·ओमयोनिः ससिद्धान्त शिरोमणिः ।
श्रीमरेश्वरोपाध्याय सुन भास्कराचार्य रचितः।
तत्र प्रथम गोलाध्याय एव समिता
क्षरा व्याख्या
.
सरठी नामकसमाजाज्ञया कक्षिकानायां पति मिश्यन्
यन्नास भनिनोऽमत् ।
१८४२

·॥ श्री॥ .. .. ॥ सूचीपत्रं सिद्धान्तशिरोमणि गोलाध्यायस्य ॥ प्रकरण पृष्टिः पंक्तिः সনিম १ १ मङ्गलाचरणं. अथगोलग्रन्थेकारणमाह २ अथगोलप्रशंसयागोलानभिज्ञगण) कोपहासः १ अथगोलस्वरूपं १० अथगणितप्रशंसा .. ३ १४ 'अथज्योतिःशास्तश्रवणेधिकारी १८ अथव्याकरण प्रशंसा ४ अथखगोलप्रशंसा ४ ५ अथभूसंस्थानमनः १० अथग्रहस्फटीकरणोपपत्तिप्रश्नाः अथत्रिप्रदिनमानभेदप्रश्नः पराभ्युदयभेदप्रश्नः ५ १२ Pाज्याकुज्यादिस्थितिप्रश्नः (चंद्रार्कग्रहणयोर्दिकालभेदा ६ द्युपपत्तिप्रश्नः क .. .. ..

·२ ॥ सूचीपत्र सिद्धान्तशिरोमणि गोलाध्यायस्य ।। प्रकरणं प्रधिः पंक्तिः अथचन्द्रश्टङ्गोन्नताशसक्षयवृद्धिप्रमः इतिश्रीप्रथमोध्यायः १ अथपृथ्व्याद्युत्पत्त्युपादानब्रह्मप्रणाम.. २२ अथभूमे स्वरूपं १५ अथपुराणोक्तभूम्याधारनिराकरण ११ अथ बौहादियुक्तितझंगचाह ११ अथगोलस्यसमतानिराकरण अथमत्याविरोधपरिहारः १० अथवोक्तभूपरिधिमानोपपातः १४ १५ अथभूगोलेपुरनिवेशन १५ अथदीपसमुद्रस्थितिः अथजम्बूद्दीपगिरिवीननवखण्डानि १६ प्रथमेरुसंस्थान १८ अथगनाविभागः अथभारतवर्षेनवखण्डानिकुलाद्रींथाह २० ११ अथलोकत्रयसंस्थान २० अथदिग्व्यवस्था अथचक्रभ्रमणव्यवस्था अयधुवर्तसंस्थान अथभूपरिधिमानानुवादः अथलमा तभूपृष्टफलदूषणं अथाचसयुक्तिः .. or 6 १ ..

·.. ॥ सूचीपत्र सिद्धान्तशिरोमणि गोलाध्यायस्य ।। ३ प्रकरणं पृष्टिः पंक्तिः अथान्यथाप्रतिपाद्यने अथभूमेःप्रलयभेदोपलयांचाह २७ २२ अथब्रह्माण्डगोलमा २६ इतिदितीयाध्यायः २ अथभूमेरुपरिसप्तवायुस्कन्धाः ३० १३ अथग्रहाणांपूर्वगतिंदृष्टान्तेनाह ३१ ३ अथभदिनमस्फुटसावनच्च ३१ अथवर्षेसावनसंख्यामाच ३३ २ अथचान्द्रमासमाछ ३३ ११ अथाधिमासोपपत्तिः अथावमापपत्तिः अथावमाधिमासे घुविशेषः . ३६ अथादर्गणानयनेचैत्रादिचान्द्रयोगे ३७ अधिमासावमशेपत्यागेचकराणं ११ अयोदयान्तरकोपपत्तिः ३८ अथदेशान्तरस्वरूपं ४० अथभूगोलेस्फुटपरिधिप्रदेशस्फुट] ४२ नानुपातञ्चा इतिमध्यगतिवासनाध्यायः३ अथज्योत्पत्तिकथनेकार २१ अथजीवाक्षेत्रसंस्थानज्योत्पत्तिंच ४३ अथस्पष्टीकरणेफलोपपत्तिा ४६ १६ १७ .. .. .. ..

·.. .. ४ ॥ सूचीपत्र सिद्वान्तशिरोमणि गोन्नाध्यायस्थ ।। प्रकरणं पृष्टिः पंक्तिः अथफलार्थवद्यकप्रकार अथफलानयनइतिकर्तव्यतोपपत्तिः ४६ अथमन्दस्फुटमध्यप्रकल्प्यशीघ्र फलं) यत्साध्यतेतदुपपत्तिः अथोचोपपत्तिः १४ अथबिम्बस्थाणुत्वस्थूलत्वोपपत्तिः ५ इतिप्रतिवृत्तमाङ्गिः अथनीचञ्चभङ्गिः अथकर्णानयनंफलञ्चार ५२ इतिनीचोच्चवृत्तभङ्गिः अथमिश्रभङ्गिः अथमन्दशीघ्रकर्मइयेनस्फुटत्वेकारणं इदानीमन्दकर्मणिकर्णःकिनकृता ५४ इत्यस्योत्तर इदानींनतकर्मवासनामा अथगतिफलाभावस्थानमाह ५६ अथग्रहस्यवक्रत्वंछेद्यकेयथाशी घंश्यतेतदर्थमा अथकेन्द्रसंज्ञांस्फुटकक्षाञ्चार ५६ अथभुजोतरकमेपपत्तिमाद १७ अथवद्यकोपसंचारेगणकप्रज्ञावर्णनं .. ५७ रतिवेदनकाधिकारः अथगोलवनमः अथपूर्वापरादिकृतानि ५८ प्रथोमण्डलमा '५८ ..

·.. । सूचीपत्रं सिद्धान्तशिरोमणि गोलाध्यायस्य ॥ ५ प्रकरणं पृथि पंक्तिः अथविषुवन्म एडलं ५८ ५ अथग्मण्डलमाह ५८ १२ इतिखगोलः अथदृग्गोलमाह अथभगालवन्धमाद अथक्रान्तिवृत्तमाह अथविमण्डलमा अथक्रान्तिविक्षेपञ्चाइ ६२ अथक्रान्तिपातमाह अथविक्षेपपातानाह अथज्ञशुक्रयाविशेषमाद अथग्रहगोलेविशेषमाद अथाहोरात्रवृत्तमाह ६८ इतिगोलबन्धाध्यायः अथचिप्रश्नवासना तबादौचरस्थानमाह अथचरकालमाह अथचरफलस्यधनर्णवासनामाह अदिननिशीलघुत्वमहत्वहेतुमाह ७१ अथात्रविशेषः अथमेरुसंस्थानमाह ७२ अथदिनरात्रिस्वरूपेपिटदिनञ्चार ... ... ७२ २१ م , غو له .4 २१ ६ .. १५ ·६ ॥ सूचीपत्र सिद्धान्तशिरामणि गोलाध्यायस्य !! दृष्टिः पंक्तिः '७३ ७३ .. .. r ७५ १ ७५ ३ .. ७४ १३ प्रकरणं अथसंहितोतस्याभिप्रायमाह अथपिटदिनस्योदयास्तकालमाह अथव झदिनोपपत्तिमाह अयोदयवासनामाछ অগ্রীমৗযাে} धिकत्व प्रतीत्यर्थमाइ अथास्तमयानाइ अथपटपध्यक्षांशाधिकविशेषः अयोदयास्तमध्यलमस्थानान्याह अथलग्नार्थमर्कस्यतात्कालिकी करणवासनामा अथदेशविशेषेणरामीन्सदोदि) ताननुदितांचा अथल लोक्तदृश्यादृश्यलक्षणस्यदूष] णमाइ अथाक्षलम्ब ज्ञानार्थमार अथशंकानयनवासना अथकेषांचिढूपणमार अथर्शकुस्थानमाइ. अथायामुदयास्तसूत्रचाह अथक्रान्तिक्षेत्राणि अथाक्षक्षेत्राणि १८ ७६ . १५ १७ ·.. ॥ सूचीपत्र सिद्धान्तशिरोमणि गोलाध्यायस्य ॥ ७ प्रकरणं पृष्टिः पंक्तिः इतित्रिप्रश्नवासनाध्यायः अथग्रहणवासना नवचन्द्रार्करहणयोः स्पर्शमीक्षेच) दिग्व्यत्ययस्थापपत्तिमाह अथनतिलम्बनयोःकारणमाह ६ अथवादकनिर्णयमाह अथ ननिलम्बनेकुता कुदलेन ८७ साध्यतेइत्यस्योत्तरं २० अथछेद्यकप्रकारणलम्बनमाइ अथनत्युपपत्तिमाह २० अथस्फुटलम्बनार्थमाह १५ अथवलनबासनामाइ अतएवप्रतिवादिनप्रत्या इतिग्रहणवासनाध्यायः अधोदया स्तवासनानवोदयेऽस्ते चहकर्मकारणमा अथवाइ १०२ ११ अथशर स्पष्टीकरणमा अथब्रह्मगुप्तादिभिःकिस्पटोनोक्ता इत्याशक्याह अथसदूषणानुपहसनाद १०४ अथोत्नमञ्चानिवृत्तिमाह १०४ अथव्यभिचारमाह १०५ . . .. .. १८ ·८ ॥ सूचीपत्र सिद्धान्तशिरोमणि गोलाध्यायस्य ।। पृष्टिः पंक्तिः १०७ १०८ १०१ १०० २० प्रकरणं अथतन्मतिभ्रमेकारणमाह इत्युदयास्तवासनाध्यायः अथष्टङ्गोनाशकत्वेकृष्णत्वेचा कारणमा अथयन्त्राध्यायः अथगोलयन्त्रमाछ अथनाडीयन्त्रमा अयघटीयन्त्रमा अथशंकुयन्त्रमा अथचक्रयन्त्रमा अथवेधेन ग्रहज्ञानमाह इतिचक्रयन्त्र अथचापङ्गोलन्तुयंचयन्त्रमार अथफलकयन्त्रमा इदानींतल्लक्षणमा इदानोंफलकयन्वोपकरणमाछ इदानींयष्टिसाधनमाह इदानींयष्टिप्रयोजनमार एवंछायादर्शनात्कालज्ञानमुक्के दानीमेतावत्यभीष्टकालेनतेला यालगिध्यतीत्येतदर्थमार इतिफलकयन्त्र अथयष्टियन्त्रमा १११ १११ १७ ११२ १६ ११५ १२ ४ १९७० २० १२० १२१ १५ ·शानेको । सूचोप सिद्धान्तशिरोमणि गोलाध्यायस्य ॥ र प्रकरणं पृष्टिः पंक्तिः अथकेवनेदिग्ज्ञानेसत्यक्षभामार १२४ १३ इदानींदिग्देशकालानामज्ञानेको वलार्कदर्शनादेवसर्वमा १२५ अथधीयन्वन्तप्रशंसाच ৫৩ १५ अथयध्याध्रुववेधनपलभामाह १२८ अथवंशादिबेधमाघ अथकेवलायवेधेनाइ १२६ १७ अथजलान्तर्वेधमाह १३० २० इतिधीयन्त्र अथवयंवच्यन्त्रं १३२ अथान्येषांखयंवइमुपहसन्नाद १३४ १३ इतियन्त्राध्यायः अथऋतुवर्णनं १३४ अथप्रश्नाध्यायात त्रादौतदारंभप्रा योजन १३६ अथबुद्धिमतः प्रशंसामा अथप्रश्नानाद १४० ३ अथास्यभङ्गः १४० १२ अथान्य प्रश्नमाह १४२ १३ अथास्थभङ्गः १८ अथमहाप्रश्नमा १४४

·१०॥ सूचोपचं सिद्वान्तशिरोमणि गोलाध्यायस्य ।
पृष्टिः पंक्तिः
अथास्यभङ्गः
१४५
अथनिरपचकापियहाद।
हर्गणप्रश्रमाह.
अथास्यभङ्गः
अखिलोदाहरणं
१४८
एवमनेकधाखिलत्वं कुटकविषयमभि
धायेदानींवर्गप्रकृतिविषयमार
१४८ १३
अयदेशविशेषमुद्दिश्यपलांशप्रश्नमाह .. १४८ १८
अथास्यभङ्गः
१५०
अथोक्तानपिप्रश्नानेकीकर्तुमाह
१५०
इतिप्रश्नाध्यायः
१५७
अथज्योत्पत्तिः
१५७
इतिश्रीसिद्दान्तशिरोमणगोलाध्यायः
१४
१
'॥ इतिसिदान्तशिरोमणि गोलाध्यायस्यसचीपत्रं ।।

·॥ भास्कराचार्यकृत सिद्धान्तशिरोमणिः ।। । गालाध्यायः॥ . गोलाध्याये निजे या या अपूर्वा विपक्तियः तास्ता वालावबोधाय संक्षेपादिवृणोम्यई ॥१॥ गोलग्रन्थो हि सविस्तरतया प्राञ्जलः किन्तु अत्र अपूर्वी या या नान्यैरुक्ता उक्तयो विपमा स्तास्ताः सङ्घयादिवृणोमि अत्र या या इति प्रथमान्तं पदं तास्ता इति द्वितीयान्तं पदं बुद्धिमता व्याख्येयं तबादौ तावद भोष्टदेवतानमस्कारपूर्वक गोलं ब्रवीमीत्याच ॥ सिद्धिं साध्यमुपैति यतमारणतः क्षिप्रं प्रसादात तथा यस्याश्चित्रपदा खलकृतिरलंलालित्यलीलावती नृत्यन्ती मुखरजगेव कृतिना स्याङ्गारती भारती तं ताञ्च प्रणि पत्यगोलममल बालावबोधं ब्रुवे ॥१॥ ब्रुवे । वच्मि । कः। की। अहं भास्करः । के गोलं गोलाध्यायं। किं विशिएं। अमन्नं निर्दूपणं । पुनः कि क

·२
॥ गोलाध्यायः॥
भूत। बालाववोध। अविषममित्यर्थः । किकृत्वा। प्रणि
पत्य । प्रणिपातपूर्वकं नमस्कृत्या कं । तं । नकेवलं ।
ताच । सका।सा च का । तदाह । यम्य देवस्य स्मर
णात् । पुसा साध्यमभीष्टं क्षिप्रंशीघ्र सिध्यति । सोर्थी
दिनराजा तथा यस्या देव्या प्रसादात्कृतिना विदुपा
भारती वाणी नृत्यन्ती भारतीव स्यात् । भारती नर्त
कस्लो। कथं भूता वाणी नर्तकीच । चित्रपदा। विचित्र
पदविन्यासा । खलङ्गतिः । शोभनालद्वारमुद्राहिता ।
लालित्यलीलावती । माधुयगुणसम्पन्ना । कथं वाक्
नृत्यन्तीति चेत् । स वदमृतविन्सन्दोहसदृशसुरस
सुकोमलेक्तिगुणगद्यपद्यमयी चतुरजनमनशमत्कार
कारिणी वाणी नृत्यन्तीव भाति किम्निशिया भारती।
मुखरजगा। मुखमेव रङ्गो मुखरङ्गः रङ्गो नृत्यस्थानं ।
यस्याः प्रसादाकृतिनी मुखेषु एवंविधा भारती स्यात्।
सा अर्थात्सरस्वती । ताञ्च प्रणिपत्यति । मङ्गनादीनि
मगलान्तानि च शास्त्राणि अलकारकृती मतान्यतः
सिद्धिवृदिशब्दावाद्यन्तयो निक्षिप्तौ ॥
॥अथ गोलग्रथने कारणमाह ।।
मध्याद्यं द्युसदा यदत्र गणितं तस्योपपत्ति विना ग्रीटिं
प्रौढसभास नैति गणको निःसंशयोन रूयं ॥ गौले सा
विमला करामलकवत् प्रत्यक्षतो दृग्यते तस्मादस्युप
पत्तिबोधविधये गोल प्रबन्धोद्यतः स्पष्टार्थ॥
१२

·॥ सिद्धान्तशिरोमणिः॥
३
इदानों गोलप्रशंसया गोलानभिज्ञगणकोपहास
श्लोकदयेनाह॥
भोज्यं यथा सरसं विनाज्यं राज्यं यथा राजविवजि
तञ्च सभा न भातीव सुवक्तहीना गोलानभिज्ञा गण
कस्तथान।।
वादो व्याकरणं विनैव विदुषां धृष्टः प्रविष्टः सभी
जरूपन्नल्पमतिः स्मयात्पटुबटु भूभङ्गवक्रोक्तिभिः ह्रोतः
सन्नुपहासमेति गणको गोलानभिज्ञ स्तथा ज्योतिर्वि
संदसि प्रगल्भगणक प्रश्नप्रपच्चोक्तिभिः।४ । स्पयार्थ ।।
अथ गोलस्वरूपमा
दृष्टान्त एवावनिभयहाणी संस्थानमानप्रतिपादनार्थ
गोलः स्मृतः क्षेत्र विशेष एंव प्रारतः स्यागणितेन
गम्यः ॥ ५॥ स्पार्थं ॥
इदानी गणितप्रशंसामा॥
ज्योतिशास्तफल - पुरांणगणरादेश इत्युच्यते नूनं
लग्नबलाथितः पुनरिदं तत् परखेटाश्रयं ते गोलाययि
पोन्तरण गणितं गोलपि न ज्ञायते तखाद्या गणित
न वेत्ति म कथं गोलादिकं ज्ञास्यति ।। स्पष्टार्थ ।।
इदानों ज्योति-शास्तयवणाधिकारिलक्षणमा
द्विविध गणितमुक्तं व्यतामव्यक्तसंजं तदवगमन निष्ठः
शब्दशास्त्रेपटिष्ठः यदि भवति तदेदं ज्योतिषं भूरिभेदं
प्रपठितुमधिकारी सोन्यथा नामधारी।७। पएं।

·४
॥ गोलाध्यायः॥
अथ व्याकरणवर्णनमार
यो वेदवेदवदनं सदनं हि सम्यक् ब्राह्माः स वेद
मपि वेदकिमन्यशाम्लं यस्मादतः प्रथममेतदधीत्वधी
मान शास्त्रान्तरस्य भवति श्रवणेधिकारी।कास्पटाथ ।।
अथात्मनो गोलग्रन्थस्य प्रवृत्यर्थमन्योक्तिप्रकारणाह
गोल श्रोतुं यदि तव मति भीस्करोयं श्णु त्वं नो
सद्धि नच बहु वृथा विस्तरः शास्त्रतत्वं लीलागम्यः
सुललितंपदः प्रश्नरम्यः स यम्मात् विहन् विडत्मदसि
पठता पण्डितोक्ति व्यक्ति।। स्पर।
इतिगोलप्रशंसा अथ भूसंस्थानप्रश्नं श्लोकदयेनाह
धमचक्रचक्रान्तर्गगने गगनेचरैः वृता धृता धरा
केन येन नेयमियादधः।१।
किमाकारा कियन्माना नानाशास्त्रविचारणात
कीडक दीपकुलाद्रीन्द्रममुद्र मुंद्रितोच्यता । २ ।
इयं भू गंगनेचरैः खेचरै पृता केन धृता सती गगने
परितोवर्तमानेऽधोनेयानगछेत् कथमियं गगने
स्थितेत्य वगर्न यतो भ्रमत्भचकचक्रान्तर्वर्तते भानी
चक्र समूहः भचक्रमेव चक्र भचक्रचक्रं यदि भूमे
भूतीधारपर पराजीक्रियते तदा समन्ताहर्तमान
घनभचक्रस्याधारे मुवलितस्य भ्रमणं नोपपद्यत इत्यर्थः
तथाच सा भूः किमाकारा कियन्माना दीपाना कुला
चलेन्द्राणाच कीगवस्थानमितिसचं नाना शास्त

·। सिद्धान्तशिरोमणिः॥
५
विचारणात बौद्धादिप्रतिवादिपक्षमधरी कृत्योचता
मित्यर्थः इदानीग्रस्फुटीकरणोप पत्तिप्रश्नान् श्लोक
हयेनाह
संसिद्धाधुगणाधुगादि भगणैः खेटोनुपातेन यस्यात्त
स्थास्फुटताकथं कथमहो स्पटीकृतिर्नेकधा किं देशान्त
रमुगमान्तर महोबाहून्तरं किञ्चरविंचोचं दुचचलं
च तदिदं कस्तातपातः स्मृतः।३।
किं केन्द्रं किमुकेन्द्रजं किमुचलं किम्बाचलं तत्फलं
कम्मात्तत्महितः कुतश्चरहितः खेटः स्फुटा जायते किं
कर्म तथोदया स्तमययेद्देधाविदयुर्बुधाः सर्व
मेविमलं वदामलमलं गोलं विजानासि चेत्।४।
कि देशान्तरमुगमान्तरमित्यादि यत्पृष्टं तत्सर्व
मेविमलं यथा भवतितथा वद । यद्यमलं ब्रह्मादिसु
कविरचितं गोलं अलमत्यर्थं विजानासि । शेष स्पष्ट
अथविप्रदिनमानभेदप्रश्नं श्लोकद्दयेनार
महदः किमहोरजनीतनुर्दिनमणो गणकोत्तरगोल
गे ननुतनुर्दिवसो महती निशा वद विचक्षणदक्षिणदि
गाते।५।
भवति किं धुनिशन्धुनिवासिनी घुमणि वर्पमितञ्च सुर
विषा पिटपु कि शशिमासमित तथा युगसहस्रयुगं
द्रुहिणस्य किं ।। स्वयं ॥
अथराश्युदय भेदप्रश्नमाह
भवलयस्य किलाकलवाः समाः किमसमः समये

·है
॥ गोलाध्यायः॥
खलुराशयः समुपयान्त्युदयं किमु गोलविनविषयेव
खिन्नेम्वपिते समाः । स्पष्टं ।
इदानींद्युज्या कुज्यादि संस्थानप्रश्नं वृत्तार्द्धनाइ
धुज्या कुज्यापमसमनरागाक्षलम्बादिकानी विद
नगोले वियति हि यथा दर्शय क्षेत्रसंस्था । स्पष्टार्थ ॥
इदानी चन्द्राकंग्रहण यो दिक्काल भेदाद्युपपत्ति
प्रश्नान्माई शेकेनाद
तिथ्यं ते चेत् यहउडपतः किं न भानो स्तदानीमिन्दोः
प्राच्या भवति तरणेः प्रग्रहः किं प्रतीया।।
लम्बनम्बत किं काचनतिर्मतिमताम्बरतत्संस्खतिस्तिथा
वाणे किन्तेसिद्धे कुतः कुतः।।
अत्र किल प्रयुरयमभिप्रायः चन्द्रयपणे भू भाग्रहण
की पौर्णमास्यन्ते भूभेन्टोस्तुल्यत्वाद्युतिर्भवितुमईति
एवं सूयग्रहचन्द्र ग्वादका दान्ते तयोस्तुल्यत्वा
द्योगन भवितव्य अतउक्तं
तिथ्य ते चेत्ग्रहउडुपतेः किं न भानो स्तदानी
मिन्दोः प्राया भवनि तरणेः प्रयः किं प्रतीच्यामिति
बत अहोगणकलम्बनं नाम किं नविश्वका तत्संस्कृति
स्ति या वाणे च किं लम्बनेन तिथिः संस्क्रियते नत्या
किंवाणय तथान्यः प्रश्नः ते सिद्ध कुतः कुत इति ते
लम्ब नावनती कुतोहेतोः कुतः पृथिव्याः साधिते
भ व्यासाईन साधिने इत्यर्थः तथा इन्दोः प्राया
दिशिस्यशः किं रवेः प्रतीचामित्यादि सब वद

·॥ सिद्धान्तशिरोमणिः॥
अथश्टङ्गोन्नता चन्द्र क्लस्य क्षय वृद्धि प्रश्नमाह
शलस्य हिजराज एप महसोचान्या कुवृत्तः कुतः
सदृत्तत्व गतोप्यहो भ्रमभवाहोपातिसङ्गादिव सम्मा
प्याथ पुनस्त्रयीतनुमतस्तस्याश्रयेणैव किं गुलस्य
क्रमश स्तथैव महसो वृध्यैति सदृत्तता ।१०।
अहो गणक एप हिजराजचन्द्रासदृत्तत्वं गतोपि
पौर्णमास्यां सुवर्तुलता प्राप्नोपि कुतो हेतोः कुवर्तु
लोभवति भ्रमभवाहोपाति संगादिव दोपाराविः तथा
पौर्णमास्या सकलया सकलस्यापि चन्द्रस्य यः सङ्गः सो
तिसङ्गः तत्सङ्गानन्तरं शुक्लस्य तेजसोहानि याति तया
हान्याकुवृत्तः कुत्सितवृत्तः स्यादितीव प्रतिभाति यथा
दिजराजो ब्राह्मणोपि सदृत्तत्वं सदाचारत्वं गतोपि
भ्रमभवाचित्तचलनसम्मवाहोपातिसगात्यापातिसङ्गात्
एक्लस्य द्धस्य तेजसोहानि याति तया कुत्सित
वृतः स्यात् अथ पुनस्त्रयी तनुमादित्यं प्राप्य ततो
नन्तरं गुलस्य तेजसो वृध्या तथैव सदृत्तता सुवा
लता प्राप्नोति तस्य भगवतस्वयीतनाराश्रयेणैव यथा
कुवृत्तो ब्राह्मणस्त्रयीतनुन्विद्यपर्ष विद्यमेव वेति
स्मृत्युक्तं पर्षद्रूपमन्यं ब्राह्मणं. प्राप्यतेन
कृतानुग्रह
स्तेजो वृद्धि तथा पुनः सुवृत्ततासेतीत्ययानरं इति
सिद्धान्तशिरोमणि वासनाभाय्ये मिताक्षरे गोलाध्याये
स्वरूपप्रश्नाध्यायः अथ प्रथम प्रश्नस्य पृथ्वी संस्थानो
पपत्तेहत्तरं विवक्षुरादिसर्गे पृथ्विव्यादीनी तत्याना

·॥ गोलाध्यायः ।।
मादितत्वं निखिन्न जगज्जननैकवीज परब्रह्म मनसा
प्रणिपत्यादौ तावत्तज यमाह
यमातुब्धप्रकृतिपुरुषाभ्या महानस्य गर्भहकारोभूस्ख
कशिखिजलोळस्ततः संहनेश ब्रह्माण्ड यज्जठरगम
होपृष्ठ निहादिरच्चेविश्व शश्वज्जयतिपरमं ब्रह्मतत्तत्व
माद्यं । १।
जयतिसवीत्कर्पण वर्तते कि। तत्परब्रह्म । आदि
तत्वं यत् । किं विशिष्टं। यस्मात् क्षुब्धप्रकृतिपुरुषाभ्यां
सकाशान महानभूत महतो गर्भेद्वारोऽभूदित्यादि
अचैतदुक्तं भवति । सांख्यादि योगशास्त्रेषु श्रुति
पुराणेषु चादिसर्गेषु यथोदितं तदवोच्यते तत्रप्रकृति
नीमाव्यक्त मव्याकृतं गुणसाम्यवारणमित्यादयःप्रकृतेः
पयायाः तस्याः प्रकृनरन्तः भगवान् सव्वव्यापक
पुरुपोस्ति सत्वं रजस्तम इति । सर्बेगुणास्तुल्या एव
सन्ति अतएव तद्गुणसाम्यं तथा प्राकृतिके पूर्वप्रलये
लीनस्तत्राव्यक्तो व्यापकः कालोप्यस्ति यदा स भगवा
वासुदेवः परब्रह्माख्यः सिखतु भवति तदा तस्मात्स
कर्षणाख्योशो निर्गत्य प्रकृतिपुरुपयोः संनिधिस्थयाः
क्षोभं जनयति ताभ्या क्षुब्धाभ्या महानभूत् महान्
बुद्धिन क्षण इति ननमहत्तत्वं बुद्धितत्वं यते यन्मह
तत्वं सप्रद्युम्ननामा भगवतांशः तस्य महत्तत्वस्य विकु
वीणस्य गर्भेदकारोभून सोनिरुदनामा त एते पास
देवसंकर्षणप्रद्युम्नानिरवा इतिमूर्तिभेदा वैयावागम

·॥ सिद्धान्तशिरोमणिः॥
विशेषतः प्रसिद्धाः सोहङ्कारो गुणवशेन विधा ऽभवत्
यः सात्विकः स वैकारिकः योराजसः स तैजसः यस्ता
मसः स भूतादिः यथोक्तं विष्णुपुराणे
वैकारितैजसश्चैव भूतादिश्चैव तामसः। त्रिविधीयम
हकारी महत्तत्वादजायत । १।
तत्र यस्तामोहङ्कारः स भूतादिः तस्मा त्यञ्चमहा
भूतान्यभवन कानि तानि भूतानि खकशिखिज
तायः खमाकाशं कोवायुः शिखी अमिः जलमुदकं
उर्वी पृथ्वी एतानि भूतानि खस्खगुणपूर्वकाण्यभूवन्
शब्दस्पर्शरूपरसगन्धा इत्याकाशादीनां मुख्य गुणा
तबाहकाराच्छब्दतन्मात्रं गुणस्यातिसूक्ष्मरूपावस्यानं
तन्मावशब्देनोच्यते शब्दतमाबादाकाशं आकाशात
स्पर्शतन्मानं तस्मादायुःवायुरूपतन्मात्रं तस्मात्तेजः
तेजसोरसन्मानं तस्माज्जलं जलाइन्वतन्मानं ततः
पृथ्वी एवमाकाशादीन्येकोत्तरगुणान्यभवन् अथ च
नेपी गुणाना शब्दादीना ग्राहकाणीन्द्रियाणि श्रोत्रं
त्वक् चक्षुषी जिहा नासिका चेति पञ्चबुद्दीन्द्रियाणि
वाक्पाणिपादगुदमेद्राणीति पञ्चकर्मेन्द्रियाणि अथो
भयात्मक मनः नदीन्द्रियैः खात न्येण गुणग्रहण का
शक्यते अतस्तदधिष्ठितारो देवाः दिग्वातार्कप्रचेतो
श्विवन्हीन्द्रोपेन्द्रभित्रका इति थोचेन्द्रियस्य दिशः त्वचे
वायुः चक्षुपारकः जिझाया वरुणः नासिकयोरश्विनी
नयाच बागेग्निः वाहोरिन्द्रः पादयो विष्णुः गुदस्य
ख

·॥ गोलाध्यायः॥
मित्रा मेदस्य प्रजापतिः मनसश्चन्द्रः इतीन्द्रियाधि
देवताः तन ,यानीन्द्रियाणि तानि तेजसादहवाररात्
ये देवा से वैकारिकादभवन् यथोक्तं विष्णुपुराणे
तेजसादिन्द्रियाण्याहुर्देवावकारिकादश एकादर्श
मनचावदेवावकारिकाः स्मृता इति ततः संचतेश्च
ब्रह्माण्ड एवमुत्पन्नानी तत्वाना समुदायात पूर्व प्रा
कृनिकालयमिलितसकलजलधिजले बुहुदाकार ब्र
माण्डमभवत् तज्जठरे पद्माकारा मही तत्र कर्णिका
कारो मे स्तत्पृष्ठनिष्ठश्चतुर्वदनः कमलोद्भव स्तरमात्म
दनुजमनुजादित्यदैत्यं विश्वं अभवत् यस्मादाद्यत
त्वात् परब्रह्मणः क्षुब्धप्रकृतिपुरुपाभ्या मदादिपर
म्परासमुदायोत्पादितब्रह्माण्डजठरगतजगतीजलज
जनितादिरच्चेरिदं विश्वमभवत् शश्वदनवरतं तस्य
ब्रह्मणो ऽवसाने ऽन्योब्रह्मान्यज्जगदित्यर्थः अतस्त
दाद्यं तवं जयति इदानों भूमे स्वरूपमाह
भूमे पिण्डः शशायज्ञकविरविकुजेज्यार्किनक्षत्रकक्षा
वृत्तीवृत्तोवृतः सन् मदनिलसलिलव्योमतेजोमयोयं
नान्याधारः स्वशक्तयैव वियति नियतं तिष्ठतीहास्यपृष्ठे
निष्ठं विश्वं च शश्वत्सदनुजमनुजादित्यदैत्यं समन्तात्
सर्वतः पर्वतारामग्रामचैत्यचयश्चितः कदम्बकुतम
ग्रन्थिः केसरप्रकरैरिव ॥३॥

·॥ सिद्धान्तशिरोमणिः॥
११
योयं मृदनिलसलिलव्यामतेजोमय इति पाञ्च
भौतिको भूमेः पिण्डो वृत्तोवर्तुलाकार स्तबहिस्थैः श
शाङ्कादिकक्षावृत्तै रावृतः सन्ननन्याधारः स्वशक्त्यैव
नियतं निश्चितं वियति आकाशे तिष्ठति तत्पृष्ठनिष्ठ
च जगत् सदनुजमनुजादित्यदैत्यं दनुजा दानवाः
मनुजा मानवाः आदित्या देवाः दैत्या असुराः तः
समेत समन्तात्तिष्ठति शेषं स्टार्थ इदानों पुराणेषु
भूमेराधारपरम्परायापठिताता निराकुर्वन्नाह
मूर्तीधर्तीचेइरित्या स्तनोन्यस्तस्याप्यन्योस्यव मत्रा
नवस्था अन्त्ये कल्या चेत्स्वशक्तिः किमाये कि नो
भूमिः साटमूर्तेय मूर्तिः।४ । स्पष्टं ॥
इदानों कामयं भूमेः खशक्ति रित्याशङ्का परि
घरन्नाद
यथोष्णताकीनलयोश्च शीतता विधी द्रुतिः के कठिन
त्वमश्मनि मरुच्चलो भूरचला स्वभावतो यतो विचित्रा
बतवस्तु शक्तयः ।।
आकृष्टशक्तिच महीतयायत् खस्थं गुरुखाभिमुख
खशक्त्या आकृप्यते तत्यततीव भाति समे समंताकप
तत्वियं खे।६।
पूर्वश्लोकः सुगमः आकृष्टशक्तिश्च महीत्यनेन
भूमेरधः पतनं तत्तिर्यगधःस्थितानी चाधःपतनभवा
निरस्ता इदानी बौद्दादियुक्तिमाह

·१२ ॥ गोलाध्यायः॥ भपञ्जरस्य भ्रमणावलोकादाघारटन्या कुरिति प्रती तिः। खस्य नहटेच गुरुत्तमातःखेधः प्रयातीति वदन्ति बौद्धाः ॥७॥ द्वौदौ रवीन्दू भगा च तददेकान्तरौ तावुदयंबजेता यदब्रुवन्नेव मनम्बराद्या ववीम्यतखान्यूतियुक्तियुक्त।। भूमेः समन्तादर्तमानस्य भपचरस्य भ्रमणान्यथा नुपपत्या निराधारा भूरिति तेषां प्रतीतिरभूत् तथा काशस्थं गुरुवस्तु किमपि न दृष्टं अतो भूरधो यातीति बौद्धा वदन्ति यथा नौरयो नावं गवन्तीमपि न वेत्ति नथाभुस्यो जनो न वेत्तीति तथा दो सूर्या दौ चन्द्र मसौ चतुःपञ्चाशन्नत्तत्राणि चतुर्भुजस्तंभनिभामेरू एकान्तरकोणस्यौ स्यों मेरुकोणवशेन एकान्तरी तावुदयं गछत इति जैनाश्चाबुवन् इदानीं तेषां युक्तिभङ्गमा भूः खेधः खलु यातीति बुद्धिोद्धमुधाकथं । जाता यातं तु दृष्ट्वापि खेयस्विप्नं गुरुक्षिति।। यदि भूरधोयाति तदा शरादिकमूवं तिप्त पुनर्भुवं नैष्यति उभयो रधोगमनात् अथ भूमेभन्दागतिः शरादेः शीघ्रा नदपि न यतो गुरुतरं शीघ्र पतति । उर्व्यतिगुर्यो । शरादिरतिलघुः । रेबाह एवं दृष्ट्वापि भूरधी यातीनि बुद्धिः कथमियं तव वृयोत्पन्ना। इदानी जैनयुक्तिभङ्गमाइ

·॥ सिद्धान्तशिरोमणिः॥
१३
किगण्यं तव वैगुण्यं द्वैगुण्यं यो वृथा कृथाः भार्के
ब्दूना विलोक्यान्हा ध्रुवमत्स्यपरिभ्रमं ।१०।
यदा भरणोत्था रविर्भवति तदा तस्यास्तमयकाले
ध्रुवमत्स्यस्तियकस्यो भवति तस्य मुखतारा पश्चिमतः
पुकतारा पूर्वतः। तदामुखतारा सत्रे रविरित्यर्थः ।
अथ निशावसाने मुखतारापरिवर्त्य पूर्वतो याति
पुछतारा पश्चिमतो याति । ततोमुखतारा सूत्रगतस्यै
वास्योदयो दृश्यते । अतो दो दो सूर्यावित्यनुपपन्न।
अतउक्तं। किं किमेकं तव वैगुण्यं गण्यं येन ध्रुव
मत्स्यपरिभ्रमं दृष्ट्वापि भार्केन्दूना द्वैगुण्यमङ्गीकृत ।
इदानीं भूगोलस्य समता निराकुर्वन्नाच
यदि समा मुकुरोदरसन्निमा भगवती धरणीतरणिः
क्षितः । उपरि दूरगतोपि परिधमन् किमुनरैरमरै
रिवनेच्यते । ११॥
यदि निशाजनकः कनकाचलः किमुतदन्तरगः सन
दृश्यते उदगयननुमेरुरयाएमान् कथमुदेतिच दक्षि
णभागके।१०।
पुराणे भः समा अादोदरसन्निभा कथ्यते तन्मध्ये
मेरुः परितो जम्बूद्दीपं नक्षयोजनव्यासं। नदि लक्ष
द्वययोजनव्यासप्रमाणः तारामाधिः तनोन्यत् दीप
गतयं ततः समुद्र सतान्यत दीपं दीपाट्टोपा दिगुणः
समुद्रासमुद्रो दिगुणः एवं यत्सप्तमं पुष्करदीपं नमध्ये

·॥ गोलाध्यायः॥
मानसोत्तरपर्वतो वलयाकारोस्ति तन्मस्तकोपरि रवि
रथचक्र लक्षयोजनान्तर विषुवद्दिने भ्रमति उत्तर
गोले उत्तरतो दक्षिणगोले दक्षिणत इति अथ युक्ति
सुचते यदि समाभूस्तदा तदुपरि दूरगतो रवि
र्भमन् किमस्मदादिभि न दृश्यते। सततं देवैरिव ।
यदि मेरुणान्तरितो रवि स्तहि मेरुः कथं न दृश्यते ।
यदि मेरुतटान्निस्तस्यार्कस्योदय स्तईि प्राच्या
उत्तरत एवार्कस्योदये न भवितव्यं यतो मेरुरुत्तरतः।
अथ कथं दक्षिणभागे उगच्छन् दृश्यते । अतो भूमे
समतायामिदं नोपपद्यत इत्यर्थः अथ प्रत्यक्षविरोध
शङ्का परिहरनाह
समोयतः स्यात्परिधेः शतांशः पृथ्वी च पृथ्वीनितरा
न्तनीयान् नरश्च तत्पृष्ठगतस्य कृतना समेव तस्य प्रति
भात्यतः सा।१३ । स्पटं ॥
इदानी खोतस्य भूपरिधिप्रमाणस्योपपत्तिमाह
पुरान्तर चेदिदमुत्तर स्यात्तदक्षविश्लेषलवै स्तदा कि
चक्रांशकै रित्यनुपातयुक्त्या युक्तं निरुक्तं परिधेः
प्रमाणं । १४॥
निरक्षदेशः स्वदेशाद्यथा यथा दक्षिणतो भवति
तथा तथा खखस्तिकादिपुववृत्तं नतं तयारन्तरे
अक्षांशाः ने च निरक्षदेशादपसारयोजनैरनुपानेनो
त्पद्यले अथ कमिथित्युरे अक्षाशान् ज्ञात्वा नमा

·। सिद्धान्तशिरोमणिः॥
१५
त्पुरादुत्तरतोन्यस्मिन्पुरे जेयाः ततस्तेषामन्तराशैः
पुरान्तरयोजनै श्चानुपातः यद्यन्तरांशैः पुरान्तरयोज
नानि लभ्यते तदा चक्राशेः ३६० किमिति फल भूप
रिधियोजनानि अथ तदेवदृढीकुर्वन्नाह
निरक्षदेशाक्षितिषोडशाशे भवेदवन्तीगणितेन यमा
त् तदन्तरं पोडशसङ्गुणं स्थाद्भूमानमस्माइज किं
तदुक्तं । १५॥
घटङ्गोन्नतिग्रहयुतिग्रहणोदयास्त छायादिकं परिधि
ना घरते मुनाहि नान्येन तेन जगुरुक्तमहीप्रमाण
प्रामाण्यमन्वययुजा व्यतिरेककेण । १६ । स्पष्टं ॥
इदानीं भूगोले पुरनिवेशमाह
लङ्काकुमध्ये यमकोटिरस्याः प्राक्पश्चिमेरोमकपत्तनंच
अधस्ततःसिद्धपुरं सुमेरु साम्येथयाम्ये वडवानलबा१७
कुवृत्तपादान्तरितानि तानि स्थानानि पद्गोलविदो
वदन्ति वसन्ति मेरी सुरसिद्धसङ्घन और्वे च सधै
नरकाः सदैत्याः।१८।
यायन तिष्ठत्यवनों तलस्थामात्मानमस्या उपरिस्थित
च समन्यते ताकुचतुर्थसंस्था मिथचनेतिर्यगिवा मनन्ति
।१६।
अधः शिरस्कंकुदलान्तरस्था छायामनुष्या इव
नीरतीरे अनाकुला स्तिर्यगधस्थिताश्च तिष्ठन्ति ते
तत्र वयं यथात्र ।२०।

