·भवतु वेदविदा परिवर्द्ध
मयुत मढधियों परिनर्द्धनम् ।
PARA
श्रधालय काम
-
ओ३म्
श्री० भारवि विरचितम्.
किरातार्जुनीयम्।
(समन्त्रयात्मकम् ।।
Initial
मुरादाबाद नगरस्थ वलदेवार्य संस्कृ-
तपाठशालायाः प्रथमाध्यापकेन
जीवारामेण शर्मणा
विरचितया
व्याख्यया समलंकृतम्
मुरादाबादनगरे
“लक्ष्मीनारायण" मुद्रणयन्त्रे
मद्रापयित्वा प्रकाशितम्
प्रथमावृत्तौ
५००
सन्
१९०७
जयतु वेदमतो भुषिभास्करः,
कलहम्परमेश्वर ! ॥

·॥ ओ३म् ॥ किरातार्जुनीयम सटीकम् । श्रिय कुरूणामधिपस्य पालनीं पंजासुवृत्ति यमयुक्त वोदितुम् । सबैर्णि लिङ्गो विदित समा- ययौ युधिष्ठिर दैतवने वनेरः ॥ १ ॥ कुरूणाम् = कुरुजनपदानाम् । अधिपस्य = दुर्योधनस्य नृपतेः । श्रियः = गजलक्ष्म्या:पालनीम् = प्रतिष्ठापिकाम् । प्रजासु = जनेषुविषये । वृत्तिम् = व्यवहारम् । वेदितुम् = विज्ञातुम् । यम् -- वनेचरम् । अयुङ्ग = नियुक्तवान् । वर्णि- लिङ्गी = ब्रह्म वारिवषधारीत्यर्थः । मः = असोनियुक्तचने- चर:= किरातः । विदितः = परवृत्तान्त ज्ञानानित्यर्थः । युधिष्ठिरम् = धर्मराजम् । द्वैतवने = द्रुताख्यतपोवने । समा. ययो- सम्माप्तः ॥ १ ॥ १-तस्यानकासइत्यणप्रत्ययः । जनपदेलुवित्यणोलम् २-अधिपातिरक्षति, अधिxपाxक:, आतश्वोपसर्गे इति कः । आतोलोपइटिचल्याकारस्थलोपः । २ किम्वचिपच्छिशिवप्रज्वांदीर्घोऽसम्प्रसारणं चेत्युणादिसूत्रेण क्विम् । ४--पा- यतेऽनयेति, पालनीकरणाधिकरणयोश्चतिल्युट् 1 टिड्ढाणनितिडपिताम् । ५-प्रजायते इति । प्ररजनxउपसर्गेच संज्ञायामितिड: 1 ६ वृतस्त्रियांक्तिन विद् तुमुन्रावुलौ क्रियायां क्रियार्थार्थायामितितुमुन् । ८-यत्-अम् ] 'त्य. दादीनाम:' अतोगुणे अमिपूर्वः 1 ९-वर्णाद्ब्रह्मचारिणीतीनिप्रत्यय: 1 १० - ल्य. दादीनामः अतोगुणे, तदोः सः सावनन्त्ययोरित्यनेनतकारस्यसकार: 1 ११-व- नेचरतीति ] चरेष्टः, इतिटप्रत्यय: 1 तत्पुरुषेकृतियहुलमित्यलुक ! १२ अर्श- आदिभ्योऽच इत्यच् प्रत्यय: 1 १३-युधिरणे स्थिरम् = युधिष्ठिरम् 1 हलद- न्तात् सप्तम्याः संज्ञायामित्यलुक्, गवियुधिभ्यां स्थिरः, इतिषत्वम् ॥अस्मिनसर्गे वशस्थवृत्तम ॥ :

·(२) कृतप्रणामस्य मही मही जे जितां सपत्लने निवेदयिष्यतः। नविध्यर्थ तस्य मनो नहि प्रियं प्रवक्तुमिच्छन्ति मृषा हितैषिणः॥२॥ कृनप्रणामस्य = कृतनमस्कारस्य । सपत्नन = रिपुणा- दुर्योधनेन । जिताम् = स्वायत्तीकृताम् । महीम् = वसुम. ताम् । महीभुने -- युधिष्ठिराय । निवदयिष्यतः = ज्ञापगि- व्यतः । तस्य % वनेचरस्य । मनः = स्वान्तम् । न-नो। विव्यर्थ = व्यथामगात् । हि= यस्मात् । हितैषिणः = स्वा- मिहितार्थिनोनराः। मृषा = अलीकम् । प्रियम् = मनोहरम् । प्रवक्तम् = प्रगदितुम् । नच्छन्ति = नोवाञ्छन्तीत्यर्थः ।। द्विषांविघाताय विधातुमिच्छतो रहस्यनुज्ञा- मधिगम्यभभृतः। ससौष्ठ वौदार्यविशपशालिनी विनिश्चितामितिवाचमाददे ।। ३ ॥ रहसि = एकान्ताम: = असावनेचरद्विषाम् = वैरिणाम्। विघाताय = द्विषाविहन्तुमित्यर्थः । विधातुम् = निहन्तुम व्यापार कर्तुम । इच्छतः = प्रयत्नकुर्वतः । भूभृतः = युधि- निरस्य । अनुज्ञाम = आज्ञाम् । अधिगम्य % प्राप्य । सोष्ट- बौदार्यविशेषशालिनीम = सुष्टुभावः सौष्ठवम्. शब्द. सामर्थ्यम् । उदारस्यभावः भादायम अर्थममात्तिः तयार १-कृतः प्रगामः प्रगतिः येन असोकृतप्रणामः तस्य । प्र+म+हलश्चेतिभा बेघन । २ .सहपतति एकार्थे -इति । पत+नः । सहस्यसः । ३-मह्यते इति । मह+अच+मह+गौरादिभ्यश्चेतिडी । ४-महाभुनक्तीति महीभुक् तस्मैमही- भुजे । ५-हितमिच्छतीतिहितैषिणः हित+इप+णिनिः । ६-लद: सद्वा, इति। शतृप्रत्ययः । - व्यथभवचलन योरितिधातोलिट् । ७ विनिश्चितः,निश्चयीकृत:-अधः तात्पय्य यया ताम् ।

·(३७ शेषः तेन शालते शोभते इति सौष्ठवौदार्यविशेषशालिनी ताम । विनिश्चितार्थीम = विशेषतः प्रमाणतो निणीतार्थीम् । इf = वक्ष्यमाणरूपाम् । वाचम् = वचनम् । आददे -स्त्री. कुतवान् ॥३॥ वनेचरोऽवोचत् क्रियासु युक्तेर्नृपेचारचक्षुषो नवञ्चनीया:प्रम- वोनुजीविभिः । अतोर्हसिक्षन्तुमसाधु साधुवा हिवंमनोहारि च दुर्लभंवचः ॥ ४ ॥ हे नृप ! हे राजन् ! क्रियासु = कृत्यवस्तुपु । युक्तः मल्लग्नः । अनुजीविभिः = भृत्यः। चारचक्षुषः= गुप्तदनलो- चना इत्यर्थः प्रभवः = स्वामिनः। नवञ्चनीयाः-नोपतार- णीयाः। अतः = एतदर्थम् । असाधु = आप्रियम् । साधु = प्रियम्। वा = अथवा । क्षन्तुम् = सोहुम्। अर्हसि = योग्योऽ- प्ति । कुतः । हितम् = पथ्यम् । मनोहारि= मनोरुचिरम् । वचः = वचनम् । दुर्लभम् = दुष्प्राप्यम् ॥४॥ सकिं सखा साधु न शास्ति योधिपं हितान यः संशृणुते सकिं प्रभुः। सदानुकूलेषुहि कुर्वतेतिन पेष्वमात्येपुच सर्वसम्पदः ॥५॥ यः सखामात्यादिः। अधिपम् = स्वामिनम् । माधु १ कियते यया असौ अस्मिन् इतिवा ( डुकृन करणेकरणकर्माधि करणादी च यथा यथे शप्रत्ययः ) रिङ् शयग्लिङ्घ, इतिरिडादेशः । अचिश्नुधातुभ्रवां य्बोरियदुवावितीया । २ चारादूता एव चक्षुषि लोचनानि येषां ते चारचक्षुषः । ३ अनुकूलं करोति ( अनुकूल + करोत्यर्थेणिच् पचायच ) ४ रमणं रातः । रम्+स्त्रियांतिन् अनुदात्तोपदेशेति अनुनासिकलोपः) ·(४) हितम् । नशास्ति % नोपदिशति । सः = असौ । किसखा। कुत्सितं मित्रम् । (ईपन्त्रीत्यर्थः)तथा यःमभुः = यः स्वामी हितात् = आप्तजनाहितोपदेष्टुः सकाशात् । नसंशृणुते = नशृणोति (हितमितिशेषः ) साप्रभुः = असौकुत्सितस्त्रा. मी । हि = यनः । नृपेषु = स्वामिषु । अनुकूले षु = परस्या- नुरक्त पुसत्सु । अमात्येष = सचिवषुच । सदा%D सर्वदा सर्वसम्पदः = विश्वविभवाारतिम् = अनुरागम् । कुर्वते = कुर्वन्ति ॥ ५॥ निसर्गदुर्योधमवोधविक्लवाः क्वभूपतीनां च. रितक्यजन्तवः । तवानुभावोयमवेदियन्मया निगढतत्वं नयवर्त्मविद्विषाम् ॥ ६ ॥ निसर्गदुर्बोधम् = स्वभावग्रहम् । भूपतीनाम् = राज्ञाम् । चरितम् = चरित्रम् क =कुत्र । अवोधविक्लवाः = अज्ञानो- पहताःजन्तवः = मादृशाः पामरजना इत्यर्थः कापिकुत्रापि नोभयं संघटतइत्यर्थः। तथापि = तदपि।निगूढतत्वम् = संत- याथार्थ्यम् । विद्विषाम् = अरीणाम् । नयवर्ती = पाड्गुण्य- प्रयोगः । यन्मयावदि हातमिति यावत् । अयम् = इदं- वेदममित्यर्थः । तव = भरतः । अनुभावः = सामथ्र्यम्॥६॥ विराकमानोभवतः पेराभवं नृपासनस्थोऽ- पि वनाधिवासिनः। दुरोदरच्छद्मजितां समीहते नयेन जेतुं जगतीं सुयोधनः ॥७॥ १ निगुह्यते सक्रियते इति ( नि + गुह + क्तः । यत्यविभाषेतिनेट )। २-पराभूयते इतिपराभवनमित्यर्थः परा+भू+भावेअप ।३दुष्टमासमन्ता दु दरयस्य । पृषोदरादित्वात्साधुः ।४गच्छति कार्यत्वाननष्टा भवतीति । गम्x वनमानेपृषवहन् । महानगच्छतृवच्चेपुणदिस्थाऽतिप्रत्ययेन निपातनात साधुः ततः शतृतुल्यत्वात् उगितश्चतिडपि । ।

·(५) %3D मुयोधनः = (सुखेन युध्यतेस सुयोधनः ) दुर्योधनः । नृपासनस्थः = मिंहासनस्थोपि । वनाधिवासिनः = वन- माधिवसतीति बनाधिवासीतस्मात् वनस्थात् । राज्यभ्रष्टा- दपीत्यर्थः । भवतः - स्वत्तः । पराभवम् = पराजयम । विशङ्कपानः = उत्प्रेक्षमाणः सन् । दुरोदरः = द्यूनकारे पणे. धून दुगेदरमित्यमरः । तस्य छद्मना= मिषण । जिताम् = लधाम् । जगतीम् = महीम् । नयेन = नीत्या । जेतुम् = वशीकतुम् । समीहते = व्याप्रियते ॥ ७ ॥ तथापि जिहमः सभवाज्जिगीपया तनोति शुभ्रं गुणसम्पदा यशः। समुन्नयन्भूतिमनोयंस- गमादरं विरोधोऽपि समं महात्मभिः ॥ ८ ॥ तथापि = साशङ्कोपि । जिमः = वक्रः । वञ्चकइति यावत् । सः == असौदुर्योधनः । भवज्जिगीषया = गुणैर्भ- वन्तमाक्रमितु मिच्छयेत्यर्थः । गुणसम्पदा = दानदाक्षि- ण्यादि गुगगरि म्णाकरणेन । शुभ्रम् = विशदम् । यशः = कीर्तिम् । तनोति - विस्तारयति । तथाहि भूतिम् = ऐश्व- य्यम् । समुन्नयन् = उत्कर्ष मापादयन् । महात्मभिः समम् = सज्जनैः सहत्यर्थः सा सत्रासमं सह इत्यमरः । अनार्य- संगमात् = दुर्जनसंसर्गात् । विरोधोऽपि = विद्वेषोऽपि । वरम् = मनानियः ॥ ८ कृतारिषड्वर्गजयेन मानवीमगम्यरूपां पैद- १-जेतुमिच्छा जिगीषा तयाजिगीषया ॥२॥ नआUः अनार्याः अ. नार्याणां संगमः, अनार्यसंगमः तस्मादनार्यसंगमात् । ३ महानात्मास्वभावो यषांतमहात्मानः तैर्महात्मभिः । ४ पयत गम्यते यया असाताम् । पद्गतौरपरिभ्यामविः, इत्यविः प्रत्यय', तत. पदावरितिरूपम्। कृषिकारान्तादत्तिनः इतिपक्षीष तदाफ्दर्वातिसिद्धम् ।

·वीं अपित्सुना । विभज्यनक्तं दिवमस्ततन्द्रिणा वितन्यते तेन नयेन पौरुषम् ॥ ६ ॥ ( पण्णांवर्गः षड्वर्गः ) अरीणाम् = अन्तःशत्रूणाम् । षड्वर्गः = कामक्रोधादिः, तस्य जयः कृतोयेन तेन तथो. क्तन विनीतनेत्यर्थः । अगम्यरूपाम् = पुरुषमात्रदुष्पाप्याम् मानवीम् = ( मनोरिमां मानवीम् ) मन्पादिष्टसदाचार क्षुण्णामित्यर्थः। पदवीम् = प्रजापालनपद्धतिम् । प्रपित्सुना- प्रतिपत्तुमिच्छना । अस्ततन्द्रिणा = ( अस्तातन्द्रिरालस्यं यस्यतेनास्ततन्द्रिणा) अनलसनेत्यर्थः । तेन = दुर्योधनेन । पौरुषम् = पुरुषकारः। ( पुरुषस्यकर्म पौरुष पुरुषकारः उद्योग इनियावत ) नक्तंदिवम् = नक्चदिवाचनक्तं दिवम, अहोगत्रयोरित्यर्थः । विभज्य = विभागंविधाय । नयेन नीत्या । नितन्यत = विस्तार्यते ॥९॥ सखी निव प्रीतियुजोऽनुजीविनः समा नमा- नान्सुहृदश्च वन्धुभिः । ससंततं दर्शयते गतस्मयः कृताधि पत्यामिव साधु बन्धुताम् ॥ १० गतस्मयः= निरहङ्कारः । सः = असौदुर्योधनः। संत- तम् = अनारतम् । साधु % सम्यक । अनुजीविनः%BF- त्यान् । पातियुजः = स्निग्धान् । सखीनिव = मित्राणीव- दर्शयने । लोकस्यति शेषः । (शोभनं हृदयंयेषां तान्मुहदः ) मित्राणिच । वन्धुभिः भ्रात्रादिभिः । समानमानान् = तुल्यसत्कारान् । दर्शयते । बन्धुताम् = (पन्धूनां समूहो बन्धुनातांवन्धुताम् ) कृताधिपत्यापित % कृतं आधिपत्यं १-~-प्रीतियुजन्तितेप्रीतियुतः, तान प्रातियुजः. .

·(७) साम्य यस्यास्तां कृताधिपत्यामिव दर्शयते बन्धनार्थप तानिवदर्शयते इत्यर्थः ॥ १० ॥ असक्तमाराधयतो यथायथं विभज्यभकत्या समपक्षपातया। गणानुरागादिव सस्यमायिवा- नबाधतेऽस्यत्रिगणः परस्परम् ॥ ११ ॥ यथायथम् - यथास्त्रम् । विभज्य =विभागं विधाय । असंकीर्णरूपविविच्येत्यर्थः । पक्षपातः = (पक्षेपातः पक्षपा- तः) आसक्तिविशेष: समस्तुल्यो यस्यां सा तथा तया सप- पक्षपातया। भक्त्या - अनुरागविशेषेण । असक्तम् = अ. नासक्तम् । आराधयतः = सेव्यमानस्य । अस्य = दुर्योध- नस्य । त्रिगण:- (त्रयाणां धमार्थकामानां गणास्त्रिग- णस्त्रिवर्गः ) गुणानुरागात् = तदीयमुणेष्वनुरागात् । स- ख्यम् = मैत्रीम् । ईयिवानिव = उपगनवानिव । परस्परम पिथः । न वात-नोविघ्नयाति ।। ११ ॥ निरत्ययंसाम न दानवर्जितं न भूरिदानं विर- हय्य सक्रियाम् । प्रवर्तते तस्य विशेषशालिनी गुणानुरोधेन विनानसत्किया ॥ १२ ॥ तस्य = दुर्योधनस्य । निरत्ययम् = निर्वाधम् । अमायि- कमित्यर्थः । साम = सान्त्वम । दानवर्जितम् = =दानरादि- तम् । नप्रवर्तते = नवर्ति । भूरि = प्रभूनम् । दान - धनत्यागः । सस्क्रियाम = सत्कृत्यम । विरहय्य = विहाय नपवर्तते । विशेषशालिनी = अतिशययोगिनी: सक्रिया १ भज्यत इति भकिः ( स्त्रियांक्तिन ) तया भक्त्या l २गुणानामनुरोधःगुणानुरोधः तेनगुणानुरोधेन। अनुरुधxघन्प्रत्ययकृतेऽनु। धस्य सिदिः॥ - ·(८) आदरक्रिया । गुणानुरोधेन = गुणानुरागण । विना- अन रेण । नप्रवर्तते = नवर्वति ॥ १२॥ वमूनिवाञ्छन्न वशीन मन्युनास्वधर्म इत्येव निवृत्तकारणः । गुरूपदिष्टन रिपो सुतेपिवा निहन्ति दण्डेन स धर्मविप्लवम् ॥ १३ ॥ वी% (वशमस्यास्तीति वशी) दुर्योधनः । वसूनि = नानि । वाञ्छना लामानेत्यर्थः । निहन्तीतिशेषः । तथा मन्युना 3 कोपेनच । निवृत्तकारणः = निवृत्तळोभादि निमितः । स्वस्य = राज्ञः । धर्मः = कर्तव्य इत्येव । गुरूप- दिष्टेन = माजववाकोपदिष्टेन । दण्डेन = दमेन । शिक्षय- त्यर्थः । स्पिी = शत्रौ । सुतेऽपिवा = पुत्रेऽपिवा । स्थित- पितिशेषः । धर्मावजवम् = धर्मव्यातक्रमम् । अधर्मामिति यावत् । निहन्ति = निवारयति ॥ १३ ॥ विधायरक्षान्परितः परेतरीनशङ्किताकार मु. पैतिशक्षितः । क्रियापवर्गेष्वनुजीविसात्कृताः कृतज्ञतामस्य वदन्ति संपदः । १४ । शङ्कित: %( शङ्काजातास्य शङ्कितः) अविश्वस्तःसन् । पतिः = मर्वत्रस्वपरमण्डले । परेतरान् = आत्मीयान् । आश्वानिति यावत् । रक्षान् = रक्षकान् । विधाय = कृत्वा नियुज्यत्यर्थः ॥ अङ्किताकारमुपैति = स्वयमविश्वस्ताऽपि १ निवृत्त कारणंयस्याऽसौ निवृत्त कारणः । २-धर्मस्यविलयः, भविप्लवः, तंधर्मविप्लवम् । (विप्लु अय्प्रत्यये कृते सति विप्लवस्वासिद्धिः) : पाषु शत्रषु इतरे अन्ये ते परेतरे तान परतरान ४ क्रियायाः कृत्यस्य अप. वर्गाः कार्यसमाप्तयः, ते क्रियापवर्गेषु.५ कृतम् उपकृतम जानाति स्वकिराति य: सः कृतज्ञः कृतज्ञस्यभावः कृतज्ञता ताम् कृतज्ञताम्. (कृतxnxaxतल), उपद्रव, ·(९) .. ३ विश्वस्तवदर व्यवहर परमुखेनैव पराम्भिमतीत्यर्थः ।। क्रियापवर्गेषु कर्मसमाप्तिषु । अनुजीविसात्कृताः = भृत्या धीमाकृताः। सम्पदः = विभवाः । अस्य = राज्ञो दुर्योनधस्य। कृतज्ञताम् = उपकारित्वम् । वदन्ति = प्रकाशयातीत्ययः ।। अनास्तंतेन पदेषु लम्भिताविभज्यसम्यग्विनि योगसेकिया। फलन्युपायाः परिबृंहितायतीरु- पेत्य संघर्पमिवार्थसम्पदः ॥ १५ ॥ तेन = अमुना राज्ञादुर्योधनेन । पदेपु = उपादेयवस्तुषु । सम्यक = यथाहि । विभज्य = विविच्य । विनियोगएव विशेषनियोगएव । सक्रिया = अनुग्रहः । सत्कार इतिया- वत् । यासांताः । लम्भिता = स्थानेषु सम्यक्प्रयुक्ताइत्यः । थः । उपआया: = सामादयः । सङ्घर्षम् = परस्पाम। उपे- त्पव = संपाप्यय । परिहितायतीः-प्रचितोत्तरकाला। स्थिराइत्यर्थः । अर्यसम्पदः = धमविभवाः । अनारतम् = अमस्रम । फलन्ति = प्रसुवते ॥ १५ ॥ अनेकराजन्परथाश्वसंकुलं तदीयमास्थाननि- केतनाजिरम् । नयत्ययुग्मच्छदगन्धिराद्रता भृशं नृपोपायनदन्तिनां मदः ॥ १६ ॥ अयुग्मच्छदस्य = सप्तपर्ण पुष्पस्य गन्ध इव गन्धो यस्या- सावयुग्मच्छदगन्धिः । नृपाणाम् = राज्ञाम् । उपायनानि. उपहारभूनाः योदन्तिनः = हस्तिनस्तेषापदः = दानवारि। १-न आरतम् , अनारतम्-सततम् ( आरम्xक्तः, २ विनियोगस्य नियोजनस्य सतक्रिया: विनियोगसकिया: । ३ नएकेऽनेके, अनेकेच ते राजन्या अनेक राजन्या म्तेषामनेकेषां राजन्या- नाम्रथाश्चावाश्वरथाश्वम्-तेन रथाश्वमेसंकुलं व्याप्तमिति यावत् ॥ ततोनम समास ·(१०) अनेकेषाम् = बहूनाम् । राजन्यानाम = क्षत्रियाणाम् । रथा- नेन = स्यन्दतुरंगण । संकुलम् = व्याप्तम् । तदीयम् = तम्यंदम् । आस्थाननिकेतनाजिरय = सभामण्डपाणम् । भृश्य = अत्यर्थम् । आद्रनाम = पङ्किकत्वम् । नयति %D प्रापयति ॥ १६ ॥ मुखेनलभ्यादधतः कृषीवलरकृष्पच्याइवस- स्यसम्पदः। वितन्वतिक्षममदेवमातृकाश्चिराय त. स्मिन्कुरखश्चकासते ॥१७॥ चिराय = बहकालपर्यन्तम् । तस्मिन् = दुर्योधन क्षेमम कल्याणम् । वितन्वति = करसति । देवः = पर्जन्यएव माता = अम्बा । येषांतदेवमातृकाः= वृष्टयम्बु जीविना- देशास्तन भवन्तीत्यदेवमातृका कुरवः = कुरूणांनिवासाः कुर वोजनपदविशेषाः। अकृष्टपच्याः = कृष्टनाल्पन पच्यन्तेइति कृष्टपच्याः तविपरीता अकृष्टपच्याइव कृषीवलै:- कृषकः। सुखन = अक्लनि । लभ्याः = लन्धुं शक्या: । सस्यस. पदः = वृक्षादीनां फलानिदधतः = धारयन्तः। चकासते= सर्वोत्कर्षेण शोभन्त इत्यर्थः ॥ १७ ॥ उदारकीर्तेरुदयं दयावतःप्रशान्तबाधं दिश. तोऽभिरक्षयाँ । स्वयं प्रदुग्धेऽस्यगुणेरुपस्नुता वसं. १ कृषिर्येषामस्तीतिते कृषीवलास्तै कृषविलैः कृषिशब्दादनः कृष्यासुत्तिपरि- षदोवलच इतिवलच प्रत्यय : वले इतिदीर्घत्वम् ।। २ उदारा, उत्कृष्टा, कीर्तिः, यशः, यस्य-असौ, उदारकीर्तिः, तस्य, उ. दारकीर्तेः ॥ ३ अभिसमन्तादक्षा अभिरक्षा तया अभिरक्षया ।। ४-वमुधनमुपमानमुपमायस्या यौवसूपमानस्तस्य वसूपमानस्य ॥

