·KĀVYAMĀLĀ, 90.
THE
YĀTRĀ PRABANDHA
OF
SAMARAPUNGAVA DĪKSITA
.
EDITED BY
PANDITA KEDĀRANĀTHA
SON OF
MAHĀMAHOPADHYĀYA PANDIT DURGAPRASĀDA
Second edition.
PUBLISHED
BY
PANDURANG JAWAJI,
• PROPRIETOR OF THE ‘NIRNAYA SĀGAR' Press,
BOMBAX.
1936.
6
Price 1 Rupce.

·[All rights reserved by the publislier.]
Publisher: Pandurang Jawaji, Nirnaya Sagar Press,
Printer:-Ramchandra Yosa Shedge, 20-25, Kolbhat Street, Bomlas,

·काव्यमाला ९०. समरपुंगवदीक्षितविरचितो यात्राप्रबन्धः। जयपुरमहाराजाभितेन महामहोपाध्यायपण्डितश्रीदुर्गाप्रसाद- तनयेन पण्डितकेदारनायेन च संशोधितः । द्वितीयावृत्तिः। मुम्पय्यां पाण्डुरङ्ग जावजी इत्येतेः स्वीये निर्णयसागराख्यमुद्रणालये मुदायित्वा प्रकाशितः। शमन्दा: १८५८, सनान्दाः १९३६, मूल्य १ रूप्यकः।

·(अस प्रन्यस्य पुनर्मुदणादिविषये सर्पया निर्णयसागरमुदायत्रालयाधिपते. रैवाधियरः।)

·समरपुंगवदीक्षितः, तदीयो यात्राप्रवन्धश्च ।.. - अतिरात्रयज्वा काधूटकुलजलधिकौस्तुभः कनकाठपाठबिरुदाकः श्रीसमरपुंगवदीक्षितनामायं कविः पोडश्याः सिस्तशताब्द्या (१५७४ निस्ताब्दात् परम् ) अन्ते दक्षिणदेशे वटवनाभिधाननाम्नि नगरे श्रीवेङ्कटेशादनन्तम्मायां जन्म लेमे इति तदीये यात्राप्रबन्धे लिखितयां मन्थनायकजननकालिकया ग्रहस्थित्या, द्वितीयाश्वासे सौभागिनेयः स तदा शोभायै श्रुतिसंपदाम् । असेवत शिवाकल्पकल्पमप्पय्यदीक्षि- तम् ॥' इत्यादिना कृतेन तदात्व एव वर्तमानस्य सुप्रसिद्धस्य विद्वद्वरे- प्रयस्य श्रीरङ्गराजाध्वरेस्तनूद्भवस्य चित्रमीमांसाधनेकनिनन्धरचयितुः श्रीमदप्पयदीक्षितस्य वर्णनेन च सुस्पष्टमभ्युपगम्यते । 'सा ग्रहस्थितियथा- 'अथाध्युषितकेसरिण्यहिमभासि मेप गते कलावति तुलाधरोदयमुपैयुपि खामिनि । खतुझजुपि वाक्पती मकरभाजि मित्रात्मजे शुभैकजनने दिने सुतमसूत शातोदरी । सिंहिकातनुभुवा सह योगः सांप्रतं मृगपतेरजनीति । स्पर्धमान इव पुत्रमुदारं प्रत्यपद्यत स पूरुपसिंहः ॥' इति । । श्रीमदप्पयदीक्षितस्य समुद्भवसमयस्तु संस्कृतचन्द्रिकायाः पष्ठे खण्डे तदीयजीवनचरितोपन्यासेऽस्मत्प्रियसुहृत्प्रवरैः श्रीमद्भिविद्यावाचस्पतिभिः श्रीमदप्पाशास्त्रिभिर्बहुभिः प्रमाणैः श्रीमदीक्षितवंशोद्भवैः श्रीवैद्यनाथशा- त्रिभिः प्रेपितैस्तस्थितिसूचक श्लोवाश्च १५५४ सिम्ताब्दो निति .