·॥ गोलाध्यायः॥ सुगम इदानीं दीपाना समुद्राणांचस्थानमाद भूमेरधैं क्षारसिन्धो रुदकस्य जम्बूद्दीपं प्राहुराचार्य वर्याः अर्धन्यस्मिन्द्वीपपदम्पयाम्ये क्षारतीराद्यंबुधीनी निवेशः ॥२२॥ लवणजलंधिरादौ दुग्धसिन्धुश्च तस्मादमृतममृतरश्मिः श्रीश्च यस्माबभूव महितचरणपद्मः पद्मजन्मादिदेव वसति सकनवासी वासुदेव श यना। दोघृतस्येक्षुरसस्य तस्मान्मद्यस्य च स्वादुजलस्य चान्त्यः खादूदकान्तर्वडवानला सौ पाताललोकाः पृथिवी पुटानि।२३। चञ्चत्फणामणिगणंरकृतप्रकाशा, एतेषु सा सुर गणाः फणिनो वसन्ति दीव्यन्ति दिव्यरमणीरमणीय देवैः सिद्धाश्च तत्र च लसत्कनकावभासैः । २४ ! शाकं ततः शाल्मलमत्रकौशंकाँचञ्चगोमेदकपुष्करे च इयोईयोरन्तरमेकमेकं समुद्रयार्दीपमुदाहरन्ति । २५। स्पष्टं इदानों जम्बूदीपमध्ये गिरिनिवेशवशेननवखण्डा न्याह लवादेशाद्विमगिरिएदग्धेमकूटाथ तस्मात्तस्माच्चान्यो निषध इति ते सिन्धु पर्यन्ताः एवं सिद्धादुदगपि पुराङ्गवच्छुकनीलावीण्येषा जगुरिधबुधा अन्तरे द्रोणिदेशान् । २६ ।

·॥सिद्धान्तशिरोमणिः॥
१७
भारतवर्पमिदं छुदगम्मात्किन्नरवर्पमतोहरिवष सिद्ध
पुराच्च तथाकुरु तस्मात विविहिरणमयर म्यकव।२७॥
मात्यवाच यमकोटिपत्तनाद्रीमकाच्च किल गन्ध
मादनः नीलशैलनिषधावधीचतावन्तरालमनयो रि
लावृतं ।२८।
माल्यवज्जलधिमध्यवर्तियत्तत्तुभद्रतरगञ्जगुर्बुधाः
गन्धशैलजलराशिमध्यगं केतुमालकमिलाकलाविदः
।२९।
निषधनीलसुगन्धसुमाल्यकै रलमिलावृतमावृतमा
बभौ अमरकेलिकुलाय समाकुलं रुचिरकाच्चनचित्र
महीतलं । ३०॥
अव भूगोलस्यार्धमुत्तर जंबूदीपं तस्य क्षाराब्धे यस
धिनिरक्षदेशः तत्र लङ्कारोमकं सिद्धपुरं यमकोटि
रिति पुरचतुष्टयं भूपरिधेचतुर्थीशान्तरं किलकथित
तेभ्यः पुरेभ्यो यस्यां दिशि मेरुः सोत्तरा अतोलसातो
उत्तरतोधिमवान्नामागिरिःपूर्वापरसिन्धुपर्यन्तदै? स्ति।
तस्योत्तरे हेमकूटः सोपि समुद्रपर्यन्तदैर्घ्य नथात
त्तरे निपधः तेपामन्तरेद्रोणिदेशावर्षसंज्ञाः तत्रादी
भारतवर्ष। तदुत्तर किन्नरव। ततोहरिवमिति। एवं
सिहपुरादुत्तरता जवानामगिरिः। ततः श्वेतगिरिः ।
ततो नीलगिरिरिति तेपि सिन्धुपर्यन्ताः । तेपा
मन्तरेच वाणि।नत्रादौ कुरुवर्ष। तदुत्नगेपिरण्मयं ।
ग

·,
१८
॥ गोलाध्यायः॥
नता रम्यकमिति। अथ यमकोटो उत्तरसामान्य वाया
मगिरिः । स तु निपधनीलपर्यन्तदेयः । तस्य जलधेश
मध्ये भद्राश्ववर्षं। एवं रोमकादुतरतो गन्धमादनः
तस्य जलधेश्च मध्ये कोतुमालं । एवं निषधनीलमाल्य
वगन्धमादनरावृतमिलावृतनामनवमखण्डं सा खग
भूमिः । अत स्तत्र देवकोडागृहाणि । शेषं स्पष्टं।
इदानों मेरुसंस्थानमाह।
इह हि मेरुगिरिः किलमध्यगः कनकरत्नमयलिद
शालयः द्रुहिणजन्मकुपद्मजकर्णिकति च पुराणविदो
मुमवर्णयन्। ३१ ।
विष्कभशैलाः खलु मन्दरोस्य सुगन्धशैलो विपुलः
सुपार्थ ते पुक्रमात्मन्तिचकेतुवृक्षाः कदम्बजम्बूवर पिप्प
लाख्या।३२१
जम्बूफनामलगलदसतः प्रवृत्ताजम्बूनदी रसयुते
दभुत्सुवर्ण जाम्बूनदं हि तदतः सरसिहसङ्घा शव
पिबन्त्यमृतपानपराङ्मुखास्ते। ३३ ।
वनं तयाचत्ररथं विचित्र तेवरो नन्दननन्दनं च
धृत्याइयं यदृतिकृत्सुराणां भ्राजिष्णुवभ्राजमिनि प्रसि
ई। ३५॥
सरास्वयतेवरुणं च मानसं महा इदं वेतजलं यथा
क्रम सरस्मुरामारमण श्रमालसाः सुरा रमन्ते जलके
तिलालसाः । ३५॥

·n सिद्धान्तशिरोमणिः॥ सद्रत्नकाञ्चनमयं शिखरवयं च मेरोमुरारिकपुरारि पुराणि तेषु तेषामधः शतमखज्वलनान्तकानाराम्बु पानिलशशीशपुराणि चाया॥ २६ ॥ तस्येलावृतस्य मध्ये कनकरत्नमयोमेरुगिरिः कर्णिका कार स्तदेवदेवानामालयं तत्र मेरावपरि शिखरचय तेषु शिखरेषु मुरारेः ब्रह्मणः पुरारेश्च पुराणि सन्ति शिखराणामधः समन्तादिन्द्रादिलोकपालानां पुराणि सन्ति अथ मेरोर्विकभशला इत्याधारपर्वताः यस्या दिशि यमकोटिम्तहिक प्रभृतिमन्दरसुगन्धविपुलसु याः दिक्षु सन्ति मन्दरे कदम्बः केतुवृक्षत्ररथं वन माणेदंसरः गन्धशैलमस्तके केतुवृक्षा जम्बू: येनेदं जम्बूद्दीपमुच्यते। नन्दनं वनं मानसंसरः। विपुलशैलम स्तके केतवृक्षो वो धृतिर्वनं महाहूदंसरः। सुपाश्चम स्तके केतुवृक्षः पिप्पलः वैधाजं वनं। श्वेतोदंसरः। शेय सुगमं तत्रान्यं विशेषमाइ विष्णुपदी विष्णुपदात्पतिता मेरोचतुर्धास्मात् विष्कमा चलमस्तकशस्तसरः सङ्गतावियतः ॥ ३७॥ सोताख्याभद्रायंसालकनन्दाचभारतवर्ष । पक्षण केतुमालम्भद्राख्याचेत्तरानकुरून्याता ॥८॥ या कर्णिताभिलषितादृष्टास्पृटावगाचिता पीया उक्ता स्मृता स्तु नावापुनाति बहुधापिपापिनः पुरुषान ·॥ गोलाध्यायः॥ यो चलिते इनिताखिलबन्धी गति वखानिनपिट संघः प्राशतरे विजितान्तकदूतो याति नरेनिरयात्सु रलोकं ॥ ४०॥ गङ्गा यामोत्युपक्रम कुर्वत्यपि नरे नस्य पितृणानर कस्थानी यमपाशनधास्तुभ्यन्ति अथ गति मार्गलमे तत्पितरोवल्यान्ति अमत्कुलजो गङ्गामति अतोमा के दुष्कृतकर्मविछदादूर्ध्वगति भविष्यतीति होत्य तन्ति अथ प्राप्ततटे गङ्गासमीपस्थिते सवालजे गङ्गा घरोन मुष्टियानादिभिरतकदूतान्जित्वादेवलोक यान्ति एवंविधाया गाया मन्दाकिन्या किमन्यवयत इत्यर्थ: शेपं खाएं इदानी भारतस्थापि मध्ये नव खण्डानि सप्तकुलाचलाचाह ऐन्द्रकशेरुशकल किन्नतायपर्णमन्यगभस्तिमदतश्चकु मारिकाख्यं नागं च साम्यमिहवारुणमन्यखण्डं गान्ध संजमिति भारतवर्षमध्ये ॥ ४१ ॥ वर्णव्यवस्थितिरिवि कुमारिकाये भेषेषु चान्यज जनानि वसन्ति सर्वे माहेन्द्रशुक्तिमलयतेकपारियात्रा संयः सविन्ध्य ६ सप्तकुलाचलाख्याः ॥ ४२ ॥ पर। इदानी लोकव्यवस्थामा भूलोकाग्यो दक्षिणे व्यवदेशात्तस्मात्सौम्यो य भुवः सश्चमेसः लभ्यः पुण्यैः खेमहः स्याजनोतोनपानल्यैः खैस्तपः सत्यमन्यः ॥ ४३ ॥ स्पष्टं ॥

·। सिद्धान्तशिरोमणिः॥ २१ यदिदमुक्तं तत्सर्वं पुराणाश्रितं इदानी दिग्व्यव स्थितिमाह लकापुरे ऽर्कस्य यदोदयः स्यात्तदादिनार्धं यम कोरिपुया अधस्तदासिद्धपुरे ऽस्तकालः स्याद्रोमकेरात्रि दलं तदेव ॥४४॥ यत्रोदितो कः किल तत्र पूर्वी तत्रापरा यत्र गतः प्रतिष्ठा तन्मत्स्यतोन्ये च ततोखिलानामुदस्थितो मेरु रिति प्रसिद्धं ॥ ४५ ॥ स्परं॥ इदानी विशेपमाह अथोज्जयिन्याः कुचतुर्थभागे प्राच्या दिशि स्याद्य मकोटिरेव ततश्चपश्चान्नभवेदवन्ती लकैवतस्याः ककु भिप्रतीच्या॥४६॥ तथैव सर्वच यतोहि यत्स्यात्याचा तत खन्नभवे त्प्रतीच्या निरक्षदेशादितरत्र तस्मात्प्राचीप्रतीच्या च विचित्रसंस्थे ॥४॥ इटप्रदेशान्मेरोरभिमुखोमुत्तरां दिशं निश्चला कृत्वा निरक्षाभिमुखों दक्षिणां च निचली कृत्वा तन्मत्स्यात्या च्चपरासाध्या एवं यत्प्राचये चिन्ह भवति ततः पुन सत्तर दक्षिणी च साधयित्वा यावत्याच्यपरा साध्यते तावत्पूर्वरेखाया न पनि उत्तराया चलितत्वात्प्राच्य पराचलिताभवतीत्यर्थः शेष सुगम इदानों चक्रभ्रमण व्यवस्थामाह ·२२ ॥ गोलाध्यायः॥ निरतदेशे क्षितिमण्डलोपगो ध्रुवा नरः पश्यति दक्षिणोत्तरी तदाश्रितं खेजलयन्त्रवत्तथाश्रमगच के निजमस्तकोपरि ॥8॥ उदग्दिशं याति यथा यथा नर स्तथा तथा खान नमृतमण्डलं उदग्ध्रुवं पश्यति चोन्ननं क्षिने स्तदन्तरे याजनजाः पलांशकाः ।। ४६ ॥ योजनसंख्याभाशै गुणितास्वपरिधिहताभवन्यंशाः भूमौ कक्षाया वा भागेभ्योयोजनानि च व्यस्त ॥५०॥ उदग्दिर्श यानि यथा यथा नर इत्यनन अपसार योजने रनुपातः सूचितः यदि भूपरिधियोजन शक्रां शालभ्यन्ते तदा ऽपसारयोजनैः किमिति फलमक्षांशाः यदिचक्राशमितपरिधिना भूपरिधि लभ्यते तदा अताशः किमिति फलं निरक्षदेशवदेशयो रन्तरयो অনানি शेष स्पर्ट एवं निरक्षदेशाक्षिति चतुर्थीशे किल मेरु नत्र नवतिः॥४०॥ पलांशाः अतस्तवध्रुव संस्थानमाह सौम्यं ध्रुवं मेरुगताः खमध्ये याम्यं च दैत्या निजम स्तकाचे सव्यापसव्यं भ्रमहक्षच विलोकयन्ति निति जप्रसक्तं ।।५१ ॥ स्पष्टं ॥ कृते गोलबन्धे भगोलम्परिधाम्येदंशिष्याय दर्श येत, इदानीं भूपरिधिमानं प्राकथिनमपि विशेषार्थ मनुवदति स्म ·॥ सिद्धान्तशिरोमणिः ॥ प्रोक्तो योजनसंख्यया कुपरिधिः सप्तांगनन्दा ब्धय ॥ ४८६७ । तद्यासः कुभुजङ्गसायकभुवः सिद्धा शकेनाधिकाः । १५८१ । पृष्ठक्षेत्रफलं तथा युगगण त्रिंश २५ छराष्टायो। ७८५३०३४ । भूमेः कन्दुकजालवत्कुपरि धिव्यासाइतेः प्रस्फुटं ॥५२॥ भूव्यासः कुभुजङ्गसायकमितानि योजनानि चतुर्वि शत्वंशयुतानि । १५८५। परिधिः सप्ताङ्गनन्दाधिमितानि ॥४॥ ब्रह्मोक्तव्यासस्य कथं त्वदुक्तादन्यः परिधिरिति चेदबोच्यते । मच्दयुनादिव्यासाघप्रक ल्य वृत्तशतांशादपि सूक्ष्मविभागस्य ज्योत्पत्तिय धिना ज्यासाध्या। यत्सङ्ख्या कस्य विभागस्य ज्यातत्स यया सा गुणिता सतो परिधि भवति । यतः शतांशा दपिसूक्ष्माशोवृत्ते समः स्यात् । अतोयुतदयव्यासे ॥ २०००० ॥ दिकान्यष्टयमर्तुमितः ॥ ६२८३२ ॥ परिधि रार्यभट्टाद्यै रङ्गीकृतः यत्पुनः श्रीधराचार्यव्रह्मगुप्ता दिभि व्यासवर्गाद्दशगुणात्पदं भूपरिधिः स्थलोप्यङ्गी कृतः ससुखार्थं नदि तेन जानन्ति तथा भूपृष्ठक्षेत्र फल योजनात्मकयुगगुणशिवरायाद्रयः || ७८yar ३४ ॥ कथमिदं जातं तदाह परिधिव्यासाइतेः प्रस्फुटं लमोक्तस्य नगशिलीमुखबाणभुजङ्गमेत्यादेर्भपृष्ठफल स्य दूपणमाद ·॥ गोलाध्यायः॥ दुएं कन्दुकपष्टजालवदिलागोले फलं जन्धित लन्ने नास्यशतांशकोपि न भवेद्यतात्पलं वास्तवं तत्प्रत्यक्ष विरुद्ध मुद्दतमिदं नैवास्तु वा वस्तुवा हेढागणका विचारयत तन्मध्यस्थबुध्याभृशं ॥ ५३॥ यजमोक्तं भूपृष्ठफलं नहुष्टं । यतस्तदुक्तफलस्य शताशकोपि वास्तवं पारमार्थिकं फलं न भवति। अत्यन्तं दुष्टमित्यर्थः । कुतो यत स्तत्प्रत्यक्षविरुई। प्रत्यक्षबाधो हि महादूपर्ण। अथात्मन आइत्याशङ्का परिहरन्नाह इदं मदुक्तं नवोद्धनं किन्तु वस्तुपरमार्थी। अथवा किं शपथपरिहारेण उद्दतमस्तवा वन्त्वस्तुवा । हेप्रौढागणका मध्यस्थबुध्याविचारयन भृशमत्यर्थ अथ सयुक्ति यत्परिध्यर्धविष्कम्भवृत्तं कृत्ताकिलोकं तेनार्ध छाद्यते गोल किञ्चिदस्लेवशिष्यते ।। ५४ ।। गोलक्षेत्रफलात्तस्माद स्त्र क्षेत्रफलं यतः सार्धद्विगुणि नासनं तावदेवापरे दले ॥ ५५॥ एवं पञ्चगुणात् क्षेत्रफलात्पृष्ठफलं खलु नाधिक जायते तेन परिधिघ्नं कुतः कृतं ॥ ५ ॥ वृत्तक्षेत्रफलं यस्मात् परिधिघ्नं नयुक्तिमत् दुष्टत्वा इणितस्यास्य दुष्टंभूपृष्ठ फलं ॥५॥ गोलपरियर्धप्रमाण यथाव्यासो भवति तथा वस्त्र वृत्तं कृत्वा तेन वस्त्रेण गोलोपरिन्यतेन गोलार्ध

·॥ सिद्दान्तशिरोमणिः ॥
२५
प्रशाद्यते। वस्लपरिधे सोचात्किञ्चिदस्लेव शेष भवति
एवं सति गालव्यासवृत्तक्षेत्रफलाइस्लवृत्तक्षेत्रफलंसाई
द्विगुणितासन्नं भवति तावदेवापरे किलगोलार्धे एवं
वृत्तक्षेत्रफलात्पञ्चगुणादधिकं पृष्ठफलं कथच्चिदपि
न भवति किन्तु न्यूनमेव स्यात् ताई तेन लब्लेन
वृत्तफल परिधिघ्नं समं ततो भवति गोल पृष्ठफलमि
ति स्वगणिते कथं परिधिघ्नं कृतं किन्तु वृत्तफलं चतु
घ्रमेव पृष्ठफलं भवति अस्य लोक्तस्य गणितस्य दुर
त्वात भूपृष्ठफलमपि दुष्यमित्यर्थः अथ वालाववोधा
थं गोलस्योपरि दर्शयेत् भूगोलं मृन्मयं दारुमयं वा
कृत्वातं चककलापरिधिं प्रकल्प्य । २१६०० । तस्य मस्तके
विन्दं कृत्वा तस्मादिन्दो ॉलपणवतिभागेन शरद्धि
दस्त्रसंख्येन । २२५। धनू रूपेणैव वृत्तरेखामुत्पादयेत्
पुनस्तस्मादेव बिन्दोस्तेनैव दिगुणसूत्रेणान्या चिगुणे
नान्या एवं चतुर्विंशति गुणं यावच्चतुर्विंशतिवृत्तानि
भवन्ति एपावृत्तानाशरनेत्रवाचवः।२२५।इत्यादीनि
ज्याईनि व्यासाधीनि स्युः तेभ्यानुपातादृत्तप्रमाणानि
तत्र तावदन्त्यवृत्तस्य मानं चक्रकलाः । २१६२०० । तस्य
व्यासाधंत्रिज्या । ३५३८ । ज्यानि चक्राकलागुणानि
निज्याभकानि वृत्तमानानि जायन्ते दयोदयार्यत
योर्मध्ये एकैकं वलयाकारं क्षेत्र तानि चतुर्विंशतिः
बहुज्यापक्षे वहनि स्युः तत्र मधोवृत्तं भूमिमयरि
ननलघुमुखं शरहिदस्त्रमितं लम्ब प्रकल्य लम्बगुणं कु
घ

·॥
३६
॥ गोलाध्यायः॥
मुखयोगामित्येवं पृथक् पृथक फलानि तेषी फला
ना योगोगोलार्द्धपृष्ठफलं तट्विगुणं सकलगोल पृष्ठफल
तयासपरिधिधाततुल्यमेव स्यात् अथान्यथा प्रति
पाद्यते।
गोलस्य परिधिः कल्प्यावेदनज्यामितेर्मितः । मुखबुध
गरेखाभिर्यद्ददामलके खतः ।।
दृश्यन्ते वप्रकास्तहत्प्रागुक्तपरिधेर्मितान् । जवाधः
कृतरेखाभि ीलेवप्रान्प्रकल्प्यतु ।।
तकवप्रकक्षेत्रफल खण्ड प्रसाध्यते । सर्वज्युक्यं विभ
'ज्यार्थहीनं त्रिज्यार्धभाजित ।३।
एवं वप्रफलं तस्यादगोलव्याससमं यतः। परिधि
व्यासघातातो गोलपृष्ठफलं स्मृतं ।।।
अचाभीष्टे कमिश्चित् ग्रंथे यावन्ति ज्यानि तत्स
ख्या चतुर्गणा तन्मितः किलगोले परिधिः कल्यायथा
मलकगोलपृष्ठे मुखबुनगरेखाभिः सहजाभिर्विभक्ता
वप्रका दृश्यन्तेतथाभीटे गोलपृष्ठे मस्तकातलगरेखा
भिः कल्पितपरिधिसंख्यान्वप्रकानप्रकल्पएकस्मिन्चप्रेक्षे
फलं साध्यं तद्यथादह किल धोवृद्धिदेचविंशतिज्या
धानि अतः, परमवतिहस्तमिता गोलेपरिधिः कलितः
प्रतिहस्तमूवीधोरेखाभि स्तावन्तो वाकाथसता त
कस्य वनकस्यार्धे इस्तान्तरे हस्तान्तरे तिर्यग्रेखाकृत्वा
ज्यासंख्यानि चविंशतिखण्डानि कृत्वा तत्र जीवाट
.
.

·। सिद्धान्तशिरोमणिः॥
थपृथक् विज्याभक्तास्तिर्यकरखाप्रमाणानि भवन्ति
नत्राधस्तनारेखा इस्तमात्रा उपरितनास्तुज्यावशेन
किञ्चित्किच्चिन्शूनाः सर्वत्र हस्तमितएवलम्बः लम्बगुण
कुमुखयोगाईमिति खण्डफलान्यानीयैकीकृतानितप्र
कार्धेफलं लट्विगुणमेकस्मिन्वप्रकेफलं भवति तत्साध
नार्थमिद सूत्रमिदं सर्वज्यैक्वं विभज्यार्धहीनमित्या
दि अत्रसर्वज्याना शरनेत्रबाहव इत्यादीनामैक्यं
सुरयमकृतवाणतुल्यं ।५४२२३। एतत्रिज्यानं जातं
मनुतत्वपञ्चमितं । ५२५१४। एतत्त्रिज्याभक्त जात
मेकवप्रकक्षेत्रफलं व्याससमं । ३० । ३३ । यत एतावाने
वपण्णवतिपरिधे!लस्य व्यासः स्यात्।३०।३३।परिधि
तुल्यकाश्च वप्रका इति परिधिव्यासघातो गोलपृष्ठ
फलमित्युपपन्न तथा गेक्तमसमपाटीगणिते वृत्तक्षेचे
परिधिगुणितव्यासपादः फलं तत् क्षुणं वेदैरुपरिपरि
तः कन्दकस्येव जालं गोलस्यैवं तदपि च फल पृष्ठज
व्यासनिन पभिर्भक्तं भवति नियतंगोलगहें घनायं
गोलपृष्ठफलस्य व्यासगुणितस्य पडंशोघनफल अत्रो
पपत्तिः पृष्टफलसंख्यानिरूपवाहूनि व्यासाईतुल्यवे
धानि सूचीखातानि गोलपृष्ठे प्रकल्प्यानि सूच्यग्राणां
गोलगर्भे सम्पातः एवं सूचीफलाना योगी घनफलमि
त्युपपन्नं यत्पुनः क्षेत्रफलमूलेन क्षेत्रफल गणितं घन
फलं स्यादिति तत्प्रायश्चतुर्वेदाचार्यः परमतमुपन्यस्त
वान इदानी भूमेः प्रलयभेदोपल यांचाए।

·।
२८
॥ गोलाध्यायः॥
वृद्धिविधेरन्हिभुवः समन्तास्याद्योजन भूभवभूति
पूः । ब्राह्मेलयेयोजनमात्रवृद्धे नीमोभुवः प्राकृतिक
खिलायाः। ५८।
दिने दिने यन्मियते हि भूतैर्दैनं दिन में प्रलयं
वदन्ति । ब्राझे लयं ब्रह्मदिनान्तकाले भूतानि यद्ब्रह्म
तनुं बजन्ति । ५८ ।
ब्रह्मात्यये यत्प्रकृति प्रयान्ति सीण्यतः प्राकृतिक
कृतीन्द्राः लीनान्यतः कर्मपुटान्तरत्वात् पृथक्रियन्ते
प्रकृतेर्विकार।
ज्ञानामिदग्धाखिलपुण्य पापा मनः सभाधायहरोप
रेशे यद्योगिनो यान्यनिवृत्तिमस्मादात्यन्तिक चेतिलय
चतुधी।६१
अत्र लयोनाम भूतविनाशः सत सांप्रतं प्रत्यमुत्प
द्यते सदैन दिन उच्यते यो ब्रह्मदिनान्ते चतुर्युगसह
स्रावसाने लोकत्रयस्य संहारः स बाझोलय उच्यते
तत्राक्षीणपुण्यपापा एवलोकाः कालवशेन ब्रह्म शरीर
प्रविशन्ति तत्र मुखे ब्राह्मणाः बान्तर क्षत्रियाः जरु
इयं वैश्याः पाददर्थ शूद्रातितो निशावसाने पुनर्बह्मणः
सृष्टिं चिन्तयतो भुखादिस्थानेभ्यः कर्मपुटान्तरत्वात
ब्राह्मणादय स्तत एव निःसरन्ति तस्मिनप्रलये भुवो
योजनमात्रवृद्दे विलयः नाखिलायाः अथ यदा ब्रह्मण
आयुपान्तस्तदायः प्रलयः स महा प्रलय उच्चते नत्र

·॥ सिद्दान्तशिरोमणिः॥
ब्रह्मा ब्रह्माण्डे तत्पांचभौतिके भूर्जले जलं तेजसि ।
तेजो वायौ। वायुराकाश) आकाशमहङ्कारे।अचकारी
महत्तत्वे। म इत्तत्वं प्रकृती। एवं सकलभुवनलोका
अतीणपुण्यपापा एवाव्यक्तं प्रविशन्ति यदा भगवान्
सिसृतः प्रकृतिपुरुपौ क्षोभयति तदा तानि भूतानि
कर्मपुटान्तरत्वात् प्रकृतेः स्वत एव निःसरन्ति यथाह
श्रीविष्णुपुराणे परागरा जगदुत्पत्तिकारणं प्रधानका
रणीभूता यतो वैसृज्यशक्तय इति सृज्यगक्तय स्तत्की
णि तान्येव सृष्टौ मुख्य कारणं इतराणि निमित्तकारणा
नि अन्यैरप्युक्तं ना भुक्तं क्षीयतेकर्म कल्पकोटिशतैरपि
नह्मात्मनाभवति कर्मफलोपभोगः काया दिनेत्यादि
अस्मिन्प्रलये ऽखिलाया भुवा नाशदूत्यर्थः तथा ज्ञाना
निदग्धाखिलपुण्यपापायोगिनो विषयेभ्यो मनः समा
धाय समाहत्य तरौसमाहितं कृत्वा यान्ति देई त्यज
न्तिअनिवृत्तिं यातिस आत्यंतिकालय इति अथ ब्रह्मा
पडगोलमा
भूभूधरविदगदानवमानवाद्या ये यायधिष्ठगगने
चरचक्रकक्षालोकव्यवस्थिनिरूपर्यु परिप्रदिष्टाब्रह्माण्ड
भाण्डजठरे तदिदं समस्त। ६२ । स्पष्टं ।
इदानीमन्योदितंब्रह्माण्डमानं पूर्व कथितमपि प्रस
गादनुवदति रम
कोटि नखनंदपटक नखभूभूभङ्गजनेन्दुभि ।२८।
८१२०६५ २०००००००० / ज्र्योतिःशास्तविदो वदति नभसः

·॥ गोलाध्यायः॥ कतामिमा योजनैः तब्रह्माण्डकटाइसंपुट मटे केचि जगुर्वेष्टने केचियोचुरदृश्यदृश्यकगिरि पौराणिकरः सूरयः।६३। करतलकलितामलकवदमल सकलं विदंति ये गोलं दिनकरकरनिकरनिचततमसोनभसः परिधिरुदितस्तैः ब्रह्माण्डमेतभितमस्तुनोवाकल्पग्रहः कामति योज नानि यावन्ति पूर्वरिहतत्प्रमाणं तिं खचाख्य मिदं मतं नः॥६५॥ प्रमाणन्यत्वात् प्रयोजनाभावाचास्माभिर्ब्रह्माण्ड मानं नकथितमित्यर्थः। इतिश्रीभास्कराचार्यविरचित सिद्धान्तशिरोमणो गोनवासनाभाष्ये भुवनकोशः। इदानीं भूमेरुपरिसप्तवायुस्कंधास्तानाह भूवायुरावहइहप्रवहस्तदू स्यादुदहस्तदनुसंवह संशकश्च अन्य स्ततोपि सुवहःपरिपूर्वकोस्मादायः परा वहइमे पवनाः प्रसिद्धाः ।। भूमे बदिदीदशयोजनानि भूवायुरदाम्बुद विद्यु दाद्यं तदूर्ध्वगा यः प्रवह स नित्यं प्रत्यग्गतिस्तस्य तु मध्यसंस्था ।। नक्षत्रकक्षाखचरैः समेतो यस्मादनस्ते नसमाच

·॥ सिद्धान्तशिरोमणिः॥
३१
तोऽयं भपञ्चरः खेचरचक्रयुक्तो भ्रमत्यज प्रवधानि
खेन।३। प्रसिद्धमिदं।
इदानों ग्रहाणा पूर्वगतिमनुपलक्षितामपि दृष्टान्तेन
हढीकुर्वन्नाच
यान्ते। भचक्रे लघुपूर्वगत्या खेटास्तु तस्यापर शीघ्रग
त्या कुलालचक्र भ्रमिवामगत्या यातो नुकीटा इव,
भान्ति यातः181
इदानीं मध्यगतिवासना विवक्षुरादौ तावद्भदिन
पूर्वक रके स्फुटसावनदिनमाह
समभसूर्याधुदितौ किला पथ्यग्घटीनामदिन पुन
भैरविस्ततः खोदयभुक्तिघातात् खाधारभू । १८०० ।
लब्धसमासुभिशा५॥
समागतासुसंयुतारवेस्तु पटिनाडिकाः स्फुट धुरात्र
मुगमात् द्युभुक्तितश्चतचलं।६।
पथ्याघटीना भदिनं सदा_तमुक्तितुल्यासुयुतं
खरायोः स्यान्मध्यमं सावनमेवमब्देतनसंख्यकाभभम
तोनिरेका।।
यदाकिमपि नक्षत्रं सूर्यच किलसमकालमुदिताना
ौदयवेलााकिमपिनक्षत्रमुपलभ्यते किंतु केवलात्र
युक्तिरुयत इति किलशब्दः प्रयुक्तः तस्मात्कानादन
तर नारवाणी घटीना पछ्या।। ननक्षत्र पुनरुदेति

·॥ गोलाध्यायः॥
नतोनन्तर रविरुदेति सकियताकालेन तदर्थमनुपातः
रविः किलक्रान्तिवृत्ते स्फुटगत्या पूर्वतोगतः यद्यष्टादश
शतानि राशिकलाः खोदयासुभिरुगछन्ति तदा स्फुट
गनिकला कियद्भिरिति एवं लब्धा सुभिर्मेंदयानन्तर'
रवेरुदयः अतरव नाक्षत्राः परिघरिका तैलब्धासुभि
रधिकारवःस्फुटं सावनमहोरानं भवति तच्चाहोरात्रं
चलंप्रत्यक्षमन्यादृक्प्रत्यहं गत्यन्यत्वात् प्रतिमास राथ्यु
दयान्यत्वाञ्च यत्पुनः पटिटिकाभिमध्यमभुतितुल्या
सुयुताभिः सावनंदुरावमुच्यते तन्मध्यमयतोब्दान्ते या
वन्ति स्फुटसावनानि तावत्येव मध्यमानि स्युः गतीना
मुदयानी च हामवृध्या स्तुल्यत्वात् तत्कथं नित्यं
रविगतिलिप्तासमासुभिः सहितोभाचः सावनाचोमय
नीति लबादिभिरुक्तं स्यादेतत् यदि विपुवन्मण्डन्ने
रविः पूर्वतो याति नई विषुवमण्डलस्यैका कन्ना एके
नासुनौदेति तदा रविगतिलिनासमासुभिरिति वक्त
युज्यते तन्नयुक्तं रविः कान्तिवृत्तेन याति तत्र मेपरा
शो कला अयादशशतानि । १८०० । गगनभूधरपकच
न्द्रमिते रसुमि । १६६० । रुगछन्ति अन्यस्यान्यै रिति ग
निकलानामनुपाते नासक कत्तुं युज्यन्ते एवं कृते सति
स्फुटमहोरा भवति यतै रक्त नमध्यममेव एवं वर्ष
मध्ये यायन्ति स्पाटसायनानि तायन्येव मध्यमानि स्युः
सत्संख्यकाभधतो निरेकेति यावतोभभ्रमाजातातल्स
ख्यकोनासतीसावनदिवससंख्या भवनि यतो रविः

·॥सिद्दान्तशिरोमणिः॥
पूर्वतो गछन्नेक परिवतं गतः अतस्तस्योदयसंख्या
एकोनेत्युपपद्यते इदानीं वर्षमध्ये सावनसंख्यामा
पंचागरामास्तिथयः खरामाः सार्धदिदस्ताः कुदिना
द्यमब्दे अस्यामासोकलवः प्रदिष्ट । ३० । स्विंशहिनः
सावनमास एव।८।
एकस्मिन् सौरवर्षे पञ्चषध्यधिकत्रिशती । ३६५ ।
मिता सावनदिवसाः पञ्चदश । १५ । नाडिकाच त्रिश
। ३० । त्यलानि च सादीनि हाविंशति । २२ । ३० । विप
लानि एपा मुपपत्ति मध्यगतिभाय्ये कथितैव अस्था
वर्पश्य हादशाशोऽर्कमासो भवतीति युक्तं सावन
मास स्तु सावनाना गि। ३० । नैव भवति इदानीं
चौद्रमासमा
कालेन येनैति पुनः शशीनं कामन भचक्रं विवरण
गत्योः मासः सचादक यमा कुरामा पूर्णेप । २८ ।
। ३१ । ५० व तत्कुदिनप्रमाणं ।।
दशाते किलश शीरविणायुक्तो भवति ततो दापि
पूर्वतो गलतः तयोः शशो शीघ्रगत्वात्प्रत्य गत्यंतरेणा
यतो याति एवंगचक्रकला । २१६०० । तुल्यमंतर
यदायतो याति नदा रविणा योगमेति तयोः कालयो
रतराले चंद्रमासः तत्नमाणमनुपातेन चंद्रार्कयोर्मध्य
गती आदौ सस्यक सावयवे कृत्वा यदि गत्यंतरण
कुदिन १ । लभ्यते तदा चकनातुल्येनांतरण किय
+

·२४
॥ गोलाध्यायः॥
सीत्यनुपातेन चांद्रमासे कुदिनानि लभ्यन्ते रमोमणि
शदेकशिटिकाः पंचाशत्यलानिास । ३१ ॥५॥रब्यु
पपन्न इदानीमधिमासोपपत्तिमाह
चान्द्रो न सौरेण तात्तु चन्द्रादवाप्तसार देशनै
दलाढ्यैः । ३२।१६। मासैर्भवेश्चान्द्रमसोधिमासः कल्पेपि
कल्प्या अनुपाततोतः । १०॥
मौरान्मासादैन्दवः स्याजघीयान्यस्मात्तस्मात्संख्यया,
तेधिकाः स्युः । चान्द्राः कल्पे सौरचान्द्रांतरे ये मासा
सझै स्तेधिमासाः प्रदिष्टाः । ११ । ।
अत्र द्वितीय श्लोकस्तावत् प्रथमं व्याख्यायते सौरान
मासादैन्दवो मासो यतोलघुतरः कारणात् कल्पे सौर
माससंख्याया थान्द्रमाससंख्याधिका भवति यथा
धान्यराशिमाने ऽरसेतिकाहारमितेः षट्सेतिकाहार
मितिरधिका भवतीति बालैरपि वुध्यते यावन्त चान्द्र
मासाः कल्पे ऽधिका भवन्ति तत्संख्या अधिमाससंख्या
सजो कल्पिता तकियत् सौररेको धिमासो भवतीति
युक्तिरुच्यते चान्द्रे न सौरेण हवात्तु चान्द्रादिति
सौरमासकुदिनेभ्य चन्द्रमासकुदिनेषु शोधिनेषु शेष
दिनस्थाने पूर्णमधश्चतुष्पञ्चामत्धटिकाः सप्तविंशतिप
लानि सावयवानि । ०।५४ । २०३१ १५२ १३० । एकस्मि
न सौरमास इदं सौरचान्द्रातर कुदिनात्मक युगस्या
देरुपर्येकस्मिन्दशीने प्राप्ने एकश्चान्द्रमासः पूर्णतदनंतर

·॥ सिद्वान्तशिरोमणिः ॥ चतुःपंचाशनपटिकाभिः सावयवाभिमध्यमार्कस्य वृष भसंक्रान्ति स्तत्र रविमासः पूर्ण स्तनोन्यस्मिन्दी न्ले प्राप्ते ऽन्यथान्द्रमासान्तः ततो दर्शान्तादुपरि विगु णाभि स्ताभिरेव घटीभि मिथुनसंक्रान्तिः एवं त्रिगु रणचतुर्गुणादिभिः कर्कटादिसंक्रांतयो भवन्ति एवं संक्रातिरयताग्रतो याति पुनः दर्शान्त प्राप्नोति तदा गतचान्द्रमासेभ्यः सौराएकोनाभवन्ति यदा संक्रान्ति ईशान्तमतिक्रम्याग्रतो याति तदानुपातेन यावन्तः सौरा भवन्ति तावद्भिरकोधिमासः तथाऽनुपातः यद्य नेन सौरचान्द्रांतरेण कुदिनात्मकेन०1५४।२७॥३२॥ एका सौरो मासो भवति तदा चान्द्रमासान्तः पातिभिः कुदिनैः । २९ ।३१।५० । कियंत इतिफलं सूर्यमासाः १३२ ॥ १५॥ ३१ ॥ १८॥४७॥ अथ च युगाधिमासै युग सौरमासा लभ्यन्ते तदैकेन किमिनि फलमेतावन्त एव सौरमासा लभ्यन्ते एतावद्भिः सौरमासै रेकश्चान्द्रमासो धिको भवति अतएवाधिमासस्य चान्द्रत्वं कलोपि करण्याअनुपातलोत इति सुगम इदानीमवमोपपत्ति माह। शशाकमासोनितसावनेन त्रिंशतधृतालब्धदिनै स्तु चान्दै रुद्राकोनाधिरसैः क्षयाः स्यात्सावनोतय युगेनुपातात् । १२। युगे चान्द्राणासावनानांच दिनाना यदन्तर सान्य

·२६
।। गोलाध्यायः॥
वमानि अत एकस्मिन्मासे चान्द्रसावनातरं कुदिनात्म
के गृहीत नवदिवसाः पूर्णमष्टाविंशविघटिका दशपा
नीयपलानि च १३८।१०। दमकस्मिन चान्द्रमासे
त्रिंशत्तिय्यात्मके कुदिनात्मकमवमखंडं यद्यनेनत्रिंश
चान्द्राणि दिनानि नभ्यन्ते तदा संपूर्णे नैनावमेन
कियन्तीति बैराशिकन लब्धैः मुन्द्रांशकोनाधिरसैः
1६३ १४।३२ । रकः क्षयाहो भवति सच सावनः अख
एडस्य रूपस्य सावने छाकल्पनात अतोनुपाताकल्पेपि
इदानीमधिमासस्य चान्द्र त्वमवमस्यसावनत्वमभिधा
याहर्गणा कल्पगतमानयितुं विलोमविधिना यान्यवमा
न्यानीतानि ये चाधि मासा तेषा विशेषमाह
सौरेभ्यः साधिना से चेदधिमासा तदैन्दवाः पेचा
न्द्रेभ्य तदा सौरा स्तछेप नदशात्तथा । १३ ।
सावनान्यवमानि स्यु चान्द्रेभ्यः साधितानिचेत् साव
नेभ्यस्तु चान्द्राणि तछेषं तदशात्तथा । १४ ।
यथादर्गणानयने सारेभ्य शान्द्रान साधयितु ये ऽधि
मासा आनीयन्ते ते चान्द्रा स्तवं चचान्द्रं यदि चान्द्र
भ्यः सौरान साधयितु तदा सौरा तहेषमपि सौर
एवं चान्द्रेभ्यः सायनानि साधयितुमयमान्यानीमन्ने
तदा तानि सावनानि यदि सावनेन्य घान्द्राणि कत
तदाचान्द्राणिभ्यः साध्यत्वं भजन्तीत्यर्थः तशेषमपि

