·# श्रीविजयनेमिसूरीश्वरग्रन्थमालारत्नम्-४१ ॥ धाराधीशासादितसरस्वतीविरुदेन विप्रवीग्रगेन कमनीय- कवितालतालवालकल्पेन परमाईतेन धनपालविदुपा विरचिता- wam ॐ तिलकमञ्जरी [द्वितीयो विभागः] तदुपरि- पूर्णतल्लगच्छीय-विबुधशिरोमणि-श्रीशान्त्याचार्यविरचित टिप्पनकम् । www Sa8Ak DHA ISAN तथा तपोगच्छाधिपति-सर्वतत्रस्वतत्र-शासनसम्राट्- श्रीविजयनेमिसूरीश्वरपट्टालङ्कारेण व्याकरणाचस्पति- शास्त्रविशारद-कविरत्नेतिपदालतेन श्रीविजयलावण्यमूरिणा विरचिता परागनामा विवृतिः। वीरसं० २४८०] नेमिसं०५ [विक्रमसं० २०१० प्रकाशक- श्रीविजयलावण्यसूरीश्वरज्ञानमन्दिर, बोटाद, सौराष्ट्र.

·સહાયક સદ્દગૃહસ્થ પોતાના પૂવથ પિતા શા કેશવલાલ પ્રેમચંદ મોદી બી. એ. એલ. એલ. બી ના શ્રેયાર્થે આ ગ્રન્થ છપાવવામાં અમદાવાદ-નિવાસી શાક બબલચંદ કેશવલાલ મોદીએ રૂ. ર૦૦૦ ની રકમ સમર્પણ કરેલ છે. Printer-Larnıbai Narayan Chaudbari, the Nirnaya Sagar Press, 26-28, Kolbhat Street, Bombay ? Publisher --Acharya Vijayalavanya Soreeshvara, Jnanamındır, Botad, Saurashtra प्राप्तिस्थान [૬] श्रीविजयलावण्यसूरीश्वरज्ञानमन्दिर, वोटाद, सौराष्ट्र- [૨] सरस्वतीपुस्तकभंडार, रतनपोल हाथीरसाना ·शासनमम्राट्-मरिचक्रचक्रवर्ति-तपोगच्छाधिपति-कदम्बगिरिभमुखनीयोंदारक- पूज्यपाद-आचार्य-महाराजाधिराजश्रीमद विजयनेमिमरीश्वरजी महाराज ।

·1212 350 श्रीतिलकमञ्जरीकथासारः प्रणेता-पन्याससुशीलविजयो गणिः [क्रमशः]- तत्राहिकक्रियाकलापेन दिवसमवसाय्य सायमन्तःपुरं गत्वा मदिरावत्या समं विहितप्रेमपूर्णालापो भोजनोत्तरं तया सह सुप्याप क्षमापः । स्वल्पावशिष्टायां रात्रौ च गगनतलादवतीर्य रजतगिरिशिखरमध्यासीनायाः श्वेतवस्त्रमाल्यानुलेपनालङ्कारवल्या मदिरावत्याः कुचकलशारोपितशुण्डादण्डेनाकृप्याकृष्य सन्यं पिबन्तमरावतहम्तिनं स्वमे दृष्ट्वा सहर्पमुत्थाय प्रथमप्रबुद्धां मदिरा- वती स्वममुपन्यास्थत् , सापि पावनतेन शिरसा सावधानमनौपीत् । तदनु नातिबहुपु दिवसेप्ववसितेपु गर्भमाधाय नवसु मासेप्वतीतेषु शुभतमेऽहनि शुभमुहूर्ते यथायथमुच्चस्थानमधिष्टितः शुभग्रहैरयेक्षिते शुभलग्ने लग्नशुद्धिदर्शनकौतुकादिवोयमुल्यां होरायामतिकमनीयाकृति तनयमजनयत् । जनिते घ तस्मिन् प्रमुदितविप्रजनजयजयध्वनिभिरुडुरो भूरिभेरीशरझल्लरीमुरजपटहपटुनिनादपूरितदिगन्तरोऽन्तःपुर- पौरनारीवृन्दनृत्यगीतगर्भवन्धुरो महानुत्सवः समजनि । समुपस्थिते च दशमेऽहनि देवद्विजसुहृद्वन्धुपर्गमभिवन्ध स्वमदृष्टे- रावतवाचकहरिशब्दपूर्वार्धक स्वनामोत्तरार्धवाहनशब्दोत्तरार्धक मेघशब्दपर्यायहरिघटितममुदायवृत्त्या स्वनामसमानार्थकं च हरिवाहन इति तस्य शिशो म चकार । तस्य धात्रीभिरनुपलमुपलालनापालनाभ्यामुपचर्यमाणस्य सममायुर्वेदविनिर्मव्रविद्भिश्च प्रतिक्षणं प्रतिक्रियमाणस्य ससम्भ्रमाभिरन्तःपुराङ्गनाभिः सततमाहूय दृढमालिशयमानस्यान्तःपुर एव पञ्चसु वर्षेषु व्यतीतेपु, समवतीर्णे च पठेदे मध्ये- राजकुलमेव कल्पितकमनीयविद्यालयो नृपतिरसिलशास्त्रपारावारपारीणान् निसर्गतः सन्मार्गोपामकान् श्रमक्रमाभ्यामनुशासफा- नाचार्यान् संगृह्य शुभदिनमुहूर्ते निर्वर्तितगृह्यसूत्रोनसर्वेनिकर्तव्यम्तेभ्य उपनिन्ये । तेभ्यश्चासौ चतुर्दशापि विद्यास्थानानि सह सर्वाभिरपविद्याभिर्विदाजकार, चित्रकर्मणि वीणावाद्यादिकलाकर्मणि च नितरां नैपुण्यमयाप । एवमतिकान्ते पोडशेऽन्दे स्वभवनमानीय निर्वतितप्रहप्रवेशमङ्गलश्चास्य कृने मनोरम कुमारभवनं चकार, प्रेषयामास चाधिगताशेषशास्त्रास्त्रविद्यं परिणततारुण्यलक्ष्मीपूर्णसर्वाङ्ग निरवयं हरिवाहनं यौवराज्येऽभिपेतुकामम्नरसाहाय्यार्थमवनीपति. कुमारमन्येष्टुमवनिमण्डलमभितः प्रेप्यजनान् । एकदा च प्रभातवेलायामेव सभामण्डपमध्यासीनं नृपमेघवाहनमागत्य "दक्षिणजनपदाधिपतेर्वत्रायुधस्य प्रीतिपात्रं विजय- वेगनामा प्रधानपुरुषः श्रीमन्तं द्रष्टुमुत्कण्ठितो द्वारि तिष्ठति" इति चित्रकनकवेग्रलताभिधा प्रतीहारी सविनयं व्यजिज्ञपत् । नृपोऽपि स्मारं स्मारमहुलीयकप्रेपणवृत्तान्तं प्रवेशयेति सादरमादिक्षत् । तदनु सगमागत्य कृताभिवादन विजययेगमन्ति- कोपनीतासने सस्नेहमुपवेश्य भूमण्डलामनिहतायुधस्य वायुधस्य कुशलमप्राक्षीत् । विजययेगोऽपि तदीयकुमलेन साकं तस्कृतप्रणाममायेद्य "भवत्प्रेपितदिव्याहुलीयस्य महिला निर्जितासिलदाक्षिणात्यक्षोणीपतिना तेन परावर्तितं सदध मयाऽनवय- मणिमयाभरणैः सह समरसकोशाध्यक्षाय महोदधये समाक्षिक प्रत्यर्पितम्" इत्यगोचत् । तदनु राज्ञा सगरेकुलीयकस्तोप. कारं सविम्नारं पृष्टो विजययेगो जगाद- "देव! परदुपरसासूपचितपीयलहपांमु यांमु पच्यमानकर मकपिलकेदारकमनीयान्तिमये पाररममये सेनापनिरमा कुमुमदोग्परसंशकं स्वरिपुमपनीपतिमभियियामुः कुण्डिनपुरान् काधीनगरीमागत्य कटकं सत्यशीविशत् । तदवगन्यापि सगजन- शिरोम्बरः कुमुमशेग्मरम्नमाधयितुमसहमानो दुर्थलतया च योदुमनीहमानः कालयापनमेर कल्याणकरमरधार्य काया शिष्यशालोमदिशा दुर्गस्थानमुपकाप्य तयारमानं रक्षन् संगृहीतममममंग्रामोपारगः समरमाहाय्याय सग्निहिवनुपानुसन्धानाप Amarwa ·२ AM तिलकमञ्जरी- प्रत्यह प्रमुखदूतान् पाहैपीन् , पर सेनापतिम्नस्य तथाविधमुद्यम गूढचरेभ्य उपलभ्यातीष कुपित सरभसमापतन्तीभि सेना- भिरागत्य काञ्चीनगरीमरौत्सीत् । दुर्गविघटनाय प्रवर्तितै सजिनमत्तदन्तिघटै सामन्तै सह प्राकारशिखरमध्यासीनस्य कुसुम- शेखरराज्यलोकस्य प्रत्यह सग्रामा अभूवन् । एव काञ्चीनगर्या भाक्रमण रक्षणाभिनिवेशाभ्यामतीते कियति काले, रानेरतिक्रान्ते च प्रथमप्रहर प्रस्तुतोत्सामग्नतयोपरत सग्रामचिन्तोवृत्तमानस सेनानायक सहसैव प्रकटितमवीवोत्कट कटककलकल माकर्ण्य सनाताक्रमणशङ्कतत्काललब्धारमरो महाप्रलयकल्प सग्राममकात् । तृतीयभागाप्रशिष्टायां रजन्यामनपस्थया जयपराजयावनुभरति प्रतिद्वन्द्विसैन्यद्वये, शत्रु- सैन्यानिर्गस्य कुमारकल्प एको नृपकुमार सेनापतिपुर पुञ्जिताना राज्ञा मध्यमु पत्य सगर्वमुच्चे भोशन् सेनापतेरन्तिकमुप- तस्थे। सेनापनिरपि प्रौढ्योपसृत्य तदीयदृष्टिपथमध्यतिष्ठत् । तयोश्विरमतिभयङ्करे प्रवृत्ते महासारे सेनापतेरतीय शोच्या दशामनुभूय ताणपरित्राणमा मार्गयमाण पार्श्वस्थमपि व्यग्रतया विस्मृत देवेन प्रहित बालारणमगुलीयकममार्पम्, व्याहापं च त तद् ग्रहीतुम्, परमसूयन्निन नासौ ग्रहीतुमुन्मना भजनीति जनिताभिनिवेशोऽह तदीय करामपर्तिनीमेकामगुली गृहीत्या सत्र तदङ्गुलीयक न्यशीविशम् । तदनु तदङ्गुलीयकमहिम्ना सपदि जृम्भामुद्भाव्य निद्रोद्रेण युगपदाकुलीकृते शत्रुसैन्ये राजकुमारोऽपि धनुपि योजित शर सहृत्योज्झितधनुर्यष्टिर्निद्रातिरेकमनुभूय रथोत्सङ्गमाशिनियत् । स सेनापतिस्तस्य भुवनन्नयानिशायिना शौर्येण विस्मयमान- मानसम्तमभिधावत सेनिकान् शपथशतेन निवार्य राजकुमाराधिशयितरथदेशमागत सक्लाङ्गसङ्गल दुधिरधारमुपरतप्राणसञ्चार- ममु नृपकुमारमवेक्ष्य सन्निहितसाम तजनै साफमदसीयगुणगण स्तुपस्त परिचाययितु कमपि मृगयमाणतत्पक्षगत नैकमपि चैतन्याश्रितमद्राक्षीत् , अगत्या च तच्चामरग्राहिणी तत्परिचयमपाक्षीत् । सापि स्ववदश्रुसलिलाप्लुतलोचना नि श्वस्य कथ- कथमप्यचक्थत्-'महानुभाव ! अस्त गच्छन्ती कथमस्य कथोपन्यासपथमवतरितुमर्हति तथापि श्रूयता कथकथमपि समासेनो- पन्यस्यसानाऽनन्यजनसमाना। अयमसिलद्वीपमहीपसमुद्भूयमानोदयकेतो सिंहलद्वीपाधिपस्य चन्द्ररेतोराभन सग्रामार्णवसेतु समरकेतुर्नाम । भय दुरतिक्रमविक्रमशालितया बाल्य एवानुभूतयौवराज्याभिषेकसौभाग्य सकरद्वीपविजिगीषया प्रयातोऽपि पितुरादेशेनास्य राज्ञ साहाय्यसमीहया काञ्चीमागत्य पञ्चपाण्यहानि स्थित्वा प्रातरद्य शृङ्गारवेप गृहीत्वा कामदेवमन्दिरमगमत् । तासीनश्च द्वारदेशमनुप्रविशन्त पौरनारीजनमतिप्रीतिपुपा चक्षुषाऽयेक्षमाणो दिवसमबसाय्य कामदेवस्य पुरस्तात् कमलिनीदलमयीं शय्यामधिशय्य निशीथसमये सजितसमरसामग्रीक प्रतिपिध्यमानोऽपि हितैपिमि प्रवर्तितसङ्गरो दुरवस्थामिमामन्वभूत्' इत्यमावेदयन्त्यामेव तस्यामझैपीदसौ क्षपा। सर्वमपि प्रतिद्वन्द्विसैन्यमजागरीत , स राजकुमारोऽपि क्षीणनिद्रस्तत्क्षणमीक्षणद्वयमुन्मीलनसौभाग्यमनैपीत्। सेनानीरपि तस्यातर्कितोपनतेन पुनरुज्जीवनेन कृतार्थ सन् मुहूर्तमवस्थाय शत्रुसैन्याश्वासनायाऽभयपटई नादयित्वा स्वसैन्यमपि तदवस्कन्दनाद् व्यावर्त्य प्रधानजयगरणमारुह्य स्वपुरस्तानृपकुमारमारोप्य ध शिविरमानपीत् । अधिशयितशय्य च त वणपट्टयन्धनादिना परिचर्याप्तभिपगवाप्सविविधोपचारवर्धमानबलमुनमेऽहनि सादर निमध्य साकममात्यादिमि स्वसदनमवाप्यानीय भोजयिया कुसुमानुलेपनवसनाभरणेरभिनन्द्य सप्रामगृहीतगजतुरगरथमपि प्रत्यर्थे रचिताञ्जलिर्जगाद- 'कुमार! मया निर्जितमात्मानमवगम्य मनागपि नावमन्येथा, न सलु त्वामधिज्यधन्वानमहति कोऽपि समर पराङ्मुखीकर्नुम, दूरतोऽपिष्टमान यदीदृशी दशा स्यामन्चपीभवत् तदन्यदेव वस्तु, स्वदृष्टिपथमवतारयामि' इत्यभिधाय तदीयक तमदर्शयत् । कुनो रब्धमिदमिति पृष्टश्च भवतो मेघाहनस्य शक्रावतारगमनादारभ्य ज्वलनप्रभौमानिवृत्तान्त राजलक्ष्मीस्वस्थानप्रस्थानान्तं यथारत्तमकथयत् । नृपकुमारोऽपि समेतशिराम्य स्वस्मिनवज्ञा शिथिल्य मोचत्- 'दण्डाधिपते। नूनमसी नरपतिरमरपतिस्त्यमानगुणगौरव, यस्यैदशममाधारण माहात्म्यम्, यस्य च भवाशा स्पाययेऽपि प्राणार्पणमपणा स्वविक्रममप्यपद्यान्यदीयसाम?षीनपरायणा सचिया, सम्मादर मधिक्यद्वार्तोपन्यासेन, । wwwm ·कथासारः। -www rammam mmam . असीमसाहसाकृष्टराजलक्ष्मीविनीर्णतनयरलं तमाशु दर्शयित्वा कृतार्थय मामझीनं लोचनयुगलम् । तस्य तदवलोकनकौतुकमव- गम्य सेनापतिः प्रत्यवोचत्-'कुमार! योगमुत्कण्ठसे, तर्हि प्रस्थीयतामचैत्र' इत्यनुज्ञाप्य मया सार्धमसौ देवस्य पाव प्रेपितः सम्प्रति शकावतारोद्यानसन्निधानसुन्दरे सरयूपरिसरे सनिवेश्य शिविरमपनिष्टते"। सर्वमेतदाकर्ण्य विस्मयमनुभगन् मेघवाहनस्तदवलोकनोत्कलिकाकुल- सपदि तदाकारणाय हरदासनामानं महाप्रतीहार प्राहैपीत् । स च सादरं तमानीयान्त. प्राणीविशत् । तमभिमुसमागच्छन्तं दूरादेव देव आहूयातिदूरमुरिक्षप्ताभ्यां भुजाभ्या- माकृत्य स्वकीयमकमारूरपत्, गाढमाठिप्य प्रणयभरेणासन्नासने चोपवेश्य नृपः समन्दस्मितमभापन-"तवागमनेन कृतार्थोऽहमस्ति, धन्यस्त्वमेवान जगति येनात्मनः पराजयमपि विजयमिवाद्रियते वैरिवर्गः । मन्ये मदीयशिरच्छेदसाहसार- लोकनसन्तुष्टया राजलक्ष्म्या दिव्यागुलीयकोपहरणव्याजेन दविष्ठदेशान्तरादाकृष्य मह्यमुपहृतोऽसि, मे द्वितीयस्त्वमारम- जन्मा। हरिवाहनेन सह निर्विशेषमुपभुक्ष्य प्राज्य राज्यमिदमात्मनः । परेणाहमिहानीत इनि न मनागपि मन्येया', कस्यापि परस्याभावात् प्रत्युत समेपामेव राज्यलोकानां भवदीयत्वात्, सर्वथा स्थिरमवस्थीयतामत्र, सर्वमपि सेरस्यनि समीहितम्" इत्युक्त्वा निकटोपविष्ट हरिवाहनं जगाद-"चन्स! गुणैस्त्वत्सम वसमधिकं या मध्येवगं कमप्यनवलोक्य त्वत्सहचरान्वेषण- प्रवणेन मयाऽद्य भाग्येनोपलब्धता पिसन्धः सहचरः । अयमतिसान्द्रसरयेनाध्यासिततादात्म्यो न कदाचन विरहयितव्यः, अपि तु निशास्वपि शश्वत् सन्निधातव्यः प्राणप्रिय समररेतु" इत्यभिधाय नृपतिरासनादुदतिष्ठन् । कुमारोऽपि तदादेश- मुररीकृत्य समरकेतुं हम्न गृहीत्वा अन्त पुरसञ्चारिणा परिचारकगणेन परिवृतो मदिरारतीभग्नमनैपीत् । वन च मातरमभिवाद्य समरकेतुं दर्शयित्वोपन्यम्नसमस्ततदीयगुणगणम्तदुपहृतवस्त्राभरणं तं स्वभवनमानपीत् । तत्र च सम्पादितस्नानभोजनादिकाय हरिवाहनाय भुक्त्यर्थमशेषमुत्तरापथ, समरक्तचे चागादिजनपदान् पट्टकचित्रितानर्पयामाम नृपेणादिष्टः सुदृटिनामाऽक्षपटलिकः । एवं स्वकुमारनिर्विशेषमुपदर्शितप्रसादेनापनिपतिना प्रतिक्षणं सक्रियमाण, देण्यापि विचिन्त्यमाननानाशनादिसौख्यः समरकेतुः स्वगुणगणेन हरिवाहनमनुकुर्यन्नहर्निशमेन्योन्यमन्वरज्यत् । एक्दा ग्रीष्मानसरे प्रभात एवोत्थाय कृतनानभोजनः समरक्तुना सह गजमारुह्य सरयूतटवर्ति मत्तकोरिलं नाम बाह्योद्यानमगमत् । गत्या च तत्र कतिपयाप्सनृपकुमारपरिवृतः सरयूतीरपरिसरमुपसृत्य तर कामदेयमन्दिरमन्निहितप्रदेदो प्रथममेयागत्य परिजनेनोपाल्पितं सम्भूयोपस्थापिनताभिरभिनवयौवनाभिरागनाभिरधिष्टिनवातायनं जरमण्डपमगमत् । प्रविश्य तदन्त कनिपयाप्तजनसमेतस्सस्य निर्माणरामणीयकमितम्तनो निरीक्ष्योपरतफौतुकः कुमुमतत्पमेश्मनल्पमध्यामिष्ट । समासीनमेव तं प्रतीहारप्रयेशितैरनेकविधवाविनोदध्यासिनै राजपुत्रम्नत्कारोचितहतयरियस्यैर्ययस्यैर्नृपजनेश्च यथास्थान- मामीनः प्रार्तितायां पैदग्भ्यभूयिष्ठाया काव्यगोठया विचित्रालापमुपसृत्य काव्येषु निरनिशयरसिको मञ्जीरनामा यन्दितनयो विज्ञापयामाम-"कुमार ! अन्यरहितपूर्यस्य मधुमासस्य विशुद्धग्रयोदश्यामतीर व्ययेन नागरिकभुजगजनेन प्रीत्या प्रनित- यायोरसादिक्षया कामदेवस्य मन्दिरमायातेन मया तत्प्रागणानिसहकारतरोरधनान्मृणालतन्ननियनितग्रीवोद्देशं मध्यभाग- रचितरचिरम्ननपदनाकृतिकन शुष्कचन्दनद्रयेदिकावलपेन यद्योभयपर्यन्तं ताडीपग्रम्बण्डमगरोग्य कौतुरनादायोत्तरीयाञ्चले नियम्य च यायायामासितायां रहसि कस्सेदमिति निरूपयता मया सरपृष्ठे नामाक्षराण्यनपेक्ष्य तक्षगमेवाररणमपसार्य तदुदयाटि । तदनु दिव्याक्षरैदाममाना दुरूहतात्पर्या व्योकि तमानुपदमेनोग्यमाना समन्नादार्या। पर तस्या मुहु. मुंहरयहितेन मनमा रिचारिताया अपि न किमपि तात्पर्यवाधार्यत । तस्मात् कुमार पर सर्यमादिशनु यदिदं न कस्य पा किममिप्रायकं प्रेपि पत्रम्" । इत्यमिधाय तामनिस्फुटमपाटीत्- "गुरभिरदत्ता योदु पाम्छन् मामप्रमात् स्यमचिरेण । स्थातामिपप्रपादपगहन तनान्निकस्याग्नि" पश्यमानायामस्यामार्यायामवधाय तत्तापर्यमालोचयाम मभामामु कोशलेश्वरकुमारोऽमीर-"सगे ! काचिद् दिव्यान्य. पामुद्रोदकामोऽपि कथन युग नपामृतोऽपि तदीयगुरननमदानेन नान्यप्राहीनि मदनाग्निना दन्दामानमानयोऽमी तामनु- चिननापि विधिना प्राणप्रगयिनी चियीनीमुसेन स्वमाहसमायोविदन् । नपाधै तया प्रेषितस्याम्योत्तरपग्रन्यायमभिमधिः- भकारगरिषिमिमंस्पिग्रादिभिस्नुम्यमप्रतिपादितामपि मां मानभाममहमानस्सं सामरममपहाय यलादपहरणादिना amwa mom ·तिलकमञ्जरी- -यना wwmaaran क्रमेणाचिरमुद्वोदुकामोऽयोग्यकारी स्या, अतो मा त्वरिष्ठा , अन्यथापि से स्वनि तर समीहितम् । कथमित्याह- वयोरन्योन्यसम्मेलनमभूत् तत्र पत्रप्रचुरपादपवने मदीयदूतीकया निगुह्यमानस्त्वमुद्दाहोपरणान्तरमनपेक्ष्य फेवरमग्निमन्तिके कृत्वा स्थास्यसि, तमेवाग्निं साक्षीकृत्योद्वक्ष्यसि तत्र द्विवाभि सहचरीमि सहाचिरमेवोपस्थास्यमाना मामतिमीण । वैगुण्यदृष्ट्या गुरुभिरप्रतिपादितामपि मामुद्दीक्षमाणस्वमन्यायेन क्षिप्रमेव नरक गत्या पार्श्वज्वरदमिरसिरूपपत्रपूर्णपादपरने स्थाता-स्थितिशील स्या इति शापात्मकमर्थान्तर तु न कथयनौचिनीमञ्चति, अपरनमनसा नायिकानामनभिमतनायकान्तिके तागतिललितलेखप्रेषणादरायोगात्, कुनस्तर्हि श्लेषभङ्गी तादृगगीकृता तयेति चेत् ! स्त्रीणामतितरलतया पनगहिक्या कौतुकेन तदावरणमपसार्य तत्सतितकार्यतत्वमवधार्य सम्भावितरहस्योद्घाटनवारणाय वाग्मैदग्ध्यप्रणयिन स्वप्रणयिन प्रति तद्वैदग्ध्यप्रकटनाय च तदुपपत्ते" इ युदीरितवनि तस्मिन् समरकेतुवजं समेऽपि राजपुत्रा प्रसद्य सद्यम्तदीयप्रतिभा प्राशसन् । समरक्नुस्तु खपदश्रुक्णकिन्ननयनोऽतविम्लानाननोऽधोमुखीभूय भूतलमलिखत् । तमस्थान एव तादृगवस्थमवलोक्य हास कलिकोविद करिगदेशाधिपतिकुमार कमलगुप्त मित्योवाच- "युवराज कुमारस्य काल्यार्थतत्त्वोद्भावनशक्त प्राप्तावसरमपि कीर्तनमपहाय किमिति मत्सरीव मौनमालम्ब्य वर्तसे, न प्रपतसे च तमनुशोचितु युवान' योऽप्राप्य तत्पाणिग्रहणसौभाग्यमनुभूयमानानुताप , कि करोतु विपाकोन्मुखपाप परमपराक स । वस्तुतम्तस्करामणीरसौ मीर एव पापीयान नापराध्यति, यो यात्रोत्सव द्रष्टुमागत त युवान दूरादेव दर्शयितुकामया पनवाहिकया सहकारमूले न्यस्तमिद पत्रमपहृत्य मकरध्वजेन दूरत एव पूरयि वा परस्परप्रेमाणमिति झटिति सघव्यमान मिथुनमकारणमेव व्यघटि, तस्सादय कनापि करिनदण्डेन विनेतन्यो जालम कुमारण, सयोज्य च मिथोमिथुनमदस्तत इतो महताप्यायासेनान्वेष्य, यद् विरहवितर्कनीवाग्निरन्तर्दहतीवाऽस्य युवराजस्य" इत्युकवनि तस्मिन् मन्दस्पन्दमानाधर कमलगुप्तमभ्यसूयन्निवानुशोचनाद् व्यावर्त्य समरकेतुमवोचत्- "सखे । किमर्थमेवमस्वस्थेनावस्थीयते त्वया, स्मर्यते वाऽऽर्ययाऽनयोरोधितसस्कारेण कयाचन दिव्यकुमारिकया स्वकटाक्षबाणैर्वणितस्मात्मनस्तदावेदितसक्तस्थानस्यापि वेनचिदनिगार्येण गरीयसा कार्येण त सम्पर्कसौभाग्याभावसमाचार ।" तदाकर्ण्य मुहूर्नमुपरतवाग्व्यापार स्थित्वा वक्तुमुपचक्रमे-'लोकोत्तरप्रतिभासार कुमार ' पेशल ते परकीयाशयप्रज्ञानकौशल मनास मे विस्मयमातनोति । तथापि यदि ते श्रोतुमतिकुतूहल, श्रूयतामसौ वृत्तान्त - अस्ति सिंहलद्वीपे रङ्गशालानानी नगरी । तद्वास्तव्यो मपिता चन्द्रकेतु सुवेरगिरिनिकटासिना दुष्टसामन्ताना निग्रहाय दक्षिणापथगामि नौसैन्यमादिश्याधीतशस्त्र शास्त्रविद्य मा यौवराज्येऽभिषिच्य तक्षायक वेनाइल्पयत्, प्रधाननृपति- भिरमान्यै सामन्तश्च मा ससहाय सम्पाद्य शुभेऽहनि औषयच्च । प्रयाणदिवसे च प्रातरेव प्रात्वा समर्चितेष्टदेवतो द्विजजन घसनाभरणावणेन मन्तप्य सभामण्डपमात्य च नन महाई हेमासने प्रामुखमुपविश्वासादितान्त पुरविलासिनीसम्पादित प्रयाणकालोचितमाङ्गलिकक्रियो वज्राङ्कुशनाम्ना महामानेणोपस्थापितमरवल्लभाररय गन्धगजमारुह्य राजकुलानिर्गत प्रतिपद- सुदाशीराशिभिरभिनन्द्यमानो द्विजजनैर्वन्धमान औरजनैनिभाल्यमान पौराङ्गनाजनैर्नगरसीमानमतिक्रम्य क्रमेण महासमुद्र मद्राक्षम् । तस्य च सर्वतस्स्यन्दमानस्वादुसलिरबधुरे परिसरे द्विनाणि दिनानि विश्रम्या यतरेयुरपराह्नसमये श्रीमन्तमणवम पूजयत् , म येद्युश्च प्रविश्यारोक्तिसमुद्रावतरणामार्ग प्रभात एव पौतिस्कृताकृतानुसन्धानाय प्रहितेन वेत्रिणा सजा समा पतन्तमसुकृतविवतरिय कैवर्त परिवृत काककालाकृतिभि पञ्चविंशतिवर्षदशीय कञ्चन नाविकयुवानपश्यम् । तस्य चोज्वरवेपविभूपितमाकार त परिवार च प्रेताकारमवेक्ष्य विस्मित सद्य एव पार्थोपविष्टमसिलनाविकनायक यक्षपालितसज्ञक 'कोऽयम्' इति पृष्ट्वा निखिरकैवर्तगणनायकोऽय नाविक' इति तेन प्रत्युक्तोऽपि तदविश्वस्य पुनरप्राक्षम् -- कथं तर्हि वितरनिविसदृशोऽयमाकारणावलोक्यते ।' सोऽपि पुनरगादीत्-'युवराज' नाकारेणैर, अपि तु सर्वप्रसारण, न वैभिरेव, भपि त्यन्यैरपि पुरपैरय विसदृश प्रज्ञौदार्यधैर्यादिगुणे । चेदस्ति कुतूहलमाकयंतामस्य समासेन वर्ण्यमान पूर्ववृत्तान्त । wihrwww ·कथासारः। maminwwww क्षम्ति सुवर्णद्वीपदेदीप्यमानमणिपुराभिधाननगरवास्तव्यो लोकयात्रायामनिमात्रनिपुणो वैप्रयणो नाम पोतवणिक् । तस्य धार्मिकधौरेयस्यान्तिमे वयास वसुदत्ताभिधायां भार्यायां तारकनामाऽऽत्मजन्मा समजनि । स च शैशव एव श्रुताशेपशास्त्रः कलामुलब्धप्रमिककौशलः क्रमागतयौवनावस्थापन्नो यानपात्रमधिरुह्य द्वीपान्तरं प्रस्थितः सांयात्रिरनुगम्यमानो रङ्गशाला नगरीमागमत् । आगतस्य च तस्य नागरिकजनसम्मर्दवारणाय विस्तृतावकाशविकस्वरे जलनिधिपरिसरे सम्यगावासितस्य कैवतंकुलाधिपेन जलकेतुनाम्ना कैवतेंन सख्यं समवर्तत । क्रमेणोपारूढद्रगढिमनि तयोः सख्ये कदाचनारूढनवयौवना परम- रमणीयदर्शना प्रियदर्शना नाम जलकेतुकन्यका पितुरादेशेन मौक्तिकहारमुपहारमादाय तद्गृहमवाजीत् । तत्र च तत्प्रथमदर्शन एव तदुचललावण्यावलोकनप्ररूढदृढप्रीतिप्रेर्यमाणा सा प्रत्यहं केनापि व्याजेन तदन्तिकं गन्तुमारेभे । कदाचिदेकदा तदीय- चन्द्रशालायां सख्या सार्क क्रीडन्न्यास्तस्याः कथञ्चिदन्तिकमागतोऽसौ तदवलोकनोत्तरं संभ्रमेण धावन्त्याः पतन्याश्च तस्याः सत्वरमुपसृत्य दक्षिणपाणिं गृहीत्वा सान्त्वयामास, स्वगृहगमनाय प्रतियामास च । तदनु तत्करग्रहणमहिना दूरमपसत- सम्भ्रमा प्रीतिप्रथितप्रागल्भ्यप्रकटितविभ्रमाऽसौ कुमारिका किञ्चिद् विहस्य 'कुमार ! स्वद्गृहीतपाणिरहं त्वामपहाय न पारयामि गृहान्तरमितो गन्तुम्, साम्प्रतं तु त्यन्सदनमेव त्वदीयाया मे सदनम्' इत्यभिधाय वामपादाङ्गुष्टलेसया मन्दं मन्दं कुटिमं लेपितुमारेभे । सायानिकयुवाप्यसौ तस्कृतेनात्मसमर्पणेन प्रीयमाणम्तां मन्दमालिन्य 'प्रणियिनि ! न पलु गृहमात्रम् , अपि तु शरीरेन्द्रियादिकमपि मामकं त्वदीयमेव' इरयुदीर्य "दुष्कुलादपि कन्यारवं ग्राह्यम्" इत्याचार्यवाक्यं प्रामाण्येनास्थाय योजनगन्धामिव पराशरस्ता पनीमकान् ि। पाणिग्रहणदिनादारभ्य सर्वाङ्गसुभगया तया सह नवयौवनोपभोगमासेवमानः पर्यहादपिलमपि कार्यम् । कस्यचन पोतवणिजः कन्यकाऽसौ, भग्नतां गते तत्पोते जलकेतुना मध्येसागरादुद्धस्य रक्षितेति श्रूयमाणादसीयवृत्तान्तोऽपि साफमागतैर्वणिजनैः स्वाभिजनपरावर्ननाय प्रवय॑मानोऽपि, बान्धवजनैरुपालम्भपूर्णः सन्देशैरा- कृष्यमाणोऽपि न मनागपि गमनाय मतिमकार्षीत् । कदाचिदास्थानभूमिमागतस्य तस्याकाररामणीयकावलोकनाकृष्टमनसा राज्ञा चन्द्रकेतुना सादरमाभाष्य जामावृधिया भूयमी जीविका दचा सकलनाविकजनाधिपत्यापादनेनानीय प्रतिपत्तिरकारि । तदाधिपत्यमाचरम्नमा निरिवला नौवहन विद्या- मधिगत्य कर्णधारधीरेयतामधात् । तदयमनीव योग्यो निजतरणिकर्णधारतया नियुज्येत चेदनिमुरोन तारयेत् कुमार पारावारम्, पारयेयापराण्यपि प्रयोजनानि निष्पादयितुम्" इरथमुपवर्णयनि तस्मिनसी कैवर्तनाथः सविधमागत्य सादरं प्रणम्य पानिप्रणयेन प्रत्यपादयत्- 'युपराज! भवदीयविजययायोटोषणक्षण एवार्णवाभ्यर्णमागतेन मया भनोदकमर्पिम्नेलेन्धनादिपूर्णानि लघुगृहत्प्रर- हणानि मजितानि सन्ति, विजययायाभिधाना नोरपि कुमारम्य शत्रुविजयाय समिता, भतः प्रस्थीयतामभ्युदयाय नानि चेत् प्रस्थानमाकालिककार्यविलम्यः । तदाफयं तरक्षणमेव राजगणपरिवृतः समुद्रस्य तीरं गरवा तरमणामोत्तरमभ्यरक्षमधि- रूदण ताररेणावलम्यितो नायम् । तत्र पद्धामने मयि समेऽपि राजपुत्राः स्वस्ययानपाग्राण्यधिरा मां परिवृत्स प्रातिष्टन्त । ममं कियहरमलध्य सागरमन्तराऽन्नरोपस्थितद्वीपपर्तिनः मामन्तान् प्रातिम्बिस्यक्रियाभिर्दमयिन्या मुयेलाचलमंशक- मचाटमुदचलम् । नम्य चानिरमणीयेषु पर्यान्तारण्येषु सूचितारािलरामायणरमणीयत्तान्तरपाय रोपिनमनत्यमामन्तरपदर्शिनान् लम- पुरीपरिमरप्रदेशान् मप्रमोदमयनोम्मानः कनिचिदहान्यया मम्, एकदा नु नत्रारस्थितशिविर एवं प्रधानपार्थिवपुत्रैः पदानि- पुरश्चानुगम्यमानः सेतोः पश्चिमे नानिदूर गया सत्रौर्यचीयंप्रवृत्तम्यानिर्पितम्य पर्वतकनाशः किरानराजम्य राजधानीमय- स्कन्य नस्य सर्वम्पमा'ममान्य मशिविराभिमुग्न प्रस्थितम्य मम प्रथमप्रम्यान एवं नृतीयभागारशिष्टायां निशायामग्रिनामा मानः ' युवराज्ञः, इति पृरपतित्यरितवाहितया नौकया निम्टमागत्यारोचन्- "कुमारसेनानीसिंहापनि यदपमननिदूरवर्ती रामणीयकन सपनानामप्रणी रपटो नाम गिरिः । भयं जानफी- गिदानलजानन्यमानमानसम्य भगातो रामचन्द्रभ्य सामभिप्रयातादीन पकानाहरग्निः कपिनिरमाया गुमेरोः मानुः सेनापन सम्म पुरमादुपस्थापितः, तेनापि होरकमगिरिय माघारगमगिभिः पापागमपैः परैः समं नायमेम्यममा ·तिलकमञ्जरी- वायमहतीत्यालोच्य सेतो पृयक् पयोनिधौ स्थापित , पयोधिनापि पुनप्रेम्णा क्रीडागिरित्वेनाङ्गीकृत । नास्ति कश्चिदित श्चलिताना विश्रामयोग्य कश्वन प्रदेश पर्वतो वा, प्रत्युत सर्वतो वेलतारनकलिल सलिलमेव केवलम् , तस्मादिहेय परिश्रान्तपरिवारेण युवराजेन त्रिचतुराण्यहानि विश्रन्यानुगामिन सैनिकान् प्रतिपाल्य च प्रयातव्यमित्याकर्ण्य प्रभुरेव प्रमा णम्' इत्युदीर्य गते तस्मिनतीते च कनिपयक्षणे क्षोभिताशेपजलचरतारतर शिविरोत्थितो भेरीमाङ्कारो दिगन्तराणि व्यापत् , तदनु च सविस्तरेऽप्यवतारमार्गऽन्योन्यसघट्टनविघटनाभ्या कथयमप्यमवकाशमवाप्य पलाय्य ससम्भ्रम तीरमवतरता शिबिरवर्तिजनाना बहल कोलाहल समजनि । अथ क्रमेणोत्तीर्णे राजरोके, तटनिकटमानीतेपु रिक्तयानपानेषु, पर्वतस्य पूर्वदक्षिणभागमावापाय प्रयातेपु सैनिकेषु, तमुद्देशमुपससारातीव दिव्यो माङ्गलिकगानध्वान , तमश्रुतपूर्वं श्रुत्वा तदुस्थानस्थानानुसन्धानाय पार्श्वपर्तिन नृपजनमात्मन परिजन च प्रेप्य तद्ध्वनिध्यानस्तिमितनयनतारक तारकमगादिपम्-- 'सखे। अतिमधुरिमधुरीणोऽय गानध्वनिराकर्षतिनरा मामकीन मन , तस्मान्मार्गातिकमणश्नमस्तन मन प्रयाणे न प्रतिबध्नाति चेत् प्रगुणीकृत्य नार प्रस्थीयतामस्य धनेरुद्गमस्थानम्, न खलु किमपि महोत्सवमन्तरेणेदग् ध्वनि सम्भवति' इत्याचक्षाणे मयि स क्षणमधोमुखस्तूष्णीमवस्थायावोचत् - 'युवराज' न केवल कुमारस्यैव, अपि तु ममाप्येकदा ध्वनिमिममत्रैव ध्रुतवतोऽस्ति तदुद्भवस्थानगमनकौतुकमुस्कटम् , किन्तु न पार्यते पर्वतस्थास्य पर्यन्तप्रवाही जलराशिमहान्तमन्तरेण यत्रमुत्तरीतुम्, यतोऽत्र पदे पदे निमजगिरन्मननिश्च भीपणैर्नलजन्तुगणेरुद्वेरिता दुस्तरा आवर्ता प्रतियध्नन्ति गति प्रवहणानाम् , श्लथयन्ति च प्रस्थानोत्साहमत्यधिकप्रमाणा स्तट सघट्टमाना पापाणा , तस्मान्मन्दायते मे मनाइ मानसम् , तथापि यथादेश तव शनोमि प्रवर्तितुम्' इति तेनोदीरिते प्रत्यु पनकौतुक प्रत्यरोधम्- 'सखे। निशम्यमानगानध्वनितचायगमनमन्तरा स्वावासमुपगतोऽपि तजन्यानुतापदवदहनदन्दह्यमानमानसो न स्वस्थ स्थास्यामि दिनमेकमपि, तस्माद् यदि शकुनशास्त्र प्रमाण, तर्हि नास्ति यायायामस्यामसाकमपायशङ्का मनागपीति विश्वस्या विलम्यमुत्तिष्ठ गन्तुमनुतिष्ठ च कौतुक विहन्तुमा मन ' इत्यभिदधाने मयि क्षणमसौ दोलायमानमानस ---'कुमार' अलमियता प्रवर्तनाप्रपन, प्रवृत्त एवाहमिहितेनाऽपि तावकेन' इत्युक्या प्रणम्याम्भोनिधिमभिमतशकुनोद्वेलितप्रयाणकौतुक प्राचेतसेन प्रतस्थे दिड मार्गेण । अथ पापै सदायीकृतवर्णधारैरनुगम्यमानेन तेन जलचरेभ्यो भयावेदक प्रत्येक कर्नग्यावेदक च वास्यमुदीरयता परितोऽवहितदृष्टिमर्पयता च निरकाचलतटसघटनाक्षित्वा पुर पुर प्रेरिता नौरतिदीर्धेऽपि समुद्रपथे प्राय कचिदपि न च स्पाल, त पर्यंत प्रदक्षिणीकृत्य प्रमेण यस्वनोद्भवस्य तत्पदेशस्याभिमुखीयभूव । परममा प्रदेशोऽपि तामन्तिकागतामवेक्ष्येव तद्बाद्यध्वनिमुपसहृतव न्, उपरते च तव नौका सत्वरमाय तारसे ग्याहरावान्- 'कुमार! मार्ग दर्शयिस्या ध्वनिरमावत्रैवोपारसीत् , मापाप्यतामत पर पुरमात् प्रवर्खतामुन पश्चाशियर्सनामिय नी मद्विचारेण तु रसगिरिरेमाप पदे पदे विविधौतुकानामारपदतपा युज्यते प्रतिप्रदेशमवलोक्तुि, तेन सपरिप्रहस्य स्वस्थ दर्शनीयविरक्षाप्यपनेतुम्' इस्युक्त्वनि तस्मिन् सहमैव प्रतिहदनिगमिष प्रतिवचनमनुक्यैर "केश चलमन्वभावि, न खलु ऐशतोऽपि मुसगिष्टायसिख्या' इति सस्य चापल्यमालोच्यानुतापमवापम् ,क्यमियन्तममुधिमार्गमागल्यापूणमनोरथेन परारत- मीयम् !, कथं घ तदर्धपाटपार्थिव प्रति मलिनमानन दर्शयितव्यम् ?, क्य चोलसितवचनाना स्वयान्धवजनाना कर्णा स्तुदानि रोपस्पितानि भर्मनानि मोडम्यानि मनि चिन्तपग्नेय परतनीमनैपम् । तदनु कमेगापनीननिमिरे मिहिरे परमा सुल प्रभामण्डलमयेक्ष्य ग्मितहिनि विनवयोव मुरादिमा गोपडित रोचरेदयन्दमपश्यम् । तदनु च पुर प्रवनय नारमिति सारकमादिश्य सपदि पुर प्रस्थितम्नस्य गिरेरधनादक दिव्यमायतनमदर्शम्, तदपलोपोत्पतरिमपविरमविपिन प.न जानु समीहितायसम्पादनप्रयगेन नीतिरनुसरणीया, याहमपापशङ्कया मीनिमनुमरसिद स्थान नापाम्य, नाई प्रामादप्रयरमिम नारिनुभशश्यम्, यदयक्षगेनान्यपदार्थमादिक्षा रक्षणमेयो पारसी।' मन्ये-नमसामान्यम्मंग कोटिविश्वकर्मण या भगवान् प्रमापनिररकापुरीमारम्प रातरानमानी विनित्य -- ·कथासारः। - तदीयकोशमपजहार, प्रयसिंशत्रिदशकोटिकदर्थनया समूलमेव सुमेरुमाजहार च, नान्ययेहगायतनं शक्येत निर्मातुम् , इत्थमालोचयत्येव मयि रभसप्रेरिता नौस्तदायतनदक्षिणप्राकारभित्तिमागमत् । क्रमेणाक्रम्य च तत्प्राकारभित्तेः प्राग्भाग क्षपितमार्गश्रमस्तारकमचक्यम्- 'ससे! अतः परं सन्नानकप्रभृतीनि विकसितदिव्यकुसुमान्यवचित्य निर्झरादानीय च पानीयमन्तःप्रतिष्टितमस्यायतनस्य भगवन्तमर्चितुं यतनीयम् , येन मदीययात्रा फलशालिनी सम्पयेत' इत्यमभिहितोऽसौ विहस्य कुमार! तत् सर्व मुकरम्, किन्तूभयतो दूरविततटङ्ककर्तितप्रकृतादिकटकसंसृष्टप्राकारप्रतिहमवतारद्वारमस्माग्निर्गमिप्यता फेनचिदुपदेशमन्तरा दुर्निरूप- मिति तत्प्रतिपालनमेव तावत् प्राप्तकालम् । नूनमेवास्यायतनस्याभ्यन्तरे कोऽपि तिष्ठति, चन्दनप्रवाल बन्दनमालादिलिखैरन यात्रोत्सवस्याचिरनिवृत्ततायाः प्रतीतेः, इति व्याहरत्येव तस्मिन्नकस्मादादिगन्तगामी सोपानमार्गेण सविधमापततः स्त्रीगणस्य नूपुरझणन्कारम्तारः पुरस्तादुच्चचार । तदनु च व्यापार्यमाणलोचनः प्राकारशिसरे राशीभूतानां लोकोत्तरलावण्यसम्पदा प्रत्यगमनुस्यूतानां कन्यकानां मध्ये पोडशवर्षवयस्कां दिव्यामेकां कन्यकामद्राक्षम् । इत्यमपूर्वकथारसलुतचेतसा स्ववृत्तान्तविज्ञापनव्यासक्ते समरकेतो सहसैव प्रमोदोरफुलनयना प्रतीहारी प्रविश्य "कुमार! पीतमतिस्फीतमधुना युवरामोपन्यम्तकथाकर्णागृतम्, मतः परं नयनामृतमपि क्षणमास्वाद्यताम्" इत्थं हरिवाहनमभिधायो- तरीयाशलनियनितं चित्रपट दक्षिणकरेणादाय सादरमर्पयामास । Awammam main [अपूर्णः] ·संक्षिप्त भावार्थ ઠંડો પવન વાયો અને કુમારની મૂછ દૂર થઈ રવસ્થ બનેલા કુમારને દડનાયકે આશ્વાસન આપ્યું અભય પડહ વગડાવી ભાગતા શસૈન્યને તેણે રાખ્યું ને પોતાના સૈનિકોને લૂંટ કરતા અટકાવ્યા, ઘાયવ થયેલા સૈનિકોની શુશ્રુષા કરવા યોગ્ય માણસોને આજ્ઞા કરી ત્યાથી દડનાયક રાજકુમાર સમરકેતુ સાથે હાથી પર બેસી છાવણીમા આવ્યા અને પોતાના જ નિવાસમા રાજકુમારને લઈ ગયા અને એ સાથે ભોજન કર્યું દડનાયકે પોતાના હાથે રાજકુમારના શરીરમાં જ્યા જ્યા ઘા પડ્યા હતા ત્યા ઔષધિનો લેપ કર્યો વધુમા સારા વૈદ્ય પાસે તેના શરીરની ચિકિત્સા કરાવરાવી જોતજોતામાં સમરકેતુ તદ્દન સાજો થઈ ગયે એક વેળા દડનાયક અને સમરકેતુ ભોજન કરી સાથે બેઠા હતા ત્યારે દડનાયકે રાજકુમારને કુસુમાન લેપન, વસ્ત્રાભરણાદિથી સન્માન કરી યુદ્ધમાં પકડેલા હાથી, ઘોડા અને રથ આપી દઇનાયક હાથ જોડી કહેવા તેને લાગ્યા “કુમાર' તમે મહાપરાક્રમી છો મોટા મોટા મહારાજાઓ પણ તમારી સહાય ઈચ્છે છે તમે મનમા લેશમાત્ર પણ એમ ન લાવતા કે દડનાયકે મને જીતી લીધો આપને રણસંગ્રામમાં જીતવા માટે કોણ સમર્થ છે આપ તે અજેય જ છો, છતા આપની આ પરિસ્થિતિ થઈ એ પ્રભાવ મારો નહીં પણ કોઈ અનેરી દિવ્ય વસ્તુનો જ છે” એમ કહી તે દેવતાઈ મહા ચમત્કારિક વીંટી મગાવી એ જોઈને આશ્ચર્ય મુગ્ધ બનેલ સમરકેતુએ પૂછયુ “આવી મહા ચમત્કારિક વીંટી તમને ક્યાંથી મળી ? ત્યારે મેઘવાહન મહારાજાને શઠાવતાર તીર્થમા જવુ, વાનપ્રભ દેવનું મળવું, વેતાળ અને રાજ- લક્ષ્મીનું આવવું” વગેરે વૃત્તાત વિસ્તારથી કહી સંભળાવ્યું રાજકુમાર પણ આવું અદ્દભુત વૃત્તાત સાંભળીને ખૂબ હર્ષિત થયો, થયેલ દુ ખ વિસરી જઈ સેનાધિ પતિને કહેવા લાગ્યું “દડાધિપતિ' શુ કહુ, શું વર્ણન કરું ખરેખર, તમને અને તમારા મહારાજાને ધન્ય છે કે, જેને દેવો પણ સહાયતા કરે છે તમારા જેવા બુદ્ધિશાળી દીર્ઘદર્શ અને ગુણાનુરાગી વ્યક્તિના ગુણ ગાઈએ તેટલા ઓછા જ છે બસ, હવે તો મને એ સત્વશાલી મહારાજા મેઘવાહનના દર્શન કરાવી મારા ને ને કૃતાર્થ કરાવો.” કુમાર! આપની એજ અભિલાષા છે તે ખુશીથી આજે જ જિયવેગ સાથે પધારો' દડનાયકે સ્મિત વદને હપૂર્વક કહ્યું કુમાર શક્રાવતાર ઉઘાન નજીક સરયૂ નદીના કિનારે શિબિર નાખી રહો અને વિજયવેગ મહારાજા મેઘવાહન પાસે પહોંચી ગયો અને પ્રેમપૂર્વક પ્રણામ કરી રાજવીને બધા વૃત્તાતથી વાકેફ કર્યા વૃત્તાત સાંભળીને રાજના આશ્ચર્યનો પાર રહ્યો નહીં શૈશાલી કુમાર સમરકેતુ ઉપર અને નિમકહલાલ દડનાયક પર રાજાને અનહદ પ્રેમ ઉભો કુમારને મળવાની તીવ્ર ઉત્કઠા થઈ આવી તેમણે વિજયવેગને કહ્યું “ક્યા છે એ કુમાર ? ક્યારે મળશે ?' “દેવ' કુમાર શિબિર સહિત સરયુકિનારે છે જ્યારે આપની આજ્ઞા થશે ત્યારે મળી શકશે” હરદાસ જાઓ, રાજકુમાર સમરકેતુને અહીં બોલાવી લાવો’ મહારાજાની આજ્ઞા થતા જ મુખ્ય પ્રતિહારી હરદાસ સરકિનારે ગયો અને રાજકુમારને રાજવીના સમાચાર આપ્યા કુમાર રાજપરિવાર સાથે ત્યાં આવ્યો અને તેને રાજસભામાં પ્રવેશ કરાવરાવ્યો કુમારને જાતા જ રાજાએ “આવ આવ'' એમ દુરથી ઉમળકાભેર બોલાવ્યો કુમારે પણ તેમને પ્રેમપૂર્વક પ્રણામ કર્યા નજીક આવતા રાજ સિંહાસન પરથી ઊતર્યો અને રાજકુમારને ભેટીને પોતાના ઉસગમાં (ખોળામાં બેસાડ્યો પછી કુમાર પાસેના આસન પર બેઠો મહારાજા મેઘવાહનને કહ્યું-“કુમાર! તારા આગમનથી આજ હું કૃતાર્થ થયો છુ સાચેજ તુ ધન્યવાદને પાત્ર છે, કેમકે તારાથી હાર પામેલા શત્રુઓ પણ પોતે જાણે જીત્યા હોય તેમ હર્ષમાં આવી જઈ પોતાની પ્રશસા કરે છે રાજલક્ષ્મીએ તો બાવાડણ વટી સમર્પ મને જણે બીજો પુત્ર અર્પો છે આ કુમારને અને તારો રાયમા સમાન ભાગ છે તેની સાથે સુખેથી તું રહે અને આનંદ કર “મને મારા શત્રુઓ પકડીને ·सक्षिप्त मावार्थ 11 www. . અહીં લાવ્યા છે, તે હું કેમ રહી શકુ એમ લેશમાત્ર પણ મનમાં લાવીશ નહીં અહીંનો સમગ્ર વર્ગ તારી સેવામાં હાજર જ છે તારી જે જે અભિલાષાઓ હશે તે તમામ પરિપૂર્ણ થશે” પછી પાસે બેઠેલા સુપુત્ર હરિવહનને જણાવ્યુ “વત્સ ! હજી સુધી તારા સરખો કે તારાથી અધિક ગુણવાળે આપણા કુટુંબમાં કોઈ પણ નરરત થયો જોવાત નથી, આજે સદ્ભાગ્યે આપણને સમરકેતુ કુમાર પ્રાપ્ત થયેલ છે, માટે તેને તારો સાચો મિત્ર સમજી સારી રીતે સાચવજે” એમ કહી મહારાજા મેઘવાહન સિંહાસનથી ઊડ્યા અને સમરકેતુ પણ “હે તાત! જેવી આપની આજ્ઞા” એમ કહી સમરકેતુનો હાથ પકડી હરિવહન પરિવાર સાથે મદિરાવતીને મહેલે ગયા ત્યા માતુશ્રીને પ્રણામ કર્યા, અને સમરકેતુને પરિચય કરાવી પોતાના સ્થાનકે પહોંચી ગયા આન, ભોજન કરી બન્ને જણા ભોજનશાળાની બહાર બેઠા હતા. તેવામાં મહારાજા મેઘવાહનની આજ્ઞાથી આવેલા એવા સુદષ્ટિ નામના અક્ષપટલિકે આલેખેલ નકશે કાઢી ઉત્તરદિશાના દેશોની હદ બતાવતા કહ્યું- આટલા દેશ યુવરાજ શ્રી હરિવહનના ખાનગી ખર્ચ માટે અને તે સરહદમાં આવેલા અગ વગેરે દેશો રાજકુમાર શ્રી સમરકેતુને માટે, આપવાનો મહારાજાને આદેશ છે” એમ કહી, અને પ્રણામ કરી, સુષ્ટિ ત્યાથી ચાલ્યા ગયા બન્ને કુમારી સાથે રહેવા લાગ્યા બનેની ગાઢ મૈત્રી જામતી ગઈ એ જોઈને રાજાના આનંદને પાર ન રહ્યો એમ આનંદમાં કેટલાય દિવસો પસાર થઈ ગયા ઉનાળાના એક દિવસે બન્ને રાજકુમારો સવારે ઊડ્યા અને સ્નાન-ભોજનાદિક કરી, સુદર પોષાકથી સજ્જ બન્યા હાથી પર આરૂઢ થઈ સરયૂનદીને તીરે આવેલા મતકોકિલ નામના ઉદ્યાનમાં ગયા ત્યા બીજા અનેક પરિવારો પણ આવેલા હતા ઉદ્યાનમાં ફરતા ફરતા હરિવહન અને સમરકેતુ તેમજ બીજો પરિવાર સરયૂને તીરે આવેલા કામદેવના મદિરની નજીક અત્યંત સુશોભિત લતામંડપમા (જળમડામા આવ્યો બળે કુમારો બનાવેલી એક ફૂલની બેઠકપર બેક અને બીજો પરિવાર પણ પોતપોતાના સ્થાને બેસી ગયો આમાં બીજા રાજકુમારો ઉપરાંત સાહિત્ય, પુરાણ, ઇતિહાસ, કાવ્ય, કથા, નાટક, સંગીત આદિ વિના જ્ઞાતા અનેક વિદ્વાને પણ જોવાતા હતા પરસ્પર આનંદજનક વિવિધ પ્રકારનો કાવ્યવિનોદ ચાલી રહ્યો હતે. એવામાં કાવ્યરસિક એવા મછરક નામના બન્ધિપુને પાસે આવીને હરિવહન કુમારને કહ્યું – “કુમાર! મધુમાસમાં ચિત્રશુદિ તેરસે કામદેવના મંદિરમાં ચાલતા યાત્રોત્સવ પ્રસકે હું ગયો હતો અદર જતા જ આગણામા આબાના ઝાડ નીચે, જેનું મેં કવિના તાતણાથી બાધેલુ, બન્ને બાજુથી સફેદ ચંદનની વહીથી ચટાડેલું, સહેજ ઉષ્ણતાથી ચંદન સૂકાઈ જ કઠિન થવું, અને ઉપર મુગ્ધાળના સ્તન મુખના છાપવાળુ એવું તાડપત્રનું એક પરબીડી મારા જેવામાં આવ્યું નીચે નમીને મેં એ લઈ લીધુ, અને ખેસના છેડે બાધી દીધુ એ પછી ઘેર આવી એકાન્તમા તપાસ્યું ચારેતરફ ફેરવીને જોયુ, પણ ન મળે કોઈનું નામ કે નિશાન છેવટે કો તો તેમાં ચારે તરફ ફરતી કુકુથી ચીતરેલી વેવવાળો અને અગર ધૂપથી સુવા સિત કરેલો એવો કસ્તુરીના અક્ષરે લખાયે એક આય ઇદ મેં જોયો છે એનો ભાવ છે ? કોણે કોના પર મોકલેલ છે તે હું સમજી શક્યો નહી. એમ કહી તે આય ઇદ મધુરકંઠે મછરકે લલકાય "गुरभिरदत्ता योद्ध, वान्मामकमात् त्यमचिरेण । स्थातासि पयपादपगहने सान्तिकस्यानि ॥" વડિલોએ નહીં આપવી એવી મને અવિધિએ પરણવાને તું ચાલે છે તો તે થોડા સમયમાં પત્રવાળા વૃક્ષના વનમા [અથવા નરકમાં રહેલા અસિ પત્રવનમા જ્યા નજીકમાં અગ્નિ છે ત્યાં તું રહેશે ત્યા ડેલા બધાનું ધ્યાન તે તરફ ખેંચાય સાભળતાની સાથે જ અર્થ પુરી આવતા બુદ્ધિશાળી હરિવહન કુમારે સવિસ્તર એનું સ્પષ્ટીકરણ કર્યું ·તિલકમંજરી કથાનો અતિ સંક્ષિપ્ત ભાવાર્થ લેખક–પંન્યાસ શ્રી સુશીલવિજયજી ગણી. [કમશ:-) રાજા મેઘવાહને તે રાજમંદિરમાં વિધિસર દિવસ પસાર કર્યો અને સાંજે અંતઃપુરમાં જઈ રાણી મદિરાવતી સાથે પ્રેમપૂર્વક વાત વિનોદ કરી, ભોજન લઈ નિકાવશ થયો. પાછલી રાતે રાજા મેઘવાહને રૂમમાં એક ઐરાવણ હાથીને જોયો. એ હાથી આકાશમાંથી ઊતરી રૂપાના પર્વત પર બેઠો અને શુષ્ઠના અગ્રભાગથી રાણ મદિરાવતીના સ્તનનું પાન કરવા લાગ્યો. સ્વમનું દ્રશ્ય જોઈ રાજ ઝમઝીને જાગી ગયો અને વહેલી ઉલી રાહી મદિરાવતી પાસે જઈ હ ભેર સ્વમમાં જોયેલી હકીકત જણાવી. રાણી તે એકાગ્રતાથી સાંભળતાં ખૂબ આનંદિત થઈ. કેટલાક દિવસો જતાં રાણીએ ગર્ભ ધારણ કર્યો અને નવ મહિના પૂર્ણ થતાં શુભદિવસે, શુભ- લ, ઉચ્ચસ્થાનમાં જ્યારે શુભ ગ્રહો હતા અને ઊર્ધ્વમુખી હોરા હતી ત્યારે અત્યંત મનોહર એવા એક દેદીપ્યમાન પુત્રરત્રને જન્મ આપ્યો. રાજાએ સારી રીતે પુત્રનો જન્મોત્સવ ઉજવ્યો. સ્વપની અને પોતાના નામની સ્મૃતિ તાજી રાખવા માટે પુત્રનું નામ હરિવહન પાડવામાં આવ્યું. ઐરાવણ હાથીનું નામ હરિવહન છે, તેમાંનો હરિ શબ્દ અને પોતાના મેઘવાહન નામમાંથી “વાહન” શબ્દ જોડીને હરિવહન નામ રાખવામાં આવ્યું. પાંચ ધાવમાતાથી લાલનપાલન કરાતો પુત્ર બીજના ચંદ્રમાની જેમ પ્રતિદિન વધવા લાગે. પાંચ વર્ષ પૂર્ણ થતાં છ વર્ષની શરૂઆતમાં રાજમહેલમાં તૈયાર કરાયેલા વિદ્યાલયમાં તેને ભણવા મૂક્યો. કુમાર પૂર્વ ભવના સંસ્કાર યોગે થોડા સમયમાં જ વિવિધ શાસ્ત્રને શીખ્યો અને ચિત્રક, ધનુર્વિદ્યા તથા વીણાવાદનાદિ કળામાં કુશળ થયો, લગભગ ચૌદે વિવાને પારંગત ઘ. રાજ મેઘવાહનને કુમારને યુવરાજ પદે અભિષેક કરવાને મનોરથ જાગ્યો. આથી કુમારને સહાય કરે તેવા અને ભૌથી મળતા આવે એવા રાજકુંવરની શોધ માટે અનેક સ્થળે શાણા માનવીઓને મોકલ્યા. કુમાર સોળ વર્ષનો થયો ત્યારે રાજાએ પોતાની પાસે બોલાવી લીધે, અને તેને રહેવા માટે નગરની બહાર એક કુમારભવન નામે મનોહર મહેલ કરાવી આપ્યો. એક દિવસે સવારે રાજ પરિવાર સાથે રાજસભામાં બેઠો. એ જ સમયે ચિત્રકનકલતા નામની પ્રતીહારીએ આવીને પ્રણામ કરી કહ્યું કે–સ્વામિની દક્ષિણદેશમાંથી હમણાં જ આવેલા દક્ષિણદાધિપતિ વાયુધના પ્રીતિપાત્ર વિજયવેગ નામે પ્રધાન પુણ્ય આપના દર્શનકાજે આવીને બહાર દરવાજા આગળ ઊભા છે. તો શું આશા છે?” બાલાસણવીંટીનું સ્મરણ કરતાં રાજાએ કહ્યું “અદર આવવા દે” રાજઆજ્ઞાને માથે ચડાવી પ્રતીહારી બહાર ગઈ અને સઘળા વૃત્તાંતથી વાકેફ થયેલા વિજયવેગે રાજ- સભામાં પ્રવેશ કર્યો અને પ્રેમપૂર્વક પ્રણામ કરી યોગ્ય આસને બેડો, ·संक्षिप्त भावार्थ નક રાજાએ પૂછયુ દડનાયક વિજયગ! કુશળ છો ને?” “મહારાજા દક્ષિણકચ્છાધિપતિ ખૂબ આનંદમાં છે આપને પ્રણામ કહેવરાવ્યા છે ભવદર, ભીમ, ભાનુવેગ વગેરે રાજાઓએ પણ પ્રણામ કહેવરાવ્યા છે આપે દડનાયક પર મોકલાવેલી દેવતાઈવીંટી આજ સુધી પોતાની પાસે રાખી હતી અને દક્ષિણને દેશ જિતાયા પછી મને સેંપી હતી એ વીંટી આપના રલકોશાધ્યક્ષ મહોદધિને અર્પણ કરી છે એ પછી રાજાએ જરા હસીને પૂછપુ - વિજયગ! શું એ વીંટી સેનાપતિને ઉપયોગમાં આવી? એનાથી કઈ લાભ થયો ?” દેવ” એ દેવતાઈ વીંટીએ તે જે કાર્ય કર્યું છે તે કોણ કરી શકે તેમ છે?” વિજયવેગે આભાર સાથે કહ્યું રાજ' એ દિવ્ય વીંટીનો અદભૂત ચમત્કાર જણાવું ગયા વર્ષે શરદ્ +તુમાં આપણા શત્રુ કુસુમશેખરને શિક્ષા દડનાયકે ડિનપુરથી કાચ્ચીનગરી તરફ પ્રયાણ કર્યું વિશાળ સેનાસાથે ત્યા આવી, નગરીને ચારેતરફ ઘેરો ઘાલ્યો કુસુમશેખર સામનો કરી શકે તેમ ન હોવાથી નગરના દરવાજા બંધ કરાવી યુદ્ધની બધી સામગ્રી એકઠી કરી કિલ્લામાં જ ભરાઈ રહ્યો ગુપ્તચરોથી આ હકીકત જાણીને તેમણે નગરના દરવાજ તોડી નાખ્યા અને સેનાધિપતિ અંદર પ્રવેશ કરવા જાય છે ત્યા જ કુસુમશેખરે અંદરથી પોતાના બચાવની કોશીશ કરવા માડી આમ કરતા કેટલોક સમય પસાર થઈ ગયો વસંત પંચમી (અનોત્સવતિથિ)ની રાતે જ્યારે દડનાયક પરિવાર સાથે પગપર બેઠા હતા, સંગીત, ગીત, નૃત્ય ચાલી રહ્યું હતું, અને સહુ એમા તલ્લીન થયા હતા, એટલામાં એકદમ કોલાહલનો શબ્દ સંભળાય કાચરક અને કાડરાત નામના બે ઘોડેસ્વારોએ આવીને ખબર આપી કે, “દડનાયક! કાચીના ઉત્તરદિશાના દરવાજેથી શત્રુનું સૈન્ય સજજ થઈને આ તરફ ધસી રહ્યું છે આ સાભળીને દડનાયક સફાળા થયા અને સૈન્યને તૈયાર રહેવા રણવાદ્ય વગડાવ્યું અને સૈન્યને વિશાળ મેદાનમા ભેટો થયો યુદ્ધ શરૂ થયું ઘર સગામ ખેલા રાત્રિના બે ભાગ તો વીતી ગયા અને ત્રીજા ભાગના પ્રારંભમા શત્રુના સૈન્યમાથી એક શુરવીર રાજકુમાર દડનાયક સામે વેગથી ધસી આવ્ય બંને વચ્ચે દ% યુદ્ધ જામ્યું દડનાયક મોટી આફતમાં સપડાયા ત્યારે મે સમયસૂચકતાથી આપે મોકલાવેલી દિવ્ય વીંટી તેમની આગળીમાં પહેરાવી દીધી એના પ્રભાવથી શતુનું સૈન્ય તત્કાળ નિદ્રાધીન બન્યુ દંડનાયકસામે ઝઝૂમતો ભડવીર રાજકુમાર પણ ત્યારે ત્યાં રથમાં સ્થિર બની ગયે આપણા સિન્યમા આનંદ ફેલાઈ ગયો અને આગળ વધવા એ પ્રયત્ન કરવા લાગ્યું દડનાયકે આગળ વધતા સૈન્યને સોગન આપી રોકી દઈ તેઓ એકદમ પિન રાજકુમારના રથ પાસે પહોંચી ગયા તેની સ્થિતિ અત્યંત કરુણાજનક હતી “આ કોણ છે?' શાથી અહીં આવ્યો છે તે જાણવા દડનાયકે તેને ચામર ઢાળતી નારીને પૂછવું તેણીએ પણ આખમાથી ટપકતા અશ્રુબિંદુઓ લૂછી નાખી અનાયકને કહ્યું હે મહાભાગા મદભાગિની હું શું ક! કહેવાથી તે કઈ સજીવન થાય તેમ છે, છતા તમારે જાણવાને ઇચ્છા છે તે સાભળો - સિંહલદીપના અધિપતિ ચંદ્રકેતુ મહારાજનો આ સમરકેતુ નામે યુવરાજ કુમાર છે કુમારના પિતા ચદ્રકેતુએ આ નગરીના રાજા કુસુમશેખરને મદદ કરવા આજ્ઞા કરી તેથી આ કુમાર અહીં કાચીમા આવ્યો, અને પાચ-છ દિવસ રહ્યો આજે પ્રભાતમા શુગારિક પોતાક પહેરી એ કામદેવના મંદિરમાં ગયો અને ત્યાં જ બારણામાં આસન જમાવી બેઠો દર્શનાર્થે આવતી નગરીની નારીઓને તે પૂર્વક નિહાળતા સાંજ સુધી બેસી રહ્યો રાતે પણ કમલ પત્રની પથારી જ્ઞાવી ત્યા સૂઈ ગયો. કોણ જાણે કેમ એને સૂર્યું કે તરતજ અડધી રાતે એ પાછો આવ્યો, અને સૈન્યને એકદમ તૈયાર ક, સહુએ ખૂબ સમજાવ્યો છત ન માન્ય, સૈન્ય સાથે અર્થે આવી તે યુદ્ધ શરૂ કર્યું, અને આ હત્ય દ્રાવક કરુણાજનક પરિસ્થિતિમાં મુકાયો રાત્રિ પર્વ થઈ સૂર્ય ઉદય થયો, શર્સન્યના મેનિની મુર્ણ વળી ગઈ રાજકુમાર પાયન થયો અને ના સકામાં સપડાયેલ નાની સ્થિતિ જોઈને ફરીથી તે મિનિ થઈ ઢળી પજો થોડીવારે વનને છે.

·संक्षिप्त भावार्थ ઠંડો પવન વા અને કુમારની મૂછ દૂર થઈ રવસ્થ બનેલા કુમારને દડનાયકે આશ્વાસન આપ્યું અભય પડહ વગડાવી ભાગતા શત્રુસૈન્યને તેણે રાખ્યું ને પોતાના સૈનિકોને લૂંટ કરતા અટકાવ્યા, ઘાયલ થયેલા સૈનિકોની શુશ્રુષા કરવા યોગ્ય માણસોને આજ્ઞા કરી ત્યાંથી દડનાયક રાજકુમાર સમરકેતુ સાથે હાથી પર બેસી છાવણીમાં આવ્યા અને પોતાના જ નિવાસમા રાજકુમારને લઈ ગયા અને એ સાથે ભોજન કર્યું દડનાયકે પોતાના હાથે રાજકુમારના શરીરમાં જ્યાં જ્યાં ઘા પડ્યા હતા ત્યા ઔષધિને લેપ કર્યો વધુમા સારા વૈદ્ય પાસે તેના શરીરની ચિકિત્સા કરાવરાવી જેતજોતામા સમરકેતુ તદ્દન સાજે થઈ ગયો એક વેળા દડનાયક અને સમરકેતુ ભોજન કરી સાથે બેઠા હતા ત્યારે દડનાયકે રાજકુમારને કુસુમાન- લેપન, વસ્ત્રાભરણાદિથી સન્માન કરી યુદ્ધમાં પકડેલા હાથી, ઘોડા અને રથ આપી દડનાયક હાથ જોડી કહેવા તેને લાગ્યા “કુમાર! તમે મહાપરાક્રમી છો. મોટા મોટા મહારાજાઓ પણ તમારી સહાય ઈચ્છે છે તમે મનમાં લેશમાત્ર પણ એમ ન લાવતા કે દડનાયકે મને જીતી લીધે આપને રણસંગ્રામમાં જીતવા માટે કોણ સમર્થ છે? આપ તે અજેય જ છો, છતા આપની આ પરિસ્થિતિ થઈ એ પ્રભાવ મારો નહીં પણ કોઈ અનેરી દિવ્ય વસ્તુનો જ છે” એમ કહી તે દેવતાઈ મહા ચમત્કારિક વીંટી મગાવી એ જોઈને આશ્ચર્ય મુગ્ધ બનેલ સમરકેતુએ પૂછપુ “આવી મહા ચમત્કારિક વીંટી તમને ક્યાથી મળી ” ત્યારે મેઘવાહન મહારાજને શઠાવતાર તીર્થમા જવુ, જ્યવનપ્રભ દેવનું મળવુ, વેતાળ અને રાજ- લક્ષમીનું આવવું” વગેરે વૃત્તાત વિસ્તારથી કહી સંભળાવ્યો રાજકુમાર પણ આવું અદભુત વૃત્તાત સાભળીને ખૂબ હર્ષિત થયો, થયેલ દુ ખ વિસરી જઈ સેનાધિ પતિને કહેવા લાગ્યો “દડાધિપતિ શુ કહું, શું વર્ણન કરું ખરેખર, તમને અને તમારા મહારાજાને ધન્ય છે કે, જેને દેવો પણ સહાયતા કરે છે તમારા જેવા બુદ્ધિશાળી દીર્ઘદર્શી અને ગુણાનુરાગી વ્યક્તિના ગુણ ગાઈએ તેટલા ઓછા જ છે બસ, હવે તો મને એ સત્વશાલી મહારાજા મેઘવાહનને દર્શન કરાવી મારા નેને કૃતાર્થ કરાવો.” “કુમાર! આપની એજ અભિલાષા છે તે ખુશીથી આજે જ મિજયવેગ સાથે પધારો' દડનાયકે રિમત- વદને હપૂર્વક કહ્યું કુમાર શક્રાવતાર ઉદ્યાન નજીક સરયૂ નદીના કિનારે શિબિર નાખી રહ્યો અને વિજયવેગ મહારાજા મેઘવાહન પાસે પહોંચી ગયો અને પ્રેમપૂર્વક પ્રણામ કરી રાજવીને બધા વૃત્તાતથી વાકેફ કર્યા વૃત્તાત સાભળીને રાજાને આશ્ચર્ય પાર રહ્યો નહીં શૈશાલી કુમાર સમરકેતુ ઉપર અને નિમકહલાલ દડનાયક પર રાજાને અનહદ પ્રેમ ઉદ્ભવ્યો કુમારને મળવાની તીવ્ર ઉત્કઠા થઈ આવી તેમણે વિજયવેગને કહ્યું “ક્યા છે એ કુમાર ? ક્યારે મળશે ?' “દેવ! કુમાર શિબિર સહિત સરયુકિનારે છે જ્યારે આપની આજ્ઞા થશે ત્યારે મળી શકશે” હરદાસ જાઓ, રાજકુમાર સમરકેતુને અહી બોવાવી લાવો” મહારાજાની આજ્ઞા થતા જ મુખ્ય પ્રતિહારી હરદાસ સરયૂકિનારે ગયો અને રાજકુમારને રાજવીના સમાચાર આપ્યા કુમાર રાજપરિવાર સાથે ત્યાં આવ્યો અને તેને રાજસભામાં પ્રવેશ કરાવરાવ્યો કુમારને જાતા જ રાજાએ “આવ ! આવ' એમ દૂરથી ઉમળકાભેર બોલાવ્યો કુમારે પણ તેમને પ્રેમપૂર્વક પ્રણામ કર્યા નજીક આવતા રાજા સિંહાસન પરથી ઊતર્યો અને રાજકુમારને ભેટીને પોતાના ઉત્સગમા (ખોળામાં બેસાડ્યો પછી કુમાર પાસેના આસન પર બેઠો મહારાજા મેઘવાહનને કહ્યું-“કુમાર ! તારા આગમનથી આજ હુ કૃતાર્થ થયો છુ સાચેજ તું ધન્યવાદને પાત્ર છે, કેમકે તારાથી હાર પામેલા શત્રુઓ પણ પોતે જાણે જીત્યા હોય તેમ હમા આવી જઈ પોતાની પ્રશસા કરે છે રાજલક્ષ્મીએ તો બાવારુણ વીંટી સમર્પ મને જાણે બીજો પુત્ર અર્પે છે. આ કુમારને અને તારો રાજ્યમાં સમાન ભાગ છે તેની સાથે સુખેથી તું રહે અને આનંદ કર “મને મારા શત્રુઓ પકડીને -- ( ·संक्षिप्त भावार्थ www અહીં લાવ્યા છે, તે હું કેમ રહી શકું?' એમ લેશમાત્ર પણ મનમાં લાવીશ નહીં. અહીંનો સમગ્ર વર્ગ તારી સેવામાં હાજર જ છે. તારી જે જે અભિલાષાઓ હશે તે તમામ પરિપૂર્ણ થશે.” પછી પાસે બેઠેલા સુપુત્ર હરિવહનને જણાવ્યું: “વત્સ! હજી સુધી તારા સરખો કે તારાથી અધિક ગુણવાળો આપણા કુટુંબમાં કોઈ પણ નરરત થયો જોવાત નથી, આજે સભાગે આપણને સમરકેતુ કુમાર પ્રાપ્ત થયેલ છે, માટે તેને તારો સાચો મિત્ર સમજ સારી રીતે સાચવજે.' એમ કહી મહારાજા મેઘવાહન સિંહાસનથી ઊથા અને સમરકેતુ પણ “હે તાત. જેવી આપની આજ્ઞા એમ કહી સમરકેતુને હાથ પકડી હરિવહન પરિવાર સાથે મદિરાવતીના મહેલે ગયા. ત્યાં માતુશ્રીને પ્રણામ કર્યા, અને સમરકેતુનો પરિચય કરાવી પોતાના સ્થાનકે પહોંચી ગયા. સ્નાન, ભોજન કરી બન્ને જણ ભોજનશાળાની બહાર બેઠા હતા. તેવામાં મહારાજા મેઘવાહનની આજ્ઞાથી આવેલા એવા સુદષ્ટિ નામના અક્ષણલિકે આલેખેલ નકશે કાઢી ઉત્તરદિશાના દેશોની હદ બતાવતાં કહ્યું- “આટલા દેશ યુવરાજ શ્રી હરિવહનના ખાનગી ખર્ચ માટે અને તે સરહદમાં આવેલા અંગ વગેરે દેશો રાજકુમાર શ્રી સમરકેતુને માટે, આપવાનો મહારાજાને આદેશ છે.” એમ કહી, બલેને પ્રણામ કરી, સુદૃષ્ટિ ત્યાંથી ચાલ્યા ગયા. બન્ને કુમારો સાથે રહેવા લાગ્યા. બન્નેની ગાઢ મૈત્રી જામતી ગઈ. એ જોઈને રાજાના આનંદનો પાર ન રહ્યો. એમ આનંદમાં કેટલાયે દિવસો પસાર થઈ ગયા. ઉનાળાના એક દિવસે બન્ને રાજકુમારો સવારે ઊડ્યા અને સાન-ભોજનાદિક કરી, સુંદર પોલાકથી સજ્જ બન્યા. હાથી પર આરૂઢ થઈ સરયૂનદીને તીરે આવેલા મતકોકિલ નામના ઉદ્યાનમાં ગયા. ત્યાં બીજા અનેક પરિવારો પણ આવેલા હતા. ઉઘાનમાં ફરતા ફરતા હરિવહન અને સમરકેતુ તેમજ બીજો પરિવાર સરને તીરે આવેલા કામદેવના મંદિરની નજીક અત્યંત સુશોભિત લતામંડપમાં (જળમંડપમાં) આવ્યો. બન્ને કુમારો બનાવેલી એક ફૂલની બેઠકપર બેઠા અને બીજે પરિવાર પણ પોતપોતાના સ્થાને બેસી ગયો. આમાં બીજા રાજકુમારો ઉપરાંત સાહિત્ય, પુરાણ, ઇતિહાસ, કાવ્ય, કથા, નાટક, સંગીત આદિ વિષયોના જ્ઞાતા અનેક વિદ્વાનો પણ જોવાતા હતા. પરસ્પર આનંદજનક વિવિધ પ્રકારને કાવ્યવિનોદ ચાલી રહ્યો હતો, એવામાં કાવ્યરસિક એવા મછરક નામના બન્દિપુ પાસે આવીને હરિવહન કુમારને કહ્યું – કુમાર! મધુમાસમાં ચિત્રશુદિ તેરસે કામદેવના મંદિરમાં ચાલતા યાત્રિોત્સવ પ્રસરે હું ગયો હતો. અંદર જતાં જ આંગણામાં આબાના ઝાડ નીચે, જેનું મેં કમલના તાંતણાથી બાંધેલું, બન્ને બાજુથી સફેદ ચંદનની લણીથી ચોંટાડેલું, સહેજ ઉષ્ણુતાથી ચદન સૂકઈ જતાં કઠિન થવું, અને ઉપર મુગ્ધમાળાના સ્તન સુખના છાપવાળું એવું તાડપત્રનું એક પરબીડી મારા જેવામાં આવ્યું. નીચે નમીને મેં એ લઈ લીધું, અને બેસના છેડે બાંધી દીધું. એ પછી ઘેર આવી એકાન્તમાં તપાસ્યું. ચારેતરફ ફેરવીને જોયું, પણ ન મળે કોઈનું નામ કે નિશાન. છેવટે ફોક્ષ, તે તેમાં ચારે તરફ ફરતી કંકુથી ચીતરેલી વેલવાળો અને અગર ધૂપથી સુવા- સિત કરેલો એવો કસ્તુરીના અક્ષરે લખાયેલો એક આ છંદ મેં જોયો. શું એને ભાવ છે? કોણે કોના પર મોકલે છે?” તે હું સમજી શક્યો નહીં. એમ કહી તે આય ઇદ મધુરકઠે મંજીરેકે લલકાર્યો:– "गुरभिरदतां योद्, पानसन्मामरमात् मचिरण । रमातासि पयपादपगहने तालिकम्यामि॥" વડિલોએ નદી આપેલી એવી મને અવિધિએ પરણવાને તું ચાલે છે તેનું થોડા સમયમાં પત્રવાળા વૃક્ષના વનમાં અથવા નરકમાં રહેલા અસિપત્રવનમાં જ્યાં નજીકમાં અગ્નિ છે ત્યાં રહેજે. ત્યાં બોલે બધાનું ધ્યાન તે તરફ ખેંચાયું. સાભળતાની સાથે જ અર્થ કુરી આવનાં બુદ્ધિશાળી હરિવહન કુમારે સવિસ્તર એનું સ્પષ્ટીકરણ કર્યું ----- ·૧૨ सक्षिप्त भावार्य “મિત્ર, આ તે અગલેખ છે કોઈ કુમારિકાએ પોતાને પરણવાની અભિલાષાવાળા કોઈ કુમાર પર આ પત્ર લખેલ છે પોતાનું ધારેલું કામ પાર પડ્યું નહીં હોય ત્યારે જ આ પત્રથી પોતાના પ્રેમીને એણે સૂચન કર્યું છે તેને ભાવ આ રીતે છે જો કે મારા પિતા વગેરે એ તમારા તરફ ઉદારતા નથી દાખવી, છતા પણ અનુચિત ક્રમથી મને હરણ કરીને લગ્ન કરવું એ યોગ્ય લાગતું નથી ઉતાવળા થશે નહીં, ધીરજ રાખજો થોડા જ સમયમાં આપણુ અભિલાષા અવશ્ય પરિપૂર્ણ થશે તેને માર્ગ મેં શોધી કાઢ્યો છે તે આ રીતે પ્રથમ આપણે જે વનમાં મળ્યા હતા, તે જ વનમાં મારી દૂતી જે સ્થાન બતાવે ત્યાં ગુણરીતે આવીને રહેજે અન્ય વિવાહોચિત કોઈ પણ સામગ્રીની જરૂર નથી, માત્ર સાક્ષીભૂત અગ્નિ જ સાથે લેતા આવજે હું પણ મારી બે-ત્રણ સખીઓ સાથે ત્યા આવી, તમારી સાથે અગ્નિની સાક્ષીએ હપૂર્વક લગ્નગ્રથિથી જોડાઈશ” વળી આ લોકમાથી બીજે પણ શાપરૂપ અર્થ નીકળી શકે છે કે મારા પિતા વગેરેની સમ્મતિ સિવાય ગમે તે રીતે મારી સાથે લગ્ન કરવા ચાહતે હોય તે તુ મહા પાપી છે નરકમાં રહેલ અસિપત્રવનમા તારો નિવાસ થશે અને ત્યા તને દુ ખ દેવા તારી પાસે ભભક્તો જાજવલ્યમાન અગ્નિ જણાશે” આ અર્થ અહીં નિરર્થક જણાય છે, કારણકે વિરાગિણું નારીઓ આદર ભાવથી આવુ શાપજનક લખાણ કોઈના પર પણ મોલે નહીં આ તે વિરાગિણી નહીં પણ વિદુપી વિયોગિની લાગે છે, તે પરબીડિયાના સૂક્ષમ નિરીક્ષણ પરથી જણાઈ આવે છે પિતાની રચનાશક્તિનો પ્રેમીને પરિચય કરવા ખાતર જ આવે ગૂઢાર્થ રાખ્યો હોય એવી કપના થઈ શકે છે રાજકુમાર હરિવહનના આ વક્તવ્યથી સમરકેતુ સિવાય બધા આશ્ચર્યચક્તિ થયા અને કુમારને ખૂબ ખૂબ પ્રશંસા કરવા લાગ્યા વળી પાછા બધા કાવ્ય વિનોદમા જોડાયા, પણ સમરકેતુ તો ખિન્નવદને આસુ સારત, નીચુ માં રાખીને ઊડા નિસાસા મૂક્ત ચૂપ બેસી રહ્યો અને મેં નીચું કરીને જમીન પર પગના અંગુઠાથી જમીન ખોતરવા લાગ્યો કુમાર સમરકેતુની આવી અસ્વસ્થતા જોઈને બધા એકદમ વિચારમાં પડી ગયા કલિંગદેશના રાજકુમાર કમલગુતે પૂછયું ‘યુવરાજ ? આમ શુ હરિવાહન કુમારે કરેલું વક્તવ્ય તમને ન ગમ્યું? બધાયે કુમારની પ્રશંસા કરે છે, અને તમે કેમ એક પણ શબ્દ ઉચ્ચારતા નથી આમ એકાએક શા માટે ગમગીન બની ગયા છો? પ્રિયાના વિરહ પેલો પ્રેમી યુવાન દુખી થતો હશે, તેથી શુ તમને તેની દયા આવી અથવા પ્રેમી યુવાન તેને હજી સુધી ન મળી શક્યો તેથી તે દુ ખાસિમા બળતી હશે, તેની તમને શુ ચિંતા થઈ?' કમળગતના આ કથનથી હરિવહન કુમાર સિવાય બધાયે હસી પડ્યા કુમારે કમળસને કહ્યું-આવુ નિરર્થક હાસ્ય શા ખાતર? એમ કહી કુમારે સમરકેતુ સામે દષ્ટિ કરી, અને કહ્યું “પ્રિય મિત્ર! આવા આનંદજનક પ્રસગે શોકાતુર કેમ બન્યા છો? શું આ સુર કાવ્યવિનોદ તમારા કાનને રુચતો નથી કે એ લોકનું સ્પષ્ટીકરણ કર્યું ત્યારે તમને તમારા જીવનમાં બનેલ એવો કોઈ દુખજનક પ્રસંગ તો યાદ નથી આવ્યોને તમે પણ તે યુવાનની માફક કોઈ કામિનીના કટાક્ષ બાણથી વીંધાયા તે નથી ને સાંકેતિક સ્થાને નહીં મળવાથી નિષ્ફળ તો નિવડ્યા નથી નેઈત્યાદિ હરિવહનકુમારનું સત્ય કથન સાભળીને, શાત થઈ શોકાતુર ચહેરે સમરકેતુએ કહ્યું “હે અમાનુષી કુમાર! તમારા બુદ્ધિકૌશલ્ય માટે શું કર્યું અને તે એજ આશ્ચર્ય થાય છે કે, હજી સુધી કોઈને પણ નહીં કહેલી એવી મારા મનની વિચારણ તમે કેવી રીતે જાણી લીધી કે હવે તે તમારા આગ્રહથી મારે એજ વાતનું સ્પષ્ટીકરણ કરવાનું રહ્યું સાભળો સિંહલદ્વીપમાં રંગશાવા નામે નગરી છે ત્યા ચદ્રકેતુ નામે રાજા મારા પિતાશ્રી છે સુવેલગિરિની સમીપના પ્રદેશમાં વસતા કુણસામન્તોને ઝેર કરવા મહારાજાએ દક્ષિણાપથમા જનારા નૌકાસૈન્યને હુકમ કર્યો અને મને ૧ ·सक्षिप्त भावार्थ તેનો નાયક બનાવી મારો વિરાજ્યાભિષેક કર્યો મારી સાથે શુભ દિવસે કેટલાક સેનાપતિ સામતિ અને અમાત્યોને મોકલવા માટે ભલામણ કરી પ્રયાણના દિવસે સવારે ઊઠી, સાન કરી, ઈષ્ટદેવનું પૂજન કરી, બ્રાહ્મણવર્ગને વસ્ત્રાભૂષણદિનું દાન કરી મેં સુદર વસ્ત્રાભૂષણ ધારણ કર્યો અને સભામંડપમાં આવીને સોનાના સિંહાસન પર બેઠો એ સમયે અત પુરની વારાગનાઓએ પ્રયાણકાચિત મગલક્રિયા કરી તે પછી બહાર આવી વજાપુશ નામના માવતે શણગારીને તૈયાર રાખેલ અમરવલ્લભ નામના હાથી પર ! આરૂઢ થશે વિશાલ પરિવાર સાથે રાજદરબારથી હુ નીકળે નગરની જનતાના શુભાશીર્વાદો અને પ્રણામ ઝીલતે હું નગરની બહાર સીમાડા ઓલગ આગળ વધ્યો ત્યાં એક મહાસાગરને જે કિનારે પડાવ નાખ્યો બે-ત્રણ દિવસ રોકાઈ, સમુદ્ર પ્રયાણની બધી વ્યવસ્થા કરવા સાથે વિશ્રાન્તિ લીધી અને ચોથે દિવસે બપોર પછી વિવિધ સામગ્રીથી મહાસાગરનું પૂજન કર્યું સવારે વહેલો ઊઠી કેટલાકને સાથે લઈ સભામડ૫ને વિશલ તબૂમાં ગયો ત્યાં નાવિકોના ટોળામાથી પચીસ વર્ષના એક સુંદર નવ જુવાન નાવિકને જે તેના પ્રેત જેવા પરિવારને જોઈ હુ તે આશ્ચર્યમાં ગરકાવ બની ગયો પાસે બેઠેલા યાલિત નામના નૌકાસૈન્યના મુખ્ય નાયકને પૂછયુ કે-“આ કોણ છે?” “કુમાર! એ એક નાવિક છે, અને બધા ખલાસીઓને મુખ્ય નાયક છે એમ કહેવા છતા મને તે વિશ્વાસ ન જ આવ્યો કેમકે, આવી ભવ્યાકૃતિ નાવિકમા ક્યાથી હાય! જિજ્ઞાસાથી ફરીને મેં પૂછયું કે- બધા કરતા આનુ રૂપ વિલક્ષણ કેમ છે કુમાર! આ આકૃતિમાત્રથી જ અલગ છે એમ નહી પણ ધર્મ અને બુદ્ધિભવ વગેરે ગુણેથી પણ અલગ જ છે તેનું વૃત્તાત સાભળે સુવર્ણદ્વીપમાં આવેલ મણિપુર નગરમા વૈશ્રવણ નામે એક વહાણવટી રહે છે તેને વૃદ્ધાવસ્થામાં વસુદત્તા નામે પવીથી તારક નામે એક પુત્ર થયો તે બાલ્યાવસ્થામાં બધુ શિક્ષણ લઈ બધી કળામાં કુશળ બન્યો ત્યારે બુદ્ધિમાન, દેદીપ્યમાન અને મહાચાલાક તરીકે તેની ખ્યાતિ ફેલાઈ જ્યારે તે યુવાવસ્થાને પામ્યો ત્યારે બીજા વહાણવટી વેપારીઓ સાથે તે પણ એક મોટું વહાણ ભરી રંગશાલા નગરીએ ગયો ત્યાં તેને જળકેતુ નામના એક મુખ્ય નાવિક સાથે ની થઈ સમુદ્રમાં મુસાફરી કરતા મળી આવેલી એક કન્યાને ઘેર લાવી, પ્રિયદર્શના નામ આપીને રાખી, પુત્રી તરીકે ઉછેરી મોટી કરી એક દિવસે જળકેતુએ પ્રિય મિત્ર તારકને થેલો મોતીનો હાર ભેટ કરવા માટે પુત્રી પ્રિયદર્શનાને મોકલી તારકને જોતા જ તેના પર અનુરાગી બની પિતાએ મોકલે તો મુક્તાહાર તેની આગળ મૂક્યો અને ચતુર તારકે સત્કારપૂર્વક તેને સ્વીકાર કર્યો અન રાગિણ પ્રિયદર્શને કોઈ પણ બહાને અવારનવાર તારકને ત્યા આવતી અને તેનું દર્શન કરી એહસાગરમ આન કરતી એક વખતે પ્રિયદર્શના તારકની ચકશાળામા આવી પણ તારક ત્યા ન હોવાથી તેની રાહ જોતી અગાશીના વિભાગમાં સખીઓ સાથે કીડા કરતી ઉભી રહી એવામાં એકદમ તારકને આવતે જે સંભ્રમથી નાસતા નિસરણી પાસે આવીને પડી તારકે તરત તેનો જમણે હાથ પકડ્યો તે સ્વસ્થતા આવતા છોડ્યો પછી તેને કહ્યું કે હવે તું સુખેથી તારે ઘેર જા પ્રિયદર્શનાએ હસીને જવાબ આપ્યો “કુમાર! જ્યારથી તમે મારો હાથ પકડ્યો, ત્યારથી જ આ તે નિર્ણય કરી લીધો છે કે હવે મારું મારું આજ છે ! [અર્થાત્ હું તમને વરી ચૂકી છું]” આ રીતે બોલીને ડાબા પગના અમુકાથી ધીરે ધીરે જમીન ખેતરવા લાગી તેના કાજિક મધુર અને પ્રેમાળ વચનો અને આવા આત્મસમર્પણથી તારક તે અજાઈ જ એટલું જ ન પણ આલિંગન પૂર્વક બોલી ઉઠ્યો -'સુંદરી! આ ઘર તો છે પણ મારુ તન, મન અને ધન બધુ તને સમર્પણ છે' “ પુરિ દવે જ “હીન કુળમાથી પણ કન્યાર લઈ શકાય છે. એવુ આચાર્યનું નીતિશાસ્ત્રનું વચન મનમાં વિચારીને, પારાશર મુનિએ જેમ યોજનગન્ધાની સાથે પાણી રહણ કર્યું હતું તેમ હદયમા સાગના મનતિની સામીએ તારકે પણ પ્રિયદના સાથે પાકિય ક ત્યારથી પતિ-રી તરીકે તેમના દિવસો આને મા પસાર થવા લાગ્યા કોઈએ આવીને તારકને કહ્યું ·18 सक्षिप्त भावार्थ *** કોઈક વહાણવટીની આ કન્યા સમુદ્રમા વહાણ ભાગી જવાથી ડૂબતી જળકેતુના હાથમાં આવેલી છે જેનુ તેણે પુત્રી તરીકે પાલન કરી મોટી કરેલી છે? દેશમાં પાછો લઈ જવા માટે સાથે આવેલા સાથીદારોએ વ્યાપારીઓએ પણ પુષ્કળ કહ્યું દેશમાથી પણ સગાવહાલાઓના ઠપકાના સંદેશાઓ આવ્યા, છતાં પણ પ્રિયદર્શનને વશ પડેલ એ શરમને માર્યો સ્થિર થઈને અહીં જ રહ્યો છે પોતાના દેશમાં ગયો જ નથી એક વેળા આપના પૂજ્ય પિતાશ્રી ચંદ્રકેતુ મહારાજાની રાજસભામાં તે આવ્યો તેના આગલા વૃત્તાતથી વાકેફ થયેલા મહારાજાએ તેના રૂપ, ગુણ અને ભવ્ય આકૃતિ જોઈ પ્રેમપૂર્વક બોલાવ્યો અને નાવિકોનો મુખ્ય નાયક બનાવ્યો થોડા જ સમયમાં વહાણ ચલાવવાની કળા તેણે શીખી લીધી, અને નાવિકના કામમાં પૂરે પૂરો પ્રવીણ બન્યો સમુદ્રમાં ખૂબ ખૂબ મુસાફરી કરી તેણે અનેક દીપો જોયેલા છે કોઈપણ જળમાર્ગ એનાથી અજ્ઞાત નથી કુમાર સમકેતુ! તે જ આ પોતે છે” ચાલાક અને યોગ્ય હોવાથી આપની ના ચલાવવાનું કામ એનેજ સહેલાઈથી આપ આ સમુદ્ર તરી શકશો અને એની મદદથી મુશ્કેલીભરેલા કાર્યો પણ સહેલાઈ પાર પાડી શકાશે આમ પરસ્પર વાર્તાલાપ ચાલતો હતો, એટલામાં તે તારક મારી નજીક આવી, નમન કરી નમ્રતાથી બોલ્યો- યુવરાજ ! આપની વિજયયાત્રાની ઉદ્ઘોષણા થતાની સાથે જ સજ્જ થઈ અહીં આવેલો છુ બધા વહાણે અત્ત, પાણુ લાકડા વગેરેની વિવિધ સામગ્રીથી ભરી દીધા છે અને આપને માટે વિજયયાત્રા' નામનું મોટુ વહાણ તૈયાર કરેલું છે વિલબ ન હોય તે સુખેથી આપ તેમા પધારો એ સાંભળીને તત્કાળ હુ રાજકુટુંબ સાથે ત્યાંથી નીકળી સમુદ્રતીરે આવ્યો વળાવા આવેલા સીને વિસર્જન કર્યા પછી સમુદ્રને પ્રણામ કરી તારકે તૈયાર કરેલા “વિજયયાત્રા વહાણમા ઉચિત સ્થાને બેઠો સાથે આવનારા રાજકુમારો પણ પોતપોતાના વહાણમા બેઠા મારા વહાણની સાથે તે બધા વહાણો વીંટાઈ વળ્યા પ્રયાણને મગળશખ ફૂકાયે બીજા અનેક વાજિંત્રોના અવાજો ગગનમાં ગાજવા લાગ્યા વહાણે જેસર ત્યાથી રવાના થયા અને સુવેલ પર્વત નજીક આવી પહોંચ્યા ત્યાજ પડાવ કર્યો રામાયણ પ્રસિદ્ધ કેટલાક લકાનગરીના સીમાડામાં આવતા સ્થળો જેવાયા પહેલે જ દિવસે પર્વતક નામના ભિલપતિને પરાસ્ત કરી અરિ નામના ભરપુત્ર “ યુગ ?' યુવરાજ ક્યા છે ? એમ પૂછતા મારી નૌકા પર આવ્યા અને કહ્યું – કુમાર સેનાધિપતિ વિજ્ઞપ્તિપૂર્વક જણાવે છે કે આ ડાબી બાજુએ પચલક હીપના અલકારભૂત રતટ નામે મોટો પર્વત છે જાનકીના વિરહાનલથી જાજ્વલ્યમાન થયું છે અને જેનું એવા રામચંદ્રજીની આજ્ઞાથી હનુમાનજીએ મેરુમાથી નવનામના સેનાધિપતિને લાવી આપ્યો હતો એ સેનાધિપતિએ પણ પાષાણુવાળા પતોની સાથે પૂલરૂપે આને જેડ વ્યાજબી નથી એમ સમજીને સમુદ્રમાં એકબાજુએ મૂક્યો હતો તે આ રતટનામે પર્વત તેમાં અનેક આશ્ચર્યો જેવા જેવા છે વિશ્રામને યોગ્ય પણ આ સ્થાન છે” ત્રણ ચાર દિવસ અહીં સ્થિરતા કરવાથી થાક પણ ઊતરશે અને ખૂટી ગયેલી ચીજવસ્તુઓ પણ લઈ લેવાશે કુમારને આ વાત રૂચી ગઈ પડાવ નાખવા માટે ભેરી વગાડવા હુકમ પણ કરી દીધો ભેરીનો ગગનભેદી નાદ સાભળતા જ સહુ કભી ગયા પડાવના સ્થાને પહોંચતા લોકોને કોલાહલ પુષ્કળ થઈ રહ્યો તેવામાં એ પર્વતના અગ્નિ ખૂણામાથી દિવ્યસગીત સંભળાવવા માડ્યુ એ સગીતમાં એક્તાન થયેલા તારકને મેં કહ્યું -“તારક! આ અપૂર્વ સંગીત મારા મનને આકર્ષી રહ્યું છે, પણ તું થાકેલો છે એટલે હવે તને કહેવુ યોગ્યે નથી છતા તું જે તૈયાર થતો હોય તે આપણે તે સ્થળે જઈએ અને જોઈએ તો ખરા કે છે? કારણકે, કોઈ પણ પ્રકારના મહોત્સવ વિના આવું સંગીત હોય નહીં* કુમારની ઇચ્છા સાભળીને તારકે કહ્યું – યુવરાજ! પહેલા પણ આ ધ્વનિ અમે સામાન્યો હતો અને ત્યાં જવાની ઉત્કટ ભાવના થઈ હતી, પરંતુ એ પર્વતની ચારેતરફ ફરતે સમુદ્રને કોટ છે મોટા મોટા શુ ·सक्षिप्त भावार्थ વહાણવટીઓને પણ ત્યાં જવું મુશ્કેલ પડે છે ત્યાં જતા વચ્ચે મોટી મોટી ભીષણ ભેખડો આવે છે, અને એ તરફ પાણીના તરંગો પણ એટલા બધા ઊંચે ઉછળે છે કે ભલભલા વિચક્ષણ સુકાનીને પણ મુશ્કેલીમાં મુકાઈ જવું પડે આથીજ મન જરા પાછું પડે છે, છતા આપની ત્યાં જવાની ઉત્કટ ઈચ્છા જ હોય તે ખુશીથી પધારો.” આ હકીક્ત સાભળીને હું તે આશ્ચર્યમાં ગરકાવ થઈ ગયો તારકે તે તરફ હોડી હકારી જોતજોતામાં તારકે સાવધાનીપૂર્વક ઘણે રસ્તો કાપી નાખ્યો થોડીવારમાં તો તે પર્વતને પ્રદક્ષિણા કરી જે તરફથી વાજિતને મધુર ધ્વનિ સંભળાતો હતો તે તરફ હોડીને વાળી, એટલામાં તે સભળાતે અવાજ એકદમ બંધ થઈ ગયો તારકે કહ્યું-“કુમાર આપણને માર્ગ બતાવનાર સભળાતો વાઘધ્વનિ બંધ પડ્યો છે. હવે આપણે શું કરવું? આમને આમ લયગિના નકા ચલાવ્યા જ કરવી કે પાછી વાળવી ? જે ત્યાં જવાનો આપે દહનિર્ણય કર્યો હોય તે પર્વતની પાસે પાસે આ માર્ગ દેખાય છે ત્યાથી કદાચ તે સ્થાને પહોંચી શકાય પણ આવી ભયજનક પરિસ્થિતિમાં મૂકાવું ન હોય તે પાછા ફરવું એજ આપણને શ્રેયકર છેવળી, બધા આપણી રાહ જોઈ રહ્યા હશે અને અનેક સક૫ વિકપમાં મશગૂલ બને શકાતુર બન્યા હશે ! જો કે આ રકૂટ પર્વતનું વર્ણન અભુત અનેક આશ્ચર્યોથી ભરેલું છે એવા અનેક દશ્ય છે વધારે કહેવાથી શુ? જોશો ત્યારે જ તેની અપૂરતા સમજાશે તારની વાત સાંભળીને મારા દુખને પાર રહ્યો નહીં જાણે માથે વજ પળ્યું હોય અને જે દુખ થાય તેના કરતા પણ અધિક દુ ખ થયુ “શું મારા મનની ભાવના મનમાં જ સમાઈ જશે? ના ના શરીરમાં જ્યા સુધી પ્રાણ છે ત્યા સુધી તો નહીં જ સમાવા દઉં” એ રીતે મેં મનને મક્કમ કરી તારકને કહ્યું “જે થવાનું હશે તે થશે ? તુ તો તે તરફ હડીને હકાર' એટલામાં તે રાત પણ જોતજોતામાં પસાર થવા આવી પૂર્વદિશામાથી સૂર્યના સહસકિરણે પૃથ્વી પર પથરાવા લાગ્યા અને સુવાદ્રિ પર ચાલતું ખેચરેન્દ્રોનું ટોળુ દષ્ટિગોચર થયું હોડી પણ એકદમ પર્વત પાસે આવી પહોંચી પર્વતના નીચાણ પ્રદેશમાં દૂરથી એક દિવ્યમદિર જોવામાં આવ્યું ત્યારે મારા આનંદને પાર ન રહ્યો મનની ઉત્કટ ભાવના મહા પરિશ્રમે પણ પૂર્ણ થશે અને આપણી યાત્રા સફળ થશે એવા આન- જનક ઉદ્દગારો મેં તારકને સંભળાવ્યા તારકે પણ હસી કહ્યું – કુમાર! આપણે હવે આ દિવ્યમદિરમાં કઈ રીતે જઈ શકીશુ? જે આ ઊંચુ દ્વાર દષ્ટિગોચર થાય છે તેની પાસે જ મનોહર પગથિયાની પક્તિ છે, પરંતુ તેને ફરતે ળિો આડે આવતો હોવાથી જવું મુશ્કેલ છે વળી આ નાની નાની બારીઓ પણ ઘણી ઊંચી હોવાથી જવા માટે નકામી પડે છે એટલે થોડીવાર આપણે અહીં જ થોભી જઈએ કોઈ પણ બહાર આવે તે તેને પૂછીને આપણે અદર જઈશું અને પૂર્ણ ભક્તિથી વાર્ચન કરી એટલામાં તો નારીઓના નપુર (ઝાઝરનો) મધુર પ્રકાર સભળાય અને કિલ્લાના એક વિભાગ પર એ નારી સમહ જોવાયો તેમાં સાવર્ષની એક સુંદર કન્યા પોતાના પરિવાર સાથે મારા જેવામા આવી” આ રીતે સમરકેતુ અપૂર્વ કથારસનું સુદર પાન અને કરાવી રહ્યો હતો, એટલામાં તો હસતી હસની પ્રાતિહારીએ આવી હરિવહનને કહ્યું-- ‘કુમાર! આપે યુવરાજ મહેતુની અપૂર્વ અને મારી અને વાર્તાનું મૃત પીધું અને પત્ર હવે આપ સવાર નયનામૃત પણ પીઓ એમ કહી જમણા હાથે વસ્ત્રના છેડામાથી એક દિવ્ય ચિત્રપટ ની કુમારને આ સાથે અર્ધ કર્યું ૧ (અપર્વ ] ·ताजेतरमा प्रकाशित थयेल ग्रन्थरत्नो मूल्य १५-०-० ६-०-० १ सिद्धहेमशब्दानुशासन, बृहद्वृत्ति-बृहन्यास-लघुन्यास-विविध- परिशिष्टसहित भाग १ २ तिलकमञ्जरी टिप्पण तथा परागवृत्तिसहित भाग १ ३ नयोपदेश, नयामृततरङ्गिणी अने तरणिसहित भाग १ ४ अनेकान्तव्यवस्था प्रकरण, तत्त्वयोधिनी टीकासहित भाग १ ५ सिद्धहेमशब्दानुशासन लघुवृत्ति ६ द्वात्रिंशिका किरणावलिटीकासहित भाग १ " ५-०-० ८-०-० १-०-० १-०-० ७ " " " भाग २ " " ६-०-० 8 ताजेतरमा यहार पडनार ग्रन्थो ८ तिलकमञ्जरी, टिप्पण तथा परागवृत्तिसहित, भाग २ ९ शास्त्रवार्तासमुच्चय स्याद्वादवाटिकाटीकासहित भाग १ १० धातुरत्नाकर भाग १ (निर्णयसागर प्रेसमां मुद्रित) " १२-०-० 8 छपाता ग्रन्धरत्नो १ सिद्धहेमशब्दानुशासन, बृहन्यासादिसहित भाग २ २ तिलकमञ्जरी, टिप्पण तथा परागवृत्तिसहित भाग ३ ३ नयोपदेश नयामृततरङ्गिणी अने तरणिसहित भाग २ ४ अनेकान्तव्यवस्था, तत्वबोधिनीटीकासहित भाग २ ५ शास्त्रवार्तासमुच्चय, स्याद्वादवाटिकाटीकासहित भाग २ ६ काव्यानुशासन, अलंकारचूडामणि अने प्रकाशसहित भाग १ ७ द्वात्रिंशिका, किरणावलिसहित भाग ३

·च्यापरणगनम्पनियरित्न-गायरिगारद-निरुपमव्याग्यानमुधारपि-गामनप्रमावा-
पूज्य आचार्यश्रीमदविजयलावण्यमरीश्वरजी महाराज ।
HeritTridity MLand Amrittee

·विलकमलरी.। ।, . प्रस्ताषयता देवद्विजप्रसादादिहापि सर्व शुभं भविष्यतीति प्रकृते प्रयोजयता राजलोकेनातिबाहामानदियसम्[स], आलोपदिष्टदृष्टप्रत्ययौपधपानप्रसक्ताभिः स्निग्धमधुराभ्यवहारिणीभिरनस्पगुणोपेतम् अपेतदोपरपि पचमणिमि- यर्जितं जात्यरत्नजातमाभरणकलापार्पितं कलयन्तीभिर्वक्रतादिदोषवन्ध्यानि श्रद्धाप्रवणेन चेतसा ज्ञातीनां द्विजातीनां च गृहेषु प्रशस्तफलानि प्रहिण्यतीमिलक्षणाभिज्ञतया गृहीतवामकरतलाङ्गुष्टमूलस्थूलरेखासंख्यानां ससीनां मुहुर्मुहुः श्रुतेन श्रुतिसुसेन वचसा मयमानमुसमृगाङ्काभिः प्रथमालापजिघृक्षया च देव्याः पुत्रो भविष्यति नवेति. संनिधावेव परिचारिकाभिरनुयुज्यमानानामप्रगल्भशिशूनां भीतभीतेन मनसा वचनमाकर्ण- यन्तीभिरुज्झितान्यकर्तव्येन वृद्धसंप्रदायागतानि विविधौपधानि प्रयुञ्जानेन महानरेन्द्रलिसितानि मापानि बनता दृष्टप्रत्ययप्रतीतपरिव्राजकोपदिष्टनीत्या सपनमगलानि प्रयर्तयता शुद्धान्तजरतीजनेन शश्वक्रियमाणगर्भ- टिप्पनकम्-नरेन्दः-मनवादी [ह] ॥ सेवामभावम् अभीष्टदेवतायाः-स्वेप्टदेवतायाः, सेवाप्रभाव-सेवामाहात्म्यम्, उद्भाययता प्रकटयता, पुनः निरपत्य- पूर्वनृपतिपुत्रलाभोपायमधानाः निरपत्याः सन्तानशून्याः, ये पूर्व-प्राचीनाः, पतयः, सस्पुनलाभोपायः-तापुत्रमाप्ति- साधनमेव, प्रधानभूतः-मुख्यभूतोऽयों यासा ताः, पौराणिककथाः पुराणोकयाताः, प्रस्तावयता प्रवर्तयता, पुनः देव- द्विजप्रसादात् देवताबाह्मणप्रसन्नतावशात् , इहापि अस्मिन्नपि राजयुले, सर्व समलम्, शुभ-कल्याणमेव, भविष्यति, इति मरुते प्रसुतराजपुत्रोत्पत्तिविषये, प्रयोजयता कथयत्ता [स]। पुनः पुत्रकाम्यन्ती मिः खखपुनमिच्छन्तीभिः, अन्तः- पुरकामिनीमिः अन्तःपुरवधूभिः, विधीयमानयिविधमतविशेष विधीयमानाः-क्रियमाणाः, विविधाः-अनेकप्रकाराः, यतविशेषाः-नियमविशेषा यम्मिस्वादशम् कीदृशीभिस्वाभिः ? आप्तोपदिष्टप्रत्ययौपधपानप्रसकाभिः आते-शिष्टेः, यथार्थवस्तृभिर्न तु प्रतारकरित्यर्थः, उपदिष्टानि-पातव्यस्पेन प्रतिपादितानि, एवं दृष्टप्रत्ययानि-परीक्षितविश्वायानि, यानि औषधानि, तेषां पाने-तसपाने, प्रसफागि:-आराकाभिः, पुन. निग्धमधुराभ्यवहारिणीमिः स्निग्धं-सरस, न सु रुक्षम्, मधुर-माधुर्ययुक्त वस्तु, अभ्यवहर्नु-भोक्तुं शीलं यासा तादृशीभिः, पुनः आभरणफलापार्पितम् भलारणगण- विहितम् , जात्यरतजातं रुचिररनसमूहम् , कलयन्तीभिः धारयन्तीभिः, कीदृशं तत् ? अनल्पगुणोपेतम् अधिरगुणा. न्वितम्, पुनः भपेतदोपैरपि दोपग्रन्यैरपि, यजमणिभिः वापमणिविशेपः, पार्जितं रहितम्, पुनः परतादिदोप- परयानि पौटिल्यादिदूषणशून्यानि, प्रशस्तफलानि उत्तमोत्तमफगनि, अद्धामवणेन श्रद्धान्वितेन, चेतसा हृदयेन, शातीनां बन्धूनाम्, द्विजातीनां विप्राणां च, गृहेषु प्रविण्यतीभिः उपहारविधया प्रेषयन्तीभिः, पुनः लक्षणाभिम तया सन्तानादिचिनावगमननिपुणतया, गृहीतयामकरतलागुधमूलस्थूलरेशासंग्यानां गृहीता-सन्तानविहरवेन परिचिता, वामकरतलाशयस्य वामहस्तागठस्य, मूले-मूलभागाधतानाम्, स्यूलरेगाना-विराटरेसाना संख्या याभिसा नाम्, सखीनां सहवरीगाम् , तादशमीप्रतिपादितेनेसर्थः, श्रुतिमुसेन अवाप्रियेण, मुहर्मुहुः अनेरुपारम्, श्रुतेन भवगोचरीकृतेन, पचसा पुत्रोपरयापदण्यायन, सयमानमुसमृगादाभिः सयमानः-विधिदरान, गुगगा:- मुराबन्दो यास ताशीभिः, च पुनः, प्रथमालापजिघृक्षया प्राथमिकभाषगभूपया, देव्याः राया, पुत्रो मषिप्यति उत्तरम्यते, नवेति सनिधायेय तागा समश एय, परिचारिकाभिः दामीमा, अनुयुज्यमानानां उप- मानानाम्, भप्रगल्मशिशूनां मुग्धपालानाम्, पचनं तदुप्तरवाक्यम्, भीतभीतन अनभिमतोतरप्रवणातीय भावेन, मनसा, आफर्णयन्तीमिः यतीभिः, पुनः दीदीभिः शुशान्तजातीजनेन मन्त पुरस्सामनेन, शयत् अनवरतम्, क्रियमाणगर्भप्रहणोपचाराभिः वियमा:-धीयमानः, गर्भप्रदास्य-गर्भधारणम्य, उप. चार:-रायो पा तासीमि., कीरोन पसाउनैन ! उनिहतान्यकर्त-पेन उजिात-पक्षम्, अन्या-गहमोर भाराविरिषम्, पर्वम्य-चार्य, येन तारन, पुन सम्पदायागतानि परम्पराबारानि, विविधीपधानि परिष गर्भधारणपधानि, प्रयुआनेन उपयुमानेन, पुन मदानरेन्देष महता मनिंदा एमा, गिनि, मारकण्डकानि मारिलभूमापनि यत्रापि, पाता तासा बामगुजे निदरता, पुनः इष्टमत्ययमतीतपरिमानकोपरिष्नीत्या मा.

·टिप्पनक परागविकृतिसंवलिता प्रणोपचाराभिः पुत्रकाम्यन्तीभिरन्तःपुरकामिनीभिर्विधीयमानविविधप्रतविशेषम् [ह ], पञ्जर कैरपि प्रस्तुतवादिभिर्बन्दिभिरिवोधार्यमाणमङ्गलम् अन्तःपुरसारिकाभिरपि परिमितव्याहारिणीभिराराध्यजरतीभिरिव वितीर्यमाणराजवनिताशीर्वादम् अर्भकरपि विनयनिभृतैः प्रवीगपुरुपैरिव निवार्यमाणक्षुद्रदासीपरस्सरकलहम् [२]। सर्वतश्च प्रशान्तेन शुचिना शुद्धवेपधारिणा परिजनेनाधिष्ठितम् उत्साहमयमिव प्रयत्नमयमिव श्रद्धामयमिव विनयमयमियाचारमयमिव राजकुलमव्रजत् [ज्ञ]। तत्र च समाहृतसमस्तोपकरणेनं परिजनेन यथाविधिविहितमजनोपचारः सकललोकाचारकुशलाभिः ससंभ्रममितस्ततो विचरन्तीभिरिपनिताभिः कृतावतारणकमङ्गलः क्षणमात्रं विलम्व्य ताम्बूलक'रातिसर्जन- विसर्जितपुरोधःप्रमुखमुरयद्विजाति: 'उत्तिष्ठत ! व्रजामो देवतायतनेषु' इत्यभिधानः संनिधानभाज प्रणयि- जनमासनादुत्तस्थौ [अ] । अनूस्थितासन्नराजलोकपरिवृतश्च तत्कालमेकहेलयोच्छलितेन संमूर्च्छतां दिगन्तरेषु मुहुर्मुसन्यस्तकरतलप्रतिस्फलनविस्फारितनिनादाना बन्दिनां जयशब्दकलकलेन कथितनिर्गमो द्विजावसर- 4 --- । . दृष्ट:-अनुभूतः, प्रत्ययः-विश्वासो येषा तादृशाः, प्रतीताः-प्रख्याताः, ये परिमाजकास्तैः, उपदिष्टा-उपदर्शिता, या नीति:- पद्धतिः, तया, स्नपनमङ्गलानि अभिषेककृतमालानि, प्रवर्तयता प्रादुर्भावयता []। पुनः कीदृशं राजयुलम् ? बन्दिभिरिव, प्रस्तुतवादिभिः प्रकृतपुनोत्पत्तिसमादिभिः, पक्षे प्रकर्षण स्तुतं स्तुतिः, तद्वादिभिः-तत्पाठिभिः, परशुरैरपि, उचार्यमाणमालम् उद्धोष्यमाणमाङ्गलिकवाक्यम् । पुनः आराध्यजरतीभिरिव पूज्यवृद्धाभिरिव, परिमितन्याहा. रिणीभिः परिमितभाषणशीलाभिः, अन्तःपुरसारिकाभिरपि अन्तःपुरस्थपक्षिविशेषैरपि, वितीर्यमाणराजवनि- ताशीर्वाद वितीर्यमाणः-दीयमानः, क्रियमाण इति यावत् , राजवनिताना-राजीनाम् , आशीर्वादः-शुभाशंसन यस्मिंस्ताद- शम् । पुनः प्रवीणपुरुषैरिव सभ्यजनैरिव, विनयनिभृतैः विनयनिश्चलः, अर्भकैरपि मालरैरपि, निवार्यमाणक्षुद्र- दासीपरस्परकलह निवार्यमाण:-निरुध्यमानः, क्षुद्रदासीना-नीचदासीनाम् , परस्परकलहः-अन्योऽन्यविवादो यस्मिस्ता- दृशम् [२] । पुनः सर्वतः सर्वप्रकारेण, प्रशान्तेन शान्तिशालिना, शुचिना पवित्रण, शुद्धवेषधारिणा निर्मल. वेषारतेन, परिजनेन परिवारेण, अधिष्ठितम् पाश्रितम् । पुनः उत्साहमयमिघ उत्साहपूर्णमिव, श्रद्धामयमिव श्रद्धासमृद्धमिव, आचारमयमिव चारुचरितपूर्णमिवेति सपनोत्प्रेक्षा [२] ॥ तत्र तस्मिन्, राजकुल इत्यर्थः, समाहृतसमस्तोपफरणेन समाहृत-सगृहीतम्, 'समस्त-सर्वम् , उपकरण- नानोपकरणं येन तादृशेन, परिजनेन परिवारेग, यथाविधिविहितमजनोपचारः यथाविधि-विधिपूर्वकम्, विहितः-कृतः, मजनोपचार:-मपनरूमसेवा यस्य तादृशः, पुनः सकललोकाचारकुशलाभिः निखिललौकिकव्यवहारनिपु- शामिः, ससम्भ्रमं सत्वरम्, इतस्ततः तनतन,विचरन्तीभिः विहरन्तीभिः, वारवनिताभिः वेश्याभिः कृतावतार- णकमहलकृतम्, अवतारणकमजो-वनाधलादिना अर्चनरूपं मंगलं खागतमङ्गलगानं वा यस्य तादृशः; क्षणमात्र मुहूर्त मार,विलम्ब्य स्थित्वा,ताम्बूलफāरातिसर्जनविसर्जितपुरोधाप्रमुखमुख्यद्विजातिः ताम्बूलानि-नागवलीपाणि, करा:-सुगन्धिद्रव्यविशेषाः, वेषाम् , अविसर्जनेन-दानेन, विसजिताः-लकाः, प्रस्थापिता इति यावत्, पुरोधःप्रमुखाः-पुरो- हितप्रभृतयः, मुख्यद्विजातयः-विशिष्टब्राह्मणा येन तादृशः; सन्निधानभाजं निकटस्थित, प्रणयिजनं खस्नेहास्पदव्यक्तिम् , उत्तिष्ठत खस्थानादुत्यानं कुरुत । देवतायतनेषु देवतामन्दिरेषु, बजामः वयं गच्छामः, इति एवम्, अभिदधानः भुवन, मासनात् उपवेशनस्थानात, उत्तस्यौ उत्थितवान् [भ] !'च पुनः, अनूत्थितासभराजलोकपरिवृतः भस्थितः-पचात्थितः, आस-पावर्तिभिः, राजलोक:-राजकीयजनैः, परितः-परिवेष्टितः सन् , तत्कालं तत्क्षणम्, एफडेलया एकवार युगपदित्यर्थः, उच्छलितेन सवेग प्रभावितेन, पुनः दिगन्तरेषु दिमध्येषु, सम्मूर्खतां सड़ी- भवताम्, मुहुर्मुखन्यस्तकरतलप्रतिस्फलनविस्फारितनिनादानां मुहुः-अनेस्वारम् , मुखेषु, न्यस्वानि-विक्षिप्तानि, यानि करतलानि, वेषां प्रतिस्फलनेन-भभिघातेन, विस्फारितः-वर्णितः, निनादा-ध्वनियस्वादशनाम्, बन्दिना खतिपाठका. .

·तिलकमञ्जरी। मण्डपानिर्जगम [आ]। सत्वरनिपादिढौकितकरेणुकारूढश्च पश्चादधिरूढेन ताम्बूलकरङ्कवाहिना,विधूय- मानचामरः पुरःप्रधावितो/कृतकनकवेत्रप्रतीहारनिर्दिश्यमानमार्गेण गृहीतविविधहेतिना पदातिनिवहेन विराजमानः पृष्ठतः प्रचलितेन च संभ्रमोत्तालगविना गन्धोदकक्षीराज्यदधिभृतशातकुम्भकुम्भानुद्वहता जलाई- कर्पटावगुण्ठितविचित्रकुसुमदामगर्भान् घेत्रकरण्डकान् कलयता मलयज्ञकाश्मीरकृष्णागुरुकर्पूरपूर्णनि रन- भाजनानि विभ्रता कन्धदेशारोपितांश्च विचित्ररूपान् महाईवस्त्रभारकान धारयता गृहीतशस्त्राप्तपुरुपाधिष्ठि तेन प्रेष्यलोकेनानुगम्यमानो राजकुलान्निरगच्छत् [१] । गत्या,च शकावतारे प्रथममेव विहितपूजासत्कारो नगरदेवतायतनेषु सर्वेष्वानुपूर्व्या विचार [ई] | चिरदर्शनादभिनवीभूतकौतुकस्य चास्य यदृच्छया पुर- प्रासादसुरसदनकूपोद्यानयापीसहस्रसंफुलामकाल एव प्रकटितोत्सवैः पौरलोकैः प्रतिभवनमुत्तम्भितानेकराण- नाम, जयशब्दकलकलेन जयकारकोलाहलेन, कथितनिर्गमा सूचितनिष्क्रमणः, द्विजावसरमण्डपात् ब्राह्मणसभा. मण्डपात, निर्जगाम निष्कान्तः [आ]। व पुनः, सत्वरनिपादिदौकितकरेणुकारुढः सत्वर-शीघ्रम् , निपादिना-दस्तिपकेन, दौकिताम्-आनीताम्, करेणुका-हस्तिनीम् , आहेड:-अध्यासितः, "क्रेणुर्गजयोषायां स्त्रियां पुंसि मताजे" इति मेदिनी, पश्चात् पृष्ठभागे, अधि- इंढेन भारदेन, ताम्बूलकरयाहिना ताम्बूलानां यः करः-पावविशेषः, तदाहिना तद्धारिणा मृत्येन, विधूयमानः चामरः विधूयमानः-उदयमानः, चामरो यस्य तादृशः । पुन पदातिनियहेन पादचारिसैन्येन, विराजमानः शोभः मानः, फीदशेन? पुरनधावितोयोरुतकनकवेत्रमतीहारनिर्दिश्यमानमार्गेण पुरः-अप्रे, प्रधाषिताः-सत्वर अपिता, ये ऊवीकृतवनकवेना-उतरनवदण्डाः, प्रतीहारा:-द्वारपालाः, ते' निर्दिश्यमानः-सत्यमानः, .मागी यस्स स्पाइरोन, पुना गृहीतविविधदेतिना धृतबहुविषयाणेन, पुन. पृष्ठतः पद्यादागे, प्रचालितेन प्रस्थितेन, प्रेप्यलोकेन मुखजनेन, अनुगम्यमानः अनुप्रियमाण., राजकुलात् राजभवनार, निरगच्छत् निर्गतः, कीदृशेन प्रेप्यलोकेन ? सम्भ्रमोत्तालगतिना सम्भ्रमेग-वेगेन, उत्ताला-उस्ता, गतिः-गमनं यस्य तादृशेन; पुगे गन्धोदक-क्षीरा. ऽऽज्य-दधिभृतशातकुम्भकुम्मान गन्धोदक-मुगन्धिजलम् , क्षीर-दुग्धम् , आज्य-गृतम् , दधि च, ३. भूतान- पूर्णान, शातपुम्भकुम्भान-मुवर्णकलशान्, उनहता उद्विभ्रता "तपनीयं गतउम्मम्" इत्यमरः, पुन. जला- कर्पटावगुण्ठितकुसुमदामगर्मान जलाईकर्षटेन-जलहिमपटसण्डेन, भवगुण्ठिता.-भाच्छादिताः, समदामानः-पुष. माल्यानि गर्भ येषां तान्, वेत्रकरण्डफान वेत्राचिनपात्रविशेषान् , फलयता धारयता, पुन मलयज-कादमीरकृष्णा- गुरुकर्पूरपूर्णानि मलप -चन्दन, कारमीर:-पामः, कृष्णागुरभिः-कालागुरभिः, कध, पूर्णानि, रखमाजनानि रममयपानानि, पिभ्रता धारयता; पुनः स्कन्धदेशारोपिवान् समन्धोपरिस्थापितान, पिचित्ररूपान् नानारूपान, महादयनमारफान् बहुमूल्यावरसग्रहान, धारयता बहता; पुनः गृहीतशखासपुरुषाधिष्ठितेन गीत-पृतम् , पान-पहादिक यैस्वादशैः, भातपुर -विवस्त्पुरुषः, अधिष्टितेन-आश्रितेन [.] पुनः, शक्रापतारे समामि दी, प्रथममेष सर्वतः प्रागेव, गत्या उपस्थाय, विहितपूजासत्कारः विहित. , पूजया तबलदेवताया भनेन, सत्तार भादरो मेन साइश सन् , सर्येषु समस्तेषु, नगरदेवतायतनेषु नगरान्तपतिदेवतामन्दिरेषु, मानुपूर्व्या क्रमेण, विचचार भ्रमण हलवान [१] चिरदर्शनात् चिरकालोतरदर्शनसौभाग्यानुभवादेतो, अमिनवीभूतकौतुकस्य भभिनवीभूत नवतामापनम् , तुई-विरक्षारयो यस तारास्य, मस्य राश., सीवतिग्मांशुफरोपनिपातोपवापितः तीमा तीक्ष्णः, मसनवार दति पावर, यः, तिग्माच-सूर्य , तस राणा-किराणाम् , उपनिगठन-परित समुद्रमेन, उपतापिता-सन्तापमनुमानिनः, सदुल खसन्तापम्, माचिसयासुरिय मापयातु-रूपमिनिपारिप, माया दिनमभ्यमागः, प्रत्याससाद सनिहितो बभूव । श्रीराम रा: यहाउया मयेयम्, भयोज्यो तमानी, पुरी नगरी, पश्यता रष्टिगोपरा नपत. वीसी पुरमासादसरसदनोपानवापीसहनसहला पुरसादाना-नगरान्तर्वतिराममन्दिरागार, परसद .

·१६४ टिप्पनक-परागविवृतिसंपलिता वस्त्रध्वजप्रभाविस्तारितापूर्वसंध्यामयोध्यां पुरी पश्यतः, कंचिददर्शनादुन्मनीभूतमानसं मान्यमृपिजनं गत्वा तदाभयेपु दर्शनेनानन्दयतः, कचिदुत्थाय सादरमप्रतः कृतनमस्काराबलियन्धानगरपृद्धान् सगौरवमालपतः, फचित् सितकुमुमदामदर्शनपुरःसरमावेदितनिजप्रयोजनद्विजातिजनमषधानदानेनानुगृहतः, कचिद्दर्शनपधा- वतीर्णेषु शीर्गदेवतायतनेषु कर्मारम्भाय संपदि संपादितपूजासत्कारान् सूत्रधारान् व्यापारयता, कचिदासन- सेवनिवेदितदानविच्छेदासु दानशालासु दीनानायपथिकसार्थस्य सविशेषमन्नपानशयनीषधादिदानमधिकृतैः प्रवर्तयतः, कचित् स्वसानितेषु सरस्सु तटरोपितानां बटाश्वत्यादिविटपिनां पालनार्थमुद्यानपालानुद्यमयतः मार्गपटितं च सूकवादिनं दरिद्रयाचकसार्थमर्थसंभारेण भूरिणा कृतार्थीकुर्वतः, वीप्रतिग्मांशुकरोपनिपावोप- वारितः स्वदुःखमाविख्यासुरिव प्रत्याससाइ मध्याह्नसमयः [3] | संयन्नमुद्धृतहरित्कशेन प्रातरेख धर- टिप्पनकम्-उद्धृतहरितकुशेन कुशाः-दर्भाः; अन्यत्र कुशा-वल्गा [क] । . नानां देवमन्दिराणाम् , कूपानाम्, उद्यानानां-कीडाननानाम् , वापीनां जलाशयविशेषागांच, सहस्रण-दशशतसंख्यया संकुला-व्याप्ताम् । पुनः अकाल एव अनवसर एवेति सन्भ्यायामन्वेति, प्रकटितोत्सवैः आविष्कृतोत्सवैः, पौरलोकैः वासिजनः प्रतिभवनं प्रतिगृहम् , उत्तम्भितानेकरागवत्रघ्यजप्रमाविस्तारितापूर्वसभ्याम् उत्तम्मितानाम्-उपरि लम्बिताम् ; भनेकरागवनध्वजाना-विविधवर्णविशिष्टवस्नरचितपतारानाम् , प्रभाभिः दीप्तिभिः, विस्तारिता-प्रकटिता, अपूर्व- सन्ध्या-विलक्षणसन्ध्या, यस्सा तादृशीम् । पुनः कीदृशस्य ! क्वचित् कस्मिंश्चित् स्थले, अंदर्शनात् दर्शनामावादेतोः, उन्मनीभूतमानसम् उत्सुकीभूतहृदयम्, मान्यम् आदरणीयम्, ऋपिजन मुनिजनम् , तदाश्रयेषु तदाश्रमेषु, गत्वा उपस्याय, दर्शनेन स्वकर्मकावलोकनेन, आनन्दयतः प्रमोदयतः । पुनः क्वचित् कुत्रचित् स्थले, उत्थाय भासनादुत्थानं कृत्वा, अग्रतः अप्रे, सादरम् आदरपूर्वक्म्, कृतनमस्काराबलिवन्धान कृतः सम्पादितः, नमस्का- राय, 'अञ्जलिरन्धः-करद्वयसम्पुटनं यैसादृशान, नगरवृद्धान् नगरसम्बन्धिनो वृद्धजनान, सगौरवं सादर यया स्यात् तथा, आलपतः प्रीत्या किमपि ब्रुवतः, पुनः क्वचित् कस्मिंश्चित् स्थाने, सितकुसुमंदामदर्शनपुरस्सरं शुभ्रपुष्प- माल्यावलोक्नापूर्वकम् , आवेदितनिजप्रयोजनद्विजातिजनम् आवेदितं-विज्ञापितम् , निजप्रयोजन-खकार्य येन तादृशं द्विजातिजन-ब्राह्मणजनम्, अवधानदानेन तत्प्रयोजनश्रवणावहितहृदयदानेन, अनुगृहतः अनुकम्मयतः । पुनः कचित् कम्मिश्चित् स्थले, शीर्णदेवतायतनेषु ममदेवमन्दिरेषु, दर्शनपथावतीर्णेषु दृष्टिपथमागतेषु सत्सु, कौरम्माय जीर्णोद्धारत्मिकार्यारम्भाय, सपदि तत्क्षणे, सम्पादितपूजासत्कारान् सम्पादितः कृतः, पूजया-मोत्या, सत्कारो येषा ताशान, संबंधागन गृहनिर्माणशिल्पिविशेषान् , व्यापारयतः प्रवर्तयतः । पुनः कचित् कुचित स्थाने, भातभा सेवकनिधेदितदानविच्छेदासुमासनसेवकेन-निकटवर्तिसेवकेन, निवेदितः-सूचितः, दानविच्छेदः-अनादिदाननिप्तिासु तादृशीषु, दानशालासु दानालयेषु, दीनानाथपधिकसार्थस्य दीनाना-दरिद्राणाम्, अनाथानाम्-निरामयागांच, पथिकाना-मार्गगामिनाम्, सार्थस्य-समूहस, सविशेषम् असाधारणम्, अन्नपानशयनौपधादिदानं अशानि-तण्डल- चूदिनि, पानानि-जलदुग्पादिपेयवस्तूनि, शयनानि-राष्ट्रवा-कटादिशय्याः, औषधानि-रोगनाशरदव्यागि, आदयो येषां तेषा वस्तूना, दानम्-अर्पणम्, तत्र अधिकृतः नियुक्तजनद्वारा, प्रवर्तयतः निर्विच्छेदं कारयतः । पुनः कचित् कसिंधित स्थाने, खखानितेषु खानयित्वा खनिर्मापितेषु, सरस्सु जलाशयविशेपेषु, तटरोपितानां बटोपरि प्रादुर्भावितानाम्, वटाश्वत्यादिविटपिनां न्यग्रोधपिप्पलादिवृक्षाणाम् , पालनाथै रक्षणार्थम्, उद्यानपालान् उद्यानरक्षकान, उद्यम- यता प्रेरयत च पुनः, मार्गघटितं मार्गे मिलितम्, सूक्तवादिनं प्रियवादिनम् , दरिद्रयाचकसाथै निर्धनयाचक- समूहम् भूरिणा अधिकेन, अर्थसम्भारेण विमवौघेन, कृतार्थीकुर्वतः सन्तोषयतः [3]|सपनं यापूर्वक यथा स्वाद तथा, उदृतहरिस्कुशेन तद्वताः-अन्धकारमण्डलानिष्काशिताः, प्रकाशिता इति यावत्,'हरित:-दिश एक, फुशा:- दर्भा. येन तादृशेन, पो हरिया-अश्वगा, पुनः मातरेव प्रातःसमय एष, घालितोदयाचलमशिखर ·। ... . T . तिलकमारी। लितोदयाचलद्रुमशिसरमयचित्य तारपाकुसुमविसरमुरुसितेन मन्दमन्दमरुगेन प्रेर्यमाणस्यन्दनों नाकमन्दा- मिनीसानमिव संप्रधार्य मनसि विहायसो मध्यमध्यानोहाम्बुरुहिणीनाथ: [] 1 क्षितिपालशिथिरितक्रमहाः खेदनि श्वासानिय समुत्सष्टमुष्यान्नमस्वतः स्वैरखैरमारेभिरे पकुमः [क)। तरुमूलदृश्यमानश्यामपरिमण्डरच्छायावल्या वलयदावपदाइविच्छेदाय देहनिहितार्द्रपझिनीदला इवालक्ष्यन्त नगरोपान्तयनगुवः [स]पर्याकुरितपर्यन्तगृहनिवासिगणिकाजनाः सवेदना इव सुरगृहागणेषु रेसुरश्रान्त- देवर्लफवनवावनिर्भराध्मातऍक्षयो विशुद्धलं धूपवेलाशद्वाः [ल] | प्रभिन्नशताक्षरन्मदासारसिवराजपथाः प्रतस्थिर जलावगाहाय सलयमप्रतः 'महवपटुमृदङ्गपटहाः पट्टहस्तिनः [ल] । कपाटदारुपाशकनिर्दयोस्फालन- चाचालानि गृहोन्मुसापणिकसंघृतपण्यासु विपणिवीथीषु प्रत्यापणद्वारमपदन्त पालायसवालपानि [ए]| 1 टिप्पनकम्-लय-वाल्लयविशेष [ल.]। धवलितम्-उद्भासितम्, उदयाचलस्स-उदयगिरे , ये हमा-पृक्षास्तेषां शिखरं येन तादृशम् , तारकाकुसुमं तारकारूप- पुष्पम्, अपचित्य उपसहत्य, उल्लसितेन प्रसभेन, कलाकुसुमरूपगलानानोपकरणधारिणेत्यर्थ , अरुणेन सूर्यसारथिना- मन्दं मन्दं शनै शनै, प्रेर्यमाणस्यन्दन. वाद्यमानस्थ, मम्बुरुहिणीनाथः कमलिनीपति सूर्य इत्यर्थ , नाक- मन्दाकिनीस्मानं खर्गनायो स्नानम्, मनसि हृदि, सम्मधार्य इव निश्चित्येवेत्युत्प्रेक्षा, विहायसा आकाशस्य, मध्य मध्यभागम्, अध्यारोह आरूढवान् , मण्याइवेला समुपस्थितेति भाव [ऊ]। तस्या वेलायां क्षितिपालशिथिलितकरग्रहाः क्षितिपालेन-राज्ञा मेघवाहनेन, तद्रूपनायकेनेत्यर्थ , शिथिलित'- शैथिल्यमापादित , करमह -राजमाबभागमहणं, पक्षे हस्तमहणं यासा तादृश्य, ककुभा दिश किन्तु लिनसाम्येन समासोतया नायिकाच, खेदनि भ्यासानिव श्रमजनितनासामारुतानिवेत्युत्प्रेक्षा, उष्णान् प्रीष्मान् , नभखतः पवनान्, खैरं स्वैर मन्द मदम्, समुनटुम् सम्य मोक्तुम्, आरेभिरे मारब्धवत्स , मध्याहवेलायां पहतामुष्णपवनाना परप्रहशैथिल्यहेतुक्खेदनि श्वासरूपरवेनोत्प्रेक्षा योध्या [क]। तथा तरुमूलदृश्यमानश्यामपरिमण्डलच्छाया घलया. तरूणा-पृक्षाणाम् , मूले-अध स्थळे, दृश्यमाना , श्यामा -कृष्णवर्णा , परिमण्डलच्छाया -पृक्षानुगुण्येन वर्तलाकारा मध्याहकालिक्यश्छाया एव, वलयानि मणियन्पालकरणानि यासा तादृश्य , नगरोपान्तवनभुवः नगरनिकटवर्तिवनभूमय , लिजसाम्येन तद्रूपा कामिन्य इत्यर्थ , बलवदातपदाहविच्छेदाय बलवता-तीनेण, आतपेन यो दाह -ताप, तद्विच्छ दाय तत्प्रशमनाय, देवनिहितार्द्रपभिनीदला इव देहेषु शरीरेषु, निहितानि-निवेशितानि, आईपद्मिनीदलानि-सरस. कमलिनीपत्राणि यासां तादृश्य इव, अलक्ष्यन्त प्रतीयते स [] । तथा सुरगुहागणेषु 'देवमन्दिरमध्यमागेषु, धूपवेलाशलाः धूपवेलायो-धूपदानसमये, नाथमाना. शहा, विशृङ्खलं निर्विच्छेद यथा स्यात् तथा, सवेदना इच मध्याइकसन्तापपीडिता इवेयुत्प्रेक्षा, रेसुः ध्वनिं चक्र , कीमा ' अश्रान्तदेवलकवदनवातनिर्भराध्मातकुक्षयः अधाता -अविरता ये, देवलकाना-देवसेवोपजीविनाम् , पदनवाता -मुखपवना , तै निर्भरम्-अत्यन्त यथा स्यात् तथा, माता -अभिहता, कुक्षयो मध्यभागा येषा तादृशा , पुन पर्याकुलितपर्यन्तगृहनिवासिगणिकाजना. पर्याकलिता खध्वनिमिरुद्वेजिता, पर्यन्तगृहनिवासिन -निकटगृहवास्तव्या , गणिकाजनां -वैश्याजना यस्तादृशा [ल]। तथा तस्या बेलायो पहस्तिनः प्रधानगजा, गजेन्द्रा इति यावत् , जलावगाहाय जलमजनाय, प्रतस्थिरे प्रस्थिता , कीदृशा प्रमिनशक्षरन्मदासारसिकराजपथा प्रभिन्न यौवनेन विदारितो य , शङ्ख -ललोगस्थि, तस्मात् क्षरता-सवता, मदासारेण-दानजलधारया, सिक -आद्रीकृत , , राजपथ - राजमार्गों यैस्वादृशा , पुन अप्रतः अमे, सलय नृत्यगीतवाद्यानामेकतानता लय, तेन सहितं यथा स्यात् तथा, प्रहतपटुमृदङ्गपटहा. प्रहता -प्रणादिता, पृटव -स्फर नादिन , मृदङ्गा मुरजाख्यवायविशेषा, पहा -ढकाख्यवाद्यविशेषाश्च येषों तादृशा लाती गृहोन्मुखापणिकसवृतपण्यासु' गृहोन्मुखे नानभोजनार्थ गृहगमनोद्यतै , आपणिय वणिरजनै, संतानि-भत. पिहितानि, पण्यानि-विक्रेतव्यवस्तूनि यासु ताहुँ, 'विपणिवीधीषु आपणपश्लिषु, प्रत्यापणद्वार प्रतिदद्वारम्, - - ·. " - १६६ टिप्पनक-परागविकृतिसंवलिता क्रमेण च,कठोरतां अपने दिवसतारुण्ये किश्चिदुपरतपौरकोलाहलायां नगयो विनिर्गतप्रामलोकस्तोकसंगमेषु शृङ्गाटकेपु, सुप्रहप्टबठरच्छात्रसत्वरोधार्यमाणमन्यादिमथितदेववास्तुतिश्लोकासु वन्दिताचार्यचरणशिष्यगण- संत्रियमाणनिजनिजपुस्तकासु क्षणमात्रप्रवृत्तयदृच्छालापरमणीयासूतिष्ठन्तीपु , विद्यामठव्याख्यानमण्डली', अनुचरगृहीततैलामलककड़तेपु प्रस्थितेषु सानाय सरयूतटानि तिलदर्भपत्रिकापूर्णपत्रपुटपवित्रपाणिषु श्रोत्रि- येषु, न्यश्चचत्रुशकुनिपीयमाननिम्नविश्रान्तसारणिजलासु , विरतारघट्टक्रमसमुच्छ्रुसत्सलिलमज्जत्सोपानासु गृहकर्मविरताभिर्गेहिनीमिरवगाह्यमानासु भवनवापीपु, तृपितकलविकचक्रवालाकुलितपर्यन्तेषु पूर्यमाणेषु द्विजकुमारिकामिः मुटजलेन निष्कुटलतामण्डपावलम्विषु प्रपिकापरेषु, करार्पितोन्मृष्टतारतानभाजनासु टिप्पनकम्-शूनाटक-चतुप्पयः । निष्कुटः-गृहवाटिका । गलन्तिका कुण्ठिका [ऐ] । कालायसवालकानि पालायस-लौहविशेषः, तनिर्मितानि तालकानि-द्वारपिधानयत्राणि, “अघटन्त "संघटन्ते स्म, सलमानीत्यर्थः, कीदृशानि ? कपाटदारुपाशकनिर्दयास्फालनवावालानि स्पाटदारूणा-कपाटफलकानाम्, यत् 'पाशक-परस्परसंघटकयन्त्रविशेपो, जशीरपदव्यवद्वतः, तस्य 'यनिर्दयम्-अतिमानम्, आफालनम्-आकर्षणम्, तेन वाचालानि-शब्दायमानानि [ए]। क्रमेण शनैः शनैः, दिघसतारण्ये दिनप्रागल्भ्ये, कठोरता दिनकरकिरण- सम्पांतती साम्, प्रपन्ने प्राप्ते सति, भूमिपतिः राजा मेघवाहनः, शनैः शनैः सनिवासं निजमन्दिरम् , आगन्तुम् आगमनाय, प्रवर्तते प्रत्तः । कस्या कस्मिंश्च कषम्भूतायां कथम्भूते च सति ? नगर्याम् अयोध्यायाम, किञ्चिदुपरत. पौरकोलाहलायाम् किञ्चिदुपरतः-ईपन्निवृत्तः, पौराणा-पुरवासिनाम्, कोलाहलो यस्यां तपाभूतार्या सत्याम्, तथा शुकाटकेषु चतुष्पथेषु, विनिर्गतप्रामलोकस्तोकसंगमेषु विनिर्गतः-निवृत्तः, प्रमिलोकानी-प्रामीणजनानाम् , स्तोका: षत, सनमः-सम्मलेनं येषु तादृशेषु सत्सु, तथा विद्यामठव्याण्यानमण्डलीषु विद्यामठेषु-विद्यालयेषु, या व्याख्यान- मण्डल्या-व्याख्यानाय-अध्यापनाय, घटिता मण्डल्यः- सच्छानाध्यापकमण्डल्य 'इत्यर्थः, तासु, सुप्रदृष्टवठरच्छात्र: सत्वरोधार्यमाणग्रन्थादिप्रथितदेवतास्तुतिश्लोकासु सुप्रहृष्ट--अनध्यायावसरप्रासितोऽतिप्रमुदितै , वठर:-मूखैः अध्यापनरुचिरहितैरिति यावत् , छानः, सत्वर-ससम्भ्रमं यथा स्यात् तथा, उचार्यमाणा:-पश्यमानाः, गीयमाना इति यावत, प्रन्यादिषु -प्रन्थारम्भेषु, प्रन्थिताः-निवेशिताः, श्लोका यामु तादृशीघु, पुन वन्दिताचार्यचरणशिष्यगणसंत्रियमाण- निजनिजपुस्तकासु वन्दिती-अभिवादितौ आचार्यस्य-वियाचार्यस्य, चरणौ-पादी येन तादृशेन, शिष्यगणेन-विद्यार्थिसमूहेन, सनियमाणं-विधीयमानम्, भावरणवध्यमानमिति यावत् , निजं निज-खं खे, पुस्तकं यासु तादृशीषु, पुन क्षणमात्रप्रवृत्त- यहच्छालापरमणीयालु क्षणमानं प्रवृत्तेन-मुहूर्तमानप्रवृत्तेन,' यदृच्छालापेन-ययेच्छालापेन, रमणीयासु-रुचिरासु, उत्तिष्ठन्तीषु गृहगमनार्थमुस्सुकासु सतीषु । तथा श्रोत्रियेषु वेदाध्येतृजनेषु, अनुचरगृहीततैलामलककडूतेषु भनुपरैः मृत्यै, गृहीतानि-घृतानि, तैल-तिलानां तदुपलक्षिततिलसर्पपादीनां स्नेहः, आमलक-शिरसि लेपनाय आमलकीद्रवश्व, कहत-तमामक केशमार्जनोपकरणं च येषा तादृशेषु, पुन, तिलदर्भपत्रिकापूर्णपत्रपुटपवित्रपाणिषु तिल:-दिव्या विशेषः, दर्भपत्रिभिः-कुशपथ, पूर्णन, पनपुटेन-पत्रमयपुटेन, पवित्रः, पाणि:-हस्सो येषा तादृशेषु च, मानाय मबनाय, सरयूतटानि सरस्वाख्यनदीतीराणि, प्रस्थितेषु प्रयातेषु सत्सु । तथा भवनवापीषु गृहनिकटवर्तिवापीषु, गृहकर्मविर- तामिरहकार्यनिवृताभिः, गेहिनीभिः स्त्रीभिः, भवगाधमानासु प्रविश्यमानासु सतीषु, कीदृशीषु ताम? न्यञ्चपञ्च- शकुनिपीयमाननिम्नविधान्तसारणिजलासु न्यधन्या-तिर्यगघोच्छन्यो, चभू-ओष्टौ येषा तादृशैः, शकुनिभिः- पक्षिमिः, पीयमानानि, निम्नाया.-गभीराया', विवान्तायाः-प्रवाहरहितायाः, सारण्या कृत्रिमपद्रनधाः, अलानि यासा माशीपु"चधुनोटिरभे खियाम्" इत्यमरः पुनः विरतारघष्टक्रमसमुच्छसत्सलिलमजत्सोपानासु विरतेभ्य:- निपतचलनेभ्यः, भरघट्टेभ्यः अलोदरणयन्त्रेभ्यः, क्रमेण-मन्दगल्या, समुच्यता-नि सरता, सलिलेन, मन्ति-क्रियमाण- मानानि सोपानानि-निक्षेणिका पासा तादृशीऽ । पुनः निष्कुटलतामण्डपावलम्बिषु निष्फुटेषु-गृहनिकटोद्याने, ये लतामा उताराहार, तदनलम्बिधु-तदूर्वावस्थायिपु, प्रपिकाकर्परेषु प्रपा नाम पानीयशाला, "प्रपा पानीपमालिका', .

·तिलकमारी।। दिवसलक्ष्मीष्विव सभाखन्नण्डलासु हिण्डन्तीषु देवतायतनमण्डलेधु विमलाम्बरधरासु वृद्धासु, भर्तृसन्थ्यो। पासनोत्सुकासु गृहन्तीप्वभ्युक्षणमनुक्षणायलोकितगलन्तिकामूलसंगलजलकणासु द्विजातिगृहिणीपु, गृहाभि- मुखतरुशाखासीनवायसकुलाक्लोफितवलिपु हूयमानेषु वैश्वदेवानलेपु, अध्ययननुखरेष्वितस्तवो भ्रमत्सु गृह- पतिभवनवनसण्डभ्रमरेषु भिक्षाचरेपु, प्रवासपदृशालावलम्बितपञ्जरे पाकपिञ्जराणि शकलयति तरुफलानि संवृतालापे शुकसारिकाफलापे, निवृत्तरसवतीधूमेपु समुपलिप्यमानाजिरभूमिपु प्रक्षाल्यमानासनेषु भार्य- मानकांस्यरजतादिभाजनेषु भोजनशालासंचार्यमाणविविधाहारपाकेषु प्रतोलीशिखराधिरूढपुरोहितपरीक्ष्य- माणाध्ययनमुखरोन्मुखद्विजेपु सर्वतः संवृतेषु सत्रिणां भवनेपु, भूमिपतिरवलोकितामिमतनगरीप्रदेशः समासा- . इत्यमरः, तरसम्बन्धिषु, कर्परेषु-जलाधारक्पालेषु, द्विजकुमारिकाभिः विप्रयालिकाभिः, फुटजलेन खोपनीतघटोद्धृत- जलेन, पूर्यमाणेषु क्रियमाणपूरणेषु सत्सु, कीदृशेषु? तपितकलविङचत्रवालाकुलितपर्यन्तेषु तृपितानां-पिपा- सितानाम्, कलविद्वाना-घटकानाम्, चक्रवालेन-मण्डलेन, आकुलितः घ्याप्तः, पर्यन्त:-प्रान्तप्रदेशो या तादृशेषु । तथा वृद्धासु द्धस्त्रीजनेषु, सभास्वन्मण्डलासु सूर्यमण्डलसहितामु, दिवसलक्ष्मीपु दिनशोभास इव, कराप्तिोन्मुष्ट- तारतानभाजनासु करेपु-खसहस्तेघु अर्पितानि-क्षिप्तानि, उन्मष्टानि-प्रक्षालितानि, तारताम्रभाजनानि-उत्कृष्टतामपामाणि याभिस्तादृशीषु, पक्षे कराणों-सूर्यकिरणानाम् , अर्पितेन-सूर्यकर्तृकेन अर्पणेन, उन्मुष्पानि-विशोधितान्धकाराणि, प्रकाशितानीति यावत्, तारतामभाजनानि याभिस्वादृशीषु, पुनः विमलाम्बरधरासु विमलं-खच्छम्, अम्बर-वस्त्रं पक्षे आकाश व धरन्ति यास्वादृशीपुः पुने देघतायतनमण्डलेषु देवमन्दिरबन्देषु, हिण्डन्ती गच्छन्तीषु सतीपु, तथा भर्तृः सन्थ्योपासनोत्सुकासु भर्तु.-पत्युः, यत् सन्ध्योपासन-सन्ध्यावन्दनम् , 'तप्रोत्सुकासुः अनुक्षणावलोकित. गलन्तिकामूलसंगलज्जलकणासु अनुक्षण-प्रतिक्षणम् , अवलोकिता-दृष्टा, या गलन्तिका-समूलतः खल्पजलधारा- सावकः पानविशेषः, तन्मूलात तन्मूलस्थच्छिन्द्रद्वारा, सगलन्त -संप्लवन्तः, जलकणा यास ताशी, द्विजातिगृहिणी प्रामणीषु, अभ्युक्षणम् अभिषेकं, गृहतीपु प्राप्नुवतीपु । तथा गृहाभिमुखतरशाखासीनघायसकुलाव लोकितवलिपु गृहाभिमुखाः-खखावासगमनोन्मुखाः, ये तरशाखासु, आसीना:- उपविशन्तः, वायसा:-काकार, तेषा कुलेन-समूहेन, अवलोकितः-दृष्टः, पलिः-खभक्ष्यभागो येषु तादृशेषु, वैश्वदेवानलेपु विश्वदेवोद्देश्यफयज्ञाग्निपु, हयमानेषु प्रक्षिप्तहविषोद्दीप्यमानेषु सत्सु, मध्याकालविहितवैश्वदेवयह काकवितरणस्पतिवर्तव्यतात्वात् । तथा अध्ययनमुखरेषु अध्ययनपाचालेघु, गृहपतिभवनवनखण्डनमरेषु गृहपतीना-गृहस्थानाम् , यानि भवनानि-गृहा., तद्रूपा ये घनखण्डाः वनविशेषाः, उपवनानीति यावत् , तत्सम्बन्धिभ्रमररूपेषु,' भिक्षाचरेपु भिक्षुकेषु, इतस्ततः अत्र तत्र, अमत्सु विचरत्सु सत्से । तथा प्रवातपाशालावलम्बितपारे प्रवाता:-प्रकृष्टा वाताः पवना यस्सा तादृश्याम् , पहशालायां-प्रधानप्रासादे, चित्रशालायामिति यावत्, अवलम्वितानि-उपरि स्थापितानि, पाराणि पक्षिनियन्त्रणयन्त्र- विशेषा यस्य तादृशे, संवृतालापे मध्याहवेलायां निरुद्धाभाषणे य, शुफसारिकाकलापे तदात्यपक्षिगणे, पाफपिजयणि पाकेन-पाकवन, पिमराणि-किवद्ररूपीतवर्णानि, तरुफलानि, शकलयति भक्षयति सति, सत्रिणां याशिकाना भोजनादिदानक्षेत्राध्यक्षाणा वा, भवनेषु गृहेषु, सपेतः सर्वप्रकारेण, संवृतेषु पिहितद्वारेषु सत्सु, "सत्रं , यते सदादानाच्छादनारण्यवैतवे” इति मेदिनी, कीदृशेषु? निवृत्तरसवतीधूमेषु निता -पाक्समात्या विधान्ता, रसवती- धूमाः पाकालयसम्बन्धिधूमा येषु तादृशेषु, "रसवत्यां तु पाकस्थानमहानसे” इत्यमरः, पुन. समुपलिप्यमानाजिरभूमिपु सम्यक् उपलिप्यमानाद्विनभोजनार्थ गोमयोदकविशोथ्यमाना, अजिरभूमिः-प्राङ्गणभूमियेषा तादृशेषु, पुनः प्रक्षात्य.. मानासनेषु प्रक्षाल्यमानानि-जलैन मार्यमानानि, आसनानि-काष्ठफलकाधुपवेशनस्थानानि येषु तादृशेषु, पुनः माय. मानकांस्यरजतादिभाजनेषु भार्यमानानि-प्रझाल्यमानानि, कास्यरजतादिद्रव्यनिर्मितानि, भाजनानि-मोजनपानानि च येषु तादृशेषु, पुनः भोजनशालासंचार्यमाणविविधाहारपाकेषु भोजनशालाया-भोजनगृहे, सञ्चार्यमाणाः-भानीय मानाः, विविधाः-बहुविधाः, आहारपाकाः-भोजनीयवस्तुनि येषु तादृशेषु, पुनः प्रतोलीशिखरापिस्टपुरोहितपरी- क्ष्यमाणाध्ययनमुखरोन्मुख द्विजेपु प्रतोल्याः-'पोळ' इतिप्रसिदस्य द्वारगेहस्य, शिखरे-उपरिमागे, अधिरुदै, भास्दै:, ·टिप्पनफ-परागविवृतिसंवलिता दितावसरैः श्रवणमूलमागत्य मध्याहकृत्याय प्रवर्तितो मागधश्लोकैरधिकृतैश्च राजलोकै प्रववृते शनैः शनैः स्वनिवासमागन्तुम् [ऐ] । अवहिताधोरणचालितवारणश्चोवीकृत्य विधृतेन तत्कालमाकान्तचूडामणि दिवसमणिमदृष्टपूर्वमादराद् द्रष्टुमागतेन पौर्णमासीहिमगभस्तिनेव निवारितललाटतपातपः सितातपत्रेण हय- खुरोमृतरथ्यारेणुधूसरितनेपध्यरातपम्लानमौलिदामभिः सर्वतोऽनुगम्यमानो नृपतिभिरुपर्युपरि सदानितानेक- चन्दनमालमूर्यविधृतवेन्नयष्टिभिः प्रथममेव सत्वरप्रविष्टेरितस्ततः प्रहितदृष्टिभिरपालैर्निरीक्षिताशेषकक्षान्त- रमन्तरिझोलेखिभिरनेकशतसंख्यैः सितप्रासादैः सर्वतः समाकुलं राजकुलमाससाद [ओ] ॥ ।' द्वारदेशे च तस्य विधृतवाहनस्तिमितमावासगमनाय तिर्यगुग्नमितमुससंज्ञया प्रस्थाप्योभयतः पार्थिव समूहमन्तः प्रविश्य द्वितीये द्वारे वारणादयततार [औ] । निवारितपरिवारलोकश्च द्वारपालैः परिमिताप्त- F पुरोहितः-राजपुरस्कृतजनैः परीक्ष्यमाणाः-क्रियमाणपरीक्षणाः, अध्ययनमुखरा:-अध्ययनवाचालाः, उन्मुखाः अध्ययन तत्पराय, द्विजाः-प्राह्मणा येषु तादृशेषु, भूमिपतिः कीदृशः! अवलोकिताभिमतनगरीप्रदेशः अवलोकिता:-निरीक्षिता, अभिमताः-द्रष्टुमभीष्टाः, नगर्याः-अयोध्यायाः, प्रदेशाः-स्थानानि येन तादृशः । पुनः समासादितावसर प्राप्तप्रवर्तना- वसरैः, मागधश्लोकः मागधानां-बन्दिनाम् , श्लोकः, अधिकृतैः प्रकृतकार्यनियुक्तैः, राजलोकैः राजकीयजनैश्च, श्रवणमूलं कर्णविवर पक्षे कर्णसमीपम्, आगत्य उपस्थाय,-मध्याहकृत्याय मध्याहोचितम्नानादिकार्याय, प्रवर्तितः प्रेरितः ऐ] अपहिताधोरणचालितवारणः अवहितेन-सावधानेन, धोरणेन-हस्तिपकेन, चालितः-चलितुं प्रेरितः, वारणः-हस्ती यस्य तादृशः स राजा, राजकुलं राजमन्दिरम्, आससाद प्राप्तवान् गतवानिति यावत्, "आधोरणा हस्तिपकाः” इत्यमरः । कीदृशः ? ऊवीकृत्य राज्ञ उपरि लम्बयित्वा, विधृतेन हस्तगृहीतेन, सितातपत्रेण वेतच्छत्रेण, निवारितललाटन्तपाऽऽतपः निवारितः-निवर्तितः, ललाटन्तपस्य-सूर्यस्य, आतप-तापो यस्य तादृशः, केनेव ? आक्रान्तचूडामणिम् आक्रान्तः-व्याप्तः, चूड़ामणिः-मुकुटो येन तादृशम् , चूडामणेरभिमुखमुद्रासमानमित्यर्थः अदृष्टपूर्वम् भिनकालोदयेन पूर्वमदृष्टम् , दिवसमणि सूर्यम् , आदरात् नेहान् , तत्कालं तत्क्षणम्, द्रष्टम् निरीक्षितुम् , भागतेन अवतीर्णेन, पौर्णमासीहिमगभस्तिनेव पूर्णिमाचन्द्रेणेवेत्युत्प्रेक्षा।पुनः नृपतिभिः खाधिकृतभूपतिभिः, सर्वतः समन्ततः, अनुगम्यमानः अनुस्त्रियमाणः, कीदृशैः ? हयखुरोद्धृतरथ्यारेणुधूसरितनेपथ्यैः हयानाम्-अश्वानाम् , खरैः-शः, उद्भूताः उत्क्षिप्ताः, ये रथ्यारेणवः-रथमार्गधूलयः, वैः धूसरितं-किचिरपीतश्वेतताम्रापादितम् , मलिनीकृतमिति यावत्, नेपथ्य वेपो येषा तादृशैः, पुनः आतपम्लानमौलिदामभिः आतपेन-सूर्यतापेन, म्लानिमापनानि, मौलिदामानि-शिरो- माल्यानि येषां तादृशैः । कीदृशं राजकुलम् ? उपर्युपरि ऊर्षिभागे, सन्दानितानेकवन्दनमालं सन्दानिताः-निबद्धाः, भनेकाः यहवः, वन्देनमाला:-तोरणनजो यन तादृशम् ; पुनः द्वारपालैः द्वाररक्षकः, निरीक्षिताशेपकक्षान्तरं निरीक्षितानि-अवलोकितानि, अशेषाणि-सममाणि, कक्षान्तराणि-प्रासादप्रकोष्ठाभ्यन्तराणि यस तादृशम् , "कक्षा स्पर्धा पदे काश्या रथगेह-प्रकोष्ठयोः" इति धरणिकोशः; कीदृशैस्तैः । ऊर्ध्वविधृतवेत्रयष्टिमिः उपर्युत्थापितवेनदण्डैः; पुनः प्रथममेव राज्ञः प्रवेशात् प्रागेव, सत्वरप्रविष्टैः कृतशीघ्रप्रवेश ; पुनः इतस्तत: अन्न तन, प्रहितदृष्टिभिः व्यापारित. लोचनैः पुनः कीदृशम् ! अन्तरिक्षोल्लेखिभिः गगनमण्डलोद्धर्षिभिः, अनेकशतसंप्यैः बहुशतसंख्याकैः, सितमासादः तमन्दिरैः सर्वतः समन्ततः, समाकुलं व्याप्तं वेष्टितमिति यावत् [ओ] । व पुनः, तस्य राजकुलस्य, द्वारदेशे द्वारस्थाने, विधृतवाहनस्तिमितं विधृत-निरुद्धम् , स्थिरीकृतमिति यावत्, वाहनं यस्य तादृशम् , अत एव स्तिमित्त-स्थिरीभूतम् , पार्थिवसमूह नुपमण्डलम् , तिर्यगुन्नमितमुखसंशया तिर्यक् कुटिलं यथा स्यात् तथा, उन्नमितेन-उत्थापितेन, मुखेन, या संज्ञा-सकेतः, तेन आवासगमनाय, उभयतः उभय. भागतः, प्रस्थाप्य प्रस्थानार्थमनुमन्य, अन्तः मध्ये, प्रविश्य प्रवेश - कृत्वा, द्वितीये, अपरस्मिन् , द्वारे, धारणात् गमाद, अपततार भधस्तादागतः [भो]। च पुनः, द्वारपालैः द्वाररक्षकमुखैः, निवारितपरियारलोका निवर्तितानुः गाभिजनः, परिमिताप्तराजपुत्रपरिवृतः परिमितेः-अल्पसख्यकः, आप्तर-विश्वस्तैः, राजपुत्रैः, परितः-परिवेष्टितः सन् , ·तिलकमारी। १६९ राजपुत्रपरिवृतश्चरणाभ्यामेव गत्वा मध्यमां मण्डपिकां तन्मध्यभागे तत्क्षणोपलिप्ताया निरन्तरक्षिप्तसरसपुष्प- प्रकासुरभेरास्थानवेदिकायाः पृष्ठभागे प्रतिष्टापितमुभयतः संयोजितमृगाङ्कमणिदारुनिर्मितोदारमत्तवारणक- मनुपृष्ठमाहितोचकाञ्चनपीठमीपज्जरठकुमुदगर्भदलावदातमच्छधवलधौतपट्टांशुरूपटाच्छादितं दन्तपट्टमध्यास्त [अ] । व्यपास्तसकलबिहारकालकल्पितयेपः प्रक्षालितचरणपल्लवश्व परिचारकगगेन सत्वरोपस्तधृतकरक- किङ्करकरावर्जितेन शिशिरवारिणा प्रक्षाल्य बलसंक्षोभधूलिधूसरश्रमखेदलयलेखं मुखेन्दुममतः स्थापित मणि- पतगृहके प्रक्षिप्य कतिपयानुदकगण्डूपानुपरपृश्य परिमृज्य चाभ्यग्रहस्तशाटकमाहिसत्वरोपढौकितेन वस्रपल्ल- वेन सहस्तपल्लवं वदनमादरगृहीतजलार्द्रतालवृन्तेनान्यतमपरिचारकेण मन्दमन्दमुपवीज्यमानो मुहूर्तमिव स्थित्वा द्वारदेशस्थकटकककरवाकृष्टधावमानसंभ्रान्तवारिकम् , उत्सारितक्लान्तपुष्पयलितलिनायमानंकुट्टिमोत्सङ्गम्, । . टिप्पनकम्-उपस्पृश्य भाचम्य । मभ्यग्रः-समीपवर्ती । भारालिकः-सूपकारः []। मध्यमां मध्यवर्तिनीम् , मण्डपिकां लघुमण्डपम् , चरणाभ्यामेय पादाभ्यामेव, गत्वा, तन्मध्यभागे तन्मध्यस्थाने, तत्क्षणोपलिताया तरक्षणकृतगोमयोदकोपलेपनायाः, पुनः निरन्तरक्षिप्तसरसपुष्पप्रकरसुरमे निरन्तर-नियिर्ड यथा स्यात् तथा, क्षिप्ताना-विकीर्गानाम् , सरसाना-निग्धानाम् , पुष्पाणाम् , प्रकरण-समूहेन, सुरभेः-सुगन्धाट्यायाः, आस्थानवेदिकायाः सभासम्बन्धिवेद्या', पृष्ठभागे पश्चाद्भागे, प्रतिष्ठापितं सस्थापितम्, दन्तपढें हस्तिदन्तमयं फलकम् , अध्यास्त उपविष्टवान् , “पट्टः पेषणपाषाणे व्रणादीनां च बन्धने । चतुष्पथे च राजादिशासनान्तरपीठयोः" इति मेदिनी, कीदृशम् ! उभयतः संयोजितमृगाङ्कमणिदारुनिर्मितोदारमत्तवारणकम् उभयतः-पार्श्वद्वये, सयोजितो- सभिवेशितो, मृगाहमणिपु-चन्द्रकान्तमणिषु मध्ये, यद्दारु-सारभूतं वस्तु, तेन उत्तमचन्द्रकान्तमणिनेत्यर्थः, निर्मिती, उदारी-महान्ती, मत्तवारणी-मत्तगजौ, यस्मिस्वादृशम् , पुनः अनुपृष्ठं पृष्ठभागे, आहितोच्चकाञ्चनपीठम् आहित- स्थापितम् , उच्चम् उत्तुङ्गम् , काञ्चनपीठ-सुवर्णमयमासनं यस्मिंस्तादृशम्, पुनः ईपजरठकुमुदगर्भदलावदातम् ईषत्- किश्चित् , जरठानि परिणतानि, यानि कुमुदगर्भदलानि-कुमुदान्तर्वर्तिपत्राणि, तद्वत् अवदातम्-उज्वलम् , पुनः अच्छधवल- धौतधवलपट्टांशुकपटाच्छादितम् अच्छेन-निर्मलेन, धवलेन-शुभ्रेण, धौतेन-प्रक्षालितेन, पट्टेन-कौशेयरूपेण उत्तमेन, अंशुकपटेन-सूक्ष्मवस्त्रेण, आच्छादितम् , "अंशुक श्लक्ष्णवस्ने स्यात्" इति मेदिनी [अं]। व्यपास्तसकल- विहारफालकल्पितवेपः व्यपास्त:-त्यक्तः, सकलः-समस्तः, विहारकालकल्पितः-नगरीभ्रमणावसररचितः, वेष.-कृत्रिमरूप, येन तादृशः, च पुनः, परिचारकगणेन सेवकसमूहेन, प्रक्षालितचरणपल्लवः धौतपल्लवकोमलपादः, स राजा, बलसंक्षोभधूलिधूसरश्रमस्वेदलघले खंबलमक्षोभधूलिमिः-सेनासच्चारोद्धतरेणुभि , धूसरा-धूसरवर्णा, श्रमखेदलवलेखा- भ्रमजन्यखेदवि दुरेखा, यस्मिंस्तादृशम् , मुखेन्दं स्वकीयमुखचन्द्रम् , सत्वरोपसृतधृतकरककिङ्करकरावर्जितेन सत्वरोपमृतस्य शीघ्रमुपागतस्य, धृता-गृहीता, करका-तुषारतोयं येन तादृशस्य, किङ्करस्य-मृत्यस्य, करेण-हस्तेन, आवर्जितेन- समर्पितेन, शिशिरवारिणा-शीतलजलेन, प्रक्षाल्य विशोथ्य, अग्रतः अमे, स्थापिते धृते, मणिपतगृहके भणिमये, पतद्हके-पतन्तं गण्डूपं गृद्धतीत्यर्थकतत्सज्ञके गण्डूषपात्रे, कतिपयान् परिमितान्, गण्डूपान् चुलुकान् , प्रक्षिप्य विसंग्य, सहस्तपल्लवं हस्तपल्लवेन सहितम् , वदनम्, उपस्पृश्य जलेन स्पृष्ट्वा, च पुनः, अभ्यग्रहस्तशाटकग्राहि- सत्यरोपढौकितेन अभ्यप्रः नृपाप्राभिमुखो हस्तो यस्य तादृशेन, शाटकप्राहिणा-मार्जनवस्त्र परिणा मृत्यन, सत्वर-शीघ्रम् , उपढाकितेन-उपनीतेन दत्तेन, वस्त्रपल्लवेन पल्लवसदृशलणवस्त्रेण, परिमृज्य परि-सर्वतोभावेन, मार्जन कृत्वा, आदरगृहीतजलार्द्रतालवृन्तेन भादरेण-प्रीत्या, गृहीत-धृतम् , जलाई-जलापुतम् , तालवृन्तं-तालव्य जनं येन तादृशेन, अन्यतमपरिचारकेण बहूनां मध्ये केनचिदेकेन सेवकेन, मन्दमन्दं शनैः शनैः, उपवीज्यमानः क्रियमाणोपवीजनः, मुहूर्तमिव क्षणमिव, स्थित्वा आहारमण्डपं भोजनाऽऽगारम्, अयासीत् गतवान् । कीदृशम् ? द्वारदेशस्थकटक- फटुरवाकृष्टधावमानसम्भ्रान्तवारिकं द्वारदेशस्थस्य-द्वारदेशनियुक्तस्य, कटकस्य-सैन्यस्य, कटुरवेण-कठोरशब्देन, थाकृष्टाः-प्रेरिताः, धावमानाः-शीघ्रं गच्छन्तः, सम्भ्रान्ताः-वराऽऽकलाः, वारिकाः-जलवाहका यसिंस्वादशम् । पुनः उत्सा- . २२ तिलक.