·(११) पमानस्यवसाने 'मेदिनी ॥ १८ ॥ उदारकीतः महायशसः दयावतः%3D परदुःखहरण छोः । अतएव प्रशान्तवाघम् = प्रशमितोण्द्रयम् , यथास्या- तयतिक्रियाविशेषणम् । अभिरक्षया = सर्वतस्त्राणेन । उद- यम् = वृद्धिम् । दिशतः = अवलोकयतः । वमूगमानस्य = कुवंरतुल्यस्य । अस्य = दुर्योधनस्य । गुणः = दयादाक्षि ण्यादिभिः । उपस्नुता :- द्राविना। मंदिनी% पृथिवी । व मूनि = धनानि । स्वयम् = आत्मनेव । प्रदुग्ध = अक्लंशन दुह्यतइत्यर्थः ॥ १८ ॥ महौजसो मानधनाधनाचिता धनुर्भूमः संयति लब्धकीर्तयः । नसंहतास्तस्य नभिन्नरत्तयः प्रि. याणिवान्छन्त्यमुभिःसमीहितुम् ॥ १९ ॥ महौजसः= महाबलाः । मानधना: %3(मानः कुम्ह- शीलाघभिमानएक धनं येषां तमानधनाः ) । धना. चिताः = ( धनेचिंताः धनाचिनाः) मत्कृताः। संयति = मंग्राम । लब्धकीर्तयः = बहुयशस इत्यर्थः । संहताः = मिथः मंगत': । स्वार्थनिष्ठा नभान्तीति न संहताः । मिनायः पियाविरोधात् स्वामिकार्यविघातकरा नभवनीत न भिन्नत्तयः । धनुभृतः = धानुष्काः । तस्य = दुर्योधनस्य । असभिः = पाणः । पियाणि - मनोहराणि कृत्यानि। समी- हितुम् = कर्तुम् । वाञ्छन्ति = ईडन्ते ॥ १९ ॥ १-मेदो यस्य अस्तीति ] मेदशब्दादिनिप्रत्ययः, ततः, अनेभ्योडोप ॥ २ महन्ति वृहान्त ओजांसि बलानि येषांते महौजसः ।

·(११) महीभृतां सचरितश्चरैः चौक्रिया सवेद निशे- षमशेषितक्रियः । महोदयैस्तस्यहितानुवन्धिभिः प्रतीयते धातरिवेहितं फलैः ॥ २० ॥ अशेषितक्रियः = समापितकृत्यः । ( आफलोदयकर्म- त्यर्थः) स: असौदुर्योधनः । सम्वरितः = शुद्धाचारः। ( अवञ्चरित्यर्थः) च:प्रणिधिभिः । महीभृताम् = राज्ञाम् । क्रिया:= प्रारम्भान् । निःशेषम् - सकलम् । वेद = वेत्ति । धातुरिव तस्य = दुर्योधनस्य । उद्योगः । महोदयः = महावृद्धिभिः । हितानुवन्धिभिः = स्वन्तरिक त्यर्थः । फलैः- कार्यसिद्धिभिः। प्रतीयत-ज्ञायत २० ॥ नतेनसज्यंक्वचिदुद्यतं धनुः कृतनवाकोप विजिहेममाननम्। गुणानुरागेण शिरोभि रह्यते नराधिपमौल्यमिवास्य शासनम् ।। २१ ॥ तेन = राज्ञा दुर्योधनेन। क्वचिद् = कुत्रापि । सज्यम् = महज्यया मौ: । धनुर्नोद्यतम् = नौ कृतम् । आननवा - वदनंवा । कोपविजिह्मम् = क्रोधकुटिलम् । नकृतम् = ना- अकारि । गुणषु = दयादाक्षिण्यादिषु।अनुरागेण = प्रेम्णा । नराधिपः -- नृपः। अस्य = दुर्योधनस्य । शासनम् = आज्ञा। १-महीं पृथ्वीं विभ्रति ते महीभृतः-तेषां महीभृताम् ॥ २ सन्ति, सत्यानि, चरितानि,चरित्राणि, तानिसच्चरितानि तैःसच्चारतः। ३ चरन्तीतिचराः पचायच तैश्चरैः ॥ ४-महान् उदयः उन्नतिर्येषां तानि महोदयानि तैमहोदयैः ॥ ५-कोपेन, क्रोधेन, विजिह्म, विशेषवक्र कोपविजिह्यम् ॥ ६--गुणानामनुरागः प्रीतिः गुणानुरागस्तेन गुणानुरागेण ॥ ७.-नराणामधिपा नराधिप्रास्तनराधिपः ॥

·(१३) माल्पमिव = मालेव । शिरोभिः - उत्तमाः । उमंत = धार्यते ॥ २१॥ सयौवराज्ये नवयौवनोद्धतं निधायदुःशासन- मिद्धशासनः । मखष्वखिन्नोऽनुमतः पुरोधसा धिनोति हव्येन हिरण्यरेतसम् । २२ ।। इद्धशापनः = अप्रतिहताज्ञः । म असौदुर्योधनः । नवयौवनाचतम् - नवीनतारुण्यप्रगल्भम् । दुःशासनम् = दुःख न शास्यत इति दुःशासनस्तं स्व कनिष्ठभ्रातरम् ।। यावरा. ज्ये = युवराजमणि निधाय = नियुज्यत्यर्थः । पुरोधसा= पुरोहितेन । अनुमतः = अनुज्ञातः । आखिन्नः = अनलसः । मवेषु - ऋतुपु । हव्येन = हविषा । हिरण्यरेत सम् = (हि- रण्यं तोयस्य तं हिरण्यरतसम् ) अनलम् । चिनोनि = प्राणयति ॥ २२ ॥ प्रलीनभूपालमपि स्थिरायति प्रशासदावा रिधि मण्डलं भुवः। सचिन्तयत्येव भियस्वदेष्य- ती रहो ! दुरन्ता बलरदिरोधिता ।। २३॥ सा-दुर्योधनः । प्रलीनभूपालम् = निः सपत्नमित्यर्थः ।, स्थिरायत्ती =चिरस्थायात्यर्थः । भुव: वसुमतः । मण्ड- लम्: = गालः। वारिधि = आमागाभ्यः । प्रशासपि आज्ञापयनपि । त्वत् = स्वत्तः। एष्यतीः = आगमिष्यतीः । भियः = भयहेतून् । विपद इत्यर्थः ॥ चिन्तयत्येव = आ- लोचयत्येव । अहो ! = आश्चर्यम् । बलवाद्विराधिता- प्रपलैस्सह वैरम् । दुरन्ता = दुरावसानाभवति ॥ २३ ॥ 1-नवंच तड्यावनं तारुण्यं नवयौवनम् । तनोद्धतः अपनीतस्तम् ॥ २ ·( १४ ) कथा प्रसङ्गेन जनेरुदाहृतादनुस्मृता खण्डे- लसूनविक्रमः । तवाभिधानाद्व्यथते नताननः सुदुःसहान्मन्त्रपदादिवोरगः ॥ २४ ॥ कथाप्रसंगेन = गोष्टी वचनेन। जनैः= भृत्यैः । उदाहता- त् = उच्चारितात्। तव - भवतो युधिष्ठिरस्य । अभिधाना. त् = नायधयात् स्मरणाद्धतोः । अनुस्मृताखण्ड लसुनु विक्र- मः = स्मृताजुन पराक्रमःसन् । सुदुःसहात् = अतिदुःखात् । मन्त्रपदात = मन्त्रशब्दात् स्मारकाद्धतोः । उरगइच = सर्प- इव । नताननः सन् = नतबदनःसन् । व्यथते = दुःखायते ।। तदाशु कत्तं त्वयि जिह्म मुद्यते पंधीयतां तत्र विधेय मुत्तरम् । परप्रणीतानि वचामि चि. न्वतां प्रवृत्ति सारा खलु मादृशांगिरः ॥ २५ ॥ तत् = तस्माद्धनाः। त्वयि = भवनियुधिष्ठिरे । जिह्मम् = कपटम् । कर्तुम् = करणाय। उद्यत - सनद्धे (खां जि- घांसा वित्यर्थः) तत्र = तस्मिन् दुर्योधन । विधेयम् = कर्त. व्यम् । उत्तरम् = प्रतिा किया । आशु = शीघ्रम् | विधीयता. = क्रियताम् । परप्रणीतानि - पराक्तानि । वचांसि वाक्याने । चिक्ताम् = गवषयताम् । मादृशाम् = वार्ता हारिणामित्यर्थः गिरः- वाचा । प्रवृत्तिसाराः = वाता- मात्रसाराः खलु ॥ २५ ॥ १-करायां वातीयां प्रसङ्गः प्रसक्तिः, असो कथाप्रस::-तेन कथाप्रसङ्गेन ॥ २ -अनुपश्चात् स्मृतः स्मृती कृतः, आखण्डलस्य इन्द्रस्य सूनोरर्जुनस्व विक्रमः शोच्य येन सः ॥ ३-विधातुं योग्य विधेयम् ! ( विxधा अचायत, हतियत् प्रत्ययः, ईद् यति आत ईत) ·-उक्त्वा। इतीरयित्वा गिरमानमकिये गतेऽथपत्यो बैनसंनिवासिनाम् । प्रविश्य कृष्णासदनं महीभु- जा तदाचचक्षऽनु जसन्निधौवचः ।। २६ ॥ वनसंनिवासिनाम् = विपिन संस्थानाम् । पत्यौवनच. राधिप इति । गिरम् = वचनम् । ईरयित्वा आत्तसक्रिये - गृहीतपारितोषिके । गतसति = यातसति। अथ = अनन्तरम् । महीभुना = सज्ञा । कृष्णासदनम् = द्रौपदीभवनम् । प्रविश्य = प्रवशंविधाय । अनुजस्य = भ्रातुः । सन्निधौ = समीपे । तद् घनेचरोक्तम् । वचः = वचनम् । आच वक्ष = आख्यातम् ॥ २६ ॥ निशम्यसिद्धिं द्विषतामपाकृतीस्ततस्ततस्त्या विनियन्तुमक्षमा । नृपस्यमन्यु व्यवसायदीपिनी रुदाजहार द्रुपदात्मजा गिरः ॥२७॥ अथद्रपदात्मजा =(द्रुपदस्य आत्मजा द्रुपदात्मजा ) द्रौपदी । द्विषताम् = अरीणाम् । सिद्धिम् = वृद्धिरूपाम् । निशम्य = आकये । ततः%तदनन्तरम् । ततस्त्याः- द्विषद्भयः आगताः । अपाकृतीः = विकारान् । विनियन्तुम्= निरोद्धम् । अक्षमा = अतितिक्षासति । नृपस्य = युधिष्ठि- रस्य । मन्युव्यवपाययोः =ोधोद्योगयोः । दीपिनीः मंवर्धिनी । गिरः = वाक्यानि । उदाजहार = जमाद॥७॥ - १-आता गृहाता सकिया सम्मानम् येनासावात्तूसत्क्रियाः,तस्मिन्नात्तसत्किये। २-वनेसानवस्तुं शील येषां ते वनसन्निवासिनः - ,तेषांवनसनिवासिनाम् । ३- मन्युश्र व्यवसायश्च मन्युम्यवसायौ तयोर्मन्युव्यवसाययोः, तौदीप्यते याभिरिति दीपिन्यम्तादीपिनीः ।।

·., द्रोपद्युवाच। भवादृशेषु प्रमदाजनोदितं भवत्यधिक्षेप. इवानुशासनम् । तथापि वक्तुं व्यवसाययन्ति मां निरस्तनारी समयादुराधयः ॥ २८ ॥ भवादृशेषु भवद् विधेषु पण्डितंषु । प्रमदाजनादितम् = अबलाननोक्तम्। अनुशासनम् = नियोगवचनम् । अधि- क्षपः-निरस्कार इव । भवति = जायते (अतोनयुक्तं वक्त. मित्यर्थः )तथापि %= वक्तुपनुचितत्वेऽपि । निरस्तनारीसम- याः = त्याजितशालीनतारूपस्त्रीसमाचाराः । दुराषयः = दुष्टापनोव्यथाः । माम् = द्रौपदीम् । वक्तुम् = निगदितुम् । व्यवसाययान्ति प्रेरयन्ति ॥ २८ ॥ अखण्डमाखण्डलतुल्यधामभिश्चिरं हताभूप- तिभिः स्ववंशजः। त्वयात्महस्तेन महीमदच्युता मतगजेन स्रगिवापवर्जिता ॥ २६ ॥ आखण्ड-तुल्यधामाभः = इन्द्रसदृशमभावैः । स्ववंश- जैः = स्वीय कुटुम्ब नैः । भूपतिभिः भरतादिभिः । चिर- म् = बहुकालपर्यन्तम् । अखण्डम् = अविच्छिन्नम् । धृता स्थापिता । मही% वसुमती । खया- युधिष्ठिरेण । मदच्युना मदस्त्राविणा। मतअजेन = हस्तिना । स्रगिव १- प्रमदाजननेदित प्रमदाजनादितम् । २-निरस्ता तिरस्कृता नारी-निरखनारी-निरस्तनाया: समयाः समा- चारा: = निरस्तमारीसमया ।। ३-आखण्डलस्य इन्द्रस्य तुल्यानि सदशानि धामानि येषांते आखण्डल. तुल्यधामान:1 तैः, आखण्डलतुल्यधामभिः ।।

·(१७) माळेव । आत्महस्तेन = पाणिमा। अपवर्जिता = परिहता त्यक्तेत्यर्थः ।। २९॥ वजन्ति ते मंदधियः पराभव भवन्तिमायाविष येनमायिनः प्रविश्यहि घ्नन्तशठास्तथाविधान संवृताङ्गानिशताइवेपवः ॥ ३० ॥ महधियः = निर्विवेकबुद्धयः। ते = अमीनराः। पराभवम्- तिरस्कारम् । व्रजन्ति = प्राप्नुवन्ति । ये-मानवाः । माया- विषु % व्याजिषु । मायाविनः = मायावन्त: । ननहिभ- वन्ति । शठा: = अपकारिणोधूताः । तथाविधान् = अकुटि- लान् । असंवृताङ्गान् = अवामितशरीरान् । निशिताः- निशाताः । इषवः = शराइव । प्रविश्य = प्रवेशंविधाय आ- त्पीयाभूत्वा । प्रन्ति हि = मारयन्ति खलु ।। ३० ।। गुणा रक्ता मनुरक्तसाधनः कुलाभिमानी कुलजांनराधिपः । परस्त्वदन्यः कइवापहारयद मनोरमामात्मवधूमिव श्रियम् ॥ ३१ ॥ अनुरक्तसाधनः = अनुकूलसहायवान् ।कुलाभिमानी : क्षत्रियकुलस्वाभिमानी कुलीनत्वाभिमानीच । त्वदन्यः- त्वत्तोऽन्यः । कइव = कस्तथा। नराधिपः = नृपः। गुणैः १- मूढा-निर्विवेकाधीमतिर्येषां ते मूढधियः ॥ २-~प्रशातामाया कापव्ययेषामस्तिते मायाविनः- तेषुमायाविषु! (मायाxअ. स्मायामेधास्रजोविनिः 1" इतिविनिप्रत्ययः ।। ३ नसंवृतानि असंवृतानि असंवृतानि अनाच्छादितानि, अङ्गानि येते असंवताना:- तान् असंवृताङ्गान् । ४ गुणैरनुक्ता गुणानुरक्ता ताम् ।। ५--अनुरक्तानिसाधनानियस्यासी = अनुरक्तसाधनः । ६-मनःस्वारसरमयतीति मनोरमा तां ममारमाम् ।

·(१८) सन्ध्यादिभिः सौन्दर्यादिमिश्च । अनुरक्ताम् = अनु। ..गे- णीम् । कुछजाम् = कुछऋमादामतांकुलीनांचामनारमाम् = पनोरुचिराम् । श्रियम् = विभूतिम् । आत्मवधूमिव = स्व- भाया॑मिव = परैः = अरिभिरन्यैश्च । अपहारयेत् = स्व- यमेवापहारं काग्योदित्यर्थः ।। ३१ ॥ भवन्तमेतर्हि मनस्विीहतविवर्तमानं नरदेव वर्त्मनि। कथंनमन्युवलयत्युदीरितः शमीतर शष्कमिवाग्निसच्छिखः ॥ ३२ ॥ हे नांदेव! = हेनरेन्द्र! । एताई - साम्मतम् । ( अस्मिना- पत्कालपीत्यर्थः) मनस्विहिते = शाजगुरित । वर्मनि मार्गे। विवतमानम् = शत्रुकनांदुर्दशा मनुभवन्तमित्यर्थः । भ. वन्तम् - त्वाम् । उदीरितः = उद्दीपितः । मन्युः = शोधः। शुष्कम् = नीरसम् । शमीतरुम् = सक्तुफलावृक्षम् । उच्छि- खः = उद्गतज्वानः। अग्निरिव = वहिरिन । कथम् केनप्रकारण । नवलयाति - नोदाहयान ।। ज्वलपितुमुांच- तमित्यर्थः ॥ ३२ ॥ अवन्ध्यकोपस्य विहन्तुरापदां भवन्ति वश्याः स्वयमेवदेहिनः। अमर्षशून्यन जनस्य जन्तुना नजातहार्दने चविद्विषादरः ॥ ३३ ॥ १प्रशस्त मनो येषां ते मनस्विन रतैगार्हन निन्दित मनास्वर्हितम् । त- म्मिन् मनस्विर्हिते॥ २-न बध्योऽयम्भ्यः-अवध्यःकोपोयस्थामाववन्थ्यकोपः तस्याऽबन्ध्य कोपस्य॥ ३.देहो यस्यास्तीति-देही-तस्यदेहिनः । ४-अमर्षणक्रांधेन शून्योरिकः-अमर्ष शून्य:-तेनाऽम शून्येन्द्र ॥ ५-जातम् उत्पन्नम् हाम्लेहः-तमातहाम् तनजातहादैन ।