·॥सिद्दान्तशिरोमणिः॥ नदशात् अभिमतधुगणादवमै ईतादित्यादिना छ गणात् कल्पगतमानीतं तदा सावनेभ्योऽवमान्यानीता नि तानि चान्द्राणि चन्द्रदिवसेभ्यो धिमासाःमाधिता स्ते सौरा स्तछेषं तंदशादित्यर्थः अधिमासस्य चान्द्रत्वे सौरत्वे चाऽधिमासशेषतुल्यमेव स्थान किन्तु एकत्रर विदिनानि छेदः अन्यत्र चान्द्राणि एवमवशेषस्थापि तुल्यत्वमेव एकत्र चन्द्रदिनानि अन्यत्रकुदिनानिछेदः अधिमासाऽवमशेपयोरिटजातित्वं प्रकल्प्य मनिमनि चन्द्राकानयनानि कृतानि तत्रये जडा हे वासना पालोचयतो भ्रमन्ति इदानों विशेषः प्रश्नाध्याये अर्गणस्थानयनेमासा चैत्रादिचान्द्र गणकान्चि नाः किं कुतोधिमासायमशेषकेचत्यक्ते यतः सावयवो नुपातः । १५॥ अस्य प्रश्नोत्तरमाह दीवधिचान्द्रमसेाहि मासः सारस्तु संक्रांत्ववधिर्य नौतः दीग्रतःसंक्रमकालतःप्राक् सदैव तिष्ठत्यधिमा सशेष ! १६ । दशीततायाततिथिप्रमाणैः सौरैस्तु सौरदिवसा समे ताः यतोऽधिपोत्थदिनाधिकास्ते त्यांनादलादधि मासशेषं ॥ १७॥ नियंतसूर्योदययोस्तु मध्ये सदैव तिष्ठत्यधमावशेध

·है
२८
। गोलाध्यायः॥
त्यनेन तेनोदयकालिकः स्थात्तियतकाले युगोन्यथा
ता।१८।
मध्यममानेन यावत्यमावास्या तदते चान्द्रमासान्तः
मध्यमार्कस्य यस्मिन्दिने संक्राति तत्र संक्रान्तिकाले
रविमासान्तः तयो रविचन्द्रमासान्तरयो रन्तरेयावत्य
स्तिथयः सावयवा स्ताअधिमासशेषतिथयः यतः सौर
चान्द्रातरमधिमासाः अहर्गणानयने गताब्दा रवि
गुणा स्ते सौरा मासाजाताः. अत स्तेषुचैत्रादिचान्द्र
तुल्यासाराएवमासायोजिता से संक्रात्यवधयोजाना
तेषु शिकणेषु गततिथितुल्यासौरा एक दिवसायो
जिता मोरचान्द्रातरेणाधिका जाता स्तदंतरमधिमा
सशेषदिनानि भवनि सौरचान्द्रातरत्वात अन धिमा
सशेपदिनान्येभ्यः शोध्यानि अथ चाधिमासानयने ऽनु
पातलधै रधिमासैदिनीकृतैस्तषदिनैश्च युक्ताः सौ
राहा चान्द्राधा भवितुमईति एवमत्राधिमासशेष दि
नानि क्षेप्याणि तशोध्यानि अतःकारणादधिमास
शेष त्यतं अयावमशेषत्यागकारणमुचते निथ्यन्तान
न्तर यावतीभिर्घटीभिः सूर्योदयस्ता अवमशेषघटिकाः
यत चान्द्रसावनातरमवमानि यद्यवमशेषं न त्यज्यते
लब्धा ऽवमै रवमशेपघटिकाभिय
तदा निथ्यते सावनो
यावधिःसाध्यः तिथ्यता
.
म

·॥सिदान्तशिरोमणिः॥ सन् उदयावधिर्भवति अतोवमशेषत्यक्ते स्वसः सूर्यो दयावधि र्भवति। अथोदयांतराख्यकोपपत्तिमाह अर्गणे मध्यमसावनेन कृतश्चलत्वात्स्फुटसावन स्य । तदुत्यखेटा उदयान्तराख्यकीगवेनोनयुताः फलेन । १६ । लकोदयेस्यु नकृतास्तथाथै यतातरन्तञ्चलमल्पकंच योयमहर्गण आनीतः स मध्यमसावनेनैव कुतः स्फु टसावनस्य चलत्वान् तथाविधेनानुपातेन स्फुटो नाया तीत्यर्थः युगादेरारभ्य वर्तमानरविवर्षादः प्राक् या वान मध्यमसावन स्तावानेव स्फुटसावनः स्यात् किंतु रविवीदेरूध्वं यावान्मध्यमसावनस्तावान्नस्फुटः अत स्तदुत्यखेटा उदयान्तराख्यकोङ्गवेन फलेनोनयुताः सन्तो लंकोदयेस्यु नान्यथा लंकाया भास्करोदये मध्या इतियदन्यै रुक्तं तदसत् । अयोदयान्तरकर्मीह मध्याकभुक्ता असवोनिरक्षे ये ये चमध्यार्ककलास मानाः । २०॥ तदन्तर यन् फुरमध्ययोसत द्युपिंडयाः स्यादिवर गतिनं। हतंदुरावासुभिराप्तलिप्ता होनाग्रहादस वोल्पकाः स्युः ॥३१॥ नदन्यथाढ्यास्तु निजोट्यै गुनासपूर्वं विचित

·४.
॥ गोलाध्यायः॥
नदानी कृतं तथास्याचरकर्ममित्र कर्मग्रहाणामुदया
तराख्यं ।२२।
सायनांशेन रविणा मेषादेरारभ्य ये भुक्ताराशय
स्तत्मबंधिनो ये निरक्षोदयासको गगनभूधरषटक
चन्द्रा । १६७० । इत्यादय तेषामक्यं कृत्वाभुज्यमान
राशेर्थे भुक्तभागा सास्तदुदयासुभिः संगुण्य विशता
।३०विभज्य नधासवोपि तत्र क्षेप्याः एवं मध्यार्कभुक्ता
सवास्युः भदिनान्तादूचं तावत्यखात्मकेकाले संकाया
मध्यमस्यार्कस्योदयः तत्काले विग्रहाः साध्याः अथ
चान्णेन ये सिद्धास्ते मध्यमार्ककलामिते ऽखात्मके
काले भदिनान्तादूय जाताः अतोऽखूनी कलाना च
यदन्तर' तेनादयोन्तरितः अतसदुदयान्तराख्यं
कोचते तैरन्तरासभिर्यचगतिं संगुण्यार्क सावनाहो
रावासभि । २१६५६ । विभज्य लब्धकलामहे ऋण
कायाः यदि कलाभ्यो सवोल्पकाः स्युः अन्यथाधनं यदि
तु खदेशोदयै मध्यमार्कभुक्तानसूनानायेदकर्मकृतं
नदोदयिकानी यहाणी चरकर्मापिकृतं स्थान यदित
स्फुटार्कभुक्तानसूनखोदयातुभिरानीयेदं कर्मक्षत न
दोदयांतरभुजांतरचरकर्माणि त्रीण्यपि कृतानि स्युः
नहि कथमिदमुदयांतराख्य काचै नकृतं तदाह
यतातर नचलमस्यच वर्षचरणातेषु चतुर्वपि अंत
राभावः नमध्येवंतरस्य वृदिक्ष ।।दानों देशातर
खरूपमा

·॥ सिहान्तशिरोमणिः॥ ४१ येनेन लोदयकालिकास्ते देशान्तरेण स्वपुरोदये स्युः । देशान्तरं प्रागपरं तथान्यद्याम्योत्तर तचरसंज्ञ मुक्तं ॥१२॥ ये उदयान्तरकमेणा लढायामौदयिका यहा जाता स्ते देशान्तरकर्मणा स्वपुरौयिकाः स्युः तच्च देशान्तर विविधं एक पूर्वापरमन्यद्याम्योत्तरं तच्चरसंजमुक्त तत्र तावत्पूर्वीपरमाह यज्ञोज्जयिनीपुरोपरिकुरुक्षेत्रादिदेशान् स्पृशत् सूत्र मेरुगतं बुधै निगदिता सा मध्यरेखा भुवः । आदी प्रागुदयोपरत्रविषये पश्चादि रेखोदयात् स्यात्त स्मात् क्रियते तदन्तरभवं खेटेवृणं खंफलं ॥२३॥ लङ्काया मेरुपर्यन्तं नीयमाना रेखा उज्जयिनी कुरुक्षेत्रादिदेशान् स्पृशन्ती याति सा मध्यरेखेत्युच्यते रेखायो यदाऊदय स्तत्कालात्पूर्वमेव पूर्वदेश भवति रेखोदयकालादनन्तरं पश्चिमदेशेऽकी दयः तदन्तर काल स्तदन्तरयोजनै स्पष्टभूवेष्टनादनुपातेन ज्ञायते यदि स्फुटपरिधियोजनैः परि। ६० । घटिका लभ्यन्ते . नदा रेखाखपुरयोरगतरयोजनैः किमितीति राशि केन देशान्तरघटिका लभ्यन्ते मध्यगत्याऽथचानीता नाग्रस्ताभिरनुपातः यदि घटोपध्यामहस्य गति कला लभ्यन्ते तदा देशान्तरघटीभिःकिमिति अथयो जनैरेवाऽनुपातः स्फुटपरिधियोजनै गतिः प्राप्यते तदा

·॥ गोलाध्यायः॥
सदानों कृतं तथास्याचरकर्ममिश्र कर्मग्रहाणामुदया
नराख्यं ।२२।
सायनाशन रविणा मेपादेरारभ्य ये भुक्ताराशय
स्तत्मबंधिनो ये निरक्षोदयासवो गगनभूधरपटक
चन्द्रा। १६७० । इत्यादय तेषामैक्यं छलाभुज्यमान
राशेर्ये भुक्तभागा स्तास्तदुदयासुभिः संगुण्य शिता
1३० विभज्य लब्धासवोपि तत्र क्षेप्याः एवं मध्याभुक्ता
सवास्युः भदिनान्तादूचं तावत्यखात्मकेकाले लंकाया
मध्यमस्थास्योदयः तत्काले हि यहाः साध्याः अथ
चाचणेन ये सिद्धा ते मध्यमार्ककलामिते ऽखात्मके
काले भदिनान्तादूचं जाताः अतोऽस्ना कलाना च
यदन्तर तेनाऊदयोन्तरितः अतस्तदुदयान्तराख्यं
काँचते तैरन्तरासुभिर्यगति संगुण्यार्क सावनाहो
रात्रासुभि । २१६५९ । विभज्य लब्धकलाग्रहे ऋणं
कायाः यदि कलाभ्यो सवोल्पकाः स्युः अन्यथाधनं यदि
तु स्वदेशोदथै मध्यमार्कभुक्तानसूनानोयेदं कर्मकृत
तदौदयिकानांग्रहाण चरकर्मापि कृतं स्यात् यदित
स्फुटार्कभुक्तानसूनखोदयासुभिरानीयेदं कर्मकृतं त
दादातरभुजातरचरकाणि वीण्यपि कृतानि स्युः
बर्षि कथमिदमुदयातराख्यं की नक्कन तदार
यतामर नचलमस्पकंच वर्षचरणातेषु चतुर्वपि अंत
राभावः तन्मध्येचतरस्य वृद्धिदानी देशातर
खरूपमा

·४२ ॥ सिद्धान्तशिरोमणिः ॥ येनेन लोदयकालिकास्ते देशान्तरेण वपुरोदये स्थुः। देशान्तर प्रागपर तथान्यद्याम्योत्तरं तच्चरसंज्ञ मुक्तं ॥१२॥ ये उदगान्तरकम्मेणा लक्षायामौदयिका ग्रहा जाता से देशान्तरकर्मणा खपुरोदयिकाः स्युः तच्च देशान्तर विविध एक पूर्वीपरमन्यद्याम्योत्तरं तच्चरसंज्ञमुक्तं तत्र तावत्पूर्वीपरमार यन्नकोज्जयिनीपुरोपरिकुरुक्षेत्रादिदेशान् स्पृशत् सूत्र मेरुगतं बुधै निगदिता सा मध्यरेखा भवः । आदौ प्रागुदयोपरबविषये पश्चादि रेखोदयात् स्यात्त स्मात् क्रियते तदन्तरभवं खेटेयवृष्, खंफ ॥ २३ ॥ लड़ाया मेरुपर्यन्तं नीयमाना रेखा उञ्जयिनी कुरुक्षेत्रादिदेशान् स्पृशन्ती याति सा मध्यरेखेत्युच्यते रेखाया यदाऊदय स्तत्कालात्पूर्वमेव पूर्वदेगे भवति रेखोट्यकालादनन्तरं पश्मिदेशेऽकीदयः तदन्तर काल स्तदन्तरयोजनः स्पष्टभूवेष्टनादनुपातेन जायते यदि स्फुटपरिधियोजनैः पहि। ६० । घटिका नभ्यन्ते नदा रेखासपुरयारन्तरयोजनैः किमितीति राशि केन देशान्तरपटिका लभ्यन्ते मध्यगल्याऽयचानीगा नाद्यस्ताभिरनुपातः यदि घटोपथ्याय दम्य गभि कला नभ्यन्ते तदा देशान्तरघटीभिः किमिनिया जनरेगाऽनुपातः स्फुटपरिधियोजन गनिःel ·॥ गोलाध्यायः॥ देशान्तरयोजनैः किमिति फल कलाः प्रागृणं यतस्तत्रा दावुदयः पचावनं यतस्तत्र रेखेोदयादनन्तरमर्को दय इत्युपपन्न। इदानी भूगोलेस्फुटपरिधिप्रदेश स्फुट तानुपातं चाइ स्वदेशमेर्वन्तरयोजनैर्यन्नम्बांगजै मरुगिरेः समन्तात् वृतं स्फुटो भूपरिधिर्यतः स्यात्रिज्याहतो लम्बगुणः कृतस्मात् ॥४॥ स्वयुरस्य मेरुगर्भस्य चान्तरे यावन्ति योजनानि नाबन्ति लम्बागजानि यतो निरक्षदेशखपुरान्तरयो जनान्याशजानि भागेभ्यो योजनानि च व्यस्तमित्युप पद्यत इत्यर्थः तै लम्बाशजै योजनै र्मेरगिरेः समन्ताद्य दृत्तमुत्पद्यते स स्फुटो भूपरिधिःयो मध्यपरिधिः पठितः संनिरक्षदेशोपरि अयन्तु वपुरोपरि अता किञ्चिन्यूनो भवति अय तदानयनं मध्यपरिधेरभीरन्त्रिज्यातल्यं व्यासाधे प्रकल्प्य तस्मिन्व्यासार्धे खपुरेयावती लम्बज्या तावन स्फुटपरिधे-सार्ध भवितुमर्चति अनस्तेन वैरा शिक यदि त्रिज्याव्यासार्धे मध्यमः परिधिलभ्यते तदा लम्बज्यामितेक इतिफलं स्फुटपरिधिरित्युपपन्न । इति श्रीभास्करीये सिद्धान्तशिरोमणै गोलाध्याये मध्यगतिवासनाध्यायः । अत्र ग्रन्थसंख्या । १७५। इदानी गोल विवक्षुरादौ ज्योत्पत्तिकथने कारणमाइ ·॥ सिद्धान्तशिरोमणिः॥ ४३ पटो यथा तन्तुभि सर्वतिर्यकरूपै निबद्धोत्र तथैव गोलः। दोकोटिजीवाभिरमुम्प्रवक्तज्योत्पत्तिमेवप्रथम प्रवक्ष्ये ॥१॥ स्पएं। इदानीं जीवाक्षेत्रसंस्थानं तावदाह ।। इष्टात्रिज्यासाश्रुति दोर्भुजज्या कोटिज्या तदर्गवि श्लेषमूलं । दोकोयंशानी क्रमज्ये पृथक्क्त त्रिज्या पुढे कोटिदोरक्रमज्ये ॥ २॥ ज्या चापमध्ये खलुबाणरूपा स्यादुत्क्रमज्यात्रिभमा विकायाः । वार्धमूलं शरवेदभागजीवाततः कोटि गुणापि तावान् ॥३॥ त्रिभज्यका) खगुणाशजीवा तत्कोटिजीवाखरसा शकाना । क्रमोत्क्रमज्याकृतियोगमूलाहलन्तदधीशक शिंजिनीयात् ॥४॥ विज्योत्नमज्यानि हते दलम्य मूलं तदधा शकशि जिनीवा । तस्याः पुनस्तद्दलभागकाना कोटेचकोश दनस्य चैवं ॥५॥ एवं विपदस्तूर्यजिनादिसंख्या अभीटजीवाः सुधिया विधेयाः त्रिज्योत्यवृत्ते भगणादिने वा ग्राह्याअभीष्टा विगणय्य जीवाः ॥ ६ ॥ . अत्र त्रिज्योत्यवृत्ते भगणाविते वेत्येतद्न्यवृत्त स्योत्तरार्धमादी व्याख्यायने ज्योत्पत्तावभीष्टा त्रिज्या

·॥ गोलाध्यायः॥
कल्यने समाया भूमी त्रिज्यामितागुलेन सूत्रेण वृन
विलिख्य दिगदितं चक्रोशकै शादित कला तक
मिन्नेकस्मिवृत्तचतुर्थी नवतिर्नवतिभीगा भवन्ति
ततोयावन्ति ज्याधीनि कार्याणि तावद्भिविभागैरेकै
वृत्त चतुर्थाशं विभज्य तत्र चिन्हानि कार्याणि तद्यथा
यत्र चतुर्विंशतिजीवाः साध्यास्तत्र चतुर्विंशतिर्भवन्ति
एवं द्वितीय चतुर्थाशपि ततोदिकचिन्हा दुभयनश्चिन्ह
दयोपरि गर्न सूत्रं ज्यारूपं भवति एवं चतुविशतिज्यी
भवन्ति नासामधीनि ज्याधीनि तत्प्रमाणान्यनुलैर्मित्वा
ग्राह्याणि ॥
अथादितोव्याख्यायते । याइष्टात्रिज्या स कर्णः
कल्या याभुजज्या स भुजस्तयोः कर्णभुजयोवान्तर
पद कोटि कोटिज्येत्ययः तत्र येभुजकोटिज्येते भुज
कोट्यशानी क्रमज्ये ज्ञातव्ये भुजज्या त्रिज्यातो याव
दिशोध्यते तावत्कोर्यशानामुत्क्रमज्यावशिष्यते एवं
कोटिज्योना त्रिज्या भुशानामुत्क्रमज्या म्यान् ।
अथोत्क्रमज्यास्थानन्दर्शयति तत्र पूर्वलिखिने वृत्ते
चिन्ह योरुपरिगनं चत्र किन ज्या तदुपरि तयाश्चिम्यो
मध्ये यदृत्तखण्डं तच्चापं धनु चापमध्यस्य ज्यामध्यस्य.
च यदन्तरं बाणाकार सोकमज्येत्युच्यते विभमोर्विका
याइ त्यो सम्बन्धः एवं साधारण्येन ज्यादयित्वा
यिनिर्दिष्टाशाना गणिनेन ज्यानयन त्रिभमैर्विकाया

·॥ सिदान्तशिरोमणिः॥
४५
यार्धस्थ मूलं सा पञ्चचत्वारिंशदंशानी ज्या स्यात्
तस्या यावत्कोटिज्या साध्यते तावत्तावत्येव भवति
यतस्तत्र कोयंशा अपि पञ्चचत्वारिंशत् । अचाप
पत्तिः विज्या भुजस्त्रिज्या च कोटिः तदर्गयोगदं
वृत्तान्तः समचतुरस्रस्य भुजः स्यात् सैव नवतिभा
गानी ज्या तदर्धं ग्राह्यं अतोवर्गयोगस्य चतुर्थांशः
कृतस्तदेव त्रिज्यावगीर्धमतस्तन्मूलं शरवेदभागज्ये
त्युपपन्नं । अथ शिद्भागाना ज्या चिज्यामिता
स्यात् तस्याः कोटिज्या पष्टिभागानां ज्यास्यात् अत्रो
पपत्तिा वृत्तान्तः पातिसमपडस्रस्य भुजोव्यासार्धमितः
स्यादिति प्रसिद्धं गणितेपि कथितं अतस्त्रिज्याई त्रिंशत्
भांगज्येत्युपपन्नं अतः
प्राग्वदुनमज्यापष्टिभागज्य
योना त्रिज्या एकराशरुत्क्रमज्या सा कोटिरूपिणी
क्रमज्या भुजरूपिणी तदग्रयोनिबद्धसूत्रं तत्कर्णः
तत्रिंशत्भागानी ज्यास्पं अतस्तदधैं पञ्चदशभा
गाना ज्यामित्युपपन्नं एवं सर्वत्र तदधीशकशिजि
नीनामुपपत्तिज्ञेया।
अथ प्रकारान्तरेण तदाशकशिंजिनीमा त्रिज्यो
कमज्यानिहतेरित्यादि।अस्योपपत्तिा तत्राद्याक्षरचिन्है
बोजप्रकारेण कथ्यते तत्रोत्क्रमज्योना त्रिज्या किल
कोटिज्या तस्या वर्गीयं उवा उत्रिभा।। त्रिव।१।
अनेनोना त्रिज्याकृतिीकृतिः स्यात् उव।।।
उत्रिभा। । अयं क्रमज्यावर्गः उत्क्रमज्यावर्गयुतो

·- ४६ ॥ गोलाध्यायः जातः उविभा। अस्य चतुर्थभागः। उत्रिभा ।। अम्य मूलं याहां अतउक्तं त्रिज्योत्क्रमज्यानिहते रित्यादि एवं नस्या अप्यन्यातदधाशकशिंजिनीति एवं कोटिज्याया अपि यावदभिमतखण्डानि स्युः तद्यथा यत्र चतुर्विंशति खण्डानि तत्र राशेज्या ऽयमं ज्या खण्ड । ८ । तत्कोटिज्या घोडशं १६ । शरवेदभागज्या द्वादशं ।१२। अस्मात् खण्ड त्रयाकथितप्रकारेण चतु विगतिखण्डान्युत्पद्यन्ते तवारमात्तदधीशकशिंजिनी चतुर्थ।।।तत्कोटिज्याविंशी रवं चतुर्थात् द्वितीय १२। दाविंशश्च । २२। द्वितीयात्प्रथमं । १। त्रयोविंशञ्च २३। रवं दशमचतुर्दशपञ्चमैकोनविंशसप्तमसप्त दशै कादशत्रयोदशानीत्यष्टमात् ॥ १० ॥१४॥ ५ ॥१८॥७॥ १७१११ । १३ । अथ द्वादशात् पष्ठाटादशनीयैक विशनवमपञ्चदशानि ।६।१८।३ । २२ । ६ । १५॥ त्रिज्या चतुर्विंशमिति । २४ । अतोवशिष्टी ज्योत्पत्ति मग्रे वक्ष्यामः । इदानी खटीकरणेफलस्योपपतिमाह भूमेमध्ये खलु भवलयस्यापि मध्यं यतः स्याद्यस्मिन्चुत्ते भ्रमति खचरो नास्य मयं कुमध्ये । भूस्योद्यानहि भवलये मध्यतुल्यं प्रपश्ये तमत्त क्रियत इहतहोः फलं मध्यखेटे ॥ ७ ॥ यदेतत् भपञ्जरेऽश्विन्यादोनो भानी वलयं तद्भूमेः समन्ता सर्वत्र तुल्येन्तरे वर्तते यतस्तस्य मध्यं कुमध्ये अथ यस्मिन्वृत्ते ग्रहो भ्रमति तस्य मध्यं कुमध्येन नन् ·॥ सिद्धान्तशिरोमणिः॥ ४७ . भूमेः समन्तात्समानान्तरं नेत्यर्थी अतोभुस्योद्रया भव सये मध्यमस्थाने ग्रहं न पश्यति किन्त्वन्यत्र पश्यति तयोर्भवलये यदन्तरं तत् ग्रहस्य फलमित्यर्थादुक्तं भवति । अतउक्तं तस्मात्तजे क्रियत इहतद्दोः फलं मध्यखेटति एवमेकेनैव श्लेके न संक्षेपाछेद्य कसर्च खमुक्केदानी किच्चित्मविस्तर छात्रान्प्रत्याह । पूर्वीपरायतायान्तु भित्तावुत्तरपार्थके। दर्शयेविष्य बोधार्थ लिखित्वा छेद्यक सुधीः॥८॥ नाद्यापीदं सम्यगमाभि जीयतइति शिष्यरक्त आ चार्य्याह पूर्वापरायतायामित्यादि स्पष्टार्थं ॥ इदानी कालविलम्बेन प्रतारणपरं वाक्यमिति ज्ञात्वा शिष्यैः पुनः पृष्टः सन्नाह। दिव्यं ज्ञानमतीन्द्रियं यदृपिभि बीवसिष्ठादिभिः पारम्पर्यवशादहस्यमवनों नीतं प्रकाश्यं ततः। नैतद्देषि कृतघ्नदुर्जनदुराचाराचिरावासिनास्यादायुःसुकृतक्षयो मुनिकृती सीमामिमामुउझतः॥ ६ ॥ स्पष्टार्थे । इदानों विलिख्य छेद्यकमाह । त्रिभज्यकासमितकर्कटेन कक्षाख्यवृतं प्रथम वि लिख्य । तन्मध्यतो मध्यमखेटभुक्ति तिथ्यंशमानेन महों सुवृत्ती ॥१०॥ कक्षाख्यवृत्ते भगणाद्वितेत्र दत्वोच्चखेटी क्रियता ·४८ ॥गोलाध्यायः॥ थरेखा । कुमध्यतङ्गोपरिगाविधेया तिर्यक् तसोन्या सुधिया कुमध्ये ॥११॥ उच्चोन्मुखीमन्त्यफलज्यकाच्च दत्वा कुमध्या दिलिखे तदने । विभज्ययैव प्रतिमण्डलाख्यं सेवाश्चरेखा त्वपराऽत्र तिर्यक् ॥ १२॥ तुङ्गोर्ध्वरेखा खलु यत्र लगा तत्रोच्च मस्मिन्प्रति मण्डलेपि। तनोविलोम खलु तुङ्ग भागैर्मेपादिरमा त्वचरोनुलोमं ॥१३॥ देयस्तदुच्चान्तरमत्र केन्द्र. दोर्चीच्चरेखा खगयोथ मध्ये। तिर्यकस्थरेखाखगयोस्तु कोटिः सोधिराबाङ गुणस्तनिर्यक॥१४॥ भित्तेरुत्तरपार्श्वे बिन्दुः कृत्वा तस्मादिन्दो स्त्रिज्या मितेन कर्कटेन वृत्तं विलिखेत्तत्कक्षावृत्तं यस्य ग्रहस्य छेद्यक.विलिख्यते तस्य मध्यमभुक्तिपञ्चदशी शेन तस्मिन्नेव बिन्दा यदृतं क्रियते सा भूः लम्ब नावनतिदर्शनीमिय भूः अन्यथा बिन्दुरेवभूः क ल्यते तत्कक्षावृत्तं चक्रोशै रङ्ग्य तत्रेटस्थाने मेषादि प्रकल्प्य तस्मान्मध्यमग्रई उच्चं च दत्वा तदग्रयो चिन्हे कार्ये भूम्युच्चयोपरि गता रेखा कार्यासोच्च रेखा अथ भूमध्ये उच्चरेखाजनितमत्स्येन तिर्यग्रेखा ऽन्याका । अथ ग्रहस्यान्त्यफलज्यामित सूत्रभूमध्या दुच्चरेखाया दत्वा तदनचिन्हात् त्रिज्यामितेनैव ·॥सिद्दान्तशिरोमणिः ॥ ४४ कर्कटकेन यदृत्तं विलिख्यते तत्प्रतिमण्डलं तत्रापि सैवोच्चरेखा किन्तु तन्मध्ये न्या तिर्यग्रेखा कार्या प्रति मण्डलमपि चक्रोश रङ्ग्यं अथोच्चरेखा उपरिनीय माना यत्र लगति तत्र प्रतिमण्डलेप्युच्चं कल्यं । तस्मा दुचराशिभागाविलोमतो गणयित्वा तदने मेषादिः कल्प्यः । ततोयहोनुलोम देयः तब यहोच्चगेरन्तरं केन्द्र उच्चरेखाया स्तिर्यग्ग्रहगामिनी रेखा सा दोया प्रतिमण्डलमध्ये या तिर्यग्रेखा नदययोरन्तरं कोटि ज्यासा किलोर्ध्वरूपा भवति । इदानीं फलानयन इति कर्तव्यतोपपत्तिमाह॥ मध्यस्थरेखे किल वृत्तयोर्ये तदन्तरालेन्यफलस्य जीवा। तदूर्ध्वतः कोरिगुणे मृगादौ कादिकेन्द्र तदधोयतः स्यात् ॥१५॥ अतस्तदैक्यान्तरमत्र कोटि दीया भुजस्त त्कृति योगमूलं । कर्णः कुमध्यप्रतिमण्डलस्थखेटान्तरे स्पष्ट खगो हिदृश्यः ।।१६। कक्षाख्यवृत्ते श्रुतिसूत्रसक्ते फलं च मध्यस्फुरखेट मध्ये। मध्ये ग्रगे पटखगाणं तत्पृष्ठस्थिते खंक्रियते ततश्च ॥१७॥ तयाः कक्षावृत्तप्रतिवृत्तयो मध्यस्थेये तिर्यग्रेखे तो रन्तरं सर्वत्रान्त्यफलज्यातुल्यमेव स्यात् अतोन्त्यफल ज्याग्रादुपरि प्रतिवृत्तस्य कोटिज्या मृगादी केन्द्र छ ·५० ॥ गोलाध्यायः॥ भवति कर्यादौ तु तदधः अतः कोरिज्यान्यफलज्यो योगवियोगी कृता तथा कृते सति कक्षामध्यगनिर्य ग्रेखाऽवधेः स्फुटा कोटि भवति कोटितलकुमध्ययो रन्तरं दोया सभुजः तत्कोटिवर्गक्यपदं कर्ण इत्युप पन्न। कर्णानाम ग्रहकुमध्ययोरन्तरसूत्रं तमूत्रं कक्षा मण्डले यत्र लग्नं लव स्फुटोयः स्फुटमध्ययोरन्तरं फलं तच्च मध्य ग्रहात स्फुरे ग्रहेऽधिक धनमूने ऋणं क्रियत इत्युपपन्नं । एवं मन्दफलेन मन्दस्फुटः शीघ्रफलेन स्फुटः स्यात्॥ इदानी भन्दस्फुटं मध्यम प्रकल्प्य शीघ्रफलं यत्साध्यते नदुपपत्तिमाह ॥ मध्याहि मन्दप्रतिमण्डले खे मन्दस्फुटो द्राक् प्रति मण्डले च । भ्रमत्यत अञ्चलकर्मणीह मन्दस्फुटो मध्य खगः प्रकल्पः॥१८॥ मन्दकर्मपूर्वकं शीघ्रकर्मेत्येतत् स्पटा) इदानी मच्चोपपत्तिमाछ॥ धमन् ग्रहः खे प्रतिमण्डले नृभिः स यत्र कक्षावलये विलोक्यते स्फुटोहि तत्रास्य फलोपपत्तये प्रकल्पित तुमिहाद्यसूरिभिः॥१६॥ यः स्यात्प्रदेशः प्रतिमण्डलस्य दूरेभुव स्तस्य कृतोच संजा। सोपि प्रदेश चलतीति तस्मा प्रकल्पितातुन गतिर्गनि। २०॥ उच्चापकातरितं च नीचे मध्य स्वनीचोचसमा ·. ॥ सिद्धान्तशिरोमणिः ॥ ५१ यदास्यात् । कक्षास्थमध्योपरिकर्णसूत्र पातात् स्फुटो मध्यसमस्तदानीं ॥२१॥ उच्चदेशाक्रमेणचलितस्य फलप्रवृत्ति दृश्यते अत स्तुगकल्पितं शेषं स्पष्टं मध्यगतिवासनाया च सविस्त रमुक्तं इदानीमन्यदाह • उच्चस्थितो व्योमचरः सुदूरे नीचस्थितः स्यान्निकटे धरित्याः । अताणुबिम्बः पृथुलश्च भाति भानोस्तथा सन्नसुदूरवर्ती ॥२२॥ स्पष्टं ॥ इदानीमन्यदक्तु प्रकारान्तरमाह। उक्तामयैषा प्रतिवृत्तभङ्ग्या युक्तिः पृथक् ओतरर्स, भ्रमार्थे । स्पष्टीकृते स्ता पुनरन्यथा नीचोच्चवृत्तस्य च वच्मि भङ्ग्या ॥२३॥ इह किलस्पष्टीकरणयुक्तिः प्रतिवृत्तभङ्ग्या मयोक्ता अथ तामेवनीचोच्चवृत्तभङ्ग्या वच्मि इदानीं तो भङ्गि माह। कक्षास्थमध्य ग्रचिन्ह ताथ वृत्तं लिखेदंत्यफलज्यया तत् । नीचेञ्चसंज्ञंरचयेच्च रेखा कुमध्यतो मध्यखगो परिस्था॥२४॥ कुमध्यतो दूरतरे प्रदेशे रेखायुते तुमिहप्रकल्प्यं । नीचं तथासन्नतरेथतिर्यक नीचोच्चमध्ये रचयेच्च रेखा ॥२५॥ नीचोचवृत्ते भगणाङ्किते ऽस्मिन्मान्देविलोम निज

·गोलाध्यायः॥
केन्द्रगत्या। शैध्येऽनुलोमं भ्रमति खतनादारभ्य मध्य
युचरोहि यस्मात्॥२६॥
अतोयथोक्तं मृदुशीघ्रकेन्द देयं निजाचात् द्युचरस
दने । दायाचरेखावधिखेटतः स्थात्तिर्यकस्यरेखा
वधिकोटिजीवा ।। २७॥
प्रावि कक्षावृत्तं चक्राशाकितं कृत्वा तत्र मध्यग्रह
च दत्वा यहचिन्हेन्त्यफलज्याप्रमाणे नान्यदृत्त लिखेत्
नन्त्रीचोच्चवृत्तसंज। अथ भूमध्यात्यहोपरिगतारेखा
किञ्चिद्दीधी कार्यो सात्रीच्चरेखा नीचोञ्चवृत्ते भूमे
दूंरतरे प्रदेशे रेखायुने उच्च प्रकल्प्यं आसन्ने रेखायुने
नीच नीचच्चचिन्हाभ्या मत्स्य मुप्ताद्य तिर्यमेखामध्ये
का- तस्मिन्चुत्ते केन्द्र गत्योच्चस्थानादारभ्य मध्यनको
भ्रमति मान्दैविलोम शैध्येऽनुलोम अतः कारणान्मन्द
केन्द्रमुञ्चादिलोम देयं शीघ्रकेन्द्रमनुलोम तदमे यह
अवापि ग्रहाच्चरेखान्तरे दोयी अतिर्यग्रेखयोरन्न
रेकोटिज्या इदानी कानयनं फलञ्चा।
ये केन्द्रदो कोटिफले कृते ते नीगञ्चवृत्ते भुजकोटि
जीवे । त्रिज्योवंतः कोटिफलं मृगादौ कादिकेन्द्रे
तदधो यतः स्यात् ॥८॥
अतस्तदैक्यामरमत्रकोटि दोदो फल भूग्रामध्य
भूचा कर्णेयमध्यमकर्णमध्ये फल धनणे तदित
वच॥२६॥

·॥ सिद्धान्तशिरोमणिः॥ ५३ पूर्वाई सुगर्म कक्षावृत्ते व्यासाई किलत्रिज्या विज्या यादुपरिकोटिफलं यतोमगादी केन्द्रे भवति की दौ तु तदधः अतस्तदैक्यान्तर स्पटाकाटिः तस्मिन व्य भुजफलमेवबाभग्रहान्तर कर्णः दो कोटिवगै क्यपदमिति प्रसिद्ध अवापि पावत्कक्षावृत्ते कर्णसूत्र सक्ने स्फुटोयहः स्फुटमध्ययोरन्तरं फलमित्यादि । इति नीचोच्चवृत्तभङ्गिः । अथमिश्रङ्गिमाह। मन्दोच्चतोये प्रतिमण्डले प्राक् ग्रहोनुलोमं निज केन्द्रगत्या। शीघ्रादिलोमं भ्रमतीव भाति विलम्बितः पृष्ठत एवं यस्मात् ॥३०॥ नीचोच्चवृत्ते पुनरन्यथाते तस्यानुलोमप्रतिलोम याने। 'एका गतिः सा प्रतिभानमन्यत्प्राज्ञैः फलार्थं प्रबिकल्पितं तत् ॥३१॥ भनिदयं चेलिखितं विमिथ वृत्तद्दये प्यत्र यथोक्त दत्तः। नीचोच्चवृत्तप्रतिवृत्तयोगे भवत्य वश्यंधुचरस्त दानीं ॥ ३२॥ यथा भवेत्तैलिकयन्त्रमध्ये काष्ठभ्रमोगो ममता विलोमः । नीचोच्चभ्रमण तथान्यास्याहातोपि प्रतिमण्डलेन ॥ ३३॥ ग्रहः पूर्वगत्या प्रतिमण्डलेनैव भ्रमति यदेतन्नीची 'चवृत्तं तत्मा गणकैः फलार्थ कल्पितं तत्र प्रति मण्डलगतेविलोमं ग्रहो गछन्निव प्रतिभानि कर्थ

·।
५४
॥ गोलाध्यायः॥
नव विलोमगतिः प्रतिभाति तत्र दृष्टान्तः यथा लि
कयन्त्रमध्ये तिनपीउनार्थमूर्ध्वकाष्ट प्रक्षिप्य से नस्य
यथा गोभ्रमादिपरीतो भ्रमः तत्र गौः किलापसव्यं
भ्रमति तदूर्ध्वकाष्ठं तथा भ्राम्यमाणमपि खाङ्गेन सव्य
भ्रममुत्पादयति एवं नीचोच्चवृत्ते मम विपरीत
मिव प्रतिभाति शेषं स्पष्टं। इति मिश्रमङ्गिः । इदानीं
मन्दशीघ्रकर्मइयेन स्फुटत्वे कारणमाह।
मध्यगत्या खकक्षास्यवृत्ते व्रजेन्मन्द नीचेच वृत्तस्य
मध्यं यतः। ततौशीघ्रनीचोच्चमध्यं तथा शोघनी
गेच्चवृत्ते स्फटः खेचरः॥ ३४॥
शीघनीचोच्चवृत्तस्य मध्यस्थितिं ज्ञातुमादौ कृत
कर्ममान्दन्ततः । खेटबोधाय शैमिथः संश्रितेमान्द
शैध्ये हितेनासकृत साधिते ॥ ३५॥
नीगेववृत्तभङ्गिपालोचनयैव परिणमतीतिस्पष्टा
थे। इदानों भन्दकर्मणि कर्णः किनकृत इत्याशंकोत्त
रमाह।
खल्पान्तरत्वान्मृदुकर्मणीह कर्णः कृतानेति वदन्ति
केचित् । विज्योट्टतः कर्णगुण, कृतेपि कर्णे स्फुटः स्यात्य
रिधिर्यतोत्र ॥३६॥
तेनाद्यतुल्यं फलमेति तस्मात्कर्षः कृतानेति च
केचिदूचुः । नाशकनीयन चलेकिमित्यं यतो विचिमा
फलवासनाच॥३०॥

