·Inst.111 11
1,
(Alghe- 10-es veld bi to ļ li-ber.)

·कारमाला। नाम नानाविधमाचाव्यनाटकचम्पूभाणप्रहसन- च्छन्दोरादिसाहित्यग्रन्थानां संग्रहः। गो गुच्छकः। जयपुरमहागजाविहामहोपाध्यायपण्डितदुर्गाप्रसादारक- केदारनाथकृपकृतशोधनकर्मणा महामहोपाध्या. पण्डितशिशर्मणा, मुम्बापुरवासिपरबोपारा पाङ्गिात्मजकाशीनाथशर्मणा च संशोधितः । मुम्बय्या निर्णयमाग श्यन्त्रालये तदधिपतिना मुद्रारयित्वा पाकाश्यं नीतः । (अस्य ग्रन्थस्य पुन विषये सर्वथा निर्णयसागर मुद्रायन्त्राधिपते. रेवाधिकारः ।) यमेको रूप्यकः।

·अनुक्रमणिका।
पृ.
१-१८
१८-३७
१. श्रीगम्भद्रदीक्षितविरचितो गमचाप म्तवः
२. श्रीराभवदीक्षितविरचितो रामबाण व
३. कविरनरहरिविरचितं शृङ्गारशतकम
४. उत्प्रेक्षावल्लभकविविरचितं भिक्षाटनकाव्यम्
....
....
३७-५४
५४-१६५

·काव्यमाला।
श्रीगमभद्रदीक्षितविरचितो
रामचापस्तवः ।
यन्मूले रघुनन्दनम्य जगतां त्राति कीर्त्यङगे
देवी चार्चति जानकी सविनयं यद्गन्धपुप्पाक्षतैः ।
यत्कोट्या कृतलाञ्छनश्च जलधौ मेतुर्जगत्पावनो
भद्रायान्तु जगत्त्रयम्तुतिपदं तद्राघवीयं धनुः ॥ १ ॥
यः शत्रुजयकुञ्जरेश्वशिरःसंघट्टनाकर्कशे
वैदेहीकुचकुम्भपत्रमकरीविन्यासवैज्ञानिके ।
चञ्चत्पञ्चवटीकुटीरजटिलव्यूहाय दत्ताभये
पाणौ कौणपवैरिणो विजयते चापाय तस्मै नमः ॥ २ ॥
दारुण्यप्यवलम्बिते कृतवतः साकेतराज्यश्रियं
केलिन्यासविधृतगौतमवधूदुःशीलमूलैनमः ।
पादम्याक्रमणेन पूतमसकृत्कोटौ गुणागेपणे
चापं चन्द्रवतंमचापमथितुर्देवम्य मेवामहे ॥ ३ ॥
मद्रक्षाकथनेच्छयेव गतया देवम्य कर्णान्तिकं
मौा मार्गणपक्षपातघटनापारीणया संगतम् ।
कोटौ चामरहेमभूषणमिषात्कीर्तिप्रतापाङ्कुरौ
बिभ्राणं करवाणि गवरिपोश्चापं शरण्यं प्रभोः ॥ ४ ॥
लब्धोन्मेषविशेषभीषणशिग्विज्वालाजटालेक्षण-
श्लिष्टाभ्यन्तररुष्टरुद्रनिटिलस्निग्धं विशुद्ध्यै गिराम् ।
अन्तः संततकाञ्चनाञ्चितशरश्रीमञ्जरीपिञ्जरी-
भूतं भातु पुरः कबन्धमथितुाबन्धवामं धनुः ॥ २ ॥

·काव्यमाला। कल्याणं वितनोतु नः करुणया काकुत्स्थचूडामणे- श्चापः कोपदुरापरुद्रविकटभ्रूदलरीविभ्रमः । यत्रोद्घाटितनैटिलेक्षणपुटप्रोद्दामधूमध्वज- ज्वालावल्लिविडम्बडम्बरमयत्यापिञ्जग शिञ्जिनी ॥ ६ ॥ कर्षदक्षिणपाणिलमसशरज्यावलिचक्रीकृतं गृहवामकराङ्गुलीयकमणिच्छायोल्लसलम्नकम् । संरब्धस्य निषदुषो रघुपतेगलीटभङ्गया रण धावद्राक्षमसैनिकाक्षिविषयं क्षेमाय चापं भजे ॥ ७ ॥ भाम्वच्चन्द्रकलाग्रमाशरकुलासृग्लोहिताङ्गं बुध ध्येयं चित्रशिरवण्डजातघटितं वाल्मीकिकाव्यस्तुतम । मन्दस्यापि मतिप्रदं प्रणमती वाणं ग्ण बिभ्रत श्रीगमम्य शासनाय शिर्गस न्यम्य नमम्याञ्जलिम् ॥ ८॥ भद्रं यच्छति पापत्ति णिति दत्त यश पुष्यति प्रागल्भ्यं विवृणोति तम्य नुवति म्वं यो नरः मुक्तिभिः । यो देवाविरुद्ध विप्रकुरुते विप्रान्निगृह्णाति तं चापं दाशरथरिति श्रुतवता संसव्यतं तन्मया ॥ ९ ॥ आस्तामिन्द्रयमादिदिक्पतिकुलं तिष्ठन्तु देवास्त्रयो देवो वा रघुनन्दनो विहरतु स्वर समं सीतया । अस्माकं तु शरण्यमस्ति परमं तकिचन प्राणिनां कोटिम्पृष्टपयोधिसतुसलिलेरेनः पुनानं धनुः ॥ १ ॥ अन्ये केलिगृहीतकालियफणारङ्गस्थलीनर्तन क्रीडामर्दलवाद्यहृद्ययमुनाकल्लोलकोलाहले । देवे प्रेम वहन्त्वहं तु कुतुकी काकुत्स्थहस्तद्वर्या- रकोत्सङ्गनटे धनुष्यरिभटाकन्दोरुभेरीरवे ॥ ११ ॥ कालव्यालकपालजालघटितसम्भारपोरं परे रुद्रं भद्रतृषाविषादकृतषीलोपा वृथोपासताम् । १. धनुर्म यम २. अवस्थानविशेषः.

·गमचापस्तवः ।
श्रीमच्चामरबद्धमृद्धसुषुमज्यावल्लिकावेल्लितं
दध्यां बुद्धिमहं तु राक्षसचमूहन्तुः प्रणन्तुं धनुः ॥ १२ ॥
धावंधावमबन्धगन्धगजवद्विन्ध्याद्रिवन्ध्याटवी-
कल्पेऽप्यत्र जगत्त्रये सर इव स्नातुं ममेदं मनः ।
नन्वन्विष्यति धन्व मन्वभिजनोत्तंमम्य हंसच्छद
म्वच्छोद्गच्छदभीशुपेशलशिगंबद्धोच्चलञ्चामरम् ॥ १३ ॥
धर्म निर्मलमामुयामिति तथा विन्देय मन्देतरा-
नर्थानित्यहमत्यये दिवि वधूभुञ्जीय मरिति ।
ब्रह्मानन्दविधायिनीर्मम
पुनः प्रामाण्यवाचामपि
ध्यातव्ये रघुनन्दनम्य धनुषि त्रेधा मनो धावति ॥ १४ ॥
नाहं यष्टुमलं भवामि न घटे दातुं धनान्यर्थिनां
का शक्तिर्मम दृश्यते तपसितुं दुनिग्रहे मानसे ।
आत्मज्ञानमवाप्नुयामिति तथाप्याराधयेयं गिरा
वागशिम्मयघस्मगस्त्रमहमो वीरम्य सारं धनुः ॥ १५ ॥
मातुर्गर्भकुटीरमर्भकतनुः संप्राप्य कं प्रायशो
नो जन्मानि कियन्त्यगाहिपि कियदुःखं च नाज्ञासिषम् ।
दिष्टया संप्रति जायते मम नृणां जन्मात्ययध्वंसने
चापे चन्द्रवतंमचापमथितुर्दैवम्य भावः स्थिरः ॥ १६ ॥
वल्गन्मन्दरशैलमलमुम्वरक्षीरोदपूगेदर
क्षिप्तानर्गलनिर्गलन्नवसुधामाधुर्यधुर्या गिरः ।
निर्गच्छन्तु निसर्गवेगविधुतम्बलोककल्लोलिनी-
गर्वाः शर्वधनुर्विमर्दनधनुःम्तोत्राय वक्रान्मम ।। १७ ।।
कालोन्मीलदमन्दकुन्दमुकुलस्पर्धानिबद्धादर-
प्रौढोदारपरप्रबन्धरचनापाण्डित्यनाडिधमम् ।
अस्तु प्रस्तुतदुर्घटस्वमहिमस्तोत्रस्य मे त्रस्यतः
खेदच्छेदकृतादरं भगवतश्चापं रुचा बन्धुरम् ॥ १८ ॥

·४ काव्यमाला। गौरीतातगिरीशमञ्जुलदरीकेलीधुरीणामरी- वीणोरीकृतवैखरीमधुझरीपारीणरीतिक्रमम् । मारीचारिधनुः सरीसृपपुरीनारीजनैरीडितं सारीकृत्य सरीसरीतु हृदि मे भूगर्वचोमञ्जरीः ॥ १९ ॥ चित्रस्वीयचरित्रचिन्तनसुधाकृष्टाय तुष्टुषवे मां स्निह्यतु दातुमुक्तिमवनीपुत्रीशमित्रं धनुः । श्लाघान्दोलितचन्द्रचूडमकुटीविभ्राम्यदभ्रापगा- पाथःपातगृहीतगगिरिजानेत्रान्तपात्रीकृताम् ॥ २० ॥ पापार्थम्मरणेन जातु जनितं पापं कृपापक्ष्मलो गौरीकान्तशरासनान्तकधनुर्दुरीकरोतु द्रुतम् । नैवं चेत्कथमेष भीषणदवज्वालाकगलाटवी- विक्राम्यद्भवचक्रनिग्रहविधौ प्रागल्भ्यमभ्यतु में ॥ २१ ॥ शस्त्राचार्यभुजंगभूषणधनुर्भङ्गप्रसङ्गश्रव- प्रादुर्भूतरुषः कराद्भगुपतेर्यगृह्णनि प्रयसि । ईर्ष्यारोषकषायिता दरदलत्कहारगर्भश्रियो जानक्या निहिता दृशो हृदि वयं तत्कामुकं कुर्महे ॥ २२ ॥ सङ्घीभूय कुतूहलेन गगन स्थित्वा मुहुः पश्यतां संतानद्रुमपुष्पवृष्टय इव म्वौकसां दृष्टय. । यत्र क्षत्रियकण्ठलाविपरशोवीरादुपात्तऽपत कुर्यामुत्तरकोमलेन्द्रधनुषे तस्मै प्रणामाञ्जलिम् ॥ २३ ॥ हेलाकालमुहुर्गृहीतकमलाचेलान्तदृश्यस्तन- श्रीखण्डद्रवमुद्रिताच्युतकरस्पर्शस्फुरत्सौरभम् । शश्वदुष्पतिलम्भसंभवमनःशर्मण्यधर्म मम प्रावण्यं प्रणुदेद्विदेहतनयाप्राणेशबाणासनम् ॥ २४ ॥ त्रासोद्धान्तशकुन्तसंततिजवव्याधूतचूताटवी- शाखाशेखरमञ्जरीपरिगलन्माध्वीनिषिक्ताध्वनि ।

·गमचापम्तवः ।
५
गोदावर्युपकण्ठसीम्नि कुहनागोकर्णहत्त्यै गुणं
यम्यारीरणदीश्वरो रघुभुवां तद्धन्व मन्ये गतिम् ॥ २५ ॥
पश्चात्पश्यति बाणपातचकिते शश्वन्निवृत्त्याननं
विद्राणे कुहनामृगे विकिरितुं बाणो यदारोपितः ।
देवेन श्रवणान्तकृष्टकपिलज्यावल्लि तन्कार्मुकं
केकागभिंतकण्ठकाननगिग्विप्रेक्षापदं पातु नः ॥ २६ ॥
वंगभ्रंशिनवृक्षनीडविहगव्यागीणविद्रावित-
कीडद्रोहितपङ्गि दर्भकवलव्यावृत्तमत्तद्विपम् ।
द्रागुत्थापितमुप्तकेसरि जनस्थाने खगयोधने
ज्याघोषं जहति प्रभोधनुषि मे चेतो मुहुर्धावति ॥ २७ ॥
वीोसिक्तवरप्रयुक्तसमग्प्रकान्तचक्रभ्रमी-
चञ्चत्काञ्चनपञ्जरोदरचरश्रीगमकीरा के ।
धावत्येव मनो विनोदरसिकं दिक्षु प्रविक्षिप्तया
विष्वग्घट्टितहेमपट्टकपिणे चापे रुचा पेशले |॥ २८ ॥
त्रासोल्लामविलोललोचननदीपर्यन्तनिर्यन्मृगी-
घामग्रासनिरासशासनगिरा ज्यागजितेनोजिते ।
कीशाधीशविनाशसाशयशरव्यामोक्षभीमोद्यमे
श्रीमद्रामशगसने मरति मे भद्राय भद्रा मतिः ॥ २९ ॥
नद्दिग्भागनिविष्टदृष्टिचिरव्यापन्नदोविक्रम
चेतःम्फीनभयप्ररोहमुदितप्रत्यङ्गरोमोद्गमम् ।
उद्यद्गद्दकण्ठनादमुरसि दाङ्न्यम्ततीक्ष्णाशुगं
कुर्वद्वालिनमाहवे भगवता कृष्टज्यमीडे धनुः ॥ ३० ॥
चञ्चच्चामरदामरश्मिहसितैर्व्याप्तोदरौदन्वत-
त्वगत्तुगतरङ्गगर्वगरिमप्रध्वंससंसूचनम् ।
कोदण्डं कलिखण्डनाय कलये रामस्य भीमस्य त-
क्षिप्तोद्दीप्तशराग्रजाग्रदनलज्वालाकरालाम्बरम् ॥ ३१ ॥

·काव्यमाला। यन्मोयामिषुमोचनाय जलधावास्फालितायां प्रभो- रङ्गुल्या चिरकालविस्मृतमहीकन्याकुचम्पर्शया । सारो निरुणद्धि कर्णविवगण्यन्यानि दिग्दन्तिनां शुण्डादण्डमुम्बेन गाढपिहितात्तन्मे शरण्यं धनुः ॥ ३२ ॥ वेलाशैलगुहाविहारिवनकर्यादानमोदाकुल कामद्धीमविलासकमरिमुग्वव्याकर्षणेकक्षमम । तारज्यारवमुद्वमद्रचर्चायतुं भव्यं गरव्यं पयो गशि मे शिवलम्भकं भवतु तद्दवम्य तावद्धनुः ॥ ३३ ॥ कालीयानकगलकण्ठनिनदन्यकारलीलासम्ब ज्याकर्षम्तनितात्तगन्धचकितक्रन्दद्दिशान्तिनि । गर्जन्निर्झरिणीशतर्जनदशानियच्छर धीग्यिं सीताकान्तकगन्तकलिसदन काण्डासने खेलति ॥ २४ ॥ पारावारतटीकुटीरविटपिम्त्यायत्कुलायस्थित श्येनोड्डीनविधानकेलिरसिकज्याघोषणाघोरया । वारिप्रेरितसायकायतशिखाचक्रत्रुटन्नक्रया भास्वद्वंशवतंसचापलतया नूनं मनो नन्दति ॥ ३५ ॥ वन्दे कार्मुकमीशकार्मुकभिदो वीरम्य यस्मिन्रुषा कल्पान्तानलकल्पमब्धिहतये बाणामिमुन्मुञ्चति । कन्यादाहधिया करण ममृशे चूडानदी शंभुना पीठप्लोषविशकिना च विधिना स्पृष्टा पयःकुण्डिका || ३६ ।। ज्यामोखयविदार्यमाणनदरादपर्यन्तगिर्यन्तरं स्थैर्योदार्यनिवार्यमेरुमदमत्यैश्वर्यकार्यथिनाम् । पर्यन्तार्णववार्यजीदिषुचर्याश्चर्यधुर्य नम- स्कुर्यामर्यमवंशजार्यकरयोः पर्यायधार्य धनुः ॥ ३७ ।। ज्याविद्वेषुसमिद्धपावकशिखासंनद्धगाढोद्धत- कीडद्वाडवपीडनाचटचटाकुर्वाणसण्डिजात् ।

·गमचापम्तवः । अन्धेर्लब्धतरङ्गमङ्गलमृदङ्गारावधारावता- सीतावल्लभचापवल्लिरुदयल्लीलामतल्लीसखी ॥ ३८ ॥ मौवींविद्धशरामिदग्धकमठीपाठीनगाढोलुठ- कलोलोद्धटपूरपुरणरणत्पर्यन्तगिर्यन्तरे । अप्राप्तप्रतिबिम्बडम्बग्वपुःसिन्धौ कबन्धद्विष कोदण्डं गुणमण्डितं मम शुच म्यात्खण्डने पण्डितम् ॥३९॥ ज्याविक्षिप्तपृषत्कवल्गदनलक्वाथोद्भवहुद्द क्षारक्षीरधिपाचिताचिततिमिक्रव्यग्रहव्यग्रया । त्रासत्यक्तनिवासमब्धिजठराद्दरे वधूरेग्वया माकं कैकसलोकमाकलितवद्देवम्य मेव धनुः ।। ४ ।। लङ्कातकविकिशंकरगिरिप्रक्षोभिरक्षोऽभितो निक्षिप्ताप्तनिशाटपाटनपटुस्फोटप्लवङ्गच्छटे । विष्वग्विप्वदिप्वरिप्ववतरजन्ये रजन्येधिते मन्ये धन्व शमन्ययाय(:) हृदये मान्यस्य धन्विप्रभोः ।। ४ ।। नन्दन्निर्जरवृन्दमुक्तकुसुमैः सुग्रीवविग्रीकृत प्रक्रान्ताहवकुम्भकर्णदुग्वापामन्दगन्धग्रहैः । मामोदं मनसा मनूद्वहधनुज्याटंक्रियान्धोरंग द्वन्द्वान्योन्यदुरीक्षकेलिविरसाधोलोकमालोकये ॥ ४२ ।। मक्रोधप्लवगाग्रीनग्वरदश्रेणीनिकृत्तश्रवो नामत्रासदकुम्भकर्णवदनव्यालोककालोचितम् । कनु योऽक्षिसहस्रमीलनमलं नासीत्तदा मीदत- म्तस्येन्द्रम्य मनोरथप्रदशरं चापं प्रभोश्चिन्तये ॥ ४३ ।। हषामश्वगणम्य हितमिभव्यहम्य चक्रक्रम- केंकारं रथमण्डलम्य समरे श्वेलां भटानामपि । भेरीभांकृतिमायुधव्यतिकरध्वानं पृथङमागध- स्तोत्रोदोषमपि ज्यया परिभवद्देवम्य वन्दे धनुः ।। ४४ ॥

·काव्यमाला। एकं देहभृतामुभे हुतभुजस्त्रीण्यामयानां प्रभो- श्चत्वारि द्रुहिणम्य पञ्च विषमापागम्य षट् शाकरे । सप्त त्रीणि च गवणम्य फणिनां पत्युः महनं तुद ज्ज्यानादेन शिगंमि संयति धनुर्यातुद्रुहः पातु नः ॥ ४५ ॥ शाकं स्माग्य चाण्डिकं विकलय ब्राह्मं समुत्माग्य म्कान्दं तर्जय यानमित्यधिरणं यकीडनि ज्याम्बनै । तृण विम्मितसिद्धचारणगणप्रस्तृयमानम्नव- व्याप्ताशेषढिगे नमोऽस्तु धनुष सप्ताश्ववंगप्रभोः ।। ४६ ।। नश्यन्निद्रमहापुमामि नटनक्रीडाचलौञ्चभि द्वाहाश्चत्तनुरूहि मुम्भदमनायानाहितकुन्धि च । सीदत्कुम्भिककुम्भि सिद्धपरिरम्भारम्भियापिन्ति खे कुर्वाणं गुणटंकृतानि समर कोदण्डीड विभोः ।। ४७ ।। यन्मौवींनिनदे निरुन्धनि युधि द्यावापृथिव्यन्तरं दृग्भिादशभिविलोक्य गिग्विनो यानम्य नृत्तं पुनः । पड़िः म्नौति गुहो मुग्वैः प्रियतमापर्यायपीताधरैः सीतान्तःपुरधन्व तन्मृडजटाशीतांशुवकं भजे ॥ ५८ ।। म्वं पाशाङ्कुशदन्तमोढकधृतो दोष्णां चतुष्कं दिश- न्हेरम्बो निजवल्लभामभिमृशन्काञ्चीपद शुण्डया । कर्णी च्छादयितुं विषीदति चिगद्दारन्तरसंभवा- द्यज्ज्याघोषविजृम्भणे युधि धनुस्तद्राघवीयं भजे ।। ४९ ।। यद्धोषप्रथमप्रबोधितरमाप्राणेशवामेक्षण- च्छायामीलितनाभिपकजकुटीगर्भस्थितोऽप्यजभः । कर्णैरष्टभिरात्मनोऽप्यकलितामेवाध्यगीष्ट त्रयीं नद्धं तेन गुणेन राघवधनुर्विद्येत हृद्येव नः ॥ ५० ॥ कल्पापायवितर्ककर्कशहरव्यामुक्तभीमध्वनि व्यामृष्टान्तरविन्ध्यकन्दरशिलाविष्टब्धदुष्टद्विपम् ।

·गमचापस्तवः । ९ ज्याघोषक्षणमक्षिपत्किल विधिर्यम्य त्रसद्भारती- जिह्वात्यागगृहीतकण्ठवसतिस्तद्रामचापं भजे ॥ ११ ॥ कल्पान्तक्षणबद्धकौतुककरप्रस्फालितोरूत्पत- द्भगोन्मुक्तमहाट्टहामपरुषज्याघोषविप्रो. शागभृत मुवन बहता लध्वीभवन्ती तनुं चीन्द्रण कृतम्नवं युधि विभोश्चापं शरण्यं मम ॥ १२ ॥ संवर्तव्यनिषद्गभङ्गुरकृपभ्रभङ्गगङ्गाधर बंडाचण्डिमगर्वग्वण्डननिजज्यानादीनात्मनि । व्यालेन्द्रम्य दृयां महम्रयुगले पातालवाम्नव्यया प्रस्ताव्यम्तवविम्त जनतया नाथम्य चापं भजे ।। ५३ ॥ काकुत्स्थम्य धनुम्नदेव कलयं गर्जामृजा यज्यया वाधियं भुवनत्रयम्य जनिते का मेऽस्तु का मेऽम्न्विति । बाणोत्वण्डितयातुर्वाग्मुरवाग्गुम्भेन मामेहि मा- महीत्यप्सग्मां वचांमि च समं कुण्ठीभवन्ति द्यवि ॥ ५४॥ अव्यादव्ययदीव्यदाशुगजवव्याधृतदिव्यापगा नव्याजव्यवमृप्तभव्यमधुपव्याजाभ्रसेव्याम्बरम् । कव्यादव्यथनीन्थनाव्यमधिग्व्याप्ताजि कम्युक्तिभि- व्यङ्गव्यश्यपसव्यमव्यभगवत्पाणिव्यवस्थं धनुः ॥ ५५ ॥ दलङ्घागरमचमगरपरिक्रामद्धन्मल्लल लाङ्गुलाग्रनियन्त्रितप्रतिभटकव्याटगेदध्वनिः । यज्यागजितपूर्णकर्णविवग्नामानि वैमानिकैः शार्थ नमिकर्म धार्मिकविभोम्नत्कुर्महे कार्मुकम् ॥ ५६ ॥ बगान्पातयत शन्विकिग्नः शक्तीम्तनी मुञ्चतः पद्धयां मृद्गति मुष्टिना ननि नलेनाविध्यति द्वेषिणः । उत्साहं जनयत्प्रभञ्जनमुते तत्माधु भयो रणे ज्यानाद ग्घुनाथकामुकवर शर्माणि निर्मातु नः ॥ १७ ॥ १. नावा तार्य. २. कर्वानामुक्तिभिर्व्यङ्गव्या श्रीर्यस्य तत् इत्यर्थः. २ ·१० काव्यमाला। एकद्वान्वपुषा दृशा त्रिचतुगन्पादाहतैः पञ्चषा- न्सप्ताष्टान्करताडनैर्नवदशाञ्जानुप्रहारैगरीन् । युद्धे द्रावयता कृतं हनुमता चण्डाट्टहामध्वनि ज्यानादेन विवर्धयद्रघुपतेश्चापं भजे संपदे ॥ ५८ ॥ आढ्यंभावुकर्चिषा मग्भमान्धंभावुकागतिना म्थूलंभावुकहर्षवानग्चमृष्टिप्रियंभावुकम् । तत्पायाद्धनुरुत्पतिष्णुविशिग्वं वर्धिष्णुघण्टाग्वं गेचिष्णुज्यमलंकरिष्णु समरं वतिष्णु हम्ने विभोः ॥ ५० ॥ कालीकेलिकगलमांसलग्णध्माधुलिपालीजल श्वेलापेतवलीमुग्वालिकवलीकालिव्यलीकच्छिदम् । खेलन्तं गलढयंगलकुरलाधागलहक्कजलं कालव्यालकुलीनकालियनिभं चापं विभोः शीलये ॥ ६० ॥ दाङिश्वृषितरक्तबीजरुधिरप्राग्भाग्धामिल- चामुण्डामुखमण्डलोदरचलजिह्वालताहायिना । विद्धारिव्रजविसविस्रवदसृग्व्याप्तन दीप्तौजमा चापः साभरणः शरेण स रणे पायादपायात्प्रभोः ॥ ६ ॥ यत्क्षिप्तैरिषुभिर्गृहीतशिरसामायोधने रक्षसां सद्यः स्वर्गमुपेयुषां सुरवधूतुङ्गम्तनालिङ्गिनाम । वाग्भिर्मन्मथकेलिगद्गदगिगं प्राचीनवैरत्यजा प्रक्रान्तस्तुति मे चकास्तु हृदयं तद्राघवीयं धनुः ॥ ६२ ॥ स्वर्गस्त्रीग्रहणाद्भयं विदधिरे ये यातुधानाः पुग तैरेव स्वविमुक्तबाणदलितग्रीवैदिवं प्रापितः । स्वरं हारयदप्यमर्त्ययुवतीरेषा ममैषा मम रब्धस्तुति हृष्यता वलजिता तद्रामचापं भजे || ६३ ।। रोषश्लेषखराक्षराक्षसचमूपाढातदातद्रुत कोशकीशभयापयानपरमज्याघोषघोषद्दिशम् ।

·रामचापस्तवः । ११ चापं तापनिविष्टविष्टपमनःशोकान्तकान्तक्रियं रक्षत्वक्षकुमारमारणमहादूतस्य धन्विप्रभोः ।। ६४ ॥ नाराचक्षतयातुवीरवरणव्यापारिपौरंदर- स्थानम्रीजननिम्नलम्ननतटीपाटीररेणूत्करैः । भ्रश्यद्भिः गिशिगंशुश्मिभिरिव म्फारभ्रमीवारितै- प्राप्तानि ताटकारिपुधनुः पापानि मे पाटयेत् ॥ १५ ॥ भक्षालम्पटककमङ्घचटुलबोर्टीविघट्टत्रुट- द्रक्षःकोटि कोटिकोटिर्गटतप्रोद्घाटितकृग्ने । युद्ध विद्धपनद्धद्विपतनृविप्रसिविनामिषा- कृष्टक्रोष्टुनि विष्टपत्रयपतेः क्रीडत्तदीडे धनुः ।। ६६ ॥ घण्टाचण्डनिनादमण्डितनिजज्यानादनानादल- व्योम्न. म्थमविधायकायतकुशीनीकाशनकाशुगम् । चापं तापविलोपदायि भजनां ध्यायामि मायामृग- प्राणप्रीणितबारिङ्खणगुणालंकारि लङ्कारिपोः ।। ६७ ॥ हम्ने दागग्यदिशो गुणग्वैभक्ताय भद्रं द्विषा- माटोपं मम्ता भयं हरिचमं जेतुं रणे वैरिणः । भाति प्राति ददाति दाति हर्गत प्रीणाति जानाति य- तद्वान्छामि च पूजयामि च धनुर्ध्यायामि च स्तौमि च ॥१८॥ चक्षुर्लक्षितलोकरक्षि तरुणक्षीबामरैणेक्षणा- द्राक्षक्षुद्रवमाक्षिकाक्षिपवचः मंधुक्ष्यमाणम्तवम् । अक्षीणाक्षमगक्षमक्षयविधारूक्षपुविक्षेपणं म्यादैश्वाकऋभुक्षपध्यमशुभक्षोदेकदक्षं धनुः ।। ६९ ।। अक्षुभ्यन्मरुदक्षिवीक्षितरणक्षीवर्भकीशाक्षय- श्वेडाधुक्षणदक्षिणक्रियम्भुक्ष्यत्रण भिक्ष्योपमम् । रक्षस्तत्क्षणशिक्षणक्षमगरक्षेपक्षरज्ज्याम्वन- क्षुण्णक्षेमफणीन्द्रचक्षुरवतादेक्ष्वाकपक्ष्यं धनुः ॥ ७० ॥ १. 'वर्तुलं निस्तलं वृत्तम्' इत्यमरः. २. स्थामन्शब्दो नास्तीति केचित्. तन्मते स्थेमेति पाठ्यः.

·१२ काव्यमाला। कान्त्या क्षेपयतीन्द्रकामुकमदं मन्दांश्च सनाहरी- ज्याघोषण दुगमदं प्रथयति म् रक्षमां च व्यथाम । बाणं प्रापयनि द्विषो यदपि तान्म्बग्विामभ्रुवां मंग्रामे तद्मंगचापमथितुश्चापं शुभायाम्तु नः ।। ५ ।। बन्द मन्दरशैलकन्दरकुटीवाम्नव्यजायापनि श्रद्धाभक्तिकृताभिधाजपविधगंगम्य गम्यं धनुः । यज्यागवभगवकर्णनदयामानङ्कलझावधृ. गर्भस्रावहताम्रवासववधूबन्दीपुरन्ध्रीनुतम ।। ५२ ।। नन्वानन्तर्गजिनाबकिग शक्रायुधम्य भ्रम तन्वानं दिवि देवदानवततंगलोकयन्त्या रणम । मन्वानं शरणार्थिनामभिमतं यच्च्यमित्यन्वह मन्वानन्त्यवदन्वयोदधिमणग्न्वमि धन्वशिनुः ।। ५ ।। पाणिच्छादितकर्णपत्ति भयभृन्मृतावद्रिथं दृग्भ्रान्तनुरगम१शशिग्वादुर्वाग्बंगद्विपम । लानाथवरूथिनी विकलयत्तागण घोग्ण च ज्यानादन रण धनुर्भगवता जागर्नु भद्राय न ॥ ५४ ।। मको, दगकन्धरण सभयं रक्षोभटानां गणः माश्चर्य कपिसैनिकः मकुतुकं गन्धर्वविद्याधर मश्लाघं च विभीषणेन सजयागंमं च मामित्रिणा दृष्टं शक्रसुतद्विषा युधि धनुर्विष्फार्यमाणं भजे ॥ ७ ॥ कालीयप्रतिवंशविंशतिभुजालंकारलङ्कापुरी नाथकोधनिरोधसाधनकलाधारयधीरध्वनिः । जीवा यम्य वयम्यतामुपगतैवायम्यतो रक्षमां शिक्षायै कलुषक्षयाय भवतात्तद्रामचापं मम || ७६ ।। १.क्षेपयति निरामयति; अन्यत्र क्षिप्रान्करोति. २. प्रधति कथयति; अन्यत्र पृथु करोति. ३. प्रापयति गमयति; अन्यत्र प्रियान्करोति. ४. तन्वा मूर्त्या, अन- न्तरान् निबिटान्, शिचिनीरवान किरन्त्या. ५. मनोः राज्ञः आनन्त्यवान् अन्वयः.

·गमचापम्तवः । १३ युद्धे यद्गुणघोषणानिशमनप्रोन्मीलदीर्ध्यामिथः- श्लिप्यद्दन्तपरम्पराकटकटाकागतिघोरैर्मुग्वैः । पौलम्ये दगभिः प्रदर्शितवनि क्रोधं वगे धन्विनां लाव्यम्यामुमुद्र रिपोपगमात्तचापमयं मम || ७७ ।। प्रत्यग्रप्रणयापगधसमयानानन्दमन्दोदरी पादाम्भोरहताइनपि मुग्वाद्भिग्प्रस्तुतान । कर्वगवितगक्षम धगिर स्तोमान्निरम्तोपमा च्याल्लिम्तनितन गघवधनुर्धनोतु दैन्यं मम ।। ८ ।। मा युद्धं प्रवृतो मझितशंगमा नेऽमयो विनम न्मा मद्रं हृदि विम्रभ गणितं मा त रुचज्जाल्मता । इत्याहव दगाम्यमाहवमहीवास्तव्यमम्तव्यय यानादन यदानयेटभिमतं तद्रामभद्रायुधम् ।। ७९ ॥ ग्यादेवाकममीकविभ्रममग्वं चापं मम श्रेयम यम्य ज्यानिनदम्तनकृतदशग्रीवाट्टहामो रण । लडोद्याननिरुद्धमुग्धवसुधाकन्याकपोलम्थली- गेमाश्चव्यतिपङ्गमद्गलममारम्भकभरीग्बः ।। ८० ।। कृप्यन्मातलिनुन्नबाहनवहत्मक्रन्दनम्यन्दना कामचक्रममुत्थ भूमिरजमामोधेन मोघा दृशः । विभ्राणम्य दशाननम्य बधिर्गभावं श्रवोविंगती कुर्वन्यायितन कोमलपते. कोदण्डमीडे रणे ॥ ८१ ।। कल्पान्तोद्भटचण्डमाम्तजवप्राग्भाग्मंघट्टन- श्रुभ्यन्नीग्दगर्भनिर्भमिलन्निोपयोग्श्रुतिम् । यानादं निगमय्य यम्य विवशश्चक्राम मन्दोदरी- कान्तः शान्नमदो मृधे म जगतां नेतुर्धनुः पातु नः ।। ८२ ॥ वैरिक्षारितगक्रविक्रमकथानीगानदागानन- श्लाघालाघवखिन्नकिन्नरवधृहर्षप्रकर्षप्रदम् ।

·१४ काव्यमाला। घोरज्यारमितेन मानवपतेः कुर्वे धनुर्वेधसा गेयं सायकभूषमेष मनसि क्षेमाय भीमायतम् ॥ ८३ ॥ लकानाथनिमाथनाथनविधापर्यायपर्यापत- वीर्वाणीमुग्ववाद्यवाद्यपटुतादुर्वाग्मौवींग्वम् । वक्रप्रक्रमदुष्टदिष्टदमनं शक्रायुधप्रक्रिया निष्णातं ग्घुमलवल्लभधनुमुष्णातु तृष्णा मम ।। ८४ ।। मौवींकर्षणमण्डलीकृतिवशादींकमार्गपन प्राप्तायाम्बग्रनबिम्बतुलनां महामरगाहणे । दान्तागरनाथदुर्दमभुजावीर्याम्बुमंशोपणी नागचद्युतिमञ्जरी विकिरन चापाय नम्मै नमः ।। ६६ ।। चतश्चातकपोतकल्पलिनानल्पामगलोकिन- श्रीमद्रामगरीग्नीरदगचीनाथायुध धन्वनि । पङ्गिम्कन्धशाप्रबन्धदलनाधौगंधर्गबन्धुर ज्याविद्धषविमर्दनिहरिचक्र मम क्रीडति ।। ८६ || दृप्यद्राक्षमराजविंशतिभुजागर्जीवनालावली लावार्धन्दुमुग्वेपुमोचनविधिव्याकृष्टमौवींग्वे । रन्ध्र रुन्धति ग्वस्य भिन्दति भृशं कुम्भांश्च दिक्कुम्भिनां तुष्टास्तुष्टुविर पुरायममगम्नं नौमि चापं विभोः ।। ८७ ।। चण्डीनाथबलीकृतानि चटुलभ्रूवल्लगकिंकरी भृतामर्त्यकुलानि मृत्युविमुग्वीकागट्टहासानि च । नाराचेन निगचिकीर्षु समं शीर्षाणि लङ्कापत- मागचारिकराजचारि महता भावन संव धनु: ।। ८८ ।। कल्पान्तोद्भटकालरुद्रवदनव्यादानकेलिस्फुर इंष्ट्राविक्रमगौरवक्रमगलग्राही जिताहीनिष्न् । मुञ्चन्पञ्चशरातिकीर्तितपरस्त्रीनामनानामुखे पौलस्त्ये रघुवीरहस्ततुलितश्चापोऽस्तु नस्त्राणदः ।। ८९ ॥

·रामचापस्तवः । १५ यज्यावल्लिविमुक्तशंकरजटाचन्द्राभवक्राशुग- च्छिन्नभ्रंशितपत्रिकन्धरशिरोमुण्डावलीताण्डवे । वेतालाः करतालयन्ति विविधं गायन्ति गोमायवः पश्यन्ति त्रिदशाश्च कश्चन विभोश्चापः स मे पालकः ॥९॥ पौन पुन्यविलनपातितनटत्पौलम्त्यदोमम्तक श्रेणीदर्शनभीतसिद्धवनिताप्रोन्मुक्तसंदर्शनम् । दग्द्रावितगद्रगक्षमचमनाथश्रवोदुःश्रव ज्यानादं जगदीगचापमगदीकर्तुं प्रवर्तत नः ॥ ९१ ॥ दंष्याभृकुटिभीमवक्त्रदशकक्रोधाट्टहासप्रभा निप्पिष्टम्मयहाग्यष्टिनि दशग्रीवस्य बाह्वन्तर । विसम्भानुपलम्भकं म्वनुदधजम्मारिकौतृहलं नागचान्निग्वनद्रणे रघुपतेगगधयामो धनुः ।। ९२ ॥ मुष्टीमुष्टि तलातलि प्रचलितं कव्यादगाग्वामृग व्यूहम्याहवमैहलौकिककथाप्रम्नारविस्तारकम् । दृष्ट्या कष्टमिति त्रिविष्टपजने शंसत्यरं माधयं स्तत्कामं शरकृत्तरावणवपुश्चापो विभोमें गतिः ।। ९३ ॥ शश्वन्नश्वरजीवितेश्वरमुखश्रीदृश्वविश्वामरी निश्वासश्चमनश्चयद्भुजमहो वैश्वानगश्वेडितम् । पूर्व दुर्वहशर्वपर्वतभृतो निर्वाप्य गर्व द्विषः कुर्वत्मर्वमुपर्वनिवृतिमवेदौवींमुतशं धनुः ।। ९४ ॥ पौलम्त्यापरमे परम्परबलग्राहावंहलाग्रह- व्यग्रोदावलीमुखावलिमुग्वव्यालोलकोलाहले । भूकन्याकमनैकपाणिनलिनन्यासन धन्याटनि श्वापम्तम्भितशंभुकरणनिभः शर्माणि निर्मातु नः ॥ ९५ ॥ सिद्धस्त्रीमुखबद्धहासचपलत्वङ्गत्प्लवङ्गच्छटा- वक्रानुक्रियमाणकोणपतरुण्याक्रन्दितप्रक्रम ।

·काव्यमाला। - युद्धान्ते धनुरिद्धमुद्धतदशग्रीवान्तवान्ताशर- स्थै हृन्मम गमभद्रकरभृत्कोटीकमाटीकते ॥ ९६ ॥ गृह्णद्रामकरारविन्दनम्वर श्रीपुञ्जमिश्रान्तग- मश्रान्तं पििचन्तय हृदि धनुबली रुजाशान्तये लङ्कानानिपातजातकुतुकव्योमाङ्कमवीभव दीर्वाणीग्मीयानिमरणीनिप्पन्नपुष्पामिव ।। ९७ ॥ माद्यद्यातु विभिद्य यधुधि गरेगमोद्य विद्याधर्ग- म्तद्वक्रोद्यतगद्यपद्यनुतिभि सद्योऽभवद्योजितम । धन्व द्योमणिवंगनद्यधिनिप्रद्योनिीतान- दंवाद्यम्य तदद्य हृद्यनुपमा विद्यां प्रदद्यान्मम ।। ९८ ।। बाणाशीविषीर्णशीकरदशीभृताम्बुगीडितं जन्यं शीतलशीलगालिरघुभृगीतांगशीघ्रोद्यतम् । वातागीशवीकृतथि दगीगी क्रीयम्वकृ. क्रव्यागीकुलाधुशीलनहरं चिवात चाप बच ।। ९९ ॥ चञ्चत्कुण्डलगण्डकाण्डरुहभृवामण्डलीवणित नद्ब्रह्माण्डकरण्डग्बण्डनगुणोच्चण्डम्बनालंकृतम् । चण्डीगानागग्वण्डग्वण्डाशभृत्पाण्डिन्यवैण्डिक माताण्डान्वयमण्डनम्य हृदि म कांदण्डमाहिण्ड्यते ॥ १०॥ बाण श्रीरमणो गुण फणिपतिलक्ष्य पुराणा वयं वोढा धृजटिंग्व यम्य बिमवत्तधन लनं धनु । नन श्रीरघुवीरबाहुयुगलनारोपणीयं रण यत्कृच्छाद्भवति श्रियं दिशतु में तच्चापमुच्चावचाम् ।। १ ० १ ।। ये स्निह्यन्ति तपस्विनः कथमपि प्रन्याहृतमान यं वैते विषयानुरक्तमनसो द्रुह्यन्ति नक्तंचग । यल्लीलाव्यपनीयमानतममः स्वयन्ति तेऽपि द्वय तत्पुण्यं शरणीकरोमि धरणीकन्यापरिण्यो धनुः ।। १०२ ॥ १. काण्डरहभूः ब्रह्मा. २. धरणीकन्यापरिणी: श्रीयमस्तस्य.