·१७० टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता अगणोपान्तपुचीभूतभूरिभुञ्जानकलोकम् , औत्सुक्यतरलारालिकश्रेणिसंचार्यमाणानेककाश्चनस्थालीसहस्रम् , आदरव्याहताक्षपौरोगवनिरीक्ष्यमाणक्षुद्रपरिजनप्रवेशनिर्गमावस्थानम्, अनिलताडितोद्दण्डकाण्डपटकप्रस्तुता. काण्डताण्डवमाहारमण्डपमयासीत् [अ] ॥ तन च विविधवितीर्णविततरत्नस्थालशतशवलितक्षितितले नृपासनासन्ननिषण्णभिपजि संनिधापितशुक- सारिकाचकोरक्रौञ्चकोकिलप्रमुखपत्रिणि वन इत: प्रेतदरुणसुकुमारपाणिपल्लवाभिः कल्पलताभिरिव संचा- रिणीमिश्चित्ररत्नाभरणदिव्यांशुकधराभिर्वाररमणीभिरुपनीयमानमनोभिलपितानेकभक्ष्यपेयप्रकरो यथास्थान- मुपविष्टेन प्रधानपार्थिवगणेनान्येन च प्रणयिना राजलोकेन परिवृतः कुर्वनन्तरान्तरा सह सुहृद्भिर्नमें भोजनकर्म रितक्लान्तपुष्पावलितलिनायमानकुटिमोत्सङ्गम् उत्सारितेन- पूजनाऽऽगारानिष्कासितेन, क्लान्तेन-म्लानिमापनेन, पुष्पावलिना-पुष्पप्रचुरपूजोपचारेण, तलिनायमानः-शय्यायमानः, टिमोत्सङ्गः-मणिबद्धभूमिध्यभागो यस्मिस्वादृशम् । पुनः अङ्गणोपान्तपुखीभूतभूरिभुजानकलोकम् अङ्गणोपान्ते प्राङ्गणप्रान्ते, पुजीभूताः-सद्धीभूताः,, भूरयः-बहवः, भुमानालोकः-भोक्तजनाः, यस्मिंस्तादृशम् । पुनः औत्सुक्यतरलारालिकथेणिसञ्चार्यमाणानेकफाञ्चनस्थाली. सहस्रम् औत्सुक्येन-सम्भ्रमेण, तरलया-चयलया, आरालिकश्रेण्या-सूपकारसमूहेन, सञ्चार्यमाणं-तत्र तत्रानीयमानम् , भनेकासा-बहुविधानाम् , कायनस्थालीना-सुवर्णमयपाविशेषाणाम् , सहस्रं यस्मिस्तादृशम् , "सुपकारास्तु पटवा भारालिकाः" इत्यमरः । पुनः आदरव्यापृताक्षपौरोगवनिरीक्ष्यमाणक्षुद्रपरिजनप्रवेशनिर्गमावस्थानम् आदरेण-प्रोत्या, व्यापते-दर्शनासके, भक्षिणी-नेने, यस्य तादृशेन, पारोगवेन-पाकशालाध्यक्षेण, निरीक्ष्यमाण:-अवलोक्यमानः, क्षुद्रपरि- अनाना- साधारणपरिधाराणाम् , प्रवेशः- भोजनशालायामागमनम् , निर्गमः-ततो निष्क्रमणम् , अवस्थान-तत्रावस्थितियस्मि स्वादशम् । पुनः अनिलताडितोहण्डकाण्डपटकप्रस्तुताकाण्डताण्डवम् भनिटे पवने, ताडिता-उद्धृताः, ये उद्दण्डा:-च्छ्रिताः, काण्डपटका.-काण्डाकारेण लम्यितानि वनाणि, तैः प्रस्तुत-प्रारब्धम् , अशण्डताण्डवम्-भनवसानृत्य, यमिखादशम् [म.] च पुनः, तत्र तस्मिन् , माहारमण्डप इत्यर्थः, राजा मेघवाहनः, मोजनफर्म भोजनरूपी क्रियाम् , निरवर्तयत् सम्पादितवान् । कीदृशे ? विविधवितीर्णविततरनस्यालशतशयलितक्षितितले विविधानि-अनेकविधानि, विती नि-दत्तानि, स्थापितानीति यावत् , यानि विततानि-विस्तृतानि, रमप्यालानि-रनमयभोजनपात्र विशेषाः, तेषां शवेन, शयलित-पात्रतम् , क्षितितलं-भूतलं, यस्मिस्वादशे। पुनः नृपासनासप्तनिषण्णभिपजि नृपासनस्य-राजासनस्य, भासमे-निकटस्थाने, निषण्णः-उपविष्टः, मिषक्-भोज्याभोज्यविवेचनार्थ द्यो यसिस्तादृशे। पुन. समिधापितशुक- सारिफा-चफोर-कोच-कोकिलप्रमुखपतचिणि सनिधापिताः "दृष्ट्वास सविषं चकोर विहगो धते विरागं सोः, हेस. पूति सारिका च वमति क्रोएसमस शुकः । पिष्टो मुयति मझटः परमृतः प्रामोति मृत्यु क्षणात्, फायो मापति हपंपांच नालः प्रीति च पते द्विक ॥" इलादिना पक्षिभिः सविषामपरीक्षगात् सविपभोग्यवस्मपरीक्षगाय समीपमुपवेशिताः, सुकादिप्रमुसा: पदयः, पत्रिगः-पक्षिणो यसिस्वारशे । राश कीरशः धाररमणीमिः वेश्याभिः, उपनीयमानम- मनाऽमिलपिताने कभक्ष्यपेयप्रफरर अपनीयमानः-समीपमानीयमानः, मनोऽभिलपिताना-मनोऽभिवाभिटतानाम् , भनेर भस्य पेयाना-भोजया-तन्यपरतूनाम् , प्रार.-समूहो यस तारयः, योदशीमिः इतस्ततः अत्र तत्र, मेहदरण- सुकुमारपाणिपलयामिा शान्ति-प्रचलन्ति, महगानि-रपानि, गुफुमारानि-अतिकोमलानि, पानिपलानि-दस्वपरवानि, पाया ताशीमः, मत एष सशारिणीभिः अलमामिः, फसलतामिरिय कयास्पदियरतामिरियेत्युरक्षा, पुनः चित्ररयाभरणादिव्यांशुकधराभिः चित्रादि-अनेकवर्गानि, यनि, रसामरणानि-रनमसालइरगानि, दिग्याशयनि- मनोसमात मतदारविवामिः । पुनः यथास्थानं यथोचित स्थानम् उपविऐन कमोवेशनेन, प्रधानपाधियगणेन मुस्यमुल्यवरगमहेन,च पुनः, मन्येन तद्मिन, प्रणपिना मेहिना, रामलोकेन एबीयानेन, परिवृतः परि. .

·तिलकमञ्जरी ।। निरवर्तयत् । उपस्पृश्य च समानातधूपधूमयतिरुद्वर्त्य दूरं कर्पूरमृगनाभिसंभेदसंभृतामोदेन प्राणेन्द्रियानन्दिना चन्दनद्रवेणाग्रहस्तो गृहीत्वा च ताम्बूलमप्रतिकूलभापिभिरशेषकलाशास्त्रकृतपरिचयैः परचित्तविद्भिः सुहृद्धि- नुगम्यमानो गन्धसलिलच्छटासेकशिशिरीकृतसकलभित्तिक्षणामनुक्षणापतत्पयनपुञ्जगुञ्जन्मणिगवाक्षगुञ्जामप- राहरम्यामावासहर्म्यशिखरप्रान्तपर्तिनी दन्तवलभिकामगच्छत् [क] || तन्न च सितस्वच्छमृदुदुकूलोत्तरच्छदमुदप्ररत्नप्रतिपादुकप्रतिष्ठमुभयपार्श्वविन्यस्तचित्रसूत्रितनेत्रगण्डो- पधानमध्यासितविशालमणिशिलायेदिका विद्रुमदारुपर्यकमधिशयानस्तत्कालसेवागवैगतिशास्त्रपरिज्ञानदुरा- रूढगर्दैर्गान्धर्विकोपाध्यायैः सह वेणुवीणादिवाद्यविनोदेन दिनशेपमनयत् [स] । अस्तशिखरपर्यस्तमण्डले च तरणावुत्तीर्य कृतसकलसान्ध्यकृत्यो विधाय देवतासपर्यामागृहीतविकटशृङ्गारयेपो घटितपरिवेपैः सर्वतः परि- -- . वेष्टितः, पुनः अन्तरा अन्तरा मध्ये मध्ये, सुहद्भिः खभित्रैः, सह, नर्म हास्य, पुर्वन् । च पुनः, उपस्पृश्य' हस्खमुख प्रक्षाल्य, समानातधूपधूमवर्तिः समाघ्राता-सम्यक् प्रागेन्द्रियगृहीनगन्धा, धूपधूमवतिः-धूपसम्बन्धिधूमरेखा, 'येन तादृश.,फर्पूरमृगनाभिसम्मेदसम्भृतामोदेन कर्पूरस्य-तदाख्यप्रसिद्धद्रव्यविशेषस्य, मृगनामे:-कस्तूरिकायाथ, सम्मेदेन- सम्मिश्रणेन, सम्मृतः-संवर्धितः, आमोदः-सौगन्ध्यं, यस्मिंस्तादृशेन प्राणेन्द्रियाऽऽनन्दिना प्राणेन्द्रियोल्लासकेन, चन्दनद्रवेण चन्दनपढेन दूरं चिरम्, उद्वर्त्य अझं विलिप्य, अग्रहस्तः पुरस्कृनहस्तः, ताम्बूलं नागवालीदलम् , गृहीत्वा, अप्रतिकूलभापिभिः प्रियंवदैः, अशेषकलाशास्त्रकृतपरिचयैः अशेषेषु-समस्तेषु, कलाशास्त्रेषु- शिल्पविद्यासु, कृतः परिचय:-अभिज्ञानं यस्तादृशैः परचित्तविद्धिः अन्यदीयमनोरत्यभिज्ञै., सुहृद्भिः मित्रजनैः, अनुगम्यमानः अनुत्रियमाणः; दन्तवलभिका हस्तिदन्तरचितशिरोगृहम् , अगच्छत्-गतवान् । कीदृशीम् गन्धसलिल. च्छटासेकशिशिरीकृतसकलभित्तिक्षणां गन्धसलिलाना-सुगन्धिजलानाम् , छटया-धारया, यः सेकः-सेचनम् , भाप्लावनमिति यावत्, तेन शिशिरीकृतः- शीतलीकृतः, सकलभित्तीनाम् अशेषकुख्यानाम, क्षणः-मध्यभागो यस्या तादृशीम् , पुनः अनुक्षणापतत्पवनपुअगुअन्मणिगघाक्षगुजाम् अनुक्षण-प्रतिक्षणम् , आपतताम्-आगच्छताम् , पवनाना-वायूनाम् , पुञ्जन-समूहेन, गुञ्जन्ती-अव्यक शन्दं कुर्वती, मणिगवाक्षगुना-मणिमयवातायन सम्बितलताविशेषो यस्यो तादृशीम्, पुनः अपराहरम्यां मध्याहरमणीयाम् , पुनः आवासहर्म्यशिखरप्रान्तपर्तिनीम् आवासस्य स-खनिवासाधिकरणभूतस्य, हर्म्यस्य-प्रासादस्य, शिखरप्रान्ते-शिरोभागान्ते, वर्तिनीम्-वर्तमानाम् [क]। च पुनः, तत्र तस्यां दन्तवलभिकायामित्यर्थः, विद्रुमदारुपर्यवं विद्रुमः-प्रवालाख्यरत्नप्रसवी रक्षविशेषः, तदीयं यद् दारु-काष्ठम् , तद्रचितपर्यहम्-ऊर्वशय्याविशेषम्, अधिशयानः तदुपरि खपन्, वेणुवीणादिवाद्यविनोदेन वेणु:-वशी, वीणा-विषयी, तत्प्रभृतिवाद्यस्य, विनोदेन-कौतुकेन, दिनशेपं दिनावशिष्टभागम् , अनयत् व्यतीतवान् । कीदृशं पर्यहम् ? सितखच्छमृदुदुकूलोत्तरच्छदं चित-शुभ्रवर्णम् , खच्छं-निर्मलम् , मृदु-लक्ष्णं च, यद दुकूल-वनम्, तदेवोत्तरच्छदः-ऊर्खास्तरणं यस्मिस्तादृशम्, पुनः उग्ररत्नप्रतिपादुकप्रतिष्ठम् उदग्रम्-उन्नतम् , रमप्रतिपादुक- रत्नमयप्रत्येकपादुका, प्रतिष्ठा-आधारो यस्य तादृशम् , पुनः उभयपार्शविन्यस्तचित्रसूत्रितनेत्रगण्डोपधानम् उभयपार्थविन्यस्ते-दक्षिणवामपार्श्वनिहिते, चित्रसूत्रिते-बहुविधचित्रयः, नेत्रगण्डयो: नयनगण्डस्थलयोः, उपधाने स्थापना धारी, यलिस्तादृशम्, पुनः अध्यासितविशालमणिशिलावेदिकाऽङ्कम् अध्यासिता-निवेशिता, विशालमणिशिलायाः- विस्तृतमणिरूपप्रस्तरस्य वेदिका-चतुरसभूमियस्मिस्वादशः, अधु-मध्यभागो यस्य तादृशम् , कै. सह ? तत्कालसेवागतः तत्काले-तस्मिन्नवसरे, सेवार्यमुपस्थित, गीतशास्त्रपरिशानदुरारूदगः गीतशास्त्रपरिज्ञानेन-गानप्रन्यविज्ञानेन, दूरारुद. गः-चिरस्थिराभिमानैः, गान्धर्विकोपाध्यायः गान्धर्वविद्याध्यापकः, सह [ख]। • च पुन , तरणौ सूर्ये, अस्तशिखरपर्यस्तमण्डले अस्तशिखरे-अस्ताचलो भागे, पर्यस्त-घ्याप्तम् , मण्डलं- बिम्ब, यस तादृशे, अस्ताचलाधिरूढे सतीत्यर्थः, उत्तीर्य शिरोगृहादवतीर्य, कृतसकलसान्ध्यकृत्यः सम्पादिताशेष. सायन्तनकर्मा, देवतासपयाँ देवतापूजाम्, विधाय सम्पाद्य, आगृहीवविकटगृङ्गारवेपः आगृहीत.-समन्ताद् . .

·१७२ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता वृतो धृतासिपट्टप्रभापटलपोपितप्रदोषतिमिरैः शरीररक्षाविद्यावधिकृतरिपुरुपैरदेशोपविष्टसोपायनानेक- प्रधाननगरलोकमनेकमहरचितरङ्गावलीतरङ्गितमसृणमणिकुट्टिमोत्सङ्गमविरलप्रकीर्णपुष्पप्रकरमसिललोकप्रार्थ- नीयसंगमाभिर्मर्त्यलोकलक्ष्मीमिरिव राजलक्ष्मी द्रामेकहेलयोपगताभिरनयरत्नाभरणभूपिताइयष्टिभिर्वारयो- पाभिरापूर्यमाणपर्यन्तं कचित् सुसासीनसचिवपुत्रविचार्यमाणनव्यकविनिवद्धकाव्यगुणदोपविभागं कचिदाबद्ध- मण्डलीकवैपश्चिकप्रपश्चयमानललितपश्चमप्रामरागं कचिद्वान्छिताधिकारसेवकवारपरिचर्यमाणधिकटवेत्रासनो- पविष्टप्रधानसचिवं कचिल्लिख्यमाननि:संख्यराजाज्ञालेखमुद्रासिन्दूरपूरारुणीकृतदिवं क्वचिञ्चतुरपरिहासरञ्जित- टिप्पनफम्-वैपश्चिक:-वैणिकः [ग] । - - धृतः, विकटः-स्फुटः, शृगारवेषः-शृङ्गारोद्दीपकखरूपं, येन ता शः स राजा, आस्थानमण्डपं समागृहम् , अगच्छत् गतवानिति दूरेणान्वेति । कीदृशः? वीरपुरुषैः उद्भटजनैः, सर्वतः समन्ततः, परिवृतः परिवेष्टितः, कीदृशैः ! घटितपरिवेषैः यद्धमण्डलीकैः, पुनः धृतासिपमभापटलपोषितप्रदोपतिमिरैः घृतस्य-करगृहीतस्य, असिपट्टस्य- खड्गफ्लक्स्य, प्रभापटलेन-कान्तिक्लापेन, पोषितं-संवर्धितम् , प्रदोपतिमिर-सायन्तनान्धकारो यस्तादृशैः; पुनः शरीर- रक्षाविधौ शरीररक्षणमर्ये, अधिकृतैः नियुक्तः। कीदृशमास्थानमण्डपम् ? द्वारदेशोपविष्टसोपायनानेकप्रधान. नगरलोकं द्वारदेशे-अन्तःप्रवेशनिर्गमप्रदेशे, उपविष्टा:-आसिताः, सोपायनाः-उपहारसहिताः, प्रधानाः-मुख्याः, नगर- लोकाः-नागरिकजना यस्य तादृशम् ; पुनः अनेकमगरचितरङ्गावलीतरगितमसृणमणिकुट्टिमोत्सङ्गम् अनेकम :- बहुप्रकारः, रचिताः-निर्मिताः, ये रहा:-नृत्यमण्डपाः, नील-पीतादिवर्णा वा, वेपामावल्या, तरङ्गितः-तरवत्त्वेन लक्षितः, मसणमणियुटिमस्य-चिकणमणिबद्धभूमेः, उत्सङ्गः-मध्यमागो यलिस्तादृशम् ; पुनः अविरलमकीर्णपुष्पप्रकरम् अविरलं-निरन्तरम् , प्रकीर्ण:-प्रक्षिप्तः, पुष्पप्रकरः-पुष्पसमूहो यसिस्वादशम् । पुन' पारयोषाभिः, पाराशनामिः, घेश्याभिरिति यावत्, आपूर्यमाणपर्यन्तम् आपूर्यमाण:-व्याप्यमान , पर्यन्त.-प्रान्तभूमिर्यस्य तादृशम् , कीदृशीमिः ! अखिललोकमार्थनीयसङ्गमाभिः अखिललोक -सर्वजनैः, प्रार्थनीयः स्पृहणीयः, सङ्गमः-सम्पकों यासां तादृशीभिः; पुनः राजलक्ष्मी राजोभा, द्रष्टुं साक्षात्कर्तुम् , एकहेलया युगपत, उपगताभिः आगताभिः, मर्त्यलोकलक्ष्मीभि- रिय मर्त्यभुवनसम्बन्धिनीभिलक्ष्मादेवीभिरिवेत्युरप्रेक्षाः पुनः अनर्थ्यरत्नाभरणभूपिताहयष्टिभिः भनषैः अमूल्यैः, रन्नाभरण समयालङ्करणैः, भूषिता-उदासिता, अजयष्टिः-शरीरयष्टिर्यासा तादृशीभिः पुनः कचित् सुखासीनसचिष. पुत्रविचार्यमाणनन्यकविनियद्धकाव्यगुणदोपविभागं चित्-पुत्रचित्स्थाने, सुखेन-आनन्देन, आसीने:-उप- विद्भिः, सचिवपुनः मन्त्रिपुनः, विचार्यमाग:-आलोच्यमानः, नव्यकविनियद्धस्य-नवीनकविप्रणीतस्य, काव्यस्य, गुणदोष. विभाग.-गुण-दोषयोविभागः-पार्थक्यं, यस्मिस्तादृशम् । पुनः फचिदायद्धमण्डलीकचैपशिफप्रपश्यमानललित. पञ्चमप्रामरागं चित्-कमिथित् स्थाने, भारदमण्डलीकैः-रचितमण्डलिक, पायकैः-विपशी-वीणा, सद्वादनं शिल्प येषा तेः, पीगावादिभिरित्यर्थः, प्रपश्यमानाः-स्फुटीक्रियमाणाः, पचमः-"वायु समुत्थितो नामेहरोत्कण्ठमुर्धम् । वियरन् मध्यमस्थानप्राध्या पद्यम उच्यते ॥" इलभियुधोक., सरसन्दोहरूपो मामथ, रागो सपथ यस्मिस्ताराम् । पुनः फचिद्वान्छिताधिकारसेयफवारपरिचर्यमाणयिकटवेगासनोपपिएप्रधानसचियं वचित्र-पसिंचित स्थाने, वामिछत -अमिलपितः, अधिकार -उयाधिकारी यस्ताहाना सेवकाना-परिचारकागाम्, धारण-समूहेन, परिवर्यमाण.. सेव्यमानः, विरटे-विस्तृटे, वेत्रासने-वेवरचितामने, उपविट प्रधानसचित्र:-प्रधानमन्त्री, यस्मितादृशम् , "स्तोमोध-निकर- मात-बार संपात-सचयाः" इसमर ; पुना, कचिल्लिण्यमाननिःसंप्यराजाशालेखमुद्रासिन्दूरपणीरतदि चिन्-यत्रचिर स्थाने, लिएयमानाना, निःसंख्याना-संफ्यारहितानाम्, रामाशाना-राजकीयादेशानाम् , ये देशा-तदोष. बारानि, पो यानि मुदासिन्दूराशि-मसी शेषार्थमारजनार्य व तार विधोपमागारगरेणवः, तेषां पूरेग-पुन, भरपीकता यौराका पिस्वार, "सिन्दुरकचूर्णक" इति मेदिनी; पुन फचितुरपरिहासरसितराजगणिका. फटाक्षयीक्षणहतारितपूर्वसंएएपिटसामन्तं अभिन-कस्लिवित स्थले, चतुरेग-वैदाम्यपूर्णेन, परिहाछैन, ·तिलकमलरी। राजगणिकाम्टाक्षवीक्षणकृनार्थीकृतपूर्वसंसृष्टविटसामन्तं फचिददानस्ष्टदुष्टप्रतीहारहठनिर्धार्यमाणरोपदष्टौठा- वण्ठबाट सर्वतश्च प्रकटिताहतारैः परंपहुङ्कारवित्रासिवजनैरुद्धतांस्तर्जयंद्भिर्मान्यलोकं कृताञ्जलिपुटेरावर्जयनि- रूस्थितानुपवेशयद्भिरनुपयुक्तान्निष्काशयद्भिरधिकृतान् स्वकर्भसु व्यापारयद्भिर्यावरान् मूकवते धारयझिं- महाप्रतीहारैः कृतावेक्षणं द्वारदेशादपक्रान्तसकलपदातिपरिवारैस्दंशुमणिमुकुटभास्वरशिरोभिराखण्डलच्छिन्न- पिच्छैगिरिभिरिय शिखरदीप्यमानयज्रामिभिरितस्ततो निपग्णैरेकैकानुचरकृतसाहायकैर्महादण्डनायकैरध्या- सितमध्यमतिभूयस्तया च राजलोकस्य कृच्छूलभ्यनिर्गमप्रवेशावस्थानमास्थानमण्डपमगच्छत् [ग]., तत्र च नृपतिदेवताराधनव्यतिकरण चिरकाललब्धावसरमतिदूरदर्शितादरैः प्रधानदौवारिक प्रयेश्य । . टिप्पनकम्-प्रणघिलोकं दूतजनम् । कृतालोकेन एका विहितालोकशब्देन, भन्यन्न कृतप्रकाशेन । गतिरभसदोलायमानफजलस्निग्धनीलशिखाकलापेनें ' एका गमनौत्सुक्येन चलन् फजलनिग्धः घूडासमूहो यस स तथोक्तस्तेन, अन्यत्र फलनिग्य इन्द्रमणितेजोज्वालाकलापो यस्य स तथोक्तस्तेन [घ] । । rn 1 - 1 रजिता:-प्रसादिताः, या राजगणिका:-राजयेश्याः, तासां कटाक्षेण-अपाङ्गमङ्गया, यद् वीक्षण-दर्शनम् , तेन कृतार्थीकृताः- प्रमोदिताः, पूर्वसंसृष्टाः-पूर्वसम्मिलिताः, विटसामन्ताः-लम्पटक्षुद्रनृपा यस्मिंस्तादृशम् । पुनः क्वचिददानरुटदुष्टप्रतीहार- हठनिर्धार्यमाणरोपदयौष्ठावण्ठनातं : क्वचित्-वस्मिंश्चित् स्थाने, अदानेन-दानाभावेन, रुष्टः-द्धि, पुनः दुष्ट- प्रतीहारेण-दुष्टद्वारपाठेन, हठेन-चलात् , निर्धार्यमाणः-समुदायात् , पृथक् क्रियमाणः, रोपेण-अमर्षेण, दष्टौ ओष्ठौ यस्ताद- शानाम् , अवण्ठाना- दुर्यलानाम् , बातः-समूहो यस्मिंस्तादृशम् ; पुनः सर्वतः सर्वांशतः, महाप्रतीहारैः प्रधानद्वारपालैः, सतावेक्षणं कृतनिरीक्षणम् । कीदृशैन्तै १ प्रकटिताहद्वारेः आविष्कृताभिमानैः, पुन परुपहुङ्कारविश्रासितजनैः परुषेण-तीव्रण, हुद्वारेण, विनासिताः-विमीपिता जना यस्तादृशः; पुनः उद्धतान् अविनीतजना , तर्जयद्भिः विमीपयद्भिः; पुनः मान्यलोकं माननीयजनम् , कृताअलिपुटैः रचिताज्ञलिपुटैः, आवर्जयद्भिः, नमस्कुर्वद्भिः पुनः ऊर्ध्वस्थितान् उत्थितान् , उपवेशयद्भिः उपवेशनं फारयद्भिः पुनः अनुपयुक्तान् अनावश्याजनान् , निफाशयद्भिः यहिरपसार- यद्भिः, पुन. अधिकृतान् तत्तत्कार्येषु नियुक्तजनान् ; स्वकर्मसु खख कार्येषु, व्यापारयद्भिः प्रेरयद्भिः पुनः पावदूकान वाचालजनान्, मूकवते मौनव्रते, धारयद्भिः स्थापयद्भिः; पुनः कीदृशमास्थानमन्डपम् ? महादण्ड- नायकैः प्रपानदण्डनीय यक्ष, अध्यासितमध्यम् अधिष्ठितमध्यभागम् , कीदृशै? द्वारदेशादपफ्रान्तसकलपदाति- परिवारैः द्वारदेशात्-प्रवेशनिर्गमस्थानविशेषात् , अपक्रान्ता -निष्फ्रान्ताः, सकला -सर्वे, पदातयः-पादचारिणः, परिवाराः सैनिया येषां तादृशैः;पुनः उदंशुमणिमुकुटभाखरशिरोभिःउदंशुभिः-उद्गताः, अंशव.-किरणा येषा तादृशैः मणिमुकुटैः-मणिमयमस्तकाभरणैः, भाखराणि-दीप्यमानानि, शिराति-मस्तकानि येषा तादृशैः, अतः आखण्डलच्छिन्न- पिच्छः आखण्डलेन-इन्द्रेण, छिन्नाः खण्डिताः, पिच्छा:-पक्षा येषां तादृशः, पुनः शिखरदीप्यमानवजाग्निमिा शिखरे-उपरिभागे, ..दीप्यमान -ज्वलन्, वनामिः-वघ्ननिर्गतामिया तादृशै., गिरिमिरिय पर्वतरिवेत्युत्प्रेक्षा पुनः कीदृशैः इतस्ततः अन तत्र, निषण्णैः उपविष्टै ; पुन. एकैफानुचररुत्साहाय्यकैः एकैकेन, अनुचरेग-मृत्यन, कृतं, साहाय्य-सहायता, यथा तादृश ; पुन. कीदृशमास्थानमण्डपम् ? राजलोकस्य राजकीयजनस्य, अतिभूयस्तया अत्यन्ताधिक्यन, कृच्छलभ्यनिर्गमप्रवेशावस्यानं कृच्छूलभ्यानि-स्थलसकीर्गतया क्लेशमाध्यानि, निर्गमप्रवशावस्थानानि. प्रवेश-तत्रागमनम् , निर्गम-ततो निष्क्रमणम् , भवस्थान-तत्रावस्थितिश्च यत्र तादृशम् [ग घ पुनः, तत्र सभामण्डपे, नृपतिदेयताराधनष्यतिफरेण नृपतेः-राश, देवताराधनव्यतिकरेग-देवताराधन- मासपशेन, चिरल धायसरं चिरेण-रीपशन, प्राप्तावसरम्, मतिदूरदर्शितादरैः अतिदूरादेव, दर्शित.-प्रकटित., आदरः-सम्मानो येस्वादशै.,प्रधानदौवारिका प्रधानद्वारपालः, प्रवेश्य प्रयेश्य प्रवेश कारयित्या कारयिया, प्रत्येकाशा . -- ·१७४ टिप्पनक-परागवितिसंपलिता प्रवेश्य प्रत्येकशः कारितप्रणाममुपनीतविविधोपायनकलापं द्वीपान्तरायातमवनीपतीनां प्रधानप्रणधिलोकमव- लोकनासनदानसंभाषणादिना यथोचितं प्रयुक्तेनोपचारेण पूजयित्वा स्थित्या च क्षणं विसर्जितास्थानलोकः स्तोकशुचिसमाचारपरिचारकपरिवृतः सर्वतः कृतालोकेन पुरतः प्रसर्पता गतिरमसदोलायमानकजलस्निग्ध- नीलशिखाकलापेन दीपिकानिवहेन वेनधारीसमूहेन च समकालमावेद्यमानवां शुद्धान्तमगच्छत् [घ]॥ । तत्र चाविरलविप्रकीर्णपुष्पयलिशवलितातिमसंगमणिकुट्टिमे विकटपत्रमङ्गचित्रिवचामीकरस्तम्भविरचना- चारुण्युपरिविस्तारिततारनेत्रपटयिताने वितानकप्रान्तलम्बमानलोलमुक्तास्रजि ज्वलइकम्पयष्टिप्रदीपप्रकटित प्रशस्तभित्तिचित्रे सुकल्पिताचरणतल्पतलोपशोभिनि शय्याशिरोभागनिहितधौतकलधौतनिद्राकलशो विशाल- वेश्मनि कृतावस्थानाम् , निवर्तितनिरन्तराहारमहणेन निगृहीतवृत्तिना सकलराज्यसुखोपभोगेष्वतिदुष्करेण व्रतच- एकैकशः, कारितप्रणाम विधापिताभिवादनम् , उपनीतविविधोपायनकलापम् उपनीतः-आनीतः, विविधानाम्- अनेक विधानाम् , उपायनाना-प्रामृतानाम् , कलापः-समूहो येन तादृशम् ,दीपान्तरायातम् अन्यद्वीपेभ्य आगतम् , अवनीपतीनाम् राज्ञाम्, प्रधानप्रणधिलोकं प्रधानदूतजनम् , यथोचितं यथायोग्यम् , प्रयुक्तेन अनुष्ठितेन, अवलोकनासनदानसम्भापणादिना दर्शनोपवेशनाऽऽलापप्रमृतिना, उपचारेण पूजोपकरणेन, पूजयित्वा, च पुनः, क्षणं मुहूर्तम् स्थित्या, विलम्ब्य, विसर्जितास्थानलोकः त्यकसभोपविष्टजनः सन् , शुद्धान्तम् मन्त.पुरम्, अगच्छत् गतवान् । कीदृशः । स्तोरुशुचिसमाचारपरिचारकपरिवृतः शुचिः-पूतः, समाचार:-चरितं, यस्य तादृशेन, स्तोकेन- परिमितेन, परिचारकेण-सेवकेन, परिवृतः-परिवेष्टितः, पुनः दीपिकानिवहेन दीपिकासमूहेन, वेषधारीसमूहेन द्वारपालिकासमूहेन च, समकालं युगपत्, आवेद्यमानवत्मा आवेधमान-दर्यमानम्, वर्म-मार्गो यस्य तादृशः; कीदृशेन तेन! सर्पतः सर्वदिनु, कृतालोकेन कृतः, भालोक:-प्रकाशः, पक्षे अवलोक्न, जयशब्दो पायेन तादृशेन, पुनः पुरः भने, प्रसर्पता प्रसरता, पक्षे प्रकर्षण गच्छता, पुनः गतिरभसदोलायमानफजलनिग्धनीलशिखा कलापेन गतिरभसेन-स्फुरणवेगेन, दोलायमानः-दोलावदितस्ततः सघलनशीला, कजलनिग्धः-फबलवत् लक्ष्णः, नील:- इन्द्रनीलमणिकृतः, शिखाकलापः-ज्वालासमूहो यस्य तादृशेन, पक्षे गतिरभसेन-गमनवेगेन, दोलायमानः, फजलवत् स्निग्धः-लक्ष्णः, नीलः-श्यामवर्णश्च शिखाकलापः-शिरःस्थितफेशपाशो यस्य तादृशेन [घ]॥ तत्र तस्मिन् , अन्तःपुर इत्यर्थः, मदिरावतीं तमन्त्री निजभार्याम् , अपदयत् दृष्टवान् , कीदृशी विशालवेश्मनि विशालभवने, कृतायस्थानां कृतस्थितिम् , कोशे? अविरलविप्रकीर्णपुप्पयलिशयलितातिममृणमणिफुट्टिमे अपि. रलविप्रकीर्णन-निरन्तर प्रक्षितेन, पुष्पयलिना-पुष्पप्रचुरपूजोपचारेण, शबलितः-चित्रितः, अतिमहणमणिकुट्टिम -अतिचिकण; मणिसचितभूमियस्मिस्तादृशे; पुनः विकटपत्रभङ्गचित्रितचामीकरस्तम्भरचनाचारूणि विक्टेः-प्रकटैः, पत्रमः-- पपरपनाभिः, चित्रिताः-चित्रान्विताः, ये चामीकरस्तम्भाः-सुवर्णमयस्तम्भाः, तेषां रचनाभि.-निर्माणैः, चारणि-मनोहरे- पुनः उपरिविस्तारिततारनेत्रपटविताने उपरि-ऊर्भमागे, पिस्तारितः, तारनेत्रः-तारै-विशाल, नेत्रावतिर्यसिस्तादशः, पठवितानः-पत्ररूप उल्लोचो यस्मितादृशे; पुनः बितानकप्रान्तलम्यमानलोलमुक्कानजि वितानकप्रान्ते-उलोचपावे, लम्ममाना-अवनमन्ती, लोला-चचला, मुकासक्-मौक्तिकमाला यसिखारशे पुनः ज्वलदकम्प्रयष्टिप्रदीपप्रकटितप्रश- स्तमित्तिचित्रे ज्वलन्तः-दीप्यमानाः, अकम्पा:-निश्चलाः, ये यष्टिप्रदीपा:-यष्टपुपरि निहिताः प्रदीपाः, तेः प्रकटितानि, प्रशस्तानि, भित्तिपिपाणि-पुन्यस्थितचित्राणि, यस्मितादृशे पुनः सुकल्पितास्तरणतल्पोपशोभिनि छु कल्पितं- रचितम्, आस्तीर्णमिति यावत्, भास्तरणम्-आवरणं, यस्मिन् तादृशेन, सस्पेन-शय्यया, उपशोभिनि-मनोहारिणि पुनः शय्याशिरोमागनिहितधौतफलधौतनिद्राकलशे शव्यायाः शिरोमागे मस्तकमागे, निहितः-सभिवेशितः, धोतः- खच्छा, कलधौतस्य-सुवर्णस, निदाकलश:-सुखेन निवामनः कुम्भो यस्य तारो, पुनः कीदृशीम् ! प्रकामकर्शित. शरीरां प्रामम्-असन्तम् , कर्शित-कृशतामापादितम्, शरीरे यस्साबादशीम् केन प्रतवरणेन नियमावरणेन.कीशेना नियर्वितनिरन्तराहारमहणेन निवतित-निवारितम्, निरन्ता-सादिकम् , माहारप्रदर्ण-मोजनमहतं यसिंसार शेन ·तिलकमञ्जरी। रणेन भर्तुरदर्शनेन च प्रकामकर्शितशरीराम्, उज्झितालङ्कारामप्यकृत्रिमेण कान्तिसुकुमारतादिगुणपरिगृहीतेनाङ्ग- माधुर्येण सुकविवाचमिव सहृदयानां हृदयमावर्जयन्तीम् , ज्योत्स्नावदातनिर्मलाम्बरधारिणी राकारजनिमिव, वारंवारमधिगताधिकविकाशसंपदा मुखेन परिपूर्णमिन्दुमण्डलं तुलयन्तीम् , उपनीतविविधवस्त्राभरणमुत्सयागतं पन्धुवनितावर्ग सहस्रगुणमूल्यैरंशुकै रत्नालङ्कारैश्च संभावयन्तीम् , शक्रावतारगमने सबहुनानेन बेमानि- कदर्शने सविस्मयेन दिव्यहाराकुलीयकालकारलाभे सपरितोपेण वैतालरूपव्यावर्णेन समासेन कण्ठच्छेदसमये समासादितमूच्छेन राजलक्ष्मीनर्मभापितनवणे सहासोल्लासेन भाविखेचरचक्रसाम्राज्यसुतवरप्रास्यवसरे समारूढपरमानन्दनिःष्यन्देन भनसा पार्श्ववर्तिपरिजननिवेद्यमानं पत्युरतिक्रान्तयामिनीवृत्तान्तमाकर्णयन्वीम् , पुनः सकलराज्यसुखोपभोगेपु सकलानि-समस्तानि, यानि राज्यसुखानि, तेषामुपभोगेषु-अनुभवेषु, निगृहीत. वृत्तिना निरुद्धमनोवृत्तिना; पुनः अतिदुप्फरेण अतिदुःखसाध्येन; च पुनः, भर्तुः पत्युर्मेघवाहनस्य, अदर्शनेन दर्शनामावदुःखेन, पुनः कीदृशीम् ? उज्झितालङ्कारामपि त्यतामरणामपि, पक्षे त्यक्तानुप्रासोपमाधलङ्कारामपि, सुफविवाचमिय सत्कविवाणीमिव, अकृत्रिमेण खाभाविकेन, कान्तिसुकुमारतादिगुणपरिगृहीतेन कान्तिः- देहद्युतिः, सुकुमारता-अतिकोमलता च आदियेषां तादृशः गुणैः, परिगृहीतेन-मन्वितेन, अगमाधुर्येण धारीरसौन्दर्येण, पक्षे कान्तिः औज्वल्यम् , हालिकादिपदविन्यासवैपरीत्येन विजातीयशोभाशालित्वमिति यावत् , सुकुमारता-अक्षराणामपारुष्यम्, तरप्रभृतयो ये गुणा:-मात्मनः शौर्यादय इव रसस्योत्कर्षका धर्माः, तैः परिगृहीतेन, अलमाधुर्येण भास्य-काव्यशरीरभूतस्य शब्दस्य, यन्माधुर्य-श्रुतिसुखाधायकत्वं तेन, सहृदयानां दयवताम् , चेतनानामित्यर्थः, पक्षे कान्यार्थपरिशीलनपरिणत- मतीनाम् , हृदयम् अन्तःकरणम् , आवर्जयन्तीम् आकर्षन्तीम्, पुनः राकारजनिमिव पूर्णिमारानिमिव, ज्योत्सावदातनिर्मलाम्बरधारिणी ज्योत्सावत्-चन्द्रिकावत् , अवदातः-धवलः, निर्मला-खच्छश्च, योऽम्बर:-वघ्नम्, तद्धारिणीम् , पक्षे ज्योत्स्नया-चन्द्रिकया, अवदातं निर्मलं च यदम्बरम्-आकाशम् , तद्धारिणीम , पुनः अधिगताधिक- विकाससम्पदा अधिगता-प्रामा, अधिका-विपुला, विकाससम्पत्-प्रकाशसम्पत्तियेन तादृशेन, मुखेन, पारं वारं पुनः पुनः, परिपूर्ण-सम्पूर्णम्, इन्दुमण्डलं चन्द्रमण्डलम्, तुलयन्तीम् उपमिन्वतीम्, पुनः उपनीतविविधयत्राभरणम् उपनीतानि-उपहृतानि, विविधानि वस्त्राणि, आमरणानि-आभूषणानि च येन तादृशम् , उत्सवागतम् उत्सवप्रसोनागतम् , पन्धुवनितावर्ग खबन्धुरूपनारीगणम् , सहनगुणमूल्यैः तदुपनीतवनाभरणमूल्यापेक्षया सहसगुणानि-सहस्रगुणा धिकानि, मूल्यानि-निष्कयदव्याणि, ये| तादृशः, अंशुफैः श्लशवनैः, कौशेयवश्वैरिति यावत् ; च पुनः, रत्नालङ्कारः रममयाभूशणैः, सम्माघयन्ती सत्कुर्वतीम् । पुनः पार्श्ववर्तिपरिजननिवेद्यमान पार्श्वचर्तिपरिजनेन-निकटवर्तिपरि- बारेण, बोध्यमानम् , पत्युः मेघवाहनस्य, अतिक्रान्तयामिनीवृत्तान्तं व्यतीतरात्रिसमाचारम्, मनसा हृदयेन, माफर्णयन्तीं शृण्वतीम्, कीदृशेन मनसा शक्रावतारगमने शावताराख्यतीर्थप्रयाणश्रवणक्षणे, सयामानेन पहुमानसहितेन; पुन वैमानिकदर्शने विमानवासिदेवदर्शनप्रवणक्षणे, सविस्मयेन भाचर्यान्वितेन; पुनः दिव्यहाराह- लीयकालकारलामे परमोत्तमहाराहुलीयकरूपाभरणप्राप्तिश्रवणक्षणे, सपरितोपेण सन्तुष्टेन; पुनः वेतालरूप. घ्यावर्णने तालसम्बन्धिभयराकृतिवर्णनभ्रवणक्षणे, सत्रासेन भीतेन; पुनः फण्ठच्छेदसमये कष्ठकर्तनश्रवणक्षणे, समासादितमूच्छंन गर्मियतेन; पुनः राजलक्ष्मीनर्ममापितथवणे राजलक्ष्म्याः-राजवैभवाधिष्ठातृदेव्याः, नर्मणा- हासेन, यद् भाषितम्-उकम्, तस्य भवणे-प्रवणक्षणे, सहसोलासेन सहसा-धीघ्रम्, उमासः-भानन्दो यस्य तादृशेन, सहासोल्लासेनेति पाठे हासेन सहितः सदासः, हासपूर्वक उल्लासो यस्य तादृशेन पुनः माविसेचरचफसाम्राज्यसुत- घमास्यवसरे खेचरचक्रस-विद्यापरसमूहस्स, यत् सामाग्य-सम्राट्वम्, तद् मावि-भविष्यद् यस्य तादृशो या मुत:- पुनः सदर्थवरलामश्रवणक्षणे, समारूढपरमानन्दनिःस्यन्देन समारलः-समासादितः, परमानन्दस-अत्यानन्दामृतस्य, निःसन्दः-प्रसवगम् प्रादुर्भाव इति यावत्, येन तादृशेन । पुनः कीदृशीम् । अन्तःपुरविलासिनीमिः मन्तःपुरवधूमिः, परिवृतां येष्टिताम् , कोदशीभिः । मनतिदूरपर्तिनीभिः निकटयतिनीभिः पुनः संनिधापितसितकुसुमदामदुर्या- क्षतदधिलयामिः संनिधापिता. मालामुपस्थापिताः, पिता सुमदानः श्वेतपुष्पमाल्यस्य, पूर्वापार-तदाख्यतृणविशेषस्य, ·m टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता अनतिदूरवर्तिनीभिः संनिधापितसितकुसुमदामदूर्वाक्षवदधिलग्नाभिरमलकाश्चनस्थालयिनिहितोच्छिसज्वल- पिष्टमयमङ्गलप्रदीपाभिः प्रत्याविरचितचतुष्कचारुणि मणिपितर्दिवापृष्ठपीठे प्रतिष्ठापितविततहेमपट्टाभि- मुहुर्मुहुरदेशप्रहितलोचनामिः प्रतिपालयन्तीभिः क्षोणीपालागमनमतिरुचिरयेपाभिरन्तःपुरविलासिनीभिः परिवृतां मदिरावतीमद्राक्षीत् [ड] ॥ दृष्ट्वा च दूरविकसितस्मितादृष्टिस्तां ससंभ्रमकृताभ्युत्थानां करे गृहीत्वा तत्र मणियेदिकाष्ठयतिनि समी. पोपविष्टयुगपदुत्थाय विहितप्रणामैः प्रधानान्तर्वशिकः सादरमुपदर्शिते स्पर्शवति हेमविष्टरे न्यवेशयत् [च]। उपविष्टश्च दक्षिणं पार्श्वमाश्रित्य तस्याः क्रमेणैताभिः सकललौकिकाचारकुशलाभिरिवनिताभिः प्रयुक्तमवता- रणकमगलमन्वभवत् [छ]॥ अथ पुरोहितपुरःसरेषु विहितसायंतनस्वख्ययनकर्मस्वपक्रान्तेषु, प्रमोदसलिलप्लुतेक्षणासु दत्त्वाऽक्षतानु- दीरिताशीषु निर्गतासु बान्धवृद्धासु, प्रस्थितेषु यथास्वमधिकारसदनानि सौविदलेषु, प्रारब्धपरिहासपेशल- - - अक्षतस्य-आर्द्रनण्डलस्य, दधश्च, लवा -अशा याभिस्तादृशीमि , पुन अमलकाचनस्थालविनिहितोच्छिखज्वल- पिष्टमयमङ्गलप्रदीपामि अमलेघु-निर्मलेषु, काश्चनस्थालेषु-युवर्णमयपात्रेषु, विशेषेण निहिता -स्थापिता , उच्छिया-उद्- कर्व, शिखा-ज्वाला, येषां तादृशा, पिष्टमया -निग्धचूर्णमया , मलप्रदीपा याभिस्तादृशीभि , पुन प्रत्याविरचित चतुष्कचारुणि प्रत्यम-नूननं यथा स्यात् तथा, विरचितेन-निर्मितेन, चतुष्केण-चतु खम्भेन मण्डपेन, चारुणि-मनोहरे, मणिवितर्दिकापृष्ठपीठे मणिमयवेदिकापृष्ठभागरूपासने, प्रतिष्ठापिनविततहेमपट्टाभि. प्रतिष्ठापितानि-सस्थापितानि, विततानि-विस्तृतानि, हेमपद्यनि-सुवर्णमयोचपीठानि यामिस्तादृशीभि , पुन द्वारदेशप्रहितलोचनाभिः द्वारदेश अहिते-प्ररिते, लोचने यागिस्तादशीमि , पुन क्षोणीपालागमन क्षोणीपालस्य-राज्ञ , आगमन प्रतिपालयन्तीभिः प्रतीक्षमाणामि , पुन अतिरुचिरवेषामिः अतिमनोहरवेषशालिनी।भ [3] ॥ दृष्ट्वा च तां तथाविधामवलाक्य तु, दूरविकसितस्मितादृष्टि, दूरादेव विकसिना-उत्फुझा, स्मितेन-मन्दहासेन, आर्द्रा-रसा, यद्वा स्मिता-मन्दहासान्विता, सरसा-अनुभिरार्दा, दृष्टिर्यस्य तादृश , ससम्भ्रमकृताभ्युत्थानां सर्वेग मभ्युत्थिताम् , तां मदिरावतीम् फरे इसे, गृहीवा, तम तस्मिन् , हेमाविष्टरे सुवर्णपट्टे, न्यवेशयत् उपवेशितवान्, स राजेति शेष । कीदशे' मणिवेदिकापृष्ठयतिनि मणिवेदिकोपरि विद्यमाने, पुन युगपदुत्थाय सहैवोत्याय, विहितप्रणामैः कृताभिवादन , समीपोपविष्टै. समीपस्थिते , प्रधानान्तर्वशिकैः भन्त अभ्यन्तर , वश -गृहम् , तत्र नियुक्त , मुख्यभूतैरन्त पुराधिकृतजनैरिति यावत , सादरं सयहुमानम् , उपदर्शिते दृष्टिगोचरीकारिते, पुन स्पर्श- पति प्रशस्तस्पर्शने, “भन्त पुरे स्वधिकृत स्यादन्तर्वशिको जन" इत्यमर [च] । तस्याः मदिरावत्या , दक्षिणपायें दक्षिणभागम् , आश्रित्य अधिष्ठाय, उपविष्टः वयमपि धृतोपवेशन स राजा, सकललौकिकाचारकुशलामिः अशेषलौकिकव्यवहारनिपुणामि , पताभिः अनुपदमुक्ताभि, वारयनिताभिः वेश्याम , प्रयुक्त कृतपूर्वम् , यद् अव- तारणकमलं वस्त्रायलादिना पूजनरूपमङ्गल सागतमालगान था, तत् अन्यभवत् अनुभूतवान् [छ । अथ अनन्तरम् , पुरोहितपुरस्सरेषु पुराहितप्रमुडेगु, पट्पर्मसु अध्ययनाऽप्यापन यजन याजन दान प्रतिप्रह रूपाणि पद कर्माण येषा वे षट्कर्माणो विप्रखपु, विहितसायन्तनवस्त्ययनकर्मसु विहितम् अनुष्ठितम् , सायन्तन- सायंकाल कम् , खस्त्ययन-कल्याणालकमविशेष , स्वस्तिपदघटितम प्रपाठ इति यावत् , येस्वादशेषु, अन एव अपक्रान्तेषु निष्पान्तेषु सरम, तथा प्रमोदसलिलमुतेक्षणासु प्रमोदसलिल -आनन्दजले , ठने घ्याने, ईक्षणे नेने यास ताशीपु, पायपद्धासु पन्धुभूतपुत्रीजनेषु, अक्षतान् शुभाशीर्व्यतकातण्डलान्, दत्वा उरिक्षय, उदीरिताशीप्यु उजालीदास, अत एव निगतासु निष्कान्तानु सतीपु, तथा सोविदल्लेपु पन्त पुररसजनयु, यथासं यथायोग्यम् , अधिकारसदनानि रक्षणाय खखाधिकृतगृहान् , प्रस्थितेषु कृतप्रस्थानषु । सपा प्रारम्घपरिहासपेशलकथा .

·तिलकमञ्जरी। २७७ कथासु स्थित्वा मुहूर्तमपसृतासु सव्याज प्रियासहचरीषु, प्रकटिताङ्गरागशुक्तिषु प्रमृष्टमणिदर्पणासु समुत्सर्पित- विलासदीपवर्तिपु, सनिधापितकुसुमपदवासताम्बूलरमालङ्कारपटलकासु निर्यातासु शुद्धान्तशय्यापालिकासु,' विविकतामुपगते द्वारकपाटसघटनधनविसर्पदगरुघनसारधूपोद्गारसौरमे वासभवने, भूमिपालस्तिर्यगावलित- कण्ठकाण्डेन बदनपुण्डरीकेण प्रत्यवयप विलोक्य स्पृष्ट्वा च फरतलेन मन्दमन्दमानन्दनिय पुलककलिकाकोर- कितानि मदिरावतीगानाणि किंचिदाकुञ्चितेक्षण सकृप इव सिन्नाक्षरोद्गारं शनैर्व्याजहार--'देवि दृढ- मायासितासि, मयैव गादकृतनिश्चयेन त्वदर्थसिद्धयर्थमध्यवसिते देवतासमाराधनविधौ किमिति निष्कारण- मियन्ति वासराणि प्रकृतिकर्कशजनोचितैर्ऋतकर्मभिः कर्थितोऽयं संततसुखोचितस्त्वयात्मा, किमर्थमेपा मदरशय्याशयनलालिता ललिताङ्गि' शायिता निरावरणासु स्थण्डिलस्थलीपु स्थलारविन्दकेसरसरससुकुमारा काययष्टिः, किमिति निर्दये । निसर्गपेलव मध्यभागमनुदिवसमुपवासः कर्शयत्या कृतं प्रकृतिकर्कशस्यास्य + A प्रारब्धा-वक्तुमुपका ता, परिहासपेशला-हास्यमनोहरा, कथा-वाक्यप्रबन्धी याभिस्वादृशीषु, प्रियासहचरीषु प्रियासखीपु, मुहूर्त क्षणम् , स्थित्वा विलम्ब्य, सब्याज केनचिच्छद्मना, अपस्तासु निर्गतासु । तथा शुद्धान्तशय्यापालिकासु अन्त पुरशय्यारक्षिकासु, तद्विन्यासिकाखिति यावत् ; निर्यातासु निर्गतामु सतीषु, कीदृशीपु समुत्सर्पितविलासदीप वर्तिकासु समुत्सर्पिता-समुत्तेजिता विलासदीपस्य-सुरतप्रदीपस्य, वर्ति -दशा, याभिस्वादशीषु पुन प्रकटिताङ्गराग शुक्तिषु प्रकटिता -मञ्जूषादेरुदृता , अङ्गरागस्य-अहविलेपनद्रव्यस्य, आधारभूता शुक्लयो याभिस्वादृशीषु पुर्न प्रमृष्टमणि दर्पणासु प्रकर्पण मृष्टा -विशोधिता , मणिदर्पणा -मणिमयदर्पणा याभिस्तादृशीषु पुन सन्निधापितकुसुमपटवास ताम्बूलरतालङ्कारपटलकासु सनिधापितम्-उपस्थापितम्, कुसुमाना-पुष्पाणाम्, पटवासाना-वसनवासकाना पुढे मादिचूर्णानाम् , ताम्बूलाना-नागवल्लीदलानाम् , रनालङ्काराणा-रत्नमयाभरणानाम् , पटल-समूहो याभिस्तादृशीषु । तथा द्वारकपाटसघटनधनविसर्पदगरुघनसारधूपोद्गारसौरमे द्वारकपाटयो -द्वारवर्तिकपाटयो , संघटनेन-सयोजनेन, धन-सान्द्र यथा स्यात् तथा, विसर्पत-अ त प्रसरत् , अगुरु-मुगधिद्रव्यविशेषः, घनसार --कर्पूर , *तयोधूपस्योद्गारेण- प्रसारण, सौरभम्-आमोदो यस्मिंस्तादृशे घासभवने वासगृहे, विविक्तता निर्जनताम्, उपगते प्राप्ते सति, भूमिपाल.. राजा मेघवाहन , तिर्यगावलितकण्ठकाण्डेन तिर्यक्-कुटिल यथा स्यात् तथा, आवलित -आनमित , कष्ठकाण्ड - कण्ठस्प काण्ड -नालो यस्य तादृशेन, वदनपुण्डरीकेण मुखकमलेन, आनन्दनियत्पुलककलिकाकोरकितानि मानन्देन निर्यतीभि -नि सर तीभ , पुलककलिकाभि रोमाञ्चकोरकै , कोरकिनानि व्याप्तानि, मदिरावतीगामाणि मदिरावतीशरीराणि, प्रत्यवयव प्रत्यङ्गम् विलोक्य दृष्ट्वा, च पुन , फरतलेन हस्ततलेन, मन्द मन्द किञ्चित् किंचित, स्पृष्ट्वा स्पर्श कृवा, किञ्चिदाकुञ्चितेक्षण किश्चित्सवोत्यिवनयन , सरप इघ सदय इप, खिन्नाक्षरोद्गार खिन्न - खेदान्वित , अक्षरोद्गार -अक्षरोचारण यस्मिंस्तादृश यथा स्यान् तथा, शनै मन्दम् , व्याजहार उत्तवान्, किमित्याह- देवि ! राशि!, त्व दृढम् अत्यन्तम् , आयासिता लेशिता, असि वतसे, त्वदर्थसिद्धयर्थ त्वत्पुनरूपार्थसिद्ध्यर्थम् , गाढतनिश्चयेन कृतदृढनिश्चयेन मयैव, अध्यवसिते सकल्पिते, देवतासमाराधनविधौ देवतार्चनकार्य, निष्कारण थैव, इयन्ति एतावति, वासराणि दिनानि, प्रकृतिकर्कशजनोचितै प्रकृत्या-खभावेन, कर्कशा -कठोरकलेवरा, ये जना , तदुचितै तद्योग्य , व्रतकर्मभि नियमाचरण , सततसुखोचित अनवरतसुखानुभवयोग्य , अयमात्मा, किमिति किमर्थ त्वया भवत्या, कर्थित ग्लेशित । हे ललिताहि! सुदरशरीरे |, स्थलारविन्दकेसरसरससु फुमारा स्थलारविन्दस्य स्थलकमलस्य, ये केसरा -किजल्का , तद्वत् सरसा-स्निग्धा, सुकुमाए-अतिकोमला, मदवशय्या शयनलालिता मदीयोत्सङ्गरूपशव्याया शयनेन सपनेन,लालिता-प्रसादिता,एषा काययष्टि सशरीरयष्टि निरावरणासु आवरणरहितासु स्थण्डिलस्थलीषु चत्वरभूमिपु, किमर्थ शायिता खापिता, । हे निर्दये दयारहित !, निसर्गपेलव सभावत कोमलम् , मध्यभाग शरीरमध्यावयवम्, अनुदिन प्रतिदिनम् , उपवासै अनशने , फर्शयन्त्या शवामा . + , २३ तिलक ·* १७८ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता, कुचयुगलस्य साहायकम् , अहो ते बालिशत्वम् , अहोऽनालोचकत्वम्, अहो यहच्छाकारिता' इत्यभिधाय सत्यराकृष्टसनिकृष्टविलासोपकरणपटलकः सविलेपनां सालङ्कारां सतिलकां सावतंसां सशेसरां स्वकरेण तां चकार [ज ॥ दृष्ट्वा च विरतनिमेपया दृष्ट्या सुचिरमतिचारुणा तेन वेषग्रहणेन तैश्च तत्कालमाविर्भूतैः प्रियप्रेमाति- शयजन्मभिः स्मरविकारैर्द्विगुणतररम्यदर्शनां सुदृढमाश्लिष्य शयनीयमनयत, तत्रैव च तया सह सुष्वाप [झ]। स्वल्पावशेपाया च क्षपायामधोमुखविषाणकोटिनोवंचरणेन लाञ्छनमृगेण विधृतमूलाग्रभागव्यत्यये व्रजत्यस्त- मस्ताचलचकोरकामिनीमन्दमन्दाचान्तविच्छायविरसचन्द्रिके चन्द्रमसि, प्रतिवेलमुन्नतनतशिखेषु तरक्षणमुदय- मानमरुणमिव वातायनान्तरेणावलोकयत्सु निजप्रभापहारभीतेषु वासभयनप्रदीपेपु, प्रभातपरुपमारुताहतासु 'तनुतमिलच्छेदपायकृतनिवेशमवश्यायजलबिन्दुजालमिव नक्षत्रनिवहमजस्रमुज्झतीवाशालतासु, पर्याय- " . WARA 4 . पादयन्त्या, त्वयेति शेष , प्रकृतिकर्कशस्य खभावत कठोरस्य, अस्य कुचयुगलस्य स्तनद्वयस्य, साहाय्यक सहायत्वम्, स्थौल्यार्थ उपकार इति यावत् , किमिति किमर्थ कृतं विहितम् , शरीरमध्यभागस्य कार्ये कुचस्थौल्यस्यावश्यम्भावात् । ते तय, यालिशत्वं मूर्ख वम् , अहो सेदजनकम्, अनालोचकत्वम् अविचार्यकार्यकारित्वम् , अहो खेदजनकम्, यदृच्छा. कारिता खेच्च्या कार्यकारित्वमपि, अहो खेदजनकम् । इति इत्यम्, अभिधाय उक्त्वा, सत्वराकृप्टसनिकृष्ट- बिलासोपफरणपटलक. सत्वर-शीघ्रम् , भाकृष्टम्-आकृष्य गृहीतम् , सनिकृष्टाना-निक्टस्थितानाम् , विलासोपकरणाना- विलासोपयोगिना विलेपनद्रच्यादीनाम् , पटलं-समूहो येन तादृश स राजा, स्वकरेण खहस्तेन, तां राशीम् . सविलेपनां विलेपनद्रव्येण विलिप्ताम्, पुन सालङ्काराम् अवारैरलकृताम् , पुन सतिलकां रचिततिलकाम्, पुन सावतंसाम् अवतंसेन-कर्णपूरेण सहिताम्, सशेखर मस्तकाभरणयुताम् , चकार कृतवान् , “पुरयुत्तसाऽवतसो द्वौ कर्णपूरे च शेखरे" इत्यमर' [ज]। अतिचारुणा अतिमनोहरेण, तेन अनुपदमुपवर्णितेन, चेपग्रहणेन वेषधारणेन, च पुन , तत्कालं तरक्षणम् , आविर्भूतः उद्भूत , प्रियप्रेमातिशयदर्शनजन्मभिः प्रियम्य-भर्नु , य प्रेमातिशय -जेहातिशय , तस्माजन्म येषा तादृशे , ते प्रसिद्ध , सरविकारैः कामविकार , द्विगुणतररम्यदर्शनां द्विगुणतरम्-अतिद्विगुणम् , रम्यं मनोहरम् , दर्शन यस्यास्तादशीम् , मदिरावतीमति शेष , विरतनिमेपया निमेषशून्यया, दृष्ट्या-नेत्रेण, सुचिरम् अतिदीर्घकालम् , दृष्ट्वा निरीक्ष्य, सुदृढम् अत्यन्तम् , थाश्लिष्य मालिङ्गय, शयनीयं शरयाम् , अनयत नीतवान् । च पुन , तनेव तस्यामेव शय्यायाम् , तया मदिरावया सह, सुप्याप मुप्तवान् [श] | च पुन , स्वल्पावशेषायां खल्प -अत्यल्प , अवशेषो यस्यालादृश्याम् , रिघिदवशिष्टायामिति यावत् , क्षपायां रायो, स्वप्ने स्वप्नावस्थायाम् , राजा सुरेन्द्रवाहनम् इन्द्रवाहनभूतम् , यारणं हसिनम् , ऐरावतमित्यर्थ , अपश्यत् दृष्टवानिति दूरेणान्वेति । कस्मिन्नवसरे । चन्द्रमसि चन्द्र, अस्त, मजति गच्छति सी, कीशे तस्मिन् ! अधोमुसरिपाणकोटिना अधोमुखी विपाणकोटि -शहाप्रभागो यस्य हादशेन, पुन ऊपंचरणेन मी-जयस्थिती, चरणी-पादौ, यस्य तादृशेन, लान्छनमृगेण चिहभूतमगेग, विधृत- मूलाग्रभागव्यत्यये विधुत -गृहीत , मूलाप्रभागयो -मूठभागोध्यभागयो , व्यत्यय -वैपरीलं यस्लिवादशे, पुन यस्ता- .. चलचकोरकामिनीमन्दमन्दाचान्तविच्छायविरसचन्द्रिक अस्ताचले-पश्चिमपर्वते,याधकोरकामिन्य - चारनिय , सामि , मन्दं मन्दं शने शने , मापाता -समन्तादुपभुधा, विच्छाया-विगतप्रकाश, विसा-दर्शने वैरस्साकहा, चन्द्रिका- ज्योरमा यम्प तादृशे। तया प्रतियेलं ताला तम्मिन् पयनारपालनसमये, उन्नतनतशिसेपु जांधोभावेन पवनान्दोलित- ग्यारेणु, निजमभापहारमीतेपु शिप्रभाया • सान्त', योऽपहार:-सूर्यगाभिगव , तीतेपु, यासभवनमदीपेषु वासगृहस्थितप्रीपेषु, तत्क्षण सर , उदयमानम् उयन्तम् , अरुणं सूर्यसारथिम्, यातायनान्तरेणग पाशमध्येन, अवलोक्यखिय परयरग वायुप्रेक्षा नेप्रस्थानोयामि पानोर्नशियामि सभापहारिण सूर्यस्योदयमवरित आया प्राइस । तपाप्रभातपरपमायताहतासुप्रभात-प्रात कारे,य परुष -कठार ,मारत -पयन , देन भाहतामु-या. भातागु, आशालता मिपरतास, तनुतमिनन्दपलवस्तनिवेशंसत मेनस्य-रशान्धारस्य, छेदा -एमा एप, ·तिलकमञ्जरी। विघटमानाष्टदिग्भागदलं विकटायमानकुक्षिकोटरमरविन्दमिव मधुपङ्कदिग्धेष्वलिकुलेषु गगनमपहाय तत इतः प्रयात्सु संध्यारागरक्षितेषु रजनीतमस्सु, राजा राजतगिरिशिखरमधिरूढायाः श्वेतवसनस्रग्विलेपनालङ्कार- कमनीयमूर्तेर्मदिरावत्याः शैलराजदुहितुरिव हेरम्बमम्बरादवतीर्य पुरःस्थितमपारपरिमलान्धैः सर्वतो निपतद्भि- रश्रान्तझङ्कारमुखरिताशामुखैरहमहमिकया विलुप्यमानकपोलमदवारिनिर्झरमलिकुलैः कुचकुम्भविन्यस्तविकट- पुष्करण करणाकृष्याकृष्य स्तन्यमापिबन्तं स्वप्ने सुरेन्द्रवाहनं यारणमपश्यत् [अ] । उपशान्तनिद्रश्च मगल- सूर्यनिर्घोषेण सप्रहर्षमुत्थाय प्रथमतरमुत्थितायाः देवि ! सपन्नास्ते गुरुजनाशिपः, प्रसन्ना समासन्नैव देवी राजलक्ष्मी:, भविष्यत्यशेषभूभृवक्रचूडारत्नमचिरेणैव सूनुः' इत्युदीर्य प्रकटितादरो मदिरावत्याः स्वममाचचक्षे, सापि धद्धायधाना सविस्मयबीडमवनतेन शिरसा तमश्रौषीत् [८] । , . पाल्वा-वर्णसाभ्याभूतनदलानि, तन कृतो निवेशः-समावेशो येन तादृशम्, अवश्यायजलविन्दुमालमिय हिमजल. विन्दुपुञ्जभिवेत्युत्प्रेक्षास्पदम्, नक्षत्रनिवहं तारासमूहम्, अजस्रं सततम् , उज्झतीपु मुञ्चन्तीपु सतीम् । तथा मधु. पढदिग्धेपुमधुपवेन-मकरन्दद्रवेण, दिग्धेषु-उपलिप्तेपु, अलिकुलेषुभ्रमरमण्डलेषु, अरविन्दमिव कमलमिय, गगनम् आकाशमण्डलम् , अपहाय त्यक्त्वा, सन्ध्यारागरञ्जितेपु सन्ध्याकालिकरक्तवर्णव्याप्तेषु, रजनीतमस्सु निशान्धकारेषु, तत हतः अन तन, प्रयात्सु प्रयाणमाचरत्सु, कीदृशमरविन्दम् ? पर्यायविघटमानाप्टदिग्भागदलं पर्यायेण-क्रमेण, विघटमानानि-विश्लिष्यमाणानि, पक्षे पृथगवभासमानानि, अदिग्भागदलानि-अष्टदिग्भागावलम्बिपनाणि, पक्षे अष्टदिग्भाग- रूपपन्नाणि यस्मिंस्तादृशम् , पुनः विकटायमानकुक्षिकोटरं विकटायमानः-प्रझटायमानः, दक्षिकोटर:-मध्यभागरूपगुहा, यस्मिंस्तादृशम् । कीदृशम् वारणमपश्यत् ? अम्बरात्-आकाशात, अवतीर्य अधस्वादागत्य, पुरः अग्रे, स्थितम् उपविष्टम् । पुनः कीदृशम् ? राजतगिरिशिखरमधिरूढाया: राजत -रजतसबन्धी, यो गिरिः-कैलासपर्वतः, तस्य शिखरम् , अधिरूढाया:-आरूढाया., पुनः श्वेतवसननग्विलेपनालकारकमनीयमूर्ते श्वेतवसनैन-शुभ्रवस्त्रेण, सजा-माल्येन, विलेपनेन-अझरागेण, अलङ्कारैः-हाराद्याभूषणेश्व, कमनीया-मनोहरा, मूर्ति-शरीरे, यस्यास्तादृश्याः, स्तन्य दुग्धम् , पिबन्तं पानकर्मतामापादयन्तम् , स्पाः कमिव किं कृत्वा ? शैलराजदुहितुः पार्वया , हेरम्वं गणेशमिव, कुचकुम्भविन्यस्तविकटपुप्फरेण कुम्भाविव यो कुचौ-स्तनौ, तन विन्यस्त-स्थापितम् , चिकटं प्रक्टम् , पुष्परम्- अप्रभागो यस्य तादृशेन करेण-शुण्डादण्डेन, आकृप्याकृप्य पुनः पुनराकृष्य । पुनः कीदृशम् ? अहमहमिकया अहमह- म्भावेन, अलिकुलैः भ्रमरसमूहैः, विलुप्यमानकपोलमदवारिनिर्झरं विलुप्यमानः-पानद्वारा निरुध्यमानः, पोल. मदवारिणः-गण्डस्थलनिष्पन्दिमदजलस्य, निसर:-प्रवाहो यस्य तादृशम् , कीदृऔर लिकुल ? अपारपरिमलान्धेः अपारेण- बहुतरेग, परिमलेन-मदजलसौरभेण, अन्धः-व्यामुग्धैः, पुन सर्वतः सर्वदिग्भ्यः, निपतद्भिः मदजलप्रवाहे निमजद्भिः, पुनः अश्रान्तझड्वारमुखरिताशामुखैः अधान्तैः-अविरतैः, शद्वार:-ध्वनिविशेषैः, मुखरितानि-प्रतिध्वानितानि, आशा मुखानि-दिङ्मुखानि येस्तादृशैः [अ] च पुन , महलतूर्यनिर्घोपेण मङ्गलतूर्याणा-मालिकवाद्यविशेषाणाम् ; यो निर्थोप--ध्वनिः, तेन उपशान्तनिद् -भागनिद्र , सह हर्षपूर्वकम् , उत्थाय जागरित्वा, प्रथमतरं पूर्वतरम् , उत्थितायाः प्रबुद्धाया, मदिरावत्याः, देवि! ते तव, गुरुजनाशिपः श्रेष्ठजनशुभैषणा., संपन्नाः सिद्धाः, समासव सन्निहितव, राजलक्ष्मी देवी राजवैभवाधिष्ठात्री लक्ष्मानानी देवी, प्रसन्ना प्राप्तप्रसादा, यतः अशेषभूभृश्चक्रचूडारतम् अशेषाणा. भूमृता-राज्ञाम् , यच्चक-समूहः, तस्य चूडारन-मुकुटरूपः, सूनुः पुत्रः, अचिरेणैव अविलम्वेनैव, भविष्यति उत्पत्स्यते, इत्युदीर्य इत्युक्वा, प्रकटितादरः प्रदर्शितादरः, स्वप्नं तद्विषयक्खामज्ञानम् , आचचक्षे उक्तवान् । सापि मदिराव लपि, बद्धावधाना कृतावधाना सती, अवनतेन नम्रतां गतेन, शिरसा मस्तवेन, सविस्मयग्रीडं साश्चर्यलजम् , त स्वप्नम्, पीपीत् धृतवती [] की .

·१८० टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता आनन्दभरविजृम्ममाणोद्दामपुलकोपचितसर्वावयवा च प्रतिपन्नेव सद्यो गर्भेण द्विगुणमुपजातशोभा तत्क्षण- मजायत [४] । स्थित्वा च किश्चित्कालमुत्थिते च राज्ञि निर्गत्यं रतिगृहाद्यथाक्रियमाणमुचितव्यापारम- न्वतिष्ठत् [ड] । अनतिबहुपु च व्यतीतेष्वहस्त्वनन्तरे ऋतौ स्माता शरदिवसकरमूर्तिरिव भास्वरं तेजो धभार गर्भमुद्रेण[6] | निवृत्तरजासगापि पाण्डुतामगच्छत्, चलितुमसहापि खेलालसपदन्यासमकरोत् , दधत्यापि तनुतामुपचिता बभूव गात्रयष्टया, कृष्णतारोचितामपि क्षीरधवलामधत्त दृष्टिम् [ण] । तथा च प्रकृतिमन्दापि तस्या गतिरमन्दायत, पीनापि जघनमण्डली पीनतामभजत, सततमात्मनाधःकृतस्य मध्यस्य गौरवं पश्यन्ती श्थत्वमासेदुपो दयितनिर्दयाशेषसुखरसस्य च स्मरन्तौ शुचेव श्याममुखतां जग्मतुः स्तनौ, प्रवृद्धयोश्च काम- , टिप्पनकम्-निवृत्तरजःसंगापि एकत्र रजा-धुलिः, अन्यत्र रजा-पापम् । खेला-लीला । तनुता-कृशत, स्वरूपेण, गर्भवशाद् उपचिता स्थूला । कृष्णतारोचितामपि या कृष्णवेन शोमिता सा कथं दुग्धश्वेता? अन्यत्र कालतारयोपेता [ण], च पुनः,आनन्दभरविजृम्भमाणोद्दामपुलकोपचितसर्यावयवा आनन्दभरेण-हर्षातिशयेन, विजृम्भमाणाः- आयम्यमानाः, उद्दामभिः-उच्छ्रितः, पुलकैः-रोमाञ्चैः, उपचिताः-वर्धिताः, सर्व अवयवाः-अनानि, यस्यास्तादृशी सती, गर्भण-शुफशोणितपिण्डविशेषेण, सद्यः तत्क्षणम्, प्रतिपन्नेव युक्तेव, तत्क्षणं खप्नश्रवणक्षणे, द्विगुणं खाभाविक्शोभा- पेक्षया द्विगुणाधिकं यथा स्यात् तथा, उपजातशोभा उत्पन्नशोमा, अजायत समपद्यत []। च पुनः, किञ्चित्कालम् ईपत्कालम् , स्थित्वा स्थितिं विधाय, राशि मेघवाहने, उत्थिते कृतोत्याने सति, रतिगृहात् विलासगृहात, निर्गत्य बहिर्गत्वा, यथाक्रियमाणं यथाक्रमं प्राप्तम् , उचितव्यापारम् उचितकार्यम् , अन्वतिष्ठत् कृतवती [ड] । अनतियहुपु कतिपयेषु, अहस्सु दिनेषु, व्यतीतेपु अतिकान्तेषु, अनन्तरे अव्यवहिते, प्रती मासिकरजःस्यन्दनावस्थावसाने, पक्षे शरडतो, माता कृतन्नाना, शरद्दिवसकरमूर्तिः शरदि-शरस्तुसम्पन्धिनी, दिवसकरस्य-सूर्यस्य, मतिः-बिम्बम् भास्परं दीप्तम् . वेज इव, उदरेण उदद्वारा, गर्भ, पभार दधौ []। निवृत्त- रजासंगापि धूलिसम्पर्करहितापि, पाण्डुतां फेतझीधूलितुल्यपाण्डुवर्णताम्, अगच्छत् प्राप्तवतीति विरोधः, तदुदारे तु निगृप्तः-निस्टः, रजःसंगः-पापसंगः, यद्वा रजःसङ्ग:-श्रीधर्मशोणितोदयो यस्याखाची, पाण्डुताम् गर्भप्रयुकपाण्डवर्णताम् । पुनः चलितुं गन्तुम् , असहापि अक्षमापि, खेलालसपदन्यासं खम्-आकाशम्, इला-पृथिवी, तयोलसेन-विलाना पदन्यास पादविक्षेपम् , चलनमिति यावत् , अकरोत् कृतवदीवि विरोधः, चलितुमक्षमत्वे चलनासम्मवात् , तदुदारे तु खेलायो-कीदायाम् , मलसं-गर्भमारेणालस्यान्विसमित्यर्थः । पुनः तनुनां कृशताम्, दधल्या धारयन्त्यापि, बघत्यपीति पाठे धारयन्त्यपीत्यर्थः, गात्रयट्या शरीरयथ्या, उपचिता स्थूला, बभूवेति विरोधः, शरीरयष्टेः कृशत्वे स्थूलत्वासम्मयात् , तदुसरत भागान्तरावच्छेदेन कृशत्वेऽपि गर्भवशान्मध्यभागावच्छेदेन स्थूलत्वोपपत्या पोथ्यः । पुनः कृष्णतारोचितामपि कृष्णतया-कृष्णवर्णेन, रोचितामपि-रचिरामपि, क्षीरधवलां दुग्धतुल्यवेतवर्णाम् , दृष्टिं नेत्रगोलकम् , अघत्त पृतवतीति विरोधः, कृष्णवर्णत्वे दुग्धधवलत्यासम्भवात् , तदुसारे तु कृष्णाया-कृष्णवर्गाभ्याम्, ताराभ्या-कनीनिकाभ्याम् , उचिता- मपि-परिचितामपि, क्षीरधवला-कनीनिका परितो दुग्धश्वेतवर्णामिति प्याख्येयम् [ग] । तथा च उपचारेण प, तस्याः मदिरावत्याः, प्रतिमन्दापि शानिपुस्पला-हंस-गज-यात्रीगो मन्दगामिनया स्वभावतो मन्दापि, गतिः गमनम् , अमन्दा. यत मन्देवापरत, गर्भमारादतिमन्दत्यमवापदित्यर्थः । पुनः पीनापि परस्त्रीत्वेन प्रहला रयूनापि, तस्या जयनमण्डली मण्डलाधारदिपुरोभागः, पीनतां गर्भवगरतिरपलताम्, भमजत प्राप्तवती, पुनः मात्मना स्वेन, मघाएतस्य स्थल- स्वादिना शिरावस्य, माया मध्यभागम्य, उदरभागसेति मात्, गौरयं गुरताम, सततं निरन्तरम्, पश्यन्ती भय. मोमानी, घ पुनः, सपत्यमासेदुपः तशी शिथिलखमापनस्य, दपिवनिर्दयालेपमुखरसख दयितेन-प्रियेग, योनिदंगः-भासन्तिकः, रेपः-आलिशनम्, वजन्यस्य मुसरणस-आनन्दरयस्य, म्मरन्ती, गनी, गुषेप योगेनेर, याम- ·तिलकमञ्जरी। १८१ मनयोः वेन रूपेण भारमुद्वोढुमक्षमेव क्षामतां मुमोच मध्यलक्ष्मीः, अनपत्यतादर्शनदुःखतप्तां निर्वापयितुमिव बन्धुतामायाः प्रसनुः पदन्यासेषु निःश्वासाः [1] । प्रतिदिवसमुपचीयमानगर्भा च सा सकललोकाश्चर्य- कारिणोऽभिलापविभ्रमानभृत, तथा हि-वासभवनाङ्गणभ्रमिषु खिन्ना शरत्प्रसन्ने मानससरःपयसि ससखी- जना सातुमियेप, मध्यन्दिननिदाघजनिताऽऽयल्लका पल्लवितकल्पपादपलताफुलेषु कुलगिरिनितम्बारामेषु रन्तुमभिललाप, विबुधवृन्दपरिवृता शाश्वतेपु सागरान्तरद्वीपसिद्धायतनेषु सान्ध्यमारब्धमप्सरोभिः प्रेक्षानृत्य- मीक्षितुमाकाक्षुत्, अप्रतः प्रपञ्चितविचित्राख्यानकेन अव्यवचसा कथकनारीजनेन विविधं विनोद्यमानापि दिव्यकथासु कणं ददौ, विधृतविकोशपुष्करे न तथा निजकरे यथा सुभटनिकरे दृष्टिमनयत, अपास्तरण- परिकर प्रकामगुणवन्तमपि भृत्यलोकं पर्यङ्कमिय सावज्ञपेक्षत, सर्वदिग्व्यापिना पत्युरपि प्रतापेन समतप्यत, टिप्पनकम्-धन्धुतां बन्धुसमूहम् [त] भायल्लुकः-खेवः। विधृतविकोशपुष्करे एकत्र विश्वविगतप्रतिवारासि- फलके, अन्यत्र विश्वविकसितप । अपास्तरणपरिकरं निरस्तसंग्रामपरिच्छदम् , अन्यत्र अपगतास्तरणपरिकरम् [थ]॥ मुखतां श्याम-कृष्णम, मुखम्-अग्रभागो यस्य तत्ताम् , जग्मतुः प्रापतुः, अन्तर्वबीनामुदरगौरवस्य आलिङ्गनानन्दशैथि- ल्यस्य स्तनाप्रभागश्यामत्वस्य चौत्सर्गिकत्वात् । च पुनः, कामम् अत्यन्तम्, प्रवृद्धयोः स्थौल्यमापनयोः, अनयोः खनयोः, भार, खेन आत्मीयेन, रूपेण कृशाकारण, उद्घोढुम् उद्वहनाय, अक्षमा इघ असमर्था इवेत्युत्प्रेक्षा, मध्य- लक्ष्मीः मध्यावयवशोमा, क्षामतां कृशताम् , मुमोच तत्याज, खाभाविककृशतामपहाय स्तनभारोबहनोपयोगिनी गुरुता जमाहेत्यर्थः । अनपत्यतादर्शनदुःखतप्ताम् अनपत्यतायाः-अपत्यराहित्यस्य, दर्शनेन यद् दुःख-परितापः, तेन तताम् , वन्धुतां खबन्धुजनताम् , निर्वापयितुं शमयितुमिव, आयताः दीर्घाः, निभ्यासाः नासावायवः, पदन्यासेपु पाद- विक्षेपेषु चलनवेलायामित्यर्थः, प्रसनुः प्रसरन्ति स्म; अन्तर्वनीनां चलनश्रमेण निःश्वासोद्रमस्य प्रकृतिसिद्धत्वात् [त] । च पुनः, प्रतिदिवसं प्रतिदिनम् , उपचीयमानगर्भा वर्धमानगर्भा सती, सकललोकाचर्यकारिणः सर्वलोकाचर्य- जनकान्, अभिलापविभ्रमान मनोरथविलासान् , अकृत कृतवती, अभृनेति पाठे धृतवतीत्यर्थः । तान् विभ्रमान दर्श- यति-तथाहीति । घासभवनाङ्गणभ्रमिषु वासभवनस्य-निवासमन्दिरस्य, यानि अगणानि-चत्वराणि, तेषु या भ्रमयः- भ्रमणानि, तासु खिन्ना अनुभूतखेदा सती, ससखीजना सखीजनसहिता, शरदागमात् शरदतोरागमनात् , प्रसन्ने निर्मले, मानससरम्पयसि मानसाख्यसरोवरजले, मातुं निमजितुम्, इयेप अभिलषितवती । मध्यन्दिननिदाघ. जनिताऽऽयल्लका मध्यन्दिने-मध्याहे, यो निदाघः-धर्मः, तेन जनितः-उत्पादितः, आयलकः-खेदो यस्यास्वादृशी सती, पल्लवितकल्पपादपलताकुलेषु पल्लविताभिः-नूतनदलव्याप्ताभिः, कल्पपादपलताभिः कल्पवृक्षलताभिः, आकुलेषु- व्यालेषु, यद्वा पल्लवितं कल्पपादपलतानां कुलं-समूहो येषु तादृशेषु, कुलगिरिनितम्यारामेपु कुलगिरीणां-कुलपर्वतानाम् , नितम्बारामेषु-मध्यभागस्थोद्यानेषु, रन्तुं क्रीडितुम्, अभिललाप अभिलषितवती, मदिरावतीति शेषः । गिबुधवृन्दपरि- वृता विबुधन्देन-पण्डितमण्डलेन, देवमण्डलेन वा, परिता-परिवेष्टिता सती, शाश्वतेपु सदातनेषु, सागरान्तरद्धीप- सिद्धायतनेपु सागरान्तराः समुद्रान्तर्गताः, ये द्वीपाः-स्थलप्रदेशाः, तत्रत्येषु सिद्धायतनेषु-सिद्धमन्दिरेषु, अप्सरोमिः खवेश्याभिः, आरब्धं प्रवर्तितं, सान्ध्यं सायंकालिक, प्रेक्षानृत्यं नृत्यविशेषम् , ईक्षितुं द्रष्टुम् , अकाङ्गत् काहितवती । अग्रतः अप्रे, प्रपश्चितविचित्राख्यानकेन प्रपचित-विस्तारितम् , विचित्र-विविधम्, आख्यानकम्-अमृतमन्थनादिकथा- नकं येन तादृशेन, श्रव्यवचसा श्रव्य-प्रवणप्रियं, वचो यस्य तादृशेन, कथकनारीजनेन कथानककुशलो यो नारीजन:- स्त्रीजना, वेन, विविधं नानाप्रकारक यथा स्यात् तथा, विनोद्यमानापि प्रसाद्यमानापि, दिव्यकथानु दैविकोपाख्यानकेषु, मनोहरकथासु वा, कर्ण, ददौ प्रवर्तयामास, विधृतविकोशपुष्करे विधृत-निहितम् , विकोश-विकसितम् , पुष्कर-कमलं, यसिस्वादशे, निजकरे खहस्ते, तथा दृष्टिं न, अनयत् प्रेरितवती, यथा विधृतं, विकोश-प्रत्याकाररहितम्, पुष्कर-कृपाण, फलक येन तादृशे, सुभटनिकरे सुयोधसमूहे । प्रकामगुणवन्तमपि अत्यन्तगुणशालिनमपि, पक्षे मनोहररज्जबदमपि- , ·१८२ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता प्रहीकृताशेषभूभुजा गुरुजनस्यापि गौरवेग ग्लानिमगमत् , अप्रणयिनापि प्रार्थिता सर्वस्वमदित, कृतापकारेऽपि करुणापरा प्राणिनियहे बभूव [2]॥ पूर्णेषु च क्रमेण किञ्चित्सातिरेकेषु नवसु मासेपु सारतिथिवारकरणाश्रितेऽतिश्रेयस्यहनि पुण्ये मुहूर्ते यथास्वमुच्चस्थानस्थितैः कौतुकादिव शुभग्रहैरवलोकिते विशुद्धे लग्ने लमचास्तादर्शनजातपरितोपायामिवोर्ध्व- मुख्यां होरायामप्रत एव जातेन सहितमखिलप्रजाप्रमोदेनाद्वितीयरूपमजनयत् तनयम् [द]। उत्पन्नमात्र एव च कार्यान्तरनियत्रितोऽप्यननुपालितपरस्परः सरमसपदन्यासरणितनूपुरैः पुत्रजन्म स्वयमाख्यातुमुत्सुकैरिव पुरः पुरोभवद्भिः पादपल्लवैः प्रकटितसंभ्रमः पूर्णपात्रप्रणाय भूमिपालाभिमुखमचलत् सकञ्चकिकिरातकुन्जकलमूक- . अपास्तरणपरिकरम् अपास्तः-त्यकः, रणपरिकरः-रणोचितदृढगाप्रवन्धो येन तादृशम् , पक्षे अपगतम् आस्वरणम्- आच्छादनं यस्य तादृशम् , भृत्यलोक सेवकजनम् , पर्यवमिव पल्यश्चमिव, सायज्ञम् अनादरपूर्वकं यथा स्यात् तथा, ऐक्षत दृष्टवती । सर्वदिग्व्यापिना सर्वदिग्व्यापनशीलेन, पत्युरपि भर्तुरपि, प्रतापेन क्षानतेजसा, पक्षे प्रकृष्टतापेन, समतप्यत सम्यक् तप्ता अभवत् । पुनः प्रह्वीकृताशेपभूभुजा प्रह्वीकृताः-अवनमिताः, अशेषाः-समस्ताः, भूभुजः- राजानो येन तादृशेन, गुरुजनस्यापि भर्नादेरपि, गौरवेण महत्त्वेन, पक्षे भारेण, ग्लानि खेदम् , अगच्छत् प्राप्तवती । पुनः अप्रणयिनापि स्नेहानास्पदेनापि जनेन, प्रार्थिता याचिता सती, सर्वस्वं समस्तसम्पत्तिम्, अदित दत्तवती, पुनः कृतापकारेऽपि कृतप्रतिकूलेऽपि, प्राणिनियहे प्राणिसमूहे, करुणापरा दयाशीला, बभूव आता, गर्भिणीनां कायेन मनसा चातीवकोमलत्वात् [थ] क्रमेण यथाक्रमम् , किञ्चित्सातिरेकेषु किञ्चिदधिकेषु. नवसु नवसंख्यकेषु, मासेषु, पूर्णेषु पूर्तिमापनेषु सत्सु, सारतिथिवारकरणाश्रिते सारैः-श्रेष्ठः, शुभभूतैरिति यावत् , तिथिवारकरणे.-तिथिः- सूर्याचन्दमसोदिशान्तरांशः, वारं-दिनम् , करणं-तिभ्यर्धम् , तैराधिवे-युक्ते, अतिश्रेयसि परमशुमावहे, अहनि दिने, पुण्ये शुभे, मुहूर्ते पञ्चदशघा विभकस्य दिनस्य पञ्चदशे भागे, किधिन्यूनाधिकघटिकाद्वयात्मक्काले, यथास्वं यथायोग्यम् , उच्चस्थानस्थितैः उच्चस्थानाश्रितः, गृहाणामुञ्चत्वं चैवम्-"अर्गाचान्यज्ञ१-पर-मृग३-कन्या:-कर्क५-मीनद-वणिजों. शः । दिग् १० दहना ३ ऽटाविंशति २८ तिथी १५ पु ५ नक्षत्र२७ विंशतिभिः २०॥" अयं भावः-मेषादिराशिस्थाः सूर्यादय उच्चास्तत्रापि दशादीनंशान् यावत परमोचाः । शुभग्रहः गुरुयुधप्रमृतिप्रहः, कौतुकादिय अपूर्वदिदक्षारसादिव, अवलोकिते आभिमुख्येन निरीक्षिते, विशुद्ध शुभे, लग्ने रास्युदये सतीति शेषः। लग्नचारुतादर्शनजात- परितोपायामिघ लमस्स-राशीनामुदयस्पस्य, चारतायाः-शुभावहतायाः, दर्शनेन, जातः-प्रादुर्भूतः, परितोषः-सन्तोषो यस्यास्वारश्याम्, होरायां घटिकार्धकालरूपायाम् , ऊर्ध्वमुण्याम् नालोन्मुख्या सल्याम् , अग्रत पव प्रथमत एव, जातेन उत्पनेन, अखिलप्रजाप्रमोदेन सक्लप्रजाहर्षेण, सहितं सह, अद्वितीयरूपम् अपूर्वरूपम् , तनयं पुत्रम्, अजनयत् उद्पादयत् [द] । उत्पनमात्र एव पुत्रोत्पत्त्यनन्तरमेव, कार्यान्तरनियन्त्रितोऽपि अन्य कार्यासतोऽपि, शुद्धान्तयारस्त्रीजनः अन्तःपुरगपिकाजनः, पूर्णपात्रग्रहणाय पूर्णपात्रं नाम पुप्रजन्मादिमहोत्सवे वनमाल्यादि- पूर्ण मुद्दवनैः पारितोषिक्तया बलादादीयमानं पात्रम् , तदुक्तम्-"उत्सवेषु मुहद्भिर्यद् पलादाप्य गृह्यते । वनमाल्यादि तत्पूर्णपानं पूर्णानकं च तस्" इति, भूमिपालाभिमुखं राज्ञोऽन्तिकम्, अचलत् अगच्छन् । कीदृशः सन् ? अननु- पालितपरस्परः अप्रतीक्षितपरसरः पुनः सरमसपदन्यासरणितनपुरैः सरभस -सत्वरो यः, पदन्यासः-पाद- विक्षेपः, तेन रमितानि-ध्वनितानि, नपुरामि-पादादानि येषु तादृशः, पुनः स्वयं साक्षादेव, न त्वन्यद्वारा, पुषजन्म राजकीयपुत्रोसत्तिवार्ताम्, पुरः पूर्वम्, आरयातुं कथयितुम् , उत्सुकै उत्सण्ठितरिव, पुरोभवद्भिः अग्रे सयरदिः, पादपालयः पयोपमपादैः, प्रकटितसम्भ्रमः प्रदर्शितसर्वगः; पुनः कीदृशः! सफअफि-किरात-कुम्ज-यधिर- मूक-वामनः यकिनः-अन्त पुरद्वारसालाः, किराताः-आरम्याम्लेच्छजातीयाः, कुब्जा:-"हृदयं यदि या पृष्टमुन्नतं ममतः साक् कुदो वायुदा कुयी तदा तं कुम्जमादिशेत् ॥” इत्युसलक्षमा बनाः, यधियः-श्रवणदाशिन्या , मूकाः चाशति- अन्याः, पामनाः-इसरोवराः तः सहितः पुनः अनेफशतसंख्या बहुशतसंख्यः [प]।

·तिलकमञ्जरी। १८३ वामनोऽनेकशतसंख्यः शुद्धान्तवारस्त्रीजनः [ध]। प्रमुदितपौरजनजयजयारावपीवरः प्रतिभवनमाहतानाम- संख्यकालाशसझलरीमुरजपटहानामनुसृतः पटीयसा झाकृतेन वादिनाणामाह्वयन्निर नर्तनाय व्योग्नि वैमा- निकवधूवृन्दमाकारयन्निव महोत्सवालोकनाय दिक्षु लोकपालपरिपदमादिशन्निव रगावलीयोग्यरत्नानयनाय पृथ्वीतलोपान्तेषु पाथोनिधीन वभ्राम मथनभ्रान्तमन्दरविघूर्णितमहाणवध्यानघघरो जगति नान्दीघोपः [न]| प्रसर्पन्नितस्ततः प्रस्तुतपरीहास इव तत्कालमधिगतविकाशासु प्रमुदिताखिय दिक्षु चिक्षेप पिष्टातरज पिचरं सरोकिझल्कजालमुद्यानानिलः [प] । कृताध्ययनभङ्गविद्वजनविसर्जितानि प्रष्ठीकतैकैकवठरच्छात्रहस्ता- र्पितविशालपूर्णकलशानि युगपदुचारिताशी:परम्परावचनवाचालानि चेलुरन्तःपुराभिमुसमखिलानि विद्यासत्र- शालान्तेवासिमण्डलानि [फ] । प्रचलितारुणपाणिमणिपहनमान्दोलितालिनीललीलालकभङ्गमाभगुरमुरोज- . , , . नान्दीघोप,-'देवद्विज नृपादीनामाशीर्वादपरायणा । नन्दन्ति देवता यमान् तस्मानान्दी प्रकीर्तिता ॥" इत्युक्तमङ्गलध्वनि , जगति भुवने, वभ्राम भ्राम्यति स्म, कीदृश ' प्रमुदितपौरजनजयजयारावपीवरः प्रमुदिताना प्रहृष्टानाम् , पौरजनानां-तत्पुरवासिजनानाम् , जयजयाराः जयजयकार , पीवरः स्थूल , प्रद्ध इति यावत् , पुन प्रतिभवन प्रतिगृहम्, आहतानां ताडितानाम् , असंख्यकाहला शह झल्लरी-मुरज-पटहानाम्, असख्या अनियतसख्याका , बहव इति यावत् , ये काहला -महाढका , शहा -समुद्रोत्पन्नमुखवाद्यविशेषा , झलय -कास्यवायविशेषा, मुरजा -मृदहा , परहा -दुन्दुमय , तेषाम् , यादिनाणां वाद्यविशेषाणाम्, पटीयसा मनोहरेण, झात्कृतेन ध्वनिविशे. षेण, अनुसूत. अन्वित , किं कुर्वन्निव ? ध्योम्नि आगाशे, स्थितमिति शेष , वैमानिकवधूवृन्दं विमानवासिदेवाना- गणम्, नर्तनाय नृत्यार्थम् , आह्वयनिव आकारयन्निवे युत्प्रेक्षा, पुन दिक्षु दशदिशासु स्थितामिति शेष , लोकपाल परिपदं दिक्पालदेवसभाम्, महोत्सवालोकनाय राजपुत्रजन्ममहोत्सवदर्शनाय, आकारयन्निव आह्वयनिवेति चोत्प्रेक्षा, पुन रगावलीयोग्यरत्नानयनाय रज्यत्यस्मिनिति रङ्ग -नृत्यमण्डप, तस्स आवली-पति, तद्योग्यानि- तन्निवेशनयोग्यानि, यानि रत्नानि, तेपामानयनाय-उपहरणाय, पृथ्वीतलोपान्तेषु पृथ्वीतलप्रदेशेषु, आदिशनिव आशापयन्निवेति चोप्रेक्षा, कीदृश ? मथनभ्रान्तमन्दरविघूर्णितमहार्णवध्यानघर्घरः मथने मुरासुरकृतसमुद्रविलोडने, भ्रान्त -प्राप्तभ्रमण , यो मन्दर -मेह, तेन विधूर्णित -विक्षोभित , यो महार्गव -महासमुद्र , तस्य यो ध्वान -प्वनि , तद्वद् घर्घर -खरविशेषान्वित [न]। इतस्तत. अत्र तत्र प्रदेशे, प्रसर्पन प्रवहन् , उद्यानानिला आरामवात पिष्टातरज पिजर पिष्टातरजोवत्-पटवासपूर्णवत् पिअर्र-किश्चिद्रक्तपीतवर्णम् , सरोजकिचल्कजाल सरोजाना-कमला- नाम् , किअल्कजाल-केसरसमूहम्, दिक्षु सकलदिशासु चिक्षेप विक्षिपति स । कीदृशीषु दिक्षु ? तत्कालं तत्क्षणम् , अधिगतविकासासु प्राप्तविकासामु विकसिताखित्य , अत एव प्रमुदितास्त्रिय प्राप्तप्रमोदाखिवेत्युत्प्रेक्षा । कीदृश इव । प्रस्तुतपरिहास इव प्रस्तुत -प्रारब्ध , परिहास -परि सर्वतोभावेन हासो येन तादृश इथे युत्प्रेक्षा, यथा नायको होलिकोत्सवे परिहासेन नायिकोपरि रक्षचूर्णानि विक्षिपति तथेत्यथ [प]। अखिलानि सकगनि, विद्यासनशालान्तेवासिमण्डलनि विद्यासन्नशालाया -विद्यादानशालाया , ये अन्तेवासिन -गामा , वेषा मण्डलानि-समूहा , अन्तःपुराभिमुख राजस्वी निवासभवनाभिमुसम् , चेलुः जम्मु, कीदृशानि? कृताध्ययनमङ्गविद्वजनविसर्जितानि कृतोऽध्ययनस्य भो विच्छेदो यैस्तादृश , विद्वजने -अध्यापकनन , विसर्जितानि-परित्यक्तानि दत्तावकाशानीत्यर्थ , पुन प्रष्टीकृतकक- वठरच्छानहस्तार्पितविशालपूर्णकलशानि प्रष्ठीकृतस्य-एकैकेन मण्डलेन खाने गर्मितस्य, एक्स्य वठरच्छानस्य- मूर्सच्छानस्य, हसे, अर्पित -निहित , विशाल -बृहदासर, पूर्णकलश -जलपूरितपल्यातमुखकुम्भो येस्वादशानि, पुन युगपदुचारिताशी परम्परावचनवाचालानि युगपदुच्चारित एकागच्छेदेनोके , आशी परम्परावचन - मै. पणासमूहाकवाक्य , वाचालानि-शब्दायमानात [फ] । सान्त.पुरम् अन्त पुरेण-तास्थ्येनोपचारादन्त पुरस्त्रीजनेन सहितम्, नगरनारीवृन्द प्रकृतनगरवासन्यतासमूह , अनिलाहतकल्पलतारनमिय अनिलेन वायुना, माहतम्- आस्फारितम् , कल्पलतावन-कल्परक्षसमूह इव, ननर्त मृत्व चगर । कीदृशम् । प्रचरितारणपाणिमणिपल्लवे प्रचलितानि-प्रकम्पितानि, अरुणानि-रवर्गनि, पानिमग्निरूपाणि-मनोहरहस्वरूपाणि, पनवानि-नवपत्राणि यस्य तादृशम् , . .

·१८४ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता स्तबकभारेण रणरणितताररत्नाभरणमालमनिलाहतकल्पलतावनमिव ननर्त सान्तःपुरं नगरनारीवृन्दम् [4] ॥ अवनीश्वरोऽपि परमोत्पन्ननिर्वृतिलकटाहनोडनिक्षिप्तनाडिकानिहितचक्षुपा गणकनिवहेन निश्चित्य देव्याः प्रसक्लममागतेन मुहुर्मुहुरनेकप्रकारैः कृतोपवर्णनमाकर्ण्य जन्मग्रहवलं बालकस्य कृतमजनादिकृत्यः शुभे मुहूर्ते निवर्तितानुचरलोकः परिगतप्रान्तमुत्सातखङ्गैः समन्ततो वीरपुरुपैः प्रशस्ततरुपल्लवास्तृतमुखेन द्वारशाखा- सङ्गिना पङ्गलकलशयुगलेनावमासितमुदारगन्धोद्गारगुम्गुलुधूपधूमान्धकारदूरीकृतदुष्टचक्रवक्राक्षीसंचारमचिर- धौतचरणामिः प्रविश्य साशीर्वादमन्तःप्रकीर्णकुसुमाक्षतरणाभिर्बन्धुवृद्धामिराबद्धमङ्गलगीतकोलाहलमदत्त- बाह्यपरिजनप्रवेशेन प्रशस्तालापिना सफललौकिकाचारकुशलेन 'कुस्त हरिचन्दनोपलेपहारि मन्दिराङ्गणम्, रचयत स्थानमानेपु रत्नचूर्णस्वस्तिकान्, दत्त द्वारि नूतनं चूतपल्लवदाम, विकिरतान्तरुत्फुल्लपङ्कजोपहारम् , समासोत्तरपदभूतमण्यादिशब्दाना पूर्वपदार्थगतसौन्दर्यबोधकत्वात् , पुन आन्दोलितालिनीललीलालकमङ्गम् आन्दो लिता -उत्क्षिप्ता, अलिनीला -श्रमरसदृशश्यामवर्णा , लीलालकमगा -क्रीडार्थकल्पितकुटिलकेशा यस्य तादृशम्, पुन उरोजस्तबकभारेण उरसि वक्षसि, जायत इत्युरोज -स्तन , तद्रूपस्य स्तबकस्य-पुष्पगुच्छस्स, भारेण, आभङ्गुरं समन्तान्नम्रम्, पुन रणरणितताररताभरणमालं रणरणितानि-ध्वनिविशेषान्वितानि, ताररत्नानाम्-उत्तमरनानाम् , आभरणानि-कटकनपुरावलकरणानि माला च यस्य तादृशम् [व]॥ अपनीश्वरोऽपिराजापि, परमोत्पन्न निर्वृतिः परमम्-अत्यन्त यथा स्यात् तथा, उत्पमा निर्वृति --हयों यस्य तादृश , पुन जलकटाहकोडनिक्षिप्तनाडिकानिहितचक्षुपा जलकटाहस्य-जलपूर्णमहाभाजनविशेषस्य, क्रोडे-मध्ये, निक्षिप्ता- स्थापिता, या नाडिका-कालप्रमापक्यविशेष , तर निहितानि-निवेशितानि, चक्षुपि येन तादृशेन, देव्याः मदिरावस्या , प्रसवलनं प्रसवकालिकलमम् , निश्चित्य निणीय, आगतेन तत्रोपस्थितेन, गणकनिवहेन दैवज्ञसमूहेन, मुहुर्मुहुः पुन पुन , अनेकप्रकार. विविधप्रकार, कृतोपधर्णनम् उपवर्णितम्, यालकस्य जातकस्य, जन्मग्रहवल जन्म. कालिकोचस्थानस्थितप्रहरूप पलम् ,आकर्ण्य-श्रुत्वा, कृतमजनादिकृत्यः कृतम्नानादितात्कालिककार्य सन् , निधर्तितानु- चरलोकः परित्यक्तमृत्यजन , शुमे उत्तमे, मुहूर्ते समये, प्रियायाः मदिरावत्या , प्रसूतिगृहं प्रसवालयम् , अवि- क्षत् प्रविष्टयान् । कीदृशम् ?, उत्खातखड्ने, उद्धृतखझै , वीरपुरुष , समन्ततः सर्वत , परिगतप्रान्तं व्याप्तप्रान्तप्रदेशम्। पुन प्रशस्ततरुपल्लवास्तृतमुखेन प्रशस्तै -उत्तमै , तरूपालवै -क्षनय प्रशस्वाना वा तरूणां पल्लवे, भास्तृतम्- भारतम् , मुखम् ऊर्यभागो यस्य तादशेन, पुन द्वारशासासगिता द्वारशाखा-द्वारस्य ऊर्श्वभाग , तत्सगिना तम स्थितेन, मङ्गलकलशयुगलेन मङ्गलोद्देश्यकपरद्वयेन, भवभासितम् उद्दीपितम् । पुन उदारगन्धोद्गारगुग्गुलु धूपधूमान्धकारदूरीमतदुष्टचप्रयकाक्षीसञ्चारम् उदार -महान् , गन्धोद्गार -गन्धाविर्भावो यस तादृशो यो गुग्गुळ धूपस्य-गुग्गुलधूपसम्बधी, धूर्मे , तद्रूपान्धकारेग, दूरीकृत -निरुद्ध , दुष्टाना-पालघातनदोपवतीनाम्, चक्रवकाक्षीगा चकवाकारनेमाणां श्रीणाम् , समारो यसिखादृशम् । पुन अचिरधौतचरणाभि. ताक्षणप्रक्षालितपादामि , साशी- दिम् आशीर्वादेन सहित यथा स्यात् तथा, अन्त प्रसूतिगृहाभ्यन्तरम्, प्रविश्य प्रवेश कृत्वा, प्रकीर्णकुसुमाक्षत- फणामिः प्रकीर्णानि-प्रक्षिप्तानि, कुसुमानि-पुष्पाणि, अक्षतषणा -तण्डलक्णाथ याभिस्वादशीभि , पन्धुवृद्धाभि स्पयन्धु भूतद्धनीभि , आयमहरगीतकोलाहलम् भामर -आयोजित , कृत इति यावत् , मालगीताना-मनलगानानाम् , कोलाहल -पान्दविशेषो यसिंसाहशम् । पुन शुद्धान्तजरतीजनेन अत पुरसम्पन्धिास्त्रीजनेन, प्रियमाणविविध शिशुरक्षाविधानं क्रियमाग-विघीयमानम्, विविधम्-अनेकप्रकारसम्, शिगुरक्षाविधानं शिरक्षाप्रयोजक कार्य यस्लिमाशम् । धीदशेन वेन। अदत्तयाहपरिजनप्रयेशेन अदात -अवर, पावसरिजनस्य-पापसानस्य, प्रवेश अन्तरागम येन तादृशेन, पुन प्रशस्तालापिना प्रियागशीलन, पुन सकललौकिकाचारपुशलेन समप्रलोरिक व्यवहारामिहेन, पुन जल्पता प्रतिपादयता, विनियाह-मन्दिराङ्गणं रामभवनप्राशगम्, हरिचन्दनोपलेपहारि हरिपन्दनस्स-चन्दनविशेषस, यदा-"पृष्ट च तुलसीबाट कर्परागुरुयोगत । अपया करयोग्य हरिचन्दनमुच्यते ॥" इस्युषस मिधिमन्यविशेषस, उपटेपेन-पिलेपान, हारि-मनोहरम् , पुरुत सम्पादयत, पुन स्थानेषु स्थानेषु तस्सा. .

·तिलफमञ्जरी। १८५ - कारयत सर्वतः शान्तिसलिलक्षेपमकृतकालक्षेपम् , आहरत भगवती पष्ठीदेवीम्, आलिखना जातमातृपटलम्, आरमध्वमार्यवृद्धासपर्याम , निधत्त पर्यन्तेषु शयनस्य सद्योमिमत्रितां रक्षाभूतिरेखाम्' इत्यादि जल्पता वल्पनिफटोपविष्टन शुद्धान्वजरतीजनेन क्रियमाणविविधशिशुरक्षाविधानमपिरतपलत्तालपृन्तनिर्याप्यमाण- सनागरक्षोदपानोदकशरायमधिकोदश्चितात्मभिरचञ्चलावस्थानरुत्थाय विस्मितैरिव त्रिभुवनातिशायिशोममर्भ- करूपमयलोफयद्भिर्मद्गलप्रदीपः प्रकाशिवाभ्यन्तरमदूरस्थितात्मव्यापारसत्वरसूतिकं प्रियायाः प्रसूतिगृहम- विशत् [भा॥ प्रविश्य घ सतर्पमुद्भूतप्रहपस्मितो विस्मयस्तिमितपक्ष्मणा लोवनयुगेन स्फुटविभाव्यमानसकलचक्रवर्ति- लक्षणां शस्यां प्रतिक्षणमवलोक्य सूनोस्निमुवनविलक्षणामययवनियममन्दनिर्मातानन्दाचविन्दुरप्रतिपादनीयां -- नेषु, रतचूर्णस्वस्तिकान् रमानां चन्द्रकान्तादीनाम्, यानि पूर्णानि-कणाः, तैः खस्तिकान्-मालिकाकारविशेषान्, रचयत कल्पयत; पुनः द्वारि द्वारोपरि, नूतनं नवीनम् , चूतपल्लयदाम आम्रपल्लवमयतोरणमालाम्, दत्त 'स्थापयत, बधीवेत्यर्थः; पुनः अन्तः अभ्यन्तरे, उत्फुलपङ्कजोपहारम् उत्फुल्लानि उद्विकसितानि, यांनि पङ्कजानि-कमलानि, तद्रूपम् , उपहार-मामलिकप्रामृतम् , विकिरत विक्षिपत; पुनः अकृतकालक्षेपं न कृतः कालक्षेपः-कालातिक्रमः, विलम्ब इति यावत् . यस्मिंस्तारशं यथा स्यात् तथा, सर्वतः सर्वत्र, शान्तिसलिलक्षेपं शान्तिजनकजलसेकम् , कारयत मृत्यद्वारा सम्पादयस; पुनः भगवतीम् ऐश्वर्यशालिनीम्, पष्ठीदेवीं पोडशमातृकासु षष्ठी बालपालनशीलाम् , “मातृकासु पूज्यतमा सा य षष्ठी प्रकीर्तिता । शिशूना प्रतिविश्वेषु प्रतिपालनकारिणी । तपखिनी विष्णुभक्ता कार्तिकेयस्य कामिनीम्" इत्यायुक्ता देवीम् , आहरत आवाहयत; पुनः जातमातृपटलं जातं नाम गोघृतप्राशनादिना संस्कारविशेषः, तदधिष्ठातृभूतं मातृ- पटलं-गौरीपद्मादिदेवीपोडशकम्, आलिखत चित्रयत; पुनः आर्यवृद्धासपर्याम् आर्याणां-श्रेष्ठानाम् , वृद्धाना-युद्धस्त्री. णाम् , सपर्या पूजाम् , आरमध्वं प्रारभध्वम् । पुनः शयनस्य जातक्शय्यायाः, पर्यन्तेषु प्रान्तभूमिषु, सद्यः तरक्षणम् , अभिमन्त्रितां मन्त्रेण संस्कृताम् , रक्षाभूतिरेखां रक्षार्थमस्मरेखाम्, निधत्त स्थापयत, रचयतेत्यर्थः, इत्यादि इत्याद्यादेशवाक्यम् । पुनः कीदृशेन शुद्धान्तजरतीजनेन ? तानिफटोपविष्टेन जातकशय्यासमीपोपविष्टेन । पुनः कीदृशं प्रसूतिकागृहम् ! अविरतचलत्तालवृन्तनिर्याप्यमाणसनागरक्षोदपानोदकशरायम् अविरतं-निरन्तरम्, चलग्निः उदच्छद्भिः, तालबन्तैः-तालव्यजनैः, निर्वाप्यमाणाः-शीतलतामापाद्यमानाः, सनागरक्षोदाः शुण्ठीचूर्ण सहिसाः, पानोदक- शरापा:-पेयजलाधारमृत्पात्रविशंषा यसिंस्तादृशम् । पुनः मङ्गलप्रदीपैः मङ्गलार्थप्रकल्पितप्रदीप , प्रकाशिताभ्यन्तर प्रकाशितम्-उदासितम् , अभ्यन्तर-मध्यं यस्य तादृशम् । कीदृशैः ! अधिकोदश्चितात्मभिः अधिकम् अत्यन्तं यथा स्यात् तथा, उदचिन -उद्वेलितः, आरमा-खरूपं येषा साइशः, पुनः अचञ्चलावस्थानः निश्चेष्टं संतिष्ठमानैः, अत एव उत्थाय उद्ध्य, विस्मितैरिव साताश्चरिवेत्युत्प्रेक्षा, प्रिभुयनातिशायिशोमं त्रिभुवनातिशायिनी-भुवनत्रयोत्कृष्टा, शोभा यस्य ताहशम्, अर्भकरूपं जातकखरूपम् , अवलोकयद्भिः पश्यद्भिः। पुनः कीदृशम् ? अदूरस्थितात्मव्यापार- सस्यरसूतिकम् भदूरे-समापे स्थिता, आत्मव्यापारे-प्रसवसम्बन्धिखकार्ये, सरवरा- ससम्ममा, सूतिका-फतप्रसवा अस्मितादृशम् [भ]. च पुनः, सतर्ष सामिलापम्, प्रविश्य अन्तःप्रवेशं कृत्वा, उद्भूतप्रहर्पमितः उद्भुतम्-उत्पमम् , प्रहर्षेण- भतिहण, स्मित-मन्दहासो यस्य तारशः, यदा उद्भसेन प्रहर्षेण स्मित.-मन्द हसितः सन् , विस्मयस्तिमितपक्ष्मणा विस्मयेन-आश्चर्यग, स्तिमिते-निस्सन्दे, पश्मणी-नेत्रोपरितनरोमलेखे यस्य तादृशेन, लोचनयुगेन नयनद्वयेनं, स्फुट विभाग्यमानसफलचक्रवर्तिलक्षणाम् स्फुट यथा स्यात् तथा, विभाव्यमानानि-प्रतीयमानानि, सकलानि-समस्तानि, चक्रवर्तिना-परखण्डाधिपानाम् , लक्षणानि-जातकीयहस्वादिगतवमादिचिहानि यस्यां ताइशीम्, शस्यां प्रशसमीयाम् , सुनोः सुतस्य, त्रिभुवन विलक्षणां भुवननयादुत्कृष्टाम्, अवयवथियम् अङ्गशोभाम् , प्रतिक्षणं क्षणे क्षणे, अव लोक्य निरीश्य, अमन्दनिर्गतानन्दाश्रुबिन्दुः अमन्दं यथा स्यात् तया, निर्गताः-नयनाभ्यांनिःस्ता.,आनन्दाविन्दवः- २४ विलक- ·१८६ टिप्पनर्फ-परागविवृतिसंवलिता सुखमयी कामपि दशं प्राप [ म] । निर्गत्य च विमोचिताशेषवन्धनः सदृशमाधिपत्यस्य भूरुदारताया: प्रमोदस्य च निजस्य विस्मायितजगत्रयं मासमात्रमनुयिसमुत्सवमकारयत् [य] || अतिक्रान्त च पटीनागरे समागते च दशमेऽह्नि कारयित्वा सर्वनगरदेव गायतनेषु पूनाम् , मानयित्वा नित्रज्ञातिवर्गम् , अभ्यर्च्य गुरुजनम् , दत्त्वा समारोपित भरणाः सवत्साः सहस्रशो माः सुवर्ण च प्रचुरमा- रम्भनिःस्पृहेभ्यो विप्रेभ्यः खोत शतमन्युगाहनो वारणपतिर्देष्ट इति संप्रधार्य तस्यैव स्वप्नस्य सदृशमात्मीय- नामश्चकदेशेन समुदायवाच्येन चार्थेन समर्थितानुहार हरिवाहन इति शिशो म चक्रे रि]॥ क्रमेण च प्रसवदिवसादारभ्य तत्कालोपजातप्रसवाभिरभिनवयौवनोपचितपरिमण्डलस्त नीभिरव्यङ्गनीरो- गाशयष्टिभिरिष्ट्रविप्रयोगादिभदुःखैरनुपतप्ताभिराप्ततया निपुणमवाभिर्धात्रीभिरनवरतमुपचर्यमाणस्य शुद्ध- पक्षचन्द्रमस इव प्रतिदिवसोपचीयमानदेहावयवक मोरखिलवेदोक्तविधिविदा वेधसेवापरेण स्वयं पुरोधसा , मानन्दजनिताश्रुवणा यस्य, तादृशः सन् , अप्रतिपादनीयाम् अवर्णनीयाम् , कामपि विचित्राम्, सुखमयीम् आनन्दमयीम् , दशाम अवस्थाम् , प्राप अनुयभूय [ म]! च पुन , निर्गस्य प्रसूतिगृहासकम्य, विमोचिताशेषयन्धनः विमोचिनानि-कारागाराध्यक्षद्वारा विश्लेषितानि, अशेषाणि-सर्वाणि, बन्धनानि-तस्करादीनां निगडनियन्त्रमानि येन तादृशः सन् , निजस्य स्वस्य, आधिपत्यस्य जग. खामित्वस्य, भूतेः ऐश्वर्यस्य, उदारतायाः दानशीलतायाः, प्रमोदस्य सुतरोषजन्यानन्दस्य च, सदृशम् अनुरूपम् , पुन, विस्तापितजगन्नयं विस्मापिनम-आचर्यमापादितम्, जगनन-लोस्प्रयं येन तादृशम् , मासमा मासप्रमितम् , मासव्यापकमित्यर्थः, उत्सवं सुतजन्मोत्सवम् , अनुदिवसं प्रतिदिनम् , अकारयत् कारितवान् [4] । च पुनः, पष्ठी. जागरे पछ्या-देव्याः पूजनार्थ षष्टया रानी, जागरे-जागरणे अतिक्रान्ते व्यतीते, निष्पन्ने सतीत यावत् , दशमे महानि दिने, समागते मगुपस्थिते च सति, सर्यनगरदेवतायतने सर्वाणि -समस्तानि, यानि नगरस्य देवताऽऽयतनानि-दय- मन्दिरानि, तेषु, पूजां देवताऽऽराधनं कारयि वा, पुन मित्रशातिवर्ग मित्राणा-सुइदाम् , शातीना-सन्धूना च, या- समूहम् , मानयित्वा सत्कृत्य, पुनः गुरुजनं "धर्मशो धर्म च सदा धर्मपरायणः । सस्पेभ्यो धर्मशालादेशको गुरु रुच्यते ॥" इत्येवं परिभाषितं मुनिजनम् , अभ्यर्च्य पूजयि वा, पुनः आरम्भनि:स्पृहेभ्यः लं कि व्य पारविरफेभ्यः, विप्रेभ्यः प्राह्मणेभ्यः, समारोपितामरणाः समारोपित नि-समर्पितानि, आभरणानि-अलहुरणानि याभ्यस्तादशीः, सवत्साः पत्रासहिताः, सहनशः महनसख्यका , गाः धेन:, प्रचुरं बहु, सुवर्ण च दत्वा, खमे खाना स्थायाम् , शतमन्युयाहनः इन्द्रवाहनभूतः, पारणपतिः गजाधिराज., ऐरावत इत्ययः, इष्टः अवलोकित इति सम्प्रचार्य शुभफलेन निकाय, तस्यैव स्वमस्य स्वमवस्तुनाम्नः, सदशम्, आत्मनाम्नः मेवाहनातसनानः, एकदेशेन वाहने ये शायदेन, सशम् पुनः समुदायवाच्येन हका नेतासमुदायांगन, अर्थेन हरोरन्दम्य पाइन इत्या कारकेश, समर्थितानुहार समर्थितः-इन्द्रवाचक हरि शब्दपर्यायविधया मेपवाहनसमस्यापस्थित्या तदाहन येनोपपादितः, अनुहार:- पितृमारस्यं यन तादृशम् , वामनभावस्य कि यत्नादृश्यनियतवन हरिपोस्थितमेपवाहनवाहनत्वेन अपवाहनसाश्यस्य गुतरामुपगतेरिति भावः । हरिवाहन हात शिशोः जातकस्य नाम, चके कृपयान, अत्र सर्वत्र याक्ये राजेते शेयो योभ्य. (र]। प्रमेण क्रमश., अन्तःपुरे रामभवन, तस्य शिशोहरिवाहनस्य, पर वर्षाल, अतियक्रमुः व्यतीताने । फोरया प्रसवदियसात् गर्भयम चरिनार, आरभ्य प्रभृत, धात्रीमिः उरमातृभि., भायरत निरन्तरम् , उपचर्यः माणस्य निषेयमागस्य । पीसीभि ! तरका गोपजातमसयाभिः मामूनाभि । पुनः अभिनवयौवनोपचितपारें। मण्डलस्तनीभिः अभिनय पायनन-गनतारमा स्था, उचिसो पार, परमम्मी-लो, मनी यासा ताशी म., पुनः मम्पनीरोगायरिभिः भन्या भावना, नीसगा-रोगराहा च, भापटि:-शरीररूपा पटियाला ताराम. पुनःयिमयोगादिभिः मनावरहादिभिः, दुःस, भनुपततामि. अनामतभिः पुनः माप्ततया विसn. तया, निपुणं रवं यथा स्यात् तथा, भयधृताभिः नारतItम । पुन. आय! गुल्लपक्षचन्द्रमसत्य TEथ. पम्प प्रतिदिपसोपीयमानमहावययकान्तः प्रवास प्रसादनम् , untad, यार, पपी माना• ·तिलकमञ्जरी। निवर्तितान्नप्राशनादिसकलसंस्कारस्य समाहृतसमप्रमगलोपकरणाभिरन्तःपुरवृद्धाभित्रिसंध्यामारभ्यमाणावता- रणकक्रियस्य सर्वायुर्वेदपारगर्भिपग्भिर्मनसिद्धिलब्धप्रसिद्धिभिश्च महानरेन्द्ररतन्द्रितैर्मुहुर्मुहुः प्रतिजागर्यमाणस्य प्रकटितसंभ्रमाभिरनापुरिकाभिर हूयाहूय गाढमाश्लिष्यमाणस्य स्थानस्थानारोपितमहाप्रभावानेकमणिभिः प्रधानभूपणैः प्रसाधितललिनसर्याङ्गस्य धृतायुगान्तशिकवात सततानुगम्पमानमार्गस्य स्वभावरम्येपु मणिकुट्टिमेपु क्रोडाशैलकटकेषु नन्दनवनप्रासादकेषु कृत्रिमापगापुलिनेषु च कपोलदोलायमानकमनीयकास्पः क्षिति- पालदारकै सह क्रीडासुखमने कप्रकारमनुभवतो निरङ्कुशप्रचारस्य पञ्च वर्षाणि वस्यान्तःपुरेऽनिचक्रमुः [ल] ॥ अवतीर्णे च पष्ठ किञ्चिदुपजातदेहसौष्ठरस्य व्यक्तरर्गपचनप्रवृत्तेर्विनयारोपणाय राजा राजकुलाभ्यन्तर एव कारितानवद्यविद्यागृहः सम्यगासेपितगुरुकुलानामवगतासिलशास्त्रमर्मनिर्मलोक्तियुक्तीनामुत्तमानायलब्ध . वर्धमाना, अवयवशान्ति -अशोभा यस्य तादृशस्य । पुन अखिलवेदोक्त विधिविदा वैदिकाशेषविधानाभिज्ञेन अपरेण द्वितीयेन, वेधसा ब्रह्मणेवेत्युप्रेथा, पुरोधसा पुर हितेन, स्वयम् आत्मना, निवर्तितान्नप्राशनादिसंस्कारस्य निवत्तिता -निष्पादिना , अन्नप्राशनादय सस्कारा यस्य तादृशस्य । पुन समाहतसकलमहलोपकरणाभि. समा हतानि-संगृहीतानि सफलानि सर्वाणि, मझलोप करणानि-मगलसाधनवस्तुनि या भन्तादृशी भ अत पुग्वृद्धाभि अन्त - पुरस्थपद्धनीभ , त्रिसन्ध्यं प्रातर्म या सायरूपा तिसपु मन्ध्यासु आरभ्यमाणाचतारणफक्रि पस्य आरभ्यमाणा- अनुष्टीयमाना अबतारणकाकया-लवणाद्यवनारणा मक्माङ्गलिकक्रियाविशेषो यस्य तादृशस्य पुन सर्वायुर्वेदपारगै सर्व समग्र , य आयुर्वेद वेदोपागभूतं चिकित्साशास्त्रम् त पारगे -तदन्तर्ग., मन्त्र सिद्धिलब्धप्रसिद्धिभिश्च मन्त्रसिद्ध्या लब्धा प्राप्ता, प्रसाद्ध -लाके ख्यात ताद गश्च, अतन्दितै अनस , महानरेन्द्रे महामन्त्रवादिभि , विशिष्टनृपश्च, मुहुर्मुहु पुन पुन , प्रतिजागर्यमाणस्य प्रतिक्रियमाणस्य । पुन प्रकरितसम्भ्रमाभि. प्रकटित -प्रदार्शत , सम्भ्रम वात्मल्यातिशयजन्यमा सुम्य याभिस्त दृशीम अन्त पुरिकाभि अ त पुरस्त्रीभं आएगहूय पुन पुनराहूय, गाढम् अत्यन्तम्, पाश्लिष्यमाणस्य आलमयमानस्य, पुन स्थानस्थानारोपितमहामभाने कमणिभिः स्थ ने स्थाने-तत्तदशे आर पिता निवेशिता, महाप्रभा - उत्कृष्टप्रभाशालिन , अनेक मणयो यषु तादृशे , प्रधानभूपणै. उत्तमा. लङ्करणे, प्रसाधितललितसर्व गस्य प्रसाधिनान-अल्तानि ललितानि-मनोहरणानि सर्वाणि समस्तानि अगानि- हस्तपादादीनि यस्य तादृशस्य । पुन घृत युधान्तशिकवातसततानुगम्यमानमार्गस्य धृता -तदक्षार्थ गृहीता, आयुधा-याणा स्तादृशा ये अन्तर्वशिका अत पुररक्षका तषा वातन-ममहेन, सनत सर्वदा, अनुगम्यमान -अनुप्रियमाण , मार्गो यस्य तादृशस्य । पुन खभावरम्येपु स्वभावतो मनोहरेषु, मणिकुट्टिमेषु मणि- बद्धभूमिपु, फ्रीडाशैलकटकेषु क्रीडाये ये शेला -पर्वका , नत्कटकेषु तन्नितम्ब पारे, नन्दनवनप्रासादकेषु न नवन नाम-मेरुपर्वतोपारतनमिन्द्रवनम् , तसदृश यद् वनम् , तनत्या प्रासादा -राजगृहा एव प्रासादकास्तयु, यद्वा नन्दयति- आनन्दयतीति नन्दन यद् वन तत्यप्रामादषु प्रसादकेधित पाठल्पे तु नन्दनवनवाप्रसादजनका य क्रीडाशलककाम्ते. ध्विति विशेषणावधया व्याख्येयम् । च पुन छ प्रमापगापुलि नेपु कानमा -क्रियया निता , कीडामु खाता इत्यर्थ , या आपगा -नद्य , त पुलिनषु तदीयसै त पवशेष कपोलदोलायमानकमनीयकाकपक्ष पालघु-गण्डस्थलेषु, दोलाय माना -इतस्ततश्चल त कमनीया मनोहरा ,काक्पक्षा-मस्तकामयपाश्चलम्बमाना 'बालाना तु शिखा प्रोक्त काकपक्ष " इत्यु- फवालको शपाशा येषा तादृशे क्षितिपालदारकै राजशिशुभि सह अनेकप्रकारं बहुविधम् , प्रीडासुसं श्रीडाजन्य मानन्दम् , अनुभवत अनुभागाचरीकुणिस्य । पुन निरङ्कुशमचारस्य निर्वाधगमनस्य, स्वेच्छाचारिण इत्यर्थ ल]] च पुन , पठे षछष अवतीर्णे प्रार-धे ति, किञ्चिदुपजातदेहसौष्ठयस्य किचिदुपजातम्-ईदुत्पन्नम् , देहसाष्ठव - शरीरसौन्दर्य यस्य तादृशस्य, पुन व्यक्तवर्ण रचनप्रवृत्ते काना-रफुगना , वर्णानाम् , वचन प्रातपादने, प्रयाप्तर्यस्य ताशस्य तस्य बलकस्य, विनयारोपणाय वनशिक्षणाय, राजा मेघवाहन , राजफुलाभ्यन्तर एव राजधानीमध्य एव, कारितानवद्यविद्यागृह. कारत-निर्मापितम् , अनवद्य-मनोहरम्, विद्यारई विद्य ध्ययनगृह यन तादृश सन् , अहरहः प्रतिदिनम्, विद्यागुरूणां विद्याथापकानामू, समद सध्यम् , अकरोत् कृतवान् । कीदृशानाम् ? सम्प युब्ज वामनाद .

·१८८ टिप्पनक-परागविकृतिसंवलिता जन्मनामसन्मार्गगतिनिसर्गविद्विषां विद्यागुरूणामहरहः संग्रहमकरोत् [] । उपनिन्ये च तेभ्यः शोभने दिनः मुहूर्त निवर्तितसमस्तेतिकर्तव्यः नातमनुपहतसूक्ष्नक्षोमकल्पितोत्तरासंगमनुलिप्ताङ्गमामोदिना मलयजरसेन प्रत्युरस गमुक्तमुक्ताफलापमुपरचितरोचनातिलकरुचिरललाटमुत्तमाङ्गघटितमालतीमुकुलगण्डमालमयदातयेष- तया सविशेषदर्शितादरमभ्युस्थितायाः पुनः सरस्वत्याः सिनांशुधवलया शरीरच्छाययेव च्छुरितमात्मज- मपनिपतिः [श] पूजाविशेषवर्वितप्रीतयश्च ते लिपिविशेषदर्शनपुरःसरमशेषाण्यपि व्याकरणादीनि शास्त्राणि तस्मै क्रमेणोपादिक्षन [प]॥ कुमारोऽपि सततामियुक्ततया गुरूणां नियत्रणपरतया पितुरविद्यमानतया दुनिीतसंनिधेः खाधीनवया सर्वागमोपनिबन्धानां कुशाग्रीयतया च निजबुद्धेरल्पेनैव कालेन तेषामभ्यन्तरोऽभवत् [स] । अमुक्तामि- योगश्च दशभिरब्दैश्चतुर्दशापि विद्यास्थानानि-सह सर्वाभिरुपविद्याभिर्पिदाञ्चकार । कलाशास्त्रं च निरवशेष गासेवितगुरुकुलानां सम्यक्-पूर्णशिक्षापर्यन्तम्, आसेवितं-श्रद्धया सेवितम् , गुरुकुल यस्तादृशानाम् ; पुनः अव. गताखिलशास्त्रमर्मनिर्मलोक्तियुक्तीनाम् अवगता:-ज्ञाताः, अखिलशास्त्रमर्मणां-समस्त शास्त्रतात्पर्याणाम् , या निर्मलो- कया-निर्दुष्टनिर्वचनानि, तयु कय -तदुपपत्तयो यस्तादृशानाम् : पुनः उत्तमानायलब्धजन्मनाम् उत्तमानाये-सत्कुले, लब्धं जन्म यस्तादृशानाम; पुनः असन्मार्गगतिनिसर्गविद्विषाम् असन्मार्गे-उत्पथे, या गतिः-गमनम् , तद्विद्विषा- तरिगाम् [] । च पुनः, निर्वर्तितसमस्तेतिकर्तव्यः निर्वतिता-सम्पादिता, समस्ता इतिकर्तव्यता-उपनयनान- क्रियाकलापो येन तादृशः, अवनिपतिः राजा, शोभने ज्योतिषशास्त्रोक्तशुभलक्षणान्विते दिनमुहूर्त दिने मुहूर्ते च पात्मज पुत्रम्, तेभ्यः विद्यागुरुभ्यः, उपनिन्ये विधिना समर्पयामास, गुरुकुले वासयामास, कीदृशम् ? नातं कृतस्नानम् । पुनः अनुपहतसूक्ष्मक्षोमकल्पितोत्तरासङ्गम् अनुपहतेन-विशुद्धन, सूक्ष्मेण सूक्ष्मतन्तुमयेन,क्षीमण-कौशेयवत्रेण, कल्पितः- रचितः, उत्तरासः-उत्तरीयाच्छादनं येन तादृशम् पुनः आमोदिना सुगन्धाट्येन, मलयजरसेन चन्दनपठेन, अनु- लिप्ताम् अनुलिप्तशरीरम्; पुनः प्रत्युरसं वक्षःस्थले, आभुकमुकाकलापम् भामुक्तः-धृतः, मक्काकलापः-मुकाहारो येन तादृशम् : पुन: उपरचितरोचनातिलकराचिरललाटम् उपरचितेन-विन्यस्तेन, रोचनातिलकेन,-गोरोचनामय. तिलकेन, रुचिरः- मनोहरः, ललाटः-भालस्थलं यस्य तादृशम् पुनः उत्तमाङ्गघटितमालतीमुकुलगण्डमालम् उत्तमा मस्तके, घटिता-स्थिता, मालत्याः-तदाख्यलतायाः, यानि मुकुलानि-किचिद्विकसितकलिकाः, तन्मयी गण्डमाला- गण्डस्थललम्बिनी माला यस्य तादृशम ; पुनः अवदातवेपतया शुप्रवेषेण, सविशेषदर्शितादरं सपिशेय-साविशयं यथा स्यात् तथा, दर्शितः-अभिव्यक्त , आदरः-सम्मानो यस्य तादृशम् ; अत एव पुरर अमे, अभ्युत्थितायाः कृताभ्यु- स्थानायाः, सरखत्याः विद्याधिपतृदेव्याः, सितांशुधवलया चन्दवच्छु-या, शरीरच्छायया शरीरकाम्या छरि- तमिव व्याप्तमिवेत्युस्प्रेक्षा [श] पूजाविशेपार्षतप्रीतयः पूजाबदोषेम-सम्मानातिशपेन, पर्विता-प्रचुरिता, प्रीतिः- प्रसादो या तादृशाः, ते विद्यागुरवः, लिपिविशेपदर्शनपुरस्सरं लिपिविशेषाणा-लेख्याक्षररूपाणी प्रवादीनामष्टादश- भेदानाम् दर्शनपूर्वकं परिचयपूर्वकम्, अशेपाण्यपि सर्वाभ्यपि, व्याफरणादीनि शन्दशास्त्र अमृतीनि शलाजि, क्रमेण यथाफमम् , तस्मै राजपुत्राय, उपादिक्षन् उपदिष्टवन्तः [५] । कुमारोऽपि गजपुत्रोऽपि, गुरुणां विद्यागुरूणाम् , सततं सर्वदा, अमियुक्ततया शिक्षणपरतया, तथा पितु. मेघवाहनस्य नियंत्रणपरतया निप्रहपरतया, तया दुर्मिनीतसग्निधेः दुर्जनसपस्य, अयिधमानतया असत्वेन, तया सर्यागमोपनियन्धानां सर्वेको गनीय- प्रन्यानाम, स्वाधीनतया सायातनया, तथा निजयुद्धः स्युट फुशाप्रीयतया इंशाप्रवदतिसुस्मतया, अल्पेनैव फियतव, कालेन, तपा विधागुरुणम्, अभ्यन्तर अन्तर्गतः, तदन्तरवगाहनपुरा इत्यर्थः, अभयत् पभूव [स]। च पुनः, ममुक्तामियोगः अत्यताध्य सायः, दशभिः, अम्दैः वः, चतुर्दशापि "पावेदाचत्वारो मीमांसाधीक्ष तथा धर्मशानं पुराग च विश एतायतु ।" इत्यादिना चतुर्दशायेन सेल्यातानि, विद्या स्थानानि, 'सर्याभिः सनाभिा, उपपियामिः कायनाटकादिभिः सह, विदाञ्चकार माधजगे। च पुनः, निरयशेष समप्रम्, कलाप्राणम्, विवेद ·तिलकमञ्जरी। १८९ विवेद, विशेषतश्चित्रकर्मणि वीणावाद्ये च प्रवीणता प्राप [ह] । मुजबलं चास्य विस्मापितसुरासुर कसरि- किशोरस्येव सहज शारीरमभवत्, आरब्धकार्यस त्रिभुवनेऽप्यशश्यमविजेयमसाध्यं च किमपि न प्रायेणा- भूत क्ष] । एपं च परिणताशेपशाखमासादितसकलावविद्यापारमुपलब्धसर्वबुधजनसाधुवादमारूढनवतारुण्य- लक्ष्मीलब्धपरिपूर्णसर्वावयधशोभमनुमोदित विद्यागुरुजनेन हरिवाहनमतिक्रान्ते पोडशे व हर्षनिर्भरो राजा विसर्जितैराकारणाय सादरमुदाराकारयेपैः प्रधानपुरुपैरनुगम्यमानमतिभूयसा विभपेन स्वभवनमानिनाय [ज्ञ]। निवर्तिताखिलगृहप्रवेशमङ्गलश्चास्य नगरयाधायामलघुवप्रालङ्कतप्राकारलहिताभ्रमदभ्रनोरणस्तम्भमुभयतो निखातशातकुम्भपूर्णकुम्भोद्भासितद्वारदेशमनेकगजतुरङ्गशालाभिरामं कुमारभवनमकारयत [अ]। कर्तुकामश्च यौवराज्याभिषेकं तस्य साहायकार्थमाज्ञाभरसहं प्रज्ञया पराक्रमेणाकारेण विनयेन वचनविन्यासेनोद्यमेना- विदितवान् । व पुनः, विशेषतः विशेषेण, चित्रकर्मणि चित्रणकलायाम्, च पुनः, धीणापाये वीणारूपयाद्यवादन. कलायाम् , प्रवीणतां कुशलताम्, प्राप प्राप्तवान् हिच पुनः, अस्य राजपुत्रस्य, भुजयलं याहुवलम् , विस्मापित. सुरासुरं विस्म पिताः विस्मयमापादिताः, सुराः-देवा , असुराः-राक्षसाश्च येन तादृशम् , अभवत्, किमिव ? केसरि- किशोरस्या सिंहशिशो सहज साभाविकम् , शारीरं शरीरसम्बन्धि, वलमिव । आरब्धकार्यस्य प्रारब्धव्यापारस्य तस्य कुमारस्य, त्रिभुवनेऽपि लोकत्रयेऽपि, किमपि अशक्यं शक्त्यमाध्यम् , अविजेयं विजेउमशक्यम्', असाध्यं सापयितु. मशक्यं च, प्रायेण बाहुल्येन, न, अभूत् आसीत् [क्ष] । एवम् अनेन प्रकारेण षोडशे वर्षे अतिकान्ते भ्यतीवे सति, हपंनिर्भरः भानन्दपूर्णः, राजा मेघवाहनः, अतिभूयसा अत्यधिकेन, विभवेन वित्तमायोत्सवेन, हरिवाहनं तशामक खकुमारम्, स्वभवनं खगृहम् , निनाय मानीतवान् । कीदृशम् ? परिणताशेपशास्त्रं परिणतानि-परि. पक्कानि, दृढमभ्यस्तीकृतानीति यावत् , अशेषाणि-समस्तानि, शास्त्राणि-प्रन्या यस्य तादृशम् । पुनः आसादितसकलान. विद्यापारम् आसादित -प्राप्त:, सरलायाः-समप्रायाः, अनविद्यायाः वागविद्यायाः, पारः अन्तो येन तादृशम् । पुनः उपलब्धसर्पघुधजनसाधुवादम् उपलब्धः-प्राप्तः, सर्वेषां युधजनाना-विद्वजन नाम् , साधुवादः-'अयं कुमारः साधुः, विद्यावतामुत्तमः' इत्याकारकः प्रशसावादो येन तादृशम पुन आरूढनवतारुण्यलक्ष्मीलब्धपरिपूर्णसर्वावयच. शोभम् आरूढया-आपनया, नवतारुण्यलक्ष्म्या-नवयावनसपदा, लब्धा-प्राप्ता, सर्वेषामवयवानाम्-अङ्गानाम्, शामा- सौन्दर्य येन तादृशम् पुनः विद्यागुरुजनेन, अनुमोदितं गृहं गन्तुमनुमतम् । पुनः आकारणाय तस्याहानाय, सादरम् आदरपूर्वकम् , विसर्जितैः प्रेषित , उदाराकारयेपैः समृद्धाकारवषयालिभिः, प्रधानपुरुषैः मश्रिजनैः, अनुगम्यः मानम् अनुनियमाणम् []] अस्य हरिवाहनस्य, निवर्तिताखिल गृहप्रवेशमङ्गलः निवतित-सम्पादितम् , अखिल-समयम्, गृहप्रवेशाय- कुमारस्य गृहहान्नरागमनाप, माल-मालि मनुष्ठानं येन ताश , राजेति शेषः, नगरयाबायां नगरादहि लाया भूमी, कुमारमयनं कुमारप्रासादम्, अकारयत् निरमापयत् । की शम् ! अलघुयपालनप्राकारलवितानमदभ्रतो. रणस्तम्भम् अलघुना-महना, वालकृतेन-पारेखोनमृत्तिकास्तूभूषितेन, प्राकारेण, लाइनानि-अध कृतानि, भाप्रमन्ति- समन्तादितस्ततश्चलन्ति, अभ्राणि-मेघा एव तोरणस्तम्भा:-द्वारस्तम्भा यस्य तादृशम्, मेघादम्युनतमित्यर्थः; पहा अलघुव-, प्रालतेन प्राकारेण लद्धितानि अत्राणि मेपा येन तादृशम् , पुनः अदभूतोरणस्तम्भम्-अनल्पद्वारस्तम्भम् । पुनः उभयतः, पाद्वये, निखातशातकुम्भपूर्णकुम्भोद्भासितद्वारदेशं निखाता.-निखननेन निवेशिताः, ये शातकुम्भस्य-सुवर्णस्य पूर्णकुम्भा -पूर्णकलसाः, तेरुनासितः-उद्दीपितः द्वारदेशो यस्य तादृशम् । पुनः अनेकगजतुरङ्गशालाभिरामम् भने- केषा-बहूनाम् , गजाना-इस्तिनाम्, तुरहानाम्-अश्वाना च, शालाभिः-गृहैः, अभिराम-मनोहरम् [अ]च पुनः, तस्य कुमारस्य, यौयराज्याभिषेक युवराजत्वाभिषेकविधिम्, फर्गुफामः चिकीर्षु, साहायफार्थे तर साहाय्यार्थम् , आदर- प्रेषितैः आदरेण प्रस्थापिते , प्रणिधिपुष्पैः अनुचरजनैः, उर्वीपतिकुमार कमपि राजकुमारम्, अनिशं सततम्, अन्वियेष अविष्यति स्म । कीदृशम् ! आशाभरसहम् तदाशापालनभारक्षमम्, प्रख्या विवेकेन, पपक्रमेण सामर्थेन, आकारण भाकृत्या, विनयेन प्रभुभफिनमतया, पचनविन्यासेन वाक्यरचनाचातुयेंग, उद्यमेन उद्योगेन। .

·१९० टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता परैश्च त्यागशौर्यगम्भीर्यादिभिः, प्रमुगुगैधुतानुकारमुर्वीपतिकुमारमादरप्रेपितेः प्रणिधिपुरुषैरनिशमुा. मन्वियेप [आ] ॥ एकदा च तं प्रातरेवास्थानमण्डपोपविष्टमध्यासितविकटहेमविष्टरमुत्खातखङ्गैः कृतनिरन्तरावस्थितिभिरूर्व- स्थितैरावद्धपतिभिः शरीररक्षाधिकारनियुक्तर्वीरपुरुषरुभवतः परिक्षिप्तमनतिनिकट निरन्तरासीननिसृनयाभ- राजलोकमभ्यर्णवर्तिनीभिरनवरतचामरोल्प चलितकलाचिकाकाञ्चनपलयाभिरविलयाभिरुपवीज्यमातरपु. पमुप.क लमेवागनेन सहप्रविष्टकतिपयप्रगयिराजसूनुना प्रणम्य सविनयमवनीतलोपविष्टेन पिचरणविन्यस्त- निश्चलदृष्टिना हरियाहनेनोपास्यमानमागृीतचित्रकन कवेत्रलता प्रतीहारी प्रविश्य क्षितितलन्यस्तजानुहस्त- युगला सविनयं व्यजिज्ञात - 'देव ! संप्रत्येन दक्षिणापयादागतो दक्षिणदण्डाधिपतेर्वनायुवस्य प्रसादभूमि- विजयवेगनामा प्रधानपुरुषः सकलपुरुषार्थसिद्धिसंपादक देवस्य पादपद्मयुगलं मुकण्ठितो द्वारि तिष्ठती साकर्ण्य देवः प्रमाणम्' [इ] 1 अवनिपालस्तु संस्मृत्य वचनेन तस्याः पूर्ववृत्तमङ्गुलीयकप्रेषणवृत्तान्तमधि- . . अपरै. अगश्व त्यागशौर्यगाम्भीर्यादिभिः औदार्य शौर्यगाम्भीर्यप्रमुखैः, प्रभुगुणैः राजगुणः, धृतानुकारं गृहीत. तत्सादृश्यम् [आ]| एकदा एकस्मिन् समये, तं राजानम्, प्रातरेव प्रातःकाल एव, प्रतिहारी, प्रविश्य सभामण्डपान्त प्रवेश कृया, सविनय विनयपूर्वकम , व्यजिज्ञपत् विज्ञ पितवती; कीटशी? आगृहीतचित्रकनकवेत्रलता आग्रहीता, चित्रा- विलक्षणा, कनकस-सुवर्णस्य, वेत्रलता-वेषयष्टिर्यया तादृशी; पुन: क्षितितलन्यस्तजानुहस्तयुगला क्षितितले-भूतले, न्यस्तं निहितम , जानुयुगलम-कर-जवामध्ययुगलम् हस्तयुगलं च यया तादृशी, कीदृशं तम् ! आस्थानमण्डपोपविष्ट संभामण्डपोपविष्टम् । पुन अध्यासितविकटहेमविष्टरम् अभ्यासित -अथिष्टितः, विकटः -प्रकटः, हेमविष्टर -सुवर्णमय- मासनं येन तादृशम् । पुन. धीरपुरुषैः सुभटजन , उभयतः पाश्चंद्रये, उपक्षिप्तं व्यापम् । कीदृशः । उत्खातखहै। वयनखाग, पुन कृतनिरन्तरावस्थितिभिः अनवरतमवस्थित; पुन. ऊर्वस्थितैः उस्थित ; पुन आयद्धप निमिः पहिबद्ध; पुन शरीर क्षाधिकारनियुक्तैः तदीयशरीररक्षगरूपरार्यनियुकै । पुन भतिनिकटनिरन्तरा. सीननिभृतालभराजलोकम्, अतिनिम्टे-अतिममीपे, निरन्तरम्-अविरतम् , आसीना.-उपविशन्तः, निमृताः- निबलाः, यालभरामलोका:-प्रियदरजना यस्य त दगम् : पुनः वारविलासिनीमिः वाराङ्गनाभि, उपपीज्यमानवपुषम् उपवीज्यमान व्य जनपरिशील्यमानम् , वपुः-शरीरं यस्य तादृशम् । कीदृशीभि ? अभ्यर्ण पर्तिनीमि. समीपवर्तिनीमि ; पुनः अनयरनचामरोत्क्षेपचलितकलाचिकामाञ्चनवलगमिः अनवरतं निर तरम्, चामरोक्षेपेण चामरस्य चमरजा- तीयमगविशेषपुच्छरचित यमनस्य, उक्षेपेग-उद्धेलनेन, चलिना.-दोलिता , कलाचिकाकाशनवलया. कलाचिकाया-प्रोटे, स्थिता. सुवर्णमया घलया यासा ताशीभिः । पुन. कीदृशम ! उपःकालसेवागतेन प्रातःकालिसेरामुपस्थितेन, कतिपयपणयिमिः कतिपयनहिभिः मह, प्रविश्य साम डपे प्रवेश कृचा, प्रगम्य स पतरं राजानमभिव छ, सविनयं विनयपूर्वकम् , अमनीतलोपविष्टेन : पृथ्वीतलो पविष्टेन, पुन पिचरगविन्यस्तनिश्चलटिना पितु -मेघवाहनस्य, परगयो., विन्यस्ते-निहिते, निचले, टी ने येन तादृशेन, राजसू नुना गनसुनेन, हरिवाइनेन, उगस्यमान सेव्यमानम् । कि म्यजिहादित्याह -देव ! राजन् । सम्प्रत्येर इदानीमेव, दाक्षणापयात् दक्षिणदेशात, आगत, दक्षिण खण्ड धिपतेः दक्षिणदेशाधिपते., पत्रायुधस्य समानः सेनारतः, प्रसादभूमिः प्रेमास्पदम्, विजययेगनामा संशक, प्रधानपुरुषः, सकलपुरुषार्थसिद्धिलम्पादकं मकलाना-ममस्तानाम् पुरुष ना-धर्मार्थकाममोक्षाणाम् , निदे.-नियो, सम्पादक जनाम, दयस्य भात, पादपद्मयुगलं चरणपाद्वयम् , द्रष्टुम् अवलोकिनुम, उत्कण्ठितः उत्कृष्ठा पान, द्वारिकादेशे, तिष्ठति वर्तते, त्याकर्ण्य इति थुना. देयः भवान्, प्रमाण वार्तव्ये सयम्प्रमाणभून [] भयनिपालस्तु मे पाइननु तस्या. दारगतिघायवनेन वाक्येन, पूर्ववृत्तं नियमम् , महुलीयकमेष महत्तान्तम् माले परप्रेगसमाचारम्, संस्मृत्य सम्यक् स्मृता, अधिगतमीतिः प्रामप्रमोद प्रवेशपतस .

