् ' इत्येवमादि । 'तत् ' इनि समानाय. स्थानुस्मृतये । 'एनत् । इति वक्ष्यमाणार्थ. एतादृशां तृवाना सैनिधीकरणाय । 'एक तृयं । मूफ पैश्वटे प्रयोजने बद्धदेवतानि गायत्रं गायत्रैण छन्दसा युक्तं ' दाशतयीयु' तवाति प्रयुज्यन्ते सर्वास्वपि वपु शाखासु 'विद्यते । नान्यत् । अस्येवास्मिश्छन्दसि प्रयोजनं च गायत्रच्छन्दो- युरन्पैरपि बहुभिवश्वदेव भैरधियज्ञे । तत्र किं कर्तव्यमिति । यत् यत्तु किंचिदहुदैवतं ' मप्रजातं गायत्रेण छन्दसा युक्तं तद्वैश्व. देवानां स्थाने युज्यते न्यायमित्यतो । यदेव । विश्वशब्दोपेतं मन्त्रजातं विश्वशब्दोपेतमेव सक्तं वा तदेव वैश्वदेवानां स्थाने विनियुज्यने माजातं युज्यत इति न बहुदेवतागात्रेण ' इति शाकणिः मन्यते । तरिकमायापियास्काचार्यस्यैतदेवाभिमतमुत नेति । शाकपाणिः यत आह ।' अनत्यन्तगरत्वेष उद्देशी भवति'। शाकपणेरेतन्मत- अमेकान्तिक एप उद्देशः । उद्देशनं प्रतिज्ञा । मनकान्तिकम् यदेव विश्वलिङ्गोपेतं तदेव वैश्वदेवानां स्थाने मैथुज्यत इति । कथमनैकान्तिकामिति । वैश्व- देवं हि मन्त्रजात समाम्नाये किवार्थमुत्पद्यमानमा नापस्य क्रियावादापत्रे छन्दसि तावदेवोत्पत्तुमर्हति विश्वयुक्तमन्त्रजातवद्यारकर्मसु सर्ववैश्वदेवेनु तच्छन्दकेषु असमिति बन च तत्सविपि दंशतयोध्वस्ति छन्दस्यलं. कोत्पादे । प्रयोजनं च तच्छन्दोयुक्तैरपि विविधर्मन्त्रैर्भवति । न च ते तथाविधा; सन्तीति बहुदेवताच तरिमच्छन्दसि सन्ति । तस्किमस्तु तस्य १म. ज. मनका दसदन्तः कृतसंकल्पानावा इ. ६ क. स. प. ट. उ... विश्वान दे च. विश्वे न. ३ फ. द. घ. १. . ह. 'रो विचा'.५च. कमित्र. ५ क. स. प. ८. ३. विनियु, च. प्रयु' पनि. ६ ग.न. 'नातमाम्नाये. ७ ग. न. समस्येषु अल; घ. तश्छन्दासमयेय'; च, २. तच्छन्दस्मायन hठ. ह. तसन्दाले सम्पर' ८५ र. र. दाश; . देशदा. + ·. दुगांधायकृतटीकासमेत [दादशाबारे बहुदेवतं गायत्रं कर्मणः प्रहाणमुत दा तस्थाने यहुदेषतानि मन्त्रजातं विनियोक्त सूक्तान्यो यन्तामिति । युक्तं यद्बहुदेवतानि ओध्ये- भ्यमिति यास्कः रनिति याम्काचार्य: पपन्नाह ' यतु विचिद्वहु- देवतं तद्वैश्वदेवानां स्थाने युज्यते । संयमनुप- त्तिर्गायत्रे उन्दसि देवदेवाना मन्त्राणां यावदलंकर्माण गमयति बहुविश्व- शम्दयोरिटरेतराभिधेयमन्यास्रया बहुदेवतान्यपि वैश्वदेवानां स्थाने युज्यन्त एवति । अपि चैवमनस-तगत इत्युदेशः । येन । भूताशः अश्विशन्दयुक्तया काश्यप आश्विन-कलिङ्गम् ।। भूतांशो नाम एफयापि ऋचा सर्व सू. का मुक्त (ऋ० सं० १० १०६ )ददर्श । ऋषिः काश्यपः । स एकैनाश्चिलिङ्गेन युक्तमने. क्तमाश्विनम् इति भूतांशः तत्र यावयाश्वलिङ्गमुक्षु नास्ति तासामध्यश्वि- नीत्यं तेनैवैकेनाविलिनेन । यथैफेनापि छत्रिगा · मध्यगतेन छत्रिणो भवन्त्येवमेकेन विश्वलिङ्गतृचेन यावन्ति सूक्तानि कर्मणि संयुज्यन्ते बहु. देवतान्यविश्वरिङ्गान्यपि तानि तदर्थ साधकानाति । ऋपाम' (ऋ० सं० १० । १०६ । ११) अश्विलिङ्गं येन पर्फरीसूक्ते 'ऋल्या- पर्फरीसूक्तं समाश्विनम् । 'प्रभ्याम स्तोम सनु. म ' इत्येव ऋक अ. याम वाजमा नो मनं सरयेहोप यातम् । शिवलिङ्गा यशो न पकं मधु गोष्वन्तरा भतारो अश्विनोः कानमनाः । (ऋ० सं० १०। १०६ । ११)। है अश्विनौ सरयौ समानरहणौ समानगती युवामायातम् । १ क. ख, घ. ट. ठ. उगते । युक्तं ; च. युक्त उच्यते. २ ते. ३ ग. यामोत ।हे; 4. च. ज. 8. 'यामति । हे. ४ क. ख. ध ट. 3. ह. सरथाविन्यरय सरस्थमन्वविवरणस्थाने वयमित्यादि वर्तते । तत्स. २५ 4 सायणभाष्यमेव; द. पुस्तके ' सरयौ। इ-यादि प्रान्ते लिख्यते. वयं स्तोमें वि-पञ्चदशादिकम् सध्याम अध्यात्म वर्थयेम । किच। वाजं हविलक्षणमन युवाभ्या अनुयाम प्रयच्छेम । तस्मायुवा सरथा सस्थौ समानरथौ पःमेव रथमारूढी सन्तो इह अस्मि-कर्मणि नः अस्मदीयं मन्त्र मननीयं स्तोत्रम् उपयातम् उपागच्छ- तम् । गोविन्तः मोरूपस्यवस्थिन पर परिगत देव मधुरं यशोन । यश इत्यन्ननाम । नधाएँ । क्ष राज्यादिलक्षणं महावीरपाने अवनीयमानम् अन्न चापेश्य आगश्त. मित संबन्धः । एवमुक्त पारेण भूतारा एतनामा ऋषि: आश्चनोः काममभिलाप- मात्मीयाभिः स्तुतिमिः अपाः जापर त् । संपूर्ण मादित्यर्थः । 'मा परणे २३ आदादिःचन्नये नवगा। २थ - ·चवारिंशः खण्डः ४०] निरुक्तम् । ईम....वतः श्रुतवतार्भवतोः स्तोममृध्याम द प्रामुमो वयम् । कमिति । रानुयाम बाजम अनं भैम है । किंच । यसो ग पक्कं मधु क्षीरं घृतं च नं.प.त: मध्यऽस्ति न भूतांश: अश्विनोमातोः कामममाः आपूयते . इत्यत आयातमिति ' अमितीय सूक्तं चन्द्रम् । तदपि ' एफलिङ्गम् । इति । यथा । अस्मिन्सूफे एक- शुनं हुवेम मधानमिन्द्रमस्मिन्भरे नृमि वाज. स्थामेव साच इन्द्र -सातौ । शृण्वन्तमुममृत समासु मन्तं वृत्राणि -लिङ्गम् संचितं धनानाम् ' (१० सं० ३ । ३८ । १०) विजयाय समसु संग्रामे नियं मन्तं वृत्राणि वारकाणि शत्रुजा. सोनि संजितं समस्तानां वीरांगां जैतार, ऊनये रक्षणाय अस्मिन् भरे संग्रामे बाजाता यस्मिन् जित्वान्नानि संभ पन्ते तस्मिन् हुवेम परम पामहे तमिन्द्रत्रमादिगुगयुक्तमात्मनो विजयायेति । ' साध्याः (२८) देवाः स.धन त् । तेहि सर्वमिदं साधयन्ति । यदन्येन सर्वकर्मभिरसाधितं तस.धयन्तीति साध्या उपन्ते । ते च पुनः प्राणाः विश्वसन ऋपयो ये सहस्रंसंबरसरेण सत्रणेदं विश्वासजन्त त तेऽपि रश्मयः । विज्ञायते हि । 'प्राणा वै सत पयः साध्या विश्वस्ज' इति । तप मेपा' प्राधान्यस्तुतिः 'भवति' ॥ १० ॥ सायाः के १४. इह-कणे उगते [इ म.पणभाध्यस्थम् ] चि युमोः २० सोम विमा अध्याम'. २८. मझीम है. ३ म.ज. यहोवतन्मध्वस्ति'. ४ ग ज. देमेति । वि; घ. ८. वेम.५ ग. ज. प. ट. 3. ह. ग. पानि; च. जागनि ता. ६ क. ख. प... 3 3. जो घनाना स . 'ग जे धनाना च. ५ क. स. प. र. 3. ह. alk शुनं शूनं उत्साहन प्रवृद्ध नृतमं जातः अनशन तार . "टा • उत शुनं सुना त्यादि. ८. ह वयं कुशिका अन्' 'कुशिकाः ' र. पुस्तके प्रा-ते] सन, घ. सहस स. । .ख. ए. ट . ह. सरसप्रे, यसरे स. १. ११ क. स्व. ६ (४०), 3. उ.पाते । इनि निम्न माध्ये ६ पाये १० म. नवगसिप नाज. .म. .

·दिशांध्या दुर्गाचार्यकृतडीफोसमेत यजन यज्ञभय जन्त देवास्तानि धर्माणि मयमान्यासन् । ते ६ नां महिमानः सचन्ता यत्र पूर्व साध्याः सन्ति देवाः (ऋ० सं० १।१६४।५।१०।९० ।१६)॥ यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवा अग्निनानिमयजन्त देवा अग्निः परासीचमालभन्त तेनायजन्तति च ब्रामण तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । ते इ नाकं महिमानः समैसेवन्त यत्र पूर्व साध्याः सन्ति देवाः साधनाद् द्युस्थानी देव- गण इति नरुक्ताः पूर्व देवयुगमित्याख्यानं वसवो यदिवसते सर्वमग्निमुभिर्वा सव इनि समाख्या तस्मात्पृथिवास्थाना इन्द्रो चमुभिर्वासघ इति समाख्या तस्मान्मध्यस्थाना वसव आदित्यर- गयो विवासनातस्माद् युस्मानास्तपापा भवति ॥४१॥ प १. . साव्या: म यझेन यज्ञमयजन्तति । दघितमस आपम् । अग्नितानिमयजत देवाः । उत्तं च तमुन्निन्यथुः सर्वगणं सर्वनामानम् । (निरु० ६१३६) इति । तम् अग्नं स्थावरजं. १५ गमगायेति । तयश्चराया वयं वसत्या' इत्येतत् (निरु० १० १२१)। तस्मादर्शनवतः प्रयेक्तुः सर्वमिदग्निरित्यभिप्रेत्य ब्रवीति । अग्निना स्थाव. रजंगमभायमापन्नेन हविगतन अग्निम् एव सर्वदेवनामुतमादित्यादिप्रना. डिकया महान्तमात्मानम् अयजन्त दवा: देवभाविनः पूर्व ज्ञानकर्मसमु. चयकारिणो यजमानभावमापनाः सान्याः विश्वसृजः ऋषयः प्रणा: । तानि धर्माणि तानि कर्मणि तथाविधज्ञानयुक्त नि प्रथमानि मुल्यानि महदारमभावापत्तये आसन् । सरप्यक्रियन्तेत्यर्थः । ते च तानि कृत्या नि. गमेनवानन्यभाविधान फलस्य महिमामा नटानुपण जातमहदाममायाः सन्तः तमेव नाक महान्तमाम.नमे कान्तमुखम् असत्तात । तद्भावमेव ते । १७. ६. रोयन. २ क, स. ७ (११),त. द. ७. ३ ८. 8. 4. मिति दी'.५ ग. सति । दी. ५ . ति । आहुतिभरवोस्थागत्वे. मेनित्य । तम्गदर्शनम् । त'; प्र. "नाति । आहनिया (क) मामार... स्वर तस्मदर्शना ते'. ६ क. स. प. 2. ठ. इ .10 क, ५, ग. ५. 8. . ‘रा कि च. 'पप्पी, ८. म, ब, ट, ठ. ह. "य-ते. १९ यतच. पन्ने य.

·हिचा ग्वण्ट ४२ ] . निरुताम् । अपेदिरे। कि त एवेति । ने युध्यते । यत्र पूर्व साध्या सनि दना । सध्दार्थीपदेशानियवाचत्र पर्षे च पुतरे च ज्ञानकर्मसमुञ्चयक रिण आसते । स जनुरित्यर्थ । विज्ञायते हि 'विश्वमृज म सत्रमासत' इति (त० ० ३।१२।९) इति । सिरोाध्याम युस्थानभक्ति । अत सप्त स्पयो देवा विश्वेदेवा साच्या इति सपने प्राणा दग्यो वे युपपद्यते । ब्राह्मणमपि चतम. मेगनुविदधाति । अग्नि पशुरासीत् ' इयेरमादि । (२९) इनि पत्तव्यम् ते पुनरमी निस्वाना से यस्मा समिद विमागेनावस्थितमाच्छादयन्ति । क पमिति । वासोऽनिरिति वसर के स्माध समारया। तस्मात्पृवितीस्थ ना । इन्द्रो यमुनि- सिव इति रामारया। तर मध्पसाना | मर आदित्यरस्मयो विवासनात् । तस्मात् घरमा । 'तेप मेपा ' प्राधान्य. समुति ' भवति ॥ ११ ॥ घसन " भुगा वो देवाः सुपैया अकर्म य आजग्मु सवनम पाणाः । अक्षिवास. परिवासथ विश्वेऽस्मे पत्त वसवो वसूनि ॥ स्वागम- नानि वो देवाः सुपथान्यकर्म य आगच्छत सवनानीमानि जुषाणा: खादितवन्तः पीतवन्तश्च सर्वेऽस्मामु पत्त वसवो वसूनि नेपामे पापरा भवति ।। ४२ ।। मुंगावों देवा इति । परमठिन आपम्। समिष्टयनु पविनियोगः (मा स०४।८।४। मान. प्रो० २।। ४ । १६)।ई दे येय ये भाजग्मु निन्य. माग छन इद सवनम् इर्म यज्ञम् अस्मामि सह जुषाणा प्रयम | तपाय अनुगउटा स्यागमनानि शामनामि अ गमनानि पुन पुनरम, द्यज्ञेषु एवमेव मुपधानि सुमार्ग णि सनु। किंच । एतस्मि म जक- ११ स.नि जनु', ग' मर गयर २२ स ७ (४.) है. है, "वनि । त निरुताको ६ गये ४ चमतर यही १.भा सदनमा ४ ६ ख ८ (४),त १ ८ ५ हात । प ६३ 275 4 up प पू ।

·दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत [वादक्षाध्याय चौसः खादितयको यो पपीतवन्तय सोमनृप्तः सन्तः अामामु धत्त निधत्त है वसवो वसनीयतदाशास्महे । समिटयजुःषु तृतीयसबने विनियोगादत्र गुम्थानाः वसवः । त्रिस्थाना इत्युक्तम् । यत इतस्योरपि स्थानयो: प्रदर्शयति । पा. मेषा ' अपरा ' भवति ॥ ४२ ॥ । ज्मया अत्र वसवो रन्त देवा उरावन्तरिक्ष मर्जयन्त शुभ्राः अविपथ उरुजयः कृणध्वं श्रोता दूतस्य जग्मुषों नो अस्प (ऋ० सं०७।३९ । ३)ज्मया अत्र वसवोऽरमन्त देवा sमा पृथिवी तस्यां भका उरो चान्तरिक्ष मर्जयन्त गमयन्त रैन. यन्त शुभ्राः शोभमाना अर्वाच एनान्पयो बहुनवाः कुरुक्ष शृणन दूतस्य जम्मुपो नोऽस्याग्नेनिनो व्याख्यातास्तपापा भवति ॥ ४३ ॥ ५ मया अत्र यसवः इति । वसिष्टस्यार्पम् । साधिका सस्या नियं भवन्ति ते मयाः । रस्त रमन्त । अप्र एत. ते एय त्रिस्थानाः स्मिन् कर्मणि अस्मिन्या लोके देयाः यसवः । ये च उरी स्तृिते अन्तरिक्षे विस्ताणे मर्जयन्त। मार्गित्यर्थः । गमपन्त पद्यतेपा गमविकच्यम् । अधया । वर्तमाना: । शुभ्राः शोभमानाः । एव. मनपोः स्थानयोसन विभपाधुना पुरधानास्तान पृश्या प्रोति।ये यूप. मे प्रिस्थानास्तान्यो प्रयामि । निन्यम् भस्य अग्नेः नः अमरतस्य गनुपः गेतवतः शृणुत यदयं प्रीति. या घारमान् भवाफ मामि क. स.ट. २. पिरथ पी12. •पी' पkिs २६.स.८ (५२), . . । इति निहतभागे प्यारे ४२ ०४:, . प. - तिरपसे नाति. ३७. 'पन्त • रमपन्त. स..त द.नो मस्पा'.५%.स.(४३); द... ६ म. प. प. प. 2. ठ..तरला ये 10. Fat • नि'...सपनो आम. * : अ'. ९. म. प. र. ४. र. यो ममात म; प. पो...' माया...१.२. सभा ·मतुश्मावारिश. खण्यः ५१] निराम् । मुरून उरन बटुजगः बहुपकोरगतयो नित्समोरहतान पथः कुरु- घमित्येतदाशास्महे । याजिनो ( ३०) व्यास्मताः "अपि स बाजी पेजनवान् । (मिरु० २ । २८ ) इत्यत्र ! केवलमत्र बहु घनकृतो विशेषः । रस्म- पश्चाभिधेयाः । १५क्वे देवाश्वाः । पामेषा भवति । प्राधान्य- 'ततिः ॥ १३ ॥ - - शं नो भवन्तु वाजिनो इषु देवतांता मितद्रवः स्वः। जम्मा यन्तोऽहिं वृक रक्षासि सनेम्यस्मयनीवाः (ऋ० सं०७ । ३८।७)। सुखा नो भवन्तु वाजिनो खानेषु देवतातो यझे मितद्रवः सुमितद्रवः स्वर्काः स्वञ्चना इति वा स्वर्चना इति वा स्वचिंप इति वा जम्भयन्तोऽहिं च वृकं च रक्षांसि च क्षिममस्म. घावयन्त्वमीवा देवाचा इति वा देवपल्यो देवानां पल्यस्तासा- मेपा भवति ॥ ४५ ॥ . शं नो भान्तु वाजिन इति । वसिष्ठस्पेयंगापम् । याजिनयागे विनि. योगः ( आश्व० श्री० २।१६) । एत- चाजिनः स्मिन् देवतातौ यज्ञे हरेषु आहानेषु शम् अस्माकं सुखाः सन्तु पाजिनः । किंलक्षण: । मितयः सुलिर्ट शोभनं ये द्रयन्ति । स्वर्गः ये स्वधनाः । शोभनम् अवन्ति गछन्ति । शोभनं वा भन येषा स्तुतिः स्वर्षिपो या । येषा शोभना अधिः सुश. सयः । ते आगरछन्तु आहानेष्वरमाकम् | जम्भयन्तः । कि-िति । . २० १ क. स. प. र इ. कारं शतमसमागमनेनैव मार्गान प्रस्तान् कुरु १. 'करं गतयोगिरहतान्दुरु' हे वरुपः सतहसमागमनेनैव मानि . ९ ग न 'पपः नास्ति, प.प.. ३ क. स. ९ (५०), 8. 3. मतिः। विनमध्ये ६ ध्याये ११ लण्डः, ग. प. सममितीवो नाति, ४ . त. द. वयममी. ५०. स. १० (४४), . ६. १. ५. इति । ५... क. स. प. 2. 3... 'स्याम् ८ क. स. प. 2. B. "क्ति दी प. शिदी' २९ ·गीशर्यकृनटीकासमैनं [द्वादशामा अहि च वृकं च । यथास्मानाहन्राि यश्च वृफस्तस्फरी मुशति । रक्षासि चासेऽस्मान् रहसि क्षिश्यन्ति । ताव अस्मत्तो जम्भयन्त: हिंसन्तः सनमि शिप्रम् । सामादिह समीति क्षिप्रनाम । युयान् । सामर्थ्यात् ' अप ' इत्यध्याहयं अपयाययन्तु । अपमिश्रयन्त्रित्यर्थः । इष्ट हि क्षमा नाशन न मिश्रणमिति । । देवर य (३१) पत्तष्याः । ताः पुनः 'देवानां पाप: पालपियः पालनीया वा । पनीसयाजेयता इज्यन्त इ यतस्तृतीयसपन. भक्ति पादादित्यं भजन्ते । तदुक्तम् । ' अयेतान्यादित्यभक्तीन्यसौ लोक. स्तृतीयसवनम् ' [ निद०७१ ११] इति ॥ ११ ॥ देवानां पत्नीरुपातीरवन्तु नः मानन्तु मस्तु नये वाजसातये । या पार्थिवासों या अपामपि व्रते ता नो देवीः सुवाः शर्म यच्छत (ऋ० सं० ५१४६ । ७) | देवानां पत्य उगत्योऽ. घन्तु नः प्रावन्तु नस्तु नयेऽपत्य जननाय चान्नसंसननाय च या पार्थिवासो या अपामपि ते कर्मणि ता नो देव्यः सुहवाः धर्म यच्छन्तु भरणं तासामेषापरा भवति ॥ ४५ ॥ ८ २. देयाना पारित प्रतिक्षत्रस्ययमार्यम् । आग्निमरते ( १५० प्रा०५।२०) पनसिंयाजे ( आश्व. ग्रा० १ । १० प पिनियोंग । या ना देवपल्या नियमानतो हविरन्ति कामयन्ते ता अमचो हविरुणभुम सतोऽस्मान् मान्नु प्रतितर्पयतु धनेन च | मावन्तु नगुजये । पका. दयपन्यः १प ... manian. - ·पञ्च रैशः खण्डः १६] निरुतम्। पंग भवन्तु रक्षन्तु भपत्यजननाय यामसातये रे भन्नसंभजनाय छ । पै.तमारताः (पाः पार्थिवास: पृधिम्या भगाः या अपामपि दो कर्मणि वर्षों सर्गे व्याघृताः सर्वाः सुवाः स्वाहाना: भस्माकं यच्छन्तु ददतु शरणं गृहं मुख नाणं वेत्येतदाशास्महे । ' तासामेषापरा भवति ' | सा पुनः किमर्थम् । सामान्यतः पूर्व- स्थ.मुक्ताः । विशेषतः परस्यामुच्यन्ते । पूर्वयैव समान पेपिनियोगा ॥ १५ ॥ उत मा व्यन्तु देवपत्नीरिन्द्राण्य १ प्रायपिनी राट् । आ रोदेसी वरुणानी भृणोतु व्यन्तु देवीर्य ऋतुर्जनानाम् (ऋ० सं० ५।४।८)अपि च मा व्यन्तु देवपल्य इन्द्राणी- न्द्रस्य पल्यग्नाच्यग्नः पत्न्यधिन्यविनोः पन्नी राधाजते रोदसी रुद्रस्य पत्नी नरुणानी च वरुणस्य पत्नी व्यन्तु देव्यः कामयन्ता पतुः कालो नायानो य अतुः कालो नापानाम् ॥ १६ ॥ ताए उत मा भन्नु देवपत्नीति पुरुषैः पीतमम्पादिभिः अपि प्राः स्त्रियो १५ ज्यन्तु पिवन्तु रसदाम्यम् । कतमाः । इन्द्राण्य. प्रायश्विनी राट् । आशणोतु च रोदसी । आभिमुख्येन च स्थित्या पृणोतु रोदसी रुद्रस्य पत्नी । अथर्वणे रोदसी- सपगृह्म पदम् । तदपकवचनेन भाप्यकारी निराह ' रोदसी रहस्य पत्नी वरणानी च वरुणस्य पनी । सर्वा अध्येता यन्तु पिबन्तु २.. १ के. स. प. ८... वामननायानसंभ', ध, चन- म संसनायाम, २. स. १२ (१५); . स.गा । इति निभाध्ये ६ घ्याये १५ ग. प. पम्तिोषो नास्ति. ३ क. स. २ (१५). द. १२ उ.५६ देयप म्यो देवपरन्य इत्येव शिरमाया raj .vi होतो पायो देवर. इशिदापारया FAIRT १. RAIg.५ २. स. V. 2. ... ना, प. " आपातीय, ६ क. स.ए. द... भा.श... 2. .मालोनिट.mar ·दुर्गाचार्यकतटीकासमेत एतदाउपग्पम् । य अनुर्जनीनां यो भोजनकालो जायान तम्मिन् काले दयिमानम् । कश्वासौ । भुक्तवामु पुरुध्विति ॥ ४६ ॥ १ सप्तदशाध्यायस्य चतुर्यः पादः।. जम्यूमार्गाश्रमनिवासिनी भगवदुर्गा चारप कृतौ पर्यायां निरुक्तची सप्तदशोऽध्यायः समाप्तः । (*अयातीधुस्थानावसाति+पुस्मेहमातापायुजामातर्यजध्वमुप. स्तचित्रमता उत्या:मुकिशुकंपोकपारयोगहस्त्वदुहिणविता. विश्वारूपाणितिर्जितमुदुत्यचित्रंशक्रतेपरपथइदविष्णुविश्वानरो- व्याख्यातोविश्वानरस्ययेनापावकेतिचतुष्कंकेश्य १ग्नित्रय कशिनः पुनरहियस्मिन्क्षेपाचीरवीयविन्द्राग्रीपवित्रचन्तउतनोहिर्यामधर्वा- यातायुस्थानादेवगणाइमागिरःसप्तपयस्तिग्विलोदेवानांमद्री- मांसोयान सुगाँवोदेवाज्मयाअनशनोभवन्तुदेवानापनीरुतमा- १५ यन्तु पट्चत्वारिंशत् ॥) इति निरुक्त उत्तरषट्के पष्ठोऽध्यायः समासः ।। १० २० * छ. त. द. इयं खण्डशा नास्ति. + 'तिसरथो मे .x3. शेन यज्ञं मुग. १० १ क. स. १२ (४६); ग. घ. वनमिनरेगो नास्ति. २१. उ. . इति सप्त ज. सप्तदशस्याध्या. ३ क. स. प. द. हरीप:. १ प. पाद: समाप्त: ठ.. पादः समाप्तः । इनि ४६ सय ५ क. स. प. . "मम. पास'. ६ . 'वृती निकण्टपश्चात्यायेन सह स. ७ 6. "माप्तः | समाप्ता नेण्टुपवयाख्याः छ. ५. नरुते. . पादसे ऽध्यायः, त. द. वाश• ९५ मोवाया. १. ५. 4. 'स्मात ' नाम ·श्रमः सन्दः २] निम्तम् । अथ परिशिष्टम् । भय त्रयोद ग्राध्यायस्य प्रथयः पादः। ॐ अथेमा अतिस्तुतय इत्याचक्षतेऽपि वा संप्रत्यय एवं स्थामाहाभाग्यादेवतायाः सोऽमिमेव प्रथममाह त्वमरे घुमिस्त्व माशुशुणिरिति यथैतस्मिन्त्सुक्ते न विस्मदारे निमिपश्चने इति वरुणस्यायपेन्द्रस्य ॥३॥ • अधेमा अतिस्तुपय इत्याचक्षते' इत्येवमादि यक्तुं प्रकृतशेपम. नुवते । किं चान प्रकृतम् । स्तुतिलक्ष्या इम्म वक्ष्यमाणा भतिस्तुतयः देवतेति । 'यरकाम प्रापिस्या देवताय मार्थपन्य- मिच्छन् स्तुति प्रयते' (निरु० ७।१ ) स्यम ताः स्तुतयः फर्माधिकारनिरताः । सकर्माविकारानिक्रमेण स्वगु- पातिशयेन च यास्टार उपप्रदायोः। वय विशेषतः पुनरपिसारवच- नम् 'अध' इति! ' इमा: ' या वक्ष्यम णाम्ताः ।' अतिस्तुतय इत्मा. चक्षते । अन्येऽप्याचार्या एवमेता आचक्षने कथयन्ति शिष्ये योऽतिस्तु. त्य एता इति । प्रसिद्धा होयमेतासु संज्ञयभिप्रायः। अथवा । नाद- अश्वा तदति- तिस्तयनन् । किं तर्हि । 'संप्रन्यय एमास्यात् । देतासमानमेय । कारणम् । न हातिशयों स्त्यनम् । किंतु देव. तानां माझभाग्यमेव नाम देवतायाः स्तुतेरस्ति । कस्मात् । ' माझमः- ग्या होतायाः'न विभूतेरियत्तास्ति यामतिरिष्य स्तूपेत । तदुक्तम्चीपम: ' इति ( निरु०६।२३)1 तथा च नापिन्द्र प्रतिमानानि देभुः' (निरु० ५। १२) इति । . १८. ह. इति ओरः ५. सल अम्। . ER: ', ६... यस्ति. २ प. र. भी । अ'; प.3 अरे'. ३ प. 'नात; प. पात, ट. 'मुगवीत; . र. पी. ५ उ. ह. Rस्तु.५८, उ.स. पिता र. निमा: 1. ६. स. प. अनुतिर: 1. र. कालीयो दुर्गनिमयरमाध्यमेन मिर्ग कि.

·त्रयोदशाम्यावे . ' . ९९४ दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत नेरक्तसमयानुवृत्तयेऽनिस्तुतयः प्रदन्ति । सः ' इति स्तोता असावाचार्य: ' अग्निमेव ' अधिकृय 'प्रथममाह । किं कारणम् । येनैव हि क्रमेणं. स्तुत्य उपप्रदर्शितास्तेनवात्र क्रमेणातिस्तुतयो न्यायाः प्रदर्शयितुम् । न ह्यसति करगे मुख्यातिकमो न्याय्य इति । क । यथा अग्ने अतिस्तुतिः 'स्वभन्ने द्युभिस्त्वमांशुशुक्षणिः ' इति । (१० • सं० २।१।१॥ निरु०६ । १) । यतस्मिन् सूक्ते स्वकर्माधिकारख्यतिरेणातिशयेन वा स्तुतिः । मध्यस्थाने 'नहि त्वदारे निमिषश्च नेश इति वरुणस्य ।' भयो सु म्यक्ष वरुण भियसं मत्सम्र कृतायोऽर्नु मा वरुणस्य गृभाय । दामेव दत्साद्वि मुमुग्यो । नहि त्वदारे निमिपश्चनेशे' (ऋ० सं०.२ । २८ । ६)॥ हे भगवन् वरुण सम्राट् प्रतवन् यदेतत् अपः कर्म किंचित् भियसं भयंकरम अस्मासु अंहः पापं यदात्मनः कायकृतं तदस्मत्तो दामेर वासात् विमुमुग्धि वं प्रमुञ्च । ततश्च तत्प्रमुच्य मु म्यक्ष सुष्टु गमय । नाशयेत्यर्थः । कस्मासुरेवं २५ घूमहे । इतो यस्मात् न हि त्वदारे निमिषश्चने । वदन्तिोऽपि व. मानस्य दूरेऽपि च यः कश्चित्तस्यापि त्वदन्यो नेशे । त्यमेव रे चान्ति शिषे इत्यभिप्रायः । 'अयपेन्द्रस्य । २० २० यद् घाव इन्द्र ते शतं शनं भूमारुन स्युः । न त्वां वजि. सहस्र सूर्या अनुन जावट रोदसी (ऋ० सं० ८७०१५)।। पदि त इन्द्र गत दिवः शतं भूमयः प्रतिमानानि स्युर्न ला जिन्नसदसमपि सूर्या न घायापषिच्यावयभ्यनुवीतामित्ययपा- दित्यस्य ॥ २॥ १ प. प. ट, परगति । हेभ. २ ट. 'दृस्य । इति निरकमा ३०५० नियण्टपश्चाध्या० सइ टाद, ध्या०प० पा० .. 'द्रस्य । दन गिनी. पामुत्तरपट्टे निघण्टपसाशन सह अष्टाद' ६५म:02: 35.स.च. १. पितरेबो नास्ति. ३. त ..

·तृतीयः सगः३] निरुक्तम् । ९९५ पद पाव इन्द्र ते शतमिति । पुरुहन्मन आपम् । वृहती । वैरूपे स्तोत्रियानुरूपे (आश्व० श्री० ७।१०)। इन्द्रस्य हे भगवन् इन्द्र यदि तब सतं दिवः शतं घ भमयः सहस्रं च सूर्याः रोदसी अपि च समस्ते प्रतिमानानि ३. मानानि भवेयुः कथंचित् तथापि त्या जातमात्रमपि सर्वाण्यपि तानि नाट नैयाभ्यभुवीरन् । कि तर्हि । त्वमेवैतानि सर्वाणि अभ्यनुपीयाः । अतिरिम्य वर्तेधा इत्यर्थः। पादित्यस्य ॥२॥ । . . . यदुदंञ्चो वृषाकपे गृमिन्द्रार्जगन्तन । कस्य पुल्यो गृगः फमंगञ्जनयोफ्नो विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ( ऋ० सं० १०।८६ । २२)।। यदुदञ्चो वृपाकपे गृहमिन्द्राजगमत क स्य पुल्वयो मृगः फ स बहादी मृगो मृगो माप्टेंर्गतिकर्मणः फमगमदेशं जनयों पनः सर्वस्माद्य इन्द्र उत्तरस्तमेतद् घूम आदित्यमधपादित्यरसमी- नाम् ॥ ३॥ पदों वृपाकप इति । पङ्किः । इन्द्राण्या आपम् । पृष्टयस्य पटे हनि विनियोगः ( आश्व० श्रौ० ८।३)। आदित्यस्य हे भगवन् वृपाकपे इन्द्र यदा त्वम् उदयः उदद् एर वर्तमानः प्रदक्षिणं भुवनानि परिगन्छन् गृहम् अजगन्तन । गृहानुपयेशे हि व्यवधीयते । व्यवधीयते च भगानस्तं गच्छन्नादित्य इत्यतः स्नासामान्यादुच्यते गृहमिन्द्राजगन्तन इति । तदा त्यपि गृहमुपगते मध्ये निरालोको लोकः सहसय विस्मितो प्रीति | क य पुरूषो मृगः । स्यः सः । पुरशब्दात्पदं घरतरपदम् । क स यहादी मृगः । बदसा: पत्ति सर्वप्राणिश्यस्थितः । तदुक्तम् । 'सूर्य अरमा जगतस्तम्याच' (ऋ० सं० १ । ११५ । १) इति । ' मृगो मा: गत्यर्थस्य । न असायतिष्ठते । माएर हि मृगः । ६ देशमगमत् गतवान् । देनारमा- २५ १३...गार R | पु. २९. 2. उ... 'उमाना नालि. १३.र र । म उरप्टो पारे २ हार. स. .प. पमियोपमो नानि,४३. र. 'द इति । पतिः ·दुर्गाचार्यकृतीक्षासमेत प्रयोदशाध्याय करायः स देयो जनयोप्ननः जनमोहनो बभूव । उदयास्तमयरगमना- दादि यस्य जना मुह्यन्ते तापरिननान् । विश्वस्मात्सर्वस्मात् जगतः यध्वम् इन्द्र उत्तरः तमेतं याम् मादित्यम् एवं बूमो यो धाकप इति। 'अपादित्यरमानाम् ' अतिस्तुतिः ॥ ३॥ वि हि सातारक्षत नेन्द्र देव मंसत । यत्रामदट्टपार्कपिरः पुष्टेषु मत्सखा विस्मादिन्द्र उत्तरः ( ऋ० सं० १० । ८६ । १)। व्यसृक्षत हि प्रसवाय न चेन्द्र देवममवृसत यत्र्यमाघट्ट २. पाकपिर्य ईश्वरः पुष्टेपु पोषेषु मत्सखा मम सखा मदनसखा ये नः सखायस्तैः सहति वा सर्वस्माद्य इन्द्र उत्तरस्तमेतद् ब्रूम आदि त्यमथैषाश्विनोः ॥ ४॥ वि हि सोतोरसूक्षतेति । पूर्वयैव समानार्षविनियोगच्छन्दरका । भादित्यररमानाम् व्यसृक्षत न्यसूजत यदादित्यो रश्नानहन्यहनि सोतोः सर्वभूतप्रसवाय अभ्यनुज्ञानाय तत्प्रका- सितलोकस्य सर्वकर्मोपपत्तेः । तदा किमिति । तदा ते रममयः सर्व कर्मण्यनुगमनात् नेन्द्रं देवममंसत । तमेवेन्द्रमादित्यं येन विसृष्टास्तमे । तमात्मनो दीपयितारं न मन्यन्ते । स्वमहिम्नेय वयं दीप्यामह इति मन्यन्ते । कदा । यदा रश्मिपोपं पुष्यति पुटपु एकीभूतेषु मध्यंदिने मन्सखा मम ससा इति मन्त्रहगाह । अथवा । सर्य एव मन्यन्ते ममायं सखा ममाय सखेति । अश्या । मदनसखा । हर्षससेयर्थः । अथवा । ये नः ससायो रस्मयस्तै: सहेति । विश्मरमादित्युकार्थः । अधेषा चाच: प्रथ- निहतेष ' 1 २० १४. ड. स्तुतिः । इति निरकभाष्ये ७. प्याये ३ खण्डः क. म. ग... मिनरेघो नास्ति २ प. ट. ४... यदा अमदद मृणापि यः सभी २० पि. र. स. १. मन्यते, प. पनपते ।

·म: स८] निरुक्तम् । सृण्व जर्भ नुर्फरीदू नतोशे तुर्फरी पर्फरीका । उदन्य- भेच जेना मदेरू ता में जरावर मरायु (ऋ० सं० १० । १०६।६)। मृण्येवेति द्विविधा मुणिर्भवति भर्ता च हन्ता च तयाश्विनी चापि भर्तारौ जरी भारावित्यर्यस्तुर्फरीतू इन्तारी। नताशे तुर्फरी पर्फरीको । नितोशस्यापत्यं नैतो नैतामेव तुफैरी क्षिपहन्तारौ । उदन्यजेब जमना मदेरु । उदन्यवेत्युद- दकजे इव रत्ने सामु चान्द्रमसे वा जेमने जयमने जेमना मदेर । ता मे जराबजरं मरायुं । एतज्जरायुनं शरीरं शरदमजीर्णमथैपा सोमस्य ॥ ५॥ १० तरत्स मन्दी धावति धारा सुतस्यान्यसः । तरत्स मन्दी धावति (ऋ० सं०९।५८1१)। तरति स पापं सर्व मन्दी यः स्तौति धावति गच्छत्यू/ गतिम् । धारा सुतस्यान्यसः । धार- याभियुत्तस्यान्धसः । धारयाभिपुतस्य सोमस्य मन्त्रपूतस्य पाया स्तुतस्यापा यज्ञस्य ॥ ६॥ चत्वारि शृङ्गायो अस्य पादा देशीर्प सप्त हस्तासो अस्या निधी बद्धो पभो शेरवीति महो देवो मा विवेश (ऋ० सं० ४।५८१३) ॥ चत्वारि शृङ्गेति वेदा वा एत उक्ताव. योऽस्य पादा इति सपनानि त्रीणि द्वे शी मायणीपादयनीये मस इस्तासः सप्त छन्दाप्ति त्रिश रखनेश रदो मनचाह्मण. फल्पर्वपभो रोरवीति रोवणमस्य सवनक्रमेण ऋभिर्यजुभिः सामभिर्यदैनमुग्मिः शंसन्ति यजुभिर्यजन्ति सामभिः स्तुवन्ति महो देव इत्येप हि महान्देवो यद्यज्ञो मा• आ विवे शेत्येप हि मनुष्यानाविशति यजनाय तस्योत्तस भूयसे निर्वचनाय ॥७॥ स्वर्यन्तो नापसन्त आ द्यां रोहन्ति रोदसी । यहं ये विश्थती. भार मुविधामो वितेनिरे । स्वर्गच्छन्त ईजाना वा नेक्षन्ते तेऽमु- २३. र.पक्षमतमामान पत-ते. २ क. स.७.त, मालिका. २.म.प.त.. यो अग्य.

·१९८ दुर्गाचार्यकृतटीकासमेतं [प्रयोदशपये मेव लोकं गतवन्तं ईक्षन्त इति । आ यो रोहन्ति रोदसी । यज्ञ ये विश्वतोधार, सर्वतोधारं सुविद्वांसो विनिर इत्यर्थपा वाचः प्रवदितैव ॥ ८॥ चत्वारि वाक्परिमिता पदानि तानि विदुाह्मणा ये मनी पिणः । गुहा त्रीणि निहिता नेङ्ग यन्ति तुरीयं वाचो मनुष्या वदन्ति (ऋ० सं०.१।१६४।४५)॥ चत्वारि वाचः परिमि. तानि पदानि तानि विदुर्ब्राह्मणा थे मेधाविनो गुहायां त्रीणि निहितानि नार्थं चेदयन्ते गुहा गूहतेस्तुरीयं त्वरतेः कसमानि तानि चत्वारि पादान्योंकारो महाव्याहृनयश्चेत्या नामाख्याते चौपसर्गनिपाताश्चेति वैयाकरणा मन्त्रः कल्पो ब्राह्मणं चतुर्थी व्यावहारिकीति याज्ञिका ऋची यजूंपि सामानि चतुर्थी व्यावहारिकीति नैरुक्ताः सर्पाणां वाग्वयसां क्षुद्रस्य सरीसृपस्य चतुर्थी व्यावहारिकत्येके पशुपु तूणवेष मृगेवा. २. त्मनि चेत्यात्मवादा अथापि ब्राह्मणं भवति सा वै वाक्सृष्टा चतुर्धा व्यभवदेवेव लोकेषु त्रीणि पशुपु तुरीयं या पृथिव्या सामौ सा रथन्तरे पान्तरिक्ष सा वायो सा वामदेव्ये या दिवि सादित्ये सा वृहति सा स्तनयित्नावय पशपु ततो या धागत्य. रिच्यत तां ब्राह्मणे न्यदधुस्तस्माद्राह्मणा उभयों वाचं वदन्ति या च देवानां या च मनुष्याणाम् ' ( मैत्रा० सं० ११ ११ । ५) इत्यथैपाक्षरस्य ॥ ९ ॥ . २० चमार वाक्पारमिता पटानीति । दीर्घतमस आपम् । वाग्देवते पशो विनियोगः ( अश्व० श्री० ३१८) प्रदि. तेत्यनाभिव्यक्तिविशिष्टो याक्पार्थः । मारियाचः परिमितानि पदानि । न पग पदमस्ति । तानि पुनः बसगा त्रिदुः । याचः 1 क. स. उ. प. प. 'मीशन मिति, उ. त. धन इच्छन्त इति. २ फ. ख. उ.त. द. ७. थ. 'वरित'. ३ उ. त. तमधे . ४ फ. स.. ५.प. उ. र. ब्राझोपदः ·१ ५ १० दशमः खण्डः १.] निरुक्तम् । कि सर्वे । न ।ये मनीषिणः ये मेधाविनः । तेषां च पुनः पदानां गुहायाँ श्री.णि निहितानि नङ्गायन्ति नार्थ वेदयते न प्रत्यापयन्ति । तुरीयं चतु. ध. मागम् एकं पदं मनुष्याः परिज्ञानाथं वदन्ति । तुरी परतेः । तद्धि त्वरितमिव निर्गतं भवति विचः । 'तमानि तानि चत्वारि पदानि ' इति विचारार्थः प्रश्नः । तत्र कतमानि चत्वारि तावत् 'नामाख्याते चौपसर्गनिपाताश्चेति वैया- पदानि करणाः' मन्यन्ते । तत्राप्रसिद्धार्थवादाख्यातो. पसर्गनिपातपदान्यर्थ न वेदयन्ते । नामानि तु नामादीनीति प्रसिद्धतरार्थत्वाद्याश्चादीन्वेदयन्त्यर्थान् । एवम् पैपाकरणाः 'मनः कल्पो ब्राह्मणं चतुर्थी व्यावहारिकीति मन्त्रादीनीति.. याशिकाः । अत्रापि व्यावहारिक्येय तु पदय- याशिकाः त्यर्थम् । ' ऋचो यपि सामानि चतुर्थी व्याय. गादीनीति हारिकीति नैरुक्ताः । । अत्रापि व्यावहारिक नेरक्ताः वेदयते । ' सणां वाग्पयसा क्षुद्रस्य सरीस- सादीनां पस्य चतुर्थी व्यावहारिकीसके । सर्वादीना- सिधिभूतविदः । अत्रापि व्यावहारिखमेव वेद- पश्चादीनामित्यात्म- यते नेतराः । 'पशुषु तणये मृगेयात्मनि प्रवादा: चेत्यात्मवादा:' आत्मानं ये पदत्याचार्यास्ते मामप्रवादाः । 'माह्मणम् अपि च भवति । एतस्मिन्न! ' सा चै वाक्म- या चतुर्धा व्यभवत् ' इत्येवगादि । तदेतदभिव्यकामेव ।' ततो या धागल्यरिच्यत तां ब्राह्मणे न्यदधुः । निहि- पदानि तवन्तः । तस्माद्र ह्मणा उभी वाचे वदन्ति या च देवानां या च मनुष्याणाम् गलौफिकी पैदिको चे.सर्थः । पुनः 'साक्षरस्य ' अतिस्ततिः माहितेय ॥ ९॥ -- धाक इसके माझणमते चावारि 7 ३ - भय यो अक्षरं पर ध्योपन्यास्मिन्देवा अधि विधं निषेदुः । १ प. 'ये'. २ क, स. नाम, ठ... पy । मादयः । तारेषु । पीणाजातिए कामिय: । आरमान' (२. उस्मान्ते लिखित विपन). २८.र.५। इति कमाये . पा. :) . पम.रे. मोनाति. श ·दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत [ সীগাশাই यस्तन वेद किमृचा करिष्यति य इत्तद्विदुस्त इमे समासते (ऋ० सं०१।१६४ । ३९ ) ॥ ऋचो अक्षरे परमे व्यवने यस्मिन्देवा अधिनिपणाः सर्वे यस्तन्न पेद किं स ऋचा करि- भ्यति य इत्तद्विदुस्त इमे समासत इति विदुप उपदिशति कतम- तदेतदक्षरमोमित्येपा वागिति शाकपूणिचश्व ह्यक्षरे परमे व्यक्ने धीयन्ते नानादेवतेपु च मन्त्रेष्वेतद्ध वा एतदक्षरं यत्सर्वा त्रयीं विद्या प्रति प्रतीति च ब्राह्मणम् (कॉपी० प्रा० ६ । १२)॥१०॥ १. । मचो अक्षरे परम इति । दीर्घतमस आपम् । अस्या निर्वचनत्र. यमधियज्ञाधिदैवाध्यात्मविकल्पेन ॐकार मादित्य भात्मा चेति । तत्र तावन्छाकणिपक्षमाश्रिया. धियज्ञगतमुग्यते। अक्षरस्य अक्षरम् । ॐ 'कतमत्तदेतदक्षरमो३मित्येपा वागिति । शाकणेरभिप्रायः । ॐकारमृते न हर्चयन्ति । तस्या अक्षरं परमं इति शाकपूणिः व्योम । विषिधमस्मिन् शब्दजातमोतमिति व्योम । तस्मिन् तिसृषु मात्रासु अका- रोकारमकारक्षमासूपशान्तामु यदवशिष्यते तदक्षरं परमं व्योम | अप. रमाकाशमपेक्ष्य तपरं व्योम । शब्दसामान्यमभिव्यक्तमित्यभिप्रायः । यस्मिन् देवा अधिनिपणाः सर्वे । ऋगादिपु ये देवास्ते मन्त्रद्वारेणाक्षरे निषण्ण:- र सन्दकारण वात् । तद्यथा । प्रथमा'i मात्रायां पृथिवी अग्निः ऋग्वेदः पृथियोटोकनिय सिन इत्येव । द्वितीयायां मात्रायामन्तरिक्ष पायर्यपि तल्लोकनियासिनो जना इति । तृतीयायां मात्रायां पौरादित्यः सामानि तलोकनिवामिनो जना इति । विज्ञायो हि 'ॐकार एवेदं सर्वम् । इति । यस्तन वेट अनया विभूत्याक्षरं किमसो ऋगादिमिर्मत्रः करिष्यति यस्तान्यक्षरा मना न पश्यति । य इत्तदुस्त इमे समासत इति विदुप टपदिशति । ते हि सन्परिज्ञानात्ताद्भापमुपगताः १३. 1. अमरति बी. २. तारम' य; 2. शरम' त.

·एक दश. खण्ड: ११] निरुक्तम् । मणचविग्रहमात्मानमनुप्रविश्य सभीकृता निर्वान्ति शान्तापि इअ. नली इति ॥ १० ॥ ५ आदित्य इति पुत्रः शाकपूर्णरेपर्भवति यदेनमर्चन्ति प्रत्यूचः सर्वाणि भूतानि तस्य यदन्यन्मात्रेभ्यस्तदक्षरं भवति रश्मयोऽत्र देवा उच्यन्ते य एतस्मिन्नधिनिपण्णा इत्यधिदैवत्तमथाध्यात्म शरीरमत्र ऋगुच्यते यदेनेनार्चन्ति त्य॒चः सर्वाणीन्द्रियाणि तस्य यदविनाशिधर्म तदक्षरं भवतीन्द्रियाण्यम देवा उच्यन्ते पान्यस्मिन्चात्मन्येकं भवन्तीत्यात्ममवादाः ॥११॥ मिति शासपूणेः पुत्रः * आदित्य इति पुत्रः साकपूणेरेपर्भवनि ' इति मण्डलमभिरे तम् । 'यदेनमर्चन्ति' इति । यस्मादेनमर्चन्ति भादित्यः अक्षर. तस्मात् ऋक् । तस्य यदन्यत् मण्डलगतेभ्योऽ. चयवेभ्य. तत्परमम् अक्षर न्यरन तत्र सर्वमोत. मिति । रमयोऽत्र देवा उध्यन्ते य एतस्मिन्नधिनिषण्णा भवन्ति । यस्तन्म- ण्डलम् अक्षरात्मना न वेद किं स प्राचा आदित्येन मण्डलात्मना कार. यति | नासौ यथायदादित्यं वेदेयर्थ. । य इत्तद्विदुस्त इमे समासत इति व्यारयातम् । रमेयात्मप्रपादाः । अयमग्भवति शरीरमिति । इन्द्रिय ण्यत्र देवा उच्यन्ते । तानि हि विषयेषु द्योतन्त इति देवाः। आत्मत्यात्मप्र. तस्य यदपिनाशिधर्मि चेतनासतावमात्रविज्ञानं तत्परममक्षरं न्यवनम् । यत्तदक्षर न वेद किमसौ घादा: १ उ. 3. नगः. २ ड इति। इति निरुतभाष्ये ७प्याये ६ र, क.ख. धर्ममितीपशो नास्ति. ३ क. स. १ पध... न्यन्मधेम्प: ४त. प्रयुच. ५ क. ख. ७. त. 'स्मिमधिनिप जानीरयात्म.६ क. स. प. र. उ... 'इति । नास्ति..फ स. उ. द. मिति । य एजेऽन्तरादिन्ये हिरण्मयः "पुरुषो दृश्यत इति भति.म' (८. पुस्तकेय भूमि'द पाले लि. मिति लिखितम्) ८... पर्थ:। मुम्पा रोगरदिना सुसेन भीमन्ति।" (ट. पुस्तके भयो नीतिइति माने शिरग मनि सिरितम्). १२६ ·दुर्गाचार्यकृतटीकासमेत प्रयोदशाभ्याये भाचा शरीरेण करि ति। न तस्य जीवितेनार्थः । म इत्तहिरिति ज्यास्यातम् ॥ ११॥ ५ अक्षरं न परति न सीयते वाक्षयं भवति वाचोऽक्ष इति चासो यानस्याञ्जनात्तत्मकृतीतरद्वर्तनसामान्यादित्ययं मन्त्रार्थ- चिन्ताभ्यूहोऽभ्यूढोऽपि श्रुतितोऽपि तर्फतो न तु पृथक्त्वेन मन्त्रा निर्वक्तव्याः प्रकरण एव तु निर्वक्तव्या न होपु प्रत्यक्षमस्त्प- नृपेरतपसो वा पारोववित्सु तु खलु वेदितृषु भूपोषियः पेशस्यो भवतीत्युक्तं पुरस्तान्मनुष्या वा ऋषिपूरकामत्स देवा- नवन्को न ऋषिभविष्यतीति तेभ्य एनं तर्कमृपि मायसन्मन्त्रा. थंचिन्ताभ्यूहमभ्यूई सरमायदे किंचानूचानोऽयूहत्या त- चति ॥ १२ ॥ १५ . 'क्षर यस्मात् । तदिन क्षरतिपयधामात्रमापयते । अथवा । 'नवीयते 'न कदाचिदप्यामलतो बिनस्पति । अक्षर फरमात् अर्था । ' यक्क्षयो भयति' । नादो हि वर्णलक्षणाया वाचो निवास । यो क्ष इति या अक्षर। पेशे इरानुप्रविश्य व्यसनानि धारयति । अथ ' अक्ष. ' कामात् । उच्यते । थानाभस्तात् ' समजनास् नियममा अक्षः यस्मात् दृश्यने तटादिना । तपतीतरत' स्वरा- तनमामान्यात् ।। रमधिरुन यानानि वर्तते । 'तिमिमाय इतिकरण, उपप्रदर्शनार्थी बासस्य । . - १.

·. सशास्त्रमिदं समातम् ५ निर्वक्तव्याः , द्वादनः मण्डः १२] निरुक्तम् । १.०३ - एवम् ' मन्त्रार्थ चिन्ताम्यहोऽन्य मन्त्रार्थचिन्तानामन्यूको मन्त्रा- धचिन्ताम्यहः वितर्कितः शक् त एतावता मन्त्रार्थोऽभ्यहितुमिति । श्रुतिसाहाय्येम पुनरयम् ' अपि श्रुतितोऽपि तर्कतः 'श्रीयो सत्ताह, पेन च निरु. ब्राह्मणेभ्यो निगमशेषम्यश्वोनीतार्थाभिधानमाम- र्थेभ्यो याक्यार्थसामात् । तस्योपरि पर्यायास्त. फोऽभ्यहो लक्षणन्याय इति | ' यद्यप्ययमम्यह: रतथापि न तु पृषक्वेन मन्त्रावतन्याः । कुतः पृथक्त्वेन । प्रकर- मन्त्राः प्रकरणो णात् । किं तर्हि । ' प्रकरणश एवं तु निर्व- कन्या: । तान्येतानि प्रकरणानि मन्त्रणा याझं देवतमध्यात्ममितिहासानुप्रवेश इति । कि कारणम् । न घेषु म.प्रेय ' प्रत्यक्षम् ' अर्धदर्शनम् अस्ति ।। कि नास्येव । न नास्ति । कि तर्हि ।' मनृप. यस्मान्मन्त्रेषु प्रत्यक्षं झानमाधुनिकाना नास्ति रतपसो वा' इति । तस्येदानीमपि स्याय अपि- स्तपरनी च निर्दम्यफल्मपयोस्तयोः प्रतिबन्धका- भाव यथावदर्थ मन्त्राणा पश्वतः । येऽन्ये पुनरौपदेशिकस्तानविकन्यो- स्यते । '' पारेववित्सु सु खलु वेदितृय भूयोरियः प्रसस्यौ भक्ती युक्तं श्रुतिनिर्वचनाय पुरस्तात् । इति ( निरु० ११ १६)।य श्रुतिज्ञानरूपं बहुविश्व- एतेषु उपदेशतः पारायण परोघरमायेन मन्त्रा. विमाश्यकम् र्थान् प्रतिपयन्ते ते पारोयर्थविदः । तेषु यः कश्चिद्वयोवियो बहुश्रुतो भवति स एय मन्त्रा. यपरिक्षाने प्रशायो भवति । मन्त्रार्य एस हा सर्व विद्यावस्थानमायेन विषमतो लोकन्यवहारभावेन च विप्रकीर्णो विजृम्भत इति तमबहुश्रुनो नालमुत्प्रेक्षितुमिति युक्तं यत्तपरिझानयोगे भयोनिद्यः प्रशस्यत इति । पुरस्तादपि चैतदुक्तम् । इह तु प्रमहादुष्यते । अतः परमागम. विशुद्धये प्रस्तौति । या ऋषियकामामु देवानगन् ' इति । पूर्वमपि हि 'साक्षातधर्माण प्रायो वाः (निरु०१ । २०) । इयुलम् । इह तु मामाभ्युपप्रदर्श मनुष्या २. 1. स. समर्थ, ५. 'मम' प्र. २ प. उ. Ta; प.तात. र. सतिः ६.१५.३ १. Racid; प. हाफिर TER, 2. तपार- पयो स्योपरि. ४ प. समपं.५प. ' पाक्षिा' पुनरोपदेसि. • ६१, 'यो बर'.५१. पहि।'

·- १००४ दुर्गाचार्यकृतीकासमेत [ये दशाध्याये नार्थमिति विशिष्यते । ' मनुष्या वा ऋषियुत्क्रामत्तु देवानब्रुवन् को न ऋषिभविष्यतीति । एवमादिपुराकल्परूपोऽर्थवादः शास्त्रावतारस्तुतये । तभ्यः । एतं मत्रार्थचिन्ताम्यहमभ्यूहं प्रायच्छन् ' ते देवा एतं समस्तार्थमुहमपि मवन्तोऽनेन मन्त्रार्थान् शक्य अभ्यूहयावश्यकः न्तेऽम्यूहितमिति । यस्मादेतदेवं तस्मात् अस्मिन् सूक्ते निरुक्तशास्त्रे य: ' अनूचानः ' विद्वान् यदेव किंचिन्म- म्रार्थेषु ' अभ्यूहत्यार्थ तद्भवति । तथैव तदृपयोऽम्यूहितबन्त इसमि- प्रायः। न तस्वमनीषिकयोच्यते । मन्त्रार्थोऽप्येतस्मिन् विषये बृहस्पतिना दृष्टो ब्रह्म वा स्वयं प्राह । तद्यथा ॥ १२॥ . १० • हृदा तप्टेषु मनसो जवेपु याह्मणाः संयजन्ते सखायः । अत्राह त्वं विर्जहुर्वेद्यागिरोहब्रह्माणो वि चरन्त्यु त्वे ( ऋ० सं० १०।७१/८)| हृदा तप्टेप मनसां प्रजवेषु यद्रालणाः संयजन्ते समाख्याना ऋत्विजोत्राह त्वं विजहुर्वेद्याभिर्वेदितव्याभिः १५ प्रत्तिभिरोहग्रह्माण ऊहब्रह्माण ऊह एपां ब्रह्मति वा सेयं विद्या श्रुतिमतिघुद्धिस्तस्यास्तपसा पारमीप्सितव्यं तदिदमायुरिच्छता न निर्धक्तव्यं तस्माच्छन्दःसु शेपा उपेक्षितव्या अथागमो यां यां देवता निराह तस्याम्तस्यास्ताद्भाव्यमनुभवत्यनुभवति॥१३॥ अस्यामचि अभ्यहा २५ हृदा तटे हृदयेन बुद्धया तष्टेषु सूक्ष्मतामापादितेषु अचिन्त्याध्यात्मा• दिषु विद्वद्भिः मनसो जयेषु मनसा येई प्रजवाः प्रशस्यते प्रगमाः नि साक्षात्ते। दृश्यन्ते तेष्वर्येषु स्वर्गापूर्व देवतादिषु मासणा: अधिगतम प्रार्थतत्वा विचा. रयन्तः किमत्र तवं किं वा अतत्त्वमिति प्राचनेन ततः संपनन्ते परस्सरेण ११. ख. प. ट. इ. म्यूहमभ्यई पा'; प. 'भ्युन्हमायई श; ठ. "म्यूई मा'. २ ८. 'मह' ग; 3. ह. सार्थगृह. ३ १. यापी भ्य न शक्ष्यथा (पने).४ ३. र.प६ । इति निरसभाध्ये ७ ध्याये सार तपा' ६.ख. पमितोपो नास्ति. ५ ४. न. समानास्याना. ६ ठ. २. पनि । इत्युत्तरपटके निरुके सण्डः । ममामातिस्तुनिरध्यायः.७ प. र. र्षा का पम्यते, उ. २. टेपिति द. ८ क. स. १. , . .येच. १५. र. सप्तम:

·7 प्रयोदशः खण्डः १३] निरुक्तम् । . संपूजयन्ति । कतमे ते इति । सखायः समानत्याना विजः । हि प्रयोगेऽभियुक्तत्वादतितरां विद्वांसः । तेषु किमिति । अत्राह । तत्र तेषु भर्थेषु सक्ष्मेषु विजहुः तत्यजः त्वम् एकम् त्यक्तयन्ता मन्त्रार्थव्याल्याने । कम् । अविद्वांसम् । केन त यजुः । वेद्याभिः वेदितव्यामिः प्रवृत्तिभिः । न हि तासां मनोवृत्तीनामन्तोऽस्ति यामु प्रनिभानवतामपि मनोवृत्तयो न प्रवर्तन्ते । अतस्ता वेदितव्या एव भवन्त्यविद्वद्धि.। ये पुनः ओहब्रह्माणः । इदं निरतशास्त्रम् ऊहब्रह्म येपामस्ति ते शब्दार्थन्यायसंकटेवप्रतिवष्य माना अतिक्रम्य अविसि विशेषतः सर्वत्र प्रतिपृज्यमानाः चरन्ति त्वे एक इत्यर्थः। एवमेतस्मिन्मन्ने भस्या उदाहितीनेश्वानेद द्वेद इति मन्त्राचिन्ता " म्यूहस्य ब्रह्मत्वं धूयने । तस्मादिदमपि निरक्त शास्त्रं प्रौन । वेद इयर्थः । इदानीमुपसंहरति सेयं विद्या ' इति । श्रुतिमतीति | आद्या इयमे वैका विद्या । बुद्धि वर्षति । ज्यायमी सर्वाभ्यो श्रुतिमति या बुद्धिः विद्याभ्यः । महानेष तर्फः । ' तम्यास्तपसा पारमीप्सितव्यम् । गन्तुमिति वाक्पशेषः । पदवाक्यप्रमाणविदा ब्राह्मणेन । यसमावदो विधि- अयमम्यूहः पगं कोर्ट नेतन्यः प्रतिषेधप्रसवनियमपरिसंहयापुनर्वचनपरार्धवादग- हनोऽर्थवादाश्च यधाश्रुतप्रमाप्राहिणो विदुषोऽपि परमभ्रान्तिहेतवस्तस्मात्परमदुर्विज्ञानवेदनीयत्यावेदवाक्यानामिमा विद्यामन्त. रेण सम्यगावगमो न भवति । अतोऽस्या अखिलपुरुषार्थोपकारम- २० चाया अन्तरेण तप.पारगमनं नास्तीयत इदमुक्तमाचार्येण सोऽयम् अभ्यूहः तस्या- ११. 'पाभिः पद. २१. ड, प... . ओह, ठ... ओह निधयो भोदमान अझ विपाश्रुतिमतिबुद्धिलक्षण पु ने धोना अह' (और तयोमाः ति प. र पुस्तक्योरिवरणमिति प्रान्ते रिस्तिम्, ओडेति विनिमये इत्यादि ट. पुस्तके ). ३ क. स. प. 2. उ. र. पंक'.१ क, ख. प. . प. ५१. स्व. हितार्यान'. ६ क. स. वे दिस्य मन्ना, य. र. 'पा दोरा, 3. २. 'पान्दोशे हरि.७ क.स. निम्नयाम'; प.र. ठ, र. अतिम पायेय' प. अमितीपय साये.

·दुर्गाचार्यकृतीकासमेत [प्रयोदनावरे ५ स्तषसा पारमाप्सितन्यम् । इति । अयमम्युपायस्तस्याः पारगमने । तदिदम् ' अतपस्थिना सर्वथाऽपि ' आयु. किंतु आयुरिन्छ- रिच्छना' निरुक्तशास्त्रं न निर्वक्तव्यम् । ता परां के टिं नेतुं न मतपस्वी ह्यागमवानपि मलिनान्त.करणयान शक्यते शक्नुमात् । ततोऽस्यायुठियेत । तपस्विनापि अनिरुक्ता:शेषाः घ निर्युवता तस्माग्छन्दःम' शाखारत- छन्दसि परेनेव रेषु निगमोदाहरणानामाकाक्षिावनिराकाक्षाये यास्यशेषाः पादार्ध दिलक्षणा उपेक्षि- - तम्याः ॥ १३ ॥ इति श्रीमन्नम्यमार्गाश्रमवासिनो भगरीचा स्पि कृताध्यया निरुक्तवृत्तायष्टादशोऽध्यायः ॥ निहत्तवृत्ति. समाप्ता ।। * (अर्थमायाचोयदश्चोविहिसोतोःमण्येवतरस्सचत्वारि गृङ्गापर्यन्तयत्वारिवागयोअंतरआदित्य इत्यारंभारतिदास प्रपोदन)॥ इति निरक्त उत्तरपट्टे सममोऽध्यायः ।।

·तृतीप खण्ड, ३ ] निरुक्तम् । अथ चतुर्दशोऽध्यायः। * व्याख्यातं दैवतं यज्ञाझं चायात ऊर्ध्वमार्गगति व्याख्यास्यामः सूर्य आत्मेत्युदितस्य हि फर्मद्रष्टाथैतदनुप्रवद. स्थतं महान्तमात्मानमेपर्गणः प्रवदतीन्द्र मित्रं वरुणमग्निमाहु रित्ययष महानात्मात्मजिज्ञासयात्मानं प्रोचाचानिरस्मि जन्मना नातवेदा अहमस्मि प्रथमजा इत्येताभ्याम् ।। १ ।। अमिरस्मि जन्मना जातवेदा घृतं मे चक्षुरमृतं ग आसन् । अखिशातू रजसो विमानोऽजस्रो धर्मो हविरस्मि नाम (. सं० ३ । २६ । ७) || अहमस्मि प्रथमजा ऋतस्य पूर्व देवेन्यो । अमृतस्प नाम । यो मा ददाति स इदेव मादहमनमन्नपदन्त- ममि ।। इति स ह ज्ञात्वा प्रादुर्वभूवैवं तं ब्याजहाराय तमात्मान- मध्यत्मिजमन्तिकमन्यस्या आ चचक्ष्वेति ॥२॥ १. अपश्यं गोपामनिपग्रमानमा च परां च पथिभिश्वरन्तम् । स सधीचीः स विपूचीर्यसान आवरीवति भुवनेष्वन्तः (ऋ० सं० १।१६४।३१)। आवरीवर्ति भुवनेप्वन्तरित्ययप महानात्मा सत्त्वलक्षणस्तरपरं तब्रह्म तत्सत्यं तत्सलिलं तदव्यक्तं तदस्पर्श तदरूपं तदरसं तदग-धं तदमृतं तच्छक्लं तनिष्ठो भूतात्मा सैपा भूतभकृतिरित्त्येके तत्क्षेत्रं ज्ञानाक्षेत्रज्ञमनुप्राप्य निरात्मकमयप महानात्मा विविधो भवति सत्वं रजस्तम इति सत्वं तु मध्ये विशुद्धं तिष्ठत्यभितो रजरतमसी रज इति कामद्वेपस्तम इत्यवि- ज्ञातस्य विशुद्ध यतो विभूति कुर्चतः क्षेत्रपृथक्त्वाय यल्पते पति- १७.त ॐ नाति,ट,ध हरि ओम, 4 ओ३ म. २२.स.ह.५ ५ "दन्त्यर्थ'. ३ क.स. ध 'दतीन्द्र १ क. ख. १ (१४), छ. त. १४; द. 1.५..घमाभिः ६८. ध मावा अहथ. 'हारायत'. ८२.थ. मन्यात्म. स. २(१०)त १५, द. २ १० ८. प. घ. तशा".११. थप मजा. १२. प. प. "मसी इनि',१३. ख. परिभा'.

·निरुक्तम् । [चतुर्दशापाये १००८ भातिलिङ्गो महानात्मा तमोलिङ्गी विद्या प्रकाशलिङ्गस्तमोऽपि निश्यलिङ्ग आकाशः ॥३॥ • आकाशगुणः शब्द आकाशाद्वायुगुणः स्पर्शन वायोज्योति- विगणं रूपेण ज्योतिष आपश्चतुर्गणा रसेनाद्भयः पृथिवी पश्च. गुणा गन्धेन पृथिव्या भूतग्रामस्थावरजङ्गमास्तदेतदर्युगसहसं नागर्ति तस्यान्ते सुपुप्स्यन्नङ्गानि प्रत्याहरति भूतग्रामाः पृथिवी. मंपियन्ति पृथिव्यप आपो ज्योतिष ज्योतिर्वायुं वायुराकाशमा: फाशो मनो मनो विद्या विद्या महान्तमात्मानं महानात्मा मतिभां .' मतिभा प्रकृति सा स्वपिति युगसहस्रं रात्रिस्ताचेतावहोरात्रावजर्स परिचर्तेते स कालस्तदेतदहर्भवति युगसहस्रपर्यन्तमहर्यड्रह्मणो विदू रात्रिं युगसहस्रान्तां तेऽहोरात्रविदो जना इति ॥ ४॥ तं परिवर्तमानमन्योऽनुप्रवर्तते स्रष्टा द्रष्टा विभक्तातिमात्रोऽह- १५ मिति गम्यते स मिथ्यादर्शनेदं पावकं महाभूतेषु चिरोग्याका शाद्वायोः प्राणश्चक्षुश्च वक्तारं च तेजसोऽद्भया स्नेह पृथिव्या मूर्तिः पार्थिवांस्त्वष्टौ गुणान् विद्यात्रीमातृतस्त्रीपितृतोऽस्थिस्नायुम ज्जानः पितृतस्त्वांसशोणितानि मातृतोऽन्नं पानमित्यष्टौ सोऽयं पुरुषः सर्वमयः सर्वज्ञानोऽपि वलुप्तः ॥ ५ ॥ स यद्यनुरुध्यते तद्भवति यदि धर्मोऽनुरुध्यते तद्देवो भवति यदि ज्ञानमनुरुध्यते तदमृतो भवति यदि काममनुरुध्यते संच्यवत इमां योनि संदध्यात्तदिदमत्र मतं श्लेष्मा रेतसः संभवति श्लेष्मणो रसो रसाच्छोणितं शोणितान्मांसं मांसान्मंदो मेदसः स्सावा स्नानोऽस्थीन्यस्थिभ्यो मज्जा मज्जातो रेतस्तदिदं योनी रेतः सिक्तं पुरुषः संभवति शुक्रातिरे पुमान् भवति शोणिता. १. ख. ३ (१८), छ. त. १६; १.३ २.ख. ५ (१७); छ. त. १५, द. ४. २ छ त. न. प्राण. ४ क. स. ५ (१६), छ.त. १०० ६. ५. २८ ·. सनमः हः ७] निरुक्तम् ।। इतरेके स्त्री भवति दाभ्यां समेन नपुंसको भवति शुक्रण भिन्न यमो भवति शुशोणितसंयोगान्मातृपितृसंयोगाच तत्कयमिदं शरीरं परं संयम्यते सौम्यो भवत्येकाचरिपत कललं भवति पञ्च राबाहुवदाः सप्तरात्रात्पेशी द्विसप्तराबादः पञ्चविंशतिराम र- स्थितो घनो पाल मासमात्राकटिनो भवति दिमासाभ्यन्तरे शिरः संपद्यते मासत्रयेण नीचाव्यादेशो मासचतुष्केण त्वया- देशः पञ्चमे मासे नखरव्यादेशः पृष्ठे मुखनासिकाक्षियोत्रं च संभवति सप्तमे चलनसमर्यो भवत्यष्टमे युदयाभ्यवस्पति नको सर्वाङ्गसंपूर्णो भवति । मृतश्चाई पुनर्जातो जातश्चाहे पुनर्मूतः । चानायोनिसंहस्राणि मयोषितानि यानि वै। आहारा विविधा युक्ताः पीता नानाविधाः सनाः । मारो विविधा दृष्टाः पितरः सुहृदस्तथा । अोमुखः पोट्यमानो जन्तुश्चैव सम. वितः। सौख्यं योगं समभ्यस्येत्पुरुपं चा पश्चशिकमिति तनश्च दशमे मासे मनायते जातच वायुना स्पृष्टो न स्मरति . जन्ममरणेन्वे च शुभाशुभ कमतच्छरीरस्य प्रामाण्यम् ॥ ६ ॥ . आपोचरं संधियतमा कपालं शिरः संपते पोडश वपापलानि नव स्नायुशतानि सप्तशतं पुरुपस्य मर्माणामध्यतस्रो रोमाणि कोटयो हृदयं पटकपालानि द्वादशकापलानि जिदा वृषणों पटसुपणी वोपस्थगुदपावेतन्मूत्रपुरीपं कस्मादादापानसिक्तत्वादनृपचिन- १. कोणाचन्योन्यं जायते इति त वियाकर्मणी समन्वारभेने पूर्वप्रया च महत्यज्ञानतमसि मनोजरामरणक्षुत्पिासागोककोरलोभमोह- मदयपमत्सरहर्षविपादेयांगूयामिभूयमानः सोऽस्पा- १३.प.प. शुराम'.२६.प.प.८.त. कि..... स्पृष्टसन म. ४६ ५. ५. पन्ने, २. स. ६ (११), ३. स. ११; द. ६. ६ उ. मा. ७० त. द. न.८६.५.३.न. १. ; पा'.५१.स. १.५.५ इ .. २६ ·निरुक्तम् । तुर्दशानाने दार्जय जयीभावानां तमिर्मुच्यते सोऽस्मारपीमहाभूमिकापारी राभिमेपमाः मझम्य प्रकृतिरधिपरीत्प सेजसं शरीरं करता फर्मणोऽनुरूपं फलमनुभ्य तस्य संक्षये पुनरिमं लोकं प्रवि- पद्यते ॥७॥ अथ ये दिसामाश्रिन्य विद्यामुसज्य महत्तपस्तेपिरे चिरेण चेदोक्तानि या कर्माणि कुर्वन्ति ते घूममभिसंभवन्ति धूमाद्राणि रारपक्षीयमाणपक्षमपक्षीयमाणपक्षादक्षिणायनं दक्षिणायनापि. सृलोक पितृलोकारचन्द्रमसं चन्द्रमसा वायुं वायोवृष्टिं चष्टेरोपप- यतत्वा तस्य संक्षये पुनरेवेमं लोकं मतिपद्यते ॥६॥ भय ये हिसामुत्सृज्य विधामाश्रित्य महरापस्तेविर शानो- तानि या फर्माणि कुर्वन्ति तेऽचिरमिसंभवन्त्यचिपोऽहरह भापू प्रमाणपक्षमापूर्यमाणपक्ष दुदगयनमुदगयनादेवलोकं देवलोकादा दित्यमादित्यादयुत वैद्यनान्मानसं मानसः पुरुषो भूत्वा यमलोकमभिसंभवन्ति ते न पुनरावर्तन्ते शिष्टा दन्दशूका यत इदं न जानन्ति तस्मादिदं यदितव्यमयाप्याह ।। ९ ।। न तं विदार्थ य हमा जनानाम्पधुम्माकमन्तरं धभूत्र । नीहा- रेण माघृता जलप्पा चासुतपं उक्थशासश्चरन्ति (प्रा० सं० १० । ८२ । ७) । न तं विद्यया विदुषो यमै विद्वांसो चदन्त्यक्षरं घमणस्पतिमन्ययुष्माकमन्तरमन्यदेपामन्तरं बभूवेति नीहारेण माघृतास्तमसा जलप्या घासतृा उक्थशासः माणं सूर्य यत्पथगा- मिश्वरन्त्यविद्वांसः क्षेत्रामनुप्रयद त्यथाहौ विटांसः क्षेत्रशोऽनुकd - ·एकादशः साट. ११] निरुक्तम् । ल्पते तस्य सपसा सहाममादमैत्ययातव्यो भवति तनासंततपि- च्छेत्तेन सरुयमिच्छंदप हि सखा श्रेष्ठः संभानाति भूतं भरन- विष्यदिति ज्ञाता कस्माज्जायतेः सखा फरमान्सच्यतेः सह भूने. न्द्रियः ते महाभूतानि सन्द्रियाणि प्रक्षया कर्म कारयसीति घाँ तस्प तदापः मतिष्ठा शीलमुपशम मारमा प्रोति स प्रमभूतो भवति सातिमात्रो ग्यवतिष्ठतेऽधन्धो ज्ञानकृतोऽयात्मनो महतः प्रथमं भूतनामयान्यनुममियामः ॥ १ ॥ इंसः । । यमः ! पेनः । मेधः । कृषि भूमिः । विभुः । मयः । सम्भः । रामः । घधकर्मा । से'मः । मृतम् । मुत्रनम् । मरियम् । भाषः । महन् । व्योम | पतः । यहा। स्वाफम् । स्मृतीम् । स्मृतीयम् । सतीकम् । सतीनम् । गई- नम् । गभारम् । नहरम् । कम् | अम् । हविः । स । सद नम् । ऋतम् । योनि । ऋतस्य योनिः । सत्यम् । नीरम् । हविः । रयिः । सत् । पूर्णम् । सर्वम् । अक्षितम् । पहिः । नाम । सपिः । अपः । पवित्रम् । अमृतम् । इन्दुः । हेम 1 सः । सगा। सम्धरम् । अम्परम् । वियत् । व्योम । पहिः । धन्वं । अन्तरि: क्षम् । आफाशम् : आपः । पृथिवी । भः । स्वयंभः । मध्वा । पुष्परम् । समरः । स्मः । । । सिन्धुः । अर्णः । नाभिः। सः । अधः। तत् । यत् । फिम् । प्रमं । वरेण्यम् । इंसः । आत्मा । भवति । वन्य चानम् । यदारियो । सरीराणि । अव्ययं च संस्फुरते । यज्ञः । आत्मा । भाति । १७.त मानते..२छ.त "न्द्रिःसेते म;" दिलेले है'.१.स.क.प.प.शात. ५ ८.५... नाहित..५० त. क.प.प.प्दापः ६८.स.१.(९.), स... ११७.१...त.. मालि.८ .स ..६ नाभि, IITHIER... त...त . मत...त... शनि !.११.. इ. स. पाया. १२t... IT'.

·[चतुर्दशप १०१२ निरुक्तम् । यदनं सन्वतऽर्थतं महान्तमात्मानमेतानि सूक्तान्येता ऋचोऽनु- मवदन्ति ॥ ११ ॥ २ सोमः पयते जनिना मतीनां जानता दिवो जनिता पृथिव्याः । जनिताग्नेनिता सूर्यस्य जनितेन्द्रस्य जनितीत विष्णो: ( ऋ० सं० ९१ ९६ । ५)। सोमः पवते सोमः सूर्यः प्रसव- नाजनिता मतीनां प्रकाशकर्मणामादित्य रश्मीनां दिवो द्योतनक मणामादित्यरंदमानां' पृथिव्याः प्रथनकर्मणामादित्यरमानाम: र्गतिकर्मणामादित्यस्मीना सूर्यस्य स्वीकरणकर्मणामादित्यर- १० मीनामिन्द्रस्यैश्वर्यकर्मणामादित्यरमीनां विष्णोाप्तिकर्मणामा- दित्य रमीनामित्यधिदेवतमयाध्यात्म सोम आत्माध्येतस्मादेवे. न्द्रियाणां जनितेत्यर्थः । अपि चा सर्वाभिर्विभूतिभिर्विभूत- आत्मत्यात्मगतिमाचप्टें ॥ १२ ॥ . २० ब्रह्मा देवानी पदवीः कवीनामृपिर्षिायां महिपो मूगामाम्। श्येनो गृध्रांगा स्वधितिर्वनानां सोमः पवित्रमत्येति रेभन् ( ऋ० सं० ९ । ९६ । ६)॥ ब्रह्मा देवानामित्येप हि ब्रह्मा भवति देवानां देवनकर्मणामादित्यरश्मीनां पदवी: कीना. मित्येप हि पदं वेत्ति कवीनां कीयमानानामादित्यस्मानामृषि विप्राणामित्येप हि ऋपिणो भवति विप्राणां व्यापनकर्मणामा- दित्यग्मीनां महिपो मृगाणामित्येप हि महान् भवनि मृगाणां मार्गणकर्मणामादित्यरश्मीनां श्येनो गृध्राणामिति पेन २ छ. त. द. रदैन. २ क.ख. ११ (२४) उ. त. २४ द. ४.३७ त. द. सोमः पयते जनयिता मतीना जनयिता दिवो नगिता पृथिया जनपि. तामेनायिता मर्यस्म अननितेन्द्रस्य जनयितीन विष्णोः। २५ ब्रह्मा .1; क. स. पुस्तकयोः इदं विवरण महाराष्ट्रीयं च फोरे, ४ छ. पुस्तकस्य प्रान्त महाराष्ट्रपति- वणं टिस्यते तत्र' विभूतनम आन्मगतिमा चष्टे । इति वर्तने. क. स. ११ ८ (२५); 3. त. २५ दे ५ ·५ पञ्चदशः खण्डः १५.] निरुक्तम् । १०१३ आदित्यो भवति श्यायतेर्गतिकर्मणो गृन आदित्यो भवति गृध्यते: स्थानकर्मणो यत एतस्मिस्तिष्ठति स्वधितिर्वनानामित्येप हि स्वयंकर्माण्यादित्यो धत्ते बनानां बननकर्मणामादित्यरमीनां सोमः पवित्रमत्येति रेभन्नित्येप पवित्रं रश्मीनामत्यति स्तूपमान एप. एवैतत्सर्वमक्षरमित्यधिदैवतमयाध्यात्म ब्रह्मा देवानामित्ययमपि ब्रह्मा भवति देवानां देवनकर्मणापिन्द्रियाणा पदवीः कवीनामित्ययमपि पदं वेत्ति कवीनां कवीयमानानापि- न्द्रियाणामूपिविप्राणामित्ययमावृषिणो भवति विप्राणां च्यापन- कर्मणामिन्द्रियाणां महिपो मृगाणामित्ययमपि महान् भवति मृगाणां मार्गणकर्मणामिन्द्रियाणां श्येनो गृध्राणामिति इथेन आत्मा भवति श्यायनिकर्मणो गृध्राणीन्द्रियाणि गृथ्यतेम- नकर्मणो यत एतस्मिस्तिष्ठति स्वधितिर्वनानामित्ययमपि स्वयं कर्माण्यात्मनि पत्ते वनानां वननकर्मणामिद्रियाणां सोमः पवि. त्रमत्येति रेभनित्ययमपि पवित्रमिन्द्रियाण्यत्यति स्तूयमानोऽय. मेवैतत्सर्वमनुभवत्यात्मगतिमाच ।। १३ ॥ . तिस्रो वार्च ईरयति प्र वहितस्य धीति ब्रह्मणो मनी. पाम् । गायों यन्ति गोपति पृच्छमानाः सोम यन्ति मतयों वावशानाः (ऋ० सं०९ । ९७।३४)॥ बहिरादित्यो भवति स तिखो वाचः मेरयत्यूची यजूपि सामान्यतस्यादित्यस्य २ फर्माणि ब्रह्मणो मतान्येप एवैतत्सर्वमतरपित्यधिदेवतमया- ध्यात्म वहिरात्मा भवति स तिस्रो वाच ईस्यत्ति प्रेरयति विद्या- पतिबुद्धिमतामृतस्यात्मनः कर्माणि ब्रह्मणो मतान्ययमेवैतत्साई मनुभवत्यात्मगतिमाचष्टे ॥ १४ ॥ २ सोम गावो धेनयों' वापशानाः सोम विर्मा मतिभिः पृच्छ- मानाः । सोमः सुतः यते अन्यमानः सौम अर्काविष्टभः १ क. स. १३ (२६), . त. प. २६; द. ६. २ ६.स. १५ [७], उ.त. २७ द. ७.

·निरकम् । गर्दवाचरे संनवन्ते (० सं०९। ९७ । ३५)॥ एत एव सोमं गावो घेनवो रश्मयो वाश्यमानाः कामयमाना आदित्यं यन्त्येवमेव सोमं विप्रा रश्मयो मतिभिः पृच्छमानाः कायमाना आदित्य यन्त्येवमेव सोमः सुतः पूयते अज्यमान एतमेवाच त्रिष्टुभश्व सनरन्ते तत एतस्मिन्नादित्य एकं भवन्तीत्यधिदैवतमधाध्यात्म- मेत एव सोमं गायो धेनव इन्द्रियाणि वावश्यमानानि कामय. मानान्यात्मानं यन्त्येवमेव सोमं विमा इन्द्रियाणि मतिभिः पृष्ठमानानि काम यमानान्यात्मानं यन्त्येवमेव सोमः सुतः पूयते अन्यमान इममेवात्मा च सप्त ऋषयश्च संनवन्ते तानी मान्येतस्मि. मात्मन्येकं भवन्तीत्यात्मगतिमाचष्टे ॥ १५ ॥ ५ पक्रान्समुद्रः प्रथमे विधर्मअनयन्त्रजा भुवनस्य रामा। वृषा पवित्रे अघि सानो अन्य वृहत्सोमे वाव्ये सुवान इन्द्र (*. सं. ९ । ९७ । ४०)। अत्यक्रमीत्समुद्र आदित्यः १५ परमे व्यवने वर्पकर्मणा जनयन्मजा भुवनस्य राजा सर्वस्य राजा वृपा पवित्रे अघि सानो अव्ये गृहत्सोमो वावृधै सुवान इन्दुरित्यधिदेवतमाध्यात्ममत्यक्रमीत्समद्र आत्मा परमे व्यनने जानकर्मणा जनयन्जा भुवनस्य राजा सर्वस्य राजा वृपा पवित्रे अघि सानो अव्ये बृहत्सोमो वावृधे सुवान इन्दुरित्यात्म गतिमाचेष्ट ॥ १६ ॥ २. महत्तत्सोमो महिपश्चकारापां यदर्भोऽणीत देवान् । अदधा दिन्द्रे पवमान ओनोजनयत्सूर्ये ज्योतिरिन् (फ० सं०९। ९७ ॥४१) । मात्तत्सोमो महिपश्चकारापा यद्गोऽवृणीत देवा- १४.त. सभ्य'. २४.त.त .ह.प.प. शाम्पतस्मि'.४. न. १.(२८), स. स. २८१ ६.८.५ क. प. उ. मात .. ६. द. १९[२९], छ. द. २३. ९.

·एकोनशिबाटः १९] निस्कम् । नामाधिपत्यमदयादिन्ट्रे पदमान भोजोऽनया श्योतिरिन्दु- रादित्य इन्दुरात्मा ॥ १७ ॥ ५ निच दाणं समने बना युवानं सन्त पलितो नगार । देवस्य पश्य काव्य महित्वाचा मार स ह्यः समान (ऋ. सं. १०।५५। ५)॥ विधुं विधमनशीलं दद्राणं दमनशीलं युवानं चन्द्रमसं पलित भादित्यो गिरति सद्यो म्रियते स दिया समुदि. तेत्यधिदेवतमयाध्यात्म विधं विधमनीलं दद्राण दमनशीलं पुतानं महान्त पलित आ.मा गिरति रात्री म्रियते रात्रिः समुदितेत्यात्मगतिमाचष्टे ॥१॥ साकमानी सतर्थमाहुरेकजं पाळ्यमा पयो देवजा इति । तेपामियानि विदितानि धामशः स्थाने जन्ते विकृतानि रूपमा (अ० सं० १॥ १६४।१५)। सहजातानां पप्णामृषीणामादित्यः सप्तमस्तेपामिष्टानि वा कान्तानि या फ्रान्तानि वा गतानि या मतानि या नतानि वाभिः सह संमोदन्ते यत्रतानि सप्तकपीणानि ध्योतीपि तेभ्यः पर आदित्यस्तान्येतस्मिन्ने भवन्तीत्यधिदेव- तमथाध्यात्म सहजाताना पण्णामिन्द्रियाणामात्मा सप्तमस्तेषामि- टानि वा कान्तानि या फ्रान्तानि वा गतानि या मतानि वा नतानि वाम्नेन सह संमोदन्ते यत्रैमानि सप्तकपीणानीन्द्रिया. पयेभ्यः पर आत्मा तान्यस्मिन्ने भवन्ती.यात्मगतिमाचष्टे ॥१९॥ २० . १८. स. १५ (--) छ. त. ३० ६.१.२. स. १८(२१).स. १६. एक.न.प. तपर ४ प ५. 'दिल्याइनपाते'. ५. य. वाय, ५, ताताम्म ५८. म... (०२) । इति न शेवा. द. मापर.३२॥ तय पद. ॥ नियत १२ गोदाय दितीय: पाकि कोसाद नि' ·निरुकम् । [बर्दवानारे सं नवन्ते (ऋ० सं०९१ ९७।३५)॥ एत एव सोमं गावो घेनवो रश्मयो वाश्यमानाः कामयंमाना आदित्यं यन्त्येवमेर सोमं विप्रा रश्मयो मसिभिः पृच्छमानाः का. यमाना आदित्यं यन्त्येवमेव सोमः सुतः पूयते अज्यमान एतमेवाश्चि त्रिष्टुभश्व सनरन्ते तत एतस्मिन्नादित्य एक भवन्तीयविदैवतमपाध्यात्म- मेत एव सोमं गावो धेनव इन्द्रियाणि वावश्यमानानि कामव. मानान्यात्मानं यन्त्येवमेव सोमं चित्रा इन्द्रियाणि मतिभिः पृश्यमानानि कामयमामान्यात्मानं यन्त्येवमेव सोमः सुतः पूयते भन्यमान इममेवात्मा च सप्त ऋपयश्च संनवन्ते तानी मान्येतस्मि- मात्मन्येकं भवन्तीत्यात्मगतिमाचष्टे ।। १५॥ मक्रान्समुद्रः प्रथमे विधर्मञ्जनयन्मजा भुवनस्य रानी । वृपा परित्र अभि सानो अव्य बृहत्सोमो वारे सुवान इन्दुः (ऋ० सं० ९ । ९७ १ ४०) ॥ अत्यक्रमीत्समुद्र आदित्यः परमे व्यवने वर्षकर्मणा जनयन्मजा भुवनस्य राजा सर्वस्य राजा वृपा पवित्रे अघि सानो अव्ये बृहत्सोमो वावृधे सुवान इन्दुरित्यधिदेवतमथाध्यात्ममत्यक्रमीत्समुद्र आत्मा परमे व्यरने ज्ञानकर्मणा जनयन्त्रजा भुवनस्य राजा सर्वस्य राजा वृपा पवित्रे अघि सानो अन्ये महत्सोमो वावृधे सुयान इन्दुरित्यात्म- गतिमाचष्ट ॥ १६ ॥ ९. महनत्सोमो महिपश्वकारापां यहभणीत देवान् | अदपा. दिन्द्रे पर्वमान ओनोऽर्जनयत्सूर्य ज्योतिरिन्ः (० सं०९। ९७।४१) । महत्त सोपा महिपश्चकारापां यद् ऽवृणीत देवा. १०.त. पगन्या. २४..तर. ४.५.प. ताम्स" स. १.(२८), ८. त. २०१६.८.५ क...." 1. न. १९[२९], छ, त. २३...

·अनुशि खण्ड. २४] निरुक्तम् । संनदो मनसा चरामि न हि जानन पुः पुत्रः परिबेट यन्तेश्य- मादित्योऽयमात्मा ॥ २२॥ . अपाङ प्रादेति स्वघयो गृभीतोऽत्यों मत्यैना सोनिः । ता शश्वन्ता विपूचीनी वियन्ता न्यन्यं चिक्युर्न नि चिक्युर- न्यम् (ऋ० सं० १११६४ । ३८) । पाश्चयति माञ्चयति । स्वधया गृभीतो मर्त्य आदित्यो मत्येन चन्द्रमसा सह तो शव- द्वामिनी विश्वगामिनी बहुगामिनी वा पश्यत्यादित्यं न चन्द्रमस. मित्यधिदेवतमयाध्यात्ममपाञ्चयति माञ्चयति स्वधया भीतोऽ- मर्त्य आत्मा मयेन मनसा सह तो शश्वदामिनी विश्वगामिनों बहुगामिनी वा पश्यत्यात्मानं न मन इत्यात्मगतिमाचष्टे ॥२३॥ १० 5 सदिदास भुवनेषु उपेष्ठं यतो जज्ञ उग्रस्त्वेपन॒म्णः । सधो नशानो निरिणाति शत्रूननु यं विश्‍व मदन्त्यूमाः (ऋ० सं०१० १२० । १)॥ तद्भवति भूतेषु भुवनेपु ज्येप्रमादित्यं यतो जरा उपरत्वेपनृम्णो दीप्तिनृम्णः सद्यो जज्ञानो निरिणाति शनिति निरिणातिः प्रीतिकर्मा दीप्तिकर्मा वानुमदन्ति यं विश्व जमा इत्यधिदैवतमथा यात्म तद्भवति भूतेषु भुवनेषु ज्येष्ठमव्यक्तं यतो जायत उग्रस्त्वेपनम्णो ज्ञाननृम्णः सद्यो जज्ञानो निरिणाति शत्रूनिति निरिणातिः प्रीतिकर्मा दीप्तिर्मा वानुमदन्ति यं सर्प ऊमा इत्यात्मगतिमाचष्टे ॥ २४ ॥ १०.५ प. द. हि ग्जिानान्बुद्धिमतः पुत्र (इ. विमानान । इत्पत्र जजातान् ').२ ख. २२ (२५) ॥ ३ ॥, छ त. ३६, द. ३. ३ . अपाट् पति पाल् चौते स्व', द अपाद चयति पान चीन स'.४ रू. प. प. 'मा नास्नि. ५ क. र. २३ [३६]॥४॥, छ. त. ३; द. ४. ६ ७. थ. घ. "निति रिणा'. ७. थ. २. तपो. ८ के ख. .४ [२७] n५ . .१५ ·निरुक्तम् । [ चतुर्दशाध्य नियः सतीस्ताँ उ मे घुस आहः पश्यदक्षण्वान वि चैतदन्धः । कविर्यः पुत्रः स ईमा चिकेत यस्ता विजानात्स पितुप्पिनासत् (ऋ० सं० १।१६४।१६)॥ खिय एवैताः शब्दस्पर्शरूपरसग. वहारिण्यस्ता अमुं पुंशब्दनै निराहारः प्राण इति पश्यन् कष्टान्न विजानात्यन्धः कविर्यः पुत्रः स दमा जानाति यः स इमा ना. नाति स पिनुष्पितासदित्यात्मगतिमाचष्टे ॥ २० ॥ ५ ·अाश सड. २४] निरुक्तम् । संनद्धो मनसा चरामि न हि जानन् पुरीः पुत्रः परिवेदयन्तेयः मादित्योऽयमात्मा ॥ २२ ॥ २ अपाङ् प्रादेति स्त्रपया भीतोऽभत्यों मत्यैना सपोनिः । ता शवन्ता विपूचीन वियन्ता न्यान्य विवपुर्न नि चिवयुर- न्यम् (ऋ० सं० १११६४।३८)। अपाश्चयति माञ्चयति । स्वधया गृभीतो मर्त्य आदित्यो मत्येन चन्द्रमसा सह तो दामिनी विश्वामिनी बहुगामिनी वा पश्यत्यादित्यं न चन्द्रमस- मित्यधिदेवतमयाध्यात्ममपाश्चयति प्राञ्चयति स्वधया भीतोऽ- मर्त्य आत्मा मर्येन मनसा सह तो गवद्गामिनी विश्वगामिनी बहुगामिनी वा पश्यत्यात्मानं न मन इत्यात्मगतिमाचष्टे ॥२३॥ तदिदास भुवनेषु ज्येष्ठं यतो नज्ञ उग्रस्त्वेपनम्णः । सयो जंजानो निरिणाति शननु यं विश्व मदन्त्यूपा (T० सं०१०॥ १२०११)॥ तद्भवत्ति भूतेषु भुवनेषु ज्येष्ठमादित्यं यतो जा उग्रस्त्वैपनृम्णो दीप्तिनम्णः सद्यो जज्ञानो निरिणाति शनिति निरिणातिः प्रीतिकर्मा दीप्तिकर्मा वानुमदन्ति यं विश्व उमा इत्यधिदैवतमयाध्यात्म तद्भवति भूतेष्ठ भुवनेषु ज्येष्ठमव्यक्तं यतो সাগর ভঙ্গুলী জাল সন্থী সানী লিলি शनिति निरिणातिः भीतिकर्मा दीप्तिमा चानुमदन्ति यं सर्म ऊमा इत्यात्मगतिमाचष्टे ॥२४॥ १. १७. थ प. द. ६ विजाना बुद्धिमनः पुत्र (द. "विजानान ' इत्यत्र जगातान् '). २ क स. २२ (२५) ३ ॥, छ.त. ३६, द. ३. ३३. अपाट पीते माद चौते रव', द अपाङ् चयति मा पनि स्व'.४ ८. प. प. 'ना नास्ति. ५ क. स. २३ [१६]n४R, छ. त. ३१ द. ५, ६ रू. . ध. निति रिगा... यस. नपो. ८ क स. ४ [३५] ॥ ५ ॥, छ त.३७ ८.५ ·१०१८ निरुक्तम् । [चतुर्दशामारे फो भघ युके धुरि गा ऋतस्य शिवितो भामिनी दुर्हणायून् । आसभिंपून्हत्स्वसौ मयोभून्य एपा भृत्यामृणधरस जीवाद (ऋ० सं० १ । ८४ । १६ ) ॥ क आदित्यो धुरि गा युक्रे रश्मीन् कर्मवतो भानुमतो दुराधर्षानसूनसुनवन्तीपूनि- पुणवन्ति मयोभूनि सुखभनि य इभ संभृतं चेद कथं स जीव- तीत्यधिदैवतमयाध्यात्म क आत्मा धुरि गा युद्ध इन्द्रियाणि कर्म पन्ति भानुपन्ति दुराधर्षानमूनभुनबन्तीपूनिपुणवन्ति मयोभूनि य इमानि संभूतानि वेद चिरं स जीवतीत्यात्मगतिमांचष्टे॥२५॥ फ ईपते तुज्यते को विभाय को मंसते सन्तमिन्द्रं को अन्ति । फस्तोकाय क इमायोत रायेऽधि ब्रवत्तन्वे३ को जनाय (ऋ. सं० १ । ८४ । १७) ॥ क एव गच्छति को दावि को विभेति को मंसते सन्तमिन्द्रं कस्तोकायापत्याय महते च नो रणाय रमणीयाय दर्शनीयाय ॥ २६ ॥ फो अग्निमी है हषिपां घृतेनं सुचा यजाता ऋतुभि वेभिः । फरमै देवा मा बहानाशु होम को मैसन्ते वीतित्रिः मुद्देवः (३० सं० ११ ८४ । १८)॥ फ आदित्यं पूर्नयति हविपा च पनि च सवा यजाता ऋनुमिवेभिरिति कस्में देया आप- - हानाशु होमार्थान् को मंसते वीतिहोत्रः मुदेवः कल्याणदेव इत्य विदैवतमथाध्यात्म क आत्मानं पूर्णयति हविपा च धृतेन च मुचा यनाता ऋतुभिवेभिरिति कस्मै देवा आवहानाशु होपा- १६. धान्य. २ क. स. ४. य. ध, द. मन्म'. ३ रु. ५. प. कर्मरतो भानुमतो. ४ रू. ५. घ. द. हम संभन घेद चिरंभी. ५क, ख. २५ (३८) ... त. २० द. ६.६७. इस..छ. त. को ददाति को दधाति को बि ८८.स. २६ (३१). It ए. त. १५५ ५.१.. २७ 4.प. पूर्व ·एकोनत्रिशःखण्डः २९] निरुक्तम् । योन को मंसते वीतिहोत्रः सुप्रशः फल्याणप्रज्ञ इत्यात्मगतिमा- चष्टे ॥ २७॥ 1 3 . --स्वमङ्ग प्रशसिपो देवः विष्ठ मन्यम् । न त्वदन्यो संघ- बन्नस्ति महितेन्द्र ब्रवीमि ते वचः (ऋ० सं १८४॥ १९)॥ त्वमङ्ग प्रशंसीदेवः शविष्ठ मत्यज त्वदन्योऽस्ति मघवन पाता या पालयिता वा.. जेता वा सुखपिता केन्द्र ब्रवीमि ते वचः स्तुतियुक्तम् ।। २८ ॥ ..रंसः चिपदसुरन्तरिक्षसोता दिपदतिथिर्दुरोणसत् । नृप- दरसहतसयौमसदब्जा गोजा तजा अंद्रिजा ऋतम् (ऋ० सं० ४।४०।५)। इस इति हंसाः सूर्यरश्मयः परमात्मा परं ज्योतिः पृ. थिवी व्याप्तति व्याप्तं सर्वव्याप्तं वननकर्मणानभ्यासेनादित्यमण्डले. नेति त्ययतीति लोको त्ययतीति हंसयन्त्ययतीति हंसाः परमहंसाः परमात्मा सूर्यरश्मिभिः प्रभूत गार वसतीति त्रिभिर्वसतीति चरिश्मिवसतीति वा बहिर्वसतीति वा सुवर्णरेताः पूंपा 'गर्भा रिभेति रिभन्ता वनकटिलानि कुटन्ता रिभन्तान्तीरक्षा वरत्पथा- न्तरिक्षा चरदिति दिवि भुवि गमनं वा सुभानुः सुप्रभूतो होता. दित्यस्य गता भवन्त्यतिथिर्दुरोणसत्सर्वे दुरोणसद्रवं सर्वे रसा १ क. व. २७ (४०)॥८॥ छ. ते. ४.द ८.२ क. ख. 8. त. सच इति तुतिमा'. ३ क. स. ८(४)॥९इति निरके योदशाभ्यों- यस्यैव नृतीय. पादः ॥ अथ चतुर्थः पादः ॥ हंसः; छ. ४' । तृतीयः पूदः । पा सुपा ,त. ४१॥ त्रयोदशोध्याये तृतीय पदः । दो सुपर्ण द...॥ हा सुप' प. ४१.४ छ. त. द. इतिह'. ५. त. "थियाते. ६.. "कर्माम्मद कनिम्या'. ७. त. त्यजनीति लोकात्यजनी हंसस्त्पजतीति ९५ हमा परमा'. ८ ३. त.भीन वस. १. तथा बहिर्वसाति या रस्मिसतीति वा मु. १० छ. त. द पुरुषा गर्भाभिरिति रिकि (छ. त. 'फ, दु. मिता) धमकुटिलानि. ११ त. द. रेफन्तान्तरिक्ष पोदयस्यन्तरिक्षं चरतीति दिल भूमिरी (दिषिभूमिग) मन वा स्वर्भानुः सुपसूती (द. सूना) होता होतादि .१२. त. द. रोणसद् द्रवन्ति सई रसा (द. साधिकारपन्ति रमिनि)शिक पत्तीत का पन (द. नमतं ) गवतीत्यय'.

·निरुक्तम् । [चतुर्दशा पारे विकर्षयति रमिर्पियति बनिर्विकषयति बनने भवत्यापन गोजा अद्रिगोजा धरित्रिगोजाः सर्वे गाजा ऋतजा यहुशम्दा भवन्ति निगमो निगमपति भवत्येप निर्वचनाय ॥ २९॥ दा सुपर्णा सयुमा साया समान वृक्षं परिपस्वजाते। सयौरन्यः पिप्पलं स्वात्त्यिनश्ननन्यो अभि चौकशीति (का. सं० १ । १६५ । २० ) ॥ द्वौ द्वौ प्रतिष्ठितो सुकृतौ धर्मकर्तारी दुष्कृतं पापं परिसारकमित्याचक्षते सुपर्णा सयुजा सखायेत्यात्मानं परमात्मानं प्रत्युत्तिष्ठति शरीर एव तमायते वृक्षं क्षं शरीरं १. वृक्ष पक्षौ प्रतिष्ठापयति तयोरन्यद्भुक्त्वानमनश्नन्नन्या सरूपा सनोकतामश्नुते य एवं वेदा मनश्ननन्यो अभिचाकशीतीत्वात्म- गतिमाचष्टे ॥ ३०॥ १२ भी याहीन्द्र पथिमिरीळितेभिर्यशमिम नौ भागधेय जुपस्व । १५ तृप्ता जहुर्मातुलस्येव योपा भागस्ने पैतृप्वसेयी वपार्मिक (खैलि- फमूक्तं १४ । ६)॥ आगमिष्यन्ति शक्रो देवतास्तास्त्रिभिस्ती- यभिः शकमतरी तिमिसिभिस्तीर्यतामिमं नो यज्ञभागमग्रीपो- मभागाविन्द्रो जपस्व तृप्तामेवं मातुलेयोगकन्यामागं सर्तृ केव सा या देवतास्तास्तत्स्याने शक्रं निदर्शनम् ॥ ३१ ॥ १७. त. धनगोजाः सरंगोजातिमच इतिजो पहजो दो ( त. गोमा मातजा इति गोनाजो पहुशन्दो; द. इति जोबहरादो) भवति निग'. २७. त..,निगमन्योपभापतिनि. २ क. ख. २९ (४२)॥ १॥; 5. ५४; स.११४४॥ द. ३.४ ७.त. 'रिचार'. ५क, प.स.प.ध. 'मानं दुरात्मानं पर'. ६५. स... प. प. स. ७ क. ख. र. ५. घ. क्षे. ८ छ. त. 'न्य. 'द्भुश्वान्यमनभ, द. यदुधमत्यन'. ९ ४. ५. ५. 'न्य स. १. 1. स. द : ममं । नास्ति. ११७..त. ८. 'ति' नास्ति, १२ क. द. (४१, २ . १२; न; ४२. द. १. ११६.त. द. अयं खो ना. १९ १४६. सर., लम्य : १५४. श्यो'. १६ १. ५. ११ (५५) m4 ३.

·नयात्राः सः ३३] निरुतम् । वित्रं विमासोडासे देवं पतरस ऊतये । माय गोमियामहे (ऋ० सं०८।११।६)॥ विमं विपासोऽवसे विदुर्वेद '. पिन्दतेवेदितव्यं निमलशारीरेण वायुना विप्रस्तु हत्पनिलयस्थि- : बमकारसंहितमुकारं पूयेन्मकारनिलयं गतं विषं माणेषु मिन्दु · सिक्तं विकसितं चहितेषः प्रभं कनकपषमृतधारीरममृतजात- स्थितममृतवाचामृतमुखे पदन्ति । अग्नि गीभिहवामहे । अमि-संबो पयेदमिः सर्या देवता इति तस्योत्तरा भूयसे निर्वचनाय॥३२॥ नातवेदसे सुनवाम सोममरातीयतो नि दहाति वेदः स नः पर्षदति दुर्गाणि विश्वा नावेब सिन्धुं दुरितात्यमिः (प्र.सं. . १११ ९९।१)॥ नातवेदस इति जातमिदं सर्व सचराचरं स्थित्युत्पत्तिमलयन्यायनाच्छीय सुनवाम सोममिति प्रसवेनाभिष. पाय सोमं राभानममृतमरातीयतो यमार्थमिति स्मो निश्चये निदहाति दाति भस्मीकरोति सोमो दददित्यर्थः । स नः पर्षदति दुर्गाणि दुर्गमनानि स्थानानि नावेव सिन्धुं यथा कश्चित्कर्णधारो नावे सिन्धोः स्यन्दनाभदी जलदुर्गा महाकूला तारयति दुरितात्यप्रि. रिति दुरितानि तारयति तस्यैषापरा भपति ॥ ३३ ॥ 1 " . १. त. द. दर नास्ति. २. त. द. विमलं शरीरं पा.१७.त.. पनिट विस्थितमारसंहारितमुवार, ४ . त. परन्म'; द. पूजयन्म'. ५.त. द. गमयति. १७..द.विन्दुः सितं... त. विपिनं. ८७. ...प्र . ९. द. कम परमेश्यामनन; त. मनापन मृत' परमेश्याम. १.प.न.पापा भगत [.दमर मुन्दा व. ११.स.३२ [५५] unit. ५३.४४:६. २. १९. त. द. 'यन मातदारया [a.' या द. ८1] दं [द.] भानसर्गय मुं. १३. म. द. महापाभिष. १४३..द. ER सो निहाति निश्चयेन इति'. १५३.त..निधिानि मानि रथामानि'. १६७. न. ६. 'धु नापा नियमा वि.१०. . ६. बामा सिन्धुः [६. सिन्धोः सन्दमानानां नदी. १८... 'दन नदी. २.क.म. २:(११)" ५। .. १६;त. १५६... ४ ·५ 3 सप्तत्रिंशः खण्डः २७J निरुतम् सर्वाणि प्रज्ञानान्युपनामय मनुष्यहितोऽयमादित्योऽयमात्माथैतद- नुमवदत्ययेतं महान्तमात्मानमेषणः प्रवदति वैश्वकर्मणे देवानां नु वयं जाना नासदासीनो सदासीत्तदानीमिति च सैषात्मजिज्ञा- सा सपा सर्वभूतजिज्ञासा ब्रह्मणः सौरिष्टं सरूपता सलोकतां गम- यति य एवं वेद नमो ब्रह्मणे नमो महते भूताय नमः पारस्कराय नमो यास्काय ब्रह्मशुक्लमसीय ब्रह्म शुक्लमसीय ॥३७॥ * व्याख्यातमग्निरस्मिजन्मनापश्यंगोपामाकाशगुणस्तं. परिचर्तमानंसयधनुरुध्यतेऽटोतरमययहिसामाश्रित्याययहिंसामुत्सृ. ज्यनतईसोधर्मसोमः पवतेब्रह्मादचानातितोवाचारयतिसोमगा- पोकान्महसत्सोमोविधुदद्रीणसाकंजानास्त्रियःसत्ती सप्तागर्भा- नविभानाम्यपाटीडतितदिदासकाययुङ्क्तेकई पतेको आँग्रेमी?- त्वगिह शुचिपवासुपर्णायाही द्रविधिनीसोजातवेदसइदंते. न्याभिस्त्यम्बकंशतनावमातराधांसीति सप्तविंशत् । इति निरुक्त चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥ इति निरुक्ते उत्तरपटुः समाप्तः । 37 इति निरुतं समाप्तम् । * क. स. प. प. अस्याः सदलाया आदी अयोटशाध्यायस्य शृङखला लिस्ते; त. द. शृङ्खलानास्ति. क. स्व. प. व्याख्यातं दैवतमामि . १ क. ख. रु. य. घ. "न्युपमानाय. २ क. स, . य. ध. 'पवदन्त्यथै . २० ३ छ. दि. ४ छ. 'हते देशाय नमो याकाय?. ५ क.ख.३५ (५०) || छ. ४८त.७१४८द. ७.६ क, ख. य. घ. पञ्चाशत् . ७ .इति नैरुक उघरपटका, प. इति निरुले उत्तरपट्नः समाः । इति निरुने चतुर्दशोऽया. पः। 4. इति नैरुके उत्तरपट्के सप्तम ऽध्यायः । इत्युत्तरपटकः समाः 1. इति नेरुके त्रयोदशोऽधायः 1; द. हात नेरुके योदशाध्यायस्य पञ्चमः पादः । प्रयोदशामायः समाप्तः ।

·उत्तरपट्कम् । सप्तमोऽध्यायः । . T F पतिः १४ अस्य ऐकपदिकपकरणस्य अनु अनन्तरम् । १६ गुणपदानि = येषु क्रिया गुणभूता लक्ष्यते तानि । १६ लक्षणोद्देशत = लक्षणेन लक्षणशास्त्रेण उद्देशेन यत्प्रयोजन मनसि वर्तते तेन । लक्षणशास्त्र व्याकरणशास्त्रम् । १६ तानि लक्षणोदेशतो व्याख्यातानि इत्यन्वय । १७ सिविज्ञातफ्टाति = रूढपदानि ।। न्येषु क्रियान लक्ष्यते तानि सविज्ञातपस्य व्याख्यान दुर्गेण ६९-७१ पत्रेषु क्रियते । २-२३ अत्र क्रम । २३-२४ अन्न हेतु ॥ ११ सतत्त्वम् = तत्त्व लक्षणम् । किं सतत्त्व यस्य । अन्य देवतप्रक रणस्य किं लक्षणम् । १२-३ प्राधान्येन न तु गौणत्वेन स्तुतिर्यासासू । तासा देवताना यानि नामानि तदेवतम् । नेद्र समीचीन वाक्यम् । यानि नामानि तानि दैवतम् । एव ताक्स स्यात् । किंतु केवलानि नामानि त दैवत प्रकरणम् । या प्राधान्यस्तुतीना देवताना नामानि व्युत्पाद्यन्ते व्याख्यायन्ते वा-तदैवत प्रकरणम् । अय वाक्यस्यार्थ । + १० निमिक्ते - शोषिते निश्चिते । समाप्ते इति यावत् । यथाप्रकर गोपनयासेन = ययाप्रकरणोपन्यासम् । प्रकरणानाम् उपन्यास TT फ्रम तम् अनतिगम्य । ११ सामान्येन विशेषेण स्तालक्षण्येन सतत्त्वेन च उपपत्तय । TrI सामान्येन उपपत्ति = देवताया वर्गीकरणम् । तया विशेषेण । { स्वलक्षणमेव स्वालक्षण्यम् । स्वम्मिनाम्नि एवं वर्तमान रक्षण की न्युत्पत्ति । ४-१५ देवतोपपरीक्षा = तदभिधान युत्पत्तितस्तुत्युदाहरणतान्नेर्वच नानि । तस्या देवताया अभिधानस्य व्युत्पत्ति । तम्या स्तुते उदाहरणम् । तस्य उदाहरणस्य निर्वननम् । .