·गमचापस्तवः। १७ पुष्यत्तक्षकभोगविभ्रमजुषां येषामभूत्कन्दुक- क्रीडाकौतुकहेतुद्विग्भवच्च तुलश्च)न्द्रार्धचूडामणेः । मौन्य दुर्विनमं दशाननभुजैम्तैग्व शैवं धनु- भकुर्धन्व विभोः शरण्यमुग्रीकुर्यामुपर्यायुषे ॥ १०३ ॥ कण्ठं रुन्धति भैषजेन महतामच्छिद्यमाने कफे मार्गालाभपरिप्लवन मरुतां मंधौ तनोयुट्यति । तामुलिग्व्य दगां विषादविवशं चेतः सुग्वावाप्तये चाप दागग्यविषण्ण जगतां बन्धाविदं धावति ॥ १०४ ॥ यावत्पावक पुजपिजरदृशो हम्तव्युदम्तायुधा मन्धि च्छिन्धि जहीति भीनिदगिगे नृत्यन्ति मृत्योर्भटाः । ताबद्धावतु चित्तमुत्तमगुणाकल्पे ममाल्पेतर क्षेमम्थमकर शगमनवरे गमम्य नाम म्वयम् ॥ १०५ ॥ यावद्धीपणवेषकालमहिपग्रीवासमालम्बिनी घण्टा चण्डमुदश्चयत्यनुपदं नादं जवादम्बरे । तावद्धाविनदृतपातचकितव्यावृत्तकीनागया मौवीटक्रियया भयं शमयतामौवींमुतेशं धनुः ॥ १०६ ॥ एषा दक्षिणतो दिगम्तु महतो यम्यां पथो नावधिः पान्थास्तत्र चरन्तु येषु भयदा भ्राम्यन्ति याम्या भटाः । तभ्यः पानकिनां व्यथा भवतु या शक्या न मोढुं नृणां का भीतिर्मम यम्य शमणि धनुर्जागति सीतापतेः ॥ १०७ ।। यत्तंजयति कीनिकाम्यति युधि प्रहान्कुमारीयति प्रामादीयति देवहम्तकमले भामेन्द्रचापायते । रत्नैः पर्वमु लोहितायति भृतैः शब्दायते च ज्यया तन्न पातु नमम्यतो रघुपतेश्चित्रीयमाणं धनुः ॥ १०८ ॥ कल्पत्यथिनि कालिकाति रमिते कालानियत्योजसि स्थैर्य मेरवति श्रिते पितरति श्रीगघवे यायति । १. 'योधति' इति स्याच्चत्पाठः स समीचीन इति संदृश्यते.

·काव्यमाला। यच्चाप्यर्यमणत्यबोधतमसि द्वीपीनति द्विण्मृगे चापेऽस्मिंस्तपनीयपघटिते कुमो नमः कर्मताम् ॥ १०९ ॥ योऽपास्यन्नपि मार्गणनिभिमतं) दत्ते जनायार्थिने स्वीकुर्वन्नपि वक्रिमाणमधिकं यः सद्गुणालंकृतः । यः श्रीमानपि शश्वदीश्वरकगलम्बन मध्येकृश- स्तं चापं चलचामगञ्चितशिग्वं स्तुध्वं खरध्वंसिनः ॥ ११० ॥ पुत्रणव शिलीमुखन ऋजुना सज्जाययव ज्यया रज्यन्त्या सुभेटेरुपात्तचिभिः सौवर्णपट्टपि । आगध्यम्य रघुप्रवीरधनुप-लोक्यरक्षामणः प्राचीनन फलोन्मुन्वन तपसा दासा वसामो वयम् ॥ १११ ॥ इति श्रीरामभद्रदीक्षिविरचितो रामचापम्तवः संपूर्ण: । श्रीरामभद्रदीक्षिविरचितो रामबाणस्तवः । मारीचोपंज्ञवगं बलविजयियुतप्रेक्षितामोघभावं पागवागवगेधवविदितमहादुःमहाचि प्रभावम् । लीलालोलूयमानत्रिदशरिपुगिगंधारणीदृष्टतक्ष्ण्यं भक्तत्राणप्रवीणं शरणमशरणो गमबाणं प्रणामि ॥ १ ॥ पोलस्त्ये निम्तुलोजस्तुलितहगिरी बाधमाने त्रिलोकी- ममौ भमप्रभाव द्रवति च पवन क्वापि तान्तं कृतान्ते । वित्रस्त वज्रहस्ते कृतमखिलजगद्रक्षणं यन सोऽयं त्रण्याञ्चण्डीशकाण्डासनभिदभिमतो मार्गणो दुर्गतिं नः ॥२॥ निर्ममस्ताटकोरमुटनविलितासृक्प्रवाहे सुबाहो- वक्षोमध्यं प्रविष्टो दलितखरवसापकदिग्धोज्ज्वलाङ्गः । १. उपज्ञा झाबमाद्यम्. २. इन्द्रसूनुर्जयन्त: काकरूपः. ३. अन्तःपुरम्. ४. पतिः. ५. शंभुचपदारी. ६. शरः. ७. मेदः.

·रामबाणस्तवः । १९ मारीचा,कहागभग्णकृतरुचिर्वालिहृत्पद्महारी पौलम्त्यप्राणकुरिंभरिग्वतु जगद्राको रामबाणः ॥ ३ ॥ भक्तानामिष्टढाने मुग्नहमदधेः शोषणे वाडवामिः क्रव्यादव्याजग्बल प्रबलतमतमःग्वण्डने चण्डभानुः । पुष्णातु क्षेममेकाधिकदलितमहामालपटुः पृषत्कः श्रीगमम्कन्धपीटग्रथिनगरधिवल्मीकगायी फणीन्द्रः ॥ ४ ॥ प्राप्यानुज्ञामभिज्ञात्कुशिककुलभुवम्नापमान्कोपसान्द्रे म्वामिन्युन्मोक्नुकामेऽप्यनुचितमिदमित्यन्तरुद्भिन्नचिन्तः । कंचित्कालं विलम्व्य स्मृतनिग्विलजगद्रक्षणम्तत्क्षणं यः मंतापं नाटकाया व्यधित युधि तमेवाश्रये गमबाणम् ॥ ५ ॥ मौवीटंकारयोग्श्रवणकटुग्टत्ताटकोद्घाटिताम्य- भ्रश्यज्ज्वालाविनश्यद्धनतमतिमिगरण्यलीलाधरण्याम् । भिन्दन्यो वृक्षवृन्दं विगलितगरुतं विक्षिपन्पक्षिपति कपन्मघान्व्यहापधुपतिविशिग्वं तं भजे रोगहत्यै ॥ ६ ॥ संभ्राम्यनाटकाम्भीवनिवहरजोवृष्टिनष्टावकागे दिक्चक्रे येन चक्र म्फुटतरूपटलोत्पाटनापाटवेन । रंह मंमुग्धमिहच्युतमदकरिणा चण्डवातम्य लीला म म्नाद्राजेन्द्रहम्नाम्बुजवमतिरिपुः श्रीनिदानं सदा नः ॥ ७ ॥ संक्रुद्धचत्ताटकाभ्युत्पतनजवममुद्भतपीकाग्घोर- व्यात्तान्योद्वान्तवक्ष बदमृगभितम्बप्रवेशप्रदेशः । लीलाविध्वम्नमूलावनिम्हनिवहानुद्रुतो गैद्रवंगो हर्षायामावृणोद्यो हरतु म दुरितं गमभद्रम्य बाणः ॥ ८॥ नीलाम्भोवाहलीला विदर्धात दलित ताटकाबाहुमध्ये विद्युल्लेग्वामिवैकामुदमृजदसृजा वाहिनी लोहिनीं यः । दीप्तानां प्राप्तिमावेदयितुमिव भुवि स्वप्रतापातपानां बाणो राजेन्द्रतूणोदरकृतभरणो वेरिणोऽसौ कृणोतु ॥ ९ ॥ १. दलितमप्तमाल:. २. बाणः. ३. तूणीरः, ·२० काव्यमाला। येन प्रौटेन मध्ये महितरसभरालंक्रियाकल्पकेन श्लोकानुत्पादयित्रा रजनिचरकुलोत्पाटनानाटकस्य । न्यस्तं प्रस्तावनायाः सपदि किल पदे ताडनं ताटकायाः सोऽस्माकं रामबाणः सुललितरचनां सूक्तिमाविष्करोतु ॥ १०॥ हम्नोदम्नत्रिशूलक्षपितमुनिपृथुम्कन्धनिष्यन्दमान- स्फारामृक्पृरधागभजनजटरभृत्ताटकापाटनेन । नन्दद्योगीन्द्रवृन्दम्नुतिमुग्वरितदिक्चक्रवालान्तगलो रक्षेदिक्ष्वाकुचूडामणिकरकमलोत्मङ्गशायी शगे नः ॥ ११ ॥ होतयुन्मुक्तशस्त्र विग्मति सहमोद्गातरि स्तोत्रगाना- दध्वर्यावम्तपात्रं द्रति किमिमित्युन्मिषत्यन्यलोके । यो वेगाजि जम्भे कुशिकसुनमग्वे वर्षनी विनमानं रक्षामघाजिघांसुर्घटयतु स घनां संपदं गमबाणः ॥ १२ ॥ दुन्तिो रक्तविन्दन्विकिर्गत पग्निो वैदिकां कौशिकम्ये- त्य/क्त सिद्धसईझटिति पटुतगे यः शटं नाटकंयम् । धृत्वा धृन्वायत्वा जलनिधिकहर मज्जयामाम वंगा- द्रोगानस्माकमुच्चाटयतु म जवनः सायकम्ताटकारः ॥ १३ ॥ विश्वामित्रीयमत्रप्रतिनिकलनोड्डामरव्योमरङ्ग- त्वङ्गन्मार्गचदृर्गकरणग्यसमुद्भुतीमृतचक्रः । तत्कालोद्भुतहर्षाद्भुतभयशबलस्वान्तयोगीन्द्रदत्त- द्रायः श्लाघनोक्तिर्दलयतु दुरितं सायको गघीयः ॥ १४ ॥ मौलिभ्रश्यत्किरीटं गलपरिविगलच्चारुमुक्ताकलापं त्रासोद्यन्मुष्टिबन्धश्लथकरयुगलस्रसमानासिखेटम् । दृरक्षिप्तान्तरीयप्रकटकटितटीबद्धकोशेयकक्ष्य धून्वन्मारीचमुच्चै रघुपतिविशिखः पावनो नः पुनातु ॥ १५ ॥ सस्तव्यालोलकेशे ततकरचरणच्छादिताशावकाशे त्रासव्यात्तास्यगर्तप्रकटितविकटाक्रन्दितोद्घोषघोरे । १. 'मध्येमहि तरसभरालंक्रियाकल्पकेन' इति च पदच्छेदः.

·गमबाणम्तवः । २१ मारीचे व्योम्नि धृते भयतरलवधूम्वरसंश्लेषहृष्य- त्मिद्धश्रेणीनिबद्धम्नुतिरवतु सदा राघवीयः शरो नः ॥ १६ ॥ भमर्षिम्कन्धरन्ध्रनुतममितममृक्पूरमुत्कण्ठितेन प्रागाकण्ठं निपीतं वमयितुमिव यस्ताटकेयेन गाढम् । भ्रामभ्रामं तमभ्रे भ्रमिग्भमदलत्संधिबन्धं विजहे दारिद्यं दाग्यद्राक्म्वयमयमिह मे गमभद्रीयबाणः ॥ १७ ॥ म्होनिधृतमर्धच्युतमुकुटतटभ्राजिमाणिकगजि- श्रीपुअाव्याजनव्याणितपतदमृक्पाटलं यज्ञवाटम् । ऋगेऽयं नाटकेयो व्यतनुत इति तं क्रोधतोऽम्भोधितोये मद्य. प्रापातयद्यमिपुमिह विभोश्चिन्तयाम्यन्तरङ्गे ।। १८ ।। क्षिप्तश्चण्डानिलेनाम्बुद इव गगने येन वेगोत्तरेण न्यश्चन्कुत्राप्युदश्चन्कचिपि विततः कापि भमः कुहापि । मार्गच प्राप वाचप्रचमकरघटानिर्भर गर्भमब्धेः कोमल्यासुनुवाण कलयतु म रुचा पेगल: कौशलं नः ॥१९॥ भ्रझ्यन्मार्गचपातप्रचलितमलिलोत्पीडनिलमूर्छ कलोलोन्ग्वातमृलोद्गलिनतटमहीरूढतालद्रुजालः । वेगोद्भिन्नाम्बुपूगेदरविवृतलुटन्नक्रपाठीनचक्र- श्चक्र यनार्णवम्नं ममि मनुमहे गमकाण्डप्रकाण्डम् ॥ २० ॥ ऊक्षिप्ताधताप्रतिभयनयनं वक्रदंष्ट्राग्रदष्ट- म्थूलाम्यप्रान्तलोलद्रमनमुरुनमाप्रमुतोढुहुदास्रम् । हृन्ममम्फोटकर्मण्यरमुपजनित यन मारीचसैन्य स्वादशीददभ्रं दिशतु म कुशलं दाशरथ्याशुगेशः ॥ २१ ॥ विध्वंसन्ने शकुन्ता युगविगमघनम्फानिर्घातघोरं मौर्वीनिघोपमुर्वीरुहशिखरगताम्तूर्णमाकर्ण्य यावत् । यम्नावत्रम्नधावत्सुरजनमभिनबाहुमध्यं सुबाहो- ालानिष्पीतकालानलबहलमदं रामबाणं तमीडे ॥ २२ ।।

·काव्यमाला। . -- यश्चापज्यापविद्धः सपदि घनपदव्यन्तमुत्पत्य कृन्त- न्बाहामध्यं सुबाहोतिग्भसवशादप्यनासक्तरक्तः । सेवासंनद्धदेवावनमितमुकुटोद्दीप्तमाणिक्यसूप्त- श्रीपु नाग्ग्जे स भवतु भगवत्मायकः श्रेयसे सः ॥ २३ ॥ भित्त्वा सत्त्वानुरूपं झटिति घनमुरः कामति व्योमरझं यत्र प्रश्यत्तनुत्रः पनदमितिकारिक्तबाहुः सुबाहुः । प्रागभ्यामादिवागम्कृढनि पुनरप्याविनावणेन स्थानारण्य मुनीनामवतु म जवनो गमनागचराजः ।। २४ ।। यश्चञ्चत्क कचञ्चपुटहटविकटाकृष्टभीमान्त्रजाला विद्राणक्राष्ट्रघोणाधृतपिगितगलद्रक्तमंमिक्तमार्गान् । खण्डंग्यण्डं मुबाहोभटकुलमकगेकौशिकम्याश्रमान्ता- कौसल्यासंभवम्याटागमग्विलरुजाशान्तये चिन्तय तम् ॥२५॥ कर्मप्रत्यूहभङ्गान्नियमिपरिषदो भव्यहव्योपलम्भा- दिव्यानां क्रव्यदानादपि वनपततामुत्तमां प्रीतिमत्ताम् । प्रायच्छत्ताटकेयप्रमुग्यमवरिपुक्षादक्षादयो यो वन्दे नं देववृन्दम्नुतमुपितमिपुं गमहम्नाविन्द ॥ २६ ॥ कोदण्ड भार्गवण त्रिपुर्गरपुधनुर्भङ्गरुष्टंन दत्त भक्तिप्रवाब्धिकन्याकरकमलपरिक्षिप्तगन्धाक्षताङ्क । संनद्धः सिद्धविद्याधरमुरपरिषत्पक्ष्मलाश्चर्यवीक्षा- पात्रीभूतः स पत्री भवतु शुभवहाऽस्माकमध्याकधायः ॥२७॥ ज्वालानिर्दग्धमूलावदलनविगलत्काञ्चनम्तम्भमोलि व्यत्यस्तभश्यदत्यद्भुतमणिशिवराक्षिप्तनश्यद्विमानान् । सौवर्गान्भार्गवीयप्रचुरतरतपःसाधितान्बाधितारं लोकानापन्नशोकानपनुदघनुदं नौमि रामस्य बाणम् ॥ २८ ॥ पक्षव्याक्षेपरूक्षस्यदचकितमिषत्सिद्धगन्धर्वयक्षं धावन्तं देववृन्दं प्रति मम शरणं त्वं भव त्वं भवेति ।

·रामबाणस्तवः । एषा रोषाजयन्तं करटतनुमनुक्रामते भीमतेजो- नुद्धयाय म्यान्नमस्या मम रघुवृषभप्रेयसे सायकाय ॥ २९ ॥ त्राणानीशे हुताशे वितरितुमभयं पाशभृत्युज्झिताशे रक्षावैमुख्यदीक्षां विदधति धनदे वज्रहस्ते विहस्ते । काकनालम्भि लोके क्वचिदपि न किल त्रस्यता यस्य पाता- दामादन्यः शरण्यः प्रथयतु स शुभं मैथिलीनाथबाणः ॥३०॥ मार्ग चानुप्रचागवहितनवमृगाकाररक्षोयुगोरः- प्रध्वंममंसिमांसग्रसनग्मनटत्संकुलश्येनक कम् । कुर्वन्प्रताधि सर्वकषगुणघटितो दण्डकामण्डलं यः मंचिक्रीडे तमाडे त पनकुलमणेः सायकं भावुकाय ॥ ३१ ॥ घोगमृग्वर्षिधागधरमवनिपतत्तुगरध्याश्वमद्धं दुष्टश्यनोपविष्टध्वजशिग्वरमुरुकन्दगोमायुचक्रम् । नासीरं पूर्वमासीदति सपदि खरे योद्भुमुन्नद्धधूमो युद्धागंमामगंमत्किल रघुपतये यः स बाणः पुनातु ॥ ३२ ॥ एकोऽनकोपगंधश्चग्नु कमिति व्याकुले दिव्यलोके युद्धालोकाय बद्धादरमनुपनति व्योमसीमा विमानैः । तच्चिन्तां भङ्गमको दशगतमिति यो जातु मुक्तोऽपि यातु क्षिप्रं चिच्छद दीपं तमिनकुलमणे. सायकं भावयामः॥३३॥ रुन्धरक्षोहगन्धकरणचिभैरैरन्तरिक्षं तरम्वी वृन्दं वृन्दं विभिन्दन्ममिति ग्बरचमूचारिणां वैरिणां यः । नन्दन्नाकंगमन्दप्रचलितनयनाम्भोजसंभावितोऽभू- दन्तायामि संतर्पितमुनिसदमं तं शरं वंशनेतुः ॥ ३४ ॥ गोमायुत्यक्तभीमायुधमचिवभुजच्छेदसंबाधमुक्- मुच्चण्डश्मश्रुमुण्डग्रहविमुग्ववलद्धनीरन्ध्रमूर्ध्वम् । धर्मारण्यं वितन्वन्नपि खरसमरे तापसारब्धसार- स्तुत्यानत्यास्पदं यः समजनि तमहं रामवाणं नमामि ॥३५॥ १. अत्रारण्यकाण्डे एकोनचत्वारिंशसोक्ता रामायणकथानुसंधेया. २.भासीदति सति.

·काव्यमाला। सैद्यःसंघट्टरहस्रुटितखरचमूचक्रचञ्चत्करीन्द्र- स्कन्ध दिनगन्धक्षतजनटवतीनद्धडिण्डीग्बुद्धिम् । कुर्वन्पश्यन्जनम्य व्यपदलिनमितच्छत्रम द्रुचीभिः पृथ्वीपुत्रीगपत्री विपदमनुपदं हन्तु निविण्णबन्धुः ॥ ३६ ॥ कृत्तच्छत्रप्रभमध्वजमुपदालतम्यन्दनं मारिताश्वं निर्भिण्णम्कन्धगन्धद्विग्दमवयवच्छंदनिप्पन्दयोधम् । चिक्रीड ऋग्मेव प्रग्वरग्वरचमृचक्रमाक्रम्य यः प्रा- ध्यद्रोगानंष विद्रावयतु भगवनो रामभद्रम्य बाणः ॥ ३५ ॥ भनामिच्छिन्नशक्तित्रुटितपग्निभिण्णकोदण्डलन- प्रामोत्कृत्तत्रिशूलप्रभृतिभिग्वीमायुधैगशगणाम । द्यामप्युद्यत्कबन्धव्रजगलविवगेद्गच्छदारच्छटाभिः मरुन्धन्नः मिमिन्धां ग्वरसमविधी संपद गमबाणः ॥ ३८ ॥ कापि च्छिन्नैः गिरोभिः क्वचिदपि दलितेढोभिरकत्र कृतः पादेग्न्यत्र लेनेग्वयवशकले: क्रव्यमात्रानुभाव्यैः । आम्तीर्याम्नीय भूमि व्यहृन ग्वरचमृर्गक्षणां रक्षमा यो गुरुमुवीकुमार्गमहचविशिग्वः म श्रियं नम्ननोतु ॥ ३९ ॥ भिन्दस्वच्छन्दमुद्यन्नम्वरुचिकुसुमं दृषणाख्यद्रुमम्य स्त्यायद्रनाङ्गुलीयद्युतिकिमलयिनं वाहुशाग्वायुगं यः । आरण्यायां धरण्याममृडयत दृढं मण्डलीमण्डजाना जानाम्येकं शरण्यं विपदि सपदि तं जानकीजानिबाणम्॥४०॥ आतछोड्डीनककम्थगितघनपथं भीतगोमायुधृत- क्रव्यादानं भयव्याकुलहरिणकुलाकान्तपर्यन्तकुञ्जम् । गात्रं यो दूषणम्य त्रुटितभुजमवापातयद्वीतयत्नं त्राता मे सोऽस्तु सीतारमणकरमहामण्डनं काण्डवर्यः ।। ४ १ ॥ १. भापादावहानाऽय श्लोकः. Pाए ए ओ आ पड; पाद-आकार:. २. अरण्ये भवायामारण्यायाम्. ३. अण्डजानां गृध्राणां मण्डलीममृडयत मृडां मुखितामकरोन्. 'मुड सुखने.' इगुपधारकः. ततः 'तत्करोति-' इति णिच्. 'णिचश्च' इति लिडस्त.

·रामबाणस्तवः । २५ म्थूले माहाकपाले शिरसि निपतिते प्रोज्झिते च प्रमाथि- न्याशु स्थूलाक्षनाशे सति दृगपनयादर्दिते चान्यसैन्ये । पश्यद्भिः श्येनगामिप्रभृतिषु निधनं व्योनि विद्याधरायैः संतुष्टैस्तुष्टुवे यः स रघुपतिशरस्त्रायतामायतौ नः ॥ ४२ ॥ साम्यं द्रागपास्यन्परुषमपि रुषा तर्जयन्दुर्जयस्य छिन्दन्देहं च वहंगमममुविगमाभिज्ञयन्यज्ञशत्रुम् । जन्यावन्यामथान्यानपि वरपृतनामयगानाशु विद्धय- न्कुर्याद्भुमीकुमार्याः कमिनुरिपुबर: संपदं सांप्रतं नः ॥ ४३ ॥ संरुष्टकोप्टुकृष्टक्षितिपतिततभङ्गनिःशङ्गकङ्क क्रोधोपावनिताधोग्णमुग्वविकलम्कन्धरन्ध्राब्रजालम् । दृष्ट्वा नासीरमासीद्रणरणरणकस्रनगरत्रिशीप यत्र क्रीडत्यमित्रच्छिदि स दिशतु शं भूमिपुत्रीशपत्री ॥ ४४ ॥ आतन्वन्नेकतोऽपि प्रवणवनतसंपातमात्रापमर्प- त्कृत्तत्रैमर्धमर्धत्रयपिशिततृपानुद्रवद्धरौद्राम् । अन्यत्रामत्यहम्नोज्झितकुसुमवलद्गन्धलोभान्धभृङ्ग श्यामामृप्याश्रममा रघुवृषभगरः गर्म में निर्मिमीते ॥ ४५ ॥ एकस्तृणारगर्भ दश धणिसुतानाथहम्ताभिमर्श चापारोप सहस्रं प्रयुतमुडुपथे न्यबुदं कव॒रेषु । दृष्टो यो बंगकृष्टोपहतम्बरग्थः सिद्धगन्धवयक्ष- रक्षीणं दीनपक्षी दिशतु म कवितादाक्ष्यमैक्ष्वाकबाणः ॥ ४६॥ हमाकल्पाभिरामा कुपितस्वरकरप्रेरितां प्रावृताशां वीरुन्नद्धावनीरुत्समुदयमुदद्विम्मयं भस्मयन्तीम् । १. 'महाकपाल: स्थलाक्ष: प्रमाथी विगिरान्तथा । चत्वार एते सेनान्यो दूषणं पृष्ठतो ययुः ॥ श्येनगामी पृथुग्रीवो यज्ञशत्रुविहङ्गमः । दुर्जयः करवीराक्षः परुषः कालकार्मुकः ॥ मेघमाली महामाली सोस्यो रुधिराशनः । द्वादशते महावीर्याः प्रत- स्थुरभितः खरम् ॥' इति श्रीरामायणे त्रयोविशे सर्ग.

·२६ काव्यमाला। दूगदभ्राम्बुधागं मरुदिव बिभिदे यो गढ़ा गेगदायी यातूनामेष दूनावनपटुरवताद्रामभद्रम्य बाणः ॥ ४७ ॥ केतुर्भमो निपेतुर्भुवि शबलरुचो दारिताङ्गास्तुरङ्गा नीनः सूतम्य मृर्धा गलगलितदयां जानभङ्गः शताङ्गः । इत्यायान्तं निहत्याहवाशमि ग्वरं रुष्टमुन्मृष्टशोक- वर्गस्त्रीवृष्टकल्पद्रुमकुसुमजुपं गव' निपवे ॥ ४८ ॥ जीवन्नेवैप धावन्मम कनकमृग शक्यत न ग्रहीतुं हन्यां तननि वन्यामभिमृति विभी यं कगलं करण । भीतः प्राग्वत्पपात व्यसनभरमये वीनमुद्र समुद्र मारीचः क्ष्माकुमार्गरमणगरमणि तं शरण्यं भजामः ।। ४९ ॥ मंघश्याम घनानां विपिनविपिनां ककिजल्कपुन- च्छायादायादमायामृगवपुर्गचरज्योतिषा भाति पण्डे । यम्यारोपण चाप द्रुतमुपर्जानता गजितं निर्जिगाय ज्यानिघापोऽघगोपोपजनमिपुमिमं भावय राघवीयम् ॥ ५० ॥ चापे यम्याधिरोप मति भयतरलव्याजमारङ्गराज- व्योमप्रस्तीमभीमत्वरखुर्गशखरम्तोकीटावनीकम् । जानस्थानान्तरालं घनगुणर्गणताध्मातदर्यन्तीन- व्याघ्रानाघ्रातरोहित्पिशिनमजनि तं गमबाणं भजामः ।। ५१ ।। सांकुर्वत्पुङ्खकङ्कच्छदजवचकितोद्धान्तशाकुन्तपनि व्यातन्वत्पक्षवातश्लथवनकुसुमैः किंचिदन्वञ्चिताय । मायासारङ्गकायाभिमुखनिजमुग्वप्रम्फुद्भिः स्फुलिङ्ग- रुन्नद्धायास्मि बद्धाञ्जलिरवनिमुतानायकम्यागुगाय ।। ५२ ।। येनाविद्धः समिद्धज्वलनकणकिरा मर्मणि क्रूरकर्मा क्षिप्रं तालप्रमाणं वमुपनिपतितः सम्तपर्यम्तकङ्कम् । १. 'समुपनिपतितः स्रस्तपर्यस्तकेशम्' इति स्थित पाट: समाचीनः स्यादिति प्रतिभाति.

·रामबाणस्तवः । २७ प्राणम्यानुप्रयाणं विदधदिव दिवं प्रस्थितस्याबभासे दामे मय्याधिमासेदुषि स तु भवतु त्राणदो रामबाणः ॥ ५३॥ दीर्घाक्षं चारुशृङ्गं मुखमजनि कगलेक्षणं वक्रदंष्ट्र किंचाझीणां चतुणी त्वरितमभवतां द्वौ भुजौ द्वौ च पादौ । नष्टा लाङ्गलयष्टिर्नवमिचयमयी कापि कक्ष्या तु दृष्टा यकोटिम्पृष्टमात्रे हृदि कपटमृगे तं भजे गमबाणम् ॥ १४ ॥ मायां व्यङ्गं वकीयामिव दलनमिपान्मायिके ताटकेये कायं तम्याक्षिपेयं त्रिजगति कपटप्रायमैणं विधूय । मनाक्षं दीर्घकृर्चम्नवकमुझनमं तुन्दिलं तालाई घोरं रक्ष गर्गरं व्यतनुन भगवन्मायकं तं भजामः ॥ ५५ ॥ मारङ्गीयं गरीरं प्रथममथ तनुं गक्षमीं कक्षशीलां दुर्गकृत्यान्यदृर्गकृतवति च वपुर्दिव्यमव्याजभव्यम् । मार्गचे सिद्धनार्गकरतलगलितानल्पकल्पद्रुपुष्प- श्योतन्मा विधृतक्षतजमलिनिमा पातु मां रामबाणः ॥१६॥ उन्मीलत्माल जालत्रुटनविलिनागकतुङ्गप्रमोद- वाचन प्लवङ्गप्रकरकरयुगच्छिन्नमात्यप्रसनम् । तत्कालप्रोनगैलक्षितिनलयुगपद्दर्शनाश्चर्यधुर्य श्लाघाकृत्किन्नगेधावृतगगनतलं गमवाणं भजामः ॥ ५७ ।। मारण्यग्रामपृथ्वीभग्दग्बनमोत्तुङ्गमात्तमाङ्ग- प्रोद्यद्वैफल्यगल्यवरितफणधरग्रामणीभक्तिदृष्टः । भूरिश्रद्धानिबद्धम्नबनतभुजगीदृक्पमनाय॑मानो भित्त्वा मालान्प्रविष्टः फणिपतिभुवनं पातु गमम्य बाणः ॥२८॥ ग्वलद्धेमाजमालं शकलिनग्णकृदुन्दुभिऋग्गृङ्गं कक्षप्रक्षिप्तरक्ष पतिविधुनगिरःप्रान्तघातक्षमान्तम् । तागवक्षोजभागहृतघुमृणग्मं वालिनो बाहुमध्यं विध्यन्वाणो विदध्यान्मम शुभमनिशं रामतूणीरधामा ॥१९॥ १ अय शोको जानकीपरिणयनाटकऽपि (६।६७) दृश्यते.

·२८ काव्यमाला। तारातारप्रलापद्विगुणितकरुणाक्रन्दकिष्किन्धमुद्य- त्रासापक्रान्तकीशप्लवननिपतितानोकहानेकशाखम् । मुग्रीवान्तःसमग्रीभवदरिपतनानन्दमिन्धानरूपं चित्ते कृत्तेन्द्रसूनुं रघुपतिविशिग्वं शीलयामः शुभाय ॥ ६० ॥ ईडे वीरम्य गाढश्रयितघनजटामण्डलम्य श्रमाम्भः- मितालीकम्य वीचीनिचयवलयिने कुप्यतः मागगय । आरक्तापागलीढश्रुतिनिकटचरन्मुष्टिसंदष्टमूलं चापातिक्रान्तशल्यज्वलदनलमिघु शान्तये साध्वसानाम् ॥६१॥ संमृप्तज्वालतप्तप्रबलगिरिदरीगर्भनिभेदग्वेद- क्षुभ्यद्धयक्षमक्षध्वनिकितगजोन्मुक्तफीटारघोरम् । अम्भःशोषोपलम्भक्षणचुरुचुरुतोढुहुदम्त्यानफेनं पारावागम्बुपूरं चिकलयिपुरिपुः पातु पौलम्त्यजेतुः ॥ ६२ ।। भ्रश्यन्निर्घातनदयति तिमिग्भगक्रान्तमुद्धान्तलोकं वातूलध्वम्नमलक्षितिरुहमवनीकम्पसंपन्नशोकम् । तिर्यच्चन्द्रार्कचर्याचकितमुनि जगत्कुर्वता येन पूर्व लक्षीचक्र समुद्रः स हरतु दुग्निं गमभद्रीयबाणः ।। ६३ ।। शुप्यत्पाथोधिक्षिभ्रमदमितमहाग्राहवालाग्रघात- क्षुभ्यत्कल्लोलगर्भप्रभवकलकलव्याप्तविध्यण्डमध्यम् । दिकोणव्यापिनव्यधुमणिशतसमुद्भाव्यमाचिव्यभाव्य- ज्वालामालाकरालं विपदपहतये रामबाणं स्मरामः ॥ ६४ ॥ पाथःक्वाथासहाधःपतदुरुमकरत्रम्तपर्यम्तयादो- निर्वृत्तावर्तचक्रभ्रमणविवलदुत्ताननिष्प्राणमीनम् । निष्टापत्रुट्यदलप्रकरपटपटध्वानसंरुद्धमब्धि यश्चक्रे प्रागिषु तं खरमथनकराम्भोजभाजं भजामः ॥ ६५ ॥ उत्क्रामत्प्राणनकाननबिलविगलत्प्राङिगीर्णाम्बुमर्त्य धूम्यासंसर्गताम्यद्रजनिचरकुलत्रासमुक्ताधिवासम् ।

·रामबाणस्तवः। २९ अन्योन्यश्लिष्टनष्टद्विरसनमनलज्वाललीनाभ्रजालं कुर्वन्नम्भोधिमुर्वीदुहितृपतिशरः पातु नः क्षेमहेतुः ॥ ६६ ।। संमुह्यत्मह्यकन्यं तलितमुरलं जृम्भितातगङ्गं मद्यःक्रन्दत्कलिन्दात्मजमवशलुटन्नर्मदातुङ्गभद्रम् । खेलज्वालावलीढक्षुभितमग्भसोद्वेलकल्लोलचक्रे विक्रोशत्यम्बुगशौ रघुपतिविशिग्वः पातु मां यातुमाथी ॥६७॥ अन्योन्यश्लिष्टवीचीभुजलतमभितःकीर्णशैवालकेशं लोलत्पभेक्षणान्नम्रबदमितमधुम्यन्दबाप्पानुबन्धम् । चक्रन्दः मिन्धवो यन्मुग्ववलदनलचालतान्ते स्वकान्ते मः श्रेयम्नाटकेयप्रमथनविगिग्यो यच्छतादिच्छतां नः ॥६८॥ वैयम्निग्धमुग्धधुनिग्मरधुनीमुख्यनारीपरीतो रत्नम्रङ्मौलिगत्मप्रभवमणिगणालंकृतो रक्तचेलः । यम्मिन्प्राणान्तदण्डप्रणयिनि समुपागम्य रम्यैर्वचोभि- भत्तया तुष्टाव बद्धाञ्जलिपुटमुदधिम्तताभोग्नमीडे ॥ ६९ ॥ अन्वञ्चजझुकन्याशिशिरकरतलामृष्टनिष्टप्तभाग- म्तानप्रमामधन्वन्तरिकरकलिच्छिन्नगात्राईपट्टः । काङ्गुन्नम्भोधिग्न्तर्घनममृतरुचेरान्मजम्यानपालि निन्ये यगम्नमुक्तः कथमपि दिवसं तं भजे रामबाणम् ॥७॥ अकालंकारलङ्कापुगिवरगिलाचक्रविक्रान्तवीर- कृरक्रोधाट्टहामश्रवकुपितकपिध्वडितानेडितानि । ज्यानिर्घोषऽतिशय्य प्रवहति विहगात्रंहसा संहसन्तं नं रक्षश्चक्षुरुष्णंकरणमधिरणं गमवाणं नमामि ॥ ७१ ॥ कृत्तं येनापतत्तद्रणगिरसि शिरः श्मश्रुलं रश्मिकेतोः मुप्तघ्नश्च न्यपप्तद्भुवि दलितशिरा यज्ञकोपेन साकम् । भनं द्रागनिकेतोरपि धरणिगतं शीर्षमाफार्षि करे- लकातकहेतुः स शरपरिवृढः पातु सीताधिनेतुः ।। ७२ ॥

·३० काव्यमाला । मातङ्कामर्त्यसङ्घानभिलषितनिजालोकनं शोकनम्र- स्वबन्दीनिर्भराश्रुस्लपितमषिरजोद्गीर्णपाथःकणार्द्रम् । उन्मीलत्केलिकोपाकुलमयतनयामात्रदृष्टप्रणाम दाशग्रीवं किरीटं रणभुवि विकिरन्रामबाणः पुनातु ॥ ७३ ॥ वेगादाकाशवीथ्यामुपरि परिहरन्नभ्रवृन्दं विभिन्द- न्नाकर्षन्काककङ्कप्रकरमधिनभश्चक्रमुच्चभ्रमन्तम् । दोर्दण्डः कौम्भकर्णः कपिवग्दलनप्राप्तदम्भोलिकेलि- येन व्यालनमूल: क्षितिमभजदयं त्रायतां रामबाणः ॥ ७४ ।। निर्घातऋग्पानध्वनिचकितजगद्भुनभूगर्भमग्न- क्रोडावध्यङ्गपीडाकुलममरकुलोन्मुक्तहर्षाट्टहासम् । यत्कृत्ताभ्यां पदाभ्यां द्रुतमपतदधः कौम्भकर्ण शरीरं तम्मादन्यं न मन्ये रघुवृषभशगद्रक्षण दक्षिणं नः ॥ ७५ ॥ त्रम्तापावृत्तमत्तद्विपकितललढुष्टतुङ्गोष्ट्रपृष्ट- भ्रश्यन्नैःमाणिकाशुत्रुटितपदपुनःसंध्यपागणवैद्याम् । लङ्कां मुग्रीवविग्रीकृतविवृतनमारन्ध्रीमो न्यरुन्ध द्राअर्धा कौम्भकर्णी यदपहृतगल. पातु बाणः स नेतुः ॥७६ ।। निप्पिष्टानल्परक्षःकपिकुलमसकृतले पातुकम्य क्षिप्तोदञ्चद्विमानम्खलितमुरमुपर्यम्बर चोत्पतिप्णोः । वृत्तं यत्कृत्तमूर्ध्नः क्षणमधिसमर कुम्भकर्णम्य नृत्तं भृता मामेति भीताः कथमपि ददृशुस्तं भज रामबाणम् ॥ ७७ ।। बाणा लूनाः सुराणामपि पिशितभुजो येन कङ्कच्छदाङ्क- प्रेसत्पुयाभिरामा रणभुवि तरसामाकग माकगक्षाः । नीतस्तातस्य पार्श्व तदनु खरमुतोऽप्यस्त्रशस्त्रप्रवीण- स्तेन स्मस्ताटकारेरिह वयमिपुणा केवलं सावलम्बा. ॥ ७८ ॥ १. 'परिसरमभ्रवृन्द' इति स्थिते भव्यः पाटो भवेदिति भाति. २. 'काम्भकर्णः कथमपि कपिभिविद्रुते दूरमद्रा' इति पाटभेदो दृश्यते.

·रामबाणस्तवः । ३१ ३ कोदण्डादुजिहानो नमदमग्वधूसंघसंगीतकीर्तिः प्रीणन्गीर्वाणलोकं यमिकुलसहितं तेजसा जृम्भितेन । रामम्यामित्रवर्ग मथितुमखिलमावालमुत्साहपर्या- णद्धोऽम्माकं शुभानि स्तवकयतु शरो वेगनिधूतमेघः ॥ ७९ ॥ निगच्छद्रेग्विर्गच्छलजलद कुलोन्मुक्तनागचधाग- विच्छेदाभिज्ञकच्छदजवपवनप्रेसिनरपुङ्ख । बाणो गमम्य गाणोपनिगिनशिखाधालधल्यावदात हादिन्याख्यातशातक्रतवदग्निदुर्भिक्षयोगः पुनातु ॥ १० ॥ मौवीटंकारग्वीकृतयुगविगमोद्भुतजीमूतगढ़ वापरुद्रान्तचामीकरमयगिम्वरैर्मुञ्चतोऽस्त्रप्रपञ्चम् । तूणैरक्षीणबाणेरविहिनबहान्मङ्घशो वीरगमा- न्मंग्राम दर्शयन्तं नमग्पिरिपदे नौमि रामम्य बाणम् ॥ ८१ ॥ व्याकीर्णम्वर्णपट्टद्युतिविशददिशं वैरिधैर्यप्रणाडी- लुण्टाकध्वानघण्टाघटितमदटनि मण्डलीकृत्य चापम् । सङ्ग्रामे रामचन्द्र मर्गत भुवि दिवि च्छिन्नभिन्नापविद्ध- ऋव्यादव्याहताम्भोवहनिवहमहं भावये बाणराजम् ॥ १२ ॥ आगद्धं युद्धभूमि निशितनिशिग्वाकृत्तमत्तेभकुम्भ- प्रश्योनद्रक्तनिश्चप्रचघुमृणग्मालेपदत्तावलेपाम् । मोत्कण्ठः पुण्डर्गकस्रजममृजदरं ग्वण्डितारिप्रकाण्ड- वेतच्छत्रच्छलाद्यो हृदि सपदि स मे रामबाणोऽस्तु भूत्यै॥८३॥ साटोपाघातगाढत्रुटिनपटुग्टत्ककटोद्घाटिताङ्ग- ऋव्याढोर कवाटभ्रमणलगदमृक्पङ्कभृत्ककपत्रः । आकपन्नेकमाकम्मिमिव नटितः खण्डमुच्चण्डवेगः क्रीडन्नीडानपीडाव्यपनुदपनुदेदापदं रामबाणः ॥ ८४ ॥ १. अत्र प्रतिपाद निर्यात प्रथमाक्षरसंकलनया को न संप्रीयते रामबाणस्तवे' इति स्रग्धरणीपादभ्यो लभ्यते. २. ईडानाः स्तुवन्तो जनास्तेपामातिहारी.