·तिलकमञ्जरी। १९१ गतप्रीतिः 'प्रवेशय' इति ता सादरमवदत् [ई] । अथ पार्थिववचनानन्तरमेव सा 'यदाज्ञापयति देव इत्युक्त्वा सत्वरमास्थानमण्डपानिर्जगाम [3] | क्षणमात्रनिर्गतायां च तस्यां द्वारदेशप्रहितलोचनो महीपतिः प्रविश्न्तमीपत्क्षामवपुषमुपरचितराजदर्शनोचितवेपमचिरस्नातमपि मार्गवातातपप्लुष्टगात्रत्वक्तया मलिनमियो- पलक्ष्यमाणमतिचिरदर्शनादपरिचितमिय परकीयमिवान्यथाभूतमिय राजकुलमाकलंयन्तमवनिपालदर्शनोत्सुक- तया च संभाषणगोचरागतानिष्टानपि सकदृष्टानिर राजपुंगानल्पविस्तरमालपन्नमुत्तरीयपटगोपायितोपायनेन . पश्चाद्जता पुरुषेणानुगम्यमानं विजयवेगमपश्यत् [3] ॥ ' ' दृष्ट्वा च कृतस्मितो दूरादेव संभ्रमवता संभापणेनैनमनुजग्राह । सरभसोपसृतं च तं कृतप्रणाममासक्त- कुटिमरजोधूसरललाटजानुकरपुटमुपविष्टमन्तिकोपनीते सचिनयम सने प्रीतिप्रसन्नतारकेण चक्षुषा क्षणमात्र- मवलोक्य जगाद-'विजयवेग! कुशलमखिलीरचक्रप्रकाण्डस्य महादण्डाधिपतेः पृथिव्यामप्रतिहतायुधस्य सराजलोकस्य बजायुधस्य [ ऋ] । स च किश्चिदुझितासनो विनयविरचिताञ्जलिः प्रणम्याप्रवीत- . प्रवेश कारय, इति, तां द्वारपालिसम, सादरम् आदरपूर्वकम् , अवादीत् उक्तवान् [ई ] 1 अथ अनन्तरम् , पार्थि ववचनानन्तरमेव पापवस्य-राज्ञ , वचनानन्तरमेव-प्रवेशानुमतिप्रतिपादनानन्तरमेव, सा द्वारपालिका, देवः भवान् , यत्, आशापयति आदिशति तत् करोमीति शेषः, इति उत्तया कथयि वा, सत्वरं शीघ्रम् , आस्थानमण्डपात् । सभामण्डपात्, निर्जगाम निर्गता [3]। तस्यां द्वारपालि कायाम् , क्षणमात्रनिर्गतायां क्षणमात्रनिष्कान्तायां सत्याम् , द्वारदेशप्रहितलोचनः द्वारदेशप्ररिनदृष्टः, महीपतिः मेघवाहनः, विजयवेगं तन्नामानं प्रध नपुरुषम् , अपश्यत् दृष्टवान् । कीदृशम् ! प्रविशन्तम् अ-त.प्रवेशमायरन्तम, ईपक्षामधपुष किभित्कृशकलेवरम् ; पुन' उपरचितराजद- नोचितवेषम् उपरचितः-विरचितः, राजदर्शनोचित -राजदर्शनयोग्यो वषो येन तादृशम् ; पुनः अचिरस्नातमपि सद्य नातमपि,मार्गवातातपप्लुटगाप्रत्यक्तया मार्गस्य यो वातः-पवन ,आतप -सूर्यकिरणश्च, ताभ्यो इष्टा-दग्धा, सन्तप्तेति यावत् , गायक-शरीरत्वक यस्य तद्भावस्वत्ता तया, मलिनमित्र उपलक्ष्यमाणं प्रतीयमानम; पुनः अतिचिरदर्शनात् अतिर्घकालोतरमवलोकनात् , अपरिचितमिव अजातपरिचयमिव, परकीयमिव अन्यीयमिव, अन्यथाभूतमिव प्रकारान्तरप्राप्तमिव, राजकुलम्, आम्लयन्तम् अगच्छन्तम ; पुन. अवनिपालदर्शनोत्सुकतया अवानपालस्य- राज्ञः, यद्दर्शनं तत्रोन्सुकत्वन हेतुना, सम्भापणगोचरागतान् प्रतिपायरूपेणागतान् , इष्टान् प्रियान्, अपि, असकृद्ध- टानपीति यावत्, सरुद्दष्पानिय एवारमेवावलाकिनानिा, राजपुङ्गयान् पठान्, अल्पयिस्तरम् मनात यिस्तरम् , परिमितमिति यावत् , आलपन्तम् आभ पमाणम्: पुन उत्तरीयपटगोपायितोपायनेन उत्तरीयपटेन-उत्तरीयवस्त्रेण, गोपायितम्-आच्छादितम् , उपाय -प्रामृत येन तादृशेन, पचा नाता पुषेण, अनुगम्यमानम् मनुस्त्रियमाणम् [3]i दृष्ट्वा च तमवलोक्य च कृतस्मितः कृतमन्दहास दूरादेव पूरत एव, सम्भ्रमयता प्रीतिप्रयुक्तत्वराशालिना, सम्भाषणेन आलापेन, एनं विजयवेगम् , अनुजग्राह अनुगृहीतवान् , स राजेति शेषः । सरमसोपस्तं सवेग. मन्तिक्मागतम् तं विजयवेगम् , प्रीतिप्रसन्नतारकेण प्रीत्या प्रेरणा, प्रमना- विकसिता, तारका-कनीनिका यस्य तादशेन, चक्षुपा नेत्रण, क्षणमात्र किश्चित्कालम् . अवलाक्य, जगाद उफान् । कीदृशं तम् ! कृतप्रणामं कृताभिवादनम् । पुन आसक्तकुट्टिमरजोधूसरललाट जानू करपुटम् सकेन सलनेन युमिरजसा मणिपसमिष्किया, धूम-- ईपाण्डुवर्णा , ललाट भालस्थलम् , जान-उजवामभागो, करपुर:-इस्लपुटश्च यस्य तारमा पुनः अन्तिकोपनीते समीपमानीते, आसने, सविनयं विनयपूर्वकम् , उपविष्टं नोपवेतनम् । किं जगाइत्याह-विजयवेग! असिलवीर. चक्रप्रकाण्डस्य समस्खवीरमण्डलप्रशस्तस्य, पुनः महादण्डाधिपतेः महनश्चनुरासेनापिनायास, पुनः पृथिव्यां जगति, अप्रतिहतायुधस्य अण्ठितमागस्य, सराजलोफस्य राजनहितस्य, यमायुधस्य, फुशलं भद्रम् , अस्ति कम्पति शेषः [३] पुन, स विजयवेग , किञ्चिदुसितासनः शिरकासनः सन् , विनयरचिताअलि विनय ·१९२ टिप्पनक-परागवितिसंवलिवा "अद्य कुशलम्, यस्मिन्निंतरजन इन विसर्जिताहकारमन्धिरित्यं स्वयमादिशति सकलत्रिभुवनामिनन्दित- प्रभायो देवः, त्वदनुभावप्रसाधिताखिलदुर्वृत्तरिपुराजन्यकेन सैन्याधिपतिना विज्ञापितोऽस्मद्वचनेन पञ्चाङ्ग- चुन्वितमणिकुट्टिमः प्रणामः, ससंभ्रममवनताश्चार्ययन्ति देवस्य घरणनखचिन्तामणिपरंपरा पुरःप्रकीर्णचूडा. ' मणिकिरणचक्रवालयालपबमूर्द्धनि मूर्दाभिषिक्तपार्थियकुलोद्भवा भवदत्त-भीममानुगप्रभृतयः सपरिजना राजानः []। इत्युंदीय भूयोऽप्यभापात- 'देव ! यालारुगाभिधानं दिव्यमहुलीयकरत्नं पुरा यत् प्रेपित देघन दण्डाधिपस्य तद्वृत्तं तेन कालमेतायन्तमात्मसंनिधायधुना च फरदीकृतसकलदाक्षिणात्यशोणि- पतिना तेन मत्पावें प्रहितमिह, मयाप्यद्य निरवद्यमणिभिर्भूषणगणैः समेतमखिलरमकोशाध्यक्षस्य महोदधेः ससाक्षिकं समर्पितमित्यवधारयतु दिव्यदृष्टया देवः' इति पदन्तं च तमुपजातकोतुको नृपः सस्मितम- यादीत-'विनयवेग ! कचित् कृतस्तेन कश्चिदुपकारः संगरेपु सेनापतेस्त्वदीयस्य' [ल]। स जगाद- - सम्पुटितकरः, प्रणम्य प्रणाम कृवा, अब्रवीत् । किमित्याह-अद्य अस्मिन् दिने, कुशलम् , अस्त्रीति शेषः । यस्मिन् दिने, इतरजन इव सामान्य जन इव, विसर्जिताहवारप्रन्थिः विमोचितमहत्त्वाभिमानरूपप्रन्थिः, सकलत्रिभुवनामि.. नन्दितप्रभावः समप्रलोकायप्रशंसितप्रभावः, देवः भवान्, स्वयम् आत्मनेव, आदिशति उछप्रकारेणाज्ञापयति । . त्वदनुभावप्रसाधिताखिलदुर्वृतरिपुराजन्यकेन त्वदनुभावेन-त्यत्प्रभावेण, प्रसाधितानि-वशमानीतानि, अखिलानि- सर्वाणि, दुर्घत्तानि-उद्धतानि, रिपुराजन्यकानि-शत्रुभूतक्षत्रियसमूहा येन सादृशेन, सन्याधिपतिना सेनानायकेन, वा. युधेनेति यावत् , पञ्चाङ्गचुम्बितमणिकुहिमः पञ्चाशन-हस्तद्वय जानुद्वयमस्तकात्मकेन, चुम्बितः-स्पृष्टः, मणिकुटिमः, मपिखचितभमिर्गस्मिस्तादृशः, प्रणामः नमस्कारः, अस्मद्वचनेन मद्वाक्येन, विज्ञापितः निवेदितः। मूर्धामिपिक्त- पार्थिधकुलोद्भवाः प्रशस्तक्षत्रियवंशोत्सनाः, भवदत्त भीम भानुवेगप्रभृतयः तदादयः, सपरिजनाः सपरिवाराः, राजानः, ससम्भ्रमं सवेगम्, अवनता: विनीताः सन्तः, देवस्य मवत', चरणनखचिन्तामणिपरम्परां चरण. सम्बन्धिनखरूपचिन्तामणिगणम्, अर्चन्ति आराधयन्ति । कै? पुर प्रकीर्णचूडामणिकिरणवक्रवालयालपल्लवैः पुरः-अप्रे, प्रकीर्गाः-प्रक्षिताः, चूडामणीनां-मुन्टानाम् , यत् किरणचकवाल-किरणमण्डलम्, तद्रूषा बालपल्लवाः नवपलया येषां तादृशैः, मूर्धभिः मखकैः []। इति शायम् , उदीर्य उक्त्वा, भूयोऽपि पुनरपि, अभापत उकवान् , विजयवेग इति शेषः । किमित्याह- देवा राजन् !, देवेन श्रीमता भवतेति यावत्, यत् , यालारुणाभिधानं घालारुणनामकम् , दिव्यं सुन्दरम् , अहुलीय- फरनम् भलिभूषणभूतरनम्, पुरा पूर्वम् , दण्डाधिपस्य चतुरसेनानायकस्य, वनायुधस्येत्यर्थः, प्रेषितम् उपहृतम् , • तत् तेन दण्डाधिपेन, एतावन्तं कालम्, एतावकालमभिव्याप्य, मात्मसन्निधौ खपायें, धृतं स्थापितम् । च पुन:, करदीकृतसफलदाक्षिणात्यक्षोणिपतिना कर ददाति करदाः, वाशीकृना अधिकृता इति यावत , दाक्षिणात्याः- दक्षिणजनपदसम्बन्धिनः, क्षोणिपतयः-नृपतयो न तादृशेन, तेन बनायुधेन, अधुना इदानीम् , मत्पाचे महारा, रह अत्र, भवत्पाः इति यावत् , महितं प्रेषितम् । मयापि मध अस्मिन् दिने, निरवद्यमणिभिः प्रशस्तमणिमयः, भूषणगणैः भन्यालरणगणः, समेतं सहितम् , अखिलरतकोपाध्यक्षस्य समस्तरनवंशाधिपतेः, महोदधेः तन्नामकन्यतः, ससाक्षिक-साक्षिवरणपूर्वकम्, समर्पितं दत्तम् , हात एतद्वत्तम्, दिव्यदृष्टया तदारा, देवः भवान् , अवधारयतु निचिनोत, इति इस्थम्, बदन्तं कथयन्तम् , ते विजयवेगम्, नृपः मेघवाहनः, उपजातकौतुकः उत्पन्न जिज्ञासौत्सुक्या सन्, ससितं-समन्दहासम् ,अवादीत् अत्रवीत् । किमयाह--विजयम ! तेन दिव्यालीयकेन, संगरेषु युद्धेषु, स्वदी यस्य स्तरसम्यान्वनः, सेनापः, कश्चित् कोऽपि, उपकारः साहाय्यम् , कृतः, कधित् किमुलास बिजयवेगः , ·तिलकमञ्जरी। 'देव ! स फ़्तो यं न कश्चिदन्यः करोति, आकर्णयतु देवः, इतः समनन्तगतीतवर्षे निवृत्ताखविरलजलासार- वर्षासु वर्षासु प्रवृत्ते संवर्तितसिन्धुपूरपयसि परिणमकलमकपिलायमानकैदारिक बद्धस्तम्वतृणसंवाघमाम- सीनि जनितविजिगीपुपार्थिवजनोत्साहे शरत्समये सेनापतिरर्थशास्त्रपरामर्शपूतमतिभिरमासैः सह कृतकार्य- वस्तुनिर्णयः प्रशस्तेऽहनि समसबलपरिवृतश्चरणतलमृदितभुजबलावलिप्तारिभूपालशिरःशेसरं कुसुमशेखर- नामानमवनिपालमुन्मूलयितुकामः कुण्डिनपुरात् काश्चिमण्डलाभिमुखमचलत् [ल] । क्रमेण चावद्ध दृढकशाभिराटोपकम्पमानविततकेतुषनराजिभिरभ्यर्थनापदेशस्तम्भितोदयमगस्त्यमुनिमभियोद्धमुञ्चलिताभि-': पिन्ध्यशिखरावलीभिरिय करिघटामिरन्धकारितैराज्ञाकृष्टानां दुष्टसामन्तानामनीकैरापूर्यमाणकटकविनिवेशः. . टिप्पनकम्-वर्ष-वृष्टिः । केदारिक-वेदारसमूहः [ल.] । कक्षा-फरिमध्यवस्त्रा, कक्षा-सतृणप्रदेशः । मपदेशः-याजम् । अतियोक्त-[ अभियातु-] गृहीतुम् [ए] । जगाद उवाच । देव! राजन् !, स तादृशः, उपकार इति शेषः, कृतः विहितः, यं यादृशमुपकारम् , कश्चित् कोऽपि, . अन्यः तद्व्यतिरिक्तः, न करोति, देवः भवान्,, आकर्णयतु शृणोतु । इतः वर्तमानवर्षात्, समनन्तरातीतवर्षे अव्यवहितभूतपूर्ववर्षे, परुदित्यर्थः । अविरलजलासारवासु अविरलम्-अविच्छिन्नम् , जलस्य आसारवर्ष-धारासम्पाति वर्षणं यासु तादृशीषु, यासु वर्षौं, निवृत्तासु व्यतीतासु, पुनः शरत्समये शरडतो, प्रवृत्ते प्रारम्धे सति, कीदृशे तस्मिन् ! संवर्तितसिन्धुपूरपयसि सातत-सकोचितम्, सिन्धुपूरस्य-नदीप्रवाहसम्बन्धि, पयो-जल येन तादृशे; पुनः परिणमत्कलमकपिलायमानकैदारिके परिणमद्भिः-परिपाकावस्थामापाद्यमानै, कलमैः-धान्यविशेषः, कपिलायमानं- पिङ्गलायमानम् , कैदारिक-केदारसमूहो यस्मिंस्तादृशे पुनः यद्धस्तम्बतृणसंबाधनामसीम्नि बद्धः-उद्गृहीतः, स्वम्यः- काण्डो यैस्वादृशैः, तृणैः, सबाधा:-सकीर्णाः, प्रामसीमानो यस्मिंस्तादृश; पुनः जनितविजिगीपुपार्थिवजनोत्साहे जनित. उद्भावितः, विजिगीपूणा-विजयेच्छूनाम् , पार्थिवजनाना-नृपजनानाम् , उत्साहो येन तादृशे । सनापतिः वज्रायुध., अर्थशास्त्रपरामर्शपूतमतिभिः अर्थशास्त्रस्य-अर्थनीतिशास्त्रस्य, परामर्शन-परिशीलनेन, पूता-पारमार्जिता, मातः- बुद्धिर्यपा तादृशैः, अमात्यैः सचिवैः, सह, कृतकार्यघस्तुनिर्णयः कृत., कार्यवस्तूना-वर्तव्यवस्तूनाम् , निर्णयः-निश्चयो येन तादृशः सन् , प्रशस्ते शुभे, अहनि दिवसे, समस्तयलपरिवृतः समप्रसैन्यपरिवष्टितः सन् , चरणतलमृदित. भुजवलापलिप्तारिभूपालशिरःसरं चरणतलेन-पादाधस्वलेन, मृदिता-मर्दिता, भुजबलावलिप्ताना-बाहुबलगविता- नाम् , भरिभूपालाना-शत्रुभूताना राज्ञाम्, शिर.शेखराः-शिरोमुकुटा येन तादृशम्, कुसुमशेखरनामानं तत्सज्ञकम्, मवनिपालं राजानम् , उन्मूलयितुकामःउच्छेत्तुमिच्छु., कुण्डिनपुरात् कुण्डिनपुराख्यनगरात् , काश्चिमण्डलाभि- मुखं कधिदेशाभिमुखम् , अचलत् अगच्छत् । [ल.] 1 च पुनः, क्रमेण क्रमश., विन्ध्यशिखरावलीभिरिव विन्ध्यगिरिशिखरपतिभिरिव, आबद्धदृढकक्षाभिः आ-समन्तात् , बद्धाः, दृढाः-प्रयलाः, कक्षा -बन्धनरजवो याभि- स्वादशीभिः, पक्षे आबद्धाः-सनिवेशिताः, स्थिता इत्यर्थः, दृढा.-सान्द्राः, कक्षाः-लताः शुष्कतृणपुजाः शुष्श्वनानि वा यासु ताहशीभिः, पुनः आटोपकम्पमानविततकेतुवनराजिभिः आटोपेन अतिशयेन, कम्पमाना. व्याधूयमानाः, वितता.- विस्तृताः, केतव.-पताका एव, वनराजिः-वनपङ्किः, पक्षे विततकेतुः-विस्तृतद्युतिर्वनराजिर्यानु तादृशीभिः, पुनः अभ्यर्थ- नापदेशस्तम्भितोदयम् अभ्यर्थनापदेशेन-प्रार्थनाव्याजेन, स्तम्भितः-मिरुद्धः, उदय. वृद्धियन तादृशम् , अगस्त्यमुनिम् , अभियोद्धुम् अभि-सर्वतोभावेन, योद्धम्, अभियोक्तमिति पाठे' अभियातुमित्यर्थः, उच्चलिताभिः उत्थिताना, करिघटाभिः हस्तियथैः; अन्धकारितैः कृतान्धकारः, आशया-नियोगेन, आकृष्टानाम् आहूतानाम् , दुष्टसामन्तानाम् दुष्टविषयान्तरवर्तिनृपतीनाम् , अनीकैः सैन्य., भापूर्यमाणकटकनिवेशः आपूर्यमाणः-व्याप्यमानः, कटपनिवेश:- , सैन्यावासो येन तादृशः, काश्चिदेशम् , अविशत् प्रविष्टवान् । सुरगिरिस्पर्धयोगमन्तं विन्ध्यगिरिमवलोक्य तेनादित्यगतिप्रति. रोधेन जगतामन्धकारमयत्वमयेन तत्पावं गत्वा यावदहं न प्रत्यागच्छामि तावत् त्वया न वर्धनीयमिति घरमभ्ययं गतो, २५ विलक.

·टिप्पनक-परागविकृतिसंवलिता काश्चिदेशमविशत् [ए] | कुसुमशेखरोऽपि किश्चित् सर्वतया वमुपसर्पितुमनीहमानो हीनबलतया प योपयितुमपारयन् कालातिवाहनमत्र प्राप्तकालमिति चेतसा निश्वित्स संवर्गितसममोपकरणकलापः शास्त्र- मार्गानुसारेण दुर्गसंस्कारमनवरतमन्वतिष्ठत् । अन्यहं च दह्यमानासन्नप्रामकक्षामुपहतवहिर्जलाशयामन्त:- प्रवेशितप्रभूतधान्यामुपसंगृहीतप्रचुरयवसेन्धनामुदक्तजीवापीकूपपत्र निष्कासितनिःशेपासारलोका विपमित- प्राकारमूलसमभूतलामवतारमार्गदुर्गमीतसातवलयां निवारिताविज्ञातजननिर्गमप्रवेशामप्रमत्ताप्तपुरुषगुल्मक- प्रतिपन्नसकलप्रतोलिरक्षा पाणिक्षेपणीयपापाणकूटस्थपुटितप्राकारासन्नस्थलामनियतावस्थानसप्तिसैन्यसतता- शुन्यपर्यन्तां प्राकारशिसरोत्सद्गसूत्रितविचित्रयनिचयां काश्चिनगरीमकरोत् । अपरित्यक्तसमराभिलापश्च साहायकधिया सविधवर्तिनामवनिपालानामनुसंधानाय प्रधानदूतानहरहः प्राहिणोत् [ऐ]। पृतनाधिपोऽपि प्रकृत्यमर्पणः प्रणिधिपुरुपेभ्य उपलभ्य तस्य तथाविधं समारम्भमधिकोपजातसंरम्भा प्रत्यागत इति तत्प्रतारणाकुपितो विन्ध्यगिरिस्तेन योढुं जगामेत्युत्प्रेक्षा [ए]। फुसुमशेखरोऽपि सभामा नृपतिरपि, किश्चित् सदर्पतया सगर्वतया, तं सेनापतिम् , उपसर्पितुं शरणमागन्तुम्, मनोहमानः भकामयमानः, च पुनः, हीनयलतया दुर्बलसैन्यतया, योधयितुं युद्धं प्रवर्तयितुम् , अपारयन् अशक्यन् , अत्र अस्मिन् युद्धकार्ये, कालाति- घाहनं कालातिक्रमणम्, प्राप्तकालं प्राप्तावसरम् , उचितमित्यर्थः, इवि निश्चित्य निश्चयं कृत्वा, संवर्गितसममोप- करणकलापः सवर्गितः-सगृहीतः, सममाणा-समस्तानाम्, उपकरणाना-दुर्गसस्कारसाधनानाम्, कलापः-समूहो येन तादृशः सन् , शास्त्रमार्गानुसारेण शिल्पशास्त्रोकरीत्या, अनवरत-निरन्तरम्, दुर्गसंस्कारं तदाक्रमणवारणाय प्राकार- परिखादिपरिमार्जनम् , अन्वातेष्ठत् अकरोत् । च पुनः, काचिनगरीम्, अकरोत् कृतवान् , कीदृशीम् ! अन्वहं प्रतिदिनम्, दह्यमानासन्नग्रामकक्षा दयमानाः-भस्मोक्रियमाणाः, आसप्नाः-समीपवर्तिनो प्रामाः, कक्षाः-शुष्कवनानि च आसनग्रामसम्बन्धिनः कक्षा वा यस्यास्वादशीम् । पुनः उपहतबहिर्जलाशयाम् उपहताः-विनाशिताः, पहिर्जलाशयाः- बहिर्गतास्तडागादयो यस्यास्वादशीम् । पुनः अन्तःप्रवेशितप्रभूतधान्याम् अन्तः-मध्ये, प्रवेशितानि-निवेशितानि, प्रभूतानि-यहूनि, धान्यानि-गोधूमादीने यस्यास्वादृशीम् ; पुनः उपसगृहीतप्रचुरयवसेन्धनाम् उपसगृहीतानि-एकत्री- कृतानि, प्रचुराणि बहूनि, यवसानि-तृणानि, इन्धनानि-काष्ठानि च यस्या तादृशाम् । पुनः उदकजीर्णवापीकूपपताम् उदकः-उद्धृतः,जीर्णाना वापीकूपाना पड़ो यस्या तादृशीम् ; पुनः निष्कासितनिःशेपासारलोकां निष्कासिताः-बहिष्कृताः, निःशेषाः-समस्खाः, असारा:-बलरहिता लोका यस्यास्वादशीम् , पुनः विपमितप्राकारमूलसमभूतलां विषमितम्-उन्नमि- तानमितम्, प्राकारमूलभूतं समभूतल-समस्थलं यस्यातादृशीम् पुनः अवतारमार्गदुर्गमीकृतखातवलयां-भवतारमार्गे- राजधानीप्रवेशमार्गे, दुर्गमीकृत-दुर्गमतापादितम् , खातवलय-परिखामण्डलं यस्सा तादृशीम् । पुनः निवारिताविज्ञात- जनप्रवेशनिर्गमा-निवारिती-निरुद्धौ, अविज्ञातजनानाम्-अपरिमितजनानाम् , प्रवेश-निर्गमा गमनागमने यस्यां तादशीम् । पुनः अप्रमत्चाप्तपुरुषगुल्मफप्रतिपन्नसकलमतोलिरक्षाम् अप्रमत्तानाम्-अवहितानाम् , आप्तपुरुषाणां-विश्वस्वजना- नाम् , गुल्मकेन-चतुरङ्गसैन्येन, प्रतिपन्ना-कर्तव्यत्वेनाशीकृता, सकलाना-समस्तानाम् , प्रतोलीना-रथ्यानाम् , रक्षा यस्यां ताह- शीम्, पुनः पाणिक्षेपणीयपापाणकूटस्थपुटितप्राकारासम्नस्थलां पाणिक्षेपणीयानां-हस्तक्षेपणीयानाम् , पाषाणाना- प्रस्तराणाम् , कूटेन-समूहेन, स्थपुटितं-विषमोनामतम् , प्राकारासनस्थलं-प्राकारसमीपस्थलं यस्या तादृशीम् । पुनः अनियता. वस्थानसतिसैन्यसतताशून्यपर्यन्ताम् अनियतावस्थान:-अनिश्चितस्थितिक, सप्तिसैन्यैः अश्वारूढसैनिकः, सततम्, अशून्यः व्याप्तः, पर्यन्तः-प्रान्तभूर्यस्या तादृशीम् पुनः प्राकारशिखरोत्सङ्गसूत्रितविचित्रयन्त्रनिचयां प्राकार- शिखराणा-प्राकारोपरिमागानाम् , उत्सझे-मध्ये, सत्रितः-सन्निवेशितः, विचित्रयाणा-विलक्षणयत्राणाम् , निचयः-समूहो यस्यां तादृशीम् । च पुनः, अपरित्यकसमराभिलापः भपरित्यकयुद्धामिलापः सन्, साहायकधिया साहाय्यदृश्या, सविधवतिनां समीपवर्तिनाम् , अवनिपालानां राज्ञाम्, अनुसन्धानाय अन्वेषणाय, प्रधानदूतान् मुख्यदतान्, अहरहः प्रतिदिनम्, माहिणोत् प्रेषितवान् [ऐ] | प्रकृत्यमर्पणः प्रकृत्या-खभावेन, अमर्पण:-असहिष्णुः कुद्ध इति + ·तिलकमारी। १९५ सरभसप्रधाविताभिरनीकिनी मिरागत्य विहितोपरोधः पर्यन्तेषु काञ्चयाः स्कन्धावारममुश्चत् । तासारसंरोधश्च प्रापेण्यजलधरव्यूह इव पौरलोकानां महन्तमातङ्कमकरोत् । सामन्ताश्च सन्जीकृतसमदसामजघटा विघटनाय दुर्गस्य वेन कृत्रविसर्गाः क्रमेण निर्जग्मुः [ओ] । आविष्कृताटोपदुप्पसहैश्च तैः सह प्राफार- शिखरवर्तिनः कुसुमशेखरराजलोकस्यान्योऽन्यतनिर्भर्सनानि समत्सरसुभटसिंहनादबधिरीकवाभ्यर्णवासि- जनकर्णरन्ध्राणि नीरन्ध्रपाषाणक्षेपक्षणमात्रस्थलीकृताम्वरतलानि निर्दयप्रहततूर्यरवपर्यासितकातरकरशस्त्राणि यन्नविक्षिप्ताभितप्ततेलच्छटाविघटमानविकटपदातिगुम्फानि यद्धस्फरतिरोहितपुरुषखन्यमानप्राकारमूलबन्धानि क्रोधदष्टौष्ठपण्ठधूयमाणदुर्गस्थवैरिनिनुराकोशनि शिरस्थितफरकफारकप्राय॑मानप्राकारखण्डीप्रवेशानि तृणपूल- टिप्पनकम्-कृतासारसंरोधश्च भासारः-वेगवदृष्टिमित्रयलं च [ओ] । बद्धस्फुर:-चर्मकटी [मो]। . यावत्, पृतनाधिपोऽपि सेनापतिरपि, तस्य कुसुमशेखरस्य, तथाविधं तादृशम् , समारम्भ उद्यमम् , प्रणिधिपुर- पेभ्यः चरजनेभ्यः, उपलभ्य विदित्वा, भधिकोपजातसंरम्भः अधिकम्-अत्यन्तम् , उपजातः-उत्पनः, संरम्भः- उत्साहजनितवेगो यस्य तादृशः सन् , सरमसमधाविताभिः सवेग धाविताभिः, अनीकिनीभिः सेनाभिः, आगल्य, विहितोपरोधः विहितः कृतः, उपरोधः-राजधान्या अवरोधो येन तादृशः, काच्याः काम्धिनगर्याः, पर्यन्तेषु प्रान्त- भूमिपु, स्कन्धायारं सैन्यावासम्, अमुञ्चत् अस्थापयत् । च पुनः, प्रावृपेण्यजलधरव्यूह इव प्रावृषेण्याना- पर्पाकालिकानाम् , जलपराणां-मेघानाम्, व्यूहः-समूह इव, कृतालारसंरोधः कृत आसारस्य-धारासम्पातस्य, मित्रसैन्यस्य, संरोधः-अवरोधो येन तादृशः सन् , पौरलोकानां-पुरवासिजनानाम् , महान्तं प्रचुरम्, मातई त्रासम् , अकरोत् । च पुनः, दुर्गस्य प्राकारस्य, विघटनाय भजनाय, तेन सेनापतिना, कृतविसर्गाः कृतो विसर्गो-विसर्जन त्याग इति यावत् , येषां तादृशाः, पुनः सजीकृतसमदसामजघटाः सन्नीकृता-सन्नाहिता, समदाना-मत्तानाम् , नामजाना-गजानाम् , घटा-समूहो यस्तादृशाः; सामन्ताः खविषयान्तर्वतिनो नृपाः, फ्रमेण पर्यायेण, निर्जग्मुः निर्गताः, [मो]। च पुनः, आविष्कृताटोपदुष्पसहैः आविष्कृतेन-प्रकटितेन, आटोपेन-माडम्वरेण, दुष्प्रसहै:-दुर्धर्षः, तैः सामन्तैः सह, प्राकारशिखरवर्तिनः प्राकारोपरिवर्तिनः, कुसुमशेखरराजलोकस्य कुसुमशेखरराजजनस्य, प्रतिदिन दिने दिने, आयोधनानि संप्रामाः, अभवन् यभूवुः । कीदृशानि ? अन्योऽन्यकृतनिर्भर्सनानि अन्योऽन्य-परस्परम्, कृतं निर्भर्सन-प्रहारो येषु तादृशानि; पुनः समत्सरसुभटासिंहनादयधिरीकृताभ्यर्णयासिजनफर्णरन्ध्राणि- समत्सराणां-स्पर्धावताम्, सुभटाना-सुयोधानाम् , सिंहनादेन-सिंहस्सेव गर्जनेन, बधिरीकृतानि-बधिरत्वमापादितानि, पूरितानीति यावत्, अभ्यर्णवासिनां-निकटवासिनाम्, जनानां लोकानाम्, कर्णरन्ध्राणि-कर्णविवराणि येषु तादृशानिः पुनः नीरन्ध्रपापाणक्षेपक्षणमात्रस्थलीकृताम्बरतलानि नीरन्ध्रपाषाणक्षेपेण अनवरतप्रवरप्रक्षेपेण, क्षणयानं क्षणमात्रेण था, स्थलीकृतं-स्थलत्वमापादितम्, अम्बरतलम्-आकाशतलं येषु तादृशानि; पुनः निर्दयमहततूर्यरवपर्यासितकातर- फरशस्त्राणि निर्दय-दयारहितम् , तीव्रमित्यर्थः, यथा स्यात् तथा, प्रहताना-ताडितानाम्, तूर्याणां-वादविशेषाणाम् , रवेण वनिना, पर्यासितानि करात् प्रच्यावितानि, कातराणा-भीरूणाम् , कर शस्त्राणि-हस्तस्थितशस्त्राणि येषु तादशानिः पुनः यन्त्रविक्षिप्ताग्नितततैलच्छटाविघटमानयिकटपदातिगुम्फानि यत्रेण विक्षिप्ताः-विकीर्णा या अमिततस तैलस्य छटा:-धारास्तामिः, विषदमानः-विश्विष्यमाणः, विकटाना-प्रबलानाम्, पदातीनां-पदगामिना सैनिकानाम् , गुम्फः-समूहो येपु तादृशानि; पुनः पद्धस्फरतिरोहितपुरुषखन्यमानमाकारमूलयन्धानि बद्धाः शिरसि निहिताः, स्फराः- शिरोरक्षकफलका यैखादशैः, तिरोहितः-प्रच्छनैः, पुरुषैः-लोकः, खन्यमानः-उद्भिद्यमानः, प्राकारस्य मूलबन्धो येषु तादृशानि; पुनः क्रोधदष्टौष्ठषण्ठभूयमाणदुर्गस्थयैरिनिष्ठुराक्रोशानि क्रोभेन दष्टौ-कृतदशनी, ओष्टी येषां तादृशैः, वण्ठः- हखजनैः, भूयमाणः, दुर्गस्थाना-प्राकारोपरिस्थानाम्, वैरिणाम्, निष्ठुर:-कठोरः, आक्रोशः-स्पर्धाव्यजकः शब्दो येषु तार- शानिः पुनः शिरस्थितफरकफारकमार्थ्यमानमाकारखण्डीमवेशानि शिरसिस्थिताः फरका:-निरोरक्षकफलका ·टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता फोल्कानलप्रदीप्तकरिशारिनिःसरद्विहस्तहस्यारोहाणि वेगलमामितप्तनाराचविलीयमाननृपतिकाञ्चनमुकुटानि कुठारताडितप्रतोलीकपाटनिःस्वनानुसारनिपतत्पपलपापाणवर्षाणि कृतकलकलमामीणावलोक्यमानप्रहार- विकलविद्रवहिपघटानि भयानकानि च कुतूहलकराणि च क्रोधजनकानि च हासावहानि च विनोदभूतानि च निर्वदायीनि च प्रतिदिनमायोधनान्यभवन् [औ] ॥ एवं च काचीग्रहणरक्षणविधावधिरूढगाढाभिनिवेशयोरभिनवोढदम्पतिकरपल्लवयोश्च तयोः किया. नप्यतिपपात कालः । एकदा तु प्राप्त वसन्तसमये समागतायामनगोत्सवतिथावतीते निशीथिन्याः प्रथमयामे राजद्वारमागतासु द्वितीययामगजघटासु, रसिते प्रमोदावसरतूर्ये, श्रुतावसरतूर्यरवसंभ्रान्तेषु दत्तपर्याणानारुह्यो- पवाह्यवाजिनो राजद्वारमतिरंहसा प्रधावितेषु परिवर्द्धकेषु यथायामं निरूपितयामिकेषु निजनिजकर्म- टिप्पनकम् --उपवाह्यवाजिनः राजवाहनावाः । परिवर्धकाः अश्वसंवारकाः । , येषां तादृशैः, फारकैः-प्राकारमूलखानकैः, प्राय॑मानः-इष्यमाणः, प्राकारखण्डीप्रवेश:-अवान्तरप्राकारप्रवेशो येषु तादृशानि; पुनः तृणपूलकोल्कानलप्रदीप्तकरिशारिनिःसरद्विहस्तहस्त्यारोहाणि तृणपूलकानां-तृणमयपूलकसम्बन्धिभिः, उल्कानलैः-ज्वालामिभिः, प्रदीताः सन्तप्ता याः, करिशारयः-गजपर्याणकानि, ताभ्यो निःसरन्तो विदस्ताः-व्याकुलाः, हस्त्या. रोहा:-हस्त्यारूढा जना येषु तादृशानिः पुनः वेगलग्नाग्नितप्तनाराचविलीयमाननृपतिकाञ्चनमुकुटानि वेगेन लमैः-संसक्तैः, अमितप्तः, नाराचैः-याणैः, विलीयमानानि-द्रवन्ति, नृपतीनां काश्चनमुकुटानि-सुवर्णमयशिरोऽलङ्कारा येषु ताद- शानि; पुनः कुठारताडितप्रतोलीकपाटनिखनानुसारनिपतत्प्रयलपापाणवर्षाणि कुठारः-तदाख्यशनविशेपैः, ताडितानां प्रतोलीकपाटानां-रच्याद्वारपिधानानाम् , ये निस्वनाः-शब्दाः, तदनुसारेण निपतत् , पाषाणानां-प्रस्तराणाम्, पर्ष- वृष्टिर्येषु तादृशानिः पुनः कृतकलफलग्रामीणावलोक्यमानप्रहारविकलविद्वद्विपघटानि कृतः कलकल:- कोलाहलो यस्तादृशः, प्रामीणः-प्रामवासिजनैः, अवलोक्यमाना, प्रहारेण-आपातेन, विकलानों-खिन्नानाम् , विद्रवता-पलाय- मानानाम् , द्विपानां-हस्तिनाम्, घटा-मण्डलं येषु तादृशानि; पुनः भयानकानि भयङ्कराणि; पुनः कुतूहलकराणि दिक्षाजनकानि; पुनः क्रोधजनकानि अमर्पोत्पादकानिः पुनः हासावहानि हासजनकानिः पुनः विनोदभूतानि विनोदमयानि; च पुनः, निदायीनि ग्लानिजनकानि [ औ] । एवं च अनेन प्रकारेण च, अभिनयोढदम्पति- करपल्लवयोरिव अभिनवोढयोः-नवपरिणीतयोः, दम्पत्योः-जायापत्योः, करपल्लवयोः पल्लवोपमकोमलकरयोः, काञ्ची- प्रहणरक्षण विधौ काश्याः-तनामकनगर्याः, पक्षे स्त्रीकटिमूषणविशेषस्य, ग्रहणस्य-शत्रुसैन्यकर्तृकाक्रमणस्य, पक्षे पतिकर्तृ- फाकर्षणस्य, रक्षणस्य-खसैन्यकर्तृकतद्वारणस्य, पक्षे जायाकर्तृकतन्निरोधस्य, विधौ-व्यापारे, अधिरूढगाढाभिनिवेशयोः अधिरूढः-प्राप्तः, गाढः-अत्यन्तः, अभिनिवेशः-आग्रहो याभ्यो तादृशयोः, तयोः खसैन्यशत्रुसैन्ययोः कियानपि कतिपयोऽपि, कालः, अतिपपात व्यतीतः । एकदा एकस्मिन् काले, वसन्तसमये चैत्रवैशाखात्मके वसन्तती, प्रा समागते; पुनः अनङ्गोत्सवविधौ कामदेवोत्सवविधी, समागतायाम् उपस्थितायाम् । पुनः निशीथिन्याः रात्रे, प्रथमयामे प्रथमप्रहरे, अतीते व्यतीते सतिः पुनः द्वितीययामगजघटा द्वितीययामस्य-द्वितीयप्रइरस सम्बन्धि. नीपु, तत्प्रहरावच्छेदेन रक्षणकर्मणि नियुक्तासु इत्यर्थः, गजघटासु-हस्तिसैन्येषु, राजद्वारं राजभवनद्वारम्',' आगतासु उपस्थितासु सतीपु; पुनः प्रमोदावसरतूर्ये प्रमोदावसरसम्बन्धिवाद्यविशेष, रसिते शब्दिते सति; पुनः श्रुता. वसरतूर्यरबसम्भ्रान्तेषु श्रुतेन-श्रवणगोचरीकृतेन, अवसरतूर्यरवेण-खावसरसूचकवाद्यविशेषध्वनिना, सम्भ्रान्तेषु प्राप्त- सम्भ्रमेषु, श्रुतायतरतूर्यरवसम्भ्रान्तेष्विति पाठकल्ले श्रुतेन अवतरता-उद्भवता तूर्यरवेग सम्भ्रान्तेष्विति व्याख्येयम् , परिवर्धकेषु भववाहकेषु, दत्तपर्याणान् स्थापितपल्ययनान्, उपवाहवाजिनः ‘खवाहनभूतावधान, आरा अध्याय, अतिरंहसा अतिवेगेन, राजद्वारे प्रधावितेपु पावितुमारब्धवत्सुः पुनः यथायाम ययाप्रहरम्, निरूपितयामिकेषु निश्चितप्राहरिककार्येषु, चिरनिरोधखिन्नतनुपु चिरकालिकैकभावस्थानखिभशरीरेषु, ·तिलकमञ्जरी। १९७ शालाभ्यो निर्गतेषु चिरनिरोधखिन्नतनुपु नियोगिपु, पुरःसरहिवदीपिकेषु बजत्सु निजशिविराणि तारतरकरेणु- घण्टाकणितसूचितेपु सामन्तेपु, आपणिकसंवृतसायंतनपण्यसंततिपु विकटायमानेषु विपणिवीथीचतुष्पथेषु, शिविरपर्यन्तबद्धगुल्मकेपु स्थित्वा स्थित्वा युगपदारटत्सु बाह्यतबपदातिवृन्देषु, विश्रान्तजनरवनिरङ्कुशप्रसरे- वितस्ततः श्रूयमाणेच्यापानकमृदङ्गध्वनिपु, शयनमन्दिराङ्गणनिहितशय्यानिपण्णे संनिहितकतिपयप्रणयिनि प्रारब्धमदनजागरस्य जायाजनस्य गीतकान्याकर्णयति परितः परित्यक्तविग्रहकथानिरवग्रहमनसि सेनाधिपे, सहसैव संत्रासितकटकलोकनासतरलमन्दुरातुरङ्गश्रेणिश्रुतः सत्वरापस्तपृष्ठप्रसुप्ताधोरणानामपहायापहाय पांशु- तल्पान्युत्तिष्ठतामिभपतीनां चरणशृङ्खलारणितजरटेन जर्जरीकृतः कण्ठगर्जितेन, गजगर्जितारवनवणकुपितानां ‘पञ्जरकेसरिणां सरमसकरास्फालितशलाकाप्रतिनादहितेन पहलीकृतः पूकृतेन, प्रतिसैन्यमाहतानां नस्त- टिप्पनकम्-गुल्मकं-स्थानकम् । निरवग्रहम्-उपवलम् । मन्दुरा-भवशाला । काइल:-अध्यक्तः । नियोगिषु मृत्येपु, निजनिजकर्मशालाभ्यः खखकार्यगृहेभ्यः, निर्गतेषु निष्कान्तेषुः पुनः तारतरकरेणु- घण्टाकणितसूचितेषु तारतरेण-तीवतरेण, करेणना-हस्तिनामे, घण्टाक्वमिवेन-घण्टानादेन, सूचितेषु-संकेतितेषु, सामन्तेपु खविषयान्तर्वर्तिनृपेषु, पुरस्सरविनदीपिकेपु पुरः-अमे, सरन्तः गच्छन्तः, द्वित्राः-द्वौ वा प्रयो वा, दीपिकाः-दीपवाहका येषां तादृशेषु, निजशिविराणि खसैन्यावासान्, यजत्सु गच्छत्सु; पुनः 'आपणिकसंवृतसायन्तनपण्यसन्ततिपु आपणिकः-विक्रेतृभिः, संवृताः-उपसंहताः, सायन्तनपण्यान-सायंकाळे विक्रयणार्थ प्रस्तुतवस्तूनाम्, सन्ततय. पङ्कयो येषु तादृशेषु, विपणियीथीचतुष्पथेषु विपणिविधीनाम्-आपण- मार्गाणाम् , चतुष्पथेषु चतुर्दिगभिमुखमार्गेपु, विकटायमानेषु प्रकटायमानेषुः पुनः शिविरपर्यन्तवद्धगुल्मकेषु शिविरपर्यन्ते-सैन्यावासप्रान्ते, बद्धगुल्मकेपु-बद्धपतिकेषु, बाह्यतन्नपदातिवृन्देषु बाह्यतन्त्रपदातीनां बाह्यराष्ट्रियपद. गामिनाम्, पृन्देषु-समूहेषु, स्थित्वा स्थित्वा मुहुर्मुहुः खगमनमवरुध्य; युगपत् सहेव, आरटत्सु शन्दाय- मानेषुः पुनः विश्रान्तजनरवनिरङ्कुशमसरेपु विश्रान्तः-निवृत्तो यो जनरवः-लोकशब्दस्तेन निराशप्रसरेपु-अप्रति- यद्धप्रचारेषु, आपानशालामृदङ्गध्वनिपु आपानशालायाः-मद्यपानसभायाः, मृदङ्गध्वनिपु-वाद्यमानमृदानादेषु, इत- स्ततः अभितः, श्रूयमाणेषुः पुनः शयनमन्दिराङ्गणनिहितशय्यानिपण्णे शयनमन्दिराङ्गणे-शयनभवनप्रागणे, निहितायां स्थापितायाम् , शय्यायो निषण्णे-उपविष्टे, सन्निहितकतिपयप्रणयिनि समीपस्थकतिपयन्नेहास्पदजने, प्रारब्ध. मदनजागरस्य प्रारब्धा मदनजागरा-कामदेवोद्देश्यकजागरणं येन तादृशस्य, जायाजनस्य स्रीजनस्य, गीतकानि गानानि, आकर्णयति शृण्वति सति, पुनः परितः सर्वतः, परित्यक्तविग्रहकथानिरवग्रहमनसि परिसका-निवारिता या, विप्रहकया-युद्धवार्ता, तया निरवग्रह-प्रतिबन्धरहितमुच्छृखलमिति यावत् , मनो यस्य तादृशे, सेनाधिपे सेनापती सति, महान् गम्भौरः, कलकलारवः कोलाहलध्वनिः, उदभूत् प्रादुरभूत् । कीदृशः सहसा शीघ्रम् , संत्रासित- काटकलोका भीषितसैन्यजनः पुनः प्रासतरलमन्दुरातुरङ्गश्रेणिश्रुतः त्रासेन-भयेन, तरला-चचला या, मन्दु- रायाः अश्वशालायाः, तुरङ्गश्रेणि:-अश्वपतिः, तया श्रुतः-श्रवणगोचरीकृतः; पुनः सत्वरापस्तपृष्ठप्रसुप्ताधोरणानां सत्वर-शीघ्रम् , अपस्ताः-दूरीभूताः, पृष्ठप्रमुप्ताः-पृष्ठभागमधिशयिताः, आधोरणाः-हस्तिपका येषां तादृशानाम् , पुनः प्रांशुतल्पानि उन्नतशय्याः, अपहाय अपहाय त्यक्त्वा त्यक्त्वा, उत्तिष्ठताम् उत्यानं कुर्वताम् , इभपतीनों महा- गजानाम्, चरणशृङ्खलारणितज़रठेन चरणशृङ्खलायाः-चरणबन्धनविशेषस्य, रणितेन-शब्देन, जरठेन-देन, कण्ठगार्जितेन कण्ठकृतगर्जनेन, जर्जरीकृतः मिश्रितः; पुनः गजगजितारवश्रवणकुपितानां गजाना हस्तिनाम् , यद् गर्जितं-गर्जनम्, तद्रूपस्य आरवस्स-शब्दस्य, श्रवणेन, कुपितानाम्-इपितानाम्, पजरकेसरिणां पारवरसिंहानाम्, सरभसकरास्फालितशलाकाप्रतिनादहितेन सरमस-सवेग यया स्यात् तथा, कराभ्याम्-अप्रिमपादाभ्याम् , भास्फालिताः आइता याः, शलाकाः-पारस्थलोहयष्टयः, ताम्रा प्रतिनादेन-प्रतिष्वनिना, हितेन-वर्धितेन, फूत्यतेन प्रकारेण, पहलीकृतः-वर्धितः पुनः प्रतिसैन्यं प्रतिसेनासम्भवेन, आहतानां नादितानाम्, सप्ताहपटहानां युद्धार्थ- कवचपरिधानद्योतकवायविशेषाणाम्, प्रसृततारतरकाहलाकणितकाहलेन प्रसतेन-प्रादेन, तारतरेण-अविवारण, .

·- १९८ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता तारतरकाहलाकणितकाहलेन सन्नाइपटानामुन्नादितः कोलाहलेन, ससंभ्रमोस्थितानां तत इतः प्रधावताम् 'आहरत रथवरूथानि, कल्पयत मातगान्, आरोहत तुरङ्गान्, अङ्गीकुरुत तनुत्राणि गृहीत शस्त्राणि इत्यनवरतमाघोषतामधिकारिपुरुपाणां श्रवणपरुपेण पोपितस्तारतुमुलेन व्याहवेन, निर्भरमरितसकल- त्रिभुवनोद्रो महानुभूत् कलकलारयः [अं] । तं च प्रलयकालजृम्भितमहाभैरवाहासभैरवं रवमाकर्ण्य समुपजातरिपुबलावस्कन्दपातशको नायकसत्काललब्धावसरेण भृत्येनेव रणरसेन पद्धयिकटरोमाञ्चकवचेन प्रेर्यमाणो विजृम्भितातिभीपणश्रुटिसंकटायमानललाटभित्तिरमपंदृष्टदशनच्छदो दक्षिणकरेणाच्छिद्य परिचारकहस्तादुत्साततडिल्लतानुकारिणं कृपाणमितरपाणिना प्रेतयन् विचित्ररत्नखण्डपचितमन्तककितव- कौतुकाष्टापदं प्रकोष्टनिविष्टमष्टापदफलकमतिवलेन तिर्यविसर्पता खगमभापटलेन मलिनितमावद्धविकद- कालायसकटकमिवोर:फपाटमुन् रमसदूरपातिभिरभिमुखप्रकटितासियटिमात्मच्छायामभिहन्तुमिव टिप्पनकम् - उदादितः-उथैः कृतः । वरूयं-स्थगोपनम् । कल्पयत सजयत । वारतमुलेन-उच्चबहलेन [अं]] भैरवः-शङ्करः । अवस्कन्दः-धाटका। भष्टापदं-चतुरङ्गफलकम् । अष्टापदफलकं सुवर्णफरकः । कालायस. ककट:-लोहकवचम् । पाहलाना-महाढकानाम् , क्षणितेन-शब्देन, काहलेन-वर्धितेन भव्यचेन वा, कोलाहलेन शब्देन, उमादितः संवर्धितः, पुनः ससम्मोत्थितानां सवेगमुत्थितानाम् , तत इतः तमान प्रधावताम्-प्रक्षेण धावताम् , अधिकारिपुरुषाणां सैन्याध्यक्षजनानाम्, श्रवणपरुपेण कर्णकठोरेण, तारतुमुलेन बतिगम्भीरेण, व्याहतेन शब्देन, पोपितः पुष्टिमा. पादितः, कीदृशानां तेषाम् ? रथवरूथानि रथाना वरूथानि-वर्माणि, रथगुप्तिस्थानानि, परप्रहाररक्षार्थमावतस्थानानि वा, आहरत मानयत अन्वेपयत वा, मातङ्गान् हस्तिनः, कल्पयत सज्जयत, तुरङ्गान् भवान् , आरोहत पृछापच्छेदेना- धितिष्ठत, तनुत्राणि कवचान, अङ्गीकुरुत धारयत, शस्त्राणि शस्त्रसमूहम् , गृहीत उत्थापयत, इति एवम् , मन- घरतं निरन्तरम् , आघोपताम् आक्रोशताम् ; पुनः निर्भरभरितस फलत्रिभुवनोदरः निर्भरम्-अत्यन्तम्, भारत- पूरितम् , सकलं-समग्रम्, त्रिभुवनस्य-भुवननयस्य, उर्र-मध्य येन तादृशम् [अं] । प्रलयकालजृम्भितमहाभैर- वाट्टहासभैरवं प्रलयकाले-जगद्विध्वंससमये, जृम्भितः-प्रकटितः, महाभैरवस्य-महाकालस्य, योऽहासः-महाहासः, तद्वद् भैरव-भयङ्करम् , तम् अनुपदोक्तम्, रवं शब्दम्, आकर्ण्य श्रुत्वा, समुपजातरिपुवलाघस्कन्दपातशङ्कः समुप- जाता-समुत्पन्ना, रिपुबलस्य-शत्रुसेनायाः, अपस्कन्दपातस्य-आक्रमणार्थमागमनस्य, शदा यस्य तादशः सन् , नायक- सेनापतिः, राजकुलात् राजधानीतः, अतिजवेन अतिवेगेन, निरगच्छत् निष्कान्तः । कीदृशः तत्काललण्याव- सरेण तत्क्षणप्राप्तावसरेण, भृत्येनेव अनुचरेणेव, बद्ध विकटरोमाञ्चकवचेन दद्धः-धृतः, विकठः-दृढः, रोमाञ्चकवयः- रोमाधरूपं वर्म येन तादृशेन, रणरसेन संग्रामोत्साहेन, प्रेर्यमाणः प्रवर्त्यमान ; पुनः विजृम्मितातिभीषणभृकुटि- संकटायमानललाटभित्तिः विजृम्भितया-प्रकटितया, अविभीषणया-अतिभयानिकया, भृकुट्या नेनोपरितनरोमराजि- कौटिल्येन, सकटायमाना-संकुचिताकारा, ललाटभित्तिः-ललाटस्थलं यस्य तादृशःः पुनः अमर्पदएदशनच्छदः अमर्षण- क्रोधेन, दृष्टी-कृतदशनी, दशनच्छदौ-ओष्टी यस्य तादृशः, दक्षिणकरेण दक्षिणहस्तेन, परिचारकहस्तात् मत्यहस्तान, उत्पाततडिलतानुकारिणं प्रलयकालिकविद्युालतासदृशम् , कृपाणं खगम्, आच्छिद्य बलाद् गृहीत्वा, इतरपाणिना वामहस्तेन, अष्टापदफलकं सुवर्णमयं फलक-ढाल' इति प्रसिद्धमनप्रतिघातनिवारणसाधनम् , प्रेसयन प्रचालयन् , कीर- शम् विचित्ररनखण्डखचितं विचिनैः-विलक्षणैः, रमखण्डै:-रत्नावयवैः, खचितं-व्याप्तम् , पुनः अन्तककितव. कौतुकाप्टापदम् अन्तकितवस्य-यमरूपङ्तकारस्य, कौतुकाष्टापदं-कुतूहलजनकचतुरङ्गशारिफलकभूतम्, तत्सदृशमित्यर्थः, पुनः प्रकोष्ठनिविष्टं प्रकोछे-कूपराधोभागे, निविष्टं-स्थितम् । पुनः अतिवहलेन अतिविपुलेन, तिर्यविसर्पता तिरप्रस- रता, खड्गप्रभापटलेन कृपाणकान्तिकलापेन, मलिनितं मालिन्यमापादितम्, अत एव आवद्धविकटकालायसकङ्कट- मिव आवद्धः-गृहीतः, विकट:-विषमः, वालायसकङ्कटः-लोहविशेषनिर्मितकवनो येन ताशमिव, उराकपाटं वक्षःस्थलरूप- मर्गलम्, उदहन धारयन् , पुनः रभसदूरपातिभिः रमन-वेगेन, दूरपतनशीलः, पुनः अभिमुखप्रकटितासियष्टिम् , ·तितकमारी। पुर:प्रवर्तितः पादैराकम्पितक्षितिराक्षेपदूरोच्छलितहारविप्रकीर्णेन नीहारनिकरस्पर्द्धिना फिरणविसरेण संवर्द्धयन्निवारातिसैन्यसंदर्शनाय चन्द्रातपमनुमार्गप्रघावितेन संभ्रमस्खलितगतिना वीरलोकेन गमनयेगानिला- कृष्टेनेवानुसृतगतिरतिजवेन राजकुलान्निरगच्छत् [अ] । द्वारदेशावस्थितश्चामतो दत्तदृष्टिरतिवेगादापतन्ताव- तिशयच्छेकपाटहिकताडितपटहनादपटुतरेण दूरादेव खुरपुटध्वनिना प्रकटीकृतावुरःकपाटघटितातनुतनुत्राणौ तत्क्षणविपाटितकापायपटान्तपीडितोत्तमाङ्गौ गृहीतनिशितप्रासमुष्टिना चाभेन किश्चिदुत्क्षिप्तवल्गो दक्षिणेन च करतलेन त्रासतरलिताक्षतुरगतिर्यगवलोकितोत्क्षेपां कशामुदहन्तावश्वदर्शनसरभसप्रधावितैः शिविरवेसरैरिव धूसरैः खुररजोभिः पश्चादनुगम्यमानावनवरतदोलायमानजङ्घाकाण्डतया तुरगपृष्ठवर्तिनावपि धायन्ता- विवोपलक्ष्यमाणावासन्नवर्तिना शिबिरलोकेन किं किमेतदिति संभ्रान्तेन पृच्छयमानौ मनोरथाविव मनसो जीवाविव जवस्य वारकाविव यायोरुत्सेकाविवौत्सुक्यस्य विगतपर्याणतुरङ्गमाधिरूढी काचरक-काण्डरात. टिप्पनकम्-सम्ममश्न-माकुलता [अ]। प्रासः-सेप्छः [क]। भभिमुखम्-अमे, प्रकटिता-आविर्भूता, असियष्टिः-कृपाणदण्डो यस्यां तादृशीम्, आत्मन्छायां खच्छायाम् , अभिहन्तु मिष अपहर्तुमिव, पुराप्रवर्तितः अमे प्रेरितैः, पादैः चरणैः, आकम्पितक्षितिः ईषत् कम्पितभूतलः, पुनः अराति- सैन्यसन्दर्शनाय शत्रुसैन्यसमवलोकनाय, चन्द्रातपं चन्द्रिकाम् , आक्षेपदूरोच्छलितहारविप्रकीर्णेन आक्षेपेण- सन्चालनेन, दूरोच्छलितात्-दूरमुत्पतितात, हारात्-रत्नमाल्यात्, विप्रकीर्णेन-प्रसृतन, पुनः नीहारनिकरस्पर्धिना हिमो- घानुकारिणा, किरणविसरेण किरणपुओन, संवर्धयग्निव सम्यम् वर्धयन्निवेत्युत्प्रेक्षा पुनः अनुमार्गप्रधावितेन प्रतिमार्ग कृतातिधावनेन, अत एव गमनवेगानिलाकृष्टेनेव धावनवेगोस्थितवायुकृताकर्षणेनेव, सम्भ्रमस्खलितगतिना वेगस्ख- लितगमनेन, वीरलोकेन सुभटजनेन, अनुसूतगतिः मनुसृतगमनः [भः]। च पुनः, द्वारदेशावस्थितः द्वारदेशे सतावस्थितिकः सन् , अप्रतः अप्रे, दत्चष्टिः व्यापारितनयनः, प्रशाततमो अतिपरिचितो, काचरक-काण्डरातनामानी, अश्ववारी अक्षारोहिणी, अद्राक्षीत् दृष्टवान् , स सेनापतिरिति शेषः। कीदृशौ तौ ? अतिवेगात् अतिजवात् , आपतन्तौ आगच्छन्ती; पुनः अतिशयच्छेकपाटहिकताडितपटहनादपटुतरेण अतिशयेन, छेकः-निपुणो यः, पाटहिकः-पटहा. ख्यवाद्यविशेषवादनशिल्पी, तेन, ताडितस्प-नादितस्य, पटहस्य, नादन-ध्वनिना, पटुतरेण-स्फुटतरेग, मिश्रितेनेत्यर्थः, खुर- पुटध्वनिना सुरपुटशब्देन, दूरादेव दूरत एव, प्रकटीकृतौ प्राकव्यमापादिती; पुनः उरस्कपाटघटितातनुतनुप्राणी पक्षःस्थलघृतविशालकवचौ; पुनः तत्क्षणविपाटितफापायपटार्धान्तपीडितोत्तमाहौ तत्क्षण-तत्काले, विपाटितस्य- विदारितस्य, काषायपटस्य-कपायरक्तवनस्य, यद् अर्धम्-अर्धभागः, तस्यान्तेन-अचलेन, पीडित-घटितम् , उत्तमा-शिरो गयोस्तादृशी; पुनः गृहीतनिशितपासमुटिना गृहीता-भृता, निशितस्य-तीक्ष्णस्य, प्रासस्य-कुन्तस्य, मुष्टिः-मुष्टिधार्यभागो येन तादृशेन, यामेन-दक्षिगेतरेण, करतन , किञ्चिदुत्क्षिप्तवल्गो किश्चिद्-ईषद्, उत्क्षिप्ता-उन्नमिता, वल्गा- भवमुखस्थरजुर्याभ्या तादृशो; च पुनः, दक्षिणेन वामेतरण, करतलेन हस्ततलेन, वासतरलिताक्षतुंरगतिर्य- गवलोकितोत्क्षेपां त्रासेन-भयेन, तरलिवे-चचलिते, अक्षिणी-नेो यस्य तादृशेन, तुरगेग-अथेन, निर्यक-सकटाक्ष- पातम् , अवलोकितो दृष्टः, उरक्षेपः-उद्यमर्न यसास्तादृशीम, फशाम् अवताइनीम्, उद्वहन्ती दधानी; पुनः अश्व- दर्शनसरमसमघावितैः अश्वदर्शनेन, सरभसं-सवेगम्, प्रधावितैः-प्रकर्षेण धावितैः, शिविरवेसरिय सैन्यखेवरेरिव, धूसरैः तद्वणः, खुररजोभिः अश्वशकोद्तधूलिभिः, पश्चात् पृष्ठदेशे, अनुगम्यमानी अनुत्रियमाणो; च पुनः, अनवरतदोलायमानजद्वाफाण्डतया अनवरत-सततम्, दोलायमानौ-इतस्ततः सवलन्ती, जलाका नौजदारूप- स्वम्मी ययोस्वादशवया, तुरगपृष्ठवर्तिनायपि अधपृष्ठाधिष्टितावपि, धावन्ताविव धावनं कुर्वन्ताविय, उपलक्ष्य- माणौ प्रतीयमानौ, पुनः आसनयतिना निकटवर्तिना, सम्भ्रान्तेन सम्भ्रमान्वितेन, शिविरलोकेन सैनिकजनेन, एतत् पुरो दृश्यम्, किं किं भवतीति पृच्छयमानौ जिज्ञासा ज्ञाप्यमानौ; पुनः मनसः हृदयस्य, मनोरथाविध अभिः लाषभूताविक, पुनः जयस्य वेगस्य, जीवाविव प्राणभूताविक, पुनः बायोः पत्नस्य, पारकाविव नियामकाविवः पुनः .

·टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता नामानौ प्रज्ञाततमावश्ववारावद्राक्षीत् , अप्राझीच सत्वरम्-'अरे!, किमेप कटफशोभः' इति [क] अथ तौ समीपमेय त्यक्तुरगावुरगाविव सर्वाङ्गसष्टभूतली प्रणम्य युगपदूचतुः----दण्डनाथ! संप्रत्येव संनद्धसकल- करितुरङ्गयोधमाबद्धवीरपट्टपादातभीपणमरुनेत्रपताकापटपल्लवितरथनिरन्तरमुत्तरप्रतोलिमार्गेण निर्गत काश्याः कृतसमस्तसमरसामग्रीकमहितानामनीकममर्पपरवशं च पौरुपावलेपेन तृणलघूनस्मान् मन्यमानमतिजवेन प्राप्तमभ्यर्णेऽस्य कटकस्य वर्तत इति श्रुत्वा प्रभुः प्रमाणम्' इत्युक्त्वा पिरेमतुः [ख]॥ सेनापतिस्तु तं तयोराकर्थ कर्णामृतकल्पं जल्पमुपजातहों रणरसोत्कर्षपुष्यत्पुलकजालकः सजल- जीमूतस्तनितगम्भीरेण स्वरेण तत्क्षणादिष्टकिङ्करससंभ्रमास्फालितमायद्धस्फुटप्रतिशब्दमिव दर्शयन् ध्वनन्तमाजि- दुन्दुभिमभ्यर्णचरमनुचरगणं रथानयनार्थमादिक्षत्। नचिराच तेनान्तिकमुपनीवमुभयसः प्रचलतिचारुपत्र- मुदरविनिहितमहाहिमीपणानेकालं पत्ररथराजमिय रथाङ्गपाणिरध्यास्य रथं यथासंनिहितेनात्मसैन्येनानु- टिप्पनकम्-धीरपदः-धीरिका [ख]। ससम्भ्रम-सादरम् । प्रचलदतिचारुपत्रम् एकत्र पत्रम्-मना, भन्यत्र पत्राणि-पिच्छानि । - औत्सुक्यस्य उत्सुकतायाः, विलम्बासहिष्णुताया इत्यर्थः, उत्सेकाविव उतिखरूपाविवः पुनः विगतपर्याणतुरई विगत-नएम् , पर्याणम्--उपरितनसुखासनं यस्मिन् तादृशमश्वम् , अधिरूढी आरूढौ। च पुनः, सत्वरं शीघ्रम्, अमाक्षीत् पृष्टवान् , अरे । इति खन्यूनसम्बोधनम् , किमित्याह-एपः अयम् , कटकक्षोभः कटकस्य-सेनायाः, क्षोभः-सम्भ्रमः, किम् ? किंतुकः [क]। अथ प्रश्नानन्तरम् , त्यकतुरगौ त्यतावी, तौ काचरक-काण्डरातनामानौ मधवारी, समीपमेत्य निकटमागस, उरगाविव सचिव, सहस्पृष्टभूतलौ सर्वाज्ञालिशितभूतलौ सन्ती, प्रणम्य प्रणाम कृत्वा, युगपत् एककालम् , ऊचतुः उतपन्ती । किमित्याह-दण्डनाथ ! हे चतुरसेनापते!, सम्प्रत्येव इदानीमेव, अहितानां शत्रूणाम्, अनीकं सैन्यम् , अस्य कटकस्य सैन्यस्य, अभ्यणे निकटे, अतिजवेन अतिवेगेन, प्राप्तम् उपस्थितम् , वर्तते, इति श्रुत्वा श्रवणगोचरीकृत्य, भवन्तः यूयम्, प्रमाणं किंकर्तव्यनिर्णायकाः, इत्युक्त्वा विरेमतुः विरामं प्राप्तौ । कीदृशं तत् ! सन्नद्धसकलकरितुरङ्गयोधं सन्नद्धाः-सज्जिताः, सकला:-समप्राः, करिणः-हस्तिनः, तुरझा:-अश्वाः, योधाः-मुभटाश्च यस्मिंस्तादृशम् ; पुनः आबद्धवीरपट्टपादातभीपणम् आबद्धः-धृतः, वीरपट्टः- वीरविहभूतपदो ध्वजो येन तादृशेन, पादान-पदातीना पद्गामिसैनिकाना समूहेन, भीषणं-भयानकम् ; पुनः अरुणनेत्र- पताकापटपल्लवितरथनिरन्तरम् अरुणाना-रकानाम् , नेत्रपताकाना-नैनाकारविशिष्टवननिर्मितध्वनानाम् , पटैः-वस्तः, पल्लविता: व्याप्ता ये रयास्वैः, निरन्तर-संकीर्णम् ; पुनः काश्याः तदाख्यप्रकृतनगर्याः, उत्तरप्रतोलिमार्गेण उत्तर-. रथ्यात्मकमार्गण, निर्गतं निष्फ्रान्तम् । पुनः एतसमस्तसमरसामग्रीकं कृता-सम्पादिता, समस्ता समरसामग्री- युद्धसामग्री यसिस्वादृशम् ; पुनः समर्पपरवशम् ईर्ष्याधीनम् । पुनः पौरुपावलेपेन पराक्रमगवेग, असान्, वणलघून तृणवत्तुच्छान्, मन्यमानम् [ख]॥ सेनापतिस्तु सेनानायकस्तु, तयोः अश्ववारयोः, कर्णामृतकल्पं श्रवणामृतप्रायम् , जल्पं वचनम्, आकण्य श्रुत्वा, उपजातहः उत्पन्नानन्दः, रणरसोत्कर्षपुष्यत्पुलकजालका रणरसस्य-रणानुरागस्य, उत्कर्षेण औत्कव्येन, पुष्यत्-पुष्टिमापाद्यमानम्, पुलकजालं-रोमाञ्चपुञ्जो यस तादृशः, सजलजीमूतस्तनितगम्भीरेण सजलस-जलपूर्णस्य, जीमूतस्य-मेघस्य, यत् स्वनित-मार्जितं तद्वद्, गम्भीरेण, स्वरेण, तत्क्षणादिधकिङ्करससम्भ्रमास्फालितं तत्क्षण- तत्कालम्, मादिष्टैः-भाजतैः, किडः-मृत्यैः, ससम्भ्रम-सवेगम्, भास्फालित-ताडितम् , ध्वनन्तं नदन्तम्, आजि- दुन्दुभि सग्रामदुन्दुभिम्, आवद्धस्फुटप्रतिशब्दमिय धूतस्पध्प्रतिध्वनिमिव, दर्शयन् प्रत्याययन् , अभ्यर्णचरं निकटवर्तिनम् , अनुचरगणं मृत्यहन्दम्, स्थानयनार्थे रयोपस्थापनार्थम्, आदिक्षत् आदिष्टवान् । च पुनः, नचिरात् शीघ्रम्, तेन भनुचरगणेन, अन्तिकं निकाम्, उपनीतम् उपस्थापितम् । पुनः उभयतः उभय• पार्थे, प्रचलतिचायपत्रं प्रचलन्ती अविचारुणी-अविमनोहरे, परेवाहने, पक्षे पक्षी यस्य तादृशम्। पुनः - ·तिलकमञ्जरी। २०१ गम्यमानो युगपदाहतानां कुपितयमहुङ्कारानुकारिभाङ्कारभैरवमतिगम्भीरमारसन्तीनां समरढकानां ध्वनितेन पातयन्निव सबन्धनान्यरातिहृदयानि, तारतरव्याहारिणां पन्दिवृन्दानां हृदयहारिणा जयशब्दाडम्बरेण मुखरिताम्बरः शिविरान्निरगच्छत् । कृतव्यूहविरचनश्च समरसंक्षोभक्षमायामुपान्तभूमावस्थात् [ग] ॥ अथाकर्णितसमरभेरीनिनादजृम्भितानन्दाः सरसरोचनारचितललाटतिलकविन्दयो दुर्यानवालदन्तुरैः शिरोभिरभ्यर्णचारिचारणोचार्यमाणवीर्यसंपदस्त्वरितपदसंचाराभिरागत्यागत्य करिघटाभिः समन्ततः ससामन्त- चनाः परिवारयांचक्रुरेनं सेनापतयः, प्रत्येकं पातितस्निग्धदृष्टिनां च तेन सप्रसादमादिष्टाः प्रणम्य निजनिजस्थानेषु तस्थुः [घ] ॥ अथ निशीथानुभावभास्वरेण यिपममुन्मीलता निमीलता च दीपिकानियहेन पिशुनितमम गुञ्ज. -- टिप्पनकम्-उदरविनिहितमहाहिभीपणास्त्रम् एका महाहय एव भीपणानेकास्त्राणि, अन्यत्र महाहिवर। पत्ररथराज गरुडम् [ग] । . उदरविनिहितमहाहिमीपणानेकास्त्रम् उदरे-मध्यभागे, विनिहितानि-स्थापितानि, महाहिभीपणानि-महासर्पवद् भयानकानि, अस्त्राणि यस्मिन् , पक्षे महाह्य एव-महासा एव, भीषणानि अत्राणि येन तादृशम् , रथाङ्गपाणिः रथाङ्ग- चकम् , पाणी-हस्ते यस्य स विष्णु:, पत्ररथराजमिव पत्राणि-पक्षा एव, रथाः-रथा इव गमनसाधनानि येषां ते पत्ररथाः- पक्षिणः, तेषां राजा-गरुडः, तमिव, रथम् , अध्यास अधिरुह्य, यथासन्निहितेन यावान् सन्निहित मासीत् तायता, आत्मसैन्येन वसनिकेन, अनुगम्यमानः धनुत्रियमाणः, युगपदाहतानां युगपत् ताडितानाम् , कुपितयमका- रानुकारिभाङ्कारभैरवं कुपितस्य-क्रुद्धस्य, यमस्य यो हुद्वारस्तदनुकारिगा, भाङ्कारेण-ध्वनिविशेषेण, भैरव-भीपणम्, तथा अतिगम्भीरम् अतिस्फुटं च यथा स्यात् तथा, आरसन्तीनाम् आनदन्तीनाम् , समरदकानां संग्रामवाद्य- विशेषाणाम् , ध्वनितेन ध्वनिना, सबन्धनानि भयादिनियन्त्रितानि, अरातिहृदयानि शत्रुहृदयानि, पातयन्निव भ्रंशयचिव; पुनः तारतरय्याहारिणाम् अत्युचैश्चारिणाम् , वन्दिवृन्दानां स्तुतिपाठकसमूहानाम् , हृदयहारिणा हृदयप्रियेण, जयशब्दाडम्बरेण जयकाराडम्वरेण, मुखरिताम्बरः ध्वनितगगनमण्डलः, शिविराट सैन्यावासात, निरगच्छत् निष्कान्तः । च पुनः, कृतव्यूहविरचनः कृता-विहिता, व्यूहस्य सैन्यसन्निवेशविशेषस्य, विरचना येन तादृशः सन् , समरसंक्षोभक्षमायां संग्रामसञ्चारसमायाम् , उपान्तभूमौ पर्यन्तभूमौ, अस्थात् स्थितवान् [ग] ॥ अथ तत्र स्थित्यनन्तरम् , आकर्णितसमरभेरीनिनादजृम्भितानन्दाः आकर्णिवेन-श्रुतेन, समरभेरीनिनाद्रेन-संग्राम ढकाध्वनिना, जृम्भितः प्रकटितः, आनन्दो येषां वादृशाः; पुनः सरसरोचनारचितललाटविन्दवः सरसमा-आर्द्रया, रोचनया-गोरोचनया, रचिताः-कल्पिताः, ललाटतिलकविन्दवः-ललाटे तिलकरेखा यस्तादृशाः; पुनः दूर्वाप्रवालदन्तुरैः 'दूख्यितृणविशेषनूतनदलव्याप्तैः, शिरोभिः मस्तकः, उपलक्षिताः; पुनः अभ्यर्णचारिचारणोचार्यमाणवीर्यसम्पदः अभ्यर्णवारिभिः-निकटगानिभिः, चारणैः-बन्दिभिः, उचार्यमाणाः-स्तूयमानाः, वीर्यसम्पदः-पराक्रमसम्पत्तयो येषा तादृशाः, ससामन्तचकाः खविषयान्तर्वर्तिनपसमुदायसहिताः, सेनापतयः, त्वरितपदसञ्चाराभिः त्वरितः-शीतः, पदसच्चारः-चरणसम्यारो यासां तादृशीभिः, करिघटाभिः हतियूधैः, आगत्यागत्य उपस्थायोपस्थाय, समन्ततः सर्वतः, एनं चतुरङ्गसेनानायकम् , परियारयाञ्चनुः परिवेष्टन्ते स्म । च पुनः, प्रत्येक एकैकस्मिन् , पातितस्निग्ध. दृष्टिना पातिता-प्रक्षिक्षा, निग्धा-प्रेहार्दा, दृष्टियन तादृशेन, तेन सेनानायकेन, समसाद प्रसन्नतापूर्वकम् , भादिष्टाः आज्ञप्ताः सन्तः, प्रणम्य नमस्कृत्य, निजनिजस्थानेषु खखस्थानेषु, तस्थुः स्थिताः [घ] ॥ अथ अन प्रतिपन्थियलं शत्रुसैन्यम्, चक्षुपः पथि दृष्टिमार्गम् , अढौकत प्राप्तम् । कीदृशम् ! निशीथानुमायमसिरण निशीथानुभावेन मध्यरात्रप्रभावेग, भाखरेण मानेन; पुनः विपमं विषमप्रकारं यथा स्यात् त्यों जन्मीलता टीप्यमानेन, निमीलता संकुचता च, दीपिकानिवहेन प्रीपसमूहेन, पिशुनितं सूचितम् । पुनः अमडगुत्काहलम्. २६ तिलक.

·२०२ टिप्पनक्-परागविवृतिसवलिता काहलमाकर्ण्यमानतारपरुपयहेपारवमितस्ततः श्रूयमाणगम्भीरगजगर्जितमावेगतर्जिताश्चैारंवारमश्वपारेरावेद्य- मानागमनमप्रसन्धताडितोद्भुरसमरढछ मढीकत चक्षुपः पथि प्रतिपन्थिवलम्, अविरलनिरस्तशरनिकरशीकरा- सारडामरं च तदुर्याररभसमुद्दामकलकलव्याप्तसकलविड्मुसमभिमुखपधारितेन जलदागमक्षुभितममरापगापूर- जलमिव लपणजलधिना प्रत्यगृह्यतास्मद्वलेन [2]। परस्परयधनिपद्धभयोश्च तयोस्तत्क्षणमाकुलितसक्लजीव- लोको युगपदेकीभूतोदारसारिराशिरस जलविसरमर्पिधनपदातिघोरो मुदितयोगिनीमृग्यमाणलोक्पालपालचपकः टिप्पनकम्-अनस्कन्ध -अग्रसेना [3]। कक्षा-निश्चय । आकुलितसकलजीवलोकः एकत्र ससम्ब- मसर्वजीवा जना यत्र स तयोक्त , अन्यत्र ससम्भ्रमसर्वभुवन । युगपदेकीभूतोदारवारिराशि एकत्र एकहेलया मिलित उद्गतशब्द शनुसघातो यत्र स तथोक्त , अन्यन युगपम्मिलितोद्भटसमुद्र । अनजलविसरवर्विधनपदाति- घोरः एका रुधिरोदकार्पकनिविडपत्तिभैरव , भन्यन रक्तवनरवर्षकमेघावस्थानातिरौद्र । मुदितयोगिनीमृग्य- माणलोकपालकपालचपकः एक्त हटशाक्निीगवेष्यमाणनृपतिशिरोऽस्थिमद्यपान , भन्यन हृष्टचामुण्डान्वेष्यमाण. दिक्पार कपालचपक । . . . अमक्षु-कठोर यथा स्यात् तथा, गुञ्जन्त -ध्वनन्त काहला -महाडका यस्मिंस्तादृशम् , पुन आकर्ण्यमानतारपरुप- यहेपारवम् आकर्ण्यमाना -भूयमाणा , तारा -तीत्रा , परुषा -कणकठोरा , हयानाम्-अश्वानाम् , हेपारया -हेषाख्य- शाब्दा यस्मितादृशम्, पुन इतस्तत. अन तन, श्रूयमाणगम्भीरगजगार्जित भूममागम् , गम्भीरे-तुमुलम् , गज- गर्जित-हस्तिगर्जन यस्मिंस्तादृशम्, पुन आवेगतर्जिताश्चै. आवेगै -अतिवेगे , तर्निता -ताडिता , अधा यस्तादृश , अश्ववार. अश्वारोहिसैनिकै , चार वारम् अनेकधा, आवेद्यमानागमनम् आवेधमान-ज्ञाप्यमानम्, आगमन यस्य तादृशम् , पुन अनस्कन्धताडितो रसमरढकम् अप्रस्कन्धे सेनासनिवेशाप्रभागे, ताडिता -नादिता , उद्धुरा -दृदा , समरढका -सग्रामवाद्यविशेपा यसिस्वादृशम् । च पुन , अविरलनिरस्तशरनिकरशीकरासारडामरम् अविरल-निर- न्तरम् ,निरस्त -विकीर्णो य , शरनिकर -याणसमूह , तद्रूपनलक्णधारापातेन, डामर-व्याप्तम् , पुन दुर्वाररभसं दुर्निवार- वैगम् , पुन उद्दामकलकलव्याप्तदिमुखम् उद्दाम्ना-उत्क्टेन, क्लफलेन-कोलाहलेन, व्याप्तानि-पूरितानि, सकलानि- सर्वाणि, दिशुसानि, सक्लाना दिशा या मुसानि-अग्रभागा येन तादृशम् , तत् शत्रुसैन्यम्, अभिमुखप्रधावितेन शीघ्रम- भिमुखमागतेन, असदलेन अस्मत्सैन्येन, प्रत्यगृह्यत आक्रान्तम् , केन कीदृश किमिव लवणजलधिना लवणसमुद्रेण, जलदागमभुभितं जलदागमेन-वपर्तुना, क्षुभित सञ्चालितम्, अमरापगापूरजलमिव अमरापगाया -देवनद्या , गहाया इति यावत्, पूरजलमिव-प्रवाहजलमिव [3] | च पुन , परस्परवधनिवद्धकक्षयो. परस्परस्य, वधाय- धाताय, निबद्धा-नितरा बद्धा, क्क्षा-कटिघटितपगर्धभागो निश्चयो वा याभ्या तादृशयो , तयो. सैन्य शत्रुसैन्ययो , महाप्रलयसन्निभः महाप्रलयतुल्य , समरसघट्ट. सग्रामसघष , अजायत जात । कीदृश ' तत्क्षण तत्कालम् , आकुलितसकलजीवलोक भाकुलिता -क्षोभिता , सक्ला -समस्ता , जीवा -प्राणिनो थैखादृशा लोग-जना यत्र तादृश , पक्षे आउलिता -क्षोभिता , सक्रा -समस्ता , जीवलोका -भवनानि येन तादृश , पुन युगपदेकीभूतोदार- वारिराशि. युगपद्-एककालावच्छेदेन, एकीभूत -समिलित , उदारव -उद्गतशब्द , अरिराशि -शत्रुसमुदायो यन तादृश पक्षे युगपद्-एककालावच्छेदेन, एकीभूता -समिलिना , उदारा -महान्त , वारिराशय -समुद्रा यत्र तादृश , पुन अस्रजल- विसरवर्पिधनपदातिघोरः असजलविसरवर्षिण -रुधिररूपजलौघागो ये, घना -निविडा, पदातय पत्तय, अविघोर -अतिभयङ्कर , पक्षे अस्र विसरवर्षिण -रुधिरमयरोत्रापणो ये, धना -मेघा , तेषां यानि पदानि-अवस्था- नानि, ते , अतिघोर -अतिभयङ्कर , पुन मुदितयोगिनीमृग्यमाणलोकपालकपालचपक. मुदितया-रुधिरपान हृष्टया, योगिन्या-शाकिन्या, पझे मुदितया लोक्सहारहृष्टया, योगिन्या-चामुण्डया, मृग्यमाणा -अन्विष्यमाणा, लोकपालाना-नृपाणाम्, पक्षे इन्द्रादिदिपारानाम् , कपालचषका -मतकोपरितनार्धपारास्थिस्परुधिरपानपानविशेषा, . . a .

·तिलकमञ्जरी। २०३ प्रचलितरसाकुलभूभृवानालकृततुमुल. प्रसृतरभसोत्तालगनदानगरिरातत्रिदशनारिकान्विष्यमाणरमणसार्थो निपीतनरवशायिस्ताविसारिशिवाफेत्कारडामरः [च] । सतारकावर्प इस वेतालदृष्टिभिः, सोल्कापात इय निशितप्रासवृष्टिमिः, सनिर्घातपात इव गदाप्रहारैः, ससर्नकाम्बुदुर्दिन इव करिशीकरासारैः, सोत्पात- रविमण्डल इब कोलालितकरालचक्रमुक्तिभिः, सातस्फूर्त इव जवापतज्नलितशक्तिभिः, सखण्डपरशुताण्डर श प्रचण्डानिलधूतध्वजसह, सकालामिधूम इव प्रकुपितसुभटभ्रफुटीतमिरजायत 'महाप्रलयसनिमः -- टिप्पनकम्-प्रचलितरसाकुलभूभृञ्चरवालकृततुमुल एका प्रचलिरावसुन्धराकुलगिरियऋविहिताकुल शब्द , भन्यत्र प्रचलितवीररसाकुलनृपचकृतालारव । प्रसृतरभसोत्तालगजदानवारि एका प्रमृत-प्रवृत्तम् , रभसोत्तालगजानाम्-उसुकोद्भटकरिणाम् , दानवारि-मदजल या स तथोक्त , अन्यत्र प्रसून उत्तालगजवद् दानवारि - शईरो पर स तथोक्त । आतंत्रिदशदारिकान्विष्यमाणरमणसार्थ. एकन भााभिस्तिभिर्दशमिश्च, दारिकाभि-अङ्गनाभि , मन्विष्यमाणो भर्तृसघातो यन स तथा, भन्यत्र जारीदेवपुत्रिकागवेक्ष्यमाणभर्तृसपातः । निपीते स्यादि-शिवाफेरकारडामर -एका चामुण्डाफे कारेण डामर -रौद्र , भन्यन कोष्ट्री० [च]। पीलालित -सरुधिरः । स्फुर्ज -स्फुरणम् । खण्डपरशु -शकर । कालाग्नि-पातालरद [छ]। पक्षे तद्रूपमद्यपानपात्र विशेषा यस्मिंस्तादृश पुन प्रचलितरसाकुलभूभृश्यनवालस्ततुमुल प्रचलितेन-उच्छलिवेन, रसेन-वीररसेन, आफुलानाम्-आधुतानाम् , भूमृता-राज्ञाम् , चापालेन-मण्डलेश, कृत तुमुर-सा द्रयुद्ध यस्मिन् , पक्षे प्रचलिताया -प्रकम्पिताया , रसाया -पृथिव्या , दुभूमृता-महेद्रादिकुलपर्वतानाम् , चक्रवालेन-समूहेन, कृतम् , परस्परोपरि पतनरूप सान्द्र युद्ध यस्मितादृश पुन प्रस्तरभसोत्तालगनदानवारि प्रस्त-विस्तृतम् , रमसोत्तालाना-वेगोद्धतानाम् , गजाना, दानवारि-मदजल यस्मिंस्तादृश , प प्रसृत -सहतुं व्याप्त , रभसोत्ताल- औत्सुक्योन्नतो हर्षमेदुरो वा, गजदानवस्य-गजासुरस्य, अरे -शत्रु शिव सहारभैरव इति यावत्, यस्मिंस्तादृश , पुन आतंत्रिदशदारिकाविष्यमाणरमणसार्थ आर्ताभि-विरहव्यग्राभि, निदशदारिकाभि-देवाझनाभि अन्विष्यमाण , रमणसाथ -प्रियसमूहो यस्मिंस्तादृश , युद्धे मृताना देवत्यप्राप्ते प्रसिद्ध्या वैधव्यविधुरिताना तद्वनितानां वरान्वेषणोपपत्ते , पक्षे त्रिदशाभि -निरायत्तदशसरयकामि , विश सरयकाभिरिति यावत् , उपलक्षणत्वाद् बहुसंख्यका भिरित्यर्थ, दारिकाभि गाभि , अविष्यमाण , रमणसार्थ -भर्तृगणो यस्मिंस्तादृश , पुन निपीतनरयशा- विस्वरविसारिशिवाफेकारडामर. निपीता-नितरा पानकर्मतामापादिता या, नराणा-मनुष्याणाम् , वशा-धातुविशेष, तया विखरेण-विकृतखरेण, विसारिणीनां-प्रमारिणीनाम्, शिवाना-शुगातीनाम् , पक्षे विसारिण्या शिवाया -चण्डिया, फेरकारेण ध्वनिविशेषेण, आमर -व्याप्त , रौद्र इति यापर [च ], पुन वेतालरष्टिभि. येता मना-मनविशेषाणाम् , पक्षे शिवानुचरविशेषाणाम् , दृष्टिभि -दृष्टिपात , सतारकावर्ष इव तारकाणा ताराणाम्, यद् वर्ष-वृष्टि , तरसहित श्वेत्युत्प्रेक्षा पुन निशितप्रासवृष्टिमि निशिताना-तीक्ष्णानाम् , प्रासाना-कुन्ताख्याताणाम् , या पृश्यस्तामि , सोल्कापात इच उल्लापातसहित इति चोत्प्रेक्षा, पुन गदामहारः गदाप्रक्षेपे , सनिघातपात वनपातसहित इव, पुन फरिशीकरासार. गजमदतकणधारासम्पाते , ससंवर्गकाम्बुदुर्दिन श्च सर्तकस्य- तदाख्यमेघविशेषस, अम्मुभि -जलै , यदुर्दिन-मेघाच्छादिनम् , तसहित इव पुन कीलालितकरालचभमुक्तिभिः फीलालित-मधिराद्रीभूतम्, कराल-भयानक च, ययक-तदाख्यमस्रम् , तमुत्तिमि -तद्विमोचन , सोत्पादरविमण्डल इय उत्पातरविमण्डलेन नगरसहारसूचरसूर्यमण्डटेन, सहित इच पुन जयापतज्यरितशतिमि जया-वेगेन, आपत तीभि -निपत तीमि , ज्वलिनामि -दीप्ताभि , शकिमि -तदाख्यास्त्रविशष, सद्युतस्फूज़ इय वैद्युवेन-विधु. सम्यधिना, रजैन-रफुरणेन, सहित इव पुन प्रचण्डानिल्धूतथ्यजसहनै प्रचण्डेन-उद्दण्डेन, अनिलेन-वायुना, भूता -कम्पिता , ये ध्वजास्तपा राही , सराण्डपरगुताण्डव इय रा परयो -शिवम्य, ग येन-नृसो, सहित इच, पुन प्रापितसुभटभ्रुटीतमिने. प्रपिता ताम्-अधिदानाम्, गुभगना-गुयोधासम्, भ्राटीमि नेनोपरितन रोमाजिशैटिल्य , या तमिग्नागि-अन्धकारात , सकाराग्निधूम व काराने -प्रलय शालिशमे , धूमन सहित इथेति . . . 4 ~ ·२०४ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता समरसंघट्टः छ]। सर्वतश्च गानसंघट्टरणितघण्टानामरिद्विपावलोकनकोधधायितानामिभपतीना हितेन, प्रतिबलाश्वदर्शनक्षुभिताना च वाजिना हेपितेन, हर्पोत्तालसूतताडिततुरगवद्धरंहसां च स्यन्दनानां चीत्कृतेन, सकोपघानुप्कनिर्दयाच्छोटितन्यानां च चापयष्टीना टट्टतेन, सरखुरप्रदलितदण्डानां च पर्यस्थता रथकेत- नाना कडत्कारेण, निष्ठुरधनुर्यनिष्ठयूताना च निर्गच्छता नाराचाना सूत्कारेण, वेगोहामानविवशवेताल- कोलाहलघनेन च रुधिरापगना घुसारेण, प्रतिरसितसभृतेन समरभेरीगा भावारेण, निर्भराध्मातसार- दिक्चक्रवाल साक्रन्दमिय साट्टहासमिव सारफोटनरवमिन ब्रह्माण्डमभवत् [ज] । अनन्तरं च सेनाभरा- मान्तमेदिनीमून्धिकाराकृतिः कयलयितुमिव सशैलद्वीपकाननं निमुवनमुललास लासकस्तरुणजलधरपटल- शङ्कया विमुक्तफलकेकाविरापाना बनकलापिनामानह्मलोकमेणाङ्कमण्डलाकाण्डसैहिकेयो रजःसंघातः । टिप्पनकम्-वृहित-गजगर्जितम् । सूत -सारयि । पर्यस्यतां पतताम् । प्रतिरसित-प्रतिशब्दः [ज]। लासक. नर्तक । एणार-चन्द्र । ये च सर्वतोप्रेक्षा [छ]। सर्वतः परित , गानसंघहरणितघण्टानां गानसपटेन-गानाणां-शरीराणा परस्परसघर्षण, रणिता-ध्वनिता, घण्टा येषा तादृशानाम् , पुन अरिद्विपावलोकनकोधधायितानाम् भरिद्विपानां-शत्रुगजानाम्, अवलोकनेन-दर्शनेन, य क्रोधस्तेन धाविताना-शीघ्र गतानाम्, इभपतीना महागजानाम् , वृहितेन गर्जितेन च पुन , प्रतिवलाश्यदर्शनक्षुभिताना प्रतिबलावदर्शनेन-प्रतिद्वद्विसैन्याश्वदर्शनेन, शुभिताना-सञ्चलितानाम्, वाजिनाम्- अश्वानाम्, हेपितेन-हेपाख्यशब्देन, च पुन , हर्पोत्तालसूतताडिततुरङ्गवद्धरहसा हर्षेण उत्ताला -उद्वेलिता , सूता -सारथय , तैर्बद्ध-माहितम् , रंह -वेगो येषां तादृशानाम् , स्यन्दनाना रयानाम् , चीत्कृतेन चीत्कारशब्देन, च पुन , सकोपधानुष्कनिर्दयाच्छोटितज्याना सोपा -क्रुद्धा , ये धानुष्का -धनुर्धारिण , ते , निर्दयम्-अत्यन्त यथा स्यात् तथा, आच्छोटिता-आकृष्टा, ज्या-मौर्वी, रज्जुरिति यावत् , यासा तादृशीनाम् , चापयष्टीनां धनुर्यष्टीनाम्, टङ्कतेन टवारेण, च पुन , पर्यस्यताम्-अध पतताम्, पुन खरखुरप्रदलितदण्डाना खराणा-गर्दभानाम् , खुरै -शफै, दलिताना-विदारितानाम् , रथकेतनाना रथध्वजानाम्, कडत्कारेण ध्वनिविशेषेण, च पुन , निष्ठुरधनुर्यन्त्र- निष्टयूताना निष्ठुरेण-दृढेन, धनुर्यन्त्रेण, निष्ठयूताना-प्रक्षिप्तानाम् , अत एव निर्गच्छता ततो निष्फामताम्, नाराचानां बाणानाम्, सूत्कारेण ध्वनिविशेषेण, च पुन , वेगोह्यमानवियशवेतालकोलाहलघनेन वेगेन उयमानाना- पहनर्मतामापद्यमानानाम् , विवशाना-रुधिरपानपरवशानाम् , म्, वैतालाना-भूतविशेषाणाम् , य कोलाहलस्वेन, धनेन-निविढेन, रुधिरापगाना रुधिरनदीनाम्, घूत्कारेण ध्वनिविशेषेण, पुन समरभेरीणा समामढकानाम् , प्रतिरसितसम्भृतेन प्रतिध्वनिपूर्णेन, भावारेण ध्वनिविशेषेण, निर्भराध्मातसकलदिक्चक्रयाल निर्भरम्-अत्यन्त यथा स्यात् तथा, आध्मात-शब्दितम् , सरलाना-सर्वासो दिशाम् , चकवाल-मण्डल यस्मिंस्तादृशम् , ब्रह्माण्डं चतुर्दशभुवनाद्यात्मक जगत , साक्रन्दमिव सविलापमिय, साट्टहासमिव महाहाससहितमिव, सास्फोटनरवमिव, आस्फोटनरवण-पर्वतावदारण- ध्वनिना सहितमिव, अभवत् जातम् [ज]। च पुन , अनन्तर ब्रह्माण्डस्योकस्थित्यनन्तरम्, सेनाभराकान्त- मेदिनीमून्धिकाराकृतिः सेनाभरेण-सैन्यभारेण, आकान्ताया , आकुलिताया, मेदिन्या -पृथिव्या , यो मूर्छाध- कार-मू रूपान्धकार , सा आकृति -आकारो यस्य तादृश , रज सङ्घात. धूलिसमूह , सशैलद्वीपकानन शैला- पर्वता, द्वीपा-जलमध्यस्थलप्रदेशा , काननानि-बनानि, ते सहितम् , निभुवनम् भुवनत्रयम्, कवलयितुमिव भक्ष- यितुमिव, उल्ललास उच्छलति म । कीदृश ' तरुणजलधरपटलशड्या तरुणा -अभिनवा ये, जलधरा -मेपा, तेषा या पटल-समूह , तस्य शङ्कया-सशयेन, विमुक्तक्लकेकाविलापाना विमुक्त -मुखानिर्गमित , कल -मधुर , केकाविलाप -ककाख्यशब्दविशेषेण विलपन यस्तादृशानाम्, वनकलापिना वनमयूराणाम् , लासक. नर्तक , पुन आब्रह्मलोकं ब्रह्मलोकमभिव्याप्य, एणाङ्कमण्डले चद्रबिम्बे, अकाण्डसेहिकेय. अकालराहुखरूप । प्रतिक्षण . - .

·तिलकमञ्जरी। , प्रतिक्षणमुटुरैर्गुणध्वनिभिरज्ञायत धनुष्मनामिपुव्यापारः, शस्त्रशिसिफणद्योतेन पदमदीयत प्रचलिनैः प्रत्य- रिपदातिभिः, अविदितात्मीयपरथिभागेन व्यलम्ब्वत मुहूर्तमुपूर्ण हे तिनापि सुभटलोकेन, प्रभूतपिशिताभ्यव- हारजनिततीव्रोदन्येन पर्दमप्रायमपीयत क्षतजापगाम्बु कौणपगणेन [झ]॥ एवं च भीपणावद्धतुमुले कुतूहलोत्तालकालदूताकुलितदशदिशि कन्यादकुलविलुप्यमानवीरलोके नृत्यत्परेतपरिपदि कृतान्तमहोत्सर इय निर्भरं प्रवृत्ते समरसंरम्भे क्षीयमाणेषु क्षितिपतिपु निपतत्सु पादातेपु सीदत्सु सादिपु प्रजत्सु विधुरतामाधोरणेषु प्रहारविकलकायेष्वितस्ततः परिस्सलत्सु शून्यासनेपु सप्तिपु स्फुरत्कृपाणचक्रनिशुलकार्मुकप्रायमहरणदुरालोकायामनेकशयमुण्डमालामालितवपुपि चण्डिकायामिव रूपपरि- वर्तेन कृतसंनिधावुपलक्ष्यमाणायां क्षितावमर्पमय इव क्रौर्यमय इव वैरमय इव व्याजमय इच हिंसामय इव विभाव्यमाने जगति निभागशेपस्थिती नियामायाममर्पगतमरणशङ्कानिरङ्कुशप्रवृत्तिभिरिलोकैरहंप्रथमिकया टिप्पनकम्-उदन्या-तृपा । कौणपा:-क्षसा [B] | व्यादा -राक्षसा. न परेता -पिशाचा: []। . क्षणे क्षणे, उद्धुरैः उच्चै , गुणध्यनिभिः आकृष्टमौवींशब्दै , धनुष्मतां धनुर्धारिणाम् , इपुव्यापारः याणविक्षेपात्मको व्यापार , अज्ञायत ज्ञायते स्म । प्रचलितैः प्रस्थितै , प्रत्यरिपदातिभिः उपस्थितशत्रुपदगामिसैनिकै , शस्त्रशिखि कणद्योतेन शस्त्रशिखिन -खगादिरूपाने , कणाना-स्फुलिङ्गानाम् , द्योतेन-प्रकाशेन, पद चरणम् , अदीयत आरोप्यते स्म। उद्गूर्णहेतिनापि उद्यतयाणेनापि,सुभटलोकेन सुयोधजनेन, अविदितात्मीयपरविभागेन अविदित -अप्रतीत आत्मीयाना-खजनानाम् , परेषाम्-अनात्मीयजनानाम् , शत्रुजनानामिति यावत् , विभाग -पार्थक्य येन तादृशेन सता, मुहूर्त क्षणम् , व्यलम्मत बाणविक्षेपे विलम्ब कृत । प्रभूतपिशिताभ्यवहारजनिवतीबोदन्येन प्रभूतस्य प्रचुरस्य, पिशि- तस्स-मासस्य, अभ्यवहारेण-भक्षणेन, जनिता-उत्पन्ना, तीवा-दु सहा, उदन्या-पिपासा यस्य तादृशेन, कौणपगणेन राक्षस. गणेन, कर्दमप्रापं पङ्कमयम् , क्षतजापगाम्बु रुधिरनदीजलम् , अपीयत पीयते स्म [ झ] ॥ एवम् भनेन प्रकारेण, भीपणावद्धतुमुले भीषण-भयानकम् , आवद्ध-समन्तात् प्रवर्तितम् , तुमुलं-सान्द्रयुद्ध यसिस्तादृशे, पुन फुतूहलो- त्तालकालदूताकुलितदशदिशि कुतूहलेन-औरसुक्येन, उत्तालै -उद्धतै , बालदूतै -यमदूत , आकुलेिता आक्रान्ता दश दिशो यसिखादृशे, पुन फव्यादकुलविलुप्यमानवीरलोके ऋन्यादाना-राक्षसानाम्, फुलेन-समूहेन, विलुप्य- माना -मासार्थमुत्कृत्यमाना , वीरलोका -युद्धमृतवीरपुरुषा यस्मितादृशे, पुन नृत्यत्परेतपरिपदि नृत्यन्ती-हर्षेणोच्छलन्ती, परेताना व्यन्तरविशेषाणाम्, परिपत्-सभा समूह इति यावत् , यस्मिंस्तादृशे, पुन मृतान्तमहोत्सव इव यमराजमहोत्सव इव, निर्भरम् अत्यन्तम्, प्रवृत्ते प्रारब्धे,समरसंरम्भे सग्रामसघर्षे, क्षितिपतिपुपैयु, क्षीयमाणेपु प्रियमाणेषु, पुन पदातिपु पदगामिसैनिकसमूहेपु, निपतत्सु अध स्खलस्सु, पुन सादिपु अवारोहिसैनिकेषु, सीदत्सु व्यथमानेषु, पुन आधोरणेपु हस्तिपकेषु, विधुरतांशम् , बजत्नु अनुभवत्स, पुन महारविफलकायेषु प्रहारेण-खमाघातेन,विकल - भम , काय -शरीरं येषा तादृशेषु, शून्यासनेपु पर्याणादिरहितेषु, सप्तिपु अधेपु, इतस्ततः अन तन, परिस्सलत्सु परि- पतत्सु, पुन स्फुरटपाणचकत्रिशूलकार्मुकमायमहरणदुरालोकाया स्फुरन्ति-उमजलन्ति, यानि कृपाणचक्रतिकूल मार्मुकाणि, कृपाण -खा , चक-वाकारोऽन्नविशेष , त्रिशूल-यस शूलाकाराणि नीणि शिखाप्राणि भवन्ति तादृगनविशेष, कार्मुकं नाम-धन , तत्प्राय -तत्प्रचुरै , प्रहर# - अन्न , दुराकोकाया-दुखेन दृश्यायाम्, च पुन , अनेकशवमुण्डमाला- मालितवपुपि अनेकेपा शवाना-मृतकानाम् , या मुण्डमाला-मस्खपस्थितमाला, पक्षे मस्तकपति, तया मालित-शोभितम्, वपु -शरीरं यसास्वादृश्याम् , क्षितौ पृथिव्याम् , रूपपरिवर्तेन खरूपपरिवर्तनेन, कृतसन्निधौ कृतसमीपावस्थानायाम्, चण्डिकायामिव तदाख्यदेव्यामिव, उपलक्ष्यमाणायाप्रतीयमानायां सत्याम्, पुन जगति, अमर्षमय इच मोघमय इव, पुन क्रौर्यमय इस क्रूरतामय इव, पुन पैरमय इव शात्रवमय इव, पुन व्याजमय इय पारस्परिक्छलमय इय, पुनः हिंसामय इव हिंसाप्रचुरइव, विभाव्यमाने प्रतीयमाने सति, पुन नियामाया रात्रौ,त्रिभागपस्थितौनिभागरूपा- . 4 ·२०६ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता प्राय॑मानयशसि पर्यायेण जयपराजयावासादयति सैन्यद्वये सहसैव शत्रुसैन्यासहरभसो मृगयुमार्गगप्रहार- ताडित इव मृगारातिराकर्णितदुनरेन्द्रमन्त्रपद इव महाहिराघातविपक्षवारणमदगन्ध इव वनकरेणुरनिललोल- पताकापटसहस्रमरिफुलप्रलयाय मुक्तशिखमिवोल्सातशस्त्रपुरुषकृतपरिक्षेपं रथमारूढः प्रौढकालायसकवचगूढ- कार्यः पुनरुक्तनर्मितसारथिभिरभङ्गुरभुजबलाभिमानैरनतिभूरिभिरवनिपतिपुत्रैनुगम्यमान एको नृपकुमारः कुमारसदृशाकृतिरतिरंहसा निरगमत् [अ]। निर्दयास्फालिवधनुश्चातिदूरोल्लसितेन श्यामलितदशदिशा कुटिल- विपमेण भ्रुकुटिबलिलेखात्रयेण धूमोद्गमेनेवानुमीयमानहृदयप्रदीप्तमन्युरभिमन्युरिव चक्रव्यूहस्य सेनापतिपुरो- भामपुञ्जिवस्य राजसमूहस्य संचरदनेकरथसहस्रदुष्प्रवेशमविशन्मध्यम् ,अनुवर्तितक्षत्रधर्मैश्च महायलैनरपतिभि- रेकैकशोऽभिमुखीभवद्भिः क्षणमात्रमन्थरितस्थगतिः 'वज्रायुध ! वनायुध !' इति सगर्व व्याहरन् वाहिनी. भर्तुरन्तिकमधिगच्छत् [2] ॥ ? . तृतीयभागरूपा, शेपस्थिति -शेषायस्थानं यस्यास्तादृदयां सस्याम् ; पुनः सैन्यद्वये स्वसैन्य-शत्रुसैन्ययो , अमपंगवमरण. शहानिरङ्कुशप्रवृत्तिभिः अमर्पण-इविशेन, गता निवृत्ता, या मरणशङ्का-मृत्युभयम् , तेन निरङ्कुशप्रवृत्तिभिः-निधि- प्रवृत्तिकैः, वीरलोकः वीरपुरुषैः, अहंप्रथमिकया 'अहं प्रथमः, अहं प्रथमो योधानाम्' इति पारस्परिकस्पर्धावशेन, प्रार्यमानयशसि प्रार्यमानम्-अभिलप्यमाणं यशो येन तादृशे, अत एव पर्यायेण कमेण, जय-पराजयौ, आसादयति प्राप्नुवति सति, सहसैव अस्मादेव, शत्रुसैन्यात् शत्रुसैन्यसकाशात्, कुमारसदृशाकृतिः कार्तिकेयतुल्याकारः, एकः, नृपतिकुमारः राजकुमारः, अतिरंहसा अतिवेगेन, निरगमत् निर्गतः । कीदृशः? असहारभसः असह्यः- सोढुमशक्यः, रभसः-वेगो यस्य तादृशः, क इव ? मृगयुमार्गणप्रहारताडितः मृगयोः-व्याधस्य, मार्गणप्रहारेण माण. प्रक्षेपेण, ताडितः, मृगारातिः सिंह इय; पुनः आकर्णितदुर्नरेन्द्रमन्त्रपदः आरणितानि-श्रुतानि, दुर्नरेन्द्राणां- दुष्टमन्त्रपाठकानाम्, मन्नपदानि-मत्राक्षराणि येन तादृशः, महाहिः महासर्प इच; पुनः आघातविपक्षवारणमदगन्धः आप्रातः-आघ्राणवर्मतामापादितः, विपक्षवारणानां-शत्रुगजानाम् , मदगन्धः-दानवारिंगन्धो येन तादृशः, घनकरेणुः वनगज इव; पुनः कीदृशः ? रथमारूढः कृतस्यारोहणः, कीदृशं रयम् ? अनिललोलपताकापटसहस्रम् अनिलेन- वायुना, लोलम्-उद्भूयमानम् , पताकापटाना-ध्वजवनाणाम्, सहयं यस्मिंस्तादृशम् , पुनः अरिकुलप्रलयाय शत्रुकुलसमू- लोरच्छेदाय, मुक्तशिखमिव मुक्का-निर्गमिता, शिया-ज्वाला येन तादृशम् , अग्निमिवेत्युत्प्रेक्षा, पुनः उत्पातशत्रपुरुष- शतपरिक्षेपम् उत्सातशः उद्घाटितशस्त्रैः, पुरुषः, कृतः परिक्षेपः-परिवेष्टनं यस्य तादृशम्, पुनः प्रौढकालायस. फयचगूढकायैः प्रीडेन-मुढेन, कालायसवचेन-लोहविशेषनिर्मितवर्मणा, गूठ:-रक्षितः, कायः-शरीरं येयो तादृशः, पुनरुक्ततर्जितसारथिभिः पुनरुचेन-पुनः पुनर्वचनेन, तर्जिताः-भत्सिताः सारययो यैस्वादशः,पुनः अभहरभुजयला. भिमानः अगनुरः-अविनश्वरः, प्रबल इत्यर्थः, भुजपलाभिमानः-भुजवलगर्यो येषां तादृशः, अनतिभूरिभिः अनत्यधिकः, परिमितैरिति यावत्, अवनिपतिपुत्रः राजकुमारः, अनुगम्यमानः अनुत्रियमाणः [] च पुनः, निर्दयास्फा. लितधनुः निर्दयम्-अत्यन्तं यथा स्यात् तया, आस्फालितम्-आकृष्टं धनुर्येन तादृशः, राजकुमार इति शेषः, सेनापति. पुरोभागपुअितस्य सेनापतेः-सेनानायकस, पुरोभागे-अप्रभागे, पुजितस्प-संहृतस्य, राजसमूहस्य-मृपगणस्य, सञ्चर- दनेकमहारथसहस्रदुष्प्रवेश सबरता-प्रचरताम् , अनेकेषां महारथानां सहस्लेग, दुष्प्रवेश-दुःरोन प्रष्टुं योग्यम् , चमान्यूहस्य सन्यसलियेशविशेषस्य, मध्य मध्यमागम्, अभिमन्युः तदारयोऽइनसनुरिव, अविशत् प्रविष्टवान् : फीदृशः धूमोद्गमेनेव घूमोत्थानेनेव, अतिदूरोलसितेन मुद्रादेवाविर्भूतेन, श्यामलितदशदिशा श्यामलिताः- •मनिताः, दश दियो येन तादयोन, कुटिलविपमेण युटिटन-पकेण, विपमेग-उन्मतानवेन, फुटियलिलेसामयेण भ्रष्टिः-नेत्रोपरितनाटिलरोमावलिः, तदुपरिस्थिता या पटिलेसाः परिरूपा रेसाः, तासां प्रयेग, अनुमीयमानहदय. प्रीतमन्युःसनीयमान:-अनुम्मितारमानुभवगोचरतागापायमानः, पदपे, प्री:-प्रग्यरितः, मन्युः-पोषो यस्य ताराः अनुपर्तितक्षत्रधर्मः अनुगगीता:-अनुएना., संप्रामशीर्यादिस्याः क्षयधर्माः धनियधर्मा यम्वादशः, महायले प्ररलः, एफफशः प्रत्लेम्, अभिमुखीभवतिः सम्मुगमागच्छद्भिः, नरपतिभिः नृपाभिः, क्षणमात्रमन्यरितस्यगतिः ·तिलकमञ्जरी। २०७ सेनाधिपोऽपि गम्भीरमधुरेण तेन व्याहतध्वनिना प्रथमजलधरस्तनितेनेव विन्ध्यः सद्य एमोजिन्न- सरसरोमाञ्चकन्दलः कोपविस्फारितपुटेन कवलयन्निर तारकोदरप्रतिविम्वित सप्रगल्भचलितपक्ष्मणा लोचन- द्वयेन सतुरङ्गरथमातङ्गपार्थिवं प्रतिपक्षम् 'इत इतः पश्य माम्' इति व्याहरनेर वाहितरथः समेत्य तस्येक्षण. पथे समस्थित [3] । वारंवारमन्योऽन्यकृततर्जनयोश्च वयोराकर्णान्ताकृष्टमुक्तास्तुल्यकालमास्वादितगलामिपा विसारिणो, लसितदशदिशो दूराध्वगा, राजकार्योपयोगिनस्तीक्ष्गाः, परितोपितसुराङ्गनाः सुपर्वाणो, महाजवा याजिनश्चापलतोपिताः क्षितिपालदारका, विपमाश्वमण्डलभेदिनः प्राप्तमोक्षा, दत्तदीर्घनिद्रा महासनिपाताः, - टिप्पनकम्-आस्वादितगलामिपा., विसारिण• मत्स्या , कोदशा ? आस्वादित-भक्षितम्, गामिप- वडिसीमास यस्ते तथोक्ता , भन्यत्र प्रसरणशीलासाथा भास्यादितनीयामासा । लवितदिश , दूराधगा. दूरपथिका , कीदृशा ? रविवदिश -अतिक्रान्ताशा भवन्ति, दूरमार्गगतारो ललितदिशश्च । राजकार्योपयोगिनस्तीक्ष्णा. एकर तीक्ष्णा -घातका , ते नृपार्थसाधका , अन्यत्र निशाता । परितोपितसुराङ्गना , सुपर्वाण. एकत्र देवा , अन्यत्र शोभनप्रन्थिद्वयमध्या, उभयेऽपि हर्पितदेवयोपा | महाजवा वाजिन. एकत्र वाजिनोऽ[श्वा, भ]यन सपिच्छा , उभषेऽपि महावेगा । चापलतोपिता., क्षितिपालदारकाः एकत्र राजपुत्रा , कोदशा ? चापलतोयिता -चपलत्य धर्पिता , अन्यन्न भूपविदारका, धनुलतास्थिता । विपमाश्चमण्डलभेदिन., प्राप्तमोक्षा. एकर प्रातनिर्वाणा , क्षणमान-मुहूर्तमानम्, मन्यरिता-शिथिलिता, रथस्य गति -गमन यस्य तादृश , वज्रायुध! पत्रायुध ! इति भी वज्रायुध । भो वज्रायुध । इति, सगर्व गर्वपूर्वकम् , व्याहरन् ब्रुवन् , वाहिनीभर्नु, अनुपदोकनामकस्य सेनापते , अन्तिकं समीपम्, अध्यागच्छत् आगतवान् [२] ॥ सेनाधिपोऽपि सेनापतिरपि, प्रथमजलधरस्तनितेन प्रथममेघगर्जितेन, विन्ध्य इय तदाख्य पर्वत इव, गम्मीरमधुरेण गम्भीरेण-तीत्रेण, मयुरेण च, व्याहृतध्वनिना कथितशब्देन, सद्य एव तरक्षणमेव, उद्भिन्नसरसरोमाञ्चकन्दल. उद्भिन्नानि-उन्मीलितानि, सरसानि-रसान्वितानि, रोमाञ्चकन्दलानि-रोमाचरूपनवाराणि यस्य तादृश सन् , कोपविस्फारितपुटेन कोपेन-क्रोधेन, विस्फारिती पुटौ- पुटाकारक्नीनिकावरणत्वचौ यस्य तादृशेन, पुन सप्रगल्भचलितपक्ष्मणा सप्रगल्भ-निर्भयं यथा स्यात् तथा, चलिते पक्ष्मणी-नेत्रावरणरोमलेखे यस तादृशेन, लोचनद्वयेन नेत्रद्वयन, तारकोदरप्रतिविम्बितं तारकयो -नेनमध्यवर्ति कनीनिकयो , उदरे-मध्ये, प्रतिविम्बितम् , सतुरङ्गरथमातङ्गपार्थिव तुर -अश्वै , स्थै स्पन्दनै , मात -हस्तिमि , पार्थिवै -नृपैश्च, सहितम्, प्रतिपक्ष शत्रुम् , फवलयनिय असन्निव, इत इत. अन अन, मा वायुधम्, पश्य इति व्याहरनेव क्थयनेव चाहितरथ प्रस्थापितरथ , समेत्य समीपमागत्य, तस्य राजकुमारस्य, ईक्षणपथे दृष्टिपथे, समस्थित सतिष्ठते स [८] ॥ च पुन , बार बार मुहुर्मुहु , अन्योऽन्यकृततर्जनयो. अन्योऽन्य-परस्परम् , कृत तर्जन-प्रहारो याभ्या तादृशयो , तयो सेनापति राजकुमारयो , शराः बाणा, प्रसस्नु प्रसूता । कीदृशा ? विसारिण. प्रसरणशीला मत्स्यरूपाश्च, केन साधम्र्येण । थाकर्णान्तारुष्टमुका. आकर्णात-कर्णान्तपर्यन्तम्, आकृष्टा -पूर्व कृता पणा , पश्चा मुक्का -लक्ष्येषु निपातिता , पक्षे घडिशसूच्या वर्णान्त यावदाकृष्टा -जगदुद्धृता , पश्चान्मुका -चडिशानिमा- सिता, पुन आवादितगलामिपा. आखादित भक्षितम्, गलामिष प्रीवास्थमासम्, पले प्रीवामात च यस्तादृशा यडिशसूचीमधितमामिप भक्षता मरस्यानां तेन सह तद्विद्धसग्रीवास्थमासभक्षणस्याप्यवर्तनीयताया लोकप्रसिदत्वात् पुन लहितदशदिशः लहिता -त्वरितगत्या कृतलगना , दश दिशो यैस्वादृशा , अत एव दूराध्वगाः दूरमार्गगामिन , दूरगामिपथिकरूपाच, पुन राजकार्योपयोगिन. राज्ञा यानि कार्याणि तदुपयोगिन -तत्साधा, तीक्ष्णा, निशिता तीमा आत्मसागिनो चा, पुन परितोषितसुरागना परितोपिता -सन्तोषिता , सुराङ्गना -देव्यो यैसाहशा , सुपर्वाणः मुटु पर्व प्रन्यिद्वयमध्यमागो येषा तादृशा , पझे देवस्वरूपाच, युद्दे समारताना योधाना देतल्यापादनेन ते पतिरहिताना देवीना सन्तोषणोपपत्ते , पुन महाजया अतिवेगशालिन , वाजिन. बाज -पक्षोऽस्ति येथा तादृशा , पुन चापलतोपिता. चाप -धनुरेव उवति चापलता, तस्याम् उपिता-तनिवासा , पझे चपरस्य भाव-चापम्, तेन तोपिता हर्षिता , क्षितिपालदारफा. क्षितिपालान् उमामसमवेतनृपान् दारयन्ति विदारयन्ति, मिन्दयन्तीति यावद . . . . पक्षे अश्वखराच, - .

·२०८ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता स्वेच्छाविहारिणः रोचरा, ऋजुखभावा लब्धशुद्धयः, कचिद् वातिका इस सूतमारणोधताः, कचिद् राजाध्यक्षा झाकृष्टसुभटग्रामकसदाः, कचिद् वलयकारा इव कल्पितकरिविषाणाः, कचित् कितवा इव लिखिताष्टापद- सारफलकाः, कचित् पतङ्गा इव पक्षपचनान्दोलितदीपिकासण्डार्चिपोऽभिलपितगजदाना मार्गणतामुन्मिपित- , , कीशास्ते ' विषमाधमण्डलभेदिन -आदित्यमण्डलभेदिन , अन्यत्र विपमतुरगसधावदारकास्तथा लब्धमुक्तय । दत्त- दीर्घनिद्रा महासन्निपाताः एकन महासनिपाता -ज्वरविशेपा , दत्ततन्द्राका , अन्यत्र दत्तमरणा , तथा महत्सु सन्नि- पात -निपतन येषा ते वयोला । स्वेच्छाविहारिण , खेचरा. विद्याधरा , कीदृशाले ? खेच्छाविहारिण -आत्मेच्छा- विहरणशीला , भन्या आकाशगामिन , स्वेच्छाविहारिणश्च । गजुस्वभावा लब्धशुद्धय. मजुस्वभावा कीदृशा ? एब्धशुद्धयः-रधनैर्मल्या , एतेष्वन्तर्भूत इवाओं द्रष्टव्य । सूतमारणोद्यताः सारथिमारणकृतोद्यमा , अन्यत्र पारत, मारणोद्यवा । थारुटसुभटग्रामकङ्कटा. विदारितसुभटसमूहकवचा , अन्यत्र भाकृष्टा-अपनीता , सुभटमामेभ्य कहा -कटका यैस्ते तथोक्ता , माकृष्टा -आकर्षिता , सुभटग्रामेभ्य कङ्कटा -पिया यैस्ते तथोक्ता इति वा । कल्पित. करिचिपाणा. सण्डितमजदन्ता , अन्यत्र वि... । लिखिताप्टापदसारफलकाः एकत्र लिखितद्युतविशेषतारि- गृहका , अन्यत्र विदारितसुवर्णमयप्रधानपरका । पतङ्गा. शरभा , पक्षा-पिच्छानि । अभिलपितगजदाना मार्ग- णतां दान-वितरण सण्डन च, मार्गगता चोद्वहन्त । उन्मिपितनीलत्विपो वाणतां विद-दीतिरतिशोभा च, , . - इति क्षितिपालदारका , पक्षे क्षितिपालयालकखरूपा , पुन विपमाश्वमण्डलमे दिनः विषमा विलक्षणा ये अवा- शत्रुसैन्यघोटा , तद्भेदनशीला , पक्षे विषमा -विषमसंख्यया , सप्तेति यावत्, अवा यस्य स विषमाव -सूर्य , तन्मण्डल-- मेदिन , पुन प्रासमोक्षा प्राप्त -लब्ध , मोक्ष -धनु सकाशात् मोचन यैस्वादशा, पक्षे मुविशाठिजीवखरूपाश्च- अशेषकर्मक्षयानन्तर मध्यस्थसूर्यमण्डलमुल्लाघ्य जीवानां मुक्तिगमनप्रसिद्ध , पुन दत्तदीर्घनिद्रा. दत्ता-प्रापिता, दीर्घनिद्रा. मरणम् , पक्षे विवेकशूयावस्था यस्तादृशा , महासन्निपाताः महान्-भयङ्कर , सनिपात सम्य निपातो येपा तादृशा, पक्षे महान्त सन्निपाता -कफादिधातुनयवैषम्यरूपनिदोपजनितज्वरविशेषा , पुन स्वेच्छाविहारिण. अप्रतिहतगामिन. पक्षे सेच्छया विहरणशीला , सेवरा आकाशगामिन , पक्षे विद्याधरा , पुन मजुसभावाः वकतारहितखमावा, पर्छ निष्कपटखमावा , लब्धशुद्धय परिमार्जनत प्राप्तनर्मल्या , पक्षे अन्तर्माठिन्यशून्या गदकजना , पुन कचित् कमिचित् स्थले, धातिका इव वातव्याधिमस्ता इव, सूतमारणोद्यता. सारविमारणोद्यता , पक्षे सूतस्य-पारदस्य, मारणे उत्सुका , पुन पचित् कस्मिंश्चिास्थाने, राजाध्यक्षा इव राश ,अध्यक्षा -करप्रणाधिकारिजना इव, आरएसुभटग्रामकङ्कटा. माटा-विदारिता, सुभटमामस्य-सुभरसमूहस्य, क्या-क्वचा , पक्षे आकृष्टा -आहता , मुभन्मामेभ्य पटा- क्वचा ये , यद्वा आकृष्टा-करादिप्रणाय आनीता, सुभटप्रामेम्य पहटा-पीपरा भैस्तादृशा , अथया आक्टा- अपनीता , मुभटमामेभ्य या -यटका यस्ते तया, पुन कचित् उचित स्थने, चलयकारा इव वश्य हस्तिदन्त- मय कण कुर्वन्ति रचय वीवि वलपकारा , त इय, कल्पितररिविपाणा. रल्पिता -सण्डिता , पक्षे यलयाद्याकारमापादिता - परिणा-इतिगाम, विषाणा -दता येस्वादृशा , पुन फचित् पुनापि स्थले, कितवा इव यूतकारा इस, लिसिवाटा- पदसारफलया. निखिता -विदारिता, मापदगारफटका -अष्टापदस्य-गुवर्णस्य, सारा -दृढा , परवा -अन्नापात- विचारया संपामयाधाविशेषा यस्तादशा , पक्षे निसिता -विनिता , अटापदसारप का -यूतसाधनधारीपट्टा Wखादशा , प्रचित् चित् स्थाने, पतद्दा इय शल्भा इव, पक्षपवनान्दोलितदीपिकासण्डाचिंप. पक्षपयन -पिरछोडूत 'पाने, पक्षे पक्षोस्तपरने , आदोलितानि-उद्वेलितात, नीषियसण्डाचीपि-दीपि सम्भूता ज्वाला येखादशा , पुन अमिर क्तिगजदाना अभिरपितम्-दष्टम् ,ग-इलिनाम् , दान-राण्डन भेदनमिति यावा, पोवेषा दान-ससम्प्रदा. नरपितरण पेसामा , मत एव मार्गणता या ताम्, पक्षे याचकताम् , उदहन्त. दधाना इसप्रिमकियापदेनान्वेते, पुन उन्मिपितनीलविपः सन्निपिता -उदारिता, नीरा -मीरप, विष कान्तयो थेगो वारया, मत एष याणतां .

·विलकमलरी। २०१ नीलत्विषो वाणतां द्विधाकृतोद्दण्डपुण्डरीकाः फादम्याभिधामारवमुखरिताशामुखाः शिलीमुखाभिख्या मुख्या- मुद्वहन्तः, सायकाः प्रसनुः [3] । अतिसंहततया च तेषामन्तरितचक्षुरिन्द्रियाः पुरोवर्तिनामपि वीराणां रणमतीन्द्रियं नाद्राक्षुरमरपतयः, समीपेऽपि त्रिदशतां सुभटजनमुपागतं न स्वयानमारोपयितुमपारयन्नप्सरसः, समासन्नस्यापि न कबन्धस्य स्कन्धरुधिरधारया कपालान्यपूरयन् परेतयुवतयः, निरुद्धचन्द्रालोकवद्धान्धकारेषु च रुधिरनिम्नगातीरेषु प्ररूढतालतरुवनशङ्कया निर्विशङ्कमध्यासितो_वेतालमण्डलमध्याभिरमराङ्गनाभिररम्यन्त समरासादिताः पत्तयः [४] । मुहूर्ताच प्रीतहृदयः स नरपतिकुमारः सेनाधिपतिमवदत्-'वायुध तवानेन सकललोकविस्मयकारिणा भुजवलेन धनुरिवावजितं मम निसर्गस्तब्धमपि हृदयम् , आशैशवाद- पारपौरुपमदोन्मादपरवशस्य मे शतशः संगरेषु संवृत्तः प्रवेशः, जातश्च सहस्रसंख्यैर्धन्विभिः सह समागमः, t बाणतां चोद्वहन्तः। द्विधाकृतोद्दण्डपुण्डरीकाः कादम्बाभिधां द्विधाकृतानि-छिन्नानि, उद्गतदण्डानि पुण्डरीकाणि- उत्राणि यैस्ते तथोक्ताः, भन्यन छिनोदण्डपमाः, कादम्बाः-हंसाश्च । आरवमुखरिताशामुखाः शिलीमुखाभिख्या दादशादितदिमुखाः, शिलीमुखाभिख्या, शिलीमुखाः-भ्रमराः [ड]। .. . शरताम् ,पक्षे नीलझिण्टीनामकबाणवृक्षताम् , उद्वहन्तः, तदृक्षाणामपि तादृक्कान्तिकत्वेन साधर्म्यात् ; पुनः, द्विधाकृतोदण्ड- पुण्डरीकाः द्विधाकृतानि-खण्डितानि, उद्दण्डानि-ऊर्ध्वदण्डावलम्बितानि, पुण्डरीकाणि-रिपुभूतनृपच्छत्राणि, पक्षे उद्दण्डानि- ऊर्श्वनालावलम्बितानि, पुण्डरीकाणि-कमलानि यस्तादृशाः, अत एव कादम्याभिधां कादम्बेति कलहससाधारणसंज्ञाम् , उद्वहन्तः, कलहंसानां शराणां च कादम्बसंज्ञकत्वात् ; पुनः आरवमुखरिताशामुखाः आरवैः-खशब्दैः, मुसरितानि- प्रतिनादितानि, आशामुखानि-दिङ्मुखानि यस्तादृशाः, अत एव मुख्यां प्रधानभूताम्, शिलीमुखामियां अमरसाधा- रणशिलीमुखेति संज्ञाम् , उद्वहन्तः, शराणां भ्रमराणां च शिलीमुखेतिसज्ञकत्वात् [ड] |च पुनः, तेषां वाणानाम् , भति- संहततया भन्योऽन्यमतिमिलिततया, अन्तरितचक्षुरिन्द्रियाः अन्तरित-व्यवहितम्, चक्षुरिन्द्रियं यासा तादृश्यः, अमरपतयः पतिबद्धदेवगणाः, पुरोवर्चिनामपि अग्रे स्थितानामपि, वीराणां सुयोधानाम् , अतीन्द्रियम् इन्द्रिया- गोचरम् , रणं संग्रामम्, चक्षुपा नेण, न अद्राक्षुः द्रष्टुमशक्नुवन् । पुनः समीपेऽपि पार्श्वेऽपि, पार्धस्थितमपीत्यर्थः, त्रिदशता संग्राममरणजन्यदेवत्वम् , उपागतं प्राप्तम् , सुभटजनं सुयोधजनम् , स्वयानं खवायरयम् , भारोपयितुम् आरोहयितुम् , अप्सरसा खर्वेश्याः, न अपारयन् अशक्नुवन् , निरन्तरवाणप्रहारजनितान्धकारमयत्वेन पावर्तिनोऽपि मृतसुभटा न दृष्टिगोचरीभवितुमशकन्निति भावः । एवं समासनस्यापि पार्श्वस्थस्यापि, कवन्धस्य "मनुष्याणां पहलेषु इतेषु हतमूर्धसु । तदावेशात् कबन्धः स्यादेकोऽमूर्धा क्रियान्वितः ॥” इत्यन्यत्रोक्तशिरोरहितसक्रियशरीरस्य, स्कन्धरुधिर- धारया स्कन्धरुधिरस्य-स्कन्धस्यन्दितशोणितस्य, धारया-प्रवाहेण, परेतयुवतयः पिशाचयुवतयः, कपालानि स्वकर्परान्, म अपूरयन् न पूरयितुमपारयन्। च पुनः, निरुद्धचन्द्रालोकयद्धान्धकारेषु निरुद्धः-अनवरतयाणवर्षगावरुद्धः, चन्द्रा- लोकः-चन्द्रप्रकाशो येषु तादृशेषु, अत एव बद्धः-स्थापितः, अन्धकारो येषु, यद्वा निरुद्धेन चन्द्रालोकेन बद्धोऽन्धकारो येषु तादृशेषु, रुधिरनिम्नगातीरेषु शोणितनदीतटेषु, अरूढतालतरुपनशङ्कया प्रस्तालाख्यवक्षविशेषयनसन्देहेन, निर्वि- शाई निश्शवं यथा स्यात् तथा, अध्यासितोयवेतालमण्डलमध्याभिः अध्यासितम्-अधिष्ठितम् , अर्ववेतालानाम्- अर्थवर्तिव्यन्तरविशेषाणाम् , मण्डलमध्य-मण्डलमध्यभागो याभिखादृशीभिः, अमराङ्गनाभिः देवाहनाभिः, समय- . सादिताः समरात्-रणात् , आसादिताः-प्राप्ता, पत्तयः पदातयः, भरम्यन्त रम्यन्ते स [६] ! च पुनः, मुहूर्तात् क्षणात्, प्रीतहृदयः प्रसामनाः, स नरपतिकुमार राजकुमारः, सेनाधिपति सेनानायकं वायुधम्, अवदत् उसवान्, यज्रायुध ! हे तत्संज्ञक्सेनापते ! सकललोकविस्मयकारिणा सकललोकाना-सर्वजनानाम् , विस्मयकारिणा- भाश्चर्यजनकेन, अनेन तव भुजवलेन बाहुविक्रमेण, निसर्गस्तम्धमपि निसर्गेण-खभावेन, खब्धमपि-निवेष्टमपि, मम हृदयं, धनुरिघ चापदण्ड इव, आवर्जित नमितम्, सचेष्टतामापादितमित्यर्थः । आ शैशवाव आपाल्यात्, अपार- पौरुषमदोन्मादपरवशस्य अपारम्-अत्यन्तम्, सत् पौरपं पराक्रमः, तबन्येन मदेन-अभिमानेन, यसमा २७तिलक.

·टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता न तु जनितमेवंविधं केनाप्यपरेण कौतुकम् , अतिवाहितश्च पुरः करकलितकार्मुकेण काल एतावान, तदेहि कृत्वा मनः सविशेषसावधानं प्रहर सर्वात्मना, विधेहि च स्वशक्त्या महात्मन् ! आत्मनो रक्षाम् , एप मुच्यसे भुजयलाभिमानभङ्गादवलम्बितासमक्षमस्य समक्षमस्य सामन्तलोकस्य मर्यलोकावाससौख्येनेति व्याहरनेव वेगाकृष्टचापयष्टिरुत्पातजलधर इव जलधारासारमन्धकारिताष्टदिगन्तरालसूत्रिताकालप्रदोपम् , अन- घरतमुत्पतद्भिर्नभसि भीपणैानिनादैररिशिरोभिश्च व्याहतविसर्गम् , स्तूयमानमिव सुभटशस्त्रपातरणिवेन, प्रणम्यमानमिव भूमिनिक्षिप्तमूर्धभिः कवन्धैः, अय॑मानमिव निपतदावपत्रकुमुमैः स्यन्दनैः, क्षिप्यमाण- लाजमिव उच्छलत्कुम्भमुक्ताफलाभिः करिघटाभिः, अभिपिच्यमानमिव मुक्तासम्पृष्टिभिः प्रहारवणैः, दीयमानचक्राभिघातमिय विलोलमणिकुण्डलैः क्षमापालमुण्डैः, प्रबलपरिवारपरिगतमिव शरच्छेदः, मूकं चित्तविभ्रमः, तत्परवशस-तदधीनस्य, मे मम, शतशः शतशतसंख्यकेषु, संगरेपु संग्रामेषु, प्रवेशः, संवृत्तः निष्पनः । च पुनः, सहस्रसंख्यैः सहस्रात्मकसंख्याविशिष्टः, धन्विभिः धनुर्धारिभिः, सह समागमः, जातः अभूत् । तु किन्तु, अपरेण त्वदन्येन, केनापि, एवंविधम् ईदृशम् , कौतुकं न जनितं नोत्पादितम् । च पुनः, करकलितकार्मुकेण करे- हस्ते, कलितं-धृतम् , कार्मुकं-धनुन तादृशेन, मयेति शेषः, पुरः पूर्वम्, एतावान्, कालः समयः, अतिवाहितः व्यतीतः, तत् तस्माद्धेतोः, एतर्हि अधुना, मनः हृदयम् , सविशेपसावधानं सविशेष-सातिशयम् , सावधानम्- अवधानपूर्वकं यथा स्यात् तथा, सर्वात्मना सर्वतोमावेन, प्रहर मदुपरि प्रहारं कुरु । च पुनः, महात्मन् ! भो महानु- भाव !, स्वशत्या स्वपराक्रमेण, आत्मनः खस्य, रक्षा प्रतीकारम्, विधेहि कुरु । एपः पुरोवती त्वमिति यावत् , भुजयलाभिमानस्य बाहुबलगर्वस्य, भङ्गात् नाशात् , अवलम्वितासमक्षमस्य अवलम्विता-आश्रिता, भसमा- असाधारणा, क्षमा-सहनशकिर्येन तादृशस्यापि, समक्षमस्य साधारणसहनशक्तिकस्येति विरोधः, तदुद्धारे तु तादृशस अस्य, सामन्तलोकस्य, स्वाधिकृतनृपजनस्य, समक्षम्, मर्त्यलोकापाससौख्येन मर्लभुवननिवाससुखेन, मुच्यसे रहितो भवति, एतत्क्षणमेव नियसे इति भावः । इति व्याहरन्नेव इत्यं ब्रुवनेव, वेगाकृष्टचापयष्टिः वेगेन-शीघ्रम् , भाकृष्टा चापयष्टिः-धनुर्दण्डो येन तादृशः सन् , पक्षे चापः-इन्द्रधनुः, उत्पातजलधरः प्रलयगलिकमेघः, जलधारासारमिव वेगविशिष्टगृष्टिमिव, यद्वा जलधाराऽऽसारम्, उत्पातालधर इव, असंख्पं सख्याशून्यम्, मार्गणवातं वाणगणम् , असृजत् अमुचत् । कीदृशम् ? अन्धकारिताप्टदिगन्तरालसूत्रिताकालप्रदोपं-अन्धकारितेन-अन्धकारव्यापितेन, अष्टानां दिशाम् , अन्तरालेन-मध्येन, सूनिता-कलितः, भकाले-असमये, प्रदोषः-निशारम्भो येन तादृशम् पुनः नभसि आकाशे, उत्पतद्भिः उच्छलदिः, भीषणैः भयङ्करः, ज्यानिनादैः मौवाशब्दैः, च पुनः, अरिशिरोभिः शत्रुमस्तकैः, व्याहृतविसर्गे व्याहतः-सूचितः, विसर्गः-विमोचनं यस्य तादृशम् । पुनः सुभटशनपातरणितेन सुभटानां सुवीरा- णाम् , यानि शस्त्राणि-सहादीनि, तत्पावेन-तत्प्रहारेण, यदणित-शब्दः, तेन, स्तूयमानमिय क्रियमाणस्तुतिकमिवेत्युत्प्रेक्षा; पुनः भूमिनिक्षिप्तमूर्धभिः भूमी निक्षिप्ता:-प्रक्षिताः, मूर्धानो-मस्तकानि येषां तारशः, कयाधैः शिरोरहितशरीरः, प्रणम्यमानमिव क्रियमाणप्रणाममिवेत्युप्रेक्षा; पुनः निपतदातपत्रपकुसुमैः निपतन्ति-स्सन्ति, आतपत्राणां-उत्राणाम् , कुमुमानि-पुप्पाणि येभ्यस्तादृशैः, पक्षे निपतन् य आतपस्ततो रक्षणणि घुमुमानि, स्पन्दनः रथैः, अभ्यय॑मानमिय पूज्यमानमिव; पुनः उच्छलत्कुम्भमुक्काफलामिः उच्छलन्ति-उद्वेलन्ति, युम्भमुचाफलानि-मस्तकस्थितमुकामणयः, पक्षे कुम्भवद् वर्नुलानि मुत्ताफलानि यासा तादृशीभिः, फरियटाभिः हस्तिसमूहः, क्षिप्यमाणलाजमिव क्षिप्यमाणा:- प्रक्षिप्पमाणाः, लाजा:-आईतण्डुला मृष्टपान्यानि वा यसिम्तादृशमिव; पुनः मुक्काएरवृष्टिभिः मुकाः-पातिताः, अजा- रधिराणाम्, पृष्टयः-वर्या ये स्वादृशः, प्रहारमणैः प्रहारजन्यक्षतेः, अभिपिच्यमानमिव रियमाणाभिषेधमिवः पुनः बिलोलमणिफुण्डलः पिलोलानि-चपलानि, मणिकुण्डलानि मगिमयमलहरणविशेषा येषु ताशेः, श्मापाल. मुण्डै। नृपमसकैः, दीयमानचमाभियातमिव दीयमानः-क्रियमाणः, चक्रेण-तदाख्यानविशेषग, अभिघातः-आपातो यस वारामियः पुनः शरच्छेदैः अन्यान्यसागसड, प्रबलपरियारपरिगतमिव प्रपल-पलपारः, परिवार:- .

·"तिलकमञ्जरी। २११ मांसभेदे, मन्दं मेदसि, मुखरमस्थिपु, मन्थरं सायुप्रन्थिप्पसंख्यमसूजन्मार्गणबातम् [ग] । अतिवेग- व्यापृतोऽस्य तत्र क्षणे प्रोत इव तूणीमुसेपु, लिसित इय मौाम् , उत्कीर्ण इव पुढेपु, अवतंसित इव श्रवणान्ते तुल्यकालमलक्ष्यत वामेतरः पाणिः [त] । अविरलशरासारत्रासिता हंसीव मेघागमे पल्यलमनवलोकिता- श्रयविसंस्थुला सैन्यपतियक्षःस्थलममुश्चद् राजलक्ष्मीः; उद्वान्तहृदया च क्षणं वाहुशिरसि, क्षणं धनुपि, क्षणं कृपाणधाराम्भसि, झणनातपत्रे, क्षणं पालियजेपु, क्षणं चामरेप्यकुरुत स्थितिम् । [५] । अहं तु तां तस्य विपदमप्रतिविधेयामुपनतामवलोक्य किंकर्तव्यतामूढः स्तम्भित इय मुहूर्तमतिष्टम् , प्रयत्नवशाय प्रत्यानीतधैर्य इतस्ततश्च धावता हृदयेन तस्य प्राणपरिरक्षणोपायान् मृगयमाणः सततमासन्नवर्त्यपि व्याकुलतया मुहूर्तमपसतं स्मृते गिति तत्पुरा परमेश्वरेण प्रहितमङ्गुलीयकं बालारुगमरमरम्, उच्छसितहृदयश्च तदभिनन्द्य बहुप्रकार- मादरकृतप्रणामः पाणिना दक्षिणेनोदक्षिपम्, आक्षेपस्खलद्वाणिश्च तत्क्षणमरातियाणोन्मथितकेतुच्छत्रकार्मुकं टिप्पनकम्-पालिध्वजाः....." [य]। परिजनैः, परिगर्त-व्याप्तमिवेति सर्वत्रोत्प्रेक्षा; पुनः मांसभेदे मांसभेदनावसरे, मूकं निःशब्दम्; पुनः मैदास वसायां मांसजन्यधातुविशेषे इति यावत् , तद्भेदने इत्यर्थः, मन्दम् अतीक्ष्णम् । पुनः अस्थिपु अम्थिभेदने, मुखरं वाचालम् ; पुनः स्नायुग्रन्थिपु शारीरिकवायुवाहकनाडीविशेषप्रन्थिभेदने, मन्थरं जईम्, शिथिलप्रवृत्तिकमिति यावत् [] । तत्र तस्मिन् , क्षणे मुहूर्ते, अस्य नृपउमारस्य, अतिवेगव्यापूतः वेगातिशयेन कृतव्यापारः, वामेतरः दक्षिणः, पाणिः हस्तः, तुल्यकालं समकालमेव, अलक्ष्यत लक्षितः । कीदृशः ? तूणीमुखेषु इपुधिमुसेषु, प्रोत इवं गुम्फित इव; पुनः मौयाँ ज्यायाम् , लिखित इव चित्रित इय; पुनः पुढेपु वागमूलेषु, उत्कीर्ण इव उत्क्षिप्त इव; पुनः श्रवणान्ते कर्णान्तमागे, अयतंसित इव अलङ्करणतामापादित इवेति सर्वत्रोत्प्रेक्षा [त ] | मेघागमे वर्षागमे, अन: वलोकिताश्रयविसंस्थुला अनवलोकितः-अदृष्टः, आश्रयः-स्थानं यया सादृशी, अत एव विसंस्थला-शिथिला, हंसी पल्बलं पुद्रजलाशयमिव, अविरलशरासारत्रासिता अविरलेन-निरन्तरेण, शराणा-याणानाम् , आसारेण-धारापातेन, त्रासिता सती, राजलक्ष्मीः राजोपास्यलक्ष्मीनामकदेवी, सैन्यपतिवक्षःस्थलं सैन्यपते. सेनानायकस्य, वायुधस्स, वक्षःस्थलं वक्षःप्रदेशम् , अमुञ्चत् त्यतवती । च पुनः, उद्वान्तहृदया उद्वान्तम्-उज्झितम् , हृदयं-सेनापतिवक्षो यया तारशी सती, अत्र उद्भान्तहृदयेति पाठे उद्धान्त-निजाश्रयविश्लेषवशेन, सम्भ्रान्तं-हृदयं यस्यास्तादृशी सतीत्यर्थः, राजलक्ष्मीरिति शेषः । क्षणं किञ्चित् कालम् , चाहुशिरसि याहूर्वभागे, पुनः क्षणं धनुपि धनुर्दण्डोपरि, पुनः क्षणं कृपाणधाराम्भसि खजधारात्मकजले, पुनः क्षणम् आतपत्रे छनोपरि, पुनः क्षणं, किश्चित् कालम् , पालिध्वजेषु कोणस्थितध्वजेषु, पुनः क्षणं चामरेपु राजव्यजनेषु, स्थिति निवासम् , अकुरुत कृतवती [थ] । अहं तु विजयवेगस्तु, तस्य सेनापतेः, अप्रतिविधेयाम् अप्रतिकार्याम् , उपनताम् उपस्थिताम्, ता विपदं विपत्तिम्, अवलोक्य दृष्ट्या, किंकर्तव्यतामूढः क्तव्यविवेकरहितः, स्तम्भित इव कृतस्तम्भन इव, मुहूर्त 'क्षणम्, अतिष्ठं स्थितवान् । च पुनः, प्रयत्नवशात् आयासवशात् , प्रत्यानीतधैर्यः प्रत्यानीतं-पुनरावाहितं धैर्य येन तादृश. सन् , इतस्ततः अत्र तत्र, धायता भ्रमता, हृदयेन मनसा, तस्य सेनापते., प्राणपरिरक्षणोपायान् प्राणपरिरक्षणस्य-जीवनरक्षायाः, उपायान प्रतीकारान्, मृगयमाणः अन्विष्यन्, सततं सदैव, आसन्नवर्त्यपि पार्श्ववर्त्यपि, व्याकुलतया व्यतया, , मुहूतै क्षणम् , स्मृतेः रमृतिपथात्, अपस्तं भ्रष्टम् , पुरा पूर्वम्, परमेश्वरेण परमेश्वरतुल्यप्रभावेण भवता, प्रहितं प्रेषितं, तत्, बालारुणं तन्नामकम्, अङ्गुलीयकम् अङ्गुलिभूषणम्, झटिति शीघ्रम्, अस्सरं स्मृतवान् । च पुनः, उच्छृसितहृदयः उदलितहृदय. सन्, तत् महुलीयकम् , बहुप्रकार बहवः प्रवरा यसिस्वादृशे यथा स्यात् तथा अभिनन्ध स्तुत्वा, मादरकृतप्रणामः आदरेण न तूपेक्षया कृत. प्रणामो नमस्कारो येन तादृशः, दक्षिणेन वमितरण, पाणिना हस्तेन, उदक्षिपम् उत्क्षिप्तवान् । च पुनः, आक्षेपस्खलद्राणिः आक्षेपेण-रिपुकृतापमानेन, स्वलन्ती- स्खलनमाश्रयन्ती, पाणी-वचनं यस्य तादृशः, तरक्षणं तत्कालम्, अरातिवाणोन्मधितकेतुच्छत्रकामुकम् ·अकाण्ड टिप्पनर्क-परागविवृतिसंवलिता सेनान्यमुञ्चस्तरेण स्वरेणायोचम्-'दण्डाधिए ! कृतं तावदपरायुधपरिग्रहेण, गृहाण यालारुणाभिधानमिदम- मोघ प्रहरणम् , अनेन परिगृहीतभुजदण्डशक्तिर्विधेहि निरवग्रहप्रसरस्य विद्विपः प्रतापखण्डनम् , एव निर्व्याजपौरुषतया मा स्म विस्मरः स्वामिकार्यम्' [द । असौ तु सासूय इथ तन्मदीयवचनमवधार्य कृतावधीरणो रणरसोच्छ्रसितगात्रयष्टिराविष्ट इव रे रे दुरात्मन् ! दुर्गृहीतधनुर्विद्यामदामात ! द्रविडाधम ! बधान क्षणमात्रममतोऽवस्थानम् , अस्थान एव किं दृप्यसि, पश्य ममापि संप्रति शस्त्रविद्याकौशलम्' इत्यु- दीर्य निर्यत्पुलकमसिलताप्रणाय दक्षिणं प्रसारितवान् थाहुम् । अरिवधावेशविस्मृतात्मनश्च तस्योल्लसित- कोपसाटोपकम्पिताङ्गुलौ कराग्रभागे गृहीत्वाङ्गुलीमेको तदहमङ्गुलीयकमतिष्ठिपम् । अधिष्ठितश्च स तदीय- च्छायया तरक्षणमेव दिमागदन्तमुशल इव वनप्रतिमया, महाहिमोग इव मणिप्रभया, समुद्रोमिरिव वाडवा- चिपा कामप्यमिरामतामधृष्यतां च पर्यपुष्यत् [ध] ॥ । - टिप्पनकम्यधान कुरु । अतिष्ठिपं स्थापितवान् [ध] । अरेरातीना-शत्रूणाम, माणैः-याणाघातैः, उन्मथितानि-उच्छिन्नानि, केतुच्छरकार्मुकाणि-केतुः-ध्वजः, छत्रम्-आतपरम्, कार्मुक- क-धनुश्य यस्य तादृशम् , सेनान्यं सेनाधिपतिम् , उच्चस्तरेण अतिदीर्पण, स्वरेण-कण्ठध्वनिना, अवोचम् उक्तवान्, अहमिति सर्वन शेषः । किमित्याह-दण्डाधिप ! चतुरसेनापवे !, तावदिति वास्यालकारे, अपरायुधपरिग्रहण अपरस्य-अन्यस्य, आयुधस्य-शनस्य, परिप्रहेण-ग्रहणेन, कृतम् भलम् , तरपरिग्रहो पृथेत्यर्थः । किन्तु वालारणाभिधानं पालारणनामकम् , इदं सतिपृष्टम् , अमोघम् अव्यर्थम्, प्रहरणम् अस्त्रम् , गृहाण धारय । अनेन माहुलीयकाहरणेन, परिगृहीतभुजदण्डशक्तिः सगृहीतभुजस्पदण्डसामर्थ्य सन् , निरवग्रहमसरस्य निष्प्रतिबन्धानप्रहारस्य, विद्विपः शत्रो:, प्रतापखण्डनं पराक्रमक्षयम्, विधेहि कुरु । अकाण्ड एव अनवसर एव, नियाजपौरुपतया निष्कपट- पराक्रमेण, वास्तविक्पराक्रमेणेति यावत्, सामिकार्य खामिकृतनियोगम् , मास विस्मरः न विस्मर्यताम् [व]। असी तु सेनापविस्तु, सासूय इघ आविष्कृतदोष इव, तत् अनुपदोत्तम्, मदीयवचनं मदुतर्तव्यावेदकवाक्यम् , अनवधार्य इष्टसाधनत्वेनानिश्चिय, उपेक्ष्येत्यर्थः, कृतायधीरणः कृततिरस्कारः, रणरसोच्वसितगात्रयष्टिः रण. रसेन-रणानुरागेण, उच्छसिता उदलिता, गात्रयष्टिः-शरीररूपा यष्टिर्यस्य तादृश., माविष्ट इच प्रकुपित इव, भूताविष्ट इव रेरे दुरात्मन् ! रे रे दुष्टारमन् ! दुहीतधनुर्विद्यामदामात ! दुर्ग्रहीतायाः-अयथास्थिततया गृहीतायाः, धनु- विधायाः, मर्दैन-गर्वेण, आध्मात!-व्यास ! द्रविडाधम ! द्रविडदेशीयाधम!, क्षणमा महर्तमात्रम्, अप्रतः अप्रे, भवस्थान स्थितिम् , धान कुरु । मस्थान एव अनवसर एय, किं कस्मादेतो., हप्यसि गर्द करोपि!, सम्मति तत्कालम्, पश्य अनुभव, ममापि मदीयमपि, भारतविद्याकौशलं शस्त्रविद्यावेदग्भ्यम्, इत्युदीर्य इत्युक्वा, निर्य- स्पुलकं नियन्तः-निर्गच्छन्तः, पुलका-रोमाया यस्मिस्ताद यथा स्यात् तथा, असिलतामहणाय राहलताप्रहणाय, दक्षिणं वामेतरम्, पाइं प्रसारितवान् व्यापारितवान् । च पुनः, परिवधावेशविस्मृतात्मनः भरियघावेशेन- शत्रुमारणामहेण, विस्मृत आत्मा-खसं येन तादृशस्य, तस्य सेनापतेः, एकाम् महुली करवासाम्, गृहीत्या प्रत्या, अलसितकोपसाटोपकम्पिताहुली उलपितन-उन्नदेन, कोपेन-क्रोधेन, साटो-सावस्तार यया स्यात् तथा, कम्पिता:- भजलयो यस्मिस्वारशे, कराप्रभाग हलाप्रभागे, तत् पालाइगनामकम्, भलीयकम् , अहम् , अतिष्ठिपं स्थापितवान्, पारितवानियः । स सेनापतिः, तदीयच्यायया महुलीयकान्त्या, अधिष्ठितः व्याप्तः पन्, तत्क्षणमेव तत्कालमेव, कामपि भनिरंचनीयाम् , अभिरामता रमणीयताम् , मधृप्यताम् अपराजेयतां च, पर्यपुप्यत् परिसुध्वान् । कया क पलमतिमयामधारस्येन वमनुल्याला वा, यजमातेमयेवि पाठे तु वमनुस्य पन्लेत्यर्थः, दिनागवन्तमुशल वरिनागाना-दिग्गजीनाम्, मनलाकारदन्त इन, पुनः मणिप्रभया मगिभन्सा, महाहिमोगर महासकगार, था, ·तिलकमञ्जरी। अंथ तस्य संनिहितदीपिकापण्डकरदण्डताडिताः कोपेनेय प्रनज्वलुः प्राज्यतेजसो मणयः, प्रविक्षि- पुश्च दिङ्मुखेषु क्षेपीयः कटाक्षानिव दीर्घारणानशून् [न] । तैश्च प्रभापीतचन्द्रातपैः समन्ततः परामृष्टमभि- नयार्ककिरणस्पृष्टमिव कुमुदकाननं सद्य इव निद्रया प्रत्यपद्यत प्रतिपक्षसैन्यम् , उद्दामदानपङ्कलग्नानीव नोद - मशानि शेरनेकपकपोलकूटेभ्यो निपादिनः, सुरागानादर्शनोपारूढमदेव सद्योऽमुकुलायत दृष्टिः सुभटानाम्, कृतकचग्रहफालदूताकृप्यमाणानीव शनैः शनैरवनेमुः परिशिथिलकन्धरासंधीनि शिरांसि योधानाम् , विध. टितमुष्टिबन्धविगलितासयश्च कृपाणिकामणस्पृहयेय निपेतुर्जघनपार्श्वेषु प्रहारदानाय दूरोत्क्षिप्ता दक्षिणपाणयः पादातस्य, अर्धावकृष्टनस्तकार्मुकनिरस्तावार्धपथे एवाधोमुखीवभूवुरप्राप्तशरव्यानपयेव सायका धनुष्मताम् ; दृष्टसुरवधूविभ्रमाविर्भूतमदनार्तानामिय प्रावर्तन्त जम्मिका मुखेपु रथारोहाणाम्, स्वमदृष्टाचिरविमुक्तोद्वाप्प- निजजायाजनितदुःखानामिव प्रसस्रुरायतानि श्वसितान्यश्ववाराणाम्, श्रयणप्रविष्टारातिसिंहनादमुहूर्तविस्फा- पुनः चाडयार्चिपा वडवानलज्यालया, समुद्रोमिरिष समुद्रतरम इव [ध] ॥ अथ अतुलीयकधारणानन्तरम्, तस्य महुलीयकस्य, भाज्यतेजसः प्रचुरतेजसः, मणयः, प्रजज्यलुः प्रज्वलन्ति स्मः कीदृशाः केनेव ? सनिहितदीपिका. खण्डकरदण्डताडिताः सनिहिताना-पार्वस्थितानाम् , दीपिकानां-प्रीपानाम् , यः राण्ड:-समूहः, तदीयकरदण्डै:- इस्तदण्डाभेदेनाध्यवसीयमानकिरणदण्डैः, ताडिता:-आहताः, अत एव कोपेनेय ताडनजन्यकोधेनेवेति प्रज्वलनहेत प्रेक्षा । च पुनः, दिझसेपु दिनायिकामुखेपु, नायकविधया कटाक्षानिव, क्षेपीयः भतिशीघ्रम्, दीर्घारणान दीर्घान्-आयतान्, भगांध, अंशून किरणान्, प्रविक्षिपुः प्रक्षिप्तवन्तः [न]! च पुनः, प्रभापीतचन्द्रातपैः प्रभया-कान्त्या, पीतः, चन्द्रातपः-चन्द्रिका यस्वादशः तैः मणिक्तिरणैः, समन्ततः सर्वतः, परामृष्टं स्पृष्टम्, प्रतिपक्षसैन्यं शत्रुसैन्यम् , अभिनवार्क किरणस्पृष्टम् अभिनवस्य-उदयशालिकस्य, अस्य-सूर्यस्य, किरणः स्पृष्टम् , कुमुदकाननं कुमुदयनमिव, सध एय तरक्षणमेव, निद्रया प्रत्यपद्यत प्राप्यत, अभिभूतमिति यावत् । निपादिनः हस्विपकाः, उहामदानपदलमा. नीय उरामा-उद्गाढो यो दानपङ्क:-मदकर्दमः, तत्र लमानीव-ममानीव, अनुशानि हस्तिनियाममात्र विशेषान्, अनेकर कपोलकुटेभ्यः अनेकपानां-हस्तिनाम् , कपोलकुटेभ्यः-गडमण्डलेभ्यः, उद्धा निष्कासयितुम् , न शेफुः शमुवन्ति स । सुमटानां गुयोधानाम्, दृष्टिः, मुराहनादर्शनोपारूढमदेव मुराङ्गनाना-देवानानाम्, दर्शनेन-अवलोकनेन, उपास्टः-उद्तः, मदः-व्यामोहो यस्यास्वादशीव, सद्या तत्क्षणम् , अमुफुलायत समईचत् । परिशिथिलकन्धरा. सन्धीनि परिशिथिल:-अतिशिथिलः, फन्धरासन्धिः-प्रीवासन्धियपी तादशानि, योधानां मुमटानाम् , शिरासि मस्तकानि, इतकचमहकालदूताराप्यमाणानीय कृतः कचपदः-फेशाकपणे यैस्वादशे, मालवून यमराजदूसे, आवष्यमाणानीव-कृतावर्षगानीव, शनैः शनैः मन्दं मन्दम्, अपनेमुः अवनमन्ति स । च पुनः, विघटितमुष्टि पन्धविगलितासयः विघटित:-पिरिटो यो मुटियन्धः-आलिमनिवेशा, तेन विगलिताः-स्खलिताः, ममयः-पाणा येभ्यस्वारशाः, प्रहारदानाय प्रहारकरणाय, दूरोक्षिप्ता दूरमुत्पातिताः, पादातस्य पादगानिसैनिकसमूहस्य, दक्षिण- पाणयः दक्षिणहस्ताः, रूपागिफाप्रहणस्पृहयेव वर्तरियामहगवामनयेत, जघनपार्थेषु कटिपुरोमागनिकटेपु, निपतुः निपतिताः । च पुनः, अर्धावटनस्तकार्मुकनिरस्ताः प्राग अर्धम् मवटानि-आइटानि, पचात् यस्यानि-स्सलवानि सानि कार्मुशाषि-यपि तेभ्यो निरस्सा:-स्सलिताः, धनुष्मतां धनुर्धारिणाम् , सायफाः मागाः, मप्रासारव्या। मप्राप्त. सत्याः, अर्धपय एय भर्धमार्ग एव, अधोमुसीयभूवुः अधोमुखीभूताः पुनः हसुरयधूयिभ्रमावि तमदना. नामिप हट:-अवलोकिते, गुरवधूना-देववधूनाम् , विभ्रमः-विलासः, भाविभूतेन-प्ररितन मदनेन-कानेन, मानिनिए- पीडितानामित्र, रथारोहाणां रथादसैनिधनाम्, मुरोपु जम्मिकाः-मुराविकायाः, मायर्तन्त प्रयन्ते मा पुन सायाचिरपिमुचोदापनिजजायाजनिताखानामिय समयामिः-समावस्याऽनलोडिनामिा, अधिरविमुधो. सामाभिः-तरक्षविगठितोदाधुमिः, निजगपामिः सवधभिः, जनितम्-भनुमानि दुःसं पे वारणमामिर, मश्वयारा. गाम अधारोहिसैनिकानाम्, मापतानि पनि, भासितानि नि.शागाः, प्रसः प्रसान्ति मा पुनः अवविध पतिसिंहनामाइपिस्कारितापि भानयोगयो, प्रविः, भरादीना-नाम्, सिंहनाद-विनासका। .

·टिप्पनक-परागविकृतिसंवलिता .. रिताप्यघटतामयलोहितायमानजडपुटा दृष्टि सामन्तानाम् , अव्याहतवामकरतलालीनरश्मिपाशाचोवीकृत- प्राजनावष्टम्भेन विसंस्थुलावयवास्तस्थुः सारथयः [प]। एवं च तेनातर्कितोपनतेनाप्रतिविधेयेन देवेनेव लुप्तपुरुषकारेण, जरागमेनेव मन्दीकृनासिलेन्द्रियशक्तिना, महापुरुषेणेब गोपायिततमस्तात्मगुणेनाऽनायु:- परिक्षयेण मृत्युनाऽसर्पदंशेन विपवेगेनाऽनभिघातजेन मूर्छन्धकारेणाऽोपक्षोभजन्मना संनिपातेनाऽनु- न्मीलिततारकेण तमसा, महानिद्रावेगेन युगपदभिभूयमाने वैरिसैन्ये स वीरवर्गाप्रेसरो राजकुमारो रोपदष्टा- घरोधमुज्झितरथपृष्ठमुगुणकृपाणनभिमुसमतिरहसा समापतन्तं सेनापतिमयलोक्य तद्वधाय धनुपि निवेशित- मसितलोलदीधितिजटालफलधारमरातिरुधिरपानतृष्णया प्रसारितजिह्वासहस्रमिय सद्य एव समहृत संहृता- नेकप्रतिपक्षप्राणं वाणम् , उत्सृष्टचापयष्टिश्च तत्क्षण क्षात्रसमरनीतिप्रियतया पृथकृत्य परिवारतः कृपागमात्मानं च वेगादवतरनिद्रावेगविगलितपरिस्पन्दः स्यन्दनोत्सङ्गमगमत् [फ]। मुहूर्त-किश्चित्कालम् , विस्फारितापि-विस्तारितापि, अमर्पलोहितायमानजडपुटा अमर्पण-क्रोधेन,' लोहितायमानौ- रक्तीभवन्ती, जडपुटौ-व्यामूढचर्मपुटौ यस्यास्तादृशी, सामन्तानाम् अधिकृतनृपाणाम् , दृष्टिः, अघटत समकुचत् । च पुनः, अव्याप्तवामकरतलालीनरश्मिपाशाः अव्यापृताः-व्यापाररहिताः, वामकरतले-वामहस्ततले, आलीनाः- संसक्ताः, रश्मिपाशा:-अश्वादिनियन्त्रकरजुपाशा येषां तादृशाः, विसंस्थुलावयवाः विहलावयवाः, सारथय:-अश्वशासकाः, ऊचीकृतप्राजनावष्टम्भेन अाकृतस्स-उन्नमितस्य, प्राजमस्य-अश्वादिप्रेरकदण्डस्य, अवष्टम्भेन-अवलम्वेन, तस्थुः तिष्ठन्ति स्म [प]| च पुनः, एवम् अनेन प्रकारेण, अतर्कितोपनतेन अकस्मादापतितेन, अप्रतिविधेयेन प्रतीकार- रहितेन, अत एव देवेनेव दुर्भाग्येणेव, लुप्तपुरुपकारेण लुप्त--विनष्टः, पुरुपकारः-पराक्रमो येन तादृशेन; पुनः जरागमे. नेच वार्धक्यागमेनेव,मन्दीकृताखिलेन्द्रियशक्तिना मन्दीकृता-शिथिलिता, अखिलेन्द्रियशक्तयः-सर्वेन्द्रियसामर्थ्यानि येन तादृशेन; पुनः महापुरुपेणेव महात्मनेव, गोपायितसमस्तात्मगुणेन गोपायिता:-विरोहिताः, पक्षे संयमेन रक्षिताः, समस्ताः, आत्मगुणाः-वीर्यादयो येन तादृशेन; पुनः अनायु परिक्षयेण आयु.परिक्षयरहिवेन, मृत्युना मृत्युरूपेण; पुनः असर्पदंशेन सर्पदशनरहितेन, विपवेगेन विषग्वालारूपेण; पुनः अनभिधातजेन प्रहाराजन्येन, आकस्मिकेनेत्यर्थः, मूर्छान्धकारेण मूस्पिान्धकारेण; पुनः अदोपक्षोभजन्मना दोषाणां-वैषम्यापनवातपित्तादीनाम् , यः क्षोभः- प्रकोपस्तजनितेन, सनिपातेन महाज्वरेण; पुनः अनुन्मीलिततारकेण अनुन्मीलिताः-अप्रकाशिताः, तारकाः-नक्षत्राणि यस्मितादृशेन, तमसा अन्धकाररूपेणेति रूपकमाला, गम्योत्प्रेक्षा माला वा; महानिद्रावेगेन महत्या निद्राया वेगेन-- मौत्कव्येन; वैरिसैन्ये शत्रुसैन्ये, युगपद् एकदैव, अभिभूयमाने वाध्यमाने सति, वीरवर्गाग्रेसरः वीरसमाजामणीः, स राजकुमारः, रोषदष्टाधरोष्ठं रोपेण-क्रोधेनं, दष्टः-वणितः, अधरोष्ठः-निम्नोष्ठो येन तादृशम्, पुनः उज्झितरथपृष्ठम् अज्झितं-त्यक्तम् , रथस्स, पृष्ठ-पृष्ठभागो येन तादृशम् ; पुनः उद्गूर्णकृपाणम् उद्गूर्णः-उद्यतः, कृपाणः-खो येन ताह- शम्; पुनः अतिरंहसाअन्यन्तवेगेन, अभिमुखं संमुखम्, समापतन्तम् आगच्छन्तम्, सेनापति निरुतसेनानायकम् , अवलोक्य दृष्ट्वा, तद्वधाय सेनापविमारणाय, धनुषि, निवेशितम् आरोपितम्, असितलोलदीधितिजटाल- फलधारम् असिताभिः-कृष्णाभिः, लोलाभिः-तरलाभिः, दीधितिभिः-किरणैः, जटाला-व्याप्ता, फलधारा-अप्रधारा यस्य तादृशम् अत एव अरातिराधिरपानतृष्णया अरातीना-शत्रूणाम् , यानि रुधिराणि-शोणितानि, तत्पानाभिलाषेण, प्रसारितजिदासहस्रमिय व्याप्तसहस्रसख्या जिह्वामिवेत्युत्प्रेक्षा; संहृतानेकप्रतिपक्षप्राणम् संहृताः-विनाशिताः, अनेकेषां प्रतिपक्षाणां-शत्रूणाम् , प्राणा:-असवो येन तादृशम् ; वाणं शरम् , सद्य एव तत्क्षणमेव, समहत संहृतवान् , महारान्निवारितवानित्यर्थः । च पुनः, उत्सृष्टचापयष्टिः त्यधनुर्दण्डः सन्, क्षात्रसमरनीतिप्रियतया क्षात्री- क्षत्रियसम्पन्धिनी या समरनीति:-पराजये शनत्यागरूपा संग्रामनीतिः, तत्प्रियतया, तत्क्षणं तत्कालम् , परिवारता सङ्ग- कोशाव, पक्षे परिजनात्, कृपाणं खाम्, आत्मानं च खंच, पृथक्कृल, अवतरनिद्रावेगविगलितपरिस्पन्दः भवतरन्साः-भापतन्साः, निद्रायाः, वेगेन-उत्कर्षेग, विगलितः-विनष्टः, परिस्सन्दा-शारीरिकचेष्टा यस्य सादृशः, स्यन्दनो.