·|| सिद्धान्तशिरोमणिः॥ ५५
इहकर्णेन यत्फलमानीयते तदेव समीचीनं यन्मन्द
कर्मणि की नकृत तत् खल्पान्तरत्वात् मन्दफलानि
हि स्वल्पानि भवन्ति तदन्तरं चातिवल्पमिति केषा
चित्पक्षः ब्रह्मगुप्ताच कारणमा त्रिज्याभक्तः परिधिः
कर्ण गुणइत्यादिमन्दकर्मणि मन्दकर्णतुल्येन व्यासा
र्धेन यदृत्तमुत्पद्यते तत्कक्षामण्डलं तेन ग्रहो गछति
यो मन्द परिधिः पाठपठितः स चिज्यापरिणतः अनो
सौ कर्णव्यासार्धे परिणाम्यते ततोनुपातः यदि त्रिज्या
वृत्तेऽयं परिधि स्तदा कर्ण युत्ते क इति अत्र परिधेः
कर्णगुणस्त्रिज्याहर एवं स्फुटपरिधिस्तेन होचीगुण्या
भाभीज्या । ३६० । नतस्त्रिज्यया गुण्या कर्णेन भाज्या
एवं सति त्रिज्यातुल्ययो. कर्णतुल्ययो व गुणहरयो
स्तुल्यत्वान्नाशे कृते पूर्वफलतुल्यमेव फलमागकतीति
ब्रह्मगुप्तमतं। अथ यद्येवं परिधेः कर्णेन स्फुटत्वं तईि
कि शीघ्रकर्मणि न कृतमित्याशय चतुर्वेद आछ ।
ब्रह्मगुप्तेनान्येषा 'प्रतारणपरमिदमुक्तमिति तदसत्
चले कर्मणीत्थं किं न कृतमिति नाशकनीयं यतः फल
वासना विचित्रा शुक्रस्यान्यथा परिधेः स्फुटत्वं भौम
स्थान्यथा तथा किं न वुधादीनामिति नाशयं अतो
ब्रह्मोक्तिरब सुन्दराइदानी नतकर्म वासनामाह।
प्रापशात्पतिमण्डलस्वखचरं टाकुमध्यस्थितः
'कक्षायां खलु यत्र पश्यति नतं नोतत्र भूपृष्ठगः ।मध्या
हे तु कुमध्यपृष्ठगनरी तुस्त्य यतः पश्यत स्तेनोक्त

·५६ ॥ गोलाध्यायः॥ नातकर्मलम्बनविधी या युक्तिरत्रापि मा।।३८॥ पर ।। - इदानों गतिफलाभावस्थानमाह । कक्षामध्यगनिर्यग्रेखाप्रतिवृत्तसम्पाते । मध्यैवगतिः स्पष्टा पर फलं नत्र खेट स्य ॥ ३८ ॥ कक्षावृत्तमध्ये या तिर्यरेखा तस्याः प्रतिवृत्तम्य चयः सम्पान सत्र मध्यैवगतिः स्पष्टा गतिफला भावात् किन्च तत्र ग्रहस्य परमं फलं स्यात् यत्र "ग्रहस्य परमं फलं तत्रैव गतिफलाभावे न भवितव्य यतः अद्यतनश्वस्तनय योरन्तर गतिः फलयोरन्तर गति फलं यदस्य गतेवी फलाभावस्थानमेव धनर्ण सन्धिः यत्पुनर्ल लोक्तं मध्यैव गतिः स्पटा वृत्तदययोग गेधुचरइति तदसत नहि वृत्तव्ययोगे अहस्य परम फल इदानी ग्रहस्य वक्रत्वं वेद्यके यथाशीघ्रं दृश्यते तदर्थमाह। वंशोगवाभिः प्रतिमण्डलाद्यं कृत्वा शलाकाभि रिद यथोक्तं । प्रचाल्य तुङ्ग खचरं च गत्या वक्रादिसर्व खलु दर्शयेद्राक् ॥ ४० ॥ वंशशलाकाभि छेद्यकं कृत्वा तत्रायतनस्फुट ग्रह स्थानं चिन्हयित्वा द्वितीयदिने उच्च ग्रईच उच्चव मान्भेषादिञ्च प्रकल्प्यान्यतयुटमस्थानं चिन्ह तत्पूर्वचिन्हान यदि पृष्ठगतं तदा वका गलिया। इदानों केन्द्रसंशास्फुटकक्षाचाच ।

·॥ सिदानाशिरोमणिः ॥ ५३ । वृत्तस्य मध्यं किल केन्द्रमुक्त केन्द्र योश्चातर मुच्यतेतः। यतोन्तरे तावतितङ्गदेशाबीचोचवृत्तस्य सदैव केन्द्रं ॥ ४॥ अवस्य कक्षाचलकर्णनिघ्नी स्फुटाभवेद्यासदलेन भक्ता । तद्यासखण्डान्तरितः कुमध्यात्म धाम्यते हि प्रवहानिलेन ॥४२॥ श्लोक इयमपिस्पष्ट।इदानी भुजान्तरकीपपत्तिमाछ। मध्यमाऊदयात्प्रास्फुटाऊदयः स्याहणे तत्पल्ले खेयतानन्तरं । तेन भाखत्फलोत्यासुजातं क्षयः खंफलं युक्तियुक्त निरुक्तं यहे॥ ४३॥ स्पष्टं ॥ स्फुरगती व्याख्यातच। इदानी छेद्यकोपसंहारण गणकप्रज्ञा वर्णयन्नाह। ये दर्भगीयधियोत्र तेषां स्याद्यकार्थः परमाणु रूपः। येन्ये जडाः कुण्ठधियश नेपा स्यादिन्द्रवज्राचत पक्षतुल्यः ॥४४॥ इन्द्रवजाहतपक्षः पर्वत स्तत्तुल्य छेद्यका जडाना इन्द्रवज्राचन्द व सूचितं शेषं स्पष्ट। इति श्रीमहेन्चरोपाध्यायसुनथीभास्कराचार्यविर चिते सिद्धान्तशिरोमणो गोनाध्याये वासनाभाष्ये मिताक्षरे छेद्यकाधिकारः। अत्र ग्रन्थसंख्या । २४० । इदानों गोलबन्धाधि कारमाह।

·-- ॥ गोलाध्यायः ।। सुसरलबंशशलाकावलयः श्लदणैः सचक्रभागा। रचयगोल गोले शिल्पे चानेल्पनैपुणेोगणकः ॥१॥पष्ट। अथ गोलबन्धमाह। छत्वादो ध्रुवयष्टिमिष्टत रुजा वीं सुना नो यीमध्यगती विधाय शिथिली पृथ्वीमपृथ्वी वहिः। वनीयाशिसौम्यशुक्रतपना रेज्यार्किभाना ढान् गोलास्तत्परितः श्नया च नलिकासंस्था खदृग्गोल को॥२॥ आदी सारदारूमयों यहिं कृत्वा तदर्थस्थाने तत्र प्रोता पृथ्वों सूक्ष्मा शिथिला च विधाय तस्या बहि चन्द्रादीनां गोलान यध्या सह दृढान बध्नीयात तेषा बहि नलिकासंस्था खड्गगोलको रति साधारण्ये नोक्ता इदानी सविशेषमाह । पृर्वीपर विरचयेत्सममण्डलाय याम्योत्तर च विदि शोर्विल्यदय च । ऊर्ध्वाधएव मिवृत्तचतुष्कमेतदा वेध्य तिर्यगपरं क्षितिजतदर्धे ॥३॥ एक पूर्वापरमन्यद्याम्योत्तर तथा कोणवृत्तइयं च इदं वृत्तचतुष्टयं ऊधोरूपमाट्य तदर्धे वृत्त क्षितिजाख्यं निवेशयेत् अत्र याम्योत्तर वृत्ते उत्तरक्षिति जादुपरि पलोमान्तरे एक ध्रुवचिन्हें कार्य दक्षिण तिलिजादधान्यन्। इदानीमुन्मण्डलमाछ। पूर्वीपरहितिजसनमयो वित्तमं याम्ये धुवे पल ·॥सिदान्तशिरोमणिः॥ लव क्षितिजादधस्थे । सौम्ये कुजादुपरितोदलवै (वे तदन्मण्डलं दिननिशोः क्षयवृद्धिकारि ॥ ४ ॥ समवृत्तक्षिति भयो या पूर्वीपरौ सग्याता तो धुंव चिन्हयो व सत्ता यनिवध्यते तदुमण्डलसंजदिन राज्योवृद्विक्षया तदर्शन भवतः इदानों चिपन्न पडलमाह। पूर्वीपररूस्तिकयो विलय खखस्तिकाद्दक्षिणतो तभागैः। अधश्च तैरुत्तरतोकितञ्च पथ्यात्र नाडी वलयं विदध्यात् ॥५॥ तयोरेव पूर्वीपरसम्यानयो विलन तथा याम्योत्तर वृत्ते खरू स्तिकादक्षिणतः अधः स्वस्तिकादुत्तरक्षा शान्तरे यद्त्त निवध्यते नदिषुषडु इदानीं दृमण्ड लमाह। ऊवीधरस्वस्तिककोल युग्मे पोतं हाथं दृग्वलयं तदन्तः कृत्वा परिभ्राम्य च तत्र तत्र नेयं ग्रहो गच्छ ति यत्र यत्र ॥६॥ खस्वस्तिके चाधः सस्ति के चान्तःकोलको कृत्वा नयोः प्रोतं श्लथं दृग्वलयं कार्य तत्तु पूर्ववृत्तेभ्यः किञ्चिन्नानं कार्य यथा खगोलान्तर्भमति योकरव अधस्तदैकमेव मण्डल यो यो यो यत्र यत्र वर्तते तस्य तस्योपरीदमेव परिभ्राम्य विन्यस्य हरज्या मंकादिक दर्शनीयं अथवा पृथक् पृथगौ दृम ·॥ गोलाध्यायः॥ एडलानिरचयेत् तत्राष्टम विविमलयस्य तमानक्षेप भण्डलं अथ विशेषमा। ज्ञेयं नदेवाखिलखेचराणां पृथक पृथवारचये तथाटौ। हमण्डल विविभलनकस्य रोपवृक्षाख्य मिदं वदन्ति ॥६॥ व्याख्यातमेवेदं इदानीमेवं खगोलमुक्कागगोलमार वध्वाखगोले नलिकादयं च ध्रुवइये ननलिकास्थ मेवा बदि.खगोलाविदधीत धीमान गोलमेव खस्तु बच्यमाणं॥८॥ भगोलवृत्तः सहितः खगोलो गोलसंशोपमम पडलाये। दिगोलजातं खलु हन्यतेत्र क्षेत्रहिहगगोल मता वदन्ति ॥८॥ सम्मिन्खगोले भुवचिन्हया नलिकादयं बध्वा तवति काधारमेव खगोलाइहिरङ्गलत्रयान्तरे गगोल रचयेन कथिते. खगोलयत र्वक्ष्यमाणे भैगोलवतः कान्तिविमण्डलाये निबध्यते स गगोलः कथ भय हगूगोलसंप्रेति तदर्थमा हिंगोलजातमित्यादि यतोयाकुज्यासमर्शकाद्यक्षक्षेत्राणि हिंगोलजानानि भगोलवतः खगोलवृत्तमिलिते तान्युत्पाद्यन्ते भिन्न गोलबन्धे 'सम्यानोपलक्ष्यन्त इति रमोलः कृतः। रति खगोलगगोलबन्धी। इदानी भगोलबन्धमार। याम्योत्तरतिमिजवमुढ विदध्यादाधारवृत्त मुगल ·॥सिमान्तशिरोमणिः अषयष्टिबई। पश्यङमत्र सममानव सृतीयं नामा इयं च विषुवदलय नदेव ॥१०॥ यथा खगोले क्षितिज याम्योत्तर च तदाकारम परमाधारवृत्तदयं ध्रुवटियं कृत्वा तदुपर्यन्यत्तृतीयं सममण्डलाकारं घटीपट्या चाद्वितं कायं मन्नाडी वृक्ष विषुवत्तसंच । इदानी क्रान्तिवृत्तमाछ। कान्तिवृत्त विधेयं अचाई भ्रमत्यत्र भानुश्वभार्थे कुभाभानुतः । क्रान्तिपातः प्रतोपं तथा प्रस्फुटाः क्षेप पाताच तत्स्थानकान्यवयेत् ॥ ११॥ अथान्यत्तत्प्रमाणमेववृत्तं कृत्वा नत्र भेषादि प्रकल्प्य हादशाशयोक्ष्याः तत्क्रानिवृत्तसं नस्मिन्ने रवि मिति तयारवे भाधान्तरे भूभाच तथा तत्र क्रान्ति पाती मेषादे विलोम धमति तथा ग्रहाणा विक्षेप पाताः प्रस्फुटाः विलोम भ्रमन्ति अतः कान्तिपाता दीना स्थानानि नामानि । इदानी क्रान्तिवृत्तस्य निवेशनमार। क्रान्तिपाते च पातागषट्वान्तरे नाडिकावृत्तलग्न विदध्यादिदं पाततः प्रात्रिभे सिद्धभागै रुदग्दक्षिणे नेश भागे विभागेपरे ॥१२॥ क्रान्तियातचिन्हात पङ्गेन्तरेन्यचिन्हें कार्य ते चिन्हे नाडीवृत्तेन संसक्त रुत्वा पातचिन्हादयत विभेन्तरे नारीवृत्ताबागचतुर्विंशत्या उत्तरतो यया भवति ·॥गोलाध्यायः॥ स्थमेव दर्शनीयं अथ वाऽत्र भगोले यदपमंडसं तस्सा धोधस्तनिवः सूत्राधार र्बध्वा शनैश्वरादीना कक्षा दर्शनीयाः एवं विधं भगोल यध्यान्दृढं बध्वा या ग्रयोः प्रान्ते ननिकाहये निबौ खगोलमोला कृत्वा भगोलभ्रमणं दर्शयेत्। इति श्रीमहेश्वरोपाध्यायसुतश्रीभास्कराचार्यविरचिते सिद्धान्तशिरोमणा गोलभाष्ये गोलबन्धाधिकार समाप्त। अवग्रन्थसंख्या १८० । अथविप्रश्नवासना। तना दो चरस्थानमाह। उन्मंडलक्ष्मावलयान्तगले दुरात्रवृत्ते चरखंडका लः। तज्यात्र कुज्याचरशिञ्जिनीस्थाद्यासार्धवृत्ते परि णामिता सा॥१॥ क्षितिजोन्मडलयो मध्ये ऽहोरात्रवृत्ते यावाकालः स चरखंडकालः नबोन्म उलाभयत परतुल्येन्तरे चिन्हे कृत्वा तयार्निवद्धसूत्रस्थाई कुज्या सैव त्रिज्यावृत्त परिणता सती चरज्या स्थादित्यादि त्रिप्रव्याख्यातं । इदानी नकाखदेगाकोंदययोरन्तरं चरकालमार। निरक्षदेणे क्षितिजाख्यवृत्तमुनीडल नजगुरन्यदे। खे खे कुजेर्कस्य समुहमोमाञ्चराईमऊदययोस्तुमध्ये ॥३॥ स्पष्टार्थ॥ इदानी चरफन्नस्य धनकवासनामार। श्रादै। खदेभेष निरक्षदेशे दियो समयोन्य ·॥ सिद्धान्तशिरोमणिः॥ थानः। ऋणं अहे ऽस्मादुदये स्वमस्ते फलं चरोत्यं रविसौ म्यगोले । ३॥ याम्ये विलोम खलु तत्र यस्मादुन्मंडलं स्वक्षितिजा दधस्तात् । नाद्याइयादुत्तरयाम्यभागौ गोलस्य तावु तरयाम्यगोला ॥ ४॥सुगम। व्याख्यातं च । इदानों दिननिशोलघुत्व महत्वे हेतुमाह। अतश्च सौम्ये दिवसोमहान-स्याद्रात्रिर्लधुर्व्यस्तमतश्च याम्ये। युरात्रवृत्ते क्षितिजादधस्थे रात्रिर्यतः स्थाहिन मानमूर्ध्वं ॥५॥ सदासमत्वं द्युनिशोर्निरक्षे नोन्मंडलं तवकुजाद्यतो न्यत् क्षितिजादुपरिस्थे ऽहोरात्रवृत्तखंडे यावाकाल स्तावान् दिवस. यावास्तदधस्थे तावती राविरिति सुगम इदानींविशेषमाछ। पट्पटिभागाधिकाः पलाशा यत्राथ तत्रास्त्य परा विशेषः॥६॥ लंबाधिकाक्रान्ति रुदकच्यावत्तावद्दिनं सन्ततमेव तत्र । यावच्च याम्यासततं तमिखा ततश्च मेरो सततं समाधं ॥ ७॥ यत्र देशे पट्पटे । ६६ । रधिकाः पलाशास्तत्रायं विशेषः अर्कस्योत्तराकान्तिावत्काल लंबाधिकाभवति तावत्कालं सन्ततं दिनमेव याम्याक्रान्तियावत् तावत्स ·। गोलाध्यायः॥ अतिदूरत्वादाप्रलयं रविं पश्यति दिनाले रव्या दीनुपसंहत्य शेत इत्यर्थः इदानीमुदयवासनामार। यो हि प्रदेशोपममण्डलस्य तिर्यस्थितोयात्युदय तथास्त। सेल्पेन कालेन य ऊर्ध्वसंस्थो नस्पेन सोमादु दया न तुल्या ॥१६॥ य उगमे याम्यनतामृगाद्याः स्वस्तापमेनापिनिरक्ष देशे। याम्याक्षतस्तेऽतिनतत्वमाता उद्यन्तिकालेन ततोल्पकेन ॥१७॥ कादयः सौम्यनताहि येऽत्र ते यान्ति याम्याक्ष वशाहजुर। कालेन तस्माद्दहुनोदयं ते तदन्तरे खच्च रखण्डमेव ॥१८॥ विषुवदहोरात्रवृत्तानि लड्वाया समपश्चिमगानि राशिवलयं तु मकरादौ परमकान्त्या विषुवन्मएड्ला दक्षिणतो मिथुनान्त उत्तरता लममनस्तिरचीनं तत्रा पि मेषः खकान्या महत्या तिरश्चीन उदेति अतोल्प कालोदयः वृषभस्तदल्पयात स्तस्मात्किञ्चिदधिककालः मिथुनस्तदम्पयातस्तदधिककातः रथ निरनेपिनसमा उदयाः। अथ ये मकरादयो याम्येननास्ते याम्याक्षव भात् असिनता उद्गन्ति स्वदेशतोल्पकालोदयाः ये तु कादयः खखकान्त्या सौम्येनता स्ते याम्यातवशा दृजुलं गता उद्यन्ति अधिरकालोदयाः लहाखदे शोदययोरसराचे स्वञ्चरखएडमेव भवति यतस्तहिति ·॥सिद्धान्तशिरोमणिः॥ जयारन्तराले चर। अथ चरखण्डै सनाधिकले गोल भ्रमणोपरि यथा प्रतीयते तथा । भचक्रपादास्तिथिनाडिकाभिः पृथक् समुद्यति निर तदेशे। चक्रार्धमाद्यं च तथा द्वितीयं सर्वत्र पूर्णमि मिताभिरेव ॥ १८ ॥ मेपादे मिथुनांतो नाडीभि स्तिथिमिताभि रुदृत्ते। लगति कुजे तदघाचे प्रथमं ताभि शरोनाभिः ॥ २० ॥ कन्यांताइनुपेतस्तिथिमितनाडीभि रुदलये। लगति कुजे चोर्ध्वखे पश्चात्ताभिश्चराव्याभिः ॥२१॥ तहितत्रिंशद्भिः कन्यांतो वाझपांतोवा । चरखण्डै सुनाढ्या स्तेन निरक्षोदयाः खदेशे स्युः ।। २२ ॥ क्षितिजे जादिं कृत्वा गोलंभ्रमयनप्रदर्शयेत्सव। उक्त मनुक्तं चान्यत् शिष्याणां बोध्रजननार्थं ॥२३॥ उदयवासनास्फुटगत्यध्याये कथितैव इह तु मेषा दि क्षितिजे कृत्वा गोलं भ्रमयन् क्रमेण यदुक्तं वक्ष्य माणं च सर्वं दर्शयेत् तत्र सर्व दृश्यत इत्यर्थः। अथा स्तमयाना । योभ्युदेति समयेन येन तत्सप्तमोस्तमुपयाति तेन च। राशिरूर्ध्वमपमण्डलं कुजादर्धमेवसततंयतः स्थित॥२४॥ यो राशि र्येन कालेन उदेति तेन तत्सप्तमात याति ये मेपादीनामुदया स्ते तुलादीनामस्तमयाः ये तुलादीनामुदया स्ते मेषादीनामस्तमया इत्यर्थः ·| गोलाध्यायः॥ यतः अपमवृतं शिविजादुपरि अर्धमेव भवति अर्धम धश्च अतो राश्योरुदयमस्तमयच्च गछतोस्तुल्यकालता उपपद्यते इदानों विशेषमाच । यत्रलंबजलवाजिनो। २४ । नकास्तत्र नोदयचराद्य मुक्तवत्। नान्यसंस्थिततयान्यथोदिनं येन नैपविषयो नुगोचरः ॥२५॥ यस्मिन्देशे षट्पटिहाभागाधिक पलस्तत्र केचन राशयः सदोदयाः केचन सदा अस्तमिताः केचन प्रांता दुगछति अत तत्र यथा कथिता तथा उदयान भवनि यावत्सदोदितो रवि स्तावदहोरात्रवृत्तं तिति जं न स्पृशति अहोरात्रवृत्ते क्षितिजोन्मण्डलयोरन्नर हि चरं अत स्तत्र कुज्यामाचरज्यादिकमसत् शेष स्पष्ट इदानों लगशब्दव्युत्पत्या उदयास्तमध्यलम स्थानान्याह। यवलममपमण्डलं कुजे तशहाद्यमिहलममुच्यते। प्राचिपश्चिमकुजे ऽस्तलनकं मध्यलममिति दक्षिणोत्तरे १२६ । स्पष्टार्थं । - अथ लनार्थमर्कस्य तात्कालिकीकरणवासनामाह। लग्रार्थ मिटिका यदि सावना स्ता तात्कालि कार्ककरणेन भवेयुरायः । आदया हि सहशीभ्य पिनेया तात्कालिकत्वमथनक्रियते यदाच॥२॥ ननु लमकरणार्थ या इष्टघटिका स्ता सावना उत

·॥ सिद्दान्तशिरोमणिः॥
७७
नाक्षत्राः यदि सावना स्तर्हि नाक्षत्रा उदयाः कथं
विसदृशा स्ताभ्यो विशाध्याः अत स्ताभि नक्षत्राभि
भवितव्यं तथा भोग्यकालसाधनार्थमर्कस्तात्कालिका
किं कृतः यत उदयावधि रिएघटिका स्तथादिया
नन्तरमेव राशीग्यांशाः क्रमेणोगन्ति अत औद
यिकार्कस्य भोग्यं गृहीतु युज्यते न तात्कालिकस्य
तथा प्रतीत्यर्थ भुदाहरणं यत्र किल पञ्चाङ्गुला।५।
विषुवती तत्र मेपादिगेऽर्के स्फुटमचोरात्रं चतुश्चत्वारि
शदसुभिरधिकाः परिघटिकाः । ६०१७।२। अथ उद
यानन्तरमहोरात्रसमे काले ।१०। ७ ।। यावत्ता
कालिका/जग्नं साध्यते तावदर्काधिक स्थानसमं
यावदौदयिकाऊस्क्रियते तावत्सममेव अतोन्वयव्यति
रेकाभ्यां प्रतीते यक्तित धार्कतात्कालिकीकरणमयुक्त
मिव प्रतिभाति सत्यं अतएवोक्तं लनार्थमियघटिका
इत्यादि अत्र घटिकाः सावना स्तावदाचार्ग रङ्गी
कृता स्तासा नाक्षत्रत्वं कर्तव्य तञ्चैवं यथा प्रागुक्त
स्वादोरात्रसंबंधिन्यो या गतिकला स्ताः खोदयासुभिः
सङ्गण्य राशिकलाभि विभज्य फलासुभि रधिकाः साव
नतल्या नाक्षत्राः परि ।। घटिकाः अहोरात्रवृत्ते
नाक्षत्राः स्युः एवमिरघटीसंबंधिन्यो या गति कला स्ताः
खोदयासुभिः
सडण्य
राशिकलाभि विभज्य फन्नासव
स्तासु इरपरिकासु सावनासु प्रक्षेप्याः एवं नाक्षत्राः
स्युः तत औदयिकार्कस्य भोग्यासवः शोध्या एवं सत्वा

·७८
-
॥ गोलाध्यायः॥
चार्यण लाघवार्थमिरघटीसंबंधिन्यो गतिकता अक
प्रक्षिप्ताःततो ये भोग्यावस्त औदयिकाभोग्यासुभ्यो
न्यूनाजातास्ते यावदियघटिकाभ्यःशोध्यते नांवत्ताइट
घटीसंबंधिगतिकलासुभि रधिकाः कृताः स्युः एवं ता
सां सावनानां नाक्षत्रीकरणार्थमर्कस्य तात्कालिकी
करणमुपपन्नं ननु यद्येवं तर्हि किं सावना अङ्गीकृत्य
नाक्षत्रीकरणप्रयासेन किमु नाक्षत्रा रव नाङ्गीकृताः
सत्यं तदप्युच्यते अत्रत्रिप्रकायार्थं ग्रहाणां खखसाव
नमेवोदित ग्राह्यं तद्यथा इष्टकाले स्वाहोरात्रवृत्ते यत्र
ग्रहः स्थितः यत्र च क्षितिजसंग स्तयोरन्तरे यावतो
घटीविभागा स्तावत्यः सावनानाद्य स्ताहि क्षेत्रविभा
गात्मिकाः अथ च उदयकाले यत्र स्थितो अहवासी
तत्कुजमध्ये यावन्यस्तावन्त्यो नाक्षत्रा तास्तु काल
विभागात्मिकाः यथापौर्णमासीकरणे चन्द्रस्य असक
विधिनादिता नाडिका स्ताश्छायार्थं नयुज्यते यत्तु
श्चित् छायार्थमप्यमकृविधिना आनीता स्तदसत्
अतएव वक्ष्यति चन्द्रप्रभार्थमसद्विधिनोदितं यत्क
श्चित्कृतं खलु न सत्तदसावनत्वात् जानाति योन
निपुर्ण गणितं च गोलं तस्यात्रतन्त्रकरण व्यसनं वृथा
तदिति छायाक्षेत्रात्मकत्वात्मावनाभि रेव साध्या अय
मर्थ स्लिप्रव्याख्यात एव एतत्मावनघटिकाप्रसङ्गी
नमार्थमपि सावना अङ्गीकता इत्यर्थः इदानों देश
विशेषेण राशीन् सदोदिताननुदिता थाह।

·॥सिहान्तशिरोमणिः॥ व्यंशयुकवरसाः ।। पलाशका यत्र तत्र विषये कदाचन। दृश्यते न मकरो नकार्मुक किञ्च कर्कमि थुनौ सदोदिती ॥२८॥ यत्र सांघ्रिगजवाजिसमिता ।। स्तव वृश्किचतु ध्यं न च । दृश्यतेथवृषभाच्चतुष्टयं सर्वदा समुदितं च लक्ष्यते ॥२६॥ यत्र तेथ नवतिः ।१०। पलांशका स्तन काश्चन गिरौ कदाचन। दृश्यते न भदलं तुलादिकं सर्वदा समुदितं क्रियादिकं ॥३०॥ अयमर्थ स्लिप्रश्ने लंबाधिकाक्रान्तिरुदव यावत्ता वहिनंसन्ततमेव तत्रेत्यादिना ' सम्यकथित व यत्र वृश्चिकान्तक्रान्तितुल्यो संवत चैते पाशाः।।

·Co भगोलाध्यायः॥ एकदित्रिराशीनां चराएएधोधः शोधितानितानि च रखण्डानि राशीनां पृथक्पृथक् वचराद्धीनि चोचंते निरचोदयासवः गगनभूधरपटकचन्द्राः।१६। इत्या दयो यत्र देशे यस्य राशेः स्वचराईसमाः स राशि तत्र देणे सदा दृश्य इत्यत्र का यतिः अन्यथा दृग्यायंस युक्ति म्हन्यमुक्तं यद्येव नाई यत्रपट पष्टिः।। पलाशा स्तत्र सर्वेषां खचरोट्यसाम्यं स्यात् युगपत्सर्वेषां सदा दृश्यत्वं मेरावपि सदा न घट ते किन्वन्यत्र अतस्तदसत् अथान्यपणमाई । षट्परिः । हह । ३० । सदलालवाः पलभवा यस्मिन्त्र तस्मिन्धनुर्नक शापि न वृशिको न च घटः पंचा द्रयो । ७५1०1 यत्र चा दृश्यः स्यादिति यत्मदा प्रलपितं नल्लेन गोले निजे गोलविलोनितास्त उदिताः केनोच्चता हेतुना ॥ ३२॥ अत्र त्यंशयुक्नवरसा इत्यादिभि भवितव्यं । इट। २०१७८ ११५॥ एषां स्थाने एते। त्रिभिस्तिभि रशेकनाः केन हेतुना लमेन निजगोले पठिता हेत होलज्ञ तत्वोच्चता तथा नहि तेषां राशीनां निरक्षो दयसमानि स्वचरखण्डानि तव चराण्यपि तान्या गछन्ति चरज्याया स्लिज्यातोधिकत्वात् अतः पूर्वलोके ऽतिदुष्टत्वमित्यर्थः अथाक्षलवमानार्थमा। यन्त्रवेधविधिना ध्रवोन्नति यी नतिश्च भवनोक्ष ·॥ सिद्धान्तशिरोमणिः ॥ लंबो। तौ क्रमादिषुवदह्वले येथवा नतसमुन्न तालवाः ॥३२॥ चक्रयंत्रेण ग्रहवेधवत् ध्रुवं विध्येत् नत्र यंत्रनेम्यां ये उन्नतांशा स्तेऽक्षांशाः ये नतास्ते लंबांशाः अथवा वि पुदिनार्धे येऽर्कस्य ननोवतांशा स्ते ऽक्षलवांशा इति युक्तियुक्तं। इदानी शंकानयनवासना संक्षिप्तामाद। उन्नतं द्युनिशमण्डले कुजात्सावनं द्युतिविधी हित ज्यका । तिर्यगक्षवशतो क्षकर्णवछेदको नतु नरः सलंबवत ।।३४॥ अस्य वासनाविप्रश्ने कथितैव इदानी केयांचि हूषणमाइ। चन्द्रप्रभार्थमसदिधिनोदितं यत्कश्चित्कृतं खलु नसत्तदसावनत्वात्। जानाति यो न गणितं निपुणं च गोलं यत्तस्य तन्त्रकरण व्यसनं वृथा तत्॥४५॥ व्याख्यातमेव इदानों शङ्कुस्थानमा । दृष्टिमण्डलभवालवाः कुजादुन्नता गगन मध्यतो नताः । शङ्कुरुन्नतलवज्यका भवेदृग्गुणश्च ननभाग सिचिनी॥३६॥ भास्करे ऽत्र सममण्डलोपगे यो नरः ससमगडु रुचते। कोणशङ्करथकोणवृत्तगे मध्यशङ्कुरिति द क्षिणोत्तरे ॥३०॥ कुपृष्ठ गानां कुदलेन हीनं दृमण्डला) खचरस्य ·॥ गोलाध्यायः॥ ग्यं । कुछन्नलिनानुरतो विशाध्याः स्वभुक्तिनिय शमि ताः प्रभार्थं ॥ ३८॥ दृमण्डले क्षितिजादुपरि अक्षपर्यंत शास्ते उन्नता: खमध्यादध स्तेनताः उन्नतांशानां ज्याशङ्कः शज्यादृगज्या शंङ्खः कुछन्नलिप्ताभिरूनः कार्य द्राः कुदलेनोद्रितत्वात अयमों ग्रछायाधिकारे व्या ख्यात एव । इदानीमग्रामदयातसूर्य चाच । ८माजेधुरात्रसममण्डल मध्यभागजीवायकाभवति पूर्वपराशयोः सा । अयानयोः प्रगुणमत्र निबद्धसूत्र यत्तदन्ति गणका उदयास्तसूत्र ॥ ३९ ॥ सूत्राहिवाशंकुतलं यमाशं याम्यां गर्न हि धुनिशंकु जोये । अधश्च सौम्याग्निशि सौम्यममा मद्युतियुक्त नृतलं निरुती॥ ४०॥ सौम्यायकायानृतले हि याय याम्यामकायात्यु नरेव याम्यं । तदन्तरक्यं समवृत्तखेटमध्याशजीवां भुविवाहमाहुः ॥ ४॥ इंग्रज्यो अति चाथतयोस्त कोटिं पूर्वापरा वर्गवियो गमूर्त। क्षितिजेसाहोरात्रवृत्तयोः संपातयो बंई सूत्र मुदयास्तसूर्य ग्रहस्थानानेयः शंकुः तस्य नलं उदयात মুৱাৱসিনা মনি হন জিনিজাংহি দ্বিানী होरात्रवृत्तं गतं अधस्तु उत्तरतोगतं अतो निग्युत्तर नृतसं अथ भुज उच्यते उत्तरगोलेगोतरा नृतल ·॥ सिद्दान्तशिरोमणिः ॥ याम्य अतस्तेनोना अग्राबाह भवति बाहुनीमशंकु प्रायपरसूत्रयोरन्तर यदा अमा शंकुतलादूना तदा नयोरन्तर दक्षिणं शंकुतलं बाहुः स्यात् एवं समवृत्त प्रवेशादुपरि दक्षिणगोले तु अग्रा याम्या शंकुतलं च याम्यं तयोरगे कृते बाहुः स्यात् रविसममण्डल योरंतरांशानां ज्यावाहु. तत्र याग्ज्या स कर्णः तयोर्वान्तरपदं पूर्वापरा कोटिः इदानी क्रान्ति क्षेत्राण्याह। क्षेत्राणि वक्ष्ये पमसंभवानि संक्षेपतोक्षप्रभवाणि चातः ।। ४२॥ भुजोपमः कोटिगुणाधुजीवाकर्णस्विभज्यात्रिभुजेप मोत्थे। मेपादिजीवाः श्रुतयोपवृत्ते ततभूमिजे क्रांति गुणा भुजाः स्युः ।।४३॥ तत्कोरयः खानिशाख्यवृत्ते व्यासाईवृत्ते परिणामि नाना। चापेपुतासामसवस्ततो ये ते धोविशुद्धा उद यानिरक्षे॥४४॥ स्पएं। एषां क्षेत्राणा मुपपत्तिः स्पष्टाधिकारे दर्शितैव अथा क्षक्षेत्राण्याह। भुजोक्षभाकोटिरिनांगुलोना कक्षकर्णस्तिभुज य थेदं । तथाक्षलम्बौ भुजकोटिरूपैौ त्रिज्याश्रुतिक्षिण सौम्यवृत्ते ॥४५॥ उन्मएडले मागपरोत्यस्त्रात् कामिज्यकाकोटिरथ ·८४ ॥ गोलाध्यायः॥ धुरात्रे। कुज्याभुजोयाक्षितिजे च कर्णः क्षेत्र तथेद त्रिभुज प्रसिद्धं ॥ ४६॥ अग्राभुजः खेसमनाचकोटि धुरात्रके नतिरत्र कर्णः। भुजोपमज्यासमनाचकर्णः कुज्यामिता तवृति रत्र कोटिः॥४७॥ उदृत्तनादोरपमः श्रुतिः स्थादग्रादिखण्डं खलु तत्र कोटिः। उदृत्तनाकोटि रथायकायखण्डं भुजस्तक वणः क्षितिज्या ॥४॥ कोटिर्नरः शंकुतल च बाहुश्छेदः श्रुतिध्यससह समेवं । उत्पाद्य सद्यः स्फुटगोलविद्यै छात्रायशास्त्र प्रतिपादनीयं ॥४॥ अक्षक्षेत्राणां साधनानामप्युपपत्ति स्त्रिप्रदर्शिता। इति श्रीभा सिद्धान्तशिरो-वास-भाग्ये त्रिप्रश्नवासना समाना। अत्र ग्रन्यसंख्या । १८०१ अथ ग्रहणवासनामा इ। चन्द्रार्कग्रहणयोः स्पर्शमोक्षे च दिगव्यत्ययस्योप पतिमाह। पश्चात् भागाजलदवदवः संस्थितो भ्येत्यचन्द्रोभा नोवि स्फुरदसिनया छाट्यत्यात्ममूवा । पश्चात स्पर्णी इरिदिशि ततो मुक्तिरस्यात एव कापिच्छनः कचिदपि हितो नैप कातरत्वात् ॥१॥ अर्कादधचन्द्रकक्षा यथा मेघोषस्थः पश्चात् भागा ·॥सिद्धान्तशिरोमणिः॥ ८५ दागत्य रवि छादयति एवं चन्द्रापि शीघ्रत्वात् पश्चात् भागादागत्य रविं छादयति अतः पश्चात् स्पर्शः निःस रति चन्द्र पूर्वतो मोतो रवेः अतएव कक्षाभेदात् क्वचिदर्क पन्नो दृश्यते कचिदेषः न छन्त्रः यथा घस्ये मेघेकैश्चित रवि न दृश्यने कैश्चित् दृश्यते प्रदेशांतरस्थैः इदानी नतिलम्बनयोः कारणमाह । पर्वान्ने नतमुडुपतिछन्नमेव प्रपश्येत् भूमध्यस्थो , नतु वसुमतो पृष्ठनिष्ठस्तदानीं । तकसूत्रादिमरु चिरधो लम्बितोर्कग्रतः कक्षाभेदादिह खलु नति लम्बनं चोपपन्न ॥२॥ समकलकाले भूभा लगति मृगायतस्तयाम्लानं । सर्वे पश्यन्ति समं समकक्षत्वावलम्बनावनती॥३॥ पूर्वाभिमुखो गवन् कुछायांतर्यतः शशी विशति । तेन प्राक प्रग्रहणं पश्चान्मोक्षोस्यनिःसरतः ॥ ४॥ भानोर्बिम्बपृथुत्वादपृथुपृथिव्याः प्रभाघिसूच्चया। दीर्घतया शशिकक्षामतीत्यदूर बहियाता ॥५॥ अनुपातात्तद्देध्यं शशिकक्षायां च तविम्ब । भूभेन्दो रन्यदिशि व्यस्तः क्षेपः शशिनई तस्मात् ॥६॥ दर्शान्तकाले रविं पूर्वतः पश्चिमतो वानतं चन्द्रेण छन्नमेव प्रपश्यति भूमध्यस्थो द्रष्टा यतो दीन्ने समो भवतः यो भूपृष्ठस्था द्रटा स तदा छन्नं न पश्यति यत स्तदृष्टिसूत्राचन्द्रोधोलम्बितो भवनि अनः कक्षा ·॥ गोलाध्यायः॥ भेदात लम्बन नतिश्चापपद्यते चन्द्रमहेतु लम्बननयो रभावः यतः समकलकाले भभाचन्द्र लगति तयार सर्व विदेशान्तरस्था अपि नतमपित चन्द्र समं पश्यन्ति यत सत्र छाद्यछादकयोरेकैवकक्षा आता तथा भूभा तावत् पूर्वाभिमुखं अर्कगत्या गति चन्द्रश्च खगत्या सशीघ्रत्वात् पूर्वाभिमुखो गछन् भुभा प्रवि शति तेन तस्य प्राक् स्पर्शः भूभायाः निःसरतः पञ्चा मुक्तिः भानोविच विपुलं पृथ्वीलघुः अतो भूभासू या भवति दीर्घवेन चन्द्रकलामतीय दूर गता तद्दय॑मनुपातात्माध्यते चन्द्रकक्षाप्रदेशे भूभा चन्द्र बिम्बं चेति सर्व ग्रहणे प्रतिपादितमेव इदानी छाद कनिर्णयमार। छादकः पृथुनर सनोविधो रखण्डिततनोविया णयो। कुण्ठताच मरती स्थिति यतो लज्ञते हरिण लक्षणग्रहे ॥७॥ अर्धखण्डिततनो विषाणया स्तीदाता भवति तीक्ष्णदीधिनः । स्थान स्थितिर्लधुरता लघुः पृथक छादको दिनकृतो वगम्यते ॥८॥ दिग्दशकालावरणादिभेदान कादको राजरिति अबन्ति । यन्मानिनः केवलगोलविद्या स्तत्संहिता वेद पुराणबाही ॥८॥ राजकुभामण्डलगः शशा शशाइगम्छादयती ·॥ सिद्धान्तशिरोमणिः॥ नबिम्ब। तमोमयः शम्मुवरप्रदानात्मागमानामविरु इमेतत् ॥१०॥ अर्ककादकात् चन्द्रछादकः पृथुतरावगम्यते कुतः यतोर्धखण्डितस्येन्दो विषाणयोः कुण्ठता दृश्यते स्थितिश्च महती अर्कस्य पुनः अर्धखण्डितस्य तीक्ष्णता विषाणयोः स्थितिथ लध्वी एतत्कारणहयान्यथा नुपपत्या अर्कस्य छादकोन्यः सच लघुः एवं रवीन्होर्न वादकोराहुरिति वदन्ति कुतः दिग्दे शकालावरणा दिभेदात् एकस्य प्राक् स्पर्शः इतरस्य पश्चातरवेः कापि ग्रहणमस्ति वापि नास्ति कापि दर्शान्तादयतः कापि पृष्ठतः अतोराकृतं न ग्रहणं नहि बहवो राहवः एवं के वदन्ति केवलगोलविद्या स्तदभिमानिनश्च इदं संहितावेदपुराणवाद्यं यतः संहितासु राजर मो ग्रहः स्वभीनुईवाबासुरिः सूर्य तमसा विव्याधेति माध्यंदिनीश्रुतिः । सर्वं गङ्गासम तोय सर्वे ब्रह्मसमा दिजाः। सर्वे मेरुसमंदानं राहुयस्ते दिवामा इत्या दिपुराणवाक्यानि । अतोविरुद्ध मुद्यते राहुरनियत गति स्तमोमयो ब्रह्मवरप्रदानाद्भूभा प्रविश्य चन्द्र बाद यति चन्द्र प्रविश्य रवि छादयति इति सागमानाम रिरुद्ध इदानी लम्बनावनतीकुतोहेतोः कुत इति कुदलेन साध्येते इत्यस्य प्रश्नस्योत्तरमाइ। यतः कच्छितो इटा चन्द्रं पश्यति लम्बित । साथ "ते कुदलेनातो लम्बनं च ननिस्तथा ॥ १९ ॥ स्पष्ट ।