·३१ काव्यमाला। कृत्तक्षिप्ताश्वकुक्षितरुधिरमिलद्वधिकागृनुगृध्री- सङ्घानाघ्रातजङ्घाकरिककरिकरच्छेदवित्रंसिमांसा । चक्रे येनारिसेना विदलितनिपतढुष्टवीरास्यदृष्ट- स्कन्धक्रन्दच्छृगालभ्रमणकलुषिता रामबाणं तमीडे ॥ ५ ॥ कृन्तद्गोमायुदन्तकृकचकटकटात्काग्घोरास्थिकूटं कोरुत्रोटिटक्कत्रुटितपटपटाकुर्वदुच्चण्डमुण्डम् । चक्र यत्कृरशल्यक्रमणविलितप्राणमासीदरीणां तन्यान्मे भूमिकन्यासहचरविशिग्वम्तापनिर्वापणं सः ॥ ८६ ॥ कस्मैचित्कापि मैत्री निरुपधि दिदिश दाशमुख्याय येन क्षेमं यत्संनिधाने समिति पृतनया दाशमुख्या यय न । तस्य श्रीगघवन्दोरिचकितशीदेवनानाशुगन्तं भक्तान्कुर्वन्तमीडे मुलभमुग्वनीदेवनानाशुगं तम् ॥ ८७ ॥ क्षीणौजःकौणपासृक्कणविकिरणतो द्राग्रणक्षोणिकोणं शोणीकुर्वाणमुद्यद्रणरणकरणद्रावणद्रावणज्ञम् । प्राणत्राणप्रवीणं प्रणतिचणनृणां प्रक्वणवणुवीणा पाणिस्वस्त्रेणवाणीगुणितगुणगणं गमबाणं प्रणौमि ।। ८८ ॥ कालीहर्यक्षकण्ठध्वनिभरपरुषं कुर्वतामट्टहासं साटोपन्यस्तपादक्रमनमितभुवां भग्नशूलद्रुमाणाम् १. दाशमुख्याय धीवरभ्रष्टाय येन राघवेन्दुना इति प्रथमपाद. दाशमुख्या दशमु- खसंबन्धिन्या यये प्राप्तम्. 'या प्रापण'. कर्मणि लिट. आत्मनेपदम्. नेति नप्रतिषेध इति द्वितीयपादे. अरिचकितस्य रावणागीतस्य शची देवस्य महेन्द्रस्य नानाविधाः याः शुचः शोकाः तामामन्तं नाशप्रदमिति तृतीयपादे. मुखमेव नदी मुलभ मुखनद्यां देवन विहारो येषां तान् सुलभमुखनदीदेवनान; आशुग बाण समिति यच्छब्दप्रतिनिदेशः. २. रावणदावणशं रावणं विद्रावयन्तमित्यर्थः. ३. अदसीयशृङ्गारतिलकभाण- 'कालीहर्यक्षकण्ठध्वनिभरपरुषं कुर्वतोरट्टहासं साटोपन्यस्तपादक्रमनमदवनि भ्राम्यतोर्मण्डलेन । निर्घातकरमुष्टिप्रहतबृहदुरस्तारठात्कारघोरा युद्धारम्भा हिडिम्बानिलमुतबलयोर्मल्लयोरुल्लसन्ति ॥ १४८ ॥' इति. - ·रामबाणस्तवः . निर्मतक्रूरमुष्टिप्रहृतबृहदुरस्तारठात्कारपोरे युद्धे निर्दग्धलकं रघुपतिविशिखं नौमि रक्षःकपीनाम् ॥ ८९॥ तं वन्दे रामबाणं रजनिचरचमूः खां पुरीं यत्प्रभाभिः सालंकारामवाटीकत मदविधुरा बन्धुरागा विनेत्रा । वर्षित्रा येन चाथ ज्वलनमजनि न प्रापिता दौरवस्थ्यं सा लङ्कारामवाटी कतमदविधुराबन्धुरागा विनेत्रा ॥ ९० ॥ मंम्पर्धारब्धयुद्धाभिमुखदशमुग्वक्रूरपादप्रचार- न्यञ्चद्भकुञ्चिताङ्गद्विरमनवरसंप्रार्थितखपवृत्तिः । चापारोपाय कुप्यन्निव दिशि ददृशे यो विलम्बासहत्वा- ज्वालाजिहालवक्रः स दहतु महतीमापदं रामबाणः ॥ ९१॥ कल्पान्तोद्भूतवातभ्रमितजलधरोद्घोषगम्भीरगर्ज- द्रक्षोनाथाट्टहामश्रवणसम्भसोत्पुण्यदान्ध्ये फणीन्द्रे । येनाचिवृन्दसंदर्शितविविधजगच्चक्षुषा दिक्षु साक्षा- दक्षान्त्येवोदलामि क्षिपतु स विपदं क्षिप्रमैश्वाकबाणः ॥ ९२ ॥ शार्दुलकोष्टुकोलश्वखरमकरहर्यक्षकाकोलका- श्येनाम्यानागरेशभ्रमदलघुधनुश्चक्रमुक्तान्पृषत्कान् १. मालकाराम , अवाटीकन, मदविधुरा, बन्धुरागा, विनेत्रा, इति प्रथमाधै; मा, लारामवाटी, कतमन , अविधुराबन्धुरागा, विनेत्रा, इति द्वितीयाधैं प- दच्छेदः. यप्रभाभिः यस्य बाणस्य तेजमा हेतुना विनेत्रा विगतनयना अत एव मदविधुरा युद्धगर्वरहिता बन्धुपु रागो यम्या: मा बन्धुरागा। बन्धूनेवाभिलषन्ती न तु युद्ध शरीरत्यागमिति भावः । रजनिच चमूः सालकारां अलंकारः रम्भास्तम्भतोरण- मालिकादिभिः सहिताम् । रामबाणपत मात्पूर्व मिति भावः । पुरी अवाटीकत । युद्धभूमि परित्यज्य प्राप्तवतीत्यर्थः । 'टीक गती' । अवपूर्वात्ततो लड् । आत्मनेपदम् । अथ तदन- न्तरम् । ज्वलन वर्षित्रा । वृषेत्रमन्तादतस्तृतीया । विनेत्रा शिक्षकेण । दुर्जनानामिति शेषः । येन बाणेन सा प्रसिद्धा लड़ाया आरामवाटी उपवनवाटी । वीनां पक्षिणां धूः विधुरा । 'ऋत्पू:-' इति समासान्तः । विधुरया पक्षिभरेण बन्धुरा मनोज्ञा अगाः वृक्षाः सान भवतीति भबिधुराबन्धुरागा सती । दग्धत्वादिति भावः। कतमत् कीदृशम् । इतम- स्प्रत्ययान्तः किंशब्दः । दुःखरूपा अवस्था यस्याः सा दुरवस्था, तस्या भावः दारवस्थ्यम् । तच बहुविधं पक्षिदाहक्षदाहलतादाहादिदुःखाना बहुत्वात् तं रामवाणं वन्दे. ५ ·३४ काव्यमाला। तारोल्काधूमकेतुग्रहदहनतडिच्चन्द्रचण्डांशुवृत्त्या छिन्दानं दाशरथ्याशुगमधिसमरं चिन्तये शोकशान्त्यै ॥९३ लीलाविक्षिप्तशूलाशनिमुसलगदामुद्गरपग्रहोग्रं यस्मिन्नाश्चर्यचर्ये कवलयति बलादात्मनोदस्तमस्त्रम् । पौलस्त्यः श्वासवेगग्लपितरदपटश्रीनिशश्वास शश्व- तस्मै विस्मेरविद्याधरनयनकृषे नौमि रामाशुगाय ॥ ९४ ॥ क्रुद्ध्यत्पौलस्त्यहम्तभ्रमितधनुरपश्लिष्टघोरास्त्रसृष्टा- न्क्ष्वेलज्वालाजटालान्पिहितदशफणामण्डलान्कुण्डलीशान् । हत्त्वा संवर्तमेघस्फुरदुरुगरुदास्फालनिर्धूतमूनों विक्रामन्व्योनि चक्रायुधरथवपुषा पातु रामस्य बाणः ॥ ९५ । हुंकारत्रस्तविश्वत्रयममरपतिप्रार्थितभ्रनिदेशं प्रेम्णा संचारिताक्षं मुहुरपि च परम्ौणतुङ्गम्तनेषु । मध्वासागद्रकृर्च मदनकलमयापत्यपीताधरोष्ठं मूर्धानं निर्धनानो युधि दशशिरसः पातु मां रामबाणः ॥९६ । सद्यःकृत्तापविद्धत्रिदशपथसमाकीर्णपौलस्त्यमूर्ध- द्राधीयःश्मश्रुपाशग्रथितपदवलगृध्रसंपातरौद्रे । युद्धारम्भे सुशिक्षावशदुरवगमादानसंधानमोक्ष- स्तादृक्षो रामबाणो वितरतु नितरां भव्यमव्याहतं नः ॥९७ ॥ कृत्तप्रभ्रष्टदृप्यद्दशवदनशिरःपिण्डतालीफलाली- मुह्यत्काकोलकोलाहलमुहुरनुहुंकारिगोमायुभीमाम् । कुर्वन्सङ्ग्रामभूमि कुतुकघनमनश्चारणस्नैणमुक्त- प्रभश्यत्पारिजातप्रसवसुरभिल: पातु रामस्य बाणः ॥९८ ॥ सङ्ग्रामे रूपमानादमरभयवहाद्विन्ध्यमेरूपमाना निर्यन्नीराक्षसीसाकृतिरदनमुखी वाहिनी राक्षसी सा । १. रूपमानात् रूपप्रमाणात् । विन्ध्यमेरूपमाना विन्ध्यमेरुतुल्या । उत्तुस्वरीरेय. यः । रक्षोनिष्टमुत्तुङ्गशरीरत्वं तद्वाहिन्यामारोपितम् । निर्यत्रीरे शोकेन विगलद्वाष्पे अ- क्षिणी येषां तानि निर्यमीराक्षाणि । सीसाकृतयः श्वेततया सीसतुल्यस्पा रदना येषां ·रामबाणस्तवः। दृष्ट्वा तत्रास कृत्तं दशवदनशिरो येन तत्रासकृत्तं बाणं वन्देऽवमान्यं भगवत उदयद्वैभवं देवमान्यम् ॥ ९९ ॥ हाहाकुर्वाणसर्वाशरनिकरमविसम्भिणो जम्भजेतु- भृत्यैरभ्येत्य दृष्टं मुदितकपिकुलास्फालितोद्भूतवालम् । आहृत्य श्येनककावलिदलितभुजाभ्यन्तरं स्पन्दनान्ता- लकेशं भ्रंशयन्तं रघुपतिविशिखं नौमि रोगोपशान्त्यै ॥ १० ॥ यत्पत्रं तत्मवित्रीभवति हनुमतो नीलसुग्रीवसर्गा- वायत्तौ यत्फले चानिशमिनशशिनौ गच्छतो यच्छरीरे । अन्यत्कि यद्गरिम्णि त्रिपुरहरधनुर्दुग्धसिन्धोश्च मन्थः पौलम्त्यप्राणहारी युधि भवतु स मे रामबाणः शरण्यः॥१०१॥ आदौ मारीचमात्रप्रचलितचरणन्यासनिवृत्तरेखं पश्चात्क्रामत्वगश्वद्विग्दरथभटाक्रान्तिवैपुल्यभाजम् । निम्तीण कुम्भकर्णप्रभृतिभिग्गमद्वन्धुभिः स्पन्दितैः प्रा- ग्यत्कृत्तः पविक्रो यमनगरपथं रामबाणं तमीडे ॥ १०२॥ कल्याणं रामबाणः कलयतु भुवनातकनिम्तन्द्रला- नाथस्वच्छन्दबन्दीकृतरुददमरत्रैणनिर्मोक्षदक्षः । निर्विघ्नारम्भरम्भाकुचकलशपरीरम्भसौख्योपलम्भ- स्निह्यज्जम्भारिसंभावितविनतजनत्राणचातुर्यधुर्यः ॥ १०३ ॥ यश्चण्डीजानिशैलग्रहणकृतधियः खण्डितेन्द्रानिलामे- लानाथस्य कण्ठानहह कदलिकाकाण्डकत चकर्त। - तानि सीसाकृतिरदनानि । एवंविधानि मुखानि यस्याः सा तथोक्ता वाहिनी । राक्षसी रक्षःसंबन्धिनी । सेति प्रसिद्धी । तत्रास प्रस्ता बभूव । कृतं छिनम् । तत्र तस्मिन्स- शाम । असकृत् बहुकृत्वः त बाणं वन्दे नामि । अवमादधमादन्यं उत्तममित्यर्थः । उ. दयद्वैभव उद्यत्प्रभावम् । देवानां मान्य पूज्य देवमान्यम् । इति क्रमेण पदच्छेदः पदा- थबावगन्तव्यः. १. 'यस्य पत्रेषु पवनः फले पावकभास्करी । शरीरमाकाशमयं गौरवे मेरुमन्दरी ।' इति रामायणे. २. निरोष्ट्रयवर्णश्चोकः ·Rur काव्यमाला। हर्षेणाशेषगीतं त्रिजगति नितरां दृश्यते यस्य तेजः सः श्रेयस्ताटकारेः करतलकलितः सायकः साधयेन्नः ॥१०४॥ भावद्भानुप्रभावाभिभवपटुरुरुस्खप्रभाभिर्विधून्व- न्सौवर्गोपप्लवौघोद्भवमृजु सुमनोभावसुप्रापरूपः । पापव्यालोपमायुर्विभवमपि मधुस्वादुवाग्गुम्फमावि- प्कुर्वन्प्रहेषु बाणो भवतु शुभवहोऽसौ सुबाहुद्विषो वः ॥१०॥ स्वच्छन्दं यश्चकार प्रबलनिशिचरव्यूहमारी चलाव- स्थानां लकासमृद्धि प्रतिभटपरिभाव्युहमारीचलायः । वाणं तं प्राप्तसीतारमणकरसरोजं भजे त्रासितेन ख्यातस्तोत्रे दशाम्येऽपि च कृतकदनं जम्भजेत्रा सितेन ॥१०६॥ साभावज्ञानसत्रापहतिनिरतभिल्लोकरक्षाविलासा सालाविक्षारकल्लोलजलधितनुगग्रामसक्ता सदासा । १. सर्वाश्यवर्णश्योकः २. निशिचराणां न्यूहं ममृह मारयितुं शीलमस्या- नीति निशिचरव्यूहमारी । चलं अवस्थान यस्यास्तां लकासमृद्धिम् । प्रतिभटान् शत्रन् परिभवितु शीलमस्यास्तीति प्रतिभटपरिभावी । तादृश हो बुद्धि विशेषो यस्य सः । तथोक्त मारीच लुनातानि प्रतिभटपरिभाव्यूहमारांचलावः । प्राप्तं सी- तारमणकरसरोज येन सः तथोक्तम् । भजे नमकुवे । त्रासितेन तजितेन । जम्भजेत्रा इन्द्रेण । सितन बद्धन । 'षिञ् बन्धने' क्तः । इति पदच्छेदः पदार्थश्वावगन्तव्यः. ३. सभासंबन्धिनः साभाः सभायोग्याः । महान्त इत्यर्थः । तेषामवज्ञानं अवमानम् । सत्रस्य यज्ञस्य अपहतिः विघातिः । साभावज्ञाने सत्रापहता च निरतास्तत्परा मारीचादयः तान्भिनत्तीति साभावज्ञानसत्रापहतिनिरतभिन् । लोकरक्षव विलासो यस्याः सा त- थोक्ता । 'इषुर्द्वयोः' इत्यमरोक्तरिषुविशेषणस्यापि स्त्रीलिङ्गता । साला: सप्तसालाः, अविः शैल:,क्षारकल्लोलजलधिः लवणोमिंसमुद्रः, तेषां ननुषु मज्जतीति सालाविक्षारकल्लोलज- लधितनुमक् । रामसक्ता रामसंबन्धिनीत्यर्थः । सदा आसो गतिर्यस्याः सा सदासा। अस. तेर्गत्यर्थादास इति भावे घञ् । पत्रांशे वायुरूपेत्यर्थः । सादो विशरणम् । नाश इत्यर्थः । तेनासका असंबद्धानित्या। आकाशस्पेत्यर्थः । समुन्वलमप्र यस्याः सा समप्रा । अमि. सूर्यात्मकाप्रत्वादिति भावः । 'यस्य पत्रेषु पवनः फले पावकभास्करी । शरीरमाकाश. मयं गौरवे मेग्मन्दरी ॥' इति रामायणे । तामस्नानिरासा । तामसः तमःप्रधानत्वा. द्रावण उच्यते। तं हन्तीति तामसन्नी । 'अमनुष्यकर्तृके च' इति हन्तेष्टः । न विद्यते रामस्य ..

·शृङ्गारशतकम् । सादासक्ता समग्रा दिशतु शुभमिषुस्तामसघ्नानिरासा सारानिन्ना समस्ताशरभटनिकरत्रासनज्ञावभासा ॥ १०७ ॥ पायात्स्वीयाभिघातक्षतदशमुखदोर्मध्यमन्दोष्णनिर्य- द्रक्तात्यन्तोपयोगश्रमभरित इव स्वामिहस्ते निषण्णः । प्रक्रान्तम्तोत्रशकाम्बुजभवगिरिशप्रष्ठसौवर्गवर्ग- खैरवाराज्यभोगप्रणयनसुभगं भावुको रामबाणः ॥ १०८ ॥ इति श्रीरामभद्रदीक्षितविरचितो रामबाणस्तवः संपूर्णः । कविवरनरहरिविरचितं शृङ्गारशतकम् । शब्दब्रह्ममयी चकाम्ति मुरली यत्राद्भुता मोहिनी यत्राम्त शुकनाग्दादिनिहितं प्रेमैव पीताम्बरम् । यत्राद्वैतसमाधिमग्नमनमं निद्रामयी श्यामता गोपीलोचनचुम्बितं नरहरे: क्षेमाय धामास्तु तत् ॥ १ ॥ सकाशानिरामो यम्याः मा अनिरामा। शत्रन हत्वा पुनम्तूणीरप्रवेशादिति भावः । ताम- मनी चासौ अनिरागा चंति कर्मधारयः । पूर्वपदस्य पुवदावः । तामसनानिरासा । सा प्रसिद्धा । आगनिम्ना अरीणा ममहः आरं तन्यानिन्ना अनधीना। 'अधीनो निन्न आयत्तः' इत्यमरः । शत्रुभिर्वशीकमप्यशक्ता । एतदनबल दिव्य मम वा त्र्यम्बकस्य वा' इति रामायणोक्तमिति भावः । समन्ताश्च ते आशरभटा राक्षसभटाश्च तेषां निकरस्य यत्रासनं तर्जन तस्य ज्ञः अवभामः ज्वाला यस्याः सा । स्वज्वालादर्शनमात्रेण राक्षसानसन्तीति भावः । पद्मबन्धोऽय लोकः १. इमा रामचापस्तव-रामबाणस्तवा सटिप्पणको तारनगरवासिभिः टी. एस्. कुप्पू. स्वामीशास्त्रिभिः प्रेषिती, रामबाणस्तवस्य प्रथमावधि विशतिश्लोकपर्यन्तं च त्रिचिनाप- लिवासिभिः ज. से. नटेशशास्त्रिभिः प्रेषितम्, इति तेषामुपकारगौरवं विभृमः. २. अय हि कविवरनरहरिः कदा कतमन्महीमण्डल मण्डयामासेति न निश्चितम्. परतु स्वकीयेऽस्मिन्नेव शृङ्गारशतके श्रीकालिदासकवितामुकुमारमूते वाणस्य वाक्य. मिव मे वचनं गृहाण । श्रीहर्षकाव्यकुटिल त्यज मानबन्ध वाणी कवेर्नरहरेरिव संप्र. सीद ॥ ८९ ॥' इति श्लोके बाणश्रीहर्षवर्णनेन ताभ्यामर्वाचीनः प्रतीयते. ३. अस्या- दर्शपुस्तक तु महामहोपाध्यायस्वर्गवामिपण्डितवरदुर्गाप्रसादशर्मभिरेव संवत् १९४२ मध्ये काशीनाथशर्मणा लखयित्वा स्वकीयपुस्तकसंग्रहे स्थापितमासीदिति बोध्यम्. .

·काव्यमाला। ये केचित्सुधियः सदुक्तिनिधयः संतुष्टवाग्देवता- स्तेषां काव्यरसामृतानि वदने नित्यं वसन्त्येव हि । तेऽपि श्रोत्रपुटेन वाङ्मयरसं पातुं सतृष्णाः सदा तस्मादेष रसाधिको नरहरेः काव्यश्रमः सार्थकः ॥ २ ॥ कालिन्दीजलकेलिकौतुकवती नीलाञ्जनश्यामला चञ्चत्केकिकलापकोमलतनुर्गौराङ्गि वेणी तव । वाचाटैः कविभिन्त (स्त्व)दीयसुषमा बाले कथं वर्ण्यतां वाग्ग्मिश्रेणिशिरोमणिर्नरहरिर्यद्वर्णने मुह्यति ॥ ३ ॥ बाले वीत(चीन)पटाञ्चलेन पिहिता भीमा प्रलम्बा भृशं श्यामाङ्गी मणिमण्डिता फणवती वेणी भुजंगी तव । दष्टोऽयं तरुणस्तया नरहरिस्त्वं मनुहासामृत- रेनं जीवय सत्वरं शिवशिव प्राणानसौ त्यक्ष्यति ॥ ४ ॥ मुक्तामण्डितकर्णशुक्तिरुचिर बिम्बोष्ठरत्नाकरे पर्यन्तस्थितनीलकुन्तलवन लावण्यकल्लोलिनि । चार्वङ्गचा मधुरस्मितामृतनिधी शोभासमुद्रे मुख वत्तु (चक्षु)मीनमनोहरे नरहरेश्चतो निमग्नं सखि ॥ ५ ॥ दंपत्योर्ननु मौनमेव सुदृढं नामग्रहो न द्वयो- बीडा हन्त विलोकने नरहरे तत्रापि तिर्यग्गतिः । सांमुख्ये मुखमावृणोति वनिता भ्रङ्गिनी सर्वदा प्रत्यक्षो रण एव केलिसमये वेरं नु तत्प्रेम नु ॥ ६ ॥ स्मेरास्ये कलया कयापि तरुणे लीलारसप्रार्थके नम्रास्या करवारिजेन वलयं व्यावर्तयत्यङ्गना । मत्कण्ठे मृदुसुन्दरे सवलयं बाहुं निधेहीत्यमुं भावं तस्य महाकविर्नरहरिर्जानाति नान्यो जनः ॥ ७ ॥ रक्तान्येव रदक्षतानि वदने गात्रेऽपि रक्ता पटी रक्तान्येव नखक्षतानि हृदये रक्ताः कटाक्षोर्मयः ।

·श्रृङ्गारशतकम् ।
रक्तोऽयं सविशेषमेव दयितो नित्यानुरक्ता वधू-
यूनो रागरसात्मकं नरहरे रागाद्वयं दृश्यते ॥ ८ ॥
मानो मुक्तिमुपागतः प्रथमतः पश्चान्मिलच्चेतसो-
मौनं मुक्तिमुपागतं नरहरे मुक्तिं गता कञ्चुकी ।
नीवी मुक्तिमुपागता रतिरसे मुक्तिं गताः कुन्तला
मुक्तिक्षेत्रमिदं महत्परिचितं मुक्तेः सुखं रागिणा ॥९॥
आलापे मधुरस्मितानि तनुते गृह्णाति कण्ठस्थली
तल्पं कल्पयति स्वयं नरहरे मुस्निग्धमालोकते ।
आश्लेषे मृदुसीत्कृतानि कनुते(?) चाटूनि रम्ये रते
क्रीतोऽहं कतिधा न किं तदपि मां क्रीणाति लीलाशतैः ॥१०॥
अग्रे नृत्यति हावभावचतुरं नेत्रद्वयं चञ्चलं
पार्श्वे करणकिकिणीप्रभृतयो वादित्रमातन्वते ।
गायन्ति भ्रमगः सपुष्पकबरीसौरभ्यलुब्धा इमे
रामे शंसति कौतुकं नरहरेस्तौर्यत्रिकं ते तनुः ॥ ११ ॥
कान्तिः पावकसंनिभापि सुखदस्पर्शा यथा चन्द्रिका
वक्रा(a) वाक्यपरम्परा नरहरे पीयूषधारानिधिः ।
अत्यन्तं कठिनी तथापि हृदयानन्दाय वक्षोभवौ
दृक्पाता निशिताः शरा इव परं पुष्पाञ्जलिश्रेणयः ॥ १२ ॥
दुरीकृत्य दुकुलमन्त(म्ब)रवरं गाढान्धकारे गृहे
संश्लिष्टैव दुकृलकोमलतनुः सर्वात्मना सुन्दरी ।
गात्रं नाम दुकूलमेव सुदृशस्तेनामुना हेतुना
संभ्रान्तम्य दुकूलगो नरहरेर्नास्तं गतः संशयः ॥ १३ ॥
केचित्क्रूरकटाक्षबाणनिहताः संपातिता भूतले
केचिद्भाषणमाधुरीहृतधियस्तिष्ठन्ति मोहं गताः ।
ये केचित्पपलायितुं कृतधियो जालेन ते यत्रिता
बालेयं स्मरदेवता नरहरे आखेटकं खेलति ॥ १४ ॥

·काव्यमाला। À अक्षान्मुञ्चति वल्लभे वलयति स्निग्धान्कटाक्षानियं दायं स्थापयितुं नतस्य वदनं संस्तूय संचुम्बति । सारी मारयति प्रिये रसभृता भावेन सीत्कारिणी नारी सारसलोचना नरहरे सारीफलैः खेलति ॥ १५ ॥ चित्रे कौशलमागता कृतवती पत्रे प्रियस्याकृति प्राणेशम्य मुखं निपीय सुखदं भूयोऽपि संचुम्बति । उद्भिन्ने मकरध्वजे मुहुरियं कण्ठग्रहायाकुला संतापेन समन्विता नरहरे संमूर्छिता दृश्यताम् ॥ १६ ॥ विश्लेषज्वरपीडितान्नरहरे संतापयत्युच्चकै- दुःखं यान्ति यथा यथा विरहिणो मारम्तथा मोदते । वामाङ्गीकृतशैलराजतनयं पश्यन्भवं भम्ममा- जातोऽयं स्वयमेव भृतपतिना नायं कृतो भम्मसात् ॥ १७ ॥ न्यम्ताः कातिकापथि प्रणयिना भूयोऽपि कृष्टाश्च निम्नत्वं न हि यान्त्यमी नरहरे हर्ष गताः कुन्तलाः । वेणी नाम कथं घटेत रमणी बन्धाय जातोद्यम- म्नत्प्रेम्णा शिथिलीकृते भुजयुगे बन्धः कथं मिध्यतु ॥ १८ ॥ नेयं पश्यति मां तथापि सदयं संपश्यनि भ्रयुगं माने तिष्ठति मानिनी तदधरः संभाषते मां प्रति । गाढाश्लेषविधिं करोतु न वधूर्वक्षस्तु रोमाञ्चितं हासं नैव तनोतु हे नरहरे नीवी हसत्युच्चकैः ।। १९ ।। वामाङ्गीवदने विलोचनमृगद्वन्द्वं मया वीक्षितं तेनैतन्मुखचन्द्र एव सुमते सत्यो मृगाकः किल । चन्द्रे नास्ति मृगस्ततो नरहरिस्त/न्वितं भाषते चन्द्रे चन्द्रपदप्रसवशतो जाता मृगाप्रथा ॥ २० ॥ वामांसे लुलितः किरन्परिमलं बन्धश्लथः कुन्तलो निद्रापाटलघूणिते स्मरसुखध्यानालसे लोचने ।

·शृङ्गारशतकम् । बिम्बोष्ठो नवलाञ्छनः सरभसं रोमाञ्चितावद्धिती वक्षोजौ नखलेखया नरहरेरानन्दमातन्वते ॥ २१ ॥ भाम्वत्कुन्तलभारमौरभमिलमृङ्गालिझकारकै- लीलान्दोलिनबाहुकणरणत्कारप्रकारैरपि । उद्दामम्मरकेलिकौतुकचलन्मनीग्म म्वनैः मीत्कारमृद सुन्दरं नरहरे बालाग्तं राजते ॥ २२ ॥ कोण क्वापि दिशोभृशं नम्हरे तारुण्यलक्ष्मीभृतो वश्वम्यम्बुधग्म्य संभ्रमवतीमुद्रीय विद्युल्लताम् । नत्कालम्मग्लोलकाञ्चनतनुर्धन्योरमि प्रयमी गङ्गावाग्तिगिता हिमरुचो लग्वेव सा खेलती ॥ २३ ॥ गम्भीगेऽपि ममुत्सको गुरुजनः शोभा नवामीक्षितुं यात्यायानि मुहुर्मुहुर्नग्हर म्मरः मग्वीनां गणः । वेषः सर्वग्हम्यभावपिशुनो जाताः प्रकाशा दिशः मिद्धिं यातु कथं मनोहरननो केलीगृहान्निर्गमः ॥ २४ ॥ चातुर्यण चकोरचञ्चलमा नृनं दृशां विभ्रमै मान्द्रनहरमालमैनरहरे गगी वर्ग प्रापितः । शय्याभूषणभोजनेषु विग्म मयोचिन्तातुरः सर्वा विस्मृत एव देहरचनां शून्यं मनो वर्तते ॥ २५ ।। आदर्ग वदनं प्रियम्य वदनं संयोज्य मंदीक्षितं सद्यः संमिलिनं म्मितैर्नरहरे हर्षादुभाभ्यामपि । प्राणेशम्नु गनो विदेशमधुना मत्पातकैारुणै- रादर्शस्य किमु प्रयोजनमिति द्वषेण दूरीकृतः ॥ २६ ॥ त्वं मां मुञ्च दयां विधहि विग्हेत्यालप्य वामभ्रुवा विश्लेषाय समर्पिता नरहरे स्थूलाश्रुमुक्तावली । मूर्खः प्राणपतिविदेशरसिको धाम स्मरत्येव न प्राणानेव जिघृक्षुरेप म कथं दानादिना शाम्यति ॥ २७ ॥ ६ ·४१ काव्यमाला। ज्वालाभिर्ध्वलितं जगत्रयमिदं मध्यं दिने मूर्छिता यान्त्यायान्ति न मानुषा नरहरे चण्डो रविदीप्यते । कासारे किमु चक्रवाकमिथुनं विश्लिष्टमालोक्यते कौमुद्यामिनि संस्थिता विरहिणी व्यामोहमाविन्दति ॥ २८ ॥ संलापावसरे म्फुटं नरहरे दृष्टं शिरश्चालनं दंपत्योर्वचन कदाचन मुद्रा हुंकारमाख्याति च । तेनायं पिशुनम्तृतीयमुचिनं नैव द्वयोगवयो- ईरीकृत्य सम्वीजनं वनितया दीपोऽपि निर्वापितः ॥ २९ ॥ पूर्व तु नपितं विलोकनसुधाधागाने. शीतलः पश्चाच्चन्दनचिनं नरहर मुक्ताक्षनेचितम् । पुष्पैः पृजितमेव शंभुयुगलं किंतु म्फुरन्पाणिजे- दन्ताश्चन्द्रकलाः शिवप्रियतमाम्नत्पूजनं पृजनम् ॥ ३० ॥ अस्या नीलसरोजरम्यनयन नीलं यथवाञ्जनं जात्या चन्दनशीतले स्तनतट श्रीग्वण्डलपो यथा । गात्रे काञ्चनपत्रसुन्दरतर भृषा यथा काञ्चनी बिम्बोष्ठऽपि तथा न कि नरहरे ताम्बूलगगप्रभा ॥ ३१ ॥ कुर्वन्नेव महोत्सवं नरहरे कामाधिः संभ्रमः कामिन्ये मिलनम्य पृच्छति मुग्वं प्राणेश्वरः कौतुकी । वक्तुं नार्हति लज्जया परवशा संमीलयन्ती दृशौ कर्णे तस्य तु किङ्किणीकलरवस्तस्याः सुखं शंसति ॥ ३२ ॥ नाथं नन्दयितुं सखे नरहरे माणिक्यमञ्च स्थिता वीणां वादयति स्म विस्मयमयीं जेगीयमानाङ्गना । गाने स्नेहसमन्वयः समधिको वीणाकणे नाम्त्यसौ तुल्यत्वे सति तारतम्यमनयोः सुज्ञेन विज्ञायते ॥ ३३ ॥ लावण्यैकनिधे विनोदजलधे मीनाक्षि मन्दस्मिते नानाविभ्रमनायके नरहरिसानुदासम्तव ।

·शृङ्गारशतकम् ।
आज्ञाकारिणि किंकरे परिसरे प्राणान्तपर्यन्तिनी
दुष्प्रेक्षा दृढमानबन्धरचना रामे किमर्थ कृता ॥ ३४ ॥
उच्चैमन्दिरमुज्ज्वलं समुदिनः पूर्णः पुरश्चन्द्रमाः
प्रमाईम्नरुणः मन्च नग्हरे रूपाधिका नायिका ।
पर्य म्फुटफेनदुग्धधवल मत्रुम्मितालंकृता
लीलाः माधु निपाय हर्पजलधौ मनः मम्वीनां गणः ॥ ३५ ॥
पूर्व चाम निरीक्ष्य पाणिकमलनामृश्य संबोधितः
पश्चात्वलनलीलया मृदुपदैः सनेहमध्यापितः ।
क्रीडापञ्जयत्रिनो नरहग्निक्तं यथा लालितः
क्रीडापञ्जयन्त्रितो बनिनया कीरम्तथा लालितः ॥ ३६ ॥
चन्द्र लोचनगोचर सुग्बनिधे मा निश्चिनोत्यामनं
कञ्चुक्या हृदि संवृतप्रायनं नि संशयं श्लिष्यति ।
कीरे कुर्वति मंकथां प्रियतमं संभाषते संभ्रमै
पद्मं चुम्बनि चेन्मुग्वं नरहरेश्चुम्वत्यमौ तन्मयी ॥ ३७ ॥
तनावय
....
........
.....स्य कग्विोक्तिरबला कि ते रसं दास्यति ।
संप्राप्तानुनया विलाममिका शृङ्गारहाराञ्चिता
साहित्यन समन्वि ना नरहरवाणीव मा सेव्यताम् ॥ ३८ ॥
जानाम्यव यथा मुग्वं मुग्बनिधेः मांनिध्यतो लभ्यते
नाहक नाम्नि मुग्यं मग्वे नरहरे लोकेशलोकऽपि न ।
किंतु प्राञ्जलिंग्प नम्रनयनो विज्ञापनामाचर-
कान्तश्चाटुचमत्कृतानि तनुत मानम्तदर्थी मम ॥ ३९ ॥
अथ स्रग्धग-
कयं काश्मीरगोग सकुसुमयमुनावर्तकान्तालकान्त-
प्रन्थिः पूर्णन्दुवक्रा नवमृगनयना पक्वबिम्बाधरश्रीः ।
मन्दस्मेग मुपीनम्तनभरविनमन्मुष्टिमेयोदरश्रीः
श्रोणिप्राग्भारगुवी नरहरिहृदयानन्दिनी मन्दमेति ॥ ४०॥

·काव्यमाला।
भाले कस्तूरिकाभो वदनसरसिजे नीलचैलाव(नाञ्च)लाभः
कण्ठे काचवजाभः कुचकलशयुगे कञ्चकीसंगमाभः ।
श्रोणीशैलेऽम्बुदाभो नरहरिमनसि प्रेमपाशप्रकाशो
लक्ष्मी धत्ते नवीनां दिशि दिशि लुलितः कामिनीकेशपाशः ॥४१॥
रक्ताम्भोज हसद्भिः करचरणतलेलोचनश्यामपद्मा
हेमाम्भोजाभिरामं मुग्वमनुदधती बालरोलम्बलक्ष्मीम् ।
नीरक्रीडानुरक्तस्मरनिहितघटद्वन्द्ववक्षोभवाङ्का
पुण्यैरालोकितेयं नरहरिहृदयानन्दिनी रूपवापी ॥ ४२ ॥
चन्द्रश्रीतस्करं तन्मुखमथ नयने तम्करे मानकान्तेः
कुन्दश्रीतस्करेयं रदचिरधरम्तम्करो बिम्बभासः ।
बिल्वश्रीतस्करी द्वो वपुरपि निम्विलं तस्कर हमलक्ष्म्या
वस्त्रैराच्छ दितोऽयं कलय नरहर तम्कगणां समृहः ॥ ४३ ॥
अथ मन्दाक्रान्ता-
तामुत्तुङ्गम्ननभग्नमन्मध्यभागामगले.
रासिञ्चन्ती नयनवलनेः कामिकामाङ्कगलीम् ।
पूर्णप्रेम्णा रहसि मिलितामुच्चरोमाञ्चरम्यां
कामप्यतः(न्तः) कविनरहर कामिन(नीं) कामयामि ॥४४॥
नासाभित्तिश्रवणविवरैर्वारितं दीर्घभावा-
नेत्रद्वन्द्वं चतुरचपलं कम्य नाकर्षणाय ।
..."स्तानं दशनवमनं कं न कुर्याद्वशं वा
हासोल्लासः .... नरहर कम्य नो विम्मयाय ॥ ४५ ॥
ननं कृत्वा मुखहिमरुचि पद्मपत्रक्षणायाः
संपश्यन्त्याः स्फुरितमधुरं नीविबन्धं स्मितन ।
लीलारङ्ग कविनरहरौ याचमाने नितान्त-
स्तूष्णीं भावः कथयति सखे लालसं खेलनेषु ॥ ४६ ॥

·शृङ्गारशतकम् ।
४५
अथार्याः
चौरसुजनप्रसङ्गे बन्धश्चौरम्य नरहरे नियतः ।
मदनमहीपतिगज्ये चौरैः
सुजना निबध्यन्ते ॥ ४७ ॥
तृष्णातरलिनचक्षुः पश्यति सम्मी यथा पथिकः ।
एवं यदि मम्मी म्यान्नरहरिरुपमां ब्रवीतु दम्पत्योः ॥ ४८ ॥
ग्मणगृहं प्रति रमणं नयनं नयति म्म नम्रनयनायाः ।
नयनेन नयनमम्या नयनपदं नग्हरे भजति ॥ ४९ ॥
आ ईपन्ननुवाणीमाननमङ्गीचकार परिम्भे ।
तेनैवाननमम्या आननमिति नरहरिर्वदति ॥ ५० ॥
परिपूर्णचन्द्रलक्ष्म्या यदाम्यत मुख्यमाम्यं तन ।
तव नन्वि तादृगाम्यं नरहरिग्न्यत्र लक्षणां वदति ॥ ११ ॥
नरहरिहृदय इवाम्या विनिमज्जन्त्या रमाधिके सरसि ।
दर्शितरङ्गतरङ्गः प्रममार निरन्तर: स्नेहः ॥ ५२ ॥
त्वं हावभावमहिना नरहरि कवितंव मञ्जुलं वदसि ।
श्लेपे न कुछ विलम्ब इलपो हि मुग्वार्णवः मुमुखि ॥ १३ ॥
चन्दनघनमलयद्वयमौरभलाभाय भुजगवनितेयम् ।
मृदु चलति नाभिकुहगन्नरहग्गिख्याति गेमराजिरिति ।। ५४ ॥
युग्वमिति वक्तुं युक्त मुग्वमिति म लिपेविपर्यामः ॥ ५५ ॥
नरहरिकरण गलिंत नीवीबन्धे सुवर्णवर्णायाः ।
हरभम्मितोऽपि मदनो जन्म नवीनं पुनः प्राप ॥ ५६ ॥
क्षीणतया न हि ग्विद्यति नरहरिभ्यागतः स्वगृहे ।
परिचेप्यत कथं मामिति वनिता दुःविता भवति ॥ १७ ॥
पञ्जरयन्त्रितचञ्चलचकोरचाञ्चितं चक्षुः ।
भवनगवाक्षगताया नरहरिरवलोक्य विस्मयं विशति ॥ १८॥