·टिप्पणी। ar - पत्रं - पतिः १६ मन्त्रे अधिकृतं देवतं तस्य लक्षणम् । मन्त्रे अधिकृतं दैवतं केन लक्षणेन ज्ञातव्यम् । १७ अवदिधारयिपा = अवधारयितुं निश्चेतुम् इच्छा । १८-१९ नेदं समीचीनं वाक्यम् । सकामः अथवा विशिष्टकामप्रयुक्तः ऋपिः आर्थपत्यमिच्छन् यस्यां देवताया स्तुति प्रयुक्ते तद्दे- वत. स मन्त्रो भवति । यत्कामः इत्यत्र यत्' अस्य न कोऽपि आकाङ्गापूरक. शब्दो वर्तते । २९. अर्थ एवं वस्तु । यत् अर्थवस्तु = यम् अर्थम् यत् वस्तु वा । । मन्त्रे देवतालक्षणम् ' सर्वेषु पुस्तकेप्वयमेव पाठः । ' मन्त्र- देवतालक्षणम् ' इत्यवश्यम् । ३ । आर्थपत्यमिच्छन् ' इत्यस्य द्वितीय विवरणं न साधु । ४ - येन मन्त्रेण ' इत्यत्र येन नावश्यम् । ५-६ ' नाम्ना बन्धुभि कर्मणा रूपेण ' इति हुक्तम् (निरुकं ३९६१) । कुत्रोक्तम् । वाजसनेयसंहितामहीधरमाप्ये ( ५६३४ ) ' स्तुतिः म्वनाम्ना कर्मणा वाऽथ रूपैः (कात्या ९।८।२२ ) इत्युक्तम् । किंतु कात्यायनश्रौतसूत्रेषु नेदमुपल. . । भ्यते । ७ अपिहित गूढ । आदिष्टदेवतेषु मन्त्रेषु किमर्था देवतोपपरीक्षा । कामेन प्रयुक्तः आर्थपत्यमिच्छन् ऋपिः तं काम दातुं या समर्थ देवता तद्देवतास्मेव मन्त्रं प्रयुञ्जीत । सकामः ऋषिः आर्थपत्यमि- च्छन् या देवताम् आदिष्टदेवतेन मन्त्रेण स्तौति तद्देवत स मन्त्रो भवति । अत्र देवता नान्वेया। सा मन्त्रे वर्तत एव । केवलम् इष्टदेवतामन्त्रः अन्वेप्य. प्रयोज्यश्च । तद्यथा ' इदम् "एतानि ' इत्याठित. मिन्नम् । तथथा । एतान्यु एवं मुद्रितव्यमासीत् । ११ सूर्यस्तुता यशस्वामो यनेत ( आश्व० श्री. ९४८)। १३ पर्वतानां = गिरीणाम्।

·३ टिप्पणी।। पक्तिः १४ मेधिराणां = मेधावतां बुद्धिमताम् । १७ — ईशे ' इदम् उत्तमपुरुपस्य एकवचनम् । किंत्वन तत् - " इत्यर्थे । २०, अनूपत च रूपम् । %3D अभिष्टुत । ' अनूपत ' नेदं लोटि किंतु लेटि लडि r । १ " ६.२० पारसर्गासः = परिसृताः । परिसृष्टाः । आशवः = व्याप्नुवन्तः । २२-२३ सोमः इन्द्रात् ऋते सवनस्थानाना किंचिदपि धाम स्थान प्रति म पवते । इन्द्रमेव पवते गच्छति । व्याप्नोतीत्यर्थः । • १० अस्या ऋचो मूलं नोपलब्धम् ।। ४ देवानां जामयः स्त्रसृभूताः इन्द्रमातरः नाम ऋषिकाः । १-३ अन्या देवता देवतान्तरम् । 'अन्यत् ' पदं व्यर्थम् । १. कण्वाः = मेधाविन ऋत्विनः । इदं विवरणं सायणभाप्या- दृहीतं स्यात् । १६ ‘हतसर्वामित्रः ' इति समीचीनम् । २०, युप्मदः गुणरूपेण गौणत्वेन प्रयोगः येषु । किया वाक्ये मुख्या । कर्ता गौणः। २०-२१ ' देवन्तान्तराणि ' अत्र : अन्तर' शब्दो व्यर्थ. 1 देवतानि 'इत्यर्थः। .२२, परोक्षकृतः अभिसंबन्धो येषाम् । १८ : मादि ' इत्यस्यानन्तरं विरामो वर्तते । १० एवम् आदिब्रह्म ' एवं पठितन्यम् । १० 'आत्मस्तुतिप्रयुक्तम् ' अहं भुवम् ' इत्यादिना तया आत्मा स्तूयते । आत्मनः स्तुतिः तया प्रयुक्तं प्रोरतम् आदिब्रह्म । १ प्रत्युपकारः = उपकारनिर्यातनम् । किमर्थमीदृशम् उपकार. निर्यातनम् । यस्मात् यजमानः इन्द्राय सोम अतितरां दत्तः । प्रत्युपकारोऽपि अतितरां मवितुमर्हति । ' अथैवमतितरां प्रत्यु पकाराभिप्रायः किमर्थ. । नृते ' एवं शुद्ध वाक्यम् । २ ·टिप्पणी। पत्रं . ६१९ पक्तिः ५ ऋम्भणस्य महर्षर्दुहिता वाड्नानी ब्रह्मविदुंषी सूक्तेनानेनाऽऽत्मा- नमस्तोत् । तस्मात् एतत्सूक्तं वागाम्मृणीयम् । वागाम्भृणीये वागा. म्भृणिये । इति द्वे अपि रूपे । ८ स्तुतिरूपेण = अहं वाक् स्तुतिरूपं गृह्णामि । तेनाहं सर्दिवः सहभूता सर्व भवामि । अहमेवं सर्वा देवताः । ' स्तुतिरूपेण' इत्यस्य ' चरामि " इत्यनेनान्ययः साधीयान् ।ग. च.न. पुम्स- केषु तम्य । विभर्मि' इत्यनेनान्वयः कृतः । म्तुतिरूपेण हपिपा = र स्तुतिरेव हविः तेन । स्तुत्या इत्यर्थः । मत्पूर्वकं = अहं पूर्वा पस्मिन् । स्तुतिः पूर्वा , हलिः पश्चात् । ' स्तुतिरूपेण हविषा लिमर्मि ' अत्र : स्तुतिरूपेण' इदं । स्तुतिपूर्वकेण ' इत्यस्यापभ्रंशः स्यात् । १ . शास्त्रान्तरेषु । इदं प्रक्षिप्तं भवेत् । नास्या किमपि प्रयोन जनम् । भूयिष्टाः = बदतः । धाचित् कचित् । ' ऋलशाखायाम् आध्यात्मिक्य अनः अल्पाः । शालान्तरेषु बहवः ' एवं मूलवृत्तिः म्यान् । ५-६ । आशीर्योन्या इति यातिकमतम् । १० कुदं प्रतिपादिनम् । ११ मधुप ग्रहणानन्तरं नामाता : मुनक्षा अहं ' इति मन्येण यसानिमामानि पशाति = ( मान० गृ० ११९२५)। क्षुत्वा नृम्भिन्याऽमनोमं दृष्ट्वा पाप गन्धमामायासिम्पन्दने कर्ण- गनने म मुगमा इनि वर्णाभ्यां मयि दक्षत सि नपेन् ( आश्व गृ ? ।। १४ पर्मकरणे मात्राः कर्मणां काणानि माधनानि नर मन्त्राले कर्म ।। १४ रनगाः संयोः = प्रामामवदापोः । शरिष ' पत्र ''- अपि। ५-१६ देने - देवना = यानि पाटा- (२९) २ अल्पश- .

·टिप्पणी पक्ति. १८ अभियुक्त दुर्पितः । ( अभियोम = दोपारोप )। २३ यातुधान' = राक्षसः । पारसीकापाया जादु यातुः । नार्सभापाया जोटन् = रासस । आचिल्यासा = आल्यातुमिच्छा। व्यपदेश. = अभिधानं यदितरवस्तुभ्यो विशिष्टवस्तुनो भिन्नता । १ - 'दर्शयत् । , । - -- १२ अवात - वातस्य अभाव । अव्ययीभावः । तत् ब्रह्म । तदा ब्रह्म कस्यापि कारण न भवति । कार्याणा कारणाना चामा- वात् । तदा वातनामक कार्य नाऽऽसीत् । ब्रह्म वातं नोदपादयत् तदा । तेन अननाय श्वासोच्छासक्रियायै वातो नाऽऽवश्यक । वात विनेव ब्रह्म आनीत् । १५-१६ स्वधया = अन्नेन अन्नशक्त्या । १७-१८ तम्माद्धान्यत= तस्मात् + + अन्यत् + न । १९ व्यपदेष्टुम् = इद ब्रह्म विशिष्ट वस्तु इति अभिधातुं नाना दर्शयितुम् । २३-२४ सर्वत्र तम एव आसीत् । तमसो भिन्न किंचिदपि नाऽऽसीत् । २४ अफ्रकेतम् = अज्ञातम् । मकेत - प्रज्ञातं = विशिष्ट ज्ञानम् । २ प्रधानं - जात-उपादानम् उपादानकारणम् । ३ पारमर्प - 'परमा ऋषि कातिल तेन कृतं रचितम् । 'पारमार्य (२१)इदं पाठान्तरम् । परम अर्थ प्रधानम्। तत्स- | पन्धि सूत्रम् । ४ सलिले = स = लिलम् लीनम् । अस्य शब्दस्थ पञ्चैव प्रयोगा मग्वेदे । एकस्मिन् स्थले सलिल- नीमा कश्चिद्देषुः । अन्येषु स्थलेषु सर्गात् प्राक् अविशिष्ट जंग- 'बीजम् । अपि स एवार्थ इति भाति । विशिष्टोऽयों ज्ञातु. 7 . 1 स सत् । टिलं . 1 - . मशक्य' ।

·६ टिप्पणी! . ७ . %3D प पतिः ६२१, ६ . तुच्छ्येन = सूक्ष्मीभूतेन कर्मणा । तत् कर्म पटमण्डपसदृशम् । पटाना (कृतः) मण्डपः । तुच्छचेन = त्याज्येन अनिष्टेन (तमसा)। ५ आः (६२० १२१) = आसीत् (सायणः) । ६ आभु(६२०।३१) = आभवतीति (सायणः) । आसमन्तात् मूतं प्रसृतम् । यत् आभुतुच्छयेन अपिहितम् आसीत् । तपसः = तपोनामा देवः । तस्य महत्त्वेन । अथवा तपो- रूपकर्मणो महत्त्वेन । १६ सुदेव सुभगो राजा । सौभाग्यम् उर्वश्या लाभेन । प्रप तेत् = ऊर्वगच्छेत् । अनावृत् = अनावर्तमानः पृथिवीलोकं प्रति। परावतो नाम त्रयः स्वर्गलोकाः। तासु परमा उच्चतमा गन्तवे = गन्तुम् । परावतं परमां गन्तवै पतितश्च दूरा- दूरतरं गच्छेत् (दुर्ग) । अयमर्थः परावच्छन्दस्याज्ञानात्मा- मादिकः । १८ अधा = अध अथ अथवा । १९ निर्गतिनामा नरकसदृशो लोकः । उर्वश्या अलामे मरणं PM नरकप्राप्तिश्च । ५ 'आर्यम् (संशयोत्यापनम्' इति पाठान्तरम् (२८)। यदि वा in , इमम्मि इति संशय उत्याप्यते । ।। ७ यत्इव इति पदपाठः। 'यदि वा' इति दुर्गः । यत् वस्तु इव इदम् अहम् अस्मि। केन वस्तुना सदृशोऽहमिति न जानामि । = गूढः प्रश्न. " अयं गूढप्रश्नः । तं प्रश्नं मनसा संनद्धः बुद्धिसाहाय्येन चरामि विवक्तुं यते । १४ आत् इत् - अनन्तरम्। ततः । ९ अददत् न प्रत्यवेयात् = यस्यान्नं नास्ति : यदि अन्न न ददाति परेम्य. तथापि तस्य न प्रत्यवायः टोपः । ११-१५ अयमाध्यात्मिकोऽयों न स्वाभाविकः । , ९ निण्य .

·टिप्पणी -- 7 h पक्तिः १६ अत्र 'देवता.' शब्दो द्विवारं प्रयुज्यते । सकृदेव तस्य प्रयो जनम् । देवता अन्नमोक्त्रो' यदि स पश्येत् । । यदि०. । स्यादिति । अस्मिन् वाक्ये प्रथमो हि निपातो व्यर्थः । तत्र मुक्तेन - देवतामिर्मुक्तादवशिष्टेन अन्नेन भुक्तेन । अवशिष्टास- मक्षणेन केवलाघो न स्यात् । - २१ अनुक्रमण्या चतुर्थी ऋगेव जगती । शिष्टास्त्रिष्टुमः । छन्दोनु, क्रमण्या तु चतुर्थी त्रिष्टुप् । शिष्टा जगत्यं । अस्य सूक्तम्य दिव्य आङ्गिरसो वा ऋपि.। १.उद्वहन - विवाहः ।,. ३ पुष्करिणी इव = पुष्करिणीसदृशम् । पुप्परिणी = पुष्करयुक्ता लता पुष्कर. सचिता सरसी वा ! भोगस्य इदं वेश्म पुष्करि- - णीव पुष्कर. परिष्कृतं सम्कृतम् (दुर्ग)। ३ देवमानं - दैवतं विमानम् । दुर्ग ) । किनु (ऋ० स० १० । १३२ । ७) इत्यत्र यमस्य रथ. देवमानमित्युच्यते । देवमानं रयो वा प्रासादो वा। देवमानेव = देवमानमिव देवसम. T r N मित्र। - . . १३ इत् एव ।। २-३ वृहदेवतार्या निदान दीयते । आपीनुकमण्यामार्पमेव । दुर्गाले कदाचित् आर्षानुस्मणी इति तूयोरपि ग्रन्थयो म म्यात् । ५ परोक्षकृतादीना मन्त्राणा लक्षणानि उदाहरणाना च निदानानि दत्तानि । 'लक्षणोदेशत = लक्षणे उद्देशश्च । उद्देश : निदानम् । १७ उत्सन्नयज्ञः = अग्नी अनुष्ठेयानामझाना बहुलत्वात् प्रमादात अज्ञानाद्वा कनिन् किंचिद्गमुत्सन्न मवति । अाम्योत्सन्नत्ये यज्ञ प्यने । एतद्दोपपरिहाराय अग्निपित्ये अश्विना इष्टका उपधीयन्ते । १७ "उत्सन्नयज्ञो वा एप को हतद्वेद यदेतम्य प्रियने यन्न' मिया. सं०१।११।१ । इदमुत्मणत्वं न पुनराहनिदानेन । । -- ·टिष्मी - पत्रं पङ्क्तिः PRArry १.७, निराक्त्यिते । “उत्सनयज्ञो वा-एम संवत्सराद्वा अध्युत्सन्नयज्ञोऽ वरूपते संवत्सरादेवेनमध्याप्त्यावरूध्दे ( मैत्रा० सं० ४ । "'.३ । ३)। चातुर्मास्यः इष्टिभिः इदमुत्सन्नत्वमवरुध्यते । उत्सन्नः नष्टो महिपकृतो वा । सर्वो यज्ञ उत्सन्नः यस्मात् अज्ञानात् प्रमादः अपरिहार्यः । ब्राह्मणे उत्सनत्वम् = अद्भव Tagiry, कल्यम् । दुर्गमते उत्सन्नत्वम् = मन्त्रणां यज्ञेषु प्रयोगाभावः । 3. उत्सन्न प्रकरणं प्रयोगश्च येषाम् । फस्यां संहितायामेते मन्त्रा विद्यन्ते कस्मिन् कणि च ते विनियुज्यन्ते इति न ज्ञायते । २१ 'वाचस्तोमयोगविनियोगकल्पेषु इदं दुर्बोधम् । वाचस्तोमयागस्य प्रयोगः मन्त्रविनियोगश्च द्वावपि नष्टो । अयमर्थः स्यात् । अथवा वाचस्तोमप्रयोगे यथा मन्त्राणां विनियोगो नष्टस्तथा केचिद्यागेषु । किंतु पाचस्तोमप्रयोगो नष्टः तत्रत्या मन्त्रा अपि नष्टा इति न श्रुतम् । ‘माचस्तोमप्रयोगविनियोगकल्पेषु' इदं प्रक्षिप्त भाति । २२ इन्द्रो ब्राह्मणो भूत्वा त्या यानयानीति मनुमुवाच । कतमस्त्व मसि ब्राह्मण इति पृष्टः प्रत्युवाच । किं ब्राह्मणस्य पितरं किमु पृच्छसि मातरम् । श्रुतं चेदस्मिन् वेद्यं स पिता स पितामहः (मंत्रा० सं० ४ । ८।१ ) इति ॥ वृत्ती दत्तमवतरणमा 'शुखम् । अस्य लोकस्य प्रकरणं ,ज्ञायते । सोमयागे पानी- बातो मास महः । तस्येदंबामणम् ॥ विनियोगश्च तस्मिन्नेव आहे भवितुमईति । इन्द्रश्च देवता स्यात् । दुर्गेण किमित्ययं श्लोकोऽ. पतारित इति न झायते । १ यज्ञो वै मनापतिः । अमिया नुहोति । अनिरुक्तो हि प्रनापतिः (मेघा० सं० २६.1५) । बदनिरकं प्रामा: । पत्यं शंसति । अनिरुको हि प्रनापतिः (ऐ. वा. २९ । • -४) । यस्मिन् मन्ने देवता म स्पष्टा सोऽनिरुतः । प्रना पतिश्च सृष्टेः पूर्व मूर्तिराहित्यादनिरुक्तः । ३: सामान्यात् = समानधर्मात् । - भन्द्रिय मूयिष्ठमानी देवनानाम् । तम्मान् ब्राह्मण ।

·पत्रं -- - टिप्पणी । पक्तिः .." राजा च भूयिष्ठमानौ मनुष्याणाम् ( मैत्रा० सं० ४। i ::.....) १० अग्निर्दै सर्वा देवताः ( मैत्रा० सं० २।१ । ४ ) । .:: काठ० सं० १० । १) । अग्निर्वे सर्वा देवताः । अत्र , वैश्यस्यापि देवता ( मैत्रा० सं० २ । ३ । १) । अत्र वे सर्वा वसति देवता ' इदं कस्यां संहितायां वर्तते इति न ज्ञायते । ११ । नाराशंसः ' इति पाठान्तरम् ( २८ ) | निरुक्तपाठस्तु नराशंसः (६२५ । १०)। नराशंसः अग्निः । नारा. शंसो मन्त्रः । यज्ञप्रभवत्वात् ' अत्र च. . पुस्तकयोः विष्णु' इति प्रान्ते विवरणं लिख्यते । १-१२ यज्ञस्य श्रेष्ठ्यं भगवहीतायां तृतीयचतुर्याध्याययोनिरूप्यते । १७ यस्मात् मन्त्रा अनाविष्कृतलिङ्गा अत एव दुबोधाश्च यस्माच ... ; मनुष्या अल्पबुद्धित्वात्तेषां मन्त्राणामयं कर्तुं न शक्नुवन्ति F- : .तस्मादेते मन्त्रा नाराशंसा इति न शक्यं वक्तुम् । एतेषु ... नराः स्तूयन्ते इति कथं ज्ञेयम् । इदं दुर्गमतं न ग्रहीतुं + :- शक्यं . यस्मात् 'नराशंसः' इति शब्द एव यस्मिन् आशस्यन्ते स मन्त्रः इति दर्शयति । नाराशंसा मन्त्रा हीना इत्यपि मतं कचिद्वर्तते । नाराशंसः न शंसेत् । एवम् । ११-२२ गुणपदमयः= विशेषणपदयुक्तः । तत्र स्पष्टं प्रधानपदं न दृश्यते । २२ देवतायाः संविज्ञानपदं रुद्धपदम् । यथा अग्निः इन्द्रः वरुणः इत्येवमादीनि रूदपदानि । संविधानपदम्य व्याख्या (निरु. •७ । २०) इत्यत्र । । अन्यतमत्' (३०) । इदं 'मामादिकम् (पा० ७।१ । २५)। २३ यतः विशेषात् = यम्मात् देवताविशेषप्रस्न्यापकात् ( २२)। अवतिष्ठेत त्यम्य कर्ता देवतासंविज्ञानपदम् । अन्याभ्यः देवताभ्यः । नरा ·१० 'टिप्पणी। पत्रं -- २ - भूयः इति पङ्क्तिः २५ गुणपदानि केवलानि विशेषणानि सर्वाः देवताः आश्रयन्ते । तानि सर्वासा साधारणानि । यस्मात् ताः ईश्वराः सर्व कर्म का समर्थाः । १-२ प्रायःशब्दस्य अधिकारः इत्ययोऽन्यत्र न दृश्यते । अन्यच 'यदेवतः स यज्ञो यज्ञाझं वा'' इत्यत्र अधिकार एव । प्रायः- 'पदेन तस्य पुनरुक्तिः किमर्या । ' अध्ययनपाठानुक्रमे । इदं । यद्देवताधिकारे ' इत्यस्य विव- रणं स्यात् । ९ बहुलं बाहुल्येन कवित् नतु विस्तृत बेन । अयम् आचारो बहुलं विस्तृत. । बहुलशब्दो यास्ककाले प्रधानशब्दवत् नपुंसक आसीत् । अत्र बाहुल्यम् आचारस्य न । 'बाहुल्यस्य भूयस्त्वेन प्रसिद्धिः' अयं दुर्गकृतोऽर्योऽत्र नावश्यः । बहुलं बहुलशब्दप्रयोगा लोके प्रसिद्धः । यथा सर्वे अतिथयः सर्वे पितरः तथा सर्वे देवाः न विशिष्ट अतिथयः पितरो देवा वा दुर्गकृतोऽर्थो न समीचीनः । 'बहुलास्य' इति च पाठः (२३) अस्य आचारस्य बहुला भूयस्त्वेन प्रसिद्धिः । अयमाचारः प्रायः सर्वत्र प्रचलितः । अयं पाठः साधुः । ११-१२ देवतान्तात्तादध्ये यत्' (पा० ५ । ४ । २४ ) । देवदेव- ताय इदम् इति देवदेवत्यम् । देवाः देवताः अतिथयो देवताः पितरो देवताः । १५ निर्वपर्ण-बलिदानम् । इदं शिष्टं नः अस्माकं देवपितृमनुष्याणा सह साधारणम् । १७ बहुदेवतः = वैश्वदेवः (२९)। २० मन्त्रा याज्ञा वा दैवता वा ! यदा न याज्ञास्तदा देवताः । तत्र प्रजापतिदेवताकाः नराशंसदेवताकाः कामदेवताकाः प्रायो- देवताकाः इति चत्वारः पक्षाः । २ प्रवाहिनशम्याों न ज्ञायते । १३ ताकामयशाकपूणी। ६२९ ·टिप्पागी। ११ 7 पत्रं पक्तिः ६२९-. . १४-११९; या द्विविधाः प्रकृतियागा विकृतियागाश्च । दर्शः प्रकृति- यागः । काम्येष्टयो विकृतियागाः । दर्श सानाय्य ऐन्द्रो माहेन्द्रो वा । सानाय्ये 'इपे त्वा' इत्यादयो दर्भच्छेदनपरा मन्त्रा आवश्यकाः (१६) । सांनाय्येनेन्द्र इज्यते महेन्द्रो वा । तेन एते मत्वा ऐन्द्रा माहेन्द्र वा (१७) । ते सांनाय्यं संम्कु- वन्ति ( १६) । विकृतियागें नतदावश्यकम् । एतेषु मन्त्रेषु इन्द्रलिङ्गं महेन्द्रलिङ्गं वा नास्ति (१७) । सानाय्यः शतं क्षीरं दधि च । आदी क्षीरं हूयते पश्चात् दधि । अयं सांनाय्ययागोऽमावास्यायां कर्तव्यः । (ते० सं० २। ५३)। अगतश्रीः संवत्सरमिन्द्रं यनेत | ततोऽग्नये प्रतपतये पुसेडाशमष्टाकपालं निर्वपेत् । ततो महेन्द्रं यष्टुं योग्यो भवति (ते० सं० २ । ५। ४) । अयं सानाय्ययागो येन सोमयागः कृतस्तेने कर्तव्य. (ते० सं० २ । ५१५)। १८ चोदकेन = कल्पसूत्रेण ब्राह्मणेन वा। प्रदिश्यन्ते-विनियोक्तव्या इति निर्दिश्यन्ते । अनापतये त्वा जुष्टं गृह्णामि । एष ते योनिः । प्रजापतये त्वा' ( मैत्रा० सं० १ । ११ । ४)। इदं वाक्यं चोदकम् । कुविदङ्ग इति मन्त्रः (१९) अनेन प्रानापत्यग्रहणे विनियुक्तः । अस्मिन्मन्त्रे प्रनापतिलिझं नास्ति । २१ 'ऋपभोऽसि शाकरो वपट्कारम्य त्वा मात्रायां सादयामि' ( मैत्री० सं० १ । १ । १२)। २२ ऋपमोऽसि शाकर इति दक्षिणतो जुहाः पूर्णवं सादयति (मान० श्री. १।२।६।२७) । अयं युवामादनमन्त्रः। तस्य यौवे आधारे विनियोगः (२३) । प्रनापतये स्वाहेनि पूर्णयुवं भुवायामवनीय ततो ज्वलत्यागो जुहोति । (मान० श्री. १। ३ १ ११३)) सुषेण पानापत्यमाघारमाधाग्यति (ते. सं० ३।३ । ७) । तेनायं मन्त्रः 'ऋपभोऽमि शाकरः । प्रामापत्यः। १ संसारपूर्व ग्रहणं स्यादुपाकरणं श्रुनेः (आरः ११७४०) उपाकर्मविधिः पसिष्टम्मृती ( १३१-३)।

·१२ टिप्पणी। पत्रं १ पङ्क्तिः २ ब्रह्मयज्ञः = स्वाध्यायः । स्ववेतपठनम् । जपः सावित्र्याः । एतानि सर्वाणि गृहकर्माणि । तेषु श्रीतमन्त्रा विनियुज्यन्ते । २ नैष्ठिको ब्रह्मचारी आचार्य परिचरेत् (वसिष्ठस्मृतिः ७ । ३)। आ शरीरविमोक्षात् (७४) । नेदस्वकिरणे दृष्टो गुर्व. धीनो गुरोहितः । निष्ठां तत्रैव यो गच्छेन्नैष्ठिकः स उदाहतः (लघुविष्णुस्मृतिः १ । २४) । नैष्ठिकब्रह्मचारिणो यज्ञादि श्रोतं कर्म विवाहादि गृह्यं च नास्ति । तथापि उपाकरणादय. स्तस्यापि विद्यन्ते । ३ इदमवतरणं दुर्गेण वृत्त्युपोद्धाते दत्तम् ( निरु० २ । ३-५)। अत्रत्येऽवतरणे केचित्पाठा भिन्नाः । ६ प्रत्यवाया अनिष्टम् । ११ नराशंसो यज्ञोऽग्निर्वेति पूर्वमुक्त्वा ( ६२७४ ) अत्र 'सौर्या वा' इति किमित्युच्यते । १५ ' अथवा ' इत्यादिरर्थः (६२७ । २०-२४ ) इत्यत्र न दत्तः। १६ तस्मिन्मन्त्रे । अभिसंदधीत = मनसि कुर्यात् । स मन्त्रस्तया देवतया संबद्ध इति मनसि कुर्वीत । ' यद्देवतः स मन्त्रः इत्यादरिदमपरं व्याख्यानं न सरलम् । १९-२० देवतानामार्थपत्यसंबन्धात् देवता यनमानमर्थपति कर्तु समर्थाः इत्यस्मात्कारणात् । २० संविज्ञातं = रूढम् । २१ । अधिपतिरपि ' भत्र अपि । नम् । ' अपि ' अपपाठः स्यात् । मूलपाठः । इति ' स्यात् । अथवा ' कामम्याधिपतिरपि देवता कल्प्यते' इत्यन्वयः अर्थश्च स्यात् । अत्रापि देवता कल्प्यते नादेवता । २२ व्याहन्यते = नोपपद्यते न संगच्छते, विरुद्धत्वात् । २५-तानि अवादीनि सत्त्वानि न अक्षादीनि द्रव्याणि । , , शब्दस्य न किमपि प्रयोज- ·टिप्पणी १३ पत्रं १३. . - । पक्तिः २६ स्तोतु. • कारप्यान्ति = स्तोतारम् अभिमतस्य इष्टस्य अर्थस्य पति कारप्यन्ति । इष्टमर्थ दास्यन्तीत्यर्थः । १ विशेषतः = इयं स्तुति. इयं निन्दा इति । २ चित्ति-ज्ञानशक्ति.। वित्ति. ' (२६) इति पाठान्तरम् । २ अश्वादयः = अश्वः शकुनिः मण्डूकाः (निघ० ५ । ३)। अक्षादयः = अक्षाः ग्रावाणः स्थः (निघ० ५ । ३)। अथाप्यष्टो द्वंद्वानि (६२५ । १३) । इदं दुर्गेण न 'व्याख्यातम् । निरुक्तमूले इदं प्रक्षिप्तमिव माति एतेषु द्वेषु उलूखलमुसले (२९) हविर्धाने ( ३० ) विपाट्छुतुद्री (३२) आन्र्नी ( ३१ ) एतानि अदेवताः । इतराणि चत्वारि देवता एव । अदेवता देवताव-स्तूयन्ते इत्यस्यानन्तरम् अदेवता एवं निर्देष्टच्या आसन् । ३. यस्मात् अदेवता देवतावत् स्तूयन्ते तस्मात् । ३-४ लक्ष्येण ( टेवता ) लक्षणम् अविरुद्धं संगतम् इति स न मन्येत ४-५ ' आगन्तून् = कविकल्पितान् । ऋषिमि स्तुत्यर्थमारोपितान् । 'न स्वामाविकान् । इवशब्देन कानित् शङ्का प्रदर्श्यते न तु निश्चितं मतम् । ६-७ आगन्तव. = अपायिन• अनित्याः । ६-८ इदं विवरणं न किष्टम् । '९ ' प्रत्यक्षदृश्यमेतद्भवति । अस्यापि दुर्गकृतोऽर्थ, लिए एते अर्था नांगन्तुका इतीदं प्रत्यक्ष दृश्यते यस्माद्देवता ऐश्वर्ययुक्ताः। ११ हरी इन्द्रस्य रोहितः अग्नेः हरितः सूर्यस्य (निघ० १।१५)। १३ । शिप्यो न मन्यते । अत्र न शब्दो व्यर्थः । 'मन्येत , इति पाठ इष्ट । न एतत् सम्यक् अभिधीयते इति स शिप्यो । , मन्येत १४ । प्रत्यक्षदृश्यमेतद्भवति । इत्यादि सर्वमुत्तरम् । देवता महा- मागा ' अष्टसिद्धियुक्ताः । तम्मात्तासामेतेऽर्था नागन्तुकाः ।

·१४ टिप्पणी - पतिः " सिशियुक्ता मनुष्या अपि अशल्यानर्थान, संपादयन्ति । किं पुनर्देवाः । एतत्सर्व प्रत्यक्षं दृश्यते पृथिव्याम् । १६-१७ ऐश्वर्य महत् = महदेश्वर्यम् । महान्भागः यस्याः सा महा. भागा । तस्या भावः माहाभाग्यम्- 1 एतन्माहाभाग्यम् आणिमा. दिसिद्धयः (१७-१९)। २१ देवता एव आत्मा । देवतायाः माहाभाग्यात् प्रत्यक्षदृश्यमेतद- वति इत्यन्वयः दुर्गमते माहाभाग्यात् देवतायाः एकः आत्मा ' इत्यन्वयः । ' एकोऽपि सन् देवतात्मा' इति दुर्गो ब्रवीति । (६३२१११) इत्यत्रापि तथैव । २१ प्रकृतिभेदेन = चेतनभेदेन (६३२॥११-१३) । अप्रकृति- भेदेत = अचेतनभेवेन ( तथैव ) ।, वर्धमानः = नानारूपाणि गृह्णान. । २२-२३. बोभवीति = भृशं पुनः पुनर्वा भवति । २४॥ यथा (प्रथमं ) = इति यथा ।। २५ 'छन्दसि दृष्टानुविधि.' इति पातञ्जलमहाभाप्ये वचनम् । वेदे बहूनि शब्दरूपाणि न पाणिनीयन्याकरणानुसारीणि 1 वेदे यानि रूपाणि एवविधानि दृश्यन्ते तेपासनुरोधेन विधयः सूत्राणि कर्तव्यानि । अस्य वचनस्य दुर्गेण भिन्नोऽर्थ. कृतः । छन्दः लक्ष्यम् । क्षेत्र यावन्ति नामानि तावत्यो देवताः । अन्यथा नामबाहुल्यस्य न कोऽप्यर्थ । १ यावदभिधानम् = अभिधानानि अवधार्य । अव्ययीभावः । याववधारणे ( अमर ३ ॥ ३ ॥ २४७) । अभिधानस- ख्यया देवतानानात्वविधिः । देवता नाना इति कथं विहितं व्यवस्थापितं वा । अमिधाननानास्येन देवतानानात्वं विहितम् । विधिः = व्यवस्था। यतानानात्वविधिः - देवतानानानात्व. व्यवस्था । २-३ येपु सूक्तेषु संवादो वर्तते तानि संवादसूतानि । ३ 'कया शुभा' इदं पञ्चदशर्ष सूक्तम् (ऋ० सं० १३१६५) । अस्मिन्मस्तामिन्द्रेण संवादः । अगस्त्यलोपामुद्रासंपादो नाना - ·टिप्पणी। पत्रं ६३२ । पक्तिः P "विश्वामित्रेण संवाद इत्यादयः संवादा 'ऋक्शाखायां घर्तसे ।। व्यपदेशः = भेदः । देवताभेदे एव संवादः शक्यः । अयमेव हेतुः देवतानानात्वे । एतद्देवतानानात्वं कथं निराक्रियेत । अपासितुं = त्यक्तु निराकर्तुम् ।। मामयन्ति नानात्वम् । hr असंकरवर्तीनि = 'अमिश्राणि 'असाधारणानि विशिष्टानि । ६ काण्येव लिङ्गानि । अर्थ = प्रयोजनम् उपयोगः । भिन्न- F " कर्मणां प्रयोजनं दृश्यते । अर्थदर्शनमेव हेतुः । तेन उपचुहि- नानि = समर्थानि बलवंन्ति । एतानि उपयुक्तानि कर्माण्येव हेतु:त्रित्वे । अपरिहीण: ऐश्वर्य न केनापि अंशेन उनीमवति । १२-१३ यद्यपि आत्मा 'एकः तथाऽपिस चेतनभेदैः अचेतनभेदैश्च आत्मानं विकत समर्थः । चेतनरूपेषु अचेतनरूपेषु च विकरणं 'धर्मः विद्यते अस्य । १३ विकुर्वतः अस्य एकस्य देवतात्मनः (११) । -१.४ प्रत्यङ्गानि = अङ्गानि । *१५ मिहतो देवतात्मना । १६ व्यतिरिच्यन्ते = 'भिन्नानि भवन्ति मूलद्रव्यात् । 'अतिरिच्य. •न्ते (२७) इति पाठभेदः । १५ वा = च । 'अधिष्ठानम् = अन आत्मा । १८ प्रत्यधिष्ठान वर्तमानमधिष्ठानमामिलक्ष्य तत्पुरतः कृतम् अन्यत् आधिष्ठानम् । २० अयमहमत्यद्भेदः लिएः अनवश्यश्च । २१ व्यूह = विम्तरं प्रपञ्चं विकरणम् । ३ वक्ष्यति (२००७।१७-२०) इत्यत्र । १००७ अत्र स एप' (8) तन अयप' (१७) । अत्र 'सत्तालक्षण (5) तर 'सत्तलक्षण.'(१८)तत्र 'तद्ब्रह्म' इत्यस्यानन्तरं 'तत्सत्यं.

·१६ टिप्पणी। पत्रं - . - पतिः । तच्छु' ' इत्यधिकम् । अत्र स भूतात्मा' (५) । तत्र तन्नि- 'ठो भूतात्मा' (१९) ८'प्रकृतेः यानि भूमानि वात्वानि तैः सत्त्वानाम् अनन्यविषयत्वम् । प्रकृतिभूमानि एव सत्त्वानि । प्रकृतिभूमम्यो न भिन्नानि । 'सत्त्वानां प्रकृतिभूमभिः ऋषयः स्तुवन्ति' इदं दुर्योधम् । किं स्तुवन्ति । सत्त्वानां स्तुवन्ति इत्यशुद्धं वाक्यं स्यात् । सत्त्वानि स्तुवन्ति इति शुद्धम् । सत्त्वानि प्रकृतिभूमभिः ऋपयः स्तुवन्ति इति वाक्यं चेत् अर्थः सुलभः । बहोलोपो भू च बहोः (पा० ६ । ४१-१५८) इति सूत्रेण भूमन् । भूमा = बहुत्वम् । भूमाभिः = महिमभिः । प्रकृतेः भूमानः महिमान. सत्त्वेषु आरोप्यन्ते । यदा ऋषयः सत्त्वानि स्तुवन्ति तदा तेषु ते प्रकृतिगुणान् आरोपयन्ति । भूमन् महिमन् गरिमन् इत्यादय इमनन्ताः शब्दाः पुंलिगाः न नपुंसकाः। ९ द्यौ. अन्तरिक्षं पृथिवी इत्यादयः कारणस्य महिमानः महान्ति रूपाणि । १० द्यौस्ते पृष्ठमिति मन्त्रं पिण्डोपरि पदं दधतमश्वम् अस्टशस्तिष्ठ- न्नध्वर्युः दक्षिणकरम् अश्वस्य पृष्ठे धारयन् पठति (कात्या श्री० १६ । २ । १९)1 अग्निचितौ गर्तखननेऽयं विधिः । तनाव उच्यते । द्योस्ते पृष्ठम् ' इति । १० सधस्थम् ' इत्यस्य स्थाने 'शरीरम्' (२७) इति पाठान्तरम् । तत् मैत्रायणीतत्तिरीयवाजसनेयकठशाखास नोपलभ्यते । सधस्थं = सहस्थानम् । अग्निना सह निवासस्थानम् । १३ प्रकृति. आत्मा स्वयमेव । सर्वाणि स्थावरनंगमानि विशिष्टव- स्तूनि प्रकृते. आत्मनः अभिन्नानि । आत्मैव तेन तेन रूपेण अवस्थित १५ अदेवता इति अभिमतम् । यत् अदेवतेदमिति लोका मन्य- - - . न्ते तत् । १५ वैश्वदेवम्य सिद्धम्य सायं प्रातलिं होत् (मान गृ० २।१२) तत्र एवम् पृथक् बलिदानमुपदिश्यते ऋक्षेभ्यः पिपीलिकाभ्यः ।

·टिप्पणी। १७ पत्रं + IT' स पड़क्तिः १६ पिशाचेभ्यः शैलेभ्यः पन्नगेभ्यश्च वल्यर्पणम् (मान० गृ० २। .१२।१७)। १०१७ नलोपःप्रातिपदिकान्तस्य (पा. ८१२।७) इत्यनेन यथा राज्ञो भावः राज्यं तथा सर्वनाम्न्याः मावः सार्वनाम्यं न तु 'सार्वनाम्न्यम् । प्रकृतिः सर्वनाम्नी । । मस्याढे तद्धिते' इत्य- नेन वार्तिकेन सर्वनाम्नी इत्यस्य पुंवद्भावः । छ. त. द. ग. च. न. पाठः 'सार्वनाम्यम्' एव । यस्मात् प्रकृतेः सर्वनामता यस्मात् सर्वाणि नामानि प्रकृतेरेव 'तस्मात् सर्वाणि सत्त्वानि प्रकृतिरूपाणि । 'प्रकृतिः' सर्वेषु 'नता' (२०) इति दुर्गकृतोऽर्थः । यदि अयमर्थः तर्हि माहाभाग्ये अन्तर्भूतः । प्रकृतिः महाभागा समर्था । अत एव सर्वेषु वस्तुपु नता । सर्वाणि सत्त्वानि प्रकृति रूपाणि । किंतु 'प्रकृतिसार्वनाम्याच' अयं पूर्वम्मात् अपरो हेतुः । सर्वेषां सत्त्वानां नामानि प्रकृतेरेव । अश्व: अक्षः इत्यादयः प्रकृतिनामान्येव । नतिरेव | नाम नतिः एव नान्यत् किंचित् । नतिः नाम नमनं संज्ञा एते समानार्थाः शब्दाः । न संज्ञा (३०) इति च. पाठः । न संज्ञा = नाम न कम्यचित् विशि- एपदार्थस्य संज्ञा । मनुप्याश्चादीनि नामानि सर्वेषां मनुष्याच. दीनां साधारणानि । २० सर्वत्वेन नता = सर्वः पदार्थ. प्रकृतिः नमति परिणमते । सर्व पदार्थाः प्रकृनेरेय परिणामाः । प्रकृतेः सर्वनाम प्रकृतिसर्व- नाम । तदावः प्रकृतिसार्वनाम्यम् । अवोत्तरपदद्धिः केन सूत्रेण । २२ देवता एव प्रतिः इति ममासे । यम्मात् देवनाप्रतिः माहा. भाग्ययुक्ता ' इत्यन्वयः । यदा देवता प्रतिः इति पृथर अममामाटिनी शन्दी तदा 'यम्मात् माहाभाग्ययुचा देवना प्रतिः । उत्यन्नयः। १९ नतिमा % 3D .

·१८ टिप्पणी। पत्रं . .. पक्तिः २३ । प्रकृतिसार्वनाम्यात् इत्यस्यायमर्थः स्यात् । सार्व- नाम्यं = सर्वनामावस्था । यथा अहं त्वं सः इत्यादीनि सर्वेषां वस्तूनां नामानि न मनुष्याश्वादिवत् विशिष्टनातीनां तथा प्रकृतिः सर्वेषु पदार्थेषु वर्तते । प्रकृति विना पारणामाः कयं स्युः । ' प्रकृतिसार्वनाम्याञ्च । इत्यस्य संवन्धः । इतरेतर- जन्मानो भवन्ति ' इत्यनेन स्यात् । देवा इतरेतरजन्मानः कथं भवन्ति । यस्मात् प्रकृतिः सर्वेषु पदार्येषु वर्तते तस्मात् इन्द्राग्न्यादयः कदाचित् प्रकृतिः भवन्ति कदाचित् विकृतिः । २४ अभिहितम् (६३१ । १०-१३)।' इन्द्रादीनां हरिरो- हितादीनि आगन्तूनिव अर्थान् मन्यमानः मनुष्याश्ववत् ( तेपाम् ) अनित्यत्वं ( च ) अवेत्य ( इदं ) सम्यक् नाभिधीयते इति स न मन्येत ' इत्यन्वयः । नेदं वाक्यं सुर- चितम् । २ इति यदभिहितम् अत्र अस्मिन् विपये । अत्र न्तरेण । देवतासु । - . ६ । इतरेतरजन्मानः ' इत्यस्य । इतरेतरप्रकृतयः । इति विव रणं प्रान्ते लिखितं वृत्तौ अन्तर्भूतं स्यात् । ७ मनुष्याणां = मनुप्येषु । देवतानां (९) देवानां ' (२७) इति पाठान्तरम् । देवताशब्दो देवश. ब्दात् पूज्यतरः। १० सायमुपस्थानस्य किं कारणम् इति प्रश्नः । तस्योत्तरम् असो वा आदित्यः सायमासुवति ( मंत्रा० सं० १। ५ । ७) । आसुवति = प्रसूते ( अशिम् ) । अन्धकाराप. नोदायासिः प्रज्वाल्यः उपम्येयश्च । एपः अशिः प्रातः प्रमुः वति आदित्यम् । तस्मात् असी अशिः सूर्यप्रकाशकारणमिति नोपाथेयः । प्रसवति ( २९ ) इति प्रामादिकः पाठः । प्रमुवति = प्रसूते । १२ अदितईसौ अनायत दक्षाद्वदितिः परि । - ·- टिप्पणी । . पत्रं D पङ्क्तिः १३ अध्यात्मे = शारीरकविषये । कोठे भव, कोठ्यः । कोठे अन्नपाकायाग्निर्विद्यने । नादः नादरूपः । कोठ्यादर्नाट इन्द्रः कथं जायते इति न ज्ञायते । सर्वा वलकृति. इन्द्रम्येव । मन्थनं बलकृतिः । इदं वचनं कस्यामुपनिषदि कम्मिन् ग्रन्थे वेति न ज्ञायते । अग्नेर्वा आदित्यो जायते' (ऐ० वा. ४० । २८) । तत्रैव : वायोरग्निर्जायते । प्राणाद्धि बलान्म- श्यमानोऽधिनायते । अयमशिवैश्वानरो योऽयमन्तः पुरुषो येनेदमन्नं पच्यते यदिदमद्यते तम्यैप घोपो भवति यदेतत्क- वपिधाय शृणोति' ( मैत्रायण्युपनिषद् २ । ८) । सर्वो नाद इन्द्र एव । कोष्ठाग्निरनं पचति । तदा नाद उत्पद्यते । अयं नाद इन्द्रः । तम्मादहोरिन्द्रो जायते । १६ आगन्तवः = अनित्याः । यद्यतेऽर्था देवानामपि आगन्तव. तर्हि किं स्यात् । माहाभाग्यहानिः कथं भवेत् । मनुष्यवत् देवा अपि अन्यानर्थान् संपादयेयु. । दुर्गकृतम् 'आगन्तृनिवा- थीन् ' इत्यस्य विवरणं क्लिष्टम् ।। १-२२ देवाः ईश्वराः । अर्थाः इशितव्याः ईश्वरेः । देवाः ईश्वरा इति कथं ज्ञेयम् । येपामर्थानां ते ईशते तेविना ऐश्वर्यज्ञानमशक्यम्। ऐश्वर्य प्रख्याति न इयात् = ऐश्वर्य जनैर्न ज्ञायेत । २६ उक्तः अस्मिन्नेव खण्डे । सर्गस्थितिलया. एताः तिस्रोऽवस्था । स्थिती उपात्तसर्वमूर्तिः प्रलये उपरतसर्वमूर्तिः । सर्गकाले पोढा०० बिमति इत्यन्वय । उपात्तर म्वीकृताः सर्वाः मूर्तयो येन । २७ पोढा - जायते इत्यादय. पड्भावविकारा. (निरु० पत्रं १९ । १९-२० ) । सर्गकालात् प्राक् आत्मा भाषारय एव । किमर्थं जायन्ते । कर्मार्थम् । तैरपि कर्माणि कर्तन्यानि इति ते जायन्ते । 'उत्सादेयुरिमे लोका न कुर्या र्म चेटहम् '(भ० गी०१ ३१२४ ) । किं स्वत एव जायन्ते । न । आत्मन. । , H सन्मात्रः - -- ६ जायन्ते । ।

·टिप्पणी। पत्रं १३५ इच्छा स्वेच्छा । । कम्मात् उत्पद्यते पङ्क्तिः २ कामकारः ३ योगेन । समाधिना आत्मानं पश्यन्तः ततः तस्मादात्मनः कामकारतः स्वेच्छया एव । ४ तेषां मनसि वर्तमानः संकल्पः विचारो निश्चयो वा । संकल्पम् अनुविधत्ते अनुकरोति । कर्म संकल्पानुविधायि । यादृशः संकल्पः तादृशं कर्म । कर्मणः अनुरूपं कर्मसंपादनाय यद- वश्यं ( साधनं ) तत् । कार्यकारणं = कार्यसाधनम् । कार्य- करणम् इति इष्ट. पाठः । एतत् साधनं शरीरादि तत् आत्मनः । कर्मकरणार्थ यदवश्यं शरी- रादि तत् आत्मनः परमात्मनः उत्पद्यते । परमात्मा तेभ्यः कर्मानुकूलानि साधनानि ददाति । मनुष्यादीनां जन्म प्राक्तन- कर्मायत्तम् । देवानां स्वेच्छायत्तम् । ७ आत्मा तेषां संकल्पान् अनुविधत्ते । 'आत्मैवैषां स्थः' इत्यादि कस्यामुपनिपदि । ८ देवम्य देवस्य = सर्वेषां देवानाम् । देवानां सर्व सर्वाणि रथादीनि वस्तूनि आत्मैव । 1. इति यत् उक्तं (८) एतत् । इमाः = अक्षरथप्रभृतीनि च द्रव्याणि । ११-१२ रथादिरूपेण प्रकृतिभेदेन = रथादयः प्रकृतेरेव भेदाः । देव. ताया इमे रथादयो विकारा एव साध्यः अर्थः । देवतैव प्रकृतिः। १३ सा देवता स्तोतुः आशासितम् अर्थ तेन स्थादिरूपेण साधयि- तुम् अलं ममर्था । सः अर्थः तस्याः देवतायाः स्तुत्या सम- वेतः युक्तः । मन्त्रे स्तुतिः आशासितोऽर्थश्च द्वे अपि वर्तते । १५ तिम्रो देवताः तेनैव रूपेण आत्मानं धारयन्ति = ततद्रूपं गृहन्ति। अस्मिन् खण्डे अयं विचारक्रमः । यदा मन्त्रेषु देवता न निर्दिश्यते तदा का देवता । यज्ञे यज्ञाङ्गे वा या देवता सा इत्युत्तरम् । यो अप्रयुज्यमाना अपि मन्त्राः मन्ति । तेषु अश्वादीनि सत्त्वानि ·टिप्पणी। २१ पत्रं . - पङ्क्तिः १ देवताया अनिर्देशे का देवता । प्रजापतिः याज्ञिकमते । नरा- शंसः नरुक्तमते । अथवा प्रयोक्तुः तत्क्षणे या इष्टा देवता सा । अथवा । प्रायोदेवता या काऽपि देवता सर्वा देवताः । यया देवदेवत्यमित्यादिषु सर्वे देवाः सर्वे अतिथयः सर्वे पितरः । किं कारणं प्रायोदेवतेति । यस्मात् मन्त्रो याज्ञो वा देवतो वा भवितुमर्हति । याज्ञदेवतो मन्त्र इति प्रायो- देवता 'इत्यादिकम्य कारणम् इति शब्दप्रयोगात् । न तु निरुतकारस्य निश्चितं मतं यथा दुर्गों मन्यते। अदेवताः यत्र स्तूयन्ते तत्र का देवता । एते अश्वादय अर्थाः न देवताः किंतु देवतानाम् उपयुक्ताः ,बाह्याः अर्थाः । यथा रथादयः मनुष्याणाम् । आगन्तवः बाह्या अर्था इति प्रत्यक्षमेतत् दृश्यते । एते न मनुष्याः किंतु मनुप्योपयुक्ताः पदार्थाः तथा देवतानाम् । तस्मात्ते स्तुतिं नार्हन्ति इति स आक्षेपको न मन्येत एतादृशम् आक्षेपं न अरोपयेत् । देवता महामागा यावत्किचिद्रूपं ग्रहीतुं समर्थाः । आत्मा एक एव । सर्वे देवाः तम्य भेदाः । अपि च यदा सत्त्वानि द्रव्याणि च स्तूयन्ते तदा तेषु सत्त्वेपु द्रव्येषु च प्रकृते भूमान. महान्तो गुणा आरोप्यन्ते । तस्मात् एतासु स्तुतिपु आत्मैव स्तूयते । प्रकृतिः (आत्मा)सर्वनामसदृशी सर्वेषु वस्तुपु वर्तते । अस्मादेव कार- णात् देवा इतरेतरजन्मानः । किमर्थं देवा अनाः सन्तः जायन्ते । कर्मकरणार्थम् । किं स्वत. जायन्ते । न । आत्मनः एव जायन्ते । एवम् आत्मैव सर्व वस्तुनातं यद्देवैरुपयुज्यते । एतस्या विचारसरण्यां अस्माभिः कृताः केचिदाः पूर्वत्र दत्तेभ्यो भिन्नाः । '१३ मा ने मित्रो वरणो अर्यमायुरिन्द्रे ऋभुक्षा मरतः परि ख्यन् । यद्वानिनों देवनातस्य सप्तः प्रवक्ष्यामों विदये वीर्याणि ।। एते अश्वं स्तुवन्तीति इन्द्रादयो देवा अस्मान्मा निन्दन्तु । अत्राश्वः स्तूयते । किंतु स्तुतोऽपि स कमर्थं दद्यात् । १४ व्याहन्यमानम् = अयुक्तम् । " ·२३ दिप्पणी। पत्रं . आक्षेपे कृते। . -- पक्तिः १५ आक्षिप्ते १६-२१ एतत्सर्वं पूर्वखण्डवृत्ती नोक्तम् । ऋक् ब्राह्मणवाक्ये न अत्रै पावतारितानि । २० एतानि वाक्यानि आत्मा एक एव इति प्रतिपादयितुं समर्थानि । दुर्गेणेदं पूर्वस्मिन् खण्डे नोक्तम् । उन्नीय = साधयित्वा । २२ आत्मन. शरीरे तिष्ठता जीवन्मुक्तानमित्यर्थः । २४ अन्यत् = व्यतिरिक्तम् । १ अभिधेयं = वस्तु । सत्त्वाविशेषात् = यस्मात् सर्वाणि सत्त्वानि आत्मैव । . २ यत् अभिधेयं वस्तु अभिधानं नाम अभिद यात् निर्दिशेत् । आत्मनो भिन्नं वस्तु निर्देष्टमशक्यम् । पुरपार्थ चतुर्विधः । स एव निश्रेणी सोपानपरम्पर। | प्रथम निश्रेणीफलकम् यज्ञ.। ३ अधियतेन उपक्रमः (१)। तत्र अधियक्षे यदा अवधान दीयते सदा अधिदेवताविचार प्रसज्यते । अम्य यज्ञम्य कापी देवता इति प्रश्न उत्पद्यते । ३-४ विनित् अन्यात्म विदुषः = अल्पम् भात्मज्ञानं यम्य । किंचित् इत्यनेन ज्ञानम् अत्यल्प शून्यमिनि व्यज्यते । अनि दुपः' (२४ ) इति ग. न. पाट । ५ अधियक्ष = यज्ञम् । ६-७ अभिधानभेट म्नुतिमेतश्च । ७ यशाप्रहं - प्रह. मंकार । धर्मविद्यया मंबार तदनुर पना 'गिद' वादेन पृथक्त्वं न मत्यम । पृथगात्मनो देवना. पायतः । हिग्दम् । 'मलोऽनवश्य । ८ पृथक् देवता प्रकाशले त्यम्मिन् अन्नk तम्। अतएव नत्र नायम्यम् । 'पृथगित (१) इत्यनेन मिनि पृथगात्मनो देवता . परपन ·टिप्पणी। ३३ पत्रं पक्तिः ९-१० आत्मान यजते इति आत्मयाजी । देवान् यजते इति देव- । यानी । ' श्रेया३न् ' अत्र प्लुति विचारणायाम् (पा० 141२ । ९७) । प्रमाणस्तत्त्वपरीक्षण विचारणा । नकम्मि नपि पुस्तके प्लुतिचिह्न वर्तते । ११. ब्रह्म - ऐकात्म्यम् । देवता-एव वृक्ष | तस्य मूल ब्रह्म ऐकात्म्य वा। 1 -- । . ० 1 %3D १२. विधिरेव प्रधान येषाम् । प्रधानात् ' ( २८ ) इत्यपपाठ । । प्रति, अवभासते ब्रह्म । ब्रह्मणो नानाभेदा याज्ञिकान् प्रति अवभासन्ते । यावन्ति अभिधानानि तावत्यो देवता । .१३ मन्यमोऽवशिष्यते स नेरुत्तान् प्रति अवभासते । ( ६३१- ६३२) इत्यत्र त्रय पक्षा उक्ता । तत्र नैरुक्तपक्षो म यम । -१८ । स्थानभेदात् दर्शनाञ्च ' इट सूत्रवद्राति । १८ लिङ्ग निधा हि भवति (२८ ) = स्थानत्रयदर्शक लिङ्ग विद्यते । विश्वकर्मा ( १ ) गन्धर्व (२) ओषर्धाना ननिता (.) । अत्र त्रित्वेऽपि अग्नीन्द्रवायुसूर्याणा नामानि न विद्यन्ते । एते त्रय केऽपि अन्ये देवा स्यु । ' विश्वकर्मा आदित्यान्तर्गतो ब्रह्मा । गन्धर्व = अग्नि । तृतीय पर्जन्य , इति महीधर । तृतीय सोम इति सायण ।' विश्वकर्मा | चेटमनिष्ट । इति मैत्रायणीकाठय कपिष्ठलसहितापाठ । इतरो वाजसनेयतैत्तिरीयपाठ | दुर्ग प्रायो मैत्रायणीपाठान् पठति । , अस्यामृचि त्रयो देवा इति प्रत्यक्षलिङ्गम् । प्रत्यक्ष = स्पष्टम् । 'अजस्य नाभा । ' इट किमर्थं पठितम् । एतत् ऐकात्म्यमेव दर्शयति । वैश्वकर्मणसूक्तस्येयमृत् । अन्यार्थदर्शनात् = नीन् महिम्नोऽसृजत ' इति त्रित्व विवि- धनामोत्पत्तिदर्शनार्थमुक्तम् । तथा छान्दोग्योपनिषद्वाक्य(४-५) यज्ञेऽनुष्ठीयमाने ब्रह्मनामा ऋत्विर मौनमाचरेत् । मानभङ्गे च "प्रायश्चित्त कुयात् इति प्रायश्चित्तविधानार्थम् । एतयोस्यियो L FU -- निवप्रस्थापन नोद्देश ।

·२४ टिप्पणी पत्रं . । पक्तिः ५ प्रावृहत् उद्धृतवान् । ७ प्रकृतेः : स्वरूपग्रहणात् = यदा प्रकृतेः आत्मनः स्वरूपं गृह्यते । प्रकृतिः स्वरूपेण एकव । तस्याः त्रित्वे स्थानभेदो हेतुः । प्रकृत (२८) 'इति च. पाठः । प्रकृतः = आत्मा । तस्य स्वरूपम् एकत्वम् । यदि आत्मा एकः तर्हि तस्य त्रित्वे को हेतुः । स्थानभेदः । वशा स्त्री कारिणी च ( अमर ३।३।१६) वशा। वन्ध्या. सुतायोपास्त्रीगवीकारणीषु च ( मेदिनी ) । क्शा = गौः। ९-११ पृथिवी अन्तरिक्ष द्यौः वशाः गावः । १९ · अर्थभेदेऽपि ' अत्र व्यर्थम् । · अर्थाभेदेऽपि ' इति मूलपाठ स्यात् । यद्यपि अभिधानानाम् एकः अर्थः तथाऽपि यावन्ति इत्यादि। २१ प्रतिज्ञा ‘तिय एव देवताः ' इति । २२-२३ अभिधाने भिन्न तथाऽपि अभिधेयम् अभिन्नम् । अभिधान- भेदेऽपि अभिधेयस्य अभेदात् इति सुवचम् । अपवा । अभिधानमात्रभेदे अभिधेयस्य चाभेदे' एवम् । अभिधाने एवं भिन्ने । न अभिधेये । ' अपि' शब्दो व्यर्थः । २३ ' अग्य ' इति उपाचे पड्याः एकवचने । उपात.. बननः ( ३१ ) इति पाटान्तरम् अशुद्धम् । यस्मात् विशेष्यः वायुर्वा इन्द्रो वा न पष्टयेकवचनः । उपपत्तेः (१०) = विग्रहेण । अप्रापि विशेष्ये न पाठ्येकवचनम् । · पष्ठयेकवचनः । अयं फयं मा नाहि. म्यान् ! • पठ्याः एकवचनं यम्य ' इति नैच विग्रह । २ निरच्य = निर्वननं मा। . १ आ प्यारम्ब 3 पर्वमा ५-६ सोमपानम् इन्द्राब्दात् अन्यय न संभवति । पिनो मन्यमान् = इदं दुरोधम् । । मध्यमः मुग्ध्यामिक मुग्यामिन ·टिपणी। २५ पत्रं पक्तिः ६१९ - - --कधी ' अस्प कोऽर्थः । मुख्येन (इन्द्रेण ) अभिसंबन्धो विद्यते 1381 अस्य को मध्यमः । न इन्द्रशब्दः किंतु इन्द्रः ।। ! " मुख्याभिमंवन्धिनो मध्यमात् = इन्द्रात् इति सुबोधम् - ००० 1. ७ अमृप्यमाणः वृत्तिम् । मध्यमात् = इन्द्रात् । इन्द्रः वायुः एती न पर्यायौ इति यो वदेत् तम् आक्षिपन् आक्षेप '.-: दोपबद्भाव्य। १० इन्द्रस्यायम् ऐन्द्रः । वायुः इन्द्रस्यानुचरो न स्वतन्त्रः । १०-११ । अस्यैन्द्रस्य वायो। वहेयुः । एतत् ( निरु. ८२३ । TE: १.१३.) इत्यत्र वर्तते । ११-१२ वायोर्विशेषणम् इन्द्रः । इन्द्रस्य वायुः नान्यस्य । एवं स्वस्वा. 1. मिमावः । वायुः स्वः इन्द्रः स्वामी । १५ या प्रथमा संस्कृतियज्ञे अम्मिन् यः परमो बृहस्पतिश्चिकित्वान् । यो मध्यमो वरुणो मियो अग्निस्तस्मा इन्द्राय सुतमाजुहोत तस्मै सूर्याय सुतमाजुहोत ( मैत्रा० सं० १ । ३ । १२ ) ॥ "क. ख. आदिपुस्तकेषु पठिता ऋक् ( २९ ) वाजसनेयसं. हितातः ( वा० सं० ७ । १४-१५)। तस्यां मन्यम.' itor शब्दो नास्ति । ६.१७"शुक्रमिन्थिनी असुराणां पुरोहिती आस्ताम् । तो अनेन हवनम. निरस्यते । .'' २०॥ कर्मणा यमभिप्रेति स संप्रदानम् ' ( पा० १ । ४ । ३१) । दानस्य कर्मणा यमभिप्रेति स संप्रदानसंज्ञः स्यात् । it भत्र इन्द्रशब्दः संप्रदानं यस्मात् तस्मै सुतं यते । ' चतुर्थी "TI Tपदाने पा०२ । ३ । १३) । तम्मात् इन्द्रशन्दः चतुर्थ्यन्तः । मन्यमाय इन्द्राय = यो मध्यम:०० .. 11 तस्मै इन्द्राय ·दिप्पणी। १७ पत्रं . पहक्तिः ६ प्रस्तोता ब्राह्मणाच्छसिग्रावस्तोत्रीये (४५) प्रतिप्रस्थाता आग्नीध्रोन्नेने (४६ ) कुण्डपायिनामयन पौर्णमासीदीक्षम् (२१) अत्सरुकाः = कुण्डप्रतिरूपकाश्चमसा. (४०)' । एतादृशः र कुण्डसदृशैश्चमसैः सोमं पिबन्ति । तस्मात्ते कुण्डपायिनः । -तेपाम् अयनं ( = सत्रं ) संवत्सरं यावत् । अत्र ऋत्विनः पञ्चैव । न चत्वारो नापि सप्त । सप्त दीक्षन्ते इति दुर्गोक्तिः किमाधारा । ७ यस्मात् पञ्च त्रीणि कर्माणि कुर्वन्ति तस्मात् ते पञ्चदश न पोडश । एते ( पोडशविजः ) एवाऽऽहिताग्नय इष्टप्रथमयज्ञा गृहपतिसप्तदशा दीक्षित्वा समोप्य अग्नीन् तन्मुखाः सनाण्या- सते ( आश्व० श्री०४ १)। याम्पमते एक एव चतुणी 'F' कर्म करोति । अयं को यागः स्यात् । अप्येकम्य सतः (६) = एकम्यापि सत. । ११० य. क्षेत्रे धान्यं लुनाति स एव तत्पुनीते । तस्माद्यो रावक स एव पावक, । स एव पाचकः पारवेष्टा भोत्ता वा वेत् । कारक ( २५ ) इत्यादि पाठान्तरम् । कारकः ( पर्ता) लावकः पाचकः इत्याटिर्भवति । ११-१२ संविज्ञातपदत्वे = संविज्ञानपदविपये। संविज्ञात० ० तेपा कार- कादिशब्दै०' (२७-२८) इति पाठान्तरम् । 'अग्न्या- दीनां संज्ञाशब्दाना संविज्ञातपरत्वे तु तेपाम्' इत्यन्वयः । अग्न्यादयः संज्ञाशब्दाः सविज्ञाता ( रुदा) एव । अरूढार्थे ते न कदापि प्रयुज्यन्ते । एवमयं पाठो न साधु. । अग्निः इन्द्रः वरुणः एवमादयः संज्ञाशब्दाः विशिष्टेषु अर्येषु रूढाः । एषु शब्देषु धात्वों वर्तमानोऽपि व्यवहारे ऋद्रियते । स नष्ट एव | न तया लावरूपायमादिषु । १२ कारकादिशब्दैः= कारादिशब्टेभ्यः । १३ अग्रं नयति इत्यादय. अतिशब्दम्यत्युत्पत्तय.(६८०९-१२)। अप्रनयनाद्यर्याः यज्ञे दृश्यन्ते न तु अन्यत्र यज्ञात् । पार- शालाया ते न विद्यन्ते । तथाऽपित्यारि शब्दः प्रयुज्यते । एवम् अग्रनयनादिगौणोऽर्थः। M १ - , - 1 ·टिप्पणी। ६३९ , पड़क्तिः २१ मन्त्रान्ते संप्रदानेन सामानाधिकरण्यात् = यो मध्यमः । अस्य चतुर्थपादे संप्रदानेन इन्द्रशब्देन सामानाधिकरण्यं । तस्मै इन्द्राय ' इति । तस्मात् मध्यमः इन्द्रः । २३-२४ प्रसिद्धतरत्वात्संबन्धस्य = पार्थिव च्योतिः अग्निः उत्तम सूर्यः । एवं पार्थिवोत्तमयोः मुख्यतरः संबन्धः अग्निसूर्यशब्दाभ्या न जातवेदःप्रभृतिभिः । २४ पार्थिवस्व ज्योतिषः जातवेदःप्रभृतिभिः शब्दैः संबन्धो गौणः अग्मिना मुख्यः । ३ 'इति'शब्दो व्यर्थः । ९ अवैपम्येण = वैपम्यं भेदं न दर्शयित्वा । समतया । एकेनैव प्रकारेण । १२ वायुः सदा वहति । एवं मध्यमस्य क्रिया व्यापारो वा अनु. परतः। १३ इतरे ज्योतिषी अग्निसूर्यो । तद्वत् । अग्नेः दहन क्रिया तपा सूर्यस्य प्रकाशनक्रिया अनुपरता । १४ 'अपरिहापितः' इदं 'परिहीण.' इत्यस्य णिच् । मध्यमः मुख्येन इन्द्रशब्देन मुख्यसंबन्धं परिनहाति । कश्चिदन्यः मध्ययम् एत संवन्धं परिहापयति । मध्यमः संबन्धं परिहाप्यते परिहापितो भवति वा । मध्यमस्य इन्द्रशब्देन संबन्धः अपरिहापितः । अत्र णिच् किमर्थः । 'अपरिहीणः' इत्येव शुद्धम् । २१ माहाभाग्यत्वेन ( ३१ ) अयं ग. च. न. पाठः अशुद्धः । 'य त्व' द्वावपि भाववाचको प्रत्ययो । १ प्रतिम्थानं स्थाने स्थाने भिन्नानि नामानि भवन्ति । किंतु तस्या. तस्या. देवतायाः म्वा प्रकृतिः न मिद्यते । यया ऐकात्म्यम् एकत्यं न नहाति। ६ 'पञ्चविनम्त्रीणि त्रीणि कर्माणि कुर्य (कात्यायनश्रौतसूत्र २४ । ४ । ४१ ) होता आवर्यवपोत्रीये च ( ४२ ) उद्गाता नेष्टः च्छावापीये ( ४३) मैत्रावरणो ब्रह्मत्वप्रानिहर्ने (४४) ·दिप्पणी। २७ पत्र १४१ .. " T - पक्तिः ६ प्रस्तोता ब्राह्मणाच्छसिग्रावस्तोत्रीये (४५) प्रतिप्रथाता आग्नीधोन्नेत्रे (४६ )कुण्डपायिनामयन पौर्णमासीदीक्षम् (२१) अत्सरकाः = कुण्डप्रतिरूपकाश्चमसा (४०)' 1 एतादृशः कुण्डसदृशैश्चमसेः सोम पिवन्ति । तस्मात्ते कुण्डपायिनः । तेपाम् अयन ( = सत्र) सवत्सर यावत् । अत्र नविनः पञ्चैव । न चत्वारो नापि सप्त । सप्त दीक्षन्ते इति दुर्गोक्तिः विमाधारा। ७ यस्मात् पञ्च त्रीणि कर्माणि कुर्वन्ति तस्मात् ते पञ्चदश न पोडश । एते ( पोडशर्विनः ) एवाऽऽहिताग्नय इष्टप्रथमयज्ञा गृहपतिसप्तदशा दीक्षित्वा समोप्य अग्नीन् तन्मुखाः सन्नाण्या सते ( आश्व० श्री० ४ । १)। यास्कमते एक एव चतुणी " कर्म करोति । अय को याग स्यात् । अप्येषम्य सत (६) = एक्म्यापि सत । ११. य क्षेत्रे धान्य लुनाति स एव तत्पुनीते । तस्माद्यो रावर स एव पावक, । स एव पाचक परिवेष्टा भोत्ता वा वेत् । कारक ( २५ ) इत्यादि पाठान्तरम् । कारक ( कर्ता) लावक पाचक इत्याटिर्भवति । ११-१२ संविज्ञातपदत्वे = सविज्ञानपदविपये। सदिक्षात० ० तेपा कार. कादिशब्द०' (२७-२८) इति पाठान्तरम् । 'अग्न्या- दीना संज्ञाशब्दाना सविज्ञातपढत्वे तु तेपाम्' इत्यन्वय । अग्न्यादय संज्ञाशब्दा सविज्ञाता ( रूढा) एव । अरूढाये ते न कदापि प्रयुज्यन्ते । एवमय पाटो न साधु । अग्नि इन्द्रः वरण: एवमाढय सज्ञाशळाः विशिष्टेपु अर्थेषु रूदा. । एषु शब्देषु धात्वयों वर्तमानोऽपि व्यवहारे नाद्रियते । स नष्ट एव । न तथा लावरपावरादिषु । १२ कारकादिशब्दै काररादिशळेभ्य । १३ अग्र नयति इत्यादय अतिशलम्यव्युत्पत्तय (6८०१९-१२)। अग्रनयनायर्या यज्ञे दृश्यन्ते न तु अन्यत्र यतात् । पार- शाराया ते न विचन्ते । तथापि त्याशिल प्रगुरते। एवम् अप्रनयनादिगणोऽर्थः । - ·२८ पत्रं ६४१ ० %3D टिप्पणी। in पङ्क्तिः १४ ते अग्न्यादयः शब्दा अग्न्यादीन् अर्थात् न महति । करणा- दिवियोग किंतु यत्र कृतिः हवनं पावनं नास्ति तत्र कार- कादिशब्दा न प्रयुज्यन्ते । जहाति' (२८) ग. च. ज, पाठः प्रामादिकः । 'करणादियोग' करणादिविनियोग' इति पाठा प्रामादिको । यत्र करणादियोगः करणादिविनियोगो वा तत्र कारकादिशब्दा अवश्यं प्रयुज्येरन् । कदाचित् करणा- दियोगात् करणादिविनियोगात् वा समनन्तरम् इति विद्महे यत्सणे योगो विनियोगो वा समाप्यते तदैव इति अर्थः स्यात् । किंतु अयमर्थः लिप्टः। १५ अगौणत्वम् = प्राधान्यम् । सर्वाणि अभिधानानि प्रधानानि । न तेषु कानिचित् गौणानि कार्निचित् प्रधानानि । १६ ऐश्वर्यात् = माहाभाग्यात् । उभयथा = माहाभाग्ये कर्मपृथक्त्वे वा । देवतायाः शक्तेः अप्रतीघातः । उभयत्र सेव शक्ति । सा केनचिदपि न प्रतिहन्यते प्रतिबध्यते वा । २० पृथक् पृथक् = अत्यन्तभिन्नाः । औत्पत्तिकेन भेदेन - उत्पत्या एव देवता भिन्नाः। २३ अभिघाननियमः (६४२।८-१६')। २३-२४ अधियज्ञमिति किमर्थ व्याख्येयम् । नायं निरुक्तमूले शनः ! अधियज्ञे' ( २२ ) इत्यत्र 'अधियज्ञम् इति पाठः स्यात् ! अधियज्ञम् = यज्ञे । अम्या देवताया इयं विशिष्ट स्तुतिः इदं विशिष्टम् अभिधानम् (२३) । अस्मात्कारणात् उत्पत्त्या एवं भिन्नाः। २४ 'हीति हेता' ( ३१ ) इति पाटान्तरम् । 'पृथग्वि' इत्यत्र 'रि' निपातो हेतुं सूचयति । २ यम्मान् नातवेदमः सूक्ते अतिनिद्रं नास्ति तम्मात् नातवेदा अग्नेभिन्नः। ५ 'दत्यनाभि:' अत्र इति' शब्दोऽनवश्यः । यदि प्रमागत् अशिः वानरस्तुत्या म्तूयेन तर्हि से व्यभिचारः प्रायश्चित्तम- देवता ।

·टिप्पणी। पत्र ६४ - . । 4 17 ११ स्थिति m पक्तिः ५ इति । यदि अग्निवैवानरयोर्न कोऽपि भेद ताहि प्रायश्चित किमर्थम् । किमर्थं च विशिष्टानि वाहनानि यटि सर्वा देवता एका एव ।प्रायश्चित कस्मिन् मन्ये विधीयते । ६. अनुपपन्न च' अत्र 'च' शब्दो व्यर्थ पर्यायवचनत्वे 'यदि देवतानामानि केवलाना पर्यायाणा वाचकानि । "r,न तथा प्रसिद्धा। स्थापित सिद्धान्त. -१२ भिन्नानि अभिधानानि स्तुतिषु एव विद्यन्ते नान्यत्र । तस्मात् अभिधाननियम स्तुतिनियमेऽन्तर्भत । अत एक एव हेतु न द्वौ । अस्योत्तरम् । यथा स्तुतिषु तथा विधिषु अपि भिन्नान्य- मिधानानि । १६ : आग्नेयम् ' इति अभिधानेन चोदना विधि । निर्वपणम् अष्टाक्पालपुरोडाशार्थ शस्यत् धान्यम् अग्न्यर्थमेव निरप्यते (गृह्यते) । पुरोंडाशार्पणमपि अगये एव न जातवेदसे । १.७ इति यदुक्तम् एप अनेकान्त अनियम 'अनेकान्तिक ' (२७) इति पाटान्तरम् | अनैकान्तिक व्यभिचारी। अनेकान्तिको दृष्टान्त (२७) = को दृष्टा त । अत्र न कोऽपि दृष्टान्तो दीयते । १८ प्रतिकर्म = कर्मणि मणि भिन्नानि अभिधानानि यस्मात् प्रकृतिरेव भिन्नानि रूपाणि गृहाति । १९' देवता पृषक् पृथा इति व्यवम्पा स्थिति ] तम्या कारण माहामाग्यम्। २० पृथक्त्वहेतु अभिधानभे । प्रत्युत्त निराहत । प्रत्युत्त = पित (च." । २ २१ अमिधाने अमिधाने अर्थभेट देवताभेट । (७-२१ महकोऽपि विभज्य कर्माणि कुर्य (६३६ । ५-६) । इद दुर्गेण न परित नापि व्यास्यातम् । यथा एको रहना कर्माणि पुर्यात् तया नवोऽपि पृथर थर कर्म कुर्य । । तम्मान् भिन्ना एव टेवा । 4 H F । - 7 ·.. टिप्पणी। पत्रं पङ्क्तिः ६.४३... .... तनास्ति; (२२) अयं - संधिः लेखकप्रमादादेव । तत : .एकत्वं नास्त्येव इति । गुणतः = न प्राधान्येन । याज्ञिकपक्षे एकत्वं न स्वातन्त्र्येण किंतु.. कारणतः । सहस्थानम् एक कारणं संभोगश्च अन्यत् । । तत्र ( १) = तस्मिन् पृथक्त्वे सति । बहवोऽपि विभज्य कर्माणि कुर्युः । (६३६ । ६.६) । तत्र = एवं सति । तेपां वहूनाम् एकत्वं संस्थानेनं सहस्थानेन संभोगेन च सह- . भोगेन च । - . -- ४ उप = उपपत्तितः कारणैः ईक्षितव्यम् । १४-५ मनुष्यपशुदेवाः एकस्मिन् स्थाने . ( पृथिव्यां ) तिष्ठन्ति सह भुञ्जन्ति च । तेन तेपानेकत्वम् । यदि भिन्नाः तथाऽपि समा- :: नस्थाने वासात् सहभोगाच्च ते: एके भवन्ति । ' स्थानकत्वम्' इति पाठात् — संस्थानकत्वं ' इति पाठः साधीयान् । द्वावपि पाठी यास्केन किमिति प्रयुज्यते । Irri- ७ तस्याः पृथिव्याः ग्रहणेन । पृथिवी इत्युत्तें । ९ संभोगः = सह एकत्र भोगः । यथा सह एकत्र वासः तथा । मनुष्यपशुदेवा एकत्र वसन्ति एकत्र च भुञ्जन्ति मुञ्जते वा । मनुप्याः पशून् भुञ्जते । देवाः द्वावपि भुजते । पशवः मनुष्यान्सेवन्ते । पशवः मनुष्यांश्च देवान्सेवन्ते । ९-१९ इतरेतरोपकारित्वम्' इत्यस्य समान कार्यत्वम्' इत्यर्थः कर्य स्यात् । द्वी परस्परमुपंकुरुतः । एतत् कार्य न समानम् । एकः अन्नदानेन अन्यमुपकरोति । सोऽन्य आशिपा तमुपकुर्यात् । ११ पृथिव्याः पर्जन्येन लोकस्य' अस्य कोऽर्थः । पर्नन्य. वाय्वादित्याः पृथिवीं मुझन्ति । अमिश्य इतरं लोकं स्वर्ग- 'लोकम् । संभोगशब्दस्य कोऽर्थः । इतरेतरोपकारित्वं सहका- : यता विपयोपभोगो वा । मनुष्यपशुदेवा इतरेतरम् उपकुर्यः । पृथिवी पर्नन्यं कथमुपकुर्यात् । इतर लोकः अग्निं च कथमुपकुर्यात् । किमतेपा सहकार्यम् । पृथिवी- स्त्री.इति कृत्वा पनन्यवावा- ·टिप्पणी। पत्रं ( 1. पक्तिः ११ दित्याः' तां किं भुञ्जते । योश्च स्त्री । ता किमनिर्भुते । सर्वे देवाः संभोगेन एके स्त्रीपुरुपयोः सहभोगः । तथा पृथिवी- . .. पर्नन्यवावादित्यानाम् । संभोगशब्दस्यार्यों न स्पष्टः । १४. प्रयः = पर्नन्यवाय्वादित्याः (निरु० १८७ । १६-१७)। ७. समारयति' इत्यस्य स्थाने (तै० सं० २। ४।१०॥ काठकसं० ११ १०) इत्यत्र । उदारयति ।। ( मैत्रा० सं० २ ।।१।८॥२१४।८) इत्यत्र 'ई'। 'समीरयति' 7. अयं पाठो दुर्गेण कुत्रोपलब्धः । १७ दिवं निन्वन्त्यग्नयः (निरु०, ६९९ । ९-१०) । १९ मनुष्यपशुदेवाना तथा पृथिवीपर्जन्यवाय्वादित्याना तथा दिवः अग्नेश्व कीदृशम् एककार्यत्वम् । दिवः अग्नेश्च वृष्टिः एककार्य "स्यात् । मनुष्यपश्चादीनां किं तदेकं कार्यम् । भाक्तं ( मक्त्या लक्षणया प्राप्तं ) मोणम् । ३ नराः परस्सरतो भियन्ते । किंतु तेषां राष्ट्रमिति एकत्वम् । ४ पृथिव्यां भव. आ. एक एव । तस्य जातवेदा इत्यादयो भेदाः । एते परम्परतो भिन्नाः । किंतु सर्वे अग्नौ अन्तर्भूताः । ७कि गौणं किं प्रधानम् इति अपेक्षा भावना पुरुषस्य पुरुषस्य बुद्धो अवलम्बते । सा बुद्धिश्च तम्य तस्य अनुरागपिशेपेण रज्यते । फस्मचित् भेदो रोचते कम्मचित् अभेदः । विशि- 1. सानुरागेण बुद्धिः प्रवर्तते इदं गोणम् इदं प्रधानम् इति च निधिनोति । पुरुषानुरागविशेषात् पुरुष दयपेक्षा । तम्या प "गुणप्रधानापेक्षा । इदं वाक्यं हिटम् । ८. गुणीकृत्य = तदङ्गप्रत्यद्गभावेन कल्पयित्वा (निरु० ६३५ 4 . १०. 'इनि 'शटो न्यर्थः । प्रिखे नानात्वकन्चे गुणीकृत्य नित्य पश्यन्ति। ११ नानात्वं पस्यन्ति इति शेपः ।

·-- + . 14 - दिपणी। पत्रं पक्तिः १९४४१२ प्रतिपत्त = ज्ञातृ श्रोतृ । प्रतिवक्तृ' (२७) इति पाठान्त- -IMI रम्। - १३ ‘अस्य शब्दस्यायमर्थः इति अन्वयः। नायम् इति व्यतिरेकः । । इदमर्थज्ञानं , तत्तबुद्ध्यपेक्षम् । वक्ता विशिष्टेषु अर्थेषु शब्दान प्रयुनक्ति । श्रोता तान् शब्दान् तेषु अर्थेषु गृहीयात् न वा । ११५'अकृतकं - स्वामाविकम् (१४) अपच्याव्यमानी तस्मात् संबन्धात् । यदा शब्दः अस्वाभा- विके अर्थे प्रयुज्यते तदा स स्वाभाविकात् अर्थात् प्रच्या- व्यते । अभिधाशक्तिः स्वामाविकमर्थं सूचयति । लक्षणा अस्वामाविकम् । लक्षणायां शब्दः स्वामाविकात् अर्थात् प्रच्यवते वक्रा च प्रच्याव्यते । १६-१७ यथा अग्नेः अवभासनशक्तिः तथा शब्दस्य अभिधावकशक्तिः । यथा वस्तुनः अवभाम्यताशक्तिः तथा अभिधेयस्य अभिधेय- ताशक्तिः । १७ व्यवधान द्वयोर्वस्तुनोमध्ये निहितं प्रकाशतिरोधामं या दारुफलकम् । १७-१८ पदवाक्यप्रमाणानां वैदिकानां कः इमं शब्दार्थयोः अकृतक स्वयमपि अधीतं समन्ध विकरुपसे (संबन्धमन्तरेण स विकल्प प्रस्टयति । भयमर्षः स्यादयं वेति । वदति ) । न कोऽपि । सर्वः म्वाभाविकमेव संबन्धम् अनुसरति । अन नह' शब्दी त्यतन्यो । अन्यथा न कोऽपि अर्थी लभ्यते । अपा। कः' इत्यत्र · कश्चिदपि 'शब्दो युक्तः । स्वयमप्यधीत - पदिकः कोशेभ्यः प्रन्येभ्यः व्यवहाराच शब्दानाम् भानु अधीने निशिनोति प । ' अधीतकः. भयं शब्दो नैम्मिन्नपि कोशे विद्यने । ग. म. पुल. कयोरेव मेमाणानाम् ' (१) इस्यम्यानन्तरं विरामः । म. न्यनिरिक्तेषु इतरेषु · विकल्प' इत्यस्यानन्तरम् ! प. पुनके । आत्मभागनुशयवशेन । इत्यस्यानन्तरम् .. - (२९) ·टिप्पणी। - २१ 'सर्वथाऽपि %3D .. पत्रं पक्तिः ६४४१ ।१७-१८ पुस्तक र पुस्तकानुसारेण शुद्धीकृतं तेन स्थाने स्थाने मूल- + पाठी नष्टाः । १८ आत्मनो भावः ( भावना श्रद्धा) स तस्य अनुशय. अनपायी. संस्कारः। तद्वशेन । यादृशी आत्मभावना तादृशं वेदार्थविवरणम् । १९ आत्मवित् अध्यात्मदृष्ट्या विवृणोति । नरुक्तः अधि. देवदृष्टया । यानिकः अधियज्ञदृष्टया । अविपर्यासिनीम् "वेटम्याभिधानशक्तिम् वेदस्य अर्थाभिधानशक्तिम् । एकैव ( निश्चिता)। न तस्या कश्चिदपि विपर्यासो भिन्नभिन्नार्थ- करणसंभवः । तथाऽपि विपर्यासः भिन्नार्थता शक्या इति एते यो मन्यन्ते । अतः तैः कृतानि विवरणानि परस्परतो विप- र्यस्यन्ते भिद्यन्ते । सर्वमपि । देवतायाः सतत्त्वं तत्त्वं निश्चितः सिद्धान्तः स्वरूपमन्तरेण | भेदे सतत्त्वं सिद्धान्तः अभेदे च । किंरूपी भेदाभेदी । भेदः कदा अभेदः कदा । २२ यथाग्रहं = वक्तु. प्रतिपत्तुश्च ग्रहणशक्त्यनुरूपम् । प्रख्यातिम् उपयत् = जगति प्रसरत् । २३ स्तुतिरूपेण मन्त्रैराविप्क्रियते । देवा. स्तूयन्ते । तासु स्तुतिषु इन्द्रो युयते इत्येकदा उच्यते । अत्र भेदः । न त्वं युयुत्से ' इत्यभेदः । इन्द्रः तस्य च शत्रव. इति भेदो नास्ति । युद्धवर्णनं केवलं रूपकम् । तस्य हेतुः स्तुति. । २३ आत्मन' अर्थसतेत्त्वं तत्त्वम् । तथाभूतं = सत्यम् । आत्मनः सत्यं रूपं कीदृशम् । एतदपि मन्त्रैराविष्क्रियते । स्तुती भेदः । अन्यत्र अभेद. 1 ० भूतम् ' इदम् 'आविष्क्रियते ' इत्यम्यानन्तरं वर्तितुमर्हति । अथवा इदमन. वश्यं यस्मात् । भेदाभेदवर्ति देवतासतत्त्वम् ' इत्यस्मिन् अन्त. भूतम् । १ तस्मादेतपिणाऽभ्युक्तम् । 'नत्वं युयुत्से कतमच नाह न तेऽमित्रों मनवन् कश्चनाम्ति - ! मायेत्सा ते यानि युद्धान्याहुादा शत्रु न नु पुरा विवित्से (शत० ब्रा० ११।१।६।१०)॥ . आत्मनः ·३४ टिप्पणी। पत्रं लोकस्य' पक्तिः ३ अध्यात्मादौ = भन्यात्माधिदेवाधियज्ञेषु । अध्यात्मे आत्मन:- ऐकात्म्यम् । अघिदेवे त्रित्वम् । अघियने नानात्वम् । एवं स्वे स्वे विपये तस्मिन् तस्मिन् विषये आत्मनो रूपं निष्ठित निश्च. येन स्थितम् । किंतु परमार्थतया सर्वेषां निष्ठा ऐकात्म्ये एव । तत्र वाचः पारसमाप्तिः । ऐकात्म्यात्परतो न किंचिदप्यस्ति । ऐकाम्बादेव वाचो निवर्तन्ते । ऐकात्म्यं को निरूपयेत् । भस्मिन्नण्डे । यथा पृथिव्यां मनुष्याः इत्यत्र कश्चित् शब्दव्यत्यासो जातः स्थात् । देवाः दिवि अन्तरिक्षे वा । तेषां एथिवी न वासस्थानम् । कदाचित् ईदृशो मूलपाठः स्यात् । “यथा पृथिव्यां मनुष्याः अन्तारले पक्षिणः दिवि देवाः इति स्थानेकत्वं । संभोगैकत्वं च दृश्यते । यथा पृथिव्याः पर्जन्येन वाय्वादित्याभ्यां च संभोगः । अग्निना चेत. रस्य लोकस्य ' । मनुष्याः परस्परतो भिन्नाः । तथा पक्षिणो देवाश्च । तथाऽपि तेषां पृथिव्यामन्तरिक्ष दिवि च सहवासादेक. त्वम् ।भत्र संभोगो नास्ति। पर्जन्यवाय्वादित्याः पृथिनी स्त्री इनि कृत्वा भुञ्जते । अनिश्च दिवम् । घोरपि स्त्री। यवा संभोगः स्त्रीपुरुषयोः । त्रियः पुरुषेभ्यो मिन्नाः । तथाऽपि तेषां संभोगेन एकत्वम् । एताद एकत्वे नरराष्ट्रम् उदाहरणम् । नरी भिन्नाः। तथाऽपि ते एकस्मिन् राष्ट्रे वसन्ति । तेन तेपामे कत्वम् । अम्मिन् उदाहरणे सह स्यानेन एकत्वं न संभोगेन । १८ इत्येतत् पचन विरुध्यते । विकरणं विविधाकारग्रहणं तेषां धर्मः। तेल मानिएको मान्ति (१६-१७)। २० प्रकृतिः मूलबमावः मूलस्वरूपम् । सत्ता = अस्तित्वम् । म प्रकृती विकरणमयसम्बने । अन्यथा कम्य विकरणम् । २२ उमयं साकारत्वं निराकारत्वं च । उमयः मागो विभने एपाम् । 'भावित्वान् । (२९) इति पाठे उभयः भावो विद्यते प्रपाम् । ३ उदानत्यक। अविषय = विषयस्याभावः। नसमामः । तम्य सिद्धिः - हो. हागमञ्चमंदेहा इति भाष्यपनेन । अद्भुनाथाममहिमम् । इनि यानिकेन प । अन्ययीमावमारश्येन नमाम् । - . ..

·टिप्पणी। पत्रं -प्रकारः। पक्तिः ९-१० पुरुषस्य विधा इव विषा यत्त से पुरुषविधः । तस्य भावः पौरुषाविध्यम् । गुगवचनब्राह्मणादिभ्यः कर्माण च ५। १ । १२४) इत्यनेन प्यन् । विधा ११ यादवभिभानं देवतापक्षवादिनां यासिकानाम् = यावन्ति अमि- धानानि तावत्यो देवताः इति पक्षः । तदन्तरेण ये वदन्ति तेषाम् । अयं शब्दसमुदायो न सुरचितः । यावदनिधानं देवता इति वादिनाम्' इति सुवचम् । १२. यथा अग्निः प्रत्यक्षः सा जातवेदाः पर्जन्यश्च । रुद्रेन्द्राश्विनः अप्रत्यक्षाः । न पर्जन्यमातवेदसी । -१४ रुद्रः इन्द्रः इत्यादयः शब्दाः श्रूयन्ते । तेन शब्दाः प्रत्यक्षाः। न तु देवताः। -१५ कानिचित् अभिधानानि आकृतिमतः पदार्थान् अभिदधते, कानिचित् अनाकारार्थान् अभिदधते । १७ सत्रैतद्भवति = अयं प्रश्नः उत्पद्यते । १८ अर्थस्य अप्रत्यक्षत्वात् = रुद्रादयो देवा न दृश्यन्ते । "१९ षायुः प्रत्यक्ष इत्युच्यते ( १२) । अत्र कथम् अप्रत्यक्षः। १ तत्रेतद्भवति (६४६ । १७)। १-२ देवाः प्रत्यक्षं द्रव्यमेव । २ संक्षयम् उपोद्धय जय संयम्य ज्युदरमाय निराकरणाय ! ३ पक्ष: - चेतनपक्षः। ४ मन्त्रेषु प्रत्ययो ज्ञानं यस्य । अस्तित्वस्य देवाः सन्ति इत्यस्य ज्ञानस्य किं प्रमाणम् । मन्त्राः । 'प्रथमं देवतास्तित्वम् । ततः मन्त्राणां तद्देवतात्पम् । मन्त्रे का देवता अयं प्रश्नः देवतास्तित्वे अवलम्बते । मन्त्रप्रत्ययः । यदि च एवम् = यदि देवतास्तित्वं मन्त्रप्रत्ययम् । ८ देवतायाः संविज्ञातं पदं वं नाम । अग्न्यादौनां रूपाणि ततन्नामभिः संबद्धानि । ६४७ , ७ तत्प्रत्ययः - ·३ टिप्पणी। पन पक्तिः ९ एकं मतम्। न तु मन्त्रेषु दर्शनम्। दर्शनं = मन्त्रेषु केचित् देवतानां पौरुपविध्यं दृश्यते । ११ चेतनावत् + वत् = चेतनावताम् + इव । १४ पुरुषाकारविग्रहाः = पुरुषविग्रहाः (१०) विग्रहः किमाकारः। पुरुषाकारः । १५ 'नास्तीति अत्र उच्यते । किंतु ( १८ ) · सत्यपि चैतन्ये' इत्यनेन तत् स्वीक्रियते । १६ चैतन्यं विवेकात् भिन्नम् । आसन्ना समीपवस्तुपु वर्तमाना चेतना येषाम् । इदमसत्यं यस्मात् गवादयः अप्रत्यक्षान् अना. सन्नानपि पदार्थान् चेतयन्ते । ग, च. ज. पुस्तकेषु ' क्षमाः इत्यम्यानन्तरं विरामो न वर्तते । 'आसन्नचेतनाः से तु न विवेकक्षमाः इत्यन्वयः यस्मात् । आसन्नचेतनाः ' इति हेतुः अविवेकस्य । द्वयोर्व- हुषु वा वस्तुषु किं स्वीकार्य किं न इति विचारणा विवेकः । विवेकाय स्मृतिरवश्या । सा पशुपु नास्ति । इद: मपि असत्यम् । गवादयः स्वं स्थानं बहोः कालादनन्तरमपि प्रतिनिवर्तन्ते । इदं मे गृहमिदं न इति विवेक्तुं तेऽपि - । किंतु विरामोऽवश्यो . .. समर्थाः । - नरकः । १९ श्वम्तनम् आगामि वृत्तं वस्तु ते न जानते । अस्य कि प्रमा- णम् । तेऽपि श्वस्तनं जानीयुः । अश्वादय आगामि युद्ध ज्ञात्वा स्फूर्ति दर्शयन्नि । लोकः म्वर्ग: । अलोकः २१ मयेन = ज्ञानकर्मरूपसाधनेन । २२ हिताहितपूर्णज्ञानाय विशिष्टचैतन्यमवश्यम् । न सामान्य यम्मात् गवादीनां सामान्यं चैतन्यं वर्तते । नियम्यते = गृह्यते । किमर्थमीदृशः पुरुष एवं गृह्यते । यस्मात् देवतानां पौरुपविष्यमम्माभिः साधयितव्यम् । नियम्यते उपमानत्वेन । पुरुषा इव देवताः। १ ' श्रूयन्ते । (२३) इति पाटान्तरम् । यथा पुरुषा नेतयन्ते इति श्रूयते तथा । किंतु पारुपविष्ये स्तुतिः कारणं न श्रवणं ( जगति म्यानिः)। . ६४८ अर्थान ·टिप्पणी। पत्रं . . , '- पक्तिः ३ पौरुपविध्यमुपपद्यते चेतनावत्सदृशस्तुतिभिः । तत्प्रति ताः -25 कारणं भवन्ति' ( २५-१६ ) इति पाठान्तरम् । तत्मति ...पौरुपविश्यं प्रति । ता - स्तुतयां । ४ अभिधानानि = परस्परम् उक्तप्रत्युक्तानि । ६ परस्परतः संबंद्धार्थानि " कया शुभा' इत्यस्मिन् सूक्ते मरुतः । कम्त्वमिन्द्र' इति पृच्छन्ति । इन्द्रः तान् प्रति- वदति । मरुदुक्तिः इन्द्रपत्युक्तिभ्य परस्परसंबद्धे । यथा प्रश्नः तोत्तरम् । संवादसतानि कया मादीनि (निह. (३२ । 1-३) । उक्तानि प्रत्युक्तानि च ( ४ ) पौरुपविध्ये कारण भवन्ति (३)। अभिधानानि नामानि यथा पुरुषाणां मनुष्याणां नामानि रामलक्ष्मणादीनि तथा देवतानाम् । तस्मात् देवताः पुरुपंविधाः । अयमर्थः सरलः | रामलक्ष्मणा- 'दीनि ने पशूना"नीमानि। :: .. पारुपविधिक = पुरुपरंय अयं पौरुषः। 'तस्येदम् । (पा० ४। ३१.१२०) । पौरुषः विधिः विधा प्रकारो मेषाम् । ' शेषा- द्विभाषा ' ( पा०.५। ४ । १५४ ) इत्यनेन कप् । पौरुषी विधा यस्य स पौरुषविधः । तस्य भावः पौरुषविध्यम् । एवमपि विग्रहः पौरुषविष्यस्य स्यात् । पौरुबिधत्वे (२७) इति पाठान्तरम् । ९-१६ मश्वमेधशेषभूता 'ऐकादशिनः पशव । एकादशानां पशूना समूहः एकादशिनी (ते. सं० ५। ५ । ११) । बलिछो । स्थविरस्य = स्थिरस्य । ४-६ तेपा मन्त्राणाम् अर्थः लक्षणं यस्य । निरुक्तशाग्नं मन्त्रार्थ- क्षणभूनम् । -६-४ अश्वगृहनायादिभिः संयोगः पुरुषाविधत्वं दर्शयति । पारुष- विधये प्रत्याणि आवश्यकानि वस्तुतः पौरुषविधः परिपविधिक इत्येतयोरेक एवार्थः। . २. ऋव ·, = तव गृहे शोभनं रमणं वा अवनोऽन्ते ८ अध्यामादिअदि (१९०११)+ भागृहिराकार विप्पणी पत्रं पक्तिः १ कल्याणी प्रशस्तरूपा । ते गृहं मुरणं ( ६४९ । १९) भोगः वर्तते । ' सुष्छु रमणीय परिभोगयोग्यं पर्यङ्कास्तरणादि इति स्कन्दस्वामी ' (ट.)। २ ' दक्षिणावत् । ' विमोचनम् । इत्यस्य विशेषणम् । • वाजिनः वाजयुतस्य धनपूर्णस्य रभस्य दक्षिणावत् धनवत् विमोचनम् अध्वनः अन्तः विश्रान्तिस्थानम् । यत्र रयः अश्वा वा विमुच्यन्ते यत्र नरा विश्राम्यन्ति । यत्र अवगमनस्य अन्तः तद्विमोचनम् । अत्र वाजी रथः नाश्वः । 'विमोचनम् = यत्राश्वा विमुच्यन्ते तत् । दक्षिणावत् = खाद्यपानयुक्तम्' ( सायणः )। १४ रातं = दत्तम् । अस्माभिः मनसा रातम् । १५ 'इन्द्राय नुष्टं निर्वपामि' इति धान्यग्रहणकाले तत्संस्कारकाले न इन्द्र उद्दिश्यते । पूर्व निर्वक्षणम् । तस्याऽऽदी संस्कारकारः। हविर्धानशक्टे वर्तमानस्य बाह्यादिद्रव्यम्य अमिहोप्रवश्या मुष्टिमात्रं निधीयते । ततश्च मन्त्रेण कानिदेवतामुद्दिश्य गरे प्रक्षेपः - निर्वापः । १-२ 'आश्रुत्कर्ण इत्येकं पदम् । न 'आ ध्रुवर्ण' इति है। २-१ मित् इनि अवधारणा । मे गिरः दक्षिण गृहाण एष । ५-६ पुनः = सन्न्यः । गुमः = स्वादुफम्य स्वां प्रनि आइनग्य पुनः पुनरपि ग्रुपत.' अयमों दुर्गेग मानम उपायते । अन्तरं इत्र- मनाम धारय। नु 'धी । (६५. १९) आपुरि । करि पत्र अदनाय भी इयत्र अगाय आमन्त्रण :रति गेट अन्य पेन । अनगोपनियोगः तन्वयः । एको मत्रः अनाय भाग: अाय विनियुज्यते । बिनियोगात् अनवाने पूर्ण न पाताम् 1 विनियोगः भनाः।

·टिप्पणी। । ६१२ 1. पत्रं पक्तिः ET अद्धि श्रुधि इति आमन्त्रणेन अटनाय श्ररणाय च अन.' योर्मन्त्रयोविनियोग' इति सुक्चम् । ९-१० गवादयोऽपि एतादृशम् आमन्त्रण जानते । १०-११ कार्याणि अदनप्रवणादीनि तेषा करणानि मुखश्रोमादीनि तेषां संनिवेशो यथा मनुष्येषु तथा देवेषु । 11:११-१२ यदि कार्यकरणानि न स्यु विशिष्टज्ञानमपि न स्यात् । 'कार्य- कारण' (२९) इत्यपपाठः। १४. अपर मतम् । २१ अपि तु यत् दृश्यते अपुरुपविधं तत् ( ६५२ । १३ ) इत्य- न्वय' ( या या देवता दृश्यन्ते सासा पुरुषाकारो नास्ति । १५ अतः = अपुरुषविधत्वात् । अन्यथा = पुरुषविधा इति अभ्यु. पगमे स्वीकारे । १८-१९ केचित् मनुष्या आकारिण केचिन्न इति नोपपद्यते । २१ चेतनावता स्तुति विद्यते एषा ते चेतनावत्स्तुतिमन्त । ६५१ ६ हरितभिरासमि (१) = हरिद्वणे आम्यै । ८ विष्टवी - विटवा । अत्रत्वाप्रत्यय ।नेदं नाम । विष्टी - यश. संपाध । सुकृत्यया = अभिपवकर्मणा । १० आशत - आशितवन्त इति स्कन्दस्वामी' (ट)। १८ संघल्पत - कविकल्पनया । २१ पयामता - यथार्या सत्या । रथम्य अश्वानां च उपपत्ति. । प्राठि सनन्ध संयोगः । ४ अनुफमण्या प्रियमेध । न प्रियमेथा । ६ अश्विनम् = अश्वयुक्तम् । सिन्धु नदन नदी । अन्य नदम्य । न रथस्य । (१०)। ८ आगवने = आ अमिन्यासी । आ सर्वत्र जवन वेग. यम्मिन् । - .

·४४ टिप्पणी . । 2 . साममय पत्रं. r६१ स्वयशसः । स्वायत्तकीर्तेः'। (२९) इति पाठान्तरम् । इदं. सायगमाप्यात् गृहीतम् । १२. रथमिव भश्विन कोऽर्थः ।। -AT-१३. रूपकं प्रवादः रूपं यासाम् । १६ अंशनस्य शक्तिः क्रिया च | २० उमये हेतवः एव प्रामाण्यम् । वा + अपुरुषविधानाम् । २३ परे = देवाः । अथवा । क्षितिजलादिभ्यः परे भिन्नाः । २४ अनुग्रहः विरोधदूरीकरणेन । पृथिव्यादयः अपुरुषविग्रहा इति प्रत्यक्षम् । आगमे वेदे तु पौरुषविध्यम् । ..१ इदमेतेन' इत्यस्य स्थाने शतपथब्राह्मणे 'इदं मेऽनेन' | 'स ह वा आत्मयामी यो वेदेदं मेऽनेनाङ्गं संस्क्रियत इदं मेऽनेनाङ्ग... मुपभीयत इति । स यथाऽहिस्त्वचो निर्मुच्यत एवमस्मान्म- ाच्छरीरात्पाप्मनो निर्मुच्यते । स ऋड्मयो यजुर्मयः । आहुतिमयः स्वर्ग लोकमभिसंभवति' (शत० बा० ११ । २ ६ । १३) उपधीयते= स ऋङ्मयो यजुर्मय इत्यादिर्भवति । इदं जन्मप्राप्तमझं संस्क्रियते । अन्यच वेदाहुतिमयं प्राप्यते । 'यद्व यशमानोऽग्निं चिनुतेऽमुष्मै तल्लोकाय यज्ञेनाऽऽत्मानं संस्तु 1 रुने, एतदु द यज्ञियं कर्मासस्थितमा श्मशानकरणात्' (शत. मा. १६।८।१।१७)। ३ यदरा (कपालानि ) उपदधात्यात्मानं . वा एतद्यनमानः संम्कुरुते । तं संस्कृतममुष्मिलोकेऽनु परति' ( मंत्रा० सं० १। १॥ ८॥ काठक सं० २१।६) तं संस्कृतमात्मानं यन. --मान उपति । एवं यज्ञो यनमानस्य कर्मात्मा ( ६९४ ॥२४) । कर्मणा संपादित आत्मा । एक जन्मना प्रा शरीरम् । अपरं कर्मशा प्राप्तम् । ५ समयः = सिद्धान्तः। ६-७ एवं वीर्यबलोसिक्तभूरियत्नमहामुरैः। पाड्यमाना मही रामन् ब्रह्माणमुपचक्रमे । ( महामा .: . आदि. ६४ । १७)। . - + .

