·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·शिरोमणिकृतदीधित्याः अनुमितिग्रन्थः ॥ तत्र सङ्गतिप्रकरणं प्रारभ्यते । 000- ॐ नमः सर्वभूतानि विष्टभ्य परितिष्ठते । अखण्डानन्दबोधाय पूर्णाय परमात्मने ।। जागदीश्याः अनुमितिग्रन्थः॥ तत्र सङ्गतिप्रकरणं प्रारभ्यते। सस्मिताननसरोजमङ्गणे रिङ्गमाणमतिलोलकुन्तलम् । रोचनोल्लसितभालमस्तु मे कैशवं मनसि शैशवं वपुः ॥ प्राच्यैरनुचितविविधक्षोदैः कलुषीकृतोप्यधुना । दीधितियुतमणिरेष श्रीजगदीशप्रकाशितः स्फुरतु ॥ परमात्मने सर्वोत्कृष्टात्मने नमः । उत्कर्षश्चात्रोत्पत्तिस्थित्यादि- कर्तृत्वम् । तस्य चकत्र संभवो न सहकार्यन्तरं विनेत्यत उक्तम् ओमिति । ब्रह्मविष्णुशिवात्मकाय नम इत्यर्थः । तथा च तत्तच्छरीर- सहकारादेकस्यापि नानाकार्यकर्तृत्वं नानुपपन्न मिति भावः। यद्यपि सुखादिसमवायिकारणतावच्छेदकत्वेन [द्रव्यमानसं प्रति विषयवि- धया कारणतावच्छदकत्वेन वा सिद्धाया] आत्मत्वज्ञातेरीश्वरावृत्ति- त्वादात्मन इत्यसंगतम् नित्यस्येत्यादिव्याप्तेरप्रयोजकत्वेन तादृशजा- तेरीश्वरवृत्तित्वोपगमे तु गगनादावपि तज्जातिप्रसङ्गात् द्रव्यत्वमेव वा सुखादिसमवायिकारणतावछेदकं भवेदतिप्रसङ्गस्य तुल्यत्वात् अत एव लाघवेनात्मत्वजातेरेवात्मपदप्रवृत्तिनिमित्ततयात्मपदगर्भा श्रुतिरेव तत्रात्मत्वजातिसत्त्वे प्रमाणमित्युक्तावपि न निस्तारः [शाक्यतावच्छेदकतया जातिसिद्धेरपसिद्धान्तत्वात], तथापि अत्रा. त्मपदं कृपाचदर्थकमित्याहुः । नमस्यताप्रयोजक रूपान्तरमप्याह सर्वेति । सर्वभूतानि सर्वप्राणिनः विष्टभ्य स्वस्वकर्मणि नियोज्य परितिष्ठते इत्यर्थः । केचित्तु भूतपद यथाश्रुतार्थकमेव विष्टम्भोपि संयोगविशेषः, न च विभुद्वयसंयोगास्वीकारादाकाशेन समं तद. संभवादसंगतिः नव्यमते गगनस्येश्वरानतिरेकातू मत्र च स्वप्रा ·२ जागवीश्याः अनुमितिग्रन्थे अध्ययनभावनाभ्यां सारं निर्णीय निखिलतन्त्राणाम् । दीधितिमधिचिन्तामणि तनुते तार्किकशिरोमणिः श्रीमान् ।। परजुष्टनयान्निवर्नमाना मननास्वाधरमा विशुद्धबोधैः । रघुनाथकवेरपेतदोषा कतिरेषा विदुषां तनोतु मोदम् ॥ न्यायमधीते सर्वस्तनुते कुतुकानिवन्धमध्यत्र । अस्य तु किमपि रहस्यं के चन विज्ञातुमीशते मुधियः॥ मान्यान्प्रणम्य विहिताञ्जलिरेप भूयो- भूयो विधाय विनयं विनिवेदयामि । दृष्यं वचो मम परं निपुणं विभाव्य भावाववोधविहितो न दुनोति दोषः ॥ पूर्वापरग्रन्थैकवाक्यताप्रतिपत्तये शिष्याणामवधानाय च तियोगिकसंयोगविरहेपि स्ववृत्तिसंयोगान पायादित्याहु ।। केचित्तु विष्टम्भ आरम्भकसयोगः भूतपदं जन्यभूतपरम जनकत्वं द्वितीयार्थः तथाच जन्यसर्वभूतजनकसंयोगानुकूलकृतिसमानाधिकरणतादृश- संयोगोत्तरस्थैर्याश्रयतावते इत्यर्थ इति प्राडः 1अखण्डौ नित्यौ प्रानन्दबोधौ यस्य तस्मै । न च सुखत्वावच्छेदेन पुण्यजन्यतया नित्यसुखासम्भवः। श्रुतिवाक्येभ्यो नित्यसुखसिद्धौ सुखत्वावा- न्तरजातेरेव पुण्यजन्यतावच्छेदकत्वकल्पनात् । आनन्दाय स्वर्गा- दिरूपाय बोधो यस्य ताहशो योऽखण्डो नित्यस्तस्मै इति वार्थः। अखण्डो दुःखानवछिन्न आनन्दो यस्मादेतादृशो बोधो यस्य तस्मै षष्ट्यर्थस्क्त विषयतेत्यपि कश्चित् । [पूर्णाय स्वनिष्ठसुखदु.खाभावगो- चरेच्छावद्भिन्नाय]॥ निपुणं विभाव्येति। [वस्तुता] निपुणतरविभावने स्वयमेव दोषाः प्रयास्यन्तीति भावः ॥ संगतिप्रदर्शनप्रतिशयोरर्था- न्तरत्वं निराचिकीर्षुस्तयोः प्रकृतोपयोगितां दर्शयति पूर्वेत्यादिना । अत्र च संगतिप्रदर्शनस्य फलमेकवाक्यताप्रतिपत्तिः । प्रतिज्ञायास्तु फलं शिष्यावधानम् । तचोत्तरग्रन्थप्रवृत्त्यनुकूलव्यापाररूपम् तत्प्र- वृत्त्यनुकूलवर्तमानकृतिलाध्यताज्ञानादिपर्यवसितम्। अस्ति चोत्तर- अन्धे पूर्वग्रन्धार्थसंगतार्थकत्वहेतुना पूर्वग्रन्थेन महैकप्रयोजनहेतुप्रति- (१) 'पूर्णाय अप्रतिहतच्छाय' ·३ सङ्गतिप्रकरणम्। चिन्तामणेः अनुमितिग्रन्थः ॥ तत्र सङ्गतिप्रकरणं प्रारभ्यते। प्रत्यक्षोपजीवकत्वात्प्रत्यक्षानन्तरं बहुवादि- संमतत्वादुपमानात्मागनुमनं निरूप्यते ॥ संगति प्रदर्शयन्ननुमाननिरूपणं प्रतिजानीते प्रत्यक्षवित्यादिना। अत्रोपजीव्योपजीवकभावः फलतः स्वरूपतश्च । प्रत्यक्षफल- पत्तिकत्वरूपस्य पूर्वग्रन्थैकवाक्यत्वस्यानुमानम् । तच्चोत्तरग्रन्थज्ञान- स्येष्टसाधनत्वधीपर्यवसन्नम् । अतःप्रस्तुतप्रवृत्त्युपयोगितया संगतिम दर्शनस्य नार्थान्तरत्वम् । एवं प्रतिज्ञा पुनरनुमाननिरूपणे लटा लब्धा- या वर्तमानकृतेः साध्यत्वं बोधयन्त्युत्तरप्रन्थे प्रवृत्त्युपयोगिनी वर्तमा- नकृतिसाध्यताज्ञानस्य प्रयोजिकोति भावः । अत्र च व्याख्ययग्रन्थस्य स्वरसंवलितस्यैव धारणं संप्रदायसिद्धमतः प्रत्यक्षेतीत्यपहाय प्रत्य- क्षवितीत्युक्तमिति तु भ्रमः। दीधितिकृतैव व्याप्त्यनन्तरमिति पक्षना- ग्रन्थस्य व्याप्तीतीतिप्रकारेण धृतत्वात ताहशनियमस्य सप्रदायासि- द्धत्वात्। परं तु न नियमः क्वचिदेवं क्वचिदन्यथापि धारणमिति ध्येयम् । [वस्तुतः प्रत्यक्षानन्तरमित्यस्य धारणभ्रमनिरासाय तथो- तम् ॥] अनुमाननिरूपणस्यैव प्रतिशेयत्वेऽनुमितेरप्रतिज्ञाताया अने निरूपणमर्थान्तरग्रस्तं स्यादतोऽनुमितेरनुमानस्य च द्वयोरेव निरूप- णस्य प्रतिज्ञेयतामावेदयितुमाह अत्र चेति । अत्र प्रत्यक्षोपजीवकत्वा- दित्यादिग्रन्थे। [सप्तम्यर्थ. प्रतिपाद्यत्वम् ।] फलत फलयोः साक्षा- स्कारानुमित्यो. स्वरूपत. प्रत्यक्षप्रमाणानुमानप्रमाणस्वरूपयोः उप- जीव्योपजीवकभाव प्रतिपाद्य इत्यर्थः । तथा च मूले प्रत्यक्षपदस्य प्रत्यक्षप्रमितितत्करणोभयपरतयाऽनुमानपदस्य भावकरणव्युत्पत्ति- भ्यामनुमितितत्करणोभयपरतयानुमितेस्तत्करणस्य द्वयोरेव निरूपणस्य प्रतिज्ञातत्वान्नानुमितिनिरूपणेऽर्थान्तरत्वमिति भावः । केचित्तु आचार्यमते नित्यस्य जात्यादेरप्यनुमानत्वावक्ष्यमाणस्यानु- मानत्वावच्छेदेन प्रत्यक्षोपजीवकत्वस्य संगतित्वलाभायोक्तं फलत ·जागदीश्याः अनुमिति ग्रन्थे । स्यानुमित्यनुव्यवसायादेरनुमित्युपजीवकत्वेपि न सर्वा प्रत्यक्षम- मितिस्तथा। अनुमितयस्तु मर्वाः साक्षात्परम्परया वा व्याप्यादिप्र- त्यक्षोपजीविकाः। पुरस्कृतश्चायमुपजीवकोत्कर्षः। यद्यपि सकलमेव इति [फलद्वारेत्यर्थः तथा च प्रत्यक्षफलोपजीवकत्वमेव सगतिः तथा च स्वाश्रयकरणत्वपरंपरासबन्धनानुमानगतत्वम् ] साक्षात्सं- बन्धेन प्रत्यक्षोपजीवकत्वस्य संगतित्वलाभार्थ लिङ्गज्ञानकरणतावा- दिनो [मणिकारस्य मतमवलम्ब्योक्त स्वरूपत इत्याहुः। तन्न । लि- ङ्गस्य नित्यत्वेप्यनुमितीत्यादिग्रन्थविरोधात] ॥ ननूपजीवकत्वं न सं- गतिः अनन्तराभिधानव्याप्यस्यैव संगतित्वात अनुमित्युपजीवकस्य तत्साक्षात्कारस्यानुमित्यनन्तरमनिरूप्यतया यस्य प्रमाणफलस्योप- जीवकं यत्प्रमाणफलं तत्तनिरूपणानन्तरं निरूप्यमिति व्याप्तिविरहा- दत आह प्रत्यक्षफलस्यति । अनुमित्यनुव्यवसायादेरित्यादिपदे- नानुमित्युपनीतधर्मप्रकारकप्रत्यक्षसग्रहः । न सर्वेति । घट इत्यादिप्रत्यक्षस्यैवानुमित्यनुपजीवकत्वादिति । तथा चोप- जीवकत्वमात्रस्यानन्तराभिवानव्याप्यत्वाभावपि प्रमाणफलविभा- जकोपाधिव्यापकत्वविशिष्टमुपजीवकत्वं तादृशाभिधानव्याप्यमेवेति स्यादेवोपजीवकत्वं संगतिरिति भावः ॥ ननु प्रमाणफल- विभाजकोपाधिव्यापकत्वविशिष्टं साक्षात्कारोपजीवकत्वमनुमिताव- सिद्धं शाब्दादिपरामर्शादप्यनुमित्युत्पत्त्यानुमितित्वावच्छेदेन साक्षा- कारोपजीवकत्वाभावात्कुतोस्य संगतित्वमत आह अनुमितयस्त्वि- ति।साक्षादिति । तथा चोपजीवकत्वं प्रयोज्यतामात्र न त्वनन्यथासि. द्धत्वघटितमपीति भाव ॥ नन्वेवमुक्तस्यैवोपजीवकताविशेषस्यानन्त- राभिधानव्याप्यत्वे प्रत्यक्षोपजीवकत्वादित्युपजीवकत्वमात्रस्य व्या- प्यताप्रत्यायको मूलग्रन्थो विरुद्ध इत्यत आह पुरस्कृत इति । अयं प्रमाणफलविभाजकोपाधियापकत्वरूप उत्कर्षों ग्रन्थकृतापि तात्पर्य. विषयीकृत सामान्य शब्दस्य लक्षणया विशेषबोधकत्वादिति भावः॥ ननु परंपरोपजीवकत्वस्यापि संगतित्वे प्रमाणफलविभाजकोपाध्य. वच्छिन्नोपजीवकत्वमपि न तादृशाभिधानव्याप्यम् प्रत्यक्षप्रमितावनु- मितेस्ताइशोपजीवकत्वसत्त्वेप्यनुमित्युत्तरतदानरूपणात तत्कुताऽस्य (१) 'न त्वनन्यथासिद्धनियमघटितमपीति' ·सङ्गतिप्रकरणम्। प्रत्यक्षफलमुपजीवत्यदृष्टजननी समयमत्कर्तव्यतादिपरिच्छेदिका- मनुमितिम् ईश्वरप्रत्यक्षं तु न फलम् तथापि दृष्टद्वारकमिह तथा- त्वमादरणीयम् । इतरस्याविनिगम्यत्वात्। सर्व चानुमितिकरणमि- संगतित्वमित्याशङ्कते यद्यपीति । अदृष्टजननीमिति । तत्प्रयोजिका- मित्यर्थः । समयः शक्तिः । मत्कर्तव्यतादीत्यादिपदादिष्टसाधनत्वा- देः परिग्रह । अयं भावः कार्यमा प्रत्यदृष्टस्य हेतुतया साक्षात्कार प्रत्यपि धर्मादिकं हेतुः तच्च स्वकारणीभूतं यगादिकं यागादिश्च स्वगोचरप्रवृत्ति यागादिप्रवृत्तिश्च यागादिगतेष्टसाधनत्वधियं ताह- राधीश्च वेदं विनानुपपद्यमाना वेदस्थपदानां शक्तिग्रहमपक्षते इद पद- मत्र शक्तमसति वृत्त्यन्तरे वृद्धस्तत्र प्रयुज्यमानत्वादित्याद्यनुमिति- रूपशक्तिग्रह विना वेदवाक्यादर्थावगमासंभवात् एवं प्रवृत्तिजनिका यागो मत्कृतिसाध्य इत्यादिधीरपिमानुमानिक्येव मदन्तर्भावेण विधेः शक्त्यभावादिति । इदं तु चिन्त्यते यत्र शत्यादिघटकप्रत्येकपदार्थोप- स्थित्या मनसैव शक्तमत्कर्तव्यत्वादेर्वा ग्रहात्प्रवृत्तिस्तत्रत्यादृष्टजन्य- प्रत्यक्षव्यक्तेरेवानुमित्यनुपजीवकत्वात्सकलमेवेत्याद्ययुक्तमिति किंच यत्तदन्तर्भावेण सामान्यव्याप्तौ व्यभिचारोपि अनुमितिनिष्टप्रत्यक्षोप. जीवकत्वस्य ताप्यण प्रत्यक्षानन्तराभिधानव्याप्यत्वादेव तत्र संग- तिलक्षणसम्भवात्साक्षात्कारादावनुमित्युपजीवकत्वहेतोर्व्यभिचारप्र- दर्शनानौचित्यादिति दिक्। ननु प्रत्यक्षफलमात्रस्यानुमित्युपर्जीवक- स्वेपि तद्गतमनुमित्युपजीवकत्व न प्रमाणफलविभाजकधर्मव्यापक प्रमाणफलविभाजकस्य साक्षात्कारत्वस्य नित्यज्ञानेपि सत्त्वादत माह ईश्वरेति। तथा च जान्यसाक्षात्कारत्वं फलविभाजकं न तु साक्षात्का- रत्वमात्रं नित्येऽतिप्रसक्तत्वात्तद्वयापकत्वविशिष्टम नुमित्युपजीवकत्वं च नानुमित्यनन्तराभिधानव्याप्यमिति व्यभिचारस्तदवस्थ एवोते भावः । दृष्टेति । दृष्टद्वारकत्वम् तन्मात्रद्वारकत्वम् अदृष्टाद्वारकत्वपर्य- वसितम्। तेनादृष्टद्वारकस्यापि प्रवृत्त्यादिरूपदृष्टद्वारकतया नोक्तदोषः। तथात्वं प्रमाणफलविभाजकोपाध्यवच्छिन्नमुपजीवकत्वम् । इतरस्य उक्तधर्मानवच्छिन्नोपजीवकतामात्रस्य । अविनिगम्यत्वात् मनन्तरा- भिधानरूपं यत्साध्य तद्वत्येव वर्तते न तु तदभाववतीति विनिगमः नाया अविषयत्वातू । व्यभिचारित्वादिति यावात् ॥ यत्प्रमाणं यस्यो- ·जागदीश्याः अनुमितिग्रन्थे न्द्रियापेक्षोत्पत्तिकम् । अनुमिति भावयतोऽपीश्वरज्ञानस्य तत्कर- णतानिवाहकप्रत्यामत्तिविरहेणातत्त्वात् । सर्वं पुनरिन्द्रियं नानु- मानाधीनजन्म । मनःश्रवणयोरजन्यत्वात् । दृष्टद्वारा वा तत्त्वमाद- रणीयम्। न चोत्पत्तिमदपीन्द्रियं दृष्टद्वारकमनुमानमपेक्षते । अ- भावः पजीवकं तत्तदनन्तरनिरूप्यमिति व्याप्तेरनुमानोत्तरानिरूपिते प्रत्यक्ष प्रमाणे व्यभिचारात् स्वरूपत उपजीवकतापिप्रमाकरणतावच्छेदको- पाध्यबच्छिन्नैवात्र ग्राह्या इत्याशयेनाह सर्वमिति ।व्याप्तिबुद्धीनामेवा- नुमानत्वात्तासांच सर्वासामेव मन.स्वरूपप्रत्यक्षप्रमाणाधीनत्वादिति ॥ अथानुमितिप्रमाकरणतावच्छेदकं व्याप्तिज्ञानत्वं तदव- च्छिन्नं च न प्रत्यक्षप्रमाणोपजीवकं व्याप्तिज्ञानत्वस्येश्वरबुद्धा- वपि वृत्तरिति प्रकृतासिद्धिरत आह अनुमितिमित्यादि । भावयतो जनयतः । तत्करणनेति । अनुमितिकरणताया निर्वाहिका घटिका या प्रत्यासत्तिः संबन्धो जन्यत्ववैशिष्टयरूपस्तद्विरहेणातत्त्वाद- नुमित्यकरणत्वादित्यर्थः । व्याप्तिज्ञानत्वं नानुमितिकरण- तावच्छेदकम् तथा सति तद्वतो नित्यज्ञानस्य स्वरूपयोग्यतया ततोऽनुमित्यात्मकफलावश्यभावापत्ते. किं तु जन्यत्वविशिष्टं व्याप्तिज्ञानत्वम् तदवच्छिन्नं च भवत्येव प्रत्यक्षप्रमाणोपजीवक- मतो नासिद्धिरिति भावः । अनुमानत्वावच्छेदेन प्रत्यक्षो- पजीवकत्वं सम्पाद्य प्रत्यक्षत्वावच्छेदेनानुमानोपजीवकत्वस्य व्यति- रेकमाह सर्व पुनरिति ॥ ननु व्याप्तिज्ञानत्वमेवानुमितिकरणतावच्छे- दकम् नित्यस्य स्वरूपयोग्यत्वे इत्यादिव्याप्तेरप्रयोजकत्वात् प्रयोजक- त्वे वा समवायिकारणस्थलीयत्वात्तत्रैव प्राच्यैस्ताहशव्याप्ते सर्वत्रो- द्भावितत्वात् [तथा च हेत्वमिद्धिरत आह दृष्टद्वारेति । दृष्टमात्रद्वारे- त्यर्थः। तथा चादृष्टमद्वारीकृत्य यत्प्रमाणं यदुपजीवकं तत्तदनन्तर- निरूप्यमित्येव व्यापित न तु प्रमाणतावच्छेदकोपाध्यवच्छिन्नत्व- मपि निवेश्यमिति भावः ॥ निरुक्तमनुमानोपजीवकत्व न प्रत्यक्षेऽस्ति यतो व्यभिचार स्यादित्याह न चेति । अपिना नित्येन्द्रिय सुतरां नानुमानमपेक्षत इति सूचितम् । अथादृष्टमद्वारीकृत्य यत्प्रमाण यदुपजीवकं तत्तदनन्तरनिरूप्यमित्यपि न व्याप्तिः यत्र चक्षुर्वर्षणा- द्रसविशेषपानाद्वा पूर्वचक्षुर्नाशानन्तरं चक्षुरन्तरोत्पादस्तत्रादृष्टाद्वार- ·सङ्गतिप्रकरणम् । थोपजीव्यं निरूप्यैवोपजीवकं निरूप्यमिति न नियमः कचित्कार्य निरूप्यापि कारणनिरूपणात् । कि चातः। न हि सङ्गतिरनन्तरा- भिधानव्यप्या। आनन्तर्या(अनन्तरा)भिधानप्रयोजकजिज्ञासाज- नकज्ञानविषयो ह्यर्थः संगतिः । जायते च कार्ये कारणे वा ज्ञाते कस्य घर्षणरसपानादिप्रयोजकतद्गतेष्टसाधनत्वाद्यनुमानस्योपजी- वके अनुमानानन्तरानिरूपिते च घर्षणजन्यचरमचक्षुपि रसपानाधी- नप्रकृष्टचक्षुषि च व्यभिचारात न चात्रोपजीवक्त्वं जन्यतारूपमेव घट कमुक्तस्थले तु चक्षुषोऽनुमानप्रयोज्यत्वमेवेत्यदोषः तथा सति अदृष्टा- द्वारकत्वविशंपणवैयापत्तरित्याशयेन शङ्कते अथेति । उपजीवकमि- ति । अदृष्टमद्वारीकृत्येत्यादिः। एवं कार्यमित्यत्रापि । कचिदिति। यत्रो- क्तप्रणाल्या चक्षुरन्तरोत्पादस्तत्रत्यं कार्यमित्यर्थः ॥ प्राच्यैरनन्तरा- भिधानव्याप्यस्यैव सङ्गतित्वमिष्टमतस्तन्मतमनुसृत्यैव प्राक् प्रपश्चि- तम् वस्तुतस्ताहशनियमाभावेपि न क्षतिः प्रत्यक्षोपजीवकत्वादित्यत्र च पञ्चमी न हेतुतायाम किं तु ज्ञानप्रयोज्यतायाम् सुखात्प्रवर्तत इत्यादी तथा व्युत्पत्तरित्याशयेन पग्हिरति किं चात इत्यादि । अन- न्तराभिधानव्याप्यस्यैव संगतिपदार्थत्वे तद्दोषतादवस्थ्यमतोऽन्य- थैव सङ्गतिपदार्थ निर्वक्ति अनन्तरेति । तदभिधानानन्तरं तदभिधा- नस्य प्रयोजिका या जिज्ञासा तज्जनकज्ञानविषयो योर्थः स तस्य तत्र सङ्गतिरित्यर्थः । अत्र च प्रत्यक्षं कस्यचित्कारणमिति ज्ञानोत्तरं प्रत्यक्षकार्य[त्वेन सामान्यतः प्रत्यक्षकार्य]ज्ञानं ततः सामान्य- विशेषधर्मप्रकारकजिज्ञासाजनकत्वाद्विशेषतः प्रत्यक्षकार्यज्ञानं भवत्वितीच्छा शिष्याणाम् सैव च किमस्य कामित्याकारा ततश्च विशेषतः प्रत्यक्षकार्यज्ञानस्येष्टस्य साध- नतया अनुमादिरूपप्रत्यक्षकार्यवोधकानां वाक्यानां ज्ञानात् तत्रेच्छा इष्टस्य तादृशवाक्यस्य साधनताज्ञानात् [कण्ठाभिघाते इच्छा तत इष्टस्य कण्ठाभिघातस्य साधनताज्ञानात्कण्ठक्रिया- यामिच्छा ततः] कण्ठक्रियायां गुरोः प्रवृत्तिस्ततस्तु कण्ठ- क्रियया तदभिघातादिक्रमेण प्रत्यक्षकार्यात्मकानुमानबोधकवाक्य- स्यानन्तराभिधानरूपस्य निष्पत्तिरिति प्रत्यक्षानन्तरमनुमानाभिधा- नस्य परम्परया प्रयोजिकायाः किं प्रत्यक्ष कार्यमित्याकारफजिज्ञा- (१) 'स' निरूपिते स्वण्डचक्षुषिर प्रकारेण ज्ञानस्य तत ·जागदीश्याः अनुमितिग्रन्थे साया जनकं यत्प्रत्यचकार्यज्ञानमिष्टसाधनमित्याकारकं ज्ञानं तस्य विषयः प्रत्यक्षकार्यत्वमिति तत्र लक्षणसमन्वयः । जिज्ञासाजनक- झानबिषयत्वमात्रस्य घटादावतिप्रसक्तत्वेन प्रयोजकान्तं जिज्ञासा- विशेषणम् । प्रत्यक्षानन्तरमनुमानस्याभिधानप्रयोजिका प्रत्यक्षका- र्याभिधानेच्छापीति तजनकज्ञानस्य विषये प्रत्यक्षकार्याभिधाना- दाबतिव्याप्तिरतो जिज्ञासानुसरणम् । प्रत्यक्षकार्यज्ञानस्य यत्फलं सुखादि तद्गोचरज्ञानस्यापि ताहशजिज्ञासाप्रयोजकत्वात्तद्विषये सुखादावतिव्याप्तिरतस्तादृशजिज्ञासायाः प्रयोजकत्वमुपेक्ष्य जनक- त्वमुक्तम् फलेच्छयैवान्यथासिद्धस्य फलज्ञानस्थोपायेच्छां प्रत्यहेतु- त्वात् तादृशजिज्ञासाजनिकायाः फलेच्छाया बिषये फलादौ तथा- प्यतिव्याप्तिप्रसङ्गोतो ज्ञानपदम् । यत्र क्रमेण दण्डचक्रयोनिरूपणो. त्तरं किंदण्डस्य कार्यमिति जिज्ञासया घटो निरूपितस्तत्र दण्डकार्यत्व. मपि घटे चक्रस्य सङ्गतिः स्यात्तस्य चक्राभिधानानन्तरं घटाभिधा- नप्रयोजकजिज्ञासाजनकज्ञानविषयत्वादत उक्तम् अर्थ इति । तज्ज्ञान- जन्यद्विशेष्यकयथार्थस्मृतिप्रकारतापन्न इति तदर्थ । तथाचोक्त- स्थले दण्डज्ञाननैव दण्डकार्यत्वप्रकारेण घट. स्मारितो न तुचक्रज्ञाने- नेति नातिव्याप्तिः । एवंच यत्र चक्रज्ञानोत्तरमेव दण्डकार्यत्वप्र- कारण घटं स्मृत्वा तस्य निरूपणं तत्र दण्डकार्यत्वमपि घटे चक्रस्य प्रसङ्गरूपा सङ्गतिर्भवत्येव । न च यथार्थपदवैयर्थ्यम् । यत्र दण्डकार्य किमिति जिज्ञासया भ्रमवशेन दण्डोत्तरं गगनादिकं निरूपितं तत्र गगनादौ दण्डकार्यत्वस्य सङ्गतित्वापत्तेः। नचैवं यत्र प्रथमत एब घटबोधेच्छया घटस्य निरूण तत्र कस्यापि सङ्गतिघंटे न स्यादिति वाच्यम् । इष्टत्वात् । तदनन्तरनिरूणत्वस्यैव तत्सङ्गति- नियतत्वेन निरूपणमात्रस्य सङ्गत्यनियतत्वात् । यद्यपि चैवमपि प्रत्यक्षकार्यज्ञानमिष्टसाधनमित्येव बोधस्यैव प्रत्यक्षकार्य किमिति जिज्ञासायाः कारणत्वात्तद्विषये [ज्ञाने] ज्ञानत्वादाविष्टसाधनत्वादी चातिव्याप्तिः तथापि यद्धर्मविशिष्टविषयकज्ञानधर्मिकष्टसाधनना- ज्ञानत्वेन तदनन्तरं तदभिधानप्रयोजकजिज्ञासां प्रति जनकत्वं तादृशो धर्मस्तस्य तत्र सङ्गतिरिति विवक्षितम् । अत्र च तदनन्तरं तदभिधान प्रति यद्रूपेण जिज्ञासायाः प्रयोजकत्वं तद्रूपावच्छि- न्नकार्यताप्रतियोगिकमेव ताशजिज्ञासाजनकत्वं वक्तव्यम् तेन यत्र ·सङ्गतिप्रकरणम् । कारणवस्य कार्यत्वस्य वा ज्ञानाकिमस्य कार्य कारणं वेति को घर: किं च द्रव्यमिति समूहालम्बनजिज्ञासया नीलो घट इत्ये. बाभिधानं तत्र न द्रव्यत्वेतिव्याप्तिः । नीलो घट इत्यभिधानं प्रति को घट इत्यादिजिज्ञामात्वेनैव प्रयोजकतया तदवच्छिन्नं प्रति द्रव्यत्वविशिष्टविषयकज्ञानधर्मिकेष्टमाधनताज्ञानत्वेनाहेतुत्वात् । न च यद्धर्मविशिष्टविषयकज्ञानेच्छात्वेन जिज्ञासाया अनन्तराभि- धानप्रयोजकन्व तत्त्वमित्यव सम्यक् जनकज्ञानविषयत्वादिप्रवे- शो व्यर्थ इति वाच्यम् । तस्य लक्षणान्तरत्वेपि यथासनिवेशे वैय- यविरहात । अत एव तदनन्तराभिधेयवृत्तित्वे सति तज्ज्ञानजन्य- स्मृतिप्रकारतापन्नमित्येव सम्यगित्यपि समाहितम्। [नव्यास्तु अन- न्तराभिधानेत्यादेः स्वार्थधीद्वारा अनन्तराभिधानस्य प्रयोजिका निवा या जिज्ञासा प्रत्यक्षकार्य किमित्याकारा तस्या जनक विषयविधया जनकतावच्छेदकं यज्ज्ञानं तस्य विषयो विषयता- वच्छेदक. प्रत्यक्षकार्यत्वामित्यर्थ इति वदन्ति । ] यत्तु कार्यत्वाद्यन्य- तमत्व सङ्गतित्वमिति तन। तदनन्तरमनिरूपितेपि तत्कार्यत्वादेः सङ्गतिवापत्तेः । प्रमेयनिरूपणोत्तर प्रमेयवत्किमिति जिज्ञासया यत्र प्रमेयवाग्निरूपितस्तत्र प्रमेयस्वरूपायां प्रसङ्गसङ्गतावव्याप्तः । प्रमेयभेदाप्रसिद्धया तदन्यतमत्वस्य दुर्वचत्वादिति ध्येयम् । सङ्गतिः षद्धिधा । तदुक्तमभियुक्तः 'सप्रसङ्ग उपोद्धातो हेतुताधसरस्तथा । निर्वाहकैककार्यत्वे षोढा सङ्गतिरिष्यते' इति । तत्र निर्दिष्टोपपाद- कत्वमुपोद्धातः । 'चिन्तां प्रकृतसिद्ध यर्थामुपोद्धातं विदुर्बुधाः' इति प्राचीनगाथायामपि चिन्तापद कृभिहितो भावः [द्रव्यवत्प्रकाशते] इति न्यायेन चिन्तनीयपरम्। तथा च तस्या अर्थोपिप्रकृतसिद्धयुपपा- दकतया चिन्तनीयत्वम् प्रकृतसिद्धयुषपादकत्व[पर्यवसन्न मेवार्थः । हेतुत्व कारणत्वम् । अवसरोऽनन्तरवक्तव्यत्वम् । अनन्तरोहिष्टत्वं तथेति न्यायभास्करकृतः । निर्वाहक कारणतानिर्वाहकं कार्यत्वमिति यावत् । एककार्यत्व एकं कार्य ययोरिति व्युत्पत्त्या एककार्य- कारित्वम् । प्रसङ्गत्वं तु सङ्गतित्वे सत्युपोद्धातादिभिन्नत्वम् । स्मृत- स्योपेक्षानहत्वं प्रसङ्ग इति प्रवादोषि स्मृतत्वमनन्तराभिधानप्रयो- जकजिज्ञासाजनकस्मृतिविषयत्वम् उपेक्षानत्वं च प्रसङ्गलक्षणे ૨ ·जागदीश्याः अनुमिनिग्रन्थे जिज्ञासा। अतस्तयोयोरेव सङ्गतित्वम् । इत्थं चोपजीवकतायास्तु- स्पलेपिन क्षतिरिति मन्तव्यम्। लघवायात्रैवोपमानस्य संगात दर्शयति वहुवादीति। सुप्रसिद्धतया निरसनीयाल्पवादिविपति- पत्तिकत्वेन मुमतिपदतया चानुमान एवं प्रथमं व्युत्पित्सो- जिज्ञासा । नोपमाने। अप्रसिद्धत्वात् । निरसनीयबहुवादिविप्रति- उपेक्षाऱ्या ये उपोद्धानादयस्तदन्यत्वम्। तेन ततोपि प्रागुक्तस्यैवार्थस्य लाभ इति संक्षेपः॥ कारणत्वस्य कार्यत्वस्थ वति । षष्ठयर्थःप्रकारि- स्वम्। तथा च कार्ये ज्ञाते कारणत्वप्रकारेण कारणस्य ज्ञाना- किमस्य कारणमिति जिज्ञासा कारणे च ज्ञाते कार्यत्वप्रकारेण कार्यस्य शानाकिमस्य कार्यामिति जिज्ञासेत्यन्वयः । कार्यकारण- झानयोस्तु कारण कार्यशानजनकत्वमेकसम्बन्धिज्ञानस्यापरसम्ब. धिस्मारकतयेति भावः । जिज्ञासेति । तदुत्तरं च कार्याविधीजन- कवाक्येच्छादिक्रमेण कार्याद्यभिधानमिति शेषः । इत्थं चेति । सङ्ग- तेरनन्तराभिधानन्याप्यत्वाघटितत्वे चेत्यर्थः। तुल्यत्वेपीति । तथा च ज्याप्यनारक्षार्थ प्रागुक्त उक्तों नादरणीयः। प्रत्यक्षोपजीवकत्वादिति पञ्चमी तु तज्ज्ञानजन्य जिज्ञासाप्रयोज्यतायाम् न तु हेतुतायामिति भावः ॥ लाघवायेति । सङ्गतिप्रदर्शनस्य यत्फलमेकवाक्यतानुमान सल्लाघवायेत्यर्थः । अनुमानोपमाने पक्षीकृत्य समूहालम्बनैकवा. क्यतासाध्यकानुमित्यपेक्षयोपमानधर्मिकैकवाक्यतानुमित्यन्तरकल्प- मायां गौरवादिति भावः ॥ अथानुमानगत बहुवादिसम्मतत्वं कथ. मुषमाने सङ्गतिरत आह सुप्रसिद्धतयेति । इष्टसाधनीभूतप्रतिपत्ति- कतयेत्यर्थः। सुप्रतिपदतयो [अनिष्टाजनकप्रतिपत्तिकत्वेन | अनहेतु. निरसनीयेत्यादि । तथा चानुमानप्रतिपत्ताविष्टसाधनत्ववलवदनिटा- जनकत्वयोःसत्त्वात्तत्प्रतीत्या तत्रेच्छोत्पत्तौ वाधक नास्तीति भावः ॥ नोपमान इति । जिज्ञासेत्यनुषज्यते ॥ अप्रसिद्धत्वादिति । येषामु- पमाने विमतिरेव नेषामुपमानज्ञानात्मनो धर्मिण एवासत्त्वात्कुत्रच्छा झ्यादिति भावः ॥ यस्योपमाने सम्मतिस्तस्याप्युपमानप्रतिपत्ती बहु- (१) विवक्षार्थम्' (२) तयति' ·सङ्गतिप्रकरणम्। पत्तिकत्वेनातिदुरूहत्वाच्च । औत्सगिर्की रीतिमनुरुध्येदम् । तेन कस्य चिदुरूहजिज्ञासोदयेपि न क्षतिः । तथा चावसरसङ्गत्यो- पमाननिरूपणमिति भावः । यथा चावसरस्य सङ्गतित्वं तथा व्यक्तमाकरे शब्दान्तरसमयग्राहक सप्रवृत्तिनिमित्तकत्वबोधक- पन्ततः सामान्यतोदृष्टजीवनकप्रवृत्त्यौपयिकं चानुमानमपेक्षते नि- तरदुःखानुबन्धित्वग्रहान्नेच्छा सम्भवतीत्याह निरसनीयति । अनि- दुलहत्वम् बहुतरदु.खानुबन्धिप्रतिपत्तिकत्वम् ॥ ननु बहुतरतु खा- नुबन्धिन्यापि पदार्थे नाहशदुःखे बलवद्वेषाभावदशायां प्रथम जिज्ञासा जायत एवेत्यत आह औत्मगिकीमिति । प्रायशो बहुत- रतु न जनकत्वग्रहे द्वेषो भवत्येवेति रीतिमनुरुध्येत्यर्थः ॥ तथाचेति । प्रथममनुमानजिज्ञासोत्पत्तौ तन्निवृत्तावुपमाननिरूपणमिति भावः ॥ ननु प्रतिबन्धकीभूतजिज्ञासानिवृत्तिरूपस्यावसरस्य कुत. सङ्गति- स्व तत्प्रकारकजिज्ञासाया अनन्तरमनभिधानादत माह यथा चेति । अवसरस्य अवसरपदार्थस्य । माकरे पञ्चमतत्त्वबांधादौ । अनन्तरव- कन्यत्वमेवावसरः तत्र चातः परं किं वक्तव्यमिति जिज्ञासयैवा- नन्तराभिधानान सङ्गतिलक्षणाव्याप्तिरिति भावः । अनन्तरोहिष्टत्व- मेवावसरः अत एवावसरतः कथकाशक्तिनिरूपणमिति परिशिष्ट- व्याख्याने न्यायभास्करकृतोद्देशलक्षणा चात्र सङ्गतिरित्युक्तमित्यपि केचित् ॥ सार्वभौममतमाह शब्दान्तरेति । गोसदृशो गवयपदवाच्य इत्याद्यतिदेशवाक्यार्थज्ञानस्य गवादिपदशक्तिप्रहं विनानुपपत्ते. गौपदं गवि शक्तमसति वृत्त्यन्तरे वृद्धस्तत्र प्रयुज्यमानत्वादित्याध- नुमानापेक्षा । उपमित्यात्मकस्व गवयादिपदशक्तिग्रहस्योपमानाधीन- त्वात्पूर्व तन्नापेक्षितमतःशब्दान्तरेत्युक्तम् । गवयादिपदस्य निःशक्ति. कत्वग्रहेनिदेशवाक्यार्थज्ञानासम्भवात्तत्प्रतिबन्धार्थ गवयादिपदं किंचिदवच्छिन्नशक्तिमत्साधुपड़त्वादित्येवंविधमुपमितिविषीभूतस्य गवयादिपदस्यापि शक्तयनुमानं प्रागपेक्षितं भवतीत्याशयेनाह सप्रवृत्तिनिमित्तेत्यादि । ननु यत्र मनसैव गवयपदवाच्यत्वग्रहस- हकृतसादृश्यज्ञानादुपमितिस्तत्रोपमानस्य शक्तचनुमानानपेक्षितत्वा- (१)'कासति' ·जागदीश्याः अनुमितिग्रन्थे खिलमेवोपमानमितीहाप्युपजीवकत्वमेव सगतिरिति केचित् । मंभव- तिचेह निरूपणयोरपि कार्यकारणभावः। अथ तत्पूर्वकम् इत्यादिमू- प्रत्यक्षपूर्वकत्वेनानुमाननिरूपणात् । तच्छब्देन व्याप्तयादिप्रत्य- अथ निखिलोपमानेऽनुमानापेक्षितत्वं न सम्भवत्यत आह अन्तत इति । बहुवादीत्यादिग्रन्थतस्तादृशसङ्गनेरलाभ एव केचिदित्यत्रास्वरस.॥ अथोपजीवकवसङ्गनेरनन्तराभिधाननियामकत्वोपेक्षायामनुमानोत्त- रमेव प्रत्यक्ष किन निरूपितमत आह सम्भवति चेति । इह प्रत्य- क्षानुमानस्थले । निरूपणमत्र झानम् । न तु तदर्थकः शब्दः । प्रत्यक्ष- बोधकशब्दस्यानुमानबोधकशब्द प्रत्यहतुत्वात् । तथा च प्रत्यक्षस्य प्रागज्ञानेऽनुमानधीरेव न स्यात्कारणं विना कार्यानुत्पत्तरतः प्राक् प्रत्यक्ष निरूपितमिति भावः ॥ नन्वनुमानत्वादिरूपेणानुमानभाने व्यभिचारात्प्रत्यक्षनिरूपणं नानुमाननिरूपणहेतुरत आह तत्पूर्वकामिति । सामान्यतो व्यभिचारेपि प्रत्यक्षपूर्वकत्वेनानुमाननि- रूपणं प्रत्यक्षानजन्यमेवेति भावः । 'अथ तत्पूर्वकमनुमानं त्रिविधं पूर्ववच्छेपवत्सामान्यतोदृष्ट च'इति सूत्रम् । अथ प्रत्यक्षानन्तरम् अनु मानम् निरूप्यते इति शेषः। तच्च त्रिविधम् तदाह पूर्ववदिति । पूर्व कारणम् तद्वत्तल्लिङ्गकम् । यथा आंद्रेन्धनप्रभवह्निना धूमाद्यनुमा- नम् । शेषः कार्यम् । तद्वत्तल्लिङ्गकम् । यथा धूमादिना वह्नयाद्यनु- मानम् । कार्यकारणभिन्नलिङ्गकं तु सामान्यतोदृष्टम् । यथा पृथ्वी- स्वादिना द्रव्यत्वादेरनुमानमिति । वाचस्पतिमिश्रास्तु दृष्टमिति सर्व- त्रान्वितम् । तथा च पूर्वमन्वयसहचार. तद्वत्तया दृष्टं गृहीतम शेषो व्यतिरेकसहचारस्तद्वत्तया गृहीतम् सामान्यतस्तदुभयसहचारव- त्तया गृहीतमित्येवं त्रैविध्यविवरणमाहुः ॥ तच्छबडून सौत्रेण । ब्या- पत्यादीति । व्याप्त्यादेः प्रत्यक्षं यस्मादिति व्युत्पत्त्या प्रत्यक्षप्रमाण- परामादित्यर्थः । यथाश्रुते व्याप्त्यादिसाक्षात्कारपूर्वकत्वेनानुमान- निरूपणस्य सूत्राल्लाभेपि प्रत्यक्षप्रमाणनिरूपणस्थानुमाननिरूप- णहेतुत्वालाभादसगत्यापत्तेः ॥ नैव्यास्तु प्रत्यक्षफलानुमानफलयोः क्रमेण निरूपणे नियामकाकाङ्क्षायामाह सम्भवति चेति तत्पूर्वक- (१) विक्री विज्ञान ( हेतुना प्रवृत्त्याद्यनुमानम्' (२) नव्यास्तु प्रत्यक्षप्रामत्यनुमानयो क्रमेण निरूपणयथाश्रुतार्थकमिति माहुः ॥

·अथ अनुमानलक्षणम्। तत्र व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मताज्ञानजन्य ज्ञान- मनुमितिः । तत्करणमनुमानम् ॥ क्षपरामर्शात् । अत्रापि सहचारप्रत्यक्षजन्यत्वादिना तन्निरूपणाद। तस्य च प्रत्यक्षनिरूपणाधीनत्वात् । एवमनुमानभिन्नत्वेनोपमाननि- रूपणमपि अनुमाननिरूपणापेक्षमिति संक्षेपः॥ - अथ अनुमानलक्षणम् । तत्र लक्षणस्वरूपप्रमाण्यादिभिरनुमाने निरूपणीये । करणस्य मित्यादिसूत्र चानुमानपदं भावव्युत्पत्त्यानुमितिपरम् एवं च व्या- प्त्यादिप्रत्यक्षेति यथाश्रुतमेव सम्यागति प्राहुः ॥ नन्वतावता सौत्र- क्रमस्योपपादितत्वपि प्रकृतग्रन्थक्रमो नोपपादित इत्यत आह अत्रा. पीति । अनुमानखण्डेपीत्यर्थः । सहचारेति । अत्र प्रत्यक्षत्वमिन्द्रियसं. निकर्षजन्यज्ञानत्वरूपं [प्रत्यक्षमण्युक्तं] ग्राह्यम् । न तु साक्षात्कारत्व- रूपम् । तथा सति प्रत्यक्षप्रमाणनिरूपणस्य अनुमाननिरूपणहेतुत्वा- प्राप्तरित्यवधातव्यम् । तन्निरूपणात् अनुमाननिरूपणात् ॥ तस्य चेति । प्रत्यक्षपूर्वकत्वेन सहचारप्रत्यक्षजन्यत्वेन चानुमाननिरूप- णस्येत्यर्थः ॥ अनुमानोपमानयोरपि क्रमेण निरूपणे कार्यकारणभाव एव नियामक इत्याह एवमिति ॥ 0: - अथ अनुमानलक्षणम् । अथानुमानपदेन भावव्युत्पत्त्यानुमितेरपि निरूप्यत्वेन प्रतिज्ञात- त्वात्तत्रत्यतच्छब्देनानुमितेः परामर्शनुमितेरनुमितावविशेषणत्वा- त्सप्तम्यर्थासगतिरतः करणव्युत्पत्त्या लब्धमनुमानमेव परामृश्य व्याचष्टे तत्रेति । निरूपणीयेइति । प्रकारान्तरेण व्याप्तिज्ञानत्वानु- मितिकरणत्वादिना निरूपणीयेनुमाने व्याप्तिविशिष्ट पक्षधर्मताज्ञान- जन्यज्ञानत्वप्रकारेणानुमितेरविशेषणत्वात्तत्रेत्यत्रसप्तम्यर्थताहशवि.