·तिलकमञ्जरी। अनान्तरे लब्धरोपनिर्यातनायसराणि 'हत हत, उपसर्पतोपसर्पत, गृहीत गृहीत' इत्यनवरतकृतकोलाहलानि पद्धगद्विरदपृष्ठशारिदोलायमानसकलसायासप्रासपूलानि चलितरथचक्रचीत्कारचकितशाकिनीचकवालावि- लोकितान्युहूर्णरूपाणपादातपादपात कम्पितधराण्यधावन्त सर्वतोऽस्मत्सैन्यकानि [] ॥ सेनाधिपस्तु तस्य महात्मनस्त्रिभुवनाभिभाविना भुजवीर्येण निर्व्याजमावर्जितमनास्तानि तथाविध- प्रकटितसंरम्भाणि सर्वतः प्रधावितान्यवलोक्य संभ्रमोक्षितयाहुयुगलो गद्गदिकागृह्यमाणगलनिर्गलदपर्याप्ता- क्षरं रे रे स देवस्योत्तरकोशलेश्वरस्य पादपङ्कजेभ्यः शपते, योऽस्मै कुप्यति' इति स्वशक्त्या व्याहरन् पुनः पुनरादिष्टसूतसत्वरप्रवर्तितरथ्येन रथेन तं प्रदेशमागच्छत् [भ] । अद्राक्षीच तं समासन्नदीपिकालोकप्रका- शितमासक्तसान्द्रसमररेणुधूसराभिरामवपुपम् , औषधीनाथमिघ पार्पणमस्तपर्वतप्रस्थे पृथुनि रथपृष्ठे पर्यस्तम्,. टिप्पनकम्-रथ्याः-अश्वाः [भ] । तापिच्छं-काकतुण्डिका [म] । सङ्गं रथमध्यम्, अगमत् गतवान् [फ] ॥ अनान्तरे अस्मिन्नवसरे, अस्मत्सैन्यकानि अस्मत्सैन्यसमूहाः, सर्वतः सर्वदिक्ष, अधावन्त धावन्ते स; कीदृशानि ? लब्धरोपनिर्यातनावसराणि लब्धः-प्राप्त., रोपेण-क्रोधेन, निर्यात नायाः-शत्रुपीडनायाः, अवसरो यैस्तादृशानि; पुनः हत हत मारयत मारयत, उपसर्पत उपसर्पत उपगच्छत उपगच्छत, शत्रूनिति शेषः, गृहीत गृहीत, अन्नाणीति शेषः, इति इत्यम्, अनवरतकृतकोलाहलानि अनवरत-निरन्तरम्, कृतः कोलाहलो यैस्तादृशानिः पुनः बद्धवेगद्विरदपृष्ठशारिदोलायमानसकलसायासप्रासपूलानि बद्धवेगाः-श्रित स्वराः, ये द्विरदाः-इस्तिन., वेपा पृष्टशारिषु-पृष्ठाधिष्ठितपर्याणेषु, दोलायमानानि-सच्चलन्ति, सकलाना समस्तानाम् , सायाना घाणानाम्, आसाना-विक्षेप्यास्त्रविशेषाणाम् , प्रासाना-कुन्तानाम् , पूलानि-भारा येषु तादृशानि, पुनः चलितरथचक- चीत्कारचकितशाकिनीचरुघालायलोकितानि चलितानि यानि रथचक्राणि-रयसमूहाः, वेषा चीत्कारेण-ध्वनिविशे- पेण, चकितं-विस्मितम् , शाकिनीना-देवीविशेषाणाम् , यचक्रवाल-समूहस्तेन, अर्धम् , अवलोकितानि-दृष्टानि, पुनः उद्गुण- कृपाणपादातपादपातकम्पितधराणि उद्गूर्णा.-उत्थापिताः, कृपाणाः-खड्डा येन तादृशस्य, पादातस्य-पदगामिसैनिक समूहस्य, पादपातेन-चरणापावेन, कम्पिता-भान्दोलिता, धरा-पृथ्वी यैस्तादृशानि [व]॥ सेनाधिपस्तु सेनानायकस्तु, पुनः पुनः धार वारम् , भादिष्टसूनसत्वरप्रवर्तितरथ्येन आदिष्टः-आजतो यः, सूतः-सारथिः, तेन सत्वर-शीघ्रम् , प्रवर्तिती-प्रेरिती, रथयौ-अश्वी यस तादृशेन रथेन, तं प्रदेशं यत्र कुमार बासीदित्यर्थः आगच्छत् आगतवान् । कीदृशः ! महात्मनः महिमशालिनः, तस्य नृपकुमारस्य, त्रिभुवनाभिमाविना जाध्यविज. यिना, भुजवीर्येण बाहुविक्रमेण, निजं निष्कपट यथार्थमिति यावत् , थावर्जितमनाः इतहृदयः; पुनः तथाविधप्रक- टितसंरम्भाणि तथाविधम्-उत्तप्रकारं यथा स्यात् तथा, प्रकटितः आविष्कृतः, सरम्भः-वेग उत्साहो वा यैस्वादशानि, पर्वत., प्रधावितानि अतिसत्वरं गतानि, तानि सैनिकानि, अवलोक्य दृष्ट्वा, सम्भ्रमोक्षिप्तवाहुयुगलः वेगोत्यापित- भुजयुगलः, कि कुर्वन् ! गद्गदिकागृहामाणगलनिर्गलदपर्याप्ताक्षरं गद्गदिकया-शोकादिजन्याव्यक्तोचारणक्रियया, गृह्य- माणात् , गलात्-पण्ठात् , निर्गलन्ति-निस्सरन्ति, अपर्याप्तानि-अपरिपूर्णानि, अक्षराणि यस्मिंस्तादृशं यथा स्यात् तथा, रेरे इति सम्भ्रमद्योतक्म, उत्तरकोशलेश्वरस्य कोशलराष्ट्रोत्तरविभागेवरस्य, देवस्य राज्ञः, पादपङ्कजेभ्यः चरणकमलेभ्यः, स शपते, यः, अस्मै नृपकुमाराय, कुप्यति कोपं करोति, इति स्वशक्त्या खसामर्थेन, व्याहरन् ब्रुवन् [ म] च पुनः, तं नृपकुमारम्, अदाक्षीत् दृष्टवान् । कीदृशम् ? समासन्नदीपिकालोकप्रकाशितं समासने.-सन्निकटः, दीपिकालोकः-दीपवाहकजनैः, यद्वा समासनायाः-पार्थवत्तिन्याः, दीपिकायाः, आलोके -प्रभाभिः, प्रकाशितम् । पुनःपासक सान्द्रसमररेणुधूसराभिरामयपुपम् भासते.-गलौः, सान्द्रः-निविटे., समररेणुनि -सग्रामोद्भूतधूलिभि., यो धूसर:-विचित्पाण्डुवर्णः, तेन अभिरामम् मनोहरम्, वपुः-शरीरै यस तादृशम् पुनः अस्तपर्वतप्रस्थे मनपर्वतस्य भ्रस्ताचलस्य, प्रस्थे-शिखरे, पार्वणे पूर्णिमासम्बन्धिनम्, औषधीनाथमिव चन्द्रमेव, पृथुनि विद्याले, रयपृष्ठे ·टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता श्रासादिवविजयरिपुदर्शनपरिजिहीर्पयेव निमिपितेक्षणारविन्दम् , आजिविपन्नसुभटजीवितसंजिघृक्षायातयम. दर्शनागतया यमुनयेयावद्धविकटतरगया धुकुट्याऽन्धकारिखललादभित्तिम्, उपरि रिपुशिलीमुसासारेगाथस्ताश्च रणरभसरोमाञ्चजालकेन जर्जरितमुल्हसितमिय' मून्धिकारमुन्निद्रतापिच्छनीलमस्थूलं कालायसकवचमुर:- स्थलेनोद्वहन्तम् , उत्सृष्टचापयष्टिना वामेन दक्षिणेन च स्फुरितदीर्घनखकिरणेन तरक्षणभ्रष्टकरवालान्वेपिणेव पाणिना विराजमानम् , उपान्तकेतुस्तम्भविन्यस्तदेहभारैश्च निद्रादूरभुनकण्ठनालरात्मयोधैः परिवृत प्रसुप्तसर:- फुमुदधनमध्यवर्तिनमिष प्रतिमादिनकरम् , अव्याजशौर्यावर्जितहृदयैश्चागत्यागत्य वीरवृन्दैवन्द्यमानवाणनणो- द्वान्तरुधिरविन्दुनिकर कुमारम् [म], उपजातविस्मयश्च निश्चलस्निग्धतारकेण चक्षुपा सुचिरमवलोक्य तदव- लोकनप्रीतमनसा समीपवर्तिना सामन्तलोकेन सह बहुप्रकारमारब्धतद्वीर्यगुणस्तुतिस्तस्मिन्नेव प्रदेश मुहूर्त- मात्रमतिष्ठत् । ववृत्तान्तश्रवणसकुतूहलश्च निपुणतरमपि व्यापारितया दृष्टया यदा प्रतिपक्षपक्षे कमपि पुरुष . . . . रथपश्चाद्भागे, पर्यस्तं लीनम्; पुनः आसादितविजयरिपुदर्शनपरिजिहीर्पयेव भासादितः-प्रातः, विजयो येन सादशस्य, रिपोः-खशत्रोः, यद् दर्शनम् , तत्परिजिहीर्पयेव-तत्परिहारेच्छयेव, निमिपितेक्षणारविन्दं निमीलितनयनार- विन्दम् । पुनः भ्रकुट्या नेत्रोपरितनकुटिलरोमराज्या, अन्धकारितललाटभित्तिम् अन्धकारिता अन्धकारव्यापिता, ललाटभित्तिः-ललाटस्थलं यस्य तादृशम्, कीदृश्या? आजिविपन्नसुभटजीवितसंजिवृक्षायातयमदर्शनागतया आजी-संग्रामे, विपन्नाः-मृताः, ये मुमटाः-सुयोधाः, तेषां यानि जीवितानि-प्राणाः, तत्संजिक्षया-तत्सहरणेच्छया, आया- 'तस्य-आगतस्य, यमस्य-तदाख्यभ्रातुः, दर्शनाय-अवलोकनाय, भागतया-उपस्थितया, यमुनयेव तदाख्यनद्येव, आवद्ध- विफटतरगया आवद्धाः-रचिताः, विकटा:-विशाला, तरजा यया तादृश्या, पुनः कालायसकवचं लौहविशेषमयं कवचम्, उरस्स्थलेन वक्षःस्थलेन, उद्वहन्तं धारयन्तम् , फीदृशं कवचम् ? उपरि ऊर्यभागे, रिपुशिलीमुखासारेण रिपुशिलीमुखाना-खशक्षिप्तयाणानाम् , आसारेण-धारापातेन, च पुनः, अधस्तात् अधोभागे, रणरभसरोमाञ्च- जालकेन रणरभसेन-सप्रामवेगेन, उद्तो यो रोमाय.-पुलकः, तजालकेन-तत्पुभेन, जर्जरितं विह्वलीकृतम् , अत एव उल्लसितम् उद्भूतम्, मून्धिकारमिव मू रूपान्धकारमिवेत्युस्प्रेक्षा, पुनः उन्निद्रतापिच्छनीलम् उन्निद्रः- उत्फुल्लो यस्तापिच्छ:-तमालः, तद्वनीलवर्णम्, पुनः अस्थूलं लघुम्; पुनः कीदृश युमारम् ? उत्स्टचापयष्टिना उत्सष्टा-त्यका, चापयष्टिः-धनुर्दण्डो येन तादृशेन, वामेन दक्षिणेतरण, पाणिना हस्तेन, च पुनः, स्फुरितदीर्घनख- किरणेन स्फुरिताः-स्वालिता, दीर्घाः, नसकिरणाः-नखकान्तयो यस्मिंस्वादशेन, तत्क्षणभ्रएकरवालान्वेपिणेय तत्क्षण- तत्कालम् , भ्रष्टः-खसकाशात् पतितो यः, करवाल.-साः, तदन्वेषिणेव-तदन्वेषणव्याचेनेव, दक्षिणेन, पाणिना हस्तेन, विराजमान शोभमानम् ; च पुनः, उपान्तकेतुस्तम्भविन्यस्तदेहभाः उपान्वेषु-निकटस्थेपु, केतुस्तम्भेषु-ध्या. पहेषु, विन्यस्तः-स्तः, देहमारो यस्वाइशः, पुनः निद्रादूरभुझकण्ठनालः निद्या दूभुमानि-दूपर्यन्तकुटिलानि, कण्ठनालानि-वण्ठस्पकमलदण्टा येषां ताशे, मात्मयोधैः स्वकीयसुभटैः, परिवृतं परिचेष्टितम् , अत एव प्रसुप्तसत. कुमुदयनमध्यवर्तिमं प्रयुप्त-साचितम् , यत् सरः सुदवन-तडागस्थकुमुदवनम्, तन्मध्यवर्तिनम् , प्रतिमादिनकरमिप सूर्यप्रतिविम्पमियः च पुनः, अव्याजशौर्यावर्जितहृदयैः भन्याजेन वास्तविकेन, शौर्यग, भावर्जितम्-अवनमितं हस्यं येषा सादृशः, धीरयन्दैः धरामूदः, आगत्य थागत्य उपस्थायोपस्थाय, वन्यमानयाणप्रणोद्वान्तरधिरविन्दुनिकर मन्यमान -रतूयमानः, माणगोद्वान्ताना-बागमगनिर्गतानाम्, रुधिररिन्दूना-शोषितविन्दूनाम् , निकर-समूहो यस तादृशम् [माच पुनः, उपजातयिस्मयः टत्पमापः, निश्चलमिग्घतारण निधला-नि:सन्दाः, निग्या:-आच, तारका- मनीनिरा यस यस्मिन् पा तादृशेन, चक्षुपा नेग, सुचिरम् अतिरीर्घकालम् , अवलोक्य दृष्ट्वा, तदवलोकनप्रीत- मनसा सदर्शनप्रसादयेन, समीपवर्तिना पार्श्ववर्तिना, सामन्तलोकेन अधिकृतनृपजनेन, सद, यहुप्रकारम् भनेमार यथा स्यार तथा, यारब्धतदीर्यगुणस्तुतिः भारया-प्रारम्धा, वीर्यगुणाना-तत्पराकमगुणानाम्, एति:-प्रया रेन वारयः, तस्सिय प्रदेश राजयुमारावस्थितिप्रदेशे, मुहर्तमानं क्षमागम् , अतिष्ठत् स्थितगन, सेनापतिरिवि शेष । च पुनः, तत्चान्तश्रयणसकुतूहला मालपान्तधरणे, समाल:-शोरण्ठा, निपुणतरमपि ·तिलकमञ्जरी। : २१७ - चैतन्यालिङ्गितं नाद्राक्षीत् , तदाऽस्य चामरग्राहिणीमप्राक्षीत--'वालिके । कथय कोऽयम् , कस्य वाऽपत्यम् , किमभिधानः, किंनिमित्तमनपेक्षितात्मविनिपातः पतग इन मावके सहसंचास्मत्सैन्ये प्रविष्टः, किमर्थम- समर्थसहायेनानेन साहसप्रायमिदमतिदुष्करं कर्माध्यवसितम्, कया प्रत्याशया शकेनापि शत्रुवधर्मणि न कृतो दिवस एवाभियोगः, किं फलमभिलप्य निर्व्याजपौरुषेणाप्यङ्गीकृतः क्षुद्रक्षत्रियलोकसूत्रितः साप्तिक- युद्धमार्गः' [य] 1 सैवमापृष्टा सेनाधिपेन किमपि ध्यात्या परामृष्टनयनवाष्पसलिला विलोक्याभिमुखमन्त- १ःसावेगपिशुनमत्यायतं निःश्वस्य च शनैरवादीत्-'महाभाग' किं कथयामि मन्दभाग्या, कीहशोऽयमिदानी कथ्यते, गता सत्यस्तमस्य कथा, कथ्यमानापि कीदृशी भवत्येतदयस्थस्यास्य पूर्वावस्था, तथापि श्रूयताम्- एप खल्वशेषद्वीपावनीपालमौलिमालामलनदुर्ललितपादयुगलस्य युगायत जनाकाररक्षितनिजक्षितेरवधीरित- विपधरेन्द्रोप्रवदननिःश्वासविषयेगेनागणितकालकूटयाराटोपेनानपेक्षितरामविशिखशिसिशिखाडम्वरेणाविज्ञात- . 1 अवधानातिशयपूर्वकमपि यथा स्यात् तथा, व्यापारितया प्रेरितया, दृष्ट्या चधुषा, यदा यस्मिन् काले प्रतिपक्षपक्षे शत्रुपक्षे, कमपि एकमपि, पुरुष, चैतन्यालिगित चैतन्यवन्तम् , न, अद्राक्षीत् दृष्टवान् , वदा अस्य राजकुमारस्य, चामरग्राहिणी चामरवाहिनी दासीम् , अप्राक्षीत् पृष्टवान्, किमित्याह-वालिके ! भो बाले', क्यय बहि, कोऽयम् अय रानकुमार क , या अथवा, कस्य अपत्य पुन , किमभिधान किन्नामा, किनिमित्त कस्माद्धेतो , पायके अमी, पता इय, अनपेक्षितात्मविनिपात. अनपेक्षित -उपेक्षित , आत्मविनिपात खविनाशो येन तादृश , सहसैप अविविच्यैव, अस्मत्सैन्ये अस्म सेनामध्ये, प्रविष्ट• आपतित , किमर्थम् किमुद्दिश्य, असमर्थसहायेन असमर्थ -शक्ति- अन्य , सहायो यस्य तादृशेन, अनेन राजकुमारेण, साहसप्रायम् अविवेकप्रयुषम् , अतिदुपकरम् अत्यन्त कठिनम् , इद, फर्म कार्यम् , अध्यवसित यतुं विचारितम् ?, क्या प्रत्याशया सम्भावनया, शवधर्मणि रिपू मूठनात्मककायें, शन समर्थेनापि, दिवस पर दिनमभ्य एव, अभियोग. सर्प , न कृत , कि फलं के परिणामम् , अभिलप्य उद्दिश्य, निर्व्याजपोरपेणापि वास्तविपराक्रमशालिनापि, अनेनेति शेष, शुद्रक्षत्रियलोक्सूनित क्षुदै राजनीति ज्ञानशन्यै , क्षत्रियलोके -क्षत्रियजने , सनित -रचित , सौप्तिकयुद्धमार्ग. सुप्तिकालिक्स-रानिरालिकस्य, युद्धस्य, मार्ग - रीति , अहीरत सीकृत । [य]। एवम् अनेन प्रकारेण, उपकप्रकारेणत्यर्थ, सेनाधिपेन सेनापतिना, आपृष्टा समन्ताजिज्ञासा ज्ञापिता, सा चामरहिणी घाटिका, किमपि फियित्, ध्याना विचित्य, परामएनयनवाप्प- सलिला परागृटी-प्रान्टितानि, नयनया , याप्पसरि गनि-अनुजलानि यया तादृशी सती, अभिमुसं सम्मुसम्, विलोक्य रीय, च पुन , अन्तर्दु खावेगपिशुनम् हार्दिववेदनाविशयसूचम्म् , अत्यायतम् अनदीर्घ यथा स्यात् तथा, निःश्वस्यी वास वृत्वा, शनै. मदम्, अवादीत् उक्तवती । किमिलाह-महामाग! हे महोदय !, मन्दभाग्या तुच्छभाग्या, अहमिति शेष , किं कथयामि रिमुत्तरयामि, अतिदु सापुरतया न किमपि यत्तुमर्हागीत्यर्थ । इदानीम् अस्मिन् विपदवगरे, अयं शकुमार , कीदृश. क्यम्भूतावस्थ , फथ्यते यते, सलु निधयन, अस्य रामकुमारम्प, कथा पातो, अस्त विनासम्, गता प्राप्स्यति । एतदवस्यस्य एषा मरणरूपी भवस्था यस्य तारशस्स, अस्य कृपयुमारस्य, पथ्यमानापि यर्थमानापि, पूर्यावस्था पुरातनवृत्तम् , कीदृशी कथम्भूता, दु सायद यर्थ , भयति पम्पयते । तथापि तारयपि, श्रूयता अवगगोचरीरियताम् । एप. अयम्, सलु निधयेन, सिंहलदीपम: सिंहलाख्यो यो द्वीप -जरमध्यवस्थिप्रदा , तदर्त -तदधिपठ, महानरेन्द्रस्य महानुपरे , अतिरामदासतरिख , चन्द्रवतो तमामान्य, आत्मज औरसतुत्र , समरयेतु तसंशर , असति शेष, नामेति पायालारे । फीस ! गशेपदीपायनीपाल्मीलिमालामलनदुर्लरितपादयुगलस्य भशेषा -मगया य, दाना-जल मध्यतिम्या परेशानाम् , बनीपारा -ग, समाउिमाना-तमत्व प्रथमालानान्, तगारपट्टीना वामना- सम्मान, दुईडित-रामा सेन, एरित- दरम्, पादयुगर-चरग्य यय तारणम्य, पुन गुगायतमुज प्रागाररक्षितीजक्षिते. 1. युगा TA TIRE धारोपरयायपि, दद् भापती-वर्षी यो, भुजी-गा, तपेन . . २८दिला.

·२१८ टिप्पनक-परागवितिसवलिता चाडवदहनदाहवेदनावेगेन जलनिधिनाऽप्यसोढनौतन्त्रपरिपृढप्रयाणसमर्दस्य समदसैन्यकरिविषाणकोणविघटित- निकूटकटकभित्तेरवस्कन्दपातभीतेनेव सर्वदा शरीपु विहितप्रचारेण नक्तञ्चरचकार्तिना लक्केश्वरेणापि सतत- मभिशङ्कितोत्साहस्य सिंहलद्वीपभर्तुर्महानरेन्द्रस्य चन्द्रकेतोरात्मजः सातिशायिना भुजवीर्यविलसितेनास्त्र- शिक्षाकौशलेन च विस्मायितसकलपार्थिवः पार्थयत् पृथिव्यामेकधन्वी समरकेतुर्नाम [२] । सोऽयं महा- बलतया घाल एवाधिगतयौवराज्याभिषेकः सकलसागरान्तरालद्वीपविजिगीपया गतोऽपि दूरमतिसत्वरः पितु राज्ञया राज्ञोऽस्य कुसुमशेसरस्य साहायकं कर्तुमासन्नवर्तिभिः कतिपयैरेव नृपतिभिरनुप्रयातः काञ्चीमनुप्राप्तः । स्थितश्चार पश्चपाण्यपि दिनानि दूनचेतोवृत्तिः, अद्य तु प्रातरेव हेतुना केनापि विधृतोदारशृङ्गारवेषः परि- । , . . . ८ प्राकारेण-दुर्गेण, खबाहुबलेने यर्थ , रक्षिता-पालिता, निजक्षिति -खभूमियेन तादृशस्य, पुन जलनिधिनापि समुद्रेणापि, असोढनौतन्त्रपरिवृढप्रयाणसम्मदस्य असोढ -अकृतसहन नौतन्त्रस्य-नौकासाध्यस्य, परिघढस्य-प्रधानभूतस्य, प्रयाणस्य-प्रस्थानस्य, सम्मद -आक्रमण यस्य तादृशस्य, समुद्रयानोपकरणसपद्विशिष्टस्येत्यर्थ , कीदृशेन जलधिना' अवधीरित विषधरेन्द्रोग्रवदननि.श्वासविपवेगेन अवधीरित -तिरस्कृत , विषधरेन्द्रस्य-महासर्पस्य, खाध स्थितशेषनागस्येत्यर्थ , उप्रो वदननि श्वासविषवेग -मुखनि मृतपवनविषवेगो येन तादृशेनापि, पुन अगणितकालकूटज्यालाटोपेन अगणित तुच्छवधियोपेक्षित , कालकूटस्य-'देवासुररणे देवैर्हतस्य पृथुमालिन । दैत्यस्य रुधिराजातस्तारश्वत्थसन्निभ ॥ निर्यास कालकूटोऽस्य मुनिभि परिकीर्तित ।" इत्यन्यनोक्तनिर्यासरूपविषविशेषस्य, ज्वालाटोप -ज्वालातिशयो येन तादृशेनापि, पुन अनपेक्षितरामविशिखशिखिशिखाडम्बरेण अनपेक्षित -उपेक्षित , रामस्य-दाशरथे , विशिखशिखिन -बाणरूपामे , शिखाडम्बर -ज्यालाविस्तारो येन तादृशेनापि, पुन अविज्ञातवाडवदहनदाहवेदनावेगेन अविज्ञात -अननुभूत अवज्ञातेति पाठे-अवज्ञात -तिरस्कृत , वाडवदहनस्य-वाडवामे , दाहवेदनाया -तापजन्यदु खस्य, आवेग -औत्काय येन तादृशेनापि । पुन कीदृशस्य चन्द्रकेतो । समदसैन्यकरिविषाणकोणविघटितत्रिकूटकटकभिते. समदाना-सगर्वा णाम् , सैन्यकरिणा-सेनासमवेतहस्तिनाम्, विपाणकोणे -दन्तामभागे , विघटिता-विश्लेषिता, त्रिकूटस्य-लकासन्निहितमुवेला. ख्यगिरे , पटकभित्ति -नितम्बरूपभित्तियेन तादृशस्य, अत एव लकेश्वरेणापि रावणेनापि, सततम् अनवरतम्, अभि. शहितोत्साहस्य अभिशविन -आशङ्कित , उत्साह -संप्रामोरसाहो यस्य तादशस्य, कीदृशेन तेन ? अवस्कन्दपात भीतेनेव अवस्कन्द -सैन्यसनिवेशस्थानम् , तस्य तदुपलक्षितसैन्यस्य य पात -तत्र्तृकमाक्रमणम् , तगीतेनेव, सर्वदा सर्वस्मिन् दिने, सर्वरीपु रात्रिमध्य एव, विहितप्रचारेण कृतविहारेण, अत एव नतञ्चरचनयर्चिना रात्रिधाधिपेन, राक्षससम्राजेत्यर्थ ,खाभाविकेऽपि तदीयरामियरत्वे हेतुविधया तगयोत्प्रेक्षाग्न बोध्या। कोश समरकेतु ' सर्वातिशायिना सर्वोत्कृष्टेन, भुजवीर्ययिलसितेन माहुविक्रमविलासेन, च पुन , अशिक्षामौशलेन अनविद्यानैपुण्येन, विस्मा- यितसफलपार्थिव. विस्मायिता -आश्चर्यमनुभाषिता , सक्ला -समस्ता , पार्थिवा -राजानो येन तादृश , पुन पार्थवत् पार्थ -अर्जुन , तद्वत्, पृथिव्यां जगति, एफधन्वी अद्वितीयधनुर्धर [२]। स. अनुपदमितविक्रम , अय पुरो श्यमान युमार , महायलतया अतिपरारमशालितया याल एव वाल्यावस्थ एव, अधिगतयोधराज्याभिषेका अधिगत -प्राप्त, योवराज्याय यौवनावस्थोचितराजकार्यकरणाधिकारार्थ, अभिषेक -विधिना मानं येन तादश सन् , 'सकलसागरान्तरालद्वीपविजिगीपंया साठा -समस्ता ये सागरान्तराल्द्वीपा -समुद्रमध्यस्थस्थलप्रदेशा , तजि. गीषया-तबदेच्या, दूर दूरस्थानम् , गतोऽपि प्राप्तवानपि, पितु जाकस्य, भाशया भादेशेन, अस्य प्रत्याभूतस्य, पुसुमशेसरस्य तसंशस्य, राम नास्य, साहायक साहाय्यम् , फतुम् आचरितम्, आसनपर्तिभिः पाई यतिम , फतिपयैः परिमित , नृपतिभि. राभि , अनुप्रयातः अनुरात , काची तदाख्यनगरीम्, मनुप्राप्त. भागत ! च पुन, दूनचेतोवृत्ति. सतप्तमनोति, अन कारीनगर्याम्, पञ्चपाण्यपि पय या पइ चेति पयवाद, तावन्त्यपि, दिना, स्थितः स्थितिमझापा । अद्य तु अम्मिा दिने न, मातरेय प्रभातकार एप, फेनापि पापिर, हेतुना निमोन, विधृतोदारशक्षारयेपः विरत -परिग्रहीत , उदार - गोष, शारयेर -शाररसानुगुणपो यन . - .

·तिलकमलरी। २१९ मितैरेव सह सुहद्भिर्नरेन्द्रभवनोद्यानभूषणं गतः स्मरायतनम् , आसीनश्च तस्य द्वारदेशे विशन्तमनवरतमन्त- रुपरतनिमेषेण चक्षुषा निरीक्षमाणो नगरनारीजनं स्थितो दिनमशेषम् [ल], अवसितायां च यात्रायाम- घिकतरमारूढगढारति: कारयित्वा मकरकेतोः पुरः सरोजिनीपत्रशयनम् , 'इहैव मयाद्य शयनीयम्' इत्युदीर्य विसर्जितासन्नपरिजनः केनापि विधिनातिवाह्य प्रदोषमागत्य चार्धरानसमये शिविरमकस्मादेय सजीकृत- सकलनिजवलः, 'कुमार! नायं नमो नयस्य' इति विनिवार्यमाणोऽपि मत्रिभिः, 'युपराज! विरम्यतामितो दुरध्यवसायात्' इति निरुध्यमानोऽपि वन्धुभिः, 'कल्याणिन् । अङ्गीक्रियतां यानालसम्' इति निय॑मानोऽपि मौहूर्तिकः, 'देव ! प्रतिपाल्यतामनुपाति सैन्यम्' इति विज्ञाप्यमानोऽपि प्रधानलोकेन, 'विद्वन्! निवेद्यतां कुसुमशेखरस' इति वारं वारमभिधीयमानोऽपि विबुधवर्गण, निर्गतः काश्याः ।आकृष्यमाणश्च व्यसनैपिणा पुरो विधिना प्रणिधिनेवानाप्तेन प्राप्तो भुवमिमामवस्था च' [व]। इत्येरमावेदयन्त्यामेव तस्यामुपजात- दुःपायेगेव प्रगलिततारका तनिमानमभजत रजनिः, अमरीभूतसुभटनिर्दयाश्लिष्टसुरवधूहारमुक्तमौक्तिक- . तादश सन्, परिमितैरेव परिगणितैरेव, सुहृद्धिः मित्रै सह, नरेन्द्रभवनोद्यानभूपर्ण राजप्रासादनिकटस्थितारामा. लङ्करणभूतम् , सरायतनं कामदेवमन्दिरम्, गत. प्राप्त । च पुन , तस्य कामदेवमन्दिरस्य, द्वारदेशे अन्त प्रवेशप्रदेशे, आसीनः उपविशन् , उपरतनिमेपेण निवृत्तस्पन्दनेन, चक्षुषा, अनवरतं निरन्तरम् , अन्तःविशन्तम् अन्त प्रवेशं कुर्वतम्, नगरनारीजनं नागरिकत्रीजनम्, निरीक्षमाण. अवलोकमान , अशेप समम्त, दिनम् , स्थिता स्थितिमकार्षीत् [ल] । यात्रायां कामदेवमन्दिरयात्रोत्सवे, अवसितायां समाप्तायाम् , अधिकतरम् अत्यधिकं यया सात् तथा, आरूढगाढारतिः भारूढा -उत्पन्ना, गाढा-सान्द्रा, भरति -खेदो यस्य तादृश , मकरकेतोः कामदेवस्य, पुरः अग्रे, सरोजिनीपप्रशयनं कमलिनीपरमयीं शय्याम् , कारयित्वा निर्माप्य, अद्य अस्मिन् दिने, मया, इदैव अस्सामेव शय्यायाम् , शयनीयं शयनं कर्तव्यम्, इत्युदीर्य इत्युक्त्वा, विसर्जितासनपरिजन. दूरीनपार्श्ववर्तिपरिवार सन् , फेनापि भनिर्वाच्येन दु समयेनेत्यर्थ , विधिना प्रशरेण, प्रदोष तदानिप्रथमभागम् , अतियाध व्यतीत्य, अर्धरातसमये रानिमध्यभागे, शिविर सैन्यससिवेशस्थानम् , आगत्य, अफसादेव अकृतपूर्व विचारमेव, सजीरत- सफल निजयलः सजीकृत-सजितम् , सकल-समस्तम् , निजय सन्यं येन तादृश , फुमार! भो नृपकुमार ', नयस्य नीते , अयं रामा युद्धारम्मरूप , फ्रमः विधि , न, इति एवम् , मन्त्रिभिः सचिये , यिनिवार्यमाणोऽपि गमनामिय र्खमानोऽपि, पुन युवराज !, इत असाव, दुराप्यवसायात् मममीचीनोद्योगात्, विरम्यतां स्यया नियताम् इति एवम् , यन्धुभि प्राप्रादिभि, निरुध्यमानोऽपि निवार्यमाणोऽपि, पुन फ्ल्याणिन् । कन्याणशालिन् ।, यापालन युद्धार्थ प्रस्थाने शुभजनको राशीनामुश्य , अङ्गीक्रियतां पर्यालोच्यताम् , तत्सर्यालोचन विना न गम्यतामित्यर्थ , इति एवम् , मोहति के मुह , नियय॑मानोऽपि अवरुध्यमानोऽपि, पुन देव ! राजन् !, अनुपाति म्पानुगामि, सैन्य सेना, प्रतिपाल्यतां प्रतीक्ष्यताम् , इति एवम् , प्रधानलोकेन प्रधानजनेन, विगप्यमानोऽपि निवेधमानोऽति, IT विद्वन् ! विवेशालिन्', पुसुमशेपरस्य तसंसदम्य राज, निवेद्यतां विज्ञाप्यताम् , सचमुरूपूर्वमिति दोष, इति एवम्, वियुधयर्गेण विश्वग, अभिधीयमानोऽपि उच्यमानोऽपि, पाा. तमान्या नगर्या , निर्गतः निष्पाता। च पुन , अनाप्तेन अश्वन, प्रणिधिनेय चरजननेत, व्यसनैषिणा दु पाभिाषिगा, यिधिना देवेन, पुरः अथे, आरष्यमाणः पनादुपनीयमान , इमा, भुवं भूमिम् , अवस्था दुर्दशं च प्रा [य]ति स्यम् , तम्या पातिता याम्, मायेदयन्त्यामेव कपयन्यामेव गत्वाम् उपजातदु सायेगेर उपसनातिव, प्रगलिततारपा नष्टनारका, रजनिः प्रकृतरानि , तनिमान कार्यम् दोरावस्थामि अर्थ समजत प्रमानी । पुनः गगनतलम् आकाश कर्नु, अमरीभूतसुमटनिर्दयाश्लिष्टमुरवधूहारमुक्तमौक्तिकयिसरमिय भमरीभूते -युद्धे गया अमरतामापने, गुमटे - मुयो , निर्दय-गाद यथा स्यात् तया, आष्टियानाम्-आलिहितानाम्, मुरबधूना-देशानानाम् , हारेभ्य -मुन्यमान्येभ्य , ·२२० टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिया . विसरमिव तुहिनजलविन्दुनिकरं वर्ष गगनतलम , अरुणालोकतरलितानि वेतालवृन्दानीव तिरोबभूवुस्तिमि- राणि, रणभूमिशोणितावलोकनत्रस्त इव पाश्चात्यशैलशिसरे स्खलद्विकलपादः पपात तारापतिः, आसक्त- वालारणप्रभाप्रभावपिहितवीर्यः सिंहलेन्द्रसूनुरिव निमिमील नक्षत्रराशिः, उत्सृष्टतरुकुलायकोटराणि प्रशान्त- प्रहारभयानीव विरतयोधशरवृष्टिसावकाशे विहायसि व्यचरन्ननाकुलानि पञ्चरथकुलानि, अपवर्गचलित- वीरवर्गभिन्नसूर्यमण्डलरुधिरप्रवाह इच पूर्वदिग्भागमरुणीचकार सन्ध्यारागः, भयानकाजिभूमिदर्शनो. पजातनासा इव सुदूरमपसनुराशाः, दिङ्मुखस्रस्ततनुतमिस्रविश्रान्तविरलतारका शोकलम्बितालकलग्नवाष्प- जललया द्रविडराजलक्ष्मीव तत्क्षणं रराज रजनिः, व्याजविजितसिंहलेन्द्रसुतपराभवरोपित इव पुरस्तादुल्ललास टिप्पनकम्-मासक्तवालारुणप्रभाप्रभावपिहितवीर्य, एकत्र बालारुण -बालादित्यसारथि , अन्यन बालारुणम्-अङ्गुलीयकम् [श] । . . मुक्त-च्युतम् , मौक्तिकविसरमिव-मुक्तामणिसमूहमिव, तुहिनजलविन्दुनिकर हिमजलबिन्दुसन्दोहम्, घवर्ष वर्षयति स्म, पुन वेतालवृन्दानीय व्यन्तरविशेषसमूहा इव, अरुणालोकतरलितानि अरुणस्य-सूर्यसारथे , आलोकेन-दर्शनेन, तरलितानि-चञ्चलतामापन्नानि, तिमिराणि अन्धकारा , तिरोबभूव तिरोभवन्ति स । पुन रणभूमिशोणिताव. लोकनत्रस्त इच रणभूमौ-समामक्षेने, यानि शोणितानि तेषामवलोक्नेन-दर्शनेन, नस्त इव-भीत इय, स्खलविकल- पाद. स्खलन्त -स्खलनमासादयन्त , विकला -विरला , पादा -किरणा यस्य तादृश तारापति. चन्द्र , पाश्चात्यशैल- शिखरे पश्चिमपर्वत , पपात पतित , अस्त गत इत्यर्थ । पुन सिंहलेन्द्रसूनुरिव सिंहलेन्द्रस्य-सिंहलद्वीपनृपतेश्चन्द्रकेतो , सूनु -कुमार , समरकेतुरिव, आसक्तवालारुणप्रभाप्रभावपिहितवीर्यः आसका-सम्पृक्ता, या बालारुणस्य-उदय- कालिकसूर्यस्य, पक्षे तत्सज्ञकाहुलीयक्स्य, प्रभा-द्युति तस्या प्रभावेनतेजसा पिहितं, वीर्य-सामर्थ्य यस्य तादृश , नक्षत्र- राशि. तारागण , निमिमिल सङ्कुचित , तिरोदभूव इत्यर्थ । पुन उत्सृष्टतरुकुलायकोटराणि उत्स्यनि-प्रभात. वेलायामुज्झितानि, तरुकुलायकोटराणि-वृक्षसम्बन्धीनि नीडात्मकगहराणि येस्तादृशानि, पत्ररथकुलानि पक्षिर-दानि, प्रशान्तप्रहारभयानीय प्रशान्त-निवृत्तम् , प्रहारेभ्य -अनाघातेभ्यो भयं येषा तादृशानीव, अत एव अनाकुलानि प्रशान्तचित्तानि सन्ति, विरतयोधशरवृष्टिसावकाशे विरताभि -निवृताभि , योधाना-भटानाम् , शरदृष्टिभि - शरवर्षाभि , सावकाशे-अवकाशसहिते, विहायसि आकाशे, व्यचरन् विचरति स्म । पुन अपवर्गचलितवीरवर्ग: भिन्नसूर्यमण्डलरुधिरप्रवाह इच अपवर्गचलितेन-युद्धे मृत्वा मोक्षार्थ प्रस्थितेन, वीरवर्गण-भटगणेन. भिन्न-कृतभेद- नम्, यत् सूर्यमण्डल-सूर्यनिम्ब तस्य, रुधिरप्रवाह इव-शोणितप्रवाह इव, सम्यारागः प्रात सन्ध्याकालिकाकाशसम्बन्धि. रतद्युति , पूर्व दिग्भाग पूर्वदिगशम् , अरुणीचकार रजयामास, पुन भयानकाजिभूमिदर्शनोपजातवासा इव भयानिया -भयजनिकाया , आजिभूमे -समामभूमे , दर्शनेन, उपजात -उत्पन्न , त्रास -भय यासा तादृश्य इव, आशा. दिश , सुदूरम् अतिदूरम् , अपसघुः अपस्ता, रात्री निरन्तराधकारव्याप्ततया दिश समीपस्था प्रतिभान्ति, दिवा वन्धकारसम्पन्धाभावाद् दरवर्तिन्य इति वस्तुस्थिति । पुन दिनुपरस्ततनुतमिन्नविश्रान्तपिरलतारका दि. मुखेभ्य -दिगप्रभागेभ्य , सस्तानि-पतितानि, अपस्तानीति यावत् , तनूनि कृशानि, यानि तमिन्त्राणि-अन्धकारा, वेपु विधाता -बनावस्थाना , विरला -पतिपया , सान्तरा इत्यर्थ , तारका -नक्षत्राणि यस्सा तादृशी, रजनिः रानि , तत्क्षणं तत्कालम् , शोकलम्पितालकलग्नवाप्पजललवा शोकेन-रिपुकृतपराजयसेदेन, लम्यितेपु-सस्तेपु, अरकेपु-येशेषु, लमा-स्थिता , बाप्पजललवा -अश्रुजलपणा यस्यास्तादृशी, द्रविडराजलक्ष्मीरिय द्रविडस्प-तदाख्यया विख्यात दाक्षिणात्य देशाविरोषम्य, यो राजा तहश्मीरिय, रराज प्रतिभाति स्म । पुन घ्याजनिजितसिंहलेन्द्रसुतपराभवरोपित इच ब्याजेन-एन, विजितम्य-पराजितस्य, मिहरे द्रमुनस्य-सिंहलद्वीपरपकुमारस्य, पराभरेन-दु खेन, रापत इद-पोधित इच, लोहितायमानयपुः रफीभूतशरीर , उष्णदीधितिः सूर्य , पुरस्तात् भने, उल्ललास उलपति स, ·तिलकमञ्जरी। २२१ , लोहितायमानरपुरुष्णदीधितिः [श] । एवं च प्रवृत्ते प्रत्यूषसि विपक्षविजयामिलाप इव विलीने तमसि, प्रसरति दिगन्तरेषु देवस्य प्रताप इव पात महसि सहसैव प्रत्यवोधि सफलमपि तद्विरोधिसैन्यम् । आसावपि कुमारः प्रनष्टनिद्राविकारो 'वज्रायुध ! मा विपादं व्रज, विश्रब्धमेहि, न तावत् प्रहरामि यावच्च त्वया न प्रहृतम्' इत्यविशदाक्षरं पूर्ववासनावशेन व्याहरन् सुचिरनिद्राविमर्दजडपुटोदरमुदमीलयदीक्षण- युगलम् । अवलोक्य च पुरः परिवेष्टितरथमरातिलोकमात्मानं च तवस्थमुपजातगुरुविपादो लजया पुनर्मोहान्धकारमविक्षत [4] सेनापतिरपि तेन तस्यातर्कितेनासंभावनीयेनादृष्टपूर्पण प्रत्युजीवनेन जनितविस्मयः प्रहर्षमन्दतार- केगानन्दजलविन्दुसेकादिव विकसता नयनारविन्दद्वयेनोद्भासमानस्तत्कालमासादितमहालाभमिव प्राप्तसकल- कल्याणमिव समृद्धाखिलकाममिव फलिताशेषगुरुजनाशिपमिव कृतार्थमात्मानं मन्यमानो मुहूर्त स्थित्वा तस्मिन् क्षणे भयतरलेक्षणस्य विपक्षकक्षीकृतस्यामिदर्शनविषण्णबुद्धेरल्धीभूतसकलदिशः कान्दिशीकस्य शनुलोक- टिप्पनकम्- कान्दिशीक -भयद्रुत [स] । इत्यर्थ [श ] | एवं च अनेन प्रकारेण च, प्रत्यूपसि प्रभाते, प्रवृत्ते प्रारब्धे, विपक्षविजयामिलाप इव रिपु-: पराजयमनोरथ इव, तमसि अन्धकारे, विलीने नष्टे सति । पुन देवस्य भवत , प्रताप इव प्रभाव इव, पात) पतङ्ग -सूर्य , तत्सम्बन्धिनि, महसि तेजसि, दिगन्तरेषु दिमध्येषु, प्रसरति विस्तारमासादयति सति, सहसैव शीघ्रमेव, तद्विरोधिसैन्यं तद्विपक्षरीन्यम्, प्रत्ययोधि अजागरीत् । असौ प्रकृत , कुमारोऽपि. पात्मजोऽपि, प्रनएनिद्राविकार. क्षीणनिद्रादोष सन्, जागरित सन्निति यावत् , वज्रायुध! तत्सज्ञकसेनापते , विपादं खेदम् , मा बज न प्रामुहि । विन्नब्धं सविश्वास यथा स्यात् तथा, एहि आगच्छ । तावत् तावत्कालपर्यन्तम्, न प्रहरामि चाणप्रहारं करोमि, त्वया, यावत् याव कालपर्यन्तम्, न प्रहृतं प्रहार कृत , इति इत्यम् , अविशदाक्षरम् अवि. शदानि-अव्यक्तानि, अक्षराणि यस्मिंस्तादृश यथा स्यात् तथा, पूर्ववासनावशेन मूर्छाप्राकालिक्सरसारखशेन, व्याहरन् कथयन् , सुचिरनिद्राविमर्दजडपुटोदर सुचिरनिद्राया -चिरकालिकनिद्राया , विमर्दैन व्याप्त्या, जड-निष्प-दम् , पुटयो - नेत्रपुटयो , उदर-मध्य यस्य तादृशम् , ईक्षणयुगलं नेत्रद्वयम् , उदमीलयत् उन्मीलितवान् । च पुन , पुर. अग्रे, परिवेष्टितरथं परिवेष्टित -आक्रान्तो रथो येन, पक्षे यस्य तादृशम्, अरातिलोक शत्रुजनम् , आत्मान च स च, तुदवस्थ शत्रुमध्यपतितम् , अवलोक्य दृष्ट्वा, उपजातगुरुविपादः उत्पन्नमहाविषाद , लजया लजावशेन, पुन मोहान्धकार मूरूिपान्धकारम् , अविक्षत् प्रविष्टवान् , प्राप्तवानित्यर्थ [प]] सेनापतिरपि बजायुधोऽपि, मुहूर्त क्षणम् , स्थित्वा स्थिरो भूत्वा, तस्मिन् दुर्घटनामये, क्षणे, समन्तात् सर्वत , अभयप्रदानपटह शत्रुसैनिकभयाभावद्योतक्वाद्यविशेषम्, शनुलोकस्य शत्रुजनस्य, आश्वसनार्थम् आधा. सनफलंकम् , अदापयत् दापितवान् , चादितवानित्यर्थ । कीदृश ' तस्य नृपकुमारस्य, तेन अनुपदमुपवर्णितेन, अतर्क- तेन आयस्मिकेन, असम्भावनीयेन सम्भावयितुमप्यशक्येन, अदृष्टपूर्वेण पूर्व क्वचिदृष्टेन, प्रत्युजीयनेन पुनरु बीवनेन, जनित विस्मय उत्पनाश्चर्य , पुन प्रहर्षमन्दतारकेण प्रहर्षेण अतिहर्षेण, मन्दे तारके-कनीनिके यस्मितादृशेन, तथा आनन्दजलबिन्दुसेकादिव आनन्दजलबिन्दुभि सेचनादिव, विकसता विकासमासादयता, नयनारविन्दद्वयेन नयनरूपकमलद्वयेन, उद्भासमान प्रकाशमान , पुन तत्काल तत्क्षणम्, भासादितमहालाममिव प्राप्तमहालाभामेव, पुन प्राप्तसकलकल्याणमिय आसादिताशेषशुभमिय, पुन समृद्धाखिल काममिय सम्पन्न समस्वामिलापमिव पुन फलिताशेषगुरुजनाशिपमिव फलिता -सफलता गता , अशेषा -समस्ता , गुरुजनानां श्रेष्ठलोकानाम्, आशियः शुभकामना यस्मितादृशामिव, आत्मान ख, रतार्थ सिद्धार्थ मन्यमान । कीदृशस्य शत्रुलोरस्य' भयतरलेक्षणस्य भयचञ्चलमनस्य, पुन विपक्षकक्षीरुतस्यामिदर्शनविषण्णवुद्धेः विपक्षेन-हरिवाहनसैन्यजनेन कशीकृतस्य-वस्य, खामिनो दर्शना विषण्णा-विषादप्रस्ता पुद्धिर्यस्य तादृशस्य, पुन अन्धीभूतसकलदिशः अन्धोभूता -अन्धकारख्याता . . . .

·२२२ टिप्पनक-परागविवृतिसवलिता स्याश्वासनार्य समन्तादभयप्रदानपटहमदापयत् [स] 1 तदीयसारग्रहणोद्यतं चात्मसैनिकलोकं न्यवारयत्। आसनसरिति निर्तितस्तान क्रियश्च दत्त्या संगरसमाप्तप्राणेभ्यो यान्धवेभ्यः प्रणयिभ्यश्च शोकढीर्घश्वासतर- लिततिलोदकं निरापाञ्जलिम्, आदिश्य चायुधप्रहारक्षतमर्मणामरातियोधानामौषधकर्मण्याप्तजनम् , अधिरह्य च ससंभ्रमाधोरणोपनीतं प्रधानजयवारणम् , आरोप्य पुरः प्रत्यप्रयशःसुधाधवलवपुपमभ्युदयमङ्गलकलशमिय सिंहलाधिपसुतम्, आरब्धयुद्धकथालापवाचालेन प्रणयिना राजपुत्रलोकेनानुगम्यमानः शनैः शनैः शिविर- मागमत् [ह] । क्रमेण चासाद्य निजभवनमुपपादितसमस्ततत्कालोचिवकरणीयो निर्वर्तितप्रत्यवसानादिकर्मणः समरकेतोरभ्यन्तर एव स्थितिमकल्पयत् । अधिशयिततल्पस्य च परिचारक इव स्वयं व्रणपट्टवन्धनादिक्रिया- मन्वतिष्ठत् । आप्तचिकित्सितप्रारब्धोपचारं च तमनतिचिरेणैव प्रगुणीभूतवपुप प्रशस्तेऽहनि सातमुपनिमव्य सादरममायेनन्धुभिः सुहृद्भिरपरैश्च प्रधानपुरुपैः सहितमात्मगृहमानयत् [क्ष] । कृतभोजनोपचारं च तं . सकला दिशो यस्य तादृशस्य, पुन कान्दिशीकस्य का दिशं गच्छामीत्याहेति कान्दिशीकस्तस्य, भयपलायितस्येत्यर्थ [स] । च पुन , तदीयसारग्रहणोधतं तदीयानो-तत्सम्बन्धिनाम् , साराणा प्रधानवस्तूनाम्, प्रहणाय, उद्यतम् उत्सुकम् , आत्मसैनिकलोकं खसैनिकजनम् , न्यवारयत् तद्ग्रहणानिवारितवान् । च पुन , आसन्नसरिति निकटनद्याम्, 'निर्वर्तितनानक्रियः सम्पादितस्नानात्मकक्रिय , संगरसमाप्तप्राणेभ्य सगरे-समामे, समाप्ता -अष्टा , प्राणा येषां तादृशेभ्य , बान्धवेभ्यः बन्धुजनेभ्य , च पुन , प्रणयिभ्यः प्रियजनेभ्य , शोकदीर्घश्यासतरलिततिलोदकं शोकेन-विश्लेपदु खेन, घीधों य श्वास -मुखनासावायु, तेन तरलित-चचलितम् , तिलोदकं-तिलमिश्रितजल यन तादृशम्, निवापालिं मृतोद्देशेन निर्मिताअलिम्, दत्त्वा । च पुन , आयुधमहारक्षतमर्मणाम् आयुधप्रहारेण-वाणाघातेन, क्षतानि-प्रणितानि, मर्माणि-मर्मस्थलानि येषा तादृशानाम् , अरातियोघानां शत्रुभटानाम् , औषधकमणि चिकित्साकार्य, आप्तजनं विश्वस्तजनं शिष्टजनं वा, आदिश्य नियुज्य । च पुन , ससम्भ्रमाधोरणोपनीतं ससम्भ्रमेण-सत्वरेण, आधोरणेन हस्तिपकेन, उपनीतम्-उपस्थापितम् , प्रधानजयवारणं प्रधानभूतं जयोपकरणहस्तिन जयोत्तरमारोहणीयगज घा; आरुघ । च पुन , अभ्युदयमङ्गलकलशमिव अभ्युदयाय-उन्नतये, यो मालफ्लश -मालार्यघट , तमिव-त यथा पुर. स्थापयति तथेत्यर्थ , प्रत्यग्रयशःसुधाधवलपुपं प्रत्यप्रम्-अभिनव यद् यश , तद्रूपाभि -सुधाभि-अमृत , धवल-खच्छम् , पपु -शरीरं यस्य तादृशम् , सिंहलाधिपत सिंहलद्वीपपपुमारम् , पुरः अप्रे, आरोग्य स्थापयित्वा, उपवेश्येत्यर्थ । आरधयुद्धकथालापवाचालेन आरब्धा-प्रारब्धा, या युद्धक्या-युद्धवार्ता, तदालापवाचालेन-तदा- भाषणमुसरेण, प्रणयिना मेहास्पदेन, राजपुत्रलोरेन राजकुमारजनेन, अनुगम्यमानः अनुत्रियमाण , शनैः शनैः मन्द मन्दम् , शिविर सैन्यसनिवेशस्थानम् , आगमत् आगतवान् । [६] । च पुन , क्रमेण अमिकगत्या, निजभवनं खप्रासादम् , यासाच प्राप्य, उपपादितसमस्ततत्कालोचितकरणीयः उपपादिनानि-सम्पादितानि, समसानि- सर्याणि, तत्कालोषितानि-तत्वालयोग्यानि, वरणीयानि-कर्तव्यानि येन तादश सन् , नियर्तितप्रत्ययसानादियमणः कृतभोजनादियार्यस्य, समरयेतो. तत्सतकस्य नृपउमारस्य, अभ्यन्तर एव पार्थ एव, स्थितिम् अवस्थानम् , भकरोत् । च पुन , अधिशयिततल्पस्य अधिशयित-श्यनार्थमधिष्टितम् , तप-प्या येन ताररास्य, तस्य समारस्य, स्वयं सयमेव, परिचारक इच सेवक इव, मणपट्टयन्धनादिनियां प्रगानाम्-अनाधावतशरीरमातानाम् , पबन्ध. नादिक्रिया-वन विशेषपेष्टनादिकार्यम्, अन्यतिष्ठत् अनुष्ठितवान् । च पुन , आप्तचिकित्सितप्रारम्योपचारम् आन-विश्वसन रिटेन था, माचिकित्सित-चिकिरणनम्, वेन प्रारब्ध , उपचार -परिचर्या यस्य ताहराम , मत एय अनतिचिरेणेघ भतिरीप्रमेव, प्रगुणीभूतयपुपं प्रपनीभूनारीरम् , प्रशस्ते शुभावहे, अहनि दिो, सात पृतनानम् , ते शपउमारम् , उपनिमाज्य ससमानमाहूय, आमात्यै. मन्त्रिभि , पन्धुभिः प्रामादिभि , मुहन्दिः, अपरैः भन्येय, प्रधानपुरपः प्रधानभने , सहितम्, सादरम् मादरपूर्वरम् , यात्मगृहं महम्, थानयत् भागीतवान [१] | च पुन , तभोजनोपचार त , भोगनप उपचार -सेया यस तारशम्, तं सपामारम् , वितीर्ण- अकल्पयत् . .

·तिलकमलरी। २२३ वितीर्णकुसुमयिलेपनवसनालङ्कारमुपनीवविविधवखवाहनं प्रत्यर्पिताहवगृहीतनिःशेषकरितुरहस्यन्दनं च विधाय विनोद्य च मुहूर्तमरतिच्छेदकारिभिः कथालापैरभिमुखो भूत्वा कृताञ्जलिरवादीत्-'कुमार' सकलजगद्देकवी- रस्य करदीकृताशेषसागरान्तरद्वीपभूपतेर्विपक्षव्यसनसङ्कटगतैमहद्भिरपि भूमिपालैरपेक्षणीयसाहाय्यकस्य चतुरु- दधिविख्यातपार्थिवप्रथमसूनोः कथञ्चिद् विधिवशाद् गृहायातस्य परेण परिकल्पिताल्पवृत्तिरस्मद्विधो जनः किं ते प्रिय करोतु, केन वा कृतेनोपचारेण प्रीतिमधिगच्छतु । तथापि यद्यनुग्रहबुद्धिरस्मासु तदेतदङ्गीकुरु सततमादेशकारिणा समीपदेशस्थितेन मया प्रतिपन्नसकलपृथ्वीव्यापारमरनिराकुलो मदीयमाधिपत्यपदम् , अथ तुच्छमिति मन्दाभिलापस्तदा स परिजन इतो गत्वा तदेव पिता प्रतिपादितमतिप्राज्यवैभधमध्यास्स्व निजमेव यौवराज्यम् , मा च मन्येथा यथाहमेतेन निर्जित्य विहितानुग्रहः कथमिदं करोमि, कोऽहं तव पराजये, धृताधिज्यधन्धानमन्योऽपि किमस्ति जगति यस्त्वा समरकर्मणा करोति विमुखम् । यत्तु मुख्यै- . . . फुसुमयिलेपनवसनालझार वितीर्णानि-समर्पितानि, कुसुमानि-पुष्पाणि, विलेपनानि-चन्दनादिव्यागि, वसनानि- वस्त्राणि, अलङ्कारा -आभूषणानि च यस्मै तादृशम्, पुन उपनीतविविधयलवाहनम् उपनीतानि-उपस्थापितानि- दत्तानीत्यर्थ , विविधानि-अनेकप्रकाराणि, वनानि वाहनानि च यस्मै तादृशम् , पुन प्रत्यर्पिताहवगृहीतनि-शेपकरि-- तुरहस्यन्दनं प्रत्यर्पिता -प्रत्यावर्तिता , आधे-रणे, गृहीता आयतीवृत्ता , परिण -हस्तिन , तुरहा -अधा , स्पन्दना - स्था यस्सै तादृशम् , विधाय' कृत्वा, च पुन , मुहूर्त क्षणम् , अरतिच्छेद्करिभिः पराजयग्लानिविनाशिमि , कथा.' लापै. वार्तालापै, विनोद्य विनोदमनुभाव्य, अभिमुखः सम्मुखो भूत्वा, कृताञ्जलिः रचिताञ्जलि , अवादीत् उक्तवान्, सर्वर सेनापतिरिति शेष । किमित्याह-कुमार! समरकेतो , परेण अन्येन, परिकल्पिताल्पवृत्तिः परिकल्पिता--सम्पादिता, अल्पा-परिमिता, वृत्ति -जीविका यस्य तादृश , अस्मद्विध. अस्सादृशो जन , ते तव, कि प्रियम् अभीष्टम् , करोतु सम्पादयतु, न किमपि कर्तुमर्हतीत्यर्थ । कीदृशस्य ते । सकलजगदेकवीरस्य सकले- समस्ने, जगति एकवीरस्य-अद्वितीयवीरस्य, पुन करदीरताशेपसागरान्तरद्वीपभूपते. करदीकृता-करदायकत्व- मापादिता , अधिकृता इति यावत् , अशेषा -समग्रा , सागरान्तरद्वीपाना-समुद्रमध्यवर्तिद्वीपानाम् , भूपतय -नृपतयो येन तादृशस्य, पुन विपक्षव्यसनसङ्कटगतैः विपक्षव्यसनै -शत्रुकृतदु खै , यत् सङ्कट-दु खस्थिति , तद्गते –त प्राप्त ,महद्भि- रपि श्रेष्ठरपि समृद्धरपीत्यर्थे , भूमिपालैः नृपै, अपेक्षणीयसाहाय्यकस्य अपेक्षणीयम् आश्रयणीयम् , साहाय्यम्- उपकारो यस्य तादृशस्य, पुन चतुरुदधिविख्यातपार्थिवप्रथमसूनो. चतुर्णाम् उद्धीना-समुदाणा समाहार चतु- रुदधि, तत्र-तत्परिच्छिन्नभूमण्डल इत्यर्थ , विख्यात -प्रसिद्धो य पार्थिव -चन्द्रकेतु , तस्य प्रथमसूनो -ज्येष्ठपुत्रस्य, पुन' विधिवशाद् दैवयोगात्, कथञ्चित् वेनापि प्रकारेण महत्ता कप्टेनेत्यर्थ , गृहायातस्य मद्हातिथितामापनस्य । वा अथवा, कृतेन विहिवेन, केन उपचारेण सेवया, प्रीति प्रसादम्, अधिगच्छतु प्राप्नोतु । तथापि भवत्प्रियकरणा सम्भवेऽपि, अस्मासु अस्मद्विपये, यदि अनुग्रहयुद्धि. दयादृष्टि , अस्तीति शेष , तत् तर्हि, सततं सर्वदा, आदेशकारिणा आज्ञागरिणा, समीपदेशस्थितेन पार्वस्थितेन, मया वज्रायुधेन, प्रतिपन्नसकलपृथ्वीव्यापार- भर निराकुल. प्रतिपन्न -वीकृतो य , सकलाया -सममाया , पृथ्या , व्यापारभर -शासनकायनातम्, तेन निराकुल खस्थ सन् , एतत् इदम् , मदीयं मत्सम्बन्धि, आधिपत्यपद चतुरझसेनाध्यक्षपदम् , अङ्गीकुरु खोकुरु । अथ यदि, तुच्छ तत् पद न्यूनमिति हेतो , मन्दाभिलाप. मन्द -शिथिल , अभिलाप -तत्कामना यस्य तादृश , त्वमसीति शेष , तदा तर्हि, सपरिजन. सपरिवार , इतः अस्मात स्थानात, गत्वा, पित्रा चन्द्रकेतुना, प्रतिपादित दत्तम् , अतिप्राज्यवैभवम् अतिप्राज्यम्-अत्यधिकम् , वैभव-धनसम्पत्तिर्यस्मितादृशम् , निज स्वीयम् , यौवराज्यमेव युवराजत्वपदमेव, अध्यारस्य अधितिष्ठ । च पुन , मा मन्यथा न मन्यख, यथा यत्, एतेन भनेन, निर्जित्य- पराजित्य, विहितानुग्रहः कृतानुग्रह , अह कथं वेन प्रकारेण, इद यौवराज्यकार्यम् , करोमि सम्पादयामि । तर रणवीरस्य, पराजये पराजयगर्थे, अहं क. भकिञ्चित्करत्वान कोऽपीत्यर्थ । जगति सेके, मन्योऽपि मदन्योऽपि, , ·२२४ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता ! नृपतिभिः समं समकालमेव नीत्वा वश्यतामिहानीतोऽसि, स तु प्रभावोऽन्यस्य कस्यचित्, अथवा किंमनेन दूरस्थोऽपि दृष्टमात्रेण येन प्रनष्टसकलचेष्टस्तदा समिति संजातोऽसि तदेव ते प्रकटमुपदर्शयामि' इत्युदीर्य तत्कालमादिष्टनिकटराजलोकढौकितमनेकमहाप्रभावमाणिक्यलचितमुद्रमगुलीयकरत्नमप्रतो दर्शयन् 'कुतः प्राप्तमेतत्' इति पृष्टश्च देवस्य शक्रावतारगमनात् प्रभृति पूर्ववृत्तं ज्वलनप्रमदेववृत्तान्तमखिलमपि राज- लक्ष्मीस्वस्थानगमनपर्यवसानं यथाश्रुतमकथयत् []। सोऽपि तन्क्रुत्वा किंचिदुपशान्तचिन्तासंघरः शत्रुभुजबलोत्कर्षसंभावनाकृतामवज्ञाबुद्धिमात्मनि शथामकरोत् । अब्रवीच-'दण्डाधिप! वाढमावर्जितोऽहममुना दूरविनिवारिताहङ्कारप्रवेशपेशलेन त्वदीय- सौजन्येन । सदृशनिन्दाप्रशंतो मुनिरपि क ईदृशमात्मगुणापलापयद्धकशमरातिपक्षोत्कर्पवर्णनामुखरमखिलराज- लोकसमक्षमुल्लपति, यादृक् त्यया सकलदिगन्तविश्रुतपराक्रमेण दक्षिणापथचक्रवर्तिना गदितम् । न केवल- मव्याहतप्रसरया घाणसंहत्या महत्तयापि ते तिरस्कृतं भुवनमेतत् । कथमिव न प्रशस्यते स राजा देवराज- . ." . अस्ति किम् ? नास्ति कोऽपीत्यर्थः, यः समरकर्मणा संग्रामक्रियया, धृताधिज्यधन्वानं धृताकृष्टधन्वानम् , स्वा विमुखं परावृत्तम्', करोति कुर्यात् । यत् तु यत् पुनः, मुख्यैः प्रधानः, नृपतिभिः राजभिः, समं सह, समकालमेव एककालमेव, इह अत्र, वश्यतां पराधीनताम् , आनीतोऽसि प्रापितोऽसि, स तु अन्यस्य मदतिरिकस्य, कस्यचित् वस्तुनः, प्रभायः महिमा । अथवा अनेन फेवलतत्प्रभावप्रतिपादनेन, किम् अलम् , दूरस्थोऽपि दूरे विद्यमानोऽपि, त्वमिति शेषः, हष्टमात्रेण केवलमवलोक्नेन, येन वस्तुना, तदा तस्मिन् काले, समिति युद्धे, प्रनष्टसकलचेष्टः विलीनासिल चेष्टाशक्तिकः, मूच्छित इत्यर्थः, सेातोऽसि सत्तोऽसि, तदेव वस्तु, ते तुभ्यम्, प्रकटं स्फुटम् , उपदर्शयामि दृष्टिगोचरतामापादयामि । इत्युदीर्य इत्युक्त्वा, तत्कालं तत्क्षणम् , ,आदिष्टनिकटराजलोकदौकितम् आदिष्टेन-आशप्तेन, निकटराजलोकेन-पार्थवर्तिनृपजनेन, दीफितम्-आनीतम् , अनेकमहामभावमाणिक्यखचित- मुद्रम् अनेकानि यानि महाप्रभावाणि-परमप्रभावशालीनि, माणिक्यानि-रनविशेषाः, तैः खचिता-प्याप्ता, मुद्रा-आकृति. विशेषो यस्य तादृशम्, अङ्गुलीयकरतम् अमुल्यलकरणरत्नम् , अग्रतः अप्रे, अदर्शयत् दर्शितवान् । च पुनः, एतत् पुरोवर्ति अगुलीयकरत्नम् , फुतः कस्मात् , प्राप्त लब्धमिति पृष्टः जिज्ञासा ज्ञापितः, देवस्य भवतः, शक्रावतार- गमनात् प्रभृति तदाख्यतीर्थगमनादारभ्य, राजलक्ष्मीस्वस्थानगमनपर्यवसानं राजलक्ष्म्या यत् खस्थानगमन तत्पर्यन्तम् , पूर्ववृत्वं पूर्वनिष्पन्नम् , अखिलमपि अशेषमपि, ज्वलनप्रभदेववृत्तान्तं ज्वलनप्रभसंज्ञकदेवसमाचारम् , • 'यथाश्रुतं श्रुतमनतिकम्य, अकथयत् कथितवान् [श]। सोऽपि नृपकुमारोऽपि, तद् उक्तवृत्तम् , श्रुत्वा, किञ्चिः दुपशान्तचिन्तासंज्वरः किश्चिदुपशान्त--रिधिनियतः, चिन्तारूपः संज्वरः-सन्ताणे यस्य तादृशः, शत्रुभुज पलोत्कर्ष- सम्भावनारुतां शो-वैरिणाम्, भुजबलस्य-वाहुविक्रमस्य, य उत्पप--प्रकर्षः, त सम्भावनाजनिताम् , आत्मनि खविषये, अपशावुद्धिम् तिरस्कारदृष्टिम् , श्लयां शिथिलाम् , अकरोत् कृतवान् । च पुनः, अप्रवीत् उत्तवान् , 'किमित्याह-दण्डाधिप! चतुर सेनाध्यक्ष ! अहम् , दूरनिधारिताहद्वारप्रवेशपेशलेन दूरनिवारितेन, अहङ्कार- प्रवेशेन-अगिमानोदयेन, यत् पेशल-मनोहर तादृशेन, अमुना, त्वदीयसौजन्येन त्वत्सुजनतया , पाढम् अत्य. आवर्जितः आनमितः । सशनिन्दामशंसः सदृश्यो-तुल्ये, निन्दा-प्रशंसे यस्य तादाः, मुनिरपि का, ईदृशम् एवंविधम् , भारमगुणापलापयकक्षम् मारमगुणाना-खगुणानाम् , अपलापे-अपक्षये, यद्धा-यक्षा अन्तरीयपधादालो यसिताराम, पुनः भरातिपक्षोत्कर्षवर्णनामुपरम् अरातिपक्षस्य-शत्रुपक्षस्य, य उत्कर्ष -प्रकर्षः, तवर्णनया, मुरार-वाचालं, यथा स्पार तथेति सर्व रियाविशेषगम् , असिलराजलोकसमक्षं सालपजनसमक्षम्, उल्लपति .मालपति, न योऽपीत्वपः, याइफ् यया, सकलदिगन्तयिभुनपराक्रमेण असिलदिगन्तप्रसिद्धपराक्रम साटिना, पुनः दक्षिणापथचक्रवर्तिना दक्षिणदेशराम्राजा, त्वया, गदितम् उत्तम् । एतद् इदम् , भुवनं जगत्, केवलम् , अव्या- इतप्रसरया अप्रविदतप्रचारया, ते ता, याणसंहत्या याणमगहेन, न तिस्तम् अभिभूतम्, किन्नु तारया महत्त.

·विलकमञ्जरी। २२५ प्रभृतिभिः, यस्य वेश्मनि व्यवहरन्ति सद्यःकृतापकारे शत्रावपि वितीर्णप्राणसर्वखाः स्वभुलविक्रमोत्कीर्तना- यसरेऽपि परकीयसामर्थ्यसमर्थनपरास्वद्विधा राज्यचिन्तकाः प्रधानसचिवाः । सर्वमुचितमनुचितं च करणीयं मयो त्वदीयवचनम् , केवलमिदानी न वक्तव्योऽहमन्यत् किमपि, यदि च पक्षपातबुद्धिर्मयि ततः किमनया, कुरु कृतार्थ मे चक्षुः, तमेव दर्शय प्रीतिविस्तारितेक्षणवदनेन यत्रिणा त्रिदशसंसदि स्तुतगुणमसमसाहसा- वर्जितराजलक्ष्मीदर्शितप्रत्यक्षनिजरूपविभ्रममपेतरजसं राजर्पिम् , उपजाततर्पोऽहमतितरां तदमियुगलावलोकने [अ]। इति घदन्तं च तं प्रीतहृदयो दण्डाधिपः प्रत्यवादीत्-'कुमार! यद्येवमद्यैव कुरु प्रस्थानम्' इत्युदीर्य निरवद्येऽहि शिक्षयित्या बहुप्रकारमनुचरीकृतप्रचुरपदातिचक्रेण कृत्वा मया सततकृतसेवं देवपादान्तिकमजीगमत्। सोऽइमादाय समुदप्ररभसं प्रस्थितः पथि बहनहरहः प्रयागैरलघुभिर्विलचितानेकनगरप्रामजनपदः क्रमेणास्या- 4 - यापि महिनापि । स राजा देघराजप्रभृतिभिः इन्द्रादिभिः, कथमिव कस्मादिय, न प्रशस्यते स्तूयते, प्रशस्यत एवेत्यर्थः । यस्य राशः, वेश्मनि गृहे, त्यद्विधाः भवादृशाः, राज्यचिन्तकाः राज्यचिन्तनपराः, प्रधानसचिवाः मुख्यमन्त्रिणः, व्यपहरन्ति योग क्षेमौ निर्वहन्ति । कीदृशाः? सद्य तापकारें तत्क्षणविहिताप्रिये, शत्रावपि रिपावपि, वितीर्णप्राणसवाः वितीर्ण-समर्पितम् , प्राणरूपं सर्वख-सर्वधनम् , सर्वधनेभ्योऽप्यतिप्रियाः प्राणा इत्यर्थः, यद्वा प्राणाः सर्वस्वं च यस्तादृशाः; पुनः स्वभुजविक्रमोत्कीर्तनावसरेऽपि निजबाहुवलवर्णनवेलायामपि, परकीयसामर्थ्यसमर्थन पराः परस्य-शत्रोरिदै परकीयं तस्य, सामर्थ्यस्य-शक्तः, समर्थने-'ठापने, पराः-प्रवीणाः । उचितं योग्यम् , अनुचितम् भयोग्यं च; सर्व त्वदीयवचनं त्वत्सम्बन्धिकर्तव्यावेदकवाक्यम् , मया, करणीयं कर्तव्य पालनीयमिति यावत् , केवलं किन्तु, अहम् , इदानीं सम्प्रति, अन्यत् अनुपदवक्ष्यमाणकार्यव्यतिरिक्तम् , किमपि कार्थ, न वक्तव्यः कर्तव्यत्यमेव न ज्ञापनीयः । यदि, मयि मद्विषये, पक्षपातबुद्धिः उपकारदृष्टिः, वर्तत इति शेषः, नहिं अनया निरुतवार्तया, अन्यया इति पाठे तु वार्तया इति शेषः, तथा च अन्यया वक्ष्यमाणकार्यान्यकार्यविपयिकया वाया, किम् अलमिति शेषः । मे मम, चक्षुः, कृतार्थ सफलम् , फुरु सम्पादय, तम् वर्णितगुणम् , राजर्पिमेव मेघवाहनमेव, दर्शय दृष्टिगोचरतामापादय । कीदृशम् । प्रीतिविस्तारितेक्षणवदनेन प्रीत्या-प्रेम्णा, विस्तारिते-विकासिते, ईक्षणे-नयने, वदनं-मुखं च येन तादृशेन, यज्रिणा इन्द्रेण, सदि देवसभायाम् , स्तुतगुणं प्रशंसितगुणम् । पुनः असमसाहसावर्जितराजलक्ष्मीदर्शित- प्रत्यक्षनिजरूपविभ्रमम् असमेन-नास्ति समं सदृश यस तादृशेन, असाधारणेनेत्यर्थः, साहसेन-अशक्यकार्यकारित्वेन, आयर्जितया-प्रसादितया, राजलक्ष्म्या-राजोपास्यलक्ष्मीदेव्या, दर्शितः-दृष्टिगोचरतामापादितः, प्रत्यक्षनिजरूपस्य-प्रत्यक्षखमूः, विभ्रमः-विलासो यस्मै तादृशम्। पुनः अपेतरजसं विगलितक्लुपम् । महं तदनियुगलायलोकने तत्सादद्वयदर्शने, अतितराम्, असन्तम् , उपजातहर्पः उत्पन्नामिलापः, अस्मीति शेषः [अ] । इति इत्यम्, वदन्तं कथयन्तम् , तं नुपकुमारम्, भीतहृदयः प्रसन्नहृदयः, दण्डाधिपः चतुरङ्गसेनाध्यक्षः, वनायुध इति यावत्, प्रत्यवादीत् प्रत्युत धान् । किमित्याइ-कुमार! समरकेतो 1, यदि एवम् इत्यमभिलभ्यास, तर्हि अयैव प्रस्थानं तत्पार्श्वप्रयाणं कुरु, इत्युदीर्य इत्युक्त्वा निरवद्ये प्रशस्ते, अनि दिवसे, बहुप्रकार बहवः प्रकारः प्रमेदा यसिंवाद यया स्यात् तथा, शिक्षयित्वा तपोग्यकार्यक्रममुपदिश्य, अनुचरीकृतप्रचुरपदातिचक्रेण अनुचरीकृतम्-अनुगामिता नीतं सेवकतामापादितं वा, प्रतु. राणां-बहूनाम्, पदातीना-पादगामिनाम् , चक्र-समूहो येन तादृशेन, मया, सततकृतसेवं सततम्-अनवरतम् , कृता सेवा यस्य तादृशम् , सत्या सेवयित्वेत्यर्थः, समरकेतुमिति शेपः, देवपादान्तिकं देवस्य-भवतः, पादयोः पार्थम् , अजीगमत् महारा प्रेषितवान् , सेनापतिरिति शेषः । सः गृहीततदानयनभारः, अहं विजयवेगः, उदभ्ररमसं प्रकृष्टवेगम्, तं समर- तुम्, आदाय गृहीत्वा, प्रस्थितः कृतप्रयाणः, पथि मार्गे, यहन् तं गमयन् , महरहः प्रतिदिनम्, अलघुमिः दोधा, प्रयाणैः यात्राभिः, फ्रमेण प्रयाणक्रमेण, विलडितानेकनगरपामजनपदः विलहितानि-अविकान्तानि, भने- कानि-मनि, नगराणि-"पुष्यक्रियादिनिपुणैश्चातुर्वण्यैर्जनयुतम् । अनेकजातिसम्बद्धं नैकशिल्पिसमाकुलम् । सर्वदेवता नगर तदभिधीयते ।" इसन्यनोशलक्षणानि, प्रामा:-"विप्राय विप्रमृत्याच यत्र चैव यसन्ति हि । स तु माम इति प्रोतः २९ तिलक.

·२२६ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता , - सनन्तरातीतायां विभावयमिह नगर्यां प्रविष्टः । दृष्टं चाद्य पुण्योदयेन चिरकालाभिकाद्वितदर्शनं चरण- कमलद्वयं देवस्य, एतां च दिव्याङ्गुलीयकप्रभावावेदनप्रसङ्गागतामवनिपतिराकण्य विजयवेगतो बजायुध- समरकेतुसमरवार्तामास्थानवर्तिना नरपतिसमूहेन सहितः परं विस्मयमगच्छत् । अव्याजशौर्यावर्जितश्च न तथा लब्धविजये सुहृदि वज्रायुधे यथा विपक्षे समरकेतौ वबन्ध पक्षपातम् । तथाहि-अस्य चिन्तयन्न- चिन्तितात्मपरसैन्यगुरुलाघवां मनखिताम् , विभावयन्नेकरथेन कृतमहारथसमूहमध्यप्रवेशं साहसिकताम् , विचारयन् विधृतपौरुपप्रकर्पमरातिपरिभापणेवरोपपरुपमालापविभ्रमम् , अवधारयन्ननादरनिरस्त्रीकृतनिखिल- परचक्रनायकं सायकव्यापारमतिचिरमतिष्ठत् । अनुरागतरलितश्च तत्रैव गत्वा तं द्रष्टुमिव परिष्यङ्गुमिव संभापयितुमिवाभ्यर्चितुमिव स्वपदेऽभिपेक्तुमिव चेतसाभिलपितवान्, दर्शनोत्सुकश्च पुनरवोचत्- 'विजयवेग! कास्ते स सिंहलेश्वरसूनुः कदा च सोऽस्मान् द्रक्ष्यति । स जगाद -'देव ! स शक्रावतारो- द्यानसंनिधिरमणीये सरय्याः परिसरे निवेशितशिविरस्तिष्ठति । दर्शनं तु यदैव देवः प्रसीदति वदैव करोति ।' शूद्राणां यास एव या॥" इत्यन्यनोचलक्षणाः, जनपदाः-देशाथ येन तादृशः, अस्यां हृदि वर्तमानायाम्, अनन्तरा- तीतायाम् अव्यवहितपूर्वव्यतीतायाम्, विभावर्या रात्रौ, इह अस्यां, मगर्याम् अयोध्यायाम् , प्रविष्टः कृतप्रवेशो- ऽभूवम् । च पुनः, पुण्योदयेन सुकृतविपाकेन, चिरकालाभिकासितदर्शनं चिरकालं-दीर्घकालम् , अभि. कासितम्-अमिलपितम् , दर्शनं यस्य तादृशम् , देवस्य भवतः, चरणकमलद्वयं पादपद्मयुगलम् , अद्य अस्मिन् दिने, दृष्टं दृष्टिगोचरीकृतम् । अवनिपतिः मेघवाहननृपतिः, दिव्याङ्गुलीयकप्रभावावेदनप्रसङ्गागतां दिव्यं-मनोहरम्, यद् अजुलीयक-लक्ष्मीदेवीदत्तमहलिभूपणम्, तत्प्रभावावबोधनप्रसझेनोस्थिताम्, एताम् इमाम् वज्रायुध-समरकेतु- समरवाती तटुभयसंप्रामाख्यायिकाम् , विजयवेगतः तदाख्यवनायुषप्रधानपुरुषात्, आकर्ण्य श्रुत्वा, आस्थानयर्तिना सभावर्तिना, नरपतिसमूहेन राजगणेन, सहितः, परम् अत्यन्तम् , विस्मयम् आचर्यम्, अगच्छत् प्राप्तवान् । च पुनः, अव्याजशौर्यायर्जितः अव्याजेन-कपटरहितेन, वास्तविकेनेत्यर्थः, शौर्येण-वीर्येण, आवर्जितः-आहादितः सन्', लब्धविजये प्राप्तविजये, सुहृदि मित्रे, यज्रायुधे तदाख्यसेनापतौ, तथा तादृशम्, पक्षपातं प्रीतिम्, न पपन्ध कृतवान् , यथा यादृशम् , विपक्षे शत्रावपि, समरकेतौ तदाख्यद्वपकुमारे । शौर्यमुपदर्शयति-तथाहीति । अस्य समर- केतोः, अचिन्तितात्मपरसैन्यगुरुलाघवाम् अचिन्तिते-अनालोचिते, मारमपरसैन्ययोः-स्वसैन्य-शत्रुसैन्ययोः, गुरुलापवे-घलापळे यया तादृशीम्, मनस्वितां खामिमानिताम् , चिन्तयन् विचारयन् । पुनः एकरथेन एकेनैव रपेन, कृतमहारथसमूहमध्यप्रवेशां कृतः, महारपाना-विशालरथानाम् , समूहस्य मध्ये प्रवेशे यया तादृशीम् , साहसिक- ताम् भतिदुष्करकर्मकारिताम्, विभावयन् निरूपयन् ; पुनः अरातिपरिभापणेपु रिपुजनकर्मकादानविषयेषु, विधृत- पौरुषप्रफ विधुतः व्यङ्ग्यविधया आश्रितः, आविष्कृत इत्यर्थः, पीपरप्रकपः-पराक्रमोरकों येन तादृशम् , पुनः अरोप- परुपं रोपजन्यपारष्यरहितम् , मालापयिभ्रमम् आभाषणविलासम् , विचारयन् मालोचयन् ; पुनः अनादरनिरस्त्री. कृतनिसिलपरचमनायफम् अनादरेण-तिरस्कारेण, निरस्त्रीकृताः अनशून्यतामापादिताः, परचक्रस्स-शत्रुराष्ट्र स्य, नायका येन तादृशम् , सायफव्यापार पाणविशेषम् , अपधारयन् निधिन्वन्; अतिचिरम् अतिरीकालम् , अतिष्ठत् स्थितवान् । च पुनः, अनुरागतरलितः अनुरागेण-प्रीला, तरलितः चञ्चलतापनः, तत्रय यत्र रामरकेतुरासीत् तस्गि. मेव स्थाने, गरवा, तं समरकेतुम् , द्रष्टुमिव निरीक्षिमिव, पुनः परिप्वङ्गुमिव मालिशिनुमिव, पुनः सम्भापयितुमिय भालापविनुभिष, पुनः अभ्यर्चितुमिव अभिपूजयितुमिय, सपदे स्वाधिष्टितराज्यासने, अभिपेत्तमिव अभिषेक कर्नुमित्र, घेतसा हृदयेन, अमिलपितवान् अभिलपति स्म । च पुनः, दर्शनारसुफः दर्शनार्यमुत्कण्ठितः सन् , पुनः भूयोऽपि, अयोचत् उत्सवान् , विजययेग! भो विजयवेग!, सः त्वयेहानीतः, सिंहलेश्वरसूनुः सिंहलद्वीपरप मारः, फ फुत्र स्थाने, मास्ते विष्टति, फदा पस्मिन् काले, सागपामारः, अस्मान् , द्रक्ष्यति दृष्टिगोचरीकरिष्यति । सः विनयचेगः, जगाद प्रत्युष्वान । मित्साह-देय राजन्!, शमायतारोधानसनिधिरमणीये शावतारस-तदास्यतीविशेषस्य, पदुधानम्-आरामा, उत्सणिधिना-सरसामीप्येन, रमणीये-मनोहरे, सरय्याः परयूनपाः, परिसरे प्रान्वे, प्रदेश .

·तिलकमञ्जरी। २२७ तच्छ्रुत्वा नरपतिरासन्नवर्तिनमत्युदारवेपं साकारवपुपमभ्यर्हितमशेपस्यापि परिप्रहस्य महत्सु कार्येषु व्यापार- गीर्य हरदासनामानं महाप्रतीहारमाकारणाय तत्क्षणमेव तस्य प्राहिणोत् । स गत्वा सपरिवारस्तदावासे कृतसमुचितोपचारो बहुप्रकारोपयर्णितनरेन्द्रानुरागनिर्वतं कृताञ्जलिपुटस्तं राजकुलमानिनाय, प्रावेशयच दर्शित- प्रश्रयातिरेकोऽभ्यन्तरम् [आ]। प्रविष्टं च तं धृतविदग्धोब्यलयेपकतिपयाप्तपदातिपरिवृतम्, आलोक- नोपजातसंक्षोभसरभसापसृतेन द्वारवर्तिना राजलोकेन दीयमानमार्गम् , अप्रयायिना विनयपेशलालापेन दौवारिकजनेनागम्यमानम्, आत्मप्रतिविम्बकैरिव समानरुपैः समानवयोभिः समानवसनालङ्कारधारिभि- व्यभिचारिभिः प्रधानराजपुत्रैः परिवृतम् , उपान्तप्ररूढकल्पपादपविटपमिव नवपारिजातपोतम्, दिगन्तर- व्यापिना कुवलयदलश्यामलेन वदेहप्रभासंतानेन तिरोहितसाकारम् , अग्युराशिजलमध्यवर्तिनं मैनाकमिय विभाव्यमानम्, अनवरतमुन्निपता निसर्गस्निग्धेन कर्णपूरमौक्तिकस्तयकेन कृत्तिकापुञ्जनेय फुमारशब्द- इत्यर्थः, निवेशितशिविरः रचितसैन्यावासः, तिष्ठति वर्तते। देवः भयान्, यदेव यस्मिन्नैव पाले, प्रसीदति वर्तमान- समीपे भविष्यति, प्रसन्नो भवेत् , तदेय तस्मिन्नेव काले, दर्शनं करोति कुर्यात् । तत् तदुशम् , श्रुत्वा श्रयणगोचरीकृत्य, नरपतिः मेघवाहनः, तत्क्षणमेव तत्कालमेय, तस्य नृपकुमारस्य, आकारणाय-माझानाय, हरदासनामानं सत्संशम् , महामतीहारं प्रधानद्वारपालम् , प्राहिणोत् प्रेषितवान् । कीदृशम् ? आसन्नयतिनं पार्थवर्तिनम् , पुनः अत्युदारपेपम् भरयुज्वलपेपम्; पुनः साफारवपुषम् आकारण-मनोहरावयवसंस्थानेन सहितम् , यपुः-शरीरं यस्य तादृशम्, शरीरे साकारत्वस्य नियतत्वेनानोपादानसामर्यादाकारपदस्य मुन्दरासरपरत्वं योध्यम् । पुनः अशेपस्यापि समप्रस्यापि, परिग्रहस्य परिजनस्य, अभ्यहित माननीयम्; पुनः महत्सु असाधारणेषु, कार्येषु, व्यापारणीयं नियोग्यम् । स हरदासः, संपरियारः परिजनरादितः, तदायासे गृपामारावासे, गत्वा उपस्थाय, शतसमुचितोपचारः कृतः-अनुष्ठितः, प्रमुषितः योग्यः, उपयारः-सेवा येन तादृशः सन्, याप्रकारोपयनितनरेन्द्रानुरागनिर्वृतं यहुभिः प्रमः उपयर्णितेन-व्याख्यातेन, नरेन्द्रस्स-मेघवाहन नृपतेः, अनुरागेण-प्रेम्णा, निर्वृत-प्रसनम्, तं नृपउमारम्, शताझलिपुटः रचिताअलिपुटः, राजकुलं मेघवाहनराजधानीम्, तत्वार्थमित्यर्थः, मानिनाय आनीतवान् । च पुनः, दर्शितप्रश्रया- तिरेकः प्रकटितप्रेमातिरेकः, अभ्यन्तरं राजगृहाभ्यन्तरम् , भावेशयत् प्रवेशितवान् [या] । प्रविष्टं कृताभ्यन्तरप्रये. शम्, तं प्रकृतम्, समरफेतुं तमाम नृपकुमारम् , क्षितिपतिः मेघवाहनो नृपः, अद्राक्षीत् दृष्टवान् । कीदृशम् । धृत- विदग्धोज्यलयेपफतिपयाप्तपदातिपरिवृतं पृतः-परिहितः, विदग्धः-मनोहरः, रव्यल:-निर्मलय, वेषो सहयोः, पतिपयः-परिगणितः, माप्तः विश्वस्तः, पदातिभिः-पदगामिभिः, परिपूर्त-परिवेष्टितम् पुनः थालोकनोपजात. संक्षोमसरमासापरतेन मालोकनेन-समरफेतोरवलोकनेन, उपजातः-उसमः, यः संक्षोगः-सम्भ्रमन सरभयापरावेन सरमस-रात्वरम् , अपरतेन-पृथग्भूवेन, द्वारघर्तिना द्वारदेशस्थेन, राजलोफेन नृपजनेन, दीयमानमार्ग दीयमानः- रिसीरियमाणो मार्गो यस्य तादृशम् । पुनः अप्रयायिना भप्रगामिना, विनयपेशलालापेन विनयेन-नमतया, पेशल:- रमणीयः, भालाप:-आभाषणं यस्य ताशेन, दीयारिफजनेन द्वारपालजनेन, आगम्यमानं मेपपाहनपार्धमानीयमानम्, भनुगम्यमानमिवि पाठे अनुप्रियमागम् पुनः यात्मप्रतिविम्यकैरिव सप्रविपिम्पमूतैरिय, समानरूपैः दमाः, समानवयोनिः स्थास्याः, समानयसनालदारधारिभिः स्यानालद्वारमाउिभिः, थय्यभिचारिमिः नियत. सहपारिगिः, प्रधानराजपुत्रैः मुख्यमपरमारः, परिपृतं परिवटितम् पुनः उपान्तप्रकटकल्पपादपपिटपम् उपान्व-निम्टे, प्रस्ता-उस्साः, कम्परादपस-कापासप, विटपा:-गाया यस्य वारयम्, नयपारिजातपोतमिय न- मवीनम् , पारिवानस्प-दास्यदेवनरोः, पोत-विनिर, बालपारिजातनियेअर्यः, अत्र राजपुत्राणां कम्पपगसारन गमर- केनोटिपारिमात येनोप्रेमा बोप्या पुनः सदेदममासन्तानन पशरीरशान्तिलान, तिरोहितसाकारं विरोहित गरपाम्, कोरलेन ! दिगन्तरव्यापिना रिसप्पयापिना, पुनः फुयालयदलश्यामलेन अनुप्रय वन, पुनः मम्युपशिजलमध्ययतिनम् भम्यूनां उठानाम, राशि:-समुदः, दमटे मप्पनिम्, मैनाकमिय वाय पतनिय, विभाध्यमानं प्रीयमानम् । पुनः मनपरतं निरन्तरम्, उन्मिएता उद्रप्टा, निसर्गनिग्धेन सागा- ·२२८ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता विप्रलब्धेन कृतमुखालोकम् , हराट्टहासद्युतिहासिना दूरमुल्लसितेन हारप्रभाषलयेन वदाःस्थलनिवासिन्याः श्रियः क्षीरोदमिव दर्शयन्तम् , अतिवहलकेयूरपारागांशुरञ्जितैश्विरप्ररूढेरपि सरसैरिवारिशस्त्रप्रहारैः स्थपुटितीर:- स्थलम् , तरुणतामरसताम्रतलस्य सविलासं प्रेसतः पाणियुगलस्य विसर्पन्तीभिर्धवलनखदीधितिभिरम्बुधारा- भिरिव सावष्टम्मचरणपातभरपीडियामुक्षन्तं क्षिति क्षितिपतिः समरकेतुमद्राक्षीत् [इ]। दृष्ट्वा च संमुख- चलितबदनो वारंवारमादरप्रणिहितप्रसादादृष्टिरासन्नसर्पिणा महाप्रतीहारेण कारितप्रणाममादरप्रणतिलग्न- कुट्टिमोपहारकुसुमकिअल्कशारीकृतशिरोरुहमेोहीति दूरादेवाह्वयत् । उपसत्य चरणान्तिके भूयः कृतप्रणामं च प्रेम्णातिदूरं प्रसारिताभ्यां भुजाभ्यामाकृष्याङ्कमारोपयत् । आशिष्ठमुक्तं च ते विनयादनादृतससंभ्रमाधिकृत- 'ढौकितविकटवेत्रासनमासन्नोपविष्टमुन्नमितपक्ष्मणा निश्चल नियद्धलक्ष्येण चक्षुपा निरीक्ष्य साचीकृतशिरोधरः 4 नेहास्पदेन स्वभावतो मसणेन वा, कर्णपूरमौक्तिकस्तवकेन कर्णाभरणभूतमौक्तिकगुच्छैन, कृतमुखालोकं कृतः, मुखस्य, आलोकः-प्रकाशो यस्य तादृशम् , केनेव ? कुमारशब्दविप्रलब्धेन कुमारशब्देन-"पाण्मातुरः शतिधरः कुमारः कोचदारणः" इत्यादिकोशेषु कार्तिकेयपर्यायतया पठिन समरकेतुबोधकेन शब्देन, विप्रलब्धेन-खपुनप्रत्यायनेन प्रतारितेन, कृत्तिकापुखेनेव पुत्रवात्सल्यादागतेन कार्तिकेयमातृभूतकृत्तिकास्यतारागगेनेव, पुनः हराट्टहासद्युतिहासिना हरस्य- शिवस्य, योऽहासः-महाहास., तदीयद्युतिहासिना-तदीयकान्तितिरस्कारिणा, पुनः दूरमुल्लसितेन दूरं यावदुद्भासितेन, हार- प्रभावलयेन हारयुतिमण्डलेन, वक्षास्थलनिवासिन्याः उपास्यतया हृदयदेशवर्तिन्याः, थिय. लक्ष्म्याः, क्षीरोदमिव क्षीरसागरमिव, दर्शयन्तं दर्शनेन प्रत्याययन्तम् ; पुनः अतियहलकेयूरपद्मरागांशुरञ्जितैः अविबहलैः-अतिप्रचुरैः, केयूर- पद्मरागाशुभिः-केयूरस्य-बाहुभूपणस्य, यः पद्मराग.तदाख्यरतमणिविशेषः, तस्य अशुभिः-किरणैः रक्षितः, रक्ततामापादितः, अतः चिरप्ररूढैरपि चिरकालोपजातैरपि, शुष्करपीत्यर्थः, सरसैरिव आरिव, अरिशस्त्रप्रहारैः शत्रुशस्त्रघातैः, स्थपु. टितोरस्थलं स्थपुटित-निनोजतीकृतम् , उर स्थल-वक्ष स्थलं यस्य तादृशम् , पुनः तरुणतामरसताम्रतलस्य तरुण- परिणतम् , यत् तामरसं-रक्तपद्मम् , तद्वत् ताम्र-रक, तल-चपेटं यस्य तादृशस्य, सविलासं विलासपूर्वक यथा स्यात् तया, प्रेहतः प्रचलतः, पाणियुगलस्य हस्तद्वयस्य, विसर्पन्तीभिः प्रसरन्तीभिः, धवलनसदीधितिभिः खच्छनस- किरणः, अम्बुधाराभिरिव जलधाराभिरिव, सावष्टम्भचरणपातभरपीडितां सावष्टम्भस्य-साक्रमणस्य, चरण- पातस्स-पादारोपणस्य, मरेण-भारेण, पीडिता-व्यथिताम्, क्षितिं पृथवीम्, उक्षन्तं सिचन्तम् , सेचनेन तत्पीडामपनयन्त- मित्यर्पः [] च पुनः, दृष्ट्वा तं दृष्टिगोचरीकृत्य, सम्मुपचलितयदनः तदभिमुखीभूतमुखः, वारंवारम् असकृत, आदरप्रणिहितप्रसादादृष्टिः आदरेण-प्रीत्या, प्रणिहिता-समारोपिता, प्रसादाः-प्रसादेन-प्रसम्मतया, आर्दा-सरसा, दृष्टियन ताशा, आसन्नसर्पिणा पार्श्वगामिना, महाप्रतीहारेण प्रधानद्वारपालेन, फारितप्रणाम कारितनमस्कारम्, पुनः आदरप्रणतिलग्नकुहिमोपहारकुसुमकिसकशारीकृतशिरोरुहम् भादरेण या प्रगति , तया लमैः-सम्पृकः, फुहिमस्य-मगियप्रदेशस्य, उपहारभूताना-प्रामृतभूतानाम् , कुमुमाना-पुष्पानाम् , किसकैः-केसरः, शारीकृता.-चिनिताः, शिरोरुहाः-मेशा यस्य तादृशम् , समरकेतुमिति शेषः, पहि पहि आगच्छ मागच्छेति, दूरादेव पूरत एव, भादयत् भाहूतवान् । च पुनः, चरणान्तिके चरणसमीपे, उपसृत्य मागत्य, भूयः पुनः, शतप्रणाम कृतनमस्कारम् , तमिति शेषः, प्रेम्णा मेहेन, मतिदूरम् अत्यन्तदरपर्यन्तम्, प्रसारिताभ्यां विस्तारिताभ्याम् , भुजाभ्या-याहुभ्याम्, आकृप्य गृहीत्या, अई कोठम्, आरोपितवान् तत्र स्थापितवान्, च पुनः, आलिएमुक्तं पूर्वमाश्लिष्टम्-भलिखितम्, पद्यान्मुफ त्वम् , विनयात् नम्रभावात् , अनाहतससम्भ्रमाधिकृतढौकितविकटवेत्रासनम् अनादृतं-तिरस्मृतं त्यफमिति यावत्, ससम्भ्रम-सत्वरम् , अधिकृतेन-नियुक्तजनेन, ठोकितम्-आनीतम्, विकट-विशालम्, येनासन-वेवरचितगासन येन तादृशम् । आसनोपविष्टं पार्वोपविष्टम्, तं समरकेतुम् , उन्नमितपक्ष्मणा उसमितम्-उदृतम्, पम-नयनो- परितनरोमराजियस तादशेन, उन्मीलितेनेलः, निश्चलनियद्धलक्ष्येण निपलं-निर्निमेपं यया स्यात् नया,.नियर्ट- निगरस्मिना नियन्त्रितम्, लय-रसे येन तादृशेन, चक्षुपा नेग, निरीक्ष्य अवलोक्य, साचीरतशिरोपर .

·113.तिलकमलरी। सुचिरमीपत्स्मितः समभापत-'वत्स! स्वागतं ते, साधुकृतं यवागतोऽसि, अनेन तव निसर्गसुन्दरेण दृष्टमात्रेण देहाकारेण पुरुपकारेणेव श्रुतेन श्रोत्रमानन्दितं मे किमपि नेत्रयुग्मम् , धन्यस्त्वमेको जगति यस्मादुपजातमात्मनः पराजय विजयमिव सभासु शंसति प्रीतिविफसिताक्षो विपक्षलोकः, तोकमुपजनयता भवन्तमसोकसंचितसुकृतसंभारेण पारितो धुरि समस्तानां पुत्रिणामात्मा महात्मना सिंहलेश्वरेण, तेजस्वि- संगमेपु स्फुरदधिकोजसा सहजमार्दवगुणोपेतेन स्थिरप्रकृतिना त्वयैकेन भूपितं पुरुषरत्नेन परुपतरलैर्बहुभिरपि पायागरनैः परिष्कृताय प्रायो न मे गृहं स्पृहयत्यद्य सिंहलद्वीपाय, सर्वथा कृतार्थोऽहम् , अद्य फलितो मे दक्षिणापयविजयः, अद्य श्लाघनीयतां गतमिदं राज्यम् , अद्याधिगतपरिपूर्णशोभेयमुपजावा सभा, शिरश्छेद- साहसदर्शनादधिकपरितुष्टया दिव्याङ्गुलीयकार्पणव्यपदेशेन देशान्तरादानीय दत्तोऽसि मे द्वितीयस्त्वमात्मजो राजलक्ष्या। सामान्यममुना फुमारेण सह तवेदं राज्यमाव यदृच्छया भावितभूरिनिर्वृतिः [ई]। मनसि मास मंस्था:-यथाहमानीतः परैरिति, न कश्चिदप्यत्र परः, सर्वोऽप्येप तव पर्वतस्येय मैनाकस्य " " 1 साचीकृता-तिर्यकृता, शिरोधरा प्रीया यस्य तादृशः, सुचिरम् अतिदीर्घकालम् , ईपत्स्मितः ईपद्धसितः, समभापित मालपितवान् । किमित्याह-वत्स! भोः कुमार!, ते तव, खागत-शोभनमागमनम् , अन मत्सविधे, यदागतोऽसि यदागमन कृतम् , तत् साधु समीचीनं कृतम् । निसर्गसुन्दरेण खभावमनोहरेग, अनेन पुरोवर्तिना, तय देहाकारेण शरीराइसभिवेशेन, एमात्रेण दृष्टिगोचरीभूतमानेण, मे मम, नेत्रयुग्मं नयनद्वयम्, किमपि अनिर्वचनीयप्रकारम् , आनन्दितम् मानन्दमनुभावितम्, फेन किमिव ! श्रुतेन श्रवणगोचरीकृतेन, पुरुपकारेण पराक्रमेण, थोममिय अषणेन्द्रियमिव । जगति लोके, एका अद्वितीयः, वं, धन्यः श्लाप्यः, वर्तसे इति शेषः, यस्मात् स्वतः, उपजातम् उत्पनम्, आत्मनः खस्य, पराजयं विजयमिव, प्रीतिविकसिताक्षः प्रेमप्रफुल्लितनेत्रः, विपक्षलोकः रिपुजनः, समानु जनताम, शंसति कययति, छायत इत्यर्थः । भवन्तं त्वद्रूपम् , तोकम् अपत्यम् , उपजनयता उत्पादयता, अत एवं अस्तोकसञ्चितसुकृतसम्भारेण अस्त्रोकः-अनल्पः, सञ्चितः-संगृहीतः, सुकृतसम्भारः-पुण्यराशियेन तादृशेन, महात्मना पूज्यात्मना, सिंहलेश्वरेण सिंहलद्वीपनृपेण चन्दफेनुना, समस्तानां सकलानाम्, पुत्रिणां-पुत्रवताम्, धुरि भने, आत्मा खः, धारितः स्थापितः, पुत्रवतर्ता प्रथमो जात इत्यर्थः । तेजखिसगमेषु पराक्रमिगणेषु, स्फुरदधि- फौजसा प्रकाशमानप्रघुरपराक्रमेण, सहजमार्दवगुणोपेतेन स्वाभाविकमूदुत्त्वगुणशालिना, स्थिरप्रतिना प्राण्या स्थिरेण, स्वया त्वदूपेण, एकेन अद्वितीयेन, पुरुपरतेन पुरुषाणां मध्ये रमरूपेण, भूपितम् भलकृतम्, मे मम, गृहम्, परुपतरलैः परुषाणि-कठोराणि च तानि, तरलानि च तैः, यहुभिरपि प्रचुरैरपि, पापाणरतैः प्रस्वरः, परिष्कृताय विभूषिताप, सिंहलदीपाय सिंहलायद्वीपविशेषाय, अद्य अस्मिन् दिने, न स्पृहयति स्पृहां करोति, प्रत्युत, तिरस्करो. तीत्यर्थः । महं सर्वथा सर्वप्रकारेण, कृतार्थः सिद्धार्थः, भस्मीति शेषः। अद्य अस्मिन् दिने, दं भवद्रिभूषितम् , राज्य सापनीयतां प्रशंसनीयताम्, गतं प्राप्तम् , अद्य मस्मिन् दिने, मे मम, दक्षिणापथविजयः दक्षिणापथस्स- दावदन्तिनगरीमतिक्रम्य दक्षिगदिग्पतिदेशविशेषस्य पिजयः, सफलः-भवाशप्राया सफलतां गतः । थय अस्मिन् दिने, यं प्रसवभूता, समा राजपरिपत्, अधिगतपरिपूर्णशोमा प्राप्तनिरतिशयसन्दर्या, उपजाता सम्पन्ना। शिरपरेद साहसपर्शनात् सशिरकतनाकावरताऽवलोपनाद, अधिकपरितुष्टया अतिसन्तुष्टया, राजलक्ष्म्या रामोपास्स- रमीदेव्या, दिव्याहुलीयकार्पणव्यपदेशेन मनोहराहीयवितरणदाय, देशान्तरात् अन्यदेवगन, सिंहलदीपा- दिलः, भानीय आप्य, द्वितीयः हरियाहनादन्यः, मे मम, आत्मजः पुत्रः, सं दूसोऽसि समर्पिनोऽसि । यमुना हरियाहनेन कुमारेग यह तब इदं राज्य,सामान्य तुल्यम्, यदृच्छया सपेरम्, मायितमूरिनितिः अनुभूताधिक गुराः गन्, पारस उपविध [२] मनसि सरि, माल मंस्थाः न मन्यताम्, यया यर, पई, परेः अमिः, अन्ये, मानीतः पलाशरप्योपस्थापित इति। यत्र अस्मिन् स्थाने, कचिदपि कोऽपि, पर: युः, मन्यो या न नास्ति, भपि स्वास्नीय एपेत्यर्थः । मैनाकस्य तदास्पस, पर्वतस्पेव पर्वतशेषत्र, तय गमरफेनोः, Nिer:

·टिप्पनर्क परागविवृतिसंवलिता पर्यन्तवर्ती सपझो भूभृतां वर्गः। स्वर्गाद्यानवनलेसाचारुरेकैच दूरे तिलकतालचम्पकैलालबगपुन्नागयाहुला दक्षिणार्णवोपकण्ठवनराजिः, अपरस्तु सर्वः सनीडः क्रीडोपकरणग्रामः, सर्वथा कुरु स्थिरमवस्थानाय चेतः, यचिन्तयसि तकृत्तमपि तवाचिरेण संपत्स्यते समीहितमिह' [3] । इत्युक्त्वान्यतो विवर्तितमुसः पादपीठा- न्तिकोपविष्टमनवरतसंचारितनेहालोचनं समरकेतुबदने हरिवाहनमवादीतू- 'वत्स! एष समरकेतुर्गुणैः समधिकं समं चात्मवन्धुवर्गे प्रधानपुरुपमपश्यता मया तवैव सहचरः परिकल्पितः, अस्य कल्पायुपो दर्पणस्येव सद्वृत्तस्य कलङ्करहितात्मनो मत्पुरस्कृतस्य सर्वकालमभिमुखेन भवितव्यम्, सुविदितदण्डनीतेः सौविदल्लस्येव निजपरिग्रहः सततमायत्ततां नेयः, भोगसुखसाधनैकहेतोः सुकृतकर्मण इव दानादिक्रियाभिः कर्तव्यमजस्र- मुपबृंहणम् , सुश्लिष्टपरिवारस्य तरवारेरिव निशास्वपि स्वसंनिधौ विधेयमवस्थानम् [] | अन्वहं चायमा- " टिप्पनकम्-सपक्षः-सपिच्छः, सवर्गश्च, भूभृतां गिरीणां राज्ञां च [उ] । सद्वृत्तस्य शोमनवर्तुलेख, अन्यत्र शोभनशीलस्य । कलकरहितात्मनः मलत्यक्तस्वरूपस्य, दोपत्यक्तजीवस्य च । सुविदितदण्डनीतेः एकत्र सुपुज्ञातवेत्रनयनस्य, अन्यत्र सुविज्ञाता दण्डनीतिर्नाम-राजविद्या येन तस्य । भोगसुखसाधनैकहेतोः विषयसुख. सिद्ध्यद्वितीयकारणस्य, उभयन सुख्यम्, दानादिक्रियाभिः साहारादिदानशीलादिकरणैः, अन्यत्र प्रामादिदानसन्मानादि- क्रियाभिः । सुश्लिष्टपरिवारस्य सुसम्यन्धकोशस्य, अन्यत्र सुसंयुक्तपरिच्छदस्य [] । . सर्वोऽपि समस्तोऽपि, भूभृतां राज्ञाम् , पक्षे पर्वतानाम्, वर्गः समूहः, पर्यन्तवर्ती समीपवर्ती, सपक्षः सुहृत्, पक्षे पक्षण-पतत्रेण, सहितः । एका अद्वितीया, दक्षिणार्णवोपकण्ठवनराजिरेव दक्षिणसागरसनिकृष्टक्रीडावनपतिरेव, दूरे घर्तत इति शेषः, कीडशी ? स्वर्गाद्यानवनलेखाचारः स्वर्गस्य-देवपुर्याः, यत् उद्यानम्-बीहासननम् , तद्रूपाणां-वनानाम् , या लेखा-पशिः, तद्वत् चारु:-रमणीया, पुनः तिलकतालचम्पकैलालवह्नपुग्नागयला तिलकादिपुभागान्तक्ष. विशेषैः, बहुला-प्रचुरा पूर्णेयर्थः । अपरस्तु, सर्वः समस्त, क्रीडोपकरणग्रामः क्रीडासामग्री, सनीडः संनिकृष्ट एवास्तीति शेषः । अयस्थानाय अत्र निवासाय, चेतः खमनः, स्थिरं दृढसकल्पं, कुरु, यद् यद् यत् , समीहितम् अभिलषितं यस्तु, चिन्तयसि चिन्ताविषयीकरोपि, तत् तत् तत्, कृत्स्नमपि समस्तमपि, तव समीहितम्, इह भन्न स्थाने, अचिरेण शीघ्रमेव, सम्पत्स्यते सेत्स्यति [अ]इत्युक्त्वा इति कथयित्वा, भन्यतः अन्यदिशि, विवर्तितमुसः परावर्तितमुसः, हरिवाहनं तदापनिजकुमारम्, अवादीत् उक्तवान् , कीदृशम् ! पादपीठान्तिकोपविष्टं पादपीठस्य-पादस्थापनाधारस्य, अन्तिके-समीपे, उपपिष्टम्-आसितम्, पुनः समरकेतुवदने समरकेनुमुखे, अनवरतसञ्चारितमेहाद्रलोचनम् अनवरतं-निरन्तरम्, सद्यारिते-प्रेरिते, नेहा-स्नेहसरसे, लोचने-नयने येन तादृशम्, वत्स! भोः कुमार!, आत्मयन्धुवर्ग समन्युपर्म मध्ये, गुऔः, समधिकम् उत्तमम्, समंगुल्यं च, प्रधानपुरुष प्रधानमनम् , अपश्यता मनुफलममानेन, मया, एप पुरोवती, समरकेतुः तत्सशकः कुमारः, तवैव सहचरः ससा, परिकल्पितः कृतः, दर्पणस्य इय आदर्शस्य इय, सद्वत्स्य सरितस्य, पक्षे समीचीनवर्तुलाकारस्य, फलरहितात्मनः निश्कलद्वात्मनः, पक्षे निर्मलखरूपस्य, मत्पुरस्एतस्य मया सम्मानितस्य, पक्षे मया पुर:-अने, तस्य-भूतस्य, फल्पायुपः फलपर्यन्तायुषः, चिरंजीविन इत्यर्थः, कल्पायुपा इति पाठे तु चिरंजीविना वयेयर्थः, गस्य समरसतोः, सर्पफालं सर्वदा, अभिमुसेन अभिमुरावर्तिना, भवितव्यं भवितुं योग्यम् , खयेति शेषः । सौविदलस्येच अन्तःपुररक्षास्य, सुविदितदण्डनीतः सम्यगयगतदण्डविष. मराजनीतः, सम्यग्ज्ञातवेत्रयटिनयनस्य, सुविहितेति पाठे तु गुप्रयुफदण्डनीतेः, भस्येति शेषः, यत्तताम् अधीनताम्, निजपरिप्रहः सपरिवारः, नेयः प्रापवितव्यः । मुरुतकर्मण इव पुष्पर्मग इव, भोगसाधनकहेतोः मुरासाधन- प्रधानकारणस, अस्पति शेषः, दानमियादिभिः प्रामादिवानराग्मानादिक्रियाभिः, पक्षे आहारादिदानशीलपरिपालनादि- क्रियाभिः, भजनं सन्ततम् , उपाहणं परिवर्धनम् , परिपोषगमित्यर्थः, कर्तव्यं कर्नुमुचितम् । तरवारेरिय राजस्व, सुलिएपरिवारस्य मुरादतपरिजनस्य, पझे गुटिष्टा-गुभगः मुद्धो पा, परिवार:-राणोशो यस्य तादयस्य, अति शेष, स्पसमिधी समाप, निशासपिरामिप्यपि, मयस्थानम् अवस्थितिः, विधेय सम्पादनीयम् [अ] । अन्य प्रतिदिनम् ।

·तिलकमञ्जरी। पत्स्यपरिहारेण, संपत्स्वादसतिशयेन, समानगुणेषु गौरवोत्कण, विवादेषु पक्षप्रहणेन, नूतनार्थलाभेपु संविभ- जनेन, नर्मखमर्मोद्धाटनेन, मत्रणेष्वदूरीकरणेन, दारसंनिधावविकारदर्शनेन, प्रणयकलिकोपेषु स्वयमनुनयेन, उत्सवेष्वमपूजासंपादनेन, प्रारब्धवस्तुनिर्वहणेषु स्तुतिप्रपञ्चनेन, प्रतिपन्नकार्येप्वविसंवादनेन, सर्वत्र चातिवि- श्वासदर्शनेन परं सख्यमानेयः, एप ते भ्राता च भृत्यश्च सचिवश्च सहचरश्च' [क]। इत्युक्त्वा विसर्जिता- स्थानराजको नृपतिरासनादुत्तस्थौ । झुमारोऽपि 'यदाज्ञापयति वातः' इत्यभिधानः करे गृहीत्वा समरकेतु निपिद्धपरिजनः शुद्धान्तसंचारोचितेन परिचारकगणेनानुगम्यमानो मदिरावतीभवनमगच्छत् । तत्र च कृत- णामो मातुर्दर्शयित्वा समरकेतुं कृतसकलतद्वृत्तान्तसंकथः स्थित्या चिरमवाप्तवनभूपणेन तेनानुगम्यमानः खायासमागच्छत् । तत्र चारब्धनिजनिजकर्मणा सूदवारप्रमदाप्रायेण मदिरावतीपरिजनेन यथायोग्यमुपपा- दिवाः समाहूतसकलनधानलोफेन समरकेतुनान्येन प प्रणयिना राजसमूहेन सहितः सानभोजनादिकाः क्रिया निरवर्तयत् । अपराहसमये च तस्याहारमण्डपाजिरनिपण्णस्य निकटोपविष्टविशिष्टेष्टराजलोकस्य राज्ञा समादिष्टः परं सान्द्रम् , सख्यं मित्रताम् , आनेयः प्रापणीयः, कदा केन प्रकारेण ? आपत्सु आपत्कालेऽपि, अपरिहारेण अपरि- त्यागेन; सम्पत्सु सम्पत्काले, अभ्युदयवेलायामिति यावत् , आदरातिशयेन अत्यन्तादरेण; समानगुणेपु तुल्यगुणक- व्यक्त्यपेक्षयापि, यद्वा व्यक्त्यन्तरतुल्यगुणेष्वपि, गौरवोत्कर्षण असाधारणत्वोत्कीर्तनेन; विवादेषु अन्यैः सह विरोघेषु, पक्षग्रहणेन एतत्पक्षपातेन; नूतनार्थलाभेपु नवीनवित्तलामेषु, संविभजनेन तादृशवित्तस्य सम्यग्वण्टनेन; नर्मसु श्रीडासु, अमर्मोट्टनेन मर्मप्रदेशानुषणेन; मन्त्रणेपु रहस्यविचारणायसरेषु, अदूरीकरणेन अनपसारणेन; दार- सन्निधौ खभार्यासन्निधायपि, अविकारदर्शनेन अलजाप्रकटनेन; प्रणयकलिकोपेपु प्रणयेन-नेहेन, यः कलि:- कलहः, तज्जन्यक्रोधेपु, स्वयं खेनैव, अनुवर्तनेन अनुसरणेन; उत्सवेपु शुभकार्येषु, अग्रपूजासम्पादनेन सर्वप्रथम- सत्कारेण प्रारब्धवस्तुनिर्वहणेषु प्रारब्धकार्यसम्पादनेषु, स्तुतिप्रपञ्चनेन गुणोत्कीर्तनविस्वारेण प्रतिपन्नकार्येषु निधितकार्येषु, अविसंवादनेन विरोधाप्रकटनेन; च पुनः, सर्वत्र सर्वेषु कार्येषु, अतिविश्वासदर्शनेन अत्यन्त- विश्वासप्रकटनेन । एपः अयम् , समरकेतु कुमार इत्यर्थः, ते तव, भ्राता सोदरः, च पुनः, भृत्या सेवकः, च पुनः, सचिवः मन्त्री, च पुनः, सहचरः सखा [क]। इत्युक्त्वा इति कथयित्वा, विसर्जितास्थानराजकः विसर्जित- स्वस्वस्थानगमनार्थमाजप्तम्, आस्थानस्य-अधिष्ठितसभायाः, राजक-नृपगणो येन तादृशः, नृपतिः मेघवाहनः, आसनात् सिंहासनात्, उत्तस्थौ उस्थितवान् । कुमारोऽपि हरिवाहनोऽपि, तातः पिता, यत् आशापपति मादिशति, तदहम. घयं करिष्यामीति शेषा, इत्यभिदधानः इति ब्रुवाणः, प्रतिजानान इत्यर्थः, समरकेतुं तत्संज्ञक कुमारम् , करे हस्ते, गृहीत्वा, निपिद्धपरिजनःनिवर्तिततदनुयायिवर्गः, शुद्धान्तसञ्चारोचितेन अन्तःपुरसधारयोग्येन, परिचारकगणेन मृत्यवाण, अनुगम्यमानः अनुप्रियमाणः, मदिरावतीभवनं मदिराक्त्याः-खमातुः, भवन-प्रासादम्, अगच्छत् गतवान् । तत्र च मदिरावतीभवने च, मातुः मदिरावयाः, रुतप्रणामः कृतचरणपातः सन् , समरकेतुं तदाख्यमानीत. पुमारम्, दर्शयित्वा दृष्टिगोचरीकृत्य, कृतसफलतवृत्तान्तसंकथः कृता, सकलस्स-समस्तस्य, तवृत्तान्तस्य-तरीय- समाचारस्य, सैक्या-संलापो येन तादृशः, चिरं दीर्घकालम् , स्थित्वा तनावस्थिति कृत्या, अवाप्तवस्त्रभूपणेन मदिरा- पतीलम्धवनालद्वारेण, तेन समरकेतुना, अनुगम्यमानः अनुसियमाणः, स्वावासं सभवनम् , अगच्छत् गतवान् , तत्र च तस्मिभावासे च, आरग्धनिजफर्मणा मारधखकार्येण, सूदवारप्रमदामायेण सदस्स-ओदनपाचकस्य, पारः- अवसरः, यासा वादशप्रमदापायेग-तारानीप्रचुरेण, मदिरावतीपरिजनेन मदिरावतीपरिचारिकाजनेन, यथायोग्य यथोचितम्, उपपादिताः निष्पादिताः, मानभोजनादिकाः मानभोजनप्रमृतीः, क्रियाः कर्माणि, समाळूतसकल- प्रधानलोकेन समाहूता:-सम्यगाहूताः, सकला:-समस्ताः, प्रधानलोकः-सचिवजना यस्य तादशेन, समरकेतुना तदाख्य- प्रतिकुमारण, अन्येन तदन्येन, प्रणयिना मेहिना, राजसमूहन नृपसमूहेन च सहितः गन्, निरवर्तयत् समपादया। अपरातसमये मप्पाइसमये, आहारमण्डपाजिरनिषण्णस्य भोजनमपनशगोविष्टस, पुनः निकटो.

·H २३२ टिप्पनक परागविवृतिसंवलिता सुदृष्टिनामाऽक्षपदलिकः प्रविश्य पट्टकारोपितनिरवशेपमभ्यर्णवर्तिभिरनेकैः कश्मीरादिमण्डलप्रतिवद्धैः प्रधान- नगरमामैरुपेतं कुमारभुक्ताखिलमुत्तरापथमर्पयायभूव, समरकेतोश्च सर्वदायसहितानगजीवनेऽङ्गादिजनपदान प्रायच्छत् [ऋ] । एवं च दर्शितप्रसादेन नृपतिना प्रतिदिचसमापाद्यमाननवनवसत्कारयोः, नियुक्तनिज- परिवारया सादरं मदिरावत्या चिन्त्यमानस्नानासनविलेपनादिशरीरस्थितिसाधनयोः, अनुजीविनो राजपुत्र- जनस्य पात्रतानुसारेण संविभक्तस्यभुक्तिनगरमामनिवहनिनिश्चिन्तयोः, दुष्टदायादसमवष्टब्धराज्यैरागत्यागेल्य दिड्युखेभ्यो निजपदाथिभिः पार्थिवकुमारैरनवरतगृह्यमाणसेवयोः, नरेन्द्रसेपया प्रतिदिनमवन्ध्यीकतोभय- संध्ययोः, दूरीकृतदुष्टसामन्दसख्योपचारव्यवहारयोः, गुणानुरागिभिरागन्तुकफलार्थिभिश्च द्वीपान्तरनराधिपै. सोभिराच्छादनै रचालकाविलेपनैः फलैरायुधैर्यानैरन्यैश्च निजनिजदेशसंभपरपूर्ववस्तुभिः सवतमुपचर्य- {" पविष्टविशिष्टराजलोकस्य निकटे-पार्थे, उपविष्टाः, विशिष्टाः-प्रशस्खाः, इष्टा:-अमिमता आत्मीया इति यावत्, राजलोकाः-नृपजना यस्य तादृशस्य, तस्य हरिवाहनस्य, हरिवाहनायेत्यर्थः, कुमारमुक्की कुमारस्य-हरिवाहनस्य, भुकौ- भोगोद्देशेन, तदीययोगक्षेमार्थमित्यर्थः, राशा मेघवाहनेन, समादिष्टः सम्यगासप्तः, सुदृष्टिनामा शोभना दृष्टिः व्यावा हारिकदृष्टिर्यस्येत्सन्वर्थसंज्ञकः, अक्षपटलिका वित्तदानाऽऽदानादिव्यवहारजाताधिकृतः प्राविवाकपदप्रतिपाद्यः प्रधानपुरुषः, प्रविक्ष्य मण्डपे प्रवेश कृत्वा, उत्तरापथम् उदीच्यजनपदम्, अर्पयांयभूव ददौ, कीदृशम् ? पट्टकारोपितनिरव- शेपविशेषं पट्टके-जनपदादिचित्रपट्टे, आरोपितः-चित्रितः, निरवशेषः-समस्तः, विशेषः वैशिष्टयं यस्य तादृशम्, पुनः अभ्यर्णवर्तिमिः निकटवर्तिभिः, काश्मीरादिमण्डलप्रतिवद्धः काश्मीरादिमण्डलान्तःस्थितैः, प्रधाननगरमामः मुख्यनगरमामः, उपेतं सहितम्, पुनः अखिलम् अशेषम् । समरकेतोश्च तमामककुमारस्य, पुनः अजीपने भास्य- देहस्य, जीवने-पोपणोद्देशैन, मनस्य-अद्भूतामात्यादिपरिवारस जीवनोद्देशेन च, सर्यदायसहितान् अशेषभागसहितान्, अगादिजनपदान् अङ्गादिदेशान्, प्रायच्छत् प्रदत्तवान् [] पवं च भनेन प्रकारेण च, दर्शितप्रसादेन प्रकटितप्रसन्नताकेन, नृपतिना मेघवाहनेन, प्रतिदिवसं दिने दिने, आपाद्यमाननधनवसत्कारयोः आपायमानः- प्राप्यमाणः, नवनवः-नवीनप्रकारकः, सत्कार:-पारितोपिरं, ययोस्तादृशयो', पुनः नियुक्तनिजपरिवारया नियुक-तत्परि- चर्यायामधिकृतः, निजपरिवारः खारिचारकलोको यया तादृश्या, मदिरायत्या राश्या, चिन्त्यमानम्नानासनविलेप. नादिशरीरस्थितिसाधनयोः चिन्त्यमानानि-अवधानविषयीक्रियमाणानि, मान-जलेन शरीरमार्जनम् , आसनम्- उपवेशनम् , विलेपन-चन्दनादिद्रवोपलेपनम् , वदादीनि, शरीरस्थितिसाधनानि-शरीरसारथ्योपकरणानि कर्माणि ययोस्वादशयो। पुनः अनुजीविनोः तदधीनगीवनयोः, राजपुत्रजनस्य कुमारजनस्य, पात्रतानुसारेण योग्यतानुसारेण, संविभक्का समुचिनगरप्रामनिश्चिन्तयोः संविभकः-सम्यग्विभज्य समर्पितः, खमुक्तये-खभोगाय, स्वनिर्वाहारिति यावत्, प्रामः, निश्चिन्तयोः-जीवनचिन्तारहितयोः, पुनः दुष्टदायादसमवष्टम्घराज्यैः दुष्टैः परधनलुग्धैः, दायादेः-धनमागाही. तृभिः, समवष्टन्ध-समाकान्तम्, राज्य ये तादृशः, निजपदाथिभिः खसराज्यप्रत्यावर्तनप्रार्थिभिः, पार्थियकुमार नृपात्मजः, दिङ्मुखेम्यः दिगन्तेभ्यः, आगत्य आगत्य उपस्थाय उपस्थाय, अनवरतगृह्यमाणसेवयोः सतत. क्रियमाणसेक्योः पुनः नरेन्द्रसेक्या नरेन्द्रस्य-मेघवाहनस्य, सेक्या-गुभूपया, प्रतिदिनं दिने दिने, अवघ्यीकृतोभय- सभ्ययोः भयाण्यीरते-राफली, उभयसन्ध्ये-सायं प्रातच याभ्यां तादृययोः; पुनः दूरीमतदुष्टसामन्त सस्यो. पचारव्यवहारयोः दूरीहत-यनितम् , दुष्टाना-दुर्जनानाम् , सामन्तानाम्-अधिकृतशुद्रनृपाणाम् , सख्यं-मैग्री, उपचारः-- सेवा, व्यवहारः-दानाऽऽदानादिः, याभ्यां तादयोः पुनः द्वीपान्तरनराधिपः अन्यद्वीपनृपः, सततं निरन्तरम् , उप. चर्यमाणयोः सेन्यमानयोः, फीरो:! गुणानुरागिमिः गुगनहिभिः, सागन्तुकैः-आगन्नृमिः, भागतेरिसर्यः, पुनः फलार्थिभिः मिचितिदिभिमतपसम्पर्थिभिः, आगन्तुफफलार्थिभिरिति पाठे भाविपलाभिलापिभिः, पर्यस्तुभिः । भाडादने शरीरापरणतः, यासोमिया, पुनः विलेपनैः केशदिमुगन्धिवः, फलैः सादुफलोपहारः, पुनः अन्यैः सद्व्यतिरिः, निजनिजदेशसम्भवी वादेशोपन, अपूर्वयस्तुभिः विलक्षागवस्तुमिः, पुनः गुणगणः नगर- , ·• विलकमञ्जरी। माणयोः, उपचीयमानया तारुण्यलक्ष्म्या प्रतिक्षणमुल्लासितै रूपबललावण्यादिभिः शारीरेन्तःकरणजेश्च सत्यशौर्यावबोधवैदग्ध्यपुरस्सरैर्गुणगगैरगणितक्रममाक्रम्यमाणयो रतिसुखपराङ्मुखेन धूर्जटिललाटलोचनाग्मिनेय हृदयेनानङ्गीकृतकन्दर्पयोः, दुष्टजनपदृष्टिदोपसंरक्षार्थमिव पौरलोकेन स्वान्तेषु सततधार्यमाणयोः, शरदिन्दु- • मण्डलालोकेऽध्यप्रगुणितगुणेन सुरभिसमयेऽप्यघटिताभिनवमाणेन जलदागमेऽप्यनाकृष्टचापयष्टिना दृष्ट- दुर्यारभुजपराक्रमेणोत्पन्नसंत्रासेनेव दूरस्थेन मकरलक्ष्मणाऽलक्ष्यीकृतदेहयोः [ल]। कदाचिनिजनिजास्त्र- कौशलदर्शनेन कदाचित् पदयाक्यविचारेण कदाचित् प्रमाणप्रमेयस्वरूपनिरूपणेन कदाचिदभिमतागमग्रन्थार्थ- समर्थनेन कदाचिदसद्दर्शनोक्तयुक्तिनिराकरणेन कदाचिन्नीविशास्त्रनिबन्धपाठेन कदाचित् कलाविषयविचार- टिप्पनकम्-आक्रम्यमाणयोरतिसुखपरामुखेन धूर्जटिललाटलोचनाग्निनेव हृदयेनानीठात कन्दर्पयोः एकत्र काममार्यासौख्ययाधकेन, अन्यत्र अतिसौख्यपरायुरोन, एकत्र भनङ्गीकृतकन्दर्पता-विनाशितकामता, . अन्यत्र भस्वीकृतकामयोः । गुणः-ज्या ।सुरभिः-चैत्रः [ल]। . गुणसमूहै:, अगणितक्रमम् अनपेक्षितकमं यथा स्यात् तथा, युगपदेवेत्यर्थः, भारुम्यमाणयोः आशयमाणयोः, ॐ! उपचीयमानया वर्धमानया, तारुण्यलक्ष्म्या योवननिया, प्रतिक्षणं प्रतिपलम् , उल्लसितैः उद्भासितैः, रूपयल. लावण्यादिभिः खरूप-शक्ति-सौन्दर्यादिभिः, शारीरैः शरीराश्रितैः, पुनः सत्य-शौर्याऽयवोधदग्ध्यपुरस्सरैः सत्यं-निष्कपटता, शौर्य-शूरत्वम्, भवबोधः-विवेकः, वैदग्ध्यं नैपुण्यम्, तत्प्रमुखैः, सत्यशौर्येत्यादिपाठे सत्त्वं-धर्मशाने वर्यादिहेतुर्गुणविशेषः, अन्तःकरणः अन्तःकरणाश्रितः; पुनः धूर्जटिललाटलोचनाग्मिनेय धूर्जटेः-शिवस्य, ललाट- लोचनेन-भालस्थनेनभूतेन, अमिना इव, रतिसुखपराड्नुखेन कामिनीसम्भोगविरक्तेन, अतिसुरापरामुखेन पा, पझे रतिः-कामदेवभार्या, तामुखपराङ्मुखेन तत्युखबाधकेन, हृदयेन चेतसा, अनङ्गोमतकन्दर्पयोः अनङ्गीकृतः-अखीकृतः, तिरस्कृत इति यावत्, यो अनीकृतः अारहितीकृतः, भसीकृत इति यावत्, कन्दर्पः-यामदेवो याभ्यां ताशयोः, पुनः दुएजनपदष्टिदोपसंरक्षार्थमिव दुष्टाना जनपदानां-जनपदवासिनो यो दृष्टिदोषस्ततः संरक्षा-राम्यपक्षणार्थमिव, पौरलोफेन पुरवासिजनेन, सान्तेषु खखवदयपु, सततधार्यमाणयोः प्रच्छनतया निरन्तरनिवास्यमानयोः पुनः शरदिन्दुमण्डलालोकेऽपि शरदतुचन्द्रमण्डलप्रकाशेऽपि, अप्रगुणितगुणेन अप्रगुणितः अनुन्नमितः, गुणः-मौवीं येन तादृशेन, पुनः सुरभिसमयेऽपि वसन्तकालेऽपि, अघटिताभिनवमार्गणेन अपटिता-धनुष्यनारोपिता, अभिनवाः- अभिनयोत्पुण्यकुमुमरूपाः, मार्गणाः-याणा येन तादृशेन, पुनः जलदागमेऽपि पर्पाकालेऽपि, अनारुपचापयधिना अनाकृष्टा-अनानता, चापयष्टि:-धनुर्दण्डो येन तादृशेन, अत एव दृष्टदुर्वारभुजपराक्रमेण दृष्टः-अनुभूतः, दुर्वार:- दुर्घर्षः, भुपराक्रमः-तयोर्याहुबलं येन, तादृशेन, अत एव उत्पन्नसंत्रासेनेव उत्पन्नः-संजातः, संत्रासः-राम्पर प्रासः- भयं यस तादृशेनेव, दूरस्थेन दूरवर्तिना, मकरलक्ष्मणा कामदेवेन, अलक्ष्यीरतदेहयोः अलक्ष्यीकृतः सलश्यता. मनापादितः, देहः-शरीर ययोस्वादृशयोः [ल] पुनः भावुकैः भव्यैः, मनोहररिति यावत्, सुसद्धिः स्वमित्रः, च पुनः, वितिः विद्वज्जनः, रममाणयोः क्रीडतोः, केन केन फर्मगा? कदाचित् कसिंधिा काले, निज निजान फौशलदर्शनेन सखानविधानेपुण्यप्रदर्शनेन, पुनः कदाचित् कस्मिंश्चिय समये, पदयाक्यविचारेण पद-पास्यविवेच नेन, पुनः कदाचित् कम्भिश्चित् समये, प्रमाण-प्रमेयस्वरूपनिरूपणेन प्रत्यक्षादिप्रमाणानां तलमेयागी व खरूपनि चनेन, पुनः कदाचित् कुत्रचित् काले, अभिमतागमप्रन्यार्थसमर्थनेन अभिमता.-स्याभिप्रेताः ये, आगमप्रन्या:- धर्मशास्त्राणि वेपो येऽस्विषो समर्थनेन-सामनेन, पुनः कदाचित् यस्मिचिन् काले न, मसदर्शनोकयुकिनिराकरणेन मसदनोयनाम्-असमीचीनदर्शनप्रतिपादितानाम् , युक्तीनाम्-तीनाम् , निराकरणेन-राइनेन, पुनः कदाचित् कस्या- विद् वेलायाम्, नीतिशास्त्र निवन्धपाटेन नीतिशास्त्रसम्पन्धिना निबन्धाना-सिद्धिपयोपपादश्यास्याना पाटेन, पुनः कदाचित् कचिदवसरे, कलाविषयविचारके ले करदेन कापायः-शिकावेरो यो विचार:-युनिषतेयुक्ति । २.विलक.

·२३४ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता केलिकलहेन कदाचिद्रसाभिनयभावप्रपञ्चोपवर्णनेन कदाचिद् वेणुगीणामृगादिवाद्यविनोदेन कदाचिचिरन्तन- कवीन्द्रकाव्यमुद्राभ्यसनेन भावुकैः सुहृद्भिविद्वद्भिश्च सह रममाणयोः, एकत्र कल्पिताशनस्नानासनशयनयोः, सदृशवेपालङ्कारधारिणोः, शाक्यशिष्ययोरिवानुपजातविप्रयोगदुःखयोः, सुखमया इव धृतिमया इव अमृत- मया इव प्रीतिमया इवातिचक्रमुः कतिपये दिवसाः [0] । यथोत्तरं प्रकटितप्रसादेन नृपतिना दृश्य- मानोऽपि सुतनिर्विशेषमीपदपि समरकेतुर्नोत्सेकमगमत् । अपहाय भुजवीर्यमन्वकृत हरिवाहनस्य सर्वानपि गुणान् , आत्मगुणगणेन प्रगुणितश्च परमया भत्त्या प्रीया च निःसामान्यया राजानमिव तमहर्निशमसेवत । हरिवाहनोऽपि तद्गुणानुरञ्जितमनाः स्वप्नदृष्टेऽपि समरकेतौ विपक्षजनपद इव जिगीपुः परां मुदमवापत् [ए]। एकदा च स ग्रीप्मसमये प्रातरेवोत्थाय निर्वर्तितस्नानभोजनादिविधिस्दधिजलविलुलितवासुकि- मुक्तनिर्मोकनिर्मलं परिधाय यासोयुगलमुन्निद्रमल्लिकामुकुलरचितशेखरो मदान्धमधुकरध्वानवाचालैरनल इव - टिप्पनकम्-अनुपजातविप्रयोगदुःखयोः एकत्र अनुत्पनब्राह्मणसम्बन्धकष्टयोः, अन्यत्र मनातविरहदुःखयोःल.)। . . विवेचनम् , तस्य केलिकलहेन-विनोदार्थ कृतेन वाफलहेन, कदाचित् कस्मिंश्चित् समये, रसाभिनयभावप्रपञ्चोपवर्ण- नेन रसाना-वीरादिरसानाम् , अभिनयस्य-चेष्टाविशेषस, तद्द्वारा तदभिव्यक्तिप्रयोजका इत्यर्थः, ये भावाः-आलम्बनोद्दीपन- सघारिभावाः, तेषा प्रपश्यस्य-विस्तरस्य, उपवर्णनेन-उरकीर्तनेन, पुनः कदाचित् कस्मिंश्चित् काले, वेणुवीणामृदङ्गादि. पाद्यविनोदेन वेणु -वंशीवाद्यम्, वीणा-खनामख्यातवादविशेषः, मृदश:-मुरजनामा वाद्यविशेषः, तदादिवायै: वेण्यादि- वाद्यवादनेन, यो विनोदः-आनन्दस्तेन पुनः कदाचित् यस्मिंश्चिदवसरे, चिरन्तनकवीन्द्रकाव्यमुद्राभ्यसनेन चिरन्तनाना-प्राचीनानाम्, कवीन्द्राणां-महाश्वीनाम् , या काव्यमुद्रा-काव्यरचना, काव्यच्छटेत्यर्थः, तस्मा अभ्यसनेन-परि- धीलनेन । एकत्र एक्स्थाने, कल्पिताशनम्नानासनशयनयोः कल्पितं-रचितम् , अशन-भोजनम् , मान-जलेन शोधनम् , आसनम्-उपवेशनम्, शयनं-शय्या च, ययोस्तादृशयोः; पुनः सदृशवेपालकारधारिणोः तुल्यवेपभूषण- यतोः; पुनः शाक्यशिप्ययोरिव शाक्यमुनिशिष्ययोरिव, अनुपजातविप्रयोगदुःखयोः शापतिकसाहचर्यवशादनुत्पन्न- विश्लेषवेदनयोः, पक्षे अनुत्पन्नब्राह्मणसम्बन्धटयोः, तयोरिति शेषः, सुखमया इव आनन्दमया इव, धृतिमया इव सन्तोपमया इव, अमृतमया इव अमृतपूर्णा इव, प्रीतिमया इव प्रीतिप्रचुरा इद, कतिपयेऽपि बहवोऽपि, दिवसाः दिनानि, अतिचक्रमुः अतिक्रान्ता , व्यवीता इत्यर्थः [ल]। यथोचरम् उत्तरोत्तरकमेण, प्रकटितप्रसादेन प्रकाशितप्रसन्नताकेन, नृपतिना मेघवाहनेन, सुतनिर्विशेष ख. पुमारतुल्यं यथा स्यात् तया, दृश्यमानोऽपि उपलाल्यमानोऽपि, समरकेतुः तक्षामा राजकुमार., ईपदपि किधिदपि, उत्सेकं तत्प्रमुचाभिमानम् , औद्धत्यमित्यर्थः, न अगमत् प्राप्तवान् । भुजवीर्ये याहुवित्रमाभिमानम् , मपहाय त्यतया, हरि- वाहनस्य तत्सशक्य कुमारस्य, सर्वानपि समस्तानपि, गुगान्, अन्वरुत अनुहृतवान् । च पुनः, आत्मगुणगणेन खगुणसमहेन, प्रगुणितः परिपूर्णः सन् , परमया, अत्यन्तया, भज्या श्रद्धया, निःसामान्यया असाधारणया, प्रीत्या मेहेन, राजानमिव मेघवाहनमिव, तं हरिवाहनम् , अहर्निशम् रानिदिवम् , यसेवत रोवते स्म । हरियाहनोऽपि तदाख्यामारोऽपि, तद्गुणानुरक्षितमनाः तद्गुणप्रीणितहृदयः सन् , जिगीपुः वैरिविनयेच्छुः, विपक्षजनपद इव रिपु. राज्य इव, समरफेनी, स्वमहाप्टेऽपि समावस्थायामवलोकितेऽपि, पराम् उस्कृष्टाम्, मुदं हर्पम् , ययापत् प्राप्तवान् [ए]। एकदाच एकम्मिन् दिने च, स हरिवाहनः, प्रीप्मसमये प्रौप्मकाले, प्रातरेव प्रात.काल एव, उत्याय जागरित्या, निर्तितम्मानभोजनादिविधिः सम्पादितमानभोजनादिकार्यः, उदधिजलविलुलितवासुकिमुक्तनिर्मोकनिर्मलम् उदधिजरे-समुरजल, मिलित--समलिनो यो, घामुक-रारामः, वेन मुक्तः त्यो यो, निमोक-जीर्णन्या, तद् निर्मल- शुभम्, यासोयुगलम्-उत्तरीयापरीयवाद्वयम्, परिधाय धारयि वा, सरयूतटासहि सरयूतटवर्ति, मनकोकिल माता-रसालरमासादोन्मताः, कोकिला यम्मिमिलन्वर्थसंसाम्, पायोचानम् अयोप्यातो यहिति उद्यान-श्रीमानम, मगच्छत् गतवान्, नामेति पायालगारे। काशः! इग्निद्रमहिफामुकुलरचितशेखरः दलित-विकशित, ·तिलकमञ्जरी। --- मैनाफनामा निसरीघरसशिसरायलम्पिमि लीकदम्यपालग्यैरभिनथैरूद्रासमानः, शिरीपतरबुसुमकल्पितकर्ण- पूरः, कर्पूरपरिमलमुचा चन्दनद्रवेण विहितसर्याङ्गीणाङ्गरागः, तत्कालोपनीतरत्नोपलशालशीतलममलमुक्ताफल- प्रायमल्पमुद्वहन् भूपणकलापम् , अच्छकान्तिरत्नदर्पणप्रतिविम्वितः प्रीतिनिश्चलचक्षुपो जनस्य सर्वतः सहस्र- संख्यविलोचनैः शयलितगात्रयष्टिः, ऐरावताधिस्टः सहस्राक्ष इव साक्षादुपलक्ष्यमाणः, निक्षिप्तनिजयेपानुरूप निःशेपनेपथ्यस्य तत्क्षणगृहीतनिशितसृणेनिपादितां प्रतिपद्य सिन्धुरस्कन्धमध्यासितस्य समरकेतोरधिरकन्ध- मर्पितोभययाहुपाशः, पश्चिमासनाध्यासिना ताम्बूलदायकेन प्रतिवेलमुयमानकनकदण्डडामरेकचामरः, तुलित- गत्वरसमालतरुसण्डेन मायूरातपत्रमण्डलेन जयन्त इस संक्रन्दनानुचरीछतेन बालजलधरव्यूहेनान्धकारिता- प्रिमभूमिरप्रेसरेण सरयूवटासगि मत्तकोकिलं नाम बाहोद्यानमगच्छत् [ऐ]। -- . मालिकामुकुल:-मल्लिकाख्यातुमकलिगभिः, रचितः-निर्मितः, सर:-शिरोमाल्यं येन तादृशः पुनः मदान्धमधुकरध्यान- पाचाले मदान्धाना-मदारलानाम्, मधुकराणा-भ्रमराणाम् , ध्यान:-गुजनैः, वाचाले:-गुरोः, अंसशिखरावलम्पिभिः स्कन्धोपरिमागावलम्यिभिः, अभिनवैः नवीनेः, धूलीकदम्बमालम्वैः धूनीवदम्पाना-परामप्रचुरफदम्गभिरक्षाणाम् , प्रालम्पैः-फण्ठाद् जुतया लम्बमानमाल्य, उभासमानः उद्दीप्यमानः, फैः क इव ! अंसशिखरावलम्यिभिः सन्ध. यमावलम्यिभिः, निर्झरोधः पारिप्रवाहसमृदः, मैनाकनामा मनारसर, अचलः पर्वत इप, पुनः शिरीपतयः फुसुमकल्पितकर्णपूरः शिरीपतरो -शिरीपाख्यगृतविशेषस्य, या युगुम-पुष्पम् , तेन कल्पित -रचितः, कर्णपूरः- कर्णाभरणं येन तादृशः पुनः कर्पूरपरिमलमुचा कर्पूरसौरभाविष्का, चन्दनद्रवेण चन्दनार्दमेन, विहितसङ्गिी- णारागः विहितः कल्पितः, सर्वागीण-सशिव्यापकः, भराग.-अङ्गविलेपनं येन तादृशः; पुनः तत्कालोपनीतरतो. पलशफलशीतलं साल-तन्क्षणम्, उपनीततानि-प्रापितानि, योजितानीति यावत् , यानि, रसोपल शम्लानि-रमरूप- पापागभागः, तः पीतलम्, अमलमुक्ताफलमायं समुफामणिप्रचुरम्, अल्पं परिमितम्, भूपणकलापम् आग. रणसमूहम्, उदएन् धारयन; मत्त एव अच्छयान्तिरतादर्पणप्रतिविम्बितेः भटकान्तिरमाणेषु-निर्मलकान्ति फलितराशालरूपदपंगेपु, प्रतिविम्यिते:-प्रतिविम्वरूपेग दृश्यमाने, सहनसंस्यः पराशनसंख्या दः, श्रीनिनिश्चलचसुपः प्रीत्या-मेहेन, निचल-निरपन्दम् , चक्षुर्यस्य तादशस्य, जनस्य मार्गपतिदर्शकलोगस्य, लोचनः में, सर्यतः समन्तार, शयलितगात्रयष्टिः शरिता-चित्रिता, व्यानेत्यर्थः, गात्रयष्टिः-गरीररूपा यष्टियस्य तारामत एव ऐरापताधिरूमा ऐरावताफ्यमहागाम्दः, साक्षात् सहस्राश च साक्षारिन्द्र इप, उपलक्ष्यमाणः प्रतीयमानः; पुन. समरप.तो सदास्यतामारस,अधिस्कन्धरम्योपरि, अर्पितोभययाहुपाशः अर्पितः-स्थापितः, उगमापाय.-उगयपाहुरूपः, पारा-पन्धनविशेषो येन सारश, बीदास पमरकेतोः ! निक्षिप्तनिजयेषानुरूपनिःशेषपथ्यस्य निक्षित-सम् निज- पेगनुरू-पपामारयोचितम्, निशे-रामसम्, नेपथ्य-निमशरीरशोमा येन गास्यस्य, पुनः तरक्षणगृहीतनिशित- एणे तरक्षण-समलम्, गृहीता-गता, निशिता-तीगा, एनि.-भाशो येन तारसम्प, पुनः निपादितां हमिपस्ताम् , प्रतिपय प्राप्प, सिन्धुरस्कन्धं हनिरम्यम्, मापासितस्य भारूडम्प, पुनः पधिमासनाध्यासिना परिम- पधारमागापस्थितम, यह भागना-उपशनापारः, तदभ्यागिना-तारेचिना, ताम्बूलदायफन समूदानाधिपुर- पेग, प्रतियेलं पम्, उदयमानफनरदण्डामरक्यामरः रसूयमानः-उक्षिप्यमानः, कनाडन-मुरमय- पान, समर:-गुरद, एकचामः-प्रधानन्यवनविशेो यस द्वारा पुनः नुलितगत्यरतमालतरपण्टेन मिना- उपमिः, गाय-बामगलानाम्, माया-तमान सामाग, ग-पष, पक्षी यार, येन Criन, भोसरेप मामा, मायरातपत्रमण्डलेन माम माम्, मयूरपति, या मयूगको पगडो मायूस, सर पद मार-म् , रामान गाईन, मन्धकारिताप्रिमभूमिः भन्यमरिया- पापा, अधिमा-मामी, भूमिति बारा, पेन सदर संमदनानुयरीस्टोन संम्दन-रम, अनुप वन-मनुपरवान, जलपरप्यूटन मेरमात्र, जयन्त दय दशा इन्स[] ·टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता प्रविश्य च तत्र परिमितान्तराजपुत्रपरिवृत इतस्ततस्तत्कालबद्धमुग्धकुङालानि नवपरिमलाकृष्टवाचाल- पट्पदालानिधूलीकदम्बगहनानि, कादम्बकुलनिषेवितोद्दण्डकमलिनीपत्रसण्डाश्च तटपाटलाकुसुमवासिताम्भसः क्रीडादीधिकाः, निदाघताताध्वगरचितपल्लवतल्पांश्च सलिलपरिपूरितालयालयलयितमध्यान् माधवीमण्डपान् , वातायनासीनवनिताकरप्रचेयतरुफलांश्च सुधापवधवलान् प्रासादकानवलोकयन्नविरलफलितजलजम्बूनिफुरुम्ब- मुद्तस्तोककुसुगस्तयाकेतकीस्तम्वमुच्चोचस्चीत्कारमुखराणां प्रेसतामनवरतमुद्घाटकानां घूर्गमाननभसि नभस्स- दाघट्टनजर्जरैर्जलतुपारजालकैर्जडीतनिदाघार्कशार्ककरवितानमापानकमृद्गरयजनितशृङ्गार गरीजनैर्वनशिख- ण्डिभिश्च युगपदारब्धताण्डवैर्मण्डितलतामण्डपमदूरवहदगाधनीरं सरय्वास्तीरपरिसरमुपासरत् [ओ]। टिप्पनकम्-उद्घाटकानां जलयन्त्राणाम् [ओ] । . . . च पुनः, प्रविश्य तदन्तःप्रवेश कृत्या, तत्र तस्मिन्नुयाने, परिमिताप्तराजपुत्रपरिवृतः परिमितः परिगणितैः, कतिपयरित्यर्थः, आप्तै:- विश्वस्तैः, राजपुत्रैः-नृपकुमारैः, परितः-परिवेष्टितः, इतस्ततः अन तन, तत्कालबद्धमुग्ध कुडालानि तत्कालं-सयः, पद्धाः-गृहीताः, गुग्धाः-मनोहराः, कुडाला:-कलिका यस्तादृशानि, पुनः नवपरिमलाकृष्ट वाचालपट्पदकुलानि नवपरिमले:-अभिनवसौरमैः, आकृष्टं-कृतार्पणम्, वाचालं-मुखरम्, पट्पदकुलं-भ्रमणनिकरो यै स्वादशानि, धूलीकम्यगहनानि धूलोकदम्बाना-वसन्तपिमासिकदम्यतरुविशेषाणाम् , गहनानि-वनानि च पुनः, काद- बकुलनिपेवितोद्दण्डकमलिनीपनखण्डाः कादम्बकुलेन-हंससमूहेन, निषेविताः-कृतसेवाः, उद्दण्डानाम्-उमतकाण्डा- नाम्, कमलिनीनां-कमलसमूहानाम्, पासण्डाः-दलदेशा यासु तादृशीः, पुनः तटपाटलाकुसुमवासिताम्भसः तटे- तीरे, यापाटला-कृष्णरन्ताख्यलताविशेपः, तस्याः कुसुमैः-पुप्पैः, वासितानि-मुगन्धकलितानि, अम्भासि-जलानि यासा तादृशीः फीडादीर्धिकाः क्रीडायापिकाः; च पुनः, निदाघतप्ताध्यगरचितपल्लयतल्पान् निदापततः-प्रीमतप्तैः, मध्यगैः- पयिकः, रचिताः-निर्मिताः, पल्लवतल्पाः-पहचशम्या येषु तादृशान्, सलिलपरिपूरितालचालयलयितमध्यान् सलिल- परिपूरितः-जलपरिपूरितः, भालयाल:-क्षमूले सेकार्थ मृदादिरचितर्जलाधारः, वलयित-वेष्टितम्, मयं येषो तादृशान्, माधधीमण्डपान् माधवीनामकलतागृहान् ; च पुनः, घातायनासीनयनिताकरप्रचेयतरुफलान् वातायनेषु- गवाक्षेषु, भासीनाभिः-उपविशन्तीभिः, यनिताभिः-वधूगिः, कराभ्यां-हस्वाभ्याम्, प्रचेयानि-प्रचेतु-घोटयितु मित्यर्थः, शास्यानि, सकालानि-रक्षाफलानि येषु तादृशान्, अत्युमतानियर्थः, पुनः सुधापडघवलान सुपाप:-पूर्णद्वैः, धवलान्- शुभ्रान्, प्रासादकान् राजगृहान् ; अवलोकयन् पश्यन् , सरय्या सरयूनद्याः, तीरपरिसरं तीरप्रान्तम्, उपासरत् उपजगाम, फोदशम् ! अविरलफलितजलजम्बूनिफुरम्यम् अपिरल-निरन्तरम् , सान्द्रमित्यर्थः, पलिताना-संजात- फलानाम् , जलजम्मूना-जलसम्पोंग फलनशीलानां जम्बूवृक्षाणाम् , निकुरम्ब-गन्दै यस्मिस्वादशम्; पुनः उद्गतस्तोक- फुसुमस्तयकतकीस्तम्यम् उद्गतः उन्मीलितः, स्तोकः-अल्पः, युसुमस्वयक:-पुष्पगुच्छो ये तादृशाः, केतकीसम्माः- फेतीसंशालतागाण्डा यरिंभखादशम् । पुनः उच्चोधरचीत्कारमुसराणाम् उर्थ-तारं यथा स्यात् तथा, उधरधिः- उद्गरगिः, चीलारः-ध्वनिविशेषः, मुसराणा-सन्दायमानानाम्, पुनः अनवरतं निरन्तरम् , प्रेहतां चलताम् , আম্বিয়- मागानामिति यापत् , उदाटकानांवपावलोदरणयप्राणाम् , नभसि गगने,घूर्णमानःप्राम्यमि,नमसदाघहनजनरः मगम्यत. पपनम्स, आपनेन-आपारानेन, जर्जरेः-राठीभूः, जलतुपारजालकः उफयतोमूतमलविकारारमकहिमपातः, जहीरतनिदायकशाकरपितानं जहीरत.-शिशिरीस्तः, न्यमापारित इति यात्, निदाघे-प्रीपाले कर्कश:- कठोरः, ईस्स-गर्यस, करवितानः-पिरणविचारः, हिरणपो गगनमगपोतोचो या यस्मिरणम्, पुनः मापानक मृतसरपमनितमाः मापानो-गरापानगोनाम्, यो मारवः-गरमात्याविशेषापनिः, तेन जनितः-माविपितः, मार:-वरारपरराविशेषो येषु तारः, युगपत् एमाले, आरग्धताण्डवैः आरधनूलोः, नगरीजनः प्रावनगरी. धामन्योः, पशिसण्डिभिः यनमध, मण्डितलतामण्डपम् महतलतागृहम् । पुनः अदूरयदद्गाधनीर ·विलकमञ्जरी। २३७ तत्र व संनिधाने मकरध्वजायतनस्य नितान्तसुभगे भूविभागे प्रथममेघागत्य परिजनेन सूत्रितम् , अनतिमात्रोच्छ्रितस्य प्रशस्तविस्तारभाजः कूजितानुमीयमाननीलपल्लयप्रभान्धकारावगुण्ठितकलकण्ठकुलस्य लम्बमानवहलफललुम्विस्तम्बभारदूरावर्जितोदारविटपस्य जलतुपारवर्पिणा सरलि(सि)तसमदहंससारसारण नभस्वता स्वैरमान्दोलितसान्द्रशाखामण्डलस्य तरुणसहकारखण्डस्य मध्ये महता बालकदलीयनेन कवचितम्, [औ], अचिरयिकचानामजिरशिरीपशासिनामलिविघट्टितर्गलद्भिर्यालशुकशकुनिगलनालनीलेः प्रसूनस्तवकै- राकाशजाहीशैवलैरिव शैत्यलोलेरनुसृतपुरोभागम् , प्रतिमित्तिलम्बितविचित्रविससूत्रचामरम्, प्रतिद्वारमा- बद्धहरिचन्दनप्रयालवन्दनमालम् , प्रतिस्तम्भमारोपितहिमशिलाशालभञ्जिकम् , प्रतिगवाक्षमुपनिहितकालागुरु- टिप्पनकम्-सारवेण सरप्वाः सस्केन [भौ] । . . भद्रे-समीपे, वहत-स्पन्दमानम्, अगाधम् अतिगम्भीर नीरे यस्य तादृशम् , [ओ]। च पुनः, तत्र तस्मिन् , तीर- परिसर इत्यर्थः, जलमण्डपम्-जलगृहम् , अगच्छत् गतवान् । कीदृशम् ? मकरध्वजायतनस्य कामदेवमन्दिरस्य, सन्निधाने समीपे, नितान्तसुभगे अत्यन्तमनोदरे, भूविभागे भूमिप्रदेशे, प्रथममेव पूर्वमेव, मागत्य आगमनं कृत्वा, परिजनेन वपरिवारेग, सूनितं रचितम् , पुनः तरुणसहकारखण्डस्य परिणतातिसुरभिरसालवनस्य, मध्ये, महता विस्तृतेन, पालकदलीवनेन नवरदल्याख्यप्रसिद्धफलप्रसविरक्षसमूहेन, फवचितं परितो वेष्टितम् , कीदृशस्य तस्य मध्ये ! अनतिमात्रोच्छ्रितस्य अनत्यन्तोन्नतस्य; पुनः प्रशस्तविस्तारभाजः अतिविस्तारशालिनः; पुनः कूजितानुमीयमान- नीलपल्लवप्रमान्धकारावगुण्ठितकलकण्ठकुलस्य कूजितेन-शब्दविशेषेण, अनुमीयमानम्-अनुमित्यात्मकज्ञान- विषयीक्रियमाणम् , नीलपल्लवानों-कृष्णवर्णनवदलानाम् , याः प्रभाः कान्तयः, तद्रूपैः, अन्धकारः, अवगुण्ठितम्-आच्छादितम् , कलकण्ठाना-कोकिलानाम् , कुलं-समूहो यस्मितादृशय; पुनः लम्बमानबहलफललुम्विस्तम्बभारदूरावर्जितोदार- विटपस्य लम्बमाना:-अधो नमन्त्यः, पहलफला:-बहुफलाः, या उम्ययः-प्रतिशाखावलम्बमानफलसमूहात्मका गुच्छाः, तासां स्तम्पस्य-समूहस्य, भारेग-गुरुतया, दूर-दूरपर्यन्तम् , आवर्जिताः-आनमिता , उदाराः-विस्तृताः, विटपा:-शाखा यस्य सादशस्य; पुनः नभखता वायुना, स्वैर खेच्छानुसारम्, आन्दोलितसान्द्रशाखामण्डलस्य आन्दोलित-प्रकम्पितम् , सान्द्र-निबिडम्शाखामण्डलं-शाखासमूहो यस्य सादृशस्य, कीदृशेन वायुना ? जलतुपारवर्पिणा जलहिमकणोत्क्षेपिणा, पुनः सरसितसमदहंससारसारण सरसिताः-सरसतामापादिताः, यद्वा' सरसिवेन-शब्देन सहिताः, शब्दायमाना इत्यर्थः, ये समदाः मदान्विताः, ईससाराः-हंसश्रेष्ठाः, तैः सारवेण-मुखरेण, यद्वा सरसिताः-सशब्दाः, समदाः-हन्विताच, हंससाराः-श्रेष्ठहंसा येन तेन सरसितसमदहंससारेण, पुनः सारवेण-सरयूनीसम्बन्धिना, सरयूनदीजलसरपशिनेत्यर्थः [औ] । पुनः प्रसूनस्तवकैः पुष्पगुच्छः, अनुस्तपुरोभागम् अनुसृतः-आश्रितः, व्याप्त इति यावत्, पुरोभागः-अप्रभागो यस्य तादृशम् , केषां तैः ! अचिरविकचानाम् अभिनवविकसितानाम्, अजिरशिरीपशाखिनां प्राङ्गणवर्तिशिरीपाख्यरक्ष- विशेषाणाम् ; कीदृशैस्तैः? अलिविघट्टितैः भ्रमरवि लेपितैः, पुनः गलद्भिः पतद्भिः पुनः बालशुकशकुनिगलनाल. नील मालाना-शैशवावस्थानाम्, शुकशकुनीना-शुकाख्यपक्षिविशेषाणाम्, यद् गलनालं-पण्ठकाण्डः, तद्वद् नीलै:-कृष्ण- पणैः; कीदृशैः कैरिव ! शैत्यलोलैः शैत्येन हेतुना, लोलैः-तरलैः, आकाशजाह्नवीशैवलैरिव आकाशजाहव्याः-आकाश- गङ्गायाः, शवलैः-जलीयतृणविशेषैरिव; पुनः प्रतिभित्तिलम्वितविचित्रविसस्त्रचामरं प्रतिमित्ति-प्रतियुड्यम् , लम्बिताः-अधोनताः, विचिनाः-विविधवर्णाः, विससूत्राणां-मृणालतन्तूनाम् , चामरा -व्यजनविशेषा यसिंवादृशम् । पुनः प्रतिद्वारमायद्धहरिचन्दनप्रचालवन्दनमाले प्रतिद्वार-द्वारे द्वारे, आवद्धा-लम्बिता, हरिचन्दनप्रवालाना-हरिचन्दना. ख्यदिव्यशपालवानां चन्दनविशेषपाठवाना वा, वन्दनमाला-तोरणमाला यसिखादशम् । पुनः प्रतिस्तम्भं प्रतिस्थूगम्, आरोपितहिमशिलाशालभञ्जिफम् आरोपिता-स्थापिता, हिमशिलायाः-शीत्तलप्रस्तरस्य, शालभक्षिका-पुत्तलिका यस्मि- खादशम् । पुनः प्रतिगवाक्षं प्रतिवातायनम् , उपनिहितकालागुरुधूपघटिकम् उपनिहिता-आरोपिता, कालागुरुणां- ..