·टिप्पणी। ४६ . पङ्क्तिः ६-७ ततो मही महीपाल भारार्ता भयपीडिता । जगाम शरणं देवं सर्वभूतपितामहम् (३९)॥ ८ अभ्यागच्छत्तदा विप्रो वासुदेवधनंजयो । बृहच्छालप्रतीकाशः प्रतप्तकनकप्रभा । हरिपिझोज्ज्वलश्मश्रुः प्रमाणायामतः समः । तरुणादित्यसंकाशश्वीरवासा जटाधरः ।। पद्मपत्राननः पिनस्तेजसा प्रज्वलन्निव (२२४।३०-३२)। नाहमन्ने वुभुक्षे वै पावकं मा निबोधत ( २२५।५ ) ॥ स युवाम्यां सहायाम्यामस्त्रविद्भयां समागतः । दहेयं ग्वाण्डवं दावमेतदन्नं वृतं मया ( १० ) ॥ (स भगवान् विप्रः)- तेजसं रूपमास्थाय दावं दग्धुं प्रचक्रमे ( २२७३३ )। दहतस्तस्य च वभौ रूपं दावस्य भारत । मेरोरिव नगेन्द्रस्य कीर्णस्याशुमतोंऽशुभिः ( ३६ ) ।। -स मासरुधिरौवेश्च वसाभिश्चापि तर्पितः । उपर्याकाशगो भूत्वा विधूमः समपद्यत ।। दीप्ताक्षो दीप्तनिवन संप्रदीप्तमहाननः । दीप्तोकेशः पिङ्गाक्षः पिवन् प्राणभृता वसाः ( २३०।३५-- ११ इत्येवमादिना आख्यानसमयः प्रदश्यते । १२ तदेतत् = अयं विपयः । १३ उभये विधे यम्य स ( विषयः ) उभयविधः । तस्य भावः ओभयविध्यम् गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि च' (पा० ५। १ । १२४) कर्म अर्थः (प्रयोननं ) यस्य तत् कर्मार्थम् औमयविभ्यम् । 'कर्मार्थात्मोभयविध्यम् ' (२६) अयं प्रामादिकः पाठः । कर्मात्मौमयविन्यम् । इति इप्टम् । कर्मात्मने औभयविध्यम् । १४ । माहाभाग्ये सति ' इत्यनन्तरम् ‘ऐश्वर्यात् ' व्यर्थम् । कथ- मिव = ब्रूत केन कारणेन । इव प्रार्थनायां खल्वर्थे वा । - ६ ·४२ टिप्पणी। : पतं ६५५ पक्तिः १५-१७ महाभारतादिक्थानाम् आख्यातॄणाम् । ते नानावस्थाम नानारूपवर्तमाना अपश्यन् अवर्णयश्च । एवम् रूपय । उभयत्र दर्शन वर्णनरूपेण ( इतिहासेषु ) स्तुतिरूपेण मन्त्रेषु सफलम् । ' दर्शनवत् ' इत्यस्य स्थाने 'वर्णनवत् ' इष्टम् । सर्वथैव = मूते अमूर्तेर्वा एक्त्वेन बहुत्वेन वा स्तुती न कोऽपि दोष । १८-१९ तद्रूपम् तेन तेन रूपेण इच्छाशक्त्या वर्तमानानाम् । १९ निन्दा हीना न = यदा देवा निन्द्यन्ते तदा ते हीना इति न ग्रहीतया । २० अग्या = श्रेष्ठा । (मेग्रा० २०-२१ बुद्धिशक्त्या क्षयेऽपि स्तोतु स्तवने यो निश्चय त त्यनन्ति । यम्मात् स्तवनाहते भन्या गतिं न पश्यन्ति । ४ : गायत्रो ह्यग्निर्गायत्रच्छन्दा ० स० ११५४१)। गायत्र्यामृचि अयूट साम रथतर यथा ' अभि त्वा शर नोनुम ' (म० स० ८ । ३२ । २२)। ऋचा म्तोम समर्धय गायत्रेण रथतरम् ' (मंत्रा० स० २७१)। प्रिवृत्म्तोमे तिन मचो गेया । तस्य गानग्य विविध प्रकार ( ताण्य० ब्रा० २।१) प्रथमा मयमा उत्तमा । अय प्रथम प्रभार उद्यतीसक्षक । अत्र एकैका मक् त्रिवार गेया। स एवमचा प्रम । किंतु तासामनावृत्ति । अय द्वितीय प्रकार परिवर्तिनीसना । प्रथमा मयमा उत्तमा मन्यमा उत्तमा प्रथमा उत्तमा प्रथमा मयमा अय तृतीय प्रसार कुला यिनीसज्ञक । १० देवनारयाधिकार आकारचिन्तनेन व्यवहित । तम्य अधि कारम्य कश्चित् विशेष वत्तुम् इष्ट । तम्य अधिकारम्य अनुः म्मृतये अनुमधानाय । तत् (११) प्रमरोनि = सत् स्मारयान 1 अमुम्मृति विशेषविवभार्या । देवतात्रयापिकारम् ।

·टिपणी। पत्रं ६५७ पङ्क्तिः १० इदं वाक्यम् अतीव क्लिष्टं संदिग्धं च । तत्' शब्दः त्रिवारं संदिग्धत्वेन प्रयुक्तः । १३-१६ भक्त्या गौणत्वेन आश्रितत्वेन साहचर्यम् । न समतया प्राधान्येन वा । एतानि सर्वाणि अग्न्याश्रितानि | अथवा । भक्तये साहचर्यम् ।. अग्निं भनेमहि इत्यनेन उद्देशेन तेन सह चरन्ति । लोकादीनाम् अग्न्यादिभिः भत्ति मूलं साह्वर्यम् । १७ संविज्ञातदेवतापदानि = रूढानि अग्न्यादिनामानि । येषु तानि रूढनामानि सन्ति न तेषु आश्रितवस्तुकथनेम देवता तक्यंत । २ अग्नी भक्तिः आश्रितत्वं येषां तानि । अथवा । भज्यते सेव्यते इति भाक्तः । अग्निः भाक्तिः येषां तानि | 'भक्तिः' (पा० ४ । ३।९५)। ७-८ इला (निघ० १ । १४) पृथिवी ( निघ० ५ । ३१२६.) अग्नायी (निघ० ५। ३ । २८) इति निघण्टुक्रमः । तेन अभिना समम् आख्यानं नाम यस्याः । ' पृथिवीति । इत्यत्र ' इति'शब्दो व्यर्थः । १० यद्यपि इळा इति पृथिव्या नामधेयं तथाऽपि तत् परोक्षं म स्पष्टम् । तस्मिन्नामधेये पृथिव्या न किंचिदपि चिह्नम् । १२-१३ ' आ ने यज्ञं भारती तूर्यमेत्विळा मनुष्वदिह चेतयन्ती । तिम्रो देवी हिरिदै म्योनं मरम्वती स्वर्पमः सदन्तु ' ॥ अम्य सूक्तस्य देवता आप्रियः । तस्मादिदमाप्रीसूक्तम् (१०)। 'भारती इळा सरस्वती' इमाः 'तिलो देवी:' आप्रियः । आप्रीमध्ये (१०) = आप्रीसूक्तमध्ये । अस्मिन् मन्त्रे इळा भारत्या अनन्तरं श्रूयते । तेन सा अन्तरिक्षस्थाना । तत्कयं पृथिवस्थिाना (१४)। १४-१५ अनुयाजाः प्रधानयागानन्तरम् इज्यते यरिति व्युत्पत्त्या होत्रा पठ्यमाना याज्यमन्त्राः । देवादयोऽनुयानाः ( आश्व० श्री ०१।९) वीतवत्पदान्ताः- (तथैव) । त्रयः (तथैव) एते अनुयानाः (मैवा० सं० ४ । १३ । ८) इत्यन वर्तन्ते । . % 3D ·४४ टिप्पणी। प - - पक्तिः १५-१६ सरस्वती इगम् अन्तरिक्षलोक रंद्र अस्पृक्षत् । १६ अग्नि इव पृथिवीलोके एव वसुमत्या इळया यज्ञम् आवीत् अरक्षत् । अम्य मन्त्रम्य सायणेन (तेवा० ३१६ । १३ । ७) इत्यम्य भाप्ये अयमर्थ कृत । भारती आदित्ये सह द्या म्पृशतु । हविषा देवान् तर्पयितु तत्र गच्छतु । सरस्वती स्दै सह इम यज्ञम् अवतु रक्षतु । अत्रव स्थित्वा यज्ञ निर्व तयतु । अथ वसुमत्या धनयुक्तया इडया सधमाद सहैव स्थाने हो यथा भवति तथा मदेम तृप्ता भूयास्म ' । ' इहेवेळया वसुमत्या' इत्यम्यानन्तर · सहमाद मटेम' इति शब्दौ । ७ अभिर्वसुभिरिति वसुप्साहचर्यम्। इळा च वसुमती। तेन तस्या अग्निना सबन्ध । इह इत्यनेन पृथिवी सूच्यते । इहवेळया इहस्थितया इळया । तेन द्वावपि पृथिवीस्थानी । तस्मात् इळा अभिभक्ति । · द्या भारती' इत्यनुयाजपमन्त्र । तस्य प्राक् -तिस्रो देवरिडा सरस्वती भारती' (मैत्रा० स० ४ ॥ १३ ॥ ८) इति । सामर्थ्यग् = इष्टार्थकरणाय प्रमाणम् । उन्नीय = तण वा। १९ तथैव वसुसाहचर्यात् इळा पृथिवीस्थाना । अन्या देवता न गच्छति । इट सर्वम् अग्नेरेव धर्म । २३ दृष्टि (दर्शन वस्तूनाम् ) एव विषय । ( पा० ४ । ३ । ५३) इत्यनेन अथवा : ठगायस्थानेम्य ( पा० ४।३१७५ ) इत्यनेन दृष्टिविषये मव दृष्टिविषयात् आगत वा ढार्टिविपयिकम् । वस्तुत दृष्टिविषयस्येद दार्टि विपयिम् । दार्टिविपयिर = दर्शनसबद्धम् । नेद सर्वा सत्य यम्मात् दिने वस्तुदर्शन सूर्यप्रकाशायत्तम् । यत्र सूर्य प्रकाश अन्य अल्पयारीनो वा तत्र अग्निप्रकाश अवश्य । यथा ध्रुवप्रदेशयो । धूमज्वारोत्थापन दहनमित्यादि काचिन् दाष्टिविषयिर पर्म म्यात् । २५ पुनरक्ति अपारणार्था नाऽऽरा । अयात्मप्रकाश वयम् अग्न्यायत्त । म तु मर्यायत्त । २० तत्र भव .

·टिप्पणी। पनं om ३ , 1 । स+स्तव । स- - पक्तिः अत इनिठना । ( पा० ५।२।११५ ) । संम्तव + इन् । संस्तवी संम्तवी + इक = संम्तविकः । संम्तव विद्यते एषा ते संस्तविका. । साम्तविकाः,' (२१) इति पाठान्त- रम् ।' तत्र भव. इत्यनेन सन्तवे भवाः सास्तविकाः । सह। ३-४ । द्वंद्वे घि ( पा० २।२।३२ ) इत्यनेन अग्निशब्दम्य 'पूर्वनिपातः ।" देवताद्वंद्वे अग्नेर्मुख्यता यम्मात् पूर्वनिपातः। 9 — यदकृत्वाऽऽग्रायण नवस्यान्नीयाद्देवाना भागं प्रतिक्लृप्तमश्नी- यात् । आर्तिमृच्छेत् ' ( मंत्रा० सं० ४।३।२ ) । ' नानि- दृष्ट्वाऽऽप्रयणेन नवस्याश्नीयात् ' ( मान० गृ० २।३।९) । पर्वण्याग्रयणं कुर्वीत वसन्ते यवाना शरदि ब्रीहीणाम् ' ( मान० गु० २।३।१०)। ऐन्द्राग्नमेकादशकपालं निर्व- पेटामेंद्र वा मैत्रा T० स० २।६।२ ) । 'देवा ओषधीपु पक्कासु आजिमयु । स इन्द्रोऽवेत् अग्निर्वाव इमा प्रथममुजे. प्यतीति । सोऽब्रवीत् यतरो नौ पूर्व उज्जयेत् तन्नो सहेति । । ता अग्निरुदजयत् । तदिन्द्रोऽनूदजयत् । तरमादैन्द्राग्नम् । अथो आहुः ऐन्द्राग्न कार्यमिति । अग्निहि ता अग्रे उदनयत् । तदुज्जित्य एवाऽऽग्रायणः' ( मैत्रा० सं० ४।३।२)। ११ । अग्नापोमायः स्थालापाक पौर्णमास्याम् ' ( मान० गृ० २। ३३)। अग्नीपोमीयम् (मैत्रा० सं० २।१६४ ॥ ४।४ । १८ ॥ १।५।१ ) । ' अग्नीपोमीयमेकादशकपालं पूर्णमासेऽ. नुनिर्वपेत् । आग्नेयो वै ब्राह्मणो देवतया । सोमराजा यज्ञ. मुखम् ' [ काठकस० ८१०] । १४ अयत = रक्षतम् । मे धियम् अवतं नः सुष्टुतिम् अवतम् F इत्यन्वयः । १७ इलाम्। अन्न अन्य. पर्नन्यो जनयतु । गर्भम् अन्यः अग्निः जनयतु । 1 ') L ·टिप्पणी। पत्र . पक्तिः १८ इप. = धनानि । ३ ऋतुयानशब्दव्युत्पत्तिः ( निरु० २२९ । २-६.) इत्यत्र । ५ योनिषु = स्थानेषु । ६ पार - पारत । भूप ( भव ) । परितो भूत्वा देवेभ्यो हवीपि देहि । ८ ' अग्नाविष्णू महि तद्वाम् ' ( मंत्रा० सं० ४।१११ ॥ २ ॥ तत्ति० सं० १।८ । २२ ॥ काठकसं० १ । १६) ' अन्नाविष्णू महि धाम ( मैत्रा० सं०४ । १० । १ ॥ तौति० सं० १ । ८ । २२ ॥ काठकसं० ४ । १६ ) एते द्वे ऋची हविप्येव विनियुक्ते । दर्शपूर्णमासी आरप्म्यमान. अन्वारम्भणीपामिष्टिं कुरुते । पौर्णमास्या पूर्वेयुः नान्दीमुखम् । आन्वारम्भणीयायाः अशा. विष्णू सरस्वती सरम्वान् अग्निर्भगी इति प्रधानदेवताः । भाग्ना- वैष्णव एकादशकपालः । अग्नाविष्णू समोपसा इत्यनुवाक्या (श्रीतपदार्थनिर्वधनम् पत्रे ८७-८८)। । देवताद्वंद्वे च (पा० ६ । ३ । २६ ) इत्यनेन ' अग्नाविष्णू' । अग्नाविष्णू देवते अम्य ( पा० ४ । २। २४ - साऽम्य देवता') तन् आमावेप्णवम् ‘देवताद्वंद्वे (पा. ७ । ३ । २१) इत्यनेन आत्वम् । · इवृद्धी (पा०६।३।२८) अस्य 'विष्णी न ' इति वार्तिकं बाधकम् । १४ सनोपसा = सहयुक्तो। १६ द्युम्नः - तुषन्तु पुष्टौ कुर्वन्तु वा। १९ तु = किंतु । ' सांस्तविकी ' (३१) इति ग, च. म. पाट । संम्तवे भवा साम्तविकी। तत्र भवः ४ । ३ । ५३ ) इत्यनेन सूत्रेण । निरुक्तमूने संम्तविकर्मा' (६५६ । ८)। धनः । वर्धन्तु । .(पा.

·टिप्पणी। ४७ 'पत्र 1 . - - पक्तिः २० · संख्याया अवयवे तयप् ' (पा० ५। २ । ४२ )। दश अवयवाः दशतय्यः । ऋक्संहितायाः दश अवयवाः । दशतयीषु = दशसु भवयवेषु । मण्डलानि एव अवयवाः । दश मण्डलानि अवयवाः यस्याः सा बढचसंहिता इति केचिदाहुः । दश मण्डलाख्या अवयवा यासां ता दशतय्यः ऋग्वेदस्य शाखाः तासु इत्यन्ये ' (ट.)। (निरुक्त० १६५ । २४ ) इत्यत्र । आर्चाम्याम्नाये न तु ' दशतीपु' । दश अवयवाः अम्य इति विग्रहे दश- तयः दशतयी वा इति एकवचनान्तं रूपं स्यात् । दशतयः ऋग्वेदः । दशतयी ऋक्संहिता । दशतयीषु इति बहुवचनं किमर्थम् । अस्य प्रश्नस्य निराकरणाचे दुर्गेण बहुवचनस्य । कथमपि विवरणं क्रियते। २३ शस्त्रम् = अप्रगीतमन्त्रसाच्या स्तुति. । तत् होत्रा पठ्यते । स्तोत्रं - प्रगीतमन्त्रसाध्या स्तुतिः । सा उदात्रा गीयते शस्त्रे एका द्वे वबोऽपि ऋचः सन्ति । शस्त्रमध्यपातिनी = भनेकाभिः ऋग्भिः युक्ते शस्त्रे वर्तमाना ऋक् । १ । स्यादपि ' अत्र 'अपि' शब्दो व्यर्थ । २ असंस्तवयुक्ताऽपि ऋक् ऋग्वेदे नास्ति इत्यधिकोऽर्थो दुर्गेण निप्पाद्यते । किंतु नायमावश्यक. म्वाभाविको उत्सर्गः व्यापकं वचनम् । देवताद्वंद्वे च ' ( पा० ६।३।२६ ) इत्यनेन अग्नापूषणों । भग्नापूपणो देवते भम्य (पा० ४।२।२४ ) 'साऽस्य देवता') तत् । आग्नापौष्णम् । 'देवताद्वद्वे च ' (पा० ७।३।२१) इत्यनेन आत्वम् | ' इयुद्धौ ' ( पा० ६ । ३ । २८ ) इदं मूत्रं ईदग्ने. 'सोमवरणयो.' (पा०६।३।२७) वा। - ·टिप्पणी। पत्रं - शवस्य करें। . पक्तिः ४ इत्यम्यव बाधकं न ' देवता द्वंद्वे च ! (पा० ६।३।२६) इत्यस्य । 'आग्नापौष्णवम् ' (२१ । २२ ) अयमपपाठः । '५ अत्र 'तु' शब्दो द्वि. प्रयुज्यते । किं तु' शब्दो अनवश्या । ७ बिमक्ता स्तुतिः । विमक्तिस्तुति.' (२३) इति पाठे विमक्त्या विभागेन स्तुति.। १५-१६ 'अग्निदेवेम्यः मुविदत्रियेभ्य.'' अयं पादः किमर्थं न स्वर्यते । नात्र अन्ते इति शब्दः । १९-२० अयं विनियोगः कम्मिन् ग्रन्थे टीयते । इत्यत्र ग. ज. पाठः । शुनम्कणे ' (२६)। प्रमीतानुमन्त्रण शुनः कर्णे कर्तव्यम् । कम्मिन् अन्ये एतद्विद्यते । प्रमीत. - मृत ( अमर २।८।११७)। ४ अनष्टपशु अविनश्वरपशुयुक्तः । सुविउत्रियेभ्य (८)- मुधनेभ्य (च. ट.)। ट. पुस्तके प्रान्ते लिम्नितमिदं विवरणं ठ- १. पुस्तकयोरन्तर्भाव्यते । ' अपरपक्षायान् पद् दक्षिणैति मामान् मासेभ्यः पितृलोकम् । (छा० उप० ५।१०।३-४) । अपक्षीयमाणपक्षाधान् पप्मा- सान् दक्षिणाऽऽदित्य एति मामेभ्यः पितृलोकम् ' (घर' उप०६।२।१६)। ८-९ मुवितत्रिपेभ्य = ये विद्युनो मये निवमन्नि तेभ्य । विति निवान्ति से विदप्रियाः । अयं दुर्गनोऽर्थः लिए । पन्दममो विद्युतम् ' ( छा० उप. भारियांइदुनम् ' ( वृह उ१० ६॥२॥१५) । दुर्गेग पम्या उपनिषद एवं वारये उटाहने ति न मायने । ११-१२ अनुगा अम्मिन्नन्गा परम्मिाननीय गो अनृगाः म्यम | में देवयाना पित्य गाश्च न्गका. मोटाराननृणा मामहि । इति नपनि गनमान: ( मान• श्रीन. २२/1 .

·टिप्पणी। ४९ पत्रं ६६२ %3D = विशे- पतिः .१३ सांशयिकः = संशयम् आफ्नः (पा० ५। १ । ७३ ) १७ पूर्वस्मिन् अर्धे कथितस्य पुनर्निर्देशः अन्वादेशः । सामर्थ्यात् = अन्वादेशकरणात् । १८ दर्शनं = मतम् । २० पितृभ्यः इति पञ्चमी । २१ देवेभ्यः इति चतुर्थी। २२ दिष्टं = प्रेपितम् । इतः पृथिवीलोकात् । २३ सः (६६१ । १०) इति सर्वनाम्नः । व्यपेक्ष्य पतः अपेक्ष्य । । २४ प्रकर्षण कीर्तना कथनम् । अपरं = दर्शनम् । अकल्पयत् अर्थमकरोत् । अथवा । अपरं दर्शनम् अकल्पयत् । 'अर्धा पितॄन्सुविदवा उपेहि' (ऋ० सं० १०। १४ । १०) ' आहे पितॄन्सुविदा अवित्सि' (ऋ० सं० १०।१५ । ३) ' आग्ने याहि सुवित्रेभिरर्वाड् सत्यैः कव्यैः पितृभिधर्मसद्भिः । ( ऋ० सं० १० । १५ १९) एतेषु सुविदनशब्दः पितृणा विशेषणम् । (ऋ० सं० २ । १ । ८ ॥ २।९।८) इत्यत्र अग्नेः । ( ऋ० सं• ७ । ९१ । ९) इत्यत्र नियु- ताम् । (३० सं० २ । २४ । १०) इत्यत्र ' सुविदत्रा- णि सातानि' । सुनिदाशब्दस्य ऋग्वेदे सप्तैव प्रयोगाः । स प्रख्यातार्थ प्रयुज्यते इति भाति । पदपाठः सुऽविदन इति । तेन विदधातोः विदनशब्दः । सुविदत्रिय सुवित्र । सु शोभनं विवं प्रख्यातिः येषा सुविदत्राः । पितरः प्रख्या- ताः यम्माते देवलोकं गताः । देवलोके च ते देवभूताः । अनष्टपशु. भुवनस्य गोपाः विद्वान् पूपा त्वाम् इतः पृथिवी- लोकात् प्रच्यावयतु त्वरयतु स्वर्गगमनाय । तत्र गतं त्वाम् सः अग्नि. एतेभ्यः सुविदत्रियेभ्य. देवेभ्यः पितृभ्यः परिददत् ददातु । पथस्पतिः पूषा पशुपालः । तेन रक्षिताः पशवः न कदाऽपि नश्यन्ति यम्मात् स विद्वान् भुवनस्य च गोपाः ।

·टिप्पणी पत्र पक्तिः २४ मनुष्यपशून अप्रमादेन स स्वर्ग नयति । अग्निस्तान् पितृभ्यः अपयति । अयमेव ऋचोऽर्थः । स्पष्टश्च । दत्र-शब्दो दानार्थे वर्तते । सु शोभनं वि विशिष्टं दत्रं दानं येषाम् । पितर इहस्थेभ्यो मनुष्येभ्यो दानानि ददति इति कायदे कथ्यते । तेन सुविदनाः = दानानां दातारः । किंतु 'सुविद- त्राणि सातानि' इत्यत्र सातानि = दानानि । अत्र सुविदत्र- शब्दः सातानि इत्यस्य कथं विशेषणं भवेत् । ६६३ २ पञ्चदशस्तोमः । अस्य त्रयः प्रकाराः। तिल ऋचः । तासु प्रथमा (त्रिः)+ मध्यमा (सकृत् ) + उत्तमा ( स०) = ५ प्रथमा (स०) + मध्यमा ( त्रिः ) + उत्तमा (स०) = ५ पश्चपश्चिका प्रथमा (स०) + मध्यमा ( स०)+ उत्तमा (त्रिः)-५ नामा प्रथमःप्रकार: द्वितीयः प्रथमा (त्रिः) + मध्यमा ( स०)+ उत्तमा ( स० ) प्रथमा (स०)+ मध्यमा ( स० )+ उत्तमा ( स० ) प्रथमा (स.)+ मध्यमा (त्रि. ) + उत्तमा ( त्रिः) = ७ १५ प्रथमा (स.)+ मध्यमा (म.) + उत्तमा (स० ) = ३ प्रथमा (म.) व्यमा (निः)+ उत्तमा (म० ) प्रथमा (त्रिः) + मध्यमा ( स० ) + उत्तमा (निः ) तृतीयः प्रकारः उद्यतीनामा - ७ . S वृहत्माम स्वामिद्धि हवामहे ' (० सं० १॥४॥ १) इत्यम्गामृच्युत्पन्नम् । १०-१७ • ये व देवगणाः' = देवाः वरणादयः । देवगणाः पुनर्मदाद- यश्च । या नियः = अदित्यादयः (११)रमानुप्रदानं गृष्टिः (१३) मेयवधः । या प का न पलकृतिः - यण किमिटलेन फियंत पनगादिमिापि कर्म इन्द्रयमय हत् (१६-१७) । कुतः । पलं हि प्राणः । प्राण वायुः । मायुध इन्द्रः' (ट.)। १३ गमा: = प्रवश्यायः वर्षः।

·- टिप्पणी। पत्रं पत्र , पक्तिः १४ अन्या वृत्रवधात् । १६ इन्द्रस्यैव तत् नान्यस्य । इन्द्रर्म इति पुनरक्तिः अद- धारणार्या । २० हे इन्द्राग्नी दिवो रोचना त्रीन् स्वर्गान् वाजेपु संग्रामेषु परिभू- पथः व्याप्नुयः । तत् युवयोः वीर्य प्र चेति ज्ञायते । ६ न शेषः किंतु सर्व एव मन्त्रः ( निरु० २९३ । १६-२२) इत्यत्र व्याख्यातः । 'शेप.'-शब्दो व्यर्थः । २० उक्थं होत्रा शम्यते । प्रतिगरश्चाध्वर्यवे दीयते । अन्वर्यवे होत्रा दत्तमुत्तरं प्रतिगरः । उक्थं शम्यते मदश्च शम्यते । मदः प्रतिगरः ( दुर्गः) । मदः = मदजनकम् उक्थम् (सायणः)। १ । चन' इति पदपाठे एकपदम् । तथापि च न इति द्वे पदे अर्थकरणाय आवश्यके। १६ रथः अत्र रथः एव । न रहणम् । १८ वीराः शरपुत्राः। .५ अपिकणे = ( स्तोतुः ) वर्णसमीपे । ६ पी = सीम् । सी सर्वतः (दुर्गः) । सी = बुद्धिम्थं कांचित् अरिम् । निर्धमयः = निःसारयथ: निरस्यथः । ७ निः = निर्धमय } पधस्तात् = सघतात् सहस्थानात् सर्व स्मात्स्थानात् । - मयवतः यजमानम्य । हृदः - हृदयात् । ९ अनाकालः = दुर्भिक्षम् । १३ वैधातवी नाम इष्टिः । इन्द्रो वृत्रस्य वीर्य विष्णुसाहाय्येन त्रि:कृत्व: त्रिभिर्भागेरपाहरत् । तम्मात् धातवी' इति नाम (मैत्रा० सं० २।४ । ३ १८ अप्रति = प्रतीकाराय अममा यया भवेयुः तथा । वीरान = पुत्रान् । ८ मघोनः ·५२ टिप्पणी। पत्रं - पतिः १३ अथापि तथा च । विशेषत मित्रादीन् न तवाऽन्यान् देवान् । प्ररोति = स्तोतुमारभते । १५ पराणि = अन्यानि । अन्या देवताः मित्रादय । अपरेण मित्रवरणादिनाम्ना । भेटपक्षे = देवतानानात्वपक्षे । १७ इन्द्रवायुसम्तवे ( ४-६ ) । मित्रादयो मध्यमस्य कर्मात्मान इति विरोध आभास एव | १८ मुरथा स्तुति यम्या सा । सा + अमुरया । १९ निर्दिष्टा तृतीयया विभक्त्या ।। भम्मार गव्यूति रजासि च ' इति दूरान्वय । १६ चन्द्रसूर्यो क्थ टिव जनयत । स्वेन उपकारेण वर्मणा प्रका. सदानेनामृतनल्दानेन च । इद जनन काल्पनिकम् । १८-१९ सार्वलोकिकम्य उदकम्य । देवा मुवा नाभिं कुर्वन्ति । १० अग्निना पूपा सस्तूयते ! सोऽग्निर्मध्यम स्यात् घुस्थानो वा। यस्मा पार्थिवेनामिना पूपसम्तवस्य प्रतिषेध उक्त ( ६६१॥ ४-५)। 'पूपा त्वेतश्च्यावयतु० ' इदमाग्नापौष्णहविष उदाहरण न सस्तवस्य । म यमयुस्थानाने पूष्णा सस्तवस्यो - दाहरण नोपलम्यते । "अग्निना च पुपेत्यपाठ न तु सस्तव (निरु० ०८) इति प्रतिवेधविरोधात् । वायु च षेत्यपाठ । उदाहरणम् । ' प्रत यसो नमउक्तिं. उत त्मन् ' (म० स० ५।४३६९)। सायणभाप्य च दीयते । अत्र पवायू सस्तूयेते " ( 2 )। 'अथाप्यागापाप्ण हविन तु सम्तव ' इति (निरु० ७८ ) सम्तवप्रतिषेध । सम्मात् 'वायुना च पूषा ' इति पाठ स्यात् इति क्म्यचिन्मतम् । क्विय प्रतिषेध पार्थिवायिपूष्णो सम्तवम्य न म यमाग्नेर्युम्यानार्थ पूष्णा सम्तवम्य । तम्यो दाररणमद्यापि नोपलव्यम् । मृग्य तत् । ११ नोदाहरन्ति = दुर्गमदृशा वेचित्तिकारा । ' उदाहरति । (२५) इत्यपपाटो यम्माधाम्य सम्तबोटाहरणानि न ददाति । . । न ·टिपणी ५३ पत्रं पक्तिः १२ 'वायुना च संस्तवः' इदमपूर्णम् ।केनाप्यन्येन प्रान्तभागे लिखित स्यात् । तत्केनापि लेखकेन दुर्गवृत्तानन्तर्भावितम् । १२-१३ वायुना संस्तवः ' पूणोऽस्ति (ऋ० सं० ५।१३।९) इत्यत्र । १७ दियो धर्तार इत्यस्मात्कारणात्सुहम्ताः । १८ वाजिनः = अशिर्वायु. सूर्यस्ते वै वाजिनः' इति हि तति- रीयत्राह्मणं १।६।३।९ (च.)। १९ द्योतनवन्तो ये वाजिनश्च उदकस्य धारयितार उक्ताः । 'अप्स्वन्सरमृतं' ( ऋ० स० १।२३११९) इत्यत्र । मित्रवरणरुद्रसोमवातपर्नन्या मध्यस्थानीयाः । पूपा पृथिवी. स्थामीयः । ६ सप्तदशत्तोमः- १ प्रथमा (त्रिः)+ मध्यमा (स.)+ उत्तमा ( स०) २ ( स०) + (त्रि.)+ ( स०) दशसप्ता ३ (त्रि )+ (त्रिः) १७ अथवा १ प्रथमा (सं०)+ मध्यमा (निः)+ उत्तमा ( स० २ " ( स०)+ (त्रिः)+ ,, (नि.) ३ ( त्रिः)+ ( स० )+ (स.) = ५ " ( स० )+ " ) = ७ " . १ प्रथमा (निः)+ मध्यमा ( त्रिः)+ उत्तमा (स.) २ (स०)+ (स.)+ (स० ३ " (स.)+ (निः) (दिः) " " " ) -७ अथवा १ प्रथमा ( त्रिः)+ मन्यमा ( स० )+ उत्तमा (त्रि.) २ " ( स० )+ (स. )+ (स.) = ३ " (नि.)+ (स० )+ (निः) " " १ ·टिप्पणी , % पत्रं पक्तिः १६७० १ प्रथमा (त्रिः )+ मध्यमा ( स० ) + उत्तमा (स.) २ (स.)+ (स.)+ (स.) = ३ ३ (त्रि.)+ (त्रिः)+ (त्रिः) = ९ " . " " १. प्रथमा (स.)+ मध्यमा (स.)+ उत्तमा (स.) २ " ( स०)+ " (त्रिः )+ ( स०) (त्रिः )+ (त्रि.) + (त्रिः) " " १ प्रथमा (त्रिः)+ मध्यमा ( त्रिः)+ उत्तमा ( स०)= ७ ( स०) + (त्रिः) + (स०) (स)+ ( स०)+ (त्रिः) २ भस्रा " ३ १५ अग्निप्रकरणे (निरु० ७ । ८ ) इन्द्रप्रकरणे ( निरु० ७ । १०) च ' अथाम्य संस्तविका देवाः ' इत्यत्रवीत् । १६ आदित्य = सूर्यः । १७ स्वपक्ष: । तिन एव देवता । इति । तम्य उद्योतनेन पुन. रक्त्या अनुम्मृतिः । पुनरक्तिरनुस्मृतये । उद्योतनं = प्रकर्षण कथनम् । २१ — यच्च' इत्यम्य म्याने छ. त. द. ग. च. न. पुस्तकेषु ' यत्तु' (३२)। २१-२२ 'प्रथाल्हितम् : अन्तर्धानकर्म । रात्रिहनक्षत्रादिप्रच्छादनमन- भाग्य प्रकाशनेनान्तर्यते इति प्रवाहित प्रकाशनम् । आदि. त्यकर्मत्यर्थः । अविद्यापनयेनात्मादिप्रसाशनम् ' (2.)। वल्यानुर्नास्ति । यद्ययं धानुईलधातुमरशो भवेत्तर्हि 'हन्ट हाल मलने । इत्यनेन प्रवाहितामित्यम्य चलनमित्यर्थः स्यात् । यत्किनिचलति नदादित्यप्रमाणव । म पलनमादित्यायत्तम् । प्रकाशनमोः कर्म । बलतिरिन्द्रम्य । पलनं चाऽऽदि. त्या। धातुपाठे ·टिप्पणी। पत्र ७० - , पक्तिः । २२ अत्र किमर्थं चन्द्रमसा वायनेति ।' त्रय एवेति कृत्वा प्रपञ्चो न कृतः। १६ उत्तरोऽर्धों निराकाक्ष आशिषा । १ ऋतवः छन्दांसि स्तोमाः पृष्ठानि एतानि कानिचित् पूर्वषु अग्नि- भक्तिषु कथितानि । शेपाण्यत्र कथ्यन्ते । ' स ( इन्द्रः ) एतं माहेन्द्रं ग्रहमत माध्यदिनं सवनानां निप्क्रेवल्यमुक्थाना त्रिष्टुमं छन्दसा पृष्ठं साम्नाम् ' (ऐ० ब्रा० १२ । १०)। ' अमि त्वा शूर नोनुम इति स्यंतरस्य योनिम् ' (ऐ० ब्रा०२१ । २)। 'त्वामिद्धि हवामह इति बृहतो योनिम् ( ऐ. ब्रा० २१ । ४)। अयं लोकः प्रातःसवनं वसन्तः गायत्री निवृत् रथंतरम् । अन्तरिक्षं माध्यदिनं ग्रीष्मः त्रिष्टुप् पञ्चदश वृहत् । असौ लोकः तृतीयसवनं वर्षा जगती सप्तदश वैरूपम् । एते स्थान( लोक )न्यूहाः । स्थानव्यवस्थेत्यर्थः । शरद् अनुष्टुप् एकविंशः वैरानम् । हेमन्तः पङ्क्तिः त्रिणवः शाक्करम् । शिशिरः अतिच्छन्दाः त्रयस्त्रिंशः रैवतम् । एतानि शिष्टान्यनुक्रमेण पूर्वेषु ब्यूहे संस्थाप्यानि । .पूर्वा मुख्या कल्पना ( व्यवस्था ) । इयमनुकल्पना तदवल. म्बिनी व्यवस्था । । अनुकल्पयीत '-- अनुकल्पयेत । आह्वयात आह्वयेत ( आश्व० श्री० ८।१३)। वेदयीत (आश्च० श्री० । १४ ) । कामयीरन् ( आश्व० श्री. १२ । ८ ) । एतानि श्रौतसूत्रकालीनानि रूपाणि । पृष्ठं = सामसाध्यं पृष्ठम्तोत्रम् | यथाऽसिष्टोमे स्यंतरं साम अत एव रयंतरं पृष्ठम् । अतिराने बृहत्साम बृहत्पृष्ठम् । एवं ·टिप्पणी। पवं पङ्क्तिः १ रथंतर बृहत् वैरूष वैरामं चेति चत्वारि सामानि तान्येन च पृष्ठानि । त्रयाणां सवानां उन्दांसि देवताश्च(ऐ. ब्रा० १३ । ३) इत्यत्र दीयन्ते । पूर्वेष्वग्न्यादिभकिप्यन्तर्भूताः । ऋतुच्छन्दःस्तोमपृष्ठानामन्या- दिपु भक्तिः। कवितेभ्यस्तेभ्योऽकथितानि शिष्टानि । सोऽयं भक्तिशेषः । ऋत्वादीनि शिष्टानि अग्न्यादिभक्तीनि पूर्व- प्वन्तर्भूतानि । २ पृष्ठानि पृष्ठस्तोत्रसाधकानि सामानि । ४ ऋतकोऽग्न्यादीन् भनन्ते । ऋतुशेष शिष्टानृतून् । ५-६ गायत्रीतः अनुष्टुप् । त्रिष्टुभः पतिः । अगत्या अतिच्छन्दाः ऐ० • ब्रा० १९४६ )। अग्निः त्रिवृत्स्तोमः रथंतरं साम गायत्री छन्दः (ऐ• ब्रा० २.११) इन्द्रः पञ्चदशम्तोमः बृहत्साम त्रिष्टुप् छन्दः (ऐ० मा०२०१३) । विश्वे देवाः सप्तदशस्तोम. पेररूपं साम नगती छन्द (ऐ० वा०२१। १)। वाक् एकविंशः वैरानं अनुष्टुप् (ऐ. ब्रा० २११४)। गौः त्रिणवः शाकरं पङ्क्तिः (ऐ० प्रा० २२।३)। = 'यघाव इन्द्र ते शतं ' (ऋ० सं० . ७०१५) इत्यम्यामृच्युत्पन्नम् । (ऐ० वा. २१ । २)। 'पिना सोममिन्द्र मदन्तु त्वा २३।१) इत्यम्यामृच्युत्पन्नं साम वैरानम् (ऐ० प्रा० १७ । ७)। 'प्रोप्नम्मै पुरोरथम् ' (ऋ० सं० १ . । १३३ । १) इत्यस्यां गीयमानं शाकरं साम (ऐ. मा. १७10)। १ प्रथमा (३) मध्यमा (५) उत्तमा (१)- ९ वरूपं (६) (ऋ. सं. ७ त्रिणवः " २ ३ " योः प्रयस्त्रिंशः स्वतं अतिच्छन्दाः (ऐ० ब्रा० २२१७)।

·टिप्पणी ५७ पत्रं पक्तिः ५-६ - रेवतीनः सधमाठे' (ऋ० सं०१।३०। १३१) इत्यस्या- मृच्युत्पन्न साम रेवतम् । (ऐ० प्रा० १७ । ७) १ प्रथमा ३ + मध्यमा ३ + उत्तमा ६ सप्तसतिनी २ १+ एकविंशः ३ ३+ १+ - ७ " " " १ प्रथमा ३ + मध्यमा ? + उत्तमा १ = २ १+ ३ + ३ उद्यती " २१ % 3D १ प्रथमा ३ + मध्यमा ३ + उत्तमा ३ २ १+ ३+ " ३ ३+ १+ ॥ ॥ ॥ प्रतियुतिः " " %3D७ १ प्रथमा ३+ मध्यमा ३ + उत्तमा ३ १+ ३ ३+ " " सूर्मी " ३ २१ १ प्रथमा ३+ मयमा ५ + उत्तमा १- २ १+ ३ + ३ ५+ " त्रिणव. प्रतिष्ठिता २७ १ प्रथमा ३+ मध्यमा ३+उत्तमा १ ३ १+ ३ उद्यती " " १ प्रथमा ३ + मध्यमा ७ + उत्तमा ११ ३ + अयात्रिंशः " ३ ३ ={१ " ·टिप्पणी पत्रं ६७२ पङ्क्तिः " १ प्रथमा ३ + मध्यमा ७ + उत्तमा १ =११ २ ३+ ७ =११ १+ समत्रिंशा प्रयस्त्रिंशः " नेदीयः संक्रमा " " " १ प्रथमा ३ + मध्यमा + उत्तमा ३ -११ २ ३ + ३+ ५ =११ ३ =११ ३३ १ प्रथमा ३ + मध्यमा ५ + उत्तमा १ = ९ ३ + ७ =११ २ ३+ उद्यती " " १ प्रथमा ३ + मध्यमा ५ + उत्तमा ५ -१३ २ ३ = ११ प्रत्यवरोहिणी ३ + ३+ " " " " १ प्रथमा ३ + मव्यमा ७ + उत्तमा ५-१५ २ ५+ ३ ३+ १ + ३-७ " " " ६-७ अग्नि. पृथिवीस्थान. 1 एतान्यपि पृथिवीस्थानानि । एतेपामे- कस्यापि श्रवणे मन्त्र आग्नेयः । अन्यतमम्यात् ' (२०) इदं पाठान्तरं प्रामादिकम् । ११-१२ पृथिवीमतीन्यन्तरिक्षभक्तीनीत्यत्रापि योग्यः । अवयवम्य स्तुतिरवयविनि संक्रमयितन्येति न्यायः । १२ एते देवनाव्यूहा न म्यानव्यूहाः । अयं भागः प्रक्षिप्त इन भाति यम्मादिदं न साक्षादग्न्यादिभक्तिभिः संबद्धम् । पृष्ठशब्दः असिमक्तीनीन्द्रभक्तीनीति वक्तव्ये पृथिव्यायतनान्य अयं प्रणाडिकान्यायो । सामस्थाने ·दिप्पणी है 7 पत्र । पतिः १२ न्तरिक्षायतनानि भादित्यभक्तीनीति वचन्ये युभक्तीनि ' अनुकल्पयीत ' इत्यात्यातरूपं मन्मयनु शब्दयोयुत्पत्ति- रित्येतेभ्यः कारणेभ्यो नेदं यास्करचितम् । सर्वमेतन्मन्त्राश्रयम् ' इति कुत्रोक्तम् । यत्कामः०' (६०९। ८) इदं मन्त्रदेवतालक्षणम् । ४-९ मन्तारो मननशीला एभ्यो मन्त्रेभ्योऽध्यात्मादार्थ मन्यन्ते मन्तुमुपलभन्ते। ९ दुर्गदत्तं ब्राह्मणवचनं कस्माद्राह्मणादिति न ज्ञायते । १०-११ 'देवा वै मृत्योविभ्यतस्त्रयीं विद्या प्राविशंरते छन्दोभिरच्छा. दयन्यदेभिरच्छादयंम्तच्छन्दमा बन्दस्त्वम्' (छा० १ । ४ । २) ' देवा असुरान्हत्वा मृत्योरविभयुस्ते लन्दास्यपश्यंस्तानि प्राविशंस्तेम्यो यद्यदच्छदयत्तेनात्मानमच्चादयन्त तच्छन्दसा उन्दस्त्वम् ' ( मैत्रा० सं० ३ । ४ । ७)। यजुपा ह वै देवा अग्रे यज्ञ तेनिरेऽथर्चाऽय साना । यनो ह वै नामेतद्ययनुरिति । (शत• ब्रा० ४।६।७।१३)। १३ 'सोऽनुयाक्यामनूष्य याज्यामनु द्रुत्य पश्चाद्वषट्करोति । सह वै यषटकारेण नुहुयाद्वषट्कृते या ' ( शत० मा० १।७।२। २२)। देवपात्रं वा एप यद्वपट्कारः (तथैव १३) । स वै वी- गिति करोति । वाग्वे वषट्झारो वातो रेत एवैतत्सिञ्चति पडित्य॒तवो बै पट् तदृतुदेवतद्रेत तिच्यते तहतवो रेतः सिक्तमिमा प्रनाः प्रजनयन्ति तम्मादेवं वषट्कोति' (तथैव २१)। को वषट्करोति । 'म्तवे वजी ऋचीपम.' (निरु. ६ । २३ ) अत्र माचीपमः = ऋचा सम । एवं प्रनापतिरात्मानमृचा समं मेने । किंतु साम चा समं यम्मात्तत् ऋच्यव्यूढम् । साम ऋन एवं विम्तरः । गेया ऋक् = साम । तम्मात् 'प्रजापतिः साम ऋमा समं मेने ' इति साधुतरं निरूपणम् । १८ संहिता तत्पदानि नेपा र म्तोमा विम्तरः सामनामा । १२ ·टिप्पणी। पत्रं वैश्यस्य सप्तदशः . पक्तिः २० यस्मिन्ग्रन्थे ऋचामुत्पत्तिकारणानि दीयन्ते स ग्रन्योः निदानः । तं ग्रन्थं ये अधीयते ते । अथवा ऋचा निदानानि ये विदुस्ते नैदानाः । ' तदधीते तद्वेद ' ( पा० ४ । २ । १९).। २२ 'त्रिवृत्स्तोमानां मुखं गायत्री छन्दसामग्निर्देवतानां ब्राह्मणो मनुष्याणां वसन्त ऋतूनाम् । (ताण्ड्य०६।१।६ ), 'रागन्यस्य पञ्चदशः स्तोमः त्रिष्टुप् इन्द्रो ग्रीष्मः ('ताण्ड्य०६।१।८). जगती विश्वेदेवाः वर्षाः ( ताण्ड्य ०६।१।१०) शूद्रस्य एकविंशः अनुष्टुप् न काचन देवता (ताण्ड्य०६।१।११) २३ त्रि + गमना(६७२। १८) । एते विपरीते । गाय(गमना) +त्री (त्रि) = गायत्री । त्रिमिः पादैर्गच्छति तस्माद्गायत्री। इदं — गायतो मुखात् ० (६७२। १८) इति ब्राह्मणवाक्यं च दुर्गेण न व्याख्याते । सेयं सर्वा कृत्स्ना मन्यमाना गायद्यद्गायत्तस्मादियं गायत्री । अग्निर्गायत्रः ' ( शत० प्रा० ६ १ । १ । १५) । 'सा हैषा यगांस्तत्रे । प्राणा ने गयाः । तस्मादायत्री' (शत० ब्रा० १४ ।। १५ । ७) । (प्रजापतिः ) भूरितीमामसृनताग्निं रयंतरं त्रिवृतं गायत्री भुवरित्यन्तरिक्षं वातं वामदेव्यं त्रिष्टुभं पञ्चदश म्वरिति दिवं सूर्यवृहदेकविंशं जगती ( काठ० सं०६ । ७)। या ते अग्ने पवमाना तनूः पृथिवीमन्वाविवेश याऽनौ या रयंतरे या गायत्रे च्छन्दसि या त्रिवृति स्तोमे । या ते अग्ने पात्रका तनूः अन्तरिक्षमन्वाविवेश या वाते या वामदेव्ये या श्रेष्टुभे च्छन्दसि या पञ्चदशे। या ते असे शुचिः तनूः या दिवमन्याविवेश या मूर्ये या बृहति या नागते चन्दासि या सप्तदशे' (काठ० सं० ७ १ १४) .

·टिप्पणी। । ६७४ स ! अयवा पक्तिः १ गायत्रीत रणिहि चत्वार्यधिकान्यक्षराणि । यथा- यस्य त्यच्छम्बरं मदे (१) दिवोदासाय रन्धयः (२) अयं सोम इन्द्र ते ( ३ ) सुतः पि' (ऋ० सं० ६ । ४३ । १) ॥ सूतः पित्र' एतानि चत्वार्यधिकान्यक्षराणि । 'एतदुणीपसदृशम् (४)। उत्स्नाता ( ६७३ । २६ )- उद्वेष्टिता '। उत्स्नाता = अधिकं स्नाता चतुर्भिरतरः । १-२ उप्णिक त्रिपाद् । गायत्री द्वीपादी प्रत्येकमष्टाक्षरी । नाग- तश्च द्वादशाक्षर एकः पादः। उत् + 'स्निह् । अथवा उ इत्युपगन उच्चारणार्थः ५ उप दाहे । शिरोदाहं सूर्यकृतशिरस्तापमिदं नयतीति उप्णीपम्। उ' उच्चारणार्थे । प्णी प्णा शॉने (धा० २ । ४२) इत्यस्मात् । ११ अनुष्टोभति = स्थिरी करोति । १२ ' अनुष्टुप् ( चतुप्पाद) गायत्रैः' ( पिल० ५ । ३।)। १३ -समुचिनोति समर्थयति । १५ । अनुस्तोमति' (च. ज. २४ ) इत्यपपाटो यस्मात् ' उप- सर्गात्सुनोति० स्तोमति० ' (पा. ८ ॥ ३ ॥६५.) इत्यनेन सस्य पो भवत्येव । १६-१७ बृहत्या एकः पादो नागतो द्वादशाक्षरः । इतरे त्रयः पादा गायत्राः । अनुष्टुमः सर्वे पादा गायत्राः । १८ ' पति गती गायत्री च (पिगलमूत्रं ५ | १७)। पद्चेश्चत्वारः पादाः । तेन करं पञ्चपदा पतिः । पदपतिः प' (पिन० ६।१)। 'चतुष्कपटको प्रयच ' (पित ६।७) । एनेन पदपतिः पचपदा । 'पपदा पतिः' (ऐ० मा० २३॥ ४ ॥ २९ । ४) । या क्षरपतिः सा पश्चिनुर्घा नम्याः पच पचाक्षराणि (मंत्रा० सं० १ ११।१०)। .

·टिप्पणी। . ४ विराध्यति पक्तिः ११ वाहुल्यात् प्रयोगस्य । २ 'विरानो दिशः' (पिङ्ग ४१५)। विराट्पादे दशाक्षराणि । त्रिष्टुप्पादे एकादश । नस्मात् त्रिष्टुभः प्राग् विराट् किमिति न निरूपिता। ३ साकल्यात् = दशाक्षरः रः। = समृद्धा संपूर्णा न भवति यदा कदाचिदस्याः पादोऽक्षरेण विकलो भवति । कदाचिदधिकाक्षरेणेयं विशेष मानं प्राप्नोति । ५ दशाक्षरस्वरूपादिप्लुता अतिरिक्ता । ६ पिपीलिकामथ्या गायत्री (+७+ ८) यथा--(ऋ० सं० ४ । ३२ । ११)। · त्रिपादनिष्ठमध्या पिपीलकमध्या' (पिङ्ग०६।१७)। पिपीलिकस्य मध्य इत्र मभ्यो यस्याः । अनुक्रमणीकारदर्शितः छन्दसां क्रमः (ऐ० वा. भाप्वं ७८)। छन्दोविचारः (ऐ० वा. १३।३-४ ) । १७ भूयिष्ठा देवता एकैकामृचमेव भमन्ते न कदाऽपि सूक्तम् । १९ लक्षणभेदाभिः = सा सा देवता भिन्नलक्षणलक्षिता । २१ 'उद्वेतीत्यर्धपञ्चमाः' (ऋ० सं० ७ । ६३।१-४३) सौर्यम् वृहदे० ६ । ५)। या चक्रुरता गातुमम्मै होनो न दीयन्नन्वति पार्थः । प्रति वां मूर उदित विधेम नभिमित्रावरणोत हव्यः (ऋ०सं० ७ । ६३ । ५) ॥ अत्र प्रथमोऽर्थः सौर्यः शानकस्य मतेन । उत्तरो मैत्रावरुणः । अन्येषां भिन्नं मतमासीदिति भाति । उद्वेति सुभगो' । ( ऋ० सं० ७ । ६३ । १) 'यत्रां चक्रुः । (ऋ० सं० ७।६३१५)। १ नवे नवो भाति नार्थमानोऽही केतुरुपमित्यम् । 'मानं देवेम्पो विधात्यायन् प्र चन्द्रमौलिरते दमाः (२० से १८१९) ।

·६४ टिप्पणी। ६७७ ५ क्ल्प्या= पक्ति १ नवो नवो भवति जायमान सूर्य एव इति केचित् । अहा केतु स उपसामग्रे एति । चन्द्रमा आयन् देवेभ्यो भाग विद धाति दीर्घमायु प्रतिरते च । अन्ये तु प्रथम पादश्चन्द्रम पर । द्वितीय आदित्यपर । सर्वस्याश्चन्द्रमा टेवतेत्यनुक्रमणी । परस्या (१०८५।१९) प्रथमी पाटी सौर्यो चान्द्रमसौ परौ' । ( बृहदे ० ७।१२५ ) । ' और्णवामो ढचे (१० । ८५ । १८-९) त्वस्मिन्नचिनो मन्यते स्तुतौ ' (बृहद्दे. ७ । १२५)। ४ · ऋग्भानश्च भूयिष्ठाः' (६७१।९) इत्यत्र भूयिष्ठग्रहणात् । स्थापनीया व्यूह्या । ६ परमेष्ठी अमुस्मिन लोके । ग्रहनक्षत्राण्यन्तरिक्षे । इतराणि पृथि व्याम् । 'परमेष्ठी' एतन्नाम रक्शाखाया नोपलभ्यते। मक्शा खाया 'कुपुम्भर ' इति शब्दो न तु कुसुम्भ कुसुम्भको वा । ७ निपात ८ उप साधारण्येन स्तुति उपस्तुति । सर्वेपा साधारणा स्तुतिर्न तु कम्यचिदेवम्य मुख्या। तत्र = तस्मिन्निपातद्वैविध्ये । साधारण्य नाम = साधारण्यस्यार्थ उदाहरण च । ९ 'तर साधारण नाम ' ( २७ ) इति पाठान्तरम् । नाय पाठ साधु । किं तत्साधारणम् । 'तत्र साधारनोपस्तुती ण्य तद्य०' (२७) अब ग ज पाटो मिश्रित । यथा-' तन साधारण्येनोपस्तुती + तत्र साधार: ण्यम् ' । ' तत्र साधारण्येनोपस्तुती ' अय पाठ साधीयान् | १४ पुन -तु। १६ पृथियाम् । इति पृथिवी इन्द्रान्यौनिवामम्धानम् । नायं पृथि-या प्राधान्येन निटेश । १८ लक्षणत्वेन = पृथिवीनिवासिनी इन्द्रासी । १९ काश्चिन्निपातभान इत्यम्मिनधिवारे । गौण स्थानम् ।

·टिप्पणी। ६५ प ६७८ - पक्तिः २१ अत्यन्तनघण्टुकं = सदैव नैघण्टुकम् । २३ आदित्यस्य — स्वः पृश्निः' इत्यादीनि नामानि । किंतु तेषां न कदाचन प्राधान्येन स्तुतिः। १ वाक्यार्थन उपजनितं पारतन्त्र्यं यस्य । आक्षिप्तं गृहीतं जितं स्वाभिधेयसामर्थ्य यस्य । इवशब्दोऽग्निशब्दस्य प्राधान्यमाक्षि. पति तिरस्करोति । १-३ पाटान्तरे यच्छब्दो द्विः प्रयुज्यते ( २४-२५ )। २ उपमानशब्देन 'अग्निरिव ' इत्यत्र इवशब्दोऽग्नेरुपमानत्वं दर्शयति । तेन इवशब्द उपमानशब्दः । उपमाशब्देन । इति पाठ इष्टः। ३. वाक्यार्थस्य सामर्थ्य तेनोपजनितं प्राधान्येन सामर्थ्य यस्य । मन्युशब्दः प्रधानमिति वाक्यार्थेन ज्ञायते । ७ अग्निशब्दो विशेषणसदशो गौणो विशेप्यं प्रधानशब्दमाका- शते । तादृशं संबोधनान्तं मन्युशब्दमाकाछन् । ८ अर्थिनि - प्रधानार्थवति । ११ अयोत = अपि च । अभिधानः = गुणवाचकैर्विशे पणैः । १४ संविज्ञानात् = ऐकमत्येन । इन्द्रादी देवतारूपेऽर्थे रूढम् । १५ आम्नायविधी = आम्नायेन कृते विधौ । आम्नायकृतचोद- नायाम् । १६ । इन्द्राय चूत्रतुरे' (६७९ । ११ )न व्याख्यातम् । वृत्रहां- होमुक्प्रभृतीनि ' (१९) इत्यत्रापि न वृत्रतुरशब्दो विद्यते । ' इन्द्राय वृत्रन एकादशकपालं निर्वपेदिन्द्राय वृत्रतूरा एका.. दकशपालम् ' (मैत्रा० सं० २।२।११) । वेदः चोदयति । इन्द्रायांहोमुन एकादशकपालं निर्वपेन्' (मैत्रा० सं० २।२। . १८ : समासनन्ति' । अनेन समाम्नाया वह आसन् याम्केनापि निघण्टुसमानायो रचित इति भाति ।

·१६ टिप्पणी। पन . ६७९ - किंतु यानि । पक्तिः १९ देवतानामसु समामनन्ति । २२ ' तु ' इत्यस्य स्थाने । तेषु ' इति पाठान्तरम् ( २९ )। तेषु = देवतापढेषु । २३ एताइक्समाम्नानेन देवप्तानामानि भूयासि भवेयु । १-२ 'भूयासि तु समानानात् ' ( ६७८ । २२ ) समाम्नातानि तेभ्योऽन्यान्यपि वहुतराणि सन्ति । किंतु अस्मि. नर्थे 'तु'शब्दो ज्यों भवेत् । · भूयासि तु समाम्नानात् ' (६७५ । १२) इद ' तान्यप्येके समामनन्ति ' (६७५ । ११) इत्यस्यानन्तर वर्तते । नस्मात्तस्यान्योऽप्यर्थ स्यात् । भूयसा समानाने किं प्रयोजनम् । न किमपि । केवल गण नम् । भूयासि समाम्नातानि स्थुरित्येव केवलम् । ६ सविज्ञानभूत = रूढम् । प्राधान्येन स्तुतिन्य तत् । देवताना- मसु सदेवाह समामने गणये यद्रूट प्राधान्यम्तुति च । ७-८ निर्विशेषण - यदभिधाने गुणपर्न सयुक्तम् । तभृत् व्रतपति , इत्याडीन्यग्नेर्नामानि । भने व्रतपते व्रतमारप्स्ले ' ( मेना० स० १ । ४ । १ ॥ १॥ ४ ॥१)। ' अभिर्दै रेवाना नतपति । (शत० ब्रा० १ । १ । ११२॥ मैत्रा० स० १।४।५)। त्वमने नतभृशुचि' ) मंत्रा स० ४ । ११ । ४ ॥ ते. ब्रा० २ । ४ । १ । ११) एवममितभृत् । १७ पूर्वभ्य समाम्नानृभ्य ये हवि सबद्धानि अभिधानानि समामनन्ति तेभ्य । इन्द्राय हनने अष्टारपाल निर्वपेत् ' इत्यादिविधि । एता दृशा पिपयो बेटनामणयोर्दश्यन्ते । पूर्व समाम्नातारो विधि रर्शनादभियानानि समामनन्ति । स्वमिद जायने यद्विधिदर्श नाते ममामनन्ति। " हविश्वोदयति । (६७५ । १० ) इनि याम्पत्रचनात् । इमेशन (१८) मनिहितनर वस्तु दर्शयति । ये घाघभियानानि ममामनन्ति ने स्तुतिदर्शनात्समामनन्ति ।

·टिप्पणी। १७ . पङ्क्तिः १७ इदं च । कर्मभिर्दिवत्ताः स्तौति । (६७५ । १३ ) इति यास्कवचनात्स्पष्टम् । १८ स इन्द्रः । वनबाहुः (१५) इदं कार्य कर्मनाम भवेत् । २२ पृथक् = विशेष्वं विना प्रयोगे । वृत्रहादिविशेषणस्य नेन्द्रा- दिविश्लेप्यं पिना स्वातन्त्र्येण स्तुतिः । २३ केवलस्य = विशेष्यासंबद्धस्य । २ · विशेषतः ' - ' विशेप्यतः' इति पाठः स्यात् । विशेष्यं विना । कचित् = कचिदपि । अनवस्थानात् विशेप्यं विना विशेषणं स्वातन्त्र्येण न कापि अवतिष्ठते प्रयुज्यते । ६ क. ख. ग. च. ज. घुस्तकेषु 'निरुक्तभाष्यार्थनिबन्धपद्धती' इदमाकस्मिकं न कचिदन्यत्र वर्तते । २० प्रकरणे प्रकरणे न्याख्या भिन्ना । नघण्टुकप्रकरणे व्याख्या (१४३ । २५-२८ ) । नेगमप्रकरणे(२९२।२१-२२) ५ ततद्भवति = अयं प्रश्नो विचारो वोद्भवति । ८ निःशेषेण (सर्वत्र सर्वेश्च ) ज्ञातमेतदेवाभिधानं यस्य । ९. यज्ञादिकर्मणोऽङ्गम् । विवक्षिते विशिष्टे स्थानकर्मणी यस्य । विवक्षितं स्थानं विशिष्टं च स्थानं यस्य इति पाटान्तरे (२८- २९)अयं विवक्षितशब्दो विशिष्टमित्यर्थे प्रयुज्यते । १६ अस्माकमग्निः संनिकृष्टः । पृथिन्यन्तरिक्षं द्युलोक इत्यनुक्रमः । १८-१९ देवताभ्यः प्रत्यक्षाभिधानं साक्षादभिधानं न रोचते । परोक्षा- भिधानं तेषां प्रियम् । देवताभिधानं व्युत्पादयितव्यं लौकिकश. ब्दवत् । १९ देवता न साक्षाद्रष्टुं शक्या । साऽऽदौ परोक्षीकर्तव्या । भनि- रिति न देवतायाः माक्षान्नाम । परोक्षं हि तत् । परोक्षीकृत तत्त्वं = परोक्षीकरणमेव तत्त्वम् । तदेव आर्पितम् इष्टं तेषां परोक्षनाम्नां निर्वचनेन ।

·६८ टिप्पणी! प ६८१ पक्तिः १९-२० 'परोक्षप्रिया दव हि देवा प्रत्यक्षद्विप ' (शत० प्रा० १४ । ५।९।२)। २१ आगम प्रमाण यस्य । यहा टेवताभिधान सम्यक्षायने का देवतातादात्म्यमनुभूयते । २१-२२ 'अथाऽऽगमो या या देवता निराह तम्याम्तम्यास्ताद्भाव्यमनुभवति' (निरु० १३ । १३)। २४-२५ · अग्नि कम्मात् । इत्युपोद्धात । 'अग्रणर्भिवति' इत्यु पन्यास । २५-२६ ' अथाऽऽत्मनो महत प्रथम भूतनामधेयान्यनुमिप्याम ' (निरु० १४ । १०) । भनेन सर्वाणि नामान्यात्मन एव । २७ अयमेवंतत्सर्वमनुभवति । ( निरु० १४ । १३-१४ ) । 'तानीमान्येतम्मिन्नात्मन्येा भवन्ति । ( निरु० १४ । १५ )। तम्मिन्ने भवन्ति' (नि. १४ । १९ ) । — संपाऽऽत्मजिज्ञासा संपा सर्वभृतजिज्ञासा ब्रह्मा सारिष्ट सरू पता सलोस्ता गमयति य एव वेद ३७) । एन विभूतिताद्भाव्यमनुभवति । १ ' अपि वा सर्वाभिर्विभूतिभिर्विभृतत आत्मा ' ( निर० १४ | १२ ) । एव सर्ग विभूतय आत्मन एव । अग्रणीभवति ' इति विग्रहेण वास्यम् । कृतम्य वाक्यम्य पदाता वर्णी । तेषा ( पटेभ्य ) निवर्पणेन समुदाय । तेनोपजनितोऽग्निशन । अग्रणी = अग्र + नी नयति । अन्य वाक्यम्य द्वे पदे । तेपा वर्गा मष्टा । ते पटेभ्यो निष्कृप्यन्ते । तेभ्यो वर्षेभ्योऽपिशन्न उत्पन्न । ५ अगिशब्दम्य ' अग्' इत्यायव अप्रशलादुत्पद्यते केवणे · न्' इति । नेन अमल मगानीयः पूर्व . ( निर० १४ । ६८२ ३ . न पदना पर गल मयतिम् ' उत्तरप-मवम्याप्य । अप्रशो नि सम्या अपि नियाया मातेन म यवम्याप्यते ।

·टिप्पणी। पत्रं पक्तिः ६ न तथोत्तरपदम् । (नि) नयतिः उत्तरपदं न उत्तरसदस्थम् . ७ कर्तन्यात्मनि कर्तव्यरूपे किमपि कर्तव्यमपेक्ष्यते इति नयतिसदृशं पदमावश्यकम् | करणीयस्थाने नयतिपदमवस्थाप्य । 'कर्तव्यात्मना' ( २८ ) इति ग. ज. पाठोऽपि साधुः। 'कर्त- व्यात्मिना (२८) = कर्तव्यार्थेन + कर्तव्यात्मना एवमयं मिश्र पाठः। तेन चोत्तरपदेन कर्तव्यरूपेण भवितव्यम् । किमपि करणी- यम् । तस्मात् 'नयतिः उत्तरपदम् । ' अवस्थाप्य ' इत्यनेन काचित्संदिग्धता प्रदश्यते ।' कर्तव्यात्मनि० र्या' इति केनापि च. पाठो रूपान्तरित. (२८) । किंतु सोऽशुद्धः । नयतिः कर्तरि अवस्थाप्येत । ' आत्मनि' पदं किमर्थम् । १० अगं प्रधानशब्दवन नित्यं नपुंसकम् । अधिके च प्रधाने च प्रथमे चाभिधेयवत् ' ( मेदिनी) । यजमानमितरांधाग्रं नयति । १२ अग्निग्रहणं प्रथमं कर्म । यः पूर्वेधुरग्निं गृह्णाति स श्वोभूते देवता अभियनते । ततश्च · अग्ने व्रतपते व्रतमालप्स्य ' इति। । अग्नि देवानां व्रतपतिर्गह्मणो व्रतभृतपतय एव प्रोच्य व्रतमालभते । (मैत्रा० सं० १ । ४ । ५)। प्रणीयते पूर्व दिग्वाहवनीयस्थानं प्रति गार्हपत्यात् । अनं नी = अग्निः । १४ अथवा अङ्गं + नी = अग्निः । सनममानः सम्यक् नममानः = कर्मार्थ प्रवीभूय । सं नम् भातुर्यास्ककाले आत्मनेपदी आसीत् । अथवा 'ताच्छी- ल्यवयोवघनशक्तिषु चानश् ' (पा० ३ । २ । १२९) इत्यनेन 'सनममानः ' मनमनशीलं दर्शयेत् । १९ स्थूलो अष्ठीवन्नों (जानूरुसंधी ) यम्य स स्थूलाष्टीवान् । तस्यापत्यं म्यालाष्ठीविः । वाहादिभ्यश्च ' (पा० ४ । १ । ९६) इति सूत्रेण । बाहादिरातिगणः । . %3- ·७० टिप्पणी। प ६८२ -- ६८३ . ४ पडूक्तिः २२ 'क्नूर्या शके उन्डे च' (भा० १ । १८६) । अर्तिही तीरीक्मूयीवाश्याता पुगी' (मा० ४ । ३।३६) इत्यनेन क्नोपयति' = आक्रोति । 'अ+ क्नो+प+न =' इत्यस्मात् अ+न = अक्न अग्नः आग्नेि । ३ ता हेतुत्वेनोपादाय -शब्दसाधने ता मिया हेतव । इतात् अत्र · इत ' इति निष्ठान्त रूपम् । 'इणू धातो ' इत्यर्थ । ६ ‘णीड् ' इति ग प न पाठ प्रामादिक । ८ एतेर्धातो इभानो । खलुशब्दो घाट द्योतयति । ९ किमपि वर्णसामान्य भवेन्न भवेद्वा । भर · वर्णसामान्येन ' पद नावश्यम् । वर्णसामान्येन इणि अकारो नास्ति । वर्णसामान्थेन सत्य नाम्ति ' इत्यन्वय । ठ ड धर्न सर्वेषु पुलकेषु ' सत्य नास्ति । वर्णसामान्येन ' इति विराम यवस्था । • अग्नि ' इत्यत्र अमार कम्मिन्नपि इणरूपे नास्ति ! एव सामान्याभाव । तम्य इण विकारमाटाय ततस्त विकार व्यापादयति विपरिगमयति येन अवार उपलम्धेत । अथवा । वर्णसामान्यन = केऽपि वर्णा इण्यपे म्भु । तादृश किमपि रूप गृहीत्या । अत्र वर्णसामान्य काल्पनिकम् । अयो इणोऽर्थदर्शनात् । शब्दार्थमबन्धनित्यत्वात् । च गुणभूतत्वाचदम्य । तेभ्य कारणेभ्य तद्विवामित्यादि। १. अभी इण अर्थदर्शनात् तम्य धातो कोऽपि विकारो ग्रही रयः। म प अमारवत्तेन परिणमयिनत्य । ११ व्यापादयति = विपरिगमयति । ११-१० यथावम्बिनम्य = वर्णयापादन विना । १५ तन 'अनाऽऽगर' इनि पाटान्तरम् (.-.१)। अव अन्य यति ' को आकार । नत आरागटवारमारते । वर्ण आययन' पनि स्पात् ।

·टिप्पणी। ११ पत्रं - पङ्क्तिः १५ कोऽयं महान् प्रयासः । एतीति अपनः । अयनशब्दादकारः प्रयास विना लम्बेत । अनत्तीति अज् । 'चोः कु' (पा० ८।२।३०) इत्यनेन भम् । इदं कुत्वम् । अथवा । दहतीति धक् । 'झलां जश् अशि' (पा० ८।४।२३) इत्यनेन 'धग्' । इदं जश्त्वम् । पदा कुत्थं तदा अनक्तिर्वातुः । यदा नसत्वं तदा दहतिः । अ ( एतीति अयनः) + ग् (न्यनतीति व्यग् )+ नि (नयति हविः०) अग्निः । अथवा । अ (एतीति अयन:) + ग् (दहतीति) धम् + नि (नयति हविः.) = अग्निः । एवं 'त्रिभ्य आख्यातेम्बः । (१) इत्युच्यते । १७ साधीयस्तराः - साधीयस्यः + साधुतराः । ' अगं नयति अङ्गं नयति अक्नोपनः' इत्येताम्यः क्रियान्य- स्तिस्रः क्रियाः सार्षीयस्यः। १८-१९ अनुक्रमेण भशिर्लक्ष्यो निरूपणीयः । तस्य लक्ष्यस्य प्रधान- स्तुत्या संवन्धः लक्ष्यप्रधानस्तुतिसंबन्धः । स लक्षितो यस्मिन् तदभिधानम् । २० अग्निकर्मणां सिलिनिताः । अशिसशो लातिनभापायाम् 'इग्निस् 'शब्दः । इसे उस् ( आयः ), इग्निवयुलर ( अग्निकः ) इग्निफर् ( अभिभृत् ) इग्निजेना ( असिनः ) इमिपेस् ( भमिपाद ) इगिपोटेन्स् ( भगिपतिः ) इत्यादितद्धितसमासरूपाणि । ' इगिस् 'शब्दम्य (अनिशब्दस्य)उत्पत्ति को ज्ञातुं शक्नोति । । अग्निवमि' इत्यादिशब्देषु नामकारकप्रत्ययव- झाति । अमतीति अग्निः । बहतीति वह्निः । लातिनमापा- याम् ' अगो' चोदयामि । अनति = चोदयति । ' अन गनिक्षेपणयोः' (धा० ११२३०)। अङ्गतीति अमिः । 'अङ्गे- नलोपश्च ' ( उणा० सू० ४।५०) इत्यनेन । १ छ. त. द. पुस्तकेषु यज्ञश्च' इत्यस्य स्थाने 'यज्ञस्य | इति पाठः (२५)। यज्ञस्य पुरोहितः इत्यन्वयः । अथवा यज्ञस्य देव इति । -- ·टिप्पणी । पत्रं %3D ६८५ पक्तिः १७ धुशब्दात् । इदं निर्वचनं पूर्वेभ्यः सार्थतरम् । पृथिवी लोकात् धुलोकं गच्छति यनमानेन सह । पक्षेऽर्थवत्वं निर्वचनस्य ' इदं दुर्बोधम् । कदाचिदयमर्थः स्थात् । दिवि भवतीति देवः । सूर्यरूपेण अग्निदिवि भवति इति पासिकं घुस्थानत्वम् । प्रातः आग्निः सूर्ये स्वतेनो निधत्ते इत्यर्थे वा युस्थानत्वम् । १९ होता होतेरेव न तु ह्वयतेरित्यस्मात् । १९-२० 'हु दानादनयोः। आदाने इत्येके ' ('या० ३१) । जुहोति हविर्ददाति पुरोडाशभागमत्ति च । अथवा ददाति आदते च । २२ परा क्रमेण । २३ · अग्निः पूर्वेभि० ' ( ऋ० सं० १ । १ । २) । अपरा = अन्या। २३ । अमुना प्रकारेण एतस्यामुदाहृतायां वहनकर्मयुक्ताः सर्वा सच १६ उदाहरणम् उदाहरणत्वेन उपेक्ष्या इत्युपप्रदर्शनार्थम् । १० तवृत्तं 'स: ' शब्दस्य प्रयोगः । वृत्तं = रूपम् । यच्छब्दस्य किमपि रूपं यवृत्तम् । तच्छब्दस्य तथा तद्. वृत्तम् । ११ 'यत्तदोर्नित्यसंबन्धः' इदं वार्तिकसदृशं वाक्यं व्याकरणमहामाप्ये भृशं पठ्यते । १५ लोटा = आशीर्वाचकक्रियारूपेण । निराकाई भवति । १६ एकपदनिरुक्तम् ऋजु सरलम् । १८ आक्षिप्य = आक्षेपं दूषणमुद्भाव्य । २.-२१ स्वार्थ जहत् । उपसंक्रामत् अभिधानम् । ' उपसंक्रामन् । (३१) नेदं रूपमत्र युक्तम् । १ व० ' इत्यादिना भाक्षेपनिराकरणम् । २-३ तस्या गाण्याः सर्वार्थस्तथाविधधल एव संवन्धः । ३-४ तथाविधः नित्यं प्रकरणोपपदपरतन्त्रः। - ·७४ रिपणी। पनं . . पङ्क्तिः ४-५ समर्थानि प्रकरणानि उपपदानि च तेषु परतन्त्रः । यादृशं प्रकरणमुफ्पदं वा तादृशः संबन्धः । गौणा अर्था अनेके प्रार. णोपपदपारतव्यात् । ५ मुल्याया वृत्तेरन्तरे विनियोग एव नास्ति । लोके प्रसिद्धि- वंदे वोभयत्र वा। ९ उपोद्धन्ति = (उप + उत् + हन्ति) उपोद्घातं करोति । चोदकः आक्षेपक । पृथिवीम्यान एवासिरिति R आक्षेपको न मन्येत । इदं मत तम्य संमतं न म्यात् । १४ · असिमीले । इत्येतम्याच्यावहनक्रिया न विद्यते । किंतु परम्या - स देवॉ एह वक्षति ' इत्यम्याम् । अस्मिन् सूक्ते पार्थिव ज्योतिरशिशब्डेनोच्यते । आवहनवनक्रियायोगात् ' इति च. पाठ. (२५) । 'आवह्वनक्रिया० ' ( ग. न. पाठः) = आवह्न + हवनक्रिया० । होतारमिति हवनक्रिया । ' आ. वक्षतु ' इत्यावह्नक्रिया । 'स्वनक्रियायोगात् ' इति माधी- वान् पाठ । ११ 'अभिनन्त' • अमिनमन्त्र' इति नरोऽपि पाटो व्यारयानः । १६-१७ भर्नु वर्णमुपभनमन्त्य । २१ पार्थिवे (1) घृतानिवनम्यावि पानात्यल्पसत्रे वापणे वा । आग्यशग्ने विनियोगो नाऽऽती ( १०)। २१-२२ उपमा योपा उपमेय मृतम्य धाग । यथा योषा भरिम- मिनमन्ति नया पृतम्य घाग अभि क्यमभिनमेयु. । विमत्र यसपम् । अविधान वधय गेनि योगपघम् । ने ( it ) उदाम्य धागणा मंभवः । उपमानोपमेयमा: मनग्य ति योगपचन 1 नत्र = वेनेसा । २३ मामगम - म.नि. मामि। , रविन तराग (२९)। जम्प प्रमिदार न्याया। २४-६५ ताव मानापन् = अमन् पय विमानम् । . घृतम्य धागा

·रिप्पणी।
५५
पत्र
।
पङ्क्तिः
१ एवंवेय. = एवं ज्ञातः निरूपितः ।
२ तस्मात्सुष्टु
उक्तमाक्षेपकेण
४-५ 'अन्यनिर्वचनमृनु' इति कृत्वा 'नसतिराप्नोतिकर्मा वा नमति-
कर्मा वा' (६८७ १३) इति न व्याख्यातम् । तया ' हयति.
प्रेप्साकर्मा विहर्यतीति' (६८७ । ४) । पियति = भृशं
विहरति भुक्ते । ' अभिहर्यति ' इति पाठान्तरम् ( ६८७ ।
२६)।
१० आदित्यमुक्तमस्यामेकम्यामृचि अथवा सफले सूक्ते भाष्यका-
रोऽमन्यत न वेति न स्पष्टम् । एका ऋक् अथवा सकलं
सूक्तमपि स्यात् ।
१०-११ · समुद्रामिरेकादशाऽऽयं नगत्यन्तं सौर्य वाऽऽपं वा गन्यं वा
घृतस्तुतिर्वा' अनुक्रमण्याम्। 'नानादेवताभिवाद ०' (इत्यादिपाटा-
न्तरम् २३ ) - 'समुद्रादित्योर्मध्यमस्य' (बृहद्दे ० ५१९)॥
। आदित्यं वा ब्राह्मणोर प्रदिष्टं घामेयं यद्वाऽऽज्यमूक्तं हि
दृष्टम् । अपां स्तुतिं वा यदि वा घृतस्तुतिं गवां स्तुति वा
सूक्तमेतद्वदन्ति ' (बृहदे० ५। १०)।
१२ प्रकाशेन सर्वस्य च्छादकः ।
१३ ' उदतीर्तत् । इति उत् + तृ इत्यम्य यड्लुडि रूपम् । सूर्यः
प्रथममद्भयो जो।
१५ म चन्द्रमा अन्य सूर्यस्य । ' अतवृपा सोमः । योपा अपो
हविर्धानेऽध्येनि तम्मान्मिथूनाचन्द्रमा जातोऽन्नाटे. तदनं नानं
यद्यश्च सोमाश चन्द्रमाश्चन्द्रमा वितम्यान्न य एप तपनि ।
(शन० प्रा० ४ ।।७।१२)।
वे सोमो राना देवानामानं यचन्द्रमाः (सन० ना० १॥

·टिप्पणी। पत्रं ६८९ पाक्ति २ अस्य मन्त्रस्य आदित्यदेवत्वे सत्यपि । आदित्यस्य अग्नित्वम्। ३ ' समुद्रार्मि०' एता ऋचो घृतस्तोम्या उच्यन्ते ( मैत्रा० सं० १।६ । ७)। ४ इदं म यमं ज्योतिरग्निरिति प्रतिपादयितुमिदमुदाहरणमस- मर्थम् । ५ एकेपा शाखिना = वानसनेयिनाम् । ६ इमं स्तनमूर्नम्वन्त धयापा प्रपीनमग्ने सरिरम्य मध्ये ( यजु० सं० १७ । ८७)। इदं ८७-९९ ऋधात्मकं सूक्तम् ( वा० सं० १७ । ८७-९९)। ' अपा प्रपीनमग्ने' इति अस्मिन् सूक्ते अग्निलिङ्गम् । ' इमं स्तन० ' यजुर्वेद सप्तदशेऽन्त्यास्त्रयोदश यजमानानुवा- चने घृतस्तुतौ वा विनियुक्ता । तत्रेय प्रथमा ( च. ट.) । ७-८ निविद् = सूक्तम्याऽऽटी मध्येऽन्ते द्वयो सूक्तयोर्मध्ये पठनीयानि देवतास्तुतिपराणि कानिचित्पदानि। यथा अशिदेवेद्ध । अगि- मन्विद्ध ' इत्यादिद्वादशपदा निविद् (ऐ० ब्रा० १० । २)। ' तूष्णींशसनिवित्सूक्तराज्यशस्त्र त्रिपर्वकम् ' (ऐ० वा० साय. णभाप्य १० । १)। प्रथम तूष्णींशसः । तत : अग्निर्दे वेद्ध' इति द्वादशपदा निविद। तत सूक्तम् । इदमाज्यशस्नम् । तूष्णींशंस. (ऐ० प्रा० ९ । ७ विपरिहृत्य तयोनिविद द यात् (आश्व० श्री० ८।९। २)। सूक्तयोर्म्यत्यासं कृत्वा तयोर्मध्ये निविधीयते । इयं निविदग्नि- स्तुतिपरा। ९ अद्भयो वा एप प्रातस्टेति' (ऐ० प्रा० १८ । ६) । उ. दति' इति कोपीतवित्राह्मणपाठ (को० प्रा० २५ । १)। १६ तम्य ब्राह्मणम्य = ब्राह्मणोत्तवचनम्य । ६ अम्गवामीये सूक्ते एपा। < गरन्मान् = गर् ( गुर) + त्मान् ( आत्मा)। गुर्वात्मा महात्मा (३)न न्यान्यातम् । ) । मायदिने सूत्रे ६९० ·रिप्पणी। ७७ ' पक्तिः ९ गरणं = स्तुतिः । ११ — महान्तमात्मानमेकमात्मानम् (१) । दुर्गपाठे : आत्मानं ' पदं सकृदेवासीदिति भाति । १३ 'तद्यदिदमाहुरमुं यनामुं यनेत्येकैकं देवमेतस्यैव सा विसृष्टिरेप उ येव सर्वे देवाः' (बृह० उ० ११४।६) । एतस्यैव प्रनापतेः सा भिन्नाभिन्नदेवतासृष्टिः । याज्ञिका भिन्ना देवता यनन्ते । किंतु प्रजापतिरेव सर्वे देवाः। १८ पूर्वपक्षव्यावर्तकः = परमतं न्युटस्यति । २०-२१ निर्वपेत् । इति चोदना । २३ अन = पार्थिवेऽसौ । लोकप्रसिद्धिर्वेदप्रसिद्धिश्चाग्निशब्देनास्मि- नेव पार्थिवेऽग्नी । २४ ' अभिमानय' इति लोकोक्तिः । । अग्निं प्रणय ' इति वेदोक्तिः । । ॐ अग्निं प्रणय ' इति गार्हपत्यादाहवायं प्रति अमिनयनाम प्रेपः। २६ चोदिताः = आदिशः। २-३ यथा अग्नेरमिशब्देन मुग्व्यः संवन्धः न तथा विद्युत्सूर्य- शब्दाभ्याम् । ५ अस्य विचारस्य आक्षेपप्रतिसमाधानरूपस्य । अयमेव पार्थि- योऽग्नि रुपास्यः' इति प्रयोजनम् । आयेषु सूकेषु स एव स्तूयते तस्मै च हवीपि संप्रदीयन्ते स एव च तानि भुते । ६ एतमेवोपासीत ' (२०) इति पाठान्तरं स्पष्टम् । १ देवतायाः बहुनामधेयत्वस्य कारणं माहाभाग्यं कर्मपृथक्त्वं वा (नेरु० ७१५)। अग्निरेय जातवेदाः । १-२ ‘पृथगेव म्युः पृथग्मि म्नुतयो भवन्ति ' (निरु० ७ १५)। पृथगमिधानानां म्नुत्यन्नरः भिन्नम्नुनिभिः मंबन्धः । ६ नाते नाते = प्रत्येम्मिन् प्राणिनि । ९-१० विदर्शनार्थस्य वेदम् । नानं नाते (जन्मनः ) एवं वेदो विद्या प्रज्ञानं यस्य । ६९१ ·८८ टिप्पणी। पत्र ६९२ पतिः ११ । यत्तनात ' इति नाह्मण जातवेदा जातधन इत्यर्यसमर्थ- नार्थम् । तेन । जातविद्यो वा भातप्रज्ञान इट जातधन इति व्युत्पते प्रात् स्यात् । अथवा मूलपाठे न स्यात् । (मंत्रा० स० १।८।२) यत्तजात' इत्यन 'यजात अस्ति । अविन्दत' इत्यम्यानन्तरम् । इति ' नास्ति । ' आजात जातवेदास' (म० स० १ । १६ । ४२) इत्यनजात इतरो जातवेदा इतर । (ऐ० ब्रा० ३।५)। जात सद्योमथितमग्निं वेत्तीति आयनीयाल्योऽग्निर्मातवेदा इत्यु च्यते । “माणो वै जातवेटा स हि जाताना वेद' (ऐ० ब्रा० १०॥ ८ (यदानवीजाता व प्रना अनेनाविटमिति तज्जातवेदसो जात वेदस्त्वम् ' (ऐ० ना० १३ । १२)। १७ व ख छ त द पुस्तकेषु ' नातवेदसे सुनवाम ' इत्यधिक खण्डो वर्तते ( २३-२९) । स दुगेण न व्याख्यात । इट सर्व (निरु० १४१३३ ) इत्यत्र वर्तते । किंतु तत्रापि दुर्ग वृतिन वर्तते । २३ अस्य सूक्तस्य (म० स० १ १९९) एकैच ऋक् । एक . त्मिवमिद सूक्तम् । २५ जातवेदा देवता यस्या रच सा जातवेदस्या | अथवा जात वेदसी नाम कर्म तस्याम् । ' जातवेदसे सुनवाम सोममिति जातवेदस्या पुरस्तात्सूतस्य शप्तति स्वस्त्ययन वै जातवेदम्या स्वस्तिताये' (ऐ. वा. २० । ३)। जातवेदसे सुनवा मेति खण्ड कचिदुर्बोध ।। जातवेदस्या' (२५) अर्चाय' (२५) अनिस्म (२६) ' महाक्ला ' (२९) एते शब्दा दुर्योधा । ' दददित्यर्थ ' (२७) अय वस्यार्थ ।जातवेदस्या का ! तम्या किम् । वाशद सिमर्थ । वेढ = धनम् । अर्चाय = अर्चनीयाय। सिन्धु नावा' इति पुनरक्ति विमर्था । भाष्य याम्भाप्य २८. सदृश न माति।

·टिप्पणी। ७९ पत्रं ६९२ १४ अधं %3D पङ्क्तिः २९ महती दूरे कूले यस्याः सा महाकूला । ३० दुरिता दुरितानि अतिपर्पत् अग्निः । समश्नुवानं व्याप्नुवानं जगत् कर्मभिः । दुर्गवृत्ती ' अनुवानं ' न समभुवानम् ' (१)। १५ 'आप्ल व्याप्ती' (धा०५।१४)। 'आप्ल लम्भने' (धा० १० । ३०६ )। ' व्याप्नुवानम् ' इति रूपमिष्टम् । व्यापयन्तम्' इति प्रामादिकम् । १६ अपि वा अश्वमिव जातवेदसमिति उपमार्थे स्यात् (१)। १६-१७ अश्वशब्दः अश्वप्राणिनि रूटः । रूढिश्च शास्त्राबलीयसी । तेन । अझुवानम् ' इत्यर्थ इप्टोऽपि न गृह्यते । १८-१९ बर्हिषा उपलक्षितं कर्म लक्षणया बर्हिः । १९ । कर्म सीदेत् ' इत्यन्वयः । २१ 'एकमिव ' इति छ. त. द. पाठः ( २५) अपूर्णमनधारणं दर्शयति । एकमेव ' निःसंशयत्वं दर्शयति । ग. च. न. पाठः ' एकमिव ' (३०)। २२ 'तदेतत् ' इत्यत्र 'तत् । निपातसदृशः । केवलो वाक्प्रकारः। दशतयीस्थं तृचम् । तस्य अनुस्मृतये स्मृत्युद्वोधाय । २३-२४ एतया ऋचा तृवं संनिर्धाकृत्य । संनिधीकृत्य संनिहिती- कृत्य इति शुद्ध रूपम् । संनिधीकृत्य स्मारयित्वा । १ विवक्षिताय प्रयोजनाय । ९ स्थितं = प्रतिपादितं सिद्धम् । ११ अनन्तरं = न अर्थान्तरं न भिन्नम्। गायत्रा जातवेदसा मन्त्राः कर्मसु विनियोक्तव्याः । किंतु जातवेदसं गायत्रं तृचमेकमेव । तस्मात् — आग्नेयान्मन्त्रान् जातवेदसानां स्थाने युञ्जीत ' इति विधिरनुमितः । १ जातवेदसं सूर्यमुद्वहन्तीति तु० = किंतु अस्यामृचि जातवेदाः सूर्य इति सष्टम् । संनिधी कृत्वा ·८० टिपणी। पत्र पक्तिः ७-८ इतरयोः विशिष्यते प्रसिद्धया । १९ ' असौ लोकः पर्जन्यः पृथिवी पुरुषः योषा एते पश्चातयः (छा० २०५।४-८) । स जातो यावदायुपं जीवति तं प्रेतं दिष्टमितोऽसय एन हरन्ति ' (छा० उ० ५ । ९)। इयं पञ्चाग्निविद्या। २० । अपि वा० प्रवर्तयति०' इदं विश्वानरान्नयति' इत्यस्या- न्यद्विवरणम् । २३ स्वतन्त्रः कर्ता' (पा० १ । ४।९४ )। तत्प्रयोजको हेतुश्च' (पा० १। ४ । ५५)। अग्निहेतुरिति कर्ता । कर्तुः प्रयोजक इति हेतुसंज्ञः कर्तृसंज्ञश्च भवति । नरैः क्रियामु अभाव नीयमानः क्रियायाः कर्म भवति । २-३ विश्वानरः = विश्वान् + अरः ( ऋ गतो ) - सर्वाणि भूतानि प्रति ऋतः । १३-१४ पृष्ठ्यम्यैव चत्तुर्थेऽहनि इयं प्रतिपद् (आश्व० श्री० ८ । ८)। अभिप्लवः पष्ठमहश्च न निर्दिश्यते । १८ प्रकाशक इति दृष्टरुपकारकः । १ · विचष्टे संयतते रामा अभिश्रीः ' (१९६।१६-२०) इति स्तुतिः । 'सुमतो स्याम' ( ६९६।२१-२२) इति आशीः । स्तुतिः प्रथमा । तदर्थ पदानां भिन्नः क्रमः । २ तिड् - क्रियापदम् । ६ यतः- यस्मात् । ७ तं स्तुतिरभिसंतिछते यस्मात्तस्मात् यत्तदोरध्याहरण (३) या. स्काचार्य एकवाक्यतया सामर्थ्यमुद्भावयांचकार (५)। ८ मन्त्रेषु आवश्यकः । १ प्रत्याख्यातं = विवक्षितम् । १०-११ : ऋचा त्वः' इत्यत्र 'प्रतिपदं ' (२७) इति पाठान्तरम् । किंतु प्रतिपदं वाक्यसमाप्तिास्ति । .

·टिप्पणी ८१ पत्र ६९७ ७०० पक्तिः १५ वाक्यस्योपादानमारम्भः । १७-१९ दिवम् (छा० उ० १।१२।२ ) आदित्यं (१।१३।२ )वायुम् (६।१४।२) आकाशम् (९।१५।२ ) अपः ( ५११६२) पृथिवीं (१।१७।२ ) निरस्य उद्दालक उवाच । एते वे खलु यूयं पृथगिवेममात्मानं वैश्वानरं विद्वांसोऽन्नमत्व । यस्त्वेतमेव प्रादेशमात्रमभिविमानमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते स सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेप्वात्मस्वन्नमत्ति ' ( ५।१७।१ ) । एवमात्मा वैश्वानरः छान्दोग्योपनिषदि 'दिवं' न तु · इन्द्रम् ' (१८) । २२-२३ मन्त्रहक् स्तौति इति हेतोः । १८-१९ तेषां मेघानामनुद्गमे । २० मेघ । मिह सेचने ' इत्यस्मात् । अत एव उदकपूर्णम् । २१ यः असौ वैश्वानरः ( १८ ) इत्यन्वयः । २ एकस्मिन्नेव वाक्ये वैश्वानरोऽग्निर्वर्षकर्मणा संवध्यते । ३ स्थितम् (६९४ । ९) ४ प्रन महित्वं० ' इत्यत्र जालवेदसो मध्यमत्वे गौणः प्रत्ययः । स नेष्ट इति असावादित्य एव कर्मात्मा जातवेदःशब्देनापदि- श्यते । एक एवाऽऽत्मा । किंतु अग्निवायुसूर्यास्तस्य कर्मात्मानः । एनमात्मानं कर्मात्मना आदित्यनाम्ना अपदिशन् गृहन् । असौ आत्मा । कर्मात्मा आदित्यः । अयं तस्याऽऽत्मनोऽपदेशो नोपदेशः । ५ कस्मिंश्चित् = मध्यमे आदित्ये वा । पूर्वः ( पाठान्तरे २३) विचारं संशयनिराकरणं विनैव । ८ एनं जातवेदसम् । १. पृथिवी अन्तरिक्ष द्यौः इति एषा लोकानां रोह. । तत्क्रमेण प्रातःसवनमाध्यंदिनतृतीयसवनानां रोहः । यथा उपरि उपरि आरोहः पृथिव्या अन्तरिक्षमन्तरिक्षाद्दिवम् एवं दिवः अन्त- रिक्षमन्तरिक्षात्पृथिवी इति अवरोहः (१४)।

·टिप्पणी। पत्रं ० , . पङ्क्तिः १३-१४ कस्मिंश्चित्कर्मणि विषुवन्नामकेऽहनि । तदिनरर्तव्ये यागे (ऐ० ब्रा० १८ । ४)। १४-१५ रोहात्प्रत्यवरोहश्चिकीर्पित प्रत्यवरोह आवश्यक इष्टश्च यस्मात् प्रत्यवरोहाभावे तस्यैहिक जीवितमल्पावधि स्यात् । अथ य एक्कामा स्यु स्वर्गमामा पराश्चमेव तेषा रोहेत्ते जयेयुर्दैव स्वर्ग लोकम् । नेत्त्वेवास्मिल्लोके ज्योगिव वसेयु (ऐ० वा. १८ । ७) १५ उप (सम्यक्) व्याचक्ष्महे । १६ भक्तिभाजनौ समानार्थी । ' सा वा एपा तृतीयसवनभानना (ऐ० प्रा० १२ । ७) । 'मरता सा भक्ति' (ऐ. ब्रा०१२। ९)। पृथिवीलोक अस्य भक्ति (भज्यते सेव्यते इति भक्ति) । प्रात सवन शसित्वा - प्रात सवनयोग्य शस्त्र पठित्वा । १६-१७ प्रात सवन पृथिवीलोके भज्यते माध्यदिन चान्तरिक्षे इति शसति ईदृगर्थे शस्त्र पठति । १६-२० प्रात सत्रने होता शोसानोमिति मन्त्रणाध्वर्युमायते । शसामो दैवोमित्यध्वर्युः प्रतिगृणाति । ततो होता शसति शस्त्र ध्वयों शोसावोमिति माध्यदिनसबने होता । शसामो दवोमित्य पर्यु । अध्वर्यो शोशोसावोमिति तृतीयसवने होता । शसामो देवोमित्यध्वर्यु । ( ऐ० वा० १२ । १)। 'त (अगि) यज्ञायहीयेऽसदित्स वैश्वानरीयेणाऽऽग्निमारत प्रत्य पद्यत' (ऐ० वा० १२ । ३)। स पच्छ प्रथम रोहतीम त रोक्मामोत्यथार्धशोऽन्तरिक्ष तदाप्नोत्यथ त्रिपद्याऽमु त रो कमानोत्यथ केवल्या तदेतम्मिन्प्रतितिष्ठति य एप तपति'। 'त्रिपद्या प्रत्यवरोहति यथा शाखा धारयमाणस्तदमृमिलोके प्रतितिष्ठत्यनिशोऽन्तरिक्षे पच्चोऽम्मिटोक आप्वैव तत्म्वर्ग यो यनमाना अम्मिदोरे प्रतितिष्ठन्ति' (ऐ०या० १८१७)। 'भारति ब्रह्मा प्रात सवने । भुव इति मान्यदिने । स्वारनि तृतीयसवने । भूर्भुव म्वरिन्द्रवन्न सवितृप्रमूना इत्यू माग्नि मारुतात्' (आधी०५। ३) । (ऐ० प्रा० २५ ॥९॥ पठति । o ·टिप्पणी। पत्र पक्तिः १६-२० प्रजापतिः गायत्रीमेवाग्नये वसुभ्यः प्रात.सक्नेऽभनत् । विधुभमिद्धाय रुद्रेभ्यः मध्यंदिनेऽभनत् । जगतीं विधेभ्यो देवेभ्य आदित्येभ्यस्तृतीयसवनेऽभनत् । अस्माल्लोकादन्तरिक्षलो- कम् । अन्तारक्षलोकादमु लोकम् ' (ऐ०वा. २८ । २)। 'अर्थतं तूप्णांशंसमुपांशु शंसति सर्वेषां कामानामाप्त्यै । अग्नि- ज्योतिज्योतिरनिरिति तदिमं लोकं लोकानामाप्नोति प्रातःसयन यज्ञस्य । इन्द्रो ज्योतिज्योतिरिन्द्र इति तदन्तरिक्षलोकं लोकानामाप्नोति माध्यंदिनं सवनं यज्ञस्य । सूर्यो ज्योतिज्योतिः सूर्य इति तदर्मु लोकं लोकानामामोति तृतीयं सवनं यज्ञस्य ( कोपी० ब्रा० १४ । १ ) । पड्वि धमाज्यं तूप्णीजेपस्तृप्णीशंसः पुरोरुक् सूमुक्थवीर्य याज्यति' ( कौपी० वा. भूरग्नि- ज्योतिज्योतिरनिरिति एकः तूणीशंसमागः । आज्यं प्रउगं चेति प्रात.सवनस्य शस्त्रे । इन्द्रो ज्योतिर्भुवो ज्योतिरिन्द्र इति द्वितीयस्तूष्णींशंसभागः । निप्केवल्यं मरुत्वतीयमिति मध्यंदि- नस्य शस्त्रे । सूर्यो ज्योतिज्योतिः स्वः सूर्य इति तृतीयस्तूप्णी. शंसनगः । वैश्वदेवमाग्निमारुतमिति तृतीयसवनस्य शस्त्रे' (ऐ० ब्रा० ९ । ७) । प्र वो देवायागये ' ( ऋ० सं० ३ । १३) इत्याज्यशस्त्रं (ऐ० प्रा० १० । ८)। प्रउगशस्त्रं (ऐ० ब्रा० ११ । १) । भूरिति व्याहृत्या पृथिवीलोकः । भुवरित्यन्तारक्षलोकः । स्वरिति धुलोकः । "प्रातःसक्नं पृथिवीलोकभक्ति माध्यंदिनमन्तारक्षभक्तिम् । इति पूर्ववाक्यपाठः । अत्र तु ' द्युलोकभक्ति तृतीयसवनम् ' इति । पूर्वस्मिन्वाक्ये तस्मिंस्तस्मिल्लोके स्थित एव शंसति । अत्र आरोहन्नेव शंसति ( २० ) । ततो द्युलोकमारूढो भवति । तस्मात् ' धुलोकभक्ति ' पदं तृतीयसवनस्य केवलं विशेषणम् । नास्य प्रामुख्येन निर्देशः ।

·टिप्पणी। २४ पत्र ७०० ११ ७०१ । . पङ्क्तिः १७ संसृतत्वात् = यस्मादयं होताऽन्तारक्षलोकं संसृतः गतः । भक्ती भक्ती प्रतिभक्ति- प्रतिलोकं तं तं लोकम् |संमृतवत् : संसृतः तस्मिंस्तस्मिल्लोके गत इव । प्रतिभक्ति संसृतवच्च अस्माल्लोकादन्तरिक्षलोकं तस्माच्च धुलोकं गत इव । २१ सवनानां लोकानां च प्रत्यवरोहः । यज्ञायज्ञीयमिति अग्निष्टो. मस्य साम । ' यथा वाव स्तोत्रमेवं शस्त्रम् ' (ऐ० वा. १० ५) । तृतीयसवनस्याऽऽग्निमारुतं शस्त्रम् । सवनानां लोकानां च प्रत्यवरोहस्यानुकृति चिकीर्पन् । येन तृचेन शस्त्र प्रारभते स प्रतिपद्। तदनन्तरभावी तृचोऽनुचरः। (ऐ० वा. भाप्यं १२।४) प्रतिपद्यते =तां कृति प्रत्यवरोहक- तिम् अनु अनुसृत्य प्रतिपद्यते प्रतिपदं प्रारभते । 'तृचाः प्रति- पदनुचरा द्वचाः प्रगाथाः ' इत्याश्वलायनः (ऐ० ब्रा० भा० १२।६) । 'वैश्वानरीयेणाऽऽनिमारुतं प्रतिपद्यते' (ऐ० ब्रा० १३ । ११ ) । यच्छस्त्रमाग्निमारुतं तच्छा होता वैश्वानरी- येण सूक्तेन प्रारभते । । वैश्वानराय पृथुपानसे विपः । इति वैश्वानरीयं सूक्तम् (ऐ० ब्रा० भा० १२ । ३)। अनेन मरुत्वतीयशस्त्रमा रम्भः ( ७०० । २१)। ‘स वैश्वानरीयेणाऽऽग्निमारुतं प्रत्य- पद्यत'। (ऐ० वा० १२ । ३)। ३ यस्मिंस्तृचे सामगे: स्तोत्रं गीतं स तृचः स्तोत्रियः (ऐ० १२।३।) — यथा वाव स्तोत्रमे शस्त्रम्' (ऐ०वा. १०१४) इति नियमेन ' यज्ञायज्ञा वो अग्नये' इत्येवाऽऽग्निमारुतस्य शस्त्रस्य प्रतिपद्भवेत् । किंवत्र स नियमो नाऽऽदर्तन्यः ।। यज्ञायज्ञा वो अग्नये । अयं स्तोत्रियः । नायं तृचः शस्त्रम् । ३-४ — यज्ञायज्ञा वो आये । इत्यस्यामृच्युत्पन्नं साम यज्ञाय. ज्ञीयम् (७०० । २१ ॥ऐ. ब्रा० भाप्यं १२ । ३)। 'तिसृमिर्हि साम संमितम्' (ऐ. बा० १२ । १२) । एक २ ०व्रा०भा० ।

·टिप्पणी। r ७०१ पक्तिः ३-४ साम तृचे क्रियते स्तोत्रियम् (ऐ० ब्रा० मा० १२।१२)। यद्योन्यां तदुत्तरयोर्गायति ( ऐ० ब्रा० मा०१२ ॥१२)। यथा वाव स्तोत्रमेवं शस्त्रम् ' इति स्तोत्रशस्त्राणां धर्मः । ६ यस्मात् स स्तोत्रिय आग्नेयो भवति । ८-९ अन्यत्र स्तोत्रियेण प्रारम्भः क्रियते । अत्र तु वैश्वानरीयेण सूक्तेन । नियमभङ्गस्य कारणं प्रत्यवरोहे आदित्यदेवता स्तोत. ५ व्येति। । १. यः स्तोत्रियः स पुनराशेयः । प्रत्यवरोहे युस्थानदेवताशंसन- मावश्यकम् । सा देवता आदित्यः । तच्छत्रं वैश्वानरीयेण सूक्तेन प्रारम्यते । तेन वैश्वानर आदित्यः । १३-१४ ततो होता रुद्रं मरुतश्च एता मध्यस्थाना अन्तरिक्षस्थाना देवता आगच्छति । १५-१६ शस्तात् = पठितात्सूक्तात् । १७ मरुतां पिता रुद्रः। १९ । अग्निमिहस्थानं ' (६९८।१२) न व्याख्यातम् । इह स्थानं यस्य तमग्निमागच्छति होता । २२ विधेः = सवनलोकप्रत्यवरोहस्य । अनुकरणात् = स्तुत. शस्त्राभ्यां प्रत्यवरोहोऽनुक्रियते । १, सामान्यम् = साधर्म्यम् । देवतागुणेषु द्वादशकपालेषु च साम्यम्। । अग्नये वैश्वानराय द्वादशकपालं निर्वपत् ' ( मैत्रा० सं० २ । १ । २-३) द्वादशकपालं पुरोडाशम् । २ गुणविधयः = द्रन्यादिसंबद्धा विधयः । ३ एतस्य = आदित्यस्य । ५. देवतागुणस्य कपालविधिनाऽनुकरणात् । ९ 'तूणीशंप्सनिवित्सूक्त राज्यशस्त्रं त्रिपर्वकम् ' (ऐ० प्रा० भाप्यं १०१)।' अग्निर्देवेद्ध' इत्यादिद्वादशपदात्मिका निविद् । निविदः (ऐ. ब्रा० १० । १-२) । इत्यत्र पठचन्ते । ७०२ ·दिपणी। पत्रं - .१० पक्तिः 'गर्भा वा एतदुक्थानां यन्निविदः । ताः प्रातःसवन उत्थानां पुरस्तात् मध्यंदिने मध्यतस्तृतीयसवने अन्ततो धीयन्ते । (ऐ० ब्रा० ११ ।१०)। प्रथममाहावः । ततो निविद् । ततः सूक्तम् । एवं निविद् शस्त्रमध्ये पतति (१०)। निविदः = तत्तद्देवतास्तुतियुक्तपदानां समूहाः । तेषां संख्या एकादश । तेषां शृङ्खला--अग्निादश । इन्द्रो मरुत्वान् इन्द्रो देवः सविता देवः पृथग्विंशतिः । द्यावापृथिवी पञ्चदश । मवो देवाः सप्तदश । विश्वे देवास्त्रिंशत् । अग्निश्वानरः पञ्चदश । मरुतो देवाश्चतुर्दर्श । अग्निर्जातवेदाः अस्य मदे पृथक् पोडश । इयं निविद् ( ७११ । ४-१० ) इत्यत्र पठ्यते । अस्याः पञ्चदश पदानि । आ यो द्यां भात्या गृषिवीम् ' ( १२-१३ ) इदं सप्तमं पदम् । इयं निवित्सौ- यवैश्वानरी । १०-११ स (मन्त्रः) तया भवति पदानि भवन्ति येनार्य वैश्वानरः सूर्य एव । ' भात्याम् । (२७) इति ग. ज. पाठः । च. पाठोऽपि तथैवाऽऽसी- दिति भाति । ११ वैश्वानरः सूर्य एव । १६ द्वादशाहगते नवरात्रे त्रयस्व्यहाः। प्रथमद्वितीयत्र्यहाभ्यां पृष्ठयः पडहस्तृतीयत्र्यहस्य च्छन्दोम नाम (ऐ० वा. भाप्यं २३।१)। द्वादशाहे प्रायणीयोदयनीयरूपे आद्यन्ते ये अहनी तयोर्मध्ये दशरात्रोऽस्ति । तस्य त्रयो भागाः । १६ मस्त्रियोऽहर्विशेषाः । दशममहस्तृतीयो भागः (ऐ० ब्रा० भाप्यं २१ । ३) । छन्दोमेषु विनियुक्तं सूक्तं छान्दोमिकम् । सूर्य एव वैश्वानरः सूर्यवैश्वानरः । । तस्येदम् ।। ( पा० ४ । ३ । १२०) इत्यनेन । सौर्यवैश्वानरम् । १७ दिवि पृष्टो अरोचतेति वैश्वानरीयम् । दिवति नदमुष्य लोकम्य रूपम्' (कौपी० मा० २६१७)(आध० श्री०८ । ११) = तस्या निविद एतादृशानि पृश्यपरान्दो- ७०२ ·टिप्पणी। - पत्रं पक्तिः ७०२ . २१ रोचने । मूले तु 'अरोचत' (६९८ । १७ ) इति पाठः। पृष्ट = स्पृष्टः । मूले ( ६९८ । १७ ) · स्पृष्टः । नास्ति । हविप्पान्तमनरं स्वर्विदम् । (ऋ० सं० १० । ८८) इति हविप्पान्तीयं सूक्तम् । “२ समर्थः = संगतार्थः समानार्थः । -११ : विश्वानरावित्यप्येते' इति . य. ध. ठ. ड. पाठः (६९८ । २९)। अत्र : अपि' शब्दस्य न किमपि स्वारस्यम् । ' अपि एते उत्तरे ज्योतिषी विश्वानरौ इति , इत्यन्वयः । अपि अपि च । %D रत्तिः ११-१२ । अपि वा विश्वानर एव कश्चित्स्यात् । तस्यापत्यं वैश्वानरः' इति दुर्गस्वीकृतमूलपाठ, स्यात् (६९५ । १४) । १४ यत् यस्मात् । १५ तद्धितवृत्त्या उत्पत्तिर्वैश्वानरशब्दस्य । व्यपदेशः शब्दसिद्धि। १६ 'यत्र वैद्युतः शरणं.' (६९८।२०)इदं दुर्बोधम् । वैद्युतोऽमि. लेन न शाम्यतीति सत्यम्। किंतु स दादि दहत्येव । न तेन शाम्यति। १७ शरणं = शरीरम् । १७-१९ शरणमभिहन्ति तत्प्रदीप्यते याव. इति दुर्गस्वीकृतपाठः स्यात् । १८ अभिहन्ति निहन्ति = अभिगच्छति । ' हन गतौ ' इत्य- १८ स्मात् ।। हन हिंसागत्योः' (धा० १२)। अभिहन्ति अभिगत्य हिनस्ति । शरणं = गृहम् । आत्मन आश्रयः । दारु वैद्युतम्याग्ने. कयमाश्रयो भवेत् । २२ विद्युदुदकात्प्रभवति जडं प्रविश्य नश्यति । तेनायमग्निरूदके- न्धनः शरीरोपशमन । , - %3D - ·८८ टिप्पणी। पत्रं ७०३ . ७०४ पक्तिः २३ रसः स्वभावो यस्य तेन उदकेन । ' इध्यते ' इन्धि. धातोः कर्मणि रूपम् २४ प्रतिहता जडा घना मूर्ति. स्वभावो यस्य तेन काछेन । २५ पार्थिवो धातुर्बहुलो यस्मिन् । पार्थिवधातुप्रायम् । २६ स्थानम् अन्तरिक्षम् । जातिः रसः। आदिना मनुष्यैरस्पृधत्वादि । प्रथमस्य ज्योतिषः = पार्थिवाग्नेः । अहेतुकं = तादृशस्वामान्ये कोऽपि हेतुः किमपि कारणं वा नास्ति। प्रथमे ज्योतिषि तादृश- स्थाननात्यादेरभावः । १ वैद्युतोऽग्निः कथं स्पृष्टः परिगृहीतो वा भवेत् । ४ मध्यमेन = मध्यमात् । विपर्यस्तधर्मा = विरुद्धधर्मा । ६ तद्धितार्थेन उपपत्तिः । ८ अथ आदित्यादग्नि यते।उदीचि = 'उदड्' इत्यस्य साधये. कवचनम् । ' उदीचीप्रथमसमावृत्ते ' (९-१०) दुर्गमते अयं समासः । तेन 'उदीची' पाठः साधुः । किंतु नकस्मिन्नपि निरुक्तमूलपुस्तकेऽयमुपलभ्यते ११ उदगयनस्य उत्तरायणम्य आदौ । १२ आदित्यमणिः = सूर्यकान्तः । कंसः = काचपात्रम् । परिमृज्य .घर्षणमापाद्य । १३ 'स्व शब्दोपतापयो. '(धा० ११९५७)। प्रतिस्वरे वर्तिते तापे । यत्र = यदा । १४ असंस्पर्शयन् = किंचिद्रे । सूर्यतापो पृष्टात्कंसान्मणे; गोमयस्योपरि यदा पात्यते तदा तद्गोमयं बलति पार्थिवोऽग्नि- योत्पद्यते । । तत्प्रदीप्यते' इत्यनेन । यः' इत्यादेरन्वयः । ताप. शुष्कगोमये अग्निरूपेण नायते । शुष्कगोमयं प्रतिस्वरे धारयति' इत्यन्वयः । परिमार्जनस्थानन्तरं प्रति. स्वरः। १५ अमी आदित्योऽपि । १७ तद्धितेन विग्रहः । तेन ल्यपदेशो रूपसिद्धिः । व्यपदेशः निर्देशः कारण वा । . ।