·१४ जागवीश्याः अनुमितिग्रन्थे क्रियाभेदभित्रमूर्तिकतया क्रियालक्षणपूर्वकं तल्लक्षणमाह। व्याप्ती- शेषणत्यमुपपादायतुंमध्ये पूरयति लक्षणस्वरूपप्रमाण्यादिभिरिति । तत्करणमित्यादिना लक्षणस्य तच्च लिङ्गेत्यादिना स्वरूपस्याथानुमा- नमित्यादिना प्रमाण्यस्य च निरूपणे यदनुमानं निविष्टं तत्र व्याप्ति- विशिष्टपक्षधर्मताज्ञानजन्यज्ञानत्वेनैवानुमितर्विशेषणत्वान्नासंगतिरिति भावः ॥ ननु प्रागुक्तक्रमेणानुमित्यनुमानयोईयोरेव निरूपणस्य प्रति- सातत्वादनुमाननिरूपणपूर्वमनुमितिः कथं निरूपिता इत्यत आह फर- णस्येति । क्रियाया यो भेदो व्यावर्तकधर्मों व्याप्त्यादिशानजन्यज्ञान- स्वरूपोनुमितित्वादिस्तेन भिन्ना घटिता मूर्तिः शरीरमनुमितिकरण- स्वादिरूपं यस्य ताहशत्वेनेत्यर्थः । तथा च विशिष्टबुद्धर्विशेषणक्षानं विनानुत्पत्त्या पूर्वमनुमितिनिरूपितेति भावः ।प्राञ्चस्तु नन्वनुमान स्य निरूप्यत्वेन प्रतिज्ञातत्वादनुमितेर्निरूपणमर्थान्तरग्रस्तमत आह करणस्येतीति वदन्ति । तन्मन्दम् । तावताप्यनुमितेः प्रथमतो निरूप- णेप्राप्तकाल[व]तादवस्थात् । किं च व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मताज्ञान- जन्यज्ञानकरणत्वेनानुमाननिरूपणे हेतुभूतस्य व्याप्त्यादिज्ञानजन्य- त्वेनानुमितिज्ञानस्य सम्पत्त्यर्थ यदि प्रागेवानुमितेर्निरूपणं तर्हि व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मताज्ञानजन्यं यज्ज्ञानं तत्करणमनुमानमित्येव मणिकारो ब्रूयात् । तावतैव विशेषणशानसम्पत्तेः कृतमनुमित्यभिला- पेन । अत्रोपजीव्योपजीवकभावनार्थान्तरनिरास इति तु न वाच्यम् तस्य प्रकारान्तरेण सङ्गमादिति दिक् । आह मणिकार, उक्तवानि- त्यर्थः । व्याप्तीति स्वातन्त्र्येण पाठधारणम् । यथाश्रुते व्याप्तीत्यनेन क्रियालक्षणस्यैवोक्तत्वादसङ्गतेः । तल्लक्षणमित्यनन्तरं वक्तुमिति पूरणीयम आह अनुमितिलक्षणमाहेत्यपि कश्चित् । [क्रियालक्षणपूर्व- कम् अनुमानरूप]क्रियाविशेषलक्षणपूर्वकमिति कः स्वार्थे तथा च अनुमानलक्षणपूर्वमित्यर्थः तल्लक्षणमाह अनुमितिलक्षणमाह क्वचि- दाकांक्षावैचित्र्येण समासस्थैकदेशस्यापि तत्पदेन परामर्शादिति तु नव्याः । व्याप्तीत्यादीत्येव पाठ इत्यन्ये । व्याप्तीत्यत्र इतिशब्द. स्याद्यर्थबोधकत्वमित्यपरे । तयोः सम्यक्त्वमेव यदि तादृशग्रन्थ- (३) 'क्रियाभदोनुभितिस्तेन भिन्ना घटिता' (२) व इत्यादिनान्त' ।

·तजन्यत्व- अनुमानलक्षणम्। ति। अत्र व्याप्तिविशिष्टत्वपक्षधर्मत्वसामानाधिकरण्यावगाहिज्ञा- नजन्यत्वमर्थः कर्मधारयोत्तरभावमत्ययस्य पदार्थतावच्छेदकह- यसामानाधिकरण्यवचनत्वाद ज्ञानपदोपसंधानेन च बाधितावा- धितसाधारणतज्ज्ञानलाभाव न भ्रान्तानुमित्यव्याप्तिरित्याहुतिन्ना स्यापि पुनः पुनर्धारणम् सम्प्रदायसिद्धम् । यज्ञपतिमतमुत्थापयति] अत्रेति । अर्थ इति परेणान्वयः। व्याप्तीति । व्याप्तिसम्बन्धपक्षस- म्बन्धयोः सामानाधिकरण्यं ससर्गविधया यदवगाहते वह्निव्या- प्तिवैशिष्टयवत्पर्वतवैशिष्टयवान् धूम इत्याकारकं [वह्निव्याप्तिवै- शिष्टयवत्पर्वतवैशिष्टयं धूमे इत्याकारकं वा] ज्ञान मर्थः । पदार्थतावच्छेदकेति । न च क्तान्तस्य विशिष्टपदस्य वैशि- ध्याश्रयबोधकत्वाद्वयाप्तिवैशिष्टयाश्रयत्वमेव पदार्थतावच्छेदकम् तत्प्रकार ज्ञानं नोपाध्यायमतोपि हेतुरिति वाच्यम् । भावविहि- तक्तान्तस्य विशिष्टपदस्य वैशिष्टयपरतया व्याप्तेवैशिष्टयं यत्रेति व्युत्पत्त्या व्याप्तिवैशिष्टयस्यैव व्याप्तिविशिष्टपदार्थतावच्छेदकत्वादिति भावः। वचनत्वादिति । सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन विशेषणतावच्छे- दकविशिष्टस्य विशेष्यतावच्छेदकस्यैव कर्मधारयोत्तरभावप्रत्यया- र्थत्वादिति भावः। इत्थं च नीलोत्पलत्वमित्यादौ ताशसंसर्गेण नीलत्ववदुत्पलत्वस्यैव तादृशभावार्थस्य प्रकृत्यर्थे नीलोत्पलेऽन्व- यानीलोत्पलीयं नीलत्ववदुत्पलत्वमित्यन्वयवोधः । एतेन ताहश- भावप्रत्ययस्य यदि सामानाधिकरण्यत्वेन शक्तिस्तदा पदार्थतावच्छे- दकयोरेकदेशतया तत्रान्वयासम्भव. यदि च तत्तत्पदार्थतावच्छे- दकद्वयसामानाधिकरण्यत्वेन शक्तिस्तदा तादृशसामानाधिकरण्य- स्याप्यवच्छेदकद्वयमात्रवृत्तित्वात्प्रकृत्यर्थस्य च तत्रानन्वयप्रसङ्गः कथं चिदवच्छेद्यत्वादिसम्बन्धेन प्रकृत्यर्थस्य तत्रान्वयसम्भवेप्युत्प- लत्वे नीलोत्पलत्वमित्यादिव्यवहारप्रसङ्ग तादृश सामानाधिकर- ण्यस्योत्पलत्वेपि सत्त्वात् नीलोत्पलत्वं न समेवतमित्यादिव्यवहारा- पत्तिश्चेत्यादिकं समाहितम् । यत्तु तत्ताद्विशेषणतावच्छेदकादिभे- दादनन्तशक्तिकल्पनापत्तेर्न कर्मधारयोत्तरभावप्रत्ययस्य उक्तरूपेण शक्तिः किं तु वृत्तित्वमात्रे तथा च नीलोत्पलत्वमित्यादौ [भाव]- समान्यशक्त्योपस्थापितस्योत्पलत्वार्देनीलान्विनवृत्तित्वेन सहा- ·जागदीश्याः अनुमितिग्रन्थे न्वयान्नीलवृत्त्युत्पलत्वं वाक्यार्थ इति मतम् तन्न । नीलोत्पलत्वमित्या- दौ नीलोत्पलयोरभेदानुभवस्यापलापप्रसङ्गात् । वस्तुतो घटत्वमि- त्यादौ घटेतरावृत्तित्वे सति सकलघटवृत्तित्वरूपेण घटत्वस्यानुभव: सर्वसिद्धः तत्र घटस्य घटपदादेव लाभादितरावृत्तित्वादी भाव- प्रत्ययस्य शक्ति तत्रापि इतरत्वमाश्रयो वृत्तिमान् साकल्यघट- कीभूतं प्रतियोगित्वमवच्छेदक च प्रत्येकमर्थः तथा च प्रकृत्य- र्थस्य घटस्येतरत्वे तस्य चाश्रये आश्रयस्य वृत्तिति वृत्तिमतः पुनरितरत्वेऽन्वयात् घटेतरावृत्तित्व[स्य सत्यन्तदलस्य लाभ एवं प्रकृत्यर्थस्य घटस्य वृत्तिमति तस्य चेतरत्वे इतरत्वस्य च प्रतियोग- त्वे प्रतियोगित्वस्य चाबच्छेदके तस्य च पुनरितरत्वेऽन्वयाटवृत्त्य- न्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकाभिन्नत्वरूपस्य सकलघटवृत्तित्वस्य खामः व्युत्यत्तिवैचित्र्याच्चैकपदार्थानां परस्परमन्वयः न च विशिष्ट- स्यापदार्थत्वे प्रथमं विशिष्टवैशिष्ट्यान्वयबोधो न स्यादिति वाच्यम् इष्टत्वात् क्वाचित्कस्य [प्रथम] विशिष्टवैशिष्टयबोधस्य विशिष्टे लक्षणा- दितोप्युपपत्तेः प्रकृत्यर्थे तत्त्वावच्छेदकस्य यादृशः सम्बन्धो भासते ताशसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तिमत्त्वादिकं ग्राह्यम् तेन घटत्वादि. जाते. कालिकादिसम्बन्धेन घटेतरवृत्तित्वेपि न क्षति. न वा विष. यितासम्बन्धेन घटत्ववतो भेदस्य घटवृत्तित्वेपि घटत्वादेर्घटवृत्त्य- न्योन्यभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वहानिः सत्त्वं प्रमेयत्वमित्यादी च सदितरावृत्तित्वादेर्न भानमप्रसिद्वत्वात् किं तु सद्वृत्तिभेदप्र. तियोगितानवच्छेदकत्वादिरूपसकल सद्वृत्तित्वादिमात्रं भासते न चैमपि घटत्वमित्यादितोऽभावस्य गगनादेर्वा भानप्रसङ्ग, स्वात- येणापि बृत्तिमतोऽन्वयात् [वस्तुत सदितरत्वावच्छेदेन वर्तमा- नभेदस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वमेव सदिरावृत्तित्वं वाच्यम् तञ्च सत्तायामस्त्येव सत्त्वं घटत्वमित्यादितो नाभावस्य गगना- देवा लाभप्रसङ्गः तेषां समवायसम्बन्धेन प्रतियोगितावच्छेदक- त्वाभावात प्रमेयत्वादौ तु कथितरीत्या सकलप्रमेयवृत्तितामात्र भासते न तु तदितरवृत्तित्वमप्रसिद्धः] इत्यं च नौलोत्पलत्वमित्या- दिकर्मधारयस्थलेपि नीलाभिन्नोत्पलस्य भावप्रत्ययार्थेन सहान्वये नीलत्वसमवायिसमवायरूपस्य पदार्थतावच्छेदकसामानाधिकरण्य- (१) न वा विषयतया घटेतरत्ववतो घटज्ञानस्य घटव' ·अनुमानलक्षणम् । त्य भनि भवत्येव न चोक्तरीत्या-भावप्रत्ययस्य शक्तिकल्पनें गुरु- स्वमित्यादितो रसवत्त्वस्य सयोगवत्त्वमित्यादितो द्रव्यत्वस्य [त- पवत्त्वमित्यादितस्तद्रसवत्त्वस्य] प्रतीत्यापत्तिः प्रकृत्यर्थतावच्छेद- कनिरूपितत्वविशिष्टप्रकृत्यर्थतावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन वृत्तिम. स्वस्यैव शक्यवर्गे प्रवेशे तु नत एव निखिलातिप्रसङ्गभङ्गा. दितरावृत्तित्वादी शक्तिकल्पनायां मानाभाव इति वाच्यम् ताद्रूपयेणानुभवानुरोधादेव तत्र शक्तः कल्पनात् अव्यावर्तकस्यापि शक्यतावच्छेदकत्वादिति सम्प्रदायः। केचित्तु धर्मत्वेनैव धर्म भाव. प्रत्ययस्य शक्ति तत्र च प्रकृत्यर्थतावच्छेदकनिष्ठाघेयत्वसम्बन्धेनैव प्रकृत्यर्थान्वयस्य व्युत्पन्नत्वात् घटत्वमित्यादितो न द्रव्यस्वादेर्भा- नम् न वा पटादौ घटधर्मस्य द्रव्यत्वादेः सत्त्वेपि पटादी घटत्वं नास्तीत्यस्य वाक्यस्यायोग्यत्वमित्याहुः । तन्मन्दम् । घटे घटत्वमित्या. दिवाक्यस्य निराकाङ्क्षत्वापत्तेः। घवधर्मत्वावच्छिन्ने [घटत्वे] घटवृ- त्तित्वस्यान्वयबोधे उद्देश्यतावच्छेदकविधेययोरैक्यस्यावश्यकत्वा. दिति । नव्यास्तु घटवत्त्वमन्यत्वमित्यादिमुख्यप्रयोगसम्भवाल्लाघवेन घटत्वादिकं जातिभेदत्वादिरखण्डोपाधिः भावप्रत्ययस्य शक्यताया- मवच्छे घटत्वमित्यादौ तु घटत्वत्वादिप्रकारेण लक्षणयैव बुद्धिरिति प्राहु । तन्मन्दम् । तथा सति घटवत्त्वमित्यादौ प्रकृत्यर्थस्य घटबदा- देर्भावार्थघटादौ माधेयत्वसम्बन्धेन अन्वयस्यानुपपत्ते । घटादिवि. शिष्टे घटादोरव घटादौ घटादिमवृत्तित्वस्याप्यन्वयस्य निराकान- त्वात् । घटवान्घटवानित्यत्रेव घटवति घट इत्यादावप्यन्वयवो- भानुत्पादस्य सर्वानुभवसिद्धत्वादिति संक्षेपः। ननु वह्निव्याप्ति- वैशिष्टयवत्पर्वतवृत्तितावाव्यत्वमित्येवंपरामर्शजन्यानुमितावव्याप्ति- स्तत्र व्याप्तिविशिष्टत्वसमानाधिकरणपक्षधर्मताया द्रव्यत्वेऽभावादत भाह ज्ञानेति । भ्रान्तानुमितिः भ्रान्तस्यानुमिति । तथा च तत्र व्याप्ति. विशिष्टत्वसमानाधिकरण यत्पर्वतवृत्तित्वं पर्वतरूपादी प्रसिद्धं तस्य द्रव्यत्वादावारोपमादायैव लक्षणसंगम इति भावः। [यद्वा ननु कां- चनमयपर्वतो वह्निमानित्याद्यनुमितावव्याप्ति नाशपक्षवृत्तित्वाप्रसि. द्धरत आह ज्ञानपदति । तथा वह्नयादिव्याप्तिविशिष्टत्वसमानाधिकरण. तत्तद्धर्मिवृत्तितायास्तत्तद्रूपावच्छिन्नवृत्तित्वत्वेन शानजन्यचानत्वं त- सदूपावच्छिन्नतत्तद्धर्मिकवन्यादिलाध्यकानुमिनेर्लक्षणमिति भावः।] ३ ·१८ जागदीश्या भनुमितिप्रन्ये नियमतो व्याप्तिवैशिष्टयादिसामानाधिक परामर्शन यत्तु दोषह्निमान्धूमादित्यादौ व्याप्तिविशिष्टत्वसमानाधिकरणहरध- मत्वाप्रसिद्धा तज्ज्ञानासभवादव्याप्तिरन उक्त ज्ञानपदत्यादितत्तुच्छम तत्र सादेशसामानाधिकरण्यस्याप्रसिद्धया तज्ज्ञानामभवस्यानुपर्द वक्ष्यमाणत्वेन संदर्भविरोधात् । केचित्तु बाधिताबाधितसाधारणे- त्यस्य सदसत्साधारणेत्यर्थः तथा च सदुपरागेणासतो भानस्य टीकाकृता स्वीकारादसदेव सामानाधिकरण्यमादाय हृदो वहि- मानित्याद्यनुमित्यव्याप्तिनिरासाभिप्रायकोयं ग्रन्थ इत्याहुः । परे तु यत्र वहिव्याप्तिविशिष्टत्ववद्गुणसंयुक्तत्ववान्धूम इत्यादिपरामर्शाद्गुः णो वह्निमानित्यनुमितिस्तत्राव्याप्तिर्गुणसंयुक्तस्वरूपस्य पक्षधर्मत्व. स्याप्रसिद्ध्या तज्ज्ञानासंभवादत आह शानोति बाधिताबाधितेत्यस्य सदमत्साधारणस्य पक्षवृत्तित्वस्य झानलामादित्यर्थ इत्याहुः । तन्मन्दम् । सदुपरागेणासतः संसर्गमर्यादयैव भानस्य टीकाकृदादि. प्राचीनसंमतत्वेन प्रकारविधयाऽलीकस्य गुणसंयुक्तत्वादेर्भानासं. भवात् । अन्यथा परमतांविशेषप्रसंगादिति । [ नव्यास्त ननु बाध- कालीनस्य परामर्शस्यानुव्यवसायेतिव्याप्ति न च आद्यशानेऽवा- धितत्वं विशेषणम् अप्रामाण्यज्ञानविशिष्टबाधकालीनपरामर्थजन्यानु- मितावव्याप्तिप्रसगादत आह ज्ञानेति बाधिताबाधितेति बाधिता. बाधितसाधारणपरामर्शत्वेन ज्ञानस्य कारणत्वलाभादित्यर्थः तथा च ताहशकारणत्वं लक्षणे निविष्टमिति नातिव्याप्तिः अत एव बाधितपदमपि साधु संगच्छत इति प्राहुः 1] केचित्तु ननु चरम. झानपदस्य [भ्रमपरत्वे प्रमानुमितौ] प्रमापरत्वे च भ्रमानुमितावव्या- प्तिरत उक्तं शानति इति क्रमेणावतारणिकामाहुः तश्चिन्त्यम् ॥ [वस्तु- गत्या ताशपक्षधर्मताया ज्ञानमात्रनिवेशे धूमवान्पर्वत इति शान- जन्य बुद्धावप्यतिव्याप्तिरतस्तादृशसामानाधिकरण्यावगाहिज्ञानं निवे. शमित्याशायेन दूषयति परामर्शेनेति । अनुमितिजनकज्ञानेनेत्यर्थः । नियमत इति । तथा च वह्निव्याप्तिसंबन्धविशिष्टपर्वतसंबन्धवान् घहिव्याप्यधूमवांश्च पर्वत इत्यादिसमूहालम्बनजन्यानुमिती लक्षण- सत्वेऽपि वहिव्याप्यधूमवान्पर्वत इत्यादिधीजन्यप्रमानुमित्यन्याप्ति:

·अनुमानलक्षणम्। १६ रण्यग्रहे मानाभावात् । गौरवेण तद्विषयत्वेनाहेतुत्वाच्च । सम्ब- न्धसम्बन्धाग्रहेपि विशिष्यज्ञानत्वस्योपपादितत्वात् । भ्रमस्थले तादृशसामानाधिकरण्यामसिद्धया तज्ज्ञानासंभवात् । अस- रिति भावः ॥ ननु व्याप्तिसंबन्धविशिष्टपक्षसंबन्धनिश्चयत्वेन हेतुत्वा- दुक्तस्थलेऽनुमितिरेवाप्रसिद्धा कुत्राव्याप्तिरत अाह गौरवेति । लाघवात्पक्षवृत्ती व्याप्तिविशिष्टत्वनिश्चयत्वेन पक्षे वा व्याप्तिविशिष्ट- वैशिष्टयावगाहिनिश्चयत्वेन हेतुत्वादिति भावः ॥ [ ताप्येण हेतुना मास्तु तथाप्यनुमितिहेतुपरामर्शस्य पक्षधर्मिकव्याप्तिविशिष्टवत्ता- ज्ञानस्वादिना व्याप्तिविशिष्टत्वपक्षधर्मत्वयोः सामानाधिकरण्या धगाहित्वानुमानादवश्यमुभयसामानाधिकरण्यावगाहित्वमतो क्षत्वा(नोका)नुमित्यन्याप्तिरत अाह सम्बन्धोति । व्याप्तिमंब- म्भपक्षसम्बन्धयोः सबन्धाप्रपीत्यर्थः । विशिष्टज्ञानस्य पक्षभर्मि- कव्याप्तिविशिष्टज्ञानस्थ । उपपादितत्वादिति । 'यत्र वहिन्या- प्यवानयमिति शाब्दपरामर्थावनुमितिः' इत्यादिप्रन्येन मूलतवो- चत्वावित्यर्थ । तथाच ताशपरामर्श एव व्यभिचारात्रोतक्रमेणा- नुमानमिति भावः।] नेनु व्याप्तिविशिष्टबुद्धित्वं न व्याप्ति- सम्बन्धावगाहिबुद्धित्वम् न्याप्तितत्संबन्धादिसम्हालम्बनाप्यनु- मित्यापातात किं तु व्याप्तिसम्बन्धसम्बन्धावगाहिबुद्धित्वमेव तत्कुतो लाघवमित्यत आह सम्बन्धेत्यादि तद्विशिष्टबुद्धित्वं तत्प्रकारकसानत्वम् न तु सम्बन्धसम्बन्धावगाहित्वम् सम्बन्धसम्ब- भावगाहिसमूहालम्बनेऽतिप्रसके. [अन्यथा दण्डी पुरुष इत्यादितो दण्डपुरुषसंयोगा इत्यस्य वैलक्षण्यानुपपत्तेः] प्रकारता च विषयता विशेषः स च स्वरूपसम्बन्ध. पदार्थान्तरं वा अत एचाधिकरणा- भावयोः सम्बन्धस्य स्वरूपानतिरेकेपि तदीयसमूहालम्बनवि. शिष्टबुद्धयोर्भेदः न च तुल्यविषयकत्वे विषयतावैलक्षण्येन बुद्धि- भेदे साकारवादापत्तिरिति वाच्यम् बाह्यवस्तूनां प्रामाणिकत- यापह्रोतुमशक्यत्वादित्यादेबौद्धाधिकारटिप्पण्यामुक्तत्वादिति भाव इति प्राञ्चः[तन्मन्दम् विशिष्टबुद्धःसम्बन्धसम्बन्धावगाहित्वमतेपि व्याप्तिविशिष्टबुद्धित्वापेक्षया व्याप्तिसम्बन्धविशिष्टबुद्धित्वस्य गुरु- (१) इत प्रभृति प्राचीनमतम् ।

·जागदीश्माः अनुमितिग्रन्थे तया तुल्यत्वायोगादिति ।] नव्यास्तु ननु व्याप्तिप्रकारकपक्षधर्मता- ज्ञान नानुमितिजनकं व्याप्तिसम्बन्धपक्षसम्बन्धयोः समानाधिकर- एयावगाहिताकान्यत्वादित्यनुमानादुक्तगौरव प्रामाणिकमेवेत्यत आह सम्बन्धेत्यादि व्याप्तिसम्बन्धपक्षसम्बन्धयोः सामानाधिकरण्याग्र- हेपीत्यर्थः विशिष्टज्ञानत्वस्य विशिष्टस्य सानत्वं यत्रोत व्युत्पत्त्या- नुमितिजनकीभूतविलक्षणज्ञानस्य उपपादितत्वात् मिश्रादिभिरुपपा- दितत्वादित्याहुः ॥ ननु व्याप्तिविशिष्टत्वसमानाधिकरणपक्षधर्मताया विशिष्टवैशिष्ट्यनिरूपितविषयिताविशेषेण ज्ञानपदार्थेऽन्वयाद्विलक्ष- णशानलाभान्न वह्निव्यायधूमवान्पर्वत इत्यादिधीजन्यप्रमानुमित्य- व्याप्तिरत माह भ्रमस्थल इति । तज्ज्ञानेति । व्याप्तिविशिष्टत्वस- मानाधिकरणपक्षधर्मत्वज्ञानेत्यर्थः । तथा च हृदो वह्निमानि- त्यादिभ्रमानुमितावव्याप्तिरिति भावः ॥ अथासदेव वाह- व्याप्तिविशिष्टत्वसमानाधिकरणं ह्रदवृत्तिन्वं भ्रमस्थले प्रसिद्धमत आह असदिति । अलीके चक्षुः सन्निकर्षादेाप्त्यादेः शक्त्यादेश्व विरहेण प्रत्यक्षादिप्रमाणतस्तत्ख्यात्यसम्भवात् । सत्त्वे चासत्त्व- व्याघातात् । विनापि प्रमाणव्यापार तद्बुद्धयुपगमे च शशवि- षाणादिप्रतीतिदशायां वन्ध्यासुतादेरपि ग्रहप्रसङ्गात् । अगृही- तशशादिकस्य पुंसः शशविषाणमित्यादिप्रतीत्यनुत्पत्त्या क्लप्तश- शादिविषयतामादृत्य भ्रमत्वेनैव तादृशप्रतीत्युपपत्तावतिरिक्तात्र- एडालीकविषयत्वे मानाभावात् । शशविषाणयोः सम्बन्धोळीक इत्यादिव्यवहारस्य चापार्थकत्वात्। शशे विषाणमसदित्यादिस्थले चा- सच्छब्दस्यात्यन्ताभावप्रतियोग्यर्थकत्वादिति भावः । [न चासतोऽप्र- सिद्धया तख्यातिनिषेधस्यायोगः । तदीयसंसर्गत्वावच्छेदेन तत्प्र. मात्वघटकत्वोपगमेनार्थतस्तन्निरासादिति भावः । नव्यास्तु लिङ्गा- संसाग्रहाल्लनिकासंसर्गाग्रहस्योपेयत्वात् भ्रमस्थलेनुमित्यनुत्पत्तेः कुत्राव्याप्तिरत आह असदिति असतः प्रमापरमदिनुत्पन्नस्य ख्यातिनिरासादनुमितिभिन्नत्वनिरासादिति वन्ति ॥] लक्षणाव्या- (१) 'विशिष्टज्ञान यत इति व्युत्पस्या' (२) 'ति प्राहु । तच्चिन्त्यम् । (३) शशविषाणमित्यादिव्यवहारस्य चापार्थ कस्वा ·अनुमानलक्षणम्। २१ ख्यातिनिरासात् । अवान्तरवाक्यायोग्यत्वनिर्णये महावा. क्यार्थज्ञानानुदयात् । विपाणे शशसवन्याभावनिश्चयदशायां श- शविषाणजन्यमिदं कार्मुकामति बुद्धेब्रह्मणापि दुरुपपाद- त्वात् । न चात्र प्रमाण्यप्रस्तावात्प्रमैव लक्ष्या यदि च स- प्तिमुद्भाव्य लक्षणवाक्यतः शाब्दबोधोप्यनुपपन्न इत्याह अवान्तरेति। अयोग्यतासंशयस्याप्रतिबन्धकन्वादुक्तं निर्णय इति । तथा च हृद- धर्मता न व्याप्तिविशिष्टत्वसमानाधिकरणेत्यवान्तरवाक्यायोग्य- स्वनिश्चये तादृशपक्षधर्मताया न ज्ञानपदार्थेऽन्वयः सम्भवतीति भावः ॥ प्रत्रैव दृष्टान्तयति विषाण इति । विषाणत्वावच्छेदेनेत्यर्थः । यशसम्बन्धेति। शशविषाणत्यत्र तत्पुरुषे शशपदेन लक्षितस्य शशसं. बन्धिनस्तादात्म्येन विषाणेऽन्वये शशसम्बन्धिभेद ग्रहस्येव शशस- म्बन्धाभावग्रहस्यापि स्वतो विरोधित्वात् । शशसम्बधाभावेत्यस्यैव पाशशसंबन्धेनाभाव इति व्युत्पत्त्या शशसंबन्धावछिन्नभेदोर्थ तथा विषाणजन्यं कार्मुकमित्यादिवाक्यस्थलीयान्वयवोधाभिप्रायेण [षा] इदम् निपातार्थस्य शशसम्बन्धादेः साक्षादेव विषाणादिनामाणे- ऽन्वयसंभवादिति तु परमार्थः। [वैयाकरणमते शविषाणमित्या- दिवाक्यत शशसंबन्धवद्विषाणमित्याकारको बोध. तैलप्तविभ- क्तिप्रतिसंघानस्यान्वयसहकारित्वस्वीकारात् नामार्थयोर्भेदेनान्व- यबोधस्य समासातिरिक्तस्थल एवाव्युत्पन्नतया मणिकृन्मतेपि शरा- पदस्थ शशसबन्धपरतया वेति तु नव्याः। अनुभवानुरोधेनासमाना- कारस्यापिविरोधित्वमित्यपि कश्चित्। अपरेतु शशस्य संबन्धो यत्रंति व्युत्पत्त्या शशसबंधाभाव इत्यस्य शशसंबधिभेदस्य लाभेन यथा. श्रुतमेव सम्यगिति प्राहुः । तश्चिन्त्यम् ॥] नचेति । वाच्यमिति परे- गान्वयः । प्रमैवेति । प्रकृतपक्षधर्मिकप्रकृतसाध्यकप्रमानुमितिरेवे. त्यर्थः । तेन नमानुमितेरप्यंशतःप्रमात्वेपि न क्षतिः । प्रमापदस्य भ्रमसामान्यभिन्नार्थकत्वे हृदः पर्वतश्च हिमानित्यादिसमहालम्ब- नानुमितेरलक्ष्यत्वापत्तरिष्टापत्तौ चोपाध्यायमतेऽपि ताहशसमूहाल- म्बनानुमितावेवातिप्रसङ्गसंभवादने यदि चेत्यभिधानस्य संदर्भवि- रोधापत्तेरिति भाव । [सल्लिङ्ग-परामर्शादित्यत्र सल्लिङ्गपरामर्शमात्रा- - ·૨૨ जागदीश्याः अनुमितिप्रन्ये लिङ्गकपरामर्शादपि भ्रान्तानुमिनिस्तदा चरमज्ञानपदं म. मापरमिति वाच्यम् । अव्याप्यापक्षधर्मयोस्तत्त्वावगा- हिना पशमशेन जनितायां वस्तुनः साध्यावगाहितया प्रमां- यामव्याप्त लिङ्गोपहितलैङ्गिकभाननिरासेनांशिकभ्र. दित्यर्थ इत्यपि धरति । ननु भ्रमस्यालक्षत्वे पृथिवीत्वादिहेतुतायो गन्धप्रागभावावच्छिन्नो घटो गन्धवानित्यादिभ्रमानुमिती महानसीये- तरवहिवाधसहकृताधथार्थवह्निपरामर्शजायमानायां पर्वतो महान- सीयवह्निमानित्यादिभ्रमानुमितौ चातिव्याप्तिरत आह यदि चेत्या- दि । पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्येनैव गृहीतव्यापकतावच्छेद- करूपेणैव च पचे साध्यस्यानुमितिरित्युपाध्यायमतमालम्ब्योत यदि चेति । प्रथमज्ञानपदस्य प्रमापरत्वे तदोषताक्वस्थ्यमतधर- मेति । प्रमापरमिति । प्रकृतपक्षधर्मिकप्रकृतसाध्यवत्ताप्रमापरमि- त्यर्थः। तेन हदो वन्हिमान्पर्वतश्च वह्निमानित्यादिप्रमानुमितेरशतो नमत्वपिन नत्राव्याप्तितावस्थ्यम्॥ यत्र व्याप्सिविशिष्टत्वसमानाधि. करणपक्षधर्मत्वस्य हेती न भ्रमः किं तु पक्षधर्महेतौ व्याप्यत्वमात्र. व्य व्यापये वा हेतो पक्षवर्मत्वमात्रस्य भ्रमस्ताहशपरामर्शजन्यममा- पामव्याप्तिमाह मव्याप्येत्यादिना । वस्तुनो वस्तुगत्या । तथा च वहिव्याज्यद्रव्यत्ववान् नाहशमहानसत्ववान्वा पर्वत इत्याकारकः परामों यत्र द्रव्यत्वगतमेव पक्षधर्मत्वं महानसत्वगतमेव व्याप्यत्वं विषयीकरोति तत्रत्यायां पर्वतो वह्निमानिति प्रमायामव्याप्तिरिति भावः ॥ ननु अनुमिनिमात्रस्यैव साध्यव्याप्यवत्पक्षावगाहित्वातुक्त- स्थलीयानुमितिर्खिङ्गांशे भ्रमरूपैव सा च न लक्ष्या भ्रमसामान्याभ- मत्वरूपस्यैव प्रमात्वस्य लक्ष्यलक्षणयोर्निवेशनीयत्वात् पर्वतो हृवश्व पहिमानित्यादिसमूहाचम्बनानुमितरवस्यत्वेऽपि क्षत्यभावात्कुतो- व्याप्तिरत माह लिनेति । साधकामावादित्यादिः । न च धूमादि- परामर्शजन्यतावच्छवकतयैवानुमिनेर्वहिव्याप्यधूमादिविषयकत्वास- खिः अन्यथा विनापि धूमादिपरामर्थ आलोकादिपरामाद्वयनु- मितेरुत्पत्त्या व्याभिचारादिति वाच्यम् तावतापि द्रव्यत्ववत्पर्वतध- (१) तेन इदो वाहमानिति भ्रमानुमितेरप्यशत. प्रमास्वपिन वासिन्याप्ति सावरम्य' ·अनुमानजक्षणम्। मत्वस्यायोगाद । ईश्वरज्ञानतादृशज्ञानजन्यत्वस्य चाति- मिकपडयनुमितित्वावडिउने प्रत्येव घहिव्याप्यद्रव्यत्ववत्तानिश्चय- स्वेन हेतुतया तारशानुमितेश्च प्रमात्वनियतत्वेन तत्राव्याप्तितादव- स्थ्यात् । खाघवादेकविधव्याप्तेरेवानुमितिप्रयोजकत्वस्य व्यवस्था. प्यत्वादिति भाव. । [परे तु वह्नयनुमिती उपनीतवात्वतन(१)- स्वावरिव वढयो घूमादरपि प्रकारतया भानात्ताहशानुमितिभ्रमरूपै- त्यत आह खिङ्गोति अनुमितिमात्रस्याभ्रमत्वेन लक्ष्याप्रसिद्धरित्या- दिः लिङ्गोपहितं लिङ्गविशिष्टं यल्लैङ्गिक साध्य तस्यानुमिती प्रका- रत्वनिरासेनेति प्राहुः । अपरे तु लिङ्गेति लिङ्ग लिङ्गतावच्छदकं तदुपहिते तद्विशिष्टे लैङ्गिकम्य साध्यीयव्याप्यत्वस्य भाननिरासेन द्रव्यत्ववान्पर्वतो वह्निमानित्याकारकानुमितावांशिकभ्रत्वस्याप्य- योगादित्यर्थ इत्ययाहुः] ॥ ननु पक्षस्य वस्तुगत्या साध्यवत्त्वे तत्रे. भवरीयस्य व्याप्तिविशिष्टत्वसमानाधिकरण पक्षधर्मताज्ञानस्य जन्य- तासत्वान्नाव्याप्तिरत अाह ईश्वरेति । अतिप्रसञ्जकत्वावहिप्रत्यक्षा दिसाधारणत्वात् । [इदमुपलक्षणम् व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मतत्यस्य वैयर्थ्यमपि द्रष्टव्यम् ] तथा च [ तोहश ] ज्ञानत्वाधनवच्छिन्नमेव जनकत्वं [जन्यतानवच्छिन्न वा] लक्षणे प्रवेश्यम् तच प्रकृतानुमि. तावीश्वरवानस्य नास्तीति भावः । यद्यपि व्याप्तिविशिष्टत्वसमाना. धिकरणपक्षधर्मताया विषयिताविशेषेण[शानेऽन्वयात्तादृश] शानमेव बक्षणे प्रविष्टम् अन्यथा परामर्शन नियमन इत्युक्तदोषतादवस्थ्यात तत्र च प्रकृतसाध्यीयव्याप्तिप्रवेशे मानाभावात् यत्किचित्पदार्थीय- व्याप्तिविशिष्टत्वसमानाधिकरणपक्षधर्मताया विषयिताविशेषेण ज्ञान- मादाय लक्षणसंभवान्न कुत्राप्यव्याप्तिसंभावना तथापि प्रकृतव्या- प्तिविशिष्टवैशिष्टयनिरूपितविलक्षणविषयितासम्बन्धेन धर्मत्वस्यैव खानपदार्थेऽन्वयात्सर्वसामञ्जस्ये पक्षपदार्थपर्यन्तप्रवेशवैयर्थ्यान्नवम- म्वयो वाच्य इत्याशय । न च साध्यदिभेदेन व्याप्तेर्भेदादेकोपादाने ऽन्यसाध्यकाद्यनुमित्यव्याप्तिरतो जातिगत्वध्रौव्ये न कुत्राप्यव्या- प्तिरिति वाच्यम् । तत्पक्षकतत्साध्यकतद्धेतुकानुमितित्वेन विशि. ज्यैव लक्ष्यतया जातिघटनाया अनावश्यकत्वादेकविधव्याप्तेरेष (२) विशिष्टज्ञानस्वा' ·। जागदीश्या अनुमितिग्रन्थे प्रमजकत्वात् । अत एव व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मता तज्ज्ञानं वेसादिकमपास्तम् । यदपि व्याप्तिविशिष्टं पक्षधर्मश्चेति द्वन्द्वॉश्र- यणाद्वयाप्तिविशिष्टक्षधर्मत्वावगाहिज्ञानजन्यत्व लभ्यते पदार्थयोर- भेदेऽपि पदार्थतावच्छेदकभेदेनैव प्रमाणप्रमेय'इसादिसूत्रे अन्यत्र सर्वत्रानुमिती हेतुन्वादित्याशयादिति॥अत एव उक्तानुमित्यव्याप्तरेव । विशपविधि विना कारकविभक्तिमन्तर्भाव्यैव तत्पुरुषस्य व्युत्पन्न- वादाह तज्ज्ञानं वेति । व्यापितविशिष्टे यत्पक्षधर्मताज्ञानमिति ज्ञानान्ततत्पुरुषोपि नेत्यर्थः ।मादिपदात् व्याप्तिविशिष्टा व्याप्तिसमा- नाधिकरणा या पक्षधर्मतेत्यादिकर्मधारयपरिग्रहः ॥ मिश्रमतमुप. न्यस्यति व्याप्तिविशिष्टमिति । अथ चाथै द्वन्द्व इति पाणिनिसूत्रेण चार्थे समस्यमानपदार्थयोर्भेदे द्वन्द्वस्य विधानदुक्तवाक्यतः तव स. ल्लिंगपरामर्शालाभः तत्र व्याप्तिविशिष्टस्यैव पक्षधर्मतया तदु- भयोर्भेदविरहादत प्राह पदार्थयोरिनिनिनु न्यायसूत्रेद्वादशविधस्यैव प्रमेयम्य प्रविष्टत्वात्तस्य भेदः प्रमाणेऽस्त्येवेत्यतउक्तम् अन्यत्र चेति । अन्यत्र नीबघतयारभेद इत्यादिवाक्ये । तथा च सूत्रेपि चार्थो भेदः समस्यमानपदप्रतिपाद्यतावच्छेदकयोरेव ग्राह्यः । स च प्रकृतपि व्याप्तिविशिष्टत्वपक्षधर्मत्वयोर्भेदादस्त्येवेति भावः । ननु पदार्थता- पच्छेदकभेदेन द्वन्द्वविधाने घटावित्यादिसरूपैकशेषो न स्यातू द्वन्द्वा- पवाद कस्य तस्य द्वन्द्वाप्रसक्तावसम्भवात् न च पदबोध्यभेद एव द्वन्द्वस्तथा च घटावित्यत्रापि घटपदवोध्यानां घटव्यक्तीनां परस्पर- भेदसत्वान्न द्वन्द्वाप्रसक्तिरिति वाच्यम् तथा सति घटकलशा- वित्येवमपि द्वन्धप्रसङ्गात् अनुशासनाभावेन तत्रैकशेषस्य कर्तु- मशक्यत्वादिति चेन्न सरूपैकशेपासत्त्वेपि क्षत्यभावात् । यत्रविष्णुत्वसिंहत्वादिकं विभिन्नमव हरिपदार्थतावच्छेदक तत्रैवत- संभवाच्चेति दिक् । अत्र च नीलघटयोरभेद इत्यादिस्थले विभ- कन्युपस्थाप्य द्वित्वादिकं न विशेष्यान्वित तस्यैकत्वेन बाधातू नापि विशेषणीभूत नीलत्वघटत्वादावन्वितम् तयोः पदार्थतावच्छेदकत्वे. नाकाङ्क्षाविरहात् । किं त्वनन्वितमेव । न चैवं द्विवचनवैयर्थ्यम् दारा इत्यत्र बहुवचनवत् [ सुप्यते इत्यत्र एकवचनवच्च ] साधुत्वार्थमेव तदुपयोगादिति ध्येयम् । स्वामिनो देवृदेवरावित्यत्रव व्युत्पत्तिवै.