·काव्यमाला । - अथ प्रहर्षिणी- बिम्बोष्ठे करचरणे सुरक्तवर्णा रोमालीचिकुरकटाक्षकृष्णकान्तिः । अत्यच्छा स्मितविषये विमोहनीयं निीता नरहरिणा मुकुन्दमाया॥१९॥ बध्नन्ती करकमलेन केशपाशं पश्यन्ती मणिमुकुरे मुखारविन्दम् । मीनाक्षी कुटिलकटाक्षग्वगधागनिक्षेपान्नरहरिमञ्जसा जघान ॥ ६० ॥ चार्वङ्गया नरहग्गिहतो विहारे मन्त्रीपक्वणितवता पदाम्बुजेन । संसिक्तः स तु सुधयैव मोदमानः प्रागल्भ्यं द्विगुणमवाप खेलनेषु ॥ १॥ धम्मिल्लस्थलविगलत्प्रसूनजाला कम्तृगतिलकलमद्विशालभाला । एकान्ते नरहग्मिंगमे रमाला बाला मा मदनकलाविलासशाला ॥६२॥ अथ मालती- निरवधिरतिरङ्गप्रेमरोमाञ्चिताङ्गी कतिपयग्दरेवाग्म्यबिम्बाधरश्री. । स्फुरति हरिणनेत्रा हारिहावा हमन्ती नरहरिमुग्वमनिम्नम्कग चित्तवृत्तः ॥ ६३ ।। नरहरिकविगजव्याजतः शाग्यं कथयति बत भावं कामिनी कुन्तलानाम् । तरुणशकुनिहिमा कर्महतो. किलयं [स)विषशकिगतव्यातता वागुगन्ति ॥ ३४ ॥ किमपि नयनशोभा नाम पानीयमम्या लसति नयनयुग्मे कृष्णसारेक्षणायाः । नरहरिकविरेवं वक्ति कृत्वा विचार किमु सरिति न तावत्सागरे सप्तमेऽपि ।। ६५ ॥ कलय कनकवल्लीतुल्यभासोऽङ्गनायाः कुटिलतरकटाक्षप्रेरणाशृङ्खलाभिः । जिगमिषुरपि यत्र क्वापि कामं विलासी नरहरिकविराजो नागराजो निरुद्धः ।। ६६ ॥

·शृङ्गारशतकम्।
अमलकमलशोभाखण्डने पण्डितेयं
तुहिनकिरणलक्ष्मीजित्वरी तुण्डकान्तिः ।
नरहरिकविराजः कामलोल: कदाहं
मधुग्मधरमस्याः केलिकाले पिबेयम् ॥ ६७ ।।
दशति मृदु धुनीने कुन्तलं मञवाणी
धयति मधुरमोष्ठं रम्यरोमाञ्चितेन ।
रचयति रचनाभिभावसंभाविताभि-
नरहरिपरिरम्भ संभ्रमं मारसाक्षी ॥ ६८ ॥
अगिनि न किनवानां संभव संभ्रमानां
नरहरिकविचतश्चेतमा चन्द्रमुख्याः ।
नयननलिनपाली संप्रनालीसमतं
मलिलमिव मरम्योः सामग्म्यं समति ।। ६२ ।।
मबिनयमनुवारं वच्मि कृत्वा विचार
नरहरिपरिहारं मा कृथा दुःखभारम् ।
हृदि कुरु नवहारं मुञ्च कोपप्रकार
कुरु पुलिनविहारं मुभ्र संभोगमारम् ॥ ७० ॥
अथ पृथ्वी-
महेव हरिनामभिन्नु न पाटितामप्यमी
प्रियावचनमाधुर्ग किल पपाट कीर: सुधीः ।
न मन्ति कति पक्षिणो नरहरे
शुकः
केवलं
लभेत कथमन्यथा वचनमाधुरीमीदृशीम् ॥ ७१ ॥
यदा नरहरिम्नया ललितहासमङ्गीकृतो
विलासरसञ्जितः स्मरततिरक्षिभिः ।
दृगन्तकुसुमोत्करैः सकुतुकं मखीभिः कृतं
तदैव करतालिकागणझणत्कृतैर्मङ्गलम् ॥ ७२ ॥

·काव्यमाला। अथ वसन्ततिलकम्- वेणीधृतां नरहरिः कविनायकोऽपि श्यामच्छवि न किल वर्णयितुं समर्थः यद्गौरवेण कनकद्रवगौरगात्री श्यामापदं शिरसि चन्द्रमुखी बिभर्ति ॥ ७३ ।। कर्णान्तदीर्घनयना नयनाभिधाने द्वे दीर्घिक नरहरे रसपरपूणे । लज्जाभिधां ललितनावमिहाधिरूढो रत्या समं विहरते मढनो विनोदी ॥ ७४ ।। एकार्णवे भवति नाम वरावरम्य श्रीकेशवी रहसि कलिग्मं भजते । एकावे हि तमसोऽपि घन निशीथे लीलारस नरहरे तरुणी भजने ॥ ७५ ।। आलक्ष्य दर्पणतले दयितन दत्तं बिम्बाधगन्तग्दनक्षतचारुभावम् । चन्द्रानना नरहर प्रणयप्रमोदा दिन्द्रामनस्थितिमुग्वानि तिग्म्कगेति ॥ ७६ ॥ मन्दोदरी मदनताण्डवपण्डितन तुण्डेन कुण्डलवता रदरखण्डितेन । रागारुणा नरहरे रतिरङ्गरम्यं रामा रसेन रमणं रमयांचकार ॥ ७७ ।। लीला विधाय रतिराजरसाभिरामां लीलान्तरं नरहरौ ननु याचमाने । भ्रूभङ्गरङ्गरुचिरं वनितावितीर्ण ताटाताण्डवसुखं कथयामि कस्म ॥ ७८ ।। प्रक्षीणमध्यविशदस्तनतुङ्गभावा कन्दर्पदर्पदरमन्थरलोचनश्रीः :।

·शृङ्गारशतकम् । ४९ हेमाचलम्थलविशालनितम्बबिम्बा बिम्बाधरा नरहरेहृदयं धिनोति ॥ ७९ ॥ अत्यन्तचीनवसनेन पिधाय कायं निद्रां गता ममणिभूषणभूषिताङ्गी । प्रत्यक्षतोऽपि परमां रुचिमावहन्ती चन्द्रानना नरहरेनयने जहार ॥ ८० ॥ मनीग्मुग्धमरणं चरणारविन्द मन्दं निधाय वदनं परिवर्तयन्ती । आलोकिनुं नरहरि भ्रमगभिरामै- नत्रग्यिं निभृतमातुरतां व्यनक्ति ॥ ८१ ॥ निग्धेन लोचनयुगेन यथा रतान्ते दृष्टम्तया नरहरि: म्मरकेलिदक्षः । एणीदृशा किल तथैव कटाक्षितोऽमी पुष्पाञ्चितो विलुलितो घनकेगपाशः ॥ ८२ ।। कण्ट निधेहि नवचम्पकदामरम्यं तुङ्गी म्नना मम विलेपय चन्दनेन । एवं वचो नरहरि प्रति तेऽनुरूपं सक्षम्य हन्त वचमः सग्वि नावकागः ॥ ८३ ॥ मौन्दर्यकुण्डमबले नव नाभिकुण्ड गेमावली परिमरे मृदुशालश्रीः । पातुं गतं नरहग्नयनद्वयं चे- नवागतं सुतनु तर्हि निमममेव ।। ८४ ॥ पातुं क्षमो नहि पुरो विहितापराधः केशप्रसाधनविधानपरो बभूव । व्यावृत्य सापि झटिति स्मरबाणनुन्ना जग्राह तं नरहरेः करपञ्जरेण ॥ ८५ ।।

·५० काव्यमाला। खैरं निपीय वदनं मदनाभिरामं लीलारसेन चिबुकं म्पृशति प्रवीणे । स्वीयं वपुर्नरहरे सकलं समर्प्य नानृण्यमाप मुमुखी सुखदस्य तस्य ॥ ८६ ॥ यूना प्रणम्य चरणौ शिरमा गृहीतौ संचुम्बितौ नयनयोरपि योजितौ च । जाता प्रसादसुमुखी चरणान्तरण जग्राह यन्नरहरेः सघनः प्रसादः ॥ ८७ ।। निद्रां गतापि नयनप्रियमेव कृष्णं निम्नादगन्नरहरे हृदि लालयन्ती । स्वप्नेऽपि जागरकथामनुभ्य गधा न स्वमजागरविभेदमुरीचकार || ८८ ॥ प्राणाधिक झटिति संमुखमागत मा चैलाञ्चलेन हि बभूव कृतावधाना । लज्जाश्चलेन विदधे वदनं तथेयं गगी यथा नरहरे पिहितं विवेद ॥ ८९ ॥ श्रीकालिदासकवितासुकुमारमृतं बाणम्य वाक्यमिव मे वचनं गृहाण । श्रीहर्षकाव्यकुटिलं त्यज मानबन्धं वाणी कवेनरहरेरिव संप्रसीद ॥ २० ॥ धम्मिल्लबन्धमवलोक्य मुगन्धसिन्धु विद्यावतो नरहरेरुदितो वितर्कः । साकं विचित्रसुमनोभिरुदारकेश्या बद्धानि किं नु सुमनांसि रतिप्रियाणाम् ॥ ९१ ॥ धम्मिल्लबन्धमवलोक्य विलासवत्याः किं राहुरेष इति संवलितः क्षणेन ।

·शृङ्गारशतकम् ।
५१
चन्द्रानना वदनचन्द्रघनप्रमादै-
दूंगकृतो नरहरेमनमो वितर्कः ॥ ९२ ॥
चन्द्राननावदनचन्द्रविलोकनेन
चन्द्रोऽयमेव जगतीति हृदि प्रवृत्तः ।
लीलाचलन्नयनवजनदर्शनेन
दुरीकृतो नरहरेमनमो वितर्कः ॥ १३ ॥
बालाविलोचलमृगद्वयदर्शनन
जातोऽपि कोमलमृगद्वयपक्षपाती ।
कन्दपकेलिचतुरेण निरीक्षणेन
दुर्गकृतो नग्हमनमो वितकः ॥ ९४ ॥
मन्दम्मितामृतमहारमपूग्पूर्ण
वामाधरे नरहरेरुदितो वितर्कः ।
अस्याः मरोरुहदृशः किमु भालवी
मिन्दृग्पूरतिलकः प्रतिविम्बितोऽयम् ॥ ९५ ॥
गोणऽधर नम्हगः कवितारमेन
म्यात्पद्मगग इति मंवलितो वितकः ।
पीत तदेव किल तत्र सुधाग्माले
दुर्गकृतो मधुरतागुणमेवनन ॥ ९६ ॥
वक्षोभव नरहरमनमो वितको
जातोऽपि हेमकलगद्वयपक्षपाती ।
दृरीकृतो झटिति लोलविलोचनाया-
श्चन्द्राधमुन्दग्नखक्षतलक्षणेन ॥ ९७ ॥
नाम्त्येव नृनमुदरं किमु किंचिदस्ती-
त्येवंविधस्तलितोभयपक्षपातः ।
रोमावली कलयता करपल्लवेन
दूरीकृतो नरहरेरुदितो वितर्कः ॥ ९८ ॥

·काव्यमाला ।
खरं निपीय रुचिरां तनुरोमराजी
चित्ते भृशं नरहरेरुदितो वितर्कः ।
अत्यन्तभास्वरतया वपुषोऽङ्गनाया
वेणी विनीलविषयः प्रतिबिम्बितोऽयम् || ९९ ॥
किं वा मृदृनि कुसुमानि किमु प्रिया स्या-
देवंविधः कुसुमतल्पगतम्य युनः ।
उत्तुङ्गपीनकठिनस्तनमर्दनन
दृरीकृतो नरहरेमनसो वितर्कः ।। १०० ॥
हम्तावलोकनविधी म्फुरितोऽपि देवा-
दुत्फुल्लकोकनदयुग्मकृतावधानः ।
रत्नाङ्गुलीयनखराजिनिरीक्षणन
दूरीकृतो नरहरेमनमो वितर्कः ।। १०१ ।।
जवाद्वये जघनमुन्दरदर्शनाया
रम्भाद्वयं किमु भवेदिति संप्रवृत्तः ।
म्पर्शन कामसुखदेन विनोदभाजा
दृर्गकृतो नरहर्मनमो वितर्कः ।। १०२ ।।
संचारचारुचरणद्वयसंनिधाने
हंसद्वयं किमु भवेदिति संप्रवृत्तः ।
हंसवनप्रजयिहंसकमि(शि)ञ्जितेन
दूरीकृतो नरहरेरुदितो वितर्कः ॥ १०३ ।।
ताटङ्करत्नरचनामवलोक्य रम्या-
मेवंविधो नरहरेरुदितो वितर्कः ।
कन्दर्पशास्त्रपठितानि वसन्ति मन्ये
रत्नानि विभ्रमविलासरसात्मकानि ।। १०४ ॥
लोका वदन्ति सखि रनललन्तिकेयं
तुङ्गस्तनान्तरगता हृदि राजतीति ।

·शृङ्गारशतकम् ।
ताम्बूलचर्वणरमप्रतिबिम्बरूपं
ताधिकं नरहरेर्मतमन्यदेव ॥ १०५ ॥
कि मानवीयमथवा म्मग्देवतेय-
मेवंविधो मनमि त लमितो वितर्कः ।
नवण्डनं नरहरे न तवाम्ति युक्तं
सत्यं हि मा सुवदना म्मग्देवतव ॥ १०६॥
शार्टी लसकुसुमचित्रवती वमाना-
मालोकितुनग्हरमदितो वितर्कः ।
रङ्गम्थली गमयितुं कुसुमायुधेन
क्षिविचित्रकुसुमैरिव संवृताङ्गी ॥ १० ॥
अध्यापितः करतल कलितः किलायं
कीरम्न्वया कुवलयाक्षि कुतुहलेन ।
अध्यापनन जनिता स्वरमाधुरीदं
तत्वं परं नरहरिः मखि वेद नान्यः ॥ १०८ ॥
पाणी स्थितो नरहर मुकुरोऽङ्गनायाः
कंतु छन वदनं ननु मद्वितीयम् ।
तेनैव हन्त मुग्बकान्तिपराजितेन
विस्पष्टमेव कथितं मुखमद्वितीयम् ।। १०९ ।।
भाल विधाय निलकं तव कुमन
कण्ट निधाय दयित नवरत्नम(मालाम्) ।
नीराजनां नरहरिवितनोति नत्रे.
रद्यापि किं न कुरुप सुमुखि प्रमादम् ॥ ११० ॥
कण्ठे लगन्तमधरामृतपानलोलं
लीलाकुलं नरहरि प्रति संभ्रमण ।
दूरे भवेति वचनं यदुवाच वामा
मन्ये तदेव निकटे भवलक्ष्यतुल्यम् ॥ १११ ॥

·५४ काव्यमाला। अथ प्रान्ते शिखरिणी- तया मुक्तः श्वासस्तदभिमुखमाधाय वदनं तदन्यासंपर्क स्वकृतमपि सम्मार दयितः । हिया नने तम्मिन्कृतवति. नतिं मानसमयीं प्रसादं कुर्वाणा सखि नरहरे साम विदधे ॥ ११२ ॥ अलिश्यामं व्योम म्फुटमृगमदः प्रच्छदपट- परिम्तीर्णाम्तारा: मग्वि नरहर ताः सुमनसः । अनल्पोऽयं तल्पः सरसरमणी किंच रजनी कलानाथो नाथः कलय समयोऽयं रममयः ॥ ११३ ।। चमत्कारं कुर्वन्प्रतिपदमलंकारसहितः पदन्यासो यस्याः प्रकृतिमधुगे भावरुचिरः । निदानं तादृश्या गतिगमकवित्रा) बलभृतः समुद्रः पद्मायाः सरसकविताया नरहरिः ॥ ११४ ॥ शृङ्गारशतकशतकं यदपि निरुक्तं पुरातनः कविभिः । तदपि तुलां नारोहति नरहरिशृङ्गारशतकस्य ॥ ११५ ॥ इति श्रीकविवर] नरहरि विरचिन] ङ्गारशतकम् । उत्प्रेक्षाबल्लभकविविरचितं भिक्षाटनकाव्यम्। प्रथमा पद्धतिः । कल्याणमावहतु वः शिवयोस्तदक गात्रं यदीयमसितच्छवि कण्टमूलम् । १. अस्य च कवेः 'उत्प्रेक्षावल्लभ.' इति नाम कव्यन्तरदत्तमेव प्रतीयत. वास्तविक नाम तु प्रथमपद्धतिसमाप्तिपद्यदर्शित 'शिवभक्तदासः' इति भवेत्. यथा नवमगुच्छक- मुद्रितषष्टकाव्यसुन्दरीशतककर्तुः श्रीगोकुलस्य 'भारत्यैव क्रियत स्तोत्रः संतुष्टया द्वि- जद्वारा श्रीगोकुलस्य मुकवेरुत्प्रेक्षावल्लभेत्यभिधा ॥' इति श्लोकदर्शितमुन्प्रेक्षावल्लभनाम. भस देशकालो न झायेते. २. अस्य च पुस्तकमेकमेव विलक्षणसंदिग्धलिपिलिखित.

·१ पद्धतिः] भिक्षाटनकाव्यम् । वामेतरेऽपि कुरुते सितभामि भागे प्रारब्धशैलतनयापरिणामशङ्काम् ॥ १॥ कार्य क्षिणोतु भवतां परमेश्वरम्य भिक्षाटनं तदनुसंहितदेहिशब्दम् । यन्मानिनामपि विविपरीतभावे याच्ञोक्तिदन्यमहमेव मनश्चकार ॥२॥ मद्यम्तुषारगिरिजौषधिमेवयैव यः खोपयुक्तगग्लं शमयांचकार । भन्यग्शक्यशमनाजननामयाद्वः पायादपायनिलयादयमादिवैद्यः ॥ ३ ॥ नित्यं करोतु भगवान्म करीन्द्रवः प्रारभ्यमाणशुभकर्मविघातलोपम् । दोषानुषणरहितः म शिवोऽपि यम्य भृङ्गेषु गण्डतलचुम्बिषु माभ्यसूयः ॥ ४ ॥ वाल्मीकिरस्तु विजयी प्रथमः कवीनां तम्यानुमाग्मग्ल: म च कालिदामः । अन्य भवन्तु जयिनः कवयोऽथ मा वा यषां कृत कृतिषु नैव मयावगाहः ।। ५ ।। मन्त्येव मृतिरमिका बहवो मनुष्याः म्वर्गीकसो नवसुधारमनिवृताश्च । तो दुर्लभी कविवचःम्म्वलितम्य मोढा मर्त्यषु मागरगरम्य च यः सुरेषु ॥ ६ ॥ भ्यानसन्कविजनो जगतीति वदा- न्मौनग्रहः मुकविभिन कदापि कार्यः । मस्मभ्य काव्यमालार्थ प्रेम्णा तजाउग्नगरवामिभिः टी. एस. कुप्पूस्खामीशानिमिः प्रे- षितम् , तेषामतीव धन्यवाद दद्मः. परंन्वेतत्तु अयम् 'कवीनां निराशत्वम्' इति काव्य प्रायः समुपलभ्यते.

·काव्यमाला।
काकै रसस्य निनिदैनिचितेऽपि लोके
किं कोकिला विदयते नहि कृजितानि ॥ ७ ॥
दुर्दान्तदुर्जनचिते भुवने नराणां
प्रायो वरं विकलतैव कलोपपत्तेः ।
राहुग्रहेण न कदापि कलाविहीनः
पूर्णम्तु हन्त परिभृयत एव चन्द्रः ॥ ८ ॥
एकेन मृक्तिमणिना हृदयंगमेन
प्राजम्य मत्कविपदं कुरवि(?) प्रयानि ।
वक्षोगतेन मणिनेव परम्य पुंसो
रत्नाकरत्वगणना लवणाणवम्य ॥ ९ ॥
नापेक्षत महदपि प्रथमानदोष
निषिमल्पमपि नन्दति वस्तु लोकः ।
मूना बिभतिं कृशमप्यनिशं सुधांशु
गंभुः कलङ्कर (म)हितं न तु पूर्णबिम्बम् ॥ १० ॥
सर्व खलाम्निलकयन्तु चिराय पृथ्वी
सत्संभवो बहु मतः सुजनेषु हेतुः ।
घोरेषु धर्मदिवसेप्वतिलचितेषु
छायाद्रुमान्मृगयते नहि कोऽपि मर्त्यः ॥ ११ ॥
सन्तः क्षतानि जनयन्तु यथेष्टमस्या-
माभाति तैरधिकमेव सरस्वती मे ।
दन्तक्षतं प्रियतमैरुपभोगकाले
किं मण्डनाय न भवेद्वरसुन्दरीणाम् ॥ १२ ॥
सन्त्येव केऽप्यमितवाङ्मयदुर्विदग्धा-
स्तेषां पुरः सुकविभिः खगिरः प्रकाश्याः ।
तेजस्यति प्रवितते सति तिग्मरश्मे-
र्मुञ्चन्ति केचिदुपला निजमल्पतेजः ॥ १३ ॥

·२ पद्धतिः] भिक्षाटनकाव्यम् । १७ .. भृत्वा चिरेण गमिताः कति नाम सन्तः पृथ्वीश्वराश्च कति नाम तथेतरेऽपि । अद्यापि कीर्तिवपुषा कवयः पृथिव्यां जीवन्ति तेष्वभिहितस्तुतयोऽथवा तैः ॥ १४ ॥ मा मा परत्र विषये विषमेक्षणे मे तम्मिन्मना भवतु हीनगुणापि वाणी । यो मूर्ध्नि मुग्धहृदयो जनगर्हणीयां धत्तं सुधांशुकलयैव महाथिमालाम ॥ १५ ॥ आकर्णयन्तु मम मृतिविदः प्रबन्ध नैनन्द्यतां पुनग्यं खलु निन्द्यतां वा । आकर्णगोचरतयैव भवेद्गुरीया- नम्माकमस्तु सफलो रचनाप्रयासः ॥ १६ ॥ वृत्तं वमन्ततिलकं विषयम्य जीव- भिक्षाटनं कविरसी शिवभक्तदासः । शृङ्गार एव हि रसम्तदिह प्रबन्धे श्रद्धा न कम्य यदि मूक्तिविनोदशीलः ॥१७॥ इन्युत्प्रेक्षावल्लभकृती भिक्षाटनकाव्ये काव्यमुखपद्धतिः प्रथमा। : द्वितीया पद्धतिः । भिक्षाटनेन पुरुहूतपुगगनाना- माकम्मिकोत्सवविधायिनि भृतनाथे । तासामनङ्गशरजजरमानमानां नानाविधानि चरितानि वयं वदामः ॥ १॥ रथ्यागतस्य गिरिशम्य विलोकनाय निर्गन्तुकाममनसो(?) वनितागृहेभ्यः । नैजाभिरूप्यगुणदर्शितपौनरुक्त्य- माचार इत्यभिमतं परिकर्म चक्रुः ॥ २ ॥ १. भस्फुटविषयोऽयं श्लोकः.

·५८ काव्यमाला चन्द्रस्य संचितकलस्य शरत्प्रसादो गन्धद्विपस्य च पुनर्मदिरोपयोगः । प्रागेव यौवनपरिष्करणे शरीरे भूयोऽपि भूषणविधिः प्रमदाजनस्य ॥ ३॥ लाक्षान्नियातुमवलम्बितमात्र एवं सख्या करेण तरुणाम्बुजकोमलेन । ईशान्तिकबजनविघ्नभुवा रुषेव कस्याश्चिदग्रपदमाशु बभूव रक्तम् ॥ ४ ॥ कम्याश्चिदग्रपदमाशु सखी विधाय लाक्षाक(क्त)मेकमपरग्रहणे प्रसक्ते । आरञ्जितेतविवेकमपाग्यन्ती कर्तु मुहूर्तमनयोः स्तिमितावतम्थे ॥ ५ ॥ कस्याश्चिता(दा)यतदृशश्चरणारविन्दे नैपथ्यकर्मनिपुणेन मखीजनेन । आमुक्तमेव मणिनपुरमुन्मदम्य मुक्तक्षणेन निगलो मदनद्विपम्य ॥ ६ ॥ काचिद्गतित्वरणलुप्तमतिश्चकार चूडामणि चरण एव चकोरदृष्टिः । यः स्थापयत्यसम एव पदे स्वमना संभाव्यमस्य किमहो न जनस्य हास्यम् ॥ ७ ॥ उद्दामदामकरचापविकल्पमौष्टिं पुंवर्गचित्तमृगवञ्चनमार्गरज्जुम् । काञ्ची मदीयवलयान्न बहिः पुमर्थ इत्यूचि(चु)षी कलरवेण बबन्ध काचित् ॥ ८ ॥ तां दिव्यसिन्धुपुलिनाकृतिभाजि काचि- काची नितम्बफलके कलयांचकार । 1. एतत्पादस्यास्फुटार्थत्वेन पद्यमप्यस्फुटार्थम्. 'लाक्षां निमातु' इति पाठो वा भवेत् ·२ पद्धतिः]] भिक्षाटनकाव्यम् । ९९ उत्तीर्णभीमजननाम्बुधयोऽपि मुक्ता यामाश्रिता जघनसंगमकौतुकेन ॥९॥ मुक्तेरपि प्रियतमाजघनोपभोगः श्रेयान्न मृग्यमिह वस्तुनि नः प्रमाणम् । तत्पश्यनायतशा रशनाकलापे मुक्ता आप म्बयमहो पुनरेव बद्धाः ॥ १० ॥ पीनम्नविनयधारणकर्शितस्य मध्यम्य मण्डनविधीन्न चकार काचित् । निःशङ्कमन्यभनिर्वहणकजाता- काश्यात्परं न खलु भूषणम्ति किंचित् ॥ ११ ॥ हारेण च ननयुगं परिभूप्य पीन- मत्यायनं च जघनं रशनागुणेन । मध्यस्तु हन्त न कयापि विभूषितोऽभू- दिक्तिः सतां हि रविनैव हि माननीयः ॥ १२ ॥ पोद्भवत्वपरिवादभयान्मृगाक्ष्या जातं मराजयुगलं कुचवेशधारी । शक्यं न धानृविहितं परिहतुमस्य भूयोऽपि येन घनचन्दनपकलेपः ॥ १३ ॥ नम्मानि(:) शङ्खवलयानि करे कयाचि- तानीन्दुम्बण्डघटितानि ममैप तर्कः । यम्या निमर्गमृदुपाणिमगेजमेषा- मामोचने झटिति यन्मुकुलीबभूव ॥ १४ ॥ एकावलीकलितमौक्तिककैतवन कम्याश्चिदुन्नतपयोधरयुग्मसेवाम् । चक्रुर्मनांसि यमिनामतिनिर्मलानि कंदर्पमुक्तशरपातकृतान्तराणि ॥ १५ ॥ १. 'दत्तानि' इति पाठो भवत्.

·काव्यमाला। दास्यामि हारहरिचन्दनकुङ्कुमानि दाक्ष्यं यदा हरवशीकरणं तदा ते । इत्यात्मनः स्तनमुपांशु निगद्य काचि- त्सर्वेतराङ्गपरिकर्मविधिं चकार ॥ १६ ॥ नूनं विदग्धजनकृत्यमतर्व्यपाकं लाक्षारसप्रणयिना वनिताजनेन कस्याश्चिदोष्ठपुट एव कृतः समन्तं यूनां मनः सपदि लम्भितरागमासीत् ॥ १७ ॥ काचित्स्वकीयदशनानि विशोधयन्ती बिम्बाधरोष्ठरुचिसंगमपाटलानि । आदर्श एवं परिवारजनोपनीते दृष्ट्वा न जात्वपि पुनर्विरराम रामा ॥ १८ ॥ प्रागेव मोहनमथाञ्जनयोजनेन चक्रे तथा मृगदृशो नयनं सखीभिः । पश्यन्यथा युवजनो गलमीश्वरस्य निःशेषलुप्तगरलं गणयेदशेषः ॥ १९ ॥ साम्ये मिथः स्थितवतोऽभ्युपने(:) नराणां वैषम्यबुद्धिरुभयोः समदर्शनेन । इत्याकलय्य किल कापि विलोचनान्ते कर्णद्वये गलितमुत्पलमाततान ॥ २० ॥ नामाईचन्दनरसेन सखीललाटे लेखां मदालसदृशो विदधे विदग्धा । यां वीक्ष्य शंभुरपि मुग्धजटाशशाङ्के शकाकुलीकृतमनाः स्वकरं चकार ॥ २१ ॥ मा जातु राहुपरिभूतिरतय॑योगा- न्मा भूत्क्षयः किमपि मा च कलायोगः ।

·११ ३ पद्धतिः] भिक्षाटनकाव्यम् । कस्याश्चिदेवमभिधाय मुखेन्दुबिम्बं रक्षामयं तिलकमाप्तजनश्चकार ॥ २२ ॥ कस्याश्चन प्रचुरकेशभरे जला जाड्याम्पदं तरुणवर्गमनो बभूव । कालेयधूपजुपु(षि) धूपितमात्तपुप्पे पुप्पासविद्धमथमडी(?) निबद्धमेव ॥ २३ ॥ इन्युत्प्रेक्षावलभकृती भिक्षाटनकाव्ये मण्डणपद्धतिद्वितीया । नृतीया पद्धति । नागपु निर्गमनमण्डनतत्परामु सख्योपचारसगुणो(णा)र्थमनोहराणि । ईशावलोकनमुहूर्तनिरोधभीत्या प्रारब्धमण्डननिषेधफलान्यवोचन् ॥ १ ॥ अकाभिमुख्यसलिलस्थितिसाधनानि रक्ताम्बुजस्य फलितान्यधुना तपांसः(सि)। यद्भीरु तम्य परिभूतिकरं पदं ते लाक्षारसान्तरितरागमिदं करोपि ॥२॥ गन्तुं परैरविदितं यदि शंभुपाचे वाञ्छा किमालि रणता नवनृपुरेण । कर्नु हरम्य चरितान्यभिलापवद्भिः प्रारम्भ एव पिशुनः परिवर्जनीयः ॥ ३ ॥ मा विश्वमः मग्वि कला मणिमेखलां तां श्रीमम्य यद्यभिमनं परिरक्षणं ते । यावं हितापि दृढबन्धमिहाप्रयत्ना- जायेत बन्धविमुखी पुरतः पुरारेः ॥ ४ ॥ यानि व्यथन्ति विरहे विरलं न याति(न्ति) योगे हरेण वलयैः सखि किं फलं ते ।

·१२
काव्यमाला।
नैवास्ति यैवियदि चा(सं)पदि चोपयोगे(गस्)
तैः संगम न खलु वाह (छ)ति कोऽपि मर्त्यः ॥ ८
विस्तारिणी(णि) स्तनतटे हरिचन्दनं ते
लज्जावहं किमनु लिम्पति कातराक्षि ।
संभोगसंक्रमितकान्त ..."रा........
दन्तःप्रवृद्धफलकौषधिलेपकल्पम् ॥ ६ ॥
मध्यः कृशो विधिवशेन समर्पितोऽयं
तम्योपरि स्तनभगे नवयौवनेन ।
भूयोऽपि हारमभिवाञ्छसि तत्र वोढु-
मेकम्य भङ्गकरणे बहवः प्रवृत्ताः ॥ ७ ॥
बध्नामि दग्धमणिनपुरमप्रियुग्मे
कम्मै फलाय यदि निर्गमनेऽभिलापः ।
एणीदृशा दृ(शो द्रु)नगतेः प्रतिबद्ध(न्ध)भावे
नाम्नि ध्रुवं निगलनूपुरयोविशेषः ॥ ८ ॥
भम्मव लिम्प कुचयोः सखि रक्षणार्थ
मध्यावलोपनतया यदिमौ मुदुःस्थौ ।
हारेण किं किमथवा नवकुङ्कुमेन
लब्ध्वात्मनः खलु पुनः परिकर्मवाञ्छा[म् ] ॥ ९ ॥
मा चन्दनेन कुचयोः कुरु पत्तभङ्गं
लव्ध्वा दृशोरनुमति स तु कल्पितव्यः ।
यादृच्छिकप्रणयिना विरहे हरेण
नेत्रद्वयात्तव पतिष्यति बाप्पपूरः ॥ १० ॥
पर्याप्तयौवनकृतोन्नतिशालिनौ ते
मा त्वं तिरस्कुरु कुचौ नवकुङ्कुमेन ।
स्तोकोद्गमं मनसि कश्चिरमाशशंसे
जेतुं ययोः पशुपतिं निजपूर्वशत्रुम् ॥ ११ ॥

·३ पद्धतिः] भिक्षाटनकाव्यम् । आजन्मपाटलरुचावधरे तदीये गगोऽपरः पुनरयं सखि दृषणाय । जाताम्य रत्नशकलस्य कृतोऽपि दक्षै- रक्षयाय नवकृत्रिमगगयोगः ॥ १२ ॥ मा कजलेन मलिनीकुरु लोचनान्ते यद्यम्तटुक्तिमवमन्य तथा कियन्त । चन्द्रश्चिगय वदनेन तवाभिवाञ्छ- न्माम्यं लभेत मवि हन्त मलीमसोऽपि ॥ १३ ॥ निग्धापि न प्रणयि चेत्तव नेत्रमन्य- म(द)न्यस्य मा भवतु संस्करणप्रयासः । आकल्पितादपि तयोः मम्बि केवलम्य जानानु कान्तिमग्विलामखिलोऽपि लोकः ॥ १४ ॥ पर्याप्तदीर्घनयनोत्पलभृरितं पिते) ते कर्णे कुतः सग्वि नवोत्पलमादधासि । यद्यन्यथा(दा)भरणमिच्छमि कर्णयोम्ते पथ्योक्तय[ ] श्रवणभूषणतां लभन्ताम् ।। १५ ॥ आदर्शमाशु मग्वि मुञ्चतु वापराधं कम्त्वां विनापि मलिनाशयमाश्रयेत । छायां प्रदृश्य सततं नव योऽद्य रूपे निद्वन्द्ववादमधुना गिथिलीचकार ॥ १६ ॥ केयूग्न पुशिम्बामणिपारिहार्य- हागदिभिः किमबले शृणु संग्रहोक्तिम् । भृषा त्रपा मृगदृशः शुचि संप्रदायि पुंमः श्रुतं यदवरं परमाभारः ॥ १७ ॥ इन्युत्प्रेक्षावल्लभकृती भिक्षाटनकाव्ये मण्डनप्रतिषेधपद्धतिस्तृतीया । १. अस्फुटोऽय द्वितीयः पादः.

·काव्यमाला। चतुर्थी पद्धतिः । प्रेमोत्तरैः प्रियसखीवचनैरलङ्घयै- रुत्तीर्य मण्डनविधानधुरं कथिं]चित् । वीथीसमागतवृषाकविलोकनाय निर्जग्मुरायतदृशो निजमन्दिरेभ्यः ॥ १ ॥ काचित्पदाग्रगलितेन गृहात्प्रयाती लाक्षारसेन पढ़वीमरुणीचकार । मा च क्षणेन सरणीश्चरणाग्रमस्याः कस्योपकर्तुमुपकर्तरि नैव वाञ्छा ॥ २ ॥ कस्याश्चिदात्तरभसे गमने प्रवृत्ते काञ्ची पपात पदयोः करुणं क्वणन्ती । मध्यव्यपायगणनव्यथयेव कर्तु विच्छित्तिमाशु गमनोद्यमसाहसम्य ॥ ३ ॥ किंचिद्विलम्बितभरेण पयोधरस्य तूर्ण गतास्वपि सखीषु हरोपकण्ठम् । ताग्विधम्तनविजृम्भणमूलमेषा सर्वार्थनीयमपि मध्यवयो निनिन्द ॥ ४ ॥ कृच्छ्रेण कापि गुरुणैव जनेन रोध- मुल्लङ्घय शंकरसमीपमभिप्रतस्थे । हा हन्त शीघ्रगमनप्रतिरोधहेतु- स्तस्यां पुनः स्तनभरोऽपि गुरुर्बभूव ॥ ५ ॥ काचिन्निवारितबहिर्गमना जनन्या द्रष्टुं हरं भवनजालकमाससाद । तस्या विलोपनमदृश्यत दाशयत्न- यत्नोपरुद्धशफरोपमितं क्षणेन ॥ ६ ॥ कृत्वा मसीमलिनमीक्षणमेकमेका वैकल्पभूषणमथान्यदियाय रथ्याम् ।

·१ पद्धतिः] मिक्षाटनकाव्यम् । किं नैव जैत्रमनवो(यो)र्मदनास्वमेकं दग्धं विषेण यदि रूढकलहमन्यत् ॥ ७ ॥ ईशावलोकनकुतूहलमश्रुलेशै- चिं विनैव जननीं प्रति काचिदूचे । तम्याम्नथैव विदधे गमनाभ्यनुज्ञां मातापि पाणिवलयापलयच्छलेन ॥ ८॥ धात्रीमुहुर्तविनिवारितनिर्गमाया बाप्पम्मितद्वितयलब्धविरुद्धयोगम् । कम्याश्चिदाननमशान्तिहिमाम्बुजालं प्रत्यूषपकजमिव क्षणमावभामे ॥ ९ ॥ भषाविधापि निवृत्तमनाः स्वकीये शंभोः ममीपगमनत्वरयैव काचित् । भूपोद्यतां प्रियसखी परिपाल्य तस्थौ निग्धं तिगत्मनि मम्वीष्विव हन्त नार्या ॥ १० ॥ प्रारब्धमात्रकलजल्पितशिक्षणेन वामप्रकोष्ठवलयावलिमंश्रितेन । काचित्ससंभ्रममुमापतिवीक्षणाय क्रीडाशुकेन मह राजपथं प्रतस्खे ॥ ११ ॥ प्रस्थानसंभ्रमवशादलितालकाया लमाझियावकरसे पथि शोणरूपैः । धम्मिल्लपुष्पनिवहो हृदये प्रविष्ट- रक्ताक्तमारविशिखाश्रियमाततान ॥ १२ ।। आ(अ)स्थानगाम(मि)भिरलंकरणैरुपेता भूयः परिच्छलननिहुतिरप्रसन्ना । वाणीव कापि कुकवेर्मधुपानमत्ता वेवा(गा)न्निपातबहुलैव विनिर्जगाम ॥ १३ ॥ १. नित्यन्ति नात्मनि सखीष्विव हन्त नार्यः' इति पाठो भवेत्. ।

·काव्यमाला। वेगप्रयाणसमये चलितालकेभ्यः पुष्पैरथो निपतितैरपरा विरेजे । ईशोपकण्ठगमनप्रणयम्य पूजां कर्तुं निजामियुगलस्य कृतोद्यमेव ॥ १४ ॥ याने गृहाहहिरुपान्तजनेन रुद्धे रोषारुणं सपदि संभृतबाप्पपूरम् । कस्याश्चिदीक्षणयुगं विदधे हुताश- निष्टप्तदत्तसलिलस्मरशास्त्रशङ्काम् ।। १५ ।। त्रुट्यद्गुणेन निजवृत्तपरिच्युतेन संक्रान्तभृरिरजसा हतकन्तुकेन । व्याकुर्वता युवतिवश्यदशां नराणां काचिद्विहाय विहृति हरमाससाद ॥ १६ ॥ नेत्रं विधाय धृतकज्जलमेकत(म)म्या मात्रा परम्य करणेऽपि तथा प्रवृत्ते । काचिद्भवान्तिकगतित्वरितप्रवृत्तै- बर्बाष्पैः कृतार्थमपि तेन समीचकार ॥ १७ ॥ त्याज्या सखि द्रुतगतिः कचधारकोऽयं संशय्यतां तव यया समयाति(?) मध्यः । लोके सुदुर्लभततो गुणवान्कृशोऽपि यः कल्पतेऽन्यभरनिर्वहणोत्सवाय ॥ १८ ॥ अप्युत्तरांशुकमिदं हरितप्रयाणौ पीनस्तना क्षिपति चेल्लघुभारभीत्या । वोढुं क्षमा भवसि तत्र निषेदुसीनां(षीणां) भारं पुनस्तरुणचित्तपरम्पराणाम् ॥ १९ ॥ यवान्मयैव विहितं तिलकं ललाटे धर्माम्बुना विलुलितं गतिसंभ्रमेण । १. 'कन्तुः कन्दर्पवित्तयोः'.

·४ पद्धतिः] भिक्षाटनकाव्यम् । पत्रक्रिया च सखि ते कुचयोविलुप्ता व्यापत्तये भवति हन्त जलेन योगः ॥ २० ॥ कण्ठोत्पलान्नयनमाप गतिच्युतात्ते नन्मीलंन मुखमय न जहाति भृङ्गः । येनैनमद्य विनिवाग्याम प्रमत्त नम्मिन्करऽपि न किमम्बुजसाम्यदोषः ॥ २१ ॥ गत्वा तथा त्रिचतुगणि पदानि नृण गन्तु पुनः मम्बि गर्नपि न क्षमामि । प्रायः स्वशनिमनानिमप्य कृता प्रवृत्तिः शक्तिनि क्ति निजामपि शरीरभृतां क्षिणोति ॥२२॥ लाक्षारुणैः मपदि विश्लथंकशपुष्प- भ्रष्टरशोभत परं पदवी परम्याः । आशंभुदर्शनमनुद्रवत म्मरस्य बाणैविभिन्नहृदयैरिव शोणिताद्वैः ॥ २३ ॥ विद्यललाटमधिकाकुलितालकान्त काचिस्त(त)तम्तनपयोधररुग्णमध्यम् । दोलाछन र्गतशी(शिक्षणमाचरन्ती हित्वा तदाश हरपार्श्वभुवं जगाम ॥ २४ ॥ काचिद्विहृत्य किल कन्तुककलिरङ्गा- रेणुरूपिततनुनिग्गान्मृगाक्षी । उत्फुलपङ्कजवनपु चिरं चरित्या किंजल्करणुपरिधूमरितव लक्ष्मीः ॥ २५ ॥ यान्ती हरं प्रति शशाकमुखी कगग्र- लाक्षारमेररुणितां पदवीं चकार । मा च क्षणेन पदवीपथमन्मथस्या:(:) किं नोपकारिणि भवेदुपकारवाञ्छा ॥ २६ ॥ १. जडेन, वारणा च.