·८८ ॥गोलाध्यायः॥ अथ वालाववोधार्थमिदं छेद्यकप्रकारेण लम्बनमाच। इष्टापवर्त्तिता पृथ्वों कक्षे च शशिसूर्ययोः । भिनौ विनिख्य तन्मध्ये तिर्यग्रेखा तथोर्ध्वगा ॥१२॥ तिर्यग्रेखायुतौ कल्प्यं कक्षाया क्षितिजं तथा । ऊर्ध्व रखायुतोखाधे दृगज्याचापांशकै नती ॥१३॥ कृत्वार्केन्दू समुत्पत्तिं लम्बनस्य प्रदर्शयेत् । एक भ्रम ध्यतः सूचनयेचण्डाशुमण्डलं॥ १४॥ द्रभूपृष्ठगादन्यदृष्टिमूत्रं तदुच्यते। कक्षाया मूत्रयो मध्ये यास्ता लम्बनलितिकाः ॥१५॥ गर्भसूत्रसदास्याता चन्द्रार्को समलिप्तिकौ । हसू त्रालंबितचन्द्र स्तेन नलम्बनं स्मृतं ॥ १६ ॥ दृगगर्भसूत्रयो रक्याखमध्ये नास्ति लम्बनं स्पधार्थ मपि खरूपमा व्याख्यायते कुदलेनोछितो द्रष्टा दृमण्डलेवस्थानान्नतं ग्रई पश्यति अतः तत् जानार्थ पृथिवीव्यासार्धस्य योजनानि कक्षाव्यासार्धस्य योजना न्येकेन केनचिद्वरेण हित्वा तेन प्रमाणेन भित्तौ वि लिखेत् एतदुक्तं भवति भूव्यासः कुभुजङ्गसायक । २५८ । मितानि योजनानि एतानि केनचिन्महता हरेण छिन्नानि तद्दन भूच्यासा| तेनैव छेदकेन चन्द्रा कक्षाव्यासार्धे किनेते तद्यासाधं भवतः एवं कृत्वा भित्तावुत्तरपार्थे बिंदु कृत्वा नस्मादिन्दो व्यासार्धन भुवृत्तं कृत्वा कक्षाव्यासाधीभ्यो कक्षावृत्ते च कार्य तस्या ·॥ सिद्धान्तशिरोमणिः॥ ८६ हिन्दो रुवंरेखा तिर्यग्रेखा च काय तिर्यग्रेखा यत्र कक्षायां लगा तत्र क्षितिज कल्यं ऊर्ध्वरेखा यत्र लग्ना तत्र खमध्यं कल्यं एवं चन्द्रकक्षायां रविकक्षायां च ते च कक्षे भगणांशै । ३६० । रङ्गनीयेते चन्द्रार्कयोम ण्डले अथ दर्शान्ते ऽर्कस्य यादृगज्या तच्चापाशः खम ध्यान्नतो बिन्दः कार्य एवं चन्द्रकक्षायामपि तावद्भिरेव नताशै तो विन्दू रविचन्द्रौ कल्प्यौ। अथ भूमध्यात् रविविन्दुगामिनी रेखा कार्यासा रेखा चंद्र भित्वा रविं याति अथ भूपृष्ठगात् द्रष्टुरन्या रेखा रविबिन्दु नेया सारेखा चन्द्रेन लगति तयोः सूत्रयोरन्तरे चन्द्र कक्षायां याः कलाः दृश्यन्ते ताः लम्बन लिप्ताः अथवा ट्राचन्द्रबिन्टूपरिगता रेखा रविकक्षायां नेया तत्र सूत्रयोरन्तरे या कला दृश्यन्ते तावालम्बन लिप्ताःतुल्या एव भवन्ति भूयाद्यानोता रेखा तगर्भसूत्रं समकलौ चन्द्राको तत्र सदैव भवतः अथ या रेखा द्राः रवि बिन्दु नीता तत् सूत्रमुच्यते शुक्रबार चन्द्रो लम्बितो भवति यतस्तन्नम्बनं अथ यदा चन्द्राकी खमध्ये भवतः तदा गर्भदृष्टिस्त्रयो रैक्यमतस्तत्र लम्बनाभावः इयं दृमण्डले लम्बनस्योपपत्ति र्दर्शिता इदानों नत्युपपत्तिमाह। अथ याम्योत्तरायां तु भित्ता पूर्वोक्तमालिखेत् ॥१०॥ येकक्षामण्डले तत्र ज्ञेये हक्क्षेपमण्डले त्रिभानलम "ग्ज्याया सहकक्षेपाइयोरपि ॥१७॥ ठ

·॥गोलाध्यायः॥
तञ्चापशैिर्नती बिन्दू कृत्वा वित्रिभसंजको । तक
म्बनकलाः प्राग्वत् ज्ञेयास्ता नतिलिप्तिकाः ॥ १९ ॥
' कक्षयोरन्तर यत्स्यादित्रिभे सर्वतापि तत् । याम्यो
तर नतिः साव टक क्षेपात्माध्यते ततः॥२०॥
इदमेव छेद्यकं याम्योत्तरायां भित्तौ पूर्वपार्श्वे
लिखित्वा नत्युपपत्ति दर्शनीया ये सत्र कक्षामंडलेते हक
क्षेपमंडले. दीन्ने विभागलग्रस्य यादृगज्या सदृकते
पाइयोरपि तावान् ब्रह्मगुप्तमते तु तच्चापांशा वित्रिभ
लग्नशरसंस्कृता अन्द्रहक्क्षेपचापांशाः स्युः तदृत्तयोः
खाधीत्वखटक्क्षेपचापांशै नतो बिन्दू कार्यों च
विभिसंज्ञौ ततः प्राग्वत् भूमध्यान भूपृष्ठाच सूत्रे
प्रसार्य लम्बनलिप्तिका या स्ता नतिलिप्तिकाः नति
नीमचन्द्रार्ककक्षयो याम्योत्तरमन्तरं तदिन्निभलग्न
स्थाने यावत्सर्वतोपि तावदेव भवति अतो हक्क्षेपात्सा
पिता नतिः । इदानीं स्फुटलम्बनार्थमाच।
यत्र तत्र नतादीदधचन्द्रावलम्बन । तर दृग्वृत्ते
न्तर चन्द्रभान्वोः पूर्वपरन्तु तत् ॥२१॥
यूर्वापरं च याम्योदगजातं तेनान्तरदयं । अत्राप
मंडलं प्राची तत्तिर्यग्दक्षिणोत्तरा ॥२२॥
यत्यूर्वीपरभावेन लम्बनायं तदन्तरं । यद्याम्योत्तर
भावेन नतिसंझं तदुच्यते ॥२३॥

·॥ सिद्धान्तशिरोमणिः॥
नतिलिप्ताभुजः कर्णंग्लम्बनकलास्तयोः। अत्यन्तर
पदं कोटिः स्फुट लम्बनलिप्तिकाः॥२४॥
परलम्बन लिप्ता।। नी त्रिज्याप्तारविराज्यका ।
घालम्बनकला स्ताः स्यु रेवं दृक्क्षेपतोनंतिः॥२५॥
गत्वन्तरस्य विध्यंशः। १५। परलम्बनलिप्तिकाः ।।
गतियोजना | तिथंशः ।१५। कुदलस्य। " !
यतामितिः ॥ २६॥
स्युलवनकलानाद्यो गत्यन्तरलवोदधृताः । प्राग
ग्रतो रवेश्चन्द्रः पश्चात्पृष्ठे ऽवलम्बितः ॥२७॥
"शीने ग्रगे युतियाता गम्या पृष्ठगते यतः। प्राटणं
तडून पश्चाक्रियते लम्बनं तिथौ ॥२८॥
याम्योत्तर शरस्तावदन्तरं शशिययोः । नतिस्तथा
तयातस्मात्संस्कृतःस्यातस्फुटःशरः॥२६॥ स्टार्थमिदं।
ग्रहणवासनायां व्याख्यातच अथ वलनवासनामाह।
तुलाजाद्योईिसम्पाते विषुवत्क्रान्तिवृत्तयोः । स्याता
याम्योत्तरे भिन्ने परक्रान्त्यन्तरे च ते ॥ ३० ।।
आयनंवलनं तत्र जिनां। २४ । शज्यासमन्ततः। एकै
वायनसन्धौ तु तयोः स्थादक्षिणोत्तरा ॥ ३१ ॥
एकैव नदशात्याची तत्र नोवलनं ततः। तदन्तरे
ऽनुपातेन खेटकोटिक्रमज्यका ॥३२॥
जिन।२४ ज्या १३८७ नीद्युजीवाप्ताऽय नदिखलनं
•भवेत् । एवमेव हि सम्पाते विपुवत्समवृत्तयो ॥ ३३ ॥

·॥गोलाध्यायः॥
उन्मण्डलं भवेत्तत्र विषुवक्षिणोत्तरा। क्षितिजं सम
वृत्तस्य पलज्याच तदन्तरं।३४॥
क्षितिजे ऽक्षज्ययातुल्यमाक्ष वलनंनतः। तयोरेकैव
याम्योदक् न मध्ये वलनं ततः ॥ ३५ ॥
नतक्रमज्यया साध्यमन्तरेत्वनुपाततः। नतं खाका
1१०। इतं भक्तं युदलेनाप्नभागकैः ॥ २६ ॥
क्रमज्या क्षज्यया चुणा युज्या भक्ता क्षजभवेत्। प्राक
सौम्यं पश्चिमे याम्यं तच्चापैक्यान्तरात्स्फुटं ॥३७॥
एवमेव च सम्पातो यः क्रान्तिसमवृत्तयोः। परम
नत्र तत्कालवलनैक्यान्तरं स्फुटं ॥ ३८ ॥
अयतः पृष्ठत स्तस्मात्क्रान्तिवृत्ते त्रिभेन्तरे। तयो यी
म्योत्तरैकत्वात्तत्र नोवल नंस्फुटं ॥३॥
कान्तिसमवृत्तसम्पातादयत. पृष्ठतोवाकान्तिवृत्ते
स्थितागुहादाशित्रयान्तरेतयोयाम्यैकत्वेजातेस्पष्टवलना
भावदत्यर्थः ।
नस्पटवल नाभावस्तत्र स्यादुत्क्रमज्यया। क्रमज्यया
ततः कार्य दायार्थ कथ्यते पुनः॥ ४०॥
सर्वतः क्रान्तिसूत्राणां ध्रुवे योगोभवेद्यतः। विपुव
मण्डलपाच्या ध्रुवे याम्या तथोत्तरा ॥४॥
सर्वतः क्षेपसूत्राणां ध्रुवाज्जिन ।२४। लवान्तर योगः
कदम्बसंसायं ज्ञेयोवलनबोधकृत् ॥४२॥

·॥ सिद्धान्तशिरोमणिः॥
८
तत्रापमण्डलप्राच्या याम्यासौम्या च दिक सदा।
कदम्बभ्रमवृत्तं च बध्नीयात्परितो ध्रुवात् ।। ४३ ॥
गोले तु जिनतुल्यांशै स्तत्र ज्या क्रान्ति शिञ्जिनी।
सर्वतः समवृत्ताच याम्योदक्कुजसङ्गमे ॥४४॥
तत्तिर्यग्गत खुत्राणां योगः स समसंज्ञकः । समध्रुव
कदम्बानामुपरिद्युचरावयेत् । ४५॥
सूत्राणि वृत्तरूपाणि वलनानितदन्तरे । अक्ष
वलनं मध्ये स्यात्समध्रुवस्त्रयोः ।। ४६ ।।
कदम्बध्रुवस्त्रान्तरायनं च त्रिभेग्रहात्। कदम्बसम
सूत्रान्तः स्फुट सर्वदिशाच्च तत् । ४७ ।
अथवा परितः खेटाखाङ्क । ८० भागान्तरे न्यसेत्।
त्रिज्यावृत्तं ततस्तत्र विषुवतसमवृत्तयोः। ४८ ॥
मध्येऽक्षवलनं विद्याविषुवत्क्रान्तिवृत्तयोः । अन्तर
चायन क्रान्तिसमवृत्तान्तरेस्फुटं ॥४८॥
तत्रापमण्डल प्राची तस्या याम्योत्तरः शारः। वलना
नयने क्षेपः क्षिप्तोयै स्ते कुवुद्धयः ॥ ५० ॥
नक्रादिश्च कदम्बश्च स्याता याम्योत्तरे सम। आयन
वलनं तस्मानायनादौ प्रजायते ।। ५२ ॥
ततो भ्रमति गोले समकादिर्यथा यथा। तथा नया
भ्रमत्येप कदम्बोनिजमण्डले ॥५॥
कुम्भादावथमीनादी याम्योदवलयस्थिते। जायते
वचनं सद्यस्याम्पसूत्रकदम्बयोः ॥ १३ ॥

·गोलाध्यायः॥
। अन्तरं शिञ्जिनीरूपं कदम्बभ्रममण्डले।.अयनोद
नकालांशक्रमक्रान्तिज्यका हि सा ।। ५४॥
। उत्क्रमज्यायतोबाणः शिञ्जिनीतु क्रमज्यका। स त्रि
भाकीत्क्रमकान्तिज्यातोवलनमायनं ॥ ५५ ।।
यैरुक्तमुत्क्रमकान्त्या धान्या तैनाशित दिमत्।
युक्त्या नयैव विज्ञेयमाक्षजं च क्रमज्यया ॥ ५६
परोक्त रन्यथा ब्रूयाद्यः परान्न प्रदूषयेत् । तस्यैव दूष
णं तद्वि न दोषोतोन्यदूषणे ॥ ५७ ॥
उत्क्रमज्यानिरासोय भन्यथा वाथ कथ्यते । जिनांशै
र्जिनवृत्ताख्यं कदम्बात्परितो न्यसेत् ॥ ८ ॥
क्रान्तियाम्योत्तरवृत्तंकदम्बद्दयकीलयामोतं कृत्वा
चलंन्यस्तं इन्दान्ते स्यात् ध्रुवोपरि ॥५८ ॥
इन्दान्ताच्चाल्यतेशैर्यै सैरेव चलति ध्रुवात् । जिन
वृत्ते तदंशानां तत्रज्या क्रान्तिशिञ्जिनी ॥६० ।।
श्रायन सैववननं द्युज्याये जायते ग्रहात्। ग्रहध्रुवा
न्तरे यस्माताज्याचापांशकाः सदा ।।६।।
त्रिज्यावृत्ते यतादेयं तत्रातः परिणाम्यते। रवमक्षा
शकै वृत्तं समाख्यात्यरितो न्यसेत् ॥ २॥
समकोलकयोः प्रोतं तथा याम्योत्तर चल। तत्तखेटो
परिन्यस्त औरंशः खार्धतोनतं ॥१३॥
समवृत्तेक्षवृत्ते च नरैव स्थान ध्रुवात् । समवृत्त
नताशज्याक्षज्यापरिणताक्षज॥६४॥

·॥सिद्धान्तशिरोमणिः ॥ युज्याये वलनं प्रावत्त्रिज्या परिणाम्यते। उपपत्या नया सम्यक्समवृत्तनतांशजं ॥६५॥ यलनं स्यात्तथा वक्ष्ये वाहोरात्रनतादपि। अथा नृतलयो योगः समदिवोन्यथान्तरं ॥६६॥ तत्रिज्यावर्गविश्लेप पदभक्ताक्षशिञ्जिनी। नतासु दोग़या क्षुणा वलनं पलजं स्फुटं॥६॥ नतं खासाहता १०। भक्तं युदलेनाप्तभागकैः। क्रम ज्याक्षज्यया क्षुणा स्थूलं वायुज्यया हता॥६॥ द्युज्या वृत्तापवृत्तैक्ये न्यसेदारविमण्डल। बिम्बाये वलनं तद्यदन्तरं वृत्तयो स्तयोः ॥ ६ ॥ बिम्बान्तविम्बमध्योत्यक्रान्तिमौीस्तदन्तरं । अर्क दाग्यखण्डनं विम्बाध तत्वदरहन ॥ ७॥ जिनज्या।१३९७ नं त्रिभज्याप्तमेवं स्यादन्तरं हि तत्। बिम्बार्धत्रिभज्यानमेवं त्रिज्यागतं भवेत्॥१॥ गुणहारकविम्बाध त्रिज्यानाशे कृते सति । भोग्य खण्ड जिनांशज्या गुणं तत्वाश्विभाजितं ॥७२॥ सत्रिभाकीत् क्रमकान्ते स्तत्तुल्यंजायतेऽथ वा। क्रम क्रान्ते रिदं वीक्ष्य धान्तिं त्यजत बालिगाः॥७३॥ नामित छत्रवद्विम्व तिर्यक्क्रान्ति स्तु सा समा। अत्र युज्यानुपातो य स्तत्तिर्यकरणाय सः ॥ ७४ ॥ अथ वलनेषु दृकर्मणि गेल्क्रमज्या निराकरणाय मूतखत्रेपि बहतं तथापि किञ्चिदिहोयते विषुववृत्तं

·१६
॥ गोलाध्यायः॥
समवृत्तं प्रकल्प्य दक्षिणोत्तरवृत्तस्ये ग्रहे आयनवलन
स्योपपत्तिप्रतीत्यर्थं पृथक दर्शयेत् 'अपमंडलप्राथप
राया एका कदम्बोयाम्याऽन्यः सौम्या दिक एवं विषुव
दृत्तप्राच्यपराया धुवा यदा मकरराव याम्योत्तरवृत्ते
सदैव कदम्बोपि अताविषुवनान्तिवृत्तयोरेकैव याम्यो
दक तथा दक्षिणोत्तरवृत्तस्य कुम्मादेश्च मध्ये स्वाहो
रात्रवृत्ते पञ्चगुणासचन्द्राः । १८३५ । असवो वर्तन्ते
'ते पशुद्धताः कालांशा. स्युः । ३२ । १५ । अथ कुम्भादि
यावदक्षिणोत्तरवृत्तं नीयते तावत्कदम्बा निजमंडले
चक्रांशासिते । ३६० । तावद्भिरेव कालांशैः । २२ । १५ ।
दक्षिणोत्तरवृत्तसम्पातात्प्रत्यगवलम्बते कदम्बयाम्यो
तरसूत्रयोरन्तरं वलनं साच तेपामंशानी कदम्ब
वृत्तेज्या अतः क्रमज्या उत्क्रामज्यातु वाणरूपा भवति
कदम्यवृत्ते या ज्या सा कान्निज्या अतस्तेषामंशाना
क्रमंक्रान्तिज्या वलनं अथवा एकराशेः क्रमकान्तिज्या
विज्या गुणा धुज्याहना तथापि सैव भवति अथवान्य
प्रकारेण उत्क्रमज्या निराकरणं (ज्यानुपातथ प्रति
पाद्यते क्रान्तिवृत्तेर्कस्थाने ऽबिम्ब मुद्रिकाकारं
विन्यस्य बिम्बपरिधौ यत्र स्वाहोरात्रवृत्तं लग्नं यच च
क्रान्तिवृत्तं तयोरन्तरं यदक्षिणोत्तरं तत्तत्र बिम्बे
प्राचपरयो लनं तच्चार्कक्रान्ते बिम्बार्धकलायुतस्या
कस्य क्रान्तेशान्तरं अतस्तस्थानयनं रविदोचीयां
क्रियमाणायां योग्यखंडे तेन मानार्धकला गुण्या:

·॥ सिद्धान्तशिरोमणिः ॥
शरदिद। २२५। भाज्याः फलं दोय॑योरन्तरं स्थात्
तत्र तावत्स्फुरभोग्यखंडज्ञानायानुपातः यदि त्रिज्या
तुल्यायो कोटौ प्रथमं ज्याधं शरदिदसाः भोग्यखण्डं
तदाऽभिमतायाश्या किमिति फलं स्फुटं भोग्यखण्डं
तेन गुणितं बिम्बाई शरदिदीज्यं एवं स्थिते शरदि
दसमितयो गुणहरयो नीशे कृते बिम्बार्धस्य कोटिज्या
गुणः त्रिज्याहरः फलं दोच॑योरन्तरं ततः क्रान्त्यर्थमनु
पातः यदि त्रिज्यया जिनज्या लभ्यते तदानेन दोज्या
नरेण किमिति फलं कान्त्यन्तरं तत् विम्वव्यासार्धवृत्ते
वलनं अथान्योनुपातः यदि बिम्बव्यासार्धवृत्ते एताव
दलनं तदा त्रिज्याव्यासार्धवृत्ते किमिति अत्र विज्या
तत्ययो र्गुणहरयो तथा विन्वामिनयो च तुल्यत्वा
नाशे कृते कोटिज्यायाजिनांशज्यागुणः त्रिज्या हर
फल कोटिक्रमकान्तिज्या ततत्रिज्यावृत्ते वलनं एवं
विपुववृत्तस्थितएव ग्रहे यतोभूमध्यात् खखस्तिकस्य
बिम्बमध्ये प्रतियत्सूननीयते त्रिज्यास दण्डवत्तदु
परिस्थं विम्बं छत्रवत् समन्तात्सममेव तत्परितस्त्रिज्या
वृत्तं यत्र वलनज्या देया तदपि भूसममेवस्थितं अत
स्तत्र यथाऽगतमेव वलनं यदा किलमेपाते ग्रहः तदा
तत्मात्या खखस्तिकादुत्तरे नतं विन्ध स्थात् त्रिज्यास्त्र
तदा कर्णरूपं बिम्बमध्याच्चलम्बसूत्रं ध्रुवयध्यन्नं धुज्या
सातत्र कोरिः क्रान्ति ज्याभुजः यथा किञ्चित्कर्णस्थित्या
धृते दण्डे क्वमपि ततस्पर्धिन्यां दिशि कर्णरूपं भवति

·॥ गोलाध्यायः॥
तत्र चलनज्ययापि कर्णरूपिण्या भवितव्यं यत्पूर्वमा
नीतं कान्यन्तर लम्बसूच प्रतिस्पर्धित कोटिरूपं जातं
तस्य कर्णकरणयानुपातः यदि युज्या कोट्यात्रिज्या
कर्ण स्तदानया किमिति पूर्व कोटिज्यया जिनज्या गुण
स्त्रिज्याचरः इदानी त्रिज्यागुणो द्युज्याहरः अदापि
त्रिज्यातुल्ययो गुणधरयो नीशे कृते कोटिज्या जिन
ज्या गुणाधुज्यया भक्ता वलनं स्थादित्युपपन्न युनयान
यैव विशेयमानजनक्रमज्ययेति ययायनवननशानायें
ध्रुवात्यरितो जिनभागः कदम्बधमवृत्तं निबई तथा
याम्योत्तरतितिजयो यः सम्पातः स समसंज्ञक तस्मा
থা: সনিাননা রূঞ্জীবানু নকি
लाक्षवलयसनं तदपि भाभैरव तत्राक्षवलनोपपत्ति
दर्शनीया सा यथा मध्यान्हेकाममचिन्ह प्रतिनीय
मानं वृत्ताकारं सूत्रं ध्रुवचिन्ह लग्न याति अतस्तत्र विषु
वामवृत्तयो रेकैव याम्योत्तरा वलनाभाव इत्यर्थः
अथ यदि दिनाधीनतं सूर्य कृत्वा समचिन्हामर्य
प्रतिनीयमान सूत्रं यत्रसममंडले लगति तत्वरित
कयो मध्ये यावन्तोशा सावन्त एवाक्षवृत्ते समसूत्र ध्रुव
यो मध्ये भवन्ति यतस्तत्समवृत्तानुकारं वह तेषी भागा
नामक्षवलये यावनी क्रमज्या तावदेव समसूत्रध्रुवयोर
न्तरं अथ क्षितिजस्थे क्षितिजमेव समसूत्रं तवाल
वृत्त समवृत्ते च नवतिर्नतीशाः तेषाज्याऽक्षवलये क्षज्या
तुल्या स्थान अतःसममंडलगतैनतीशैवत साधयित

·॥ सिद्धान्तशिरोमणिः॥
युज्यते तेतुमहायासेन ज्ञायन्ते नतु सुखेन अतस्तत्
शानार्थं स्थूलानुपातः सुखार्थं कृतः यदि दिनाईतुल्ये
नखाचोरात्रनतेन नवतिः सममंडलनताशा लभ्यन्ते
तदेटेन किमिति लब्धनतांशाना या क्रमज्या साक्षज्या
वृत्ते परिणाम्यते यदि त्रिज्यावृत्ते एतावती ज्या तदा
क्षज्या वृत्ते कियतीति लब्धं किलवलनज्या स्यात् पर
सायुज्यायेन त्रिज्याने यतः समसूत्रध्रुवयोरन्तरं नह
ध्रुवयो मध्ये युज्या चापाशा एव वर्तन्ते यदि युज्या वृत्ते
एतावती तदा त्रिज्या वृत्ते कियतीति एवं सति पूर्वत्रै
राशिके विज्याहरः इदानों गुणः तुल्यत्वात्तयोनी
कृते नतांश ज्याया अक्षज्यागुणः धुज्याहरः फलं स्थूला
वलनज्या स्यात् अथ सूक्ष्माप्युच्यते ग्रहणकालेर्कस्य
शंकुः शंकुतलं अग्रा च साध्या अग्राशङ्कतलयोः सम
दिशोरक्य अन्यथान्तरं स किल बाहुः पूर्व प्रतिपादित.
एव ग्रहसमवृत्तयारन्तर ज्यारूपं दक्षिणोत्तरं बाहु
तुल्यं स्यात् यथा विषुववृत्तादुत्तरतो दक्षिणतो वा
क्रान्तिज्यान्तरे द्युज्यावृत्तं तथासमवृत्तादपि वाहुवशा
दुत्तरतो दक्षिणता वा बाहुतुल्येन्तरे उपवृत्तं कल्प्य
तदपि भाभैरवं बाहुवर्गो न त्रिज्यावर्गस्य पदं तम्मि
वृत्ते धुज्यावद्यासाधं अथ धुज्यावृत्तीयवृत्तयो या
प्राक् पश्चात्सम्पाती तयोर्जीवावद्यत्वं निबध्यते नस्या
र्धमुपवृत्ते नांशाना ज्या सैवाहोरात्रवृानताशाना
भुजज्या अथ तदानयनं नतासूना या भुजजीवामा

·१००
॥ गोलाध्यायः ॥ .
गुज्या वृत्ते परिणाम्यते यदि त्रिज्यावृत्ते एतावती तदा
धुज्यावृत्ते कियतीति एवमुपवृत्तनताशज्या भवनि नतः
यद्यपवृत्तच्यासार्धे एतावती नदाक्षज्याव्यासाधैकियती
तिततःाज्यागे एतावती वलनज्यादा विज्या किय
तीति अवप्रथमेऽनुपाते त्रिज्याइरो द्युज्यागुणाटतीयेनु
पाते त्रिज्यागको युज्याहरोतः तुन्त्यत्वात्तयो नी कृते
नतासूनाभुजज्या क्षजीक्या गुणिता उपवृत्तव्यासार्धेन
भक्ता सासूक्ष्मावलनज्या स्यात् अत उक्तमयानृतलयो
गि इत्यादि अथ दृष्टान्तः यत्र किनवृषभान्त क्रान्तित
ल्योक्षः।२०३८। तत्र वृषभान्तस्थौरवि.दिनार्धे खस्वस्ति
के भवति तदा क्रान्तिवृत्तं दृमंडलाकारं स्यात् सविट
होौराशिपञ्चकं सिंहान्तास च तदा क्षितिजे वर्तते
तत्याच्यपरयोरन्तरं क्षितिजे प्रत्यक्षवलनं दृश्यतेसाच सिं
हान्तस्थाया तत्कथं सचिहाऊकमकान्तिवनने श्र
तो सत् अस्मदानयनं विनानेदमयारूप वलनमुत्पद्यत
इत्यर्थः अथान्यो महान्दृष्टान्तः यत्र देशे पट्परिभागा
अक्षः । ६६ । तत्र मेपादौ क्षितिजथे सर्वेपि राशयः सम
कालमेव क्षितिजस्था भवन्ति तदा क्रान्तिवृत्तमेव क्षिति
ज भवतीत्यर्थः तत्रमेषादी वृषभादौ मिथुनादी वा
स्थिते रवी परमं त्रिज्यातुल्यमेव स्फुट वलनं स्यात्
यतः क्रान्तिवृत्तप्राची उत्तरा जाता तथा विदेपाभावे
सतिदा रवे दक्षिणस्यां दिशि स्पर्श चन्द्रस्योत्तरस्या
मित्यर्थः एतदुक्तं भवति तत्र देशे तस्मिन्काले तस्य

·। ॥ सिद्दान्तशिरोमणिः॥ त्रिज्यातुल्यस्य वलन स्थान्यथानुपपत्या ऽस्मदीयमेव वल नानयनं समीचीनं तत्र देशे क्षज्या ३३१४०। मेषादिगे रवी धुज्या । ३४३८ ! चरज्यासवः। ०। क्षितिजस्थे ऽके नतटिकाः । १५ । आयनवलनचापांशाः ।२४। आक्ष जवलनचापांशाः । ६६ । स्फुटवलनस्य चापांशाः।८। वृषादिगे रवी धुज्या। ३३६६ । चरज्यासवः । १६७० । नत घटिका । १६ । ३८ । आयनवलनचापांशाः । २१ । ४ । आक्षजस्य । १८५६ । स्फुटवलनस्य चापांशाः।१०। मिथुनादिगे धुज्या । ३२१८ । चरासवः । ३४६५। नत घटिकाः । २४।३७ । आयनवलनांशाः । १२ । ३२ । आक्षजस्य । ७७ । २८ । स्फुटस्ए । ६० । एवं सर्वत्र अत एव प्रतिवादिनं प्रत्याह। यत्वस्वस्तिकगे रवा भवलये दृवृत्तवत्संस्थिते प्रत्यक्ष वलनं कुजे विभयुताकोग्रासमं दृश्यते । त्वं चेदुक्काम जीवयानयमितत्ताडक्सखे गोलविन्मन्येतद्यमलं तदे व वलनं धीवृद्धिदा द्योदितं ॥७॥ यत्रागरसा लवा दिनमणेस्त त्रोदयं गश्तो मेपे वा वृपभे पिवाप्यनिमिषे कुंभे स्थितस्यापिया। सीदक्षि णत स्तदा क्षितिजवत् स्यात्क्रान्तिवृत्तं यत स्तव्धु क्रमजीवयात्र वलनं व्यासार्धन्त्य कथं ॥ ६ ॥ अनेनैवोत्क्रमज्या निराकरणेनढक्कापि क्रमज्यया साध्यं वलनमूलत्वादृक्कर्मणोतस्तयोरेकैव वासना।

·गोलाध्यायः॥
इति श्रीभास्करीये सिद्धान्तशिरोमणी गोस्वाध्याये
वासनाभाष्ये मिताक्षरे ग्रहणवासना अष्टमाध्यायः!
नोकाः । ३२३ । अयोदयास्तवासना नत्रादावुदयेने
चहकर्मकारणमाह।
क्रान्तिवृत्तग्रहस्थानचिन्हयदास्याकुजेनोनदाखेच
रोययतः । खेषुणात्विायने नाम्यते वा कुजात्तेन इक
कर्मखेटोदया स्ते कृतं ॥१॥
नैववाणः कुजेसी कदंबोन्मुखस्तत्समुक्षेपणं नामनश्च
विधा। आयनं चाक्षजतेन कर्मइयं तत्प्रपञ्चपुनः सम्बि
वियोचते॥३॥ स्पष्टार्थं ॥
अथतकमी।
क्षितिजे वलने येस्त स्तदशादिषुणायः। याम्येन ना
म्यते क्ष्माजात्सौम्येनानाम्यते नथा ॥ ३ ॥
नातं वलनं याम्ये व्यस्तं प्रत्यक कुजेप्यतः। आयन
विज्यया चे स्यादपटेन शरेण किं॥४॥
लम्बज्ययाक्षजं चेत्स्याइलनं किं स्फुटपुणा। इति पैरा
शिकात् सन्धी निज्याने द्युज्य योदृते॥५॥
सच्चापैक्यान्तरमाणैः कुजात खेटोनतानता। प्राणे
र्यक्रमाननं नताखेटात् प्रजायते ॥६॥
उत्क्रमेणबताद्यञ्च तद्ग्रहोदयलमकं । उक्तव्यत्य
यतः प्रत्यगस्तलग्रेस पाहात ॥७॥

·॥ सिद्धान्तशिरोमणिः ॥ शरे महति भानान्तु चराध मध्यमापमान। शरस्फुटा तथा कृत्वा तच्चापैक्यान्तरासुभिः॥८॥ विभिन्नैकदिशाविद्या दक्षजेतुनतोन्नते। आयना क्षजयो -गवियोगाल्लममुक्तवत्॥६॥ अत्र गोले यथोक्तं क्रान्तिमण्डले विमण्डले च ग्रह दत्वा विमंडलस्थयहोपरिद्युज्यावृत्ते च बद्धे यथेयं हक् कोपपत्तिः सुखेन वालेरपि बुध्यते तथाऽयं सूत्रपाठः कृतोतः सुगमा तथा ग्रहछायाधिकारे इयमुपपत्तिः सम्यकथितैव अथशरस्य स्पटीकरणमाह । सचिराशियहाज्या निघ्न स्त्रिज्योवृतः शरः। स्फटोसो क्रान्तिसंस्कारे दृकर्मण्याक्षजे तथा॥१०॥ अयं संक्षिप्तो गौणप्रकारः मुख्यस्तु पूर्व व्याख्यात रव तथापीठ युक्तिमात्रमुच्यते विषुववृत्ताकान्ति ध्रुवाभिमुखी कान्ययाच्छरः कदम्बाभिमुखः कथन्तेन तिर्यस्थेन सासंस्काय अनः कान्त्यग्रे यत् युज्यावृत्तं तस्य शरायम्य च यदन्तरजुतेन संस्कृता सती स्फुटा भवति तच्चान्तर कोटिरूपं शरः कर्णरूपा तहगीन्तर यदं युज्यावृत्ते भुजः एतत् व्यंसं दिग्वलनजव्यस्रसंभव तत्रसन्निराशियचक्रान्तिःकदम्बध्रुवसत्रयोरन्तर तज्या भुजः ताज्याकोटि स्तिज्याकर्णः यदि त्रिज्ययेयं कोटि तदागरेण केत्युपपन्न कोटिरूपस्यैव शरस्य ध्रुवोन्मुख स्याक्षज्ययातज दृकर्मक युज्यते शेपोक्तिः स्पष्टा अथ ब्रह्मगुप्तादिभिः किं स्पोनोक्त इत्याशङ्याह ।

·१०४
॥ गोलाध्यायः॥
ब्रह्मगुप्तादिभिः स्वल्पान्तरलानकृतः स्फुरः। स्थित्व
धपरिलेखादी गणितागत एव हि॥११॥
नक्षत्राणां स्फुटा रव स्थिरत्वात्यठिताः शराः। दृक
मणायनेनैषा संस्कृताच तथा ध्रुवाः ॥ १२ ॥ स्पार्थ ।।
अथ सदूषणानुपहसन्नाह।
क्रान्तिसूत्रे शर केचिन्मन्यन्ते तेकुबुद्दयः । यद्येव माय
नं तैश्च कमान्यैश्च किं कृत॥ १३ ॥
किं स्पष्टयलने सूत्रे दत्तोमध्यशरय तैः। कोटिबद्दल
नात्मूत्रात स्पर्शमुक्तिशरौ च किं॥ १४ ॥
किंच कृत्वा शरं कोटिं स्थित्यानयनं कृतं । ताइक्
चेत्मशरस्तेन नानुपातेन सिध्यति ॥ १५॥
यदि कान्तिसूचे शरस्तदा ध्रुवाभिमुखः स्यात् निर
क्षदेशे क्षितिजस्थो ध्रुवः ध्रुवाभिमुखशरायस्थो यह
क्षितिजे न त्यजति नामनोनामनाभावात किं तत्रा
यनहकर्मणा अथवाचार्यः कृतं येन मन्यन्ने तैरपि
कृतं भान्तिवात् तथा परिलेखे बिम्बमध्यात स्पष्टवल
नायोपरिगतं सूत्र क्रान्तिवृत्तप्राचीतस्याः कोटिक्करः
किं दत्तस्तव्यक्षे ध्रुवसूबे शेयः शेषं स्पष्टं अयोत्क्रम
ज्यानिवृत्तिमाह।
रटिकर्मवलन केनचित् भ्रान्तितः कथितभु
क्रमज्यया। तत्कृतं तदनुगै सतो परैरन्धपूरुषपर
परोपमैः ॥ १६ ॥

·॥सिद्धान्तशिरोमणिः॥ १०५ ब्रह्मगुप्तऋतिरत्र सुन्दरा सान्यथा तदनुगै विचा यते । नोड़ता कृतिरथोड़तास्तुवा मामकीसुगणका विचार्यतां ॥१७॥ अत्र ब्रह्मगुप्तशतिः सुन्दरापि चतुर्वेदाचार्य रन्यथा व्याख्याता अथात्मन इत्या शामत्वोक्तं हेसुगण का इयं मामकीकृतिः नोहता अथवा स्वद्धता सम्य विचार्यता अत्र रथोद्वता इति छन्दोनामापि सूचित अथव्यभिचारमाह। उत्क्रमज्याविधानेन वर्मवलनं तथा । यत्तरुक्त नतत्तथ्यं व्यभिचारोत्र कथ्यते ॥ १८॥ जिनाल्पकानांशगुणत्रिभज्या घातोजिनज्याविहतो स्य चापं । तेन विभानेन समः प्रतीचा प्राकमविभेण युचरः कुजे स्यात् ॥ १८ ॥ दृमण्डलाकारतयापवृत्तं तद्याम्यसौम्यं क्षितिज नदा स्यात् । क्षिप्तापिखेटः परमेषुणात्र याम्योत्तर त्वास्तितिजन जमात्॥२०॥ दृवर्मसम्भूतफलइयस्य नाशो भवेदत्र धनर्णसा म्यात् । नैवोत्नमज्या विधिनात्र साम्यं कर्मकार्य क्रम जीवयातः॥२२॥ तयैवनाशो वलनदयस्य साम्याद्दिगन्यत्ववियोजनेन। नसाम्यमत्रोक्रमजीवया स्थान क्रमज्ययातोवलनंविधे ये ॥२२॥ ढ ·. ॥ गोलाध्यायः॥ • यत्र चतुविशतिभागेभ्योपोज्ञ स्तवारज्याचियो धीतो जिनांशज्याभक्तः फलस्य यावत् चापं तावतः भुजस्य क्रान्तिज्या उत्तराक्षज्या समा भवतीत्यर्थः तद्यया अक्षांशाः । एषा ज्या । १२१० । अस्यास्ति ज्यागुणायाजिनज्या हताया शायंगशिव्यं ।।अनेन सविभेण समा ग्रहो।५॥ यदा पूर्वक्षितिजे अथवा विचिभेण । ११ । समः प्रत्यक्षितिजे ग्रहो भवति नदी वृषभान्नः खस्वस्तिके अतो दृमण्डलाकारं क्रान्तिवृत्तं स्यात् अस्य क्रान्तिवृत्तस्य क्षितिजप्रदेश क्षितिजमेव दक्षिणोत्तर स्यात् यतस्तदा कदम्बःक्षि तिजे वर्तते अतः क्षितिजस्थो ग्रहः परमेणापि शरण कदंबानमुखेन विक्षिप्तः क्षितिजन त्यजति क्रान्तिवृत्त यक्षस्थानमेवोदयलगं स्यात् एवं कर्मफलयो र्धन पर्णयोः साम्यं भवति उत्क्रमज्या विधानेन तयोर्न साम्यं स्यात् अतः क्रमज्ययैव कर्तव्यं एवं तत्रैव वर्तमा नस्यार्कस्य वलनाभावः वलनयो भिन्नदिशोः माम्यात् उत्क्रमज्ययानैव साम्यमित्यर्थः अथ यत्खखस्तिकगे रवावितिश्लोकहर्य पूर्व व्याख्यातमेव अय तन्मति भ्रमे कारणमाह। गवा द्रसराभस्यात्परविश्वासात्प्रमादन थापि। मुद्य नयपि मतिमन्तः किं मन्दोन्यै स्तथाचोक्तं ॥ २३॥ गणयन्ति नापशन्दं नवृत्तभङ्ग क्षयंनचार्थस्य। रसि कत्वेनाकुलिता वेश्यापतयः कुकवयश्च ॥ ३४ ॥ स्पष्ट ।

