·मीमांसाकौस्तुभ द्वितीयाध्याय प्रथमपादस्थानां सूत्राणां अकारादिक्रमेण सूची । मूत्राणि- पृर्शकः এখtv (२-१-४२) ९५ अपना पफ पेत देयतानामचोदनापंस्पगुणभूतावाद ( २-1-11) ७० अशापादकं याम्पम् (२-१-५५) ९५ मनपंकय सदचनम् (३-१-२६) ७८ भनागनातप्यमन्वयम् (२.१-३४) ८७ मनुषंगोषारपसमाप्ति (२-१-४७१० भापमाप्रताप (२-१-२७ ) ७९ भविधाप्रपोगामापांव (२.१-३३)२ भपियाभुतिसंयोगाद (२.१-२४) ७. भभिधानमंपद (२.१.२८) ७९ মামিয়ােরস गीतिएलामापा गुणधानयंकरपात् (२-1-२८) गुणापापपदेश. चोदनापुनरारम्भः तमोर मन्गपा तपाचारपारोगा (2-1-1.v सधणामसम्पप मेषभूनस्वाद (२-१-१५) ५.. हामिद एणधारभूतानि तपशिलादेतर पार मेपणापान ·श्रीरस्तु । श्रीमते हयग्रीवाय नमः । शास्त्रमुक्तावली । मीमांसाकौस्तुभः । ( द्विपाध्याये प्रथमः पादः ।) १ स्पते । अपूर्वाधिकरणम् । (म्) भावार्थाः फर्मशब्दा स्तेभ्यः किया प्रतीयतैपदार्थों मि (भि] धीयते ॥ २ . १.१॥ एप मुक्तेपु धर्मप्रमाणेषु अधुना प्रमेयभूतं धर्मस्वरूपं निरू- प्पते । तत्रापि धर्मप्रमाणेषु क्षु भा देवरप्रमाणप्रतिपायो धर्म स्पेषं सामापतो धर्मस्वरूपायगतावपि कानयर सदनवगमा दिदानी धर्मस्यम्पस्प विशेषतो यमाय सद्सानेकरवरूपो भेदो निक भतश्च वर्गापवादाभ्यां भेद एवाध्यायाः। तत्रापि माधान्यन भायनाभेदो निरूप्यते । धात्व दस्तु सिहयर्थ, अपच्छेदकीभूतधास्यभेदेन सदपरिसनभाधनाया भेदस्प शन्दान्त राधिकरणे पक्ष्यमाणावाद । इद घ प्रापिक, भा पर धारवर्षभदा भाषेपि गुणादिप्रमाणेना पतन भाषनाभेदोपि गुणफाधिकारंगी पित पवि पश्पते । भपूर्वभेदस्तु भायनाभेदानुनिमादितथा । सतिदि स्यापाररूपभायनाभेदे फाटभेदाधीनाया दयापारमेदस्य फर भूता पर्षभेदलिदिः सुलभैष । मध धारपदापभयो भाष नाभेदसिमरयारफटस्यमपि प्राधान्यन भायनामेदय दादा तरादिभिः पभिः प्रमाणेः प्रतिभापायात ए एकोपापाः। तत्र मानाधीना मेपखिदिति पनि प्रभागनिरूपणरप धर्मस्वरूप ·शास्त्रमुक्तावळी । निरूपणं मति हेतुरमात तदनन्तर मतदारम्भी नायुक्तः। भंगावादि- निरूपणस्यापि प्रमाणाधीनाये सत्पपि भेदापेक्षावस्या प्यधिक्त्वा दयमेय भेदनिरूपणावसरः। तच प्रतिपापस्य भावनाभेदस्या पूर्व भंदाधीनत्वाव अपूर्यस्यच साक्षाद्भावनाजन्यवाभावेन दारीभूतधारवर्षादि जन्यायप्रतीतेः तद्रदादेव भेदोवसीयते, नान्यथा, व्यापकाभाषे ध्याया भावस्य नियतत्वात् । धात्वर्षादीनांचा पूर्वजनकता फलकरणाचा थानशि प्रथमं फटसम्बन्धएप किं धात्मर्थस्य, उत सोमादिद्रव्यस्ये. ति विचार्यते। " . यद्यपिच "नीद्दीन वदन्ति, नीहीमोक्षति" इत्यादेः दिती ययेव प्रीयादेः करवायधारणात् परियोपेणव धारव करणाया घगते, दमा मुद्दोति" दभेन्द्रियकामस्य जुहुयात् " इत्यादेश होमस्य प्राप्तधेन अपिधेयवाद विधेयस्य गुणस्यय करणावावगते स्सन्देवाभावेन नोदाहरणावमा भतएव एसदधिकरणापवादभूने- जानि वैध " मित्पादौ इन्द्रियकामाधिकरणेच तयो रुदाहरणाय मेष्टम् । तथापि “समिन यजेत " "सौर्य घर निर्वपेत् प्राज्ञपर्च उकाग" इत्यादी फि होमादीनां फळभावनाकरणावं वत धामर्थ- येष तदिति विचार्यते। भपूर्वभेदोपयोगिचिन्तनस्य पादारया दपूर्वभेदस्य पापायाभूत भाषनाभेदफलस्वात् पादाभ्यायसंगती रपटे । भनन्तगत युवायवदानानां कार्यविशेषेनिकपितसंमति स्वर्गादिरूपकार्यस्थ करण विशेषनिरूपणा दृष्टया । एतदिवारोपोद्घातावेनापि किं वषामेष फळभाधनाफरणार्थ, उत्त इतरपदार्पविशषिसस्यैकस्यैवेति चिन्तनीयम् । तब प्राथमिकभायनासम्बन्धस्य हि तावत्सर्वेषामेव पदानां खि शान्तिनापि सम्मतरवाव पाष्टिका फडान्वयोपि सर्वेषामेवा गृहमा- णविशेश्या दपतुमचितो नाकस्पष फलान्यय इतरेषान्तु तदर्प- अत्रच ·मीमांसा कौस्तुभः । स्वमिति । नहि गृखते विशेपो येदेफस्पेष फरणाव तरेपामिति, समानपदश्रुत्या धारवर्षस्य कारकभुत्या सोमादीनामपि चाविशेषण फलभाषनाकरणव मतीतः, सति सम्भवे प्रधानान्वय[पाधस्या ] स्प न्यायपरवाच । एकस्य फळान्ययिनः फरगुणान्वये पेरूप्यस्य मत्वपै. लक्षणाया या प्रसंगापत्तेश्च । भाव सर्वेषां फसाधनावादेकेनापि वाक्येन उत्सत्करणभेदभिन्न भावनाविधानोपपत्तेः सत्रे एक- कस्प फळभोक्त्यषदेकेकस्य प्रापेकमेव फळसाधनता, तावरफालायि नस्तु सह प्रयोगेपि नक्षविरितिकेचित् । भिन्न प्रयोग विधिविहितानां सहयोगे प्रमाणाभावेन एकार्थानेकवेन काम्यकर्मणामिव विकल्पपये स्पन्ये । यस्तु वस्तु द्रव्यक्रियादिम्पेणकरणानां भेदेपि तेषां पररप. रसापेक्षत्यात भावना भेदकावानुपपत्ते रेकस्यां च भावनायो तृती. यादि बढेन फरणानां नैरपेक्ष्पावगप्प रुणेकदायन्योरिव द्रध्यक्रिययोः परस्परापेक्षाय स्वाभाव्येन हतीपाययगत नरपेक्ष्यस्प चांपादयतावरकर. पातिरिक्त विषयवाभ्युपगमात् दर्शादियच्चैकपदोपादानाभा प्येक याश्योपादानात् साहित्यमतीते स्तस्योपादेयगतत्वेन विधक्षितरषा समुचित साधनघाभारेपि साधनानां समुच्चयोपपतिरािरी प्राते- भनेकादृष्टकल्पनापतेन सर्वेषां फलसम्बन्धः । तथादि-फल सद्भावनाभेदांगीकारे ताव सादपे पदृष्टभेद स्पष्टएव । भावनेस्यांगी. फारपि सापपि परमापूर्वक्ये तत्त स्करणजन्योत्पत्य पूर्वभेदापश्यंभापा दने काहटकल्पना । नच - फरणानां परस्परखापेक्षायन ऋमिकाया भाषण देकमेषोत्पत्त्यपूर्व फलप्यतामितिघाच्यम् , तृतीयादिनावगतस्या न्योन्य निरपेक्षकरणायस्प कार्यनिरूपितायावश्यंभायात फले फला पूर्वधा तदसम्भवनोत्पत्यपूर्व निरूपित्ताशयगते स्तद्भदस्या परिक्षार्य स्यात् । अत एव दधिपयोपागयोः ऋमिकरयाभायप्युत्पत्तिवाक्पावगत नरपेक्षपपलादेवोत्पत्य पूर्वभेदोंगीकृतः श्रीगुरुचरणः । भोनेवाष्ट - ·मीमांसा कौस्तुभ । पवा, जन्यत्वमानवा, सस्कारकत्वंधा? नाय, तथा सति यागस्यापि फळजनकत्वावश्यम्भावात् तस्पचापूर्वमन्तरेणानुपपत्तेः। नाई यागसो. मयो रेका पूर्वजनकरप सभवति । अपूर्वस्य शक्तिकपरयन शक्तिमद्भेदे भेदस्पावश्यकरवात् । नदितीयः, यागानुष्ठानस्य निष्प्रयोजनस्यापत्तेः । नरस्पेन्द्रियकामादिदोमय प्रयोजनान्तर क्लप्तमस्ति । अत्तश्व सस्य फकान्तरकल्पने पुनरटान्तरकल्पना तदषस्थय । नापितृतीयः यागस्यावधातादिव सस्कारकरयायोगेन प्रोक्षणादिव ददृष्टद्धारकरवा. घश्यम्भावात् । अतथ यागस्यफलसम्बन्धे तस्मादेवापूर्व सामादेस्तु सत्पपि प्राथमिदे भाषमाकरणत्वे पार्टिकफळसम्बन्धोगीकारे अपूर्वा- न्तरबारसनापत्ते ईएविधया यागसम्बन्धएच पाठिवांगीक्रियते, तेना दृष्टकल्पमा लायवार्थ धारवर्षस्यैव फललम्बन्ध - भयमेषधार्थो धातूपपदार्थस्वरूपनिरूपणदारेण मुखन]स्वकृतीक्त । [९]पामुच्चारणश्व स्वेवाच्य स्विधाक्ये निष्पन्नरूपस्योपलब्धि तानि ना- मानि, तस्मात्तेभ्यस्साधनाकाक्षा,परा दूरे,नास्तीतियावत् । तदुचारणकाल एव तदर्थाना सिवमासे स्त साधनस्वेन यागादिविधानं नदृष्टविधयोपयुज्यत इत्यदृष्ट कल्प्यम् । येषान्त पत्तौ उच्चारणकाले, स्वेर्थे। प्रयोगोनवियते स्वार्थानविद्यतइतियावत्, सान्याख्यातानि, तस्मात्तदर्थेभ्यो निप्पन्नरूपत्वेन प्रतीयमानेभ्य साधनाकाक्षा झटिति प्रतीयत। भतस्तत्साधनरवेन विधीयमान सोमादि दृष्टविधयेवो पयुज्यत इति भनेकाष्टकल्पनाभावा दात्वर्थादेव फलमिति भाषः । ननु सम्भवस्यपूर्वाख्या वान्तरव्यापारद्वारा फळकरणरवे क्रियाकपाश्रय व्याप्याय विना फलकामनायां सरया स्वतएषा पू. बोत्पत्तिद्धारा फलोत्पत्तिप्रसगेन विधिवैयर्यप्रसगात् आप्रपाक्षो पपत्ते राश्रयस्यापि गुणनिष्ठ कृति फलजनकतानि हात्वेिन दृष्ट- विधव इन्द्रियकामहीमघ रफलान्तराभावपि सोमायगरयोपपने नी मेकादृष्टयरपना, सयामपिचा नेफाइटकल्पनायां सापपिच गुणनि:

·अ शास्त्रमुक्तावळी । कार्यतानिरूपित यागनिष्ठ करणत्ववल्पनाकृते गौरव सोमादीना- मपि भावनावच्छेदकत्वा विशेषा प्रथमस्वोस्त धावपस्यैव भावना पच्छेदकत्व नैवोपपादित,इत्यत भाद. ५ - सू • अश्रितत्या प्रयोगस्य ।। २.१.५॥ यपि ताव प्राथमिरभावनासम्पन्ध वेळाया सोमादे रपि करणायमविशिष्टम् । तथापि पाटिकः फलसम्बन्धी प. गत प्राधमियभावनासम्बन्ध दोधरममाणवलपत्व तस्यैव वस्तु मुचितो नान्यस्य धात्वर्थस्य । तथादि यापि वायरसोमा- दः वरणरव अश्या, रक्षणयाच धारयस्य । तथापि मायपार्यस्य भावनाया प्रवृत्यर्थ प्रति "योस्तु भरपय प्राधान्येने' ति स्मृत्या मा. धान्यस्या नुशाषितस्यात् प्रीही नवहन्तीविवत् प्राधान्य वगते पा. गस्य श्रुत्यैव सदगाधोपपत्ति । नच -माधान्यस्यानुशासनेपि प्रत्ययस्य भावनामान एव शक्तिक- ल्पनेन तस्माधान्यस्य पक्षणादिनापिं भानोपपत्तो तत्र शकायपल्प- मा न मीही न घदन्तीतिय स्माधान्यस्य श्रीवत्येनागस्य श्रौतस्वमिति वाच्यम् । सत्यपि प्राधान्यस्य लाक्षणिकरपे परिपूर्ण पद पदान्तर. जान्धेतीति म्यापेन सोमादिपदाना भावनापदान्वये तस्य परिपूर्ण- स्वपिदाणाद वः पूर्वमेय यागादेरगत्वावगते सत्तरभाविनः सो. .मायगावस्य दोल्पाद । भवध यपैयामेपादिषारये टाय पारादीनां धरणायस्य दाक्षणियापि उपजीव्याधेन पूर्वभाविया नदुत्तरभापि श्री. तमपि प्रीदिभिर्पजेसे त्यादी प्रीहीणी परणाय परम्परासम्बन्धेनेष निषांशदे, एवं सोमादे पीति सिद्ध धारवर्यस्पेय फळसम्पन्ध रखो मादीनां तदर्थतेति । प्रयोजन सपा फटसम्बन्धपणे विहितयोः क्रिपादायपो रसम्भये, पाम्ये सरसोत्तर निरपे ततः पर्षमपि न ·मीमांसा कौस्तुभः । प्रतिनिध्युपादानं, उभयो रदृष्टायरधन मयाजादियत् प्रतिनिध्यभाषाव । मारब्धप्रयोगा परिखमापननिमित्तदोषपरिहारार्थन्तु यत्किचिदनियत दन्यक्रियोपादानेन प्रयोगसमापन मिष्टमेन । नचैतावता तस्य प्रति निधित्वं, सशनियमे प्रमाणाभावेन प्रतिनिधित्वानुपपत्तेः । एवं सोमादेः फळसम्बन्धपक्षेपि तस्या दृष्टार्थत्वात् तदप[वादेचारे न तस्म- तिनिध्युपादानं । प्रकान्तसोमप्रयोगस्तु यत्किचिदसदशमपि द्रव्यं गृ. हीत्वा समापनीय एवं । प्रधानाभावे कथं प्रयोगसमाप्तिः शिष्ट गईणान्यथानुपपत्त्या प्रयोगसमाप्ति प्रति कामनादिव प्रयोगप्रकमस्या प्यनुष्टारकरवस्य षष्ठे वक्ष्यमाणत्वेन प्रधानसत्त्वासत्त्वयो किंचित्कर स्यात् । नव प्रधानफलं स्वर्गा उत्पपते, यत्प्रधानासत्त्वे नोत्पर्यते स्यास्येत, तस्यतु सांगादेवोरपते न वारशे विषये उरपतिसम्भवः । यत्त नित्यस्थळे प्रत्यवायाधंसादि, ताकाम प्रधानाभावे नोत्पद्यतां नत्वेतावत। शिष्टगहणान्यथानुपपत्तिकल्पित दोषपरिहारार्थ प्रयोगो न समापनीयः, प्रयोगारंभस्यैषानुष्ठापकस्य सत्त्वात् । अतो यत्किश्चिद्रव्यमुपा दाप प्रयोगसमापन युक्तमेव । नचैतावता प्रतिनिधित्व, सशनियमे प्रमाणाभावेन तत्वानुपपत्तेः । सिद्धान्तेतु सोमादेष्टाषेन युक्त स्त दपचारे प्रतिनिधिः । यनु मूळे "पेनोद्भिदादिपदानां नामसासिद्धिरपि विचारप्रयो. अनम, श्येनादिपदार्थस्य फसम्बन्धे धात्वर्पतामानाधिकरण्यास म्भवा न येनादिपदानां नामत्वं, अतएव सद्विचारोप्पर्धा देतदधिक रणोतरं द्रष्टव्य" हायुक्तम् । तदनादराद । तपाहि- न तावद्गुणयिधिीय যিনি মনে হলাে মধুম वा, एतदधिकरणपूर्वपक्षिणोपि यागवता सोमैनेत्येवं मत्वर्थलक्षणा. या विशिष्टविधिगौरपादेव सोमादिवाक्यं भवरपांगीकापरवेन त. दिया उद्भिदादिवाक्य उद्भिपदार्पस्यापि यागरूपत्वांगीकारोचिरयाद ·अत " । शावमुक्तावळी । यकृताच, तदा यशक्त स्सर्यजनानुभवसाक्षिकतया पच्यामितीय मानस्य व्यापारसमूहस्य वाच्यारवल्सना मपट्टोतुम् । भतश्च एवं स्यापि फलानुकूलस्य यताद धातुनेवोक्ता दाख्यातायासम्भोन प्रत्ययवारयाया धारांतिरिक्तभावनाया असम्भव | नचैध विष्ट पांभाषः, फरम्यापाराश्रयस्यैव कर्मकादिरूपस्य तिर्थशाव। तत्रापि फळव्यापारयो धातुटपावा दाश्रयत्वमेव सायवा समय वावच्छेदकम् । एष मेकायादिसंख्यापि तिलायर्थ, वर्तमानादि काळभ दायर्थः, प्रधर्तनाच लिडापर्थः । तत्र फल व्यापार प्रति विशेषण, कर्म च फळ प्रति, या व्यापार प्रांत, सख्या वर्ट फर्मविशेषण, कालादियन्तु व्यापार एव, तथैवानुभवात् । सर्वत्र व्यापारविशेष्यक एव योधः । नचैव प्रकृतिमाययो प्राय या द त स्तयोस्तु प्रत्ययः प्राधान्ये ने" ति स्मृत्या प्रापपा पस्थ प्राधान्यावगतः कथं प्रकृत्यर्थस्य व्यापारस्य विशेष्यतेति धाच्य, इति निरुक्तस्मृरया भाषशब्दवाच्यम्पा- पारस्य माधान्यागते., तस्पच " धारवर्य केवलः शुद्धो भाव इत्यभिधीयत" इति पाकरणस्मृत्या धातुधाच्यत्वावगतः , विशेष स्मृत्पनुरोधेन सामान्यरूपायाः प्रत्यपार्थप्राधान्यस्मृते स्वमादिविषय खेन व्याख्यानाद । वस्तुतस्तु नेयं प्रापयार्थप्राधान्यस्मृति. प्रत्ययात्वाप- छेदन प्राधान्यनियामिका, लिंगख्यादेः प्रत्ययावपि मा- धान्पानीकारात् । नापि प्रधानस्य सत भरपयार्थषनियमपरा, "यत्वप्रधानानि नामानी" ति स्मृाया लिंगसंख्यादीप्रतिप्रधान. स्थान प्रातिपदिकार्यस्य मायपाषाभावाद । किन्तु यत्रैध प्रमा- जागरण सुपर्पस्य परणत्वादेः प्रातिपदिकार्य प्रति प्राधान्य प्रति दम् , तदनुषादमात्रमिय स्मृतिरिति नानया व्यापारस्य धारपपाष पि पिशेम्पसाप्रतिस्थ ! एवष पचतीति पाख्यातस्थले " भावमधान माख्यात ·IFI मीमांसा कौस्तुभः। भयको विक्लत्यनुकूलो वर्तमानो व्यापारइति बोधः । पच्यत इति कारख्यातस्थळेच एकाश्रमका या विक्लति स्तदनकूला भावनेति । प. अति देवदत्तः पच्यते तण्डल इत्यादौ देवदत्ततण्डलयोः प्रथमान्त यो: ययाक्रम माख्यातोपात्ताभ्यां कर्तृकर्मभ्या मभेदान्वयः । इतर. कारकाणान्तु यथायोगं साक्षा परम्परासम्बन्धेन व्यापाररूपे धारय र्थ एवान्बय इति ध्येयम् । चैत्रेण स्थीयत इत्यत्र भावाख्यातेतु कर्तृकर्मणो रमतीत संख्याऽनन्वितेव, धारवान्विता वा । नचैवं धात्वस्य दित्यादि विषक्षायां द्विवचनाधापत्तिः, अनुशातावलन एकवचनस्यैव साधु रघात । यत्तु उष्ट्राखिका भास्यन्त इति भाषेपि बहुवचनं, तद्भा. ज्यकारवचना दवैव साचित्यगन्तव्यम् । भतश्च कचिदप्याख्या तस्य भावनावाचिवाभाषाद् कथं तस्या समानपदश्रुत्या वरणत्या धगति रिति चेन; - धातोः फले तदनुकूळव्यापारे च शक्तिकल्प नाया मपि धात्वर्थातिरिक्ताया भाख्यातवाच्याया भाषनाया अनपत्वात् । वयाहि - अनुकूलव्यापारो धात्वर्थ इति वदतानुकूलरपं कि जन कत्वमात्र मभिप्रेतं ? प्रयोजकत्वसाधारणं घा? লা, বিহারিকসন্ধান ব্যানার্জ্যাবধান स्पात्मगतस्प प्रयनादै रुपक्षीणस्य फलाजनकत्वेन असंग्रहापत्तेः । मच तस्य पचतीस्यतो ननुभवादेव तदसंग्रहोप्पदोषः, पचति पाके यतति इत्येवंविधविवरणा देषानुभवस्या पहोत मशक्यःयात । नद्वितीयः , कृप्यादीनामप्यस्यन्तव्यवहिताना विक्लास प्रयोज. •मस्येन संग्रहापत्तेः। नच फलकारण तरकारणीभूतम्यापारयो रेष महामस्पत्रापि किंचिनियामक मस्ति, उभयमवेशस्य गौरवग्रस्तरवाद ।

·. शास्त्रमुक्तावळी । नच फळानुबलावस्य शक्यतावच्छेदकरवानगीकरणाद यन स्वाधस्सन्तपनत्वादीना तत्वेन शक्यतावच्छेदकरवागीकाराव थापासु व्यापारेषु पचे प्रयोगमतीती सावतामेव पायरवकल्पना प्रातिप्रसग इति पाध्यन् । एव तहिं पचति पाके यतते पाक करोति पाकं भावयती स्यादिविधरणाद्यनादीना पाका स्पृथकरणेत पनादीनां पचौ सग्रहानुपपत्तेः। नच घमादिसमझिव्याहतपच्यादे. फळमात्रषोधकत्वकल्पनादेष व्यापारस्प पृथग्विवरणोपपत्ति रिति पाच्यम् , तपारवे व्यापारपोषक सामग्रीतो व्यापारबोधप्रसक्ती साध प्रति पत्रादिसमभिन्याहारस्प प्रतिबन्धक वक्त्सना गौरवापते । तिगदिसमभिव्याहतधातुरवस्यैष व्यापारशक्तताव दरवकल्पने च कार्यकारणभावद्भयकल्पनस्य शक्ततारच्छेदकगौररभ्य चापते.। घनादिसाभिम्पासधातुतः पा पारातुमवापळापापने छ। नच विवक्षितस्यैव पारवमापारस्य पचिनोपादानात् यतादी ना विवक्षाविरदादेव पृथकरणोपपनि रिति वाच्यम् । देवदत्तः पति घन पाके यतते इत्यत्र देवदत्तनिष्ठयनादे विपक्षावश्य म्भावात् , अन्यथा भवन्मते धान्पात्तव्यापाराश्रयस्वाभावा देषदत्तस्य प्रथमावस्यानुपपने । मच देवदत्तनिष्ठन्यापारान्तरविवक्षपा वदुप पति , तथा राति पतीपत्र भवन्मते पनयोधप शन्दाभाषन विवर जयेळापां पनानुधादानुपपत्ते । भती वय पचतीत्यत्र भासमानोपि पवादिः न पच्यर्प इत्यभ्यु पगन्तव्यम् । क स्तईि पच्य इति चेत् ? फलापच्छिन्नो व्यापार विशेष यो घस्तुतः फल जनक. ! फळे तजनकण्यापारविशेषेच वटुक्त रोपिय या अतिरिक्ता शक्ति, तयोस्तु जन्पगनवभाव स्वसर्गवट- सभ्य । मस्मिश्व पक्षद्धये द्वितीया फलाप्रया, नतु फलमपि, चस्प धानुष लाभात । - , ·- . मीमांसा कौस्तुभः । अथवा व्यापारविशेषएव धातोरशक्तिः, नतु फळेपि, गारवाद दितीयायास्तु फळमर्थः, नत्वाश्रयावमाप, तस्य प्रकृतिप्रत्यय समभि ज्यादारादेव बांधोपपत्तेः । नन्धेवं जगम्योः पर्यायावापत्तिः, सं. योगानुकूलं हि कर्म गमेरयः, विभागानुकूलंत्यजेः, तपदिकममात्रं धा. स्वर्षः फलसामान्यं च द्वितीयार्थः सदाजिगम्योः पर्यायवापत्तिः , तथा च ग्रामंगच्छतीति वक्तव्ये ग्रामन्त्यजतीति प्रयोगापत्तिरिति चेत? गमिधातु समभिष्पाहत द्वितीयापा स्सयोगरूपफलविशेषवोधकत्वं त्यजि समभिव्याहतायाय विभागयोधकत्वमिति व्युत्परिकल्पनेन उ. क्तातिमसंग निरासात् । घस्तुतस्तु विजातीय फलानुकूलनाव दयापारविशेषनिष्ठा फ. लानुकूलान्तिमन्यापारनिष्ठाया यागत्वादिजाति रखण्डोपाधिरेव था उत्तरफलजनकत्तावच्छेदकसया सिद्धासन द्धातुशक्यतावच्छेदिका सती सत्त द्धारवर्थः । एवं कर्मत्वकर्तवादियामपि क्रियाजन्यफलशालि स्वादि समनियतं जातिरूप मखण्डोपाधिरूपं वा सामान्यगंगीकृत्य सस्यैव द्वितीयार्थतावगन्तव्या । अतएव व्याज्यत्तिकर्ववं देवता- त्वचेति सिद्धान्तोपि संगच्छते, अन्यथा भाश्रयभेदेन कृति व्यक्ति भेदस्यावश्यकत्वात् कवियोपपादनानुपपत्तेः । तस्य च खलम्बन्धि कत्वांगीकारा निरूपकापेक्षायां करणादिना निरूपकणान्वयोपि नानु पपन्नः । अस्मिय पक्षे फलानुकूल व्यापारायंकेषु पच्यादिषु प्रयोग्य च्यापाररूपस्य फलस्य नावर शन्देनैव भावनापेक्षा, पाकत्वादिसमा निपतस्य विक्लत्यनुकूलावादिधर्मस्या क्षेपेणैव भानोपपत्तेः । एवं प्रयो. ज्यव्यापाररूपफलयाचिग्वपिधातुषु भवति विक्लिद्यतीत्यादिषु वायन विक्लतियादि सामान्येन स्वसमनियतस्य प्रयोजक व्यापारजन्यत्व, स्पाक्षेपेणैव बोधोपपत्ते नं तदंशे शब्द व्यापारकल्पना युका । मरशे 'भयत्र विवरणेन नियमेन तेषामु खः । नहि पचतीपल सिदला विनियतीत्यस्य वा कृत्या विवरणं कचि त्रिपद हो । दलसी ·॥ स्वयमा शाखमुक्तावळी । ज्यप्रयोजकल्यापारयो स्पसरवाचिषु धानुषु इसरमतीति राक्षपणधेति न तस्मिन्नाप शन्दव्यापारकल्पनावसर अत एवोश्त वार्तिकता कदाधि दभिधीपमानवमांशतयाक्षिप्तप्रयोज्यव्यापार क्षिप्त प्रपोग्य व्यापार च प्रयोगकव्यापारमात्र पिवदयते, घट करोरयोदन पचतांति कदाचि दाक्षिप्तमपाजय व्यापार प्रयाज्यव्यापार मात्र घटोभवति चिक्लयन्ति तण्डुला " इति । तसिद्ध फलानुकूल यापदयापारविशेषर्ति अन्तिमव्यापारवर्तिधा पावत्वयागरवादिजातिर खण्डोपाधिर्वा सत्तद्धाशस्यतापच्छेदक शक्ततावच्छेदप व ततद्धात स्वमिति । अतश्च फसानुकूळव्यापारसमूहस्य पच्यर्धत्वपि तदनुकूलस्य यादेधात्यय व पृषक क्रियमाणस्य धात्वधावायोगात विवरणवेळाया व भासमानस्य भानकारणजिज्ञासाया धानोरन्पत्रव्यापूतावाद, पारिशे प्पात् तिपादेव तदाधवत्वमिति निश्चीयते। तब पचति पाक भाषपती व বাগাযোবাসন চুনা ঘিন্নাঘৰাধান্ত फूलष्यापारएय तिडयों नतु यनमात्र रपो गच्छवीत्यादी रथे यत्ना सम्भवेन भव्यापवरवाद । अव स्सवसाधारण्यना नुकर व्यापार एवं विढय । नच पाक करातीति यत्राकन फुत्रा विवरणाद विडोप यतार्यकरय परातेभावयति पयायवन यवायरवासिद्ध । यथैषहि घटोभववीत्यादी भवनकरय मतिपन्नस्य घटस्प तमपरो भावयती स्यादी भावयविकमरय, एक तमपर पतीपत्र क्रोतिकमावपि । अतथ भवापर्य कर्वकर्मावाविशेषात घरोतिर्भाषपति पर्यायो नयता पंक । भतएव रपो गच्छतोत्पत्रापि परोतिना विवरणमविशिष्ट । विच यत्रापंधर करोते र्यततेरिया फर्मकनापत्ति । मतम्ब कर्मफावावमवरवरूपधर्मभेदानपरोतिपत्यो पर्यापरय, अपितु भाष पति पर्यागावमेषेति, - तदिवरण मप्यनुकलव्यापारवाचित्यपय विह साधकम् ।