·काव्यमाला। पूर्व द्विरेफपरिभूतिभयाद्भवत्या यत्केशपुष्पभरणं हरिणाक्षि मुक्तम् । व्यर्थ तदद्य पुनरप्यलकेषु भृङ्गाः पुञ्जीभवन्ति बकुलभ्रमतः पतन्ति ॥ २७ ॥ इत्युत्प्रेक्षावल्लभकृती भिक्षाटनकाव्ये निर्गमनपद्धतिश्चतुर्थी । पवमा पद्धति । यत्रातिः पशुपतनगरप्रवेश तत्रैव धावनपरम्य वधूजनस्य । संजल्पितानि पथि यानि मिथो बभूवु- रेतानि सन्तु सिकश्रुतिपारणाय ॥ १ ॥ पादाम्बुजं सखि तवेदमियं धरित्री मद्यः परागपरिधूमरितं विधाय । पोन शोच्यजननेन समीकरोति सत्यं भवत्यसममाम्यकस्त्रिसङ्गः ॥ २ ॥ मामप्यपतकरुणे परिपाल्य याहि शंभुं विलोकयितुमुत्सुकतामतीव । पत्न्यां विलासगमनं न परत्वयातं हंस्या गती विधति पक्षतिसाधिता च ॥ ३ ॥ हारो न(न्व)यं कुचभरे निहितो भवत्या प्रस्थानसंचरितया तदतीव भद्रम् । आलिङ्गनं यदि करिष्यसि भूतभर्तु- माद्र(भूत)त्वदीयदृढमौक्तिकमर्मतोदः ॥ ४ ॥ मंजीरमालि चरणाश्रितमेतदेता- वाहूय मञ्जुनिनगमने त्वदीये । १. उत्तरार्धस्यास्फुटार्थत्वम्. अस्फुटाथाऽय श्लोकः.

·५ पद्धतिः भिक्षाटककाम्बम् । १९ वाञ्छा तवात्तव मदालसया न चौथे चोरायते ग्रहसरः कलहंसकानाम् ॥ ५ ॥ मुक्तावली करतले दयती खकण्ठे विस्तृत्य कर्तुमबले त्वमतीव भासि । मत्रेण साधयितुमात्मयतेः शरीरं वाञ्छावती रतिरिव स्फटिकाक्षमालाम् ॥१॥ मनदीयम्य शरधिद्वयमस्तमूर्ते- जङ्घात्मना परिणतं तव यदुवं तत् । नो चेत्कथं मदनवैरिसमीपयाने जङ्घायुतस्य गतिरालि विलम्बिनी ते ॥ ७ ॥ वामे पदे निहितमाईमलक्तकं ते चान्यत्र यत्तदतिसुन्दरमेव मन्ये । येनाद्य लब्धनपरापरिकर्म साम्यं नारीविमिश्रवपुषः परमेश्वरस्य ॥ ॥ कि चित्रमत्र जघनं परमुद्वहन्त्या मद्री(न्दी)भवन्ति यदि ते गतयो वराङ्गी(जि)। यद्वीक्षणेऽपि गतधैर्यगुणा युवानो गन्तुं मनागपि पुनर्नहि शक्नुवन्ति ॥९॥ शंभोरवेक्षणमहोत्सव एव लप्स्ये नायाति शीघ्रमिदमालि पदाम्बुजं ते । ज्ञातं मम (दु)तगतेश्च फलं प्रयवा- संलप्स्यते नयनयुग्ममितीर्घ्य एव ॥ १० ॥ विस्मृत्य यावकमकारि हरीन्द्र(रं दि)दृक्षो- नैवाधरे तव यमस्य(!) तदालि युक्तम् । 1. अस्फुटार्थोऽयं पाद:.

·काव्यमाला। आत्मोपयुक्तगरलौषधिपानकामः पास्यत्यवस्य(श्य)मधरामृतमिन्दुमौलिः ॥ ११ ॥ प्रागेव बन्धरुचिलोचनकान्तिचौर्ये नीलोत्पलं यदकरोः सखि नाद्य केन्ये(?) । बुद्धिभ्रमादिदमभूदिति मा विषादः कस्तस्करं निजगृहाधिपतिं करोति ॥ १२ ॥ इन्दुर्मुखं कुचभरो गुरुरेव दत्तः शुक्लोऽधरश्च तव लोहित एव जातः । एवं गृहात्मवपुषः सखि तत्र चित्रं यत्पादयोरपि शनैश्चरता तयोस्ते ॥ १३ ॥ मा भूत्तवालि गिरिशस्य विलोकनाय यान्त्या न मण्डनमकारि मयेति लज्जा । धत्ते विलासिजनलोचनपेयमेत- निमक्षिक मधु निराभरणं शरीरम् ॥ १४ ॥ मात्रैव ते गतिनिवारणमग्रतोऽभू- त्सद्यस्तदा परिहृतं सखि बाप्पपूरैः । शक्ता न गन्तुमधुनासि नितम्बभारा- दोषो निसर्गजनितः परिहारहीनः ॥ १५ ॥ हस्तस्थितां तु सखि ते नवपुप्पमालां मा विस्तृता शिरसि कर्तुमिति स्म खंदः । दृष्टे शिवे सपदि तस्य कुतूहलेन कणे निधातुमुचिता वरणोत्सवाय ॥ १६ ॥ त्याज्या सखि (दु)तगतिः कुचभारतोऽयं संशय्यतां तव यया समुपेति मध्यः । अस्मिञ्जगत्यसुलभः सगुणादिरूढः कायें निजे भवति यः परधारणाय ॥ १७ ॥ १. 'बन्यरुचिलोचनकान्तिचोरिनीलो' इति पाठो भवेत्. २. 'कर्णे' इति भवेत ·६ पद्धतिः] भिक्षाटनकाव्यम् । ७१ नैष्पल्यशंकरवशाजनभिहितोद्य यनिर्मितौ शतधृतेरतिमात्रयत्नः । अम्य त्वदीक्षणयुगम्य विशालता सा माफल्यमेष्यति शिवम्य विलोकनेन ॥ १८ ॥ इत्युत्प्रेक्षावलभकनी भिक्षाटनकाव्ये निर्गमनपद्धतिः पत्रमी । पर्ण पतिः । नेत्रैर्मषीमलिनितैर्ददृशुम्नमेव रथ्यागतं शिवमयत्नत एव नार्यः । ज्ञानात्मकेन विमलेन विलोकनेन यद्वीक्षणाय हृदये यतयो यतन्ते ॥ १ ॥ गौरीकुचक्षपितभम्मनि कापि दृष्टिं चिक्षेप वक्षमि विभोरभिलाषगर्भाम् । तृष्णाग्रह (')सुलभदुर्लभयोर्विवेके मृष्टाम्ति सोऽप्ययमतीव च कापि मेने ॥ २ ॥ म्पन्दैरमन्दजनितैर्मुहुरेव यम्य संसूचितं झडिति शर्म भविष्यतीति । अन्यं निमीत्य निबिडं मुदितैव काचि- द्वामेन तेन नयनेन शिवं ददर्श ॥ ३ ॥ न्यम्ता लिपि: गिमि येन शीरभाजां तस्याप्यजस्य हरपाणिभृते कपाले । दृष्ट्वाक्षराणि निपुणा दुहिणस्य कश्चि- देतान्यनेन लिखितानि किलेति मेने ॥ ४ ॥ वक्षःस्थलेऽतिमहति स्मरशासनस्य स्वस्मिन्पयोधरयुगे च विजृम्भमाणे । १. 'नूनं जनस्य न करोत्यवकाशदानम्' इत्यपि पाठान्तरं पुस्तक एव लिखितम्. अस पूर्वार्धसास्फुटार्थता.

·काव्यमाला। कस्याश्चिदीक्षणयुगं विदधे कहत्त(?)- मानन्दशोकपिशुनानि गतानि तानि ॥ ५ ॥ आरादुदैवत तथा हरकण्ठमूल- माश्लेषकौतुकवशेन चिराय काचित् । तस्मा यथा कलितकज्जलदृष्टिपातैः कल्मो(ल्मा)षितं तदति(?)पार्श्वजनस्य तर्कः ॥ ६ काचित्करेण मणिदर्पणमुद्वहन्ती तत्रावलोक्य गिरिशं प्रतिबिम्बलग्नम् । कण्ठे कथं मलिनमेति गतं गलस्थं मुग्धा मुहुर्मुकुर एव मुधा ममर्ज(ममार्ज) ॥ ७ ॥ कुम्भस्थलं कुचतटेन गतेन यान- मूवों युगेन च करं करिणो जहास । या पूर्वमद्य किल सा वसिते हरेण तस्यैव चर्मणि कुतूहलिनी बभूव ।। ८ ।। पूर्णेन्दुबिम्बतुलितेन मलेन काचि- प्रीतिं चकार हरहारमहोरगस्य । सा तस्य भीतिमपि भीतिनिवृत्तिकण्ठी सस्मार केशनिचयेन मयूरगङ्गीम् ॥ ९ ॥ कस्याश्चिदीक्षणमलोकविलासलोलं बिम्बौष्ठरक्तकुमुदे पदपाणिपद्मे । सस्ताव(प.)हारिणि हराख्यमहातटाके सद्यो निपत्य शफरायितमाचचार ॥ १० ॥ आलोक्य लोकविपरीतममुष्य काचि- काशलमंसशिखरे शितशूलबद्धम् । कोऽयं क्रमः प्रमहसामिति विस्मयेन नासानिवेशितकराङ्गुलिरेव तस्थौ ।। ११ ।। १.मफुटायमिदं पयम.

·६ पद्धतिः] भिक्षाटनकायम् । कम्याश्चिदायतदृशो हरकण्ठमूलं कण्ठग्रहोत्सुकतयैव विलोकयन्त्याः । त्रामावहम्नु न गगे न च हारसों यन्पार्वतीवलयपतिपदं तदेव ।। १२ ।। नेत्रद्वयेन हृतधीः करुणामयेन काचित्तृतीयमपि लोचनमीश्वरस्य । उन्मीलितं चिरनिमीलितमाचकाङ्के मा तं न(तन्न) देवभुवनेन्धनवह्निगर्भम् ॥ १३ ॥ कान्त्या रनि जगहारतयैव भामा शोकश्च दुर्लभनया गग्लेन भीतिः । केश्व(') निर्दयतया च यदा कुलाक्ष्या नानाग्माम्पदमजायत शंभुकण्टः ॥ १४ ॥ अङ्गानि भीषणभुजंगविभूषणानि मत्वेतगणि नयनं विनिवर्ति(:) तेभ्यः । वर्क स्मिताभरणमीशितुरीक्षमाणां वाला रुगेध महमा प्रति नेत्रपात्रः ॥ १५ ॥ मंध्यानभःकपिगमामि विभोः कपर्द काचिद्विलोक्य बुभुदे बुधे) तुहिनम्य रेखाम् । मष्टुः कपालगकलावलिसाहचर्या- दंष्ट्रव पोत्रिवपुषः पुरुषोत्तमस्य ॥ १६ ॥ गंभोश्चिरं पदयुगे चिरमूरुकाण्डे मध्येचिरं चिरमुरम्यधरे तथैव । एवं मुहुः कृतपरिभ्रमणान्मृगाक्ष्या दृष्टिर्जगाम तृपितेव शिरःसवन्तीम् ॥ १७ ॥ गङ्गामवेक्ष्य गिरिशम्य जटाकलापे दीर्घोमिहन्तकलितेन्दुकलां चिराय ।

·काव्यमाला। इत्थं बभूव किल भर्तरि शैलजाया दाक्षिण्यपाक इव कापि मुहुः शुशोच ॥ १८ ॥ व्यालोलकेशकलितैककरैव काचि- काञ्चीगुणश्लथनदर्शितनाभिमूला । वक्षम्यभीष्टदयिताकुचमुद्रितोऽयं योगी किलेति गिरिशं कुटिलं ददर्श ॥ १९ ॥ गाद्भविष्यति ममति तदीयकम्पै- बुद्धाननन्द यदतीव पुग वगङ्गी । तद्वाममेव नयनं शिवमीक्षमाणा शर्वाण्यसर्वसमचित्ततया निनिन्द ॥ २० ॥ इत्युत्प्रेक्षावळभकृती भिक्षाटनकाव्ये दर्शनपद्धतिः षधी । मप्तमी पद्धतिः । आपादपद्मयुगमा च कपर्दभाग- दङ्गान्यनगदमनस्य पुरन्ध्रिवर्गः । नत्रैरपाकृतनिमेषकविलोक्य कर्णामृतानि वचनानि मिथो बभाषे ॥ १ ॥ नैवान्यदम्ति शरणं चरणारविन्दा- गौरीसखस्य सखि दुःखजुषां जनानाम् । यत्पद्म(?)दुर्बलमपि स्वयमन्तकम्य वक्षो बिभेद दृढमाश्रितरक्षणाय ॥ २ ॥ तारापतीन्सुदति पश्य पिनाकपाणेः पूर्णानिमान्पदमुपेत्य नखच्छलेन । अस्यायमझिकमलाश्रयहानिदोषा- दद्यापि हन्त कृश एव कपर्दचन्द्रः ॥ ३ ॥ १. 'मः पुनः शंभी' इति हैमानुसारेण 'शं माद्भविष्यति' इति पाटो भवेत्.

·७ पद्धतिः] भिक्षाटनकाव्यम् । ७५ जङ्घायुगं सखि बिलोकय भूतभर्तुः संवाहनेषु गिरिजाकरपल्लवेन । मंजातकण्टकतया प्रतिपद्यतेऽयं निन्यं पदाम्बुम्हकोमलनालकक्ष्याम् ॥ ४ ॥ कश्मोग्गेन्द्रमिह पश्य विभोम्तमेन- मावेष्टनेन विपुले कलितं नितम्बे । यनायमद्य लभने पुरसुन्दरीणा चित्ताम्बुगगिमर्थन मग्वि मन्दरत्वम् ॥ ५ ॥ नाथम्य सुन्दार विलोकय नाभिगर्न मम्योत्तमाङ्गकलिता विबुधनवन्ती । आवर्तमाशु विग्चय्य पुन पुनम्तं यत्माम्यदुर्लभनया शिथिलीकरोनि ॥ ६ ॥ अहीकृतं यदमुना बमनत्वपक्षे कक्षोग्गेन्द्रफणरत्नमर्गचिगोणम् । मातङ्गचर्म चिरकालनिकृत्तमेत- दद्यापि पश्य मधिगतमिवावभाति ॥ ७ ॥ नांगकालमर्माण( गालिनि पश्य भिक्षी- हेगण्यगर्भाय पाणिनले कपालम् । आविष्कगेत्यम्णतामग्म विनिद्र निद्रावम्निमितहमगतामभिख्याम् ॥ ८ ॥ आलपनं यदिदमम्य भुजान्तगले नद्धम्मदिग्धवपुषो मदनम्य मन्ये । नो चत्कथं कथय वीक्षितमात्र एव मंमोहयत्मग्वि मनः सकलाङ्गनानाम् ॥९॥ गौया मनोहरभुजाफणयोग्य एवं कण्ठे कथं सखि हरम्य भुजाहारः ।

·काव्यमाला। मन्ये तयान्यवनितासु हृतोपगूढ- साशकया वसति तत्र कृताभ्यनुज्ञः ॥ १० ॥ शीतं निसर्गधवलं हृदये विहाय हारं भुजङ्गमतिभीषणमेव धत्त । स्वातन्त्र्यभङ्गभयतः प्रभवः कदापि कुर्वन्ति हन्त न गुणप्वपि पारतन्त्र्यम् ॥ ११ ॥ हारायितः सखि हरम्य महाभुजङ्गः पाचस्थितिं मृगदृशां विरुणद्धि, भीमः । रुन्धे विभुष्वधिकवल्लभतां प्रपद्य प्रायः प्रियाश्रयणमाशु भुजङ्गवर्गः ॥ १२ ॥ नल्यं यदम्य गलमूलगतं तदक (ः)मामग्रणं तुरंगमाणिममप तकः । या कापि सिद्धगुलिकव मृगक्षणाना- माश्लेषकौतुकनिषधनिरूढशक्तः ॥ १३ ॥ यो मुनि मुग्धशशिभङ्गभयन सोढा पार्थस्य निघृणशगसनताडनानि । यो वा करोत्युभयदानमपायकाल तं पश्य दक्षिणकरं मवि शंकरम्य ॥ १४ ।। साकृतभन्दहमितोदयलोभनीया- दाम्यादिहाम्य सग्वि संप्रति निर्गतानि । देहीति लोकबहुमानविवर्जितानि याच्ञाक्षगण्यपि महेश्वरतां ध्वनन्ति ॥ १५ ॥ आलोकयैतदखिलेक्षणमालि शंभो- निर्हेतुनिहुतमनोभवरम्यदेहम् । सर्वेषु जन्तुषु विभुः समदर्शनोऽपि शाठ्येन यस्य विषमेक्षण एव जातः ।। १६ ॥ १. स्वातम मूलपाठः.

·८ पद्धतिः]
भिक्षाटनकाव्यम् ।
सत्यार्थमेव खलु तपदिहाद्रु(द्भु)तस्य
पात्रं भुजङ्गपरिरक्ष(क्षि)तमाहुरार्याः ।
पश्याम्बिकाफलवचोमृतपात्रभूते
कण्ठेऽपि कुण्डलभुजापरिष्क्रियाम्य ॥ १७ ॥
फा(भा)लक्षणान्तिकचरं मखि पश्य शंभो-
शृडाशशाङ्कमतिम(क शितगात्रमेनम् ।
म्वप्रेमबन्धुमदनप्लषि हव्यवाहे
त्यक्तुं निजामिव तनुं विहितावमायम् ॥ १८ ॥
नामाग्पग्णविधी मकरध्वजम्य
चकुर्वचामि सुलभानि च यानि नार्यः ।
नानीन्दुशेग्बग्भुजं मदनावमानं
मद्या ममार्जुपि नम्य वपुः पुगंरः ॥ १९ ॥
सत्यं समाश्रितजनो बहुमानलाभ-
नाप्राप्तवाञ्छितफलोऽपि विभुं जहाति ।
पश्येन्दुरेप कुरुने शिरमा धृतोऽमी-
त्यतावता पशुपतेः कृश एव सेवाम् ॥ २० ॥
न्युप्रेक्षावलमकृती भिक्षाटनकाल्येऽवर्णनपद्धतिः सप्तमी ।
..
अटमा पतिः ।
गौयाः ममममपि यम्य विभोविकारं
कर्नु कथंचिदपि नालमभृन्मनोभूः ।
तम्यैव चित्तमपहर्तुमहो विलामा
नानाविधा नगरवामदृशां बभूवुः ॥ १ ॥
पुष्पं कराञ्जलिधृतं चलदुत्तरीया
चिक्षेप कापि पुरतः म्मरशासनम्य ।
एतावदाद्य मयि पुष्पशरण मुक्तं
पश्यास्त्रजालमिति संशि(शंसि)तुमुद्यतेव ॥ २ ॥

·७८ काव्यमाला। आविश्चिकीर्षुरतुलं निजबाहुमूलं कन्दर्पमूलधनमीश(शि)तुरग्र एव । काचिद्विलोलवलयावलिना करेण नेत्रान्तिकाढलकभारमपाचकार ॥ ३ ॥ एका त्रपापरिभवा सकलप्रवृत्ति- श्चिक्षेप दृष्टिमबला न तु चन्द्रचूडे । प्रायेण तिष्ठति विदग्धविलासिनीना- मर्धक्षणेषु मदनः परिपूर्ण एव ।। ४ ।। काचिद्विलासचतुरं कतिचित्पदानि शंभोजगाम पुरतो मदमन्थरेव । तां वीक्ष्य तादृशगतिं विशिवः किमन्य- दात्मन्यपि म्वयमभृन्मदनः प्रहर्ता ॥ ५ ॥ कंदर्पशत्रुग्यमित्यनुरुपयन्ती संवापपात पुर एव पुगं विजेतुः । इत्यात्मदोषमपरत्र निपात्य काचि- काञ्चीमहो गुरुमयीमपग निनिन्द ॥ ६ ॥ प्राप्ता स्वगेहणितोरणमण्डमेका रथ्यागतत्रिपुरवैरिविलोकनाय । किं स्थाणुसंश्रयणमिष्टमिति ब्रुवाणां पाणिस्थकेलिकमलेन सखीं जघान || ७ ॥ काचित्पुरा प्रणतिकृत्यमशिक्षितापि गौरीवराय विनयाञ्जलिमाबबन्ध । तन्मौलिचन्द्रकिरणेमुकुलीकृतेन लीलाम्बुजेन कृततत्प्रवणोपदेशा ॥ ८ ॥ हीनाङ्गतोपरतमार्गणमोचनेन प्राचीनवरकुपितेन मनोभवेन ।

·८ पद्धतिः]
भिक्षाटनकाव्यम् ।
संचोदितेव निशितैनिखिलेऽपि देहे
विव्याध कापि मदनारिमपाङ्गबाणैः ॥ ९ ॥
प्रस्थानवेगशिथिले सति केशपाशे
काचित्तथैव गिरिशम्य ममीपमाप ।
तन म्मरम्य परिभूतिमपाम्य केश-
वन्धी विधय इति बद्धदृढव्रतेव ॥ १० ॥
यना कलेक्षणयुगादरुणेन्दुमौलि-
मान्दोलिनेन न विलोकयितुं शशाक ।
लीलाम्बुजेन महमैव नुनोद काचि-
दात्मालकं चलदलिभ्रम पश्य बुद्धिः ॥ ११ ॥
कण्टे मकौतुकममर्पितया नदीये
बने स्वयं पशुपति म्वयमेव सद्यः ।
कालाननप्रणयमेचकया म्वदृष्ट्या
नीलोत्पलाचितमालिकयैव काचित ॥ १२ ॥
वल्लीव यम्नदधरमतरुणप्रवाल-
म्नत्रापि निर्मलमचिम्मितमेव पुष्पम् ।
नम्योद्गम जनविलोचनभृङ्गमेव्यो
मामो मधुर्मधुमग्वाविरभन्क्षणेन ॥ १३ ॥
रध्योपहारकुसुमम्बलनेन काचि-
त्पादाग्रतोदमभिनीय पुरः पुगंगः ।
आत्मन्यशृङ्खलमनोभवमुच्यमान-
पुप्पाम्बदुर्विषहनां प्रकटीचकार ॥ १४ ॥
काचित्प्रकोष्ठवलयावलिमंश्रितम्य
लीलाशुकम्य मुग्वमंक्रमितैर्वचोभिः ।
भिक्षाटनादिलघुकृत्यनिषधग:-
मन्दस्मितोत्तरमयुग्मदृशं चकार ॥ १५ ॥

·काव्यमाला। ............ .... 'सन्त- द्वारि स्थितस्फटिकतोरणदीर्घदण्ड तुङ्गस्तनाग्रयुगलेन निपीडयन्ती । मन्दस्मितानुमितचित्तनिगृढभावा काचिन्मुहुर्मुहुरवैक्षत चन्द्रमौलिम् ॥ १६ ॥ कस्याश्चिदीशपदवन्दनलालसाया नासीदिवा मुकुलितं करपद्ममेव । चूडाशशाङ्ककिरणैः परिभृयमानं तम्याः करप्रणयकेलिसरोरुहं च ॥ १७ ॥ अह्नाय काचिदनियन्त्रितमेव क्लृप्त- बन्धश्लथं चिकुरमीश्वरमाससाद । कामायमान निःशेषनिर्हरणबद्धदृढव्रतेव ॥ १८ ॥ काचित्कलक्वणितककणमञ्जुनादे- रीशं स्वबीक्षणपरं विदधे विदग्धा । पुंसां मनोऽभिलषितेपु विलासिनीनां प्रायेण भूषणरवः प्रथमाभिलाषः ॥ १९ ॥ आचारपुष्पमपरा स्मितपुप्पमिश्र मग्रे विभोः क्षणमवाकिरदानमन्ति(न्ती) । लालाटलोचनकृशानुभयादुपात्त- रूपान्तरेव कुसुमायुधचापयष्टिः ।। २० ।। इत्युत्प्रेक्षावल्लभकृती भिक्षाटनकाव्ये विलासपद्धतिरगी । नवी पद्धतिः। तैस्तैर्विलासचरितैर्विकृतं न वेति चित्तं परीक्षितुमयुग्मविलोचनम्य । यान्यूचिरे युवतयो वचनानि सार्ध तस्योत्तरैरनुगुणैः कथयामि तानि ॥ १ ॥ १. अत्र पाठो न दृश्यते.

·९ पद्धतिः] भिक्षाटनकाव्यम् । सख्यं वरेण्यघटितं द्रविणेश्वरेण कार्य तथापि किमिदं तव नापयातम् । किंचैष मुन्दरि चिराय पयोधरेण म्फीतेन ते परिचितः कृश एव मध्यः ॥ २॥ सर्वेषु जन्तुषु ममं कथमिन्दुमौले त्वामेव हन्तु विषमेक्षणमाह लोकः । मध्यः कृशोऽपि वहति म्तनयोर्भरं ते तम्मिन्वहत्यपि च मध्यमवाद एव ॥ ३ ॥ दोपं विनैव भवतम्नरुणेन्दुमौले कम्मात्पुग विनिहनः करियथनाथः । त्वत्पीवरम्नननिगकृतकुम्भकान्ति- जीवन्मृतो मयि वगङ्गि मृषापवादः ॥ ४ ॥ आद्यन्तशून्यमिति वेदविदो विदन्ति त्वामिन्दुशेश्वर जगत्युदयान्तभाजि । तद्वादमात्रमयमद्य हि दृष्ट एव मर्वेश्चकोग्नयने तव मध्यलोपः ॥ ५ ॥ उत्पाठ्य पावकमयं नयनं ललाटे शुष्टम्त्वया किमिति शंकर पुष्पकेतुः । दृष्टचैव ने यदयमाप पुनः प्रमूर्ति नं(तच्) चण्डि हामपदमम्म्यहमेवमेव ॥ ६ ॥ मुक्तामय(:) म्फुटमि(म)यं रशनागुणो मे धिग्धिग्भयंकरभुजङ्गमकल्पितं ते । मुक्तामयत्वमिति चित्त्वमु तम्य बाले यः मंमजेत्तव नितम्बमजनमेव ॥ ७ ॥ १. काय निःसारत्वम् . १. 'मुक्तामयन्वमुचितं ननु तस्य बाले' इत्येवं पाठोऽन भायास्पति.

·१२ काव्यमाला। पूर्ण विहाय कथमेनमनङ्गशत्रो मूर्धा भवान्वहसि (ति) नित्यकृशं शशाकम् । त्वद्वकान्तिपरिभृतिमनाकलय्य पूर्णाद्वराङ्गि वर एव कृशोऽयमिन्दुः ॥ ८ ॥ ये गर्हिता गिरिश तेऽपि भवन्तमेत्य लाध्या भवन्ति सहसेति सतां प्रवादः । रागोऽधरे कुटिलताप्यलके. कृशत्वं मध्ये. कुचे कठिनता च तथा न किं ते ॥ ९ ॥ वैवस्वतेन दमितः सकलोऽपि लोकः सोऽपि त्वदीयचरणेन पिनाकपाणे । पद्मं शशी जयति भीरु मुखं तवैन- मेकान्ततो न विजयो न पराजयो वा ॥ १० ॥ देहीति वाचि पदमद्य तवेन्दुमौले चक्षुः पुनर्मुगदृशां मणिमेखलासु । पुंसो रसाईहृदयम्य पुगे वधूनां वाक्ये च चेतसि च कर्मणि चान्यदन्यत् ॥ ११ एतेन भैक्षचरणेन जगत्कुटुम्ब- त्राणमा पशुपते किमलाभि पूर्तिः । पूर्णो न किं प्रतिदिनं त्वयि भिक्षमाणो लावण्यमाननगतं. प्रतिपच्छशाङ्कः ॥ १२ ॥ अग्रेसरस्त्वमसि नाथ विलासभाजां भिक्षामटस्यपि कथं त्वमपास्तलजः । खच्छन्दवीक्षणवचांसि पृथग्वधूषु कर्तु न मैक्षचरणादपरोऽप्यु(स्त्यु)पायः ॥ १३ ॥ एतानि नाथ वचनान्यमृतोपमानि कण्ठादुपात्तगरलादपि निर्गतानि ।

·१० पद्धतिः] भिक्षाटनकाव्यम् । खादिष्ठता वचसि वक्र(क्तृ)गुणैर्न जाता श्रोतुर्जनस्य गुणवत्त्वनिबन्धनैव ॥ १४ ॥ क्रीडापरः कथममि त्वमनादिवृद्धो मुग्धामु भैक्षचरणच्छलतो वधूषु । यः संगमो युवतिभिर्जरयातुराणां तं सूरयो ज्वरणभैलजमामनन्ति ॥ १५ ॥ धिक्त्वां भुजङ्गममयम्नव यम्य हागे मुक्तामयम्नव न किं मम पश्य नाथ । मुक्तामयन्वमुचितं ननु तम्य बाले पीनम्तनेन कृतसंगनिवृतम्य ॥ १६ ॥ अन्यत्र यातमपि मानमीश कि ते नेवाददासि बलिमद्य नच प्रयासि । धत्त गुरुम्तनभरः कलकण्टितम्य तद्दक्षिणीकृतमिदं हृदयं मया ते ॥ १७ ॥ धिक्कार्ण्यमीग भवतो मुग्वपूर्णचन्द्रे भ्रष्टं तदेव गणयामि गलस्थमेतत् । रागोऽधर मुदति यः स तवाननेन्दो- गभामि(ति) मंचित इवोदयशोणभावः ॥ १८ ॥ मध्यस्थमीग कथयन्यग्विला भवन्तं कम्मादकारि भवता स्मग्देहदाहः । पुंसां करोति मदिराक्षि नितान्तपीडां मध्यस्थमेव कथमद्य वलित्रयं ते ॥ १९ ॥ इन्युन्प्रेक्षावल्लभकृती भिक्षाटनकाव्य उत्तरप्रत्युत्तरपद्धतिर्नवमी । दशमी पद्धतिः। प्रत्यालयं कृपणवजगतामधीश देहीति दीनपदवादिनि भिक्षमाणे ।

·काव्यमाला।
वामध्रुवां मनसिजावस(श)मानसानां
भिक्षाप्रदानचरितान्युपलालयामः ॥ १ ॥
काचित्पुरः पुररिपोरतिसंभ्रमेण
भिक्षामपात्रपतितामवबुध्य सद्यः ।
अन्तर्भयेन विदधे हृदये कराग्रं
भिक्षाहमस्मि भवतो भगवन्नितीव ॥ २ ॥
प्रेम्णापि याचितनिदानविरोधिता तु
दर्वी दधत्यपि करेण समृद्धसिद्धाम् ।
भैक्षाटणा(ना)न्तमपरा गिरिशेन योगा-
निश्चित्य कालहरणं कपटैश्चकार ॥ ३ ॥
सत्पात्रदानविधिना यदनेन पुण्यं
तन्मे तवैव कृशभावमपाकरोतु ।
इत्येवमिन्दुशकलाभरणाय काचि-
फ्रेक्षेण पुण्यमपि दानभवं विदेश ॥ ४ ॥
आदातुमैच्छदधिकं गिरिशो न भैक्षं
पात्रं वधूः सपदि पूर्णमियेक्ष(ष) कर्तुम् ।
आयस्तयोर्युवतिशंकरयोर्बभूव
भिक्षाप्रदानसमये सततं विवादः ॥ ५ ॥
दाः परिच्युतमिदं तमियं च हस्ता-
दानादयं तदपि दुर्लभसंप्रदानात् ।
अश्रान्तमेव गिरिशान्तरपल्लवेन
कस्याश्चिदायतदृशो स्मितपुष्पकेन(ण) ॥ ६ ॥
आयाहि तिष्ठ जहि भीमभुजङ्गहार-
मेनं गलात्तदनु भैक्ष्यमिदं गृहाण ।
इत्येव ईश्वरमपेक्षितभैक्ष्यदाना-
प्रागेव कापि निजकिंकरतां निनाय ॥ ७ ॥

·१० पद्धतिः] भिक्षाटनकाव्यम् । एका कथंचन चिरेण विनम्रवत्रा लज्जावशेन गिरिशाय दिदेश भिक्षाम् । दानोन्मुखस्य च गुणाभ्यधिके निकृष्टे याच्यापरस्य च समस्त्रपया विकारः॥८॥ धिग्याचनं जगति सन्निहितावमानं भैक्ष्यं प्रदेयमिति प्रार्थयते महेशः । कामद्वहेन(.) खलु देयमिति स्ववाचा प्रत्यादिदेश पुर एव हि तस्य काचित् ॥ ९ ॥ यो भिक्षते प्रतिगृहं भुवनेश्वरोऽपि तम्मै च या सकरुणैव ददाति भिक्षाम् । तावन्ववेक्ष्य गिरिशं च सखीं च काचि- तामेव सर्वमहतां जगते जगहें ॥ १० ॥ दवीमुखं दुतगतिच्युतसिक्थमेव काचिन्मुधैव निदधे हरभक्ष्यपावे । तस्याः पुनः परिहतो(तो) किरति प्रकोष्ठा- शिक्षाकपालपतिनैवलय प्रमादः ॥ ११ ॥ भिक्षा प्रदातुमपग शमनान्तकम्य वेगादुपान्तमुपमृत्य बभूव तृष्णीम् । दानादधःकृततदीयकगरविन्दा- च्छाध्यं विभुद्य(बुध्य) जनशोच्यमदानमेव ॥ १२ ॥ आहून एव चरितो विधृतान्नदा भिक्षुः कयापि गिरिशो न कृतः कृतार्थः । दोषावरन्नि(रं नि रवर्धविग्हासहिष्णोः स्नेहस्य किंचिदपि चारुदृशो न तस्याः ॥ १३ ॥ भिक्षा प्रदातुमभिवाञ्छय पुमानमुष्मै कालवेष इति बन्धुविबोधितापि । १. 'मिदम्' इति मूलपुस्तकपाठः.

·काव्यमाला। नैव न्यवर्तत वि(व)धूः शिवभक्ष्य(क्ष)दाना- धर्मात्मना परिणतो ननु काम एव ॥ १४ ॥ यावन्न निर्गलति देहि वचोऽस्य वक्रा- तावद्ददौ झटिति कोऽपि शिवाय भैक्षम् । देहीति दीनपदनिर्गमयत्नमूल्यं नालं जगत्रितयमर्थिजनाय दत्तम् ॥ १५ ॥ यो दक्षिणः पुरजितो विततार भिक्षां कस्याश्चिदाशु वलयः स करोति हीनः । हा हन्त देवतमिति क्रमकारि वामः (१) संरक्षितो वलयवाङ् मलिनालकायाः ॥ १६ ॥ भिक्षोदने स्थलनिपातिनि कापि शंभो पात्रं न सम्यगिति पाणिगतं जगहें । आत्मीयदुष्करणहेतुकयैव मत्यः सर्वैविधेः शिरसि पात्यत एव दोषः ॥ १७ ॥ मा गच्छ शंभुमिति मातृनिवारितापि भिक्षाप्रदानमपदिश्य जगाम काचित् । धर्मप्रतीपगतिरप्यभवत्तदानी- मालम्बनं मनसिजस्य विचित्रमेतत् ॥ १८ ॥ काचित्करेण दयती गुरुभेक्ष्य(क्ष)गी दर्वीमियाय हरपार्श्वभुवं न यावत् । स्नेहोज्ज्वलां मनसिजः स्वयमेव भिक्षां तामेव तावददिशत्परमेश्वराय ॥ १९ ॥ पात्रोत्तमस्त्वमसि नायक पाणिलमं पात्रं तथापि न पवित्रमिदं कपालम् । यावन तत्त्यजसि नैव ददामि ताव- दिये(त्ये)व कापि गिरिशाय ददौ न भिक्षाम् ॥२ इत्युत्प्रेक्षावल्लभकृती भिक्षाटनकाव्ये भिक्षाप्रदानपद्धतिर्दशमी।

·११ पद्धतिः] भिक्षाटनकाव्यम् । ७ एकादशी पद्धतिः। भिक्षाप्रदानसमये वनिताजनस्य शोकेन शंभुमधिकृत्य वचांसि यानि । तस्योत्तराण्यपि तया(था)नुनयान्वितानि वक्ष्यामि तानि विदुषां श्रवणोत्सवाय ॥ १ ॥ भिक्षाटनादिकममङ्गलचेष्टितं ते कि नाथ मापि सहते गिरिगजपुत्री । यद्यत्कगेत्यविनयं जगतीह भर्ता माध्वी वधूग्नुगुणैव हि तम्य तस्य ॥ २ ॥ भिक्षाटनं यदि न ते विहृतिप्रवृत्तं याचम्ब भूरि पुरशासनमेव(:) भैक्षम् । लोकेऽत्र लोभबहुले मितमेव याच्यं तावानलाभसमये भविता विषादः ॥ ३ ॥ भिक्षानसाध्यमभियेभिपिनाकपाणे रुच्यावहं नव नदेव हि कालकृटम् । यद्याचितं कृशजनेन तदाशु देयं दात्रा कदाचिदपि नाम्य फलं विचार्यम् ॥ ४ ॥ मर्वेष्टसिद्धिफलमीश्वर धनेशो याच्यम्त्वया प्रियसखो नतु भिक्षितव्यम् । वित्तान्धदुर्मुखनिरीक्षणभीतिभाजां भिक्षाबलं प्रति निकेतम(न) दैन्यलभ्या ॥५॥ मर्वाः कला वदनतो भवतः प्रवृत्ताः किं तामु काचिदपि नाथ न पोपहेतुः । अन्यैव कापि धनिनां द्रविणात्मिका श्री- विद्यात्मिका च विदुषामपरैव लक्ष्मीः ॥७॥ 1. 'मिक्षानसाध्यमभिधेहि पिनाकपाणे' इति पाठो भवेत् .

·८ काव्यमाला। किंचिन्मुहूर्त्तमिह तिष्ठ विभो मदीयं गेहं प्रविश्य पुनरेत्य ददामि भिक्षाम् । अभ्यर्थिनामभिमतस्य चिरेण लाभा- दभ्यर्हितः सपदि नास्ति प(य)दस्य लाभः ॥ ७ ॥ तां तां समृद्धिममराहवतो भवन्ते भिक्षाटनव्यसनमीश मि(कि)मर्थमेतत् । नीचैः कदाचनमस्थिति(?)रन्यदोच्चै- रप्येकदा भवति देहभृतामवस्था ॥ ८ ॥ यत्केवलं तव कराग्रकरोटिपात्र- मद्याप्यलाभि भवता न किमत्र भैक्षम् । उत्साहसंततिकृतामपि देहभाजां लाभो न यत्नमनुधावति भाग्यहीनम् ॥ ९ ॥ मागाः परत्र भवने भव पात्रमद्य भिक्षोदनैरहमिदं तव पूरयामि । वाचां मुधा कुसुमिता विदधाति लोकः किंचित्तुला फलति नार्थिषु दीर्घतोऽपि ॥ १० ॥ संपन्नमन्नमखिलेश्वरभैक्षमात्र तुभ्यं ददातुमियदेतदपत्रपेऽहम् । निर्णीतमेतदखिलार्थिजनेन दाने देयस्य काललघुता लघुतां क्षिणोति ॥ ११ ॥ भैक्षार्थिना प्रतिगृहं चरता त्वयैव न स्थीयते किमिति हन्त मुहूर्तमात्रम् । एकत्र पुष्कलमलब्धवतां खकाम्यं कापि स्थितिमधुलिहामिव दुर्लभैव ॥ १२ ॥ दास्यामि भैक्ष्यमखिलेश दिने परस्मि- स्तुभ्यं हतेन विधिना गलितोऽनकालः । १. भू प्राप्तावात्मनेपदी.