·1 . एव । उपरितना ग्रहस्थितिरप्पयदीक्षितजन्मनो विंशतेवर्षेभ्यः परमासी- दिति नातिरोहितं ग्रहस्थितिविदाम् । एतावता पर्यवसितं यत्किल कवि- रयं १५७४ खिस्ताव्दात्परं बभूवेति । कवेरस्य अनन्ताम्मा श्रीवेङ्कटेशश्च पितरौ । द्राविडजातीय एवायं भवेदिति तदीयबिरुदावल्या तन्नाना चानुमीयते । प्रन्योऽयं समरपुंगवदीक्षितेन खस्य ज्येष्ठभ्रातुस्तीर्थयात्रामधिकृत्य विरचित इति दक्षिणेषु तीर्थयात्राप्रबन्धनाम्नाप्यस्य प्रसिद्धिः । ग्रन्थस्यास्य पुस्तकमेकमध्यर्धसप्तमाश्वासपर्यन्तं स्वर्गवासिभिः श्री- काशीनाथपरबमहोदयैः प्रेषितम् । अध्यर्धसप्तमाश्वासात् समातिपर्यन्तं मद्रपुरस्थराजकीयपुस्तकालयात् । श्रीमतां रावबहादुरपदविभूपितानां श्रीरङ्गाचार्यमहोदयानामनुज्ञया श्रीवरदाचार्यमहोदयैः प्रेपितमिति तयोः कृतज्ञाः स्मः । शेमुषीदोपादक्षरयोजफदोषाद्वा यदत्र स्खलितं स्यात- रक्षाम्य श्रीमद्भिरिति शम् । केदारनाथशर्मा काव्यमालासंपादकः । LA ·यात्राप्रवन्धस्य विषयक्रमः । प्रथम भाश्यासे (पृ.१-२९ पृ.) मङ्गलाचरणादिकम् , वटवनाभिधानाया राजधान्या वर्णनम् , तत्रस्य धर्मशि. षयोगिनः स्खसा सह प्रन्यकर्तजनकस्य धीवेङ्कटेशस्य परिणयः । तस्याः पुनप्रा. त्यर्थ शिवाराधनम्, विमुक्तिकासारनानम् , सूर्यस्तुतिः, कात्यायनीदर्शनम् , कात्यायनीस्तुतिः, द्विपास्यदर्शनम् , द्विपास्यस्तुतिः, नन्दिकेश्वरस्तुतिः, शिव. स्तुतिः, गौरीस्तुतिश्च । तत्प्रसादात् गर्भधारणं चेत्येते विषयाः । । द्वितीय आभ्यासे (पृ. २०-३२ पृ.) पुत्रोत्पत्तिः, पुत्रस्य विद्याभ्यासादिकम् , पाणिग्रहणम् , सोदर्याभ्यां समरपु- घगसूर्यनारायणाभ्यां सह श्रीमदप्पयदीक्षितसविधे विद्याभ्यासवेत्येते विषयाः । तृतीय आश्वासे (पृ. ३२-५७ पृ.) वसन्तवर्णनम् , तीर्थयात्रार्थ प्रस्थानम् , प्रथमं काम्योपुरीगमनम् , काचीपु- रीवर्णनम् , एकानेश्वरवर्णनम् , एकानेश्वरस्तुतिः, कामाक्षीस्तुतिः, विष्णुदर्श- नम् , विष्णुस्तुतिश्चेत्सवे विषयाः। चतुर्थ आभ्यासे (पृ.५७-७६ पृ.) सूर्योदयवर्णनम् , उद्यानवर्णनम् , सूर्यास्तमनवर्णनम् , चन्द्रोदयवर्णनम् , प्रसनवशातीप्रेषणम् , संभोगवर्णनम् , चेलेते विषयाः । पञ्चम आश्वासे (पृ.७६-~९३ पृ.) कावेरीवर्णनम् , सेतुवर्णनम् , सेतुम्तुतिः, गन्धमादनपर्यवीयशिवस्तुतिः, पाठ्यदेशगमनम् , तत्र हालास्यपुरे मीनाक्षीस्तुविः, शिवस्तुतिः, अन्यनायकस्य द्वितीय उद्वाहत्येते विषयाः ।