·: (१९) अध्यकोपस्य = अबन्धनीयक्रोधस्य । आपदाम् : विपदाम् । विहन्तुः -- निग्रहानुग्रह समर्थस्येत्यर्थः ।देहिनः = जन्तवः । स्वयमंत्र-आत्मना । श्याः- वशंगताः। भव- न्नि = जायन्ते । अमर्षशुन्येन =निकोपेन । जन्तुना-3 जीवन । जातहार्दन = उत्पन्नस्नेहेनसता जनस्य नरस्य। आदरः = सम्मानः । नविद्विषा-नाहि द्विषता च सतादरोन । परिभ्रमँल्लोहितचन्दनोचितः पदातिरन्तर्गि- रिरेणुरूपितः । महारथः मत्यधनस्यमानसं दु. नोति नो कच्चिदयं वृकोदेरः ॥ ३४ ॥ लोहितेन = रक्तन । चंदनन = मलयजेन । उचितः अन्वितः । महारथः = रथचारी । अद्य तु रेणुरूषितः = धू लिच्छारतः । पदातिः = चरणचारी । अन्तगिरिः- गिरिवन्तः। परिभ्रमन् = विचरनसन् । अयम् = एषः । वृकोदर:भीमसनः । सत्यधनस्य = तवयुधिष्ठिरस्य । मान सम् = मनः । 'कच्चिन्नादुनोति - कथं नपरितापयति ३५॥ विजित्य यः प्राज्यमयच्छदुत्तरान्कुरूनकुप्यं वमु वासवोपमः । सवलकवासांसि तवाधुनाहरनकरो- ति मन्यु न कथं धनञ्जयः ॥३५॥ शसवा पमः = इन्द्रतुल्यः । योधनञ्जयः-धनंजयतीत धनंजयोऽजूनः । उत्तरान्कुरून् = मेरोरुत्तरान्मानुषान्देशवि- शेषान् । निजित्य - जयीकृत्वा । माज्यम् = प्रचुरम् । अ. कृप्यम् = इमरूप्यात्मकम् । वसु- धनम् । अयच्छत् = दत्त- १- सत्यतथ्यं धन वित यस्याऽसौ-सत्यधनः तस्य सत्यधनस्य ।। २--वृकस्योदरमिबोदरं यस्याऽसौवृकोदरः । ३ वासवः-इन्द्र-उपमा-सादृश्यम् यस्याऽसौ-बासयोपमः ॥

·(२०) वान् । सः = असौ । धनंजयः = अर्जुनः । अधुनाइदा नीम्बल्कवाससि = बरफलवस्त्राणि । आहरन् = धारयन् । कथम् = केन प्रकारेण । तर = भवतो युधिष्ठिरस्यामन्युम् = क्रोधंदु:खंवा । नकरोति = नोकुरुते ॥ ३५ ।। वनान्तशय्या कठिनीकृताकृती कचाचितो विश्वगिवागजोगजौ । कथंत्वमेतो धृतिसंयमो यमौ विलोकयन्नुत्सहसे न बाधितुम् ।। ३६ ॥ बनान्तः = वनभूमिरव । शय्या = शय यम् । तथा क. ठिनीकृताकृती - कठिनीकृतदेही । विश्न = समन्ताद । कचाचितौ = केशव्याप्ती । विणिकेशावित्यर्थः । अतएवा- sगन-गिरिसंभवौ । गजाविव = नागाविव । एतौ3 इमा । यम-युग्मजातौ ।पादिननयावित्यर्थः । विलोकयन्- पश्यन् सन् । त्वम् = भवान् युधिष्ठिरः । कथम् = केनप्रका- रेण । धृनिसंयमो = सन्तोषनियमौ । वाधितुम् = पीडांक तुम् । नोत्म हसे = नोमवर्तसे ॥ ३६ ॥ इमामहं वेद न तावकींधियं विचित्ररूपाः ख- लुचित्तवृत्तयः । विचिन्तयन्त्याभवदापदं पर रुजन्तिचेतः प्रसभं ममाधयः॥ ३७॥ इमाम् = एतावत्तमानाम् । तावकीम् = त्वदीयाम् । धियम- मतिम् । अहम् = द्रौपदी। नवंद = नावंदामि । चित्तवृत्तयः १. अकांठना कठिनाकृता इति काठनीकृता कठिनीकृता कृतीययोस्तो कठिना कृती। कृभ्यस्तयोगे सम्पद्यकतरिच्विः । इतिच्चिप्रत्ययः । अस्य स्वावितत्विम्।। २--तवंय तावकीतांतावाम् । तस्येदामत्यण । तवकममकानेकवचनेइति तवकादशः द्धित वचामादे रिस्यचामादे रचाशुद्धिः] टिड्ढाणामदिडायप्रत्ययः ।।

·८४० १७० (२१) ३३,८१ मनोवचनानि । विचित्ररूपाः नानावेषधारिणः । खल पराम् = उत्कष्टाम्। भवदापदम् = तविषम् । विचिन्तय. त्या:% भावयन्त्याः । मम % द्रोपधाः। चतः = चित्तम् । आधयः = पनोव्यथा:पसभम् = प्रसह्यारुगन्ति = भजन्ति।। पुराधिरूढः शयनं महाधनं विवोध्यसे यःस्तुति. गीतमालैः । अदभ्रदर्भा माधिशय्य सस्थलीज- हासि निद्रामशिवः शिवारुतैः॥३८ ॥ यः = सयुधिष्ठिरः । महाधनम् = बहुमूलपेश्रठम् । शय. नम् = शय्याम्।आधरूहः = आरूढःमन् । स्तुतिगीतमंगलैः = स्तुतयः प्रशंसागीत यश्च गानानिच एव मंगलानि शुभा- नि तैः करणभूौः । पुरा = प्राग़ । विवोध्यसे = जानियमावे- तालिकरितिशेषः । सः = असोत्तम् । अदभ्रदभाम् = बहु- कुशाम् । स्थलीम् = अकृत्रिमभूमिम् । आधिशय्य = शाय- चा।अशिवः = अमनलैः। शिवारुतेः = क्राष्टवासितैः । नि- द्राम् = संवेशम् । जहाास = त्यजमि ॥ ३८ ॥ पुरोपनीतं नृप ! रामणीयकं द्विजातिशेषण यदेतदन्धसा। तदद्यते वन्यफलाशिनः परं परति काश्यं यशसा समंवपुः ॥ ३९ ॥ हे नृप != हे राजन् ! : यदेतत् = पुरोवति । वपुः = शरीरम् । द्विजातिशेषेण -विषमुक्तारशिष्टन । अन्धमा : अनेन । रामणीयकम् = मनोहरत्वम् । उपनीतम = प्रापिनम्। १-रमणीयस्य भावो रमणीय कम् ॥ २-द्विजातिभिः = विरैः-शेषम्--अपशिष्टम्--द्विजातिशेषम्-तेन द्विजाति- शेषेण ॥ ३-बनेभवानि वन्यानि--वन्यानिच तानिफलानि-वन्यफलानि = वन्यफ , न्याशितु शील यस्याऽसौ वन्यामलाशी तस्य वन्यफलाशिनः॥

·( २२ ) अद्य : इदानीम् । वन्यफहाशिनः = अरण्य फल खादिनः। ते = तब युधिष्ठिरस्य तद्वपुः । यशसा - कीर्यासाकम् । परम = आतेमात्रम् । काश्यम् - कृशताम् । पति = मामा- ति । उभयमोपि क्षीयत इत्यर्थः ।। अनारतंयो मणिपाठशायिना वजयदाजशि- रास जारजः। निर्ष दतस्तो चरणौवनेषुतेमृगद्धि- जालूनशिखेषु वहिषाम् ॥ ४०॥ अनागतम् = अजखम् । मणिपीठशायिनौ = मणिमयपाद- पाठस्थापिनो। यो चरणौ = पादौ । राजशिरःस्रजाम् = नमदभूगलमौलिमालानाम् । रज:- परागः । अरञ्जयत हर्षमागण्यत् । तीते = चरणौ । मृगैः = हारणः । द्विजैश्च तपस्विभिश्च । आलूनशिखेषु = छिन्नाग्रेषु । वर्हिमाम् = कुशानाम् । वनेषु : अरण्येषु । निषादतः = तिष्ठतः॥४०॥ द्विषन्निमित्ता यदियदशाततः समूलमुन्मूलय. तीव मे मनः । परैरपासितवीर्यसंपदा पराभ- वोऽप्युत्सवएवमानिनाम् ॥ ४ ॥ य% यतःकारणात् । इयम् - एषा दशा अवस्था । द्विषनिमित्ताद्विषन्तां वैरंकुवन्तो निमित्तं हेतुकम् । यस्याः मा। ततः= तस्मादतो मे = मम । मनः = स्वान्तम् । स- मूलम् = माशयम् । उन्मूलयतीव = उत्पाटयतीव । पर: १ मणीनां रस्नाना ( पेठन्त्युपविशन्त्यस्मिन्नितिपीठः ) = विष्टरः तत्रशाय- तु शीलं ययोस्तो मणिपाठशायिनौ । २ राज्ञां भूपालना शिरसां मस्तकानांस्रजः मालाः,ता राजांशरःस्रजः तासां राजशिरःस्रजाम् । ३ मृगैर्द्विजैश्च, आलूना छिन्नाशेखा येषांते मृगद्विजालूनशिखास्तेषु मृगाद्वज ळूनशिखंषु ।। ४ मानो येषामस्तीत ते मानिनः तेषां मानिनान् ।। - ·( २३ ) अरिभिः । अप-सितवीर्यसम्पदाम् = परयासितापर्या- वर्तिता वार्यसम्पदयेषां तेषां । मानिनाम = अहंकारिणाम् । परामव: %3D तिरस्कारः। विपदप्युत्सव एवंति ॥४१॥ विहायशान्तिनृप ! धामतत्पुनः प्रसीदसंधे- हि वधाय विद्विषाम्। व्रजन्तिशत्रूनवधूगनिःस्पृ. हाःशमेन सिद्धिं मुनयोन भूमृतः ॥ ४२ ॥ नृप ! = हे राजन् युधिष्ठिर ! शान्तिम् - उपशमम् । विहाय = त्यक्त्वा । तत् = अदः प्रसिद्धम् । धाम = तेजा। विद्विषाम् = अरीणाम् । वधाय = मारणाय । पुनः%3D प. वाद । संधीह = अङ्गीकुरु । प्रसीद प्रसन्नतांग छ । नि:स्पृहाः = निरिच्छाः। मुनयः = साधवः शन् = अरीन् । अवधूप = निर्जित्य । शपन = काधवजनेन । सिद्धिम् = ऋद्धिम् । व्रजन्ति यान्ति । भूभृतः = राजानस्तु । न = ना। पुरःसरा धामवतां यशोधनाः सुदःसहं प्राप्य- निकास्मीदृशम् । भवादृशाश्वेदधिकुर्वते रति निराश्रया हन्त ! हना मनिस्विता । ४३ ॥ धामवताम् = तेजस्विनाम । पुरःसराः = मुखगः। यशो. धना:-कीर्तिवित्ताः । भवादृशाः% भवतुल्याः । सुदः सहम = अतीव दुःसहम् । इभम = उक्तमकारम् ! निकार म = पराभवा । प्राप्य = उपकभ्य । रतिम = सन्तोषम् । अधिकुर्वते = स्वीकुर्वते । चत् = तर्हि । हन्त खेदे । मनस्त्रि- ता= अभिमानता । निराश्रया निराशया सतोहता: नष्टी भूता ।। ४३ ॥ १-यशः कीर्तिरेक धनं वित्तं येषांते-यशोधना: andey - ·- (१४) अथक्षमामेव निरस्तविक्रमश्चिरायपथ्येषिम. खस्य साधनम् । विहायलक्ष्मीपतिलक्ष्मकार्मुक जटाधरः संजहधीहपावकम् ॥४४॥ अथ - पक्षान्त रे । निरस्तविक्रमः -- त्यमितपराक्रमः सन् । चिराय = अनलामाले नापि । क्षमाम = शान्तिमेव । मुखस्य = आनन्दस्य । साधनम - उपायम् । पर्योष %3D अवगच्छसि । तहि लक्ष्मीपति लक्ष्म = राजचिनम् । कामु. कम-धनुः । विहाय = सत्यज्य । जटाधरः-- सटासन। इह % वने । पाहुधि अनोहामंकुर्वित्यर्थः ॥ ४४ ।। न समयपरिरक्षणं क्षमंते निकृतिपरेषु परेपुभूरि- धाम्नः अरिपुहि विजयार्थिनः क्षितीशा विदधति सोपधि सन्धिदूषणानि ॥ ४५ ॥ परेषु% अरिषु।निकृतिपरषु - कुमृतितत्परेषु सत्सु। भूरि- धाम्नः = महौजसः । प्रतीकारक्षमस्य । ते - नव युधिष्ठिर- स्म समयस्य = त्रयोदश वर्षकालस्य । परिरक्षणम् = प्रती. क्षगम । नक्षमम् = नोयुक्तम् हि = यस्माता विजयार्थिनः विजिगीषवः । क्षितीशा: = राजानः । आगषु शत्रुविषये। सोपधि = सकपटम । यथातथासन्धिषणानि विदधति : केनचिच्छद्मनादापमापाद्यमधिदक्षयन्ति ।। ४५ ।। बिधि समयनियोगाद दीप्तिमहारजिह्मम् , शिथिलवसुमगाधे मग्नमापत्पयोधौ । रिपुतिमिरमुदस्योदीयमानं दिनादौ १..लक्ष्म्याः श्रियाः पतिः स्वामी लक्ष्मीपतिः लक्ष्मीपते लक्ष्म = अक्ष्मीप- तिलक्ष्म॥ ha- ·D ( १५) दिनकृतमिव लक्ष्मीस्त्वां समभ्येतु भूयः॥ ४६॥ विधिः = देवम् । समयः = कासः । तयोनियोगात = निषादेतोः। अगाध = दुस्तरे।भापत्पयोधौ%विपत्मागरे। दिनकृतमिष %Dदिवसकतमियामग्नम = बुद्धितम् ।दीप्तिः = प्रतापः । आतपातस्यासंहारेण । जिझम = अप्रसन्नम् । शिथिलसम्म = शिथिलधनम् । अन्यत्रशिथिलरश्मिम् । रिपुतिमिरम् = रिपुस्तिमिरामिवेति । उदस्य = निरस्य । उदीयमानम् = उद्यन्तम् । वाम = धर्मरानम् । दिनादौ दिनसादौ (दिनकृतमिव ) लक्ष्मीः = श्रीः। भूयः % पुनर. पि । समभ्येतु = भजतु । माछिनीवृत्तमेतत् ।। ४६ ॥ इति प्रथमः सर्गः॥ अथ द्वितीयसर्गः॥ भीमसेनोऽवादीत्। विहितां प्रियया मनः प्रियामथ निश्चित्यगिर गरीयसीम् । उपपत्तिमर्जिताश्रयं नृपमूचे वचनं वृकोदरः॥१॥ मष द्रौपदीकथनानन्तरम् । वृकोदरः = भीमः । प्रिय. या = द्रौपद्या । निहितम् = अभिहिताम् । मनामियाम् = अभिमत्तार्थ योगान्मनोहरीमागरीयसीम् = सारवत्तगम्ागि. रम्बाथम् । निश्चित्य =स्थिरीकृत्य । नृपम् = युधिष्ठि- रम् । उपपत्तिमत् युक्तियुक्तम् । ऊर्जिताश्रयम = उदारा-

·-
-
(२६)
थम् । रचनम् = वचः । अत्रे = उत्तवान् । प्रापिन् सर्गे
देताडीयं वृत्तम् ॥ १॥
यदवोचतवीक्ष्य मानिनी परितःस्नेहमयेन च-
क्षुषा । अपिवागधिपस्य दुर्वचं वचनंतदिदधीत
विस्मयम् ॥२॥
मानिनी = क्षत्रियकुलाभिमानवती द्रौपदी । स्नेहमयेन
प्रेममचुरेण । चक्षुषा:- ज्ञाननयनन । परितः = समन्तात् ।
वीक्ष्य = विविच्य । यदचनम् = यद्वाक्यम् । अबोचत =
अभाषत । तद्वचनम् = अदोवचः । वागधिपस्य % वृहस्प
तेरपि । दुर्वचम् = वक्तुमशक्यम् । अतएव । विस्मयम् =
अद्भुतम्।विदधीत = कुरुते सर्वस्यति शेषः ॥२॥
विषमोऽपि विगाह्यते नयः कृततीर्थः पयसा-
मिवाशयः। सतु तत्र विशेषदुर्लभः सदुपन्यस्य-
ति कृत्यवर्मयः॥३॥
विषमाऽपि = दुर्योधोऽपि (अन्यत्रदुःमवेशोपि)। नया =
नीतिशास्त्रम् । पयसाम् = सलिलानाम् । आशयइव =
इदइव ! कृततीर्थः = कुनाभ्यासापायासन् । ( अन्यत्र ज-
लापतारःसन् ) विमझाने = गृह्यने प्रविश्यते च ( किन्तु ।
तत्र = नयेजलाशये चास:- तारशानः। विशेषदुर्लभः
अत्यन्त दुमः । यः । कृत्यसन्धिविग्रहादि कार्यस्नानादि.
कंच । तम्यवम = मार्गम् । सद् -- माधुः। देशकालविरुद्ध
यथार्थमित्यर्थः यथातथा । अन्यत्र च गतेबाइपाषाणादि स्-
दिकम् । उपन्यस्यतिबदाएराति ॥ ३ ॥

·(२७ ) परिणामसुखे गरीयसी व्यथकेऽस्मिन् वचसी क्षतीजसाम। अतिवीर्यवतीव भेषजे बहुरल्पीयसि दृश्यतेगुणः॥ ४ ॥ परिणाम: = फलकालः (परिपाकावस्थाच )। तत्रमु. ख = हिने । गरीयमी = भूयिष्ठ श्रेष्ठच । क्षतौजसाम् = उ. भगत्रापि क्षीणशक्तीनाम् । व्यथक - युद्धोपोर एकत्वादम- यंकरे । अल्पीयमी = अल्पाक्षरे अल्पमात्र च । अस्मिन् - अमुपिन् । वचसि = द्रौपदीराक्य । अतिवीर्यवती = अनीवसापर्यवती । भेषजइच = औषधइच । बहुः = अनेकः । गुणः-मानत्राणराज्यलाभादिगरोग्यवळपोषादिश्च दृश्यते ॥ ४॥ इयमिष्ट गुणायरोवताम् रुचिरार्थाभवतेऽपिभा. रती । ननुवकृविशेषनिःस्पृहा गुणगृह्यावचने विपश्चितः॥५॥ रुचिरा हितार्थसम्पति। इयम् = एषा । भारती- द्रौपदी । वाक्यमिष्टगुणाय = गुणग्राहिण इत्यर्थः । भवते = तुभ्यमपि । रोचताम् = स्वदताम् । गुणगृहाः = गुणपक्षपा- तिनइत्यर्थः । विपश्चित = विद्वांसः। बचने-विषये । वकृ- विशेष % स्त्रीपुंसादि लक्षणे । नि:स्पृहाननु =निरास्थाखलु चतसृष्वपितेविवेकिनीनृप ! विद्यामुनिरूढि- १-परिणामसुखम्-परिणाममुखम् -तस्मिन्परिणामसुखे ॥ २-क्षतम् क्षीणम्-ओजः, बलं येषां ते क्षतौजसः-तेषां क्षतीजसाम् ॥ ३-इष्टोवाञ्छितोगुणः इष्टगुण:- तस्मै इष्टगुणाय ।। ४-विषेको विद्यते यस्यामसौ विवेकिनी । नान्तत्वानेभ्यो डीप ॥ A ·(२८) मागता । कथमेत्य मतिविपर्ययम, करिणीपकमि- वावसीदति ॥ ६ ॥ हेतृप! Dहे राजन!। चतसृष्यपि विद्यासु- आन्वीक्षिक्या- दिषु । निरूढिमागता % प्रसिद्धिंगता। अतएनविकिनी 3 सदसदविनकवती । ते = तव युधिष्ठिरस्य । मतिः = बुद्धिः। कथम् = केनप्रकारेण । करिणी = हस्तिनी । पङ्कमित्र कई पहवाविपर्ययम् = वैपरीत्यम् । (अविवेकरूपम् )एत्य = संपाप्य । अवसीदति = नश्यतीत्यर्थः ॥ ६ ॥ विधुरं किमतः परं परैरवगीतांगमितेदशामि माम् । अवसीदति यत्मुरैरपि त्वयि संभावित त्तिपौरुषम् ॥ ७॥ त्वयि = भवतियुधिष्ठिरे । परैः = शत्रुभिः । इमाम् = इंदृशीम् । अवगीताम् = गार्हताम् । दशाम् = अवस्थाम् । मित = पापिते सति । सुरैरपि =देवैरपि । सम्भावितत्- त्ति - बहुक्तपसारम् । अथना निश्चितसद्भावम् । पौरुषम् : पुरुषकारः। अवसीदति = नश्यतीति। यत् । अतः परम् = अतोन्यदधिकम् = विधुरम् = किंकष्टमान किंचिदित्यर्थः दिषतामुदयः सुमेधसा गुरुरस्वन्ततरः मुमः पणः । नमहानपिभूतिमिच्छता फलसंपत्प्रवण- परिक्षयः॥८॥ भूतिम् = उदयम् । इच्छता = वाञ्छता = वाञ्छता % | शोभना मेधा यस्य तेन मुमेधसासुधिया। गुरुः = महान् । अप्य. -फलस्य सम्पत्-फलसम्पत्-फलसम्पदः-प्रवण:- फलसम्पप्रवणः॥