·२३८ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता धूपघटिकम् , सतारागणमिवाङ्गरागमणिभाजनैः, सान्धकारमिव परिमलाकृष्टमधुकरपटलै:, सज्योत्स्नमिव चीनांशुकवितानः, अतिशिशिरतया च जलकलशैरपि निविडकपटावगुण्ठितकर्णैरुत्पन्नशिरोवेदनैरिवाधिष्ठितम् , उद्यानहंसैरपि चनुसंपुटधृतमृणालसूत्रपिण्डैः प्रावरणपटवानार्थिभिरिवतस्ततो धावद्भिरध्यासितम् , आकीड- गिरिभिरपि वारंवारमुञ्चरत्तारमयूरकेकैराकारितनिदाघतप्तापरशिलोचयैरिवामुक्तसांनिध्यम् , अद्विपैरपि परस्पर- संबलितशाखैरभिलपितनिरन्तरशरीराश्लेपैरिव परीतम् , अरतिविनोदस्थानमिव सागरविप्रयोगे सरय्याः; दुर्गनिवेशमिय ग्रीष्मनिर्दयावस्कन्देषु शिशिरस्य, दाइञ्चरचिकित्सागृहमिष दिवसकरमण्डलप्रयोपु चन्द्र- मसः, शिशिरोपचारमन्दिरमिव वनाग्निसंतापातिवाहनेषु हिमगिरेः, उपरि वर्षतां च प्रावृषेण्ययनजलधरा- णामुळुरनिनादनर्तितमयूरमण्डलेन निपतता समन्तादान्तसंतानेन निरन्तरन्यस्तचन्द्रमणिशिलाप्रण्ालविगलि- मुगन्धिद्रव्यविशेषाणां यो धूपः, सस्य घटिका-घटी यस्मितादृशम् । पुनः अङ्गरागमणिभाजनैः मनरागाणाम्-अङ्गविलेपन. प्रव्याणाम् ; मणिभाजनैः-मणिमयपात्रः, सतारागणमिव तारागणसहितमिव । पुनः परिमलाइटमधुकरपटलैः परि- मलेन-सौरभेण, आकृष्टानि-कृताकर्षणानि, यानि मधुकरपटलानि-भ्रमररन्दानि, तैः, सान्धकारमिव अन्धकारसहितमिव । पुनः चीनांशुफवितानैः चीनांशुक-चीनदेशरचितवनम् , तत्सम्बन्धिभिः, वितानैः-उल्लोचः, सज्योत्नमिव ज्योत्स्नया, चन्द्रिकया सहितमिव; पुनः अतिशिशिरतया अतिशीतलतया हेतुना, उत्पन्न शिरोवेदनैरिव उत्पनशिरोव्यथैरिव, निविडकर्पटावगुण्ठितकर्णः निविडेन-सान्द्रेण, कपटेन-पटखण्डेन, अवगुण्ठितः-आवृतः, कर्णो येषां तादृशैः, जल- फलशैरपि जलपूर्णपटैरपि, किमुत तनत्यमनुष्यरित्यर्थः, अधिष्ठितम् माश्रितम् । पुनः प्रावरणपटवानार्थिभिरिव प्रावरणपट:-शीतावरणवस्त्रम्, तस्य धान-निर्माणम् , तदर्थिभिरिव-तदभिलाषिभिरिवेत्युरप्रेक्षा, चनसम्पुटधृतमृणाल- सूत्रपिण्डैः, चघुसम्पुटेन-सम्पुटितचमुभ्याम् , धृतः-गृहीतः, मृणालसूत्रपिण्डः-विसतन्तुपिण्डो यैस्वादशः, पुनः इतस्ततः मन तत्र, धायद्भिः सघरद्भिः, उद्यानहंसैरपि क्रीडाकान नहंसैरपि, किमुतान्यजनैरित्यर्थः, अध्यासितम् अधिष्ठितम् । पुनः वारंवारम् अनेम्यारम् ; उधरत्तारमयूरकेकैः उचरन्ती, तारा-उया, मयूराणां केका-कूजितविशेषो येषु येभ्यो या तादृशैः, अत एव आकारितनिदायततापरशिलोच्चयैरिव आकारिताः-शैल्यानुशीलनाय आहूताः, निदाघे-धीप्मे, अपरे-भन्ये, शिलोचयाः-पर्वता यस्तादृशैरिवेत्युप्रेक्षा, आक्रीडगिरिभिरपि क्रीडापर्वतैरपि, अमुक्कसानिध्यम् भमु- कम्-अस्यकम् , सान्निध्यं यस्य तादृशम् । पुनः परस्परसंवलितशाखैः परस्पर संवलिता-सम्पृका, शासा येषां तादृशः, भतः अभिलपितनिरन्तरशरीराश्लेपैरिव अमिलपितः, निरन्तरम्-अनवरतम्, शरीरालेपः-शरीरासको यैस्वारशेरिवे. स्युरप्रेक्षा, अशिपः पादपैः, परीतं व्याप्तम् । पुनः सरय्याः सरयूनद्याः, सागरविप्रयोगे समुद्ररूपपतिविरहे, परति- बिनोदस्यानमिय अरतिः-सेदः, सन्ताप इत्यर्थः, तस्य विनोदः-अपनोदनम्, शमनमित्यर्थः, तस्य स्थानमिवेत्युप्रेशा। पुनः शिशिरस्य तसंशकस्य महतोः,प्रीप्मनिर्दयावस्कन्देषुप्रीप्मेण-प्रीम ना, ये निर्दयाः-दृढतराः, अवस्कन्दाः-भाक्रमणानि, वेषु सरसु, दुर्गनिधेशमिव तद्वारणार्थप्राकारनिवेशमिये युरप्रेक्षा । पुनः चन्द्रमसः चन्द्रस्य, दिवसकरमण्डलप्रवेशेषु सूर्यविम्यप्रवेशेषु सरगु, दाहज्वरचिकित्सागृह मिव तद्विम्यकृतदाहजन्यग्वरस्य या चिकित्सा-प्रवीकारः, तद्गृहमिवेति घोरप्रेक्षा । पुनः हिमगिरेः हिमालयपर्वतस्य, वनाग्निसन्तापातियाहनेषु पनामिना-इन्द्र प्रक्षिप्तवमानलेन यः सन्तापः, सदतिवाहनेषु तदुपरामनेषु, तदर्थमित्यर्थः, शिशिरोपचारमन्दिरमिय शीतोपचारगृहन्मिवेन्युरप्रेक्षा । पुनः स्फाटिकेन रफटिकमणिमयेन, प्राकारयलयेनेर प्रानरमण्डटेनेव, पाथसां अलानाम् , प्रबाहेण निर्हरेण, प्रान्तेपु पर्यन्तप्रदेशेषु, एतपरिक्षेपं ता, परिक्षेपः-परिवेष्टनं यस्य तारशम् , सिम्यन्धिना तेन ! उपरि अर्पम्, घर्षतां वर्षणं पुर्वताम्, मायूपेण्ययनजलधराणां प्रारपेयाः-वर्षासम्बन्धिनो ये यात्राः, सदूपाणां जलधराणा-मेघानाम्, तरसम्बन्धिनेसपा, कीरशेन प्रबाहेग । उद्धरनिनाद्नर्तितमयूरमण्डलेन उद्धरेण-उमेन, निनादेन-भनिना, नर्तित-गुल कारितम् , मयूर मण्डलं-मयूरसग्रहो येन तारोन, पुनः समन्तात् गर्वतः, निपतता स्पन्दमानेन, पुनः प्रधान्तसन्तानेन भपिचिराम- पारेण, पुनः निरन्तरन्यस्तचन्द्रमणिशिलामणालपिगलिसेन निरन्तरम् अविरलम्, म्यमा स्थापिता, या यन्त्र ·तिलकमञ्जरी। २३९ 'तेन स्थवीयसा पाथसां प्रवाहेण प्राकारवलयेनेव स्फाटिकेन प्रान्तेषु कृतपरिक्षेपम् [अं], अम्लानमल्लिका- माल्यरचितशेखराभिः श्रयणावलम्बिशेयलयहरीहरितायमाननवयन्यूकपाण्डुगण्डस्थलामिः कण्ठकन्दलामुक्त हिमगुलिकाहारभासितोलवस्तनफलश भिरसिवोत्पलनालयलयाधिष्ठिवप्रकोष्टकाण्डाभिः पद्दे पदे रणितमधु- करजालकिङ्किणीचक्रयालेन बकुलमालामेखलागुणेन परिक्षिप्तधनजघनभागाभिर्घनसारसंपर्ककर्कशामोदेन स्पर्शेन्द्रियहारिणा हरिचन्दनरसद्रवेण संपादिताप्रपदीनचर्चाभिर्जलाविससूत्रसंच्यानयाहिनीभिरुयानदेयता- भिरिव संभूयोपस्थिताभिरभिनवयौवनाभिरिरमणीभिरध्यासितविक्तवावायनम्, अतिविचित्रानेकचित्रशालं जलमण्डपमगच्छत् [अ]। । प्रविश्य प तत्र कतिपयाप्तसहचरसहायो विभावयनितस्ततस्तस्य रचनाविचित्रतामतिचिरं वभ्राम, विरतकौतुकच पद्भिरमतः श्वासपरिमलावष्टेरलिभिरभ्यर्थित इयानल्पमेकं कुसुमतल्पमध्यास्त । निषष्णं . मणिशिला-चन्द्रकान्तमणिरूपः प्रस्वरः, तत्सम्यन्धि यत् प्रणाल-जलनिर्गमनमार्गः, ततो . विगलिवेन-स्यन्दितेन, अतः स्थयीयसा अविस्थूलेन [अं] पुनः पाररमणीभिः वेश्याभिः, अध्यासितवातायनम् अध्यासितम्-उपविष्टम् , अधिष्ठितमित्यर्थः, पातायन-गयाक्षो यस्य तादृशम् , कीदृशीभिः १ अम्लानमल्लिकामाल्यरचितशेखराभिः अम्लानानाम्- अचिरावचितानाम् ; मल्लिकानां-तदास्यकुमुमानाम् , यन्माल्यं वेन रचितं शेसर-शिरोमण्डनं याभिस्वादशीभिः; पुनः श्रवणा- पलम्बिशैवलवल्लरीहरितायमाननवयन्धूकपाण्डुगण्डस्यलाभिः श्रवणावलम्पिनी-ठावलम्यिनी, या शैवल- चहरी-शेल्यापायकतृणजसलतिका, तया, हरितायमान-हरितवर्णायमानम् , नवबन्धूकपाण्डु-नव-नवीनं यद् बन्धूकं-तदाख्य- रककुगुमम्, तद्वत्, पाण्डु-रफवर्णम् , गण्डस्थलं-कपोलस्थलं यासां ताशीमिः, पुनः कण्ठकन्दलामुक्तहिमगुलिकाहार- भासितोप्रतस्तनकलशाभिः कण्ठकन्दलेन-यण्ठनालेन, अमुक्तः-शत्यानुभवाय भत्यक्तः, घृत इत्यर्थः, यः, हिमगुलिका- हारः-हिमसण्डमाला, वेन भासिती-उद्दीपिता-उन्नती, स्तनकलशो फलशायमानस्तनी यासां तादृशीभिः; पुनः असितोत्पल- नालयलयाधिष्ठितप्रकोष्ठंकाण्डामिः भसितोपलनालवलयेन नीलकमलदण्डमण्डलेन, अधिष्ठितः-व्याप्तः, प्रकोष्ठकाण्ड:- मंपियन्धाधोभागरूपो दण्डो यासो तादृशीमिः, पुनः पदे पदे प्रतिपदम्, प्रतिपादन्यासमित्यर्थः, रणितमधुकरजाल- किङ्किणीचकवालेन रगित-शब्दायितम्, मधुकरजालरूप-भ्रमरमण्डलात्मकम् , किङ्किणीचकबाल-क्षुद्रघण्टिकामण्डलं यस्मितादृशेन, यफुलमालामेखलागुणेन पकुलमालायाः-चकुलाख्यकुसुमविशेषमालारूपायाः, मेसलायाः-स्त्रीकटिभूषणस्य, गुणेन-सूत्रेण, परिक्षिप्तधनजघनभागाभिः परिक्षितः-परिवेष्टितः, धनः-दृढः, जघनभाग:-कटिपुरोभागमण्डलं यासां ताशीभिः पुनः हरिचन्दनरसदवेण हरिचन्दनाख्यचन्दनविशेपरसपङ्केन, सम्पादिताप्रपदीनवर्चाभिः सम्पादिता- कृता, आप्रपदीना-पादामपर्यन्ता, चर्चा-शरीरविक्रेपनं यामितादृशीभिः; कीदृशेन तेन घनसारसम्पर्ककर्कशामोदेन घनसारस्य-करस्य, सम्पर्केण-मिश्रणैन, कर्कशः- उत्कटः, आमोदः-सुगन्धी यस्य तादृशैन, पुनः स्पर्शेन्द्रियहारिणा त्वगिन्द्रियकर्षिणा, भतिचीतलेनेत्यर्थः; पुनः जलाई विससूत्रसंव्यानवाहिनीमिः जलाई जलाप्ठतम्, यद् बिससूत्राणां मृणालतन्तूनाम् , संव्यानम्-उत्तरीयवन्त्रम्, तद्वाहिनीमिः-तारिणीभिः; कामिरिक सम्भूय संपीभूय, उपस्थिताभिः उपागतामिः, उद्यानदेयताभिरिव क्रीडावनदेवताभिरिवेत्युत्प्रेक्षा; पुनः अभिनवयौवनाभिः नवीनयुवतीभिः। पुनः कीदृशम् ? अतिविचित्रानेकचित्रशालम् गतिविचित्रा:-अत्यन्तविलक्षणाः, अनेकाः बहवः, चिनशालाः-आलेख्यगृहा यम्मिस्वादृशम् [] च पुनः, तत्र तस्मिन् जलमण्डप इत्यर्थः, प्रविश्य प्रवेशं कृत्वा, कतिपयाप्तसहचरसहायः कतिपयः-परि- गणितः, आतैः-विश्वस्तः, सहचरैः-सहगामिभिः, सहाय:-सहितः, इतस्ततः अत्र तन, तस्य जलमण्डपस्य, रचना- विचित्रता रचनावलक्षण्यम् , विभावयन् पर्यालोचयन, अतिचिरम् अतिदीर्घकालम्, बभ्राम भ्राम्यति स । च पुनः, चिरतकौतुकः निवृत्ततवैचित्र्यावलोकनकुतूहलः सन् , अग्रतः अमे, कणद्भिः गुअद्भिः, श्वासपरिमलाकः बासस्य नासामारतस्य, परिमलैः-सौरभैः, आकृष्टः कृतार्पणः, अलिभिः भ्रम, अनल्पम् अत्यन्तम्, अभ्यर्थित इव प्रार्थित .

·२४० टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता च तत्र तमुपसेवितुमतीव सेवाशलाः कलाविदो विदितसकलशास्त्रतत्त्वाः कवयो घाग्मिनः काव्यगुण- दोपज्ञा विज्ञातविविधपुराणेतिहासकथाः कथाख्यायिकानाटकादिप्रबन्धबद्धरतयो रतितत्रपरम्परापरामर्शरसिक- मनसः प्रियदर्शना विदग्धोज्ज्वलवेपवपुषः परिहासशीलाः स्वभावपेशलोक्तयः प्रत्येकमावेदिताः प्रतिहारेण राजपुत्राः प्राविशन् । अपरेऽपि तत्कालसेवोचिताः सवयसः प्रधानराजलोकाः संनिधुः [क]। यथास्थानमुपविष्टैश्च तैः सह प्रस्तुतविचित्रकथालापस्य चित्रपदभङ्गसूचितानेकसुन्दरोदारार्थी प्रवृत्ता कथञ्चित् तस्य चित्रालङ्कारभूयिष्ठा काव्यगोष्टी । तत्र च पश्यमानासु विद्वत्सभालब्धख्यातिपु प्रहेलिका- जातिपु, चिन्त्यमानेषु मन्दमतिजनितनिवेदेषु प्रश्नोत्तरप्रभेदेपु, भाव्यमानासु प्रसन्नगम्भीरभावार्थासु पदमज्ञक- । - - . इव, एकम् अद्वितीयम् , कुसुमतल्पं पुष्पशय्याम् , अध्यास्त तदुपरि उपाविशत् । तत्र तस्मिन् , कुमुमतल्प इत्यर्थः, निपण्णम् उपविष्टम्, तहरिवाहनम् , सेवितुं परिचरितुम् , राजपुत्राः राजकुमाराः, प्राविशन् प्रविष्टाः, कीदृशाः अतीव अतिशयेन, सेवाकुशलाः परिचरणनिपुणाः; पुनः कलाविदः शिल्पाभिज्ञाः; पुनः विदितसकलशास्त्रतत्याः परिशीलिताशेषशानसाराः; पुनः कवयः कवित्वशकिशालिनः; पुनः वाग्मिनः सम्यग्यकार:; पुनः काव्यगुणदोषशाः काव्यसम्बन्धिनो ये गुणाः-मापुर्यादयः; ये च दोषाः-श्रुतिकटुत्वादयः, तेषां विज्ञाः; विज्ञात विविधपुराणेतिहासकथाः विशाताः-सम्यगवगताः, अभ्यस्ता इत्यर्थः, विविधानि अनेकप्रकाराणि यानि पुराणानि-सर्गप्रतिसर्गादिपघलक्षणोपेतप्रबन्धाः, इतिहासाः-महाभारतादिपूर्ववृत्तार्थकमन्याः, तेषां कथा:-कथानकानि यस्तादृशाः; पुनः कथाख्यायिकानाटकादिप्रबन्ध- बद्धरतयः कथा नाम-कादम्वर्यादयः कल्पितप्रवन्धाः, आख्यायिका-उपलब्धार्थकः प्रबन्धः, नाटक-दृश्यकाव्यम् , तदादयः- तत्प्रभृतयो ये प्रबन्धाः-प्रन्थाः, तेषु बद्धरतयः-बद्धानुरागाः; पुनः रतितन्त्रपरम्परापरामर्शरसिकमनसः रवितन्त्रस्य- रतिशास्त्रस्य, कामशास्त्रस्येत्यर्थः, या परम्परा-समूहः, तत्परामर्श-तत्समालोचने, रसिकम्-अनुरक्तं मनो येषां तादृशाः पुनः प्रियदर्शनाः प्रियम्-आनन्दजनकम् , दर्शनम्-अवलोकनं येषां तादृशाः पुनः विदग्धोज्वलवेषयपुपः विदग्धः- नेपुण्यपूर्णः, उज्वल:-उद्भासुरश्च, वेषः-कृत्रिमाशमण्डनं यस्य तादृशं, वपुः-शरीरं येषां तादृशाः; पुनः परिहासशीला: परिहासखमावाः; पुनः खभावपेशलोक्तयः खभावेन पेशलाः-प्रियाः, उक्तयः-वचनानि येषां तांदृशाः; पुनः प्रतीहारेण द्वारपालेन, प्रत्येकं प्रतिव्यक्ति, आवेदिताः हरिवाहनं प्रति सूचितागमनवार्ताः । अपरेऽपि अन्येऽपि, तत्कालसेवोचिताः तरवालसेवायोग्याः, सवयसः समानवयस्काः, प्रधानराजलोकाः मुख्यराजकीयजनाः, सनिदधुः सनिहिताः [क]। च पुनः, यथास्थानं सखस्थानमनतिक्रम्य, उपविष्टैः कृतोपवेशनैः, तैः राजपुत्रैः, सह, प्रस्तुतविचित्रकथा. लापस्य प्रस्तुतः-प्रारब्धः, विचित्रकथानाम्-अपूर्वस्थानाम् , भालापः-आभाषणं येन तादृशस्य, तस्य हरियाहनस्य,चित्रपद- महसूचितानेफसुन्दरोदारा चित्राणाम्-अर्थचिमालधारविशिष्टानाम्, पदानाम् , भलेन-विच्छित्सा, चमत्कृत्येत्यर्थः, सूचिताः-अभिव्यकाः, अनेके, मुन्दरा: मनोहराः, उदाराः-विस्तृताः, अर्था यया तादृशी, चित्रालझारभूयिष्ठा चित्रा- लद्वारप्रचुरा, फाव्यगोष्ठी काव्यपाठपरिपत् , कथञ्चित् केनापि प्रयरेणं, प्रता । पुनः तत्र गोष्टपाम्, विद्वत्समालब्ध. ख्यातिपु विद्वत्समाया-विद्रोप्ट्याम् , लन्धा-प्राप्ता, ख्यातिः-प्रसिद्धिर्याभिस्वादशीपु,प्रहेलिकाजातिपु प्रहेलपवि-सूचयति पास्वपिकागोपनपूर्पकमयास्तविकमसम्भाव्यमर्थ या रा.प्रहेलिका, यया-"पानीयं पातुमिच्छामि त्वतः कमललोचने । यदि दास्यसि नेच्छामिन दास्यति पियाम्यहम् ॥ इति, तजातियु-तजातीयेषु दुर्देवार्थकाव्येषु, पट्यमानासु पठनकमा क्रियमाणाम् । पुनः प्रश्नोत्तरभेदेषु प्रभोसरविशेषेषु, चिन्त्यमानेपु आलोन्यमानेषु, कीदृशेपु! मन्दमतिजनितनिदेपु मन्दमतीनाम्- आपोदारामपुक्षीनाम् , जनितः-उत्पादितः, निदः-ग्लानियस्वाशे ।पुनः प्रसनगम्भीरभावार्थासु प्रसपः-श्रवणमात्रेण मोरिषयः, गम्भीर:-गाम्भीर्यगुणयुक्कर, भावार्थ:-अभिप्रायविषयाथों यासा वादशीपु, पट्मासकगाथासु पदम-धर्मः, अर्थः, कामः, मोक्षः, लोरः, तत्वाधः' एए पदिपयेषु, प्रज्ञा येयों पदप्राकाः, तदुक्तम्-"धर्माध-काम-मोक्षेषु लोकनस्वार: योरपि । पदय प्रशा तु पसासो पद्मशः परिगीतिः ॥ १॥ इति, ती पणयामु-तरीयापापु, भाग्यमानासु आलोय. .

·तिलकमञ्जरी। २४१ गाथासु, विमृश्यमानेषु वाधानुपदसंपादितोत्सेकेषु बिन्दुमावाक्षरच्युतकश्शोकेपु, हस्यमानेषु दीर्घकालानुभूत- निष्फलचिन्तामौनेषु प्राज्ञमन्येपुं, प्रकाश्यमाने साधुवादविधिना बुधाना वोधरभसे, विजृम्भमाणे निर्भर सभ्यानां कौतुकरसे काव्येष्यतीव रसिकः सर्वदा निकटवर्ती कुमारस्य नर्मपान सकलराजपुत्राणां मञ्जीरनामा वन्दिपुत्रः किञ्चिदुपसृत्य हसिाहनमवोचत् [ख]-'कुमार' प्रक्रमागतमेन किश्चिद् विज्ञाप्यसे । कुरु क्षण- मात्रमवधानदानेनानुग्रहम् , अस्यैव समनन्तरातिक्रान्तस्य मधुमासस्य शुद्धत्रयोदश्यामहमहमिकोपदर्शितनिज- विभवविच्छर्दैन नगरीनिवासिना भुजङ्गलोकेन भक्त्या प्रवर्तितं यात्रोत्सवमवेक्षितुमिदमेव सर्वतोविरचित- विचिनवस्त्रध्वजवितानमात्तकनकशृङ्गवेश्यागनाभुजङ्गजनपरस्परारब्धजलसेकयुद्धं भगरतो मकरध्वजस्यायतन- मागतोऽस्मि, विस्मयस्मेरचक्षुपा च प्रविशता मया प्राङ्गणसहकारपादपस्य मूले मृणालसूत्रबलयितपीना विभागं मध्यभागविन्यस्तमुग्धस्तनमुखमुद्रेण स्त्यानतुहिनपाण्डुरत्विषा शोपाधिगतकाठिन्येन चन्दनपङ्कवेदिकायन्धन मानासु, पुन याघानुपदसम्पादितोत्सेकेषु अनुपद-प्रतिपदम् , सम्पादित , पाधस्य अर्थबोधव्यांघातस्य, उत्सेक -आधिक्य यैस्तादृशेषु, विन्दुमात्राक्षरच्युतकरलोकेपु विन्दुच्युत , मानाच्युत , अक्षरच्युत इति बिदुमात्राक्षरच्युतास्ते एव बिन्दुमानाक्षरच्युतका , तादृशेषु श्लोकेषु विमृश्यमानेषु विविध्यमानेषु । पुन दीर्यकालानुभूतनिष्फलचिन्तामोनेपु दीर्घकालं-चिरकालम् , अनुभूत-प्रतीतम् , निष्फलचिन्तया-निष्फलभावनया, मौन-मूकत्व येषा तादृशेषु, प्राज्ञम्मन्येषु आत्मानं प्राज्ञ-पण्डित मन्यन्ते न तु पण्डिता ये ते प्राज्ञम्मन्या , तेषु, हस्यमानेषु उपहासास्पदतामापाद्यमानेषु । पुन । बुधानां पण्डितानाम् , वोधरमसे बोधवेगे, अर्थयोधाविलम्बे इति यावत्, साधुघादविधिना प्रशसाविधानेन, प्रकाश्य माने प्रकटीक्रियमाणे । पुन सभ्यानां सभाया-गोष्ठया साधु सभ्य , तेषा कौतुकरसे काव्यालापकुतूहलात्मकरसे, निर्भरम् अत्यन्तम् , विजृम्भमाणे प्रकाशमाने, मजीरनामा मञीरसज्ञक, धन्दिपुत्रः स्तुतिपाठकपुर , किञ्चित् ईषत्, उपसृत्य समीपमागत्य, हरिवाहनं तदाख्य मेघवाहननृपकुमारम् , अवोचत् उक्तवान् , कीदृश - काव्येषु काव्यविषये, अतीव रसिका असन्तानुरागी, पुन सर्वदा सर्वकालम् , कुमारस्य हरिवाहनस्य, निकटवर्ती पार्ववर्ती सकलराज पुत्राणां समस्तनृपकुमाराणाम्, नर्मपात्रं परिहासास्पदम् [ख] । किमवोचदित्याह-कुमार। भो नृपात्मज!, प्रक्रमागत. मेव प्रासनिकमेव, किञ्चित् किमपि वृत्तम् , विज्ञाप्यसे निवेद्यसे, अवधानदानेन मनोवृत्तिदानेन, क्षणमात्रे मुहूर्तमानम् , अनुग्रहं कृपा कुरु, विषयान्तरान्निवल वक्ष्यमागवृत्तश्रवणे मन समाधेहीत्यर्थ , समनन्तरातिकान्तस्य अव्यवहितव्यती- तस्य मधुमासस्य चैत्रमासस्य, शुद्धत्रयोदश्या शुरुनयोदशतिथौ, अहमहमिकोपदर्शितनिजविभवविच्छर्दैन अह महमिक्या-पारस्परिकस्पर्धया, उपदर्शित , निजविमवविच्छद -स्खवित्तव्ययो येन तादृशेन, नगरीनिवासिना अयोध्यावास्त. व्येन, भुजङ्गलोकेन विटजनेन, भत्या कामदेवप्रीत्या, प्रवर्तितं प्रारब्धम्, यात्रोत्सय कामदेवमदिरयात्रोत्सवम् , अपेक्षितु द्रष्टुम् , सर्वतः परित , विरचितविचिनवनवनवितानं विरचित -निर्मित , विचित्रचनाणी ध्वज- पताका, वितान -उल्लेवश्च, यद्वा ध्वजरूपो वितान , ध्वजानो वितान -विस्तारो वा यस्मितादृशम् , पुन आत्तकनकशृङ्ग- वेश्यागनाभुजङ्गजनपरस्परारब्धजलसेकयुद्धम् भाप्त-प्राप्तम्, गृहीतमित्यर्थ , कनक्शा-सुवर्णमयनलिका यामि- स्वादशीभि, श्याइनामि –वेश्यारूपाभि लीभि, भुजामने विटजनैध, परस्परम्, भारन्ध-प्रवर्तितम् , जलसेकयुद्ध- जलसेचनसमामो यस्मिंस्तादृशम्, भगवत. पूज्यस्य, मकरध्वजस्य कामदेवस्य, इदमेव प्रत्यक्षभूतमेव, आयतनं मन्दि- आगतोऽसि उपस्थितोऽस्मि । च पुन , प्रविशता प्रवेश कुर्वता, विस्मयस्सेरचक्षुपा विस्मयेन-आवर्यग, स्मेर-विकस्वरम्, चक्षुर्यस्य तादृशेन, मया, प्राङ्गणसहकारपादपस्य मन्दिरप्राङ्गणवर्तिचूतरक्षस्य, मूले अधत्तात्, ताडीपत्रसण्डं तालपनखण्डम् , अवलोकितं दृष्टम् , कीदृशम् मृणालसूत्रक्लयितमीवाविभाग मृणालस्प्रेग- विगतन्तुना, वलयितः वेष्टित , प्रीवाविभाग -कण्ठस्थल यस्य तादृशम्, पुन मध्यमागविन्यस्तमुग्धस्तनमुसमुद्रेण मप्यभागे-मध्यस्थले, विन्यस्ता-रचिता, मुग्धस्य-सुन्दरस्य, स्तनमुखस्य, मुद्रा प्रतिसातम्मिस्वादशेन, पुन स्थान तुहिनपाण्डुरत्विषा स्यान-धनीभूतम्, यद् तुहिन-हिमम् , तद्वत् पाण्डरा-पीतवर्णमिश्रित श्यणा, खिद-कान्तिर्यस्य तादृशेन, पुन शोपाधिगतकाठिन्येन शोपेण-शुपतया, अधिगत काठिन्य-पनीमावो येन तादृशेन, चन्दनपवेदिका ३१तिलक. + ·२४२ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता संदानितोभयान्तमभिमत वियोगविधुराभीरकामिनीकपोलपाण्डु वाडीपत्रखण्डमवलोकितम् [ग] | आदाय च सकौतुकेनोत्तरीयवस्खैकदेशे नियन्त्रितम् , अवसितायां च यात्रायां निज निवासमागतेन विजने निविश्य कौतुकावेशात् कस्येदमिति सर्वतो निरूपितम् , अपश्यता च पृष्टे नामाक्षराणि तत्क्षणमेवापनीय मुद्रामुद्वेष्टितम् , दृष्टा च तत्र ललितपदसंनिवेशा सान्द्रमृगमदमपीपङ्कलिखितैः प्रत्यप्रकुङ्कुमपत्रभङ्गशोभिभिः कृष्णागुरुधूपवास- संभृतसौरभातिरेकैरभिनवमौक्तिकक्षोदविशदवर्णेन पुण्यपरिमलमुचा कर्पूरचूर्णेन समन्तादवकीर्णैर्निरन्तरैरपि परस्परासस्पर्शिभिरयाप्तपरिणतिप्रकरैरपि सुकुमारसर्वावयथैरक्षरैरुपेता दुरवबोधतात्पर्यवस्तुरेकैवार्या, परिभाविता च पारंवारमादरव्यापारितहृदयेन, न तु तदीयं हृदयमवगतम् ; [५] । तदादिशतु कुमारः सर्वमेवानुक्रमेण किं तत् पत्रकं केन प्रेषितं कस्य वा प्रेपितं किमत्र कार्य विवक्षितम् ।' इत्युदीर्य विशदवर्णोच्चारया गिरा - टिप्पनकम्--निरन्तरैरपि परस्परसंस्पर्शिभिः यानि अन्तररहितानि तानि कयं परस्परासंस्पर्शीनि, अन्यत्र निरन्तराणि-संततानि, परस्परासलमानि च । अवाप्तपरिणतिप्रकरैरपि सुकुमारसर्वावयवैः ये प्राप्तपरिणाम- प्रकर्षास्ते कथं सौकुमार्ययुक्तसकलभुजाधवयवाः, अन्यत्र प्रकृष्टपरिणामानि सुश्लिप्टसर्वशिरःप्रभृत्यवयवानि च [५] । बन्धेन चन्दनपङ्कमयी या वेदिका-वेदिकाप्रतिकृतिः, तद्वन्धेन-तन्निवेशेन,सन्दानितोभयान्तं सन्दानिती-बद्धी, उभयान्तो- पूर्वापरान्तभागौ यस्य तादृशम् , पुनः अभिमतवियोगविधुरामीरकामिनीकपोलपाण्डु अभिमतवियोगेन-इष्टवियोगेन, विधुरा-व्यथिता, या भाभीरकामिनी गोपवधूः, तस्याः कपोलवत्-गण्डस्थलवत्, पाण्डु-पीनशुवर्णम् [ग] । च पुनः, आदाय गृहीत्वा, सकौतुकेन कुतूहलसहितेन, मयेति शेषः, उत्तरीयवस्नैकदेशे उत्तरीयवस्रायले, नियन्त्रितं बद्धम् । च पुनः, यात्रायां यात्रोत्सवे, अवसितायां समाप्तायाम् , निजनिवासं स्वगृहम् , आगवेन, मयेति शेषः, विजने रहसि, कौतुकावेशात् चुतूहलोदयात् , कस्य किंसम्बन्धि, इदं प्रत्यक्षभूतं पत्रम्, इति सर्वतः समन्तात् , निरूपितं विलोकितम् । च पुनः, पृष्ठे पृष्ठभागे, नामाक्षराणि नामघटकान्यक्षराणि, अपश्यता अनवलोकमानेन, मयेति शेषः, तत्क्षणमेय तत्कालमेव, मुद्राम् उभयान्तबन्धनम् , अपनीय दूरीकृय, उद्वेष्टितम् उद्घाटितम् , तत् पत्रमिति शेषः । च पुनः, तत्र तस्मिन् पत्रे, एकैच अद्वितीयैव, आर्या तदाख्यवृत्तबद्धः श्लोकः, दृष्टा दृष्टिगोचरीकृता । कीदृशी? ललितपद- सनिवेशा ललितः-मुन्दरः, पदसनिवेशः-पदविन्यासो यस्यां तादृशी; पुनः सान्द्रमृगमदमपीपद्धलिखितैः सान्द्रः- निबिडो यः, मृगमदस्य-वस्तूरिकायाः, मपीपङ्कः-पत्राघनकर्दमः, तेन लिखितैः, पुनः प्रत्यग्रकुमपत्रभङ्गशोभिभिः प्रत्यास्य-अभिनवस्य, कुछमपत्रस्य-केसरपत्रस्य यः, भगः-खण्डः, तद्वत् शोभनशीलः, पुनः कृष्णागुरुधूपवाससम्भृत- सौरभातिरेकैः कृष्णागुरुधूपस्य-कालागुरुधूपस्य, वासेन–सौरमेग, सम्मृतः-समोपतः, सौरभातिरेक -सुगन्धातिशयो येषां तादृशः, पुनः कर्पूरचूर्णन कर्पूरपरागेग, समन्तात् सर्वतः, अवकीर्णः व्याप्तः, कीदृशेन ? अमिनवमौक्तिफलोद- विशदयणेन अभिनवो यो मौक्तिकक्षोदः-मुक्तामणिचूर्णम् , तस्येव विशदः-शुध्रः, पर्ण:-कान्तिर्यस्य सादृशेन, पुनः पुण्य- परिमलमुचा पुम्पः-मनोहरो यः, परिमल:-गन्धः, तन्मचा-तदभिव्यअकेन, पुनः निरन्तरैरपि अकारहितरपि, परस्परासंस्पर्शिमिः परस्सरमसंसृष्टैरिति विरोधः, तत्परिहारे तु निरन्तरः सान्दरित्यर्थः, पुनः अवाप्तपरिणतिप्राप- रपि प्राप्तपरिपारोगरपि, मुफुमाराययवैः कोमलावयवैरिति विरोधः, पादः परिपारोत्तर काठिन्योदयात् , तत्सरिहारे तु मसीदायें प्राप्तदायोस्कर्षः, प्राप्तफलप्रसवोत्करिति पार्यः, अक्षरः लिपिभिः, उपेता अन्विता, पुनः दुरवयोध- तात्पर्यपस्तुः दुर्वेभावार्या। च पुनः, आदरख्यापारितहृदयेन आदरेण व्यापारित-प्रेरितं हृदयं यस्य येन या ताइरोन, मयेते शेषः, परिमाविता विचारिता, तदीयं तस्या आर्यायाः, हृदयं गूढार्थवस्तु, न अवगतं ज्ञानम् [घ] । तत् तसादेतोः,कुमारःधीमान, यनुक्रमेण मप्रश्नमानुसारम् आदिशतुयोधयतु,तत् पत्रक जाहीरयम् ,कि किमर्षयम् !, फेन प्रेषितं प्रेपफर्मतामादितम् !, या भया, फस्य पार्थ इति शेषः, प्रेषितम् !, अन मम्मिन् पत्रे, कार्य क. विवक्षितं यमभिप्रेतम् !, इत्युदीर्य इत्युक्तवा, विदादयणोंचारया विशदः-विषयः, वर्गानामुगार:-उपा. , ·तिलकमञ्जरी। २४३ सम्रागल्भ्यमार्यामिमां पपाठ- गुरुभिरदत्तां घोढुं वाञ्छन् मामक्रमात् त्वमचिरेण । स्थातासि पत्रपादपगहने तत्रान्तिकस्थामिः ॥ अस्यां च पठ्यमानायामवहिताः सर्वे सभासदो बभूवुः । परिभावयतामेव च तेपो पाठसमकालमेव प्रज्ञावलेन बुद्धवा कोशलाधिपतिसूनुरवदत्- 'सखे ! यत् तदासादितं त्वया तथाविधं ताडीपत्रकम् , असावनगलेखस्तावत् । स च कयाचिदीश्वरकन्यया समारूढपीढयौवनया गुणानुरागप्रगुणितेन स्वचेतसा विदग्धाप्तसहचरीजनेन वा भूयो भूयः प्रवर्तितया कुमारीजनसहोत्थामपत्रपामपहाय कस्यचित् पूर्वमेवानु- रागपिशुनैरिङ्गिताकारैरभिनन्दितोपांशुप्रयुक्तप्रार्थनस्य 'सुतनु ! सततानुवृत्तिपरोऽपि गुरुमिस्त्वदीये हमनु- गृहीतो भवत्याः प्रदाने, तदिदानीमनिच्छतोऽपि मे दुरात्मनानेन मदनवहिना दह्यमानमिदमनुचिते- 'नापि विधिना जीवितस्वामिनी कर्तुमिच्छति त्वामतर्कितोपायान्तरं हतहृदयम् , अतो नाहमत्रापराधी' टिप्पनकम् --उपांशु-रहः []। रणं या तादृश्या, गिरा वाण्या, समागल्भ्यं प्रागल्भ्येन-प्रौढतया, सहितं यथा स्यात् तथा, इमाम् उपस्थिताम् , भार्या पपाठ पठितवान्, गुरुभिरदत्तां चोढुं पान्छन् मामक्रमात् त्वमचिरेण । स्थातासि पत्रपादपगहने तत्रान्तिकस्याग्निः ॥१॥ गुरुभिः मत्पिप्रादिभिः, अदत्तां विद्वेषवशेन स्वयमप्रतिपादिताम्, माम् , अक्रमात्- प्रसिद्धोद्वाहप्रकार विनय, पलादपहारेणेत्यर्थः, वोढुं परिणेतुम् , वाञ्छन् इच्छन् , त्वम् , तत्र तान्मन् , यवारयोः सम्मे- लनमभूदित्यर्थः, पत्रपादपगहने पत्रपूर्णपक्षवने, अन्तिमस्थाग्निः पार्थस्थितामिरूपवैवाहिकोपकरणः, अचिरेण भवि- लम्बेन, स्थातासि स्थास्यसि, गृहे गुरुजनानुमनिरहितोद्वाहस्थानौचित्यादसम्भवाचेत्यर्थः, यद्वा बलादपहरणपूर्वकोताहजन्य- प्रत्यवायेन, अन्तिकस्थाग्निः पार्थज्वलदमिः, असिपत्रपादपगहने अरायः-रामा', सावन्मारणसामर्थ्यकलिनानीत्यर्थः, पनाणि येषां तादृशाना पादपाना-नारवृक्षाणाम् गहने-वने, स्थाता स्थितिकर्ता, भविष्यतीति शेषः, नरकं प्राप्स्सतीलधः । च पुनः, अस्याम् आर्यायाम् , पठ्यमानायाम् उचार्यमाणायाम् , सर्वे सकला, सभासदः सभोपविटा , अवदिताः तदर्थविचारे सावधानाः बभूवुः जाताः । परिभावयतामेव तदर्थमालोचयतामेर, तेषां सभामा मध्ये, कोदालाधि. पतिसूनुः पोशलाधिपतेः चोशलदेशाधिपतेः, मेघवाहनस्य, सनु:-कुमारः, हरिवाहनः, प्रशावलेन सद्धियलेन, पाठ- समकालमेय पाठसमय एव, युवा तत्तापर्यमवधार्य, अवदत् उत्तवान् । किमिलाह-ससे! भो गित्र, त्यया मजीरेण, तथाविधं तादृशम् , तत् अनुपदप्रस्तुतम् , या ताडीपरम्, आसादिनं प्राप्तम् , असौ सः, अनालेखः यामदेव विषयालेसः, तायदिति वाक्यालद्वारे। स च प्रकृतदेयश्च, कयाचित् अविदितनाममा, ईश्वरकन्यया पनाया युमार्या, कस्यचित् कस्यापि, महानागरिकस्य अत्यन्तनागरिकम्य, नगरवास्तव्यतया कान्तोपभोगमु शलस्य, यूनः तरुण- पुरुषस्य, पार्थ इति शेषः, प्रेषितः प्रेषणकीकृतः, कीदृश्या तया ! समारूढप्रौद्धयौवनया गमारूढं-सम्यगाप्तम् , मोद-प्रगल्भम्, यौवन-तारम्यं यया तारया, पुनः गुणानुरागप्रगुणितेन अभिमतनायकगुणप्रीतिरक्षेन, स्वचेतमा सकीयहृदयेन, विदग्धाप्तसहचरीजनेन चा निपुणविश्वस्तसतीजनेन या, भूयो भूयः पुनः पुनः, प्रवर्तितया प्रेरितया, फीददास्स यूनः ! तयेश्वरकन्यया कुमारीजनसहोत्यामपप्रपा युमारीजनानों सहोत्या-राहना, या अपप्रपा अन्यदेवक. सबा, ताम्, अपहाय त्यत्वा, अनुरागपिशुनैः अनुरागमूचकैः, इहिताकारः पेटतागः, आधारचेश्या, पूनिव, अभिनन्दितोपांशुप्रयुक्तप्रार्थनय अभिनन्दिता-अनुमोदिता, मीनत्यर्थः, उपाशुप्रयुगा-रहरि कता, प्रार्थना यस्य ताशय, पुनः सुतनु। हे मुन्दराति !, सततानुवृत्तिपरोऽपि निरन्तरानुसरणपरायणोऽपि, अई भवत्याः श्रीमा, प्रदानन, त्यदीयः भवरीयः, गुरुमिः पित्रादिभिः, न धनुगृहीतः अनुकम्पितः, तत् तस्सायेतोः, दानी सम्प्रति, गनिरिहतोऽपि स्वामनभिलपतोऽपि. मे मम, दुरारमना दुशमना, अनेन प्रत्यक्षमतेन, मदनयतिना कामानिना, दहमानं सन्तप्यमानम्, अतम्तिोपायान्तरम् भवनिम्-अनालोचितम्, उपायान्तरम्-रचितकारान्तरं येना म्, दतहदयं पिताम्, मनुचितेनापि भयोग्पनापि, अवधेनापीयः, विधिना प्रकारण, वो जीवितसामिनी माणसामिनीम् , समाप्रियामियर्थ , कर्नु धिधातुम् , परिणामः, इच्छति मिलती शम्, इदं ·२४४ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता इति दूतीमुखेन च रयापितनिजसाहसाध्यवसायस्य महानागरकस्य यूनः प्रेषितः [२] । प्रयोजनं पुनरदं विवक्षितम्-अकारणद्विधर्मदीयगुरुभिः सामप्रयोगोपक्रमेण कथञ्चिदपि न प्रतिपादितामपमानासहिष्णुतया प्रसिद्धमपहाय क्रममपहारादिना प्रकारेण मामुट्ठोदुमिच्छन्ननुचितकारी त्वम् , अतो मा त्वरस्व, सेत्स्यति तवैप कामः, यतः कतिपयैरेव दिवसैर्यत्र पुरादर्शनमावयोरभवत् , तत्र पत्रप्रायपादपगहने निगृहितो मदीयदूतिकया लमनपेक्षितापरविवाहमङ्गलोपकरणः केवलेनैवाग्निना सनाथीकृतपावः स्थास्यसि । स्थितश्च तत्र द्विवाभिराप्तसहचरीभिः सहानुपदमेव मे समुपस्थितायाः पाणिग्रहणमग्निसाक्षिकं कर्तासीति । यः पुन- रिहापरः 'केनापि वैगुण्येन गुरुभिरप्रदत्तामभिलपन मामन्यायतः क्षिप्रमेव प्राप्य नारकत्वमन्तिकज्वलदमिरसि- पनाणा पादपाना गहने स्थाता त्वं पापकारिन् ।" इति शापरूपोऽर्थः प्रकाशते, स सर्वथा निरवकाश एव । नहि विरक्ताः खियः कदाचिदक्षिगतानामीक्षणहारिणस्तादृशानुदारविरचनॉल्लेखानभिलिख्य तथाऽत्यादरेण टिप्पनकम्-अक्षिगतानां शत्रूणाम् [च] । . सङ्कल्पत इत्यर्थ , अतः असाढेतो , अत्र अस्मिन्, अवैधाचरण इत्यर्थ , अहम्, अपराधी दोपी, न भवेयमित्यर्थः, इति इत्यम्, दूतीमुखेन म्यदतीद्वारा, रयापितनिजसाहसाध्यवसायस्य ख्यापित -सन्देशवाचा निवेदितः, निज- साहसस्य-खानुचितकार्यस्य, अध्यवसाय -उद्योगो येन तादृशस्य [ड ]। पुन अत्र अस्मिन् लेखे, इद प्रयोजनं फलम् , विवक्षितं वक्तुमभिप्रेतम् , अकारणद्विप्टैः विनैव कारणम् अप्रीति प्रापित मदीयगुरुभिः मत्सिनादिभि , साम- प्रयोगोपक्रमेण सामप्रयोगरूप -सान्त्वनारूपो य उपक्रम -प्रकार , तेन कथञ्चिदपि कथमपि, न प्रतिपादितां दत्ताम् , माम् , अपमानासहिष्णुतया अप्रतिपादननन्यानादरासहनशीलतया, प्रसिद्ध वैधतया शिष्टाचारसिद्धम् , क्रम परिणय- प्रकारम्, अपहाय त्यक्त्या, अपहारादिना बलाद् ग्रहणप्रमृतिना, प्रकारेण, उद्घोढुं परिणेतुमिच्छन् , त्वं भवान् , अनु. चितकारी अयोग्याचारी, वर्तसे इति शेष , अत. अलादेतो , मा त्वरस्व न त्वरा कुरु, तव एष काम. मत्परिणय- मनोरथ , सेत्स्यति सिद्धिमेष्यति, यत. यस्मात्, कतिपयैरेय परिगणितैरेव, दिवसे. दिनै , यत्र यस्मिन्, आवयो , दर्शनं परस्सरमवोक्नम् , भभूत् जातम्, तत्र तस्मिन्, पत्रप्रायपादपगहने पनपूर्णक्षवने, मदीयदूतिकया महत्या, निगृहितः पिहित , त्वम्, अनपेक्षितापरविवाहमङ्गलोपकरण. अनपेक्षितम् , अपरं-अन्यतिरिक्तम् , विवाहरूपस्य मदरस्य-शुभर्मण , उपकरणं-साधनं येन तादृश , केवलाग्निना अमिमानतदुपकरणेन, सनाधीरुतपार्श्वः सनाथीकृत-सनायतामापादितम्, पाच-सविध यस्य तादृश , स्थास्यसि वर्तिष्यसे, च पुन , तत्र तस्मिन् स्थाने, स्थित. कृतावस्थितिक , द्विवाभि. द्वाभ्या तिसभिर्वा, आप्तसहचरीमिः विस्रब्धसखीभि , सह, अनुपदमेव अतिशीघ्रमेव, समुपस्थितायाः समागताया , समागमिध्यन्त्या इत्यर्थ , मे मम, अग्निसाक्षिकम् अमिरेद साक्षी साक्षादृष्टा, प्रमाग- भूत इत्यर्थ , यस्य तादृशम् , पाणिग्रहणं विवाहम्, कर्तासि करिष्यति, इति । इह अस्यामार्यायाम् , केनापि केनचित् , बैगुण्येन दाषेण, गुरुभिः पिनादिभि , अप्रदत्ता प्रदानकर्मतामनापादिताम् , मान, अमिलपन् बलादुद्दोद वाञ्छन्, त्वम् , अन्यायतः मनुचिताचरणात, क्षिप्रमेय शीघ्रमेव, नारफ्त्वं नरफदु समोत्कृत्वम्, प्राप्य, अन्तिफज्वलदग्निः अन्तिके-निकट, वरन-दीप्यमान , अप्तिर्यस तादृशः, ताइगमिसन्तप्यमान सनिसर्थ, असिपमाणां असय -कृपाणा काराणि कृपाणवद्धातकानि च पाणि येषां तादृशानाम्, पादपानां वृक्षाणाम् , गहने बने, स्थाता भविष्यधीति शेप, पापकारिन् ! भो पापिन् ।, इति ३४ , य , पुन, अपर , शाररूप , अर्थः अर्यान्तरमित्यय , प्रकाशते श्लेषमहिना प्रतिभासत, स अर्थ , सर्वथा सर्वप्रकारेण, निरवकाश पव असात एव । यत विरका अपरक्षाः, त्रिय , ईक्षण हारिण. नयनहारिण, उदारविरचनान विरिष्टविन्यासान् , तादृशान् अनुपदोपार्शितसरूपान्, रेखार, अभि. लिस्य सम्यग्लिसित्ता, अक्षिगताना शत्रुभूतजनानाम् , पार्थ इति शप, तथाऽत्यादरेण तागसन्तादरेग, कदा. , ·तिलकमञ्जरी। २४५ . . प्रेपयन्ति [च] । कौतुकेरिता परकहारी स्वयमेव मुद्रामुद्वेष्टय विदितकार्यतत्त्वा प्रकृतिपारिप्लवतया स्वीखभावस्य कदाचिन्मत्रभेदमाचरेदिति तां पञ्चयितुं तस्य च विलासिनश्छेकोक्तिगुणहार्यहृदयस्य वचनभङ्गी- वैदग्ध्यमात्मीयमाविष्कर्तुमप्रयत्नावसेयविवक्षितार्थो नायमभिलिखितः ।' इत्युक्तनति तस्मिन् सर्वेऽपि ते पार्श्ववर्तिनो यथावस्थितविदितलेखार्थाः समं मञ्जीरेण राजपुत्राः प्रजहपुः । अनेकधाकृतप्रतिभागुणस्तुतयश्च राजसूनोः पुनः प्रस्तुतकाव्यवस्तुविचारनिष्ठाः समरकेतुवर्जमतिष्ठन् । समरकेतुरपि विषादविच्छायवदनः शुष्काशनिनेव शिरसि ताडितस्तत्क्षणमेवाधोमुसोऽभवत् , उत्सृष्टसृष्टदीर्घनिःश्वासश्च निश्चलनयनयुगलो विगलि- ताभुशीकरछिन्नपक्ष्मा करानुष्ठनखलेखया भूतलमलिखत् [छ] । अवलोक्य च तथावस्थितं तमस्थान एव प्रतिपन्नशोकावस्थमुपजातविस्मयाः सभासदः किमेतदिति वितर्कतरलतारकाणि परस्पर मुखान्यवालोकयन् । अथ तेषां पुरोवर्ती समरकेतुना समानप्रतिपत्तिरत्यन्तम- भिमतो राजपुत्रस्य सकलशास्त्रभाषाविचक्षणः क्षीणभूयिष्ठशैशवे वयसि वर्तमानो माननीयः कुमारपरिमहस्य प्रकृतिप्रगल्भयाक् किमपि कोविदः परिहासकेलिपु कमलगुप्तनामा कलिङ्गदेशाधीशसूनुः शनैर्विहस्यावोचत्- चित् कदापि, नहि, प्रेपयन्ति उपस्थापयन्ति [च] ! कौतुकेरिता कुतूहलप्रेरिता, पनहारिका पत्रवाहिका दूती, खयमेव, मुद्रां पनोभयान्तबन्धनम् , उद्वेष्टय उद्घाट्य, विदितकार्यतत्त्वा विज्ञातवार्यसारा सती, वीखभावस्य, प्रकृति पारिसयतया प्रकृत्या चञ्चलतया, कदाचित् कदापि, मन्त्रभेद रहस्योद्घाटम्, आचरेत् कुर्यात्, इति अमादेतो, तां पनवाहिकाम् , वञ्चयितुं प्रतारयितुम, च पुन , छेकोक्तिगुणहार्यहृदयस्य छेक -विदग्ध , तस्य या उक्ति - वैदरण्यपूर्णोतिरियर्थ , तस्या गुणेर्हार्यहृदयस्य-आरपणीयहृदयस्य, यद्वा छोक्ति-कोक्तिरूपालङ्कार , तद्गुणेन तदात्मक गुणेन हार्यहृदयस्य, तस्य मनोगतस्य, विलासिन विलासनिपुणस्य, त प्रतीत्यर्थ , आत्मीयं-खकीयम् , पचनमही वैदग्ध्यं वचनस्य भङ्गी-कौटिल्य विच्छित्तिर्वा, तद्वैदग्थ्य-तपुण्यम् , कोक्तिकौशलमित्यर्थ , आविष्फत प्रारमितुम्, अप्रयतापसेयविधक्षितार्थ. अप्रयन-विनवोहापोहप्रयासम्, अवसेय -अवधारणीय , विवक्षित -वभिप्रेत, अर्थों यस्य तादृश , अयं रेख , न अभिलिखित. उरिसित , कितु सकीर्थक एव लिखित इत्यर्थ । तस्मिन् हरिवाहने, इति इत्यम्, उक्तवति मजीरकृतप्रश्नोत्तर कथितवति सति, सर्वेऽपि समस्या अपि, पार्थवर्तिन. तशिक्टवर्तिन , ते प्रकृता , राजपुत्रा भूपकुमारा , यथावस्थितविदितलेसा. यथावस्थिता -वास्तविका , लेखार्या -लेखाश्या , विदिता येस्तादशा सन्त , मजीरेण तदाख्यबन्दिपुत्रेण, सम सह, प्रजहपुः प्रहृष्टा । च पुन , राजसूनो. मृपकुमा रस्य हरिवाहनस्य, भनेकधारतप्रतिभागुणस्तुतय. अनेकपा-अनेकप्रकारे , ता, प्रतिभागुणस्य-काव्याविषयकोहा पोहात्मकगुणस्य, स्तुति -प्रशसा यस्तादृशा सन्त , पुनः पुनरपि, समरकेतुवर्जे समरकेतुरहितं यथा स्यात् सथा, विनेयर्थ , प्रस्तुतकाव्यचस्तुविचारनिष्ठा. प्रस्तुत -प्रकृतो य, काव्यरूपवस्तुनो विचार - विवेचनम् , तनिष्ठा -तालमा अतिष्ठन् स्थिता । समरकेतुरपि तमामा नृपामारोऽपि, विपादपिच्छायवदन. विषादेन-खेदेन, विश्छाय-मलिनम् , पदन-मुख यस्य वादृश सन् , शिरसि मस्तके, गुष्काशनिनावृष्टिरहितवभपातेन, साडित इय माहत इय, तरक्षणमेय तत्कालमेव, अधोमुस. अवनतमुख , अभवत् जात , च पुन , उत्सृष्टदीर्घनि भ्यासा उत्पृष्ट -यत, दीर्घ - महान् , नि सारा -नासियमारतो येन ताहरा, पुन निघलनयनयुगल. निथल निर्निमेषम् , नयन युगल यम्य तारस पुन विगलिताश्रुशीपरलिनपक्षमा विगलितै -स्सदितै , अश्रुशीकर -नयनजलकणे , लिमम्-आम्, पश्म-नेत्ररोम- लेसा यस्य तादृश , कराटनखरेसया करस्य यदहष्ठ तदीयया नसोराया-नसपस्या, भूतलं पृथ्वीतलम् , भलि- खत् लिखितवान् [छ । तथा वेन प्रसरेण, अवस्थित छतावस्थितिकम्, पुन , अस्थान एवं मनसर एल, प्रतिपरशोकायस्थ प्रतिपक्षा-प्राप्ता, शोकावस्था-दु सावस्था येन तादृशम् , त रामरकेतम्, मयलोक्य रहा, उप. जातविस्मया. उत्पशायर्या , समासदः सभामध्यवर्तिनो लोग्र , एतत् १६ दु राम्, किं किबारगम्, इति स्यम्, वितर्यतरलतारकाणि पित-विशिश्तण, तरला-मुएला, तारफा-कनीनका येषु तारशनि, मुग्मानि मुयमण्टलानि, परस्परम् अन्योऽन्यम्, मयालोश्यन् अपलोकितवन्त । भय भन तरम्, कमरगुप्तनामा मलगुमशक., फलित- . से . - ·२४६ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता 'युवराज ! किमर्थमनवगतार्थ इव अप्रगल्भ इव मत्सरीवाऽरसिक इव मूकतामवलम्ब्य स्थितः, किं न वर्णयसि शतमुखो भूत्वा सर्वतोमुखीमखिलवुधजनाश्चर्यकारिणी कुमारस्य काव्यतत्त्वावबोधशक्तिम् , अस्मद्विधानां हि स्वभावकश्मलस्थूलबुद्धीनां सर्वात्मनापि प्रयुक्ता वाह्येव वर्णना न प्रविश्य सम्यग्यस्तुतत्त्वमुल्लिखति, अतोऽद्यापि त्वयि प्रजल्पति परितोपः प्रत्ययश्चात्मविषयः कुमारस्य भविष्यति [ज] । किं चानुसलिलक्लिन्ननिश्चलचक्षु- रधोमुखो वारिवद्ध इव वनकरी लब्धमिथ्याभिशाप इव साधुरकस्मात् प्रनष्टसकलगृहस्वापतेय इस गृहपतिराय- तोप्यान मुहुर्मुहुः सजसि निःश्वासान् , अजातप्रेयसीपाणिग्रहो महदुःखमनुभविष्यवि महात्मेति कश्चिन्न तं कुमारोपवर्णितवृत्तान्तयुवानमनुशोचसि । किमेकमिहं शोच्यते, सर्व एवायमेवंप्रकारः संसारः न जानासि, यदुत दुःखहेतुरनुरागः, विषोपमा विषयोपभोगवाञ्छा, वाञ्छितार्थप्रतिपन्थीन्यधर्मविलसितानि, सर्वतः , देशाधीशसूनुः कलिदेशाधिपतिपुत्रः, शनैः मन्दम् , विहस्य, किमपि किञ्चित् , अवोचत् उक्तवान् । कीदृशः ? तेषां सभासदाम् , पुरोवर्ती भप्रवर्ती, पुनः समरकेतुना तत्संज्ञककुमारेण, समानप्रतिपत्तिः तुल्यगौरवः; पुनः राजपुत्रस्य हरिवाहनस्य, अत्यन्तम् समधिकम् , अभिमतः इष्टजनः; पुनः सकलशास्त्रभाषाविचक्षणः अखिल- शास्त्रभाषाभिज्ञः; पुनः क्षीणभूयिष्ठशैशवे क्षीण-व्यतीतम्, भूयिष्ठ-बहुतरम् , यत् शैशवं-बाल्यम्, तद्रूपे, वयसि अवस्थायाम् , शिवशेषावस्थायामित्यर्थः, वर्तमानः; पुनः कुमारपरिग्रहस्य हरिवाहनपरिजनस्य, माननीयः आदरणीयः; पुनः प्रकृतिप्रगल्भवाक् प्रकृत्या-खभावेन, प्रगल्भा-प्रदिपूर्णा, वाक्-वाणी यस्य तादृशः; पुनः परिहासकेलिपु परि. हासफ्रीडासु, कोविदः निपुणः । किमवोचदित्याह-युवराज ! भोः समरकेतो !, किमर्थ केन हेतुना, मूकतां मौनम् . अवलम्ब्य गृहीत्वा, स्थितः असीति शेषः । क इव ?,अनवगतार्थ इव अविज्ञाततदभिप्राय इव; पुनः अप्रगल्भ इच कातर इव; पुनः मत्सरी इव अन्यशुभद्वेषी इव; अरसिक इव नीरस इव । शतमुखः शतं मुखानि यस्य तादृशः, भूत्वा, सर्वतोमुखीं चतुरसाम्, अखिलवुधजनाश्चर्यकारिणीम् अशेषकविजनविम्मापिनीम् , कुमारस्य हरिवाहनस्स, काव्यतत्वावयोधशक्ति काव्यरहस्यार्थोत्प्रेक्षणसामर्थ्यम् , कि करसाद्धेतोः, न वर्णयसि कीर्तयसि । हि यतः, सरिमना सर्वाशेन, प्रयुक्तापि कृतापि, वर्णना कविता, वाद्येव यहिरेवावस्थितेव, स्वभावकश्मलस्थूलघुद्धीनां खभावेन, पदमला-मलिना, स्थूला-सक्ष्मविषयानवगाहिनी, बुद्धियेषां तादृशानाम् , अस्मद्विधानाम् भस्मत्सदृशानाम , प्रविश्य अन्तःप्रवेशं कृत्वा, सम्यक् समीचीनं यथा स्यात् तथा, वस्तुतत्त्वं वस्तुनः-काव्यार्थस्य, तत्त्वं-सारांशम् , न उल्लिखति प्रकटयति । अतः अस्माद्धेतोः, अद्यापि अधुनापि, त्ययि समरकेतो, प्रजाति प्रथयति सति, अनुमोदयति सतीत्यर्थः, कुमारस्य हरिवाहनस्य, परितोपः सन्तोषः, आत्मविपयः खोत्प्रेक्षितकाव्यार्थविषयः, प्रत्ययः विश्वासथ, भविष्यति उत्पत्स्यते [ज.] | च पुनः, अश्रुसलिलक्लिनिश्चलचक्षुः मधुरालिलेन-नयननिःरातजलेन, लिलम्-आठनम्, निचलं-निःसन्दम्, चक्षुर्यस्य तारशः पुनः अधोमुसः अवनतमुराः, त्यमिति शेषः, वारियद्धः जल नेपहीतः, यनकरीय पनगज इव, पुनः टन्धमिथ्याभिशापः प्राप्त मिथ्यापवादः, साधुः सचरित्रपुरुष छ, अकस्मात् भतर्कितम्, प्रनष्ट- सफलगृहस्सापतेयः प्रनष्ट-प्रध्यतम् , अपहतमिलः, सकलं-ममस्तम्, गृहम्बापतेय-गृहस्थितं धनं यम्य ताशा, गृह- पतिरिय गृहस्वामीव, आयतोरणान् आयतान्-दीर्घान् , उष्णान-टणस्पर्शाच, निःभ्यासान् नासागायन , मुहर्मुहुः पार पारम्, कि किमर्थम् , एनसि मुवति । अजातप्रेयसीमाणिग्रहः भगात:-मसम्पनः, प्रेयस्याः-प्रतिप्रियतमाया:, पानिप्रह:-परिणयो यस्य तादृशः, माहात्मा महनीयामा, महदुःखम् अत्यन्त गम्, अनुभविष्यति अनुभविश्यी- परिष्यति, इति अम्मादेतोः, तं प्रकृतम्, कुमारोपवर्णितवृत्तान्तयुयानं उमारेण-हरिवाहनेन, उपवर्गितः प्रति. पादितः, यतान्तः-समाचारो यस्य तादृशे युवान-तरणपुरुषम् , न अनुशोचसि अनु-पद्यात्, शोचवि, फधित् किम् ! इहलोके, एकम् एरमात्रम्, किं पुतः, शोच्यते, भपि तु सर्प पय समस एव, एयंप्रकारः एताशः, संमारः, शोचनीय इति शेषः । यदुत यसादेतोः, अनुरागः प्रतिः, दुहेतुः दुःमजना, पुनः विषयोपभोगयान्छा विषयोपगोगेच्छा, विपोपमा विपणनी, पुनः अधर्मविलासितानि पापरिगणाः, पान्छितार्थप्रतिपन्धीनि भनि 4 ·तिलकमलरी1 २४७ 1 सुलभविघ्नोद्गमाः काम्यक्रियारम्भाः । सोऽपि किं करोतु वराको यस्य दुष्करे तादशि संबन्धघटने झटिति दर्शितफला विफलता नीता देवेन नीतिः । किं क्रियते, निसर्गत एर निरङ्कुशः पापारीव व्यालो बलीयान् विधिद्धोऽपि बुद्धिमद्भिरतिनिडिन प्रज्ञालोहनिगडेन निरवमहो विचरति, यामचारिण्यत्र मार्गमृग इवा- घा नाधिगच्छन्ति वाञ्छितानि व्यापारितसकलसामा अपि फलार्थिनः [झ]। तदलमनया स्वचित्त- संतापैकफलया फल्गुचिन्तया, मनागपि महात्मना न शोचनीयोऽसौ, शोन्यः पुनरसौ पापकर्मा कर्मचण्डाल: प्रकृतिदुष्टात्मा विशिष्टाभासः सकलचौरमामणीरग्राह्यनामा मञ्जीरो, येन मार्जारेणेव भूपिकामिथुनमुपसृत्य निभृतमा विनिहितमनुपलक्षिता प्रेक्षकजनेन दर्शयिष्यामि दूरस्थैव यात्रां द्रष्टुमायातस्य यूनस्तस्येत्यभिप्रायेण लेखहारिण्या सहकारमूले स्थापितमपहत्य लेखपत्रकं तादास्य दूरारूढसदृशप्रेम्णः प्रतिकूलगुरुननकृतपति- टिप्पनकम्-निरङ्कुश शूणिरहित , अन्यत्र उच्छृहर । वामचारिणि मार्गमृग इव एकन्न वामचारिणि- सव्यचारिणि, मन्यन्न विपरीतकारिणि [स] । . - लपितार्थप्रतिष धकानि, पुन काम्यक्रियारम्भाः काम्यकारम्भा , सर्पतः सर्रथा, सुलभविनोद्मा. सुलभ - सुगम , विनोद्गम -कर्मफलसिद्धिव्याघातकदुरदृोदयो येषु तादृशा । सोऽपि वराक. शोच्यजन , किं करोतु प्रतिरोतु, यस्य पराकस्य, दुष्करे प्रयाससाध्ये, ताशि उत्तप्रकारे, संवन्धघटने सम्बन्धप्रय धे, झटिति शीघ्रम् , दर्शित- फला प्राटितफला, नीतिः उपायानुष्ठानम् , देवेन विधिना, विफलतां निष्फलताम्, नीता प्रापिता । कि क्रियते प्रतिक्रियते, किमपि नेत्यर्थ । निसर्गत एव स्वभावादेव, निरकुशः निगृहीतुमशाय , पक्षे भारहित , पापकारी पापाचारी, अनिष्टकारीत्यर्थ , व्याल इच दुष्टगज इय, वलीयान बलवत्तर , विधिः दैवम्, प्रक्षालोहनिगडेन प्रज्ञा- रूपो य लोहनिर्मित , निगड -शृङ्खल , पक्षे पादयन्धनम् , तेन घुद्धिमद्धि, विवेकिभि, यद्धोऽपि नियन्त्रितोऽपि, निरवग्रहः निष्प्रतिबन्ध , विचरति भ्रमति, अत्र अस्मिन् , विधावित्यर्थ , मार्गमृग इय मार्गस्थहरिण इय, वाम चारिणि प्रतिकूलवर्तिनि, पक्षे वामभागगामिनि सति, फलार्थिन कियाफलाभिलाषिण, पझे प्रयाणफलाभिलापिण, ध्यापारितसकलसामा अपि प्रयुक्ताशेपशक्तिका अपि, वान्छितानि अभिलषितवस्तूनि, न अधिगच्छन्ति प्रान- यन्ति [] । तत् तस्मात्, अनया वर्तमानया, स्वचित्तसन्तापैकफलया खचित्तस्य-निशान्त करणस्य, सन्ताप - परिताप एय फल यस्यास्ताश्या, फल्गुचिन्तया तुच्छचिन्तया, अलं न किमपि साध्यम् । महात्मना महनीयामना, विवेकिनेत्यर्थ , असी तत्पाणिप्रहणप्रवण पुमान्, न शोचनीयः शोचितुमनई । पुन किन्तु, असौ स मीर , शोचनीयः शोचितुमुचित , कीदृश पापकर्मा पाएं-पापप्रयोगकम्, कर्म-कार्य यस्य तादृश , अत एव मंचण्डाला भगा-खदुष्पर्मणा, चण्डाल -कूर , पुन मरुतिदुष्टात्मा प्रकृत्या-खभावेन, दुष्ट -दोपाचित , परकीयशुभद्वेषीत्यर्थ , मात्मा यस्य तादश , मत एव विशिष्टाभासः विशिष्टयदाभासमान , न तु विशिष्ट इत्यर्थ , सफलचौरपामणी समस्या तस्राधिपति , तस्करश्रेष्ठ इत्यर्थ , पुन अग्राह्यनामा अनुशारणीयसंशा । येन मोरेण, निभृतम् एषतम्, प्रस्टन- मिलर्य , यथा स्यात् तया, उपसृत्य उपगस, माओरेण पितादेन, मूपिकामिथुनमिव भूपिन्दमिव, लेखपत्र लेखपत्रम् , अपहत्य अपहरणकर्माहत्य, प्रयोजनमन्तरेण खार्थ विनंत, मिथुनस्य निश्चिनदम्पतिद्वन्द्वस्थ, विघटन विश्लेषणम्, एत विहितम् , कीदृशं तत् पत्रकम् । अत्र अस्मिन् स्थाने, विनिहित स्थापितम् , तत्पनमिति दोष , दूरस्यैव पूरमवस्थितेष, प्रेक्षकजनेन दर्शकजनेन, अनुपलक्षिता अनक्लोरिता सती, यात्रा यामदेवमन्दिरयात्रोत्सयम्, द्रष्टम् भयलोषितुम् , आयातस्य भागतस्य, तस्य प्रकृतस्य, यूनः तरणपुष्षस्य, दर्शयिष्यामि दृष्टिपथमुपधापयिष्याम, इत्य. भिप्रायेण इत्याशयम, लेखदारिण्या पश्याहिन्या, सहकारमूले भामाधार, स्यापितं पम्। कीरास मिधु- मस ताशस्थ रिपपदारस्य, पुन दूरारुढसहसमेणा दरम्-भयन्तम्, भारत-आदि गय , पहरा -तुम्य ,प्रेमा- प्रीतिर्यस्य तारास्य, पुन प्रतियलगुरजनरतप्रतियन्यस्य प्रतिकूद , गुरभि -युमारिकापियादिभि , Trai . . .

·२४८ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता यन्धस्य स्वरसतः कनानुग्रहेण भगवता मकरकेतनेन संयोज्यमानस्य मिथुनस्य प्रयोजनमन्तरेण विघटन कृतम्, घटित्तश्च, जीवितावधिनिधुवनसुखानां सख्यस्य रुपसौभाग्यादिगुणकलापस्य विषयोपभोगानां च सर्चकपो विनाशः [ग] | को वास्य मोहोपहतधिषणस्य दोषः। कुमारस्यैवायं प्रमादो यदीडशेऽप्यपराधे। नैनमन्यायकारिणं करचरणकल्पनेन वा स्वदेशनिर्वासनेन वा रासभसमारोपणेन वान्येन वा धर्मशास्त्रप्रणीत- नोतिना निग्रहणेन विनयं ग्राहयति, यदि वा किमनेन लिष्टफलयानया नरेन्द्रसेवयैव शासितेन भूयः कदर्थितेन कृपणेनेति कृपामनुरुद्धयमानो न निधुरं व्यवहरति, ततोऽयमपि तिष्टतु, जन्मान्तरे नरकातिथीभूतः खत एव जाल्मः कल्मपस्य सदृशं दशापाकमनुभविष्यति । तत्तावदन्वेष्य मिथुनं मिथः संयोजनीयं भवति । यद्विप्रयोगसंभावनया स्वशरीरभूतस्य सुहृदो हृदयदाह ईदृशो युवराजस्व' इत्युक्तवति तस्मिन् सकलोऽपि परि- हासालापरञ्जितः कुमारवर्जमहसदुच्चैः प्रणयी राजलोकः [८] । कुमारोऽपि मन्दस्पन्दिताधरपुटः स्फुरण- लोले कपोलदर्पणोदरे दरलब्धावकाशमपसार्य सद्यःस्मितप्रकाशं साभ्यसूय इव 'कमलगुप्त! किमयमस्थाने . अवरोधो यस्य तादृशस्य; पुनः खरसतः खेच्छया, कृतानुग्रहेण कृतः, अनुग्रहः-दया येन तादृशेन, भगवता ऐश्वर्य- शालिना, मकरकेतनेन मकरध्वजेन, कामदेवेनेत्यर्थः, संयोज्यमानस्य संघट्यमानस्य । च पुनः, जीवितावधिनिधु. घनसुखानां जीवनपर्यन्तरतिसुखानाम्, सख्यस्य परस्परसौहार्दस्य, रूपसौभाग्यादिगुणकलापस्य रूपलावण्यादि- गुणगणस, च पुनः, विपयोपभोगानां गन्धरसादिविषयकप्रत्यक्षजन्यसुखानुभवानाम्, सर्वेकपः समूलोच्छेदकरः, विनाशः, घटितः कृतः []1 घा अथवा, मोहोपहतधिषणस्य मोहेन-अविवेफेन, उपहता-पिता, विपणा-बुद्धि- यस्य, तादशस्य, अस्य मजीरस्य, को दोपः अपराध , न कोऽपीत्यर्थः । किन्तु कुमारस्यैव हरिवाहनस्यैव, अयं प्रमादः अनवधानम्, यत् यस्मात् , ईदृशेऽपि एवंविधेऽपि, अपराधे दोषे अन्यायकारिणं न्यायविरुद्धाचारिणम्, पनं मीरम्, निग्रहेण नियन्त्रणेन दण्डेनेत्यर्थः, विनयं नम्रताम् , न ग्राहयति प्रापयति, कीदृशेन निग्रहेग ? करचरण- कल्पनेन हस्तपादविध्वंसनेन, या अथवा, स्वदेश निर्वासनेन खदेशाद् यहिष्करणेन, वा अथवा, रासभसमारोपणेन गर्दभपृष्टारोहणेन, या अथवा, अन्येन तद्भिन्नेन, धर्मशास्त्रप्रणीतनीतिना धर्मशास्त्रेण प्रणीता-प्रकल्पिता, नीति:- न्याच्या पद्धतिर्यस्य तादृशेन । घा अथवा, क्लिष्टफलया क्लिष्टं-ग्लेशसाध्यम्, फलं यस्यास्वादश्या, अनया वर्तमानया, नरेन्द्रसेवयैव नृपसेवयव, शासितेन विनय माहितेन, कृपणेन क्षुद्रेण, अनेन मऔरण, भूयः पुनः, कदर्यितेन भत्सितेन, किं न विमपि, फलमित्यर्थः, इति ईदृशीम् , कृपामनुरुध्यमानः तस्मिन् दयामिच्छन्, यदि निष्ठरं कोरे यया स्यात् तया, न व्यवहरति नाचरिष्यति, भवानिति शेषः, ततः तर्हि, अयमपि मधीरोऽपि, तिष्ठतु यथावदस्तु। किन्तु जन्मान्तरे अन्यजन्मनि, जाल्मः अन्यायकारी मीर इत्यर्थः, नरकातिथीभूतः नरकलोकातिथिः सम्पत्स्यमानः, खत एव कल्मपस्य खतपापस्य, सदृशम् अनुरूपम्, दशापाकं परिणामफलम् , दुःखमित्यर्थः, अनुभविष्यति उपभोक्ष्यते। तावत् प्रथमम् , तत् मिथुनं विघटितत्वेन शतिं द्वन्द्वम्, अन्वेष्य अन्वेषणं कृत्वा, मियः परस्परम्, संयोजनीयं सहटनीयम्, भपति विद्यठे, यद्विप्रयोगसम्भावनया यद्विघटनशया, युवराजस्य हरिवाहनस्य, खशरीरभूतस्य खशरीरवदाचरितस्य, अत्यन्तान्तरणस्पेत्यर्थः, सुहृदः मिनस्य समरकेतोः, ईदृशः एतादृशः, हृदयदाहः हरपसंतापः, वर्तते इति शेषः । तस्मिन् कमलगुप्ते, इति इत्यम् , उक्तवति कथितवति सति, परिहासालापरक्षितः परिहासालापेन-तस्कृतोपहासक्थया, रमित -प्रमोदितः, सफलोऽपि सर्वोऽपि, प्रणयी स्नेही, राजलोकः नृपजना, फुमारवजं हरियाहनरहितं यया स्यात् तथा, उच्चैः उचखरेप, अहसत् हसितवान् []। कुमारोऽपि हरिवाहनोऽपि, मन्दस्पन्दिताधरपुटः विधिचलितोष्टपुटः सन्, स्फुरणलोले स्पन्दनतरले, कपोलदर्पणोदरे कपोली दर्पणाविष समुज्वलत्वादिति कपोलदर्पणो तयोरुदरे-मध्ये, दरलन्धावकाशं फिविदवाप्तसमावेशम् , सितप्रकाशं मन्दहासालोकम् , सपः ताक्षणम्, अपसार्य निवार्य, साभ्यसूप इच अन्यसूयया-दोपाविष्कारेण सहित इव, फमलगुप्त ! भोः ·, . तिलकमञ्जरी। २४९ विप्लवप्रपञ्चः' इत्युदीर्य तिर्यग्वलितवदनः सिंहलेन्द्रसुतमवादीत्-'सखे! किंनिमित्तं प्रहर्षस्थानेऽप्येवम- वस्थेन भवता स्थीयते, किमर्थमिदमतर्कितागतेन तमसा समास्कन्दितं वदनमिन्दुमिव चन्द्रिका नायति नमाल-पेष्वपि कुन्दनिर्मला ते स्मितद्युतिः, किंमित्यधिकमधुरा अपि परपुरन्धिदूतीगिर इव श्रवसि न विशन्ति शृङ्गारप्रधानाचिरन्तनकवीनामुक्तयः, केन हेतुना नूतनैरपि सुहुननसूक्तैरजातपुलकोद्गतिरुभयपाणिपर्यङ्कशरणा धार्यते कपोलद्वयी । कचिन्न मयि जल्पति जातमुपतापदायिनः स्ववृत्तान्तस्य कस्यचिदाकस्मिकं स्मरणम्, यथाऽयमार्यार्थसूचितो युवा तथा न त्वमपि कुसुमायुधजयपताकया, कयाप्यवनिपालकन्यया कापि नयन. मार्गणैर्विद्धः। प्रयुक्तप्रार्थनश्च निपुणमनयेव चतुरया वचनभनया न कचित् सङ्केतस्थानकथनेन कृतार्थीकनोऽसि, कृतप्रयत्नश्च तवाप्तये विधिवशादतर्कितोपनतेन केनचिद् गरीयसा कार्येण तत्समागमसुखानां न दूरीकृतोऽसि [2]।' इत्यादृतेन नृपतिसूनुना प्रयुक्तहृदयंगमप्रश्नः शनैरुन्नम्य सत्यरगृहीतोत्तरीयपल्लवप्रमृष्टदृष्टिवदनमना- दरविलोकितपार्श्ववर्तिराजलोकः सशोक इव समरकेतुर्विरतवाक्प्रवृत्तिः स्थित्वा मुहूर्तमुपचक्रमे यक्तुम्- . कमलगुप्त !, अस्थाने भनवसरे, अयं विप्लवप्रपञ्चः क्षोमविस्तारः, किं किमर्थः, इत्युदीर्य इत्युक्त्वा, तिर्यग्यलितवदनः तिर्थक्-वटिलं यथा स्यात् तथा, वलित-स्पन्दितं मुखं यस्य तादृशः सन्, सिंहलेन्द्रसुतं सिंहलद्वीपनृपकुमारम् , समर- फेतुमित्यर्थः, अवादीत् उक्तवान् किमित्याह-सखे ! भो मित्र ! प्रहर्पस्थानेऽपि प्रमोदावसरेऽपि, किंनिमित्तं किमर्थम् , भवता त्वया, एयम् अनेन प्रकारेण, अखस्थेन शोकाकुलेन, स्थीयते, किमर्थं कस्य हेतो., कुन्दनिर्मला कुन्दपुष्प पद्धवला, ते तव, सितद्युतिः मन्दहासच्छवि., नर्मालापेऽपि परिहासालापेऽपि, अतर्फिवागतेन अकस्मादुपस्थितेन, तमसा शोकेन, पक्षे राहुणा, समास्कन्दितं समाकान्तम्, वदनं मुखम् , इन्दु चन्द्रम्, चन्द्रिका इव ज्योत्स्ना इय, न आर्द्रयति आदीकरोति, रूक्षतामपनयतीति यावत् , उद्भासयतीत्यर्थः । अधिकमधुरा अपि अत्यन्तश्रोतपेया अपि, शृङ्गारप्रधानाः प्राधान्येन शृङ्गाररसाभिव्यञ्जिकाः, चिरन्तनकवीनां प्राचीनकविसम्बन्धिन्य', उक्तयः वाचः, पर- पुरन्ध्रिदूतीगिर इव पराजनादूतीवचनानीव, धवसि क्र्णे, किमिति किमर्थम् , न विशन्ति प्रविशन्ति, केन हेतुना कारणेन, नूतनैरपि नवीनैरपि, सुहृजनसूतैः मित्रजनमुभाषितैः, अजातपुलकोद्गतिः अजातरोमाञ्चोदया, पुनः उभय- पाणिपर्यवशरणा उभयपाणी-उभयकरावेव, पर्यट्टी-तदाख्यशयनाधारविशेषी, शरणे-आधारो यस्यास्वादृशी, कपोल- द्वयी गण्डयुगलम् , धार्यते धारणकर्मता प्राप्यते। मयि जल्पति भाषमाणे सति, उपतापदायिनः सन्तापकारिणः, कस्यचित् कस्यापि, खस्तान्तस्य, आकस्मिकम् अतर्वितोपनतकम् , स्मरणं न जातम् उत्पन्नम् , कचित् किम् ? यथा येन प्रकारेण, आर्यार्थ सूचितः प्रकृतार्याशयेन कृतसूचनः, अयं बुद्धिसनिकृष्ट , युवा तरुण. पुमान् , कयापि फन्यया नेप्रमाणविद्धो वर्तते, तथा तेन प्रकारेण, त्वमपि फुसुमायुधजयपताफया कामदेवजयपताकारूपया, फयापि क्याचित् , अवनिपालकन्यया नृपान्यया, कापि कुनापि स्थाने, नयनमार्गणः नेत्रवाणे , विद्धः प्रणित , इत्यर्थः, न वर्तसे इति शेष; च पुनः, अनयेय प्रकृतकन्ययेव, चतुरया चातुरीपूर्णया, यचनमगया वचनकौटिल्येन, वचनविच्छित्या वा, निपुर्ण स्फुट यया स्यात् तथा, प्रयुक्तप्रार्थनः प्रयुता-कृता, प्रार्थना यस्य तादृश. सन् , कचित् प्रापि, संकेतस्थानकथनेन सकेतस्य-प्रतिज्ञातोभयसम्मेलनसमयप्रतीक्षाया यत् स्थानं तस्य, सूचनेन न कृतार्थीरुतोऽसि सफली धृतोऽसि । च पुनः, तवाप्ये तप्राप्तये, कृतप्रयनः विहितप्रयास सन्, विधिपशाव दुर्दैवयोगात्, अतातोपनतेन अकरमादुपस्थितेन, गरीयसा गुरुतरेण, केनचित् केनापि, कार्येण, न तत्समागममुसानां तत्सम्मेलनानन्दानाम् , दूरीमतोऽसि दूरमवस्थापितोऽसि, ततो बधितोऽसीत्यर्थ [8]। इति इत्यम्, आइतेन सादरण, नृपतिसूनुना पात्मजेन हरिवाहनेन, प्रयुक्तहृदयङ्गममश्नः प्रयुक्त-कृत , दयाम- हादि कार्ययेषयकः, प्रनो यस्य वारा, पुनः शनैः मन्दम् , उन्नम्य अयमूतीभ्य, सत्यरगृहीतोचरीयपल्लयप्रमृष्टदृष्टिपदनं सत्वर-शीघ्रम् , गृहीतेन, उत्तरीय थाहत २२ तिलक ·. २५० टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिवा अमानुपी कुमार! तव प्रज्ञा प्रजापतेरिव तनुस्तनोति सर्वतोमुखतया परं मे मनसि विस्मयम् , अखिलजन- मानसनिवासादिव त्वया समासादितमिदं पराशयज्ञानकौशलम् ,, किमहमत्रापरं कथयामि, निजयव प्रज्ञया निवेदितस्ते सकलोऽपि सामान्येन मदुःखवृत्तान्तः, यदि परं परिकर एव मयास्य कथनीयः, तमपि वज्रसारकठोरहृदयस्त्वया समाज्ञापित इति विज्ञापयामि, किन्तु महती कथैपा न शक्यते संक्षिप्य कथयितुम् , विस्तरतस्तु कथ्यमाना पराणि कार्यान्तराण्यन्तरयिष्यति तथापि यदि कौतुकमावेदयामि, श्रूयतामेतत् प्रायेण श्रुतिविषयमायातमेव श्रुतिमतां वरस्य [ड]- यथा-सिंहलेष्वस्ति समस्तवसुमतीभूपणमभ्रङ्कपप्राकारयलया विमानाकारपौरालयसहस्रशालिनी रङ्गशाला नाम नगरी । तत्रस्थः पिता मे चन्द्रकेतुः कदाचिद् देशकालाधवष्टम्भसंभृतावलेपानां प्रपन्नमपि पूर्व- - " टिप्पनकम्-विक्षेपः-दण्डो धाटको [6] । येन तादृशः, विस्तार एव, पल्लवेन-पल्लवमृदुलोत्तरीयवस्नेग, प्रमृष्टं-प्रोच्छितम् , दृष्टिवदन-मुसनयनं यस्मिंस्तादृशं यथा स्यात् तथा, अनादरविलो- कितपार्श्ववर्तिराजलोकः अनादरेण-दुःखक्शादादरराहिलेन, विलोकितः, पार्श्ववर्ती-सविधवर्ती, राजलोकः-नृपजनो समरकेतुः, सशोक इव शोकान्वित इव, विरतवाक्प्रवृत्तिः निवृत्तवचनप्रयोगः सन् , मूकः सनित्यर्थः, मुहूर्त क्षणम् , स्थित्वा, वक्तुं कथयितुम् , उपचक्रमे प्रारेमे, किमित्याह-कुमार ! भो हरिवाहन ! प्रजापतेः ब्रह्मणः, तनुरिव शरीरमिव, सर्वतोमुखतया सर्वतः-सर्वत्र, अतीताऽनागतवर्तमानसन्निकृष्ट-विप्रकृष्ट-स्थूल-सूक्ष्म-सर्वविषयेषु, मुखं-प्रवृत्तिर्यस्यास्तादृशतया, पक्षे सर्वतः-सर्वभागेषु, मुखं यस्यास्तादृशतया चतुर्मुखतयेत्यर्थः, अमानुषी-मानवगणेऽदृश्य- माना, दिव्येत्यर्थः, तव, प्रज्ञा प्रतिभा, मे मम, मनसि चेतसि, परम् अत्यन्तम् , विस्मयम् , आश्चर्यम् , तनोति विस्तारयति । अखिलजनमानसनिवासादिव सर्वजनहृदयागारनिवासादिवेति हेतूत्प्रेक्षा, इदं प्रत्यक्षवदनुभूयमानम् , पराशयज्ञानकौशलं पराभिप्रायनिर्णयनैपुण्यम् , स्वया, समासादितं प्राप्तम् । अत्र अस्मिन् विषये, अपरम् अन्यत्, कि कथयामि ब्रवीमि, सकलोऽपि सर्वोऽपि, मदुःखवृत्तान्तः मदीयदु सवार्ता, निजया खकीयया, प्रज्ञयैव प्रति- भयैच, ते तव, सामान्येन अविशेषेण, निवेदितः विज्ञापितः, परं केवलम् , मया, अस्य दुःखवृत्तान्तस्य, परिकर एव विशेषाश एवेत्यर्थः, यदि कथनीयः कथनाहः, अवशिष्यत इति भावः, तदा वज्रसारकठोरहृदयः वनस्य य. सार.-दृढांशः, तद्वत् कठोरै-निष्ठरं हृदयं यस्य तादृशः, अहमिति शेपः, त्वया हरिवाहनेन, समाज्ञापितः कथयितुमा- दिष्टः, इति हेतोः, तमपि तद्विस्तारमपि, विज्ञापयामि निवेदयामि, कथयामीत्यर्थः, किन्तु परन्तु, महती विपुला, एपा इयम् , कथा वार्ता, संक्षेपेण समासेन, कथयितुं निवेदयितुम् , न शक्यते, विस्तरतस्तु व्यासेन तु, कथ्यमाना निवे. द्यमाना, पराणि अप्रिमाणि, अनन्तराणीत्यर्थः, कार्यान्तराणि अन्यान्यकार्यागि, अन्तरयिष्यति व्यवधास्यति, तथापि एवं सत्यपि, यदि कौतुकं श्रवणकुतुहलम् , तदा आवेदयामि प्रतिपादयामि, एतद् इदं वृत्तान्तम्, श्रूयतां निशम्यताम् , कीटक् ? प्रायेण पाहुल्येन, संक्षेपेण इत्यर्थः । श्रुतिमतां शास्त्रज्ञानवताम् , वरस्य श्रेष्ठस्य, मवत इति शेषः, श्रुतिविपयं श्रवणगोचरताम् , आयतमेव प्राप्तमेव [ड]। यथा विवक्षितगृत्तान्तखरूपोपदर्शनार्थोऽयंशब्दः, सिंहलेपु तदाख्यद्वीपमध्ये, रङ्गशालानगरी तदाख्यपुरी, नामेति वाक्यालहारे, अस्ति विद्यते, कीदृशी? समस्तवसुमतीभूपणम् असिलपृथ्वीभूषणभूता, पुनः अभ्रकपप्राकार- वलया अध्रवपं गगनचुम्चि, भत्युनतमित्यर्थः, प्राकारवलयं-प्राकारमण्डलं यम्यास्वादशी, पुनः विमानामारपौरालयः साहस्रशालिनी विमानाकार-व्योमयानतुल्याकारं यत् , पौरालयानां-पुरमध्यवर्तिगृहाणाम् , सहनं तेन शालते-शोमते, या तादृशी, तत्रस्यः तत्र वास्तव्यः, मे मम, पिता, चन्द्रकेतुः तदाख्यनृपतिः, कदाचित कमिधित् काले, दुष्टसामन्तानां दुष्टाना-दोपान्वितानाम् , सामन्ताना-खाधिकारवर्तिनृपाणम्, प्रतिक्षेपाय अपनयनाय, दण्डनाय आक्रमणाय था, दक्षिणापथयायि दक्षिणदेशगामि, नौसैन्य नौद्वारा गमनकर्तृसैन्यम्, आदिक्षत आशापितवान्। कीदृशानाम् ! देशकालाद्ययएम्मसम्भृतावलेपानां सिद्धेर्दण्डस्य चार विधया यो देशकालादिविवेक उकः, तददष्टम्भेन-तदाधयणेन, ·तिलकमञ्जरी। २५१ दायमप्रयच्छतां विक्षेपविसर्जनेषु कालक्षेपकारिणामासानेपु यह्वनागमनकारणव्याहारिणामुत्सवेष्वहृष्टानामापत्सु सविलासचेष्टानामुक्त्या प्रीतिमुपदर्शयत्ता युक्त्या प्रतिलोमं व्यवहरतां सुलशेलोपफण्ठयासिनां दुष्टसामन्तानां प्रतिक्षेपाय दक्षिणापथयायि नौसैन्यमादिक्षत । प्रस्थितस्य च तस्य रिपुविनाशाय यथाशक्तिकृतशास्त्रपरिचयमधीत- नीतिविद्यमभ्यस्तनिरवद्यधनुर्वेदमसिगदाचक्रकुन्तप्रासादिपु प्रहरणविशेपेषु कृतश्रममचिरारूढयोयनमभिपिच्य यौवराज्ये मामेव नायकमकल्पयत् । अर्पितानल्पपदातिसैन्यं च पुण्येऽहनि प्रधानैरवनिपतिभिरमात्यैः साम- न्तश्च कृत्वा ससहायं प्राहिणोत् [6]। अथाहं प्रातरेव स्नातो निर्वर्तिताभिमतदेवताविशेपपूजः संपूज्य घनाद्यतिसर्जनेन द्विजातिलोकं प्रतिकलाय- लोकितशङ्खच्छायेज्योतिर्गणितविद्भिः साधिते लगे सितदुकूलवासाः सितकुसुमदामप्रथितशेखरः शरच्चन्द्रातपेनेव कौमुदीमहोत्सवभ्रमणलमेन स्पर्शाहादिना चन्दनागरागेण सर्वाङ्गीणेन शोभमानः स्थूलस्वच्छमुक्ताफलपथितां .. सम्भृतः-कृतः, अवलेपः-गर्यो यस्तादृशानाम् ; पुनः प्रपन्नमपि खयमजीकृतमपि, पूर्वदायं पूर्वदेयकरम् , अप्रयच्छताम् अप्रददताम; पुनः विक्षेपविसर्जनेपु दण्डद्रव्यदानेषु, फालक्षेपफारिणां कालातिकमरिणाम् । पुनः आदानेषु खसविधाहतिषु सतीपु, पहनागमनफारणव्याहारिणां यहूनि यानि अनागमन कारणानि-आगमनाभावहेतयः, तद्व्या- हारिणा-तत्प्रतिपादिनाम् ; उत्सवेषु मालावसरेपु, अदृष्टानाम् अमुदितानाम् ; पुनः आपत्सु आपत्त्यवसरेषु, सवि- लासचेष्टानां विलासेन-मुराप्रसादादिविभ्रमेग, सहिता चेष्टा-शारीरिकक्रिया येषां तादृशानाम् । पुनः उत्तया पचनेन, प्रीति प्रेमाणम्, उपदर्शयतां प्रश्टयताम् । पुनः युक्त्या उपायेन, प्रतिलोमं प्रतिकूल यया स्यात् तथा, व्यवहरताम् आचरताम् पुनः सुवेलशेलोपकण्ठयासिनां सुवेलशैलस्य-मुवेलपर्वतस्य, उपरण्ठे-निक्टे, वान्लन्यानाम् । च पुनः, रिपुविनाशाय शत्रुविनाशाय, प्रस्थितस्य प्रयातस्य, तस्य सैन्यस्य, नायक पतिम् , मामेव, अकल्पयत् कृतवान् , कि कृत्वा ! यौवराज्ये युवराजपदे, अभिपिच्य अभिषेकं कृत्वा, कीदृश माम् ? यथाशक्तिकृतशास्त्रपरिचयं खशत्य- नुसारविहित शास्त्रानुशीलनम्। पुनः अधीतनीतिविद्यम् पठितनीतिशास्त्रम्; पुनः अभ्यस्तनिरवद्यधनुर्वेदम् अभ्यस्तः-थुपितः, निरवद्यः-प्रशस्यः, धनुर्वेदः-धनुर्विया येन तादृशम् । पुनः असि-गदा-चक्र पुन्त-प्रासादिषु तत्तदनविशेषप्रमृतिपु, प्रहरणविशेपेपु अनविशेषेषु, कृतश्रमं नशिक्षणायासम्; पुनः अचिरारुढयौयनम् अभि- नवोद्भुतताइण्यम् । च पुनः, अर्पितानल्पपदातिसैन्यम् अर्पित-दत्तम्, अनपं-प्रचुरम्, पदागिन्य-पदगामि सैन्य यस्मै तादृशम् , मामिति शेषः, प्रधानः मुख्यः, अयनिपतिभिः नृपतिभिः, अमात्यः सचिव, सामन्तैः अधीनपैच, स सहायं सहायसहितम् , पुत्वा, पुण्ये प्रशस्खे, महानि दिने, माहिणोत् प्रेपितवान् [८]। अथ अनन्तरम् , प्रातरेव प्रत काल एप, मातः पृतनानः, सभामण्डपं सभागृहम् , अगच्छम् गतवान् । कीदः । निर्वतिताभिमतदेयताविशेषपूनः नियतिता-सम्पादिता, अभिमतदेवताविशेषस्य-दरदेवरिशेपस्य, पूजा येन, यदा अभिमतदेवताया विशेषपूजा येन तादृशः; किं कृया! यसाधतिसर्जनेन यग्न दिदानेन, दिजातिलो द्विजानम्, सम्पूज्य सम्यक् पूजामिया; कदा ! प्रतिकलापलोकितशतच्छायः कला नाम-राशेः पष्टितमोऽशः, कला फला प्रति-प्रतिक्लम् , अवलोरिता-दृष्टा, शो-आरोपितद्वादशाहुलदण्डम्स, साया येन्ताइसे, मायायायलोग्ननिर्मातेष्ट कालीरित्यर्थः,ज्योतिर्गणितयिद्भिः ज्योतिर्नाम-नामम् , तत्वधान शामिति यावन् , तरगम्बन्धि पद् गणित-गणना, तदिदि-तदमिरी, देवविद्भिरित्यर्थः, साधिते निरुपिते, लग्ने रासुदयः पुनः प्रेदशः सितदुषलयासाः मित- मुभम, दुस-पम् , यागः-पर यम्य तारा पुनः सितकुमुमदाममन्धितशेसरः रितानि धनानि, यानि युसुमानि- पुरामि, ये दाना-मालया, प्रथितः-पतितः, शेरारः-विरोभूषण येन तासः पुनः कौमुदीमहोत्सयभ्रमणलीन चौमुखाः सन्दिपायाः, यो मोगर.-महानुरमय, तत्र पर अमन-हिरनम्, टेन सभेन शरीरघ"न, शरमन्द्रातपैन दय शमारिणेने सुरक्षा, स्पाहादिना सामुगारहेन, सोडीन योन, चन्दनागरागेण ·२५२ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता . तत्क्षणप्रमुदिताया वक्षःस्थलभाजो राजलक्ष्या लोचनद्वयादानन्दाश्रुपद्धतिमिव द्विधाप्रवृचां नाभिचक्र- धुम्बिनीमेकावली दधानो बद्धचन्दनप्रवालवन्दनमालावरगिवतोरणमुद्दामगन्धोदकच्छटाविच्छर्दविरली. कृताजिरमागृहीतोज्वलवेपसविशेषचारसंचरद्वारवनिताजनमवहितप्रतीहारनिर्धार्यमाणानिबद्धभापियाह्यपरिजन सभामण्डपमगच्छम् [ण]। तत्र च पवित्रमणियेदिकापृष्ठनिहिते महति हेमासने प्रामुखोपविष्टस्तत्कालमभिमुखीभूताभिः साक्षादिव जयश्रीभिरूरुसंदंशदष्टनिवसनाप्रपल्लवस्पष्टीकृतनितम्वपरिणाहाभिरीपदवनमितपूर्वकायतया मिलद्वलित्रयम्यत्री- भूतनाभिमण्डलामोगाभिः कनकवलयावलीवाचालभुजलतोल्क्षेपलक्ष्यमाणपीनोक्षुरपयोधराभिरुज्झितस्तनोत्सङ्ग- निःसङ्गलम्बमानप्रलम्यमौक्तिकपालम्याभिः पुरोनिहितदधिकुसुमदूर्वाङ्गुरसनाथाक्षतपूर्णकनकपात्राभिरन्तःपुर- चन्दनसम्बन्धिशरीरलेपनद्रवेण, शोभमानः दीप्यमानः; पुनः स्थूलखच्छमुक्काफलमथितां स्थूलानि, खच्छानि- शुभ्राणि च, यानि मुक्ताफलानि मौक्तिकानि, तैः, अपिता-गुम्फिताम् , द्विधाप्रवृत्तां द्विधाऽवस्थिताम् , भागद्वयेनावस्थिता- मित्यर्थः, पुनः नाभिचक्रचुम्विनीम् नाभिमण्डलव्यापिनीम् , एकावलीम् एकपश्यात्मिकाम् , मालो दधानः धारयन् , कामिय? तत्क्षणप्रमुदितायाः तत्काल प्रहृष्टायाः, पुनः पक्षास्थलमाजः वक्षःस्थलस्थितायाः, राजलक्ष्म्याः राजसम्बन्धिन्या लक्ष्म्याः, लोचनद्वयात् नेत्रद्वयात् , निर्गतामिति शेषः, द्विधाप्रवृताम्, आनन्दाश्रुपद्धतिमिव आनन्द- जन्यनेयजलप्रवाहमिवेन्युत्प्रेक्षा; कीदृशं सभामण्डपम् ! पद्धचन्दनप्रवालवन्दनमालातरङ्गिततोरणम् यदाभिः, चन्दनप्रवालानो-चन्दनपल्लवानाम् , वन्दनमालाभिः-तोरणमालाभिः, तरहित-व्याप्तम् , तोरणं-बहिरे यस्य तादृशम् पुनः उद्दामगन्धोदकच्छटाविच्छर्दविरजीकृताजिरम् उदानाम्-अप्रतिहतानाम्, गन्धोदकच्छटानां-गन्धान्वितजलधारा- णाम् , विच्छर्दैन-विक्षेपेण, विरजीकृतः-निधूलीकृतः, अजिर:-प्राङ्गणं यस्य तादृशम्, पुनः आगृहीतोज्वलवेपसविशेष- चारसञ्चरद्वारयनिताजनम् भा-समन्तात् , गृहीवेन, उबलवेणेग, सविशेषचारवः-अत्यन्तमनोहराः, सपरन्त:- प्रचरन्तः, वारवनिताजनाः-वेश्याजना यस्मिंस्तादृशम् , पुनः अवहितप्रतीहारनिर्धार्यमाणानिवद्धमापियाह्यपरिजनम् भवहितप्रतीहारैः-सावधानद्वारपालः, निर्धार्यमाणाः पृथक्क्रियमाणाः, निरुध्यमाना इति यावत् , अनिबद्धभापिण:-असम्बद्ध भाषिणः, याह्यपरिजना:-बाह्यपरिवारा यस्मिंस्तादृशम् [M]। च पुनः, तत्र सभामण्डपे, पविभ्रमणिवेदिकापृष्ठनिहिते निर्मलमणिमयवेदिकोपरिधृते, महति विशाले, हेमा- सने सुवर्णमयासने, प्राङ्मुखोपविष्टः पूर्वाभिमुखकृतोपवेशनः सन्, राजकुलात् राजधानीतः, निरगच्छम् निर्गत. वानित्यप्रेणान्वेति; कीदृशः अन्तःपुरविलासिनीभिः अन्त पुरवधूभिः, सम्पादितसकलयात्रामङ्गलः सम्पादितानि- निष्पादितानि, धवलानि-समस्तानि, यात्रामङ्गलानि-यात्राकालिकमालोपचारा यस्य तादृशः कीदृशीभिः ! तत्कालं तरक्षणम्, अभिमुसीभूताभिः सम्मुखीभूताभिः, साक्षात् , जयधीभिरिय रिपुविजयलक्ष्मीभिरिवेत्युत्प्रेक्षा, पुनः ऊरसन्दंशदष्ट- निवसनाप्रपल्लयस्पष्टीकृतनितम्बपरिणाहामिः ऊररूपः-जानपरितनमागरूपो यः, सन्देशः-वस्तुनियत्रगोपकरण- विशेषः, तेन दप्टेन-नियत्रिवेन, आकुर्वधतेनेलर्थः, निवसनस-सूक्ष्मवन्नस्य, अप्रपालन-पालयकोमलाममागेन, स्पष्टीकृतः- स्फुटीकृतः, नितम्यस्य-कटिपधादागस्य, परिगाहः-विस्तारो यासां तादृशीभिः, पुनः ईपदयनमितपूर्घकायतया किपिदधोनमितशरीरपूर्धितया हेतुना, मिलद्वलित्रययनीभूतनामिमण्डलामोगामिः मिलता सङ्कटमानेन, पलि. प्रयेग-नाभि मण्डलाधस्तनरेखायेग, व्ययीभूतः-श्रीगि असागि कोगा यस्स ताशीभूतः, नाभिमण्डलस्य, भाभोगः-विस्तारो यासा ताशीभिः, पुनः कनकवलयापलीवाचालभुजलतोत्क्षेपलक्ष्यमाणपीनोदुरपयोधरामिः बनकवलयाना- गुवर्णमयमोठामरणानाम्, भायल्या-पापा, यायालायाः-मुशरायाः, मुमलतायाः बाहुलतायाः, उद्योग-उलनेग, सायमाणी-दृश्यमानी, उद्धरी-उरतो, पीनी-स्थूली च, परोपरी-खनी यासां सारसीभिः, पुनः उज्झितस्तनोत्सन निासालम्पमानमसम्यमीतिफमालम्याभिः उज्तितः-सफा, सनोसा:-स्वनमध्यभागो येन द्वाराम, मत एप नि:-तमम्पर्क रहित यया सात् तथा, सम्पमानम्-अघोनमा, प्रलम्ब-दीर्पम् , मोनिकाना-मुकामणीनाम् , मालम् - ऋजुलम्पिमाल्य साया तादशीभिः, पुनः पुरोनिहितदधिफुसुमारसनाथासतपूर्णकनकपात्राभिः पुर:-अमे, .

·२५२ टिप्पनक-परागविवृतिसवलिता तत्क्षणप्रमुदिताया वक्षःस्थलभाजो राजलक्ष्या लोवनद्वयादानन्दाउपद्धतिमिव द्विधाप्रवृत्ता नाभिचक्र- चुम्बिनीमेकावलीं दधानो वद्धचन्दनप्रवालपन्दनमालातरङ्गिवतोरणमुद्दामगन्धोदकच्छटाविच्छर्दविरजी- कृताजिरमागृहीतोज्वलवेपसविशेपचारसंचरद्वारवनिताजनमवहितप्रतीहारनिर्धार्यमाणानिवद्धभाषिवाह्यपरिजन सभामण्डपमगच्छम् [ण] 1 तत्र च पवित्रमणिवेदिकापृष्ठनिहित महति हेमासने प्राङ्मुखोपविष्टस्तत्कालमभिमुखीभूताभिः साक्षादिव जयश्रीभिरूसंदंशदष्टनिवसनाप्रपल्लवसष्टीकृतनितम्बपरिणाहाभिरीपदवनमितपूर्वकायतया मिलद्वलिनयत्र्यत्री- भूतनाभिमण्डलाभोगाभिः कनकवलयायलीवाचालभुजलतोत्क्षेपलक्ष्यमाणपीनोदुरपयोधराभिरुल्झितस्तनोत्सङ्ग- निःसङ्गलम्बमानप्रलम्बमौक्तिकपालम्याभिः पुरोनिहितदधिकुसुमदूर्वाकरसनाथाचवपूर्णकनकपागाभिरन्तःपुर- . णाम् चन्दनसम्बन्धिशरीरडेपनद्रवेग, शोभमान. दीप्यमान , पुन स्थूलखच्छमुक्काफलप्रथितां स्थूलानि, खच्छानि- शुभ्राणि च, यानि मुक्ताफलानि मौक्तिकानि, ते , प्रथितां-गुम्फिताम् , द्विधाप्रवृत्ता द्विधाऽवस्थिताम् , भागद्वयेनावस्थिता मित्यथ ,पुन नाभिचकचुम्बिनीम् नाभिमण्डलव्यापिनीम, एकावलीम् एकपक्षयात्मिकाम् , माला धान धारयन्, कामिय? तत्क्षणप्रमुदिताया. तत्यलप्रहृष्टाया, पुन वक्ष स्थलभाज. वक्ष स्थलस्थिताया , राजलक्ष्म्या: राजसम्बन्धिन्या लक्ष्म्या, लोचनद्वयात् नेत्रदयात् , निर्गतामिति शेष ,द्विधाप्रवृत्ताम् , आनन्दाशुपद्धतिमिव आनन्द- जन्यनेनजलप्रवाहमिवे युत्प्रेक्षा, कीदृश सभामण्डपम् । वद्धचन्दनप्रवालवन्दनमालातरङ्गिततोरणम् बद्धाभि, चन्दनप्रवालाना-चन्दनपखवानाम् , वन्दनमालाभि -तोरणमालाभि , तरहिव-व्याप्तम् , तोरण-बहिद्वार यस्य तादृशम् , पुन उद्दामगन्धोदकच्छटाविच्छर्दविरजीकृताजिरम् उदानाम्-अप्रतिहतानाम् , गन्धोदकच्छटाना-गन्धान्वितजलधारा विच्छAन-विक्षेपेण, विरजीकृत –निधूलीकृत , अजिर -प्राङ्गण यस्य तादृशम् , पुन आगृहीतोज्वलवेपसविशेष चारसञ्चद्धारवनिताजनम् आ-समन्तात्, गृहीतेन, उज्जलवेषेग, सविशेषचारव -अत्यन्तमनोहरा, सञ्चरन्त - प्रचरन्त , वारवनिताजना -वयाजना यसिंवादृशम् , पुन अवहितप्रतीहारनिर्धार्यमाणानियद्धभापिवाह्यपरिजनम् अवहितप्रतीहार -सावधानद्वारपाल , निर्धार्यमाणा -पृथविक्रयमाणा , निरुध्यमाना शत यावत्, अनिबद्धभाषिणः-असम्बद्ध भाषिण , बायपरिनना -बाह्यपरिवारा यस्मिंस्तादृशम् [M]! च पुन , तब सभामण्डपे, पवित्रमणिवेदिकापृष्ठनिहिते निर्मलमणिमयवेदिकोपरिघृते, महति विशाले, हेमा सने सुवर्णमयासने, प्राड्मुखोपविष्ट, पूर्वाभिमुखकृतोपवेशन सन्, राजकुलात् राजधानीत , निरगच्छम् निर्गत वानित्यप्रेणान्वेति, कीदृश । अन्त पुरविलासिनीभि. अन्त पुरवधूमि , सम्पादितसकलयात्रामङ्गल. सम्पादितानि- निष्पादितानि, सकलानि-समस्तानि, चानामङ्गलानि-यानाकालिकमलोपचारा यस्य ताहा , कीदृशीभि तत्काल तत्क्षणम्, अभिमुखीभूतामि. सम्मुखीभूताभि , साक्षात्, जयश्रीभिरिव रिपुविजयलक्ष्मीभिरिवेत्युत्प्रेक्षा, पुन ऊरसन्दशदष्ट निवसनाप्रपलवस्पष्टीकृत नितमपरिणाहामि. ऊरूप -जानूपारतनभागरूपो य, सन्दश -पक्षनियन्त्रणोपकरण विशेष , तेन दष्टेन-नियन्त्रिवेन, आकुरखवेनेलर्थ , निवसनस्य-सूक्ष्मवस्त्रस्य, अग्रपल्लवेन-पल्लवकोमलामभागेन, स्पष्टीकृत - स्फुटीकृत , नितम्बस्य-कांटेपश्चाद्भागस्य, परिणाह -वस्तारो यासा तादृशीभि , पुन ईपदवनमितपूर्वकायतया किाचधोनमितशरीरपूर्वार्धतया हेतुना, मिलद्वलित्रययनीभूतनाभिमण्डलामोगाभिः मिलता सङ्कटमानेन, वलि नयेण-नाभिमण्डलाधस्तनरेखानयेण, व्ययीभूत जाणि अनामि-कोणा यस तादृशीभूत , नाभिमण्डलस, भोग -विस्तारो यासा तादशीभि , पुन कनकवलयावलीवाचालभुजलतोत्क्षेपलक्ष्यमाणपीनोद्धुरपयोधराभि कनकवलयाना- सुवर्णमयप्रकोष्ठाभरणानाम्, आवल्या-पळ्या, वाचालाया -मुखराया , भुजलताया-बाहुलताया , उत्क्षेपेण उद्वेलने, लक्ष्यमागौ दृश्यमानौ, उद्धरी-उन्नती, पीनी-स्थूलो च, पयोधरौ-तनौ यासा तादृशीभि , पुन उज्झितस्तनोत्सन नि सङ्गलम्मानप्रलम्बमौकिकमालम्याभि. उज्झित -सक , स्तनोत्सा -स्तनमध्यभागो येन तादृशम्, भत एव नि सङ्ग-तत्सम्पर्करहित यथा स्यात् तथा, लम्बमानम् अघोनमत्, प्रलम्ब-दीर्घम् , मौक्तिकाना-मुकामणीनाम्, पालम्ब- अनुलम्पिमाल्य यासो ताइसीमि , पुन पुरोनिहितदधिकुसुमांडरसनाथाक्षतपूर्णकनकपात्राभिः पुर -अप्रे, - ·तिलकमञ्जरी। विलासिनीभिः संपादितसकलयात्रामङ्गलः [त], प्रत्यग्रसप्तच्छदप्रयालदत्तसान्द्रमुसमुद्रमभिवन्द्य पुरःस्थापित राजतपूर्णकुम्भमप्रतिरथाध्ययनध्वनिमुखरेण पुरःसरपुरोधसा द्विजातिवृन्दनानुगम्यमानश्चरणाभ्यामेव गत्वा प्रथमकक्षान्तरद्वारभूमिमग्रतः ससभ्रमव्यापारिताकुशेन वज्राङ्कुशनाना महामात्रेण प्राङ्मुसीकृय विधृत सितपिष्टपङ्कपाण्डुरितगात्रमक्षुद्रमणिचिननक्षत्रमालापरिक्षिप्त सिन्दूरपाटलविकटकुम्भभागमारोपितानेकनिशित- शस्त्रप्रभाशारशातकुम्भशारीपरिकरितपृष्ठपीठमश्रान्तमवारिधारादुर्दिनान्धकारितकरटफूट निकूटपर्ववमिव परित्यक्तस्थावरावस्थममरवल्लभाभिधानं गन्धगजमधिरूढो [थ], दृढापनद्धनारतूणीरवन्धुरोभयस्कन्धशिखरः कनकपत्रभङ्गचित्रमध्यभागभाजा शरासनेन सनाथधामहस्तः सलीलमुयमानवालव्यजनकलापः सदर्पसर्प- टिप्पनकम्-अप्रतिस्थ -प्रस्थानमन्त्र । शार -कर [१] । , निहित-स्थापितम् ,दध्ना, कुसुमै -पुष्पै , दूर्वाकुरै -दूर्वाख्यतृणविशेषाङ्कुरै , सनाथ-सहितम् , अक्षतपूर्णम्-आईतण्डुलपूणम्। कनकपान-सुवर्णपान याभिस्वादशीमि [त]। पुन प्रत्यग्रसप्तच्छदग्रवालदत्तसान्द्रमुखमुद्रम् प्रलप्रै -अभिनवै , सप्तच्छदस्य-सप्तसप्तपत्रविशिष्टवन्तकवृक्षविशेषस, प्रवाल -पवे, दत्ता-सम्पादिता, सान्द्रा-निविदा, मुखमुद्रा-मुखावरण यस्य तादृशम्, पुर. अग्रे,स्थापित धृतम्, राजतपूर्णकुम्भ रजतनिर्मितपूर्णकलयम्, अभिवन्द्य नमस्कृत्य, अप्रतिरया ध्ययनध्वनिमुसरेण अप्रतिरथस्य-प्रस्थानमन्त्रस्य, य , अध्ययनवनि -पठननाद , वेन, मुखरेण-वाचाटेन, पुन पुर- स्सरपुरोधसा पुर सर -अप्रेसर , पुरोधा पुरोहितो यस्य तादृशेन, द्विजातिवृन्देन द्विजगणेन, अनुगम्यमान. अनु- नियमाण , पुरस्सरपुरोध इति पाठे तु पुरस्सर -पुरोधा यस्मिंस्तादृशम् यया स्यात् तथेति क्रियाविशेषणविधया व्याख्येयम् , पुन प्रथमकक्षान्तरितद्वारभूमिम् प्रथमकक्षाया-प्रथमप्रतोलिकाया, अन्तरद्वारभूमि-बाह्यद्वारप्रदेशम्, चरणाभ्यामेव पयामेव, गत्वा, अग्रत अने, ससम्भ्रमव्यापारिताकुशेन ससम्भ्रम-सत्वरं यथा स्यात् तथा, व्यापारित -प्रयुक्त प्रेरित इति यावत् , अवशो येन तादृशेन, वज्राङ्कुशनाम्ना अन्वयतदाख्येन, महामानेण इस्तिपन, प्राङ्मुखीकल्स पूवमभिमुखीकृत्य, विधृत स्थापितम् , पुन सितपिष्टपङ्कपाण्डुरितगानम् सित-शुभ्रम् , यत् पिट-चूणम्, पिष्टाता- मिलर्थ , तस्य पकेन-कर्दमेन, पाण्डुरित-किश्चित्पीतरक्तीकृतम्, गार-शरीरे यस्य तादृशम् , पुन अशुद्रमणिचिननक्षन- मालापरिक्षिप्तम् अक्षुद्रा-महार्घा ,ये मणय ,तद्रूपाणां चित्राणाम्-अनेकवणानाम् , नक्षत्राणा-ताराणाम् , मालया-समूहेन, सप्तविंशतिमौफिकनिमितहारेण या, परिक्षिप्त-व्याप्तम् ,पुन सिन्दूरपाटलविकटकुम्भमागम् सिन्दूरेण-रकचूर्णेन, पाटल'- विकट -विशाल , कुम्भभाग -घटाकारमस्तकभागो यस्य तादृशम् , पुन अनेकनिशितशस्त्रप्रभाशारशातकुम्भ शारीपरिकरितपृष्ठपीठम् अनेकेया-बहूनाम् , निशिताना-वीणानाम्, शवाणा प्रभाभि - युतिभि , चारा - चित्रवर्णा , या शातकुम्भशार्य -मुवर्णमयपर्याणानि, ताभि परिकरित परिवेष्टित, पृष्ठपीठ-पृष्ठरूपमासन यस्य तादृशम् , पुन अधान्तमदधारिधारादुर्दिनान्धकारितकरटकूटम् अश्रान्तानि -अविच्छिन्नामि ,मदवारिधाराभि-मदजलधारामि , यर्दिन-मेघाच्छन्नदिनम् , वेन अन्यशरित -अन्धकारात ,करटकूर --गण्डस्थल शिखरे यस्य तादृशम् , अत एव परित्यक स्थावरायस्थम् परित्यक्षा स्थावरावस्था-स्थावरत्वरूणवस्था येन तादृयम् , गृहीतजमावस्थमित्यर्थ , निकूटपर्वतमिव निकूटाख्यपवतविशेषमिवेत्युत्प्रेक्षा, अमरवल्लभाभिधानम् अमराणा-देवानाम्, वइभ -प्रिय , इत्लन्वर्थतदाख्यम्, गन्धगजम् यस्य गन्धेनान्ये हस्तिन पलाय ते तादृश मदन धान्यहस्तिनम् , अधिसद्धः आरूद्ध [4], पुन दृढा- वनद्धतारतूणीरयन्धुरोभयस्कन्धशिखर दृढ यथा स्यात् तथा, अवनद्धेन-आयद्धेन, ताराणा-विशुद्धमौक्तिकानाम्, तूणीरेण-इपुधिना, बाणाधारपानेणेति यावत्, पन्धुरम्-उन्नतानतम्, उभयस्कन्धशिखरं-स्कन्यद्वयोपरिमागो यस्य तारा , पुन कनकपत्रभङ्गचित्रमध्यभागभाजा कनकपनभने सुवणपत्ररचनाभि , चित्र-चित्रवर्णो यो मध्यभागस्तद्वता, शरासनेन धनुषा, सनाथचामहस्त. सनाथ -सहित, वामहस्तो यस्य तादृश, पुन सटील सफाड यथा स्यात् तथा, उद्भूयमानयालन्यजनकलाप. उदयमान -उत्क्षिप्यमाण , पालन्यजनस्य-चामरस्य, कराप -समूहो यस्मिंस्तादृश , ·२५४ टिप्पनक-परागविकृतिसंवलिता पदातिनिर्दयपादपातप्रवर्तिताकाण्डमेदिनीकम्पः ग्रहोत्तालवैतालिकाततारतरोद्भुष्यमाणजयजयध्वनिर्धन- द्विजयमङ्गलाभिधानतूर्यनि|पवधिरिताखिलब्रह्मस्तम्बः पुरस्तात् सलीलचलितकरिघटारूढ किङ्करपुरुषपातित- विरलघनघातानामुत्पातनिर्घातघोरघोपोद्गारमतितारमारसन्तीनां ढक्काना ध्वनितेन मुसरयन्निसिलान्यपि दिशा मुखानि [द], शिखरविस्फुरत्पद्मरागस्थूलकलशस्य दोलायमानावचूल्मुक्ताफलदानश्चित्ररत्नखण्डखचितचामी- करदण्डस्य पुरःप्रसर्पतः श्वेतातपत्रखण्डस्य पर्यन्तयायिनामनिलभरितरन्धपद्मव्यक्तरूपाणामिभवराहशरभशार्दूल- मकरमत्स्याद्याकारधारिणामनेकपार्थिवसमरसंगृहीताना चिह्नकानामपहृतार्करोचिपा चक्रवालेन जटिलीकृत- दिगन्तरालो राजकुलानिरगच्छम् [ध] । अनुपद च प्रणामपरितुष्टाभिर्विजयाशिपाभिनन्द्यमानो द्विजाति- परिपद्भिर्विनयविरचिताञ्जलिपुटाभिः प्रणम्यमान. पौरजनताभिरुत्सृष्टलाजवृष्टिभिरुनुष्यमाणमनोरथसिद्धिर्नगर- पुन सदर्पसर्पत्पदातिनिर्दयपादपातप्रवर्तिताकाण्डमेदिनीकम्पः सदर्प-सगर्व यथा स्यात् तथा, सर्पता-गच्छताम् , पदातीना-पादगामिसन्यानाम् , निर्दय निपुरे यथा स्यात् तथा, पादपातेन-पादविक्षेपेण, पादाघातेनेत्यर्थ , प्रवर्तित प्रारब्ध , अकाण्डे-अनवसरे, मेदिनीकम्प -भूकम्पो येन तादृश , पुन प्रहर्पोत्तालवैतालिकवाततारतरोद्धष्यमाण- जयजयध्वनि प्रषण-प्रमोदेन, उत्ताल -उद्धत , यो वैतालिकाना-बन्दिपुत्राणाम् , मात -समूह , वेन तारतरम्-उच्चतर यथा स्यात् तथा, उबुध्यमाण असकृदुच्चार्यमाण , जयजयध्वनि -जयजयकारो यस्य तादृश , पुन ध्वनद्विजयमङ्गलाभि- धानतूर्य निर्घोपवुधिरिताखिलब्रह्मस्तम्ब ध्वनत -शब्दायमानस्य, विजयमङ्गलाभिधानस्य-विजयमझलाख्यस्य, तूर्यस्य-- वाविशेपस्य, नि| -नादै , बधिरित -बधिरीकृत , अखिलब्रह्मस्तम्ब -समस्तब्रह्माण्डो येन तादृश , पुन ढकानां यश - पटहानाम् ,ध्वनितेन ध्वनिना,अखिलान्यपि सर्वाग्यपि, दिशाम् , मुखानि अग्रभागार, मुखरयन ध्वनयन् , कीदृशीनाम् । पुरस्तात् अमे, सलीलचलितकरिघटारूढ किङ्करपुरुपपातितविरलधनधातानाम् सलील-सखेलम्, चलिता- प्रयाताम् , करिघटा-इस्तियूथम् , आरूढे -कृतारोहण , किङ्करपुरुष -मृत्यभूतपुरुष , पातित -सहर्षविश्लेषित , विरग्घन कदाचिद् विरल , कदाचिद् घन घात -अभिघातो यासा तादृशीनाम्, पुन उत्पातनिर्धात घोरघोपोदारम् उत्पातरूप - शुभाशुभसूचकभूतविकारभूत , य निर्घात -ध्वनि , तद्वद् घोर -भयङ्कर , घोषोद्गार -नादोदेको यस्मिंस्तादृश यथा स्यात् तथा, अतितारम् अत्युच्चै , आरसन्तीनाम् आ समन्ताद् ध्वनन्तीनाम्, [द]। पुन शिखरविस्फुरत्पद्मरागस्थूल- कलशस्य शिखरे-ऊर्धभागे, विस्फुरन्-प्रकाशमान , पद्मरागस्य-तदाख्यरक्तमणे , त मणिमय इत्यर्थ , स्थूल -कलशो यस्य तादृशस्य, पुन दोलायमानावचूलमुक्ताफलदाम्न. दोलायमानम् , अवचूराना-धर्तुलानाम्, मुक्ताफलाना-मुक्तामणी दाम-पतियस्मिंस्तादृशस्य, पुन चित्ररत्नखण्डखचितचामीकरदण्डस्य चित्र -नानावर्ग , रत्नखण्डै , खचित - व्याप्त , चामीकरदण्ड -सुवर्णमयदण्डो यस्य तादृशस्य, पुन पुर अग्रे, प्रसर्पत. उद्वेलत , श्वेतातपतत्रस्य वेतच्छनस्य, पर्यन्तपातिनाम् प्रान्तवर्तिनाम् , अनिलभरितरन्ध्रवर्क्सव्यकरूपाणाम् अनिलभरितेन-वायुपूणन, र ध्रवर्मना-छिद्र मार्गेण, व्यक्त-प्रकटितम् , रूप-खरूप येपा तादृशानाम्, इभ घराह शरभ शार्दूल मकर मत्स्याद्याकारधारिणाम् इभ -हस्ती, वराह -शूकर , शरभ -मृगविशेष , शार्दूल -व्याघ्र , मकर -जलजन्तुविशेष , तदादीनां तत्प्रभृतीनाम् , ये आकार -प्रतिकृति , तद्धारिणाम्, अनेकपार्थिवसमरसगृहीतानाम् अनेकपार्थिवै -नानानृपै सह, समरे-सग्रामे, सगृहीतानाम्-सञ्चितानाम् , अपहृतार्करोचिपाम् अपहृतम् अपलपितम् , अर्कस्य-सूर्यस्य, रोचि -प्रकाशो यस्तादृशानाम्, चिह्नकाना ध्वजानाम् , चकवालेन मण्डलेन, जटिलीकृतदिगन्तराल. याप्तदिमध्य [ध]। च पुन , अनुपदं प्रतिपदम्, प्रणामपरितुष्टाभि. अभिवादन सन्तुष्टाभि , द्विजातिपरिपद्भिः द्विजमण्डलीभि , विजयाशिषा विजयशुभेषणया, अभिनन्यमान अभिवर्ण्यमान , पुन विनयविरचिताञ्जलिपुटामि. विनयेन- नम्रभावेन, विरचित -निर्मित , अझलिपुटो याभिस्वादशीमि , पौरजनताभिः पुरवासिजनसमूहै , प्रणम्यमान• अभि- वाद्यमान , पुन उत्एटलाजवृष्टिमि. उत्सृष्टा -विमुक्का , लाजपृष्टय -भृष्टधान्यपृष्टयो याभिस्वादशीमि , नगरवृद्धाभिः नगरवास्तव्यस्त्रीम, उदुष्यमाणमनोरथसिद्धि. उद्घध्यमाणा-असकृदुलार्यमाणा, मनोरथसिद्धि -भमिलापतार्थ नाम्, .

·तिलकमलरी। २५५ वृद्धाभिः प्रीतिनिर्भरदृष्टिपातकुवलयितदिग्वलयाभिरवलोक्यमानो नागरिकाभिर्नगरान्निरगमम् [न] । 'क्रमेण च शरत्समयपरिचयपश्चित्तशोभाम् , आभोगिनीम्, उदारकलमकेदारपरिमलामोदितयनानिलाम् , उन्मदकुरकादम्बसारसारावमुखरितसरस्तीरनीराम् ,कीरचन्नुसंपुटच्युतार्धजग्धप्रियङ्गमञ्जरीपिचरजरद्रुमतलाम् [प], अक्षुद्रपादपालानितैरनवरतबेलकर्णपल्लवतरलितेन प्रतिवेठमुट्टीयमानेन निलीयमानेन च झङ्कारकारिणा मधुकरमण्डलेन पीयमानोदामदाननिझरेप्रमत्तरक्षकपदातिवार्यमाणासंस्तुतजनप्रत्यासत्तिभिः पर्यन्तरचित- तृणकुटीरकेण प्रतिक्षणमाधोरणगणेन क्रियमाणविविधोपचारैरनवलोकितपरस्परैः प्रसिद्धाभिधानैर्जगति प्रधान- चारणैरधिष्ठितोद्देशाम् [फ], आगृहीतद्वीपान्तरगामिभूरिभाण्डैराभरणपर्याणकादियूपोपस्करसमारचनसंतत- .. . सिद्धिर्यस्य तादृशः पुनः प्रीतिनिर्भरदृष्टिपातकुवलयितदिग्वलयाभिः प्रीतिनिर्भरदृष्टिपातैः-प्रेमपूर्णकटाक्षपातैः, कुवलयित-संजातानि कुवलयानि कमलानि यस्सिंतादृशम् , दिग्वलयं-दिमण्डलं याभिस्वादशीभिः, नागरिकाभिः नगर- तरुणीभिः, अवलोक्यमानः दृश्यमानः; नगरात् रङ्गशालाख्यनगरात् , निरगमम् निर्गतवानहम् [न]। च पुनः, क्रमेण क्रमिकगत्या, नगरसीमाम् उक्तनगरपरावधिम्, अलङ्घयम् अविकान्तवानहम् ; कीदृशीम् ? शरत्समयपरिचयपश्चितशोभाम् शरत्समयेन-आश्विन कार्तिकमासात्मकशरत्कालेन, यः परिचयः-सङ्गमः, तेन अपश्चिता-विस्तारिता, शोभा यस्यास्तादृशीम् । पुनः आभोगिनी विस्तारवतीम् । पुनः उदारकलमकेदारपरिमला- मोदितवनानिलाम् उदाराः-महान्तः, समृद्धा इति यावत् , कलमाः-शालयो येषु तादृशानाम् , केदाराणां ये परिमला:- सौरभाणि ते: आमोदिताः-सुरभिताः, यनानिलर:-वनपवना यस्यां तादृशीम् । पुनः उन्मदकुररकादग्बसार- सारायमुखरितसरस्तीरनीराम् , उन्मदानाम्-उन्मत्तानां करर-कादम्य-सारसानाम् , कुररा:-उत्कोशपक्षिणः, कादम्या:- कलहंसाः, सारसाः-खनामख्याताः पक्षिणः, तेषाम् , आरावैः-शब्दः, मुखरितानि-प्रतिध्वनितानि, सरस्वीरनीराणि- कासारतटस्थितजलानि यस्यां तादृशीम्, पुनः कीरचक्षुसम्पुटच्युतार्धजग्धप्रियङ्गुमरीपिञ्जरजरद्रमतलाम् कीराणां-शुकानाम्, चचुसम्पुटात-सम्पुटिनचघुसका शत्, च्युताभिः-रखलिताभिः, अर्धनग्धाभि:-अर्धभुक्ताभिः, प्रिया मारीभिः-प्रियङ्गुलतामधरीभिः, पिञ्जराणि-पीतानि, जरता जीर्णानाम् , तुमाणा-वृक्षाणाम् , बलानि-अधःस्थलानि यस्यां तादृशीम् [प] पुनः प्रधानचारणैः प्रधानहस्तिभिः, अधिष्ठितोदेशाम् अधिष्ठितः-आक्रान्तः, उद्देशः उच्चप्रदेशो यस्यां तादृशम् । कीदृशैः ! अक्षुद्रपादपालानितैः विशालवृक्षरूपस्तम्भवः, पुनः मधुकरमण्डलेन भ्रमरपुसेन, पीयमानोहामदाननिर्झरैः पीयमानः-पानकाक्रियमाणः, उद्दामा-उद्धतः, अप्रतिद्दत इलर्धः; दाननिझरः-मदजलपराहो येषा ताः, कीदृशेन ! अनवरतवेल्लत्कर्णपल्लचतरलितेन अनवरत-निरन्तरम्, वेलद्भ्याम्-उचलद्वपाम्, कर्णपळवाभ्या-कर्णरूपपल्लवाभ्याम्, तरलतेन-चचालन, उरिक्षनेति यावत्, अत एव प्रतिवेलम् सर्वकालम, उदीयमानेन उपरि भ्रमता, च पुनः, निलीयमानेन मदजलनिसरे विरोभवता; पुनः सद्वारकारिणा कोलाहलकारिणा, पुनः अप्रमत्तरक्षकपदातिवार्यमाणासंस्तुतजनमत्यासत्तिभिः अप्रमत्तः-अहितः, रक्षकैश्च, पदातिभिः- पादगामिजनैः, वार्यमाणा अवरुध्यमाना, असंस्तुतानां अपरिचितानाम् , जनाना प्रवासत्तिः सान्निध्यं येषां तादृशः, पर्यन्तरचितवणफुटीरकेण पर्यन्वे-निकटे, रचितः-निर्मितः, तृणकुटीर:-तृणमयहखकुटी येन तादृशेन, आयो रणगणेन हस्तिपकसमूहेन, प्रतिक्षणं प्रतिपलम् , क्रियमाणविविधोपचारैः क्रियमाणः-विधीयमानाः, विविधाः अनेक प्रकाराः, उपचाराः-सेवा पे ताहौः, पुनः अनवलोकितपरस्परैः कलहभिया परस्पादृष्टिपथमनमितः, पुनः जगति भुवने, प्रसिद्धाभिधानः विश्रुतनामधेयैः [क] पुनः कीदृशीम् ! मान्यनेगमानाम् धनान्यवणिजम्, सार्यः समूदः, स्थानस्थानेषु प्रतिस्थानम् कृतावस्यानाम् कृतम्, अवस्थानम्-भवस्थितिर्यस्या वाशीम, प्रौः। आगृहीनदीपान्तरगामिभूरिभाण्डैः आ-समन्तात्, गृहीतानि, दीपान्तरगानीनि-अन्यद्वीपगन्नानि, भूरिभाण्डानि- बहुभाण्डानि येस्वादशः, पुनः आभरणपर्याणकादिवृपोपस्करसमारचनसन्ततन्याश्वभूतकः आभरणम्-अलार ·टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिचा व्याप्तभृतकैरभिनवस्यूतताम्रपटकुटीरकोणावस्थापितस्थूलद्रविणफण्ठालेः प्रागणोपरचितगोणीगणाहालकसूचिः प्रस्थाननिर्गतानामाढ्यनेगमानामनेकतुरगाधतरसंकुलः सार्धेः स्थानस्थानेषु माघस्थानाम् [4], अच्छशीतल- खादुसलिलाभिः सुधाधवलवरण्डिकायलयाकुण्डलितकूलाभिद्वारभित्तिगर्भप्रविष्टिवानेकदेवतांप्रतिमामिस्तृष्णा- तुरायतरदनन्तपथिकपातभयादिव पुरःप्रसारितोमयामहस्तेन भेटुम्बिनीकदम्यकेन कृतफलफलेनावलम्बित- सोपानमालामूलदेशाभिरतिमुश्लिष्टलोहेष्टचिताभिर्मार्गपापीभिः स्थपुटितमहापद्रुमोपान्तस्थलाम् [भ] अन्वरा- ऽन्तरा च प्रावृपेण्यसलिलपूरक्षालनापनीतसकलपामलाभिरासनप्रामवासिना पणिग्जनेन वत इतः प्रफटिती- दनान्यदधिभाण्डसण्डमोरफपायपण्यप्रसारकाभिस्तदसपथिकालिकारिलोक्यमानमुलोझिवान्नलपकालना- . . गम्, पर्याणक-पृष्ठास्वरणम् , सदादिः-तत्प्रमृतिः, यः, गृपाणा-पलीवानाम्, उपरार:-वेषः, तत्समारचने-तद्विन्यावे, सन्ततम्-अनवरतम् , व्यापूताः-सलमाः, मृतकाः-किरा येपो तादृशैः, पुनः अभिनवस्यूतताम्रपटफुटीरकोणाय स्थापितस्थूलद्रविणफण्ठालेः अभिनवस्यूता -अचिरप्रोताः, ये ताम्रपटाः-रफववागि, तत्युटीरस्य-तनिर्मितहखय्याः कोणे, अवस्थापिता-भूताः, स्थूलाः-वृहदाकारा., द्रविणमाठाला:-धनभाण्डविशेषा यत्स्वाहः, पुनः प्राङ्गणोपरचितगोणी गणाहालकसूचितैः प्रारणे, उपरचितैः-सभिवेशितैः, गोणीनाम्-आवपनानाम् , गणै -समूहरूपः, अट्टालक:-प्रासादो- परितनगृहे, सूचितैः-उपलक्षितः, पुनः अनेकतुरगाभ्यतरसालैः अनेक:-बहुभिः, तुरगे.-अयः, अश्वत:- खरंच सकुल:-व्याप्तैः [व]; पुनः मार्गवापीभिः मार्गदीपिकाभिः, स्थपुटितमहावटद्रुमोपान्तस्थलाम् स्थपुटि- तम्-उन्नतानतीकृतम्, महावद्रुमाणा-विशालवटरक्षाणाम्, उपान्तस्थलं-निकटस्थानं यस्यास्वादशीम्, कीदृशीभि.! अच्छशीतलखादुसलिलामिः अच्छं-निर्मलम् , शीतलं, खादु-मधुरै च, सलिलं-जलं यासा तादृशीभि., पुनः सुधाधवलवरण्डिकायलयाकुण्डलितकूलाभिः सुधाधवलानां-चूर्णोपलेपशुभ्राणाम् , वरण्डिकानाम्-लघुप्राकारभूत- भित्तिविशेषाणाम् , वलयेन-मण्डलेन, आकुइलितानि-आवेष्टितानि, कुलानि-तटा यासा तादशीभिः; पुनः द्वारमिचिगर्भ- प्रतिष्ठितानेकदेवताप्रतिमाभिः द्वारभित्तिगर्भे-दारस्थकुव्यमध्ये, प्रतिष्ठिता-स्थापिता, अनेकासा, देवतानाम् प्रतिमा-प्रति- कृतिसा ताशीभिः, पुनः मेफकुटुम्बिनीकदम्बेन भेकाना-मण्डूकानाम् , या. कुटुम्मिन्म-स्त्रियः, तासा कदम्पकेन- समहेन, अवलंम्बितसोपानमालामूलदेशाभिः अवलम्बितः-आश्रितः, सोपानमालानाम्-अधिरोहणीपतीनाम्, मूलदेश:-मूलस्थानं यासा तादृशीभिः, कस्मादिव ! तृष्णातुरायतरदनन्तपथिकपातभयादिव तृष्णातुराणा-पिपासा. पीडितानाम् , अवतरताम्-अवरोहताम् , अधस्तादागच्छतामित्यर्थः, अनन्ताना-बहूनाम् , पथिकाना-मार्गगामिनाम् , यः पातः-निपतनम् , तद्भयादिवेति हेतूटप्रेक्षा, कीदृशेन ? पुरःप्रसारितोभयाग्रहस्तेन पुरः-अप्रे, प्रसारितो-तत्पातनिवा- रणाय विस्तारिती, उभयाग्रहस्ती उभयहस्ताग्रभागी येन तादृशेन, पुनः कृतकलकलेन तदातश्वशाद् विहितकोलाहलेन, पुनः अतिसुश्लिष्टलोहेप्टकचिताभिः अतिमुश्लिष्टम्-अतिशयेन परस्परसम्पृक्तम् , 'लोहेष्टकाना-लोहमयेष्टकानाम् , चितं- समूहो यामु तादृशीभिः [भ]; च पुनः, अन्तरा अन्तरा मध्ये मध्ये, बननोतोवहाभिः वननदीभिः, सीमन्तिताम् सजातकेशवेशाम्, प्रावृपेण्यसलिलपूरक्षालनापनीतपकमलाभिः प्राण्येन, सलिलपूरेग-जलप्रवाहेण, यत् क्षालन-मार्जनम् , तेन, अपनीता:-दूरीकृताः, पङ्करूपाः-कर्दमरूपाः, मला यासा तादृशीभिः; पुनः आसन्नग्रामवासिना निकटग्रामवास्तव्येन, वणिग्जनेन वणिग्लोकेन, तत इतः अत्र तत्र, प्रकटितौदनाज्यदधिभाण्डखण्डमोदक- प्रायपण्यप्रसारकाभिः प्रकटित--प्रकाशित , ओदनः-भक्तम् , आज्यं-घृतम् , दधि-दुग्धघनीभावावस्थाविशेषः, तेया भाण्डसण्डाना-माजनप्रभेदानाम्, यद्वा भाण्डाना-भाजनानाम् , खण्डं च-इक्षुविकारः, तस्य, यद्वा खण्डमोदकप्रायाणा- खण्डनिर्मितमिष्टामप्रचुराणाम् , पण्याना-विक्रेतव्यवस्तूना च, प्रसारो यासु तादृशीभि ; पुनः तटस्थपथिकवालिका- विलोक्यमानभुकोज्झितानलवकवलनाकुलशकुनकुलाभिः तटस्थाभिः-तीरस्थिताभिः, पथिकबालिकाभिः- पथिककन्याभिः, अवलोक्यमान-दृश्यमानम् , भुक्तोज्झिताना-भोजनावशिष्टानाम् , अन्नलवानाम्-अन्नलेशानाम् , कवलने- ·तिलकमञ्जरी। फुलशकुलकुलाभिदूरनिर्गतजलाद्रमार्गपिशुनितपशुपरम्परोत्ताराभिरनवरतलोकविश्रामक्षामितोपान्तवेतसवनाभि- वनस्रोतोयहाभिः सीमन्त्रिताम् [म], ईपदुपजातशोपफरीपमुखसंचारविशिक्षः सपर्णतरुलतानिवेशजटालवेश्म- पटलैरजिरमण्डपच्छायानिविष्टगोरसपरिपुष्टमहाकायपुष्टकौलेयके सकलकलोच्छलत्याज्यपरिमलव्यञ्जित- तप्ताज्यतऋविन्दुपैरुत्कर्गतर्णकाकर्णितमध्यमानमवितमन्थनीमन्धरनिष|पः सतोपयोपाधिपसमाहूयमानपर्यट- त्पायसाथिपथिकपेटकैः क्रमागकै कवठरद्विजातिवचननिर्विचारप्रवर्तितशयनासनस्नानदानादिसर्वक्रियः प्रात- रेव प्रचार निर्गताभिस्तकालमधिगताधिकवलोपचयइंहितेन स्वाभाविकमन्यतागुणेन द्विगुणाकटलोकदृष्टिभिः पीनपरिमण्डलापीनभारविकटमन्थरगमनाभिरनणुमणिपण्टिकाघोपरमणीयमितस्ततो विचरन्तीभिः सततानु- भक्षणे, आकुलं-व्ययम् , शकुलकुलं-मत्स्यविशेषगणो यामां तादृशीभिः,पुनः दूरनिर्गतजलार्द्रमार्गपिशुनितपशुपरम्परो. त्ताराभिः दूरनिर्गतेन-दूरनिष्क्रान्तेन, जलार्द्रमार्गण-जलानवमना, पिशुनितः-सूचितः, पशुपरम्पराणां-पशुसमूहानाम्, उत्तारः-उपरिनिर्गमनं याभ्यस्वादशीभिः, पुनः अनवरतलोकविश्रामक्षमितोपान्तवेतसवनाभिः अनवरत-निरन्तरम्, लोकाना-जनानाम्, विश्रामे-खेदापनयने, क्षमितानि-क्षमतामापादितानि, क्षामितेति पाठे वेषां विश्रामेण क्षामितानि- क्षीणतां गमितानीत्यर्थः, उपान्तानि-निकटानि, वेतसवनानि-वलयनानि याभिस्तादृशीभिः [म]; पुनः गोकुलैः गोष्ठः, गौ स्थानैरित्यर्थः, अधिष्टितरुक्षोपकण्टाम् अधिष्ठितः-व्याप्तः, कक्षस्य-वनस्य, उपरण्ठः-समीपप्रदेशो यस्यां तादृशीम् , यद्वा अधिष्ठितस कक्षस्य-यनस्य, उपकण्ठाम्-समोपाम् , कीदृशैः? ईपदुपजातशोपकरीपमुखसञ्चारविशिखैः ईपत्-किञ्चित् , उपजातः-उत्पन्नः, शोपः-शुरुकता येषां तादृशैः, करीपैः-गोमयः, सुरसञ्चारा-सुकरगमना, विशिसारथ्या, येषां तादृशः, पुनः सपर्णतरुलतानिवेशजटालवेश्मपटलैः सपना-पत्रपूर्णानाम् , तरुलतानां-तरूणां-वृक्षाणाम् , तदाश्रितलतानां च, निवेशेन-सगावशेन, जटाल-समृदम्, वेश्मपटलं-गृहसमूहो येषां तादृशैः, पुनः अजिरमण्डपन्छाया- निविएगोरसपरिपुष्टमहाकायपुष्टकौलेयकैः अजिरमण्डपस्य-प्राङ्गणवर्तिगृहविशेषस, छायायां निविष्टः-अवस्थितः, तथा गोरसेन-फ्योदधिपृतादिना, परिपुष्टः-अतिपुष्टः, महाकायः-विशालशरीरं यस्य तादृशः, तथा पुष्टः प्रयुलः, एवंविधः कौव्यकः-कुलागतः कुकुरो येषां तादृशः, पुनः सकलकलोच्छलत्पाज्यपरिमलव्यतितप्ताज्यतऋविन्दुक्षेपैः सकलकलमू-कलकलेन-शब्दविशेषेण सहितं यथा स्यात् तथा, उच्छलन्तः-उद्च्छन्तः, प्राज्यपरिमळेन-प्रचुरसौरभेग, व्यजिताः- सूचिताः, तातसुगन्धज्ञापिता इत्यर्थः, एवंविधाथ ये, तप्तस्य, आज्यस्स-पृतस्य, तकविन्दवः, तप्यमाननवनीतारस्थागत- घृतस्थतकस्य विन्दव इत्यर्थः, तेषां क्षेपाः-विक्षेपः-दूरीभवनं येपु तादृशः, पुनः उत्कर्णतर्णकाकतिमथ्यमानमधित- मन्थनीमन्थरनिर्घापैः उत्-ऊों, कर्णी येषां तादृशैस्तर्णः-वत्सः, आवर्णितः-श्रुतः, मथ्यमानस्य आलोचमानस्य, मथितस्य-तकस्य, या मन्थनी-मयनदण्डः, तस्या मन्धरः-मन्दः, निघोंपो येषां तादृशः, पुनः सतोपंधोपाधिपसमाय- मानपर्यटत्पायसाथिपथिकपेटकैः सतोष-परितोषेण सहितं यथा स्यात् तथा, घोपाधिपेन-आभीरप्रामाधिपेन, समाहू. यमान-सम्यगाद्वयमानम्, पर्यटतर्ता-परिश्रमताम्, पायसाथिना-शीशमामिलापियाम् ,पषिकानां-मार्गगामिनाम् ,पेटक-समूहो येषु तादृशैः, पुनः क्रमागतेकै कचठरद्विजातिवचननिर्विचारप्रवर्तितशयनासनमानदानादिसक्रियः कमेण आगतस्य एकैकस्य वठरस्य-मूर्खस्य, द्विजाते:-द्विजस्य, वचनेन-वाक्येन, निर्विचार-खविचार विनैव, प्रवर्तिता-गोपः प्रारब्धा, शयनम्, आसनम्, स्नानम्, दानम्, तदादिः-तत्मृतिः, सर्वा-सकला, क्रिया येषु तादृशैः, पुनः गोभिः धेनुभिः, अशून्य पर्यन्तैः व्याप्तनिकटैः, कीदृशीभिः प्रातरेव प्रातःकाल एव, प्रचारनिर्गताभिः प्रचाराय-विचरणाय, यद्वा तृणभक्षणाय, गृहानिष्कान्ताभिः, पुनः तत्कालं प्रचारकालमेव, अधिगताधिकवलोपचयहितेन अविगतः-प्राप्तः, योऽविम्बलोप. चय:-अधिकयल वृद्धिः, तेन हिनेन-वर्धितेन, स्वाभाविकभन्यतागुणेन साभाविकसौन्दर्यगुणेन, द्विगुणारुष्टलोक- दृष्टिभिः द्विगुणं यया स्यात् तथा, आकृष्टाः-स्ताकर्षणाः, लोकाना-जनानाम् , दृष्टयो यामिस्वादशीभिः पुनः पानपरि- मण्डलापीनभारविकटमन्थरगमनाभिः पीनानि स्थूलानि, परिमण्डलानि-वर्तुलाकारांधि न, यानि आपीनान- 'ऊधाति, स्वना इत्यर्थः, वेषां भारेण-गुरुतया, विकट-प्रकटम् , मन्थर-मन्दमू, गमनं यासा तादृशीभिः, पुनः मनणुमणि- घण्टिकाघोपरमणीयम् अनशुममिपष्टिकानाम्-स्थूलमणिमयग्रीवास्यकिदिपीनाम्, घोस निना, रमणीय-मनोहर यया स्यात् तया, इतस्ततः अन तन, विचरन्तीभिः विहरन्तीभिः, पुनः सततानुचरचाटुकारस्पैरसौरमेयाभिः ३३ तिलक ·२५८ टिप्पनक-परागविवृतिसंचलिता चरचाटुकारखैरसौरभेयाभिरचिरजातप्रसाभिरद्यश्वीनाभिश्च गोभिरशून्यपर्यन्तैस्तुहिनपावशीनहैयंगपीनवर्ण- तनुलतालावण्याभि. क्षीरधवलचलत्कटाक्षच्छटाप्रतिक्षण हालितदिङ्मुसाभिनवनीतपिण्डपाण्डवलात्कठिनपरि- मण्डलस्तनकल्शयुगलाभिरिसश्रीभिरिव शरीरिणीमि. सविभ्रमरगलनैः स्नेहनिर्भराणि दधीनि बल्लाहृदया- नोर निर्दयमामभतीभिर्गोपललनाभिः सर्वतः समाकुलेगोकुलैरधिष्ठितकझोपकण्ठा नगरसीमामर क्यम् [य] । अथापेसराश्ववारदर्शनक्षुभितैः 'कटकमागच्छति' इति जनरवादुपलभ्योपलभ्य सर्वतः प्रधावितैः परित्यक्त- निजनिजव्यापारैरवकरकूटकेपधिरूढेस्तडागपालीपु पुखितैर्देवकुलवरण्डकेषु कृतावस्थानः पादपस्कन्धेषु चद्धासनेरूश्वोपविष्टैश्च लम्बितोनयभुजैश्च जघनपार्धविन्यस्तहस्तयुगलेश्च शीर्णपट्टिकागादप्रथिवासिधेनुकैश्च धौतशाटककृतशिरोवेष्टनेश्व वेणुयष्टिपु कृतावष्टम्मैश्च स्कन्धाधिरोपितयितडिम्मैश्च सर्वत्र सकुतूहलैरपि सविशेष टिप्पनकम्-विशिखा-रण्या । भापीनम्-ऊध । अद्यश्वीना अद्य श्वो वा प्रसूता । लेह निर्भराणि धृतभरिवानि प्रेमपूरितानि च दधीनि बल्लभहृदयानि च । निर्दयमामध्नतीमि निष्करुणम् , मातीभि -मदयनीभि पीडयन्तीभिश्च [य]। . सततम्-अनवरतम्, अनुचरस्य-भृत्य म्य, य , चाटुकार -प्रियवाक्यप्रयोग , तर खरा-खात्रा, सौरभेया -पभा यासा तादृशीभि , पुन अचिरजातप्रसवाभि अभिनव प्रसूताभि , च पुन , अद्यश्वीनाभि. अद्य यो वा प्रसविष्यमाणाभि , असासनप्रसवाभिरित्यर्ध । पुन कीहरी ? गोपालललनाभि. गोपवधूमि , सर्वत सर्वभागेषु, समाकुले. व्याप्त , कीदृशीभि ' तुहिनपातशीनहैयद्गवीनवर्णतनुलतालावण्याभि. तुहिनपातेन-हिमपातेन, शीन-घनीभूतम् , यद् हैयावीन-नवनीतम्, तस्येव वण रूप यस्य तादृशम्, तनुलताया -शरीरलनाया, लावण्य-कात्तिर्यासा तादृशीभ, पुन क्षीरधवलचलत्कटाक्षच्छटाप्रतिक्षणक्षालितदिङ्मुखामि क्षीरवत्-दुग्धवत्, धवलाना शुभ्राणाम् , चलता च, कटाक्षाणाम्-अपाङ्गानाम् , छटाभि -धाराभि , प्रतिक्षण प्रतिपलम् , क्षाठितानि-धौतानि, दिङ्मुखानि-दिगमभागा याभि स्तादृशीभि , पुन नवनीतपिण्डपाण्डुवलगत्कठिनपरिमण्डलस्तनकलशयुगलाभि. नवनीतपिण्डवत्, पाण्ड- किञ्चित्पीतश्वेतवर्णम् , वल्गत्-चलत् , कठिन कठोरम्, परिमण्डल-वर्तुल च, स्तनकलशयुगल कलशाकारस्तनद्वय यासा तादशीभि , पुन शरीरिणीभि शरीरवतीभि , गोरसश्रीभिरिव गवाम् , रस -पयोदध्यादि, तदीयशोभाभिरिवेत्युत्प्रेक्षा, पुन सविनमै बिलाससहितै , अङ्गवलनै अनसचाने , स्नेहनिर्भराणि नेहेन दध्यादिगुणविशेषेण, पक्षे प्रीत्या, निर्भराणि पूर्णानि, दधीनि, च पुन , वल्लभहृदयानि पतिहृदयानि, वल्लवहृदयानि इति पाठे तु गोपहृदयानीत्यर्थ , निर्दयम् अत्य तम्, आमथ्नतीभि. आठोडय वीभि [य]। अथ अनन्तरम् , भगवन्तम् ऐश्वर्यशाग्निम् , अम्मोनिधि समुद्रम् , अपश्यम् दृष्टवानहम् इत्यप्रेणा वेति । कीदश ? ग्रामेयके. ग्रामवासिभि , अवलोक्यमानवलसन्तनि. दृश्यमानसैनिरसङ्घ , कीरशै ? अग्रेसराश्ववार दर्शनथुमित अग्रेसराणाम्-अग्रगामिनाम् , अश्ववाराणाम्-अश्ववाहानाम् , दर्शनेन, क्षुभिते –सञ्चलित , कटक सैन्यम् , आग छतीति, जनरवात् लोकोक्तशब्दात् , उपलभ्योपलभ्य ज्ञात्वा ज्ञात्वा, सर्वत. सर्वदिग्भ्य , प्रधावितैः कृतसत्वर गमनै , पुन परित्यक्तनिजनिजन्यापारैः सत्यासतकार्य , पुन अवकरकूटेपु अवकीर्यते मार्जन्या विक्षिप्यते इत्यवकर , धूल्यादिराशि , त कूटेषु तदुपरिभागेषु, अधिरूढै. आरूढे , पुन तडागपालिपु तडागकोणेपु, तडागसेतुपु वा, पुसितै. सङ्घीभूतै , पुन देवकुलयरण्डकेपु देवकुलस्य देवमन्दिरस्य, वरण्डकेषु प्राकारस्थानीयमित्तिषु, कृताव स्थानै अवस्थितै , पुन पादपस्कन्धेपु वृक्षस्क धेषु वद्धासनै कल्पितासने , च पुन , ऊर्व उत्थित , च पुन , उपविष्टै कृतोपवेशने , च पुन , लम्वितोभयभुजै नमितोभयवाहुभि , च पुन , जघनपार्थविन्यस्तहस्तयुगलै कटिपुरोभागनिवेशितहस्तद्वय , च पुन , शीर्णपट्टिकागादग्रथितासिधेनुकै शीर्णपट्टिकाया-शीर्णावस्थपटखण्डे, गाड- इद यथा स्यात् तथा, प्रथिता-बद्धा, असिधेनु -छुरिका यस्तादृशै , च पुन, धौतशाटककृतशिरोवेटनै धौतेन- क्षालितेन, शाटक्न-वस्नेण, कृत शिरोवेष्टन मस्तकावरण यस्तादृशै , च पुन , वेणुयष्टिपु वशदण्डेषु, कृतावष्टम्भैः कृता .

·तिलकमञ्जरी। २५९ करियु कपिपु क्रमेलकेपु च प्रहितदृष्टिभिः प्रमाणरूपचलोपचयशालिना प्रत्येकमनडुहां मूल्यमानमुट्टयद्भिः [२] 'कथय, क एप राजपुत्रः, केयं राज्ञी, किमभिधानोऽयं द्विरदः' इत्यनवरतप्रयुक्तया प्रश्नपरम्परया कथितसमदृष्टकटकमामलाकुटिकैः करेणुकाधिरूढ क्षुद्रगणिकागगमप्यन्तःपुरमिति घृतोष्णवारण चारणमपि महाराजपुर इति कनकनिष्कावृतान्धर वणिजमपि राजप्रसादचिन्तक इति चिन्तयद्भिः पृष्टेरपि प्रतिवचनम- प्रयच्छद्भिराहूतैरप्यन्यतो गच्छद्रिः पश्यतोऽप्यभिमुसमगुलीभिर्दर्शयद्भिः शृण्यतामपि चेष्टितमशतिमाखनेन सूचयद्भिर्विपमाघतारसमपु दुर्दान्तकरभवाजिवृपभोसरनेषु व्यालदन्तिगोपसर्पणेषु चरसलतः पवतः पराय- मानानग्लोक्यावलोक्य समकालकृतकलकलैः सतालशब्दमुद्यैस्तरा हसद्भिः [ल], कैश्चिन्मार्गनिहितनिश्चल- दृष्टिभिः पश्चादेष्यता दिगन्तविख्यातयशसामुभृिता कुमाराणां राजपत्नीनां प्रधानगणिकाना पट्टहस्तिनां च दर्शनाशया क्षुत्पिपासापरिगतरूप्रशोपं शुष्यद्भिः, कैश्चित् पृष्ठसगिरिपामरीपीवरस्तनस्पर्शलुब्धैः पीडितैरपि वलम्बने , च पुन, . स्कन्धाधिरोपितदयितडिम्भः स्कन्धे, आरोपित -धृत , दयित -प्रिय , डिम्भ -शिमुस्तादृश , पुन सर्वत्र सर्वविषयेषु, सकुतूहलेरपि कौतुकान्वितैरपि, करिपु हस्तिपु, कपिपु मर्कटेपु, च पुन , फ्रमेलकेपु उल्नेषु, सविशेष विशेषेण, प्रहिवदृष्टिमि. प्रेरितलोचन , पुन प्रमाणरूपवलोपचयशालिनाम् प्रमाण-दर्यम् , रूप-सुन्दराकृति , बलोपचय बलद्धि , ते , शोभावताम्, अनडुहां पभाणाम्, प्रत्येकम् एकैकस्य, मूल्यमानम् मूल्यप्रमाणम् , उद्धट्यद्भिः कथयदि [र] कथय नूहि, एपः अयम्, राजपुनः नृपकुमार , कः किनामा १, इयं पुरोवर्तिनी, राक्षी राजपनी, का फिनानी , अयं पुरोवर्ती, द्विरदः हस्ती, किमभिधानः किनामा १, इति इत्थम् , अनवरतप्रयुक्तया निरन्तरकृतया, प्रश्नपरम्परया प्रश्नसमूहेन, कथितसकदृष्टफटकमामलाकुटिकः कदार्थता -क्लेशिता , सकृत्-एकवारम् , दृष्ट-दृष्टिगोचरीकृतम् , कटक-सेना यस्तादृशा , ग्रामलाकुटिका ग्रामवासिदण्डिजना यैस्वादशै , करेणुकाधिरूढं हस्तिनीमारूढम् , क्षुद्रगणिकागणमपि साधारणवेश्याग्रन्दमपि, अन्तःपुरम् अन्त • पुराक्षनागणम् , इति चिन्तयद्भिः मन्यमाने , पुन धृतोप्णधारण गृहीतच्छनम्, चारणमपि भूलमपि, महाराज. पुष इति महाराजकुमार इति, चिन्तयद्धि , पुन कनकनिष्कावृतकन्धर कनक्स्य-सुवर्णस्य, निष्केण-अष्टोत्तरशवेन, आरता-व्याप्ता, कन्यरा-प्रीवा यस्य तादृशम् , वणिजमपि आपणिक्मपि, राजप्रसादचिन्तकः राजप्रीतिप्रार्थी, इति चिन्तयदि , पुन पृष्टेरपि कृतप्रश्त्रैरपि, प्रतिवचनम् उत्तरम् , अप्रयच्छद्भिः अप्रदददि , पुन आहूतैरपि कृता. द्वानरपि, अन्यतः अन्यन, गच्छद्भि, पुन अभिमुख सम्मुखम् , पश्यतोऽपि अवलोकमानानपि, लोकान् , अङ्गुलीभि , दर्शयद्भिः सोतयद्भि, पुन चेष्टितं शरीरचेष्टाविशेष शृण्वतामपि श्रुतिगोचरीभूतध्वनिना जानतामपि, अशद्वितः तच्छ्रवणशङ्कयापि रहित , उच्चखनेन उच्चशब्देन, सूचयगि, बोधयद्भि, पुन विषमावतारसंमदपु निम्नोन्नतस्थला वतरणार्थजनसम्मेलनेपु, स्खलतः विचलत , पुन दुदन्तिकरम वाजि वृपभोलापनेपु दुर्दान्त -उद्धतो य करभ - हस्तिशिशु , वाजी-अध, वृषभ -नृप , तेषाम् , उत्सवनेषु-उस्कूर्दनेषु, पतत , च पुन , व्यालदन्तिवेगोपसर्पणेषु यालदन्तिनां-दुष्टहस्तिनाम्, "व्यालो दुष्टगजे सर्प शठे श्वापद सिंहयो" इति हैम , वेगेन त्वरया, यद् उपसर्पण-समीपा- गमन वेषु, पलायमानान् भयादिना स्थानत्यागेनान्यस्थान गच्छतो जनान् , अवलोक्य अवलोक्य दृष्ट्वा दृष्ट्वा, सम- कालस्तकलकले समकाल-एककालम् , कृत कलकल -कोलाहको यस्तादृश , पुन सतालशब्दं प्रस्तहस्तध्वनिपूर्व- कम् , उच्चस्तराम् अत्युचे , हसद्धि. हास कुद्भि [ल], कैश्चित् कैरपि जन , मार्गनिश्चलनिहितदृष्टिभिः मार्ग-पथि, निश्चल-नि स्पन्द यथा स्यात् तथा, निहिवे-निवेशिते, दृष्टी लोचने यैस्वादश , पुन पश्चात् पृष्ठदेशत, एध्यताम् आगमिष्यताम् , दिगन्तविण्यातयशसाम् आदिगन्तप्रसिद्धयशस्कानाम् , उर्वीभृतां नृपाणाम् , कुंमाराणा राजपुत्राणाम्, गजपतीना राजीनाम्, प्रधानगणिकाना मुख्यवेश्यानाम् , च पुन , पट्टहस्तिना प्रमागतानाम् , दर्शनाशया दर्शनाभिशापेण, क्षुत् पिपासापरिगते. बुभुक्षा पिपासाव्याप्त , अत एव ऊर्भशोप गुप्यद्भिः ऊर्च कष्ठनाल्बादिप्रदेशवच्छेदेन शोषणमनुभवद्धि , पुन कैश्चित् कैरपि, पृष्ठसगिरिपामरीपीवरस्तनस्पर्शलुधैः .

·२६० टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता समन्ततः प्रेक्षकजनेन स्थानमसद्भिः, कैश्चिन्मनोरथशतासादितप्रामपतिसुनासंनिधानलब्धमहानिधानरिव सलधानतः साधनिकलोफेन निसिलमपि नीयमानं वुसं बुसाय मत्वाऽवधीरयद्भिः [व], कश्चिद् गृह्यमाण- यवसरक्षणव्यगैरर्थलोभादभिलपितलवानां लश्नया लाकुटिकानां छशमनुभवद्भिः [२], कैश्चिदाकुष्टइविपक चोदितद्विरदपुरस्कृतैः प्रपलाय्य दूरीमात्महननेरात्मनोऽविडम्बनाय ब्राह्मण्यमाविष्फुदिः, कैश्चिदनिबद्ध- लोकलुण्ट्यूमानशाकशाकटैरघटितप्रयोजनामवनिपाज्ञां सायज्ञमुपहसद्रिः [प], कैश्चिदानन्दगद्गदिकागृहीत- • कण्ठेर्निगृहीवलुण्टाकनातयातया लुण्टिवेक्षुवाददुःसदुर्वलं कृषीवललोकमपशोकं कुर्वद्भिः, कैश्चिजवप्राप्तपरि- पालकव्यूहरक्षितसुजातनहेयरनेकधा नरेन्द्रमभिनन्दयद्भिः [स] , कैश्विदलब्धावकाशठकरहठनिराम्राश्रयाय प्रतिगृहं गृहीतमाण्डैराहिण्डयद्भिः, कैश्चित् कलहनिष्कासितशालीनकुलपुत्रकवर्गः सगर्वमनतो ग्रामपोटानां . टिप्पनकम्-लञ्चया नीवीभन(ज)नेन [श] | शाकशाकट-शामक्षेत्रम् [प] । मिहेयम्-] मीहिक्षेत्रम् [स] । पृष्ठसङ्गिनीना-पृष्ठसंसर्गिणीना, खैरिणीना-खेच्छाचारिणीनाम् , पामरीगां-नीचाइनानाम् , पीवरस्वनयोः-रथूलस्वनयोः, स्पर्श लुब्धः-सजातलोभः, अत एव प्रेक्षकजनेन दर्शकजनेन, समन्ततः सर्वमागेपु, पीडितैरपि मर्दितैरपि, स्थान खाधिष्ठितप्रदेशम् , अत्यजद्भिः अमुञ्चद्भिः पुनः कैश्चित् कैरपि जनः, मनोरथशतासादितग्रामपतिसुतासग्नि- धानः मनोरथशवेन-अभिलाषशतेन, आमादितं-प्राप्त, ग्रामपतिमुवायाः सन्निधानं-सानिध्यं यस्तादृशः, अत एव लब्ध- महानिधानैरिव लन्ध-प्राप्तं महानिधानं महानिधियस्तादृशैरिव, खलधानतः धान्यविमर्दनस्थानतः, "सलधानं पुनः खलम्" इति हैमः, साधनिकलोकेन सैनिकलोकेन, नीयमानं हियमाणं, निखिलमपि सर्वमपि, वुसं यवादिधान्यम् , घुसाय मत्या तृणमिति मत्वा, अवधीरयद्भिः अनाद्रियमाणैः [1]; पुनः कैश्चित् कैरपि, गृह्यमाणयवसरक्षण- गौः गृह्यमाणस्य-वलादादीयमानस्य, यवसस्य-घासस्य, रक्षणे-रक्षाकार्ये, व्यग.-व्याकुलैः, अर्थलोभात् धनलिप्सावशात् , अभिलपितलञ्चानाम् अमिलपिता-अभिप्रेता, लया-लायते प्रच्छन्नं गृह्यत इति लगा, वैखादृशानाम्, लाकुटिकानां “वेत्रधारिणा रक्षकाणाम् , लञ्चया लयासमर्पणेन, क्लेशं दुःखम् , अनुभवद्भिः प्रामुवद्भिः [श]; पुनः कैश्चित् कैरपि, आकृष्टहस्तिपकचोदित दपुरस्कृतैः आकुष्टाः-कृतशन्दा ये हस्तिपका.-हस्तिवाहकाः, तैः चोदित.-प्रेरितः, द्विरदः-हस्तिभिः, पुरस्कृतैः-अग्रतः कृतः, प्रपलाय्य अतिशयेन पलायनं कृत्वा, दूरीकृतात्महननैः दूरीकृतम् भात्मन:- खस्य, हननं-हत्या यैस्तादृशैः, आत्मनः खस्य, अविडम्बनाय अविरस्काराय खरक्षणायेत्यर्थः, ब्राह्मण्यं ब्राह्मणत्वम् , "आविष्कुर्वद्भिः प्रकटयद्भिः पुनः कैश्चित् कैरपि, अनिवद्धलोकलुण्ट्यमानशाकशाकटैः अनिव?-निरङ्कुशैः, लोक-राजपुरुषादिजनैः,,लुण्व्यमानानि-बलादाच्छिद्यमानानि, शाकशाम्टानि मार्गवर्तिशामक्षेत्राणि येपा तादृशैः, अघटित- "प्रयोजनाम् असम्पादितफलाम् , अघनिपाज्ञां सन्येन कस्यापि कष्टं न कार्यमिलादिराजाज्ञाम् , सावकं सतिरस्कारम् , उपहद्भिः [4]; पुनः कश्चित् कैरपि, आनन्दगद्गदिकागृहीतकण्ठैः आनन्देन या गद्गदिका-अव्यकशब्दता, तया गृहीतः-आश्रितः कण्ठो येषां तादृशः, पुनः लुण्टितेपुवाददुःखदुर्वलं लुण्टिवेन-बलादाच्छिन्नेन, इभुवाटेन-इचक्षेनेण यद् दुःख तेन दुर्बलम्, कृपीवललोके कपंकजनम् , निगृहीतलुण्टाकवातवार्तया निगृहीतस्य-दण्डितस्य, लुण्टाकानां- पलादपहारकाणा, वातस्य-समूहस्य, वार्तया-वृत्तान्तेन, अपशोकं शोकरहितम् , कुर्वद्भिः सम्पादयद्भिः; पुनः कैश्चित् कैरपि, जवप्राप्तपरिपालकन्यूहरक्षितसुजातबहेयैः जवेन-शीघ्रतया, प्राप्तेन-लब्धेन, परिपालकव्यूहेन-परिरक्षक समूहेन, रक्षितानि, मुजातानि-मनोहराणि, बेहेयाणि-नीहिक्षेत्राणि येपा तादृशः, अनेकधा अनेकप्रमः, नरेन्द्र राजानम् , अभिनन्दयद्भिः स्तुवनि. [स] । पुनः कैश्चित् कैरपि, अलब्धावकाशठकुरहठनिराकृतैः अलब्धः-अदृष्टः, अवकाश.-स्थानं येन, तादृशेन ठकुरेण-ऐश्वर्यशालिना गृहपतिना, हठेन-बलात्कारेण, निराकृतैः- निष्कासितैः, अत एव गृहीतमाण्डः उद्धृतभाण्डः, प्रतिगृहं गृहं गृहम्, आश्रयाय अवस्थानाय, आहिण्डयद्भिः भ्राम्यद्भिः, पुनः कैश्चित् कैरपि, कलह निष्कासितशालीनकुलपुत्रकवर्गः कलहेन निष्कासितः-बहिष्कृतः, .. ..