·१०७ ॥सिद्धान्तशिरोमणिः॥ इति श्रीभास्करीये सिद्दान्तशिरोमणी गोलाध्याये उदयास्तवासनाध्यायः। लोकाः ॥३३९ । ग्रन्थसंख्या। अथ श्टङ्गोन्नतिवा सना तदादा शुक्लत्वे कृष्णत्वे च कारणभाइ। तरणिकिरणसंगादेषपीयूषपिण्डो दिनकरदिशिच न्द्र चन्द्रिकाभिश्च कास्ति । तदितरदिशिवाला कुन्ताल ग्यामलश्री र्घटव निजमूर्तिकाययैवातपस्थः ॥१॥ सूर्योदधस्थस्य विधोरधस्थमधैं नृश्यं सकलासितं स्यात्। दर्शोथ भाान्तरितम्य शुला तत्यौर्णमास्या परि वर्त्तनेन ॥२॥ कक्षाचतुर्थस्तरणे ईि चन्द्रः कान्तरे तिर्यगिनो यतोनात् । पादोनपकाए । ।लवान्तरेतो दलंनृह ग्यस्य दलस्य शुक्ल ॥३॥ उपचितिमुपयाति गौसधमिन्दोस्त्यजतद्नं मजनाथ भेचकत्वं । जलमयजलजस्य गोलकत्वात्प्रभवति तीक्ष्ण विपाणरूपतास्य ।।४।। यद्याम्योदक्तपनशशिनोरन्तर सोनबाहुः कोटि स्वाधरमपि तयो र्यच्च तिर्यक् सकर्णः । दोर्मूलेकी शशिदिशिभुजोयाच्च कोटिस्तदने चन्द्रः कर्णारविदिग नया दीयते तेन शौसंध ॥५॥ स्पष्टं। अस्य वासनापूर्वं कथितैव नथापि किञ्चिदिहोच्यते ·१०८ गोलाध्यायः॥ प्राग्वत् भिरुत्तरपार्श्वे चन्द्रका रविकक्षाञ्च विलि ख्य चोर्ध्वरेखां निर्यखाश्च कृत्वा चन्द्रको रेखा संपाते चन्द्रबिम्ब विलिख्येदं दर्शयेत् तिर्यग्रेखा था उपरिचन्द्रकक्षाव्यासार्धमितेन्तरेऽन्यां तिर्यग्रेखांकुर्यात् सा रेखा प्रत्ययविकक्षायां यत्र तत्र स्थितएवार्क अर्ध्वरेखावचिनचन्द्रबिम्बाध पश्चिमतः शुलं भवति तस्यार्धमधस्तनं मनुष्यदृश्यं तत्रस्य व्यर्केन्दुः सपाद चतुभीगोनं राशिस्त्रयं भवति ।२।२५। ४५ । एता वत्येव व्यर्केन्दुभुजे विम्बाधं पथिम पूर्व वा शुक्लं भवित मईति नत्रिभे अथाध्यायोपसंहार श्लोकमाह। ईपदीपदिद मध्यंगमादी ग्रन्थगौरवभयेन मयो ता। वासनामतिमता सकलोधागोलबोध इदमेव फलं दि॥ ६॥ यस्मात् कारणात् गोले ज्ञाते इदमेव फलं यदछु तापि वासनोझते। इति श्रोभास्करीये सिद्धान्तशिरोमणी वासना भाष्ये मिताक्षरे गोलाध्याये स्टोन्नतिवासनादश मोध्यायः । ग्रन्थसंख्या॥१८॥ श्रीगणेशशारदाभ्यो नमः। अथ यन्त्राध्यायोव्याख्या यते । नचादी तदारम्भप्रयोजनमार। दिनगनकालावयवाजातुमशक्यायसो बिना यौः ।

·॥ सिद्धान्तशिरोमणिः॥ १०८ A वक्ष्ये यन्त्राणि ततः स्फुटानि संक्षेपतः कतिचित्॥१॥ गोलोनाडीवलयं यशः शंकुर्घटीचक्र। चापं तय फलक धीरेक पारमार्थिक यन्त्र ॥३॥ स्पष्ट । अथ प्रथम गोलयन्त्रमाह। अपवृत्तगरविचिन्हं क्षितिजे धृत्वा कुजेन संसक्ते। नाडीवृत्ते बिंदु:कृत्वा धृत्वाय जलसमं क्षितिज ॥३॥ रविचिन्हस्य छाया पतति कुमध्ये यथा तथा विधृते। उडुगोले कुजबिन्हो मध्ये नाद्योधुयाताः स्युः ॥४॥ यथोक्तविधिना खगोलान्तर्भगोलं वध्वातत्र क्रान्ति वृत्ते मेपादेरारभ्य रविभुक्तराशिभागाद्यं दत्वा तदने यत् चिन्हं तदपवृत्तगरविचिन्हमुच्यते भगोल चाल यित्वा रविचिन्हें क्षितिजे धार्य तथा धुते सति क्षितिज प्राच्या विपुवन्मएडले यत्रलनं तत्र टिकया विन्दुः कार्यः ततः क्षितिजवृत्तं जलसमं यथा भवति तथा गो लयन्त्र स्थिरं कृत्वा भगोलस्तथाचाल्यः यथा रविचिन्ह स्य छायाभूगर्भ पतति तथा कृते सति विपुववृत्ते क्षिति जबिन्दा मध्ये यावत्यो घटिका तावत्यस्तस्मिन्काले दिनगता ज्ञेयाः अपवृत्ते मेपादेरारभ्य प्राक् क्षितिज पर्यन्तं यदाशिभागाद्यं तनयं यं इति गोलयन्त्र । अथ नाडीवलयमाह। अपवृत्ते कुजसमेन चाथो खगोलनलिकान्तः । दिको ध्रुवयष्टिस्थं चक्रं पथ्या निजोदयै थाक्या५॥

·- ११० ॥ गोलाध्यायः॥ ' व्यस्तै र्यटोभायाभुदयेकंन्यस्य नाडिका श्रेयाः। यष्टि छायासूर्यान्तरेथलग प्रभायाञ्च॥ ६ ॥ केनचिदाधारण घुवाभिमुखकीलके ऽत्रधृते। अय वाकीलकायातलमध्येस्यु नंता नामा ॥७॥ अत्रचारुदारुमयं इष्टप्रमाणं चक्राकार सम नेम्या परिघटिका कयन्त्र खगोलमध्यस्थायां ध्रुवयौ पृथ्वी मध्यस्थाने प्रोतं काय तथा खोदयप्रमाणे र्मेषादिराशि भिरसमै रुभयपार्श्वयोः पवर्गेण च बुद्धिमता अननीय नैश्च उदय विलोमरवं मेषात्पथिमता वृषो वृषात्पश्चि मतो मिथुन इत्यादि सचाट्सनप्रकारः सर्वतोभद्रयन्त्रे यथा भयापठितः वृतौ चक्रभागै स्तदन्तर्घटीभिः खदे शोदयैश्चातयेदस्य याचे प्रतिखोदयं खामिभिः क्षेत्रभागै स्तिभागाभिधै दशांश नवांशः विभागैहिभागैस्तथा वखनाथैः प्रयत्नेन षवर्गमेवं विभज्य एवं यन्तं कृत्वा यस्मिन्दिने तेन कालज्ञान तस्मिन्दिने यावानौदयिको रविस्तद्भुतान् राशीन् मेपादेर्दत्वा भुज्यमानराश भी गान् क्षेत्रमागेपु दत्त्वाग्रे रविचिन्हें कार्य तस्मिन्दिने उदयकाले यटिकायाया पश्चिमतो गता नयाँ काया या रविचिन्हें यथा भवति तथा यन्त्र स्थिर' कार्य ततो नन्तर रवि यथा यथा उपरियाति तथा तथा छाया धोगति छायाचिन्हया मध्ये या घटिका तादिन गता ज्ञेयाः तथा यरिछायायो योराशि र्येच क्षेत्रमा

·॥ सिद्धान्तशिरोमणिः॥
स्तन ज्ञेयं स च षवर्गः अथ वाकि खगोलांतस्थेन
यष्टिपातेन चक्रान्तः इष्टप्रमाणं कीलकं पोतं कृत्वा
सकीलकोध्रुवाभिमुखो यथा भवति तथा केनचिदा
धारेण चक्रे स्थिरं कार्य तथा कृते इटकाले कीलका
यायत्रलगति तय यन्त्राधचिन्हस्य च मध्ये नवना
डिका जेयाः। इलिनाडीवलयं । अथ घटिकामाह।
घटदलरूपा घटिता घटिका ताम्रीतले पृथुछिद्रा।
धुनिशनिमज्जनमित्याभक्तं द्युनिशं घटीमानं ॥८॥
अत्र दशभिःशुल्खस्य पलैरित्यादि यत घटीलक्षणं
कैश्चित्कृतं तद्युक्तिन्यं दुर्घटं चेत्येतदुपेक्षितं इटप्रमा
णाकारसुपिरं पात्रं घटीसंज्ञमङ्गीकृतं धुनिशनिमज्ज
नसंख्यया यदि पत्रिंशकतानि पानीयपलानि
लभ्यन्ते तदैकेन निमज्जनेन किमिति त्रैराशिकं । इति
घटीयन्त्र। अथशङ्खमा।
समतलमस्तकपरिधि र्भमसिद्धोदन्तिदन्तजः शङ्खः ।
तछायातः प्रोक्तं ज्ञानं दिग्दे शकालानां ॥९॥ स्पर्ट।
इति शंकु यन्त्र। अथचक्रमाछ।
च चक्रांशात्र परिधी श्लथवलादिकाधार।
धात्रीविभाधारात्कल्प्याभाईत्र खार्धञ्च ॥१०॥
तन्मध्ये सूक्ष्माक्षं क्षिप्वाकाभिमुखनेमिकं धार्य । भूमे
सन्नतभागास्तवाक्षछायया भुक्ताः॥ ११ ॥

·॥गोलाध्यायः॥
तत् खाधान्तश्च नता उन्नतलवसगुणीकृत युदली
धुदलोन्नतांशभक्त नायः स्थूलाः परैः प्रोक्ताः ।।१२।।
धातुमयं दारुमयं वा समं चक्रं कृत्वा तन्नेया
श्वालादिराधारः शिथितः कार्यः चक्रमध्ये सुपिर
सूक्ष्म आधारात्मुषिरोपरिगामिनी लम्बवदूर्ध्वरेखा
काया तन्मत्स्यतोन्या तिर्यग्रेखा चात्र कार्या तच्चनं
परिधा भगणांशैरवयित्वा आधारात् त्रिभे इति
नवतिभागान्तरे तिर्यग्रेखा तत्परिधिसम्पाते धात्री
तितिः कल्प्या भाईन्तरे ऊर्ध्वरेखा नेमिसम्पाते खाई
कल्यं सुषिरे सूक्ष्माशलाका प्रोतव्या सा चाक्षसंज्ञा
तत् चक्रमर्काभिमुखनेमिकं यथा भवति तथा आधारे
धार्य तथा धृते ऽतस्य छायापरिधी यच लगति नत्कु
जचिम्हयारन्तरे शास्ते रसन्नतांशाः ये छायाखार्ध
योरन्तरे तेनताशा ज्ञेयाः एवमत्र नतोन्नतांशज्ञान
मेव भवति अतोन्यै घटिका अप्यानोता तद्यथा नमि
न्दिने गणितेन मध्यं दिनोन्नताशान् दिनाईमानं च
जावानुपातः कृतः यदिमध्य दिनोनतांश दिनार्ध
नायो नभ्यन्ते तदैभिः किमित्येवं स्यूलघटिकाः स्यु
अथ वेधेन अज्ञानमाह।
पैत्रपुयान्तिमवारुणानामुक्षयं नेमिगतं यथा
स्यात्। दूरेऽन्तरल्पेषुभखेचरोया तयाच यंत्र सुधिया
प्रधार्य ॥१३॥

·॥ सिद्धान्तशिरोमणिः॥ ११३ नेमिस्थध्याक्षगतं प्रपश्येत्खेटंचधिष्ण्यस्यच योग तारा । नेम्यङ्कयोरक्षयुजोस्तु मध्ये येशाः स्थिताभध्रुवको युतस्तैः ॥ १४ ॥ प्रत्यस्थिते भेथपुरः स्थितेतै दीनोध्रुवः स्यात् खच रस्य भुक्तं यन्त्रस्यांधोनेम्या दृष्टिं कृत्वा ऊर्ध्वनेम्यामुक्त क्षीणां मध्ये भवितयं युगपत् नेमिगतं यथा स्यात्तथा यन्त्रं खिरं कृत्वा नेम्या धिण्ययोरेकतर स्थानमयेत ततो पृष्ठतोवा दृष्टिं चालयित्वा अई विध्येत् ग्रहः प्रायोक्षगतो दृश्यते अक्षमूलस्य ग्रहस्य.चान्तर शरो ग्रहावधिः अक्षमूलं नेम्या यत्र लग्नं दृश्यं ततस्थानम प्य अथ भग्रहासयोर्मध्ये यशास्तै र्भध्रुवायुतः स्फुट ग्रदो भवति यदा ग्रहात्पश्चिमस्यं नक्षत्रं यदा पूर्वस्वं नक्षत्रं तदा भध्रुवोहीनः स्फुटग्रहो भवति अथवाल्प शरं नक्षत्रं रोहिण्याद्यं ततोदूरेऽन्तरे यदा ग्रहस्तदा नावेव विध्वाप्रोक्तवत् ग्रहजानं । इति चक्रयन्त्रम् अथचातुर्यगोलञ्चाह। दनीकृतं चक्रमुशन्तिचापं कोदण्डखण्डं खलुतुर्य गोलं ॥ १५॥ स्पष्टं ॥ अत्र यन्त्रेषु गोलोगोलएव नाडीवलय विषुववृत्त तयारिकानाने गोलयुक्तिरेव वासना सम्यक् ध्रुवा भिमुखयष्टिके गोले धृते यथोक्ताः खतएव घटिका ज्ञायन्त इत्यर्थः यत्तु नाडीवलयं चक्रं कृत्वा यथ्यां ·॥ गोलाध्यायः॥ प्रोतं तत् षड्दगीमानार्थमेव यत्तु चक्र तहमण्डल कत्र नतोन्नतांशज्ञानमेव गोलयुक्त्या भवति दृमाण्ड ले क्षितिजादुपरि यभीगै रविर्भवति तैरेव पश्चिमक्षिति जादधः कीलकछाया लगतीत्यर्थः ग्रहवेधे यदक्षेपधि एयदयं मिस्थं कृत्वा यन्त्रं धृतं तत्क्रान्तिवृत्ताकाराव स्थानार्थ अतस्तत्रापि गोलयुक्तिरेव वासना इतिचाप तुयें। अथ फलकयन्तमाह। दृमण्डले प्रस्फुटकाल उक्तः सुखेन नान्यै यतितं मयातः। सगोलयुक्ते गणितस्य सारं स्पष्टं प्रवक्ष्ये फल काख्ययंचं ॥ १६॥ स्पर्ट। इदानीमभीष्टदेवतानमस्कारपूर्वकमात्र नित्यं जाधतमोहर सुमनसामुग्लासन सप्रभ चासो शं समयावबोधनविधौ पोहोधितज्योतिष । सेव्यं मण्ड लमध्यगं सुकृतिभिर्यत्रं स्फुट वच्चाई नत्वैतद्गुणमेव देवममलं श्रीभास्कर भास्करः॥ १७ ॥ वभि कथयामि कि यंत्र किविशिष्टं स्फुटं अव्यभि चारिकः कती अई भास्करः किं कृत्वा नला प्रणिपत्य के भास्कर सूर्य किं विशिष्टं मण्डलमध्यगं सूक्ष्मरूपाव स्थानं पुनः किं विशिष्ट मितिप्रतिविशेषणं सम्बध्यते नित्यं अविनाशिन तथा जाद्यतमोहर शैत्यतमोहर तथा समनसा कमलादीनामुशासन तथा समभंसदी प्तिक तथा अशं निराया कसमयावबोधनविधी ·॥सिद्धान्तशिरोमणिः॥ ११५ कालज्ञानविधाने पोहोधितज्योतिष उल्लासिततारक यदेतत्तारकाणां तेजस्तवितेजः सञ्जनितमेवेत्यर्थः तथा सेयं उपास्यं कैः सुकृतिभिः पुण्यकृभिः अर्थता न्येव विशेषणानि यंत्रे व्याख्यायन्ते कि विशिष्ट यंत्रं जाद्यतमोहरं जायमौढ्यं तदेव तमोहरतीति जाद्य तमोहर कदा नित्यं प्रत्यई तथा सुमनसा विदुपामु मासनं तथा सप्रभ छायासहित तथा अक्लेशं समया वबोधनविधी अत्र सुखेन कालज्ञानं भवतीत्यर्थः तथा दोहोधितज्योतिषं उज्वलीकृतज्योतिःशास्त्र तथा सुकृतिभिः सुगणक सेव्यं तथा मण्डलम ध्यगं मण्डवं मध्यगं यस्येति भण्डलमध्यगं अन्तर्लि खितवृत्तमित्यर्थः तथा ऽमलमिति । इदानीं यंत्र लक्षणमाह। कर्तव्यं चतुरसक सुफलक खाद । ९० । गुलै विस्तृत विस्तारादिगुणा । १८० । यतं सुगणकेनायाम मध्येतथा। आधारः श्नथटबलादिघटितः कार्या च रेखा तत स्वाधारादवलम्बदवसदृशी सालम्ब रेखोचते॥१८॥ लम्ब नवत्वं । ६० । गुलकै विभज्य प्रत्यंगुल तिर्य गतः प्रसार्य । सूत्राणि तत्रायतसूक्ष्मरेखा जीवाभि धानाः सुधिया विधेयाः ॥ १८ ॥ आधारतोधः खगुणां । ३० । गुलेषु ज्यालम्बयोगे ·॥ गोलाध्यायः॥ सुषिरञ्च सूक्ष्म इटप्रमाण सुषिरे शलाका क्षेप्याल संज्ञा खलुसाप्रकल्प्या॥२०॥ पथ्यं । ६० । गुलव्यासमतचरन्ध्रात्कृत्वा संवृत्तं परि धौ तदक्य। षच्या। ६० । घटीनां भगणांश। ३६० । कैश्च प्रत्यंशकं चाम्बुपलैश्च दिग्भिः ॥ ११ ॥ अये सरन्ध्रा तनुपट्टिकैका पथ्यं ।। गुला दीर्घ तयातथाझ्या अत्रादौ धातुमयंश्रीपीदिदारुमयंवा फलक चतुरस्र लक्ष्णसमं कर्तव्यं तच नवत्यं। ६० । गुलविस्तारं द्विगुणदैर्घ्य विस्तारं तत्समीपे दैर्घमध्ये नस्या धारः शिथितः श्टङ्खलादिः कार्य आधारे धृतं यंत्र यथालम्बमान स्यात्तथा धृते फलके आधारादधः सूत्र मवलम्बरेखा काग्री सालम्बसंज्ञा तलम्ब नवति।। भागं कृत्वा भागे भागे तिर्यग्रेखा दीर्घा काया तिर्यक त्वंतुलम्बभवान्मास्यात सारेखा ज्यासंज्ञाज्ञेया आधारा दधस्लिंशदंगुला ।३०) तरे या ज्या तस्या लम्बस्य च सम्पाते सुषिरं तत्रेष्टप्रमाणा शलाका क्षेप्या सात संज्ञा तस्मान्धात्रिंश ।३०। दअलेन कर्कटकेन वृत रेखा कायर्या सा षष्टि । ६० । घटिकाभि भगणांशकै खपडनिसंख्यैः । ३६०। प्रत्यंशं दशभि दशभिः।१०। पानीयपश्चाङ्या अथ ताम्रादिमयी वंशशलाकामयी वापट्टिकाषयडला । ६० । दीर्घतया तैरेव फलका जुलै स्तथैवाङ्किता कार्या सा पट्टिका ऽङ्गलविस्तृता ·॥ सिद्धान्तशिरोमणिः ॥ ११७' एकस्मिनोऽगुलमात्रांगुलविस्तृता कुठाराकारा कार्य तत्र विस्तारमध्ये छिद्रं 'काय अक्षनाताया: पट्टि कायाः सम्बोपरिधृतायाः रकं पाश्च यथालम्बरेखा नातं जहाति तथा सरंधाकार्येत्यर्थः इदानी यंत्रोपकरण माह। यत्वण्डकैः स्थूलचरं पलाये तगोकुह । १९ । त्याच्च रशिचिनीच ॥२२॥ यत्खण्डकोत्यं चराधं पानीयपलात्मकं तस्यकोन वि भति।१९ । भागोत्र चरज्या ज्ञेया नानि चरखपडानि दिङनागसत्यंशगुणै। १०१ ८१३.1 चिनिघ्नीपलप्रभास्यु शरखण्डानीति तानि यथा सार्धचतुरङ्गले । . । पन्न प्रभादेशे । ४५। ३६ । १५ । अत्रोपपत्तिा खण्डकै थर साधने कथितेव तचरं रूपात शरज्यारूपमेवागति तश्च पानीयपलात्मकं अतस्तनपङ्गुणितमस्वात्मकं स्यात् स्वरूपत्वादस्य ज्यानावत्येव भवति ततोनुपातः यदि त्रिज्याच्यासाधैं एतावतो चरज्या तदात्रिंशद्यामार्धे कियतीति अव चिंगच्चरज्याचा गुणकस्लिञ्या हरः अतः पद्भिस्त्रिंशताच त्रिज्यापवर्तने कृते जात एकोन विशनिहरः।१६ । रूपा ११ गुण फलमत्र यंत्रे वरज्ये त्युपपन्नं इदानों यष्टिसाधनमाइ । वेदाभवाः शैलभुवो धृतिथ विश्वेचवाणाः १४।११ ।

·" ॥ गोलाध्यायः॥ ।१७।१८ १ १३।५। पलकर्णनिनाः। अौद्धृताः स्युः क्रमशः स्वदेशे राग्यर्ध लभ्यानि हिखण्डकानि ॥२९॥ तैः क्रान्तिपाताढ्यरवे (जज्या पठ्युद्धताक्षश्रवणेन युक्ता। दिनी।१०। कृताता भवतीच यष्टिः सा पट्टिकायां सुपिरात्पदेया ॥ २४ ॥ एतानि खण्डकानि निरक्षदेशे पलकर्णगुणानि दादशभक्तानि स्वदेश भवन्ति पञ्चदशभिः पञ्चदभि भीगै रेकै लभ्यते एवन्तः खण्डकै सायनांशार्कात् भुजज्या साध्या सा परिभक्ता पलकर्णयता ततोदश गुणा चतुर्भता अङ्गुलात्मिका यष्टिर्भवति सा यष्टिः पट्टिकायां सुषिराद्देया यशिमितान्यनुलानि पट्टि कायो रन्ध्रादारभ्य गणयित्वा चिन्ह कार्यमित्यर्थः अत्रोपपत्तिः अत्र सुषिरोपरि या ज्यारेखा मध्यरेखेति ज्ञातव्या दुह किल दृमण्डलाकारे धृते यंत्रे वकील छायापरिधी यत्र लगति तन्मध्यरेखयोरन्तरे ये उन्नत भागा स्तेषां ज्या उन्नतज्या मध्यरेखा छाययोर्मध्ये याव न्यनुलानि तावतो उन्नतज्येत्यर्थः सैवेटकालेशः स एव पलकर्णगुणोदादशहतइटहतिः स्यात् सा त्रिज्या गुणायुज्ययाभक्तेष्टान्त्यका स्यात् अथ त्रिज्योत्तरगोले चरज्यया युतादक्षिणेहीनासत्यन्त्या स्यात् अन्त्याया इशान्त्यको नायायछेषं सा नतकालस्योत्क्रमज्या स्यात् अतस्तस्याउत्क्रमचापे कृतेनतकालोजायत इति किल गोले कालभानवासना इदं धूलोकर्मयंत्रादेवापसंपर्नु

·॥सिद्धान्तशिरोमणिः ॥
११६
यष्टिः कृता तत्र तावत् राश्यर्ध । १५ । भुजेधुज्या।
२४१८ । राशौ। ३३६६ । सार्धे राशौ ।१।१५। ३२९२।
राशिदये। ३२१८ । सार्धराशिदथे ।२।१५। ३१६१ ।
राशिचये। ३१४१ । यदा किल बादशाङ्गुलशङ्क स्त्रिज्य
या गुण्यते आभियुंज्याभिःपृथक् पृथक् विभज्यते ताव
सर्वत्र हादशाङ्गुलानि लभ्यन्ते अधोवेदाभवा इत्यादी
नि व्यङ्गुलानि उपरि तनान्द्वादशपरित्यज्य एपामेवा
न्योनुपातः एतान्येव खदेशेपलकर्णगुणानि दादश
हतानि पञ्चदशभागलभ्यानि खण्डकानि कल्पितानि
तैः खण्डकैः सायनांशार्कस्य भुजज्या व्यङ्गलात्मिका
भवति अतः पद्धता इयमक्षकर्णेवता याज्या
यतो ये उपरित्यक्ता दादशते यावदतकर्णेन गुण्यन्ते
द्वादशभि विभज्यन्ते तावदक्षकर्ण एव लभ्यते एवं
बादशाङ्गुलस्य शकोः इटान्त्या जाता इयं धूद्दीकी
पसंचारार्थं विशदडलस्य शङ्करः परिणामिता तवानु
पातः यदि हादशाङ्गलस्येयंतदात्रिंशदडलस्य केति
अत्र गुणकभाजको बिभिरपवयं गुणस्थाने दश।१०
भागहारे चत्वारः। ४ । कृताः एवमनुपातेन त्रिंश
दगुलशकोरिशान्त्यायटिसंज्ञा भवतीत्यर्थः यदि विंश
छहार्यरिमिता इटान्च्या तदेरशकोः कियतीति एव
टोपिः जीवावयघान्पिहारप्रकरस्य तानग्रिमादयिमात् संशो
ध्य घेदाभवा रत्यादीनि निरक्षे खण्डानि कल्पितानीत्यर्थः ।

·॥ गोलाध्यायः॥ मिष्ठशंकुर्यध्या गुण्य स्त्रिंशताभाज्याफलमिष्टान्या इति स्थितं तदर्थं सा यशिः पट्टिकायां दत्ता तदने चिन्ई हते इदानीं यष्टि प्रयोजनमाह। धार्य तथा फलकयंत्रमिदं यथैव तत्पार्श्वया लगति तुल्यमिनस्य तेजः । छायाक्षजा स्पृशति तत्परिधौ यम शं तत्राशके मतिमता तरणिः प्रकल्प्यः ॥२५॥ अक्षता रविलवगतां पट्टिको न्यस्य तस्माद्यटेरया दुपरिफन्तके धधगोलक्रमेण । यत्नाइयचरदलगुण स्तत्र याज्या तयात्र किन्ने वृत्ते ललगघटिकाः स्युनता लम्बकान्ताः ॥२६॥ तयंत्रमाधारे ऽवलम्बमान तथा धार्य यथा यंत्रो भयपार्थयो स्तुल्यकालमेवार्कतेजो लगति अर्काभिमुख नेमिकं दृमण्डलाकारमित्यर्थः तथा धुते सुपिरे प्रोत स्याक्षस्य कायावृत्तपरिधौ यस्मिन्नं लगति ताशेर्कः कल्यः अथाक्षातैव पट्टिका रविचिन्हे स्थाप्या तथा धृतायां पट्टिकायां यत्पूर्वं कृन यष्टिचिन्हं तस्मादुपरि उत्तरगोले दक्षिणगोलेत तदद्धयरज्यामितान्यनुला नि फलके गणयित्वा सत्र चिन्हें कार्य चिन्ह स्थाने याज्या रेखा सा वृत्ते यत्र लग्रा तस्मादधावृत्ते लम्ब रेखा वधेर्यावत्यो घटिकास्तावत्यतत्काले नता ज्ञेयाः नविचिन्हें यदि रेखयो मध्ये स्थितं तदा तदनुसा रिणीतवान्या रेखा प्रकल्प्य नाद्यो ज्ञेया अंत्रोपपत्तिः ·॥ सिद्धान्तशिरोमणिः ॥ अत्रोत्तरगोले सुषिरादुपरि दक्षिणे तदधश्चरज्या मितान्यगुलानि दत्त्वा तदये चिन्हें कार्य तदन्या ज्ञेयं एवं वृत्तस्याधी व्यासाधैं चरज्यया युतानं कृतं भवति अतः सा अन्त्या अथ वृत्तपरिधौ यत्र छाया लमा तन्मध्यरेखयोरन्तरं किलशंकुः छायोपरि पट्टि कायां न्यस्तायां यत्र यटिचिन्हं तन्मध्यरेखयोरन्तरमि टान्या यदि त्रिज्या शंकुतुल्यो विप्रकर्पस्तदा यथ्य ने कियानिति एवं चैराशिकं कृतं भवति साधुदले अन्त्यायाः शोध्या अत्यागन्तुचरज्यया मध्यज्याया उत्तरगोले उपरि दक्षिणे ऽधोवर्तते अतो यध्यया दुपर्यधश्चरज्या दत्ता तदने याज्या रेखा तयाऽवचिन्ने ऽधोवृत्तखण्डे बाणरूपमन्त्याया अवशेषं भवति अत खदुत्क्रमज्याया चापं भतघटिका भवन्ति तस्या ज्या रेखायाः सकाशात् लम्बरेखावधिनतघटिकावृत्ते विग णय्य याद्या इत्यर्थः एवं छायादर्शनात कालज्ञान मुक्वेदानीमेतावत्यभीटेकाले नते कछायालगिय्यतीत्ये तदर्थमाछ। लम्बाद्देया विनतघटिका स्तज्यकातयरज्या व्यस्ता देया भवति च तथा यापरा तत्र मौर्वी । धायी पट्टी स्पशति हि यथा तज्यकोयटिचिन्हं पट्टीस्थाने निए तति तदाऽक्षस्य नूनं प्रभाऽस्य ॥२७॥ अधस्तनाबम्बवृत्तसम्पातादूचं वृत्ते नतघटिका त ·॥ गोलाध्यायः॥ गण्याः तदने याज्या रेखा तस्याध उत्तरगोले दक्षिणेतु तदुपरि फलके चरज्यामितान्यङ्गलानि गणयित्वाये चिन्हे कार्य तत्र याज्यारेखा तथा रेखाऱ्या पट्टीस्थित यरिचिन्हें यथा लगति तथाऽक्षनवसापट्टीपायी पट्टीस्थाने तस्मिन्काले ऽक्षस्य छाया पतिथ्यतीति ज्ञेयं अवोपपत्तिः कथितप्रकारवैपरीत्येन यदस्य यंत्रस्य गवत्यनलविसारः तट्विगुणं दैर्घ्यमुक्त तत्सर्वदेशाभि प्रायेण अथवा यावदेव वदेशे उपयोगितावदेव बुद्धि मता कार्य तद्यथा वृत्तमध्यरन्धादुपरि परमचरज्या मिना रेखाइट।।८। अधच अष्टत्रिंशत् एवं पटच त्वारिंश । १६ । दङ्गुलानि विस्तारे परमयष्टिमितान्यङ्ग लानि द्विगुणानि पटसप्ततिर्दैथै ६ । एतावता कुरु क्षेत्रपर्यन्तं यावत्कालज्ञानं स्यात् इति फलकयंत्रम् अथ यटियन्त्रमाद। त्रिज्याविष्कम्भाधं वृत्तं कृत्वां दिगतिं तत्र। दत्वा या प्राक्पश्चात् युज्यावृत्तं च तन्मध्ये ॥२८॥ तत्परिधी पध्यकं यरिनटद्युतिस्ततः केन्द्र । त्रिज्या जुलानि धेया यध्ययायान्तर यावत् ॥ २८ ॥ तावत्या माधी यत् दितीयवृत्ते धनुर्भवेत्तत्र । दिन गतपानाशः प्रापद्यात्स्युः क्रमणैव ॥ ३० ॥ ममायां भूमौ त्रिज्यामितागलेन कर्कटेन वृत्तं दिग किनञ्च कृत्वा तत्र प्राक् पश्चादया गोलवशादत्तरा

·॥ सिद्धान्तशिरोमणिः ॥
१२३
दक्षिणावाज्यार्धवहेया अयाग्रयो धूत्रमुदयास्त
मन्त्रमुचते अथ तस्यैव वृत्तस्य मध्ये युज्यामितेन कर्क
टेनान्यदृत्तं कृत्वा नाडीपट्याऽकनीयं ततस्त्रिज्यामि
तामुलाया ऋजुयटर्मूले केन्द्रे लग्नं कृत्वा ग्रमीभि
मुखं तथा धार्य यथा यष्टिर्नटछाया स्यात् ततः प्राचा
दिशि त्रिज्यावृत्ते यदयायचिन्हें तस्य यध्ययस्य च
मध्ये ऋजुशलाकया मित्वा सा शलाका युज्यावृत्तेजी
वावत् धायर्या नज्यार्धवत् ततः शलाकाग्रयो मध्ये
धनु
षि यावत्यो घटिकास्तावन्य स्तदादिनगताञयाः एवं
पश्चिमायाग्रयध्या ग्रयो मध्ये शलाकया दिन शेषा जेयाः
दिनशेषोनन्दिनमानं दिनगतनायो भवन्ति यतस्त
दैक्यं दिनमानं अत्रोपपत्ति लयुक्त्यैय यटीत्रिज्या
यद्भुवि वृत्त लिखितं तत् क्षितिजं तत्र पूर्वतः पश्चिमन
शाया अग्राग्रयो रुपरि गतारेखा उदयास्तसूत्र
अगाये उदितोरविर्यथा यथाचोरात्रवृत्तगत्या उपरि
गछति तथा तथा केन्द्रे निवेगितमलाया यटरने
भ्राम्यमाणे यष्टिर्नरद्युतिः स्यात् यतो यश्यग्रे रविः
अयायादर्क यावदोरात्रवृत्ते यावन्यो घटिकास्ता
वन्त्यो दिनगता भवन्ति तत्राकाशे धुज्यावृत्तं निखितुं
नायाति अतो मायययययोरन्तरं शलाकया मित्वा
गृहीतं ततो भुवि लिखिते द्युज्यावृत्ते तया शलाकया
ज्यारूपयाधनुपि घटिकाज्ञानं युक्ति युक्तं अथान्यदाइ
यध्ययानन्बोना जेया दृगज्यानृकेन्द्रयोर्मध्ये नष्टद्युते

·१२४ ॥ गोलाध्यायः॥ यष्टरमादधी यावान् लम्बस्तावान् तस्मिन्काले संकुश कुकेन्द्रयो मध्ये हग्ज्या जेया शंकुप्राच्चपरयो रन्तर बाहः प्रागपराणानरान्तरं बाहुरिति वक्ष्यति केवलदि गज्ञाने सत्यक्षभामाहा उदये स्तेयध्ययपाचपरा मध्य मना स्यात् ॥३२॥ शंकूदयास्तसूत्रान्तरमर्कगुणनरोद्भुतं पलभा उदय कालेस्तकालेवा यष्टिर्नरद्युति ध्रियमाणा सकचैव भूल मा स्यात् एवं यध्ययप्राचपरयोरन्तरं त्रिज्यावृत्ते ज्यार्धवस्थितं साया ज्ञेया ततः प्राखदुदयास्तसूत्रं इएकाले शंकुश्वशंकृदयास्तमूत्रयोरन्तरं द्वादशगुणं शंकुना मत पलभा स्यात् अत्रोपपत्ति स्वैराशिकेन यद्यथा यद्यम्य शवोः शंकूदयास्तसूचयोरन्तर शङ्क तल भुजस्तदा द्वादशाङ्गुलस्य शोः क इति फलं विषु वती भवति अथोद्यन्तममदृष्ट्वापि कथयति। भुजयो रकान्यदिशा रन्तरमैक्यं रयितुम् ॥ ३२ ॥ शंकन्तरहरपलभा प्रागपराशानरान्तरं वाजः स्पर अत्रोपपत्तिः यत्र देशे विषुवती । ४। तत्रोत्तरगोले प्रथमशङ्कुहिशदङ्गुलो दृष्टः तस्य याम्यो भुजः पञ्चा झुलः अन्यश्च पत्रिंशदङ्गुलः तस्य याम्यो भुजः सप्ता बुलः अत्राग्रयाकिलशङ्कतलं न ज्ञायते किन्तु भुजा गयो यावदन्तर शङ्कतलयोरपि तावदेवान्तरं भवति नछडतलं कल्पितं ।। कश्य शकूयांतर तुल्यस्य ·॥ सिद्धान्तशिरोमणिः॥ २२५ शङ्कोः।। यद्यस्य शङ्कोरिदं शंकुतलं तदा बादशाङ्ग लस्य किमिति फलं पलभा ।। अथवा पलभाप्रमाणं या।१। यदि दादशाङ्गुलस्य शकोः पलभा शंकुतलं तदा त्रिंशदगुलस्य पत्रिंशदङ्गुलस्य किमिति । १२ । या। १।३० । वा । १२ । या।१।३६ । एवं ज्ञाते शंकुतले पृथक् पृथक् या १६ । या।। एते स्वस्खयाम्यभुजाभ्यां रहिते जाते. उत्तरेऽग्रे या।।रू।। या । १६ । रू! ८४ । अनयोर ययाः समीकरणे केदगमे च क्रियमाणे इयंक्रियापपद्यते इदानों दिग्दे शकालानामज्ञाने केव सार्क दर्शनादेव सर्वमाह । यथ्याशंकुत्रितयं ज्ञात्वा वा कथ्यते सर्वं ॥ ३३ ॥ आद्यन्तशङ्कशिरसो तिर्यक निबध्य नत्मक्ते। मध्यमशंक ग्राट्वे । २ । सूत्रे भूमिं पृथड्नेये ॥ ३४ ॥ भूचिन्हतियोपरिसूचं तत्रोदयास्तसूचं स्यात् । तत्केन्द्रान्तरमया सूत्रादयान्तरे नतः प्राची ॥ ३५॥ प्रावदतोक्षछाया तश्रुतिविहतायकार्कस ङ्गुणिता। क्रान्तिज्याविज्यानीजिनभागज्योद्धृता दोया॥३॥ विज्यावृत्तं विलिख्य प्रामद्यध्याशंपुत्रिनयमभीऐ काने ज्ञात्वा प्रथमदतीयशंकामयो रेक सूत्र निर्यक बध्वा मध्यस्थको रग्रेन्यत्सूचस्यैकमयं बध्वा तस्मबति यकस्यसूत्रे लग्नं यथा भवति तथा प्रथमशंक्वभिमुख अधः कर्णगत्या त्रिज्यावृत्तपरिधिं नीत्वा तव पूर्वभाग ·॥ गोलाध्यायः॥ चिन्हं कार्य नतोन्यत्वं तदेव वाटतीय क्वभिमुख मनेनैव प्रकारेण नीत्वा वृत्तपशिमभागे चिन्हं कार्य नयोश्चिन्हयो रुपरिगनं मूत्रमुदयास्तसूत्रं स्यात् चत्र केन्द्रयो रन्तरमया उदयालसूत्रादयातल्येन्तरे केन्द्रो परि प्राच्चपरा रेखा कार्या ततः शंकूदयालसूत्रान्तर मित्यादिना पलभाज्ञानं शेषं पर अत्र गोलेऽहोरात्र वृत्ते यथोतं चितिजसम्पातयो कदयास्तसूत्र बवा तस्मिन्नेवाचोराबवृत्ते चिन्हत्रयं कृत्वा तानि शङ्कशि रासि प्रकल्प्य आद्यन्तचिन्हया स्तिर्गक सूत्रंच निबंध मध्यसूचात्तिर्यसूनसक्तं अधः हवं नीयमानं उदया तसूत्रे एव लगति इत्युपपत्ति दर्शनीया नतोमा दिक पलभाज्ञानं युक्तियुक्तं पलभाज्ञाने तहेशजान अथ कालशानमाह। तदनुराधे चरणे वर्पस्वार्कः प्रजायतेन्येषु । भाहाच्यतः सभा(भगणापतिताब्दचरणानां ॥३७॥ ऋतुचिन्हेजानं स्यात् चटचिन्हान्ययतस्ततावच्ये। भात्रितयात् भावमा नसदस्मादिकपलाद्यन्च ॥ ३८॥ छायातायातोवाभानुः सक्रान्तिपातएव याना पातोगः स्फुटभानुः स्फुटभानूनो भवेत्यातः ॥ ॥ अत्रागानः श्रुतिभाजितायकार्कसङ्गणितेत्यादि वि लोमविधिना या स्फुटार्कदोची अनीता तम्या यहनुः स रविर्भवति एवं वर्षस्य प्रथमचरणे दितीये भाड़ान