·( २९) वन्ततरा अत्यन्त दुरन्त ।क्षयोन्मुखइत्यर्थः । द्विषताम् = शत्रूणाम् । उदयः वृद्धिः। मुखन मृष्यत इति सुमर्षणः = मुमहः । उपेक्ष्यइत्यर्थः । महानापिअचुरमपि । फळसम्पद प्रवणः = फल संपदुन्मुखः । परिक्षयः-विनाशः । नमु- मर्षणः = नापेक्ष्य इत्यर्थः । अन्यथातूपेक्ष्य इति भावः८ अचिरेणपरस्यभूयसी विपरीतां विगणय्यचा- स्मनः । क्षययुक्तिमुपेक्षते कृती कुरुते तत्पति- कोरमन्यथा ॥६॥ कृतीकशलः । परस्य = अंरः । क्षययुक्तिम् = नाश- यांगम्। अचिरेण = आशु भाविनीम् । भूयसीम् = दुरन्ताम् आत्मना = स्वस्य । विपरीताम्-विरुद्धामल्पीयसीम् ।वि- गणय्य - विचार्य । उपेक्षते - उपेक्षांकुरुते । अन्यथा - भन्यप्रकारेण । तत्प्रतिकारम् = तस्याः क्षययुक्तेः प्रतिका- रमचिरेण । कुरुते = करोति ॥ ९ ॥ अनुपालयतामुदेष्यती प्रेभुशक्तिं द्विषतामनी हया । 'अपयान्त्यचिरान्महीमुजां जननिर्वाद भयादिव श्रियः ॥१०॥ संदेष्यतीम् = वधिष्यमाणाम् । द्विषताम् = शभ्रूणाम् । प्रभुशक्तिम् = कोशदण्डतेजः । अनीहया = अनुत्साहन । अनुपालयताम् = उपक्षमाणानाम् । पहीभुजाम् =राज्ञाम् । १-क्षयस्य नाशस्ययुक्ति:-क्षययुक्ति:-तक्षययक्तिम् ॥ २- तस्याः क्षययुक्त -प्रतिकारःउपाय:-तत्प्रतिकारः-सतत्प्रतिकारम् ॥ ३ प्रभोःशाकि:-प्रभुशक्ति:-तप्रभुशक्तिम् ।। ४ जनामानिर्वाद:- जननिर्वादस्तस्मादभयः-जननिर्वादभय:- तस्माज्जन- निर्वादभयात ॥ :

·( ३० ) श्रियः = सम्पदः । जननिर्वादभयात् निकृष्ट पुरुषानुरागो- स्थलोकापवादभयादिव । आचिरात् = आविडम्बाद् । अ. पयान्ति = अपसरन्ति ॥१०॥ क्षययुक्तमपि स्वभावजं दधतं धाम शिवं समृ- द्धये । प्रणमन्त्यनपायमुत्थितं प्रतिपच्चन्द्रमिव प्रजानुषम् ॥ ११॥ क्षययुक्तमाप = क्षीयमापिसत्तम् । स्वभावजम् = सहजम् । शिवम् = सर्व लोकाडादकम् । धाम = क्षात्रतेजः प्रकाशंच । दधतम् = धारयतम् । समृद्धये = वृद्धयर्थम् । उत्थितम् = उद्युक्तम् । अनपायम् = अविनाशिनम् । नृपम् = राजानम्। मनाः जनाः। प्रतिपच्चन्द्रामिव = द्वितीयाचन्द्रमिवत्यर्थः। प्रणमन्ति = महीभावेन वर्तन्त इत्यर्थः ॥ ११ ॥ प्रभवः खलु कोशदण्डयोःकृतपञ्चाङ्गविनिर्ण- योनयः। सविधेयपदेषु दक्षतां नियति लोक इवा- नुरुध्यत ॥१२॥ कृतपश्चाङ्गविनिर्णयः। नयः = नीतिः । कोशदण्डयो:- अर्थसशिचतुरङ्ग सेन्ययोः । प्रभवः = कारणम् । सा%3D असौनयः । विषेयपदेषु : कार्यवस्तुषु । खलु निश्चयेन । दक्षताम् =क्षिपकारित्वम् । लोकः = कुष्यादिप्रवृत्तोमनः । नियतिम् = देवमिव । अनुरुध्यते = अनुसरति ॥ १२॥ १-~सहाया: साधनोपाया विभागो देशकालयोः । विनिपातप्रकिारः सिद्धिः पश्चाङ्गमिष्यते ॥ पञ्चानामझानां विनिर्णयः = पञ्चाङ्गविीनणयःतद्धि- तार्थ-इत्यादिनोत्तरपदे समासः कृतःपञ्चाङ्गविनिर्णयो यस्य येनवासातयाक्कैः ।

·अभिमानवतोमनस्विनः प्रियमुच्चैपदमारु:- रुक्षतः । विनिपातनिवर्तनवमं तममालम्बन मात्मपौरुषम् ॥ १३ ॥ आभिमानवतः = मानधनस्य । प्रियम् = इष्टम्।उचः उन्नतम् । पदम् = स्थानम् । आरुरुक्षतः = आरोदुमिच्छतः। पातुकामस्य । मनस्विनः = धीरस्य । आत्मपौरुषम् = स्वपुरुषकारएन । विनिपातनिर्वतनक्षमम् = अनर्थपती- कार समर्थम । आलम्बनम् = सहकारि। तमम् = इष्टतमम्।। विपदोऽभिभवन्त्यविक्रम रहयत्यापदुपेत मायतिः । नियतालघुता निरायतेरगरीयान्न पदं नृपश्रियः॥ १४ ॥ अविक्रमम् :- पौरुषहीनम् । विपदः = आपदः । अभि. भवन्ति = तिरस्कुर्वन्ति । आपदुपतम् = विपन्नम् । आय- तिः - उत्तरकालः । रहयति = त्यजति । निरायतः = आ. समक्षयस्येत्यर्थः । लघुता = अगौरवम् । नियता= अवश्य म्भाविनी । अगरीयान् = कधीयान् । नृपश्रियः-राजल- पाः । पदम् = आस्पदम् । नभवति ॥१४॥ तदलं प्रतिपक्षमुन्नतेस्खलम्ब्य व्यवसायबन्ध्य ताम् । निवसन्ति पराक्रमाश्रया नविषादेन सम समृद्धयः॥१५॥ तत् = तस्मात्कारणात् । उन्नते: = अभ्युदयस्य। प्रांत. १-अभिमानो दो यस्यास्त्रीति---अभिमानवान्-तस्यामिमानवतः । २-प्रशस्तंमनोयस्थास्तीति---मनस्वी-तस्य मनस्विनः । ३-विशेषेण क्रमतीति--विक्रम:- नविक्रमोऽविक्रम : तविक्रमम् । ४-व्यवसायस्यषन्ध्यता-व्यवसायवाध्यता--ताम् ॥

·(१२) 1 पक्षम् = अन्तरायम् । व्यवसायवन्ध्यताम् = उद्यागशू. न्यताम् । अवलम्म्य = आश्रित्य । अळम् = पर्याप्तम् । परा क्रमः = सामर्थ्यम् । आश्रयः कारणं यास तास्तथोक्ताः। समृद्धयः = सम्पदः । विषादन समम् = अनुत्साहेनसाकम्। ननिवसति = नोतिष्ठन्ति ॥ १५ ॥ अथचदेवधिः प्रतीक्ष्यते कथमाविष्कृतजिह्म- वृत्तिना। धृतराष्ट्रसुतेनसुत्यजाविरमास्वाद्यनर- न्द्रसम्पदः ॥ १६ ॥ अथ = अनन्तरम् । अवधिः = कालाप्रतीक्ष्यते। चत यदि । आविष्कृतजिह्मवृत्तिनाप्रकटितकपटव्यवहारण । धृतराष्ट्रसुतेन = दुर्योधनन । नरेन्द्रसम्पदः = राज्याविभवाः चिरम् = चतुर्दशवर्षाणि । आस्वाद्य = अनुभूय । कथम्- केन प्रकारेण । सुत्यजाः = ज्ञातस्वादेनतेन पश्चादपि मुखेन युद्धक्लशंविना । नत्यक्ष्यते इतिभावः ॥ १६ ॥ द्विषताविहितं त्वयाथवा यदिलब्धा पुनरात्म- नःपदम् । जननाथ ! तवानुजन्मनां कृतमावि- प्कृतपौरुषे जैः ॥ १७॥ अथवा पक्षान्तरे । द्विषता= अरिणा । विहितम् = १--आविष्कृताजिद्यापत्तियेनाऽसौ--आविष्कृताजमवृत्तिः--तेनाऽविष्कृतज- प्रवृत्तिना ॥ २-धृतराष्ट्रराज्यं येनासौ-धृतराष्टः--धृतराष्टस्यसुतः सूनुः--धृतराष्ट्रसुतः-तेन धृतराष्ट्रसुतेन ॥ ३ नरन्द्रस्य सम्पदः--नरेन्द्रसम्पद:-तानरेन्द्रसम्पदः । "मनुपश्चाउजन्मोदभवोयेषांतेऽनुजन्मानः-तेषामनुजन्मनाम् ॥ ५ आविष्कृतं पौरुयैः----- से आविष्कृतपौरुषा:-तैराविष्कृतपारुषः ·- कृतम् । पुनः - भूयःप्रत्यर्पितम् । आत्मनः = स्वस्य । पद- म् = राजमा त्सया = भवता । युधिष्ठिरणामधा लप्यंत। यदि चेद् । हेजननाथ! भोराजन्! तव = भवतः । अनु. जन्मनाम् =अनुजानाम् । आविष्कृतपौरुषैः = प्रकटितपरा ऋषः। भु= बाहुभिः । कृतम् = अहम् व्यथामतियावत् । अस्मद्भनेने किंचित्साध्यमित्यर्थः ॥१७॥ मदसिक्तमुखेगाधिपःकरिभिर्वर्तयते स्वयं- हतैः । लघयन्खलु तेजसाजगन्न महानिच्छति भूतिमन्यतः ॥ १८॥ मृगाधिपः %Dसिंहः । मदसिक्तमुखैः पदवर्षिभिरित्य. थेः । स्वयम = आत्मनय । हतैः = मारितः । कगिभिः हस्तिभिः । वर्नयते -वृत्तिंकरोति । तेरेवजीवतीत्यर्थः तथा हि । तेजसा प्रभावण । जगत् = संसारम् । लघयन् - रघुकुर्वन् । महान् = बहुः । अन्यतः = अस्मात्पुरुषात् । भूतिम = वृदिइ । नेच्छन्तिखलु = नोवाञ्छन्तिाहि ॥१८॥ अभिमानधनस्य गत्वरैरसुभिः स्थास्तु यश- शिचीपतः। अचिरांशुविलासचञ्चला ननुलक्ष्मीः फलमानुषङ्गिकम् ॥ १६ ॥ अभिमानधनस्य = वैरिनिर्यातनमात्रनिष्ठस्य । अतएव । गत्वरैः - गमनशीले । असुभिः = प्राणैः करणः। स्थास्नु % स्थिरम् । यः कीर्तिम् । चिचीपतः - चतुं संग्रहीतुमिच्छ, तः। अचिरम् = शीघ्रम् । अंशवः १-~मदेनसिलान्यास कृतानि मुखानि येणम्-तेमदपिक्तमुखाः -- तम- सिदकमुखैः ॥ १ अभिमानोदो धन यस्व असावभिमानधनः- तस्थाऽामे मानधनस्य ।। प्रभा: : यस्या:मा-

·(३४)
चिरांशुः % विद्युत् । तस्याविकासा= स्फुरणम् । तदवञ्च-
लाक्षणिकेत्यर्थः । लक्ष्मीः = सम्पद् । आनुषङ्गिकम =
अन्बाचयशिष्टमल्पं फळ । ननु - खलु ॥ १९ ॥
जालितं न हिरण्यरेतसं चयमास्कन्दति भस्म-
नांजनः। अभिभूतिभयादसुनतः सुखमुज्झन्ति
न धाम मानिनः ॥ २०॥
जनः - नमः । भस्मनाम् = दग्घकाष्ठादिविकाराणाम् ।
चरम् = पुञ्जम् । आस्कन्दति - पादादिनाक्रमति बलि-
तम् = जलन्तम् । हिरण्यरतसम् = अग्निम् । नास्कन्दति :
दाहकत्वादितिभावः। अताहताः। मानिनः = अहङ्कारिणः ।
अभिभूति भयात = पाणलाभे नतजस्त्याग परिभवोभाव-
यति भयाद। असूनव = प्राणानिव । मुखम् = अक्ल पम् ।
उज्झान्ति = त्यजन्ति । धाम = तंजस्तु । नोज्झन्ति ॥२०॥
किमपेक्ष्य फलं पयोधरावनतः प्रार्थयते मृ-
गाधिपः । प्रकृतिःखलुसा महीयसः सहतेनान्य.
समुन्नति यया ॥ २१॥
मृगाऽधिपः = सिंहः । किं फलम् = कतमत् प्रयोजनम् ।
अपक्ष्य = अकाल क्षांकृत्वा । वनतः = गर्जतः पयोधरान
मेघान् । प्रार्थयत = अपियाति । पहीयसः = महत्तरस्य ।
सा= असौ । प्रकृतिः = स्वभावः स्वल । यया = प्रकृत्या।
अन्यममुन्नतिम् = पम्वृद्धिम् । न सहते = नोपर्षते ॥२१॥
कुरु तन्मतिमेव विक्रमे नृप ! निधूयतमःप्रमा
दजम् । ध्रुवमेतदवेहि विद्विषां वदनुत्साहेहता
विपत्तयः ॥ २२ ॥

·( ३९ )
हे नृप ! = भो राजन् ! । तत् = तस्माद घेतोप्रमाद.
जम् = अनवधानतोत्पन्नम् । तमः = मोहम् । निधूय
निरस्याविक्रमे पौरुषाएव हिमतिम %D बुद्धिम। कुरु %
कुरुष्व । विद्विषाम् = शत्रूणाम् । विपत्तयः आपदः। तव =
भवतः । अनुत्साहने = अव्यसायेन । हताः प्रतिबद्धाः।
एनद् इदम् । ध्रुवम् = निश्चितम् । अवेहि विदि २२
दिरदानिवदिग्विभावितांश्चतुरस्तोयनिधीनि.
वायतः । प्रसहेत रणे तवाऽनुजान द्विषतां कः
शतमन्युतेजसः ।। २३ ।
दिगविषावितान् = दिक्षुमसिद्धान्। आयतः = आगच्छतः
चतुरः चतुःसङ्ख्यकान्।द्विरदान = दिग्गजानिव। रणे
संग्रामे | आयतः = दीर्घः शतमन्योः = इन्द्रस्य । तेजसः
विक्रमान्।चतुरस्तव = चतुरोभवतो युधिष्ठिरस्याअनुजान् =
भ्रातृन् । द्विषताम् = अरीणाम मध्ये । कः = कमोनरः ।।
मसहेत == मोटु शक्नुयादित्यर्थः ॥ १३ ॥
जलतस्तव जातवेदसः सततं वैरिकतस्यचे-
तसि । विदधातुशमं शिवेतरा रिपुनारीनयना-
म्बुसन्ततिः॥ २४॥
तत्र% भवतोयुधिष्ठिरस्य । चेतसि = मनसि। सततम् =
शाश्वतम् । ज्वलतः = दहतः । वैरिकृतस्य = शत्रुकृतस्य ।
नातवेदसा क्रोधाऽमेरित्यर्थः । शिवतरा = अमला
रिपूणाम् = विषवाम । नारीणाम = अबळानाम । नयना.
नाम = नेत्राणाम् । अम्बुनः = अळस्य । सन्ततिः-प्र.
वाह। मम शांतिम् । विधातु = करोतु ॥ २४ ॥

·'WS इति दर्शितंविकिय सुतं मरुतः कोपर्परीत- मानसम् । उपसान्त्वयितुं महीपतिर्दिरदं दुष्ट- मिवोपचक्रमे ॥ २५ ॥ इतिः = उक्तरीत्या। दर्शितविक्रियम् = प्रकाशितविकार- म । कोपपरीतमानसम् - क्रोधानान्तचित्तम् । मरुतः तम् भीमसेनम् । महीपतिः नृपो युधिष्ठिरः । दुष्टम = मद । चम् । द्विरदमिव = गजमिव । उपमान्त्वयितुम् = अनुनेतुम । उपचक्रमे प्रवृतोऽभूत् ।। २५॥ अपवर्जितविप्लवशुचौहृदयग्राहणिमालास्पद। विमलातवविस्तरे गिरांमतिरादर्शइवाभिदृश्यते॥ अपवर्जितविप्लव = त्यक्तप्रमाणाधे । शुचौ = सौशव्य । हृदयप्राणिमनोरमे। मालास्पदे श्रेयस्कर । तब = भवतो भीमसनस्य । गिराम = वाणीम् । विस्तरे - वाक- प्रपञ्च । मतिः - बुद्धिः। आदर्श = दर्पण इव । विमला %3D विशदा । अभियते = समन्तात् प्रतिभाति ॥ २६ ॥2 स्फुटतान पदैरपाकृतान च स्वीकृतमर्थगोरखम। रचितीपृथगर्थता गिरां न च सामर्थ्यमपोहित कचित् ॥ २७॥ पदैः = साप्तड़तशम्दैः। स्फुटता विशदार्थता । नाs- १-दर्शिताविक्रिया येन-असौ दर्शितविक्रियः-तं दर्शितावरियम् ॥' २- कोपेन परीतम्-कोपपरीतम्-कोपपरीतमानसं यस्य-सकोपपरीतमानस:- कोपपरीतमानसम्॥ ३ अपवर्जितो विप्लवो यस्य असौ अपवर्जितविप्लवः तस्मिन् अपवार्जितविप्नवे ४ मङ्गलस्वास्पदम् नालास्पदम् तस्मिन मालास्पदे ।। ५-समर्पस्यभाषः सामर्ध्वम्-तम् ॥ .