·पष्ठ आश्वासे (पृ.९४-१२४ पृ.) ग्रीष्मवर्णनम्, गयातीर्थगमनोपक्रमः, मध्यमार्ग स्वामिकार्तिकस्तुतिः, माकन- पावलोकनम्, वेङ्कटेशदर्शनम्, कालहस्तिपतिशिवस्तुतिः अम्बिकास्तुतिः, श्रीपर्व- तगमनम्, अहोवलपतिदर्शनम्, पुनश्चण्डीस्तुतिवेलैते विषयाः । सप्तम आश्वासे (पृ. १२४-१४४ पृ.) गोकर्णगमनम्, कतिपयनदीवर्णनम्, तदनुषककतिपयपुर्यादिवर्णनम्, मधुरा- पुरीस्थमुकुन्दस्तुतिः, गजास्तुविश्वेत्येते विषयाः। अष्टम आश्वासे (पृ. १४४-१६३ पृ.) फेदारेश्वरदर्शनम्, वदर्याश्रमविलोकनम्, कामरूपकामाक्षीस्तुतिः, कपिलाध- मदर्शनम्, नीलगिरिगमनम्, तत्र जगनाथखतिः, ततो गयाक्षेत्रगमनम्, ततश्च विविधतीर्थावगाहनानन्तरं विन्ध्येश्वरीतिः, प्रयागे सोतखिनीत्रिकसमागम- तुतिः, साकेतगमनम्, सम रामभद्रस्तुतिश्चयेते विषयाः । नवम आश्वासे (पृ. १६३-१७६ पृ.). वाराणसीगमनम्, वाराणसीस्तुतिः, विश्वेशस्तुतिः, ईश्वरीस्तुतिः, मन्यसमाप्ति. धेत्येते विषयाः।

·काव्यमाला।
श्रीसमरपुंगवदीक्षितविरचितो
यात्राप्रवन्धः।
प्रथम भावास:
श्रियं स पुप्णातु वृपध्वजो मे जिगीपतो यस्य पुरानुपूर्वीम् ।
चक्रीमवद्धरचापसझी वाणोऽपि चक्री भवति स जैत्रः ॥ १॥
पौलोम्यर्पितपादुका चरणयोः पाणिस्फुरत्रिया
भारत्या पुरतो निवारितजना पद्माकरालम्बिनी ।
प्रक्रान्तस्तुतिरद्रिराजतनया प्राचीनवाचां गणे-
रायान्ती पतिमन्दिरं निजगृहादन्तर्मम द्योतताम् ॥ २ ॥
यामस्तनवलदाननमन्यकुचादानवरलहस्ताग्रम् ।
आत्मजमयलोकयतोः शिवयोरेकः सिताङ्कुरो जयति ॥ ३ ॥
विरलीमवद्विलोकनतरलीकृतगोपभीरुचैतन्यम् ।
करलीलया मुखार्पितमुरलीवादनपरं महः सेवे ॥ ४ ॥
आनन्दायास्तु कालिन्दी पुरः स्तान्मे सरस्वती।
निहुतां जदुतनया रंहसा राशिमंहसाम् ॥ ५॥
काञ्चीमुखानि परमावधिकाशिकानि
पुण्यस्थलानि कतिचिरिक्षतिभूपणानि ।
चारूणि योजयितुमग्रजसत्कथायां
कुंवें मतिं गुणतताविव मौक्तिकानि ॥६॥