·॥ सिद्धान्तशिरोमणिः॥
१२०
च्युतस्तृतीये सभाई चतुर्थे भगणात्पतित इति व्यस्तवि
धिः वर्षचरणज्ञानंऋतुचिन्हैः अचान्यै राचार्य भौत्रित
याहिगज्ञानं दिगज्ञाने भाधमरेखां चोत्याद्य केन्द्रभाभ
मरेखयो यद्याम्योत्तरमन्तरंसा मध्यकाया ततः क्रान्ति
ज्या विलोमविधिना तस्याः रविरक्षश्च एवं वक्ष्यमाण
महाप्रमभङ्गार्थ यत्कृतं तदसत् कुतः यद्भावितयाङ्गा
भ्रमणं तदपि तावदसत् अन्यान्यभाग्रहणादन्यथा
न्यथा भाभ्रमरेखा स्यादिति निपुणैरवलोवयं भाधम
• नाशे दिपलादिकमपि न घटते अतोयथ्याशंकुत्रि
तयं ज्ञात्वेत्यादिना महाप्रश्नभङ्गोयुक्तः अत्रकिला
ग्रातो रविझतः योचायातः छायातावा रविनीयते
ससकान्तिपात एव स्यात् अतः पातानो रविर्भवति
रव्यूनचपातो भवतीति युक्तमुक्तं एवं स्फुटरवेमध्यमो
मध्यमादर्गणोर्गणात्कल्पगतमिति कालज्ञानं इति
यष्टियन्त्रं इदानीं धीयन्त्र विवतुरादौ तत्प्रशंसामाइ ।
अथ किमुपृथुतन्त्रै (मती भूरियन्त्रैः स्वकर कन्ति
तयटे दत्तमूनागदृष्टः । नतदविदितमानं वस्तु यदृश्य
मानं दिविभुविचजनस्वं प्रीच्यतेतः स्थलस्थं । ४०॥ अथ
प्रश्नः।
वंशस्य मूल प्रविलोयय चायं तस्यान्तरं तस्य समुश्य
च। योवेत्ति यौव करस्थयासी धीयंत्रवेदीयद किं
नवेत्ति ॥ ४२ ॥ स्पष्टं।

·॥ गोलाध्यायः॥
अथ यच्या ध्रुववेधेन पलभामाह।
यध्ययमूलसंस्थं विध्वा ध्रुवमयभूलयो लम्बा ।
बाहुलम्बाकरभूतम्बो कायान्तर कोटिः॥४२॥
कोटिहादशगुणितावाहविभशापलप्रभाञया अत्र
समायां भूमास्थित्वा गणकेन वेधः कर्तव्यः यायमूल
संस्थमिति यटे रग्रे मूले चैकहेलया यथा धुवः संलग्ने
ग्यते तथा यष्टिया नवसायान्मूलाच्चलंबनि
पाती कार्यों भुवि लम्बनिपातयारन्तरे यावन्यजुलानि
तावान्भुजः एवं लम्बाशययोरन्तरे यावन्तितावती
कोटिः यष्टिप्रमाणं कर्णः सर्ववेधेवपि अयमेव विधिज्ञेयः
नतोनुपातः यद्यनेन बाहुना एतावती कोटिस्तदा
दादशाङ्गुलेन किमिति फलं पलभास्यात् इदानी वंशा
दिवेधमाह।
विध्वैवं वंशतलं दृष्ट्युफ्रायाइताहाहाः ॥४३॥
कोट्यालब्धं ज्ञेयं ववंशमध्ये महामानं ।
विध्वाथोवंशाग्रं भूमानं कोटिसङ्गणं भक्त ।। ४४ ॥
दोणावंशोकायोदृष्यछायेण संयुती वंशः।
उदाहरणं पञ्चशकाडलायटि । १४५ । रष्टषष्टि
दंगुनयः ॥ ४५ ॥
पटकरात लवेधेदो कोटिः सप्तदशाङ्गुला।
अग्रवेधेरसेगा।११हादो कोटिस्तुरगकुञ्जरा॥
वंशस्य यस्य तन्मानं चात्मवंशान्तरं वद । यष्टिः॥१४५॥

·॥ सिद्धान्तशिरोमणिः ॥ १२९ गुड्रायः ।। तलवेधेबाहुः हस्ताः१६ । कोटिः।१७। अयवेधेबाहुः। ११६ । कोटिः।८। अत्र तलवेधे अग्र वेधेवाधववत् यथ्ययभूललम्बयोरन्तरभुजः लम्बोछायां तरं कोटिः एवं यथोक्तकरणेन लब्धमात्मवंशान्तरं। ५७६ ! वंशाच्च । ५२० । अत्रोपपत्तिः आत्मवंशान्तर भूमि ज. दृध्यायः कोटिः दृष्टिमूलवंशया बंई सूत्र कर्णः एतव्यस्त्रानुसारमेव यट्यावेधेन व्यसमुत्पद्यते तत्र लम्बान्तरभूर्भुजः लम्बौच्चयान्तरं कोटिः यष्टिः कर्णः अतोनेनानुपातः यद्यनया कोट्या अयं भुजो लभ्यते तदा दृगुकायकोट्याक इति फलमात्मवंशान्तरं भूमिः रवमयवेधेपि एवं वंशमूलादुपरि दृष्ट्युशायमितेंऽतरे चिन्हं कल्यं तदृश्योरन्तरे रेखा भूमानमिता सभुजः चिन्होपरिस्थं वंशखण्डं कोटिः दृष्टि वंशाययोबडं सूत्रं कर्णः एतव्यस्रानुसारमेव वेधत्यस्रं भवत्यतोनुपातः यदि वेधभुजेन वेधकोटिर्लभ्यते तदा भूमितेन भुजेन कइति फलं चिन्हापरितनं वंशखण्डं तत् दृष्ट्यछायेण युतं सकलवेणुप्रमाणं अथ केवलायवेधेनाह। अविध्वोर्ध्वस्थः पुनरुपविष्टञ्च तदिध्येत् ॥ ४७॥ निजभुजभक्ते कोटी तदन्तरहता गौचविलेपः। भूमिवंशौच्चमतः पृथक् पृथक् पूर्ववत् जेयं ॥ १८ ॥ अव प्रयः। ऊर्ध्वस्वस्य गृहादिभि व्यवहितम्याप्यममात्रं मग्वे थ ·॥ गोलाध्यायः ॥ वंशस्य प्रगुणस्य यस्य सुसमे देश समालोक्यते । अव त्वमवस्थितो यदिवदस्यस्यानरचय मन्येयंचविदा वरिष्ठपदवीं यातासि धीयंत्रविम्।। उदाहरणं। इष्टयवायसंस्थेन वंशाग्रं विध्यताभुजः। दृपयतुष्करोथान्ययट्या खावाङ्गुलः सखे॥ ५० ॥ निविष्टेन तथाकोटिरगुलं वैधयोरपि । आत्मवंशान्तरं बहिवंशोकायं च वेधवित् ॥ ५ ॥ . ज_वेधे भुजः । ६६ । कोटिः। ११ उपविश्वेधे भुजः १६० कोटिः।१। अवेष्टौ गुझायौ कन्पिती ।। २४ । यथोक्तकरणेन लब्ध भूमानं हस्ताः। २८८० । वंशी खेरचहस्ताः । ३३ । अत्रेपपत्तिरव्यक्तकल्पनया तत्रात्म वंशान्तर भूः या । १। यट्यू_वेधभुजेन । ६ । अने नेय कोटि लभ्यते तदा यावेत्तावता किमिति फलं पूर्व वत् गुद्रायेण युतं जातं वंशमानं या।१ । रू ।। एव मुपविष्ट वेधेन च वंशमानं या।११ रू १११६ । एतौ समाविति समशेदोकृत्य छेदगमे शोधनार्थं न्यासः। NEER । समीकरणेन लब्धं भूमानामुलानि ६९ १० । वंशयो रोत्यापितयो रुभयत्रापि वैशमानं सममेवाडलानि।७५२। ततश्चैवं क्रियोपपद्यत इत्यर्थः अथ जलान्तर्वेधमाह। एवन्ताये प्यौयं नत्र गायोनितं भवति । किम्बा ययाकोटी दृष्ट्यछायौ जलान्तरे बाइ । भूः ।

·॥सिद्धान्तशिरोमणिः॥ १३१ अनप्रश्नः। दूरस्थस्य नदूरगस्य यदि वा ऽदृष्टस्य दृष्टस्य वा। वंशस्य प्रतिविम्बितस्य सलिले दृष्ट्वाग्रमात्रं सखे। अत्रैवत्वमवस्थितो यदि वदस्यस्यान्तरञ्चोयं । त्वासर्वज्ञमतीन्द्रियज्ञमनुजव्याजेन मन्ये भुवि।५३ । उदाहरणं। दृटाचेतव्यङ्गुलाकोटि बीहुश्चचतुरङ्गुलः । ऊर्ध्वस्थेनोपविष्टेन वाहुरेकादशाङ्गुलः। ५४ । कोटिरष्टाङ्गुलातोये वंशायं विध्यतासखे। व्येकइस्तो दृगुड्रायौ वंशौच्यच्चान्तरं वद ॥ ५५॥ उर्ध्ववेधे कोटिः।३। भुजः। ।। उपविष्यवेधे कोटिः। ८। भुजः । ११ । दृगुकायो क्रमेण । ७२ ॥ २४ । लब्धमा त्मवंशान्तरं हस्ताः। ८८। वंशाचंचवस्ताः । ३। अचोर्ध्व बेधे ऽन्या उपविष्टवेधेऽन्या यष्टिरिति अत्रोपपत्तिः अत्र भित्ते सुसमेपार्च तिर्यग्रेखा दीधीका साकिलजल समा भूः तचैकस्मिन्नेकान्तप्रदेशे ऊर्ध्वरेखा काया सकि लवंशः वंशमूलादधोगामिनी वंशप्रमाणैवान्या रेखा कायी तत् किलवंशप्रतिबिम्ब अथभूरेखाया उपरि अन्यप्रान्ते गधितान्यारेखा कायी गुलायात्प्रतिविम्ब वंशाग्रगामिनी कर्णरेखा कार्यासा कर्णरेखाभूरेखायां यत्र लगा नवस्थेजले वंशायं ट्रस्टा पश्यति जलादुभ “यतो देव्यसे भवतः तत्रजलवंशमूलयोरन्तरं बाहुः प्रति बिम्बवंशः कोटिः अधः कर्णखण्डं कर्णः अन्यदात्मज ।

·- ॥ गोलाध्यायः ॥ लान्तरं बाहुः दृष्टाछायः कोटिः ऊर्ध्वकर्णखण्ड कर्णः एतेत्राने परस्परानुमते यष्टिवेधेन ये भुजकोटी ने अप्येतदनुसारे अनउक्तं एवं तीयेपीति किन्वत्र यदी चंधिगच्छति तदृगौचन होनं कार्य प्रतिविम्बित स्थाधो मुखत्वात दृगौचन महागछति अतस्तदूनं कृत मिति सर्वमुपपन्नं किंवा यष्टोत्यस्थोदाहरणं । पडरमर स्तुल्यान्यंगुलान्य थवा क्रमात्। आत्मतोयान्तरं दृष्ट्वा वंशाच्यच्चान्तरं वद । ऊर्ध्वस्थस्य जलान्तरं । द६ । उपविष्टस्य जलान्तरं । ३३ । दृष्ट्यछाया ! ७३ । २४ । लब्धं तदेव भूमानं हस्ताः १८८ शौर्च हस्ताः । ६३ । इति धीयन्त्र अथ स्वयम्बइमा। लघुदारुजसमचक्रे समसपिराराः समान्तरानेम्या। किञ्चिदका योज्या सुपिरस्यार्धे पृथक् तासां॥५॥ रसपूर्णे तंञ्चकं द्याधाराक्षस्थितं स्वयं भ्रमनि । ग्रंथि कीलरहिते लधुदास्मये भ्रमसिद्धे चक्रे पाराः किम्बिशिष्टाः समप्रमाणाः समसुषिराः समतोल्या समा न्तरानेम्या योज्या ताश्चनद्यावर्तवदेकत रव सवीः किञ्चिदका योज्याः ततस्तासामाराणां सुपिरेषु पारद स्तथा चेप्या यथा सुपिरार्धमेव पूर्ण भवति नतो मुद्रिता रामं तच्चक्रमयस्कारशाणवत द्याधारस्थं खयं भ्रमति अत्र युक्तिः यत्रैकभागे रसोगारामूलं प्रविशनि अन्य ·॥सिद्धान्तशिरोमणिः ॥ १३३ भागे त्वारागंधावति तेनाकृष्टं तत्स्वयंभ्रमतीति अया न्यदाह। उत्कीर्यनेमिमथवा परितोमदनेन संलग्नं। ५८ । तदुपरि तालदलाद्यं कृत्वा सुपिरेरसंक्षिपेत्तावत् । यावद्रसैकपार्थे शिप्तजलं नान्यतो याति । पू । पिहितछिद्र तदत चक्रं धमति स्वयं जलावष्टं। यंत्रनेमिभ्रमयंत्रेण समन्तादुत्कीर्य ध्यङ्गुलमानं सुपि रस्य वेधा विस्तारथ यथा भवति ततस्तस्य सुपिरस्योपरि तालपत्रादिकं मदनादिना संलगं कार्य तदपि चक्र याधाराक्षस्थितं कृत्वोपरिनेम्या तालदलं विध्या सुपिरे रसस्तावत् क्षेप्यः यावत्सुपिरस्याधी भागेरसेन मुद्रिते पुनरेकपाद्ये जलं प्रक्षिपेत् तेन जलेन द्रवोपि रसो गुरु त्वात्परतः सारयितुं नशक्यते अतो मुद्रितकिद्रतचक्र जलेनाकृष्टं भ्रमतीति अथान्यदाह । ताम्रादिमयस्यांकुशरूपनलस्यांबुपूर्णस्य ।। ६० ।। एकं कुण्डजलान्तईितीयमग्रं त्वधोमुखं चबहिः । युगपन्मुक्तं चेत्कनलेन कुण्डात् वहिः पतति॥१॥ नेम्यां वध्या घटिका चक्र जलयंत्रवत्तथाधायें। नलकपच्युतसलिलं पतति यथा तत् घटीमध्ये॥६॥ भ्रमति ततस्तत्मततं पूर्ण घटीभिः समावष्टं। चक्रच्युतं खयमुदकं कुण्डे याति प्रणालिकया॥६३॥ ताम्रादिधातुमयस्य अंकुशरूपस्य वक्रीकृतस्य नलस्य

·१३४
। गोलाध्यायः॥
जलपूर्णस्य रकमयं जलभाण्ड़े अन्यद बहिरधो मुख
चैकरेलया यदि विमुच्यते तदा भाण्डजल सकलमपि
नलेन बहिः क्षरति तद्यथा लिनकमलस्य कमलिनी
नलस्य जलभृत् भाण्डे क्षिप्तस्य जलपूर्णसुषिरस्थ एक
मयं भाण्डाइरिधोमुखं द्रुतं यदि प्रियते तदाभाण्ड
जलं सकलमपि नलेन बहियाति इदं कु कुंटनाडीयंत्र
मिति शिल्पिना हरमेखलिनां च प्रसिद्ध अनेन बदव
श्चमत्काराः सिध्यन्ति अथ चक्रनेम्या घटीबध्वा जल
यंत्रवत् द्याधाराक्षसंस्थितं तथा निवेशयेत् यथा नल
कपञ्चुतजलं तस्य घटीमुखे पतति एवं पूर्णघटीभिरा
कृष्टं तत् भ्रमत् केन निवार्यते अथ चक्रच्युतस्योद
कस्याधः प्रणालिकया कुण्डगमने कृते कुण्डे पुनर्जल
प्रक्षेपनेरयेक्ष्यं इदानीमन्येषां खयं वहमुयसन्नाह ।
यधोरन्ध्रनलं तत्मापेक्षत्वात्स्वयं वह ग्राम्य ।
चतुरचमत्कारकरी युक्तियत्रं नदि ग्राम्या । ६४ ।
एवं बहुधा यंत्रं स्वयं चई कुरुकविद्यया भवति ।
नेदंगोलाभितया पूर्वोतत्वान्म याप्युक्त। ६५ ।
स्पष्टार्थमिदं ।
अब भ्रमणं कासानुसारं खबुध्या विधातव्यमि
व्यध्याछायें।
इति श्रीसि-वासनाभा-मिता गोलेयंत्राध्यायः।
अत्र ग्रन्थसंख्या।३७५। अथ कतवर्णनमार।

·॥ सिद्दान्तशिरोमणिः॥ १३५
उत्फुजनवमनिकापरिमलधान्तधमझामरे
रपान्याः कथमव्ययानि भवतां चेतासि चैत्रौत्सवे ।
मन्दा दोनितचूतनूतनघनस्फारस्फुरत्पन्न
रुदेलनववलरीविति लपन्त्युच्चैः कल कोकिनाः।।१॥
खकुसमै मन्निनामिव मालतीमबहसति वसन्तजम
जिकाः । उपवनं विनिवारयतीवताः किसलय मलयानि
लकम्पितैः॥२॥
विद्यायसो, वणकु घमण्डपे प्रसिच्यमाने मनिने
समन्ततः । शुक्ररभन्नेविरलम्बिलासिनः प्रियाजनैः
सीकर सेचनोन्मुखाः ॥३॥
निदाघदाचार्तिविघानचेतवे बनायकामाग्रितचूत
कैतवे। ब्रजन्ति वापी जलकलिलानसाः पाचौ रतिसे
दगलज्जलालसाः॥४॥
मदनदधन खिन्ना मागतेप्येत्यकाले परिमलबचला
नां मालतीना नदीनां । अदययितसिञ्चस्यात्महत्या
रिणाकि परिमलवहलाना मालंतीना नदीनां ॥५॥
उच्चविरौति दि मयूरकुलं यदम्युमन्दं कदम्बमकर
न्दविमिथितय । वातः प्रवाति पतिरनिनतेन मन्ये
निघीणनिघृणविकर्णविकृत्वमस्य ॥ ६ ॥
एवंविधं विरहिणी विरहेण खिन्ना यातं चिराय
दयितं गगने घनती। मत्वाप्रियं तमदयं पदयं प्रविरं
बते स्पेशलमल परिहासमिश्रं ॥ ७॥

·॥ गोलाध्यायः॥ खतनुजवनराज्या पुष्य वन्त्याशिषन्या ह्या नुचितक्कत सङ्गोमोति शौलोनुतनः। निशिशशिकरचच्चन्निरैरश्रु कलौः शरदि हदिजखेदखेदवान् रोदितीव॥८॥ सहस्यकाले बहुशस्य मालिनी चितामवण्यायको क्तिकोत्करै। प्रदृष्टपुष्टाखिलगोकुलामिला विलोक्य छध्यत्यधिक कृषीवला ॥९॥ अरुणनीलनिमीलितपनवप्रचुरफुल्ल समुन्जसनैश्रिया वहति काञ्चनकाञ्चनकाननं नवतरनितरा शिशि रागमे ॥१०॥ अपटुतिग्ममरीचिमरीचिभिर्नहि तथा शिशिरेशिशि লনি। নিম্নি যাদীলম্বনানী সলনিৰীৱনৰ खपतो नृणां ॥ ११॥ ऋतुव्यावर्णनव्याजादीषदेपाप्रदर्शिता। कवितात विदा प्रोत्यै रसिकाना मनोहरा ॥१२॥ सरसमभिलपन्ती सत्कवीनां विदग्धा ऽनवरतरम णीया भारती कामिनाथ। नहरति हृदयं वा कम्य सा सानुरागा नवरतरमणीया भारती कामिता) । १३ ।। नभवनिहतचित्तो वाचमाकी रम्या परभृतसर साना कोमला सत्कवीनां। सततमुपगताना सांबुजै वीपयोभिः परभृतसरसाना कोमला सत्कवीनां ॥१४॥ त्रिदिवमधरयन्त स्तीरपवन नाना रुचिरसिकत

·॥ सिद्धान्तशिरोमणिः॥ १३०
यावाले पिताङ्गैः सुवृत्तः । कृतिन इह रमन्ते रम्यसार
खतौधे रुचिरसिकतयावा श्लेपिताङ्गैः सुवृत्तः । १५ ।
वर्षाकाले हृदयस्थमदयं दयित प्रति विरहिणी
किन्नैव व्रते हेदयित निर्दय अस्मिन्नप्यागते काले एत्व
आगत्य किं न सिञ्चसि को माइतिमा कथंभूता मद
नदहनखिन्ना कामाग्निदाहाकुला पुनः किविशिरा
दीना केन आत्मदृग्वारिणा स्वक्सलिलेन कासा
सम्बन्धिनिकालेनदीनां कथंभूतानां परिमल वलाना
परिसमन्तात् मलबहलानां नकेवलं तासां मानतीना
मपिपरिमलवचलाना चामोदबछलानां न केवल नासा
मपि लतीनामिति रतीना तासाच परिमलबहलाना
तत्र परस्य भावः परिमापरिम्णोलवः परिमलवः तं हर
तीतिपरिमल वचराः तासां परिमलवकराणा रलयोर्वव
योश्चैक्यस्य श्ोपेतु गृहीतत्वात् मानिनीनां मानिनांवा
कामातुराणां मानभङ्गेन तुकत्वमापादयंतीनां रती
नामित्यर्थः अथकविवर्णनं कासत्कवीनां विदग्धा
भारती वाणी कस्य इदयं न हरति अपितु सर्वपि
सर्वस्य अनवरतरमणीया सततं रम्या किंकुर्वती अभि
लपन्ती किं अमिता) असंख्यम) किंवशिष्टं सरसं
साच कस्य न हरति किं अर्थ हृदयंवा याकाऽनवरत
रमणी अपूर्वसुरता युवती किविशिष्या भारती भरत
सम्बन्धिनी नर्तकस्वी कथंभूता सती कामिता पुनः किं
विशिष्टासानुरागा किंकुर्वतीसरसमभिलपन्तीविदग्या
द

·॥ गोलाध्यायः॥
का ना नरःसत्कवीनां वाचमाकर्ण्य हतचित्तोन भवति
किविशिष्टा अमलां निर्दूषणां पुनः कथंभूतो सततं
रम्यां पुनः किविशिष्टो परभृतसरसा परभृतस्य कोकिल
स्येव सरसा सरसवती अथ द्वितीयार्थः के उदके वया
पक्षिणः सन्तश्ते कवयच सत्कवयः हंशाद्या जलप
क्षिणः तेषां वाचं सततं रम्यामाकर्ण्य कः ना हतचित्तो
न भवति किविशिष्टां नअकोमला कोमलां कथं
तानां तेषां उपगताना तीरविलासिनामित्यर्थः केषां
परभृतसरसा पराणिच तानि भूतानि पूर्णानि सरमि
नेषां परभृतसरसा कैः पयोभिः कथंभूतः साम्बुजैः अथ
वा उपगतानों नगरनिकटवर्तिनां सरसा सत्कसम्ब
विनो वयः सत्कवयस्तेषां अथ किमेवंविधयात्र अन्थे
प्राकृतिकानां गणकानामित्याशक्योच्यते नहि मन्दा
थमेव ग्रन्धारभ्यत इत्याइ इह कवीनां वेगतीय
मियवाएतत्परायं श्लोकः रमन्ने के कृतिनो विद्वांसः
करम्पसारखतौघे सरस्वतीनदीप्रवाई सरस्वत्याः सर्व
गतत्वात् गङ्गाद्या अपि सरखत्य उचान्ने अत्र किवि
शिया उपलक्षिता कै सुवृत्तः रम्याचारी पुनः कै आश्ले
पितांगैः अवलिप्तांगैः केन नदीतीरपद्धेन नकेवल
सेन नानारूचिरसिकतयावा किंकुर्वन्त स्तथा रमन्ते
अधरयन्तः अधरीकुर्वन्तः किं त्रिदिवं अस्मादप्युपरि
तनं स्थानं वांछन्तः अथ द्वितीयार्थः नानारुच्चारसि
कत्वं रसिकतातया दरम्यसारखनाघे धाक्समूरे

·॥ सिद्धान्तशिरोमणिः॥
२३६
चतुर्वचननिचये कृतिनो रमन्ते कैः कृत्वा सुवृत्तैः
लक्षणैः श्लोकः मालिनीप्रभृतिभिः किंविशिष्टैः श्लेषितांगैः
श्लेषोक्तियुक्तचरणैः पादावृत्तिप्रभृतिभिः किं कुर्वन्तः
त्रिदिवमधरयन्तः त्रिदिवसुखादपि काव्यरति सुखम
धिक मवेत्यर्थः शेषं स्पष्टं।
इतिसि-वासनाभा-गोला-ऋतुवर्णनं समा।
अत्र अन्यसङ्ख्या । ६० । छ । अथ प्रश्नाध्यायो व्या
ख्यायते। तबादौ तदारंभप्रयोजन तत्प्रशंसाचाह ।
दि प्रौढसभासुनैतिगणकः प्रविना प्रायशोतस्ता
चमि विचित्रभङ्गिचतुरप्रीतिप्रदानाय यान्। पाक
ण्यापि सुवर्णवर्णवदनं वैवीमेति क्षणात्तस्याखर्वकुव
पर्वतशिरः प्रौढ्याधिरूढो त्रयः ॥ १॥
पाट्याच बीजेनच कुट्टकेन वर्गप्रकृत्याच तथोत्त
राणि। गोलेन यन्त्रैः कथितानि नेपा बालावबोधे
कतिचिच्च वच्मि ॥२॥ स्पटं ।
अथ बुद्धिमतः प्रशंसामा ।
अस्ति चैराशिकं पाटी वीजच्च विमलामतिः। किम
ज्ञातं सुवुद्धीनामतो मन्दार्थमुचाते ॥३॥
वर्ग वर्गपदं घनं घनपदं सत्यज्य यगण्यते तचे
राशिकमेव भेदबहुलं नान्यत्ततो विद्यते । एतद्यद्दत
पास्मदादिजउधी धीवृद्धिबुध्या बुधै विद्वच्चक्रचकोर
चारुमतिभिः पाटीतितन् निर्मितं ॥४॥

·१४० ॥ गोलाध्यायः॥ नैव वर्णात्मक वीज नवीजानि पृथक्पृथक। एकमेव मतिर्बोजमनल्याकल्पनायतः ॥ ५॥ स्पष्टं। अथ प्रशानाह। अर्गणस्थानयने ऽर्कमासा क्षेत्रादिचान्द्र गणका विताः किं। कुतोधिमासावमशेषकेच त्यते यतः सावयवानुपातः॥४॥ अयमस्य भङ्गश्च पूर्व व्याख्यातएव अथान्यदाह । चन्द्रशन्द्रगुणो रवीरविगुण चाङ्गारकोडाहत स्तयो गो गुणसगुणात्सरगुरो राग्यादिकात्यातिनः। शेष चापरपर्ययोत्यखचरेणन युते वा शनिः स्यात्तेभ्यो भग णान वदेति.तवचेदस्ति श्रमा मिश्रके॥७॥ अथास्यभजः। उकालापवदेवकार्य योगान्तराध ग्रहपर्थया ' । इएस्स चक्राणि तदुनितानि नैनितं तत्कम शोविधेयं ॥८॥ अशातखेटः सम्वृणं कृतश्चेदचानचकाणि भवन्ति तानि । कथा प्रदेया अविशद्धशुद्ध कौशनध्य कुदि नाधिकं चेत् ॥६॥ उदाहरणे ग्रहाणां यथा यथा योगान्तरं वाभिहित तथा तथा ययुगभगणानामपि कार्य यदि शोध्य न शुध्येत्तदा कुदिनानि दत्वा शोधयेत् तथा गुणकै गुणने योगेच कृते यदि राशिः कुदिनाधिको भवति

·॥ सिद्धान्तशिरोमणिः ।। १४१
तदा कुदिमस्तक्ष्यः एवं योगान्तरादियङ्गवति तेनेट
ग्रहस्य युगभगणा एकबोनाः कायीः अन्यत्र नैर्भगणे
स्तदूनं कार्य एवं कृते प्रथमस्थाने यदवशेष तेन्यभ
गणा भवन्ति यद्यन्यभगणाउदाहरणे धनं कृताः यदि
कणं कृता स्तदा दितीयस्थाने यदवशेष तेन्यभगणा
इति अबोपपत्तिः यत्यहाण योगवियोगादिकं तत्त
धुगभगणानां कृतं तथाविधैर्भगणै रचणात् ग्रहवत्
फलानी नद्योगवियोगादिकमुत्पद्यते यत्र शोध्य न
शुध्यति तत्र यत्कुदिनानि दत्तानि तत्रेयं युक्तिः यैर्भ
गणे याहशो यहोराश्यादिको भवति तैरेव कुदिना
धिकै स्तादृशएव राज्यादिकः स्यात् भगणपयो
स्तुल्यत्वात् किंतु तगगणा अधिका आगन्ति ने
परिचताः प्रयोजनाभावात् उदाहरणं हि राश्या
दिग्रहाणामेव अनयैव युक्त्या यत्र गुणनादिके
कृते कुदिनाधिकत्वं दृश्यते तत्र राशिः कुदिनैस्तक्ष्य
इत्युक्तं प्रथैवं योगवियोगादिके ये भगणा जाता
स्तेन्यभगणेहनाः सन्तइयग्रहभगणा भवन्ति इष्टभ
गणै रूना अन्यभगणा भवन्ति इति विलोम विधिः
यदाऽन्यभगणे युक्ताः सन्त इष्टभगणा भवन्ति तदा
तैरेवोना इयभगणा अन्यमगणा भवन्तीत्यर्थीसिद्धं
अथ बालावबोधार्थं कल्पितभगणैरुदाहरणं नत्र
रवर्भगणास्त्रयः।३। चन्द्रस्य चत्वारः। ४ । भौमस्य पञ्च।
५। गुरोः सप्त । ७। शनेर्नवाद । कुदिनानि पष्टिः ।

·१४२ ॥ गोलाध्यायः॥ है। त्रयोविंशति। ३॥ रहर्गणं प्रकल्य साधिता ग्रहाः। REE । अत्र बादशगुणोकः । एकगुण चन्द्रः पट्। ६ । गुणोभौमः रामा। एषां योगः। १०। अमुत्रिगुणात् गुरोविशाध्य ।२४।१८। शेषं। २।१८। अथाज्ञातभगणज्ञानार्थं ग्रहयुगभगणानां यथोक्त योगे वियोगे च कृते जातं । ११ । ०। एतनि भगणै नवभिन्नीकृतं जातावन्यभगौ।। यद्यन्यभ गणाणं तङ्गगणदयसंभूतो ग्रहः । ८।६। अस्मि न्पूर्वस्मात् । ३ । १८ । शोधिते जानः शनिः । ५। १२ । यद्यज्ञातः खेटः खं तदा शनिभगणेषु । ८ । कुदि नानि। ६० । पक्षियैकादश । १९ । विशोध्यजाता अन्य भगणाः । ५८ । एभ्यो जातो ग्रहः।२।२४। अनेन पूर्व शेपे युते जातः शनिः । ५।१२। अथान्यं प्रश्नमाछ। ये याताधिकमासदीनदिवसायेचापि तच्छेषके तेषा मैक्यमवेक्ष्ययो दिनगणान ब्रूते ऽत्रकल्पे गतान् । संश्लि प्रस्फुटकुहकोगटबटुक्षुट्रैण विद्रावणे तस्याव्यक्तविदो भृशं विजयते शार्दूलविक्रीडितं ॥१०॥ अथास्य भङ्गः। कृताटाटिगोध्यब्धिशैलामरतुदिप । ८६३३७४४८ १६ ८४ । नेसशेपाधिमासावमैक्ये भवेोकचन्द्राह। १६०२८ ८८८८८६ । भनेवशेषं गतेंदुधुराशिक्षतः साव नाद्यः ॥११॥ पटाएं।

·॥ सिद्धान्तशिरोमणिः ॥ ११३ उदाहरणं । येयानाधिकमासहीनदिवसायेचापि तच्छपके तेषा मैक्यमवेच्य जिष्णुजकृताच्यास्वाद्यथैवागत। भूशैले दुखखावपटकरयुगाटाव्यगा८४२६०००१७१ । तुल्य यदा। काले कल्प गतं तदा चदति यः सब्रह्मसिद्धा न्तवित् ॥१२॥ अहर्गणानयने ये लब्धा अधिमासाः क्षयाहाच येच तछेपके तेपामैक्यं भूशैलेंदुखखाधपटकरयुगाटाव्यङ्ग ।६४८५२६०००१७॥ तुल्यं कृताराष्टिगोध्यादिभि।८६३ ३७४४८१६८४। र्गुणितं जातं। यूयूट ८३४६८२६२३२६४२ २०७७८६४ । व्येकचन्द्राहै। १६०२८६६६६६ । भक्तं लब्धं । ३४६२४१८३२३२६ । जातोवशेपमितोगते दुधुगणः । १०३००० । अस्मात्याम्बदवमानि । १६१ । अव मशेपच्च । ३६७४२६०००००० । सावनादर्गणश्च । २०१३८ । अथ पृथगतेंदुद्युगणोधिमासै र्गुणितो युगेदुदिनै भक्तो लब्धं गताधिमासाः। १० । अधिमासशेषञ्च । ३८१००००००००० । लब्धाधिमासैः दिनीकृते । ३००। रूनई दुधुगणः। १०३०० । सौराघर्गणो भवति । १०००० । अतः कल्पगतं सप्तविंशति । २७ । वर्षाणि नव ! ! मासाः दश । १० । दिनानि अस्वोपपत्ति जगणितेन एको हरयेद्गुणको विभिन्नावित्यादिना कथमस्य विषय इति चेन उच्चने गतसौरदिनेभ्यो यावन्तोधिमामाः यच्चशे गतचन्द्रदिनेभ्योपि नावन्त एव भवन्ति तावदेव चाव

·१४४
॥ गोलाध्यायः॥
मशेष अवमान्यवमशेपं च चन्द्रदिनेभ्य एव सिध्यति
अतस्तयोः शोपयोश योगे उदाहते युगाधिमासावम
योगी गुणो युगेदुदिनानिहरः गतेंदुदिनप्रमाणं याव
त्तावत् या।। तद्गुणेन गुणितं हरेण भक्तं तत्रलब्धि
प्रमाणं कालकः का। १ । नझुणितं हरं गुणकगुणिता
द्यावत्तावताविशाध्यज्ञातं शेषं या । २६६७५८५०००० ।
का । १०६०२८६८०००००० । एव दधिमासावमशेपैक्यं यो
लब्धः कालकः का। १ । सगता धिमासावमानामैक्यं
तत् शेपे यदि क्षिप्य ते तदा चतुर्णा योगः कृतो भवति
या। २६६७५८५०००० । का । १८६०२८
९९।
अस्य चतुर्णी योगस्वादिष्टयोगेन समीकरणे क्रियमाणे
अधिमासावमोगोभाज्यः व्येकें दुदिनानिएरः उद्दिष्ट
योगऋणक्षेपः एवं सति लाघवार्थ रूपशुद्धावाचार्येण
स्थिरः कुट्टकः कृतः सच कृतासाष्टीत्यादि । इदानी
महाप्रश्नमाह।
चक्रामाणि गृहाग्रकाणि च लवाग्राणि ग्रहाणां
पृथक् यानि स्युः कलिकायकाणि विकलायाणीहधी
वृद्धिदे। चन्द्रार्कारगुरुतभार्गवचनकायासुनाना तथा
पूर्व सिइमदर्गणागमविधौ न्यूनाहशेषञ्च यत् ॥ १३ ॥
परचिंशात्महितानि तानि कुदिनै स्तष्टानि दृष्ट्वाय
काण्याचटे स्फुटकुट्टके पटुमतिः खेटान्दिनौश्चियः ।
तं मन्ये गणिताटवीविघटनौढिप्रमत्ताखिलज्योतिर्वि
करिकुम्भपीठलुठनोत्कंठकण्ठीरचं ॥१४॥

·॥ सिद्धान्तशिरोमणिः॥ १४५ अथास्य भङ्गः। उद्दिर कहतमम्बुधिहृतं शुध्येनचेत्तखिलं लब्ध रामनखादिलोचनरसत्यक दिनि । २८३६२७२०३ । । १५७७६ १६४५०००० । ततः । पञ्चाद्रिविनवाद्रिसागर युगछिद्राग्निभिः । ३८४४७८३७५ । सम्भजेछेषं स्थाय गणी हरेण सघुतोयावद्भवेदीप्सितः ॥ १५॥ अस्योदाहरणं। पञ्चत्रिंशदहोसखे दिविसदा चक्रांदिशेपाणि या न्येषां सावमपमैक्यमपि यदीवृद्धिदे जायते। तत्तर कुदिनैः खखेषुभरविछिद्रेन्द्र । १४८८१२२७५०० । तुल्य गुरोग्दिोन्हिकुजस्य वावद यदा कीहकापिण्ड स्तदा ॥१६॥ धीवृद्धिदेवन्ते ग्रहाणां चक्रादिशेषाणि मिलिता न्यवमशेपयुतानिच। १४८१२२७५०० । एतानि किलोहि यानि चतुर्भिविभज्य लब्धं रामनखाट्रिलोचनरसव्य इदि । २९६६२७२०३ । भिः सगुण्य पञ्चादिविनवादि सागरयुगछिद्राग्नि । ३५४४७६३७५ । भिर्विभज महर्ग जातः खखादिक । १०००० । मितः अयं जातः कुजदिने दिगुणे हरे क्षिप्तेजातः सोमवासरे । ७८८८ ८७५ । त्रिगुणे विप्नजातो गुरुवारे । ११८३४४८१८५। अत्रोपपत्तिः एकोहरत गुणको विभिन्नावित्व नेनैव अत्रगुणकाविति द्विवचनमुपलक्षणार्थं तेन बहुगुणा ध ·गोलाध्यायः॥ नामैक्यं गुणोभवति अयाणामैक्यमग्रं तद्यथा रूपम इर्गणं प्रकल्प्य यहाण चक्रादिशेपाण्यानीय नेपामय युगावमयुतंभाज्यः कल्यः कुदिनानि हरः उद्दिष्टपर निशाषाण योगो ऋणक्षेपः एषां भाज्यहारक्षेपाणां चतुर्भिरपवतः कृतः ततोलाधवार्थ रूपशुद्धौ लब्धराम नखाद्रीत्यादिस्थिरकुट्टकः कृतः इदानों निरयचक्रा दपि यहादहर्गणमाह। लिप्ता दशयुग्भवन्तिविकलास्तासां वियोगस्त्रियुक् भागाभागदलं गृहाणि शशिनः खत्रीन्दवस्तद्यति । दृष्ट्वा चन्द्रदिने कदावदपुन स्ताक् चकाव्याह निव्यक्ताव्यक्तविविक्तयुक्तिगणितं विहन् विजानासि चेत् ॥१७॥ अस्य भङ्गः। राण्यादे विकलाहढकुदिनगुणायनविकलिका भ ताः। शेपत्यागे लब्धं रूपयुतं भगणशेष स्यात्॥१८ ।। शेपोनहरोविकलाशेष तसिनकदाधिके ज्ञेयः । सखितः खेटस्वखिने विकलाशेषात् धुपिण्डोवा॥१८॥ दृढभगणायेन गुणाचक्रायोनादृढ कहै. शुद्धाः। सद्यु गणेढकुदिनयुतस्तावद्यावदीभितो वारः॥२॥ । उदाहरणं। चक्राय शशिनः । ११ । २२१५८।३९ । खखाधगग नप्राणभूमि १६५००००। ईतं शुध्येचेन्नखिलं फलं कृत ·। सिद्धान्तशिरोमणिः ॥ १४७ गुणायांगाहिनागा। मह३४ । इत। विश्वाग्न्यङ्गशरा ककै । पू३१३ । विभजे स्याछेपमहाङ्गणस्तावत्तत्र हर क्षिपेदभिमते यावद्भवेदासरे॥२१॥ लिलाधं दशयगित्यत्र.लिप्ताप्रमाणं यावत्तावत् या। २। प्रकल्प्योक्तविधिं कृत्वा ऽद्यवीजक्रियया जातः शशी । ११ । २२ । ५८।३८ । अस्य भगणानां कुदि नानां चापवर्तः । १६५०००० । दृढमगणाः । ३५००२ । दृढ का १६५६३१३। जातोहर्गणः । २५७१५१ । अयं जातः शनिवासरे दिगुणे क्षेपे क्षिप्लेजातः सोमवासरे। २०६९ ७७७१ पटगुणेक्षिले जातः शुक्रवासरे। ५८८५०२८ । सप्तगुणे क्षिप्ते ऽनेकधा । २१६८ ७७७ । सोमवासरे वा । ८८६८६८ ! वा। १५५५८१५८ । इत्यादि अथवाशुक्र वासरे। ५८८५०२६ । वा । १२६८८२२० । वा। १८३८३ ४११। इत्यादि एवमन्येषां ग्रहाणां स्थिरकुट्टका कार्य अब वासना भगणशेष चक्रविकलाभि यदि गुण्यने कर विभज्यते तदा विकनात्मको ग्रहो लभ्यते शेषं वि कलाशेपं स्यात् अतो विलोमविधिनाभगणशेपानयन राग्यादे विकलाः । १२७०७१८ । दृढकुदिनै। ८५६३ १३ । गुणिताचक्रविकलाभिः। १२८ ६००० । भक्ताः लब्धं ८३५६५८) शेपं ! २३१०४७) शेपत्यागे लब्धं रूपयुतं अतः कृतं यतोषिकलाशेषं क्षिप्ता चक्रविकलाभि भाज्याः तद्धिकलावशेषमज्ञातं । अथ विकलाशेपज्ञान मुचाते यदत्रावशेषं त्यतं तेनानायविकला न ·१४८ ॥ गोलाध्यायः॥ पूर्यन्ते नासत्र शिवा यदि भागो हियते तदा सन्धिः सरूपा लभ्यते अतस्तदेव विकलाशेध विकलाशेषेण क दिनेभ्यो न्यूनेन भवितव्यं एवं यत् ज्ञातं तत् किच्चिद धिक मपि भवति तदसत् उद्दिष्टग्रहस्य खिलत्वात अथ खिलोदाहरणं। राशयः खं। । लवाः पञ्च । ५। कलाः परवर्ग ।३६संमिताः । विकलागोभुयो।१६।ने दृमध्येदुरुदये क्वचित् ॥२२॥ च101५।२६ । १६ । अतो राण्यादे विकला इत्या दिके कृते शेषं साविशतिः।२७। शेषानहरो विकला शेपमिदं । १८५६७३। अस्मिन् दृढ कहाधिके ज्ञातः खिलः खेटः ईदृशश्चन्द्रो मध्यमत्रौदयिकोन कदाचिन वतीत्यर्थः एवमनेकधा खिलत्वं कुट्टकविषयमभिधाये दानों वर्गप्रकृतिविषयमाह। स्थाद्यस्मिन्नधिमासशेषककृति दिगनीसरूपाहतिर्ये काशेषकृति ईताच दशभिः स्थान्मूलदावायदा। काले कल्पगतंतदा वदति यस्तत्पादप- बुधाः सेवन्ते बहुधा प्रमेयवियति भ्रान्ताभ्रमन्तोलिवत् ॥ २३॥ उहिर कुट्टके न यं निरपवर्तनं । व्यभिचारः क्वचि क्वापि खिलत्वापत्तिरन्यथा ॥ २४ ॥ स्पष्टं ॥ अस्य वर्गप्रकृत्या भङ्गः अत्राधिमासशेषग्रमाणं याव तावत या ।१ । अस्य कृतिदिगन्नी सरूपाजातायाव ।