·(१७) पाकृतो महि स्वका। मगौरवम अर्थक्रत्वमर 'नम्वीकृतम स्वीकृतपरत्वा गिराम = पदानाय - न्तरवाक्यानांच । पृथगर्थता-भिन्नार्थता । अपुनरुक्तार्थ- तति यावत् । रचिता = कृनातथाकचित् = कुत्रापि । साम- ध्यम = शक्तिम् । मिरामन्योन्यसाकाक्षतम् । नाऽपाहि- तम = नहि वर्जितम् ॥ २७ ॥ : उपपत्तिरुदाहृता बलादनुमानेनन 'चागमः क्षतः । इदमीगनीगाशयः प्रसभं वक्तुमुपक- मेत कः ।। २८॥ बलात्-बलमाश्रित्य । उपपातः- युक्तिः । उदाहृता = उपन्यस्ता । अनुमानेन - युक्त्या । आगमः = शास्त्रं च । नक्षतः = नहि हतः । ईदृक् = इत्यं क्षात्रयुक्तमिदं वचनम् । अनाहगाशयः = आंवद्यमानेहगाशय इत्यं क्षात्रयुक्ताभि- पायायस्यसो नदिमाशयः । क:= कतमो ना । प्रसभम = हठात् । दकुम = निगदितुम् । उपक्रमेत = प्रारभत । न कोपीत्यर्थः ॥ २८॥ अवितृप्ततयातथापिमे हृदयं निर्णयमेव धावति। अवसाययितुं क्षमाः सुखं न विधेयेषु विशेषस- म्पदः॥ २६॥ तथापि त्वयासम्यनिर्णीतेऽपि । मे= मम युधिष्ठिर स्य । हृदयम् = स्वान्तम् । अवितृप्ततया % असन्तुष्टतया । निर्णयमेव = सन्देहमेव । धावति = अनुसरति । अपेक्षत इति यावत् । विधयेषु = सन्धिविग्रहादिकव्यार्थेषु । विशे. पसम्पद: % विशिष्टविभवाः । मुखम् = अक्शेन । अवसा- ·-- (6) पयितुम् = पुरुषान् श्वानरसेन स्वस्तकालयवांत्र साययितुमित्यर्थः । क्षमा कान भसमि॥१९॥ सहसा विदधीत न क्रियामविवेकः परमापदा पदमावृणतेहि विमृष्यकारिणं गुणलुम्बा स्वयमेव सम्पदः॥ ३०॥ क्रियाम् = कृत्यम् । सासा= अविचार्य । नविदधीत- नोकुति । कुन: । अविवेकः = अविचार्यकारित्वम् । परम् अत्यन्तम् । आपदाम् = विपदाम् । पदम् = स्थानम् । (का. रणमित्यर्थः ) गुणळुब्धाः = गुणगृध्नवः। सम्पदः =श्रियः। विमृष्यकारिणम् =विचार्यकर्तारंनरम् । स्वयमेव = आत्म- नैव । वृणतेहि = भजन्ते खलु ।। ३० ।। अभिवर्षतियोऽनुपालयन विधिबीजानिविवे- कवारिणा । ससदाफलशालिनी क्रियां शरदलो- कइवाधितिष्ठति ।।३१॥ यः% नरः । वित्रिीजानि% कुत्यवसूनि । विनेकवा- रिणा=विचारसलिलेन । अनुपास्यन् = प्रतीक्षमाणः सं. रक्षन् । अपिवति = सिञ्चति । सलोकः = असौपुरुषः । फलशालिनीम् = साधननिष्पादिनीम् । क्रियाम् = कार्यम् । शरदमिव = शरस्तुमिव । सदा सर्वदा । अधितिष्ठति = क्रियाफलं प्रामोत्येव(नकदाचिद् व्यभिचरतीत्यर्थः)॥३७॥ शुविभूषयतिश्रुतं वपुः प्रशमस्तस्यभवत्यलं- १-विमृध्यकशालं यस्यास्तीति-स विमर्यकारी-तं विमृष्यकारिणम् ॥

·( ३९ ) क्रिया । प्रशमाभरणं पराक्रमः स नयापादित सिद्धिभूषणः ॥३२॥ शुचि = सम्प्रदायशुदम् । श्रुतम-शास्त्रश्रवणम् वपुः3 शरीरम् । भूपयति = अलङ्करोति तस्य -श्रुतस्यापशमः = कोषोपशान्तिः। अलक्रिया= भूषणंभवति । पराक्रमः = शौर्यच प्रशमस्य = क्रोधोपशान्तः।आभरणम् = भूषामवति । मः = असौपराक्रमः । नयापादितसिदिभूषणः = नीतिस. पादितसाधनालङ्कारोभवति ॥ ३२ ॥ मतिभेदतमस्तिरोहितगहने कृत्यविधीविवकि नाम् । मुकृतः परिशुद्ध आगमः कुरुते दीप इवा.. र्थ दर्शनम् ॥ ३३ ॥ मतिभेदस्य = कार्यविपतिपत्तेः । तमसा = अन्धकारेण । तिरोहिते = आच्छन । ( अतएव ) गहने %D दुरवगाहे कृत्यविधौ = कार्यानुष्ठाने । विवेकिनाम् = ज्ञानिनाम् । मु। कृतः= सदभ्यस्तः । ( अतएव) परिशुद्धः निश्चितः। आगमः = शास्त्रम् ।दीपइव प्रकाशसाधनमिव । अर्थदर्श- नम् =कार्यज्ञानम् (वस्त्वप्रतिभानम्) कुरुते = विदधाति॥ स्पृहणीयगुणैर्महात्मभिश्चरितवमनियच्छतां मनः । विधिहतुरहेतुरागसां विनिपातोऽपिसमः समुन्नतेः ॥ ३४॥ १-नयेनापादिता-नयापादिता-नयापादिताचासो सिद्धिः नयापादितसिद्धिः- सैवभूषणं यस्थ-सः-नयापादितसिद्धिभूषणः ॥ २- मतभेदः-मतिमेदः-तस्थमतिभेदस्य तमः-ध्वान्तम् तेनतिरोहितम्- तस्मिन् मतिभेदतमस्तिरोहिते॥ ३-स्पृहणीयास्तेगुगाः स्पृहणायगुणा:-वैरहणीयगुणैः ।।

·(४०)
स्पृरणीयगुणैः श्लाघ्यधः । महात्मामासाजनैः। च.
रिते = अनुष्ठिते । वमनि = आचारे । मनः = स्वान्तम् ।
यच्छताम् = निदधताम्(सन्मार्गेणव्यवहरतामित्यर्थः विधि
हेतुः = देवनिमित्तकः । आगसाम् = अपराधानाम् । अ.
हेतुः = अकारणम् । विनिपातः = दविकानर्थोऽपि । समु.
नतेः = अतीववृदः । समः = तुल्यः ॥ ४ ॥
शिवमोपयिकं गरीयसी फलनिष्पत्तिमदृषि-
तायतीम् । विगणय्य नयन्ति पौरुषं विजितक्रोध-
स्याजिगीषवः॥३५॥
जिगीषवः = विनयेच्छचः नृपाः) विजितकोघरवाः-
जितकोपवेगा:सन्तः । गरीयसीम् = प्रभूताम् । अदूषिताय-
तीम् = अक्षतोत्तरकालाम् (स्वान्तामित्यर्थः) फलनिष्प-
तिम् = फलसिद्धिम् । विगणय्य = विविच्य । पौरुषम् =
पुरुषकारम् । शिवम् = अनुकूलम् । औपयिकम् = सपायम्।
नयन्ति-प्रापयन्ति ॥ ३५ ॥
अपनेयमुदेतुमिच्छता तिमिरंरोषमयंधियापुरः।
अविभिद्य निशाकृततमः प्रभयानांशुमताप्युदी-
यते ॥ ३६ ॥
उदेतुम् = अभ्युदेतुम् । इच्छता = वाञ्छता राज्ञा ! पुर:-
पाए । रोषमयम् = कोपादागतम्।तिमिरम् = अज्ञानम् । धि.
या = विवेक बुख्याकरणेन । अपनेयम् = अपनोधम् :
अंशुमताऽपि = सवित्रापि । प्रभया = तजसा करन । नि-
शाकृतम् = राज्याश्रितम् । तमः = ध्वान्तम् । विभिद्यः
अभेदंकृत्वा। नोदीयत = अपितुनिभियवेत्यर्थः ॥ १६ ॥

·( ४१ ) बलवानपिकोपजन्मनस्तमसोनाभिभवंरुणद्धि यः। क्षयपक्षइवैन्दवीः कलाः सकला हन्ति स शक्तिसम्पदः॥ ३७॥ बलवानपि = बलिष्ठोऽपि । यः = भूपालः। कोपा = मन्योः । जन्मनः = उत्पत्तेः । तमसः = मोहस्य । अभिभ- वम् = आकान्तिम् । न रुणद्धि - नहिनिवारयति । सः%3D असौनृपः । क्षयपक्षः = कृष्णपक्षः । ऐन्दवीः- इन्दुसम्ब- धिनीः । कलाइव = अंशाइव सकला:%= समग्राः । शक्ति- सम्पदः = प्रभुमन्त्रोत्साहशक्तीस्तिस्रोऽपि । हन्ति = नाश- यति ॥ ३७॥ समरतिरुपैति मार्दवं समये यश्च तनोति ति- ग्मताम् । अधितिष्ठतिलोकमोजसा स विवस्वा- निव मेदिनीपतिः ।। ३८ ॥ यः- नृपः। समवृत्तिः = तुल्यवर्त्तनःसन्।समय = सत्य- वसरे । मादेवम् = मृदुवृत्तित्वम् । उपति = पामोति । ति- ग्मताम् = तीक्षणवृत्तित्वम् च । तनोति = विस्तारयति। सः= अमौ । मेदिनीपतिः = भूपालः । विवस्वानिव = सूर्यहव । ओजसा तेजसा । लोकम् = भुवनम् । अधितिष्ठति : आक्रापति ॥१८॥ कचिराय परिग्रहः श्रियां क्वचदुष्टेन्द्रियवा- जिवश्यता। शरदभ्रचलावेलेन्द्रियैरसुरक्षाहिबहु- च्छला श्रियः ॥ ३६॥ १-दद्रियाणि वाजिनइवेतिसमासः । दुष्टानामिन्द्रियवाजिनविश्यावशंगत- स्तस्य भावस्तत्ता ॥ २- चलानौन्द्रियाणि येषां ते चलेन्द्रियाः-तेश्वलेन्द्रियैः ।।

·(४२) - श्रियाम् = सम्पदाम् । चिराय %D बहुकालम् । परिग्रहः स्वायत्तीकरणम् । क =कुत्र । दुष्टानाम् = अमार्गगामिना. म् । इन्द्रियाजिनाम् = चक्षुरादिहयानाम् । वश्यता = वश्यत्वम् । क - कुत्र। नोभयमेकत्रतिष्ठन्तीत्यर्थः।कुताहि = यस्मात् । शरदभ्रचळा: शरदभ्रवचञ्चलाः। किंच । बहु- च्छलाः = अतुळव्याजाः (बहुरन्ध्राइतियावत् ) श्रियः = सम्पदः । चलेन्द्रियैः = अमितेन्द्रियैः । असुरक्षाः = रक्षितु- मशक्या|कथंचित प्राप्ता अपिधियोनाविनीतेषु तिष्ठन्तीत्यर्थः।। किमसामयिक वितन्वता मनसः क्षोभमुपात- रहसः। क्रियते पतिरुच्चकैरपां भवता धीरतया धरीकृतः॥४०॥ उपात्तरंहसः-प्राप्तत्वरस्य । मनसः% स्वान्तस्य । असा- मयिकम् = अकालीनम् । क्षोभम् संचलनम् । वितन्वता- विस्तारयता। भवता- त्वयाभीमसेनेन । धीरतया -धैर्यगु- न। अधरीकृतः =तिरस्कृतः। प्रागितिशेषः अपाम् = जला- नाम्। पतिः = स्वामीसमुद्राकिम किमर्थम् । उच्चकै आधि- कः। क्रियते = नपराजितं पुन रुचः कुर्यादितिभावः॥४०॥ श्रुतमप्यधिगम्य येरिपून विनयन्ते न शरीर जन्मनः । जनयन्त्यचिराय संपदामयशस्ते खलु चापलाश्रयम् ॥ ४१ ॥ ये-मानवाः। श्रुतम् - शास्त्रम् । अधिगम्य = उपलभ्यापि। शरीरजन्मनः = दहप्रभवान्। रिपून् = कामक्रोधादीनानविन यन्ते - नोनियच्छन्ति । ते माः। खलनिश्चयन । अ. १-शरीरे-देहे जन्मोत्पत्तिर्यषांत शरीरजन्मान:-तानशरीरजनन्मनः ।।

·(४३) चिराय :: अल्पकाळम् । सम्पदाम् = विभवानाम् । चापला. श्रयम् = अस्थैनिबन्धनम् । अयशः= दुष्कीर्तिम् । जन- यन्ति = प्राप्नुवन्ति ।। ४१॥ अतिपातितकालसाधना स्वशरीरेन्द्रियवर्ग: तापनी। जनवन्न भवन्तमक्षमानयसिद्धरपनेतु- महति ॥४२॥ अतिपातितानि = अतिक्रान्तानि । काळः = समयोऽनु- रूपः । साधनानि = सहायादीनिययासातथोक्ता । ताप- यतीति तापनी । स्वस्य = आत्मनः । यच्छरीरम् = वपुः। इन्द्रियवर्गः = इन्द्रियसमूहश्च । तयोस्तापनी । अक्षमः = अक्रोधः । भवन्तम् = त्वांभीमसेनम् । जनवत् = पृथग्जन- मिव । नयासद्धः = नयसाध्यफलाद् । अपनेतुम् = पृथक कत्तम् । नाईति = अपमयक्रोधस्याऽत्मसंतापातिरिक्तफ- लंनास्तत्यिर्थः ॥ ४२॥ उपकारकमायते शंप्रसत्रः कर्मफलस्य भूरि- पः। अनपायनिबर्हणं द्विषां न तितिक्षासमम. स्ति साधनम् ॥ ४३ ॥ आयतेः = उत्तरकाळस्य । भृशम् = अत्यन्तम् । उपका रकम् स्थिरफलहेतुरित्यर्थः । भूरिणः = प्रभूतस्य । कर्म- फलस्प-क्रियाविपाकस्य । प्रसूयतेऽनेनेतिप्रसवः = कारणम् । अनपाय = स्वयमाविनश्यदेव । द्विषाम् = अ. रीणाम् । निबर्हणम् = विनाशकमेवंगुणकम् । साधनम् = उपायः । तितिक्षासमम् = क्षमातुल्यम् । नास्ति ॥ ४३ ।। प्रणतिप्रवणान विहाय नः सहजस्नेहनिबद्ध- ·(४४ ) चेतसः। प्रणमन्ति सदा सुयोधनं प्रथमे मानभृतां न वृष्णयः ॥४४॥ सहजस्नेहेन - अकृत्रिमपणा । निबद्धचतसः = अस्मासु गादं लमचित्ता:किंच मानभृताम् = अहंकारिणाम् । प्रथम अप्रंसगः । वृष्णयः = यादवाः । प्रणतिप्रणवान् = प्रणाम परान् । नः = अस्मान् । विहाय त्यक्त्वा । सुयोधनम् = दुर्योधनम् । सदा सर्वदा । न प्रणमन्ति = नहि नमन्ति (नानुसरन्ति ) किन्तुकार्यकाल त्यक्ष्यन्त्यवेत्यर्थः । ४४ । मुहृदः सहजास्तथेतरेमतमेषां न विलङ्घय न्तिये । विनयादिव यापयन्ति ते धृतराष्ट्रात्मज- मात्मसिद्धये ॥ ४५ ॥ किंच । एषाम् = वृष्णीनाम् । ये सहजाः = सहजाताः । ( मातृपितृपक्षाइत्यर्थः ) सुहृदः = मित्राणि । तथा = तेनैव प्रकारेण । इतरे == कृत्रिममुहदश्च । मतम् = अभिप्रेतम् । वृष्णिपक्ष न विलम्पयन्ति = नातिकामन्ति । ते = द्वयेऽ- ऽपिनृपाःआत्मसिद्धये 3 स्वजीवनार्थम्। धृतराष्ट्रात्मजम् = दुर्योधनम् = विनयादिव = आनुकूल्यादिव । यापयन्ति कालं गमयन्ति ॥ ४५ ॥ अभियोग इमान महीभुजो भवता तस्य कृतः कृतावधेः । प्रविघाटायता समुत्पतन हरिद- श्व कमलाकरानिव ॥ ४६॥ कृतावधः = परिभाषितकालस्य । तस्य% दुर्योधनस्य । भवता:त्वया भीमसेनेन । कृतः% अवधितइतिशेषः । अ भियांग: % आभिभवइति यावत् । इमान् = प्रागुक्तान् ।

·(१५) महीभुनः राज्ञः । हरिदश्वः उष्णरक्षिमः । कमलाकरा. निव = सरोजकोषानिव । समुत्पतन् = उद्यमेव । प्रविघाट. यिता- भेत्स्यति॥१६॥ उपजापसहान विलङ्घयन् स विधातानृपतीन मदोद्धतःसहते न जनोऽप्यधःक्रियां किमु लोका- धिकधाम राजकम् ॥ ४७॥ मदोदतः = मत्तः। सः= असौ दुर्योधनः । नृपतीन् = भन्यान् नृपान् । विलन् = मदादवमानयन्। उपजातम्या भदस्य । सहान् = भेदयोग्यान् । विधाता-विधास्यति । जनः = नरः प्राकृतोऽपि । अधःक्रियाम = अपमानम् । न सहत = नो मर्षते । लोकाधिकधाम = लोकोत्तरप्रतापम् । राजकम् - राजसम्हः। किमुकिमुत ? । न महत इति किं वक्तव्यमित्यर्थः ॥४७॥ असमापितकृत्यसम्पदा हतवेगं विनयेनता- वता। प्रभवन्त्यभिमानशालिना मदमुत्तम्भयि- तुं विभूतयः॥४८॥ असमापितकृत्यसम्पदाम् = अकृतकृत्यानाम । अतोऽ. भिमानशानिनाम = अहङ्कारिणाप । विभूतयः = सम्पद- एव । तावता= स्वल्पेन । विनयन = नम्रतया । कार्यव- शादारोपितनतिशेषः । इतवंगम् = प्रतिबद्धवंगम । नतुस्त्र- रूपतो तम् । पदम् = अहङ्कारम् । उत्तम्भयितुम् = वर्ध- ? १-नसमापितम्-असमापितम्-असमापेतं कृत्ययः तेऽसमापितकृत्याः असमापितकस्यानांसम्पदः- असमापितकृत्यसम्पदः-तेषामसमापितकृत्यसम्पदाम्, ·( ४६ ) पिनुम । प्रभवन्ति = सर्वथादुर्जनसम्पदो विकारयन्तीति भावः॥४८॥ मदमानसमुद्धतं नृपं न वियुङ्क्ते नियमेनमूढना। अतिमुढ उदस्यते नयानयहीनादपरज्यतेजनः४६ मदमानाभयान = दोऽहंकाराभ्याम् । समुदतम् = अ- वनीतम । नृपम = महीपालम । मूढता = कार्यापरिज्ञानम् । नियमन = प्रतिज्ञयाऽवश्यमंत्र । न वियु - नहिविमुशति । अतिम्दः = अतीवमूर्खः । नयात् = नीतिमार्गात् । उद. स्पत = उत्क्षिप्यते । नयहीनात् = नीतिवियुक्तात् । जनः % मत्यः । अपरज्यते-विरक्तो भवति ॥ ४९ ।। अपरागसमीरणेरितः क्रमशीर्णाकुलमूलस- न्ततिः । सुकरस्तरुवत्सहिष्णुना रिपुरुन्मूलयितुं महानपि ॥ ५० ॥ अपरागः = अपीनिः (द्वेषइति यावत् ) समीरणः वायुरिव । वेनेरितः = प्रेरितः । अतएव । क्रमेण = नियम न । शीणा = शीर्णीभूता। भाकुला = चलाचा मूळ पन्ततिः- प्रकृत्यादिस्वजनवर्ग:शिफासङ्घातश्च यस्य तथोकारिपुः अरिः । महानपि = दीपोंपि। तरुनत् = वृक्षइव । सहिष्णुना क्षमावता । उन्मूलयितुम् = उदर्तुम् । सुकरः = मुसाध्यः५० अगुप्युपहन्ति विग्रहः प्रभुमन्तःप्रकृतिप्रकोप. जः। आखिनं हि हिनस्ति भूधरंतरशाखान्त- निघर्ष नोऽनलः ॥५१॥ अणुः = अलाऽपि । अन्तःप्रकृतिप्रकोपनः = अन्तरका- ·. (१७) मात्यायपगंगसमुत्थः । विग्रहः = वैगम् । प्रभुम = स्वाधि- नम् । उपांति = नाशयति । तरुशास्त्रांतानाम = वृक्षावयवा. न्तानाम । निषर्षः = घर्षणम् । तज्जोऽनल: = अमिः । भूध- रम % गिरिम । अखिलम = साकल्येन । निहन्ति हि सम्यग दहतीत्यर्थः ॥ ५ ॥ मतिमान विनयप्रमाथिनः समुपेक्षेतसमुन्नति द्विषः । सजयः खलु तादृगन्तरे विपदन्ता ह्यधि- नीत सम्पदः॥५२॥ मतिमान् = विपश्चित् । विनयप्रमाथिनः%= दुर्विनातस्य । द्वित: वैरिणः । समुन्नतिम् = वृद्धिम् । समुपक्षत = उपेक्षा कुर्यात्ातादृक् = विनीतः । अन्तरे = कचिद रन्ध्र। सुजयः :- मुखेन जेतुंशक्यः खल्ल । हि = यस्मात् । अविनीतस्य = अनम्रस्य । सम्पदः-विभूतयः। विपदन्ताः% विपन्मयाद- काः ( अनर्थका इत्यर्थः)॥५२॥ लघुवृत्तितया भिदांगतं वहिरन्तश्रनृपस्य म- ण्डलम् । अभिभूय हरत्यनन्तरशिथिलं कूलमि- वापगारयः॥ ५३॥ लघुवृत्तितपा = स्वस्यदुर्वृत्तरूपतया । बहि:= मित्रादि- जनपदेषु । अन्तः = अमात्यादिषुच । भिदाम् = भेदम् । गतम् = प्राप्तम् । नृपस्य - भूपालस्य । मण्डसम्राष्ट्रम अनन्तः% संनिहितोजिगीषुः । आपगारयः=नदीवेगाः॥ शिथिलम = अन्तर्भेदजर्जरम् । कूलमिष = तटामिव । अभिभू. य = आक्रम्य । हरति = दुरीकरोति ।। ५३ ॥ अनुशासतामत्यनाकुलं नयवाकुलमर्जुना ·(४८) ग्रजम् । स्वयमर्थइवाभिवाञ्छितस्तमभीयायपरा- शरात्मजः॥ ५४॥ इति = इत्थम् । आकुलम = भरिनिकारस्मरणात् क्षुभि- तम् । अर्जुनाग्रजम् = भीमसेनम् । नयवर्ती = नीतिमार्गम् । अनाकुलम = असङ्कणिम् । यथातथा । अनुशासतम् = उ. पदिशन्तम। तम = युधिष्ठिरम् । पराशरात्मना = वेदव्यासः। स्वयम् = आत्मना । अभिवाञ्छितोऽर्थइव = साक्षान्मनोरथ- इव । अभीयाय प्राप्तः ॥५४॥ मधुरेरवशानिलम्भयन्नपि तिर्यञ्चिशमं निरी- क्षितैः। परितः पटुविभ्रदेनसां दहनं धाम विलाक- नक्षमम् ॥ ५५ ॥ मधुरैः = शान्तैः । निरीक्षितैः = अवलोकनैः । अवशा- नि = प्रतिकूलानि । तियोञ्च = मृगपक्ष्यादीनि । शमम् = शान्तिम ।लम्भयन् - प्रापयन्। परितः = समन्ताद । पटु = उज्ज्वलम् । एनसाय = पापानाम। दानम - ज्वलनम: नि- वर्चकम् ) तथापि।विलोकनक्षम = दर्शनीयम् । वयादि- विलक्षणमितिभावः । धाम = तजः । विभ्रत् = धारयन्९५ सहसोपगतः स विस्मयं तपसां सूतिरसूतिराप- दाम् । ददृशे जगतीभुजा मुनिःस वपुष्मानिव पुण्यसंचयः ।। ५६ ॥ सहसोपगतः = अकस्मादागतः । तपसाम = धर्माणाम् । प्रसूतिः प्रभवः । मापदाम = विपदाम् । अमृतिः = अ- प्रमः (निवर्चकहति यावत् ) सा= सौ । मानिः = व्यासः । पुष्मान देहधारी । पुण्यसम्पयाधराधि- ·(४९) % । रिका (इत्युत्प्रेक्षा) जगतीभुना = रामायुधिष्ठिरेण । विस्म- यम= सचकितम् । दरशे = दृष्टः ॥ १६ ॥ अथोच्चकैरासनतः परायादुद्यन्सधूतारुण- वल्कलाग्रः। राजकीर्णाकपिशांशुजालःशृङ्गात् सुमेरोरिव तिग्मरश्मिः॥ ५७ ॥ अथ = दर्शनानन्तरम् । उच्चकैः = उन्नताव । परा- यात् = श्रेष्ठात् । आसनतः = सिंहासनात् । उद्यन् = उ- त्तिष्ठन्मन् । अतएव । धूतानि = कम्पितानि । अरुणानि रक्तानि । वल्कलाग्राणि = बलकलाग्रभागाः यस्यासौतयांकः सः = नृपो युधिष्ठिरः । कीर्ण = विस्तृतम् । आकापशम आश्यावम् । अंशुजालम = प्रभाजालम् । यम्यासौतथोक्तः। मुमेरोः = हेमाद्रेः । शृङ्गात् = शिखरात् । उद्यन् । तिग्मर- विमरिव = भानुरिव । रराज = शुशुभे(उपजातिवृत्तम)५७ अवहितहृदयो विधाय मोहीमृषिवदृषिप्रवरे गुरूपदिष्टाम् । तदनुमतमलञ्चकार पश्चात् प्रशम- इवश्रुतमासनं नरेन्द्रः ।।५८॥ सः = असौ । नरेन्द्रः = भूपालो युधिष्ठिरः । अवष्टित- हृदयः = अवप्रमचरितःसन् । ऋषिश्वर = मुनिश्रेष्ठे। ऋषि- वत् = ऋष्यहीमा मौर्ये वतिमत्ययः । गुरूपार्दष्टाम् = शास्त्री- यामित्यर्थः । अहोम् = पूजाम् ( सत्कारमिति यावत् । विधाय = कृत्वा।पश्चात् = तदनन्तरम् तदनुमतम् = तेनाऽनु हातमासनम् । प्रशयः शान्तिः।श्रुतम् शानश्रवणमिव । बकञ्चकार = अलमकार्षीत् ।। ५८॥ व्यक्तोदितस्मितमयूखविभासितोष्ठस्तिष्ठन् मु.