·मौमासा कौस्तुभ । यत्त पचति पाकेयनते इस्पेष पवनधियरणं, सत् लाक्षणिकम् । संपादकलापवानुरोधेन भनुकूलध्यापार शक्तो गृहीतायां पनत्वेन तदोधरय रक्षणयांगीकारात् । घरच सामान्यवाचकस्य पदस्य लक्ष जयापि कचिदिशेपरव, नतु यसादिविशेषवाचकस्य रयादिनिष्ठपि शेषलक्षकत्व, जहरस्वार्धलक्षणापत्तेः । मनोविक्लतिरूपफलोद्देश्यक. पाकाडकूलो ब्यापारसमूहएव तिदर्थः। तत्र सर्वानुगतस्यान्योत्पाद क व्यापारत्वस्यैव शक्यतावच्छेदकत्वात् तेन रूपेणाख्याता दोधेपि सत्तद्विशेषरूपेण ततदितिकर्तव्यताविधिभ्यो पोधा नपामपि क्षेप ध्यमिति पार्वतारषिमतानुयापिन । वस्तुतस्तु तत्तजन्यभेदेन सतदुरपादकभेदेन व्यापारराव भेदादेकशस्यतावच्छेदकाभावेन सर्वानुगतेकशक्तिरल्पनानुपपत्ते स्तन दिशेषविषयकातत्तच्छक्तिकल्पांच तत्तदितिकर्तव्यताविधीना पैपयों पतं स्तेषां तापर्यग्राहकतागीकारेच अनेकशक्तिकल्पनस्य सायदयप भाषात् दायवादेकत्रैव शक्ति रन्येषा लक्षणादिना विध्यन्तरेण पा पोष हरयाहिपते । नच क शक्ति क क्षणापत्र नियामका पचति पाके यतते पाक परोसीत्यादिविवरणस्पैघ पत्र शक्तिग्राहकत्वात् । नच सग्राहकलाघवानुरोधन मनकशक्ति पल्पना युक्ता, गगापदस्यापि वीर तापते. । पत्रापि गुरु भनेक शस्यतावच्छेदकानुरोधेन एकशक्तिकल्पन, तत्रापि लघुभूते कशक्यतावच्छेदकसम्भवे सयाहकलावार्थ गुरुभूतावच्छेदकांगीकरण मन्याय्यमेष । सपाझाणामवच्छेदकमतीरयुत्तरमतीतिकावेन तनिष्टगौरव स्प फळमुखावना प्रामाणिकत्वात् । भतश्च यतास्य जातिरूपरवेन लघुरयाच्छक्यतावच्छेदकरय । नच पनवेन रूपेणभानाभाय , पप विपाफेयतले पाबंकरोतीति विवरणस्यानुभाषिकापात् । पतु को नपनार्थकाव, भावपतिपयांपत्यादिरयुक्त, तन, मा पातयत् करीतेरपि यहाकायस्पैष हायषनागीपारात | नषश भाद . ३ ·रच शास्त्रमुक्ताव । नयतावच्छदवस्य पदा दातीयमानस्य परमपितु मशरवावा संप घरोते यंत्रार्थत्व, प्रयनाभावे वातरोगादिना स्पन्दमाने ने स्प- न्दानुकूळविजातीयमायुष्यगरूपम्यापारपत्यपि नाय स्पन्द घरोतीति प्रपोगदर्शनात् यतार्थवत्यप्रतीते पिारजयायाविशेषेपि पममन्य स्वामन्यवाभ्यामेव घारयो कृताकतव्यवहारदर्शनाच । योजनाकुर कृत' रपो गमन करोति स्थाटीपाक घरोवोत्यादी भचेतनेपि प्रयोगात् अनुकूहन्यापारवाचितव, उभयविधव्यवहारसावे शक्यतावच्छेदकलापयस्येव पिामरवात् । भवेतने फुरपाश्रयाय ষাটেন্তু ঘাবাৰ দাদাগি भन ए, चैत्रायाच प्रतीत वपि शोभन. पाय घरोतीत्यादी शोभनाभित. पाकानुफूलो यस इत्पेय प्रतीपत इति पैथिक्तम् । सो पद एम कजर्ष । यत्त कृतो पदार्थवरो यतते रिवायर्मक तापत्ति । धिकरणव्यापारयाचकरय हि धातो स्तरमवायम् । यथा - पगादी, फलस्योदननिष्ठत्यात व्यापारस्प च देवदत्तादिनिष्ठयात । भक्तु शपनासनादौ क्रियाफ्रयो रेकसिवात् न समकायम् । मत । याजन्यफरस्य धर्मपभायाधष यतति रकमक, तष पत्रोपि भप शाजन्यस्य ज्ञातताएकरस्येव कृतिजन्मस्या युत्पत्ति रूपस्य तस्प वर्मणि स्वीशरात जाधातुवदेष कृनापि समय ततो यतते रपि तदापति । वप्ता देवदत्तेन रियते घट इति घव पतति धातोरपि कमणि लषारापति । यति पदापि सदनापति । घट करोतीत्या घटे द्वितीपानापतिश्च । फुत्राप्प परवांगीकारे "कर्मवायर्मणा सुक्ष्परिय." इरपेतरसत्रविहितय गाधन विपते घट स्वप मेघरपनापतिश्च । तदेष षा यसतरपि तदापति रियुक्तम , सम, परनुतो ५ परब्यधिकरणों व्यापार स्तदाचिय धातो सकर्मफरय मभिप्रेत? किया फळध्यधि करगावन पापारवाचकता भिप्रेता? फरव्य स्पात।

·गीगांसा कौस्तुभ । माप, पध्यादपि फळाविषक्षाया मकरवागीयात् पत्र फळम्पधिररणादस्प घस्तुत रसत्या दतिया । नय यक्षिका यवसापि स्वाभाघियाकर्मवानगीकारा स्वाभाविषयक घरवलक्षणाच्याति , पश्मपि यतस्यादी स्वाभाविकाका उत्पत्ति रूपस्य फरस्य यन्नम्यधिरजना तिच्या रनिवारणाद । नर धारवयंभूत फसामानाधिकरण्यधैधिकरण्ये एर शप्रयो तके, उत्पतिश्च न यतसे रयोऽपित फसमानाधिकरणक्रियैवति षा- तथा घेवरोतरपि उत्पत्तिधाचित्वेन फलदोपपत्या उक्त दोषारसगेन यमफा] वाचि घे पाधकाभावात । भासनशयनादीना मपि . पासादिक्मयोगेन स्शभविकसकर्मकरयरय वेत्रणास्यते मास इत्यादिप्रयोगसिद्धयर्थ मनत्यात पत्र घफरल्यापारपो रेकनिष्ठाया दुक्तरक्षणाष्पाप्मश्च । च्यम, - मन एव न द्वितीयोपि , फरम्यधिवरणत्वस्य घरतु स्वभावपळ पावन पाच्यतानीकारे गौरवाच । अतो नेप सकर्मकार्मकायो निरूपित । विन्तु विधशापिरहविशिष्ट धर्मावाक्षधातुत्य सम- फरवम् । भस्तियेद घट फरोतीत्यादी कृतोनियमन विषक्षाया सत्या धर्मपसाबाशत्वात् । गतु पर्यायापि यतते नाकाक्षाया सम्म विशेषधर्मस्वेन पर्यापाया पाचकस्यात् । आश्च यथैव पर्मत्यमित्येत रपद नानयतिपदापेक्ष शिन्तु समावरि द्वितीयेप त साकाक्षा, तथा पर्याय वरि हज एस वर्माकाक्षा यतते । भव चपमाविवक्षायो पच्यावर कायम शिवशातिरह वैशिष्टयाभाया दयाहत । सनादीनाच बारादिगिविशिष्टाना वर्माकाक्ष वादषिद्ध व्यवम्। एय यत्रक व धातुरा रे खममोर्या तरेचा धर्म सत्रा पेवस्यैव तत्तदर्थ प्रतिपादयरूप धर्मपरस्यारेण धर्ममावशित्व तदनाराक्षारे द्रष्टव्ये यथा गृधातो ग्रधन र प्रमान ।

·शामुक्त वा
मकारकनादियाचित्रं प्रवि मधमान्तपदमपोपस्थितिः
कारणमिति मियनः फरमः । नयाडी सम्भाति, पाष्टः पचति
पद्रिय काम शुरया दित्यादी प्रथमान्तरदाभविन भिचारात ।
गया पहारेग • तासम्पादनं, अध्याहारापेक्षा 5 नुशासनियनिम्न
पक्षणाय पुरवनापासव पर्छकर्मरक्षगायिायात् । नपर दमा
पडीतातियत् स्वगंकामरदानुएंगमंत्रितुं शक्यते, न पक्षणातोपि
छात्र माशरेत, इद्रियामरदस्श नवपापतेः । यसपनाख्यातना
व कर्वा पश्यते, न सो पूर्व प्रथमानतपदोरातः, पोनुपज्येत । अतो
क्षयस्यता पणो स्तवाभेदान्थय वादिपदान । पुतं
चत - सरूपापा समानपदभुस्यैव कांधवपोपपत्तेः । इतरधा
मिनरोगनवायाधये गौरवात् ।
चि भिावर मृगो भारतीयादी महाभाष्यकाराभ्युपतक
पापता छातापि धनात्तविशेष्यकायनावशल्पत । सपाहि
पसाय दत्र पस्य विनापन पति कर्मवं, द्वितीपातमापतेः ।
नच दियान्तर दाध्याहारण कर्माकांक्षामि, धारभेदापतेः ।
जो पानभायनाया एम कवि घाच्यम् । तच तदोपपते ,
दि तस्य नाम्पर प्रशारतयाधयः । भन्यथा सह दुचारिताया
उभरत्राप्रयापतेः । भावनायाः मथमान्त मति विशेधेनु कर्म
सासंग त्या विमानभावना प्रति अन्धयोपपत्तिः। नच तदापि
सय दिशाति शंकरा, स्वादिविभकीनां प्रातिपदिकपरस्यस्प
निपतावना पारस्पांकापपत्तेः । नच मृगमगतयतम्य निस्यानु
गायन भन्नतेपि सासारासविमानमयानुपरत्तेः कय मेक
घारगेपनिति बार, विभावनहर साक्षरधारारन वामान
विस्थानु
मेरा पुपोः ! पटिलापिया भावनाप्रपाय
IIT लग भायोपरतेः । अतोमाम एकवा
-

·मागासा कौतुमः। क्यायोपपत्तिरित मुख्यधिशेष्यैव भावना । एतेन भावनाया मुख्याविशेष्य वि पाकभावनाजायत इत्यस्मिन्न पचति भवतीति प्रयोगापत्तिरिति दूप. मिष्टापत्त्यैव निरस्तम् । अतरवोक्तं पास्यपदीये " महावाप तिल. तेषु साक्षिकदास्पता" इति । किच भवन्मते सर्वकारकाणां धात्वयें तस्य कालादेखभावना संख्याभारनपोछ प्रथमान्तपदोपस्थाप्ये अन्दप स्वीकागद्वयत्पत्ति वैचि धचकल्पनापत्तिः । सदरं वक्ष्यमाणरीत्या सर्वेषां भावनान्यांगीकारा. देकेष व्युत्पत्तिर्युक्ताकल्पयितुम् । एतेन मघमासपदोपस्थाप्पे भावनान्वयानंगीकारेपि भारस्यातल- क्ष्येक र कर्मणिवा तदन्ययाति न भावनाया मुत्पविशेष्यात मि स्यपास्तं, व्युत्पति वैचित्र चप्सादयस्थयात । किंचास्मिन् पक्षे "भावप्रधानमाख्यातं ' इति स्मृतिपिरोषः । तपाहि - न तारदिपं स्मृतिः भावशन्दवाच्य भावनामाधान्यं प्र त्यापेक्षया विधत्ते, तस्य प्रकृतिप्रत्ययाविति स्मृत्यवसिद्धः । किन्तु यदाख्यातं शक्तिलक्षणासाधारण्येग भावनालंख्या पालकांदिपर तम भावनापाः प्राधान्यं, नतु कांदरित्येवं परम् । अतएव " धात्वर्थः केवलशुद्धो भावात्यभिधीयत" इति व्याकरणस्कृत्या ध त्वर्थस्यभाव परिभाषणेपि नास्था निरुक्तस्मृतौ भावशब्देन तद्ग्रणम् । तथासति धातोरेव भाष मधानावापत्या आख्यातशब्दस्य भावप्रधानत्वानुपपत्तेः । किन्तु णिजन्तस्य भुवोजन्ताव व्युत्पत्या भाख्यातायभावनायाः । या. करण परिभाषणन्तु तच्छास्त्र विहितकरयविषयं, न निरुक्तविषयमपि, तस्प परिभापारूपाधेनान्यत्रामवृत्तेः। तदपि च नपुंसके । भावेत इत्यादी तुशुद्धधात्वर्थ प्रहणमेघ नतु स्वक्षर्षभाय ग्रहणमितिदर्पम् । नतु भाषपद शक्पनियमार्य, प्रवृत्तिनिमित्तादे स्तदनुपपत्तेः। नच "सर्यमास्यातजनामे' तिरुस्तकारणाभिधानात् आख्यात शन्देन धातु रेषासति घाध्यं, ·शामुक्तावली। फरन्तेधावी बारातपदप्रयोगाभावेन भारपावपदस्म धानुवाविरमानुपए से.निमस्तेनाममिबंधने वाल्यातशन्दन लक्षणयाख्यातान्तस्यधातोमंह णनानुपपन्नम् । अतएव तान्याशवानीति जमिनिमपि चाख्यातशन्दे म पक्षणा रुपातान्तधातोरणम् । एतावास्तुविशेषः, ५ जैमिनिसने भारुपतास्ता विशेषण, तातिहत्तस्यैवधातोहण । निरुक्तरूपक्षण, रोनता विडन्तधातुस्वरूपस्यैष । नदेतायता भारपातशम्दस्पधातु घाचित्व, कृदन्तधातो पाकरत्यादी तत्पदपयोगाभावेन तदाचिवानुप पतः । भपितु तिड्वाचियमेव । भत भाण्यातप्रतिपापानेकपदार्थ विषये कसम प्राधान्पमितिजिज्ञासायां भावनामाधान्यमनपा स्मृत्पानिय म्यते । एक " सत्वप्रधानानिनामा " नीत्यत्रापि भनेकार्यप्रतिपादके पु मातिपदिकापरमामयेषु नामनुपाचवोलावध हत्यादिषु विभक्तपुपात सरयान्वयपोगिनस्वरवपदाभिधेयस्प कर्तुरेष प्राधान्यं नतु पाककृते रिचयमोंषगम्पते । नामत्वाविदोषेपि च पर पटादिपदे पटपटायरूप योरुभयोरपि भयोविभक्तपुपानसरुपान्धपयोगिरवरूपासात्वता तोंभपो पेशदत प्राधान्यं । अतएव भाकृत्यधिकरणेभिहित " पत्तशती [यापादौ जातेरेव सख्याकारकान्वयोन्यत्रतु लक्षितव्यक्तेः जातिम्पत्तयों स नवैशिष्टचायगालेकोषाधः । विन्तु बोधदप शक्तिलक्षणानन्य"मिति । भतस्तनोभपोस्सत्यभूतवादुभयोरपि प्राधान्य । तदेव भारुपातनाम मुष भनेकार्थप्रतिपादकेषु अनया स्मृपा प्राधान्य नियम्पते । सुगदिषु बनेकापप्रतिपाद के प्रधानभूतक्रियान्वयिरधारकारकादरेवपाधान्यम् । नतु दिगतरूपादे । मबानभूतक्रियान्वपित्वं च क्रियान्यपिवविरदे कारवरवव्यापाता । क्रियाया. मधानस्पच क्रियापद पिनाकारकाणां मेराकांपादनाव । शतः प्रधानभूतक्रियान्वपिरयात सुवर्षेकारका. देरैष प्राधान्यम् । लिंगसल्यादेस्तु समानाभिधान भुश्या तदापि स्वम् । तच साक्षादयोग्यमिति पदश्रुतेयोग्यतापलिंगाच पाठिंक: मातिपदिकार्य अन्धपति प्रातिपदिकार्पस्यापि विंगसमति प्रा ·पाबमुक्तावळी । घसतस्तु समापि साक्षारपरम्परासाधारण्येन भावनापामेवावा, प्रधानाधपस्या पहिचावात् । थावर्षस्पतु भावनायमिवावयः, प्रफरपर्व या कारकरन विवरणाच । 1 किष थापपस्याम्पत्र कारकत्वेनान्वयामा हतीयान्तान ज्यो' लिष्टोमादीनामनन्ययापतिः । गच वापी भभेदरक्षणापांपा तृतीविधान, करणवरूप श्रीवापाविषक्षायो कारणाभावाद । भने दलक्षणाधाया स्वीयापारमन्दसिफाप्यदर्शनाश धान्पेनधनषानिरपादा दपिच नधान्याभिन्नधनधानिस्पः, धाम्पस्पधनसम्बन्धोत्पत्ति प्रतिकरण खोपपत्तेः दण्डेनपटोभवतीतिषद क्षणापा प्रमाणामावाद । मत एव भासमानापि धनधान्याभेदः पाहिकान्वयळभ्यरषेति र सदई मपिटक्षणा । मतोलक्षणायाः काप्पदर्शनात् तृतीयान्वनामधेयावरोधे नापि धारपर्यस्य करणरय मघरपमंगीकर्वग्यं । अतएव चान्यकरण चिस्प पदार्पषिधयाभासमानावाद पारवर्यस्यापि करणावं मसंसर्गरक भ्यं । अपितु धातुष्टभ्यमेव । अतम चारवर्षों पागादिःकरणाना न्धेति । तचकारकरवा भावनापामिश्पपि इष्टव्यम् । एवं छडादिवाच्यः कालोपि पाटिकापपलभ्य धावपंदाराणा सासारसम्बनेषया भावनाविपी । पर्य विधिरपि प्रक्षनारूप: प्रधानभवाय तस्मामेव भावनापा मन्वेति जनकत्वसम्बन्धेन । संरुपापातु प्रतीस्पतरोधात मनुशास मावरोधाच भाषनाक्षिप्त कर्तृषकमवान्पतरपोगिरवं । भावनाहि कवकमाघे भखण्डोपाधिरूसे भाक्षिपतिदेव स्वाश्रपमाक्षिपतः।' काव कर्मवयोवाक्षेपलभ्ययोरपि शान्दापसिदपर्ष छदाणा, बस पाभयस्पापि । सतत विस्तरेण कधिकरणे निरूपपिप्यते । तर शादिषिकरणस्पळे तिवाच्या संख्या कईयान्विधा । पगादिविकरणरपके , पिरकर्मवाग्विवापि । मनुसनदाभयाग्विता, + ·मीमांसा कौस्तुभः । तस्पाशादरयाव । भतएव दर्शपूर्णमाखादावाश्रयभेदेपि कटरपैक्पादक पवनं । क्षामेषसानावियत्र प्रमाणान्तरानुसाराव भधिष्टानलक्षणा मंगीकृस्प संख्यान्धय माश्रपरवेति विशेषः। भतस्संख्यायाः कर्दक भांण्यातस्थले तायत् वषान्ययाति मूलानुपापिनः । घस्तुतस्तु प्रधानान्वयस्या पदितायात सुस्मृत्यभिहित संख्यामा वास्या अपि पाठिंकान्षयलभ्य कर्तृत्वदारकः कर्मरवदारकोचा परं परासम्बन्धेन भाषनापामेयान्धपः । भावारुपातस्थलेतु भावनापा मेधावपस्संख्यायाः। यथा चैोणमुप्पो स्थीयते इरादी । भवति स्थापदिकति स्तिक्यों खण्डोपाधिरूपः कर्तवन्तु सृवीपार्यः । मत एव चैत्रेणकिकिरते इति प्रसुप्यत इत्युत्तरंसंगच्छते । भवः प्रती. स्पभाषाव नात्र कृति स्तिपति परमत मपास्तम् । अतस्तत्र भाव मायां साक्षासम्बन्धेनैव संख्यान्वयः । नवं सस्पाद्विवादिधिवक्षायां दिवचनापतिः, एकवचनस्यैव तब साधुरवस्मृतेः तेनैव विवक्षितसंच्या लक्षणोपपतेः । नवं यासारखम्बन्धन विभनयुपातसंगपा योगिरवरूप सावतापतेः भाषप्राधान्यानातिः, सत्यतास्वीकारपि भाववानपापा । भस्पारिस्मृतीभावस्य प्राधान्यमिति नियमः क्रियते नतु सरवातिरिक्तस्ये तिसंख्पादपि प्राधान्यमसंगाद । भत्तो भाषरवानपापाव संख्या बपि न प्राधान्य क्षतिः। भस्तु वा कईकर्मान्धपषद्धारपर्धान्षयः पाटिक संण्यायाः । भठो भाषाम्यावस्पलेपि डाक्षासम्बन्धाभाषेलि धारष दारष भावनावियोपपत्तिः । यवतु गगने न स्थीयत पादौ पत्रस्प बाधा वर पये भवती स्यादी प्रपमान्तपदाविपस्येवाश्रयत्वलक्षणार्या कारणाभापात् धारपर्य पक्ष संख्यान्वषो नन्दितावा सवि केचित । वस्तुतस्तु भाषप्रधानरमाया भारुपातपारच्छेदेन- भावनामाधा म्पस्प पिरिसरवाद तदन्पपाठपपनि रेवानामपरवळक्षणाचीजम् । M

·हासमुता
पा पाणावपे पाप भविष्यति । ता पिसाव
पगिदापाता इति पपिपपसनापने I मामामतेतु त्या
प्यातपदाम्पे यंत्र पारमाणप पप्पम् । पापमपीs
म् भापनापा मेवात्यय' । रात्र घायम्प भायनापा मगपो
पिपादन ! पायाप ममाप्यातम्य. ययाधिना विद्या पत्र
मपोपटराणात तान्यप इति महानुपापिन. पण मंबई
म्पोपि पम्पते भोदन मागपमेयोपादी एमजण्य पम्यापार वतीय
विवक्षणा पिपक्षणा द्रष्टया ।
निन यमांगपारास्पट फर मामनेपदाम्य, नतु गतिः,
सापादिममभिम्पादनतिक हम शक्तिपदाव । भव भाउ
माना पशि पर वतीयाध., मोदनम्नु फार ण्या-येतीपादः । सय,
पापन हिरयम्येग शत्ततापोदयायोचिपात। भोदनान्यपा
फरप पक्षणयापि धोपापपनेश । उत्तीपाया भपि पयल्पा
पण्टापायावेप गति नतु पृती। सपा सत्रापि यारवान्ययापतेः ।
-
घस्तुतम्न कमांन्यातपिन 47क्षणा, पृताधयायहरुपस्प
वर्मयम्प म्धसमानाधिगरणपगमपोजयायसम्बन्धेना वांगीका-
रात अस व पवाल्पातस्थप पमरवरूपा पण्डोपाधि
रविवक्षणात् पररूपा पण्डोपाय रेयोदननिष्ठस्प ठक्तपरम्परा
मम्य धेा सायन्वयोरपत्ते ने पररक्षणा । गध एताशस्थळे
देवदनम्प साक्षासम्पन्धेन प्रथमानापत्तावपि तृतीयारतिः स्या
दयेति पानप, देवदत्तनिष्टरतायस्य विहानभिधानेपि प्रतिनिपि.
तयाचस्प तिडभिदितावा दनभिदिताधियारविहितकृतीपापा मा
पादयितु मशक्यत्वात् । नघ प्रपमेय सांपघेत, अपमापा स्तिहु
पानसल्यान्धयवाचियच्यानावेन व्यापाभाधे मापादपिनु मशक्य
स्वाद । मत सम्बन्धसामापयाचिनी पप सम्र पुक्ता।

·- मीमांसा कौस्तुभः । २९ तदेपं सर्षकारकाणि प्रति भावनायाः प्राधान्य तिदुपानकादि प्रतिसुतरां प्राधान्यापत्तेः, तदनंगीकारे भाचप्रधान माख्यातमिति स्मृतिविरोधस्य दुपरिहरवा झापनाया पर मुख्यविशेष्यावमिति सिद्धम् । भतएव भावप्राधान्यस्मृत्या भावनाया: प्राधान्यावगमाव अ. प्रधानभूतयोः कर्वकर्मणो स्तम्लस्पत्यम् । अन्यथा ते कृदन्तवदेव त. दाच्ये स्याता नतु तल्लक्ष्ये । तथाहि- यबैकस्मात्पदादनेकार्य प्रतीति स्तनानक शक्तिकल्पनागौरवभिया एकत्रवशक्ति रपरत्रलक्षणेति भ. घश्य मभ्युपगन्तव्यम् । तत्र च नियामकापेक्षायां प्रथमं तावत्प्रधा. नस्य लोकैदेच गुणभूताक्षेपकत्व दर्शना त्माधान्यमेव शक्तिनिया. मक मवसीयते । तदिह भावनायाः प्राधान्यपक्षे तदपेक्षितपाः गुणभूतयोः कर्टकर्मणो राक्षेपेणेष चौधोपपने नातिरिक्तशक्तिकल्प नावसरः । अत एव यत्र व्यभिचागन्नाक्षेपकरवशक्तिः, यधैकरवादी. तत्रानेक शक्तिकल्पनमपि । यदितु तयोरेव प्राधान्यं तत स्तयो रेव शक्यत्वापत्ते विनाया श्च गुणभूताया स्ताभ्यामेवाक्षेपसम्भवा व तस्या वाध्यत्वं पुज्यते । अत एव कृदन्तस्थले पाकः मित्यादौ पचिधातोः पाकमात्रवाचिस्वपि प्रत्ययस्य कृतिकादि रूपानेकार्थबोधकस्य क्व शक्तिरिति नियामकापेक्षायां खत्वप्रधा नानि नामानीति सत्त्वरूपस्य क देरेष प्राधान्यावगमात तत्र श. क्ताववधारितायां गुणभूतायाः कृते राक्षेपेणैव बोधोपपत्ते नाति रिक्तशक्तिकल्पनम् । नवं तस्या मशाब्दत्वेन पाकादिरूपकार कान्वयानापत्तिः, माख्याते एकापावयार्थ कर्तृकर्मणोरिव कृदन्तस्थले कारकान्वयार्थ कृते लक्षणांगीकाराव । नचैवमपि लाघवात् कृता देव शक्ति रस्तु, लाघवस्याप्यंगनिष्ठस्य दीक्षणीया मुख्यत्वस्येवांग गुणविरोधापापेन आँचिरकराधाद, प्रधानस्य पुरस्स्फूर्तिकाधेन सत्र शक्ता षषधारिताया मनवच्छिन्नाया शक्ते रयांगा दवच्छेद- कापेक्षायां तद्त गौरवादे रुत्तरकाल प्रतीत्तिकत्वेन फळमुम्वरयाच्च । १क ·शावमुक्तापळ । भतएवानेकार्य प्रतिपादकोपि पटादिप पत्रान्मतरा प्राधान्य निपा. मकाभाष स्तष कापस्या करयधिकरण पुस्पादितस्प नियामकावम् । नाद घट घटरपयोः प्राधान्पनियामकं किंचिदस्ति, पूर्वोक्तविधयों भयोगरि सावभूतत्वेन स्मृतेर नियामकरवा दुभयोरपि क्रमिकरवेन बोधद्धयांगीकारेण वैशिट्यानमगाहनात प्रवीतेरप्य नियामकरयाच । फासन पूर्वोक्तविधया प्राधान्यस्यैष नियामकत्याधुक्ता कायोशक्तिः, नद फो। भाषकरसुत पाकहरयादी पाकपदमात्रेण कृतिमतीती पाक: क्रिय इति पृथक्कृति धायकपद समभि व्याहारानुपपते वर्ष मात्र प्रताप कारकान्वयार्थ काढरोदनस्य पाकरपादापि जापते क्रिपत इति वा क्रियापदायाहारेण पाक्पपूरणं द्रष्टव्यम् । युक्तीवाद, धारवर्षस्यापि स्वजनकीभूत व्यापाराक्षेपकरण सम्बन्धाद । भतः कृदन्तस्पळे कृतिमाधान्याभावात् अबाध्यस्वव निन्यस्यपि भाव मामाधान्याभावे भवाध्यायापतिः । मचेष्टापतिः, भावमाधान्पोषक स्मृतिविरोधापने हकरयाद । किचारमन्मते निपासोपसर्ग प्रातिपदिकातिरिक्त शब्दगम्योप स्नानकिंगसंख्यातिरिक्तोः वरपकारकशान्दाद्विपापछिन्नम्मति लिंगानग्यपिभावनाशिप्यतासम्बन्धेन पदजन्योपस्थितिः कारणमिति एकयेष म्पुरत्या बहूना संग्रहालाघवं । भन्पयाहि तलाकारकादीनां धारय तस्व कालादीनाच भावनायौ तस्यास्संख्यायाध अपमांत इस्पने कम्पुरपतिकल्पनागौरखम् । भत्रय कार्यतापमछेदके निपातोपसगाणां समभिव्याहतार्यान्वये विना स्वामोधकरवा दा विशेषणम् । अवएष तेषु क्रियासमभिण्याहारसति तपेषान्वया, ययानिधेषु पत्रः, भायखमभिष्याहारे स्वन्येनापि । प्रातिपदिकास्पापि पठपटाबाद सप प्रत्यवान्षपात दिवीयम् ।