·॥सिद्धान्त शिरोमणिः॥
१४८
१०। रू।१। इयंहखमित्यादिना जाने हुखज्येष्ठ मूले ।
६।१६। वा । २२८ । ७२१ । अत्र हुखं यावत्तावन्मान
तदेवाधिमासोपं ।६ । वा ।२२८ । अथद्वितीयोदा
हरणेऽधिमासशेषप्रमाणं यावत्तावत् या 1१। अस्य
कृतिघुकादशहता च जाता याव (३. । छ।।। अस्य
मूलप्रमाणं कालका का ।१ । अतः कालकवर्गसमीकरणे
शोधनेच कृते जातं प्रथमपक्षमूलं या।१ । परपक्षस्यास्य
काव । १० । रू।१ । वर्गप्रकृत्या मूले जाते तरव।।
१८ । वा । २२८ । ७२१ । अत्र कनिष्ठं कालकमानं ज्येष्ठं
यावत्तावन्मानं तदेवाधिमासशेपं । १६ । वा । ७२१ ।
अतः कल्पगतानयनं कुट्टकेन तत्राधिमासा भाज्या
रविदिनानि हारः अधिमासशेपं पद्वमितं ऋणक्षेपः न
नुकथमयं क्षेपः अत्रभाज्यभाजकयो लतत्रयेणापवर्तन
तत्तु नास्य क्षेपस्येति खिलत्वापत्तिः सत्यं अतउक्तं उ
द्दिष्टं कुटकेतरित्यादि अतो लक्षत्रयेणापवर्तने कृते
ऽधिमासशेष पदृष्टं ,अतः कुट्टकेन ज्ञातं कल्पगतं
चतुर्भिरूनानि त्रयोविंशतिशतवाणि । २२८६ 1 तथा
पएमासाः ।ह। पतिथयश्च । ६ । इदानों देशविशेष
मुहिश्य पलांशप्रश्नाना।
प्ररयामुज्जयिनो पुरात्कुपरिधेस्तुर्य शके यत्पुरं तम्मा
त्पश्चिमतोपि तावति ततोप्यन्यत्पुरारेर्दिशि । नैर्ऋत्यां
यदतोपि तेषु नगरवाचक्ष्वमेक्षांशकान् गोलक्षेत्रवि
चक्षणक्षणमिदं सञ्चिन्यचित्तेमुङ्गः ॥२५॥

·गोलाध्यायः॥ अस्यभङ्गः। दिगज्यापलभाक्षुणे वियाहतेच बाहुकोरिज्ये। अपरति योजनलबजे तदन्तर दक्षिणे भागे ॥ २६ ॥ ऐक्यं सौम्ये भूमेर्व्यस्त पादाधिके पसरे। रविगुणमक्ष अवसाभतं तच्चापमक्षांशाः ॥२७॥ अत्रतद्देशवशेन दिशाज्ञेयाः नखदेशवशेन अत्र प्रथमे प्रश्ने अपसारयोजनलवानवतिः।१०।तहोया विज्या।३४३८ कोटिज्यापूर्ण दिगज्यादोर्चयोधीतः पूर्ण । ० । कोटिज्यापलभयोधीतच पूर्ण । ० । एतेत्रि ज्यया अश्च यथाक्रम हते तथापि वन्ये एव। . . ! तयोर्योगे वियोगेवा टन्यमेव । ० । एतद्भविगुणमत श्रवणहत टून्यमेव अतोयमकोटिपत्तने एवं पत्ता शाः।। अथ दितीयप्रश्नेष्येवं शून्यं पलाशाः अतोयम कोटेः प्रतीचा सदैव अथ हतीयन दिगज्या।२४३१ ॥ यमपसारदोज़या विज्यामिनया गुण्याचिज्ययाच भाज्याअत इयमेव १२४३१ लट्काया पलभापूर्ण ।। । तद् गुणार्कहताच कोटिज्या पूर्ण नयोर्योगस्तादृश एव।२४ ३१ । इयमर्कगुणालकाक्षकर्ण । १२ । हताऽविकृतवा २४ ३१ । अस्याशापं पलाशाः ।४५ ! यत्रैते पलांशास्तत्र भल भा। १२ । पलकर्णश्च ।१६।५८ ११४। अथचतुर्थ प्रश्ने सैवदिगज्या । २४३१ । तथैवोक्तविधी रुते अविकतैव किन्त इयमर्कगुणा अक्षकर्ण । १६ । ५८ । १४ ।

·। । । सिद्धान्तशिरोमणिः॥ १५१ हता अस्या शापं पलांशाः । ३० । अथान्यदुदाहरण। क्षितिपरिधिषडशे प्राचिधारानगर्या स्त्रिनयनदिगि यदा पत्तने चामिभागे। कथय गणक तब क्षिप्रमक्षांश कान क्षितिपरिधिटतीये थांशके तत्र तत्र ॥२८॥ धारायामक्षप्रभा । ५. पलकर्णः । १३ । अत्रापसार योजनलवाः पष्टिः।। नहोज्यो । २८७७ । कोरिज्या । १७१९ । ईशानदिशं गतस्य दिगज्या । २४३१ । दोज्यी दिगज्या गुणात्रिज्या भक्ता कार्या कोटिज्यात पल भया 1५। गुण्या द्वादशभक्ता कार्या तयोर्यागो बादश गुणः पलकर्ण। १३ । हृतः फलस्य चापमक्षांशाः । १६ ।१८। २४ । एवं प्राच्याङ्गतस्याक्षांशाः । ११ । १५ । १। अाग्ने व्याञ्च । २२ । ५४ १३४। अथ यशेपसारे लवाः । १२० । 'एपा दोज्याकोटिज्ये एते एव । २८२७ । १७१८ । यया तकरणे जाताः प्राचया पलांशाः । ११ । ५० । ऐशान्यां ।२१।५४ । ३४। आगेथ्यो । ४६ । १८।२४। अत्रोपपत्तिः गोले खस्वस्तिकात् इछादिचिह्नोपरि हुमण्डल निवेश्यं तत्र खस्वस्तिकं वस्यानं कल्यं ततोपसारल वाग्रे दृमण्डले पुरचिन्हं कार्य ध्रुवात् पुरचिोपरि नीयमानं वृत्ताकारं सूत्रं यत्र विपुपमण्डले लगति मत्पुरचिन्हयारन्नर तस्मिन्पुरे पलांशाः अथ तना नार्थमुपायः अपसारयोजनलवानां दोकोटिज्ये कृते दिग्लवानाञ्च दिगज्या ततोनुपातः यदि त्रिज्यामि तया दोर्चया दिगज्याभुजो लभ्यते तदापसारलय ·१५२ ॥ गोलाध्यायः॥ ज्यया किमिति फलं पुरसममण्डलयोरन्तरं याम्यो त्तरं ज्यारूपं सभुजः पुरविषुववृत्तयो यावदन्तरं ताव तैवान्तरेण सर्वत्र विषुववृत्तादुत्तरतोन्यत्स्वादोरात्र वृत्तं निवेशनीयं तस्य क्षितिजेन सह यत्र संपातस्तत्वा चचपरयोरन्तरमग्रा यत्रीमण्डले लग्नं तत्याचापरयो रन्तरं पलांशाः क्रान्तिरूपा. अथतज्ज्ञानार्थं श्रपसार लवानां कोटिज्या सपुरचिन्हात् लम्बः शङ्कः सपल भया गुण्यो द्वादशभक्तो जातं शंकुतलं उत्तरगोले उत्तरभुजस्य शंकुतलस्य च योगे अग्रा भवति तदन्य थान्तरे कृते सति अया अतोवैपरीत्येन क्रान्तिः तदर्थ मनुपातः यदि पलकर्णेहादशकोटि लभ्यते तदापया किमिति फलं क्रान्तिज्यारूपा क्षज्या अतस्तचापम क्षांशा इत्युपपन्न भूमेः पादाधिकेपसारे ऽतोव्यस्तं यतो विषुववृत्तमधः सममण्डलादुत्तरतः अथ उक्तानपि प्रश्नानेकीकर्तुमाइ। मित्रमित्रस्त्रिनेत्रस्य दिभ्युद्गमंयाति यत्र त्रिनेत्रर्रम ध्वस्थितः। तत्र मेतां त्रिकातुधमक्षप्रभा क्षिप्रमाचक्ष्व दक्षोसिगोले यदि ॥२६॥ एकहित्रिचतुःपञ्चपनि यत्रोदितो रविः। मासैरस्त मयं याति तत्राक्षांशान्पृथग्वद ॥३०॥ धुज्यकापमगणार्कदोचका संयुति खखखबाणसं ·॥सिद्दान्तशिरोमणिः॥ १५३ मितां । वीक्ष्य भास्करमवेहि मध्यमं मध्यमाहरणमस्ति चेत् श्रुतं ॥ ३१॥ धुज्यापक्रमभानुदोर्गुणयुनिस्तिथ्यद्धृताध्याइता स्या दाद्यो युतिवर्गीयमगुणात्सप्तामरा । ३३७ । नेवानि ताः। नागायक दिगङ्ककाः।८१०९७८पदमतस्तेनाद्य जनोभवेद्यासार्धेटगुणाब्धिपावकमितेकान्तिज्यकातो रविः॥२२॥ क्रान्तिज्या समशंकुतकृतिमहीजीवायकाणां युति ईटा खाम्बरपञ्चखेचरमिता पञ्चाङ्गुलाक्षप्रभे । देशे तत्र पृथक पृथग्गणकता गोलेसिदोक्षजक्षेत्रक्षोद विधी विचक्षणसमाचक्ष्वाविलक्ष्यासि चेत् ॥३३॥ क्रान्तिज्या विषुवत्प्रभारविहिते तुल्या प्रकल्प्यापराः कृत्वाग्रासमशङ्कतङ्घतिमहौजीवा अभीटा स्ततः । याद्यास्तद्युतिभाजिताः पृथगथ प्रोद्दिष्टयुत्याइता उद्दि टाखलुयद्युतिः पृथगिमा व्यक्ता भवन्ति क्रमात् ॥३४॥ अयापमज्याक्षितिशिंजिनीनां योगं ,सहसहितयं विदित्वा। पृथक्पृथक्तागणकप्रचच सूढासगोले गणि ते मतिश्चेत्॥३५॥ आस्तांतावत्सगोलः सुगणकगणितस्कन्धबन्धः प्रसि दः सिद्धान्तो लग्गसिध्यै किमिति बतकृतस्तत्र तात्का लिकोर्क । नाडीपध्या धुरानं दशपचयुनयासावनीय ·१५४ ॥ गोलाध्यायः ॥ रिलायी लग्नं तात्कालिकाकीत्प्रवद किमधिक नत् युरात्रे पलोने ॥२६॥ नाक्षचा तसावना स्तनुकृतौनाद्योथ चेत्मावना नाश्त्रा उदयाः कथं विसदृशा स्ताभ्यो विशोध्यावद। नावचा यदि तारावसदृशे काले गतेकाधिक किंलग्रं नसमं नतोदिनकरस्तात्कालिक. किसानः ।। ३७ ।। पञ्चाङ्गलागणकयत्र पलप्रभास्यात्तत्रेयभानवमिता दशनाडिकासु । दृष्टा यदा वदतदा तरणिं नवास्ति यद्यत्र कौशलमलं गणिते सगोले ॥ ३८ ॥ दिनकरे करिवैरिदलस्थिते नरसमानरभापरदि मुखी। भवति यत्र पटोपुटभेदने कथयता विकतत्र पलप्रभा ॥३८॥ मार्तण्डः सममण्डलं क्रिलयदा घटः प्रविष्टः सखे काले पञ्च घटीमिते दिनगते यदानने तावति । केना प्युज्जयिनोगतेजतरणे क्रान्तिं तदावेसि चेन्मन्ये त्वा निशितं सगर्वगणकोन्मत्तेभकुम्माकुशं ॥ ४० ॥ मार्तण्डे सममण्डलं प्रविशति छायाकिलाध्यमुला दृष्टाटासु घटीषु कुत्रचिदपि स्थाने कदाचिदिने । अर्कक्रान्तिगुणं तदा वदसि चेदक्षप्रभांतत्रचत्रिप्रश्न प्रचुर प्रपञ्च चतुर मन्ये त्वदन्यं नहि॥ ४२ ॥ यत्र क्षितिज्याशरसिद्ध २४५ । तुल्या स्याजदृतिस्त ·॥ सिदान्तशिरोमणिः॥ १५५ बकुरामसंख्या । ३१२५॥ तंत्रातभाकौगणकप्रचक्ष्वचेद हजतेत्र विचक्षणासि ॥४२॥ क्रान्तिज्या समजुतद्धतियुनि कुज्योनिताबीच्य योविंशत्यश्वरसै । ६७२० । मितामथपरांपश्यकचन्द्र। १९६० । मिता। कुज्यायापमशिंजिनी युतिमिन वेत्यक्ष भाश्चापितं ज्योतिर्वित्कमलाववोधनविधी वन्दे परममा स्कर॥४३॥ क्रान्तिज्या समशकुनदृतियुतिं कुज्योनिताम्बीक्ष्ययः पूर्णाध्यब्धिमहीमिता । १४४०। मथपरराखावाटभुसमि ता।२८०० अयाज्यापमशंकुतवृतियुतिवेत्यक्षभाकाचतं ज्योतिर्विकमलावबोधनविधी वन्दे पर भास्करं ॥४॥ यत्र त्रिवर्गेण मिता। पलप्रभातत्र विनाडीप्रमित चरं स्यात्। यदा तदा यदिवेत्मि विदन् सावत्मराणों प्रवरोसि नूनं।४५॥ याम्योदक समकोणमाः किलकृताः कैश्चित्पृथक साधने यास्तदिम्बिवरान्तरान्तरगता याः पृछकेकाव शात् । ता एकानयनेन चानयति यो मन्येतमन्यं भुवि ज्योतिर्विद्वदनारविन्दमुकुलोद्दोधने भास्कर ॥ ४६ ॥ दृष्टभायात्र दिगर्कवेदी वायाइयंवा प्रविलोक्य दिगज्ञः। वैत्यक्षभामुदतदैववेदिदुर्दर्पसर्पप्रशम सता यः ॥४७॥ भादयस्य भुजयोः समाशयो व्यस्तकर्णचतयो'यंद

·१५६
॥ गोलाध्यायः॥
तर। ऐक्यमन्यककुभाः पलप्रभा जायते अतिवियोग
भाजितं ।। ४८॥
अक्षाभान्तरणि दिशायुगगतं मासं तिथिं वासरं यः
कूपोद्भुतवन्नवेत्ति सहसा पृटोदिगर्कादिक ब्रूहीत्या
शपः कथं सकथयत्यस्योत्तरं वक्ति यो वन्दे तच्चरणा
वमुष्य गणकाः केवानसेवापराः ॥ ४ ॥
वंशस्य मूलं प्रविलोक्य चायं तत्त्वान्तरं तस्य समक
यश्च । योवेत्ति यश्चैव करस्थयासो धीयन्त्रवेदीवदा कि
नवेत्ति ॥५०॥
ऊर्ध्वस्थस्य गृहादिभि र्व्यवहितस्याय्यग्रमा सखे
वंशस्य प्रगुणस्य यस्य सुसमे देशे समालोक्यते। अत्रैव
त्वमवस्थितो यदि वदस्यस्यान्तरं चोयं त्वा सर्वज
मतीन्द्रियज्ञमनुजव्याजेन मन्ये भुवि॥ ५१ ॥
निम्मागुचन्द्रा कित्लसायनांगा चतुईिरागीच विपा
तचन्द्रः । गृहाटक तत्र वदाशुपानं धीवृद्विदं त्वं यदि
बोबुधीपि ॥५२॥
युक्तायनांशशमतं शशीचेदशीतिरादिशतीविपा
तः । चन्द्ररूदानी वद पातमाशुधीइदिदं त्वं यदि
बोबुधीपि ॥ ५३॥
असंभवः संभवलक्षणेपि स्थाभवो संभवलक्षणेकि।
पातस्य सिद्धान्तमिह प्रचत्वचेक्रान्तिसाम्ये प्रखतामति
क्षेत् ॥ ५४॥

·। सिद्धान्तशिरोमणिः ॥
२५२
भागोनयुक्तं त्रिभमर्कचन्द्रौ । ३३ । चेत्सायनांशी च
वियातचन्द्रः। भागदयोनो भगणस्तदानों।। यातं
यदत्वं यदि बोबुधीपि ॥ ५५ ॥
यातेपि पाते कचिदेश्यलक्ष्म गम्येन गम्यं वदचिन
मत्रा यत्संभवासंभववैपरीत्यं सावत्सराचार्यविचार्यनूनं
॥ ५६ ॥
। एते प्रश्नाव्याख्याता एव ।
इतिभास्करीये सिद्धान्तशिरोमणी वासनाभाष्येप्रश्ना
ध्यायः समाप्तः।
। अथज्योत्यत्तिः।
आचार्याणां पदवीज्योत्पत्याज्ञातयायतोयाति। वि
विधा विदग्धगणकप्रीत्यै ताभास्करो वक्ति ॥१॥
इटागुलव्यासदलेन वृत्तं कार्य दिगवं भलवाशि
तञ्च । ज्यासंख्ययाप्ता नवतेलवाये तदाद्यजीवा धनुरे
तदेव ॥२॥
दिवद्यादिनिघ्नं तदनंतराणां चापे तुदत्वोभयतादि
गवात्। ज्ञेयं तदद्ययवहरज्वोरर्धज्यकाई निखि
लानि चैव॥३॥
अथान्यथावा गणितेन वच्मि ज्याधानि तान्येव परि
स्फुटानि । त्रिज्या कृतिःगुणवर्गहीना मूलं तदीयं
खलुकोटिजीवा ॥४॥

·१५८ ॥ गोलाध्यायः॥ दो कोटिजीवा रहित त्रिभज्ये तशेषके कोरिभुजो क्रमज्ये । ज्याचापमध्ये खलुयोत्रवाणः सैवोत्क्रमज्या सुधियात्रवेद्या ॥५॥ त्रिज्याईराशिज्यातकोटिज्याच परिभागानां । त्रिज्यावार्धपदं शरवेदांशज्यका भवति॥६॥ त्रिज्याकृतीषु धातात्रिज्याकृतिवर्गपञ्च घातस्य । मूलोनादरहतान्मूलं पत्रिंशदंशज्या ॥ ७ ॥ गजयगजेषु । ५८७८ । निनी परजीवावा युतेन । १०००० । संभक्ता। पशिदंशजीवा तत्काटिज्याकृते पूणां ॥८॥ त्रिज्या कृतीषु घातान्मूलं त्रिज्योनितं चतुर्भक्त। अष्टादशभागानां जोवास्पटाभवत्येवं ॥६॥ क्रमोत्क्रमज्या कृतियागमूलाद्दलं नदधाशकशि चिनी स्यात् । त्रिज्योत्क्रमज्या निइतेर्दलस्य मूल तद धाशकशिञ्जिनीवा ॥१०॥ तस्याः पुनस्तद्दलभागकाना कोटेश्यकोयंगदलस्य चैव। अन्यज्यकासाधनमुक्तमेवं पूर्व स्तु वक्ष्येय विशिष्ट मसात् ॥१२॥ त्रिज्या भुजज्याइतिहीनयुक्ते त्रिज्याकृतीतद्दलयोः पदेस्तः। भुजोनयुक्तविभखण्डयाज्य कोटिं भुजज्या परिकल्प्यचैत्र ।।१२।। यहोर्चयोरन्तरमिष्टयोर्यत्कोरिज्ययोस्तस्कृतियोग

·॥सिद्धान्तशिरोमणिः॥ १५४
मूलं । दलीकृतं स्यात् भुजयोर्वियोगखण्डस्य जोवैव
भनेकधावा ॥१३॥
दोकोटिजीवाविवरस्य वर्गीदलौकृतस्तस्य पदेन
तुन्या । स्था कोटिबाहोर्विवरार्धजीवा वक्ष्येथ मूल
ग्रहणं विनापि ॥१४॥
दोधाकृतियासदलार्धभक्ता लब्धविमाळविवरण
तुल्या। दो कोटिभागान्तरशिञ्जिनी स्याज्याधानि वा
कानि चिदेवमत्र ॥१५॥
खगोङ्गेषु पडंशेन । हह । वर्जिताभुजशिञ्जिनी।
कोटिज्या दशभिःक्षुणात्रिसप्तेषु।५७श विभाजिता ॥१६॥
नदैक्यमग्रजीवास्यादन्तरं पूर्वशिचिनी। प्रथमज्या
भवेदेवं पटिरन्यास्ततस्ततः॥ १७ ॥
व्यासार्धेटगुणाव्यमितुल्येस्यु नवनियंकाः। कोटि
जीवाशवाभ्यस्तागोदसतिथिमा। १५२८ । जिता।१८।
दोयाखाव्यङ्गवेदांश । १६७ 1 होनातद्योगसंमिता।
तदमज्यातयोश्चापि विवर पूर्वशिञ्जिनी ॥ १८ ॥
तत्वदसानगांशोना। २०४।१ । एवमत्राद्य शिञ्जि
नी। ज्यापरम्परयैवंवा चतुर्विंशतिमौर्विकाः ॥ ३०॥
चापयोरिटयोःये मिथः कोरिज्यकाहते। त्रिज्या
भक्ते तयोरैक्यं स्याच्चापैक्यस्य दाज्यका ।। २१ ॥
चापान्तरस्य जीवा स्यात्तयोरन्तरसंमिता। अन्यज्या
साधने सम्यगिर्यज्या भावनादिता ॥२२॥

·१६० ॥गोलाध्यायः॥ समासभावनाका तथान्यान्तरभावना । आद्यज्या चापभागानां प्रतिभागज्यकाविधिः ।। २३ ।। याज्यानुपाततः सेप्टच्यासार्धे परिणाम्यते। आद्यदोः कोटिजीवाभ्यामेवं कार्याततोमुजः ॥ २४ ॥ भावनाम्यु सदग्रज्या इष्टे व्यासदले स्फुटाः । स्थूलं ज्यानयनं पाच्यामिह तन्नोदितं मया ॥२५॥ अथैया व्याख्या। उत्तासंक्षेपतः पूर्व ज्योत्पत्तिः सुग माचसा। सविशेषाधुना तत्र विशेषादिवृणोम्यतः। १ । तत्र तावदाचार्याणां पदवीमित्यादि श्लोकपंचक सुगम अत्र गणितेन ज्याशानार्थं मूलभूतज्याचतुष्क सिद्ध प्रकारमेवाह । तत्यकारोहि बीजगणितक्रियया त्रिज्या धं राशिज्येत्यादि त्रिज्याईन । १७२८ । तुल्या त्रिंश १३ । दंशानां ज्या भवति तमाः कोटिज्यापरि ।। भागानां त्रिज्यावाईपदं पञ्चचत्वारिंशदंगाना। ४५। ज्या भवति अथविज्यावर्गात्पञ्चगुणात्रिज्याकृति वर्ग पञ्चघातस्य मूलेन होनाटाका तात्पदं पत्रिंश दंशाना ज्या अथवा गजयगजेषु। ५८७८ । निनी त्रिज्या। १००२ । भत्तापट्त्रिंशदंशाना ज्यास्थान इति गणितलाध तत्कोटिज्या अर्थाच्चतुः पञ्चाशदंशानां १५४ातात्रिज्यावर्गस्य पञ्चगणस्य मूलंत्रिज्यादानं चत भुक्तं सत् अष्टादशभागाना ज्या भवति तत्कोटिज्या तद्विसप्ततिभागानां अतोन्यथासाधनमार। क्रमा

·॥सिद्धान्तशिरोमणिः॥
१६१
श्रामज्येत्यादि कोटिज्योनात्रिज्याभुजस्योत्रामज्या स्यात्
भुजज्योनात्रिज्याकोब्युनामज्या स्यात् भुजक्रमज्योलम
ज्ययोश्च वर्गयोगपददलं भुजांशानामर्धस्य ज्या स्यात्
अथवा त्रिज्योत्क्रमज्याघाताईस्य मूलं तदद्वाशकशिंजि
नोस्यादिति क्रियालाघवं एवमुत्पन्नज्याया अपि कोटि
ज्या सा तत्कोटिभागानां ततः पुनरेव मन्यास्तदर्धीश
कज्याः साध्याः कोटेश्चैव मन्याः तद्यथा यत्र चतुर्वि
शतिचा वन विज्याधं अष्टम ज्याधं तत्कोटिज्यात
पोडश शरवेदांशज्या द्वादशं अथारमात्तदीशप्रका
रेण चतुर्थ। ४। तत्कोटिज्याविशं । ६० । एवं चतु
थात् द्वितीयं । ३ । द्वाविंशच्च । २१ दितीयादाओं। १ ।
याविशन्च । २३ । विंशतितमादशमं । १० । चतुर्द
शच्च । १४ । दशमात्पञ्चमं । ५ । एकोनविंशञ्च। १६ ।
द्वाविंशादेकादशं । ११ । त्रयोदशश्च । १३ । चतुर्दशा
सप्तमं । ७। सप्तदशञ्च । १७ । अथदादशात्पष्ट ।६।
मटादशच्च । १८ । पष्ठात्तृतीय) ३ । एकविंशच १२१ ।
पाटादशानवमी। पञ्चदर्शच । १५ । त्रिज्या चतु
विंशमिति एवं किलपूर्वैरन्यज्यासाधनमुक्तं। इदानीं
बिनाप्युलामज्ययाऽभिनवप्रकारेणाई । त्रिज्याभुजज्याद
नीत्यादि विचाभुजज्याघानेन बिज्याकृतिरेकामा
ऽन्यत्र युतादेचाधिने तयोर्मूले आद्यम्भुजोनखाङ्काशा
ना।८० दलस्यज्यादितीयं भुजाव्यखातोशानां दल
स्य एवमताप्यन्याः तद्यथा अष्टमात् पोडशज्याधंपोड
प

·॥ गोलाध्यायः॥
शाचतुर्थ । ४॥ विशंच चतुर्थाहशमं । १० । चतुर्दर्शच ।
१४। एवं सर्वाण्यपि प्रकारान्तरमाह। यहोर्चयोरन्तर
मित्यादि इरादोर्ययोर्यदन्तरं तत् कोटिज्ययोच यत्त
योर्वर्गेश्यमूलम्य दलं भुजयोरन्तरार्धस्य ज्याभवति एवं
मन्यया रन्यान्याः यथा एका किलचतुर्थी।४। अन्या
अष्टमी।८।दोज्या ताभ्यो द्वितीया सिध्यति दितीया
चतुर्थीभ्यां प्रथमेत्यादि तथा दो कोटिज्ययोरन्तर
वर्गदलस्य मूलं दोकोटिभागान्तरार्धस्य ज्या स्थान
यथा अष्टमी।८। दोा पोडशी । १६ । कोटिज्या
ताभ्यां चतुर्थी 18 । स्थादित्यादि अथ मूलग्रहण
क्रियया विनामि दोकोटि भागान्तरज्यानयनमाच
दोाकृतिरित्यादि दोयावर्गस्त्रिज्यान भक्तः तस्य
त्रिज्यायाध विवरन्दो कोयन्तरस्य ज्यास्थात् कानिचि
देवमत्र ज्याधीनि साध्यानि तद्यथा यत्र किलविंशत्
ज्याधीनि तब त्रिज्याधं दशमं । १० । तत्कोटिज्या
विंशतितम शरवेदांशज्यापंचदशं पत्रिंशज्याडादर्श
तत्कोटिज्याटादशंज्याधैं अष्टादशभागानां ज्याषष्ठ
। । तत्कोटिज्याचतुर्विंशमिति । क्रमोलमज्याकृति
योगमूलादित्यादिना पूर्वेतप्रकारेण दशमात्यंचम
तत् कौटिज्या पंचविशं एवं द्वादशात् षष्ठ चतुर्विच
पष्ठात्तृतीयं सप्तर्विशंच अष्टादशानवममेकविशंच
एतान्येवानेन प्रकारेण सिध्यन्ति नान्यानि अतउक्तं
कानिचिदेव मत्रेति यहोज्ययोरारमित्यादिना प्रका

·। सिद्धान्तशिरोमणिः ॥
रेण भुजयोरन्तरार्धस्य ज्योत्पद्यते तच्च दितीयं ज्याधे
तत्कोटिज्याप्टाविंशंद्याभ्यां कमात्रामज्याकृतियोगमूला
दलमित्यादिप्रकारेणाद्यं चतुर्द एवमन्याचतुर्दशासि
ध्यन्ति अथ ज्याभावना साचवेधा एकासमासभावना
अन्यान्तरभावनातदर्थमाह। स्वगोङ्गे पडशेनेत्यादि
यत्र किल्लवसुनिवेदानि । ३४३८ । तुल्यात्रिज्या नवति
राज्याधीनि तव नावदुयते तन्त्र मूलभूतज्यानां मध्ये
काचनमा भुजज्या तरकोटिज्याच पृथकस्थाप्या।
भुजज्याखनवपडिपुरस । ६८ । विभागेन रहिता
कायी कोटिज्यात दशगुणा विसप्तपंचभि भाज्या तयो
रैक्यं तदयज्या अन्तर पूर्वज्या स्यात् यथा त्रिज्याधैं
चिंशसंख्याकंज्याधै।३०। ततः समासभावनया एका
त्रिंशत्संख्यं तस्मादाविंशसंख्य इत्यादि अन्तरभावन
यात एकोनत्रिशंअष्टाविंशमित्यादि पूर्ण दोची कोटि
ज्या त्रिज्याच प्रकल्प्य प्रथमखण्डमेवं परिः।। स्यात्
अथ यदि सैव विज्या चतुर्विंशतिज्याधीनि तदर्थ
माइ कोटिजीवाशताभ्यस्तेत्यादि अत्रापि त्रिज्यार्धम
एमज्याधं साभुजज्या पोडशंकोटिज्या साकोटिज्या
शत।१०० गुणामोदनतिथि।१५२८ । भाजिता यातु
दोज्या सातु निजेन सप्ताङ्ग वेदांशेन धीना काय यदि
तयारक्यं क्रियते तदा नवम ज्याधैं भवति यदि
अन्तरं तदा सप्तम स्थान रवं समासभावनयानवमाद
शमं दशमादेकादशमित्यादि तथान्तरभावनया सप्त

·१६
॥ गोलाध्यायः ॥
मात् षष्टं पष्ठात्पंचममित्यादि एवं प्रथम सप्तशोनन
त्वदरूमित भवति अथवा पूर्ण।।दायी त्रिज्याच
कोटिज्या प्रकल्प साध्य तथापि तदेव ततः समासभा
वनया द्वितीयादीन्यखिलानि भवन्ति अथवा बिज्यां
दायी प्रकल्प पूर्ण कोटिज्यांच प्रकल्प्य साध्यते तदा
त्रयोविंशमुत्पद्यते तस्मादन्तरभावनया दाविंशं । २२ ।
नतोप्येकविंश।११। एवमखिलान्यपि निष्पद्यन्ते। अथ
भावनामाच । चापयोरिटयोरित्यादिइयोद्यापयोयें
दोज्यतेकर्मभूमी स्थाप्ये तयारधतात्कोरिज्येच ततः
प्रथमकोटिज्या द्वितीयदोळया गुण्या ततो द्विती
यकोटिज्या प्रथमदाय॑या गुण्या देअपि चिज्यया
भाज्ये फलयोः समासशाक्यमजस्य ज्या भवति अन्त
रञ्चापान्तरस्य ज्याभवति इयंसिद्धज्यातोन्यज्यासाधने
भावना तद्यथा तुल्यभावनया प्रथमज्यार्धस्य प्रथम
ज्यार्धन सह समासभावनया द्वितीयं दितीयग्य हितो
येनैवं चतुर्थमित्यादि अथाऽन्यभावनया द्वितीय
हतीययोः समासभावनया पञ्चमं अन्तरभावन्या
प्रथमं स्यादित्यादि अथेटच्यामार्धे ज्याज्ञानार्थमाघ ।
याद्यज्या चापभागानामित्यादि थावरिंगैरकाच्या
लभ्यते ते आद्यज्या चापांशाः प्रतिभागज्यका विधि
रिति विसापंचभि । ५०३ तेत्यादिना प्रागुक्तप्रका
रेणैकभागस्यज्यामानीय तद्भावनातोभागदयम्स्यैव तेषा
भागानां ज्यासाध्या साभीरविज्ययाइतावखनसाब्धि

·॥सिद्धान्तशिरोमणिः।। वन्हिभि। ३४३८ । भक्ताप्रथमज्या स्यात् तस्यास्तमयैव सह भावनया दितीयाद्याः सिध्यन्ति । इतिज्योत्पत्ति वासनासमाप्ता । इदानी सिद्धान्तग्रथनकालमाइ । रसगुणपूर्णमही । १०३६ । समशकनृपसमये भवन्म मोत्पत्तिः। रसगुण वर्षेण मया सिद्धान्तशिरोमणीर चितः ॥ २६ ॥ पटायें। इदानी खोती युक्तायुक्तं शिटैरवलोक्यमिति प्रा र्थयन्नाच। गणित स्वान्धसन्दर्भऽदर्भदभीग्रधीमतः । उचितो नुचितो यन्मे धाध्यतत् क्षम्यतां विदः ॥२७॥ गणितस्कन्धस्य सन्द नामरचनाविशेषः असौअद भेदभीयधीमतः उचितः मूलप्रदेशोपरि यानि पुष्टानि श्रदोधीणि दर्भपचाणि असावदर्भदर्भः तस्यायं यथा तीक्ष्णं तथा यस्य मति स्तीक्ष्णा अभेद्यमपि प्रमेयं भिवान्तः प्रविशति तथाविधस्य गणितस्कन्धप्रबन्ध उचितः अनु चितो मे तथापि कृतः तबाध्यदेविहज्जना गणका स्तम्यतां । इदानीमाद्यदूपणापराधं परिभरबाद। ये वृद्धा लघवापि येच गणका बहाञ्जलिर्वभि तान् क्षन्तव्यं ममतैर्मयायदधुना पूर्वोत्तायो दूषिताः। कर्तव्ये रफुटवासना प्रकयने पूर्वोक्तिविश्वासिना नत्त दूषणम न्तरेण नितरा नास्ति प्रतीनिर्यतः ॥२८॥ दानों खनामाख्यानपूर्वक ग्रन्थालद्वारमा

·१६४
गोलाध्यायः॥
आसीसह्यकुलाचलाथितपर वैविद्यविद्वज्जने नाना
सज्जनधानिविज्जलबिडेशाण्डिल्यगोत्रो हिजः। श्रीत
स्मार्त विचारसार चतुरो निःशेषविद्यानिधिः साधूना
मवधिर्मरेश्वरकृतीदैवाचूडामणिः ॥८॥
तज्जतच्चरणारविन्दयुगलप्राप्तप्रसादःसुधी मुग्धे
द्वोधकर विदग्धगणकप्रातिप्रदं प्रस्फुटम् । एतद्यक्त
सदुक्ति यक्तिबहुलं हेलावगम्यं विदा सिद्धान्तयथनं
कुबुद्धिमथनं चक्रे कविर्भास्करः ॥ ३० ॥
प्रभानमन्पपठतोगणकस्य गोलकन्दोलमन सरल
युक्तिशतप्रवाला । प्रश्नोत्तरार्थपरिचिन्तनवारिसित
मूलामलामतिलता समुपैति वृद्धिम् ॥ ३ ॥
केचिदेनं पठिप्यन्ति प्रश्नाध्यायञ्च केवलं । तदर्थं
लिखिता अब प्रश्नाः प्राग्गदिता अपि ।। ३१ ।।
इति श्रीमचेश्वरोपाध्यायसुतभास्कराचार्यविरचिते
सिद्धान्तशिरोमणी वासनाभाय्ये मिताक्षर गोलाध्यायः।
अत्रगोलाध्यायेग्रन्थसंख्या ॥ २२०० ॥

·। शद्धिपचं सिद्धान्तशिरोमणिगोलाध्यायस्य ॥ १ 4 . १३. * समय पृष्ठं पंक्तिः अशुद्ध गालाध्याय. गोलाध्याय माले संसिद्धाद्य संसिद्धाधु बान्तर बाईवरं स्फुटा स्फुटो 'किलाक किलार्क समय उडपत उडुपतेः 'सेय्य । 'सर्य २३. स्पर्श स्पर्श सव्वव्यापक सर्वचापका १८... - संनिधिस्थयाः सनिधिस्थयो. १२ , पायोविष्णु पादयोर्विष्णुः ११ 'तत्पृष्ठनिष्ठ, तस्याप्यन्योस्यवः स्तस्याप्यन्योस्यैव ११२, ११, मेस रेवौद्ध मंगीहत' 'मंगीरन सभ्यते लभ्यंत 7 ' तत्पृष्ठनिष्ठ . बाइ 4 ·॥ गुद्धिपत्र सिद्वान्तशिरोमणिगौलाध्यायस्थ ॥ ६ "पृष्ठाइसंख्या ३६ २६ ५ मुखबुध्र १८ फलं २१ गणित १० सभाधाय ७ पराधारा १२ भुवा । १७ घिच्यगगने वफल गुणितं समाधाय पराशरो भुवो धिष्ण्यमगने 1१८ मुदित पुन दिदखाः चान्द्रान ११८ १० मंदिन पुन ३ ,दिदम्ताः १७ चान्द्रन र तुल्या सौरा तुल्याः सारा चलवान चन्नत्वात १५ कायाँ.. • 'कमीवर . ४१ कमोगा. बनविणति योगद ५५' १८ नंदधिश १ १० चम्मिन्चुत्ते काः कमी द्विनया कर्मणा पविशति योगपदं.. टश "घमिन्येत्ते.

·७
" { शुद्धिपत्र मिहान्तशिरोमणिगोलाध्यायथ ।।
पृष्ठं पंक्तिः अशुद्ध
१५. २१ किन्त
किंतु
१५१ १६
दिकचि
दिकि
१५३ १२ रविषिते रविदते
१५३ १९ वध' प्रसि
बंधप्रसि
२० भाकाच -भाकीच
१५६ समक्र
समुछ
१५८ ११ “कृतियागः
कृतियोग
पञ्चगणम्य पञ्चगुणस्य
२६१ २२ घोडशे
बोउ। १६ ।
विशंच।
तस्यास्तमयैव
मस्यास्तयैव