·अनुमाणलक्षणम्। च इन्डस्य दर्शनात् पदार्थद्वयाभेदबोधकाच कर्मधारयाद्भेदामे- दोदासीनपदार्थद्वयबोधजनकत्वेनैव द्वन्द्वस्य भेदात् विशिष्टपदस्य वाधर्मपरतया व्याप्तिवैशिष्टयपक्षधर्मतयोर्लाभात् न चैवमालोको वहिव्याप्यो धूमवान्पर्वत इति ज्ञानजन्येऽतिव्याप्तिः एकत्र तदुभयावगाहित्वस्योक्तत्वादिति केचित् तदप्यसव । एवमपि धूमो वह्विव्याप्यो द्रव्यं पर्वतवृत्तीतिज्ञानजन्येऽतिमसङ्गात् । एकरूपेण तदुभयावगाहित्वस्योक्तौ मीमांसकमतानुमवेशात् । चियापदार्थतावच्छेदकेपि विभक्त्यर्थस्य द्वित्वारेन्वय इति मत एव जात्याकृतिव्यक्तयः पदार्थ इति न्यायसूत्रे पदार्थ इत्यत्रैकवचनं मात्यादित्रयस्यैकशक्तिविषयत्वलाभामिति वार्तिकव्याख्ये]त्यपि वदन्ति । ननु पदार्थतावच्छेदकयोर्भेदेन द्वन्द्वविधाने नीलोत्पलाम- स्याधिकर्मधारयस्थलपि तदापत्तिरत माह पदार्थेति । भेदस्तादात्म्या- तिरिक्तः संबन्धः । अभेदस्तादात्म्यम् । तथा चैकपदार्थधर्मिकपदार्था- न्तरवैशिष्टयविषयताबहिर्भूतविभिन्नधर्मावच्छिन्नपदार्थयविषयता- करोषजनकत्वेनेत्यर्थः । तेनैकदा नीलोत्पनमित्यस्य द्वन्दकर्मधारयो- भयत्येपि न क्षतिः। [भेदात् भेदव्यवहारात् । पदार्थयोर्भेदे द्वन्द्वधि- धानेऽपि न क्षतिरित्याशयेनाह विशिष्टपदस्योति । व्याप्तिविशिष्टपक्ष- धर्मयोर्चन्छे अल्पस्वरस्य पक्षधर्मपदस्य विशेषविधि विना पूर्वनिपाता. पत्तिरत माह विशिष्टपदस्येतीत्यपि कश्चित् । ननु व्याप्तिविशि- टेन पक्षधर्मताया द्वन्छे पहिव्याप्यद्रव्यत्ववान्पर्वत इत्यादिपरा- मर्शम व्याप्तिविशिष्टस्याविषयीकरणातजन्यानुमितापव्याप्तिरतो वैशिष्टयपरतामाह धर्मेति । वैशिष्टयपरतयेत्यर्थः । न च मिशि- पदस्य तत्परत्वं न लक्षणया तस्य पाक्यस्वेन शक्तधमावा- दिति वाच्यम् । धातोरेव शक्तया वैशिष्टयपरत्वात् । मावि- हितक्तप्रत्ययस्य निरर्थकत्वात् । एनहावेदयितुमेव प्रागपि विग्रहवा- क्ये उमाप्तिविशिष्टमिति क्लीबनिदेश. कृतः । नपुंसके भावे त इत्यनुशासनादिति भावः । उक्तत्वादिति । 'तत्र व्याप्तिविशिष्टे'. स्यादिमूलभ्यतच्छब्देनकामिणो मूलकृतोक्तत्वावित्यर्थः । उक्तत्वा- द्विवक्षितत्वादिसर्थ इत्यपिकेचित्॥ द्रव्यमिति। तत्र व्याप्तिविशिष्स्य ।

·२६ जागदीश्याः अनुमितिग्रन्थे मिथस्तदुभयोपश्लेषावगादित्वस्य च परामर्शाव्यापकत्वात् । न च तदुभयविषयकत्वनियनधर्मावच्छिन्नकारणतामनियोगिका- यताशालित्वमर्थः । पक्षवर्मतापदोपदानवयात् । व्यासिवि- घूमस्यैव द्रव्यत्वेन पक्षधर्मत्वावगाहनादिति भाव ॥मीमांसकेतिमीमा सकेरनुमितित्वेनाभिमते [अनुव्यवसायाद्यात्मक ज्ञाने उक्तलक्षण- स्यानुनवेशान्तत्वादित्यर्थ तथा च पहिव्याप्यघान्पर्वत इत्यादिपराम शं जन्यानुमितावव्याप्नेजर्जातिगर्भतया वारणेपिर्वाह्नव्याप्यो धूमो धूम घांश्च पर्षत इत्याकारकसमूहालम्बनस्यानुव्यवसायतिव्याप्तिरिति भाव ॥ ननु व्याप्तिसंबन्धपक्षसबन्धयो. परस्परवैशिष्टयावगाहिरवं पाच्य तथा चोक्तसमूहालम्बनस्यातथात्वानोक्तातिव्याप्तिरत माह मिथ इति । अव्यापकत्वावहिव्याप्यधूमवान्पर्वत इत्यादि शान एवा- सत्त्वात् । तथा च ताहशपरामर्शस्थलीयानुमित्यव्याप्तिरिति भाव.॥ लक्षणस्थं जन्यपदं जन्यताविशेषपरमतो घहिव्याप्यो धूमो द्रव्य पर्व- तवृत्ति इत्यादिज्ञानजन्य नातिव्याप्तिरित्याशङ्कय निराचष्टे न चति । तदुभयविषयकत्वनियतेति । व्याप्तिसम्बन्धविपयकत्वाभावस्य तार- शविषयकान्यत्वस्य वा पक्षधर्मताविषयकत्वाभावस्य तारशविषय- कान्यत्वस्य धाधिकरणावृत्तीत्यर्थ । व्याप्तिविशिष्टत्वपक्षधर्मत्वोभय- विषयकत्वनियतो या धर्मः परामर्शत्व तदवच्छिन्नकारणतानिरूपितं कार्यत्वमस्त्यनुमिताविति तत्र लक्षणसत्त्वम् परामर्थाद्यनुव्यवसाये तु न परामर्शत्वादिना हेतुत्वम् किंतु प्रत्यक्षमात्रे विषयत्वेन तश्च न तदु- भयविषयकत्वनियत घटज्ञानादौ व्यभिचारात् तत्तत्परामर्शप्रत्यक्ष विषयविधया घटादिस्मृती चोद्वोधकविधया तत्तत्परामर्शव्यक्तित्वेन हेतुतासत्त्वे तु धर्मपदं नानाग्यक्तिवृत्तिधर्मार्थकं पाध्यमिति भावः ॥ धेयादिति । स्वव्यापकतदुभविषयकत्वसामानाधिकरण्यात्मक तदुभयविषयकत्वनियमे स्वव्यापकव्याप्तिविषयकत्वसमानाधिकरण- धर्मावच्छिन्नेत्यस्यैव सम्यक्त्वादिति प्राञ्चः। तदुभयविषयकत्वाभा- वघवृत्तित्वलक्षणनियमस्य निवेशऽखण्डाभावघटतया पक्षधर्म- ताविषयकत्वस्य धैयर्थ्यविरहेप्पनातिप्रयोजनकत्वादिस्यर्थ इति ·अनुमानलक्षणम्। २७ शिष्टं यत्पक्षधर्मताज्ञानमिति तु स्यात् । यद्यप्यत्रापीन्धनसमाना- कश्चित । न च व्याप्तिविशिष्टबुद्धौ व्याप्तिहानत्वेन हेतुन्वात्तत्रातिव्या- निवारणार्थमेव पक्षधर्मताप्रवेशः । तनिवेशेपि व्यतिविशिष्टवै. शिष्टयबुद्धावतिव्याप्तिरतस्तद्वारणार्थ चरमज्ञानस्य व्याप्तयविषय- कत्वेनावश्यं निनशनीयत्वे तत एव व्याप्तिविशिष्टबुद्धावप्यति- व्याप्तेर्निरामात् चव व्याप्तयविषयकत्वे मति व्यानिशानजन्यत्वमित्यस्यैव सम्यक्त्व व्याप्तिविषयकत्वनि- यतधर्माच्छिन्नकारणत्व प्रवेशो व्यर्थ इति वाच्यम् । परम- श्वरीय व्याप्तिज्ञानजन्यस्य वह्नयादिप्रत्यक्षस्य धारकतयैव तस्य मार्थकत्वात् । यद्यपि पक्षधर्मताविषयकत्वनियतधर्मावच्छिनकार- णतेत्यादरेव मम्यक्त्वात् व्याप्तिपदोपादानवैयर्थ्यमित्यपि वक्तुं युज्यते न चैवं घूमवत्पर्वतविशिष्टबुद्धावतिव्याप्तिश्चरमज्ञानम्य पक्षधर्मत्वाविषयकत्वेन विशेषणीयत्वे चासभवोऽनुमितिमात्रम्यैव माध्यांशे पक्षसम्बन्धविषयकत्वादिति वाच्यम् साध्यादिभेदेन व्याप्तरिव पक्षादिभेदन पक्षधर्मताया अपि भिन्नतया घूमवत्पवंतवि- षयकत्वनियतधर्मावच्छिन्नकारणताकत्वे सति घूमवत्पर्वताविषय- कक्षानत्वमित्युक्तावसभवविरहात् । तथाप्यभावाविषयकत्वपर्यव. मन्नस्य व्याप्तयविषयकत्वस्य चरमज्ञानविशेषणत्वे लाघवम । पक्ष- धर्मत्वाविषयकत्वप्रवेशे तु गौरवमेव । [ घूमत्वाविषयकत्वेनोक्ती गौरविरहेपि ] घूमवान्पर्वता वह्निमानित्याफारिकैवानुमितिरिति लिङ्गोपधानमतस्य प्रमाणिकत्वे सर्वत्रवोक्तप्रकारो न मम्भ- वतीत्याशयेन पक्षधर्मतापदमात्रस्य वैयर्थ्यमुक्तम् । संशयन्यस्य कार्यतावच्छेदकत्वे साधारणधर्म [दर्शन]विधया हेतुमत्तानिश्चयज- म्ये साध्यादिसंशयतिव्याप्तिभिया व्याप्तिविशिष्ठपदवैयर्थे नोक्त- मित्यपि कश्चित् । यत्र साध्यस्यैव हेतुत्वमनुमित्मया चानुमितिः ताशस्थलीयपक्षधर्मतामन्तर्भाव्योक्तक्रमेण लक्षणस्यामम्भवाचा- प्तिपदवैपर्थ्य नोनमित्यप्याहुः ॥ इति तु स्यादिति । यद्यपि धूमो वाह- व्याप्यो द्रव्यं पर्वतवृत्तीत्यादिज्ञानस्यापि निरुक्तरूपवत्त्वात्तदनुव्य. वसायेऽतिव्याप्तिः पक्षधर्माचे व्याप्तिप्रकारकत्वविवक्षणे तु मि. भोक्तद्वन्द्वपरित्यागानौचित्यम् तत्राप्युक्तविवक्षासभवात् । तथापि ·२८ जागदीश्या अनुमितिप्रन्ये धिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकवह्नित्वावच्छिन्नवह्निसमाना- धिकरणेन्धनवानयामित्यादिपरामर्शजन्येऽव्याप्तिः अखण्डव्याप्ले- रमसिद्धत्वात् भ्रमानुमितेर्लक्ष्यत्वे चात्राकाशमात्मन इत्यादौ नितरां तथा । तथापि तावत्पदार्थानां तथाविधपरस्परोपश्लेषाव- ज्याप्तिप्रकारकमित्यस्य व्याप्त्या प्रकारो यस्येति व्युत्पत्त्या व्याप्स्य- वच्छिन्नप्रकारताकमित्यर्थः । तथा च शानान्तकर्मधारयेऽन्वयिताच. च्छेदकावच्छेदेनैवान्वयस्य व्युत्पत्तिसिद्धतया पक्षधर्मतावगाहित्वा- पच्छेदेन व्याप्त्यवच्छिन्नप्रकारताकत्वस्य शब्दादेव लाभान्न विवक्षा। द्वन्द्व तु स्वातन्त्र्येणैव तद्विवक्षणीयमिति पूर्वतो वैलक्षण्यमिति भावः। अत्रापात्यपिकारेण प्रागुक्तसमस्तसमासः समुच्चीयते ॥वहिव्याप्ये- न्धनवानित्युक्ती साध्यवदन्यावृत्तित्वरूपव्याप्तिमादाय कदाचि- प्रसिद्धिं कुर्यादतो विशिष्य निर्दिशति इन्धनसमानाधिकरणेति । अखण्डव्याप्तेरिति । यद्यपि तमो द्रव्यं अपववादित्यादी तमःसम- घेतत्वरूपस्य पक्षधर्मत्वस्याप्रसिद्धिरस्ति तथापि पक्षे धर्मना. छानमिति शानान्ततत्पुरुषेण पक्षांशे धर्मतावगाहिज्ञानलाभादेव म तदोष इत्वाशयः । ननु साध्ये हेतुव्यापफत्वावगाहितानिरूपितं पद्धतौ साध्यसामानाधिकरण्यस्यावगाहित्वं तदेव व्याप्तिप्रकार- कत्वं वाच्यमतो नोक्ताव्याप्तिरित्यत आह । भ्रमानुमितेरिति । [ ननु साध्याभावववृत्तित्वे सति साध्यसामानाधिकरण्यरूपैव व्याप्तिरत आह भ्रमानुमितेरितत्यिपि कश्चित् ।] वृत्त्यनियामकसयोगा- दिसम्बन्धेन साध्यहेतुभावेऽखण्डव्याप्तेः प्रसिद्ध्या तत्रत्यानुमितो प्रव्याप्त्यसंभवात् वृत्तिनियामकसम्बन्धेन साध्यत्वसाधनत्वयोः सूचनार्थमवेत्युक्तम् । नितरामिति । अव्याप्तिरिति पूर्वेणान्वयः । [साध्ये हेतुव्यापकत्वावगाहि यत्साधने साध्यसामाधिकरण्यावगा. हि शान तस्यैव व्याप्तिप्रकारकपदेन विवक्षया कथं चित्पूर्वोक्ताव्या- प्तिवारणपि] अत्र हेतुव्यापकत्वसाध्यसामानाधिकरण्ययोरप्रसि- खुचा तदुभयावगाहित्वमन्तर्भाव्यापि लक्षणस्य फर्तुमशक्यत्वाद- व्याप्तिरेवति भावः ॥ तावदिति । प्रागुक्तक्रमेणान्वयव्याप्तिघटके- स्यादिः । तथाविधमनुमित्युपयोग यत्परस्परसम्बन्धावगाहित्वं , (१)'य । व्या ·मनुमानबक्षणम्। २६ गाहित्रमा विवक्षितम्।न च व्यतिरेकिण्यव्याप्तिः । व्यभिचा- रधीविरोधिधीविषयत्वेनान्वयव्यतिरेकव्याप्तयोरनुगमात् । भव- ति हि धूमसमानाधिकरणात्यन्नाभावाप्रतियोगिवाहिनमानाधि- करणधूमत्वे वह्नयभावव्यापकीभूताभावप्रतियोगिधूमत्वे पा गृहीते नियमतो वह्निव्यभिचारधीप्रतिरोधः। तथाविधधूमममा- नधिकरणत्वादिकं तु न तथा । रासमादौ तद्ग्रहेपि व्यभि- विशिष्टवैशिष्टयविपयिताविशेषरूपं तदेव विवक्षितं व्याप्तिप्रकार- कपदेनेत्यर्थः । तेन धूमस्याधिकरणमविकरणवृत्तिरभाव इत्या- धाकारकस्य तावत्पदार्थगोचरसमूहालम्बनस्य व्युदासः ॥ यद्य- प्यन्योन्याभावादिगर्भान्वयव्याप्तिज्ञानस्थलीयानुमितावव्याप्ति.सं- भवति अत्यन्ताभावगर्भान्वयव्याप्तिनिविष्टवस्तूनामेव तावत्पदाणे- त्यादिना परामृष्टत्वातू तथाप्यन्वयव्याप्तीनां मध्येऽत्यन्ताभावगर्भा- याः सिद्धान्तोक्तव्याप्तेरेवानुमित्युपयोगित्वमनुसृत्य शङ्कते न चेति । व्यतिरेकिणीति [ व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानजन्यानुमितावित्यर्थः । केचित्तु निरुक्तावगाहिताशून्यपरामर्शजन्यानुमितावित्यर्थ. तथा चान्यो- भ्याभावगर्भव्याप्त्यवगाहिपरामर्शस्यापि मंग्रहान्न दोषः अप्रे विरोधप्रदर्शनेऽत्यन्ताभावप्रदर्शनमुपलझणमिति वन्ति । ] तत्र परामर्शस्य पक्षे साध्याभावव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वेन हेत्वव. गाहितयान्वयव्याप्तिप्रकारकत्वाभावादिति भावः ॥व्याप्तिद्वये व्यभि- चारधीविरोधित्वं ग्राहयति भवति हीति। घूमत्व इति । गृहीत इत्यप्रे- ऽन्वितम् ॥ ननु घुमव्यापकवह्निसमानाधिकरणघूमसमानाधिकरण- रासभयान्पर्वत इति ज्ञानसत्त्वेपि घूमे व्यभिचारज्ञानानुदयात्तस्यापि व्यभिचारधीविरोधित्वमतस्तजन्यानुव्यवसायेतिव्याप्तिरत आह तथाविधेति । वह्निव्याप्येत्यर्थः। न तथा न पक्षधर्माशे व्यभिचारधी- विरोधि । तथा च तदवच्छिन्नविशेष्यकव्यभिचारधीविरोधिविषय. प्रकारकतदवच्छिन्नवत्ताज्ञानजन्यत्वमर्थः । प्रागुक्तबुद्धिस्तु न रासभ- स्वावच्छिन्नविशेष्यकव्यभिचारशानस्य विरोधिनी। धूमत्वावच्छिन्न- व्यभिचारधीविरोधित्वपि न तस्य पक्षधर्मतया भानमतो न दोष इति भावः । नव्यास्तु ननु धूमव्यापकवह्निमामानाधिकरण्यमान- ·जागदीश्याः अनुमितिग्रन्थे चारग्रहात् । व्यतिरेकसहचारेणान्वयव्याप्तिग्रहणाश्रयणाद्वा । न নগর मन्वयव्याप्तिस्तस्याश्च न व्यभिचारधीविरोधित्वं धूमव्यापकवहि- समानाधिकरणी रासम इति प्रहेपि रासभो वहिव्यभिचारीति प्रत्य- यात्तत्कथं व्यभिचारधीविरोधिधीविषयत्वेन तदनुगम इत्यत उक्तम् तथाविधति नवि धूमव्यापकवह्निनिरूपित धूमनिष्ठ समानाधि. करण्य न तथा न व्याप्ति रासभादौ पक्षवृत्तिरासभादौ [व्याप्तिप्रहेपि] व्यभिचारग्रहादनुमित्यात्मककार्यस्यान्वयव्यभिचारग्रहात चैतदथ नेव धूमव्यापकवह्नि नमानाधिकरणधूमत्वपर्यन्तं प्रागुक्तमिति भाव इाते प्राहु ॥ ननु माध्यसामानाधिकरण्यस्यापि व्यभिचारधी- विरोधिधीविषयतया तत्प्रकारकस्य वह्निसमानाधिकरणधूमवान्पर्वत इति ज्ञानस्य जन्ये तदनुव्यवमायादावातव्याप्ति. यादृशविशिष्टविष- यकत्वेन व्यभिचारज्ञानविरोधित्वं तत्प्रकारकत्वोक्तो चान्वय. व्याप्त्य मंग्रह. केवल धूमव्यापको ह्निरिति ग्रहेपि धूमो वह्निव्य- भिचारीनि ज्ञानानुदयेन धूमत्वविशिष्टे वहिव्यभिचारग्रहं प्रति वही धूमव्यापकतानिश्चयत्वेनैव प्रतिबन्धकत्वध्रौव्ये व्याप्तिनिश्चय- त्वेन पृथक् प्रतिबन्धकत्वाकल्पनात् वस्तुतः समानाकारस्यैव झानस्य प्रतिबन्धकतया द्वयोरपि व्याप्तिबुद्ध्योर्व्यभिचारधीप्रतिबन्ध- कत्वाभावादनुगमासम्भवः न च व्यभिचारधीपदेनान्वयव्याप्ते- व्यतिरकव्याप्तेश्चाभावविषयकज्ञानविशेषमुपादाय तद्बुद्धिप्रति- बन्धकतावच्छेदकप्रकारितात्वनान्वयव्यतिरेकव्याप्तेःप्रकारिताद्वय- मनुगमय्य ताहशत्रकारितावच्छिन्नपक्षधर्मताशानजन्यत्वमर्थ इति वाच्यम् धूमो वहिव्याप्यो नेति वुद्धावधिकरणं न धुमीयमित्यादि- ज्ञानस्यापि विगेधितया निधूम[धूम]वान्पर्वत इत्यादिशानस्थापि निरुकझपनत्तया तजन्यानुव्यवसायादावतिव्याप्ते. प्रतिबन्धक- नावच्छदकादिभेदेन प्रतिबन्धकन्वम्य भेदादेवमप्यनुगमस्य कर्तु- मशक्यत्वाञ्चेत्यस्वरसादाह व्यातिरेकति । तथा च व्यतिरेकच्या- प्तिज्ञान हेतुरेव न । कुतस्तजन्यानुमितावव्याप्तिरिति भावः । स्वयं व्यनिरकपरामर्शजन्यबुद्धापत्तित्वोपगमादाश्रयणादित्युक्तम् आचागश्रयणादिति तदर्थः ॥ [अथ स्थाणुत्ववत्ययं न स्थाणुः स्थाणुन वेत्यादिभ्रमसंशोत्तर स्थाणुत्वब्याप्यवककोदरादिमान- ·अनुमानलक्षणम्। ३१ च भ्रममंशयोत्तरप्रत्यक्षं प्रति विशेषदर्शनस्य हेतुनामते तत्रा- यमित्यादिविशेषदर्शनजन्ये अय स्थाणुरित्यादिप्रत्यक्षऽतिव्याप्तिः व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मत्वज्ञानजन्यत्वस्यापि तत्र सत्त्वाविल्याशङ्कते न चेति ।] भ्रमसशयोति । यद्यपि स्वमपि विशेषणज्ञानत्वनोपनयधि- घयाचविशेषदर्शनस्य भ्रम]सशयोत्तरप्रत्यक्षे हेतुत्वाखंतुनामत इत्य- संगतम् तथापि प्रत्यक्षादिज्ञानस्यापि कालोपाधिविधया परामर्शज- म्यत्वात्तद्वारणार्थमेवावश्यं किंचिद्विशेष्यकत्वावच्छिन्नं पनीभूतपर्व- तादिविशयकत्वावच्छिन्नं वा परामर्शजन्यत्वमेव लक्षण निधेश्यम् तथा च तत्तत्प्रकारकवुद्धित्वावच्छिन्न प्रत्येव तद्विशेषणशानवादिना ई- तुत्वात्तत्तद्विशेषणशानादिजन्यताया. किंचिद्विशेभ्यकत्वानच्छिन्न- स्वान्न तामादाय दोष । किं तु संशयोत्तरप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नजन्यतामा- दायैव । ताहशजन्यतायां धर्म्यन्तर्भावस्यावश्यकत्वादिति भाषः । यत्तु कालोपाधिविधया परामर्शजन्यतामादाय प्रत्यक्षादावनिव्याप्ति निराकतुं प्रमितिविभाजकोपाध्यवच्छिन्नमेव परामर्शजन्यत्व लक्षणे निवेश्यम् तादृश चन विशेषणशानजन्यत्वं विशिष्टवुद्धित्व नैव तदश्व- च्छेदनादतो हेतुनामत इत्युक्तम् न च तथापि तदलौकिकप्रत्यक्ष तत्प्र- कारकप्रत्यक्ष प्रत्यव वा तद्विषयकज्ञानत्वेन हेतुत्वात् व्याप्त्याधुपन- यजन्यतामादाय स्वमतेपि संशयोत्तरप्रत्यक्षेतिव्याप्त्या हेतुनामत इत्यसगतमेवेति वाच्यम् तादृशहेतुतायां मानाभावात् अप्रसिद्ध- साध्यकानुमितेः साध्यविशेषणकत्ववारणाय तत्प्रकारकानुभवत्वा- वच्छिन्न प्रत्येव तद्विषयकज्ञानत्वेन हेतुत्वावश्यकत्वे तत एवोपनीत. प्रत्यक्षसभवादिनि मतम् तञ्चिन्त्यम् । एतावतापि भावस्य स्थाणुत्वा- देरलौकिकप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रत्येव तद्गोचरज्ञानत्वेन हेतुतायां बाध- काभावात् । तदुपनीतभानात्मके संशयोत्तरप्रत्यक्ष स्वमतेऽप्यति ध्या- प्तिमम्भवात् । अभावसाध्यकानुमितरेवाप्रसिद्धसाध्यकत्वेनाभावप्र- कारकानुभवत्वावच्छिन्नं प्रत्येव तद्गोचरज्ञानत्वेन हेतुत्वस्य क्लप्त- त्वात् । प्रसिद्धसाध्यकपरामर्शस्य साध्यविशेष्यकानुमितिं प्रत्येव हेतुत्वात्ततः साध्यविशेषणकानुमितेरसम्भवाञ्चेति ध्येयम् । अत्र संशयोत्तरप्रत्यक्ष विशेष दर्शनस्य हेतुत्वं मानाभावः विशिष्टबुद्धि- सामान्यासामग्रीत पवसंशयाद्युत्तरप्रत्यक्षस्यापि संभवात् एकको- ·जागदीश्या. अनुमितिप्रन्ये तिव्याप्तिः । तथाविधनिश्चयत्वेन हेतुनाया विवक्षितत्वात् । टिविशेषदर्शनस्थापरकोटिविशिष्टधीप्रतिबन्धकतयोपयोगात् न चैवं तदीयसशयोत्तरप्रत्यक्ष प्रति नदीयावशेषदर्शनस्याहेतुत्वे स्शयोत्तरं विशेषदर्शनोत्पत्तिदशायामपि तद्वत्ताप्रत्याहस्योत्पत्तिः स्यादिति वाच्यम् इष्टत्वात् क्षणविलम्बस्य शपथनिर्णेतव्यत्वात् [न च वहि- व्याप्यधूमवत्तानिश्चयोत्तरं पर्वतधर्मिकवह्निविधेयकत्वावच्छिन्नं प्र- स्येव वह्निव्याप्यघूमवत्पर्वतनिश्चयत्वेन हेतुत्वमुच्यता लाघवान्न तु ताहशानुमितित्वावच्छिन्नं प्रति हेतुत्वं गौरवात् स्वीक्रियता च ता. इशविधेयताकत्वमनुमिताविव भ्रमसंशयोत्तरनिश्चयात्मकप्रत्यक्षे- पीति तेनैव विशेषदर्शनोत्पत्तिकाले संशयोत्तरप्रत्यक्षवारणं स. भवतीति वाच्यम् अनुमितावेव पक्षनिष्ठविशेष्यतानिरूपितसाध्य- प्रकारतानतिरिक्तस्य विधेयत्वस्य सर्वानुभवसिद्धतया निरस्यतया प्रत्यक्षे तस्य शङ्कानास्पदत्वादिति भावः] किं च भूमसंशयौ तद्ध. मिकतद्विपरीतज्ञानत्वेनानुगमय्य तादृशज्ञानाव्यवाहितोत्तरतद्धर्मिकत- त्प्रकारकनिश्चयात्मकप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रत्येव तद्धर्मिकतद्यायदर्श- नस्य हेतुत्व वाच्यम् अन्यथा व्यभिचारात न चे युक्तम् अव्यवहितोत्तरत्वस्य स्वत्वादिगर्भत्वेन अननुगतत्वात् विशिष्टबुद्धि सामान्य प्रत्येव विपरीतनिर्णयस्य प्रतिबन्धकतया बाधनमसत्त्वे तद्वत्ताप्रत्यक्षस्य विशेषदर्शनसहन्त्रेणाप्यसंभवात् निश्चयत्वस्यार्थस- माजग्रस्तत्वेन कार्यतावच्छेदकत्वासंभवाश्च न च तद्धर्मिफतद्वत्ताव. धारणात्मकप्रत्यक्षं प्रत्येव तद्धर्मिकतधाप्यदर्शनस्य हेतुत्वम् नियमधि- षयकत्वस्यावधारणत्वस्य सर्वत्र संशयोत्तरप्रत्यक्षातभवात् त. स्याप्यर्थसमाजप्रस्ततया कार्यतानवच्छेदकत्वाच विषयिताविशेष- स्यावधारणत्वस्य च मानाभावेन निरस्तत्वादित्याशयेन हेतुतामत इत्युक्त्वाऽस्वरसो व्यञ्जितः ॥ तथाविधनिश्चयत्वेनेति । पक्षधर्मिक- व्याप्यवत्तानिश्चयत्वमात्रेणेत्यर्थः। न च तत्तदप्रामाण्यज्ञानानास्क- न्दितत्वस्थापिकारणतावच्छेदके प्रवेशात्तन्मात्राभिधानमयुक्तम्।परा- मर्शधर्मिकतत्तदप्रामाण्यज्ञानाभावस्य स्वातन्त्र्येणैवानुमितिहेतुत्वात अन्यथा विशेष्यविशेषणभावभेदेन गुरुतरानन्तकार्यकारणभाधप्रस- ङ्गात् । गृह्यमाणाप्रामाण्यकस्यैकस्य परामर्शस्योत्तरमन्यपरामर्याद - ·अनुमानलक्षणम्। ३३ विशेपदर्शनस्य च भ्रमादिविरोधित्वेन तत्त्वमित्युक्तत्वात् । अत क्षणविलम्बेनैवानुमितेः स्वीकारात। तदुत्तरपरामर्शाभावविशिष्टतत्त- दप्रामाण्यज्ञानत्वावच्छिन्नाभावत्वेनैव वा हेतुत्वस्य वक्तव्यत्वाविति भावः । [ के चित्तु भूमेत्यादि तथाविधनिश्चयत्वेनेत्यन्तमेक एव प्रन्थः तेन विशेषदशनस्य विशेषणज्ञानविधया कुत्र चिन्जनकत्वेपि हेतुनामत इत्यस्य नासङ्गतिरित्याहुः ॥ ननु निश्चयत्वेन हेतुत्वविवक्षणप्यतिव्याप्तितावस्थ्यम् तद्विपदर्शनस्यापि तधाप्यवत्तानिश्चयत्वादत माह । विशपदर्शनस्य चेति । तथा च विशेषदर्शनस्य भ्रमादिविरोधित्वेन कारणत्वम् । अनुमिती तु व्याप्यवत्तानिश्चयत्वेनातो लक्षण्यमिति भाषः।] भ्रमादीति । अन्यथा तमसि घटसंशयोत्तरं विनापि ज्याप्यदर्शनमालोक- संयोगमात्रात् घटनिर्णयो न स्यादिति भावः । तस्व हेतुत्वम् । [व्याप्यप्रकारकज्ञान]व्यावर्तकधर्मदर्शनव्यञ्जकधर्मदर्शनालोकसंयो- गादिसाधारणं भ्रमादिविरोधित्वमप्येकं दुर्वचमित्यावेदयितुमुक्तत्वा- दिति । वस्तुतस्तदपि वचनमात्रं न तु दोपस्थलीयपीतत्वाभावव्या. प्यदर्शनव्यावृत्त सम्भवतीति भावः । यद्यपि पहिव्याप्यवत्तानिश्च. यत्वघटकदलद्वयस्य विशेषणविशेष्यभावेन गुरुनरकार्यकारणमा- घद्वयकल्पनामपेक्ष्य तत्पक्षकतत्साध्यकानुमिति प्रति तद्विशष्यकत- द्वयाप्याभावप्रकारकज्ञानत्वेन प्रतिवन्धकताया एव लाघवेन कल्प. नातू व्याप्यमंशयतोनुमित्यनुत्पत्तिसम्भवात् व्याप्यवत्तानिश्चयत्वेन नानुमितौ हेतुत्वम् किं तु व्याप्यप्रकारकज्ञानत्वमात्रेण तत्र च भ्रम- त्वज्ञानानास्कन्दितत्वमेवापेक्षितम् न तु तशिश्चयानास्कन्दिनस्वम् संशयसाधारणस्य व्याप्यवत्ताज्ञानस्य कचिदप्यनुमित्यनुपधायक- स्वात् व्याप्याभावप्रकारकत्वन प्रतिबन्धकतायामपि न भ्रमत्वनिश्च- पानास्कन्दितत्वस्य भ्रमत्वज्ञानानास्कन्दिसत्वस्य वा निवेशो भूम- त्वनिश्चयास्कन्दितावयाप्याभावसंशयादप्यनुमित्यापत्ते यत्र व्यापयाभावस्म समात्संशयाद्वानन्तरं व्याप्यपरामर्शस्तत्र म्रमा- देनाशोत्तरमेवानुमितिः गुरुतरं व्याप्यनिश्चयत्वेन हेतुत्वमपेक्ष्य क्षणविलम्बकल्पनाया न्याय्यत्वात् । तथापि व्याप्यतभावसमुच्च- यात्मकपरामर्शीदनुमित्युत्पत्तये व्याप्याभाषप्रकारकत्वानधच्छि- ·जागदीश्याः अनुमितिग्रन्थे एव लिङ्गवत्त्वादिलक्षणातिदशवाक्यार्थज्ञानजन्योपस्थितौ नानि- व्याप्तिः। तथाविधवाक्यार्थप्रतिमन्धानत्वेन तस्य हेतुवात् । न चोपनयार्थज्ञानजन्यन्यायार्थज्ञाने तच्छब्देन संकेतितशब्दान्तरेण अव्याप्यप्रकारकत्वावच्छिन्नपक्षनिष्ठविशेष्यताकज्ञानत्यरूपं पक्षधर्मि- कव्याप्बवत्तानिश्चयत्वं गुरुतरमपि ['हेतुनाघच्छेदकीकतमिनि प्राञ्च । नव्यास्तु व्याप्यप्रकारत्वान्यप्रकारत्वानवच्छिन्नपक्षनिष्ठ- विशष्यताकज्ञानत्वमेव पक्षधर्मिकव्याप्यवत्तानिश्चयत्वं पाध्यम मतस्ताद्रूप्येण हेतुतायां न विनिगमनाविरहावकाशः पक्षः साध्य- ध्याप्यवान्न पत्यादिसंशस्य व्याप्यप्रकारतानिरूपितं यत्पक्षनिष्ठ- विशेष्यत्वं तदेव व्याप्यप्रकारताभिनेन व्याप्याभावप्रकारत्नाव- च्छिन्नमतस्तादृशसशयादनुमित्यनुत्पादः संशयमात्रस्यैव प्रकार- ताद्वयनिरूपितकविशेष्यत्वात् अत एव लीलावतीप्रकाशेऽपि विरो- धिनानारूपाधच्छिन्नविषयताप्रतियोगिज्ञानं संशयः समूहालम्बने विरोधिप्रत्येकप्रकारतावच्छिन्ना विभिन्नैव विशेष्यता न तु विरो- धिनानारूपनिरूपितैकेति संशयप्रन्थे स्फुटमभिहितमिति प्राहुः ।। अत एवेति । ताइशनिश्चयत्वेन हेतुत्वस्य लक्षणघटकत्वादेवेत्यर्थः । लिङ्गवत्त्वेति । लिङ्गं व्याप्यम् । तथा च व्याप्यवत्वरूपो योऽतिदे- वाक्यार्थ. तस्य यज्ज्ञानं घह्निव्याप्यधूमवत्पर्वतसदृशं चत्वरपद- वाच्यमित्याकारक तज्जन्यायामिदं चत्वरपद्याच्यमित्याकारो- पमितावित्यर्थ. ॥ तथाविधेति । तादृशो योऽतिदेशवाक्यार्थः साह. इयं सत्प्रतिसन्धानत्वेनेत्यर्थः । न तु धाक्यार्थत्वस्यापि प्रवेशो गौर. घान्मानाभावञ्चेति ध्येयम्॥ न चेति । घाच्यामिति परेणान्वयः न्याया- थेति चिन्तामणिकृतां मते । तैः पञ्चायधजन्यविशिष्बुद्धिस्वीका- रात् । स्वमते तूपनपार्थविशेष्य कनिगमनार्थप्रकारकबोधेऽतिप्रसङ्गो द्रष्टव्यः। ननु बहिव्याप्यधूमधानयमित्युपनयार्थज्ञानं न पक्षे व्याप्ति- विशिष्टप्रकारकं मतुबर्थस्य वहिव्याप्यधूमसम्बन्धिन एव तादा- स्म्येन तत्र प्रकारत्वात् लक्षणघटकं च ताशमेव ज्ञानमतो नाति- ध्याप्तिः तथा चायमित्यादिप्रयोगस्तु न सर्वसम्मत इत्यत आह (१) इत प्रभृति ३७ पृष्टे १६ पडितस्थ केचित्तु विशिष्ट वैशिष्टच'इत्यन्तो ग्रन्थ एकस्मिन् पुस्तके लेखकमौाष्टः । .