·टिप्पणी। पत्र . . पक्तिः १ । आत्मनाऽऽत्मानं संयतते' (२७) इत्यत्र · आत्मानं ' इत्यपपाठः। ३ इममग्निमादधाति मनुष्यः । ७-८ इतः = इह वर्तमानात्तेन:पिण्डादस्य अग्नेः इत्यादि । सूर्य- रश्मयः अग्नेरर्चिभिः संयतन्ते । अवक्ष्यत्' ' वर्लडि रूपम् । अस्य रूपस्यात्र न किमपि प्रयोजनम् । ' अवक्षत् ' ( २९ ) वचेः : सिप् बहुलं लेटि' (पा० ३ । १ । ३४ ) । अवक्षत् = अवोचत् । ' अवक्षत्' इति पाठः साधुः। ११ अन्यः अधिकारः (प्रकरणम् ) अधिकारान्तरम् । मध्यम स्थाने भवाः मध्यमकाः । उत्तमे स्थाने भवाः उत्तमकाः । तेपामिमानि आत्तमकानि । अथवा मध्यममेव मध्यमकम् । उत्तममेव उत्तमकम् । तत्र भवाः माध्यमका: औत्तमकाः । १२-१३ उत्तमे स्थाने वर्तमाना देवताविशेषाः तेषां स्तुतिः अर्थः प्रयोजनं येषां तानि । १५ वैश्वानरशब्दो गुणपदं ( विशेषणं ) न प्रधानं ( विशेप्यम् )। १६ भगो वैश्वानरः सविता वैश्वानर. इति शब्दाः प्रयुक्ता अभवि. प्यन् । १९ वैश्वानरे आदित्यस्य उदयास्तंगमनादिक्रिया वर्णिता अभवि. प्यन् । हे वैश्वानर त्वमुदेपि अस्तमेपि विपर्येपि इति । २१ विपरि + एपि = पुनः उदेपि । ९ विग्रहण व्यपदेशो निर्देशः। ' वैश्वानरः' इदं विश्वानरश- ब्दात्तद्धितरूपम् । तेन वैश्वानरशब्दस्तद्वितव्युत्पत्त्या कथितः (७०३ । १४-१५)। २० दक्षिणायनादनन्तरमुत्तरायणम् । उत्तरायणाञ्च दक्षिणायनम् । तन एवं व्यावृत्तयः । प्रतिसंवत्सरं द्वे अपने । दक्षिणायनो- त्तरायणयोः पर्यायेण व्यावृत्त्या । पर्यायः = परम्परानन्त- रमागमनम् । दक्षिणायनस्य व्यावृत्तिः उत्तरायणे । उत्तरा यणस्य दक्षिणायने ।

·९० टिप्पणी । पत्र ७०७ पक्तिः २२ दक्षिणायनाह सु उदकम् उत् एति । उत्तरायणाह सु वर्षभावेन अव एति । एवमेती द्वावहर्गणी परस्परल्यावृत्ती (२०)। उत्तरायणागमे तदुदेति दक्षिणायनागमे तदुवैति । 'उत्तरायणद- क्षिणायनयो । ( २९) इति पाठान्तरम् । जगत् = नह्माण्ड सर्वे लोका । वर्षभावेन उदेति द्या प्रति । अवैति च पृथिवीं प्रति वर्षभावेन । २३ पर्जन्या प्रायिवारो रसानाम् । तेन अर्चिभि दग्धा कृत्वा परम सूक्ष्म देवोपभोगयोग्यम् उदभावम् आपाय' इत्यन्वय । प्रत्युपकारवुद्धया । क्ल्पयन्ति ददति । ९ अय लोकोऽपि वर्पवान् । न केवला द्यौ । १२ यल्लक्षणमभूत्तटवैशेषिरमिति कृत्वा मध्यमस्य वैश्वानरत्वे लक्षणं न । अवैशेषिक = समानम् । १५ वर्पर्मणा अभिष्टव स्तुति अनेकान्त अवैशेषिक समान । २० करीर = वशाकुर । करीराणि हूयन्ते अम्या सा कारीरी । २०-२१ पर्जन्यावाप्ठये कारीरीनाम्नी साम्येष्टि ( मेत्रा०स०२।। ६ प्रति २१ । अग्नये धामच्छटेपाल निषेन्मारत समपाल सौर्यमेक- कपालम् ' (मैत्र० स०२।४ । ८)॥ (का० स०११॥ १०)। सर्वे पुरोटाशा अग्नये धामच्छरे । तम्मात् अग्निरेव मरत सूर्यश्च । अष्टारुपाल निर्वदित्यर्थ । २३ मैत्रायणीयो - मंत्रायणीसहितायाम् । १ निर्गतीति निया। एतदिति = अनम् । निया+ नियानम् । २-३ देवी रात्री मानुष्या रातरा पाण्मामिळ । ७ सदर तम्मिन् गर्भत्वेन निधिममाना । %3D अन ·टिप्पणी। पत्र - . पक्तिः ८ उत्तरायणं मासैः पड्भिः' इदम् । उत्तरायणमासैः पद्भिः' इति स्यात् । अन्यथा उत्तरायणम्' इत्यम्य केनान्वयः । परितः सिक्तमुदकं यस्मिन् । एतादृशो गर्भो यम्य । ९ नभस्यः- भाद्रपदः । १२ तेषां रश्मीनामावृत्तिरावर्तनमें । उद्यते उन्दी क्लेदने, (घा ०७।२०) इत्यस्मात्कर्मणि यकू । १५ धामच्छदग्निरिति प्रकरणात्कथं ज्ञायते । मन्त्ररूपात मन्त्रशब्देभ्यः । १७ 'अग्नये धामच्छदेऽष्टाकपालं निर्वपेन्मारुतं चहें सौर्यमेककपाल. मशिर्वा इतो घृष्टिमुदीरयति धामच्छदिव भूत्वा वर्षति मरुतः सृष्टां वृष्टिं नयन्ति । सदाऽसा आदित्योऽड्रिश्मिभिः पर्याव- ततेऽय वर्पत्येता वै देवता वर्षस्येशते ' (काठ ०सं०११।१०) 'अग्निर्वा इतो वृष्टिमी? मरुतोऽमुतश्च्यावयन्ति ताँ सूर्यो रश्मिभि- वर्पत्येते वै वृष्टयाः प्रदातारः' (मैत्रा०सं०२।४।८) अग्निमरुदा- दित्या वृष्टेः कर्तारः। तस्मात्सर्वे एकैव देवता । अवापि नासिरा- दित्यी क्रियते । अग्निः वृष्टया आदित्यस्य धाम च्छादयति दिवि वर्षति च । इमां वृष्टिं मरुतः अन्तरिक्ष प्रसारयन्ति। आदित्यः अग्नि स्वरस्मिाभिः प्रज्वलयति भूमौ वर्षति च । इति ब्राह्मणवाक्यार्थः । । अग्नये धामच्छदे पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेन्मारुतं सप्तकपालं सौर्यमेककपालमग्निर्वा इतो वृष्टिमुदीरयति मरुतः सृष्टां वृष्टि नयन्ति यदा खलु वा असावादित्यो न्यद् रश्मिभिः पर्यावर्ततेऽथ वर्पति धामच्छदिव खलु वै भूत्वा वर्षति' ( तै० सं० २ । ४।१०)। १८-१९ ओपधिवनस्पतिभ्य आपो धूम ( =बाप्प) रूपेण दिवं प्रति नि- वर्त्यन्ते। आहुतिभूताश्चाऽऽपस्तथैव । दिवः पतितं तोयमोपन्यादि- मिर्दिवं प्रति निवर्त्यते। २२-२३ स्थानाभिसंपत्तिप्रनाडिकया रूपो वा संपद्यते । दिवि चाऽऽदित्यरूपः। एवं स्थाने स्थानेड. निस्तत्तद्रूपो भवति । इयं प्रनाडिका प्रणाली क्रमः । : - भगिरेवान्तरिते मरद्रूपो वायुः ·टिप्पणी। ७०९ ७१० पङ्क्तिः २२-२४ ता आपोऽगिर्मध्यमस्थानमापादयति । २३ मेघरूपं रश्मिभिः = मेघेः । आदित्यो मेघैः सर्वाणि तेमासि च्छादयति । धामच्छद् = मेघरूपः रश्मिभिः धाम्नां छादायंता । । धामच्छद्दिवि भूत्वा' (७०८ । ६) इति क. ख. छ. त. द. पाठः । 'धामच्छदिव खलु वे भूत्वा' इति ड. थ. घ. ठ. ड. पाठः : तै० सं० पाठश्च । 'धामच्छदिव भूत्वा' इति काठ- कसंहितापाठः । ‘धामच्छदादित्यो भूत्वा' इति दुर्गस्वीकृतपाठः। (७०९।२३) । अग्निः दिवि वर्षति (१७-१९ )। आदित्यो भुवि (२३)। मरुतोऽग्निना दिवि सृष्टां वृष्टिमन्तरिक्षं नयन्ति (२४)। आदित्यस्तदा मेघान् स्वराश्मिभिरधः पातयति (२३)। २ निरुक्तमूले • अथापि ब्राह्मणं भवत्यग्निः वर्ततेऽथ वर्ष- तीति' । एवमेकमेव ब्राह्मणवचनम् । दुर्गमते द्वे । दुर्गकालीनः काठकसंहिता पाठो भिन्नः । निरुक्तमूले 'उदीरयति धामच्छ- दिव' इत्यस्य स्थाने 'समीरयति धामच्छदिवि' इति । 'अर्वाड्' इत्यस्य स्थाने 'अग्निम् । भ्यड्' इति ड. थ. ध. 3. ड. पाठः (७०८ । २६)। ३ अग्निरादित्यो भवति । आदित्यश्चाग्निं रश्मिभिः पर्यावर्तते । ' यदासावादित्योऽग्निम् ' इति क. ख. छ. त. द. पाठो दुर्गेण स्वीकृतः । 'यदा खलु वा असावादित्यो न्यड्' इति ड. थ, ध. ठ. ड. पाठः (७०८ 1 २६ ) । ते० सं० पाठश्च । 'यदासा आदित्योऽर्वाड्' इति काठकसंहितापाठः । १० 'आदित्यो वैश्वानरः' इति केवलमर्थवादः । न वास्तविकमेतत् । १४ कारीरीष्ट्यामेककपालः सौर्यः पुरोडाशः । १५-१७ द्वादशविधमस्य कर्म तम्मावादशकपाल इति एतद्यदि देवता- गुणाभिप्रायमभविष्यत् तर्हि सौर्योऽपि इत्यन्वयः । १८ तस्मात्सूर्यस्य वैश्वानरत्वे कपालानि अनिर्वचनं न निर्णायको . हेतुः । १९ सूर्य एव पैश्वानर इति प्रवादः यस्मिन् ब्राह्मणे तत्सौर्य- वैश्वानरप्रवादम् । ' तस्येदम् ' (पा० ४ । ३ । १२०)।

·टिप्पणी। १६ पत्रं । . पक्तिः २० बढ्यो भक्तयः । तामिः वदन्तीति । २३ सर्वथा ब्रवीति = ब्रवीत्येव । तत्त्वं = कारणम् । २४ । इयं वा अग्निर्वैश्वानरः' ( मैत्रा० सं० १ । ४ । १३)। वैश्वानरः प्रविशतिरतिथिब्राह्मणो गृहान्' (कठोप०१) ७)। २४-२५ किमपि बहु = कानिचिद् बहूनि वस्तूनि । २५ भक्त्या = गुणवृत्त्या। २ तस्यां निविदि। २-३ । यो विड्म्यो मानुपीभ्यो अदीदेत् ' ( ६ ) तस्या निविद इदं चतुर्थ पदं वाक्यम् । । ओर्वन्तरिक्षम् ' ( २४ ) इति निवित्कुन्तापे पाठः । आ ( भासयति) + उरु + अन्तरिक्षम् । २० यज्ञे साधुर्यज्ञियः पुरुषः । वैश्वानरीयं सूक्तं तृचम् । तत्रैपा ' वृपा पावक दीदिह्यग्ने वैश्वानर घुमत् । जमदग्निमिराहुतः ( आश्व० श्री० ८।९)। १२ आश्वलायनश्रौतसूत्र आदित्याहुतिर्न विधीयते । अग्निप्रक- रणान तस्य संभवोऽपि । आहूतः , अभिहूतः ' इति छ. त. द. पाठी (७.८ । २८) न दुर्गसंमतौ । १७-१८ । जमु अदने ' (धा० १ । ४७२ ) । प्रमिता मक्षिता अग्नयो यैः। १२ । पानयोग्यं च ' अत्र 'च' शब्दस्य प्रयोजनं नावगम्यते । १४ प्रगतो विवेको यस्मात् । अन्येभ्यः पदार्थेभ्यो यद्विवक्तुं न शक्यते दग्धत्वात् ( १३)। १६ व्यपदेशेन = पर्यायशब्देन । ७१२ ९ , , ७१३ ·१४ टिप्पणी। पत्रं पक्तिः २० विभूतिः = देवतातृप्तिसामर्थ्यम् । २१-२२ अविच्छेदनाय = देवताभ्यो न कदाऽपि विच्छिद्यतेति। २३ - साधयतेः स्वधा' इति कदाचिदन्वयः स्यात् । ' साधयतेः । साधयते । वा पदं निष्प्रयोजनं भाति । १ 'प्रयाजान्ने अनुयाजाँश्च केवलानूजैस्वन्तं हविपी दत्त भागम् घृतं चापां पुरुष चौपंधीनामग्नेश्च दीर्घमायुरस्तु देवाः ' | अपां घृतम् = अद्भय उत्पन्नं घृतम् । ओषधीम्योऽन्म । अन्ना. द्रेतः। रेतसः पुरुषः । पुरोडाशः पुरुषरूपः 1 घृतं पुरोडाशं च मे दत्त। ४ अस्पृष्टं यद्विपयो वादस्तम्य वैश्वानरशब्दस्य स्पर्शोऽपि नास्त्यस्मिन्मन्ने । ५ तदग्निलिगमेतद्धविप्पान्तीयं सूक्तमाग्नेयं करोति यस्मा तत्प्रथमायामृचि वर्तते । · मतो छः सूक्तसाम्नोः ' (पा. ५ । २ । १९ ) इति हविप्पान्तीयम् । ७ . स प्रथमं स्वेनाव्यभिचारिणाऽभियानेन स्तोतुमुपक्रम्यते इत्यन्वयः । ९ तम एवं कृत्वा ( २४ )। १० उद्विभावयिपा उद्भाययितुमिच्छा। ११ व्यजनमानं = केवलं विशेषणम् । न तु प्राधान्येन पार्थ- वाणि । अग्नेः ' अशिः' इत्येमव्यभिचार नाम (७)। १३ भिन्ने ज्योनिपी लक्षणे यम्य । अम्मिन्मन्ने माध्यमिक ज्योतिः मातरिश्वा वैश्वानरच पृथिवीम्यानो भिन्नत्वेन निश्यिते । १४ अन्यत्वेन व्यपदेशो विद्यते अम्य । व्यपदेशः कपनम् । ५ नेयं मानानुवाकाधिनयोः शम्यते । ८ महिपाः = महत्पन्नरिक्षलोक आमीनाः । महि = मति पाः = मन्नाः (दुर्गः)। नएव देवगणा महिपा महानः। निदेशः ·टिप्पणी। पत्र %3D . ७१६ - पक्तिः यथा वा = अथवा । महिषाः - महान्तः। १३-१४ 'परावतः । एतत्स्वर्गादपि परतरस्य लोकस्य नाम । परा- वतः = प्रकर्षण ईरितवतः । आदित्यो वस्तूनि प्रकर्पण ईरयति । परावतः परागतात् । परा - दूरम् + गतात् । १४ विवस्वान् = विवस् + वान् = विवसक्रियया तद्वान् (च. पाठः) । विवासनक्रियया तमसा तद्वतः ( पाठान्तरम् २८ ) तमसां विवासनक्रिया । तया तद्वतः । १६ ' श्वस प्राणने ' ( धा०२ । ५९ ) अन च ' (धा० २१६०)। २१ संनिधाने एकस्मिन्वाक्ये व्यपदेशो निर्देशः । २२ व्यवतिष्ठते = सिद्धं भवति । १ ' सूर्यादिसंवन्धि विशेषलिङ्गमङ्गीकृत्य वैश्वानरत्वं यदुक्तम् । इत्यन्वयः । ४ प्रथमायाचि - ' हविप्पान्तमजरम् ' इत्येतस्याम् । ४-५ प्रकृत्यैव = अग्निरित्येव । महान् आत्मा । तस्य भूम्ना महिम्ना । ६ अपि तर्हि = यदा। १७ अभि + आ + पादम् । 'आभीक्ष्ण्ये णमुल्च' (पा०३ | ४ । २२)।' अभ्यापाद्य ' इत्यम्य 'सर्वाणि स्पानानि । कर्म । अग्निं स्थानं स्थानं अभ्यापाद्य स्थाने स्थाने स्थापयित्वा । भट्टोनीदीक्षितमते आमीक्ष्ण्ये द्वित्वमावश्यकम् । यया पाठा- न्तरे । अभ्यापाहा अभ्यापाध (२५)।' अभ्यापद्य ( २६ ) इदं प्रामादिकम् । पदः णमुल् पादन । ५ मूर्त = सर्व शरीरजातम् । मूर् = मूर्त + था = ७ प्रधानम् " अग्निः' इत्यस्य विशेषणम् । मूर्धा = प्रधानम् । ५ प्रकृतिः । । घीयते । - ·टिप्पणी। पत्रं १० देवाः पक्तिः १४ 'प्रज्ञाम् ' (७१६ । २२ ) न व्याख्यातम् । ' प्रता त्वेताम् ' इत्यत्र 'मायां त्वेताम् ' इति दुर्गपाठः स्यात् । १५ यत् = यम्मात् । अप; = कर्म । १९ भूयस्तरं - भूयः + बहुतरम् । =यनमानाः । (११)। १३-१४ 'अथ यत्प्रातरनुदिते जुहोति । प्रजनयत्येवैनमेतत्सोऽयं तेजी भूत्वा विभ्राजमान उदेति शश्वद्ध वै नोदियाद्यदस्मिन्नेतामाहुति न जुहुयात्तस्माद्वा एतामाहुतिं जुहोति ' ( शत० बा०२ । २।६)। १८ अयमेवाग्निवैश्वानर इति शाकपूणिः । तन्मतं माद्यापि पूर्ण प्रतिष्ठापितम् । शाक्रपूर्णिरेव प्रकृतः । तेन तन्नान्नः पुनर्निर्देशः किंकारणः । स्वपक्षानुम्मृतिहेतुः । २-३ ' देवाश्च वा असुराश्च संयत्ता आसन्सोऽभिविनयमुपयत्सु प्रेधा तन्वो विन्यधत्त पशुपु तृतीयमप्मु तृतथिममुस्मिन्नादित्ये तृती- यम् ( काठकसं० ८८) उभाभ्यां पक्षाभ्याम् आत्मविद्याज्ञिकपक्षाम्याम् ( अगदाने पञ्चमी ) । व्यावृत्य = ( उभी पक्षी ) विहाय । ७ विभक्तमा - पृथिव्यामन्तरिक्ष दिघि च विभागेन । विभक्ता- भिधानं (पाठान्तरम् २७-२८)- विभक्तं मिनमभिधानम् । अनिर्विादादित्य इत्यभिधानं विमतया संपद्यते युक्तं भवति । ८-९ एकस्यैव ज्योतिष आदित्याख्यं तृतीय रूपमग्नीकृत्य । २४ अपूर्व यशफलं तेन कृतोऽयं जगद्विरचनाप्रपञ्च । ३ डुमिन् प्रक्षेपणे ' (पा० ५१४) । ' मा गती ' (पा. १० । २९१)1' मोड हिंसायाम् ' (धा० ४।३१)। मीन हिसायाम् ' (धार ८१४) । ४ मि + भी + थुः- मिथुनी । ५ मि + अन + ५ = मि + थ् + उन = मिथुनी । ७२० ·टिप्पणी। पत्र ७२० १७२१ =न। पक्तिः ११ - समसारणपरपूर्वस्वम् ' इत्यस्य कोऽन्वयोऽर्थश्च । — सप्रसार मपूर्वो मध्यान्तविपर्यय ' इति मुबोधम् । १२ अन्त स्थ = अन्ते वर्तमान । १३-१४: अन्योन्याप्रति समाश्रितो आत्मान नयत काल वा नयत । १४ । वनुत = परस्पर सभक्तो समनमानी । १५ मिथ सगमे ' (धा० १ । ८९५ ) । 'क्षुधिपिशिमिथिम्य कित् । ( ३।५५)। इत्यनेन उनन्प्रत्यय । १६ मेथ-तौ = सगच्छन्तौ । १५ । समानास्याना ' इति टाक्षिणात्या पाठ (२६)। १६-१७ आशेकु = आशक्नुवन्ति । आ ( ईपढर्थे ) १९ ' ( तथा ) विशेपलिङ्गेन सूर्यप्रधान न' इत्यन्वय । अग्नि प्रधान यस्मिन् तदग्निप्रधानम्। १४ । इहेव ' इति छ त द (२३)ग च ज पाठ (२७) प्रामादिक । १७ प्रतीक = प्रतिगतम् । अथवा । प्रतीर = प्रतिदर्शनम् (३)। १८ । प्रत्यक्त ज्योति । (१) इत्यन्वय । २१ वसतिर्नात्र दर्शनार्थ । 'ज्योतिर्वर्णस्य ' (१) न व्याख्यातम् , अथवा (प्रतिदर्शन ज्योति ' (३) इति । प्रतिदर्शन = प्रतिदृश्य मानम् । वर्णस्य (५)= ज्ञानस्य इत्यर्थ स्यात् । यथा रात्रयो ज्योतिर्वसते ब्राह्मणो वर्णस्य (ज्ञानस्य) तावदुपदधाति (५-६)। १ देव्योऽग्नि पर । अय ब्राह्मणहोता अवर । परो योविद् । अयमल्पविद् (२)। १-२ अवर होता परस्य अनुकरोति । किं कारणम् । अज्ञ अल्प. ७२२ विदिति । २ अल्पमिति - केनचिदशेन । न तु सर्वथा । ४ अग्नि प्रधान येषु तानि । अग्निमवानानि कर्माणि यमिता ·टिप्पणी। पत्रं पक्तिः ४ वैश्वानर इति कृत्या वैश्वानरीयम् । अस्मिन् सूक्ते वैश्वानरशब्दो बहुकृत्व. प्रयुक्तः । ते सर्वे प्रयोगा अग्निपराः। ५ होतृकर्मणोऽग्निना संबन्धस्तेन होतृनपोऽग्निवैश्वानरीयो भवितु- • मर्हति । किंच होतृवरणानन्तरं यो.होत्रा तूष्णीं पठितव्यो नप- स्तस्मिन्नसिर्वेश्वानरो न । यस्माद्वैश्वानरोऽनेः पितेत्युच्यते । ' अनग्निः' ( २४ ) इत्यपपाठ इव भाति । अनग्निवैश्वा: नरीयः' इति शुद्धः पाठः (च. ज.) स्यात् । अग्निरेव वैश्वानरः अग्निवैश्वानरः । ' मतो छः सूक्तसाम्नोः 'पा० ५. २.५९) इत्यनेन · अग्निवैश्वानरीयम् ' । नपो न सूकं नापि साम । तथाऽपि सूक्तसदृशो जप इति मन्तव्यमान अग्निवैश्वानरीयम् अनग्निवैश्वानरीयम् । · त्वमग्निर्वैश्वानरीयः । ( २५ ) इति पाठान्तरमपि दुर्योधमशुद्धं च । हे देव सवितः, एतमग्निं त्वां होत्राय वृणते । अत्र अग्निरेव सविता ।अथवा । सवितैवाग्निः । 'अनग्निः' इति पाठे जपोऽनग्निः अनि त्वां होत्राय वृणते ' इति हि तत्रोच्यते । अनग्निवैश्वानरीयः इति च. ज. पाठ । १०-११ मध्यम वैश्वानरमुत्तमं वाऽस्य पितरमाह । १५ क. ख. ठ. इ. (२९) वर्नमितरेषु पुस्तकेषु । अनग्निव- श्वानरीयत्वे १६ आचार्यो याम्कः । मन्त्रः = होतृनपः । अवघियते । यस्तु सूक्तं भजते ' इत्यादिना । १७ व्यपदेशः = भेदेन निर्देशः । १७-१८ संप्रति मन्त्रेण अयमपपाठः स्यात् । स प्रतिमन्त्रेण इति पाठ इष्टः । स आचार्यपक्षोऽन्यभिचारिणा शाकपूगि- पक्षेणे समी भवति यदि होतृनपेऽग्निवैश्वानरयो देन निर्देशः ( व्यपदेशः ) ' आ दूतो। इत्यस्मिन्प्रतिमन्त्रेऽ. ग्निर्वैश्वानर इति निर्दिश्यते । १८ होतृनपे योऽग्नि. ( व्यपदेशवान् ) भेदेन निर्दिष्टः स एव वैश्वा- नर इत्यस्मिन्मन्ये उच्यते । कथम् ।

·टिप्पणी । पङ्क्तिः ७२४ ला । ११, हेतवः = अतिरिच्यन्तेऽधिकाः। ७-८ मन्त्राणामर्थानां घटनान्युद्धाटनानि । शब्दा अर्था न्यायाश्च एपू द्धाटनेषु प्राचुर्येण सहायाः । न्याया उपपत्तयः । तथापि :: मन्त्रार्थो दुरवबोधः । ९. ईदृशमकरणमल्पज्ञैर्नावबुध्यते। वयमल्पमतयः । इति सप्तमोऽध्यायः। ७२६ ७२६ अथाष्टमोऽध्यायः ।। देवतापदं देवतावाची शब्दो नाम वा। .१२ तदर्थिनः = धनार्थिनः । १६ यामृनम् । "१८ स्तोतृत्वे चासंभवमपेक्ष्य । १८-१९ द्रविणोदाः स्तोता न भवति यस्मात् 'द्रविणोदाः' देवता भवति । २० यवृत्तम् = : यत्सर्वनाम्नो रूपम् । द्रविणोदा अर्थपतिः । • तस्मिन्नतुतिरभिसंत्रद्धा। २१ यद्रूपमध्याहृत्येकं वाक्यं करोति । ' द्रविणोदाः । तस्मिन्ने कवाक्ये पदम् । स्तुत्ये द्रविणोदस्येकवाक्यतां कर्तुं सामर्थ्य- मुत्पादयितुमिच्छन् । अनया क्लुप्त्या 'द्रविणोदाः ' पदं वाक्यस्याङ्गं भवेत् । यस्त्वम् (७२५ । १९) इत्यस्य स्थाने ' यस्तम् । इति दुर्गस्वीकृतपाठ आसीदिति भाति । २२-२३ .... s:२३ तं द्रविणोदसं देवमीळते । - २३-२६ : अस्यानेन सामानाधिकरण्ये सामर्थ्यमुनीय ' इत्यन्वयः । २७.तो द्वौ शब्दावेकवाक्यतयाऽभिसंबधाति । एकं वाक्यं ययोस्ती एकवाक्यौ । तयोर्भाष.एकवाक्यता । २८. यज्ञेषु - यजतिषु = हविःसंप्रदानेषु ( २९) । यनतिः - - तिवद्धोमः । नुहोतिः = उपविष्टहोमः ।

·टिप्पणी । पत्रं ७२६ - सनुते। प्र यसत् । पक्तिः २९ त्रीणि सवनानि यागस्य प्रधानानि स्थानानि । सवने सक्ने अगवाहुतियते । ३० द्रविण = द्रविणाय+स: सीईन्ति । १ सोमः द्रविणसंभक्ता द्रविणं समजते। द्रविणं + सः = ३ 'ईड स्तुती ' ( धा० २।९)। यास्ककाले याचास्तुति. वृद्धिपूजाथैः । स्तुतिभिर्वर्धयन्ति । < 'द्रविणसः ' = ' द्रविणस् ' शब्दस्य पञ्चम्येकवचनं पष्ठ्ये. कवचनं वा । 'द्रविणोदा द्रविणसः . ( ऋ० सं १ । ९६ । ८) । द्रविणसः' इति कर्मण पष्ठी । तस्मादत्र प्र यसत् ' एतादृशं. दानार्थे वर्तमानं क्रियापदमध्याहार्यम् । यास्ककृतो.विवरणप्रयत्नो व्यर्थः । द्रविणः (नपुंसक द्वितीयेकवचनं ) ददाति इति द्रविणोदाः । द्रविणम्, शब्दो न तु द्रविणम् ।दविणः = द्वन्यं धनम् । सोमार्थः केवलं काल्पनिकः ( ८ ।९)। 'द्रविणं = बलम्' (७२५।४-५) इदमपि चिन्त्यम् । १७-१८ द्रविण = बलम् । तेन द्रविणोदा इन्द्रः । यस्मात्तस्य सर्वा बलकृतिः। २१ सर्वेषामधिपतिरिन्द्रः । तेन इन्द्रो बलवान् । २७-२८ यस्मादयमोजसो जातस्तस्मादयं बलवान् । ७ द्राविणोदस. = द्रविणोदसे हवीरूपद्रविणस्य प्रदाने हितः । ' तस्मै हितम् ' ( पा० ५.। १ । ५ ) इति सायणः । द्रावि. णोदसशब्द ऋक्शाखाया सकृदेष । १०-११ एपोऽग्निः एतस्माइलादिन्दाज्जायते । बलादिन्द्रान्मथ्यमानोऽ. सिरिति च पूर्वमुत्तमेव (६३४ । १३)। १२ इन्द्रादग्निर्मात इत्यर्थे निगमोऽपि भवति । एवम् । अपि ' शब्दम्य म्यारस्यम् । २१ 'अम्बा च दुलाच ' (२८) इति ग. पाठः ( काठकसं० '४० । ४ ॥ तै० सं० ४।४।१।१ ) ॥ मैत्रा० सं० ७२.८ -- ·२९ मा ग्रावो नेष्ट्रात् १५ " (४४)। अग्नीत् " " " " " (१६)। टिप्पणी पक्तिः ७२८ २१ २।८।१३) । अन्धा दुला नितानी चुपुणिका अन यन्ती मेघयन्ती वर्षयन्ती..( काठकसं० ४० १४) इति समाऽऽकाशनधः । इत्यपि निगमों भवंति' .(७२६ । २५ ) न न्याख्यातम् । ....अतुयाजसंज्ञाः यागाः, , मधुमाधवादय ऋतुदेवा योज्यन्ते ते ऋतुयाजाः । दुर्गमते.प्रत्याजा इति केपानिन्मन्त्राणां संज्ञा । ऋतुयानाः सर्वे नेन्द्रार्थाः । (कुन्तापाध्याये ) ऋतुयानपाः । होता. यात इन्द्रं होप्रात् : ऋतुना सोम-पिवतु, होतर् यन (४२) । मरुतः पात्रात्. "' ...' पोतर (१३)। नेटर ". अशिमाहीमात् (४५)। इन्द्रों ब्रह्मा बामणात्, 'ब्रह्मन् मित्रावरुणो प्रशा- पित्रता प्रशास्तर " देवंद्रविणोदाहोत्रात् ऋतुभिः सोम पिवतु होतर् " (४८) " 'पोतर् (४९)। HD ME - नेट्वात् ... : 27:: नेष्टर पाद्धोत्रा- दित्यादिनिरुक्त... .( ७.२९/११.--१५) ऋतुभिः सोमस्य पिवतु अच्छावाक , (५१)। अधिनाध्वर्यु आध्व- र्यवात् ऋतुना सोमं पिबतो अध्वर्य यजतम् (५२)। १. Famiअग्निं गृहपतिं गार्ह- पत्यात पिवतुः गृहपते यन ऋतुयानेषु मैत्रावरुणः प्रेपसूक्तगतेन मन्त्रेण होत्रादीन्येप्यति । ते न याज्यया वषटु कुर्वन्ति । अध्वर्युयनमानी प्रेषिती स्वस्व- याज्या होत्रे प्रयच्छतः (ऐ बा० २२ । ४)। दविणोदःशब्दयुक्ताः प्रवादाश्चत्वारः । अपात्-होत्रात् पमन्त्रणा स्तिारी प्रशास्त्रात् पोत्रात्" " " " . । : " --- ·१:२१ टिप्पणी। पत्र पक्तिः ७२९ । " पोत्रात् ४९ नेष्ट्रात् १० निरुक्तम् ५१ ( ७२९ । ११-१५) अत्रैकस्मिन्नेव प्रेपे : इन्द्रपानम् ' (७२९ । १३) इति शब्दो न सर्वेषु चर्तुषु । इन्द्रपानमितिशब्दात् इन्द्रोऽत्र पाता द्रविणोदाश्चेत्यनुमानं कथं योग्यम् । इन्द्राय योग्यं पानं द्रवि. गोदाः पिबतु इत्यैवार्थः । 'इन्द्रस्य ' इदं पदं प्रक्षिप्तमिव भाति । यस्मादिन्द्रः पिबती- त्यनुमानं कर्तव्यमेव । द्रविणोदा देव इन्द्रमरुद्मावाग्न्यश्विमित्रा- वरुणेभ्यो भिन्न इति प्रैपमन्त्रेभ्यो भाति । ८ होत्रपोत्रनेष्याणि पात्राणि । तेभ्यो द्रविणोदाः सोममपात् । द्राविणोदसः = द्रविणोदसः ( छान्दसं दीर्घत्वम्)। द्रविणोदो नाम तुरीयं पात्रं तस्मात्पिबतु । 'ततः किम् ।' तेषां ० समाल्या मवति' (२१-२२ ) इति च, वर्नमितरेषु पुस्तकेप्वधिकः ' इत्यनेनासंबद्धः । तस्मात्प्रक्षिप्त इव . पाठः ।स तद्यथा भाति । . . १० तत्पात्रस्य ' द्रविणोदः' इत्येव नाम । एतमेव मन्त्रं मन्यन्ते । किंतु नायं मन्त्रो यस्मात् यस्यापत्यम् ' इत्यादिवाक्यरचना क्लिष्टा । यस्माच्च 'अथाप्याह द्रविणोदाः पिबतु द्राविणोदस.' इत्यग्रेऽस्मिन्नेव खण्डे पठति । क. ख. च. पुस्तकेषु · द्रवि. णोदसः ' इति ऋगन्तः । न तु द्राविणोदसः । १-१५ तथा अच्छावाक यन ' इति । इदं मूलपुस्तके नासीत् (२४-२५) केनाप्यस्थानेऽन्तर्भावितम् । तस्य स्थान प्रेषितः' (१७) इत्यम्यानन्तरम् । १२ द्रविणोदसम् ' इति क. स. डा. पाठ. । १३ ' आयूयाः ' अभिगूर्याः ' इति कुन्तापाध्याये प्रेपपाठः । १५ १३ प्रयानप्रेषाः ८ पाशुकप्रेपाः ११ अनुयानप्रैपाः १ सूक्त वाक्प्रेषः सवनीयप्रेपाः = ६९ । एवं पञ्च- ·टिप्पणी। पत्रं ७२९ 7 - r पक्तिः १५ प्रैपसूक्तानि । ' होता यक्षत् ० ' अयं प्रेषः पञ्चमे सूक्त । "१६ सर्वे श्रेपा मैत्रावरुणेनोच्यन्ते । अध्वर्युगृहपतिभ्यां होतरेतद्यन इत्युक्तो होता यजति ( आश्व० श्री० ५ १.८) । अच्छावाके प्रति मैत्रावरुणस्याऽऽज्ञा | अच्छावाकमैत्रावरुणो होतुः पुरुषो । मैत्रावरुयोन प्रेषितोऽच्छावाको याज्यां पठति । १६-१७ अध्वर्युप्रतिस्थातारी 'ऋतुना प्रेप्य ' इत्युक्त्वा पातुमिः मासैः प्रचरतः । ततः । ऋतुभिः प्रेप्य ' इति चतुर्भिः । ततः ऋतुना प्रेष्य ' इति द्वाभ्याम् (मान० श्री० २।४ १२) हे मैत्रावरुण होतारं याज्यां पठिलुमाज्ञापयति अध्वर्युर्वदति । मैत्रावरणः पमन्त्रं पठति । ततो होता तत्पुरुषा वा याज्यां । पठन्ति । सप्तमाष्टमनवमदशममासेषु । ऋतुभिः प्रेप्य' इति मैनावरुणं प्रति अध्वयोरुक्तिः। प्रेप्य = याज्यां पठितुं चोदय । १९ होत्रात् = होतृकृतात् । होत्रपोत्रादीनि तत्तविना धिष्ण्या अथवा स्थानानि । १-- पाठान्तरे । उत पोत्रा० प्रयो हितम् ' इति शब्दा निरु- च्यन्ते (१८-२०)। देवेभ्यः अदत्तम् ' इति पाठोऽधिक: सायणमाप्यागृहीतः (२२) । अमृतम् = अस्पृष्टमन्यैः । अशुद्धं चेत्कयमिन्द्रपानयोग्यम् । । अपाद्धोधात् ० ' ( ऋ० सं० २ । ३७ । ४) हायमुक् .. मैत्रावरुणेन यः प्रैपो दत्तोऽच्छायाकं प्रति तस्याच्छावाकेन ।।। दत्तं याज्यारूपमुत्तरम् । प्रैपानन्तरं याज्या पठ्यते । अपा. । द्धोत्रात् ' इयं याज्याऽच्छावाकेन पठ्यते । 14. अमत्त उत्त अनुपत प्रयो हितम् ' एतत् । अपादोधात् । इत्यस्यामधि ( ७२९।९)। तदत्र न्याख्यायते । आमि- श्यात् कण्ड्वादिम्यो यक् ' ( पा० ३ ॥१॥ । २७) 1 अन्यथा ' मिश्रयेत् ' इति शुद्ध रूपम् ! ' आमि- श्रीयात् ' कयमेतद्रूपं साध्यम् । ६। तुना मातुमिः' इति वक्तुमुनितं यस्मात 'मातुमिः . - - ·टिप्पणी। पत्रं ७३. f (म० सं० पङ्क्तिः "प्य ' इत्यध्वर्युवचनम् 1. होत्रा = होतुः क्रिया शस्त्ररूपा । ." . तया होत्रया । अभिगूर्तया तया होत्रया | अभिगूर्तया = उच्चरितयाऽभ्युद्यतया ! -७ सोमस्यास्वमंशम् ' इत्यन्वयः । अत्र ऋपाठोऽनावश्यकः । ७-८ (७२८ । (-१) शेपः प्रेषेणैव व्याख्यातः । ८ तेषाम् ( ७२५ । २६ ) ऋतुयानानाम् । तत्पात्रम् ' ऋतु. 'पात्रम् ' इत्यभिधीयते ( आश्व० श्री०- ८) सोमः इन्द्रपानः ' उच्यते (ऋ० सं० ९/९६ । ३ । १३ घ)। "चमसा इन्द्रपानाः ' (ऋ० सं० १९४१९) 'इदं त्यल्पात्रमिन्द्रपानमिन्द्रस्य प्रियममृतमपायि ' ( ऋ० सं०६। ४४ । १६) आप इन्द्रपानमूभिमकृण्वत ७ । ४७ । १) मत्सरमिन्द्रपानमूर्मिम् (ऋ० सं० १०॥ ३० । ९) एवम् इन्द्रपान ' न पात्रस्य नाम | सोमस्य विशेषणं तत् । । इन्द्रेण पेयम्' इत्यर्थे । पात्रं पयं वस्तु। चतुर्थ पेयमिन्द्रेण पातुं योग्यं द्रविणोदा पिबतु (१-४)। ९ ' समाख्या भवति ' ( ७२५।२६) इति मूलपाठः स्यात् । १२ ' होगात्सोमम् ' अत्र न कोऽपि स्तूयते । सोमपानेन स्तुति रन्यत्र वर्तते न घातुयानेषु । अस्य मदे० ' इति निविदि (निविद् ११) इन्द्ररोगिवन्यन्ते । तस्य मूलम् (फ० स० २।१५)। 'अभ्य मदे.' (ऋ० सं०६१४४१५) इति ऋगपि इन्द्र म्नुतिपरा । १ । १२४ ॥ ४ ॥ १।१२। ५ ॥ १।१२।१० ॥११५२।१४ ॥ १।१६।३,५,६ ॥१८॥ १२॥१८५१०IRIRRIVI७॥ ४॥२६॥७॥६॥ २४/२४१ यम्य मदे || R१४॥ ८॥१७॥ CIC२२॥२८॥८॥३२॥४॥ १६॥२॥ १.१४ाएका अगोऽपि तक। १४ भरिनिनाम्न्येश्री देवा मोमपाननम्न्यन्ते रिंग न परत्व १५ तम्मे इन्द्राय मम्बारः प्रयानं गम्मिन् । सोमाप्यायन - दि. प्येन सोमम्य संमर्ग । पृतरुपमेण मोमः पूहल आसीत् । दान्तं हि मनातिनोऽनेन मन्त्रमाध्यापयन्त्रि। .

·टिप्पणी। पत्र , . ७३१ पङ्क्तिः १६ ' अंशरंशु०' इत्यनेन सर्वे ऋत्विन आप्याययन्ति' ( मैत्रा. सं० ० ३ । ८ । २) । 'ब्रह्मा राजानं वित्रस्य हिरण्यमवदघा- त्याप्यायनाय । अंशुरंशुष्टे देव सोमेत्यारम्य जपन्त्यत्यिजो यजमानश्च' ( मान श्रौ० २।२।१।१२। आ त्वमिन्द्राय प्यायस्वा तुभ्यमिन्द्रः प्यायताम्' ( मैत्रा सं० ११२।७) । आप्यायनसंस्कार इन्द्रार्थः (७३२ । २)। ३ ' तस्यापत्यम् ' (पा० ४ । १ । ९२ ) शिवादिम्योऽण् ' (पा० ४ । १ । ११२ ) इति सूत्राभ्या द्रविणोदसोऽपत्यं द्राविणोदसः। द्राविणोदसोऽग्निर्यस्यापत्यं स द्रविणोदाः । क्लिटोs- न्वयोऽयम् । दविणोदा एव द्राविणोदसः । अथवा। द्राविणोदसस्य पितुः । द्रविणोदाः ' इति नाम स्यात् । इन्द्राग्निम्यां भिन्नोऽयं द्रविणोदाः। १० । इन्द्रो द्रविणोदा अस्तु ' इत्यन्वय । १२ एतानि माध्यमिकानि सूक्तानि । ३ तासु ( अग्नेः ) उत्पत्तिः । तया योगात्संबन्धात् ।। अपां मित्रम् ' इति न योग्य निरूपणम् । मित्रं मित्रभूता आपो धिपणा चाग्निं साधन साधयन्त्युत्पादयन्ति । ५-६ इदं नवचे सूक्तम् । नवमीवन प्रत्येकस्या. 'देवा अग्नि धार- यन्द्रविणोदाम् ' इत्यन्तिमः पादः । ३ अग्निचितावुख्यानावौदुम्बर्यादयः समिध आधीयन्ते । मन्नः०' इत्यनेन क्रुमुकं घृतान्वक्तमादधाति ( मैत्रा० सं० १९) ५ आसवः = पानम् । सर्पिः = उदकम् । १. सामिषेन्यः - प्र वो वाजा इत्याद्या एकादशसंख्याका ऋचो बनिसमिन्धनहेतुत्वात्सामिधेन्य इत्युच्यन्ते । अन्नाद्य कामः । तत्संबन्धि कर्म अग्नये अग्निदेवताकम् । ११ घाय्या = सामिधेनीपु प्रक्षेपव्या ऋक् । धाय्याभिः प्रजा" पतिरिमाल्लोकानधययं यं काममकामयत' (ऐ०मा० १२१७ )। । यत्र यत्र वै देवा यज्ञस्य च्छिद्रं निरजानन्तद्धाच्याभिरपि- ७३२ , ·टिप्पणी। पत्रं पङ्क्तिः । इति तृचः ७३४ ११ दधुस्तद्धाय्यानां धाग्यात्वम् ' (ऐ० वा० १२ । ७)। ' स्यूमहैतद्यज्ञस्य यद्धाय्यास्तद्यथा सूच्या वासः संदधियादेव. मेवैताभिर्यज्ञस्य च्छिदं संदधदेति' (ऐ० वा. १२ । ७ ७) धाय्या शख्ने प्रक्षेपणीया । — मूलं वा एतद्यज्ञस्य यद्धाय्याथ याज्याश्च । ताः समान्य एव स्युः । (ऐ० प्रा० १३१७)। । पाय्यसांनाय्यनिकाय्यधाग्या मानहविर्निवाससामिधेनीपु (पा० ३।१ । १२९)।धीयते समिदनया इति धाय्या । १६ · अपि'शब्देन । अग्ने वानस्य० । इयमपि धाय्या । अस्य विनियोगस्य मूलं नोपलब्धम् । · अग्ने वानस्य. प्रातरनुवाके आग्नेये ऋतौ ( आश्व० श्री० ४ । १३ )। त्वं ह यद्यविष्ठ० (८) इयमपि ( आश्व० श्री०४ । १३)। ३-४ इन्द्रादविणोदसोऽयं जायते इत्यनेनाभिप्रायेणेदं दाविणोद- सत्वं न । १२ कठतैत्तिरीयवाजसनेयिसंहितासूत्तरार्थोऽत्यन्तं भिन्नः । १८ · अग्ना अग्निश्चरतीति खुवेणाभिनुहोति ' ( मान श्री. १। ७ । १ । ४७ ) इति शास्त्रम् । अनेनाप्रेतदभिहो- माख्यं भागधेयं प्राप्तम् ( १८-१९)। २० भागधेय विधेम दयः । २ मुले समाग्न्याशब्दो नास्ति ( ७२५ ॥ २६)। ४ फेननिगुणसामान्येन संवादः - एकनाम । गादगुणेनानुवाद एकनाम । ५ एकनाग्ने समय कारणं नाम्निाया इन्द्राय योग्य पान तथा न्येभ्योऽपि देवेम्यः 1 देवेश्वमायय॑म् । तम्मात्सोमपात्राणा वाप यानीति नाम । पुनश्चिकारणादमामर्थ्य देवेषु । ( मोमें हनुमममर्या देवा वायु प्रार्थयामामुः । वायुरेतं वरं मद्देवनान्येव पाप्राण्याममिति । नमारमाणि मोमपामाणि पाय यानीत्युच्यने (मा. म. १।५।८)तः सोमोऽस्यत । देवः मार्थिनी वायुसपनदात् । स एस. पुनश्चिदसमकार- 1 ।

·टिप्पणी। १०७ पङ्क्तिः ६ वृणोत् । मद्देवत्यान्येव वः पात्राण्युच्यान्ता इति तस्मान्नानादेव- • त्यानि सन्ति वायव्यान्युच्यन्ते' (ते० सं० ६ । ४ । ७)। १६ यद्दग्धू - ये दग्धुमागच्छन्ति (च. ४.)। १८-१९ मरुतः = मरदेवताः । दुर्गकृतोऽर्थीऽनवश्यः (१४) । यद्यपि मरुद्भिः सह थानं तथाऽम्यग्नेः पातृत्वं न वाध्यते । २२-२३ ' उपरिष्टात्त्वच ऋतुयाजानाम् ( आश्व० श्री० ८ । १)। सप्ठमादीनां प्रैषाणामुपरिष्टात् ' मन्दस्व० (ऋ० सं० २॥ ३७ ११-६ ) इत्याकाः षडचः ऋण प्रक्षेपणीयाः । २५ सोमपानार्थे संबोधने द्रविणोदसो वनस्पतिशब्देन सामानाधि- करण्यम् । १ तेनैकं विशेषणमन्यदिशेप्यम् । तस्माद्वनस्पतेद्रविणोदा नान्यः । २ ' वनस्पते रशनया वियूय पिष्टतमया वयुनानि विद्वान् । वहा देवत्रा दिधिपो हवपि ' ( मैत्रा० सं० ४ । १३ । ७)। होता यक्षदग्निं स्विष्टकृतम्' (मैत्रा० सं० ४ । १३ । ७)। ३ ' हे वनस्पते दिधिषो देवेषु हवींपि वह' अत्र वनस्पतिर्हवि. वहनं प्रार्थ्यते । इदं कर्मानेः । ४ स्विष्टकृन्नामा विकृतोऽगिरस्मिन्प्रकरणे श्रूयते । तस्माद्वनस्स- तिरग्निः। ८ . अमित्यं देवं सवितारमिति सवितृप्रसूत एव गृह्णाति' ( मेत्रा० सं० १।२।५ ॥ ३ । ७ । ४)। उपांशुसवनमुपले निधाय तस्मिन्रानानं सर्व मिमीते · इन्द्राय ; त्वाभिमातिने (मेवा० सं० १॥३॥३) इतिप्रभृतिभिः पञ्चकृत्यो यथा ऋये " (मान० श्री. २ । ३।३)। १० । अंशुरंशुष्टे ते देव सोमाप्यायतामिन्द्राय ' (मैत्रा० सं० १ । | आ त्वमिन्द्राय प्यायस्व' (मैत्रा० सं० १।२।७)। ११-१२ — पुनरपि नाप्यायते' (२७-२८) अस्मिन्पाठे 'पुनरपि ' • - ·१०८. टिप्पणी। पत्रं ७३६ . . पङ्क्तिः ११-१२ व्यर्थम् । ' पुनरपि मीयते । इति समञ्जस; पाठः । आप्यायन मेव संस्कारः । संस्क्रियते आप्याय्यते । १२ — इन्द्राय त्वाभिमातिने इन्द्राय त्वा वसुमते रुद्रवते इन्द्राय त्वादित्यवते । अग्नये त्वा रायस्पोपदे विष्णवे त्वा श्येनाय त्वा सोमभृते विष्णवे त्वा ' ( मैत्रा० सं० १ । ३ । ३)। १४-१५ सोमग्रहा नानादेवताम्यो हूयन्ते । यथा । उपांशुः ( मैत्रा० सं० १ । ३ । ४) ऐन्द्रवायवः ( मंत्रा० सं० १ । ३।६) मैत्रावरुणः ( मंत्रा० सं०१३ । ७) आश्विनः ( मैत्रा० सं० १ । ३।८)। १५ . उपयामगृहीतोऽसि' इत्यनेन ग्रहण( मैत्रा० सं० १। ३ । ४-३६ )। २१ अग्नये त्वा रायस्पोपदे ' इदं यजुर्न ऋक् । २२ · रायस्पोपदे' इति मैत्रायणीकाठकवाजसनेयिसंहितापाठः । । रायस्पोपदाय ' इति शुद्ध रूपम् । १६ पानं पिबन्ति ते पानपाः । १७ धिण्यं = स्थानम् । 'सर्वे वपट्कारं कृत्वा यमन्ति' ( आश्व० श्री० ८ । १ ) । वषट्कृतं = याज्यां पठित्वा वौषट् ब्रवीति । ततो हविर्दीयते । १ तदर्थं वागर्थ होता शस्त्रं ब्रूयादित्यर्थ सोमः साद्यते । ३ ‘धिप शब्दे' (धा० ३।२१)। ३-४ सा वागर्थे धारयति । 'धिपणाभवः । ( ७२७१५ ) न व्याख्यातम् । धिपणायां भवः धिपण्यः । ५-६ धीः प्रज्ञा कर्म वैतस्यां वाचि सीदत्येतां वाचं सनोति ७३८ संभनते वा। ६ अथवैपा वाक् धियं कर्म वाममनते । तयोः =धीकर्मणोः । यस्मात् पी' कर्म च तस्या वानो निमित्तम् ।

·टिप्पणी। , . पहक्तिः १५ 'वनु याचने ' (घा० ८1८) पिपर्तुभिः ' इति थ. प., ठ. ड. पाठः (२६)। १९ अत्र अग्निद्रविणोदा इन्द्रो वा इत्येव प्रश्नः । उत्तमस्य ज्योति पोऽत्र संबन्धो नास्ति । तेन ( उत्तमं च ज्योतिः भनेते' इत्यपपाठः (२७)। ( पाठक्रमप्रयोजनस्य गृह्यमाणत्वात् । १२ पाठे आनुपूर्वी । पृथिवीस्थाना अन्तरिक्षस्थाना घुस्थाना इति देवतानां क्रमो देवतापदसमानाये । ३ अग्निशब्दस्याओं ( गुणः ) पार्थिवस्य ज्योतिषः संनिकृष्टः । जातवेदःशब्दस्यार्थः ( गुणः) ततो विप्रकृष्टः । वैश्वानरस्य ततोऽपि विप्रकृष्टतरः । ४ व्यवधानेन = इध्मादीनां तु न साक्षात् (= अमिधया) अन्यर्थः । किंतु लक्षणया। ५ अग्नेः स्थानमात्र = पृथिवीमेव । ६ उदिता प्राणवृत्तिः प्राणनं येषु तानि । ७ प्रथम निर्दिश्यन्ते। ८ आवद्वेभ्यः = · उखल्मुसले हविर्धाने द्यावापृपिन्यो ' इत्या. दीनि द्वंद्वानि (निघ० ५। ३।२९-३६)। १२-१३ । क्रमप्रयोजनम् ' अयं श्लोकोऽधुनोपलव्धवृहद्देवतायां न विद्यते । १४ गुणस्यास्याभिधानं तदेव सामान्यम् । अभिधाने अमि धाने कश्चिद्गुणो वर्तते येन तेषामप्तिना संवन्धः । १७ अभिधानस्य विशिष्टमभिधेये किमर्थमिति नेरुक्ताः कारणं ददात। १८ आमोतिवाचकं ब्राह्मणवाक्यं यास्को न पठति (७३९।।-२)। तेन । आमोतेः' इति यास्कपाटो न भवेत् । अथवा इति प ब्राक्षणम् ' (७३९।२ ) अनेन प्रकारेणान्यतामणवाक्यं : यास्केन पटितं स्यात् ।।

·टिप्पणी। पत्रं ७४० . 5 ७११ E F पहक्तिः २० प्रजापतिरेता आपीरपश्यत्ताभिरात्मानमप्रीणीत । अग्निमेता. भिर्यजमान आप्रीणीते ' ( मैत्रा० सं० ३४६)। आप्री. भिराप्नुवन् । तदाप्रीणामाप्रीत्वम् ' इति ' शाखान्तरे ( ते. ब्रा० २।२।८ सायणः ऐ० वा०६४)। २०-२१ आप्रीदेवता. आप्रिय ऋचः । तासु या देवतास्ता अपि आप्रियः। २१-२२ ऋचो देवता आप्नुवन्ति प्रणिन्ति वा । तस्मादृचः आप्रियः । २५ - सुप्यमाती णिनिस्ताच्छील्ये' (पा० ३१२।७८) इत्यनेन प्रथमागामी । अयं प्रत्ययः अताच्छील्येऽपि इति वार्तिकद्वया- स्पष्टम् । इध्मं विना इज्या न शक्या । अग्नेरिध्मोऽवश्यः । १ ' तनूनपात् ' इत्यनेन नराशंस इत्यनेन वा अग्निर्न नित्यम. भिधीयते । इध्मः समिन्धनात्' (७३९।२-३) न व्याख्यातम्। १६ — सूक्तमेव ' इति ग. च. न. पाठो ( २७ ) दुर्बोधः । जम- दग्निस्तत्पुत्रो वा परशुराम ऋपिः । नेयमेकैव ऋगाग्नेयी किंतु सर्व सूक्तमेवाऽऽग्नेयम् । ' आग्नेया इति तु स्थितिर्भक्तिमात्रमि. तरत्' (७७०।६ )। तेन 'सूक्तमेवाऽऽहाऽऽग्नेयं यास्कः' इति पाठः सुवोधः । १७ यननीय = यननाय योग्यं हितं वा । १९ ' स्वतन्त्र. कर्ता' (पा० ११४१९४) तत्प्रयोजको हेतुश्च' (पा० १।४।५५)। यजमानो हवींपि ददाति । अग्निर्यन मानं हवींपि दापयति । एवमग्निर्हेतुः कर्ता च । २१ इध्मो जातवेदसोऽमेराधारः। १-२ तेषां मचानां · क्रोशन्ति' इति क्रियया अभिधानं तस्य प्रामिः। ३ येत्तत्त्वमेव = यत् तत् त्वमेव । मित्रमहः = मित्राणा पूनयितः = नित्यमम्यपेक्षमाणानामुपकारे ७११ ७४२ १ प्रवृत्तः। १५ अभ्यपेक्षमाणा. = ये त्वत्साहाय्यमपेक्षन्ते ते । अम्युपेक्ष्यमाणः ( पाठान्तरम् २१ )= अभ्यपेक्ष्यमाणः ।

·टिप्पणी। पक्तिः ५ यजमानानामुपकारे प्रवृत्त. ( पाठान्तरे २१) । यतमानाना चिकित्वान् । र्माण पष्ठी । 'चेतनावान् ' (७४१ । ७-८) न व्याख्यातम् । ९ इध्मस्याशावावेशोऽग्निसाद्भवनम् । तस्मादिध्मोऽग्निः। १०-१२ । सर्वयजमानाना साफल्ये हेतु. ' इति च. पाठः (२२-२३) साधु. । ऋत्विना साफल्यं नैव यागोद्देश. । सायुज्ये (पाठा- न्तरे २४) = समीभावे देवतासमभावे । ' सायुज्यं सलोकता- माप्नोति । इति बहुकृत्वो ब्राह्मणवाक्यम् । १२ अस्माकं देवानाहूय यष्टु तस्य तव युक्तम् । १४ यज्ञेध्म = यज्ञेऽग्नावाधीयमान इध्मः । १५ समासौ प्रणवेनावसानम् ( आश्व० श्री० ११२)। सामि- धेन्या अन्ते ॐ इति प्रणवः समिदाधानं च । समिद्धो अद्य अस्मिन्मन्त्रे इध्मशब्द इध्मावाचकशब्दो वा नास्ति । ' आप्तीन प्रणवे प्रणवे समिधमादधाति' (सत्या श्री० २।१)। ' अग्नये समिध्यमानायानुब्रूहीत्युक्त्वा प्रणवे प्रणवे समिधमाद- धाति ' ( मान० श्री० १।३।१॥ १८ । समिद्भिः प्रेष्येति प्रथम प्रेप्य प्रेप्येत्युत्तरान् ' ( मान. श्री० १।८।३।१७) । समिद्भिः प्रेप्यति प्रथम प्रयान सप्रेप्यति प्रेप्य प्रेप्येत्युत्तरान् ' ( सत्या० श्री०४।३।१०)। १९ ' श्रूयते ' नायं शब्दो योग्यो यस्माच्छतिसूत्राणि न श्रुतिः । यदर्थ = समिदर्यम् । इध्ममावम्-इन्धनभावम् । १ व्यवहित= समिद्ध.' इति भिन्नशब्देन । २ ऐष्टिके दर्शपौर्णमाप्ससन्धिनि । हौत्र = होतुः कर्म । ३ 'समिधो यजेति प्रथम यन यजेत्युत्तरान्' (मान० श्री० ॥३ २।२) । मयाज संप्रेप्यति ( सत्या० श्री० २।२।। ३-४ : अध्वर्युरोपितो मैत्रावरुणः प्रेष्यति प्रेपहातारम् । होता यन. त्यामीमि. प्रैपसलिङ्गामि ' ( आश्व० श्री० ३(२)। ये३ ·टिप्पणी। -- -- पक्तिः ३-४ यजामहे समिधः समिधो अग्न आज्यस्य व्यन्तू ३/ वौ ३ पळिति वषट्कारः ' ( आश्व० श्री० ११५ )। ७ प्रैप आरााटुपकरोति यनति कर्मण्यङ्गभावं गच्छति । ७-८ समिदादिभिरुपकृत्य दर्शपूर्णमासाम्यां यतेत्येवरूपाणि यानि विनियुज्यन्ते तान्यङ्गानि । तानि सिद्धरूपाणि क्रियारूपाणि चेति द्विविधानि । क्रियारूपाण्येव संनिपत्योपकारकाण्यारादु- पकारकाणीत्युच्यन्ते । तत्र कर्माङ्गद्रव्याद्युद्देशेन विधीयमानं कर्म संनिपत्योपकारकम् । यथाऽवघातप्रोक्षणादि । द्रव्याद्यनु- द्दिश्य केवलं विधीयमानं कर्म आरादुपकारकम् । यथा प्रया- जादि । संनिपत्योपकारकमारादुपकारकाहलीयः । आरादुपकान रकस्थले हि प्रकरणं विनियोजकम् । इतरत्र तु ब्रीहीन्प्रोक्षतीति वाक्यमेव ( आपदेवः )। ८ आप्रीः संनिपत्य संनिहितत्वेन उपकरोति । प्रेप आप्री यागः इति क्रमः । आप्रिय एव सार आप्रीप्रैपः । तस्मदापी संनिहिता । न तथा प्रैपः । यजतिः इदं प्रायः · आप्रिय. ' इत्यासीन्मूलवृत्तौ । प्रेषस्य यनता- वारादुपकारित्वम् । आप्रियो यजतौ संनिपत्योपकारित्वम् । १०-१२ कः समिद्धः । को देवान्यजति । को जातवेदाः । को मित्र. महाः चिकित्वान् दूतः कविः प्रचेताश्च । सर्वत्र 'अग्नि.' इत्येवोत्तरम्। सर्वाज्येतान्यग्निमेवाभिदधते । समिद्धः' मनमि' इति द्वे एव कर्मणी । कदाचित् मित्रमहः' अत्र महो इति कर्म स्यात् । इतराण्यग्निवाचकान्यग्निविशेषणानि वा । एतेपाभिध्मे गौणी वृत्तिः (१३)। तस्मात्तान्यग्न्यानि । यदा आप्रियोऽन्यर्थत्वं न विपर्यस्यते तदा साऽग्निमेवाभिधत्ते यदा गोण्या वृत्त्या सा न निरूप्यते तदा । ११ आणी यागे बहुलमुपकरोति । एते आणप्रियानाः । । यथा तनूनपानराशंसादिशब्दा आप्रीषु वियन्ते न तथा अग्नि- शब्दः । तम्मादग्निरापदेवतामु नान्ना न कथितः । = यागः । आप्रियाम' ·टिप्पणी। । , . o - पतितः २१-२२ ‘अग्नि ' (निव० ५११११) इत्यर समानात । २२ तदपि ( इध्मस्य लिङ्गमपि) अस्यामाप्रिया नाम्तीति असमान नम् इध्मशब्टेऽपि समानमिति चेत्' इत्यन्वयार्थो । २३ ( पाठान्तरे ३२ ) आ च वह' = आह्वय चास्माक देनान् । ( यस्माद्देवान्यनसि तस्मात् ) यज । एवमाहान यजन चेति द्वे रिये । एते क्रिये आप्रिया प्रषिके वा न विद्यते । 'ये ३ यजामहे समिघ समिधो अग्न आज्यस्य व्यन्तु ' अ ' समिध समिध । इति समाम्नानम् । 'होता यक्षदमि इति मना वरुणेन दत्त प्रेष ये ३ यजामहे इति होतुस्त्तर प्रैपिकम् । प्रैपिके समिध समाम्नाता न इ म । तदा ख्यताम् (३३) इध्म इत्याख्यताम् । ' समित् ' शल एव समानातन्य विमिति इम' शब्द । प्रेपिरे समानानात् 'समिध समिध ' इति । किया = व्यन्तु (भक्षयन्तु) । तया समिधो विशेष्यन्ते 'समिध आज्यम्य व्यन्तु' इति । एवम् इध्मशब्द आगत । तेन इमाभिधानेन अनि इज्यते । (पाठान्तरे ३३) अहमेवायमि म इत्यशि इ-मममिसपन्न । ४ यजमानाना यजमानेतेन हविषा नात प्रज्ञान यम्य स । ११ नपात् = नसा । १२-१३ न विद्यते अन्तर यस्या सा। पितापुत्रयोर्मध्ये अन्तर नास्ति । तम्मात् पुनरूपा कन्यारूपा वा प्रना पितुरनन्तरा । ' पितुरन न्तरा या (प्रना) सा पुत्राख्या । परास्या (पितु )अननन्तरा इत्यर्थ' इत्यन्वय । ' अननन्तरा ' इत्यत्र हो नी । १३ न अनन्तरा अननन्तरा । पानरूपा प्रना अननन्तरा । यम्पान् पितापनियोर्म ये पुनरूप कन्यारूप वा अन्तरमम्ति | 'या पितु रनन्तरा पुनारख्या तम्याऽनन्तरा पौत्राच्या इति ग. न. पाट (२८)। अन तम्य = पुत्रम्य ! 'तम्या' अवश्यम् । १५ नततम = नततर । गौरत०' (७४१।१०)। ततम्मिन् पक्ष इति दुर्गन्यास्या । 'अत्र' म्याने 'तत्र' शब्दो दुर्गवीनमरे म्यात् । अथवा । 'अन' म्याने 'तत्र' मामाटियम् । १७-१८ तम्मात् (पय) तम्या पुत्र । - . . .

·११४ टिप्पणी। पत्र . . - । पक्तिः १० यस्मात् हवींषि यान्ति तस्मात् तानि याना' इत्युच्यन्ते । १३ - जिया हित' दुर्योधम् । ' जिह्वाया हित ' इति सुगमम् । आज्य जिह्वाया धीयते । कस्य जिहा । अग्ने । निया जुह्वा । हित = औ प्रक्षिप्त' इत्यर्थ स्यात् । 'कल्याणजिह्व' (७४५।४) न व्याख्यातम् । नापि (७४६१४) इत्यत्र । नापि (७४५।५) इत्यत्रा १४ यानि ध्रुवाणि न भवेयुरिति तानि सपादय ध्रुवाणि कुरु । 'ध्रुवाणि न स्यु' (२७) इति पाठान्तरमपि साधु । अर्थवस्तूनि हवीपि । ब्रुवाणि देवता प्रति गन्तु समर्थानि । १५ हवि आज्येन अभिधार्यते दिह्यते ।अलक्रियते = कृष्णी क्रियते। अद्भिरुपस्तीर्यते च । एतै सस्कारैस्तानि ध्रुवाणि भवन्ति । १७ गमय - दूरी कुर। १८ 'इत्यर्थ' व्यर्थे पढे । ४ समभिव्यञ्जयन् = दृष्टिमधुराणि मनोहराणि कुर्वन् । मृष्टी कुरु = शुद्धानि कुरु । 'मृजू शुद्धौ' (धा०२।१६)। १७-१८ ‘देवान्नो यज्ञ गमय' (७४५।५) इति भाग्यवाक्य न व्याख्या % 3D % 3D यते । एपाम् ' इत्यस्य १ मणि वर्तमाने एव । २ एपा नराणामाभिमतपरदाता। नराणा फलमाशसतीति नराशस । ' नराशसम्य महिमानमेपाम् ' इत्यत्र नराणामित्यध्याहृतेनान्वय । एव दुर्ग । मचि भाष्ये च ये देवा इत्यादि एपा तेपामित्यन्वय ( ७४६ । १७ )। मन्र्देवतामुद्दिश्य द्रव्यस्य दानम् । 'द्रव्यदेवते कर्मणो रूपम्' इति मीमासमा । देवतामुद्दिश्य द्रव्यम्य त्याग । अम्य प्रयोगस्याधिष्ठाता यज्ञ । ४ तयक्षार्म जगदुत्पत्तिरेवानुमहम्तम्य मानम् । ६ यजनम्य = यागस्य । यनतम्य = यझियम्य सपादयितु प्रयोक्तुरभिमतफल्मपादयितु । ३ यज्ञ : यननम्य ·टिप्पणी। । पङ्क्तिः ७ प्रयोक्त्रेऽभिमतं फलं संपादयति । 'यज्ञरुपस्तुमः' इत्य-क्यः । ८ उपस्थित = उपस्तुत (च. ८. ) । अग्न्युपस्थानम् = अमेः स्तुतिः । तदेवम् = अत एवम् (च. ट.)। किमपि फलदानायानिर्वचनीयसामर्थ्यम् । १२ सौमिकः = अग्निष्टोमे हन्यमानः ( पशुः ) । सोमः - मरुत्व- तीयेन्द्राग्नवैश्वदेवादयः सोमग्रहाः । पश्वङ्गानि = पशुहवींषि । 'हृदयस्यावधति ' निहाया वक्षसो दोप्णः पार्श्वयोरित्यादी. न्येकादशावदानानि ( मंत्रा० सं० ३।१०। ३)। १२-१५ अयं प्रयानमन्त्रः ( १ ) इष्टिपु सोमे च प्रयुज्यते । सोमे भिन्नानि हवीपि । इष्टिप्वपि भिन्नानि । १३ पश्वङ्गानि पुरोडाशा धाना इत्यादीनि । 'ब्रीहिमयः पुरोडाशो भवति' (मैत्रा० सं० ३।१० । २)। हरिवं इन्द्रो धाना अत्तु । ( मेत्रा० सं० ३ । १० । ६ ) । 'पूषण्वान्करम्भः । सरस्वतीवान् परिवापः । इन्द्रस्यापूपः । मित्रावरुणयोः पयस्या' ( मेधा० सं० ३।१०।६)। १४ तान्त्राणि = दर्शपूर्णमासयोः काम्येष्टिषु च विधीयमानानि । दर्शपूर्णमासतन्त्रेण कर्तव्यानि । आहवनीयस्येशानदेशे आगेय आज्यभागो हूयते । आरोयदेशे सौम्यो हूयते । एती द्वा आज्यभागी । तन्त्रम् = अङ्गसंहतिः = विध्यन्तः । म च वियन्तः अवस्थानादिः संस्थानपान्तः । प्रधानस्य तन्त्रणात्तन्त्रम् । तच दर्शपूर्णमासयोरेवाऽऽम्नातं नान्याविष्टिषु । तथापि तत्सर्वांसा. मिष्टीनां साधारणम् ( आश्व० श्री० टीका १ । १)। तान्त्राणि -- सर्वासामिष्टीनां साधारणानि । अग्निं मोममित्या. ज्यभागी ( आश्व० श्री०१॥ ३)। १४-१५ । प्रयाना आज्यमागी विष्टकृतः । एतानीष्टिषु दीयमा- नानां हविषां नामानि । १६ भवर्युरमावेशानदेशे नुहोति । स मिटटोमः । प्रधान- यागात्पूर्वमिज्यते यरिति व्युत्पत्यने सर्वे मन्याः प्रयानाः । .

·टिप्पणी। पतं ७४७ । तर यन- पङ्क्तिः १५ प्रकृती ( दर्शपर्णिमासयो ) पञ्च प्रयाजा मानो यदा गोत्रेण वासिष्ठ शौनक आयो वाध्यच क्षत्रियो वा तदा द्वितीय प्रयान आढौ नराशसपदयुक्त । अन्येषु गोनेषु तनूनपात्पढयुक्त । शौनक्गोत्राणा यनमानाना चातुर्मास्यगतमुख्येष्टिषु नव प्रयाना । पाशुके एकादश । ते सर्वे वासिष्ठात्रेयवाव्यश्चतत्तदृपिदृष्टसूक्तेभ्यो गृह्यन्ते । सर्वत्र द्वितीया ऋचो नराशसपदघटिता । एते चतुर्विधा. प्रयाजा नारा शसवन्त इत्युच्यन्ते । मेधातिथिदृष्टसूक्ते द्वादश ऋच । तत्र द्वितीयतृतीये मची रमेण तनूनपान्नराशसवन्त्यौ । ता सर्व- विधयजमानार्था । तथैव दीर्घतमसा दृष्टे सूक्ते । एते प्रयाना उभयवन्त । ऋप्यन्तरदृष्टप्रयाजाम्तनूनपात्वन्त । तत्र द्वितीय प्रयाजस्तनूनपात्पढयुक्त । आवाप = हविर्धानान्मुष्टया ब्रीहि ग्रहणम् । इमा ब्रीहिमुष्टयो विशिष्टदेवतार्थ गृह्यन्ते । आवापिका = आवापोद्धारयोग्या:=प्रधानदेवता (आश्व० श्री ०१२३)। आवा- पिकानि = विशिष्टदेवतायोग्यानि = विशिष्टानि । न साधारणानि । प्रधानदेवतावाहने • देवानाज्यपानावह० ' इति मन्त्र पठेत् । प्रयाजानूयाजदेवता । ' अग्निं होनायावह । स्व महिमानमावह ' इति स्विष्टकृतमावाहयेत् ( आश्व० श्री. । प्रभृतिपदेनानूयाना. पत्नीसयानाश्च गृह्यन्ते ( आश्व० श्री. १ । १०-११)। १७ · अग्निरिति शारपूर्ण ' इट मूले नास्ति ( ७४६ । २०)। चेति वागिरिति शाक्पूणिरिळ० ' एव मूलपाठ स्यात् । १ आश्व० श्री० १ । ५ इत्यन इति पाठ । ३ तत्नियायुक्त इन्धनरियायुक्त । १४ · ईलितव्यो वन्दितय (६४८ 1 ८ ) | यह इति महतो नामधेय यातश्च हुतश्च भवति' (-१०) न व्याख्यातम् | २० अन्येपित प्रार्थितो वृतो वा । २२ । ईड्य अग्ने' इत्यर न काऽप्यन्या देवता वर्तते । अग्नि आज्यपा १ । ७४८ ·टिप्पणी। पक्तिः २२ स्वरूपेणेव वर्तते । नान्यै रूपेरग्निरत्र । ईड्य' इति विशे पणाद्यवहित । अन 'ईव्य ' (७४८१६) इति पढ न 'इड' इति । तथा 3 अयवधानेन । ओपयादिरूप विना ! २३ ऐटिके इष्टिसवन्धिनि | होने = होना पठित ये मन्त्रे। अग्रव्यवधानेन श्रुतत्वात् । ५ इति पदाढग्निरोपधीरूपेण व्यवहित (७४८।२० ) २२ प्राचीन = प्राच्या दिशि गतम् । प्रागन वा जातम् । अञ्चित गतम्। २५ : पुनरेव ' अब 'पुनरेवम् ' इति मूलपाठ स्यात् । ' एव इत्यम्य न कोऽप्यर्थ । प्रदिशा = विधिवाक्येन । तद्विधिवा क्यम् । प्रागुदग्वाभिप्रवज्य बर्हिरच्छति' ( मानवश्रा० ११ । १ । २८ ) 1 बर्हि अच्छ किमर्थमेति । लवनार्थम् । एवं प्रानि उटीचि वा जात वहिं । प्रागन वा । प्रागुढग्वा बर्हिश्छिनात्त' नैव विधिवाक्यमुपरब्ध मया । तत्सामात् ' इति शब्दात् 'वहिपिउनत्ति ' इति प्रामा- दिकम् । बर्हिरच्छति । अय शुद्ध पाउ । प्रागुदग्वा बर्हि रच्छ गच्छेत् । किमर्थम् । स्वनार्थम् । २ प्रदिशा मन्त्रेण । स मन्त्र 'टेवग्य त्या सवितु प्रसवेऽश्वि नो हुम्या पूष्णो हाताम्या बाई वसदन दामि' (मंत्रा० स० १ । १ । २ ॥ १।१ । । मान० श्री. १ ।।१। ३५) । अय मन्त्रो लवनार्थ । प्रेयमगाद्धिपणा बहिरच्छेति विद्या धिषणा विद्ययवनढच्छति' (मना० स० ४।१। २)। अय वार्ह प्रति गमनाय मन्त्र । ३-४ 'उरु प्रयम्वोर्णनदमिति प्रथयत्येवनन्' (मंत्रा० म० ३११। १३), विप्रथय । इति प्रथयत्येवनन्' (मैत्रा० म०४।। . . ५ उम् प्रयम्येनि वेटिं म्तृणाति ( मा० श्री. ११२१६।७)। 'वृनी धर्मने' (धा० ० । १२ ॥ ७॥ २४ ॥ १० ॥ २७९), वृनी ऐन्ने प्रतरणे वा ' धानुपाटे न विद्यते ।

·११८ टिप्पणी। पत्रं ७५० %3D पङ्क्तिः ११ सगुणीकृतात् = युक्तात् । देवानां = हवितॄिणां यजमानानाम् | अभीप्सितेन = इप्टेन वस्तुना । १३-१४ : आहुतिद्वारेण वृष्टिर्भवति तत ओपधिप्ररोहस्तत्सुखम् । इदं कस्यचिद्राह्मणवाक्यस्य सार इव भाति । १५ · अग्निरिति शाकपूणि: ' इति यास्को न ब्रवीति।' इदमपि अपिना किं द्योत्यते। पूर्वस्मिन् खण्डे इळ: अग्निः ओषधयो वा । यदा ओषधयस्तटौपधयो यज्ञाङ्गम् । बर्हिरपि यज्ञानम् । १६ तद्वारेण = वर्हिारेण । बर्हिः पृथिव्यां स्तीर्यते तदाऽग्निः स्तूयते । एवं बर्हिर्व्यवधानम् । १९ बर्हिः = · बृहि वृद्धौ ' (धा० १ । ७३७)। २१ । प्राश्चमुद्धरन्ति ' ( मैत्रा० सं० १ । ६।५)। २२ अनग्निका = अ + नग्निका । २४ आज्यभागौ प्रक्षिप्येते । घृतं च यते । ३ : पोऽन्तकर्माण ' ( धा० ४ । ४१ ) ।अवस्यन्ति स्यन्ति तत्प्राप्तुं प्रयतन्ते । अन्ते प्राप्नुवन्ति वा । १९ व्यच् = वि + अञ्च् । व्यचस्वतीः = विविधेनाञ्चनेन तद्वत्यो युक्ता । २१ विप्रियन्ता - विविधमाश्रिता भवन्तु ( च.)। विप्रियन्तां' 'पृ पूरणे' इत्यम्य यकि रूपम् । विमियन्तां = व्यापृता भवन्तु । २३ — वरतममङ्गमूरू ' (१३ ) ' यज्ञे गृहद्वार इति कात्यक्यः (१४-१५ ) न व्याख्यातम् । ३ । विश्वं यज्ञे उपकरणमाभिरेति = इत्यन्वयः । उपकशरणम् (न. पाठः २५) = उपकरणं + शरणम् । सर्व यज्ञशर- णमाभिरेति । यज्ञशरणं = यक्ष एव शरणं गृहम् । १८ अवश्यायने (घनी भवति ) इत्यवश्यायः । (पा० १ १९८८) । गुप्ता बिन्दवः । अवश्यायः = तुषारः । D ७५२ श्यगतो ·टिप्पणी। । - पङ्क्तिः १२ । यजते । स्त्रियां द्विवचनम् । न साक्षायझं कुर्वाणे । किंतु यजमानद्वारेण । १३ । प्रशस्ये ' मूले नास्ति । ' उपाके' ( उप + अञ्च् इत्य- स्मात् ) = समीपे । १३-१४ योपणे - स्त्रियो । १६ 'आ' ऋषि प्रथमं पदम् । ततस्तदुत्कृप्य 'सदताम् ' इत्यनेन च योज्यम् । दुर्गमते 'नियोनौ' इत्येकं पदम् । अथवा । नि' स्वत- त्रमेव पदं स्यात् ।। आसीदताम् ' इति यदा क्रियापदं तदा 'नि ' इत्येकं पदम् । यदा न्यासीदता ' तदा नियोनी' इति । प्रथमपक्षे 'निः' पादपूरणः । नियोनौ' इत्यत्र निः' किमर्थः । पादपूरणाय । वस्तुत. ' नि' अयमुपसर्गः ' सदताम्' इत्यस्माद्वयवहितः पश्चात्प्रयुक्तः (छन्दसि परेऽपि । व्यवाहिताश्च । १ । ४ । ८१ । ८२ ) । ' आप्तीदतामिति वा न्यासीदतामिति वा । अत्र द्विविधयोः क्रियापदयोः किं प्रयोजनम् । दुर्गस्वीकृतपाठे 'वा' पदे नास्तामिति भाति । 'निशब्दश्चोत्तरपादपूरणः ' इदं प्रक्षिप्त स्यात् । १७ - नियोनों ' इत्यत्र ‘नि ' उत्तरप( पा)दस्थम् । तथापि आसदताम् ' इत्यनेन युज्यते । १८ यदा : आसीदताम् ' इति क्रियापदं तदा निः, पादपूरण एव । ' उत्तरपादपूरणः' इत्यत्र 'उत्तर. पादपूरणः' इति पाठ आवश्यकः । अथवा । उत्तरस्य द्वितीयस्य पादस्य पूरण इत्यर्थः स्यात् । १ 'अग्निरिति शाकपूणि ' इति किमर्थं न ब्रवीति यारकः । अशिः । इत्येकवचनम् । ' उपामानता' इति द्विवचनम् । एतस्मात्कारणात् । अग्न्य द्विवचनं न युक्तम् । २ उपाः ' उच्छी विवासे' (घा० ६ । १५) इत्यस्मात् । अग्नीतिः 'उपा.' इत्युच्यते। मिमिति । सा तमो विवासयति । - , .

·टिप्पणी। पत्र ७५४ - पाठः । स घ.पुस्तके . . Q पङ्क्तिः २-३ आहुतिर्नक्ता यस्मात्साऽऽज्येनाता । । आहुतिरनिमा- नक्त्याज्येन ' ( २५ ) इति पाठान्तरम् । 'आहुति नक्ताज्येन० असिं । इति ट. आहुति अग्निं नक्ताज्येन अग्निं ' एवं लिखितः । इदं केवलं लेखकमौर्व्यम् । नक्ता = अक्ता । अत्र 'न् । व्यर्थः । आहुतिरनक्त्याज्येन ' इति पाठः स्यात् । ६ ' शुक्रपेशसम् ' इति घ. अ. ट. पाठः । 'शुक्रपेशम् ' इति च, पाठः (२८)। शुक्रं शोचतेर्वलतिकर्मणः । न व्याख्यातम् (७५३ । ६) । 'पिश अवयवे ' ( धा०६ । १५६) दीपनायामपि । विपिशितं = विशेषेण दीप्तम् । अथवा । विविधेप्ववयवेषु विभक्तम् । १० यावानाश्रयस्तावति भवति रूपम् । रूपं सर्वाण्यङ्गानि व्याप्नोति । विपिशितं = विनिहितं शरीरे । ३ मनुष्यहोतारावपेक्ष्य देव्या होतारौ । होतृमत्रावरुणी : विशेष णम् (ग. च. ज. पाठः २२-२४)। होतृमैत्रावरुणो' अयं 'मनुप्यहोतारौ' इत्यम्यार्थः मूले प्रान्तभागे लिखितः केना- प्यज्ञलेखकेनान्तर्भावितः स्यात् । तथा विशेषणम्' इति 'देव्यो' इत्यस्य व्याकरणभाषया निरूपणं प्रान्तभागे लिखित तथैवान्तर्भूतं स्यात् । मनुष्यहोतारावपेक्ष्य दन्यौ होतारी' इत्येव पाठो मौलिकः सुवचश्च । 'आनट् ऋतो द्वंद्वे' (पा ६ । ३ । २५ ) इत्यनेन · होतृमत्रावरुणौ । अशुद्धम् । होतापोतारी ' इतिवत् । होतामंत्रावरुणो' । तेन · होट- मत्रावरुणो विशेषणम् ' इदं प्रक्षिप्तम् । ६-७ मनुष्यस्य ( मनुष्यं ) प्रचोदयन्तौ । मनुष्यस्य मनुष्यस्य' इयं द्विरुक्तिर्न व्याख्याता ( ७५४ । २०) (२०-२१) । इत्यस्य म्याने ' प्राच्याम् ' इति दुर्गस्वीकृत पाठः प्राय आमीत् । १३ अनुगम्य कारु कर्नाग 1 म्वाधिकारे यानि कर्माणि तेष्वनुः ७५५ . . . . पूर्वस्याम् ।

·टिप्पणी। १२१ पक्तिः १३ ग्रहेण संनिधानं तयोः । तेनाऽऽदृती मनुष्यः । पूर्व कारू कर्ताराव- त्विनी (७-८)। अन्न कारावनुग्रहस्य । १४-१५ गाईपत्येऽग्निप्रणयनान्यादधाति' (मान० श्री० १।५।३ । १९) । 'अग्निमुद्यच्छति' (मान० श्री० १।५।४।३)। "अग्निप्रणयनान्यादाय 'प्राचीमनु प्रदिशं प्रेहि विद्वान्' इत्यश्व- प्रथमाः प्राञ्चोऽभिमनमन्ति" (मान० श्री. १।५।४।७) इदं प्रणयनम् । १५-१६ 'उद्धराहवनीयमित्युक्त्वा गार्हपत्यादाहवनीयं ज्वलन्तमपराहे व्युच्छन्त्यां प्रातः' ( मान० श्री० १ । ६ । १ । १ )। इद- मुद्धरणम् । 'प्राञ्चमुद्धरन्ति' इदं विधिवाक्यम् । तस्कर्तव्यं प्रदिशति । १ . देवीः' इत्यस्य · देव्यः' इति प्रथमाविभक्त्या विपरिणामः । १६ अनु पश्चात्प्रधानयागानन्तरमिज्यते यैरिति व्युत्पत्त्या होत्रा पठ्यमाना याज्यामन्त्रा अनुयाजा इत्युच्यन्ते । ‘इडया वसु- मत्या ' अत्र 'वसुमत्या' 'इडया' इत्यस्य विशेषणम् । तेनेडा पार्थिवाऽनुयानशब्दसामर्थ्यात् । ४-६ त्वष्टा = तु + अष्टा । तु = तूर्णम् । अष्टाऽश्नोतेः । तूर्णमश्नुते त्विषेर्वा वृद्ध्यर्थस्य ' इति दुर्गस्वीकृतपाठः स्यात् । ६ स्विप दीप्तौ' (धा० १ । १०२६ ) । वटा मूले स्विपेर्वास्याद्दीप्तिकर्मणः' । वृद्धयर्थो दुर्गेण कुत उपलब्धः । ७ 'तक्षते.(१५)त्वक्षते.' मध्ये टुर्गेण कः पाठः स्वीकृत इति न ज्ञायते । त्वक्षतिर्धातुः त्वष्टशब्दस्य संनिहितः । ८ करोति' इति त्वक्षते. सामान्यार्थः ! 'तस् त्वा तनूकरणे (धा० १ । ६५६-५७) । इति नैरुक्ताः' (७५६ । र) स्याद्दीतिकर्मणः' (९) ' स्यात्करोतिकर्मणः' (९) न व्याख्या- त्वष्टा विष्टा । - तम् । १६ ·१२२ टिप्पणी। १२ वर्धकि. पङ्क्तिः १ ' इपितो यनीयान् ' (७५७ । १४ ) न व्याख्यातम् । ७ व्यपदेशः = भेदेन निर्देश । ९-१० स यष्टा मनुष्यहोत्रा संबोव्यते । -तक्षा । १५ । माध्यमक. ' इति छ. त. द. (७५७ । २७) ग. च. ज. (७९८ । २५-२६ ) पाठः । २१ 'अग्ने महा असि० आवह देवान् । अग्निमग्न आवह । आग्नि- मावह । अग्निषोमावावह । इन्द्राग्नी आवह | अग्निहोत्रायावह । स्व महिमानमावह । सुयजा च यज जातवेद.' (तै० वा. ३ । ५ । ४ ॥ आश्व० श्री. 10 १ । ३)। २२-२३ । व्यपदेशे सति ' इत्यस्यानन्तरम् । अपि 'शब्दोऽध्याहार्यः । २३ योदिन्द्रायोच्छुश्मनेन (च. पाठ. ३०)। दिन्द्रायोच्छुप्म' एतान्यतराणि · यो दशति '( २८ ) इत्यत्र लिखितव्यानि । किंतु लेखक्प्रमादात् “ योऽनेन ' इत्यस्य मध्येऽन्तर्भाषितानि । तमद्य होतर् यन ' ( ७५९ । ५ ) अब अग्निहोंतरित्या- ह्यते ( = सयोध्यते ) · यज ' इति चेज्यते । १ ‘म्विष्टकृत् ' नामाग्निर्यागश्च । (हे अग्ने स्वं महिमान. मावह' (७५८ । २४ ) आत्मानमावह । इदं विशेपलि. गम् । म्यम्मात्स्वमाहमा पृथविक्रयते । विधिवशात् = यागार्थम् । २ स्वमात्मान यागार्य होतरित्याय सस्मरति । तेस्तर्गुणैरात्मान द्विधा निधाऽनेकधा वा विभज्य यनति । आत्मना' (१.) पट व्यर्थम् । अथवा । आत्मना = म्वयमेव । यननादन्यद्वा कार्य सपाटयति । ३ अओ कर्मात्मा यज्ञसंपाउनायाऽऽवश्य आत्मा । यत्तक्षणगुणम धिष्ठितो यदधिष्ठित । पर = भिन्न. । ४ पारेन = पक्त्वा परिणामेन । त कर्मात्मानम् ! तमधिकृत्य : त विपरित्या स्वष्टा रूपाणि हि प्रभु. पगन्विन्तिममा. नने नेपा न मानिमा यन ' (म० सं० १ । १८८९) %3D ·टिपणी। %3D अभिरपि । जात:- - पक्तिः ४ ( त्वष्टा रूपाणि पिंशतु ' (ऋ० सं० १०॥ १८४ । १)। रूपैरपिशगुनानि विश्वा' (ऋ० सं० १०१ १०९) । ५ तत् = तस्मात् । ६ देवशिल्पी = देववकिः । मनुष्यवर्धकर्गुणस्तक्षणमझी वर्तते विशेषरूपेण । ७ असार्वपि २० अव्ययात्त्यप् (पा० ४ । २। १०४ ) | आवि: आविः + त्यः - आविष्टयः ।' त्यः' इत्यस्य दुर्गमतेऽर्थस्तनिता । तत्त्यः ( ३३ ) - तत् आवि. + त्यः भवो जातो वा । ६ 'रात्राहाहाः पुंलि ' ( पा० २।४ । २९ ) इत्यनेन 'अहोरात्रः । काम् । अहोरात्रे । द्विवचने वक्तव्ये 'अहोरात्री ' इति रूपं योग्यम् । आवामन्यतरम् आवामन्यतमम् इति पाठान्तरे (२४) । ' अन्यतरम् ' इति शुद्धः पाठः । अहश्च रात्रि- वेति । एव । तयोरन्यतरो न त्वन्यतमः । १४ : चारु चरतेर्जिलं निहीतरूवमुच्छ्रितो भवति । (७५९ । १३) प्रत्यक्ते' (१६ ) न व्याख्यातम् । ९ उपाश्लिप्य = मृदुहम्तेन पशूनामङ्गानि स्पृष्ट्वा । के. ख. वर्नम् । उपावश्लिषय ' (२५) इति प्रामादिकः पाठः । स च च. पुस्तके - उपाश्लिप्य ' इति शुद्धी कृतः । १३ अनाभितविशेष = अत्र विशिष्ट देवतावाचि लिझं नास्ति । १५ अस्य पशोरात्मानम् । आत्मना = म्वकृतेन केनचित्कर्मणा। ४ यूपाजनीया यूपाञ्जनसंवन्धिनो : यूपाञ्जनीया ऋक् 'अञ्ज- न्ति त्वा० । इति । दुर्गम्वीकृतपाठे ' अग्निरिति शाकपूणिः (७६१ । ६ ) नासीदिति भाति । स एव पाठो योग्यो १ %D ·१२४ टिप्पणी। पनं इयमृग्यूपपरा । अष्टादशखण्डे व ५ प्रेपितो यूपाया D पक्तिः ४ यम्मात् । अजन्ति । ' अशिरिति शाकणि ' ( १२) इति वर्तते । 'वनम्पते ' इत्यभिधानेन ( होता ) ज्यमानायाञ्जन्ति त्वामध्वरे देवयन्त इत्युत्तमेन वचनेनार्धर्च आरभेत् ' ( आश्च० श्री०३ । १ ॥ ऐ० ब्रा०६ । २)। १४ - निवित्पुरोस्च प्रेपा विश्वामित्रम्य सर्वश ' इति प्रवाद । २ प्रधानक्रिया = पशुविशसनम् । तस्य यूप पूर्वमङ्गम् । पूर्वा इभावयित्वात् (च. पाठ २३ ) = पूर्वाद्धभावयितत्वात् + पूर्वाङ्ग भावयित्वा । भावयित्वा == सपाद्य । तद्द्वारेण पूर्वाङ्गद्वारेण । 'प्रधानक्रिया पूर्वाङ्गभावयितत्वात्' अत्र ' भाव यित' इतीद किंरूपम् । · भावितम् ' इति शुद्ध रूपम् । ' भावयित ' प्रामादिकम् । ५-७ अस्य वाक्यस्य यूपपरोऽर्थ । किंत्वस्य परा पुरोरगसिप रेव ' इहापि । अस्थाने लिखितमिति भाति । " : अतिरिति शास्पूणि ' इहाप" एव मूलवृत्ति स्यात् । उपावसृन ' इत्यस्यामाचे वनस्पतिशब्देनाग्निरेवाभिहि. तस्तथेहापि । कदाचित् । उपावसृज भवेत् । ' अजन्ति' इयमृगग्निपरव । यथा परा नि सशयः मगिपरा । शारपूणिमतेन · उपावसन ' इयमग्निपरैव । इहापि • अनन्ति ' इत्यम्यामप्यग्निपरत्वमेव । ६ 'पावसृन' इत्यम्यामृचि वनम्पपिशळम्याथों नाऽऽविष्कृत । तेन तम्य मन्त्रम्य यूपपरोऽयों भवतु । किंतु नाय शाद पूणेरभिप्राय । ७ ' त ( यज्ञ ) पुरे सम्भि प्रारोनयन् । यत्पुरोरभि प्रारो चयात्पुरोरचा पुरोरुक्त्वम् ' ( ऐ. वा० ११ । ९)। गायुग्नेगा इति कुन्तापा या पटिना सप्त पुरोरच । नेय पुरोरर । पाटान्तरे (७६२।३०) अञ्जन्ति ' (७) पुरोल्गु च्यते। देवेभ्य ' इय च । पुगेरुख = पुरोनुवाक्या । यनती यागे । पुरोरग्यनना = पुरोनुवाक्यासु । होता यक्षटित्यादिषु । अत्र यथा इयमृग्यूपपरा .

·टिप्पणी। " १२५ पक्तिः : अञ्जन्ति त्वा० ' इयं पुरोरुक पुरोनुवाक्या । तथा देवेभ्यो वनस्पते ' इयं च । 'अञ्जन्ति' इत्यस्य मन्त्रस्य परा पुरोरुक् । कगेव पुरोरुक् । ७-८ अस्य मन्त्रस्य परा ऋक् पुरोरुग्यमती संनिपतति हविर्वहनलिङ्ग- लिङ्गिता च । तेन सा वनस्पतिशब्देनाग्निमेवाभिधत्ते । १८ पर्णेचलित । ' हिरण्यपर्ण ऋतपर्णापि वोपमार्थे स्याद्धिरण्यव- जपणेति । (१३-१४) । पुराणस्ते सोऽर्थों यं ते प्रमः (१४-१५) ' वा ' (१६ ) न व्याख्यातम् । २१ सव्येन पितॄणां कव्यवहनम् । तद्विपरीतेन = प्रदक्षिणम् | २१-२२ रशनया नियूय = सुनिपुणं निवध्य । २२ अनवेक्षितं = अवेक्षणाभावात्प्रमादेन । ३ रजः = उदकम् । ४ प्रपिष्टं प्रहतं चूर्णीकृतं तमो यत्र । अथवा । प्रपिष्टाः-सुरूपाः । ६-७ : प्रदिवस्ते अथै विशः ' इति दुर्गस्वीकृतपाठो भवेत् । ६-८ । अयं यो होता' (ऋ० सं० १.१ १२ । ३) अस्या ऋचः । देवा दधिरे हव्यवाहम् ' इत्यन्तिमो भागः । एतादृश. मन्त्रेभ्यस्ते हविर्वहनरूपमर्थ विद्मः । १० । तस्येपा' (७६३ । १६ ) इत्यस्य स्थाने । अथपा, इति दुर्गम्वीकृतपाठो भवेत् । ११ वनस्पतिशब्दस्यामा प्रायेण वृत्तिरित्युपप्रदर्शनार्थम् । यझे' (७६४ । १६) प्रवहि ' (१६) न व्याख्या- १६-१७ वनस्पतिशब्देन यूपाभिधानेन । यूपाभिधानेन वनस्पति- वनस्पतिशब्देन चामिरम्धेिय इत्यन्वयः । १७ : यूपाभिधानेन वनस्पतिः । इदमनवयं केवलं निरूपणम् । १८ अधियज्ञे भिन्नोऽर्थः । अधिदेवने मिनय ·१२६ टिप्पणी। पत्रं ७६५. अत्र बहुलो । प्रब्रूहि ' पठ्यते । पक्तिः १८-१९ । अञ्जन्ति त्वा अम्य मन्त्रस्याग्निपरत्वम् । १९ यज्ञाङ्गम् = यूपः । अधियने = यज्ञे । अयं मन्त्रो यज्ञान- मभिवदति। २० अस्या ऋचः । 'अभ्य मन्त्रस्यास्या ऋचः.' भापादोपः । लेखकप्रमादेन बहुलो विवरणमागः प्रान्तलिखितो दुर्गवृत्तावन्त वितः स्यात् । । मन्त्रार्थे ' इदमनवश्यम् । सामर्थ्यम् ' इत्यस्यानन्तरं विरामचिद्रं भवेत् । मन्त्रार्थ इति (एवम् ) । कथम् । २४ यस्मात् = येनाञ्जनेन । ३ काथक्यपक्षेऽर्थयोजनायाम् ऋतपर्ण ।। किंत्वृतपर्णशब्दस्यार्थो न दीयते । 'हतपर्ण' इति ग. न. पाठः (२०)। 'ऋ' स्थाने 'ह' प्रमादेन पतितः स्यात् । १६ उत्तमः प्रयानः पञ्चमः । 'पञ्चमे स्वाहामुं साहामुमिति यथावाहितमनुद्रुत्य देवता यथचोदितमनावाहिताः स्वाहा देवा आज्यपा जुपाणा अग्न आग्यम्य व्यन्त्विति ' ( आश्व० श्री. १ । ५)। यथावाहितमसिम् । अग्निरावाहितः । इतरेऽना. वाहिता देवाः । १८ शौनकस्य मतेनाऽऽशेयः । न याज्ञिकानां मतेन । १ अग्नेः स्तुतिमनुहृत्य शीयमुच्चार्य। २ याम्य आहुतीर्दीयते ताः संप्रदानम् 'कर्मणा यमभिप्रेति स संप्रदानम् ' (पा० १ । ४ । ३२ । ३ अत्र देवताः संप्रदानं नासि । ८-९ अध्वर्युणा म्वाहाकृतिभ्यः प्रेप्येति प्रेपितो मैत्रावरुणो होतारं प्रेयति । होता यक्षदमि स्वाहाज्यम्य म्वाहा मेदसः स्वाहा स्तोकानां स्वाहा स्वाहाकृतीनां स्वाहा हव्यमूत्तीनां स्वाहा देवा आज्यपा अग्न आज्यस्य व्यन्नु होतयति (प्रेषमूक्त १३ )। अयमेकादशम्य प्रयानस्य प्रेपः स्वाहाकृतिप इत्युच्यते ।

·टिप्पणी। १७ , पङ्क्तिः ९ पेण संस्कारः प्रैषसंस्कारः । १४-१५ । प्रजापतिर्यदहोप्यत्तं स्वा वागभ्यवदज्जुहुधौति सोऽजुहोत् । स्वाहा । इति स्वा ह्येनं वागभ्यवदत्तत्स्वाहाकारस्य जन्म ( मैत्रा० सं० १।८।१)। १९ अनेन स्वाहाशब्देन । २० सुष्ठु = शोभनम् । आपाद्य = कृत्वा । १ ' हविरदन्तु देवा यजन्तीति' ( पाठान्तरम् २२)। अत्र ' यजन्ति ' इत्यस्य केनान्वयः। ६ प्राधान्येनाग्रतोगामी । ८ गार्हपत्यादुत्तरवेदिमुत्तरवेद्या वर्तमानमाहवनीयं प्रति प्रणीतोऽशिः। उत्तरा वेदिर्यस्य स उत्तरवेदिक आहवनीयोऽभिः । ११ प्रजाया एकादर्शवेति प्रदर्शनार्थम् । १२-१३ ननु द्वादश आप्रीदेवता यासामनुकीर्तनं = या अनुक्रान्ताः । १३-१४ ( सत्यम् । अनुक्रान्तानां द्वादश यासामनुकीर्तनम् । (च. पाठः २५-२६)। १५ प्रयानाम्तत्तद्देवतासंस्कारपराः । १६ 'दश वै पशोर्दवता दशास्मिन्प्राणा यद्दश प्रयाना या एवास्मिन्देव- तास्ता एतद्यनथ य एष एकादशो यस्या एव देवतायें पशुरा- लभ्यते तामेवंदद्यनथ' ( मैत्रा० सं० ३ । ९ । ८) 'एका- (ते. सं० ६ । ३ । ७) । यनती = यागे। १ देवताध्यानं यज्ञाझमिति श्रूयते । ' यस्य देवताये हविर्ग- हीतं स्यात्तां ध्यायेद्वपटकरिष्यन् ' (ऐ० बा० ११ । ८)। २ एतद्विपयं = देवताविषयम् । तत्प्रकरणम् । ५-६ । आ श्रावय ' इत्यध्वर्युवति । एतदाश्रावणम् । ( आश्रुता. दिः) । अस्तु श्रौषट् ' इत्याग्निधः। एतत्प्रत्याश्रावणम् । तदनन्तरं प्रयानयाज्या । ततः प्रयाननाम्न्य आहुनयः । दश प्रयाजान्यजति ·टिप्पणी। पत्र पक्तिः ५-६ अन्ते यजमानोपस्थानान्त रियाक्लाप = यजमानकृत. मनुमन्त्रम् (सत्या० श्री०६। )। प्रजाया इति आश्रुतादि० प्रसिद्धत्वात् ' इदमसद्ध प्रान्तभागे लिखितमिहा न्तर्भावितमिव भाति । ६ ओ श्रावयेत्यादि प्रीणात्वित्यन्त क्रियाकलाप (च)। ७ किमिति — प्रयाजेषु यमानेपु प्रयाना हुयन्ते' इति किमिति न । < आज्यस्य व्यन्तु ३ वौ ३ पट् । अथवा । आज्यस्य वेतू ३ वौ ३ षट् । एव प्रयानानामन्ते वषट्कार ( आध० श्री० ० १ । ५)। प्रयाजप्रवादा = प्रयाजसबन्धिनो वादा । ' आप्रीणा वपटवारसबन्धात्० सर्वासामाग्रीणामन्ते वषट् कारो वर्तते । स एवैक्स्तासा विशेष । अन्यत्सर्व स्वभावतोऽ. विशिष्टम् । आप्रीवाक्येषु नास्ति किंचिद्विशिष्ट पद येन देवता निश्चय म्यात् । ९ · विशेषभाव ' ( पाठान्तरे २५-२६ ) = विशेष भेद । अन्यो भेटो न निर्णाया । १३ एतस्मिनर्थे = अगे प्रयाजानुयाजसवन्धे । १४ । ये द्वे मचा दृष्टे तयोर्मध्ये एपा ' इति वाक्यसमाप्तिरवश्या। 'त्रयो वै पूर्वऽग्नय प्राधन्वन् हव्य देवेभ्यो वहन्तो वषट्कार प्रावृश्चदथ योऽयमिदानी स भीपायाद्रवीगु स आरिप्यतीति अपाशासुरुप ना आवर्तम्वेति सोऽब्रवीद्धागो मेऽम्त्विति वृणीप्वेत्यनुवन्त्सोऽरवीत्रयो वे मे पूर्व भ्रातर प्राधन्वन्हत्य देवेभ्यो वहन्तो वषट्कार प्रावृश्चत्तेपा भाऽस्त्विति वृणीप्वे त्यनुवन्त्सोऽनवीद्यदेव किंचाहुत बहिप्परिधि म्यन्देत्तदेव तेषा भागधेयमसदिति' ( मैना० स० ३॥ ८ ॥ ६ ॥ शत० वा. १।३।६। १३-१६)। वषटकारेण वृषणेषु भ्रातृपु '- अपचफ्राम देवेभ्य सीची कोऽग्निरिति श्रुति । स मतुष्वप्मु वनम्पतिपु निरीनोऽभवत् । त देवा ·टिप्पणी। पइक्तिः १६ अग्न्यभावे असुराः प्रादुर्वभूवुः । असुरान्हत्वा देवा अग्निमन्ववै- क्षन्त । हविर्वहेति ते तमूचुः । स वरानवृणोत् । आयुरस्तु च मे दीर्घ हवीपि विविधानि च । आरष्टिः पूर्वजानां च भ्रातृणामध्वरेऽध्वरे ॥ प्रयाजाश्चानुयाजाश्च धृतं सोमे च यः पशुः । मद्देवत्यानि वै सन्तु यज्ञो मद्देवतोऽस्तु च ' ॥ द्वे ऋची ( ऋ० सं० १०। ५१ । ८-९ ॥ बृहद्दे० ७ । ६१-७४ )। १४-१५ सर्वस्य हविष ऊर्जस्वन्तं भागमवधार्यायं भागो रसवानिति निश्चित्य दत्त । १६-१७ 'अशि सोममित्याज्यभागौ' (आ० श्रौ० १ । ३) । 'त्वमसे सप्रथा असि' इत्याग्नेयाज्यभागस्य पुरोनुवाक्या (ऐ० ब्रा० १ ४)। २० वषट्कारेण वज्रभूतेन प्रवृक्णा हिंसिताश्छिन्नाः । २१ तत्र पूर्वे इत्यादि ( ७६९ । १६ टिप्पणी )। ४-५ प्रकृष्टा मुख्या दिशः प्रदिशः । %= निश्चयः । १० आटोयत्वं मन्यते ( पाटान्तरे २३ ) णमन्त्रः ( पाठान्तरे २४) = ब्राह्मणसहितो मन्त्रः । १५ यदीतरदाक्तिमानं (१३) किमर्योऽयं विचारः । १७ 'उपदिश्यमानानुपतिष्ठनेऽनुमन्त्रयतेऽभिमन्त्रयतेऽभिमृशति न- पति : ( सत्या० श्री० ६।१)। १८ अभिसंहितं = विशिष्टदेवतामुद्दिश्य देयमिति निर्धारितम् । १० 'इतीमानि' निरुक्तम्ले 'तान्येतानि' ( ७७० । ८) । दुर्ग- स्वीकृतमूले 'इतीमानि' पाठः स्यात् । ९ स्थितिः आचार्यः । ब्राम- ·टिप्पणी। पत्रं ७७२ पष्ठम- प पइक्तिः ११ ऋग्वेदे दशाऽऽप्रीसूक्तानि तत्र प्रथमं कण्वाना ( मेधातिथे. ) 'मुसमिद्धो न आवह' (१ । १३)। द्वितीयं (दैर्घतमसं) तद्वा- नामनिरसा · समिद्धो अ आवह' (१ । १४३ ) । तृतीय- मगस्तीना समिद्धो अद्य राजासि' (१।१८८)। चतुर्थ शुनराना ' समिद्धो अशिनिहित पृथिव्याम् ' (२।३) । पञ्चम विश्वामित्राणा · समित्समित्सुमना । (३ । ४ ) त्रीणा 'सुसमिद्धाय शोचिपे ' ( ५ । ५) । सप्तमं वसिष्ठाना जुपम्व न समिधमः अद्य (७ । २) । अष्टमं कश्य- पाना । समिद्धो विश्वतम्पति , (९ । ५)। नवम वाध्य- श्वाना — इम मे अग्रो समिध जुपम्वेळ ( १० । ७०)। शुनकवाव्यश्ववनिताना भृगूणा दशम ‘समिद्धो अद्य मनुपो दुरोणे' ( १० । ११० ) । अरादशाऽऽप्रियो ( आध्यच ) ऽनुमान्ता न सूक्तानि । दुर्गकृतविवरण प्रामादिकम् । तान्ये. तानि वक्ष्यमाणानि न त्वनुक्रान्तानि । १५-१७ वामिष्ठम् ( ७ । २)। आत्रेयम् (५ । ५)। वाध्यश्वम् ( १० । ७० ) । गार्समदम् (२ । ३)। १८ अत्र सर्वत्र द्वितीया रुचो नराशमपटपटिता । एतानि चत्वारि सूक्तानि नराशसन्ति । १९-२१ ( मेधातिथ ) काण्वम् (१ । १३)। दर्घतमसम् (१।१४२)। एते द्वे प्रपिक चोभयवन्ति । शेषाणि तनूनपात्वन्ति । २० प्रपिक सूक्त कुन्तापाव्याये द्वितीय प्रैपसूक्तम् । तदिह निरत्तेऽस्मिन्प्रकरण उपवर्णितम् । प्रयानसूक्त सबन्धेनैव तम्य निश कृन । ७७३ २३ नाराशम यनन्ते ते नाराशमयानिन । १ अन्ये मर्वे न तनूनपाद्यानिनो यम्मावावुभयवन्तावुभययानिनी । २ एकादशाऽऽप्रामुत्तानि | ए निर्वचनमवधारण (निश्चयेन प्र. योग ) च येषा तानि । ३ एनानि मूक्तान्युक्शाम्बाया वर्तन्ते । एतेषु न विवाद । निश्चये- नैनानि तेषु नेषु यागेषु विनियुज्यन्ते । उभयवन्पक्षेऽपि निश्च ·दिप्पणी। , पइक्तिः ३ य. । 'सौत्रामणी' इति यागम्य नाम । अम्मिन्सुरापानं विहित पशुत्रयहिमा च । प्रथमे पशो • समिद्धा इन्द्र उपमामनी के ( मैत्रा० सं० ३ । ११ । १)। द्वितीये । समिद्धो अशि- रविना ( मंत्रा० स० ३ । ११ । ३)। उत्तमे ‘स- मिद्धो अप्तिः समिधा ' ( मंत्रा० म० ३ । ११ । ११)। एतानि त्रीण्याप्रीमूक्तानि । दशतय्यामृग्वेदे भवात् । ६ मात्रामण्या प्रथममन्द्र द्वितीयमाचिन तृतीयं छन्दोटेनताकम् । प्रपिके = श्रेपमूक्ते । न पार्रसर यातान्यानीसूतेषु याम्का- चार्येण । । . ७ आशिचिता : अर्वा अम्य ममिधो' (मैत्रा० सं० २। १२ । ६ ) । अन्धमेधे · समिद्धो अजन्दरम् ' ( मैत्रा० सं० ३ । १६ । २) । आशिकम् = अमित्रिती प्रयुक्तं (सूक्तम् )। ८-९ आशिकं मदपि सूक्तमिष्टानामुपधाने प्रयुज्यते । तैत्तिरीयवा- जसनेयिशाखयोरेता पञ्च पश्वद्यूता आरोक्य सामिधेन्य । ९ उत्तमाया = पञ्चम्याम् । — आशिक्मुत्तमाया चितौ ' इट सूत्र- कद्भाति । मानवश्रौतमूत्र म्यात् । ९-१० सिमाम्त्वा' (शत० ब्रा०६।२ । १।२१)। आप्रियः (शत० त्रा०६।२। १ । २८ ॥ कात्या० श्री. १६ । १। ११--१२)। ११ । द्वादशापीरप्येषु ' इदमपि मूत्र स्यात् । अप्येयेषु । ( २६ ) इट दुधिम् । अप्येयेषु = अपि + एयेषु (1) एयेषु' प्रामाटिरम् एतेषु' रम्यम्य स्थाने । एतेप्विष्टकोप- धानेवाप्ररिपि विनियुन्यात । एतेषु' अयमपि साशयिक पाठ 1 ११-१२ 'उत्सन्थ्या०' (वा० स० २३।२१) । इत्यश्च यन- मानोऽभिमन्त्रयते (का. श्री. २०। ६ । १७)। यहाड- पोऽश्चमभ्यवगाहयति तदा अ व व व वृत्रहनिति ब्रह्मा ·१३२ पत्रं .. । टिप्पणी। पइक्तिः ११-१२ यनमानम्य हम्त गृह्णाति (ते. ब्रा० ३ । ८ ॥ ५ ॥ त. स० ७ । ४ । १५)। १४ आणीकाये प्रयोगव्याभिचारात् । एतेपा सूक्तानामन्यत्राऽऽपीका त्प्रियोग । अयमेव व्यभिचार । आनीरार्य एव नैतानि सूक्तानि प्रत्युज्यन्ते । २० प्रयोगात्न्यथाभाविनि = प्रयोगेऽनावश्यरे ( देवतापते ) । अन्यत्रापि = अन्धमेध इतरयागेषु वा । देवतापदनिपातकल्प । देवतापद निपातत्वेन मन्तव्यम् । क्ल्प = व्यवस्था । २१ अश्वप्रतिग्रहप्रायश्चित्तम् । 'वरुणो वा एत गृह्णाति योऽच गृह्णाति यावतोऽवान्प्रतिगृह्णीयात्तावतो वारणाञ्चतुष्कपालान्निपेगुरु णमेव स्वेन भागधेयेनोपधावति स एवैन वस्णपाशान्मुञ्चति' (तै० स० २ । ३ । १२) । ' यो वा अश्व प्रतिगृह्णाति वरण स प्रसीदति तदश्वहविषा यष्टव्य निर्वरुणत्वाय चतुष्प पाला भवन्ति चतुष्पाद्वा अश्व पालेरेवैनमाप्नोति यावन्तोऽ श्वाम्तावन्त पुरोडाशा भवन्ति सर्वत एवेन मुञ्चति अथ य पुन प्रतिग्रहीप्यन्त्म्यात्तस्य वारणा नेमा स्यु सौर्यवारणानेमा । यद्वारणो यरणादेवन मुञ्चत्यथ यत्सार्य स्वामेव देवतामुपप्रति गृह्णात्यात्मनोऽहिमाये' ( मेना० स० २ । ३ । ३)। चतु कपाल परोडाश एवाश्वहवि । २ । रेजन्ते अमे पृथिवी मवेभ्य । अन अने' इति पद सबोधनम् । तथाऽपि केवमास्ते हविपि नागेस्पयोग । तम्मा दग्देिवताऽन निपातवत् । ३ तवागिपदम् । चातुर्माम्येषु वैश्वदेव पर्व । तत्र विश्वान्दे वान्यनति ( मना० म० १ । १० । ६)। तत्र 'प्रचित्र.' इति याज्या ( आ० प्रा० २ । १६) । अत्राप्यनिपट सार्थम् । ५ हो अगि विपीमन्नो' । अंगे याहि ।' प्रचित्रम' ये अंग्यो ' आ वो यन्तु ' ( मैत्रा० स० ११) एता पदकन 'आगिमारती भिमालभेन वृषिकाम ७७४ ·टिप्पणी। । . पक्तिः ५ इति काम्ये पशौ विनियुज्यन्ते । अत्रारिपट मार्थम् । त्विषी- मन्तो०' (२० स० ६ । ६६ । १०) इत्यत्र ‘जुह्वो नाके इत्यझिपट नैपातिक्मपि न निपातवदत्र । ' अग्ने याहि ' (म स० ७ १९।५)' अन ब्रह्मकृद्गण सर- म्वती अधिना आपो विश्वेदेवा नेपातिका । न मरुत । एपोऽत्र देवतापटनिर्णय । ८ ९ अमिपक्षे । तिम्रो देवी ' भारती म्यानेत्यादि क्थ निरुच्यम् । भारतीसरस्वतीडा एता देवता अरे मिन्ना | आ नो यज्ञ भारती' इयमाप्रीमर (निरः १० ८ १ १३) । अग्निरेव द्युम्थाने भारती मय- मस्थाने सरस्वती पृथिवीस्थान इडेत्यभिधीयत इति प्रतिसमा. धान न प्रतिसमाधाननामयोग्यम् ( १०-११) । १७ नराशसम्थाने किं तनूनपादामी प्रयोज्या। १८ न्यायविद तरेण निर्णय दुर्वाणा मीमासमा । १९ समनुगस्यन्ते समेग्मत्येनानु तरण निथेप्यन्ति । गमेन्ट् िपरम्मैपदेषु' (पा० ७ । २ । ५८ ) इत्ययमि- डागम परम्मैपद एव भवति । अथ नवमोऽध्यायः । द्रव्याणामपि। १४ लक्षण - यद्यपि यायतन तनान्तर्भाव्यम् । इद रक्षणमिति ग्रहीत यम् । अथवा | माधारणधर्म इति । १७ पुरुपान्तरनन्मा । पुम्पम्यानन्तर जन्म यम्य । १९-२० अश्वमेधो विशिष्ट म । तत्राश्वो मुग्याङ्गम् । २ अश्वम्य म्नोम स्तुति । अचम्न मन्येदं ( मूत्तम् ) अचम्नोमी- यम् । ' अचम्नोमीय एव ' इत्यनेन ' मा नो० 'इत्या दुर्ग- म्वनिपाठे द्वितीय बण्ड । ४ । अन्धो बोला ' इति मण्टो दुर्गण न व्यास्थान . १० तेपामपि - ·१३४ टिप्पणी। पतं ७७७ पक्तिः ४ वोळाऽश्व सुम रथमिच्छति । उपमन्त्रिणो हमना हाम्यरा- रिका नर्मवाचमिच्छन्ति । शेप ( पुम्प्रजनन ) रोमण्वन्तो भेदी ( रोमशा योनिम् ) इच्छति । मण्डूको वार्वारि इत् (एव) इच्छति । तम्माद्धे इन्दो ( सोम ) इन्द्रार्थ परिस्रव । याम्केन • वोह। ' पट त्रि विधेय क्रियते । मुख क्म्मात्मुक्ति खेभ्य (नि. ० ३ । १३) मुख %3D क्ल्याणम् । क्ल्याण = पुण्यम् । मुख सुहित भवति । मु ( सुहित ) + ख = भ ( भवति ) । अथवा । सुख सु (मुहित,) + व = गं (गम्यति ) । गम्यति' इन , . सिं गमे रूपम् । , 'हसैता। , कुत्र । . अय मन्त्र इहैव । ७ : कल्याण कमनीय भाति ' (नि० १ । २) हसता० मृच्छतीति' क्म्येद व्याख्यानम् । दुर्बोधम् । मा नो व्याख्यात ' मा न समन्य दूढ्य अय मन्त्र (निर० ५। २३ इत्यन)। नोऽहिर्बुन्यो रिपे० ' अय 4 (निरु० १० । ४५) इत्यन व्याख्यायते । मा नो मित्र व्याख्यायते नान्यत्र ' मा नो' इति तृतीयखण्डस्य प्रारम्भ । अय खण्ड प्रक्षिप्त इव भाति । नास्यान विमपि प्रयोजनम् । ट ड पुस्तस्योर-धो वोळेति महाराष्ट्रवैदिक पाठ इति लिख्यते।वि त्वय खण्ड छ.त द. पुस्तकेप्वपि विद्यते। १४ ‘मा नम्त्व ' इत्यत्र · त्वम् ' इत्यनेन को निर्दिश्यते । २२ देवनातस्य = देवेभ्यो जातम्य । १ प्रनापतिर्द्वितीयामाहुतिमगाउनुहोत् । २ विदथे = सग्रामे । ' यज्ञे विटये' इति विचारणो व्यत्यास । ४ परिग्या तिरम्फरणे । मा तिरकुर्वन्तु । परिग्ब्यान = निन्दा (मायण )। वायु । वायुशन्नम्यायो वकारो लुप्त । वायु - व + आयु । आयु = अयन । ६ आयु D ·टिप्पणी। . . , पड़ाक्तिः ६ ऋभुक्षा ऋभी = उरौ । विश्वं = नित्यम् ( ट.)। ८ : राजेति च ' निरुक्तमूले : राजेति वा ' (७७७ । १५)। १० शकुनिः शक् + उ (उत्) + निः ( नयतेः) = शक् + उ (उत्) + नि: ( नदतेः ) (१२)। = शक+ उ (उत्) + निः ( तकतेः ) (१२)। = श(शं) + कुनिः ( करः ) ( १३ ) । = शक्नोतीति (१५)। शकुन: शकुनिः शकुन्तः शकुन्तिका शब्दाः शक्क्षातोः । शक्यते भविष्यं ज्ञातुं येन । अथवा । शक्यते गगनं गन्तुं येन । १-२ वयसाममनोज्ञा वाचः श्रुत्वा कनिद्रज्जनुपं प्रबुवाण इति सूक्ते जपेत् ( आश्व० गृ० ३ । १० । ९)। ३ नुतिः = विपरिणामः । अयं विपरिणामो भाप्ये (७७८।२१) न विद्यते । ( ७७८ । २१) । ईरयति ' (२२) : कल्याण- मङ्गलः ' (२२-२३) ' मा च त्वा (२४ ) इत्यत्र न व्यास्त्यातम् । ' ईरयति ' इत्यस्य स्थाने ' इयति । ' कल्याण ' इत्यम्य म्याने प्रशस्त' इति दुर्गम्वीकृतपाठी स्याताम् । ८-९ विश्व्या = मर्वतः । कुतोऽपि । ९-१० शकुनीनां नामानि तेषां वन्यनुरोधेन । १४ अस्यैव = गिरतेव। १५-१८ म् + अगलं = मजलम् । । अद्गलमगवन्मजयनि पापक- मिति गताः । दन्या. वास्यम् (७७८ 1 २३-२४)। १६ मङ्गलं दक्षिम ननादिभिः क्रियते । मदनन् (ग. स. न. पाठः) = अमात् (पाटान्नरे २९)। ४ जन्म .