·(५०)
नेरभिमुखं स विकीर्णधाम्नः तन्वन्तमिद्धमभितो.
गुरुमंशुजालं लक्ष्मीमुवाहसकलस्यशशाङ्कमूर्तेः।
व्यक्तोदितैः = स्फुटोद्गतः । स्मितमयूखैः विकसितकि-
रणैः । विभामितौ = दीप्तौ । ओष्ठौ = अधरौ । यस्यासो
नधोक्तः। विकीर्णधाम्नः = विस्तीर्णतेजसः। मुनरभिमुखम् =
ऋषसम्मुखम् । तिष्ठन् । सः = असौ युधिष्ठिरः । इद्धप =
दीप्तम् । अंशुजालम् -किरणजालम् । तन्वन्तम् = विस्तृत-
म् । गुरुम् = गीष्पतिम् । अभितः परितः। सकलस्य -
निःशेषस्य । शशाङ्कामूर्ति यस्य तम्य = इन्दोगलक्ष्मीम =
शोभाम्।उवाह = वहतिस्म । वसन्ततिलका वृत्तम् ।। ५९ ॥
इति द्वितीयासर्गः॥
अथ तृतीयःसर्गः ॥
ततःशरच्चन्द्रकराभिरामरुत्सर्पिभिःप्रांशु मि-
वांशुजालेः । बिभ्राणमानीलरुवं पिशङ्गीर्जटा-
स्तडित्वन्तमिवाम्बुवाहम् ॥१॥
तत: उपवेशानन्तरम् । युधिष्ठिरः। शरच्चन्द्रकगभिरा-
मैः= आहादकैरित्यर्थः । उत्पपिभिः = ऊर्ध्व प्रसागिभिः।
अंशुजालैः= किरणसमूहः। प्रांशुम् उन्नतमिव । स्थितमि.
त्युत्प्रेक्षा । आनीलरुचम् = कृष्णवर्णम् । पिशङ्गीः = पिङ्गल
वर्णाः जटा:- शटाः। विभ्राणम् = धारयन्तम् । अतएव ।
सडित्वन्तम् = विधुद्युक्तम् । अम्बुवाहमिव = जलधरमिव ।
स्थितमित्युत्प्रेक्षा । अस्मिन् सर्गे उपजातिवृत्तम् ॥१॥

·% 3D (५१) प्रसाद लक्ष्मी दधतं समयां वपुःप्रकर्षेण जना- तिगेन । प्रसह्य चेतःसुसमासजन्तमसंस्तुता- नामीप भावमाम् ॥ २॥ समग्राम्सकलाम् । प्रसादः सौम्यता तस्य । लक्ष्मीम् सम्पदम् । दधतम् = धारयंतम् । अतएव । जनातिगेन 3 लोकातिशायिना । वपुः प्रकर्षेण आकारसम्पदा। असंस्तु- तानाम् = अपरिचितानामपि । ( व्यासोऽयमित्य जानता- मपीत्यर्थः ) चेतःसु-चित्तेषु । आद्रम् = स्नेहाम्।भावम् । अभिप्रायम् । प्रसह्य = बलात् । समासजन्तुम् = लगयन्त- मिति यावत ॥२॥ अनुद्धताकारतया विविक्तां तन्वन्तमन्तःक- रणस्य वृत्तिम् । माधुर्यविसम्भविशेषभाजा कृतो- पसम्भाषमिवेक्षितेन ॥ ३ ॥ अनुद्धताकारतया = शान्तकारत्वेन लिङ्गेन । अन्तःकर- णस्य = चित्तस्य । वृत्तिम् = वर्तनम् । विविक्ताम् = पू- ताम् । ( शान्तामिति यावत् ) तन्वन्तम् = प्रकटयन्तम् । माधुर्यम् = निसर्गसौम्यता । विसम्भा = विश्वासः । तयो- विशेषम् = अतिशयम् । भजतीति भाक तथोक्तेन । ईक्षिते- नदर्शनेनैव । कृतोपसम्भाषा सम्भाषणं येन । तमित्यु. पेक्षा ॥ ३ ॥ युधिष्ठिरोऽब्रवीत्। धर्मात्मजोधर्मनिवन्धिनीनां प्रमतिमेनःप्र- णुदां श्रुतीनाम् । हेतुं तदभ्यागमने परीप्मुः सुखो.

·(५२) पविष्टं मुनिमावभाषे ॥ ४ ॥ धर्मात्मजः = युधिष्ठिर धर्मनिवन्धिनीनाम् = अग्रिहो- त्रादिधर्मप्रतिपादिकानाम् । एन प्रणुदाम् = अघच्छि- दाम् । श्रुतीनाम् = वेदानाम् । प्रमूतिम् = प्रभवम् । सुखोप- विष्टम् = अक्लेशेनस्थितम् । मुनिम् = व्यासम् । तदभ्या- गमने = सस्य मुनेरागमने । हेतुम् = कारणम् । परीप्सुः % जिज्ञासुः । आवभाषे = उवाच ॥ ४॥ अनाप्तपुण्योपचयैर्दुरापा फलस्य निधूतरजाः सवित्री। तुल्या भवदर्शन सम्पदेषा वृष्टेर्दिवोवीत- बलाहकायाः ॥५॥ अनाप्तपुण्योपचयैः = अकृतधर्मसंग्रहैः । दुरापा = दुर्ल- भा । फलस्य = परिपाकस्य । सवित्री = श्रेयस्करी । निर्धू- तरजाः= हतरजोगुणाः । अन्यत्र निधूलिः । एषा%D इयम् । भवदर्शनसम्पद् = त्वदवलोकनसम्पत्तिः (लाभ इति यावत्) वीतबलाहकायाः = गतमेघायाः। दिवः = आकाशस्य स- म्बन्धिन्याः। दृष्टेः = वर्षणस्य । तुल्या = समा। इत्युपमा कङ्कारः॥५॥ अद्य क्रियाः कामदुघाः ऋतूनां सत्याशिषः सम्पति भूमिदेवाः । आसंसृतेरस्मि जगत्सुजा- तस्त्वय्यागते यद्बहुमानपात्रम् ॥ ६ ॥ अध = अस्मिन्नहनि । ऋतूनाम् -- यज्ञानाम्। क्रियाः% अनुष्ठानानि । कामदुधाः = फलपदाः । सम्पति इदानीम् । भूमिदेवाः = विप्राः । सत्याशिषः = तथ्या-

·(५३)
शीर्वादाः
। यद् % यतःकारणात् । त्वय्यागतेसति -
भवदागमनेननिमित्तेनेत्यर्थः । अस्मि = अहमर्थेऽव्ययम् ।
आसंमृतेः = आसंसारात (यावत् संसारमित्यर्थः)।जगत्सु =
संसारेषु।बहुमानपात्रम् = प्रयुस्योग्यता भाजनम् । जातः%
सकलसत्कर्मफलभूतं त्वदागमनं येन मे जगन्मान्यतेतिभावः६
श्रियं विकर्षत्यपहन्त्यघानि श्रेयः परिस्नौति
तनोति कीर्तिम् । सन्दर्शनंलोकगुरोरमोघ तवा-
स्मयोनेरिव किं न धत्ते ॥ ७ ॥
आत्मयोनेः ब्रह्मणइव । लोकगुरोः सर्वशिक्षकस्य । तव-
भवतोव्यासस्य । अमोघम् = आविफलम् ( सफलमित्यर्थः)
संदर्शनम् = उपलब्धिः । श्रियम् = शोभाम् । विकति =
आकति । अघानि = दुःखानि । अपहरन्ति = दूरीभव.
न्ति । श्रेयः = पुरुषार्थम् । परिस्नौति = सवति । कीर्तिम्=
यशश्च । तनोति = विस्तारयति । किंबहुना।किं न पत्ते %3D
किं नो करोति । अपितुसर्व करोतीत्यर्थः ॥ ७ ॥
श्च्योतन् मयूखेऽपि हिमातोमे ननिदृतं नि-
तिमोत चक्षुः। समुज्झितज्ञातिवियोगखेदं त्वत्
सन्निधावुच्छ्वसतीव चेतः ॥ ८ ॥
भगवन् ! । च्योतन्मयूखे = सुधास्राविकोहिमद्युती-
चन्द्रऽपि विषये । न नितम् = नो मुक्तम् । मे% मम ।
चक्षुः= लोचनम् । त्वत्सनिधी । भवदभ्याशे। निर्वृतिम्:
मुम्बम् । एति = मानाति । तथा चेतश्च =चित्तमपि । समुज-
मितझातिवियोगखदम् = त्यक्तदन्धुविरहदुःखम् । उच्छ्व-
सतीव = अनुपराधन पाणिती त्युपेक्षा ॥ ८॥

·(५४) निरास्पदं प्रश्नकुतुहालत्वमस्मास्वधानं किमु निःस्पृहाणाम् । तथापि कल्याणकरी गिरं ते मां श्रोतुमिच्छा मुखरीकरोति ॥ ६ ॥ प्रश्नकुतूहालित्वम् = अनुयोगकौतुकत्वम् । निरास्पदम् = अपतिष्ठाम् । निःस्पृहाणाम् = युष्मादृशामित्यर्थः।अस्मामु % पाण्डवेषु । अधीनम् = आयत्तम् । किमु किमुत (नकि- ञ्चिदस्मत्तो लभ्यामेत्यर्थः) तथापिकल्याणकरीम् = अस्म- द्धितैकहेतुमित्यर्थः । अतः। ते = तव । गिरम् = वाचम् । श्रोतुमिच्छा = श्रवणेहा । माम् = युधिष्ठिरम् । मुखरीकरो- ति = व्यवहरयतीत्यर्थः ॥ ९ ॥ इत्युक्तवानुक्तिविशेषरम्यं मनः समाधाय ज- योपपत्तौ । उदारचेता गिरमित्युदारां द्वैपायने- नाभिदधे नरेन्द्रः ॥१०॥ इति = इत्थम् । उक्तिविशेषरम्यम् - उक्तिवैचित्र्यचारू यथातथा। उक्तवान् कथितवान् । उदारचताः = महामनाः। नरेन्द्रः = राजायुधिष्ठिरः । द्वैपायनेन = व्यासेन । द्वीपमयन स्थानं जन्म भूमियस्यसद्वीपायनः । सएवद्वैपायनस्तेन । प्रज्ञादिभ्यश्च, इतिस्वार्थेऽणप्रत्ययः। जयोपपत्तौ विजय- सिदौ । मनः = स्वान्तम् । समाधाय = जयसिद्धिमपेक्ष्ये- त्यर्थः । इति = वक्ष्यमाणप्रकाराम् । उदाराम् = अर्थवतीम् । मिरम् = वाणीम् । अभिदधे = उक्तः ॥ १० ॥ • व्यासोऽगादीत् । चिचीषतां जन्मवतामलध्वी यशोवतंसामु. .

·(५५) भयत्रभूतिम् । अभ्यर्हिताबन्धुषुतुल्यरूपावृत्तिर्वि- शेषेण तपाधनानाम् ॥ ११॥ अलनीम् = गुर्वीम् । यशोववंसाम् -- कीर्तिभूषणम् । उभयत्र =इहचाऽमुत्रच । भूतिम् = श्रेयः । चिचीपताम् = चेतुसंग्रहीतुमिच्छताम् । जन्मवताम् = शरीरिणाम । बन्धुषु- भ्रातृ विषये । तुल्यरूपा = एकविधा । वृत्तिः = व्यवहारः अभ्यहिता = उचिता । तपोधनानाम् = तापसानाम् । विश. षेण नियमन । अभ्याहिता ॥ ११ ॥ तथापि निघ्नं नृप ! तावकीनः प्रह्वीकृतं मे हृदयं गुणौधैः । वीतस्पृहाणामपि मुक्तिभाजां भवन्ति भव्येषुहि पक्षपाताः ॥ १२ ॥ तथापि = तुल्यवृत्तौ चित्तऽपि । हेनृप ! = भो राजन् ! । तावकीनः = खदीयैः । गुणौधः = धर्मसमूहैः। प्रवीकृतम् = आवर्जितम् । मे ममव्यासस्य । हृदयम = स्वान्तम् । नि- धनम् - खदायत्तम् । वीतस्पृहाणाम् = विरक्तानाम् । मुक्ति- भानाम् = मुमुक्षणामपीत्यर्थः । भव्येषु = साधुषु । पक्षपा- ता:-स्नेहाभवन्ति ॥ १२ ॥ सुतान यूयं किमु तस्य राज्ञःसुयोधनं वा न गुणैरतीताः । यस्त्यक्तवान् कः स वृथा बलाद् वामोहं विधत्ते विषयाभिलाषः ॥ १३ ॥ यूयम् = पाण्डवाः। तस्य - अमुष्प । राज्ञः धृतराष्ट्रस्य। मुताः% पुत्राः । नकिमु अपितु सुता एवेत्यर्थः । गुणैः- शान्तिदानदाक्षिण्यादिभिः । मुयोधनम् = धृतराष्ट्रननयम् ।