·तिलकमञ्जरी। २६१ प्रौढिमात्मनः प्रकटयद्भिः ह], अन्यैस्तु दूरोदस्तकण्ठैः पृष्टलग्नहृष्टवालकवृन्दकलकलसूचितान्ग्राममध्ये विचरतः स्वच्छन्दचारिणो महामारतन्त्रेण परिसृतान् वारणपतीनवलोक्य जातसंशोभैझटिति कोष्ठद्वारेपु संग्रहकान् पातयद्भिः पश्चाद्वाटकेषु गोमयपिण्डकूदानि गोपयद्भिर्भनवृतिपु निष्कुटेषु पुसकहरुकारनेल्लादिवलीफनगन्या- दायादाय वेश्मनि प्रवेशयद्भिहधन च कास्यपानिकासूनकम्मलप्राय बलाधिकृतधामन्यवलाजनख न्यासी- कुर्वद्भिरनेकवृत्तान्तमयकैरवलोक्यमानालसंहतिः [क्ष] प्रतिमार्गमुत्तम्भिवामिनातोरणान् स्वानस्थानो- पसर्पकुसुमफलइस्तवास्तव्ययित्ताढ्यलोशनीझनासु तरक्षण वेणुयष्टिपु कुड्मली मन्य योजितैर्माजिष्ठश्च माहारजनेश्च कर्पटैः जटालीम्तशीर्णगृहपटलानतिक्रम्य कतिचिद् वेरावनग्रामगनप्रतो दत्तदृष्टिः [] पिधानमिव पातालस्य, मणिकुट्टिममिव निभुवनचतुःशालय, जन्मपल्ललमियाकाशकुवलयस्य, प्रभापटलमिय टिप्पनकम्-योष्ठक -वरण्डक , सग्रहका -पलिहका , निष्कुट-गृह्याटिका [क्ष] । माहारननानि-गौसुम्मानि [श] । शालीन –अधृष्टो लजायुक्त , कुलपुनकाणा-कुलप्रसूतानुकम्पितपुत्राणाम् , वर्ग -समूहो यस्तादशै, ग्रामपोटाना ग्रामस्थाना पुलक्षणाना वीणा, अमतः अग्रे, सगर्व साभिमानम् , आत्मनः खस्स, प्रोटिं प्रगल्भताम्, प्रमटयनि- प्रदर्शयदि [ह], पुन अन्यैस्तु अन्यव्यक्किभिस्तु, दूरोदस्तकण्ठे. दूगम्, उदस्त –उत्क्षिप्त , कण्ठ - कण्ठव्यापारी यस्ता , अतिशुष्काण्ठेरिन्यथ , पृष्ठलग्नहष्टयालकवृन्दकलकलसूचितान् पृष्ठलमस्य-पृष्ठसम्बद्धस्य, हृष्टयालकवृन्दस्य-प्रसन्नशिशुसमूहस्य, कलमलेन-कोलाहलेन, सूचितान्-बोधितान्, ग्राममध्ये विचरतः भ्रमत खच्छन्दचारिण, खेच्छाचारिण , महामात्रतन्त्रेण हस्विपकप्रकारेन, परिवृतान् परिवेष्टितान, वारणपतीन् गजेन्दान् , अवलोक्य दृष्ट्वा, जातसंक्षोभै. उसनसम्नमै , कोष्ठकद्वारेपु वरण्डकद्वारेषु, संग्रहकान् परिधकान्, पातयदि , पुन पश्चाद्वाटकेषु वृतीनां पश्चाद्भागेषु, गोमयपिण्डकूटानि गोमयपिण्डसमूहान् , गोपयदि रक्षद्भिः पुन भग्नवृतिषु भग्ना -भन्न प्राप्ता , तय -प्राकारा येपा तादृशेषु, निष्कुटेपु गृहवाटिमासु, पुस कार कारवेल्ल- कादिवल्लीफलानि नपुस नाम-फविशेषलता, कर्कार -प्माण्डलता, कारचक्लक 'कारेला प्रसिद्धफावशेपलता, तदारीना- तत्प्रभृतीना, वलीना-लताना फलानि, आदाय आदाय गृहीत्वा गृहीत्वा, वेश्मनि गृहे, प्रवेशयद्भिः प्रवश्य गापयदि, च पुन , कास्यपात्रिकासूत्रकम्पलप्राय कास्यपात्रिका-कास्यस्य-धातुविशेषस्य भाजनम् , सूत्र-त-तु , कम्बर - ऊतन्तुमय पर , तप्राय-तत्प्रचुरम्, गृहधन गृहवित्तम् , अवलाजनस्य स्त्री जनस्य, बलाधिकृतधामनि पलेन- स्वसामर्थेन वलासरेणेत्यर्थ , अधिकृते रक्षिताधिकारे, धामनि-गृहे, न्यासीकुर्वनि निाक्षपान , पुन अनेकत्तान्ते. विविधवार्ताक , बहुविधप्रवृत्तिरिति यावत् [क्ष]। पुन कीदृशोऽह समरकेतु ? कतिचित् कापियान् , वेलावनग्राम- कान्वेठाया -जलधित्तीरस्य यद् वन तामध्यवर्तिनो लघुग्रामान्, अतिक्रम्य उल्लङ्घष, अग्रत तदने, दत्तदृष्टि जिप्तलोचन कीदृशान् प्रतिमार्ग मार्गे मार्ग, उत्तम्भिताभिनवतोरणान् उत्तम्भितानि, उददानि, अभिनवानि-नवीनान, तोरणानि- द्वाराप्रे स्तम्भोपरि नियद्धानि यहिद्वाराणि येषु तादृशान्, पुन स्थानस्थानोपसर्पत्कुसुमफलहस्तपास्तव्यविचादर लोकान् स्थाने स्थाने उपसर्पन्त -उपगच्छन्त , कुसुमफलहस्ता -पुष्पफलस्पोपहारहस्ता, पासव्या -तद्मामयासिन', वित्तान्या -धनाच्या , लोका -नना येषु तादृशान् , पुन तत्क्षण तत्काल्मेव, ऊर्धारुतासु उनमितासु, वेणुयेष्टिषु वशदण्डेषु कुझलीकृत्य आकुच्य, योजिते. उत्क्षिप्त , मानिष्ठे. मधिष्ठाख्यरागविशपरक , च पुन , माहारजन. मादारजनेन-कुमुम्माख्यरागविशेषेण रक्त ,कर्पटे. पटखण्डै ,जटालीमतशीर्णगृहपटलान् जटालीकृत-व्याप्त, शीर्णाना- भमाना, गृहाणां पटर-समूहो येषु तादृशान् [२] 1 कीरशमम्भोनिधिम् पातालस्य भयोलोकस, पिधानमिन आव. रणमिव,पुन भिभुवनचतु शालस्य त्रिभुवनरूपस्य चनु शालस्य-चतरण शगना समाहारस्व, जन्योऽन्याभिमुरागृह- नुष्टयस्य, मणिकुटिममिय मणिखचित मध्यवर्ति सस्कृतभूमितलभव, पुन आकाशकुवलयस्य नाकाशरूपन्य कमलस्य, 2 2 ·२६२ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता दिग्मण्डलेन्द्रनीलक्लयस्य, छायाचक्रमिव ब्रह्मस्तम्बतरुमहनस्य, प्रच्छदपटमिव महीतलमहाशयनस, अदृष्ट- पर्यन्ततया दृष्टान्तमिव संसारस्य, मूर्ततापरिणाममिव कालस्य, रूपान्तरग्रहणमिव शब्दराशेः, उदाहरणमिव निःश्रेयससुसानाम् , अनुकारमिव महाकविप्रज्ञाऽऽलोकस्य [अ], सर्वतश्चान्धकारितदिगन्तराभिरन्धकाराति- कन्धराकान्तिकालीभिः पातालतिमिरेभ्य इव जृम्भितामिरितस्ततः सर्पदहिकुलप्रभाभिरिय संतर्पिताभिरसुर- लोकादिव लब्धनिर्गमाभिरवगाहावतीर्णदिमागमदक्षालनादिव क्षुभिताभिरन्तःप्रसुप्ताच्युतशरीरद्युत्येव दत्तसंस्कारा- भिरनिलविलुलितैरौर्वज्वलनधूमैरिवानुरञ्जिताभिरन्तःकरणवासिवैवस्वतानुजादेहलाघण्येने लिमामिलटनमाल- काननच्छायानिर्गमैरिव निरर्गलीकृतप्रसराभिरुल्लसन्तीभिरम्भसः प्रभावर्तिभिरत्यन्तधीराणामपि मनसि साध- समादधानम् [आ], मुद्रितमुखरहंसनूपुरस्वनाभिः सरितगतिवशोत्कम्पमानपृथुपयोधरतटाभिर्मुक्तवाचाल. गौश्चमालामेखलानि पुलिनजघनस्थलानि विभ्रतीभिरितस्ततो चलितविलोलतारशफरलोचनाभिर्वहलशैवल- प्रयालरस्तूरिकास्तवककलङ्कितानि पङ्कमलिनेन नवनीरवाससा सुदूरमावृण्यतीभिर्मुसानि विजृम्भिताभिना- टिप्पनकम्-वैवस्वतानुजा-यमानुजा [आ]। सुघटितकाष्ठस्य गगनारघट्टस्य काष्ठा-दिश , काष्ठानि- दारूणि च [ई। जन्मपल्वल मिव जन्मस्थानभूतजलाशयमिव, पुन दिड्मण्डलेन्द्रनीलवलयस्य दिङ्मण्डलरूपस्य इन्द्रनीलमणि- निर्मितकङ्कणस्य, प्रभापटलमिव द्युतिसमूहमित्र, पुन ब्रह्मस्तमतरुगहनस्य ब्रह्माण्डरूपस्य वृक्षसमूहस्य, छायाचक- मिव छायामण्डलमिव, पुन महीतलमहाशयनस्य भूमण्डलरूपमहाशय्याया , प्रच्छदपटमिव आस्वरणवनमिव, पुन अहष्टपर्यन्ततया अदृष्टान्तिमावधिकतया, संसारस्य जगत , हटान्तमिव उपमानमिव, आदर्शभूतमिवेति यावत्, पुन कालस्य कालाख्यामूर्तद्रव्यस्य, मूर्ततापरिणाममिव मूर्ततया क्रियादिवदव्यभावेन विकारभूतमिव, पुन शब्द- राशेः शब्दसमूहस्य, रूपान्तरग्रहणमिव रूपान्तरापत्तिमिव, पुन निःश्रेयससुखानां मोक्षसुखानाम्, उदाहरण- मिव निरवसानताया दृष्टान्तमिव, पुन महाकविप्रज्ञाऽऽलोकस्य महाकविप्रतिभाप्रकाशस्य, अनुकारमिव अनुकर- णमिव [अ], पुन अम्भसः जलस्य, प्रभावर्तिभिः प्रभालालेपै , अत्यन्तधीराणामपि परमधैर्यशालिनामपि, मनसि हृदये, साध्वसं भयम् , आदधान जनयन्तम् , कीदृशीभि । सर्वतः सर्वभागेषु, अन्धकारितदिगन्तराभिः अन्धीकृतदिमध्यामि , पुन अन्धकारातिकन्धराकान्तिकालीभिः अन्धकस्य-तदाख्यराक्षसस्य, अराति -शत्रु शिव , तस्य या कन्धरा-प्रीवा, तस्या या कान्ति -कृष्णवर्ण , तद्वत् कालीभि -कृष्णवर्णाभि , पातालतिमिरेभ्य इच पातालस्थान्धकारेभ्य इव, जृम्भिताभिः जृम्भया प्रकाशिताभि , पुन इतस्ततः अन तत्र, सर्पदहिकुलप्रभाभिः सर्पताम्-उद्वेलताम्, अहिकुलाना-सर्पगणाना, प्रभाभि -कान्तिभि , सम्तर्पिताभिरिव परिपोषिताभिरिव, पुन असुर- लोकात् दैत्यलोकात्, लन्धनिर्गमाभिरिव प्राप्त निस्सरणाभिरिव, पुन अवगाहावतीर्णदिङ्नागमदक्षालनात् भवगाहाय-सलिलान्त प्रवेशाय, अवतीर्णे -आगते , दिङ्नागे -दिग्गजै , मदाना-दानवारीणा, क्षालनात्-मार्जनात्, क्षुभिताभिरिच कलपिताभिरिव, पुन अन्तःप्रसुप्ताच्युतशरीरद्युत्या अन्त -मध्ये, प्रसुप्तस्य-शयितस्य, अच्युतस्य- विष्णो , शरीरघुत्या-शरीरकान्त्या, दत्तसंस्काराभिरिव कृतसस्काराभिरिव, पुन अनिलविलुलितैः पवनोद्भूतै , औचे- ज्वलनधूमैः और्वज्वलन -वाडवामि , तस्य धूमै , मनुरसिताभिरिव मलिनिताभिरिव, पुन अन्तःकरणवासि वैवखतानुजादेहलापण्येन अन्त करणवासिन्या -हृदयवास्तव्याया , दैवस्वतानुजाया -यमानुजाया यमुनाया इत्यर्थ , देहलावण्येन-शरीरकान्त्या, लिप्ताभिरिय मिश्रिताभिरिव, पुन तटतमालकाननच्छायानिर्गमै. तटेपु यानि तमाल- फाननानि-तमालास्यतरुवनानि, नेपा छायाना निर्गमै -नि सरणे , निरर्गलीकृतप्रसराभि. निरर्गलीकृत -अप्रतिहतीकृत प्रसर -प्रसरण यासा तादृशीभिरिव, उल्लसन्तीभिः उद्दीप्यमानाभि [भा] । पुन कीदृशम् । विजृम्भिताभि नवमेघदुर्दिनेषु विजृम्भिनेन-उतेन, अभिनवेन-सद्य सम्भूतसलिलेन, मेपेन, दुर्दिनेषु-अन्धकारावृतेषु, दिनेषु वासरेषु, , ·तिलकमञ्जरी। २६३ मेघदुर्दिनेषु दिनपूरथेनागल्यागत्य निम्नगाभिसारिकाभिर्गाढमुपगृहम् [३], मुहुरखतरन्या तोयमादायादाय पुनरुर्यमतिदूरमुत्पतन्त्या सान्द्रशीकरशोदविरचितानेकसुरचापया जगदुपवनं सेक्कुममरपतिना प्रकल्पितस्य सर्वतः सुघटितकाष्ठस्य गगनारघट्टस्य घटीमालयेजलदसतत्या सवतमुच्यमानम् [ई], विपमवाहन- विसंस्थुलस निजरबस्माष्टमं तुरगममसमग्रताजनिववैरूप्यस्य चात्मवपुपः पोडशी कलामन्वेग्रुमिव मथनदृष्ट. दिव्याश्वशशिसण्डसंभवाभ्यामहिमगभस्तिभ्यामनपरतम्तमजनोन्मजनम् [3], अगस्यजठरानलमिव पानावसरलमं युगान्तविद्युद्वलयमिर संवर्वकाभ्रगर्भगलिवमनपरवमानीयमानं वृद्धिदकैस्टरेकदेशेन दहन- - . उत्पथेन विरुद्धमार्गण, आगस आगल, निम्नगाभिसारिकाभिः निम्न-नीच गच्छन्तीति निम्नगा नय , तद्रूपाभि , अभि- सारिकाभि.-परपुरुषगामिनीभि कामिनीभि , गाई असन्त यया स्यात् तथा, उपगूढम् आलिगितम् , कीवीमिः ! मुद्रितमुसरहंसनूपुरस्सनाभिः मुखरा-वाचाला ये हंसा -पक्षिविशेषा, तद्रूपाणा नपुराणां-पादाभरणविशेषाणां, खना -ध्वनय , मुदिता -निरुदा याभिसाचीभि , वर्षामु नदी जलाना दूपिततया हसानां मानससरोवरप्रस्थानश्रवणादिति भाव , पुनः त्वरितगतिवशोत्कम्पमानपृथुपयोधरतटाभिः त्वरितगतिवशेन-ससम्भ्रमगमनक्शेन, उत्कम्पमान उत्-अवं कम्पमान , उद्गच्छन्नित्यर्थ , पृथुपयोधर -स्थरस्तनरूप , तटो यासा तादृसीमि , पुन मुक्कमौञ्चमालामेख- लानि मुका-लता,त्रीयाना-तजातीयपक्षिविशेषाणां, माला-पशिल्पा, मेखला-काची यस्तादृशानि, पुलिनजघनस्थलानि सिकतामयम्बलरूपाणि कटिपुरोभागस्थलानि, विभ्रतीभिः धारयन्तीमि , इतस्ततः अन तर, पलितविलोलतार- शफरलोचनाभिः पलितानि-व्यापारितान, विलोलताराणि-तरलकनीनिठानि, अफररूपाणि-मरस्पविशेषरूपानि, लोचनानि- नेत्राणि याभिस्वादशीमि, पलिनविलोलतामरसेवि पाठे तु तामरसरूपाणि-कमलरूपी रोचनानि याभिरिखेव व्याख्ये- यम्, पुन पहलशैवल प्रवाल कस्तूरिकास्तरफालङ्कितानि बहलाना-विपुलानाम् , शक्लाना-जलमृणविशेषाणाम् , प्रवालाना-विट्ठमाणाम् , तद्रूपपामित्यर्थ , कस्तूरिकागा-मृगमदाना, स्वपन-गुच्छेन, कररितानि-विदितानि, मुसानि अप्र. भागरूपाणि वदनानि, पदमलिनेन दमकलुषिवेन, नयनीरवाससा नवीनजलरूपेगवासपा-पत्रेण, सुदूरम् अतिदूर. पर्यन्तम् , आण्यतीभिः आच्छादयन्दीभि []। पुन. जलदसंतत्या मेघरसपा, सततम् अनवरतम्, उदच्य. मानम् उद्भियनागजलम् , कीदृश मुहुः अनचारम, अयतरन्त्या आपतन्या, पुन तोयं जगम्, आदाय आदाय गृहीत्या गृहीया, पुन अतिदूरम् असतदरम्, ऊर्भम् उपरि, उत्पतन्त्या उद्गच्छन्ता, पुन. सान्द्रशीकरक्षोद- चिरचितानेम्सुरचापया सान्द्रामा श्री राणा-अलरणानां, छोटे-चूर्ण , विरचिता -निर्मिता , अनेक मुरचापा -इन्द- धनूपि यया तादृस्या, कये जगदुपयनं जगद्पमारामम्, सेक्तुं सेकेन सवर्ववितुम्, अमरपतिना इन्देश, प्रकटितय आविष्कृतस्य, सर्पतः सर्वभागेषु, सुघटिताप्ठस्य. सुपटितानि-सभियाग्रतानि पठानि यलिस्वादशस्य, अन्यन मुए. टिता काष्ठा -दिशो या तस्य, गगनारपट्टस्य आगाजलनेष्यसनयनस, घटीमालयेव घटीपरपेव [] । पुन. मधनदृष्टदिव्याध शशिसण्डसम्भवाम्यां मथनेन-आरोइनेन, दृष्ट परीक्षित , दिव्यावस-सायावस, उध पपस इत्यर्थ , शशिराजसपन्द्रसदस्य र, सम्भव -उत्पत्तिर्यान्या ताइवान्याम्, अहिमहिमगमस्तिभ्याम् अहिन -उप्न , गभनि-किरणो यस सोऽहिमगभसि , दिन -ग्रीवो गान -किरणे यस स हिमगभावयन्दा, ताभ्याम् , मनपरतछत्तमजनोन्मत्रनम् अनवरत-निरन्तरं, dि मवनम्-अन्तरपगादनम्, उन्नयनम्-चालानं च, प्रपेशनिर्गमाविलयं, यसिम्पादयम्, कि कलिय! विषमवाहनविसंस्शुलस्य विपने -पिपमस्यै सप्तभिरिल, पाहने-भरेसिंधुस-विपिलगातार, निजरथस्य सरधन्च, मटन तुरङ्गमम् परम्, अन्येष्टुमिव गोपचिनु. भाई, सममताजनितवरूप्यस्य आमता-अतिया, अनितम्-उलानिशम्, पम्-भवाव यम दार. पर, भारमरपुरा सरन्य, पोटशी पासमारीन्, फलाम् मन, काठमावदेन [उ] | पुन: उदरकदेशेन सादरभान, बीगंभिधान पाचारणम्, दद्दनम् मामन, धानं भाग्यमान्, कना! पानावर लाम् नागोरनसम्म, भगस्त्यजठरानलमिय मालपनामान , उदराप्रमा, पुन सर- माग गलितं मातम पर्न नगउम्, युगान्तरिपुलपमिरातुन चोरवेशा, पुन. . .

·२६४ टिप्पनरु-परागपिवृतिसंवलिता मौर्षाभिधानं दधानम् [अ], अमराग नागनभूपणोचितैरतिमानगम्भीरेऽपि पयसि भाखरतया करतलस्थितैरिव विभाव्यमानेरयत्नविशदता च सुरभीप्रनयनेर स्वपितरेरावतकरशीकरनिकरेणेव संवर्धितेधूर्जटिहठापृष्ट- शिशुचन्द्रमुक्तात्रुपिन्दुशक्षाविधायिभिलक्ष्मीस्तनस्वेदलेशरिष लब्धकाठिन्यैरमृतशुचिगर्भसंभवैर्मुक्ताफलैरलंकृता- *यन्तरम् [], अपरैरपि महाप्रमाणैः कचित् प्रलयपातविधूतपुष्करावर्तकमेघमुक्तः कचित् कुलिशकर्कश- हिरण्याक्षवनोऽभिघातदलितमहावराहदष्ट्राकुरोच्छलितैः कचित् कमठपतिपृष्ठकपणोत्थपावकप्रदीप्तमन्दरनितम्य- येणुस्तम्यनिष्ठपूर्वः कचिदान्चेपणछान्तहरिशकुलगलरन्ध्रोज्झितेः कचित्प्रोढकेशरिनसरदारितैरावणकुम्भकूटभ्रष्टेः कचिन्मधुकैटभरोपितजलशायिशाह्नि निर्दयापूरितपाञ्चजन्यशद्वोद्गीणः कचिन्मधनाविष्टनलिहठाकष्ट वासुकि. फणापीठगलिवेर्भिन्नजातिभिर्मोक्तिकैः स्तपकिततलम् [ ऋ], सर्वतः प्रसारितायतज्वालाजिह्वस्य सततमा- टिप्पनकम्---हरिराकुल -विष्णुमत्स्य [ ] । उदके जल , अनवरतं निर तर, वृद्धिं वैपुल्यम् , आनीयमानं प्राप्यमाणम् [ ऊ] । पुन: अमृतशुक्तिगर्भ- सम्भवे. अमृत-सुधा, तदुत्पन्ना या शुक्तिस्तद्गर्भात्पन्नै , मुक्ताफलैः मुक्कामणिभि , अलकताभ्यन्तरं भूषिताभ्यन्तरम् , कीदृशै १ अमराङ्गनागानभूपणोचितैः अमराजनानां देवाहनानाम् , गानभूषणोचित -शरीराभरणयोग्य , पुन अति- मानगम्भीरेऽपि अत्यन्तागायेऽपि, पयसि जले, भास्वरतया दीप्तिमत्तया, करतलस्थितेरिय हस्ततलस्थितैरिव विमान्यमानेः प्रतीयमाने , च पुन , अत्यन्तविशदतया अल-तखच्छतया, सुरभीप्रनवेन धेनुदुग्धेन, सपितेरिव क्षालितरिय, पुन ऐरावतकाशीकरनिकरेण ऐरावतस्य-इन्द्रगजस्य, करशी करनि करेण-गुण्डादण्डजलकणसमूहेन, संव- र्धितेरिय सम्यग्वधितैरिव, पुन धूर्जटिहठाकृष्टशिशुचन्द्रमुक्ताश्रुविन्दुशङ्काविधायिभि. धूर्जटिना-शिवेन, हठा- कृऐन-वलादाकृष्टेन, शिशुचन्द्रेण-बालचन्द्रेण, मुक्ता -सका ये अश्रुबिन्दवस्वच्छङ्काकारिभि , पुन लक्ष्मीस्तनस्वेदलेश- रिव लक्ष्मीस्तनघोंदवि दुभिरिव, लन्धकाठिन्यैः प्राप्तकाठिन्यै []। पुन , अपरैरपि अन्यैरपि, महाप्रमाणैः अधिकप्रमाणे , भिन्नजातिभिः नानाजातीय , मोक्तिको मुक्तामणिमि , स्तयकिततल सात स्तवक -गुच्छो यस्मिंस्तादृश, तलम्-अध स्थल यस्य तादृशम् , कीदृशै । क्वचित् कुत्रचित् स्थले, प्रलयवातविधूतपुष्करावर्तक- मेघमुक्कैः प्रलयवातेन-प्रलयकालिकपवनेन, विधूत - विक्षिप्तो यो, पुष्करावर्तक -तत्सज्ञक , मेघ -जलधरस्तेन, मुफै - पातित, पुन कचित् कस्मिंश्चित् स्थले, कुलिशकर्कशहिरण्याक्षवक्षोऽभिघातदलितमहावराहदंष्ट्रारो- च्छलिते. कुलिशाशेन-वज्रपत् कठोरेण, हिरण्याक्षस-हिरण्यकशिपो , वक्षसा-उरस्थलेन, योऽभिपात -आघात , तेन दलितात्-विशीत . महावराहस्य-महाशूकरस्य, दष्ट्राङ्करात्-दन्ताभिनवोद्गमात्, उच्चलितै -उत्पतितै , पुन. कचित् कुत्रापि, कमठपतिपृष्ठकपणोत्थपायकप्रदीप्तमन्दरनितम्रवेणुस्तम्यनिष्ठयूतैः कमठपते -कूर्मराजस्य, पृष्ठकप- गेन-पृष्ठसङ्घर्पणेन, उत्थ -उद्भूतो य पाचक - अग्नि , तेन प्रदीप्तात्-प्रज्वलितात्, मन्दरनितम्बवेणुस्तम्बात्-मन्थाचलमध्य- भागस्थितयशसमृहात्, निट्यूते -निर्गलित , पुन कचित् क्वापि स्थले, वेदान्वेषणक्लान्तहरिशकुलगलरन्ध्रोज्झितैः पयोधिपतितवेदगवेषणाय क्लान्त -प्रातो यो हरिशकुल -विष्णोरवतारभूतो मत्स्य , तस्स गलरन्धात्-ग्रीवाविवरात्, उज्झितै , पतितै, पुन कचित् कुत्रापि, प्रौढ केसरिनखरदारितैरावणकुम्भकूटभ्रष्टै. प्रौढेन-प्रबलेन, केसरिणा- सिंहेन, नसरदारित -नसभिन, य ऐरावण -ऐरातनामर सागरस्थ इन्द्रगज , तदीयकुम्भकूटात् मस्तकशृङ्गात् , भ्रष्टै - गलितै , पुन फचित् छापि, मधुकैटभरोपितजलशायिशाणिनिर्दयापूरितपाञ्चजन्यशङ्करेगीणैः मधु कैटभाभ्या .तदाख्यदैत्याभ्या, रोपितेन-बोधितेन, जलशायिना-समुद्रशायिना, शार्जिणा-विष्णुना, निर्दयम्-अत्यन्तम्, आपूरितात्- नादिता, पाचजन्यात्-पघजनारयदैत्यविशेषभयात् शब्ह्वात् , उद्गीण -उन्मुक्त , पुन कचित् कुत्रचित् स्थले, मयनाविष्ट पलिहटाकृष्टवासुकिफणापीउगलितैः मथने-समुद्रालोडने, आविप्टेन-साप्रहेण, बलिना-तदाख्यदैत्यराजेन, हठेन- बात, आकृष्ट -कृतार्पणो यो वासकि -तदाख्यसर्पराज , तस्य फणापीठात्-फणाप्रदेशात, गलितै -च्युतै [] फेलासविशदै. कैलासाख्यरनतपर्वतवद् धवल , फेनराशिभि फेनपुरै , आशामुखानि दिङ्मुखानि, धवलयन्तं ·तिलकमञ्जरी। २६५- . वज्यमानैरपि मुखे पयोभिरनुपजाततृप्तेरौदहनस्य दर्शनान्झटिति निःस्तैरटुंहासच्छेदेखि कैलासविशदः फेनराशिमिराशामुखानि धवलयन्तम् [ल], अमृतपवैफशरणजीर्णजलकरिकुलातिवाह्यमाननिरवसानकालकूट- विपदावेदनमामोदावकृष्टपन्नगदृढाश्लिष्टसुरतरुजटाच्छेदप्ररूढविटपमासन्ननगरायावदैत्यदारिकान्विष्यमाण- कौस्तुभसजातीयरत्नोपलशकलभुदश्रुजलदेवतादृश्यमानलक्ष्मीचिरोपभुरुपदेशं त्रिदशनीतशेषकतिपयाप्सर:- संचारसूचितं मथनस्थानमुद्वहन्तम् [ल], गृहीतवेलैः सद्धृत्यैरिव वनैः परिवृतममृतस्यन्दिभिर्गुरूपदेशैरिव शशाङ्कपादैराहितोदयं विस्तारितरङ्गैः कुशीलवैरिव नदीपूरैनय॑मानमुल्लासितयेत्रयष्टिभिः प्रतीहौररिव मरुद्भिर्दिक्षु संचार्यमाणं [ए] वदेहोद्भयेन दुष्पुत्रेणेव वाडयाग्निना शोप्यमाणमूर्मिमालाभिरप्यनासादितपरपार- माशागजैरप्यसोढगर्णोद्गारं खेचरैरप्यवीक्षितशिखा विश्रामं सर्वज्ञेनाप्यविज्ञातसर्वजलचरनामग्राम तिमिडिल- टिप्पनकम्-गृहीतवेलैः समृत्यैरिव वनैः एका वेला-अदुलाछेदनम्() अन्यत्र पर्यन्तभूमिः। विस्तारितरङ्ग कुशीलवैरिय नदीपूरैः एकत्र विस्तृतकलोलैः, अन्यत्र विस्तारितनर्तनस्थान, कुशीलवाः-नटाः । उल्लासितवेत्रय- प्टिभिः एकन वेग्रयटि:-दण्डः, अन्यत्र जलवंशः [ए] । शुभयन्तम् , कीदृशः ? औवेदहनस्य वाडवानलस्य, दर्शनात , झटिति शीघ्रम् , निःसृतैः निर्गतैः, अट्टहासच्छेदैरिव महाहासखण्डैरिवेत्युप्रेशा, कीदृशस्य तस्य ? सर्वतः सर्वदिक्षु, प्रसारितायतज्वालाजिद्धस्य प्रसारिता-विस्तारिता, आयता-दीर्घा, ज्वालारूपा जिह्वा येन तादृशस्य; पुनः मुखे सततम् अनवरतम्, आवर्ण्यमानैरपि आहियमागरपि, पयोभिः जलैः, अनुपजाततृप्तेः अनुत्पन्नपिपासानिवृत्तेः [ल] पुनः त्रिदशनीतशेपकतिपयाप्सरसञ्चार सूचितमयनस्थान-त्रिदशः-देवः, आनीताभ्यः-गृहीताभ्यः, शेषाः अवशिष्टा याः कतिपयाः-परिमिताः, अप्परस:- खश्याः, तासां सम्बारेण-विहारेण, सूचितं मथनस्थान-मन्थनस्थलम् , उद्वहन्तं धारयन्तम् , कीदृशं तत् ? अमृतपढेक- शरणजीर्णजलकरिकुलातिवाह्यमाननिरवसानकालकूट विपदावेदनम् अमृतपः-सुधाकर्दम एव, धरणं- स्थानं यस्य तादृशेन, जीर्णेन-जरावस्थेन, जलकरिकुलेन-जलहस्तियूपेन, अतिवाह्यमाना-व्यतीयमाना, सह्यमानेवर्षः, कालक्टेन-तद्रूपेण, विषेण-विषविशेषेण, यो दाह:-तापः, तद्वेदना-तदुःसं यस्मिंस्वादशम् ; पुनः आमोदावरुष्पनग- दाश्लिएसुरतरुजटाच्छेदमरुढविटपम् आमोदै:-अतिसौरभैः, अवकृष्टाः-आकृटा ये पनगाः-साः, तः दृढम्-अत्य. न्तम् , आश्लिष्टानाम्-आलिग्नितानाम् , मुरतरुजटानां-समुदस्थकल्पशशिफाना, छदै:-पः, प्रातः-उद्भिमः, विटप:-क्षो पलिखादयम्, पुनः भाससनगरायातदैत्यदारिकान्धिष्यमाणकौस्तुभसजातीयरत्नोपलाकलम् भागम- नगरेभ्यः-निकटनगरेभ्यः, पायावाभि:-आगताभिः, दैलदारिकाभिः-दैत्यकन्यकाभिः, अन्विष्यमागानि-गवेष्यमाणानि, कोलभसजावीयाना-कोस्तभसमानजातीयाना, रनोपलाना-रलपापाणानाम् , शम्लानि-सण्डानि यसिस्वादशम् पुनः उदश्रु- जलदेवताहश्यमानलक्ष्मीचिरोपभुकप्रदेशम्, उदथुभिः-उद्त अश्रु-नैवजलं यास तादृशीभिः, जलदेवताभिः- जलाधिष्ठातृदेवताभिः, दृश्यमानः-दृष्टिगोचरीमियमाणः, लक्ष्भ्या-लक्ष्मीदेव्या, चिरोपभुक्का-दीर्घकालोपभुकः, प्रदेशो यस्मि- स्वादशम् [ल]। पुनः चारि जलम्, उद्वहन्तं धारयन्तम् , कीदृशम् ! समृत्यैरिय सतर्मरेरिय, गृहीतयेले. गृहीता येला-तटम्, पक्षे कर्ममरणावसरो यसादरीः, वनः परिवृतं परिवेष्टित व्यासमित्यर्थः; पुनः गुरूपदेशरिप गुरूगां- धर्माचार्याणाम् , अनुशासनरिव, अमृतस्यन्दिभिः सुधासाविभिः, पते मोविधाविभिः, शशाकपादः चन्द्रमरीचिभिः, आदितोदयं धनिराविकाशम् । पुनः कुशीलचरिच नाटकीयनायकवन्दिभिरिय, विस्तारितरतः विलारिणः-विस्तारवन्तः, तरता येषां तासः, पजे विस्तारितः-सातीतिगानन्दव्याप्तः, रतः-नाट्यशाला माशेः, नदीपूरैः नदीमयाः, नयमान कार्यमागनतनम् : पुनः प्रतीहारैरिव द्वारपालखि, उदासितधेरयटिभिः टदारिता-पता, पो उदेलिता, . यष्टिः-पत्रदण्डो अलसी या सादरी, मद्भिः पानः, दिक्षु दिशन, सञ्चार्यमाणं कार्गमागगारम् [५] पुनः दुप्पुषेणेव दुरगुतनेव, सदेदोद्वेन सावरगान, याउपाग्निना वाटवाक्यपदस्थापिरिग, शोप्यमाण किरमानसोपगम् पुनः अर्मिमालाभिरपि तरनिनिपि, स्नुिपान्यः मनासादितपरपारम् अनागादितः पर:- उत्तरस, पारो यस तारयम् पुनः मासागरपि हिन्गरपि, हिमनान्यः, भसोहगडाद्वारम् अगोड:-गहनता ३४ विला.

·२६६ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिवा गिलैरप्यलचितभीपणायत मैनाकगोत्रगिरिभिरष्यनवगाढकुक्षिगुहागत [ऐ] प्रभवं विषस्य पीयूषस्य च पात्रं जलस्य जातवेदसश्च पदं वृद्धः क्षयस्य च सदनमसुरारेनिवानां च धुर्य मर्यादावतामदृष्टसीम्नां च कुलमन्दिर मदिराया द्विजराजस्य च [ओ] निवावकवचयुद्धमिव मुक्ताफलवन्द्रनीलप्रभासुरदुरालोकं वृत्रमिवोप- कण्ठलग्नवत्रानुविद्धफेनच्छदापहृतहृदयासुखं सुराचलमिव स्वर्गदीप्रकटकान्तं स्थिरमपि विसारि चारुकल्लोलमपि टिप्पनकम्-द्विजराजः-चन्द्रः [ओ] । निवातकवचयुद्धमिव मुक्ताफलवजेन्द्रनीलप्रभासुरदुरालोकं निवासकवचः-दानवविशेषः, तस्य युद्धमिव प्रेरितनिप्पलकुलिशशक कृष्णतेजोऽसुराभ्यो दुःखदर्शनीयम् , अन्यत्र मौक्तिक- हीरक मरकतैः प्रभासुर-दुरालोकम् , तेपो वा प्रभा तया सुराणामपि दुःखदृशम् । [वृत्रमिवोपकण्ठलग्नवजानु- विद्धफेनच्छटापहृतहृदयासुखं वृत्रमिवोपकण्ठलग्नवज्रानुविद्धफेनच्छटा. पहृतं लोकमनसाममुख-दुःखं येन स तथोक्तस्तम् । सुराचलमिव स्वर्णदीप्रकटकान्तं एकत्र सुवर्णदीप्यमानप्रस्थपर्यन्तम् , अन्यत्र गाव्यक्तभर्तारम् । स्थिरमपि विसार यदि स्थिरं कथं प्रसरणशीलम् ? अन्यत्र मत्स्यवत् । चारुकल्लोलमपि कूर्मि यदि शोभनोर्मि कथं कुत्सितकल्लोलम् ? भन्यत्र सकच्छपम् । तायवपुरिवाखण्डितं सर्पदशनैः भहिदन्तैः, अन्यत्र सर्वत्-प्रसरत् , मशनैः-शीघ्रम् । वसुन्धराया मधुरिपोश्च वासः एकत्र वासः-वस्त्रम्, अन्यत्र निवासः [ औ]। मनापादितः, गोंगार:-गर्जनातिरेको यस्य तादृशम् । पुनः खेचरैरपि आकाशगामिभिरपि, किमुतान्यैः अवीक्षितशिखा- विश्रामम् अवीक्षितः-अदृष्टः, शिसायाः-अप्रभागस्य, विश्रामो-विरामो यस्य तादृशम् । पुनः सर्वशेनापि सर्वज्ञानापि, अविज्ञातसर्वजलचरनामग्रामम् अविज्ञातः-अविदितः, सर्वजलचराणाम्-अशेषजलजन्तूनां, नाममामः-नामसमूहो यस्य तादृशम् ; पुनः तिमिशिलगिलैरपि "अखि मत्स्यस्तिमि म शतयोजनविस्तृतः । तिमिगिलगिलोऽप्यति तद्गिलोऽप्यस्ति राघव!" इत्यन्यत्रोकमहामत्स्यैरपि, अलवितभीपणावर्तम् अलद्वितः-न लद्धितः, भीषणः, आवर्तः-जलभ्रमो यस्य तादृशम् । पुनः मैनाकगोत्रगिरिभिरपि खोदरस्थमैनाकवंशजपर्वतैरपि, किमुतान्यैः, अनवगाढकुक्षिगुहागर्तम् अनवगाढम्-अगाधतयाऽप्रविष्टम् , कक्षिरूपायाः-उदररूपायाः, गुहायाः-कन्दरायाः, गतः-वभ्रं यस्य तादृशम् [2] पुनः, विषस्य, पुनः पीयूपस्य अमृतस्य, परस्परविरुद्धयोरपि तयोरित्यर्थः, प्रभवम् उत्पत्तिस्थानम् । पुनः जलस्य, च पुनः, जातवेदसः अमेः, परस्परविरोधिनोरपि तयोरित्यर्थः, पात्रं स्थानम् , पुनः वृद्धः समृद्धेः, च पुनः, तद्विरुद्धस्य क्षयस्य हासस्य, स्थानम् अधिकरणम् ; पुनः असुरारेः विष्णोः, च पुनः, तद्विरोधिनां दानवानां दैत्यानाम् , सदनं गृहम् । पुनः मर्यादावतो व्यवस्थाशालिनाम् , तद्विरद्धानाम् , अहसीनाम् अदृष्टा-न दृष्टा, सीमा-व्यवस्था, पक्षे अवधिर्येपा तादृशाना वस्तूना, धुर्यम् अप्रेसरम्; पुनः मदिरायाः तदाख्यमादकवस्तुनः, च पुनः, द्विजराजस्य तद्विरुवाह्मणस्य, पक्षे चन्द्रस्य, फुलमन्दिरम् उत्पत्तिगृहम् [ओ]; पुनः निवातकवचयुद्धमिव निवातः-नियो वातः-वायुर्यस्मात् दृढ इत्यर्थः, काचः-वर्म येषां ताट्यानो तमामकामुराणां युद्धमिव, मुकाफलवजेन्द्रनीलमभासुरदुरालोकं मुकं-प्रहितम् , भफलं निष्फलं, वजं येन तादृशेन, इन्द्रेण, नीलप्रभैः, अमुरैः-राक्षव, दुरालोक-दुनिरीक्ष्यम् , पक्षे मुक्ताफलं- मुक्कामणिः, व-हीरकमणिः, इन्दनील नीलमणिः, तैः प्रभासुरम्-अतिभामुरम्, अत एव दुरालेक-दुःखेन आलोकित शायम्; पुनः वृप्रमिय पत्रामुरमिप, उपकण्ठलग्नवनानुविद्धफेनच्छटाऽपहृतहदयासुखम् उपकण्ठ- समाभिः-निकटलमाभिः, पनानुविधाभिः-हीरकमानिसम्पृकाभिः, फेनच्छटाभिः-जलविशारराधिभिः, अपहत-निवारित, एदयामुरां-निर्धनताप्रयुफःसभाजा पनानां हृदयदुःसं येन तादृशम् , पक्षे कण्ठसमीपलमाभिः, वभेग-अप्रविशेषेण, अनुपिदाभिः-सलमाभिः, फेनरउटाभिः-अधिरफराशिभिः, अपहृतं-हृदयामुखं-तत्पीडितजनहृदयदुःयं येन तादृशम्; पुनः मुरावलमिव भेरगिरिमिय, स्वर्णदीपकटकान्तं खगयाः-सर्गनया गनायाः, प्रस्ट-प्रमशमान, गन्त-पतिम्, पक्षे सर्गेन-गवर्नेन, दीप्रः-भामुरः, कटकस-नितम्बस, अन्तः-सरूम चरमाश्ययो वा गस वारसम्; पुनः स्थिरमपि निस्तगतिकमपि, विसारि विशेषेण गमनशील मिति विरोधः, तदुसरे तु पिसारि पिसारा:-मरस्याः सन्ति अलिमिति प्यास्पेयम् । पुनः चारफलोलमपि चारसः-मनोहराः, कहोवा:-महातरमा यस तारामपि, फर्मि गुत्सिताः-धर्मयो ताहा, ·तिलकमञ्जरी। २६७ कूर्मि ताक्ष्यवपुरिवासण्डितं सर्पदशनर्वसुंधराया मधुरिपोश्च वास इति विश्रुतमुद्वहन्तं पारि भगवन्तमम्भो- निधिमपश्यम् [औ]। तस्य चाविषमविस्तीर्णायकाशे सर्वतो वहत्स्वादुसलिलस्रोतमि चलाचलप्रान्तपरिसरे सन्निविष्टम् , अनतिसनिकृष्टप्रधानसचिवावासम् , उल्लासितानेकवर्णधनवितानरुत्पातगगनमिय दिगन्तैः परिगतमशेषतः सामन्तशिविरः, प्रतिद्वारमुच्छृतानेकमकरतोरणम् , अनेककक्षान्तरोपेतम् , इतस्ततः प्रकल्पिताधिकारिकर्मशालं, कुण्डलीकृतशत्रकोदण्डशोभाविडम्बनदक्षाभिः शरीररक्षाधिकारनियुक्तानां वीरपुरुषाणामन्योऽन्यलमाभिरनेक- वर्णगुणलयनिकाभिन्निः परिक्षिप्तम् , ऊर्ध्वनिपातनिश्चलस्थूणाश्रेणिसंयवया वेणुदण्डिकामय्या महाप्रमाणया यूया समन्ततः परिवृतैः श्वेतैश्च शितिभिश्च लोहितैश्व कल्मापैश्च महाकायमण्डपिकामण्डिताजिरैरसण्ड्युनाण्डक- परिमण्डलाकारैः पटागारैः स्थपुटितावकाशं स्वायासमग्रजम् [अं]। टिप्पनकम्-उल्लासितानेकपनवितानः स्मीययन(?) [स्वपर्यन्त्र ] नानापर्णमेपसंघाः, भन्योलासिता- नेकवर्णनिविदचन्द्रोदयः [अं]| यस तामिति विरोधः, तदुद्वारे तु कूर्माः :-कच्छपाः सन्ति अस्मिमिति व्याख्येयम्; पुनः तायवपुरिय गन्शरीर मिय, सर्पदशनः सर्पदन्तः, अखण्डितम् अविदारितम् ; अन्यवासण्डितमपरिच्छिन्नम् , अशनैः-शीनं, सर्पत-प्रसरत, पुनः वसुन्धराया पृथिव्याः, मधुरिपोः विष्णोथ, यासः वयं पासस्थानं च इति विश्रुतम् [औ] । च पुनः, तस्य समुद्रस्य, चलाचलप्रान्तपरिसरे चलावले-चञ्चले, प्रान्तपरिसरे-निकटकरछस्थले, सन्निविष्ट समपस्थितम् , स्वायासं खनिवासस्थानम् , अग्रजम् अगच्छम् । कोशे? अविषमविस्तीर्णायकाशे अविषमः-रामभूतः, विस्तीर्णः-दीपथ, अवकाशो-निरावरणस्थानं यस्लिस्वादशे, पुनः सर्वतः सर्वभागेपु, वहत्वादुसलिलस्रोतसि वहन्ति- सन्दमानानि, खाना-मधुराणो, सलिलाना-जलाना, स्रोतांति-प्रयाहा यस्लिवारशे, कीशमावासम् ? अनतिसभिलए- प्रधानसचिवावासम् अनतिसनिक:-अनत्यन्तसनिहितः, प्रधानसचिवस्य-मुस्यमधिगः, आगयो-वासभवनं यस तादशम् पुनः दिगन्तः दिगप्रैः, उत्पातगगनमिय युगान्तकालिमामामालमिर, सामन्तशिविरः सुदासेना- राभिषेः मशेपतः सर्वतः, परिगतं परिगतम् , कीरशैदिगन्तैः सेनासनिवेधेयेलाह-उलासितानेकवर्णधनयिवानः उमागिता:-उनमिताः, भनेवा:-नानावः, पनाः-निविदाय, विताना:-उलोचाः चन्दावा ये तारः, पो उल्लासिता नानापर्णा पना:-मेपा एप विवानाः, दास्यानां पनाना-नेपागा, पितानाः-विद्यारा या येपु तात; पुनः प्रतिद्वार स. दारेषु, उच्छिताने कमफरतोरणम् उड़िताः-उपमिताः, अनेक मारतोरणाः-नफनया पारानि यसिस्वादनम् पुनः अनेकफक्षान्तरोपेतम् भनेः बहुभिः, कशान्तरः-अपान्तरमानावलीमा, उपेतं-युषम् पुनः इतस्तता भय वा, प्रकरिताधिकारिफर्मशालं प्रमसिताः-निर्मिताः, अपियरिणा-गर्यापिटतजनानां, मंधाला:-कार्यालया यस्मि स्यारम्: पुनः शरीररक्षाधिकारनियुकानां-राबारीररगामाप नियोगानाम्, पीरपुरगाणां पराम गाजिनानाम्, भनेकवर्णगुणलयनिकामिः अनेनाः नानागा ये गुगा:-तन्तः, उन्नीभिः, लयनिकामिः मापिभिः, निः प्रियारम्, परिक्षित परिव टेवम् , ग्रीमिः ! कुण्डटीरवशयकोदण्डयोभाविदम्पन दक्षाभिः पुरठी हास्य-पदातिस, स्प्रेस-इन्द्रधनुषः, या गोमा सदिसम्बनदशानि-नुघणाभिः, पुनः भन्योऽन्यलगाभिः परस्परसम्राभिः; पुनः कीदृशम् ! पटागारः पननगदः, स्थपुटितावका सरिता- निग्नोमटीकता, मात पावन , भरपर-नातोनिमा, ard! गृत्या समरेन, रामन्नतः , परिगृतः पतिः, जयनिसावनियटशूपाणिसंपतया अर्था-3५सा साकार भागे, नियटया-भूगारपि भूउमा, निया-पिरसा, भलधन्य-मम्भारग, गंगा-नियविनया, पुनः येणुः पशिफामयादिपुरला, महाममापया भारम्मानमा, भानुमत रथा, पुनः वा , य पुनः, शितिभिः सः च पुना, लोहितः (सा, प पुनः, फरमा पर्ने:, पुनः महामायमण्डपिका- ·२६८ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता तत्र चाभिनवपितृवियोगशून्येनापि चेतसा चिन्तयन्नमायमण्डलेन सह परमण्डलकत्यमनुपालयन् गमनसामग्रीव्यग्रमात्मपरिग्रहप्राग्रहरलोकमालोकयन्नानीतानि गत्वा सत्वरैरपालैरासन्नवेलाकूलनगरेभ्यो यात्राक्षमाणि यानपात्राणि द्वित्राणि दिनान्यतिष्ठम् [.] । अनुष्ठितसकलसत्काल मृत्यश्च पुरः प्रतिष्ठासुरन्य- तरेगुरपराहसमये समाहूतसकलनिजपरिपद्विजातिल्लसत्चारतूर्यघोपामुदारखेपयोपिढ्न्दीयमानगाम्भीर्यमहिम- मर्यादादिजलनिधिगुणामाचमनपूतपुरोहितगृहीतकनकापात्रनिक्षिप्त इधिदूर्वाक्षतां स्वयमेवोक्षितैर्भक्ष्यवलिभि- विलेपनैः पुष्पदामभिरंशुकै रत्नालंकारेश्च बहुविकल्पैरुपकल्पितामनल्पया भन्या भगवतो रत्नाकरस्य पूजा प्रातिष्ठिपम् [क]। अतीतभूयिष्टायां च शर्वर्यामाहते प्रयाणपटहे, रटत्सु राजद्वारि वारम्वनिषु मङ्गलतूर्येषु, सत्वरोत्थितगृहस्थनिर्दयाक्रोशकर्शितनिद्रेपु निःसरत्सु तृणकुटीरकोटरादतिकटमुक्तसंस्तरेषु कर्म- . 4 मण्डिताजिरैः महाकायाभिः-विस्तृतस्वरूपाभिः, मण्डपिकाभिः-गृहविशेषैः, मण्डितः-अलङ्कृतः, अजिर:-प्राणभूमिर्येषां तादृशैः, पुनः अखण्डयुभाण्डकपरिमण्डलाकारैः अखण्डं-सम्पूर्ण यत् युभं-घरमूलभागः, अण्डक-हखं पक्ष्याण्ड च, तयोरिव परिमण्डल:-वर्तुलः, आकार:-स्वरूपं येषां तादृशैः [अं] । च पुनः, तत्र तस्मिन्नावावे, अभिनवपितृवियोगशून्येनापि अभिनवेन-नवीनेन, पितृवियोगेन-पितृविरहेण हेतुना, शून्येनापि-लुप्तसज्ञेनापि, चेतसा चित्तेन, अमात्यमण्डलेन मन्त्रिमण्डलेन सह, परमण्डलकृत्यं रिपुमण्डल- कार्यम् , चिन्तयन् विचारयन् । पुनः गमनसामग्रीव्ययं गमनोपकरणजातसघटनव्याकुलम् , आत्मपरिग्रहप्राग्रहरलोक खपरिवारप्रधानजनम् , अनुपालयन् परिरक्षन् ; सत्वरैः त्वरा-शैघ्य, तत्सहितः, द्वारपालैः प्रतीहारे , गत्वा, आसन्न घेलाकूलनगरेभ्यः आसन्नेभ्यः-सन्निहितेभ्यः, वेलाकूले-तटप्रान्ते, यानि नगरामि तेभ्यः, आनीतानि आगमितानि, यात्राक्षमाणि प्रयाणसहानि, यानपात्राणि जलयानानि, आलोकयन् पश्यन् ; द्वित्राणि द्वे वा त्रीणि वा दिनानि, अतिष्ठम् स्थितवान् [अ]। च पुनः, अनुष्ठितसकलतत्काल कृत्यः कृताशेषतात्कालिकक्रियः, पुरः अप्रे, प्रतिष्ठासुः प्रयानुकामः, अन्यतरेयुः अन्यतरसिन् दिने, अपरालसमये मध्याह्नसमये, समाहूतसकलनिजपरिषद्विजातिः समाहूताः- सम्यगाहूताः सकलाः-सर्वे, परिषद्विजातयः-सभासदो विप्रा यस्तादृशः सन्, प्रचुरया, भच्या पीला, भग- वतः ऐधर्यशालिनः, रत्नाकरस्य समुद्रस्य, पूजां प्रातिष्ठिपं प्रतिष्ठापितवान् कृतवान् अस्मि, कीदृशीम् ? उल्लसत्तार- तूर्यघोपाम् उल्लसन्-उच्चरन् , तारः-तीव्रः, तूर्यस्य-वाद्यविशेषस्य, घोषः-वनिर्यस्या तादृशीम् . पुनः उदारवेषयोपिद्- घृन्दगीयमानगाम्भीर्यमहिममर्यादादिजलनिधिगुणाम् उदारः-उज्वलः, वेषः-कृत्रिममण्डनं यासा तादृश्चीनाम्, योषितां-वधूना, पृन्देन-गणेन, गीयमाना-गानद्वारा वर्ण्यमाना, गाम्भीर्यम्-अगाधता, महिमा-महत्त्वम् , अतिसुदूरविस्तृ- ,मर्यादा-स्थित्यनतिकमः, तदादयः-तत्प्रभृतयो, जलनिधिगुणाः-समुद्रसम्बन्धिगुणा यस्या ताशीम्, पुनः भाच. मनपूतपुरोहितगृहीतकनकार्यपात्रनिक्षिप्तदधिक्षताम् पाचमनेन-जलस्य किश्चित्पानेन, पूतः-शुहृदयो यः पुरोहितः-पुरोधाः, तेन गृहीतानि-धृतानि, कनकार्यपाननिक्षिप्तानि-सुवर्णमयार्पपाननिहितानि, दधि, पूर्वा-तृणविशेषः, अक्षतम्-आईतण्डलाय यस्यां तादृशीम्, पुनः स्वयमेव खेनैव, उक्षितैः पवित्रतापादनार्थ जलेन सितैः, स्वयमवेक्षिते- रिति पाठे च-आत्मनैव साध्वसाधुनिर्णयार्थमवलोक्तिरित्यर्थः, भक्ष्यवलिमिः भक्षणीयैः पूजोपहारः, नैवेद्यद्रव्यैरिलधः, विलेपनैः चन्दनकैमरादिसुगन्धिद्रवः, पुप्पदामभिः पुष्पमाल्यः, अशुफैः वनेः, च पुनः, बहुविकल्पैः बहुप्रकारः, रतालकारः रनमयाभरणः, उपकल्पिताम् उपपादिताम् [क] च पुनः, अतीतभूयिष्ठायाम् अतिकान्तबहुतर. भागाया, शोरानी, तल्पं शय्या, विमुव्य विसन्य, अपदातिपरिवृतः कतिपयादगामिभटपरिवेष्टितः सन्, याधास्थानमण्डपं बाह्यसभामण्डपम् , अगच्छं गतवानहम् ; वस्लिन् कीदशे ? प्रयाणपटहे प्रस्थानसूचकवादविशेष, आहते ताडिते सति; पुनः राजद्वारि राजद्वारे, तारयनिपु तीवनादेषु, मलतूर्येषु मालावायविशेषेषु, रटत्सु धनन्सुः पुनः फर्मफरेषु मलेपु, तणफुटीरकोटरात् नृगरचितहत इटीररभात, निःसरत्सु निर्गच्छत्सु, कीरसे तत्वम्, ·विलकमलरी। २६९ करेपु, पुरोनिविष्टरन्धनदादासीसंधुक्षितानलासु ज्वलन्तीपु सर्वतः कथनवाचालंखालीपरम्परापरिकरितचूलासु प्राङ्गणचुलीपु [स], समकालशिथिलितरोमन्थलीलं सहेलमुत्थाय चरति सति पुञ्जितमप्रतः प्रयत्नसंगृहीत यवसमन्योऽन्यतुण्डताडनरणद्विपाणे विपाणिवृन्दे, प्रयतमनुष्यनिश्चलधृतोर्ध्वदण्डिकासु क्रमसमुत्पाट्यमानकील- परिपाटिविषमसंकुचद्विस्तारासु चरममुक्तवनिकाचतुष्टयच्युतावष्टम्भासु तिर्यक् पर्यस्यमानासु पटकुटीपु [ग], मुकुलितपटमण्डपे पिण्डीझतकाण्डपटकप्रकटसामन्तान्तःपुरे दुष्टयाहनारोप्यमाणभयचटुलचेटीलोकवियोका- कृष्टविटचेतसि सहेलचलितसेनापतिसैन्यकोलाहलजनितजनकुतूहले संहृतपण्यविपणिवीथीवृथाभ्रमगृहीतमूल्य- टिप्पनकम्-पर्यस्यमानासु पात्यमानासु [ग]। मुकुलित-संकोचितम् , काण्डपटकः-जवनिका, विबोकः- विलासः, कोकट:-दरिद्रः, निघस:-नीरणम्, [५]। तेपु? सत्वरोत्थितगृहस्थनिर्दयाकोशकर्शितनिद्रेषु सत्वर-शीघ्रम् , उत्थिताना-जाटताना, गृहस्थानां-गृहवर्तिजनाना निर्दयाकोशेन-निष्ठुरकोलाहलेन तीब्राह्मानेन वा, कर्शिता क्षपिता, निदा येपा तादृशेषु, पुनः अतिकटमुकसंस्तरेषु अतिकप्टेन अत्यन्तलेशेन, मुजा-त्ययः, संस्खर:-शय्या यैस्वादशेपु; पुनः प्राङ्गणचुल्लीपु प्राङ्गणस्थिताधिश्रयणीपु, ज्वल- न्तीपु दीप्यमानासु, कीदृशीषु ! पुरोनिविष्टरन्धनदक्षदासीसन्धुक्षितानलासु पुरः-अग्रे, निविष्टया-उपविष्टया, रन्धनदक्षया-पाककुशलया, दास्या-कर्मकर्या, सन्धुक्षितः-प्रज्वलितः, अनल:-अमिर्यासु तादृशीपु, पुनः सर्वतः सर्वभागेषु, कथनवाचालस्थालीपरम्परापरिकरितचूलासु कथनेन-अतिपराकेन, वाचालाभिः-शन्दायमानाभिः, स्थालीपरम्प- राभिः-पाकभाण्डपतिभिः, परिकरिता-व्याप्ता, चूला-ऊर्श्वभागो यासा तादृशी [ख]; पुनः विपाणिवृन्दे पशुसमूहे, अप्रतः अमे, पुञ्जितं राशीकृतं, प्रयत्नसंगृहीतं प्रयाससधितं, यवसं पास, सहेलं सकौतुकं यथा स्वाद तथा, उत्याय, चरति खादति सति, कीदृशे समकालशिथिलितरोमन्थलीले समकालम्-एककालं, शिपिलिता-शिथिली- कृता, रोमन्यस्य-चर्वितस्याकृष्य पुनर्वणस्य, लीला-क्रीडा येन तादृशे, पुनः अन्योऽन्यतुण्डताडनरणद्विपाणे अन्योऽन्यतुण्डताडनेन परस्परमुखताभिषावेन, रणन्ति-शब्दायमानानि, विषाणानि यस्य तादृशे पुनः पटकुटीपु वन्त्र- मयगृहेषु, तिर्यक कुटिलं यथा स्यात् तया, पर्यस्यमानासु पात्यमानामु, उपसहियमाणाखित्यधः, सतीपु, कोदशीषु ! प्रयतमनुष्यनिश्चलधृतोदण्डिकासु प्रयवेन-प्रयत्नवता, समाहितमनस्केनेत्यर्थः, मनुष्येग, निचलं-इदं यथा स्यात् तया, पता-गृहीता, अवंदण्डिका-ऊयष्टिर्यासा तादृशी, पुनः क्रमसमुत्पाक्ष्यमानकीलपरिपाटिविषमसंकुच- विस्तारासु कमेण-पर्यायेग, समुत्पाव्यमानाभिः समुद्रियमाणाभिः, कीलपरिपाटिभिः-शायगिभिः, विषमम्-असम यथा स्यात् ता, संकुचन्-संकोचमासादयन् , विस्वारो-दप्यं यायो तादशीपु, पुनः चरममुकतानिकाचतुष्टयच्युतावष्ट. म्भासु चरममुझेन-सर्वतः पधादिश्लेषिदेन, तन्यते-विलायते पटमाइपो यया या तनिका-कोगचतुष्टयावलम्बिनी रजः, तरतुष्टयेन, युतः-स्खलितः, नितत इत्यर्थः, आरम्भ:-आलम्बनं यासां तारशीपु [ग], पुनः उगिन्धर्वनगरे शून्यापिष्ठान-पुराकार-नीलपीतादिमेघरचनाविशेषो गन्धर्वनगरम् , उन्या-पृथियो, न तु गगने, यद् गन्धर्वनगरं तद वा. गन्धर्वनगर तसिस्तथा, पृथिवीगतगन्धर्वनगरसदृशे इलः, स्कन्धाचारे सैन्यसभिवेशे, सैन्यनगरे इत्यर्थः, अनुवेलं प्रतिक्षणम्, विरलता अल्पताम्, प्रजति प्रामुपति सति, असे स्कन्धाबारे ? मुकुलितपटमण्डपे मुखिताः- संचिताः, पटमपा:-वनिर्मितानि जनविश्रामस्थानानि यस्लिवादशे, पुनः पिण्डीतकापडपटकप्रकट सामन्ता- न्तापुरे पिडीकृता:-सतो वेष्टनेन पिडाघरे प्रापिता ये ग्रडपटका:-ये सधेचनेन कागयरो भवति वास्याः पटविशेषाः, सानिमा इत्यर्थः, तः प्री-प्रतां गतम्, सामन्तानाम्-आशावविशुनपानाम्, भन्त पुरै-वानेताद यसिगारे, पुनः दुष्टचाहनारोप्यमाणमयचटुलचेटीलोकविन्योफारुष्टविटचेतसि दुष्टयाइने भक्तरादी इटावारी या भारोप्यमायनाम्-भारोमामाना, भयपटुताना-भरसम्भा-ताना, चेटीलोकाना-मूलागनानी, पिसोरेन-पिलान, आकृष्ट- बीन, विटाना-जारपुरुषागा, चेत. हदय यस्लिबार, पुनः सहेलचलिवसेनापतिसन्यकोलाहलजनितजन- फुतूहले सहेल-सनीलं रमा सार तथा, पन्नशाना-प्रस्थिताना, सेनापतिमैन्याना, घेलाइम-कलकत्र, ननितम् उत्पा.

·टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता ऋयिकलोके निकटग्रामवासिको फटकुटुम्बसंगृह्यमाणनिघसयवसेन्धने प्रयन्ननिर्णीयमानपरिकरशून्यसैनिकावासे सर्वतो विचरदनिवारितचमूचरे ब्रजति विरलतामनुवेलमुर्तीगन्धर्वनगो स्कन्धावारे [घ], क्रमेण चोद्गते दिवसकृति कृताभिमवदेवतार्चन विधिपु भोजितभुजिष्यफर्मकरलोकेषु संवृतप्रकीर्गसर्वोपत्करेषु विनीतयुग्याधि- रोपितकृतसमायोगपुरन्ध्रिवर्गेष्वागन्तुकपिपासाप्रतिक्रियोयुक्तमुक्तपरिजनपुनरुक्तोरपादितरेच्यमानचटसोदकेषु चलितवृपयूथमार्गानुलग्ननिष्ठुरजरन्महिषपृष्ठकण्ठालावलम्बितकुतुपकाठपात्रीशूर्पलोहकर्परेपु समन्ततो निपुण. निरूपितावासभूमिपु सदुःखमुक्तोपभुक्तसदनासन्नसान्द्रुमलतागुल्मेषु सागरावतारदेशमुद्दिश्य चलितेषु सर्वतः सैनिकेषु विमुच्य तल्पमल्पपदातिपरिवृतो वाह्यास्थानमण्डपमगच्छम् [3] | टिप्पनकम्-भुजिष्यः-दासः, युग्य-वाहनम् , रेच्यमान-रिक्तीक्रियमाणम्, कुतुपः-लघुकुतुकः [ङ] । दितं, जनानां कुतूहलं-कौतुकं यस्मिंस्तादृशे, पुनः संहृतपण्यविपणिवीधीवृथाभ्रमद्गृहीतमूल्यक्रयिकलोके संद- तानि-आकुञ्चितानि, पप्यानि-तिव्यवस्तूनि यस्यां तादृश्यां विपणिवीच्याम्-आपणपङ्कयाम् , पृथा-निष्प्रयोजनं, भ्रमन्तः- पर्यटन्तः, गृहीतमूल्याः-धुतमूल्याः, ऋमिकलोका:-केतारो जना यस्मिंस्वादृशे, पुनः निकटग्रामवासिकीकटकुटुम्य. संगृह्यमाणनिघसयवसेन्धने निकटग्रामवासिना, कीटकुटुम्बेन-अनार्यजातीयेन दरिद्रेण वा परिजनेन, संगृह्यमाणानि- सघीयमानानि, निघः भोजनं, सफभोजनीयवस्तुजातमित्यर्थः, यवसं-घासः, इन्धन-काठं यसिंवादशे, पुनः प्रयत्न. निर्णीयमानपरिकरशून्यसैनिकावासे प्रयनेन-प्रकृष्टयनेन, निर्णीयमानः निश्चयेन ज्ञायमानः, परिकरः-सैनिकशरीरोप- करणवस्तुभिः, शून्यः-रिकः, सैनिकावासः-सैनिकस्थानं यस्मिंस्तादृशे, पुनः सर्वतः सर्वत्र, विचरदनिवारितचमूचरे विचरन्तः-भ्रमन्तः, अनिवारिता:-अनियन्त्रिताः, चमूचरा:-सेनाचरा यसिस्वादृशे [घ]। च पुनः, दिवसकृति दिनकरे, सूर्य इत्यर्थः, क्रमेण शनैः, उद्गते उदिते सति, सागरावतारदेशं समुद्रप्रवेशस्थलम् , उहिश्य लक्ष्यीकृत्य, सैनिकेपु सन्येपु, सर्वतः सर्वदिक्षु, चलितेपु प्रस्थितेषु सत्सु, कीदृशेषु? कृताभिमतदेवतार्चनविधिपु सम्पादितेष्ट- देवतापूजनकार्येषु, पुनः भोजितभुजिष्यकर्मकरलोकेषु भोजिताः-भोजनं कारिताः, भुजिष्याः-दासाः, कर्मकराः- भूतकाच, वेतनोपजीविनश्चेत्यर्थः, लोकाः जना यैस्वादृशेषु, पुनः संवृतप्रकीर्णसर्योपस्करेषु सवृताः-उपसंहृताः, प्रकीर्णाः-प्रसारिताः, सर्व उपस्कराः-व्यञ्जनादिसंस्कारकद्रव्याणि यैस्वादृशेषु, पुनः विनीतयुग्याधिरोपितकृतसमा. योगपुरन्ध्रिवर्गेपु विनीतयुग्ये-अनुभूतवाहने, अधिरोपितः-आरोहितः, कृतसमायोग:-विहितपरसरसंयोगः, पुरन्ध्रीणा- पुत्रवतीनां पविवनीना, वर्गः-समूहो यैस्वादृशेषु, पुनः आगन्तुकपिपासाप्रतिक्रियोयुकभुक्तपरिजनपुनरुक्कोप. पादितरेच्यमानचटसोदकेषु आगन्तुकाया:-आगमनशीलायाः, पिपासायाः प्रतिक्रियायै-निवर्तनाय, उद्युफेभ्यः- उद्यतेभ्यः, भुतपरिजनेभ्यः-कृतभोजनेभ्यः स्वजनेभ्यः, पुनरुतोपपादितेन-अनेकशः सम्यक्प्रतिपादनेन, रेच्यमानं-रिची. क्रियमाणम्, चटसोदक-चर्मपुटजलं यैस्वादृशेष, पुनः चलितवृपयूथमार्गानुलग्ननिष्ठुरजरन्महिपपृष्ठकण्ठालाय. लम्बितकुतुप-काष्ठपात्री-शूर्प-लोहकर्परेपु चलितस्य-प्रस्थितस्य, ऋषयूथस्य-बलीवर्दमणस्य, मार्ग, अनुलमाः-पश्चासमा ये, निष्ठुरा:-कठोरा दृढाता इति यावत् , जरन्तो-दाः, महिषाः, तेषां पृष्ठे पृष्ठोपरिभागे ये कण्ठाला:-गोणीभेदा जालभेदा वा, तर अवलम्यिता:-आलम्विताः, कुतुपाः-हसततलादिपावागि, काष्ठाभ्यः-काष्ठमयभाजनानि, शूर्पाः-प्रस्फोटनानि, लोहकर्पराः-लोहमयकटाहा यस्तादृशेषु, पुनः समन्ततः सर्वतः, निपुणनिरूपितावासभूमिपु निपुणं-सम्मक, निरू- पिता-गवेषिता, आवासभूमिः-भावासस्थली येस्वादृशेषु, पुनः सदुःखमुक्कोपभुक्तसदनासनसान्द्रद्रुमलतागुल्मेषु सदुःख-दुःरासहितं यथा स्यात् तथा, मुफाः-लकाः, उपभुक्तसदनासन्नाः-अभ्युपितगृहसलिहिताः, सान्दा:-निविगः, हमाः-शाः, लतागुस्नाः-उतावेष्टितसन्धरहितरक्षाथ येतारशेषु [6]! .

·तिलकमञ्जरी। २७१ तत्र चापनीतपर्यन्तपरिकरे संवृतोत्कृष्टविष्टरवया यथाकथञ्चिदासीनराजलोके दौकितेऽध्वयोग्यगज- वशावाजिनि निविश्य कृवसमुद्रावतारमार्गावलोकन: प्रत्यूपस्येव पौखिकानां कृताकृतज्ञानाय प्रेपितेन वेत्रिणा सार्धमापदन्तम् [च], असितोत्पलदलश्यामावदातवर्णमर्णवेनेव पूजाप्रीतेन प्रहितमवगाहनार्थमभिनवं वेलायनप्रियमुपादपम्, अचिरमजनविशेपस्निग्धसुकुमारयपुपम् , अल्पमालतीपुष्परचितशेखरम्, उल्लिखिन- शायदातातिनी वनीयसी नवे दुकूलयाससी वसानम्, अननसानताम्बूलोपयोगपोपितस्वभावपाटलाधर- पुटच्छथिम् [छ], इन्दुलाञ्छनच्छायापहारपटुना शरीरप्रभापटलेन बलनिधिजलेनेय सातिरेकलावण्य- लाभतृष्णया संनिधावनुझितावस्थानं, प्रस्थानकालकल्पितामनल्पयिस्तारे बदनलावण्यपयसि निपतता कटकलोकलोचनानामपलम्मनाय नावमिव संगृहीवां चन्दनपङ्कलेखिकामधिललादतटमादर्शयन्तम् [ज], अभ्यर्णापतकर्णधारव्यापारणेषु सपिलासमुत्सर्पतो लोचनयुगलस्य क्षोमपाण्डुभिः प्रभानिर्गमेरधिकशोभा- च पुनः, अपनीतपयंन्तपरिकरे अपनीतः-त्यक्तः, पर्यन्तः-पावतों, परिकरः-परिवारो यस्मिंस्वादशे, तम बाह्यसभामण्डपे, यद्वा 'अपनीतपर्यन्तपरिकरे' इत्यनुपदवश्यमागसप्तम्यन्तपदेनान्वेति । संवृतोत्कृष्टविष्टरतया संवृतः- • कृतगोपनः, उत्कृष्टः-मुन्दरः, विष्टरः-आसनं यस्य तादृशतया, यथाकथञ्चिदासीनराजलोके यथाम्यधिदुपविधनृपजने, दौकित प्राप्ते, अध्ययोग्यगजवशावाजिनि अवयोग्य मार्गयोग्यः, यो गलः, वशा-हस्विनी, यात्री-अश्वः, तत्स- माहारे, निविश्य उपविश्य, कृतसमुद्रावतारमागविलोकनः कृत समुद्रावतारमार्गस्य-गमुदप्रोशमार्गस्य, अवलोकन- दर्शन निरूपणमिलषः, येन तादृशः सन् , पञ्चविंशतिवर्षदेशीयं पचविंशतिवर्यवयस्ककल्प, नाविकयुवान नावा चर- वीति नाविक:-कर्णधारः, तादृशं युवानं यौवनावस्थं जनम् , अद्राक्षीत् दृष्टवान् , कीदृशम् । प्रत्यूपस्येव प्रभात एव, पौतिकानां जलयानपादानाम् , रुतारुतशानाय नमकृतं च यत् कार्य तबिरूषणाय, प्रेषितेन हितेन, पेनिणा दण्डधारिणा, साथै साकम् , आपतन्तम् आगच्छन्तम् [च]; पुनः असितोत्पलदलश्यामावदातवर्णम् अस्ति- कृष्णवर्ण, यदुत्पलं-कमल, तदीयदलसेव-तीयपत्रस्येव, श्यामः, आदर्शतः-विशुद्धश्च, पो-रूप यस्य तादृशम् , अन एवं पूजाप्रीतेन अर्चनाप्रसन, अर्णवेन समुदेण, अवगाहनाथै प्रवेशार्थ, प्रहित-प्रेषितम् , अभिनवं नवीनं, वेलायन- प्रियपादपमिव तटवर्तिवनसम्पाने पसंतश्यामवर्ग तक्षविशेषमिवेत्युत्प्रेडा पुनः अचिरमबनविशेपनिग्ध- सुकुमारयषुपम् अचिरमबनेन-किचित्पूर्व मालकृतमानेन, विशेषग्निग्धम्-अत्यन्त श्ग, मुहमार-कोमलं य, वपुः-शरीर यस्य तादृशम् । पुनः अल्पमालतीपुप्परचितरोपगम् भरी कविषयः, मालतीपुप्पैः मालत्यास्यपुष्पः, रचित शेखर-शिरोमाल्यं येन तास्यम् । पुनः दुकूलवाससी उत्तरधरपट्टयने, घसानम् परिदधानम्, कोहो ? उलिसित. शहापदातद्युतिनी उशिखितः-उदृष्टः, यः सः, तस्लेव अवदाता-श्रा, पुतिः-कान्तिर्ययोस्वाशे, पुनः तनीयसी अतिम्ने, पुनः नवे नवीने पुनः कीदृशम् ! अनवसानताम्लोपयोगपोषितसभायपाटलाघापुटच्छविम् अनवसानेन-अविरदेन, ताम्बूलोपयोगेन-ताम्बूलभवन, पोषिता-पुष्टिमागदिता, खभावपाटला-सभापतः घेतरफा, अधरपुटर :-भोपुटयोः कान्तिर्वस्व तादृशम् [छ], पुनः इन्दुलाउनच्डायापदारपटना इन्दोः चन्दस, या लान्छन-कलाः, तत्स या आपा-धान्तिः, तदपहारपटना-तदपहरगनिपुगेन, परिप्रभापरटेन- शरीरमन्तिम्लापेन, सनिधी मिस्टे, अनुनिसतापस्थानम् अनुसितम्-असणम्, अबस्थानम्-भरस्थितिमिमाम्, कमानेर। सातिरेकलावण्यलामवृष्णया अधिकान्दप्सिया, जलनिधितलेनेव समुदाबलेन तुपेशा पुनः अपिललाट- रटं भारतलपान्डे, चन्दनपालसिका चन्दनपशाम्, भादर्शयन्त प्रदर्शयन्तम्, कोही! प्रस्थान काल- फलितां प्रमापनपमिद्याम् अमिर ! अनाविस्तारे असन्तो, यदनलावण्यपय सि मुराणेन्दयावे, निपततां निमत्रा, फटकलोफलोचनानां गानेननेमाग, मरलरनाय भात्रयप, मना-गदाटता, नापमिव नोमेशा[], पुनः भन्यांपनामपंधारव्यागारमा भन्यो-नि, भारत:-आगच्छतः, भारत-पाकिस, सागरमपु-रयेषु, सवितासं विच, उपसर्गत: मेला, लोचनयुगलसा नेत्र ·२७२ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता धानाय यानपात्राणां सितपटानिव नवानासूत्रयन्तम् , आसक्तकर्णाभरणपद्मरागरागाममुक्तोद्भेदकालकपिलि- मानमिव कोमलाविरलनीलकेशकुण्डलिकालवृतां इमनुराजिमुद्वहन्तम् [झ], आमलकीफलस्थूलमुक्काफलभृता सर्वतः प्रसृतकिरणविसरेण मुक्तासरेण तीरजलगाधतावलोकनसमयलग्नेन जलधिफेनस्तवकवलयेनेव कृतकण्ठ- परिवेपम् [अ], आसक्तमुक्तासरस्फारमहसा हसन्तमिव वेलानदीपुलिनपरिणाहमतिपृथुलेन वक्षःस्थलेन, प्रस्तसागरागस्त्यजठरस्य ख्यातिदुःखेनेव क्षीणकुक्षिम् [८], आजानुलम्बमांसलवाहुम्, अतिनिष्ठुरकरप्रकोष्ठ- निहितैकैकहाटककटकम् , उभयतः प्रसर्पता सलीलदोलायमानकरतलोपनीतेन प्रकोष्ठकटकेन्द्रनीलकिरणरागेण नीलीरसेनेव भाविसंततप्रयाणसुलभमालिन्यलोपनाय लिपन्तमघनमधिजघनं श्वेतचीनांशुकम् [8], अच्छ- लावण्यलिप्तदिग्मुखेन प्रेक्षता सललितं पदझेपेषु स्थूलपरिमण्डलेनोरुदण्डयुगलेन चण्डावनप्रेरणादुभयतः प्रच- . द्वयस्य, क्षौमपाण्डुभिः पट्टवस्त्रवत्पीतसम्बलित शुक्रवणः, प्रभानिर्गमैः कान्तिनिस्सरणैः, निस्स्तकान्तिभिरित्यर्थः, यान- पात्राणां पोतानाम् , अधिकशोभाधानाय अत्यन्तशोभोत्पादनाय, नघान् नवीनान् , सितपटान् श्वेतवस्त्राणि, पासूनयन्तमिव समन्ततः सीव्यन्तमिवेत्युत्प्रेक्षाः पुनः श्मश्रुराज चिबुकरोमावलीम्, उद्वहन्तं धारयन्तम् , कीट- शीम् ! आसक्तकभरणपद्मरागरागाम् आसक्तः-सलमः, प्रतिविम्बित इत्यर्थः, कर्णाभरणपद्मरागस्य-कर्णालङ्करण- भूतरतमणेः, रागः-रक्तवर्णो यस्यां तादृशीम्, अत एव अमुक्तोद्भेदकालकपिलिमानमिव अमुक्तः-अत्यकः, उद्भेदकाले-मशूद्गमकालिकः, कपिलिमा-पिशङ्गिमा यया तादृशीमिवेत्युत्प्रेक्षा, पुनः कोमलाविरलनीरकेशकुण्डलि. कालवृतां कोमला अविरलाः-सान्द्राश्च ये केशाः, तद्रूपाभिः कुण्डलिकाभिः-कुण्डलैः, कुण्डलाकारलम्बितकुटिलकेशरित्यर्थः, अलङ्कृतां शोभिताम् [श], पुनः मुक्तासरेण मौक्तिकहारेण, कृतकण्ठपरिवेपं कृतः कण्ठस्य परिवेषः-परिवेष्टन यस्य तादृशम् , कीदृशेन ? आमलकीफलस्थूलमुक्काफलभृता आमलकीफलवत्-धात्रीफलवत् , स्थूलानि यानि मुक्ताफलानि-मुकामणयः, तेषां धारयित्रा, पुनः सर्वतः सर्वदिक्षु, प्रसृतकिरणविसरेण प्रस्तकान्तिकलापेन, कीदृशेन फेनेव ! तीरजलगातावलोकनसमयलग्नेन तीरस्थानां जलाना गाधतायाः-अनतिगम्भीरतायाः, अवलोकनसमये- दर्शनवेलायाम्, लमेन-सम्पृक्केन, जलधिफेनस्तयकवलयेनेव समुद्रफेनगुच्छमण्डलेनेवेत्युत्प्रेक्षा [भ] पुनः वक्षः- स्थलेन उरःप्रदेशेन, वेलानदीपुलिनपरिणाहं तटवर्तिनदीसैकतदीर्घताम्, आहसन्तमिव तिरस्कुर्वन्तमिवेत्युत्प्रेक्षा, कीदृशेन ? आसकमुकासरस्फारमहसा आसर्फ-संलग्नं, मुक्कासरस्य-मुक्ताहारस्य, स्फार-विस्तृतं, महः-सेजो यत्र तादशेन, पुनः अतिपृथुलेन अत्यन्तस्थूलेन; पुनः प्रस्तसागरागस्त्यजठरख्यातिदुःखेनेव प्रस्तः-पीतः, सागरः- समुद्रो येन तादृशस्य, अगस्त्यस्य-अगस्त्यमुनेः, जठरस्य-उदरस्य, ख्यात्या-प्रसिद्ध्या यद् दुःखं वेनेर, क्षीणकुक्षि ऋद्योदरम् [2]पुनः आजानुलम्यमांसलवाहुम् आजानु-ऊरुपूर्वपर्यन्तम्, लम्बी-आयतौ, मांसली-स्थूलो, बाहू यस्य तादृशम् ; पुनः अतिनिष्ठुरकरप्रकोष्ठनिहितैकैकहाटककटकम् अतिनिारे-अलन्तकठोरे, करप्रकोष्ठे-मणियन्धे, निहित निवेशितम्, एकै हाटकरटक-मुवर्णवलयं येन तादृशम् पुनः प्रकोष्ठकटकेन्द्रनीलकिरणरागेण प्रकोष्ठे- मणिपन्धे, यत् कटक-वलयं, तत्खचितस्य, इन्द्रनीलस्य-तदाख्यनीलमणेः, किरणरागेण-फिरगरूपविलेपनेन, किरणसम्बन्धि. नीलवर्णेनेत्यर्थः, अधिजधनं जघनप्रदेशस्थम्, अघनम् असान्द, सूक्ष्ममित्यर्थः, श्वेतचीनांशुकं श्वेतवर्ण चीनदेशरचित- वनम्, भाविसन्ततप्रयाणसुलभमालिन्यलोपनाय भाविना-भविष्यता, सन्ततप्रयाणेन-अनवरतभ्रमणेन, मुलभ सन्मालिन्यं तस्य लोपनाय-अपनयनाय, लिम्पन्तं व्याप्नुवन्तम्, कीदृशेन तेन ! उभयतः पार्थद्वये, प्रसर्पता प्रसरता, पुनः सटीलदोलायमानकरतलोपनीतेन सलील-लीलापूर्वकम् , दोलायमानम् इतस्ततचलन कुर्वत् यत् करतल तत्, उपनीवेन-प्रापितन, केनेर? नीलीरसेनेव नीली नाम नीलवर्णा ओषधिः, तत्सम्बन्धिरसेनेपेत्युत्प्रेक्षा [-] पुनः अच्छलावण्यलिप्तदिङ्मुसेन स्वच्छन्तिन्याप्तदिगन्तेन, पुनः पदक्षेपेपु पादविक्षपेषु सरम, सललितं सविलासम्, मेहता प्रचलता, स्थूलपरिमण्डलेन स्थूलेन परिमण्डलेन-वर्नुलाकारेण, ऊरदण्डयुगलेन जानुपरिभाग- रूपदण्डपेन, चण्डपयनप्रेरणात् उक्तवाताभिघातात्, उभयतः पार्थये, प्रचलितेन्द्रनीलशिलानान्तरं परं.

·तिलकमञ्जरी। + २७३ लितेन्द्रनीलशिलानाङ्गरमिव प्रियङ्गुकल्पद्रुमपादपदारुपोतम् , अशोकपादपप्रवालमृदुना संततभ्रमणमृदितवेला- विट्ठमाङ्कुररसद्रवानुरजितेनेन स्वभावपाटलेन चरणद्वयेनोद्भासमानम् [ड], इन्दुकान्ततटलावण्यं ललाटेन शक्तिसौन्दर्य श्रवणयुगलेन मौक्तिकाकार दन्तकुमलैपिदुमरागमोप्ठेन कन्वुसौभाग्य कण्ठेन पुलिनाभोगमुरसा तरङ्गायाम भुजाभ्यामावर्तगाम्भीर्य नाभिमण्डलेन सतवयानोपमईपीडितादर्णनादियोपचारेण प्राप्तमुपदर्शयन्तम् [८], अनुमार्गलगैरनतिदूरवर्तिभिः कारकोकिलकलविककण्ठकालकायैर्मकरेरियात सेवितुमकूपारमध्यादेक- हेलया निर्गतैर्मगुभिरिव प्रभूतमत्स्याभ्यवहारतृष्णया परित्यक्तपक्षिशरीरैरुरगविपवहिधूमदण्डैरिख धरामयदार्य रसातलान्नितिश्छायापुरुषैरिव कठोरशरदातपत्रासादेकनकतावासैराशैशवालवणजलराशिसलिलक्षारदग्धतनु- टिप्पंनकम्-मनु - जलवायस । लवणजलराशिसलिलक्षारदिग्धतनुभिरपि निर्लावण्यै. ये लवणसमुद्र- जलक्षारदिग्धदेहास्ते कथ निर्गतलवणभावा ? अन्यग्र अपगताङ्गचारुचा । नलस्तम्भेरिव जलाशयोपान्तेषु वृद्धि गते. एका तडागादिपर्यन्तेपु, भन्यग्न जडचित्तसमीपेषु । कैवर्तः धीवरै [ण]। . लितम् , इन्द्रनीलशिलानाारम्-इन्दनीलमणिखचित 'नागर' इति प्रसिद्ध प्रवहणोपकरण यस्य तादृशम् , प्रियङ्गुकल्पद्रुम- पादपदारुपोतमिय प्रियङ्गो -तत्सशकस्य, कल्पहमस्य-कल्पाख्यदिव्ययक्षरूपस्य च, पादपस्य-रक्षस्य, यद् दाए-काष्ठ, तमय पोत-यानपानमिवेत्युत्प्रेक्षा, पुन कीदृशम् । चरणद्वयेन पादयुगलेन, उद्भासमानम् उद्दीप्यमानम्, कीदृशेन । अशोकपादपप्रवालमृदुना अशोकाख्यपादपनूतनदलकोमलेन, पुन कीदृशेन ? समावपाटलेन खभावत श्वेतरफवर्णेन, केनेव' सन्ततभ्रमणमृदितवेलाविद्रुमाधुररसद्वानुरजितेनेव सन्ततभ्रमणेन-अनवरतविहरणेन, मृदिताना- पादतलाभिहतानाम् , विद्वमातुराणां-प्रवालाख्यरत्नहेतुरक्षाराणाम् , रसदय -रसनिष्यन्दै , अनुरक्षितेनेव-कृतरअनेनेवेत्यु स्प्रेक्षा [ड], पुन सततयात्रोपमर्दपीडितात् अनवरतयात्राकृतालोडनेन पीडितात-सम्मर्दितात्, कृताङ्गमर्दना- दिल , अर्णवात् समुद्रात्, उपचारेण प्राभृतरूपेण, प्राप्त धम् , विशेषणमिदमप्रेऽपि सर्ववान्येति, इन्दुकान्त- तटलावण्यं चन्द्रकान्तमणितीरसो दर्यम्, चद्रकान्तमणीना प्रभावाही य समीपप्रदेश , तत्सौन्दर्यमित्यर्थ , ललाटेन- भालस्थलेन, उपदर्शयन्तं प्रफ्टयन्तम्, पुन श्रवणयुगलेन कर्णपुटद्वयेन, गुकिसौन्दर्य शुचिस ठवम् , पुन दन्त- कुमले. दन्ताकुरे, मौक्तिकाकार मुक्कामणिखरूपम् , पुन ओष्ठेन विद्रुमराग प्रवालरकताम्, पुन कण्ठेन कम्यु- सौभाग्यं शड्वसौन्दर्यम्, उरसा वक्षसा, पुलिनाभोग तटस्थलविशालताम्, पुन मुजाभ्या बाहुभ्याम् , तरङ्गायाम तर दीर्घताम्, पुन नाभिमण्डलेन बर्नुलाकारनाभिप्रदेशेन, आवर्तगाम्भीर्य जल मिगम्भीरताम्, अमजलगम्भीर तामियर्थ , उपदर्शयन्त प्रकाशयन्तम् , विशेषणमिदमनुपदोकनिखिलद्वितीयान्तपदैरन्वेति [], पुन कैयतः धीवरे, परिदृतं परिवेष्टितम्, की ? अनुमार्गलग्ने प्रविमार्गमिलित , पुन अनतिदूरवर्तिभिः किश्विनिकटवर्तिभि, 'फाफ कोकिल फल विक्ष कण्ठकालकायै. कार कोकिलय प्रसिद्धपक्षिविशेष , कल वह -चटक , कण्ठकाल -मयूर, तेपामिव काय -शरीर येषां तादृश , पुन आतप सूर्यप्रसारा, सेयितुम् अनुभवतुम् , एकहेलया एकचेष्टाविशेपेग, एकदेत्यर्थ , न तु पयायगत्यर्थ , अपारमन्यात् समुद्रमध्यात्, निर्गत नि सुने , मकररिव नकरिये युप्रेक्षा, पुन प्रभूतमत्स्याभ्यपदारवणया प्रसुरमत्स्यभुक्षया, परित्यक्तपक्षिशरीरे. पक्षिशरीर परित्यज्य इतकंवा गरे, मह भिरिव जलवायसरियेते चोरक्षा, पुन धरा भूतलम् , अबदार्य उदय, रसातलात् पातालमध्यान, निर्यात निर्गत , उरगविषयद्विधूमपण्डेरिव गयेषरूपस्य बहे -अमे , धूमलेखाभिरिवत चोप्रेक्षा, पुन कठोरशरदात- पपासात् वीवशरत्कालि मतपभयान, एकत्र एकलिन् स्थाने, कृतायासै. कृतनिवासे , डायापुस्पैरिय सायामनरें- रिकन चाक्षा, पुन आशेशयात् बाल्यादारभ्य, लयमजलराशिसलिलक्षारवग्यतनुभिरपि राणे- स्वासदस्य, सलिलाना-जलानाम् , धारेत-शाररसेन, दग्धा-गलिवा, दिग्धेति पाठ दिग्धा-याप्ता, तनु -गरी पाँ ३५दिलका ·२७४ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता भिरपि निविण्यैर्नलस्तम्वैरिव जलाशयोपान्तेपु वृद्धि गतैनौभिरप्यन्तेवासिनीभिस्तरणविद्यामिवोपशिक्षितुं सर्वदा पादतले लुठन्तीभिरुद्भावितमाहाल्यैनक्रादिजलचरवसाञ्जितलोचनैः कैश्चिदंसावसक्तवडिशवेणुयष्टिभिः कैश्चित् करावलम्बमानवालशफरलुम्बिभिरसंनिहितजालैरपि सर्वतः प्रसृतकालकान्तिपरिगतागतया प्रावृतजालै- रिवोपलक्ष्यमाणैः साक्षादसुनस्येव वितैः कैवतैस्तमालविटपमिव कण्टकद्रुमैः परिवृतं, पञ्चविंशतिवर्षदेशीयं नाविकयुवानमद्राक्षम् [ण]| तस्य च तथाविधं धृतविदग्धोजवलवेपमाकार तादृशं च प्रेतप्रायमालोक्य परिवारमुपजातविस्मयस्तरक्षण- मेव पार्श्वतो निविष्टमखिलनौसाधनाध्यक्षं यक्षपालिताभिधानममात्यमुद्दिश्य 'कोऽयम्' इत्यपृच्छम् । 'कुमार । नाविकोऽयं सकलस्यापि कैवर्ततन्त्रस्यास्य नायकः' इति निवेदिते तेनाश्रद्दधान इव पुनरवदम्-'अत्यन्त- विसदृशः कैवर्तानामाकारेण दृश्यते।' स जगाद-'युवराज! नाकारेणैव सर्वेणापि प्रकारेण विसदृशोऽयमपाम् , न चैपामन्येषामपि प्रायेण पुरुषाणां बुद्धिधैर्यवचनवैदग्ध्यादिभिः पुरुषगुणैः । शृणु विना विस्तरेण वर्ण्यमान- मस्य पूर्ववृत्तान्तम् [२] । अस्ति सुवर्णद्वीपे मणिपुराभिधाननगरनिवासी वहुमतो राज्ञः पौरवर्गस्य च तादृशैरपि, निविण्यैः क्षाररसरहितैरिति विरोध , तदुद्वारे तु निविण्यै -शरीरसौन्दर्यरहितैरिति व्याख्येयम्, पुन. जलाशयोपान्तेषु तडागादिपर्यन्तेषु, अन्यत्र डलयोरैक्यात् जडचित्तसमीपेषु च, वृद्धि गतैः प्राप्त , नलस्तम्वैरिव नलाख्यनृणकाण्डरिवेत्युत्प्रेक्षा, पुन तरणविद्या तरणकलाम् , उपशिक्षितुम् उपादातुं, सर्वदा सर्वकाल, पादतले चरण. तले, लुठन्तीभिः श्लिष्यन्तीभि , अन्तेवासिनीभिरिव विद्यार्थिनीभिरिव, नौभिरपि नौकाभिरपि,उद्भावितमाहात्म्यैः प्रकटितमाहात्म्यै ,पुन नादिजलचरवसाञ्जितलोचनैःनकारीना-मकरारीनाम् , जलचराणा-जलजन्तूना, वसाभि - मेदोभि , तद्रूपाजनैरियर्थ , अजिते-आद्रीकृते, लोचने-नयने येपा तादृशै , पुन कैश्चित् कैरपि, असावसतवडिश. वेणुयधिभिः असावसका स्कन्धलमा, यडिशवेगुयष्टि -मत्स्यवेधकास्नविशेषसम्बन्धिवशदण्डो येषा तादशै , पुन कैश्चित् कैरपि, करावलम्बमानयालशफरलुम्मिमि. कर-हस्तम् , अवलम्बमाना-आश्रयमाणा, बालशफराणा-चालमत्स्यविशे- पाणा, लुम्बि -स्तरको येषा तै , पुन असंनिहितजालैरपि न विद्यते सनिहित -निकटस्थ , जाल -मरस्यधारणार्थ बन्धन- विशेषो येगा तादृशैरपि, सर्वतः सर्वदिक्ष, प्रसृतकालकान्तिपरिगताणतया विस्तृतकृष्णकान्तिव्याप्ताङ्गतया, प्रावृत- जालेरिव परिहितजालरिव, उपलक्ष्यमाणैः प्रतीयमाने , पुन असुकृतस्य दुरितस्य, साक्षात् विवर्तरिव परिणाम- भूतैरिये युप्रेक्षा, के परिवृतं कमिव' कण्टकद्रुमैः कण्टकरे , परिवृतं, तमालविटपमिव तमालवृक्षमिवेयुप्रेक्षा [ण]। च पुन , धृतविदग्धोज्वलवेपं धृत -गृहीत , विदग्ध-मनोहर , उज्वलय वेषो येन तादृशम् , तथाविधम् उकप्रकारम् , तस्य नाविकयून , आकार शरीरम्, च पुन. तादृशं तथाविधम् , प्रेतप्राय प्रेतमयम् , तस्य, परिवार परिजनम्, अवलोक्य दृष्ट्वा, उपजातविलय. उत्पन्नाश्चर्य , तत्क्षणमेव तत्कालमेव, पार्श्वतो निविष्ट पार्वोपविष्टम् , अखिलनौसाधनाध्यक्षम् अखिलाना-सर्वेपाम्, नौसाधनस्य-नौकासैन्यस्य, अध्यक्ष-नायकम् , अमात्यं मत्रिणम् , उद्दिश्य कोऽयम् । इति अपृच्छत् पृष्टवान् । कुमार! नृपात्मज !, अयं पुरोवती, सकलस्यापि समवस्यापि, अस्य केवर्ततन्त्रस्य धीवरवर्गस्य, नायक , नाविकः कणधार , रति इत्य, तेन आमालेन, निवेदिते चोधिते सति, अथवधान इव अविश्वसनिव, पुन अवदम् उकान अस्मि, किमित्याह-आफारेण शरीरेण, कैयर्ताना धीवरजाती- यानाम् , अत्यन्तविसदृश असन्त वरूप , दृश्यते प्रवीयते, सः अमाल , जगाद उवाच, आकारेणैय आकार- माण, न, किन्तु सर्वेणापि सकलेनापि, प्रकारेप, भय पुरोवर्तितन , एपां कवना, विसरशः विलक्षण एपाम् एषामेव केवानामवेलर्थ , किन्तु प्रायेण बाहुल्येन, अन्येपामपि एतद्व्यतिरिक्तानामपि पुरुषाणाम् , बुद्धि- धैर्य यचनपैदम्यादिमिः बुद्धि-तात्कालिकमति , घय धोरता, वचनवेदग्ध्य-वचनचातुर्य, तथ्यमतिमि., पुरुषगुणे, विसरश इति शेष, विना विस्तरेण सक्षेपेण, वर्ण्यमानं मयोपाख्यायमानम् , अस्य पूर्ववृत्तान्तं पुरातनातम्, शृणु श्रवणगोचरीकरु [न] 1 किमिलाह-सुवर्णद्वीपे वदाख्यदीपविशेषे, मणिपुराभिधाननगरनिवासी वदास्यनगरवास्तव्य, . - ·तिलकमलरी। २७५ प्रवीणः किमपि लोकयात्रायां सायात्रिकवणिग् वैश्रवणो नाम । तस्य सर्वदा देवद्विजातिश्रमणगुरुशुश्रूपापरस्य निजभुजार्जित पूर्वपुरुपोपार्जित च प्राज्यमर्थमर्थिजनै. सुहृद्भिन्धिवैर्विद्वद्भिश्च भुक्तशेपमुपभुखानस्य पश्चिमे वयसि वसुदत्ताभिधानाया गृहिण्यामपश्चिमः सर्वापस्याना तारको नाम दारकः समुदपादि [4]। स रूपसंपदा तुलितसुरकुमारः कौमार एव यथाविधिश्रुतशास्त्र कलासु कृतश्रमः क्रमागतमशेषपुरुषार्थसपत्ति- पात्रमभिनवमधिरुह्य यौवनं यानपात्र च गृहीतप्रचुरसारभाण्डे रिश. कृतद्वीपान्तरयात्रैः सहकारिभिरनेकैः सायात्रिकैरनुगम्यमान इमामेव नगरी रङ्गशालामागच्छत् [द] । आयातमारस्य च तस्य विविधानिबद्ध- नगरलोकसपातपरिहाराय विपुलावकाशे जलराशिपरिसरे समावासितस्य समीपवासिना सकलकैघर्तकुलनाय- केन जलकेतुनाम्ना कर्णधारेण सार्ध कथञ्चित् सख्यमजनि । परस्परोपचारकर्मणा च प्रौढिमुपगते तत्र कदा- चिदारूढनवयौवना त्रिदशवनितेव शापदोपानिपतिता मनुष्यलोके निकामकमनीयदर्शना प्रियदर्शना नाम Maiwww . टिप्पनकम्-अशेषपुरुषार्थसंप्राप्तिपात्र यौवनं पात्रं च-एकत्र सर्वधर्मार्थकामप्राप्तिभाजनम्, भन्यत्र सर्षपुरुषवम्यसस्थापनम् [द]। राश. नृपस्य, च पुन , पौरवर्गस्य पुरवासिन्दस्य, बहुमत. परमाभिमत , पुन लोकयात्राया लोकव्यवहारे, किमपि अवर्णनीय , प्रवीण. दक्ष , वेश्रवण. तदाख्य , सायात्रिकवणिक पोतवणिक, अस्ति विद्यते, नामेति वाक्यालङ्कारे, तस्य वैश्रवणस्य पश्चिमे वयसि वार्धक्यावस्थायाम् , वसुदताभिधानाया यमुदत्तानाम्या, गृहिण्या भार्यायाम् , सा- पत्याना सर्वसन्तानानाम् , अपश्चिम. उत्कृष्ट , चरमो वा, तारक. तत्सक , दारक. सुत , समुदपादि समुत्पन्न , नामेति वाक्यालद्वारे, कोदशस्य तस्य देव द्विजाति श्रमण-गुरुशुश्रूपापरस्य देवा -प्रसिद्धा , द्विजातय -द्विजा , श्रमणा -साधव , गुरु -धर्मोपदेशक , तेषां शुश्रूषा-परिचर्या, तत्परस्य-तामहृदयस्थ पुन निजभुजार्जित खपाहूपार्जित, च पुन , पूर्वपुरुषोपार्जित खर्वजनोपार्जितम्, प्राज्य-प्रचुरम्, अर्थ धनम् , अर्थिजना याचरजने , सुहृद्भिः मित्रजने , बान्धवै. बन्धुनने , विद्वद्भिश्च विद्ववनय, भुक्तशेपम् उपभुकावशिष्टम् , उपभुभानस्य [2]। रूपसम्पदा खरूपसम्पत्त्या, तुलितसुरकुमार. उपमितदेवरमार , स तारक, कौमार एव पाल्याल एव, यथावि. धिश्रुतशास्त्र. यथाविधि-विष्यनुसारं, श्रुत-श्रवणगोचरीकृतम्, अधीतमिति यावत् , शास्त्रम्-आगमो येन ताइश , पुन कलासु शिल्पविद्यासु, कृतश्रम. कृतव्यवसाय , क्रमागत शैशयादिकमेण पक्षे पितृपितामहादिकमेणापनतम् , अशेषपुरु- पार्थसमाप्तिपात्रम् अशेषाणा-समस्ताना, पुरुषायाना-धर्मार्थकाममोक्षरूपाणा, पक्षे अशेषाणा पुरुराणा-सप्वजपुरयाणा, या अर्थसप्राप्ति -धनप्राप्त , तस्या पात्र-सस्थानम् , अभिनव नवीन, यौवन युवावस्था, च पुन , यानपान पोतच, अधिरहा आमा, गृहीतप्रचुरसारभाण्डे. गृहीतानि, प्रबुरात विपुलानि, सारभाण्डानि-श्रेष्ठभाननारी दृढभाजनानि धनपानानि वा यसै भूरिश बहु , कृतदीपान्तरया. विदिवान्यद्वीपप्रयाग , सहकारिभिः सहकारिभूने , अनेक पहुमि , सायानिक पोतवमिाग्भ , अनुगम्यमान• अनुसियमाण , इमामेच प्रत्यक्षभूतामेव रङ्गशाला तदारया नगरीम्, आगच्छत् आगतवान् [2] 1 च पुन , आयातमात्रस्य आगतमानस्य, विविधानिराजनगरलोक सम्पातपरिहाराय विविधा -यहाबधा , अनिरक्षा -अनियन्त्रिताय, ये नगरगेका नगरवास्तव्याना , वेषां सम्मातस्स- समागमस्य, परिहाराय-पारपर्जनाय, विपुलायफाशे प्रचुरावानियत, जलराशिपरिसरे समुदकम् उपयो, समाधा- सितस्य सम्पनियापितस्य, तस्य तार सत्यकुमारस्य, समीपवासिना निकटवासयन, सालवतफुलनायकेन खमधीवरलभेष्टेन, जलस्तुनमा, फर्णधारेण नाविकन, साधे गाम् फयश्चित् यमपि, सस्यं मैत्री, समजानि यम्पगभूत् । वन तस्मिन् , सक्ष्य इलथं , परस्परोपचारकर्मणा पारस्परिस्मत्प्रयत्नम्नदारा, मोदि पताम्, उपगते असत, कदाचित् रसिया समरे, आरुदन विना प्राताभिनर तारन्या, शापदोपात् कस्यापि वापरूपान्-अनुभाग्यनपत, दोबार, मनुष्यलोके मलनुपन, निपतिता अपटीग, मिशयनिवेय दवाना, , ·टिप्पनक-परागविकृतिसंवलिता तस्य जलकेतोः सुता सुतारवृत्तमौक्तिकप्रकल्पितं हारमादाय पितुराज्ञया गता तद्गृहम् [५] | दृष्टश्च स तया प्रथमदर्शन एव रूपातिशयदर्शनारूढदृढतरानुरागया, सस्पृहमुपनीतोपायना च स्थित्वा कश्चित् काल कृतप्रत्युप- चारा तेन पुनर्गता खसदनम् , अनुरागप्रेरिता च तद्दर्शनाशया तैस्तेर्व्यपदेशैरागन्तुमारब्धा प्रतिदिनम् [न] । एकदा तु तदीयसौधशिसरशालाया सख्या सह क्रीडन्याः कथञ्चित् सविधमागतोऽसौ, तदर्शनोपारूढ- साध्यसा च सत्तर ब्रजन्ती वेपथुविशृङ्खलैः पदैः परिस्खलिता कुट्टिमतले, पतन्त्याश्च तस्याः सोपानपथसनिधी सत्वरमुपेत्य तेनावलम्वितः प्रवाल इव वालवनलतायाः करिकलमकेन स्निग्धसुकुमारसरलारुणाङ्गुलिदक्षिणः पाणिः, प्रयुक्तपाणिना च मधुरमभिहिता स्मितमुखेन-'सुमुखि किमिदं समेऽपि स्खलनम् , अलममुना संभ्रमेण, सपृणु क्षोभविगलितस्तनाशुक्मस्थान एव विसंस्थुलीभूतमात्मानं, गच्छ गेहम्' इति [प] । सा तु तत्करग्रहणसमकालमेवोत्थितेन सरभसाकृष्टधनुपा कुसुमसायकेन कृतसाहायकेनेव दूरमपसारितसाध्वसा , . निकामकमनीयदर्शना अत्यन्तप्रियदर्शना, प्रियदर्शना तदन्वर्धसज्ञिका, तस्य जलकेतो. तदाख्यकर्णधारस्य, सुता कन्यका, सुतारवृत्तमौक्तिककल्पित मुतारै -विशुद्धै , इत्तै -वर्तुलाकारच, मौक्तिकै -मुक्तामणिभि कल्पित-निर्मित, हार माल्यम्, आदाय गृहीत्वा, पितु. जलकेतो , आझया आदेशेन, तगृह तस्य-तारकाख्यकुमारस्य, गृह, गता गतवती [ध]। च पुन , प्रथमदर्शन एव प्रथमावलोकनकाले एव, रूपातिशयदर्शनारूढदृढतरानुरागया रूपाविशयस रूपोत्कर्षस्य, दर्शनेन आरूढ -उत्पन्न , दृढतर -अतिदृढ , अनुराग -प्रीतिर्यस्यास्वादृश्या, तया प्रियदर्शनया, स तारक , दृष्ट. दृष्टगोचरीकृत । च पुन , सस्पृह सानुरागम् , उपनीतोपायना उपाहतोपहारा, कञ्चित् कियन्त काल स्थित्वा, तेन कुमारेण, कृतप्रत्युपचारा विहितप्रतियत्कारा सती, पुन खसदन खगृह गता, च पुन , अनुरागमेरिता तत्प्रीतिप्रवर्तिता सती, तदर्शनाशया तदव रोकनाकाक्ष्या, तेस्तै व्यपदेशै. व्यवहारै छलनिमित्तैर्वा, प्रतिदिनम् , आगन्तु तद्गहमुपस्थातुम् , आरब्धा प्रवृत्ता [न]। एकदा तु एकस्मिन् काले तु, तदीयसोधशिखरशालाया तारकीयप्रासादशिखरवर्तिभवने, सख्या खवयस्यया सह, क्रीडन्त्या. खेल ला, प्रियदर्शनाया इति शेष , सविध समीपम्, असो तारक , कथञ्चित् केनापि प्रकारेण, आगत. उपस्थित । तदर्शनोपारूढसाध्वसा तद्दनेन-तारकावलोकनेन, आरूढम्-उत्पन्न, साध्वस-भय यस्यास्ता- दृशी सती, सत्पर शीघ, अजन्ती अपसरन्ती, वेपथुविशृङ्खलै. कम्पनविघटित , पदै. चरण , तद्विक्षेपैरित्यर्थ , फुट्टिमतले मणिबद्धभूतले, परिस्खलिता निपतितु प्रवृता । पतन्त्या. स्वलन्या , तस्या. प्रियदर्शनाया, दक्षिणः वामेतर, पाणिः हस्त , तेन तारकेण अवलम्बित रहीत । कीदृश निग्धसुकुमारसरलारुणालि निग्धा सरसा , न तु रक्षा इत्यर्थ , सुकुमारा -कोमला , सरला - जव , अरुणा -रतवर्णाच, अतुलयो यसिस्वादश , वृत्या सोपानपथसन्निधो सोपानमार्गसमीपे, सत्वर शीघ्रम्, उपेत्य आगल, केन क इव ! फरिकलभकेन हस्तिशिगुना, वालवनल्ताया. वनस्थराल उताया, मवाल इघ पाइव इव । च पुन , प्रयुकपाणिना प्रयुक्त अवलम्बनाय प्रहित , पाणि -करो येन तादशेन, तारकेगेवि शेष , सितमुखेन मदहासान्वितमुपेन, मधुर यथा स्यात् वथा, अभिहिता उका, प्रियदर्शनेति शेष , किमित्याह सुमुखि ! सुन्दरवदने !, समेऽपि भविषमस्थळेऽपि, इद प्रत्यक्षभूत, स्पलन पतनम्, कि? किंहेतुम् , अमुना तत्कारणभूतेन, सम्भ्रमेण भयजन्यसक्षाभण, अल व्यर्थम् , क्षोभविग- लितस्तनाशुफ धामण-सम्भ्रमेण, विगलित-स्खलित, सनातुक-स्तनावरणभूतवस्त्र यस तादृशम्, पुन अस्थान पर भनयसर एप, विसस्थूलीभूत- विक्षिप्त, विश्लीभूतमिलथ , आत्मान खम्, सवृणु उपसहर, प्रतिस्थ करु इत्यथ गेह स्वगृह, गच्छ याहि, इति [५] सातु प्रियदर्शना तु, तत्करग्रहणसमकालमेय तारकारग्रहणसमकालभेय, उत्थितेन उद्भवेन, सरमसाटधनुपा सरमस-सत्वरम् , आकृष्टम्-आततं, धनुर्यन तादृशेन, पुन कृतसाहाय्यकेन सतसहायतारेन, फुसुमसायनेय कामदपेनेव या कुत्मसापन तं यत् साहाय्यक-साहाब बनेय, दूर दरम्, - .

·तिलकमञ्जरी। २७७. पावनत. . सविभ्रमोशासितैकध्रुवा गुरुगेव नवानुरागेश कारितप्रगल्भकलालापपरिचया चिरकाललब्धावसरया विदग्ध- सख्येव तत्समागमतृष्णया स्थापिता स्वयं दूतोत्रवरियो निसर्गमुग्धापि प्रौढवनितेर किचिद् विहस्य वचनमिदमुदीरितवती [फ] 1 'कुमार! लया गृहीतपाणिः कथमई विसंस्थूलीभूनमात्मानं संवृणोमि, कथं च गेहादितो गृहान्तरं गच्छामि, सांप्रतमिदमेव मे लदीयं सदनमाश्रयः संवृत्तः' इत्युक्त्या वदना पुरःप्रस्तधवलनसमयूखोयोतया बदीयवकालापश्रवणजातहासयेय वामचरणाहुवलेसवा मन्दमन्द- मलिखत् कुट्टिमम् [व] । असायपि युवा तेन तस्याः स्मरविकारदर्शनेन, वेन तत्कालमतिशयस्पृहणीयता गवेन रूपलावण्यादिगुणकलापेन, तेनामृतस्यन्दशीतलेन करतलस्पर्शन, वेन च प्रकटितानुरागेण, निपुणया वचनभन्द्या कृतेनात्मसमर्पणेन परमरस्त [भ] । सहासवदनश्च मन्दमाश्लिष्य तामानन्दमुकुलायमानलोचनोत्पलां परिघट्य च कपोलोदरे कपोलेन 'सुन्दरि! यदि न यातव्यं गृहान्तरमिति निश्चयस्ते, ततः किम् ? एकेन द्रविणसंग्रहो रत्नानि ! अपसारितसाचसा निष्कासितभया, पुनः गुरुणेय शिक्षणेव, सविभ्रमोल्लासितकध्रुवा सविभ्रम-विलास यया स्यात् तथा, उल्लासिता-उन्नमिता, एका भ्रूः-नेत्रोयरोमराजियन तादृशेन, नवानुरागेण नूतनप्रणयेन, कारित. प्रगल्भकलालापपरिचया कारितः-जनितः, प्रगल्भकलालापानां-प्रतिभान्वितमधुरालापानाम् , परिचयो यस्यात्वादशी सती, पुनः विदग्धसण्येव निपुणवयस्ययेव, चिरकाललब्धावसरया दीर्घकालप्राप्तावसरया, तत्समागमतृप्णया तारकसमागमनेच्छया, स्वयम् आत्मनेव, दूतीव्रतविधी दूनीनियमानुष्ठाने, स्थापिता नियुक्ता, निसर्गमुग्धाऽपि प्रकृत्याऽप्रगल्भापि, प्रौढवनितेष प्रगल्भनायिकेव, किञ्चित् ३पत्, विहस्य हास कृत्वा, इदम् अनुपदमन्यमानं वचनम् , उदीरितयती उक्तवती [फ], किमिलाह-कुमार! तारक! त्यया भवता, गृहीतपाणिः रुतपाणिग्रहगा, अहम्, विसंस्थूलीभूतं विक्षिप्तम् , आत्मानं खं, कथं केन प्रकारेण, संवृणोमि उपसहरामि, च पुनः, इतः अस्मात् , भावरमादित्लभः, गेहात् गृहान, गेहान्तरं गृहान्तरे, कथं केन प्रकारेण, गच्छामि उपमरामि, त्वदीयं भवदीयम्, इदमेव प्रत्यक्षभूतमेव, सदनं गृहम्, साम्प्रतम् अधुना, आश्रयः मम शरणं, संवृतः सम्पनः, इत्युक्या इति कवयित्वा, प्रपावनतपदना लबाऽधोमुखी सती, तदीययकालापश्रवणजातहासयेव प्रियदर्शना- वोक्तिश्रवणोत्पमहासयेव, पुरःप्रसृतधवलनसमयुखोद्योतया पुर:-अप्रे, प्रस्तः प्रकीर्गः, धवलनसाना-- शुभनयानो, मयूयरूपः-किरणरूपः, उद्योत:-प्रकाशो यस्यास्तास्या, यामचरणाघलेपया वामपादाटलेण्या, कुटिम मणिपद्धभूमिम्, अलिखत् लिखितवती [4]। असायपि सोऽपि, तारकोऽपीत्यर्थः, युवा तगपुरुषः, तेन तदानीन्तनेन, तस्याः प्रियदर्शनायाः, सरविकारदर्शनेन कामविकारानुभवेन, पुनः तत्कालं तरलगम् , अतिशय स्पृहणीयताम् अत्यन्तम्मनीयवाम्, गतेन प्राप्तेन, वेन अनुमतेन, रूपलावण्यादिगुणकलापेन रूासीन्दादि- गगगणेन, पुनः अमृतस्यन्दशीतलेन सन्दमानामृतसदाशीतटेन, तेन अनुभूतेन, करतलस्पर्शेन इत्तला टपेग; च पुनः, प्रफटितानुरागेण प्रटितः अभिव्यक्तः, अनुराग-प्रीतियन तादृशेन, निपुणया प्रगन्यपूर्ण या, पचन- भन्या यानरचनाविशेषग, कुवेन, तेन अनुभूतन, मात्मसमर्पणेन भारमनः-खस, अधीनीकरणन, परम् अलन्तम्, अरस्त अप्रीयत [भ]। च पुनः, सहासपदनः हस्तिनुसः मन्, आनन्दमुकुलायमानलोचनोत्पखाम् भानन्देन मुकुलायमाने- सायन्ती, लोचनोसरे नएनरमले यमायादीम्, तां पिपलोचनाम् , मन्दं चिचर, भाक्लिप्य आविनय, च पुनः, कपोलोदरे गमस्थलमध्यभागी, कपोलेन गण्यस्थलेन, परिवख्य सश्चिप्प, सुन्दरि! मनोहारिनि , रिते तर, गृहा. न्तरम् अन्यमहम्, न यावश्यं गन्दन्यम् , इति निधपः समजा, अजीजियेगा, ततः दहि, परेन एम्मादेश, देण गहनावादना, न मिलपि सादिलयः, मिन्नु विपसंग्रहः धान्यादराशिः, रनानि मारिहारमारने, पाहनानि .

·२७८ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता बाहनानि परिजनः शरीरं हृदयमिन्द्रियाणि प्राणाः सर्वमेव त्वदीयम्, एतदारोपय खेनाङ्गीकारेण गौरवम्' इत्युदीर्य "दुष्कुलादपि ग्राह्यमङ्गनारत्नम्" इत्याचार्यवचनं मनसि कृत्वा स्वजातिनिरपेक्षस्तत्रैव क्षणे ज्वलन्तमन्तर्मदनानलं साक्षीकृत्य भूयो गृहीतपाणिस्तां चकितमृगशावलोचनामत्यन्तमनुरागान्धां योजनगन्धामिव पाराशरः प्रणयिनीमकृत [म]। वस्माच पाणिग्रहणदिवसादारभ्य निर्भरानुरागस्तया सर्वाङ्गसुन्दर्या सह विव- र्धमानविविधविदग्धपरिहासमनान्तचित्रचाटुक्रममप्रकटितस्वस्वामिभावमल्पक्षणोपजायमानानेककोपप्रसाद- मस्थानसंपाद्यमानस्पृहणीयनिग्रहानुग्रहमनुदिवसमासेवमानो नवयौवनोपभोगमुपभोगसुखमपरकामिनीसुरत- संभोगानां गृहव्यापारयोगानां च प्रायच्छदुदकाञ्जलिम् [य] । जलकेतुना कस्यापि सांयात्रिकस्य तनया वहनभङ्गे सागरादुद्धृत्य परिपालितेयमिति तत्त्ववेदिभिरावेदिततदीयवृत्तान्तोऽपि सहागतैर्वणिग्भिः स्वदेश गमनाय पुनः पुनरभ्यर्थ्यमानोऽपि दर्शनोत्कण्ठितेन ज्ञातिवर्गेण सोपालम्भवचनैः संदेशदानैरुन्मनीक्रिय- माणोऽपि त्रपया स्थितोऽत्रैव न गतो निजस्थानम् , आस्थानभूमौ उपगतश्च द्रष्टुमाकृतिगुणाकृष्टचेतसा देवेन गजावादीनि, परिजनः परिवारः, शरीरं मदीयगात्रम् , हृदयम् अन्तःकरणम् , इन्द्रियाणि ज्ञान-कर्मसाधनानि नयन- इस्लादीनि, प्राणा:-जीवितम्, एतत् सर्व त्वदीयं भवदीयम् , खेन वकीयेन, अङ्गीकारेण खीकारेण, गौरवं महत्वम्, आरोपय आपादय, इति इत्थम् , उत्सवा, अगनारत्नं, दुष्कुलादपि-नीचकुलादपि, प्राय-गृहीतव्यम् , इति आचार्यवचनं मीतिमार्गोपदेशकवाक्यम् ,मनसि हृदये, कृत्वा प्रमाणीकृल, स्वजातिनिरपेक्षः पाणिग्रहणे खसाजायनपेक्षः, तत्रैव तस्मि- मेष, क्षणे, अन्तः अन्तःकरणे, ज्वलन्तं दीप्यमान, मदनानलं कामदेवाग्निम्, साक्षीकृत्य पाणिग्रहणसाक्षिभावेनानिय, भूयः पुनरपि, गृहीतपाणिः गृहीतप्रियदर्शनाहस्तः सन् , चकितमृगशायलोचनां चकितः-सम्भ्रान्तो यो मृगशाव:- हरिणशिशः, तस्येव, लोचने-नयने यस्यास्वादृशीम् , पुनः अनुरागान्यां प्रणयान्धाम, तां प्रियदर्शनाम् , पाराशरः पराशरा- स्मजो व्यासः, योजनगन्धामिव अन्वर्थतदाख्यकवकन्यकाभिव, प्रणयिनीं प्रियाम् , खवधूमिलर्थः, अकृत कृतवान् [म]। च पुनः, तसात् पाणिग्रहणदिवसात् विवाहृदिनात्, आरभ्य, निर्भरानुरागः सान्द्रनेहः सन् , सर्वाङ्ग- सुन्दर्या सर्वाङ्गमनोज्ञया, तया सह उपभोगसुखं सुरतसम्भोगप्रधानकम् , नवयौवनोपभोगं नवयौवनसुखम् , अनुदिनं प्रतिदिनम् , मासेवमानः सम्यगनुभवन्, अपरकामिनीसुरतसम्भोगानां तदन्यवनितारविमुखानाम्, च पुनः, गृह- व्यापारयोगानां गृहकार्यसम्बन्धानां च, उदकाजलिं विलाजलिं, प्रायच्छत् प्रदत्तवान् , त्यागं कृतवानित्यर्धः कीदृशं नवयौवनोपभोगम् ! विवर्धमानविविधविदग्धपरिहासं विवर्धमानाः-विशेषेण वर्धमानाः, विविधा:-अनेकविधाः, विदग्धाः चमत्कृतिपूर्णाः, परिहासा यस्मिंस्तादृशम् , पुनः अनान्तचित्रचाटुक्रमम् अवान्तः-अनवरतः, चित्रचारना- विचित्रमधुरवचनानाम् , झमः-धारा यमिखाइयम्, पुनः अप्रकटितवस्वामिभावम् अप्रकटितः-अप्रकाशितः, खखामि- मावः-ईशितव्येशितृभावो यसिस्वादशम्, पुनः अल्पक्षणोपजायमानानेककोपप्रसादम् अल्पक्षण-कतिपयक्षा- भ्यन्तरे, उपजायमाना:-उत्पद्यमानाः, अने-विविधाः, कोपा:-प्रणयकोधाः, प्रसादाः-प्रसन्नताश्च यस्मिंस्तादृशम् , पुनः भस्थानसम्पाद्यमानस्पृहणीयनिग्रहानुग्रहम् अस्थाने-अनवसरे, सम्पायमानौ-क्रियमाणो, स्पृहणीयो-किधिकालि- फरवेन रमणीयो, निग्रहानुग्रहो-बन्धमोशी यसिंस्तादृशम् [य] । कस्यापि, सांयात्रिकस्य पोतवणिजः, इयं तनया कन्या, वहनभने तदीयपोतभमतायां सत्साम् , सागरात् समुदात् , उद्धृत्य निष्कास्य, जलकेतुना तदास्यविर्तेन, परिपालिता रक्षिता इति, तत्त्ववेदिभिः यथाज्ञातृभिः, आवेदिततदीयवृत्तान्तोऽपि विरापितप्रियदर्शनासम्बन्धि वार्ताकोऽपि, पुनः सहागतः आत्मना साकमागतः, वणिग्भिः वाणिज्यत्तिकैः, स्वदेशगमनाय वदेशमलावर्वनाय, पुनः पुनः वारंवारम् , अभ्यर्थ्यमानोऽपि प्रार्यमानोऽपि, पुनः दर्शनोत्कण्ठितेन तदवलोकनोत्सुकेन, शातिवर्गण मधुगंग, सोपालम्भवचनैः साक्षेपापः, सन्देशदानः सविज्ञप्तिप्रेषणः, उन्मनीक्रियमाणोऽपि गन्तुमुसुकी- झियमामोऽपि, प्रपया लजया, अत्रैव अलिव स्थाने, स्थितः, निजस्थानं खस्थानम् , न गवः, च पुनः, भास्थान- भूमौ राजसभाभूमी, द्रष्टुम् अवलोमिनुस्, उपगतः उपस्थिता, भाकृतिगुणारुप्रचेतसा आविगुणेन-आकार- , ·तिलकमलरी। २७९ चन्द्रकेतुना निर्वर्ण्य सुचिरं परिजनादाकर्णिततदीयपूर्वापरकृत्तान्तेन चापलं प्रति पुनः पुनः सपरिहासमा- भापितो मधुरमारोपितबहुमानश्च जामातृप्रतिपत्त्या दवा जीवनमतिप्रभूतं फरः प्रभुरखिलस्यापि नायिकनन्त्रस्य [२] 1 तत्र च कुर्वताधिपत्यमचिरेणेव शिक्षितानेन सकलापि नीप्रचार विद्या, विदित- मखिलमपि कर्णधाराणां कर्म, कृतानि बहुकृत्वः सलिलराशो गमनागमनानि, दृष्ट्वा दूरविप्रकृष्टा अपि द्वीपान्तरभूमयः, प्रत्यक्षीकताः क्षुद्रा अपि जलपथाः, लक्षितानि तेषु सम्यक्समविपमस्थानानि, कि बहुना, स्वल्पेनापि कालेन जातः स सकलस्यापि कर्णधारचक्रस्य धौरेयः, स चायमेवाधार्यतां धीरेण [ल] । अस्य हि किमपि लोकोत्तरं धैर्यम्, असाधारणः सत्त्वावष्टम्भः, दृष्टान्तभूतं पौरुपम् । ईपदपि न स्पृष्ट एप फेवर्तकुलसंपर्कदोपाशङ्किनेव वणिग्जातिस वा भीरुत्वेन; वीर्यमपि शारीरमविचार्थमस्य; जलधि- मध्यमग्ननौसमुद्धरणेप्यनेकशः कवलितोऽपि हयतलप्रणालसलिलपूर इस हेलया निष्कामति मकरमुखतः; फरामोल्लालितशीकर इव करट भित्तिमाहत्य हरति मदमुदप्रकायानामपि करियादसाम्, मुखान्तरक्षिप्तदुन्दुभ- टिप्पनकम्-मारमुखतः जलचरविशेषयस्त्राद्, अन्यत्र मकरमुरप्रणालगत् । हरति मदम् एका मद- मत्तताम्, अन्यत्र दर्पम् । दुन्दुभः-जलसर्पः । प्रजाङ्गुलिक इव न मुह्यति विपमोदकविपत्सु एकत्र रौनजला- परसु, भन्यत्र विपमिश्रणजलादुकापरसु, जागुटिका-विपयो गारदिको वा [] | सौष्ठवेन, आकृष्टं चेतो-हृदयं यस्य तादृशेन, देवेन राज्ञा चन्द्रकेतुना, सुचिरं सदीर्घालम्, निर्वर्ण्य दृष्ट्वा, परिजनात् परिवारसकाशात , माकर्णिततदीयपूर्वापरवृत्तान्तेन श्रुततदीयसमप्रवार्ताकेन, चापलं प्रति परिणयनविषयमचायल्य- विषये, सपरिहास परिहासपूर्वकम् , मधुरं प्रियं यथा स्यात् तथा, आमापिता उत्तः, च पुनः, जामाप्रतिपत्त्या जामात उसा, आरोपितबहुमानः कृतप्रचुरसम्मानः, अतिप्रभूतम् अत्यधिरम् , जीवनं जीविकाम् , दत्वा, अखिल- स्यापि समप्रस्थापि, नाविकतन्त्रस्य रणधारगणस्य, प्रभुः नायकः, कृतः [२] च पुनः, तत्र कर्णधारगणे, आधि. पत्यं प्रभुत्वम् , कुर्वता स्थापयता, अनेन तारण, सकलापि समप्रापि, नोपचारविद्या नौवहनकला, शिक्षिता अधिगता, पुनः अखिलमपि समग्रमपि, कर्णधाराणां नाविकाना, कर्म कार्यम् , विदितं पारेचितम् , पुनः सलिल. राशी समुद्रे, यहुरुत्वः बहुवारम् , गमनागमानि कृतानि, पुनः दूरचिप्रकृया अपि अतिरस्थिता अपि, द्वीपान्तर- भूमयः अन्य मीपभूमयः, दृष्टाः दृष्टिगोचरीकृताः, पुनः क्षुद्रा अपि लघवोऽपि, जलपथा जलमार्गाः, प्रत्यक्षीरताः रष्टिगोचरीकृताः, पुनः तेषु जलाधेष, समविषमस्थानानि समानि-अनिम्नोमतानि, विपमानि-निनोगतानि च, स्थानानि- स्थलानि, सम्यक असन्तम्, लक्षितानि परिचितानि, फि यदुना रिमधिरेन । स तार, सल्पनापि अल्पेनापि, कान, सफलस्यापि रामप्रसापि, फर्णधारचक्रस्य नायिकाणय, धौरेयः अप्रपीः, जातः रामः, सच तार- स, अयमेव प्रलयं दश्यमान एप, धीरेण माझेन, अवधार्यतां नियीयताम् [ल]। हि निययेन, अस्य तारकस्य, लोकोतरं लोगोष्टम् धैर्य धौरवम् , पुनः असाधारण: उदः, सत्त्वायतम्मा बलालम्या, बलाभिमान इतषः, यस सस्थाना-जन्तूनामामनगम, पुनः पान्तभूतम् भादर्शभूतम् , पौरपंपरामः । पुनः एपः अयम् , भीयत्वेन भपशीलस्पेन, ईपदपि दिपि, न स्पृष्टः कृतसः, कीरोन पगिरजातिसहनुरा बेवजातिगहनेन, बाना फेवतफुलसम्पदोगाशदिनेय मधारयुलसम्पर्कबन्यस्लामावर । भन्स शारीरं शरीरमभि, पीय धाम मपि, भपिचार्यम् भनाइलनीयम् । जलधिमभ्यमानीसमुद्भरणेपु धिमध्ये अनुदमध्ये, ममान ना, समुलर-सतो मम्मसनरा. फयलितोऽपि नारक्षितोऽपि, हम्यंतलमपालसलिलपूर व प्रासादतलस्थित गाभिसरत इन, मकरमुखतः उलानिदोषमुपागतः, भन्या मालमुपान्यनगरान, हेलया शेला, मनानाला, निप्पामति निसरी । पुनः फरामोजालितशीकर व गग-अगमभागेन, सा. सेना-TARE, शफिर इस जतन इप, फरटमिति गमिनिम्, आइत्य वापिया, उवमकायानाम् उमर पसेराना , फरियादसा हसिम अतर, सविनालयः, मां ममता र, हरति नागपति - ·P २८० टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता मणिरितरनाविक इव निराकुलो यसति दिवसमपि रसातलगम्भीरेऽम्भसि, प्रकृष्टजागुलिक इव दुरुत्तरास्वपि न मुह्यति विषमोदकविपत्सु, तेस्तैरजनैरञ्जितेक्षणः क्षणदाखपि समस्तवस्तुजातमुपजातयोगिज्ञान इव विज्ञात- निरयशेपविशेषमायेदयति [२] सर्वथा योग्योऽयं युज्यतेऽस्मिन्नयसरे स्वनामः कर्णधारता नेतुमात्मनश्च प्रणयी- कर्तुम्, अनेन हि प्रगल्भवचसा परेगिताकारक्षेन भक्तिमता प्रक्रमागतव्याहारिणा च सर्वदा प्रतिपन्नसख्यः सुसेन लक्षयिष्यत्यलघुविस्तारमपि भगवन्तमवारपार पारावार कुमारः, साधयिष्यति च यत्नमन्तरेणापराण्यपि कृच्छ्रसाध्यानि प्रयोजनानि प्रायेग' [श] इति जल्पसेर तस्मिन् स कैवर्तनायकः सविधमुपससर्प, क्षितितलोपसर्पिणा च शिरसा प्रदर्शितादरः कृत्वा प्रणाममतिचिरप्रणयीन स्पष्टवर्णोच्चारया गिरा सप्रगल्भ- मुवाच-~-'युवराज । त्वदीयविजयप्रयाणघोषणानुपदमेव सागरोपण्ठमनुप्राप्तोऽहम् , आगय च मया कृतानि सर्वाण्यपि सुसूत्राणि यानपात्राणि, प्रगुणिताः समाहृतसमग्रोपकरणाः पोताः, पुञ्जिवं तेप्नतिप्राज्यमशनम् , आपूरितानि खादुना सलिलेन कृत्स्नान्युदकपात्राणि, समारोपितमप्रमाणमिन्धनम् , [प] । अपरोऽपि तीत्यर्घ । पुन मुखान्तरक्षिप्तदुन्दुभमणिः मुखान्तरे-मुखमध्ये, क्षिप्त -निहित , दुन्दुभमणि - दुन्दुभस्य-जलसर्पस्य, मणिर्येन तादृश , इतरनाविक इव अन्यकर्णधार इव, दिवसमपि सम्पूर्णदिन व्याप्यापि, निराकुलः खस्थ. सन् , वसति तिष्ठति, केसाह-रसातलगम्भीरे पातालावधिनिम्ने, अम्भसि जले, प्रकृष्टजाहुलिक इव प्रकृष्ट –उत्कृष्टो यो जालिक -जाजुलीं-विषविद्यामधीते वेद वा य स , विषवैयो गारडिको वेलर्थ , स इव, दुरुचरास्वपि दुष्परि- णामाखपि, मृत्युजनिराखपीत्यर्थ, विपमोदकविपत्सु विषमभूतासु-अनन्यसमासु दारुणासु वा, उदविपत्सु-जल जन्यविपत्तियु, पक्षे विषमिश्रिता ये मोदका -मिष्टानविशेषा, तजन्यविपत्सु-तबन्यव्याधिषु, न मुह्यति मोहमनुभवति, किन्तु धीरहृदय एव तिष्ठतीत्यर्थ । पुन. तैस्तैः अने रविधै , अञ्जन. नयनसस्कारकजलनन्तुवसादिद्रव्यै , अजिते- क्षण. लिप्तलोचन , क्षणदास्वपि रात्रिष्वपि, उपजातयोगिज्ञान इव उत्पन्नयोगजदृष्टिरिव, समस्तवस्तुजातं निखिलवस्तुगणम् , विज्ञातनिरवशेषविशेष खविज्ञातसमनभेद यथा स्यात् तथा, आवेदयति बोधयति च]! सर्वथा सर्वप्रकारेण, योग्यः निपुण , अयम् , असिन्नवसरे समुदयानावसरे, स्वनाव. खकीयनौकाया , कर्णधारतां वाहकताम्, नेतुं प्रापयितुम्, च पुन , आत्मनः खस्य, प्रणयीकर्तु सख्यमापादयितु, युज्यते उचित । हि यत प्रगल्भवचसा निभीकवादिना, परेगिताकारक्षेन परेषाम् , इशित -चेष्टाविशेषान्वित , य आकारतज्ज्ञेन, तत्परिचय- चतुरेण, भक्तिमता पूज्यजनप्रीतिमता, च पुन, प्रक्रमागतव्याहारिणा प्रासङ्गिकार्थवादिना, अनेन तारकेग, सर्वदा प्रतिपन्नसख्यः अधिगतमैनीक सन् , कुमारः समरकेतु , भवानिलर्थ , अलघुविस्तारमपि अत्यन्तविस्तृतमपि, भगवन्तम् ऐश्वर्यवन्तम्, अवारपारम् उभयकुलान्वितम् , पारावार समुदम्, सुखेन अनायासेन, लवयिष्यति तरि- ध्यति, च पुन , यत्नम् आयासम्, अन्तरेणापि विनापि, अपराण्यपि अन्यान्यपि, कृच्छ्रसाध्यानि आयाससाध्यानि, प्रयोजनानि फलानि, प्रायेण बाहुल्येन, साधयिप्यति सम्पादयिष्यति [श] । इति इत्य, तस्मिन् यक्षपालिवे, जल्पत्येव क्थयति सत्येव, स तारकाख्य , कैवर्तनायकः वर्णधाराध्यक्ष , सविध निक्टम् , उपससर्प उपाजगाम । च पुन , प्रदर्शितादर. प्रकटितादर सन्, क्षितितलोपसर्पिणा भूतलावनम्रण, शिरसा मखकेन, प्रणामम् अभिवादनम् , कृत्वा, अतिचिरप्रणयीय अतिप्राचीननेहीप, स्पष्टवर्णोच्चारया स्फुटवर्णोचारणिकया, गिरा वाचा, सप्रगल्भं सप्रौढिकम् , उवाच उक्तवान् । किमित्याह-युवराज ! भो नृपकुमार 1, अह त्वदीयविजयप्रयाणघोपणा. नुपदमेव त्वदीय-भवदीय, यद् विजयोद्देश्यक, प्रयाग-प्रस्थान, तस्य या घोषणा-सूचना, तदनुपदमेव-तदनन्तरमेव, सागरोपकण्ठ समुद्रनिकटम् , अनुप्राप्तः आगत , आगत्य च उपस्थाय च, मया सर्वाण्यपि समस्तान्यपि, यानपात्राणि प्रवणानि, सुसूत्राणि सुष्ठु सूत्रबद्धानि, कृतानि सम्पादितानि, पुन समाहृतसर्वोपरणाः सगृहीत. समग्रोपारणा , पोताः लघुप्रवहणानि, प्रगुणिता. सजिता, पुन तेपु पोतेपु, अतिप्राज्यम् अतिप्रचुरम्, भोजन भोजनीय वस्तु, पुजित राशीकृतम् , पुन मृत्नानि सकलानि, उदकपानाणि जलपानानि, स्वाटुना मधुरेण, सलिलेन जलेन, आपूरितानि पूर्णीकृतानि, पुन अप्रमाणम् अपरिच्छिन्नं, प्रचुरतरमित्यर्थ , इन्धनं काष्ठम्, समा- ·तिलकमञ्जरी। २८१ देहस्थितिसाधनमधिकृतयः कश्चिदर्पितः सोऽपि सर्पितैलकम्बलीपधप्रायः प्रायशो विन्यस्तः समस्तोऽपि द्वीपान्तरदुरापो द्रव्याणां कलापः, स्थापिताश्च सर्वदः समारोपितसमर्थनायिकातीर्थेषु दृढकाठगुम्फनिारा नावः, प्रतिष्ठते अनवरतमारुह्यारुह्य तासु गृहीतननाविधान शिविरवीरलोकः, निवर्वते नगरसंमुखमखिलोऽपि तत्तत्कार्यमशीफल्य प्रवर्तितः प्रस्थानकाले स्थाधनारणादिनतित्रयात्रायामनुपयुक्तः सेनापरिच्छदा, कुमारस्यापि शत्रुषिजयाय सजीकृता विजययात्राभिधाना नौः, यदि न कश्चित् कार्यविलम्बस्ततः प्रस्थीयतामभ्युदयाय' इति [स] । अहं तु तद्वचनानन्तरमेव सत्वरमुपसत्य मोहूर्तिकेन शंसितप्रस्थानक्षण- स्वरक्षणमेव राजलोकपरिवृतो गत्वा समासन्निनीरमर्णवतीरदेशं, तथैवोपथितः पुरस्थिवानुत्तमागावर्जनेन विनयाञ्जलिकर्मणा नालापेन मितेन निग्धावलोकितेन च यथोचितं प्रयुक्केन कृत्वानुवजनान् स्वाभिजन- युद्धपान्धयान सुहृदो राजसेवकान् नगरलोकांश्च प्रत्येकं व्यसर्जयम् [ ह] | अथ ससंभ्रमेण नौनौरिति समकालमुचेाहरतः प्रतीहारवृन्दस्य शब्दमाकर्ण्य तूर्णमानीयत वटाभ्यर्णमर्णवस्य नाविकगणेन नौः, त टिप्पनकम्-स्वाभिजन:-स्वकुलम् [६] 1 रोपितं निहितम् [५] । पुनः अपरोऽपि तदन्योऽपि, देहस्थितिसाधनं शरीरोपकरणभूतः, सर्पिस्तेलकम्य- लोपधप्रायः पृततैलादिप्रचुरः, द्वीपरान्तरदुरापः अन्यद्वीपदुर्लभः, यः फश्चित् कोऽपि, द्रव्याणां वस्तूनाम्, कलापः समूह, मधिरुतः नियुकजनै, अर्पितः दत्तः, सोऽपि भयावपि, प्रायशः पायेग, समस्खोऽपि, विन्यस्तः निवेधितः । च पुनः, समारोपितसमर्थनाविकाः रामारोपिताः-सम्यगारोहिनाः, समर्थाः-नीवाहनइमाः, नाविकः कर्णधारा या ताः, पुनः तीर्थेषु तत्तबलावतारस्थलेषु, दृढकाठगुम्फनिष्ठया प्रबलकाष्ठनिवेशनमः, नाव नौया, सर्पतः समन्ततः, स्थापिताः निशिताः । गृहीतनानाविधानः पापिविधानः सन्, शिविरवीरलोका रोनाशूरजना, तासु नौष, अनवरतं सततम्, आर आरहा प्रबकम् भारय, प्रतिष्ठते प्रस्थान करोति । नौतन्त्रयामा नोमाप्ययातायाम्, अनुपयुक्तः अनपेक्षितः, असिलोऽपि सोऽपि, रवाश्ययारणादिः स्यानुग-पगतिः, सेनापरिच्छदः सेनापरियारः, तत्तस्कार्यम् , अहीरुत्य सौहल, प्रपर्तिता प्रेरितः पन्, प्रस्थानकाले प्रयाणवला. याम्, नगरसम्मुर निवर्तते प्रलापर्वते । कुमारस्यापि भरतोऽपी जया, रानुनिजयाय नियनिलम्, विजय- पामाभिधाना अन्वतदाख्या, नौः, सबीरता सबिता । यदि कश्चित् योऽपि, कार्यविलम्यः प्रस्थानपिठम्यो न, भवति शेषः, सहि मभ्युदयाय सुविधयाय, प्रस्थीयता प्रस्थान विधीयताम् [स]। अहं तु अई समरफेनुल, तमयनानन्तरमेय वाकयनानन्तरमेय, सत्यरं शीघ्रम्, उपस्त्य उपगर, मोहनि मानिसेन, सित- प्रस्थानक्षणः सूचितप्रस्थानमुहूर्तः सन् , तरक्षणमेय तरालमेर, राजलोफपरिगृतः नानपरिवरितः, समासन नीरम् भविसनिहितबलम्, मर्णवतीरवंश समुदतटवडेयम् , गत्या, तभय नारश एप, तथैये । पाठे नेय प्रकारेन, रायोकारिता गरेगेवेसः, ऊभ्यस्थितः वीरसोपरि मनु विष्टः पन्, पुरः खितान् भपे स्थिन्, सामिजन- पूजयाधिपान सपंसान को बनान्, सुदाममानि च पुनः, यजसेवनन् रामरिन्तान , नगर लोकान् नगरवासनस्नान, प्रत्येकम् एरेम, ध्यसनयं प्रसायम् , श्रीमान् । यथोचितं सपायोग्यम्, प्रयुक्तेन फोन, ग्चमानापनेन नल-नयरस, भाग्नेन मिचिमनेन, पुनः विनयालिफर्ममा निमा HESAR, उनः नालापेन मेमभापगेन, सितेन मन्दारेन, च पुनः, निग्धायलोकितेन मे. पोनेन, एतानुमननान वानुगमनपन, पादनुगम्यः [] मय भगवरम्, नौनी मानीपान : उधा उपमान, ममकालं सुमार, म्याहरता दोरमा, मतीदारपसारसागर, रामम् उरोग, माफम्पं मुग, ससम्भ्रमेण भाडेन, नायिकगन में ·२८२ टिप्पनक-परागविकृतिसंवलिता चाहमुपसृत्य प्रथमकृतसागरप्रणामो भक्तिप्रवणेन चेतसा शिरसा च वद्धाञ्जलिः प्राणसिपम्, अध्यरोहं च पूर्वाधिरूढेन दूरमवनम्य दत्तहस्तायलम्बस्तारकेण [१]। सपरिग्रहे च पुरोभागपतिनं मचवारणकमध्य- मध्यास्य वद्धासने मयि कृतोत्तरीयसंवरणाश्चरणाभ्यामेव सत्वरमुपसृत्य स राजपुत्राः सपरिजनाः स्वानि स्वानि यानपात्राण्यधिरुरुहुः, प्रतस्थिरे च परिवार्य माम् [ज्ञ] । अथ श्रुतिपथप्रमाथी हसन्निव समन्ततः प्रसृतनीनिवहसंक्षोभितस्य वारिधधैर्यम् , कुत्रिय द्वीपान्तरवासिना सर्वसामन्तानामाह्वानम्, ग्राहयन्निव सैन्यावकाशदानाय दश दिशोऽप्रधानम् , दध्वान ध्वजिन्या मुखे मुखरः प्रयाणमङ्गलशङ्कः [अ]। तस्य चानुप्रतझल्लरीपटहपणवादिवाद्यनादानुसृतेन वन्दिवृन्द- जयशब्दकोलाहलशालिना शकुनपाठकलोककलकलवलेन गृहीततारखानगायनीगीतरवतरङ्गितेन विधृत- कुसुमाक्षतद्विजातिमण्डलीमत्रोचारस्फारितेन तिरयता दिगन्तराणि तारगम्भीरेण रणितेन द्विगुणीकृतगमनरमसः, [आ], स्थगितनि.शेपसंधिरन्ध्रया दासपुरन्ध्रिदत्तपिष्टपञ्चाङ्गुलया धजाप्रवद्धाभिनववर्णाशुपताकया . . . धारवर्गण, अर्णवस्य समुद्रस्य, तटाभ्यणे तटनिकटम् , तूर्ण सत्वरम् , नौ , आनीयत आनीता। च पुन , अहम् , उपसत्य, प्रथमकृतसागरप्रणामः पूर्व कृतसमुद्राभिवादन , पद्धाललिः रचिताञ्जलि सन् , भक्तिप्रवणेन प्रीत्यु- न्मुखेन, चेतसा हृदयेन, शिरसा च मस्तकेन च, तां नावम्, प्राणसिप प्रणतवान् । च पुन , पूर्वाधिरूढेन पूर्व तनारूढेन, तारकेश, दूर दूरपर्यन्तम् , भवनम्य आनम्रीभूय, दत्तहस्तावलम्ब. दत्त -कारित , हस्तावलम्ब -खकरावल म्बन यस्सै तादृश सन् , अध्यारोहम् अध्यारूढवानहम् [क्ष] । च पुन , पुरोभागवर्तिनं अप्रभागवर्तिनम् , मत्त वारणकमध्यम् मत्तान् वारयतीति व्युत्पत्त्या प्रमादजातपतनादिनिवारकस्थानविशेषमध्यभागमित्यर्थ , मत्तवारण च सामा- न्यतो लोके वरण्डा इति नाना ख्यातम्, अध्यास्य उपविश्य, सपरिग्रहे परिजनसहिते, मयि, बद्धासने अधिष्ठितासने सति, कृतोत्तरीयसंवरणा. विहितोत्तरीयपटोपसहारा , सपरिजनाः सपरिवारा, सर्वे राजपुत्राः राजकुमारा , चर- णाभ्यामेव खखपादाभ्यामेव, सत्यर शीघ्रम् , उपसृत्य उपगत्य, स्वानि स्वानि खकीयानि खकीयानि, यानपात्राणि पोतान्, अधिरुरुहु. अधिलढवन्त । च पुन , माम्, परिवार्य परिवेष्ट्य, प्रतस्थिरे प्रस्थिता [s] | अथ अनन्तरम्, श्रुतिपथप्रमाथी श्रवणपथाभिघाती, मुखर शब्दायमान , प्रयाणमगलशह प्रस्थान कालिक- मङ्गलार्थशङ्ख , ध्वजिन्या. सेनाया , मुखे अग्रभागे, दध्वान ध्वनितवान्, किं कुर्वनिव' समन्तत. सर्वत , प्रसृत- नौनिवहसक्षोभितस्य प्रसृतेन नौनिवहेन नौगणेन, सक्षोभितस्य-उद्वेलितस्य, वारिधे. समुद्रस्य, धैर्य धीरताम् , हसन्निव हासेन नि दनिव, पुन द्वीपान्तरवासिनाम् अन्यद्वीपवास्तव्यानाम् , सर्वसामन्ताना निखिलक्षुद्रनृपाणाम् , आह्वान खसमीपानयन कुर्वनिव, पुन सैन्यावकाशदानाय सैनिकसमावेशनाय, दश दिश. दशख्यिका दिश अवधान तत्परताम्, ग्राहयनिय प्रापयन्निव [अ] । अनुग्रहतझल्लरी पटह पणवादिवाद्यनादानुसृतेन अनु- पश्चात् , प्रहताना-ताडितानाम् , झालरी पटह पणवादीना-तत्सनकाना, वाद्याना-वाद्यविशेषाणा, नादेन-ध्वनिना, अनुसतेन अनुगतेन, पुन पन्दिवृन्दजयशब्दकोलाहलशालिना वन्दिवृन्दस्य-स्तुतिपाठकगणस्य, ये जयशब्दा --जयकारा , तकोलाहलशोभिना, पुन शकुनपाठकश्लोककलकलयहलेन शकुनपाठकाना-प्रस्थान कालिकमङ्गलपाठकानाम् , ये श्लोका तत्कलालबहलेन-तत्कोलाहलप्रचुरेण, पुन गृहीततारस्वनगायनीगीतरवतरङ्गितेन गृहीत -आधित , तारखन -उच्चध्वनिभिस्तादृशीना, गायनीना-गायिकाना, गीतरच -गानशब्दै , तरङ्गितेन-प्रचितेन, पुन विधृतकुसुमा. क्षतद्विजातिमण्डलीमन्त्रोच्चारस्फारितेन विकृत-विशेषेण धृत, कुसुम-पुष्पम्, अक्षतम्-आईतण्डुलाश्च यया वास्या, द्विजातिमण्डल्या-द्विजसमूहेन यो मन्त्रोचार -आशीर्वादगर्भितमत्रोचारण, तेन स्फारितेन-विस्तारितेन, पुन दिगन्तराणि दिल्मध्यानि, तिरयता स्थगयता, पुन तारगम्भीरेण उचगम्भीरेण, तस्य शहस्य, रणितेन ध्वनिना, द्विगुणी कृतगमनरभस. द्विगुणीकृतगमनवेग [मा] 1 एवविधोऽह समरकेतु , पुन कीदृश' नावा नौकया, उह्यमान. तार्यमाण , कीदृश्या स्थगितनि-शेपसन्धिन्ध्रया स्थगितानि-पूरितानि, नि शेषाणि-समस्तानि, सन्धिर प्राणि-सन्धि- च्छिद्राणि यस्यास्तादृश्या, पुन दासपुरन्ध्रिचपिष्टपञ्चाङ्गुलया दासस्स-मृत्यस्य, पुरन्ध्या-युद्धम्बिन्या, दत्त-निवेशितम्, ·तिलकमारी। समाहृतसमखनिजोपकरणेन सत्यपि स्वकर्मसावधाने संनिधानवर्तिनि नाविकताते विनीतताप्रतिपादनाय कर्णधारतां प्रतिपद्य सद्यो धृतारित्रेण तारकेगाधिष्टितया पृष्ठतोऽनुकूलपवनास्फालनतरङ्गितेन फेनपाण्डुना सलिलसंपातेन पुरस्ताच्च सितपटेन प्रवर्यमानया प्रजन्याप्यतिजयेन दुर्विभावत्वाद् गतेरनुझितस्थानयेवोह्य- मानया नावोद्यमानः [5], प्रतिवेलमपसरत्सानु विस्तारान् निरन्तरोपलक्ष्यमाणसान्तराळवाणान सुवेलगिरि- दर्शनाय सेनया सह प्रचलितानिवावलोकयन् वेलावनाचलान [ई], अलघुविस्तारपिहिनदिक्चक्रेग चकित- नक्रचक्रोन्मुच्यमानपुरोवर्मना पवनासूत्रिवविचित्रभङ्गामिर्गाढसंमर्दभयार्मिमालाभिरिव वारिधेरन्तरिक्ष- मुत्पतिताभिः फेनमुक्ताफलशङ्खधवलाभिर्ध्वजपताकामिरुपपादितवनावनीविलासेन संसर्पता विविधकवचशस्त्र- शिरस्त्रपूरितेन पोतसंतानेन पर्वतसेतुनेवापरेण सीमन्तयन् दक्षिणां दिशं क्षणेनेवादृश्यतीरभागमविभाज्यमान- टिप्पनकम् ऊहामानया वितर्यमाणया [३] पिष्टपचाहुलं-पिष्टातकाभिधवर्णचूर्णवादित, पञ्चाङ्गुलं-पञ्चागुलि समाहारो यस्यां तादृश्या, पुनः ध्वजाप्रपद्धाभिनयां- शुकपताकया ध्वजा-पताकास्तम्भाप्रे, बद्धा-लम्बिता, अभिनववर्णाशुकपताका-नवीनवर्णविशिष्टश्क्ष्णवखरूपपताका यस्या तादृश्या, पुनः समाहृतसमस्तनिजोपकरणेन समाहृतानि-संगृहीतानि, समस्त्रानि-अशेषाणि, निजोपकरणानि- निजानि नौवहनोपकरणवस्तूनि यन तादृशेन, तथा स्वकर्मसावधाने खकार्यावहितहृदये, नाविकगणे कर्णधारगणे, सन्निधानपर्तिनि निकटवर्तिनि, मत्सपि, विनीतताप्रतिपादनाय विनीतताप्रकटनाय, कर्णधारतां नाविकता, प्राप्य, सद्यः तरक्षणम्, धृतारित्रेण धृत-गृहीतम् , अरित्रं-जलोत्क्षेपकं येन तादृशेन, तारकेण, अधिष्ठितया अध्यासितया, पुनः पृष्ठतः पश्चात् , अनुकूलपवनास्फालनतरङ्गितेन अनुकूलवाय्वापाततरहिवेन, फेनपाण्डुना फेनप्रयुक्तपाण्डुवर्णेन, सलिलसंघातेन जलसमूहेन, पुरस्ताच अग्रतश्च, सितपटेन श्वेतवस्त्रेण, तदात्मकपताम्येल्यर्थः, प्रवर्यमानया प्रेर्य- माणया, पुनः अतिजवेन अतिवेगेन, व्रजन्त्यापिगच्छन्त्यापि, गतेः गमनस्य, दुर्विभावत्वात दुर्लक्षत्वात् , अनुमित- स्थानयेव अत्यक्तस्थानयेव, ऊह्यमानया तर्यमाणया [T]1 पुनः कीदृशोऽहम् । प्रतिवेलं प्रतिवटम् , अपसरत्सानु- विस्तारान् अपसरन्तः-अपगच्छन्तः, सानुविस्तारा:-पर्वतसम्बन्धिसमप्रदेशविखारा येषु तादृशान्, निरन्तरोपलक्ष्य- माणसान्तरालतरुगणान् निरन्तरम्-अव्यवहितं यथा स्यात् तमा, उपलक्ष्यमाणः-दृश्यमानः, सान्तरालाना-व्यवहितानां, तरूणा गणः-समूहो येधु तादृशान् , वेलावनाचलान् तदस्थितवनव्यासपर्वतान्, अवलोकयन् निरीक्षमाणः, कीदृशानिव ? सुवेलगिरिदर्शनाय सुवेलाख्यपर्वतदर्शनाय, सेनया सह प्रचलितानिव प्रस्थितानिव, बन तरुगणस्य सेनास्थानीयत्व पर्वतस्य च नृपस्थानीयत्वं बोध्यम् [ई ] ! पुनः कीदृशोऽहम् ? पोतसंतानेन जलयानगणेन, दक्षिणा दिर्श सीमन्तयन् केशवेशयुततामिवापादयन् , व्यानुवनित्यर्थः । कीदृशेन पोतसन्तानेन ? अलघुविस्तारपिहितदिचकेण अलघुविस्तारण- अतिविस्वारेण, पिहितम्-भावृतम् , दिक्चर्क-दिमण्डलं येन तादृशेन, पुनः चकितनाचकोन्मुच्यमानपुरोवर्मना चकिवेन-सम्भ्रान्तेन, नऋचकेण-जलजन्तुगणेन, उन्मुच्यमान-परित्यज्यमानं, पुरोवर्म-अग्रभागो यस्य तादृशेन, पुनः ध्वज पताकाभिः धजदण्डलम्बिताताभिः, उपपादितवनावनीविलासेन उपपादितः-निष्पादितः, वनावन्या:-लिङ्ग- साम्यात् वनभूमिरूपवनितायाः, विलाधः-शृङ्गारचेष्टा येन तादृशेन, कोदशीभिः ? पचनासूत्रितविचित्रभङ्गाभिः पवनेन- खोद्गमितवायुना, आ-समन्तात् , सूनिताः-रचिताः, विचित्राः-विलक्षणाः, भाः-वभावा पिच्उित्तयो वा यासां तादृशीभिः, पुनः गादसंमर्दभपात् असन्तपोतसघर्षभयातू, अन्तरिक्षं मगनम् , उत्पतिताभिः उच्चलिताभिः, वारिधः समुदस्य, ऊर्मिमालाभिरिव तरहमालाभिरिवेत्युप्रेक्षा, पुनः फेन मुक्ताफल-शधवलाभिः फेन-मुक्ताफल शहासदृशवताभिः, यद्वा फेन-मुक्काफलनर्धवलाभिरिति ममालाभिरित्यस्यापि विशेषणम् , पुनः संसर्पता सञ्चरता, पुनः विविधकवच- शखशिरस्त्रपूरितेन विविधैः, कवचैः-वर्मभिः, शस्त्र:-उन्नादिभिः, शिरो-भिरनागकरणविशेषः, परितेन-पूर्णेन, फेनेव ! अपरेण अन्येन पूर्व रामनावतरणसमयाद भिनेनेवेति भावः, पर्वतसेतुनेव पर्वतरूपसेतुनेय, क्षणेनैव निमेषमात्रेणेव, ·२८४ टिप्पनक-परागवितिसंवलिवा पर्यन्तामनगरसंनिवेशं प्रदेशमासादयम् [3] । ततः प्रभृति सैकतेषु क्षितिमर्कोपलेषु चलनोद्गतिं जल- मानुपेषु जनपदप्रचारमशनिभीतागतक्षितिधरेषु पक्षिव्यवहार जलचरेषु तिर्यग्जाति विद्रुमवनेषु काननस्काति- मीक्षमाणः [अ], पृष्टतो वहद्भिरप्रतीक्षितसमग्रसंगलत्पदावितन्त्रैः श्रुत्वा श्रुत्वानुचरपुरुषेभ्यः प्रयाणवार्ता- मतिजवेन निजमण्डलेभ्यः प्रधावितैरनीकपतिभिः सामन्तैश्च भयसभ्रान्तैरनारतमनुसृतगतिः [2], गत्वा 'स्थानस्थानेषु रब्धोदयानहितोपचारैः परमुपचयं प्राप्तान् सर्वतः समासादितप्रसरानाविष्कृतानेकविकारान- नवरतकृतरुजो जनस्य दुष्टत्रणानिव नृपान् काश्चित् तत्रशतया काश्चिन्मन्त्रशक्या काश्विननिशितशस्त्रव्यापारेण काश्चित् क्षारैदूतवचनैः काश्चिद् रतापकपणेन काश्चित् तीक्ष्णक्षुरप्रभेदेन काश्चिदेकदेशदनेन काश्चित् सर्वमण्डलोपमर्दनेन दर्पज्वरमत्याजयम् [ऋ], उज्झितोष्मणश्च प्रकटितप्रसन्नमसरागान् विगलितोन्नतीनविद्य- टिप्पनकम्-मण्डल-वृत्तता देशश्च [ऋ]। अदृश्यतीरभागम् अदृश्य -अनुपलक्ष्य , तीरभागो यस्सिंवादृशम्, अविभाव्यमानपर्यन्तग्रामनगरसनिवेशम् अविभाव्यमान-अप्रतीयमान , पर्यन्तग्रामनगराणा-प्रान्तस्थप्रामनगराणा, सन्निवेशो यस्मिंस्तादृशम् , अतिदूरमित्यर्थ , प्रदेशं समुद्रमध्यदेशम् , आसादय प्राप्तवान् अस्मि [3] । तत. तस्मात् , प्रदेशादित्यर्ध , प्रभृति आरभ्य, न तु तत प्राक्, सैकतेपु सिकतामयस्थलेषु, क्षिति भूमिम् , पुन अर्कोपलेपु सूर्यकान्तशिलासु, न त्वन्यन, ज्वलनोद्गतिं पावकोद्गमम् , पुन जलमानुपेषु जलीयमनुष्येषु न त्वन्यमानुषेषु, जनपदप्रचार मनुजचरणव्यवहारम्, पुन अशनिभीतागत- क्षितिधरेपु अशने -वज्रात् , भीता , अत एव आगता ये क्षितिधरा -पर्वता , तेप्वेष, पक्षिव्यवहार-पक्षिण -पक्षवन्त इमे इत्यादिव्यवहारम् , जलचरेपु जलीयहस्वादिषु, तिर्यग्जाति पशुजातिम् , पुन विद्रुमवनेषु प्रवालवनेषु फाननस्फाति वनविस्तारम् , ईक्षमाणा पश्यन् [ ऊ] । पुन भयसम्भ्रान्तैः भयसक्षुब्धै , अनीकपतिभिः सेनानायक , च पुन , सामन्तै. क्षुद्रनृपै, अनघरतं निरन्तरम्, अनुसूतगतिः अनुगतगतिक , कीदृशै | पृष्ठतः पश्चाद, घहद्भिः गच्छद्भि , अप्रतीक्षितसमग्रसगलत्पदातितन्त्रैः अप्रतीक्षित -अनपेक्षित , समग्राणा-समखाना, सगलता-सार्थभ्रष्टाना, पदातीना-पादगामिसैन्यानो, तन्त्र -समूहो यस्ताद्दशै , पुन अनुचरपुरुपेभ्य. अनुचरजनेभ्य , प्रयाणवार्ता मदीयप्रस्थानप्रवृत्तिम्, श्रुत्वा श्रुत्वा असकृत् श्रवणगोचरीकृत्य, अतिजवेन अतिवेगेन, निजमण्डलेभ्य. खखराष्ट्रेभ्य , प्रधाविते. कृतप्रधावनै [क]। गत्वा तत्र तनोपसृत्य, जनस्य लोकसम्बन्धिन , दुष्प्रवणानिय दुष्टानि-क्षरद्रपूयादीनि क्षतानीव, स्थानस्थानेषु तत्तत्स्थानेषु, लब्धोदयान प्राप्ताधिपत्यान् , पक्षे प्राप्नोद्गमान , पुन अहितोपचार. लोकाहित करणे , पक्षे अपथ्याचरण , परम् उत्कृष्टम् , उपचयम् अभ्युदय, पक्षे वृद्धि, प्राप्तान्, पुन सर्वतः सर्वन, समासादितप्रसरान प्राप्तप्रसारान्, पुन आविष्कृतानेकविकारान् आविष्कृता -प्रकटिता , अनेके विकारा -काम क्रोध लोभ-मोह-मदरूपा , पक्षे व्यथा यस्ता दृशान्, पुन अनवरतकृतरूज. निरन्तरविहितलोकपीडान्, पक्षे निरन्तरविहितज्वरान् , काश्चित् कतिपयान् , नृपान् प्रतिकूलनृपतीन्, तन्त्राच्या प्रधानशचया, पक्षे औषधराज्या, पुन काश्चित् कतिपयान्, मन्त्रशल्या मन्त्रणवलेन, पक्षे मत्रमाहात्म्येन, पुन काश्चित् कतिपयान् , निशितशस्त्रव्यापारेण तीक्ष्णशनप्रहारेण, पक्षे तीक्ष्णच्छुरिकयोद्भेदनेन, पुन काश्चित् कतिपयान् , क्षारै. रूस , पक्षे क्षारद्रवनिक्षेपै , दूतवचनै दूतोक्तिभि , पुन काश्चित् कतिपयान, रकापकपणेन रुधिरामपणेन, पक्षे अनुरकजनापरजनेन, पुन काश्चित् कतिपयान्, तीक्ष्णपुरममेदेन तीक्ष्णेन, धुरेण-बाणेन, यद्वा क्षुरप्रेण-बाणविशेषेण, य प्रमेद -मार्मिकमेदनं, मेद -सामान्यतो भेदन वेन, पक्षे तीक्ष्णो य शुर- नापितास्त्र तेन य प्रभेद -प्रकृष्टभेदनम् , यद्वा क्षुरप्र -घासच्छेदनाख तेन यो भेदतेन, पुन काश्चित् कतिचित् , एक देशदहनेन एकदेशस्य-शरीरावयवस्य, एकजनपदस्य च, पक्षे प्रणेकदेशस्य, दहनेन-दाहेन, पुन काश्चित् कतिचित, सर्यमण्डलोपमर्दनेन सवस्य-सममस्य, मण्डलस्य-देशस्य अमात्यादिवर्गस्य वा, पक्षे वर्तुलवणभागस्य, उपमर्दनेन- विघटनेन, पक्षे समीपतो मर्दनेन, दर्पज्यर गर्वोष्माणम् , अत्याजयम् व्यमोचयम् [ऋ] च पुन , उज्झितोष्मण .