·मीमांसा कौस्तुभ । पतु दधीरयादी सुम्कोप स्तत्र प्रातिपदिकान्षयस्यैष दधिक मरवादे पुस्पस्यन्तरेणेष भावनाविपेपि नक्षतिः । अबचायोष्टाकपाळ इपादो तद्धितोपानस्य देवतास्वरूपस्य कारस्प तद्धितोपानद्रव्या स्वयविनापि क्रियान्वयिनः प्रातिपदिकार्यरेषेपि व्युत्पत्यन्तरेण सदगी कारा ब्रोक्तम्पुरपनिभगः । अतएव कारकरवातिरिक्तसम्पन्धेन पत्र तद्धिवसमासादिवृत्ति यथा उपगयः राजपुरुषहरयादौ वत्र क्रियान्य याभाषेपि पुरुषादापन्षपोनानिष्टः । पातु कारकापसम्बन्धेन वृत्तिः यथा भाग्नेपरयादी सत्र प्रापमिक क्रियान्वप पना कारवरवायोगात् पृत्नेश्ध पार्टिकसम्बन्धनापि नि दोप पत्तनादाघाटाकपालसम्बन्धोपि तु भावनासम्बन्धद्धारक एवासी । विषरिष्यते चैतस्पौर्णमास्पधिकरणे पाक्यभेदापपादनार्थ । सुनुपातलिंग खरूपयो स्तुवर्षकरणावापन्वपिन उत्तविधशम्दगम्परया ननित्यर्थ एतापम् । प्रथमान्तस्थळेस प्रातिपदिकार्यस्यापि प्रथमोपस्थितस्पेवान्य यांगीकारावाविमसगः । एवं पष्ठयादीनामपि कारकत्वातिरिक्तेनापि सम्पन्धेन निमि तपावनान्धयांगीकारा दतिमसगो निराकर्वध्यः । भर्पपद व पदजन्योपस्थितिविशेष्यपरं । तेन यागादे करणरवान्य पिनो भावनानन्ययेपि न क्षतिः । कारणवावच्छेदकेपि कारकाणां भाव मापदोपस्थापितभावनान्वयापते स्तव्यावृत्त्य हिनानन्षयोति विशेषण। भत एवोदनं भुक्रवा प्रजवीरयादौ परवामाय योपातभाषनाया मोदनादे स्सम्बन्धेपि तस्याळिगानन्यपिरवात नोक्तव्यापतिषिघातः । नव मेक स्मिन् वाक्पे भावनादपवाद कस्यों केषां कारकाणामन्वय इत्यशापि नियामकाभावः योग्यतापा भासते स्तात्पर्यस्य च नियामक रवार । एवं गच्छत्यादी प्रापपार्यस्यापि शवादिविकरणाभूखागमेव तस्यामन्षयः । तस्मादेकपैध व्यापत्त्या पहना सग्रहालाघवम् । भस्तु वा मकारीभूत वतदर्थभेदेन व्युत्पत्तिभेदः । सपापि परिपूर्ण पद पदान्तरेणान्तीति न्यायेन प्रथमावगवयागादिव्युत्पनिवेळाया भाषना ·घटकरणवजाखानयन शाखमुक्तावठी। विशेष्यत्वस्य उपस्थिताधेन तवैव विशेषणज्ञानरूपंसामग्रीसत्वात स्थांदिपदार्थान्तराणामपि प्रकारतया गन्वयव्युत्पत्तिकल्पना, नरयायत्र, अन्यगतमुख्पषिशेण्यावस्या नुपस्थितावन विशेषणतानाभावात । भत एपविधळाघया दपि भाषनायोमेव साक्षात्परम्परयावा योग्यतानुसारेण खयेषा मन्वयः। परम्परासम्बन्धस्थळेतु पार्टिको धारवादिसम्बन्ध इति न कोपि दोपः । नच पाष्टिंकवोधस्पापि श्रुतशब्दजन्यरवादयुत्पत्य न्तरकल्पनातावस्थ्यम् । पाठिकयोधस्य योग्यसत्तासमस्तपदकल्प नपा अनुमितपदजन्यरवन व्युत्पत्यन्तरकल्पनानापते । निक्तपदा ध्याहार प्रतिश्रुतशब्दस्य कारणावन्तु तथापि सम्मवमेघ । इसरधा भय पटोस्ति जल मानेय मित्यतो मिरयेचं विधार्थप्रतिपादकपदाध्याहारानापत्ते । पदान्तरकल्पनाकृतन्तु गौरवं कार्यकारणभावकल्पनाभावात फलमुखत्वा च न दोष माघहति । वाप्याकांक्षायोग्यता तात्पर्यादिवशात् तत्तत्पदा एव पाठिकान्धप' स्तत्तापदार्पस्पति नाम्यवस्थापि । स्पष्ट श्वाय मर्यो भावार्थाधिकर गादी तत्र तत्र । नचे राजपुरुषो स्तीत्यत्र क्रियान्धयोत्तरं पाठिकस्तापदि सत्त्वे राजपुरुषयो स्पस्वामिभावादिरूपो भेदसम्बन्धोपि बुद्धयेतेति धाच्यम्, अनुभवानुरोधन नामप्रयोज्य तदर्थमकारक तदपिशे ज्यकान्वययोधस्या भेदविषयावमिति नियमांगीकारात् । राजपुरुषयोः पाठिकान्वयबोधस्या यस्मन्मते नामजन्यस्याभावेपि स्थजन्यशान्दयोध भनुमेयशब्दजन्यावन नामयोग्यत्पमस्तीतिपुक्तम् तस्या भेदधिर पापम् । परच नामार्पयो स्तदभेदान्वयव्यापरिकल्पनापेक्षया निरुक्त ध्युत्पत्तिकल्पन, प्रयोज्याचस्प जन्पत्यापेक्षया लघुत्वान रायः पुरुषोस्तीयादी सु षष्ठ्यर्थनामार्पयो स्वपस्य पार्टिकाया नाभेदविषपषमतगा। भव एष तत्राभेदस्प पापितरपादेव पष्ठय ·मीमांसा कौस्तुभ । ३३ घों नाभेदसम्बन्धेन पुरुपेन्वेति, अपितु भेदसतगणैव । भभेदभ्रम शाया पर ताशयाक्या पाठिकाभेदवोधवारणार्थ सुप्रयोज्य तदर्थ मकारक नामार्थविशेष्यकोषस्य भेदससर्गविषयत्वम् स्तोक पचतीत्पादौ अभेद'धार्थ च सुप्रयोज्य तदर्यप्रकारक धात्वर्थविशे पवयोधस्या भेदविषयत्वम् , दधि पश्यतीत्यादी भेदससर्गयोधार्थ च शुद्धप्रातिपदिकप्रयोज्य तदर्यप्रकारक धात्वर्थविशेष्यबोधस्य भेदविषयत्व, मित्यायनुभवानुसारेण वल्प्यम् । नवविधव्युत्पत्तिकल्पनावगभावे विमिति शान्दयोधविषयत्व मेव परेपा मिव नागीक्रियत इति पाच्य खसर्गविशेषनियामक व्युत्पत्तीना तुल्यत्वेपि तत्तद्विशेष्यतानिरूपितमकारतानियामक पुस्प सीना भेदाभावेन अस्मन्मतस्प लघुत्वात् । नच भयामनेपि पाटिकाम्ययप्रकारटानियमा तत्तत्यल्पनावश्य भाषः, इतरघा सोम प्रति यागस्यारुण्य प्रत्येकदाय-या चा प्रकारता पत्ते रिति वाच्य, यस्य पदोधाव्यवदितपूवाधे साशासम्बन्धन विशेष्ये प्रकारता तस्प निराकाक्षायादेव तदुसरयोधेन्यमय मकारापात । भत एव यस्प पदोधाव्यवहिरापूधयोधे परम्परासम्बन्धेन विशेष्ये प्रकारता तस्यैव परम्परायटर सायगाय तदुत्तरचोधेन्य प्रायपि] भारत्व यागेपदापन्यादे हि स्वर्गापो प्रति द्वितीययाधे साक्षादेव प्रशारत्वा प्रदीपचाधे सोमारण्ये प्रति प्रकारता । अपितु सोमारुण्यपोरेप परम्परया भायना कप प्रतिच प्रकारयो परम्पराघमावगत्य याग मेष दापनी या प्रति प्रशराम, सपोश्च तदरदेिव विशेष्पत्यम् । इस रथा सोमारण्पादिगत परम्परालम्पन्धानिर्याहाव । अन एप यस्य मफारस्प विशे पान्यपे यो घस्तुत परम्परासम्पन्धरूप सस्पेय तत्वे नायगरप सदपटरपदापन पाविप शम्देनारगम्यते, नतु पोषध्यापन । पुरषोस्तीपत्र माविषदिया कात एच राज .

·7 शास्त्रमुक्ताव भूतस्प राज्ञ पष्ठयर्थे निरूपस्नाससगणे मवारतया िवतस्य नायो ग्यतानिश्चयाभावदशाया पुरुषेणाभदान्वय पाटिया, निरूपवता सवर्गस्याभेदाघटितत्वात् । अव पवारुण्यकरणत्वस्य द्रव्यपरिच्छेद दारव नप प्रति प्रकारत्वाव तस्यैवैकह पनी प्रति पार्मिकोन्षय . वायवोध परमनुमानादिना, नतु तदर्थे तद्धाचा शब्दानुमानम् । यदित न प्रकारतानिपामय पुरसत्तित ससगनियामकम्पुस्पीना भेनक्ल्पन, अपितु सुपथप्रकारक भेदसतर्गव शान्दावायच्छिमप्रति विशपता सम्पन्धेन धातुपदजन्योपस्थिति कारणमित्येवमादिनमण एक एमेत्या शश्येत, तपापि धारवर्षस्यभायनापा कालस्य विधेश्च पृथकार्यकारण भाषकल्पना दस्म मसएप बाघपमिति । उपतेचपरैरपि परहमपु त्पनिस श्रुतशाब्दयोधे दृते पश्चातनिर्वाहार्य मर्यातरविषपमतमान पया तिडप सामान्यसाधन घ विशपणीभूत इटे प्रथमातपदोपस्थाप्य स्वर्गकामर्षिशेपणीभूत घगाभेदस्य । नदि नेपापियमवे स्थगसाध नस्य दिडथ, अपिरियष्ट सामा यसाधन घमेष, नवायामशब्दविशेषण स्वर्ग पदमिदाभेद मतिपादपितुमलम् । अतच एखाधनीभूतयागा सुनस्कृतिमान् स्वर्गवामइति शान्याचे वृत्ते पचादय स्वगाष्टि धाधन पागहतिस्पनुमानमित ममाप धृतशाब्दयोध एघुव्युत्पनितो वृत्त पन्चादव पयानुभव पाठियोमाधी सुमिवशन्दा दनुमानादा इति न पचिदिरोध ससिद्ध सवयारयाणां भायनायाम वपाद तस्या मुरपषिशष्य स्वमिति । नध दितायातस्यापि भावनायामेधा धपाद धातोरसपकाया पर्मय पपरपानापत्ति , यद्धावपश्य पाटवायप यमग भा .

·, भन्यया भीमासा कौस्तुभ । का युद्धातोरसकर्मक्त्वांगीकाराद । पार्टिकान्वयलय धात्वर्थ कर्मत्वमा. दायैव चोदनादो द्वितीयोत्पत्तिः, नतु भावनाकर्मत्वमादाय । स्वास्थचंशयीतेत्यपि प्रयोगापत्तेः । पार्टिकान्वयलम्ब सकर्मकस्वादि व्यवहारषदेव स्तोकं पचतीत्यादी क्रियाविशेषणानामपि भावनारूपक्रिया सम्बन्धोत्तरकाललभ्यो धात्वनाभेदान्वयो द्रष्टव्यः । वस्मारिसद्धा धात्वातिरेषिणी प्रत्ययवाच्या मुख्यविशेष्या प्रपत्ररूपा भावनेति तपच पूर्वोत्तम्यायन कर्माकांक्षरया द्विधिसमभिव्याहाराच्च तस्या स्वर्गकामाधिकरणान्यापेनेप्सित जन्य स्वादिभाव्यत्वेनान्वेति, भावा- थांधिकरणन्यायेनचयागादिः करणत्वेन । नच तस्य यनरूपभावना जन्यत्वारकथं तस्यामेव करणावमिति वाच्यं, भावनाफलजनकरवेन पारिभाषिकस्पैव भावनावरणत्यस्यांगीकारात । तस्याश्च स्वजन्य करणेन फळे जन्यमाने नुग्राहकापेक्षयां प्रफरणाधिकरणन्यापेन प्रया- जादी तिकर्तव्यतास्वनान्यीयते । अतएव निर्यापारस्य द्रन्पस्या नुमादकरवायोगात् व्यापारानाविष्ट द्रव्यमपि नेतिवर्तव्यतारखेन ज्ञायते, व्यापारसम्बन्धोत्तरन्तु तस्पेतिकर्वव्यतावेन बोध इत्यपि यत्र वत्र वक्तव्यं भविष्यति । पापंखारधिमतेतु व्यापारसामान्यस्यैव भावनात्यात प्रयागादीनांच तदिशेषाणां पापारविशेषाशाररूपैतिकर्तव्यताकांक्षया तत्त्वेनान्वयो नरयन मादयस्पेन ! भतएवं व्यापारानाविष्टम्प द्रव्यस्य तविशेषत्वा योगात सत्येन प्रहणमिति विशेपोपि प्रकरणाधिकरणे निरूपविण्यते । गय भाषनायां सापसाधनति पर्वव्यतान्यपि एमानमाययोपादा नभुरपा शुद्धापामेघ सस्या ,विष्यन्वयातदुत्तरमाढीनस्य तदशत्रस्य विधिस्पीमावेन महेकरवपदवियतापत्ति ; भशनपान्धपोत्तर दिशि टापा भाषनायां विधिसम्बन्धाभ्युपगमेन पदपर्यघसानोपनः, पश्चा ·शास्त्रमुत्तावळी । विधारणायो विध्यन्वयाभ्युपगमेतु परिपूर्ण पद पदान्तरेणावतीति न्यायभंगापत्तिरितिवाच्यम् । शुद्धस्प यनस्य विधिविषावानुपपले । सामा न्यतो परिकचिदाक्षिप्तामोपेतमापनाया विधिसम्बनयाभ्युपगमेनच पर्यवसानोपपत्ते । पश्चाग्निधारणापेक्षायां तत्तत्पदर्पिशेषनिधारणोपपत्ते । सस्मासिद्धांशत्रयान्विता प्रत्ययघाच्याभावना । अतश्च रास्प धाचस्पैच करणाचं शीघ्र प्रमित्तमिति पार्टियफळसम्बन्धवेळाप तस्यै चान्वयो नतु द्रव्यादरितिसिद्धं । अतश्च फटसम्बन्धनिर्वाहार्थ कल्प्य मान मपूर्वमपि सतग्यपिसिद्धम् । द्रव्यत्यागाद्धतवहमुख क्षेपणाच्चातिश (का) स्ता निष्प्रत्यूद विधिपरिचिता भावनेय चकास्ति । यस्था स्संगादतिशयफलप्रापि यागादिजात सामचाई मुररिपुपदद्वन्दपने पयामि ॥ ॥ इति भावार्थाधिकरणम् ॥ ७॥ ( अपूरया रयातप्रतिपाद्यत्वाधिकरणम् 1) 4 ॥ अथ अपूर्वाधिकरणम् ॥ ॥ १॥ स - चोदनापुनरारम्भ ॥२- १. ६ ॥ एवं तावदपूर्व सिद्धं गृहीत्वा संजनकं पिचारितं ! तत्सद्भाव एव वधुनाषिचार्यते • विमम्स्यपूर्व उतनेति । अवचापूर्वसमावस्या प्यपूर्वनोपयोगिया पादाध्यायसगती पूर्घषदेवा । भाक्षेपिकात्यानन्तरा। तर प्रमाणाभावानापूर्वमस्ति । तथाहि, नतादत्र प्रत्यक्षादिक प्रवर्तते, याग स्वर्गसायसाधनभाषइया पूपि तस्याप्रवृत्तः । नापिशब्द, सदनुपरम्भात् । नच श्रुनागस्वर्गसायसाधनभाधान्यथानुपपत्तिरेष तत्वरिपका, नान्यथाक्षणिक्यागरय कालान्तरभावि स्वर्गसायनाघ भुपपद्यते, भत प्रमाणान्तराभावेषि श्रुतापर्धापतिरेवापूर्वरुद्भाधे प्रमाण ·- मीमांसा कौस्तुभ । मितिवास्यम् , साध्यसाधनभावस्यान्यपानुपपत्तावपि अपूर्वस्य तदुप पादकावाभावात कल्पनानुपपत्ते. । मापूर्वकल्पिते तेनैव स्वर्गजनना दपूर्वोत्पत्ति प्रति भन्यथासिद्धस्य यागस्य स्वर्गजनक्ता सम्भवति । नच अपूर्वस्य शक्तिरूपत्वा दवान्तरव्यापारत्वादा ज्वालादिभिरिचनतेन यागस्यान्यथासिद्धिः, शक्तिव्यापारयो शक्तिमयापारपन्निष्टत्वनियान शक्तिमति व्यापारवतिच यागे नटे शक्तिव्यापारयोरवस्थानानुपपत्ते। नच अपूर्वस्य फळवळकल्प्यस्य यागनिष्ठत्वासम्भवेपि यागाश्रय भूतात्मनिष्टत्वकल्पनेनापि शक्तिव्यापारघापपत्तिरितिवाच्यम् , गुरुभूता पूर्वकल्पना विनापि यागस्वर्गसाध्यसाधनभाषस्योपपत्रतरविनेताहश कल्पनाया प्रमाणाभावात । तथाहि - यद्यपि तावत क्षणिको याग रसाक्षादेव कालान्तरभावि स्वर्गजननाय नाल स्थापि स्वजन्य स्व- सद्धारा समर्थएव । तस्यहि यागजन्याय सद्भावयोः कलमायाद वेव ल फळजनकत्वमात्र कल्प्यमित्यवान्तरव्यापारत्व सुलगम् । अपर्षस्यतु सद्भावस्थायित्व यागज-यत्व स्वर्गजनकत्व चेत्यनेकपदार्थकल्पनाम तामुलभम् । यागस्यविनाशित्व प्रतिबन्धानोत्तरवाटमेव च द्वारकल्प मेन विनाशस्य उपस्थितरवाच । नन्वव वसस्यैव व्यापारवे तस्य नित्यत्वेन कीर्तनप्राय चित्तादिना नाशानुपपत्ते धर्म. क्षरति वीर्तनात प्रायश्चित्तन नभ्यन्ति पापानि सुमहानयपी ' स्पादिशास्त्रविरोध , महानयोः ज्योतिष्टोमब्रह्मदत्यानाशयसम्भव., तयोराशुतरविनाशि स्पेन नाशवारणानपेक्षापात् । नापि तजन्यमुपदुःसनाशक्त्य, सपोरनुपरवन नाशायोग्यवाद । मन पीसनमायशिलादिनार यागर दिजन्यमपूर्वमावश्यामितिचेत् ? कलमध्वंसस्यैव व्यापारवे पधारित कीर्तनादीनां फलोत्पनिप्रतिवन्धावस्यय स्वजन्यवाद्वारा साक्षादे घया करपनाव। " ·अतएवं - शास्त्रमुकारन्टी । यागध्वंसस्य नित्यत्वेन स्वगोसत्यनन्तरमपि स्वर्गा स्तरोत्पत्ति प्रसंग इत्यापास्तम् , स्वर्गध्यप्तस्यापि तत्प्रतिबन्धकाव कल्पनात् । नच कीर्तनादिवतस्य प्रतिबन्धकत्वकाने प्रयोगान्तर जन्यस्यापि फरस प्रतिपन्धापत्तिः, तथागव्यस्तिकीर्तनजन्ययंसस्य तयामव्यक्तिजन्यफलप्रतिबन्धकत्वकल्पनात । नचैवं गौरयापत्तिः, तस्य फलमुखत्वाद; भपूर्वपक्षेपि समानावाच । भयवा न कीतन ध्वंसस्य प्रतिवन्धकत्वं कल्प्यवे, गौरवान, अपितु कीर्तनात्यन्ताभाव विशिष्टज्योतिष्टोमव्यक्तित्वेन कारणत्वकल्पना व कीर्तनस्थले यागध्वमात्रा फलसितिः । अत्र च तद्वयक्तिधान्त मवयं विवक्षणीयम , अन्यथा एकव्यक्तिकीर्तने व्यक्तयन्वरे पोपि फलानि पत्ति प्रसंगात् । नच कीर्तनवाये कीर्तनमाश्रवणा ज्योतिष्टोमवायच तन्मा श्रवणा दुक्तविधकारणतावच्छेदकयोधकाभाषः, सस्य पाक्येक पाक्यतो तर मनुमानविधया धोधोपपत्तेः । नहि ज्योतिष्टोमादिवास्येपि ज्योतिष्टो- मत्वादि रूपस्य कारणशावच्छेदकस्य धाक्येनयोधः, कार्यतावच्छे- दकबोधयिना कारणतावच्छेदक बोधानुपपत्तेः । नात्र स्वर्गत्वं कार्यताव च्छेदक, अपितु विजानीयस्वर्गत्वम् । नच घेजात्यस्यपाचकंपदमत्रास्ति । स्वर्गपदेनैवतल्लक्षणायां प्रमाणाभावात् । भतो पाक्येन सामानाधिकर- पेनय जन्पजनकभावेवोषिते पश्चादेवानुमान विधया विमासीपस्वर्ग: स्वस्य कार्यतावच्छेदकत्वेकल्पिते पश्चादेव ज्योतिष्टोमरवादेरिपोक्तषि- घस्यापि कारणवायच्छेदकस्य फल्पयितुं शक्याघात भतो पुक्कं वस्यैव व्यापारावं नरव करटुप्तस्यापूर्वस्य । एतेन "तृप्तएवैन मिन्द्रः मनपा पशुभिस्वर्पयती त्यर्थवादोपात्तस्य देववामवादस्यैव रामिसन-पापेन द्वारस्वोपपत्ते नानुपस्थितापूर्वकल्पनं युक्तमिति वेदान्ति मतमपि प्रत्युक्तम , दतोपुपस्थितर दमदारकावेत व नैराकांक्ये रात्रि सन्यायानवतारात । देयताप्रसादस्यापीच्डाविशेषरूपस्य क्षणिकायेन - 1 ·नच " यत्त पार्तिके भीमासा कौस्तुभ.। व्यापारान्तरापेक्षणाच्च । तस्य सिद्धारकरवांगीकारे च तस्यान्तर्ग डुकरवापत्तेः 'घरं यांगवसस्पैव व्यापारवंकल्पनम् । ध्वंसस्य फल कारणत्वे यागस्य कारणीभूताभाष प्रतियोगित्वेन प्रतिबन्धकत्वा पत्तिः ? यस्मिनभावे संसर्गाभावावेन फारणता तादृशाभाव प्रतियोगिरवस्यैव प्रतिवन्धकस्वांगीकारात् । प्रकृते तु ध्वसत्वन कारणता, नतु संसर्गाभावस्वेनयंदोषः । नच ध्वंसस्याभाव रूपत्वात् कथं फलजनकावं, अभावस्य छापि कारणवादर्शनादिति वाच्यम्; अमावस्यापि कारणत्वांगीकारे'याध काभावात् । अतएयोनुपलब्धे रभावरूपीया एव घटाधभाव ग्राहक स्वमंगीकृतम् । एवं सन्धयावन्दनायभावस्य च प्रत्यवायजनकत्वम् नैधाभावस्प कचिदपि कारणाचं दृष्टं, यदिनु सन्धयावन्दनादौ कचिदुद्भाव्येत ततो निमेपादिरूपस्य सत् काठक्रियमाणस्य भावस्पैव कारणायकल्पना दमयोजक " मित्युक्तम् , पच्च न्यायसुधाकृता"" अभावस्य कारणत्वपि भावसहवस्यैष उस्य कारणता : नशुद्धस्य- कचिदपि तथा अदर्शनाद, सन्धयावन्दनाकरण स्यापि च विध्यपहारूपभावान्तरसहकृतस्यैध प्रत्यघायजन करवादि " स्युक्तं, सदतिशयार्य, शुद्धस्याभावस्यापि कारणावांगीकारे पाधकामा. धाद । भती भावस्यापि कारणावांगीकारायुक्तं पंसस्यापि दारत्यम् । यत- यार्तिके यागवंसविशिष्टादात्मनएव फलोत्पत्त्युपपत्तेनां पूर्वक ल्पनायुक्तति पक्षान्तरमुपन्यस्तं, सदात्मनोनित्यरयेन भवान्तरध्यापारषा योगाद्विशिष्टस्य व्यापारपांगीकारपिया लायन विंसस्यैव घ्यापारतोप. पत्ते रात्मनोपि व्यापारान्तः पेशे गौरवापेक्षितं । सपंधानास्त्यपूर्वमिति प्राप्ति- 'भभिधीयते, फैशन्तापत प्रधानपाठान्तरभावीति निर्विवादम नदि पर दुरीन " इत्यादि पश्यिशपावगत निरतिशयतु .