·टिप्पणी। पन ७७९ ७८० पक्तिः १७ मगर : म् ( मजयति ) + अङ्गलम् ( अङ्गवत् ) 1 अङ्ग वत्साझ सत्पापर मज्जयति नाशयति । अय यास्वस्यार्थ । २० मामेतत्मगर गच्छतु । २१ अर्थमभ्युत्वितम् = अर्थ साधयितुमुत्थितम् । २३-२४ अभिववाशे = न्यवेन्यत् । १० गृत्समदन ( पाठान्तरे २७) = गृत्सान्मादयति ११ ' इति सा निगव्याख्याता ' (२) गृत्स इति मेधावि नाम गृणाते स्तुतिर्मण ' ( ३ ) · मण्डो मदेर्वा मुटेर्वा' (६) न व्याख्यातम् । १६ मण्डति मण्यते वा सर । अथवा | मण्डयति वर्गसमयम् (दति वैयारणा )। १७ भक्तय = अलकरणरूपा रेपा । ३ मौन नत चरितु शील येपा ते । ६ लुप्तोपमो वाक्यार्य । · अपि वोपमाथै स्यात् ' (७८ ०१२३- २४) पर्जन्यप्रीता ' (२४) न व्याख्यातम् । ७ उपाकृत्य = उपकरण वेदपठनार्थ मोजीबन्धनाख्य सम्वार कृत्वा । पवित्रे पाण्योयषा ते । ७-८ नियत कालो वेदपठनस्य येषा ते । २५ इति सा निगव्याख्याता ' (१५) न व्याख्यातम् । ७ प्रतिक्तिव क्तिवे क्तिवे वर्तमानम् । २१-२२ प्रावेपा (२३) वर्तृताना (२६ ) पुन पुनश्याल्यमाना । अक्षा । एतानि सर्माण्यभविशेषणानि । २२ महतो वृक्षम्य । 'प्रवेपिणो महतो विभेदरम्य' ७८१ ७८२ देवने चलन्त । वृहत %3D म्थूला । प्रवाते जाता (११-१२) इति भाप्यम् । २५ दुग — विभीनरम्य वा ' इति विकल्पनार्य गेति । य कोड ·टिप्पणी। M %D . . पक्तिः --२५ पि वृक्षः स्याद्विभीदको वा | मूले वा नास्ति ( ११-१२) । हारणे ऋणमोचनाय । १ 'आस्फुरकं - देवनम् । अयं शब्दः कोशेषु नोपलभ्यते । आस्फारक ' (पाठान्तरे २५)। निर्गतणे अक्षदेवनेन धनं लभ्यते । तेन वर्णमुक्तो भवति । कुलस्य कृते कृतमणं पुत्रपौ. रैर्देयं भवति । न तथा देवने कृतम् । २ । अपाण वा ' इति न विकल्पः । निर्ऋणम् = अपार्णम् । अपाण विभीदकवृक्षाय जलं नावश्यकम् । अपरता अस्मात् (७८२ । १३) इति मूलम् । दुर्ग- पाठेऽस्मान्नास्ति । ४-५ सोमस्य भक्षो यथा जागृविस्तथा विभीदकः (अक्षाः)। ६ कोठे भवं कोष्ठ्यं जाड्यम् । ५-६ द्यूतकारशब्दं श्रुत्वा जागर्ति । ७ मह्यमचच्छदत् = मा वारं पारमचच्छदद्वरलोभयत् । १३ ' इपिका तूलिका समे ' ( अमरः २ । १० । ३३)। इपीका तृणकाप्डं वेतसकाण्डं वा । इपीकया तूलिकया सूचीस- दशैस्तीक्ष्णतृणैः । विमुच्यते - त्यज्यते । एवं मुझो मुञ्चतेः । मुञ्जादिपीकास्तृणशलाका निर्गच्छन्ति । एवं स इपीकाभिर्विमु- च्यते त्यज्यते । १४ . इष इच्छायाम् ' (धा० ६ । ७०)। ईप गतिहिंसाद- शेनेषु ' (धा० १ । ६१२ )। १५ इतरेपीका = विलीनसुवर्णपरीक्षणार्थमुपयुक्ता शलाका ईषाशब्द इपीकातो भिन्नः। १६ विभेदनात् ' (७८२ । १६ ) ' नागरणात् ' (१६) प्रशंसत्येनान् . वेदयन्ते' (१७-१८ ) न व्याख्या- तम् । प्रथमया (१७) ऋचा । परियूनः (१७) - निर्विणः । . १८ ·• १३८ टिप्पणी। पत्रं . - . . पक्तिः १७ ग्रावा सोमं हन्ति । तस्माद्धन्तेः । हकारस्य गकारः । हन गन् । राव उपननी । म् + रा + a + अन् = प्रावन् । ६ अ+ दरणीयाः (२५-२६) विदारयितुमशक्याः। ७ क्षिप्रकारिणः ' (२) धुप्यतेः । (२) न व्याख्यातम् । ७-१० आशवः क्षिप्रकारिणः ( यास्क: १-२) । आशवः - अग्नीथ (दुर्गः ) । यदद्रयः पर्वताः साकमाशवो वाचं वदन्ति तस्मात्तेभ्यो वाचं वदत हे ऋत्विनः । सोमिनश्च यूयमि- न्द्राय श्लोकं घोपं भरथ। नराशंसः ' पाठान्तरे (२८) 1 निघण्टुपु · नाराशंसः'। कः पुनरेप नराशंसः' इत्यत्र नाराशंसः' इत्यवश्यम् । १६ मन्त्रः केवलं नरस्तुत्यर्थः । २०-२१ सामान्या स्तुतिर्नास्तीति सत्यम् । किंतु केचिद्रानान ऐकश्ये- नककशः स्तूयन्ते यथा भावयन्यः । २३ सर्वेषु पुस्तकेषु 'नराशंसस्य' । 'नाराशंसस्य' इत्यवश्यम् । तस्य नाराशंसस्य मन्त्रस्यपा ऋग्भवतीति यास्कस्यार्थः (४)। ६२ बालः बलवर्ती । चले वर्तते = बलिन्यायत्तो भवति । मातापितृभ्यां भर्तन्यो भवति । ' बलं भरं भवति ' (नि० ३ । ९)। 'बालो बलवर्ती० प्रतिपेधन्यवहितः । (३-५) ' मनस ईषया '(५-६) राज्ञः ' (६) न व्याख्यातम् । बा + अलः । बा = अम्बा (अस्मै बालाय ) अलं भवति । अ+ बलः । अ = अम्बा ( अस्मै बालाय ) बलं भवति । 'बलभर्ती ( पाठान्तरे २२ ) = बलेन भर्तव्यः ।अ%D अदि. द्यमानं बलं यस्य स अबलः = बालः।। नाल ' इत्यत्र 'वल ' इति द्वे अक्षरे प्रतिषेधेनाकारण व्यवहिते यथा व+ अ+ ल: - बालः । १४ भावः = आर्जवम् । ७ 'तत् ' पदं व्यर्थम् ।

·हिप्पणी।
१३९.
पङ्क्तिः
८ भावयव्यस्य स्तुतेर्लामः । तस्य निमित्तम् । पूर्व प्रकृतो भावयव्यः।
भाषयव्येन स्तुतिर्लब्धा । तस्य किं निमित्तम् । यज्ञसंयोगः ।
९ स्तुतिमेतां प्रभरे । सहस्रसवैयोगाभावयन्यो राना स्तुति
लभते ।
११ सामान्यं युद्धोपकरणानाम् । स्तुतिर्न केवलं भावयव्यस्य ।
१४ स कस्मात्स्तुतिं लभत इत्युपोद्धातः ।
१५ नारासमन्त्रे नराः स्तूयन्ते यथा भावयन्यः । राजानः केन
कारणेन स्तुतिं लभेरन् । यज्ञेन तेपा संयोगस्तेन ।
१७ उपक्रियन्ते = गृह्यन्ते ।
२३ सर्वावस्थातः = सर्वावस्थासु ।
२४ । स्थाने स्थाने स्थानाधिपतिभागिनी सर्वा स्तुतिः' इत्यन्वयः ।
स्थानाधिपतीन्भनत इति ।
३ स्थिरति = स्थिरी भवति ( योद्धा) । स्थिरः विपरीतः
रस्थिः रथः ।
४ रममाणो. रसते; (७८६ । ४ ) न व्याख्यातम् । र -
रममाणः । यः = तिइति । रपति शब्दं करोति रसति शब्द
करोतीति रयः ।
१५ ततः - दाङ्गत्वात् ।
१७ अविक्लवा अनवखण्डिता अधिष्ठातारो यस्य । सु = शोभनाः
कल्याणा अविक्लवानवखण्डिताः । वीराः = अधिष्ठातारः ।
१८ प्रतीकारः = हिंसाप्रतिवन्धः ।
२० संस्तम्नुहि = दृढं कुरु । मूले संस्तम्भस्व । (११)1
५ 'दुन्दुम्यतेर्वा स्पाच्छब्दकर्मणः' (७८७ १२)नि व्याल्यातम् ।
५ निकुपितः - मुपिर उत्खातगर्भः ।
१४ भारद्वाजस्य = मरद्वानपुत्रस्य गर्गस्य ।
१७ दुन्दुभिः शब्देन पुरुषा बहुषु म्यानेषु वर्तते

·पत्र ७८९ टिप्पणी। पहक्तिः १८ विष्ठितं ( वि + स्थितं) = स्थावरम् । जबत् जङ्गमम् । जगत् ' इत्यस्य जगदेवार्थः । विष्ठितं स्थावरं नङ्गमं च यत् ' इति यास्कः (१०)। बहुधा' (१९) न व्याख्यातम् । बहुधा = बहुभिः प्रकारैः । ११ 'बह्वीनां पितेति । इषुधिरभिधेयः । बहीनामिपूणां पिता पाल- यिता । तेन हि ताः पाल्यन्ते । अस्येषुधेर्बहुः पुत्र इषुकलापः पुत्रस्थानीयः । स हि तेनेपुकलापेन त्रायते । बहु वा हितं तदर्थ कुर्वन्तीति । यश्चेषुधिः समना संग्रामानवगत्य ज्ञात्वा च चिश्चाकृणोति । शब्दानुकरणम् । स हि इपो निष्क्रम्यमाणे चिश्चेति शब्दं करोति । स इषुधिर्धानुप्केण पृष्ठे निनदो बद्धः प्रसूतः अनुज्ञातश्च सन्संकाः । संकाशं दधतेऽस्मिन्योधा इति संकीर्यन्ते वाऽस्मिन्योधा इति संकाः । शत्रुसंकटं सर्वाः पृतनाश्च स्फद्ध (!) निनीय तमाः (१) संग्रामभक्तीः जयति । विवक्षातः कारकाणि भवन्तीतीपुधेः कर्तृत्वमित्युवटभाष्ये (20)। ११-१२ · इपुर्द्वयोः' ( अमरः २ । ८ । ७) । द्वयोः = स्त्री- सयोः । इषवः कन्याः पुत्राश्च । एवमिपुर्बिह्वीनां कन्यकानां पिता वहवश्चास्य ( इषुधेः ) पुत्राः । १४ चिश्वाकृणोति १४-१५ ' अवाध्रियमाण. ' इति छ. त. द. पाठः (२५) ।' अप- ध्रियमाणः' इति ग. च. न. पाठः (२६)। अवध्रियमाणः अधोमुखो ध्रियमाणः । अयं पाठ समीचीनतरः । स्मयः = आश्चर्यम् (प्रथमेऽर्थे)। हसनम् ( द्वितीये)। १९ संकटान् = निविडान् । २० संपृक्तान् = संपण स्थितान् । २०-२१ याः (पृतनाः) अभिलक्ष्य । इपव एव केवलं न त्वन्य- दनम्। % 3D प्रस्मयते ।

·टिप्पणी । %3D कलापः = पङ्क्तिः २१ पताकार्थ शत्रुपताकाग्रहणाय । आच्छादनार्थ वा । ' इति व्याख्यातम् । (८) न व्याख्यातम् । व्याख्यातं स्पष्टम् । २२ । निनद्धः ' ( ८ ) इत्यस्य स्थाने दुर्गवृत्तौ । निबद्धः । इति पाठः। १ . गोधे तले ज्याघातवारणे' ( अमरः २ । ८ । ८४.) । तूणीरः ( अमरः ३ । ३ । १२) । कलापि- मिरगुलित्राणार्थ गृहीतं चर्मपट्टकम् । ' कलापिपट्टकम् । ( २ ) अत्र 'पि:' हस्वो नतु दीर्घः । १२ । भोगः० अहेश्च फणकाययोः ' ( अमरः ३ ॥ ३॥ २३)। ' अहिरिवेति । हस्तन्नः स्तूयते त्रिष्टुभा । हस्ते स्थितो हन्ति हस्तमो घेटकः (१) प्रकोष्ठादित्राणं वा योऽहिः सर्प इव मोगेः शरीरावयवै हुँ पर्येति पारवेष्टयति । किंभूतः । ज्याया हेतिमिघु परिवाधमानो बाणानरक्षन्स हस्तनो विश्वानि सर्वाणि वयुनानि प्रज्ञानानि विद्वान्प्रगानन्परिदृष्टकारी पुमायूरोऽक्लीनः पुमांसमक्लीवं विश्वतः परिपात्वित्युवटभाप्ये '(ट०)। १५ ज्याया मौा वध आयातः । १६ 'सर्वाणि प्रज्ञानानि प्रमानन्पुमान्पुरुमना भवति' (८-९) न व्याख्यातम् । सर्वज्ञः पुरुषः पुमान्पुरुममा उदारचित्तो भवति । १७-१८ अमनस्का ( स्वपतो यस्या मनो नास्ति ) स्त्रियमपेक्ष्य पुरुषे तत्पती वहुतरमुदारं मनः । उदारमनाः खलु स पतिर्योऽमन- स्कामपि भाया न त्यजति । इदं पुरुमना इति निर्वचने । स्त्रिय- मपेक्ष्येत्यादि न कस्यचिन्मूलस्यार्थः । १८ पुस अभिवर्धने ' (धा० १०।१०४)। यः पुंसते पौरपं कुरुते स पुमान् । १८-१९ यस्य पौरुषस्य पौंस्यं (मलं) इति नाम । यत्पौरुषं पोस्प. Als ·टिप्पणी। पर्व ७९० ७९२ परक्तिः १८-१९ मित्यभिधीयते । पुमांप्तम् । च. पुस्तके ' पुरुमांसम् ' (२०)। पुरुमांसं = पीनम् । २१ । अभ्यश्नुवते कर्माणि ' (निरु० ३ ९) इत्यभिधानतः । अगुलयः ' इत्यभिधेयतः । अ ' अमीशवः' 3D रजवो रश्मयः । १२ उपविष्टो नयति । अत्र ' क ' पदं प्राग्वर्तमानं । नयति' पदमपेक्ष्यते । १६ निघण्टुषु । अभाशवः । इत्यस्य रज्ज्वों न दीयते । १६-१७ मनोऽनुयच्छन्ति = अश्वस्य मनसो नियन्त्रणं कुर्वन्ति । १७ पनायत हे द्रष्टारः । विपरिणामोऽनवश्यः । २० 'धन्वन्त्यस्मादिषवः' (१) न व्याख्यातम् । ९ । समे क्ष्मांशे रणेऽप्यानिः । ( अमरः ३ । ३ । ३२)। आणि रणं जयेम । 'आनेवनम् अनेवनम् आजवनम् ' (२६) इत्येतेषां कोऽर्थः । १३ अपकामं शत्रोः । शत्रोः कामं धनुरपकृणोतु नाशयतु । १५ प्रदिशः = प्रकृष्टा मुख्या दिशः। २० · ज्या वयोहानौ' (धा ९ । २७)। निनाति = वृद्धो भवति न जयति । पुनः पुनः कर्षणेन ज्या कर्पिता घृष्टा दीर्णा भवति । ' प्रज्यावयतीपूनिति वा ' (४) न व्याख्यातम् । २२ तस्या ज्यायाः । तस्य ( २८ ) धनुर्गुणस्य । ' तस्याः तस्य' इति द्वौ पाठी। ११ कर्ण प्रत्यागनीगन्ति । १५ आत्मनो मध्यामपुं निनाय । १७ आत्मानं प्रत्याकृप्यमाणा । २० शत्रूणामन्तं यन्ती सर्वाञ्छन्नाशयन्ती । ११ मुपण = गाध = गृध्रस्येदम् । सुपर्ण सौपर्ण गाधै पक्ष य: इपुर्वस्ते पारधत्ते । वामान्पलानाभप्रेत्य (१.) ऋषि सुपर्ण .

·टिप्पणी । . पक्तिः ११ मेकवचनमेव । इपुशब्दोन स्त्रीलिङ्गः (१) पक्षो वामः ( अमरः २।८।८७)। 'वाजा इषवः' इति दुर्ग- कृतोऽर्थः प्रामादिकः। प्रथमार्धस्य विवरणं च। दुर्गमत इपुशब्दः पुंलिङ्ग एव ।' सुपर्ण वस्ते । द्वाभ्यां त्रिष्टुबनुष्टुभ्यामिषु स्तौति । या इपुः सुपर्ण वस्ते परिधत्ते । सुपर्णः पक्षी । तस्य विकारः सौपर्णमिति भवति । तत्र कृत्स्नवनिगमः । पक्षमाभ- प्रेत्यास्या इपोगो दन्तः फलम् । मृगो मृगयतेः । स हि वेध्यं मृगयते । या च गोभिगोविकारैः श्लेष्मैः स्नायुमिः संनद्धा प्रसूता धनुष्मता प्रचोदिता सती पतति शत्रुनलं प्रति । या इपुर्यत्र नराः संद्रवन्ति विद्रवन्ति च तवास्मभ्यमिपवः । इपुरिति संततिः । शर्म शरणं यंसन् यच्छन्तु ददतु । यसवि. ति रेटो रूपम् । उवटभाष्यम् ' ( 20 )। ११-१२ अत्र पशुपक्षिनामानि तदवयवानां स्थाने प्रयुज्यन्ते । सुपर्णः गृध्रो गरुत्मान् । सुपर्ण सौपर्ण गार्ध पक्षम् । मृगः हस्ती । मृगः %3 मार्गः = हस्तिदन्तः । गोभिः = गवामव- %3D यथैः । १३ फलं = वाणामम् । अमार्गेषु तु = यदि फलानि न भूगाव- यवमयानि । ' व्यध ताडने ' (१७५) इत्यस्माद्व्यधनम् । १३-१४ वेद्धव्यं भागं मृगयतीति मृगो दन्तः । १५ अथ स्नाव च श्लेष्मा च • गोभिः संनद्धा पतति प्रसूता (निरु० २ । ५)। १९ अश्वमनति चोदयतीत्यवाननी । २२-२३ यस्माचर्मणोऽपकृष्टा भवति तस्मादण्वी । १३ · आनड्वन्ति । कशास्तुतिः । अनुष्टुप् । एषामश्वानां सानु सानूनि समुचितानि मांसोपचितान्यहानि आनन्ति आनन्ति अश्ववाराः। नघनान् नयनानि चोपनिनते उपनियन्ति। हे अधाननि अवानामधामनि । अननिः क्षेपणी च । क्षेपण ·टिप्पणी। पत्रं पक्तिः १३ तस्याः संबोधनम् । हे अश्वाजनि हे कशे प्रचेतसः परिदृष्टका . रिणः प्रज्ञान् अश्वान् समत्सु संग्रामेषु चोदय प्रेरय । जया- येति शेषः । उक्टभाप्ये ' (ट.) । आयोऽर्धर्चः परोक्षः। उत्तरः प्रत्यक्षः । जिघ्नमाना इति घनधातोः शानचि रूपम् । शत्रन्त. मृक्संहितायां नोपलभ्यते । ' एको वृत्रा चरसि निघ्नमानः ' (ऋ० सं० ३ । ३० । ४)। १४ · आनति' (६) उपनति' (७) दुर्गेण न पठि- तम् । तथा · जयन्यतेः ' (७९६ । ३)। सायणस्वीकृत- निरुक्तपाठे : आनन्ति उपनन्ति । । यया त्वया सादिन अश्वारोहा वा एपामश्वानां सानूनि आनन्ति जघनांश्योपघ्नन्ति सा त्वं कशे इत्यादि. सायणकृतोऽर्थः । किंतु ' जयन्ति ' इदं न बहुवचनम् । हनो यड्लुकि — जयति ' इति बहुवच- नान्तं रूपं स्यात् । ऋक्संहिताया निनसे जिनते निमन्ते जिनमान इति रूपाणि वर्तन्ते । तानि हनसदृशस्य घनधातो रूपाणि । तेन निघ्नते इति उत्तमपुरुपैकवचनम् । ' अभीमि. न्द्रो० ० ० जिनते ' ( ऋ० सं० १।५४ । १० )। · इन्द्रो वृत्रस्य सानु वजेणावजिघ्नते ' ( ऋ० सं० १८०५)। ‘एको वृत्राणि जिनसे । इन्द्र० (ऋ० सं० ८।१५। ३) । 'उजिघ्नन्ते० पर्वतान्० मरुतः' ( ऋ० सं० १६४। ११) । एवं 'निघ्नते' एकवचनमेव | ' जयन्ति । तथैव । कशा एषां सानु आजयन्ति जघनांश्च उपनिनते । यास्कसा- यणदुर्गकृतोऽर्थः प्रामादिकः। १५ सरणानि = पलानि । १७ रथ्या - स्थयुक्ता अश्वाः । एते रथस्य पुरस्ताद्वर्तन्ते । एषा पश्चात्पृष्ठ्याः । अभिनन्ति (च. पाठः ३०) अभि. हन्ति + अभिनन्ति । १ 'उरुतम् ' इनि ग. च. ज. पाठः (२३) प्रामादिको यम्मात् ० . % ·टिप्पणी। ६ ऊर्जः १४५ पक्तिः ४ : करोतेरुत्तरपदम् । (७) इत्युच्यते । उरु कमन्नं यस्मात्तंदुरु- कम् । उरु = बहन्नम् । करं = करोति (६)। = अन्नस्य । ऊर्करम् = ऊर्करम् = उ + करम् । ९ उरु मे करदिति तस्मादुरुकरमुरुकरं ह वै तदुलूखलमित्याच- क्षते परोक्षम् ' (शत० ब्रा० ७ । ५। १ । १२) । यास्कगृहीतकाठः कुत्रत्यः । दुर्गस्वीकृतपाठो यास्कपाटादि- न्नः । तथा शतपथपाठादपि केनचिदंशेन । १३ ' उत्करम् ' इत्यत्र गुणस्य (= अर्थस्य ) अभिधानं शब्द- स्थाक्षराणां व्यत्यासेन न व्यवहितं परोक्षीकृतम् । उलूखलम् ' इत्यत्राक्षराणा व्यत्यासेन गुणोऽर्यो व्यवहितो - न प्रत्यक्षः। १ ( उलूखलं ) 'वैष्णव्या सादयति वैष्णवं झुलूखलं भवति । (मेत्रा० सं० ३ । २ । ७)। । यञ्चिद्धि त्वं गृहे गृह उलूखलक युज्यसे । इह धुमत्तमं वद जयतामिव दुन्दुभिः' इति दक्षिणरया श्रीप्यामुलूखलं मुसलं प्रयुनक्ति ( सत्या. श्री. ११ । १९ )। २ ‘तमेताभिश्चतसमिरमिसुपाव यचिद्धि त्वं गृहे गृह इति' (ऐ० ना० ३३ । ५)। २-३ प्रादेशमात्रमुलूखलं चयने उपधीयतेऽनेन मन्त्रेणाभिमन्व्य क- स्मिश्रौतसूत्र एतदुपलभ्येत । ५ बहून्यन्नानि धान्यान्युलूखले कुट्यन्ते । स तेषां संस्कारः । तम्मिन्संस्कार उलूखलस्य गम्मीरो ध्वनिः । ७ गम्भीरस्वनो दुन्दुभिर्नयस्य पूर्वरूप चिहम् । १५ वृप+मः । ॐ + वृपा = प्रनां वर्षति वृष नृप % गृहति। भम् = अति । ' वृह उद्यमने' (पा. १ गृह् इत्यन्ये । अतिवृहति अतिज्यनीयच्छति । किम् । %3D 8 ·टिप्पणी पत्रं %3D : पक्तिः १५ रेतः । कुब वडवायोनी । तस्मात्सर्वो वृषकर्मा (वृर्पणकमेव कर्म यस्य सः ) वृपभः । कस्मात् । वर्षणात् । इदं मूलं दुर्योधम् । ' वृषकर्मा वृपभः' इत्येव सुवचम् [ ' अतिवृहति रेत इति वा ' अस्य ' तवृषकर्मा००' इत्यादिना कः संबन्धः । अति + बृहति ( महत्यां योनौ ) रेतः यस्य सः। वृह = वृष । में = रेतः । वृपभः अश्वो वृषकर्मणा- श्वो वृषभः । तेनैव वृषकर्मणा नृगोरपि वृषभः । दुर्गमते वृपः- अश्वः । वृषभः = नृगौः ( २९ )। १८-१९ अश्वस्य वर्पकर्म कीदृशम् । रेतोवर्परूपम् । १९ युक्त उद्यक्तो गोयोनौ रेतः सेक्तुम् । वृषभ इति शब्दो नतु वृगः । दुर्गमते ' वृषः कस्मात् ' इति प्रश्नः । अन्यथा भकार उपननः कयं स्यान्नृगोरर्थे । अश्वो वृषा अधवृपा । 'वृपः णात् ' इति क. ख. ग. च. ज. पाठः । वर्षणात् ' इति, पाटान्तरम् ( २८ )। मूले इन्द्रोऽग्निर्वा वृषभ. । कस्मात् । यम्मात्तो प्रजा प्रनावृद्धय आवश्यकं जलं वर्षतः । ११ व्याख्यातं ( ३) = स्पष्टम् । १२ मन्त्रस्यैकवाक्यतया व्याख्या कर्तव्या । १४ आनि. = स्पर्धया पलायनं तदर्था भूमिर्वा । 'आजयनस्याऽऽ. जवनम्य वेति वा (४) · भर्वतिरत्तिकर्मा ' ( ५ ) 'प्रथनं सग्रामनाम प्रकान्यस्मिन्यनानि भवन्ति । ( ७ ) ने व्याख्यातम् । आजिरानयन | आ + नि । मर्यादी- कृताया तस्या भूमो जवनं जवो वेग इप्टो जयार्थम् । दुर्गकृतं विवरणं यास्ककृताद्विवरणाद्भिन्नम् | युक्त्वा रयन्त युक्ता रयन्त ' इति च. पाठः ( २६ )। 'किमिदं रुपम् । परस्मैपदे ' रयत किंतु ' रय गतो' आत्मनेपदम् । ' रय-वम् ' इति शुद्ध रूपम् । जना युवा अवहिता एनं प्रति रयध्वं गच्छत इत्यारटन्त उपयन्ति । " . रयन्त ·टिप्पणी। पहक्तिः १५-१६ न्यन्दन्नुपयन्त इति मक् । 'न्यान्दयन्त उपयन्ति ' इति दुर्गकृतो विपरिणाम विमर्थ । तथैव ' अमेहयन् ' इत्यस्य । अमेहयन्त मेहयन्त ' वा (२७) । निकन्दयन्त । इत्यवश्यम् । अकार विमर्थ । १६ मेहयन्त ' पाठान्तरम् ।। अमेहयन्त , अनाशरोऽ नवश्य । . =गवा १७ भविष्यति । । माविष्यति' इति ग च. न पाठो दुबोध (२८)।' धाविष्यति' इति पाठ स्यात् । मूत्रारणानन्तर लघु सुखेन च धापिप्यति । भविष्यति' पाठेन रिमपि स्वारम्यम् । १८ गायो विद्यन्ते येषा ते गोमिन । सुभगम् । ' सुतगम् ' इति ग च ज पाठो दुवोध ( २८ )। १९ तद्वा सुभग वा सहस्रम् । 'सूभर्वा वृषभा ' (२० स० १० । ९४ । ३) मूभर्वा यवसारवादिन । २१ वाहिता' शब कोशेषु नोपलभ्यते । वाहिना बल्न नयनमित्यर्थ स्यात् । २ मूल सवेषु पुस्तकेषु · द्रुममयो ' ( ७९८ । ७ न 'हमय' । ' वृषभ च ' ( ७९८ । ८) सग्रामे व्यवहत्य' (८) न व्यारयातम् । न्यवहत्य = युद्धव्यापार कृत्वा । २१ अवसित आनी सरण यम्य स । ' अवप्सितानिसरण मुद्गरम् । इत्यम्य केनान्वय । ३ थवा । अवसित आजी सरण यन्मि वर्मणि यथा स्यात्तथा । एव 'नितायाम् ' इत्यम्य निया विशेपण म्यात् । अअमितानिमरण नितायाम् । 'निताया. पविद्ध मुद्गरम् ' इद प्रक्षितमिर भाति । आद्यन्ते' इति पागन्नरम् (२६)। मोऽर्य न्तोऽपि काठोच्यने' (निर०२ । ११)। २ अपविद्ध = त्यक्त । परिशन् = दर्शयन् । अवमितानि सरणमत एवाऽऽज्य न आरिद्ध मुद्गरमुपरिशन् । आमिनः , ·टिप्पणी। प . ६ 6 , पक्तिः ३ मुद्गर ' ( ७९९ । २१ ) इदमस्थाने प्रमादाल्लिखितम् । 'स' (२) इति पढे सति । असौ ' इत्यम्य किं प्रयोजनम् । 'असौ ( राजा ) अज्ञ इति तम् ' मूलपाठ स्यात् । अथवा । सावनम् ' ( अवज्ञया ) इति पाठ स्यात् । तम्मिन्नाज्यन्ते। तस्मिन्पद निरर्थकम् । अथवा । तस्मिन्नाज्यन्त आनी । ४ तस्मै प्रत्याचचक्षे = तस्य प्रत्याख्यान निर्भत्सनमकरोत् । द्रुघण अत्र कश्चित्पशुर्दुघणतुल्यो बलेन । न मुद्गरो यथा दुर्गमते । मुद्गलस्य हृता गावश्चोरैस्त्यक्त्वा नरद्वम् । स शिष्ट शक्टे कृत्वा गत्वक मजुराहवम् ॥ दुषण युयुनेऽन्यत्र चोरमार्गानुसारक । दुषण चाग्रत क्षिप्त्वा चोरेभ्यो जगृहे स्वगा । (सायणभाप्ये )। आनावनेन भाHध इन्द्रासोमौ तु मुद्गल । अजयवृषभ युक्त्वा ऐन्द्र च द्रुषण रथे । युद्धयन्सख्ये जय प्रेप्सुरेन्द्रोऽप्रतिरथो नगी' ( बृहद्दे० ८ । १२-१३) । आजेरन्त । अन्तस्य को मध्य । 'आज्यन्त %D आजि ' इत्यर्थे भवेत् । ७ पृतनाना शत्रुसेनानामजना-पराचोदनात् । पृतनाना जय नात् ' इति समीचीना व्युत्पत्ति । शत्रुसेना । पृतना निगाय । पृतना जयो यत्र तत्र स्तूयते । पृतनाज्य = न मनुष्यवाची । १० उत्तरपदविषय एव विषल्प । ते मनुप्या । दुर्गविवरण प्रामादिकम् । मुद्ग + ल = मुद्गवान् । १४ मटन गिलति । तम्मान्मटनादपि सुन्दरतर । १२ ' तवतेवृद्धिार्मण ' (१) दुर्गेण विवरणार्थ न पठितम् । ' वा ' पद (२४) किमर्थम् । · तविपी' पट (निरु० २ । २४ ) इत्यत्र विं न व्युत्पादितम् । किमर्थमत्र । मक्शावाया एतना : शनुनय । पृतनाशब्दो %3- ८०१ ·टिप्पणी। । , . आ . , पक्तिः १० परुप्णि आ इति पदपाठ । यास्क्मतेऽपि ( ८०१ । १८) दुर्गमते ' परप्ण्या ' इत्येक पटम् । ' आसेवध्वम् ' इत्यत्र ' उपसर्गो दुर्गमते कुत आगत । ११ दुर्गमते आर्जीकीया ' एव — मस्बंधा'। किंतु ते भिन्ने । हे मरुद्वधे असिनिया सह । हे आन कीये वितस्तया सुयो- मया च सह । यास्वकृतोऽर्थ समीचीन (८०१ । १९ )। १६ प्रवियुत-प्रण मिन्नम् । कृष्णजलत्वादन्याम्यो भिन्ना यमुना। अत्र यकारास्तित्वात् 'यु मिश्रणे' (धा०२१७) इति धातु । स प्रपूर्व म्यात्प्रविपूर्वो वा । गङ्गाद्याभिर्नटीभिर्युता भवति । अथवा । कृष्णजलत्वादन्याम्यो वियुता भवति । मुना इत्यक्षरद्वयस्य कोऽर्थ का च व्युत्पत्ति । गच्छत्यर्थ क्य ताभ्यामुद्भाव्यते । प्रयुवती गच्छतीति वा ' (८०१ । २१) इत्यत्र । वा 'ऋजीक्प्रभवा वा (३) इत्यत्र 'वा दुर्गेण न पठित (८०३ । १२)। २१ । यद्भार्गवो होता भवति श्रायन्तीय ब्रह्मसामैं सारस्वतीरापरत. देवन्द्रिय वीर्य तेज आप्नोति वाचा वा एतमभिपिञ्चन्ति यम- भिपिञ्चन्ति वाक्सरस्वती सारस्वतीरापो यत्सारस्क्तीभि सूयते यावत्येव वाक्तया सूयते ' ( मैत्रा० स० ४ । ३ । ९)। सरस्वत्या अद्भिरमिपेण राजेन्द्रिय वीर्य तेज आप्नोति । अर्थवाद इय सरस्वत्या अपा स्तुति । स्तुत्यर्थमेवेय था। २३ । सरस्वतीं तृतीयम् ' इति मैत्रायणीसहितापाठ । तृतीय सरस्वती प्राविशत् । स एव शुद्ध पाठ । २४ शु + द्राविणी । अत्र 'तु' व्यर्थम् । अथवा । शु =आशु । तु = तुन्ना । द्री द्रादिणी । २ कुटिलानि = कुटिला बना गतय । पर्ववती भाम्वती कुटिल.' इति महाराष्ट्रीयपाठ (८०१ । ३०)। नाय दुर्गसमत इति तेनापठनाद्भाति । ५-५ पल्टेव सितो वासुदेवोऽसित । %3D प ·१५० टिप्पणी। पत्र (०३ पक्तिः ६ यद्यपि सर्वा नद्यो मग्यास्तथाऽप्येका मरधेत्यभिधीयते । टुर्गमते । मस्दृधे ' इति सर्वासा विशेषणम् । ८ वितम्ता विदग्या इति पढे । अथवा । वितस्ताऽविदग्धा इति । तमु उपक्षये' (धा• ४ । १०६ ) । वि + तस्ता = विक्षीणा विदग्धा । ग्रीप्मे साऽतिक्षीणा भवेत् । अविदग्धा इति पढेऽशार कुजन्य । वितस्तपा सदानीरा इत्यत्र किं प्रमाणम् । याम्ककाले । तमु वृद्धौ ' स्यात् । वि + तम्ता = विवृद्धा । महती दृरे अन्या कृले । विस्तीर्णेय नदी । ९ विढयो माथवोऽसि वैश्वानर मुखे वभार । अग्निर्मुखान्निप्पद्ये तेति भीत्या पुन पुन पृच्छ्यमानोऽपि न किंचिदुवाच । ह त्वा पृतस्नवीमहे । इत्युग्भागश्रवणादग्निवैश्वानरो मुखादुन्न ज्वाल । त न शशार धारयितुम् । सोऽस्य मुखान्निप्पेटे इमा पृथिवीं च प्राप । मरस्वतीमारभ्य प्राड्दहन्नभीयाय । इमा सर्वा नदीरतिदढाह नतु सदानीराम् । ब्राह्मणास्ता न तरन्त्यनतिदग्धाऽगिना वश्वानरेणेति ( शत० ब्रा० १ ।। ३ । १०-१४)। १० महाकूला महती दूरे क्ले यम्या सा । महाकुला ( २५) महती चामी आकुला च । 'महाकूला' इति समीचीन पाठ । १२ तद्धितेन = तद्धितवृत्त्या ।' मनूक्प्रभवा ' इति ड, घ. ठ ड. पाट ।' मजुरु० ' इति थ पाट ( ८०२ । २८)। वृत्तौ सर्वेषु पुम्नकेषु । मीरप्रभवा' १४ ‘विप्रापणाहा विपाशनाद्वा ' इन्यम्यानन्तर मूले (८२ । ४) । दुर्गमृत्ती : उरनिरा' इत्यम्यानन्तर पठ्यते ( ८.३ । १८ )। १८ उरनिरा = उरमपि रोग जीरयति । उरनलेति दुर्ग । १९ शोभना मोमा यम्याम्तीरे सा । २१ म्यन्दते = गच्छति । , - ·टिप्पणी। ता . या पक्तिः ७ आप आपयिव्य इति दुर्गस्य न यास्कस्य । तदर्थमेव ' याः ' इति दुर्गकृतोऽन्वयः (८)। १० : भोजनाय च ' चपदं किमर्थम् । १६-१८ 'एता रोगं धयन्ति' इति कर्तार कारके । 'रुणा एना धयन्ति' इति कर्मणि ।' ओषं धयन्ति ' इति छ. त. द. पाठः (२३)। 'ओपधयन्ति ' इति ग. च. ज. पाठे (२६) अनुस्वारः प्रमादाद्गलितः स्यात् । ओपं दाहं धयन्ति । · उपति' इति ग. च. ज. पाठ (२७) इदं प्रामादिकम् । ओषं दोपं धयन्ति । अत्र दकारप्रश्लेपः । ८-१० निरुक्तमूले ऋपाठो न यजु.पाठः । यजुःशाखासु ओपधयः प्रथमजाः' इति पाठः । ' मनै ' इत्यस्य स्थाने । मन्वे' इति च । यजु शासीया ऋगग्निचयने विनि- युज्यते । ऋक्शाखीया यजमानस्य ज्वरायुपतापशान्त्यर्थम् ( आश्व० श्री०६ । ९)। १४ जीवनं हेतु प्रयोजनमस्य तज्जीवनहेतु ( अन्नम् ) । अन्ना- भावे स्थितिमीन नास्तीत्यस्मात्कारणात् । देवानां जन्माऽऽ- पसिकमन्नावलम्वित्वात् । २१ धामशब्दम्य त्रयोऽर्थाः । २३ 'सप्तशतं पुरुषस्य मर्मणाम् ' (निरु० १४।६) । 'सप्तोत्तर मर्मशतम् ' ( गर्मोपनिषत् )। १८ पराचीव नश्यसि = अरण्ये प्रवसते जनायारण्यमपसरतीति भाति । तेन मनसि भारुत्पद्यते । १९ यथा जना ग्रामवाट पृच्छन्ति तथा । २० भीरिव = भीसदृशो मनोविकारः । विन्दती३ (९)।प्लुतः प्रश्ने । १ परिमधुरं पर्याप्तम् । अत्र परि. सर्वतोभावे नेषदथे । ५ आरोयमयधिष्ठितं सर्व वस्तुनातं प्रकाशम् । श्रद्धया सर्व प्रकाशं न किंचिदज्ञेयम् । एवं श्रद्धा = अग्नि. ।

·टिप्पणी। २. . . पङ्क्तिः १४ शुनो वायुर्मध्यमस्थानीयः । सौर आदित्यो द्युस्थानीयः । यदि द्वंद्वसामान्य मित्रावरुणादीना समानानेऽहेतुस्तर्हि शुनासीरस- माम्नाने तत्कथं हेतुर्भवेत् । १५ तेनेमां पृथिवीमुपासिञ्चतम् । एवं वाय्वादित्यो पृथिवीं सेवेते तस्मात्तौ पृथिन्यौँ । पृथिवीसंमोगायोपयुक्ती । पृथिव्या वाय्वादित्याभ्यां संमोगः' (निरु० ७।५)। १६-१७ · उलूखलमुसले हविर्धाने द्यावापृथिवी ' अयं क्रम । किंतु . द्यावापृथिव्यौ देवतात्वात्प्रथमं समानातव्ये । १९ अवचनम् = अहेतुः । एता देवना अत एव प्रथम समाम्ना- तन्या इति न वक्तव्यम् । नायं समर्थो हेतुः । २० निर्गत उपचारो लक्षणावृत्तिगौणीवृत्तिर्यस्याम् । उलूखलमुस- लयोः पृथिव्यायतनमिति मुख्या प्रसिद्धिर्न गौणी । इयं प्रसिद्धिः प्रचुरा बहुला। ७ संभक्ततमे = संभक्तृतमे । एते अन्न संस्कुरुतः कण्डनेन । तत्संस्करणं भक्षणमिव । २ ' आ वामुपस्थमगुहेति प्राचीनवशं हविर्धानं मिनोति ' (मान श्री० २ । २।२।२६ )। आ वामुपस्थमट्ठहोत य एव देवा यज्ञियास्तान हविर्धाना आसादयति । ( मैत्रा० सं० ३। ८ । ७)। ' अनूच्यमानामु वै सामिधर्मापु हविरासाद- यन्ति । तस्मात्प्रवर्त्यमानयोोताऽन्वाह ( मैत्रा० सं० . . ४-५ ' अद्रोग्धव्ये इति वा' (८१३।१७) । अत्र • अद्रोग्य- व्या देवाः' इत्यवश्यम् । तदनन्तरम् । अद्रोग्यन्ये इति वा ' समीचीभ स्यात् । ' इति वा ' दुर्गस्वीकृतपाठे नाऽऽसीत् । ७ पृथिवी व्याख्याता' (निरु. १ । १४)। कुत्रापि व्याख्याता । धावाष्टथिवी' इति इंद्वमपि न कुत्रापि व्याख्यातम् । ' द्यौः'न , . १० ·१५२ टिप्पणी। पत्रं .. पङ्क्तिः २१ । प्रधानाङ्गे' (११) न पठितम् । १ शिरः श्रद्धारूपम् । १३-१४ : भौममेककपालं यस्य हिरण्यं नश्येद्यो वा हिरण्यं विन्देत् । अग्निर्वा अग्ले हिरण्यमपिन्दत् । अभ्यां वै स तदविन्दत् ' मैत्रा० ० सं० २ । २ । ७)। · कण्टकः कन्तपो वा कृन्त. तेर्वा ' ( ८-९ ) न व्याख्यातम् । ' स्याद्गतिकर्मणः ' (९) न पठितम् । १३ प्रज्ञानानि ' (७) न व्याख्यातम् । १८ शोकैः = ज्वालाभिर्दाहैः । शुच ज्वलने ' वेदे । ६ ' इति सा निगदव्याख्याता' न व्याख्यातम् (२)। ८ असाधारण्येन = न सर्वाः किंतु विशिष्टा देवताः । ८-११ — इन्द्राणी च० मध्यमा ' इति प्रतिपक्षः । तदुपपद्यते' ( ११---१३ ) । इति दुर्गकृतं समर्थनम् । नेदं समीचीनं समर्थनं यम्मादत्र तिस्रो देवता आहूयन्ते । ११ मध्यमा - इन्द्राणी । इदमपि न समीचीनं समर्थनं यस्माद. नाय्या एतदुदाहरणं भाप्यकारमतेन । १ अश्वादय एतस्मिन्नेव खण्डे समाम्नाता । अश्वादिः पूर्वो वर्गः । ४ द्वित्वे नियमार्थ द्विवचनयुक्ता ये शब्दास्ते अष्टावेवेति निगमार्थम् । ७-८ मित्रावरुणावग्नीषोमाविन्द्राग्नी इत्यन्यान्यपि द्वंद्वानि सन्ति । तान्यत्र किं न समानातानि । १० केवलयोः = एकैकयोः । अस्मात्प्रकरणादन्यत्रापि । १३ उपसः कालमध्ये ममाम्नानम् । उप.प्रभृतीनामुपसा सह समानानं यस्मात्तस्मात्तेपा प्राय एक एव कालः । 'उपसः कालमध्ये ' इदमपूर्ण वाक्यम् । नायं मूलपाठो भवेत् । १३-१४ पृथिवीस्थानाम्यानदेवतानामत्र समानानेन महान्संकरः स्यात् ।

·टिप्पणी। .. - . च पक्तिः १४ । द्यावापृथिव्याविति वा' (३-४) अहोरात्रे इति वा (५) अत्र प्रथमम् ' इति वा ' द्वितीयम् । इति' न पठितम् । १० यानि द्वपाति नन्ति तान्यस्माक्मप्रियाण्यधानि नन्तीत्ययानि। 'हन्ति' पाठान्तरम् (२१)। ययोरन्याऽस्माकं द्वेपास्यधानि हन्ति । यान्यप्रियाण्यस्माकं तानि युयवत् । 'घ्नन्ति ' पाठः साधुः । द्वेषास्यपानि कस्मात् । यस्मात्तानि नन्ति । ११ 'यूयवत् । इति छ. त. द. पाठो ( ८१७ । १८ ) यजु:- शाखीयश्च । १२-१३ यजमानाय यानि वरणयिानि तानि वसूनि । १३ यसुक्ने = वसुवननाय वसुसंमननाय । संभगनाय= भोगाय । वसुधानाय ' इति निरुक्तपाठः ( ४ ) । वसुनो धानं निधान रक्षणम् । · वसुधान्यो ' (२) वसुधानाय ' ( ४ ) न पठितम् । १३-१४ वसुधेयस्य = अवभुक्तातिशिष्टस्य विधानाय । अवभुक्तादति. शिष्टस्यावशिष्टस्य ' अभुत्तातिशिष्टस्य' इति ग. च. ज. पाठः (२५ । अभुक्तस्यात एवातिशिष्टस्य । अवाश- टस्य ' इति पाठ• स्यात् । विधानम् अवशिष्टेन किं कर्तव्यं कुन निधेयं कस्मै देयमित्यादि । १५ यन इति प्रेपरयान्त्यः शब्दः । तेन प्रेपो दीयते-इदं कुरु यज इति होताऽऽज्ञाप्यते । देवी ऊर्जाहुती० भवति । (५-७) न व्याख्यातम् । संप्रेप. प्रेपः । अनूयानप्रेपोऽयं (प्रेषिक सूक्के २५)। ११ उपनागमितस्य ( पाठान्तरम् २९): उपगमितस्य + उप- नामितस्य । उपगमितमुपनामितं वा तस्य = संनिधौ स्थापितस्य । सगुणस्य = उपसेचनयुक्तस्य । काऽन्नम्य सन्धि (भक्ष- णम् ) आवक्षत् । अन्या सपीतिमावक्षत् । % 3D ००० सप्रेपो ·१५४ टिप्पणी। पत्रं पङ्क्तिः ११ मेवानां वोपस्थानिमरात् । १२ · उशत्यो उशन्त्यो ' द्वावपि पाठ शुद्धौ । १३ वि + सिते ( बद्धे) विमुक्ते । पिञ्बन्धने' (धा. ९।६) साहिन्यो ' ग, च. न. पाठो लेखकप्रमादात् । सादिभ्योऽश्वारोहेम्यो वा विमुक्ते । विमुक्ते इति वा ' (४) इत्यत्र ' वा 'हासतिः स्पर्धायां' (४-५) पयसा' (६) न व्याख्यातम् । १३-१४ एकस्मिन्कस्मिंश्चिद्विमागे विशिष्ट स्थाने वा युक्ते । वि = विभागे + पणे युक्ते । युगादौ वा युक्ते । १५ । हर्षति ' पाणिनीयकाले । हर्पते' यास्ककाले स्यात् । अलीके ' भौवादिः पाणिनीयकाले । स धातुर्यास्ककाले . हर्षे स्यात् । शुभ्रे शोभने कल्याण्यौ , १५ ‘विपाट्छुतुद्यौ ' इत्यस्य स्थाने · विराड्विमुक्ते (२७) इति ग. च. ज. पाठो दुर्बोधः । वा' इति दुर्गस्वीकृतपाठः स्यात् । १९ । चरण्यो' (२७ ) ग. च. ज. पाठः । । चरणार्थी' (२७) । ग. ज. पाठः । रणार्थों ' (२८) च. पाठः । 'वारण्यो' (६) = वा अरण्यो वारिपण्यो ' ( ६-७ ) आरिपण्यौ । १२ · उपस्थाने ' (४) ' विघ्नत्यौ' (१) शु'(५)न व्याख्यातम् । ७ 'शुनासीरीया ' इति कर्मनाम । साकमेधमारभ्य या पञ्चमी पौर्णमासी तस्या शुनासीरीया कर्तन्या । इयं तत्रानुवाक्या ( आश्व० श्री० २ १२०) । मैत्रा० सं० शुनासीर्यमिति संज्ञा । = वा + आ.+रण्यौ। वा अरिपण्यो 3 वा+ . ८१६ ·टिप्पणी। १५५ ." च . - पङ्क्तिः १४ : द्यावापृथिव्याविति वा' (३-४) ' अहोराने इति वा (५) अत्र प्रथमम् । इति वा ' द्वितीयम् । इति' न पठितम् । १० यानि द्वेपासि नन्ति तान्यस्माक्मप्रियाण्यघानि । नन्तीत्यपानि । 'हन्ति' पाठान्तरम् (२१)। ययोरन्याऽम्माकं द्वेपास्यघानि हन्ति। यान्यप्रियाण्यस्माकं तानि युयक्त् । 'घ्नन्ति ' पाठः साधुः । द्वेपास्यघानि कस्मात् । यस्मात्तानि नन्ति । ११ 'यूयवत् ' इति छ. त. द. पाठो (८१७ । १८ ) यजु:- शासीयश्च । १२-१३ यजमानाय यानि वरणयिानि तानि वसूनि । १३ वसुवने = वसुवननाय वसुसंभजनाय । संमननाय= भोगाय । वसुधानाय ' इति निरुक्तपाठः ( ४ ) । वसुनो धानं निधानं रक्षणम् । ' वसुधान्यो ' ( २ ) · वसुधानाय ' (४) न पठितम् । १३-१४ वसुधेयस्य = अवभुक्तातिशिष्टस्य विधानाय । अवभुक्तादति. शिष्टस्यावशिष्टस्य । • अभुक्तातिशिष्टस्य' इति ग. च. न. पाठः (२९) । अभुक्तस्यात एवातिशिष्टस्य । ' अवशि- एस्य ' इति पाठ• स्यात् । विधानम् = अवशिष्टेन किं कर्तव्यं कुत्र निधेयं कस्मै देयमित्यादि । १५ यज इति प्रेपरयान्त्यः शब्दः । तेन प्रेपो दीयते-इदं कुरु यन इति होताऽऽज्ञाप्यते । ' देवी ऊर्जाहुती. सप्रेपो भवति । (५-७) न व्यास्यातम् । सप्रेप. = प्रैपः । अन्याजपोऽयं (पिक्सूक्ते २५)। ११ उपनागमितस्य (पाठान्तरम् २५) = उपगमितस्य+ उप- नामितस्य । उपगमितमुपनामितं वा तस्य = संनिघो स्यापितस्य । सगुणस्य = उपसेचनयुक्तस्य । एकाऽनस्य सन्धि ( मक्ष- णम् ) आवक्षत् । अन्या सपीतिमावक्षन् । । ००० ·१५६ टिप्पणी। ८१९ . पतिः १३ ' नवेन पूर्व्यम् ' इति ग. च. नं. पाठः (२७)। १५ यथा बलवती ऊर्तथा । ऊर्वती' इति विशेषणमपेक्ष्यम् । उ + ता = उर्ता । ऊर्जता ' इति शब्दरूपं कथमुप- पाद्यम् । 'उनिहाम् । (३०) इति ग. च. ज. पाठो दुर्योधः । । ऊर्जताम् ' इति पाठो न साधुः । इति नवमोऽध्यायः अथ दशमोऽध्यायः। . ८२१ १२ मध्यस्थानम् ' इति ग. च. ज. पाठः (२८) ' मध्यम स्थानम् ' इति स्यात् । । मध्यमस्थानाः ' इति ग. च. ज. पाठो ( २९ ) निरुक्तमूलपाठः स्यात् । १४ तिस्र एव देवता इति नैरुक्तसिद्धान्तः । तेन मध्यमस्थाना एकैव देवता । १५ विशिष्टगुणैस्तत्तद्गुणसंबन्धान्मध्यमो वायू रोदसी रुद्र इत्यादि- नामभिरभिधीयते । स्यात्तु कार्तिके । बाहुलोर्जी कार्तिकिको ' (अमरः १ । ४ । १७-१८ )। सर्वासु दिक्षु भवं सादिक्कम् । अन्तरिक्षलोकस्य गर्भमुपचिनोति = अन्तरिक्षं संचिनोति । २१-२२ · ओपधिवनस्पतिजलाशयेभ्य उदकम् ' इदं 'सादिकमुदकम् । इत्यस्य प्रान्ते लिखितं विवरणं भाति । नो चेत्कोऽन्वयः । २३ सोऽन्तरिक्षलोकः । प्रकल्पते = समयों भवति । ३ विवृण्वन् = संवृण्वन् । (वि) वृणोति (सं) वृणोतीति वरुणः । शत्रन्ते ' रुदन् । ४ पर्नन्यः प्रार्नयति । इ = इरां + इन्द्रः = ददत् । ५ गुणानां वरुणादीनामुपमनस्याऽऽधिक्यस्य अमः । यथाऽधिकर गुणास्तथाऽधिकानि नामानि । ८२२ ·टिप्पणी। १५७ . - आ वायवा पक्तिः ५-६ गुणोपमनक्रमानुपूर्व्या = कश्चिद्गुणः प्रथमं मध्यमस्योपजायते कश्चिदनन्तरम् । एवं गुणोपजने क्रमो विद्यते । तस्मिन्क्रम आनुपूर्वी विद्यते । स क्रम एवाऽऽनुपूर्वी । वाति वृणोति रोदिति ( गर्नति ) वर्पत्यन्नं ददाति । अयं गुणाना क्रियाणां वा क्रम आनुपूर्वी । पर्जन्यानन्तरमिन्द्रः । गुणान्तरोपजनानुपूर्य = अन्ये अन्ये गुणा मध्यमे क्रमेणाss. नुपूर्व्या वर्तन्ते । तदनुरोधेन भिन्नानि नामानि । ११ एतीति आयुः । व आयुः = वायुः। उपननमात्रम् वकारः केवलमधिकमक्षरम् । आयुश्च वायुरयनः (७७७।१५)। अनाऽऽयुशब्दे वकारो लुप्तः । वायुशन्दे वकारोऽधिकः । २०-२१ वायो ' इत्यनेन वायव्यग्रहोपस्थानम् । याहि ' इत्यनेन कस्या यनु.शाखायामुपस्थानम् । २१ प्रातःसवने वैश्वदेवग्रहणादूर्ध्वं प्रउगशस्त्रं होत्रा शंसनीयम् । तच्च शस्त्रं वायवा याहीति सप्तऋगात्मकम् (ऐ० ब्रा० ३ । १ ॥ आश्व० श्री० ५। १०)। २४ अरंकृताः अलंकृताः । दुर्गमतेऽलंकृताः = पर्याप्ताः । अरं- कृताः संस्कृताः । २५ तेषां । मूले ( १७१) एतेश' वृत्तौ । १ सर्वम्यानतासंबद्धं विचारमागूर्योच्चार्योपोद्धत्य । ४ इन्द्रादन्यस्य तत्सोमपानमप्रसाध्यम् । न कदाऽपि साध्यम् । २९ · योगाय ' ( ११) मूले 'योगार्थ ' वृत्ती । वोढारः' (११) । नवं च ' इत्यत्र 'च' (१२) 'इति सतः । ( १२-१३) पायोश्च ' (१३) इत्यत्र 'च वायुकर्म ' (१४) न व्याख्यातम् । २३ अम्माकं यज्ञमायाहि । ५ अतिग्राह्या ध्रुवश्च । एते कयोश्चित्सोमग्रहयो मनी । - । रथस्य .

·टिप्पणी। पत्रं ८२४ ८२९ पक्तिः ६ इदमैन्द्रं सूक्तम् । तेनेयमृगपीन्द्रप्रधाना । ' इन्द्रप्रधाना ' (१३) मूले — इन्द्रप्रधाने ' वृत्तौ । • अपरं ' मूले । अपरे ' वृत्तौ । १० निकेवल्य शस्त्रमन्द्रमेव । ४ सत्की सन्नैहलौकिकः की कृषीवलः । । सत्की' अशुद्धः पाठः स्यात् । ' यवमिव वृष्टिः । (२१) इति मूले। ' स्वल्पं यवं कश्चित्सत्कर्षी वृष्टयेव ' इति वृत्तौ । ' यवमिव वृष्टिः' (१०)। १४ 'बन्धिः ' धातुपाठे न विद्यते । सनन्तो बधिश्चित्तविकारे विद्यते । । बध बन्धने' (धा० १ । ९९८)। बध संयमने ' (धा० १० । १४)। १४ नामाकस्य कस्यचित्काव्यकर्मणि निष्णातस्यर्षेः । सूक्तस्य कर्ता न स्वमात्मानं ' नाभाकस्य ' इति प्रशंसेत् । · ऋपिर्नामा० सप्तस्वसारमेनमाह ' (१-२) अथैप भवति । (२-३) ये नो द्विपन्ति दुर्धियः पापधियः पापसंकल्पाः ' (३-४ ) न व्याख्यातम् । ये नो० ' इत्यादि पूर्व व्याख्यातम् । अत्र प्रक्षिप्तं स्यात् । १५-१७ यास्कमते यो नामाक एनं वाग्भिः सप्तस्वसारमाह (१-२)। दुर्गमते यो वरुणो मध्यमाभिर्वाम्भिरम्बाद्याभिः सप्तस्वसा संप. द्यते । अन्तरिक्षलोके वर्षम्योपोद्गमे । (१) इत्यत्र व्याख्यातम् । (न्तुतिभिः ) एनं सप्तम्बमारमाह (२) इत्यन्वयः। अथवा | ' वाग्भिः सप्तानां वाचा हेतोरेनं." १७ निरुक्तवृत्ती (७२८ १२१) এখাপাদানি एवम- साऽऽकाशनधः पश्यन्ते । २१ रु = रीति + द्रो नामारणप्रत्ययः । 6 . आसामपाम् । वाग्भिः आमा, न ·टिप्पणी । १५९ पक्तिः २२ रु= रोख्यमाणः + द्रः = द्रवति । रोख्यमाणः = पुनः पुनर्भृशं वा शब्दं कुर्वाणः । २३ रुद् = रोदयति + रो नामकरणप्रत्ययः । २३-२४ 'कतमे रुद्रा इति । दशमे पुरुपे प्राणा आत्मैकादश । ते यदा- स्माच्छरीरान्मादुत्कामन्त्यय रोदयन्ति । तद्यद्रोदयन्ति तस्मा- दुद्राः '(वृ० उ० । ३।९।४)। २४-२५ यत्समरुगत्तद्रुद्रस्य रुद्रत्वम् ' ( काठ० सं० २५ । १)। यदरोत्तिद्रुद्रः । (शतब्रा० ६ । १।३।१०)। २५ एतत्काठकमैतिहासिकः समवैति । ऐतिहासिकानामेतदेव निर्व- चनम् । २५-२६ स किल पितरं प्रनापतिमिपुणा० । ईदृशी कथा (शत. वा० १ । ७ । ४ ) इत्यत्र विद्यते । तया ( मैत्रा० सं० ३ । । । १ ॥४।२ । १२ ) इत्यत्र पूर्णा कया विद्यते । 'तमम्यायत्याविध्यत्सोऽरोदीत्तद्वा अस्यैतन्नाम स्द्र इति ( मैत्रा० सं० ४ । २ । १२)। २७ ' शाखान्तरमन्यत् । अन्यत्पदं व्यर्थम् । २८ देवताभिधानानां निर्वचनान्तराणि । १२ । अन्येः । (४) · तिम्मं तेजतेरुत्साहकर्मण आयुधमायो- धनात् '(१)न व्याख्यातम् । १५ सहमानाय ' इत्यनेन शत्रूणामिन्द्रकृतोऽभिभवः । अयमभि- भवो वलकृतिः । सर्वा बलकृतिरिन्द्रस्यैव । तेन मध्यमः । १७-१८ रक्षःपिशाचान्विधत्त उत्पादयति । १३ अन्नापानाच समुद्भूता दिक्षुद्रोगः । १४ सा विद्युत्प्रभवो येषाम् । १४-१५ । नमोऽस्नु स्टेभ्यो ये पृथिन्यां येषामन्नमिपतः' इति वान. पनेयिमहिनापारः ( १६ । ६६) । केप ' कस्यामपि ·टिप्पणी। पन . पङ्क्तिः • १४-१५ शाखायां नास्ति । 'नमो अन्तु सर्पेभ्यो ये पृथिवीमनु' ( मैत्रा० सं० २।७।९ ॥ तै० सं०४।२। ८)। नमो अस्तु'( मैत्रा० ० सं० २।९।९॥ काठ० सं० १७ १६ ॥ कापिष्ठलसं० २७ । ६)। नमो रुद्रेम्यो ये पृथि- व्यां येऽन्तारक्षे ये दिवि येषामन्न वातो वर्पमिपवः' (ले० सं० ४ । ५। ११) । अयं क. ख, घ. अ. ट, ठ. ड. पाठः। २२ दिद्युत् 'दो अवखण्डने ' (धा० ४ । ४४ ) इत्यस्या- भ्यासः । तकारो नामकरणः । दो = छु । 'दिद्यु' अभ्या- सेन । दिद्युत्तकारोपजनेन । अथवा । 'घु अभिगमने ' (धा० २ । ३०)। दि + द्युत् = दिद्युत् । अथवा | दि + द्युत् । ' द्योततेर्वा ' (२७।२३) 'क्ष्मा पृथिवी ' (२३) न व्याख्यातम् । २३ मया = मापणेन । 'मायी विधूनने ' ( धा० ११४८७) तस्य णिच् मापयति । विश्मापयन्ती = विशेषेण धूनयन्ती । २७ यदि तोकतनयो समानार्थों तर्हि जामिता पौनरुक्त्यम् । तत्प. रिहाराय तनयः पौत्र । १ अग्निः पृथिवीस्थान. । तथाऽपि रुद्र इत्युच्यते । मध्यमनाम्नाऽऽ: हूयते । तेन संकरः। विचारानुम्मृतये' अस्यार्थो न ज्ञायते । १७ 'जरतेः स्तुतिकर्मणः ' (५) न व्याख्यातम् । १९ 'तया बोधयितः' ( ६ ) यास्कः । नराबोधयित: ' दुर्गः। स स्तुत्या देवान्बोधयति । मनुप्याय यज्ञियाय ' दुर्गः | ' मनुष्यस्य मनुष्यस्य यन- नाय ' ( ६ ) याम्कः । यननाय ( ७ ) मनुष्यस्य यननाय तत्वुरु । तत्किम् । दर्शनीय स्तोमं रुद्राय कुरु' इति याम्फम्यार्थः । 'यज्ञियाय मनुप्याय तत्पुरु यत्त्वया कर्तव्यम् । तनम्नुभ्यं स मनुप्यो दर्शनीयं श्रवर्णीय ८२९ - यागाय।

·टिप्पणी। ܕ ' ܝ ७ . पक्तिः २१ स्तोत्रमुचारयिप्यति ' इति दुर्गस्यार्थः । स्तोमं ' पठितम् । २२ रुद्राय = देवानां स्तोत्रे । ४ : तमिन्द्रकारितम् ' ( २५ ) प्रामादिकोऽयं पाठः । तमि- दिन्द्र० (२५) = तमिन्द्र + तदिन्द्र । वर्पण क्लेदितं (३) वर्षक्तदितं वर्षलेदादुत्पन्नम् । तत् भेदनकर्म । ७ आत्मनस्तत्त्वमन्तीय = व्यवधायाऽऽत्मानम् = अविदुपां परोक्षीकृत्य । 'प्राणश्रेष्ठ्यम् ' (वृ० उ० १ । ५ । २१-२२ ॥ छा० उ० ५। १ । १२-१५)। प्राणदेवताः प्राणादि. पञ्चानामधिष्ठान्यः । अध्यात्मे इन्द्रो मुख्यः प्राणः सन्भूयिष्ठं भनते । इतरेषां प्राणानां शक्तयम्तस्मिन्वर्तन्ते । तेन प्राणस्य श्रेष्ठयम् । अधिदैवते देवताविन्द्रो भूयिष्ठं भनते । स हि देवेषु श्रेष्ठः। २-२३ 'स योऽयं मध्ये प्राण एप एवेन्द्रः । तानेप प्राणान्मध्यत इन्द्रि. येणैन्ध तस्मादिन्धः । इन्धो ह वै तमिन्द्रमित्याचक्षते' (शत. ब्रा० ६ । १ । १ । १)। 'तं वा एतमिन्धं सन्तमिन्द्रमि. त्याचक्षते परोक्षेणेव परोक्षप्रिया इव हि देवाः प्रत्यक्षद्विपः । (शत० प्रा० १४ । ५।९।२)। २३ भूतेभ्योऽन्न विभनमानः । इन्द्रोऽधिदेवस्यो देवेषु वर्तमानः । अध्यात्मस्थः प्राणरूपेण । भूतान्यम्यवहारयन्खादयन् । भूते- म्यो भक्षणार्थमन्नं संपाद्य तत्तानभ्यवहारयति खादयति । १-४ शरीरस्य मध्यतोऽवस्थितम् । इतरान्प्राणान्विष्टम्याऽऽश्रयं दत्त्वा । इतरासा वाक्चक्षुःश्रोत्रमनसां प्राणवृत्तीनां प्राणे वृत्तिरवलम्बन यासा तासां माहाभाग्यं वाचो पमिष्ठत्वं चक्षुषः प्रतिष्ठां श्रोत्र- स्य संपन्मनम आयतनम् । वागाद्यधिदेवना एतानि माहाभा- यानि प्राणाय ददुः ।

·टिप्पणी। - दारयति । इन् ८३२ पक्तिः ५ — इन्द्रो भूतानीन्थे ' अत्रेन्द्रः कर्ता । 'प्राणदेवता इन्द्र समैन्धत ' इहेन्द्रः कर्म । ११-१२ - दारयति वा द्रावयति वा ' (१०) अयं क्रमो व्याख्याने भिन्नः । इन् = इरां + द्रः = दृणाति । इन् = इरां + दः% ददाति। रेफोऽधिकः । इन् = इरां + दः = दधाति । रेफोऽधिकः । इन् = इरा + द्रः इन्दवे + F%D द्रवति । इन्द् = इन्दौ + रः = रमते । इन्द् = इन्धे + ः ( नामकरणः ) । इन्द् = इदं + २ = करः। इन् = इदं + = द्रष्टा । इञ् = इन्दति + द्रः = दारयति । इम् 3D इन्दति + द्रः = द्रावयति । इञ् = इन्दति + 5 = आद. रयति । अहणाः ( ८३१ । १८ ) · बाबध्यमानान् (२० ) उत्सरणात् ( महाराष्ट्रीयपाठः ३०) न व्याख्यातम् । १० · रम्णातिः ' अत्रापि संयमनकर्मा स्यात् । जनानतिशयेन बाधमानानर्णवान् ( अर्णव इत्यस्य द्वितीयाबहुवचनम् ) अर- म्णाः समयच्छः नियन्त्रितानकरोः । १५ । प्रतिमुख्यताम् ' अत्र 'प्रति ' इत्यस्य कोऽर्थः । अयं शब्दः कोशेषु नोपलभ्यते । । प्रथमुख्यताम् ' च. पाठो दुर्बोधः । पर्यभवत् ' (२) • अपि ' ( ३ ) न पठिनम् । ३ आख्यानम् = इन्द्रपराक्रमाणा कथाः । प्रीतिः - प्रेमा । दृष्टार्थम्य ' ऋपिणेन्द्रप्रभावो दृष्ट. साक्षात्कृतः । भावित प्रेम्णा युक्तमन्तःकरणं यस्य । ८ तृप् - तर्प = पत् = पर् । नर्पयिता । नन्यः = हितः । पर् = पर्न = नई = नर्पयिता । पनन्यातर्पयति , . ८३४ जनेभ्यो ·हिप्पणी। पक्तिः ८ जनान्तेभ्यो हितश्च । ऐकदोशकः = एकदेशे भवः । अल्पेभ्य एच हितः । १३-१४ परः + नेता । परः। जनयिता ( रसानाम् ) । १५ प्रायिता ( रसानाम् ) । प्रायिता संपादयिता । ४ । वणोपी० ' (२८) इति क. ख. वर्नमितरेषु पाठः । वर्षेण + ओपधीः = वर्षेणौषधीः । ८' भीतः। . (८३४ । २३) 'दुष्कृतः ' ( २४ ) महान्यस्य वधः' (२२-२३) न व्याख्यातम् ।' अप्य- नपराघः (२३) मूले । वृत्ती ' अनपराधोऽपि ।। १० । चमन्त्यस्मिन्निति ' न व्याख्यातम् । २ अवतम् = अव + तम् = अव + अतितम् % अवाक् + अतितम् । २० तस्य क्षेत्रस्य पत्युः कर्म वर्षणरूपं पालनम् । तस्योपपत्ती सार्थत्वे क्षेत्रं क्षेत्रनामाईति। यदि वर्पणं न स्यात्कथं जना ग्रामे वसेयुः । क्षेत्रमिति नाम्नः साफल्यं सार्थक्यम् । २२ क्षेत्रस्य पतिः' इति मध्यमस्य विगृहीतं नाम । न क्षेत्रप- तिरिति सामासिकम् । ११ क्षेत्रस्य पतिनोपनामितानि वशीकृतानि प्रापितानि द्रव्याणि येषां तेपामस्माकं शक्तिरस्तु । १२ पापयित्नु + आ ' इत्यत्र 'आ' (२)। १४ इदमाहरतेति परिचारकानानापयन्तः । १९-२० । इयं क्षेत्रम्य पत्न्यम्यामेव प्रतितिष्ठति' (मंत्रा० मं० २। ११)। इयं क्षेत्रम्य पतिर्यक्षेत्रपत्योऽम्यामेव प्रतितिष्ठनि' ( काठ० सं० ९ । १७ ) । इयं वै क्षेत्रं पृथिव्यस्यामदी- नायामन्ततः प्रतिष्ठाम्यामः' (कॉपी० ग्रा० ३०।११)।

·टिप्पणी। पत्रं , . | पृथिवी पक्तिः १९-२० । इयं वा अदितिः प्रतिष्ठा वा अदितिरस्यामेवनं तददीनाया. मन्ततः प्रतिष्ठापयन्ति। ( शाला० श्री. १६ । १० १६) । क्षेत्रपत्यं वरं निर्वजनतामागत्येयं व क्षेत्रस्य पतिरस्यामेव प्रतितिष्ठति' (ते० सं० २ । २ । १)। दुर्गेण पठितं वाक्यं कौषीतकिब्राह्मणस्थम् (फोपी० ब्राः ३० । ११)। तस्य वाक्यम्य न काम्येष्टया क्षेत्रपत्येन चरुणा वा संबन्धः । नापि तत्र क्षेत्रस्य पतिः ' इति शब्दौ वर्तते । ' प्रतितिष्ठति ' इत्यम्य स्थाने तत्र 'अन्ततः प्रतिष्ठास्यामः' । अत्र मैत्रायणीकाठकतैत्तिरीयसंहितास्थं वाक्यमनुरूपम्। क्षेत्रम्य पतिः । अत्र तु मध्यम. क्षेत्रस्य पतिः । तेन नेयमृग- नुरूपा । २१ कयं वा पृथिवी- मध्यमश्च क्षेत्रस्य पति. । पृथिवी क्षेत्रस्य पतिरिति यहाह्मणं पठति तद्भक्तिमात्रं रूपकं न वास्तवम् । १६ ‘धुक्ष्वेति ' ( ४ ) इत्यत्र ' इति । । वा पालयितारो वा ( ५ ) · मृळयतिरुपदयाकर्मा पूजाकर्मा वा (५)न व्याख्यातम् । २१ अत एवं अम्मादेव । पदानां जाम्यनामिता । २२-२३ सा सज्ञा निगमेन दीयते । २३-२४ ' मरुद्भिर्दै वीयणेन्द्रो वृत्रमहन्न ऋते मरुद्भयोऽशक्नोद्वीय का यन्मरुत्वतीयो ग्रहो गृह्यते मरुत्वतीयं शम्यते तेन माध्यंदिनं सवनं वीर्यवत् ' ( मैत्रा - सं० ४।६।८) । ग्रहो मरद्देव. ताकः शनं च मरदेवताकम् । इदमत्र पुनरुक्तम् । ६ किमयेयं पुनरुक्तिरिति यदा समीचीनं विशिष्ट प्रतिसमाधान न विद्यते तदा । अभ्यामे० ' इत्यादि प्रतिसमाधानम् । २० समाने = एकम्मिन् । २१ अविच्छिन्न प्रमक्तम्यानुस्मृतिम्मिन् । . - ८४० ·टिप्पणी । पङ्क्तिः २४ पौनरुक्त्ये तत्पदं न योज्यम् । अयमेकः पक्ष: । प्रयोगे या तद्युक्तमन्त्रवाक्यमसाधु । अयमपरः। अथवा । पौनरूक्त्येन योज्यं युक्तं तत्पदमेवासाधु । अथवा । तत्संयोगात्तन्मन्त्रवा- क्यमप्यसाधु । २६ । तेन यथाकथाचहस्ताभ्यां णयतो' (५। १ । ९८)। इति पाणिनिसूत्रम् । ' यथाकथाच ' इदं कष्टार्थेऽव्ययम् । ' छन्दसि दृष्टानुविधिः' इति व्याकरणमहाभाष्ये । वेदे सर्व साधु न किंचिदपि व्याकरणनियमभङ्गादसाधु । छन्दसोऽनुरूपो नियमः कल्प्यः। २८ अर्थानविधाने = स्वार्थानुविधानाय तेनैव ' (ट.)। २ तदेतदवगतं भवति = अयं सारः। १० . कामतो देवताः कल्प्याः ' इति सार्वत्रिक. पाठः । । सप- लबम् ' इत्यनुक्रमणिकायाम् । ' सपत्ननाशनरूपोऽर्यो देवता : इति सायणः । २३ नतु० किंतु मधुमान्सन्नपि मधु अविरतं न श्चोततीति विशेषः। २४ हिरण्यरूप. सन्नपि हिरण्यमिव न दृश्यमानः । ३-४ यायावरः प्रयाणीलः (ते. मं० ५। २ । १ सा. भा०)। यायावर्य प्रयाणं तम्य प्रतिपत्तिः प्राप्तिः स्वीकारो वा। प्रयाण आवश्यके वास्तोप्पतीयहोमः कन्यः । यायावरः - प्रयाम्यन् । ४ गृहाइमनं गृहगमनम् । ४-५ हीनं वीवी। अन्वाहरेयुर्वागतोप्पतीयामाहुतिं दद्युः । बली- वर्दरयुक्त शरटे होम न कुर्युः । तादृशो होमो रुद्रस्य भवति न वास्तोप्पनेः । अति रद कर मनम् । अयुक्त राक्टे होमे T ·टिप्पणी। पत्रं ८४२ . ( मान० श्री. पइक्तिः ४-५ कृतेऽग्नी रुद्र. क्रूरो भवति । ' सर्वेष्वेव युक्तेषु होतव्यं वास्तो- प्पत्यं ह्येतत् । न हीनमन्वाहर्त रुद्राय हि तद्धीयते यद्धीनम- न्वाहरेयू रुद्रं भूतमन्वाहरेयु.' ( मैत्रा० सं० १ । ५ । १३) । दुर्गदत्तपाठे । अन्नाहर्तवे इत्यस्य स्थाने ' अन्वा- हरेयुः । २१ गृहकारिका = गृहस्य रचना गृहारम्भे स्थालीपाकः कर्तव्यः। १-२३ । वास्तोप्पत्यं पयसि स्थालीपाकं श्रपयित्वा तस्य जुहोति अमी- वहा वाम्तोप्पते वास्तोप्पते इत्येताम्याम् ' ( मान० गृ० १ । ६ । १९) । सर्वेषु युक्तेषु अमीवहा वास्तोप्पते वास्तो. प्पते इत्येते निगद्याऽऽहुतिं जुहोति १ । ६ । ३)। २२ यायावराय हितास्तस्य वा यायावर्या बलीवः । तेषां प्रति- पत्तिः शकटेन योग । युक्तेषु बलीवर्देषु । २ सर्पादिरम्मदु खहेतु । तम्य प्रतिपक्षो वैरी नकुलादिः । ४ । न. मुसुख ' ( ८४२ । १५ ) न पठितम् । १० यस्माद्गुणो विकल्पेन तस्मात् । १२ अतोऽम्मात् । २० पौनःपुन्ये भृशार्थे च यड् । बोभवीति पुनः पुनर्भशं का भवति । वोभवति मत्यं भवति भवत्येव । २३ मुहूर्त क्षणेन । मुहूर्तकालं प्रत्येकस्मिन्मुहर्ते क्षणे । २४ याग. मर्वदा भवति । न तर कालनिषेधः । ७-८ 'वसोप्पते नि रमय मय्येवास्तु मयि श्रुतम्' इति अथ० सं० १ । १ । २ पाठ । ' उपप्रेहि वाचम्पते देवेन मनसा सह । वमुपते विरमय मय्येव तन्वं मम ' इति मैत्रायणीसंहितापाठः (४ । १२ । १)। २५३ ·टिप्पणी। or an. . पङ्क्तिः ११ ' इति सा निगदव्याख्याता' (८) न पठितम् । १२ निर्णेननं शुद्धिः । ५-६ यास्कभाष्ये प्रथमोऽर्धर्चः परोक्षकृत उत्तरः प्रत्यक्षकृतः । दुर्गः सर्वमेव प्रत्यक्षं मन्यते । तेन · दीप्यते' इत्यस्य 'दीप्यसे ' इति विपरिणामः । ७ प्रदेश प्रति = प्रदेशे। दीदयत् ' ( ८४४ । ३०) छ. त. द. पुस्तकेषु न विद्यते । तेन दुर्गेण न पठितम् । १० इन्द्रोऽपि प्रत्यक्षीकृतो दुर्गेण । तेन ‘वर्धते' इत्यरय 'वर्धयाः ' इति विपरिणामः । १२ ' इति सतः' (२-३) न व्याख्यातम् । १ आज्यं पुरोडाशो वपा इति पशौ त्रय आहुतयः । प्रत्येकस्या याज्यानुवाक्ये । इयमनुवाक्या । ४ मर्वेऽपि भूतसंघा यमवशाः । देवाः ( उद्वतः ६ ) कयं यमव- शा भवेयुः । मरणहेतुना । ८-९ तमेव मार्ग तस्य प्राणिनः स्पाशयित्वा रुद्ध्वा । ' तस्कर इव ' तस्य मार्ग बद्ध्वा ध्वा । अयं प्राणी जीवितादनन्तरं स्वर्गमार्गेणान्यमार्गेण वा गन्तुमिच्छति । तस्य तं मार्ग बद्ध्वा रुध्वा । अनुपस्पाशयमानं सूक्ष्मदृष्टया चिहयितारं निरीक्ष- माणम् । ९ यम. सपा वर इत्यादिमरणहेतुर्भवति । जीवनादुत्सर्पणस्यते मार्गाः । पाशयतिश्चिह्नार्थः ( निरु० ३९६ । २१) इत्यत्र । अत्र वन्धनार्थः । स्पाशय इत्यस्याम्यासो व्याकरणे निपिद्धः । तथाऽप्यत्र पम्पाशय् पस्पाशयमानम् । अनुपम्पाशयमानं निरीक्षमाणम् । तत्र तस्मिन्नेव मार्ग । ८ मार्गेण % 3D अनु + ·१६८ टिप्पणी . - , अवत' पक्तिः ९-१० उपयस्यामि = नियन्त्रयिप्यामि हनिप्यामि । १३ : राध्नुहीत्यर्थ. ' इत्यत्र ' इत्यर्थो । त्यर्थः। प्र + वत. । उत् + वत. । नि + वतः' इत्येतेषां शन्द व्युत्पत्ति । याम्कमते 'प्र + अवतः । उत् + अवतः । नि+ अवत ' इति । इत्यत्राकारस्य लोपः। उद्वतो निवत ' एतौ शब्दौ व्युत्पत्त्यर्थमेवात्र पठितो नार्थ- पूरणाय । ये जना मरणानन्तरं स्वलॊकं प्रयान्ति तान्महतो बहुसख्याकान्प्रवतो जनाननु पश्चात्परेयिवासमनुगच्छन्तम् । पन्थानं मार्ग चानुपस्पशानं दर्शयन्तम् । १८ यमशळप्रसङ्गेन । वैवम्वतो यम । अग्निरपि यमः । अत्र समाननामधेयत्वम् । न शब्दसारूप्यम् । १९ अग्निरपि यमनामा इति विचारो विषय. । इयं प्रतिज्ञा । ११ द्वा पाटा यम्या मा । एकम्या ऋचो द्वावेव पादौ । १२ प्रातरनुवाधिनयोविनियोग । नायं विनियोग आश्वलायनसूत्रे विद्यते । विनियोगो लैगिक इति मायण. । १६-१७ · महाप्रतीमा भयपनीमा दीप्तप्रतीमा घा' इति दुर्गस्वीकृत मूल स्यात् । त्वेषप्रतीमा बलप्रतीका यश.प्रतीका ' (१-२) न व्यायातम् । १८ दधाति ' (१) मूने ' ददाति ' वृत्ती । १९ · इन्द्रेण मह मगत (३) न च्याग्न्यातम् । २५ यमो इनि व्यपदेशो भेटेन क्यनम् । एसो यम एवं ! द्विती. योऽसि । विभारयितुम् - उपपादयितुम् । १५ ' स्न्याना ' (८४७११)न पटिनम् । २७ यज्ञमयांगन = यने यनमान पन्या महाग्नी मनमुपनि । = अमित पाना. । मंपचन्ने नाया माक्षिणि दशमनम् । दीक्षाममापियन्तममा पारनन्त्यम् । । अग्नी नम्रपाना - ·टिप्पणी। १६९ - अध पक्तिः १७ नोपगमनात् 'प्रतमुपायानीति यजमानो नमाति । सोs- सिमेवाभीक्षमाणो बनमुपैति । अमे प्रतपने मतं परिप्यामि । (शत० ब्रा० १।१।।१-२)। । प्रतापयानात् । (२८) इति पाठान्तरम् । आरतविमोगत् संस्थिते विमुज्यते । अने बतपते प्रतमनारिपम् ' (शन • ग्रा० १।१।१।३)।' हि यज्ञमयोगेन' (८४७॥ ५-६)न व्याख्यातम् । १ प्रथमं कौमारकं कुमारीभायः मोमदेवताः । १-२ उपनायमानानि पारनाकानां प्रपिभागः स्वरमाप्टयं न यम्मात् । २ ईपदनान समाहितं हृदयं यम्याम्नाम् । अनगार' इत्यत्र ' ' शब्दम्य न किमपि प्रयोजनम् । ३ वैवाहिके कर्मण्युपग्रतायाः । आधिनयम् । १८ पधारया' (८४७ । ७ ) · ममृदा ' (२७) इत्यपपाठी। २० सेनोसारेण सीरदानेन । ' मागंगामाय' इत्यु मेनोपारेण' इत्यनाश्यम् । माने लिगिनं गृत्तान्नापिन म्यान्। २५ मिन्नानः = प्रतिपन् । ' दुमिम् प्रारगे (पा.५/१)। कि प्रतिति । उदोन मंमिनान. 'मः । उदान मां देशतिरयः पन् । मेहन'(२) पाठ. I भारमित्रो मना पूर्णमानिस भन्दा IT नति' (मान. सी. ।।। भान गतिमान (२. ki. उपनयः- .

·टिप्पणी। पत्रं ८५० ८५२ । पङ्क्तिः ११ सा० भा० ३ । ७ । २ ) । अग्निहोत्रे द्वे आहुती होतव्ये ० ब्रा० सा० भा० ३ । ७१२)। १६ ' शब्दं ' (५) जुहोतिर्दानकर्मा (८)न व्याख्यातम् । ४ पशवोऽपि कामकारतोऽङ्गानि प्रसारयितुं शक्नुवन्ति । ६-७ प्राणसतत्त्वो बुद्धिसतत्त्वश्च । माणस्वरूपो बुद्धिस्वरूपश्च । १४ अभिपेकस्योपरिष्टादनन्तरम् । १८ क = सुखम् । ७ अस्य मन्त्रस्य हिरण्यगर्भ अपि । स आत्मानमधिकृत्य 'हिरण्यगर्भः समवर्तत० ' इति तृतीयपुरुषं कथं प्रयुञ्जीत । यतः स सर्वात्मा । सर्वे आत्मानो यस्य सः । तस्मादेक आत्मा हिरण्यगर्भमुद्दिश्य तृतीयपुरुष मयुजीत । नेई पर्याप्त प्रति- समाधानम् । ९ कल्पान्ते तम्या अवस्थायास्तिरोभावः । कल्पादौ चाऽऽविर्भाव। हिरण्यगर्भो महानात्मा बुद्धिरित्यर्थ । अविवक्षितावभिधानम- भिधाना च यम्य । हिरण्यगर्भ एव मन्त्रस्याभिधाता। किंतु व्याहारे मन्त्र. पंचित्पुरुषविशेषमभिधातृत्वेन गृह्णाति । विशि- पार्थ चानुवक्ति । सम्मात्तृतीयपुरुषप्रयोगोऽकिंनित्करः । न तम्य कोऽप्यर्थ । मन्त्रा दृष्टा नतु फ़नाः । १२ कृतमत्वेऽहमिति प्रयोग आवश्यरुः । २३ तम्मात् ' विधेम ' इत्यम्य इति शब्देन नतिरन्यया । हविः- शब्देन मह यथाऽनुकूलोऽया भोत्तथा · विधेम ' प्रत्ययार्थः कार्य: । विधम ' परिनामेति वानुनोऽर्थः । कृष्णा गुना । शनगुग्नं हिसणं गर्ग निधेय नेन गनायुभाति । २७ मर्वभूतानामन्न प्राशनन वृतः । २ हित्यार्थः सर्गगरेन । । . क ·टिप्पणी। . , । १७१ पक्तिः ३ परमात्मा सर्वान्विशेपान्त्यजति तम्मात्स हिरण्यः । परमात्मा क्षेत्रज्ञम्य हिरण्यगर्भम्य प्रकृतिः । हिरण्यगर्भः स्वतो हिरण्य- मयः सुवर्णमयो गर्भः (१) । अथवा । सर्वेपा प्राणिनामय हिरण्यमयो गर्भः। अम्थिम्नायुमज्जानः पुरुषस्य गुणान्गृह्णाति (निरु० १४ । ५)। १-१२ इतरेतरशक्तिग्रहणमेव रक्तशुक्रयोर्व्यतिपनः । : २३ ' इति सा निगढव्याख्याता ' (२०) न व्याख्यातम् । ९ करिप्यमाणं क्रियमाणं च भूतम् । तम्य भूतम्य कर्ता । * कृतं च ' किं न कथितम् । कृतस्यापि स एव कर्ता । १२ अप्सु भवमाप्यम् । १३ व्यूहेन = पृथक्पृथर । धातू विचरत्नन्त.प्रविशन् । अकृता- स्मभिर्यरात्मा न वशीकृतस्तैरज्ञैः । १६ वैश्वकर्मणो मागः। २० विषुवान्नामकविंशमहः । यागविशेषस्य नाम । ३ ' इन्द्रो विश्वकर्माऽभवत्प्रनापतिर्विश्वकर्माऽभवत् ' (ऐ० वा. १८१८) । एवं विश्वकर्मणोऽनुभावः पराक्रम. सर्वस्थानेषु वर्तते । तथापि लिगबहुत्वात्स मध्यमः । ९ अभिसंपन्नानि = प्राप्तवन्ति । तद्भावं गतानि । इप इच्छायाम् (धा०६ । ६० ) · इस गती' (धा. ४ । २१) इप आभीक्षये' (घा० ९ । ५३) । इष्टकान्तयो. को भेदः । तथा क्रान्तगतयोः । इपधातोर्मतन- तार्थी कथमुद्भवतः तेपा भूतानां तेषु भूतोत्विष्टानि० नतानि वाऽद्धि. सह समोदन्त इष्टानि भूतानि ( १४-१५)। २-१३ भावना - मम्बारः (ट.) । तम्य विधामण परिज्ञानं तस्मिन्यद्धा तम्योपामना । . . + ।

·टिप्पणी। पत्रं पङ्क्तिः १३ तेन विश्वकर्मणा सह । १४ परियुताभिः = परितो वहद्भिः । १४-१५ सम् = तेन कर्मणा समानम् । १६ सप्तशब्दो न कुत्रापि व्याख्यातः । सप्तऋपयः = सप्तर्षि- संज्ञकस्तारकासमुच्चयविशेषः । 'ऋष आकर्षणे दर्शने वा ' 'ऋषी गतौ' (धा० ६ । ७) । नत्वाकर्षणे दर्शने वा । १६-१७ 'तत्र संमोदन्ते यत्रतानि सप्तऋषीणानि ज्योतीपि' इति यास्क कृतोऽर्थः ( ८५५ । ११-१२) । तेम्यो ज्योतिर्म्यः परः । तानि ज्योतींप्यादित्येन समिलन्ति । १७ अधिदैवते । तेभ्यः पर आदित्यस्तान्येतस्मिन्नेकं भवन्ति (८९५ । १२ ) न व्याख्यातम् । दुर्गेण कृतोऽर्थो निर क्तमूलात्किचिद्भिन्नः । १८ एकं सन्तं बहुधा विश्वमाहुः । परे = देवतासनत्त्वविदः । ' यत्र परे सप्तऋषीनेकमाहुः । ( ८५५ । ७) इति ऋग- न्वयः । अस्य दुर्गेण द्वे वाक्ये कृते । २४ विज्ञानसतत्त्वमात्रं = केवलं विशेपरहितं विज्ञानम् । तच्च सविशेषविज्ञानम्य बीजम् । १ ततः परमात्मनः प्रच्युताः । विभ्रत इत्यादि वाक्यमपूर्णम् । विभ्रतीति विपरिणामेन पूर्ण भवेत् । २ यावद्वेदान्तशास्त्रेण तादान्यं परमात्मैकीभावः शिप्यत उपदि- श्यते तावत् । उपदेशात्प्रागित्यर्थः । ३-४ शरीरं क्षेत्रं परमात्मा क्षेत्रज्ञः। कश्चिनीवात्मा स्वविशिष्टविज्ञान- शक्त्याऽधिकां हिरण्यगर्भावस्थामनुभवति । मनुभवन्मन्त्रेण व्याख्यायत इति तद्व्याख्यानमधिदेवमि- त्युच्यते । ६ महतीमधिदेवावस्थामनपेक्ष्य । ६-७ शरीरे शरीरे वर्तमान आत्मा विश्वकर्मा परमात्मवेत्युपदेशः । ८५७ हिरण्यगर्भावस्था- ·टिप्पणी । १७३ पक्तिः 1-6 अस्य विश्वकर्मणम्तदन्याख्यानमध्यात्मम् । इमानि त्रिचमुराणि वावयान्यपूर्णानि गलितशब्दानि मवेयुः (१-७)। - -- ९ वायोर्यः क्रियापरिस्पन्दः प्राणस्तस्य तत्कृतत्वात् । ११ सर्वप्रज्ञातः = सर्वेः प्रज्ञातः । सर्वेषा प्रज्ञातेतीष्टम् । सर्वप्र- । ज्ञान: ' सर्वप्रज्ञाता' वा पाठ. स्यात् । १४-१९ विक्षेपः विभागोऽनेकधाकरणम् । १५-१६ विक्षिप्तविहितानां च तेपामिन्द्रियाणाम् । मिन्नभिन्न शक्तिभिरि- न्द्रियाणि विक्षिप्तानि विमक्तानि । अभ्येन्द्रियस्यायं विषय एवं विहितानि च । । १६ संदर्शयिता = तान्विपयानिन्द्रियेभ्य आत्मा सम्यग्दर्शयति । विषयाणां सम्यग्ज्ञानं यदिन्द्रियैरवाप्यते तदात्माधीनम् । विक्षि- सेभ्यो विहितानां तद्योग्यानां विषयाणाम् । परमात्मेन्द्रियेभ्यो विषयान्दर्शयति । १७ तदधिष्ठितानां तेन परमात्मनाऽधिष्ठितानाम् । विषयालो- काय विषयप्रत्यक्षायोन्द्रियेषु सामर्थ्यमुपजनयत्यात्मा । १८ तेषु तेप्विन्द्रियादिषु परमात्मनः शक्तिविक्षेपात् । पूर्वस्मिन्नथें तेषाम् ' (८५५ १९) इत्यनेन सर्वनाम्ना मूतानि न संनिहितानीति विज्ञाप्यते । अत्र तु 'एषाम् ' (८५५।१४) इत्यनेन संनिहितानीन्द्रियाणि विज्ञाप्यन्ते । तथैव तेभ्यः पर आदित्यः' ( ८५५ । १२ ) इत्यत्र ज्योतीपि दूराणि । एभ्यः पर आत्मा (८५५ । १३) इत्यत्रेन्द्रियाणि संनिहितानि । तथैव यत्रतानि ' (११)' यत्रेमानि । (१६) इत्यत्र स एव भेदः। एतस्मिन्नात्मनि तानीन्द्रियाणि। अत्रेन्द्रियेम्य आत्मा संनिहिततरः । । यत्रेतानि ' अयं प्रामा- दिकः पाठः स्यात् । मूलपाठः । यत्र तानि' इति भवेत् । एपामिन्द्रियाणामिष्टानि नीवात्मास्यानि सत्त्वानि तत्र संमोदन्ते । यत्रेमानि० इत्यादि। । .