·अनुमानलक्षणम्। वा व्याप्यादिविशिष्टोपस्थितिद्वारा जनिते शान्दबोधेतिव्याप्सि- र्युत्पादयिष्यतेहि महावाक्यार्थज्ञानस्यावान्तरवाक्यार्थज्ञानजन्य- त्वम् तदादेश्च विशेषरूपेणोपस्थापकत्वमिति वाच्यम्। तत्रातिरि. क्तस्य पदजन्यत्वस्य कारणतावच्छेदकेऽनुप्रवेशात् । निश्चय- तच्छब्देनेति । ननु यत्र सोस्तीत्यादिवाक्यात् वहिव्याप्यधूमवस्प- बतोस्तीत्यादिधीरतत्रैवकारमळ इव व्याप्तवाविघटकीभूतप्रत्येकप- वार्थ एव तच्छब्दशक्तिज्ञानात्प्रत्येकपक्षार्थीपस्थित्या परस्परमन्वय- बोधो न त्वाहत्यैव तत्पदात् व्याप्यवत्पर्वतस्योपास्थितिरतोनातिव्या- प्तिरित्येवं यदि यात्तदाप्याह संकेतितेति । यत्र वह्निव्याप्यधूमवत्पर्वत एव डियादिपदस्य संकेतप्रहः प्रथमं जातः तत्र डित्थोस्तीत्यादिवा- क्यजन्ये वह्निव्याप्यधूमवत्पर्वतोस्तीत्याकारकशाब्दबोधेऽतिव्याप्तिरि- त्यर्थः । शब्दान्तरे निरुक्तव्युत्पत्तेरसत्त्वादिति भावः । ननु उपनयार्थज्ञानं न न्यायार्थबुद्धौ हेतुस्तद्धटकमत्येकपदजन्यपदार्थस्मृतमहावाक्यार्थ- ज्ञानपर्यन्तमसत्त्वेनावान्तरवाक्यार्थबोधस्य महावाक्यार्थबुखावहेतु. स्वात्ति]त्कथं तत्रातिव्याप्तिरत आह व्युत्पादयिष्यत इति। पदजन्यप- दार्थस्मृतिमात्रं नान्वयबोधहेतु । किं तु पदप्रयोज्यं पदार्थधीमात्रम्। तचावान्तरवाक्यार्थबोधमाशयैव तावत्पर्यन्तमस्तीति भावः । ननु तच्छब्दाद्बुद्धिस्थत्वेनैव पदार्थोपस्थितिरतः सोस्तीत्यादिवाक्यज- न्यबोधे कथमतिव्याप्तिरुतत्यत माह तदादेवेति । व्युत्पादयिष्यत इति पूर्वेणान्वयः ॥ व्याप्यवत्वादेः संस्कार इव स्मरणेप्युपेक्षान्यतद्वत्ता- निश्चयत्वेन हेतुत्वस्य प्रामाणिकत्वे तत्रातिव्याप्तिवारणाय तथा विधनिश्चयत्वमात्रावच्छिन्नहेतुत्वं लक्षणे निवेश्यमित्याशयेनाह तत्रा- तिरिक्तस्येति । पद्जन्यत्वस्येति । कारणत्वादिसंबन्धेन [घटादि]- पदादुपस्थितस्याप्याकाशादेः शाब्दबोधानुत्पत्त्या वृत्त्या पदजन्यत- दुपस्थितित्वेनैव तच्छाब्दबोधं प्रति हेतुत्वादित्यर्थः ॥ ननु घरमशान- पदस्यानुभवपरत्वेनैव स्मृतेर्वारणसम्भवासथाविधनिश्चयत्वमात्रेण हेतुत्वं न लक्षणे प्रवेश्यम् किं तु ताइवनिश्चयत्वेन हेतुत्वमेवा- (१) 'यहा ननु ज्ञानपद' इति क्वाधिपाठ । तस्मिन् पुस्तके 'मानिया प्तिरित भाव(३६ पृष्ठे १३ पका) इति प्रस्थानगतरमय मन्थ 'इत्यपि काभतू' (३६पृष्टे १० पङ्की) इत्यस्याभावश्च ।

·३२ जागदीश्या. अनुमितिग्रन्थे त्वस्याप्रवेशाच्च । न च तथापि तत्तद्विशिष्टवैशिष्ट्यज्ञान प्रति तत्त- द्विशेषणतावच्छेदकप्रकारकनिश्चयत्वेन हेतुत्वात्तादृशशाब्दबोधे प्रसले चातिव्याप्तिः दण्डो रक्तो न वेति संशय रक्तदण्डवानयमि- न्यथानुमितावपि भ्रमत्वज्ञानानास्पन्दितव्याप्यवत्तानिश्चयत्वेनैव हेतुत्वादसंभवापत्तेस्तत्कुत शाब्दधीवारणमत माह निश्चयत्वस्येति। ननु तच्छाब्दबोधे तदर्थकपदज्ञानत्वनैव हेतुत्वं तत्र च वृत्त्या स्वज. न्यपदार्थोपस्थिते कारणताघटकप्रत्यासत्तित्वादेवोक्तातिप्रसङ्गनिरा. सम्भवे पदार्थोपस्थितिहेतुनायां न पदजन्यत्वप्रवेशो मानाभा. धादित्यतिव्याप्तितादधस्थ्यमत आह निश्चयत्वस्येतीत्यपि कश्चित् । स्मृतिशाब्दरूपाया एव पदार्थोपस्थितेापारत्वात् [तस्याश्च निश्चय- स्वनियमात शाब्दबोधे पदार्थस्मृतित्वेन वृत्तिज्ञानजन्य पदार्थों पस्थि- तित्वनैव[वा] हेतुत्वं न तु निश्चयत्वेनति नातिव्याप्तिरिति भावः ॥ न चेति।वाच्यमिति परेणान्धय । तथापि पदार्थोपस्थितिजन्यतयातिव्या- प्तेर्निरासेपि । अत्र च घटवदित्यादिविशिष्टवैशिष्टयबुद्वी न घटत्वा- दिनिश्चयत्वेन हेतुत्वं किं तु घटत्वादिप्रकारकसानत्वमात्रेणाय घटो न वेति संशयांत्तरमपि ताहशबुद्धधुत्पादातू किं तु यत्र विशे- पणतावच्छेदकांशे धर्मितावच्छेदकतया किंचिद्भासते तत्रैव तत्प्र. कारकनिश्चयत्वेन हेतुत्वम् यथा नीलघटवदित्यादौ वटत्वविशिष्टवि. राज्यकनीलनिश्चयत्वेन [हेतुत्वम्] इत्यावेदयितुं तत्तदित्यभिहितमिति ध्येयम् । वस्तुतः पर्वतो वहिव्याप्यधूमवान वेति संशयदशायां पति- व्याप्यधूमवत्पर्वतत्वावच्छिन्नप्रकारताकस्येव तादृश[विशिष्ट]पर्वत- स्वावच्छिन्नविशेष्यताकस्यापि शानस्यानुत्पादादुभयत्रैव पर्वतवि- शेयकवहिव्याप्यधूमवत्तानिश्चयत्वेन हेतुत्वम् । जन्यता तु वहिव्या. प्यधूमवपर्वतत्वावच्छिनीवषयताकज्ञानत्वेनैव बोध्या विशेष्यत्व- प्रकारत्वयोद्वयोरपि ताश [ज्ञानविषयताक]त्वादेवं च विशिष्टस्य बैशिष्टयबुद्धी [एक विशिष्टेऽपरवैशिष्टयमिति बुद्धौ चोभयत्रापि वि. शेषणतावच्छेदकप्रकारकनिश्चयत्वेन हेतुत्वमित्यावेदयितुं तत्तदित्य- भिहितामति ध्येयम् । विशेष्ये विशेषणं तत्रापि च विशेणान्तरमित्या- विज्ञानस्यापि विशिष्टवैशिष्टयज्ञानतया तत्र विशेषणतावच्छदेकप्र- कारफनिश्चयस्य हेतुत्वासम्भवात् तत्तदित्युक्तमित्यपि केचित् । खले ·प्रमुमानलक्षणम्। ३७ तिज्ञानानुदयादिति वाच्यम् । ज्ञानोपरमपि विशिष्टविषयोपधान- कपोतन्यायेनैव शाब्दधीरिति मते ताशप्रत्यक्षं प्रत्येव विशेषण- तावच्छेदकप्रकारकनिश्चयस्य हेतुत्व शाब्दादस्तादृशविषयतायाः पदा- थोपस्थित्यादेरेव नियामकत्वसम्भवादिति मते वा न शाब्दादाव- तिव्याप्तिरतः प्रत्यत्ते चेत्युक्तम् । ननु विशिष्टवैशिष्टयबुद्धौ विशे. षणतावच्छेदकप्रकारज्ञानत्वेनैव हेतुत्वम् न तु निश्चयत्वेन गौर- घात्तत्कुतोऽतिव्याप्तिरत आह दण्डो रक्तो न वेति । ताहशसं. शयानुव्यवसायस्तु रक्तत्वेन दण्ड सदेहीत्याकारो रक्तत्वतदभा- वप्रकारकदण्डविशेष्यकज्ञानवत्त्वावगाही न तु रक्तत्वविशिष्टदण्ड- ज्ञानावगाही । रक्तदण्डं संदेह्मीत्यनुव्यवसायस्तु रक्तदण्डकोटिकस्य ताशधार्मिकस्यैव संशयस्य । न तु दण्ड यर्मिकरक्तत्वसंशयस्य । तदीयत्वे वा विशेप्ये विशेषामति न्यायेनैव । न चैवं दण्डो रक्तो न वेति सशयानन्तरमयं रक्तदण्डवान्न चेत्यौचित्या वर्जितः सशया न स्यादिति वाच्यम् । इष्टत्वात् । सत्त्वे वा तस्यापि विशेष्ये विशेषणमित्यादिरीत्यैव स्वीकारात् । ] के वित्तु विशिष्टवैशिष्टय- विषयताकस्याप्युक्तसशयस्यानुभवसिद्धतया विशेषणतावच्छेदक- प्रकारकज्ञानत्वनैव तादृशबोधहेतुत्व न तु नाशीनश्चयत्वेन व्यभि- चारागौरवाश्च न च संशयसाधारणशान[मात्र]स्याप्रामाण्यानिश्चया- [ना] स्कन्दितस्यैव कार्यजनकतया तत्तदप्रामाण्यनिश्चयत्वावच्छि- भाभावत्वेन हेतुत्वे गौरवमिति वाच्यम् सर्वत्रैवाप्रमाण्यज्ञानस्यानुः गतरूपेण तद्विरोधित्वस्य दुर्वचत्वेनाप्रामाण्यनिश्चयानां तत्तद्वयक्ति- स्वावच्छिन्नाभावत्वेन हेतुतया गौरवानवकाशातू [विशेषणतावच्छे. दक] प्रेकारकनिश्चयत्वेन हेतुत्वपक्षे एव तदप्रमाण्यज्ञानमात्रस्य कार्यविरोधितया तत्तदप्रमाण्यनिश्चयव्यक्तिीनामिव तदप्रमाण्यसं. रायव्यक्तीनामप्यभाव[कूट]स्य तत्तद्वयक्तित्वेनैव विशिष्टवैशिष्टयधी- हेतुत्वकल्पनायां विपरीतगौरवापत्तरित्याहुः ॥ विशिष्टेति। घटस्वादि- विशिष्टो यो विषयस्तद्विषयकत्वेनेत्यर्थ ।तथा च विनश्यवस्थज्ञानज नितयोरिच्छाद्वेषयोघंटमिच्छामि घटं द्वेष्मीत्यादिविशिष्टवैशिएश- प्रत्यक्षे व्यभिचारान ज्ञानत्वं तदीयकारणतावच्छेद के निविष्टमिति (२) 'भयुत निश्च' (३) निन्यज्ञान ·जागदीश्याः अनुमितिग्रन्थे नेच्छाद्वेषयोः कृतेश्च साक्षात्काराद्विशेषणविषयकाद्विशिष्टसंस्का- रादेव विशिष्टस्मरणाच तद्विषयकगुणानां तत्र हेतुत्वेन भावः । तेनाविनश्यदवस्थशानजनितेच्छादेरिच्छात्वाधशे निर्विक- ल्पकप्रत्यक्षस्य तजनकज्ञानादिच्छात्वादिप्रकारेण तादृशेच्छादेर्द्विती- यसाक्षात्कारस्य च प्रागुपनीतघटादिविषयकेच्छात्वानिनिर्विकल्प- कादेव सम्भवात्ताशस्थले व्यभिचारासम्भवपि न क्षतिः । ननु ज्ञानस्येच्छाद्वेषौ प्रति कार्यसहभावेन हेतुत्वमते विनश्यवस्थशानेन तयोरजननात् कस्य प्रत्यक्षे व्यभिचार इत्यतः स्थलान्तरमाह कृते. श्चति । न च कृतिसाक्षात्कार एव विषयोपनीतभानार्थ विषयस्मृतरा- घश्यकत्वान्न व्यभिचारः। सप्रकारकतद्विषयकत्वेनेच्छादिसाभार- णेनैव तद्विषयकालौकिकप्रत्यक्षेपि हेतुस्वादिति भावः । ननु प्रत्या- सत्ति[विषय] विधया विशिष्टविषयकस्मृतेरनपेक्षायामपि विशिष्ठ- बुद्धौ विशेषणज्ञानस्य हेतुत्वानुरोधात्तदपेक्षावश्यकीति कुतो व्यभि- चार इत्यत माह विशेषणविषयकादिति । तथा च विशिएबुद्धावपिन विशेषणक्षानत्वेन हेतुत्वं स्मरणे व्यभिचारात्किं तु तद्विषयकत्वेनैव । तच कृत्यादिसाधारणमतो नेतदनुरोधेन [विषय]स्मृतरावश्यकत्व- मिति भावः । समानविषयकत्वेनैव संस्कारस्मृत्योः कार्यकारणभावा- विशेषणविषयकसंस्कारात्कुतो विशिष्टस्मृतिरित्याशङ्कामपनेतुं विशि- एसंस्कारादित्युक्तम् । तत्रेति।तत्तद्विशिष्टवैशिष्टयबोध इत्यर्थः। तथाच विशेषणतावच्छेदकीभूततत्तद्धर्माभावाप्रकारकतत्तद्धर्मप्रकारकत्वेन तत्तद्धर्मप्रकारत्वान्यप्रकारत्वानिरूपिततत्तद्विशेषणनिष्ठविशेष्यता- कत्वेनैव वा तत्तद्विशिष्टवैशिष्टयबुद्धौ हेतुत्वाल्लक्षणे च ताहशप्रकार• ताकचानत्वावच्छिनहेतुताया एव निवेशानातिव्याप्तिरिति भावः।प- द्यपि विशेषणतावच्छेदकप्रकारतामात्रेण विशिष्टवैशिष्टयबुद्धि हेतु- स्वे वह्निव्याप्यांशेऽनुद्बुद्धसस्कारात्पर्वतेन्द्रियसंयोगदथायां घहि- व्याप्यधूमवान्पर्वत इत्याकारकविशिष्टवैशिष्ट्यप्रत्यक्षापत्तिः संस्का. रात्मकस्यैव संनिकर्षस्य वह्निव्याप्यांशे सत्त्वात् धूमो वहिव्याप्यो न वेत्याकारिकाया ज्ञानलक्षणप्रत्यासत्तेःसम्भवाश्च न चापाद्यतत्त- स्प्रत्यक्षव्यक्तिविशेषान्प्रति तत्तद्बोधकस्य तत्तद्यक्तित्वेन हेतुत्वक- कल्पनातू तवभावादेव तारशप्रत्यक्षापत्यसम्भवः तत्तत्प्रत्यक्षब्यक्ती ·अनुमानलक्षणम्। - न्यूनत्तिज्ञानत्वस्याप्रवेशाद । इच्छादितः संस्काराच्चानुमितेर- नुदयात् । सस्काराद्यन्यत्वस्य गुरुतया ज्ञानत्वेनैव तत्र हेतुत्वात् । न च परामर्शानुव्यवसायेऽतिव्याप्ति सामान्यतः प्रत्यक्षे विषय- नां पूर्व स्मृतिव्यक्तीः कल्पयित्या तत्तत्स्मृतौ तत्तदुद्धोधकव्यक्तित्वेन हेतुत्वकल्पनामपेक्ष्य तत्तत्प्रत्यक्षव्यक्तिम्वेव तत्तदुद्बोधकव्यक्तीना हेतु- स्वकल्पनायां लाघवादिति वाच्यम [यतो] विशिएवैशिष्टयप्रत्यक्षव्य- तीनां पूर्व विशेषणतावच्छेदकप्रकारिकाः स्मृतिव्यक्तयोऽनुभवसिद्धा- स्तत्रत्य प्रत्यक्षव्यक्तीनां शाब्दानुमित्योद्यात्मविशेषणतावच्छेदकप्र- कारकज्ञानजनितप्रत्यक्षव्यक्तानां चापाद्यत्वात् न हि ताहशप्रत्यक्षव्य- क्तिप्वपि हेतुत्वमुद्बोधकव्यक्तीनां क्लिप्त यनै तदभावादेव ताहशप्रत्य- क्षानिरासः सम्भति । तथापि विशेषणतावच्छेदकप्रकारकसंस्कारसत्त्वे यद्यद्बुद्धि दशायां विशिष्ट वैशिष्ट्य]प्रत्यक्ष तत्तद्बुद्ध्यभावविशिष्ट[ता- हसंस्कारत्वेन विशिष्टवैशिष्ट्यबोध प्रति प्रतिबन्धकत्वकल्पनावदो षःनच शानत्वस्य कारणतावच्छेदकत्वमपक्ष्योक्तप्रतिबन्धकत्वकल्पने गौरवम् । ज्ञानोपरमेऽपि विशिष्टविषयोपधानेन कृत्यादिसाक्षात्का- रात्पत्त्याव्यभिचारेण ज्ञानत्वस्याप्रवेशनियमेन ताहशप्रतिवध्यप्रतिब. धकभावकल्पनागौरवस्य प्रामाणिकत्वादित्याशयः ॥ नन्वनुमिता- धपि व्याप्याभावाप्रकारकव्याप्यप्रकारकत्वमात्रण हेतुत्वम् न तु ज्ञानत्वान्तर्भावेणेत्यसम्भव एवेत्यत आह इच्छादित इति । ननु साध्यव्याप्यवत्पक्षावगाहीच्छाद्वेषयोर्द्धितीयक्षणे प्रायशोनुमितिस्त्व- यापि घाच्येच्छादिजनकस्य परामर्शात्मकमानस्य पूर्व सत्त्वात कृत्युत्तरञ्च द्वित्रिक्षणेऽनुमित्यनुत्पादो निर्णेतुमशक्य इत्यतः स्फुट व्यभिचारस्थलमाह संस्काराच्चेति ॥ सस्कारादीत्यादिपदादिच्छा- द्वेषकृतीनां परिग्रह । सानत्वेनैवेति । तदतर्भावणैवेत्यर्थः। तत्र अनु- मितौ॥ न च परामर्थानुव्यवासायेऽतिव्याप्तिरिति । तथाविधनिश्च पत्वेन हेतुत्वस्य विवक्षितत्वादिति प्राक्तनो हेतुरनुषञ्जनीयः। सामा- न्यतोहीत्येव वाग्रे पाठ । तेन न चेत्यत्र हेत्वलाभेपि न क्षतिरिति ध्ये- पम् ॥विषयत्वेनेति । साक्षात्करोमीति प्रतीतिसाक्षिकविलक्षणविषय- (१) 'पुरुपवि' (२) 'त्यर्यदि (३)'तत्तबावादेव तादृशानिथमः संभवात' ·जागदीश्याः अनुमितिमन्ये त्वेन तत्तद्विषयकमत्यक्षे तस्वेन कदाचिज्नानादिप्रत्यक्ष ज्ञानत्वा- स्थेनेत्यर्थ । तेनातीन्द्रियस्य गुरुत्वादृष्टादेः सत्यपीन्द्रियसंनिकर्षे न प्रत्य- क्षम् । न तु निर्विकल्पकविषयत्वेनेत्यर्थः । ज्ञानादे. सविकल्पकमात्रवे- यत्वात्तत्प्रत्यक्षे व्यभिचारापत्ते । अत्र च कारणस्य तादात्म्यं कार्य- स्य तु लौकिकविषयत्व प्रत्यासत्तिस्तनातीतविषयकप्रत्यक्षेऽतीत- विषयाणामहेतुत्वोपि न क्षतिः । ननु लौकिकविषयत्वस्यैकस्याभावा कार्यतायच्छेदकसम्बन्धाननुगमात्कथमनुगतः कार्यकारणभावः लौक्षिकसन्निकर्षजन्यत्वादेरपि सन्निकर्षभेदेन नानात्वात न च सा- क्षात्कारत्वनिरूपितविषयत्वमेव कार्यताघटकः सम्बन्धस्तारशविष- यतया च प्रत्यक्षं नातीतादावतो न व्यभिचार इति वाच्यम् शुक्ति- भृगतृष्णादिधर्मिकस्य तद्रजतमवेदं तजलमेवेदमित्यादिप्रत्यक्षस्य दोषविशेषजन्यस्य तारशविषयतासम्बन्धेनातीतरजतजनादावपि सत्त्वेन व्यभिचारात् तत्रापि तद्जतं साक्षात्करोमीत्यनुभवात् न च तत्र ताहशविपयतांशे भ्रमः मानाभावातू साक्षात्कारत्वनिरूपित- विषयताया लौकिकसन्निकर्षस्येव दोषविशेषस्यापि जन्यतावच्छेद- फत्वप्रसक्तावेकशेषस्य कर्तुमशक्यत्वत् लौकिकस्येव दोषविशेषज. न्यस्यापि रजतत्वप्रकारकप्रत्यक्षस्य रजतानयनगोचरप्रवृत्तिहेतुत- योपादानप्रत्यक्षनिष्ठप्रवृत्तिजनकतावच्छेदकत्वेन ताहशविषयताया लो किकसनिकर्षजन्यदोषविशेषजन्यप्रत्यक्षविशेषसाधारणत्वाश्य वस्तु. तो विषयत्वस्य ज्ञानसमानकालीनतया निरुक्तविषयत्वावच्छिन्न- ह्य घटादेः प्रत्यक्षप्राक्कालऽसत्त्वात् तादृशविषयत्वेन हेतुत्वं व्यभिचार्येव [ताहशविपयत्वाभानववृत्ति धर्मवत्वेन हेतुत्त्वे न देप) इत्यत आह तत्तद्विषयकेति प्रत्र तत्तत्पदं विषये प्रत्यक्षे चामयत्रान्वितम् तथा च तत्तद्विषयकत्वविशिष्टतत्त- प्रत्यक्षव्यक्तित्वेन कार्यत्वम् तत्तद्विषयव्यक्तित्वेन हेतुत्वम् च कार्यस्य विषयता मात्र कारणस्य तु तादात्म्य प्रत्यासत्तिः न च तद्विषयकत्वस्य कार्यतावच्छेदके प्रवेशो व्यर्थ. तत्प्रत्यक्षव्यक्तरेव विषयतासम्बन्धनान्यत्रापि सत्वेन व्यभि- (१) पोडास' (२) 'विशिष्या' (३) लौकिकालौकिकमानविषसाधारणस्वाच' ·अनुमानलक्षणम्। ४१ चारवारकत्वादिति भावः । ननु तत्तत्परामर्शव्यक्तिप्रत्यक्ष तत्तत्प- रामर्शव्यक्तित्वेन हेतुन्वे परामर्शप्रत्यक्षमामान्य प्रत्यपि परामर्शत्वेन हेतुत्वमावश्यकं यद्विशेषयोरिति व्याप्तेस्तथा च तदनुव्यवसाये. ऽतिव्याप्तिरेवेत्यत आह कदाचिदिति । प्रमाणाभावात्ताहशी व्या- प्तिरेव न।सती वा तत्तत्परामर्शत्वव्यापकीभूतज्ञानत्वाविधर्मावच्छि- कारणतामादायैव चरितार्था न परामर्शत्वेन हेतुत्व व्यपस्थापयतीति भाव.। यद्यपि विषयस्य प्रत्यक्ष प्रति हेतुत्वे मानाभावःन च घटादि- विषयस्य नाशदशायामपिनदिन्द्रियमन्निकर्षसत्त्वात्तदुत्तरकालं तत्प्र. त्यक्षापत्तिरिति वाच्यम् यदा यत्र यत्कार्यस्योत्पत्तिस्तव्यवहितप्राक्- क्षणे तत्र तत्कारणमिति व्याप्तेः कारणतासंपादकतया विषयनाश- कालावच्छेदेन विषयसन्निकर्षात्मककारणविरहादेव तदसम्भवात् [न यदा यत्तिकार्यस्यात्पादस्तव्यवहितपूर्व तवृत्तिकार्यस्य कारणमित्येव व्याप्ति. कारणताया ग्राहिकेति विनष्टविषयस्य प्रत्य- क्षवारणार्थ विषयस्य हेतुत्वमावश्यफमिति वाच्यम्] कार्यकारण. भावान्तरकल्पनागौरवेण घटीयरूपे चक्षु सयुक्तसमवायसत्त्वे विद्य- मानस्यासनिकृष्टरूपान्तरस्य प्रत्यक्षप्रसङ्गेन च ताहशव्याप्ते प्रति- हतत्वात् न च शब्दप्रत्यक्ष प्रत्यवश्यं कर्णावच्छिन्नशब्दत्वेन विष- यस्य हेतुत्वमन्यथा कर्णानवच्छिन्नस्यापि तस्य प्रत्यक्षापत्ते. स्वाव- च्छिन्नत्वप्रत्यासत्त्या कर्णस्य तत्र हेतुत्वै कर्णावच्छिन्नसयोगादेरपि श्रावणप्रत्यक्षप्रसंगादिति वाच्यम् तावतापि ज्ञानादिसाक्षात्कार विषयस्य हेतुत्वाप्राप्तेः । तथापि सत्यपीन्द्रियसन्निकर्षादौ सामान्य- कारणे गुरुत्वाद्यतीन्द्रियपदार्थानामप्रत्यक्षतयाऽवश्यं विषयाणां वि. शेषतो हेतुत्वं वाच्यम् तिद्विरहादेव गुरुत्वादरतीन्द्रियत्वात् । यतु तेषामतीन्द्रियत्वानुरोधन साक्षात्कारत्वनिरूपितविषयत्वेन ताहरा- विषयतावदवृत्तिधर्मशून्यत्वेन वा] प्रत्यक्षसामान्यं प्रति हेतुत्वम् तत्र च लौकिकमन्निकर्षजन्यतावच्छेदकतया सिद्धस्य लौकिक- स्वाविषयताविशेषस्य कार्यतावच्छन कसंपन्धत्वान्न व्यभिचार: धर्मविधयव सवन्धविधयापिकार्यतावच्छेदक[त्व सिद्धौ वाधकामा. वान्नव्यमने कारणताया अतिरिक्त पदार्थत्वेन तदवच्छेदकोपलक्षित- स्यैव पूर्वसत्त्वापेक्षणादिति वदन्ति। तन्मन्दम् । कार्यताद्यवच्छेदकत्वे- । (१) गुरुत्वादिकमादाय तदकल्पनात् । के चित्तु' .

·जागदीश्याः अनुमितिग्रन्थे दिना तद्धेतुत्वम् । न तु यावानेव तत्तदितरत्वादिविषयनिष्ठो धर्मः तेन तद्विषयत्वेन च कार्यकारणभावः । मैत्रावलोकितचैत्र- निर्मितनीलेतरघटतद्विषयकवादिना तत्त्वेऽनन्तकार्यकारणभा- वप्रसङ्गात् । मानाभावात् । अन्यथोपपत्तेश्च । विशिष्टस्मरणे अतिव्याप्तिः न चोपेक्षान्यत्वेन तत्र हेतुत्वम् उपेक्षात्वं हि न जातिश्चाक्षुषत्वादिना संकरप्रसङ्गाद अथ न विषयत्वसिद्धावपसिद्धान्तात् । अन्यथा विशिष्टबुद्ध्यादौ विशेष- णज्ञानादिजन्यत्वं विशिष्टबुद्धित्वादिना वह्नयनुमिति प्रति च वह्नि- व्याप्यवत्तानिश्चयत्वेन हेतुत्व न स्यात् : [ लाघवात्] विषयतावि- शेषस्यैव ताहशजन्यतावच्छेदकत्वौचित्यादिति दिक् ॥ तत्तादतर- स्वादिरिति । व्याप्यप्रकारकत्वव्याप्याभावप्रकारकेतरत्वादीत्यर्थः ॥ परामर्शत्वस्य विशेषणचतुष्टयघटितत्वात्तत्साम्यप्रदर्शनार्थ मैत्राव. लोकितेत्यादिविशेषणचतुष्टयमुक्तम्।घटतद्विषयकत्वेति।द्वद्वात्परस्य त्वप्रत्ययस्य प्रत्येकं सबन्धात्ताहशघटत्वेन हेतुत्वम् [तद्विषयकप्रत्य- क्षसामाग्य च]तद्विषयकप्रत्यक्षत्वेन च कार्यत्वमित्यर्थः ॥ इष्टापत्ती बाधकमाह मानाभावादिति ॥ नन्वेतादृशकार्यान्यथानुपपत्तिरेव मानं भविष्यतीत्यत माह अन्यथेत्यादि । मैत्रावलोकनादि- सामाग्या द्रव्यप्रत्यक्षादिसामाग्य च तादृशप्रत्यक्षस्योत्पत्ते- रित्यर्थः । तथा चार्थसमाजग्रस्तत्वान्नोक्तरूप कार्यतावच्छेदक- मिति भावः । [अथेति ।] विशिष्टस्मरण इति । वहिव्याप्यधूम- वत्पर्वतस्मरण इत्यर्थः । संशयोत्तरं तदाकारस्मृत्यापत्तिभयेन स्मृतिजनकतायामपि निश्चयत्वप्रवेशादित्याशय ।यद्यपि [वहिव्या- प्यवत्तादिसस्कारंप्रति व्याप्यवत्त्वनिश्चयत्वेन हेतुत्वात्ताहशसंस्कारा- नुत्पत्त्यैव व्याप्यवत्त्वादिसंशयान तद्गोचरस्मृतेः संभव इत्यनुभवस्य निश्चयत्वेन [स्मृति] हेतुतायां मानाभावान्न विशिष्टस्मृतावतिव्याप्ति- संभावना। तथापि व्यापारीभूतसस्कारं प्रत्यनुभवस्य निश्चयत्वेन हेतुत्वे फलीभूतस्मृति प्रत्यपि तादूप्यण हेतुत्वमावश्यकम् फलव्यापारी प्र. त्यकरूपेणैव करणस्य हेतुत्वादिति प्राचीनमतेनेदम् । इदं तु चिन्स्यते - ·अनुमानलक्षणम् । आंशिकत्वापगमाच्च नापि प्रवृत्तिनिवृत्त्यजनकत्वमजिज्ञा- धूमत्वपर्वतत्वादिरूपेण बाष्पवृक्षादिगोचरादपि वहिपरामर्शात्पर्वतो वह्निमानित्यनुमित्युत्पादादनुमिति प्रति नह्निव्याप्तिधूमत्वपर्वतत्वा- दिनिरूपितविशिष्टवैशिष्टयावगाहि[विषय]ताविशेषणैव हेतुत्वं न तु धूमपर्वताधन्तर्भावेण व्यभिचारत् [पक्षमाध्ययोविशिष्य प्रवेशेपि हे- तावतथात्वात् स्मरणे तु धूमादिकमन्तर्भाव्यैव तथात्वमन्यथा धूमत्वेन बाप्पाचरादप्यनुभवात्ताप्येण धूमस्मरण स्मृतेरगृ- हीतग्राहित्वप्रसङ्गात् अनुमितिजनकतावच्छदकरूपेण स्मृताव- हेतुत्वात्कथ तत्रातिव्याप्तिप्रसक्तिरिति । [आचार्यमते त्वयं दोषः तन्मते करणीभूतक्षाने धूमत्वादिना यादृशवस्तुनो भानं फलेपि तथेति तु नव्या.] यत्तु ज्ञानपदस्य फरणव्युत्पत्त्यभिप्रायेण शङ्कतेऽथेति विशिष्टस्य स्मरणं यत इति व्युत्पत्त्या विशिष्टसस्का- रेऽतिव्याप्तिरित्यर्थ इति तन्न । सस्कारानुत्पत्त्यवेत्याद्यग्रिमग्रन्थवि- रोधापत्ते । कचित्तु याहशस्मृतौ वह्निव्याप्यधूमवत्तानिश्चयत्वेनानु गतरूपेणोद्वोधकविधया हेतुत्वं तादृशस्मृतावतिव्याप्तिरित्यर्थ इत्याहु.। तञ्चित्यम्। उपेक्षान्यत्वेनेत्यादिग्रन्थस्य [व्याप्त्यविषयकत्वेनेत्यादि- ग्रन्थस्य च] विरोधापत्तेः। तत्र हेतुत्वमिति । स्मृती हेतुत्वमित्यर्थः । तथा च व्याप्यवत्तानिश्चयत्वमात्रावच्छिन्न हतुत्वस्य लक्षणे प्रवे. शान्न [विशिष्ट] स्मरणेऽतिव्याप्तिरिति भावः। ननु] उपक्षात्वं यद्येक सुवचं स्यात्तदा तद्वदन्यत्वं स्मृतिजनकतावच्छेदकं भवेत् तदेव तु न संभवतीत्याशयेनाह उपेक्षात्वं हीति । संकरेति । चाक्षुषत्वं विहायो- पेक्षात्वं तृणस्पार्शनादौ उपेक्षात्वं विहाय चाक्षुषत्वं कामिनीदर्श- नादौ वर्तमानमेकत्र तृणचाक्षुषे संकीर्णमित्यर्थ । चाक्षुषत्वव्याप्यं नानैवोपेक्षात्वं निरुच्य तत्तद्भेदकूटमेव स्मृतिजनकतावच्छेदकं यदि ब्रूयात्तदाह आंशिकेति । [एकस्मिन्नेव झाने किंचिदशे उपेक्षात्वस्य क्वचिदंशे तदभावस्यानुभवादित्यर्थः । न च व्यक्तेरभेदस्तुल्यत्व. मित्यादावनुक्तत्वादांशिकत्वं न जातिबाधकमिति वाच्यम् । रूपहाना- घसबन्ध वा तदन्तर्भावादिति भावः। सांकयर्घटकपरस्पराभाववब्द- (१) 'रास' (२) 'स्मरणप्रसङ्गात् [तया च स्मृसेरगृहीतग्राहिवेन प्रामाण्यापत्ते ·४४ जागदीश्याः अनुमितिग्रन्थे सितविषयत्वं वा तादृशादपि स्मृत्युत्पादात् नापि संस्का- राजनकत्वम् तज्जनकतावच्छेदकरूपान्तरापरिचयात् अन्योन्या- श्रयमसङ्गात संस्कारानुत्पत्त्यैवास्मरणसम्भवे स्मृतिजनक- त्तिताया आभावत्वं निरवच्छिन्नविशेषणतया प्राह्यम् । तथा च सांक- ये एवांशिकत्वस्याप्यन्तर्भाध इति कश्चित् । ] नापि प्रवृत्तीत्यादि । तथा च तद्गोचरप्रवृत्त्यजनकत्वे सति तद्गोचरनिवृत्त्यजनकं यत्तद- न्यज्ञानत्वेन तद्गोचरस्मृती हेतुत्वम् । तद्गोचरप्रवृत्तिनिवृत्त्युभयजनक- स्वेन तत्प्रत्येकजनकत्वेन वा तगोचरस्मृतिहेतुत्वे व्यभिचारादभावद्व- यगर्भतेति ध्येयम् । अजिज्ञासितेति । तथा च तत्प्रकारकस्मृती तद्ध- मव्याप्यधर्मप्रकारकजिज्ञासाया अजनकं यद्यत्तदन्यज्ञानत्वेन हेतुन्दम् व्याप्यधर्माणामननुगमात्तद्धर्मव्याप्यथर्मप्रकारकजिज्ञासाजनकज्ञान- त्वमप्यननुगतमतस्ताक्ष्यण स्मृतिहतत्वासंभवादत्रापि निषेधद्वयग- भतावश्यकीति भावः । तादृशाद पीति । प्रवृत्त्याद्यजनकादपीत्यर्थः । नापि संस्कारात । तथा च पर्वतर्मिकव्याप्यवत्तास्मरणं प्रति तदा. कारसंस्कारजनकज्ञानत्वेनैव हेतुत्वान्न व्याप्यवत्तानिश्चयत्वावच्छि- आहेतुताघटितलक्षणस्य तत्रातिव्यातिरिति भावः। तजनकतावच्छेद- करूपान्तरेति।निश्चयत्वभिन्नस्य संस्कारजनकतावच्छेद करूपस्यापरि चयादित्यर्थः । तथा व निश्चयत्वमात्रम्य तथात्वे स्मृताधपि ताटू- प्यणैव हेतुत्व फलव्यापारी प्रत्येकरूपेण करणस्य हेतुत्वनियमादित्यु. तातिव्याप्तिस्तदवस्थैवेति भावः । ननु तद्धर्मिकतत्प्रकारकस्मृताविव तादृशसंस्कारेप्यनुभवम्य तदाकारसंस्कारजनकज्ञानत्वं नेकरूपेण हेतुत्वं वाच्यम् अतोनातिव्याप्तिरत माह अन्योन्यति । अत्रावच्छेद्यम. वच्छेदकीभूतं च संस्कारजनकत्वं विभिन्नव्याप्तिघटितमतोऽन्योन्या- श्रयत्वम् इतरथा पुनरात्मश्रयो द्रष्टव्यः । [रूपान्तगपरिचयादिति स्मृतिजनकतावच्छेदकरूपभिन्नस्यापरिचयादित्यर्थः ननु संस्कारे स्मृतिजनकज्ञानत्वंन हेतुत्वमन माह अन्योन्यति तथा च स्मृति- जनकताग्रहे सति संस्कारजनकत्वरूपापक्षान्यत्वज्ञानं तज्ज्ञाने मति स्मृतिजनकताज्ञानमित्यन्योन्याश्रय इत्यपि कश्चित् ।] ननु तद्धर्मिक नत्यकारिका यावत्यो ज्ञानव्यक्तयस्ताहशसस्कारानुत्पादिकास्तत्त. (१)'नश्चयत्वन (२) तथा च कारणतावच्छेदकभेदानातव्याप्ति ।