·नातीता वा=नातिकान्ता वा ( अतीतापवेत्यर्थः)यः%D धृतराष्ट्रः । वः- युष्मान् । स्थानिष्कारणमेव । त्यक्त- वान् = हातवान्। सः = असौधृतराष्ट्रः। विषयामिलापः = भोगतृष्णा । बलाद् वागदिव । मोहम् = आविनेकम् । विधते-विदधति ॥१३॥ जहातु नैनं कथमर्थसिद्धिः संशय्य कर्णादिषु तिष्ठते यः। असाधुयोगा हि जयान्तरायाः प्रमा- थिनीनां विपदां पदानि॥१४॥ एनम् =धृतराष्ट्रम् । अर्थसिद्धिः = अर्थसाधनम् । कथम्- केन प्रकारेण । न जहातु = आपितु जहात्ववेत्यर्थः। यः- धृतराष्ट्रः । संशय्य = सन्दिह्य । कर्णादिषुतिष्ठते = कर्णा- दीनदुर्मन्त्रिणः सन्दिग्धार्थ निर्णेतृत्वेनावलम्चतइत्यर्थः । अ- साधुयोगाः = दुर्जनसंसर्गाः। जयान्तरायाः विजयघात. काः । प्रमायिनीनाम् = उन्मूलनशीलानाम् । विपदाम् । आपदाम् । पदानि - स्थानानि भवन्ति ॥ १४ ॥ पथश्च्युतायां समितो रिपूणां धांदधानेन धुरंचिराय । त्वयाविपत्स्वप्यविपत्तिरम्यमावि. कृतं प्रेमपरंगुणेषु ॥१५॥ रिपूणाम् = अरीणाम् । सपितो = परिषदि । पथश्च्यु. तायाम् = मार्गाद्धष्टायाम् । चिराय = अनल्पकालम् । ध- ाम् = धर्मादनपेताम् । धुरम् = भारम | दधानन = धा. रयता । त्वया -युधिष्ठिरेण । विपत्स्वपि % आपत्स्वापि । अविपत्ति = अविनाश्यत एव । रम्यम = सुन्दरम् । गुणेषु शान्त्यादिषुविषपे । परम् = उत्कृष्टम् । प्रेमाविष्कृतम् = स्ने- ·(५७) हप्रकटीकृत पादुःसहमपिसोडवता। त्वयासाकृतमितिभावः।। विधायविधंसमनात्मनीनं शमैकवृत्तेर्भवत- श्छलेन । प्रकाशितत्वन्मतिशीलसाराः कृतोप- कारा इव विदिषस्ते ॥ १६ ॥ शमैकवृत्तेः = शान्त्येकवत्तनस्य । भवतः = तवयुधिष्ठि- रस्य । छलन = कपटेन । अनात्मनीनम् = स्वस्यवानोतु- मित्यर्थः । विध्वंसम् = अपकारम् । विधाय% कृत्वा । प्रका. शितः = प्ररूपापितः । तंव = भवतो युधिष्ठिरस्य । मति- शीलयोः = प्रज्ञासवृत्तयोः । सार: = प्रकर्षः । येस्ततथो- ताः । ते = तव । विद्विषः = वैरिणः । कृतोपकारा इव = उपकृतवन्तइव ॥ १६ ॥ लभ्याधरित्री तव विक्रमेण ज्यायांश्च वीर्या- स्त्रवलौर्वपक्षः। अतः प्रकर्षाय विधिविधेयः प्रकर्ष- तन्त्रा हिरणे जयश्रीः ॥ १७ ॥ तव = त्वयायुधिष्ठिरस्य । धरित्री-पृथ्वी। विक्रमण : शौर्यातिशयेन । लभ्या=प्राप्तव्या। नच मुलभ्यत्यर्थः। विपक्षश्च = शत्रुरपि वीयम् = शौर्यम् । अस्त्राणि = आग्नया- दीनि । बलानि = सैन्यानि । तैः । ज्यायान् -- प्रशस्यतः आधिकतर इतियावत् । अतः= एतदर्थाम् । प्रकषाय = आ- धिक्याय । विधिः = उपाय: । विधेयः = कर्तव्यः । कुतः। हि= यस्मात् । रण% संग्रामे । जयश्रीः = विजयकात्तिः । प्रतन्त्रा अतीव प्रपाना । प्रकर्षायसेत्यर्थः॥ १७ ॥ त्रिसप्तरत्वो जगतीपतीनां हन्ता गुरुर्यस्य ·(५८) स जामदग्न्यः। वीर्यावधृतःस्म तदाविवेद प्रकर्ष- माधास्वशं गुणानाम् ॥ १८ ॥ त्रिसप्तकृत्वा त्रिरावृत्तान् सप्तनारान् ( एकविंशतिकृत्व इत्यर्थः ) जगतीपतीनाम् = महीपालानाम् । हन्ता= नाश- कः । गुरुः = असंवदोपदेष्टा । सः = असौ प्रसिद्धः । जा. मदग्न्यः = जमदग्निसूनुः ( परशुराम इत्यर्थः ) यस्य = भोपस्य । वायर्यावधूतः = विक्रमाभिभूतः । (अम्बिकास्वयं- चइत्यर्थः ) तदा = भङ्गप्राप्तिसमये । गुणानाम् = शौर्यादी- नाम । प्रकर्षम् = अतिशयम । आधारवशम् = आश्रयाधी- नम् । विवेदस = जज । म पादपूर्णभूतऽर्येच ॥ १८ ॥ यस्मिन्ननैश्वर्यकृतव्यलीकः पराभवं प्राप्तइवा- न्तकोऽपि । धुन्वन धनुःकस्य रणेन कुर्यान्मनो- भयैकमवणं सभीष्मः ॥ १६ ॥ यस्मिन् = भीष्मविषये । अनैश्वर्येण = असमर्थन । कृत- व्यकीकः = जनितलक्ष्यः(जातलज्जइत्यर्थः) अन्तकोऽपि यमोऽपि। पराभवम = तिरस्कारमप्राप्त इव =लब्धइव । सः- असो । भीष्मः = गाङ्गेयः । रणे = युद्धे । धनुः = कोदण्डम् । धुन्वन् = कम्पयन् । कस्य = जन्तोः । मनः- स्वान्तम् । भ- ये कमवणम् = भयएवप्रवणमेकोन्मुखम् । न कुर्यात् = नो- करानु । अपितु सर्वस्यापि मनसि भयंकुर्यादेवेत्यर्थः ॥१६॥ सृजन्तमाजाविषु संहतीवः सहेत कोप- ज्वलितं गुरुं कः । परिस्फुरल्लोलशिखाग्रजित जगजिघत्सन्तामिवान्तवह्निम् ॥ २१ ॥ आज = सन्याम । इषुसंहतीः = वाणसङ्घान् । सूज- ·(५९) न्तम = वर्षन्तम् । कोपज्वलितम् = क्रोधदग्धम् । अतएव । परिस्फुरत्या स्पन्दमानाः। लोला चश्चलाः । शिखा- ग्राण्यव% कोणा एव । जिहा% रसना । यस्य तं तथोक्तम् । जगत् = लोकम । जिघत्सन्तम् = अत्तुमिच्छन्तम । अन्तव- हिम् = कालाग्निमित्र स्थितम् । गुरुम् = द्रोणम् । 3 युष्माकं मध्ये । कामहेत = को नासोढुं शक्नुयात् । नको- पीत्यर्थः॥ २० ॥ निरीक्ष्य संरम्भनिरस्तधैर्य राधेयमाराधित- जामदग्न्यम् । असंस्तुतेषु प्रसभं भयेषु जायेत मृत्योरपि पक्षपातः॥२१॥ संरम्भण = कोपेन । निगस्तम = दुरीकृत म ! धैर्यम = निर्विकारचित्तत्वम् । येन तं तथोक्तम् । आराधितजामद- दग्न्यम् = शुश्रूषितभागवम् । जामदग्न्यादधिगतास्त्र- रहस्यमित्यर्थः । राधेयम = राधातनयंकरणाम् । निर्ग- क्ष्य = आलाय । मृत्योगप मृत्योगपि = मरणस्यापि । अम. स्तुनेषुः = अपरिचितेषु । भरेषु = भीतिधु । प्रसभम् = वनाकारण। पक्षपातः- परिचयः । जागत =जायताम् । मृत्युरप्यस्माद् बिभीयात् किमुतान्य इति ॥ २१ ॥ यथासमासादितसाधनेन सुदुश्वरामाचरता तपस्याम् । एतेदुरापं समवाप्य वीर्यमुन्मूलितारः कपिकेतनेन ।। २२॥ यथा= विद्यया करणेन । सुदुश्चराम = अतिदुष्कराम । तपस्याम = तपश्चर्याम् । आचरता शिवप्रतितपः कुर्वते- त्यर्थ।। अतएव । समासादितम = मातम । साधनम् :

·(६) सिदिः । पाशुपतासरूपयेन सेन । कपिः = हनुमान् । केत. नम् = विहम । यस्यतेन । अर्जुननेत्यर्थः । दुरापम = अ- न्यस्यदुर्लभम् । बार्यम् = तेजः । समवाप्य = उपलभ्य । ऐते = पूर्वोकामामादयः । उन्मम्लिता: = उन्मूलयिष्यन्ते महत्त्वयागाय महामाहम्नामाराधनींतांनृप! देवतानाम् । दातुं प्रदानोचित ! भूरिधाम्नीमुपा. गतः सिद्धिमिवास्मि विद्याम् ॥ २३ ॥ हुनृप ! = भोराजन् ! युधिष्टिर ! । महत्त्वयोगाय = प्र. कर्षभाय। महामहिम्नाम = महानुभावाम । देवतानाम इन्द्रादीनाम | आराधनीम = प्रसादयित्रीमित्यर्थः । आरा- ध्यतेऽनयेत्याराधनी ताम | भूरिधाम्नीम = महाप्रभादाम । विद्याम् = इन्द्रपन्त्ररूपाम् । सिद्धिप = साधनमिव । हेमदा- नोचित ! = हेदानपात्रभून । दातुम् = दानाय। उपागतोऽ- स्मि = सम्माप्तोऽस्मि ॥ २३ ॥ इत्युक्तवन्तं व्रज साधयेति प्रमाणयन् वाक्य- मजातशत्रोः । प्रसेदिवासंतमुपाससाद वसन्नि- वान्ते विनयेन जिष्णुः ॥ २४ ॥ इति = इत्यम् । उक्तवन्तम् = वदन्तम् । प्रसदिवासम प्रसन्नम् । तम = मुनिम् । जिष्णुः = जयनशीलाऽर्जुनः । वन = गच्छ । साधय = अनुतिष्ठ । इति = एवंरूपम् । अ- जातशत्रोः = धर्मराजस्व । वाक्यम् = वचनम् । प्रमाणयन् = तदादिष्टःसन् । अन्तवसन् = निवासं कुर्वन् । छात्रइव = वि- चार्यावाविनयन = अनौद्धत्येना उपससाद = समीपमाप२४ निर्याय विद्याथ दिनादिरम्यान विम्बादिवा.

·कस्य मुखान्महर्षेः । पार्थाननवविकणावदाता दीप्तिःस्फुरत् पद्ममिवाभिपेदे ॥ २५ ॥ अथ = अनन्तरम् । वहिकणावदाता= स्फुलिङ्गवदु- ज्ज्वला । विद्या = इन्द्रपन्त्ररूपा । दिनादिरम्यादस्य = प्रभातपास्करस्य । विम्पादिन प्रतिविम्बामिय । महर्ने व्यासस्य।मुखात् = आननातनयाय =निर्गत्य : दीप्तिः अदोधितिः। स्फुरत् = विक्रमत् । पमित्र = कमलमिध । पार्थाननम् = अर्जुनप्य मुखम । अभिपद = प्रविष्टा ॥२५ योगं च तं योग्यतमाय तस्मै तपः प्रभावाद्वि- ततार मद्यः। येनास्त तत्वेषु कृतेऽवभासे समु- मिमीलेव चिराय चक्षुः॥ २६ ॥ योग्यतमाय = अर्हतमाय । तस्मै = अर्जुनाय । तम = वक्ष्यमाणपाहिमानम् । योग्यम् - ध्यानानिधि च । तपः प्रभावात् = तपस्यासामाामद्यः = झटिति । वितनार = सम्भदौ । न = यागेन । नत्वषु = प्रकनिमहदादिषु (मूलपकातर्महानहंकारो मनश्चपञ्चतन्मात्राणि पञ्चज्ञानेन्द्रि- याण कर्मेन्द्रियाणि पञ्च पञ्च महाभूतानीति चतुर्विज्ञान तवानि ) तत्रावभासे साक्षात्कारे कृतसति । अस्य % अर्जुनस्य । चक्षुरिव = लोचनामिव । चिराय = अनल्पका- सम् । समुन्मिमीलेव % उम्मिपितमिव ।। २६ ॥ आकारमाशंसित भरिलाभ दधानमन्तःकर- णानुरूपम् । नियोजयिष्यन विजयोदयेतं तपः समाधी मुनिरित्युवाच ॥ २७॥ आशंसितः = आख्यातः । भूरिकामः = अनेकवेषः।

·(१२) प्राभिर्येन तं तथोक्तम् । अन्त:करणानुरूपम् = मनोऽनुकूल म् । आकारम् = तिम् । दधानम् = धारयन्तम् । तम् = अर्जुनम् । मुनिः = व्यासः । विजयोदय : विजयफलके । तपःसमाधौ= तपोनियपे । नियोजयिष्यन् =नियोजयितु- मिच्छन्नित्यर्थः । इति = वक्ष्यमाणम् । उवाच = अवोचत्र २७ अनेन योगेन विवृद्धतेजा निजां परस्मै पद. वीमयच्छन् । समाचराचारमुपातशत्रो जपोपवा. साभिषवेर्मुनीनाम् ॥ २८ ॥ अनन- स्वोपदिष्टेन । योगन-चित्तवृत्तिनिरोधेन । विवृद्धतेजाः समृद्धशान्तिः । निजाम् = आत्मनीनाम् । पदवीम् = आस्पदम् । परस्मै अपच्छन् = परस्पप्रवेशपय- छमित्यर्थः । उपात्त शस्त्रः = निगृहीतायुधः सन् । जपोप- वासाभिषः = स्वाध्यायानशनस्नानैः । मुनीनाम् = ऋषी- णाम् । आचारम् = सच्चरित्रम् । समाचर = अनुतिष्ठ।।२८ करिष्यसे यत्र सुदुश्चराणि प्रसत्तये गोत्र, भिदस्तपांसि। शिलोचयं चारुशिलोच्चयं तमे- पक्षणान्नेष्यति गुह्यकस्त्वाम् ॥ २९ ॥ यत्र शिलांचय । गोत्रभिदः इन्द्रस्य । प्रससये 3 प्रसादाय । मदुश्चगाण - सुदुष्कराणातपांसि = तपस्पा! करिष्यमे =विधास्यसे । चालाशलोच्चयम् = रम्यशिखरम्। तम् = अमुम् । शिलोच्चयम् = गिरिमिन्द्रकीलरूपम्।त्वाम् भवन्तम् । एष:- अयम् । गुह्यकः = यः क्षणान्नेष्यति प्रापयिष्यति ॥ २९॥ इति ब्रुवाणेन महेन्द्रसूनुं महर्षिणा तेनतिरो- ·(११) बभूवे । तं राजराजानुचरोस्य साक्षात् प्रदेशमा. दशमिवाधितष्ठौ ॥३०॥ इति = इत्यम् । तम् = अयम् । महेन्द्रनुम् = अर्जुनम् । बुवाणेन = उक्तवता तिन = महर्षिणाव्यासेन । तिरोबभूने- अन्तर्दधे । राजराजस्य = यक्षराजस्य । अनुच: पूर्वोक्त यक्षः । अस्य -मुनेः । आदेशम् = आज्ञाम् । साक्षादिर अपरोक्षादिव । प्रदशेम् = अर्जुनाधिष्ठितस्थानम्। अधित- ठो प्राप्तवानिय॑यः ।। ३०॥ कृतानतिाहतसान्त्ववादे जातस्पृहः पुण्य. जनःस जिष्णी। इयाय सख्याविव संप्रसाद वि. श्वासयत्याशुसताहियोगः ॥ ३१ ॥ सः = असा । पुण्यजन: %= यक्षः। कृतानतिः = कृतपणा- मःसन् । व्याहृतसान्त्ववादे = उत्तीपयवचने । जिष्णा- अर्जुने । जातस्पृहः = जातानुरागः सन् । सख्यौ% मुहृदी- व। सम्मसाइम् = विश्वासम् । इयाय = श्राफ 1 हि= यतः । सताम्-सज्जनानाम् । योगा सजातः । माशु शीघ्रम् । विश्वासयति = प्रीतिजनयति ॥ ३१ ॥ अथोष्णभासेव सुमेरुकुान्विहीयमानानु- दयाय तेन । बृहद्युतीन्दुःखकृतात्मलाभं तमः शनैः पाण्डमुतान् प्रपेदे ॥ ३२ ॥ अथ = अनन्तरम् । उष्णभासा= सूर्येण | उदयाय 3 पुनरुद्गमनाय । विहीयमानान् = त्यज्यमानान् । वृहदद्यु. बीन् = सौवर्णत्वादीप्यमानानियः । सुमेरुकुखानिव %3D हमाद्रिकुञानिव । तेन अर्जुनन । पाण्डुसुतान् = चतुरइति ।

·(६४)
दुःश्वन कृच्ण । कृतः उपपादितः । आत्महामः =
उत्पत्तिः। यस्यतन्तयोक्तम् तमः = शोकोऽधकारश्च शनैः%3D
मन्दम् । प्रपंदे = प्राप ॥ १२॥
असंशयालोचितकार्यनुन्नप्रेम्णा समानीय
विभज्यमानः । तुल्याद्रिभागादिवतन्मनोभिर्दुः-
खातिमारोऽपि लघुः समेने ॥ ३३ ॥
असंशयम् = असन्दिग्धम् । यथातथा । आलोचितम् =
विवेचितम् । यत्कार्यम् = यत्कर्म । तेन । नुन्नः = निरस्तः ।
तथापि । प्रेम्णा = भ्रातृवात्सल्येनका । समानीय :- पुन-
राकृष्य । विभज्यमानः- समशोमागी क्रियमाणः ।::
असौ पूर्वोक्तः । दुःखातभारोऽपि = क्लशमेवातिभारभूतम.
पि। तन्मनोभिः = तेषां चतुर्णा पार्थानां स्वान्तः । तुल्या.
द्विपागादिव = प्रागुक्तप्रेमकृतात् समविभागादिवेत्यर्थः ।
लघुः= सूक्ष्मः । मेने = मतः॥ ३३ ॥
धैर्येण विश्वास्यतया महर्षेस्तीबादरातिप्रभ-
वाच्च मन्योः। वीर्यच विद्वत्सु सुते मघोनःस तेषु
न स्थानमवापशोकः॥ ३४ ॥
धेर्पण -निमर्गतीनिर्विकारचित्तत्वेन । तथा। महर्षेः-
व्यासस्य । प्रवर्तकस्यति शेषः । विश्वास्यतया = श्रद्धववच-
नत्वेनेत्यर्थः । अरातिमभवात् = शत्रुहेतुकात । तीव्रात् =
महदुःखात् । मन्योः = क्रोधादेतोः । मघोनः सुत = अ.
जुन । वीर्यच = पगक्रमं च । विद्वत्सु ज्ञातवत्सु ।इतियावत् ।
नेषु = पार्येषु । = असौ । शोकः = मन्युः । स्थानम् -
स्थितिम् । नावाप = न पाप ॥ १४ ॥

·(६५) तान्भूरिधाम्नश्चतुरोऽपि दूरं विहाय यामानिव- वासरस्य । एकौघभूतं तदशर्मकृष्णां विभावरी धान्तमिव प्रपदे ॥ ३५॥ तत् = पार्थास्त्यक्तवत् । अशर्म = दुःखम् । भूरिधाम्नः अतितेजस्विनः। चतुरः = चतुःसङ्ख्याकान् पार्यानपि । वा- सरस्य = दिनस्य । भूरिधाम्नश्चतुरः । यामान् प्रहरानि- व । दुग्म् = विपकृष्टम् । विहाय = त्यक्त्वा । एकौघभूतम् एकगशिभूतंपत् । कृष्णांविभावरीम् = कृष्णपक्षरात्रिम् । धान्तमिव = अन्धकारमिव । कृष्णाम् = द्रौपदीम् । प्रदे- माप ॥ ३५ ॥ तुषारलेखाकुलितोत्पलाभे पर्यश्रुणी मङ्गलभ- गभीरुः । अगूढभावापि विलोकने सा न लोचने मीलयितुं विषेहे ॥ ३६ ॥ स = असद्रिौपदी । विलोकने = अर्जुनवीक्षणे। अगृढभा. वा - अगुप्ताभिपायापि । स्फुटामिळाषिणीति यावत् । म- जलभाभीरुः = कल्याणहाने तासती । पर्यभुणी= परिग- ताश्रुके ( वाप्पावृत्तेइत्यर्थः) तुषारलेखाकुलितोत्पलामे हिपविन्दुमाहितेन्दीवरसभिभे । लोचने = नेत्रे । मीलयितु- म् = वन्दीकर्तुम् । न विष = नो शशक ॥ १६ ॥ अकृत्रिमप्रेमरसाभिरामं रामापित दृष्टिविलो- भिदृष्टम् । मनःप्रसादाञ्जलिना निकामं जग्राह पाथैयमिवेन्दसूनुः ॥ ३७॥ इन्द्रसूनुः = अर्जुनः । अकृत्रिमेण - कृत्रिमवर्जितेन । प्रेमरसन = प्रियभान । अभिरामम् = मनोहरम् । रामया

·रमाया । अर्पितम् = दम् । हाशविलोभि = अवलोकन
मियम् । दृष्टम् = दर्शनम् । मनाप्रसादाअकिनास्वान्त.
प्रसन्नताजलिना । पाथेयम् = शम्बलमिव । निकामम् =
अतिशयेन । जग्राह गृहीतवान् ।। ३७ ॥
धेर्यावसादेन हतप्रसादा वन्यदिपेनेव निदाघ-
सिन्धुः । निरुद्धवाष्पोदयसन्नकण्ठमुवाच कृ.
च्छादितिराजपुत्री॥३८॥
कन्यदिपेम %3Dविपिनहस्तिना। निदाघसिन्धुः = ग्रीष्मन-
दीव । धैर्याव सादेन धैर्यभ्रंशनकी हतप्रमादा हृत-
नेमल्या । क्षोभं गर्मितत्यर्थः । राजपुत्री-क्षत्रियतनयाद्रो-
पदी । निरुवाष्पोदयम् = संरुद्धरोदनम् । सन्नकण्ठम्:
हीनस्तरम् । कृच्छ्राद् = कथंचित् । इति = वक्ष्यमाणम् ।
उवाच-बभाषे ॥ ३८॥
द्रौपद्याचष्ट।
मग्नां द्विषच्छमनि पकमते सम्भावना भुति-
मिवोद्धरिष्यन् । आधिदिषामातपसां प्रसिद्धे-
रस्मद् विना मा भूश मुन्मनीभूः ॥ ३६॥
पङ्कभूते = कर्दमोपमिते । दिपच्छमानि = शत्रुकपटे । मग्ना-
म् = दुरुदराम् । सम्भावनाम् = योग्यताम् । (गौरवमिति
यावत् ) भूतिम् = सम्पदमिव । उद्धार्रष्यन् = उनष्यन् ।
उद्धारकस्त्वमिति शेषः । आधिद्विषाम् = दुःखच्छिदाम् ।
तपसाम् = धर्माणाम् । प्रसिद्धः - सम्यकसिद्धिपर्यन्तम् ।
अस्मद्रविना अस्माभिर्षिनेत्यर्थः । भृशम् = आतिशयम् ।
मोन्मनीः = अस्मविरहाद दुर्मना मा भूरितार्थः॥३९॥