·१७४ टिप्पणी। पत्रं पङ्क्तिः ८५७ ॥ १८-२० क्षेत्रज्ञविभूतीनामिष्टानि यानि जीवात्माख्यानि सत्त्वानि तानि । २० सप्तेन्द्रियाणि = पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि मनो बुद्धिश्च । २०-२१ ऋषीणानि = विषयान्द्रष्टणि । ऋषीणानि = द्रष्टुणि । इन्द्रि- याण्येव ज्योतीपि । २१ अध्यात्मे ' व्याप्ता'( ८५५ । १३) एभ्यः पर आत्मा तान्येतस्मिन्नेकं भवन्ति । (१६-१७) । उभयानि- रूपणे : क्रान्तानि वा गतानि वा ' (१० ॥ १५) न व्याख्यातम् । २३-२४ : यदुपविष्टम्भात् ' इदं दुर्योधम् । ' यदवष्टम्भात् ' इति पाठः स्यात् । अथवा । उपविष्टम्भः = अवष्टम्भः । शक्तिरेवान्नम् । तस्यान्नस्यावष्टम्म आश्रयः । ३ स्वधारूपा शक्ति. । स्वधाऽन्नम् । सर्वेभ्यो भावेभ्यः परम् । ४ मन्त्रः परमेष्ठिन आपम् । ६ यावत्संभवस्तावन्मन्त्राणां विपयो योज्यः । योऽर्थः संभवति स . उत्पाद्यः। । १० इतिहासः = इतिवृतम् ( ११) । ११ परस्य विश्वकर्मणः कृतिः । सर्वार्थवादः । परकृतिवर्णनरू- पोऽर्थवादः । १३ दिष्टौ = विधी । उदितो विवक्षितः (1.)। विधी चोदनायां योऽयों वक्तुमिष्टम्तम्य समर्थनाय । अर्थवादस्य प्रयोजनं विध्यु- दितार्थप्रतिपत्तिः । १५ ' विश्वकर्मा ह भौवनः' निरुक्तमूले 'ह' (८५५ १७-१८ ) नास्ति । विश्वकर्मा ह भावनोऽन्तत ईने' (शाह० श्री० १६ । २)। तेन हतेन विश्वकर्मा भोवन ईने ' ( शन० वा० १३ । ७।१।१४) सर्व सर्व- . 4 ·टिप्पणी । १७५ . पङ्क्तिः १५ मेधः ' (शाह श्री० १५ । १५)। ययोदितं सर्वनामक सर्वमेधनामकमिदं कर्म । संवन्धदर्शनेन = अस्य सर्वस्तुमि. संबन्धं दृष्ट्वा । यथोदितं = सर्वमेधवर्णनं शाला० श्री० १५ अध्याये । शत० प्रा० १३ । ७ । १ । अभ्याये च । १६ । सर्वं सर्वमेध.' ( शाला० श्री० १५ । १७) इत्यनेन सर्वस्य सर्वात्मकत्वम् । वैश्वकर्मणीमवस्थामात्मन्युनीय = अहं विश्वकर्मेति निश्चित्य । १७ · भूतेषु चाऽऽत्मनः ' ( होता ) इति पाठ इष्ट. । होता यो जुहोति । भूतान्यात्मनि जुहोत्यात्मानं च भूतेषु । 'हन्त सर्वेषु भूतेप्वात्मानं जुहवानि ' ( शा० श्री० १५ । २)। भुवनानामात्मनि होता भूतेषु चाऽऽत्मानम् ' (८५५।१८) इदं निरुक्तमूले न वर्तते । १८ ' सर्वमेधे सर्वाणि भूतानि जुहवाचकार ' ( ८५५ । १८ ) न व्याख्यातम् । २० सर्वमेधसंपत् दर्शनेन श्रुत्या शास्त्रेण वा कृता । ' दर्शनकृतः । ( २९) इति पाठे दर्शनं करोतीति दर्शनकृत्तस्य । यः शास्त्रं जानाति तम्य । सर्वेषु कर्मसु सर्वमेधः संपद्यते । २०-२१ : गार्हपत्येऽधरारणिमनुप्रहत्याऽऽहवनीय उत्तरारणिमात्मन्य- ग्नीन्समारोप्यारण्यं प्रव्रजेत् ' (शा. श्री. १६ । १)। २१ । अग्निज्योतिज्योतिरमि स्वाहा । सूर्या ज्योतिज्योतिः सूर्यः स्वाहा' (शत० ब्रा०३ । २ । १ । ३३-३६) अनेन सायंहुतेन हविषा । २१-२६ कस्माद्राह्मणादिदमुद्धृतमिति न ज्ञायते । तेन तदर्थोऽपि न स्पष्ट । २२ सर्व हविरतिमनुसरति । सर्वमतिमनु । २३ अनेन सकृदत्तन हविषा सर्व हुतं भवति । तेनेट्सना तेन हविपा।

·टिप्पणी। पत्रं ८५८ . D न कश्चिद्विशिष्टो । आत्मानं पङ्क्तिः २४ तावत् = तथैव । यम्यते आहुती = यः सायं भातच जुहोति । द्वे आहुती' (शत० ब्रा० २ । ३ । १ । २२-२९)। २५ न बद्धम् = अनन्तम् । यावज्जीवम् जीवन्नेव । एतयोर्देव- तयोः = एतयोराहुत्योः । अन्यतरामाहुतिमनु दत्त्वा स बहूनि नबद्धान्यनन्तान्याप्नोति । अग्निहोत्रात्सर्वप्राप्तिः । आनन्त्यप्रा. प्तिरित्यर्थः । १ मेधे = कर्मणि । यथाऽग्निहोत्रे । सर्वः जीवात्मा । यनमानस्य बुद्धिपुरःसरं सर्वात्मना तादात्म्यम् । १-२ सर्वेण हविषा । हविरपि सर्वम् । सर्वस्मिन्नग्नौ न विशिष्टे । सर्वस्यै देवतायै । सर्वार्थ सर्वकामावाप्त्यर्थम् । हुत्वा । सर्व एतादृशेन तादात्म्येन वस्तुतः सर्वं भवति । आदी भेदेऽप्यन्ते न कोऽपि भेदः । २ समासार्थः । स यत्मायम् ' इति ब्राह्मणवाक्यस्य । ३ दर्शनतः = वैदिकवचसा । ३-४ इतः सर्वमेधोऽहीन. । सर्वमेध इति निरूढा संज्ञा । तत्र सर्वप्रा. णिनां होमो नाऽऽत्मनः । · अश्वमेधस्त्रिरात्रो यज्ञऋतुः ' (शा० श्री० १६ । १।२)। अश्वमेधादनन्तरं पुरुषमेधेोऽवशिष्टकामावाप्तये' श्री 10 १६ । १० । २)। तस्मिन्त्सर्वमाश्वमेधिक कर्म' ( शा० श्री० १६ । १० । ४ ) । ' तदनन्तरं सर्वमेधः । तस्मिन्पोरुपमेधिकं पुरस्तात्कर्म ' (शा० श्री० १६ । १५ । पौरुपमेधिक पश्चममहः ९)। तत्र पुरुषमालभन्ते । (शा. श्री. १६ । १५ । १०) । । वानपेयः पष्ठम् । (शा० श्री० १६ । १५ ॥ ' आशोर्यामः सप्तमम् ' (शा. श्री० १९ । १५ । १२)। 'तत्र सन्मेिधानालमन्ते ये केच प्राणिनः ४ ( शा० ' (शा. श्री० १६ ॥१५॥ ।

·टिप्पणी । १७७ . % 3D जेत् । . पङ्क्तिः ४ ( शा० श्रौ० १६ । १५ । १३)। । अहीनः इत्या. शिरसाढियज्ञानां नाम ( आ० श्री० १० । २)। ' अथा- हीनाः ' ( आ० श्री० १० । १) । अश्वमेधे त्रीणि मुत्यानि भवन्ति ' (आ० श्री० १० । ८)। इति त्रीण्या- श्वमेधिकानि सुत्यानीत्यर्थः स्यात् । निरूढसंज्ञे सर्वमेधेऽहीने त्रीण्या-श्वमेधिकानि मुत्यानि पञ्च पौरुपमेधिकानि सुत्यानि वाजपेयाप्तोर्यामौ च यागावन्तर्भवन्ति । ६ आत्महोमस्याविधानात् 'आत्मन्यग्नीन्समारोप्यारण्यं प्रत्र- ( शा० श्री. १६ । ६ । ३-४)। 'अनेनाऽऽत्महोमो विहित इति भाति । कदाचिदिदं दुर्गपुस्तके नाऽऽसीत् । ' आत्महोमस्य विधानात् ' ( २६ ) इति पाठ 'आत्महोमः कथमनुपपन्नः। सर्वभूतानि = विशेषान् = विशिष्टात्मन. = नीवात्मनः । र पश्यन् तत्त्वम् । आत्मज्ञानीत्यर्थः । ८-९ । स्वयमेव जुहाव ' इत्यन्वयः । १८-१९ होता क्रथमृपि. | यथा ऋषिमन्त्रापश्यति तथा होता द्रव्य- गुणकर्मदेवतायाथार्थ्यं पश्यति तस्मात् । १ मुख्यस्य निष्प्रपञ्चस्य पारमार्थिकरूपम्य च्छादयिता प्रनो- त्पत्त्या । निप्पप्रञ्चं प्रपञ्चेनाऽऽच्छादयत् । २ तथा मुख्यो निप्प्रपञ्च. सन् । प्रजापति प्रयोगे सर्वमेधेऽवर्तत फले च । फलं प्राप्तवान् । १६ प्रयोगावस्था फलावस्था च प्रयोग सर्वमेधानुष्ठानम् । सैवावस्था । विश्वकर्मा सर्वमेधमनुष्ठितवान्सर्वमेधयागफल च लब्धवान् । एतयोर्द्वयोरवम्थयोर्वर्तमानो विश्वकर्मोच्यते यजस्वेत्यादि । १८-१९ हविपि सर्वमेधो वर्तत इति वेदानुज्ञया मतिः कार्या । सर्वमेध ईदृशेन दर्शनेनानया सत्या संपद्यते । २२ ·१७४ टिप्पणी । . पङ्क्तिः १९ अनया बुद्ध्या विश्वकर्मा सत्यमेव विश्वकर्मा भवति । मूले ' वर्धयमानः' (११) । वृत्तौ । वर्धमानः' । २१ दर्शनकृते = सर्वमेधसंपदर्शनेनोत्पादिते । २२ जनासः ' (२६) इति छ. त. द. पाठो दुर्गेण स्वीकृतः । २३ तव समानपतित्वमिच्छन्ति । यथा ज्ञानिनां पतिस्त्वं तथाऽ- ज्ञानिनामपति त्वामयन्ति । ४ अधिभूतं प्रधान येषां ते । । त्वष्टा विश्वकर्मा । एते नामनी कलाभिज्ञ भौतिकवस्तुषु कर्मकारिणं देवं दर्शयत इति पौरा- णिका मन्यन्ते । त्वष्टा तक्ष्णोति । विश्वकर्मा ' इत्यपि ८६१ , तस्यैव नाम । . . - 'रक्षति' ५ आध्यात्मिकेऽर्थेऽपि सर्वज्ञान सामान्यम् । त्वष्टेत्यादीनि ब्रह्म- णोऽपि नामानि । तत्र न कोऽपि विरोधः । देवानां नामा- न्यादौ मनुष्यनामान्यासन् । तीर्णे' इत्यस्मात् । त' अन्तरिक्षे ' इत्यस्मात् । अरु क्षियति ' इत्यस्मात् । क्ष्यः । १०-११ - तूर्णमथै रक्षत्यश्नोतेर्वा ' (4-६० । १४ ) इति मूले । ' तूर्ण रसत्यश्नुते वा ' इति दुर्गस्वीकृतपाठ. । ' तूर्णम इत्यस्मात् 'त' : अर्थम् ' इत्यम्मात् । अर' इत्यम्मात् । यः ' ' अश्नुतेर्वा ' इत्यस्मात् 'क्ष्यः । २३-२४ वाजिनं भृशमन्नवन्तमिति यास्कः ( १६) । दुर्गकृतोऽर्थो भिन्नः । तेन । भृशमन्नवन्तम् ' इति दुर्गपाठे न स्यात् । २४ गतं = ज्ञातम् । 'जूतिर्गतिः प्रीतिर्वा । (१६) सह- स्वन्तं ' (१७ ) · पृतनामित' (१७) तामिह (१८)' इति ' (१८) न व्याख्यातम् । < किंतु तेन गरुत्मताऽस्य तादयस्य वर्षकर्मासमानम् । तेनार्य पक्षिरानस्नादयः। २०-२१ सयशनम्यानांयेत्यादयोऽर्याः । । , 4 ·टिप्पणी , पक्तिः शवसा' (१३) सहस्त्रसानिनी शतसानिनी' (१४- १५) 'सा' (१५ ) 'एनां ' (१५) 'प्रयुवतीमिव ' ( १५ ) वृत्ती न पठितम् । १-४ तेषां ब्राह्मणादानामनुग्रहः पूर्वः । यथा सूर्यो ज्योतिपाऽपस्त. नोति तथेन्द्रो बलेन पञ्च कृपीरविलनवतस्ततः क्षिपति नाश- यति । ४ हविषा विधेम = हविर्दन,इति हविपेत्यस्य हविरिति विपरिणामः। कस्मा इति संप्रदानाः चतुरि ५ अवैधुर्याय = अवेयर्थ्याय । ६-६ उपमानं ज्योतिपेति तृतीया । उपमेयमप इति द्वितीया । द्वितीयान्ततृतीयान्तयोः शब्दयोः कयमुपमानोपमेयमावः । ७ सहस्रं शतं वा बहुसंख्याकं धनं ददातीति सहस्रसाः शतसाः । यथेषुसशी युवति तरुणी न वारयन्ते तथा । एवम् = ईशी । अतितराम् । ११ इपुः किमर्थं युवतिरित्युच्यते । १४ । वधकर्मणः । ( ८६२ । १६) दुर्गस्वीकृतमूले नाऽऽसीत् । • मन्यन्त्यस्मादिपवः ।मन्युत्यस्मादिपवः ' वेति च (८६२ १६-.-१७) । अस्य कोऽर्थः । । मन्यन्ति ' इति नैव चतुर्थगणस्थमनधातो रूपम् । किंतु ' मन्यन्ते ' इत्येव । २ श्येन: अभिचारयागः । अजिर एकाहः । आदिशब्देनेपुवजया- गौ निर्दिष्टी। ३ : मन्यो मरुत्वः । (६) इतीन्द्रम्य नामनी । ४ आरुजन्तः = आरख रुनन्तः ! 'आरय' इत्यस्य स्थाने ' समा. रस' वृत्ती । ६ भूपिता इनि पदं नत्वधूपिताः । ९ संगिश्यमानाः = तीक्ष्णीन्नः । 7 ·टिप्पणी। पत्रं ८६४ मरुतो न तु मनुष्यः । रस: . पदाक्तिः ८ नरः = ९ । संनद्धाः कवाचन इति वा' (८६३ । २२) न व्याख्या- तम् । कवचेनाग्निरूपा । संनद्धा अत एवाग्निरूपाः । ३ (८६४ । १८) ' वचनानि ' (१८) ने पठितम् । ६ — सविता सर्वम्य प्रसविता ' ( ८६४ । १९ ) इति भाप्ये | ' सविता व्याख्यातः ' इति दुर्गः । १९ ' हैरण्यस्तूप. ' इत्यम्य स्थाने ग. च. ज. पुस्तकेषु : आनि- (३०)। २१ : अरमयत् ' (१२) अतूर्ण (१४) न पठितम्। १ ' अनारम्भणे' इत्यस्य म्याने : अनालम्बने ' इति पाठ. समीचीन । २ 'सौवर्णी' इति विशेषणस्य किं प्रयोजनम् । अतिनशम्' आभूतसंप्लवान् । (२६ ) अत्र 'त्' स्थाने 'न् ' प्रामादिक । ४ उपावृत्तं = भूमी पतितम् । अनायासेन रजम्तस्मादपनप्यन्नुपा- वृत्तमधं यथाऽश्ववन्धो धूनुयादित्यन्वय । ५ धूयत इति धुनिर्मेघ । ९ 'सविता समुदितारम्' ( ८६५ | १.४) इति न व्याख्यातम् । यम्मात्सवितु समुदित्रा मेघेन सबन्धस्तस्मात्सविता मध्यम-समु. दितृ-सम्+ उत्+इतृ : इधातोस्तृनन्तं रूपमेतृ नवित । समु. देतृ । समुद्रं मम्+उद्रम्-उटक्सघटयितारम्-उदबन्धिता. रम्(५) । अन्तरिक्षमेव समुद्र. । धुनि =कम्पयिता । अतूतें- अनवकाशे । अधुक्षदुदकानि । १३ क म्तुत । स्तुत = स्तव (दुर्ग)। १६ तदभिवादिन्येपर्मवति' इत्यम्य 'आदित्योऽपि सवितोच्यते' इत्यनेन संबन्ध ( १२ ) 1 तथा(१३) प्रोवाच' (१६)इदै इत्यर्थ स्यात् ।

·टिप्पणी। .. . .- - . पक्तिः १६ प्रक्षिप्तमिव भाति । दुर्बोधं च । अर्चन् हिरण्यस्तूपस्य पुत्रो न हिरण्यस्तूपः । हिर यस्तूपो हिरण्यरूपो हिरण्यव्रतो वा । १ 'अन्यक्ल्पीनः' एतत्प्रामादिकं रूपम् । 'आन्यकल्पिकः' इति “साधु । १.-२ हिरण्मयः स्तूपो हिरण्मयः स्तूपोऽम्येति वा (८६६।२२-२३) स्तूपः स्त्यायतेः संघातः' (२३) । · आङ्गिरसः' (२४) न व्याख्यातम् । 'जुहे' (२४) न पठितम् । १९ तृतीयमण्डलद्रष्टा विश्वामित्रः । अस्य सूक्तम्य द्रष्टा प्रजापतिः ।। तेनायं प्रमापातीर्वश्वामित्रपुत्रः । २० 'सर्वरूप. पोपति प्रना रसानुप्रदानेन' ( १३-१४ ) सर्वाणि भूतानि' (१४) 'महच्चारम' (१५) 'प्रज्ञावत्त्वं' (१५) अपि वा' (१५) 'आदिलुप्तं (१६) न व्याख्यातम् । 'इमा.' (१४) इत्यस्य स्थाने दुर्गवृत्ता एना.' (८६८ । १)। ५ 'अस्म' (८६७ १५) त्वष्ट्रे । अस्य त्वष्टुरसुरत्वं महदित्यर्थः स्यात् । १२ 'अपि वा' (८६७ । १५) इत्यस्य न किमपि प्रयोजनम् । प्रक्षिप्तं म्यात् । दुर्गस्वीकृतपाठे 'अपि वा नाऽऽसीदिति माति। 'अम्मै' इत्यपि तथा । ,१४ व्यक्तेः सर्व निरर्थकम् । १४-१५ प्रज्ञाया केचिदर्था अभिव्यक्ता इतरेऽनमिन्यक्ताः । १५ असुरत्वमादिलुप्त' (८६७ | १६) दुर्बोधम् । १९-२० • वायु 'वा. गतिगन्धनयोः' (धा० २.४०) इत्यम्मात् । अथा । तेतिकर्मणः । अथवा । इ गती । वकार उपननः । ७ 'तत्वालम्तु तदात्वं म्यादुत्तरः काल आयतिः' (अमरः २ । (1 २९)। प्रवर्धय' इत्यम्य म्याने 'प्रवर्धयतु इति महागापाठः (२५)। -- .

·१८२ टिप्पणी पत्र : ८७२ । . पतिः १७ भाप्ये 'चोदयन्' (७) नतु . चोदयति । ७ जरया-वृद्धया। • १५ भाप्ये चिरलब्धः' ( ८७१।११-१२) वृत्तौ 'अचिरलब्धः। १७ प्राणानित्यादिपञ्चमाङ्कपाठभेदेषु च.'पुस्तके 'प्राणान्० मा त्वमु. कामी:' (२९ ) इत्यादि वर्तते । तत्र मा त्वमुत्क्रमी:' इति शब्दा बृहदारण्यकोपनिषदि (६।१।१३) वर्तन्ते । तेषां 'प्रयोजनम् ( ८७३।८ ) इत्यत्र । नात्र । १० प्रवर्धय च नः' (८७२।२९ ) रन्धय च' (२५) न पठितम् ।। १०-११ अस्माकम् ( अनुगृहाण ) अस्मान् । १४ असुनीतिहविन भजते । तम्मै हविर्न धीयते । अतो घृतशब्दोऽ. प्रोटकवाची। २० 'हि'(१४)न व्याख्यातम् । 'ज्योतिपो वोदकस्य वा' (१७) इति भाप्ये । वृत्ती 'वा' म्थाने 'च'कारः (८७१/७) । आयु: ज्योतिः स्यादुदकं वा स्यादिति भाप्यार्थो भवेत् । दुर्गमतेऽयं श्लोकः शब्दो मध्यमम्य ज्योतिष उदकस्य च । ५ 'वोधयत्यस्मृतः' इत्यपपाठो भवेत् । अस्मृतो न स्मृतोऽहं त्वयेत्यायु बोधयतीत्यर्थः म्यात् । भाप्ये बोधयन्' (८७४! १६) इति न बोधयति' इति । 'बोधयत्यस्मृत इति' प्रति भाति यम्मात् “मनुष्यम्य कर्णी' इत्यन्वयः । ७.सतत्त्व:-तत्त्वत. । ७-८ अभिमतफल. + अभिमतकाम. ग. च. ज. पुस्तकेषु द्वौ पाटी मिश्रितो (२६)। ९-१० अम्मानाकम्पितहृदयान्करोति । १३-१४ योऽस्मान्प्रति पापमतिस्तं पापमतिम् । २३ 'वेदिति नष्टमित्येवं' (२८-३० ) ग. च. ज. पुस्तकेषु (१६-१८ ) इत्यत्र वर्तमानमप्यत्राधिकं प्रान्तभागे विवरण- मिति लिखितं वृत्ती लेग्वकपमादादन्त वितं स्यात् । । == अभिमतफलकाम० इति ·टिप्पणी। पक्तिः 1-९ परुपि० सुखाक्लि' दुर्बोधम् । पाठावपि न समीचीनी (२९)। ९ 'तस्य शेपोऽस्येति वा' इदमपि दुर्योधम् । ८-९ हि' (१) 'जातानि तानि' (२) न पठितम् । १ इति वा' इत्यत्र वाशब्दः । स वृत्तौ न व्याख्यातः । २४ । यज्ञोखा' (१८) न व्याख्याता । दुर्गस्वीकृतमूले 'यज्ञोऽस्य' इति पाठ स्यात् । चयने मृत्तिकाया उखा निर्मा- यते। तस्यां चामिनिधीयते' [मितां त उखा परिददाम्य- भित्त्या एपा मा भेदि । इति मित्रायवैनां परिददात्यभित्त्यै । यदि मित्रायापरित्ता भिवेत' (मै० सं० ३.१८)। मा निधत् = मा भिद्यताम् । १२ 'धर्मस्य' इत्यस्य स्थाने ग. च. ज. पुस्तकेषु 'वामदेवस्य' (२७ २८)। १७ पाकशब्द ऋग्वेदेऽपक्प्रज्ञवाची । १८ : अन्तित इति ऋपेर्दृष्टार्थस्य' (८) एपा' (९) न पठितम् । प्रीतिर्भवत्याख्यानसंयुक्ता' (८) न व्याख्यातम् । २० स च तामुपजीवति' इत्यवश्यमर्थसमाप्त्यर्थम् । 'वृत्तेरध्यात्म वत् ' दुर्बोधम् । २१ 'पुरूरचा असीति प्राण एव तत् .' 6 मै० सं० ३ १९।५)। १३ ' तथा तथैनम् ' अत्रैनंशब्दो व्यर्थः । १४ तस्य पुरूरवसोऽधिकारस्तस्मादुन्नवः । कस्योद्भवः । अथवा । तदधिकारस्योद्भवः = तदधिकारः । उद्भवशब्दो व्यर्थः । २१ ऐडे = इडापुत्रे । २२ प्रजायमानां = प्रसूयमानाम् । २३ । अपरप्रहेयाः ' इति ग. च. न. पाठः (२९) । स एवार्थः। २ ' नोऽमुरान् ' अत्र नःशब्दो व्यर्थः । इति दशमोऽध्यायः । क . .

·१८४ टिप्पणी। पत्र पतितः अथैकादशोऽध्यायः । २०-२१ । सोममादाय सहस्रं सवानयुतं च सवानभरत् ' इति सर. लोऽन्वयः । ४४ पृधि- । दुर्गकृतमिदं विव- १ तेषां केषाम् | पृष्ठयाना दक्षिणामिः संबन्ध इत्यर्थः स्यात् । २-३ ' तृप्तौ प्राप्तायाम् ' इत्यन्वयः । ३ पृथक्त्वपक्षः = अनेकदेवतापक्षः। पृथक्त्वपक्षे = यदा बहवो देवास्तदेन्द्र सोमपानेन मत्तो भूत्वेतेरान्देवान्सोमपानविरहिता न्कृवाऽभ्यजयत् । ३-४ सोमाहरणे ये प्रतिवन्धमकुर्वस्ते विश्वावस्वादयो गन्धर्वा अरा तय । तान्पृथिव्यामवरुह्यानहात् । ते गन्धर्वा इन्द्र व्यामनुसतु नाशक्नुवन् । ४ त्रित्वं तिस्त्र एव देवता इति नरुक्तपक्षः रणं क्लिष्टम् । त्रित्वपक्षे = यदा तित्र एव देवतास्तदाऽदाना- न्यनमानान्दानमतीनकरोत् । < 'ऐन्द्रे च सूक्ते सोमपानेन च स्तुतस्तस्मादिन्द्रं मन्यन्ते' (६८३ । १४ ) न व्यारव्यातम् । कोऽयं श्येन इति प्रश्ने श्येन इन्द्रो यस्मादियमृगिन्द्रसूक्ते वर्तते । श्येनः सोमपाने- नात्र युक्तः । सोमपान च नित्यमिन्द्रेण संबद्धम् । ९ यदा सहस्रशब्देन सहस्र साव्यं सत्रमभिप्रेत तदाऽयुतं दक्षिणा सहस्र सहनसाव्यम् इत्यत्र ( ८८३ । ११ ) · तत्रायुतं सोमभक्षाः । ( १२ । इति' (' इत्यैन्द्रे ' इत्यत्र १४ ) म पठ्यते । १० सहस्रसाव्यं सनं विकल्प्यते । १२ आवृत्तिरनेः = अग्निष्टोमम्याऽऽवृत्तिः । १३-१४ अहनि दश चमसभक्षा । १५-१६ सोमपीयं नितीणीते सोमपानमति । न सवाः । सहस्र' : %3D ·टिप्पणी। १८५ पक्तिः १६ प्रश्लेपे = रूढिवाधकारणे । सहस्रशन्देन रूदया सहस्रसा- व्यमेव सत्रमभिप्रेतम् । १७ सत्रे ऋत्विम्यो दक्षिणा न दीयन्ते । इदं रूढिवाधाय न पर्याप्त कारणम् । २० प्रसर्पका नाम ऋत्विग्विशेपाः। ते सोमयागे ब्रह्माणमनु प्रस- पन्ति । तेभ्यो दीयमानः सोम. प्राप्सर्पकः (आ. श्री० ५।३)। २४ अस्ति प्राप्तिः = दृश्यत उदाहरणेभ्यः । हिमशब्दो विशिष्टा- र्थवाची सामान्य उदकार्थे प्रयुज्यते । २५ एवं वाऽर्थः कर्तव्यः । २ हिमवति भवो हैमवतः । मूजवति भवो मानवतः । ८ स सोम आत्मानं त्रिपु स्थानेषु स्थापनेन तनूकरणे तन्त्रय- करणेऽयतत । इदं प्रान्तभागे विवरणत्वेन लिखितं मूलेऽन्तर्भा- वितं स्यात् । अथवा । सतनूकरण इति सर्व सामासिक पदम् । इति सोमस्य सतनूकरणे ब्राह्मणम् । एपोऽग्रे देवानां हविर्वभूवतद्धेक्षांचक्रे मैव सर्वेणेवाऽऽत्मना देवानां हविर्भूवमिति स एतास्तिनस्तनूरेषु लोकेषु विन्यवत्त ' (शत. ३।९। ४ । १२)। ' तद्वै देवा अस्पृण्वत । तेऽस्यतेनैवैतास्तनूराप्नुवन्स कृत्स्न एव देवानां हविरभवत् । ( शत० ब्रा० ३ । ९ । ४ । १३)। इति स तनूकरणे' इति मंत्रायणीसहितायां (४।५ । ४) नास्ति । तत्र स्वतनूभूतम्' इत्यस्य स्थाने ' सतनुं भूतं ' वर्तते । प्याययति' इत्यस्य स्थाने च । आप्याययन्ति । १० आ.मानं सोममेवाऽऽपायेत्यन्वयः । १३ आश्चर्य = चित्रतः विरला = कचित् । = परार्था। २३ 'इति सा निगव्याख्याता(१९) न पटिनं न वा व्यास्यातम् । यत्र वा ना. आ- १६ परार्थ :

·टिप्पणी पत्रं ८८६ . ३ . पक्तिः ५ अप्राकृतः = अप्रकृतः = अप्रस्तुतः । तस्य प्रक्रिया उक्तिः । ६ अधिदेवमापन्नश्चन्द्रमाः कथं प्रकृतः । १७ — सूर्याविदे वधूवस्त्रं दद्यात् ' ( आ० गृ० १ । ८ । ८) इत्यनेन कथं विवाहे विनियोगः । ८ एप वै सोमो राजा देवानामन्नं यच्चन्द्रमाः' (शत० प्रा० १।६। ४ [५)। ' नाराशंसावभिप्रेत्य पूर्वपक्षापरपक्षाविति वा' (६८७१६) न व्याख्यातम् । ' आप्यायितांश्चमसान्सादयन्ति ते नाराशंसा भवन्ति ' (आ० श्री० ५। ६)। नाराशंसा नाम त्रयः पितृगणा ऊमा और्वा. काव्याश्चेति । ते चानुसवनमाप्यायिताना चमसानां देवता भवन्तीति नाराशंसाश्चमसा भवन्ति । सोमपा नाराशंमांश्चमसानाप्याययन्ति । चन्द्रमःपक्षे पूर्वपक्षे वर्धमाना' कला अपरपसे विहीयमानाः कलाः । ६ ' आप्यायस्व सं ते पयासीति भक्षशेपान् । (आप्याययन्ति ) (मा० श्री० २ । ४ । १ । २)। १० अविनाभावात्कर्मणः । किमिदं कर्म । १४ एकैकश्येन = एककशम्तस्य भावः । १६ ओपधेः सोमस्य चन्द्रमसः संपद्यते । अस्मिन्वाक्ये कः कर्ता । चद्रमसा साम्यं संपद्यत इति स्यात् । १७ स्मरन्ति ( = पठन्ति ) यस्मादायुर्वेदः स्मृतिसदृशः । सर्वेषामेव सोमाना पत्राणि दश पञ्च च ॥ तानि शुढे च कृष्णे च जायन्ते निपतन्ति च ॥ एक जायते पत्रं सोमस्याहरहम्तथा । शुहस्य पौर्णमास्यां तु भवेत्पञ्चदशच्छदः ।। शीर्यते पत्रमेक दिवमे दिवसे पुनः । कृष्णपक्षक्षये चापि लता भवति केवला ॥ (सुश्रुतः २९ । २०-२२)। ३ ' सोमो लक्षणत्वात् ' दुर्वाधम् । सोमोपलक्षणत्वान् । स्यात् । यथा मामोपलक्षण पूर्वम् । मासश्चन्द्रमाः सोममुपलक्षयति यथा पूर्व सोमो माममुपालक्षयत् । - ।

·टिपणी . . , . पङ्क्तिः १० अतिमूर्तिर्दूणाशो वहुमुवर्ण इत्येकाहस्य त्रीणि नामानि | 'शुक्र चान्द्रमस्या ' ( आ० श्री० ९।८)। १३-१४ पूर्वपक्षाद्युपक्रम्य पूर्वपक्षादिमुषम्य ' इति स्यात् । पूर्वपक्षादिमभिप्रेत्य ' ( ३-४ ) इनि मूले । १५-१६ · अपरपक्षान्तेषु ' अत्र बहुवचनम्य न किमपि प्रयोजनम् । २१ ' एककर्मे ' इदमशुद्धम् ! सर्व वाक्यं दुर्बोधम् । पूर्णे चन्द्रमस्युपवसेत्पौर्णमासीमदर्शनेऽमावाम्यायाम् । ( मा० श्री. १ । ४ । १ ।१ ) । वृत्तावुपवसेदित्यस्य स्थाने । उपचये ' शब्दोऽशुद्धः । ' इत्यर्धमासेज्यामभिप्रेत्य (६) न व्याख्यातम् । अर्धमासेज्या = दर्शपूर्णमासेष्टिः । ६ समाने हविपि राजयक्ष्मगृहीतस्येष्टी (मै० सं० २।२ । ७ ॥ ४। १२ । २)। १५ 'इह तु० स्मरन्ति' इति पूर्वपक्षः । भूमेयोजनलक्षे तु सौरं विप्रास्तु मण्डलम् । लक्ष दिवाकराच्चापि मण्डलं शशिनः स्मृतम् ॥ (ब्रह्मपुराणम् २३ । ५)। १७-१९ 'सर्वदेवताना दुस्थानत्वे सत्यपि कर्मसंयोगेन विशेपस्थाननि. यमो विवक्षितः' इत्यन्वयः । २० ऐन्द्रेषु इन्द्रकर्मसु । २३ तस्य 3 इन्द्रस्य । कर्तृत्वेन मेघवधस्य। ७ मृत्यु.= मृच्यु. 1 मृ= मृतं +च्यु - च्यावयति । र क्षीणकर्मा = हस्तपादान्प्रसारयितुं न शक्नोति। १५-१७ “परं मृत्यो ध्रुवं मृत्यो० भवति ' इदं दुर्गस्वीकृतमूले नाss- सीत् । · परं मृत्यो ध्रुवं मृत्यो० ' इत्यादि न माप्यम् । कि- त्वृक्सदृशो मन्त्रः। कुतस्त्य इति न ज्ञायते । 'कथितं तेन मृत्यो मृतं च्यावयते भवति मृत्यो० ' इदं दुर्योधम् । 'मदेो मुदेर्वा तेपामेपा भवति ' इदमसंत्रम् । .

·टिप्पणी। पत्रं ८९२ पक्तिः १९ 'संकुसुको नाम यमपुत्रस्तस्याऽऽर्षम्' इति पाठोऽवश्यः। अन्यथा नामपदस्य न किमपि प्रयोजनम् । 'संकुसुकस्याऽऽर्षम् ' इति समीचीनतरम् । २४ 'तवानाधृप्याः' इत्यन्वयः । १-३ 'त्वेषामत्या.' इदं कस्योदाहरणम् । इदमप्यसंबद्धम् | 'स्वेष. मित्या० व्याख्याता' दुर्गम्वीकृतपाठे नाऽऽसीत् । २१ ‘मोदमानाय स्तूयमानाय' (१२) सर्व विभूताय' (१३) ने पठितम् । 'स्तूयमानाय' इति 'शब्दाय्यमानाय' (१२) इत्यस्यार्थः । २२ 'प्रीती' (१३) न व्याख्यातम् । १ 'बलमायतिमहती' इदं केषां शब्दानां विवरणम् । भाप्ये न तादृशाः शब्दाः। ३ द्यावापृथिव्यौ वः परिचरतः' (८९३ । १४) अत्र 'व' शब्दः किमर्थः । प्रक्षिप्तः स्यात् । ६-७ उत्तमेन ज्योतिषा सह व्यपदेशात्पठनात् । १५ ‘उदाशिथियत्' (१०) सिविता देव इति' (११) न पठितम् । १७ सर्वगन्तॄणां गमनम्य वायुपूर्वकत्वादित्यन्वयः । उच्छ्यणमुपप. द्यते २१ 'क्रया देवानामननिष्ट चक्षुराविरैकर्भुवन विश्वमुपाः' । ७ अथर्ववेदे ददातु' इत्यस्य स्थाने 'दधातु सत्यधर्मणः' इत्यस्य स्थाने 'विश्वराधसः' ( अथ० सं० ७ । १७ । २) । मंत्रा याये ' ददातु दाशुषे' इत्यस्य स्थाने ' दधातु नो रयिम् । (मै० सं० ४ । १२ । ६) । १७ ददाति' । मूले 'ददातु' (९) । १० यथा मध्यस्थानदेवतासु वायुः प्रथमस्तथा मध्यस्थानदेव- गणेषु मरुतः प्रथमाः। ११ यत्र बहुभिर्मरुद्भिर्मरुत्समुदायेन कर्म साध्यं तत्र वायुर्देवता ! ११- १३ सप्तकपालेषु मारुतेषु गणेषु विज्ञाताः । मरुन्नामानि (मैं०२२ । ६ । ६ ॥२।१६।१)। ८९५ ·टिप्पणी। पक्तिः १२-१३ यत्र सप्तकपालेषु पुरोडाशः क्रियते तत्र मरुतः पृथक्शो निर्दि- श्यन्ते । सप्तकपाला भवन्ति सप्तसत मारुता गणास्तस्मात्स- तकपाला गणेन गणेन जुहोति गणश एव मरुतः प्रीणाति: (मै० सं०३।३।१०)। 'सप्तकपालो भवति सप्त हि मरुतः' ( मै० सं० २।१।८)। १३ सप्तम्कन्धाः । तेर्वायुना सह विनरन्ति मरुतः । स्कन्धाः -गणाः । १४-१५ सर्वे देवगणा मरुतः । १५ मध्यमा वाक् स्त्रियः सर्वाः पुमान्साधं च मध्यमः । गणाश्च सर्वे मरुतो गुणभेदात्पृथक्पृथक् ॥(बृहद्दे० ५।४८)। दुर्गकाले बृहद्देवताग्रन्ये भिन्नाः पाठा आसन् । अधिकाश्च श्लोकाः । च. ट. पुस्तकयो:- • सर्वा स्त्री मध्यमम्धाना पुमान्वायुश्च सर्वगः । गणाश्च सर्वे मरुत इति वृद्धानुशासनम् ' ॥ इति पाठान्तरं प्रान्ते दीयते । २०-२१ 'वा मितरोचिनः' इत्यत्रापि 'वा+अमितरोचिनः' इति संधि. विग्रहः शक्यः । २१ तेषाम्' इत्यस्य केनान्वयः । तेषां मरुतां भाप्यस्य' इत्यन्वये कोऽर्थः । समानसहितत्वाद्भाप्यस्य तेषाम् । तेषांकमरुताम् । मरुच्छ. ब्दम्य माप्यं समानसंहितम् । समाना संहिता यग्य तत्समानसं. हितम् । 'मरुतो मितराविणो वा मितरोचिनः' । मरुतो मितरा. विणः ' इत्यत्र मितराविणोऽमितराविणश्चेति द्वे अपि पदे संभ- वतः 1' या मितरोचिनः' इत्यत्रापि तथैव । एवं भाप्यं समा. नसंहितम् । २२ 'महद्भवन्ति इति महाराष्ट्रपाठः । ग. म. पाठः ' महद्भुवन्ति ' (२०).। अयं पाटः शुद्धः । त्वियं निरुक्तमूले नैक- स्मिन्नपि पुस्तके लभ्यते । ‘रवन्ति' इदमशुद्धम् । दुर्गस्वी- कृतमूले 'महटुवन्ति' इति पाउ: स्यात् । ।

·१९. टिप्पणी । पत्रं ८९२ ८९९ koo । पङ्क्तिः १ मितशब्देनामितशब्देन वा बाहुल्यं बहुप्रकारता च दृश्यते । 'महगुवन्ति' इत्यनेन रवस्य महत्ता दयते । १७ अश्वपतन:' (७) कल्याणकर्माणो कल्याणप्रज्ञाः ' (८-९) न पठितम् । १४ 'सहजोषणाः' (७) न पठितम् । तृष्णक्तृप्यतेरुदन्युरुदन्य- तेः' (८) न पठितं न वा व्याख्यातम् । २१-२२ तदव्यापत्तये = हविरन्नं वा व्यापन्नं व्यर्थ मा भूत् । २४ मां ग्रहं गृह्णाति' इत्यम्य स्थाने मै० सं० (४८१७) 'मह्यं गृह्णाति मह्यं गृह्णाति' इति । ३ मेघे भवा मेध्याः । १२ ऋतेन = भूत्या । भान्ति भवन्ति वा = युज्यन्ते। ३-४ अनामिताय = पुनरुक्तिपरिहाराय । ९-१० 'सूरख्याना सूरप्रज्ञाः' (९००१८ ) न पठितम् । १० तस्य यत्स्वपत.' ( ९००।२४ ) अत्र तस्य' इत्यस्य स्थाने दुर्गस्वीकृतमूले 'अस्य' आसीदिति भाति । १५ 'विभ्वा' इदं प्रथमैकवचनम् । विश्वना' इति तृतीयैकवचनम् । ९-१० । यदस्वपथ गृहे ' ( ९००१२४ ) न पठितम् । १४ अङ्गाना रसोऽङ्गिरसः ( बृह० उ० ११३८)। १ पृष्ठयस्येदं पार्टिकम् । २ 'बहुरूपाः ' (९०२ । १८ ) गम्भीरकर्माणो वा गम्भीर- प्रज्ञाः ' (१९) ' इत्यनिनन्म ' (२०) न पठितम् । १ तदधिकारो धुलोकवासायाधिकार. पुण्यकर्म तम्य प्रक्षये । प्राणमन्वीयुः । (९०३ । १६ ) सत्यज्ञा वा यज्ञज्ञाः (१७)'न' (१७) 'हानेषु' (१७) न पठितम् । १३ प्रसक्ष्यमाणान् = ऋनिर्वचनप्रमतेन येषां निर्वचनमवश्यं. - . ९०४ - भावि तान् ।

·टिप्पणी। - - पक्तिः नः' (९०४ । २४)न पठितम् । अपि चंपाम् ' (२) मूले । वृत्ती तेषाम् । १८ स्तुत्युपपत्तेः = देवतामध्ये यस्मादेषां स्तुतिस्तरमात्स्तुतिरुपपन्ना योम्येत्यस्मात्कारणादेते देवा एव देवगणा वेति नरुक्तमतम् । २० अग्न्यादिदेवानां विपर्ययो विरुद्धस्वभावः । नैतेऽग्न्यादिदेवसह. शाः । एतद्विवरणं तद्धर्मदेवताप्रकार इत्यनेन विरुद्धम् । तस्मा- द्विपर्ययः= विशिष्टः प्रकारः । एत ऋषयोऽअग्न्यीदेदवतानोमव विशिष्टः प्रकारः । तत्तद्धर्मविशिष्टानां देवतानां प्रकारः । १२ अस्य सूक्तस्य वासिष्ठ ऋपि. स एव देवता ! ठ. ड. पुस्तकयोः वसिष्ठस्याऽऽर्पम् । इन्द्रदेवताकम् ' । किंत्ववेन्द्रो न स्तूयते । श्चित्यञ्च इति सूक्तस्य नवानामादितस्त्वचाम् । वसिष्ठ एव ( आद्यानुक्रमणी ७ | ३ ॥) संवाद सूक्तमन्द्रं वा श्चित्यञ्चन्तु प्रचक्षते (वृहद्दे० १११६३)। २० अस न = अप्रतिवन्धेन । १० एतम्मादेव दर्शनात् = अम्माच्छतपयवाक्यात् । १२ : इन्द्रो० मृत्रि' इदं प्रान्ते लिखितम् 'ऐन्द्याम् ' इत्यस्य विवरणं वृत्तावन्त वितं स्यात् । ऐन्द्रीशब्दो बहुकृत्वः पूर्व- मागतः । २५ ' आप्तव्यानां' (१७) 'दानवान् ' (१८) न पठिनम् । १ आ + + स + ते = आदर्पते । इदं धातोलंटि रूपम् । ३ सह् + स + ते सासते। सहयातोर्लटि रूपम् । १५ लिगविशिष्टस्य मध्यमम्य विमवो व्याम्च्यातः । यदा मध्यमो देवगणस्नदा लिगकयनमनवश्यम् । यदा मन्यम इन्दो वायुर्वा तदा ती लिहुविशिष्ट पुरुषावित्यर्थः । तयोः नियोत समानाताः । १५ अवश्याय एवं रम उदकं तम्यानुप्रटानं मंधिवेलायाम् । तेन प्रथमं तामभिप्रेन्योच्यते।

·टिप्पणी। पत्रं . . - %3D पक्तिः १६ यदादित्यः (२९) = यत् आदित्यः । यत् = यदा । १७ अदितिः संधिवेला । १८ 'व्रते कणि ' (३) 'आशास्तेर्वा (५) 'बहुरथ' : (१) 'अरी- नियच्छति ' (६) 'जन्मसु कर्मसूदयेषु ' (७) न पठितम् । १९ तदेवं तत् एवम् । तत् = तदा । ' अर्धवर्तिन्यादित्ये' दुर्बोधम् । आदित्ये अर्धवर्तिनी अदितिः । अन रात्रौ वर्ततेऽर्धे- नाहनि । एवमादित्येऽर्धवर्तिन्यदितिः । यतो यस्मादादित्या- ल्लब्धस्त्वयाऽऽत्माऽस्तित्वं जन्म तस्मिन्नर्धवर्तिनी त्वम् । २० · त्वमपि ' अत्रापिशब्दस्य किं प्रयोजनम् । २२ स्वाधिकारयुक्तासु = इतिकतयताः स्वाधिकारयुक्ताः । प्रत्येकस्य स्वोऽधिकारः । तत्संबद्धा इतिकर्तव्यताः कर्त- व्यानि । नराः स्वाधिकारयुक्ता इतिकर्तव्यतां कुर्वन्ति । २६ । स्तुवन्ति ' ( ७ ) इत्यस्य स्थाने दुर्गस्वीकृतमूले · आह्वयन्ति' आसीदिति भाति । २० वरुणादयः सर्व आदित्याः । तन्मध्येऽयं स्तुतः प्यादित्यः । अदितेर्मात आदित्यः । २१ प्रमाणं विदन्ति ते प्रामाणिकाः । तदधीते तद्वेद' ( पा० ४ । २ । ५९ ) । स्तुती प्रामाणिकाः । स्तुति प्रमाणं ये विदुस्ते । १-३ ' अदितिर्दाक्षायणी । अदितेर्दक्षो अनायत' इत्येव पर्याधम् । ' दक्षाद्वदितिः पार' इत्यनवश्यम् । ३ संहितायां · भूर्जते० ' इति पूर्वार्धम् । ६-७ मनुप्यादिशः कथमनायन्तेति न ज्ञायते । दिशां प्रजननं स एव भावः क्रिया । इदं कर्मासौ कथमकरोत् । ७ ' देवतानन्म प्रतिक्रियया ' इदं दुर्वाधम् । दिश एव देवता स्तासां जन्मार्थ प्रतिक्रिया यज्ञकर्म तद्वारेत्यर्थः स्यात् । ११ समाननन्मानी समनन्तरनमानी । प्रातःसंधिवेलाया आदित्यो नायते । सायमधिवेलाऽऽदित्याजायते । ममानशब्दः करें ममनन्तरवाची । ९१० तस्मादयम- । ९११ . । .

·टिप्पणी। पङ्क्तिः १३ देवधर्मेण = माहाभाग्याद्देवताया इत्यादि (निरु० ७१४)। १३-१४ अदितिर्महानात्मा तदपेक्ष्यादितिः कारणं जन्महेतुर्दशस्य भवति । १४-१५ यदा दक्षो महानात्मा तदा सा दक्षस्य कार्य च भवति । १२-१३ 'किल्भिदं सुकृतकर्मणो भयं ' (९११। २४ ) न व्याख्या- तम् । ' इति वा ' (२४ ) न पठितम् । तेन • किल्लिपं कीर्तिमस्य भिनति' इति दुर्गस्वीकृतपाठ आसीत् । किल् + विषं = किल् + भिदम् । किल् सुकृतकर्म । मिदं भयम् । पापं सुकृतकर्मणो विभेति । अथवा । किल्ल कीर्तिम् । मिदं भिनत्ति । पापं (पापकर्म)अस्य पापकर्म यः करोति तस्य कीर्ति भिनत्ति । ९ । महदेतत् ' इति । अध्वानम् इत्यस्य विशेषणम् । तद- शुद्धम् । ' महान्तमेतम् ' इति शुद्धम् । १० । नङ्गम्यतेः ' ( ९१२ । २१ ) · रसतेः शब्दकर्मणः कथम् ' (२४ ) न व्याख्यातम् । १२ अर्थस्याऽऽधानम् = अर्थमस्मास्वायत्से ।' का तेऽम्मास्य। (९१२।२१ ) इत्या वृत्ती ' का तवास्मा० । १४ । परित एनां तक्म' ( ९१२ । २२ ) ' इति सतः' (२३) 'पयांसीति । (२३ ) इत्यत्र 'इति' ' आख्यानं' (९१३ । १)न.पठितम् १७ धनुःसहस्राण्यष्टी च गतिर्यामां न विद्यते । न ता नदीशब्दयहा गर्तास्ताः परिकीर्तिताः ॥ (म. पुस्तके टिप्पणी)। . कयं रसानिः' इत्यत्र ' कथम् ' आश्चर्य । तान्युदकानि रसानि रसवन्ति पेयानि कर स्युः । २१ निरसाट्रीनो वृष्टिन्युपरमः । २५ ·टिप्पणी। - "पूर्णा पश्यादिति पौर्णमासी पुरस्तादुपधाय कृत्तिका नक्षत्रमिति १११ पत्रं पङ्क्तिः ३ पुनरागच्छेत् = संतनुयात् = अविच्छिन्न संततं कुर्यात् । पराचः = पराङ्मुखैर्गमनेः । वर्षवाचिन्त्यम् । यस्मात्तच्चि. रविच्छिन्नम् । अष्टम्मसान्यावद्देवो न ववर्ष तेन । ४-५ अर्थ पूर्वमाभिहितवती किं त्वं येनात्राऽऽगताऽसि । ५ किं वा न जातं = किमस्माभिर्न कृतं येन पुनर्नाऽऽगता स्वम् । १६ आश्वलायनपूत्रे प्रगं न कथ्यते । अन्वारम्भणीयेष्टावस्या ऋचो विनियोगः ( आश्व श्री० २ । ८)। • २० । अन्नवती' (१३ ) ' कर्मवसुः' (१४) न पठितम् । १२ 'इमानि च । (३) न व्याख्यातम् । १४ वागर्थेषु सर्वेषु प्रज्ञानेषु प्रज्ञेयेषु वस्तुपु विधीयते । तस्मात्सर- स्वती मध्यमा वाक् । ६ ८. पुस्तके - निवचयन्ती' इत्यस्य प्रान्तेऽर्थो लिख्यते । स 8. ड, पुस्तकयोः । निर्वचयन्ती । इत्यस्य स्थाने लिख्यते (२३)। एता ओषधीः' इत्यन्वयः । एतानि : ( २५ ) इति पाठे । एतानि पयांसि । ९१७ १४ । सहोपन्यास: ' इत्यन्वयः । १६ ते अभिधाने निर्माते = एतत्तयोनिर्वचनम् अर्थः । २१ नक्षत्रेष्टकोपधानं (#० सं० २। १३ । २९ ॥ तै० सं० ४ । ४ । १०) । तेषां मध्ये पौर्णमास्यमावास्ये न श्येते । तैत्तिरीयसंहितायां नक्षत्राणामन्ते । देवा अदधुः ' इति वाक्यम् । तस्य कल्पसूत्रेऽयं विनियोगः । नक्षत्रेष्टका उपदन्यादा विशाग्वाभ्याम् । ततः यते देवा अदधुः इत्यमावास्यां पश्चादुपधाय ततः शेषाः । सर्वान्ते पौर्णमासम्" । पूर्णा पश्चादुत पूर्णा पुरस्तात् । इति पौर्णमासीमुद्दिश्य र । 'यत्ते देवा अदधुः' इत्यमावास्यामुद्दिश्य (ते. सं०३।५1१)। प्रदर्शनात् । अत्र 'प्रध्यर्थम् । दर्शनं - ब्राह्मणवाक्यम् । 'प्रज्ञापयन्ती' इति । निदि । पूर्णा पश्चायते . - ·टिप्पणी। १२५ , , पङ्क्तिः १ चतुर्दशके पक्षे = यत्र चतुर्दशाहान्येव वर्तन्ते । चतुर्दशी. संयोगाचन्द्रमसि कलाहीने सत्यनुमतिरित्युच्यते । तत्मयोगा- भावेन चन्द्रमण्डले पूर्णे सति राकेत्युच्यते । ४ : ऋत्वे दक्षाय नो हिनु' इत्यस्य स्थाने इयं तोकाय नो दध.' इति काठकसंहितायाम् (१३ । १६ ) । तदेव यास्कमूलं यस्मात्तस्य भाप्ये ' अन्नं च नोऽपत्याय धेहि ' (१) इति वर्तते । कत्वे दक्षाय नो हिनु = अस्माकं दक्षाय क्रत्वे दक्ष- ऋती समृद्धयागे हिनु प्रीतियुक्ता भव । ५ प्रण आयूंपि' इत्यत्र ( मै० सं० ३ । १६ । ४ ) प्र ना आयूंषि । - १५ ' पृथुजघने ' (८) 'असि' (९) ' म्तुकः स्त्यायनेः संघातः' (८) न पठितम् । १६ 'सु असास्वेषु सीदतीति वा ' (९-१० ) न पठितं न वा व्याख्यातम् । 'वाहुतं हविर्नुहोतीति वा (९२० | ११-१२) न पठितं न वा व्याख्यातम् । सुवृतम् (२६) इति पाठान्तरं ' मुकनम् ' इत्यस्य स्थाने । (ले० सं० ३ १ ११ १५) 'मुभगम् । ८ तस्यामेव संहितायां · पितॄणां तस्यै ' इत्यम्य स्थाने । पितृणां तम्या:'। १६ । विदितकर्माणं (९) मुहानामाहुये' (१०) (१०) न पठितम् । विद्मना ज्ञानेनापांमि यम्य । १३ 'प्रत्याननक्ष' (९) इति परम्मैपदम् । १४ 'हि' (६) परिपक्ष्यने । (७) अधानेन । (८) 'प्रत्याननक्ष' (९)न पटिनम् । 'परिवनम्व' भाष्ये किं न लिखितं यास्केन । तदावदयाम् । ४ ७ Z , .

·टिप्पणी। पत्रं ९२२ ९२३ ९२४ पतिः १६ दुर्गस्वीकृतमूले कदाचित् परिप्वजस्व परिष्वनताम्' इति पाठः स्यात् । १७ आधानेन = अध + अनेन । १८ उपगम्यमानेन समानेन त्वद्योग्येन पुरुषेण । १९ कल्याणाय मद्रां कल्याणभद्राम् । २१ उभयस्थाना = द्युलोकेऽन्तरिक्षे च वर्तमानाम् ।। २ संवित्साधनं = ज्ञानसाधनम् । २०-२१ आत्मनो ज्योतिरात्मनः शब्दश्च । २४ आत्मानं प्रतिलभते = विद्युत पुनः पुनोतनं पुनर्जन्म । १ अन्तरिक्षलोकम्य काम्यानीष्टान्युदकानि । 'अन्तरिक्षरमाणानि' इदम् ' अन्तरिक्षलोकम्य' विवरणम् । अन्तरि ( मध्ये) + क्ष (क्षरमाणानि ) = मेघोदरेषु मेघोदरेभ्यः क्षरमाणानि । अध्यान्यम्मयानि काम्यानाष्टानि वस्तूनि । अप्या : जाता । अथवा । अप्या = अप्यान्युदकसंबद्धानि । २ अधिपत्नी आधिपत्यं कुर्वती। ३ अपः = अयप. = अदम्य । 'अयं' (९२३।१५) 'अद् भ्य.' (१५-१६ ) इति' (१६ )न पठितम् । ४ मनुष्यः = मनुषो नातो मनुपे हितो था । 'मनुष्यः' (१९) न व्याख्यानम् । १० यःमत्तया = मौन्दर्येण । १७ 'नम्य वाऽवश्यम्' अत्र या शब्दम्य किं प्रयोजनम् । १८ अग्या झपो भाष्यम्य १ दुर्गकृतोऽर्थो न मरन्यः । २२ (म० मं० २ ) दिया। २२ 'निनोपि' इत्यम्य म्याने 'हिनोति। अद्भयो ·. टिप्पणी। १९७ पङ्क्तिः १ अङ्कस्थाः पाठभेदा अल्पांशेन दुर्योधाः (२५-२९) । अधिणवन्ति' (२६ ) 'अशृण्वन्ति' (२७-२८ ) अस्य शब्दस्यान न किमपि प्रयोजनम् । इत्यविरोधः' अस्य पाग- न्तरम् 'असमानार्थो मे' (२६) मम मते एतावर्धाक्समानी विरुद्धाविति पाठान्तरम्यार्थः । ५ त्वं पर्वतानां मेघानां' (९२४।२३-२४ ) भेदनं ( २४) न पठितम् । १५-१८ यास्कमते भूमिरन न प्रधाना । विनियोगे भूमिः प्रधान! । अयं विरोधो विद्वद्भिः परिहर्तव्यः । किंत्वयं दुप्परिहार्यः । सम- नुगंस्यन्ते साधयिप्यन्ति (च. प.) प्रान्ते । १९-२० विभूतिरिन्द्रान्न पृथक् । पौराणिकाम्विन्द्राणी पृथक्त्वेन मन्यन्ते । इन्द्रः पतिरिन्द्राणी पत्नीति । -११-१२ अपरंचन किंच । यास्कमाप्येऽपरंचन = अपरां समाम् । अपरंचन अन्यद्भूतनातमिव (सायणः ) । ' अपरामपि स. माम्' इत्यस्य 'न कदाचिदाप' इत्यर्थः कयं लम्यते १७ वृषाकपिरादित्य इति नैरुक्ताः । ९ सर्वेष्वपि देवष्विति निर्धारणम् । 'प्रियं' (९२६।२२) हवि. रित्यस्य विशेषणम् । निर्धारणार्थे 'प्रिय.' इति तत्परिणम्यते दुर्गेण । तदाप्यविरुद्धम् । ९-१० यस्य यम्मे वृषारुपय इदं हविर्गच्छति (९२६ । २१- २२) । वस्तुतस्तु यस्य वृपाकपेक्रपरिदमप्यं हविः प्रियं देवानामिति तेपु तान्प्रति नितरा गन्छति । १० नि' (निगच्छति ) (९२६ । २२) इत्तत्र न पटितम् । ११ तमेतद्व्मः' (२३) = सोऽप्यहमेवं ब्रामि । असमर्थः कर भाष्यभ्य स्यात् । सो हमेतदवीमीति दुर्गस्वीकृतमूले पाठः म्यात् । २ निर्मिमाय ' (९२७ । १९) न पदितम् । % 3D ·टिप्पणी। 4. पत्रं ९२८ -- ९२९ . ९३० पङ्क्तिः ८ तदात्मना - तेनाऽऽत्मनवंभूता तद्रूपा सा गौरीः ।' एक आत्मा यस्तेनाऽऽत्मना ' इत्यन्वयः । १०-११ गुणाभिधानं गुणवाचकं पदम् । १ 'दिगाश्रयाणि ' (१६) 'सर्वाणि भूतान्युपजीवन्ति । (१६-१७) न पठितम् । ४-५ अ ( अभिव्यञ्जयत् ) + क्षरं ( क्षरति ) इति दुर्गः । उद- कसाहाय्ये सर्वमिदं संचरति । १९ । इति वा (११) ' मननाय' (११) आदित्य. मिति वा ' (१३) न पठितम् । २४ ‘मायुमिव ' ( १२-१३) : इति याक्षिकाः' (१३) न पठितं न वा व्याख्यातम् । १ धर्मार्थ या पयो दुग्धे सा धर्मधुक् । धर्म इति दर्शयागार्थस्यः पयसे नाम । २१ · सुदोहनां ' (१४) भाप्ये , 'सुघदुधां' वृत्तौ । २३ · एना' (१५) माप्ये । । एता' वृत्ती । २४-२५ · न इत्येप हि श्रेष्ठः सर्वेषां सवानां यदुदकं यदा' (१५- १६) न पठितं न वा व्याख्यातम् । २६ · सुप्रब्रवीमि वागेपा माध्यमिका धर्मधुगिति याज्ञिकाः ' (१७) न पठितम् । ५ प्रसूतम् - आज्ञप्तम् । ६ रुनितः - शोभमान, । १९ मर्यादुदकमन्यात्मीकृत्याऽऽत्ममात्कृत्वा । तेनोदकेनेत्यन्वयः । २२ तृणो मेघम्तमद्धि न तु तृणम् । आमेवन्ती शुद्धमकपमुदकम् । आ = मनः । चरन्ती = मध्यम्याने धरन्नी । - २४ आ % 3D ·टिप्पणी। O पक्ति १ सूयवसात् ' इत्यस्मिन्मन्त्रे धर्मधुक् गौ स्पष्टा न तथा माध्यमिका वाक् । , १५ ' इति सा निगढव्याख्याता' (१२) न पठित न वा व्याख्यातम् । ४-५ सोमयागे प्रायणीया नामष्टि । तत्र । पथ्या यजति स्वस्ति यजति ' इति क्रमो ब्राह्मणे (मै० स० ३ । ७ १॥ ते० स० ६ । १ । ५ ॥ श० ब्रा० ३ । २ । ३।८)। स एव कमोऽत्र । 'पथ्या स्वस्ति प्रथमा प्रायणीये यनति' (को० ब्रा० ७ । ८) । 'परस्तात्पथ्या इत्यादि च' (कौ० वा. * ७ । ८)। १८ ' वसूनि '(१०) न पठितम् । 'निरमणे'(१०-११) न पठित न वा व्याख्यातम् । २२ · हविष. ' इत्यस्य केनान्वय । ' हविषा दातृनिति स्यात् । च. पाठ (३०) 'हवि गोपायतु हविरस्मान्गोपायतु । १२ : अनस संपिष्ठान्मेघात ' ( ५. -६ ) इति याम्क । • अनसो वायो । इति दुर्ग । १३ ' यत् ' (८) न पठितम् । १९ इवान शक्टमान० एतस्मादेव ' (७-८) न वा व्याख्यातम् । २२ ' मध्यमास्वभावप्रायोवृत्त्युपप्रदर्शनार्थम् । अत्र 'प्रायोवृत्ति इत्यम्य कोऽर्थ । ' मेघ दर्शयन् ' इत्यन्वय । ७ शक्टान =शक्टारुयमन । विमुक्तपाशि' (१) न पठितम् । ९ प्रेरितवत परागताद्वा' (२) न पठित न वा व्याख्या- , न पठित १ . . - ६ -1 तम्।

·. टिप्पणी। पत्रं + , . पक्तिः ६ - गृणाना ' (९३५ ॥ १७) भाप्ये गृणातु ' वृत्तौ । प्रभृथस्य ' (९३९ । १८) 'न:'(१९) महादिवा इत्यत्र दिवा ' (१७) न पठितम् । स्मदमि' (९३५ । १६ ) ज्योतिषो वा ' ( १८) 'उदकस्य वा ' (१८) इत्यत्र 'वा न पठितं न वा व्याख्यातम् । ६ ' सुरमणीयानि ' ( ९३६ । १६ ) सचा(१६) न पठित्तम् । रोदसी रोदसी । (९३६ । १६-१७ ) न पठितं न वा व्याख्यातम् । इत्येकादशोऽध्यायः । नः' (१९) । अथ द्वादशोऽध्यायः। ९२९ १२ पक्षे = देवतानानात्वपक्षे । १६ स्तुतानि शस्त्राणि यम्मिन् । १९ च, ट. पुस्तकयो, 'एकैकस्याश्विशन्दस्य' ( २७ ) इति प्रान्ते पाठमेदो लिख्यते । 'तयोरेकैकम्य पृथाभावेन स्तुत्यभावात इत्येव सुवचम् । ' अश्विशब्दम्य । इति पदस्य न किमपि प्रयोजनम् । १९-२० एकोऽधी न कुत्रापि त्यते । २१ नासत्याविति नाम्ना तयोः पृथतस्तुतिर्न विद्यते । अम्प विधा नम्य किं प्रयोजनमन । नासत्यः इत्यप्याकम्य स्तुनि विद्यत इति मुमतम् । १२ प्रथमभ्य : मन्यम्यानस्याश्चिनः । १३ तमोभागो मध्यम. । समंधी न मिरः । तमोभागो हरानी भवति योनिर्मागो क्र्धन च।

·टिप्पणी। . २०१ पक्तिः २४ संध्यन्तरं द्युस्थाना देवतेति रूपान्तरं भवति न मिश्ररूपम् । तमोभागो नष्ट एवं भवति । १२ अथास्मिन्पक्षे राजानी पुण्यकृताविति मतेऽश्वैरश्विनावित्येत- निर्वचनं महामारतादीतिहासग्रन्थैः संगतम् । १३ ' ज्योतिपान्यः' इत्यत्र ' अन्यः ( ९३९ । २) तमो. भागो हि मध्यमो ज्योतिर्भाग आदित्य ( ७-८)न - पठितम् । १४-१५ अनुविष्टम्नति - प्रविशति । १५ अनु = अनुविष्टम्भानन्तरमेव । ' अनु' (९३९ । ७ ) न पठितं न वा व्याख्यातम् । १६ प्रातरनुवाक आग्नेयः क्रतुः प्रथम उपस्यो द्वितीय आश्विन- स्तृतीयः। अग्निरुपाऽश्विनावेते प्रातर्यावाणो देवाः । ये x प्रातरनुवाको महति रात्रिमागेऽवशिष्टेऽनूच्यः । पुरा मनुष्या- दिप्राणिवाचः पुरा शकुनिवादानुनूयात्पुरा तमस अपघातात् । (ऐ० ब्रा० ७ १५)। उदयात्पूर्वमाश्विनं स्तोत्रं संधिकाल- संबद्धम् । 'पुरावाचः प्रवदितोः । व्युष्टाया पुरा सूर्यम्योदेतोर- नुब्रूयात् ' (मै० सं० ४ । ५ । ३)। १८ ' तद्भागम् ' प्रामादिकम् । ' स भागः' इति शुद्धम् । ४ उपजातं देवतादर्शनाय चक्षुर्यस्य । तमसो ज्योतिपश्च संविः । 'इति सा निगदव्याख्याता' (९४० । २२) न पठितम् । रात्रिपर्यायेपु-अतिरात्रोऽग्निष्टोमस्यैका संम्या । तम्या द्वादश शस्त्राणि पठ्यन्ते । चतुर्णी चतुर्णीमेक पर्यायः । एवं द्वादशानां प्रय पर्यायाः । दशाना घटिकानामे भागः । एव राज्यास्त्रयो भागा. | प्रथमः पर्यायः प्रथमे भागे । द्वितीयो द्वितीये । तृती. यस्तृतीये पठ्यते । एवं रानी पठ्यमानत्वात्ते रानिपर्याया इत्युच्यन्ते । १३ तिरोअद्या सोमा । रोअझिया अहस्तिरस्कृत्य रात्री -- ·२०२ टिप्पणी। पतं ९४२ , पक्तिः १३ प्रयोक्तव्या अतिरानगता सोमविशेपा' (ते० सं० ७॥३॥ १३) असत्यसायणभाप्ये आधिनश्च द्विक्पाल पुरोडाश । १३-१४ आश्विन पुरोडाशो द्विक्पाल काम्येष्टिषु । यथा (मै० स० २ । ३ १९) अग्निष्टोमे ग्रहश्च । इट तयो कर्म । १५ बाहुल्येन सस्तव एव न त्वसम्तव । ४ महाराष्ट्रमूले ' वसातिषु० सुरातयो (९४० । २९-३०) इत्यधिक पाठ । राति = दानम् । वसातय = रातय । यस्मात्ता रातयस्तयोरधिनार्वसन्ते स्म । यसातिशब्दो वत्तेर्वा वहतेर्वा । 'अपे त्वा वृनहण' दुर्बोधम्। १७-१८ सम्+अव+अवशीताम् । वश कान्तावित्यस्मात् । १८ पापेनाल्प्यिमानया' (११) न पठितम् । १९ देवा शरीराणि सुकल्पानुरूपाणि गृह्णन्ति । देवाना स्वतन्त्राणि नामानि नान्याश्रितानि । ४ 'प्रहिणुत' (९४३ । १८ ) न पठितम् । ७ 'एतदपि' (९४३ ॥ १९) न पठित न वा व्याख्यातम् । ८ अनाहते त्वयि । त्वयीत्यनेन को बोध्यो । इदमसनद्धमेष । अनादृतेषु युष्मास्वित्यवश्यम् । ९ आव 'अव तर्पणे' इत्यम्मात् । १४-१६ 'सर्वा हास्मिन्देवता प्रातर नुवाक्मनुवति प्रमोदन्ते' (ऐ०बी० ७।६)। १६ आ+उप्यन्त = स्तूयन्ते। १९ 'उच्छी विवासे' (धा० १ । २१६) । विवास समाहि । ८ 'अन्नवति' (३) न पठित न वा व्याख्यातम् । ९ 'महनीय' (३) 'अम्मम्य' (३) न पठितम् । १२ यत = यम्मात्सूर्यात् । १७ 'म्यात्' (९४५ । १९) इदित्यनेन विकल्पो दयते । प्रत्यह मायन्तीनामुपमा निर्देश । अथवा । बहुवचन पूनार्थम् ।

·टिप्पणी २०३ पक्तिः २१ 'अपि निगमो भवति' ( ९४५ । २१-२२ ) न पठितम् । 'स्यात्' (१९) गावो गमनादरुपीरारोचनान्मातरो भासो निर्मात्र्यः' (२२) न पठितं न वा व्याख्यातम् । ३ भृशं हीनोऽस्मीति = नाहं प्रथममक्षान्विसूनामीति (द.)। ७ आस्फारम् = महान्तं ध्वनि कृत्वा । ' आस्फारं संस्कृतम् । इति दुर्गः । २५ त्रित्वे = तिस्त्र एव देवता इति पक्षे । एतस्मिन्पक्षे सूर्या = सूर्य- प्रभा न तु सूर्यदुहिता। २६ यानश्वान्रथे विनियुज्य । सूर्यस्य प्रभा सूर्यात्पृथक्संबोधनार्थम् । १ सूर्यप्रभाऽश्वाधिदेवता । ' सुकाशनं ' ( ९४७।१७ ) ' प्रका• शयति कर्मणः । (१९) न पठितम् । ६ वहतुं = वहनम् । वहतुः = वहनस्यालंकारार्थ मागल्यार्थं च वरस्य पुरतो वहनीयो हरिद्रागुडादिमङ्गलद्रव्यसंघः । १२ सुकिंशुकं शल्मलिमिव । तेन शल्मलिना सूर्य उपभीयते । उपमानयोगः पुष्टतरः = इयमुपमा सूर्यस्यातिरक्तत्वं दर्शयति । आदित्यो रक्तवर्णोऽनयोपमया रक्ततरो भाति । १३ सुकिंशुक इति विशेषणमादित्ये युक्ततरम् । शल्मली गोगम् । १७ हिंसायां यदा हिंसाऽवश्या तदा। १७-१९ — सविता सूर्याम् ' इयं कथा कास्मिन्त्रामणे विद्यत इति न ज्ञायते 1 ऐतरेयत्राह्मणस्था कथा भिन्ना (ऐ० ब्रा० १७१)। २१-२२ । प्रजापतये वा ' इत्यौतिहासिकपक्षो नास्मसंमतः । तमिति. हासमेतिहासिकाः कथयन्ति । कथमेतदिति = कोऽयमितिहास इति तान्पृच्छ। २२ - इतिहासो मृग्यः' (२८-२९) इति ग. च. ज. पाठ आसीदिति भाति । च. पुस्तके ' इतिहासं शृणु' इति शोधः कृतः । किंतु स ट.पुस्तकानुरोधेन न कृतः। इतिहास शृणु इत्यस्मात्पाठात् “ इतिहासो मृग्यः' इति पाठः प्राचीनः । %D - . - ·२०४ टिप्पणी। पत्रं २० . पङ्क्तिः २-३ यदा सूर्यविभूतिरवश्यायान्वपति तदा स तान्कम्पयति । कम्प नयोगात्सा विभूतिः (वृपा,कपायीत्युच्यते । १८ मध्यम इन्द्रो वृषाकपाय्याः पुत्रस्तेन सा सुपुत्री । १९ माध्यमिका वागिन्द्रस्य पत्नी तेन तस्याः स्नुषा । रसहरणं सूर्येण क्रियते नविन्द्रेण । तेन कथं सामान्यम् । कयं च तयोः सहस्थानम् । इन्द्रोऽत्राऽऽदित्यस्तेन सामान्यम् । मिथुनसामान्यात् ' दुर्बोधम् । इन्द्रो मध्यमो वागपि माध्य- मिका । तयोमिथुनम् । इदं सामान्यं स्यात् । घसत् = प्राश्नातु । २६ । तमेतद्रूम आदित्यं ' ( १३-१४ ) न पठितं न वा व्याख्यातम् । २८ ' सुखकरं हविः ' ( १३ ) छ. त. द. पुस्तकेषु नास्ति । दुर्गम्वीकृतमूलेऽपि नाऽऽसीदिति भाति । १-५ स्नु = सूनुः । तं सनोतीति स्नुपेति समीचीना व्युत्पत्तिः । ६ · वृद्धिकर्मणः ' (९४९ । १२ ) · सुखाचयकरं ' (१३) न पठितम् । १ : अध्यगृहन् ' (१५० । १५) भाष्ये । - अपागृहन् ' वृत्ती। विवस्वतेऽप्यश्विनी' (९५० ११५-१६ ) इत्यत्रा 'अपि न पठितम् । १४-१५ तेषु व्यस्त रूपं च' इत्यस्य तेष्वन्यत्तद्रूपं च' (२७-२८ ) इति पाठान्तरस्याप्यों न ज्ञायते । १५ व्यवहारः निरूपणम् । १६ तथा सति = यदा सरण्यरश्वा भवेत्तदा । २१ 'त्वाष्ट्री सरण्यू:' (९५०।१८) इतीतिहासश्च न पठितो न वा व्याख्यातः । वृत्तिस्येतिहासादाप्यस्येतिहासो मिन्नः । यास्ककथितेतिहाससदृश इतिहासः सायणमाप्ये वर्तते । कुत्रः त्योऽयमितिहास इति न ज्ञायते । ९५० ९५१

·टिप्पणी।
पङ्क्तिः
१३ मविप्यता योगेन = सवितुः सरव्याश्च योगो न भूतः किंतु
भावी ।
१६ प्रथमखण्डे 'तमोभागो मध्यमः' इत्युच्यते (नि० १२३१)
अत्र त्वष्टा मध्यमः' । तेन 'तमोभागस्य' इत्यपपाठः स्यात् ।
२० देवधर्मेण = देवेष्विदं शक्यम् । या जाया सा स्वभर्तु.
र्माताऽपि भवति । घुस्थानस्य त्वष्टुः ।
२१ जाया कथं माता । जायतेऽस्यां पुत्रत्वेन पतिरिति
९ अस्यां = दिवि ।
३-४ यजमान उख्याग्नि शिक्ये प्रणयति । उखायामग्निनिधा-
नात्प्राक्शिक्यपाशाः प्रतिमोक्तव्या भवन्ति ।
४ 'प्रज्ञानानि' (९५३ । १५) 'मेधावी' (१६ ) 'वरणीयः'
(१७) न पठितं न वा व्याख्यातम् ।
१० 'न्यचिख्यपन्' (९५३।१७ ) 'सविता' (१७) द्वितीयम्
एतस्मात्सामान्यात्' ( १९-२१) न पठितम् ।
१७ पश्चैकादशिन्यामापस्तम्बेनेकादशपशूनां लक्षणानि
पठि-
तानि । तन्मध्येऽधोरामः सावित्र इति । सावित्रः पशुः
सवितृदेवताक इत्यर्थः अधस्तात्कृष्ण उपरिष्टाच्छुभ्र
इति । रामशब्देन कृष्ण उच्यते । रामा शूद्रा । कृष्णवर्णा-
सामान्यात् । कृकवाकुः कुक्कुटः। चरणायुध इति यावत्' ।
(2. ठ. ड.)।
२-६ 'अनि चित्वा न रामामुपेयात्' । ( वासिष्ठधर्मशास्त्रम् १८ ॥
१७)। योऽग्निं नित्वाऽन्यस्य स्त्रियमुपैति तेन प्रायचित्तिः
कार्या ( मै० सं० २१४१७ ) [ 'अग्निं चित्वा प्रथमं चित्वा
न रामामुपेयात् । द्वितीयं चित्वा नान्येषां नियः । नृतीयं
नित्वा न कांचन' ( काठकसं०:२१७)।
.६-- रामशब्दो रामा स्त्रीति मूलमर्थं त्यजति सामान्यश्च भवति ।
वृत्तः = प्रवृत्तः।।

·२०१० टिप्पणी। पत्र ९५६ , पक्तिः १८ 'प्रागुत्सर्पणात्' (९५३।२४-२५) = तस्मात्सावित्रात्क ला- स्परतः (दुर्गः ) । सवितुरुत्सर्पणात्पुरतश्चलनात्मागित्यर्थः स्यात् । ५ आध्रः = आध्यातुः। ७ 'वार्ता वृत्तौ ' ( अमरः ३ । ३ । ७५ ) । वातार्थम् = उप- जीविकार्यम् । 'तुर इति यमनाम तरते; त्वरतेर्वा त्वरया' (९५१।२४-२५ ) 'वा' (२७) उदयेन' (२८) न पठितं न वा व्याख्यातम् । १४ अनुत्सृप्तः = उत्सर्पणात्प्राक् ( ९५३।२४-२५ । )। १५-१६ अन्धः = अ ( अस्मिन् ) + = (न) + ध (ध्यानम् )। १६-१७ — तद्भगाय पर्यानहरुस्तद्भगोऽवेक्षांचक्रे तस्याक्षिणी निर्दवाह तस्मादाहुरन्धो भग इति । (शत० त्रा० ११७ । ४ । ६) प्राशिवपक्षणकथा ( ते० सं० २।६।८)। १७ १८ ऐतिहासिकपक्षस्याभिप्रायोऽयमर्थवाद एव । १८-१९ जनं भगोऽगच्छत्तस्मादाहुर्जनो गन्तव्यस्तत्र भगेन संगच्छता इति ' (मै० सं० १ । ६ । १२)। १९ · अनं मगो गच्छतीति वा' (९९५ । २७) अन्न वा शब्दः किमर्थः । चशब्द आवश्यकः । इति च ब्राह्मणामि- त्यर्थे । , २. यदा तदा = सर्वदेव । आत्मना = स्वयमेव । १० · कमन्यमादित्यादेवमवक्ष्यत् ' (२६) इति महाराष्ट्र मुळेऽ- धिकम् । उदगमत् ' (१७)न पटितम् । । एते सर्वे देवा आत्मवेत्येकत्वपक्षः । चक्षुपा ९५८ - सूर्यरूपेण चक्षुपा । व सपा देवानां चक्षुः - । इदं बामणवपनं भेदपक्ष- यानिकपक्षसमर्थनाय ।

·टिप्पणी । “२०७ पङ्क्तिः २४ व्यपदेशात् - सहनिर्देशात् । २६ । तस्मादेतो यज्ञेन यनन्ते' (मै० सं० १ । ६ । १२) । । भगाशी' पदं तन्त्र नास्ति । न यज्ञे यजन्ते ' इति ग. च. ज. पाठः ( ३१) । ' यज्ञेन यजन्ते' इति मूलपाठः स्यात् । अयज्ञियम् ' ( २५) इति न भाप्यकृतोऽर्थः । भाप्यमते शुक्र लोहितम् । - १} · विश्वरूपे अहनी ते कर्म ' ( ९५८ । १७ ) इत्यन्वयः । , . . - 4 २ 'द्योरिव चासि' (९५८ । १७) इत्यत्र 'च' सर्वाणि 'प्रज्ञानान्यवस्यन् ' (१७-१८) 'दत्तिः ' ( १८) न पठितम् । ५ 'माननवती' (९५८।१८ ) न पठिनं न वा व्याख्यातम् । २१ 'कृत.' (१३) = व्यापारीतः । २२. अभ्यानट् = अभ्यापन्नः । प्राप्त इत्यर्थः । २२ 'विधा' (१२) सूयन्त इति वा (१५) इत्यत्र ' इति वा'. भवन्तीति' (१६ ) इत्यत्र ' इति ' न पठि- तम् । ' प्रेधाभावाय ' (२८) इत्याधिक महाराष्ट्रमूले । २३ : निधानं पदैः । किमर्थमेतत् । ४-५ पांसुरे ६-७ ' स्वपनमेतत् ' इति निरुत मूले (नि० ५ । ३)। ८ ' समूळं पांसुल इव (९६०।१४-१५) भाष्ये। समूहळमिव यांमुळे ' वृत्ती । १४ 'पिंशनियाः । इत्यस्य स्थाने 'पंसनीयाः' (९६०।२९) महाराष्ट्रमूले । “ मनीयाः ' इत्यम्य कोऽर्थः । 'नियमतः । योऽर्थः । अन द्युम्यानप्रकरणे तम्य नियमना. पटनाद्विश्वानरो थुम्थानः । वस्तुतम्त्वयं पृथिवीस्थानः । महतो बलम्य ' (१)'वा'(७) ' स्थानां' (७) न पटिनम् । प्यायने । १ । - ·टिप्पणी। - . ९-१० सूर्याद्वर्पः । वर्पादोपधयः। ओपधिभ्य आहुतयः । एवमग्निपोषणं पत्रं पइक्तिः ९६२ १५ एवैः = कामः । अथवा = अयनैः (गमनैः) । अथवा । अवनः ( रक्षणः)। १६ ऊत्या = पथा। ११ — भूरिमध्वानं नयति स्वर्गस्य लोकस्यापि बोहळा' (३) 'अनेन ' ( ४ ) न पठितं न वा व्याख्यातम् । ११-१३ योऽगिर्यजमानं स्वर्ग लोकं नयति सोऽपि भुरण्युः । पाती तेनाथवा स इव यः संपतति (३-४) । १३ अशिचित् = योऽनि चिनुते स यजमानः । तसंपाती भुरण्यु ' (४) इत्यत्र ' भुरण्युः । न पठितम् । १४ उपात्ता. संपादिता अपूर्वसंभारा यज्ञियवस्तुसंचया येन ! तदेव = तदैवेति म्यात् । वर्गस्य लोकस्यापि । (३) = स्वर्ग लोकमपि । · वोहळा' (३) = यो वहति । २१ 'उत्तरस्यामन्वयस्तेन व्येषि' (६) इति सायणभाष्ये निरुक्तपाठः । २-३ प्रत्यकृत्वा = प्रतीच्या दिशि स्थापयित्वा । प्रत्यड्डिदं ज्योतिरुच्यते । (९६४ । २१-२२) न पठित न वा व्याख्यातम् । ५ ऋषि वर्तमानं शे' (९६४ । २ ० ) पदं भाष्ये वृत्ती च न व्याख्यातम् । दृशे = दर्शनाय । १६ · अभिविपश्यसि ' इत्यस्य स्थाने अभिविपश्येति । दुर्गस्वी. कृतमूले पाठ स्यात् । सूर्येण । · अग्निं च विपं च ' (३) इत्यत्र । चद्वयं ' ' विप. मिति ' (३) अघ्र ' इति । द्यावापृथिन्यौ च धारयति' (8) आह ' (१) न पठितम् । ११ विपूर्वम्य नातेः शुद्धयर्थम्य ' नेयं यास्कपद्धतिः । वि. प्णाते शुद्धिकर्मण' इति यास्को घूयात् । १९-२० निगूढम्याप्यग्ने. प्रशासनाय धूम एप २० रनसा तु मन्यमः । (२६) इति ग. न. न. पाट । ४ । रणम् । - .

·टिप्पणी। - -- . २०९ पक्तिः १३ पर्वकालं = कर्मकालं कर्मयोग्यं कालम् । १४ । इत्यग्निः । (६) इत्यत्र ' इति । सर्व' (५) 'तत् । (७) 'पाकम्पनः' (७) न पठितम् । १५ कर्मण्या = कर्माण साधुः कृषियोग्या। १९ उपसंहृतेः = उपसंपन्नः = आत्मसात्कृतः । ११ एहि ' (३) 'व:'(३) आदित्यः' (४) न पठितम् । १३ ' समेतब्रूमः' (५) न पठितं न वा न्याल्यातम् । १३-१४ शोभनमर्थ = जगतोऽनुग्रहम् । ६-७ आदित्यो वृक्षो यस्मात्स वृश्चति क्षपयति । ७-८ वृ ( वृतः)+क्ष (क्षये) : वृक्षः (९६८।२१)। ८ पुण्यकृतो निवासायाऽऽदित्यं गच्छन्ति । पला (परा)+शं (शरणम् ) - पलाशः । क्षये = क्षयाय निवासाय। 'स्थाने (९६८ । २१ ) · वृक्षो व्रश्चनात्पलाशं पलाशनात् ' (२२) 'तत्र' (२३) 'इत्यपि' अत्र · इति' (९६९।२) न पठितम् । १० सर्वस्य पाता वा पालयिता वा' (९६८ । २३) न पठित न वा व्याख्यातम् । १२ गत ( आदित्यलोकम् ) आत्मा येपाम् । ६ अपि निगमो भवति ' (९७० । २०) 'पारिवी च दिव्या ' (२०) इत्यत्र । पारिवी ' ' च सर्वे च देवाः (२२) स्तुत्या' (२३) 'इमानीति' (२४) इत्यत्र ' इति । न पठितम् । २१ । प्रयुतानि ' (२३) न पटिनं न वा व्याख्यातम् । १२ निर्वपनस्यास्यामृच्युत्तरे पादे सम्यक्पाटोज्येष्यः' दुर्वाधम् । ८ इनि सा निगदव्याख्याता' (६) न पटिनम् । .

·टिप्पणी। - पतं . पङ्क्तिः ६ 'रश्मिवन्त ' (९७१ ।२०) 'पर्यासते' (२१) 'एपा' (२१) 'अन्त ' (२२) 'आरब्धु' (९७३ । १) न पठितम् । १४-१५ 'आरम्भ शक्नुवन्ति' इत्यन्वय । १८ पृथिवी व्याख्याता ! इह द्यौरुच्यते ( निघण्टुभाप्ये ) । समुद्री व्याख्यात । अन्तरिक्षनामसु ( निघण्टुभाप्ये ) । उत्तमोऽ भिधेय ( ट ठ ड )। २० 'अन एकपाद्व्याख्यात ०' इत्यादि पुनरुक्तमेक्स्थामृचि तेषा स्तुतिरिति पथनार्थम् । पूर्वत्र भिन्नास्वृक्ष्वेवस्या देवताया स्तुति । ९७४ १२ ‘अस्माक शृणोतु' नेद शुद्ध सस्कृत किंतु प्राकृतभाषादूषित सस्कृतमेतत् । 'अपि च न ' (३) अनश्चैकपात्पृथिवी च समु द्रश्च' ( ३-४ ) सर्वे च देवा' (७) इत्यत्र सर्वे 'च' शब्द ' कविशस्ता मेधाविशस्ता' (५) न पठितम् । १५ — यज्ञवृधो वा' (४) इत्यम्यानन्तर दुर्गस्वीकृतमूले 'उदक- वृधो वा ' इत्यधिकमातीदिति भाति । १६-१७ 'कनिभिर्मेधाविभि शस्त्रचण्टुक्त्वेन शस्ता' इत्यन्वय । १७ 'मन्त्रा' (१) न पठित न वा व्याख्यातम् । २१-२२ ध्यान्तरम्भणे युक्त उपयुक्त । ध्यानायोपयुक्त सन् । १८ 'कर्माणि' (१०) माप्ये । ' अन्नानि' वृत्तौ । १९ पूर्वेन्द्र' (१०) न पठित न वा व्याख्यातम् । · पूवेन्द्रे' इद पूर्वयेन्द्र इत्यस्यापभ्रश । अर्चन्योऽनुपान्ते' (१०-११) इत्यत्र भाष्ये य = इन्द्र । वृत्तौ तु य = यनमान । भाष्यकृतार्थावृत्तिकृतोऽयो भिन्न । १ आदित्यारेते पृथग्भिना इति पक्षे । १७-१९ आदित्यो दृश्यते तपाऽरित्या अपि । एव ते प्रत्यक्षा । सप्तरूपयो दूरे वर्तन्ते । तस्मात्ते नाऽनित्यवत्प्रत्यभा किंतु ते परोक्षा । इट न थाम्नविर यम्मात्तेऽपि दृश्यन्ने । अपि २० ९७६ ·टिप्पणी। . २११ पक्तिः १७-१९ च । शब्दः कथं प्रत्यक्षः परोक्षो वा । भयवा । आदित्यशब्दो व्युत्पत्तिदृष्टया प्रत्यक्षवृत्तिः । 'अदितेः पुत्राः' इति । न तथा 'सप्तऋपयः' इत्यादयः शब्दाः । ते हि परोक्षवृत्तयः । तस्मा- त्प्रत्यक्षवृत्तिः शब्दः प्रथम निर्देश्यः । १५-१६ 'आहुतीरादित्येभ्यश्चिरं' (४) न पठितं न वा व्याख्यानम् । १६ अविद्यमान उत्सर्गस्त्यागो यस्य तत् । यावदायुपं जुहूपात्रं न त्याज्यं यनमानेन । १७ 'नः' (५) 'मित्रश्चार्यमा म भगश्च' (५-६) इत्यत्र 'च- शब्दाः' न पठितम् । २२ .आदित्ये' (१०) 'अप्रमादं संवत्सरं (१०) 'अस्तमि- तमादित्यं यन्ति' (११) अस्याननी सत्रसदी च देवी वाय्वादि. त्यो' (१२) “सप्तऋषयः प्रतिहिताः' (१३) पछ् ' (१३) 'विश्रा सक्षम्पात्मनि' (१३) सदमप्रमादं' (१४) 'इमान्येव' (१४) न पठितम् । २३ तेनोदकेनेद्धाः । रश्मयोऽनिन्धनमः । १ स्वस्य कर्मणोऽनुत्सर्गेणेत्यन्वयः । उदकदानेनाऽऽदित्यं रक्षन्ति । उदकमादित्यस्य भक्षः । निरिन्धनोऽपि' इति द्वयो. रनयोः शब्दयोन किमपि प्रयोजनम् । ३ आत्मानम् = आदित्यमेव । १० अप्रमाद्यन्तीन्द्रियाणीत्यन्वयः । १२ । आत्मानं यन्ति ' (९७८१५) अस्वप्ननी सबसदी च देवा' (१५---१९) इत्यात्मगतिमानष्टे' (११) न पठि. तम् I ' संवत्सरं '(१०) 'अस्वप्ननी सत्रसदी च देवा' (१२) विद्या सप्तम्यात्मनि ' (१३ ) आत्मानं' (१५)न न्याध्यानम् । १५-१६ । अतं पानं पननन्गृहं सरमा परमान्नभूनं तेनो यायुत्तिः' इत्यम्य कान्तमा . . .

·२१२ टिप्पणी। पत्रं ऋपयः पक्तिः ६ तिर्यविल ऊनवन्धन ऊर्श्वबोधनो वा' (९७९ । २२- २३) ' सर्वरूपं ' (२३): आदित्यरश्मयः । (२३- २४ ) इत्यत्र : आदित्य' 'तियग्विल' (२५) 'सर्व- रूपं ' (९८० । १) ' अत्र' (१) न पठितम् । ५-६ चमनम् उदकम् । यथा चमसो मधुपूर्णस्तथा । रमिल- पाणि च्छिद्राणि । यथा चमसस्य तिर्यञ्चि च्छिद्राणि तथाऽस्य मण्डलस्य रश्मयस्तिर्यञ्चः । मधुपूर्णे चमसे छिन्द्राणि किं. कृतानि । ७ भूतानां संप्लवो नाशः । तदवधि । ९ सूर्य उदकमस्तीति स चमसः । १२ तदधिष्ठात्रा सूर्येण । १९ आत्मगतिपक्षे ' ऊर्ध्वबोधनः' (९७९ । २५) सप्त । (९८० । १ ): इन्द्रियाणि यानि । ( १ ) गोप्ताणि ' (१) न पठितं न वा व्याख्यातम् । १९-२० इन्द्रियाननुभूतं ब्रह्मरसो ब्रह्मज्ञानं येन्द्रियैर्नानुभूयते । — इन्द्रियत्वेन भृतं ' ( पाठभेदः २७-२९ ) अयं पाठभेदो दुर्योधः । २० के विधातारः । १७ ऋजुगामिनाम् ' (९) ' इति । (९) ' दानं ' (९) 'अभि नो' (९) । सर्वे देवाः । ( ११ ) ने पठितम्। १७-१८ अन्तरिक्षं रश्मीन्नावृणोनि न प्रतिबध्नाति । १९ । कल्याण्यां मनी' (८-९) चिरं' (११) पठिनं न वा व्याख्यातम् । २१-२२ — मनुष्यधृतः । (११) मर्वे च देवा इहाऽऽगच्छन्' (१२) न पठितम् । - .

·टिप्पणी। २१३ पङ्क्तिः ९ 'दाशतयीघु' वृत्तौ । दशतयी' (९८२।१२) यास्कभाष्ये । १४–१५ विश्वशब्दोपेतं मन्वनातं सूक्तं वा कर्मणि योज्यामिति न्याय्यम् । २२ 'आमायस्य कियार्थत्वादानर्थक्यमतदानाम् ' (पूर्वमीमांसा १ । २॥ १) समानाये = वेदे । २२-२५ कर्मसु यावन्तो गायत्रच्छन्दोयुक्ता मन्त्रा आवश्यकास्तावन्तो वेदेनोत्पाद्याः। किंतु तादृशं मन्वनातं नालं कर्मात्पादे कर्मसिद्धये। २ ओप्यन्तां = प्रयुज्यन्ताम् । ३ इति पश्यन्याम्काचार्य इत्यन्वयः । ५ यावदलं कर्मणि ( तावत् ) वैश्वदेवानां मन्त्राणां गायत्रे छन्दसी. यमनुत्पत्तिर्गमयतीत्यन्वयः। ५-७ बहुविश्वशब्दावर्थे प्रत्यासन्नौ । तयोरर्थयोरल्पो मेदः । प्रायस्तो समानार्थी। ७ अत्यन्तगत: सार्वत्रिकः । अयं सिद्धान्तो नियमो वा न सर्वन युक्तः । सर्वत्रगो नियमोऽवश्यः । 'अपि चवमनत्यन्त- गत इत्युद्देशः' अयं सर्वेषु पुस्तकेषु पाठः । किंत्वयं दुधिः । भाप्ये 'इत्युद्देशः' इत्यम्य स्थाने 'एष उद्देशः' (९८२।१४)। १५ केपुनित्सूक्तेप्वेकस्यामेव ऋचि देवनालिझं वर्तते । केनिने कस्यामपि । यथा 'बभ्रुरेकः' इत्यस्मिन् । नभुरेक इति दश द्विपदा अलिगाः' (९८२।१४-१६) इति छ, त. द. पुस्त. केषु 'एकलिग' इत्यम्यानन्तरम् । इतरेषु भवति' इत्यस्या. नन्तरम् । नेदं दुर्गेण न्यास्यातम् । ऋनि अनि भिता देवना विशिष्टालगा किंतु नामरहिना । अग्र विश्वशब्दो विश्वलिङ्गं या नास्ति | तथाऽपि वैश्वदेवानां म्याने प्रयुज्यते । तम्माच्यार- पूणिमनं नात्यन्तगम् । ११ 'कयाम' इसमृगाधिनी । नर्भरी सुफरी पनि एतादृशाः शब्दा अम्मिन्मूत मन्नि । नेन माँ मून. परीमूत्तमिन्य. भिषागने।

·२१४ टिप्पणी। पत्र . . . पक्तिः १ 'इम०००० मतः' अत्र चतुप्पञ्चाक्षराणि ग. च. ज. पुस्त. केपु गलितानि । ' इमं न अम्माकं मन्त्रम्' इति पाठः स्यात् । क. ख. घ. ट. ठ. पुस्तकेषु विद्यमाना वृत्तिः सायणमाप्यमेव । २ ' भक्षेमहि । इति पाटोऽशुद्धः । भक्षयेमहीत्यवश्यम् । १२ · यज्ञेन यज्ञमयनन्त देवाः । (३) तमालभन्त तेना- यनन्त ' ( ४ ) 'ह' ( ५ ) समसेवन्त ' (.) ' यद्विवमते ' (७)न पठितम् । १३-६५ म्यावरनद्गमभावमापनमत एव सर्वगणं सर्वनामानम् । १५ ' तं व. ' इत्यत्रापि पश्चाहत्या ( पराया ) ओपध्यात्या (वसत्या) नागिरिभ्यत इत्युच्यते । मर्वमग्निरेव । एतचोचम् । १६ एनादृश दर्शन ज्ञान यम्य जात तम्य प्रयोक्तुर्यनमानस्य । १८ देवमाविन २२ अन्यदपतीनि अन्यमावि । न अन्यभावि अनन्यभावि । तार याम्प परमन्यया न भवति । १ • माधनाइदम्पानो देवगण इति नग्धाः । पूर्व देययुगमित्या. यानम् ' (१८८।६-७ ) न पटिनं न वा स्याम्यानम् । य एने माया । गार्ममानाने विमाप्नुवन् । मेन माया सुमागे देवगण नि त मनम् । इम्मिन्युगे पिया मन मा देदा अमनियामनं दोगणितमतम् । २ काका भनिन्या 1 पूर्व नागे या पति रामसमी। • • * ( ५०५111६९) देवभाव माता | .

·टिप्पणी। २१५ . . पक्तिः ९ 'अग्निर्वसुभिर्वाप्तवः' (९८६।८) भाप्ये । 'वासवोऽग्निः' वृत्तौ । १५ ‘सुगा वो देवाः सद॑ना अकर्म य आजग्मेदं सर्वनं जुषाणाः । मरमाणा वहमाना हवीप्यस्मे धत्त वसतो वसूनि, (यं० वा. सं०८।१८)। स्वगा वे देवाः सर्दनमकर्म य ऑनग्म सर्वनेदं जुषाणाः । 'नक्षिवांसः पपिवांसश्च विश्वेऽस्मे धत्त वसवो वसूनि ' (ते. सं० ० १.४ ) ४४)। सुगा वो देवाः सदना कृणोमि य आम्मेदः सवनं जुपाणाः । नक्षिवांसः पपिवांसश्च विश्वेऽस्मे धत्त वसवो वसूनि ' ( मै० सं० १।३ । ३८)। — सुगा वो देवाः सदनेदमस्तु य आजग्म सक्नेदं जुपाणाः । जातिवांसः पपिवांसश्च विश्वेऽस्मे धत्त वसवो वसूनि' (काठकसं ४।१२)। कपिटलसंहितायां (३ । १० ) ' आनग्म ' स्थाने 'आजग्मुः इति विशेषः । इतरथा कपिष्ठलसंहितापाठः काठकसंहि- तापाठसदृशः । इयमृक्स्यां संहितायां वर्तत इति न ज्ञायते । उपरि निर्दिष्टासु संहितासु 'सुपथा' इत्यस्य स्थाने ' सदना सदन' वर्तते । दुर्गस्वीकृतमूले 'सुपथेदमस्तु ' (२६) इति पाठ आसीदिति भाति । 'सवनानीमानि ' (१७) इत्यस्य स्थाने ' सवनमिदं (२४) च । ३ 'आमेयं प्रातःसवनमेन्द्रं माध्यंदिनं वैश्वदेवं तृतीयं सवनम् ' ( मै० सं० ४ । ५ । ९) । 'नव समिष्ट पपॅपि तृती. यसवने हूयन्ते' (मै० सं० ४ । ८ । ४) । तेन वसवो द्युस्थानाः । १६ 'अरमन्त' (९) 'भवाः' (१०) 'च' (१०) 'अर्वाच एना. पथः' (११) न पठितम् । १९ । रमयन्त' (१०-११) न पठितं न वा व्यास्त्यातम् । कदाचिद्वर्तमाना इत्येष शब्दो रमयन्त' इत्यम्य व्याख्या स्यात् । १ अहतान् = नवान् । प्रहतान् (पाठभेदे २२) = सदागमनेन हतान् उत्तमान् । अथवा .

·टिप्पणी पत्रं ९९० ९९१ , पक्तिः १९ वाजिनो देवाश्वाः । 'नो भवन्तु ' ( १० ) हानेषु' (१०) 'सुमितद्रवः' (११) इति वा' (११) 'इति वा' (११) इति' (१२) 'अस्मत्' ( १२-१३) न पठितम् । · अमीवा देवाश्वाः' (९८९ । १३ ) न पठितं न वा व्याख्यातम् । १-२ अ(आ) + हिं (हन्ति ) । र (रहसि) + क्षसः (क्षिण्वन्ति)। २ अमीवाः = रोगान् । २१ 'देवानां पत्न्य उशत्यः' (१३) अवन्तु न:'.(१४) इत्यत्र 'नः' 'चान्नसंसननाय' (१४) 'ता नो देव्यः' ( १५) · शर्म' (१६) न पठितम् । १५ अग्न्यादिभिः पुरुपरित्यन्वयः । । अपि च इत्यत्र (१०) इन्द्रस्य पत्नी ' (१०-११) । अमेः पत्नी' (११ ) · अश्विनोः पत्नी' (११) · देव्यः ' (१२) न पठितम् । १७ राट् रानमाना । • रानते. ' (११) ' कामयन्तां ' (१२) न पठिन न वा व्याख्यातम् । १८-१९ रोदमी इति प्रगृह्यं शारल्यम्य पटकारम्य मतेन । तेन तद्धि- वननम् । किंवत्र तदेकवचनम् । तेन न प्रगृह्यम् । २ कधामी काल । भुक्तवत्सु पुरुषेषु = अग्न्यादिपुरपभोनना नन्तरम् । ‘य ऋतुः कालो ज्यायानां य ऋतु. कागे ज्यायानाम् ' (९९१ । १३) इति द्विरक्तिरध्यायपरिममाधि धोननाय । १० अनिम्नुतय रति नगवाना ममयः सिद्धान्तः । तमनुमृत्य । তা मुम्यक्ष न्यम्यान्दोविनियोगा न दीयन्ने । २ मोत्रियश्चानुरूपश्च ग्नोत्रियानुरूपी न सुनोतिनुम्पे । २ 'ने' (९९४ १२) नवा (२२) त्या न पाधियो' (२२) हन्यत्र प न'न पटिमम् । यनिन् ' (१) ' अभ्यनुवानाम् । (१३) न पटिने नमा न्यायानम् । - ९९२ ९९४ . ९९५ ' ·टिप्पणी। - पक्तिः यत् ' (१२) ' गतिकर्मणः ' (१३) ' एतत् ' (१४) न पठितम् । २१ व्यवधीयते व्यवहितोऽदृश्यो भवति मनुप्यः । १४ 'हि' (९) 'च' (९) पोपेपु' (१०)न पठितम् । १८ ' यत्रामाद्यद्वपाकपिरर्य ईश्वरः' (९-१० ) 'अयपाश्चिनोः' (१२) न पठितं न वा व्याख्यातम् । २३-२४ · अथपा वाचः प्रवाहितेव' इदमष्टमखण्डम्यान्ते । पञ्चमपष्ठ. सप्तमाटमखण्डा दुर्गस्वीकृतमूले नाऽऽमन् । 'भत्री ३ सृण्येवेति । नेयं यास्ककृतभाप्यपद्धतिः । याम्क: ऋक्मती- कानि न पठति । द्विविधा सूणिर्भवति । अब सृणिशब्द. स्त्रीलिङ्गः । तेन · भर्ता हन्ता ' इति अशुद्ध रूपे । हन्त्री' इत्यवश्यम् । · सृण्येव ' अत्र न सृणिशब्दः । द्वौ सृण्या न द्वे सुणी । ' सृण्यशब्दस्य कोऽर्थः । यथा मृणिः मी तथा अश्विनी अपि भर्तारी । 'नापि, इत्यत्र 'च 'शब्दः अनवश्यः। नर्भरी = भतारी । इत्यर्थः ।। यास्कः इत्यर्थशब्दो भाप्ये न प्रयुनक्ति । तुर्फरीत - हन्तारी । ६ तुर्फरी शिप्रहन्तारा । उदन्यमेव ७ रत्ने सामुद्रे पान्द्रममे इति अन्याह्नम् । समुद्रे भवं सामुदम् । चन्द्रमसि भवं नान्द्रमसम् । किमिदं पान्द्रममं रत्नम् । चन्द्र कान्तः चन्द्रमाम न विद्यते। किंतु चन्द्रररिमभिः स्पष्टः मन् दवते । नेमने = जयमने । जराय जरायुनम् । शरीरं । अयादतम् । ९ शरदम् ' अयं कस्य अर्थः । अनरं - अनीम् । भर मायगभाप्यम् । ' मृगेव नृत्यावित । नणिरशः। उदकने इव । ." .