·अनुमानलक्षणम्। भाव: अदकूटवत्वमेवोपेक्षान्यत्वं निरुच्य तद्विशिष्टतद्धर्मिकतत्प्रकारकनि- श्वयत्वेन ताहशस्मृतौ तथाविधसंस्कारे च हेतत्वं वाच्यमतो नाति- व्याप्ति[र्न वान्योन्याश्रयादि]रत आह संस्कारेति । उपेक्षात्मकहा- नादि[त] इत्यादि.।तदप्रवेशादिति। उपेक्षान्यत्वाप्रवेशादित्यर्थ ।नच स्मृताविव संस्कारपि समानाकारनिश्चयत्वेनैव हेतुत्वादुपेक्षात्मक- निश्चयात्संस्कारानुत्पत्तिरेव दुर्घटेति वाच्यम् । समानाकारोपेक्षा- बुद्धिव्यक्तीनां तत्तद्यक्तित्वेन समानाकारसस्कारं प्रति प्रतिबन्धकत्वो- पगमादुपेक्षाज्ञानोत्तरं तन्नाशे सत्येव ज्ञानान्तरेण संस्कारांत्पादादिति । नव्यास्तु चाक्षुषचक्षु संयोगौ प्रति चक्षुष्टद्रव्यत्वाभ्यां विभिन्नरूपाभ्यां चक्षुपो हेतुतया फलव्यापारी प्रति एकरूपेण कर- णस्य हेतुत्वनियमे व्यभिचारात्समानाकारज्ञानत्वेनैव स्मृतिजनक- त्वम् संस्कारं प्रत्येव निश्चयत्वेन हेतुतया संशयात्मस्कारानुत्पत्यै- वास्मरणसम्भवात् न च विनिगमनाविरहः समानाकारज्ञानत्वेन संस्कारहेतुत्वे संशयजन्यानामनन्तपण्डसंस्काराणां तन्नाशकत्वे- न कारणान्तराणां च कल्पनापत्तेरेव विनिगमकत्वात् तथा चं स्मृती नातिव्याप्तिशङ्कापि चात्यन्ताजनकर्मदेहव्यावृत्तेन निश्चयत्वेन हेतुन्वमम्भवे तत्माधारण समानाकारज्ञानत्वेन स्मृ. तिहेतुत्वमन्याय्यम तथा सत्युपेक्षाज्ञानस्याप्यत्यन्ताजनकतया तद्या- वर्तकेनोपेक्षान्यत्वेनापि स्मृतिजनकत्वस्यावश्यकत्वापातात् वस्तुतः समान प्रकारकज्ञानत्वेनापि न स्मृतिहेतुता किं तु स्मृतिसामान्ये ज्ञानत्वमात्रेण तद्धर्मिकतत्प्रकारकस्मृति प्रति तादृशमस्कारत्वेन हेतुत्वस्यावश्यकतया तत एवातिप्रमङ्गभङ्गादिति प्राहु यत्तु सस्कार प्रत्यपि समानाकारज्ञानत्वेनैव हेतुत्वम् न तु तादृशनिश्चयत्वेन गौर- वातू संशयेन संस्कारोत्पादपि उद्बोधकसमवधानघिरहादेव ततः स्मृत्यनुत्पादसम्भवादिति तन्न । संशयजन्यपण्डसंस्कारव्यक्तीनां ना- शार्थ हेत्वन्तरकल्पनागौरवप्रसङ्गात् यस्य पुंसः पटसंस्कारसत्वेपि त- त्सहशवस्तुविशेषदर्शनादेव पटस्मृतिः तत्पुरुषीयपटस्मृतिसामान्य प्रति तत्पुरुषीयतादृशवस्तुदर्शनत्वेनानुगतैफरूपेणैवोद्बोधकस्य हेतु- तया संशयजन्यसंस्कारसत्त्वे तादृशवस्तुदर्शनदशायां तत्पुरुषीयपट- स्मृत्यापत्तः [ब्रह्मणापि] वारयितुमशक्यत्वाचति दिकाअन्ये तु निश्च- यत्वघटकदलद्वयस्य विशेषणविशेष्यभावेन गुरुतरकार्यकरणभाव- द्वयकल्पनामपक्ष्य लाघवेन विशेष्यकतत्प्रकारकसंस्कारं प्रति तद्वि- 4 ·४६ स्मृति जागदीश्याः अनुमितिग्रन्थे शेष्यफतदभावप्रकारकज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकत्वं तद्विशेष्यकतत्प्रकार- कज्ञानत्वमात्रेण हेतुन्वं चेत्युभयफल्पनमेवोचित संशयोत्तरवर्तिनि- श्चयादपि संदहनाशानन्तरमेव संस्कारोत्पादसम्भवादित प्राहुः । तन्मन्दम् । तत्प्रकारत्वान्यप्रकारत्वानिरूपिततनिष्ठविशेष्यताकज्ञान- त्वपर्यवसितेन निश्चयत्वेन हेतुतायां निश्चयत्वघटकदलद्वयस्यैवास- म्भवात् । एतेन व्याप्यसंशयोत्तर व्याप्यवत्त्वस्य संशयाकारस्मृतेरुत्प- त्तिभयेन व्याप्यवत्तायाः स्मृतौ न तन्निश्चयत्वेन हेतुत्वम् किं तु व्या- प्यवत्ताज्ञानत्वमात्रेण व्याप्याभावप्रकारकस्मृति प्रति व्याप्याप्रकार- कव्याप्याभावप्रकारकज्ञानत्वेन हेतुत्वादेव व्याप्यभावप्रकारकत्वनि- यतस्य व्याप्यसंशयत्वस्य स्मृतावसम्भवात् न च व्याप्याभाववत्ता. प्रति व्याप्याभाववत्तानिश्चयत्वेनेव व्याप्यवत्तास्मृति प्रत्यपि व्याप्यवत्तानिश्चयत्वेन हेतुतायां प्रमाणप्रसरे तदप्युचि- तमुभयथैव संशयाकारस्मृतेर्वारणसम्भवादिति वाच्यम् व्याप्य. वत्तास्मृती व्याप्यवत्तानिश्चयत्वेन हेतुत्वे व्याप्याभावाप्रकारकत्व. स्य हेतुतावच्छेदककोटिप्रवेशे गौरवम् व्याप्याभाववत्तास्मृति प्रति तु व्याप्याप्रकारकत्वघटितेन व्याप्याभाववत्तानिश्चयत्वेन हेतुत्वेऽव- च्छेदकलाघवमित्यस्यैव विनिगमकत्वात् तथा च व्याप्यवत्तास्मृती नातिप्रसङ्गशङ्कापि तत्र निश्चयत्वनाहेतुत्वादित्यपि मतं निरस्तम् । प्रागुक्तदिशा निश्चयत्वस्य दलद्वयाघटितत्वात् । पर्वतो वह्विव्याप्या- भाववान्न वेत्यादिसंशयादपि ताहशसंशयाकारस्मृत्यापत्तिभयन व्याप्याभाववत्तास्मृति प्रत्यपि व्याप्याभावाप्रकारकत्वघाटन व्याप्याभाववत्तानिश्चयत्वेन हेतुताया आवश्यकत्वेन विपरीतगो. रवाञ्चेति दिक् । केचित्तु संस्कार प्रति निश्चयत्वेन हेतुत्वोक्ता- वपि यत्रायं घट इत्यादिप्रत्यक्षानन्तरं दिवसान्तरेऽयं न घट इत्या- कारकं ज्ञानं तत्र तादृशज्ञानद्वयेन क्रमाजनितस्य घटत्वतदभा- वगोचरसंस्कारद्वयस्य सत्त्वादयं घटो न वेति संदेहात्मकस्मृत्या. पत्तिः न च विरुद्धोभयकोट्योरेकदा उद्बोधकसमवधानिवरहान्न तथा स्मृतिरिति वाच्यम् यस्य पुंसो घटत्वतदभावयोः संस्का. रसत्त्वे तदुभयसदृशवस्तुविशेषदर्शनादेव तदुभयस्मृतिस्तत्पुरुषी. यघटत्वतदभावस्मृतिसामान्यं प्रत्येव तत्पुरुषीयताहशवस्तुदर्शन- (१) 'घटितस्य' ·अनुमानलक्षणम् । # तायां तदप्रवेशाच्च नाप्यनुभवत्वेन तथात्वम् संस्कारस्य फल- नाश्यतया सकृदनुभूतस्य स्मरणोत्तरमस्मरणप्रसङ्गाद समाना. त्वेनानुगतरूपेणोद्वोधकस्य हेतुत्वेन तत्समवधानस्यापि सम्भवात तथा च तादृशसशयाकारस्मृतारणार्थमिदत्वावच्छेदेन घटत्व- प्रकारकस्मृतौ तदवच्छेदन घटत्वाभाववत्तास्मृतिसामग्यास्ताहश- धर्मिकघटत्वाभाववत्तास्मृतौ च तादृशघटत्ववत्तास्मृतिसामग्याः प्रतिबन्धकत्वस्य प्रामाणिकतया स्मृतिजनकतायामिव संस्कारजन- कायामपि निश्चयत्वं न प्रवेशनीयमन्यथैव संशयोत्तरं तदाकार- स्मृतेर्वारणादित्याहुः । तश्चिन्त्यम् । सशयजन्य[पण्ड]मस्कारव्यक्ती- नां नाशार्थ हेत्वन्तरकल्पनामपेक्ष्य संस्कारजनकतायां निश्चयत्व- प्रवेशस्यैव लाघवेनोचितत्वादिति सक्षेपः । तथात्वमिति । स्मृतिहे- तुत्वमित्यर्थः । तथा च निश्चयत्वमात्रेण स्मृति प्रति अहेतुत्वान्न तत्र लक्षणातिव्याप्ति' । अनुभवत्वं च जातिन तु स्मृतिभिन्नज्ञानत्वम् सेन बानत्वापेक्षया गुरुतया न तस्य स्मृतिकारणतावच्छेदकत्व- हानिरिति भावः । द्वित्राद्यनुभवस्थले स्वजन्यस्मरणनकसंस्का- रनाशेपि संस्कारान्तरसत्त्वात्तदुत्तर स्मरणं संभवत्यत उक्तं मदिति । [अनुभवोत्तरमननुभूतस्येत्यर्थः । वस्तुतस्तु] स्थविषयकस्मृत्युत्त- रमननुभूतस्येत्यर्थः । एतेन समानप्रकारकत्वेनैव स्मृतेः सस्कारना- शकत्वाद्वहुशोनुभूतस्याप्यस्मृत्या मस्कारशतनाशास्मरणान्त- रासंभवे सकृत्पर्यन्तानुधावन व्यर्थमित्यपास्तम् न चान्ततः स्वानु- भवीयानुव्यवसाय स्यैव स्वानुभवान्तरत्वात् सकृदनुभूतत्वं वस्तु- नोऽसिद्धमिति वाच्यम् स्वतः प्रामाण्यभियानुव्यवमायस्य व्यवसा- योल्लिखितधर्मवद्धर्मिविषयकत्वास्वाकीरात विषयान्तरसंचागदिना- नुव्यवसायानुत्पत्तिसभवाच्चेति भावः । स्मरणोत्तरमिति । कालान्तर इति शेषः । तेनैकसंस्कारणैव क्वचित् क्रमिकस्मरणद्व- योत्पादसंभवेपि न क्षतिः । प्रमङ्गादिति । तथा चानुभवत्वेन हेतुत्वे व्यभिचारान्निश्चयत्वेनैव तथात्वं वाच्यमिति स्मृत्यतिव्याप्ति- स्तदवस्थैवेति भावः । [वस्तुतस्तु स्वजन्यत्वं विहाय स्वप्रयोज्यसं- स्कारसबन्धनानुभवत्वेन स्मृति प्रति हेतुत्वोक्तयानातिव्याप्तिर्गेशः न वा स्मरणोत्तरमस्मरणप्रसङ्गोपि । संस्कार प्रत्यनुभवत्वन तत्त्वम् (१) तत्पुरुषीयोडोधकसमव' (२) 'दन्य' ·४९ जागदीश्याः अनुमितिग्रन्थे कारस्यैव फलस्य नाशकत्वात् समूहालम्बनादितोनकैकगोचर- क्रमिकस्मरणानुपपत्तिः, जायते च पुनः पुनः स्मरणादृढतरर तत्र च स्मृतिविशिष्टसस्कारं प्रति प्रयोज्यस्मृतिसंबन्धेनानुभवत्वेन तत्त्वम्।अनुभव विशिष्टसस्कारं प्रत्यनुभवत्वेन तत्त्वम् फलव्यापारी प्रत्येकरूपेण तत्त्वमितिव्याप्तेः। ननु स्मरणात्मकं फलं न संस्कारनाश- हेतुः तथा सति घटः पटश्च द्रव्यमित्याकारकसंस्कारेणोद्बोधकवशाज- नितया घटो द्रव्यमित्यकारकस्मृत्या तन्नाशे पश्चात्पटो द्रव्यमित्या- कारकस्मृतरनुत्पत्तिप्रसङ्गादत आह समानेति । तथा च घटधर्मिक- द्रव्यत्वप्रकारकसंस्कारनाशं प्रत्येव तादृशस्मृतित्वेन हेतुत्वात्ताश. स्मरणस्य सत्त्वेपि पटर्मिकताहशस्मृतेरभावादेव नोक्तसमूहालम्ब. नसंस्कारस्य नाशानंच घटधार्मिकद्रव्यत्वप्रकारकसंस्कारनाशत्वाव. च्छिन्नस्य सामग्रीमत्त्वादसमूहालम्बन[स्थल] इव प्रकृतेपि तदवच्छि- नस्य उत्पादो दुर्वार इति वाच्यम् । घटधर्मिक द्रव्यत्व संस्कारमात्र- स्यैव सामग्रीवशेन घटे वस्त्वन्तरे वा पदार्थान्तरावगाहित्वनियमेन पदार्थान्तरगोचरताहशस्मरणात्मकविशेषसामग्रीविरहादेव घटधर्मि- कद्रव्यत्वसस्कारनाशत्वावच्छिन्नस्योत्पत्त्यसम्भवादिति भावः ।समू- हालम्बनस्यापि संस्कारस्याविरलक्रमेण प्रत्येकगोचरस्मृातद्वयजनक- त्वसम्भवात् ऋमिकेत्युक्तम् । क्रमिकदिनद्वयानन्तरोत्पन्नेति तदर्थः । यद्यप्येवमपि कालरोगादिना संस्कारनाशस्थले व्यभिचार इति कालरोगाद्यजन्यसंस्कारनाशत्वेनैव स्मृतिजन्यत्वं वाच्यम् तत्र च रोगाद्यजन्यत्वं तत्तद्भेदकूटातिरिक्त दुर्वचम् तथा तेषां विशेषणविशेष्यभावे विनिगमकाभावादनन्त कार्यकारणभावध्रौव्ये तत्तत्स्मृतिव्यक्तित्वेन तत्तत्संस्कारनाशं प्रति हेतुत्वमेव लाघ- पायुक्तमतः सकृदनुभवस्थलेपि चरमस्मृतेस्तत्तद्वयक्तित्वेनैव तन्ना- शकत्वाङ्गीकारान्न स्मरणोत्तरमस्मरणप्रसङ्गः । तथापि रोगादि- नाश्यव्यावृत्तस्य संस्कारत्वव्याप्यजातिविशेषस्यैव स्मृतिनाश्यता. वच्छेदकतया सिद्धत्वात् न तत्तन्नाशव्यक्तिं प्रति तत्तत्स्मृतिव्य- क्तित्वेन हेतुत्वम् वस्तुतो यत्पुरुषीययत्प्रकारकसंस्कारो न रोगा- दिनाश्यस्तत्पुरुषयितत्प्रकारकसंस्कारनाशसामान्यं प्रत्येव तत्पु- ·अनुमानलक्षणम् । रूषीय नत्प्रकारकस्मृतित्वेन हेतुत्वे बाघकाभाव इति तत्रैव स्मरणों- चरमस्मरणप्रसङ्ग उक्त इत्यदोषः । केचित्तु रोगकालादिजन्यतत्त- संस्कारनाशभेदकूटस्य युगपदेव विशेषणत्वम् न त्वेकविशि- शपर भेदत्वेन एकविशिष्टापरवैशिष्ट्यप्रवेश कार्यतावच्छेदकस्य गुरुत्वापातादतोऽनन्तकार्यकारणभावशदेव नेत्यपि वदन्ति । समू- हालम्बनादित इत्यादिपदादेकथर्मिकनानाप्रकारकसंस्कारपरिग्रहः । अत्रेदमवधेयम् तद्विशेष्यक तत् संस्कारनाशं प्रति तादृशस्मृतेः कार्य- सहभावेनैव हेतुत्वं वक्तव्यमन्यथा स्मरणजन्य[संस्कार]व्यक्तीनां क्षणिकत्वापत्तेः नाशकीभूतस्य स्वजनकस्मरणस्यैव सत्त्वादुत्पत्त्य- नन्तरमेव नाशसम्भवात् न चैवमपि यत्र घटत्वप्रकारकानुभवो- त्तरं युगपत्तादृशमस्कारोऽनुभवान्तरं च ततो घटत्वप्रकारेण संस्कारान्तरस्मरणे तत्र द्वितीयस्य घटत्वप्रकारकसस्कारस्य दणि- कत्वापत्तिः द्वितीय[सस्कारकालीन स्मरणव्यक्तरुत्तरक्षणेपि सत्त्वा- दिति वाच्यम् उपेक्षान्यज्ञानस्यैव सस्कारजनकतया तत्रत्यद्विती- याद्यनुभवस्योपेक्षात्वस्वीकारेणैव ततः संस्कारानुत्पत्तेः प्रतियो- गितया सहकारनाशत्वावच्छिन्नं प्रति प्राक्षणवृत्तित्वविशिष्टजन- कतया स्मृतित्वेन हेतुत्वमित्यपि कश्चित् वस्तुतः सस्कारनाश प्रति समानाकारस्मृतित्वेनैव ज्ञानसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नशब्दानामपि नाशं प्रति सामानाधिकरण्यप्रत्यासत्त्या ज्ञान[त्वसुखत्वदुःखत्वादिप्रत्ये- करूपेणैव हेतुत्वम् न तु खोत्तरोत्पन्न विभु]विशेषगुणत्वादिना तथात्वं स्वत्वस्य तत्तद्यक्तिविश्रान्तिकत्वेनानन्तकार्यकारणभावापत्ते. एवं च ज्ञानसुखदुखादीनां खोत्तरक्षण एव विनाशवारणाय प्रतियो- गितासबन्धेन ध्वससामान्य प्रति स्वप्रतियोग्यधिकरणतादात्म्य- संबन्धन ध्वमत्वेनाप्यनुगतैकरूपेण हेतुत्वं कल्प्यमतो ज्ञानसुखा- दीनामिव स्मृति जन्म] संस्कारस्यापि न क्षणिकत्वम् स्वंप्रतियोग्यधि- करणतादात्म्यसम्बन्धेन ध्वंसवत्ताया' सस्कारादी द्वितीयक्षण एव सम्भवातू अधिकरणत्वं [चेह] कालिकसम्बन्धेन प्रवेश्यमतो न नि- त्यस्य ज्ञानेच्छादेश्च क्षणिकताप्रसङ्ग इति मदेकपरिशीलितः पन्थाः। यत्तु स्मृतिजन्यसस्कारनाशस्य तत्तचरमस्नृत्युत्तरनष्टसविषय- कप्रतियोगिकत्वस्य लाघवेन कल्पनात्ताशप्रतियोगिन [प्रथम]स्मृ- (१)'ताशसबन्धेन' ·जागदीश्याः आनुमितिग्रन्थे त्युत्तरममम्भवान स्मृतिजन्यसंस्कारस्य क्षणिकत्वमिति तच्छम तथा सति सकृदनुभवजन्यसस्कारनाशस्यापि तत्रत्यचरमस्मृ. तिप्राक्कालीनविषयकव्यक्तिप्रतियोगिकत्वकल्पनया तयाक्तवि- रहादेव नैकस्मरणोत्तरं तदुत्पादासम्भव इत्यनुभवत्वेनापि स्मृति- हेतुताया दुरुच्छेदापत्तः । केचित्तु रूपादिकं प्रति रूपादेरिव संस्कारं प्रत्यपि समानाकारसंस्कारत्वेनैव प्रतिबन्धकत्व धारा- वहनस्थलेऽनेकसंस्कारव्यक्तिकल्पनामपेक्ष्य तत्कल्पने लाघवादेवं च न कस्यापि संस्कारस्य चणिकत्वम् प्राक्तनसस्कारसत्त्वे स्मर. णाव्यवहितोत्तरक्षणे संस्कारानुत्पादात् तन्नाशोत्तरमुत्पन्नस्य च संस्कारस्य तदानीं नाशकविरहादेव क्षणिकत्वसम्भवातू न च यत्रैकस्मृत्यनन्तरमेब स्मरणान्तरप्राक्तनसंस्कारनाशी पश्चाश्च प्रथ- मस्मरणेन संस्कारात्पादस्तत्रत्यस्य संस्कारस्य क्षणिकत्वं दु:- रमिति वाच्यम् संस्कारस्य कार्यसहवर्तित्वेन स्मृतिहेतुत्वादेक- स्मृतिद्वितीयक्षणे समानाकारस्मृत्यन्तरासंभवादित्याहुः। तन्मन्दम् । पत्र घटपटावित्याकारसस्कारोत्तरं क्रमेण सकृदनुभूतस्य घटस्य प- टस्य च प्रत्येकं स्मरणं तत्र पुनस्तादृशघटस्मरणानुत्पत्तिप्रसङ्गात् । क्रमिकस्मरणाभ्यां समूहालम्बनसंस्कारनाशदशायामेव घटस्मरण- स्यापि नाशात्तेन पुनर्घटसंस्कारजननासम्भवादिति दिक् । ननुस्मृ- तेश्च संस्कारजनकतासत्त्व एव तद्वारा स्मृतिजनकत्व वाच्यम् तदेवासिद्धम् सस्कारं प्रत्यपि अनुभवत्वेनैव हेतुत्वादत आह जायते चेति । तथा च सस्कारं [प्रति] अनुभवत्वेन हेतुत्वे हढतिर]संस्कारं प्रति पुनः पुनः स्मरणत्वेन हेतुता न सामान्यसामग्रीविरहादतः सस्कारं प्रत्यपि निश्च- यत्वमात्रेण हेतुत्वमिति भावः । प्राश्चस्तु समानाकारस्मृतित्वेन संस्कारनाशेहतुतामतेपि अनन्तात्मगोचरसस्कारनाशानुरोधात्पुरुष. भेदेन कार्यकारणभावनन्त्यमावश्यकमेव तथा च तत्तदात्मीय- संस्कारसामान्यनाशं प्रत्येव तत्तदात्मीयचरमस्मृतिव्यक्तीनां तत्तद्यक्तित्वेन हेतुत्वं युक्तमन्तरानन्तसंस्कारध्वंसकल्पनायां गौ. रवादवच्छेदकलाघवाश्च [सकल] संस्काराणां च[रम]स्मृतिपर्यन्त- स्थायित्वप्युवोधकविरहेणैव मध्ये स्मरणासम्भवात् तथा च सक- (१) 'वन' ·अनुमानलक्षणम्। संस्कारः परित्यज्य च निश्चिताव्याभिचारकं रूपं गृह्यमाण- व्यभिचारकेण कारणत्वकल्पनानुदयात् इदमेव घान्यत्र सामा- दनुभूतस्थापि स्मरणोत्तरं स्मरणसम्भवादनुभवत्वेन स्मृतिहेतु- तायां बाधकाभाव इत्यत उक्तम् जायते चेत्यादीत्याहु । तश्चिन्त्यम् । तावता स्मृतेः संस्कारजनकत्वमिद्धावपि स्मृतिजनकत्वाप्राप्तेः । यत्र स्वसदृशपदार्थज्ञानत्वादिनाऽनुगतरूपेणोद्वोधकस्य स्मृति हेतु- स्वं तत्रान्तरा स्मरणधाराप्रसङ्गाश्च । नव्याम्तु ननु स्मृतौ न समानाकारज्ञानत्वेन हेतुत्वम् सकृदनुभवस्थले स्मृतिजन्यानेकसं. कारकल्पनागौरवापत्तेः किं तु तादृशानुभवत्वेनैव तथात्वम् न च संस्कारस्य फलानाश्यतया सकृदनुभूतस्य स्मरणयानुपपत्तिः चरमफलमात्रवृत्तिस्मृतित्वब्याप्यजातिविशेषेणैव संस्कारनाशहेतु- स्वादित्यतः [आह] जायते चेत्यादि तथा च बढ[तर]संस्कारात्मकका- र्यप्रयोजकतया सकदनुभूतस्थले पुनः पुनः स्मरणस्य प्रामाणिकतया ततत्कल्पनागौरवम् किं तुसंस्कारनाशकतावच्छेदकतया चरमम्मृति- निष्ठजातिकल्पनायामेव तदिति भाव इत्याहुः । ननु दृढत्वं न संस्कारगता जातिर्मानाभावात् परं झटित्युद्धोधकंसम्पत्तिः सो चन कारणनियम्या तस्याः कार्यतानवच्छेदकत्वेपि क्षत्यभावात्तत्कु: तोनुभवत्वेन सस्कारजनकतापरित्याग इत्यत आह परित्यज्य चोति । तथा च विनाप्यनुभवं स्मृतेरनन्तरं संस्कारस्य सम्भाव्यतया- नुभवत्वं सन्दिग्धव्यभिचारकमतो व्यभिचारधिया प्रतिबन्धान ताद्रूप्येण हेतुत्वं कल्प्यते किं तु निश्चिताव्यभिचारकेण ज्ञानत्वे- नैव ज्ञानं विना संस्कारस्य केनाप्यनङ्गीकारादिति भावः । अथा- नुभवत्वं विशेषधर्म परित्यज्य तद्यापकेन निश्चयत्वेन स्मृतिहेतुत्वो- पगमे घटादिकं प्रत्यपि दण्डत्वदिकं. परित्यज्य व्यत्वादिना हेतुता स्यादत आह इदमेव चेति । गृह्यमाणव्यभिचारकेण कारणत्वकल्पनानुदय एवेत्यर्थः । [अन्यत्र विशिष्टबुद्ध्यादौ।] तथा च यत्र विशिष्टबुद्ध्यादौ विशेषणज्ञानत्वादिविशेषरूपेण हेतुनायां व्यभिचारग्रहस्तत्रैव विशेषणविषयकत्वादिसामान्यधर्मेण हेतुत्वम् घटादौ तु दण्डत्वद्रव्यत्वाद्यो योश्च निश्चिताव्यभिचारकत्वाह- बडत्वादिविशेषधर्मेणैव तद्धेतुत्वम् न तु तद्यापकद्रव्यत्वादिना (१) 'सा च स्मरणस्थार्थसमाजमस्तस्वात्तस्याः' ·કર जागदीश्याः अनुमितिग्रन्ये न्यस्य च हेतुतावच्छेदकत्वे बीजम् अभिहितञ्च तात्पर्यटी- कायां प्रथमसूत्रेऽवयवविवेचनप्रस्तावे मिश्रेः स्मृतीनां स्वकार्य- संस्काराविरोधिनीनामसहभावादितीति चेन्न । चरमज्ञानपदस्यानु- भवपरत्वात्।माक्षात्तज्जन्यत्वस्य वा विवक्षितत्वादित्याप कश्चिद। किञ्च व्याप्यविशेष्यकात्पक्षविशेष्यकाच्च परामर्शादनुमितिदर्श- ताप्येण हेतुतायामन्यथासिद्धरिति भावः । कार्यतावच्छेदकत्वं विशेषरूपस्यैव युक्तम् न तु सामान्यस्य सन्दिग्धव्यभिचारकत्वा: दत एव विशेषणज्ञानजन्यत्वं विशिष्टानुभवत्वेनैव न तु तादृशक्षा- नत्वेनेति प्राच्यैरुक्तमित्याशयेनाह हेतुतावच्छेदकत्व इति । ननु स्मृतेः संस्कारजनकत्वेऽपसिद्धान्त इत्यत माह अभिहितं चेति । स्वकार्यः संस्कारो विरोधी नाशको यासामित्यर्थः । तथा चाव: यवभ्यो न वाक्यार्थधीसम्भवस्तद्धटकप्रत्यकेपदार्थस्मृतीनां ताव- कालमसत्त्वादिति टीकार्थः ॥ साक्षात्तजन्यत्वम् व्यापारमद्वा द्वारीकृत्य परामर्शजन्यत्वम् [न तु स्वाव्यवहितोत्तरक्षणोत्पत्ति- कत्वम् ] तेन बाधादिस्थलीयपरामर्थतृतीयक्षणजन्यानुमिती नाव्याप्तिः न तु स्वाव्यवहितप्राक्काल[वृत्ति परामर्शजन्यत्वं तदर्थः। स्मृतिवि- रोषेऽतिव्याप्तितादवस्थ्यात् । वस्तुविशेषस्मृति प्रति साध्यव्याप्य: वत्तानिश्चयत्वप्रकारेणानुगतरूपेण [उद्बोधक हेतुत्वसम्भवे तस्याः मतिव्याप्तिः पूर्वकल्पापेक्षाया गौरव च कश्चिदित्युक्त्या सूचितम् ॥ [ ननु पक्षधर्मिकव्याप्यवत्तानिश्चयत्वेन हेतुत्वस्य लक्षणघटकत्वेनु- मितिमात्रेऽसम्भव.लिङ्गधर्मिकपरामर्शजातायामातिव्यप्तिश्चेत्यत आह किं चेति । प्राञ्चस्तु] ननु वह्निव्याप्यादिविशिष्टवैशिष्टयबुद्धौ वह्निव्या प्यादिप्रकारकनिश्चयत्वेनैव हेतुत्वं न तु ज्ञानत्वमनन्तर्भाव्य विशेषणा- ग्रंशेऽनुद्बुद्धसंस्कारसत्त्वेपि विशिष्टवैशिष्ट्यप्रत्यक्षापत्तेः तत्तद्विशिष्टवैः शिष्टयप्रत्यक्षं प्रति तत्तद्विशेषणादिज्ञानव्यक्तीनां विशिष्य कारणत्वस्य [ताहशसंस्कारस्य] प्रतिबन्धकत्वस्य वा कल्पनायां गौरवात् न च स्मृत्यादिन्थले व्यभिचारः अग्रे निरसनीयत्वात् तथा वहिव्याप्यधूमवत्पर्वतवानित्याकारप्रत्यक्षेतिव्याप्तिस्तद्वारणार्थ प्र- कारान्तरानुसरणे ततोपि स्मृत्यतिव्याप्तिनिरासः सम्भवतीति न चरमशानपदस्यानुभवपरत्वे संस्काराद्यापत्तिः इति] आग्रयेनाह ·मनुमानलक्षणम्। ५३ नाच्च तदुभयवैशिष्टयाद्यवगाहिनिश्चयत्त्वेन तत्र हेतुत्वम् लक्षणघ- टकमापि तदेव एकतरविशेष्यकज्ञानादन्यतरविशेष्यकस्मरणा- भावात् अन्यथा नियमेन स्मृतरुभयाविशेष्यकत्वप्रसङ्गात् समान- प्रकारकत्वेनैव ज्ञानस्मरणयोः कार्यकारणभावाच्च तत्र विशि- ष्यैव कार्यकारणभावः न तूक्तरूपेण गौरवान्मानाभावच्च इत्य- पि केचित् । एवञ्च विशिष्टवैशिष्ट्यवोधादी क्यापि नातिप्रसङ्ग- शङ्कापि ।वह्नयाद्यनुमितौ वयादिव्यभिचारधीविरोधिधीविषय- धर्मप्रकारकपक्षधर्मताज्ञानत्वेन हेतुतामते तु नितराम् । तथैव किं चेति । नत्र अनुमितौ । तदेवेति । अन्यथा पक्षधर्मिकव्याप्यवत्ता. निश्चयत्वेन हेतुत्वस्य लक्षणे प्रविष्टत्वेऽनुमितिमात्रऽसम्भवापत्तरिति भावः । ननु तद्विशेष्यकतत्प्रकारस्मृति प्रत्यपि तदुभयवैशिष्टया- वगाहिनिश्चयत्वेनैव हेतुत्वात्तत्रातिव्याप्तिरेवमपीत्यत आह एकत- रेति । तथा चान्वयव्यभिचारान्नोक्तरूपेण तत्र हेतुत्वमिति भावः। ननु जन्यतापि तदुभयवैशिष्टयावगाहिस्मृातत्वेनैव वाच्या तथा च कार्यतावच्छेदकावच्छिन्नस्योत्पादानोक्तदोष इत्यत आह अन्यथेति । नियमेन नियमत । [अन्यथा] अनियमेन विशेषतो नियामकाभावेनेत्यपि कश्चित् । प्रसङ्गादिति । एकधर्मिकस्मृति- सामग्य एवापरधर्मिकस्मृतिसामग्रीत्वादिति भावः । ननु तद्वि- शेष्यकतत्प्रकारकस्मृतो ताहशनिश्चयत्वेन हेतुत्वं मयापि वाच्यमेव नातः स्मरणस्योभयविशेष्यकत्वम् परं तु उभयवैशिष्ट्यावगा- हिनिश्चयत्वेनापि [हेतुत्वं] यद्विशेषयोरित न्यायादेव वक्तव्यमिति स्मृत्यतिव्याप्तिस्तदवस्थैवेत्यत आह समानेति । समानप्रकारकत्व- संबन्धेनेत्यर्थः। तेन सामान्यहेतुतायां विषयानन्तर्भावपि नक्षीत । तथा च तत्प्रकारकस्मृतिसामान्य प्रति तत्प्रकारकज्ञानत्वेनैव हेतुतयैव यद्वि- शेषयोरिति न्यायसामञ्जस्यान तदुभयवैशिष्टयावगाहिनिश्चयत्वेनापि हेतुत्वम् गौरवादिति भावः। तत्र ज्ञानस्मरणयो । विशिष्येति। तद्विशे- व्यकतत्प्रकारकज्ञानत्वादिनैवेत्यर्थः ॥ नानाविधव्यातेरनुमित्युपयोगि त्वमतेनाह व्यभिचारेति । हेतुनामत इत्यनेन प्रागुक्तदोषः सूचितः । (१) पादाना' (२) 'विशेष्यताया निया' ·६४ च तादू जागदीश्याः अनुमिनिग्रन्थे लक्षणे निवेशात् । अत एव व्याप्यवत्पक्षाधभावग्रह प्रति व्याप्य- वत्यक्षादिज्ञानत्वेन हेतुत्वेऽपि न क्षतिः । व्याप्त्यविषयकत्वेन वा जन्यज्ञानं विशेषणीयम् । एतेन स्मृति प्रति संस्कारद्वारा अनुभव नितरामिति । नातिप्रसङ्गशङ्कापीत्यनुषज्यते ॥ तथैव व्यभिचारधीवि रोधीत्यादिरूपेणैव । अत एवेति । व्याप्यपक्षोभयवैशिष्टयावगाहि- स्वादिना जनकत्वस्य लक्षणे प्रवेशादेवेत्यर्थः । शनत्वेन निश्च- यत्वेन । हेतुत्वेऽपीत्यपिनाऽस्वरसः सूचितः। स च व्याप्यवत्त्वावर च्छिन्ने योग्यानुपलब्धिविरहात्तद्वच्छिन्नाभावस्यातीन्द्रियतया न तत्र प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टप्रतियोगिज्ञानं हेतुरभावलौकिक- प्रत्यक्ष प्रत्येव तस्य हेतुत्वादित्यादिः । अधिकं सामान्यलक्ष- णायां वक्ष्यते ॥ ननु व्याप्यपक्षोभयवैशिष्टचावगाहनिश्चयत्वं तदुभयनिरूपितसांसर्गिकविषयताकनिश्चयत्वम् तथा प्येण हेतुत्वे वह्निव्याप्यधूमे पर्वत [इति ज्ञानदप्यनुमित्यापत्तिः पक्षे साध्यव्याप्याधारत्वावगाहित्वस्यावच्छेदककोदिप्रवेशे तु पर्वते वह्नि- व्याप्यधूम] इत्यादिलिङ्गधर्मिकपरामर्शस्यासंग्रहः तत्र व्याप्यांशे पक्षाधेयत्वस्यैव भानात् किं च पक्षधर्मिकव्याप्याभावप्रकारका न्यत्वे सति व्याप्यविशध्यकपक्षाभावप्रकारकान्यव्याप्यपक्षोभय- वैशिष्टयावगाहिज्ञानत्वमेव ताहशनिश्चयत्वं वाच्यम् तस्यापि विशेषणविशेष्यभावभेदाद्गुरुतरकार्यकारणभावापत्तिरतो व्याप्यवत्प[क्षनिश्चयत्वेनाधेयतया पक्षप्रकारकव्याप्यधर्मिकनिश्च- यत्वेन वा यथानुभवमनुमितिहेतुत्वं वाच्यमतस्ताहशस्मृतावति. व्याप्तितादवस्थ्यमेवेत्यत आह व्यापत्यविषयकत्वेनेति । नव्यास्तु, व्याप्यपक्षोभयवैशिष्टयावगाहिनिश्चयत्वेन हेतुत्वस्य लक्षणघटकत्वे वह्नयाद्यापत्तावतिव्याप्तिरनुमिता[विवापत्तौ च परामर्शस्यैकरूपेण हेतुत्वादत उक्तम् व्याप्त्यविषयकेति तथा चापत्तेः साक्षात्कारतया परामर्शोपनीतव्याप्तेस्तद्विषयत्वनियमानातिव्याप्तिरित्याहुः । तन्म- न्दम् । पक्षधमतांशे गृहीताप्रामाण्यकत्वस्याहार्यत्वस्य वाधिकस्याप- त्तिजनकतायामवच्छेदकत्वादन्यथा स्थाणुत्वाद्यभावभ्रमोत्तरं स्था- णुत्वादिप्रत्यक्षस्थलेपि व्याप्यदर्शनवशेन स्थाणुत्वादेरापत्तिप्रसङ्गा- (१)' व्याप्त ·मनुमानलक्षणम् । । मति च साक्षाद्विशे षणधियो हेतुत्वस्य निविकल्पकात्मकम्य वा स्मरणस्यानुभवं प्रत्येव वा तस्या हेतुत्वस्य नियमतः कृतिसा- सात्कारपूर्व विषयस्मते*च कल्पनात् व्याप्यवत्पक्षवत्त्वादि. दिति ध्येयम् । एतेन व्याप्तयविषयकत्वप्रवेशेन । परास्तमिति परेणा- न्वयः। विशिष्टबुद्धौ विशेषणशानस्य हेतुत्वे व्यवस्थापिते विशिष्टवै. शिष्टयबुद्धरपि विशिष्टबुद्धितया तदर्थमपेक्षितविशेषणज्ञानस्यैव विशेषणतावच्छेदकप्रकारकत्वसम्भवाद्विशिष्टवैशिष्टयबुद्धी विशेषण- तावच्छेदकप्रकारकज्ञानस्य व्यभिचागे न स्यादित्याशयेनोक्तम् विशेषणधिय इति । हेतुत्वस्येति । कल्पनादिति परेणान्वयः। ननु सम्बन्धद्वयेनैव हेतुत्व प्रत्येकं व्यभिचारात् विशिष्टज्ञानत्वावच्छिन्नं अत्यनुगतहेतुत्वासम्भव इत्यत आह निर्विकल्पकात्मकस्य वा स्मर- णस्यति । विशेषणाप्रकारकस्य वा स्मरणस्येत्यर्थः। तेन व्याप्यव- स्वादिस्मरणस्य सविकल्पकत्वेपिन क्षतिः। [हेतुत्वस्य] कल्पनादिति योजना। तथा च साक्षात्मम्बन्धनैव सर्वत्र हेतुत्वम् [न तुसम्बन्धद्वये- नैव इति भावः। ननु विशिष्टबुद्धित्वं स्मरणस्थले सन्दिग्धव्यभिचार- कत्वान्न विशेषणधीजन्यतावच्छेदकम् किं चसमानप्रकारकत्वेन ज्ञान- स्मृत्योः कार्यकारणभावस्य क्लप्तत्वानिर्विकल्पकस्मरणस्यासम्भ- घोपात्यत आह अनुभवं प्रत्येव वेति । तस्या हेतुत्वस्य कल्पनादित्य- स्वयः । तस्या विशेषणधिय. । नन्वेवमपि विषयोपरक्तकृयादिसाक्षा- कारे व्यभिचार एव इत्यत आह नियमत इति।नियमः कारणत्वम् । तदङ्गीकृत्येत्यर्थः । तथा च ल्यब्लोपे पञ्चमी । तेन यत्रापेक्षाबुद्धया कृतिजनिता यत्र वा प्रथम चिकीर्षा ततो विषयोपरक्तमुपादानप्र- त्यक्षं पश्चात्कृतिस्तत्र कृतिसाक्षात्कारपूर्व विषयस्मृत्यकल्पनेपि नासङ्गतिरिति ध्येयम् । न चोक्तप्रणाल्या व्यभिचारवारणेपि ज्ञान- त्वमन्तर्भाव्य हेतुत्वे मानाभाव इति वाच्यम विशेषणगोचरानुगु- द्धसंस्कारदशायां विशिष्टप्रत्यक्षानुत्पत्यर्थ तन्निवेशावश्यकत्वादिति भाषः । नम्यास्तु यागादिव्यापारतया सिद्धस्यापूर्वस्येवानुभवव्या- पारतया सिद्धस्य संस्कारस्यापि मविषयकत्वं मानाभावाद्विशेषण- विषयकत्वेनैव विशिएशनुभवे हेतुत्वं सरकारद्वारा समानाकारनि- श्चयत्वेनैव स्मृतिहेतुत्वेष्यतिप्रसङ्गाभावात् न च सस्कारस्य निर्वि- षयकत्वे यत्र घटपटावित्यनुभवस्य पटांश एवंॉपक्षात्वं तत्र ताहशक्षा- (१) स्वेन ।

·जागदीश्याः अनुमितिग्रन्थे मस्य घटस्मृत्युपधायकस्वजन्यसंस्कारसम्बन्धेन सत्त्वात् घंटस्येव पटस्यापि स्मरणापत्तिः यस्य पुंसः पटानुभवोत्तरं तत्सहशवस्तु. दर्शनादेव पदस्मृतिस्तत्पुरुषीपपटस्मृतिसामान्यं प्रत्येव तदीयताह. शत्रस्तुदर्शनत्वेनानुगतरूपेणोद्धोधकस्य हेतुतया तत्सत्त्वदशायामु. बोधकावरहस्यापि वक्तुमशक्यत्वात् इति वाच्यम् स्वजन्यसंस्का- रद्वारा तद्धर्मिकतत्प्रकारकोपेक्षान्यताहशनिश्चयत्वेन तथाविध- स्मृति प्रति हेतुत्वादुक्तस्थले च पटोपेक्षान्यत्वविशिष्टस्य पटर्मि- कपटत्वप्रकारकज्ञानस्य स्वजन्यसंस्कारद्वारा विरहादेव पटस्मृत्या. पत्त्यसम्भवात्त्वयापि सस्कारजनकतायामप्युपेक्षान्यत्वस्य प्रवेशनीय. तया गौरवानवकाशात् अन्यथोक्तस्थल एव पटत्वप्रकारकसंस्कारस्य दुरित्वापत्तेः यत्तु स्वध्वसद्वारैवानुभवस्य स्मृतिजनकत्वसंभवाद- तिरिक्तः संस्कार एव नास्ति कस्य सविषयकत्वचिन्तेति तत्तुच्छम् यस्य पुंसः पवानुभवोत्तरं ऋमिकचतुष्पञ्चप्रत्यक्षाद्युत्पत्त्यव्यवहितपू. धकाल एव दशदिनेषु पटस्य दशस्मरणान्युपेक्षात्मकान्युत्पन्नानि तस्य तत्सदिन एव स्मरणोत्तरमपि पटस्य पुन स्मरणप्रसङ्गात् स्व- ध्वसद्वारानुभवस्य सत्त्वात् तत्रत्यदशस्मरणेषदोधकदशकस्य विशे- षतो हेतुत्वकल्पनया तत्र स्मृत्यनात्पद[संपादन]मपेक्ष्य संकारस्य स्मृतिहेतुत्वकल्पनयैव तत्संपादने लाघवात् संस्कारस्य फलनाश्यतया प्रथमस्मरणनं तन्नाशादेवास्मन्मते पुनः स्मरणासंभवात तत्तत्स्मरणपूर्वक्षण एव तत्तत्स्मरणस्योत्पादप्रसङ्गेन संस्कार- हेतुत्ववादिनापि तत्रोदोधकस्य विशेषतो हेतुत्वं वक्तव्यमिति सांप्रतम् प्रत्यक्षादिसामग्याः प्रतिवन्धकत्वादेव तत्तत्स्मृतिप्राक्- क्षणे स्मरणासंभवादिति प्राहुः । केचित्तु स्मृतिनाश्यतावच्छद्- कतयैव सस्कारस्य सविषयकत्वसिद्धिस्तद्धर्मिकतत्प्रकारकर्मस्का- रनाशं प्रत्येव तादृशस्मृतित्वेन [हेतुत्वात् स्मृतित्वेन] सामान्यत. संस्कारनाशं प्रति हेतुत्वे घटस्मरणादेव निखिलसंस्कारनाशा. दनुभवान्तरं विनोत्तरकालं पटादिस्मरणानुपपत्ते न हि तत्र घट- स्मृतिरेव स्वजन्यसंस्कारद्वारा पटादिस्मृति जनयितुमीष्टे भिन्न- विषयकत्वात् अन्यथाऽतिप्रसङ्गात् न वा पटादिधीरेव तत्र संस्कारद्वारा संभवति तज्जन्यसस्कारस्यापि घटस्मृत्यैव नाशात न च तर्मिकत्वाद्यपेक्षया लाघवेन तद्धर्मिकतत्प्रकारकस्मृतिना.