·१२ पद्धतिः] भिक्षाटनकाव्यम् । संप्रीयतां स खलु नाम तया त्वदुत्या (2)यस्यात्मनः स्थिरमति त्वमिवातनोति ॥ १३ ॥ कालात्ययेऽद्य भवता गृहमागतं मे नाम्त्येव भैक्षमखिलेश किमत्र कृत्यम् । नाम्तीनि यो वदति भिक्षुममममेव मद्धावमात्मनि निषेधति नैव दये ॥ १४ ॥ अप्रापण वदनमेति यथा विकास भेक्षम्य नैव हि तथा तव तम्य लाभे । वाञ्छाम्यलाभमहना(मा)यनलोचनाभ्यः मद्यो वियोगविपदाहन एवं लाभः ॥ १५ ॥ म्वामिन्मया पुग्न एव विश्वण्डितांशो भूयोऽपि मां किमनुधावमि भक्षकामः । भृङ्गः परामुकुलनन विमोधकामः पुष्पं नु कि पुनरुपैति विकासशक्ती ॥ १६ ॥ तुभ्यं ददामि कथमद्य वरेण्य भिक्षा तां म्वीकरोति कथमव भवानलजः । दाना यथारुचि ददात्यमितं मितं वा गृहानि वस्तु मिनमप्यम (ग)तिर्दरिद्रः ॥ १७ ॥ इत्युत्प्रेक्षावभकृती भिक्षाटनकाव्ये दीनोक्तिपद्धतिरेकादशी। दादशी पद्धतिः । बध्नाति मे प्रथमवैरिणि पक्षपान- मवं जनोऽयमिति जानरुपा स्मरेण । निःशाविद्धहृदयम्य वधूजनम्य यत्पारवम्य(श्य)हृदयं तदुदीरयामः ॥ १॥ भूतैः किमन्तिकचरैः : सहसा गृहीता दष्टा शरीरकलितैरुत पन्नगेन्द्रैः ।

·९०
काव्यमाला।
का(क्ला)न्ता खिदम्य गलकालगरोप्मणेति
काचिच्छिवस्य पथि संदिदिहे सखीभिः ॥ २ ॥
भूषोरगानविगणय्य विभोरुपान्ते
कापि स्थितैव निजबन्धुनिवारितापि ।
किं धाष्टर्यमेतदुत मौढ्यमहो म्विदम्या
भक्तिर्वरा किमु मनोभववैभवं वा ॥ ३ ॥
आलोक्य दृष्टिररुणा प्रथमास्त्रगाझ्या(.)
गौरीकुचायणकिणोरसमिन्दुमौलिम् ।
पश्चादुदश्रुसलिलाभवदमितप्ता
मारम्य दत्तनिशिताश्रुजलेव शक्तिः ॥ ४ ॥
अस्त्रं विमुच्य निखिलं प्रथमं प्रयोगे
भूयोऽपि वेद्धमबलां विहितोद्यमम्य ।
अल्पायुधम्य वपुरेव तदीयमक
लक्ष्यं च हस्तशरधिश्च तदा बभूव ॥ ५ ॥
पादेन किं फणिगणे चकितं नितम्ब
शंभोः करे विवशमग्रसरे सपात्र ।
आधूसरं भसितलेपिनि बाहुमध्ये
स्नातुं शिरः सरिति चित्तमधीरदृष्टेः ॥ ६ ॥
काचित्पृथुस्तनभरे गलितोत्तरीय
व्यत्यासङ्गिनि हितेन भुजद्वयेन ।
आलिङ्गनं हृदयदेशजुषः शिवस्य
कर्तुं समीप्सितवतीव चिरं चकास(शे) ॥ ७ ॥
पुष्पं विकीर्य गिरिशाय पुरैव पश्चा-
सर्वो जनः श्रयति बन्धविमुक्तिमन्यः ।
वेणीभरो मृगदृशः प्रथमं विमुक्तो
बन्धात्पुनः पुरजिते कुसुमान्मुमोच ॥ ८॥

·१२ पद्धतिः] भिक्षाटनकाम्यम् । ९१ आत्मानुबन्धिरशनागलनाद्यवद्य- मन्याम्वपि क्षणमवेक्ष्य हराम एव । काचित्रपापरिभवान्न ययौ तदानी लज्जावहो न खलु जात्यविशेषभावः ॥ ९ ॥ आलिङ्गनाइ दृ तमना गिरिगं विलोक्य गेमाचकण्टकिनमनिग्जायतान्या । गेंगेण पुंसि निहिनासु()च नाहगेव प्रायेण तत्तदपभोगमुग्वं करोति ॥ १० ॥ कम्याश्चिदाईघनचन्दनपङ्किलायां मंबधितं ननभुवि म्मरकर्षकेण । रोमाच च सम्यममितिश्रमवार्गिमक्तं भेटम्नु नाभवदयं खलु दीर्घतन्त्रः ॥ ११ ॥ छिन्नम्ननांशुकग गु)णा भर (व)मंनिधाने प्रीत्या यदायतदृयो न तदद्भुताय । योषिगुणा नियमिता विधिनैव तम्या लज्जादय मपदि यत्रुटिता बभूवुः ॥ १२ ॥ आमीन्पग सपदि तम्य कृतान्तावो गलोकनादनिर्मिपति किमत्र चित्रम् । यम्य क्षणम्मरणमात्रवन मया यनं विनाप्यनिमिपन्वपदं लभन्ते ॥ १३ ॥ च्योतत्मग्वीवमनरक्षणदत्तहम्ना विभ्रमिनी(नि) म्ववमन पुरतः पुरारेः । अन्या पुनः क्षणमजायन इत्तमृढा नाम्ना वन विगणने पररक्षकाणाम् ॥ १४ ॥ कम्याश्चिदुत्तरदुकुलविलोलदृश्य- माभोगतः कुचयुगस्य विनिर्जगाम । १. 'नान्मावनं विगणित पररक्षकाणाम्' इति भवेत. ।

·९२ काव्यमाला। अन्तर्गतं झटिति वक्तुमिवेन्दुमौलि रोमाञ्चमन्तिकगताय सखीजनाय ॥ १५ ॥ बन्धश्लथः कचभरः प्रबलाश्रु नेत्रं कम्पोत्तरं कुचयुगं गलदुत्तरीयम् । विस्रस्तकाञ्चि जघनं चरणां प्रयाणे शक्तेतरः(त्) मृगदृशो हरदर्शनेन ॥ १६ ॥ हम्तः कयापि गलितांशुकवारणाय व्यापार (रि)तो वलयविच्युतिदैन्यपा(मा)प । धत्ते(यत्ने) कृते शमयितुं विनिपातमेकं हानि परामपि विधिविदधाति वामः ॥ १७ ।। इत्युत्प्रेक्षावल्लभकृती भिक्षाटनकाव्ये पारवदयपद्धतिर्दादशी । त्रयोदशी पद्धतिः । कन्दर्पमुक्तशितबाणपरम्पराभिः शंभोः शिरः प्रहृतचित्तमवेक्ष्य सख्यः । नारीजनं निजगदुर्वचनानि यानि रम्याणि सन्तु रसिकश्रुतिपारणाय ॥ १ ॥ मुग्धे स्मराति पिशुनं वसनाञ्चलेन रोमाञ्चमाब्रण(वृणु) पुर: पुरसुन्दरीणाम् । लोकः परस्खलनदर्शनदीप्य(घ)चक्षु- र्जात्यन्ध एव निजदोषनिरीक्षणेषु ।। २ ।। यत्पूर्वमात्तविनयाञ्जलिरीशपाचँ भूयाः सदेति मुहुरालि मयापदिष्टम् । तस्यावधीरणफलं वलयच्युतिस्ते क्षेमंकरो भवति किं न शिवे प्रणामः ॥ ३॥ कामं विलोकय कृशोदरि कामशत्रु मा भूदयं तव मुखाम्बुरुहे विकासः ।

·१३ पद्धतिः]
भिक्षाटनकाव्यम् ।
आविर्भवत्यभि(हि)मभासि विकासमात्रा-
तत्प्रेयसीति नलिनी न किमाह लोकः ॥ ४ ॥
आमीलनेन कमलम्य मधुद्य(ब)तानां
म्वच्छन्दचारविहतिम्त्वयि मान्यथैव ।
दुर्लपिशंकरमुग्वाम्बुम्हेऽपि लीनः
शक्तोऽनुगन्तुमपरत्र कटाक्षभङ्गः ॥ ५ ॥
वामच्यु श्युनं तव सम्वीत्यभिधीयमाना
नीलं हरम्य गलमूलमिति ब्रवीषि ।
उन्मादिना जगति नृनमपार्थजल्पा-
दल्पान्तगणि मदनातुरभाषितानि ।। ६ ॥
गंभोः ममीपमुपगच्छमि निर्विशकं
मुग्धे मनोभवभवन मतिभ्रमेण ।
हागहिमम्य न निरूपयाम क्षुधात
द(द)ग्धं च ते मुग्वमिदं शशिनिर्विशेषम् ॥ ७ ॥
सम्नोत्तरीयमधुना कुचमण्डलं ते
पाहि (णि द्वयन पिदधामि यदम्बुजाक्षि ।
नत्माधु मंप्रति पुनर्वलयोझितम्य
नम्यामि'""मग्वि केन निस्क्रियास्तु ॥ ८ ॥
नेत्रद्वयं हविलोकनलाभमान्यं
सर्वनगेन्द्रियगती गमिनेव शक्तिः ।
म्पर्श न वन्म त्मि) मुहरङ्गुलितापि(डि)तापि
नाहानशब्दमपि यत्सग्वि में शृणोषि ॥ ९ ॥
सर्वागवीक्षणमनोभवभाग्यहीना
नूनं त्वमस्य गिरिशस्य किमद्य कुर्मः ।
वक्षःस्थले प्रथममम्य दृशं निमना-
मुद्धर्तुमेव निपुणासि न यनतोऽपि ॥ १० ॥

·९४ काव्यमाला। नैवाद्य कान्तिविलयो वपुषीश्वरस्य संकोचनं न तव नेत्रयुगे प्रसङ्गि । अभ्यासमद्य सखि पश्यसि रोषरूक्षं पश्यन्तु ता अपि वृषध्वजमादरेण ॥ ११ ॥ ईर्ष्याकटोरमसकृत्त्वमवेक्षसे कि- मन्योऽपि तं कमपि पश्यतु भीमवर्ग: ': । मोहेन शंकरविलोकनसंभवेन श्वासं न किंचिदपि मुञ्चसि तारकाक्षि ॥ १२ ॥ भृङ्गाम्नदीयवरसौरभलाभलोला- द्यत्नेन(यत्ते न संप्रति तवाननमाश्रयन्ते । मा म खलेति मम वा वनमाकलय्य बद्धा तदा व गलिना मणिमेग्वला ते ॥ १३ ॥ . .. ............ यो मूढधीः स्वयमयं पुनगप्तवाक्यं न श्रद्दधीत यदि तम्य विपत्तिरेव ॥ १४ ॥ काञ्चीगुणः पततु काममसौ नितम्बा- देतानि रत्नवलयानि च बाहुयुग्मात । एतत्तु मे व्यसनमालि सहैव तैस्ते- लज्जामयम्य सहजाभरणस्य पातः ।। १५ ॥ इत्युत्प्रेक्षावल्लभकृती भिक्षाटनकाव्ये पारवश्योक्तिपद्धतिस्त्रयोदशी। चतुर्दशी पद्धतिः । श्लाघ्येन भैक्षचरणेन चिरं विहृत्य रथ्यासु कालदमने गमनप्रवृत्ते । जातानि तस्य पुर एव नितम्बिनीनां विश्लेषभीतिकलुषानि(णि) विचेष्टितानि ॥ १॥ १. अस्योत्तरार्धस्थार्थोऽस्फुटः, २. अस्य पद्यस्य पूर्वार्ध न दृश्यते.

·१४ पद्धतिः] भिक्षाटनकाव्यम् । गन्तुं प्रवृत्तमवलोक्य वृषाङ्कमेका बालाम्बु नेत्रयुगुले प्रचुरं बभार । तम्याम्नटीयनयनानि पुनर्विदाहा. त्रयन्निव क्षणमलक्ष्यत पञ्चबाणः ॥ २ ॥ माकृतमैक्षत हा मुहुग्व काचि- विश्नपवन्दननिर्मालनपादपद्मा । मंज्ञा मगेमहनिमीलनयोग्यकाले भूयः समागममवेक्ष्य वितन्वतीव ॥ ३ ॥ मन्दम्मिनेरकलितोत्तरमीशमन्या दहीन्द्रनीलमिति कण्टगरं ययाचे । आगामिनं झटिनि तीव्रवियोगताप ननैव कर्तुमभिवाञ्छ्य किलाढ(ढ्य) बुद्धिः ॥ ४ ॥ काचिपनि गतिविपक्तमवेक्ष्य चिह्नः का मां तथाम्न्वथ च कापि ममाम्ति मीति । पत गम हृदयगेहमहं प्रविष्टो मां निर्गमदिति विलोचनमामिमील्य ॥ ५ ॥ मा गा इति व्यवमिता वदितुं कयापि मद्यो निगेद्धमपि दत्तभुजार्गलेन । नानुष्ठितं गमनकाििण भूतनाथे यन्त्रिणा(ना) भवनि नैव मनःप्रवृत्तेः(त्तिः) ॥ ६ ॥ हम्तं मम त्वगलितं वलयं न जान भिक्षाकपालमिह नायक दर्शयति । काचिच्चकार हग्यानमुहर्नविघ्नं भिक्षुः शिवोऽपि परिभृतिपदं जगाम ॥ ७ ॥ वीथीविमोचनतिव्यवमायमेका दृष्ट्वा हरं विग्हतश्चकिता चकार । १. अस्याथों न स्फुटः. २. आद्यपादस्यार्थाऽस्फुटः .

·काव्यमाला। शक्कामिमां शमय नाथ पुनर्यथेष्टं देशं भवान्व्रजतु केन तथा विरोधः । दाक्षायणीपरिणयप्रणयेऽपि किं ते पाणिः फणीन्द्रपु(प)रुषोऽयमथान्यथा वा ॥ ३ ॥ पृच्छाम्यहं किमपि नाथ भवन्तमेत- हृहि द्वयोरपि तयोरधिकः क एव । अन्विष्य यस्तव वगहमलाभखेदो व्याधाकृतेः सुचिग्मम्य च यो भवन्तम् ॥ ४ ॥ खामिन्मदीयहृदये चिरकासितोऽयं कार्यम्त्वया सपदि विप्रतिपत्तिलोपः । देहीति यत्पथमथाधिभवं विपं वा जिह्वाग्रदुःसहमुदीग्य किं तयोम्ते ॥ ५ ॥ जिज्ञासया हृदयमाकुलितं तथापि पृच्छामि तत्कथय नायक तथ्यमेव । किं ते कपालमनिशं दयतः करस्य किं वानुगेहमदतश्चरणम्य यत्नः ॥ ६ ॥ याचे भवन्तमधुना मधुबन्धुशत्रो शामिमां प्रशमयातिचिरानुपक्ताम् । त्वद्भक्तयोर्वद पुलिन्दमुकुन्दयोन्ते नेत्रं यदेतदधिकं कतरेण दत्तम् ॥ ७ ॥ अभ्यर्थये भव भवन्तमपाकुरुष्व दीर्घ विवादमनुयुक्तविबोधनेन । का वल्लभा तव हिमालयजलुपुत्र्यो- र्भागेन किं परिणता शिरसा धृता वा ॥ ८ ॥ अस्त्येव यानविहतीभ(तिर्भवतस्तथापि संदेहमद्य निरवद्य निराकुरुष्व ।

·९९ १६ पद्धतिः] भिक्षाटनकाव्यम् । सपैरलंकृतिरियं किमु कान्तिदर्पा- किं सर्वयोषिदुपगृहनशझ्या वा ॥९॥ पृच्छाम्यहं किमपि नाथ भवन्तमद्य तथ्यं निगद्य कुरु मामपि वीतशाम् । चापाहतिः किमनतिः शिरसा स्वयं वा कामम्य दाहसमये तव कोपहेतुः ॥ १० ॥ यत्मत्यमत्र बद निश्चयहेतुहान्या सोद्यो दी यते मम मतिश्चिरकालसे (मे)व । किं ते श्मशानामते किमु सर्पहारे सर्वम्बबुद्धिरुन भक्षकपाल एव ॥ ११ ॥ एतत्कुतुहलवशेन ममाम्नि किंचि- द्विज्ञाप्यमद्य भगवन्भव सावधानः । किं ते गलम्य यदि वा विबुधाङ्गनानां कण्टम्य भूपणमवेक्ष्य विपोपयोगः ॥ १२ ॥ वा मिश्रणं कुरु मदीयवचोभिग्द्य संदिग्धवन्नुकथनेन शशाङ्कमौले । मनी नतिम्नदपि लोप्नुमलक्तगगं गौर्यः पदे किमुत बशिग्वोपगगम् ॥ १३ ॥ इन्युप्रेक्षावल्लभकृती भिक्षाटन काव्ये प्रमोक्तिपद्धतिः पञ्चदशी। पोदशा पद्वतिः । भिक्षाटनव्युपरमे मति वा(या)न्तमीशं या विप्रयोगभयदुम्थि (:स्थ)तया न जग्मुः । तासां सरोरुहदृशामनुयानकाले यचेष्टितं तदपि मां मुम्बरीकरोतु ॥ १ ॥ पूर्वाङ्गमङ्गजरिपो प्रतिनत्रपात- ब्रीडाद्विलोकन(कित!)वती न पुरा न बभ्रुः(नवभूः) ।

·१०० काव्यमाला। पश्चादपश्यदपराङ्गमनुव्रजन्ती सर्वाङ्गवीक्षणमहोत्सवभाग्यहीना ॥ २ ॥ आन्दोलिताममरसिन्धुतरङ्गपातै- रिन्दोः कलां शिरसि कापि विलोक्य शंभोः । एषा पतिष्यति पतिष्यति संप्रतीति तत्स्वीकृतव्यवसितात्तमनु प्रतस्थे ॥ ३ ॥ तस्या द्विदन्तिकसखीभिरुपेक्षितायाः सख्यो न वा बत हरानुगमे बभूवुः । एका दृढा व्यवसितिर्महती वरान्या काचित्कठोरगुरुवर्गनिषेधशङ्का ॥ ४ ॥ काचित्वबन्धुजनमेकपदे विहाय रथ्यासमागतमनाकलितान्ववायम् । (१)भिक्षां विरूपनयनं वनितां विहाय कामश्चिरं प्रणयमाहव(वह)ति क्षणेन ॥ ५ ॥ काचिजनस्य पुरतो मनसाध्यवस्य मुग्धेन्दुचूडमनुगन्तुमुदश्रुनेत्रा । सा युध्यतोरथ जयार्थतयार्गलाभू- दुद्रिक्तमानमदनद्विपयोर्मुहूर्तम् ॥ ६ ॥ गच्छन्तमन्तकविपक्षमनुव्रजन्ती धान्या कथंचिदपि कापि निवारिताभूत् । चकेऽथ केवलमियं मनसा नु यात्रां वल्ली यथा सुमनसा मलयानिलस्य ॥ ७ ॥ गौरीपतेरनुगमेन किमित्युदीर्य पूर्व पुनस्तु वचनैर्विहितानुयात्राम् । तचित्रमाप्तवचनैर्वनितार्थमूढे- रित्यात्मनः प्रियसखीमपरा चुकोप ॥ ८ ॥ १. 'कस्साधिद' इति पाठो भवेतू.

·१६ पद्धतिः] भिक्षाटनकाव्यम् । १०१ प्रते(?) बलिग्रहणकर्मणि कापि बाला यातुं प्रवृत्तमवगम्य पिनाकपाणिम् । एप्यं निशाघनतमस्यभिसर्तुमीशं चूडेन्दुयाचनपरा चिरमन्विधा(या)य ॥ ९॥ एका रहस्यभिमतं किल वक्तुकामा दीर्घा विभोरनुगतिं विदधे मृषैव । सा किं करोतु सकलाम्यपि चात्मनैव तुल्याभिलाषगमनासु विलासिनीषु ॥ १० ॥ एपा भविष्यति मनोभवसायकाना- मद्यैव प(पा)त्रमिति तां सहसा विहाय । तम्याश्चिदीशमपयान्तमियाय चेतो नवाप्तिरापदि फलाय नपुंसकेन ॥ ११ ॥ काचित्प्रयान्तमनुगम्य पति जवेन बाला पदानि कतिचिन्न पुनः शशाक । (')मुक्ताम्त्वया दिशमनेन गतामवेक्ष्य(?) श्वासानिल(ला)नमनु दृरपथा(!)नुजग्मुः ॥ १२ ॥ (2)नास्मादवाप्य नु मतिन्नसकी चलध्वा संघाधिका न च तथाभ्युदितोऽस्य देशः(?) । काचित्तथाप्यनुजगाम हरं प्रयातं नत्वापि हन्त गणना मदनातुराणाम् ॥ १३ ॥ संतर्जितामि(पि) गुरुभिः कृतसत्व(सान्त्व)नापि जीवोपमैः परिजनैरनुयाचितापि । जातैश्च कापि हसिताप्यनुशोचितापि मध्यस्थितैर्न गिरिशानुगति मुमोच ॥ १४ ॥ इत्युत्प्रेक्षावल्लभकृता भिक्षाटनकाव्येऽनुगमनपद्धतिः पोग्शी।

·१०२ काव्यमाला। सप्तदशी पद्धतिः । सर्वेश्वरोऽपि निजशासनहानिदोषा- द्रामेषु भैक्षचरणादिषु यः प्रयत्नः(तः) । आधातुमस्य विनयं गिरिशस्य चक्रुः शिक्षावचांसि दृढभक्तिवशेन नार्यः ॥ १ ॥ एतद्विभो जहि कराग्रकरोटिपात्र- मेवंविधात्मवधपातकसूचकं ते । कर्मायशस्यमवशापतितं स्वकीयं नाश्लाघयत्यनुगृहं जगति त्वदा(द)न्यः ॥ २ ॥ दाता जनोऽस्तु भवने भवतोऽप्यनेकः कामं तथापि न फलाय तवार्थितोऽयम् । रत्नाकरोऽपि विधिना यदि नाम शुप्ये- कस्तस्य पूरणविधानपरः पयोदः ॥ ३ ॥ भिक्षाटनं तव न यद्यपि वर्जनीयं देहीति मा वद कदापि शशाङ्कमौले । अभ्यर्थिनामवनताननदुद्रुयव :) दाता ददाति नहि गिरापि लुब्धः ॥ ४ ॥ आमो(त्मो)परोधविरसा करुणा न जातु भूयादितः प्रभृति ते कृपणामरेषु । चक्रे निसर्गविमलस्य त एव कण्टे काय॑ वृषध्वज यदीयविपाकदोपः ॥ ५ ॥ गीर्वाणलोकसरिता सह नित्यमेना- मह्यावलि शिरसि मा विभृयाः पुरारे । त्वर्य(य्य)क्रमाकलितविश्वपदार्थवर्गे मा भूत्कदापि न विशेषविदित्यवद्यम् ॥ ६ ॥ भीमं भुजङ्गमपहाय पिनाकपाणे कण्ठे कुरु प्रकृतिशीतलमेव हारम् । .......

·१७ पद्धतिः] भिक्षाटनकाव्यम् । तेनैव शान्तिमुपगच्छतु कालकूट- नित्यास्पदस्य सहसैव गलस्य तापः ॥ ७ ॥ मा जातु चन्द्रशकलाभरण श्मशाने क्रीडा विभो सह पिशाचगणैविधेया । क्षुद्रे चिरं परिचयो विहितो विधत्ते सौजन्यभूपणभृतामपि चित्तभेदम् ॥ ८॥ कम्त्वा निगेद्धमलमीश यथेष्ट चारं विज्ञापनीयमथवाम्नि ममैतदेकम् । गौरीपयोधर्गनगगरिग्रह ऽग्नि- न्वक्षन्यमहलचितानि निघाय्यम् ॥९॥ शालचर्मचमनागतं विहाय श्रीमं गुरदाभवं पग्धिहि नाथ । नतेन यद्यपि नाम्नि विशेपलाभः शोभा नहागु लभतां नव संश्रयेण ॥ १० ॥ प्रागेव जम्भितम भृदयगो जयन्य पुष्पायुधं यदकगेन्नयनाग्निहव्यम् । नेत्रानलोपरि हगम्य महायमिन्द चुडापगोमिपयमा भव मावधानः ॥ ११ ॥ आम्थेन हुंकृतिमना म्ननिने कटोरें रुनुङ्गशृङ्गयुगलेन च भीषणेन । यत्राममांवनि भीमजनाम्य शंभो भित्त्वा जगद्गदमिमं कुरु भक्ष्यचर्यम् ॥ १२ ॥ तेनैव वित्तपतिना जहि मैत्रबन्ध याच्याञ्जलिः शिरसि नाथ मुहुः कृतो मे । भिक्षाटनादुपरति तव यो न चक्र शक्तेन चेत्करकरोटिविपर्ययं वा ॥ १३ ॥ १. 'पुष्पायुधाय यद' इति पाठः स्थितः. २ 'माहवति' पाठः, ३ 'शक्तो न चे- कुरु करोटिविपर्ययं वा' इति भवेत्.

·१०४
काव्यमाला।
मा दयये(?) पदयुगं नलिनः प्रकार
संध्यासु नाथ पितृकाननसंक्रमेण ।
यत्क्षालयत्यहरहः परिषत्सुरीणा-
मुत्तंसपुष्पगलितैर्मकरन्दपूरैः ॥ १४ ॥
योगोचिते
मदनसूदन सांध्यकाले
केशाचिते शवशतैर्निचिते श्मशाने ।
प्रेतैः प्रमोदनटनं भवता न कार्य
धिग्देशकालगणनाविधुरं चरित्रम् ॥ १५ ॥
आत्मीयभूतिपरिभूतिकरी समृद्धि-
माकल्ययाल्पशशिभूषणभृत्यवर्गे ।
आरोप्यते जलजनैर्जगदाधिपत्यं
यत्त्वत्समाश्रयणलब्धपदे मुकुन्दे ॥ १६ ॥
इत्युत्प्रेक्षावल्लभकृती भिक्षाटनकाव्ये भिक्षाटनपद्धतिः सप्तदशी ।
..
अष्टादशी पद्धतिः ।
भिक्षाप्रतिग्रहमिपेण मृगेक्षणाना-
मादाय मानमपयायिनि लोकनाथे ।
रथ्यासु दुःसहनवोत्कलिकाकुलानां
तासां चरित्रमहमद्य विजृम्भयामि ॥ १ ॥
हारः कचित्कचिदलक्तरसः कचिच्च
धम्मिल्लपुष्पनिवहः क्वचिदुत्तरीयम् ।
काप्यर्धभमवलयानि मृगेक्षणानां
रथ्या भरेण कृतचंक्रमणा विवत्रुः ॥ २ ॥
क्षोणीतले......."निपातितहारमुक्तां
खीकर्तुमाहतवतीव निषण्णमूर्तिः ।
रथ्यारजःसु निहितानि विभो पदानि
काचिद्ददर्श सुचिरं पुरतः सखीनाम् ॥ ३ ॥

·१८ पद्धनिः भिक्षाटनकाव्यम् । 4 काचित्पुगरिपदलान्छन भूषिताया वाल्याविमोअविमुवी पुरतः सर्वानाम् । भमा विकीय मुषतो', निजहारमुक्तां नामा काक)मग्रहणमंभ्रममाचकार ।। १ ।। आदाय शभुपद मुनिमदादरण : च्यापगगमपग निद कनाय। कन्द पमुक्तांगनवाणनवत्रणाना निवापणार्थीमव सिद्धरमम्य वृणम् ॥ ५ ॥ मांग शिवम्य पतित कृतमालपुष्प मादाय कापि यह मकटमासमाद । अन्पुप्पमात्रतिभूषितमुत्तमाना- वाङ्गम्ति च यदन्यता द नो वारणम् ।। ६ ॥ शमोः कपलित कृतमालपुष्प लकवा मखी प्रमुदितामवलोक्य काचित । वाथ्यागनप्रायना स्वयमप्यवान चहानदीमलभनय दृशो क्षणन ॥ ७ ॥ वीच्या ययाप ललिता कृतपुष्पमालां शमी: कपाल नामपग वहन्ती । ना वीथिका न विजही शिबण्डलोभा लब्ध प्युपयुपरि काइन एव लोकः ।। ८ ।। वीथ्या शिवम्य चरणाम् जननमुद्रा काचिद्विलोकयितुमाननमानमव्य । धारात्मना निपनदश्रुजलात्तदानी ज्याबन्धनी मटनकामुकयष्टिगमीत ॥ ९ ॥ भत्रथिनं मुनिग्मत्र बलिगृहीना माकृतमत्र गिग्गिन विलोकिताहम ।

·काव्यमाला। .... .... इत्याकुला परिजनैः सह तत्र तत्र बभ्राम नष्टमिव कापि मनोभवे तु ॥ १० ॥ स्वीकर्तुमैच्छदपरां ..."हरस्य पदमुद्रितमादरेण । विन्यासलोपिचकिता मुहुरीक्षमाणा नैवाददे न च मुमोच वधाश्चिराय ।। ११ ।। आदौ वृषम्य खुरधृलिरथास्य घण्टा- नादः पुरः शिशिरमौलिधुनीसमीरः । वीथी म्वयं तदनु भूतपतेः प्रवासे कस्याश्चिदाश्वसथ हेतुरभृत्क्रमेण ॥ १२ ॥ संबन्धि वस्तु दयितन यथा कयापि प्रत्या मनः मुखयति ध्रुवमङ्गनानाम् । इशानवाहनवृपाधिखुराहतायाः पृथ्ळ्या रजोभिरविनिःसृतिमाप काचित् ॥ १३ ॥ वीथ्यां चकार कृतमालमवध्य काचि- मौलेः शिवस्य निपतदिति जाततका । देवात्तदास्यपचिचाय पुनः शशाङ्क लब्धेऽप्युपर्युपरि कासत एव लोकः ॥ १४ ।। यस्यां विरञ्चिबलसूदनदुर्लभाभ्यां पद्भयां चचार मुचिरं स विहारभिक्षुः । खच्छन्दकेलिभवनादपि सैव रथ्या पथ्येति कापि न कदापि गृहं विवश ।। १५ ।। आत्मीयमेव धवलं वलयस्य खण्ड- मास्ते शिवस्य पतितं वनिता विलोक्य । सद्यः कपर्दगलिता शशिनः कलेति जग्राह काचिदुपसृत्य कुतूहलेन ॥ १६ ॥ इत्युत्प्रेक्षावल्लभकृती भिक्षाटनकाव्ये रथ्याचरितपद्धतिरष्टादशी।

·१९ पद्धतिः] भिक्षाटनकाव्यम् । १०७ एकोनविशी पदतिः । आत्मीयनेत्रपथलन्विनि वृत्तनाथे भ्यागना हरवियोगविषादयान्त्यै । वामेक्षणा जगदुरम्य कथाप्रमङ्गा- दाविष्कृताहतग्मानि मिथो वचांसि ॥ १ ॥ कम्मादयं मखि कण मिभक्ति शंभु भिक्षाटने विधिगिरोमयमेव पात्रम् । काया कदाचिदपि नाथिनकालहानां दीघायुषामपि दर्शयभितीव शान्ति ॥ २ ॥ कोऽन्यो ददानि हिममानुमतम्ननूनां माग्दुहे. च जगति अगुग्दुहे. च । नं लन्धुमद्रितनयामपटाय कन्या का वा कगेति सुकुमारननुम्नवामि ॥ ३ ॥ कैवापग गिरिसुतामपहाय कन्या कामद्रुहं जगति कामयती वृषाङ्कम् । तम्याः पितुर्हिमवतः श्वगुग्दुहे ऽम्मै कोऽन्यो ददानि तनयामपहाय भीतः ॥ ४ ॥ अभ्यर्थित मुरगणन ('विशक (?) चक्र हरः किमिति नीविषोपयोगम् । मन्यऽह मुक्तमगुणा गणयन्ति पथ्य याच्चा विहङ्गकरणाद्विपपानमेव ॥ ५ ॥ नेत्रानलाचिषि विभौमदनन मा प्लोपोन्मबं किमिति नव निः प्रपद । मा नत्र गन्तुमकगेदधभाग्यहान्या नम्या बभूव नयनोदकमन्तगयः ॥ ६ ॥ कामप्रिया मदनव विभीवितन्वं दग्धम्तदा किमिति नैव हुताशनेन ।

·१०८ काव्यमाला। दायो न कि व्यतिकरं शिवया गिवम्य मृढः स्वकृत्यमिति दर्शयितुं प्रवृत्तः ।। ७ ॥ गलात्मजासहचरोऽपि हर: किमर्थ मन्दाकिनी गिमि मातरमेव धत्ते । इत्थं न चेत्कथमयं बहुशो भवान्याः पादप्रहारफलदं कलहं लभेत ॥ ८ ॥ दहीति दीनपदमाहितपात्रपाणिः केनार्थिवेषमयमाह्वयन(द्रियते) वृषाङ्कः । सर्वो यथा विभवमाद्रियत जनोऽन्यः कार्य तथा प्रकृतिदुर्लभमीश्चगेऽपि ॥ १ ॥ भिक्षव वृत्तिर्गजनं बमन यदम्य वाहो वृषम्त दयमिच्छति कि. महशः । सर्वो यथा विभवमादियंत जनोऽन्यः कार्य तथा प्रकृतिदुर्लभमीश्वरोऽपि ॥ १० ॥ निद्रानिमीलितविलोचनमृल्यमेष गंभु. म्वदर्शनमदाद्गम्डध्वजाय । कालान्त एव विभवः कुटिलम्वभाव- वृत्त्यैः प्रसाधितधियो महत फलाय ॥ ११ ॥ कैलासचालनकृतांहम एव कम्मा- दीशः कृपाणमदिशद्दशकन्धराय । संत्रासिताद्रितनयादृढकण्ठपाश- लाभेन तुष्टहृदयः स न किं ददाति ॥ १२ ॥ आराध्य दुग्धजलधिः सुधयेव देवा- न्देवाय हन्त महते गरलं दिदेश । एवं ध्रुवं प्रकृतिरेव कुलाशयानां नीचेषु संमतिरसंमतिरुत्तमेषु ॥ १३ ।। १. भस्फुटार्षोऽयमुत्तराधेः.

·२० पद्धतिः
भिक्षाटनकाव्यम् ।
१०१
विद्वजनी जगनि यन पितामहन
भिवाप्रनिग्रहणपात्रमकारि मवः ।
नम्यानमाङ्गमपि शंकरपाणिपद्म
भिक्षाप्रतिग्रहणपात्रमहो बभूव ।। १४ ।।
बाणाहब मुजिता विजिन पुगरि
रित्यव विभगदित मग्वि भूतवादः ।
मन्या स एव म यन प्रभवो लयाना
नत्य पगक्रमणकृत्यमनीव हाम्यम् ॥ १५ ॥
शंभो पुग यदभवन्मदनन माक
मद्यापि वैग्मनवतत एव कि तत ।
गाया मंहव कृतविग्रहमधिना वा
पृष्पायुधी विकृतविग्रहमधिग्व ।। १६ ।।
त्या प्रेक्षावरमकता भिक्षाटनका चार गोपलालनपदातरेकोनविन ।
ET पदान
।
गोगवरम्य पदपातपवित्रपाग
या कर्थाचद पहाय गर्ने प्रवृत्त ।
गह प्रवेशग्नि पुरमानिनीना
वाणीमिमा वयममी चरितार्थयाम ॥ १ ॥
काचिन्मन्बीविहतपयव चोड़मानां
पतिः प्रवृत्तिविपरीशिगेविधृतिः ।
पाचम्थित परिजन परिणुद्यमाना
कृच्छण दुष्करिणीव निकतमाप ॥ २ ॥
अच्छिन्नया श्रुतिः )परम्पग्यैव वीय
गोगपनि विहितसन्निधिमीक्षमाणा ।
माम्बपीह निलयं पनि कामिनीषु
यानाम कापि च न कापि गृहप्रवेशम् ॥ ३ ॥

·११० काव्यमाला। प्राक्संगमे पुरजिता मदशोणरूपं शोकेन पाण्डुरमतो नु गृहप्रवेशम् । कस्याश्चिदाननमभृदुदयाद्रिमेत्य भृयः क्रमाद्विजहता शशिना समानम् ॥ ४ ॥ आश्रित्य यं भवनतोरणदीर्घदम्म (?) पूर्व पुराग्मिवलोकयति म्म काचित् । तन्मोक्तुमेव न शशाक गृहप्रवेशे प्राप्ते तदा कलितमूर्तिग्वि म्मगौः ॥ ५ ॥ नीतां कथंचन गृह प्रियवन्धुवों भूयोऽपि निर्जिगमिपुं महमा रुरोध । ()स्निह्यन्ति कारणमपूर्वकपालिनीति कस्यां कथा झटिति हन्त बहिर्गव ॥ ६ ॥ आपाण्डुगण्डयुगला गलदश्रुनेत्रा स्वस्थानविच्युतकटीगुणबन्धपादा । आलीजनेन परितः परिरक्ष्यमाणा बन्दीव कापि शनकैवसतिं विवेश ।। ७ ।। पूर्व गृहात्प्रचलिता हरदर्शनाय वामाड्रियावकरसररुणीचकार । बाप्पैर्मषीमलिनिर्विनिवर्तमाना तामेव कापि पदवीं मलिनीचकार ॥ ८ ॥ काचित्कथंचन सखीजनसान्त्ववाद- रं गतापि हरमार्गविलोकनेच्छुः । वाणी मनम्विन इवार्थनदैन्यकाले नान्तर्गता च वनिता न बहिर्गता च ॥ ९ ॥ या पूर्वमुन्नतपयोधरगौरवेण क्लान्ताप्यवाप हरमीक्षितुमाशु रथ्याम् ।

·२० पद्धतिः
भिक्षाटनकाव्यम् ।
तस्यैव सा हृदयदेशजुपा गरिम्णा
गेहप्रवेशमशकन्न पुनर्विधाना ॥ १० ॥
नाथ चिंगण पतितामनिवर्त्य बुद्धि
काचिन्वय निववृत गुम्बश्यबुद्धिः ।
नम्याः पुनर्बहुविचारमा विनव
बुद्धि कृतं मदन : हाम्यमभृच्चरित्रम् ॥ ११ ॥
काचिकचिदपि नव गृह विवेश
ग्थ्यां विहाय बहुभि कृतमान्त्वनापि ।
कामातुरम्य ह दनबन्धुजनावण
कागनिवाममम एव गृहे निवाम. ।। १२ ।।
गह प्रविश्य पुनरप्ययमागतम्या :म)
वाथ्या वृषाङ्क इनि कापि विनिजगाम ।
स्थ्यासु भक्ष चरणादपर न कृत्य
नम्योग्मो मृदुमना गणयांचकार ।। १३ ।।
कारिन्प्रदक्षिणाव निदर्शनदुर्वलाङ्गी
वाच्या निपात्य निजभूपणमकमेकम् ।
यावहोपगमन ननु नावदेव
स्थ्यावशपमकलाभरणा बभूव ।। १४ ।।
बा-या कथचन गृह वचनप्रभंत
प्रावगविहां प्रियवयुवर्ग ।
चितं तदीयमममाक्षिा क्ष)विरक्तपाश:)
नालं प्रवेशयायि)तुमव पुनर्बभूव ।। १५ ॥
काचिद्विवेश शयनालयमाप्तमन्या
रथ्यां विहाय हरवीक्षणहानिदूना ।
तम्या मनश्च विरहव्यथया महैव
श्रीकण्ठसंगममहोत्सवलम्भचिन्ताम् ॥ १६ ॥

·११२ काव्यमाला । हम्नच्युतैश्च वलयश्चिकि(कु)रप्रमुक्तः पुप्पैश्च यावकर सैश्च पदापमुक्तैः । कीत्यैश्च भा(हा)रमणिभिगिरिशम्य रश्या- माकल्प्य कापि शनवसतिं विवश ॥ १७ ॥ इन्युप्रेक्षावल्लभकृती भिक्षाटनकाव्यं गृहप्रवेशपद्धतिविशतिः । एकविशी पद्धति.। आलोक्य मारजनितां कृपणामवस्था वामझुवां निजगृहं पुनरागतानाम् । संदृयमानहृदयो हितबन्धुवा यान्यप्यवोचत वचांसि वदामि तानि ॥ १ ॥ हा हन्त दग्धमदनम्तव पुप्पशय्या गषं शरीरमकरोदसहाय एव । गत्रावथास्य नवकरवगन्धबन्धु- मन्दानिलप्रभृतयों बहवः सहायाः ॥ २ ॥ कालानली यदलिकालि(क्ष णिरक्षितोऽभू- त्कण्ट च यद्गग्लमपितमीश्वरण । तत्सर्वमात्मविरह मति बालिकाना नापं विधातुमिति संप्रति म वितकः ।। ३ ।। अम्या हरेण विरहादतिकशिताया हस्तच्युतं वलयमेतदलब्धदशम् । आस्ते पुनः स्थितिमगादयमङ्गुलीयं म्थानच्युतिं मम ह एव भवत्यनर्थः ॥ ४ ॥ अज्ञातमद्य तनये त्यज शोकशङ्कु पञ्चायुधः किमपि तत्त्वयि जातकोपः । रागी नवश्चरणयोग्नुजातजन्मा मुक्तावली विर्गचता नयनाम्बुलगः ।। ५ ।।

·११३ २१ पद्धतिः] भिक्षाटनकाव्यम् । अनेष्वयं धवलिमैव यदनरागो दत्तः शिवेन सखि वृज...(:)तैष पोषः । भैक्षं प्रदातुमनघाय यदोघमस्ते तूष्णी स्थिता सुकृतभाभयादपूर्वम् ॥ ६ ॥ धत्से तदद्य मम पापमभूत्तवेत्यं यत्संशयस्थितिरियं मदुपेक्षयैव । सर्वोऽपि वक्ति जन एव शिवाभिधानं भस्मावली प(प्रति यथेप्सितमझकेषु ॥ ७ ॥ तन्मे सुता विदधती परिहासपात्रे प्रायेण कामुकजनम्य गुणोऽपि दोषः । घुर्पूरकं शिरमि नैव सुगन्धि पुष्पं भम्म म्नने न तव कुमचन्दनादि ॥ ८॥ यने (ने) सुना मम किमन्यदियं वृषारे प्रेम्णा भविष्यति भुजंगमभूषणापि । यम्य क्षणं स्मरणमेव मुदुम्तराणां सर्वापदामुपशमाय वदन्ति वृद्धाः ॥ ९ ॥ तत्मत्यमेव खलु यन्नवबन्धुजीव- शोभाहरं सखि हरायनमामनन्ति । तस्मानिद)तीव रतिमद्य दधासि तेन शोभागनैव तव शंमयितुश्च जीवः ॥ १० ॥ दृष्ट्वापि तं शिवमियं पुनरेवमार्ता प्रायेण पुण्यमपि पुण्यवतां फलाय । तत्पादपद्मयुगलस्मृतिमेव सर्वे सर्वव्यपायशमनीति वदन्ति वृद्धाः ॥ ११ ॥ मेघं विना स्थितिमगान सरित्तथैव बाला वृषाकमिति भीतिरभूत्पुरा मे १५ ·११४ काव्यमाला। (?)लोभे महालयमहो यदभूदमुप्या(पुण्य)- प्रायैर्निजैः सह पुनर्भवनप्रवेशः ॥ १२ ॥ यस्त्वां क्षिणोति विशिखैः खशरण्यभूता- मेवं सदा सुमुखि तेन समः स मारः । शाखां स्वयं समधिरुह्य महीरुहस्य यस्तां छिनत्ति निशितेन परश्वधेन ॥ १३ ॥ यन्न्याय्यवर्त्मगमनं निपुणं त्वयासी- लज्जा च यावदपवादभयं त्वदीयम् । तत्सर्वमालि कथमेकपदे न(नि)विष्टं सर्वकषः स खलु तत्रभवाननङ्गः ॥ १४ ॥ बालामिमां हतमनोभव पुष्पबाणै- र्मा विध्य संप्रति वदामि तथैव पथ्यम् । (?)अस्यामरस्य विरतं सवतीन्दुमौलि- स्मर्ता न किं भवसि तेन पराजयं ते ॥ १५ ॥ इत्युत्प्रेक्षावल्लभकृती भिक्षाटनकाव्ये बन्धुवचनपद्धतिरेकविंशतिः । द्वाविंशी पद्धतिः । यश्चे(चे)ष्टितं प्रकटितं पुरसुन्दरीणां भूयो विजेतरि पुरामनुरागबन्धम् । प्रस्तुत्य तानि विरहोज्ज्वलमन्मथानि संपादयामि विदुषां श्रवणातिथेयम् ॥ १ ॥ संतर्जिता गिरिशमालपसीति मात्रा काचित्रपानतमुखी भुवमालिलेख । रेखा तदाकृतिरभूत्किमियं विधत्तां चित्तानुसारि वचनं च विचेष्टितं च ॥ २ ॥ पार्श्व प्रजाव(?) गिरिशस्य निजा(?)न्धकारे मा ते विषाद इति जीवसखीजनेन । १. 'प्रयाव' इति भवेत्.