·शास्त्रमुक्तावळी। सदुःरारूपयो स्वर्गनरकयो रस्मिन् जन्मन्युपभोग. सम्भवतिः विहितस्यापि वृष्टिपवादे स्वांगप्रधानजन्यस्य न प्रधानमात्रोत्तर मु- त्पत्तिसम्भवः, अतः कालान्तरभाविफलोत्पत्ति न क्षणिका कर्मणो व्यापार मन्तरेण सम्भवतीति व्यापारापेक्षायां न तावत् पंसस्य व्यापार सम्भवति, स वहि व्यापारः कल्पनीयो य श्रुताविरोधी तदिह यथैव निरतिशयमुखरूपे स्वर्गाष्यफले श्रुते सस्पेह न्यायम्भवेपि जन्मान्तरीयत्वमेव कल्प्यते नतु पुत्राद्यपेक्षया पेक्षिक निरतिशयरव मादाय सार्वभौमत्वादिकं गृह्यते- स्वर्गशब्दस्यौपचारि कारवांगीकरणे कारणाभावाद ,जन्मान्तरीयत्वकल्पनस्य च फल मुख विनादोषावाद , वददिहापि धर्मः क्षरति कीर्तनात् प्रायश्चित्तेन नश्प न्ति पापानि सुमहान्यपि इति कीर्तनप्रायश्चित्तादीनां नाशयत्यश्रवणा नाशाई किश्चिदवयं कल्पनीयम् । याग स्त«स स्तरफळ सम्भवति, नच नाशशब्दस्य फलोत्पतिमतिवन्धे कारणीभूतावच्छेदक पटवी भूतात्यन्ताभावे या लक्षणेति घाच्यम् लक्षणायां प्रमा णाभायावत भत श्च क्लप्तध्वंसद्धारकत्वकल्पनापेक्षया पूर्वकल्पनस्य गुरुभूतरपि सस्प फळ मुखत्वा दवयं प्रायश्चित्तादिनारप मपूर्व मेघ कल्प्य । तेन यव निषादस्थपतिपदे लक्षणापादकसमासानंगीकरणेन ओवकर्मधारयमेव भगीहत्य पशा दापद्यमानं विद्या तदुपायाक्षेपकर्म फरमुखत्या दंगीकृत तथैव नाशपदस्य श्रीतालिप्सपापूर्व मंगी कसंध्यमेव । किंच कीर्तनादेः फरप्रतिवन्धकावांगीकारे वायसापच्छेदकस्य तद्वयक्तित्वस्या प्रसिद्धत्यादेषानुपपत्ते. पिजातीय स्वर्गस्यादिना प्रतिवध्यतांगीकारे च प्रयोगातरतोपि फलानापत्ति प्रसंग । कीटनात्यन्ताभावषिशिष्ट ज्योतिष्टोमम्पत्तिावन कारणतां गीकारे गौरवं, अनेककार्यकारणभावकल्पनापति श्च । अस्मन्मते" नच घा सावद प्रति ·प्रधाना मीमासा कौस्तुभ । सत्यपि तकीर्तनान तद्यक्तिजन्या पूर्वनाशवेन कार्यकारण भावानेकावे कारणतावच्छेदके गौरवाभावात् धर्मः क्षरति कीर्तना दिति शाखोजीतत्वेन प्रामाणिकरवा च न दोष । किंच सस्प प्रधानन्यापारत्वे तुल्यन्यायरवा देगेवाप स एवं व्यापारोगीकर्तव्यः,ततश्च तस्य निरपवा दिकृतिप्रयोगवेळायामपि सत्त्वा द्विकृतीनां पशुपुरोडाशवरमालगिकरवोपपत्ते प्रयोगागाभेदेपि तजन्यस्यो पकारस्य द्वन्धत्वा न पृथगंगानि कर्तव्यानि स्यु. । तथाच विकृती प्रयाजे कृष्णल जुहोतीति दर्शनानुपपत्तिः । भस्मन्मते (वंगा पूर्वाणा पूर्वो पत्त्पनन्तर नाशा द्विकृश्य पूर्वसिद्धयर्थ पुन रंगकरणोपपत्ति. । अपि च भस्मिन् पक्ष छसगाना मुप- योग ? न तावत्प्रधान, तस्य प्रयाजाधजन्यत्वात् । नापि त- दुसे, तस्य पानि विनापि जायमानधात् । नापि फळे, प्रधानावापतेः । भतोवरप मगमधानव्यवस्थासिद्धयर्थ मप्यपूर्व कल्पनीयम् । तथादि-प्रधा नेनापूर्व जननीये अगानामपि सहकारित्वकल्पनाव प्रधानएववा योग्यता विशेषजनना दस्ति तेषामुपयोगः । तस्मादवयं यागस्य ध्यसातिरिक्तो च्यापारो याच्यः । नच यागस्यैव तदि फल यावरस्थापिरव साधना दस्तु, कि व्यापारकरसनयेति वाच्यम् , तृतीयादिक्षणे प्रत्यक्षतापत्तेः। तपागम्यक्तिप्रत्यक्षे तयागव्यक्ति दितीयक्षणस्य कारणत्वकल्पने वा नन्तकार्यकारणभाव कल्पनापति । नचैतस्य फल मुखरव, विषय प्रत्यक्षयोः कार्यकारणभायस्य चोकसिद्धत्वेन स्वर्गसाधनत्व ज्ञानान पेक्षत्वात् । पीर्तनापूर्वपक्षपो नाश्यनाशपभावानेकत्व पल्पनातु धर्म क्षरतीति शान्दयोधोत्तरकालीनत्वा रफरमुलेति विशेषः । भतीवरप व्या पारोवाच्य । सोपिच न देवतामसादरूप., तस्य देवतानिष्ठायेन फल पधिधरणस्य फलजनवरयानुपपते । देवतापा चैतन्य विग्रहः महादस्तस्प ध स्थापिरयमित्पने कार्य परपनापतेश । विशिष्यचा य नियमे निरापरिपते । भतः परिशेषादपूर्वमेघ यस्यम् । ६ ·शास्त्रमुक्ताव । पागेनापर्व कृरवा स्वर्ग फुर्यादिति अवार्थापतिकल्पित वैदिकशम्दग. म्यवादेष नाप्रामाणिकं । नचैवं श्रुत यागस्वर्ग साध्यसाधनभावण्यापाव, भपूर्वस्य शक्तिरूपायेन व्यापाररूपापेन चा कल्प्यमानावा च्छक्ति व्यापाराभ्यांच ज्वालादिवच्छक्तिमयो व्यारवतोपासाधनस्वा विधाताद । नध शक्तिमति व्यापारवतिवा यागेनटे तनिष्ठापूर्वस्यापि नाशाप तिः, भपूर्वस्य यागीयत्वेपि फळवलकल्यत्वेन यागनिष्ठत्वाकरानाद , यथेष ह्यनुभयव्यापारस्यापि संस्कारस्य नानुभवनिष्ठत्व किन्तु फळम- केन स्मृति समानाधिकरणावसिद्धयर्प मात्मनिष्टत्वमेव, तथानापि अपूर्वस्यापि फलसामानाधिकरण्यसिद्धयर्थ फलवलेन फळभोक्तृनिष्टत्व मेय कल्प्यतइति न विरोधः । भवएप गयानाद्धादी पत्रपितुः पुत्रस्य च फळभोक्तरवं शालान्तरममितं तत्रोभयनिष्ठा पर्वद्धपक्लपनं । भपूर्व दपमपि च तब कीर्तननारयमेव । एवं दम्परपोरुभयोरपि भोपवत्वादुभ- मनिष्ठमपूर्वदय, तत्रापि सर निष्टकीर्तनस्यैव तत्त निष्ठापूर्वनाशकरपम् । यो सरस्यैव रोगादिनिवृत्य दर्शपूर्णमालाचतुष्टानं सत्र सम्पपीत रस्य पासज्यवृत्तिकर्लरवे फलभोक्तृत्वाभावान तनिष्ठापूर्धान्तरकल्पन, अपितु भोक्तृनिष्ठमेव । भव एय ववेवरस्य सत्यपि कतरये फलभोक्तृत्वामा धान फलिपस्कारावपनादयः। एव जातेष्टयादौ पुत्रस्यैव फलभोक्तृत्व,न पितुस्तवापूर्व फदिसंस्कारोवाायाझिकास्तु पितयपि फलिखंस्काराननुति धनपैष । नचेषं पुवस्य भोक्तृत्वसत्वा तब फळसंस्कारा अप्पपूर्घषद पगम्परनितिषाच्यम् , धपनादीनां षनिष्ठ फलाधानयोग्यतामननारिया पुवस्यकवाभावेन वपनादिमापपभाषात् । पपठहरयादिपुदि भारमने पदानुरोधेन पुरुषप्राधान्याषगते पनादेवघातादिवत्संस्कारवाषगमा पनेन प्रधानफलाधारत्ययोग्यतासम्पादनद्वारा पुरुषं संस्कृयादियों धगतेः संस्कारस्यच भूतभाष्युपयोगापेक्षायां पवदारण यागापर्यवं पन्धावगवे रपूर्षजनकपागफ्तारं पागजन्यफलाधाराय योग्यतासम्पा - ·- मीमांसा कौस्तुभः । दनदारा वपनन संस्फुर्यादिस्यः प्रतीयते । अतश्च पुत्रस्य कर्तृत्वा भाषा दमाकृतकार्यकारिणि सस्मिन् न वपनादिधर्मप्राप्तिः । नच सं स्कार्यस्यापूर्वजन्यफळाश्रयत्वसम्बन्धेनेवा पूर्यसम्बन्धोपपत्ते नावश्यं कर्ट त्वेनैव सविवक्षणीयहतिवाच्यम् , वरतइत्यात्मनेपदेन वपनकीर कप नजन्यफलोत्पत्यभिधाना पनस्य चांगत्वेन प्रधानविधिविधेयस्य प्रधा नबंध कर्तृनिरूपणा दपनवाक्ये कर्वतासम्बन्धस्यव शीघ्रोपस्थितिक शत् । विस्तरेणचायम स्कृतीये निरूपयिष्यते । तस्माजातटिस्थ के फलसंस्कराभाषेपि पुत्रनिष्ठमेवापूर्व नपितनिष्ठं । तस्मिस्तु निमित्त घला दकरणएव दुःखजनकीभूतं भत्यवायरूप मपूर्वमिति विशेषः । तसिखं नष्टेपि प्रधाने फळपळेनात्मनिष्ठापूर्वकल्पनम् । एवमंगानामपि प्रधानगवफलजननयोग्यतासम्पादनफळकानामने केषां पुगपद्योग्यतासंपादकरयानुपपत्ते रवांवरख्याररूपापूर्वकल्पना नष्टे घप्यगेवारमगतापूर्वसिद्धिः। तच परंपरासंबन्धन प्रधानगतयोग्यताया. भपि सत्त्वारफळसामानाधिकरण्यलाभः । तत्र स्वयं विशेषः-आरादुपका रकाणान्तावरसमिदादीनां प्रकरणाधवगतयागांमभावानामपि प्रधानयाग स्वरूपस्य तदजन्यावा तत्रोपयोगकल्पनानुपपत्तेः सजन्योत्पत्त्यपूर्वाणा च प्रधानाव्यवहितोत्पत्तिकानां प्रधानापूर्षोंत्तरकाळयतिभि सरादुप फारके रुत्पत्यमभषा सत्राप्यनुपयोगपि सेवेव वजन्यापूर्वजननानुकूला योग्यता जन्यते । नच उत्तरांगानामेव परमापूर्वजननानुकूल योग्यतासंपादकरवमस्तु, पूर्वागानांतरपत्त्यनुकूल योग्पताजनकत्वमेवास्स्विसिषाच्यम् । लापवादारा दुपफारिवायच्छेदनव परमापूर्वोपयोगित्यस्य कल्पनाद । नच-उत्पत्यपूर्व प्चनुपयोगेपि प्रधानापूष परमापूर्वं जननीयगानामपि स्वस्वावांतरापूर्वद्वारा सहकारिकारणायमसिपतिवाच्यम् तपासति फळदव परमापूर्वेपिजनक रयाविशेषण प्रधानतुल्पतापत्तः । अतोयोग्पातासम्पादनमेयतेयपत्यपूर्व मियते। योग्यता परमापूर्वजननमितिद्रष्टम्पम्। मतएप प्रधानापूनिकाय ·४४ शास्त्र मुक्कापटी। अमेण सर्वेषु तेषु ते रेवापूर्व योग्यतासम्पादनमिति द्रष्टव्य । मत धान्तिमप्रधाना पूर्वनिष्ठयोग्यताजननानन्तर मेघ तेषां नाशः। योग्य साघेय मुत्पत्यपूर्वाव्यवाहिता पूर्वजननानकूला। तय चि दश्यमाण रीत्या समुदापापूर्व धचिच्च परमार्थमिति विशेष वित्त एवं प्रकृतोसमु दापापूर्वस्यैवाव्यवहितस्प सौर्यादावभावपि परमापूर्वस्वा पवहितावा तदनुकूलैवयोग्यता। मुत्याकाळीनांगानाच प्रकृताचव्यवहितपरमापूर्वानु कूल योग्यतामनकाना दादशाहे अव्यवहिततत्तासुत्यासमुदायापूर्वा नुकूळयोग्यताजनवावम् । युक्तचैतत् - करणस्या नुग्रहापेक्षाहपेति कर्तव्यताकाक्षाख्य प्रकरणादिनावगतागभावाना प्रयाजादीना साक्षात्प्रधान तदपूवार्थत्ययो रसभवेतदव्यवहितापूर्वार्थत्वपैय कल्पनात् । अत धोत्पत्य पूर्वाग्यवहिता पूर्वजननानुकूल योग्यतासम्पादन मुत्पत्त्यपूर्व निष्ठ मारादुपकारकाणों स्वावान्तर पूर्वद्वारा फमिति सिद्धम् । भवतु "धाजपेयेनेष्वावृहस्पतिसनयत" इत्यादी पृहस्पविस वादीना वाजपेपेनेति तृतीपावलेन वृहस्पतिसव्यतिरिक्त सर्यागयुक्तधा जपेपानुष्ठानेन तजन्यपरमापूर्व निष्पत्पनन्तर क्रियमाणानां न परमा पूर्व निप्पत्ताय प्युपयोगसम्भवः , तत्र परमापूर्वस्यैव वृहस्पतिस धाकरणे नाशकल्पना परमापूर्वस्थापकत्व • मृधस्य च पौर्णमासी समुदायापूर्वस्थापत्यमिति मूलानुयायिन । घस्तुतस्तु वृहस्पतिसवापूर्व घाजपेयपरमापूर्वावस्थान पाषद् स्था पिनवा? माय प्रसगसिद्धद्याप वाजपेप प्रयोगातर पुन श्रृंदस्पतिसष चरणानापत्ति । नान्य , वृहस्पति सवापूर्वनाशे वाजपेयापूर्व व्यवस्थाना नुपपत्ते । नच-बृहस्पतिसवापूर्यानुत्पत्तेरेव तन्नाशकरपल्पनानदोषदति धाच्यम् पानाय पूर्वानुत्पतेराप दधिपूर्वोपत्तिमतिपन्धकार पल्पना पत्या तस्यापि स्थायित्वानापत्तो पशुपुरोडाशेपि मसगघिय नापते । अपूर्वानुत्पत्तेरभुताया गुरुभूनायाश्च धारणत्यावल्पना ग्मपानाथपूर्षाणां प्रधानापूर्वनिपतिपर्यन्त स्थायिष पल्प्यते । ततो अप- ·. मीमांसा कौस्तुभ । बृहस्पतिसवाकरणस्यापि नाशकारणरवाकल्पना (स्थापकरवसिद्धिः । अतो धाजपेयपरमापूर्वएव वाजपेयफलानुकूल योग्यतासम्पादनं यह स्पति सेवापूर्वेण क्रियतइति वैदितव्यम् । एवं परिधानीये कर्मण्यपि सादनादिपात्र प्रतिपत्त्यपूर्वस्यापि अव्यभिचरित ऋतुसम्बन्धोपस्थापिता मुग्मिकफलसाधन ऋतुजन्य परमापूर्वनिष्ठयोग्यतां फलानुकूळां प्रापेष जनकर बोध्यम् । नचा विशेषप्रवृत्त प्रतिपत्त्यनुरोधेन कारीर्यादि जन्यवृष्टे रप्यामुग्मिकत्वकल्पना; भाहिताग्निजनक पवमानेष्टयनुरोधन प्रतिपतौरहिकातिरिक्त ऋतुविषयत्वस्यावश्यकरवे नैवंविधकल्पनस्या न्याय्यत्वात् अत एव पवमानेष्टयनन्तरएवकरणे नदक्षि- णहस्तादिनियमः । याज्ञिकास्तु सादनस्य दाहांगरवमभिप्रेत्य तमनु तिष्ठन्ति । दाहस्यतु संस्कारेषु पाठा दामुग्मिकंफोपयोगिसंस्कार मायपि जनकत्वा पवमानेष्टयनन्तरं करणेपि न विरोधः । भादिवाग्नि शरीरमतिपत्तिस्तु भानुषंगीकीति तदभावपि नक्षतिः। नचैव- दर्शा पुत्पत्त्यपूर्वेग्वेव फलजननानुकूल योग्यताया उत्तरांगैस्सम्पादनोपपत्ते स्तमुदायापूर्व, परमापूर्वयोः कल्पनानुपपत्तिः, तत्र या तत्कल्पने धानपेपि परमापूर्वजन्या पूर्वान्तरस्वीकारापत्तिरिति वाच्यम् । अपूर्वा. म्तर स्वीकारमानाभावात् । यथा च समुदायापूर्व परमापूर्वयोः क. ल्पनोपपत्ति स्थवोत्तरत्र निरूपयिष्यामः । तसिद्धभारादुपकारकाणा मुपयोगः । सनिपत्योपकारका णान्तु भुरपाययगतवीसाधंगभावाना नीशादिस्वरूपे मानर्यस्य प्रसंगेन तण्डुळादिपरम्परया प्रधानपर्यन्तं गमनातवाप्यानर्थक्यमसक्त रुत्पत्त्यपूर्वजनमानुकूल वगत योग्यतासंपादनमेष फलमवसीयते । मत एव तत द्वापत्यपूर्व जननानुकूळ सतप्रधानानुगत तत्त योग्यता सम्पादनपर्यन्तं प्रोक्षणादिजन्या घान्तरापूर्वस्याषस्थानम् । नव-नाहिगत योग्यतामननमेष मोक्षणादेःफटमस्तु, किंमधानगत पेविषाच्यम् , नीदिगताह योग्यता कि तण्डुलादि जनिकापास्पाद - ·शास्त्रमुक्तारळी अपूर्वजनिकावा ? नायः, तण्डलायुत्पत्तलकसिद्धायन प्रोक्षणायजन्य स्वाद अवघात अन्यावेपि वनियमाजन्यत्वस्य तुल्यत्वाञ्च । मान्यः, ब्रोहीणा.मपूर्वाजनकत्वात् । परम्परासम्बन्धांगीकारपि विवक्षितरीत्या प्रधानतदपूर्षजनकस्पैव अष्टोपापा पेक्षितवन तप प्रोक्षणादीना योग्यताजनकत्वस्य कल्पनीयादात् । अत वापत्यपूर्वजनकप्रधानगतयो ग्यतासम्पादनफलकानां प्रोक्षणादीनां साक्षा उत्तफळजनकरवाणेगाव भवान्तरोपकारद्धारण तदिश्याश्रीपतोसचावान्तरोपकारः चिददृष्टरूपा, पपा मोक्षणादिषु । कचिदृष्टरूपः, यया अपघातादिपु । यापि दृष्टरूप स्तत्रापि नियमांशेऽरूपोस्स्पेवेति पदयते। उभयविधीपकार वायं मीझादिगत क्रियाजन्यातिशयशालिस्वरूप कमरवनियांहाय नीवादि गमएयकरप्यते । नतु प्रयाजादि पदात्मनिष्ठः। भतएव वपनादिज स्पस्या दृष्टस्यात्मगतस्वेपि संस्कारिया दात्मनः कर्मात्याविधातः । दृष्ट रूपस्पत पिनुपीभावादेः ग्रीशादिनिष्ठरवं प्रत्यक्षसिद्धमेय । अषयातादिनि पारस्पापि पदयां क्रिया सदयों नियम इति न्यायेन वीर्वतावधारणा दीहिनिष्ठत्य मेव । नचैवं - नीलादिनाशे तमाशापत्ति प्रीहिनाशेपि तस्प प्रीझपयष निष्ठापकल्पनाद । मतः पुरोडाशवृत्तिमोक्षणादि जन्य मपूर्व विषयतासम्बन्धेन पुरोदाशपागवत्ति उत्पत्त्यपूर्वानुकुलो यो ग्यतामादधावीवि सिद्धं । मनु-ठक्तपापेनं भषयावनियमादृष्टस्यो पपोगसम्भपि दधिनीया विनिपमाडयानाप्रपरसम्भव सद्धि पागे कृते नियमेनोपोत, भतश्च अपमक्षणे पागोरपतिः, दितीपदाणे भष्ट, हवीपक्षणेच तेन योग्यता, सेन धनुर्पक्षणे पागस्यनष्टयाव मापूयोरपादपरष सम्भवदतिचेवा नियमादृष्टंदि न नियमजन्यं, किनववधातजन्यमेव । दिनुपीभाषेमपता पधिरति पर पक्ष्यते । मत भ मुल्यन्यापरया हण्यादिभि यांगे जन्यमाने सस्मिप्रेषक्षणे तेरसरमपि दिवायदाणे वेग यागे योग्यता वतीयाणेच योग्पेन देनो पत्त्यपूर्ण यागनाशादि न विवि दनुपपनम् । ।

·- भीमांसा कौस्तुभः । भत एष उददृष्टस्य न दध्यादिनिष्ठता, तस्य यागसमानकाल एष प्रक्षिप्यमाणत्वेन नाशे नाशापामपितु यागनिष्ठता आत्मनिष्ठता था। पेषांतु प्रधान समकालानो सदुत्तरभाविना वा प्रक्षेपविष्टकृदादिभक्षामां प्रतिपरित्वेन नोरपत्यपूर्वोत्पत्युपपोगिमधानगत योग्यताजनकरवसम्भव स्तेषामपि परमापूर्वजननानुकूलोत्पत्यपूर्वगतयोग्यताजनकत्वेन पा ठरपस्प पूर्वस्थापकत्वेन बोपयोगो द्रष्टव्यः । अत एव तनियमापूर्व मध्यात्मगत मेव, नतु संस्कापावपि द्रष्यगत, तस्प प्रतिपत्तिनारपत्वेना पूर्वाधार स्वानुपपत्तेः संस्कार्यत्वं च वर दृष्टरूपसंस्काराश्रयावादेवोपपन्न मितिम कचि द्विरोधः । तदेव मंगानां प्रकारभेदे सरयपि सर्वेषां साक्षा स्परम्परया या करणानुग्राहकारवा दिति कर्तव्यतास्वोपपत्तिः। तस्सिलं नष्टेपिव्यापारिणि फळबळेनानपान्तरकल्पनोपपत्तरपूर्वमा पारेणेव पागादीनां फलजनकरवमिति । सपन एकमेष प्रधान पूर्वो त्तरांगविशिष्टं फळसाधनं सत्र प्रधानानन्तरक्षणे एक मपूर्ष मपरच सांगठमाफ्युत्तरं परमापूर्वम् । एवं यत्र प्रधाना न्यनेकानि वापि वाषनयुत्पत्त्यपूर्षाणि एकं परमापूर्व मिरपुरसर्गः। यत्रतु दर्शपूर्णमासादी पौर्णमास्यां दर्श च सांगत्रिकद्वयानुष्ठानम् , सौकस्मिन् समुदाय ठरपत्व पूर्ववपेण सर्षागकरणात रेकैकं समुदायापूर्व अन्यते; तव म समुदापद्धपान्ते ताभ्या मेकं परमापूर्वमिति विशेषः । एघारादुपकारकागाना मपि सतासमुदापापूर्व एषोपयोग कल्प ना समुदापदपेपि पुनः पुनरनुष्ठान मंगानां न विरुद्धयते । नप दिरंगानुष्ठानस्य परमापूर्व एवोपयोगसम्भवा रसमुदापापूर्वकल्पने पौर्णमास्यां पौर्णमास्यां यजेस " " ममावास्पापा ममावास्यापा पजेत " इति पास्पदयावगतकरणपसाहित्यस्यैव मान स्वाद । पपपि घोरपतिवाश्ये मायेकमेष करणावा दवापि न विक निष्ठ म्पासम्पत्येकं व सापि करणवाभयसादिस्यस्पोपादेयगतस्यैक कापनि पिवस्व माघरपक, भन्पपा चित्रासोपांदायिष साहिस्सम्यवहारा अत मानाभावः w ·. अव शास्त्रमुक्तावली। नुपपत्ते , अत एव समुच्चिस्य कार्यकारिष मेष साहित्यपदार्य । इद च न फट निरूपितम् , करणपटकसाहित्यस्यैव तद्गत्वात् । मत एव न परमापूर्वनिरूपित । नाप्युत्पत्यपूर्वनिरूपितम् , तस्येक करणजन्यावाद । मत स्वत्तदाक्ये करणत्रयसाहित्यस्तापि कार्यापेक्षा या समुदायापूर्वदयविद्धि । साताम्ये दधिपयसी सम्प्रतिपदा देवता कावन सहानुष्ठाना देवमेयापूर्व मसिवायपास्तम् दुत्पत्तिवाक्ये निरपेक्षकरणावस्य निरूपकापेक्षाया मयासम्भयनेया पूर्वदयखिद्धे । एन मनिहोत्रचातुर्मास्यादिप्वपि साय प्रातरादि पाक्येषु करणत्वेन प्रयागविधाना रसमुदाया पूर्वविद्धि । भनिदोत्रेतु सत्यपि कमैकत्वे देवताउमुच्चयायनुरोधेना माता दुरप त्यपूर्वभेदायगमा स्वाळभेदेन समुदापावभेदातदुतर परमापूर्वोत्पत्ति रिति द्रष्टव्यम् । सोमेतु सत्यप्यन्याला दुस्पत्यपूर्वभेदे समुदायापूर्वाभावा जदुतरमेव परमापूर्वोपत्ति । द्वादशाहादौतु सत्तदह परिपगतकरणाय बलेन तत्तामुत्या पूर्वाग्यपि तत्तद्वयम्य पासोत्पत्यपूर्वजन्यानि कल्प्यन्त इति से रेव परमापूर्वसिद्धि । मनु कल्यन्ता तत्र तत्रोत्पत्त्यर्धाणि करणरघवन धा समुदाया पूर्वाणि, परमापूसेतु नेय किंचित्प्रमाण पश्याम । तपाहि पत्र तावदस्ति समुदायापूर्व बारादुपकारवाणा सत्रेयोपयोगानातिरिक्ता पूर्यातर कल्पनाया प्रमाणमस्ति । यत्रापि च न समुदायापूर्व सत्राप्युत्तरांगे सरपत्यपूर्वेन्वेष फलजननानुकूल योग्यतासम्पादनोपपत्ते नोतिरिक्तापूर्ण कल्पन । यत्र नेवारादुपधारकाणि उत्तरागाणि सति तत्र परमापूर्व कल्पनाया कि प्रमाण । यदि चागधेयस्यानुपपत्या परमार्थकल्प्ये त, ततो विकृतिषु परमापूर्वकल्पनाभावेन दारळीपा नांगानि प्राप्नुयु । मस बि परमावतलाये प्रमाणमितिचेना-दर्शपर्णमासादोतावापत ·मीमांसा कौस्तुभः । वाक्ये साहित्यविशिष्टानों पपणां यागकरणदानां फलनिरूपितरवाय गमा ध्यच व्यापारमन्तरेणानुपपत्तेः उपेक्षायाँ परमापूर्वकल्पनोपप तेः । नहि तत्रोत्पत्त्यपूर्व समुदायापूर्वयो पर्यापार सम्भवति , देवा घटसाहित्यापध्छिन्न जन्यरयाभावात् । फरनिरूपकवावच्छेदका परिकस जन्यस्यैष ध्यापारस्वौचित्यात । यपि चात्र प्रसियागं करणाभेद स्वपच्छेद कानि चमियादीनि भिवान्येष, तथापि वर्षा सु करणवा एका फडनिरूपकता, फलस्यैक्पात् । तदपरछेदकश्च षट् साहिरयं । नच उदयच्छिन्नजन्पत्वमुत्पत्य पूर्वादीनां सम्भवति । भवस्तेषां व्यापारत्यायोगात परमापूर्वसिद्धिः । नघं समुदायादिवा पेम्वपि करणत्यभवणा सस्यच कार्यनिरूपितत्वा स्कार्यरूपापूर्वकल्प नपद व्यापारापेक्षायां पापाररूपाणा मप्पपूर्वावराणां कल्पनापत्तिः, भनेकापूर्वकल्पनाभिया समुदायादिवाक्येषु साधकतमरवापरपर्यापानन्तर कायोत्पादकत्वरूपस्यैष फरणश्वस्य विवक्षितस्यात् । भनुशिष्टय हि साशकरणवायां वतीया पाणिनिनापि । फळवाक्येतु फळस्य का. कान्तरभाविश्वेन साहशकरणवस्य पाधा व्यापारषदसाधारणकारण रयरूपा करणता वाच्या । नचासो व्यापार मन्तरेण सिद्धपती पुतविधया परमापूर्वसिद्धिः । पव मंगाना मपि परस्परसहितानामष मयोगविधिलेन प्रधानो पकाररूपफळजनकरवावगमात्तस्पचा व्यवधानेनानुस्पते व्यापारापेक्षाया मवान्तरोपकारकाणां साहिरपावच्छिन्नाजन्यापेन व्यापारयायोगा स्परमापूर्षस्थानापन्न मेक अपूर्व पापारत्वेन फरयो । पार्यवारये स्वेतदनिच्छतः परमापर्ष मपि न सिद्धये दिति ध्येयम्। पत्र पेफमेष प्रधान पूर्वोत्तरांगपिशिष्टं फलजनकाचेन अपते, पत्र फटस्प कालान्तरभावियन व्यापारापेक्षापा पत्सितस्यापूर्वस्यापि खोगमधानोत्तरकास्तोत्पत्तिकावायगो पुस्ता तत्रापि परमापूर्यसिद्धिः। ७

·शास्त्रमुक्तापकी।
नय सत्रावस्यकरपेलोपत्त्यपूर्वणव फराषिनधुपपने पूर्यान्तर
पारपने गौरक्षमिति पाच्यम्, वांगस्प फळसकरपशवणान्यपान
पपत्या फक्षितस्य यस्य सोगमधानानन्तर मेयोत्पत्यम्भधेन
गौरवस्यापि प्रामाणिकत्वात् ।
नष भोत्तरकालिकेनापि गौरवप्रतिवन्धानेन पूर्वसमिक्षस्थापि
सांगमधानानन्तर्यस्य पाध फि प्रस्थादिवि घाच्यम् ।
चपाव
शुदाया स्वांगफळकरणताया एष साधापत्तेः ।
मस्त पातारास्पले उत्पस्पदिय फळं, अंगान फळातक
पोग्यसाजनकत्वम् नय-विकृति परमापर्याभावा दविदेशानापत्तिः,
मकृया धुपित्यपूर्वगवा ध्यपहित कार्पजनमानुकूळयोग्यतामनकरपस्येवा
रादुपकारकोगकार्यस्खेत विवक्षितावाद ! सच्चोत्पत्त्यपूर्वध्यवाहित
कचिरसमुदायापूर्व पचिरपरमापूर्व कचित्फल मेवेति युक्तातिदेशः । अरू
वायपि पक्षोपातिकता " फेविदा" रियादिना । भत एव शंपूर्ण
माखादिवपि परमापूर्व धिनेष समाधैरेव फलसिद्ध न करपन
मित्यपि सुषवम् । सर्पधा विद्धमपूर्वम् ।
अस्य चाधिकरणस्या क्षेपसमाधानरूपाया स्वावस्येण प्रयो
जनाएने यक्षितष्पम् । सूबन्तु प्रारभ्यत पारम्भो पूर्व, पुन चापापले
पागेन। तो पागस्वर्ग खाध्यसाधनभावस्यवाक्येन चोदनेतियारूपेयम् ।
॥ इत्यपूर्वाधिकरणम् ॥ २॥
॥ अथ कर्मणां गुणप्रधानभावविभागाधिकरणम ॥
॥ 1 || सु - तानिछैध गुणप्रधानभूतानि ॥ २ . १.७॥