·अनुमानलक्षणम। ज्ञानेऽतिव्याप्तिरित्यपि परास्तम् । साध्यादेरननुगमात् एको- पादाने अन्यानुमितौ देवाध्याप्तिविषयिण्याश्च तस्यामव्याप्तिः परमवशिष्यते।मापि तादृशज्ञानवृत्त्यनुभवत्वव्याप्यजातिमत्वाव- वक्षया निरसनीया। एतल्लाभायैव चानुभवार्थकं चरमज्ञानपदम् । एवञ्चान्वयव्यतिरेक व्याप्त्योः पृथक् प्रयोजकत्वेऽपि न क्षतिः। श्यतावच्छेदकं संस्कारनिष्ठं वैजात्यमेव कल्ययितुं युक्तम् घटत्वप्र- कारकस्मृतिनाशतावच्छेदकजातेर्घट स्टोभयानुभवजन्ये तदुभय- स्मृतिनाश्यसंस्कारे पटत्वप्रकारकस्मृतिनाश्यतावच्छेदकजात्या सं- करात् न च तत्रोभयगोचरस्मृतिनाश्यतावच्छेदकं वैजात्यान्तर प्रत्येकस्मृतिप्रयोजकजातिविरुद्धमेव स्वीकार्यमिति वाच्यम् तथा सति अनन्तजातितदाश्रयकल्पनामनन्तनाश्यनाशकभावकल्पनां चापेक्ष्य संस्कारस्य सविषयकत्वकल्पनाया [एव लाघवेन]औचि- त्यमिति प्राडुः ॥ ननु तत्पक्षहेतुमाध्यकानुमितित्वं विशिष्यैव लक्ष्य तावच्छेदकं वाच्यमत आह देवादिति । सामग्रीवशादित्यर्थः । तथा च वाह्नव्याप्यो धूमो द्रव्य पवर्तश्च वह्निमानित्याकारानुमित्यव्या. प्तिरिति भाव. ॥ ज्ञानवृत्तित्व ज्ञानसमवतत्वम् । तेन साक्षात्का- रत्वादेः कालिकादिसबन्धन नादृशज्ञानवृत्तित्वपि प्रत्यक्षादौ नाति- व्याप्ति । अनुभवत्वव्याप्योत । अनुभवत्वाव्यापकेत्यर्थः । तेनानुभ- वत्वस्यापि स्वव्याप्यत्वात्तदादाय प्रत्यक्षादौ नातिप्रसङ्गः। व्याप्यत्वं भेदगर्भमित्यपि कश्चित् । यत्किचिदनुभवावृत्तित्वनापि जातेर्विशे- पणीयत्वमित्यन्ये । जातिपदं समवायेन हेतुनालाभाय । नातः स्पन्दा- दो व्यभिचारः । [अनुभवत्वजातेरसत्वपक्षे स्मृत्यन्यज्ञानत्वस्यैव तथात्वात्तधान्य तादृशज्ञानत्वमपीति तद्वारणाय जातिपदमखण्डध. र्थिकमित्यपि वदन्ति ॥ ] अथानुभवत्वव्याप्यजातनिवेशे मूलोक्तं चरमज्ञानपदं व्यर्थमव्यावर्तकत्वादत आह एतदिति । च न स्वातन्त्र्येण ज्ञानपदार्थप्रवंश इति भावः ॥ पृथक् अन्व- यव्याप्तित्वादिना। न क्षति. नाव्याप्ति । अनुमितित्वमादाय सर्वत्रैव ल- क्षणसत्त्वादिति भावः ॥ अनुभवत्वव्याप्यतमानिवेश्य मूलस्थ ज- न्यपदस्य जन्यतावच्छेदकविशिष्टपरतया तदनुसारि[लघुलक्षणमाह तथा ८ ·जागदीश्याः अनुमितिग्रन्थे पर्वतवह्निव्याप्यवशिष्ट्यावगाहिनिश्चयत्वावच्छिन्नकारणताप्रति- योगिककार्यताया वह्निव्याप्यवत्पर्वतनिश्चयत्वावच्छिन्नकारण- ताप्रतियोगिकव्याप्त्यविषयकत्तिकार्यताया वा अवच्छेदिका ज्ञानवृत्तिः सामानाधिकरण्येन वावच्छेदिका या जातिस्तद्वत्त्वं पर्वतवह्निव्याप्यति [अत्राबच्छेदकत्वस्य व्यासज्यवृत्तित्वमते] का- यतावच्छदकत्वं तत्काटिनिविष्टतामात्रण वाच्यमन्यथानुमितित्व- स्यापि ताशकार्यतावच्छेदकत्वपर्याप्त्यनधिकरणत्वादसंभवापत्ते- म्तथा च वह्नयनुमितित्वेन जन्यतायां वह्नित्वस्यापि प्रवेशात्तदा- दाय वह्नयादावतिव्याप्तिरत उक्तं ज्ञानवृत्तिरिति ।ज्ञानसमवेतेति नद- र्थः। तेन [वह्नित्वादेरपि] कालिकादिसबन्धेन ज्ञानवृत्तित्वपि नोक्त- दोषः । [चरमज्ञानपदस्यैतल्लाभार्थमेव माणकृताक्तत्वादिति भाव ।] न च तादृशजातिमज्ञानत्वमेव वक्तुमुचितं ज्ञानवृत्तित्वप्रवेशे गौरवादिति वाच्यम् । तादृशजातिमज्ज्ञानत्वं हि तादृशजातिविशि- टज्ञानत्वम् । तथा च तस्य लक्षणत्वे सामानाधिकरण्यात्मकशि- यस्य हेतुतावच्छेदकविधया ज्ञानत्वत्वस्य च प्रवेशे विपरी- तमेव गौरवं स्यादिति भावः । ननु धूमपरामर्शविशिष्टानुमितित्वन तादृशपरामर्शनाशकानुमितित्वन वा तादृशपरामर्शजन्यत्वे ताह- झपरामर्शघटकतया बानत्वस्यापि प्रवेशात्तदादाय बुद्धिमात्रति- व्याप्तिरत आह सामानाधिकरण्यन वेति । विशेष्यविधयावच्छेदिके. त्यर्थः। तेन ज्ञानत्वस्यापि तादृशजन्यताया समानाधिकरणत्वपि नोक्तदोषः । वस्तुतस्तु कार्यतावच्छेदकत्वस्य व्यासज्यवृत्तित्वऽपसि- द्धान्तः अन्यथा कुत्रापि कार्यतावच्छेदकधर्मस्य विशेष्यविशषण- भावभेदान्नानात्वप्रसञ्जनं शास्त्र कृतां विरुध्येत तथा च वह्नयनु. मितित्वेन जन्यतायामनुमितित्वमेव जन्यतावच्छेदकं वह्नित्वादिक तु तादृशजन्यतावच्छेदकतायामवच्छेदकमतो नोक्तक्रमण ज्ञानवृत्त्या- दिपदस्य ब्यावृत्तिरुचिता किं तु वह्नित्वावच्छिन्नविधेयकानुमि- तित्वस्येव विनिगमनाविरहात्स्वावच्छिन्नविधेयताकत्वसबन्धेन भ- (१) 'जन्यस्वात्तादृशोभयवैशिष्टभावगाहिज्ञानजन्यतावच्छदकान्तर्गतज्ञानत्वमा दाब बाद्धमात्रेऽतिव्याप्त ·अनुमानलक्षणम्। ५० नुमिनिवृत्तिवाहित्वस्यापि परामर्शजन्यतावच्छेदकत्वात् तादृशवह्नि- स्वादिकमादाय वयादावंतिण्यानेारणार्थमेव ज्ञानवृत्तिपदम् सम- वायममर्गेणैव जन्यतावच्छदकत्वस्य विवक्षया वह्नित्वादेर्वारण- मंभवाज्ज्ञानवृत्तित्वप्रवेशे गौरवमित्याशयादेव च सामानाधिकर- ण्येन वोत [कलान्तरमुक्तमिति युक्तमुत्पश्यामः । [केचित्त स्वा- वच्छिन्नविधेयतामबन्धेन वह्नित्वस्य संबन्धान्तरेण पर्वतत्वस्यापि अवच्छदकतया तदादाय वह्नयादावतिव्याप्तिवारणाय ज्ञानवृत्तिागति ज्ञानसमवेतार्थकम् लाघवादाह समानाधिकरण्येनेति जन्यतायाः ममवायेनावच्छेदिका या जातिरित्यर्थ इत्याहुः । ] यद्यपि पर्वतव. ह्विव्याप्योभय वैशिष्टयावगाहि] निश्चयोत्तरज्ञानत्वावच्छिन्न प्रत्येव लाघवात्तादृशवैशिष्ट्यावगाहिनिश्चयत्वेन हेतुत्वे पर्वतधर्मिकवह्नयनु- मितित्वादेः कायतावच्छेदकोट्यप्रविष्टत्वादनुमितिमात्र एवोक्तलम- णम्यामभवः । तथापितत्तदप्रामाण्यज्ञानानाम्कन्दिततादृशाभयशि- ध्यावगाहिनिश्चयन्वनैवानुमितिहेतुत्वं वाच्यमन्यथा भ्रमात्वन गृ- ह्यमाणादपि परामर्शादनुमितिप्रमङ्गात् न च परामर्शधर्मिकतत्तद- प्रामाण्यज्ञानाभावस्थ स्वातन्त्रोणवानुमितिहेतुत्वमिति नोक्तदोषः नथा मति गृहीताप्रामारायकस्यैव परामर्शस्योत्तरं परामर्शान्तरो- त्पादेऽऽनुमित्यनुत्पत्यापत्ते एव च [पर्वनवह्निव्याव्योभय वैशिष्ट्या- वगाहिनिश्चयोत्तरज्ञानत्वमात्रस्य ताहनिश्चयजन्यतावच्छेद- कत्वे गृहीताप्रामाण्यकात्] पर्वतवाहिन्याप्योभय वैशिष्ट्याव- गाहिनिश्चयादनन्तरं स्वसामग्रीवशाज्जायमानायां पर्वते द्रव्यत्वस्य चत्वरे वह्निमत्पर्वत एव वा द्रव्यत्वादेरनुमितौ पर्वते वह्नि- विधेयकान्वयबुद्धौ धूमेन पर्वते वढेरापत्तौ च व्यभिचारः स्या- दित्यवश्य पर्वतवह्निव्याप्योभयवैशिष्टयावगाहिनिश्चयोत्तरपर्वतधर्मि- कवविविधेयाकानुमितित्वावच्छिन्नं प्रत्येव तत्तदप्रामाण्यज्ञानानास्क- न्दिततादृशोभयवैशिष्ट्यावगाहिनिश्चयत्वेन हेतुत्वं वाच्यम् इत्यनु- मितित्वस्यापि कार्यतावच्छेदकेऽनुप्रवेशानामभवः दप्रामाण्यज्ञानानास्कन्नितपर्वतवाहिव्याप्याभय पैशिष्टयवाहिनिश्च- योत्तरज्ञानत्वावच्छिन्नं प्रत्येव तत्तदप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितताहशवै- शिष्टयावगाहिनिश्चयत्वन हेतुत्वं वाच्यमतो न व्याभिचारः पर्व- तधर्मिकवविविधेयकानुमितित्वापेक्षया गुरुत्वेन तत्तदप्रामाण्यज्ञाना- ·। जागदीश्याः अनुमितिग्रन्थे भावकूटस्य तादृशनिश्चयकार्यताववच्छेदककोटयप्रविष्टत्वात् अनयैव दिशानिमलक्ष गेप्यममको वारणीय इति परैरपरिशीलितः पन्या । ननु पूर्वोक्तयुक्त्या व्याप्यपक्षोभयवैशिष्ट्यावगाहिनिश्चय[त्वस्य दुर्य- चत्वात्तद्रूपत्वेनानुमितावपि न हेतुत्वम् अतः कल्पान्तरमाह व- विपाप्यवदिति । केचित्तु व्याप्य पक्षोभयवैशिष्टयनिरूपितपर्वतत्वा- वच्छिन्नविशेष्यताकज्ञानत्वावच्छिन्नेत्यर्थः एतेन व्ययवत्तानिश्चयत्व- घटकदलद्वयापेक्षया लाघवाद्वयाप्यधर्मिकपर्वतनिश्चयत्वेनैव पर्वतो वह्निमानित्यनुमिती हेतुत्वादसंभवोपीत्यपास्तम् निश्चयत्वे दलद्व- यस्याप्रवेशादिति ध्येयम् । व्याप्तिज्ञानत्वावच्छिन्नकारणत्वप्रवेशेऽनु- मितावसंभवोऽनुमिातमात्रे ज्ञानत्वेन वह्नयाद्यनुमिती च वयादिशा- नत्वेनैव हेतुत्वस्य स्वय वक्ष्यमाणत्वादतस्तत्परित्यागः । यद्यपि व. हयाद्यनुमिती वड्यादिव्याप्यवत्तानिश्चयत्वनैव [समानविपयता- वच्छेदकसामानाधिकरण्येन] समानविशेष्यतावच्छेदकत्वप्रत्या- सत्त्या हेतुत्वमुत्रितम् पर्वतत्वचत्वरत्वाद्यवच्छिन्नपक्षकनि- खिलानुमितिसाधारण्यात्तत्तदात्मव्यक्तीनामपि क्वचित्पक्षतया परषां विषयविधयेवास्माक स्वरूपतस्तत्पुरुषीयत्वस्यावच्छेदकको- टिप्रवेशेपि गौरवानवकाशात् न च पर्वतत्वाद्यवच्छेदेन साध्यव- स्वानुमितौ तदवच्छंदन वहिव्याप्यवत्तानिश्चयत्वेन हेतुत्वमावश्य- कमुक्तक्रमेण हेतुतायां तदनिर्वाहादिति वाच्यम् ताक्तापि पक्षता- बच्छेदक[सामानाधिकरण्येनानुमितौ समानविशेष्यतावच्छेदकत्वप्र- त्यामत्त्या परमर्शस्य हेतुतायां बाधकाभावात् साध्यतद्वयाप्यवत्ता नतिरिकवृत्तित्वविशिष्पक्षतावच्छेदकताघटकससर्गावच्छिन्नस्य वि. शेष्यतावच्छेदकत्वस्य प्रत्यासत्तित्वे पक्षतावच्छेदकधर्मावच्छदनानु- मितावप्युक्तक्रमेण हेतुनासंभवाच्च [वस्तुत. पक्षतावच्छेदकावच्छे. दनानुमितौ न तदवच्छेदेन हेतुमत्त्वनिश्चय कारणं किं तु तदवच्छेदेन बाधाद्यनिश्चय एवेति एतेन पर्वतत्वावच्छेदेन प्रमेयत्वादानुमिते प्रमेयत्वानतिरिक्तत्वावगाहने भ्रमत्वापत्तिरित्यपि प्रत्युक्तमेतावतापि वत्यादिसाध्यकानुमितौ समानविशेष्यतावच्छेदकत्वप्रत्यासत्त्या व- हृयादिपरामर्शस्य हेतुत्वे बाधकाप्राप्ते ] तथापि साध्यव्याप्यस्य धूमा- लोकादेरननुगमात्तादृशैकव्याप्यवत्तानिश्चयत्वेन हेतुत्वोक्तावन्याल- निकाया पर्वते धूमस्य चत्वरे चालोकस्य समूहालस्वनपरासी ·अनुमानलक्षणम्। वा बोध्यम् । व्याप्तिनानेऽवश्यं भासमानो यस्तादृशानुमित्य- विषयस्तदविषयत्वमात्रं वा ग्राह्यम् । यां काश्चिदनुमितिव्यक्ति- ज्जायमानायां माध्यस्यानुमितौ व्याभिचार स्यादतः पक्षीभूतस्य एवं. तादेरपि विशेष्यतावच्छेदककोटावनुप्रवेशः कृतः। यदि च तत्पु- रुषीयवहिव्याप्यधूमवत्तानिश्चयत्वेनैव हेतुत्वं तत्पुरुषीयवनयनुमि- नित्वेन च कायत्व तत्र तत्र कारणस्य विशेष्यतावच्छेदकत्वमेव सबन्धः कार्यभ्य तु तत्पुरुषनिष्ठज्ञानीयवह्निव्याप्यधूमवत्ताप्रका- रतानिरूपितविशेष्यतावच्छदकत्वविशिष्टमेव विशध्यतावच्छेदकत्वं संवन्ध. ताहशविशेष्यतावच्छेदकत्ववैशिष्ट्य तु स्वनिरूपकज्ञानोत्तर- झानीयत्वस्वसामानाधिकारण्योभयसबन्धेन ग्राह्यमित्युच्यते तदा समानविशेष्यतावच्छेदकत्वप्रत्यामत्त्यापि परामर्शानुमित्योः कार्यका- रणभावः संभवत्येव । परं तु विषयताया तु दिषयताया ज्ञानसमानकाल- तया विनश्यदवस्थ परामर्थेन जनिताया अनुमितेर्विशेष्यता- वच्छेदकीभूतपर्वतत्वादी तदानीं तादृशपरामर्शविशेष्यतावच्छे- दकत्वस्यासंभवादेवेदमुपेक्षितमस्माभिरिति ध्येयम् । व्याप्यविशि- वैशिष्टयबुद्धावतिव्याप्तेर्वारणाय व्याप्त्यविषयकेति । न च व्या- प्यविशिष्टवैशिष्ट्यावगाहितामात्रस्यैव जन्यतावच्छेदकतया पराम- जिन्यतावच्छेदकजातिविरहादव न तत्रातिप्रसङ्ग । तथापिविशिष्ट- स्मरणत्वस्य परामर्शजन्यतावच्छेदकतयातद्वति स्मरणेऽतिव्याप्तिवार- णार्य व्याप्त्यविषयकवनिवेशस्यावश्यकत्वात विद्याद्यापत्तावापत्ति- स्वजातिमादायातिव्याप्तिवारकं तदित्यपि कोचत् ॥ ननु यत्र [वहि]- व्याप्यविशिष्टवशिष्टयबुद्धौ धूमत्ववदित्वादिना बाष्पगुजादिकमेव भात तस्या मखण्डव्याप्त्यविषयकत्वात्तत्रातिव्याप्तिग्तो लाघवाचाह व्याप्तिभान इति । तादृशानुमित्यविषयीभूतघटादिव्यक्त्यविषयक- स्वस्य व्याप्तिविशिष्टवैशिष्टयबुद्धावपि सत्त्वाद्भासमानान्तम् व्याप्ति- भानेवश्यं भासमानं साध्यतावच्छेदकीभूत वद्वित्वादिकमिति त- दविषयकत्वं चानुमितावसंभवीत्यत उक्तं तादृशानुमित्यविषय इति । तथा च ताइशं यदभावत्वधूमत्वादिकं तदविषयकत्वमेव विशिष्य वक्तव्यमिति भावः ॥ ननु वहिव्याप्यालोकपरामर्शजन्यायां पर्वतो वनिमानित्यनुमितो व्यभिचाराद्वदिव्याप्यधूमवत्पर्वतनिश्च- ·जागदीश्या अनुमातग्रन्थे मादाय तव्यक्तिममवेतानुभवत्वान्यानुभवान्यासमक्तधर्मसमवा. यत्वेन नानुमितिहेतुत्वमित्युक्तलक्षणासंभवः न च पर्वतधर्मि- कवाद्व्याप्यधूमवत्तादिनिश्चयविशिष्टानुमिति प्रत्येव तादृशनिश्चय. खेन हेतुत्व वैशिष्टय चाव्यवहितोत्तरत्वसंबन्धेन तच्च नणद्व- यसाधारणम् तेन विनश्यदवस्थधूममरामर्शस्थलीयानुमितावपि तद- पेक्षति वाच्यम् अव्यवहितोत्तरत्वस्य संबन्धत्वे मानाभावात् ताह- शनिश्चयसामान्याव्यवहितोरत्वाप्रसिद्ध तत्तत्परामर्शीव्यवहितो- तरतत्तद्वयक्तीनामननुगतानामेव निवेश्यत्वेऽनुगत कार्यकारणभा- वासंभवाच्च नापि धूमलिङ्गकपर्वतधर्मिकवह्निविधेयकानुमिति प्रत्येव तादृशनिश्चयत्वेन हेतुत्वं धूमलिङ्गकत्वं तु धूमान्यमात्रलि- निका यावत्योऽनुमितयम्तत्तद्भदकूटवत्त्वमतो न व्यभिचार इति वाच्यम् तथा सति तावद्भदकूटनां विशेष्यविशेषणभावभेदादनन्त- कायकारणभावध्रौव्ये लाघवेन तत्तदनुमितिव्यक्तित्वावच्छिन्नं प्रति तत्तत्परामर्शव्यक्तित्वेन हेतुत्वस्यैवोचितत्वादित्यतः स्वयं लक्षणमाह यां कांचिदित्यादिना । न च वहिव्याप्यधूमवत्पर्वतनि- श्चयत्वेन कारणतायां संस्कारान्यताहशनिश्चयनाशकविशिष्टा. नुमितित्वमेव कार्यतावच्छेदकमित्युक्तलक्षणमेव सम्यगितिवाच्यम् । धूमपरामर्शगोचरकामिनीजिज्ञासानन्तरोत्पन्नताहशपरामर्शन स्व. विनाशदशायामुत्पाद्यानुमितेरसंग्रहापत्तेः। कामिनीजिज्ञामायाः प्रति- बन्धकत्वेनेष्टसाधनतादिज्ञानविरहेण च तादृशपरामर्शद्वितीयक्षणे संस्कारभिन्नस्य झानेच्छाकृत्यादेरुत्पत्त्यसंभवात् । एवं सिद्धया- स्मकधूमपरामर्शोत्तरमुत्पन्नेनापेक्षाबुद्धयात्मकालोकपरामर्शन जनि- तायां वह्नयनुमिनी व्यभिचारात् । ज्ञानादिनाशं प्रति लाघवेन स्वोत्तरोत्पन्नत्वेनैव जनकतया धूमपरामर्शोत्तरजातसंयोगादेरपि नन्नाशकतया तद्विशिष्टायामालोकादिलिङ्गकानुमितावपि व्यभिचा- राञ्च । अत एव धूमपरामर्शनाशकानुमितित्वावच्छिन्नं प्रत्येव वह्नि. ज्याप्यधूमवत्तानिश्चयत्वेन हेतुत्वं [न च विनश्यदवग्थधूमपरा- मर्शजन्यानुमित्यसंग्रहः नत्र विशिष्यैव तत्तत्परामर्शानुमिनिव्य- क्तीनां कार्यकारणभावस्वीकरात्तदतिरिक्तस्थल एवोक्तानुगतरू- पेण हेतुत्वसंभवात् न च विनश्यदवस्थपरामर्शजन्यानुमितिदशा- ·अनुमानलक्षणम्। यामपि परामर्शनाशकानुमित्यापत्तिः सामग्रीसत्त्वादिति वाच्यं कार्यमहवृत्तित्वेनैव धूमपरामर्शनाशकानुमिती तादृशपरामर्शत्वेन हेतुत्वस्योक्तत्वादित्यपि निरस्तम् । धूमपरामशव्यधिकरणानुमितिव्य- तीनामपि स्वोत्तरोत्पन्नत्वेन तादृशपरामर्शनाशकतया तत्रैव व्याभि- चारादिति । नव्यास्तु वहिव्याप्यधूमवत्पर्वतनिश्चयविशिष्टानु- मितिं प्रत्यव तादृशनिश्चयत्वेन हेतुत्वम् वैशिष्टयं च तत्र स्वसा- मानाधिकरण्यस्ववृत्तिप्रागभावप्रतियोगित्वाभयसंबन्धेन ग्राह्यम् वृ- त्तिरपि कालिकी निवश्यति नोक्तलक्षण स्यासंभव. न च विनश्यद- स्थपरामर्शजन्यानुमित्यसंग्रहः तत्तदमिती परामर्शव्यक्तीनां विशिष्यैव हेतुत्वान्तरस्य वक्तव्यत्वात् वस्तुनो वह्निव्योप्यधूमवत्- पर्वतनिश्चयविशिष्टकृतिमदनामति प्रत्येव तादृशनिश्चयत्वेन हतुत्वं वाच्यम् तेन विनश्यदवस्थपरामर्शस्थलीयानुमित संग्रहः अत्र च निश्चयस्य वैशिष्टयं पूर्ववत् स्वसामानाधिकरण्यस्ववृत्तिप्रागभाव- प्रतियोगित्वोभयसंबन्धन निवेश्यम् तादृशतिमत्त्वं तु सामानाधि- करण्यसंबन्धेन वाच्यमतो न कोपिदोष. सर्वत्र जीवनयोनियत्नमादा- यैव कार्यतावच्छदकसंपत्तं. न च यत्र धूमपरामर्शोत्तरं तद्धर्मिका- प्रमाण्यग्रहात्मकालोकपरामर्शस्योत्पाददशायां बाधादिनिश्चयस्य ध्वंसः तदुत्तरवयनुमितेरपि निरुक्तकृतिमदनुमितित्वात्तदव्यवहि- तप्राक्काल चाप्रामाण्यज्ञानाभावविशिष्टधूमपरामर्शस्यासत्त्वाद्याभ- चार इति वाच्यम् अप्रामाण्यज्ञानव्यक्तीनामपि विशेषत एवोचे- जकतया तत्रत्यतद्यक्रनुत्तजकत्वेपि क्षत्यभावादेवं च परामर्शध- मिकाप्रामाण्यज्ञानाभावकूटस्य स्वातन्त्र्येणानुमितिप्रयोजकत्वमवे वह्विव्याप्यधूमवत्ताानश्चयविशिष्टकृतिमत्त्वावच्छिन्नं प्रत्येव तादृशनि- श्चयत्वेन हेतुत्वादनुमितित्वस्य जन्यतानवच्छेदकत्वात् जातिर्थाटतत- योक्तलक्षणस्यासम्भवः स्यादतः स्वय लक्षणमाह यां कांचिदित्यादि- नति प्राहुः । यत्तु वहिव्याप्यधूमवत्पर्वतनिश्चयत्वपदन मानसत्वव्या- प्यपरामर्थत्वजातिरूपलक्षितेति तदाच्छन्नकारणतामन्तर्भाव्यैवोक्तल- क्षणसंभव. प्रागननुभूतसाध्यादिपरामर्शादनुमित्युत्पत्त्या च परामर्श- त्वजोतर्न स्मृतित्वव्याप्यत्वशङ्कापीति मतम् तत्तुच्छम् । निश्चयत्वा- न्तेन परामर्शत्वजात्युपलक्षण व्याप्त्यविषय कवृत्तीत्यस्य ज्ञानवृत्तिरि- (१) स्थलीया' (२) व्याप्यवत्तथा वाशनिरचय' (३) खमते' ·जागदीश्याः अनुमितिग्रन्थे त्यादेश्च व्यर्थतापत्तेः।न वा परामर्शत्वस्य जातित्वे प्रेमाणमस्ति ।तुल्य- न्यायतयोपायेच्छाप्रवृत्त्यादिजनकतावच्छेदकत्वेन सिद्धयेष्टसाधनता. ज्ञानत्वादिजात्या सांकार्यात् । किं चानुमितित्वावच्छिन्नं प्रति ज्ञान- त्वेनैव हेतुत्वसंभवात्तादृशजाती मानाभाव । घटादावरण्यस्थंदण्डा- देरिवानुमिती ज्ञानमात्रम्य स्वरूपयोग्यत्वेपि क्षतिविरहात् । किं चानु- मितिसामान्य प्रति परामर्शत्वजात्या हेतुत्वस्वीकारेपि वह्नयनुमि- तित्वाद्यवच्छिन्नं प्रत्यनुगतनियामकालाभ. । वह्निविषयकपरामर्शत्वेन तत्र हेतुत्वे वह्निविषयकाद्धटादिसाध्यकपरामर्शादपि वह्नयनुमिति- प्रसङ्गात् । न च पर्वतधर्मिकवह्नयनुमितित्वस्य कार्यतानवच्छेदक- त्वात्तदवच्छिन्नस्योत्पत्तावापादकाभावः। तादृशानुमितित्वस्यापि प- रामर्शमिकाप्रामाण्यज्ञानाभावस्य पक्षताविशेषस्य वा कार्यता- वच्छेदकत्वेन तदवच्छिन्नस्यापत्तिमभवात् । इदं त्ववधातव्यम् पर्व- तधर्मिकवह्नयनुमितित्यावैच्छिन्नं प्रति जनकतावछंदकतया धूमा- लोकादिनानाहेतुकवह्नि[व्याप्य]परामर्शसाधारणी भ्रमत्वज्ञानास्कान्द तव्याप्यवत्तांनिश्चयावृत्तिमानसत्वव्याप्या परामर्शत्वजातिः [कदा चित्) कल्पयितुं शक्यत एव यदि चाक्षुषादिपरामर्थात् क्षणविलम्बेनै- वानुमितिद्रव्यत्ववयोः साध्ययोः समूहालम्बनपरामर्शाद्वा द्रव्यत्व- बड्मयो नुमिति. किं तु प्रत्येकस्यैव परामर्शादन्यथा तदुभयजनकता- वच्छदकजात्योस्तत्रैव सकरापत्ते. [एतेन धूमादिलिङ्गकत्वमेव धूमा- दिपरामर्शजन्यतावच्छेदकं तञ्चानुमितित्वव्याप्यवैजात्यमित्यपिमतं व्याख्यातम्] इति दिक् । केचित्तु वाहिन्याप्यधूमवत्पर्वतनिश्चय- स्वेनेव हेतुत्व जन्यता तु तादृशधूमविशिष्टपर्वतधार्मिकवद्यनुमिति- त्वेनैव न च धूमवत्पर्वतधर्मिकवद्यनुमितित्वेनैव लाघवादस्तु जन्य- तेति वाच्यम् नानाविधव्याप्तरनुमित्युपयोगितया जनकज्ञानवि- षयीभूतव्याप्तीनां विशिष्यानुमितो कार्यतावच्छेदकत्वादेकविधव्या- झरेवानुमितिप्रयोजकत्वे तु धूमवत्पर्वतत्वावच्छिन्नधर्मिकवन्नुमि. तित्वेनैव जन्यत्वं वक्तव्यम् लिङ्गोपधानस्याचार्यसंमतत्वेन तस्यैव परामर्शजन्यतावच्छेदकत्वौचित्यात् तथा च पूर्वोक्तलक्षणमेव सम्यक् न चानुमितिमात्रस्य पक्षे हेत्ववगाहित्वे यत्र [बाधकाली- न]परामर्शोत्तरं पक्षे हेत्वभावस्य दोषज लौकिकं वा प्रत्यक्षं तत्रा- नुमिति स्यादिति वाच्यम् इष्टत्वात् न चैवं सति तदानीं तन्मते ·मनुमानलक्षणम। प्रत्यक्षानुपादन माक्षात्कारादिकं प्रत्यनुमितिमामप्रया बिरोधि- तायां सिद्धचमावस्येव पक्षधर्मिकहेत्वभावनिश्चयाभावस्यापि प्रवेशे गौरवं स्यादिति वाच्यम् मणिकन्मतेपि यत्र सिद्धयंशे भ्रमत्वज्ञानात्म- कस्यैव परामर्शस्योत्तरं पक्षे हेत्वभावस्य निश्चयस्तदुत्तरमनुमिते- रुत्पत्त्यर्थ सिद्धरनुमितिविरोधितायां तत्तदप्रामाण्यवानाभावस्य प्रवेशे गौरवस्य तुल्यत्वादस्माकं मते हेत्वभावनिर्णयेन प्रतिबन्धा- तत्रानुमितेरनुत्पत्त्या सिद्धेविरोधितायां [घटादेर्विरोधितायां तत्त- दप्रामाण्यज्ञानाभावस्याप्रविष्टत्वात् यत्तु लिङ्गोपधानमते [पक्षेऽनु- मितिमात्रस्यैव विशिष्टवैशिष्टयबुद्धित्वेन तन्निष्ठ साध्यन्याप्यवत्ताप- रामर्थजन्यत्वं वहिव्याप्यधूमवत्पर्वतत्वावच्छिन्नविषयताकत्वेनैवाव- च्छिद्यते ताशप्रत्यक्षादिसाधारण्येन क्लप्तत्वान्न तु वहिन्याप्यधूम- वत्पर्वतधर्मिकवन्ह्यनुमितित्वेन कार्यकारणभावान्तरकल्पने गौरवा. दिति कुतः परामर्शजन्यतावच्छेदकीभूनमनुमितित्वमादाय प्रागुक्तल- क्षणसम्भवः न च तत्तत्साध्यकानुमितित्वस्य परामर्शजन्यतानवच्छे- दकत्वे वह्निव्याप्यविशिष्टपर्वते वढेरनुमितिदशायां घटादेरपि ताह. शपर्वतेनुमित्यापत्तिः पर्वतविशेष्यक[घटविधेयकानुमितित्वस्यापि घटसाध्यकपक्षताजन्यतावच्छेदकतया तदवच्छिन्नस्यापादनसंभवा- दिति वाच्यम् लिङ्गोपधानपने पर्वतधर्मिकघटानुमितिमात्रस्यैव घट. व्याप्यवत्पर्वतत्वावच्छिन्नविषयताकत्वनियमेन तदवच्छिन्नं प्रति हेतो. घंटव्याप्यवत्तया पर्वतनिश्चयस्य विरहादेव तदानी] घटविधेयकानु- मित्यसंभवात् व्यापकधर्मावच्छिन्नसामग्रीसहिताया एव विशेषध- विच्छिन्नसामग्रयाः कार्यजनकत्वादिति तत्तुच्छम् पक्षनावच्छेद- कसामानाधिकरण्येन व्याप्यवत्तापरमर्शात्तदवच्छेदेन साध्यानुमि- त्यनुत्पत्या तदवच्छेदेन साध्यानुमितित्वावच्छिन्नं प्रत्यवश्यं तदव- च्छेदेन साध्यव्याप्यवत्तापरामर्शत्वेन हेतुत्वादनुमितित्वस्याप्यवश्यं परामर्शजन्यतावच्छेदकेऽनुप्रवेशात्पर्वतत्वाद्यवच्छेद्यत्वविशिष्टसंयोग- संबन्धेन वहिव्याप्यधूमवत्पर्वतधर्मिकवहानुमितिं प्रति पर्वतत्वाद्यव. च्छेदेन वट्विव्याप्यघूमवत्ता[परामर्थ]निश्चयत्वेम हेतुतायाःसुवचत्वा- दित्याहुः तश्चिन्त्यम् । नयक्तीत्यादि।अनुमितिसमवेतत्वोक्तावनुमिति. त्वप्रवेशे [गौरवमतस्तदप्रवेशे लाघवं सूचयितुं [प्रथम व्यक्तिपदम । जातीतरस्यापि स्वरूपतः प्रकारतायाः क्वचिदिष्टतया व्यक्तिगतधर्मा- न्तरस्याभानपि क्षत्यभागत् । यत्तु अनुमितिसमवेतत्वोकावनुमिाते- ·जागदीश्याः अनुमितिग्रन्थे यित्वमिति वा वक्तव्यम् । अनुभवत्वजासनङ्गीकारे तु तद्यक्ति- स्वप्रवेशे लघुनस्तस्यैव लक्षणत्वसंभवे शेषवैयर्थ्यांपत्तेरतस्तद्यक्तित्वेन प्रवेशः कृत इति तन्न । स्वरूपतोनुमितित्वस्य प्रवेशेपि हेतुतावच्छेदक- रूपेणाप्रविष्टतया लक्षणत्वासंभवात्।प्रत्यक्षत्वमादायातिव्याप्तेारणा- थ[माद्यं समवेतान्तम् । प्रत्यक्षत्वस्याप्यनुमिती कालिकादिसंबन्धेन सत्त्वात्स्लमवेतेति । अनुभवत्वमादाय प्रत्यक्षाद्यतिव्याप्तेर्वारणार्थमनु- भवत्वान्यति । यद्यप्यनुभवत्वप्रतियोगिकभेदस्यानुभवत्वोपि सत्त्वा- दुक्तदोषतावस्थ्यम अनुभवत्वत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदस्योक्ती च तद्धटकीभूतं यत्सकलानुभववृत्तित्वं तदवच्छिन्नभेदस्यैव सम्यक्त ज्ञानत्वादिवारकस्यानुभवान्यासमवेतत्वस्य वैयर्थ्यम् । तथाप्यनुभू- तिरित्याकारकयत्किचिद्बुद्धिप्रकारत्वावच्छिन्नभेदस्यैवानुभवत्वान्य- पदेनोक्तत्वाददोषः । सकलानुभववृत्तित्वस्य तत्राप्रविष्टत्वात् । बाधनिर्णयादिप्रतिबध्यतावच्छेदकतया परोक्षत्वजातेः प्रामाणिकत्वे सकलानुभववृत्तिभिन्नां ताइशजातिमादाय शाब्दबोधादावतिव्या- तिवारणार्थमैनुभवान्यासमवेतपदस्यावश्यकत्वाञ्चेति ध्येयम् ।[ज्ञान- त्वादिवारणार्थमनुभवन्यासमवेतेति । अनुमितित्वस्यापि कालिका. दिसंबन्धेनानुभवादन्यत्र वृत्तेः समवेतत्वप्रवेश । तादृशधर्मात्मक- स्यानुमितित्वस्य कालिकादिमबन्धेनेतरभेदव्यभिचारित्वात्समवा- येन तस्य हेतुत्वलाभार्थ समवायित्वमुक्तम् ॥ ननु स्वर्गाद्यनुमितौ स्वर्गमनुभवामीत्यनुव्यवसायविरहात्साक्षात्कारत्वमेवानुभवत्वं तथा चानुभवत्वान्येत्यस्य वैयर्थ्यमेव तद्वयक्तिसमवेतदलेनैव प्रत्यक्षत्व- वारणात् नत्परित्यागेप्यनुमितित्वमप्यनुभवान्यसमवेतमित्यसंभवः तत्र अनुभवपदस्य स्मृत्यन्यज्ञानपरत्वे च स्मरणान्यज्ञानभिन्नास- मवेतत्वं फलितार्थमपेक्ष्य स्मरणासमवेतत्वमेव लघुतरं निवेशयितु- मुचितमित्याशयेनाह अनुभवत्वेत्यादि । नव्यास्तु यां कांचिदनुमिति- व्यक्तिमित्यस्यानुमिति स्मृतिभिन्ना इत्याकारकानुमितिव्यक्तिमित्यर्थः तद्यक्तिसमवेतेत्यस्य च तस्यास्ताहशानुमितिव्यक्तेर्या व्यक्तिर्विषयः तासंबन्धेन आश्रयस्तत्समवेतेत्यर्थः तथा चानुभवत्वमादाय प्रत्य- (१) 'मनुभवान्यासमवेतति काचन्' ।

·अनुमानलक्षणम्। समवेतस्मरणाममवेतधर्मममवायित्वं वक्तव्यम् । व्याप्तिज्ञानत्वाव- च्छिन्नकारणतामतियोगिककार्यतावच्छेदकावच्छिन्ना या विशि- टपरामर्शत्वावच्छिन्नकारणतापनियोगिककार्यता तत्समानाधि- करणानुभवत्वव्याप्यजातिमत्त्वं तत्त्वमिसपि केचित् । परे तु । क्षादावतिव्याप्तिवारणायानुभवत्वान्यतिसकलानुभववृत्तिभिन्नमात्रा- र्थकम् तादृशानुमितिविषयनिष्ठस्य स्मृतित्वस्य वारणार्थमनुभवा- न्यासमवेतेति अथानुभवत्व न जाति किं तु स्मृत्यन्यज्ञानत्वं तथा च तदन्यत्वस्य निवेशो व्यर्थ. एवं स्मृत्यन्यज्ञानभिन्नासमवेतत्वस्वरूपम- नुभवान्यासमवेतत्वमपेक्ष्य स्मरणासमवेतत्वं लघुनरं तावनैव स्मृति- त्वस्य वारणसंभवादत आह अनुभवत्वेतीति प्राहु । ज्ञानत्वादिवा- रणाय स्मरणासमवेतेति । यद्यपि प्रत्यक्षासमवेतेत्युक्तवपि तद्वारण- संभवः । तथापि प्रत्यक्षासमवेतत्वघटिनिरुक्तेग्नुभवत्वजात्यङ्गी कारेऽनङ्गीकारे चोभयथैव सम्यक[मेतस्य तु तदनङ्गीकारे एव स म्यक्त]मिति विशेषः ॥ [चक्रवर्तिलक्षणमाह] व्याप्तीत्यादि । व्याप्य- विशिष्टवैशिष्टयबुद्धिवारणार्थमवच्छिन्नान्तं कार्यताविशेषणम् । व्याप्ति- विशिष्टबुद्धिवारणाय परामर्शत्वावच्छिन्नेत्यादि । यद्यपि धूमलिङ्गक- वद्यामतित्वमेव धूमघटितव्याप्तिज्ञानस्य जन्यतावच्छेदकं तदव- च्छिन्नं प्रति च न वहिव्याप्यधूमवत्पर्वतनिश्चयत्वेन हेतुत्वं धूम- लिङ्गिकायां महानसं वह्निमदित्याद्यनुमिनो व्यभिचारात किंतु पर्वत- पक्षकतादृशानुमितित्वावच्छिन्नं प्रत्येव तथात्देन हेतुत्वं तथा चैका- वच्छेदेन व्याप्तिज्ञानपरामर्शोभयजन्यत्वाभावादनुमितावसंभवः । तथापि धूमघटितव्याप्तिज्ञानस्य स्वजन्यपरामर्शद्वारानुमितिकारण- तायां धूमलिङ्गकपर्वतपक्षकवणयनुमितित्वस्यैव कार्यतावच्छेदक- त्वादेकावच्छेदेनोभयजन्यत्वसंभव । अन्यथा धूमगतव्याप्त्यवगा- हिना वट्विव्याप्यालोकपरामर्शेन जनितायां पर्वतो वह्निमानित्यनु- मितो व्यभिचारेण स्वजन्यपरामर्शद्वारा धूमीयव्याप्तिज्ञानस्यानु- मितिकारणत्वानुपपत्तेरित्याशयः । जन्यतावच्छेदकावच्छिन्नान्तभा- गस्य ताहशव्याप्तिज्ञानजन्यतावच्छेदकधर्मघटितरूपावच्छिन्नार्थक- त्वाददोष इत्यप्याहुः । अत्र पूर्वोक्तयुक्त्यानुमिती परामर्शत्वेन ·जागदीश्वाः अनुमितिग्रन्थे पक्षमतेखत्र पक्षता विशेषणम् तथाच पक्षतासहकृततादृश- परामर्शजन्यत्वमर्थ. यथोक्ताया विशेष्याघभावरूपाया वा पक्षतायाः प्रसक्षवारणाय परामर्शस्योपादानम् तत्त्वेन जनक- त्वमेकावच्छेदेन तदुभयजन्यत्वञ्च विवक्षितम् तेन बाधादि- हेतुत्वासंभवो न वा व्याप्तिज्ञानत्वेन तथात्वमनुमितिसामान्ये ज्ञानत्वेन हेतुत्वस्याने व्यवस्थाप्यत्वादित्यस्वरसः केचिदित्यनेन सुचितः ॥ मिश्रमतमाह परे त्विति । पक्षताजन्यत्वस्य शब्दाल्ला- भार्थमाह विशेषणमिति । ज्ञानरूपविशेष्यान्वयि यजन्यत्वं तेनान्वि- तमित्यर्थः । पक्षधर्मताज्ञानेत्यत्र पक्षतावद्वृत्तित्वघटकतया सह- कृतत्वसंबन्धेन साक्षादेव वा पक्षत्वं ज्ञाने विशेषणमिति भावः । यथोक्ताया इति । विशिष्टाभावरूपायाः पक्षताया. प्रत्यक्षस्य वारणा- येत्यर्थः । ननु विशिष्टाभावरूपायाः पक्षतायाः कालाधतीन्द्रियघटित. स्वान्न स्वगोचरप्रत्यक्षहेतुत्वमत आह विशेष्येति । विशेष्यं सिद्धि- स्तथा च यत्पक्षसाध्यस्थले सिद्धिदशायां कदाप्यनुमितिन जाता तत्र सिद्धयभावमात्रं पक्षता सा च योग्यत्वात्प्रत्यक्षहेतुरेवेति तत्रैवातिव्याप्तिरिति भावः । ननु पक्षविशेष्यकसाध्यप्रकारकनि- गयत्वमेव मिद्धित्वं तदवच्छिन्नाभावश्च न योग्यो निश्चयत्व- स्यातीन्द्रियश्वरज्ञानादिघटितत्वात्तादृशनिश्चये चाप्रमाण्यज्ञानाद्यना- स्कन्दितत्वप्रवेशे सुतरामयोग्यत्वमत आह प्रादीति । विशेषणा- भावरूपाया वेति तदर्थः । तथा च यत्र स्थलविशेषे सिद्धिकाली- नपरामर्शसमानकालीनैकविधानुमित्सयैवानुमितिर्जनिता तत्र विशेष. णाभावरूपा ताहशानुमित्सैव पक्षतेति तत्प्रत्यक्षेतिव्याप्तिवारणार्थ परामर्शोपादानमिति भावः । तत्त्वेनोति । परामर्थत्वेनेत्यर्थः । तत्त्वेन जनकतया' फलमाह तेनेति । बाधादीत्यादिना सत्प्रति- पक्षसंग्रहः । तथा च तदानीमनुमितिसामग्यभावान्न तत्संभा- वनापीति । प्रतियोगीति । पक्षतायाः प्रातयोगिनी या सिद्धिस्तद्धि- षय नेत्यर्थः। तथा च[सिद्धयभावलौकिकप्रत्यक्षत्वरूपैकधर्मावच्छिन्नं प्रत्येव विषयविधया सिद्धयभावस्य सिद्धित्वरूपप्रतियोगिताव- च्छेदकप्रकारकप्रतियोगिज्ञान[त्वेन च परामर्शस्य हेतु] त्वमिति भावः।

·काखीनेन दैवाद प्रतियोगिविषयकेण परामर्शेन जन्ये पक्ष- तायाः प्रसक्षे तदुभयसमूहालम्बने वा नातिपमङ्गः तद्वत्यनु- भवत्वव्याप्यजातिमचविवक्षया च नान्यासिरिसाहुः।तचिन्सम।। एकावच्छेदेनेत्यस्य फलमाह तदुभयेति । पक्षतापरामर्शोभयेत्यर्थः । न च परामर्शप्रत्यक्षे विषयत्वादिनैव तस्य हेतुत्वम् न तु परा- मर्शत्वेनेति प्रागुक्तम् तथा च तत्त्वेन जनकत्वविवक्षयैव समूहाल- म्बनव्युदास संभवतीति वाच्यम्। वहिव्याप्यधूमवत्पर्वतं जानामी- त्याकारकस्य परामर्शानुव्यवसायस्य ज्ञानधर्मिकव्याप्यविशिष्टवैशि- ष्टयबुद्धितया तत्र पर्वतधर्मिकव्याप्यप्रकारकनिश्चयत्वेन हेतुत्वस्या- वश्यकत्वात् । यद्यपि पचताजन्यतावच्छेदकं तत्पक्षकतत्साध्यकानु- मितित्वम् तश्चन परामर्शजन्यतावच्छेदकं तल्लिङ्गकत्वस्याप्यधिकस्य तत्र प्रवेशादित्येकावच्छेदेन तदुभयजन्यत्वमनुमितावप्यसिद्धं तथापि पक्षताजन्यतावच्छेदकघटितधर्मावच्छिन्नं परामर्शजन्यत्वं विवक्षितम् पक्षताया अपि लिङ्गविशेषनियन्त्रितत्वमग्रे वाच्यमतो वा नोक्तदोषः। वस्तुतो विषयतासंबन्धेनैव तदुभयजन्यतयोरवच्छेदकस्यैक्यं वा- च्यम तथा च विषयविधया परामर्शजन्यतावच्छेदकस्य वहिमत्पर्व- तस्य पक्षताजन्यतायामपि विषयतयावच्छेदकत्वानोक्तदोषः । एतेन पक्षताजन्यत्वेत्यत्राभावजन्यत्वमेव लाघवात्प्रवेशयितुमुचितं विशिष्टवैशिष्टयबोधस्य ग्राह्याभावनिश्चयाभावजन्यत्वेपि धर्मिताव- च्छेदकनियन्त्रितस्य तजन्यतावच्छेदकत्वस्य विशेषणतावच्छेदकप्र- कारकनिश्चयजन्यतानवच्छंदकत्वादेकावच्छेदेनाभावपरामशोभयज- न्यत्वाभावादेव तत्रातिव्याप्त्यसंभवादिति परास्तम् । विषयविधया बाधनिश्चयाभावजन्यतावच्छेदकस्यैव विषयतया विशेषणतावच्छे- दकप्रकारकनिश्चयजन्यतावच्छेकतया तत्रैवातिप्रसङ्गापत्तेरिति दिक। नाव्यातिरिति । अन्यथैकसाध्यादिकमन्तर्भाव्य परामर्शद्युपादानेऽ- न्यसाध्यकानुमितावव्याप्ति. स्यादेवेति भावः । तच्चिन्त्यमिति । पू. वाक्तयुक्त्या परामर्शत्वेनानुमितिहेतुत्वमेव नास्ति पक्षतायाश्च हेतु- स्वमने स्वयं निराकर्तव्यमित्यादिकमत्र चिन्ताबीजम् ॥

·जागहीश्याः अनुमितिग्रन्थे तत्करणमिति । न च व्याप्यादिज्ञानजन्यज्ञानकरण- त्वेनेतरभेदसाधने व्याप्तिज्ञानत्वं तादात्म्यसम्बन्धेन व्याप्तिज्ञान- मेव वा गमकं व्याप्तेरननुनमेऽपि अधिकस्य भागासिद्धवारण- मात्रमयोजनत्वादिति वाच्यम् । फलोपहितस्य लक्ष्यतया व्याप्ति- ज्ञानत्वादेरतिप्रसक्तत्वात् । करणत्वनिष्ठव्याप्तेस्तादृशज्ञानत्वत्वाद्य नवच्छेद्यत्वात्।व्यतिरेकव्याप्तर्गमकतयावैयर्थ्यशङ्कानवकाशाचेति॥ न चेति । वाच्यमित्यग्रिमेणान्वयः । व्याप्तिज्ञानत्वमिति । व्या- प्तिप्रकारकज्ञानत्यमित्यर्थः ।न च परामर्शजन्यज्ञानकरणत्वरूपेऽनुमा- नलक्षणे व्याप्तिज्ञानत्वत्वेन तस्याप्रवेशान्न वैयर्थ्यमिति वाच्यम् । व्या- प्तिप्रकारकनिश्चयत्वावच्छिन्नकारणतांघटितनिरुक्तेस्तद्धन्तिमूर्तिक- त्वात् । व्यापकताविशेषात्मनः कारणत्वस्य ताहशनिश्चयत्वत्वेन नि. श्चयत्वग्रहं विना दुर्घहत्वादिति भावः । तादृशनिश्चयवदन्यावृत्तित- कत्वरूपव्याप्तः कारणताघटकत्वे त्वाह व्याप्तिज्ञानमेवेति । व्याप्ति- प्रकारकज्ञानमेवेत्यर्थः । ननु साध्यादिभेदेन व्याप्तेविभिन्नतया व्या. प्तिज्ञानत्वादिकमनुमानमात्रस्य पक्षत्वे भागासिद्धमतो व्याप्तिविशि- ष्टज्ञानजन्यवृत्त्यनुभवत्वव्याप्यजातिमत्करणत्वं हेतुः कर्तव्यमत आह व्याप्तरिति । अधिकस्य ताहशजातिमत्करणत्वस्य । भागासिद्धी- ति । तथा च व्यभिचारावारकत्वाद्वैयर्थ्यमिति भावः ॥ फलेति । अ- नुमितिरूपं यत्फलं तदुपधायकस्यैव लक्ष्यतया स्वेतरभिन्नत्वेन ज्ञा- प्यतया व्याप्तिज्ञानत्वस्यानुमित्यनुपधायकवृत्तित्वेन व्यभिचारित्वा. न हेतुत्वमतस्तादृशजातिमत्फलोपहितकरणत्वमेव हेतूकृतमिति भावः ॥ स्वरूपयोग्यस्य लक्ष्यत्वेपि न क्षतिरित्याशयेनाह करणत्वति। तथा च धर्मिभेदान वैयर्थ्यमिति भाव ॥ ननु [मनुमिति]करणत्वं करणतावच्छेदको धर्मः स च प्रकृते व्याप्तिज्ञानत्वमेवेति न धर्मिभे- दसंभव इत्यत आह व्यतिरेकेति । व्यतिरेकिस्थले साध्याभावस्यैव हेत्वभावव्याप्यताग्रहान वैयर्थ्यशङ्केति भावः ।