·टिप्पणी पतं - । पक्तिः ९ अड्कुशाही मत्तगजाविव | नर्भरी मात्रविनाम कुर्वन्तौ । यद्वा । सृण्येव । सृणिर्द्विविधा | मत्तगजस्यैक्त्रावस्था पयि येका । अपरा बाधयित्री । तादृश्यो सृण्याविव जरी भर्तारा एकत्रैवावम्यापको । तथा तुर्फरीतू तर्फितारौ शत्रूणा हन्तारी । नैतोशेव । नितोशतिर्वधर्मा। नितोशयतीति नितोश तम्यापत्य नैतोश । ताविव तुर्फरी शत्रूणा हन्तारौ। पर्फरीका पर्फरी शत्रूणा वि.ारयितारौ । यद्वा । स्तोतृजनाना धनादि दानेन पूरयितारी । उदन्यमेव उदन्यजे इव । उदके उद व्यम् । तन जाते रत्ने इव निर्मली । कान्तियुक्तावित्यर्थ । नेमना जेमनी जयशील।। मदेरू वलातिशयेन मत्तौ स्तुत्यौ वा। ता तो पूर्वोत्तगुणी अश्विनी युवा मे मदीय जरायु जरायुजमत एव मरायु मरणशील शरीरम् । अजर जरारहित मरणधर्म रहित कुरुतम्' । याम्कभाप्य दुर्बोधम् । यस्मात् यास्त सृण्यनैतोशश ब्दयो अर्थो न ददाति । रत्नशब्द नपुमा । अश्विनी पुमासौ । रत्नाभ्या क्थ उपमीयेताम् । सायणभाप्य अपि न साधु । कदाचित् अय अथ स्यात् । 'नर्भरी ' इद भृधातो यडि नामरूप म्यात् । भूधातो अभ्यास न । इकारो नाम । य पान पुन्येन भृश वा बिभर्ति स नभरि । परीमा । अन आगम छन्दो स्यात् । नरिवन पर्फरिशल फुधातो यहि नामरूप स्यात् । धातुपाठे पृधातु नव विद्यते । स कदाचित् मृधातो उच्चारभेद स्यात् । तुपरिशद परिसदृशो भाति । 'पर' इत्यस्य म्याने । तुर' इत्यादेश ग्रामीण • तुरीन ' इत्या तृभागम छन्दोर्थ स्यात् । उदन्यन शब्द उदन्य-उदन ' इत्यनयो शन्लयो समासेन परित म्यान् । उनि भन उदन्य । उद्न नात उदन | ज्य कश्चिन् उदरचार्ग पती म्यान् । धर्मरमशर्मभर्मवत् नमन्शल निधातो मन्मन्ययान्त उत्पा म्यान् । नेमा नेमनी नमन नि तम्य रूपाणि भाय । मोगात मधातो । अधिनी येनाम्या उपमीयते । यथा-विमि श्येनेव दीयतम्' करण . कृत स्यात् ।

·दिप्पणी। - , २१९ पक्ति ९ (म० स० ५ । ७४ । ९) . 'कुह श्येनेव पेतथु । (म० स० ८ । ७३ | १)। 'श्येनाविव पतयो हयदातये सोम सुत महियाव गच्छत (म० ० स० ८।३५ । ९)। सृण्य- -नैतोश-उढायना इमानि केषाचित् पक्षिणा नामानि स्यु । यथा इमे पक्षिण आरिभूतान् पक्षिण जयन्ति स्वभक्ष्य व अपहरन्ति तथा अश्विनौ अत्रिच्यवनादीन् आपद उद्धरत । ता तो युवा अश्विनी मे मम जरायु जरावश मरायु मरणवश शरीर अनर जरामरणमुक्त कुरतम् । अय केवल तर्क । १२ तरत् = तरति स पाप सर्वम् । मन्दी = य स्तीति । १३ धावति गच्छत्यू/ गतिम् । धारासुतम्य अन्धस = धारया अभिपुतस्य अन्धस - धारया अभिषुतम्य सोमम्य मन्त्रपूतम्य वाचा स्तुतम्य । अय आत्मपरोऽर्थ मचि न विद्यते । तरत् = समुद्र तरन् । 'तरत्ममुद्र पवमान ऊर्मिणा' (म० स० ९ । १०७ । १५)। सोमरस जलेन मिश्रयते तम्मात् सोम समुद्र तरति इति ऋपि वदि । सोम मन्दी इति उच्यते । यस्मात् स हप्यति पातन् हर्षयति च । एतादृश सोम पवित्र प्रति धावति । सुतस्य अन्धस सोमम्य धारा पवित्र प्रति धावति । अम्य सूतस्य चतर मच । प्रत्येस्स्या अन्तिम पाट तरत्स मन्दी घावतीति । इन्द्रादयो देवा पिवयु इति सोम त्वरया पवित्र प्रति शुद्धीकरणाय धावति इति अतिशयोक्ति । १९ चत्वारि शृङ्गेति । ईदृशानि प्रतारानि अम्मिन् एव अ याये दृश्यन्ते । आटी त्रय एव वेदा आसन् । न चत्वार । २० प्रात सवन माध्यदिन तृतीय सवन इति प्रीणि सवनानि । 'प्रायणीयोटयनीये' इति द्वयो इष्टयो नामनी । २१ हप्तास = छन्तासि । निधा मन्त्रयाह्मणकल्प ! २२ रोरवणमम्य सवनप्रमेण । आनी मच तनन्तर यपि। हर नन्तर सामानिाएर सबने सबने अम । अय त्रिविर पाठ अम्य वृषभम्य रोग्वणमित्युच्यते । D प्रेघा ·टिप्पणी। प . पदाक्तिः २३ यटेनमृम्भि स्तुवन्ति । इट ब्राह्मणवाक्यवत् भाति । २४ एप हि महान् देवो यद्यज्ञ । इदमपि तथैव । २४-२५ एष हि मनुप्यानाविशति यननाय । इदमपि तथैव । अब सायणभाप्यम् । " यद्यपि सूत्तस्य अशिसूर्यादिपञ्चदेवता क्त्वात् पञ्चधाय मन्त्रो व्याख्येयम्तथापि निरुक्तायुक्तनात्या यज्ञात्मकाने सूर्यस्य च प्राशरत्वेन तत्परतया व्याख्यायते । अस्य यज्ञात्मास्याग्ने चत्वारि शृङ्गा चत्वारो वेदा शृङ्गस्था नीया । यद्यपि आपस्तम्बेन । यज्ञ व्याख्यास्याम । स त्रिभि वेंदविधीयते ( परिभा. ११३ ) इत्युक्तम् । तथाऽपि आधर्षण- स्येतरानपेक्षयवैकागिताध्याना कृत्स्नर्मणा अभिधायक्त्वात् तदपेक्षया चत्वारि शृङ्गेत्युक्तम् । योऽम्य पादा सवनानि घीण्यम्य पादा । प्रवृत्तिसाधनत्वात्पाटा इत्युच्यन्ते । द्वे शीर्षे ब्रह्मोदन प्रवर्यश्च । इष्टिसोमप्राधान्येन इद उक्तम् । सप्त इम्तास सप्त छन्दासि । हस्ता अनुष्ठानस्य मुख्य साध नम् । छन्दास्यपि देवताप्रीणनम्य मुरयसाधनमिति हम्तव्यव- हार । निधा बद्ध मन्त्राल्पब्राह्मणे निप्रकार बद्ध । बन्धन मस्य तन्निप्पाद्यत्वम् । वृषभ फलाना वर्षिता । रोरवीति भृश शब्दायते । ऋग्यजु सामोक्थै शस्त्रयागस्तुतिरूपै होनाद्यु त्पादित स्वनिभि असो रोति । एव महो देव मान् आविवेश । मय॑ यनमान निष्पादत्वात् प्रवेश उपचर्यते अथ सूर्यपक्षे व्याख्यायते । अम्य आदित्यस्य चत्वारि शृङ्गाणि चतस्रो दिश । एता श्रयणार्थत्वात् शृगाणीत्युपचर्यन्ते । त्रयो अस्य पादा । त्रयो पेदा पाढस्थानीया भवन्ति गमन साधनत्वात् । तथाहि "मुग्भि पूर्वाह्ने टिव देव ईयते ' इत्यु परम्य · वेदैरशून्यनिभिरेति सूर्य । (ते ब्रा० ३ । १२ । ९। १) इति हि वेदत्रयेण गतिराम्नाता । द्वे शीर्षे । अहश्च राविश्व द्वे शिरसी । सप्त हम्तासो अस्य । सप्त रश्मय पट् विलक्षणा मनव एक साधारण इति वा सम हस्ता भवन्ति । निधा बद्ध निपु म्यानेषु क्षित्यादिषु अग्न्याद्यात्म कत्वेन सबद्ध । ग्रीष्मवर्षा हेमन्नाव्य त्रिभि धा बद्धो वा ।

·. . " । टिपणी। २२१ पङ्क्तिः २४-२५ वृषभः वर्पिता । रोरवीति शब्दं करोति वृष्ट्यादिद्वारा । सः महो महान् देवः मानाविवेश तन्नियन्तृतया । — सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुनश्च । (ऋ० सं० १ । ११५ । १) इति हि श्रुतम् । एवं तु अवादिपक्षेऽपि योज्यम् । अत्र व्याकरणमहाभाप्यम् । नित्वारि शृङ्गाणि चत्वार पदभातानि नामाख्यातोपसर्गनिपाताश्च । यो अस्य पादास्त्रयः कालाः भूतभविष्यद्वर्तमानाः । देशी द्वौ शब्दात्मानो नित्यः कार्यश्च । सप्त हातासो सष्ठ अस्य विभक्तयः । बिघा नद्धनिषु स्थानेषु वद्ध उरसि कण्ठे शिरसीति । वृपभो वर्षणात् । रोरवीति शब्दं करोति । कुत एतत् । रौतिः शब्दकर्मा । महो देवो मो आविवेशेति । महान्देवः शब्दः। मां मरण- धर्माणो मनुष्याः । तानाविवेश "। २८ यन्तः = गच्छन्तः ईनाना था । अपेक्षन्ते = ईक्षन्ते । स्वर्यन्तो नापेक्षन्ते = ते अमुमेव लोकं गतवन्त ईक्षन्ते । २ विश्वतोधारं = सर्वतोधारम् । अत्र महीधरभाष्यम् । ' सुष्ठु विदन्ति जानन्ति ते सुविद्वांसः ज्ञानकर्मसमुच्चयकारिणः । ये सुविद्वांसः यज्ञं वितेनिरे वितन्व. न्ति अनुतिष्ठन्ति । कीदृशं यज्ञम् । विश्वतोधारं विश्वतो धारा यस्य तम् । आहुतिदक्षिणानानि यज्ञस्य धाराः । वैश्वानरमा. रुतपूर्णाहुतिवसोर्धारावानप्रसवीयानि वा यनस्य धाराः । यद्वा विश्वस्य जगतो धारयितारम् । ते यज्ञकर्तारः स्वः स्वर्ग यन्तो गच्छन्तो नापेक्षन्ते पुत्रपश्चापेक्षा न कुर्वी कृतकृत्य- त्वात् । द्यां स्वर्ग चाऽऽरोहन्ति । कीदृशी द्याम् । रणनि नरा- मृत्युशोकादीन् सा रोदप्ती ताम् । रोदप्ती इति दिवो विशेषण न तु द्यावापृथिन्योरामधानम् । दिय इत्युपादानात् । यहा। ये यनमानाः मुविद्वांसः मुष्ठ कर्मप्रकार जानन्तः विश्वतोपारं नगलारणहेतु यज्ञ विनन्वन्ति विशेषेण कुन्ति ते थां अन्न. रितं आरोहनि । ता रोदसी द्यावापिन्यो आरोहन्निातनः स्वर्यन्तः वर्गम्यं आदित्यमण्डलं प्राप्नुवन्तः अभ्यकिमपि म्यानं न अपेक्षाने।"

·२२२ टिप्पणी । पत्रं ९९८ ९९९ . पक्तिः २ रोदसीपदस्य द्यावापृथिव्या इत्यर्थः । इदं पदं व्यर्थम् । यस्मात् पृथिव्याः अत्र न किमपि प्रयोजनम् ।' यो पदेन द्यौः कथितेव । ईक्षन्ते । विश्वतोधारं वितेनिरे । एते शब्दाः ऋक्शाखायां न वर्तन्ते । अस्या ऋचः माषाशैली अर्वाचीना । ये सुविद्वांसो विश्वतोधारं सर्वस्य जगतः धारयितारं यज्ञं वितेनिरे वितन्वन्ति ते या आरोहन्ति । स्वर्यन्तः स्वर्ग गच्छन्तः स्वर्गादन्यत् न किंचिदपेक्षन्ते । ३ प्रवळितेव = प्रतळिता इव । 'प्रवळिता' इत्यस्य कोऽर्थः । स्तुतिः वर्णनं वा इति अर्थः स्यात् । इव शब्दः किमर्थम् । १ गुहा गूहतेः ' (९९८ । ९)। ५ · ओंकारो महाव्याहृतयश्चेत्या ' ( ९९८ । १० ) 'प्रना पतिः ० त्रयीं विद्यामभ्यतपत् । तस्या अभितप्ताया एतान्यक्षराणि संप्रास्रवन्त भूर्भुवः स्वरिति ' ( छा० उ० २ । २३ । २)। 'तान्यभ्यतपत्तेभ्योऽभितप्तेभ्य ओंकारः संप्रास्रवत् ' (छा: उ० २ । २३ । ३) एतदार्प विवरणम् । ७-९ आख्यातानामर्थः कथमप्रसिद्धतरः। नामान्यप्यप्रसिद्धानि सन्ति । उपसर्गनिपातानामर्योऽनिश्चितो भवेन्नत्वाख्यातानाम् । दुर्गकृतं विवरणमकिंचित्करम् । १५-१६ के एते एके । अधिभूतविदः । भूतानि सर्पादीनि ये जानते ते। १७ मृगाः पशुभ्यः कथं भिन्नाः । तूणवशब्दस्य कोऽर्थः । विशिष्टं वाद्यमित्येकोऽर्थः । पशुमृगयोर्मध्ये निर्देशात्तूणवः प्राणी स्यात् । पशुपु गवादयः । तृणवेषु = वीणानातिषु । वादित्रेष्वि- सवरादिपु (1)' (ट.)। १८ आत्मप्रवादाः = अध्यात्मवादिनः । प्रवदतीत्यशुद्धं प्रवदन्ती- त्यवश्यम् । १९ 'एप्वेव लोकेषु त्रीणि' (९९८ लोकेषु त्रीणि वे तुरीयाणि ' इति में० सं० । (१७) भाष्ये । 'वाते ' मै० सं० । सादित्ये (१८) त्यर्थः । मृगेषु १६ ) माप्ये । • एषु वायो' ·टिप्पणी। २२३ पक्तिः १९ में० सं० नास्ति । 'स्तनयित्नावथ ' ( १८) भाप्ये । 'म्तन- यित्ना अथ ' मैं० सं० । ब्राह्मणाः वदन्ति' (१९) भाष्ये । ' ब्राह्मणः वदति ' मै० सं० ।। या च देवानां या च मनुष्याणां ' (२०) मे० सं० नास्ति । ' वाग्वै सृष्टा चतुर्धा व्यभवत्ततो याऽत्यतिरिच्यत सा वनस्पतन्प्रिाविशत्रपा याऽक्षे या दुन्दुभौ या तूणवे या वाणायाम् ' ( मै० सं० ३ । ६।८)। २० तदेतद्राह्मणं स्पष्टम् । रथंतरं (९९८ । १७ ) वामदेव्यं (१७) बृहत् ( १८ ) एतानि साम्नां नामानि । २२ इतरे वर्णाः कीदृशीं वाचं वदन्ति । ते किं पशवः । एतेषां मतानां मूलमन्वेप्यम् । ततोऽर्थः स्पष्टो भवेत् । १० ऋचो अक्षरे परमे व्यवने' (२) ऋचा' (३) न पठितम् । 'ऋचश्च ह्यक्षरे परमे व्यवने धीयन्ते० प्रति प्रतीति च ब्राह्मणम् ' (.-७ ) न पठितं न वा न्यास्ल्यातम् । ११-१२ अधियज्ञ ओंकारः । अधिदेव आदित्यः । अध्यात्मनि आत्मा । १५ ओंकारं विना देवा नाय॑न्ते । तस्याः = वाचः । १६ व्यवनं विशिष्टं विविध वा अवनं रक्षणम् । ऋचां परमं रक्षण. मक्षरमोंकारः । नानादेवतेषु च मन्त्रेषु (६) ॐकार आव. श्यकः । विविधमस्मिन्छधनातमिति दुर्गः । २१ अक्षरं सर्वेषां शब्दानां मूलम् । २५ ( ओंकार एवेदं सर्वम् । ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वम् । (मा० उ० १)।' ओमितादं मर्वम् ' (ले० उ० अनुवाकः ८)। २६ तानि = गादीनि । १ प्रणवः = ॐ प्रणम्य विग्रहः शरीरम् आत्मा । ११ मागेप आदित्य इत्यत्रयः । १३ प्रत्यूनः = मर्वाणि भूनानि (४-५)। 'प्रत्यूनः माणि मुतानि' (१-५) 'यनेनानि ' (७) अन्यत्र:

·२२४ टिप्पणी । ( . - , अत्र . मत्रं पङ्क्तिः १००१ १३ सर्वाणीन्द्रियाणि' ७) यान्यस्मिन्नात्मन्येकं भवन्ति' (९) न पटितं न वा व्याख्यातम् । १३-१४ मात्रेभ्यः (५) = अवयवेभ्यः । १४ ' भवति । (५) ' इत्यधिदैवतं ' (६) : अथाध्यात्म ' (७) उच्यन्ते । (७) ' भवति' (८) न पठितम् । १९ अयमात्मा शरीरं वा ऋक् । यास्कभाप्ये शरीरमेव (७)। २१ · अविनाशिधर्म , (८) माप्ये । ' अविनाशिधर्मि ' वृत्तौ । ऋक् प्रत्य॒ग्यथाऽवयवः प्रत्यवयवः । ऋच ऋग्यजुःसामानि । प्रत्यूचो ब्राह्मणानि ( ? )। देवाः प्रसिद्धाः । अक्षरमोकारः । अथवा । ऋक् आदित्यः । प्रत्यूचः सर्वाणि भूतानि । देवा रश्मयः । अक्षरम् अन्यन्मात्रेभ्यो भूतेभ्यः । अथवा । ऋक् शरीरम् । प्रत्यूच इन्द्रियाणि । देवा इन्द्रियाणि । अक्षरम् अविनाशिधर्म १००२ १५ वाचः क्षयो निवास । ( नास्य क्षयो भवति ' (२७) मूलः च. पाठः । स • वाक्क्षयो भवति' इति शुद्धी क्रियते । अ (न ) + क्षरं (क्षयः) । नक्षीयते' ( ४ ) अस्य विवरणम् ' अक्षयं' । अथवा । 'अक्षयो भवति । ' वाक्क्षय ' इति दुर्गम्वीकृतपाठः । ' वावक्षरं ' (२५) इति पाठभेदः । वाच क्षरं निवासः । क्षयस्यामावोऽक्षयम् (४) अव्ययीभावः । १७-१८ यथाऽरा अक्षे वर्तन्ते तथा । ' अन्तम्योपप्रदर्शनार्थः । इदं : परिसमाप्त्यर्थः । इत्यम्मात्कथं भिन्नम् । ' वान्नम्य ' अत्र च, मूटपाटो दुर्वाच्यः । अन्नः - . सिद्धान्तः म्यात् । . १ ' अभ्यह. ' इति क. ग. छ. त. द. पुस्तकेषु ( १००१ । २६) । वृत्ती ' अभ्यूटः । १-२ अभ्यतः = वितर्किनमः ।

·टिप्पणी। पङ्क्तिः ३ पुनरयं० अयं पुनर्मन्त्रार्थः । ४ निगमशेपाः उपनिषदो वेदान्ताः । ५ वाक्यार्थसामर्थ्यात् = वाक्यार्थाधारेण । उन्नीतं तर्कितमर्थाः मिधाने सामर्थ्य शक्तिर्येपाम् । तम्य विचारस्यापरे पर्यायाः । । उपरि' अशुद्धम् । स्वगै गच्छत्सु। १५ उपदेशेनाथ गृह्णन्ति त आपदेशिका असाक्षात्कृतधर्माणः । १८ पारोवर्येण = आचार्यपरम्परया (निरु० पृ० ९८ । १० ८)। एतेषु = ऑपदेशिकेषु । २३ नियोगे = कर्माण । २५ ' मनुप्या वा = मनुप्या वै । उत्क्रामत्सु मृतेवित्यर्थः । २ पुराकरुपः = पूर्वयुगवृत्तान्तः । ३ तेभ्य एतं मन्त्रार्थचिन्ताम्यूहमभ्यूहं प्रायच्छन् ' इति वृत्ती । । तेभ्य एतं तर्कमृषि प्रायच्छन्मन्त्रार्थचिन्ताम्यूहमभ्यूदं । भाष्ये (१००२।१०-११) । तर्क एव ऋषिः । अम्यूढो वित. र्कितो मन्त्रार्थचिन्तारूपोऽम्यूहः । एतद्रूपम्तर्क एव ऋषिः । तं प्रायच्छन् । को न ऋषिभविष्यति' इति प्रश्नम्य उत्तर- मिदम् । ३-४ समन्तार्थरूपमेतमूहं प्रायच्छन्नित्यन्ययः । ४-५ भवन्तः शक्यन्ते शक्नुवन्ति । शक विभापितोऽमर्पणे, (४८१)। ६ सूक्ते स्पष्टे । । किंच' (१००२।११) इत्यन किंचित् । २१ प्रनवेषु यत् ' (१३) अत्राऽऽह' (१४)न पटिनम् । २२ न साक्षात्तेऽया दृश्यन्ते । २४ मंयनन्ने = परम्परेण मंपनगन्नि स्मन्येन स्वर्गाद्या. पूनयनि। . - . - %3D ·टिप्पणी . पक्तिः ५ प्रतिभानवतां = बुद्धिमताम् । तेषां मनोवृत्तयो न सर्वत्र संच. रितुं शक्नुवन्ति। ७ उहब्रहा - तर्करूपं ब्रह्म । शब्दानामर्थानां ये न्याया ये विवरणनियमास्तत्र संक्टेपु । दुर्योधार्थेवित्यर्थः । । ऊह- ब्रह्माण उह एपां ब्रह्मेति वा ' (१५) · अथाऽऽगमो यां यां देवतां निराह तस्वास्तस्यास्ताद्भाव्यमनुमवत्यनु- भवति ' (१००४।१७-१८) न पठितं न वा व्याख्यातम् । १० · अस्या उद्वाहितोनेश्चानेदाद्वेदः ' इदमतीव दुर्बोधम् । १२-१३ श्रुतिर्विद्यतेऽस्य स श्रुतिमान् । तस्य बुद्धिरियं विद्या । सा तां बुद्धिं वर्षति नरं श्रुतवन्तं करोति । · श्रुतिमति बुद्धिः' इति विग्रहः । अन्यथा श्रुतिः मतिः बुद्धिः एवं विग्रहो भवेत् । (निरु० १४ । १४ पृ० १०१३ । प० २२-२३ ) इत्यत्र - विद्याधुद्धिमताम्' इति विद्यते । तेनान इयं विद्या श्रुतिरूपा मतिरूपा बुद्धिरूपा इत्यर्थः स्यात् । श्रोतव्यः मन्तव्यः निदिध्यासितव्यः' इत्येवं उपनिषत्सु उच्यते । १६-१८ वेदे विधयः प्रातेपधा. प्रसवाः (तेपामपवादाः) नियमाः (नियम- विधय ) परिसंख्या (तद्रूपः प्रतिषेधः) पुनर्वचनं (पुनरुक्तिः) परा- र्थवादाः (अर्थवादा.) तैवेदो गहनः संकटः । १८ श्रुतमनतिक्रम्य प्रमां ज्ञानं यो गृह्णाति तस्य । श्रुतावलम्बिन इत्यर्थः । येदशब्दान्याच्या व गृह्णाति न लक्ष्यान । १९ परमं दुर्विज्ञानानि दुर्विनेयानि तथाऽपि वेदनीयानि । १००७ २ व्याख्यातं देवनं मप्तमा न्यायादारभ्य प्रयोदशध्यायं यावन् । यज्ञानं च । देवनं प्रकरणं यज्ञम्य अहं इति च ध्यास्ल्यातम् । यहाहने देवतम्य न कोऽप्युपयोगः । सर्व देवनं कर्मपरम् । 'यदेवतः स यज्ञो वा यज्ञानं वा तद्देवता भवन्ति । (नि. 0 ७५० ४) । अत्र यहाद्गम्य भिन्नः अर्थः । ऊर्बमार्गनि उर्वमागेंग गमनन् । कः उयमार्गः कथं च आस्मा नेन गच्छति व्याम्यायते । यम्माकर्म ममा तम्मान - ।

·टिप्पणी। . .. पक्तिः २ ऊर्वमार्गस्य मोक्षम्य गति व्यारयेया 1 किंतु एतद् उर्व मार्गप्रकरण निषण्ण नान्तर्भवति । ३ सूर्य आत्मेत्युदितम्य हि कर्मद्रष्टा । इद दुर्बोध अशुद्ध अपूर्ण वा । 'सूर्य आ मेत्युदितम्य निर्देश ' इति याक्य म्यात् । 'सूर्य आत्मा' अय उनितम्य सूर्यग्य निर्देश । स हि धर्मद्रष्टा । स हि म्यावराणि जनमानि च यानि कर्माणि कुर्वन्ति तेपा द्रष्टा साी। तम्मात् पाप कर्म हेय पुण्य च . कार्यम् । . दाय अन्या मच अवश्या ' ३-४ अथैतदनुप्रवदति । 4 अनुप्रवदति । कुन चाय अनुप्र वाट । अय अनुप्रवाट अत्र न दत्त । सूर्य आत्मा इत्यत्र सूर्य साक्षात्युच्यते । अय प्रवाट । तम्य अनुप्रवा । किंतु अनुप्रबन्ती का नैकाऽपि पठ्यते । महाराष्ट्रपाठे 'अनुप्रवदन्ति' इति बहुवचनम् । ४ अथैत महान्तः । अय भिन्न अधिकार । मरगण इत्य. नेन वड्य मच पठिता आमन् इति भाति । किंतु अत्र व कर पटयते । ' इन्ट मित्र' इत्यानि । एप +ममाण - एष मम्गण । न तु एपगंण । ५ आत्मजिज्ञासया । महति आत्मनि इय निज्ञामा क्य उद्भवेत्। स आत्मान जानात्येव । आत्मनिज्ञामा त्यष्टीना (जीवात्मना) म्यान् । तदर्थ महानात्मा म्वरूप प्रवति । ८-९ जन्मना अह नातवेता अगि अम्मि । नात एव अह मात वेटोगिसक्षा प्राप्तवान् । घृतरूप में नर्भवति । अमृन च मे आभ्य भवति । अहमेव नियतु अब । त्रिधातु मुन्द्र धूर । गेरभ्या विमान = विमान मर्वान् लेगान् अह विमिमे । धर्म = नप्त दुर यत् देवम्य निरप्यते । अनय = सतत ।र देवेभ्य अधिरेम लामि । मम नाम रवि | अम्या पनि अगि म महिमान वर्णयनि । न मत आमन । -मन्त्र । रनम :

·२२८ टिप्पणी। पा । पक्तिः १०-११ प्रथमजा -प्रथमं जातः । ऋतम्य = महतः आत्मनः । महत आत्मनः अह अन्नं प्रथमं जातमम्मि । सर्वेभ्यो देवेभ्योऽपि प्रथमं जातं अम्मि । अहं अमृतम्य महत. आत्मन' नाम धारयामि । अमेव अमृत महानात्मा । यः यजमानः मा (अन्न) अन्यम्म ददाति स. एव माक्त् मादृशः (महानात्मा) भवति । अन्ननामधेय अहं य केवलं अन्नमति असशब्देन महान्त आत्मान न नानाति तं अनि नाशयामि। महत आत्मन आत्मान भिन्न पश्यन्तः सर्वे नश्यन्ति । वम्यामुप. निषदि इय कर वर्तते इति न ज्ञायते । इयं कर तैत्तिरीयो. पनिपदि एव पश्यते- अहमम्मि प्रथमना ऋताम्य । पूर्व देवेभ्यो अमृतम्य ना३भायि । यो मा टातिम इटेष मायाः । अहमनमनमदन्त मामि' इति । अन शाररभाष्यम् । 'अहम- म्मि भवामि प्रथमना प्रथमन प्रथमोत्पल ऋतम्य सत्यम्य मूर्नामभ्याम्य नगना विभ्यश्च पूर्व अमृतम्य नाभि अमृतम्य नाभिर्म य मन्मन्य अमृतन्य प्राणिना इत्यर्थ । य पक्षित मा मा 43 अमारियां ददाति प्रयच्छति आत्मना प्रवीति म दिप एक अपिनष्ट यथाभूत आवा अाति इत्यम् । ग पुनान्यो मामवापिम्प गरेमाने असितम अन्न भयन पुरा आसप्रति अनि भसयामि ।' निर्गमवाण एर कपाट । रागन मा गर्मपर ।

·टिप्पणी । २२२ नकट्येन अथवा %3D , - अध्या- पक्तिः १२ स्यात् । प्रादुर्बभूव आत्मरूपं आविश्वकार कम्मचित् जिज्ञा- सवे । तं च जिज्ञासुं एवं व्याजहार उवाच । किमुवाच । १३-१४ आत्मानं अध्यात्मजम् । आमा अध्यात्मनः कथं स्यात् । अध्यात्मज विम्वरूपम् । अन्तिक सुज्ञेयतया । स्पष्टमित्यर्थः । अन्यस्मै निज्ञासवे आचश्व इति । ' आचचक्ष्व ' इति अशुद्धम् । ( निरु० ११ । ३४ ) इत्यत्र : आचचक्ष ' इत्यस्य म्याने गुर्जरपाठः ' आचचश्व इति । यदि ' आचचक्ष ' इति पाठः तदा स महान् आत्मा आत्मानं अन्यम्मै आचचक्ष आचचक्षे इत्यर्थः । एवं तं व्याजहार (१२) = एवं तं आत्मानं निरूपयामास स्मजं आत्मा अन्यस्मै अन्तिकं आचचक्षे । प्रथमोऽर्थः साधी. यान् । एवं तं० आवचक्ष्वेति ' अशुद्धम् । महाराष्ट्रपाठः इतोऽपि अशुद्धतरः । पाणिनीयव्याकरणे : आचचक्ष' इत्यपि अशुद्धम् । ' आचचक्षे ' इति शुद्धम् । १५-१६ पर्थिभिः आचरन्तं परा चरन्तं च अनिपद्यमानं गोपा आत्मानं अपश्यम् । सधीचीः विपूचीः वमानः सः भुवनेषु अन्तः आव- रीवति इत्यन्वयः । आ न परा न पथिभिः चरन्तं = सर्वत्र वर्तमानम् । अनिपद्यमानं = अशयान सर्वदेव जाग्रतम् । गोपा = पालयितारम् । सधीची. = ऋजुमार्गण गच्छन्तीः प्रजाः । विनी: = विषममार्गेण गच्छन्तीः प्रना । वसानः = आच्छादयन् पालयन् । आवरीवर्ति सर्वत्र मदा बनते इत्यर्थः । आवरीवर्ति भुवनेप्यन्तरिनि प्ताह भाप्यमारम्भः गतेषु अध्यायेषु न दृश्यते । अथेप । अतः परं महत: आत्मनः लक्षणानि दीयन्ते । सत्तलक्षणः एव अयं आत्मा । न तस्मिन् रनम्तमसी बाते। १८ तत्परम् । तत्मत्त्वलक्षणं वन्नु सभ्यः परम् । तद्बोत्युच्यते । सत्त्वक्षणः = नित्यमत्वस्यः । ( भ. गो०२।१५)। %3D १७ ।

·-- आत्मनि सत्वं विशुद्धरूपेण तिष्ठति । किंतु रजस्तमसी २३० टिप्पणी। पत्रं पङ्क्तिः १०८७ १८ तत्सलिलम् । ' आपो ह वा इदं आसन् सलिलमेव '1 (नृः पू. उ० १ । १)। सलिल एको द्रष्टाऽद्वैतो भवति । (बृ० उ० ४ | ३ । ३२)। अव्यक्तम् । ' अचिन्त्यमन्यः क्तमनन्तरूपम् ' (के० उ० १।६)। १८-१९ । अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरस नित्यमगन्धवञ्च यत् ' कठोप० ० ३ । १५)। १९ अमृतम् । 'तद्ब्रह्म तदमृतं स आत्मा' (छा० उ०८।१४।१)। शुक्लम् । ' तच्छुक्लं पुरुषलिङ्गम् ' ( मै० उ०६ । ३५ )। तन्निष्ठः = तस्मिन् महति आत्मनि निष्ठा यस्य । भूतात्मा = पञ्चभूतैः परिवेष्टितः आत्मा = जीवात्मा । सर्वे जीवात्मानः महति आत्मनि स्थिताः भवन्ति । न ते स्वतन्त्राः । भूता- त्मशब्द: मैत्रायण्युपनिपदि बहुकृत्वः प्रयुज्यते । दशसूप- निषत्सु नकदाऽपि दृश्यते । असौ भूतात्मा णाभिभूतः ' ( मै० उ० ३ । ३)। २० भूतप्रकृतिः पञ्चमहाभूतानां प्रकृतिः महान् आत्मा इति वैशेषिकाः वदन्ति । तत्क्षेत्रम् । मित्यभिधीयते ' (भ० गी० १३ । १ )। तत् महान् आत्मा क्षेत्रं ' इदं वैशेषिकमतस्य व्याख्यानम् । तत् ज्ञानात् क्षेत्रनम् ज्ञम् । एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः गी०१३ । १ ) 1 · अनुप्राप्य निरात्मकं । इदं किमर्थ अत्र पठ्यते । अम्य पूर्वेण परेण वा न कोऽपि संबन्धः । ' अनुः प्राप्य' इदं । अप्राप्य ' अथवा ' अननुप्राप्य ' इति स्यात् । क्षेत्रमं अप्राप्य अननुप्राप्य वा क्षेत्रं निरात्मकम् । क्षेत्रज्ञाभावे क्षेत्र नास्त्येव । २०-२१ अथप महानात्मा० । यदि महानात्मा सत्त्वलक्षणः तर्हि तम्मिन् त्रैगुण्यं कथं उद्भवेत् । त्रैगुण्यं भूतात्मनि वर्तते । महति । अन्तःपुरुष- - = ' इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्र. , तत् (महानात्मा ) क्षेत्रज्ञानात् क्षेत्र- . (भ. . । अभितः वर्तते । .

·टिप्पणी। १३१ , , पक्तिः २२ कामद्वेपः काम एप क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः' (म० गी० ३ । ३७ ) । ' कामद्वेपः' इति समाहारद्वंद्वः कथं स्यात् । स नपुंसकम् ' (पा० २।४ । १७) इत्यनेन ' कामद्वेषं ' इत्यवश्यम् । ' कामद्वेषौ ' इति सरलम् । रन:- शब्देन कामद्वेषो सूच्यते । तमसः किं प्रयोजनम् । तमोगुणेन क्षेत्रज्ञानां भूतात्मनां पृथक्त्वं भिन्नत्वं संपाद्यते । तमोगुणाभावे क्षेत्रज्ञभेदो न स्यात् । २३ अविज्ञातस्य यावन्महानात्मा न ज्ञायते तावत् । विशुद्धचतः= विशुद्धस्य । विभूतिं कुर्वतः = सर्वाः विभूतयः महतः आत्मनः रूपाणि । सर्वाः विभूतयः महानात्मैव । किंतु ज्ञानाभावेन ताः भिन्नाः दृश्यन्ते । एतदेव क्षेत्रज्ञपृथक्त्वम् । । यद्यविभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्नितमेव वा । तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोशसंभवम् ' (भ० गी०१०।४१) एतासां विभूतीनां वर्णनं भगवद्गीतायां दशमेऽध्याये । १ परिभातिलिङ्गो महानात्मा । ' प्रतिभातिलिङ्गः ' इति महारा- ट्रपाठः । महानात्मा परितः सर्वत्र भाति । आत्मनः ऋते न किंचिदपि वर्तते । प्रतिभाति = आत्मा आत्मानं प्रति भाति । आत्मा आत्मनः अन्यत् न किंचित् पश्यति । चतुर्थे खण्डे 'महानात्मा प्रतिभा अप्येति' इत्युच्यते । तेन · प्रतिभालिङ्गः' इति पाठः स्यात् । 'तमोलिङ्गः' अस्य कः अन्वयः । । तमो. लिङ्गो भवति ' इति स्यात् । स्वयं परिमातिलिङ्गोऽपि सन् केनचित् कारणेन महानात्मा तमोलिङ्गो भवति । तत्कारणं विद्या प्रकाशलिङ्गस्तमः' इदं अतीय अशुद्धम् । विद्या प्रकाशलिङ्गा' इत्यवश्यम् । विद्या प्रकाशलिहाऽपि सती केनापित् कारणेन तमः ( अविद्या ) गपति । महान् भात्मा - विद्या । परिमातिलिङ्गः प्रकाशलिहा । यो क्ययोः एक एव अर्थः। १-२ : अपि निधयस्लिमः' इत्यादि । अपिशब्देन सिदान्तः मून्यते । आकाशः = महानात्मा । निश्चयः शिम यस्य । । माया। -" ·२३२ पणी। पत्र - . पक्तिः १-२ आमाशम्य महत अत्मानः लिङ्ग स्वरुप निश्चितमेव | महानात्मा म्बयप्रकाश । अथवा | निश्चयालग आकाश इट चतुर्थरसण्टम्य सूचक म्यात् । यम्मात् आकाशगुण निश्चित एव । अय ग्वण्ड अशुद्ध दुर्योधश्च । आसराशगुण शन इत्यादि वैशेषिकमतम् । 'गन्ध रसरूपम्पर्शशब्दाना स्पर्शपर्यन्ता पृथिव्यप्तेनोवायूना पूर्व पूर्व अपोह्य आमाशम्य उत्तर ( न्यायदर्शने ३ । १ । ६४ ) । पृथिव्या स्पर्शान्ता सर्वे गुणा । अप्सु गन्ध अपोह्यते । तेन अप्सु रसरूपस्पर्शा । तेनसि गन्धरसौ अपो. ह्यते । तेन तस्मिन् रूपस्पशी । वायो स्पर्श एव । तथाच आगाशे शब्द | ' रूपरसगन्धस्पर्शवती पृथिवी । रूपरसस्प- शवत्यो आप । तेनो रूपस्पर्शवत् । स्पर्शवान् वायु । ते आकाशे न विद्यन्ते ' (शेषिकसूनाणि २ । १--५ ) । शब्द आकाशस्य एव गुण इति गौतमकणादमतम् । शब्द पृथि यप्तेनोवायुपु अपि वर्तते इति साख्या वेढान्तिनश्च । 'प्रकृतेर्महाम्ततोऽहकारस्तम्माद्गणश्च पोडशक । तस्मादपि पोडशकात् पञ्चभ्य पञ्च भूतानि । (साख्यतत्त्वकौमुदी २२)। द्रविडोपाभिधराजेश्वरशास्त्रिकृत अस्य णम् । “ शळतन्मानादाकाश शब्दगुणम् । शब्दतन्मात्रस हिता स्पर्शतन्मात्राद्वायु शब्दस्पर्शगुण । शब्दस्पर्शतन्मात्र सहितात् रूपतन्मानात्तेज शब्दस्पर्शरूपगुणम् । शब्दस्पर्श- रूपतन्मात्रमहितात् रसतन्मात्रात् आप शब्दस्पर्शरूपर. सगुणा । शब्दस्पर्शरूपरसतन्मात्रसहितात् गन्धतन्मात्रात् शम्पर्शरूपरसगन्धगुणा पृथिवी जायते इत्यर्थ "| पञ्चीकरणेन एतत् सिध्यति । " सर्गायकाले परमेश्वर सूज्य मानप्रपञ्चवैचित्र्यहेतुप्राणिर्मसहकृत मायासहित नामरूपा. मानिखिलप्रपञ्च प्रथम बुद्धा आपल्य्य इद कारप्यामीति सक्ल्पयति । तत आकाशादीनि पञ्चभूतानि अपञ्चीकृतानि तन्मानप्रतिपाद्यानि उत्पद्यन्ते । तर आकाशम्य शब्दो गुण । वायो शलम्पशौं । तेनम शब्दस्पर्शम्पाणि । अपा शब्द श्लोक्स्य विवर ·टिप्पणी। . . १ . ( म० गी० पङ्क्तिः ४ स्पर्शरूपरसाः । पृथिव्याः शब्दम्पर्शरूपरसगन्धाः" ( वेदा. न्तपरिभापायाम् )। ६ 'पृथिव्या भूतग्रामस्थावरजङ्गमाः । इदं अशुद्धम् । ' भूत- ग्रामाः इत्यवश्यम् । भूताना ग्रामाः संघा. ते स्थावराध नगमाश्च । पर्वतादयः स्थावरा. । प्राणिनः नङ्गमाः । स्थावरजङ्गमाः इदं विशेषणं अनवश्यम् । पृथिव्याः स्थावरजङ्गमा भूतग्रामा नायन्ते । तदेतद् मायोपाधिकं विपरी- णतं ब्रह्म । अहर्युग सहस्रमेतस्मिन्नेव खण्डे व्यास्यायते । सुषुप्स्यन् ' कम्य विशेषणम् । ' तदेतत् ' इदं नपुंसकम् । सुषुप्स्यन् ' इत्यस्य विशेष्यं पुंलिङ्गं भवितुमर्हति अङ्गानि प्रत्याहरति कूर्मवत् । ' यदा संहरते चाऽयं कूमोऽगानीव सर्वश ' २ । ५८)। ८ अपियन्ति - तस्यां प्रलीना भवन्ति । एकी भवन्ति । पृथियीरूपमा. पाद्यन्त इत्यर्थः । पृथिवी अपः अप्येति । अत्रूपं गृहाति । आपो ज्योतिषमपियन्ति । ज्योतिषम् ' इति अशुद्धम् । ' ज्योतिः' इति शुद्धम् । ज्योतिः वायुमप्येति । वायुः आकाशमप्येति । ९ आकाशः मन, अप्येति । मनः विद्यामप्येति । विद्या = न्यष्टिबुद्धिः। विद्या महान्तमात्मानमप्येति । महान् आत्मा = समष्टिबुद्धिः। महानात्मा प्रतिभामप्येति । केयं प्रतिभा इति न ज्ञायते । सांख्यकारिकासु सा न दीयते । निमित्तानपेक्ष मनोमात्र- मन्यमविसंवादकं द्राक् उत्पद्यमानं ज्ञानं प्रतिभा । विवेकत् पूर्णमानि ज्ञान प्रातिभम् ' ( पानजलयोगमूत्राणां भोनदेववि- रचितवृत्ती ३ । ३३)। द्वयोस्तुनोः बहूना वस्तूना या भेद. ज्ञानं विवेकः । तद्विरुद्धज्ञानं प्रातिमम् । एतद् ज्ञानं वस्तुनि नावलम्रने । इदं ज्ञानं न येनापि वस्तुना मंदनि नापि विमादति । सन्मनप्त एवं अटिति उत्पयन । तम्मात् तत् निरिम्याज्ञानमत् मामान्यम् । . .

·टिप्पणी। . . भवेत् । पक्ति १० प्रतिभा प्रकृतिमध्येति । प्रत्यरम ---पृथिव्या अप्सु । अपा तेनसि । तेजसो वायो । वायोरामाशे । आकाशम्य जीवाहमारे । जीवाहझारस्य हिरण्यगर्भाहकारे । हिरण्यगर्भाह कारम्य अविद्यायाम् (वेदान्तपरिभाषायाम् ) । सा प्रकृति स्वपिति । 'युगसहस्र रानि ' एतम्य मा 'युगसहलमह ' इत्य वश्यम् । अह अनन्तर रानि । राने अनन्तरमह । एतादृश भ्रमणम् । अत्र ' अहोरात्र ' इत्यवश्यम् । • अहोरानी इति किमर्थम् । १०-११ अनत्र - अनवरतम् । परिवर्तते = चम्वत् भ्रमत । ११ स कार अरोरात्ररूप । युगसहस्रद्वयपरिमाण । तदेतत् अह - ब्रह्मण अह । अहोरात्रकाल अह परिमाण क्य सकाल . भवति । इट वाक्य किंचित् दुर्बोधम् । युगसहा १० । ' यत् ' इत्यस्य स्थाने 'ये' इत्यवश्यम् । ब्रह्मग युगसहन्त्रपर्यन्तमहर्विदु युगसहस्रान्ता च रात्रि विदु ते अहोरात्रविट । भगवद्गीताया ' सहस्रयुग इति पाठ (भ० गी० ८ । १७)। १४ न कालम् । अन्य = जीवात्मा । जीवात्मा ब्रह्मण अन्य । अनुप्रवर्तने अहि चेटते । रामौ स्वपिति । हिरण्यगर्भोऽपि परिवर्तमान काल्मनु प्रवर्तते । अहि चेष्टते । रात्री स्वपिति । स्रष्टा सर्गकाले । 'बहु म्या प्रनायेय ' इति साल्प करोति । विभक्का । ' तदनुप्रविश्य सञ्च त्यच्चाभवत् ' ( तै० उप० २।६।१) अतिमात्र . तन्मात्रेभ्यो भित । १५ अहमिति गम्यते अयमहारस्य निर्देश । स मिया० भूतेषु' इन्मपूर्णमतीवाशुद्धमतिदुर्वाध च । स जीवात्मा मिश्यादर्शनेन जगत आत्मनि अयासं इत्यन्य स्थाने 'पाप' इति पाटो भवेत् । इद पापर शरीरम् । इट शरीर महाभूतपरि णाम । स जीयत्मा ( मृतात्मा ) मिथ्यादर्शनेन पाश्च. भौतिर शरीरमह मम इति मन्यने । पूर्ण वाक्यमित्य म्यात् । ये जना - करोति । पावर ·टिप्पणी। वहः कप- पक्तिः स मिथ्यादर्शनेन इदं पापकं शरीरं महाभूतेषु लभते ।। चिरोण्वाकाशात् । किमिदं चिरोणु । ' अस्मिन् पञ्चात्मके शरीरे यत्कठिनं सा पृथिवी । यद् द्रवं ता आपः । यदुष्णं तत्तेजः । यत्संचरति स वायुः । यत्सुपिरं तदाकाश- मिति । तत्र पृथिवी धारणे । आपः पिण्डीकरणे । तेनः प्रकाशने । वायुयूंहने । आकाशमवकाशप्रदाने' (गर्भोपनिषदि)। चिरोणु = सुपिरम् (१) । अयं शब्दः कुत्रापि नोपलभ्यते । १६ आकाशात् चिरोणु लभते । वायोः प्राणं लभते । तेजसः चक्षुश्च वक्तारं लभते । अभ्यः स्नेहं लभते । पृथिव्याः मूर्ति लभते । — मूर्तिः' इति अपपाठः । वत्तारं = जिह्वां वाचं वा। अग्निर्वाग्भूत्वा मुसं प्राविशत् ' (ऐ० उ० २११) । ' वक्तारं' इत्यस्य स्थाने 'पक्तारं' इति पाठोऽवश्यः । यस्मात् वाग्भटकृते अष्टाङ्गदये शारीरस्थाने । पक्तयः' (३। ३)। वहेः = नसः । दृक् = चक्षुः । पक्तिः कोष्ठयः आग्निः । • अन्नं पचत्यामाशय- स्थितम् । औदर्योऽशिः (वाग्भट-शारीर० ३ । १५-१६)। १७ विद्यात् = विन्दते लभते । १८-१९ । श्रीन् मातृतः० पितृतः । • अस्थि स्नायुश्च मना च नानीमः पितृतो द्विन । त्वङ्मांसशोणितश्चेति मातृनान्यपि शुश्रुम ( महामा० शा०प० ३०५ । ६)। 'गर्भस्य केशश्मश्रुलोमाम्पिनस- दन्तसिरास्नायुधमनीरेतःप्रभृतीनि स्थिराणि पितृनानि । मांसशो- णितमजाहानियकृन्प्लीहान्यगुदप्रभूनानि मृदृनि मातृनानि ' ( सुश्रुते) । मज्जा मातृतः इति चरकमुश्रुती । पितृतः इति निरुत्तम् । सर्वाणि महाभूतानि तम्मिन् वर्नन्ते । बलप्तः = रचितः । वरण आरमा मर्वज्ञः। तयाऽपि मापया (अविद्यया) सः नगत् आत्मनि अध्यान्ते । तेन मग्मात् मिनोऽपि सर्वभयो %E पक्का। पक्ता- . १९ सर्वमयः भवति ।

·टिप्पणी। पत्रं -- . पतिः २१ । यदि ' इत्यस्य म्याने ' यत्' इत्यवश्यम् । स भूतात्मा यत् अनुरुभ्यते तत् भवति। ' य य वाऽपि म्मरन्भाव त्यनत्यन्ते केलवरम् । त तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावित ' (भ० गी० ८।६) । अनो रुध् कामे' (धा० ४।६८) । अनुरुभ्यते = काम यते । यदि धर्मः । धर्म अनुरुम्यते युरुषेग। धर्म ' इत्यम्य म्याने 'धर्म' इत्यवश्यम् । २२ सच्यक्ते - पतति । 'स' अनवश्यम् । २३ सदध्यात् । इमा माननयोनि सदध्यात् सक्ल्पयेत् । मतम् । मत शरीररचनामन्तरेण । कम्य इद मतम् । गर्भापनिपदि श्लेष्मा रेतस सभवति । श्लेष्मणो रस ' इति न विद्यते। नापि सुश्रुतचरक्यो । २५ गर्भोपनिषदि रेत , २५-२६ तदिद० सभवति । 'शुशोणितसयोगादावर्तते गर्भ ' इति गर्मोपनिषदि। २६ पुरप = मानवदेह । १ ' समेन ' इत्यन ' समाभ्या ' इत्यवश्यम् । २ यमो भवति । बोनेऽन्तर्वायुना भिन्ने वा जीवो कुसिमागतौ । यमी इत्यभिधीयते ' ( सुश्रुते ) । शुशो- णित. । इद वाक्यमशुद्धम् । शुप्रशोणितमयोग मातृपितृसयोगात् ' इत्यवश्यम् । इट वाक्य वति' ( १००८ । २) इत्यम्य अनन्तर भवितुमर्हति । रेत शव्यस्थाने शुक्शलादेश किमर्थ । ३ ' पर ' इत्यम्य कोऽयं । सयम्यते धनी भवति।सयम्यते इत्यम्या त्रियाया 'पर' विशेषण स्यात् [इद धनीभूत शरीर क्पमुत्पद्यते। साम्यो भवति । अम्य कोऽर्थ । मुश्रुते इट टिल्यते। नीप्सयो ‘मयोगे वायु सरीरात् तेन उदीरयति । तत इत्यस्य स्थाने शुत्रम्। . . 9 ० पुरष सम %3D ·टिप्पणी। | सौम्यः पक्तिः ३ तेजोऽनिलसंनिपातात् शुकं गुतं सत् योनिमभिप्रतिपद्यते संसृज्यते चाऽऽतवेन । ततः अग्निसोमसंयोगात् संसृज्यमानः गर्भा- शयमनुप्रतिपद्यते । क्षेत्रनः वेदायिता म्प्रष्टा नाता द्रष्टा श्रोता रसयिता पुरुषः स्रष्टा गन्ता साक्षी धाता वक्ता योऽसावित्ये- वमादिभिः पर्यायवाचकः नामभिः अभिधीयते । दैवसंयोगात् ( दैवं = प्राक्तननन्मर्म ) अक्षयः अचिन्त्यः भूतात्मना सह अन्वक्षं सत्त्वरजस्तमोभिः देवासुरैः अपरैश्च भावैः वायुना अभिप्रेर्यमाणो गर्भाशयमनुप्रविश्य अवतिष्ठते । अग्निसोमसंयोगात् संसृज्यमानः देहः । - सौम्यो भवति ' इद- मपि । पुरुषः संभवति' ( १००८ । २६) इत्यस्यानन्तरं भवितुमर्हति । एकस्यां रात्री योनी स्थितं रेतः कललमि- त्युच्यते । वाग्भटस्तु । अव्यक्तः प्रथमे मासि सप्ताहात्क. लली भवेत् ' इति । ३-५ पञ्चरात्रात्० कठिनो भवति । 'द्वितीये मासि कटलात् धनः पेशी अथवा अर्बुदम् । पुंस्त्रीलीबाः क्रमातेभ्यः ' (वाग्भटः) । बुद्बुदरूपः रेतःपरिणामः कस्मिन् वैद्यकमन्थे उपलभ्यते । गो. पदि । सप्तररात्रोपितं बुबुदं भवति ' इति । पञ्चविंशति- रात्रः' इत्यस्य म्याने ‘पञ्चविंशतिरात्रात् ' इत्यवश्यम् । गर्भोपनिषदः नारायणविरनितदीपिकायां यास्कमतं पठ्यते । तत्र 'बुबुदाः ' इस्यस्य स्थाने ' बुद्बुदः '। द्विसप्तरा- आत् ' इत्यस्य स्थाने - द्विः सप्तरात्रात् ' इति । (गर्नर. पाठोऽपि तथैव)। 'मासचतुप्केण ' इत्यस्य स्थाने । मास- चतुष्टयेन ' । · अध्यवस्यति ' इत्यस्य स्थाने ' व्यवस्यति ।। गर्मोपनिषदि शरीरसंघातस्य इदं वर्णनम् । ' तुकाले प्रयो- गात् एकरात्रोपितंकलिलं भवति । सप्तरात्रोपितं बुद्बुदं भवति। अर्धमासाभ्यन्तरेण पिण्डो भवति । मासाम्यन्तरेण कटिनो भवति । मासद्वयेन शिरः कुरुते । मासत्रयेण पादप्रदेशः भवति। अप चतुर्षे मासि अङ्गुल्य(गुल्फोनठरकटिप्रदेशो भवति ।

·टिप्पणी । . २५१ पङ्क्तिः ९-१३ यदि योन्यां प्रमुञ्चामि सांस्यं योगं समभ्यसेत् । अशुभक्षयकर्तारं फलमुक्तिप्रदायिनम् ॥ ९ ॥ यदि योन्या प्रमुञ्चामि तं प्रपद्ये महेश्वरम् | अशुगक्षयकर्तारं फलमुक्तिप्रदायनम् ॥ १० ॥ (गर्मोपनिषदि)। १२-१३ एव समन्वितः । अत्र ' एप ' इत्यस्य स्थाने ' एवं ' इत्य- । . : वश्यम् । समन्वितः प्राक्तनजन्मकर्मणा शरीरेण च । १२ — समभ्यसेत् ' इत्यस्य · जन्तुः ' कर्ता' । साल्यशास्त्रं योग- शास्त्रं पञ्चविंशकं पुरुषं च समभ्यसेत् । पञ्चविंशकम् । ' मनो दशेन्द्रियाण्याः प्रकृतिश्चाष्टधातुकी ' ( चरक० ११५) चतुर्विंशक इत्येष राशिः पुरुषसज्ञकः । (चरक०१३३ )। आत्मा पञ्चविंशः । पञ्चविंश एव पञ्चविंशकः । पञ्चाशिक पुरुषं समभ्यसेत् = पुरुपः आत्मा चतुर्विंशतितत्त्वेभ्यः भिन्नः इति मनसि निश्चिनुयात् । । द्विादशेभ्यस्तत्त्वेभ्यः ख्यातो यः पञ्चविंशकः । पुरुषो निष्क्रियश्चैव ज्ञानदृश्यश्च कथ्यते । ( म० भा० शा० ५० ३३९ । २४) । ' अहं हि पुरुषो क्षेयो निष्क्रियः पञ्चविंशक. । (म० मा० शां० ५० २३२ । ४२ )। १४ : जातश्च । ' जातमात्रस्तु वणवेन वायुना संस्पृश्य तदा न स्मरति जन्ममरणं न च कर्म शुभाशुभम् ( गर्भोपनिषदि(१०)। 'जन्ममरणेऽन्ते । अयं संधिः अशुद्धः । 'जन्ममरणे अन्ते । इति शुद्धः । एतच्छरीरस्य प्रामाण्यम् । गौपनिषदि वर्तमान एतत् वर्णन शरीरमा िशरीररचनां च विवृणोति । गर्भो- पभिपद् अत्र प्रमाणम् । १७ अष्टोतरं संधिशतम् । ' साशीतिक संधिशनम् ' (मर्योपनि. पन्) । ' द्वे मंति' (नरकः)। 'दे दशोत्तरे संधि- , 1 ·२४ टिप्पणी । पत्रं पक्तिः १७ शते' । (सुश्रुतः ) । अष्टाकपालं शिरः । । चतुष्कपालं शिरः' (गर्भोपनिषत् ).' पोडश पलानि धपा ' इत्यन्वयः। कपा मांसजन्यस्नेहः । १८ नव स्नायुशतानि । ' सनवकं स्नायुशतं ' (गर्मोपनिषत् ) । सप्तशतं पुरुषस्य मर्मणाम् । 'सप्तोत्तरं मर्मशतं ' इति चरकः गर्भोपनिपच्च । . २० । - पायुः । गुदं १९ हृदयं ह्यष्टकपालानि । ' हृदयं पलान्यष्टौ' (गोपनिषत् ) द्वादश कपालानि जिह्वा । जिह्वायाः कपालानि कयं स्युः • कफशोणितमासानां सारो जिहा' इति सुश्रुतः । ' द्वादश पलानि निहा ' इति गर्नोपनिषत् ।। सुवर्णी ' इत्यस्य स्थाने ' सुपर्णी ' इति महाराष्ट्रपाठः अशुद्धः । उपम्यगुदपायु ममाहारद्वंद्वः । गुदं त्वपानं पायुर्ना ' ( अमरः । २ । ६ । ७३ ) । पायुशन्दः अनवश्यः । उपम्य योनिः शिश्नं च । ' आहारपामसिक- त्वात् ' इति अशुद्धम् । 'आहारम्य पानसिकत्वात् ' इति शुद्धम् । आहारः = नडानम् । तत् पानेन पेपवस्तुना सिच्यते आदी भवति । नटानात् पुरीपं पानात् मूत्रम् । अन पाग्भटः सिंह- सारश्च तत्पकमन संभवनि द्विधा । तत्राच्छ विट्टमास्तम्य मुत्रं विद्यात् धनं शत् ' (वाग्भटः।)। २०-२१ अनुपचिन० इति । ६ आकम्मिकं अतिदुर्योधं च । इनि. शब्देन अनुपनिनेन्यादि आहारपानमिक्तत्यात् इत्यम्प कारणं भानि । - अनुपपिनकमणि' इति म्यान् । यदा आहारः उप- पे अशक्यो भवनि नदा पुरष उद्भवति । मूत्रमपि नथैव । यहा नगरे आहार: पानं वा पूर्ण भवनि नदा मृत्रपुरी म्यान् । अम्मिन् सगरवर्गन जोगिनं माम मेदः अम्बानि किमान पटग्ने । वर्ग पुटिनं भनि । - उभवतः इत्यर्थः ·टिप्पणी । नुभववासना इत्यर्थ २३ द्वद्वै २४१ पक्तिः २१ त = नीवात्मानम् । विद्या अन्वेति कर्म च । पूर्वजन्मन प्रज्ञा स्मरण च । 'त परलोकाय गच्छन्तमात्मान विद्या- कर्मणी । विद्या सर्वप्रसारा विहिता प्रतिषिद्धा च अविहिता अप्रतिपिद्धा । तथा कर्म । विहित प्रतिषिद्ध च अविहितम- प्रतिपिद्ध च । समन्वारभेते सम्यगन्वारभेते अनुगच्छत । पूर्वप्रज्ञा च । पूर्वानुभूतविषया प्रज्ञा पूर्वप्रज्ञा । अतीतर्मफ्ला ० उ० शा० भा० ४ । ४ । २)। इद पूर्वेण असबद्धम् । चित्तक्षोभमारिभि भाव । अभिभूयमान पीध्य- मान । अस्मात् = शरीरात् । १ आर्जव० । इदमनवश्यमतीवाशुद्ध दुर्वाध च । महाभूमि कावत् । यथा नर महाभूमिका कम्यचित् महत पुस्पम्य भूमिका गृह्णाति अन्यभूमिराग्रहणाय च ता त्यजति । तथा अयमात्मा इढ पाप शरीर त्यक्त्वा तंजस शरीर गृहाति । २ निमेषमान अल्पेन कालेन । प्ररम्य नितम्य। शरीरात् नियम्य प्रति स्थूल देहमधिपरीत्य त्यक्त्वा । 'प्रकृति ' इति अशुद्धम् | 'प्रकृति ' इत्यवश्यम् । तेजस शरीर = लिङ्गशरीरम् । ३ अनुभूय परस्मिन् लोरे । इम लोक = पृथिवीलोकम् । ६ हिंसा = यज्ञार्मसबद्धा प्राणिहत्याम् । विद्या = अविद्याम् । ता यन् काय हिनाति । हटयोगात्मर कर्म । तोपरे, अन रिट् अनवश्य । - तपन्ति ' इति उष्टम् । ७ धूममभिमभवन्ति धूमाभिमानिनी देवता प्रतिपद्यन्ते । धमा गृहन्ति । र अपक्षीयमाणपक्ष = कृष्णपक्ष गम्मिन् गन्दाग अपक्षीगन्ने । ९ । ओपाय ' इनि अगुदम् । ' औषधी ' इत्याश्यम् । १. एसइत्या ओपपयो भा । नम्ग मक्षये - ताररम्य ११ ·२४२ पत्रं १०१० टिप्पणी। पङ्क्तिः १० संक्षये। अत्र च्छान्दाग्यम्-'अथ ये ग्रामे इष्टापूर्ते दत्तमित्युपासते ते घूममभिसंभवन्ति । धूमात् रात्रिम् । राप्रेः अपरपक्षम् । अपरपक्षात् यान् पट् दक्षिणा एति मासान् तान् एते संवत्सरं अभिप्राप्नुवन्ति ' (५११० १३)। ‘मासेभ्यः पितृ लोत्रम् । पितृलोकात् आकाशम् । आकाशाचन्द्रमसम् । एप सोमो राजा । तत् देवानामन्नम् । तं देवा भक्षयन्ति । ( ४ ) । तस्मिन् यावत्संपातमुपित्वा अथ एतमेवमध्वानं पुनर्निवर्तन्ते यथेतमाकाशम् । आकाशात् वायुम् । वायुर्भूत्वा धूमो भवति । धूमो भूत्वा अभ्रं भवति । (५) । ' अनं भूत्वा मेघो भवति । मेघो भूत्वा प्रवर्पति । ते इह प्रीहियवा ओपधिवनस्पतय. तिलमापा इति जायन्ते । अतो वै खलु दु. निप्प्रतरम् । यो यो हन्नमत्ति यो रेतः सिञ्चति तद्भूय एवं भवति' (६)। वृहदारण्यकं च अथ ये यज्ञेन दानेन तपसा लोकान् जयन्ति ते धूममभिसंभवन्ति । धूमात् रात्रिम् । रात्रः अपक्षीयमाणपक्षम् । अपक्षीयमाणपक्षात् यान् पण्मासान् दक्षिणा आदित्य एति । मासेभ्यः पितृलोकम् । पितृलोकात् चन्द्रम् । ते चन्द्रं प्राप्य अन्नं भवन्ति । तस्तत्र देवा यथा सोमं रानानमाप्यायस्व अपक्षीयस्व इत्येवमेनाँस्तन भक्षयन्ति । तेषां यदा तत्पर्यवैति अथ इममेव आकाशमभिनिप्पद्यन्ते । आकाशाद्वायुम् । वायोः वृष्टिम् । वृष्टेः पृथिवीम । ते पृथिवी प्राप्य अन्नं भवन्ति । ते पुनः पुरुषानौ हुयन्ते । ततो योपागौ जायन्ते । लोकान् प्रत्युत्यायिनः ते एवमेव अनुपरि. वर्तन्ते । अथ ये एतौ पन्यानी न विदुस्ते कीटाः पतङ्गाः यदिदं दशकम् ' ( ६ । २ । १६ ) । भगवद्गीतायामपि 'धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः पण्मासा दक्षिणायनम् । तत्र पान्द्रमसं ज्योतियोगी प्राप्य निवर्तते ' ( भ. गी० १२५)। १२ महत्तपन्तेपिरे । येन ब्रह्म प्राप्येत तादृशं तपः । 'तपसा ब्रह्म विजिज्ञासम्व । तपो ब्रह्मेति (त० उ० ३१२।१) । 'सत्येन लभ्यस्तपसा हि एप आत्मा' इति ( मुण्ट०३ । १ । ५)।

·टिप्पणी। २४३ पक्तिः १२ १६ ज्ञानोक्तानि । उपनिपत्सु अथवा ब्रह्मविद्यायामुक्तानि । श्रोतव्यो मन्तयो निदिभ्यासितव्य इत्यादीनि । आपूर्यमाणप- क्षम् । यम्मिन् चन्द्रकलाना वृद्धिर्भवति । अथ ये हिंसामु- त्सृज्य००० न पुनरावर्तन्ते । अत्र च्छान्दोग्यम्-'तद्य इत्थ विदु ये चेमे अरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते तेऽर्षिपमभिसभवन्ति। अर्चिपो अह । अह्न आपूर्यमा- णपक्षम् ।आपूर्यमाणपक्षात् यान् पद् उदड एति मासौम्तान्'(१)। •मासेम्य सवत्सरम् । सवत्सरात् आदित्यम् । आदित्यात् चन्द्रमसम् । चन्द्रमसो विद्युतम् । तत्पुरषो मानव । स एनान् ब्रह्म गमयति । एष देवयान पन्था इनि ' (५।१०)। वृहदारण्य च- ते ये एव एतद् विदु ये नामी अरण्ये श्रद्धा सत्यमुपासते तेऽर्षि अभिसमयन्ति । मार्च पोऽह अह आपूर्यमाणपक्षम्। आपूर्यमाणपक्षात् यान् पण्मासान् उदड् आदित्य एति । मामेभ्यो देवलोक्म्। देवोगात् आदित्यम् । आदित्यात् पद्युतम् । तान् वैद्युतान् पुरुषोमानस एत्य नह्मलोकान् गमयति । तेषु महालोकेषु परा परावतो वसन्ति । तेष न पुनरावृत्ति (६।२ । १५)। भगवदगीतायामपि- । अग्निोतिरह शुरु पण्मासा उत्तरायणम् । तर प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म नमविटो नना ' ( ८10४)। छान्दोग्ये- मानर पुरुष न तु 'मानम पुरुष ।। । आदित्याचन्द्रममम् । चन्द्रमसो विद्युन ' इति च । १६ शिष्टा दन्दशा इत्यादि । एताम्या हास्यामन्ये दन्द्रमा भवन्ति । दन्का = दशमशमा । अष्टमन रमवण्ड कम्या- श्चिदुपनिषद उदृते अवतरणे भात । वृहदारण्यो । अब ये हिमा आश्रित्य कुर्वन्ति'। अप ये हिमामुल्लज्य कुर्वन्ति ' इति च नास्ति। १६-१७ अन गोग्यम्---' अर्थनयो पयो न कतरेण वन नानी मानि क्षुद्रागि अमरावतीनि भूतानि मान्ति । नायम नियम्य इत्येतत्तृतीय म्यानम् ' (८) । अन हमारण्या न- अब ये प्रती पन्यानी न विटने कोटा पतङ्गा . .

·२४४ टिप्पणी। प १०१० अन्त करण मन पत्ति १६-१७ यदिद दन्दशूरम् ' (६ । २।१६ ) । अष्टमनवमखण्टयो बृहदारण्यकेन साम्य स्पष्टम् । = ब्रह्म | अथाप्याह मन्नन् । १९ त - विश्वकर्माणम् । विदाथ = विदथ । य = विश्वकर्मा । इमा इमानि भुवनानि । जनान = जनयामास । अन्तर = । युप्माक मन अन्यत् विश्वकर्मज्ञानाय अनुपयुक्त वभूव भवति । यूय विश्वकर्माण ज्ञातुमसमा । यस्मात् युप्मार ज्ञानमहिम्मेव । २० जल्प्या । इद जल्पिशब्दस्य तृतीयकवचनम् । जल्पि = जापन वावटक्वम् । ' मा नो निद्रा ईपत मोत जल्लि ' (नर० स० ८ । ४८ । १४) । वय निद्रावशा मा भूम नापि जल्पिवशा । नीहारशब्द सकृढेव रक्शाखाया वर्तते । · अवश्यायस्तु नीहार ' इत्यमर ( १ । २ । १९)। नहार निद्रा ? । नीहारेण निद्रया जल्प्या वावक्त्वेन च प्रावृता पूर्णा जडा इत्यर्थ । उक्थशास = ये केवल मुक्थानि शासति पठन्ति । ये अर्थ न जानन्ति । असुनृप । 'उरूणसावमुतृपा उदुम्बली यमस्य दूतो चरतो जनाँ अनु' । ( म० स० १० । १४ । १२ ) । अत्र यमस्य दूतौ द्वी श्वाना । तो अमुतृपी इति उच्यते । तो असुभि तृप्यते । जनाना मरण ताभ्या रोचते । इमे उक्थशास जनानामसुभि तृप्यन्ति । जनान् घातयन्ति इत्यर्थ ! यम्मात् ते जडा । २१ · विद्यया विदुप ' अय क्म्य अर्थ । २१-२२ ‘य • ब्रह्मणम्पतिं ' इट न पामपि शनाना विवरणम् । । विद्यया' इमम्याने स्यात् । 'एव विद्वास ' इत्यम्य प्रास् भवितुमर्हति ।। विटुप इट विदथ इत्यस्य अपपा ट म्यात् । न त वित्थ य ब्रह्मणम्पति विद्यया एव विद्वास अगर वन्ति । युप्मात्मविपा मन अन्यत् बभूव भवति । एषा विटुपा तु अन्तरमन्यन् भवति । इतिशब्द न त किय इत्यम्य कारण दर्शयति । , ·टिप्पणी - D । अवि. ' इति म्यात् । १ १ पतिः २२ युष्मान अविदुपाम् । अन्तर = मन. J एपा = विदुपाम् । नीहारेण = तमसा । २३ नीहारेण तमसा प्रावृता यूयम् । तेन यूय न किमपि जानीथ । २४ अविद्वास छ । अविद्वास क्षेत्रज्ञ क्थमनुप्रवदेयु । द्वास ' इति अशुद्ध भाति । यम्मात् विद्वास एव क्षेत्रनम. नुप्रवदितु समर्था । ' न अनुप्रवदन्ति अविद्वास क्षेत्रज्ञ नानुप्रवदन्ति । अथाहो विद्वास ० । विद्वासस्तु तत्कर्तुं समर्था । क्षेत्रज्ञ अनुकल्पते । इट 'क्षेत्रक्षमनुकल्पन्त' इति स्यात् । अथ विद्वास क्षेत्रज्ञमनुक्स्पन्ते । क्षेत्रज्ञ ज्ञातु समर्था भवन्ति । 'तम्य ' इत्यम्य स्थाने ' त' म्यात् । विद्वान् तपसा सह तप साहाय्येन अप्रमाद प्रमाट विना त क्षेत्रामेति । उत्त च मै युपनिषदि । यथा · विद्यया तपसा चिन्तया पा उपलभ्यते ब्रह्म (४ । ४) इति । १-२ क्षेवन आप्तयो भवति । ' असतत ' इति अशुद्ध भाति । सतत ' इति म्यात् । सतत सरयमिच्छेत् । तेन असतत- मिच्छेन् इति अनवश्यम् । ३ अत्र — ज्ञातृ ' दाद कुन वर्तते । ज्ञातृशब्द नायते क्य स्यात् । ' जानते इत्यशुद्धम् । ' जानाते । इत्यवश्यम् । सरयरातु धातुपाठे न वर्तते । ३-४ स = सह + ख = भूतेन्द्रिय । ' शेते ' इनि अध्याहतम् । अथवा । सव सेन्द्रियाणि महापूतानि । मज्ञया कर्म कारयति ' इति अयाहतम् । ५ तम्य = क्षेत्रनम्य । यदाप 3- यत् आप यन् आप सा प्रतिष्ठा । क्षेत्रतम्य प्रतिष्ठा पिरम्वरूपमप्मदृशमेव । ताप ' नि पाठे 'तत् ' स्यर्यम् । क्षेत्रक्षम्य शारमुष शाम इत्यर्थ । यम्मात् आत्मा मान तम्मान् स क्षेत्रत नाम भवति ।

·टिप्पणी । पन १०११ . पक्तिः ६ अबन्ध = बधाभाव ! स बन्धाभाव ज्ञानोपन । ७ भूतनामधेयानि । भूताना नामधेयानि । एकादशखण्डे वर्तमा- नानि सर्वाणि नामानि न भूतनामधेयानि । यथा-विभु प्रभु यज्ञ | ' भूतनामधेयानि । भूतस्य नामधेयानि इति स्य त् । आत्मा महत् भूतम् । तम्य एतानि नाम धेयानि। । धर्म' शब्द , ९ आत्मार्थे हसशल उपनिपत्सु बहुकृत्व प्रयुज्यते । यथा 'एप हि खलु आत्मा हस ( मै० उ०६ । ८)। 'हसो रेलायते यहि । ( श्वे० 10 ० ३ १८)। जेक्वकृतोपनिषद्वाक्यकोशे न विद्यते । । अनस्रो घों हविरस्मि नाम (निरु० १४ १२)। धर्म = अगि । अथवा तप्त पय । यज्ञ ।' त्व ब्रह्म त्व यज्ञस्व लोक ' ( वृ० उ० १ । ५ । १७) । वेन । ' वेनस्तत्पश्यन् विश्वा भुवनानि विद्वान् ' ( महा० ना० उ० २ । ३) । भूमि । भूमिरापोऽनलो वायु ख मनो वृद्धिरेव च । अहकार इतीय मे मिना प्रतिरष्टया ' ( भ० गी० ७ । ८) । विभु । ' आदिदेवमन विभुम् ' (भ० गी० १० । १२ ) । विभुशळ उपनिपत्सु बहुकृत्व । १० 'प्रभु'शब्दोऽपि तथैव । रोयम्य सृनति प्रभु ' (भ० गी० ५।१४) ' महान् प्रभु पुरप ' (श्वे० उ० ३ । १२) । शभु । ' एप हि वस्वात्मा शभु ' (म० उ० ६ । ८) 'राभु' शब्द कुमापि नोपरभ्यते । स्टानित् अयमाभु इति स्यात् । शमु + आभु शभु राम् इति विग्रह नो भवेत् । आ मत्र भवतीति आभु । अग्रे आत्मव सर्वत्र आमीन् । । यदासीन् । (म०म० १०1१२९१३) । वामा अभ्य अत्र न विमपि प्रयोजनम् । रथिन् गानु वर्मा यथार्थ शभराभु । प्रमादेन मधे तुलनाऽऽम्वपिहित ·टिप्पणी। २४७ पुरुष । । पक्तिः १० भवेत् । तम्यात्र कि प्रयोजनम् । सोमः ! ' यास्ते सोम प्राणा- ताजुहोमि । ये ब्राह्मणाः त्रिमुपर्ण पदन्ति । ते सोमं प्राप्नुवन्ति' । ( म० ना० उ० १७ । ६) • यश्च सोम- स्तस्मै वो नमो नमः' (नृ पू० ता० उ० ४ | ३ । २९)। भूतम् । · विश्वं भूतं भुवनम् ' ( म० ना० उ० २४)। । स एव सर्व यद्भूतम् ' ( कै० उ० ११९)। एवेदं सर्व यद्भूतं यच्च भव्यम् ' (म० सं० १०१९०२)। ११ भुवनम् । · विश्वं भूतं भुवनम् ' ( म० ना० उ० २४) । आपः । 'भूमिरापः० ' (भ० गी० ७1८) | एप ब्रा० आपो ज्योतीपि इत्येतानीमानि च क्षुद्रमिश्राणीव (ऐ० उ० ५ । ३)। महत् । । अस्य महतो भूतस्य निःश्वसितम्' (वृ० उ० २।४ । १०)। आत्माचे महच्छन्दः उपनिषत्सु बहुकृत्वः । व्योम । 'तदक्षरे परमे व्योमन्' (म० ना० उ० १ । २)। यशः । ' यशोऽहं भवामि ब्राह्म. णानां.' (छा० उ० ८। १४ । १ ) · संज्ञानं यशः इति । सर्वाण्येवैतानि प्रज्ञानम्य नामधेयानि भवन्ति । (ऐ. उ० ५।२) । महः । • मह इति ब्रह्म ( ० ० १।३)। १२-१३ गहनम् -गभीरम् । · अनिन्त्योऽमूर्ती गभीरो गुप्तोऽनवो घनो गहनो निर्गुणः ' (म० उ० ७।१।) १३ कम् । ' कम देवाय हविपा विधेम' (ऋ० सं० १० ॥ १२१ । १)। अनम् । अहमनम् । (ते. या०२। ८।८) हविः । 'हविरम्मि नाम' (निरु० १४ । २)। मा विवृतं सम ननिकेतमं मन्ये । ( कटो० २ । १३)। १४ मनम् । ऋतं मत्यं परं व्रत' (म० ना० उ० ५ ६)। अहमस्मि प्रथमना मनारम्य '(निरु० ११ १२)" योनिः । ' मम योनिर्ममान ' ( म० मी० १४ । ३)। 'शिवशाल अप योनिम् ' ( के उप० ६ ) । तस्य - - ·२४४ टिप्पणी। पत्रं २०११ । - पङ्क्तिः १४ योनिः । ऋतम्य योनिः-योनि-योनौ इति प्रयोगः अग्नि- संबधेन सोमसंबन्धेन च वहुकृत्वः । ऊनविंशतिप्रयोगेषु नैक- दाऽपि आत्मार्थे अस्ति । सत्यम् । 'तत्सत्यं स आत्मा' (छा० उ०६। ८ । ७)। सत्यं त्वेव विजिज्ञासितव्य- मिति' (छा० उ० ७ । १६ । १)। ब्रह्मणो नाम सत्यमिति । (छा० उ० ८ । ३।४ )। 'सत्यं ज्ञान- मनन्तं ब्रह्म' (तै० उ० २ । १ । १) । सत्यशब्दः आत्मार्थे उपनिषत्सु बहुकृत्वः । १५ हविः । हविः केपुचित् पुस्तकेषु नास्ति । अयं शब्दः अत्र पुनरुक्तः । रयिः । एष वै रयिरात्मा' (छा० उ०५ । १६ । १ )। सत् ।' द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे सच्च त्यञ्च | न विदुः सति संपद्यामहे ' (बृ० उ० २ । ३ । १)। आत्मार्थे सच्छन्दः बहुकृत्वः । पूर्णम् । ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात् पूर्णमुदच्यते । पूर्णस्य पूर्ण- मादाय पूर्णमेवावशिष्यते (ई० उ०) । सर्वम् । ' सर्वाय स्वाहा' (वृ० उ०६ । ३ । ३)1 · सर्वः कश्चित् प्रभुः साक्षी ' ( मे० उ० ६ । १६) । नृसिंहः यच्च सर्व तम्मै नमो नमः' । (नृ. उ० ता. ९) । अक्षितम् । ' अक्षितमसि अच्युतमसि (छा० उ० ७ । १ । ४)। १६ अपः । कर्मार्थे अपशब्दः उपनिपत्सु नास्ति । आपः प्रथमा- बहुवचनम् । द्वितीयावहुवचनम् । · अपशब्दः पून (पङ्क्तिः ११ ) उत्तः एव । पवित्रम् । · पवित्रं परमं भवान्' (म० गी० १० । १२) ।' पवित्रमहम् । (अथर्वशीर्पो० १) 1 अमृतम् । एतदमृतममयमेतद्राम (छा० उ० ४ । १५ । १)। उपनिपत्मु बहुकृत्वः । इन्दुः । ' एप हि खत्वात्मा इन्दुः । ( म० उ०६।८)। १७ व्योम । अयं पूर्व (पति: ११) उत्त एव । १८ आकाशम् । ' इमानि भूतानि आकाशादेव समुत्पद्यन्ने । (छा० उ० ११९।१) | ' आगरा आत्मा । यो वे अपः ·टिप्पणी। १ cउप० , स्वयंभूः' (कठो. २४९ पतितः १८ (ते० उप० १ । ७ ! १)। आत्मायें आकाशः न तु आकाशम् । आपः । अयं शब्दः ( पूर्व पङ्क्तिः ११ ) उक्त एव । पृथिवी । ' पृथिवी वायुराकाश इत्यादि । (ऐ ३ । ५ । ३)। स्वयंभूः । पराञ्चि खानि व्यतृणत् परिभूः स्वयंभूः (इशा० उप० ८)। १९ पुष्करम् । 'क्षरमहं पुष्करमहम् पवित्रमहं' (अथर्वशीर्ष०१)। समुद्रः । · अपरिमितानन्दसमुद्रः स तत्पदार्थः परमात्मा परं (सर्वोपनिपत् ४ ) । तपः । 'तपो ब्रह्म ' ( ते० उप० ३ । २ । १)। यद्धि परं तपस्तदुर्धपै तस्मा- त्तपसि रमन्ते ' (म० नारा० उप० २१ । २)। तेनः । 'अयमशरीरः प्राणो ब्रह्मव तेन एव ' (वृह० उप० ४ । यस्तेजो ब्रह्मेत्युपास्ते ' ( छा. उप० ६. ८।७) । तेनसा हि तदा संपन्ने भवति' (छा० उप० ब्रह्म । T: I २० नाभिः । अमृतस्य नाभिः ' (निरु० १४ । २)। तत् । 'तत्वमसि श्वेतकेतो, (छा० उप० ६ ।।७)। ब्रह्म । उपनिषत्सु अनेकशः । वरेण्यम् । ' एतजानय सदसद- रेण्यम् ' (मुण्ट० उप० २१ २ । १)। २१ हंसः । पूर्व (पङ्क्तिः ९) उक्त एव । आत्मा । उपनिपत्यु अनेकशः २२ अव्ययम् । उपनिषत्सु अव्ययमनेकशः । · अन्ययं न मस्कु- रुते । इति नोपलभ्यते । यतः । पूर्व (पतिः ९) उक्त एव । आत्मा । पूर्व ( पतिः २१) उक्तः एव । अस्मिन्नामधेयगणे कानि निन्नामानि पुनरुक्तानि । कानि निन् क्रियापदानि । कानि निद् वाक्यानि । क्रियापदानि वाक्यानि म आत्मनः नामयानि कयं म्युः । तथैव शरीराणि ' (पतिः १२) इति शब्दः । यद्वाहिन्या (पति: २१) इदं क्म्याश्चित् अनः प्रारम्भ इव भाति । अयं सुष्टः केषां ·२५० पत्रं टिप्पणी। पक्तिः २२ चिद् वाक्याना पृथक्करणं स्यात् । तानि वाक्यानि मया नोप- लव्यानि । एतानि नामधेयानि · भूतनामधेयानि ' इति किमर्थमुच्यन्ते । हंसः विमु. प्रभु. महत् सत्यम् सत् अमृतम् ब्रह्म आत्मा अव्ययम् एतानि आत्मार्थे अनेकशः उपनिषत्सु प्रयुज्यन्ते । मेध कृमिः भविष्यत् गह्वरम् सासनम् ऋतस्य योनि. नीरं बर्हिः सर्पि. अप• हेम स्वः सर्गा. शम्बरम् अम्बरम् वियत् धन्व अन्तरिक्षम् भू अध्वा सगरः सिन्धु. अर्णव वृक्ष. ऊर्च. यत् किम् भवति वधन्त्यवानम् यद्वा- हिप्या शरीराणि अव्ययं च सस्कुरुते यदेनं तन्वते एतानि आत्मार्थे प्रयुज्यमानानि न मया कापि दृष्टानि । रामु. स्वर्णी- कम् स्मृतीम् स्वृतीकम् सतीनम् एते शब्दा. अत्यन्तमप- रिचिता । मया न कदा श्रुता । हम यज्ञः आप व्योम हवि वर्हि भवति आत्मा एतानि द्वि. पट्यन्ते । सत् भू तत् यत् किं यटेन तन्वते इमानि किमर्थं स्वररहितानि । बदा चित् — हम आत्मा भवनि शरीराणि अव्ययं च संग्कुरते' 'यज्ञ आत्मा भवति ' एतादृशानि इमानि वाक्यानि स्युः। १-२ एतानि मूतानि । अन परमृर एव पक्ष्यन्ते न मूलानि । ६ सोम =मूर्य । मर्य मर्नेर्वा मुक्तेर्वा मर्यिते' (निर ० १२।१४) यम्मान् मुर्य म नगन् प्रमुने । ' मोम शब्द मतेः धातोः न्गुन्पादित । म + म = मोम । सोमः मुनोते. । येटनम- मिपुण्वन्नि' (निर० १११२ ) । मनायना । मनीना = प्रकाशवर्मणामादित्यरदमी- नाम् । रमीना उर्म प्रराश. I ' गमय मत्य इ. च्यन्ते । यम्माते मन्यन्ने प्रवाशयन्ति । यी द्यातनः । रणिती प्रथयो । अनि गाने अग्निारद ' (निर ७।१४) इत्यत्र व्युत्पाटिन. | यथा अग्रणामवतात्यादि । ९ मूर्य विगति पर्वमान्ममावगति । ७ ननिता . . .

·१२ . 4 टिप्पणी। २५१ पइक्तिः १० इन्द्र इन्दते ऐश्वर्यकर्मण (निरु० १०.८)। विप् व्यापने • अथ यद्विपितो भवति तद्विष्णुर्भवति । विष्णु विशते व्यश्नोतर्वा' (निरु० १२॥१८)। ११ अधिदैवतम् । अभ्या मच देवतापरत्वे सोम मूर्य । तम्य रश्मय प्रकाशयन्ति द्योतयन्ति प्रथयन्ति गच्छन्ति स्वीकुर्वन्ति ईशते व्याप्नुवन्ति च । अन्यात्मम् । नाच आत्मपरत्वे सोम आत्मा । तस्य इन्द्रियाणि अर्थान् प्रकाशयन्ति द्योतयन्ति प्रथ- यन्ति गच्छन्ति म्बीकुर्वन्ति व्याप्नुवन्ति तेषामीशते च । अय द्विविध अर्थ किष्ट । सोम सोम एव । स न केवल जनाना मती जनयति रिंतु सर्वा देवता अपि जनयति । १२ । इत्यर्थ ' इट ' इत्यादीति ' स्यात् । पृथिव्यादय सर्वा आत्मन एव विभूतय । ' विभूतत अय शन दुर्यो । क्दाचित् क्स्यचित् क्यिारूपम्य अपभ्रश म्यात् । कदाचित् ' स्तूयते' इति स्यात् । १७ ब्रह्मा = वयिता नेता वा । वृह वृद्धौ ' (धा० १ । ७३७)। १८ देवन = द्योतनम् । · दिवु द्युती ' ( वा० ४ । १)। १९ पदवी = पट वेत्ति । · वी गति याप्त्यादिषु' (धा० २ । ३८) । पद वेति अग्र्य म्यान अच्छति । कवि क्वते वर्णयति । 'कुड् शळे ' (धा० १ । २७६ )। 'क्वीय' इति नामधातु । क्वीयमानाना गच्छताम् । २० मपिण मपी पतौ' (धा० ६ । ७)। (निरु० १० । २६ ) इत्यन 'नपीणानि ' इति रूपम् विप्राणा व्यापनार्मणाम् । २१ महिप महान् । वस्तुत महिप कश्चित् हिंस्र प्राणी । मार्गणर्मणाम् । मृगा हिंया पशव । २२ गृध्राणाम् । गृधु अभिकाक्षायाम् ' (धा० ४ । ३७ ) । अन गृयति म्थानार्थ । यम्मात् एतम्मिन् आनित्ये तिष्ठति । - %3D द्रष्टा । 35 मृगाणा - ·२५२ टिप्पणी। १०१२ %3D स्वयम् + धिति - पत्ते - . पवित्र = पक्तिः २२ यदि श्येन आदित्य गृध्रोऽपि आदित्य तर्हि श्येनो गृध्राणा मित्यस्य आदित्य आदित्यानामित्यर्थ स्यात् । कोऽर्थ । १-२ 'गृध्र आदित्यो० तिष्ठति ' अयमपपाठ स्यात् । गृध्राणा गर्ध नर्मणा ( गतिर्मणाम् ) आदित्यरश्मीनामिति पाठ अवश्य । । यत एतम्मिन् तिष्ठति ' इत्यत्र । एतस्मिन् ' इत्यस्य स्थाने एतेषु ' इत्यवश्यम् । श्येन आदित्य । एतेषु आदित्यर- रिमपु तिष्ठति । २ स्वधिति = स्व + घिति । स्व (कर्माणि ) ! स्वधिति परशु द्वयो कुठार स्वधिति पर शुश्च परश्वध ( अमर २।८।९३)। ३ वनाना = वननकर्मणाम् | वनाना = वृक्षसमूहानाम् । एप हि पवित्र रश्मीनामत्येति स्तूयमान ' इत्यस्य कोऽर्थ । रश्मीन् । ' रश्मीना ' इत्यम्य स्थाने ' रश्मीन् । इत्यवश्यम् । यथा आत्मपरे अरें । पवित्रमिन्द्रियाणि (१४) इत्युच्यते । आदित्य म्वरश्मिभ्य अधिक । रेभन = म्तूयमान । ५ अक्षरम् । देवतापरे अर्थे आदि य अक्षर ब्रह्म क्य म्यात् । ११ शड् गती ' (धा० १ । ९६३) । 'यत एतम्मिन् तिष्ठति इत्यम्य पूर्वण सबन्ध । एतम्मिन् कस्मिन् । एतम्मिन् ज्ञाने इति म्यात् । ' एनेषु ' इत्यवश्यम् । एतेषु इन्द्रियेषु आत्मा तिष्ठति १३ ' आत्मनि धत्ते ' आत्मनि ' इत्यम्य म्याने ' आत्मा इति स्यान् । यथा पूर्व ' एप हि म्वय कर्माणि आरित्यो धत्ते' (पत्ति २-३) इत्युक्तम् । १३-१४ अयमपि आत्मा म्वयमिन्द्रियेषु कर्माणि धत्ते । पवित्रम् : इन्द्रियाणि । आरमा रन्द्रियेम्य अधिः । इन्द्रियाणि देवर ज्ञानमाधनानि । आत्मा ज्ञानमेव । अयमेव आत्मा एतत्सर्वम नुभवनि । मन अयमित्यर्थ ।

·टिप्पणी। २५३ १०१३ . पङ्क्तिः १५ आत्मगति' इत्यस्य प्राक् । इति ' शब्दः अवश्यः । ऋचः देवतापरत्वे अयमर्थः । आदित्यः स्वरश्मीन् वर्धयति गमनकर्मणः तान् जानाति । व्याप्नुवतः तान् पश्यति । तेभ्यः महत्तरो भवति । तेषु तिष्ठति । तेषु कर्माणि आधत्ते । तेभ्यः अयमतिशयेन अधिकः । तस्मात् आदित्यः स्तुतिमर्हति । आत्मा इन्द्रियाणि वर्धयति । अर्थेषु संचरन्ति तानि जानाति । व्याप्नुवन्ति तानि पश्यति । तेभ्यः महत्तरो भवति । ज्ञान- साधनानि तानि जानाति । तेषु च विपयज्ञानार्थ तिष्ठति । सर्वथा आत्मा इन्द्रियेभ्योऽधिकः । तस्मात् स स्तुतिमर्हति । एतौ द्वावपि अर्थौ क्लिप्टौ। केवलेयं सोमस्तुतिः। यथा देवानां ब्रह्मा श्रेष्ठः कवीना अग्निः श्रेष्ठः विप्राणा (ज्ञानिनां ) ऋषिः श्रेष्ठः मृ ।णां (हिंत्रपशूना) महिषः ( कश्चित् हिंस्रतमः गृध्राणां श्येनः श्रेष्ठः छेत्ता स्वधितिः श्रेष्ठः एवं सोमः श्रेष्ठः । रेभ् धातुः ऋक्शाखायां स्तवने वर्तते । — कविर्गीर्भिः काव्येना कविः सन्त्सोमः पवित्रमत्येति रेभन् । (ऋ० सं० ९ । ९६ । १७)। अत्र सोमः कविः । सः देवान् गीर्भिः काव्येन च रेभति स्तोति । ' महान् कविनिर्वचनानि शंसन् ' (म. सं० ९ । ९७ । ९) । अत्रापि महान् कविः सोमः निर्वचनानि स्तुतीः शंसति । अतः रेभन् = शंसन् । क्वचित् प्रकाशनेऽपि स्तोता । सोमः बहुकृत्वः रेभः इत्युच्यते । पवित्रं सोमरसपावनं साधनम् । सोमः पवि- त्रमत्यति = पवित्रे सोमरसः गाल्यते । तेन शुद्धिः भवति पशुः ) श्रेष्ठः वनाना %3D प्रकाशते च । २१ धीति = कर्माणि । मनीपां मतानि । २२-२३ विद्यामतिबुद्धिमताम् = विद्यावतां मतिमतां बुद्धिमतामेतेपां त्रयाणां तिस्रो वाचः । विद्यावतां वाग भिन्ना । तथा मति- मताम् । तथैव बुद्धिमताम् । ते विद्यावन्तः ये श्रुति मानन्ति । ते मतिमन्तः ये तर्केण अर्थान् निश्चिन्वन्ति । ते बुद्धिमन्तः ये ·२५४ टिप्पणी। पत्रं १०१३ गाव २२-२३ ब्रह्म जानन्ति । (निरु० ३१ । १३ ) इत्यत्र । सेय विद्या श्रुतिमतिबुद्धि ' इत्युच्यते । श्रुतिरूपा विद्या प्रथमा । मतिरूपा उहरूपा वा अस्या उच्चतरा । बुद्धिरूपा सर्वासा मुत्तमा । ' विद्यामतिबुद्धिमता ' इत्यन विद्याशब्दम्य 'श्रुति' इत्यर्थ स्यात् । २४ 'आत्मगति' इत्यस्य प्राक् इति शब्द अवश्य । अस्यामृचि आदित्यस्य आत्मनोऽपि न किमपि प्रयोजनम् । अत्र वह्नि सोम एव । सपा देवाना कर्माणि शक्त्यश्च सोमे स्तुत्यर्थमा रोप्यन्ते । वह्नि सोम तिसृणा वाचा प्रेरक अयि । अत्र सोम मनुष्यपशुपक्षिणा तिखो वाच प्रेरयति । मतस्य यज्ञम्य धीतिं स्तुति ब्राह्मणश्च मनीपा स्तुतिं प्रेरयति । यथा गोपतिं (गोस्वामिन न तु वृषभ ) पृच्छमाना अन्वेषयन्त्य तमेव यन्ति तथा वावशाना सोम कामयमाना मतय म्तुतय सोममेव यन्ति । १-२ गाव धेनव = रश्मय । वावशाना =वावश्यमाना कामयमाना सोम = आदित्यम् । 'यन्ति' एतत् पढमध्याहृतम् । ३ विप्रा रश्मय । परछमाना -कामयमाना । प्रेरित । अग्यमान = गच्छन् । एतम् = आदित्यम् । ५ सनवन्ते = एकी भवन्ति । ते एते सर्वे रश्मय एतम्मिन् सोमे आदित्ये एप भवन्ति । ६ गाव धेनव इन्द्रियाणि । वारशाना कामयमानानि । विप्रा = इन्द्रियाणि । < पृच्छमाना = पृच्छमानानि । कामयमानानि सोमम् = आत्मानम। इन्द्रियेषु प्रत्रग्न् । 'इमम्' इत्यम्य क मबन्ध इमम् = आत्मानम् । अर्का त्रिष्टुभ = आत्मा न मप्ठ ऋष बुद्धि । मन पय = इन्द्रियाणि । तानि दमानि रद्रियाणि । १०१४ %3D वावश्यमानानि ९ अन्यमान 3D यश्च । आत्मा- ·ठिप्पणी। २५५ 4- D %3D १८ समुद्र पक्ति ९ अत्रापि सोमपर एव अर्थ । गाव धेनव -पय । पय. सोमेन मिश्रयते । तेन पय सोम कामयते इत्युच्यते । विप्रा म्तोतार मतिभि स्तुतिभि पृच्छमाना अन्वेषयन्त सोममेव यन्ति । सोम प्रथम सूयते पश्चाज्जलन मिश्रयते । अर्का स्तुतय त्रिष्टुभ त्रिष्टुप् छन्दसि विरचिता स्तुत्य सोमे समिलन्ति । अर्का = स्तुतय त्रिष्टुप् छन्दास वर्तमाना । १४ अक्रान् = अति+अक्रमीत् । समुद्र आदित्य । १५ प्रथमे = परमे व्यवने | विधर्मन् = वर्पर्मणा । भुवनस्य सर्वस्य। %= आत्मा । १९ विधर्मन् = ज्ञानर्मणा । देवतापरत्वे अयमर्थ । समुद्र आदित्य प्रथमे परमे व्यपने उच्चतम स्वर्ग लोक्मक्रान् अतिकामति । विधर्मन् वर्षकर्मणा भुवनस्य सर्वस्य राजा सन् प्रजा जनयति । वृपा वर्षस्य कर्ता सोम आदित्य पवित्रे स्वर्गलोके अधि सानो उच्चतमे अव्ये अव्यये सुवान गच्छन् बृहत् वावृधे अतिशयेन वर्धते । मच आत्मपरत्वे अयमर्थ । आत्मा उच्चतमायामवस्थाया विधर्मन् ज्ञानर्मणा प्रजा ज्ञानिन जनयति । मच द्वितीयस्य अर्धस्य अर्थ यास्केन न दीयते । अनापि सोम सोम एव | अमान्' इद न क्रियापदम् । किंतु विशेषणम् । तस्य सर्वव्यापी विस्तृत ' अर्थ स्यात् । सोम अत्र विस्तृत समुद्र इत्यु- च्यते । 'त्व समुद्रो असि विश्ववित् ' ( ऋ० ८६ । २९ ) । ' अमान् देवो न सूर्य ' ( म० । ६४ । ९ ) । अत्र मोम । देव सूर्य इय अमान् । विधर्मन् = विधणि । ' हिन्वानो वाचमिप्यास पवमान विधर्मणि ' ( म० स०९।६४ । ९)।' विधर्मा' इति स्वर्गस्य नाम । यथा तिस्रो द्याय. प्रीणि रोचनानि तथा प्रयो विधर्माण आसन् इति भाति । अन विधर्मा पवित्रम् | 'त्व पवित्र रजसो विधर्मणि देवेभ्य. . स० ·२५६ टिप्पणी । पत्रं १०१४ म्यानम् । पङ्क्तिः १९ सोम पवमान पूयसे ' ( ऋ० सं० ९ । ८६ । ३०)। त्वा रिहन्ति मातरो हरि पवित्रे अद्रुहः। वत्सं जातं न धेनवः पवमान विधर्मणि ' ( ऋ० सं० ९ । १०० । ७) । अनयोः द्वयोः ऋचो: ' पवित्रं । विधर्मा ' इत्यु- च्यते । जनयन् प्रजाः यथा सूर्यादय, प्रनाः जनयन्ति तथा सोम. म. । इन्द्रादिवत् सोम भुवनस्य विश्वस्य राजा । यथा इन्द्रादय वृषप वृषभा• उच्यन्ते तथा सोमः वृषा उच्यते । सानो = सानो श्रेष्ठे स्थाने । पवित्रं • अव्ये ' शब्दे परे • सानी ' इत्यस्य । सानो ' भवति । अव्यमवय मेपा तेषा वाला । तन्मयमव्यम् । पवित्राणि अविरोम्णामक्रियन्त । अत एव पवित्रमव्यमिति उच्यते । यथा · मुता पवित्रमति यन्ति अन्यम् ' ( ऋ० सं० ९ । ६९ । ९)। पवित्रं । सानु ' इत्युच्यते । यथा । यदव्य एपि सानवि ' ( ऋ० स० ९ । ६० । २ ) । क्षिपी अयत सानो अन्ये ' (ऋ० म०९ । ९७।१२) । अये सानी पवित्रं अधि मुवान मृयमान इन्दु सोमः बृहत् महत् वावृधे वर्धने । दश १०१४ २०१५ २४ १ . देवानामाधिपत्यमट्यान् । इदं वे पा शब्दाना विपरणम् । 35 वतापरत्वे इन्दु आदित्य । म अपा गर्भ. मन् ( म. टात ) उद्यन देवानामाधिपायमिन्द्रे अदयात् । आत्मपालले इन्दु आत्मा । देवानामिन्द्रियाणामारिपत्यमिन्द्रे आत्मन्येव अदधात् । भाष्य याम्य इन्दुगदित्य इन्दुगत्मा ' इत्येव নান। বনাম বা ১ ৭ বয়াল। মা यथित् यिनम महान पशु । नन माम. उपमी. गते । महिए व उग्र अशमा निमार । माम अप गर्भ सम्मात् मामन पचनाय नमवयम् । अथवा । सम्मान भद्धि मामधने नामात्र मास पाना दवान भणीत । देवा. सामग्रम किन्तुनिच्छत् । एता मामग्य मत् गर्म । ।

·टिप्पणी। २५७ पत्र ०१५ गिरति । .. रात्री। पङ्क्तिः १ पवमानः पूर्यमानः सोमः इन्दे ओजः बलमदधात् । बलार्थ- मिन्द्रः सोममपात् । तस्य मदे च वृत्रवमधीत् इति बहुकृत्वः उच्यते । इन्द्रः वृत्रेण प्रावृतं सूर्य ज्योतिः तमसः निरमुञ्चत् । तत् सूर्यस्य जननमित्युच्यते । इदं सोमे आरोप्यते । यही ऋक्षु सोमस्य इन्द्रेण तदात्म्य दृश्यते । ६ विधुं = विधमनशीलम् ' दद्राणं = दमनशीलम् । ७ युवानं = चन्द्रमसम् । पलित = आदित्यः । जगार अद्या = सद्यः । ममार = म्रियते । स चन्द्रमाः दिवा समु- दितः सन् । · समुदिता ' इत्यस्य स्थान · समुदितः' इत्य- वश्यम् । सूर्यतेजसा छन्न चन्द्रमाः दिवा न दृश्यते । अयं देवतापरः अर्थः । ९ युवानं = महान्तम् । पलित = आत्मा । अद्या: ९-१० 'रात्रि. समुदिता' इत्यस्य कोऽर्थः । आत्मा महान्तमात्मानं हिरण्यगर्भस्य बुद्धिं प्रलयकाले गिलति । प्रलये आत्मा एव अवशिष्यते । एवमात्मपरोऽर्थः । ऋच आम्यामाभ्यां मिन्नः अर्थः । । पलितो धूमकेतुः' (ऋ० सं० १०।१५) इत्यत्र अग्निः पलितः इत्युच्यते । । दिवा न नक्तं पलितो युवाजनि ' ( ऋ० सं० १।१४४१४ ) । 'नि वेवेति पलितो इत आसु' (ऋ० सं० ३।५५४९ ) इत्यत्रापि तथैव । 'विधुं दद्राणं ' इति ऋक् इन्द्रवक्ते विद्यते । तेन पलितः इन्द्रः । बहूनां तारकाणां समने संगती दद्राणं गच्छन्तं विधुं चन्द्रमसं युवानं सन्तमपि पलितः इन्द्र, जगार निगीणवान् । देवस्य इन्द्रस्य काव्यं कृतिं पश्य | तस्य महित्वा महत्त्वेन विधुः अद्य ममार । स एव विधुः ह्यः समान सनीवः आसीत्। इन्द्रः सर्वेभ्यः अधिकः सन् उपआदीन् सर्वान् हिनस्ति । समान ' इत्येतत् । अन प्राणने ' (धा० २६६० ) इत्यस्य लिटि रूपम् । विधुशब्दः अंत्रव प्रयुज्यते । तम्य वृत्रः इत्यपि अर्थः स्यात् । इन्द्रः वृत्रं युवानमपि सन्तं मिलति । वृत्रः इन्द्रेण आल्पायुः कृतः । इदमिन्द्रम्य काव्यम् । १३ ·२५८ टिप्पणी। पत्र १०१५ पक्तिः १४ साकंनाना = साकं सह जाना जातानाम् ।' पण्णां ऋषी- इति अन्याहृतम् । एकनः = आदित्य. । तं विद्वांसः णाम् । सप्तथं सप्तममाहु.। १५-१६ इष्टानि % 3D कान्तानि । अधवा । क्रान्तानि गतानि मतानि नतानि । . अत्र १६-२१ : अद्भिः सह. एकं भवन्ति । अयं कस्य अर्थः । ' पामि. धानि० एकं भवन्ति ' इदं सर्व (निरु० १० | २६) इत्यत्र वर्तते । तत्र तत् अवश्य न अत्र । १८ साकंजाना = सह जाताना पण्णामिन्द्रियाणाम् । एकन, = आत्मा । आभ्या द्वाभ्यामाभ्यामृगर्थो भिन्नः । सायणभाप्यम् –' साकंजानामेकस्मादादित्यात् सहो. पन्नाना सत्यानामृतूना मध्ये सप्तथं सहममृतुम् । एकनमेनो- त्पन्नमाहु कालतत्त्वविद । चैत्रादीना द्वादशाना मासाना द्वयमे- लनेन वसन्ताद्या पड् ऋतवो भवन्ति । अधिकमासनेक उत्पाते मतमर्तु । न च तादृशो नास्तीति मन्तव्यम् । अस्ति त्रयो. दशो मास इत्याहु (ने० स०६ । ५ । ३ । ४ ) इति श्रुते । तदेवोच्यते--- पडिद्यमा. ' पडेव ऋतयो मासस्यरूपा 'देवना ' देवादादित्यात् जाता इत्येवमाहुः । सधमाधारस्य त्रयोदशम्य मासस्य देवाभाव ! • नि सूर्योऽधिकमासो मण्डल तपते रवे ' इत्यादि रमृते । तस्मात् पडेव देवनाः । अदेवज एक । तेपाम् ' ऋतूना स्वरूपाणि — इष्टानि । सर्वलोकाभिमतानि ' तत्तत्म्याने विहितानि । पृथक् एयर स्थापितानि । रूपश , रूपभेदेन विकृतानि विविधाकृतियुक्तानि । स च रूपभेदम्तैत्तिरीयराम्नातः । स रसमद वान्ताय प्रायच्छत् ययं ग्रीष्माय' (ते० सं० ५। २ । १०।१) इत्यादि । स्थाने अधिष्ठात्रे । तदर्याय 'रेजन्ते ' चलन्ति जगद्व्यवहाराय पुन पुनरावर्तन्त इत्यर्थः । ऋगर्थ मायणभाप्यादपि भिन्न, 1 साफनाता. मरतः । एवन. इच्छब्द एक्कारार्थः। गन्तार. | तेच रुपय. , . धामश ·टिपणी। 7 %D २५९ पक्तिः १८ इन्द्रः । ऋषयः सस्थमेक्जमाहुः । पड़ यमाः देवनाः इति च आहुः । तेषां मरुतामिष्टानि कर्माणि धामश. तत् तत् प्रभावानु- रूपं विहितानि इन्द्रेण । यथा इन्द्रः नान् आज्ञापयति तथा ते कुर्वन्ति । स्थाने = इन्द्राय । इन्द्रः सर्वेषामुपारी तिष्ठति तस्मात् सः स्थाता । रेजन्ते भयेन कम्पन्ते । विकृतानि कृत्रि- माणि । रूपशः = स्वभावानुरूप्येण । यदा मरुतः इन्द्राज्ञप्ताः स्वकर्माणि कुर्वन्ति तदा सर्व जगत् भयेन कम्पते । षड् यमाः के इति न ज्ञायते । स हि द्युता विद्युता वेति साम पृथु योनिमसुरत्वा सप्ताद । स सनीगि प्रतहानो अभ्य भ्रातुर्न ऋते सप्तथस्य मायाः ' ( ऋ० सं० १० । ९९ । २)। अस्या- मृचि · सप्तथ: ' इति कस्य चित् इन्द्रस्य शत्रोः नाम । सर- स्वती सप्तथी इत्युच्यते ( ऋ० सं ७ । ४६ । ६ )। ३-४ शब्दम्पर्शरूपरस्गन्धहारिप्यः इन्द्रियमात्राः । ताः आत्मने प्राणाय वा शब्दम्पर्शरूपरसगन्धान आहरन्ति । किंतु आत्मा प्राणो वा निराहारः शब्दादीन नेच्छति । ४ अमुं प्राणमित्यर्थः। ताः अमुं पुंशब्देन पश्यन् = इन्द्रियमात्रा: प्राणः एव इति विद्वान् पश्यति । स च प्राणः पुमान् । ५ अन्धः एतत् न विनानाति यम्मात् तत् ज्ञानं कष्टं कठिनम् । ईमाः = इमाः । इदं सूक्तं क्टार्थपरिपूर्णम् । तस्यार्थः अतीव दुर्बोधः । यास्कभाप्यम्य कश्चित् भागः गलितः इति भाति । अत्र सायणभाप्यम् । मे मदीया या दीधितयः स्त्रियः संम्त्यानवत्यो योपितः सतीः सत्यः । योषिद्वत् उदक- रूपगर्भधारणात् स्त्रीत्यम् । एपां रश्मीनामाविष्टलिगत्यात् खीलिङ्गता । तान् उ तान् रश्मीनेव पुंसः आहुः प्रभूतवृष्टयुदकसेक्तुन् पुरुषानाहुः । प्रतिनिदेशापेक्षया पुंलि. अमुमर्थमत्यन्तनिगूढमक्षण्वान् ज्ञानदृष्टयुपेतः । कश्चित् महान् पश्यत् जानाति । स्थूलदृष्टिः न विचेतत् न विनेतयति म जानाति । किंच यः कविः कान्तदर्शी पुत्रः स्त्रीपुरुषरुपाणां रश्मीनां पुनस्थानीयः । पुरु नगतां माता वृष्टयदकलक्षणोऽस्ति । सः ई स एव पुत्रः । - ङ्गता अन्ध. अतथारूप:

·२६० टिप्पणी। पत्रं १०१६ आहुः प्रतिपाद- पक्तिः ५ यद्वा । ईमेनमर्थ स्त्रीणां सतीनां पश्चात् पुरुषभावमा चिकेत सर्वतो जानाति । पित्रोः स्थितिं पुत्र एव नानाति न अन्यः। यः कश्चित ता तानि विनान.त् स्त्रीपुरुषपुत्ररूपाणि जानीयात् । सः पितुः पिता असत् । पिता वृष्टया नगत्पा- लको रश्मिसमूहः । तस्यापि पिता आदित्यः स भवति । आदित्य एव भवतीत्यर्थः । यद्वा । लौकिकोक्तिरियम् । यस्तानि जानाति स एवं भवति । स्वयं पितुः पुत्रः सन्नपि स्वपुत्रापेक्षया पिता च भवति । पुत्रपौत्रादिसहितश्चिरकालं जीवी भवति । इत्यधिदेवतम् । अथाध्यात्मम् । या इदानी स्त्रियः सतीः स्त्रीत्वं प्राप्ताः आहुः लौकिकाः तानु तानेव मे मह्यं पुंसः पुरुषान् यन्ति तत्वज्ञाः । कथमन्यस्य अन्यभावः उच्यते । एकस्यैव निरस्तसमम्तोपाधिकस्याऽऽत्मनस्तदेहावस्थानमात्रेण तत्तद्वयंप' देशोपपत्तेः । द्वितीयः पादः पूर्ववत् । किंच पुत्रो वयसाऽ ल्पोऽपि यः कविः कान्तप्रज्ञः ज्ञानी स्यात् इमिमम स विचिकेत जानाति । एवमुक्तलक्षणस्य परमात्मनः ता तानि स्त्रीपुंस्त्वादीनि यो विनानात् औपाधिकानि जानी- यात् । सः पितुः स्वोत्पादकस्यापि ज्ञानरहितस्य पिता असत पितृवत् पूज्यो भवति । वस्तुतः एताः त्रियः किंतु अज्ञाः एताः पुमांसः इति वदन्ति । अक्षण्वान् यस्य ज्ञानचक्षुः वर्तते सः एव तत्तं पश्यत् पश्यति । अन्धः तत्तत्त्वं न विचेतत् नानाति । कविः सुधः पुत्रोऽपि सन् ईमेताः स्त्रियः आचिकेत । तस्य पिता एतत् न विजानाति । तम्मात् ज्ञानेन स्वपितुः पिता असत् अस्ति । अक्षाः इन्द्रिया. ण्येव आत्मा इत्याहुः । वस्तुतः इन्द्रियाणि वीसदृशानि एव । उपभोगमाधनानि इत्यर्थः । तानि पुमान् आत्मा उपमुक्ते । वयमा वृद्धाः अपि एतन्न नानीयुः । अल्पवयस्कोऽपि कधित तत् नानीयान् । तस्मात् वृद्धादपि सः प्रराम्यतरः । १. सप्त आदिन्यरदमयः तान् आदित्यः गिरति इति प्रमः मंक्षेपार्थः।

·टिप्पणी। २६१ पत्र "" . पङ्क्तिः ११ मध्यस्थानोर्वशब्द.' इदं दुर्योधम् । मध्यस्थानश्च उर्ध्वरे शब्दश्च इति विग्रहः । आदित्यः उर्वशब्दमर्हति । किंतु वर्षणार्थं स मध्यमे स्थाने तिष्ठति । १२ तानि = ये रश्मयः अस्मिन् आदित्ये तिष्ठन्ति तानि । ते धीतिभिश्च मनसा च स्तुतिभिः वि-परि-अयन्ति । पृथिव्यां वर्षन्ति । परिभुवः पृथिवीं व्याप्नुवन्तः प्राणिमात्राणां सर्वाणि कर्माणि वर्षकर्मणा परिभवन्ति व्याप्नुवन्ति । सर्व प्राणिकर्म वर्षायत्तम् । वर्षाभावे प्राणिनः न किमपि कर्तुं शक्नुयुः। १३ सप्त इन्द्रियाणि । तानि आत्मा गिरति इति मथितार्य। आत्मा ऊर्वशब्दमर्हति । किंतु शरीरमध्ये अन्तःकरणे तिष्ठति। यानि याः शक्तयः अस्मिन् आत्मनि तिष्ठन्ति तानि ताः धीतिभिश्च मनसा च चेतनत्वेन च विपर्ययन्ति संसारविपरीत कर्म कुर्वन्ति । सर्व व्याप्नुवत्यः ज्ञानकर्मणा सर्वाणि इन्द्रियाणि परिभवन्ति । ज्ञानदशायामिन्द्रियाणि निष्क्रियाणि भवन्ति । सप्त = सप्त मातरः आपः [ अर्ध स्थाने उदरे गर्भः यासां ता अर्धगर्भाः। ताः भुवनम्य रेत. आत्मनि गर्भत्वेन धारयन्ति । ताः विष्णोः प्रदिशा सूर्यग्य आक्षया विधर्मणि नाके तिष्ठन्ति । विपाश्चतः बुद्धियुक्ताः सन्त. देवोः विश्वतः सर्वत्र परिभुवः वर्तमानाः परिभवन्ति जानन्ति धीतिभिः मनसा च । अत्र सायणभाप्यम् । सप्त सर्पणस्वभावाः सप्तसंख्या वा रश्मयः अर्धगर्भाः संवत्सरम्याथै गर्भ गर्भस्थानीयमुदकं धारयमाणाः । यद्वा । ब्रह्माण्डस्यार्धे मध्ये:न्तरिक्षे गर्भवद्वर्तमानाः । भुवनस्य लोकस्य रेतः सारं वृष्टिप्रदत्वेन रेतोभूताः तादृशा रश्मयः विष्णोः व्यापकस्याऽऽदित्यस्य विधर्मणि जगद्धारण व्यापार प्रदिशा प्रदेशेन तिष्ठन्ति' वर्तन्ते । किंच ते धीतिमिः प्रज्ञाभिः मनसा जगदुपकारः कर्तन्य इति बुद्धया च विश्वतः सर्वतः । द्वितीयार्थे तसिः । विश्वं परिभवन्ति परितो भावयन्ति । कृत्स्नं नगद् व्याप्नुवन्ति इत्यर्थः । यस्मादेवं तस्मात् ते एव विपश्चितः बुद्धियुक्ताः परिभुवः सर्वत्र व्याप्ताश्च । यद्वा । सार्धगर्भाः । सप्तं महदहकारी पच तन्मात्राणीति मिलित्व ·२६२ टिप्पणी। पत्रं १ पक्ति १३ सप्तसंख्याकानि तत्त्वानि । अर्धगर्भा अविकृतिरूपा । विकाराश्रयाया मूलप्रकृते प्रकृतिविकृते उदासीनम्य आत्मन श्वोत्पन्नत्वात् अर्थाशन प्रपञ्चाकारेण परिणामादर्धगर्भा । पुस्पाशस्याविक्रियत्वात् इत्यभिप्राय । अत एव तेपा प्रकृति विकृतित्वम् । यस्मादेव तम्मात् भुवनस्य रेत कारणम् । कारणभूतानि तान्येव विष्णो व्याप्तस्य पुस्पस्य विधर्मणि प्रदिशा प्रदेशेन तिष्ठन्ति । इतन्त् समानम् । १८-१९ इयमृक् याम्केन (निर० ७३ ) इत्यत्र पठिता । न हि० परिवेदयन्ते । अय कस्य अर्थ । इद वाक्यमशुद्ध दुर्बोध च । अन दुर्गवृत्ति (६२२ ) इत्यत्र द्रष्टव्या । २ अयमादित्योऽयमात्मा = अस्या सच आदित्यपर आत्मपर इति द्वावर्थो । किंतु एती द्वावाँ अत्र न दीयेते । आदित्य पर व अर्थ । अन सायणभाप्यम् । ' अह यद् इव इट यदपीढ विश्व अस्मि कृत्म्न प्रपन्च्योऽप्यहमेवाम्मि ! नामरूपाश परमार्थ त्यात्वा सर्वत्रानुगतोऽस्मि । योऽय सच्चिदानन्दाकारोऽम्ति सोहम- स्मीति न विनानामि । विषिच्य नाज्ञासिपम् । पर शासन नितमिदमहमम्मीति ज्ञान न जातम् । अविवेकी अमित्यर्थ । कार्यकारणयोरभेदात् । कृत्म्नप्रपञ्चम्यापि ब्रह्मानन्यत्वेन ग्री क्त्वावगमे प्रपञ्चजातमपि म्बरुपमेव भवति । इट सर्व 'वीवेट सर्व आत्मवेद सर्वस ईक्षन बहु म्या प्रनायेय ' इत्यादिश्रुतिभ्य एपविज्ञानेन सर्वविज्ञान- प्रतिज्ञानात् । ' तदनन्यत्वमारम्भणशव्दादिम्य ' ( वेदान्त० २ । १ । ४) इत्याद्युपपत्तिभिश्च प्रपञ्चम्य ब्रह्मानन्य व मिद्धम् । यहा । इस शल उपमार्थ । यदिव परोक्षक्षान सर्वकारस्यरूपमानुभाविक्रमम्नि तटिव त्वदेवाहमम्मि । । सर्वमहमम्मीनि मे नानम् । अपित्वेतद् दाटीन्तिाभूतम् । आनुभाविक मान्य यटम्नि नत् न विनानामिन प्राप्तोऽम्मि । शासननिन मात्म्यि नान न त्वानुमाविवामि यदयमात्मा . ज्ञान ·टिप्पणी। | । १७ पङ्क्तिः २ त्यर्थ । तत्र कारणमाह- यतोऽह निप्य । अन्तर्हितनामैतत् । "अन्तर्हित मूढपित्त चित्तप्रत्यक्प्रवणताभावेन पारच्छिन्न इत्यर्थ । तत्रोपपत्तिमाह-सनद्ध अनिद्याकामर्ममि सम्यक् बद्धो वेष्टित । अत एव मनसा युक्त भावनासहिष्णुना बहि मुखेण विक्षिप्तेन चेतसा युक्त सचरामि सप्तारे । अथवा । मनसा सनद्ध चरामि । इद्रियपरवश एव सन् ससारे दुख- मनुभवामि । न सार्वात्म्य जानामि इति परिटेवते । यास्कोऽपि इम परिदेवनार्थत्वेन उदाजहार · अथापि परदे क्रमा- ञ्चित् भावात् न विजानामि यदिवेदमरिम ' (निराः ६१८ १९-२१ ) । बहिर्मुखचेतस स्वरूपापरिज्ञानजनित दुखमन्यत्र श्रूयते । पराश्चि खानि व्यतृणत् स्वयभूस्तस्मात् पराड् पश्यति नान्तरात्मन् ' ( कठो० ४ । १ ) इति । तार्ह दैत्द् भवति इत्याह । यदा माऽऽगन् आगमिप्यति तदा । किं तत् इति उच्यते । मतस्य परमार्थस्य परस्य ब्रह्मण प्रथमजा प्रथमोन्मेष प्रथमोत्पन्न चित्तप्रत्यक्प्रवणजानतोऽनु- भव । स यदा मा मा प्राप्नोति आदित् अनन्तरमेव अन्य वाच ऐकात्म्यप्रतिपादिकाया उपनिपद्वाची यदिवेदमस्मीन्युक्ताया वा । भाग मननीय शब्दबह्मणा व्याव्य पर ब्रह्मपद अनुवे प्राप्नोमि । चित्तस्य बहिर्मुखता परित्यज्य अन्तर्मुखतैव दु सपादा । सा यदा स्यात् तदानीमेव स्वरूप द्रष्टु मुशक भवति पश्चात् विलम्बाभावात् । यथा गिरिशिखरात् पतन् पापाणोऽविलम्बेन पतति तद्वत् । चित्तप्रत्यड्मुखत्वस्य दु शक्त्वमपि तत्रैव श्रूयते । कश्चिद्धीर प्रत्यगात्मानर्मच्छनावृत्तचक्षुरमृत वमिच्छन् (कठो० ४ । १) इति । इद -शरीरम् । हिमहमिद शरीरमास्मि अथवा अशरीर आत्मा आम्म इति न विजानामि निण्य = शरीरे अतर्हित । सनद्ध शरीरेण । मनसा चरामि = मनोव्यापारान् अनुसरामि। किंतु आत्मज्ञानाय मनोन्यापार असिंचित्वर । यदा ऋतस्य परमात्मन प्रथमना बुद्धि मा आगन् आगच्छत् । आत् इन् वधानेन अस्या ·टिप्पणी। ७ स्वधया - %3D गृहीतः। अमर्त्यः ७- शश्चन्ता %3D पत्रं पक्तिः । १०१७: १२ तदनन्तरमेव अस्या वाच' आत्मतत्त्वस्य भागमभुवे आत्मतत्त्वं जानामि । आत्मज्ञानाय महत्तत्त्वं बुद्धिः अवश्या । ६ अपाङ् एति अपाञ्चयति = अपगच्छति । प्राड् एति प्राञ्चयति = प्रगच्छति । चुरादिगणम्थस्य अञ्चधातोः इमे रूपे। 'अपाश्चयति प्राञ्चयति' इत्यनयोः कोऽर्थ. । जलरूपेण अन्नेन । गृभीतः आदित्य. । मयेन = चन्द्रमसा । सयोनिः = सह । शश्वद्गामिनी । विपूचीना विश्वगामिनी। वियन्ता = बहुगामिनौ । 'वा' शब्दो ऋचि नास्ति । नि अन्य चिक्यु आदित्यं पश्यति । न नि चिक्युरन्यं = चन्द्रमसं न पश्यति । आदित्यः नलं गृहीत्वा चन्द्रमसा सह उदेति अस्तं च गच्छति । तौ सर्वदा सह वर्तते । जनाः दिवा आदित्यमेव पश्यन्ति न चन्द्रमसम् । १० अमर्त्य = आत्मा। मत्येन = मनसा । ११ · नि अन्य चिक्यु अत्र अन्यम् = आत्मानम् । 'न नि चिक्युः अन्यम् ' अत्र अन्य = मनः । आत्मा ज्ञानं गृहीत्वा मनसा सह जगति आविर्वति तिरोगच्छति च । आत्मा मनश्य सर्वदा मह वर्तते । ज्ञानी आत्मानं पश्यति न मनः । अत्र सायणभाप्यम् । अमर्त्य अमरणधर्मा अयमात्मा मत्येन मरणधर्मणा भृतात्मना देहेन सयोनिः समानस्थान । यत्र परिच्छेदको देहोऽम्ति तत्र सर्वत्र सोऽयमपि तिष्ठन्नित्यर्थ । यद्वा । ममानोत्पत्ति सहवासेन स्वस्मिन्नप्युत्पत्तिरपचर्यते। एवंभून मन् म्वधया अन्नोपलक्षिनतद्भोगेन गृभीतः । यहा। म्वधासदन अन्नमयं शरीरं लक्ष्यते । तेन गृहीतः सन् अपार एति । अशुहं कर्म हत्या अधो गच्छति । प्रार् पनि । वर्गा- दिलोकं प्राप्नोनि । परमात्मैव मृदमशरीरोपाधिकः सन् नाना- विधं कर्म कृत्वा नद्भोगाय जीवमंज्ञा वा दारीरप्रयेण मंचद्धो लोगान्तरेषु मंनि । म्यूटममोमयशरिपरिग्रहण ·टिप्पणी। पक्तिः ११ लोके गुणत्रयान्वित सन् परिभ्रमति । तथा च श्रूयते--- गुणान्वयो य फल्कर्मकर्ता कृतस्य तस्यैव स चोपभोक्ता । म विश्वरूपस्त्रिगुणस्त्रिवा प्राणाधिप सचरति स्वर्मभि । (श्वे० उ० ५। ७) इति। इदानीमुभयप्राधान्येन आह-ता तो भूतात्मात्मानौ शश्वन्ता अविभागेन सर्वदा वर्तमानौ । यद्वा । सूक्ष्मशरीरपक्षे सर्वदा सहवास उपपद्यते । स्थूलशरीरपक्षेऽपि सात्त्विकनाते । तत्कारणाना भूतसूक्ष्माणा सद्भावात् तन शरीरमबन्ध उपपद्यते । विपूनीना इह लोके सर्वत्रगमनी विय-ना तत्फलोपभोगाय सवत्र लोकान्तरेषु गच्छन्ती वर्तते । तत्र नरा अन्य भूतात्मान नि चिक्यु । नितरा विशेपेण पश्यन्ति जानन्ति । अन्यमपर देहवच्छायातिरिक्त न नि चिक्यु न जान- न्ति । फेवन प मरा देहव्यतिरिक्त न नानन्ति । केचन विवेकिन कर्तृत्वभोक्तृत्वोपेत देहातिरिक्त कश्चिदस्ति इति अनुमिमते । न केऽपि देहत्रयव्यतिरिक्तमात्मान जानन्ति । अतो दुर्लभमात्मज्ञान मित्यर्थ । अमर्त्य आत्मा मत्यन देहेन सयोनि समानम्थान स्व धया अन्नेन गृभीत गृहीत सासारिकै ममि परिवेष्टित अपाड् एति नीचानि जन्मानि प्राप्नोति । प्राड् एति उत्तमानि जन्मानि प्राप्नोति । ता तो देहात्मानी शचन्ता शश्वन्तों द्वे भिन्ने व्यक्ती । विपूचीना विचीनी विरुद्धम्वभावौ न सधीचीनी । वियन्ता वियन्ती भिन्नमार्गों । देहात्मानौ मिन्नौ एव । प्राकृता तयो देहात्मनो अन्य देह नि चिक्यु निश्चयेन जानन्ति । अन्यमान्मान न जानन्ति | १५ आस भवति । भुवनेषु = भूतेषु । ज्येष्ठ = आदित्यम् । १६ लेपनम्ण दीप्तिमृग । - १८ ज्येष्ठम् - अव्यक्तम्। १९ त्वेपनृम्ण = ज्ञाननूम्ण ।

·२६६ टिप्पणी। पत्रं १०१७ । । पतिः २० वे =संव । देवतापरेऽथे । जज्ञे । इत्यस्य जायते । विश्वे' इत्यस्य सर्वे इत्यर्थी किमिति न दीयेते आदित्यमित्यस्य स्थाने आदित्य इत्यवश्यम् । सर्वेषु भूतेषु आदित्यः ज्येष्ठः । तस्मात् आदित्यात् दीतिरूपमुग्रं वलं जायते । मातमेव शत्रून् देवानां शत्रून् निरिणाति हिनस्ति । अत्र निरिणातिः प्रीतिकर्मा दीतिकर्मा वा कथं स्यात् । इममादित्यं विश्वे सर्वे ऊमाः अवितारः देवाः अनुमदन्ति अनुहृप्यन्ति । आदित्यं दृष्ट्वा सर्वे प्राणिनः हृप्य. न्ति । अयं देवनापरः अर्थः । सर्वेषु भूतेषु किंपित् अव्यक्त- मात्मरूपं तत्त्वमस्ति । तरमात् आत्मनः ज्ञानरूपमुग्रं बलं जायते । जातं च शत्रून् अनात्मवस्तूनि निरिणाति हिनस्ति । अत्रापि निरिणातिः प्रीतिकर्मा दीप्तिकर्मा वा नास्ति । इममा. त्मानं दृष्ट्वा इतरे सर्वे आत्मानः हृप्यन्ति । अयमात्मपरोऽर्थः । अत्र सायणभाप्यम् । तत् जगत्कारणत्वेन सर्ववेदान्तप्रसिद्धम् । इत् शब्दोऽवधारणे । भुवनेषु । भू सत्तायाम् । सत्सु पृषि- व्यादिषु लोकेषु मध्ये जगलारणं ब्रीव ज्येष्ठं प्रशस्ततममास पभूय । नस्य परमार्थत्वात् तद्व्यतिरिकाना व्यावहारिकत्वाच । यहा । ये वृद्धतमं नगत्कारणत्वेन सर्वेपामादिभूतं बभूव । यद्वा । वृद्धं तदेव ब्रह्म स्वप्रकाशतया आस दिदीपे । यतः उपादानभूतात् यम्मात् ब्रह्मणः उग्रः उद्र्णः त्वेपनृम्णः प्रदी. स्त्रलः सूर्यात्मकः इन्द्रः नझे नासो मभूव । श्रूयते हि- • चक्षः सूर्यो अनायत ' (० सं० १० १९. । ३) इति । ' सूर्याचन्द्रममा धाता यथापूर्वमकल्पयत्। (ऋ० सं० १० । १९ । ३) इति न न नज्ञानः नायमानः एव मद्य. शीघ्र शत्रून् शानयितन् मन्देहादीन् राक्षसान् निरिणाति निहिनम्ति । यद्वा । उपासकानां पापरूपान् शत् निहन्ति । तथा च ब्राह्मणम् · सद्यो होष नातः पाप्मानमा हन' (ऐ० आ. ११३११) इति । विश्व सर्वे उमाः अवन्ति रक्षन्ति इनि उमाः प्राणिनः। म प्राणिनो यं मूर्या- मकमुद्यन्नमिन्द्रमनुलक्ष्य मदर्थमुदगान् मदर्घमुदगान् इनि मदन्ति हत्यन्ति । नया पाहणम् । भूतानि में विश्व उमान .