·मीमांसा कौस्तुभः । एवं तापविद्धमपूर्व, सञ्चधात्वर्थादेवश्यपि धात्वर्थस्या पूर्वजनकत्येन द्रव्यादेस्तदीपमियपि च । इदानी तदपवादः प्रस्तूयते । "बीही न वदन्ति" "सण्डला पिनष्टि" इत्यादाव वघातपेषणादीनां स्थतन्त्रापूर्वा पावं घीयादे सदर? उत्त तेषां वितुषीभावादिरूपमयोजनलाभा प्रादृष्टाधरवम्, बीनादेस्तु भषघातादीन्प्रति प्राधान्यादेव तदर्थत्वम् ? इति विचार्यते । सति च दृष्टावे धावभावनाभेदसत्त्वे प्यपूर्वभेदाभावात् भपूर्वभेदोपपोगिचिन्तनात्मकरवेन पादाध्यायसंगत्यविधातः । वायहन्तीरयषघातभावनाया भन्योत्पादकस्वभावत्वेन जन्यभाष्या पेक्षायां सत्यपि धीमादीनां द्वितीयया कर्मवाघगमे तेषा मषघातायजन्य रथेग भाग्यस्वायोगान वाव दवघातो बीयर्थः । नच स्वरूपेण तीहीणा मजन्यरषेपि घेतुष्यविशिष्टत्वेन भाव्याधोपपत्तिः, वितुषीभावजनकरना धपातस्य छोकत एष प्राप्तत्वेन तदंशे विधिवयाद । लोकतो विदळनादरपि प्राप्तरवेन तन्निवृत्तिफळकस्य नियमस्यैवाय विधि रसिषति पापम् , ताई नियमेन वितुषीभावस्या प्पजनना सबै- शिष्ट्यरूपेणापि प्रीहीणां नियम प्रति भाम्पवानुपपत्तेः । नहि नियम प्रति वितुषीभावविशिष्टयेन भाव्यतानुपपत्ता वयदृष्टविशिष्टत्वेन भा. व्यावोपपत्तिः, अशान्दनियमा दृष्टकल्पनापेक्षया शाब्दाषधातादेव वकल्पनस्पोचितत्वात् । नचास्तु तवघातादेव व्रीहिनिष्ठा ददृष्ट फरपनमिति न बीहीणा मपघातार्यत्वसिद्धिः, भदृष्टे भात्मनिष्ठत्वेन मयाजादिजन्यारवदनपेक्षिताभये नीमाश्रयरषकल्पनापेक्षया भषघात पर द्रन्यापेक्षबीहिरूप दम्पविधिमतीतेः । भत एवापेक्षितविधि हाभाय प्रयाजशेषाभिधारण इव लक्षणया द्वितीया विभक्तिः करण स्वपरा भीप्सितवामदपरा या नीयमाना न दुप्पति । नच तवापि मोहिविध स्तनियमपिधेर्या अपघातषिधिषदे पानुपपत्ति स्तुल्यैति धाम्पम् भवघातजन्यादृष्टं भरपेष ग्रीहिनियमविधे उपपोगानुप नच ·६२ शास्त्रमुक्तावळी पतेः । स्यपा विषयातस्य मीहिसाण्यापूर्व प्राथुपयोगांगीकार प्रीदि हायस्य यागजन्यायंस्य पागभाधनायोमेघ भारपस्येनान्वया घाव घातभाधनापां भाव्यत्येन पदन्ययाते अपघायणप्उित्तरूप भाग्या भावमसंगः । तस्माद्बादि विशिष्टोषयावरष प्रथाजादिषद घटायों विधीयतइति प्रको- अभिधीयते ; पत्र दृष्टप्रपोजनं मसम्भवति तत्र युक्ता भष्टस्यापिकल्पना, भारमनिष्टस्यापि । यत्रत हष्टप्रयोजनसभवः यया प्रकृते, न वत्र आत्मनिष्ठाटकल्पना । अत एयोभपत्र क्रिया प्रति द्रव्यस्य यथा ययं गुणावं प्राधान्यंच, क्रियापाच द्रव्यम्मति प्राधा- मगुणावंच । भतो धारवर्षपक्रिया प्रतिपादका न्याख्यातान्तानि पदानि पपा सम्भवं गुणप्रधानभायेन दिविधानि विशेषानीति स्त्रायः । ॥ २ ॥ स् • यैस्तु द्रव्यं न चिकार्यते तानि प्रधानभूतानि द्रव्यस्य गुणभूतत्वात् ॥२.१.८ । मम्बेधमपि कष्टप्रयोजनासम्भधेन प्रधानकर्मता, वातरसम्भयन गुणकर्मव, मिरपाशंक्य पूर्वपश्युक्तमयाजहटान्ववैषम्य प्रदर्शनाचानेन पत्रण कर्मणो रक्षणमुच्यते । येषादि यागीय द्रव्यदेवतादि संस्का रार सदंगा बोधकप्रमाणाभाषेत नेष्यते तानि कर्माणि स्वतन्नाम निष्ठादृष्टजनकानि सन्ति द्रव्यादिप्रतिपादनभूतानि । द्रव्यादीनिध सत्र सिद्धसायसमभिन्याहारे सिद्धसाध्यतयोपयुज्यते इतिन्यायेन दीपाव स्पेयवा क्रियो मतिम गुणभूतं, यस्तु द्रम्पविकीर्यवे गुणस्तर मतीप्येठ तस्य द्रव्यमधानरवाद । येषान्नु यागीपद्रव्यादि वकारापाचं प्रमाण यशेन नितिं देपा दृष्टमयोजनासम्भधे बीहान् मोक्षातीत्यादी महष्ट दारापि पदादपस्कारायांचं प्रोक्षणादे रघुपगम्पद्रव्यं प्रतिगुणकर्म व मुत्तराधिकरणे उपपादयिष्यते, सदा कोनामग्रीहीनयन्तीत्यादी पुरोडाशनिप्पपपिपिक धितुपीभावरूप द्रव्यप्रयोजनलाभसम्भय भर एपसनया प्रयानकर्मरयमापाइपितुं समर्थः । भतएव तत्र भावना ·मीमांसा कौस्तुभः । भाध्यमपि वितुषीभाषविशिष्टविन प्रीहपरष । चतुर्विधहि सर्वप्रभाव्य मिप्यते । किंचिरस्वतएवोरपापाखेन । पपासंयवनेनपिण्डः । किंचिदा सिविपयाधेन । पपादोहनेनपपः । किंचिद्रिकारविशिष्टरवेन, यपाप पातेनीहया, पत्र वितुषीभावाख्यो षिकारोमन्यते । किंचिव सं स्कारपिशिष्टरपेन । ययातएष मोक्षणेनादृष्टरूप संस्कारजननाद । 'भतब्ध नाहीणा स्वरूपेणभाष्यरयायोगेपि पुक्का वितुपीभावविशिष्टोधन भाव्यता । नच चितुपीभाषखाधनषस्य लोकराएव मालवा विधि धेयर्य, लोकस्याप्यभिचारितान्धयम्यतिरेकग्रहसापेक्षायन विळम्बिताया तसः पूर्वमेष विधिवाक्येन द्विधानात । ताप्रयोजनंच विदळनादि प्यावृत्तिफलको नियमः। तस्यापि च प्रयोजनं याभावाददृष्टं । सस्य चाहटस्प पिनुपरीभाष फळावयातोपजीविनियमजन्यवान कृष्णवरी तुम्यासम्भवे नियमावघातप्रयोजकत्वं । यदित्य शान्दस्यनियमस्कार जनफरपानुपपतिराशंक्येत, तो विधेयादेव भटं करप्यते । तज्ञ विषाभाषम मुण्पफळावे यानुषंगिकायेन कल्प्याने, नवनुष्ठापक रव रूपमुख्यौहरपाया, गोरखापत्तेः । भतएव कृष्णलचरी तुम्य भाषनाहटावरोधनावपातानुष्ठान । उद्देश्यतावेजारपाच नौरपानेकाप निमित्त पाक्यभेदोपि । भापिकषिष्यन्तर फटत्वादानसः मदृष्टयाननुष्ठापकसापि चैताशी, यदैनष्पाभाधे तस्पानापन नतु चतुष्पसम्भपि, विदळनादे रप्पनुष्टानापत्तेः । भतएष उदया तिफलक नियमफळफरवा नियमादृष्ट ध्यपहारः । - मह नषमाधिकरणन्यायेन ग्रीक्षिपदे भपूर्वसाधनस्यटक्षणापा मावश्य फरयादषपात विधे किंतुीभाषरषरूपेया नपेपि वजन्य प्रधानापूर्वस्पा षपातदिनाचरपने स्तापत्यर्पनेनावपातविधितापक्याकृतं निपमादृष्टेन, ·शास्त्रमुलावळी। नियमादृटकल्पने वा तेयानधाय परिहारोपपत्तेः कृयमपूर्वसाधनाय रक्षणति चेय- अयघातं विना विदग्नादिना पितुपीभायसरपना पूर्वानुत्पत्तो ममाणाभावात नचायघाताभाचे वजन्यपितुपीभावा भाया (साममयभावः, मधपातविदळनजन्ययितुपीभाषध्यकायो .. जाय प्रमाणाभावेनावधाताभावेपि पजन्यपितुपीभावसरवा रसामग्रय भावासिद्धः । नच कार्यकारणभाषे व्यभिचारपरिहारामेव येजारप' कल्पना, अनेककार्यकारणभावादि कल्पनागौरव भिया दयौरकशक्ति मत्त्वेन कारणतांगीकाराव। यत्रतु नीहियषाषिवाक्ये कारणताद्वयं प्रमाण सिद्धं तत्रैव परमानेयादौ घेजारपकल्पनमिति नेपामधिकरणेवक्ष्यते , नावत्र । भतश्चा पूर्यसाधनत्यळक्षणाया माययपातविधियुपर्यस्य सदस्य रवादपश्यमवघातेन घेतुप्यवददृष्टमपि प्रीक्षिनिष्ठमाधेयम् । अन्यथा भय धावस्या पूर्वसाधनस्यानुपपत्तेः । नचैवमपूर्घसाधनावलक्षणावेयर्प, निय- मास्यापि व्रीहिरूपे अनुपयोगित्वेन प्रधानापूर्थित्यावश्यभाषाद । भवसिद्धा अवघातस्य नियमाएजनकावेपि दृष्टपितु भाषद्वारा मीह्मार्पता, योग्यसारूपलिगात् । द्वितीयाअते नियमविधिलायवाच । एवं द्वितीयविधि प्रकारांगीकरणा श्लाघवम् । इतरथा विशिषिध्या अयणा पंचमप्रकारांगीकरणे गौरयस्यात् । तस्मानाषघातात्मयोजनी भूताहटकल्पनं तश्चैताहशस्यले धात्वयंभावनाभेदसत्वेपि नप्रयोजनाभ तापूर्यभेदः । प्रयोजनपूर्वपक्षे भैय्यंगपश्चर्भवतीरयेत दाक्यविहितेयामे यागीयहविः प्रकृतिभूतवीयभावे प्यविदेशमाप्तावघार्तागावेन मीहय सम्पया एय । ययातिदेशमाप्तमयाजाचंगावेनास्यं । नच प्रकृतीनिर्षा- पोतरकाळ मयघातानुष्ठाना दवघातस्य परमयुक्तग्रौद्यपजीविरवाषगतेः भैय्पगवचरौ सदभाषे मधघातस्पामष्ठानमेव स्पान पदाधिन ·मीमांसा कौस्तुभः । प्रीदिसम्पादन मिति वाच्यम् । अवघातस्य पाजिन न्यायाविषय रखेन परमयुक्तवीझुपजीविरवासिद्धेः । सपाहि न तावदाजिनन्याय विषयत्वं, दध्यानयनस्य शामिक्षा चाक्पीयं न वाजिनार्थरवं । मत भामिक्षाप्रयुक्तदध्यानयनानुनिष्पन्नत्वा दामिनस्य नदध्यानयनमयोजकतेति न्यायः । नचासो प्रकृते समस्ति, नीहीणां यागांगत्यस्ये वावधातांगत्वस्यापि धाक्यीयत्वाविशेषा दाजिनवदवघातस्या नुनिष्पन्नत्वाभावाच । नापि पदकर्मन्यायः, तत्रहि तेनाक्षमुपांज्यादिति तच्छन्दस्य सप्तमं पद मध्वर्यु रंजलिना गृहातीरपत्र च पदशब्दस्प सापेक्षत्यायुक्तंपरमयुक्तक्रयांगभूतेकदायनीनपनोपजीवित्वं, भफतेत बीहिशब्दस्य प्रकृतानपेक्षरया न यागीयबीापजीवितेति विशेषः । पुरोटाशकपाले नैतिवञ्च प्रयोजकयुक्ताभिधानाभावा नपुरोडाशकपाळ न्यायः । ब्रीदिशन्दस्य सम्बन्धकावाभावा नोत्तरार्धन्यायोगि। निनयनन्यायस्तु प्रतिपत्तिस्वाभावा देवानाशंक्यः । नच गुणस्प दोहनादेः परमयुक्ताश्रयोपजीविरना अयाप्रयोजकरवात पातस्यापि यागप्रयुक्तवाद्याश्रयाया सदायोजकरवमिति पाध्यम् । मणपनादे हि गुणांगा प्रमाणाभावेन गुणस्य तरप्रयोजकाषानुपपत्ते युक्वा वस्य परमयुक्तोपजीवकता, ब्रीहीणांतु यागांगरवस्येवाय पासांगरवस्यापि वाक्यीयस्याषिशेषा दिनिगमनाविरहेणैकस्पेवर मयुक्वोपजीयकावानुपपत्तेः 1 नच निर्यापेण ग्रीदोणी पागीयाध निश्चयायागमयुक्तरषायगते विनिगमनसावेन तदुत्तरभाषिनोवघातस्य तदुपजीयकरवोपपत्तिः, एवरपूर्णपक्षे निर्धापस्याप्या रादुपकारकरवनाव पावल्याशा सेन मीहीणो यागीयावनिश्चयानुपपत्तेः । नच निर्वा- अघ ·५८ शान्त्रमुक्तावना। अब च सिद्धान्ते मृगादिनिष्टाधेय शक्तिरूपतिशयमद्धावपि तस्यात्मनिटाइटपदवाच्यावाभावा दपूर्वाभावेन पूर्वघदेवापुभेदोपयोगि चिन्तनात्मकन्या पादाभ्यापसगति । मोक्षणादे स्सस्वारवमरवे प्रति पुरोदारा मपूर्वकल्पना स्पाद] सतेंदोपयोगिरयन सा । अनन्तरातु पूर्वाधिकरणसिद्धान्तहेतुभूत दृष्टोपकारकत्वमत्युदाहरणरूपेण पूर्वपक्षो स्थानाइष्टव्या । सत्र - पूर्वाधिकरणपूर्वपक्षन्यायनैद मुगादे स्सग्मार्गाद्यजन्यवन भाव्यायायोगा, दवयातवच्च दृष्टोपकारविशिष्टत्नापि तदसम्भवात, मुगादिविशिष्टसम्मादिविधान मेव मयाजादियत म्वतन्त्रकनूपका- रभाव्यम युक्त माश्रयितुम् । नचायघातवद्योग्यतापलिंगासम्मादि गुंणकर्मचासम्भवेपि द्वितीयया सुगादीनां प्राधान्यावगमा दांत्सम्मा दीना ठगुणत्वावगते दृष्टोपकाराभाये च ददलेनेवादृष्टस्य द्रव्य निष्टस्य पल्पनापपत्तेर्न सुगादिविशिष्टसम्मागादिविधानमिति वाच्य, द्विती यापा प्राधान्यवाचिस्वाभावेन गुणवर्मवासिद्धे तयादि-प्राधान्यपाचिाव बिप्रयोगानुसारादभ्युपगम्यते, अनुशासनानुरोधादा नाप , बल्बजन्ि शिराण्डकान् फुरु" सक्तून् जुहोती " त्यादी करणत्व एवं द्वितीयादर्शनेन तदसिद्ध । नत्र वस्वजादीना वर्मस्व सम्भवति, करोते दिकर्मधाभावन शिपण्डक्क्मावरुद्ध तस्मिन् बल्बजादीना यमरवेना पयस्य वक्तुमशक्पावात् । जुहोतेश्च देवतोद्देश्यक प्रक्षेप द्रव्य त्यागसमुदायवाचिश्वेन सस्तूना समुदायमरवानुपपत्ते सक्तू नामनीप्सितस्ये नेपदेशवमवस्याप्यनुपपत्तेश्च । अतोर गल्बजादीना द्वितीययावरणावमेवागीकर्तव्यम् । ततश्चान्वय व्यभिचाराद्वितीयाया रणध एवं शक्ति नंप्राधान्ये । तथा प्रयाजशेषेणेत्यादी द्वितीयामा वपि प्राधान्यदशनेन व्यतिरेक्यभिचारादपि तपास्व निश्चय । नचैव घट परातीत्यादी चरण धासम्भवेपि द्विवीयादर्शनात्तवापि व्यभिचार तादवस्स्यमितिमाच्यम विषयतासम्बर्धन घादेनिमतिकरणत्ववकास “ ·मामासा कौस्तुभ । प्रत्यपि तदुपपत्तेः, अतो व्यभिचाराकरणत्व मेव द्वितीयाः, नतु प्राधान्यमिति प्रयोगानुसारेण निर्णोयते । अत एव प्रयोगविरुद्ध मनुशासनमपि 'कमणि द्वितीये' त्यादिकं न प्राधान्यवाचिर प्रमाणम्। अतो न सम्मागांदीनां द्वितीयया गुणकर्मविप्रतीतिः । नापि सप्रयोज- नत्वमावेण, पुरोडाशकपालादीनां समयोजनविपि तुपोपवापसंस्कार्यत्वा भावात् । अतो गुणकर्मवावेदकप्रमाणाभावा पूर्वाधिकरण पूर्वपक्ष न्यायेन सृगादिविशिष्टसम्मार्ग विधिरेवायम् । सूत्रन्तु- "धर्ममात्रे"- दृष्टोपकाराजनक सागादिरूपे, 'प्रयाजादिव ' प्रधानकर्मत्वंस्यात् , द्रव्यनिष्ठोपकारस्य तेना निवृत्ते' रिति व्याख्येयम् । ॥२॥ स • तुल्यश्रुतिचा द्वेतरै स्मधर्मास्यात् ॥ २.१.१०॥ सत्यं दृष्टोपकारकत्वेन नास्यावघाततुल्याव, तथापि द्वितीयाभुति तुल्यवाद भषघातादिवगुणकर्मत्व सम्भवत्येव । तथाहि- द्वितीया प्राधान्याभिधायिनी ब्रीहीणामिव सुगादीनामपि प्राधान्यप्रतिपादयंत्य दियघातस्यैव सम्मादीनामपि गुणत्वंगमयति, भवश्व दृष्टोपका- रकत्वाभावपि द्वितीयावगतगुणकर्मत्वनिर्वाहार्य द्रव्यनिष्ठादृष्टोपकारकल्प नेपि नक्षतिः । ॥२॥ सू - द्रव्योपदेश इतिचेत् ॥ २.१.११ ॥ पत्त - द्वितीयायाः प्राधान्यवाचिावे प्रमाणाभावा स्मयोगानुसारेण करणावावगतेः सक्तुपरमुगादि द्रव्यस्यैव सामार्गादि प्रत्युपदेशों विधानमिरपुस्तम, तत्रोच्यते- 11४॥ स - तदर्थ वा टाकव तस्य च [विशेषभूत-बात ।। २.१.१२॥ न करणावयाचिनी द्वितीया , प्रमाणाभावात् । अपितु कर्मणिदि. तीपे' स्पनुशासना कमविपरा । नवतस्यनिमूटत्वं, घटंकरोतीत्यादि मपोगस्पैव भूलस्वाद । नहानसायांप घटस्प विषयता सम्बन्धेन कृति ·शाल[401 मागणेगा तस्त्रियागनपरपागमाIN TREATारगिधी गस रियाणाधमापन पणापतामदीना मगीय पत्रिपा. सुमिनियोगमा ल्पमम्। सपानातूरपति शिरोमाधषयोतिष्यमे साधनायायातम्भया पापिधयोपकारमायस्पोषियममाणागम्य- रपा प्रशाप मारविध्यपधावपपत्रमा विनियोगणपनी भाग दिशीया सागरागरणायाय । मन तूना विनियोगप- पनायोगेपि म द्वितीयागरणापरलदाणाधी, भानुशिक्षणाय! गोपा, पनीसितपस्याधिषा भता सपना मांधा-यप । समधिय प्रथमतपयामायी, सपा ससि पयाधिवरण पूर्णपक्षम्पाया सक्तमाम विपक्षापमा तथापि भावनापा मग सामादिक परम्परासम्पधन पर्मरशेषगरी परिप स्पषम सम्पम् गोप गुदम्पापरणे शपम्, सफ्यूमा गमयप्यु पाया गया। तस्सयतना खिरा परमेधा म्योप पसे मंगरणपक्षणेतिपय भाषनायाधिप्रापयस्य निरपे सगषयिष्येय पगायन मातरम्यायपानुपपसे । भन्यथा सरसमानास्प परोस रपिडियामि । अधारो पगरयपि भापनापाचितिप मरपयाय दिपाय गुप्त, पीहानपदीयादी परिभाषा मायापनि । भए पपलाये गण शतीरपादौषिपभासित पांगर रतन रागादीमा गमीडित बिमा, दिपपमेयर तथाप्रलयम विधिसांगपि पाEिranां न्यपयिषपं । भावनान्यस्त विधिसत्वरणायमेव , आरपतीष चारपांपपेपि परणाषष्टाणा, पल्याणान् शिषपान पियानो परोते रेषणमंघरपेन यमांत रायपाएपमा मतभ सपषिधिपाये भाषमाग्यो द्वितीयस्थकर्मण परणनेय । भतरम मप्रायपणापदण्ट पायो भेनायरणस्पे गोदे यायेन भागा-गया हण्डरप गरवायमेष तदापी मापनीसित पगांगेमिस्र्यपग । . .

·मीमामा कौस्तुभ । यत्त - तन्त्रराने तन्वसारन्यायसुधयोश्च ‘यच्छरो स्सकर्मकत्वात युक्तोदण्डस्या नीप्सित कर्मत्वना स्वयः, जुहोतेस्त्वकर्मकत्वाव सक्तनां द्वितीयया फरणावलक्षणे' युक्तं , तन्त्र, हुतोहुतः पर्यावर्तत इत्या- दो कममिनिष्ठादर्शनेन जुहोतेरकर्मकावासिद्धेः । कर्मणि हनीया चकाराद्वितीया चस्यादित्ययकेन तृतीयाच होछन्दसीति सुत्रकारव्य वहारेण सकर्मवावगतेश्च । तस्मादुक्त एवप्रकारः श्रेयान् । अत एव गुणफलाधिकार इन्द्रियकामायवरुद्धायां भावनायो होमस्यानीप्सितकर्मस्वरूपा श्रयत्वेनैव क्रियान्वयोगीकृतः । अन्यथा तत्रा पि तथावसम्भवे विशिष्टभावनाविधाने वाक्यभेदाभावा जित प्राभाक. रेण । तस्मादुक्त मकारेणेव सक्तुपु करणत्वक्षणा मंगीकृत्य सक्तु विशिष्ट होमविधान मारादुपकारकतयेतिसिद्धम् । सुगादीनान्तु प्रयोजनवत्त्वस्प प्रमाणान्तरणा वगतत्वात्तेषामेव भाव्यत्वोपपत्तेमुक्त संस्कारापत्वं सम्मादीनामिति । नचैवं सर्वत्र सप्रयोगनत्वनिष्प्रयोजनत्वकृतमेव द्रव्पस्य क्रियांमति गुणप्रधानरवमिति कृत द्वितीयातृतीयाभ्यामितिवाच्यं, ऐन्यागाई पत्यमुपतिष्ठत' इत्यहि सत्यप्येन्द्रीगाईपत्ययोः ऋतुसम्बन्धित्वेन प्रोजनवरये द्वितीयष गाईपत्यप्राधान्येप्रमाणम् । नचतत्रापि दिती याया नियामकमात्रवेपि कप प्रमाणावमिति वाच्यं, द्वितीयाभाव मन्त्रस्पादिगा दिदावस्यैवावगमा तस्यानियामकत्वाभावात् , गाई पत्यप्रातिपदिकमावसमभिष्पाहारस्य च लिंगविरोधै सामीप्यनिरूप करनाप्युपपत्तेः । अतो लिंगबाधेन गाईपस्य प्राधान्यं द्वितीयाममा णकमेव । तथा सक्तवाकप्रस्तरमहरणयो रुभयोरपि प्रयोजनयत्वा विशेष फेवरतीयायतमेव सक्तयाकस्य प्रस्तरमहरणांगावं । मतम सापाप दितीया तिमामा पनि प्रयोजनावा रसगुष्यपधादः । सस्पपिच वतीयामामाये दृष्टाधरया सपानशेषाभिधारणस्याप्टे पपाद । अत सिद्ध मदृष्टायपि मम्मागांदीनां गुणकर्मयम ।