·अथ अनुमानस्वरूपम्। तच्च लिङ्गपरामर्शो न तु परामृश्यमाणं लिङ्गमिति वक्ष्यते ॥ मथ मनुमानस्वरूपम् । लिङ्गस्य निसत्वेप्यनुमितिकरणस्य स्वरूपतः प्रसक्षोपजी- वकत्वं व्यवस्थापयन्नाह नच्चेति । अनुमिते नाकरणकज्ञानत्वेन प्रत्यक्षमितिमध्यनिवेशे तकरणस्यापि प्रत्यक्षप्रमाणान्तर्भाव: स्यादिति तन्निरस्यति तच्चेसपि कश्चित् ॥ - अथ अनुमानस्वरूपम् । तश्चेत्यादि मूलस्य लक्षणपरीक्षयोरनुपयोगाइन्यथा तदुत्थापयति लिङ्गस्येति । अनित्यलिङ्गानामदृष्टादिद्वारा कदाचिदिन्द्रियोपजीवक- त्वसंभवान्नित्यत्वेपीति पर्यन्तमनुसृतम् । अनुमितिकरणस्य तत्सा- मान्यस्य । ज्ञानेति ॥ हानाकरणकज्ञानवृत्त्यनुभवत्वव्याप्यजातिमत्त्व- मर्थः । तेन विशिष्टवैशिष्टयदिप्रत्यक्षे नाव्याप्तिः । साक्षात्कारत्वादि- स्वरूपलक्षणान्तरस्य ज्ञानहेतुकस्यैवातिरिक्तानुमानस्य च मभवा- नेद युक्तमित्यस्वरसेन कश्चिदित्युक्तम् । ननु तादृशजातिमत्करण- त्वहेतुनेतरभदसाधने जातिमदन्तभागो व्यर्थःचक्षुरादेरप्यनुमानतया करणत्वमात्रस्यैव हेतुत्वभवादित्यतस्तश्चेत्यादिमूलमिति नव्याः । केचित्तु लिङ्गस्य करणत्वे जगत एवानुमानतया तदितराप्रसिद्ध्या कथमुक्तलक्षणस्येतरभेदानुमापकत्वमतस्तच्चत्यादीति प्राहुः तच्चिन्त्यम् । कार्यमा प्रत्यकारणपारिमाण्डल्यादावेवानुमितिका- रणेतरत्वस्य प्रसिद्धिसौल यादोचार्यमतेपि तद्धतुकानुमितौ परा- मर्शस्यैव कारणत्वादिति दिक् ॥ (१)ज्ञानकरणकावृस्व' (२) इदमनवधानमूलकम् ।

·७२ जागदीश्याः अनुमितिप्रन्ये अथ अनुमानप्रामाण्यम् । अथानुमानं न प्रमाणं योग्योपाधीनां यो- ग्यानुपलब्ध्याभावनिश्चये ऽप्ययोग्योपाधिशङ्कया व्यभिचारसंशयात् शतशः सहचरितयोरपि व्य- भिचारोपलब्धेश्च लोके धूमादिदर्शनानन्तरं व- यादिव्यवहारश्च सम्भावनामात्रात् संवादेन च अथ अनुमानप्रमाण्यम्। अनुमानप्रामाण्यं परोक्षितुं चार्वाकमतमुत्थापयति अथेति। अनुमानमनुमानत्वेनाभिमत धूमादिज्ञानम् असत्रख्यात्युपनीत- मनुमानमेव वा । सवादेन संवादाभिमानेन । सम्भावितस्यासतोऽनु- गताकारस्य परमार्थसत्स्वलक्षणमात्रमाक्षिणाध्यक्षेणानुल्लेखात अध्यक्षमूलकविकल्पोल्लिखितत्वाद्वा संवादः। अनुमानाप्रमाण्येच अथ अनुमानप्रमाण्यम् । बौद्धस्यानुमानत्वाप्रसिद्ध्या ताप्येण पक्षत्वासंभवाद्याचष्ठे अनुमानत्वेनति । अनुमानत्वाप्रसिद्ध्या तदभिमतत्वमपि तथे- त्यतो विशिष्याह धूमेति । अनुमानशब्दस्य लाक्षणिकत्वापत्तेः कल्पान्तरमाह असदिति । पारमार्थिके धूमादिज्ञानेऽसतोनुमा- नत्वस्य मंबन्धायोगातू अनुमितिकारणत्वविशिष्टस्यालीकान्त- रवदेवासत्त्वमिति भावः ॥ निर्विकल्पकसमानविषयकत्वरूपसं. वादस्य सभावनायामसंभवादाह सवादाभिमानेनेति ॥ संवादासंभ- वे बीजमाह संभावितस्येति । असत इत्यत्रैव हेतुरनुगताकारस्येति। वहित्वाद्यनुगतधर्मवत इत्यर्थः । अध्यक्षणानुगताकारस्यानुल्लेखे (१) 'मानाप्रमियम' ·अनुमानप्रमाण्यम्। ७३ प्रामाण्याभिमानादिति नाप्रत्यक्ष प्रामाणमिति। न । अप्रमाणसाधम्र्येणाप्रामाण्यसाधने दृष्टसा- धर्म्यस्यानुमानत्वात् । एतद्वाक्यस्य सन्दिग्धवि- पर्यस्तान्यतरं प्रत्यर्थवत्त्वात्। तयोश्च परकीययो- तन्मूलकममयनिर्णयायधीनप्रवृत्तिकयोः शब्दोपमानयोः मुत- रामप्रमाण्यानाप्रसक्षं प्रमाणमिसाह इतीसादि ॥ अप्रमाण- माधयेण प्रमाणनामयोजकरूपशून्यत्वेन दृष्टमाधर्म्यस्य हेतुगर्भविशेषणमाह परमार्थेत्यादि । परमार्थसत्स्वमेव लक्षणं व्यावर्तकं यस्य तन्मात्रसाक्षिणेत्यर्थः । परेषामभेदेनैव धर्मधर्मिभा- वादिति भाव.॥ विकल्पद्धयेपि परस्परसंवादव्यवहारात्प्रकारान्तरण संवादपदार्थ निरुच्याह अध्यक्षेत्यादि । संभावितस्य [इत्यर्थ इ]. त्वनुषज्यते । तथा च संभावितस्याध्यक्षमूलकविकल्पोल्लिखितत्वा- दध्यक्षमूलकविकल्पविषयकत्वरूप. संवादः संभावनायामस्त्यवेति भावः । विकलासमानविषयकत्वस्थानादिवासनामूलके शशशृङ्गा- दिविकल्पेऽतिप्रसक्तत्वादध्यक्षमूलकत्वेन विकल्पो विशेषितः । समयादीनां शानमात्रस्योपयोगे तत्संभावनासहकारेणैव शब्दादेः प्रामाण्यं स्यादत उक्तं निर्णयनि । आदिना तात्पर्यनिर्णयादेः परि. ग्रह ॥ अप्रमाणसाधयेण हेतुनायां चक्षुरादौ व्यभिचारादाह प्रमाण नेति । न चेन्द्रियत्वमिव व्याप्तिनिश्चयत्वमपि प्रमाणता- प्रयोजकम् अतस्तत्सामान्यशून्यत्वं पक्षे स्वरूपामिद्धमिति वा- व्यम् । योग्गेपाधीनामित्यादिग्रन्थोतक्रमण कचिदपि व्याप्तिनि- श्चयस्यासम्भवेन तत्त्वस्य प्रमाणताप्रयोजकत्वासंभवादिति भावः। (१)'ताम्पयावे.

·जागदीश्या. अनुमितिग्रन्थे रप्रत्यक्षत्वात् । अनुमानमप्रमाणमिति वाक्यस्य प्रामण्याप्रामाण्ययोाघातश्च । अपिचानुमाना- प्रामाण्ये प्रत्यक्षस्याप्यप्रमाणत्वापत्तिः। प्रामाण्य- साधर्म्यदर्शनस्य वा ॥ नन्वभिहितमेव साधर्म्यदर्शनं सम्भा- वनां भावयति सम्भावनेनैव च बहुशो व्यवहारहेतुरियत आह अनुमानमिति । ननु न वयमापाततो भ्रमजनकत्वलक्षणमप्रा- माण्यं निरूपयामो येन भूमस्य विषयबाधाधीनतया प्रामाण्यं सम्भाव्येतापि परन्तु प्रमाकरणत्वव्यतिरेकमत आह अपि चेति ॥ स्वत इति। न चानुगताकारासंस्पर्शिनि परमार्थसत्स्वलक्षणसाक्षि- णि स्वसंवेदनसंविदितप्रामाण्ये निर्विकल्पकज्ञाने नाप्रामाण्यं सन्दिह्यते परन्तु तदुत्तरभाविनि समुल्लिखितालोकानुगताकारे मणिकृता लिङ्गस्यानुमानत्वनिरासात्तन्मते पूरयति साधर्म्यदर्शन- स्येति ॥ अभिहितमेवेत्येवकारः संभावनामित्यनन्तरं योज्यः । तथा चाभिहितं यत्साधर्म्यदर्शनं प्रमाणताप्रयोजकरूपशून्यत्वदर्शनरूपं त- संभावनमनुमानेऽप्रमाण्यस्य संभावनामेवोत्पादयतिनत्वनुमितिम् । यतोनुमानेनैव तदप्रामाण्यसाधने व्याघातः स्यादिति भावः । बहुश इति । तथा च परकीयसंदेहादिकमपि संभाव्यैव तदुच्छेदाय शब्दः प्रयोक्तव्य इति न द्वितीयोपि दोष इति भावः ॥ यावदसत्ख्या- तिन व्यवस्थाप्यते तावदेव भ्रमजनकत्वरूपमप्रमाण्यं नोच्यते तस्याः सिद्धौ तु भ्रममावस्यैवासख्यातिरूपत्वादनुमान न प्रमाणमिति वाक्यस्य भ्रमजनकत्वसिद्धावप्यनुमानस्य न प्रामाण्यसिद्धिरित्या- शयेनोक्तमापातत इति ॥ न चेति । वाच्यमिति परेणान्वयः । (१)'त्तस्मात्' ·भनुमानप्रमाण्यम् । ७५ स्यानुमेयत्वात् । स्वतश्च प्रामाण्यग्रहे तत्संश- यानुपपत्तेः॥ व्याप्तिग्रहोपायश्च वक्ष्यते । सविकल्पक एवेति वाच्यम् । निर्विकल्पकस्य मन्मात्रावलम्बन- त्वसविषयत्वप्रामाण्यावगाहित्वानामनुमानाधीनसिद्धिकत्वात् ॥ सर्वमिदं माते व्याप्तिनिश्चये स्यात् म एव तु न मंभवत्युपाया- भावादियत आह व्याप्तीति ।। सन्मात्रावलम्बनत्वम् सदन्याविषयकत्वम् प्रामाण्यावगाहित्व [स- द्विषयकत्वावगाहित्वम् न च सन्मात्रावलम्बनत्वादरपि स्वानतिरि- कत्वादनेनैव स्वग्रहसंभवः । तस्यास्तद्धटितमूर्तिकत्वेनातिरिक्त- त्वात् । संभावनया चाध्यक्षनिष्ठस्य सन्मात्रावाहित्वादेहे तेषा- मप्रामाणिकत्वापत्तेः । संभावनामात्रस्यवाप्रमात्वादिति भावः ॥ [ इदम् अनुमानप्रामाण्यदृषणादिकम् । व्याप्तिनिश्चये सतीति। व्याप्ति निश्चयत्वं प्रमाणताप्रयोजकरूपम् । तच्छून्यत्वं पक्षे नास्तीति स्वरूपासिद्ध्यानुमानप्रामाण्यं न साधयितुं शक्यत इति भावः ॥ ] इति जगदीशतर्कालंकारविरचितानुमितिदीधितिविप्पणी ॥ (१) 'त्वात् स्वनवै ग्रह (२)'च साध्यनि' (३) इति श्रीजगदी- शतालङ्कारभट्टाचार्यविरचितायामनुमानदीधिनिटीकायामनुमानप्रामाण्यादि समानम् ॥ HD

·No text on this page.

·चिन्तामणेः पञ्चलक्षणप्रकरणम् ॥ नन्वनुमितिहेतुव्याप्तिज्ञाने का व्याप्तिः । न ताव- व्यभिचरितत्वम् । तद्धि न साध्याभाववदवृत्तित्वं साध्यवद्भिन्नसाध्याभावववृत्तित्वं साध्यवत्प्रतियोगिका- शिरोमणिकृतदीधित्याः पञ्चलक्षणप्रकरणम् ॥ समारब्धानुमानप्रामाण्यपरीक्षणकारणीभूतन्यासिग्रहोपाय- प्रतिपादननिदानं व्याप्तिस्वरूपनिरूपणमारभते नन्वियादिना ॥ साध्याभाववदत्तित्वस्याव्याप्यवृत्तिसाध्यकसद्धेतावव्याप्तिमाश- झ्याह साध्यवद्भिन्नेति । साध्यवद्भिन्ने यः साध्याभावस्तद्वद- जागदीश्याः पञ्चलक्षणप्रकरणम् ॥ समारब्धेति । समारब्धं यदनुमानप्रामाण्यपरीक्षणं तत्कार- णीभूतं यद्व्याप्तिग्रहोपायप्रतिपादनं तनिदानं व्याप्तिस्वरूपनिरूप- णमित्यर्थः । तथा च प्रामाण्यव्यवस्थापनोपोद्धातसङ्गत्या व्याप्ति- स्वरूपनिरूपणमिति भावः॥ अव्याप्यवृत्तीति । कपिसंयोगी एतद्व- क्षत्वादित्यादावव्याप्तिरित्यर्थः । इदं च येन रूपेण येन सम्बन्धेन च साध्यत्वं तदवच्छिन्नप्रतियोगिताकसाध्याभावस्य प्रवेशमाहत्य । अ- न्यथा तु व्याप्यवृत्तिसाध्यकस्थलेपि विशिष्टाभावादिकमादाय दोषो बोध्यः अव्याप्यवृत्तिसाध्यकेन्याकाशादिहेतावव्याप्त्यभावादाह स- द्धताविति।वृत्तिमद्धतावित्यर्थः। ननु साध्यवद्भिन्नो यःसाध्याभाववा- नित्यर्थे साध्याभाववत्पवैयर्थ्य साध्यवद्भिन्नावृत्तित्वस्यैव सम्य.

·जागदीश्याः व्याप्तिवादे तित्वमर्थः । कर्मादौ संयोगाद्यभावस्य भिन्नत्वे मानाभावादाह na कत्वात् नचावृत्तित्वेन समं साध्यवद्भिन्नस्यान्वयाविवक्षणात्साध्या- भाववता सममेव तादात्म्येनान्वयविवक्षणान वैयर्थ्यमिति वाच्यम् तथा सति साध्यवद्भिन्नात्मको यो मतुबर्थः सम्बन्धी तदवृत्तित्व- स्यैव सम्यक्त्वेन साध्याभावपदव्यर्थताध्रौव्यात् अतः सप्तमीसमासं समर्थ्य व्याचष्टे साध्यवद्भिन्न इति । तथा च साध्यवद्भिन्नस्या- वृत्तावनन्वयाद्यथासन्निवेशे न वैयर्थ्यम् । साध्याभावे साध्यव- द्भिन्नवृत्तिविशेषणं त्वव्याप्यवृत्तिसाध्यकसङ्ग्रहार्थमेवत्याशय साध्यवद्भिन्नवृत्तिद्रव्यत्वादिमति धूमादेःसत्त्वाव्याप्तिरसम्भवो वा स्थात् अतः साध्याभावेति । न च कपिसंयोगी एतवृक्षत्वादित्या- देः सङ्ग्रहार्थमधिकरणभेदेनाभावभेदमादायैव लक्षणमिदं कार्यम् त- थाच साध्यवद्भिन्ने योभावस्तद्वदवृत्तित्वमित्यस्यैव सम्यक्त्वात्साध्य पदं व्यर्थमिति वाच्यम् प्रतियोगितासंसर्गेण साध्यीयत्वेनैव साध्या- भावस्य प्रवेशः न त्वभावत्वेनापीति तद्वैयर्थ्यशडूननवकाशात् । वस्तुतस्तु स्वप्रतियोगितावच्छेदकसंसर्गेण साध्यवद्भिन्ने वर्तते यः साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्यीयोऽभावस्तद्वदवृत्तित्वमर्थः। तथा च साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्यीयत्वार्थकस्य साध्यपदस्यानु- तो स्वप्रतियोगितावच्छेदकीभूतसमवायादिसंसर्गेण वह्नयादिम- तोऽन्यस्मिन्पर्वतादौ वर्तते यः समवायसम्बन्धाधवच्छिन्नवयभा- वस्तद्वति धूमादेः सत्त्वादव्याप्तिः स्यादतस्तदुपात्तमिति नव्याः। के- चिन्नु व्याप्यवृत्तित्वाव्याप्यवृत्तित्वादिरूपविरुद्धधर्माध्यासात्संयो- गाद्यभावस्यैव द्रव्यगुणाद्यधिकरणभेदेन भेदोन तु गगनाद्यभावस्या- पि मानाभावात् तथा च साध्यवद्भिन्नगगनाद्यभाववति धूमादेः स- स्वादव्याप्तिरतःसाध्यपदमित्याहुः। तन्मन्दम् ।गुणे गगनाधभावे गु- णत्वादिसामानाधिकरण्यं न तु द्रव्ये गगनाद्यभावे तथात्वमित्यादि- प्रतीत्या गगनाद्यभावस्थापि गुणत्वसामानाधिकरण्यतदभावयोर्वि- रुद्धधर्मयोः सम्भवादिति दिक् । न च घटत्वघटाकाशसंयोगान्यतर- खावच्छिन्नाभाववान गमनत्वादित्यत्राव्याप्तिःसाध्यवद्भिन्ने घटे वर्त- ·पश्चलक्षणप्रकरणम्। न्योन्याभावासामानाधिकरण्यं सकलसाध्याभाववन्निष्ठा- maithun साध्यवदिति । हेतोः माध्यात्पक्षभिन्नदृष्टानवृत्तित्वेनाव्याप्तेराह सकलेति।साकल्यं साध्याभाववतिमाध्ये च बोध्यम्। साध्याभावो मानस्य गगनघटसंयोगात्मकस्य साध्याभावस्याधिकरणे गगनत्वहेतोः सत्त्वादितिवाच्यम्। अभावाभावस्यातिरिक्ततामते एवैतल्लक्षणकरणा- दिति भावः॥भिन्नत्व इति ।द्रव्यनिष्ठसंयोगाभावतो भिन्नत्वे इत्यर्थः। मानाभावादिति । तथा चात्राव्याप्यत्तिसाध्यकस द्धतावव्याप्ति- रिति भावः॥ हेतोरिति । न च साध्यवत्प्रतियोगिकान्यान्यामावस्य केवलान्वयित्वादसम्भव एव वक्तुमु। चितो नाब्याप्तिरिति वाच्यम् । वह्निमान् गगनादित्यत्र अवृत्तिगगनादिहेतो लक्षणसम्भवान् । तस्या- पि स तुतायाः स्वयं वक्ष्यमाणत्वादिति भावः । साध्यपदस्य सिद्धि- कर्मतत्तव्यक्तिपरतया तत्तद्वयत्त्यवच्छिन्नान्योन्याभावासामानाधि- करण्यरूपपर्यवसितार्थस्य द्रव्यं पृथिवीत्वादित्यादावेव लक्षणसम्भ- वाद्गन्धवती पृथिवीत्वादित्यादावव्याप्तिकथनमित्यपि वदन्ति । ननु सकलस्य साध्यप्रतियोगिकामावस्याधिकरणाप्रसिद्ध्या व्यभि- चारिण्यतिव्याप्तिवारणार्थ यदि साध्याभावस्य विशेषणं सापाल्यं तदा वह्निमान्धूमादित्यादिसद्धेतावव्याप्तिः तत्रापि तत्तद्विपक्षावृत्ति- त्वावच्छिन्नाभावरूपस्य तत्तत्सपक्षवृत्तित्वावच्छिन्नाभावरूपस्य वा साध्यप्रतियोगिकाभावस्तोमस्याधिकरणाप्रसिद्धरत आह साकल्यं साध्याभाववतीति । तथा च साकल्यं न साध्याभावविशेषणमतो ना- प्रसिद्धिरिति भावः केचित्तु ननु धूमवान् वर्तरित्यादिव्यभिचारि- ण्यतिव्याप्तिःसाध्याभाववद्याकिश्चिनिष्ठाभावप्रतियोगत्वादत आह साध्याभाववतीत्याहुः ॥नन्वेवमपि साध्याभाववन्निखिलान्तर्गते म- हानसादौ वर्तमानस्याभावस्य प्रतियोगित्वं घूमादौ नास्तीत्यव्याप्ति- तादवस्थ्यमत आह साध्ये चेति । तथा च सपक्षो मानसादिर्न सकलसाध्यस्याभाववान् इत्यदोष. प्राश्चस्तु व्यभिचारिण्यतिव्याप्ति- ·जागदीश्याः व्याप्तिवादे वा साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नमतियोगिताको ग्राह्यः । तेन विप- क्षैकदेशनिष्ठाभावप्रतियोगिनि व्यभिचारिणि नातिव्याप्तिः । न वा नानाव्यक्तिसाध्यकसद्धतावव्याप्तिः । अव्याप्यत्तिसाध्यक- व्याप्यवृत्तिसद्धेतावव्याप्तेर्व्यभिचारिणि चाव्याप्यवृत्तावतिव्याप्ते- रिणायाभावद्वये प्रतियोगिव्यधिकरणत्वं बोध्यम् । हेत्वभावोऽपि Don वारणार्थ साध्याभाववति यावत्त्वविशेषणे दत्ते एव साध्ये या- वत्त्वमव्याप्तिवारकतया सार्थकं भवतीत्यतः साध्याभाववत्येव साक- ल्यं प्राग्योजयति साकल्यमित्यादिनेत्यवतारयन्ति। तन्मन्दमासाध्या- भाववति साकल्यानुक्तावप्यतिव्याप्तिवारकतयैवसाध्ये साकल्यवि- शेषणस्य प्रथमतः सार्थक्यसम्भवात् । अन्यथा गगनावृत्तिधर्मवान् द्रव्यत्वादित्यादौ पटत्वादिलक्षणतत्तत्साध्यव्यक्त्यभाववद्गुणादि- निष्ठाभावप्रतियोगिनि द्रव्यत्वादावतिप्रसङ्गादिति ध्येयम् [इत्थं च प्रथमतः साध्ये साकल्यविशेषणोपादाने गुणत्वादेरपि संग्रहात्तद- भाववान गुणादिः किं तु गगनमात्रं तत्र हेतोवृत्तित्वान्नातिव्याप्तिः]॥ ननु साध्यवत्यपि द्वित्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य सकलसाध्यप्र- तियोगिकाभावस्य सत्त्वादसम्भवः किं च सकलपदोत्तरनाम्ना सकलसाध्यप्रतियोगिकाभाववतोनुपस्थापनात्तेन समं सकलपद- स्य कर्मधारयोप्यनुपपन्न इत्यत आह साध्याभावो वेति । तथा च साध्याभाववत्येव साकल्यं देयम् न तु साध्येपीति भावः ॥ साध्या- भाववति साकल्यप्रयोजनमाह तेनेति । विपक्षैकदेशःकश्चिद्विपक्षः॥ साध्यनिष्ठसाकल्यस्य साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नाभावस्य वा विव- क्षायाः फलमाह न वेति । एकव्यक्तिसाध्यके सकलसाध्योक्ताव- प्यव्याप्तिरने स्थास्यतीत्याशयेन नानेत्युक्तम् [न चैकव्यक्तिसा- ध्यकस्थलेपि द्वित्वाद्यवच्छिन्नाभावमादायासम्भव एव सम्भवति न त्वव्याप्तिरिति वाच्यम् । व्यासज्यवृत्तिधर्मानवच्छिन्नत्वविशे- षणेनैव तद्वारणसम्भवात्] ॥ अव्याप्यवृत्तीति । कपिसंयो- म्येतत्त्वादित्यादावित्यर्थः । यद्यप्यग्रे हेत्वभावस्यापि प्रतियोगि- ·पश्चलक्षणप्रकरणम् । ८१ प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिव्यधिकरणः । तत्पतियो- गित्वञ्च हेतुतावच्छेदकरूपेण बोध्यम्। तेन द्रव्यत्वादौ साध्ये वि. शिष्टसत्तादौ नाव्याप्तिः। न वा विशिष्टसत्तात्वादिना तादृशाभाव- । वैयधिकरण्यावच्छिन्नस्यैव निवेशः करणीय इत्यव्याप्यवृत्तिहे- तावप्यव्याप्तिः सम्भवति । तथापि यथाश्रुतमूलस्य न तत्राव्या- प्तिरित्यावेदयितुं व्याप्यवृत्तिहेतूक्तिः । व्यभिचारिणीति । एतवृक्ष- त्ववान् कपिसंयोगादित्यादावित्यर्थः । अभावद्वय इति । साध्याभावे हेत्वभावे चेत्यर्थः । अत्र च साध्याभावे प्रतियोगिवैयधिकरण्यं सा- ध्यताघटकसम्बन्धेन प्रतियोगिनो यदनधिकरणं तवृत्तित्वम् । तेन धूमाद्यभाववतोप्ययःपिण्डादेः कालिकादिसम्बन्धन धूमादिमत्त्वेपि नातिव्याप्तिः।हेत्वभावे प्रतियोगिवैयधिकरण्यं तु प्रतियोगितावच्छे- दकसम्बन्धेन प्रतियोग्यनधिकरणत्वघटितं वाच्यम् । तेनायमात्मा ज्ञानादित्यादौ साध्याभाववतो घटादेविषयतया हेत्वभावप्रतियोगि- मत्त्वेपि नाव्याप्तिः॥ हेत्वभावोपीति । अपिना साध्याभावसमुच्चयः। तेन विशिष्टसत्तावान् जातेरित्यादौ नातिव्याप्तिः । यद्यपि साध्या- भावोपीत्येव क्रमानुरोधाद्वक्तुमुचितम् । अपिशब्दादेव हेत्वभावस्य लाभसम्भवात् । तथापि तत्प्रतियोगित्वं चेत्यग्रेतनतत्पदेनानिर्दि- टहेत्वाभावपरामर्शासम्भवाद्धेत्वाभावप्रतियोगित्वं चेत्यभिधाने च ग्रन्थगौरवं स्यादितीत्थमभिधानम् । प्रतियोगितावच्छेदकावच्छि- नप्रतियोगीति । प्रतियोगिपदं प्रतियोगितावच्छेदकताघटकसम्बन्धे- नावच्छेदकस्य वैशिष्टयलाभाय । तेन हदादौ कालिकादिसम्बन्धेन धूमत्वाद्यवच्छिन्नस्य काष्ठादेः संयोगसम्बन्धेन सत्त्वेपि नाव्याप्तिः॥ तत्प्रतियोगित्वं हेत्वभावप्रतियोगित्वम्। हेतुतावच्छेदकरूपेणेतिाहेतु- तावच्छेदकसम्बन्धेनेत्यपि बोध्यम् । तेनात्मभिन्नं द्रव्यत्वादित्यादी साध्याभाववत्यात्मनि वर्तमानस्य प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेनप्र- तियोगिव्यधिकरणस्य कालिकादिसम्बन्धावच्छिन्नद्रव्यत्वत्वावच्छि- न्नाभावस्य प्रतियोगित्वेपिद्रव्यत्वस्य नातिव्याप्ति ।नच हेतुतावच्छे- दकसम्बन्धेन प्रतियोगिवैयधिकरण्योक्त्यैवातिव्याप्तिवारणसम्भवात् ·जागदीश्या. व्याप्तिवादे भावप्रतियोगित्वं साध्यवदन्यावृत्तित्वं वा । केवलान्व- यिन्यभावात् ॥ no- प्रतियोगिनि सत्तादावतिप्रसङ्गः। यत्रैकव्यक्तिकं साध्यं विपक्षो वा तत्र निघूमत्वादिव्याप्ये तत्त्वेन साध्ये निर्वह्नित्वादौ चाव्याप्ति- स्तत्र हेत्वभावस्य वयादेः प्रसेकं यावद्विपक्षावृत्तित्वादत आह साध्यवदिति। अत्रान्योन्याभावस्य साध्यवत्त्वावच्छिन्नप्रतियोगि- ताकत्वं व्युत्पत्तिबललभ्यम् । नाहि भवति नीलो घटोघटान्य इति ॥ हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगित्वविवक्षा व्यर्थेति वाच्यम् । तथा सति निर्धूमत्वव्याप्यवान् निर्वह्नित्वादित्यादौ निर्वह्नित्वभेदमादायैव लक्षणसम्भवे नि—मत्वव्याप्येत्याद्युत्तरप्रन्थे वक्ष्यमाणाव्याप्त्यलग्न- कतापत्तेरिति ध्येयम् ॥ हेत्वभावे प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रति- योगिवैयधिकरण्यविवक्षायाः फलमाह तेन द्रव्यत्वादाविति । अ. न्यथा साध्याभाववति गुणादौ विशिष्टसत्ताभावस्य सत्तारूपप्रति- योगिसमानाधिकरणत्वाव्याप्तिरेव स्यादिति भावः। अत्र द्रव्यत्वस्य साध्यतायां सकलसाध्याप्रसिद्ध्याऽव्याप्तेरुक्तविवक्षयाप्यप्रतीकारा- दादिपदम् । तेन गुणवत्त्वादिसाध्यस्योपसङ्ग्रहाद्रव्येतरासमवेतमात्र वा प्रकृते द्रव्यत्वमिति ध्येयम् ॥ हेतुतावच्छेदकरूपेण हेत्वभावप्रति- योगित्वविवक्षायाः फलमाह न वेति । सत्त्वादाविति । द्रव्यत्वादौ साध्ये इत्यनुवर्तते॥ यत्रैकव्यक्तिकमिति । तथा च द्रब्यं पृथिवीत्वा- दित्यादावव्याप्तिःतत्र सकलसाध्याप्रसिद्धरित्यर्थः । नन्वितोप्यखर- सात्साध्यसामान्याभावस्यैव निवेशितत्वात्साध्ये साकल्यं न देय- मेवेत्यत आह विपक्षो वेति । एकव्यक्तिक इत्यनुषज्यते । तथा च यत्रैकव्यक्तिरेव साध्याभाववती तत्र गगनावृत्तिधर्मवान् गगनान्य- त्वादित्यादावव्याप्तिः।साध्याभाववतः साकल्याप्रसिद्धरित्यर्थः । ननु साध्यादिभेदेन व्याप्ते दाद्यत्रैक एव विपक्षस्तत्रत्यलक्षणे साध्या- ·पञ्चलक्षणप्रकरणम् । भाववति साकल्यविशेषणं न देयमशेषत्वरूपं वा साकल्यं निवेश्य- मतो दोषान्तरमाहं निघूमत्वव्याप्य इति । निघूमत्वस्य साध्यत्वे य- त्रैकव्यक्तिकमित्यनेनैव गतार्थता स्यादतो व्याप्यपर्यन्तम् ।निघूमत्व- व्याप्यस्यापि स्नेहादेः स्नेहत्वादिना साध्यत्वे वह्नयभावस्य व्यभि- चारित्वादसङ्ग्रहो न दोषायेत्यत उक्तम् तत्त्वेन साध्ये इति। निघूम- त्वव्याप्यत्वेन साध्य इत्यर्थः। प्रत्येकमिति। तथा च हेत्वमावस्य म- हानसीयवन्हेः साध्याभाववत्सकलान्तर्गतपर्वताद्यवृत्तित्वादव्याप्ति- रितिभावः। अत्र निरुक्तप्रतियोगिवयधिकरण्यावच्छिन्नसाध्याभाव- व्यापकतावच्छेदकं निरुतप्रतियोगिवैयधिकरण्यावच्छिन्नयद्धर्माव- च्छिन्नाभावत्वं तद्धर्मवत्त्वं व्याप्तिरित्युक्तौ तु नैष दोष इति ध्येयम् ॥ ननु साध्यवत्प्रतियोगिकान्यत्वस्य धूमादिमति सत्त्वाव्याप्तिरत आह अत्रेति । तथा च साध्यवत्पदेन निरूढलक्षणयोपस्थापितस्य साध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्यवत्त्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्यान्यप- दार्थैकदेशेऽन्यत्वे तादात्म्येनान्वयात्साध्यवति च विशिष्टसाध्यव- स्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकमेदासत्त्वान्नाव्याप्तिः गुरुधर्मस्यावच्छेद- कत्वोपगमाञ्च द्रव्यं पृथिवीत्वादित्यादौ द्रव्यत्वत्वविशिष्टद्रव्यत्वा- वच्छिन्नभेदाप्रसिद्ध्या नाव्याप्तिरिति भावः ॥ तद्धर्मविशिष्टबाधक- पदसमभिव्याहृतेनान्यादिपदेनोपस्थापितेन्यत्वादौ तद्धर्मावच्छिन्न- प्रतियोगिताकत्वप्रकारेणैव तादात्म्येनान्वयो न तु तद्धर्माश्रयप्रति- योगिताकत्वेनेत्यत्र व्युत्पत्ती प्रमाणमाह न हीति । तथा च ताह शव्युत्पत्त्यस्वीकारे नीलघटे घटप्रतियोगिकभेदसत्त्वान्नीलो घटो घटान्य इत्यपि व्यवहारः स्यादिति भावः । अत्र व द्रव्यं घटान्यदि- त्याचप्रयोगात् यन्निष्ठप्रतियोगिताकत्वेनान्यादिपदेन भेदो बोध्यते तदवृत्तिधर्मस्यैवानुयोगितावच्छेदकत्वात् तत एव घटो घटान्य इत्यस्य वारणसम्भवात् नीलघटत्वस्यानुयोगितावच्छेदकत्वपर्यन्तानुधावन- मिति मन्तव्यम् । नीला घटो घटान्य इत्येवसम्यक् पाठः।तथैव प्रकृतो- पयोगित्वसङ्गतेः। घटादन्य इति पाठस्तु साध्यवदन्यत्यत्र पञ्चमी- समासे लुप्तविभक्तिस्मारितप्रतियोगित्वे प्रकृत्यर्थतावच्छेदकावच्छि- नत्वस्य संसर्गमर्यादया भानमाहत्य कथं चित्सङ्गमनीयः। घटः पटो नेत्यादौ तु पटपदं मुख्यार्थपरमेव न तु प्रकृत इव पटत्वाव- च्छिन्नप्रतियोगिताकपरम् । निपातातिरिकस्थले एव नामार्थयामेंदा- ·जागदीश्थाः व्याप्तिवादे म्वयस्याव्युत्पन्नतया नञोपस्थापिते भेदे पटत्वावच्छिन्नप्रतियो- गिताकत्वसंसर्गेणैव पटस्यान्वयसम्भवात् । पटत्वावच्छिन्नप्रतियो- गिताकत्वं तु पटत्वमवच्छिन्नत्वं प्रतियोगित्वं चेति त्रितयमेव वि- शेष्यविशेषणभावापन्न संसर्गः । न तु वस्तुगत्या पटत्वावच्छिन्नं य. प्रतियोगित्वं तन्मात्रम्। पटो नेत्यत्र पटत्वावच्छिन्नत्वस्याप्यनुभव- सिद्धन्वाताअन्यथा प्रतियोगिताव्यक्तिभिरेवतत्तद्विशिष्टबुद्धयुपपत्ती पटत्वादेस्तदवच्छेदकत्वमेव न स्यात् ।मानाभावात्।अत एव केवला- न्वयिग्रन्थे वह्निनास्तीत्यत्र वह्नित्वं तदवच्छिन्नत्वं प्रतियोगित्वं च संसर्गमर्यादया भासत इति खयमप्युक्तम् । इत्थमेव च प्रमेयं नास्ति कम्बुग्रीवादिमान्नास्तीत्यादिशाब्दबोधानां संसर्गकोटावेवप्रतियोगि- तायां प्रमेयत्वावच्छिन्नत्वावगाहितया भ्रमत्वम् । संसर्गप्रकारसाधा- रणविशेष्यविशेषणभावस्यैव भ्रमत्वघटकत्वात् । अन्यथा स्वरूपस- म्बन्धेन प्रमेयत्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगित्वस्यालीकतयाऽखण्डतत्स- म्बन्धेन प्रमेयस्याभावे धर्मिण्यन्वयासम्भवेन भ्रमत्वानुपपत्तेः। स- दुपरागेणाप्यसतः संसर्गमर्यादया भानस्यानङ्गीकारात् । क्लप्तेन पटत्वावच्छिन्नप्रतियोगित्वसम्बन्धेन चाभावे प्रमेयस्य सत्त्वेन ता- हशसम्बन्धेन भ्रमत्वस्य वक्तुमशक्यत्वात् । पटत्वादेरन्वयितानव- च्छेदकतया तदवच्छिन्नप्रतियोगित्वसम्बन्धेन प्रमेयत्वादिविशिष्ट- स्यान्वये निराकाङ्क्षत्वाश्च । अन्यथा घटवत्यपि घटो नास्तीत्यादेः प्रमाणत्वापत्तेः । तत्तद्धटत्वावच्छिन्नप्रतियोगित्वसम्बन्धेन घटवि- शिष्टस्य घटविशेषाभावस्य तत्र सत्त्वात् । एतेन सत्तासमवायिन्यपि गुणादौ विशिष्टसत्तात्वावच्छिन्नस्य समवायेनासत्त्ववत् घटत्वाव- च्छिन्नप्रतियोगित्वसम्बन्धेन घटत्वावच्छिन्नवतोपि घटाद्यभावस्य न ताशसम्बन्धेन प्रमेयत्वावच्छिन्नवत्त्वमतः प्रमेयं नास्तीत्यादौ घटत्वा- वच्छिन्नप्रतियोगित्वसम्बन्धेन प्रमेयत्वावच्छिन्नस्यैवाभावांशे भ्रम- त्वमित्यपि प्रत्युक्तम्। घटत्वादेरेन्वयितानवच्छेदकतया तदवच्छिन्न- प्रतियोगितासम्बन्धेन प्रमेयत्वविशिष्टस्यान्वये निराकाङ्कतया तथा- शाब्दस्यासम्भवादिति ध्येयम् । नीलो घटो नास्तीत्यादौ तु नीलघ- टत्वस्यान्वयितावच्छेदकत्वे तादृशधर्मावच्छिन्नप्रतियोगित्वमेव सं- सर्गः।न तु नीलत्वघटत्वादिप्रत्येकावाच्छन्नप्रतियोगित्वम् । नीलपट- स्य पीतघटस्यवाधिरकणे ताशप्रयोगापलापापत्तेः। नीलोपलक्षितस्य ·प्रश्चलक्षणप्रकरणम्। घटत्वमात्रस्यान्वयितावच्छेदकत्वे तु घटत्वावच्छिन्नप्रतियोगत्व- मेव तथा । संयोगेन घटो नास्तीत्यादौ तु तृतीयाविभक्त वच्छिन्न- त्वमर्थः। संसर्गीभूतप्रतियोगितायां तदन्वयासम्भवात्। किंत्ववच्छि- न्नप्रतियोगिताकत्वम् । प्रतियोगित्वमात्रं वा । अवच्छिन्नत्वसंसर्गेण संयोगादेः तत्रान्वयादेव विशिष्टलाभसम्भवात् । न चैवं संयोगेन घटाभावस्यैव समवायेन घटविशिष्टद्रव्यत्वाभावतया समवायेन कपा- ले घटो नास्तीति व्यवहारापत्तिः। तृतीयान्तसममिव्याहारस्थले त- दुपस्याप्यप्रतियोगित्वस्यैव संसर्गतया व्युत्पन्नत्वात् । समवायाव- च्छिन्नघटप्रतियोगिताकामावस्य च कपाले विरहात् । अस्तु वा घटत्वावच्छिन्नत्वस्येव संयोगसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्यापि प्रतियोगि- त्वांशे संसर्गमर्यादयैव भानम् तृतीयान्तसमभिव्याहारस्य नियामक- त्वाच नातिप्रसङ्गः । घटानधिकरणं भूतलमित्यादौ तु लक्ष- णयाधिकरणपदमेव घटाधिकरणार्यकम् । घटपदं तात्पर्यग्राह- कम् । अन्यथानधिकरणपदेनाधिकरणसामान्यभिन्नत्वोक्तो भू- तले तस्य बाधः स्यात् । न च घटान्वितस्यैवाधिकरणस्य भेदस्तत्रनमा बोधनीयः । समासान्तर्गतनामुत्तरपदार्थमात्रान्वयित्वव्युत्पत्तेः । अन्यथा नीलाघटो घट इत्यादौ नीलघटान्यस्य घटत्वं नीलाप्रमयः पट इत्यादौ च नीलप्रमेयान्यस्य पटत्वं प्रतीयेत । वस्तुतःससम्बन्धि- कपदमले व्युत्पत्तिवैचित्र्यात् प्रतियोगितानवच्छेदकं घटानधिक- रणं भूतलमित्यादी घटाद्यन्वितस्यैवाधिकरणादे दो भासते अ- न्यत्र त्रिपदतत्पुरुषानुपगमपि घटस्य नाधिकरणं प्रतियोगिताया नावच्छेदकमित्यादिरीत्या त्रिपदतत्पुरुषेण विशिष्टलाभसम्भवादिति तु परमार्थः । पीतः शङ्को नास्तीत्यादौ शाब्दबोधस्तु न शडत्वाव- च्छिन्नतया प्रतियोगित्वमवगाहते तन्मात्रस्यान्वयितानवच्छेदक- त्वात् । शङ्खवत्तया निश्चिते धर्मिण्यपि तादृशप्रयोगात् । परं तु पीतशङ्खत्वावच्छिन्नप्रतियोगितात्वेन संसर्गमर्यादया प्रतियोगित्व- मवगाहते।नादिपदानां यद्धर्मविशिष्टवैशिष्टयावगाहिखोपस्थाप्या- भावधर्मिकान्वयबोधजनकत्वं तद्धर्मावच्छिन्नप्रतियोगितात्वेन प्र- तियोगितासंसर्गकान्वयबोधजनकत्वव्युत्पत्ते । इयांस्तु विशेषः य- द्धटो नास्तीत्यादिशाब्दे सांसर्गिकी प्रतियोगित्वावगाहिता प्रसि- इन घटत्वावच्छिन्नप्रतियोगितात्वेन निरूपिता पीतः शङ्कले नास्ती- त्यादौ तु पीतशवन्त्वावच्छिन्नप्रतियोगितात्वेनाप्रसिद्धेनैवेत्यादिक बहुतरमहनीयम् ॥ इति जागदीशी पश्चलक्षणी सम्पूर्णा ॥