·तिलकमारी। २८५ मानगतीनभिपेकविधिना पट्टवन्धेनान्यश्च निवृतिकरै राज्यदानादिभिर्मधुरोपचारः पुनस्तामेव प्राक्तनी प्रकृतिमानयम् [ल]। आत्मीकृतासन्नसामन्तचक्रश्च क्रमेण निरन्तरक्रमुकवनानि, प्रतिनगरमुपलक्ष्यमाणा- नेकभूमिकप्रभूतप्रासादानि, स्थानस्थानदृश्यमाननानामणिसुपर्णरजताकराणि, तत इतः पुजितमहाप्रमागशुक्ति- . फूटप्रकटितमौक्तिकमाधुर्याणि, चन्दनविटपवृतिपरिक्षेपरक्षितक्षेत्रवलयानि, संपवत्समुद्रचरमहारक्षिरक्षणा- क्षणिकवनपालपालितारामवालवृक्षाणि, बन्धकीजनावन्ध्यग्रामतरङ्गिणीतीरतमालतरुनिकुञ्जानि, देशान्तरापतद-- नेकसायानिकप्रवेशनिरवकाशपर्यन्तानि, दुर्गतगृहेष्वपि प्राप्यनरपतिभूपणोचितानन्तरत्नानि रेणुगगनयोत्सृज्य- टिप्पनकम् - ऊष्मा-दर्प उष्णत्वं च । प्रसन्नमुखरागान् एकत्र गतामभागरकरवान्, अन्यत्र प्रसादपद्वका विकारान् । विगलितोन्नतीन गतोदयांश्च [गतोयान् विगलितवृद्धींश्च] । अविद्यमानगतीन एकत्र अविद्यमानपूय- प्रवाहान् , अन्यत्र अविद्यमानप्रचारान् । अल्पैश्च निवृतिकरै राज्यदानादिभिर्मधुरोपायैः एकत्र घृतादिविवरणैः, भन्यन्त्र राज्यादिप्रदानः [ल] 1 मुकं-पूगीफलम् । बन्धकी-वैरिणो [ल]। मुक्तदर्पज्वरान् , पक्षे सक्ततापान , पुनः प्रकटितप्रसन्नमुखरागान् प्रसन्नतावन्गुखविकारान् पक्षे प्रकर्षण गताप्रभाग- रक्तालान्, पुनः विगलितोन्नतीन निवृत्ताभ्युदयान् , पक्षे निवृत्तद्धीन , पुनः अविद्यमानगतीन् अविद्यमानजीवनोपायान् अविद्यमानप्रचारान् वा, पक्षेऽविद्यमानपूयप्रवाहान् , तानिति शेषः, अभिषेकविधिना नपनविधिना, पक्षे प्रक्षालनविधिना, पध्यन्धेन पढे-राजसिंहासने, बन्धेन-निवेशनेन, पक्षे प्रणोपरि वनवेष्टनेन, च पुनः, अन्यैः तदतिरिक्तः, राज्यदानादिभिः राज्यार्पणप्रभृतिभिः, पक्षे आज्यदानादिभिः घृतदानादिभिः, निर्वृतिकरैः सुखजनकैः, मधुरोपचारैः प्रियचिकित्साभिः, पक्षे मनोशव्यवहारैः, तामेव, प्राक्तनी पुरातनीम् , प्रकृति राष्ट्रं पक्षे खभावं सस्थतामित्यर्थः, आनयं प्रापयाम् [ल.]1 च पुनः, आत्मीकृतासनसामन्तचक्रः आत्मीकृतम्-सात्मतामापादितम् , स्वायत्तीकृतमित्यर्थः, आसनानां- सनिहितानां, सामन्ताना-लघुनृपाणां, चक्र मण्डलं येन तादृशः सन्, द्वीपान्तराणि अन्यद्वीपान्, प्रसाधयन् परिभ्रमणेन अलकुर्वन् , यद्वा वशीकुर्वनित्यर्थः, सुवेलनामानं तसंज्ञकम् , अचलराज पर्वतराजम् , अवजम् अगच्छम् , इत्यप्रेणान्वेति । कीदृशानि द्वीपान्तराणि ! निरन्तरक्रमुकवनानि निरन्तराणि-निविडानि, कमुकवनानि- पूगीफलकाननानि येपु तादृशानि, पुनः प्रतिनगरं नगरे नगरे, उपलक्ष्यमाणानेकभूमिकमासादानि उपलक्ष्यमाणाः- दृश्यमानाः, अनेकभूमिकाः अनेकखण्डकाः, प्रभूताः-प्रचुराः, प्रासादाः-हाणि येषु वादशानि, पुनः स्थानस्यानदृश्य. माननानामणिसुवर्णरजताकराणि स्थानस्थानेषु-तत्तत्स्थानेषु, दृश्यमानाः नानामणीनां-हीरकमौकिकादिमणीनां, सुव. गर्णानां रजतानां च, आकराः-सनयो येषु तादृशानि, पुनः इतस्ततः अत्र तत्र, पुञ्जितमहाप्रमाणशुकिकूटप्रकटित- मौक्तिकप्राचुर्याणि पुञ्जिताना–संहताना, महाप्रमाणानाम्-अधिकप्रमाणकानां, शुक्तीनां, कूटैन-राधिना, प्रकटितम्- आविष्कृत, मौक्तिकानां-मुक्कामणीना, प्राचुर्य-बाहुल्य येषु तादृशानि, पुनः चन्दनविटपवृतिपरिक्षेपरक्षितक्षेत्रवल. यानि चन्दनविटपरत्या-चन्दनशासानिर्मितया, रया-प्राकारेण, यः परिक्षेपः-परिवेष्टनं, वेन रक्षित क्षेत्रवलयं-केदारमण्डलं येषु तादृशानि, पुनः संपतत्समुद्रचरमहापक्षिरक्षणाक्षणिकयनपालरक्षितारामयाल वृक्षाणि संपतद्पः आपतद्भयः, समुद्रचरेभ्यः-समुद्रसञ्चारिभ्यः, महापक्षिभ्यः-पक्षिराजेभ्यः, रक्षगे-पुष्पफलादिसंरक्षगे, अक्षणिका:-स्थाविनः, व्यमा घा, ये वनपालाः-उद्यानपालाः, तैः रक्षिताः-पालिताः, आरामस्य-उद्यानस्य, पासवृक्षाः-नयक्षा येषु तादृशानि, पुनः बन्धकीजनापन्ध्यनामतरङ्गिणीतीरतमालतरुनिकुलानि पन्धनजनैः-कुलटाजनैः, अवघ्याः-सहिताः, मामतर- शिणीना-प्रामनदीनाम् , तीरेषु तीरवर्तिनः, तमालतरूणा-तमालवृक्षाणा, निकुआः-लतामण्डपा येणु तादृशानि, पुनः देशा- न्तरापतदनेकसायाधिकप्रवेशनिरवकाशपर्यन्तानि देशान्तरेभ्यः-अन्वदेशेभ्यः, यापवताम्-आगच्छताम्, भने- केपी, सायात्रिकाना-पोतवनिजा, प्रवेशेन, निरवकाशः अवकाशगन्याः, परिपूरिता इयर्थः, पर्यन्ताः-प्रान्तभूमयो येषु तादृशानि, पुनः दुर्गतगृहेप्यपि दरिदगृहेष्वपि, प्राप्यतरपतिभूपणोचितानन्तरत्नानि प्राप्यानि-लभ्यानि, नरपति भूषणोचितानि-राजाभरणयोग्यानि, महार्हाणीलधः, अनन्तानि-असंख्येवानि रमानि येषु वादशानि, पुनः रेणुगणनया ·२८६ टिप्पनक-परागवितिसंवलिता मानजात्यजातरूपाणि [0], प्रत्यहं च स्वीकृतसलिलमध्यसंचारणोचिताखनेरमितैलादिद्रव्यसंग्रहपरः कूपस्तम्भकानुत्तम्भयद्भिः सितपटानासूरयद्भिनीङ्गरानाहरद्भिः स्वादुजलफूपिकासु फलकसधिरल्याणि सर्वतः स्वगयद्भिः पोतिकैरशून्योलाकूलनगराणि [ए], उभयतो वेणुकर्परावरणकृतरक्षेप्यसंकीणसरताडपर्णकोत्कीर्ण- कर्णाटादिलिपिषु पुस्तोपु विरलमपरोक्यमानसंस्कृतानुपिद्धवदेशभाषानिवद्धकाव्यप्रबन्धानि [ऐ], स्तोकार्यलोकानि, स्वल्पधर्माधर्मविवेकानि, विरलवर्णाश्रमाचाराणि, परिमितपासण्डिव्यवहाराणि, रुचिरोद्भटस्त्रीधेपरचनानि, दुरखयोधभाषावचनानि [ओ], स्वभावभीषणाकारपिकृतपादम्बरधारिभिः संनिधानरर्तितया यमादिवागतकार्यविशदोरिय प्रनष्टास्पृश्यसनिधिपरिहारवासने रावणादियोत्पन्नपरदार. प्रणाभिलापैशानिशाचरलोकादिव संक्रान्तकायकालकान्तिभिः शब्दशास्त्रकाररिव विहितहस्वदीर्घव्यञ्जन- , . धूलियुद्धया, उत्सृज्यमानजात्यजातरूपाणि उत्सृज्यमानानि-उरिक्षप्यमाणानि, अपसार्यमाणानीत्यर्थ , बालानि-प्रश- स्तानि, जातरूपाणि-सुवर्णानि येषु तादृशानि [ल], च पुन , प्रत्यह प्रतिदिनम्, स्वीकृतसलिलमभ्यसंचारणो चितासन. सीकृत-गृहीत, सलिलमध्यसञ्चारणाय-जलमध्यप्रचारणाय, उचित-योग्यम् , अमन-प्रसस्तारककजलविशेपो यस्तादी , पुन अग्नितैलादिद्रव्यसंग्रहपरेः अमितैलादिकस्य-शीताभिभावकद्रव्यस्य, सग्रहे-समये, पर सलमे , कूपस्तम्मान कूपो नाम नावादी रज्वाधार काष्ठमयो क्ष , तद्दण्डान्, उत्तम्भयदि उन्नमयद्भि, पुन सितपटान वेतवस्त्राणि, आसूत्रयदि. आरचयदि , पुन नागरान् पोतगतिरोधरान् 'नागर' इति प्रसिद्धान् नौकोपकरणविशेषान् , आहरद्भिः तत्रानयदि , पुन स्वादुजलकूपिकासु मधुरजलशालिकाष्ठादिनिर्मितकृतिमद्रकूपेषु, फलकसन्धि- रन्ध्राणि फलकसन्धिपु-तदीयकाटपट्टसलेपणस्थानेषु यानि रन्ध्राणि-छिद्राणि तानि, स्थगयद्भि. आच्छादयदि काष्ठ खण्डादिनिवेशेन पूरयद्भि , पोतिकैः पोतवाहकै अशून्यवेलाकूलनगराणि अशून्यानि-अरहितानि, अधिष्ठितानीति यावत् , वेलाया-कच्छे, कूळे-तीरे च, यद्वा वेलाकूले-तटप्रान्वे नगराणि येषु तादृशानि [ए], पुन पुस्तकेषु, चिरलम् अल्प यथा स्यात् तथा, अवलोक्यमानसंस्कृतानुविद्धवदेशभाषानिवद्धकाव्यप्रवन्धानि अवलोक्यमाना -उप लभ्यमाना , सस्कृतानुविद्धाभि -सस्कृतभाषामिप्रिताभि , स्वदेशभाषाभि -खाभिजनभापाभि , निबद्धा-प्रणीता , काव्य प्रबन्धा -काव्यप्रन्या येषु तादृशानि, कीदृशेष पुस्तकेषु ? उभयत. भागद्वये, वेणुकर्परावणकृतरक्षेपु वेणुकर्पररूपाभ्या- पाटितवशखण्डरूपाभ्याम् , आवरणाभ्याम्-आवेनाभ्या, कृता रक्षा येषा तादृशेषु, पुन असंकीर्णखरताडपर्णकोत्कीर्ण कर्णाटादिलिपिपु असकीर्णेषु-विस्तृतेषु, खरेषु तीक्ष्णेषु कठिनेषु वा, ताडपणकेषु-तालपनेषु, उत्कीर्णा -उत्कीर्य लिखिता , कर्णाटादिलिपय -कर्णाटादिदेशाक्षराणि येषु तादृशेषु [ऐ], पुन स्तोकार्यलोकानि स्तोका -अल्पा , आर्यलोका -"क्तव्य. माचरन् काममर्तव्यमनाचरन् । तिष्ठति प्रकृताचारे य स आर्य इति स्मृत ॥” इलन्यत्रोता आचारवन्तो जना येषु तादृशानि पुन स्वल्पधमधिर्मविवेकानि अत्यल्पधर्माधर्मविभागानि, पुन विरलवर्णाश्रमाचराणि खल्पव्राह्मणादिवर्ण गार्हस्थ्याद्यानमोचिताचाराणि, पुन परिमितपाखण्डिव्यवहाराणि परिमिता -परिगणिता, प्रचुरिता, अल्पा इति यावत् , पाखण्डिना-पापखण्डनकृता, व्यवहारा -आचारा येषु तादृशानि, पुन परिमितरुचिरोद्भटस्त्रीवेपरचनानि परिमिता-परिगणिता, रुचिरा-मनोहरा, उद्भटा-आडम्बरपूर्णा च, वीणा वेपरचना-वेषविन्यासो येषु तादृशानि, पुन दुरववोधभापावचनानि दुरवबोधा-दुर्वेद्यार्था, भाषा -वचनानि तद्रचितपदवाक्यानि च येषु तादृशानि [ओ], पुन पन्नगै. सपै , महारत्ननिधानानीव उत्तमरननिधीनिव, निपादाधिपै. चाण्डाल जातिविशेषाधिपै , सरक्षितानि सम्यक्पालितानि, कीदृशै १ स्वभावभीषणाकारैः स्वभावतो भयानकाकार , पुन विकृतवेपाडम्बरधारिभि. विकृत - बीभत्सो यो षाडम्बर -वेपविस्तार , तद्धारणशील , पुन सन्निधानवर्तितया दक्षिण दिगवस्थितयमनिकटवर्तितया, यमादिय यमसकाशादिव, आगतकार्य प्राप्तघातुकवृत्तिकै , पुन त्रिशङ्कोरिव निशङ्ख -नृपविशेष , तद्रूपहेतोरिव, प्रनप्यास्पृश्यसन्निधिपरिहारवासनै प्रनष्टा-विध्वस्ता, अस्पृश्यसन्निधिपरिहारस्य-सायोग्यवस्तुसामीप्यपरित्यागस्य, वासना-सस्कारो येपा तादशै , पुन रावणादिव रावणरूपहेतोरिव, उत्पन्नपरदारग्रहणाभिलापै. उत्पन्न पादारप्रह मस्स-परामनाऽऽकपगस्य, अभिलाष वाञ्छा येषां तादृश्यै, पुन लवानिशाचरलोकादिव लङ्कावास्तव्यराक्षसजनादिव, .

·तिलकमञ्जरी। २८७ कल्पनैरनल्पताडपत्रताडकपूरितकैककर्णच्छिद्रेरन्यायप्रियतया च शखिका अप्यङ्गीकृतातिविकटकलहाः कटी- भागेनाकलयद्भिः [औ] काललोहकटकान्यपि नितान्तमुखरनिष्टुराणि प्रकोष्ठगवानि धारयदिग्धस्थाणु- भिरिवोपलब्धचैतन्यैरञ्जनगिरिशिलास्तम्भैरियोपजातहस्तपादैः पन्नगरिय महारत्ननिधानानि निपादाधिपः संरक्षितानि, प्रसाधयन् द्वीपान्तरराणि[अं] दूरादेव दृश्यमानश्यामयनलेखमम्बरोल्लेखिना शिखरसंघातेन लसिताखिलाशामुखमुदय स्तशैलमेखलामूलमिलितपूर्वपाश्चात्यभागमसकृद्दर्शितमुग्यमौक्तिकोल्लासहासया प्रार- व्यपरिहासयेव लवणजलनिधिवलया चौचिहस्तापयर्जितैः पयोभिरनयरतमाइन्यमानं सुवेलनामानमचल- राजमव्रजम् [] तस्य च शिखरिणः स्वभावरमणीयेपु, सर्वतः स्तवक्तितिलकचम्पकाशोफवकुलेषु, कलहायमान- टिप्पनकम्-शब्दशास्त्रकारैरिव विहितहखदीर्घन्यजनकल्पनैः एकत्र कृतहस्वदीर्घध्यानसंज्ञाविधानः, भन्यत्र कुठलघुदीर्घकूर्चकर्तनैः । शस्त्रिका अप्यङ्गीकृतविकटकलहा एकर कलहा-युद्धम्, [अन्पन] फलकम् [औ]। निपादाधिपाः-शयरपतयः [अ] । . . संकान्तकायकालकान्तिभिः संक्रान्ताः समापतिताः, कार्यकालकान्तयः-देहकृष्णद्युतयो येषु तादर्शः, पुनः शब्दशास्त्र- फारैरिय व्याकरणकारैरिव, विहितहखदीर्घव्यञ्जनकल्पनैः विहिता-कृता, हरदीर्घाणा-लघुवृहद्रूपाणां, व्यञ्जनानां- विशिष्टाअनलेसानां मधूणा वा, कल्पना-रचना कर्तनं वा यस्तादृशैः, पक्षे हखाना-हखसकाना, दीर्घाणां-दीर्घसमानां खराणा, व्यञ्जनाना-हला च कल्पना संकेतो यैस्वादृशः, पुनः अनल्पताडपत्रताडवपरितैकैककर्णच्छिदैः अनपं- दीर्घ, यत् ताडपत्र-तालपणं, तद्रूपैः, ताड:-तदाख्याभरणैः, परितम्:-एकैकस्य कर्णस्य , छिद्र-विवरं यैस्वादृशैः, पुनः अन्यायमियतया अन्यायरसिकतया, शस्त्रिका अपि छुरिका अपि, अङ्गीकृतातिविकटकलहाः अङ्गीकृताः- खीकृताः, अति विकटा:-अतिविकरालाः, पक्षे अतिविस्तृताः, कलहा:-युद्धानि, पक्षे फलका याभिस्वाः, कटीमागेन कटी- प्रदेशेन, आकलयद्भिः धारयद्भिः, [औ], पुनः प्रकोष्ठकगतानि मणिबन्धस्थितानि, फाललोहकटकान्यपि कृष्णलोहमयानि वलयान्यपि, नितान्तमुखरनिष्ठुराणि अत्यन्तवाचालकठोराणि, धारयद्भिः, पुनः उपलब्धचैतन्यैः प्राप्तचैतन्यैः, दग्धस्थाणुभिरिव दग्धनिष्फलगाखौरिवेत्युत्प्रेक्षा, पुनः उपजातहस्तपादैः उत्पन्न करचरणैः, अञ्जन- गिरिशिलास्तम्भैरिव श्यामलाचलशिलास्पैः स्तम्भरिवेति चोत्प्रेक्षा [अं], कीदृशमचलराजम् ? दुरादेघ दूरदेशादेव, दृश्यमानश्यामवनलेखं दृश्यमाना-उपलक्ष्यमाणा, श्यामवनलेखा-श्यामवनराजिम्मित्तादृशम् , पुनः अम्बरोल्लेखिना गगनचुम्बिना, शिखरसंघातेन शिखरममूहेन, लविताखिलाशामुखं लशितासिलदिमुखम् , पुनः उदयास्त- शैलमेखलामूलमिलितपूर्वपाश्चात्यभागम् उदयाऽस्त्रशैलयोः-उदयाचला इस्ताचलयोः, मेखलामूलेन-नितम्बमूलेन, मिलितौ-ससृष्टी, पूर्व-पाश्चात्यभागौ यस्य तादृशम्, पुनः असकृद्दर्शितमुग्धमौक्तिकोल्लासहासया असकृत्-पुनः पुनः, दर्शिती-प्रकटिती, मुग्धमौक्तियना-मनोजमुकामणीनाम् , उल्लासहासी-वृद्धिहानी, यया तया, अत एव प्रारब्धपरि- हासयेष प्रवर्तितपरिहासयेवेन्युप्रेक्षा, लवणजलनिधिवेलया लगसमुदनीरविकाररूपया, चीचिहस्तापवर्जितः तरङ्गरूपहस्तः गृहीतैः, पयोभिः जलैः, अनवरतं निरन्तरम् , माहन्यमानं ताब्यमानम् [:]। च पुनः, तस्य मुवेलसज्ञकस्य, शिखरिणः पर्वतस्य, तटवनेषु पर्यन्तवनेषु, कण्टकितानेकसंगरव्यतिकर- खिन्नवाहिनीकः कण्टकिताः-रोमाचान्विताः क्षुद्रारिसहिता का, अनेके ये सगराः-संप्रामाः, तेषा व्यतिकरण-सम्पर्केग, सिमा-भान्ता, वाहिनी-सेना यस्य तादृशः, कुतूहलात् कौतुकवशात्, इतस्ततः वान, विचरन् परिभ्रमन् ; कीदृशेषु वेषु ! खभावरमणीयेपु स्वभावतः मुन्दरेषु, सर्वतः समन्ततः, स्तयकिततिलकचम्पकाशोकाकुलेषु स्व. किता:-गुच्छान्विताः, तिलक-चम्पका-ऽशोक बकुलाः-तत्तत्समुपविशेषा येषु, यद्वा पुष्पगुच्छावना मलियाकलापान्विता । तत्तत्युप्परक्षा येषु तादृशेषु, पुनः कलहायमानमचपिककुलालापवाचालविकचचूतमालेपु कलहायमानाना- ·२८८ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता मत्तपिककुलालापवाचालविकचचूतमालेपु, परिमलमिलितमधुकरीनिकरान्धकारितकोरकितसरससहकारेषु, रत्नाविलसमुद्रशेषलप्रवालजटिलितराजतालीमूलजटाजालकेपु, घटितसेतुबानरविकीर्णगिरिकूटफुटिलितान्तराल- मार्गेपु, [क] इतस्ततः सखीस्नेहदूराकृष्टमनसा त्रिजटया विनोदितदयितविरहक्षाममैथिलीकेषु, अनेकशः क्रीडानिमित्तमागतया प्रधाननक्तंचरीभिः सह पादचारेण विचरन्त्या लतामन्दिरेपु मन्दोदर्या सविभ्रमा- वैचितविकचमन्दारेषु, सेतुशिखरोत्सगलवङ्गतरुतलासीनकिन्नरमिथुनगीयमानरामचन्द्रचरिताद्भुतेषु [ख], प्रशान्तनक्तंचरोपद्रवतया संचरद्भिरचकितैः समीपाश्रमनिवासिभिस्तापसकुमारकैः प्रकटितविभीषणसौराज्येपु, जनकानुकारिभिर्मारीचमृगसमागतानामरण्यमृगीणामुदरसंभवैधंमद्भिरेणकैः स्वदेहकाञ्चनप्रभया पिशङ्गितो- देशेषु, निद्रानिपण्णकुम्भकर्णाभिनन्दितशिशिरहरिचन्दनवीथीकेपु, जानकीवैमुख्यदुःखक्षामदशकण्ठातिवाहितो.. कण्ठेपु, तटयनेषु, कण्टफितानेकसंगरव्यविकरखिन्नवाहिनीकः कुतूहलादितस्ततो विचरन् [ग] .टिप्पनकम्-त्रिजटा--रावणभगिनी [ख]। कण्डकिताः-रोमाञ्चिताः [ग]। कलई कुर्वतां, मत्तपिककुलानाम्-उन्मत्तकोकिलकुलानाम् , आलापः-गुञ्जनैः, वाचाला:-शब्दायमानाः, विकचचूतमाला- : विकसितरसालपलियेषु तादृशेषु, पुनः परिमलमिलितमधुकंरीनिकरान्धकारितकोरकितसरससहकारेपु परिमल- मिलितानां-सौरभसताना, मधुकरीणां-भ्रमरीणा, निकरेण-गणेन, अन्धकारिताः-अन्धकारान्विताः, सरसा:-मकरन्दाकाः, सहकाराः-अतिदूरगामिसौरभान्विता आम्रा येषु तादृशेषु, पुनः रत्नाविलसमुद्रशैवलप्रवालजटितराजतालीमूल- जटोजालकेपु रत्नाविलस्य-रलक्लुषितस्य, समुदस्य, शैवलैः-जलतृणः, प्रवालेः-विट्ठमैः, जटिलितानि-व्याप्तानि, राज- तालीनां-पूगढमाणां, मूलजटाजालानि-शिफाघाता येषु तादृशेषु, पुनः घटितसेतुघानरविकीर्णगिरिकूटकुटि- लितान्तरालमार्गेपु घटितः-रचितः, सेतुः-समुद्रबन्धो यस्तादृशैः, वानरः, विकीर्णैः-विक्षिप्तः, विघटितैरिति यावत्, गिरि- कूटैः-पर्वतगृहः, कुटिलिताः-वक्रीकृताः, अन्तरालमार्गा: मध्यमार्गा येषु तादृशेषु [क], पुनः इतस्ततः अत्र तत्र, सखीनेहदूराकृष्टमानसा सखीनेहेन-सखीभूतसीताप्रेम्णा, आकृष्टं स्नो यस्यास्वादृश्या, त्रिजट्या तत्संज्ञकराक्षस्या, विनोदितदयितविरहक्षाममैथिलीकेपु विनोदिता:आश्वासिता, दयितविरहेण-दयितस्य -भर्तुः, रामचन्द्रस्येत्यर्थः, विरहेण-वियोगेन, क्षामा-कृशा, मैथिली-सीता येपु तादृशेषु, पुनः प्रधाननक्तञ्चरीभिः प्रधानराक्षसीभिः, सह, पाद- चारेण पद्भ्यां गमनेन, लतामन्दिरेपु लतामण्डपेषु, विचरन्त्या भ्रमन्त्या, मन्दोदर्या तत्संज्ञकरावणभार्ययो, सवि- भ्रमावचितविकचमन्दारेपु सविभ्रम-सविलासं यथा स्यात् तथा, अवचिताः-बोटिताः, मन्दाराः-तदाख्यदिव्यतरुकुसु- मानि येषु तादृशेषु, पुनः सेतुशिखरोत्सङ्गलवङ्गतरुलतासीनकिन्नरमिथुनगीयमानरामचन्द्रचरिताद्भुते', सेतुशिखरोत्सजे-सेतुशिखरमध्ये, या लवइतरुलताः-लवक्षारूढलताः, तासु-तासां मध्ये, आसीनैः-उपविशद्भिः, किन्नर- मिथुन:-किन्नरदम्पतिभिः, गीयमानः, रामचन्द्रचरितैः, अद्भुतेषु-विस्मयावहेपु [ख], पुनः प्रशान्तनकञ्चरोपद्रवतया प्रशान्तः-निवृत्तः, नकचरैः-राक्षसैः, उपद्रवो येषु तत्तया, अचकितैः असम्भ्रान्तैः, संचरद्भिः विचरद्भिः, समीपाश्रम- निवासिभिः, निकटस्थिताश्रमवास्तव्यैः, तापसकुमारैः तपखिवालकैः, प्रकटितविभीपणसौराज्येषु प्रकटितम्-अमि- व्यक्तं, विभीषणस्य-रावणानुजस्य, सौराज्य-सात्त्विकमाधिपत्वं येषु तादृशेषु, पुनः एणकैः अनुकम्पितैः एगैः-मृगैः, खदेह- काञ्चनप्रभया खशरीरसम्बन्धिसुवर्णकान्या, पिशह्नितोद्देशेपु पिशद्वितः-पीतवर्णतामापादितः, उद्देशः-ऊर्ध्वप्रदेशो येषु तादृशेषु, कीशैः जनकानुकारिभिः जनकस्य-जनयितुर्मारीवस्य, अनुकारिभिः अनुकरणं कुर्वद्भिः, तद्वर्णयुक्तरित्यर्थः, पुनः मारीचमृगसमागतानां मारीचात्मामृगपार्श्वमायातानाम् , वेन सहाभिरतानामित्याशयः, अरण्यमृगीणां वन्य- मृगीणाम् , उदरसम्मवैः उदरोत्पनैः, पुनः भ्रमद्भिः विचरद्भिः। पुनः निद्रानिपण्णकुम्भकर्णाभिनन्दितशिशिर- हरिचन्दनवीथीकेपु निद्रानिपण्णेन-निद्रया स्थिवेन, कुम्भकर्णेन-तत्संज्ञकदीर्घनिद्ररावणात्रा, अभिनन्दिता-समर्धिता, अलमवेति यावत् , शिशिरहरिचन्दनानां-शीतलचन्दनविशेषाणां, वीथी-पतिर्येषु तादृशेषु, पुनः जानकीवैमुख्यदुःख- ·विलकमञ्जरी। २८९ 'इह निर्झरेपु दृष्टलङ्कानितिदशकण्ठमण्ठच्छेदनितेन दशरथात्मजेन नात्वा जटायुपे निर्तित प्रथमो निवापाञ्जलिः [घ], इह प्रहपस्फिोटनसकान्तसरसगैरिफपतपञ्चाङ्गलेश्यमानमूर्तिमप्रतापानल- शिखेरिव भुलशिखरैः खर्वयन्तस्त्रिकूटगिरिकूटानि घदितसमप्रसेतुबन्धा बन्धुर ववल्गुरगदपुरोगाः प्लवग- पतयः [], इयमसमक्षसक्षिप्तलाप्राकारकाञ्चनशिलाशनला शिविरसन्निवेशभूः सुग्रीवस्य, एषा परस्पर- विलक्षणलक्ष्यमाणराक्षसकपिकरकापयया रामरावणयोराजिभूमिः [च], इह सकटदिग्मुसान्तयलव्यापि- घोपस्य विष्नपि भुवनेषु सर्पतः पौलस्त्ययशसो रथस्येव प्रवर्तकः प्रयत्नवद्भिः क्षपाचरैरनेकधामृतरक्षोऽपि प्रसह्य मारुतिना भुजालेन भनोऽक्षः [छ ], इह कन्दरायामरातिदारितप्रधानवीरविद्राणविजयाध्यवसायेन सायचरचक्रवर्तिना तेस्तैरसुकुमारैरुपक्रमेरकाल एव त्याजितो निद्रा महानिद्रायै सहोदरः [ज ], इह टिप्पनकम् - लङ्गद -वालिपुर [G] । सकलदिमुखान्तरालयापिघोपस्य पोलस्त्ययशसो रथस्येव भग्नोऽक्ष एकत्र घोष -धोपणं प्रसरणम्, अन्यत्र चीत्कार , मक्ष -रावणसुतो धूच, मारति हनुमान् [छ] 1 महानिद्रा मरणम् [ज]। क्षामदशकण्ठातिवाहितोत्कण्ठेपु जानक्या -सीताया , वैमुख्येन-प्रतिकूलतया यहु स वेन क्षामे-कृशेन, दशकण्ठेन- रायणेन, अतिवाहिता व्यतिकाता उत्कण्ठा-तदानुमूल्योत्सुकता येषु तादृशेष [ग] । इह अस्मिन् स्थाने, निर्झरेपु प्रवाहेषु दृष्टलङ्कानिीतदशकण्ठकण्ठच्छेदनिर्वृतेन दृष्टाया लङ्काया निणावेन, दशकण्ठप्ठच्छेदेन-दशकण्ठस्स- रावणस्य, कण्ठच्छेदेन-कण्ठकर्तनेन, नितेन-मुखितेन, दशरथात्मजेन रामेण, स्नात्वा स्नान कृन्वा, जटायुपे तत्सशकाय गृध्रप्रवराय, प्रथम निवापाञ्जलि. श्रद्धाप ल , निवेर्तित. निष्पादित [घ]। इह अस्मिन् स्थाने, अङ्गादपुरोगा बदनामकवालियुनादय , अवगपतय कपिश्रेष्ठा , घटितसमग्रसेतुबन्धा मटित सम्पादित , समम, सेतो - पुलिनस्य, बन्ध -प्रबन्धो येस्तादृशा, वन्धुरम् अत्युनतानत यथा स्यात् तथा, धवल्गु धारागसा जम्मु , कीदृशा ? भुजशिखरै उन्नतभुजाप्रै, विकूटगिरिकूटानि त्रिकूटगिरे जीगि कूानि शृगाणि यस्य इत्लन्वर्धसशकावतविशेषस्य, कूटानि-शिखराणि, सर्वयन्त. हत्रयन्त , कीदृशै ? प्रहर्षास्फोटनसक्रान्तसरसगैरिकपङ्कपञ्चाङ्गुले प्रहङ्ग- अतिहर्षेण यत् आस्फोटनम्-आस्फालन, तेन सक्रान्त , सरसस्य-आर्द्रस्य, गैरिकम्य-रक्तधातुविशेषस्य पको यस्मिन् तादृश, 'पञ्चाहुल-पञ्चानामगुलीनां समाहारो यपु तादृशै , अत एव दृश्यमानमूर्तिमत्मतापानलशिसरिव दृश्यमाना-प्रतीय- माना, प्रतिभासमानेत्यर्थ , मूर्तिमत आकृतिमत , प्रतापानलस्य-प्रतापाने , शिखा-ज्वाश येषु तादृशैरिवेत्युत्प्रेक्षा [८]। असमञ्जसक्षिप्तलाप्राकारकाञ्चनशिलाशवला असमत्रसं-क्रोधावेशवशेन असगत यथा स्यात् तथा, क्षिप्ताभि , लाप्राकारभूताभि , काचनशिलाभि -सुवर्णधिगभि , शवला चित्रिता, सुग्रीवस्य तदाख्यकपिरानस्य, इय शिविर सनिवेशभू सन्यावाससन्निवेशस्थानम् । परस्परविलक्षणलक्ष्यमाणराक्षसकपिकरद्वावयवा परस्परविलक्षण-पर. स्परविरूप यया स्यात् तथा, लक्ष्यमाणा -प्रदीयमाना , राक्षसाना कपीना वानराणां च, करवा -अस्थिमानावशिष्टशवा, तन्मस्तकानि वा, एवावयवा यस्यास्वादृशी, एषा रामरावणयो , आजिभूमि. रणक्षेत्रम् [च] । सक्लदिङ्मुखान्त रालयापिघोषस्य सकलदिमुखान्तराठव्यापी-रामस्त्रदिग तमध्यव्यापक , घोष - राशन्दन प्रसरण र यस्य तारास, पुन विष्वपि खर्ग मर्स-पातालरूपेष्वपि, भुवनपुगेकेषु, सर्पत प्रसिध्यत , पोलस्त्ययशस पोरस्य -रावण, तत्कीर्ते , रथस्यव, प्रवर्तक प्रचारक , अक्ष. तदाख्यो रावणकुमार , पक्षे रथामधू, प्रयत्नवद्भिः प्रयत्नशालिभि, क्षपाचरै निशाचरं , अनेकधाकृतरक्षोऽपि अनेकवार रक्षितोऽपि, मारुतिना हनुमता, भुजयलेन बाहुविकमेग, प्रसह्य बलात्कारेण, इह अस्मिन् स्याने, भन्न नाशिव [छ]। इह मस्या कन्दरापा गुहायाम् , अरातिदारित. प्रधानवीरविद्राणविजयाध्ययसायेन अरातिभि -राभि , दारि -खाण्डत , मारितति यावत्, प्रधानवीर -प्रधान भटै , विद्रा -भम , विजयाध्य माय -विजयोद्योगो यस्य तादृशेन, सायञ्चरचक्रवर्तिना राक्षससम्राजा, सहोदर. खानुज , पुम्भकण इति यावत् , असुकुमारै कोरै , तैस्तै. अनेकविधे, उपक्रमै. उपदव , अकाल एर असमय एच, . . . .

·२९० टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता क्रमाक्रान्तसकलाम्बरेण साडम्वरमुखता अलनजन्मना नीलेन धूमोत्पीलेनेव नयननलिनेषु विस्तारितः प्रहस्तप्रणयिनीनामधुधारासारः [झ], इदमुपान्तनिर्झरासन्नप्ररूढविरलविशल्यौपधिलपमपदारितोरःस्थलस्य शच्या समिति सुमिनासुतस्य मूर्छानिपतनस्थानम् [२], अमी नेमिनिषिष्टकपिशिरःकपालकपरशुक्तिका- शकलशारिताः शरविसरवर्षिणि रामभद्रे पुनरुक्तमुपसृतापसृतरावणरथस्य क्षयसमयशोपितमहानदीप्रवा- हानुकारिणः चक्रमार्गाः [८], इयं स्वामिभक्तरप्रजशक्तेश्च जगति ज्ञापनाय विभीपणेन प्रतिष्ठापिता द्रुतापतच्छिन्नकुम्भकर्णोत्तमाद्गगासितस्य दाशरथैर्यथाप्रथममायतपदान्चराप्रतीपापसर्पणसरणिः [], इह लतावेश्मन्यपनीतरक्षोगृहनिवासनिर्यादकलङ्काया जनकदुहितुर्येपमानस्वेदाईकरकिसलयेन दाशरथिना कथ- श्चिदुन्मोचितो हुताशनप्रवेशलमो धूमदण्ड इव धूम्रकुटिलायतशिखो वेणीधः [3], टिप्पनकम्-नील -रामप्रधान , प्रहस्त -रावणप्रधान , आसार -वेगवदृष्टि [झ] 1 नेमि.-चक्रधारा [2] | अमजशक्ते. कुम्भकर्णसामध्यस्थ, सरणि-मार्ग. [-] - महानिद्राये मृत्यवे, निद्रा त्याजितः मोचित , जागारित इत्यर्थ [ज]क्रमाकान्तसकलाम्ररेण कमेण आक्रान्त- • व्याप्त, सकल-समग्रम् , अम्बर-गगनमण्डल वस्त्र च येन तादृशेन, पुन साडम्वर सविस्तारम् , उदञ्चता उद्गच्छता, धूमोत्पीलेनेव धूमावरोधेनेव, ज्वलनजन्मना अग्निजातेन, नीलेन-श्यामवर्णेन रामप्रधानेन च, कजलेन वा, प्रहस्त- प्रणयिनीनां प्रहस्तस्य-रावणप्रधानस्य या प्रणयिन्य -प्रिया , तासा, नयननलिनेपु नयनारविन्देषु, अश्रुधाराऽऽसार: अश्रुधारासम्पात , इह अस्मिन् स्थाने, विस्तारितः विस्वारमादित [श] । इद सुमित्रासुतस्य लक्ष्मणस्य, मूर्छानि- पतनस्थानं मूर्च्छया यन्निपतन-निपात तभूमि , कीदृशम् । उपान्तनिर्झरासन्नप्ररूढविरलविशल्यौपधिलवम् उपान्ते-समीपे, ये निर्झरा -स्रोतास, तदासन्ने-तन्निकटप्रदेशे, प्ररूढा -उत्पन्ना , विरलानाम्-अनिबिडाना, विशल्यौपधीना- विशल्यासज्ञकौषधीना, लवा -लेश यस्मिंस्तादृशम् , कीदृशस्य तस्य समिति युद्धे, शत्त्या शस्त्रविशेषेण, अवदारितोर.. स्थलस्य खण्डितवक्ष स्थलस्य []। नेमिनिष्पिएकपिशिर कपालकपरशुक्तिकाशकलशारिताः नेमिभि - चक्रान्तभागे , निष्पिष्टाना-सवर्णिताना, कपिशिर कपालकपराणा-वानरमस्वकाना ये कपालकरा -कपालाख्यपटावयवसदृश शिरोऽस्थिमण्डलरूपक्पालास्तेषा, शुक्तिमाशकले -कपालखण्डात्मक्खण्डै शारिता -चिनिता ,रामभद्रे रामचन्द्रे शरविसर- चर्पिणि वाणगणवृष्टिकारिणि सति, पुनरुक्तम् असकृत् सूचित यथा स्यात् तथा, उपसृतापसृतरावणरथस्य उपस्त - समीपगत ,अपमृत -दूरगतश्च यो रावणस्य रथस्तत्सम्बन्धिन ,क्षयसमयशोपितमहानदीप्रवाहानुकारिण. क्षयसमये- प्रलयकाले, शोषिता-शुष्कता नीता, या महानदी, तत्प्रवाहानु कारिण , असी इमे, चक्रमार्गाः रथाङ्गप्रचारमार्गा [2] । वामिभक्तः स्वामिनि-रामचन्द्रे या भक्ति -प्रीतिस्तस्या , च पुन , अग्रजशक्तः अग्रजस्य-खज्येष्ठधातु , रावणस्पेत्यर्थ , या शक्ति -पराक्रमस्तस्या , प्रख्यापनाय विख्याफ्नार्थ, विभीपणेन तदाख्यरावणानुजेन, प्रतिष्ठापिता प्रकल्पिता, इयम् , द्रुतापतच्छिन्नकुम्भकर्णोत्तमाङ्गवित्रासितस्य हुत-सत्वरम् , आपतता, छिन्नेन खण्डितेन, कुम्भकर्णस्य-तदाख्य- रावणानुजस्य, उत्तमाङ्गेन-मस्तकेन, विनासितस्य-विभीषितस्य, दाशरथे. रामचन्द्रस्य, यथाप्रथम यथापूर्वम् , आयत- पदान्तराप्रतीपापसर्पणसरणिः आयतेन-दीर्पण, पदा-तरेण-पादविक्षेपान्तरेण, यत् अप्रतीपम्-अप्रतिकूलम् , स्खलन- शङ्काशून्यमित्यर्थ , अपसर्पणम्-अपसरण, तस्य सरणि -मार्ग []। इह अस्मिन् , लतावेश्मनि लतागृहे, अपनीतरक्षो- गृहनिवासनिर्वादकलवाया. अपनीत -अमिप्रवेशेन विरोधित , रक्षागृहनिवासनिर्वादकलङ्क-राक्षसगृहाधिकरणक निवासापवादरूप क्लङ्को यया तादृश्या, जनकदुहितु. जानक्या , धूम्रकुटिलायितशिखः धूम्रा-कृष्णलोहितवर्ण, कुटिला-वका, आयता च शिखा-अग्रभागो यस्य तादृश , वेणीवन्ध. प्रोषितभर्तृकोचितकेशरचनाविशेषरूपाया वेण्या बन्ध , वेपमानस्सेदाईकरकिसलयेन वेपमान -कम्पमान , खेदाई -स्रवद्घोदकाई, करकिसलय -करपल्लवो यस्य तादृशेन, दाशरथिना रामेण, उन्मोचित. विश्लेपित , क इव' हुताशनप्रवेशलग्नः अमिप्रवेशसम्पृक्त, धूमदण्ड ..

·। तिलकमञ्जरी। २९१ इतो निवर्तिवानुनजसुखजेन निजगोतराजधानीमयोध्या प्रति पियासुना दशास्पदमनेन सविलास- मध्यासितमहाईमणिवावायन: कौतुकोत्ताननयनजानकीविलोरिवगविरनुकूलपवनप्रसारितैः पताकामाहुभिः परिरन्धुमिव चिरोत्सृष्टदृष्टयं कुमेरपुरमम्बरपथेन प्रधावितः पुष्पकनामा विमानराजः [], इत्यादिपिशु- नितानेकरामायणमहापुरुषवृत्तान्रन्तिकस्थिवेस्तनत्यनरपतिभिरुत्सातरोपिवैरनुपद प्रदर्शिवान लङ्कापुरीपरिसरो. देशान् सहर्षमीक्षमाणः कविचिदिनान्यतिष्टम् [ण] । एकदा तु तत्रस्थशिविर एव प्रेपितागतः प्रणिधिपुरुषैः प्रवर्तितः सजीम्त्य प्राज्यवस्राभरणदानावर्जित- सकलनाविका नाव आत्तकतिपयदिवसपाय: प्रधानपार्थिवसूनुभिरन्यैश्च जन्यशनिव्यूढपौरुपैः पदातिपुरुपै- रनुगम्यनानस्वरक्षणमेघाविक्षेपेणोदचलम् [२] । अविलम्बितगविश्व पश्चिमेन सेवोर्गवातिदूरमूरीकृतचौर्य- वृत्तेरतिविपमदुर्गवलगतिस्य पर्वतकनानः किरातराजस्य राजवान्यामवस्कन्दमप्रतर्कितमपावयम् , अद्य- टिप्पनकम्-कुबेरपुरम् अलकाम् [6] | जन्य-सग्राम । विक्षेप -धाटक [त] | अवस्कन्दं धाटकम् [2] । श्व धूमरेखेवेत्युत्प्रेक्षा [ड] | इतः अस्मात् स्थानात् , निवर्तितानुव्रजत्सुरव्रजेन निवर्तित -परावर्तित , अनुव्रजन्- अनुगच्छन् , सुरवज -देवगणो येन तादृशेन, निजगोनराजधानी खबशराजधानीरूपाम्, अयोध्या, प्रतियियासुना प्रलावर्तितुरामेन, यद्वा अयोध्या प्रति अयोध्याभिमुख, यियासुना बिगमिषुणा, दशास्यदमनेन रावणगवहारिणा रामच देण, सविलासं विलासमहितम, अध्यासितमहाहमणिचातायनं अध्यासितम्-अधिष्ठितं, महाईमणीनाम्- अत्युत्तममणिमय, वातायन-गवाक्षो यस्य तादृश , पुप्पकनामा तनामक , विमानराजः उत्तममाकाशयानम् , अमर- पथेन गगनमार्गेण, प्रधावित. शीघ्र यात , कीदृश : कौतुकोत्ताननयनजानकीविलोकितगतिः कौतुकेन-दिक्षा- रसेन, उत्तानम्-उन्नतं, नयन यस्यास्तादृश्या जानश्या विलोकिता-दृष्टा, गति -गमन यस्य तादृश , किं कर्तुमिव चिरोत्सए- दृशा चिरात्-दीर्घकालात, उत्सृष्टं-लक, दृष्ट-दर्शन यस्यास्वादृशीं, यदा चिरात् त्यका विलोकिता च, कुबेरपुरी कुवेर- खामिकाम् अलकापुरीम्, अनुकूलपवनप्रसारिते. अभिमुखवाहिवायुविस्तारित , पताकापाहुभिः पताकात्मभुने, परिरन्धुमिव आलिभितुमिव [८] । इत्यादिपिशुनितानेकरामायणमहापुरुषवृत्तान्तैः इलादय -एकश्मृतय , पिशुनिता -सूचिता , अनेके रामायणसम्बन्धिन , महापुरुषस्य-मर्यादापुरुषस्य भगवतो रामचन्द्रस्य, वृत्तान्ता वार्ता यस्तादृशै , उत्सातरोपितैः पूर्वम् उत्खाते -उत्पाटित , खपदात् पच्यावितरित्यय , पश्चात् पुन रोपित -खादे प्रतिष्ठापित , अन्तिक- स्थिते. समीपास्यतै , नरपतिभि , अनुपद प्रतिस्थान, प्रदर्शिनान् , लङ्कापरिसरोद्देशान् लापर्यन्तस्थोर्चदेशान् , सहर्ष सानन्दम् , इंक्षमाणः पश्यन् , कतिचित् कतिपयानि, दिनानि, अतिष्ठ स्थितवानहम् [ण] | एकदा तु एकस्मिन् दिने तु. तत्रस्थशिविर पर तत्स्थानस्थमैनिकोवास एव, प्रेपितागतेः पूर्व प्रेपित्तै पश्चादागते , प्रणिधिपुरुषः गूढचरजन , प्रवर्तित. कारितप्रवृत्तिक , अहमिति शेष , प्राज्यवस्नाभरणदानावर्जितसकलनाविका प्राज्यवस्नाभरणाना-प्रचुर- वस्त्रालङ्करणाना, दानेन-वितरणेन, आवर्तिता -आनमिता , परितोपिता इति यावत्, सकला -समस्ता , नाविका -कगधारा यासां तादृशी , नाव , सजीकृत्य सनदा सन्ता निमृता वा कृत्वा, आत्तकतिपयदिवसपाथेये. आत्त-गृहीत, कावे- पयदिवसपाधेय कतिपयदिनमार्गभोज्यवस्तु यस्तारी, प्रधानपार्थिवसुनुभिः प्रधान राजकुमार, च पुन , अन्य , जन्य- शतनियूंढपौरुषै. जन्यशने-सप्रामशवे नियूंढम्-अपरिसमाप्त, पौरुष-पराक्रमो येषा तादृश , पदातिपुरुपे. पादगा- मिजन , अनुगम्यमानः अनुखियमाण , तत्क्षणमेव तत्कालनेव, अविक्षेपेण साभावेन, घाटीरूपेणेत्यर्थ , उदचलम् उच्चलितवान्, उत्थाय चलितवानिवर्थ [त] च पुन , अविलम्बितगति. अविलम्बिता-सत्वरा, गत -गमन यस सेतो पश्चिमेन पश्चाद्भागेन, अतिदूर बहुदूर, गत्वा, अरीकृतचौर्यवृत्ते उरीकृता-सीता, चोर्यरूपा वृति -जीविका येन तादृशस्य, अतिविषमदुर्गरलगर्वितस्य अतिविषम-परमपं, यद् दुर्ग-पर्वतादिक रेपुप्रवेशप्रति- रोपा दुर्गम स्थान, तदात्मक यद् बल-सामर्थ्यम् , यद्वा पल-सैन्य च, ताभ्या गर्वितस्व-मदान्वितस, पर्वतकनानादसा . . ताहा सन्, ·२९२ टिप्पनक-परागविवृतिसंचलिता शस्त्रपातविद्रावितासिलदस्युलोकश्च शोकलम्बालक सवाल कमादाय तदीयमन्तःपुरपुरन्ध्रिसार्थमर्थसंभार च भूयः स्खशिविराभिमुखोऽभवम् [2] 1 प्रस्थितस्य च प्रथम एव प्रयाणके मम निभागशेपायां निशी- थिन्यामनिनामा भट्टपुत्रः 'क युवराजः, क युवराजः' इति पृच्छञ्जवनिरायतपातया नौकया निस्टमाज- गाम [द], जगद च-"कृतप्रणामः कुमारसेनापतिर्विज्ञापयति-योऽयमनतिदूरे दर्शितपरिमण्डलाभोग- दर्शनीयाकृतिरुनत्य पर्याप्ताम्बरो गौरीस्तन इव त्र्यम्बकोरःस्थलस्य स्वपुटयन् विस्तारमर्णवजलस्य वामतोऽन- लोक्यते [ध], एष चूदालंकारः पञ्चशैलकद्वीपस्य लीलावतंसकः सागरस्य कीड स्थाननगरममरमिथुनानां सिद्धिक्षेनं विद्याधरगणानामग्रिमो रामणीयकेन सर्वपर्वताना रत्नस्टो नाम सानुमान [न), एप किल हृदयस्खलन्मैथिलीपिरहशोकशदोलकापुरीमभि प्रस्थितस्य दाशरथेराज्ञया पर्वतानाहरद्भिः प्लवगयूथाधिपैरुत्पाट्य हाटकगिरेः सानुरानीतः [प], उपनीतश्च भुजवलावलेपादनादरप्रसारितैरकरतलस्य सेनापतेर्नलस्य तेनापि टिप्पनकम्-नोकया लघुनाया [द] । स्थपुटयन् निम्नोन्नत कुर्वन् [ध]। . . कस्य, किरातराजस्य भिल्लाधिपते अप्रतर्कितम् आकस्मिरम्, अवस्कन्दम् आक्रमणम् अपातय कृतवानहम् । च पुन , अदयशस्त्रपातविदायिताखिलदस्युलोकः अदयशनपातै निर्दय शस्त्राघात - विद्राविता कारितपलायना , अखिला -समस्ता , दस्युलोका -चोरशत्रुजना येन तादृश , शोकलम्माल शोके लम्बमानकेशम् , सवालक बाल- सहित, तदीय रिपुसम्बन्धिनम् , अन्तःपुरपुरन्ध्रिसार्थम् अन्त पुराङ्गनासमूहम्, च पुन , अर्थसंभार धनराशिम् , आदाय गृहीत्या, भूय' पुन , वशिविराभिमुखः खसैन्यावासाभिमुख , तद्गमनोद्यत इत्यर्थ , अभव जात [थ] । प्रस्थितस्य कृतप्रयाणकस्य, प्रथम एव मम प्रयाणके प्रस्थाने, निभागशेषायां अवशिष्टतृतीयभागाया, निशीथिन्यां रानी, अत्रिनामा तत्सक, भट्टपुत्र भट्टकुमार , ‘क युवराज क युवराज ' अस्तीति शेष , इति पृच्छन् प्रश्न कुर्वन , जवनिरायतपातया जवेन-वेगेन, निरायत -अतिदीर्घ , पात.-सन्धारो यस्यास्तादृश्या, जवनिरायतपताकया इति पाठे तु जवेन-वेगेन, नितराम , आयता दीघ/भूता , पताका यस्यास्तादृश्या, नौकया लघुनावा, निकटं समीपम् , आजगाम आगतवान् [द] 1 च पुन , जगाद उत्तवान् । किमित्याह-कृतप्रणाम. विहिताभिवादन , कुमारसेनापति कुमा- रस्य-भवत , सेनाध्यक्ष , विज्ञापयति सूचयति, यद्वा हे कुमार' कृतप्रणाम सेनापतिर्विज्ञपायतीत्यर्थ , किमित्याह-अनति दूरे किञ्चिहरे दर्शितपरिमण्डलामोगदर्शनीयाकृति दर्शिता दृष्टिगोचरता गमिता, परिमण्डलेन-वर्तुलेन, आभोगेन- विस्तारेण, दर्शनीया, आकृति -आकारो येन तादृश , पुन उन्नत्य उन्नतो भूत्वा उद्रत्येत्यर्थ , पर्याप्ताम्बर व्याप्तगगन- मण्डल , त्र्यम्यकोर स्थलस्य शिववक्ष स्थलस्य, गौरीस्तन इव, अर्णवजलस्य समुद्जलस्य, विस्तार, स्थपुटयन आच्छादयन् , निम्नोन्नत कुर्वन् वा, योऽय, वामतः वामभागे, अवलोक्यते दृश्यते, एप सोऽय रत्नकूट. अन्वथतत्सज्ञ सानुमान् पर्वत , अस्तीति शेष , नामेति वाक्यालारे, कीदृश ? पञ्चशैलकद्वीपस्य पञ्चशैला -पर्वता. सन्ति यस्मि नित्यन्वर्थतत्सज्ञम्द्वीपस्य, चूडालङ्कार. मस्तकालङ्कार , पुन सागरस्य समुद्रस्य, लीलावतंसक. कीडालङ्कार , पुन अमरमिथुनाना देवदम्पतीना, क्रीडास्थानं क्रीडानम् , विद्याधरगणाना विद्याधर -प्राप्तातिशयमानुपविशेष , तत्समूहाना, सिद्धिक्षेत्रम् अणिमाद्यष्टसिद्धिपीठम्, पुन रामणीयकेन सौन्दर्येण, सर्वपर्वताना निखिलपवतानाम् , अग्रिम. अग्रेसर [न] | हृदयस्खलन्मैथिलीविरहशोकशङ्को. हृदये स्खलन्-आपतन् , मैथिलीविरहजन्यशोरूप श-कीलको बाण शूर वा यस तादृशस्य, पुन लकापुरीमभि लद्वाऽभिमुख, प्रस्थितस्य कृतप्रस्थानस्य, दाशरथेः रामचन्द्रस्य, आज्ञया पर्वतान् , आहरद्भि. सेतुबन्धार्थमानयगि, प्लवगयूथाधिपः मर्कटगाधिय , उत्पाट्य त्रोटयित्वा, हाटकगिरे सुवर्णपर्वतस्य, मुमेरोरित्यर्थ , एप. सोऽय, सानु समस्थलरूप एक्देश , फिल निश्चयेन, आनीत [प] 1 च पुन , भुजवलावलेपात् बाहुबलाभिमानात् , अनादरप्रसारितेककरतलस्य अनादरेण प्रसारितम् एक . . . .

·तिलकमञ्जरी। २९३ रमणीयतातिशयदर्शनप्रीतमनसा सुचिरमवलोक्य नायमुद्रागतुङ्गगुतिपिशङ्गिताशामुखो वज्रमणिरिख कृत्रिमै- मणिभिः पापाणमन्मयैरमीभिरचलैः सहैका समवायमर्हतीति विमृश्य सेतोः पृथक् पायोनिधी निहितः, पयोधिनारि पुनबहुमानादात्मनः क्रीडागिरित्वेनोपकल्पितः [ फ], तदन विपुलावकाशपरिसरे सुप्राप- शीतलस्वादुनिराम्भसि स्वच्छन्दलभ्यचन्दना दिपादपैधसि निरन्तरफलितनालिलकदलीपनसपिण्ड- सरप्रायतरुपण्डे तरङ्गिणीतीरसुलभदेवतार्चनोचितविशालमगिशिले युक्तमावासयितुम् [व]; यतो दूर- मायाता वरूथिनी, व्यथितो निशीथिनीजनितजाड्योद्रकेण समुद्रमरुता सर्व एव सुखोचितो जनः, श्रमविकलवाहवो न वाह्यन्ति सत्वरमरित्राणि यानपानेषु पौतिकाः, न शक्नुवन्ति निद्रावशीकृवाः कर्तुम- वष्टम्भं कूस्तम्भकेषु कर्णधाराः, समीरोऽपि संप्रति प्रतीपगतिः प्रवाति, नाभिधावन्ति शिविरगामिनं मार्गमर्गलितानीव प्रेर्यमाणान्यपि पुरो निर्यामकैः प्रवणानि, नास्ति कश्चिन्नेदीयानितश्वलितानामाश्रयो- टिप्पनकम्-उपनीतश्च दौकितश्च, वानरेरिति शेप [फ]। एध -काष्ठम् [4] । भरित्र-यानपानवहि- नम् । नेदीयान् प्रत्यासनतर [भ]। + . करतल येन तादृशस्य, सेनापते , नलस्य तत्सशकमकटस्य, उपनीत. उप-समीप, नीत -उपस्थापित । रमणीयताति- शयदर्शनप्रीतमनसा रमणीयतातिशयस्य-तदीयसौन्दर्योत्कर्षस्य, दर्शनेन प्रीत-प्रसन्न मनो यस्य तादृशेन, तेनापि नलेनापि, सुचिरम् अतिदीर्घकालम् अवलोक्य दृष्ट्वा नायमुद्रागतुङ्गद्युतिपिशगिताशामुख. उद्रागाभि - उत्कटवर्णाभ , तुगधुतिभि -उच्चै प्रस्तकान्तिभि , पिशागतानि पीतिमानमापादितानि, आशामुखानि दिङ्मुखानि येन तादृश , अय सुमेरुमानु , वज्रमणि. हीरकमणि , कृत्रिमे कल्पित , मणिभि , पापाणमृन्मये प्रस्तरमृत्तियामय, अमोभि एभि , अचले. पर्वतै सह, एकन एकस्मिन् स्थाने, समवाय सम्मेलन, न, अर्हति तद्योग्यो भवति, इति इत्थ, विमृश्य विचार्य, सेतो , पृथक् पहि, पाथोनिधो समुद्रे, निहित स्थापित । पयोधिनापि समुद्रेणापि, पुत्ररहुमानात पुनसदृशस्नेहातिशयात, आत्मन खस्य, क्रीडागिरित्वेन कोडोपयोगिपवतत्वेन, उपकल्पित खीकृत [क]। तत् तस्माद्धेतो , अत्र अस्मिन् , विपुलावकाशपरिसरे विपुल -विस्तृत , अवश -स्थितियोग्यता- सम्पादकप्रदेशो यत्र तादृशे, परिसरे-पवतसमीपप्रदेशे, आवासयितु सैय निवासयित, युक्तम् उचितम् , कीदृशे ? सुप्रापशीतलखादुनिराम्भसि सुप्रापम्-अनायासलभ्य, शीतल सादु-मधुरं च, निरस्स-पर्वतानि मृतालावाहस, अम्भ - यसिताशे, पुन सच्छन्दलभ्यचन्दनादिपादपेधसि खच्छन्द-खाधीन यथा स्यात् तथा, लभ्यानि- प्राप्यापि, चन्दनादिपादपाना-चन्दनादिवृक्षसम्बन्धीनि, एधासि-काष्ठानि यसिंवादृशे, पुन निरन्तरफलितमालिकेल- कदली पनस पिण्ड खजूरपायवरुपण्डे निरन्तरपलित -अनवरतफलित , नालिकेत्रादिभि , माया -प्रचुरा , ता- पण्डा -तरुवनानि यस्मिन् तादृशे पुन तरङ्गिणीतीरसुलभदेवतार्चनोचितविशालमणिशिले तरङ्गिण्या नद्या, खीरे मुठभा-मुकरा, देवतार्चनोचिता-देवपूजनयोग्या, विशाला, मणिशिय-मणिमयफलई यस्मिंस्तादृशे [4] 1 यतः यस्माद्धेतो , दूरम् , आयाता आगता, वरूथिनी सेना, सर्व एव सकलोऽपि सुखोचितः सुराकाहारविहारा यख , जन. लोक , निशीथिनीजनितजाड्योद्रेकेण निशीथिन्या-राव्या, जनित -उ पादित , जाड्यादेक नेत्याविनयो यमि- खादशेन, समुद्रमारता समुदवायुना, व्यथित. पीडित , अस्त्रीति शेष । श्रमविकल पाहव. श्रमेण विकला - विह्वला , बाहयो भुजा येषां तादृशा , पौतिका पोतवादका , यानपानेषु पोतेषु अरिवाणि जलविक्षेपमाठानि, सत्वर शीघ्रं, न याहयन्ति समारयन्ति । निद्रावशीलता निद्रया अधीनीता , कर्णधारा नाविका , कूपस्तम्भकेषु गुणशक्षदण्डेषु, अवष्टम्भम् अवरोध, कर्नु न, शधन्ति पारयन्ति । सम्प्रति इदाना, समीरोऽपि वायुरपि, प्रतीप- गति प्रतिकूलगति , प्रवाति वहति । निर्यामः वाहकै , पुर. अप्रे, प्रेर्यमाणान्यपि प्रचार्यमागान्यपि, प्रवहणानि .

·२९४ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता चितोऽन्यः प्रदेशो द्वीपसंनिवेशः पर्वतो वा, सर्वतो वेत्रलतावनाकीर्णमपारीयमर्ण एव केवलम् [भ], अतो विलम्ब्य त्रिचतुराण्यहानि प्रतिपाल्य पृष्टानुपातिनं सैनिफ्लोकं विधाय रिपुयोधमार्गणव्यथितमर्मणो वीरवर्गस्य व्रणकर्म कृत्या विचिनवरुफलोपपादनेन क्षीणपाथेयसंग्रहदुःस्थस्य दुर्गतपदातिसार्थव क्षुधः प्रतीकार प्रगुणीकृत्य पटुपवनपाटितसितपटानि गिरितटाघातविघटितफलकसधिवन्धानि यानपानाणि पूरयित्वा स्वादु- सलिलेन रिक्तजलभाण्डानि गृहीत्वा कियन्मानमपि सारमिन्धनदारु गन्यते प्रतिदिनमविच्छिन्नैः प्रयाणः, इति [म ] श्रुत्वा प्रभुः प्रमाणम्" अहं तु क्षणमात्रकृतविमर्शः प्रतिगृह्य चेतसा तस्य वचनमेवं क्रियते इत्युदीर्य तं व्यसर्जयम् [य] । गते च तत्र यथागतमतीते च कियत्यपि कालक्षणे संक्षोभितसकलजलचरः स्ववासतरसण्डोडीनभारुण्डपक्षिपक्षाक्षेपरवविस्तारितस्तटशायिमहाकायकरिमरपतनवेगदूरोच्छलितपयसा सं- भ्रममुत्थाय निरूप्यमाण इव पुनरमृतमन्थनारम्भभीतेनाम्भोधिना सत्वरोत्थानविस्तरद्गुहामुसोसतत्केसरिकुलैश्च . पोता , अर्गलितानीच केनापि निरुद्धानीव, शिविरगामिन सनिकाऽऽवासगामिन, मार्ग पन्थान, न, अभिधावन्ति शीघ्र गच्छन्ति । इतः अस्सात् प्रदेशात्, चलितानां प्रस्थितानाम, आथयोचित. विश्रामयोग्य , नेदीयान् अति- निकट , द्वीपसन्निवेश द्वीपसस्थानरूप , पर्वतः तद्रूपो वा, अन्य. कश्चित् , प्रदेश , नास्ति न वर्तते, किन्तु सर्वतः सर्वन, वेत्रलतावनाकीर्ण वेनाख्यलतावनव्याप्तम् , केवलम् , अपारीयं पाररहितम् , अर्ण पव जलमेव, अस्त्रीति शेष [भ] । अतः अस्मात् कारणात्, निचतुराणि त्रीणि वा चत्वारि वा, महानि दिनानि, विलम्न्य विलम्ब कृत्वा, पुन पृष्ठानुपातिनं पृष्ठानुगामिन, सैनिकलोक सैन्यजनं, प्रतिपाल्य प्रतीक्ष्य, पुन रिपुयोधमार्गणन्यथित- मर्मणः रिपुयोधाना-शत्रुभटाना, मार्गणे -याणे , व्यथितानि-दु खितानि, मर्माणि-मर्मस्थानानि यस्य तादृशस्य, वीरवर्गस्य खवीरगणस्य, व्रणकर्म बणचिकित्सा, विधाय कृत्वा, पुन क्षीणपाथेयसंग्रहदुस्थस्य क्षीणेन-व्ययं गतेन, पाथेय- सग्रहेग-पथि भोजनीयवस्तुजातेन, दु स्थस्य-दुरवस्थितस्य, दुर्गतपदातिसार्थस्य दरिदपादगामिगणस्य, विचित्रतरुफलो पपादनेन विविधक्षफलसग्रहेण, क्षुध. बुभुक्षाया , प्रतीकार प्रशमन कृत्वा, पुन पटुपवनपाटितसितपटानि पटु- पवन -तीबवायुभि , पारिता -छिना , सितपटा -बद्धवनागि येषु तादृशानि, पुन गिरितटाघातविघटितफलकसन्धि- वधानि गिरितटाघातै पवतप्रान्तापातै , विघटित -विश्लेपित , फलकसन्धीना काठपहिरासम्मेलनप्रदेशाना, बन्धो येषु तादृशानि, यानपात्राणि पोतान्, प्रगुणीकृत्य प्रकृष्टगुणानि विधाय, सज्जीकृत्येत्यर्थ , पुन रिकजलभाण्डानि शून्यजल- पात्राणि, स्वादुसलिलेन मधुरजलेन, पूरयित्वा पूर्णीकृत्य, पुन कियन्मानं किय प्रमाणक, सार दृढम् , इन्धनदारु पावकोद्दीपनकाष्ठ, गृहीत्ला, अविच्छिन्ने. विच्छेदरहित , प्रयाणैः प्रस्थान , प्रतिदिन गम्यते गस्यते [म], इति इत्थ, सन्देश श्रुत्वा श्रवणगोचरीकृत्य, प्रभुः त्व, प्रमाणं तदनुसारर्तव्यातव्यावधारणसमर्थ , इति, अह तु क्षणमात्रकृतविमर्श. क्षणमानविहितभावन , चेतसा हृदयेन, तस्य सेनापते , वचनं वाक्य, प्रतिगृह्य आदाय, एवं क्रियते अनुष्ठीयते, इत्युदीर्य इत्युक्त्वा, तं भट्टपुन, व्यसर्जय त्यतवान् अस्मि [य] । तत्र तस्मिन् भद्दपुर, यथाऽगत येन प्रकारेण आगमन कृत तथा, गते सति, च पुन , कियत्यपि कतिपये, कालक्षणे कालसम्बन्धिनिक्षणे, अतीते व्यतीते सति, तारगम्भीरः उच्चगम्भीर , सैन्यावासभेरीध्वनिः शिविरसनिवेशसूचकभेरीनाद , समन्तात् सर्वत , दिगन्तराणि दिङ्मध्यानि, तस्तार आच्छादितवान् , व्याप्तवान् इत्यर्थ , कीदृश ? सक्षोभितलकलजलचर सक्षोभिता -सम्भ्रमिता , सकला -समस्ता, जलचरा -जलजन्तवो येन तादृश , पुन खवासतरुखण्डोडीनभारुण्ड पक्षिपक्षाक्षेपरवविस्तारित. खवासभूतात्-खनिवासाधिकरणभूतात्, तरुखण्डात्-वृक्षवनात्, उष्टीनानाम्-उत्पतिताना, भारण्डपक्षिणा-तदाख्यपक्षिजातिविशेषाणा, पक्षाक्षेपरवै -पक्षोत्क्षेपणध्वनिभि , विस्तारित -विस्तारमापादित , पुन तटशायि- महाकायकरिमारपतनवेगदूरोच्छलितपयसा तटशायिना-तटसुप्ताना, महाकायाना-विशाल शरीराणा, करिणा- जलहस्तिना, मकराणा-नाणा च, पतनवेगेन-समुद्रनिपातवेगेन, दूरमुच्छलित, पय -जल यस्य तादृशेन, अत एव पुनर- मृतमन्थनारम्भभीतेन पुन -द्वितीयवारं, य अमृतमन्यनस्य-सुरासुरकर्तृकामृतोद्धरणार्थविलोडनस्य, आरम्भ -उपक्रम , तभीवेन, अम्भोधिना समुद्रेण, ससम्भ्रम सम्भ्रमपूर्वकम् , उत्थाय, निरूप्यमाण इव निश्चीयमान इवेत्युत्प्रेक्षा, च पुन , सत्यरोत्थानविस्तरहहामुखोत्पतत्केसरिकुलै. सत्वरोत्थानेन-ससम्भ्रमोत्थानेन, विखरन्ति-विस्तारमापद्य . . , . , , ·विलकमलरी। २९५ कुलिशपातशक्षाविदीर्णहृदयनिर्गलप्रागैरिव निशम्यमानो मैनाकवर्गिरिभिः समन्तात् तस्तार दिगन्तराणि तारगम्भीरः सैन्यावासभेरीध्वनिः [र], येन ध्रुतिविषयमायातेन स्तम्भितेवाऽऽहूतेव दत्ताज्ञेव सा वरूथिनी क्षणमेकम सिलापि निश्चला यभूव, उच्चचाल च गतिरभसचलितध्वजावचूलचामरा प्रत्यचलम , अन्योऽन्य- संघट्टविघटितानेकयानपाना च प्राप कप्टेन घट्टोदेशम् [ल] | अथ दशाशामुसविसी सर्पितस्तारतुमुलेन प्रतिवेलमास्फालितवेलातटानामुदधिवीचीनामुदश्चता दूरमश्रान्तसंतानेन कलकलेन विघटितजलदेवतावृन्द- निद्रः 'भद्र ! सर पुरः किश्चित्, आर्य । देहि गमनमार्गम् , अङ्ग मा पीडय ममागमङ्गेन, मङ्गलक कोऽयं बलदर्पः कूपराधातैः परानाहसि, हंस । हस्यसे दूरमुत्क्षिप्तनिवसनाप्रपल्लमोऽनया, लावण्यवति । पृष्ठतो निविडलमा पीडयसि मामन्तवहिश्यातिनिष्टुरेण वल्गता पुरस्तनपीठेन, तरङ्गिके दूरमपसर, विनिता गतिस्तव व]- - - टिप्पनकम्-तालतुमुलेन उच्चाध्यक्तशब्देन [व]। 4 मानानि, दीर्घाभवन्तीत्यर्थ , पुन गुहामुसात्-कन्दरामात्, उत्पतन्ति-उच्छलन्ति, केसरिकुलानि-सिंदगणा येषु ताशे, मैनाफवयं. मैनाम्जातीय , गिरिभिः पर्वते , कुलिशपातशहाविदीर्णहृदयनिर्गल प्रागैरिव कुलिशपातशवया-- वज्रपातशया, विदीर्णात्-पाटितात्, हृदयात, निर्गलन्त -निर्गच्छ त प्राणा येपा तादृशेरिवेत्युत्प्रेक्षा, निशम्यमानः धूयमाण [२] 1 श्रुतिविपयं श्रवणगोचरताम्, आयातेन आगवेन, प्राप्तेनेत्यर्थ , येन भेरीध्वनिना, स्तम्भितेव निरुद्धव, आइतव कृताहानेव, दत्ताज्ञेव कृतादेशेव, अखिलापि समस्तापि, यरुथिनी सेना, एक क्षण निश्चला स्थिरा, बभूव अभूत् । च पुन , गतिरभसचलितध्वजायचूलचामरा गतिरभसेन-गमनवेगेन, चलितानि-उद्भूतानि, ध्वजावचूलचामराणि-ध्वजाधोमुखशिखचामराणि यस्या तादृशी सती, च पुन , प्रत्यचल पर्वत प्रति, उञ्चचाल उत्कर्षण चलितवती । अन्योऽन्यसविघटितानेकयानपाना अन्योऽन्यसद्धेन-परसार सदर्पण, विघटितानि-विश्लेषितानि, विदारितानीति यावत्, अनेकानि यानपानाणि-पोता यस्यास्तादृशी सती, कप्टेन ग्लेशेन, घटोदेशं तीरोध्यदेव, पाप प्राप्तती [ल]। अथ अनन्तरं, शिविरलोकस्य सैनिकजनस्य, कलकल. कोलाहल , 'उल्ललास उदभूत्' इलप्रेणान्वेति, कीदश दशाशामुसविसी दशदिगन्तप्रसरणशील , पुन प्रतिवेल तस्यां तस्यां अधिनीरविकारस्यायां वेशयाम् , भास्फालितवेलातटानाम् आहतनिरकवेलाविषयतीराणाम्, उदधियीचीना उमुदतरजागां, दूरम् , उवञ्चता उद्गच्छता, पुन अथान्तसन्तानेन अविच्छिन्नपरम्परेण, पुन तारतुमुलेन उचगम्भारेण, कलरुलेन-कोलाइटेन, विसर्पित. प्रसारित , वर्षित इति यावत् । पुन कीदृश कलकल विघटितजलदेवतान्दनिद्रः विघटिता-विश्वसिता, बलदयतादिस्य जलवासिदेवमणस्य, निदा येन तारा, पुन इत्यादिश्रूपमाणानेफसैनिकशतालाप. इलादय - एवविधा , भूयमाणा अनके निकशतस्य-शतसंख्यकसैनिकानाम् , आलापा -आभापगानि यन्मिस्वाहा इदि दूरया. विशेषणातरम् [1], तम किमादयस्वदालापा इलाह- भद्र! कल्यागिन् !, पुरः अने, किञ्चित् इपत्, सर गच्छ, भार्य! श्रेठ 1, गमनमार्गे गमनावमा, दहि, बल्ली भो!, मम मत शरीरावयवम्, बङ्गेन शरीरावयफ्न, तत्सघननसर्थ, मान, पीढय व्यथय, मल्लक! कन्यागिन्। यद्वा तत्सक अयम् अनुभूयमान , यलदर्प. बठगई, क ! बनत शय रूपराधाते भुजमध्यप्रतियात भियावे, परान् अन्यान , आइसि तार्याउ, हस! तलका, दूरमुत्क्षिप्तनियसनाप्रपलय. रमाक्षप्त -आईतामयादलत मुपरिमाने समाति , निवसनापाना-वनप्रान्तभागरूप परमो यन तारा, अनया बिया, हस्यसे पिटयस, लारण्य पति! सो दल , पृष्टत. पृभागे, नियिडलमा टिममष्टा, लालति शर, अतिनिारेण व मंठनन, पुन पुरः अमे, यलता गाता, स्तनपीटेन बनतलेन, अन्त मनधि, यदिध रामदी च, पीडयसि लेगपति, वरतिको तमात्र सम्, अपसर भरमच्छ, ता जघनमित्या घटपुरमागरूपामस्या, सर्पत. सपना, निस्दमार्गस्य .

·२९६ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता जघनभित्त्या सर्वतो निरुद्धमार्गस्यास्य सैनिकवर्गस्य; लवगिके ! परिकरवन्वदर्शनेऽपि परिचारक स्विन्न- सकलगात्रयष्टिर्यक्षेप कम्पते तथावश्यमवतरन्यास्तरीतस्तव धनस्तनजघनभारेण पीडितो ब्रीडयिष्यति प्रेक्षक- जनम् ; व्यामदत्त ! धाव, शीघ्रमेपा विपयवे निपतिता पोतात् पितामही मकरिकायास्य श्वश्रूः, अश्रूणि किं सृजसि ? विसृज वार्तामपि तस्य तथाविधस्थानपतिवस्य दस्युनगरनारीकर्णभूपणसुवर्णस्य; स्तेनलूनग्रन्थिः पथि प्राप्स्यति विनाशं विना शम्पलेन वलभद्रकः, भद्रकं भवति यद्यासाद्यते समप्रमुप्रजनसमर्दपीडितेन मया परेषामर्पितं सर्पिः; ययस्य ! वसुदत्त ! किमुत्तरं दास्यामि भर्नुराविष्टस्य ? विनष्टाः क्षारोदकेन मोदकाः; [श] मन्थरक ! सा स्थवीयसी कन्था गलितमात्रैव करतलाद् गिलिता तिमिड्गिलेन, गललमहस्तेन मर्तव्यमधुना हिमती शीतेन; भ्रातर् ! उत्तुत्य नौफलकाद् दत्तफालेन निष्फलमेव भमस्त्वया जानुः, अनुचराधीनेन धीधनेनाधुना व्यपहर्तव्यम् ; अमिमित्र! परिहत्य तीर्थमुत्पथेन व्रजन्नतिथिर्भविष्यसि ग्राहाणाम् ; अरे ग्रहिक ! मा वृथा कुट्टय पृष्ठकपरे कूर्मम् , उदरमर्म पीडयाऽस्य निविडमङ्गुलीयुगलेन; ! टिप्पनकम्-स्थवीयसी स्थूलतरा । ग्राहः-जलचरः। प्रसेवकः-कोत्थलकः। निरनुकोशो निर्दयः, फ्रोश रुन्दं गव्यूतिविस्तीर्णम् । प्लवकः-मण्डूकः [प], अवरुद्धमार्गस्य, अस्य वर्तमानस्य, सैनिकवर्गस्य सैन्यसमूहस्य, गतिः गमनं, विनिता प्रतिबद्धा, लवङ्गिके! तत्संज्ञिके!, परिकरवन्धदर्शनेऽपि उत्तरीयाधरीयवस्वाभ्यां दृढगाप्रवन्धावलोकनेऽपि, खिन्नसकलगात्रयष्टिः खिन्ना-खेदार्दा, सकला-संपूर्णा, गानयष्टिः-शरीररूपा यर्यिस्य तादृशः, एषः, परिचारकः सेवकः, यथा कम्पते कम्मं प्राप्नोति तथा, तरीतः नौकात', अवतरन्त्याः अधो गच्छन्त्याः, तव, घनस्तनजघनभारेण घनयोः-सान्द्रयोः, स्तनयोः, जघनयो:-- कटिपुरोभागयोश्च, भारेण, पीडितः क्लेशितः सन्, प्रेक्षकजनं दर्शकजन, बीडयिष्यति लजयिष्यति; व्याघ्रदत्त! व्याघ्रदत्तनामक!, धाव सत्वरमागच्छ, पोतात् जलयानपानात् , निपतिता स्खलिता, मकरिकायाः तसज्ञकस्त्रियाः, पितामही पितृमाता, तव श्वश्रूः श्वशुरभार्या, एषा, शीघ्रं झटिति, विपद्यते म्रियते; अश्रूणि नेत्रजलानि, किं किमर्थ, सृजसि मुञ्चसि, तथाविधस्थानपतितस्य तादृशस्थाने भ्रष्टस्य, दुरवगाहप्रदेशे स्खलितस्येति यावत् , तस्य अनुभूतपूर्वस्य, दस्युनगरनारीकर्णभूपणसुवर्णस्य शत्रुनगरस्थकामिनीकर्णालद्धरणभूतस्य, सुवर्णस्य, वार्तामपि कथामपि, विसृज त्यज; वलभद्रकः तनामा कश्चित् पश्चाद्रष्टः सैनिकः, स्तेनलूनग्रन्थिः स्वेनेन-चौरेण, लूना-उन्मुक्ता, प्रन्यिः- पाथेयबन्धो यस्मितादृशं यथा स्यात् तथा, पथि मार्गे, शम्बलेन-पाथेयेन, विना, विनाशं प्राप्स्यति; भद्रकं कल्याणं, भवति भविष्यति, यदि उग्रजनसम्मर्दपीडितेन उप्रेण-भयानकेन, जनसम्मन-जनसङ्घर्षेण, पीडितेन-व्यथितेन, मया परे- पाम् अन्येषाम् , अर्पित, समग्रं समस्त, सर्पिः घृतम्, आसाद्यते प्राप्यते; वयस्य! सखे!, वसुदत्त तन्नामक!, आविष्टस्य कोपावेशमापनस्य, भर्तुः खामिनः, किम् ? उत्तरं प्रतिवचनं, दास्यामि वक्ष्यामि, क्षारोदकेन क्षाररमवता जलेन, मोदकाः खाद्यविशेषा., विनष्टाः विध्वस्ता; मन्थरक ! तन्नामका स्थवीयसी अतिस्थूला, सा कन्था प्रावरण- विशेषः, करतलात् हस्ततलात् , गलितमात्रैव स्खलितमात्रैव, तिमिङ्गलेन मत्स्यविशेषेण, गिलिता भक्षिता, हिमती हेमन्तरतो, अधुना सम्प्रति, गललग्नहस्तेन गले लग्नो हस्तो यस्मिंस्तादृशेन, शीतेन तुपारपातेन, मर्तव्यं मरणावसर उपस्थितः; भ्रातः ! बन्धो !, नौफलकात् नौपट्टिकात., उत्लुत्य उत्पत्य, दत्तफालेन कृतकूर्दनेन त्वया, निष्फलमेव वृथैव, जानुः ऊरुपर्व, भग्नः प्रणितः, अधुना सम्प्रति, धीधनेन धीमता, अनुचराधीनेन भृत्याधीनेन तद्वारकेणवेत्यर्थः, व्यवहर्तव्यं व्यवहतुं शक्यं, न तु स्वयमेव; अग्निमित्र! तरसज्ञक!, तीर्थम् अवतरणमार्ग, परिहत्य त्यत्वा, उत्पथेन प्रतिकूलमार्गेण, व्रजन् गच्छन् , ग्राहाणां जलजन्तुविशेषाणाम् , अतिथिः प्राघुर्णिकः, भविष्यसि सम्मत्स्यते; अरे ग्रहिक! ग्रहणशील! तन्नामक! वा, पृष्ठकपरे नस्य पृष्ठफटाहे, कूर्म कच्छपं, वृथा व्यर्थ, मा कुट्टय ताइय, किन्तु अस्य धर्मस्य, निविडं सान्द्रम्, उदरममै उदरप्रन्थिम् , अङ्गुलीद्वयन-अङ्गुलीयुगलेन, पीडय व्यथय;

·विलकमखरी। २९७ नोदिलिप्यत्यन्यथा चिरेगापि चरणम् ; आसन्नमरणः कृप्यतामितो वेत्रगहनादेप मुण्डनिहिततण्डुलप्रसेवको वृद्धसेवकः, प्रविष्टः सङ्कटे; निरनुक्रोशं जनमाक्रोशसि, न तु क्रोशसि रुद्वमिदमप्रवो निजतुन्दम् ; तीरमासाद्य अमविसंस्थुलः स्थूलपापाणशङ्कया पृष्ठदेशे निषण्णत्रासदूरोप्लुतेन स्थलशायिना महाप्लवकेन पश्यत कथं पातितः पुनरगाधे पयोधिवारिणि वराको वरुणक:' [५] इत्यादिश्रूयमाणानेकसैनिकशतालापः, कचित् पलायमान लिनशाबिजलमानुपमिथुन चरणचालित- वालुकारणितरमणीयः, कचित् प्रधावितोद्वृत्तजननिर्दयाक्रान्तशुक्तिसंपुटस्फुदनरवविस्तारितः, कचिद् दलित- सरसविद्रुमाकुरदसत्कारदन्तुरः, कचित् पिच्छिलशिलातलस्खलित नियतत्पदातिदत्तहास्यसहवासिलोकताल- ध्वनितरङ्गितो विस्तारक्त्यपि नितान्तमयवारमार्गे फुच्छ्रलब्धान्तरस्य सत्वरं वीरमवतरतः शिविरलोकस्यो- ललास कलकलः [स] " " टिप्पनकम्-दन्तुरः-करालः [स] अन्यथा तत्पीडनाभावे; चरणं पादं, चिरेणापि दीर्घकालेनापि, न उदिलिप्यति मुसादुन्मोश्यति; पुनः मुण्ड- निहिततण्डुलप्रसेवकः मस्तमधूततण्डलपोलिका, पुनः सकटे विपदि, प्रविष्टः ममः, अत एव आसनमरणः निकट- मृत्युः, एपः अय, वृद्धसेवकः जराजीर्णसेवकः, इतः अस्मात् , वेत्रगहनात् वेत्रवनात्, कृप्यताम् अपसार्यताम् । निरनुकोशं निर्दयं यथा स्यात् तथा, निरनुक्रोश इति पाठे निर्दय इत्यर्थः । जनं लोकम्, आक्रोशसि तर्जयति, तु फिन्तु, अग्रतः अप्रे, रुद्धं कृतावरोध, निजतुन्दं खकीयमांसलोदर, न क्रोशसि शोचसि, फ्रोशनिरुद्धम् इति पाठे तु कोशविस्तीर्णमित्यर्थः, तीरं तटम्, आसाद्य प्राप्य, श्रमविसंस्थल अमरिकला, पुनः स्थूलपापाणशया स्थूल- प्रस्तरपन्देहेन, पृष्ठदेशे पयादागे, निषण्णः उपविष्टः, घराकः शोचनीयः, वरुणकः तदाख्यसैनिकः, प्रासदूरोत्लु- तेन भयदूरोत्पतिवेन, स्थलशायिना स्थलशयनरीटेन, महाप्लवकेन महामण्डूकेन, पश्यत आलोफयत, भगाधे गम्भीरे, पयोधिवारिणि समुद्रजले, फयं केन प्रसरेण, पुनरिति वास्यालद्वारे निश्चये वा, पातितः मजितः [५]। पुनः कीदृशः कलकलः? कचित् कर्मिथित् प्रदेशे, पलायमानपुलिनशायिजलमानुपमिथुनचरणचालित. वालुकारणितरमणीयः पलायमानस्य-सेनाभयाद् विद्वतस्य, पुलिनचादिनः सततटसापशीलस्य, जलमानुपमिानस- जलीयमनुष्यदम्पत्योः, चरणाभ्यां पादाभ्यां, चालितानाम्-उरिक्षाप्तानाम् , पाठ काना-विकताना, रमितेः शब्दविशेषः, रमणीयः मनोहरः; पुनः कचित् कमिथित् प्रदेशे, प्रधावितोत्तजननिर्दयाफ्रान्तशुक्तिसम्पुटस्फुटनरयविस्फारितः प्रधापित:-प्राण कृतधापनः, उदाउनैः-उद्धतलोक, निर्दयं-नितान्तम् , भाकान्तस्य-आमर्दिवस्व, शुधिसम्पुटस्स-सम्यु- टितशुफेः, सूटनेन-विपेग, यो रवः-शन्दा, वेन विस्थारितः-विस्वारितः पुनः कचित् करविर प्रदेश, दलितसरस- पिद्रुमारटसत्कारदन्तुरः दलिताना-सण्डितानो, सरयानाम्-आगो, विद्वमा इरागां-बालासुराणा, सारेग- ध्वनिविदोग, दन्तर:-रागः पुनः फचित् प्रापि स्थडे, पिच्छिलशिलातलस्संलितनिपतत्पदातिदर- हास्पसहयासिलोफतालम्यनितरङ्गितः पिच्छिला-चिमा, पिलालार-प्रबरतला, स्वलितः-विचलित, अत एव निरनिः, पदावनिः पादानिमिः, दत:-कृतः, हालसहयासिनिः-हास्यभापभिः, लोकानो उम्पनिनिः- फरतलगन्दपनिमिः, वररितः-वर्धितः । यस शिपिरलोकत ! नितान्तम् असन्तम् , विस्तारवत्यपिसोऽपि, भयतारमार्गे सभापतारस्थले, छलन्धान्तरस रहेग-वेगेन, नम्ध-भान, अन्तरम्-वरमयो येन तास, पुनः सत्यरंजी, तीरं तदम् , अपवरतः आगच्छतः [स] २८विलक ·२९८ टिप्पना-परागविवृतिसंवलिता क्रमेण चोत्तीर्णे कियत्यपि राजलोके, रिक्तीकृतोदरलघुपु तट निकटमानीयमानेषु बानपात्रेषु, प्रस्थितेप्यावासाय पर्वतस्य पूर्वदक्षिणं भूभागमुत्सुकेषु सैनिकयुन्देपु, मुकुलितसिवपटेषु दृढनिसातनिष्ठुर- काष्ठकीलनियमितनोंकेपु सर्वतोऽवलम्बितस्थूलनागरशिलानिगडितपोतेपु गृहीतसर्यात्मोपकरणेष्वपसरत्सु नाविकपु, नायकोपलालनारूढगर्येषु सर्वभूय युगपगृहीतबहुजनोक्षिप्तभरकेप्यायासभूमि व्रजत्सु भारभुज्य- मानभुजसंधिमर्मसु कर्मकरेषु, सरभसपंधावितेन पुरोयायिना लिप्टसेवकजनेन परिगृह्यमाणेषु मणिगुहागृहेपु, हठनिराकृतलुण्टाककीकटप्रायलोके स्वीकुर्वति सगर्वमुपतटारूढप्रौढलवलीलवङ्गकर्पूरपादपानि स्वादुसलिल- निर्झरणानि राजवल्लभविटवण्ठवर्ग [६], भुजनभयपरिहतश्रीखण्डशाखिसण्डेषु शिखण्डिस्तमुसरिता- सातामण्डपानाश्रयत्सु विद्वत्सु, पर्यन्तरोपितशतसंयम्यमानवनिनणीकेप्निवस्तवो विस्तार्थमाणेष्यमात्यपटसद्मसु, टिप्पनकम्-लवली-चन्दनलता [ह]। च पुनः, क्रमेण पर्यायेण, कियत्यपि कतिपयेऽपि, राजलोके नृपजने, उत्तीर्णे समुद्रादूर्ध्वमागते सतिः पुनः रिकीकृतोदरलघुपु रिक्तीकृतेन-रिकतामापादितेन, उदरेण-मध्यभागेन, लधुषु-लघुतामापनेषु, यानपानेषु पोतेषु, तटनिकटं तटसमीपम् आनीयमानेपु आगम्यमानेषु सत्स; पुनः उत्सुकेपु आवासोद्यवेषु, सैनिकवृन्देषु सैनिरुगणेषु, आवासाय निवासाय, पूर्वदक्षिणं पूर्वदक्षिणदिगन्तरालस्थितं, पर्वतस्य भूभाग भूम्येकदेश; प्रस्थितेषु प्रयातेषु सत्सु; पुनः नाविकेपु कर्णधारेषु, अपसरत्सुं अपगच्छत्सु सत्सु, कीदृशेषु ! मुकुलितसितपटेपु मुकुलितः-उपसंहृतः, सितपट:- नौकोर्ध्वव्याधूयमानश्वेतवस्त्रं यैस्वादृशेषुः पुनः इंदनिखातनिष्ठुरकाष्ठकीलनियमितनोकेपु दृढनिखातेन-दृढम्-अत्यन्त यथा स्यात् तथा, निखातेन-भूगर्भनिवेशितेन, निनुरकाष्ठकीलेन-दृढकाष्ठमयकीलेन, नियमिता-नियन्त्रिता नौका यस्तादृशेषु, पुनः सर्वतः सर्वभागेषु, अवलम्वितस्थूलनारशिलानिगडितपोतेपु अवलम्विताभिः-नमिताभिः, स्थूलाभिः- नारशिलाभि -यानपात्रावष्टम्भकलारेतिख्यातशिलाविशेषैः, निगडितः-नियन्त्रितः, पोतः-यानपात्रं यैस्वादृशेषु, पुनः गृहीतसर्वात्मोपकरणेषु गृहीतानि सर्वाणि, आत्मनः-खस्य, उपकरणानि-नौवहनोपकरणवस्तूनि यस्तादृशेषुः पुनः कर्म: करेषु किङ्करेषु, आवासभूमि निवासस्थानं, बजत्सु गच्छत्सु सत्सु, कीदृशेषु ? नायकोपलालनारूढगर्वेषु नायकस्स- खामिनः, तत्कर्तृकयेत्यर्थः, उपलालनया-वात्सल्योचितक्रियया, रूढः-उत्पनः, गर्वः-अभिमानो येषु तादृशेषु, पुनः ख:- भूय हखतामापद, युगपत् एककालं, गृहीतबहुजनोक्षिप्तभरकेपु गृहीतः, बहुजनोरिक्षातः-अधिकजनैः, एकस्योपरि निक्षिप्तः, भरः-भारो यस्तादृशेषु, पुनः भारभुज्यमानभुजसन्धिमर्मसु भारेण भुज्यमान-कुटिलायमानं, भुजसन्धिमर्म- बाहुसन्धिस्थानरूपं मर्म येषां तादृशेषुः मणिगुहागृहेषु मणिमयकन्दरात्मकगृहेषु, क्लिएसेवकजनेन प्रान्तमृत्यजनेन, परिगृह्यमाणेपु समाश्रीयमागेपु, कीदृशेन ? सरभसप्रधावितेन सत्वरं कृतप्रधावनेन, पुनः पुरोयायिना अप्रगामिना; पुनः राजवल्लभविटवण्ठवर्गे राजप्रियजारमूर्खगणे, स्वादुसलिलनिर्झरणानि मधुरजलस्रोतासि, सगर्वे साभिमानं, स्वीकुर्वति पानावगाहनार्थमजीकुर्वति सति, कीदृशे ? हठनिराकृतलुण्टाककीकटप्रायलोके हठेन-वलात् , निराकृताः- अपसारिताः, लुण्टाका:-लुण्टनशीला ये कीकटा:-कृपणा दरिद्रा वा, तत्त्रायाः-तत्प्रचुराः, लोकाः-जना येन तादृशे, कीदृशानि? उपतटारूढप्रौढलवलीलवङ्गकर्पूरपादपानि उपतट-तटनिकटे, प्ररूढाः-उत्पन्नाः, लवलीना-क्षुद्रामलकानां चन्दन- लताना वा, लवद्वानां कर्पूराणां च, पादपाः-वृक्षा येषा तादृशानि [ह ] पुनः विद्वत्सु विज्ञजनेषु, लतामण्डपान् लतागृहान् , आश्रयत्सु निषेवमाणेपु सत्सु, कीदृशेषु ? भुजङ्गभयपरिहतश्रीखण्डशाखिखण्डेषु भुजगभयेन-सर्प- भयेन, परिदृतः-परित्यक्तः, श्रीखण्डशाखिना-चन्दनवृक्षाणा, खण्ड:-श्रेणी येस्तादृशेयु, कीदृशान् ? शिखण्डिरुतमुखरि- तान् मयूरशन्दवाचालितान् ; पुनः इतस्ततः अतन, मामात्यपटसद्मसु सचिवसम्बन्धिवन्नमयगृहेषु, विस्तार्य- माणेषु'प्रसार्यमाणेषु सत्सु, कीदृशेषु ? पर्यन्तरोपितशङ्कुसंयम्यमानतनिनणीकेपु पर्यन्तरोपितेन-प्रान्तनिखावेन, शहना-कीलेन, संयम्यमान-नियन्त्र्यमाणं, तनीनां-पटविस्तारकरबूना, नणीक-समूहो येषु तादृशेषुः पुनः सामन्तेषु क्षुदपेपु, ·विलकमलरी। २९९ दूरविक्षिप्तकण्टकद्रुमविटपवलयितावासेष्वावासयत्सु सत्वरान्तर्वशिकनिवेश्यमानशुद्धान्तवनितानिशान्तेषु सामन्तेषु, अप्रतीक्षितयितन्यमानदूध्ये निपीदति मणिस्थलीपु स्थूलवसनाच्छादितवपुपि निद्राभरालसहशि पिलासिनीजने [१] पुष्कलशुष्कचन्दनकाष्ठसंदीपितानलेषु मुहुर्मुहुर्जठरपृष्ठपरिवर्तनेन व्यपनयत्सु परुपरजनीपवनसंपर्क- जनितमङ्गजाड्यमूर्ध्वस्थितेषु दुःस्थितपदातिपु, प्रकाशितनभसि तिरस्कृनतरुलतालीनतमसि विपलब्धप्रभाव- समयोत्सुझचक्रवाकवयसि विलुप्तशैलौषधिज्वलनतेजसि भग्नवनचरमिघुनरहसि संक्षोभितक्षपाचरसदसिसर्पति दिक्षु सर्यवः संधुक्षितानामाशुशुक्षणीनां महीयसि महसि, मुखरितदरीमुखे प्रवृत्त यातुमन्तःशिविर- मुद्दृत्तसैनिकोपद्रवप्रकुपिताद्रिनिःश्वास इथ सोमणि सधूमे क्षपाचरमयामानिले [अ], सहसैव तस्य शिखरिणः पश्चिमोचराद् दिगन्तरादुदधिमारुतप्रेरितो विरुतसंघाव इव संनिकृष्टप्रभातसमयनष्टनिद्राणां यरुण- टिप्पनकम्-चूष्य-पटगृहम् [१]। वयः-पक्षी, आशुशुक्षणिः-अभिः [अ]। दूरविक्षिप्तकण्टकट्ठमविटपवलयितावासेपु दूरविक्षिप्तैः-दूरदूरविकीर्णः, कम्टकद्मविटपैः-कष्टकरक्षशाखाभिः, पल- यिताः-वेष्टिता ये आवासाः-निवासस्थानानि, वेषु आवासयत्सु निवासयत्सु सत्सु, कीदृशेषु? सत्यपन्तर्वंशिकनिवेश्य- मानशुद्धान्तवनितानिशान्तेषु सत्वर-शीघ्रम् , अन्तर्वचिकैः-अन्तःपुराधिकृतजनैः, निवेश्यमान-समावेश्यमानं, शुद्धान्त- पनितानाम्-अन्तःपुराशनाना, निशान्तं-गृहं यस्वादृशेषुः पुनः विलासिनीजने विलासशीलनारीजने, मणिस्थलेषु मणिमयभूमिपु, निपीदति उपविशति पति, कीदृशे ? अप्रतीक्षितवितन्यमानदूप्ये अप्रतीक्षितम्-अनपेक्षितं, वितन्य- मान-विस्तार्यमाणं, दूष्यं-पटगृहं येन तादृशे, पुनः स्थूलवसनाच्छादितयपुपि स्थूलवसनेन-स्थूलवस्त्रेण, आछादितं, वपुः-शरीर येन तादृशे, पुनः निद्राभरालसदशि न्द्रिाभरण-न्दिाधिक्येन, अलमा-खिना, रक्-दृष्टिर्यस्य तादृचि [क्ष] पुनः ऊर्चस्थितेषु दण्डायमानतयावस्थितेषु, दुःस्थितपदातिपु दु.ऐनावस्थितपादगामिपु, परुपरजनीपवनसम्पर्क जनितं कठोरराविवायुसंसर्गजनितम्, अङ्गजाड्यम् भवनिश्चेष्टता, व्यपनयत्सु दूरीवत्सु सत्गु, केन ? पुष्कलशुष्क- 'चन्दनकाष्ठसन्दीपितानलेपु पुष्फलेन-प्रचुरेण, शुष्केन-नीरसेन, चन्दनात्मकेन काठेन, सन्दीपिताः-प्रज्वालिता ये, अनलाः-अमयः, वेषु, जठरपृष्ठपरिवर्तनेन उदरपश्चाद्भागपरावदनेन; पुनः सन्धुक्षितानाम् उद्दीपितानाम् , आशु- शुक्षणीनाम् अमौना, महीयसि अतिमहति, महसि तेजति, दिक्षु दिशा मध्ये, सर्वतः समन्ततः, सर्पति प्रसरति यति, कीदृशे प्रकाशितनभसि उदासितगगनगण्डडे, पुनः तिरस्कृततरुलतालीनतमसि विरह-निरान्त, वर- लतालीन-तप-क्षेषु लतासु च, लीनं-लमं, तमः-अन्धकारो येन तादृशे, पुनः विप्रलब्धप्रभावसमयोत्सुकचमवार- घयसि विप्रलब्धम्-अरुणोदयप्रत्यायनया वचितं, प्रभातसमयोत्सुकं-प्रातकालागमनोस्कण्ठितं, पकवारबातीय, पयः- पधी येन वाशे, पुनः विलुप्तरीलीपधिज्वलनतेजसि विकृतं-तिरोहित, शैलीपधीनां-पतिस्थौषधीनां सम्बन्धिनः, ज्वलनस्य-भनलस स्वाभाविफल, तेनो येन ताधि, पुनः भगवनचरमिथुनरहसि भर्म-निराकृत, यनचरमिनाना- यनेवरदम्पतीना, रहः-एकान्तो येन वाशे, पुनः संक्षोभितक्षपाचरसदसि सक्षोभित-विपरित, पाचराण-पत्रि. वाराणा, यद-गोडी येन ताइशे; पुनःक्षपाचरमपामानिले धपाया.राः, यथरमः-अन्तिमो, याम.-प्रहरः, तत्सम्बः, धिनि, अनिळे-वायो; अन्तःशिबिरं शिविरमध्ये, घातुं प्रापि, प्रारो सति, अरशे । मुसरितदरीमुसे सम्मानित भराप्रे, पुनः उदृत्तसैनिकोपद्रवप्रकुपिताद्रिनिःभ्यास इचठतानाम्-उद्धताना पनि रानाम्, उपदपेन, प्रपितस- भनियम, 1-पर्वतस्य, निवारा इव-नासियामारत रव, सोमणि उम्मना-टप्पणतया महिते, पुनः सधूम धून. पति [अ] सहसैव श्रीप्रमेन, तस्य ऋतर, शिसरण पावस, पविनोदराव, दिगन्तरात दिरमध्यात्, दिल्यमंडलगीतनिनदा मनोमनारगान वनिः, प्रदेशं दीयम्, माजगाम आगतः, रुव ! उदधिमारत. प्रेरितः समुपपनो रितः, सनिकप्रभातसमयनप्रनिद्राणां सरिटेन-प्रलायचेन, प्रभातसमयेन-प्रात.यन, ·टिप्पनक परागविवृतिसंवलिता यानवहंसयुथानाम् , आभरणनिखन इव स्वनिवासवीथिनस्थितानामसुरनगरभिसारिकाघातानाम्, अना- रतप्रसूतमुरजमृदङ्गझहरीकांस्पतालझाकृतिः, अन्तरान्तरा विसर्पदुच्छलशङ्ककाइलाकोलाहलः, फुटप्रसवट- कारेण वारंवारमास्फालितद्विगुणबाहुफलकानामुल्लासितो मल्लानामारफोटरवेण, सविस्तरस्तुविवृत्तपाठपुरःसरीभि- रितस्ततो विस्तारितस्तारमुच्चरन्तीभिश्चतुरचारणवृन्दजयशब्दपरंम्पराभिः, अनेकवेणुवीणारवसहस्रसंवर्धितः, प्लाययन्निवामृतस्रोतसा गगनमार्गमाजगाम तं प्रदेशमतिशयश्रव्यो दिव्यमङ्गलगीतनिनदः [ आ ] | श्रुत्वा घ तमहमश्रुतपूर्वमवधाननिश्चलेन चेतसा परमयोगीव क्षणमात्रमुपजाततत्प्रभयदर्शनाभिलापः प्रेष्य निकटवर्तिनं नरेन्द्रलोकमात्मपरिजनं च पार्श्वविधृतचामरच्छनधारादिद्विनपरिचारकः, तत्कालमन्तिकस्थमुदधिकूलासन्न- सलिलस्थिरावस्थापितनाचमच्छिन्नसंतानमागच्छत्तस्तस्य गीतध्वनेर्दवावधानं ध्याननिश्चलनयनतारकं तारक- मयोचम् [इ]-'सखे! किमपि सुन्दरो, गीतनिःप्यन्दः शुविविषयमवतरनेप वारंवारमभिनयाम्भोद्गोंगार टिप्पनकम्-कांस्पताला:-कंसालकानि [आ]। नष्टा-क्षीणा, निद्रा येपो तादृशाना, वरुणयानहंसयूथानां वरुणः-पश्चिमाशापतिः, तस्स यानभूताः-वाहनभूत ये हंसास्तेषां, यूथानां-राशीनाम्, विरुतसंघात इये निनादसमूह इव, पुनः स्वनिवासपीथिपस्थितानां निजवासपकिमयातानाम्, असुरनगराभिसारिकावातानां राक्षसपुरवास्तव्यव्यभिचारिणीगणानाम् , आभरणनिसन इव अलङ्करणझणत्कार इच; पुनः अनारंतप्रसृतमुरज-मृदङ्ग-झल्लरीकांस्थतालझाकृतिः अनारतप्रस्ता-अविरत- प्रद्धा, मुरज-मृदङ्ग-झालरी-कांस्यतालानां-तत्तदाख्यवायविशेषाणां, झात्कृतिः-ध्वनिविशेपो यस्मिंस्वादृशाः पुनः अन्तराऽन्तरा मध्ये मध्ये, विसर्पदुच्छुकलशङ्ख काहलाकोलाहला विसर्पन्-प्रसरन्, उच्वृङ्खलः-उच्चः, शङ्खस्य, फाहलायाः- महाडकायाः, कोलाहलः-ध्वनिर्यस्मिंस्तादृशः; पुनः स्फुटप्रसृतटकारेण स्फुट-स्पष्टं यथा स्यात् तथा, प्रसृतः प्रवृद्धः, टधारः-ध्वनिविशेषो येन तादृशेन, पारं वारम् अनेकवारम् , आस्फालितद्विगुणयाहुफलकानाम् आस्फालितेन- आहननेन यद्वा आस्फालिते-आहते, द्विगुणे-द्विगुणस्थूले, बाहुफलके-भुजपरिघी येपा यैर्वा वेपी, मल्लाना मलपुरुषाणाम् , आस्फोटरवेण भुजास्फालनध्वनिना, उल्लासितः उन्नमितः; पुनः चतुरचारणवृन्दजयशब्दपरम्पराभिः चतुरस्य--- निपुणस्य, चारणवृन्दस्य-बन्दिगणस्य, जयशब्दपरम्पराभिः-जयकारश्रेणीभिः, इतस्ततः अत्र तत्र, विस्तारितः वर्धितः, कीदृशीभिः ? सविस्तरस्तुतिवृत्तपाठपुरस्सरीभिः सविस्तरः-विस्तारसहितो यः, स्तुतिपाठ-वृत्तयोः-प्रशंसाचारित्रयोः, पाठः-कीनं, तत्पुरस्सरीभिः-तत्प्रमुखाभिः, पुनः तारम् उचैः, उच्चरन्तीभि उद्गच्छन्तीभिः, पुनः अनेकयेणु-वीणा- रखसहस्रसंवर्धितःअनेकेषां वेणूना वंशमयवाद्यानां, वीणानां च रक्सहः-सहस्रसंख्याकध्वनिभिः, संवर्धितः विस्तारितः; कि कुर्वन्निव ? अमृतस्रोतसा अमृतप्रवाहेण, गगनमार्गम् आकाशमार्गम्, प्यावयन्निव प्रवाहयन्निवा पुनः कीदृशः ? अतिशयश्रव्यः असन्तश्रवणार्हः [आ] । अहं परमयोगीच उत्कृष्टयोगीव, अवधाननिश्चलेन ऐकाम्यस्थिरेण, चेतसा, अश्रुतपूर्व पूर्वमश्रुतं, तं निनदं, श्रुत्वा, क्षणमात्रं किञ्चित्कालम् , उपजाततत्प्रभवदर्शनाभिलापः उपजातः-उत्पन्नः, तत्प्रभवस्स-तदुत्पत्तिस्थानस, दर्शनाभिलापः-साक्षात्काराभिलाषो यस्य तादृशः, निकटवर्तिनं पार्ववर्तिन, नरेन्द्रलोक नृपजनम्, आत्मपरिजनं स्वपरिवार च, प्रेष्य प्रस्थाप्य, पार्श्वविधृतचामरच्छनधारादिद्विवपरिचारका पार्श्वे- 'निक्टे, विधृताः-अवस्थापिताः, चामधारादयः, द्विना:-द्वौ वा त्रयो'वा, परिचारकाः-सेवका येन तादृशः, 'तारकं तदाख्यकर्णधारयम्, अयोचम् उक्तवान् , कीदृशम् । तत्कालं तत्क्षणम् , अन्तिकस्थ निकटस्थम् , पुनः उदधिकूला. सनसलिलस्थिरावस्थापितनावम् उदधिकूलख-समुदतटस्य, भासने-निकटे, सलिले-जले, स्थिरं यथा स्यात् तथा, अवस्थापिता-भृता नौर्येन तादृशम् , पुनः अच्छिन्नसन्तानम् अविरतसन्ततिकं यथा स्यात् तथा, आगच्छतः आपततः, - तस्य प्रकृतस्य, गीतध्वनेः गानशब्दस्य, तच्छ्वण इत्यर्थः, दत्तावधानं समाहितहृदयं, ध्याननिश्चलनयनतारकं ध्यानेन-मन.समाधानेन, निश्चला-स्थिरा, नयनतारका-नेक्नीनिका यस्य तादृशम् [इ]। किमवोचमित्याइ-सखे! मित्र!, किमपि सुन्दरः अनिर्वचनीयमनोहरः, एपः गीतनिःप्यन्दः गीतप्रवाहा, गीतनिनाद इति पाठे तु गानभ्वनिः, वारं ·विलकमञ्जरी। ३०१ इव मयूर सारसकुलकाण इव निर्जलारण्यपथिकमधिकोद्भूतहर्षमाकर्षति ममान्तःकरणम् । आयासितश्च, त्यमधुना न युज्यसे नियोजयितुम् , तथापि प्रीमि यदि नातिमात्रमध्वश्नमो वाधाकरः शरीरस्य, मन्दोद्यम वा न यात्रा प्रति मनः, ततः प्रगुणीकुरु गमनाय नावं [ई], याबदद्यापि पृष्ठतो वहति शिविर, यावद्- यतारयन्ति तीरभुवि सेनावरा यथावं कस्वराणि, यावनिरन्तराणि संचरन्ति सामन्तानामितस्ततो यानपात्रागि, यायच मुक्तारमत्संनिधिनिवेशयति पटमन्दिराणि परितो राजकुलमाकुलाऽऽकुलोऽङ्गरक्षवर्गः, तापदनुपलक्षिता एव यामः [उ ], पश्यामञ्च दिव्यगीतमनेरस्य प्रारम्भकं लोकं, यत्र च कापि नगरे वा नगे या सागरो- दरसैकते या ध्वनन्त्यमूनि वादिनाणि तत्र नियतमत्यद्भुतेन कस्यचिन्महाराजस्य राज्याभिषेकेण वा लोकत्रय ख्यातचरितस्य रोचरेन्द्रस्य, विद्यासिद्धिलाभेन वा प्रकृष्टरूपाकष्टसकलराजकस्स कन्यारत्नस्य स्वयंवरप्रक्रमेण या घामादिसुरपन्दारकप्रविष्ठितस्य देववाविशेषस्य यावाव्यतिकरण वा भवितव्यं, न हल्पीयसि प्रयोजने यत्र तत्र चोत्सवे कदाचिदेवंविधो भवति सकलत्रिभुवनचमत्कारकारी समारम्भः, समासन्नदेशप्रभवश्व वाद्यध्वनि- रसाविति व्यक्तवयव दाललयविशेषाणामवगतम्' [ऊ ] टिप्पनकम्-स्वराणि उपस्करम् [२]। पार, श्रुतिविपर्य श्रवणपथम् , अवतरनेव आगच्छन्नेव, एष इति स्थाने एष इति पाठः, अधिकोद्भुतह प्रचुरोत्सना- नन्द यथा स्यात् तथा, मम अन्तःकरणम् , आकर्षति आकृष्य वशीकरोति, केक इव ? मयूरम्, अभिनवाम्भोदगों- द्वार इव नवीनभेघगर्जनातिशय इव, पुनः निर्जलारण्यपधिकं निर्जलवनमार्गगामिन, सारसकुलफाण व सारस- कुलस्य-समीपस्थजलाशयसूचफसारसजातीयपक्षिसमूहस्स, पागः-शन्द इस । भयासितः ममितः, त्वम् , अधुना सम्प्रति, नियोजयितुं प्रकृतगायकान्वेषणाय व्यापारयितुं, न युज्यले योग्यो वर्वसे, तथाऽपि तदयोग्यत्वेऽपि, ब्रवीमि पच्मि, यदि अध्यथमः मार्गगमनपरिश्रमः, शरीरस्य, अतिमानम् अत्यन्तं, याधाकरः दुःसारा, न स्यादिति शेषः, या अथवा, यात्रा प्रति यानाविपये, मनः, मन्दोद्यम शिथिलोयमं, न अबीवि शेषः, ततः तईि, नाव, गमनाय प्रयाणाय, प्रगुणीकुरु सबय [ई] । अद्यापि यावत्, पृष्टतः पृष्ठभागे, शिविरं सैन्यसमूहः, यइति आयाति; यावत् तीरभुवि वीरभूमी, सेनायरा सेनाश्रेष्ठाः, यथासं यथायथं, फस्वराणि उपस्करनिकरम, अवतारयन्ति अपो नयन्ति; याक्त निरन्तराणि निरवकाशनि, निरपच्छिमानीलः, सामन्तानां धनपागा, यानपामाणि पोता, इतस्ततः अत्र तत्र, सञ्चरन्ति प्रचलन्ति; च पुनः, यावर मुक्कालत्सन्निधिः त्यहासरसामीप्यः, आफुलाफुलोऽरक्षवर्गः भविन्यप्रान्तः- करणोऽरक्षाभिहतगपा, पजफुलं राजमन्दिर, परितः सर्वतः, पटमन्दिराणि यनगृहानि, निवेशयति स्थापयति; सावत् अनुपलक्षिता पर फेनाप्यलक्षिता एवं सन्तः, यामः गच्छामः [3] | च पुनः, अस्य प्रत्यक्षं धूयमागस, दिव्यगीवचनः मनोहरगायनन्दस्य, भारम्भर्फ प्रपत, लोकं चन, पत्यामः, यत्र यस्मिन् , फापि स्यापि, नगरे का, नगे या पर्वते वा, सागरोदरसकते या पमुस्मप्यतिनिम्तामयस्थले या, ममूनि तानि, यादिवाणि पादानि, घनन्ति नन्दन्ति, तर नियतं नियितं, कस्यचित् अविज्ञातनाग्नः, महाराजस्य महानुपस, अत्यनुतेन अला. वहेन, या अथवा, लोकत्रयस्यातचरितस भुवनप्रकाशिस्वरिप्रस, संचरेन्द्रस्य पियापरेन्दस, विधासिदि- लाभेन विद्यानोडियाला, पाभपपा, प्रछटपारुएसकलपतरस्य प्रोग- उसमेन, भाट-यसीस, -रामप्र, राजराजरामूदो येन गारास, फन्यारतस्य समारियरमास, स्वयंवरप्रमेण सरममाएम्नेन, या अश्या, शमारिसरपृन्दारकमतिष्ठित मानि.-इन्दादिभिः, मुरादार-गुरश्रेष्ठः, प्रविधि-विया मारमल, देवास, यायाव्यतिफरेण दापासम्नदैन, मपितन्यं नाव योग्यं, हि यत , मापीपसि अन्लो, प्रयोजने उतरे, यत्र तत्र चोत्सये पापारमोत्सरे र, एवंविधा एवा, सरलमिभुपनचमत्कारफारी रामप्र- राम पाटालोरमेनुमाइ, समारम्ना धमाल, सचिन भपति न गयो । मो यापानिः पाया, ·३०० टिप्पन-परागविपतिसंवलिता यानवहंसयुथानाम्, आभरणनिखन इव स्वनिवासवीथिपस्थितानामसुरनगराभिसारिकानातानाम्, अना- रतप्रसृतमुरनमृगझल्लरीकांस्यतालझात्कृतिः, अन्तरान्तरा विसर्पदुच्छ्वलशङ्ककाहलाकोलाहलः, स्कुटप्रसृतट- कारेण वारंवारमारफालितद्विगुणवाहुफलकानामुल्लासितो मट्टानामास्फोटरवेण, सबित्वरस्तुविवृत्तपाठपुरःसरीभि- रितस्ततो विस्तारितस्तारमुच्चरन्तीभिश्चतुरचारणवृन्दजयशब्दपरम्पराभिः, अनेकवेणुवीणारवसहस्रसंवर्धितः, प्लावयन्निवामृतस्रोतसा गगनमार्गमाजगाम तं प्रदेशमतिशयश्रव्यो दिव्यमङ्गलगीतनिनदः [ आ] | श्रुत्वा च तमहमतपूर्वमवधाननिश्चलेन चेतसा परमयोगीव क्षणमात्रमुपजाततत्प्रभवदर्शनाभिलापः प्रेष्य निकटवर्तिनं नरेन्द्रलोकमात्मपरिजनं च पार्श्वविधृतचामरच्छन्नधारादिद्वित्रपरिचारकः, तत्कालमन्तिकस्यमुदधिकूलासन्न- सलिलस्थिरावस्थापितनावमच्छिन्नसंतानमागच्छतस्तस्य गीतध्वनेर्दत्तावधानं ध्याननिश्चलनयनतारकं तारक- मवोचम् [इ ]-'सखे ! किमपि सुन्दरो. गीतनिःप्यन्दः श्रुतिविषयमवतरत्नेप वारंवारमभिनवाम्भोदगर्नोद्गार mewww. टिप्पनकम्-कांस्यताला:-कंसालकानि [आ]। . नष्टा-क्षीणा, निद्रा येषां तादृशानां, वरुणयानहंसयूथानां वरुणः-पश्चिमाशापतिः, तस्य यानभूताः-वाहनभूत ये हंसास्तेषा; यूयाना-राशीनाम् , विरुतसंघात इव निनादसमूह इव, पुनः खनिवासवीथिपस्थितानां निजवासपद्धिप्रयातानाम् , असुरनगराभिसारिकावातानां राक्षसपुरवास्तव्यव्यभिचारिणीगणानाम् , आभरणनिखन इव अलङ्करणझणरकार इवः पुनः अनारंतप्रसृतमुरज मृदङ्न झल्लरीकांस्यतालझात्कृतिः अनारतप्रसता-अविरत- प्रद्धा, मुरज-मृदङ्ग-झल्लरी-कास्यतालानां-तत्तदाख्यवायविशेषाणां, झात्कृतिः-ध्वनिविशेपो यस्मितादृशः; पुनः अन्तराऽन्तरा मध्ये मध्ये, विसर्पदुच्छ्रहलशङ्ख-काहलाकोलाहलः विसर्पन्-प्रसरन्, उच्छृङ्खल:-उचः, शहस्य, फाहलायाः- महाढकायाः, कोलाहल:-ध्वनिर्यस्मिंस्तादृशः; पुनः स्फुटप्रस्तटकारेण स्फुट-स्पष्टं यथा स्यात् तथा, प्रसूतः प्रदः, टधारः-स्वनिविशेषो येन तादृशेन, घारं वारम् अनेकवारम् , आस्फालितद्विगुणवाहुफलकानाम् भास्फालितेन- आहननेन यद्वा आस्फालिते-आहते, द्विगुणे-द्विगुणस्थूले, वाहुफलके-भुजपरिघी येषां यैर्वा तेषां, मल्लानां मल्लपुरुषाणाम् , आस्फोटरवेण भुजारफालनध्वनिना, उल्लासितः उन्नमितः; पुनः चतुरचारणवृन्दजयशब्दपरम्पराभिः चतुरस्य.. निपुणस्य, चारणवृन्दस्य-वन्दिगणस्य, जयशब्दपरम्पराभिः-जयकारश्रेणीभिः, इतस्ततः अन तन, विस्तारितः वर्धितः, फीदशीभिः? सविस्तरस्तुतिवृत्तपाठपुरस्सरीभिः सविस्तरः-विस्तारसहितो यः, स्तुतिपाठ-वृत्तयोः-प्रशंसाचारित्रयोः, पाठ.-कीर्तन, तत्पुरस्सरीभिः-तत्प्रमुखाभिः, पुनः तारम् उच्चैः, उच्चरन्तीमि उद्गच्छन्तीभिः, पुनः अनेकवेणु-वीणा- रवसहस्रसंवर्धितः अनेकेषां वेणूना-वंशमयवाद्याना, वीणाना च रक्सहस्रः सहस्रसंख्याकध्वनिभिः, संवर्धितः विस्तारित ; किं कुर्वन्निव ? अमृतस्रोतसा अमृतप्रवाहेण, गगनमार्गम् आकाशमार्गम् , प्लावयन्निव प्रवाहयन्निवः पुनः कीदृशः ? अतिशयश्रव्यः अत्यन्तश्रवणाः [भा] । अहं परमयोगीव उत्कृष्टयोगीव, अवधाननिश्चलेन ऐकाम्यस्थिरेण, चेतसा, अश्रुतपूर्व पूर्वमश्रुतं, तं निनदं, श्रुत्वा, क्षणमात्रं किञ्चित्कालम् , उपजाततत्प्रभवदर्शनाभिलापः उपजातः-उत्पन्नः, तत्प्रभवस्य-तदुत्पत्तिस्थानस्य, दर्शनाभिलापः-साक्षात्काराभिलापो यस्य तादृशः, निकटवर्तिनं पार्थवर्तिनं, नरेन्द्रलोकं नृपजनम् , आत्मपरिजनं खपरिवार च, प्रेष्य प्रस्थाप्य, पार्श्वविधृतचामरच्छत्रधारादिद्वित्रपरिचारकः पार्थे- 'निकटे, विधृताः-अवस्थापिताः, चामनधारादयः, द्वित्रा:-द्वौ वा त्रयो वा, परिचारकाः-सेवका येन तादृशः, तारकं तदाख्यकर्णधारम्, अवोचम् उक्तवान् , कीदृशम् । तत्कालं तत्क्षणम् , अन्तिकस्थं निकटस्थम्, पुनः उदधिकूला. सन्नसलिलस्थिरावस्थापितनावम् उदधिकूलस्य-समुद्रतटस्य, आसन्ने-निकटे, सलिले-जले, स्थिरं यथा स्यात् तथा, अवस्थापिता-धृता नौर्यन तादृशम् , पुनः अच्छिन्नसन्तानम् अविरतसन्ततिकं यथा स्यात् तथा, आगच्छतः आपततः, तस्य प्रकृतस्य, गीतध्वनेः गानशब्दस्य, तच्छ्रवण इत्यर्थः, दत्तावधानं समाहितहृदय, ध्याननिश्चलनयनतारक ध्यानेन-मन-समाधानेन, निश्चला-स्थिरा, नयनतारका-नेत्रकनीनिका यस्य तादृशम् [इ]। किमवोचमित्याह-सखे! मिन!, किमपि सुन्दरः अनिर्वचनीयमनोहरः, एपः गीतनिःप्यन्दः गीतप्रवाह, गीतनिनाद इति पाठे तु गानधनिः, पारं .

·तिलकमञ्जरी। मैकान्ततो चिनिपातभीरुमंत्रीव यात्राभियोगभङ्गार्थमर्थशाखप्रदर्शितेन वर्मना देशकालसहायवैकल्यादीनि कारणान्यकारणमेव दर्शय, सक्लेशमस्तु यदि वा केशरहितम् , अवश्यमेव तावद् गन्तव्यमवगन्तव्यं च गीत- ध्वनेरस्य तत्त्वम्, अकृतगमनो न तावदधुना प्रयत्नेनापि शक्नोमि चेतसः कुतूहलतरलितस्य लगभङ्ग कर्तु, कृत्वापि कृच्छ्रेणावासमुपगतः प्रत्यप्रेण पश्चात्तापहुतभुजा दन्दह्यमानदेहो दिवसमपि न स्वस्थचित्तः स्थास्यामि, प्राप्तनिजभूमेरपि समुद्रवा यसरेयु स्मरणमस्योपजायमानं न मे कारणमनणीयसो रणरणकस न भविष्यति [ल]। एवं च स्थिते छेशोऽपि वरमल्पकालमनुभूतः शरीरेण स्तोको न जीवितावधिर्मनसा महान् शोकः, यदि च निमित्तशास्त्रं प्रमाणं ततः सोऽपि गच्छतामस्माकमिह नास्ति, सर्वत्र निरपाया प्रमोदहेतुश्च यात्रेयमिति भावय स्वयं तत्त्वदृष्ट्या, नहि सन्निकटायामापदि दुरुपपादायां च कल्याणसंपदि कदाचिदी- दृशी निरातङ्कता त्वरा च चित्तवृत्तेर्भवति, वदलमपायशङ्ख्या, कुरु स्थिरमस्थान एव भङ्गुरीभूतं घेतः, चिन्तय प्रस्थानकालोचितं सकलमात्मीयकल्पम् , अर्पय तमस्तिरोहितवस्तुसाक्षात्करणाय रजनीसमयक्षेप- णीयमीक्षणयोरञ्जनम् , नियोजयाऽन्ययानपात्रिकासत्तिनिरपेक्षा सहायपक्षे युगायतं निजमेव भुजयुगलम्, अध्य- , तवापि, अभिलापः तदन्वेपणैपणा, वर्तत इति शेषः, तत् तहि, विलम्बिनु तदन्येषगे विलम्ब कर्तुम् , मलं व्यर्थम् , उत्तिष्ठ, गमननिष्टः प्रयाणपरः, भव। मन्त्रीव विनिपातभीसा अनर्थागमभयान्वितः सन् , यात्राभियोगमन्नार्थ प्रयाणोयम- विलोपार्थम् , अर्थशास्त्रप्रदर्शितेन नीतिशास्त्रप्रदर्शिवेन, वमना मार्गेग, देशकालसहायवैकल्यादीनि कारणानि. समुचितदेशकालाभावादिप्रयाणप्रतिबन्धहेतून, अकारणमेव अहेतुकमेव, एकान्ततः नियमेन, न दर्शय ब्रूहि । यदि । सक्लेशं क्लेशपूर्वकम् , या अथवा, क्लेशरहितं विनैव क्लेयम्, अस्तु गमनं भवतु, अवश्यं तावत् प्रथम, गन्तव्यं तन प्रस्थातव्यम् , च पुनः अस्य धूयमाणस्य, गीवध्यनेः गानशब्दस्य, तत्त्वं यायातम्यम् , अवगन्तव्य निश्वेतव्यम् । अझत. गमनः भविहिततदन्वेषणार्थप्रयाणः, प्रयतेनापि महता यनेनापि, कुतूहलतरलितस्य तदारमुक्याकुलितस, चेतसः हृदयस्य, त्यराभङ्गम् औत्सुक्यशान्तिम् , तापदिति वाक्यालकारे, अधुना इदानीं, कर्नु न, शमोमि पारयामि; कृच्छ्रेण सेशेन, छत्यापि कथञ्चन तद्भवं विधायापि, आवासं निजनिवासस्थानम् , उपगत: उपस्थितः सन्, प्रत्यग्रेण अभिनवेन, पश्चात्तापहुतभुजा यथावत् तदकरगजन्यानुतापवदिना, दन्दह्यमानदेदः जाज्वल्यमानशरीरः, दिवसमपि दिनमेकमपि, सस्थचिचः प्रकृतिस्थमनाः, न स्थास्यामि वर्तिष्ये । प्राप्तनिजभूमेरपि उपगतखराजधानीकस्यापि, मे मम, समुद्रयायिसरेषु समुद्रयानासान्तवर्तनावगरे), अस्य गानभनेः, मरणम् , उपजायमानं प्रपर्वमानं सत्, भनणीयसः अत्यधिकस्य, रणरणकस्य उद्वेगस्य, कारण, न भविष्यति भविष्यत्येवेलपः [ल] पर्व स्थिते च ईशस्थिती तु, शरीरेण अल्पकालं किचित् कालम्, अनुभूतः उपभुक्तः, स्तोका अन्यः, लेशोऽपि दुःखमपि, वरम् इंपरिप्रयम्, किन्तु मनसा अन्तःकरणेन, अनुभूत इति शेषः, जीवितापधिः जीवनपर्यन्तः, शोकः पचातापः, न वर इति शेषः । यदि च निमिचशारखं शनवार्य प्रमाणम्, यता तर्हि, सोऽपि देशोऽपि, सह अस्मिन् मार्गे, गन्छता प्रदिठमानानाम् , अस्माकं, नास्ति न सम्भवति, सर्वत्र सलिन मागे, निरपाया लेयरहिता, प्रत्युत प्रमोदहेतुय शुभजनिता च, इयं यात्रा, भवेदिति शेषः, इवि स तत्वरया यथापिया, भावय आलोचय, हि यतः, आपदि विपयो, सन्निरुपायां प्रत्यायनायो, च पुनः, कल्याणसम्पदि शुभसम्पत्ती, दुरपपादायां दरवापायां विप्रकृष्टायामिति यान, कदाचित् कदापि, चित्तवृचः मनोने, इंदशी. एवं विधा, निरातकता अपायसवान्यता, च पुनः, त्वरा तदनुसन्धानार्थप्रयानादरसा, न भवति सम्भाति, तत् तमा- देतोः, अपायल्या भातिसंशयेन, यलं म्यधम् । भस्थान एव अनवसर एष, भारीभूतम् आया ग़म्भ्रान्त, चेतः भन्याकरण, स्थिरीकुरु सारथ्यमागस । प्रस्थानकालोचितं प्रयागारमोचित यया स्वार वया, सफलं यांमपि, यात्मीयकरणम् माननः कम्पपिषिः, चिन्तप अपहि, पुनः वमस्तिरोहितपस्तुसाप्ताकर- णाय निधान्यापिलोकना, रजनीसमयक्षेपपीयं रात्रियोजनीयम्, धनयो:-नत्रयोः, अभनं-रसारक दम्मम् , अपंय लाय; अन्ययानपात्रिकासचिनिरपेक्षा अन्योतालासरशारहितः गन्, सहायपो पहार- ·३०२ दिप्पनक-परागविवृतिसंवलिवा इति त्रुवाणे मयि क्षणमधोमुखः स तूष्णी स्थित्वा जगाद--'युवराज! गम्यते न कश्चिदपि दोपः, दृश्यते च कौतुकमिदम्, किं तु सर्वत एव दुर्गः पर्वतस्यास्य पर्यन्तेपु वोयराशिर्न शक्यते महान्तं यन्नमन्तरेण यानपात्रिकैरवगाहयितुम् अत्र हि महाप्रमाणाः संचरन्ति जलचराः, पदे पदे प्रकृतिदुस्तराः प्रवहणानां निवर्वयन्ति गतिमावर्ताः, स्थाने स्थाने शिथिलयन्ति यात्रोत्साहमतिशयोदप्रास्तटावाणः []। ईदृशे च निसर्गदुखतारे नीरधावनक्धारिते कर्णधारेषु केनापि निरपाये पथि यथावदविभाव्यमानसमानसमविपम. भागायां विभावर्यामनुक्षणमपेक्षणीयसाहायकवनासन्नवर्तिप्वपरयानपात्रेषु चानमत्यन्तसक्लेशमिति मन्यमानस्य मे मनामन्दायते चित्तम् , अमिलापस्तु न केवलं कुमारस्य ममाप्यस्ति गन्तुम् , यतः-पूर्वमप्येकदाऽस्माभि- रिहावासितैः श्रुतोऽयमासीदन्यैरपि कर्णधारैरनेकशः कथितमत्र ध्वनेरस्य सामान्येन समुत्थानं न तु विशेषतः यतोऽयं प्रववते यो वास्य प्रवर्तक इति कुतोऽपि विशेपोपलब्धिरुपजाता [ ऋ], इत्यभिहिते तेन समधिकोत्पन्नकौतुकः पुनरवोचम्-'सखे! यदि तवाप्यभिलापस्तदुलं विलम्बितुम्, उत्तिष्ठ गमननिष्ठो भव, टिप्पनकम्-यानं गमनम् []। समासनदेशप्रभवः अविनिकटदेशोत्तमः, इति ताल-लयविशेपाणां तालशब्दः करतले करास्फोटे कास्यमयवाद्यभेदे गीतादौ द्विवमानादिकालक्रियामानादी च वर्तते, नृत्यगीतवाद्यानामेकतानता लयः, तद्विशेषाणां-तत्प्रकाराणाम् , व्यक्ततयैव स्फुटतयैव, अवगतं निश्चितम् [3] । मयि, इति अनुपदोकप्रकार, वाणे कथयति सति, संः तारकः, अधोमुखः अवनतवदनः सन् , क्षणं तूष्णीं निःशब्द, स्थित्वा, जगाद उत्तवान्, किमित्याह-युवराज! गम्यते तदनुसन्धानाय प्रस्थीयते, कश्चिदपि कोऽपि, दोपः आलस्यादिः, न विद्यत इति शेषः, च पुनः, इदं वर्तमान, कौतुकं उत्सवः, तावकं तदन्वेपणौत्सुक्य वा, दृश्यते अनुभूयते, किन्तु परन्तु, सर्वत एव सर्वेष्वेव मार्गेषु, दुर्गः दुरवगाहा, अस्य सुवेलाख्यस्य पर्वतस्य, पर्यन्तेषु प्रान्तेषु, विद्यमान इति शेषः, तोयराशिः समुद्रः, यानपात्रिकै पौतिकैरपि, महान्तं प्रचुरे, यत्नम् आयासम्, अन्तरेण विना, अवगाहयितुं प्रवेष्टुं, न शक्यते पार्यते; हि यतः, अत्र अस्मिन् समुद्रे, महाप्रमाणा अतिविस्तृताः, जलचराः जलजन्तवः, सञ्चरन्ति उच्छलन्ति, पुनः पदे पदे स्थाने स्थाने, प्रकृतिदुस्तराः खभावतो दुरविक्रमाः; भावर्ताः जलधमयः, प्रवहणानां पोतानां, गतिं गमनं, निवर्तयन्ति निरुन्धन्तिः पुनः स्थाने स्थाने प्रत्येकस्थाने, अतिशयोग्राः अत्यन्तोन्नताः, तटमावाणः तटस्थप्रस्तराः, यात्रोत्साहं प्रयाणोद्यमं, शिथिलयन्ति मन्दीकुर्वन्ति [क]। ईदृशे एवंविधे, निसर्गदुरवतारे खभावतो दुरवगाहे, नीरधी समुद्रे, कर्णधारेषु कैवर्ताना मध्ये, केनापि, अनवधारिते अनिणांते, निरपाये निरापत्के, पधि मार्गे, यथावत् यथायथम्, अविभाव्यमानसमान- समविपमभागायाम् अविभाव्यमानी- अनवधार्यमाणो, अत एव समानौ-तुल्यौ, समविषमभागौ-समतल-विषमोनतभागी यस्यां तादृश्यों, विभावर्या रात्री, अनुक्षणं प्रतिक्षणम्, अपेक्षणीयसहायकेपु अपेक्षणीयम्-आश्रयणीम् , सहायक- साहाय्य येषां तादृशेषु, अपरयानपात्रेषु अन्यपोतेपु, अनासन्नवर्तिपु अनिकटवर्तिपु सत्सु, यानं प्रयाणम् , अत्यन्त- सक्लेशम् अतिक्लेशमाध्यम् , इति मन्यमानस्य बुध्यमानस्य, मे मम, चित्तं हृदयं, मनाक किश्चित् , मन्दायते शिथि- लायते; गन्तुं प्रस्थातुम्, अभिलापस्तु वान्छा तु, केवलं कुमारस्य भवतः, न न, अपितु ममापि अस्ति वर्तते । यतः यस्माद्धेतोः, एकदा एकसिन् काले, पूर्वमपि, इह अस्मिन् स्थाने, आवासितः निवासितैः, अस्माभिः, अयं प्वनिः, श्रुतः श्रवणगोचरीकृतः, आसीत्, अन्यैरपि वर्तमानकर्णधारव्यतिरिक्तैरपि, कर्णधारैः कैवतैः, अन्न अस्मिन् स्थाने, अस्य प्रकृतस्य, धनेः, सामान्येन अविशेषेण, समुत्थानं समुद्गमः, कथितम् उक्तम् , आसीत्, न तु विशेषतः विशेषेण, . यतः यस्मात् स्थानात् , अयं ध्वनिः, प्रवर्तते प्रादुर्भवति, वा अथवा, अस्य ध्वनेः, यःप्रवर्तकः प्रादुर्भावक इति, कुतोऽपि फसादपि, विशेपोपलब्धिः विशेषपरिचयः, उपजाता अभूत् []। इति इत्थं, तेन तारकेण, अभिहिते उक्ने सति, समधिकोत्पन्नकौतुकः उत्पन्नप्रचुरतरौत्सुक्यः सन् , पुनः अघोचम् उत्तवानहम्, क्रिमित्याह-सखे! भो मिन ! यदि . .

·, . तिलकमञ्जरी। ३०५. अथ तेन सा स्वभावधीरेण, सम्यगभ्यस्तयानपात्रप्रचारकर्मणा, यथाविभागमयस्थितैः स्थैर्यवद्भिरन्ति- कस्थसकलखोपकरगरमूढबुद्धिभिर्विधुरेषु पञ्चपैः कर्णधाररात्मनः सहायीकृतैरनुगम्यमानेन, सर्वतो दत्त- सप्रयत्नदृष्टिना रक्षता निपुणमद्रितटसंघट्टम्, अनुवेलमीक्षमाणेन सुश्लिष्टबन्धानपि फलकसन्धीन , निरुन्धता तूर्णमूर्णासिक्थकेन सूक्ष्ममपि विवरेभ्यः क्षरत्तोयमनुक्षणम्, अनिलसंक्षोभेपु नूतनाः संयोजयता रज्जूः; अजर्जरस्यापि वारं वारमापादयता सितपटस्य पाटवम् [ ओ]; 'इतश्चङ्गम्यते मकरचक्रम् , इतः परिक्रामति ननिकरः, इतः सरति शिशुमारश्रेणिः, इतः प्रसर्पति सर्पपलिः, उत्सर्पयत दीपिकाः, प्रकाशयत सर्वतो मार्गम् , अपसारयत निकटचारिणो दूरं दुष्टजलचरान ; अयमनुप्रस्थमचलस्य चटुलयेजितलाङ्गुलवल्लिराईवल्लूरशङ्ख्या रक्तांशुकपताकासु पातितदृष्टिरुत्पित्सुरिव चेष्टते सिंहमकर:, किरत रहंसाभिमुखमस्य पयसि ज्वलन्तीरमितलच्छटाः; इदमकस्मादस्मदवलोकनक्षुमितमुत्रस्त- " . - टिप्पनकम्-पञ्चपैः पञ्चपदप्रमाणैः । सिक्थकं दमनम् । क्षरत् प्रविशत् [ओ]] प्रसर्पता-प्रसरता, उदाना-उद्धतेन, हर्पण, उत्यापितः-जागरितः सन् , किञ्चित् ईपन, सशेपनिद्र इव भवशिष्टनित्र इव, जृम्भितुं जुम्मा मुखविकासरूपा मोक्तुम् , अन्यत्र विकसितुं, प्रारभत प्रावर्तत [ऐ]। अथ अनन्तरे, सा नौः, तेन तारकेग, नीयमाना उह्यमाना सती, वत्पनैव अत्यम्पेनैव, समयेन, दुई जगाम गत. वतीत्यप्रेणान्वेति; कीदृशेन तेन! स्वभावधीरेण प्राकृतिरुधैर्यशालिना; पुनः सम्यगभ्यस्तयानपात्रमचारकर्मया सम्यक्-सुपु यथा स्यात् तथा, अभ्यस्तम्-अनुशीलितं, यानपात्रस्य-पोतस्स, प्रचाररूप-संचालनरूपं, कर्मकार्य येन तादृशेन; पुनः यथाविभागं यथास्थानम् , अवस्थितैः उपविष्टैः, पुनः स्थैर्यवद्भिः स्थिरैः, पुनः अन्तिकस्यसकलसोश्करणः अन्तिमस्थ-पावर्ति, सकलं समग्रं, स्वस्थ उपकरणं येषां तादृशः, पुनः विधुरेयु आपत्सु, अमूढवुद्धिभिः अविवेक- शून्यहृदयः, पुनः भात्मनः खस्य, सहायीरुतैः सहकारिता नीतः, पञ्चपैः परभिः पनिर्वा, कर्णधारी नाविकः, अनुगम्यमानेन अनुनियमाणेन; पुनः सर्वतः परितः, दचसमयताइष्टिना न्यापारितसावधानदृष्टि केन; पुनः अनुवेलं प्रतितटम् , अद्रितटसंघट्ट पर्यते रदेशसंघर्षम् , निपुणं-सम्यक्, रक्षता तादृशमषानं परिहारयता; पुनः सुम्लियन्धा- नपि दृढवधानपि, फल कसन्धीन नौकाघटककाष्ठपरिकासन्धिस्थानानि, क्षमाणेन अयोकमानेनः पुनः विवरेभ्यः नौकारिदेभ्यः, क्षरत् प्रविधत, सूक्ष्ममपि स्वल्पमपि, तोयं जलम् , ऊर्णासिक्थकेन ऊर्गातन्तु मिश्रितमधूत्यष्टेन, तूर्ण सत्वर, नियता वारयता; पुनः अनिलसंक्षोमेषु पदनोद्वेलनेषु सत्सु, अनुक्षणं प्रतिक्ष, नूतनाः नवीनाः, संयोजयता संघटयता, पुनः अजर्जरस्यापि अशीणस्यापि, सितपटस्य नौ कोपरिसंघटिनश्वेतवनस, वारं पारम् अनेर- वारम्, पाटवम् उत्सर्पणसौष्ठपम् , आपादयता सम्पादयता [भो]। पुनः अयसरेषु यथायसरम्, इत्यादि एपमादिकं, यथाक्रम, साध्वसकर भयनन, च पुनः, कर्तव्योपदेशपरं कर्तव्यावेदनपरे, च पुनः, समार्थनं प्रार्थनापरे, च पुनः, सपरिहासं परिहासाहित, जल्पता व्ययता, इलाममं विशे- पनम् । किमारीत्याह-इतः अस्मिन् स्थाने, मफरचक्रं मरजावीयजलजन्नुगना, चम्यते पुनः पुनरतिशयेन योच्छलति, पुनः इतः भलिन स्थाने, नफनिकः नागातीयजलबन्नुगमः, परिफामति यति, पुनः तः अस्मिन् प्रदेश, शिशुमारथेगिः शिशुभारजातीयजलजन्तुसन्ततिः, सरति गच्छति, पुनः इतः भास्थाने, सर्पपङ्किः नठीयसपं. समूह, प्रसपंति प्रचति, दीपिका रीगन्, उत्सर्पयत उत्थापयत, पुनः मार्ग सर्वतः परिन, प्रकाशयत उदा. एयत, पुनः निकटचारिणःनिस्टगामिनः, दुष्टजलचरान हिंसमजलमग्न, रम, अपसारयत अपनयत । पुन: अचलस्य पर्वतर, भनुप्रस्थं प्रस्था-परंतस्य यासयोग्यभूमिः, अन्य प्रस्थ ग्रीले अनुप्रस्थन्, चटुलयेल्लितलालयलिः -समय पालन तथा, परिता-उच्छबिना, नारकला-गुच्छा, यहा- येन 13., अयं सिंहमारा सिंहस्पोमा, भाववाल्या मानारा, रकांशुरूपतामा रानिर्मिवरदायग, वचः धित- रः सन्, उरिपत्सुरिय उत्ततितममम, घटते पेटो रो, रहसा गेन, अस्य निदस्य, अभिमुखं सम्मु पयसि २२ar ·टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता वसितस्य ते गोष्पदमटश्यमानपारः सफलोऽप्यकूपारः, किं पुनश्चक्षुसरिच्छेद्यमहिमा तदेकदेशः [ल] इति झुवाणे मयि क्षणं स दोलायमानचित्तः स्थित्वा पुनरवादीत्-'कुमार! भ्रक्षेपमात्रब्यापारपीये मयि किमियता वचनविस्तरेण ?, यद्यवश्यमेव गन्तव्यमिति निश्चयस्तन्न कश्चिदपि ते कौतुकप्रतिपन्थी, प्रस्थीयता- मभ्युदयाय, सज्ञोऽयमाजन्मनः परिपोपितः सर्वेष्वन्यराजकार्येप्वनुपयुक्त एतावमात्रप्रयोजनः प्रेप्यजनः श्त्यभिधाय प्रणतेन मूधी बद्धा नमस्काराञ्जलिमुदन्यते तत्क्षणोपनताभितशकुनप्रगुणितमनोवृत्तिः प्रयतवामास गमनायासदोलायमानध्वजध्वनितकिङ्किणीनिवद्धोदुरविरावां नायम् , प्रावयच्च प्राचेवसेन मसणमस्णमनु- सूततूर्य निखनो दिक्पथेन [] अस्थितायां च तस्यां सहसैव स्पन्दिताधरपुटमचिरभाविनमानन्दमिव मे निवेदयामास दक्षिणं चक्षुः, आश्चर्यदर्शनत्वरयेय सर्वतो विमाव्यमानरम्यरोमोद्भेदमश्वमिव जात्यमनिमित्त- मेवारुरोह हर्पप्रकर्षमन्तयत्मा, हृदयप्रसर्पदुद्दामहर्षोत्यापितश्च किश्चित् सशेपनिद्र इव प्रारभव जृम्भितु- मायताध्यपरिश्चनप्रसुप्तो गमनोत्साहः [ऐ]। टिप्पनकम्-प्राचेतसेन वारुणेन । मसृणमसूर्ण मन्दं मन्दम् [५] । सशेपनिद्र इव जृम्भितुं जृम्भा मोक्तम्, अन्यत्र विकसितुम् [2]। पदे, युगायतं वृषस्कन्धारोप्यशकटाम्पदण्डवीर्घ, निजं सकीयं, भुजयुगलमेव बाहुद्यमेव, नियोजय जलचरावर्ततट- प्रावादिगमनप्रतिबन्धकापनयनाय स्थापय, अध्यवासितस्य गमनोद्युतस्य, ते तव, अदृश्यमानपारः अलक्ष्यमाणचरमा- वधिः, सकलोऽपि समप्रोऽपि, अपारः सागरः, गोप्पदं गोपदप्रमाणः, तर्हि चक्षुःपरिच्छेद्यमहिमा चक्षुपैव प्रमेय- महत्ताकः, तदेकदेशः सागरैकावयवः, किं पुनः तस्य गोष्पदत्वं किमुतेत्यर्थः [ल.]। मयि, इति इत्य, बुवाणे कथयति सति, स: तारकः, क्षणं क्षणपर्यन्तं, दोलायमानचित्तः गमनागमनानवधारणान्धहदयः सन् , स्थित्वा मौनमास्थाय, पुनः, अवादीत् उकवान्, किमित्याह-कुमार !, धूक्षेपमात्रव्यापारणीये भ्रूक्षेपात्सकसंकेतमात्रप्रवर्तनीये, मयि, इयता एतावता, वचनविस्तरेण वागाडम्वरेण, किं प्रयोजनमिति शेषः, न किमपीत्यर्थः, यदि अवश्यमेव, किं गन्तव्य प्रस्थातव्यमिति निश्चयः, अस्तीति शेषः, तत् तर्हि, ते तव, कश्चिदपि कोऽपि, कौतुकप्रतिपन्थी गमनाभिलापप्रति- बन्धी, न, वर्तत इति शेषः, अभ्युदयाय मजलाय, प्रस्थीयतां गन्तुमारभ्यताम् , आ जन्मनः जन्मारभ्य, परिपोपितः प्रतिपालितः, सर्वेपु समस्खेपु, अन्यराजकार्येषु राजोचितकार्यान्तरेषु, अनुपयुक्तः अकृतोपयोगः, किन्तु एतावन्मात्र- प्रयोजनः एतत्कार्यमानोपयोगी, अयं प्रेष्यजनः मृत्यजनः, सजः प्रस्थानाय सन्नद्धः, अस्तीति शेषः । इत्यभिधाय इत्युक्त्वा, प्रणतेन भवनवेन, मूर्धा मस्तकेन, उन्वते समुद्राय, नमस्काराअलि नमस्कारात्मकरसम्पुटं, यद्धा विपर- 'चप्य, तत्क्षणोपनताभिप्रेतशकुनमगुणितमनोवृत्तिः तत्क्षणोपनतैः-तत्कालोपस्थितैः, अभिप्रेतशनैः-अभिमतशुभ- सूचकवस्तुभिः, प्रगुणितमनोवृत्तिः-प्रवर्तितचित्तवृत्तिः सन् , गमनायासदोलायमानध्वजध्वनितकिङ्किणीनियद्धोद्धर- विरायां गमनायासेन-गमनवेगेन, दोलायमाने-व्याधूयमाने, ध्वजे-पताकायां, ध्वनिताभिः-ध्वनि कुर्वन्तीभिः, किङ्कि- णीभि:-क्षुद्रपण्टिकाभिः, निबद्धाः-कृताः, उद्धरा:-उच्चाः, विरावा:-धनयो यस्यां तादृशीं, नावं प्रवर्तयामास प्रेरयामास; च पुनः, प्राचेतसेन वरुणखामिकेन, पश्चिमेनेत्यर्थः, दिक्पथेन दिङ्मार्गेण, अनुसृततूर्यनिखनः अनुसृतः तूर्यस्य- वाद्यविशेषस्य, निखनः-निनादो येन तादृशः, मस्णमलणं मन्द मन्दं यथा स्यात् तथा, प्रावर्तयत् प्रेरितवान् , नावमिति शेषः [५]1 च पुनः, तस्यां नावि, प्रस्थितायां गन्तुं प्रात्तायां सत्याम् , सहसैव अकस्मादेव, मे मम, स्पन्दिताधरपुटं किञ्चिचलितपुटाकराधराधोभाग, दक्षिणं चक्षुः, अचिरभाविनं शीघ्रभाविनम् , आनन्दं शुभं, निवेद. यामास इव सूचयामास इवे.त्युत्प्रेक्षा । पुनः आश्चर्यदर्शनत्वरयेव आश्चर्यावलोकनोत्सुक्येनेव, सर्वतः परितः, विमा व्यमानरम्यरामोद्भेदं विभाव्यमानः-लक्ष्यमाणः, रम्यः-मनोहरः, रोमोद्भेदः-रोमाञ्चो यसिंवादृशं, जात्यं प्रशस्वम्, अधमिवेत्युत्प्रेक्षा, अन्तरात्मा अन्तःकरणं, हर्षप्रकर्ष हपोत्कर्षम्, अनिमित्तमेव अफसादेव, आरुरोह आरक्षत् । च पुनः, यताध्वपरिथमप्रसुप्तः आयतेन-दीपेग, अवना-मार्गेण, मार्गगमनेनेति यावत् , यः परिश्रमः-खेदः, वेन प्रसुप्तः-प्रशयितः, गमनोत्साहः गानध्वनिगवेषणार्थप्रयागोत्साह, हृदयप्रसर्पदुद्दामहोत्थापितः हृदये-अन्तःकरणे, , ·तिलकमलरी। . रुद्गमनशंसी सागरोद्देशः, वटमिव पुरस्तरङ्गैरुसलद्भिरुद्भाव्यते कुस्त वंशक्षेपमन्तर्वारि, दुर्वात इस दृश्यते मुकुलयत सितपटरजुजालम्, अग्रतो विसारिमत्स्य इव वहति लम्बयत नांगरानविलम्बित [] मित्राणि । मन्दोऽतिमानं मरुत्, प्रलम्वैर्याहुभिर्वाहयत सत्वरमरित्राणि, मकरक! मनागुञ्चय मार्गतट- रहश्चन्दनतरोरस्य तिरश्चीमुपरिशासाम् , मूर्स! किमधोमुसं स्थितोऽसि मुधा, वधान हस्त एनं मण्डूकमस्तक- मणिम् , अवश्यं न दश्यसे दन्दशकः, सकुलक! विधेहि वेदोद्धारिणः शकुलस्य केलिम्, उद्धर रक्ततैल- पङ्कमममूलामिमां नायम्, अधीर' माऽवधीरय मद्वचः, विचर निराकुलो, नकसयाऽखितलोचनस्य स्थलं ते सकलमम्बुधिजलं, शम्बूक वाढं प्रचलायसे, न चेतयसि माहेणापि गृह्यमाणचरणः, चेतसि कृतं चैलक्ष्येण, क्षालय क्षारेण सामुद्रेण वारिणा वारं घारमास्वं, यास्यवि द्रागेव निद्रा सहेक्षणाभ्या क्षयं, राजिलक! तर्जितोऽपि नोपरमसि, प्रगुणयायिनीमपि नापमागस्ती गति प्रायसि, अस्ति कच्चिन्न ते दिडमोदः ? यादा- हवामप्यहृदय! न जानास्युत्तराशापर्वनीम्, प्रवर्तस्व दृष्ट्वा दृष्ट्वा सप्तर्पिमण्डलम्' [] . टिप्पनकम्-क्षेपीयः क्षिप्रवरम् [अ] । अध्वं च अर्ध ग्रुत्पाटयन् (१ उदञ्चय अर्ध्वमुत्पाटय) [अ]। . निपीत -तिरोभावित , कल्लोलस्य-महातरजस्य, कालिमा-कृष्णता यस्मितादृश , अत एव अनिलं पवनं, पानुम् , उद्यतस्य कृतोद्योगस्य, कस्यचित् अविज्ञातनामकस्य, महाहे. महासर्पस्य, उन्नमनशंसी उत्सर्पगावेदक , अय सागरोदेशः सागरान्तर्गतोमतदेश , क्षेपीयः अतिशीघ्रम् , लक्यताम् अतिकन्यताम् , य सागरोदेश , पुरः अग्रे, उल्ललद्भिः उच्छलद्भिः, तर है, तटमिय दीरमिव, उन्नाव्यते प्रत्याय्यते, अत एव जन्तारि जलमध्ये, वंशक्षेपं मानवे गतिरोधनादिकृते वा वशप्रक्षेपण, कुरुत, पुन दुर्वात इय उद्तपवन इव, दृश्यते, अत एव सितपटरजुजाल सितपटाना-वेतवस्त्राणा, रजूनां च, जाल-समूह, मुकुलयत सकोचयत, पुन अग्रे विसारिमत्स्य इव विसार. जातीयमत्स्यविशेष इव, वहति सन्दते, अत एव नागरान् लाइरापि, अविलमितं सत्वर, लम्बयत नमयत [अ]। पुनः मिपाणि ! भो सखाय 1, मरुत् पयन , अतिमाघम् अलन्त, मन्दः अनुद्धत , अस्वीति शेष , अत. प्रलम्वैः सीधः, याहुभिः भुजै , मरित्राणि नौमधारण काठानि, याहयत चालयत । पुन मरुरक! तसशक!, मार्गतटरहः मार्गप्रान्तप्ररूतस्य, यद्वा मार्गभूततटप्ररूढस्य, अस्य पुरोवर्तिन , चन्दनतरोः चन्दनरक्षस्य, तिरश्ची कुटिगम्, उपरि- शासाम् ऊर्यशाखां, मनान किधित्, उदञ्चय उन्नय, मूर्स' भा निष्पक्ष , मुधा व्यर्थम् , अधोमुखम् अवनतमुख यथा स्यात् तथा, किम् ? किमर्थम् , स्थितः उपविष्ट , असि वर्तसे, एनम् इम, मण्डूकमस्तामणि माइम्य-मास्य, मस्तक यो मणि -रने, ते हस्ते यधान गृहाग, दन्दाकै. सौ , अवश्य निक्षित, न दश्यसे तन्महिना न दक्ष्यस। सकुलक! तसमका, रकतेलपङ्कमामूला रक-रसवर्ण संघरखरूप वा, या तैले तन्मये, ४-उर्दम, ममं मा यस्या- वाशी, नायम् , उद्धर तसादुमय, वेदोद्धारिण. प्रलयायाधे चेदान उदृतवत , शकुलस्य मत्स्यशपस, कैलि लाय, विधेहि कुरु, अधीर धान्य!, मच. मदाप, मा अवधीरय तिरस्का, निराफुलः म्यस्थ सन्, विचर यमु. मार्गे विहर, नमाचसया नझाल्पालचरमजपा, अजितलोचनस्य आदितनयनस, ते तप, सफल सममम्, अम्बुधि- जलं गमुद्रजल, स्थल स्थलनुल्यम्, अस्वाति शर । पुन. शम्बूक! तन्ना, यादम् असन्त, प्रचलायसे पूराउ, प्रादेणापि तमक्याम्हनजलचरेण पि, गृहमाणचरणः असम्यमा तपादोऽपि, न चेतयसेन अवपास, चेतसि मनाय, पलस्येण, विपादन, ठत व्यय, क्षारेण धाररमान्विदेन, सामुद्रेण समुद्रसम्बन्धना, धारिणा अख्न, पारवारम् अनसारम, भास्स मुर, मुरामटरमिति याय, क्षालय निर, दागेवीप्रमेन, क्षणाच्या नमाम्ला, सह, निदा, क्षयं नार, पास्यति प्रारूति। पुन पजिलक! रस, तर्वितोऽपि भरिमापि, न उपरमसिनावंत, प्रगुपयायिर्नामपि अनुगामिनीमपि नाम्, आगस्तीम् भारतसम्बन्धिनी, दशिनालान गस्त, गति मार्ग, प्रायसि पमति, से दर, फयित् प्रेपि, दिमोहः दिएप्रभ , न! सामिलापतमानाय स्वं प्रने 'पिएचय स्तमान गान ·टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता - कलभसंवरणविहस्तयूथपं तीरशायि जलहस्तियूथमप्रपथेन पाथोनिधिमवतिनीति, त्वरितमुत्सारयत युगपदा- हितेन हस्ततालशब्देन .दूरम् , असौ रसातलात् सद्य एपोन्मनो वनाग्निधूनिकामपीकल्मापपक्षसपुटैः शिखरिभिरधिष्ठितपृष्ठभागो मठ इव सपारापतः सचावि कमठो, मा प्रतिध्वमभिमुसमेव निकपा प्रस्थितो नेष्यत्यपथेन नावम् [औ]; असावपि विदारितगिरिफन्दरामरतुण्ढो मानदण्ड इव सागरस्य प्रासीकृताकन्द- जलकरिजटालवदनर्यालमत्स्यैरनुसृताभिर्मत्सीभिरनुगम्यमानो मृगयते निजप्रासोचित सत्त्वं सत्वरमितस्ततः स्तिमितया गत्या तिमिङ्गिलो, मा विधत्त कलरल, यातु निभृतमेन, विकृत एप महतेऽनाय, वश्यतामय- मविचटुलवीचिवेगाकृष्टैर्ऋमद्भिरन्त कुलालचक्रक्रमेण रिक्तोदरलघुभिररित्रैरादितो द्वारमिय रसातलस्य वामतः समीपवर्ती शीघ्रमावर्तो, लङ्घयतामयमपि क्षेपीयः क्षयसमयसन्ध्यानुरञ्जिताम्बरेकदेशविडम्वी दक्षिणतः प्रतिक्षणमुदश्चता फणचकालरत्नरागपटलेन क्रमनिपीतकल्लोलकालिमा पातुमनिलमुद्यतस्य कस्यचिन्महाहे- टिप्पनकम्-वलूर-मासम् । विदस्त -प्याकुल । कल्माए -कपुर । निकपा समीपम् [औ]। जले, ज्वलन्ती उद्दीप्यमाना , अग्नितैलच्छटा. सामितलधारा , किरत क्षिपत । पुन अकस्मात् अतर्कितम् अस्स- दवलोकनभुभितम् अस्मदवलोकनेन-अस्मद्दर्शनेन, धुभित सम्भ्रान्तम् , पुन उन्नस्तकलभसंवरणविहस्तयूथपम् उन्नस्ताना-विभीतानाभयाद्भ्रान्तानामिति यावत् , कठभाना--हम्तिशावकाना, सवरणेन-सघटनेन, विहस्त -व्याहत ,यूथप - यूथाधिपहस्ती यस्सिंस्तादृश, तीरशायि तटसुप्तम् , इद जलहस्तियूथ, पाथोनिधि समुद्रम् , अवतितीर्पति अवतरीतुम्- अवगाहितुम् इच्छति, युगपदाहितेन एककालावच्छेदेनोत्पादितेन, हस्ततालशब्देन प्रस्तहस्ततलध्वनिना, त्वरित शीघ्र, दूरम् , उत्सारयत अपनयत, हस्तियूथमिति शेष । पुन रसातलात् पातालात् सद्य एव तत्क्षणमेव, उन्मन्न ऊर्ध्व मागत , पुन बजाग्निधूनिकामपीकल्मापपक्षसम्पुढे. वज्राग्निना-इन्द्रोत्क्षिप्तवत्रेण, धूमिकाणा-शिंशपाक्षाणा, या मपी-कनल, तेन कल्माप-चित्र श्यामल वा, पक्षसम्पुट येषां तै , शिखरिभि. पर्वते , अधिष्टितपृष्ठभाग आक्रान्त- पृष्ठप्रदेश , असौ कमठ कच्छप, सञ्चरति उद्गच्छति, क इव सपारापतः पारापतै -कपोते , अधिष्ठित , मठ इव देवालय इव, मा प्रतिष्ठध्वं प्रयात, अभिमुखमेव सम्मुखमेव, निकया समीप, प्रस्थित. कृतप्रयाग , अपथेन कुमार्गेण, नाव, नेष्यति गमयिष्यति, असाविति शेष [औ] । पुन विदारितगिरिकन्दराकारतुण्ड. विदारित- विकासित, गिरिकन्दरामारं-पर्वतगुहाकार, तुण्ड-मुख येन तादृश , पुन मानदण्ड इव परिच्छदकदण्ड इव, सागरस्य समुद्रस्य, पुन मत्सीभि. मत्स्यस्त्रीभि , अनुगम्यमान अनुत्रियमाण , कीदृशीमि ' ग्रासीकताक्रन्दजलकरिजटाल- वदनै ग्रामीकृत -कवलित , आक्र दद्भि-सशब्द रुददि , जलकरिभि -जलहस्तिभि., जटाल-व्याप्त, वदन येषा तादृशै वालमत्स्यै. शैशवावस्थमत्स्यै, अनुसृताभि अनुगताभि , असावपि, तिमिड्रिल शतयोजनविस्तृतमत्स्यविशेष , स्तिमितया स्थिरया, गत्या, इतस्तत. अन तन, सत्वर शीघ्र, निजग्रासोचित सभक्षणयोग्य, सत्व जीव मृगयते अविष्यति, कलकल कोलाहल, मा विधत्त कुरुत, महते अधिकाय, अनर्थाय अहिताय, स्याद् इति शेष , विकृत. दुद्यत , एप. अय, निभृत स्थिरमेव यथा स्यात् तथा, यातु गच्छतु । पुन. अतिचटुलवीचिवेगाकृष्ट अविचटुला- अतिचचला, ये वीचय -तरजा , तेपा वगै -आकृष्टै - कृताकर्षणे , कुलालचक्रक्रमेण कुम्भकारचक्रभ्रमिप्रकारेण, अत समुदस्य मध्ये, भ्रमद्भि, रिकोदरलघुमि रिक्त-जलरहित, यद् उदरं मध्यभाग , तेन लघुमि-लपुत्वमापनै , सचालने गतगुरुत्वैरित्यर्थ, अरित्रै नैाचालनकाष्ठे , आवेदित. ज्ञापित , पुन रसातलस्य पावालस्य, द्वार प्रवेश स्थानमिव, वामत वामभागे, समीपवर्ती, अयम् , आवर्त जग्भ्रमि , शीघ्र वन्यता प्रतार्यता वर्ग्यतामिति यावत् । पुन क्षयसमयसन्ध्यानुरजिताम्बरैकदेशविडम्बी क्षयसमये-प्रलयकाले, या सन्ध्या तया अनुरञ्जित-रचीकृतं यदम्ब रम्-आगश, तदेकदेशविडम्बी-तदेकदेशानुकारी, पुन दक्षिणत. दक्षिणभागत , प्रतिक्षण प्रतिपलम् , उदश्चता उद्गच्छता, फणचक्रवालरतरागपटलेन फगमण्डलस्थरत्नसम्वविरक्तिमसमूहन, कमनिपीतकल्लोलकालिमा क्रमेण . .