·शास्त्रमुक्ताव। सूत्रन्तु नद्वितीया गुणवपरा, भापितु प्राधान्पपरा, तदावेन स्मृाया नुशिष्टत्वात् , 'रोकयत्' - लोक सिद्ध घटादिपदव दनुशिष्टार्थ प्रतिपादकायस्योपपत्ते नचैव सक्तुभ्यपि तदापति तेपानिज्मयोमन कवात प्रकृते तु तेषा सुगादीना फूतो शेपभावायगमात् प्रयोजन घत्व सिद्ध युक्त गुणवमत्वमिति व्याख्येयम् । प्रयोजन मुगुदाहरणपूर्वपक्षे सम्मांगाधनीभूत सुचा प्रकृती विवक्षिततख्यावा कपिजलाधिकरणम्यायन विश्वस्येव शास्त्रीयावा रपवादो मुग्धिवृद्धावपि तिम्रएव समाज्या', सिद्धान्ते तु सस्कार्य स्वा (सीएच सम्माष्टव्या परिभ्युदाहरणेप्येकस्यैष परिधे पूर्वपक्षे सम्मार्ग, तैत्तिरीयशाखास्थ बहुवचनान्तघाक्यौदाहरणत बपाणा सिद्धान्तेतु यावत्परिधि अनेरीप पूर्वपक्षरकस्यैवादयनीयस्य. सिद्धां त्या हवनीयवृद्धी सर्वेषाम् । यत्त पार्तिके 'पूर्वपक्षे भनि मुप. निधाय स्तुपतइतिष लोषिकस्याग्नेस्सम्मागं, सिद्धान्तेरवाहषनीया दीना सर्वेपा' मिति प्रणाजनमुक्तम् , तदमि सम्माष्टोत्यस्य कल्म सूत्रकारवचनस्य मूलभूतश्रुत्या भादयनीयमात्र विषयिण्यानुपसहाराभि मायण, यदातु नाहवनीयमात्र विषयण सामान्यवाक्यस्योपसदार सदा सिद्धान्तवत् पूर्वपक्षेप्यायनोपस्पष सम्मागारिसद्धान्तपि च गाई परयादीनाम सम्मागांपूर्वोक्तमेषप्रयोजन इष्टव्यम् । एष पुरोटा शोदाहरणेपि पूर्वपक्षेएकस्यैष, सिद्धान्तु सपा पर्यप्रिकरणमिति द्रष्टव्यम् । तथा शाक्यानामपनेसरखमया स्सव या पुरोद्धाशाभव. तात्यत्र पूर्वपक्षे पयनियरणारधेन पिष्टमय पुरोडाशस्सम्पादनाय , नच समापि पुरोडाशाद्देशेन मांडविधानासपनीय पुरोडाशयत् पर्य निवरण पुरोडाशेपि मासप्राप्त्युपपत्ते ने पिष्टमयोत्पादन, तृतीये पुरोधाशपदस्य जघन्यस्य धानादिपचके लिंगसमवायेन वृत्तिमांकृत्य सपनीयमानोदेशनवर सविधानस्य वक्ष्यमाणरन पग्निकरणपुरोदाशे ·मामासा कौस्तुभ । सदमाप्तेः । नचैवमपि सवन मध्यवर्तित्वेन तस्यापि सबनीय पदाभिधेयत्वोपपत्ते मांसप्राप्युपपत्तिः, सपन मध्यवर्तिनि दक्षि णादानादौ सवनीय पदप्रयागाभावा द्योगरून्या सचनीपपदस्थ धानादियागपच क वाचिवाव गत. । अतश्य पर्यनतरण पुराडाशे मास माले रभावा (पुरोडाशपदस्यच लोरे पिष्टपिण्ड वाचिया पिष्टपिण्डरूप एर पुरोटाशम्सदनीय. । सवापि च नव्रीहिमयत्व यवमयत्वया नियत, प्रकृत ौरादिवाक्ये योगीयपुरोडाशोद्दशनव तद्विधा । सिद्धातेतु क्लप्त दर्शपूर्णमासप्रकृतिक सवनीपयागपचलोद्देशे। मासविधा नाव प्रदेयपुरोडाशादिस्थानापन्नासद्धर्मप्राप्ते पुगेडासादि चतुष्टय स्थानापने माले पर्यग्निकरण भवत्यव । यद्यपि च प्रदेयत्वन मासविधाना दयलोपाच नावधानपेपणादिधर्म प्राप्तिासे सभाव्यते, तथापि प्रातो परिणम्य प्रदेय पुणे डाराधर्मवाबगते मासे प्राप्नात्येवतत् । नचैव पपणावभावे तद धिवापमत्रस्य धान्यमतीत्यस्यो हानइचिंता नवनिराकरिष्यमाणा निर्विषयापद्यतेनिवाच्य, तस्या. कृत्वाचितातोपपत्तेवकपमाणावात् । यत्त न्यायसुधाकृता सपनीयपदापेते वाक्ये अधिवापमाप्यभावेपि छान्दोग्यशाखास्ये एतेन गौरसीति शाक्यतरसमय पुरोडाशोपच्या वृत्त्या सर्वाद्धिमाौदिति वचन सपनीय पदाभावा पुरोडाश पदेनैयच तत्कार्योदो पक्षणापत्त्या पुरोडाशमात्राद्देशेन मास बिध्यवगते मसिन चपिष्टपिण्डकप पुरोटाशस्य कमशक्यापि तरस पुरोडागमन सरोधा दिति छान्दोग्य फूद्धचनादब्रमिश्रितन पुरोड'शापयत्त साचाधियाप प्राप्त तन्मन्बोहानुह चिन्तोपपत्तिग्रियुक्त । तन्न, पुरोडाशपदेनाय ण्डिमात्र वा प्रतिपाद्यते लक्षणया, पिष्टपिण्डोवार नाय, लक्षणापतः । नदि तीयः तस्यानमात्रोपादानस्य मांसप्रकृतिवावानुपपत्ते । तस्मास्पिष्ट पिण्डप्रकृतिकस्यैव मासलारपत्वेन विधीयते । ततश्च ॥ पयसाम वायरुण श्रीणाती " ति वासस्कारके तस्मिन् प्रदेवमातिधर्माणा ·- शास्त्रमुक्तावळी। पेषणादीना मप्राप्मनोंरचितोपपत्ति । अतश्च कृत्वाचिन्ता वनेष तदधिकरणोपपत्ति । ततश्व सवनीयपदापत्तवाक्ये पेपणाधप्राप्तापि पर्यनिकरणप्राप्तिसत्वा प्रयोजनोपपत्ति । यत्तु भाष्यकारेण सुगुदाहरणे पूवपक्षे वरुणप्रघासेषु शमीमध्य स्सुचोभवन्ति हिरण्मय्योवेतियाक्योक्त शमीमयाधादीना प्रधानाग भूतसुगनुवादनव विदितत्वा सम्मागिभूतसुक्क्षु प्रकृतिप्राप्तनाना वृक्षीयत्व, सिद्धातेतु सस्कार्यवाच्छमीमय्यादीनामेवसमा इति प्रपोज नमुक्तम् । तन्त्र, सुङ्मात्रानुवादेन शमीमयत्वविधाना प्रधानसुक्ष्वि धखमार्गसुक्ष्वपि शमीमयाव प्राप्त नच प्रियगुषत्प्रकरणा मधा नमारलाभ , प्रकरणस्य वाक्य सकोचकत्वानुपपत्ते । प्रिय गूनांतु व सदशेन विहितानामपि चरा प्रधानमात्रसवधित्वेन विधानायुक्त प्रधानमात्र गामित्वम् । अतश्च यथैव घेद्या हवाण्या सादयतीत्यादी प्रधान प्रकरणेन इविश्शन्द सकोचायोग दानर्थक्य परिहारस्योप स्पित्यविशेषा दगप्रधानाधारणा पूर्वसाधनी भूतहधिमांत्र लक्षणपा प्युपपत्त नवद्यादे प्रधानमात्रगामित्व तथैव प्रधान प्रकरणेन सुक्छद सकोचायोगा दति देशसहकृतेन च प्रधान वाक्यनोभयो रुपस्पिाधि शेषा दुभयागय शमीमयावादीना । नचाप्तिदशन समार्गस्पक्लप्तोप नानावृक्षीय सुविशिष्टस्यैव प्राप्तत्वा तदधाधाय सुफपदस कोचोपपत्ति , प्राकृत नानावृक्षीयरवा वाधाप सकपदसकोचागीकारे भग गुणविरोध यायेन प्रधानसभु नानावृक्षायावानुग्रहेण सम्मागादियुश्व ध शमीमयावादि निवेशोपपत्त । यस्तुतस्तु " भस्वधनचरन्ती" ति वदुपदेशेन प्रधानगता घिय सम्मागगतास्वपि शुक्षु शमीमयायादि विधानाद प्रपाजादिगता स्थिय तद्गतास्वपि प्राकृतनानावृक्षीयश्ययाधोगुणएष । नहीद मुद्गाद वेदस्य पनप्रावृतांगेद्गारषत्वव प्रयागविधिद्धारक प्रधानाधि मनोव बनरि. समलितपक्षम, दशमल ! असमाध, कार ·गौमासा कौस्तुभ । रण बुइमात्रानुवादन विधाना दपामिवास्या प्योपदेशिकामावल्य मिष्टमेव । अतश्च यथेष प्रयाजादिक्षु शमीमयत्यमाप्ति रुपपादनी या, तथा सम्मार्गसुक्ष्वपीति नास्य प्रयोजनम्वोपपत्तिः । यत्व वार्तिकेभ्युपगम्यापि यथा कथचि च्छमीमयरवादः प्रधान सम्बन्ध न सम्मार्गसुक्षु नानावृक्षीयत्व प्राप्तिरसम्भवति, प्रधान मुभिरेवां गानामपि प्रसंगा स्कार्यसिद्धे स्वतन्त्रसुगाक्षेपकत्वानुपपत्तेः, भतश्च यव दक्षिणास्सोमस्येति वचनाप्रधानमत्रांगभूतयापि दक्षिणया प्रसंगा (कार्यसिद्ध नांगभूतेष्टिपशु वातिदेशिकान्वाहार्यदाक्षिणामाप्ति रिवि द्वादशे वक्ष्यते, तथैव प्रधानसुग्भिरेय प्रसंगसिद्धेनंसम्मार्थि नाना क्षीयसुगुत्पादनमितिदूषणान्तरमुक्त । तन, सौमिकपात्रेष्टिकपानकायस्पे व शामिवाग्निनापौरोडाशिकाग्निकार्यस्य पाकस्येवात्र सम्मार्गस्य प्रधानस्तु ग्भिस्सियनुपपत्तेः । दक्षिणायाह्यानतानां कर्वणा मगप्रधान साधारण्या दानतिरूप कार्यसिद्धेः प्रत्यक्षत्वा युक्ता तत्साधनीभूतान्याहार्यनिवृत्तिः, प्रकृतेतु सुग्भि प्रधाननिष्पत्त्या सम्मानिष्पत्ते स्सम्मार्गस्य पृथगनुष्ठेप स्वायुक्तमेष्टिकपात्रवरस्वांगभूतलुगाक्षेपकत्वम् । नच यथा सोमागभूत महावेौष्टिक हविरासादनादिकार्यस्य पृथगनुष्ठेपस्याप्यनुनिष्पादना सदंगभूतदार्शपूर्णमासिक वेदिनिवृत्ति दशे वक्ष्यते तपात्रापिसम्मा गस्य पृथगनुष्ठयत्वीप प्रधान सुम्भिरेव निष्पादनोपपत्ते नमानावृक्षीयत्व प्राप्तिरितिवाच्यम् । सौमिकवेदेशवेनांगमधानार्थत्वस्य तृतीयेव क्ष्यमाणावा द्धविरापादनादिकार्यागत्वेन तस्या एवमाप्तेः अतिदेशि कैष्टिक घेदेरुपदेशेन वाधोपपत्तेः । नचैवं वेदस्तावापत्तेदादशोक्त प्रसगानुपपत्तिः, तस्य इपतिशक्ष्यामहेस्पा कर्तुमित्यार्थवादिक कर्तृग मनागमनादि रूपप्रचारार्थत्व कृत्वाचिंतया कर्वप्रचारार्थाया वेदेहवि राखादन खिद्धयगीकारेण वक्ष्यमाणावात् । नचैवमाप पानन्यायेन हघिरासादनरूपस्य कार्यस्य पृथगनुष्ठेयत्वा नमसंगोपपत्तिः, कर्वप्रचा रामनुष्ठितेनेष सौमिकवेदिकरणेना दृष्टविशेषावच्छिन्नादवीयम ·शास्त्रमुत्तावळी । त्यग्देशरूपाया चंदेस्सिद्धावा दैष्टिक्वेदिकरण निवृत्त्याप्रखगोपपादनाव। नोष्टिय सौमिक घेदिकरणभेदे वैदिभेदस्तमस्ति, मत्पादेशस्य प्रत्यक्षे करवा देदिपदस्य नानार्थकरच कल्पनायोगात् अस्या प्येवस्यैष कलनाञ्च । भतएघतत्तत्क्रत्वपूर्वसाधनीभूनघेदिरूपाइष्टविनय तत्तददि करण प्रति कार्यरवा व्यभिचारसकरोवा नास्य । पवितु सीमिका पेक्षया ऐष्टिकाना भेदस्य संम्पादयितु शस्यत्या नमसगइति वैषम्यम् । अतश्चपारन्यापेन प्रधानसापेक्षया समार्गसुचोभेदेन व शक्यवान प्राप्त गोपपत्तिः। नय प्रसगासंभवेप्याग्नेयोन्यायेन प्रकृतानामेवा पोदानाशका तस्य प्रकृतिमाप्तनाना वृक्षीयत्व वाधकृत वंगुण्यमसगेनाउदयात् । अतथ. याति के प्रसगापादनमनास्थ येवेति द्रष्टव्यम् । इदविवक्तव्य, पथचि च्छीमयत्वादेः प्रधानमात्र सवन्धा भ्युपगमे भकृती नानावृक्षीयत्वस्यापि प्रधानमात्र सधापत्ते स्वम्मार्ग सक्शु नाना क्षीयत्वस्या भावा द्भायोक्तप्रयोजनानुपपत्तिरिति । एतेन यदपि परिप्युदाहरणे बाणपत' परिधयोभवतीय पूर्व पक्षे सम्माधि पालाशाउत्पादयितव्या, सिद्धान्तेयाणवतामय सम्मार्ग इत्युक्त प्रयोजनमपात, दाणवस्वस्याग प्रधानाधारपेन विधाता दम्पपापालाशावस्यापि सम्मार्ग पगिधवमाप्ते विध परिधीन् सम्माष्टीत्यत्र परिधिशदेन परिधीयते अनोति युत्पत्या अग्निपरिधानो परक्षित द्रव्याभिधाना रपुरोडाशवपालन्यापन पालाशाप्रयोजबरवा घोक्तप्रयोजनसिद्धि । यदीप घायुदाहरणे अवधेन चरतीस्यत्र पूर्वपक्ष सम्मानोग्ने वर्तव्य सिद्धान्ने स्वामिनि प्रयोजनमुक्तम् , तदपि अव भृधे तस्यापवावेन तदर्थ श्रयमाण प्रयागानूयाजाचा मारादुपधारक सम्मार्ग प्रायभाषायथार्थाचत्यायगीकारेपि कृतीपातेन भवभूधपदेन सांगम्यरमरण वावगमाचरन्तीपनेन च सामध्यष प्रपोगविधानादपा - ·मामासा कौस्तुभ । स्वदेशत्वा त्सांगप्रधानविषयावस्पैकादशे पक्षमाणत्वात् सम्मागल्यापामेव प्राप्तरुपेक्षणीयम् । अतः पूर्वोक्तान्येव प्रयोजनानि द्रष्टव्यानि । इति सम्माधिकरणम् ॥ १ ॥ अथ स्तोत्रादि प्राधान्याधिकरणम् । ॥ १ ॥ मू - स्तुतशश्चयो स्सस्कारो यायावद्देवताभिधानत्वात् ॥ ॥ इह स्तोत्रशस्त्राण्युदाहरण । तव प्रगीतमंत्रसाध्य गुणगुणिसवकी तंन स्तोत्र, शस्त्र च तदेवाप्रगीतमत्रसाप । तत्र किं तयो रारादुप फारकत्व प्रयामादिवत , उत्तदेवतादिरूप गुणिस्मरणार्थत्वेन सन्निपत्या पकारकत्वमिति विचारः । अत्रा पर्वभेदोपयोगिचितना पादाध्यायसं गतिः पूर्ववत् । अनतरातु पूर्वाधिकरणे श्रुतिग्रहणस्य द्रव्यागताबोधक प्रमाणमात्रोपलक्षणवादिदापिगुपयगत्तावोधकलिंगसद्भावेन पूर्वपक्षकरणा दापवादिको। सत्र यद्याविषयतासंबंधन गुणगुणिनोरुभयोरप सबन्ध कीर्तनारूप स्तोत्र शस्त्र प्रति वरणावमस्ति, तथापि प्रयोजनापेक्षायां दृष्टविधया कर्मा नुपयुक्तगुणप्रकाशनार्थत्वायोगेपि कर्मोपयुक्तगुणिम्मरणार्थत्वसभवे अह धाव वल्पनानुपपत्ते गुणिस्मरण रूपसस्कारार्थत्वमेव याज्यादिव रस्तो शस्त्रमंत्राणामगीकर्तव्यम् । नचात्र स्तौतिशलतियां विनियोगेन या ज्यादिवलक्षण्ये स्तौतिशंसपोश्चगुणविशेष्यक गणिसंवधकीर्तनवाचिस्व स्प लोके प्रतिद्वत्वा दुणिप्रकाशनार्थत्वे च तस्यैव विशेष्यत्वेन तयोर्लक्ष णापत्ति रितिवाच्यम् । प्रयाजशेषेण हवाप्यभिधारयतातिवदृष्टार्थत्वानुरी ·७. शास्त्र मुक्तावळी । धेन रक्षणागोकारस्प -पाय्यत्वा । अतसतिपायोपकारकत्वमेव स्तोत्र शखयोरपि । सबनिगदव्याख्यातम् । ॥२॥सू ~ अर्थेन व पकृष्येत देवतानामचोदनार्थस्य गुणभूतत्वात् । ॥ २ 1 अस्तुताव न्मूलयुक्तिभूत श्रुतिविराधो लिंगस्य वाधक , अ-पुच्चय युक्तिरूपो दुलप्रमाणवाधप्रसगएप तावदादावभिधीयते । यदिहिस्तो तिशलत्यो प्रकाशनलक्षणार्थता मर्गकृत्य सन्मत्राणा गुणिस्मरणार्थरवमि ज्यते ततामगिदेवताक्यागाभ्यासकमेपठित पोरद्रमत्रयो महन्द्रप्रकाश नाशक्त रिंद्रस्यच यागानगत्वेन प्रकाशनानहरवा प्रकरणेन यवद्रोदेवता वोत्कृष्येत पूषानुमत्रण मत्रवत् । ततश्च यजुवेंदविहितग्रहयागाभ्यास क्रमेण सामवेदांतर्गवोत्तरा अपपठिताना मृचा यधाममपाठनाव गांगमा घानां मध्येऐन्द्रमन्त्रया स्तदनगीकाराक्रमवाधापत्ति पादपुनरा रमतइति वचनावगतम्य चाधामृच सकृत्पठित्वा सस्यास्यपादनसदिती यापार्च पवित्वा तदत्यपादन सहद्विधीयात्याध चपठनरूपस्य प्राध नस्य माहेन्द्रग्रहसन्निधावाम्नातस्य तदगवानगीकारा रसन्निधिवाधश्च । भतश्च दुर्घळया रपि क्रमसबिध्यो प्रवळनापिलिगेन सहावाधनधोपपती बाधायोगा नसनिपत्योपकारत्व स्तोत्र शस्त्राणा। सूत्र देवतापद प्रति गुणावेन सयुक्ता यदि स्तुतिभावना ततोन प्रपोजनानुरोधेन माहेदन इपजितोपकृप्यतेद्रीस्तुति , तस्या प्रयोजनभूता देवता प्रतिगुणाधादिति व्याख्येपम् । ॥ ३ ॥ सू - वशावतागुणाथै स्यात् ॥११- १५ ।। नाप पेदीस्तुति इन्द्रशब्देनैव प्रवमयागायेंद्र प्रकाशनोप पते पपि च तब महत्वगुणविशिष्टस्यपेन्द्रस्य माहे दमिति त हिनदेवतात्यमुक्त, तथापिषिशेष्यस्पैष मण प्रकाशनोपपते विशे ·मामासा कौस्तुभ । पणांशस्पचमंत्राभावेपि ध्यानाद्यपायातरेण स्मृतिसिद्ध नापकर्षापतिः । नाह"सावा एषासपंदेवत्यापदजावशा वायव्यामालभेते"ति वाक्येन वशारवगुणविधानपि विशेष्यमात्रस्य छागस्यवपायामदास इतिम णाभिधान नेष्ट । नात्रमहंद्रशब्दस्यैव देवतावं, येनेन्द्रशब्दस्य ततोभि नत्वेना पकर्षरशक्येत, तथासति महेद्रशब्दस्यार्थवत्त्वाभावन प्रातिपदिक साभावात्तद्धितानुत्पत्ति प्रसंगात् । अतएव चेतनाचेतन साधारण्येनार्थ स्यैव देवताव दशमे वक्ष्यते । एवं सत्यपि यदिमदशब्दोकढ़या म. तरवचन-स्या ततार्थातरवचनेनेंद्रशन्देन नाभिधीयते तदर्थ इत्युत्त ध्यतेदोमन्त्रः, प्रोक्षणीशब्दवत् क्लप्तावयव योगेनोपपत्तो नार्थातरक ल्पनाया प्रमाणमस्ति । ननु तद्धितसमासरूपवृति द्वयानुपपत्तिरेष रूढिकल्पनायां प्रमा णं भविष्यति । तथाहि - नतावदेकस्यैवेन्द्रशब्दस्य युगपत्तद्धितसमा सरूपवृतिदयसम्भवः, भन्यतरसापेक्षत्वनैकस्या अपि वृत्तेरनुपपत्तेः, ७ मासवृत्त्यर्थ मिन्द्रशब्दस्प सुबन्तरवकल्पना तद्धितवृत्यर्थ चा सुवन्त विमिति पुगपद्धृत्तौ युगपरसुवन्या सुयन्तावविरोधापत्तेश्च । नापिक्रमेण, सकृच्छुतस्येन्द्रशब्दस्या वृत्त्यापतेः । तद्धितपूर्वप्रवृत्तीमद्देन्द्र मित्युत्तर पदवृद्धि महत्त्वस्यमधानभूतद्रव्यविशेषणत्व वाधक प्रसज्येत । मतो वृत्तिद्वयानुपपत्त्या अश्वकर्णादिशब्दव दृढिकल्पनोपपत्ते रिन्द्रामिहेन्द्रस्य . भेदायगमा इन्द्रशन्देनप्रकाशनानुपपत्ते सत्कर्षानिवारणमिति चेत् ? समासवृत्युत्तरकाळ तद्धितकृत्यगीकारात । नचैव मिन्द्रपदावृत्तिः, वृत्तिदयविधरण वेळायां पौरुषेपेद्रपदावृत्तावपि वैदिकमाहेन्द्रपदेनानाइने नेव महत्त्वगुणविशिष्टेन्द्रदेवतात्वविध्युपपत्तेः । भतएव तद्धितमृत्तेः पूर्व द्धन्दादि समासांगीकारात् " भानावैष्णव " मियादी देवतादन्दादि निमित्तकानहायुत्पत्ति राजस्पेनोपपादिता भविष्यति । भतश्चक्रमेण वृ तिद्वयस्याप्युपपत्तेः प्रोक्षणीशब्दधस्क्लप्ता व्यवयोगेनोपपत्ते रुदिकल्पना ·शास्त्रमुक्त 142ी। नवकाशात्सायांप गुणविशिष्टस्येद्रम्य देवतात्वे यशावदिवशब्देनविशे प्यमात्र प्रकाशनोपपत्ते नौकपित्ति । वस्तुतस्तु महेन्द्रप्रतिपदिकेन महत्त्वविशिष्टे इन्द्रे उपिरागपुरु पशाभावि बदिशेभ्यमातस्यैव तद्धितेन देवतावावगमाविशेषणस्य च मदरपदस्प विशष्योपटक्षणार्थत्वेन स्तावकत्वनोपपत्ते देवाभवस्य शुद्धस्यन्द्रस्पन्द्रण प्रकाशनोपपत्तो नोरफापत्ति । सूरन्तु अगुणार्थ स्थादित्यचार प्रलपेण व्याख्येयम् ॥४॥ मू नश्रुतिसमवायित्वात् ।। २ . १ . १६ ॥ नन्द्रशब्देन प्रकृतग्रहसम्बन्धिदेवताभिधान, प्रकृतग्रहमाहेन्द्रमिति तद्धितसहकृतेन विधिना महेन्द्रपदस्यैव दवतास्वविधानात् । हि- तद्धितेनदयतात्वविशिष्टदल्याभिधानात् देववावस्यच त्यज्यमानद बिरुद्दयावन वृद्धव्यवहारे प्रसिद्धस्यानुञ्चायें 5 सम्भाव तद्धिता भिहितोद्देय वान्वयार्थ महेन्द्रप्रातिपदिकेन रक्षणया महेन्द्रपदमनाभि धाप तस्य स्यज्यमानदविरुद्देश्यताख्य देवतात्व विधीयते । महेन्द्रशद पदळक्ष गायाश्च शस्यसम्बन्धविनानुपपत महेन्द्रपदशम्य वाचतन साधारण्येन दशमे वक्ष्यमाणोधोinासगतः । अतश्च महत्त्वगुण विशिष्टे न्द्रवाचकमहेन्द्रपदम्यैव देवता वाचताया विशिष्टवायक् पृचादि पदा न्तरप्रयोग सुतरों शुद्धेन्द्रपदप्रयोगायोगा नन्दपदेन प्रकृतग्रह .सम्बन्धिदेवताप्रकाशनोपपत्तिः । तथा यत्त -न्यायसुधामन्यस्वारस्या प्रातिपदिकेनार्थवाचिना या स्वपा) पदविशिष्टाक्षणामगीकृरय तत्र तद्धितधाच्य देववारवान्वयां गोकाराच्छन्दोपहितायों देयतेतिमतीयते, तापदविशिष्ट उञ्चार्यधारूपों द्देश्यावस्प बाधादिशेषणीभूतपदान्वयस्य चान्योपसजनम-पेन नावे पीविन्यायना व्युत्पन्नवा दुपेक्षणीयम् । एतेनार्थस्यैव देवतास्वपि तस्यवाहादिय स्यरूपेण पानोपयोगा भावा च्छन्दोचारणदारेणेवोपपोगावगते शादविशेषापेक्षापा प्टा ·. मीमासा कौस्तुभः । घवादुपस्थितस्य विधिगतशब्दस्यैव नियमइति पक्षोपिमरयुक्तः, तद्धिता यस्य स्पगमानहविरुद्देश्पत्वाख्यस्था बाधेनान्वयानुपपत्ते , स्यज्यमान हविरुद्देश्यभूतशब्दाभिधेयरवलक्षणातु प्रधानभूते तद्धिते लक्षणापते रयु तव । सदर प्रातिपदिकएव गुणभूते पदलक्षणेति । फिश्चैवं “ अग्नयेपावकाये " त्यादा घेकस्यैव पदस्योचारणनियमो पपनेः न पदद्धयोच्चारणापत्तिः भतो महेन्द्रपदस्योचार्यत्वेन देवतात्वा घेन्द्रमन्त्रणाभिधानोपपत्तिः, अतश्चोकषांपति स्तदवस्थैव । सूत्रन्तु-श्रुत्या-विधिगत शब्देनैव, देयतापा , कर्मणि, समवाया- सम्पन्धादिन्द्रशब्देन महेन्द्रप्रकाशनानुपपत्ते नी नुस्कर्ष सम्भवइति व्याख्यम्। ॥५॥ सू - व्यपदेशभेदाच्च ॥ २ - १ - १७ ॥ इत्तश्च नेन्द्रपदेन महेन्द्राभिधानं । अन्यथा सानारपे "बहुदुग्धीन्द्राप देवेभ्यो बहुदग्धि महेन्द्रायदेयेभ्य " इति द्वमन्त्रयो स्समाम्नातयो रन्योन्य प्रकाशकरवे विकल्पापत्तिः । अस्मन्मते त्वैन्द्रेण सानायर गन्ध प्रकाशना न्माइन्द्रेणच तद्गतमहेन्द्रप्रकाशना न्मन्बद्धपव्यपदेशव्यवस्थति न विकल्पः । अतश्चे न्द्रमहेन्द्रयो रधिष्ठानक्पेपि विशेषणांगभेदादुद्दे भ्यशब्दभेदाच भेदायगमे नेद्रमन्त्रेणाभिधानानुपपत्ते रुस्कर्षी निवारणम् । ॥ ६ ॥ सू गुणश्चानर्थक रस्यात् ॥१-१ १८॥ यदप्युक्त महेन्द्रप्रातिपदिकेन महत्त्वविशिष्ट इन्द्रे भिहितपिरा जपुरुपयोभन इतिव द्विशेष्यमात्रस्यैव तद्धितान्विय इति । वन,तथा सति गुणवाचिमहत्पदानर्थस्य प्रसगात् । नहि तस्य राजपदवदर्थ द्वारकोपरक्षकता संभवत्ति, देवतायारस्वरूपेण कर्मण्य सबन्धात् । किंतुशब्दोच्चारण दारातदुपकारकत्वात् । महापदस्यापि तवायो पलक्षकत्ता चाच्या । ततश्च तस्याप्युञ्चायत्वात् देवतात्वां सत्यवगते नमहत्त्वरहितस्येन्द्रस्य तद्धितापाचयस्तभवति । किंच सभाति वि धेयेन्द्र विशेपणावेनार्थवत्त्वे उपलक्षणावम्य मतावकरवस्य चान्यायपरवान्न ।

·शास्त्रमुक्तावळी । शुद्धस्येंद्रस्य देवतारवं राजपुरुषरशोभन इत्यादौतु प्रमाणांवयनुरोधेन तयांगीकरणमिति न किचिदेवत् । अतएव च सानाय्ये"ऐद्रं दध्य मावास्थायामेंद्रपयोमावास्यायां माहेंद्रं दध्यमावास्यायां माहेंद्र पयोमा घास्याया"मिति व्यपदेशभदः । अन्यथा तत्रापि महापदानयंक्यम् । ||७|| सू - तथा याज्यापुरोरुचोः ॥२ . १ . १९॥ तथासावाय्य एवंद्र महेंद्र देवायचायापुरोनुपास्ययो भेदेनाम्नान मपद्रिमहेंद्रयो भेद एवावकल्पते, अन्यथा एफेनकार्यडिदे रितराम्नान मन यकं विकल्पोवा प्रसज्येत । नच भवन्मतेप्येकापूर्वखाधनावा विद्रम हद्रयो धर्मखांकर्यापत्ते विकल्पानिवारणम् , उम्मीळनादिव प्रतिनियत निदेशेन सांकनापते । घस्तुतस्तु -मन्त्राणां लिंगेन मुख्यएवा विनियोगा द्रौहिणां मेधसुमनस्यमान इति घदेकापूर्वसाधनीभूते स्पर्धान्तरे अप्राप्तान सांकर्यप्रसंग एष नास्ति । अतो यापापुरोनुयाययो भेदाम्नानमपि देवता भेद साधकम् । सूत्रे पुरोएक्छन्द शत्रगत माविशेषवाच्य लक्षणया पुरोनुवाक्यापरो द्रष्टव्यः । ॥८॥ सू - वाया मर्थसयोगात ॥२.१.२०॥ यातु घशारव गुणविशिष्टद्रव्यविधानो छागशब्देन विशेष्य मात्र प्रकाशनं दृष्टमित्युक्तं, तदशात्वस्य स्वरूपतएवीपकारकरवा दुपा यांतरेणापि स्मायाकर्मण्यनुष्ठानोपपत्ते नायश्यं शब्दोचारणापेक्षा । प्रकृतेतु महत्त्वस्य महत्पदोचारण द्वारेणेवोपकारकत्या. नानुचरितस्य साधना संभवतीति विशेषः । ॥९॥ स् • यतिचार्थ पचास्यात् ॥२ मनु - यत्रमाइंद्रग्रहसनिधापय मैद्रः प्रगाध. पटितः. तवास्थ म. नीतास्थाग्निपदवाहक्षणया महन्यविनिष्टंद्र मकासकरवन नियशकल्पनार ·मामासा कौस्तुभः । घंवत्त्वोपपत्तिः । वस्तुतस्तु नेहशस्थले लक्षणा यागवेळायां महेंद्रपद प्रयोगेपि मत्रेविशेष्यभूतेन्दमात्र प्रकाशनेन मंत्रस्या पूर्वीयदेवतास्वाश्रयभू तेंद्र प्रकाशनार्यावनायुपपत्तेः, मनोतास्याग्निशब्देतु देवतावाचि म. नोतापदखामानाधिकरण्येन लक्षणांगीकरणमियुक्त मंत्राधिकरणे । तत श्व यथापठितस्याप्युपपत्ते नोरकीपत्तिः । अथवा पूषानुमवणमनवदुर्वक प्रमाणवाधनौकांगीकारपि न क्षतिः । नच तत्र यागानुमत्रणमत्रसमा रुपाव दिह सम्बन्धसामान्ययो[बा]धक प्रमाणाभावनोत्कर्षस्थाप्यनुपपत्ते रानर्थक्यापत्तिः, एद्रयागांतरेतदभावेपिज्योतिष्टोमप्रकरणस्थैद्रग्रहाभ्याले प्रकरणस्यैव सामान्यसम्बन्धवो वा]धकस्य सत्त्वेनोत्कर्पोपपत्तेः । भतश्च पत्र प्रकरण पवेंद्रयाग स्तनास्प प्रगाधस्यो किप्पर्थववोपपतिरिति । - ॥१०॥ सू नत्वान्नातेपु ॥२ नचेंद्रस्य प्रगाधस्य प्रकरणे उत्कर्षसंभवे प्यन्येषु तत्तद्गहा भ्याससन्निधा वाम्नातेपु मंवेषु याम्यारशंपति शिपिविष्टव । तीरशसति पितृदेवत्या शंसति कुसुंभकसूरत मन्वाह भक्षि सूक्तमन्वाहमूपिक सूक्तमन्धाहे"त्यादिविधिविहितेषु प्रकरणेपि यमादीनाम भावा तत्रोत्कर्षानुपपत्तेः, प्रकरणवहि त यमादिदैवत्यकर्मणि च सा मान्यसम्बन्धोधक प्रमाणाभावेनो किर्पानुपपत्तः, कुसुम्भकादीनां चान्यत्रापि देवतास्वाभावेन सुतरां वदतुपपत्ते नार्थवत्त्वोपपत्ति रिवि धाच्या - ॥११॥ स - दृश्यते ॥२ • २३॥ सर्वेषा मेवार्थवावोपपत्तिः तथाहि मण्डूकसक्तस्य वायद " मण्डुकेनाग्निपिपती" ति विहितमण्डक प्रकाशकरवेनाना बुग्याग । नच तस्या नारभ्याधीतत्वेन सामान्यसम्बन्मयोधक प्रमा णाभावः, मण्डूकसूक्तस्प प्रकरणाग्योतिष्टोमसंबंधे अवगत मानर्यस्य तदंगन्यापेन सदंगभूतेचपने निवेशोपपत्तेः । एव मूषिकामुक्तस्यापि ·७६ शास्त्रमुतावळी। भवरणास्पोतिष्टोमांगभूवयूपेवादागिन्यां निवेश । तरच यद्यया तो साक्षाद्विनियोग , तथाप्युपशपेयुपे "सचा अन्येयूपा पशुमतो अयोपशयएवा परित्युपगम्य देप्याभावे 'आयुस्वेपथुरिति अयादि"ति मवनिधाननाय स्मृति द्वारा लक्षणपा तत्सम्यध्युपशयस्तुतिरिति द्रष्टव्यम् । येत याम्पादिमन्त्रास्तपा मारणे क्थमपि निवेशासम्भवनोवां घोगा दम्परच सामान्पसम्पन्धवोधन प्रमाणाभावनैव तदप्रसक्त रगाया प्रकृतग्रहदवतैव पक्षणयेवते प्रकाश्यते । प्रयोगाभावेन निषिद्धल क्षणानगीशरेतु जपादिमन्त्रय चाम्यादिमत्राणा मध्यदृष्टार्य मुच्चारण प्रक तग्रह पागागन बीधीयते । अस्मश्च पक्षे सीनिशसायो गुणिवि शेयक प्रकाशनलक्षकत्वामावेपि राणयोचारणपरत्व मेव द्रष्टव्यम् । यदि पस्मिन् पक्ष ऽ दृष्टार्थत्वस्या वस्यका लक्षणागीकार प्रमाणाभाव शक्यत, ततो याम्पादिविषये गुणविशेष्पक गुणिसम्बन्धकीर्तनात्मक स्तोत्र शस्खविधान मेवा दृष्टाप मगीक्रियते । नचतायता सर्वश्रेष मग, अनुपपनेरभाषात् । नच याम्पादिमत्रेषु उनन्माष. णिकदेवतागीकारेण तदेवस्ययागावरस्यैव क्पयितु शक्यरवाद विमिति सिद्धारपभिप्रेत स्तोवशवाष्टपितामीकरणमिति वाच्यम् , याम्यादि मंत्र स्तुतिभागिरवरूप देवताव पल्पनेप्यापारबद्रव्य सवधाभावे इपि गिरवरूप देवतात्वाकल्पनाद तदेवकल्प पागानुमानानुपपते । भतएस जादिमत्रषु न यागान्तरकल्पनम् । किनवदृष्टायमेव । नवान्पेषु अपादिमत्रेय दृष्टार्यविप्यत्र 'यद्यज्ञस्प साधनताव्यापपेत अता देवाअक्तुन इतिजपत अपिवान्यांवैष्णवीमि त्यादी विष्णु प्रकाशस्य मत्रम्पापाशुपागांगरवन विदवार विहितवमंणि मावणिक देघवाल्पकावनोपपनै दिमित्यदृष्टार्थरबागीकरणमिति वारप, विधिषाक्यादेवेवस्य मत्रस्य यतसाधन रोपनिमित पैगुण्यसमा धानधित्व नाषगतावादधान्तराशक्षिानुपपरी । अवोजपादि मनवटेवपा म्पादिमवाणाम दृष्टायस्वासद्धारपभिप्रेत स्नातरूपाव मेयधागोकतंव्यम् । तथा " ।

·मीमासा कौस्तुभ । यस्तु- मूले" वाचस्तोमे सर्वा ऋचस्सर्वाणि यजूंषि सर्वाणि सामानिपारिप्लवंशसती"ति विहिवे शखे सर्वेषां भगणां विनियो गाधाम्यादीनामपि तत्रैवोत्कर्षः । यद्यपि च तत्र दृष्टविधवानोपयोगः, तपाप्प दृष्टद्वारेच तदुपपत्ति "रित्युक्तं । तदाचस्तोमेप्प दृष्टाताव श्यकावे याम्यादीनामपि सान्निध्यावाधार्थ प्रकृतग्रहएव अदृष्टार्थावस्य न्यायपत्यादुपेक्षितम् । यदितु वचनेन साविध्यवाधान प्रकृतग्रहसंबन्ध इत्याशक्येत, ततो दर्शपूर्णमास प्रकरणपठितानां जपादिमत्राणामन्येषां च लिंगादिविनियुक्तानां वचनेन लिंगादिवाधापत्तन तदंगत्वसभवः । अथतु वाक्यस्यापि सामान्यविषयस्य विशेषनिष्ठलिंगादि वाधकरवायोग उच्यत, ततस्तनिधावपितुल्यम् । तस्मारपूर्वोक्त विधयेवार्थवत्त्वदर्शन व्याख्यम् । ॥१२॥सू – अपिवाश्रुतिसयोगा प्रकरणे स्तोतिशसती क्रियात्पत्ति विद ध्याताम् ॥२ १-२४॥ नैद्रस्य प्रगास्योपस्संभधी। सहिमतावत्प्राकरणिक एवेन्द्र यागे, तस्यावान्तराधिकारविहित मत्रांतरावरोधेन वास्य मत्रस्यानव काशात् । नापि ऋतुप्रकरणवदिते इंद्रयागांतरे, तत्र सामान्य सयधयोधक प्रमाणाभाषेनोत्कर्षा नुपपत्तेः । इद्रशन्देन मनोवास्थाग्नि शन्दव महेंद्र प्रतिपादन लक्षणाभिपात्वयैव निरस्तम । अपशिष्यते सापधागपळायां विशेषणयुक्त प्रकाशनेपि मंत्र विशेष्यमात्र प्रका शन ना नुपपत्रमिति , सदंघाच्यं, स्तोतिशखयोगणि प्रकारक गुण विशेष्यकोधानुकूळ व्यापारवाचिरवस्य गुणिनिष्ठ गुणतापर्यक पोधा नुकूळ घ्यापारवाचियस्य धापक्रकेशांतो देवदत्त इायादाविधावधा रणाद, गुणिप्रकाशनापीये लक्षणापते रस्तीविशसति धायस्यैवापस्प विधेपावावगमा नस्य च टापवासभषे अदृष्टापत्वकल्पनस्य फळमु खायेन प्रामाणिकरपात्रा नुपपत्तिरिति । लोके धक्रकेशो देवदत्त इरपत्र देवदत्ते पक्रकेशप्रतिपादनएव स्तुति वृद्धिापयते, न पुनबंध