·८६ जागदीश्याः व्याप्तिवाद चिन्तामणेः सिंहव्याघूलक्षणे ॥ : नापि साध्यासामानाधिकरण्यानधिकरणत्वं साध्य- शिरोमणिकृतदीधित्याः सिंहव्याघलक्षणे ॥ नापीति | साध्यमसमानाधिकरणं यस्य यदधिकरणानधि- करणं साध्यं तत्त्वम् साध्यनिष्ठासामानाधिकरण्यप्रतियोगित्वम् meena जागदीश्याः सिंहव्याघ्रलक्षणे ॥ साध्यासामानाधिकरण्यपदस्य साध्यवद्भिन्नवृत्तित्वार्थकत्वे साध्य- वैयधिकरण्येत्याधुत्तरलक्षणेन पौनरुक्त्यापत्तिरतो व्याचष्टे साध्य- मसमानाधिकरणं यस्येति।तत्त्वमिति परेणान्वयः वह्निमात्रस्यैव व्य- धिकरणतत्तमसमानाधिकरणत्वात् वह्निमान्धूमादित्यादावव्या- राह यदधिकरणेति । यदधिकरणमनधिकरणं यस्येति, व्युत्पत्त्या यस्याधिकरणं साध्यानधिकरणं तत्त्वमित्यर्थः । तत्तद्धमाधिकरणन्तु न वह्निसामान्यानाधिकरणमतो नाव्याप्तिरिति भावः । ननु घटादि- खरूपयत्किञ्चिद्वयत्यधिकरणं साध्यीभूतधूमाद्यनधिकरणं तद्वय- तित्वानधिकरणत्वं वह्नगदेरप्यतो धूमवान्वह्नरित्यादावतिव्याप्तिः यद्यद्वयत्यधिकरणं साध्यानधिकरणं तत्तद्वयक्तित्वानधिकरणत्वो- को तुमहागौरवमत आह साध्यनिष्ठेति । साध्यनिष्ठाभावप्रतियो- गित्व सद्धेतोरप्यस्तीत्यतः सामानाधिकरण्याभाव उक्तः । न च साध्यनिष्ठस्य सामानाधिकरण्याभावस्य प्रतियोगित्वं सामानाधि- करण्य एव न तु वह्नयादावित्यसद्धेतावतिव्याप्तिः। साध्यनिष्ठा- भावप्रतियोगिवृत्तित्वनिरूपकाधिकरणवृत्तित्वस्य विवक्षितत्वात् ।व- स्तुतः असामानाधिकरण्यं सामानाधिकरण्यसम्बन्धनाभाव इति प- ·सिंहव्याघ्रलक्षणे। वैयधिकरण्यानधिकरणत्वं वा । तदुभयमपि साध्यान- साध्यनिष्ठाधेयत्वानिरूपकाधिकरणवृत्तित्वमिति यावत् तदन- धिकरणत्वमिसर्थः। साध्यवद्भिन्नस्य च साध्यनिष्ठाधेयत्वानिरूप- कत्वात्तवृत्तौ नातिप्रसङ्गः । साध्यनिष्ठाधेयत्वानिरूपकाधिकरण- त्वव्यापकाभावप्रतियोग्यधिकरणतामामान्यकत्वमिति निष्कर्षः। रमार्थः। तदनधिकरणत्वमित्यत्राधिकरणत्वं स्वाश्रयाधिकरणत्व- सम्बन्धेन ग्राह्यम् तेन सामानाधिकरण्याभावप्रतियोगित्वस्य सा- मानाधिकरण्यमात्रनिष्ठतया साक्षात्सम्बन्धेन तदनधिकरणत्वस्य व्यभिचारिसामान्य सत्त्वोपि नातिव्याप्तिरिति तु नव्याः।] न. चैवं द्रव्यं पृथिवीत्वादित्यादावव्याप्तिः । सामानाधिकरण्याभावस्य व्या- प्यवृत्तित्वेन साध्येऽसत्त्वात् । एतदस्वरसेनैव वा कल्पान्तरानुस- रणादित्यपरे । नन्वेवमपि वह्निमान्धूमादित्यादिविषमव्याप्तहेता- पव्याप्तिःमहानसीयवन्हिनिष्ठस्य पर्वतवृत्तित्वाद्यभावस्य प्रतियो- गिभूतं यदाधेयत्वं तन्निरूपके पर्वतादौ धूमादेर्वर्तमानत्वात् सा. ध्यसामान्यनिष्ठाभावप्रतियोग्याधेयतानिरूपकाधिकरणवृत्तित्वोको च महागौरवमत आह साध्यनिष्ठाधेयत्वेति । अत्राधेयत्वं साध्य- ताघटकसम्बन्धेन ग्राह्यम् । तेन रूपवान्महाकालत्वादित्यादौ सम्बन्ध- सामान्येन रूपनिष्ठाधेयत्वानिरूपके गगनादौ हेतोरवृत्तित्वेपि नाति- व्याप्तिः॥तवृत्तौ साध्यवद्भिन्नवृत्तौ ॥ ननुसाध्यनिष्ठाधयत्वानिरूप- काधिकरणवृत्तित्वमवश्यं हेतुताघटकसम्बन्धेन वाच्यमन्यथा वन्हि- निष्ठाधेयत्वानिरूपके स्वावयवे समवायादिना धूमादेः सत्त्वादच्या- प्यापत्तेः तथा च सत्तावान्द्रव्यत्वामाद्वेत्यादावव्याप्तिः साध्यनि- छाधेयत्वानिरूपके जात्यादौ समवायेन संयोगेन वा वृत्त्यप्रसिद्धः किं च द्रव्यं विशिष्टसत्त्वादिल्यादावव्याप्तिः द्रव्यत्वनिष्ठाधेयत्वानि- रूपकगुणादिवृत्तित्वस्य विशिष्टसत्तायां सत्त्वादित्यत आह साध्य- निष्ठति । धूमनिष्ठाधेयत्वानिरूपके जलादौ वन्ह्याद्यधिकरणत्वाभा- वसत्त्वाद्वयभिचारिण्यतिव्याप्तिरतो व्यापकेति । व्यापकत्वं तु प्रति- योगिवैयधिकरण्याघटितमेव ग्राह्यम् । तेन संयोगेन, वन्ाधिकरण- ·जागदीश्याः व्याप्तिवादे वेन सत्तावान् द्रव्यत्वादिसादौ न दोषः । साध्यवैयधिकरण्यं साध्यवद्भिन्नाधिकरणकत्वम् ॥ चरमाधिकरणत्वांशस्यानतिपयो- जनकतया तदपहाय द्वयमेकोक्या अनूय दूषयति तदुभयमपीति । त्वस्याव्याप्यवृत्तितया तदभावस्य तप्ताय:पिण्डवृत्तित्वपि नातिव्या- प्तिः वन्यधिकरणत्वगगनोभयत्वाद्यवच्छिन्नाभावस्य धूमनिष्ठाधेय- त्वानिरूपकाधिकरणत्वव्यापकत्वादतिव्याप्तिरतःसामान्यपदमातथा च हेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नयद्धर्मावच्छिन्नाधिकरणत्वसा- मान्याभावत्वेन साध्यनिष्ठाधेयत्वानिरूपकाधिकरणत्वव्यापकत्वं त- धर्मवत्त्वमर्थः। तेन वन्हिनिष्ठाधेयत्वानिरूपकाधिकरणजलादौ कालि- कसम्बन्धेन धूमाधिकरणतायाः सत्त्वेपि नाव्याप्तिः। न वा वन्यधि- करणत्वाभावस्यापि प्रमेयत्वादिना घूमनिष्ठाधेयत्वानिरूपकाधिक- रणत्वव्यापकत्वेप्यतिव्यातिः । न च हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन यर- विच्छिन्नाभावत्वेन ताहशाधिकरणताव्यापकत्वमित्यस्यैव सम्य- पत्वेधिकरणत्वाभावपर्यन्तानुप्रवेशो व्यर्थ इति वाच्यम् । वृत्त्यनिया- मकसम्बन्धेन हेतुतायामव्याप्तिप्रसङ्गात् । तादृशसम्बन्धावच्छिन्नप्र- तियोगित्वाप्रसिद्धः अस्माकं तु ताशसम्बन्धेन यतुसम्बन्धित्वं तस्य स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नाभावप्रतियोगित्वमादाय लक्षणसम्भ- धात् । किं चाधिकरणत्वाप्रवेशे वह्नयादेः साध्यत्वे संयोगादिसम्ब- न्धेन रूपादिहेतावतिव्याप्त्यापत्तिः संयोगेन रूपाद्यभावस्य केवला- न्वयितया वाहिनिष्ठाधेयत्वानिरूपकाधिकरणत्वव्यापकत्वादिति भा- पः ॥ साध्यवद्भिन्नति । अत्रापि साध्यवद्भिन्नत्वव्यापकाभावप्रतियो- ग्यधिकरणतासामान्यकत्वमिति निष्कर्षो बोध्यः। तेन सत्तावान्द्रव्य- त्यादिस्यादौ नाव्याप्तिः ॥ ननु प्रागुक्तस्यार्थस्य शब्दान्तरेणाभिधान- मनुवादः स चात्रासम्भवी साध्यं यदधिकरणानाधिकरणं तत्त्वान- धिकरणत्वस्य साध्यवद्भिश्नवृत्तित्वानधिकरणत्वस्य च प्रागुक्त- स्य साध्यानधिकरणानधिकरणत्वशब्देनाबोधनादत आह परमे- ति । तत्त्वाधिकरणत्वाभावे तत्त्वाभावस्याप्रवेशाद्वैयर्थ्यमसम्भवी- स्थत उक्तम् अनतिप्रयोजनकतयोति । तथा च प्रकृतलक्षण- बाक्यस्य साध्यं यदधिकरणानधिकरणं तत्त्वाभावे साध्यस्य ·सिंहव्याघ्रलक्षणे। धिकरणानधिकरणत्वम् । तच्च तत्र यत्किञ्चित्साध्या- नधिकरणाधिकरणे धूमे चासिद्धम् ॥ साध्येत्यादेः साध्यं यदधिकरणानधिकरणं तत्त्वाभावः साध्यस्य यदनधिकरणं तदृत्तित्वाभावश्चार्थः ॥ तत्र केवलान्वयिनि साध्य- निष्ठाधेयत्वानिरूपकाधिकरणापसिद्धया नानाव्यक्तिसाध्यके च एकसाध्यव्यक्तिनिष्ठाधेयत्वानिरूपकाधिकरणत्वं साधनाधिकर- गव्यत्यन्तरस्येत्यव्याप्तिः कचिव्यभिचारिण्यतिप्रसङ्गश्चाधे। द्वि- तीये च साध्यवैयधिकरण्ये यदि साध्यवत्त्वावच्छिन्नमतियोगि- ताको भेदो विवक्षितस्तदा केवलान्वयिनि यदि च यत्किञ्चित्मा- ध्यवद्वयक्तिभेदस्तदा नानाधिकरणसाध्यके सर्वत्राव्याप्तिः॥चि- तु साध्यासामानाधिकरण्यं हेतुतावच्छेदकसम्बन्धन हेत्वधिकरणे - यदनधिकरणं तवृत्तित्वाभाव एव च तात्पर्यात् प्रागभिप्रे- तार्थस्य शब्दान्तरेणाभिधानमेवानुवादः स चात्र सम्भवत्येवेति भावः॥ साध्यमित्यादि । साध्यानधिकरणेत्यादौ मध्यवर्तिनसो व्य- त्यासेन चरमाधिकरणत्वांशेन सहान्वयादेव तल्लाभ इत्याशयः ॥ केवलान्वयिनीति । अव्याप्तिरिति परेणान्वयः। अव्याप्तेहेतुमाह । साध्यनिष्ठेति । नानाव्यक्तिसाध्यके चेति मूलोकं धूमहेतुमभिप्रेत्य [अथ वा नानाव्यक्तिसाध्यकेनानासाध्यआधेयके चेत्यर्थः]। तेन शब्द- वान् गगनत्वादित्यादी नानाव्यक्तिसाध्यकाव्याप्तिविरहेपि न क्षतिः। न्यूनतां परिहरति । कचिदिति । विशिष्टसत्तावान् जातेरित्यादा- पतिव्याप्तिरित्यर्थः । विशिष्टधर्मावच्छिन्त्राधिकरणत्वस्येव तदवच्छि- भाधेयत्वस्यानतिरिक्तत्वादिति भावः ॥ यत्किञ्चिदिति।साध्यवत्तत्त- द्वयक्तित्वावच्छिन्नेत्यर्थः । नानाधिकरणसाध्यके इति । यत्र साध्य- तावच्छेदकावच्छिन्नाधिकरणं नाना तत्रेत्यर्थः । तेन कस्याश्चिदपि वहिव्यक्तेर्नानाधिकरणवृत्तित्वविरहेपि न वन्हिमाध्यकधूमाद्यसं- प्रहः । सर्वत्र केवलान्वयिनि तद्भिने च ॥ सार्वभौममतमुत्यापयति १२ ·जागदीश्याः व्याप्तिवादे तेनैव सम्वन्धेन साध्यवत्तित्वाभावस्तदधिकरणभिन्नत्वमर्थः तेन धूमस्य स्वावयवे संयोगेन वह्निमति च समवायेनावृत्तावपि न क्षतिः के चित्त्विति ।हेत्वधिकरण इति । सप्तम्यर्थोवच्छेद्यत्वम् । तञ्च साध्य. ववृतित्वाभावेन्वितम् । तेनैवेति । हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेनैवेत्यर्थः। तस्य च साध्यववृत्तित्वेन सहान्वयः। साध्यवत्वमपि येन सम्बन्धेन येन रूपेण साध्यता तत्सम्बन्धेन तद्रूपावच्छिन्नवत्त्वं बोध्यम् । तेन समवायेन वह्नेः साध्यत्वे धूमे विशिष्टसत्त्वसाध्यके सत्त्वादौ ना- तिव्याप्तिः । तदधिकरणभिन्नत्वमिति । तदत्यन्ताभाववत्त्वोक्तौ द्रव्यं सत्त्वादित्यादावतिव्याप्तिः । गुणाद्यवच्छेद्यद्रव्यवृत्तित्वाभावस्यैव व्यावच्छेदेन सत्तायामभावसत्त्वादतो भिन्नत्वपर्यन्तानुसरणम् । भे दस्तु नाव्याप्यवृत्तिः । तदव्याप्यवृत्तित्वे तु ताहशवृत्तित्वाभाववती यावती व्यक्तिस्तत्तद्भेदकूटवत्त्वं वक्तव्यमिति भावः।हेतुतावच्छेदक- सम्बन्धेन हेत्वधिकरण इत्यस्य फलमाह खावयवे संयोगेनेति । अ- तावपि न क्षतिरित्यन्वयः । तथा च तादृशसम्बन्धेन हेत्वधिकरण- त्वाप्रवेशेखावयवावच्छेदेन धूमस्य वह्निमत्संयुक्तत्वाभाववत्त्वाद्वह्नि- मान्धूमादित्यादावव्याप्तिः स्यान्न पुनरसम्भव.। इदं वाच्यं ज्ञेयत्वादि- त्यादिकेवलान्वयिनि लक्षणसम्भवादिति भावः। अत्र चोत्पत्तिकाला- वच्छिन्ने घटे पृथिवीत्वे रूपववृत्तित्वं नेत्यादिप्रतीत्या घटाधवच्छे- देन पृथिवीत्वादी रूपवद्वृत्तित्वाभावाभ्युपगमे हेत्वधिकरणनिष्ठ- मवच्छेदकत्वं निरवच्छिन्नं ग्राह्यम् । तेनरूपवान् पृथिवीत्वादित्यादौ नाव्याप्तिः । तत्र घटनिष्ठावच्छेदकत्वस्योत्पत्तिकालेनावच्छेदादिति ध्येयम् । तेनैवेत्यस्य फलमाह वह्निमति च समवायेनेति । हेतु- तावच्छेदकसम्बन्धेन साध्यववृत्तित्वानुक्तौ सम्बन्धसामान्येन हे- त्वधिकरणावच्छेद्यसाध्यववृत्तित्वसामान्याभावो न निवेश्यः । साधनाधिकरणाद्यवच्छेद्यताहशामावस्याप्रसिद्धः । किंतु यत्कि- चित्सम्बन्धेन साध्यववृत्तित्वाभावः प्रवेशनीयः। तथा च हेत्व- धिकरणपर्वताद्यवच्छेदेन धूमादौ वह्निमत्समवेतत्वाद्यभावसत्त्वाद- सम्भव एव स्यात् यदि तेनैव सम्बन्धेन साध्यववृत्तित्वप्रवेशो न स्यादिति भावः । ननु हेत्वधिकरणावच्छेद्यत्वविशिष्टस्य साध्यव- ·सिंहव्याघ्रलक्षणे। ताशाभावश्च सम्बन्धान्तरेण तत्रैव वर्तमाने मुलभान्यभिचारिणस्तु - घवृत्तित्वाभावस्याधिकरणाप्रसिद्ध्या लक्षणमिदमसम्भवि तदधि- करणस्यैव तनिष्ठधर्मावच्छेदकतया गगनजलत्वादौ वहिमपर्वत- संयुक्तत्वाभावस्य धूमवत्पर्वतानवच्छेद्यत्वादत आह ताशाभाव- श्चेति । हेत्वधिकरणावच्छंद्यसाध्यववृत्तित्वाभावश्चेत्यर्थः । स- म्बन्धान्तरेण हेतुतावच्छेदकसम्बन्धान्यसम्बन्धेन । तथा च हेतुम- स्पर्वतावच्छेद्यत्वविशिष्टस्य वह्निमत्संयुक्तत्वाद्यभावस्याधिकरणत्वं पर्वतीयरूपादावेव प्रसिद्धमिति भाव । यद्यपि रूपादौ वह्निम- संयुक्तत्वाद्यभावस्य व्याप्यवृत्तित्वात् तत्र पर्वतादिकं नावच्छंदकं भावाभावयोरेकत्र वृत्त्यर्थमेवावच्छेदकभेदस्वीकारादित्यप्रसिद्धिता- दवस्थ्यम् न च महानसादिसंयुक्त कालिकादिसम्बन्धेन पर्वतादि- तिष्ठघटादौ वह्निमत्संयुक्तत्वाभावस्य पर्वतावच्छेद्यत्वप्रसिद्ध्यान दोष इति वाच्यम् इत्थमपि एतद्रूपवानेतद्रसादित्यादावेतद्रसाधिक- रणावच्छेदेन एतद्रूपवत्समवेतत्वाभावस्याप्रसिद्धर्दुरित्वात्। तथापि पर्वतावच्छेदेन तदीयरूपे न वह्निमसंयुक्तत्वमित्यादिप्रतीत्या व्या- प्यवृत्तेरवच्छेदकत्वस्वीकारादित्थमभिधानम् । हेतुतावच्छेदकस- म्बन्धेन साध्यववृत्तिन्वाभावविशिष्टस्य यस्याधिकरणं हेत्वधिकरणं तदन्यत्वेवा ग्रन्थतात्पर्यम् तथा च व्याप्यवृत्तेरवच्छेदकत्वासत्त्वेपि साध्यववृत्तित्वाभावविशिष्टस्य तस्याधिकरणत्वमादायैव लक्षणस- ङ्गतिः।नच वस्तुगत्या साध्यववृत्तित्वाभावविशिष्टस्य यस्याधिक- रणं हेत्वाधिकरणं तदन्यत्वोक्तौ वह्निमान्धूमादित्यादावव्याप्तिः खाव- यवावच्छेदेन बहिमत्संयुक्तत्वाभाववतो धूमस्याधिकरणतायाः साधनवत्पर्वतादौ सत्त्वात् साध्यववृत्तित्वभावविशिष्टयद्वयक्ति- त्वावच्छिन्नाधिकरणत्वं हेतुमतस्तदन्यत्वोक्तौ तु वह्निमान घूमादिदं वाच्यं ज्ञेयत्वादित्यादौ सर्वत्रैवासम्भवः साध्यवदसंयुक्तत्वादिवि- शिष्टतत्तद्रूपादिव्यक्तित्वस्य गुरुतया [प्रमेयरूपत्वावच्छिन्नीयाःप्रति- योगिताया इव] तदवच्छिन्चाधिकरणत्वाप्रसिद्धः केवलस्यातिप्रस- एव विशिष्टधर्सस्याधिकरणतानिरूपकतावच्छेदकत्वकल्पनादिति वाच्यम् । सार्वभौमानां मते प्रतियोगिताया इवाधिकरणताया अपि ·जागदीश्याः व्याप्तिवादे व्यभिचारनिरूपकाधिकरण एव तादृशि तादृशाभाववत्त्वम् सत्ता- यां गुणे न द्रव्यत्वसामानाधिकरण्यमिसनुभवात् न चैवं गुणक- मान्यत्वविशिष्टसत्त्वेऽव्याप्तिः, विशिष्टस्यातिरिक्तत्वाद, अनति- गुरुधर्मावच्छेद्यत्वोपगमात् । अन्यथा समवेतत्वत्वादिकमपेक्ष्य सत्ता- वत्समवेतत्वत्वस्य गुरुतया साध्यववृत्तित्वत्वावच्छिन्नप्रतियोगि- ताकाभावाप्रसिद्ध्या सत्तावान्द्रव्यत्वादित्यादावव्याप्तिप्रसङ्गात् । ननु साध्यसमानाधिकरण्यवतो न तद्भाववत्वमतो द्रव्यं सत्त्वादित्यादी व्यभिचारिण्यतिप्रसङ्ग इत्यत आह व्यभिचारिणस्त्विति । तारशी- ति । हेतुताघटकसम्बन्धेन हेतुमतीत्यर्थः। तादृशाभाववत्त्वं साध्यव. वृत्तित्वाभाववत्त्वम् । अत्रैवानुभवं प्रमाणयतिसत्तायामित्यादि। एवं सत्तायामपि द्रव्यत्वसामानाधिकरण्यविरहे। विशिष्टसत्त्व इति। वि. शिष्टसत्त्वशब्दप्रतिपाद्यहेतावित्यर्थः । यथाश्रुते गुणकर्मान्यत्वविशि- टसत्ताव्यक्तावव्याप्त्याशङ्कनयामुत्तरग्रन्थेन तदनिरासादसङ्गत्याप- तेः । अतिरिक्तत्वादिति । विशेष्यविशेषणाभ्यां भिन्नत्वादित्यर्थः । तथा च गुणादिकं न हेत्वधिकरणमतो नाव्याप्तिः । उभयत्वमपि एकविशिष्टापरत्वमेव । तचातिरिक्तमेव।नातः स्पर्शवान् मूर्तत्वभूत- त्वोभयस्मादित्यादावव्याप्तिरिति भावः । यद्यपि हेतुतावच्छेदकवि- शिष्टहेत्वधिकरणावच्छेदेनेत्युक्तावपि विशिष्ठसत्तादिहेतौ नाव्याप्तिः न च धूमाधिकरणमहानसाद्यवच्छेदेन पर्वतीयादिधूमे वह्निमत्संयु- तत्वाभावस्य चालनीन्यायेन सत्त्वाव्याप्तिः महामसादेरपि कालि- कादिसम्बन्धेन पर्वतीयधूमाधिकरणत्वात् तत्रसाध्यववृत्तित्वाभा- ववत्तायामवच्छेदकत्वादिति वाच्यम् स्वावच्छिन्नाधिकरणावच्छेद्य. साध्यववृत्तित्वाभावववृत्तिधर्मवत्त्वमित्यस्यैव फलितार्थस्य तत्तद्ध- मत्वधर्ममादायैव धूमादी लक्षणसंभवेन धूमत्वस्य हेतुतावच्छेद- कत्वेपिक्षत्यभावात्। तथापि विशिष्टस्यातिरिक्तत्वात् तत एवाव्याप्ति- वारणसम्भवे हेतुतापच्छेदकावच्छिन्नाधिकरणत्वप्रवेशे गौरवम् । असंभवो वा।विशिष्टनिरूपकाधिकरणत्वाप्रसिद्धः।एवं धूमत्वादे-- प्यतानवच्छेदकत्वे ताद्रूप्येण कथायां हेतोरुपन्यासो न स्यादित्याश- १'नाधिकरणताया इव' ·सिंहव्याघ्रलक्षणे। रिक्तले तु विशेषणविशेष्यसम्बन्धस्यैव परम्परया व्याप्तत्वात केवलान्वयिनि चाव्यालेभिधानं द्वितीयलक्षणाभिप्रायेणेसाहुः।त- Somethystematurtheatwasnase यः। ननु विशिष्टस्यातिरिक्तत्वे मानाभावः न च गुणो विशिष्टस- चावानिति प्रतीत्यभाव एव मानम् गुणस्य विशिष्टनिरूपिताधिक- रणत्वविरहादेव तादृशप्रतीत्यसम्भवात् न च विशिष्टनिरूपितमधि- करणत्वं यद्यतिरिक्तं तदा विशिष्टमेवातिरिक्तमस्तु विशिष्टाधिकर- णतायाः क्लप्ताधिकरणस्वरूपत्वाभ्युपगमात् किं च विशिष्टस्या- तिरिक्तत्वे द्रव्यं विशिष्टमत्तावदिति निर्णयदशायामपि द्रव्यं न सत्तावदिति प्रत्ययप्रसङ्गः सत्ताभावबुद्धि प्रति सत्तानिश्चयस्यैव विरोधितया तदसत्त्वात् स्वातन्त्र्येण विरोधितान्तरकल्पने गौर- वात् एवं विशेषणविशेष्योमयग्राहकसामग्रीविरहपि विशिष्टग्रहप्र- सङ्गः तदुभयग्राहकसामग्या विशिष्टस्य आहे हेतुत्वकल्पनेपि गौर- वान्तरं स्फुटमेवेत्यत आह अनतिरिक्तत्वे विति । गुरवस्तुविशिष्टस्या- तिरिक्तत्वादितिग्रन्थस्य विशिष्टनिरूपिताधिकरणत्वस्यातिरिक्तत्वा- दित्यर्थः तथा च हेतुतावच्छेदकविशिष्टहेत्वधिकरणावच्छेदेन ता- इशवृत्तित्वाभाववत्त्वमपि निवेश्यमतो नाव्याप्तिरित्याशय' ननु वि शिष्टाधिकरणत्वं यदि नातिरिक्तं विशिष्टसत्तावानितिप्रतीतेः प्र- स्येकनिरूपिताधिकरणताद्वयावगाहितयैवोपपत्तेः अन्यथा विशेष- णाभावनिर्णयदशायामपि विशिष्टसत्तावत्त्वप्रतीत्यापत्तेः विशिष्टस- साबुद्धौ विशेषणाभाववत्ताज्ञानस्य प्रतिबन्धकतायाः स्वातन्त्र्येण कल्पनापातादित्युच्यते तदाप्याह अनतिरिक्तत्वे त्वितीति प्राहुः । विशेषणेति । विशेषणं गुणकर्मान्यत्वं विशेष्यं सत्ता । तयोः समा- नाधिकरण्यात्मकसम्बन्धस्यैवेत्यर्थः। साक्षात्सम्बन्धेन तस्य व्यभि- चारित्वादाह परम्परयेति । अवच्छेदकताख्यखरूपसम्बन्धेनेत्यर्थः। सत्त्वगुणकर्मान्यत्वयोईव्ये एव सामानाधिकरण्यमिति प्रतीत्याव- च्छेदकतासम्बन्धेन तदुभयसामानाधिकरण्यस्य द्रव्य एव सत्त्वान्न व्यभिचार इति भावः । नन्वेवं क्षेयत्वाधिकरणपटाद्यवच्छेदेन वा- व्यत्वववृत्तित्वाभावस्य पटीयरूपादावेव सत्त्वात्तदधिकरणभिन्न- ·जागदीश्याः व्याप्तिवादे चिन्यम् । सत्तायां गुणे न द्रव्यत्वसामानाधिकरण्यमिति प्रतीतिर्हि द्रव्यत्वे गुणे न पृथिवीत्वसामानाधिकरण्यमितिप्रतीतिवत्मत्तानि- छद्रव्यत्वसामानाधिकरण्यवच्छेदकत्वाभावं परम्परासम्बन्धेन सा. त्वमस्त्येव ज्ञेयत्वादिहेतोरित्यग्रे केवलान्वयिन्यव्याप्तिप्रदर्शनमसङ्ग- तमत आह केवलान्वयिनीति। द्वितीयेति । तत्र साध्यवद्भिन्नस्या- प्रसिद्धत्वादिति भावः । यद्यपीदं वाच्यं प्रमेयादित्यादी तादा- त्म्येन केवलान्वयिनि प्रथमलक्षणेव्याप्तिः सम्भवति प्रमेयावच्छे- देन वाच्यत्ववत्तादात्म्यकत्वविरहिणोप्रसिद्धेः न च घटाद्यव- च्छेदेन वाच्यत्ववत्तादात्म्यविरहो घटत्वादी सुलभः तथा सति घटत्वं घटे न वाच्यमिति प्रतीत्यापत्तेः। तथापि स्वाधिकरणनिरू- पितहतुतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्यववृत्तित्वाभावोत्र लक्षणघटक इत्यभिप्रायेण द्वितीयलक्षणाभिधानम् । स्वपदस्य तत्तत्साधनव्यक्ति- परतया तादात्म्यन पटात्मकहेत्वधिकरणीभूतपटव्यक्तिनिरूपितता- दात्म्येन वाच्यत्ववत्तादात्म्यकत्वाभावस्य पटावच्छेदेन पटत्वादा- वेव प्रसिद्धः । वस्तुतस्तु केवलान्वयित्वं वृत्तिमदत्यन्ताभावाप्रति- योगित्वमात्रम् । न त्ववच्छेदकगर्भम् । तथा च तादात्म्येन किञ्चिद- पि प्रमेयं न केवलान्वयीति द्वितीयलक्षणे एव तादृशकेवलान्वाय- न्यव्याप्तिसम्भवातू यथाश्रुतमेव सम्यगिति ध्येयम् । नव्यास्तु केवलान्वयिनि चाव्याप्तेरिति केवलान्वयिसामान्येऽव्याप्तेरभिधानं द्वितीयलक्षणाभिप्रायेणेत्यर्थः प्रथमलक्षणे यत्किञ्चित्केवलान्वयि- नि तादात्म्येन प्रमेयादिहेतावव्याप्तावपि न क्षतिरित्याहुः ॥ सत्ता- यां गुणे न द्रव्यत्वसामानाधिकरण्यमितिप्रतीति. सत्तानिष्ठद्रव्य. त्वसामानाधिकरण्यस्यावच्छेदकत्वाभावं गुणादाववगाहते इत्यत्र समानाकारकप्रतीतिं दृष्टान्तयति द्रव्यत्वे गुण इति । न तूक्तप्रती- तेर्गुणावच्छेदेन द्रव्यत्वे पृथिवीत्वसामानाधिकरण्याभावो विषयः। गुणस्य द्रव्यत्वानधिकरणतया तन्निष्ठपृथिवीवृत्तित्वाभावावच्छेदक- त्वासम्भवात् । किं तु द्रव्यत्वनिष्ठं यत्पृथिवीत्वसामानाधिकरण्यं तदवच्छेदकत्वाभाव एव गुणे विषय इति तद्वदियमपि इति भावः ।

·सिंहव्यावलक्षणे। मानाधिकरण्यस्य वा अभावं गुणेऽवगाहने । न तु मत्तायामेव द्रव्य- वृत्तित्वाभावम् । मत्ता नद्रव्यवृत्तित्वाभाववती द्रव्यवृत्तित्वाभावो न सत्तावृत्तिरियादिसर्वजनमिद्धप्रतीनिवाधितत्वात् ।वाधकाभावात्तु संयोगतदभावयोरवच्छेदकभेदेनैकत्र प्रतीसा नदुभयोकत्र सिद्धिः। अवच्छेदकत्वाभावमितिाप्रात्यक्षिकप्रत्ययाभिप्रायेणेदमासत्तायांगुणे न द्रव्यत्वसामानाधिकरण्यमित्यादिशाब्दस्थलंऽवच्छेदकत्वोपस्थाप- कपदान्तरविरहात्तदभावम्य गुणादा बार्धायतुमशक्यत्वात् । किन्तु सत्तानिष्ठं द्रव्यत्वसामानाधिकरण्यं न गुणावच्छेद्यमित्याकार एव तत्र बोधः । गुणादावित्यत्र सप्तम्यर्थस्य नर्थेऽन्वयादिति ध्येयम् । नन्वेवं तादृशप्रतीतः सामानाधिकरण्याभावविषयकत्वमनुभवसिद्धं विरुध्येत सामानाधिकरण्यस्य व्याप्यवृत्तित्वन तवच्छेदकत्वाप्र- सिद्ध्या तादृशावच्छेदकत्वाभावविषयकप्रतीतर्धमत्वापत्तिश्च स्याद. त आह परम्परासम्बन्धनति । निरूपकताख्यस्वरूपसम्बन्धेनेत्य- र्थः। न त्ववच्छेदकताख्यस्वरूपसम्बन्धनत्यर्थः। तथा सति सत्तायां द्रव्ये न द्रव्यत्वसामानाधिकरण्यमिति प्रतीतिप्रसङ्गात् । सामा. नाधिकरण्यस्य व्याप्यवृत्तितया कुत्राप्यच्छेदकत्वसम्बन्धन तस्या- सत्त्वात् ॥ न त्विति । तथा च द्रव्यं सत्त्वादित्यादावतिव्याप्तिरिति भावः ॥ ननूक्तदृष्टान्तस्थले वाधकसत्त्वावच्छेदकत्वाभावोस्तु प्रती- तेविषयः प्रकृते तु साक्षात्सामानाधिकरण्याभावविपयकत्वे न किञ्चिबाधकमस्तीत्यतो वाधकमाह सत्ता नेति । तथा च स- त्तायां द्रव्यवृत्तित्वाभावसत्त्वे द्रव्यत्तित्वाभाववद्भिन्नत्वधीस्तत्र न स्यादिति भावः। ननु द्रव्यवृत्तित्वाभावोऽव्याप्यवृत्तिरेवति तद्वद्भेदो- प्यव्याप्यवृत्तिर्वाच्यः तथा च द्रव्यगुणात्मकविभिन्नावच्छंदन तयोः सत्तायां समवेशात्कुतो विरोध इत्यत आह द्रव्यवृत्तिन्वाभाव इति ॥ नन्वेवं मूले न कपिसंयोगीति प्रतीत्या वृक्षादौ कपिसंयोगा- भावोपि न सिद्ध्येत् तत्रापि वृक्षनिष्ठसंयोगावच्छेदकन्वाभावस्य मू- लेवगाहनसम्भवादत आह बाधकाभावादिति । कपिसंयोगाभा- वो न वृक्षवृत्तिरित्यादिप्रत्ययस्यासम्भवादिति भावः॥ ननु द्रव्यवृत्ति- ·जागदीश्याः व्याप्तिवादे अतीन्द्रियसाध्यकेऽतीन्द्रिये व्यभिचारिण्यतिप्रसङ्गाचा तत्र सामा- नाधिकरण्याभावस्य प्रसक्षत्वासम्भवेनासिद्धेः। नच तदभाववढ- तित्वेन तत्र तदनुमेयम् । तद्ववृत्तिभिन्नत्वस्योपाधित्वात्। किञ्च इदमिदानीमितिप्रतीतिनियामकविशेषणताविशेषेण हेतुतायां स. द्धतावव्याप्तिः । तेन सम्बन्धेनाधिकरणे काले तेन सम्बन्धेन साध्यववृत्तित्वस्य विरहिणाऽप्रसिद्धः॥ त्वाभावो न सत्तावृत्तिरित प्रतीतिरेवासिद्धा द्रव्यवृत्तित्वाभावो गुणावच्छेदेन सत्तावृत्तिरित प्रत्ययात् एकशेषस्य कर्तुमशक्य- स्वादतो दोषान्तरमाह अतीन्द्रियेति।मनस्त्ववदणुत्वादित्यादावित्य- र्थः ॥ तत्र अतीन्द्रियसाध्यके अतीन्द्रियासखेतौ ॥ ननु प्रत्यक्षासम्भ- घेप्यणुत्वं मनस्त्वसामानाधिकरण्याभाववन्मनस्त्वाभावववृत्ति- त्वात् पृथिवीत्ववदित्यनुमानेनैव तत्र सामानाधिकरण्याभावः से- त्स्यतीत्यत आह न चेति ॥ तद्ववृत्तीति । साध्यववृत्तिभिन्नत्व- स्येत्यर्थः । तथा चोक्तानुमाने मनस्त्वववृत्तिभिन्नत्वमुपाधिः । तस्य च साध्यव्यापकत्वं घटत्वादौ साधनाव्यापकत्वं द्रव्यत्वादी ग्राह्यम्। भेदस्याव्याप्यवृत्तित्वे तु साध्यववृत्तितत्तद्वयक्तित्वावच्छि- नभेदकूट उपाधिोध्यः॥ ननूक्तोपाध्यप्रतिसन्धानदशायामुक्कानु- मानादेव साध्यववृत्तित्वाभावसिद्धिस्तत्र भविष्यति अन्यथा व्या- प्त्यन्तरस्यापि तत्रातिप्रसङ्गादित्यत आह किश्चदमित्यादि । तथा च कालो गोमान् गोत्वादित्यादौ कालिकसम्बन्धेन हेताव- व्याप्तिः । कालिकसम्बन्धेन हेतुमति महाकाले तेन सम्बन्धेन का- लवृत्तित्वाभावस्य कुत्राप्यसत्त्वात् । न च कालावच्छेदेन गगनादा- वेव साध्यववृत्तित्वाभावस्य प्रसिद्धिः। कालस्य गगनाद्यनधिकर- णत्वेन तनिष्ठवृत्तित्वाभावे कालावच्छेद्यत्वासम्भवात् । कालिकस- म्बन्धेनगगनादेवृत्तिमत्त्वस्वीकाराचायद्यपि गोत्वाद्यधिकरणतत्तत्क्ष- णावच्छेदेन कालवृत्तित्वाभावस्य तत्तत्क्षणासमानकालीने तत्तत्क्षणगो- चरज्ञाने प्रसिद्धिः तत्सत्क्षणस्यापि विषयतया खविषयकबानाधि- ·सिंहव्यानलक्षणे। জষেবা বমিছবাৱালিৰাম্বাবলু। तथापि महाकाल एव कालिकसम्बन्धेनाधिकरणम् उपाधीनई तस- दुवृत्तितायामवच्छेदकत्वमात्रमिति प्राचीनसिद्धान्तमनुसत्वेदम् । महाकालनिरूपितविशेषणतया वा हेतावव्याप्तिद्रष्टन्या । इदमित दानीमित्याकारकप्रतीतिनियामकविशेषणतायां यो विशेषस्तेन हे. तुतायामिति व्याख्यया ताहशविशेषणतायाः प्राप्तः। सामान्यत पर विभिन्नकालीनयो धाराधेयभाव इति मते नानुपपत्तिगन्धोपि। क्ष- णानां स्वसमानकालीनविषयतयाप्यनधिकरणत्वेन तदबच्छेदेन शाने साध्यववृत्तित्वाभावप्रसिद्ध्यसम्भवादिति ध्येयम् । अत्र हेतुता- पच्छेदकसम्बन्धेन स्बाधिकरणे स्वनिरूपितहेतुतावच्छेदकसम्ब- न्धेन साध्यववृत्तित्वाभावस्य विवक्षायां न कोपि दोषःसाधनी- भूतगोत्वाधिकरणमहाकालावच्छेदेन गोत्वनिरूपितकालिकसम्ब- न्धेन साध्यववृत्तित्वाभावस्य घटादावेव प्रसिद्धत्वात् सा- ध्यसामानाधिकरण्यत्वं यद्धर्मावच्छिन्नाधिकरणावच्छेद्यहेतुवृत्ति- कात्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदकं तद्धर्मवत्त्वं वा विवक्षितम् इत्थं च वाच्यं प्रमेयादित्यादौ प्रमेयव्यक्तीनां भेदेपि न व्या- सर्भेद इत्यस्मद्गुरुचरणाः । केचितु स्खनिष्ठं यत्साध्यववृत्ति- त्वं हेत्वधिकरणावच्छेद्यतदभावाधिकरणभिन्नत्वमित्यर्थः ताहशा- भावाधिकरणत्वं सद्धेतुस्थले खभिन्नव्यक्तावेव प्रसिद्धमतो नाव्या- प्तिरित्याहुः। साध्यववृत्तित्वाभावाधिकरणत्वसामान्ये यनिष्ठत्वय- दधिकरणावच्छेद्यत्वोभयाभावस्तत्त्वं व्याप्तिः पर्वतीयरूपनिष्ठं यत्प- र्वतावच्छेद्यं वह्निमत्संयुक्तत्वाभावाधिकरणत्वं न तदूधूमनिष्ठं यश धूमनिष्ठं न तधूमाधिकरणावच्छेद्यमधिकरणभेदेन तस्य नानात्वा- तू अन्यथा पर्वते तदीयरूपे न वह्निमत्संयुक्तत्वमितिवत्पर्वते धूमे न वह्निमत्संयुक्तत्वमित्यादिप्रतीत्यापत्ते. अतो वह्निमान्धूमादि- त्यादौ नाव्याप्तिः व्याप्यवृत्तेरवच्छेदकन्वाखीकारे तु तादृशाभावा- धिकरणत्वसामान्ये यदधिकरणावच्छेद्यत्वसामान्याभावस्तत्त्वमित्ये- व वाच्यमित्यादिकं पुनरुदक्षरत्वादुपेक्षितम् । वाच्यत्वादिसाध्यके तादात्म्येन हेतावव्याप्तेश्च वाच्यत्ववत्तादात्म्याभावाप्रसिद्धः। एतेन सत्तायां कर्मणि न द्रव्यत्वसामानाधिकरण्यमिति प्रतीतौ कर्मण इव कर्मसत्त्वयोः समवायस्याप्यवच्छेदकत्वं भासते अन्यथा इदानीं ·जागदीश्याः व्याप्तिवादे सत्तायांनद्रव्यत्वसामानाधिकरण्यमित्यादिप्रतीत्यापत्तेः एतत्कालस्य कर्मानतिरेकात् एवं च यद्धेतुव्यक्त्यधिकरणीयहेतुतावच्छेदकस- स्बन्धे साध्यववृत्तित्वाभावावच्छेदकत्त्वं नास्ति तत्त्वमित्यर्थः कालो गोमान् गोत्वादित्यादौ कालवृत्तित्वाभावावच्छेदकत्वस्य द्रव्यत्वा- दिनिष्ठात्मसमवेतत्वादौ प्रसिद्धस्य गोत्वाधिकरणीयकालिकसम्ब- धे विरहानाव्याप्तिरित्यपि निरस्तमिति सङ्केप.॥ इति सिंहव्याघ्रलक्षणद्वयविवरणं समाप्तम् ॥

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.