·दिग्पणी। २६७ पत्र ܟ ? ܘ ܕ पक्तिः २० एतमनुमदन्ति उदगादुगात् ' (ऐ० आ. १३१४) इति । तैत्तिरीयकं च । तम्मात्मवें एव मन्यन्ते मा प्रत्युद्गा- दिति ' इति । यद्वा । यं स्तुत्यादिभिर्मादन्तमनु पश्चात् सर्व प्राणिनोऽभीष्टप्राप्त्या हृप्यन्ति स इन्द्रो यज्ञे इत्यम्वय. ! सूक्तमिन्द्रपरम् । ऋगपि इन्द्रपरैव । यतः यदा त्वेषनृम्णः महावीर्यः उग्रः भयंकर इन्द्रः जज्ञे अनायत तदा इन्द्ररूपं तत् एव सर्वेषु भूतेषु ज्येष्ठमात आमीत् । इन्द्रः एव सर्वेषां ज्येष्ठः । सद्यो जज्ञानः जायमानः एव शत्रून् वृत्रादीन् निरि- णाति हिनम्ति । यमिन्द्रं दृष्ट्वा उमा अविनारः स मरुतः हप्यन्ति । आदित्यः । रश्मीन् । शिमीवतः कर्मवतः । भामिनः - भानु- मतः । दुर्हणायन् = दुराधर्षान् । आसन् = असून = असु. ४ गाः = नवन्ति । ४-५ इपून् = इपुणवन्ति । मये भून् = मयोभूनि = मुखभूनि । एपा. मिमम् । ५ भृत्यां - संमृतम् । ऋणवत् वेद । स जीवात् = कथं स भीवति । अत्र • कथं ' कम्यार्थः । आत्मपरे अर्थ । निरं। शब्दः प्रयुज्यते । ' असुनवन्ति । इपुणयन्नि ' इत्यनयोः कोऽर्थः । अनुनयन्ति इपुणपन्ति मयोभूनि एतानि याय विदो- पणानि । अमुमतः पुमनः मयोभून् इति पुंलिदानि एवं विशेषणानि । तेषां रदमीन इति विशेप्यम् । एवं गुणयुपान् रश्मीन् आदित्यः धुरि नियुट्ने । यः मनुष्य, इममादित्य- मेव नानाति म क जीतेन् । कः = भागमा । गाः- इन्द्रियाणि । शिमीमनः कर्मवन्नि । भामिनः = भानुमन्नि । दुईनायून् दुरापर्षान् । ' दुरामणि 'पापम् । आमन् = अन् अमुनालि!' भनुमति याम् । Tr- %3D ·टिप्पणी। पत्र - हेत्सु शत्रूणा हृदयेषु अम्यन्ति . पक्तिः ७ वन्ति । 'इपुमन्ति ' इत्यवश्यम् । आत्मा एवंगुणयुक्तानि इन्द्रियाणि ज्ञानाय उपयुक्ते । य ज्ञाता समृतानि एवगुणयु क्तानि इन्द्रियाणि वेद स चिर जीवति । अत्र सायणभाप्यम् । अद्य अम्मिन् कर्मणि ऋतम्य गच्छत इन्द्रसवन्धिनो रथस्य धुरि अश्ववहनप्रदेशे गा गतिमन्तोऽधान् क युक्ते । यो नाम नियोक्तु शक्नोति । न कोऽपीत्यर्थ । कीदृशान् अवान् । शिमीवत वीर्यकोपतान् भामिन तेजसा युक्तान् दुर्हणायून् परैर्दु सहेन कोधेन युक्तान् । आसन्निपूनु येषामासनि आस्ये मुखप्रदेशे शत्रूणा प्रहरणार्थमिपय बाणा बद्धा तान् । हृत्स्वस स्वकीय पाद क्षिपन्तीति हृत्स्वस । मयोभून् । यस सुखस्य भावयितन् । स्वकीयाना सुखप्रदान् इत्यर्थ । य यजमान एषामीदृशानामश्वाना भृत्या भरणक्रिया रथवाहन क्रिया मणधत् समर्धयति । स्तीतीति यावत् । स यजमान जीवान् नीवनवान् भवेत् । यद्वा । के इति प्रजापतिर च्यते । 'को ह में नाम प्रजापति ' इति श्रुते । ऋतम्य यज्ञम्य धुरि निर्वाहे गा वेदरूपान् वाविशेषान् अब इदानी • युड्ने' सयोमयति । पीदृशान् शिमीवत प्रतिपाय धर्ममि युत्तान भामिन उज्ज्वलान् दुर्दणायून् । हणीयति निर्मा । हातुमश क्यान् । वेदाध्ययनम्य नित्यत्वात् । भासन्निपनु आमनि आस्ये इषु एपण गमनमुच्चारण येपा तान् । हत्यस पण हृदयेषु टीप्यमानान् । प्राशमानान् इत्यो । मयोभून मयस अययनप्रमवम्य मुग्वसाधनम्य अदृष्टम्य भावयिता । य यनमान एपा चसा भृत्या भरणप्रियामृणधत् ऋद्धिमती करोति म नीवात् स एव जीवति । अन्ये जीवामृता इत्यर्थ । सूक्तमिदपरम् । ऋगपि इन्द्रपरा । युद्दत्वे । अम्योत्तरमिन्द्र एवं युद्द इति । कान् युङ्क्ते ! गा यूप- भान् । रे ते वृपमा ! मन्न । शिमीवन बलिन । भामिन बलिन । दुर्हणायन रानाशान् । आमग्निपून् । आमनि इपर येषा तान् । हन्म्यम हन्म हदयेषु (पन् ) अभ्यन्त्रि ।

·टिप्पणी। २६९ १८ ७ पङ्क्तिः ते हृत्स्वसः । मरुतः अतिशयेन वलवन्तः । आस्येषु इपून धारयन्ति । शत्रूणां हृदयेषु च तान् अस्यन्ति । एवं कृत्वा तान् नाशयन्ति । यज्वनां च मयः सुखं भावयन्ति । इन्द्रः एतान् मरुतः ऋतस्य यज्ञस्य धुरि नियुङ्क्ते । अत एव सः नियुत्वान् इत्युच्यते । यस्मात्ते इन्दमेव विभ्रति तरमात् सः एव एषां मरुतां भृत्यां सेवा ऋणधत् समर्धयति सफली करोति । सोमपानेन तान् तर्पयति । तरमात् सः एव इन्द्रः सत्यं जीवति । मरुद्रूपाः वृषभाः यस्य स एव जीवितु- मर्हति । । १२ कः = कः एव । ईपते गच्छति । तुज्यते = ददाति । १३ बिभाय विति । तोकाय = अपत्याय : इभाय = महते । १३-१४ नो रणाय इदमृचि नास्ति । अस्याः ऋचः = भाप्यम- पूर्णम् । अत्र देवतापर: आत्मपरश्च अर्थो न दीयते । अत्र सावणभाष्यम् । अनुग्रहीतरि इन्द्रे आगते सति कः ईपते । शत्रोः भीतः सन् को निर्गच्छति । न कोऽपीत्यर्थः । कः तुज्यते को हिंस्यते । शत्रुहिंस्योऽपि कश्चिन्नास्तीत्यर्थः । कः यजमानः बिमाय बिभेति । इन्द्रे रक्षके सति भयमपि नोपपद्यते । दूरे तस्य शत्रुकृता हिंपा । मन्ति अन्तिके समीपे सन्तमम्माकं रक्षकत्वेन वर्तमानमिन्द्रं कः पुरुषः मंसते जानाति । वयमेव जानीमः न अन्यः इत्यर्थः । एकः कः पूरकः । युद्धे सहायार्थमिन्द्रे आगते सति कः यनमानः तोकाय पुत्राय अधिववत् । हे इन्द्र, अस्मदीयं पुत्रं रक्षेत्येवरूपमधि. वचनं पक्षपातेन वचनं ब्राह्मणायाधिव्यादिति यथा एवंरुपमधि- वचन को यनमानः कुर्यात् । स्वयमेवेन्द्रो रसताति भावः । इभाय गनाय कः अधि ववत् । उत अपि च राये शत्रुभि रपहियमाणाय धनाय कः अधि प्रवत् । अपहियमाणमम्मदीयं धनं रक्षेत्यधिययनमाप को यनमानः कुर्यात् । न कोऽपीत्यर्थः। अपि च तन्वे स्वकीयाय शरीराय जनाय परिमनाय च फः अपि ·. . १ मुदय - सुप्रज्ञ कल्याणप्रज्ञ ।सुप्रज्ञः । इत्यस्य स्थाने न शक्यते । इन्द्रम्य दुर्विज्ञानत्वात् । को वा इन्द्रयागार्थमनि अग्निमाज्यभागदेवता घृतेन विपा को यनेन् । न कोऽपीत्यर्थ । २७० टिपणी। पत्रं पतिः १०१८ १३-१४ नवत् । स्वशरीररक्षार्थ पारजनरक्षार्थं च इन्द्रस्याधिवननं नाप- तितम् । स्तुत्या प्रीत इन्द्रः स्वयमेव रक्षतीत्यर्थः । यदा तु कशब्दाभिधेयस्य प्रजापतेः संबन्धिनि कर्मणि विनियोग. तदानी परमेश्वर्ययोगात् इन्द्रशब्देन प्रजापतिवाभिधीयो । यथा । ऐन्या गार्हपत्यमुपतिछते' इतिविनियोगानुसारेण कदाचन इत्यम्यामृचि विद्यमान इन्द्रः गार्हपत्यपरतया नीयने तहत् । ईपते - पलायते । तुज्यते कम्पते । इभाय = राये । इन्द्रमान्त सन्तमिन्द्रे अन्तिके सति कः ईपते पलायते | तुज्यते क । क कम्पते । बिमाय कः । क. विभेति । मसते क । शत्रुणा आत्मानं हतं क. मन्यते । इन्द्रात अन्य के तोकाय तनयाय इभाय धनाय राये धनाय तन्वे शरीगय जनाय भृत्यादिभ्यः अधि ब्रवत् अधिब्रूयात् न. ! इन्द्रात् अन्य क अस्मभ्यं तनयं धनं भृत्यान् सुखमयशरीर न दद्यात् । १८ अग्निम् = आदित्यम् । ईट्टे - पूजयति । २० होम = अर्थान् । सुदेव कल्याणदेव । २१ अग्निम् = आत्मानम् । सुदेव ' इत्यवश्यम् । अन सायणमाप्यम् । क निरुप्य अग्निं स्तौति । इन्द्राय हविर्निर्वापोऽपि सम्यक् कर्तु घुचा जुला ध्रुवेभि धुवै नित्यः ऋतुभिः वसन्तादिकालेर- पललितेन घृतेन हविषा यनात यनेत् । यद्वा । तव प्रया- नदेवता. नवो वै प्रयानाः । इति श्रुते । तामि ध्रुवै प्रतो विकृता न अनुशेयतया निश्चले मनुभिः सह कम्मै यनमानाय होम हातन्यं प्रशम्यं धनमाशु शनि देवा. - यजमान. अग्निमीट्टे इन्द्राय हविः .. ।

·टिप्पणा। . १९ . % 3D पक्तिः १ आ वहान् आवहन्ति प्रयच्छन्ति । न कामै अपि इत्यर्थ । इन्द्र एव धनस्य दाता ना ये देवा इति इन्द्र स्तूयते । पति होत्र प्रायज्ञ सुदेव शो देवताव के यन्मान मसते इन्द्र सम्यक् जानाति । न को पीत्यर्थ । बहुविधेन स्तोत्रेण चिरकालोपासनेन च इन्द्र प्रत्यक्षो पति । नान्येन प्रसारण इति तात्पर्यार्थ । इन्द्रसूक्ते इयमेव एका अझिपरा कः । अस्यामि द्रस्य नाम अपि नास्ति । हविषा = घृरेन । इद घृतरूप हवि सूचि दा गृह्यते । अग्नौ च तत् देवाना स ते प्रक्षिप्यते । अग्नि स्तुभि सह हवि पिवति । ने ग-सोम द्रविणोद पिय मृतुभि (म० स० २ । ३७ । ३ ) । अथवा । ऋतुमि झतुनामकै पात्र । सुमि ध्रुवाभि । यजाते = यजते । एतेषु पात्रेषु सोम गृहीत्वा नौ प्रक्षिपन्ति । स तेन कर्मणा देवान् प्रीणयति । अग्निं पृतेन सोमेन च क प्रीणयति । अग्नि देवान् आशु (वरितमध्वरस्य होम (गृह) यज्ञभूमिमावहति । अनिं पुन के देवा यज्ञगृहमावहन्ति । वीतये होत्र यस्य स पतिहोत्र । अग्नि होत्राणि हवींषि देवाना वीतये भ६ णाय गृह्णाति । एवं कृत्वा देवान् मसते देवान् तर्पयति । अग्यर्थं होताण क नयति । तत् कृत्वा च अगि क मसते तर्पयति । ईहे = यनते मसते । अपि देवाना दूत । न कोऽपि देव अमे दूत ५-७ मEिT = पाता वा पालयिता वा जेता वा मुसायिता वा । महिता-पालायिता एव । न ह्यन्य वसकर मडितार शतरतो। त्व न इन्द्र मृळय' (२० स० ८।८०।१)।हे शविष्ठ इन्द्र त्वमङ्ग एव मयै प्रशसिप । माधु अय मर्त्य इति प्रशससे । हे मघवन् इन्द्र त्वत्त अन्य मडिता रक्षिना नास्ति। इद सत्य स्तुतियुक्त पच ते तुभ्य व्रतोमि । = प्र शमीत् । तृतीयपुर विपरिणाम किमर्थ । प्रशममि' इत्याश्यम् । ६ मशसिप ·२७२ टिप्पणी। पत्रं पक्तिः १०.९ १०-११ अम्या ऋच भाप्यमतीवाशुद्ध दुर्बोधतमं च । = हंसा = सूर्यरश्मय । हंस D परमात्मा परं ज्योति । पाठ परमहसा । कुटन्ता रिभन्ता । १३ शुचि = पृथिवी । सा सूर्यरश्मिभि पृथिवी । सा सूर्यरश्मिभि व्याप्ता। सर्वं जगत् वननकर्मणा आदित्यमण्डलेन न्याप्तम् । द्वितीय · व्याप्तं' पदं किमर्थम् । · अनम्यासेन' इत्यम्य कोऽर्थ । १४ । त्ययतीति लोको त्यराति हसयन्त्ययतीति । अय कम्या- अर्थ । क्श्चासौ अर्थ । त्ययति । अत्रक धातु । गुर्जर- 'त्यजतीति लेोक्त्यनतीति हंसम्त्यनतीति ' इति । रोक हसो वा किं त्यजति । हस - हसा = १५ हस = परमात्मा | ' सूर्यरश्मिाभि अय क्भ्यार्थ । कश्चासो अर्थ । वमतीतिवमु । स राश्मिरू- पेण वद्विरूपेण मुवर्णरूपेण च निभि विधा वसति । .१७-१८ अन्तरितसत् = अन्नरिक्षा अन्तरिक्षण पथा चरत् परति । १८ अन्तरिक्षा घरत् = अन्तरिक्षयो = दिवि भुवि । परन् गमनम् । 'वा'शल रिमर्श । १८-१९ 'मुभानु • गना भान्ति ' अंग रस्य अर्थ को वा अर्थ । १९ सर्वे दुर्गणमन् द्रय 1 मोऽयं । सर्वे रमा इत्याग म्याने सर्वान् रमान ' इत्यवश्यम् । १.२० १ आदित्य मर्वान् ग्मान् शिर्षयति । तव रश्मि । नव पहि । विवर्षयनि ' इति अशुद्धम् । • विनि' इति शुदम् । • पनन भवति ।म्य अर्थ काया । १-२ अन्ना अगोमा २ अदिना = अभिगोना - गिगाना गई गोमा मानना । = अमला । म गोना । गोना ये पवनन न हाम् । १ निम्मो निगम यानि 'काइयं । नाम पनि तिपिन् । 'भाष निरंपाय । विपनायशि भनि। अपना एप उहर मन्य निधनाय भवति । .. मनना ·टिप्पगी। २७३ पत्र पक्तिः १०१९-२० ३ अत्र सायणभाप्यम् । अनया सौर्यर्चा य एपोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषः दृश्यते हिरण्यश्भचरित्यादि श्रुत्युक्तो मण्डलाभिमानी देवोऽस्ति यश्च सर्वप्राणिचित्तरूपस्थितः पर- मात्मा यश्च निरस्तसमस्तीपाधिकं परं ब्रह्म तत् सर्वमेकमेव इति प्रतिपाद्यते । हंसः हन्तिर्गत्यर्थः । सर्वत्र सर्वदा गन्ता योऽहं सोऽसावित्यादिश्रुत्युक्तप्रकारेण एकीकृत्य उपास्य- परमात्ममन्त्रप्रतिपाद्यः आदित्यः । स च शुनी दीप्ते द्युन्टोके सीदतीति शुविपत् । अथ यदतः परो दिवो ज्योतिप्रिते इत्यादिश्रुतेः । अनेन घुस्थान आदित्यः प्रतिपादितः । स एव मध्यस्थानो वायुः इत्याह । वसुः सर्वम्य वासयिता वायुः । स च अन्तरिक्षसत् । अन्तरिक्षसंचारी । अथ तम्यव स्थितिस्थानवैदिकासिरूपतामाह-होता देवानामाहाता होम- निष्पादको वा । वेदिपत् वेद्यां गार्हपत्यादिरूपेण स्थितः । अतिथिः अतिथिवत् सर्वदा पूज्योऽग्निः । दुरोणसत् । दुरोणं गृहनाम । तत्र पाकादिसाधनत्वेन स्थितः । अनेन लौकिका. न्यात्मकत्वमुक्तम् । नृपत् । नृप मनुप्येषु सीदतीति नृपत् । अनेन परमात्मरूपत्वमुक्तम् । पुनरप्यादित्यात्मतामाह । वरसत् । वरे वरणीये मण्टले सदितांति वरसदादित्यः । वरं वा एतत् समना यम्मिन्नेष आसन्नः तपतीति हि श्रूयते । ऋतं सत्यं ब्रह्म यज्ञो वा । तत्र सदिति इति ऋतसद अशित । व्योमान्तरिक्षम् । तत्र सीदति इति व्योपसन् नायुः । इदानीमादित्यतोच्यते । अन्ना उदकेपु जातः । उदामध्ये सत्वयं जायते । गोना गोषु रश्मिषु नानः । ऋतं सत्यम् । सः दृश्यत्वेन सत्यनातः । न मा इन्द्रादिवन् परोक्षो भाति । यद्वा । उदकेषु वधुतरूपेण पायाण या नान । अद्रिना अदी उदगानाले मात । एवं महानुभाव आदित्यः प्रानं सत्यमवाय माविष्टानं चमतत्तम् । तद्रूकामा एवं । आदित्यम्ग उत्तमपलं मः शनिपन् त्या इंगः शुचिपन् । इत्यादिना प्रामणे (२. ग. ४ ॥ २१५) ममासनम् ।

·२७४ टिप्पणी। पत्रं १०२० सीदति । पक्ति ३ दधिक्राव्णः सूक्ते इयमृक् अस्थाने यस्मात् . अस्याः अर्थः आत्मपरः । आत्मा हंसः इन्द्रः अग्निः इत्युच्यते । शुचिपत् अन्तरिक्षसत् इत्यादयः शब्दाः अस्यामेव ऋचि उपलभ्यन्ते । उपनिपत्कालीना इयमृक् स्यात् । यथा हंसः शुची जले सीदति तथा सोमः शुची प्रदेशे वर्तते । वसु. इन्द्रः अन्तरिक्ष सीदति । होता अग्निः वेद्या सीदति । अतिथिः अनिः दुरोणे यजमानगृहे तथा सोमः सर्वत्र वर्तते । सः नृणा म ये सीदति । वरे श्रेष्ठे म्याने सीदति । ऋते यज्ञे जले वा सीदति । व्योम्नि सीदति । जलमिश्रणात् सोमः अन्नाः ऋतनाश्च । क्षीरमिश्रगात् गोनाः । ग्रावमिः सव. नात् अद्विनाः इत्युच्यते । तथा च सः ऋतं ब्रह्माण्डतत्त्व. मुच्यते । सोमस्य सर्वैः देवः तादात्म्यं वर्तते । तस्मात् आत्मा वेदान्तिभि · सोम । इति निरूप्यते । इयमृक् कठोपनि. पदि ( ५ । २) महानारायणोपनिपदि (९।३ । १७ । ८) नृसिंहपूर्वतापन्युपनिपदि च ( ३ | १) वर्तते । द्वी द्वौ ' इय द्विरुक्तिः किमी । मुकृतौ = धर्मकर्तारी । • प्रतिष्ठिती सुकृती' इदमृचि न वर्तते । ८ परिसारकम् = यत् अमृतत्वात् अथवा देवयानपितृयाणाभ्यां पारसारयति बहिष्करोति । अतः पापं परिसारकमित्याचक्षते विद्वासः । यदि ' मुकृत् ' विरुद्धः · दुष्कृत् ' शब्दः तर्हि दुष्कृत् दुष्टम्य कर्मणः कर्ना पाप: पारसारकः । मः दुर्मार्गेण देवयानपितृगायाभ्यामन्येन पथा याति । ८-९ आत्मानं = दुरात्मानं (नीवात्मानं ) परमात्मानं च । एवं द्वौ आत्माना इयमृक् कथयति । तन् आत्मद्वयं प्रत्युतिष्ठनि मनाने शरीर एव जायते । द्वावप्यात्मानी शगरे तिष्ठतः- ९ 'वृक्ष वृक्षं ' इनि कम्यार्थः । शरीरं = शरीररूपं पृशम् । . ७ - ·टिप्पणी। २७५ पत्र ०२० 'तयोः अन्यः . पङ्क्तिः १० । पक्षौ' इत्यस्य केनान्वयः । कश्च प्रतिष्ठापयति । प्राचि । भाप्ये तयोः अन्यत् ' । अन्नं भुक्त्वा किं करोति । ऋचि · अनश्नन्नन्यो । भाप्ये अनश्नन्नन्यां'। अत्र सायणभाष्यम् ' अत्र लौकिकपक्षिद्वयदृष्टान्तेन जीव- परमात्मानी स्तूयते । यथा लोके द्वो सुपर्णी सुपतनी शोमनगमनी सयुना समानयोगी । सखाया समानख्यानो समान वृक्षं परि पस्व- जाते । एकमेव वृक्षं परिपस्वनाते आश्रयतः । तयोरन्य एकः पिप्पलं पक्कं स्वादुतरमत्ति । अपरोऽनश्नन् अभि चाकशीति अभिपश्यति । तद्वत् द्वौ सुपर्णस्थानीयो क्षेत्रज्ञपरमात्मानो। सयुना समानयोगौ। योगो नाम संवन्धः । स च तादात्म्यलक्षणः । स एवाऽऽत्मा जीवात्मनः स्वरूपं यस्य परमात्मनः स तदात्मा । एवमन्यस्यापि स एव आत्मा परमात्मनः स्वरूपं यस्य जीवात्मनः । एवमेकस्वरूपी इत्यर्थः । अनेन भास्कर- मतानुसारिणः अतिरेकिनाम्नः जीवात्मा परमात्मनः नान्यः । स च परमात्मा जीवादन्यः नानाजीवाश्रयणात् इति मतं निरस्तं भवति । ननु संबन्धः द्विष्ठः। स च पक्षिणोरेव भेदमपेक्षते । अतः कथमैकात्म्यमिति । न । औपाधिकोदं वास्तवामेदं चापेक्ष्य प्रवृत्तः । अत एव सखायो समानख्यानी नान्यख्यानो । ननु एकस्य यादृशं ख्यानं तादृशमेव अन्यस्य इति व्युत्पत्त्या भेदः स्फुटं प्रतिमाति । कथं तादात्म्यमुच्यते इति न वक्तव्यम् । नात्र परस्परं दृष्टान्तटार्टीन्तिकभावः । अपि तु यस्य यादर्श ख्यान स्फुरणं परमात्मनस्तदेव ख्यानमितरस्यापि जीवात्मनः इति सखायौ इत्युच्यते । एकरूपप्रकाशी इत्यर्थः । अनः उपपन्न. मैकात्म्यम् । अनेन वास्तवभेदोऽपि निरस्तः । समानं वृक्ष परि षस्वजाते इत्यत्र यथा आश्रयान्तराभावात् उभयोः एकाश्रय- त्वमभ्युपगन्तव्यं तहत् सयुना सम्बायो इति उभयत्रापि एकयोगस्याने आश्रयणीये । वृश्चयते इति वृक्षो देहः। सच उभयोः समानः एक एव । जीवस्य भोगार्थत्वात् परमात्मना सृष्टः महाभूतः आरम्पत्वात् तम्य उपलब्धिस्थान- स्वाच्च उमयोः अपि समानः । तादृशं समानं वृक्ष पार पवनाने ·२७६ टिप्पणी पत्रं १०२० पक्तिः १० परिप्वातः आश्रयतः । न च जीवम्य वस्तुतः ईश्वरत्वे कथं जीवबुद्धच्या संसारशोका इति वाच्यम् । तयोः मोह त- त्वात् । तथा चाऽऽयर्षणिका अनुमन्त्रमाम्नाय अस्य संदेहनि- वर्तकमुत्तरं मन्त्रमेवमामनन्ति- समाने वृक्षे पुरुषो निमग्नोऽ- नीशया शोचति मुह्यमानः । जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महि. मानमिति वीतशोकः'। (मु० उ० ३॥ १।२) इति । अस्य अयमर्थः। एक एव शरीरे पूर्णः पुरुषः परमात्मा निमग्नो निगूढः सन् स्वयमपी- श्वरोऽप्यनीशत्वबुद्धया मुह्यमानः मूढः सन् शोचति । संसारेऽहं कर्ता सुग्वी दु.खी इति जननमरणे अनुभवति । यदा तु नुष्टं नित्यतृप्तमन्यं संसारशोकातीतमीशं परमेश्वरं पश्यति स्वानन्य. तया साक्षात्करोति तदा वीतशोकः देहात् व्यतिरिक्तः स्वस्व. रूपसाक्षात्कारेण गततापत्रयः सन् अस्य महिमानमिति । निर. स्तसमम्तोपाधिकस्य परमेश्वरस्य महिमानं सार्वात्म्यसर्वज्ञत्वा- दिमहिमानमिति एति प्राप्नोति। न च तद्भावनाप्त तन्महिमा प्राप्यते । अतस्तपो भवतीत्यर्थः । तम्मात् वस्तुत एक एव । भेदम्तु मोहकृत. इति प्रसिद्धम् । अनुभवदशायां लौकिक वुद्धया भेदमभ्युपेत्य उच्यते । तयोरन्यो जीवात्मा पिप्पलं कर्मफलं स्वादुभूतमत्ति भुक्ते। यस्य यदुपानितं तत्तस्य स्वादु भवति । अन्यः परमात्मा अनश्नन् आप्तकामत्वेन स्पृहाया अभावात् । 'आप्तकामस्य का स्टहा' इति स्मृतेः। तस्माद वास्तवभेदमुपनीव्य तयोरन्य इत्युक्तम् । वस्तुतम्नु · अनीशया शोचति मुह्यमानः ' इत्युक्तत्वात् अभेद एव । तादृशः परमात्मा स्वात्मनि अध्यम्नं जगत् साक्षित्वेन ईक्षते । 'अत्र द्वौ हा प्रति- ठितौ सुकृती धर्मकनारी' इत्यादि निरके (१४।३०) गतमन्य मन्यस्य व्याख्यानमनुमंधेयम्" 1 . श्यमृक् मुण्टकोपनिषदि (३।१।१)धेताश्वतरोपनिषदिन (४।६) वर्तते । यथा ही पक्षिणी सह वर्तमानी मनायो सन्ती एकम्मिन्नेव वृक्षे नकट्येन वमेने यया न नयोरेकः तम्य वृक्षम्य म्वादु फलमाति अन्यम्तु फलानि अनइनन्नेव इन म्नतः पश्यति एवं संमारयात्रायां मह वर्तमानी मनायो 1 अभुनानः ·टिप्पणी। - ००० , पतिः २० १० बद्धात्ममुकात्मानी वर्तते । बद्धात्मा ससारं भुनक्ति । परमात्मा तु केवलं साक्षी भवति । अयमर्थः अनामको लोहित- शुक्लवृणां ' इत्यत्र स्पष्टः । ऋग्माप्यमतीवाशुद्धं दुर्योधं च । १६ आयाहि - आगमिप्यन्ति । इन्द्रः शको देवताम्ताः। पथिमिः इळितेभिः = त्रिभिः तीभिः १७ शक्रप्रतरः इळितभिः = त्रिभिः तीर्थः । मागधेयं = यज्ञमागम् अग्नीपोमभागी। १८ ' इन्द्रो जुषस्व . निदर्शनम् ' अयं कस्यायः । कधार्थः । हे इन्द्र, इमं नः यज्ञमीळितेभिः पूज्यैः पथिभिः आयाहि । भागधेयं जुप-व उत्तरार्धः दुर्बोधः । २१ २-६ । विदुर्वेद वदन्ति ' अयं कस्य अर्थः । ७ । अग्निः सर्वा देवताः ' इति (निरु० ७ | १७ )। तस्य अग्नेः भूयसे निर्वचनाय उत्तरा ऋक् निरुच्यते । विप्रासः विप्राः मर्तासः मर्ताः ऊतये अवसे रक्षणाय गीर्भिः स्तुतिभिः विप्रं देवमसिं हवामहे । ११ जातवेदसे = जातमिदं सर्व सचराचरं स्थित्युत्पत्तिप्रलयन्यायेन । इदं विवरणमपूर्णम् । “यः वेद ' इति अवश्यम् । यः जातमिदं सर्व सचराचरं जगत् स्थिती उत्पत्ती प्रलये च वेद जानाति स जातवेदाः । उत्पत्तिस्थितिप्रलयः इति क्रमः अवश्यः । 'न्यायेन ' इत्यस्य कोऽर्थः । इदं पदमनवश्यम् । १२ ' अच्छाय ' इत्यस्य कोऽर्थः । १२-१३ प्रसवेनामिषवाय सोम राजानममृतमरातीयतो यज्ञामिति स्मः । अयं कस्य अर्थः । कश्वार्थः। १३ नि = निश्चये। १४ दहाति = दहति भस्मी करोति । सोमः दंददित्यर्थः । अत्र ' ददत् । इति कस्यार्थः । दुगण = दुर्गमनानि स्थानानि । । ।

·२७८ टिप्पणी। पत्रं १०२१ । १०२२ . -- पङ्क्तिः १५ । सिन्धोः । अयमपपाठः । सिन्धुः' इत्यवश्यम् । ' सिन्धुः स्यन्दनात् ' (निरु० ९ । २६ )। १६ सिन्धुं = नदी जलदुर्गा महाकूलाम् । पर्पत् = तारयति । १७ तस्य = अमेः । इयमृक् गुर्जरनिरुक्तमूले सप्तमाध्यायस्य एकोनतिशखण्डस्य अनन्तरं दीयते । यास्कभाप्यं च तत्र वर्तते । द्वयोर्भाप्ययोः बहवः अपपाठाः । द्वयोः पाठभेदोऽपि तद्भाष्यमालोचनीयं विद्यायिभिः | जातवेदसे सोमं सुनवाम । यस्मात्सः अरातीयतः शत्रुवत् आचरतः । वेदः धनं निदहाति निश्चयेन दहति । स अग्निः नः विश्वा विश्वानि दुर्गाणि नावेव सिन्धुमति पर्पत् अति पारयतु । दुरिता दुरितानि अति पर्पत् पारयतु । ३ : असमानाभिः' अयम् । असमानमाद्भः इत्यस्य अपपाठः स्यात् । सिन्धुं प्रवहन्ति = सिन्धुं पति कृत्वा वहन्ति । ४ जहाति = त्यजलि । पापं त्यजन्ति । बहुवचनं किमर्थम् । ४-५ : आप आप्नोतेस्तासामेषा भवति । इदं ( निरु० ९ । २६) इत्यत्र वर्तते । अत्र तत् अस्थाने एव । यस्मात् । त्र्यम्बकं यजामहे ' इत्यस्यामाचे आपो न विद्यन्ते । याः काश्च सर्वाः नद्यः सिन्धुं समुद्रं प्रवहन्ति । हे नदि इदं ते जलमन्याभिः अद्भिः अन्यासां नदीनामद्भिः असमानम् । तव जले पाप- क्षालनसामर्थ्यमम्ति न नासाम् । यथा सशिरम्क: सर्पः नीर्णी स्वचमनायामेन जहाति तथा नरः तव जलमभि उप इत्य तव जलं म्पदैव पापं नहाति । अहो तव महिमा । एवं काचिन्नदी संबोभ्यते । सशिरम्कः इत्यनेन शरीराच्छादिनी सर्वा त्वक् सूच्यते । ९ अब = रुपम् । सुगन्धि = मुष्ठुगन्धिम् । २-१० पुष्टिवर्धनं = पुष्टिकारकम् । १० 'एधिकारकभिव ' अन्न : इव 'शब्दः अनवश्यः ।

·टिप्पणी। चं ११०२२ , %3D पङ्क्तिः १०. उर्वारुकम् = तन्नामकं फलम् । वन्धनात् = आरोधनात् । • बन्धनं फलानि पतनात् ऋणद्धि । १०-११. मृत्योः = मृत्योः सकाशात् । ११ मुक्षीय = मुश्चम्व । 'मुक्षीय इन्भुत्तमपुरुषस्यैकवचनम् । मुन् धातुः । लेटः सः । ईय लिडः प्रत्ययः । मा = माम् 'कस्मादित्येषामितरेपा ' अम्य कोऽर्थः कश्च संवन्धः । अत्र सायणभाष्यम् " अत्र शौनकः- त्रिरात्रं नियतोऽ. पोप्य अपयेत् । पायसं चरुम् : तेनाऽऽहुतिशतं पूर्ण जुहुया. च्छसितव्रतः ॥ समुद्दिश्य महादेवं त्र्यम्बकं त्र्यम्बकेत्यूचा । एतत् पर्वशतं कृत्वा जीवेद्वर्षशतं सुखी' (ऋविधानं २ । २७) । त्रयाणां ब्रह्मविष्णुरुद्राणामम्बकं पितरं यनामहे इति शिप्यसमाहितो वसिष्ठो ब्रवीति । किंविशिष्टमित्यतः आह-सुगन्धिं प्रसारितपुण्यकीर्तिम् । पुनः किंविशिष्टम् । पुष्टिवर्धनं जगबीजम् । उरुशक्तिमित्यर्थः । उपासकस्य वर्ध- नमणिमादिशक्तिवर्धनम् । अतस्त्वत्प्रसादादेव मृत्योर्म- रणात् संसाराद्वा मुक्षीय मोचय । यथा बन्धनादुर्वारुकं कर्क- टीफलं मुच्यते तद्वत् मरण.त् संसाराद्वा मोचय । कि मर्या. दीकृत्य । आ मृतात् । सायुज्यतामोक्षपर्यन्तमित्यर्थः । अय तैत्तिरीयभाष्ये ( तै० सं० १।८।६।२) ' शोभनः शरीरगन्धः पुण्यगन्धो वा यस्य असौ मुगन्धिः । यथा वृक्षस्य संपुष्पितस्य दूराद्गन्धो वाति एवं पुण्यस्य कर्मणः दूराद्गन्धो वाति ' इति श्रुतेः । पुष्टिं शरीरधनादिविपयां वर्धयतीति पुष्टिवर्धनः । तादृशं त्र्यम्बकं यजामहे पूजयामः । लोके यथा उर्वारुकफ. लानि बन्धनात् वृन्तात् स्वयमेव मुच्यन्ते तद्वदहं व्यन्त्रकप्र- सादेन मृत्योः मुक्षीय मोचनयुक्तो भूयासम् । अमृतात् चिरनी- .वितात् स्वर्गादेर्वा मा मुक्षीय । चतुर्थपादार्थमन्त्रस्य तात्पर्या- तिशयं दर्शयति । त्र्यम्बकं यनामहे इत्याह । मृत्योर्मुक्षीय मामृतादिति वावैतदाहेति । ध्यम्बकं यनामहे पूजयामः । यथा सुगन्धि सुगन्धि पुष्टिवर्धन.

·टिपणी। पत्रं १०२२ . पङ्क्तिः ११ मत एवं पिपतिषु उर्वारुर बन्धनात् स्वयमेव मुच्यते तथा अह मृत्यो मुर्भाय । अमृतात् ब्रह्मण मा अह हीये । १५-१६ । इत्यपि निगमो भवति ' । इदमनवश्य यस्मादन सर्वा रक् पठ्यते । १६ शात = दीर्घमायु । ' मरुत एना वर्धयन्ति ' इट 'मरुदृधा' इत्यम्य भाप्य ( निर० ९।२६ ) अत्र असबद्धमेव । १६-१७ ‘शतमेनमेव • ऐश्वर्य भवति । अय क्स्य अर्थ । १७ ' शतात्मान भवति ' इदमशुद्धम् । १७-१८ · शतमिति शत दीर्घमायु ' इद पूर्वत्र कथितमेव । राजयक्षममुक्त अत एव शरीरेण वर्धमान त्व शत शरद शत हेमन्तान् शत उ च वसन्तान् जीव । इन्द्राग्नी सविता बृहम्पति शतायुपा दीर्घमायु ददता हविषा इम राजयक्ष्म मुक्त जन शत वर्षाणि नीवतु इत्यर्थमस्मभ्य पुन दु अदु अयच्छन् । २२ राधासि = धनानि । • कदा च न सरिषु' अय कम्य अर्थ | १ विश्वा = सर्वाणि । 'प्रज्ञानानि ' इति अ याहृतम् । उपमि मीहि = उपनामय । मानुप = मनुष्यहित । 'अयमादित्योs यमात्मा' । अयमादित्य इत्यधिदैवतम् । अयमात्मा इत्यच्या त्मम् । इमा द्वा अयाँ भाष्ये न दीयते । अत्र सायणभाप्यम् 'हे वमो निवासयितरिन्द्र ते तव सब न्धीनि रामोत्येभिरिति राधासि भूतान्यस्मान् कदाचन कदाचि दपि मा दभन् मा विनाशयन्तु । तथा उतयो रन्तार । यद्वा । धृतय इत्यत्र वर्णलोप । धूतय कम्पयितारम्ने त्वदीया मरुतश्च मा दभन् । हे मानुष मनुप्यहितेन्द्र घर्षणिभ्यो मन्त्रद्रष्टभ्यो नो अम्मभ्य विश्वा विश्वानि सर्वाणि वमुनि धनानि च आ उपमिमीहि मन आहत्य अम्मन्समीपे कुरु । मवत्र पर्तमान बनाम्मभ्य प्रयच्छ इत्यर्थ "| १०२३ .

·दिपणी। त्र १०२३ २ . । G . पड़क्ति. १ हे वसो इन्द्र ते राधासि धनानि उतय रक्षणानि कदाचन क्टापि अस्मान् मा दभन् हिंस-तु । हे मानुष मनुष्य हत न अम्मभ्य चर्पणिभ्य जनेभ्य आ -च) वमनि धनानि उपमिमीहि देहे । १-२ । अथैतदनुप्रव-ति प्रवति ' इन प्रथमवण्डे उक्तभेव । वैश्वकर्मणे, इत्यन्य केनान्वय । सक्ते ' इत्य' याहतम्य विशेष्यस्य इद विशेषण म्यात् किंतु · देवाना नु वय जाना' नासदासीत् ' इति च द्वे मना न विचक्मपरे देव ना नु वय नाना न प्रोचाम विपन्यया उक्थेषु शस्थमानेषु य पश्याटुत्तरे युगे' (म० स० १०१७२।१ )। नासतासीत् ' ( ना० स० १०।१२९।१ ) इति । जाना= जन्मानि । अस्मिन् सूक्ते देव ना ज म वर्ण्यते। असत सदजायत इत्यपि उच्यते । असल सदनायत' इत्येतद्वयित्वा अस्मिन सूक्ते आत्मपरोऽर्थो नास्ति । अम्पिन अ याये आत्मा कीदृश तन्मात् सर्वाणि भूतानि च क्य नायन्ते इत्यतत् निरूप्यते । ४ सारिष्टम् । छान्दोग्ये (२।२० २) महानारायणीये च ( १२ । ३ ) मार्टिता' इति विद्यते । 'रिप हंसायाम् । (धा० ॥२१॥ त्यम्य क्ता-त रूप · रिष्टम् ' । न रिष्टम् अरिष्टम् अत्र नामीभूतम् । अरिष्टम् = हिंसा भाव = दुखाभाव । ब्रह्म अरिष्ट द स्वरहितम् । समानम् अरिष्ट यस्य स सारिष्ट । तम्य भाव सारिष्टता । एव सारिएता' इति भाववाचा रूपमवश्यम् । यथा सरूपता सलोक्ताम् । उपनिषटि सार्टिता शब्द सारिष्टता' इत्यम्य अपभ्रशो भाति । समान रूप यस्य स सरूप । तम्य माव सरूपता | समान लोक यम्य स सलोर । तम्य भाव सलोक्ता । ब्रह्मज्ञ ब्रह्म वत् दु खरहितो भवति । ब्रह्मण रूप ब्रह्मण लोक च आप्नोति । ४-५ आत्मजिज्ञासा त नमज्ञ सारिष्टता सरूपता सलोकना गमयति । ५ महते भूताय । इट महद्भूत ब्रह्म एव । नम पारम्सराय। अयम याय पारम्परेण रवित । तत्रचनेन याम्कानुक्रणकृतम् । तम्मात् याम्कायापि नम | पारम्बर मचा मध्यात्मार्थान् निरूपयति । तम्मात् स याम्कात् पूज्यतर । ६ कठोपनिषदि (६।३५ ) ' तच्छुह परपमलिङ्गम् ' इति । 'असीय' इति अशुद्धम् । 'सीय' इात शुद्धम् ! असीय-म्याम् । समासेय टिप्पणी। आरट क .

·टिप्पणी। पत्रं १०२२ पक्तिः ११ मत एव पिपतिषु उर्वारुक बन्धनात् स्वयमेव मुच्यते तथा अहं मृत्योः मुक्षीय | अमृतात् ब्रह्मणः मा अहं हीये । १५-१६ । इत्यपि निगमो भवति ' । इदमनवश्यं यस्मादन सर्वा अक् पठ्यते । . १६ शातं दीर्घमायुः । मरुत एना वर्धयन्ति ' इदं मरुदृधा' इत्यम्य भाप्यं ( निरु० ९।२६ ) अत्र असंबद्धमेव । १६-१७ शतमेनमेव • ऐश्वर्य भवति । अयं कस्य अर्थ. । १७ । शतात्मानं भवति ' इदमशुद्धम् । १७-१८ · शतमिति शतं दीर्घमायु ' इदं पूर्वत्र कथितमेव । राजयक्ष्ममुक्त अत एव शरीरेण वर्धमान त्वं शतं शरदः शतं हेमन्तान् शतं उ च वसन्तान् जीव । इन्द्राग्नी सविता बृहम्पति. शतायुपा दीर्घमायु ददता हविषा इमं राजयक्ष्म- मुक्तं जनं शत वर्षाणि जीवतु इत्यर्थमस्मभ्यं पुनः दुः अदुः अयच्छन् । २२ राधासि = धनानि ! • कदा च न. सरिषु.' अयं कस्य अर्थः । १०२३ १ विश्वा = सर्वाणि । ' प्रज्ञानानि । इति अव्याहृतम् । उपमि- मीहि = उपनामय । मानुप - मनुष्यहितः । अयमादित्योऽ- यमात्मा' । अयमादित्यः इत्यधिदैवतम् । अयमात्मा इत्यच्या. त्मम् । इमा द्वा अयौँ भाप्ये न दीयते । अत्र सायणभाप्यम् 'हे वसो निवासयितरिन्द्र ते तव संव. धीनि राधोत्येभिरिति राधासि भूतान्यस्मान् कटानन कदाचि- दपि मा दभन् मा विनाशयन्तु । तथा उतयो सन्तारः । यद्वा । धूतय. इत्यत्र वर्णलोपः । धूतयः कम्पयितारम्ने त्वदीया मरुतश्च मा दभन् । हे मानुष मनुष्यहितेन्द्र घर्पणिभ्यो मन्त्रद्रष्टभ्यो नो अम्मभ्य विश्वा विश्वानि सर्वाणि वमूनि धनानि च आ उपमिमीहि मन आहत्य अम्मन्समीपे कुरु । मर्वत्र वर्तमानं नमाम्यं प्रयच्छ इत्यर्थः । । .

·दिपणी। २८१ पत्रं १०२३ । . . . . पक्तिः १ हे वसो इन्द्र ते राधासि धनानि ऊतय रक्षणानि कदाचन कदापि अमान् मा दभन् हिंसन्तु । हे मानुष मनुष्य हत न अम्मभ्य चर्पणिभ्य जनेभ्य आ-च) वसूनि धनानि उपमिमीहि देहि । १-२ । अर्थतढनुप्रवदति प्रवति' इढ प्रथमग्वण्डे उत्तमेव । वैश्वमणे' इत्यरय केनान्वय । सूक्ते ' इत्य याहतम्य विशेष्यस्य इद विशेषण म्यात् किंतु • टेवाना नु वय जाना' नासदासीत् ' इति च द्वे ऋचौ न विश्वकर्मपरे । । देवाना नु वय जाना न प्रदोचाम विपन्यया । उक्थेषु शस्यमानेषु य पश्यादुत्तरे युगे' (म० स० १ ०७२।१ )। नासदासीत् ' ( म० स० १०।१२९।१ ) इति । जाना= जन्मानि । अस्मिन् सूक्ते देवाना जन्म वर्ण्यते। असत सदजायत इत्यपि उच्यते । 'अमत सदनायत' इत्येतद्वयित्वा अस्मिन सूक्ते आत्मपरोऽर्थो नास्ति । अम्पिन् अ याये आत्मा कीदृश तस्मात् सर्वाणि भूतानि च क्थ जायन्ते इत्येतत् निरूप्यते । ४ सारिष्टम् । छान्दोग्ये (२।२० २ ) महानारायणीये च ( १२ । ३)' मार्टिना ' इति विद्यते । 'रिप हंसायाम् । (धा० ८।२१। ) इत्यम्य क्तान्त रूप : रिटम् ' । न रिष्टम् अरिष्म् ।। अत्र नामीभूतम् । अरिष्टम् हिंसा- भाव = दुखाभाव । ब्रह्म अरिष्ट दु खरहितम् । समानम् अरिष्ट यस्य स सारिष्ट । तस्य भाव सारिष्टता । एवं सारिष्टता' इति भाववाचक रूपमवश्यम् । यथा सरूपता मोक्ताम् । उपनिपटि 'सार्टिता' शब्द 'सारिष्टता' इत्यम्य अपभ्रशो भाति । समान रूप यम्य स सरूप । तस्य भाव सरूपता । समान. लोक यम्य त सलोक । तम्य भाव सकता । ब्रह्मज्ञ ब्रह्म- वत् दु खरहितो भवति । ब्रह्मण रूप ब्रह्मण लोक च आप्नोति । ४-५ आत्मजिज्ञासा त ब्रह्मज्ञ सारिष्टता सरूपता सलोकता गमयति । ५ महते भूताय । इद महद्भूत ब्रह्म एव । नम पारम्कराय । अयम याय पारम्करण रचित । तन च तेन याम्यानुकरणकृतम् । तम्मात् यास्कायापि नम । पारम्कर मचा- मध्यात्मार्थान् निरूपयति । तम्मात् स याम्कात् पूज्यतर । ६ कठोपनिषदि (६।३५ ) तच्छुत पुस्पमलिङ्गम् ' इति । असीय' इति अशुद्धम् । 'सीय' इात शुद्धम् ! असीय=म्याम् | समाप्तयं टिप्पणी। आरष्ट ·पिनी। पत्र पइतिः अनुपलव्यम्ल नि इन्द्रे कामा अगमतः । ६२७ । १० अब म वसति देवता । ६२७ । १२ अपरिग्रहे च उगामीति न्यायः । ६२९ । ८-९ अपरिग्रह न पपानगामीति न्याय । ६३१ । १७--१९ अणिमा महिमा लपिमा प्राप्ति । मोध्यासेनाद इन्द्रो । ६३८ । ७-८ आत्मपा ग्यो भनि । ६६० । ३ मत्याप पिनियोग । ६७३ । ९ नाच्छन्दसि वागुच्चरति । ६७ । १०-११ यदेभिरात्मानमरछादयन्टेवा ६७४ । १२-१३ गायत्रीमेव त्रिपदा सनी। ६७५ । १ शरा वेणु शृङ्ग शल्यमिति ह रिजायते । ६७५ । १९-२० जल्गल्यमानोऽसृजदिति च ब्रामणम् । ६८२ । २ शनमणि निष्णात परब्रह्मारिगति । ६८२/११ भाभिर्व देवाना सनाना । आखिने विनियोग प्रातरनुवामाधिनयो शम्यते । ७१८।१३-१४ शधद्ध वा एप नोदिया. ७१९ । २--२ गढम्य दिवि तृतीय नदमावाप्रिन्य इति ब्राह्मणम् । मामिनीप्यमयेऽन्नाद्यकामामणि शय्या । ७३२ । १६ अशे वाजम्य० ( अत्र टिप्पणी द्रष्टन्या ) ७५०।१ प्रागुदावा वहिनित्ति । ७५०।३ प्राचीन वर्हि म्तृणानि । प्राश्चमुद्धरन्ति । नानसिक यनो म्ति । रिनिदाज्यम्य । तुम्यमितम् । आग्नेया व प्रयाना आरोया अनुयाना । ७६९ । २३-२४ छन्दामि यै प्रयाजा उन्नाम्यनुमाना । ७७० । १ ऋतवो व प्रयाना पशमोऽनुयाजा (अवना ऋतमोऽनुयाना ) पशवो वै प्रयाना पशवोऽनयाना (२४)।

·टिपणी। २८३ पत्रं पक्तिः ७७०। २-३ प्राणा दे प्रयाना प्राणा अनुयाजा (२४)। आत्मा ने प्रयाजा आत्मा वा अनुयामा (२६)। ७७३।९ आग्निकमुत्तमाया चितौ । द्वादशाप्रीरप्येषु । ७७३ । १३ आप्रीभिर्हम्त गृह्णाति । पुरुपानन्तरजन्मेनि हि विज्ञायते ।। ७८९ । १७ विकारपक्षेषु तदर्थान्यधातूपादानम् । सितासितो यपी । ८०२१९-१० वैदेहको नामागि । स क्लि नदीरन्या निर्दढाह न । ८०३ । १५ पाशा अम्या व्यपाश्यन्त वसिष्ठम्य मुमूर्पन । ८०३ । १८ पूर्वमासीदुरुञ्जिरा । ८०८।१९ नाश्रद्दधानाय हविर्नुपन्ति देव । ८०९ । १ अश्रद्धामन्ते दधाच्छूद्धा सत्ये प्रजापति । ८२१ । २४-२५ वान्ति पर्णशुषो वाता ० । ८२२ । २०-२१ आ दर्यवे वाय योपन्थाने विनियोग । ८२४ । १०-११ निप्रेवल्ये विनियोगात् । ८२६ । २५-२६ स क्लि पितर प्रजापतिमिषुणा वियन्तमनुशोचनरदक्तदुग्य रुद्रत्वम् । ८३९ । १३-१४ विनियोगो महावते । अदित्य चतूरूपश्चतुम्तनग्रह । तस्य तृतीयमनयर्चा गृह्यते । प्रातरनुवाकाधिनयोविनियोग । ८५० । २१- २ अववृष्टहोमे प्रायश्चित्तम । ८५१ ॥ १३-१४ प्रजापतिश्चरति गर्भ अन्त । तयोपारष्टादभिपेक्म्य जुहुयात् । ८५५ । २ यद्येन्द्री वैश्वकर्मी विद्यात्तयैव गृह्णीयात् । ८५८।२१-२६ स यत्साय जुहोति । ८५९ । ७-९ भूतानि विशेषान् सामान्यात्मनि जुहाव । वश्वटेवे विनियोग । ८७३ । २१ दर्शपूर्णमासादिषु हविषामभिमर्शने विनियुज्यते । ८८७।८ सोमो नूनमेप तद्देवानामन्नमिति ह विज्ञायने । ( ' एप सोमो राजा तद्देवानाम न त देवा भक्षयन्नि' छा० ३० ५.१०१४)। १ ·२८४ टिप्पणी। पर्व पाक्तिः ८९२ । २० आज्यहोम । ८०। १२-१३ शुकज्योतिश्च चित्रज्योतिश्चेत्येवमाश्य सप्तमप्तका मरगणा प्रसिद्धा असिपुराणे । आरिमारते शम्यते । ९०९ । १३ वैश्वदेव शम्यते । पल्या चम्ति पूर्वी यनति । ९३७ । १ आग्निमास्ते विनियोग । ९४० । ७-८ ता या प्रत्यक्षदेवतमश्विनाविमे एव ते द्यावापृथिव्यौ । ९४८ । १७-१९ सविता सूर्या प्रायच्छत्सोमाय राज्ञ प्रजापतये वेति च जाह्मणम् । ९५८ । ९ एप वै विश्वेषा देवाना चक्षु । ९५ ।१८-१९ पाणे हविपि पञ्चमेऽहनि व्यूढे विनियोग । ९६२ । १२ निदेवल्ये विनियोग । एक पाद नोनिवदतिः । वैश्वदेवे शम्ने विनियो आथर्वणे आत्मस्तुती विनियोग । ९८२ । १९ प्रउगे ग्रहे विनियोग । अगि पशुरासीत्तमालमन्त तेनायनन्त । ९८७ । १५-१६ सुगा वो देवा ॐकारमृत न हर्चयन्ति । १००० । २५ ॐकार एवेट सर्वम् । १०१२। १-२ इट लेन्याश्रिसमान। मुद्रणानन्तरमुरलव्यमूलम् । गौणमुग्व्ययोश्च मुग्ये मप्रत्यय (पा० ८ । ३ । ८२ यामरणमहाभाप्ये - गोणमुग्ययोर्मुग्ये सप्रतिपत्ति । ')। गोणमुग्न्ययोर्मुव्ये कार्थे सप्रत्यय (पार० शेखर ३२)। ।

·शुद्धिपत्रकम् । , । विषयानुक्रमणी। पत्रं अर्ध पक्तिः अशुद्धम् शुद्धम् १७ अध्व आध्व २॥ अग्नि आना २८ केपां चि कपांचि २॥ अग्निमीळे 'अग्निर्माले, ४॥ अग्निः पूर्वेभिः आग्निः पूर्वेभिः २ । अभि० योपा ' अभि० योपा. २॥ समुद्रादूमिः समुद्रादूमिः ४। २८ इन्द्रं मित्रं इन्द्रं मित्रं. १ । ८ प्र. वेदसम् 'प्र. वेदसम् । १० दृशाणां दृशानां १० मन्त्रानां मन्त्राणां ५॥ वैश्वा० मतो । वैश्वा० मता' । २१ 'नू महित्वं." २ 1 २४ कृष्णं नियानम् । कृष्णं नियानम् ' २ यो । यो व्यः दश्यः । ध्वरे ध्वरे' ९। पात्ववि पात्वन्ति १०॥ पृतनाज्य पृतनाग्य- १०। प्ठा १०। २८ मुपहये आमुखा असम्बा मन महित्वं० मुपहये १२। २॥ एप मत्रा अना- पार पाद ·२ पत्रं १३ ॥ १३ । शुद्धम् प्र वो स्वस्मा उप हये पथ्या शुद्धिपत्रकम् । अर्थ पक्तिः अशुद्धम् २९ प्रवो २॥ त्स्वमा उपहये १। २२ पथना २५ अनत २। ३ द्युस्यान २। कर्मणोः... २॥ २१ प्रातयु १५ বিঘা परिवान अनसः द्युम्यान " कर्मणोः प्रातर्य १५। विश्वा रू परि याच ११। २ । २८ उतनो उत नो ·शुद्धिपत्रकम् । ३ पत्रं पङ्क्तिः-- शुद्धम् भवन्ति । अशुद्धम् भवन्ति यंसतेति व्यानि । स्तो व्यानि स्तो रेणो ८. ड. यंमतति " व्यानि मा ध्यानि मा " ६१२ २३ रेण . ) चेष्टे. २७ २९ रेणो रेणोः क्रियने, क्रियते). ६१४ ६१५ चिद २६ हे 44 ५ २७ की नास्ति नास्ति. ). ) २ " १२ १३ स, (२० ar नापि आसत्ि नापि आसीत् . १० येते होने' दिति . २० दिति' आसीत् गढ़ ओमीत् २७ ३ ६ " ६ २९ ·शुद्धिपत्रकम् । पत्र पङ्क्तिः अशुद्धम् शुद्धम् ७ " ३१ ६२१ २३ . " २७ " ९ त्वा; म त्व देवता याचं मृसंज आदीव्यः ऐन्द्र कल्पेषु °ताः'। अ० १० स्वा म. त्वचं देवता यावं संमृज दीव्यः ऐन्द्रः कल्पेषु ताः ' (का० सं० १०॥ १)। अ० " ६२४ ६२६ १५ २६ १० " ६२७ २५ " २९ ६३४ २७ हि ।' स प्रकृ'; 'त्यु आत्मनः रथादिस रथादिसा ट. आदिता निःश्रेणी हिस प्रकृ; च.त्यु आत्मन:. रथादि स° रथादि सा ९ २९ , . आदितो निःश्रेणी. २३ २४ २५ " " मेन वृह म्यानम्तिय नस'. सेन वृह म्यान निम्न नस पायि गृणयागे भेदेव तान ६४१ ८ पाथि- गुणयोगे भेटेर तप्रेत ६१३ ·शुद्धिपत्रकम् । पत्रं पइक्तिः ६४४ २३ शुद्धम् न भेदा सहेति कारवत्त्व धावनत्वं नत्वात् o २९ ६४७ २४ अशुद्धम् नाभेदा सहे कारवत्त्वं धावनत्वं नत्वात् । संशय. नास्ति. (शेन) कमदन मिति रंथा भूता संशयः. नास्ति; (शेन). ७ ६५३ २१ २९ " " " च. भूता वा पुरुष २० मिति स्था ड. भूता च. भूता वापुरुष भेतेना धीयत देवताः तत्समा ६५५ 3 " २ ६५७ ६५९ वरुणे. २० २२ २५ २७ मेतेनों धीयत अथवा देवताः तत्समा इडा वरुणे दशतय्यः दधाते. स्वर्ग यायेषु बृहस्पतिना किंच, ७ च. मदत्ता नि': पी दशतय्यः॥ दधाते स्वर्णे; " २२ यागेषु ब्रह्मणस्पतिना किंच; च. " २४ निःपी रान् रान " ·शुद्धिपत्रकम् । ८ गुद्धम् अशुद्धम् पङ्क्तिः च. हो पत्र चाहो वतु ऋ. ऋतुक २७ २८ " ट. ट ठ. ट. मुत मन्य २९ २१ मुत जातम् उत ७३२ मन्ये मन्य रिति ७३३ " " रिति देवस्य स्तस्य देवस्य इत्यत्र २७ देवस्थ स्तम्य. देनस्य । इत्यत्र रार्थोय २८ " " २० ७३६ ७३८ रायों य दशा- पाहाग्नेयं यत् तत् ल पेक्षमाणोप . दशा वोहानाय यत्तत्त्व " ७४१ दध्या " २३ २६ १४ पेक्षमाण उप दन्या ए) वा ३ वयं याति यानि वं तदे एवं या.३ वयं यानि यानि वंदे ७४५ " सामं द. २९ ७४८ ति तत्मुवम् ।

·६ शुद्धिपत्रकम् । पङ्क्तिः २६ अशुद्धम् ख्यास्तु सोमः शुद्धमू ख्या स्तु सोमः. २४ परतो, परतो. ६७३ २८ भतीति रणत्वस्या रण- स्या पीन मतीति. रणत्वस्य रण स्य प्रपीने " ६ " ७ २९ ९ ६९० ६९१ ६९३ अड्का तद्वान् ( तथैव ) अड्को तहान् । (तथैव ), १७)। २७ ६ २७ पाट.. पादः निर्धारणे ६९४ निर्धारणे १३ विति कुत्स विति। कुत्स ६९८ श्चिकीर्षितस्त डनात्मा २२ ७०२ प्रविभा। श्चिकीर्षितम्ता ड. नात्मा प्रविमा'. 1. एवा छा । ७०७ ७०९ पनि १२ एका छ पड़भि तदा वृत्ति इस्यति भिसंपनि अन्तं हविः भावयि ८ २९ सदावृत्ति ईश्यनि । भिमंप्रति अन्त | रविः भावाय ७ " २७ ६ग ९.द. ६.

·शुद्धिपत्रकम् । पत्रं पक्तिः अशुद्धम् शुद्धम् ७५० रूय ज्यो ख्यं ज्यो' ~ १२ २५ वा दे २ वा दे. ब्रवीमि धादृदधात् दानाती श्नोते मध्यस्था ब्रवीमि । धानाधान ७५५ " " २३ १६ २ ) माश्रित्य मृती मन्या दाहती दमश्नोते मध्यस्था. । मनाश्रित्य वृती स्मन्या .३ হালনা २३ २४ ७६२ शब्दना २५ ७६४ -५२- । ५२ । 6. २८ २९ २७ प्रज्ञानानि. निर्यक्त ७६७ तस्यो एकादश a " २५ २६ . प्रज्ञानानि निर्वत .३ 'तम्या एकादश ता. °कान्ताः फ्रान्तांस्ता ठ. यज्ञो २य तत्र मेव २८ फ्रान्ताः फ्रान्तास्ता २९ ठ.२ तत्र or ·८ शुद्धिपत्रकम् । पत्रं पङ्क्तिः अशुद्धम् शुद्धम् २७ २८ बतु म. बतु ऋ; ट. " ट " ट. ठ. " २९ २१ ७३२ मुत जातम् उत मुत मन्य मन्ये मन्य रिति " ७३४ २८ " . २० २८ ७४१ रिति देवस्य स्तस्य देवस्य इत्यत्र राों य° दशा- वाहाझेयं यत् तत् त्व पेक्षमाणोप ध्या एथे वा. ३ घयं याति यानि 4. सदे देवस्थ स्तस्य. देनस्य । इत्यत्र रार्थोय दशा योहानयं यत्तत्त्व पेक्षमाण उप दन्या ए वा ३ वयं याति यानि वं तदे ३ " १४ 19 " बेल सामं सोम ७४८ नि तन्मुग्यम् । पृथिय नि । तत्मुवम् पृथिय। " ·शुद्धिपत्रकम् । पत्रं पक्तिः शुद्धम् अशुद्धम् त्मे ६ पति.. पत्तिः जाणः जोपणः ७८८ " " २६ २१ २५ ७९० ७९१ ७९२ अमीशवो शिक्तितो. 0 अभीपवो शिक्कितो. द्वितीयम् ।। रिपते द्वितीयं । ६ रिपते प्रति आ छ.द. प्रत्या छ,त.द. " ७९४ to monit M तेऽप " " ७९७ ७९८ १२ २४ २५ शस्यपादः ति । म यध्वे शस्य पादः तिम यदूधवे- बूध्वे के बू-वेके द्वध्वेके द्वध्वे के र्भाप्यश्च २२ भाग्यश्व स्यश्च. स्यश्च; द " २६ २९ २२ द. माज्यन्त ८०१ माजन्त (२४) पितुम् (२५) वितस्ता वि २५ । २४ पितुः (२५); वितस्तावि स्य मु २ ६ स्य । मु ·१० शुद्धिपत्रकम् । पत्रं पङ्क्तिः अशुद्धम् शुद्धम् । भव भव, प्राप्त प्राम २६ २४ १७ २५ घाम धाम तय्यादा तय्यादा " २९ ज. सोयो च, सौर्या ज.सौर्या च. सौर्या " " ७७४ २८ निरु' सत्वा भवति निरु' सत्त्वा भवति' वोहा हुरु ७७७ २७ बोल्हा पुरु.. धुरु " ट. इति उपगम्य ण्डकि इति उप गम्य कि. ड २० ३२ " था। या वा।। ी " ७८४ * : * " १६ धिति रामातृर्ण चिति रामा तुर्थ " " २१ M . " .१० २६ २९ १० ॥ इति q3t " मेवा ·शुद्धिपत्रकम् । १३ पत्र पक्तिः अशुद्धम् शुद्धम् ८१९ २६ तीति) तीति) " नः ८२० सुपर्ण " ६ पितुन्वि म आ " नाः सुपर्ण पितुवि मआ धारा वाय्वा इति व रुद धारा " २० २५ . ८२२ वाय्वा ॥ इति वरुद वरुदः उन्तरस्या त तव व रुद्रः " ६ २१ उत्तरस्यो ते तव दहं ड ॥) १० ॥ )। शनि मु N ܟܐ " शने मु शनिमु 'शनेमु दम्. उ मतः परं यथा त्रमवति द्यते अमावा ८४१ ४ दम् उ मतःपरं यथा। न भवति द्यते, अमावा " आं- आ- ८४२ ८४३ ८४७ ८४९ ८५३ ८५४ १ २८ १५ २ दादाति सतत्वं दात् ददाति सतत्तं वद्ध मादन्ते मात्र स मात्र से ·शादपत्रकम् । पतिः ६ दाप आ २० . ८०४ १८ . अशुद्धम् दापआ १-९६०॥३-१५ १ । ९६० ॥ ३ ॥ १७ कर्मणि कर्माण हीध्वम् हीध्वम्, धयन्ति धयन्ति. आत्ताः आत्ताः. यभ्र बनू १-९६१॥३-१६ १।९६१ ।। ३ । १६ बहुवन । असो असी " २७ . ८०७ ४ बहु वच खण्ड: खण्ड: २२ १४ पुरोनु यन्ती यन्ती ८१२ पचने हरी " ८१४ " पुरोऽन यन्ती यस्ती इति: वयने हरी- १२ क. तयोरेपो नियच्चाना उशया मादिभ्यो हिन्या वापरण्या यायायः मोष्टी सिध्यौवम्य অশ্বাস। हुनौति तयोरेपा नियच्छता उशंत्यो मादिभ्यो " . " वापरण्यो वायत्यः नोष्टी " विध्या रम्य ঈশানা हुनानि ·शुदिपत्रकम् । पक्तिः अशुद्धम् शुद्धम् ८८५ स्वात २५ २८ ३२ २९ २५ म्वा त ३२ " सोममे य " ५ " सोममेऽय ११ । २ निति' भक्ष्यत्ये तेन २४ २८ ३० च. सौंपेल ince ८९ तरे विभा० निति। मक्ष्यत्वे तेन. सोपल तरे- विभा. धात्य त्ये; स्युप २५ ३० च. धात्य च. " " . म्युप ८९१ १५ पठचने पठ्यते. " ८९२ म्तव वि० स्तय । °ि गवर्न ग. वर्न मुष- रिति । व ८९५ २१ গ २६ रिति व घाा ग्रन्नु पनो मणि, (म्म) ८९८ बन्नु धन्तो मणि स्मिन् (म्म) (णे). म्मिने " " ३० (णे) णे. निगू १ ७ " ९०२ २४ निग.५ ति' || ति॥ १७ ·१४ शुद्धिपत्रकम् । पत्रं पङ्क्तिः अशुद्धम् ८५७ व्तमान पीन्य शुद्धम् वर्तमान पीन् य° मस्ति " २० २२ ८५८ ३ तत्परं तत् परं ७ १४ " २४ मान एप भिन्द वात्वर अत्र हे वाले मि अन रत्वमेक त्यना मान । एम मिन्द वा स्वर अथ हेवाने मिअन त्वमेकं यना मे कत्वं '३४ आष्ट. आप्त आप्ठः ८६७ " १५ " २६ . मेकं त्वं ॥ ३४ आष्टः आप्तः " २७ प्राप्तः ८७२ प्राणान् नने नने प्रतिरा त्यूचं प्राणान प्रतिरा त्यूचं. स्मय १४ म्मद् अघ खुतः । अ युतः अ " ७ ग. तत् पेक्ष्य . در سی و سو اس नन्य मिको वार ७ क. ख.म्तुतः, ग. त पेश्य नमन्य मिका वोस् समाठम् नामित. (८८४ । २) नाग्नि फ्रीतः इति; ममाठम् २५ ८८३ नाम्नि श्रीनः; इति ·शुद्धिपत्रकम् । पर्व पक्तिः २७ ९२१ अशुद्धम् वा ११ दोधेत्य एका इति याम शुद्धम् वा.११ येत्य' एको " ९२२ " यमि 20 २६ छ . मुपवि नुपवि A प छ ₹.न. ट. ९२३ ९२४ ९२८ ९२९ २९ ३० २४ (ट यमिवा महदि । (ट. युमिवा महद्भि रश्मीन् . मपि " २८ रश्मीन् " २ मपिच प्रवीमि मु प्रवीमि " " ४० • हर टोर वेनाम् ३ । म्तम " दार्प २९ संपि प्य यन्ती ७ दो नाम् तिम दा दात मपिप्य यन्नी. ७ यहा पोपाए. अभि । व्या. तयार यही ९३७ ९३८ १६ २ पोपा ए. " अमि । च्या तयोर " ·शुद्धिपत्रकम् । पत्रं पङ्क्तिः ९०४ अशुद्धम् णाः पि यां, गम्भारा वि न वान् शुद्धम् णीः पि° यां गम्भीरावि नवाने २३ ९०८ " २८ पावकम पावक मृ " . २८ " " २७ ९१४ २ ३ " २० ७ दाश्यना अचिता परितकम् स म्यात्सा पतनुयात्सं इति ७ हविपि च. पया- हरन्तीति यित यित. कैत नि जानाति. जगाम वृत्तेः. " ६ ज. °दाश्यना अचितो गतो परितकनम् समू स्यात्स संतनुयात्प इति. हविपि; च. पर्या- हरन्तीति । "यित यित् कतानि जानाति नगौम. वृत्तेः न्यच.न्ति • च्य तत्पूर्वकत्याद वाक्प्रवृत्तेः. " २४ ० " " २७ ९१७ od श्चनु श्चातु भाष्ये " २७ भाष्ये पधमाच्याये १० खण्डः। ग. घ. वर्नमितरे. पड्को नास्ति. तेति रोये विष्टि नः ९२० तेनिये दिदिदिनः .

·शुद्धिपत्रफम् । पत्र पक्तिः ९५७ ३ अशुद्धम् मूर्यमिति परा हि । रूपम् इयं वै पूषा शुद्धम् सूर्यमिनि परां हि रूपम् २३ " । इयं वे पूषा ड २८ ३ " ध्यन्दि ध्यन्दि स्वप्न पि रयनरत ३ड. थ.ध. छ.२१. °ध्यदि ध्यंदि । म्वप्ने पिं रयनरव क.ख. २ (२१)त.द.२. v २६ ६ ९६२ २५ . पति द. बपति द २७ १५ ९६९ प्रग्यं सुखान ७ । प्रयं सुखनि ॥ या वो सर्वे च दे॒वाः श पृथिन्याः सने माध्य यां. वो सर्व; च. देवाश पृथिव्या २८ " ९७२ १ २१ मैते माध्य "ग्नी वृप २८ "ग्नीवृप निरुक्ताप्ये प्रवग्यवि ६ निरुक्तभाप्ये प्रकायें वि . वृ० २८ ६ दव्य प्र २९ बाहु कवि एक म्तुनाः मुश्चनि याहु कवि- एक म्तुताः मुशति । ० " ·शुद्धिपत्रफम् । पत्रं पङ्क्तिः अशुद्धम् दकेन सर्व ९४० " له له . नोति । शुभम् दकेन नोति सर्वम् । स्तयोः° ६ क. ख. घ. ट. ठ. इ. 'सर्वम्' नास्ति; सर्वम्. " स्तयो.. १३ समाने रूपाणि समाने । " रूपाणि । ट २९ तो श्विनी ली. ण्यभि तोऽश्विनी ली. प्येभिः " २८ ९४७ ग.ज.ठ.ड. २७ २७-२८ २९ ग.ज. Bठ इ. 'प्यायभि " " ४ ६ कुरुष्वति कुरुवेति या' हिमाया धनवति भनि. हिमायो धनयति २७ भतिः. यमी यमी " २३ ननाग ननाशा (मन्द्र) པའི༎ নুষ अनुप्रया नागर १ " पूनाम्न् ·शुद्धिपत्रकम् । २१ पत्रं पक्तिः श्चरवो २७ यूर्य; च. यूयं ९८७ ९८८ अशुद्धम् श्चरवो दर्शन यूंयं: च. यूयं ड. वति यन्त दाज्यज्यम् । साति+षु सुपम्त द. वति २४ २५ गमयन्त " ९९२ १ दाज्यम् । सातिपु+ मुषम्त + ति +ड, ति " ९९३ २८ " तदथ नियत्ता. इति । (ऋ० )। न ६ aar " तदर्थ नियताः (ऋ० ) इति । धनेश हो नहि ममंसत रश्मि श्व नेश v १. हो । नहि ममवृसत रश्मिः आविवेश २८ " आ विवेश २८ निरे ॥ निरे (य० वा० सं० १७ ॥ " ९९८ ९९९ कप्तमानि प्रवदत्याचा कतमानि प्रवदन्त्यांचा ३ ३ ग. च, ज.प. ट. ठ. र. दत्याचा. ५ अक्षरम् ॐ अक्षरम् । ॐ इति । प्रान्ते इति प्रान्ते २९ २१ २ क. म. वाश्यो र.

·शुद्धिपत्रकम् । २.. पत्र पत्ति । - अशुद्धम् गच्छन्ति शुद्धम् गच्छन्ति' ९७५ " १९.: २६ २८ " २९ अभि °न्द्रं अभि न्द्र ९७६ - २० -इत्यत्र प्वको इत्यत्र २६ गिर इति कू ऋषिद विद्यासप्त गिर इति । कू ऋपिर्द " ९८३ १ विद्या सप्त तः म अन्तः । म यत् " १२ . . " ९८४ ६ २३ " " सन्तीति छन्दम्ये तच्छन्दम्ममयेव दलंकर्म ग. यामेति सर्वम्यम रणस्थाने मेव लिम्वते. वयं मध्यमः । यत सन्तीति। छन्दम्ये तच्छन्दम्साम्येवलम् °दलं कर्म ग. यामेति ३८ सर्वस्य म रणस्य म्याने मेव लिख्यते। । वयं मध्यमः । इदं सर्व सायण भाष्यम्. मूत्तं मंजिनं " " " ५ ' मुक्त मंनितं ० कर्मा र कर्मणि. उ ] नि 1 °किंन " . नेनियन । नेनि पत्र ·शुद्धिपत्रकम् । ३ पत्रं पङ्क्तिः अशुद्धम्। तेन . २८ तेन पु १०१० १०१२ २४ द. २५ ब्रह्मा २४,द. २५ । ब्रह्मा २७, द. १०१३ १०१५ २९ २३ ३० द. (३१) (३१); " २४ १०१६ २३ " १०१७ ६ १०१८ १७ २४ ५ १०१९ ताः २ एतम्मिम्ति. प्राश्चयति । तो मर्त्य मसन्ते चिरंजी न्तीरक्षा <( सुपणा सुपर्ण त.द तेज. भं जातवेसे सुन ताः.२ एतस्मिस्ति. प्राञ्चयति तोऽमर्त्य मंसते चिरंजी न्तारक्षा २८ सुपर्णा सुपर्णा त. द. तेजःप्रभ जातवेदसे सुन " २१ २३ २४ " " २७ १०२१ " २९ १०२२ १ समनं समान २ " शसमेन " १०२३ ६ ब्रह्म शुक्ल छात' शेतमेन ब्रह्मशुक्ल द्रणमा बन्द्रा गृहमला " द्रोणसाक गृड्मला शड्सला " ·२१ शुद्धिपत्रकम् । पक्तिः शुद्धम् १००२ अशुद्धम् याक्क्षरं भ्यूल्हं vभ वाक्क्षरं म . २६ ܘܘܨ इति ( " " ) इति । " २५ - १००४ २००५ )। ज्ञानयोगे स्तौति ।। ते । दृश्यन्ते ते श्वानदोद्देशे तीयाद्य २२ ज्ञाननियोगे स्तौति ते दृश्यन्ते । ते श्वानेदोद्देश तात्याद्य २८ ९ २ " " १२ " " " २२ वासिनो पौसिनो वृत्ता वृत्तौ निरुक्त निक्त इति २४. २ क. ग्व. वनमितरेष्बड्दो नाम्ति ३ ठ. समाप्त क. ग्व. वर्न. समाप्त . ५ मितरेप्वको नास्ति.४ ६ ".. ६ इति स इति । स २४ १२ १३ २६ २८ न्यम्या " अह° ७ १००८ २००९ न्यम्मा अह.७ त. त.न. पापा पाप १८ एकपा प्रष्ट पा " १०१० १ द्वादशकार म्मात्पान्म १.न. घ. त.. द्वादश कपा म्मात्पपान्म १२. ब. °म्मापाग्नं महा; . " ·शुद्धिपत्रकम् । पत्रं पक्तिः शुद्धम् ९ ३ मनुष्याणाम् । , " अशुद्धम् मनुष्याणाम् अग्नि देवता. स० अग्नि देवता क्वचित् नतु विस्तृतः " 'अग्नि देवताः सं० 'अग्नि देवता =न तु क्वचित विस्तृतः " ७ ० " १२ " पितरः नथा " पितरः 'अगत ११ १२ १४ अगत भवति ऋपभो सादयति प्रजापयते जुहोति । भवति । 'ऋषभो सादयति' २७ ६० " 'प्रजापतये जुहोति' )। 'संस्कार श्रुतेः' 'नैष्टिको विमोक्षात् । वेद उदाहृत. 'अन्ध म-काः 'अक्षा: रथः 'अथा संस्कार श्रुतेः नैष्टिको विमोक्षात् घेद उदाहृतः अश्वः मकाः अक्षा रथः ॐथा द्वंद्वानि माति " " . " . " " द्वंद्वानि' भाति । " ·शुद्धिपत्रकम् । पत्रं पङ्क्तिः शुदम् अशुद्धम् शङ्खलानास्ति १०२३ १९ शृङ्खला नास्ति टिप्पणी। शास्त्रेण । तानि । २ 'येन' शास्त्रेण तानि येन सूर्य यत येपाम् " 'सूर्य यजेत' ३ २१ ४ ६ विद्यते येषां तानि इति 'क्षुत्त्या २२ हत्त्वा जपेत् " जपेत् । ५ २९ ६ १५ अम्म्या आम्च्या ह " ६ स- " उचनमा २० यदि उच्चतमा । 'यदि " ७ पिमानम् प्रमादान् आश्विना . इनि विमानम् । भमादान সখিনা कि पिनाम: यतो प्रनापतिः ८ पिनाम: अनारनि: " मनापतिः प्रमापतिः प्रमापतिः पना पतिः " अग्नि ·शुद्धिपत्रकम् । २५. पत्रं पक्तिः ३ अशुद्धम् मनुष्याणाम् अग्नि देवताः स० अग्नि देवता " " " शुद्धम् मनुष्याणाम्' 'अग्नि देवताः सं० 'अग्नि देवता" =न तु क्वचित् विस्तृतः " क्वचित् नतु विस्तृतः " १२ १३ । " पितरः 'अगत ११ १२ १४ भवति। " 44 " 'ऋषभो सादयति प्रनापतये जुहोति' )। 'संस्कार श्रुतेः 'नैष्टिको विमोक्षात् ' वेद . - स। पितरः नथा अगत भवति ऋपभो सादयति प्रजाप्यते जुहोति । " संस्कार श्रुतेः नैएिको विमोक्षात् घेद उदाहृतः अश्वः मण्ड्काः अक्षा रथः अथा द्वंद्वानि माति " १२ " ' " " " ७ उदाहृत.' १३ . ८ 'अश्वः मड्किाः 'अक्षाः रथः अथा " २ द्वंद्वानि' भाति । ४ ·२६ शुदिपत्रकम् । पत्रं पङ्क्तिः २२ २६ ९ २४ शुद्धम् (देवता-) लिष्टम् 'न' शब्दो इत्यन्वयः 'यावदवधारणे १४ ४ " " १६ २८ ८ १० अशुद्धम् (देवता) न लिष्टम् न शब्दो इत्यन्वय यावढवधारणे ३ १००७ अत्र (१८) वाक्य स्यात् । बहो बहो द्यौम्ते पठति हरेत् नलोप न्तस्य थीन् । प्रलये " अत्र (१८)। वाक्यम् । 'बहो बहो 'याम्ते पठति। हरेत् - " " १७ ६ 'नलोपः " १९ र्थान् । । प्रलये " २२ २ oc योगेन । " " तत योगेन तत. । त्मनः। " त्मन. " ४ " तत् । तत् १ १ " " योगान् । अर्था । 'इति' योगात् अर्था मनुष्याणाम् मनुप्याणम् । इति " " दृश्यने। दृश्यते ·शुद्धिपत्रकम् । पक्तिः २१ अशुद्धम् तथा अरोपयेत् शरीरे शुद्धम् । तथा आरोपयेत् शरीरे स्वशरीरे " २२ २४ । तदनु २४ तदनु पशा स्त्री )वशा। १० 'वशा स्त्री )। क्शा च तथापि १० , च तथाऽपि यज्ञम् अनियमः यज्ञम् , १९ " ४ तत् इति अन्यत् सति aw अनियमः। । को तत् इति न अन्यत् कारणम् सति। एक विकल्पते विकल् अयमर्थः वदति भावना १४ २० विकल्पते ( " " स विकल । अयमर्थः " ६ वदति) (भावना ) स शक्तिम् । म्युक्तम् । कतमञ्च नाह २९ " शक्तिः म्युक्तम् कनमच्चनाह सहस्थानेन " " सह स्थानेन ३१ संदेहाः, ८ संदेहा प्यम् यादव दघते, यावद दयते ·२८ शुद्धिपत्रकम् । पत्र पक्तिः अशुद्धम् (१०) गुद्धम् ३६ bur २६ १२ नामानि नामानि । यत्र " २५ २८ " ८ लोट प्र लोट्न १९ , ३ ७ ११-१२ यदि यदि १० " २० " " २१ ४२ स्थस्य ४ वर्तमानां देवताम् " ४३ एवं ते ९. ४ " १८-१९ रक्षम्य । वर्तमाना एवम् येषु २२९ । २ परित (= भव) 'दर्श आन्या गीयते यश्च। १६ -शब्दो येषु मन्त्रेषु ७२९ । ५ परितः = भव १३-१४ अन्वा " दर्श १४ १६ गीयते । यः । " वायुना न " उत्ताः। राठो १२ १३ वायना उक्ताः थिवी- (म.) पद्धिः १७ एपित्री. (मं.) पतिः ·शुद्धिपत्रकम् । पत्रं पक्तिः ३ अशुद्रम् ग्रन्योः विदुस्ते । मन्यमाना गा यगांस्तत्रे चतुप्पाद पिपीलकामध्या ।( शब्देन । विशे पणः २२ १८ अन्यो विदुस्ते मन्यमानागा गयास्तत्रे चतुप्पाद पिपीलिकमख्या , ११ ४ शब्देन विशेषणेः २३ १४ पद्धती'। २२)। १२ पद्धती' च कर्म " १९ ५ १० २२) घ स्थान फर्तव्यरूपे एवं स्तुत्था इग्निफर अपत्यं. यज्ञाः इत्यादि २३ । अनिः इतरयोः २० ६ १० ७२ . कर्तव्यहो। एवं म्तुत्या इग्निफर अपत्यं यज्ञाः इत्यादि । अग्निः इतरयोः इतरायां २०-२२ ध्याहारेण (३) या- शंमामोद " ८० ३ ८ ध्याहरेण (३) या शंसामोद " ३१ . ३ ॥ मनापतिः मिन्द्रार प्रनापनिः मिद्धाय ४ ·शुद्धिपत्रकम् । पत्रं पक्तिः ६ अशुद्धम् भजत् । अ नुचरः। शुद्धम् भनत्' (ऐ० वा. १२१२) अ नुचरः )। A " पद्यत । पद्यत, ) २३ २९ २७ " )। )। ) " २ । सौर्य ( सौर्य " )॥ ८ ॥ १२ मध्यम " मध्यमे अथवा । २१ अथवा )॥ ( अग्नि ॥ । अनि ) संहितापा संहिता पा ९४ ६ अन्त थ. अन्तभ्यः " । इत्यनेन इत्यनेन 24 ९९ (प्रति श्वानरीय हेतत ऽधिकाः २२-२३ । प्रति वानर (हेतवः) अधिका. %3D " २२ " %3E ०० <1९ "नि ·शुद्धिपत्रकम् । ३१ पत्रं पक्तिः २९ ॥ १०१ त्रा० भाप्ये " १०२ मिति शन्नात् १० 'इन्द्रम्य' " %3D " तेपां " १५ १९ अशुद्धम् शुद्धम् 'अपि. ' अपि' (७२५ । २५) दुलाच दुलाच )॥ ग्रा० द्रवि ७ द्रवि ६ पो पो निरुक्तम् ६१ मितिशब्दाद ७२०।८ इन्द्रत्य" ७२९। : (१०) तेपा १० तत्पात्रस्य ९ तुरीयपात्रस्य एतमेव ७२८1८ एतमेव मन्त्रः वाक्यरचना विग्रहः क्लिष्टा लिष्टः पठति पठति (७२३ । २७) ऋगन्तः ऋगन्तः ( ७२९ । १०) तथा इति मांमः मासः ७२९।८-१० ५ ७३० ।५ अत्र ऋपाठोऽना. वश्यकः। " " २० " २ २२ तथा इति" " ९ २५ १०४ - " ७ शेष: शेपः " १० " ·३ शुद्धिपत्रकम् । पत्रं पक्तिः १०४ " २० " २२ १०७ ११० aur dur " " २७ अशुद्धम् शुद्धम् १-४ कर्माणिक कर्माणि क तस्य तस्या इन्द्र स्तुति इन्द्रस्तुति ७३२।२ ७३६।११-१२ १३ अभियं अभि त्यं ८ इति ४ ४ भाप्ये प्रवृत्तः प्रवृत्त यनतिक ३२ इत्यत्र नापि (७४६ ।५) इत्यत्र । इत्यम ४ हृदयम्यावधति हृदयम्यावयति ओपधी ओपधि क्यम् । क्यम् 'इदमपि ।न सा. पुरण: पूरणः (१८-१९) मनुष्य ११२ ११३ ११४ यजति क ११५ ११७ १३ ७ इदमपि द्वारेण । १२० • मनुष्य धरणा। घरुणी " णम् )। णम् । १२२ यो दशानि ४-६ হয়নি त्या नव्याने यंत पसक्ष विशिष्ट द विशिष्टे ·शुदिपत्रकम् । TH पत्रं १२४ १२५ किं रूपम् पुरोरुक् य ६ ) " " " १२८ " १२९ २६ " " पक्तिः - अशुद्धम् शुद्धम् किंरूपम् पुरोग्य । १७ वश्यं केवलं निरूपणम् वश्यम् १४ प्रजाया प्रयाजा २१ )। इत्याशिधः इत्याग्नीधः प्रजाया प्रयाजा २० ਵਏ दृष्टे (म०सं० १०५१।८-९) २२ भीपाया भीपापा द्वे ऋचौ० वृहदे बृहद्दे० ११ तत्र । तत्र ६ १४३ १४२ )। प्रचित्र प्रचित्र अत्राप्य अना मचित्र ११ माप्रीत १६ समैकमत्येनानु सम् ऐकमत्येन अनु पारि ) )। गमे गमेः १७ ) इत्यत्र वत्साई सत्पा वन् माहं मन् पा मूले या पर्ण मऋण १२ देऽम्माना टे। अम्मान' मा वारं वार वारंवार 1 १३२ मपि " माप्री ऋक् पार पारि " इत्यत्र) मूले । वा "" ·'शुद्धिपत्रकम् । पत्रं पक्तिः अशुद्धम् च्छदद्वय मुन्नादि शुद्धम् : च्छदत् व्य " २० २५ मुआत् इ । १२) अन अभी aur प्रति आग प्रति आकृ २८ २९ य " अ अभी प्रत्याग प्रत्याकू य- वाजान्पक्षान ऋषि सुपर्ण तषाम्म अश्वानामश्वा " " वाजान् पक्षान् अ । ऋषि सुपर्ण- तनास्म अश्वानाम् अश्वा २९ २० १४४ १४५ एको मानि एको वृत्राणि कम् आनं " २१ कमन्नं मन्त्र्य संम्कार बर्षण १४६ तंकारे वर्षग भवो " २४७ " २० मुभगं स्वादिनः ध्यन्ते आज्यन्ने १४८ २६ मुभगं वा रवादिनः ज्यन्त आपन्त इदं प्रामादिकम् मणाम मावि पानि ७ २५२ २२ प्रामादिकः रुणी अ म्यान्न -- ܘܰܪ उर्छ त उन वायू सोऽन्न ·शुद्धिपत्रकम् । ३५ पत्रं पतिः . अशुद्धम् २३ १५७ १५८ ३ झुद्धम् २२ ८२३ । १३ मूले ( ८२३ । १४) सन् ऐ ७ मूले सन्ने कर्मा अथैष + की भथैष एव " ६ रः १५९ १६० %3D धुत् 3 " १६ । जनान् तेम्यो ८ जनान्तेभ्यो ऐकदेशिकः न )। रचना ऐकदोशकः ( ११-१२) (८३६।२१) न १२ " ) रचना। अतः अ भतोड १९ " चारुता अ अनड़ ३० चारुता अनड् हविरववृष्टम् । मन्तःप्र पान्त्य तेषु भूतेप्ति हविः भववृष्टम् मन्त प्र १७१ ३ पान् त्य नेषु " भूतेषु । दन्ते। २६ १९. १७४ सेर्वा शाह शाह सैवा शाहा शाहा " १७५ १ " ।

·३६ शुद्धिपरकम् । पत्रं पङ्क्तिः १७६ ८ अशुद्धम् इतः धोड केच । इति समानप शुद्धम् इतरः घः अ के इति २९ " समानं प ८६० अर " २० १७९ ) १० अर )। नत्व मनुष्यः रूपमेतृ नलित प्रोवाच सर्वाणि नतु अ मनुप्याः रूपम् एत नतु इस पोवाच 'सर्वाणि " " २२ २२ १६ .. १८१ , १८२ 'व्यः सर्व " . व्यत्ते सर्व ) इति पाशब्दः सोमोप ण पूर्वम् सं २ सहमत सप्तम्कन्धाः १० १८८ १८९ ४ सोमोप गं पूर्वम् ( ८८९८) सं.२ सप्तसत मतम्कन्धाः ९०२११० १९० १६ ९ द्विपर्ययः त् सिर्ययः। " " १४ एव आधा एव आपा ·शुदिश्वकम् । २७ पत्रं पतिः १५ अशुद्धम् संवाद प्रचक्षते यत् । यत्=यदा। शुदम् संवाद प्रचक्षते यदा १९२ १० Sऽत्मा जन्म विषं आत्मा अ जन्म तस्मात् वि १९३ ११ पापकर्म यः यः पापकर्म " अर्प किं त्वं कम् अर्थ त्वं . ९ आश्व आश्व० " वाक् अ वाग निवच असास्वेषु माप्ये १९५ १५ " . १९६ ३ प्वजस्व निर्वच असा म्वेषु इति भाप्ये प्वजम्ब' अथवा अधा नि इष्टानि उ वा क्षर नि अम्म ६ १२ आधा नीष्टान्यु क्षर " E न्यम्म प्यान्यु प्यानि उ । १९७ ३ १ अ १५-१६ ९२३॥ १६ (मै० सं० ४ । १२)। १७ दशमा । अपरं चन साहाय्येन सुदुघां (आत्म कृत्वा) " अपरंचन साहाय्ये सुघदुषां ऽऽत्म त्कृत्वा। १९८ : " " ·शुद्धिपत्रकम् । पत्रं पक्तिः २०० २४ ३ अशुद्धम् । स्तुनिर्न संध्यन्तरं वाक पुरा तमस " शुद्धम् ।' स्तुतिर्न संध्यनन्तरं वाके 'पुरा तमस: - २०२ " " ६ २८ ) " इदित्य २०५ प्राक् शि २०६ २०७ ६ " प्रज्ञा " २४ २८ २४ पुरावाचः पुरा वाचः ) भत्र भत्र भाष्ये आश्वि०डाशः भाप्ये) )। इत्य प्राकशि कार्या कार्य, आयातुः आदयालुः यज्ञे यक्षेन प्रज्ञा पिशनि पिंशनी स्थाना रथानां च 'द्वयं बिल बिलः । म्वगा जति जक्षि आम्मे आनन्मे कदाचिट्ट कदानिन् 'व माना (९८० । १६) चद्वयं । २०८ २१२ २१३ द ar ) " ८ " २१९ माना: २१७ म्नोमिनु शब्द म्नोत्रियानु शब्दः ·शुद्धिपत्रकम् । पत्रं पइक्तिः अशुद्धम् इत्यर्थ.'। शुद्धम् इत्यर्थः। २१८ ३ " ६ तुर्फरीतू तर्फि रिवत ९ ( तुर्फरी तुर्फरी रिवत् २१ ३ ११ २१९ २२. ( " ३ २२१ २२२ परिमा. २४-२५ वृ २ रो गुहा० १०) ( परिभा० वृ रो गुहा० १०)न पठित न वा व्याख्यातम् । यझे देने " १२-१३ २२३ यज्ञ देव २३ सर्वम् । सर्वम् । मा. . " २२५ माण्डू (धा. भाष्ये । वृत्ती दन्तमा २३१ इत्यत्र दन्त मा " २२८ १४ १ काले। २५ भह • अह ४ म्यते चिरो काशात् वक्तारं पितम् । सौम्यो भवति स्वीपुंसयोः ११ ग्यते' चिरो कासात् ' पक्कारं च धितम् 'सौम्यो भवति' 'सी'मयो. " न ·शुद्धिपत्रकम् । पत्रं पङ्क्तिः अशुद्धम् २४३ १ " १२ शुद्धम् ५।१०।१ १० । २ ५ । १०।८ रूपम् अप्स २४५ २४७ २४८ २८ २६ ८ रूपमप्स विवृतं कृत्वः आत्मा। 'विवृतं कृत्वः ऋशाखायाम् " आत्मा २४९ ७ ~ शार्प तेजसा " २७-२८ कानि चित् केषां सदमनम् २५० ७ १५ १६ " कमा ) शापों ( বলনা कानिचित् केषां- सदनम् कदापि पदा । प्रमयनान् पम्मात् अत्र । सोम दमयः यद आत्मम नाय पसो मताम् ।ए. " यम्मात् . माम :मय १८ २. शर लिः ནན་ཏན . মান यममाना: कामगदाना.. .. 51 | TERननि .. पापमानानि । । " ·शुद्धिपत्रकम् । ४१ पत्रं पक्तिः ७-८ २६ अशुद्धम् त्रिष्टुप् छ शुद्धम् त्रिष्टुप्छ सोमः वृषणः सोमः । २५६ १२ अव्यम् अ २९ " । सोमः वृषपः अव्यम सोमः । तस्य इत आल्पा तस्य । २५७ दूत अल्पा " सत्याना सप्ताना । एक " " एक इन्द्रः कस्यचित् २५९ कस्य चितू २३ २८ ३ " २६० मे निगूढम ६ यद्वा ईमेन भावमा तानु निगूढम् अ पहा ईम् ऐन भावम् आ - १२ तान् उ " पुत्रो पुत्रो ईम् इम " २० २५ असत् ईम् ए मिलित्या ईमिम असत ईमे मिलित्व १३ सप्त प्रपन्च्यो सोह ईक्षत सप्त ३ २६२ " प्रपञ्चो सोऽह ऐलत वेदान्तस्त्रं इस वेदान्त० इव त्यर्थः त्यर्थः ·४२ शुद्धिपत्रकम् । पङ्क्तिः शुद्धम् मुंखेन ७ २६३ २८ अशुद्धम् मुखेण निण्यः २ तद चिक्युः । निण्यः १७ तद चिक्युः । अमर्त्यः अमर्त्यः २६५ ११ लोके सर्वत्र . " इत्यर्थः । १५ १७ सवत्र वर्तते इत्यर्थः तत् मास ऊमा. यक्षे न्वयः 'तत् म् आस उमाः। मझे २९ ६ वयः, " मास म अस म्-इमम् मिमम् अद्य मयोभून ' २६८ अद्य मयोभून् " १९ २० " कीरशान् गमनमु क्रियाम इत्यर्थः २६ कौरवान् । गमनम् उ क्रियाम् म इत्यर्थः । में बिभ्रात आत्याय २६२ " विभ्रति अपत्यायः प्रानः- अवित्र अधिव " इन्द्र " ·शुद्धिपत्रकम् । १३ पत्र पङ्क्तिः भशुद्धम् १३-१४ व्र माप इतिवि सन्तमि " शुद्धम् न नापे इति नि सन्तम् इ " ११ २३ ३ क. २७१ " कः १ आ यर्थिः अतिः तीतिव आ र्यार्थ । अनि तीति व " २२ २७२ " श्वार धरि २६ ३ २७३ , ३अत्र समस्ती पितृणाया २७४ २५ ३ अत्र समम्तो पितृयाणा 'पक्षी योगी परि १० पक्षी योगी। " ८ १०परि " मानम् इति २७७ ३ मानमिति १०ब तीभिः व तीभिः । ७ ३ ܘ ܐ । वेद. १६ येद. माम् । अपयेत् आम २७९ माम् - १. अपयेत् । २७९ २० भाम २७९ २८० ३ ११ मत शशातं परणंटनम् मन शनं करणं एनन्

·शुद्धिपत्रकम् ।
पत्रं
'पक्तिः
२८२
अशुद्धम्
सनानाः
स्यनुमानाः
शुंदम् ।
सेनानी
स्यनुयाजाः
--
.
अस्यां टिप्पण्यां बहुपु स्थानेषु स्वरे परेऽनुस्वारस्य मकारः
कर्तव्य आसीत् । सोऽनवधानेन न कृतः ।
इति शुद्धिपत्रकम् ।