·शास्त्रमुक्तावळी ।
विस्य देवदत्तविशेष्यता प्रतिपादने । तेन स्तातिशति पदशक्ति
पारोचनया प्रकाशनार्थवावगमाद दृष्टापत्वांगीवारेणापि गुण
प्रकारक गुणिविशेष्यक शान्द घोधानुकूल व्यापाररूपस्तुति घिधापि
विमव पुक्तम् । नच प्रयाजशषेतिव इटार्थ वानुरोधेन रक्षणा
गीकरणमप्यदोष
प्रकाशनस्य लिंगकरपश्रुतिरटनैव प्राप्तिसम्भये
लक्षणपैष ताप्रतिपादनेपि विधिवय्यस्यांद । किंच दृष्टाथत्व विश्वपा
मत्राणामभ्युपगम्यते, स्तुतेर्वा ? नाघ , ममापि स्तुतिनिष्पादकत्वेन तास
स्वात ! नात्य , स्तुतिस्वरूपस्यैवहानापत्त । तस्माद्धातु श्रुतिसयोगात्मक
रण एयस्तौतिशसवी स्तुविरूप क्रियोत्पत्ति विदध्यातामिति सवार्य ।
.
-
॥१३॥ सू
शब्दपृथक्त्वाच॥ २.१.१५॥
द्वादशस्तोत्रोग्निष्टोमो द्वादश शस्त्रोग्निष्टोम" इति श्रुव दाद
शत्य न प्रकाशनलक्षणापरवेषकल्पत्ते प्रकाशनाना प्रस्पृच प्रतिपद
घाभिन्नरवेन द्वादशस्यानुपपत्ते । प्रकाशनत्वेनेकपागीबारे सुतरात
दनुपपतेश्च । अस्मन्मतेतु सत्यपि प्रत्यूच स्तुतिव्यक्तीना भेदे विधि
भदेन विधेपतत्तदनेक्स्तुतिव्यक्ति वृत्तिविधेयतावच्छेदीभूते नात्या
घरयभावा तजातिगत द्वादशस्योपपात्ति । तपतु प्रकाशनस्य सामर्थ्य
प्राप्तवना विधपत्वा नवजात्यल्पन प्रमाणमस्ति ।
विचास्म-मते वैजारयारल्पनेपि ततद्विधिभेदेन विधेयभावना
भाव्यस्या नेस्तुतिजन्या पूर्वस्प भेदावश्यभाषा रागतद्वादशत्वनापि
स्तोत्रादि द्वादशवोपपत्ति । प्रकाशन पक्षेतु सस्प दृष्टा येना पूर्ण
मगीकाराव दृष्टमपोजनस्पस्य च प्रापक्षयाधिसत्धेन द्वादशात्यानुपपत्ति ।
भतोदादशशब्देन स्तोत्राणां शम्राणां च पृथकाचाक्षेपादपि न प्रया
शनस्टक्षणा।
॥१॥ - अनर्थकच तद्वचनम् ॥११ २६॥

·नन्चास्य मीमासा कौस्तुम । प्रकाशनाविपक्षे भग्निष्टुति “भाग्नेया महाभवती "ति वचनेन माकृतमहानुवादेनाग्निदेवताविधी कृते प्राकृतदेवतावाधव प्रकाशक मत्रचाधनाग्निप्रकाशमत्रांतराणा पायादेव प्राप्ते राग्नेयीपुस्तुव तइति वचनचैयर्यापत्ति माकृतमध्वग्निपदोहप्रसक्ती मत्रान्तरविधानेनार्यवस्वमिति वाच्यम् ," पूयतिवाय एतदृचाक्षर यदे नमूहयति तस्मादृचनाइदि" ति ऋगूदनिषेधा दर्यप्रकाशनरूपकार्य चले माग्नेयमत्रान्तरस्यैव प्राप्तिः । अस्मन्मतेतु सत्यपि ग्रहाणामाग्ने यावे कर्मासमवेतगुणिनिष्ठस्यापि गुणस्यकीर्तनेन स्तोत्र शखजन्यादृष्ट संपत्त्युपपत्ते प्राकृतानामिव मंत्राणा मुच्चारण प्रसक्ते वनिवृत्त्यर्थमाग्ने यीपु स्तुवत इति सार्थकम् । ॥१५॥ सू - अयश्चार्थ प्रतीयते ॥ २ १ २७ ॥ सम्पद्वै स्तोत्र शस्त्रचेति श्रुत्या स्वोरशस्त्रयो स्सकन्ध प्रतीते स्सषधस्यच भेदसाधनाया स्तोम शनयोस्स्वरूपत. फळतोभेदे जात्य पल्पनया भेदोवधार्यते । नचासौ प्रकाशनार्धत्वपक्षेषभवति । नच स्तोत्रा दावपि प्रगाणा प्रमाणकृत अभवत्येषेतिवाच्य, स्वरूपत फटतोषा भेदा सभये प्रगाणालयांग कृतभेदस्या न्याय्यावान् । ॥१६॥ स - अभिधानचकर्मवत् ॥२.१ २८॥ यदिद स्तोवशस्त्रादिरूप सामान्याभिधान यच्चाम्पमोगादिरूप विशेषाभिधान तदुभय मप्यारादुपकारकरवपक्षे उपपद्यत, नतु सस्का रखमत्वपक्ष, सस्वारस्य सस्कार्यनिरूपणाधीन निरूपणीयस्य सस्ता येणेवापच्छेदसिद्धो भवच्छेदकीमतसज्ञानपेक्षरयात् । एव सर्याप यद्याराटुपकारकरवप्राहक स्तौति शाति धातुरूप श्रीतमयोग स्सस्कारकर्मयाधकोनस्या, ततोलिंगन संस्कारकमावस्यैषावधारणात "अशुद्वापदाम्प गृहाती" ति पदमायासायम्पपच्छेदकारे सज्ञापच्छि घ्रमेष ज्ञात कृउ पर्माभ्युदयकारिभयतीति पल्सनपा सजायगीनि येत नवतस्तोत्यत भारादुपकारकत्वमेघ युक्तमुपपाम ।

·. शामुकावळो ॥१७॥ स् - फलनिवृत्तिश्च ॥१ २९॥ स्वतस्प स्तुतमस्यजस्वल्पयस्व मामास्तोत्रस्प स्तोत्र गम्पा दिद्रियातायनामदेधुक्षीमहि प्रजामिप सामे सायाशीपंतस्प भूयादि तिमने भावनिष्ठातेन स्तुप्तपदेन स्तोत्रकियोपादानात , स्तोत्रस्य मापे स्तोत्रमति तदेष भून स्तोरस्पोमधापयस्वद्भाषा मागापार शत इद्रोपलक्षित देवतायतोषप रषां पाचामहे प्रजामिष भजामहे इतिसप यज्ञरदरक्षितस्य स्तोरस्पा शीस्सापा भूपादिपन स्तोत्रा देव पद प्रापित न देवतापा । यपि म नेद स्तोत्रस्यफल करणधिभक्ति सपोगाभाधना घातरावगमापाप स्तोत्रस्प मारषणिक फरकल्पनानुपप पापि प्रधानपसमवेद परम्परामधेन स्तोत्रा पितरक्षणपाया तोपरमेड प्रतूपचापम् । भतम स्तोत्रफि पात फल प्रापनाम्पा एव प्राधापम्, न देवतापा ।तरयादि देवतातपयफळ प्राप्त प्रधानरपान नागभूतारमफाशनाantra प्रकाशनस्प टप टपावन तापटप मायक्षगम्परपात्र मानावावा, स्तोत्रपपरपाव एरयासदहरयमिति विशेष ।मत भारादुरयारकाप्येष নানাগৰিাৰম্ব । प्रयोजन प्रात मानुपादन विश्तो देषतांतरविधाने मारपी वितहापापनामारे मारतानामबाणामविकारेण प्रयोग सिद्धांत, पूर्णपक्ष भारतप्राधेन हादयाप भगतरागम इति मे पश्पते । इति स्तोत्रादिप्राधान्याधिकरणम् ॥५॥ अथ मन्त्राविधायक्वाधिवरणम् । - ter 1 - TC1 |-- {{!

·मीमासा कौस्तुभ । ८१ "भावार्था. कमंशब्दास्तेभ्य क्रिया प्रतीयतेषायोषिधीयते " इत्य नेनोपक्षिप्ताना विधायकाख्याताना 'तानिदैध " मित्यादिना दैविध्य मुक्त्वा इदानी प्रसगादाख्यातस्यापि क्वचिद्विधायकाव नास्तीति प्रतिपाद्यत । नतानातिनदभाति तस्करोनासामामित्रो व्यधिरादधर्षति । ज्योमित्ताभिस्वचत गोपति स्सह देवाश्च याभिर्यजतेददाति च " इत्या दिमत्रे ' यस्योभय हविरातिमार्छ" दित्यादी ब्राह्मणेच पेयच्छन्दादि समभिव्याहता सारुयातशब्दा स्ते कि विधायका उतनेसिसशय । अत्राप्य पूर्वभेदोपयागिनएच विचार्यमाणत्वा स्पाढाध्यायप्तगतीस्पटे । प्रासगिकीप्य नन्तरा। तत्रादित्यादौ भसन्दिग्धलिड्भवणा घजतेददाति चेत्यादा वीप स्तुत्युनीत रडतत्वावधारणा द्यजेतस्वर्गकामहतिवदव विधाय वत्वाधिधात' । नच यच्छन्दादिना प्रतिबंध यच्छन्देन गोपदा स्य सिद्धावद्योतनेपि " यदाग्नेयोटारपाद " इतिष शागसाधनावेन विध्युपपत्ते । अतण्व क्समानाधिकरणस्य यच्छन्दस्पैस प्रतिवध क्ता न कर्मसमानाधिकरणस्येति सिद्धान्तिनोपि प्रघाद' । घस्तुतस्तु गुणभूतेन यच्छन्दादिना प्रधानभूतविधिशक्ति प्रतिष घस्पान्याय्यरवा स्वर्टसमानाधिधरणे पच्छन्देसायपि न विधिाव किं च यच्छदादिक माप्तिोतय त्मतिषधक पाच्यम् । सापटिप्राप्ति. प्रमाणान्तरेणास्ति दातेनैव प्रतिषधसिद्धः कृतपच्छन्दादिना । यदिनास्ति तदा यच्चन्टसद्भावपि दानग्निचिनुत" इतिव दमामार्थापादेव विष्णुपपने नपच्छन्दादे. प्रतिवधतासभवति । वस्तुतस्तु एतस्य मत्रस्य गोद्रग्यवानबाय पशुपुरोडाशानुनियां प्य देविषहपियांग चहध्यछे गोदेवाये याम्यान विनियुक्तरवातत्र व्याघात - पएष वि ·शाखमुक्तावळी । 'बरुद्रपकाया गोद्रम्पवरवाभायेन नपिनियुक्तस्याप्रस्था प्राप्तस्वतगो अप्पा यागविधापाधोपपत्ति । नव साक्षाढपिणिदेविकाधियोंगयो ट्रम्पकावामामापि तषिण्या मनुयायापा गोव्यकत्वस्य प्राप्तावाद विधायकायोपपत्ति रितिवाच्यम् , एघ यथास्यचि प्रातिसभ पभ्या सावमा तरवोपपत्ते । अतव यजेतस्वर्गकाम इस्याख्यातच मगत स्याप्याख्यातस्य विधिरूपयप्रयोजनकत्वमेव, विधायक ठान्दावस्याभ पत्र समानाषादिति सुत्रार्थ । अत्र च मश्ग्रहण पच्छदादि समभिव्याहतास्पात मात्रीप लक्षणम्, नत स्वतबम, घसतायकपिथला ना लभेते" स्यादावभि युक्तप्रसिद्धया मनत्वेपि विधायकस्वांगीकाराव । यस्योभयमित्यादौ च प्रामणे यच्छन्दादिसमभिध्याहारे वदनगीकाराव । अनश्च सर्वस्याप घोदाहरणापि प्रायशो पसन्दादि समभिव्याहारस्य तेववसत्वासन मन्नग्रहणम् । सिद्धान्तमाह- || -- अपिका प्रयोग साम ी मत्रोभिवानवाचीस्यात् ॥२ १ २४॥ ব্যাথা यसते 'इत्यादीमालखेट् साधारणस्पेन विपर्षक या निश्श्यात् । সদ্ধ বাধার বিমােৰ হব। निश्चयेन तस्मा अनिश्वापरावाद । मच पसत्तापकपिजलानाटते" त्यादिग्दप्रामावस्यमय तन्निश्वायक, गोद्रव्यकस्प यागदानादेस्तवध्यादि रूपस्प तदन्यस्पवा पहुश प्रायन सदसिद्धे । अतएव नविधि पुनश्र घणरूपाद-पासायर्मातराप शक्य विधिावस्येवा निश्चयेनाभ्यासस्वरूपा भावाद । विध्यभावपि पुनश्रुतिमावा दस्तु पुनभुतस्स्मरणापविनायुप पने रन पपरस्वाभाषादयुक्त विच याप्यत्रविधायका टिकादिरीप्यत सपापि यच्छन्दादिना विधिशक्तिप्रतिषधा प्रास्प विधायकस्योपपत्ति । सयादि - पसन्द स्तारसमभिवाहनायस्थ सिद्धसाचोतयन् मामि ·+ मीमांसा कौस्तुभः । मपेक्षते । अस्तिचावला । अतोगोद्रव्यकयागदानादरनूद्यमानस्या ज्ञात ज्ञापनक स्वभावविधिविषयवायोग स्पष्टरव नच यच्छन्दस्य स्वार्थमात्रे सिद्धतायोतकरया दोस्वरूपानुवादपि तस्य साधनानवियु पपत्ति रितिवाच्यम्, यः पाकंकरोति समुहकात्यादौ यत्तच्छन्दयों स्पसमभिष्याहसमात्र सिद्धपोतकताव्युत्पत्तेः । असभ्य याभियंजतेपाय गाददाति ताननयंति, नच तस्करोदभ्नोति, भयएनाः भामित्रोग्य धिरादधर्षति व्यधया अभिभवति, गोस्वामीच ताभिस्सहचिरनदतीति यच्छन्देन समभिव्याहते गोद्रव्य यागदानादापपि सिद्धताप्रतीत न विषयवोपपत्तिः । यच्छन्दस्य समभिष्याहतवृत्ति सिद्धतापोतकावा देवच पत्रकर्दसमभिन्याहारस्तत्र कृश्याश्रयस्वरूपकर्तुत्यस्प सिद्धता प्रतीतो कृतेरपि तामतीते विधेयत्यानुपपत्त्या विधिशक्त्यनुपपत्तिः । यत्रत कर्ममात्रसमभिव्याहतो पच्छन्द स्तच्छब्दसमाभव्याहतच विधि स्तरसत्पपि फर्मस्वरूपस्यानुवादे कर्तव्यत्वेन विधानोपपत्तः न विधिशक्ति प्रतियधकता यच्छन्दस्य । प्रकृतेतु विधर्यच्छन्देनेष स मभिग्याहाराक्ता प्रतिबंधकतेति विशेषः । एष सापि यदिक चिदप्यालोच्यमाने प्रामिनसभाव्यत ततो यदाग्नेयोटाकपाल इति ॥ च्छन्दस्प स्वार्थमात्रसिद्धत्वद्योतकता मगीहत्य विधे किंधायकोपपत्ते नशक्तिः प्रतिवद्धयेत । नावेठदस्ति, गोद्रव्यकस्य पागदानादेपहुशः माप्तत्वात् । यातु- सत्यपि पच्छन्दस्य विधिविरोधित्वे प्रधानभूतम्या दिध्य नुग्रह एषन्याय्य., न गुणभूतयच्छन्दानुग्रह, इस्युक्तम् । तदुच्चैऋचा क्रिपत रियादी प्रधानभूतम्पा प्युपसंहारस्पस्यायधे रुपझमस्येन गुण तेनाप्यर्पधादेन माघस्य वरुपमाणावा दकिचिरकरम् । वस्तुतस्तु-विधिदेव पच्छन्दस्वाप प्रधानमंत भावनान्यपिया प्रविधि प्रतितस्य गुणायम । पदि परंपदातररवा सदपेक्षा चित्र करशंस्पेत. बतः "ऐन्द्रपचाराव " नित्यनेन पास्यभेदापत्त तनुम तोरियनुशन पेप्पांपनेग विधिशक्तिप्रतिपधातुमधेपः ।

·शातावळी । न्यूद प्रवरनामधेपानि कि मत्रा सिनेतिविचारः। केचिातु मन्त्रा झणात्मकघदस्य द्वैर ये निरूपिते प्रसंगात्मत्यक्षपटितएषवेदे रायनरवद्ध मित इतिवक्तुम्हादीनां देराम्यवहिर्भावानेन प्रतिपातायाहुः । ते. पामनाम्नतिप्वमत्रत्वमितिवद ब्राह्मण वमित्यपि सूत्रापत्तेः उपेवियुक्ता। तत्रप्रपोगकाले अर्याभिधायकस्यैव मत्रपदवाच्यत्वादहादीनाचार्थाभि धायकरयस्प स्पष्टत्वात मंत्रपटएकवाक्यायाञ्चैषां मत्रत्वम् । अन्यथाह्य म कवाक्यतापनानां मयाक्षराणामपि लोककवाक्यतापन्न मत्रादारवट मत्रावापत्ति.। उहेतु मवान्तर्गताग्निपदत्यानादप्यपशिष्टाक्षरेषु सा। अ स्मन्मतेतु मत्रभूताग्नि पदयुनानामिव मंत्रभूतसूर्यादि पदयुक्तानामपि मंत्रत्वोपपने यदोष । तस्मादू हादीनामपि मत्रत्वमिति प्राप्तेभिधीयते - मपूवसूबपुरपादिता व्याप्त्यादिदूषणपशेनैतल्लक्षणायोगस्य स्पष्ट या दभियुक्तमसिद्धिविषयावत्यैव तल्लक्षणधाप । अतंगहादीनां तद भाषेन मन्त्रापायोगम्पटएव । नचैतावता तदेकवाक्यतापक्रम बाक्षरा नाममन्त्रापापतिः, मन्त्रावप्रत्यभिज्ञानस्य दृढत्यात । भतएव कर्मकाया ज्यान्त. प्लुतिकरणीप न मन्त्रावहानिः । यत्रत श्लोफाष पाक्यता पत्र दिवमन्त्राक्षरेषु न मन्नत्वप्रसिद्धिरभियुक्तानां तब मन्त्राचे प्रमा णाभाष स्पष्टएव । मतमोहादि ग्यभियुक्त प्रसिद्धपभाषेन भमन्बर पि तदेकवाक्यतापमानामारान्तराणां तरसस्वाद मन्त्रावोपपत्तिः । एपरिं फरवोट्रपमित्यादी इरापदस्य मन्त्रावप्रसिद्धयभाषेमा मन्त्राये पि तदेकवाश्यतापमालारान्तराणां मन्त्रायोपपत्तिः । इरापदेमन्त्रावम सिद्धिस्तु भाययनका पारायणादौ चोपयुज्यवासिद्रष्टव्यम् । पत पातिहरापदस्य ऐरमितिविधिवाक्य अद्धितान्तर्गतस्ये ना म्नासाधादरायेष मन्त्राघमिरपुक्त, तदाणे समाम्नातम्यापि मन्वप्रसिद्धध विषपावन मन्त्रावायोगात वसन्तापपिनमाना सत्यादिषन्मन्त्रका देपाटाभ्युपगमेण्विा ऐरपदस्यैष पठितावन मन्त्रस्वापते स्तदिधेयस्पे रापदस्पषस्तुतः पाठाभायेन मन्त्रायानुपपत्ते रतिशपापंमिछिद्रष्टव्यं ।

·मामासा कौस्तुभ । एवं यत्रापि सक्तधाकादो "आशास्वय यजमानोसा"शिति सर्वनामसंपुरत मन्त्राम्नानं तत्राप्यसाविषयस्य स्वाध्यायकाले मन्त्रस्यापि धर्मवाले रा स्पदम्मान पठनीयस्य देवतादिपदम्य सनपणा पाउादाभयुक्तप्रति द्विविषयमानुपपत्ते रमन्त्रत्वम् । नच सर्वनामि मन्नताप्रसिद्ध स्तधान यंक्ये सदनुमेय देवदनादिपदविषयापकल्पना मन्त्रायोपपत्तिारतिवाच्य, सर्वनाम्पपि मन्त्राधप्रसिद्ध स्वाप्यायोपयुक्तावात । अतोत्रापि देवदत्ता दिपदे मन्नत्वोक्तिरतिशयाव चार्तिकेद्रष्टव्या । तस्मादभियुत्त प्रसिद्धय विपपावायतमूहादीना ममन्त्राय प्रयोजनपूर्वक्षे आहादिपे मन्त्रभ्रंपनिमित्तं प्रायश्चित्त । सिद्धान्तावगभ्रेष निमित्तकमेव । मन्त्रावनिमि सशपियारादिसदसद्भाव । सूर्व स्पष्टम् । इति उहाधमन्त्रताधिकरणम् ॥९॥ - - अथ ऋग्लक्षणाधिकरणम् । ॥१॥ स . से.मृ ग्यत्राशेन पादव्यवस्था ॥ . .१२८॥ एवं लक्षणस्थिरीकरणेग मन्त्रपदेव्यु दिनेभुना प्रसगात यान्तर भेदरूपस्प बागाये "भंयुभियमन्च मंगोपाय"गि बेदपनगाधिपाय साना पशमुमते । तपा मन्त्राणां मप यर पादस्यपस्था बिदा गापत्री पतपदापृहतारमादिका सारू । अधवास्मिनक्षर पारमामि नारिममिति पादयस्थापनसानसाहाराम दापोगाद साध पादसमालित कदधवशेन । मालसहित मिप नचा मागापमानाथ पवशेन पारस ? भगपापपंयसानपिपाल्यासपदादधारा पाएन मपरपोरपि पाइयो दास्यावानुगणरापमान र । तो - १० ·शाखमुक्तावळी । युक्तापशेन पादव्यवस्था चिच्च "अग्निःपूभिसापभितरियादोरघु गुर्वक्षरसाम्याम्पवृत्तपशेन,"अमिमीळ"इत्यादौ चाक्षरसख्यानियमलक्षण छन्दोषशेन," मुम्रा मिन्द्रंनरेजमान"मित्यादी चारपवेषपणेय, पाठ्यव स्था। भतएष सत्रे अपंधशग्रहणं वृत्तवशादेरुपलक्षणार्थ । तदपिचन लक्ष णान्तर्ग, पादण्यवस्थापनमन्त्रण रूपस्येव पक्षणस्या नतिप्रसक्तरवात् । इति ऋग्लक्षणाधिकरणम् ॥१०॥ अथ सामलक्षणाधिकरणम् । P- ॥१॥ स - गोतिपुसामाख्या ॥ २.१.२९ ।। अत्र देषामिरपनुवृत्त्य मन्त्रगतगीविश्वस्य वामशब्दार्थतालभ्यते । भवनकोकिकगीतावतिमसंगः । अभियुक्तव्यवहाराचास्पाणि शन्दा स्वावधारणं । नचैव घेदिकातिषिशिष्टमन्त्रेभियुक्तप्रपोगा न्मन्त्रस्या पि वाच्यवापत्तिः, मन्त्राणां व्यक्तिन्यायेन क्षणयापि भानोपपत्ती मतिरिक्वशक्तिकल्पने प्रमाणाभावात् । विस्तरेणचैतसप्तमे उपपादपि प्यामः । नचेषं पोनरुकत्यम् , सामशब्दस्य गीतिमात्रयाविश्वेतद्विशि ष्टमन्त्रवाचित्या उभपथा ऋग्यजुन्या विधेकोरपत्तेः गोतिमात्रधाचि विस्य इहानुपयोगेन अवाच्यावात् सामएष ऋगन्तरे भतिदेशसि धर्व भवरपक्षाच्याघात् । दह सप्तमसिद्धस्पैघ गाविमात्रधाविश्वस्य भनागसाक्षणेन शिपहितार्य कथनेन पौनहायानापत्तेः । यथाच सस्प नात्यधिकरणेन पानकाय तथा सप्तमएष उपपादयिम्पाम.। .

·मीमांसा कौस्तुभः । पत्त नयमे पुनर्गोंतिमायाचित्वकथनं तदुत्तरविवक्षार्थ स्मरणार्य मिति तत्रैष वक्ष्यते । इति सामलक्षणाधिकरणम् ॥११॥ अथ यजुर्लक्षणाधिकरणम्। ॥१॥ स् • शेषेयजुश्शब्दः ॥ १.१.३० ॥ ऋक्सामभिन्नं यरमश्लिष्टाक्षरमबजातं तपः । स्तोभाक्षराणा मपि यजुष्टानातिम्पाप्तिः । इति यजुर्लक्षणाधिकरणम् ॥ १२ ॥ अथ निगदानायजुष्ट्वाधिकरणम् । - ॥१॥म् - निगदोवा चतुर्थास्या धर्मविशेषात् ॥ २.१.३१॥ शेष परिशद इत्येतदाक्षेपेणेदमारभ्यते । सन्ति निगदानामा यशः परसम्योधनापामवाः भनिदनीन्धिहरापादयः । ते शिपयेष, उत्तभिन्नाइतिविचारः। तब निगदाना पजुष्ट्र "उपांशु यजुपे"ति वचनो पाशुस्यप्रात: " उच्च निगर्दने " ति पाक्पषिहितोस्थानुपपत्तिः । नय विशेषषिदिनसामान्पावहितम्पयाधः, विशेषविध स्यविषयवृत्तिभेद बोधनेनायुपपतो सामान्यस्यापि वारपस्पःसंकोचप्रमाणाभाषाद । नय परमापाएफापांनुरोधेनोपांशावविध स्संकोचाइनिंगदनापस्यानु ·शाखमुक्तायो। यादववोपपने नभेदोधकतेतिवाच्य, मन्त्रगतलिंगममाणकारप्रत्या यनरूपकायांनुरोधेन वाक्यस्यापि ब्राह्मणगतस्य सकोचायोगाद । "नम. प्रयक्रदेवेन्दामन्दिय" इत्यादीना परसोधनार्थत्वस्याप्यभावाञ्च । सत्य पि परसम्बोधनार्थ वे उपाशुन्यव्यतिरिक्तमन्त्रादिस्वराणामपि पक्ष प्रामवावानुमादानुपपत्तेश्च 1 अतश्योर्निगदेनापप विधिावायप भाषादयोधनादपिच तदुपपने सामान्यस्यापिवाक्यस्य सोचव ल्पना पर । तस्मादथान्तर निगद सरस्पष्टम् । ॥ ॥ स -- व्यपदेशाच ।। २.१.३२१ इमनिगदा. दमानियापोति सज्ञाभेदादरपि ज्योतिरादियद्भेदकतोप पत्तेरन्तर । एवच ‘मन्त्रएसम्वय निगदभूतोभवति तस्माउजु" रिति নারাযথ নিয়ম যাননগন যানমাৰ परम् , रामनग्यमानस्यैववा यजुतापकमिति द्रष्टव्यम् । ॥३॥ यजपिवानपत्वात् ॥ १.१.३३ ॥ नेतदेघ, "भद्दे पृधिये" ति मन्त्र मन्त्राधान्तरभेदाना गुगादिमन्त्राणा घयाणामेयानुफीतनेन निगदस्य भेदेना ननुकीर्तनात , मन्त्रएष स्वप निगदभूमो भवतीत्यत्र सामभित्रमन्बयस्य सुब्रह्मण्यानिदेयजुष्ट साधक स्वनोत्तस्य निदान्तरेग्यपि सत्वाच्च । गचायोगिको पजु दजपादिसाधनमन्त्रेषि प्रश्लिएपठिते पनुशन्दप्रयोगेण तस्यरू ढाणायगमा यौगिकार्थचोधावानुपपते. । तस्माधरूपमायभिताना द्यजष्ट्रमेय ! पत्त घिसद्धधर्मकाया द्वेदइति तबोत्तरम् ॥४॥ म - वचनादपि ॥२ १ ३४॥ 'दीया मायदर्शनादित पर हतीये दोपशमानुरोधेनोवैस्यायः नग्यदादि विदितमाग मन्त्रमागवम्य स्थापयिष्यमाणावेन भन्म पर निगदनायम्यो पाशुपति वापसकोचाधाययं भावा - ·मामासा कौस्तुभ । द्वेदानुमाएकावानुपपत्ते, स्सत्यपिचोचैरवादे गादिधर्मत्वे परमत्यायन रूपकार्यानुरोधेनोपाशुल्वानुपपत्तेः उपाशुपजुत्यस्य निगविषयावानु पपत्ते. सत्याप निगदाना यजुष्टू उच्चर्निगदेनेत्यस्य निगदेषु पक्षमाप्तमन्द्रा दिव्यावर्तन फलकोच्चस्त्वनियामकरवोपपते भेदानुमापक स्वायोगाच्च । नच लैगिक परमायायनात्वस्य ब्राह्मणवाक्यगतेन वाक्यप्रमाणना पियानशक्य , लैगिकस्यापि प्रधानभूतस्य परमत्यापनम्यागभूतनो पाशुवनयाधायागात् । उक्त तत्ममाणवलावलापेक्षया प्रमेयपळा बळ स्पायइति । भतश्च लिंगनवोपाशु यजघायस्य संकोचितत्वानोच्च निगदस्यस्य सकोचकता । किंच नावश्य लिगस्यैव विधिसकोचे च्यापार अपितु विधिवाक्पस्यापि स्वनिष्ठगौरवपरिहारार्थ स तथादि- उपाशुयजुषस्यस्य निगदेवायन्तामानोपांशुता विधायित्वेना पूर्ववि चियापत्ते स्तस्य चा इशाद्देश्यकावेन गौरवापत्ति । पुनश्च निगदभि ब्रमन्त्रान्तरे पक्षप्राप्तोपाशुतानियामकत्वेन नियमविाधावारूप्यम् । मतो निगदातिरिक्तप्वव दृष्टपदार्थोद्देश्यकतालाघवार्य स्वरविशेषनियामक स्वागीकरणास्ययमपि विधिस्स्वसकोचेन्याप्रियते । अतश्चापाशुवाविषयी भूतेषु निगदे पञ्चनिगदेनत्यनन स्वरनियमोनानुपपन्न । यातु -मळे उनिगदत्यस्य परमस्यायनरूपकार्यबळमातोचसया नुपादकत्व मुपांशुत्वविधिप्रशंसाफलकमगीकृतम् , तदतिशया, मन्द्रा दिस्यरातराणामपि पक्षे प्राप्तत्वेन नित्यवदनुपादायोगात् । परमस्यायन रूपकार्यरहितानामा निगदाना सत्त्वेन तेषूपाशुत्वस्यापि पक्षमा मया सुतरां तदयोगाच्च । नव मुपाशुयजुषेरयत्र वस्तुतो घेोप क्रमाधिकरणन्यायेन वेदलक्षणावनिगदपदेपि यजु दलक्षणापसे पंजुर्वेद घिहितकांगभूतमन्नेचैतघोपाशुविधिकल्पापत्ति, वेदोपक्रमको व लक्षणातात्पर्य मादकत्येनोपपत्ता भपत्र तदगीकारे प्रमाणाभावाव। नच नियामकाभाव., 'यायो यजुर्वेद" इति यजु-पदसमभिव्याहत वेदपदोपक्रमस्प यजु पदळक्षणायामेव तारपर्वग्राहकावेन तदसिद्धः।

·- । शाखमुतायी। यापति पदसमूहे लोफे धास्थावप्रसिद्धि स्तायापेय यजुष्टप नतु वाक्य समुदे, तम्यकार्य प्रतिपादपायाभायन पिनियोगा नईयात । टोकेच पत्र कार्यकाव विभग्यमाने साकाक्षायच तात्पेय पाक्याच प्रसिद्ध स्ताप स्पेघ यजुष्टशमिश्यपगम्यते । ननु किमिदमकाय? नतावापदायकाय, तेपा गामानपत्यादि पापे नेकत्वात् । नापि धारपाकाय? तस्यापि संसगरूपावन प्रतिपदा भेदाद नापि प्रयोजनकाव, तपदिशषि रूपप्रयोजनकाय विधक्षित तवस्तीर्य स्वरुमित्यादौ पटवते प्रतियाग. पागच प्रतिफलमिस्यनेकार्यरवा दर्थंकरपानापत्ति., "व-पो दर्शपूर्णमासा" पित्यादी सामिपमुख्य विशेष्यप्रयानने करवं? तदा "दर्श पूर्णमालाभ्या स्वर्गकामोपजेते " स्यादावानेयादिभावनाना मुख्य विशे या णा भिन्नावा तदेकरवानापत्ति । अव मुख्यविशेष्यप्रतिपादकशब्दकत्व, ततो नीहियष धाक्पयो भंगोमा घिभमचित्यादीच तत्प्रतिपादप शदर्भदे नधित्वानापसे.विभायमानसाकाक्षाव रूपविशेषणोपादान वैयमिति चेन्न-भिन्नमतीतिविषपानेवमुख्यधिशेष्यगहित्यमाया अस्तिचगामान येत्यादौतद, भानयनभावनाया मुख्पविशेष्यभूताया एवरवात अस्तिचेदद संपूर्णमासघाक्यपि,अनकासामाग्नेपादिभाधनानामेफेन प्रत्ययेनोपादानात भित्रप्रतीति विषयाधाषिद्ध नीहियपादिवाक्पयो भगोवा विभजविस्यादौ च सत्यपि भिन्नमतीविषिषयत्वे मुख्पविशेष्यस्प यागविभाग भाव "नांदेरेवावा दर्थकत्वोपपत्ति । नाव 'मायुर्यज्ञेन कल्पता प्राणोपन कल्प ता" मित्यत्र क्लप्तिभेदे 'क्लप्तीचियतीति बहुपचनय विभागभेदे ममाणमस्ति, यतार्थभेदश्शक्यत । अवस्सस्र्याप व्रीहियषवाक्ययोः “भगो वाविभगतु अर्थमावा विभजनु पावा विभजवि " त्यादौ चौक्तविधाएँ करणे विभज्यमानसाकक्षित्वाभावा दाक्यभेदसिद्धि । विभज्यमानसाका क्षारय चान्वीपमानयो पदार्ययोरनन्वये अनिवृत्ताकाक्षाव । यथागामा नयोयत्र गोशब्दस्प । नच भगोवामित्यवार्यमावामित्यस्यानन्वये साप!