·२२ पद्धतिः]
भिक्षाटनकाव्यम् ।
११५
आश्वासिता झटिति कापि निमील्य
चक्षुः
संपादितं तम इति प्रमदा जगाद ॥ ३ ॥
तुङ्गौ युवामिह वृथैव प्रथासुवृत्ता-
वन्योन्यसंगमजुषौ च वृथेति काचित् ।
श्रीकण्ठवाहुयुगलान्तरकासयेव
कण्डूभृतौ करतलेन कुचौ ममर्द ॥ ४ ॥
क्रीडाशुकं हर हरेति शनैः प्रवृत्ती
यत्नेन पाटयितुमन्तरमन्मथापि ।।
मातुर्भयेन पुनरेवमवोचदेत-
दिष्टं फलं मम करादिति वाक्यशेषम् ॥ ५ ॥
वालेन्दुशेखरमनारतकालकण्ठं
पिङ्गत्विषा तिलकितालकमीक्षणेन ।
सख्योऽपि यूयमिह पश्यत पश्यतेति
कस्याश्चिदाविरभवद्विविधो विलापः ॥ ६ ॥
बन्धुप्वनाहनवती चिरसंस्कृतेषु
भस्मावगुण्ठिनतनुदृढबन्धमौना ।
काचित्मदेव हृदये शिवमर्चयन्ती
योगं वियोगविधुग फलितं चकार ॥ ७ ॥
कम्याश्चन म्तनभरो भमितेन शंभो.
वक्षःस्थलप्रणयिना वनितं चकार ।
यः कर्तुमीप्सति समागमनं महद्भि-
स्तबल्लभेन कुरुते तदयं पुरैव ॥ ८ ॥
तुष्टाव निन्दति जने त्रिपुरारिमेका
पार्श्वस्थिते स्तुवति गाढतरं निनिन्द ।
मौनावलम्बिनि चुकोप चकोरदृष्टि-
स्नेहप्रिये दुरवबोधगनिर्वधूनाम् ॥ ९ ॥

·काव्यमाला। काचिनिजामधिरोप्य शनैर्विपञ्ची गाथामुपाक्रमत पाठयितुं शिवस्य । तस्या विलोचनजलैः पुनराव(य)द्भि- स्तत्री स्वकीयजलता प्रकटीकृतैव ॥ १० ॥ एका त्रपोदयवशेन पुनः सखीनां चित्ते विधातुमसमक्षमपारयन्ती । बाह्यं विहाय करणं पटतूलिकादि चेतःपटे स्मरणतूलिक्या लिलेख ॥ ११ ॥ शीघ्रं नयात्र सखि संप्रति नीलकण्ठ- मित्यूचिषी सपदि मात्र(तृ)भयेन काचित् । तीव्रातपादुपवनादिति पूरयित्वा लीलामयूरविषयं वचनं चकार ॥ १२ ॥ चक्षुश्चकार निजसद्मनि यत्र यत्र विश्लेषणैगिरिशमैक्षत तत्र तत्र । एतधृवं(?) सपदि संगमतोऽपि मन्ये विश्लेष एव दयितेन वनं(रं) वधूनाम् ॥ १३ ॥ शंभुर्यथा गृहमगान्मम भैक्षकाजी मां भिक्षयैव सह दत्तवती तदानीम् । प्राप्तः स एव हृदयालयमाशु तस्मै कि देयमद्य कथयेति सखीमपृच्छत् ॥ १४ ॥ अध्यापितो रहसि केलिशुकः कयापि नामानि मन्मथरिपोविरहार्तिशान्त्यै । तानि क्षणाद्गुरुजनस्य परो निगद्य तस्या मनस्थविकृति प्रकटीचकार ॥ १५॥ यः कोऽपि सोऽस्तु विषमा गतिरेष रोगो भस्मार्पणं निखिलरोगसमा चिकित्सा ।

·२३ पद्धतिः] भिक्षाटनकाव्यम्। मातुः पुरो वचनमेवमुदीरयन्त्यां सख्यां न्यसक्त तरलां दृशमाशु काचित् ॥ १६ ॥ काचिनिजाशयतिरस्करणाय शंभो- निन्दापराण्यकथयद्वचनानि बाला । तानि प्रकोपमधिकं जनयांबभूवु- स्तस्याः पुनः परिमरैरनुभाषितानि ॥ १७ ॥ गाथाः शिवस्य विलपन्नपरी मृगाक्ष्याः क्रीडामृगो विग्हतापमपाचकार । संस्मारयन्निजगलेन मिनेनरेण कण्ठं तदीयमसकृद्गृहबहिणोऽपि ॥ १८ ॥ इत्युत्प्रेक्षावल्लभकृती भिक्षाटनकाव्येऽनुगगपद्धतिद्वाविंशतिः । त्रयोविंशी पद्धतिः । याभ्यो दुगपहरसंगमलोलुपाभ्यो बन्धुर्जनस्य कटुपथ्यवचो बभापे । तासां तदीयवचनश्रवणार्दितानां ब्रूमो वचाम्यनुगुणार्थमनोहगणि ॥ १ ॥ मातः सदा गिरिशसंगमविघ्नमेव याचे करोपि न ततः स्वधिजातगेपाः(ः) । नेह मिथो न गणयन्ति यतः पुरन्ध्याः सापल्यमेव करणम्पृहया वदन्ति ॥ २ ॥ मां दुर्निवारविषमास्त्रकृतावमादा या तर्जयत्यसकृदेव शवचोभिः । अप्राप्य यौवनमनङ्गविधेयमेषा- मन्ये मदीयजननी जरती बभूव ॥ ३ ॥ अद्यापि शैशवनवं परिवर्तते मे तन्मैव मां प्रति सवित्र(त्रि) हितोपदेशः ।

·११८
काव्यमाला।
ये यौवनस्थितिजुषो जगतीह तेषा-
माचार्यकं वहति मन्मथ एव नान्यः ॥ ४ ॥
कंदर्पमुक्तविशिखप्रणि(ण, हि)ताशयस्य
यो दुर्विदग्धगुरुसंनिधिदेशवासः ।
त्रुट्यत्किरातशतरागणनो(?) मृगस्य
मन्ये क्षुधार्तमृगवैरिगुहाप्रवेशः ॥ ५ ॥
पथ्योपदेशसमयः स गतः सदूरो(सुदूरे)
यस्मिन्न सन्ति मदनज्वरसंनिपाताः ।
किं नैव वेत्सि जननि त्वमिमामवस्था
यस्याः कथंचिदपि जीवितमेव रक्ष्यम् ॥६॥
शाम्येदपि स्वयमयं मदनारि(मि)रीशे
नैराश्यतो जननि मा कुरु तं प्रदीप्तम् ।
एधांसि नीरसनिषेधवचांसि मन्ये
कामानलस्य गुरुभिर्बहुशः कृतानि ॥ ७ ॥
नेहो न ते मयि परं मम देह एव
मातः किमन्यदितम(र)त्र मम प्रमाणम् ।
ईशानुसारविनिवारणमाचरन्ती
यन्मे झटित्यसुरतेर्विदधात्यनुज्ञाम् ॥ ८ ॥
मातस्त्वदीयवचनैः शितशूलकल्पै-
हिं मृता किमिति मर्मसु ताडितापि ।
प्रायः प्रियेण विरहव्यसने वधूनां
प्राणप्रयाणमपि पुण्यफलं वदन्ति ॥९॥
छायां समाश्रयति काममहाद्रुमस्य
सर्वोऽपि संस्मृतिमरुस्थलचारुतप्ता ।
नन्दत्यथापि किमयं वचसो विपाके
मन्ये जरा जनयति स्मृतिमूलनाशम् ॥ १० ॥

·२३ पद्धतिः] भिक्षाटनकाव्यम् । ११९ (?) अस्त्येव शंभुविषयान्मनसो विकारा- दागो ममाद्य सखि मा परसङ्गमूलम् । पोप्पं रजः सपदि मालघ(य) मारुतार्थ्य मूनों वधायमपरं(?) पुरुषं जनस्य ॥ ११ ॥ मातः ससम्तमपरं वचनं विमुञ्च शैवी(?)ममागतिकथा यदि तां शृणोमि । ()त(उ)त्कण्ठयोज्ज्वलितकालहुताशतप्ता नागचपातसदृशान्यवचःप्रवेशः(शा) ॥ १२ ॥ धामान्नि(या मां नि यच्छति मुदुर्लभकाङ्गिणी भू. र्मा मेति किंचिदपि मा जननी न वेत्ति । सविना प्रियतमैः मुम्बमामितव्यं खापेक्षया यदि भवेदभिलापबन्धः ॥ १३ ॥ मामद्य गिक्षयमि शंकरवादमात्रा- द्रोमाञ्चकण्टकितमूर्तिरसि त्वमेव । वृद्धः करोति विपये विपयं परम्मै तस्मान्ममापि विनिवर्तितुमक्षमोऽपि ॥ १४ ॥ कष्टा नितान्तमशरीरिशरेण पीडा तम्या यदरम्य(:)तितरार्तिगतो विशेषः । प्रायेण शत्रुरपि शोचनि मर्त्यमात्रं मातापि नैव दयि(य)ते मदनातुरेषु ॥ १५ ॥ त्रातुं कृताभिलपितैः : स्मरयव्रवृत्ता- न्मौनव्रतैर्गुरुजनेर्भवितव्यमेव । खादृकरोति मुकृतामपि कामवृत्ति शास्त्रण वा गुरुजनेन च वा निषेधः ॥ १६ ॥ यो वक्ति पथ्यवचनं हृदयानुकूलं यो वा भिषज्यति भिपक्प्रियभेषजेन ।

·१२० काव्यमाला। तावेव बान्धवजनश्च चिकित्सकश्च प्रच्छन्नशत्रुरपरो न सुहृन्न वैद्यः ॥ १७ ॥ एतन्नम(१) प्रथममम्ब मयि त्वदीये प्रेम्णे पुनस्तदनुरूपविचेष्टितेभ्यः । यन्मां प्रतीत्थमुपदेशविधिस्तवायं मा भूद्विजेतरि पुरामनुरागबन्धः ॥ १८ ॥ अद्यापि शैलसुतया वपुरैक्ययोग- मङ्गीकरोति गिरिशः खयमादिवृद्धः । केषांचिदत्र तदयं जरतां जनानां कामानवाप्य वर एव विरक्तिवादः ॥ १९ ॥ इत्युत्प्रेक्षावल्लभकृती भिक्षाटनकाव्ये गुरुवचनोपालम्भपद्धतिस्त्रयोविंशतिः । चतुर्विंशी पद्धतिः । रथ्या विमुच्य कथमप्यनिवेशशेषै- रालीजनैर्भवनमाशु निवेशितानाम् । वामझुवां शशिकलाधरविप्रयोगे देहाश्रयाणि चरितान्युपलालयाम ॥ १ ॥ कस्याश्चिदक्षियुगलाद्धरयोर्वियोगे जातः प्रसाधनविधेर्विपरीतभावः । बाप्पैस्तयोः प्रथममाहितराग आसी- दत्यश्वसन्मलिनितश्वसितोप्मणैव ॥ २ ॥ भस्मालिलेप कुचयोर्हरिचन्दनादि- लेपं विहाय विरहे वनितां हरेण । बाप्पोदकं तदपि हन्त पुननिरासे शुध्यन्ययोनिरसनेन जलस्य भेदः ॥ ३ ॥ त्यक्तेऽपि रत्नवलयैः सखि केलिपझै- हस्तादपातकथने मणिकंतुकेऽपि । .. अस्योत्सरार्धस्यास्फुटत्वम्. १. अस्य पूर्वार्धस्यार्थो नैव बुध्यतेऽस्माभिः.

·१११ २४ पद्धतिः] भिक्षाटनकाव्यम् । कम्याश्चिदेव न जहौ करभूषणत्वं क्रीडाशुकः पठितशंकरनामधेयः ॥ ४ ॥ श्वासानिलश्च नयनोदकनिर्गमश्च जानागमी सौ) विरहिणीकुचयोरभूताम् । आक्षपणन लघुनो वरणांशुकम्य लोपेन च प्रचुरचन्दनकर्दमम्य ॥ ५ ॥ विश्लेषदुबलमकाग्णपाटलेन संमृज्यमानमपि गण्डतलं करेण । आपाण्डुरच्छवि बभूव मृगेक्षणायाः संसर्गजा इति मृपैव गुणाश्च दोषाः ॥ ६ ॥ संमानपात्रमहमम्म्यमृतांशुमाले या समित्यधिकचिद्धिनकौतुकैव । (?)अन्या वधूग्पहरान्परिकर्शनेन साकं शशाङ्ककलया सममेव धत्ते ॥ ७॥ कम्याश्चिरगरं ग्ल)पितचम्पककान्ति गानं जातं हरण विग्हे घनमारगौरम् । (निःशृङ्खलप्रभृतिभिम्तदमंनिधाने व्याप्तं मनोभवयगोगिरिवा(ग)बभासे ॥ ८ ॥ दृष्टे पुग पुविगेधिन नि) काचिदग- या कण्ठकोगतिमयीं :) ह रति प्रपदे । तान्नव जातु विग्ही(') विरहेऽपि तस्मि- न्नन्तहितऽपि सवितर्यविन्दन(त)व ॥ ९ ॥ तुल्या शशाङ्ककलयति मृगक्षणायाः स्थौल्यातिरेकभणितावपरः प्रकारः । अङ्गानि शंकरवियोगमुवां तनिम्ना- मध्यसाम्यमितराण्यपि शोच्यमापुः ॥ १० ॥ १. अस्योत्तरार्धस्यास्फुटार्थतव.

·१२२ काव्यमाला। आत्मीय एव सति धार्यदृशां प्रपन्ने कस्तस्य धारणमृते परधारणाय । यत्खेदपाण्डरमथा(?)मुखपद्ममेका हस्तोदकैविरहिणी न तु केलिपद्मम् ॥ ११ ॥ कस्याश्चिदश्रुसलिलेषु हिताभिषेकं शोकानलेन सदयज्वलितेन तप्तम् । गौरीपतेरुपरि लब्धुमिव प्रदेशं तीव्र तपः पृथुकुचद्वयमाचचार ॥ १२ ॥ नालंकृतौ न शयने न मिथः प्रलापे न क्रीडनेषु न च भोजनपानयोर्वा । आस्थावती शिवसमर्पितचेतनैका रागो निरत्ययसुखोऽन्यविरक्तिहेतुः ॥ १३ ॥ इत्युत्प्रेक्षावल्लभकृती भिक्षाटनकाव्ये विरहिण्यवस्थापद्धतिश्चतुर्विशतिः । पञ्चविशी पद्धतिः । निष्प्राप एव गिरिंश विहितम्पृहाणां वामभ्रुवामतिविभेदनकारणेन । आप्तो जनो रहसि यानि जगाद तानि प्रत्यूषिरै(?) सह वदामि पुनम्तदीयैः ॥ १ ॥ इन्दीवराक्षि विषमाक्ष इति प्रसिद्ध मा त्वं कृथाः पुरविरोधिनि पक्षपातम् । वैरूप्यमेव सखि तस्य चिराय काले येनायमन्यवनिताजनवर्जनीयः ॥ २ ॥ कण्ठे हरस्य न वरं परिरम्भणं ते हारोरगेण न कदापि यदेष शून्यः । त्राताः पयोधिगरलादपि येन लोका- स्वातुं न मामहिविषाकिमयं समर्थः ॥ ३ ॥ १. अस्फुटार्थोऽयं श्लोकः.

·२५ पद्धतिः] भिक्षाटनकाव्यम् । १२३ यः कामदेहदहनाद्विरसः प्रसिद्ध- स्तस्मै कुतः स्पृहयसि त्रिपुरान्तकाय । कोऽन्यः क्षमेत मदनुग्रहमन्तरेण रक्षां विधातुमिव मन्मथपीडितानाम् ॥ ४ ॥ आश्लेषणेषु कथमिच्छसि शंकरम्य भम्मक्रयं सुरभिणा कुचकुङ्कुमेन । न्यूनार्धमेव भमितादपि कुमं त- दर्धस्थितिः परमभिजम कृ नैकमवात् ॥ ५ ॥ येनार्धगात्रमनुगगवशाद्वितीर्ण कम्यचिदेनमधिकामर य मे किमर्थम् । चक्रे ध्रुवं म पुनरर्धशरीरदाना- दन्याङ्गनाप्रणयसंगमनाभ्यनुज्ञाम् ॥ ६ ॥ भूलोकभृङ्गवनिता यदि दिव्यपुष्प- माघ्रातुमिच्छति तथा हरमंगमम्ने । अम्माकमनिविषयः महमेव योऽभू- कि संभवन्न विरहण ममागमोऽपि ॥ ७ ॥ पाणि हग्ण यदि वान्छति गृह्यमाणं भीरु त्वयाप्युग्गकातुकर्मव बद्धम् । सत्यं तदेव दृढकौतुकबन्धिन(न्धनं व्यर्थः कर शिथिलकौतुकतन्तुबन्धः ॥ ८ ॥ भारमिच्छसि शिवं यदि तेन सार्ध वम्तव्यमालि नियतं पितृकारणे(कानने)षु । एणीदृशां हृदयवल्लभसंनिधाने सोधस्थलस्य विपिनम्य च को विशेषः ॥९॥ हित्वा तपांसि परुषाणि हरो दुरापः कर्तु क्षमे न खलु तावकमन्तमेतत् । मे ·१२४ काव्यमाला। मुग्धे तदीयविरहानलतीव्रतापा- दस्मादसातरमस्ति तपः किमन्यत् ॥ १० ॥ शैलात्मजैव हरमर्हति कामिनीषु मुग्धे कथं कथय तेन समागमेच्छा । अर्हेतराणि गणनापरवेषवन्ति सर्वोऽपि सर्वमपि वाञ्छितुमर्ह एव ॥ ११ ॥ उन्मादिनी त्वमिति निश्चितमालि किं तु तन्मात्रवेषचरिते यदि ते रिरंसा । उन्मादिनी यदि भवेयमहं तथा त्वं नो मन्त्रशिक्षणविधिः प्रकृतिस्थितानाम् ॥ १२ ॥ गौरी विना सखि कदापि न शंभुरास्ते कालोऽन्यया सह न तस्य समागमाय । रात्र्या सहैव चरि(र)तो दिवसस्य नित्यं किं संध्यया न सममस्ति मुहूर्तयोगः ॥ १३ ॥ व्रीडां तनोति मदिराक्षि विशेषतोऽपि वामभ्रुवामननुरागिणि रागबन्धः । श्लाघावहो भवति नैव किमापगाना- मम्भोनिधेरुपरि यस्त्वयमेव पातः ॥ १४ ॥ कामं हरः सुलभ एव विहाय भूति सापल्यमिच्छसि कथं जगतां जनन्याः । अस्थानधावनपरस्य मनोभवस्य प्रायेण नैव हि जलस्थलयोर्विपातः ॥ १५ ॥ गौर्याः पुरो वहति यः शिरसैव गङ्गा विसम्भभूमिरियमालि कथं परस्य । स्त्रीशब्दमात्रतरले तरुणेन्दुमौलौ तस्मिन्ममापि खलु पाक्षिकलोभशका ॥ १६ ॥ इत्युस्प्रेक्षावभकृती भिक्षाटनकान्येऽतिदीनोक्तिप्रयुक्तिपद्धतिः पञ्चविंशतिः ।

·२६ पद्धतिः भिक्षाटनकाव्यम् । १२५ षडिंशी पद्धतिः । उद्यानमाशु विविशुहरविप्रयुक्ता नार्यो निजातिपरिहारमतिभ्रमेण । पूर्व निगूढपतनैश्च शरै.. म्तम्याथ दृश्यपतनैश्च सुसंस्कृतैव ॥ १ ॥ काचिन्निजोपवन एव वियोगरुग्णा पुष्पाणि वीक्ष्य विकृपा निभृतं दुदृये(?) । हम्नो निजम्य निजचापलदर्शन. स सव्यम्मगतुरजननतु पुष्पहासः ॥ २ ॥ आलोलकिंशुकनगेम्नरुणं प्रसून- मापाटलं परिजहार भयन काचित् । निभिन्नकामिहृदयक्षतजावमक्तं नूनं म्मगमिदमिन्युपजानबुद्धिः ॥ ३ ॥ काचिद्वधूः शमय शंभुवियोगताप- मित्यादरेण मलयद्रुममालिलिङ्ग । लेभे म मिद्धिमतुला तरुणग्लभ्यां नपा स्मगतिशमनं फलमाप किंचित् ॥ ४ ॥ कन्दर्पवानिकपच्युतचूर्णकल्पं सद्यः पगगमवलोक्य दिशायु पौप्पम् । आमृचिनाग्विलवियोगिजनव्यपाय- मुप्तातपांमु(?)मपग गणयांचकार ॥५॥ काचिद्गता विरहिणी सहकारमूल- माकर्ण्य शब्दमानम्वननिर्विशेषम् । सद्यः किमित्युपरि लोचनमर्पयन्ती पापादवेक्षत भयंकरमन्यपुष्टम् ॥ ६ ॥ कण्ठे कयापि करपल्लवमर्पयन्त्या भृङ्गखनव्यथितया गृहवाटिकायाम् ।

·१२६
काव्यमाला।
व्याख्यातमेव च सखीजनदीर्घमान-
कर्णावतंसनवपल्लवनैव(?) रम्यम् ॥ ७ ॥
दृष्ट्वा पलाशमुकुलान्कुटिलखभावा-
न्काचिद्भयादपससर्प सुदृरतोऽपि ।
मिथ्या प्रकाश्य कथने निजसौमनस्यं
कौटिल्यमात्मनि भवन्परिवर्जनीयः ॥ ८ ॥
आलम्बितो विरहदुःखितया कयाचि-
दाम्रद्रुमस्य सहसा तरुणप्रवालम् ।
कृष्णच्छविर्यदभवन्ननु युक्तमम्य
प्रागेव पाणितलशोणिमतम्करम्य ॥९॥
यस्यैव चम्पकतरोम (र)पनीय':) पूर्व
मूले ददौ त (वि)मलशीतलवारिधाराम् ।
तस्येतराकुसुमितम्य विनिश्चिकाय
दातुं पुनविरहिणी निशितास्त्रधाराम् ॥ १० ॥
भृङ्गखनास्य(ढ्य)कुसुमे कुरवे पुरस्थे
गाढं निमील्य नयने विरहिण्ययत्नात् ।
कर्णद्वये तु निजसिद्धिविधानहीन
काचिन्ननन्द च निनिन्द च पद्मयोनिम् ॥ ११ ॥
काचित्पुरा प्रतिदिनं परिवृद्धिहतो-
यस्यै दिदेश सलिलं नवमालिकायै ।
सा पुष्पितैव जलमश्रमिषं वियोगे
तस्यै प्रदाय कथमप्यनृणा बभूव ॥ १२ ॥
पुष्पेषु संस्तुतिमती कणितालिमाला-
मालोक्य कापि महदेव भयं प्रपेदे ।
शंभोस्तृतीयनयनानि(न)लधूमनीला
सा मन्मथस्य धनुषो यत एव मौर्वी ॥ १३ ॥

·२६ पद्धतिः] भिक्षाटनकाव्यम् । १२७ पुनरेव लीनैः यो लम्बितो विरहधर्मितया कदाचि- दुद्यानचूतविटपो मधुसंभ्रमश्रीः । मानप्रवालकुसुमेक्षणमेव जात- म्योऽपि कामुकजनैः कुरुते विपत्तिम् ॥ १४ ॥ अङ्गारमंचयमतिविग्हातुगयाः पुप्पेप्वजायत पलाशमहीरुहम्य । सा स्थापितैव मधुपैः किंचित्प्रशान्त्युचितकार्ण्यधियं विधाय ॥ १५ ॥ मा पुष्पितोऽयमिति नैव चकार काचि- दुद्यानभाजि पदघातमपनि । न्यक्कारकृत्यमपि नाभिलपन्ति कर्नु प्रायः प्रसादविषयादपरत्र नार्यः ॥ १६ ॥ कामासमेतदिति जातरुपा लतासु विश्लेपिणी सुमनसां हरणे प्रवृत्ता । कामास्त्ररक्षकजनैरिव सद्य एवं सैपा न्यरोपि धि) कृतहुंकृतिभिदिग्फैः ॥ १७ ॥ स्निग्धेन कोकिलरतन नवोद्गतेन घृताङ्कुरण पवनेन च मालयन । कालं वसन्तमवलोक्य जनोपकण्ठे कालं वसन्तमपग कलयांचकार ॥ १८ ॥ आलम्बिता विरहर्मितया कयाचि- क्लान्तप्रवालकुसुमाभवदाम्रशाखा । तां वीक्ष्य तादृशदयां प्रणयिन्यथास्यां दीर्घ स्वकीयमजुगुप्सत बन्धुभावम् ॥ १९ ॥ आमूलपुष्पितमवेक्ष्य पलाशमन्या विश्लेषिणी ज्वलितबुद्धिरिमं शशाप । १. अस्फुटार्थार्थोऽयं श्लोकः.

·१२८ काव्यमाला। अङ्गारकारकरगोचर एव पूर्व पश्चात्त्वमेवमरुणच्छविराशु भूयाः ॥ २० ॥ यस्याश्चिराय विदधे गृहयूथिकायाः पुष्पोत्तमाय बहुदैवत तर्पणानि । तां पुप्पितेन परिगृह्य चकार काचि. द्विश्लेषिणीयुवतिजातिसमानकक्ष्याम् ॥ २१ ॥ अप्याश्मनीपरिहृतेन मुखं समीक्षे दृष्ट्रा वसन्तसमये लकुलं सपुष्पम् । काचिद्व्यथां विरहिणी महतीं प्रपेदे सत्यं नहि प्रतिनिधिर्भवितव्यतायाः ॥ २२ ॥ इत्युत्प्रेक्षावल्लभकृती भिक्षाटनकाव्य उद्यानचरितपद्धतिः पविशतिः । सप्तविशी पद्धतिः । उद्यान एव ननु पुप्पितशालवर्गे विश्लेषितप्रमनसां मदिरेक्षणानाम् । तं तं विनेयमनुभृय विषादवेगा- द्वाक्यानि वक्रगलितानि विजृम्भयामः ॥ १॥ यन्नाम ते जगति गूढमयातवृत्या(?) जातं पुरा कुरबकद्रुम वाच्यमेव । भूयस्तदद्य भवता कृतमन्वितार्थ वाचालमत्तमधुपावसथं(?) प्रदाय ॥ २ ॥ उद्यानभूषण तवेदमनुक्तरूपं छायाप्रदानहृततप्तजनश्रमस्य । अस्मिञ्जने विरहपावकतापवृद्ध्या शोकातुरेऽपि दयसि त्वमशोक एव ॥ ३ ॥ वाचालकोकिलतया मधुराणि पूर्व- मापीडयेति विधुरं तव कूजितानि ।

·२७ पद्धतिः] भिक्षाटनकाव्यम् । १२९ धान्यं धिनोति वचनैः श्रवणानुकृलै- ग्न्यं दुनोति परुपैः परपुष्टजातिः ॥ ४ ॥ किं किंशुक त्वमपि मंप्रति पीनलज्जः कत(तु) व्यवम्यसि झज कुसुमैग्गन्धैः । अभ्यर्थितोऽहमिनि विक्लवमानसाना- मम्त्येव दाभ्य श्य)ममतां परि(पीडनेषु || ५ ॥ भृङ्गाङ्गने मग्वि तवापि ममापि तुल्या श्रीकण्ठ कण्ट मचिरत्र हि कोप(ऽपि) भेदः । पुप्पेषुचेष्टितमतीव नवानुकलं मत्यं तदेव हि मम प्रतिकुलमामीन ॥६॥ आपीयसीपु(') ग्समागलमुन्मिपत्य पुप्पेप्वमी तन इतश्चरकायितेषु । मन्ये कलध्वनिमिपेण मनोभवम्य गायन्ति मत्तमधुपा विजयप्रशम्तिम् ।। ७ ।। पर्व मया चिरतरं महकारबुद्ध्या य पोषित: प्रतिविधानमुवः प्रयत्नैः । जातः स संप्रति जगत्रयनाशहेतु- रा हन्त पुप्पसमये विष एव... ॥ ८ ॥ नृत्तोद्यमोऽसि फणिसंगमनिर्भयोऽमि बहिन्यदप्यसितबन्धुरकन्धु(न्ध)गेऽमि । तैम्तैर्गुणैरनुकरोषि पिनाकपाणिं हन्तुं' मो(?) किमधुना कथमक्षमोऽमि ॥ ॥ अम्भोनिधौ निपतितो यदि मेतुहतोः गेलोऽपि दक्षिणममीरणजन्मभूमिः । सीतैककान्तविरहेण क(व)रं कपीन्द्रः संरक्षिता युवतयः सकला भवेयुः ॥ १० ॥ १. पद्यमिद व्यतिरेकालकारप्रकरण विश्वेश्वरेणालकारकाम्नुभेऽप्युदाहतम.

·१३२
काव्यमाला।
अन्तः सतामधिकृतं जनयन्नयासी-
दापाकलास्यनवकर्दमलेपकभ्याम् ॥ ४ ॥
कस्याश्चिदीश विरहे शयनीकृतानि
पङ्केरुहाण्यपि तया सह शोकमापुः ।
अन्यातिनिर्वृतिमशक्नुवतां विधातु-
मानिप्वयं मुमनसामुचितव वृत्ति. ॥ ५ ॥
धारागृहं विरहवह्निशमाय तन्व्या
भृयोऽपि मुग्धपरिवारजनश्चकार ।
तस्याः सदा कुचतंटे पतिताम्बुधार
धारागृहत्वमधिकुर्वति नेत्र एव ॥ ६ ॥
हारः पयोधरयुगे विहितः कयापि
विश्लोषितापजुषि नीलदृशामवापुः ।
संतापशान्तिकरणाक्षमतापवाद-
माधातुमिन्द्रमणिमूर्धनि बन्ध एव ।। ७ ।।
विस्रम्भिता प्रियसबीवचनपु रम्भा-
माश्लिप्यति स्म विरहोप्मशमाय काचित् ।
कस्याश्चन म्तनयुगे निशितं मृणाल-
सांनिध्यतेन(?) सुपुवेऽम्बुजमाननम्य ॥ ८ ॥
आपीतरक्तकपिशा किमु जालजिह्वा
ज्वाला किमद्य जगतः किमुत क्षयाग्न ।
आलोक्य काचिदतिसंदिदिह सखीभि-
नीतानि शंभुविरहे नवपल्लवानि ।। ९ ।।
हारादिभूषणविधिः सरसैर्मृणाल:
पत्रैनितान्तपृथुभियंजनोपयोगः :।
पद्मश्च कल्य(ल्प)रचना विरहातुराया-
स्तत्पद्मिनीविधिरहो विरहैकशेषः ॥ १० ॥

·२० पद्धतिः]
भिक्षाटनकाव्यम् ।
१३३
कस्याश्चिदान्तरघनज्वरशान्तिहतो-
गलीजनन विहित गिशिगेपचारे ।
रंज कुचोपचितचन्दनपङ्कलमा
मुक्तावली विमलनेव मुखाम्बुजम्य ॥ ११ ॥
मग्यापितन कुचयोनवचन्दनन
भूरिज्वला विहिणी कुपिता क्षणेन ।
तम्यास्तु देवघनभैनहनावि दि लप्नु
काचित्कृपामृदुमना न वृथा चकार ॥ १२ ॥
कम्याश्चिदीगविग्हानलतापशान्य
वाञ्छां विभोवहुमने भमित वहन्त्या ।
भस्मात्मना परिणतः कथितोऽङ्गसङ्गा-
त्मच्या कृत मग्मचन्दनलप एव ।। १३ ।।
कहारमारधनमार्गहमादि वस्तु
यत्पठ्यते हृदयतापहरं विदग्ध ।
तत्सर्वमेव म]मभृत्कुचयोः परम्याः
किं चौपधं गिरिशगदितमेव गिष्टम् ॥ १४ ॥
जित्वा सरोजनिलयामलयागृहीता
साय तमः कमलिनानियतं परस्याः ।
पद्मरकारि गयन व्यजनं विशाल.
पत्रमृणालरचितानि विभूषणानि ॥ १५ ॥
इन्युत्प्रेक्षावभकृती भिक्षाटन काव्य गिगिरोपचार पद्धतिरष्ट्रावितिः ।
एकोनत्रिशा पद्धति. ।
नारीजनो हरवियोगमहोपशान्त्य
शीतक्रियां प्रियसखीषु वितन्वतीषु ।
निःशृङ्खलद्विगुणवर्धिततीव्रताप-
स्तत्कृत्यभूषणपरामिति वाचमूचे ॥ १ ॥

·१३४ काव्यमाला। शीतक्रियां फलवती यदि कर्तुमास्था मख्यौ मदीयमुग्वतः शृणुताभ्युपायम् । आनीय शंकरमिहाद्य मदीयपार्थे कार्यास्ततो नु विविधाः शिशिगेपचाराः ॥ २ ॥ सत्यं त्वया प्रकटितो मयि भावबन्धः शीतक्रियासु विरमाद्य वृथाप्रवृत्तेः । शक्नु(क्य): कथं शमयितुं सखि निर्विकल्प- कल्पावसानदहनश्चलकोदकेन ॥ ३ ॥ जीहागधेन(?) हरिचन्दनसौरभेण सान्द्रेण किं तव दिगन्तविजृम्भितेन । बद्धादरः पुरुषभस्मविलोच(लेप)नेऽपि यत्तत्पराङ्मुखमना जगदेकनाथः ॥ ४ ॥ किं चन्दनेन किमु पल्लवसंम्तरेण किं मु (मो)क्तिकैबिसगुणैरथ भूषणैर्वा । मृढे सखि प्रियसमागम एव यद्वा मारज्वरस्य मरणं शिशिरोपचार: ॥ ५ ॥ प्रारभ्यते प्रतिविधिः सखि यो भवत्या मूर्छामु मे हरसमानधनं विनान्यः । काराग्रहाज्झटिति निर्गमतो जनस्य द्वारोपरोध नपरेण शंठन तुल्यः ॥ ६ ॥ आदित्यतापसदृशं विरहोप्मतापं बुद्धेव या प्रयतते शिशिरोपचारे । सा त्वं पयोधिसलिलैर्वडवामुखामेः शान्ति करोष्यपरवहि ससंभ्रमेण || ७ ॥ साम्यं प्रतीत्य सखि सांप्रतमन्यरोगे- स्तस्येदृशः प्रतिविधानमनोरथस्ते ।

·२९ पद्धतिः]
भिक्षाटनकाव्यम् ।
१३५
मोऽयं
पुनः म्मरगतो विपरीतवृत्ति-
यम्यैक एव जनकश्च निवारकश्च ॥ ८ ॥
क्रीडाशुकं सम्वि कलीनवचांम्यजलं
जल्पन्तमेनमपमारय शीघ्रमेव ।।
अस्या न शिक्षणगिरं मुहुरुद्गिरन्त्या
कार्यम्त्वयापि मम संनिधितोऽपसारः ॥ ९ ॥
निर्वापणं सरमवस्तुभिरेव कर्तु
मूढः किमस्य सखि वाञ्छमि चन्दनाद्यैः ।
किं त्वं न वेन्सि सरसेपु मनोभवामि-
वृद्धिं प्रयाति मुतगमिति लोकवादः ॥ १० ॥
और्वानलं जलनिधेहि शक्यते ये-
हेतु दवाग्निमथवा न वनद्रुमाणाम् ।
तैर्मोक्तिकैः किसलयैरपि तैग्दिानी
शक्यः कथं शमयितुं सम्वि मन्मथामिः ॥ ११ ॥
ये शीतलप्रकृतयो भुवने पदार्था-
म्तेऽप्यद्य हन्त मयि तापकग मदाद्याः ।
यः सर्वसर्गनिकरे निपुणः म वेधाः
कर्तु क्षमो न किमयं गुरुवैपरीत्यम् ॥ १२ ।।
शय्यां करोषि मम तापनिवृत्तये चे-
दादित्यमैत्र्यजनितौप्ण्यगुणैः सरोजैः ।
सख्यावयोर्हृदयजीवितयोरभेदा-
न्मारज्वगे मयि घनस्त्वयि हन्त मोघः ॥ १३ ॥
यं पन्नगारिनिविषोप्मनितान्ततप्ताः
श्रीकण्ठपादपमिवानिशमाश्रयन्ते ।
अन्तर्वरं शमय मे सखि तस्य शंभोः
काराग्रहान्नहि वरः शिशिरोपचारः ॥ १४ ॥

·१३६ काव्यमाला। नैवामुना श्रुतिकटुक्कणना शुकेन नैव त्वयानुपम 'व्यदधानयापि । नीतौ युवां हितविधायि पदं यथैव मन्ये मयैव सखि संप्रति मेऽपराद्धम् ॥ १५ ॥ हारम्त्वया सखि कृतो यदि मे मृणालै- वारे न केन यदि वा विदितं मयैव । नाथेन वक्षसि धृतो यदतो ममा] संतापहार्यपि भवेत्स भुजङ्गहारः ॥ १६ ॥ मत्तेव(त्तोऽव)गच्छ मग्वि संप्रति गीतविद्या विश्लेषिणीमलमलं विफलक्रियाभिः । लोके मुखप्रटतया प्रथितानि यानि तर्वस्तुभिर्वरण एव परं भिषज्या ॥ १७ ॥ प्रारम्भतोऽपि पुरतः परपीडनानां यान्त्या पदं स्वयमकारणमढवेगः । यन्मां वियोगविधुरां परितप्तुकामो निप्पीड्यते मम(!) यतो भवतीभिग्द्य ॥ १८ ॥ वाक्येऽपि याजनकभूविरभङ्ग(?)दीयो ..."राक्षसीभिरनिशं न वृता सखीभिः । तस्या अपि प्रियसखीजनसंगमं चे- च्चित्रं प्रियामहमिवानुभवदमस्याम्(?) ॥ १९ ॥ इत्युत्प्रेक्षावल्लभकृती भिक्षाटनकाव्ये मव्युपालम्भपद्धतिरेकोनविंशतिः । त्रिशती पद्धतिः । तापं सरोरुहहशामचिकित्सनीयं विज्ञाय शीतलविधाभिरपि क्षणेन । १. 'शीतविधानविद्या' इत्यादर्श पाठः. .. अस्यार्थो न स्फुटः.