·तिलकमञ्जरी। रुद्गमनशंसी सागरोद्देशः, तटमिव पुरस्तर रुसलद्भिरुद्भाव्यते कुस्त वंशक्षेपमन्तर्वारि, दुर्वात इव दृश्यते मुकुलयत सितपटरजुजालम् , अग्रतो विसारिमत्स्य इव वहति लम्बयत नांगरानविलम्वितं [] मित्राणि । मन्दोऽतिमानं मरत्, प्रलम्वै हुभिर्वाहयत सत्वरमरित्राणि, मकरक! मनागुदञ्चय मार्गदट- रहश्चन्दनतरोरस्य तिरश्चीमुपरिशासाम् , मूर्स! किमधोमुसं स्थितोऽसि मुधा, वधान हस्त एनं मण्डूकमस्तक- मणिम् , अवश्यं न दश्यसे दन्दशूकैः; सकुलक! विधेहि वेदोद्धारिणः शकुलस्य केलिम्, उद्धर रक्ततेल- पङ्कमममूलामिमां नायम्, अधीर' माऽधीरय मद्वचः, विचर निराकुलो, नक्रवसयाऽञ्जितलोचनस्य स्थलं ते सकलमम्बुधिजलं, शम्वूक! वाढं प्रचलायसे, न चेतयसि प्राहेणापि गृह्यमाणचरणः, चेतसि कृतं पैलक्ष्येण, क्षालय क्षारेण सामुद्रेण वारिणा वारं वारमास्य, यास्यति द्रागेर निद्रा सहेक्षणाभ्यां क्षयं, सजिलक! तर्जितोऽपि नोपरमसि, प्रगुणयायिनीमपि नावमागस्ती गति प्रायसि, अस्ति कचिन ते दिड्योहः ? यादा- हृतामप्यहृदय ! न जानास्युत्तराशापर्वनीम्, प्रवर्तस्व दृष्ट्वा दृष्ट्वा सप्तर्पिमण्डलम्' [] टिप्पनकम्-क्षेपीय क्षिप्रवरम् [अ] 1 अर्ध्वं च ऊर्ध्व मुत्पाटयन् (? उदञ्चय ऊर्ध्वमुखाटय) [अ]। . . निपीत -तिरोभावित , कलोलस्य-महातरजस्य, कालिमा-कृष्णता यलिस्तादृश , अत एव अनिलं पवन, पातुम् , उद्यतस्य कृतोद्योगस्य, कस्यचित् अविज्ञातनामकस्य, महाहे. महासर्पस्य, उनमनशंसी उत्सर्पणावेदक , अय सागरोदेशः सागरान्तर्गतोमतदेश , क्षेपीयः अतिशीघ्रम् , लङ्ग्यताम् अतिक्रम्यताम् , य सागरोदेश , पुरः भने, उल्ललगिः उच्छलनि, तर झै , तटमिर वीरमिव, उद्भाव्यते प्रयाय्यते, अत एव अन्तरि जलमध्ये, वंशक्षेपं मानकते गतिरोधनादिकृते वा वशप्रक्षेपण, कुरत, पुन दुर्वात हच उद्धतपवन इव, दृश्यते, अत एव सितपटरबुजाल सितपटाना-वेतवस्त्राणा, रजना च, जाल-समूह, मुकुलयत सकोचयत, पुन. अग्रे विसारिमत्स्य इव विसारि. जातीयमत्स्यविशेष इव, वहति सन्दते, अत एव नागरान् लाइराणि, अपिलस्थितं सतर, लम्बयत नमयत [अ]। पुनः मित्राणि! भो सखाय 1, मरुत् पवन , अतिमात्रम् अत्यन्त, मन्द. अनुद्धत , अस्वीति शेष , अतः प्रलम्यः दीः, याहुभिः भुजे , अरित्राणि नौसधारणकाष्ठानि, बाहयत चालयत । पुन मकरक ! तसरक!, मार्गतटकहः मार्गप्रान्तप्रवास, यद्वा मार्गभूततटपम्दस्य, अस्य पुरोवर्तिन , चन्दनतरोः चन्दन रक्षस्य, तिरी हिलाम् , उपरि- शाखाम् अभ्यशासा, मनारु विधित्, उदञ्चय उन्नय, मूर्स' भा निशा, मुधा व्यर्थम् , अधोमुग्यम् अवनतमुख यया स्यात् तथा, किम्? किमयम् , स्थितः उपविष्ट , असि वर्वसे, एनम् इम, मण्मस्तामणि महास-मेकम्य, मसक यो मणि-रलं, ते हस्ते यधान रहाग, दन्दर , अवश्य निश्चित, न दश्यसे तमहिना न दस्यसे । सफुलक! तत्सतक!, रकतैलपलमग्नमूलां रक-रकवर्ग संघरसा या, या तेल तलमये, प-कर्दमे, मर्म र यम्या- स्वादशी, नावम् , उधर तसादुमय, वेदोधारिण. प्रध्यायाधे वदान् उदृतवत , शकुलस्य मरस पास, कलि टीग, विधेहि कुरु, अधीर धैरन्या, मचा महार, मा अरधारय तिरस्कल, निराकुलः म्यस्थ छन्, निचर समुद मार्ग विहर, नझयसया नझाल्याठचरमवा, अजितलोचनस्य आदितनयनस्य, ते तव, सकलं मनमन्, अम्बुधि- जलं रामुरबा स्थल स्थलनुत्पम्, भखीति शेर । पुन शम्यूफ! तलसा, यादम् भयन्त, प्रचलायसे पूस, प्राणापि समयसिबलररेगापि, गृहामाणचरणः आरम्पमा समापि, न तयसे न बयान, चेतसि मनत, बेलायेण, विपादन, एतच, क्षारेण धाररमान्पिवेन, सामुद्रेण समसम्पान्पना, पारिता मन, धारवारम् अनरसारम, भारय मुख, मुरामममित यावा, क्षालय जिप, दागेय पीयर, सिपाभ्या नत्राम्लो, गद, निमा, क्षयं निस, यासति प्राति । पुन राजिलक! asst, वनितोऽपि भावपि न उपरमसिना, प्रगुणयापिनीमपि अनुगामिनीमपि नापन्, भागस्तीम् भगतगानी, पशिनाला गया, गतिमा, प्राहयसि गम से प, फपित् येरि, दिमोहः दिगभ, ना सामानार का प्रयास रवाना ·३०८ टिप्पनरु-परागविवृविसवलिता इत्यादि साध्वसकरं च कर्तव्योपदेशपरं प्रार्थनं च सपरिहासं च जल्पताऽपसरेपु, नीयर कचिच्चिरकालसंगलनसान्द्राणि कदाचिदप्यदलितानि यानपाः पाटयन्ती शुरुहरित शैवलपटलानि, सायानिकप्रचारविरहादतिस्फोवतां गौरहरहः फुटता शुक्तिसंपुटानां मुक्ताफलेर्निरन्तरनिचितपु सुखप्रसुप्तानि प्रयोधयन्ती जलमानुपमिथुनानि, कचिद् दूरत एव अगमाणमुखरपक्षिरवाणि संभ्रमोर सविशेषविततदेहायामानि जलनिधिमध्यशायीनि शैलवरुसण्डेषु पिण्डयन्ती भारुण्डाण्डजकुलानि, समयेन दूर जगाम । प्रगुणवातप्रेरिता च व्रजन्ती तातिदीर्थेऽपि वारिधरधनि गान इव मेघलेसा कविचस्साल, प्रदक्षिणीकृत्य च क्रमेण तं क्षितिभ्रमभिमुसीवभूव तस्य तूर्यशब्दप्रभवस्य पर्वतोदेशस्य सोऽपि प्रदेशस्ता दूरादेव दर्शितोर्ध्वध्वजभुजामात्मानमिव सज्ञया दर्शयन्तीमन्तिकागतां विज्ञाय एव तं वाद्यशब्द कदाचित् तारं कदाचिन्मन्दमुनरन्तमच्छिनसंतानमाह्वानशब्दमिव संजहार । वादित्रनिःस्खने सततगमनोद्यमोऽपि पुनराकर्णनाशया तथैव तारकः स्तोतं गत्वा सत्वरमाचक नावम् दिमोह एवेति तात्पर्यम् , अहृदय! हे हृदयशून्य, उदाहृतामपि उकामपि, उत्तराशावर्तनीम् उत्तरदिध्यार्गम् जानासि न परिचिनोपि, सप्तर्पिमण्डलं मरीच्यादिसप्तर्पितारागण, दृष्ट्वा दृष्ट्वा असकृदवलोक्य, प्रवर्तस्य प्रवृत्तिं कुरु[भ पुन कीदृशी सा नौ । शुकहरितर्शवलपटलानि शुरूसदृशहरितवर्गअल्तृणपुञ्जान्, पाटयन्ती उन्मूलय कीदृशानि ? कचित् कुत्रचित् , चिरकालसंगलनसान्द्राणि दीर्घमलजलसम्पातनिविडानि, पुन यानपाने पो कदाचिदपि, अदलितानि अखण्डितानि । पुन कचित् कुत्रचित् प्रदेशे, जलमानुपमिथुनानि जीयमनुष्यदम्पती प्रबोधयन्ती जागरयन्ती, कीदृशानि सैकतेपु सिकतामयम्थलेषु, सुखप्रसुप्तानि सुखेन शयितानि, कीदृशेषु महर प्रसह, स्फुटतां दलता, शुक्तिसम्पुटानां सम्पुटाना सम्पुटितशुक्तीना, मुक्ताफलैः मुकामणिभि निरन्तरनिचित्र निरवकाशव्याप्तेषु, कीदृशै' सायानिकप्रचारविरहात् पोतवणिकप्रचारामात्रात्, अतिस्फीवताम् अत्युज्वल गतैः प्राप्त 1 पुन कचित् कुत्रचित् स्थाने, भारुण्डाण्डजकुलानि भारुण्डाख्यपक्षिविशेषगणान्, शैलतरुखण्डे पार्वतीयक्षपसिषु, पिण्डयन्ती समूहयन्ती, कीदृशानि दूरत एव दूरादेव, श्रूयमाणमुखरपक्षिरवाणि भूयमाण श्रवणगोचरता नीयमाना, मुखरपक्षिणा वाचालपक्षिणा, रवा -शब्दा यैस्वादशानि, पक्षिस्थाने 'पक्ष' इति पाठे धूयमा मुखरा पक्षा येषामित्यर्थ., पुन संभ्रमोत्पतनसविशेषविततदेहायामानि सम्भ्रमेण-अन्त क्षोमेण, यत् उत्पतनम उहयन, वेन सविशेषम्-अत्यन्त, वितत -विस्तृत , देहायाम -शरीरदैर्य येषा तादृशानि, पुन जलनिधिमध्यशायी। समुद्रमध्यशयनशीलानि । च पुन , प्रगुणवातप्रेरिता अनुकूलपवनप्रेरिता, प्रजन्ती गच्छन्ती, सानोरिति शेष, त तस्मिन् , वारिघे. समुद्रस्य, अध्वनि मार्गे, गगने आकाशमार्ग, मेघलेखा इव मेघपङ्किरिव, प्रायश. प्रायेण, कवि नापि स्थाने, न चस्खाल स्खलितवटी, क्रमेण दक्षिणादिमार्गक्रमेण, त क्षितिध्र सुवेलपर्वत, प्रदक्षिणीकृत्य पां भ्रम्य, तूर्यशब्दप्रभवस्य तूर्याख्यवाद्यविशेषप्वनिप्रादुर्भावास्पदस्य, तस्य प्रकृतस्य, पर्वतोद्देशस्य पर्वतरूपोर्ध्वदेशस अभिमुखीवभूव सम्मुखीवभूष, नौरिति शेष [क]। सोऽपि प्रकृतवायशब्दोद्गमस्थानभूतोऽपि, प्रदेशः एकदेश , दूरादेव, दर्शितोर्वध्वजभुजा दर्शित -खागमन संकेतनाय दृष्टिगोचरता गमित , अश्वारूप नौकोपरितनपताकात्मक, भुज -बाहुर्यया तादृशीम् , अत संशया तादृशम तेन, आत्मानमिव खमिव, दर्शयन्ती साक्षात्कारयन्ती, तां नावम्, अन्तिकागतो समीपमागता, विज्ञाय निश्चित्य सद्य एव तत्क्षणमेव, त वाद्यशब्द तूर्याख्यवायम्वनिम्, आदानशब्दमिव आवानात्मकध्वनिमिव, संजहार उपसहतवान्, निवारितवानिति यावत, कीदृशम् । कदाचित् कलिश्चित् क्षणे, तार तीन, कदाचित् मन्दं यथा स्यान तया, उच्चरन्तम् उद्च्छन्तम् , पुनः अच्छिन्नसन्तानम् अविरतघारम् । वादिननिस्सने वाद्यध्वनी, विरते निधरे सति, पुनराकर्णनाशया पुन श्रवणाग्रया, सततगमनोद्यमोऽपि अविरवगमनप्रयत्नोऽपि, तारक. तदाख्यागधार, ·विलकमञ्जरी। ३०९ . उवाच च विगतहपः-'कुमार! विश्रान्त एप तावदत्रैव प्रदेशे मार्गदेशकोऽस्माकमातोयध्वनिः । आज्ञापय किमधुना कर्तव्यम् , किमेवमेव वद्धवेगा पुरस्तादवद्धलक्ष(क्ष्य)मेव प्रवत्रीत इयं नौः, उत पश्चान्निवत्येते, यद्यवश्यमेव पुरः प्रयातव्यं द्रष्टव्यं च कौतुकमिति निश्चयः कुमारस्य, वन्न किञ्चिद् विलम्वेन विचारेण वा कृतेन प्रयोजनम् , अनेनैव पर्वतनितम्वावलम्पिना मार्गेण गम्यते यावत् किमपि दृष्टमथ न किञ्चिद् गतेन दृष्टेन वा कौतुकेन साध्यसिद्धिरिति बुद्धिस्तदलमात्मना वृथैव क्लेशितेन, प्रस्थीयते स्थानादित एव प्रतीपं, गम्यते शिविरम्, आश्वास्यते सर्वतस्त्वदर्शनेन विछवीभूतो भृत्यवान्धवमित्रलोकः, क्रियन्ते प्रस्तुतानि राज्यकार्याणि, कौतुकानि त्यपर्यवसानायामत्र दण्डयाबायामदृश्यपारे भगवत्यकूपारे विचरतो यदृच्छया कुमारस्य पदे पदे सुलभदर्शनानि, किं च तैः, अयमेव हि तावदवधिरद्भुतानां निदर्शनं दर्शनीयानां संकेत- शाला कुतूहलकारिणां युज्यते रत्नकूटशैलः कथमपि प्रसङ्गदृष्टो द्रष्टुमनुग्रहीतुं च सपरिग्रहस्य विविधक्रीडाभिः [ग] । अत्र हि पदे पदे सुन्दरतया सुरलोकस्यापि जनितव्रीडानि क्रीडास्थानानि, स्थाने स्थाने सर्वतकानि वनानि, वने वने विकचरत्नकुसुमस्तवकतारकितानि कल्पतरूखण्डानि, खण्डे खण्डे बहुप्रपञ्चाः काञ्चनलता- तथैव पूर्ववदेव, स्तोकम् अल्पं, गत्वा, नावं, सत्वरं शीघ्रम् , आचकर्ष निवर्तयामास [ख] च पुनः, विगतहपः नष्टइपः सन्, उवाच उपवान्, किमित्याह-कुमार! युवराज, अस्माकं, मार्गदेशका मार्गावेदकः, एपः अयम् , आतोद्यध्वनिः वाद्यविशेषध्वनिः, अत्रैव अस्मिन्नेव, प्रदेशे स्थाने, विश्रान्तः निवृत्तः, अधुना सम्प्रति, कि फर्तव्यं कर्तुमुचितम् , इति आशापय आदिश । एवमेव इत्थमेव, बद्धवेगा जनितवेगा, इयं नौः किम्, अबद्धलक्ष्यमेव अनि- वितगन्तव्यप्रदेशमेव यथा स्यात् तथा, पुरस्तात् अने, प्रचय॑ते प्रेरिप्यते, उत अथवा, पश्चात् निवर्त्यते निवर्वयिष्यते, मयेति शेषः । यदि कुमारस्य भवतः, अवश्यमेव नूनमेव, पुरः अने, प्रस्थातव्यं प्रस्थातुमुचितम् , च पुनः, कौतु- कम् उत्सवः, द्रष्टव्यं द्रष्टुमुचितम् इति , निश्चयः संकल्पः, वर्तत इति शेषः, तत् तर्हि, कृतेन, विलम्वेन कालालयेन, वा अथवा, विचारेण विवेचनेन, न किञ्चिद् अल्पमपि, प्रयोजनं फलम् , किं नु पर्पतनितम्यावलम्बिना पर्वतरटि- भागावलम्बिना, मार्गण, यावत् यावन्तं कालं, किमपि कौतुकमिति शेषः, दृष्टं दृष्टिगोचर, स्यादिति शेषः, तावत् गम्यते प्रस्थीयते, अथ यदि, गतेन गमनेन, वा अथवा, इप्टेन दृग्गोचरीतेन, कौतुकेन उत्सवेन, न साध्यसिद्धिः प्रयोजन- निष्पत्तिः, इति बुद्धिः निश्चयः, स्यादिति शेषः, तत् तर्हि. वृथैव व्यर्थमेव, क्लेशितेन आयासिवेन, मात्मना खेन, अलं व्यर्थ , इत एव असादेव स्थानात् , प्रतीपं पथान्, प्रस्थीयते प्रयाणं फियते, शिविरं सैन्यावासः, गम्यते प्राप्यते, त्यदर्शनेन त्वदर्शनाभावेन, विक्लवीभूतः व्याकुलीभूतः, भृत्य-यान्धव-मित्रलोफा सेवकयन्धुमुहुजनः, सर्वतः समन्ततः, आभ्यास्यते सान्ख्यते, पुनः प्रस्तुतानि प्रकृतानि, राज्य कार्यानि क्रियन्ते। अपर्यवसानायां निरवधिकायाम् , मन अस्या, दण्डयाघायां दीर्घयात्रायाम् , अदृश्यपारे अलक्ष्योत्तरावधिके, भगवति ऐधर्यवति, अपारे सागरे, परच्छया खेच्छया, विचरतः विहरतः, कुमारस्य भवतः, पदे पदे स्थाने स्थाने, कौतुकानि तु उत्सवात, सुलभ- दर्शनानि मनायामदर्शनानि, स्युरिति शेषः । च पुनः, तैः अनन्तरोपवर्णितकोतुकैः, किम् न किमपि प्रयोजनमः। भद्भुतानाम् आवर्याणाम् , अवधिःचरमसीमा, प्रधानकेन्दमिति यावन् , पुनः दर्शनीयानां द्रष्टुं योग्यानी, वस्तूना, निदर्श- नम् भादर्शभूतः, पुनः कुतूहलकारिणाम् उत्सवकारिगा, संकेतशाला संकेतहम, कथमपि कथयित्, प्रसन- हुएः प्रसनवगदपलोकितपूर्वः, अयमेव रताक्टशैलः रत्नाटपर्वतः, हि नियन, तापदिवि पासालारे, द्रष्टुं दृष्टि गोधरीस्त, सपरिप्रहस्य सपरिवारस्य, विविधळीडाभिः अनेकोटाभिः, भनुपहीतुम् अनु सम्पयितुं च, युज्यते योग्यो पर्वते [ग] हि यता, भय अस्मिन् पर्यवे, पदे पदे स्थान स्थाने, सुन्दरतया मनोहारितया, मुरलोकस्यापि सर्ग. गोरस्यापि, जनितमीडानि उत्पादिनसजानि, फ्रीडास्थानानि क्रीडाक्षेत्राणि पुनः स्थाने स्थान प्रतिस्थानम्, सर्वः.. कानि युगपाण्यं नुमुखायदानि, यनानि, 'सपन्दे' इति वदपमागक्रिययाऽन्येति, पुनः वने वने पनिानम्, विकचरत.' फुमुमस्तयफतारकितानि विरूपाना-नाना, रमाना समाविष्ठान मान वा, युपमाना-पान, यः सर:-गुया, वेन तारातानि-संगातारमनी, फस्पतरपण्डानि परयः, पुनः सण्डे सण्डेयम्, . - ·टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता . " दोलाः, प्रतिदोलमान्दोलनक्रीडानन्दितानि दृश्यन्ते सततमनवद्यवेपाणि विद्याधरद्वन्द्वानि, अपि च सानो सानौ निशम्यते कर्णामृतं किन्नरगीतम् , भृगौ भृगावाकयेते निर्झरणझात्कृतमतिस्फीतम् , सरिति सरिति विलसन्ति रत्नवालुकापुलिनेषु चित्राः पक्षिणः, काले काले वाति विस्तारितरतिकेलिरमराणां समीरणो दक्षिणः, प्रदेशे प्रदेशे चिन्तिते चित्तस्य जायते परा प्रीतिः, वस्तुनि वस्तुनि विभावित भवति लोचनद्वयस्य द्रष्टव्यदर्श- नेच्छानिवृत्तिः [घ]। तथा च छाययापि पत्रपादपच्छायानामपसरति देहिनामनग्लानिः, गन्धेनापि पुष्पद्रुमगन्धानामन्धीभवन्ति घ्राणानि, वातेनापि चैत्रवातस्य विकटमुद्वहन्ति बनलताः कुसुमाट्टहासम् , वार्तयापि दयितवार्ताया मनसि मानिनीनां करोति मन्मथः स्थानाधिपत्येनावासम् । किं चापरोक्षवर्णनेन, निर्णष्यति यथावस्थितं स्वरूपमस्स स्वयमेवानुभूय स्वामी' इति जल्पित्वा जोपमभजत् [3] । अहं त्वकाण्ड एव खण्डितगमनरभसेन तस्यानेन वचसानवसानेन पथापि जनितव्यथः 'कष्ट, न लेशोऽप्यभिलपितसंपत्त्या सुखस्य संजातः, छेश एव केवलमनुभूतः' इति भावयन्नुभूतगाढोद्वेगतस्तत्क्षणमधो- टिप्पनकम्-छायया लेशेन । जोपं मौनम् [3] । बहुप्रपञ्चाः बहुविस्ताराः, काञ्चनलतादोलाः काधनाख्यनागकेसरलतारूपा दोलाः, पुनः प्रतिदोलं दोलायो दोलायाम् , आन्दोलनक्रीडानन्दितानि आन्दोलनात्मकक्रीडासंजातानन्दानि, सततम् अविरतम्, अनवद्यवेपाणि अनिन्द्य- वेषविशिष्टानि, विद्याधरद्वन्द्वानि विद्याधरदम्पतयः, दृश्यन्ते दृष्टिगोचरीभवन्ति । सानो सानो प्रतिसमस्थलं, कर्णा: मृतं कर्णयोरमृततुल्यं, किन्नरगीतं किन्नराणां-देवयोनिविशेषाणां, गीतं, निशम्यते श्रूयते । भृगौ भृगौ प्रतिप्रपातस्थान, अतिस्फीतं अतिस्फुटम् , निर्झरणझात्कृतं स्रोतःस्यन्दनध्वनिविशेषः, आकर्ण्यते श्रूयते । पुनः सरिति सरिति प्रति. नदि, रत्नवालुफापुलिनेपु श्रेष्ठसिकतामयस्थलेषु, यद्वा रनरूपसिकतामयप्रदेशेषु, चित्राः चित्रवर्णाः, पक्षिणः, विलसन्ति विराजन्ते । पुनः काले काले समये समये, अमराणां देवानां, विस्तारितरतिकेलिः प्रवर्धितरतिक्रीडा, दक्षिणः दक्षिणदिग्वाही, समीरणः पवनः, वाति वहति । पुनः प्रदेशे प्रदेशे प्रत्येकप्रदेशे, चिन्तिते समालोचिये सति, चित्तस्य हृदयस्य, परा उत्कृष्टा, प्रीतिः तृप्तिः, जायते उत्पद्यते । पुनः वस्तुनि वस्तुनि प्रत्येकवस्तुनि, विभाविते विचारिते सति, लोचनद्वयस्य नेत्रद्वयस्य, द्रव्यदर्शनेच्छानिवृत्तिः दर्शनीयवस्वन्तरदर्शनौत्सुक्यनिवृत्तिः, जायते इति शेषः [घ] च पुनः, तथा पत्रपादपच्छायानां पत्रावृतवृक्षकृतानातपानाम् , छाययाऽपि लेशेनापि, देहिनां शरीरिणाम, अङ्गग्लानिः शरीरतापः, अपसरति नश्यति । पुनः पुष्पद्रुमगन्धानां पुष्पवृक्षाऽऽमोदानां, गन्धेनापि लेशेनापि, घ्राणानि घ्राणेन्द्रियाणि, अन्धीभवन्ति ब्यामुह्यन्ति । पुनः चैत्रवातस्य चैत्रमासात्मकवसन्तकालिकपवनस्य, वाते- नापि वहनेनापि संचरणेनापीति यावत् , धनलताः वनस्थलतिकाः, विकटं सुन्दरे, कुसुमागृहासम् पुष्परूप महाहासम् , उद्वहन्ति उत्सृजन्ति, पुनः दयितवार्तायाः पतिवृत्तान्तस्य, चातयापि चर्चयापि, मानिनीनां मान- वतीना, मनसि हृदि, मन्मथः कामदेवः, स्थानाधिपत्येन स्थानखामिभावेन, यावासं निवासं, करोति । रोक्षवर्णनेन प्रत्यक्षीभूतवस्तुवर्णनेन, किम् ? किमपि न प्रयोजनमिति भावः, स्वामी अधिपतिः, भवानिति यावत् , यथायस्थितं वस्तु सत्, अस्य प्रकृतशैलस्य, खरूपं, स्वयम् आत्मनैव, अनुभूय साक्षात्कृत्य, निर्णेप्यति अवधारयिष्यति । इति इत्थं, जल्पित्वा उक्त्वा, जोपं मौनम् , अभजत् अशिश्रयत् [6] । अहं तु, अकाण्ड एव अनवसर एव, खण्डितगमनरभसेन खण्डितः-निवारितः, गमनरभसः-गमनवेगो येन तादृशेन, अनेन अनुपदमुक्केन, तस्य तारकस्य, घचसा वाक्येन, पुनः अनवसानेन निरवधिकेन, पथापि मार्गेण च, जनितन्यथः उत्पादितदुःखः सन्, 'वचसान- वसानेन पयापि' इति स्थाने वचसा पथ्येनापिइति पाठे हितकारिणापि वाक्येनेत्यर्थः, कटं दुःखम् , अभिलपितसम्पत्या अभिलापितस्य-अभीष्टस्य, सम्पत्त्या-प्रात्य, सुखस्य-आनन्दस्य, लेशोऽपि अल्पमात्रापि, न सातः समुत्पन्नः, केवलं लेश एव, अनुभूतः उपभुक्तः, इति भावयन् विचारयन्, उद्भूतगाढोद्वेगता उत्पन्ननितान्तसम्भ्रमवशाद, तत्क्षणं . अप .

·विलकमलरी। , मुसोऽभवम् । अदत्तोत्तरश्च तस्मै तदाकस्मिकमालोच्यालोच्य चापलमात्मनो मनसि जातहासो विस्मय- अपाविपादाना युगपदास्पदतामगच्छम् । अकरव च जावपरमानुतापश्चेतसि-'हन्त, कस्मान्मया मिध्या- कुतूहलतरलितेन सहसैव तूर्यरवमुपश्रुत्य धावता शिशुनेव लघुता परामात्माऽनीतः, किमित्यचिन्तिवात्मविनि- पातदुखेन शिखरिणेव कुलिशपातभोरुगा संचरदनेकदुष्टपाहदुरवगाहो महासमुद्रकुक्षिरवाढः, फिमनिवारिते- न्द्रियवृत्तिना बालतपखिनेव निष्फलोऽनुभूतः शीतवातादिजनितः कायक्लेशः, कुतो ममेदमनुपदिष्टमशिक्षित- मनभ्यस्त्रमचिन्तिठमेवाद्य चापलमाविर्भूतम् [च], अहो चञ्चलस्वभावता चित्तपरिणतेः, अहो विकारयहुलवा तारुण्यगतेः, अहो दुःखदायकत्वं सुसाभिलापाणाम् , अहो व्यसनदानवैदग्भ्यमनधीनतायाः, अहो कार्यपरि- गतिविचारविद्वेपो दर्पोद्रेकविलसितानाम्, अहो मतिविपर्ययप्रदानतात्पर्य देवप्रातिकूल्यस्म, तस्य वादशस्य वातप्रयत्नस्य, वस्य विद्याभ्यासस्य, तस्य नीतिशास्त्रश्रवणस्य, तस्य हेयोपादेयवत्वपरिज्ञानस्य, वेषां युद्धोपदे- शानाम् , वस्या विदग्धजनसंगतेः, तस्य प निसर्गसिद्धस्येन्द्रियवर्गसंयमस्य कीदृशो विपाका संपृचः [छ ], . टिप्पनकम्-बालतपसिना मज्ञानतपोधनेन [च]। , . तस्मिन् क्षणे, अधोमुन. अवनतवदन , अभयं जात । च पुन , तसे तारकाय, अदत्तोत्तर अदत्तप्रतिवचन रान, तदा तस्मिन् काले, भात्मन• खस्य, आकस्मिकम् अकारणक, चापलं चायल्यम्, आलोच्य आलोच्य विचार्य विचार्य, मनसि चैतसि, जातहास: उत्पनखावशोचितपरिहास सन् , युगपत् एककाल, विस्मय प्रपा विपादानां भाधर्यलजादु सानाम् , आस्पदता स्थानताम् , अगच्छं प्रापम् । च पुन , जातपरमानुताप. उत्पनात्यन्तपश्चाताप. छन्, चेतसि चिते, भकरवम् अचिन्तयम् , किमित्याह-हन्त खेद , शिशुनेच मागेर, मिथ्याकुतूहलतरलितन मिष्याभूतोत्सवचलितेन, पुनः तूपरवं वायविशेषञ्चनिम् , उपसृत्य अनुसत्य,सहसैव शीघ्रमेव धावता वेगेन गराला, मया, अकस्मात् अकारणमेव, आत्मास ,पपम् अत्यन्ता, लघुतांताम्, भनीत ।पुन किमिति कस्मात् , फुलिश- पातमीरणा पापातमीवेन, शिखरिणा पर्वतेन, इव, अचिन्तितात्मविनिपातदु सेन अचिन्तित - मनालोचित , आत्मन -खस्य, विनिपावेन-अनर्थापावेन, पक्षे समुदान्त यतनेन, दुरा येन ताशन, मपति शेर , सञ्चरदनेकदुष्टमाह- दुरवगाहा मगरद्धि उच्छलनि, अनेक बहुभि , दुष्टप्रा. ईसकालचविशेष , दुरवगाह -दुःप्रवेश , महासमुद कुक्षिा भतिविस्तृतसमुद्रोदरम्, अयगाढःप्रवेशमंतामापादित । पुन कि किमर्थ, पालतपखिनेव समानतपोधनेन, अनि- पारितेन्द्रियवृत्तिना अनियधितेन्द्रियम्यागरेण, मयति शेष निष्फल व्यपा, शीतवातादिजनित शीतवाय्यातपायुन- दयोसादित , कायमेशा धरी सम्, अनुभूतः भुका । पुन अनुपदिष्टं न कनापि धमाका गोपदिष्टम् , अशिक्षित नापि माविद् विद्यागुरोरथीतम्, अनभ्यस्तम् नऽपि ससमनुप्रीमित मम, रदं प्रत, आपलम्, अचिन्तितमेय भारतमेव फुतः उस्मादेतो, आविर्भूतं प्रर्घटतम् [च] । महो रिसादविपाऽयं, यदुन-चित्तपरिणतः yिari, पचलसभापता प्रकृतिकपर उता, पुन, अहो पाग्वदर्भ , एवमुतरस, तारण्यगते. पोरनाम्याया , विकारपालता विविविपुलता, पुन , मो मुसाभिलापापा मुखाना, दुसदायफत्य दुसानम्मा, पुन. अहो बनधान- वापार सामाग, व्यसनदानवेदाध्य सयोन्याइनपाटयम्, पुन , यो दयविरविलसिताना गाविस साना, कार्यपरिणतिपिचारविश मिसालसमल, पुन , महादेपमाविल्यम्य भाग्यमनाया, मति. पिपर्पयमानतात्पर्य मुस्लिपरीपादनसालम् । तारस्यमासानमानिन , व अनुभूतन्य, तातपयनश मपित समस, पुन तस्य समल, विधाभ्यासस्य समानुनिस, पुनः तस्य सहरू, नीतिशाअभयपस *HIERRस.पुन तस्य सास, हेयोपादेयतस्यारिवानस-पालन, मनिसानन सार, आदर्श HTRA ART. ती दव-पार्म, सनम र मनपा, पुन पा पाना, गोपशाना मुस्नानुन नाम्, पुनः तस्या उदा. विदग्धजनसग यसपन्न, 31 तस मल, निसर्ग ·३१२ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता .. . किमिदानीमस्य पृच्छतः प्रतिवचनं प्रयच्छामि, किं कर्तव्यमुपदिशामि, स्वयं च किं करोमि; कथमयमवश्यमारब्धं मया निर्योढव्यमिति बद्धनिश्चयेनापि निरखधौ पयोधावनयधारितायां गन्तव्यभूमाव- निश्चिते द्रष्टव्यवस्तुदर्शने केशायासलाभाय पराकः पुरः प्रवर्तयितव्यः, कथं च गमनं निवारयतः पूर्वमस्य वचनमनादृतमिदानी वहु मन्तव्यम् , कथं चास्थिरस्वभावतया सरभसप्रधायितेन भूमिमियतीमागत्य भाम- मनसा तीरादर्शिशकुनिनेव पश्चानिवर्तितव्यम् [ज ], निवृत्तेनापि कथमयमनेकविकटावर्तशतसंकुलः सर्वतो विष्टलप्रचारैर्दुष्टजलचरैः पदे पदे प्रस्खलितयानपात्रगतिरतिमात्रदुर्गः सागरैकदेशो लचयितव्यः, कथं च तत्कालमस्मत्संनिहितसैनिकावेदितवृत्तान्तं संभ्रान्तस्य समकालमेकवर्मना प्रातः प्रधावितस्य निरन्तर- प्रचलितानेकनौसहस्रसंक्षोभिताम्बुधेरर्धपथदृष्टस्य पार्थियलोकस्य वृथागमनलजाविलक्षाक्षमाननं दर्शयितव्यम् , कथं च दूरादेव दर्शितस्मितस्य पार्श्वमुपगतवतः ‘क गताः, किमर्थं गताः, किं दृष्टं, फिमनुभूतं, किमासादितम्' इत्यादि पृच्छतः प्रणयिवर्गस्य सहसा हेपणं स्वचरितमावेदनीयम् , कथं चावासस्थानमुपागतेन दुर्विनय- जनितोद्वेगाः स्वतन्त्र इति कृत्वा तूष्णीमेव सर्वे समर्पितस्वाधिकारमुद्राः प्रसादनीया राज्यचिन्तकाः प्रधान- सिद्धस्य खाभाविकस्य, इन्द्रियवर्गसंयमस्य चधुरादीन्द्रियगणनियन्त्रणस्य, कीरशः किप्रकारकः, विपाकः परिणामः, संवृत्तः संजातः [छ । पृच्छतः गमनपरावर्तनप्रश्नं कुर्वतः, अस्य तारकस्य, किं कीदृशं, प्रतिवचनम् उत्तरं, प्रय- च्छामि प्रददामि, पुनः किं तयोः फतरत् , कर्तव्यं करणीयम् , उपदिशामिाज्ञापयामि च पुनः, खयम् आत्मनाऽपि, किं करोमि । मया आरब्धं प्रवर्तितं, तत्र गमनमित्यर्थः, अवश्यं नुनम् , निर्वोढव्यं सम्पादनीयम्, इति इत्थं, बद्धनिश्चयेनापि कृतनिश्चयेनापि, मयेति शेषः, निरवधी अपारे पयोधौ समुदे, गन्तव्यभूमौ गन्तव्यस्थाने, अनवधारितायाम् अनिर्णीतायाम् , पुनः द्रष्टव्यवस्तुदर्शने लक्ष्यभूतवस्तुदर्शने, अनिश्चिते सन्दिग्धे, पराका दयनीय', अयं तारकः, कथं फेन प्रकारेण, पुरः अग्रे, प्रवर्तयितव्यः प्रवर्तयितुमुचितः । च पुनः, पूर्व प्राक् , गमनं, निवारयतः निषेधतः, अस्य तारकस्य, अनादृतम् उपेक्षितं, वचनं वाक्यम् , इदानीम् अधुना, कथं केन प्रकारेण, बहु चारु, मन्तव्यं खीकरणीयम् । च पुनः, अस्थिरस्वभावतया चपलखभावतया, सरभसप्रधावितेन सवेगं कृतप्रधावनेन, मयेति शेषः, इयतीम् एतावतीं, भूमि समुद्रप्रदेशम् , आगत्य, भग्नमनसा भाममनोरथेन सता, तीरादर्शि- शकुनिनेव तीरमपश्यता पक्षिणेव, पश्चात्, कथं केन प्रकारेण, नियर्तितव्यं परावर्तितव्यम्, [ज] 1 निवृत्तेनापि परावृत्तेनापि, मयेति शेषः, अनेकविकटावर्तशतसंकुलः अनेकेन-बहुना, विकटानां-भीषणानाम् , आवर्तानां, शतेन, सकुल:-व्याप्तः, सर्वतः परितः, विशृङ्खलप्रचारैः अप्रतिहतप्रचारः, दुष्टजलचरैः हिंसकजलजन्तुभिः, पदे पदे स्थाने स्थाने, प्रस्खलितयानपात्रगतिः प्रस्खलिता-व्याहता, यानपात्रस्य-पोतस्य, गतिः-गमन यस्मिंस्तादृशः, अतिमात्रदुर्ग: अत्यन्तदु खेन गमनीयः, अयं सागरैकदेशः समुद्रैकदेशः, कथं लयितव्यः लचयितुं शक्यः । तत्कालं तत्क्षणम् , अस्मत्सन्निहितसैनिकावेदितवृत्तान्तम् भस्मत्सन्निहितसैनिक:-अस्मत्पार्श्ववर्तिसैन्यैः, आवेदितवृत्तान्तं-निवेदितवृत्तान्तं यथा स्यात् तथा, सम्भ्रान्तस्य क्षुभितस्य पुनः समकालं युगपत्, प्रातः, एकवर्मना एक्मार्गेण, प्रधावितस्य कृतप्रधावनस्य, निरन्तरप्रचलितानेकनौसहस्रसंक्षोभिताम्बुधेः निरन्तरप्रचलितैः-अनवरतपस्थितैः, अनेकनौसहस्तैः- अनेकसहस्रसख्यकनौभिः, सक्षोभित.-उन्मथितः, अम्बुधिः-समुद्रो येन तादृशस्य, पुनः, अर्धपथदृष्टस्य अर्धमार्गावलोकि- तस्य, पार्थिवलोकस्य नृपजनस्य, तं प्रतीति यावत् , वृथागमनलज्जाविलक्षाक्षं वृथागमनेन-व्यर्थमेवाज्ञातस्थाने प्रयाणेन, या लजा तया, विलक्षं-विषण्ण निमीलितमिति यावत्, अक्षि-नेत्रं यलिस्तादृशम् , आननं मुखमण्डलं, दर्शयि- तन्यं दर्शमितुमुचितम् । च पुनः, प्रणयिवर्गस्य खस्नेहास्पदगणस्य, सहसा शीघ्रं, हेपणं लजाजनक, स्वचरित खकृत्य, कथं केन प्रकारेण, आवेदनीयं विज्ञापनीयम्, कीदृशम ? दरादेव दर्शितस्मितस्य प्रकटितमन्दहासस्य, पाय निकटम् , उपगतयतः आगतवतः, आगमिष्यत इति यावत् , क कुत्र, गताः, किमर्थ किनिमितं, गताः, भवन्त इति शेषः । पुनः किं दृष्टं दृष्टिगोचरीकृतम्, पुनः किम् अनुभूतम् अनुभवगोचरीकृतम् , पुनः किं वस्तु आसादितं प्राप्तम् , इत्यादि पृच्छतः जिज्ञासां प्रकटयतः । च पुनः, आवासस्थानं खनिवासस्थानं राजधानीमिति यावत् , उपागतेन, समागवेन ·तिलकमञ्जरी। पुरुषाः । कथ च हृदयदाहलहितानुवृत्तीनामनुल्लङ्घनीयवचसा वृद्धवन्धूनामधोमुसेन सदसि सोढव्याः श्रवण- परुपा रोपतिरस्काराः, सर्वथा धिग् मा चापलोपहतमनात्मज्ञमुत्सृष्टाभिमानमसमीहितकारिणम्, अनेनाप्यदृष्ट- शिष्टव्यवहारेण सर्वदा प्राकृतलोकसहवासिना तारकेण तरल इति कुतूहलीति क्रीडनशील इति संभावितम्' [झ] । इत्याद्यनस्पमनेकसकल्पकवलितचित्तवृत्तेश्चिन्तयत एव मे जगाम परिणाममप्रतर्कितैर रजनिः । ऊर्ध्वकिरणरज्जुस्तम्यलम्बमानशशिविम्यनाङ्गरादपरदिग्भागयानपानादवततार सायानिक इस कृताम्बरजलधि- यान. शनैः शनैरन्धकारः । किं वृथा नदसि, मथने यदि मया रत्नानि ते कक्षीकृतानि तदुरिक्षपैतदित्य- यतार्य शिरसः पुरो मन्दरक्षितिभृता क्षिप्तमुत्तरीयौममिव पिण्डीकृतमिन्दुमण्डलमाकुलाकुलप्रसारितोमिहतो जग्राह जलविः । प्रमुख एवं प्रवृत्तमेपस्य ततश्चलितसरोहिणीकवृपस्य क्वापि कापि विभाव्यमानतुलाधनुपः टिप्पनकम्-[प्रवृत्तमेषस्य मेप -अज , ] मेपराशिश्च, चलितसरोहिणीकवृपस्य एकत्र रोहिणी नक्षत्रम् , वृष राशि , अन्यत्र रोहिणी सुरभि, वृपः गौ । विभाव्यमानतुलाधनुप एका तुला धनुपी राशी, भन्यन तुला-प्रसिद्धव, धनुश्व-कार्मुकम् [न]। मयेति शेष , राज्यचिन्तकाः राज्यसचाउका , प्रधानपुरुपा मन्त्रिजना , कथ केन प्रकारेण, प्रसादनीया अनुनेतव्या । कीदृशा ! दुर्विनयजनितोद्धेगा। मदीयदुर्विनीततोत्पादिता त क्षोभा , पुन स्वतन्त्र खेच्छाचारी, इति कृत्या मत्या, तूष्णीमेव किमप्यकथयित्वैव, समर्पितसाधिकारमुद्रा प्रयाप्तखखाधिकारशापकचिनपिोषा । च पुन , वृद्ध- पन्धूना वयसा श्रेष्ठव धुजनाना, श्रवणपरुपा. कर्णकटोरा , रोपतिरस्कारा फोधप्रयुकानादरवास्यानि, सदसि सभा याम्, अधोमुसेन अवनतवदनेन सता, मयति शेष , कथ केन प्रसारण, सोढव्या सहनीया , कीदृशाम् हृदयदाह- लकितानुवृत्तीना हृदयदाहेन-अतस्तापेन, ललिता त्यचा, अनुगृत्ति -अनुसरण यस्तादृशानाम् पुन अनुलनीय घचसाम् अतिरस्करणीयवाक्यानाम् । चापलोपहत चायल्यदूषितम्, पुन मनात्मसम् आत्मारियरहितम्, पुन उत्रपाभिमान त्यफखाभिमानम् , पुन असमीहितकारिण स्वानभिमतकारिण, मां, सर्वथासषप्रयरेण, धि निन्दा, भएशिष्टव्यवहारेण अपरिचितशिष्टाचारेण, सर्वदा सबसले, प्राकृतलोकसहवासिना नीयजनसयागंगा, भनेन प्रत्यक्षवर्तिना, तारकेगापि, तरला अयं चपल इति, पुन कुतूहली भय फलनिरपेक्ष गेलुप इति, कीडनशील. श्य कीदप्रकृतिक इति सम्भावितम् उत्तटोकोच्या सहितम् [स]। अनेकसकरपक्वलितचिचत्ते भूरिभाषना का तमनोगते , मे मम, इत्यादि अनुपदारूप्रमृतिरम्, अनल्प प्रबुर च, चिन्तयतः मालोचयत रात एष, अमत- कितैय अविततिय, रजनि पत्रि, परिणाम समाति, जगाम प्राप। ऊपकिरणरजुस्तम्पलम्यमानशशि विम्यनालरात् ऊर-उपरितनार, किरणरूपर नुमयस्खम्बान्, लम्बमान-नमइ, शिवम्यरूप-चममा, नारे यानपात्रावष्टम्भरशिया यस तायार, अपरदिग्भागयानपात्रात् पधिदिग्भागरूपपोतार, सायायिक इय पोती गिय एतान्यरजलधियात्र नागाशरूपममुदयात्र , अधमर, शने सन. मन्द मन्दम्, अवततार अपवादा जगमा आपुलायुरप्रसारितोमिदस्त भागाल-विरापाप क्या स्वार तया, प्रसारित -बिमारिन , अमर - तरANTS, हवो येन तादृश , जलधि समुह, इन्दुमण्डल पदास, जमाह रहावगन, ग्रीसमा कम, पृथा मुभा, नदसि , मथने व गेडनावसरे, त तब सागरस्य, रमानि, पर, मया मका, कसारातानि सहरसा सवारन गापियाने, तस् तरि, एतद् प्रसव परम पिडीगारीमान वर्ष , उरिक्षा घाभारत - रस' इति एवाना, शिरसः मधमपोभागार, भवताप अप स्वा, मन्दरक्षितिभृता मगर , सित सम्, पिण्डीरुत पिनागर नी1, उत्तरीयक्षीममिय उत्पयन । प्रमुख एष भादाम, मचमपस्य प्रात- मनु, मपराया मातम्य, प.-गायत , मपा-भरा मानाLयाMiaz पम्मिन मत रास तास तर, चलितसरोदिणीकापस्य पनि -vit, सहिनी-मीनपात, -Tufai ..नि. .

·टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता प्रभात एव प्रस्थितस्य तारकासार्थस्य चरणोत्थापितो रेणुविसर इव धूसरारुगो नभः सरणिमरुगदरुगालोकः [अ] | ततः कमेण रञ्जिताम्बरे तुहिनकरविरहविदलिनविभावरीहृदयरुधिर इव निपतति धरण्यामरुणरागे, तिमिरकरिरेचितेषु पाशुतल्पेष्विव स्तोमं स्तोमुच्छ्वसत्सु दिग्भागेषु, अपरभागसंकान्तनक्षत्रभारावर्जित इव पूर्वभागमतिदूरमुन्नमयति व्योन्नि, विनिद्रशकुनिकुलबद्धकोलाहलासु जलनिधिप्रबोधमगलानीव गायन्तीपु वेलावनावलीपु, मार्गशैलशृङ्गकृतविश्रामेष्माहारान्येपणाय द्वीपान्तराणि प्रस्थितेषु समुद्रोदरनिवासिषु विहङ्गेपु, पङ्कमलिनतनुपु कौपीनमात्रपटावरणेष्वरुणलुण्टिततिमिरपुरलोफेष्विव समाश्रयत्सु बेलानदीपुलिनानि जालि- घु, मुहुः स्पृष्टशैवलप्रताने मुहुरामृष्टचन्द्रकान्तमणिपदि मुहुर्मुदितफेनपटले मुहुराष्टिसलिलपीचिसंचये संचरति वडगमुसानलसंपर्कजाततीव्रसंताप इव मन्दमन्दमौदन्वते मरुति, मुक्कममृणमणितटीशय्येपु सवि- . , टिप्पनकम्-रेचित-रिक्तम् । अनमु-ऐरावणजाया । वामन -पश्चिमा[शा]करी, दिक्षिणाशाकरीति बहवः, तस्यैवानौचित्यात् ][2] थमिस्वादशस्य, पक्षे चलिता , सरोहिणीका -रोहिणीभि -धेनुभि सहिता , वृषा-बलिवर्दा. प्रस्थानक्रियाविशिष्टे यस्मिन् सति तादृशस्य, पुन कापि कापि कस्मिंश्चित् कस्मिंश्चित् प्रदेशे, विभाव्यमानतुलाधनुप. विभाव्यमाना-लक्ष्यमागा, तुला- तुलाराशि , धनु -धनराशिश्च यस्मितादृशस्य, पक्षे विभाव्यमाना , तुला -मानानि तोलनदण्डा वा, धनूपि-कार्मुकाणि, प्रस्थानक्रियाविशिष्टे यस्मिन् सति तादृशस्य, पुन प्रभात एव प्रातरेव, प्रस्थितस्य कृतप्रयाणस्य, तारकासार्थस्य तारा- गणस्य, चरणोत्थापितः चरणोत्क्षिप्त , रेणुविसर इव धूलिरागिरिव, धूसरारुण. किश्चित्ताण्डरकवर्ण , अरुणालोकः सूर्यप्रकाश , नभ सरणिम् आकाशमार्गम् , अरुणत् रुद्धवान् , व्याप्तवानित्यर्थ [अ]। ततः तदनन्तर, किश्चिदुप- शान्तचिन्तासंज्वरः किञ्चिन्निवृत्तचिन्तासन्ताप सन्, पुरस्तात् अग्रे, चक्षुः नेत्रम्, अक्षिप व्यापारितवानहम् , कस्मिन् कीदृशे सति । क्रमेण शनै , रञ्जिताम्बरे रकीकृतगगनमण्डले, अरुणरागे सूर्यविम्बरागे, तुहिनकरविरहविद- लितविभावरीहृदयरुधिर इव तुहिनकरस्य-शीतकिरणस्य चन्द्ररूपनायकम्येत्यर्थ , विरहण-विश्लेपेग, विदलित-विदी में, यत् , विभावर्या -रानिरूपनाविकाया , हृदय, तस्य रुधिर इव शोणित इव, धरण्यां भूमौ, निपतति अवतरति सति । पुन पांशुतल्पेप्विव धूलिमयशय्याखिव, तिमिरकरिरेचितेपु अन्धकाररूपहस्तिनोज्झितेषु, दिग्भागेषु, स्तोकं स्तो किञ्चित् किञ्चित्, उच्छसत्सु मुखमारुतमुदमत्सु । पुन अपरभागसंकान्तनक्षत्रभारावर्जित इव अपरभागे- पश्चिमभागे, सक्रान्तानि-सलग्नानि, यानि नक्षत्राणि-तारका , तद्भारेण तद्गुरुत्वेन, आवर्जित इव-अवनत इवे युत्प्रेक्षा, व्योनि आकाशे, पूर्वभागम् , अतिदूरम् अत्यन्तदूरम्, उन्नमयति उत्क्षिपति सति । पुन विनिद्रशकुनिकुलवद्ध- कोलाहलासु विनिद्राणा भग्ननिद्राणा, शकुनीना-पक्षिा, कुलेन-पुजेन, बद्ध कृत , कोलाहल -कलकलो यासु तादृशीपु वेलावनायलीपु तटवर्तिवनपत्रिपु, जलनिधिप्रवोधमङ्गलानि समुद्रजागरणकालि कमङ्गलानि, गायन्तीपु इवेत्युत्प्रेक्षा। पुन मार्गशैलङ्गकृतविश्रामेपु मार्गस्थपर्वतशिखरविश्रान्तेषु समुद्रोदरनिवासिपु समुद्रमध्यवास्तव्येषु, विहलेषु पक्षिपु, आहारान्वेपणाय खभश्यवस्तुगवेषणाय, द्वीपान्तराणि अन्यद्वीपान् , प्रस्थितेषु गतु प्रवृत्तेषु सत्सु । पुन पङ्कमलिनतनुपु दमकलुपितकलेवरेषु, कौपीनमात्रकर्पटावरणेषु कौपीनमात्र यत् कट-पटखण्ड , तदव आवरण येपा तादृशेषु, जालिकेपु धीवरजातीयेषु, अरुणलुण्टिततिमिरपुरलोकेष्विव सूर्यापहतान्धकारपुरवासिजनेष्विव, वेलानदीपुलिनानि तटवर्तिनदीसैकतस्थलानि, समाश्रयत्सु निषेवमाणेषु । पुन मुहु. असकृत् , स्पृष्टशेवलप्रताने सपृतजलतृणराशौ, पुन मुहु, अनेकवारम्, आमृष्टचन्द्रकान्तमणिपदि आमष्टा-सस्पृष्टा, चन्द्रकान्तमणिरूपा दृषद्-प्रस्तरो येन ताशि, पुन मुहुः वारंवारम्, मृदितफेनपटले मृदित-नोटित, फेनपटल-समुद्राफरााशयेन तादृशे, पुन मुहु. असकृत्, आश्लिष्टसलिलवीचिसचये आश्लिष्ट -आलिङ्गन , सलिलवीचीना-जलतरहाणा, सञ्चय - पुञ्जो येन तादृशे, औदन्वते समुदसम्बन्धिान, मरुति पत्ने, घडया मुखानलसम्पर्कजाततीव्रसन्ताप इव वड. वाया -समुद्रोदरवर्तिन्या अश्वाया , यो मुखानल -मुखामि , वाडवाग्निरिति यावत्, तरसमण-तत्सयोगेन, जात -उत्सना, . . .

·तिलकमलरी। भ्रममभ्रमुकुलप्रभवाभिः करेणुभिरुपनीवसरसलवङ्गमपल्लनकवलेपु सुवेलमेसलासु सेलत्सु वामनदिदनागवशजेपु गनेषु [2], सर्वतः प्रसृततापसाग्निहोत्रधूमान्धकारे कलशयोनिप्रसादनायायातविन्ध्यशिलालिङ्गित इयोपरक्ष्यमाणे रोहणगिरी, प्रविष्टासगालोकस्तोकवरलितद्वारपालवेतालेप्नसुरदेवतार्चनारम्भपिशुनमपूर्वसौरभ दिव्यकुसुमधूपामोदमुद्रिरत्सु विपरेपु, पातालचन्दनठमोपवनक्रीडारागिगोभिः पन्नगागनाभिरापतन्तीभिर- लभ्यान्तरेषु रसातलमलयान्तरालमार्गेपु, प्रभातमारुतापूरितरणन्मुखरपुलिनशङ्खमाले दलितशुक्तिमुक्तास्तवकित. तीरमुवि जडितनलमानुपान्यासितसगालातपतढे द्रवीभूतशारतिमिरविभ्रममूर्मिपिसारमुपसंहरति मत्सुस प्रचारार्थमिव चन्द्रास्तसमयविद्राणवेनसि तरङ्गिणीनाथे, दिवसकृतयुगावतारे तिमिरसागरादुन्ममा मेदिनी- मिव द्रष्टुमुदयाद्रिशिखरमधिरूढे सहस्रदीधितो, शनै शनैश्च सधुक्षितसूर्यकान्ताश्महुतभुजि, मन्दितेन्दुमणि- ·- टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता निर्झरस्यन्दे, निष्प्रभीकृतदवदहननेजसि, विस्तारिततरुणतरुलतापल्लपलावण्ये, मुकुलितोलूकचक्षुरालोकसंपदि, विकासितदरीगृहद्वारोदरे, प्रकीर्ण इव गुञ्जाफलेपु, अङ्कुरित इव राजशुकचञ्चुकोटिपु, पल्लवित इव ककपाकु- चूडाचकेषु, मञ्जरित इव सिंहकेसरसदासु, फलित झ कपिकुटुम्धिनीकपोलकूटेषु, प्रसारित इव हरिताल- स्थलीपु, क्षुण्ण इव शवरराजसुन्दरीसान्द्रनखदन्तक्षतेपु, राशीकन इव पद्मरागसानुप्रभोलासेपु, निपतति सति पयोधिमध्यशिखरिणां शिसासु बन्धूककुसुमस्तबकभासि वालावपे, जाते फुटालोके जगति, किश्चिदुपशान्त- चिन्तासंज्वरः पुरस्ताचक्षुरक्षिपम् [3]| अथ नातिदूरं दरीभृतस्तस्य परिसरादुजिहानं धातुधूलीपटलमिव विलुलितं वेलानिलेन, समन्ततः समुद्भासितनभोमार्गमरनास्खलिमिच क्षिप्तमुदयसंध्यायाः सागरेण, कचिद् विद्रुमरसद्वारुणरागम् , कचित् तरुणहारीतपक्षहरिताभोगम्, कचित् कर्णिकारकुसुमपुञ्जपिञ्जरसन्निवेशम् , कचिद् दह्यमानकृष्णागुरुधूमधूस- . सम्बन्धी अग्निर्येन तादशि, पुन मन्दितेन्दुमणिनिर्झरस्यन्दे मन्दित -मान्यमापादित , इन्दुमणे -चन्द्रकान्तमणिसम्बन्धिन , निरस्य-सुधाप्रवाहस्य, स्यन्द -प्रस्रवण येन तादृशे, पुन निष्प्रभीकृतदयदहनतेजसि निष्प्रभीकृत मन्दीकृत, दवदहनस्य-दावामे , तेज -दीप्तियन तादृशि, पुन विस्तारिततरुणतरुलतापल्लवलावण्ये विस्तारित-वार्धत, तरुगाना-- परिणताना, तरूणा-रक्षाणा, लताना च, पालवाना नूननपत्राणा, लावण्य-सान्दर्य येन तादृशे, मुकुलितोलूकचक्षुरा लोकसम्पदि मुकुलिता-उपसहता, उलझाना-दिवा-धपक्षिणा, चक्षुषो -नयनयो , आलोकसम्पत्-तेजस्सम्पत्तिर्येन तादृशे, पुन. विकासितदरीगृहद्वारोदरे विकासित-प्रकाशित, दरीगृहद्वारोदर-गुहागृहद्वारमध्य येन तादृशे, पुन गुलाफलेषु कृष्णराज्यलताफलेषु, प्रकीर्ण इव प्रसत इव, पुन राजशुकच शुकोटिपु प्रशस्तशुकतुण्डाप्रभागेषु, अहरित इच साताकुर इव, पुन रुकवाकुचूडाचक्रेपु कुटशिखामण्डलेपु, पल्लवित इर सजातपालव इव, पुन सिंहकेसर- सटासु सिंहसम्बन्धिधवेशजटामु, मञ्जरित इव समातमारीक इव, पुन कपिकुटुम्मिनीकपोलकूटेपु मर्कटनी गण्डस्थलोबभागेषु, फलित इय समातफल इव, पुन हरितालस्थलीपु हरितालाख्यरक्षमप्रदेशेषु प्रसारित इय विस्तारित इव, पुन. शवरराजसुन्दरीसान्द्रनखदन्तक्षतेपु शबरराजमुन्दरीगा-शपरजातीयनृपतिसु दरम्रीणा, सान्द- नखदन्तखतेपु-निविडनखदन्तापातजनितमणेषु, क्षुण्ण इव पिष्ट इव, पुन पद्मरागसानुप्रभोल्लासेषु पनरागाणा- रकमणीना, य सानु -समस्थली, तत्सम्बन्धियुतितति', राशीकृत इव पुषित हव, पुन पन्धककुसुमस्तरामासि पन्धूम्सशक यत् कुसुम-रकपुष्प, तस्य स्वयम्स्यैव-गुच्छस्पेव, भा - छवियस तादृशे, पालात रकात, पयोधिमध्य- शिसरिणां समुद्रमध्यवर्तिपर्वताना, शिखासु शिखरेपु, निपतति सति अवतरति सति, पुन जगति मिले, स्फुटालोके स्फुटप्रमाणे, जाते सम्पन्ने सति []। अथ अनन्तरम् , अत्युद्धतम् अलायर्यावहम्, प्रभाराशि पुतिपुषम् , अपश्यं दृष्टवानहम्, कीरशम् ! तस्य प्रतस, दरीभृतः पयतस्य, परिसराव प्रान्तप्रदेशा, नातिदूर किविशिष्ट, वेलानिलेन तटमास्तेन, बिलुलितं विशिन, उजिहानम् उद्गच्छन्तम् , धातुधूलीपटलमिर ' सुवरूप्यतामानि हरिताछ मन शिला। गरिमारनगसीस सीसलोह सहिार गन्धसोऽधकमित्याया धातको गिरिसम्भवा ।" इत्युष ये धाता, पायाधू-य-रणव , तास पटर समूहमेय । पुनः समन्ततः सर्वत , समुद्भासिननभोमार्गम् उहापितगगनमार्गम् , पुन. उदयसन्यायाः सूर्यास्या अलिराधाया, सागरेण समुदेण, क्षिप्तम् अग्निम् , मर्यरत्नालि मिय अपरूपरत्नपूर्णालिमा, पुन फचित् यस्मिपि भागे, पिद्रुमरसदयारणरागम् बहनरसस्स प्रयालरयस, या २३ -R, तसेप अरुण -रक, राग -वर्णा यस तारम् , पुन चित् अपिदेश, तरुणहारीतपक्षहरितामोग वसा-या, य दारी -पक्षिर , हरिताोग -दरितगतिविस्तारो मिसायम्, पुन फचित् पचिद प्रश, कर्णिकारामुमपुतपितरसनिपतम् मा पुर्णता,रिभर -पीत , सपिये। -मुस्थान यस तारसम् , फचित् पिया दशमान. रुप्पागुरुधूमधूसरोदेशम् दसनानस-तपमान, गुणे -मगुरपस, धूमन भूगर •KATARI, उप- . .

·तिलकमलरी । . रोद्देशम् , अतिभाखरतया दुरालोकम् , आकुलाकुलेक्षणैरुत्थाय सर्वेः समकालमौर्वानलार्चिःशङ्कया निभालित भालतटविनिहितामहस्तच्छरके: कैरतेः संवर्नमलसंध्यासहशमत्यद्भुत प्रभाराशिमपश्यम् [3]| दृष्ट्वा चोपजातकोतुकः किमेतदिति वितर्कयन्नेव तस्मादमण्डलादिव मयूसनियहमेकहेलया विनि- र्गतम् , आगच्छदभिमुखमाकाशमार्गेण, सतानकनमेरुमन्दाकुसुमप्रायशेखर, हरिचन्दनरसप्रायाङ्गरागं, कल्प- द्रुमाशुकप्रायनिवसनम्, अनेकदिव्याभरणभूपितम् , आभरणमणिकिरणप्रभासतर्पितेन प्रसर्पता सर्वतस्तप्त- तपनीयद्रवाकारेण देहातिप्राम्भारेण पिगलीझनासिलदिगन्तराल सदावानलमिवान्तरिक्षमादधानम्, उज्याल- दापानलानुलग्नदग्धस्थलाभेन जलनिधिवेलावनान्यपहाय युगपत्प्रधावितेन पृष्ठतो वहता विलेपनामोदाकृष्टेन मधुलिहा पटलेन पश्चात्प्रयायिभिरुन्नीयमानगतिमार्गम् [ 8 ], आदराकृष्टयलगारवारमुच्छलजलच्छटास्पर्श- परिहाराय तरुणवारिदानामन्तरालेन नीयमानैरनुभूतधूलीपटलमधूयमाणमुखरखुरपुटारवमतिवल्गु पलाद्भिः ऊध्वदेशो यस्य तादृशम्। पुन अतिभाखरतया अतिरीप्रतया, दूरालोक दुर्दर्शम् । पुन और्वानलार्च शङ्कया वाडवामिज्वालाशङ्कया, आकुलाकुलेक्षणे. अत्यन्तचकितनयनै , पुन भालतटविनिहिताग्रहस्तच्छत्रकै भारतटे- ललाटतटे, विनिहित- स्थापितम् , अग्रहस्तच्छत्र-हस्ताग्रभागरूप छन यस्तादृशै , सर्व , कैवते धीवर , उत्थाय, सम- कालमेव युगपदेव, निभालित विठोकितम्, पुन सवर्तकालसध्यासदृश प्रल्यकालिकसन्ध्यातु यम् [3]| चपुन , दृष्ट्वा निरुकाप्रभाराशि दृष्टिगोवरी कृत्य, उपजातकौतुक. नत्पनौत्सुक्य सन्, एतत् तेज , किम् कीदाम् , इति वितर्कयन्नेव विचिन्तयन्नेव, खेचरनरेन्द्रवृन्द विद्याधरे द्रगणम् , अद्राक्ष दृष्टवानहम् , कीदृशम् । अर्फमण्डलात् सूर्यमण्डलात् , मयूखनिवहमिव किरणक्लापमिव, तस्मात् प्रभामण्डलात, एकहेलया युगपत् , विनिर्गत विनि सृतम्। पुन आकाशमार्गेण, अभिमुख सम्मुखम्, आगच्छत् अवतरत्। पुन सन्तानक-नमेरु मन्दारकुसुमप्रायशेखर सता. नक नमेरु म दारा -देववृक्षविशेषा ,तेपायानि कुसुमानि-पुष्यापि, तप्राय-तत्प्रचुरे, शेसर-शिरोमाल्य यस्य तादृशम्।पुन हरि- चन्दनरसप्रायाङ्गरागम् हरिच दनरसपाय -चन्दनविशपरसप्रचुर , अङ्गराग -अजलेपो यस्य तादृशम् । पुन कल्पद्रुमा- शुकमायनिवसनम् कपट्ठमाशुपाय-कल्पद्रुमसम्बन्धिसूक्ष्मश्लक्षणवनप्रचुर, निवसन-वस्त्र यस्य तादृशम् । पुन अनेक- दिव्याभरणभूपित विविधोत्कृष्टालङ्कारालद्वृतम्। पुन देहधुतिप्राग्भारेण शरीरकान्तिफ्लापेन, पिङ्गलीकृताखिल दिगन्तराल पिछलीकृत-पिशङ्गीकृतम् , अखिलाना-समस्ताना, दिशाम्, अन्तराल मध्य यन तादृशम् , कीदृशेन आमरण- मणिकिरणप्रभासन्तर्पितेन आभरणमणीनाम्-अलङ्करणमणीना, ये फिरणा -रश्मय , तत्प्रभाभि , सन्तर्पितेन-सवार्धितेन, पुन सर्वत. परित ,प्रसर्पता प्रसरता तप्ततपनीयद्रवाकारेण तप्त यत् तपनीय-सुवर्ण, तस्य यो द्रव -पत्र , तदाकारण, अत एव अन्तरिक्ष-गगनमण्डल, सदावानलमिव दावाग्निसहितमित्र, आधान कुर्वाणम् । पुन पश्चात्प्रयायिभिः पञ्चात्प्रगामिजने , उन्नीयमानगतिमार्गम् उन्नीयमान अनुमीयमान , गतिमार्ग -गमनमार्गा यस्य तादृशम् , केन । मधुलिहा भ्रमराणा, पटलेन-समूहन, कीदृशेन । उज्यालदाचानलानुलग्नदग्धस्थलामेन उत्-ऊर्ध्व, ज्वाला यस्य द्वादशेन, दावानलेन दावाग्निना, अनुलग्न-सबद्ध, दग्ध च यत् स्थल-स्थान, तस्यैव आभा-मान्तिर्यस्य तादृशेन, पुन जलनिधिवेलावनानि समुद्रतटवर्तिवनानि, अपहाय त्यक्त्वा, युगपत् एकाल, प्रधावितेन कृनसत्वरगतिकेन, पुन पृष्ठत. पृभागे, वहता गच्छता, पुन विलेपनामोदाकृप्टेन विलेपनस्य-अझोपलेपनद्रव्यस्य, आमोदन-अति- सौरभेण, आकृप्टेन-वशीकृतेन []। पुन प्रधानवाजिमि मुख्यभूताधै , उह्यमाननायकम् उह्यमान -देशान्तर नीयमान , नायको यस्य तादृशम् , कोदशै । आदराकृटवलगे आदरेण आग वल्गा-मुखरजुयषा तादशै , पुन पार वारम् अनेस्वारम्, उच्छलजलच्छटास्पर्शपरिहाराय ठच्छन्त्या -उद्वेलन्या, जलच्छटाया -उधाराया स्पर्शपरिहाराय स्पर्शवननाय, तरुणवारिदाना परिणतमेघानाम् , अन्तरालेन मध्येन, नीयमाने. गम्यमाने , पुन अनुभूतधूलीपटलम् अनुभूतम्-अनुत्सित, धूलोल-धूनीसमूहो यसिस्तादृश यथा स्यात् तथा, पुन अश्रूयमाण मुखरखुरपुटारयम् अश्रूयमाण, मुसरयो -शब्दायमानयो , सुरपुटयो -सम्पुटितपुरयो, आरस घनिमित्ता .

·३१८ टिप्पना-परागविवृतिसंवलिता स्वभावचञ्चलैः प्रधानवाजिभिरुह्य माननायकम् , अदृश्यमानहरितच्छायामण्डलैश्चलद्भिरुदण्डैरातपासण्डैरभि- नवतापसलिलनिझरे नमःसरसि मूलभागनिट्ननलिनीपलाशप्रकराणि पङ्कजवनानीव संचारयमाणम् , अचिरागुतेज.स्तवकचन्द्रकितैरिन्द्रनीलकान्तिभिः तरुणजलदैरध्यासितो कदलिकाशिखरेपु समुच्छूितोद्दण्ड- मायूरातपत्रेष्विव द्विरदसारिसदनेषु निद्रायमाणकुमारम् , अच्छिन्नसंतानपवनप्रसारिताभिरतिभास्वरतया दिवापि प्रेसदुल्लादण्डमिव व्योम दर्शयन्तीभिः कल्पतरुरनांशुकवैजयन्तीभिः समन्ततो ज्वलद्रथविमान- केननम् , उदारनेपथ्यचारिणा गृहीतनानाप्रहरणेन विद्यानुभाषसिद्धत्वाद् गतेरकृतपदविक्षेपममतः प्रसर्पता सम- पादस्थितेन पदातिसदोहेन कृतकलकलं [ण ], पृष्ठतश्च वरकरेणुकारूढाभिरुपरिधृतकुन्दधवलातपत्रिकाभिः पुर:प्रधावमानकनकदण्डोडामरमायूरच्छत्रमण्डलाभिरुभयतः प्रचलितभुजलतारनवलयेन वाराङ्गनाजनेन सलीलमुद्धयमानचामरकलापाभिराप्रपदीनचीनकमुकायच्छन्नवपुपा निजनिजवाहनाधिरूढेन वृद्धान्तवंशिक- . . . यथा स्यात् तथा, अतिवल्गु अतिमनोहर, बल्गद्भिः गच्छद्धि । पुन स्वभावचञ्चले. प्रकृतिचपले । पुन अदृश्यमान- हरितच्छायामण्डलैः अदृश्यमानम्-अप्रतीयमानम् , हरितच्छायामण्डल-हरितकान्तिकलापो येपा तादृशै , उद्दण्डैः अर्ध्वदण्डै , आतपरखण्डे. छत्रमण्डलै , अभिनवातपसलिलनिझरे अभिनव - नवीन , आतपात्मकानो सलिलाना- जलाना, निर्झर -प्रवाहो यस्मिस्तादृशे नभ.सरसि आगरारूपसरसि, मूलभागनिननलिनीपलाशप्रकराणि मूलभागे-मूलप्रदेशे, निर्द्धन -छिन्न , नलिनीपलाशप्रकर -पद्मिनीपतसमूहो येषु तादृशानि, पङ्कजवनानि कमलवनानि, सञ्चारयमाणमिव सवाहयमानमिव, पुन द्विरदसारिसदनेषु द्विरदाना-गजाना, ये सारय -पर्याणानि, तद्रूपगृहेषु, 'निद्रायमाणकुमार निद्रायमाण -शयान , कुमार -युवराजो यस्सिंवादृशम् , कीदृशेषु ? तरुणजलदैः परिणतमेधै , अध्यासितोयकदालिकाशिखरेपु अध्यासितम्-अधिष्ठितम्, ऊर्थकदालिकानाम्-उपरितनवैजयन्तीना, शिखर-रो- भागो येषां तादृशेषु, कीदृशै ? अचिराशुतेज स्तवरुचन्द्रकितै. अचिरागुतेज स्तरकेन-विद्युत्तेजोगुच्छेन, चन्द्रकित - सातमयूरपक्ष्मस्थचन्द्राकारचिट, पुन इन्द्रनीलकान्तिभिः मरकतमणितुल्यकान्तिभि , अत एव, समुच्छ्रितो. इण्डमायूरातपत्रेष्पिव समुच्छ्रित-समुन्नमितम् , उद्दण्डम्-ऊर्ध्वदण्ड, मायूर-मयूरसम्बन्धि, आतपत्र छ येषु तादृशेष्विवेत्युप्रेक्षा । पुन कल्पतरतांशुफयैजयन्तीभि. कल्पतरुसम्बन्धिरत्नमयवस्वरूपपताकाभि , समन्तत सवत , ज्वलद्थविमानकेतनं ज्वलद्-दीप्यमानं, रथस्य विमानस्य च, केतन-पताकादण्डो यस्य तादृशम् , कीरशीनि । मच्छिन्नसन्तानपवनप्रसारिताभि. अच्छिन्नसन्तानेन-अविरतसन्ततिकेन, पवनेन-वायुना, प्रसारिताभिः विस्वारि- ताभि , पुन अतिभावरतया अतिदीप्तिमत्तया, दिवापि दिनेऽपि, प्रेहादुल्कादण्डमिय प्रेट्सन-प्रचलन्, उल्हादण्ड - निर्गच्छन्नालारूपदण्डो यसिखाशमिवेत्युलेक्षा, घ्योम गगनमण्डल, दर्शयन्तीभिः प्रत्यायय तीभि , पुन पदाति- सन्दोहेन पादगासगणन, कृतकलकल कृतरालाहलम्, सीहशेन ! उदारनेपथ्यधारिणा उज्वलकृतिमवेषध रिणा, पुन गृहीतनानाप्रहरणेन तविविधात्रेण, पुन गते. गमनस्य, विद्यानुभावसिनत्वात् विद्यारभावविदत्वात् , अकृतपदविक्षेपम् अमृतपादप्रक्षेपणं यथा स्वार तथा, अग्रतः अमे, प्रसर्पता प्रच उता, पुन समपादस्थितेन भन्यूनानधिकदशवर्तिपादावलम्बितन []1च पुन पृष्ठत. पृष्ठभागे, प्रधानावरोवसुन्दरीभिः प्रधानान्त पुर- मुन्दरवीमि , अनुगम्यमानम् अनुसियमाणम्, फीटशीभि ! वरफरेणुकासमाभि. उत्तमहसिनीमारूपवतीभि , पुन. उपरिघृतकुन्दधवलातपत्रिकाभि. उपरि धृता गृहीता, उन्दपुष्पा घपला-गुधा, आतपनिहा लच्छन यभिसार- सीमि, पुन. पुर प्रधायमानकनफदण्डोडामरमायूएच्छयमण्डलाभिः पुर -अमे प्रभावमान, कनदण्देन-मुरणं. मयदडेन, उद्यामरपू-, मायरममग्रल-मयूरपक्षनेयरमान्द यास तारसीमि , पुन उभयत. पाये, प्रच- लितभुजलतारलयलयेन पचरितम्-उद्वेलित, मुस्तयो याहुलनयो , रममय यग्य-कार्ष यस तारोन, यारागना. जनेन पायानेन, सलील सपिराये, स्था सार या, उदयमानचामरफलापाभि. उदयमा-उभिप्यमान , चामरम्ला - भामरसमूहो यासा तासाम , पुन गृद्धान्तशिरुसमूहेन सान्त पुराधिमारिगणन, सर्वतः पारता, . मना ·तिलकमञ्जरी। ३१९ समूहेन सर्वतः परिवृताभिरालोहिवापानावरङ्गमन्दतारकापरिस्पन्दैलांचनारपिदैरनुभूतदीपरजनिजागराभिरिव विभाव्यमानाभिरलम्बितालकणिभिरलुप्तललाटतिलकैरग्लपितौठमुद्रालकैराननेन्दुभिरसंपादितमनोभवा. ज्ञाभिरिव ज्ञायमानाभिः प्रधानावरोधसुन्दरीभिरनुगम्यमानम्, अनतिभूरिपरिवारपरिच्छदम् , उच्चलित- मध्वना सुवेलाद्रेः रोचरनरेन्द्रवृन्दमद्राक्षम् [त] | दृष्ट्वा चामतस्त प्रभाराशिमत्यन्तदुरालोकं तं चापतन्तमभिमुस सेयरलोरमुल्लसञ्चित्तवृत्तिः प्रर्तय पुरस्तानावमिति नियुज्य तारक तत्क्षणमेव चलितस्तेन विस्मयस्तिमिवचक्षुपा समस्तेनापि गगनचारिणा गणेन कोऽय? कुतोऽय' किमर्थमायातः ? कथमिहातिदुर्गमाया नगोपफण्ठभूमावकाफी प्रविष्टः ? क यास्यति ?' इति जल्पता परस्परमवलोक्यमानो गत्वा स्तोकमन्तरमधस्तात् तस्य भूधरस्य झटिति दृष्टवानष्ठापदा. दिशिसरभाखराकारम् , उत्पातपवनधूननोपजातसेदाना गर्भपातमिव संवर्तमभ्रविगुताम् , अनवरतवारिधि. सलिलशोपणोत्पन्नजाढ्यस्य दाहशक्तिभ्रंशभिव वाडवाः, जमृतमथनोत्फालमन्दरास्फालितस्य रुपिरच्छटोगार- - 4 परिवृताभिः परिवेष्टिताभि , कीदृशेन आमपदीनचीन कावच्छनापुपा आप्रपदीन -पादाग्रान्त यायन् लम्बमानो य , चीनकधुक चीनदशीयवस्त्रनिर्मित करू , तन अच्छन्नम्-आच्छादितम्, वपु -शरीर यस्य तादृशेन, पुन निजनिजवाहनाधिरूढेन खखवाहने कृताधिरोहणन, पुन आलोहितापाङ्गतरलै आरोहित -आरक, अतर -- नेत्रप्रातभागशान्तिप्रवाहो येषा तादृशे , पुन मन्दतारकापरिस्पन्दे मद , तारापरिस द -क्नीनियसबारो येषु तादृशै , लोचनारविन्दै. नयनरम, अनुभूतदीर्घरजनिजागराभिरिव अनुभूता प्राप्ता, दीयाम्-आयनाया, रजन्या-रानी, जागरा जागरण याभिस्वादशीभिरिव, विभाव्यमानाभिः प्रतीयमानाभि , पुन अलम्पितालकोणीभि. यद्युटिउकशपङ्किभि , पुन अलुप्तललाटतिलके अधस्वभारस्थार करविन्दुभि , पुन अग्लपितोष्टमदालकक. आरपितम्-अपच्यावितम् , ओठ, मुद्रालफर्क-मुद्रा मकम् , आलकरम्-रचरवो येषु तादरी , माननेन्दुभि मुखय है, असम्पादितमनोभवाशाभिरिव न सम्पादिता-अपरिपालिता, मनोभवम्य-कामदेवस्य, आता अनुशासन य भिम्वादशी. मिरिय, शायमानाभि. उत्प्रेक्ष्यमाणाभि । पुन कीदृशम् । अतिभूरिपरिवारपरिच्छदम् अविभूरि-अधिक, परियार -अमाल्यादिपरिजन , परिच्छद -उपकरण र यस्य तादृशम् । पुन मुवेलाद्रे. मुवेलसत परतस्य, यध्वना मार्गग, उचलितम् ऊर्व चलितम् [त]। च पुन, अग्रत. अने, अत्यन्तदुरालोकम् अतिदुई, त प्रत, प्रभाराशि देन पुष, च पुनः, अभिमुख पम्मुराम्, आपतन्तम् आगछतं, पेचरलोक विद्याधरजन, दृष्ट्वा दांग्रेगोचरीर, उल्लसचिचतिः प्रमोदमान- मनोति सन् , पुरस्तात् अप्रे, नावं, प्रवर्तय प्रेरय, इति इत्य, वारक तत्संस नायक, नियुज्य माशाप्य, तत्क्षण- मेय तत्परमेव, चलित. प्रस्थित , विस्मयस्तिमितचनुपण विलयन-भाग, विमिन निक्ष, -न यम्य तारन, समस्तेनापि समप्रगापि, तेन प्रावन, गगनचारिणा राणे, गणेन सहन, जय प्रवती,, अब कुतः यस्मान स्थ नार, फिमर्थ किनुश्यकम्, आयात आगत ! कय कन प्रारम, अतिदुर्गमायाम् भात दुधेन गम्यायाम् , इद असा, नगोपफण्ठभूमी श्यतमन्तभूमी, एमात्र अमितीय , प्रविष्ट लव गन्, के कन, यास्यति गमिष्यति । इति परस्परम् अन्योऽयम्, जरता दता, बालोक्यमान नियमाप , स्ताक ENT, अन्तर यूर, तस्य प्रलय, भूधरस्य पर्वतस्य, अधस्तात् अधादरी, इदिति शीर, गा, ए दिय्य मनाइरन, मायतन , दयमा दरमियपान, ध भष्टापदाद्रिशिखरमासराकारम् मष्टापदनामघातय सियर सा, भासर -दीघा भागारो यस वारम् । पुन उत्पातपयनधूननोपनातसादानाम् उत्सातमनन-THITER. Sलभूमउगना, दा नन-पन, उन उपगगन उत्तम , ५१ रना सामो दासीना, सर्वसाधा पिपुता संसान मापति, गर्भपातमिय गनमा पनि पुरा । पुन प्रनगरलगरिधिसलिशोर- पोत्यप्रजाम्यस्य मनपरन- नता, मारय मान, सउरअरमन-पान , गनगनास, यायाम. UTARPRETA , दाहशक्तिप्रमिय दामना । पुन अमृतमयनोकामनरा.

·३२० टिप्पनक-परागविवृतिसवलिता , मिव पारावारस्य, प्रलयपर्जन्यगर्जितोपजनितप्रौढभेदायाः कन्दलोद्भदमिव पातालवगडूर्यभूमेः, अतुलगारुड. प्रावघटितोदप्ररिस्टपीठम् , अध्यासितपीठवन्धमध्यया रसातलनिपथगातरङ्गमालयेय गगनमवलोकयितु- मुत्पतितया चन्द्रकान्तमणिशिलासोपानमालया विराजितोदारमण्डपद्वारावतारमार्गम्, अनेकमाणिस्यमत्त- वारणम्भूपितम् [], अनिमेपलोचनाभिरतिशयितविश्वकर्मफौशलं शिल्पनिर्माणमयलोकयितुममरलोका- दुपागताभिः स्वर्गरमणीभिरिव मणिशिलाशालभलिकाभिरध्यासिता_कपपुष्परागपापागस्तम्भशिसरम्, उपरि घूर्णन्तीभिरणपोटकपानमालीभिर्वालजलधरलेसाभिरापादिताअनवर्तिकृत्यैर्यद्भिरुच्छिसैः पद्मरागकउशैः प्रकाशिताकालदीपोत्सवविलासम्, अविरलोद्गीर्णसुरचापचकृतकलापापलापेषु पञमणिशलाकाजालकेपु कूजितानुमितनिलीननीलकण्ठम् , आशामुसव्यापिनि महानीलाश्मयोनेरामलसारकस्य घनदुर्दिनश्यामले प्रभाचकपाले बलाकायमानपवनलोलसितपताकम्, आभोगदूरोत्सारितदिशा तपनमण्डलमिवात्मनः कलशतां A स्फालितस्य अमृतमथने-समुद्रादमृतोद्धरणे, उत्काल -उद्धत , यो मन्दर -मन्दराचल , तेन आस्कालितस्य-सक्षोभितस्य, पारावारस्य समुद्रस्य, रुधिरच्छटोद्गारमिय धिरधारोदमनमिवेति चोत्प्रेक्षा । पुन प्रलयपर्जन्यगर्जितोपजनित- प्रोढमेदाया. प्रलयपर्जन्यस्य-प्रलयकालिस्मेघस्य, गर्जितेन-गर्जनेन, उपजनित -उत्पादित , मेद -विदारण यस्यास्वादृश्या , पातालखर्गवैडूर्यभूमेः पातालवर्गसम्बन्धिमणिविशेषक्षेत्रभूतभूमे , कन्दलोद्भेदमिय नवाङ्घरोगममिवेति चोप्रेक्षा । पुन. अतुलगारुडग्रावघटितोदनविकटपीठम् अतुलेन-अनुपमेन, यद्वा अपरिमितेन, गारुडप्राव्गा-मरक्तमणिना, घटित-सचितम्, उदग्रम्-उन्नत, विक्टं-विशाल च, पीठम् ऊर्श्वभूमिर्यस्य तादृशम् । पुन अध्यासितपीठवन्धमध्यया ऊर्श्वभूमिवन्धमध्यवर्तिन्या, गगनम् आकाशम्, अवलोकितु द्रष्टुम् , उत्पतितया उच्छलितया, रसातल- त्रिपथगातरङ्गमालयेव पातालगवातरहावल्येवेत्युत्प्रेक्षा, चन्द्रकान्तमणिशिलासोपानमालया चन्द्रकान्तमणिरूप. प्रस्तरमयाधिरोहणीपङ्ख्या, विराजितोदारमण्डपद्वारावतारमार्ग विराजित -उद्भासित , उदारस्य-महत , मण्डपस्य गृहविशेषस्य, दारे, अवतारमार्ग -प्रवेशमागों यस्य तादृशम् । पुन अनेकमाणिक्यमत्तवारणकभूपितम् अनेकै - बहुभि , माणिक्यस्य मणिनिर्मित , मत्तवारणकै -वरण्डकै , वरण्डि इति ख्यातेहावयचे , भूषित-शोभितम् [थ] । पुन अनिमेपलोचनाभिः अनिस्यन्दनयनाभि , अत एव अतिशयितविश्वकर्मकौशलम् अविशयित-तिरस्कृत, विश्वकर्मण -तदाख्यशिल्पिदेवस्य, कौशल-नैपुण्य येन तादृश, शिल्पनिर्माणं शिल्परचनाम् , अवलोकयितुं द्रष्टुम् , अमरलोकात् देवलोकात्, उपागताभिं समीपमागताभि , स्वर्गरमणीभिरिव स्वर्गसम्बन्धिसुन्दरीभिरिवेत्युत्प्रेक्षा, मणिशिलाशालभञ्जिकाभि. मणिरूपप्रस्तररचितशिलापुत्रिकाभि , अध्यासिताभ्रकपपुष्परागपापाणस्तम्भ- शिखरम् अध्यासितम्-अभिष्टितम् , अभ्रकरस्य मेघरसर्शिन , पुष्परागपापाणस्वम्भस्य-पद्मरागमणिरूपप्रस्तरमयस्तम्भस्य, शिखरम्-उपरिभागो यस्य तादृशम् । पुन उपरि ऊर्च, धूर्णन्तीमि. भ्रमन्तीभि , अर्णवोदकपानकालीमि. समुद्र- जलपान कृष्णवर्गाभि , वालजलधरलेखाभिः नवीनमेघपङ्किमि , आपादिताअनवर्तिकृत्ये. सम्पादिताञ्जनात्मकदीप- दशाकार्य , ज्वलद्भि. दीप्यमानै , उच्छिखै. अर्धशिख, पद्मरागकलशै पद्मरागाख्यमणिमयकुम्भ , प्रकाशिता- कालदीपोत्सवविलासं प्रकाशित -प्रकटित , अझाले-खोचितकाभावेऽपि, दीपाना-दीगवल्या , उत्सवविलास - उत्सवशोभा यस्मिंस्तादृशम् । पुन अविरलोद्गीर्णसुरचापचककृतकलापापलापेपु अविरलोद्रीन-निरन्तरमुद्भा- सितेन, मुरचापचक्रेण-इन्द्रधनुर्गणेन, कृत , कलापस्य-मयूरशिखाया अपाप -अपहवो यपु तादृशेषु, वज्रमणिशलाका- जालकेपु हीरक्मणिमयशलाकासमूहेयु, कूजितानुमितनिलीननीलकण्ठ कूजितेन-अव्यकशब्देन अनुमित , नीलकण्ठ मयूरो यलिस्तादृशम् । पुन आशामुखव्यापिनि दिगन्तव्यापके, धनदुर्दिनश्यामले सान्द्रमेघच्छन्नदिनवत् कृष्णवणे, महानीलाश्मयोने. महानालामा-महानालमणि , योनि-उत्पत्तिस्थान यस्य तादृशम्य, आमलसारकस्य शिखरावयवविशेषस्य, प्रभाववाले प्रभामण्डले, वलाकायमानपवनलोलसितपताक बला कायमाना-बकपङ्किवदाचरती, पवनेन-वायुना, लोला-चञ्चला, सिता-वेता, पताका यस्मितादृशम् । पुन आभोगदूरो- . निलीन-प्रच्छन्न ·तिलकमञ्जरी। ३२१ नेतुमुत्थितेन चुम्बिताम्बरशिखमतिप्रांशुना शिसरेण, विततशिखरश्रेणिना सागरवीचिमालास्कालवाचालतल- शिलासोपानमालेन मूलदेशासीननानारूपजलचरजातिना स्वच्छतातिरेकादात्मकरतलस्थितपदवलोक्यमानापर- भागावस्थितपदार्थजातेन शुद्धजातिस्फाटिकनिर्मितेन स्फुटस्फातिना प्राकारमण्डलेन कुण्डलितम् , अमल- प्राकारभित्तिलनेः प्रतिविम्यकरिव निजैरनिललितपताकापल्लयसया प्राप्तुमुन्नतिप्रकर्षमारब्धसेवासमुचितोत्त- रीयाञ्चलवीजनैरमरगिरिशृङ्गैरिव सर्वतः परिवृतं हिरण्मयैः सुरप्रासादैः [द], छन्दोविचितिशास्त्रमिव बृहत्या जगत्या भ्राजितं, युगान्तदिवसमिव विलसदनेकरूपकालिकान्तं, हेमन्तमिव समासन्नशिशिरवातायनालंकृतं, टिप्पनकम्-छन्दोविचितिशास्त्रमिव बृहत्या जगत्या छन्दोजात्या, भन्यत्र महत्या देवकुलिकाधरया । युगान्तदिवसमिय विलसदनेकरूपकालिकान्तम् एकत्र विलासवच्चानारूपशङ्करम् , भन्या देदीप्यमाननानारूपैक- पतिकमनीयम् । हेमन्तमिव समासन्नशिशिरवातायनालङ्कतम् एकत्र निकटशीतलगवाक्षभूषितम् , प्रोढवादिनमिवातिविषमपनभङ्गविस्मायितप्रेक्षकजनम् एकर दुर्विजेयपत्रकभञ्जनाश्चर्यितावलोककलोकम् , । अन्यत्र दुलेखनीयपत्रवल्लीरचनाभेदाश्चर्यितप्रेक्षकजनम् [ध] | . सारितदिशा आभोगेन-विस्तारेण, दूरम् , उत्सारिता-उत्क्षिप्ता, दिक् येन तादृशेन, अत तपनमण्डलं सूर्यविम्यम् , आत्मनः खस्य, कलशतां कुम्भता, नेतुं प्रापयितुम्, उत्थितेनेव उद्गतेनेव, अतिप्राशुना अत्युनतेन, शिसरेण राशेण, चुम्बिताम्बरशिखं चुम्बिता-स्पृष्टा, अम्बरशिखा-आकाशोपरिभागो येन तादृशम् । पुन. प्राकारमण्डलेन प्राकारसमूहेन मण्डलाकारप्राकारेण वा, कुण्डलित परिवेष्टितम् , कीदृशेन ? विततशिखरश्रेणिना विस्तृतशिसर- समूहकेन, पुन सागरचीचिमालास्फालवाचालतलशिलासोपानमालेन सागरवीचिमाराया.-समुद्रतरतश्रेण्या , य आस्फाल -आरफालन, वेन वाचालतला-शब्दायमानाध स्थला, शिलासोपानमाला-प्रस्वरमयी रोहिणीश्रेणी यस्य तादृशेन, पुन मूलदेशासीननानारूपजलचरजातिना मूलदेशे-अघोदेशे, आसीना -उपविशन्स , नानारूपा -अनेकरूपा , जलचरजातय --जलजन्तुजातीया जीवा यस्मिस्वादशेन, पुन स्वच्छतातिरेकात् उबालतोत्कर्षाद, आत्मफरतल- स्थितवत्- स्खकरतलवर्ति वत्, अवलोक्यमानापरभागावस्थितपदार्थजातेन अवलोक्यमान-दृश्यमानम्, अपरभागावस्थितम्-उत्तरभागावस्थित, पदार्थजात-वस्तुसमूहो यसिंवादृशेन, पुन शुद्धजातिस्फाटिकनिर्मितेन शुद्धजाति-स्वच्छजातीय, यत् स्फाटिस-सटिकमणिगण , तदचितेन, पुन स्फुटस्फोतिना स्फुटा स्काति -विस्वाय यस्य तादृशेन । पुन हिरण्मये. सुवणमय , सुरप्रासाद. देवमन्दिर, सर्वत. सवभागेषु, परिवृतं परिवेष्टितम् , करिव ? अमलप्राकारभितिलग्ने उज्वलयाकारकुल्यसकान्ते , निजः स्वकीय , प्रतिविम्वरित प्रतिच्छायाभिरिष, अनिलवेल्लितपताकापल्लयतया पपनोभूतपताकारूपपरतया हेतुना, उनतिप्रकर्पम् उच्छायोत्कर्ष, प्राप्तुमिय लन्थुमिय, आरब्धसेवासमुचितोचरीयाचलपीजनेः आरब्ध-प्रातत, सेनासमुचित-सेवायोग्यम्, उत्तरायाचल वीरनम्-उत्तरीयवासभागेन वीजन-पानान्दोल्न यस्तार , अमरगिरिशुनरिय गुमेरगिसंगरव [६] । पुन. कीदृशम् । छन्दोविचितिशास्त्रमिय छन्दोविचिति -छन्द सन्दोह , तत्सम्बन्धिवानमिव, यदा छन्दया या विचिति -अन्वेषण, तत्सम्बन्धिशास्त्रमित, गृहत्या विस्तृतया, जगत्या आयननाधारभूम्या, पो यहतीजगतीमसमन्दोभ्यो, धाजितं शोभितम्, पुन युगान्तदियसमिव प्रलयदिनामव, विलसदनफरूपकालिकान्तं विरसन्तीभि -निराधमानामि, अनारूपानि-नाना सयाम, आलभ -पशिभि , यान्त-मुन्दाम्, पक्षे विरगन्-परान्, नानानि-नानायराभि, कालिमानि -डिभि , म त -भयो यत्र, या विमति, नानारूपरे, अटिभि -भ्रमरे , [माग्यपुरातर्गतगायत सदीखत. एयरामाय] "तदाऽई भानर रूप प्रत्याऽमुख्यपारपरम्' इसन्यायरिंग भ्रमरायर गरजामवासी भारत सार, सन्मनादरम्, पहा विलसन कीरन नानारूा पाल्पा कान -शि या तापम् । पुन हेमन्तमिय हेनन्त- सनिय, समासप्रशिशिरवातायनालत गमारा -अविसमातिभि, निशर -सीतले , पायन -गाशे, प .

·३२२ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता प्रौढवादिनमिवातिविपमपरभङ्गविस्मायितप्रेक्षकजनम् , अनेकमाणिक्यसण्डसचितकाञ्चनशिलासंघातम् , एक दिव्यमायतनम् [ध] 1 उपजातविस्मयश्च विस्मृतनिमेपनिश्चलेन चक्षुपा तदवलोक्य सुचिरमकरवं मनसि-'फलाभि- लापिणा पुरुषेण नैकान्तो नीतिनिष्ठेन भवितव्यम् , अभिमते वस्तुनि देवं प्रमाणीकृत्य सर्वात्मना प्रवर्तितव्यम् , अनुकूलविधिविहितसाहायकस्य साहसिकस्य सर्वदा शस्यसंपदिवानीतिरनीतिरपि फलति, येन सकलबुध- जनोपहासपात्रमेपोऽपि यानाविधिरीदशस्य मे निवृतिलाभस्य कारणं संवृत्तः, यद्यपायभीस्तया नीतिमनुसर- नाहमेता भूमिमागमिष्यं कथमिदं कथापयोत्तीर्णरूपगुणलुप्तसुरपतिविमानकमनीयताप्रवादं प्रासादरत्नमद्र- त्यम् [न] । यदयलोकनेनाद्य विनिवृत्तमियाहादकरपदार्थदर्शनकुतूहलं दृष्टेः, उपरत इवाद्भुतकथाकर्णनादरः कर्णयोः, नृत्यतीव हृदयमन्तः प्रहर्षेण, पुण्यभाजो जगति, यैः परित्यज्य राज्यमपि, गृहीत्वा पारिवाज्यमपि, भुक्त्वा फलमूलमयमाहारलेशमपि, विपद्य दुःसहं वनवासक्केशमपि, अगीकृत्य वान्धवसुहृद्वियोगमपि, प्राप्य - . टिप्पनकम्-शस्यसम्पदिवानीतिरनीतिरपि फलति अनीति - मनयोऽपि, अन्यत्र भनीति -ईतिरहिवा [न] । समासनाना शिशिराणा वाताना-वायूनाम् , आयनै -आगमनै , अलङ्कृत-भूषितम् । पुन प्रौढवादिनमिव निपुण वक्तारमिव विवादकर्तारमिव वा, अतिविपमपत्रभविसायितप्रेक्षकजनम् अविविषमै -दुर्लेखनीय , परभझै पनवल्लीरचनाभि , पक्षे अतिविषमस्य-दुर्विजेयस्य, परस्य-पत्रलिखितविचारस्य, भग्लेन-भञ्जनेन खण्डनेनेति यावत्, विस्मायिता ~आश्चर्यमनु- भाविता , प्रेक्षकाना -दशकलोका येन तादृशम् । पुन अनेकमाणिक्यखण्डखचितकाञ्चनशिलासंघातम् अनेकेषा- नानाविधाना, माणिक्याना-रत्नाना, खण्डै खचित -व्याप्त , काञ्चनशिलासघात -मुवर्गशिलासमूहो यस्मिस्वादशम् [2] । च पुन , उपजातविस्मयः उत्पन्नाश्चर्य, विस्मृतनिमेपनिश्चलेन विस्मृत -आश्चर्यव्यप्रतया स्मृतिपथादपस्त , निमेष -स्पन्दो यस्य तादृशेन, अत एव निश्चलेन-स्थिरेण, चक्षुपा नेत्रेण, तत् आयतनं, सुचिर दीर्घकालम् , अव- लोक्य दृष्ट्वा, मनसि हृदि, अकरवं विचारितवानहम् , किमित्याह-"फलाभिलापिणा फलेच्छुना, पुरुपेण जनेन, एकान्ततः नियमेन, नीतिनिष्ठेन नीत्सवलम्बिना, न भवितव्य भवितुमुचितम्, प्रत्युत अभिमते इष्टे, वस्तुनि, देवं भाग्य, प्रमाणीकृत्य प्रमाणतयाऽऽस्थाय, सर्वात्मना सर्वतोभावेन, प्रवर्तितव्यं प्रवर्तितुमुचितम् , अनुकूलविधि- विहितसाहायकस्य अनुकूलेन, विधिना-देवेन, विहित-कृतं, साहायक-साहाय्य, यस्य तादृशस्य, साहसिकस्य साहस- शालिजनस्य, सर्वदा सर्वकाले, अनीतिः अतिवृष्ट्यादिषडीतिरहिता, शस्यसम्पदिव धान्यसमृद्धिरिव, अनीतिरपि नीतिविरुद्धकृतिरपि, फलति फल ददाति । येन यस्मात् कारणात् , सकलवुधजनोपहासपात्रम् अशेषविज्ञजनोपहासा- स्पदम् , एपोऽपि अयमपि, यात्राविधिः प्रयाणकार्य, मे मम, ईदृशस्य एतादृशस्य, निर्वृतिलाभस्य सुखप्राप्ते , कारण, संवृत्त सम्पन्न , यदि अहम् , अपायभीरतया विनाशभीरुतया, नीतिम्, अनुसरन् आश्रयन् , एताम् इमा, भूमिं न आगमिष्यम् आगतवानभविष्यम्, तर्हि कथापथोत्तीर्णरूपगुणलुप्तसुरपतिविमानकमनीयताप्रवाद कथापयोतीले -वर्णनमार्गातिगामिभि , रूपगुण -खरूपसौष्ठवै , लुप्त -निवारित , सुरपतिविमानस्य-इन्द्रसम्बन्धिव्योमयानस्य, कमनीयताया -सौन्दर्यस्य, प्रवादो येन तादृशम्, इद प्रासादरत्न प्रासादश्रेष्ठ, कथं केन प्रकारेण, अद्रक्ष्यं दृष्टवान- भविष्यम् [न]। अद्य अस्मिन् दिने, यवलोकनेन यद्दर्शनेन, इष्टेः नेत्रस्य, आह्लादकरपदार्थदर्शनकुतूहलम् आनन्दजनकवस्तुदर्शनौसक्य, विनिवृत्तमिव विधस्तमिव, पुन कर्णयोः श्रोत्रयो , अद्भुतकथाकर्णनादर आश्चर्य जनक्कथाश्रवणप्रीति , उपरत इय निवृत्त इव, पुन महर्षेण प्रकृष्टहर्षवशेन, हृदयम्, अन्त. अन्तर्देशे, नृत्यतीव नृत्य क्रोवीवेति सर्वोत्प्रेक्षा । जगति लोके, पुण्यभाज. ते पुण्यशालिन , सन्तीति शेष , ये , राज्यमपि लोकाधिपत्यमपि, परिवग्य, प्रत्युत पारिवाज्यमपि सन्यासमपि, गृहीत्वा, पुन फलमूलमयम् फलमूलारमकम् , माहारलेशमपि भक्ष्यलवमपि, भुच्या भक्षित्वा, पुन दुस्सह दुश्शक, वनवासक्लेशमपि वनवासद् खमपि, विपहा विशेषेण सोदा, .

·तिलकमञ्जरी। ३२३ - " पक्षिजातियोगमपि, कृतस्थितिभिरत्र कालः प्रेर्यते । वन्धवैभवः स कोऽपि भगवान देवो वा दानवो वा येन सुकृतकर्मणा निर्मापितमिदम् । अस्य हि प्रारम्भसमये प्रवर्तितः प्रथममादरात् तेन संख्यातीतानां विश्वकर्मणां सर्गनिर्माणाय भगवान् प्रजापविः, तदनु गत्वाऽलकापुरीमावद्धवर्मणा रणपराजितस्य मनुष्यधर्मणः कृतं कामयेन कोशापहरणम्, अथ कदर्थितत्रयविंशत्रिदशकोटिना समूल एवोत्पाटितः सुरशैल इति निश्चयो मे, नौकविश्वकर्मसमारब्धकर्मणा प्रकारान्तरोपार्जितधनेन स्थानादन्यतः समाहृतमणिशिलादारुणा कारयितु. मतिभूयसापि कालेन कीर्तनमीदृशं शक्यम् । शके चात्र निष्पाद्यमाने त्रिदिवशिल्पिनाममीक्ष्णमतितीक्ष्ण- कोटिभिष्टक्तिकाभिस्तक्ष्यमाणाभ्यः शिसरमणिशिलाभ्यः समन्ततः समुच्छलितानि यानि स्थूलशकलानि तैरेप लम्भितो रनाकराभिधानं लवणसिन्धुः [प]। इति चिन्तयत्येव मयि तत्कालसत्वरकैवर्तरभसप्रेरिता क्षणेनैव दक्षिणामायतनप्राकारभित्तिमाससाद नौः । आफम्य च क्रमेणातिरमणीयमस्याः पर्वतनितम्बसङ्गिनं पूर्वभागमवस्थितायां तत्र क्षणमात्रमविवाहिताध्वखेदो दिव्यदेवतायतनदर्शनप्रीतमनसमदृश्यमानुपप्रचारेषु मदमत्तविविधपक्षिकुलबद्धकोलाहलेषु नित्यविकचदेवद्रुमवनामोद्वासितदिक्षु रनकूटाद्रिकटकदेशेष्यनुक्षण- .. पुनः पान्धवसुहृद्वियोगमपि पन्धुमित्रविरहमपि, अङ्गीकृत्य वीकृय, पुनः पक्षिजातियोगमपि पक्षिजातीयः सम्परमपि, प्राप्य, अत्र अस्मिन् स्थाने, कृतस्थितिभिः कृतनिवासैः, कालः, प्रेयते व्यतीयते । वन्धवैभवः लुलैवर्या, फोऽपि अविज्ञातनामा, भगवान् ऐश्वर्यशाली, स देवो वा, दानयो या राक्षसो वा, अस्तीति शेषः, सुरातकर्मणा पुण्यकर्मणा, येन, इदम् आयतनं, निर्मापितं पारितम् । हि यतः, अस्य आयतनस्य, प्रारम्भसमये प्रारम्भावसरे, तेन निर्मापकेग भगवता, प्रथम पूर्व, संख्यातीतानाम् असख्यानो, विश्वकर्मणां पिलाशलदेवाना, सर्गनिर्माणाय सप्टिरपनार्थ, भगवान् सगैश्वर्यवान् , प्रजापतिः नमा, प्रवर्तितः प्रेरित; तदनु ततः गचात्, अलकापुरी युवेर- सम्बन्धिनीमलसानानी पुरी, गत्या, आपद्धवर्मणा धृतकवचेन सता वेन, रणपराजितस्य रणे-युद्ध, पराजय प्रापिनस्य, मनुप्यधर्मणः युवेरस्य, कात्स्न्येन साफल्येन, कोशापहरणं कोशलष्टनं कृतम्, अथ अननर, फर्थितपयनि- शनिदकोटिना कदयिता:-पराजिताः, निदशाना-देवाना, प्रयनिया-त्र्यधिका विंशत्, कोटयो येन वादशेन सता, समूल एच मूलसहित एष, सुरीलः मुमेरुः, उत्पाटितः उत्सातः, इति अयं, मे मम, निश्चयः विश्वासः, पर्वत इति शेषः । हि यतः, एकविश्वकर्मसमारब्धकर्मणा एफेन, विश्वकर्म गा-शिल्पिपविशेपेग, समारम्ध-प्रवर्तितं, एम-निर्माणच्यापारो येन तादशेन, पुनःप्रकारान्तरोपार्जितधनेन प्रकारान्तरेण-उफादन्येन साधारणगारेग, उर्मित धनं येन तादृशेन, पुनः अन्यतः उक्तादन्यलार, स्थानात, समाहृतमणिशिलादापणा समाता:-मपिताः, मानशिला-निरूपा शिलाः, दानि-अष्टानि च, येन लाइन, पुरोग, अतिभूषसापि अपिनापि, मान, शम् एवविध, फीतनं मन्दिर, कारयितुं निर्मापरिन, न शक्य शधियायम् । च पुनः, शके गम्भाश्यामि, भय अम्मिन् आयसने, निष्पापमान निर्मापमाणे, पिदिवशिशिनां सो प्रशिल्सिना, विधम्मंगानवि यार, अतितीक्ष्णकोटिभिः अल्तवी नाप्रभागभिः, रशियामिः मिलातमहासभिः, तक्ष्यमाणाभ्यः सन्फिरमागा-मः, शिसरमणि. शिलाम्पः शियमनिरूपान्तरेभ्यः, समुच्छलितानि समुरितानि पानि स्थूलशकलानि स्थगानि,, एप लयासिन्धुर लपणनमुः, रसाफरामिधानं रातिमा समा, लम्भितः प्रापितः" [५] मरि, रति इत्य, चिन्तयत्येय भागोरस सोस, तमालसत्यारम्भसप्रेरिता गया त धनं, मनरेग-वविवेन, न-पारेन, रमन-यगेन, प्रेरिता-रिवा, नोः, दक्षिणम् , मायतनम्राकारभिरि मादसामान्यम्, भाससार भागान। च पुन., भस्माः दशिनामिते, भतिरमणीयम् अजन्त गुन्दरन्, पर्यतनितम्यसहिनं पEARHITS, भाग, मेग, भाप्राम्य vिaाप, मनिता, तत्रनार, पमनान, अति गहिनापदः FAIRATURE, वारक Tantra, भयोधम् उमानाल, माम् ! मायतनारांनप्रीतमनसं निश ·३२४ टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिता - क्षिप्तविस्मयस्मेरलोचनं तारकमयोचम्-'ससे! तारक! लहितो निर्विनमेवारमाभिरेप जलनिविशैलान्तराल- वर्ती सर्वद्वीपसांयात्रिकागाममार्गी मार्गः, समाक्रान्ता सुखेन दिव्यजनसंचारपूतेयं भूमिगोचराणामभूमिभूमिः, आसादितमिदं सर्वसुन्दरपदार्थानामधिष्टानं स्थानम् , अवलोकितं लोकत्रयतिलकमेतत् सफलकौतुकानामाय- तनमायतनम् , सर्वथा पुण्यभाजो वयम् , जातं जन्म सफलम् , उत्तिष्ठ तूर्णम् , अनुतिष्ठ सांप्रतं कालोचितं कृत्यम् , उपसृत्य पर्वत नितम्यादितः समाहर प्रत्ययविकसितानि संतानकप्रभृतीनां पुण्यपादपानां कुसुमानि, पानीयं च निमुरादानय स्वादु, येन संपादितपाणिपादशौचाः प्रविश्य पश्यामः पूजयामश्च भगवन्तमन्तः प्रतिष्ठितमस्य देवतायतनस्य देवम् । अत्र हि विलोकिते साक्षादभ्यर्चिते वहस्तेन स्तुते च परमया भक्त्या महार्थाभिः स्तुतिभिरपा विशेपतो नः फलवती भविष्यति यात्रा' इति [फ] । स एवमुक्तो विहस्य मां प्रत्यभापत-~-'कुमार! सर्व संपाद्यते, किं [तु] पुनरिदं विज्ञापयामि, कथमिह प्रवेष्टव्यं, यत्तावदिदमवलोक्यते पुरस्तादस्य गोपुरप्रतिवद्धमम्वरोत्तम्भिना मणिस्तम्भतोरणेन तिरस्कृततरणिरथसंचारं द्वारम् , अनेन योऽवतारः . प्रासाददर्शनप्रसन्नहृदयम् , पुनः रनकूटाद्रिकटकदेशेपु रत्नकूटाख्यपर्वतनितम्बप्रदेशेषु, अनुक्षणक्षितविस्मयस्सेर- लोचनम् अनुक्षण-प्रतिक्षणं, क्षिप्ते-प्रेरिते, विस्मयस्सेरे-आश्चर्यविखरे, लोचने येन तादृशम् , कीदृशेषु तेपु ? अदृश्य मानुपप्रचारेपु अदृश्यमनुष्यगमनागमनेषु, पुनः मदमत्तविविधपक्षिकुलवद्धकोलाहलेपु मदमत्तैः-मदान्वितैः, विविधपक्षिकुलैः नानाविधपक्षिगणः, बद्धः-निरन्तरं कृतः, कोलाहलो येषु तादृशेषु, पुनः नित्यविकचदेवट्ठमयनामोद- वासितदिक्षु नित्यम्-अनवरतं, विकचा.-पुष्पिताः, ये देवद्रुमाः-देववृक्षाः, तदनसम्बन्धिना, आमोदेन-अत्युत्कृष्टसौरभेण, वासिता.-सुरभिताः, दिशो यैस्तादृशेषु । किमवोचदित्याह-सखे! मित्र !, तारक !, जलनिधिशैलान्तरालवर्ती समुद्रपर्वतमध्यवर्ती, सर्वद्वीपसांयात्रिकाणां सर्वेषा द्वीपमार्गेण पौतिकानाम् , अमार्गः अगम्यः, एप मार्गः, निर्विघ्नमेव, लहितः अतिक्रान्तः । पुन- दिव्यजनसञ्चारपूता दिव्याना-दिवि-खर्गे भवाना, जनाना, सञ्चारेण-प्रचारेग, पूता- पविनिता, भूमिगोचराणां भूतलवर्तिनाम् , अभूमिः संचाराविषयभूता, इयं, भूमिः पृथ्वी, सुखेन आनन्देन, समा- क्रान्ता समधिष्ठिता । पुनः सर्वसुन्दरपदार्थानाम् अशेषमनोहरवस्तूनाम्, अधिष्ठानं क्षेत्रभूतम् , इदं स्थानं, समा- सादित प्राप्तम् , पुनः लोकत्रयतिलकं निभुवनश्रेष्ठं, सकलकौतुकानाम् अशेपोत्सवानाम् , अशेषाश्चर्याणा वा, आयतनम् आस्पदम्, एतत्, आयतनं प्रासादः, अवलोकितं दृष्टम् । वयं, सर्वथा सर्वप्रकारेग, पुण्यभाजः पुण्यवन्तः, म इति शेषः । जन्म अस्माकम् उत्पत्तिः, सफलं सार्थक, जातम् अभूत् । तूर्ण शीघ्रम् , उत्तिष्ठ व्याप्रि- यस । सांप्रतम् अधुना, कालोचितम् एतत्कालयोग्य, कृत्यं कार्यम्, अनुतिष्ठ कुरु । इतः अस्मात् , पर्वत- नितम्यात् पर्वतमध्यभागात्, अपसृत्य वहिर्गत्वा, प्रत्यनविकसितानि अचिरविकसितानि, सन्तानकप्रभृतीनां सन्तानमादीना, पुण्यपादपानां पुण्यक्षाणा, दिव्यदृक्षाणामिति यावत् , कुसुमानि पुष्पाणि, समाहर सचिनु, च पुनः, निर्झरात् प्रवाहात् , स्वादु मिष्टं, पानीयं जलम् , आनय, येन पानीयन, सम्पादितपाणिपादशौचाः कृतहस्तपाद- प्रक्षालनाः सन्तः, प्रविश्य प्रकृतायतनाभ्यन्तरं गत्वा, भगवन्तम् ऐश्वर्यशालिनम् , अस्य देवतायतनस्य देवमन्दिरस्य, अन्तः प्रतिष्ठितं मध्ये प्रतिष्ठितं, देवं, पर्दयामा दृष्टिगोचरीकुर्म., च पुनः, पूजयामः आराधयामः, हि यतः, अत्र अस्मिन् देवे, साक्षात् प्रत्यक्षरूपेण, विलोकिते दृष्टे सति, पुनः वहस्तेन निजकरण, अभ्यर्चिते सम्यक्ष पूजिते सति, च पुनः, परमया उत्कृष्टया, भक्या प्रौला, महार्थाभिः उत्कृष्टार्थाभिः, स्तुतिभिः स्तोत्रैः, स्तुते सति, पपा इयं, नः अस्माकं, याना, विशेषतः अत्यन्तं, फलवती सफला भविष्यति, इति [फ] । एवम् अनेन प्रकारेण, उक्तः कथितः, सः तारकः, विहस्य विशेषेण हसित्वा, मा प्रत्यभापत प्रत्युक्तवान् , फिमियाह-उमार ! सर्वे भवदुपदिष्टं समस्त कार्य, सम्पाद्यते अनुष्टीयते, किं किन्तु, इदं पुनः, विज्ञापयामि आवेदयामि, इह अस्मिन् आयतने, कथं केन प्रकारेण, प्रवेप्रव्यं प्रवेष्टुं शक्यम् , अस्य आयतनस्य, पुरस्ताद् अने, गोपुरप्रतिवद्धं पुरद्वारागृतम् , अम्बरोत्तम्भिना ·तिलकमञ्जरी। स दूरमुभयतः प्रसृतेन टङ्कच्छिन्नपर्वतकटकसङ्गिना प्राकारेणैव वारितः, यानि त्यस्य पार्श्वतः संभवन्ति प्रतोलिकासु क्षुद्रद्वारकाणि तान्यपि नभस्तलनिर्विशेषभित्तेरस्यैव प्राकारस्य प्रकर्पप्राप्तेन स्वच्छतागुणेन दुरुपलक्ष्यतां नीतानि, तदेतदधुना प्राप्तकालम-अत्रैव स्थिताः प्रतिपालयामः क्षणमात्रं, यावदस्माद् देवता- यतनात् कोऽपि भूगोचरः खेचरो वा निर्याति, योऽस्मभ्यमस्मिन्नवतरणमार्गमुपदिशति, अस्य चावश्य- मभ्यन्तरे केनापि भवितव्यम् अचिरनिवृत्तयात्रोत्सवं हीदमुद्भाव्यते लिहै, तथाहि-अत्र तुङ्गत्वादधिक- संसृज्यमानसमीरणेष्वपि द्वारतोरणेषु सान्द्ररुचयश्चन्दनप्रवालवन्दनमालाः, प्रत्यपरचिताभिश्चीनांशुकपताकाभिः पल्लवितशिखराणि चामीकरचक्रदोलायत्राणि [व], गुणनि काप्रासादस्य च पृष्ठवेदिकायामिन्द्रनीलमय्या- मासादितप्रकटपरमागानि पिशुनयन्ति वारसुन्दरीवृन्दस्य रासविभ्रमभ्रमणमभिनवमम्लानयाधकपसायानि पदमुद्रापरिपाटिमण्डलानि, सततमास्फालितानां च वादित्राणामारवेण विद्रावितानि त्रासात् समासन्नतरु- शाखाशिखासु कृतस्थितीनि नाद्यापि निकटीभवन्ति शिखरामकोटकुलायशायीनि पारापतपतत्रिकुलानि, टिप्पनकम्-प्रकटपरभागानि प्रकाशितशोभाति । प्रततं विलीगं सन्ततं वा । कुलायः-पक्षिगृहम् । चर्यमाणानि भत्यर्थ गच्छन्ति, व्यात्युक्षी परस्परसंचनम् [भ]। यानि विशेषाध्यस्य, गगनमण्डलावरोधिना, मणिस्तम्भतोरणेन मणिमयस्तम्भावलम्बिाहिरिण, तिरस्कृततरणिरथसञ्चारं तिरस्कृतः- निवारितः, तरगिरथसपारः-सूर्यरथप्रचारो येन तादृशम् , यत् यतः, तावद् वास्गलवारे, इद, द्वारं निरुचायतनप्रवेश निर्गमस्थानम् , अवलोक्यते दृश्यते । अनेन द्वारेण, यः, अवतारः प्रवेशः, स दूर दूरपर्यन्तम् , उभयतः भागद्वये, प्रस्तेन विस्तृतेन, टहच्छिन्नपर्वतकटकसग्निना टोन-तक्षणशलाकया, जि-नटं, यन् पर्वतकटक-पर्यतनितम्यः, तत्सहिना-तत्समवेन, प्रागरणव, वारितः अवरुद्धः । अस्य द्वारस्य, पाश्यतः पार्वे, प्रतोलिकासु रध्यापु, क्षुदद्वारकागि लधुद्वाराणि, सम्भवन्ति सम्भावनागोचरीभवन्ति, तान्यपि, नमस्तलनिधिशेषभिः गगनाला. अस्यैव प्राकारस्य, प्रफप्राप्तेन उत्कर्षमापनेन, स्वच्छतागुणेन उजालतागुन, दुरुपलक्यतां दु.रोनो- पलक्षणीयता, नीतानि प्रापितानि । तत् तलाखेतोः, अधुना, एतत् इदमेव कार्य, प्रातकालं प्राप्ता पसर, पर्तत इति शेषः, यत् , अप्रैव अस्लिभेव स्थाने, स्थिताः सन्तः, क्षणमात्र, प्रतिपालयामः प्रतीक्षामहे, यापन भलात् प्रलक्षाना, देवतायतनाद् देवमन्दिरा, कोऽपि, भूगोचरः भूमिवान्धव्यः, मानर लियः, सेवरो या देवो चा, निर्याति निर्गति, यः, असभ्यम् , अस्मिन् आयतने, अवतरणमार्ग मार्गम् , उपदिशति उपयति, च पुन:, अस्य आयतनस्य, अभ्यन्तरे मध्ये, फेनापि, अवश्य निधितं, भवितव्यं भपितु स्थानुमुधिाम् । हि या लि पश्यमागलक्षणः, इदम् आपतनम् , अचिरनिर्वृत्तयागोत्सवम् अचिर-चीनभव, निति-सम्ममः, यात्रोत्सवः- लोयामाप्रयुष उत्सवो यस्लिवायम्, उद्भाव्यते प्रशाम्पते। तथाहि-या अन्निन् भायतने, तुस्त्यात् भागार, अधिकसंगन्यमानसमारणेप्यपि अधियया स्यात् तथा, संगन्यमानः- पश्चिम्यमानः, गगारग.-पानो पे ताशेयपि, द्वारतोरणेपु सरदेशमतिपहिरिए, सान्द्ररचयः अमन्दपुनरः, चन्दनमयालयन्दनमालाः चन्नारमनपदार- एनाबमाला पुनः प्रत्यप्ररचिताभिः अभिनयानेनिभिः, चीनांगुरूपताकाभिः चीनी ARARIATE, पहवितशिसपनि यातायदेशाने, चासकरचकदोलायलागि मुकदमवान्दो उनपान[य] च पुनः, गुणनि कामासादस्य मादल, स्वनीलमप्यां नरमनिमप्यो, पछयेदिकमयां या, भासादित प्रफटपरभागानि प्रातस्फुरोगांरि, मम्दानयायपानि उपनामानिन, पदमुदापरिपाटि- मण्डलानि मरास्टयान, घारमुन्दरीहन्दसागर, अभिनय नी, रासविधमभ्रमण - अमर्म, पिशुनयन्ति मनाना च पुनः, सवतं : , नास्तालिवानाम् भासला, यादिमामा पापानान, भारपेम मानना, रिद्राषितानि माम मान, पुनः प्रासात् नादाः, .

·३२६ टिप्पनक-परागविवृतिसवलिता झङ्कारमुखरितमण्डपद्वारदेशानि च सूचयन्यवचूलकुसुमस्रज्ञा प्राचुर्यमप्रतश्चर्यमाणानि चञ्चरीकचक्रपालानि, कीडारसाक्षिप्तेन च कुर्वता व्यात्युझीमितस्ततः कनकशुद्धैर्भुजङ्गलोकेन क्षिप्तमेतान्यपि क्षरन्ति विरलविरलै- र्विन्दुभिः कुङ्कुमारणं केलिपुष्करिणीनां वारि प्राकारमूलमरकतप्रणालानि [भ] । इति व्याहरत्येव तस्मिन्न- कस्मादमतो दिगन्तसी, तर्पयन्निव सुधारसस्रोतसा श्रुतिविवरमप्रचचुनिश्चलधृता|पभूक्तशैवालप्रवालयुग- पदावलितकण्ठनालमाकर्णितः सोत्कण्ठैरायतनवापीकलहंसः, सत्वरोपसृतवेलासरित्सारसरसितसभिन्न विस्तारितस्तारेण जघनपुलिनसारसीना रसनानां शिक्षितेन, दोलायमानभुजलतोलासितेन प्रबलीकृतः प्रतिवेलविघटमानसंनिवेशानां कनककङ्कणाना कणितेन, मेखलागुणस्खलनविशुद्धलेन मुसरितो पलादुचकुच- मण्डलान्दोलितानामायामिना मुक्ताहाराणां रणितेन, तारतरोच्चारेण गतिरभसविच्युतानामासाद्यासाद्य टिप्पनकम्-तारतरोचारेण दीर्घतरोच्चारणेन । तलीन-कृशम् । सफ्रम -मार्गः । स्रणस्य स्त्रीसमूहस्य । महणतारः कोमलोच्चः [म]। समासन्नतरुशाखाशिखासु समीपवर्तिवृक्षविटपाप्रभागेपु, कृतस्थितीनि कृतनिवासानि, शिखरामकोटरकुलाय- शायीनि निरुतायतनशिखरदेशाप्रवर्तिरन्ध्रनिर्मितनीडाधिकरणकशयनशीलानि, पारापतपतत्रिकुलानि कपोतजातीय- पक्षिगणा, अद्यापि अधुनापि, न निकटीभवन्ति निस्टमुपसर्पन्ति । पुन झवारमुखरितमण्डपद्वारदेशानि शद्वार --ध्वनिविशेष , मुखरित -वाचालित , मण्डपस्य द्वारदेशो यस्वादृशानि, अग्रत. अप्रभागे, चञ्चूर्यमाणानि पुन पुनरतिशयेन वा भ्रमन्ति, चञ्चरीकचक्रवालानि भ्रमणमण्डलानि, अवचूलकुसुमनजा द्वारदेशाधोऽवनतपुष्पमालाना, प्राचुर्यम् आधिक्य, सूचयन्ति प्रत्याययन्ति । च पुन , कीडारसाक्षिप्तेन कीडाकौतुकाकृष्टेन, इतस्तत. अत्र तन, व्यात्युक्षीम् अन्योऽन्य सेचन, कुर्वता, भुजङ्गलोकेन विटजनेन, कनकशझै. सुवणमयजलोत्क्षेपणयन्त्र , क्षिप्तं प्रकीर्ण, केलिपुष्करिणीनां जलक्रीडाक्षेत्रभूतसमचतुरस्रखातजलाशयाना, कुङ्कुमारुण कुमरक, वारि जल, प्राकारमूलमर- कतप्रणालानि प्राकाराधस्वनेन्द्रनीलमणिमयप्रणाल्य , विरलविरलैः विरलप्रकारकै , विच्छिन्नधारैरिति यावत् , विन्दुभिः जलकणरूपै , क्षरन्ति स्यन्दयन्ति [भ] 1 इति इत्थ, तस्मिन् तारके, व्याहरत्येव कथयति सत्येव, अकस्मात् अतर्कितम् , अग्रत. अप्रभागे, मसृणतार. कोमलोच , प्रतिक्षण क्षणे क्षणे, अधिगताधिकाधिकव्यक्तीना प्राप्ता- त्यन्तप्राकट्याना, नूपुराणा पादभूषणाना, झात्कारः झणकार , उच्चचार उच्चरितवान् , कीटश दिगन्तसपी दिगन्त- विस्तारी। पुन सुधारसस्रोतसा अमृतरसप्रवाहेण, श्रुतिवियर कर्णकुहरे, तर्पयन्निव प्रीणयन्निव, अनचञ्चुनिश्चल- धृताोपभुक्तशैवालप्रवालै. अग्रचना-चश्वप्रभागेन, धृतानि-गृहीतानि, अर्थोपभुक्तानि-अर्धचर्वितानि, शैवाल प्रवालानि-जलीयतृणनूतनपत्राणि यस्तादृशै , सोत्कण्ठः उत्सुकै , आयतनवापीकलहंसैः निरुतगृहदीपिकाकादम्बै , युगपदावलितकण्ठनाल युगपत्-एककालावच्छेदेन, आवलितम्-ईवद्वक्रित, कण्ठनाल-कष्ठकाण्ड यस्मिंस्तादृश यथा स्यात् तथा, आकर्णितः श्रुत , पुन सत्यरोपसृतवेलासरित्सारसरसितसम्भिन्नेन सत्वर-शीघ्रम् , उपरत - उपगतै , वेलासरित्सारसाना-तटवर्तिनदीसम्बधिना पक्षिविशेषाणा, रसित -जिते , सम्भिन्नेन-समिश्रणेन, जघन- पुलिनसारसीनां कटिपुरोभागात्मकसैकतवर्तिसारस्याख्यपक्षिणीरूपाणा, रसनानां काधीनां, तारेण उच्चेन, शिक्षितेन ध्वनिना, विस्तारित. वर्धित । पुन दोलायमानभुजलतोल्लासितेन आन्दोल्यमानवाहुरूपलतोपजनितेन, प्रतिवेल- विघटमानसनिवेशानां प्रतिक्षणविश्लिष्यमाणसस्थानाना, कनककङ्कणानां सुवर्णमयकरभूषणाना, क्वणितेन झणकारेण, प्रबलीकत. प्रचुरीकृत । पुन मेखलागुणस्खलनविशृङ्खलेन काचीरजुस्खलनत परिपाटीशून्येन, वलगदुचकुच मण्डलान्दोलिताना वल्गता-उद्वेलता, उच्चकुचमण्डलेन-उन्नतस्तनमण्डलेन, आन्दोलिताना-कृतान्दोलनाना, मुक्ता- हाराणां मुक्कामणिमालाना, आयामिना दीर्पण, रणितेन वनितेन, मुखरित वाचाल । पुन गतिरभसविच्युतानां गमनवेगस्खलितानाम् , पुन सोपानमणिफलकम् अधिरोहिणीमणिपट्टकम् , आसाद्य आसाय, आवद्धफालानां धृतोत्प्लुतीना, सीमन्तकालद्वारमाणिक्यानां केशवेशालकरणरमाना, जवावतरणजन्मना जवेन-वेगेन, यत् भवतरणम्-अधस्तादागमन, तजन्मना-तजन्येन, तारतरोच्चारेण दीर्घतरोचारणेन, वनसन्तानेन धनिसाहेन, ·विलकमञ्जरी। ३२७ सोपानमगिफलकमावद्धफालानां सीमन्तकालंकारमाणिक्याना जवारतरणजन्मना स्वादूकृतः स्वनसंतानेन, तलिनताडिततम्रीध्यनिकलेन च वहलितः विलोलकुसुमापीडहेलोत्पतिवाना गुखता वियति बद्धमण्डलाना- मलिगणाना गुट्टतेन, प्रत्यासन्न एव प्राकारान्तरितदर्शनस्य प्रतिक्षणमधिगताधिकाधिकव्यक्तीना मधुरगम्भीरेण चरणसातधमधमारवेण सवर्धितः सविधमागच्छतः सोपानसक्रमेण स्त्रैणस्य महणतारो नूपुराणामुच्चचार झात्कारः [म]। तदनुसारप्रहितलोचनश्च पुरः प्राकरशिसरे पुञ्जीभूताः, नातिदूरवर्तिनीः, अतिभास्वरतया कार्तस्वरपताका इव पातालादुद्यतो रविरथस्योलसिताः, विद्युत इबोदधिजलमयगाहमानैर्घनैरपघने यो विशेषिताः, दिव्यो- पधीरिय मथनोत्थितस्य धन्वन्तरेविस्मृताः, क्ल्पलता इव पारिजातजन्मभूमिमयलोकयितुममरकाननादागताः, दीवितीरिवास्तसमये गभस्तिमालिनो विगलिताः, कुलिशार्चिप इव सपक्षपर्वतान्येपणाय समुद्रमायानाः, कनककमलिनीमृगालिका इवानिर्वाणसुरवारणकरलदानार्थमिन्द्राधोरणैरुपसगृहीताः, समुद्रजलदेवता इस प्रभातमारुतोद्वैगादात सेवितुमुत्थिताः, हस्तदीपिका न धनदाधिराजस्य, अपचूलरत्नमालिमा इव नभस्तल- टिप्पनफम्-अपधन-महम् । अनिर्वाण -मत्तः [य]। स्वादूकृत. थोत्राखायतामापादित । च पुन , तलिनताडिततन्त्रीध्वनिकलेन ततिनं-स्तोक यथा स्यात् तथा, साडिता या तन्त्री -वीणागुण , तस्या यो ध्वनिक्षेन, कलेन-मधुरेण, विलोलकुसुमापीडहेलोत्पतिवाना विशषेण रोल-चचर यत्, कुमुमापीड-पुप्पशिरोमाल्य, तस्मात् हेलया-ली ठया, उत्पतितानाम्-उड़ीनाना, गुजता शम्दायमानाना, वियति आकाशे, बद्धमण्डलाना यद्धप्रणीनाम् , अलिगणाना भ्रमरगृन्दाना, गुट्टतेन ध्वनि चशेषा, वहलित. वर्षित । पुन प्रत्यासन एव निकटस्थ एव, प्राकारान्तरितदर्शनस्य प्राकारावरुद्धदर्शनस्य, सोपानसक्रमेण सोपानमार्गेण, सविधं निवउम्, आगच्छत , स्त्रैणस्य स्त्रीसमूहस्य, मधुरगम्भीरेण मधुरसान्द्रेण, चरणपातधमधमारवेण पाद- प्रक्षेपणजनितम्यनिविशेषेण, सर्धित. सम्यगवर्धित म]। च पुन , तदनुसारप्रहितलोचन. तदनुसारेण-तदनुसन्धानेन, व्यापारितनयन , पुर. अपे, झटिति धीमं, फन्यका कुमारिका , भद्राक्ष दृष्टवानहम् , कोदशी । प्रारशिसरे प्राकारोपरि, पुषीभूता. संहता । पुन नाति- दूरवर्तिनी किायनिकटवर्तिनी । पुन अतिभास्वरतया अत्युजलनया, पातालाद्, उद्यत. उद्गाठ , रविरथस्य एयरपसम्बन्धिनी , उलसिता. उच्छता , कार्तवरपताका इव मुवताका । पुन उदधिजल गारजाम्, भयगाहमान प्रविदि , धनः मधे, अपघनेभ्यः सशरीरावयसभ्य , विश्लेपिता. विमुजा, विद्युत इय तरिना इस । पुन मथनोत्थितस्य सागराइनोतस, धन्वन्तरे वयस, विस्मृता. विषय्युता , दिव्योपपीरिव दिया -मनोहरा लगाया औषधीरिप । पुन पारिजातजन्ममूर्मि पारिगतस्य-उदार व्यावस, जमानि-समुस्प मुलायम् , भयलोकयितु एम्, अमरफाननात् नन्दनम्नान, मागता , म्परता दर । पुन भलसमय मापन, गभस्तिमालिनः सूरि, विगलिता. भ्रथ , दीधिरिय सदीरेख । पुन सपक्षश्यतान्वेषणाय पक्ष चिट पशिष्ट पपायरेशन, यमुम, मायाता. आगता, कुलिशापि र नाग । पुन भनियोगपुर- पारणफयलदानार्धम् अनिवास-पनरहितम्य मत्तम्प या, मुरसार TR-गल, एयाम्पति बार, काल दानाप-प्रागर्माना, स्वाधारमा, उपसगृहीताः धिता, कनकमलिनीमृणालिकाय गुनिमिया इस । पुन प्रमातमायतोदेगात् व अमनोरा, माता गुबार पाम्, उरिधता समागता, सगजलदयता इप नानास। पुर, धनदाधिराजम्य रस, इस्तदीपिचरय हसताafetirua | पुन नमस्त-पितानकर PHARITAरम, परचूलरत- मासिका य मारमा उपपचमफलिमासपणा. मुरम RE-Trial, .

·३२८ टिप्पनक-परागविवृतिसंरलिता. . वितानकस्य, काश्चित् सुवर्णचम्पककलिगसवर्णाः [य], काश्चिदसितोललदलश्यामावदातत्विपः कस्तूरिका- तिलककलकितैराननेन्दुभिः शतचन्द्रमिव गगनतलमादधानाः, विकासिभिर्नयनविक्षेपैरुच्छलच्छफरसहस्रानिय सागरोद्देशानुपदर्शयन्तीः, आशामुराव्यापिना मुसामोदेन प्रवृत्तामृतमधनमिन तं प्रदेशमादधानाः, विलेपन- परिमलेनान्यमिव पारिजातोद्गममातन्वतीः, आभोगशालिभिः पयोधरोत्सेधैः पर्वतमयमपरमिव सेतुमासून- यन्तीः, विभ्रमायलोकितैरुदधिमिव मर्यादालङ्घनमध्यापयन्तीः, ध्रुविभ्रममन्मथमिव धनुर्वेदं शिक्षयन्तीः, अखिल जगदाक्षेपकारिरूपाः कन्यका झगिन्यद्राक्षम् [२] । तासा च मध्ये शब्दविद्यामिव विद्यानाम् , कौशिकीमिय रसवृत्तीनाम् , उपजातिमिव छन्दोजातीनाम् , जातिमिवालंमतीनाम् , वैदर्भीमिय रीतीनाम् , प्रसत्तिमिव काव्यगुणसपदाम् , पञ्चमभुतिमिव गीतीनाम् , रसोक्तिमिव भणितीनाम्, अधिकमुद्भासमानाम् , अवहुदिवसोपारूढयौवनामूर्धस्थिताम् , आसन्नवेधारीस्कन्धविन्यस्तवामहस्तकिसलयाम्, उभयतः सलील- मुद्भूयमानचामरकलापाम्, अवलम्बमानस्थूलमुक्ताफलावचूलेन जलधिफेनपटलेने परस्परानुलग्नविगल- जलविन्दुना गगनमुत्पतितेन श्वेतातपत्रेण वारितातपाम्, अशोकतरुपल्लयावाचवलस्य चरणपङ्कजयुगलस्य तत्कोरकस्य, समानवर्णा -तुल्यवर्णा , एवविधा , काश्चित् कतिपया [य] । पुन असितोत्पलदलश्यामावदात- त्विपः असित-कृष्ण, यत् उत्पल-कमल, तद्दलस्येव-तत्परस्येव, श्यामा-कृष्णा, अवदाता-उजाला च, विट-कान्तिर्यास तादृशी , काश्चित् कतिचित् तु, कस्तूरिकातिलककलकितै. मृगनाभिन्निग्धचूर्णतिलकलान्छितै , आननेन्दुभिः मुखच है, गगनतलम् आकाशमण्डल, शतचन्द्रमिव शतसख्यकचन्द्रोद्भासितमिव, आदधाना. जनयन्ती , विका सिभिः विस्तारिभि , नयनविक्षेपै. नेविस्फारणे , उन्मीलितनरिति यावत् , सागरोद्देशान् समुद्रोदेशान् , उच्छ लच्छफरसहस्रानिव उच्छलत्-उत्सर्पत, शफराणा-मत्सविशेषाणा, सहस्र येषु तादृशानिव, उपदर्शयन्ती. प्रत्याय यन्ती । पुन आशामुखव्यापिना दिगन्तविस्तारिणा, मुखाऽऽमोदेन मुखोत्कटसौरभेग, तं समुद्रसम्बन्धिन, प्रदेश, प्रवृत्तामृतमथनमिव प्रारब्धामृतमन्थनमिव, आदधाना. आपादयन्ती । पुन विलेपनपरिमलेन अशोपलेपनद्रव- सौरभेण, अन्यम् अभिनव, पारिजातोद्ममिय पारिजातक्षाकुरमिव, आतन्वती. विस्तारयन्ती सूचयन्तीरिति यावत् । पुन आभोगशालिभि. विस्तारशालिभि , पयोधरोत्सेधै सनोनतिमि , पूर्वतमय पर्वतामकम् , अपरम् अन्य, सेतुमिय समुद्रबन्धमिव, आसूनयन्ती. आबनती । पुन विभ्रमावलोकिते. सविलासविलोकनै , उदधि समुद्र, मर्यादालङ्घनमिव खमर्यादातिकममिव, अध्यापयन्ती. शिक्षयन्ती । पुन भूविभ्रमे भूविलास , मन्मथं कामदेव, धनुर्वेदमिव धनुर्विद्यामिव, शिक्षयती । पुन अखिलजगदाक्षेपकारिरूपाः समस्त्रतगत्तिरस्कारिखरूपा [२]। च पुन , तासा कन्यकाना, मध्ये, द्विरष्टवर्पवयसम् द्विगुणिताष्टवषवयस्का, पोडशवपवयस्मामित्यर्थ , दिव्यरूपा मनोहराकारा, कन्यका कुमारिगम् , अद्राक्ष दृष्टवानहम् , कीदृशीम् ' विद्याना चतुर्दशविद्याना, मध्ये, शब्दविद्यामिव व्याकरणविद्यामिव, पुन रसवृत्तीना ' भारती सात्वती चैव, कौशिक्यारभटी तथा। चतस्रो वृत्तयश्चैता, या नाट्य प्रति हितम्"। इति भरतोकनाट्यरसरीतीना, मध्ये कौशिकी मिव कौशिकी रीतिमिव, पुन छन्दोजातीना छन्द सामान्य मध्ये, उपजातिमिव त सज्ञक छन्दोविशेषमिव, पुन अलङ्कृतीनाम् अलङ्काराणा मध्ये, जातिमिव नातिनामालङ्कारमिव, पुन रीतीना गौडीपाञ्चालीवैदर्भीरूपाणा श्रव्यकाव्यसम्बन्धिसङ्घटनाना मध्ये, वैदर्भीमिव तदाख्योत्तमरीविमिव, पुन काव्यगुणसम्पदा काव्यसम्बन्धिगुणसम्पत्तीना मध्ये, प्रसतिमिव प्रसादस्पोत्तमगुणमिव, पुन गीतीना खराणा मध्ये, पञ्चमश्रुतिमिव पञ्चमारयखरविशषमिव, पुन भणतीना वाचा मध्ये, रसोक्तिमिव रसविशिष्टवाचमिव, अधि- कम् अत्यन्तम् , उद्भासमानाम् उज्वलन्तीम् । पुन अवहुदिवसोपारुढयोवनामूर्धस्थिता अचिरोत्पन्नयौव नाना-नवयौवनानामित्यर्थ , मूर्धनि-सर्वत उपरि निषण्णाम्। पुन आसन्नवेत्रधारीस्कन्धविन्यस्तवामहस्तकिसलयाम् आसन्नाया -पार्थस्थिताया , वेधार्या -चेय्या , परिचारिकाया इति यावत् , स्कन्धे विन्यस्त-स्थापित, वामहस्वरूप किसलय- पख यया तादृशीम् । पुन उभयत पार्धद्वये, सलील सकीड यया स्यात् तया, उद्धूयमानचामरकलापाम् उदय मान -वीज्यमान , चामरकलाप -चामरगणो यस्यात्तादृश्नीम् । पुन श्वेतातपत्रेण श्वेवच्छनेग, वारितातपा पारित - ·तिलकमञ्जरी। विलासचलनेषु सर्वतः प्रसरतातिसंनिहितमुखरमणिनूपुरखनेन प्रभासंदानेन श्रूयमाणराजहंसरबमाकाश- कमलिनीयनमिवोद्विकासमुपदर्शयन्तीम् [ल], अङ्गुलिप्रणयिपद्मरागोनिकारागसंवर्धितप्रभासमृद्धिभिः सम- न्ततः प्रसरन्तीभिरभिनवावपताम्राभिरभि नसमयूखलेपासंततिभिर्दाशरथिशरकशानुकर्शितत्विषामुदधिविद्रुम- लतावनानामुजीवनाय कुड्डमरसवारिकुल्यासहस्राणीव प्रवर्तयन्तीम् , अच्छकुड्डुमरसपिअरेण मसृणमाणिक्य- वलयनेगिना जताकाण्डयुगलेन गिरितटाघातकुण्ठितमणिप्रतिममनङ्गकरिकलभदन्तद्वितयमाक्षिपन्तीम्, उभय- थापि परिमण्डलोरणा द्विधापि निविडकक्षावन्धवन्धुरेण नितम्विना जघनयिम्भन प्रयत्ननिवसितमप्यदृश्यत्वाद- विद्यमानकल्पं कल्पपादपांशुकं कलयन्तीम् [व], आच्छादितोदरवलित्रयस्य हसितहारीतपक्षहरितिनः कश्चुका- टिप्पनकम्-उर्मिका-मुदिका । कुल्या-सारणि । उभयथापि परिमण्डलोषणा द्वाभ्या प्रकाराभ्याम्, परि- भगदकोरणा-वृत्तइनकेन वृत्तविस्तीर्णेन च । द्विधापि निचितकक्षावन्धयन्धुरेण घनकाशीयन्धचाणा निविदपुर- कक्षावन्धमनोशेन च । नितम्विना प्रशस्वपश्चा कटीभागेन [व]। . 1 अवरुद्ध , आतपो यस्यास्वादशीम् , कीदृशेन : अबलम्यमानस्थूलमुक्काफलावचूलेन भवलम्यमान -अवनमन्, स्थूलमुचाफलाना-स्थूलमुक्कामणीनाम् , अवचूल -प्रान्तविलम्बिजालको यस्मिंस्तेन, केनेव', परस्परानुलग्नविगलज्जल विन्दुना परस्परानुलमा - परस्परसलिटा , विगलन्त -क्षरन्त , जलविन्दव -पानीयकणा या तादृशेन, गगनम् भागसम् , उत्पतितेन उहीनेन, जलधिफेनपटलेनेव समुद्रफेनपुओनेवेत्युप्रेक्षा । पुन अशोकतरुपलवातानतलस्य अशोक- सृक्षपाठववत्, भाताग्रम्-आरक, तलम् अध प्रदेशो यस्य तादृशस्य, चरणपङ्कजयुगलस्य पादपायस्थ, विलास- चलनेषु सबिलासविक्षेपेषु, सर्यंत. परित , प्रसरता व्यामुवता, पुन अतिसग्निहितमणिपुरस्सनेन अतिसहि हित -अतिनिकट , मणिनूपुरखन -मणिमयनपुरध्वनियस्य तादृशेन, प्रभासन्तानेन पुतिराशिना, श्रूयमाणराजहंसर धूयमाण , राजहसरव -राजहसशब्दो यस्मिंस्वादृशम् , आकासमलिनीवनम् आकाशम्यस्मलिनी राननम्, उद्विकास. मिव उत्-उस्कृष्ठो विकासो गस तादशमिव, उपदर्शयन्ती दृष्टिगोचरता नयन्तीम् [ ल]। पुन अशिनावमयूख. लेखासन्ततिभिः पादसम्बन्धिनसकिरणपछिसमूद, कुटुमरसवारिफुल्यासहस्राणीय उमरसरूप यहारि-जलं, तत्कुन्यानो-तत्प्रणालिकाना, सहसाणीव प्ररर्तयन्ती प्रवाहयन्तीम्, कीदृशीभिवसन्तविभि । अलिप्रणयिपमरागो. मिकारागसंवर्धितप्रभासमृद्धिभिः अनुलिप्रगयिन्या -अनुरनहिन्या , पनरागामि साया -पद्मरागममिवालीयरस्य, राण-पतया, मर्षिता सम्पावधिता, प्रभसमृद्धि -पुतिसम्पत्तिर्यापी तादशीभि , पुन. समन्ततः परित , प्रसर न्तीमि. रफुरन्तीभि , पुन अभिनवातपताम्राभि. यालातपयद् रपाभि , कस्मै फाय? दाशरथिरहशानुमर्शि- तत्विषां दाशरथे -रामस्प, शरम्यानुना-पागामिना, कर्शिता-फुशतामादिता, विद-कान्तिपो तारयानाम्, उदधि- पिद्रुमलतायनाना समुद्रसम्पन्धिप्रचारलताउनानाम् , उबीवनाय । पुन असफुहमरसपिअरेण राममयरत पीतवन मरणमाणिक्यपलयथेगिना नया-स्निग्धा, मानिक्यवयोनि -रमनय रणपार पस्मिन् तारोन, जा. पाण्डयुगलेन माण्डागरजवायन, गिरितटाघातकुण्ठितमणिमतिम तिरितटाप ठन-पयतादेवापावेन, कुण्ठवा- प्रतिहता, मनतिमा-मानिमितो गजदन्दर पो यस ताराम, मनकरिफलभदन्तरितयं कानसखिशारदन- सम्, पाक्षिपन्तदन्तीम् । पुन उभयथापि उभाममरेप पि कपमा, परिमण्डलोरणा परिनन्दरी पग, -बानूपरिभागा यस तासन, परमाउन पर्नुलम्, उस वृद्दर, तारन च, पुन विधापि प्रयत्नापि, भाग लिई , निपिउपक्षायधमाधुरेण डाइरिधानपान पनपनभिना च, निव स्पिना प्रामाटिपासना, जघनयिम्येन पटेपुरोभागनयन, प्रयानिरिसितमपि Hot दिपि, परापादपाशुफ सायम्, भारत्यासेटो, मरिचमानकत्सम् ममानवल, फलयन्ती पारम् [4]iपुनः भायादितोदरपलियस भापदियम्, उदरशासन्पिटियर-गाय देन सारगम्य ·टिप्पनक-परागविवविसंघलिवा प्रपल्लवस्य पश्चलत्या प्रतिक्षणमवेक्ष्यमाणविपुलनाभिमण्डलां प्रसूततनुतरगपर्यायोक्षिप्तपद्मिनीदलोपलक्ष्य- माणसुकुमारावामियोद्याननदिकाम्, अनन्यजनिवासवेश्मनो जघनमण्डलसोपरि परिस्फुरन्तीमायतारुणां नाभिचाचुम्धिनो हारनायक्स्यांशुलेखा विभ्रमपताकामिव रोमराजिमरकतदण्डिकाशिसरलमामुद्वहन्तीम् [श], मेस्मत्सरिणा दूरदर्शिताभोगसंक्षोभितसुरासुरेण विन्ध्यगिरिणेव प्रतिदिनं प्रवर्धमानेन स्तनभरेण निरुद्धयमान- वदनचन्द्रालोकाम , अचिरावतीर्णेन निर्भरमदभृता यौवनवनगजेनेर दूरविक्षिप्तस्य लावण्यपयसो वीचिवलयै- रिव सबुद्बुदैरविरलप्रत्युप्तवनोपलगणेः कनककङ्कणैरधिष्ठितकोमलप्रकोष्ठकन्दलाम् [4], सुदर्शनोपेतेन वैकुण्ठे- नेव कण्ठनालेन तुलितशखाम् , प्रकटिवादभ्रविभ्रमेण प्रथमयौवनावतारमरुता तरलितायतापाङ्गतरङ्गयोरन्त- स्तरचारुतारकयोः क्षीरधवलयोरीक्षणमहानदीप्रवाहयो लतुपारजालकमियो छलितमच्छमुक्ताफलस्तम्बमुभय- टिप्पनकम्-सुकुमार -चारु । अनन्यज -काम [श] । सुदर्शनोपेतेन चैकुण्ठेनेच कण्ठनालेन तुलितशङ्खाम् एकत्र चक्रोपेतेन, अन्यत्र शोभनदर्शनयुक्तेन, तुलितदाताम्-अनुकृतशङ्खाम् [प]। पुन हसितहारीतपक्षहरितिन. हसित -तिरस्कृत , हारीतस्य-पक्षिविशेषस्य, पक्षस्य पक्षसम्बन्धी हरितिमा-हरितवों येन तादृशस्य, कञ्चकामपल्लवस्य चोठकाचलरूपपल्लवस्य, चञ्चलतया, प्रतिक्षणम्, अवेक्ष्यमाणनाभिमण्डलाम् अवेक्ष्यमाण-दृश्यमान, नाभिमण्डल यस्यास्तादृशीम्, अत एव प्रसृततनुतरङ्गपर्यायोक्षिप्तपद्मिनीदलोपलक्ष्यमाण- सुकुमारावर्ता प्रसृतेन-चञ्चलितेन, तनुतरजपर्यायेण-अनुद्वततरङ्गक्रमेण, उत्क्षिप्तै उद्वेलित , पद्मिनीदलै -कमलिनीपन , उपलक्ष्यमाण -दृश्यमान , सुकुमार -चारु , आवर्त -जलभ्रमो यस्यास्तादृशीम् , उद्याननदिकामिव क्रीडाकानननदीमिव । पुन अनन्यजनिवासवेश्मन. अनन्यजस्य-स्वयमेवोत्पादिन कामदेवस्येत्यर्थ , निवासवेश्मन -निवासगृहरूपस्य, जघन- मण्डलस्य, उपरि स्फुरन्तीम् उल्लसन्तीम् , पुन आयतारुणाम् आयता विस्तृताम् , अरुणा-रका च, नाभिचक्रचुम्यिनः नाभिमण्डलस्पर्शिन , हारनायकस्य हारमध्यवर्तिमणे , अशुमाला किरणश्रेणी, उद्वहन्तीं धारयन्तीम् , कीदृशीमिव रोमराजिमरकतदण्डिकाशिखरलग्ना रोमराजिरूपा-रोमावलीरूपा, या मरकतदण्डिका-इन्द्रनीलमणिस्तम्भ , तच्छि- खरलमो-तदुपरिस्थिता, विभ्रमपताकामिव विलासवैजयन्तीमिव [श]। पुन मेरुमत्सरिणा सुमेरुस्पर्धिना, पुन दूरदर्शिताभोगसंक्षोभितसुरासुरेण दूरदर्शितेन-दूरादेव दृष्टिगोचरता नीतेन, आभोगेन-विस्तारेणसक्षामिती- सम्भ्रमितौ, सुरासुरी-देवदानवी येन तादृशेन, पुन विन्ध्यगिरिणेव विन्ध्याचलेनेव, प्रतिदिन दिने दिने, प्रवर्ध मानेन अतिवृद्धिमापद्यमानेन, स्तनभरेण स्तनभारेण, निरुध्यमानवदनचन्द्रालोका निरुध्यमान -निवार्यमाण , वदनचन्द्रस्य-मुखरूपच द्रस्य, आलोक -प्रकाशो यस्यास्तादृशीम् । पुन अचिरायतीर्णन अचिर शीघ्रमेव, अवतीर्णेन- प्रविष्टेन, निर्भरमदभृता अत्यन्तमदशालिना, यौवनवनगजेनेव तारुण्यरूपवनहस्तिनेव, दूरविक्षिप्तस्य दूरमुत्पातितस्य, लावण्यपयस. सौन्दर्यजलस्य, सुवुदुदै. विकृतबिन्दुविशिष्टै , वीचिवलयैरिव तरङ्गसन्तानरिवे युप्रेक्षा अविरल- प्रत्युप्तवज्रोपरगणै. अविरल-निरन्तरं यथा स्यात् तथा, प्रत्युप्त -सन्निवेशित वज्रोपलगण -हीरकमणिगणो येषु तादृश , कनकङ्कणै. सुवर्णवलय , अधिष्ठितकोमलप्रकोष्ठकन्दलाम् अधिष्ठित-व्याप्त, कोमलयो प्रकोष्ठयो -मणिबन्धयो, कन्दल मूल यस्यास्तादृशीम् [प]। पुन वैकुण्ठेनेव विष्णुनेव, सुदर्शनोपेतेन सुन्दरदर्शनेन, पो सुदर्शनाख्य- चक्रवता, कण्ठनालेन कण्ठमाण्डेन, तुलितशवाम् उपमितशङ्खाम्, पक्षे धृतशवाम् । पुन प्रकटितादम्रविभ्रमेण आविष्कृतबहुविलासेन, प्रथमयौवनावतारमरुता प्रथमयौवनप्रवेशपबनेन, तरलितायतापानतरङ्गयो. तरलितो चचरिती, आयती दी?, अपाजावेव मेनप्रान्तमागावेष, तरी ययोस्तादृशया पक्षे तरलतापागवत् कलोता थयोस्तादृशयो, पुन अन्तस्तरचारतारकयो. अन्त -मध्ये, तर लो-प्लवमाने, चारुतारके-सुन्दरकनीनिके, पक्षे चार-गुन्दर, तारम्-- उज्वल, क-जल ययोस्तादृशयो , क्षीरधवलयो. दुग्धवत् स्वच्छयो , पक्षे क्षीरेण-जलेन, शुल्यो , ईक्षणमहानदी- प्रवाहयो. नयनगङ्गाप्रवाहयो , उच्छल्तिम् उत्पतित,जलतुपारजालफमिव जनिर्मितहिमगवाक्षमिव उभयश्रवण- .

·विलकमञ्जरी। श्रवणशिखरावलम्धिनं विभ्राणाम् [स], अविरलाप्रदातदन्तकुमलममलगण्डफलकमनिलविलुलितविनीला- कालिकमनीयमनिमृतधूलताविलासमुन्नतनासावंशममिनवप्रयालपाटलाधरमुकलितकालागुरुतिलकशोभ- मावद्धनिविडपुष्पापीडमानोडमिव रतिपतेरुभयकर्णपाशदोलायमानमाणिक्यदन्तपत्रं बदनशतपत्रमुद्वहन्तीम् , उदधिनापि वरचलिततनुशीकरमोदजालकेन करविधूतश्वेतचामरेणेवोपपीज्यमानाम्, प्रत्युपसापि गगनमर- कतस्थालनिहितदिनकरप्रदीपेन प्रस्तुतारात्रिकेगेय कृतोपस्थानाम् , दिगन्तैरपि दूरमुल्लसितैः सामिलापरिष . तरलितायतापाङ्गतरङ्गयोः अन्तस्तरघारुतारकयोः क्षीरधवलयोः [ईक्षणमहानदीप्रवाहयोः ] ईक्षगे- ने एवं महानदीपयाही वयोः, कीशोः परलिगायवापागावरन्योः-घवीकृती दीर्घनेग्रग्रिभागाव वरना ययोस्ती वथोतो तयोः, भन्यत्र तरलितापालमत् कढोला ययोस्ती वयोको तयोः, तथा अन्तस्तरवारवारकयो:-एका मध्यचळ. होमनतारिकयोः, अन्यग्रमभ्यतरन्मनोलोजबलजलयोः, क्षीरधरलयोः समानविशेषगम् [स] । अविरलायदातदन्त- कुख्खलं दन्ता एवं दावण युद्धलानि-भविकसितकुसुमानि यत्र तत् तथोकम् । अमलगण्डफलकम् एकत्र निर्मल- प्रशस्तकपोलम्, अन्यत्र निर्मलकपोलयत् फलानि यत्र तत् वयोक्तम् । अनिलविलुलितनीलालकालिकमनीयं पावचलितकृष्णाटिलशा एप मलयः-भ्रमराः, रेकन, भन्या मलयद् ये अमराः, वेः कान्तम् । अनिभृतधूलता- विलासं घालभूषियोकम्, पलभूलवायद पीना-पक्षिणां, लास.-लसनं पान वत् स्योक्तम् । उन्नतनासावंशम् उपप्रशस्तनासिकम, उमाशं च 1 अभिनयप्रवालपाटलाधरं नयनपत्रपद रत्तो धरो यत्र का प्रयोकम्, भन्यत्र मवाला एप रचाधरो यत्र तन वर क्योकम् । [उत्कलितकालागुरुतिलकशोभं] उरकटित मालागुरुयोरा. रिभूषम्, भन्यत्र उत्कलितकालागुरतिलस्पृशशोभम् । भारनिविउपुप्पापीडम् एका रचिउगाउमुमसंपाव [......ग, मा] मीडमिव कोटापपंतमिव[] - ·. . . टिप्पनक-परागविवृतिसंवलिवा प्यमाणपटुपिलेपनामोदाम् [ह], बेठावनवरुभिरपि विबुद्धशकुनिकृतकोलाहलैरुद्भूतमदनोन्मादेवि परि- धम्, अन्तरिक्षणापि गलवश्यायविन्दुना बद्धरमरखेदेनेवोत्सद्भिताम्, निशान्तमस्ताप्याकष्टकमल- सरचयेन रोमाञ्चिताङ्गेनेवालिगिताम्, मदशक्तिमिव मन्दरान्दोलनात् पलायितां मदिरायाः, निष्यन्दधारा- व मुष्टिनिपीडनाद् विगलितामनशक्षुचापयष्टेः, 'द्विरष्टयर्पवयसं दिव्यरूपां कन्यकामद्राक्षम् [१]। इति थारसाक्षिप्तचेतसि स्ववृत्तान्तमावेदयति समरकेतौ निश्चलपक्ष्मलेखे लिखित इव पश्यति तदीयमुसमभि- मुखप्रहितशि सभ्यलोके श्लथीकतान्तरकथेप्वाकर्णयत्सु सकुतूहलमन्तरान्तराविस्तारितहर्पकोलाहलेपु कमल. गुप्तप्रभृतिषु प्रधानराजपुत्रेषु प्रचलितशिरसि सप्रपञ्चमाकर्णयति सरसतां कथापञ्जरस्य मञ्जीरमुख्ये वन्दिवृन्दे सहसैव हर्षोत्फुललोचना प्रविश्य प्रतीहारी हरिवाहनं व्यजिज्ञपत-'कुमार ! युवराजवार्ताद्भुतश्रवणेन पीत- मतिचिरं कर्णामृतम् , इदानीमीक्षणामृतं क्षणमेकमाखाद्यताम् ।' इत्युदीर्य दूरावनतपूर्वकाया दक्षिणेन करेणा- दाय सादरमुपरितनवसनपल्लवप्रान्तसंयतं दिव्यं चित्रपटमुपनिन्ये [ज्ञ] ॥ प्रत्युपसापि प्रभातेनापि, गगनमरकतस्थालनिहितदिनकरप्रदीपेन गगनरूपम्-आकाशरूपं, यत् मरफतस्थालम्- इन्द्रनीलमणिमयं स्थालं, तत्र निहितेन-धृतेन, दिनकररूपेण-सूर्यरूपेण, प्रदीपेन, प्रस्तुतारात्रिकेणेव प्रवर्तितनीराजनेनेव, कृतोपस्थानां कृताराधनाम् । पुनः दूरम् , उल्लसितैः उत्थितैः, दिगन्तैरपि दिवमुखैरपि, सामिलापैरिव सस्पृहैरिव, प्रतीप्यमाणपटुविलेपनामोदां प्रतीष्यमाणः-अभिलप्यमाणः, गृह्यमाण इत्यर्थः, पटुः-उत्कटः, विलेपनामोदः-विलेपनगन्धो यस्यास्वादशीम् [ह ] । पुनः विबुद्धशकुनिकृतकोलाहलैः विवुद्धः-प्रबुद्धः, शकुनिभिः-पक्षिभिः, कृतः कोलाहलो येषु तादृशः,वेलायनतरुभिरपि तटस्थवनक्षैरपि, उद्भूतमदनोन्मादैरिव आविर्भूतकामोन्मादेरिव, परिवृतां परिवेष्टिताम् । पुनः अन्तरिक्षेणापि आकाशेनापि, गलवश्यायविन्दुना स्रवत्तुपारविन्दुना, बद्धस्मरखेदेनेय धृतकामविकारात्मक धर्मोदकेनेव, उत्सङ्गितां क्रोटीकृताम् । पुनः मन्दरान्दोलनात् मन्दराचलालोडनात्, पलायिताम् अपमृताम्, मदिरायाः, मदशक्तिमिव मनोविकारताशक्तिमिवेत्युप्रेक्षा । पुनः मुष्टिनिपीडनात् मुट्या निवर्पणात्, अनङ्गश्च. चापयोः अननसम्बन्धी रूपधनुर्यष्टेः, विगलितां च्युता, निप्यन्दधारामिव रसप्रनवणधारामिव [२] इति इस्य, कथारसाक्षिप्तचेतसि कथाकौतुकाकृष्टहृदये, समरकेतौ तदाख्यप्रकृतनृपकुमारे, स्ववृत्तान्त खकीयवार्ताम, आवेदयति विज्ञापयति सति, लिखित इव चित्रित इव, निश्चलपश्मलेखे निर्निमेपनयनरोमावलीके, पुनः अभिमुख प्रहितशि अभिमुखव्यापारितलोचने, सभ्यलोके सभासज्जने, तुदीयमुखं समरकेतुमुखं, पश्यति सति, पुनः ली कृतान्तरकथेपु शिथिलितमध्यवर्तिकथानकेषु, पुनः सकुतूहलं सौत्सुक्यम्, अन्तरा अन्तरा मध्ये मध्ये, विस्तार हर्पकोलाहलेषु विस्तारितहर्षजन्यकलक्लेषु, कमलगुप्तप्रभृतिषु कमलगुप्तप्रमुखेषु, आकर्णयत्सु तत्कयां शृण्वसु, प्रचलितशिरसि प्रकम्पितमस्तके, मजीरमुख्य मन्त्रीरप्रभृती, वन्दिवृन्दे बन्दिगणे, कथापक्षरस्य कथाविस्वारस्य, सप्रपञ्च सविस्तर, सरसतां रसवत्ताम्, आकर्णयति अवगेनाखादयति सति, हर्पोत्फुल्ललोचना आनन्दोलसित नयना, प्रतीहारी द्वारपालिका, सहसैव अकस्मादेव, अतर्कितमेवेत्यर्थः, प्रविश्य प्रवेश कृत्वा, हरिवाहनं तदाख्ययुप- राज, व्यजिशपत् विज्ञापितवती, फिमित्याह-कुमार ! युवराजवार्ताद्भुतश्रयणेन समरकेनुत्तान्ताश्चर्यश्रवणेन, कर्णा- मृतं श्रवणेन्द्रियावाद्यामृतरसः, अतिचिरम् अतिदीर्घकालम्, पीतम् आखादितम् , इदानीम् अधुना, एक क्षणम्, ईक्षणामृतं नेत्राखाद्यामृतरसः, आखाद्यताम् , इत्युदीर्य इत्युक्त्वा, दूरावनतपूर्वकाया दूरम् अवनतम्-आनतं, पूर्वकार्य- शरीरपूर्वभागो.यस्यास्वादशी, उपरितनवसनपल्लवप्रान्तसंयतम् उपरितनेन पावकोमलवाचलेन बद्धं दिव्यं मनोहर चित्रपट चित्राधार दक्षिणेन करेण हस्तेन, आदाय गृहीत्वा, सादरम् आदरसहितम् उपनिन्ये उपजहार [२]। -