·(१७)
यशोऽधिगन्तुंसुखलिप्सयावामनुष्यसंख्याम-
तिवर्तितुंचा। निरुत्सुकानामभियोगमाजां समु.
त्सुके वाङ्कमुपैति सिद्धिः ॥ ४० ॥
यशोऽधिगन्तुम् = कीर्तिमन्धुम् । सुखस्य = आनन्दस्य।
लिप्सया - लन्धुमिच्छया । मनुष्यसङ्ख्याम् = नरगण-
नाम् । अतिवर्तितुम् = अतिक्रमितुंगा । अमानुषकर्मकतु-
मित्यर्थः । अभियोगमाजाम् = अभिनिवेशवताम् । निरु-
त्सुकानाम् = अनुत्सुकानाम् (अदुर्मनानामित्यर्थः) सिद्धिः-
पूर्वोक्तंयशः मुखाद्यर्थसिद्धिश्च । समुत्सुकेर = अनुरक्तका-
संव। अङ्कम् = उत्सङ्गमन्तिकम् । उपैति = मामोति ४०
लोकं विधात्रा विहितस्य गोप्तुं क्षत्रस्य मुः
ष्णान् वसु जैत्रमोजः। तेजस्विताया विजयक-
निघ्नन् प्रियं प्राणमिवाभिमानम् ॥ ४१॥
विधात्रा = ब्रह्मणा । लोकम् = संसारम् । गोप्तुम् = र-
क्षितुम् । विहितस्य = सृष्टस्य । क्षत्रस्य क्षत्रियजातः । जैत्र-
म् = जयनशीलम् । ओजः = बलंदीप्तिर्वा । तदेववसु - धन
म् । मुष्णन् = अपहरन् । विजयकवृत्तेः-विजयकजीविना-
याः। तेजस्वितायाः= तेजस्विनामित्यर्थः । प्रियम् = प्रेष्ठम्।
प्राणमिव प्राणसममित्यर्थः । अभिमानम् = अहङ्कारम् ।
मिघ्नन् = खण्डयन् । सेजस्विनां प्राणहानिमायो मानहान-
रिति भावः ॥ ४॥
श्रीडानतेराप्तजनोपनीतः संशय्य कृच्छ्रेण नृ.
पैः प्रपन्नः । वितानभूतं विततं पृथिव्यां यशःस.
मूहन्निव दिग्विकीर्णम् ॥ ४२ ॥

·(६८) आप्तजनोपनी = यथार्थ रक्त्रासाधितः।मापितइत्यर्थः । तथापि । संशय्य = सन्दिा ( असम्भावितबुद्धयति भावः) ब्रीडानतः = जुगुमितवृत्तान्तश्रवणादिति भावः । नृपः = देशान्तरस्थैर्भूपालैः । कृच्छ्रण = दुःखेन । प्रपत्रआतो. क्वात्कथंचिद्विश्वस्त इत्यथः । पृथिव्याम् = भूमौ। वितान- भूनम् = उल्लोचापमितम् । यद्वा वितानभूतं वितानसमम् - उल्लोचतुल्पमिात यावत् । दिग्विकीर्णम् = दिगन्तलग्नम् । वितानमपि दिगन्तलग्नमितिभावः । विततम् = प्रथितम् । यशः = कीर्तिम् । समूहभित्र = सङ्कोचयन्निव । अरातिप- रिभूनस्य कृतः कीनिरिति भावः ॥ ४२ ॥ वीर्यावदानेषु कृतावमर्षस्तन्वनभूतामिव संप्र- तीतिम् । कुर्वन्प्रयामक्षयमायतीनामर्कविषा- महदवावशेषः॥४३॥ वीण्येव = बलान्येव । अवदानानि = प्रशस्तक- माणि । तेषु। कुनावमर्षः = कृतास्कन्दनः । पुराकृतपराक्रम जातान्यपिप्रमृजन्नित्यर्थः । सम्पतीतिम् = ख्यातिम् । अभू- ताम् = अविद्यमानामिव । तम्वन = कुर्वन् । अहोऽवशेषः- दिनान्तः । अविषामित्र = मूर्यदीप्तिमिव । आयतीनाम्- उत्तरकालानाम् । प्रयामक्षयम् = दध्यनाशम् । कुर्वन् = वि. दधमिति ॥ ४३ ॥ प्रसह्य योऽस्मामु परैः प्रयुक्तः स्मर्तुं न शक्यः किमुताधिकर्तुम् ।नवीकरिष्यत्युपशुष्यदादः स खद् विना मे हृदयं निकारः॥ ४४ ॥ परेः = अरिभिः। अस्मासु पाण्डवेषु । प्रसह्य = बलात् ।

·( ६९ ) प्रयुक्तः = आचरितः। योनिमार:=पारभवः । शाकर्षण. रूपस्तिस्कार इतियावत् । स्मर्तम = स्मरणायानशक्यः%3D ना मोदर्माः । अधिकतम = अनुभवितुमकिमुत = अतीवा सः असो निकासा खदिना-बयाविना । आद्रःमन् = लिनःसन् | नवीकरिष्यति = नूतनी भविष्यतीत्यर्थः । उप- श्रुष्यत् = त्वयाविना शुष्कपिति भावः । म-पद्रौपद्याः । हृदयम् = स्वान्तम् । नवीकरिष्यति = आदीं करिष्यनि ४४ माप्तोऽभिमामव्यसनादमह्य दन्तीवदन्तव्य- स नाद्विकारम् । द्विषन्प्रतापान्तरितोरुजाश. रद्घनाकीर्णइवादिरहनः ॥ ४५ ॥ अभिमानस्य = दपस्य । व्यागत् = भ्रंशात् । दन्तव्य- सनात् = ग्दभात् । दन्ती % करीव । अमह्यम् = अनीन । विकारम् = वैरूप्यंप्राप्तः । द्विात्मनापन = शत्रूगां नजना। अन्तरितम् = तिरस्कृतम्। उरुतजः = प्रतापो यस्य पतथाक्त- अतएव । शरधनाकाणः = शरहतुपयच्छन्नः । अहन: % दिवसस्य | आदिः = प्रत्यूपइव स्थितः । तदेवापत्यभिज्ञा- यपानइत्यर्थः ॥ ४५ ॥ सबीडमन्दस्विनिष्क्रियत्वान्नात्यर्थमस्त्रैरवभास- मानः | यशाक्षयक्षीणजलार्णवाभस्त्वमन्यमा कारमिवाभिपन्नः॥ ४६॥ निष्क्रियत्वाद = अर्थक्रियाशून्यत्वाद् । मबीडमदैरि- व = सबोडरतएवमन्दैरपटुभिारवस्थितरित्युत्प्रेक्षा। अस्त्र:= पहरणैः । अत्यर्थम् = अतिशयम् । नाऽवभाममान: प्रकाशमानः ( पूर्वतुनैवमिति भावः) किन्तु । यसक्षपाद - - ·(७०) कीर्तिनाशीनो। सीणजलः = नष्टतायः । योऽर्णवनदा- भ: तत्सदृशः । त्वम् = भवान जुन: । अन्यम % इतरम । आकारम् = स्वरूपम् । अभिपन्नः = मानव । स्थितः॥४६॥ दुःशासनामर्षरजो विकीर्णेभिर्विनाथरिव. भाग्यनाथैः । केशः कद कृतवीर्यसारः कच्चित् स एवासि धनजयस्त्वम् ॥ ४७ ।। दुःशासनस्य-दुर्योधनकनीयसाभ्रातुः। भामर्ष भामर्षण माकप: म पत्र । रजः = धूलिः (मालिन्यांतु त्वादिति भावः) तना विक्रीणः विक्षिप्तः। अतएवाविनारिव:- स्थिनवतां युष्माकामचपायवादनायैरिव स्थितः । धाग्यनाथ: देव मात्रशरणैः । एभिः = परिदृश्यमानैः । केशः = कः । कदर्यानो = गह्यार्थीकनौ। वीर्यमारौ = शौयषले । यस्य स नथाक्तत्वम् भवान्पार्थः । सः= असावेवाधनञ्जयोऽसि - अर्जुनाऽसिकच्चित् ॥ ४७ ॥ स क्षत्रियस्त्राण सहः सतां यस्तत् कामुक कर्मसु यस्य शक्तिः । वहन् दयीं यद्यफलेऽर्थ- जाते करोत्यसंस्कार हतामिवोक्तिम् ॥ ४८ ॥ स.क्षत्रियः = अपौराजन्यः । यःसताम् = मज्जनानाम् । अणमहः = रक्षणक्षमः । तत् = अदः । कार्मुकम् = धनुः । यम्य - कामुकस्य । कर्म - रक्षणक्रियाम । शक्तिः = मामध्यमस्ति । एवं स्थिते । यदि चत् यीम - द्विविधा म । सक्तम् = कथनम् । अफले = पूर्वोक्तावयवार्यशू ये । अर्थात = स्वाभिधयसामान्यमातिमात्र त्यर्थः । वहन्= वर्तगन् । असंस्कारहताम = अव्युत्पत्तिक्षितामिव । क. राति = कुरुते ।। ४८॥

·(७१)
वीतौजसः सन्निधिमात्रशेषा भवत्कृतां भूति-
मपेक्षमाणाः । समानदुःखा इव नस्त्वदीया सरू-
पतां पार्थ ! गुणा भजन्ते ॥ ४६ ॥
पार्थ ! - अर्जुन ! । बीतीनसः निष्प्रभाः। सनिधि-
मात्रशेषा:= सत्तामात्रावशिष्टाः । भवत्कृता: = भवता करि-
ष्यमाणाम् । भूतिम = अभ्युदयम अपेक्षमाणाः = अपेक्षा
कुर्वाणाः । त्वदीयाः = तावकीनाः । गुणाः = शौर्याणि ।
समानदुःखाः समदुरखमाजइव | न:- अस्माकम् | स.
रूपताम् = वीतौजस्वाद साधर्म्यम् । भजन्ते = सेवन्ते४९
आक्षिप्यमाणं रिपुभिः प्रमादानागौरवालन-
सटमृगेन्दम् । वांधूरियं योग्यतयाधिरूदादी.
त्यादिनश्रीखि तिग्मरश्मिम् ॥ ५० ॥
प्रमादात् = अनवधानतायाः ( प्रज्ञाविहीनत्वाद् ) न
तुदौर्बल्यादिति भावः । रिपुभिः = शत्रुभिः । आक्षिप्यमा-
जाए = अधिक्षिप्यमाणम् । अतएव प्रमादात् नागैः = गः ।
आलून मटम् = आक्षिप्तपरम् । मृगेन्द्रम सिंहमिव स्थितम
वाम = भवन्तमर्जुन म । इयम = एषा। धूः = कार्यभारः।
तिग्मरणिम् = सूर्यम् । दीप्त्या प्रकाशन | दिनश्रीरिव -
दिवसगोमेव । योग्यतया=निर्वाहकनया। अघिख्दा
आरुढवती ॥ ५० ॥
करोतियोऽशेषजनातिरिक्तां संभावनामर्थव-
तीक्रियाभिः। संसत्सुजाते पुरुषाधिकारे न पूरणी-
बं समुपैति संख्या ॥५१॥

·(७२) : यः पुरुषः। अशेषजनात् = इतरनरात् । अतिरिक्ताम् : अधिकाम् । सम्भावनाम् = योग्यताम् । क्रियाभिः = चरि. । अर्थवतीम् = सफलाम् । करोति = विदधाति । तम् = जनम् । संसत्सु = सभासु ।पुरुषाधिकारे = योग्यपुरुषगणना- प्रस्तान । जानेसति । पूरणीसंख्या = द्वित्वादिगणना । न समुपैति = नहि पामोति । अद्वितीयो भवतीत्यर्थः ॥ ११॥ प्रियेषु यः पार्थ ! विनोपपत्तेविचिन्त्यमानैः क्लममंतिचेतः । तवप्रयातस्य जयाय तेषां क्रिया- दघानां मघवाविघातम् ॥ ५२ ।। पार्थ ! = मा अर्जुन ! पियेषु = अस्मासु विषये । उप- पत्तेः = कारणात् । विनव = ऋतएव । विचिन्त्यमानः = अकस्मादेवाशङ्कयमान: । यैः = अधः। चेनः =चित्तम् । क्लपम् = वदम् । एति = मामोनि । जयाय =जतुम् । प्रयात. भवतःमम्बन्धिनाम । तेषाम = अ- मीषाम् । अघानाम = व्यसनानाम् । मघवा %D इन्द्रः । वि. घातम = निवारणम् । क्रियात् = करोतु ॥ ५२ ॥ मागाश्चिरायैकचरः प्रमादं वसन्नसंवाध शिवे पि देशे।मात्सर्यरागोपहतात्मनां हि स्खलन्ति साधुष्वपि मानसानि ॥ ५३ ॥ असम्बाधः = असङ्कटः ( विजन इत्यर्थः ) शिवः = निधिः । अस्मिनसंवाध शिवेऽपि देश । चिराय% चिरम्। एकच = एकाकी । वसन् निवास कुर्वन् । मादम् अनवधानताम् ( दौर्बल्यम ) मागाः = मागमः । मात्सर्य- म =देषः। रागः = स्नेहः । ताभ्याम् । उपहतारमनाम = स्य-प्रगतस्य । तव :

·( ७१) रागद्वेषष्तिस्वभावानाम् । मानसानि = मनांसिसाधुषु = सज्जनेष्वपि विषये । स्खलन्ति = विर्वते हि ॥ १३ ॥ तदाशुकुर्वन् वचनमहर्मनोरथान्नःसफलीकु- रुष्व । प्रत्यागत वास्मि कृतार्थमेव भुजोपपीड परिरब्धुकामा ॥ ५४॥ तद् = तस्माद्धेतोः। आशु - शीघ्रम् । महर्षेः = व्यास. स्य । वचनम् = वाक्यम् । कुर्वन् विदधन् ( तपस्यन्नि- त्यर्थः ) नः = अस्माकम् । मनोरथान् = आशाः। सफली कुरुष्व = अरिनिर्यातनेनास्मान् प्रतिष्ठापयेत्यर्थः। कृतार्थम्= कृतकृत्यम् । प्रत्यागतम् = प्रत्यायातमेव । त्वा = त्वाम् । भुजोपपीडम् = बाहूपपीढम् । परिरब्धुकामास्मि = ग्रहीतु मिच्छामीत्वर्थः ॥ ५४ ।। उदीरितां तामिति याज्ञसेन्या नवीकृतोद्ग्रा- हितविप्रकाराम् । आसाद्य वाचम भृशं दिदी- पे काष्ठामुदाचीमिव तिग्मरश्मिः ॥ ५५ ॥ सः = असावर्जुनः । इति = इत्यम् । याज्ञसेन्या = द्रौप- या । उदारिताम् = उक्ताम् । नवीकृतः- पुनरुद्घाटनेन तथा प्रत्यायितः । अतएव । उद्माहितः = मनासिनिधापित- श्व । प्रकार:-परिभवः । यया सा, तामअमुम् । वाचम् = वचनम् । आसाद्य आकर्येत्यर्थः । उदीची काष्ठाम् = उत्तरदिशम् । तिग्मरश्मिरिव = भानुरिव । भृशम् = अत्यर्थ- म् । दिदीपे जज्बाल । चुक्रोधेत्यर्थः ॥ ५५ ॥ अथाभिपश्यन्निव विदिषः पुरः पुरोधसारोपि- तहेतिसंहतिः। वभार सम्योऽपिवपुः सभीषणंगतः क्रियामन्त्रइवाभिचारिकीम् ।। ५६ ।।

·(७४) अथ = अनन्तरम् । विद्विषः = अरीन् । पुरः = अंग्रे। अभिपश्यन् = समन्तादालोकमान इवस्थितः । तथा । पुरो- घसा= पुरोहितेन । धौम्येनारोपिता = समन्त्रमाहिता । हेतिसंहतिः = आयुधकपालो यम्य सतयोक्तः = अर्जुनः । रम्यः = सौम्यः सन्नपि । अभिचारः = परहिंसा । प्रयोजन यस्याः साभिचारिकी ताम् । क्रियाम् = कार्यम् । गतः = प्राप्तः । मन्त्रहबरम्यः प्रकृत्यारमणीयः । भीषणम् = भयानकम् । वपुः = शरीरम् । बभार = कृनवानित्यर्थः॥१६॥ अविलव्य विकर्षण परैः प्रथितज्यारवकर्म कार्मुकम्। अगतावरिदृष्टिगोचरं शित निस्त्रिंशयु. जौ महेषुधी॥ ५७॥ परैः = अरिभिः । अविलङ्गध्यम = अनतिक्रमणीयम् । विकर्षणं यस्य तत् = अमोधकर्षणमित्यर्थः । प्रथितः = ख्यातः । ज्यारवः = गुणध्वनिः । कर्म = वाणपोक्षणादिकं च यस्य तत् । कार्मुकम् = धनुश्चोदइन् । अरीणाम् = श- Jणाम । दृष्टिगोचरम = दृष्टिपथम् । अगतौ अनुपाये । भाहेवेष्वनिवर्तिवादस्पतिभावः । निगतस्त्रिंशतोऽङ्गुलि. भ्यो निस्त्रिंशःखाः । तेन शितेन - तीक्ष्णेन युक्त इति । शितनिस्त्रिंश युजौ । महेषुधीदीघ निषङ्गौ ॥ ५७ ।। यशसेव तिरोदधन मुहुर्महसागोत्रभिदायुधक्ष- तीः। कवचं च सरत्नमुहहन्ज्वलितज्योतिरिवा- न्तरदिवः॥ ५८ ॥ गे.त्रभिदः = इन्द्रस्य । आयुधक्षतीः = वज्रप्रहाररन्ध्रा- णि । महसा = स्वकान्त्या । यशसेव = मूर्तयाकीर्येव । मुहुः = भूयः। तिरोदधन् = आच्छादयन् । सरत्नम् - ·- - (७५) रतसहितम् । अतएव । ज्वलितज्योतिः दीप्ततारकम् । दिवाऽन्तरम्-नभामध्यमियावस्थितम् । कवचम् = वर्मच ! उद्वहन् = उत्पापयन् ।। ५८ ॥ अलकाधिपभृत्यदर्शितं शिवमुधिरवर्त्म सं. प्रयान् । हृदयानिसमाविवशस क्षणमुदाष्पह- शां तपोभृताम् ॥ ५९॥ सः = असारर्जुनः । अलकाधिपभृत्येन = यक्षेण । दर्शि- लम् = प्रकटितम् । अतः । शिवम् = निर्वाधम् । उौधर- वत्म = हिमवन्मार्गम् प्रति। सम्प्रयान् = प्रगच्छन् । क्षणाम् अल्पकालम् । उद्वाष्पदृशाम् = वियोगदुःखात् साश्रुनेत्राणाम् तपाभृताम् द्वैतवननिवासिनांतपस्विनाम् । हृदयानि = म- नांसि । समाविवेश-खदयामासेत्यर्थः ॥१९॥ अनुजगुस्थ दिव्यं दुन्दुभिधानमाशाः मुर कुसुम निपाति व्याम्नि लक्ष्मी वितेने। प्रियमिवं कथयिष्यन् नालिलिङ्गरफुरन्ती भुवमनिभृतवेला वीचिवाहःपयोधिः॥६॥ अथ = अनन्तरम्। आशादिशः। दिविभवं दिव्यम् सुन्दरम् (दिगादिभ्योयत् ) दुन्दुभिधानम् = वृहक्का रवम् । अनुजगुः- अनुदध्वनुः । व्योम्नि = आकाशे । मुरकुममनिपातः - देवपुष्पवर्षणः । लक्ष्मीः = श्रीः ।वितेने अतनिष्ट । अनिभृताः = चञ्चलाः= वेलायाम् = समुद्रकूले यावीचयस्ता एवबाहवो भुनायस्य सतथोक्तः । पयोधिः = समुद्रः। स्फुरन्तीम् = उल्लसन्तीम् । हर्षात्स्पन्दमानांच । भुवम् = पृथिवीम् । प्रियम् = इष्टम् । भारावतारणरूपम् । कथयिष्यभित्र = वक्तुमिवेत्यर्थः । आलिलिङ्ग = आलिङ्गि- तवान् ॥ ६० ॥ मालिनीवृत्तम् ।। इति तृतीयःसर्गः . .

·. परीक्षोपयोगिप्रश्नाः-१६०६ ई० व्याकरण १-हरेऽव,गवेन्द्रः, तच्छिवा, भोंदवार,भगोनमस्त, मनोरथः एतानिसाधयत। २-सख्युः, कोष्टुः, दधनि, धुक्षु, मघोनः, महान् , अस्याः, एषां सिदिः। ३-बभूव, राजतुः, अधिजगे, जुहुधि, गृहाण, एषां सिदि- प्रकारः प्रदर्शनीयः। ४-राजयुध्वा, हित्वा, अनश्वः, चित्रगुः, वैयाकरणः, ताव- कीनः, एषां साधुत्वं विग्रहवाक्यानि च त । ५.-पचन्ति, सर्पिका, मुमुखी एषां सिद्धि प्रदर्शयत ॥ तर्क संग्रह- १- पृथिव्याः किंलक्षणम्, पार्थिव मिन्द्रियंचकिम्- २- रसः कतिविधः कुत्रचकीदृशः किञ्चतल्लक्षणम्-- ३--स्मृतलक्षणम्, तत्रत्यपदानां कृत्य चोच्यताम्। ४--असमायिकारणस्य लक्षणमुदाहरचोच्यताम् ५-घटरूपस्य साक्षात्कारः केनेन्द्रियेणभवतिकश्चतत्र समिकर्षः ६-उपाधलक्षणमुदाहरणञ्चोच्यताम्, श्रुतबोधे- १६, १३, ३८, १८, श्लोकशक्षणम् रघुवंशे सर्ग श्लोक संख्या २० ४३, ६८ ४ ५ १३, ६५ रामायणे ४९, ७०,८८ महाभारते १७, १०, १४

·No text on this page.