·३० पद्धतिः] भिक्षाटनकाव्यम् । ....... पतत' अन्तर्दधे करुणया किल तिग्मभानु- स्तासां पुनश्चरितमद्य वयं वदामः ॥ १॥ तिग्मातावपरदिक्प्रणयप्रवृत्ते दुःवं विभाव्य रजनीमुग्वभावतीव्रम् । कम्याश्चिदंशुमलिनं विरहातुगयाः पूर्व मुग्यं नदनु पूर्वदिशम्नमोभिः ॥ २ ॥ जालान्तरण पवनः प्रविशन्कयापि क्रु रु द्धो मृदु""ढकवाटममर्पणेन । लुप्ते यथात्मनि तथा विगति म्बगेहे मन्दानिलेन विरहिण्यवगेटवब्राम् ॥ ३ ॥ कम्याश्चिदम्तमयलम्बितपाटलिना पृष्णा महेव "मायाम् । मख्या वियोगपरगारनियु(रु)द्यमाया:(.) कोपात्पपात शनकरमणः कटाक्षः ॥ ४ ॥ भीतिं यदेव विदधे कुसुमर्हद्भिः .........तोयदतटान्तरितम्वरूपा । वामभ्रुवो विग्हदवि ....."ताशयाया' प्रादर्भवन्नपि पुनर्नन ""हिमांशुः ॥ ५ ॥ आलम्बते दिनमणिः सखि पश्चिमायां मद्यः कयापि वि(प्यभि)हिता हरमानयेति । काचित्सरःसरमिजं मुकुलायमान- मालोक्य पाणिकमलं मुकुलीचकार ॥ ६ ॥ यः पावकः प्रणयिभिर्दिवसे पृथिव्या- मादायि चण्डमहसः किरणैरनेकैः । सर्वोऽपि हन्त निशि मन्मथपीडितायाः कस्याश्चिदाशु हृदयं स विवेश तापः ॥ ७ ॥ ............

·१३८ काव्यमाला। या तुङ्गसौधशबलीभिधिता(?)वियुक्ता या तत्समीपगतमङ्गलदीपिका च । सख्यः प्रमादमभिशङ्कय तयोविनेतु- र्जालप्रविष्टपवनं समतेव(?) रक्षाम् ॥ ८ ॥ काचित्सहायरचि(हि)तां निशि चक्रवाकी दृष्ट्वा सतीप्वपि सखीप्वनुरागिणीपु । तस्यै शनैरकथयन्निजकामपीडां नृनं दशासदृशता प्रणयम्य हेतुः ॥ ९ ॥ भीमं तमस्तदपि कापि ननन्द तस्मा- द्यस्मात्रिलोचनगलस्मृतिमाततान । काचिद्विलोक्य कमलानि निमीलितानि विश्लेषिणी विकसितानि च करवाणि ॥ १० ॥ शोकः सतां परविपद्यसतां च हर्षा धात्रे च(व। मृष्ट इति कापि विनिश्चिकाय । गौरीपतरभिमृति सुदृशा कयापि कर्तुं प्रसाधनमशङ्कितमाचरन्त्या ।। ११ ॥ नाबन्धि रत्नरशना विपुले नितम्ब वाचालता गुणवतामतिदृषणाय । संध्यानभश्चरमसीमनि कापि पांमुं संसर्पिणी विरहिणी सहसा निरीक्ष्य ॥ १२ ॥ मेने जगत्रितयनिर्जयवैजयन्ती कामस्य रत्नपटिकां भवविह्वलैव । -- ........ ............ ॥ १३ ॥ इत्युत्प्रेक्षावल्लभकृतौ भिक्षाटनकाव्ये प्रदोषचरितपद्धतिस्विंगतिः ।

·३१ पद्धतिः] भिक्षाटनकाव्यम् । १३९ एकत्रिशी पद्धतिः। प्राप्तः प्रदोष इति वीक्ष्य निर्गलेन पुष्पायुधेन भृशपीडितमानसानाम् । वामझुवां बिरहतापविजम्भितानि वाक्यानि वक्तुमभिवाञ्छति चेतना मे ॥ १ ॥ ..."स्वयमेव भीति विध्यन्ति मुग्धहरिणान्विजन पुलिन्दाः । आचार्यमुच्चरितगोपतिवंगगीतं कामम्नु विध्यति वियोग(गि)जन प्रपद (पद्य) ॥ २ ॥ तुभ्यं नमो भवतु वामरलोपमध्ये नान्तः श्लथामनुकगेपि जटां शिवम्य । आशाम्मह वयममी तत एव हेतो- मा भृत्कदापि शशिनः शकला ......... ॥ ३ ॥ नयं निशा हतनिशाचरयोपिदेपा हन्तुं वियोगविधुरं जनमाजगाम । अम्या मुखे सपदि यः प्रथत प्रकामं रागः स कोपजनितो न तु सांध्यगगः ॥ ४ ॥ संधुक्षयत्यविरतं हृदयं मदीय- मन्तः प्रविश्य मदनाग्निरसौरमीरः ।। अस्मिन्नमुप्य विषमात्रविमुक्तवाणे- रापाद्यमानविवर सुकरः प्रवेशः ॥ ५ ॥ "पश्चिमे क्षणमदर्शि नभःप्रदेश रागः क यात इति संप्रति मे व(वि)गका । सत्यं हरेण विरहे हरिणेक्षणानां चित्तेषु पुष्पधनुषा कृतसंविभागः ॥ ६ ॥ १. 'निमसी समीरः' इति भवेत्.

·१४० काव्यमाला। आसन्नचन्द्ररमणप्रणयावि(व)लिप्ता कामव्यथां मनसि कैरविणी करोतु । अम्भोजिनि त्वमपि संप्रति वल्लभेन विश्लेषिणीमयि(धि) कथं रुजमादधासि ॥ ७ ॥ दग्धुं जगत्रयमयं किल कोऽपि वह्नि- रुज्जृम्भते वियति सांध्यमहश्छलेन । इत्थं न चेकिमपि संप्रति वारि विप्राः सश्रद्धमञ्जलिभिर्ध्वममी क्षिपन्ति ॥ ८ ॥ यम्य प्रयाणसमये प्रकटानुरागः सोऽवश्यमेप्यति पुनः सवितति मुप्तिम् । अम्भोजिनी व्रजति सुप्तिकथा कथं स्या- निःसङ्ग एव गिरिश मम भक्तिमत्याः ॥ ९ ॥ सास्वे() स वासरपतिर्दिशि पश्चिमायां तेजःक्षयं मयि वशेन बभूव रक्तः । मा हन्त पातयति सा तमियं वगङ्गी कस्यापदे जगति नान्यतगनुरागः ॥ १० ॥ मन्येऽहमित्थमुदयारुणचन्द्रनामा स्वीकारिणः प्रलयकालहुताशनम्य । धूमोऽयमग्रजनितस्तिमिरच्छलेन विश्लेषिसार्थनयनाश्रुनिपातहेतुः ॥ ११ ॥ एकस्य रात्रिमुखवेषविषद्रुमस्य संजातसांध्यकिरणारुणपल्लवस्य । आगामिपूर्णशशिबिम्बमहाफलस्य तारागणं विगणयामि नवप्रसूनम् ॥ १२ ॥ अत्युच्छ्रितादनिल ते मलयात्प्रसूति- नित्यं यतः परिचयं सुमनोभिरेव । १. अस्फुटार्थोऽयम्.

·३२ पद्धतिः] भिक्षाटनकाव्यम् । १४१ दाक्षिण्यवानिति जगद्विदितोऽसि तस्मा- न्मा जातु जारसरणीं व्रज नीचसेव्याम् ॥ १३ ॥ पूर्णेन्दुपूरमरुदत्र हिमाम्बुगों गन्धोऽयमम्य मुकुलम्य विजृम्भमाणः । नाम प्रदोष इति दोषसमग्रभावा- स्रष्टा यथार्थमकरोगजनीमुखस्य ॥ १४ ॥ धन्या हि मा भगवती दिवसान्तसंध्या यामं गतां भुवि सुर्वाक्ष्य पिनाकपाणिः । विश्लिष्टबन्धनजटाभरणम्य हर्षा- गौर्याः समक्षमपि कृ नृत्यति वातशोकः ॥ १५ ॥ इत्युत्प्रेक्षावल्लभकृती भिक्षाटनकाव्ये प्रदोपोक्त पद्धतिरकत्रिशतिः । द्वात्रिशी पद्धतिः । कंदर्पशासनविलविजनेषु रोषा- दूपादिवेन्दुमुदयम्थमवेक्ष्य नाम्रम् । जज्ञे हरेण विरहे वनिताजनम्य यञ्चेष्टितं तदधुना कथनीयमाम्त ।। १ ॥ उष्णायमानमुदयारुणमिन्दुबिम्ब काचिद्रवे(?)विरहिणी न शशाक भत्तुम् । तम्या विवेकमतिदायितया तदानी तस्योपयोगमहितं शशलाञ्छनत्वम् ॥ २ ॥ अन्या विहाय मदनातुर(:)जीविताशा जातस्पृहा मरणशब्दितमङ्गलाय । लब्धः शिवो भवतु मे परजन्मनीति 'चन्द्रातप विरहिणी सहसा पपात ॥ ३ ॥ आलोक्य काचिदुदयारुणमिन्दुबिम्ब विश्लेषिणामविषहं शिशिरं परेषाम् ।

·काव्यमाला
द्रोही न वा वलु ममेति जनं बिभित्सोः
कामास्त्रतः परगवीगणनां चकार ॥ ४ ॥
ज्ञातो जनैविग्हतापजुषः परम्य
नेत्रद्वयस्य नलिनस्य च ..."ति भेदः ।
पद्मेषु चन्द्रकिरणैर्मुकुलीकृतेषु
यज्जागरूकमभवन्निशि नेत्रयुग्मम् ॥ ५ ॥
चूडामणे पशुपतेरिति जृम्भिताम्ता(:)
तापावहो विरहिणामिति जातभीतः ।
चन्द्रस्य काचिदुभ(द)ये विधुरा निजाक्ष्णो-
रुन्मीलनेऽपि न शशाक निमीलनेऽपि ॥ ६ ॥
भिक्षाटनं पशुपतिः कृतवानिहेति
यां हातुमति गलितेऽपि हि न क्षमाभूत ।
तां वीथिकां निशि मयूखभयाद्विहाय
छायेव कापि शनकर्वमति विवेश ॥ ७ ॥
कस्याश्चिदीशविरहव्यथिताशयायाः
कामं वदन्तु मुखमेव हि चन्द्रकान्तम् ।
तस्या दृशो युगलमप्युदये हिमांशो-
निर्दिश्यमानबहलोदकमिन्दुकान्ति(न्त)म् ॥ ८ ॥
यावान्दिनेशपतने विरहातुराया-
स्तावान्हिमत्विषि मनागुदिते वितापः ।
पातो यथा परहिताय यथातिभाजां
खेदाय नूनमुदयो मलिनाशयस्य ॥ ९ ॥
छुष्टिर्मनाविरहिणीस्तनमिन्दुपातैः
काचिद्ददौ प्रियसखीमुखमारुताय ।
पारब्धमन्यदपरं पलितेक्षणेन
जज्वाल हन्त हृदये मदनामिरस्याः ॥ १०॥

·३३ पद्धतिः]
भिक्षाटनकाव्यम् ।
एका शशाङ्ककिरणोपनिपातभीत्या
वातायनान्तरविधा न कृतप्रयत्ना ।
आमीलनव्यवहृतेन्दुकरप्रयत्ना-
लक्ष्म्या सरोजवसतिं मनसा निनिन्द ॥ ११ ॥
म्पष्टं मुहुर्भुवनजालकृतप्रवेशै-
ग्न्दिोः कविरहिणी व्यथयांचकार ।
म्पष्टं जगत्प्रकृति राजति कामिनीना-
(.)मङ्गं मनस्थितिमनाकलयान्करेण ॥ १२ ॥
इत्युत्प्रेक्षावट भकृती भिक्षाटनकाच्य चन्द्रोदयपद्धति विनिः ।
जयविशी पद्धतिः ।
चन्द्रोदये विरहविह्वलमानमानां
या निर्गताः फणितयो बदनाद्वधूनाम् ।
माधुर्ययोगपुनरुक्तसुधान्वितानां
तामामिहामि कथनेन विदग्धमन्यः ॥ १ ॥
किं कृत्यमद्य सखि पश्य जगत्ममम्तं
व्याप्नोति मान्द्रमपहृत्य निशाप्रकारम ।
त्रैलोक्यसंहरणकर्मणि कामशत्रोः
कोपाट्टहास इव कोऽपि गशिप्रकाशः ॥ २ ॥
एतस्य चन्द्रहतकस्य कटोग्भावं
सख्यम्नदेव गमयति विकल्पमेव ।
अम्भोनिधेरखिलरक्षणजागरूको
जग्राह यत्पशुपतिर्गरलेन साकम् ॥ ३ ॥
अन्येषु जन्तुषु सुधासहजत्वमिन्दो
व्यक्तीकरोषि किरणैरिति शीतपातैः ।
अस्माद्रतेषु तु पुनर्विधिवञ्चितेषु
तैर्दःसहैर्गरलसोदरभावमेव ॥ ४ ॥

·काव्यमाला। वेधाः सुखी भवतु सांप्रतमात्मशिष्टं कृत्वा जगत्रितयमिन्दुसमाननेन । सद्योनिमीलितजनार्दननाभिपद्मे गृढं स्थितस्य निहितस्य शशाङ्कभीतिः ॥ ५ ॥ कि रावणाङ्कवलितः किमु चन्द्रमौले: सर्वात्मनामटनभावमलंकरोति । निर्मूल एव किमु शीकरतः प्रलीनो यद्दत्तराज्यमयमुप्णकरः करोति ॥ ६ ॥ पूर्त विहाय निहतद्युतिमद्य शोच्यं कार्य तदेव कुमुदेकपते भजस्व । यस्मिंस्त्वया निखिलचन्दनहेतुभूतं प्राप्तं पुरार्दनकपर्दनि(शि)खामणित्वम् ॥ ७ ॥ अङ्गारगर्भकरमिन्दुमिमं विधाय यादृच्छिकागमन.""कुरु मेऽद्य रक्षाम् । कालप्रतीक्षणपरो भुवनोपकारे ......"जातिरिति मा स्तुतयेऽपवादः ॥ ८ ॥ अन्तःकलकमुदयाश्रितशोणभाव- मालोचयामि सखि संप्रति चन्द्रबिम्बम । अङ्गारचक्रमुपशान्तकगलमन्तः कामस्य दु(द)ग्धवपुषस्त्रिपुरान्तकेन ॥ ९ ॥ किं क्षेममद्य सखि नः कथयाम्बुराशेः से(सो)ऽयं कलाभिरखिलाभिरुदेति चन्द्रः । शैलात्मजावपुरभेदफलां स्मराज्ञा- मेकैव वर्तयति कस्य कलाभरेऽपि ॥ १० ॥ शाणोपलं मकरकेतनसायकानां पूर्णेन्दुबिम्बमिदमालि वितर्कयामि । १. पुरार्दनः पुरारिः शिवः.

·३४ पद्धतिः] भिक्षाटनकाव्यम् । १४५ नो चेत्तथा कथमिदं निशि तत्त्वमेषा- मस्मिन्नुदञ्चति कथं च पुनः क्षयोऽस्य ॥ ११ ॥ इन्दुच्छलेन जलधेः प्रलयानलोऽय- मुज्जृम्भते सखि वियोगिजनक्षयाय । मूर्धा बिभर्ति सरितं परमेश्वरोऽपि कालेयचन्द्रितकलापरितापगीतः ॥ १२ ॥ यद्यानियं(?) यदि स संप्रति राहुरिन्दु दिष्ट्या भवेद्विरहिणामपि जीवलाभः । भुज्या स्वयैव यदि भूरिफलं परेषां मन्ये कदाचिदपि हन्त खलो न भुते ॥ १३ ॥ पात्रं करालगरगजि(मि) तदेव सत्यं नैवेन्दुबिम्बमिदमालि यतश्चिराय । उत्कण्ठते मम मनः शिवकण्ठमेव यः कालकूटगरलाम रमप्य)खिलं ररक्ष ॥ १४ ॥ हृयानि मीलयसि हन्त सरोरुहाणि हा चन्द्र जृम्भयसि संप्रति कैरवाणि । युक्तं तवैतदुभयं मलिनाशयस्य हव्यावधीरण मभाजनं च ॥ १५ ॥ आलोकितं रमणभूषणमङ्गनानां तापं वियोगसमयेऽहमितीति वादः । चूडामणिः पशुपतेमिय(?)मिन्दुराशिं हा हन्त वर्धयति मे विधिना शठेन ॥ १६ ॥ इत्युत्प्रेक्षावल्लभकृतो भिक्षाटनकाव्ये चन्द्रोदयपद्धतिस्त्रयस्त्रिंशत् । चतुस्त्रिंशी पद्धतिः । अव्याजदुस्तरनिशीथपयोधिमध्ये वैरायमाणविधिनैव निपातितानाम् ।

·काव्यमाला।
....
एणीदृशां हरभयाप्लवकाशिणीनां
दौत्यत्वयानि(?) चरितानि जनः शृणोतु ॥ १ ॥
कामातुरो नहि निरूपयति खदैन्यं
काचित्समस्तवनिताजनपूजनीया ।
दृत्यान्मुहुः सकृदपि त्रिपुरान्तकस्य
कण्ठग्रहाय' वरणं चकार ॥२॥
यः पाण्डुरस्त्वयमथाब्धिविषं निली(पी)य
नैल्यं बिभर्ति भुवनत्रयरक्षणाय ।
दौत्यं तथाविधतथा या र्हसि शंकरस्य
तस्येव कापि नवमम्बुधरं ययाचे ॥३॥
कल्याणबान्धवपरो जगतीह मातु.
रन्यो जनोऽयमिति जीवसखीषु रूक्षा ।
काचित्स्वमातरमयाचत शंभुदौत्यं
किं नैव कारयति कामभवो विकारः ॥ ४ ॥
सामोक्तिभिः प्रियसखीमनुचर्य काचि-
दौत्याय वाच्यमनया परिपृच्छयमाना ।
तूष्णीमजातनिजसंगमने वृषाङ्के
वक्तव्यहानिपरिदूयमना बभूव ॥ ५ ॥
यामेव जीवितसखी परिरभ्य गाढ-
मीशोपकण्ठगमने त्वरयांचकार ।
तां प्रस्थितां सपदि वीक्ष्य रुरोध काचि-
दीशान्तिकान्यवनितागमनासहिष्णुः ॥ ६ ॥
संदेशगर्भितपुटे स्मरलेखपात्रे
विन्यस्तसान्द्रनवचन्दनपकमृत्के ।
शंभोर्भविष्यति करप्रणयीति काचि-
न्मुद्रां व्यथाविरहिणी कुचचूचुकेन ॥ ७ ॥

·३४ पद्धतिः] भिक्षाटनकाव्यम् । १४७ मा गास्त्वमद्य हरसंनिधिमस्मदर्थे प्राणासिका यदसि मे तदिहासितव्यम् । प्राणाः प्रयान्तु सुखमद्य ममेति काचि- लेहोक्तिभिः प्रियसखी त्वरयांचकार ॥ ८ ॥ न प्रेषिता प्रियसखी गिरिशस्य पार्श्व सा स्त्रीति शङ्कितधिया सुदृशा कयापि । मत्वा नपुंसकमिति प्रहितं मनोऽभू- तच्चापि तत्र रमते किमयं विधत्ताम् ॥ ९ ॥ कृत्वाधरं रचितचिह्नमलक्तकेन तस्याः कुचाग्रमपि कुङ्कुमकर्दमेन । काचिद्गभीरहृदया हरसंनिधानं गन्तुं पुनः प्रियसखीं वनिता न्ययुत ॥ १० ॥ योऽपीदृशं वितनुते परकीयमिष्टं तादृक्फलं स फल(लभ ते पुनरित्यभिज्ञाम् । मामद्य योजय हरेण विधाय दौत्य- मित्याजगाद विधुरा निशि चक्रवाकीम् ॥ ११ ॥ रागः शठो नियतमन्यतरानुरागः स्वस्थः स एव पुरुषस्य निरङ्कुशस्य । मानग्रहो हि मरणाय वधूजनम्य आचक्ष्व नाथमिति कापि जगाद दृतीम् ॥ १२ ॥ वार्ताहरीमनधिगम्य हरेः शुचान्या तापोऽजिते स्तनतटेऽश्रुजलं मुमोच । तस्मै हृदि स्थितवते स्थित एतदीयां वक्तुं प्रविष्टमितरन्नहि तत्र दृष्टिम् ॥ १३ ॥ संदेशमीशविषयं स्वयमेव काचि. धम्मिन्विलेन्वितुमुपाक्रमनाचिनाक्षी ।

·१४८ काव्यमाला। ........ तत्रैतदाशु धृतकज्जलबाष्पपातैः प्रागक्षरार्पणविधेर्मलिनीचकार ॥ १४ ॥ किं किं परिभ्रमसि... कुदले मे पुष्पोज्झितेऽपि मधुपार्थितया तथैव । आनीय शंभुमिह स द्रुतमाप्तकामो भूयादिति भ्रमरमाह शुचेव काचित् ॥ १५ ॥ दीर्घ मयैव कलजल्पितशिक्षणं ते तद्दीक्षतामविरतस्य स एष कालः । कालान्तकाय कथया मम कामपीडा- मित्यन्तरङ्गमपरा शुकमाबभाषे ॥ १६ ॥ कण्ठावतंसकुसुमाश्रयणापदेशा- कस्यैव कण्ठविवरं प्रतिपाद्य सद्यः । वार्ताहरो भव हराय ममैव काचि- दात्मालकान्तिकचरं भ्रमरं बभाषे ॥ १७ ॥ स श्लेषदुःखशमनाय सरोरुहिण्याः संध्या प्रयान्तमनुगम्य कठोरभासम् । आयास(सि तेन न विनेति कथाप्रसङ्गा- त्सख्युः पुरो विरहिणी वचनं जगाद ॥ १८ ॥ आहूय दौत्यगमनाभिमुखीं वयस्यां संदेशमीशविषये बहु वक्तकामा । तत्पार्श्वमेष्यसि यदीत्यसमाप्तितोक्ति- र्बाष्पैरवोचदपरा कथनीयशेषम् ।। १९ ॥ इत्युत्प्रेक्षावल्लभकृती भिक्षाटनकाव्ये दूतीप्रेषणपद्धतिश्चतुत्रिशत् । पश्चत्रिंशी पद्धतिः। अस्मादृशामसुलभस्य विभोरशक्ये दौत्ये पदे युवतिभिर्विनियोजितानाम् ।

·३५ पद्धतिः]
भिक्षाटनकाव्यम् ।
१४९
तं व्यापिनं गगन एव विधाय लक्ष्य
दौत्योचितानि वचनान्यभवन्सखीनाम् ॥ १॥
कालान्तकोऽयमिति विश्वजनप्रसिद्धं
सत्यां विधातुमिति चेगिरिजाभिलाषः ।
यो बाधते त्वयि दृढप्रणयां सखीं मे
कालं तमद्य झटिति क्षपय क्षपाख्यम् ॥ २॥
सख्यां वसन्तसखबाणगणार्दितायां
तां किंचिदत्र करुणां तरुणेन्दुमौले ।
मा वा (2) न नः क्षितिरतो मरणं वरिष्ठं
जीवस्थितेस्त्वमनुगगनिमित्तमम्याः ॥ ३ ॥
किं विस्तरेण शृणु शंकर संग्रहोक्ति
वक्तव्यवस्तुनि मया सति पृच्छयमाने ।
नैवाक्षरैः सपदि कण्ठगतैमूंगाक्ष्याः
प्राणैरभाणि हरितव्यमशेषमेव ॥ ४ ॥
गौरीसखस्य तव मा भवतु प्रसक्ति(त्ति):
कल्याणकाममितगसु मृगेक्षणासु ।
कण्ठे चिरं रुचिमती गरनीलमूले
भूयात्सदैव करुणाधिकवल्लभाय ॥ ५ ॥
शंभो तदा त्वदवलोकनपुण्यकाले
यान्त्यामभृन्निपतिनः प्रथमाश्रुपूरः ।
शोकाश्रुणः परिभवेऽपि किमायताक्ष्या-
स्तस्यास्तयोर्नयनयोरनुरूपमेव ॥ ६ ॥
सर्वज्ञता निरुपयिच्छ (१)कृपापि सिद्धे-
रव्याहतत्वमिति नाथ गुणास्त्रयस्ते ।
तत्र त्रये नियतमन्यतरस्य लोप-
स्तस्या न चेदिह विधास्यति जीवरक्षाम् ॥ ७॥

·६० काव्यमाला। पाण्डुत्वमावहति भस्मकृति विनाङ्गे धूमं विना च नयनाश्रुनिपातहेतुः । शंभो विना ज्वलति चेन्धनमद्भुतं त- त्तस्यास्त्वदीयविरहप्रचितो हुताशः ॥ ८ ॥ याचे भवन्तमिदमद्य जटाकलापे पूर्ण निधेहि शशिनं विकलं विहाय । दैन्यं च ते विकलचन्द्रपरिग्रहोत्थं तस्याश्च मा भवतु दुर्विषहोऽद्य तापः ॥ ९ ॥ यत्तादृशं मयि तथा प्रणिपातदैन्यं सख्या गिरीशसहितेऽत्र निनादमेतत । सद्यस्त्वया च नरनैपुणरूढयेव यन्निद्रया निशि विभो प्रणयव्यवायः ॥ १० ॥ त्वां याचते मम सखी निशि मन्निकेत- मागम्यतामिति पुरार्दन मन्मुखेन । नातः परं मृगदृशामभिमानभङ्गो लभ्येत चेदभिमतं ननु सोऽपि मह्यम् ॥ ११ ॥ मघ(ध्य)स्थिति तव मनोभवपीडितायां याचे न पक्षपतनं चिरजीवसख्याम् । एतावतैव हि भविष्यति काम्यसिद्धि- माध्यस्थ्यमातुरजनेष्वपि पक्षपातः ॥ १२ ॥ आश्लेषणं तव सुदुर्लभमस्तु शंभो सख्याः प्रयच्छ ललितं तव बाहुमूलम् । तस्या गले विनिहिता(?)मसवः प्रयाणे प्रारम्भिणी(?) पुनरिमं न विलयेयुः ॥ १३ ॥ गौरीकुचार्पणमहावलयाहिधन्ये कण्ठेन तेऽन्यवनिताजनसङ्गमोहः ।

·३५ पद्धतिः] भिक्षाटनकाव्यम् । १५१ तत्र ख(त्व यार्पितमवेक्ष(नवेन) भुजंगमेन तस्या भुजोऽपि घटतामिति नाथ याचे ॥ १४ ॥ कुर्वन्तु तापमवरे विरहाः परेषां याच्याविभञ्जनमिदं तव नैव युक्तम् । शंभो यतस्त्वमपि वेत्सि विरोहभिर्धा नित्यं मुदुर्विषमयाचनभङ्गपीडाम् ॥ १५ ॥ त्वत्संश्रुतापि भवतैवमुपेक्षिता चे- त्सा नः सशेः(?) वरद हन्त तवैव हानिः । यन्नीलिमा तव गले सहसैव जस्यात् (?) कारुण्यहेमनिकषोपलशैललक्ष्मीः ॥ १६ ॥ सा पद्मचारुनयना विपमेक्षणस्त्वं सा कुञ्चितालकभरा हर धूर्जटिस्त्वम् । सा सद्गुणेकवसतिगुणजितस्त्वं तस्याम्तथापि किमिदं तव दुर्लभोऽसि ॥ १७॥ या वीक्ष्य नाथ गरलं तव कण्ठमूले या पन्नगेन्दुन्द्र)मपि तत्र पुरा निनिन्द । जातस्पृहैव भगवन्भवतीयमात्रे(ता) पापादियं न सहते विग्हं त(त्वदीयम् ॥ १८ ॥ कामं वृथा भवतु मे त्वयि कामदौत्यं प्रष्टव्यमेतदभिधेहि पिनाकपाणे । तम्याम्तथा स्मरशरैर्विहितप्रहारे चित्त वसन्नपि कथं त्वमकामविद्धः ॥ १९ ॥ गङ्गापयः सकलमेव कपर्दकोणे सद्यो विलीनमिति नाथ कियान्मदस्ते । सामर्थ्यमस्ति यदि ते नयनाम्बुपूरः सख्यास्त्वदीयविरहप्रचितो निवार्यः ॥ २० ॥ इत्युत्प्रेक्षावभकृती भिक्षाटनकाव्ये दूनीवचनपद्धतिः पचत्रिंशत् । .

·काव्यमाला। षटत्रिंशी पद्धतिः। विश्लेषितैर्युवतयो विरहे त्रियामं निन्युः सुदुःसहवियोगनितान्तदीर्घाम् । तेषां विचक्षणवचस्युपवर्णनेन वाणीमिमां वयममी चरितार्थयामः ॥ १ ॥ कस्याश्चिदिन्दुमलयानिलचक्रवाक- केकारसंतमसकैरवसौरभाद्यैः । विश्लेषवंशमथनर्निचिते निशीथे मूर्छाप्रसादकृत एव हि जीवलाभः ॥ २ ॥ प्रत्यग्रपुष्परचिते शयने न शिश्ये नाश्लिष्ट (?)कुत्र च न चैव सखीं बभाषे । नापि क्वचित्स्थितिमती न ययौं न विद्मः किं किं विधाय विधुरा रजनीमनैषीत् ॥ ३ ॥ चन्द्रक्षयं भव मुहुर्भुजगामिषस्य(?) भूयाः कलङ्कनिलयो जलतां भजख । कस्याश्चिदित्यपुनरुक्तमुदीरिताभिः शापोक्तिभिः सह निशाविरतिं प्रपेदे ॥ ४ ॥ तच्चिन्तनैस्तदनुबन्धिकथाप्रसङ्गै- स्तत्संगमानुगुणकर्मनिरूपणाभिः । तन्नामभाषिशुकसंहननैश्च काचि- द्वात्रिं निनाय रहिता परमेश्वरेण ॥ ५ ॥ पर्याप्तशीकरमण्डलतालवृन्ता नीरन्ध्रसंस्तवदृढप्रणया सखीव । कस्याश्चिदीशविरहव्यसने प्रवृत्ते पार्श्व न जातु विजही विपुला त्रियामा ॥ ६ ॥ संतप्तमूर्तिरतिशीतलराजरम्भा शंभोस्ततार रजनीचरितं वियुक्ता ।

·३६ पद्धतिः]
भिक्षाटनकाव्यम् ।
१५३
किंतु च्युते दयितपोतदृढोपगृढे
यम्मान्न भावि पुनरुत्तरणं वधूनाम् ॥ ७ ॥
व्याजोक्तिभिश्च गमनाय गतिप्रमक्ता-
माहूय शंकग्वीकृति शामिभिश्च ।
दृती प्रकृत्य पुनरेव पुनः कृताभि-
याता निशा मृगहगो न तु मा प्रयाता ॥ ८ ॥
पोप्पः गंगः प्रहरतो रतिनायकम्य
पुप्पास्त्रविद्धवपुपश्च मृगेक्षणाया ।
प्रायेण नव निशि मुनिर मृतथापि
मृच्छानु मा विर्गहनापि निमीलिनाक्षी ॥ ९ ॥
कि कालरात्रिरथवा किमु कालदती
कि पापमहतिग्नविधप्रवृत्ता ।
कि ममकृन्तनकग शिनहनिम्प
त्यका व्यलड्डयदपोक्तिभिरब रात्रिम् ।। १० ॥
चन्द्राभिधानबडवामिमदृष्टपार
कंदपकतुमकरभ्रमणानिभामम् ।
अच्छिन्नबन्धहर्गचन्तनमनुनैव
काचिदीररजनी जलधि ततार ।। ११ ॥
शेत्यार्थिनी कुसुमनल्पमवाप पूर्व
पश्चात्प्रवालगयन तदपि प्रमुच्य ।
श्रीकण्टकण्टमरमीमतिसक्यहताः
काचिद्गतामभिनवश्व निगा निनाय ॥ १२ ॥
वापीमवाप नवचन्दनपङ्कलिप्ता
प्रत्यग्रपुप्पशयनात्पुनरतदम्याः ।
इत्थं द्वयोरपि तयोररति वहन्ती
काचिद्गतागतगतेन निशां निनाय ॥ १३ ॥

·१४ काल्यमाला। यस्याः क्षणादपगति हरविप्रयुक्ता यस्याश्च काचन समागममाशशंस । न प्रस्थिता च रजनी न समागता वा निद्राविधातरि विरोधिनि नेष्टसिद्धिः ॥ १४ ॥ एकक्षणप्रतिस""दिवसार्जवेन योगान्निशा च विरहादपनामदीर्घः । ताभ्यां विवर्जितरहो दिनसक्षपाभ्यां देहं विचिन्त्य विरहिण्यपरा चचार ॥ १५ ॥ आलम्बिते प्रियसखीभिरथात्मनापि पर्यायतः क्षणमशान्तिवशेन मुक्तैः । बाला शिलामिव विशालतमां कथंचि- त्काचिद्गुणैः पुरजितो रजनी चकार ॥ १६ ॥ शक्येतराय गिरिशाय रुचैर्वचोभि- दौत्याय जीवितसखीमपरा न्ययुत । प्राणव्यये विरहिणी रजनीमशेषां तस्याश्चिरायितवशेन चिरायते स्म ॥ १७ ॥ गौरीपतेरथ च चौर्यमवेक्ष्य काचि- द्रात्रिं निनाय निखिलामपि जागरण । लब्धेऽपि रक्तकुमुदिन्यवितन्द्रगङ्गा जागर्ति तस्करजनो निशि पुष्कलोऽपि ॥ १८ ॥ काचित्क्षपां क्षपयितुं विपुलां सखीभिः संप्रस्तुतस्य वृषवाहनकीर्तनस्य । आकर्णनेन चरमेतरयोः प्रवृत्तां संध्यां द्वयोरपि तयोर्युगपद्ददर्श ॥ १९ ॥ इत्युत्प्रेक्षावल्लभकृतौ भिक्षाटनकाव्ये रजनीयापनोक्तिपद्धतिः षट्त्रिंशत् ।

·३७ पद्धतिः] भिक्षाटनकाव्यम् । १५५ सप्तत्रिशी पद्धतिः । दीर्घा निशां शमयितुं विग्हे हरेण निद्राप्रमक्तिरहितम्य वधूजनम्य । नानाविधानि चरितानि सवीं प्रकृत्य जानानि यानि कथयाम्यहमद्य तानि ॥ १॥ आहून एब न समीपमुपैति भिक्षा गृह्णानि नैव मुहुः । म्बयत तथापि । यन चिगढनुमृतोऽपि न चाभिमुग्ठ्यं भिक्षं मृगाक्षि बद कोऽयमदृष्टपूर्वम् ॥ २ ॥ भिक्षाप्रदानसमय न मया नदानी- मालिनिनोऽभवदहं पुनग्द्य दृये । चिन्तामणि कम्तलन्थमुपक्षयोया मद्यो निपात्य मृगय तमितम्नतोऽपि ॥ ३ ॥ भिक्षातिमर्जनमिपादहमिन्दमौले वक्ष थलेन मम योजयितुं प्रवृत्ता । अत्रान्तरे श्वमितमूर्जितमुन्ममर्ज हारो हरम्य मग्वि भाग्यविपर्ययेण ॥ ४ ॥ भिक्षां ददात्यभवती मुदिने शिवन नां दातुमोदनमयीं मयि मोऽद्य मायाम् । "रहःप्रवृत्त- मन्दम्मिनं मम्वि न ते हृदयादपति ॥ ५ ॥ गात्रं विकर्पितमभृद्विग्शिानवाच्या वार्धासमीक्षणमदर्शनतः शिवस्य । लब्ध्वा शिवं सततमाहितसंनिधानं संतप्यते सखि कथं हृदयं मदीयम् ॥ ६ ॥ यद्यागमिप्यति मदीयगृहोपकण्ठं भिक्षाटनाय गिरिशः समनन्तरेऽपि । ... यत्तम्य गर्भित

·६
काव्यमाला।
तस्योपगृहनविधिर्भवितव्य एव
दातुं प्रदानसमये स्ववशो हि भिक्षुः ॥ ७ ॥
नाट्ये कृतश्रममिवास्य पदं गतेन
देहीति दीनपदमप्यनुषक्तगगम् ।
पत्रावलम्ब्यहिकर: करणप्रवीण:
प्रायेण कोऽपि नट एष न भिक्षुरेपः ॥ ८ ॥
इक्षुर्धनुर्मधुकरावलिग्व मौवीं
शस्त्राणि पञ्च नवपुप्पमयानि कम्य ।
लोकत्रयं विजयते मदनम्तथापि
"मयाय निजधैर्यमतन्त्रमेनन ॥ १ ॥
पुष्पायुधो गि(रि)शनेत्रहुताशनन
प्राग्भम्मसात्कृत इति म्म कथा वृथैव ।
आलिङ्गिताननममुप्य तयोपदिष्टो
मन्ये वियोगिजनदाहविधिप्रकाशः ॥ १० ॥
बद्धा जटा नयनमप्यसमं चितम्त-
नीतं वपुश्च भसितैरतिधृसरत्वम् ।
एवं यः 'नोह... भैक्षचार
कान्तीविगूहितमहो विबभूव शंभुः ।। ११ ।।
तां पार्वती मनसि मे परमेश्वरण
यो येन योजयितुमक्षमतां प्रपेदे ।
तेनैव मां शमयितुं यतते मुधैव
कामोऽपि कामुकवदेव विवेकहीनः ॥ १२ ॥
वीथ्यां तथा पुरत एव जनस्य शंभुं
कण्ठे ग्रहीतुमभयं विहितोद्यमेव ।
लज्जा रुरोध सखि मां सहसा किमन्य-
स्त्रीवात्र साप्यभवदेव हि मे सपत्नी ॥ १३ ॥

·३८ पद्धतिः] भिक्षाटनकाव्यम् । १५१ स्त्रीजातिमात्रहदयार्तिकके वृषाङ्के कंदपोत्यमनिष्ठति केवलम्या (') । क्रीडाशक शरणमन्यनमो ममाय लोक पन फलितमात्रबनान) दतः ॥ ११ ॥ माक्षात्पुरस्थितम पोद्य वृपामय नित्र निवेश्य पगिम्भणमानग्न्ती । भित्त्या विहारमानी परिवद्रपग वाञ्छामि गादिनमह भगतृषाकायाम ।। १५ ।। इत्युत्प्रेक्षावभक्ती मा . स. 7. गपाशा। नीगन्ध्रमुनगडितम नमाना- मणीयामकान नविन । विश्पतमिविपया नियम जानानि पनि नरिनानि वाम नानि ॥ १ ॥ निद्रावती गिरिजय निदेशवि- रप्याजगाम विधुग स्वभिन्न मौलि । अप्यन्यथोपिदुपधानपद निरुद्ध प्रीत्या ध्रुवं प्रभु जनो भवः ज त न्यनारीम् ॥ २ ॥ वाम विधी भवनि बन्धुजनोऽपि वर्ग मुप्तां कचिदपि जीवमी निशान्त । मू भयाद्विहिणी प्रतिबोधयन्नी विच्छन्ति माशु विदधे हग्मंगमम्य ।। ३ ॥ लाभं परार्थमपरत्र नयविधाता मुत्यागते विधुग्या गिरिश कयाचित् । गाढोप्रगृहनविधेग्मकृत्कृतम्य पाश्वोपघातमभवत्महसैव पात्रम् || ४ ॥

·काव्यमाला । रोमाञ्चितैरवयवैः स्फुरिताधरेण किंचिद्विलग्ननवता च कुचद्वयेन । ज्ञात्वा सखी हरसमागमनं चरन्ती निद्रां स्वकीयहरनिर्वहणां ननन्द ॥ ५॥ काचित्कथंचन निशाविरतिप्रसुप्त्या संमीलिताक्षियुगलापि शिवं ददर्श । या पुण्डरीकवदना च मृगायताक्षी तम्या विरुद्धचरिताम्पदतापि युक्ता ॥ ६ ॥ साक्षात्कृते पशुपतौ न कदापि शोच्या जायेत मीलनदशा नियतं नराणाम् । यदृष्टवद्गिरिशमह्नि तदायताक्ष्या यत्नं विनैव निशि मीलितमक्षियुग्मम् ॥ ७ ॥ जातप्रबोधजनलभ्यनिजानुभूति सुप्य(वै)व काप्यनुबभूव शिवं वियुक्ता । स्नेहः शिवे यदि भवदमितो नराणां मार्गेण विध्यति न कर्षवतापि शंभुः ।। ८ ॥ यत्सुप्तिभङ्गकरणं स्मृतिभिर्निषिद्धं तेनैव सर्वविषयं विरहातलक्ष्यम् । सख्या प्रभातमिति कापि निबोधयन्त्या हा हन्त भञ्जितशिवानुभवा बभूव ॥ ९ ॥ उद्दिश्य कापि विधुरा गिरिशानुभूति सुप्त्यैव लोचननिमीलनमाचकाङ्के । तस्यास्तदेतदुचितं खलु येन सर्वे पश्यन्ति तं शममना(नो)विनिमीलिताक्षः(क्षा) ॥ १० ॥ आलिङ्गनं किमथवाधरपानमस्य मन्दस्मितं किमुत वा स्थितिरेव तूष्णीम् ।