·मीमांसा कौस्तुभ । सायमस्ति स्वास्योपात्त विभास्यन्यपेनैव निराकाशवाद । अतोम्स्पेधविभम्पमानाकाक्षत्व विशेषणसाशम् । भकावविशेषणसा पपतु 'भ्यानसे सदन करीमीयस्थापितस्मिन् खोदत्यनेनानन्धये तच्छ न्दस्प साक्षवन विभग्यमानसाकक्षित्वा देकवारपतापत्त्व द्रष्टव्यम् , सत्र विभग्यमानसावर पवाभात् । नाहिसदनकरण प्रतिष्ठा पन भावनयो रेफपदोपादानमस्ति, पनकप्रतातिविषयत्व माशक्येत । सदनकरणभायनायाः प्रतिष्ठापनभाषनाया प्रकारवागीकारण मुख्यधि शेष्य भेदरादिस्य शकातु भाख्याता तस्यापि मुख्यविशेष्यता प्रतीत तच्छन्दस्य घाक्यातरोपात सदनकरणप्रकाशकरपेनाप्युपपत्ते वाक्येनलिंगवापायोगादयुक्ता । भता करवाभावादेव तकराय स्वाभावः । देवस्यावत्पादिवानप तूभय साया धुक्त निर्वपामास्यतस्पै क्याक्यापम् । अतश्च तापवयजुष्टमापि, सावस एघार्यप्रकाशकावन पागसाधनस्यात् । न पनपागसाधनस्यमात्रेण यजुष्टम् , नापपितदा पने, जपादिसाधनेषु तदनापत्तेच, किंतु मन्त्रावावान्तर धर्मरूप मखण्ट तदित्यगीकतंम्प, तस्य च येदापषत सर्वमन्त्रेषु व्यासक्ति कपनपि यजुरययस्पेष पिनियोगेन प्रकाशकरवापपते नपजुष्ट्यस्प पपर्याप्तिषपने प्रमाण मस्तीतियापम् "मन्त्रएष परवय निगद भतो भवति तस्माजु" रिपादौ धाषि पशुमान्दप्रयोगा रप पांप्ति प्रतितोपपत्ते । भन्पयादि सपा मन्त्रवाक्पषु व्याक्त पशु प्ट्ये एसस्मिनिगदे यजुरवषयाया अपजशन्दमयोगोपपत्ति । मतो पाप पर्याप्त यजुष्टयम् । पच मन्वयमपि वास्ये मन्त्रशादमयोगारपी प्तमेव घिदरपन्तु पशस्मिन्यारपे अधीते वहाास इति व्यवहारा भाषा दघासम्पमृत्ययेति पक्ष्यते । नबंध मन्त्राप पाट्यायो घांग्यमात्र निये विचिन्नेपि सस्मिन्मन्नावापनापतिः, गागनिजातपिपाणेया भगायमस्यभिधानपदेन गौरववाददापि सांगीकार पायाभाषात । भतराग पर नमायभिशा, पपा सामापेश्याश्यमारन दिसमधास - " ·शास्त्रमुक्तावळी । रेषु, तर नेघ मन्त्राव मिरयुक्तं प्राक् । तस्मा विद्धं वाक्यमात्रवृत्ति यजुष्ट्पमिति । सूवन्तु यदिभपमान साका पदमाशं तदर्थेकर स त्येक पाक्यनिरपेंघ लोकप्रसिद्धं , अतस्तादृशाक्यवृत्पेघ यजुष्ट्वमि त्येवमध्याहारेण व्याख्येयं । नतु यथा श्रुतमेष पाक्यलक्षणपर मेक घाक्यावलक्षणपरंवा, पूक्तिमन्त्रप्रस्तावनालगतावापत्तः । असामन्त्रावां तरधिमा पूर्व निरूपिते अधुना सदपान्तरभेदस्य यजुषःपरिमाण निरूप दइति द्रष्टव्य । अतएव ऋक्सामरूपयो स्वदवान्तरभेदयो म्ये प्रसिद्धगरिमाणावा सदनिरूपणपि नक्षतिः । इति यजुःपरिमाणाधिकरणम् ॥ १४ ॥ अथ वाक्यभेदाधिकरणम् । || स् – समेषवाक्यभेदरस्यात् ॥ २ - १ . ४०॥ . तवं विभग्यमानताकांक्षस्वविशिष्टायकायकृतवाक्यैकत्वेन यजुः परिमाणे चितिवे, अधुना विभग्यमानसाफाक्षात्वादिकमेप कियासु पदेषु पासक्तमिति विचार्यते । दर्शपर्णमासपोः "इपेखिोजें यापायवस्थे"रयादि समानारते । सवधापवस्वत्यादेस्तावदासापाकरणे विनियुस्य स्पति क्रियापदसत्वा दायुवच्छोप्रगामिनो भवतमातृसमीपंपुनरागामिनो भवते स्युक्तचार्यादपाकरणप्रतीर्देवस्पावति मंत्रदेव सुज्ञान परिमाण, 'इपरणे' स्याद स्वकषचनातस्य शाखाच्छेदनादौ विनियुक्तस्य पायवस्थेत्यनेनेक वाक्यरयासभषात्तसोभिन्नत्वनावगतस्यापि स्वषाक्ये भास्यातपदाश्रवणा प्रज्ञान परिमाणमिति चिनय कियटेक परिठिन वयापाजपेये पठिनं ·मीमासा कौस्तुभ. । "आयुर्यहन कल्पता प्राणोयज्ञेनकल्पता अपानोयोन कल्पता" मित्यादि । सत्रापि कियदेकं यजुरिति चिन्यते । तदर्य चाकाय विभग्यमानसा कांशत्वे किया पर्याप्त इत्यपि चिन्तनीय । तरवस्यादावाख्यातपदा श्रवणेपि साकांक्षया तत्तापदवश्य कल्पनीयं । नच साकांक्षार्थतानस्यापि मन्त्रजन्यस्यादृष्टार्थवेन जपादिय टुप्पत्ते नांध्याहारावश्यकस्वमितिमाच्यं, "इपेवेति शाखांच्छिनति ऊजें स्वत्युन्माष्टी"तीतिकरणेन च्छेदनानगरवन मन्त्रधिनियोगा मन्त्र इतिकर णावगतकरणत्वस्य चाभिधान दिनानुपपत्ते छेदनादिप्रकाशकत्वाधगमेन छिनमीत्यादि पदाध्याहारावश्यकरवप्रवीतेः । मतवाश्रयमाणस्यैकस्यैवा ख्यातस्य कल्पनोपपत्तौ भनेककल्पने ममाणाभाषा दिवघोति पदचत प्यांते एकमेव तदप्याट्रियते । यधपिच विनियोगभेदापूर्वपक्षेपि छिनधि उन्माजमारयायाख्यातदपकल्पनमावरपकं, तथापीत्वोपस्य वामध्यमा करणिकसर्वपोग्पक्रियाधरयस्पावगतस्या न्यक्रियाधिपये घाधे पुन्मान विषयपि पा) प्रमाणाभावेन समस्तस्यकत्रविनिरोगावगते रेकवाक्य रोपपत्तिः। नचात्वायुम्ना स्पस्पैषपददपमन्त्र विनियोजकस्य प्राक्ष जयाक्यस्य सामर्षमाप्तपश्येविपददयापकर, वस्प प्रतीकग्रहणेनापि समस्त विनियोजकत्वोपपत्ती सामर्पयाधे प्रमाणाभावाद । नरपति शापां छिनतीत्यस्पादिप्रतीकेन उमस्वविनियोजकरधोपपत्ता पापीये स्पस्य कपम्मम्पप्रतीकन समस्त विनियोजकरधमिति वाच्यम, "मानःप्राण पतुपरापत मांसरिक्षाहिवरूपार : भायुःप्रापिप्या भायमृवमसि प्राणापरवे" तिमन्त्रस्प "प्राणायाति दिरम्पमभिम्पनीती" स्पनेनातिमप्रतीकेनापि विनियोगस्य संकवरुपमाणावाद, सम्पायनाब मापमप्रतीफेनापि समस्सविनियोगोपपनेः । भवध समस्तस्पकारापातफरपकावनकार्य रखा नरिमन सर्वेषामनन्षये भानिवृत्ताकारणेन विभापमानवाकांक्षा दरयाक्यतानि परोपपतिः । बलपपादिमवेत पपपिकत्सक ·शास्त्रमुगावटी मियाम्पातश्रुतम् , तथापि विभागालातिभेदै प्रमाणामानेका यायोपपत्ति । नवायुरादिवारकभेदादेवयलप्ठिभेद, भगादिषत्ते। म्वतोऽसमवेतत्वेन स्तुतिमात्रोपपोगितया एकस्यामपिक्रियापा निधे शसभषेना भेदकरवात निच क्लुप्तीवांचयताति सरूपयाक्लतिभेद, पारयते इशारणानुलप्रपोजमापारयाविश्वेन तदतर्गतवचनकर्मत या अपरूपाया. पलप्तेरन्ययायोगेन पलप्तिपदस्य करपतामितिपक्ष काषायगते स्संख्यायास्तनिष्टरवन क्लविरूपापंनिष्ठावाभावातदेदक स्वानुपपत्ते । नचैवमकायांवोपपत्तावपि विभागषदेव विभपमान सा- कांक्षावाभावा बैकवाक्यायोपपत्तिः, पतेपोरसाइनायवेन दृष्टा नामपि क्लप्सीपाचथतीत्यनेन समुच्चपागमा देकस्मि प्रोत्साहना क्लप्तिप्रकाशनारुपका भनेकेषामपि कल्पतामितिपदानां परस्परसा বিভাগমন ঘিমাগমনিরূপান্ধাত্বব, ভিসায় যায় हावित विकल्या साहित्यानवगते बिभागेपि परस्परानाकाक्षरवाद्भित्र धारपयोपपतिः ! मत कटप्तिमधेपर्धेकर विशिषिभग्यमानता कादाय तवायफावत्या पुक्त परेशावमिति । केचित्त क्लप्तिमन्डे वास्तव मेकवाक्यत्व मुरपादयितु मसमर्था:- उदाहरणदपि प्रयाणामायमंगीकृस्य महटस्यकस्यैव कल्पनयो पपन बनेकल्पनावोगा दृष्टरूपकापाय परिकल्प तम्मिन् विभ ज्यमानसाकाक्षायादेकवाक्पाय कथयन्तः "यद्यपिच पूर्व सूत्रेधास्तव प्रपो जनैकरने कापाव विषक्षितम्, frg मुख्यधिशेयभूतशाब्दप्रयो अनेकत्वेनैववत् , तपाप्यज्ञाताभिप्रायस्पैवाय पूर्वपक्ष" इरपादु तदा म्तषवाक्यायस्यापि पप्तिमधे उपपादितत्वात , मष्टापायांगीकारेच प्रमाणाभावात् , तदेक्यस्यच विनियोगभेदेन शोशाणकार्मिकावेनस पसमानुपपतेः, कल्पितप तस्मिनितरसदानामन्यमानुपपत्तेः, मम सक्वान्वीकारपि र साक्षल्याभावादेकवाक्यावरपमानुपपत्ते, बकवाक्परवस्य पूर्व भनभिप्रेतयाचापेक्षितम् । - ·मीमासा कौस्तुभ । सस्मात्पूर्वोक्तविषयकवाक्यरचा इतिमाप्तभिधीयते-नावेकवाक्या। तपाहि-माधोदाहरणे तावदिनियोगभेदेनेधार्यभेदावार्यैकत्या नच मध्यांत प्रतीकन समस्तस्यैवोभयत्र विनियोगानप्रत्येकमर्थभेद ? तब्रह्मादिमध्यान्त प्रतीकेनविनियोगः, यत्रमंघस्वरूपाम्नानवेळायामेन पदाना परस्पराकांदा रघम् , यथासंकर्षोंदाहतमंत्र। तत्राहि "प्राणायस्वेतिहिरण्यमभिव्यनिमी" स्युक्त कपं हिरण्याभिष्यननस्प प्राणमाश्यपतत्यपेक्षिते परावतोदूरदेशा दन्तरिक्षाविच परिसपतः प्राणः २: अस्मानागच्छतु यचपृथिव्यामधि उपरिमायुः तदप्यागच्छयुयवस्तवामृतान माणदानसामथ्यादित्यम्पोन्या कक्षावं मंत्रस्वरूपाम्नानवेळायामेषप्रतीयते । मतस्तवयुक्तोमभ्यां पिरतीकेनापिपिनियोगः । प्रकृतेतु मत्रस्वरूपालोचनवेळाया मिष यस्पोजेधेयनेन निराकांक्षस्वमतीतेः पश्चादवगम्यमानोविनियोग एकोपि नप्रतीकग्रहणायालं, पूर्वाधगतनरपेक्ष्यभंगापसे । किमुतपदा पपपिक्षिवोविनियोगभेद एषस्पष्टतरोवधार्यते तदाकः प्रसगोम ruitmमकिन समस्सपिनियोगस्प । किंचारुयातकल्पकतावच्छेदकं तयगुरुभूतम् । पुनधकार्यकारणभावदपेपि कारणतावच्छेदकैया दभिवारमसंगः । यत-साममिलन इपरवेरपस्योन्माजनांगरपायगमा सदनाधा सम स्वपिनियोग इस्पुक्तं । सालामपंकल्प श्रुतेः पूर्वमेष प्रापदारया दनांगरेपन विनियोगेधगते सामप्यस्प भुरपकल्पफरषा दुन्माननांग वारोधकममाणाभावे नापेक्षाणीपम् । तस्माद फायपिशिष्टषिभरपमान साकांक्षाषाभाषाद भिप्रया करताप्रपाले छोपजुभेदः। दिवीयोदाहरणेतु सापप्पयशावे विभग्यमानसाक्षरवाभावात विभागमन्वपदेयाश्यावं । नव बलमी पांचयठी पिनेन बरसता मितिपदाना मुलपविधाना देस्मिन् परमिप्रकाशने साहि ·शास्त्रमुक्तावळी। यावगते विभन्यमानसाक्षवोपपत्ति', सकृदुचरितस्यैव पदस्यक्ल मिवोध जनमनक्लप्तिमाधनेकपदाहिरयस्य बाधितत्याद फिलमीषांच पतीत्यत्र च न क्लप्तिपद वल्पतामिति पदपर, सद्यटितमन्त्रपरंवा. शक्षणाप्रसगाव । अपितु क्मरूपायपरमेघ । नच बप्तिरूपार्थ पर सस्यांच्चारणानुकूल पापाग्वाचि वाचयस्यन्तर्गत पाचकमवा नुपपत्तिः, वचपरिभाषणइत्यनुशासनधन घरभिधानाधया घसाया त प्रत्यर्पस्य कर्मयोपपत्तेः । अतपय छाचिलो घचेरुच्चारणे प्रयो गो लाक्षणिकइत्यनुसन्धेय । एच क्लमिपदस्यार्थपरवावसाया त स्याम बहावसंख्यया भेदापगते रयभेदी प्यत्रसुलभएव । युक्तश्चोत राधिकरणन्यापेन यावरप्रथमान्त क्लमिभेदइति न फपिझळाधिकरण न्यायेन नित्वमारपर्यवसानाशका । विभागमवेतु बहुवचनामाषा रकारकभेदस्यच स्वरूपेणा समयापितया एकस्यामपि क्रियायो स्तुति मानारनोपपत्ते न भेदकतेति विशेषः । भतश्च क्लप्तीर्वाचयतीरयस्य क्लूप्तिभेदकतयाप्पुपपत्तं स्तम्मंत्र समुचपस्य च मंत्राणां भिन्नापरधादेवसिद्ध रर्थभेदावगमादिभग्य मानसाकांक्षारयस्य च दूरभ्रष्टपादाक्यभदायगमेन यजु दोपपत्तिः' । प्रयोजनं प्रपमोदाहरणस्पष्टमेव । दितीयेतुपावन्मंत्र ऋष्पापनुस धानमेकमंत्रषासत्तन्मन्त्रोच्चारणसिद्धान्ते । पूर्वपक्षेत सफदेवतष्ठ न्धानं समस्तोचारणतिद्रष्यम् । सूत्रंतु-उमेबपोप निराकाशेष वाक्यभेदस्यादितिस्परम् । इति वाक्यभेदाधिकरणम् ॥१५॥ .

·मामांसा कौस्तुभ । अथ अनुषंगाधिकरणम् ॥ ॥॥ सू - अनुपगोवाक्यसमाप्ति सर्वेषु तुल्ययोगित्वात ॥३-१-४॥ ज्योतिष्टोमे तिसृणामुपसदा द्वितीपतृतीयचतुवहस्सु पूर्वाहा परादभेदन द्विरावृत्यानुष्ठीयमानानां मेहितायां मंत्रत्रयमुपसदङ्ग भृतोपदोमांगत्वेनसमाम्नातम् । तत्राप, "अग्नेयाशयातनूर्धर्षिष्ठो अवचो अपावधीत्वेषवचो भपावधीस्वाहा " इति । द्विवीयहतीयौतु " यासभनेरजाशया याममेहराशया " इति । एतेषांच मत्राणां कमेणकेकस्पतत्तदहा क्रियमाणोपसदंगभूतहोमागत्यप्यविवादः । वो नरपोर्मन्बयो यच्छन्दस्खोलिड्गनिर्देशा स्त्रीवाचकपदसाकांक्षवावगते रवश्यं कश्चित्तरपरिपरणसमयों वाक्येकदेश. कल्पनीयः । नचा ध्यपनविधिना श्ययनोपायनियमा स्कयमनोतस्प तदेकदाक्य स्वोपपत्ति रिविवारपम् , प्रापक्षपठिते देतनियमपि भनीत प्रवा दिपदवदेववेदेकदेशावापपत्तेः । ततश्चावश्यकल्पनीये वाक्यैकदेशे किलोकिकोध्याहर्तयः उतधेदिकएक्वन रित्यादि राघमन्त्रकदेशो नुजनीय इतिसन्देहः । भवानुषंगपक्षे भाम्नानस्य सविनैव साधयिष्यमाणानानुष क्तस्पाम्नातरवेन मन्त्ररथयजुष्टस्याप्युपपत्ते. पूर्वध पजुःपरिमाण चिन्तारमकान संगायुपपत्तिः । तवदिकशेष भाद्यानन्तरपठितावा दपेक्षितदेशाठाज्ञापस्पेष स्वारस्पेन सम्बध्यते नानन्तरयों रिति तापदविषादम् । भवधा गृह्यमाणविशेरवा रप्रयानादिघासीप एघापमानात इवि नेवाशकि नुशक्पम् । नचविशेषस्यायपधेन निराकांक्षस्या युत्तरयोस्सा कांक्षरवारवदन्वयोपपत्तिः, तयोरप्पनिषद्धकौकिकशेषप्रणेन निरा कांसपो रापमन्त्रमावनिपद्धवैदिवशेषग्रहणानुपपत्तेः । भतएव भमिम ·२०१ शास्त्र मुक्तावळी । पधापस्तुवत" इरपस्पलोकिकाग्निग्रहणेनापि निराकवाकाधि शेषपुरस्कारेण निषद्धानां वचनम्यतिरकेणा यतनादहिनतमशक्याना माइपनीयादीना मग्निपदेनाप्रहणमिति सप्तमेवश्यते । पथंच सापपि यदि टोकिफस्या प्रकृतावादानियामबन्यायेनापि प्रकृतस्यैव वैदिकस्यत नरियादे ग्रहणमित्याशक्येत ? तप्त आग्नेयीमन्त्रस्यान्यधिनियुक्तस्यापि कुशदीदय इतिवसमस्वस्यान्यविनियोंगे मन्बरवानपापे मन्त्रक देशस्य तरित्याद रम्यवनपने मन्त्रावानापत्तिः । भतीपग्धित स्वान्मयापि स पषगुह्यते । नस्वेतापवासस्थमन्त्रस्यं यजुष्ट्रवं पाशक्य मापादपितुमितिनतपेयजुर्भेषनिमित्त प्रायमित्ताधापतिरिति प्राप्ते . भभिधीयते । वैदिकस्यप सयंत्रानुषंगः,तस्य सघर्षमाग्नातस्यात् । यहि तनूरियादे राघमंत्रसवधे माकांक्षासनिधियोग्यता.कारणं तयघोत्तरमबद्धयसंम्बपि । तथाहि । भाकांक्षाताव दिशेप्पषिष पिण्यायस्येवोत्तरयो रप्पविशिष्टा । योग्यताच निराकांक्षीकरणसाम यरूपा पूर्वस्मिनियोत्तरयो रप्यविशिष्टव । सनिधिस्तु यसप्यानंतर्यरूपी नाधिशिष्टः,तपाप्यसम्बंधिपदाव्यपधानरूपोऽ विशिष्टएष । महानतयोख्य स्तनिधिशान्दयोधकारण, सदभावपि देवदतगामानयेत्यादी देव दनादिपदाना मानयनान्वयदर्शनात् । अपित्वसम्बन्धिपदाव्यवधानमेष । गोगदस्यच सम्पपिष्यवधायकाचे भानयनान्वयिरधननासंम्वधिवम् । प्रकृतप्याद्यइयद्वितीयेतृतीयेपि चौक्तरूपस्तनिधिरधि शिष्टः । नच द्वितीयेसनिध्युपपत्तावपि कृतीयेवेनेध पहिवाधारकर्ष सनिधानोपपत्तिरितिधाच्यम् , दितीयस्यापि शेषान्यपयोग्यत्वेन गोप दघदेवासम्बन्धित्वाभाधाव । अतथा सम्पन्धिपदाम्यवधानरूपस्य सन्नि धानस्य सर्वेषविशेषारसा मानानावगते स्सर्वसम्बन्धोपपतिः भतर वैकस्पैयाम्यवहितानन्त । यथाशितय स्वपाठोत्तरकाले , पाठोप्यकि भतम्ब ·मार्मासा कौस्तुभः । चिकर सर्वमंत्राव्यवहितानंतर्यस्य सकृत्पाठे शक्यावना वृत्तपाठस्य चाकांक्षादिवणेष सवार्थत्वज्ञानोपपत्ते रनर्यकरवेन सान्तपा टनियमस्यचा पादयितुमशक्यत्वेन एकाव्यवधानस्या वर्जनीयावाद । उनरयोरपेक्षितदेशोच्चारणस्प लिंगेनैव ज्ञातुं शक्यत्वाञ्च । ततश्च युक्त माकांक्षादिवयसाधारण्या सर्वावम् । नचैव मव्यवधानस्या न्वयाप्रयोजकार्य समानपदप्रत्यासत्यायागस्यैवकरणन्वोक्ति विरुध्येतेति वाच्यम्, अव्यवहितानतर्यस्यान्वयतात्पर्य ग्राहकत्वाभावे प्यावयनियामक चोपपत्तः । तत्राहि फळनिरूपकाव कि यागस्योतसोमादेरित्यनिय में प्राप्त नियामकमात्रं पदमत्यासत्तिः । प्रकृतत्वाकांक्षादिवसाधारण्या सनियमेनेध सम्बन्धप्राप्ते नंतर्यस्यनियामकस्वोपपत्तिः । नहो कस्यनराफांदयेणेतरयो राकांक्ष्यं शक्यते वक्तुं । ततश्च यथेष प्रपाजा दीनां सत्यापामेयाव्यवधाने अनीषोमीयादे रयाकांक्षादिवयसा धारण्यासयित्व मेघमिहापिद्रष्टव्यम् । तस्मा देदिकस्य सर्वसम्बन्ध रूपानुषंगएवयुक्तः, नतुक्रमिकान्धयांगीकारेणैकसम्बंधएच दिकत्वम् इतरसम्बन्धविलौकिकत्वमिति । यत शेषान्वयं विनाआयस्पे धोतरयोरपि न परिसमाप्ति रतस्सर्वेष तुल्याम्नानादनुषंगइतिस चार्यः । प्रपोजनंतु तपे यजुर्भेषप्राधित्तमाप्तिस्स्पष्टेष । एवं तापदनेकेषा मुत्थिताकांक्षाणां सविधावानापमानशेषस्तपत्रा नुषज्यतइत्युक्तम् । इदानी तूल्याप्याकांक्षाणा मनेकेषां सविधावाम्नायमा न शेषस्तपत्रानुषम्यते नवेति विषयग्यापयर्थ तस्मिन्नेष सत्र विचार्यते । ज्योतिष्टोम यजत्रानपावना मन्त्रा:- "चिपतिसवापुनातु वापतिस्त्वा पुनातु देवस्वा सपितापुनावि " स्येषिधाः क्रियापदान्तर न स्वतोनिराकांक्षा पविताः । तेषामन्ते "भच्छिद्रेण भवित्रण बसोस्सूर्य स्प रश्मिभिरिति क्रियासाकांक्ष शेषस्समाम्नासः। किमनन्तरणव मन्त्रणसम्मापते ततसरपीति विचारः। तत्र तेषां तापावरूपेण निराकांक्षया छपाकांक्ष पेषा कांक्षामुत्याप्प सम्पन्यायाच्यः । वकपदसम्बन्धेनव निरा १४ ·शाखमुलावळी । कांक्षस्य शेषस्य इतराकाक्षो धापकाचे प्रमाणाभाषा नियामका क्षायां यागादानिया नन्तर्यस्य नियामयाबोपपनै न खर्वानुषग । नधर्माप यजमान पाधपतीति विधिनाविहितस्यैतस्यैव पावनस्य त्रिभिरपि मन्चे प्रकाशनादच्छिद्रादेचा पूर्वसाधनीभूत प्रकाश्यमानपाव नक्रियाकरण प्रकाशनाया पूर्वमन्त्रयो रप्यन्तिममन्त्रव प्रयोगोप पत्तियतवाच्य, पावनक्रिपैपेपि मन्त्रभेदेन प्रकाशनाना भदाद न्तिम प्रकाशनविषपीभूत पाचन क्रियाकरणप्रकाशनार्थस्यैवा नन्तर्या दवगतत्वेन चित्पश्यादि फव्यवस्थावदेव करणव्यवस्थाया अप्पुपपत्ते. । नचानमन्त्रणा धिकरप येनेकस्मिन्नेव प्रकाशने त्रयाणा प्रीहियवयोरिव धर्माणामव्यवस्थापत्ति, सस्पपि दृष्टापत्ये त्रिभिर्यज मान वाचयतीति वचनात् पार्थसारथि मिश्रधृता समुच्चयोपपत्ते । अतश्च विकल्पोक्ति यांशिवाचारविसवादिनी घातिककारीयातिशया धैव । अत सत्यप्य च्छिद्रादे स्सापाचे प्रपाजादिव सत्प्रयुक्त स्यैव सर्वोपकारकत्वोपपने नं प्रॉपर प्रयोगाख्यानुषगोपपत्ति । वस्तुतस्तु बोधायनादिकल्पपर्यालोचनया पावनस्यापि मुखनाभि गुल्भप्रदेशभेदेन त्रिपाठा देकर मन्त्रस्यकैकाभ्यास करणरयावा मा दानन्तर्यविशेषणाच्छिद्रादे गुल्मप्रदेशसस्कारार्य पावनक्रियाभ्यास प्रकाशवपकवाक्यतया विजातीया पूर्वसाधनीभूत पावनक्रिपाभ्यास गत्वावगते 'पपला मैत्रावरुण श्रीणाती" सिष दम्पासान्तरे प्राप्तयभावा व्यवस्पोपपत्ति स्सुलभैव । अतो नेहशस्थळे अनुषगति प्राभिधीयते भाकाक्षादिनपसाधारण्पाद अत्रापि साम्नानावगमेनानुगणेव धाक्यपरिसमाप्ति । तथाहि-सनिधियोग्याधे तापपुववदेवा विशिष्टे । भाकाक्षाचापि ययान्तिमस्य तदाकांक्षाशेन करया तथैव पूर्वपोरपि । मावानन्तर्यस्य नियामकतासम्भवति । तहि तनियामक पत्र वाप्रवृत्ते पूर्व विकल्पेनान प्राप्ति , यथा प्रतिपदाधिकरणसिद्धान्तरीत्या यागमा ग्यो । प्रकृततस्याप्याकाक्षाणामपि तेषां विनिगमनाविण प्रधानाया