·२
काव्यमाला ।
देशिकस्य कृपया हि देहिनामापतन्ति पुरुषार्थसंपदः ।
तत्कथारसनिमजनं विना मत्कृतेरनघता कथं भवेत् ॥ ७॥
कल्याणनिधिमाचार्यकटाक्षं किमिति स्तुमः ।
ईश्वराणां प्रसादोऽपि यस्यावसरमीक्षते ॥ ८॥
कालिदासकविमुख्यमारतीपारणाकृतिन एव पण्डिवाः ।
भाषिते मम भजेयुरादरं खादुसेविन इवाम्लवस्तुनि ।। ९ ॥
फाणिताञ्चितपयःसहोदरे गद्यपद्यमयकाव्यगुम्फने ।
चापलं. किमपि मे रसज्ञया स्वानुरूपमनयानुभूयते ॥ १०॥
पद्येषु बाहुल्यमिह प्रबन्ध मितानि गद्यानि तु तावतापि ।
अस्येव लक्ष्मानुगमो रसविच्छित्तिभेदाः परमीक्षणीयाः ॥ ११ ॥
महाकविसरखती मधुरकाव्यनिर्वर्तने
प्रसन्नपदलिप्सया परमुखानि नापेक्षते ।
अलंकृतिविधी मणेरधिगमाय किं गाहते
मुवं त्रिदशधाम वा भुजगराजसीमन्तिनी ॥ १२ ॥
अस्ति समस्खविध्यण्डरअनोच्चण्डताण्डवोदश्चितचरणकंजनखमयूख-
शशाहोदयसंकोचितभद्रकालीमुखनालीकस्य अमणाटोपपर्यस्त जटाजूट•
गमस्तिशाटपटना मेडिततडि पुअपिझरिम्णो डामरदमरुतात्कारमतिरवपू-
रितामरालयस्य अमरालकानुरागसमरापाभृशाखादितबदनारविन्दसौन्द-
यमकरन्दस्य चिरंतननर्तकशिखामणेरानर्तकभूमिरभूमिरापदामनेकलो-
काशयविमकरागाभिनिवेशविलासिनीकुचपीठमर्दकपीठमर्दकविटविदू-
पफजनायटयनामि राजपानी।
यस्यां वचःखादिममिरिक्षर्यानपशंसाकृत एव हंसाः।
वन्दी मुसस्पेन्दुरदरीणामिन्दीवरधीनयनांशुपन्दी ॥ १३ ॥

·यात्राप्रवन्धः। ३ तत्र जयति विचित्रतरचरित्रातिशयसपत्राकृतात्रिमुखतपोधनानुमा- वःस्वभावविमलमनीपादर्शदर्शनीयपइदर्शनीरहस्यः प्रशस्यतरमादेशन- यशोदेशिकान्तेवसदरविन्देशमुतमन्दारजेलदचिन्तामणिः शैवागमजैवा- तृकोदयशयालिनीपतिनष्ठिकाचारप्रतिष्ठापनगरिष्ठापदानो मन्मथविजय- कर्मण्यपर इव पिनाकी धर्मशिवयोगी । व्यत्यासं व्याससूनोविनिमयममराचार्यवर्यस्य वीप्सा पाराशर्यस्य क्षेत्रावरुणिगुणनिकां धर्मसूनोविमापाम् । प्रत्यादेशं दधीचेः सनकपरिणति नाममेदं मृकण्डो. स्तुण्डोः पर्यायमत्रेयमकमिह सुधीधुर्यमाहुर्यमार्याः ।। १४ ॥ कलानिधेरस्य विघोरिय धीः कापि स्वसा काचनपेशलानी। श्रीवेष्टेशव्यपदेशमाजो वरस्य जाया हृदयंगमासीत् ॥ १५॥ अस्याः किल रमणीमणेरपरगृहिणीसमाजदुरवापा गुणकलापास्तर- णिमारम्भ एव जनृम्भिरे । तस्याधतामणे विलम्बनमचन्य्या न दीनावने तारल्यं दृशि नेन्द्रियेषु तनुता मध्ये न नित्योत्सचे। वामस्य अपि न प्रियानुमरणच्यापारलीयविधी फाठिन्यं च कुचेन चेतसि फचे नामाषणे चक्रिमा ॥१६॥ एनां भरद्वाजकुलेकमूषामनन्तमास्यामधिगम्य योषाम् । यापूवंशप्रभवोऽनुरूपा मुधीमणिः सोऽयमवाप शोमाम् ॥१७॥ निरतिशयानुकूस्यनिष्ठागरिठपोररूपतीवसिष्टयोरिव परसरानुमत. मुमगमाययायमेदुरमनुपलम्भसरगिगोचरविमलम्भरसोदयमलघुविसम्म- मरनिपारितरहसायनिगूदनमनिवेदितोपादितहिताहितविधिपतिकार- मसिलगृहमेपिपरिषदननुकरणीयसांगत्पननपोरजायतानुकूलदरित्यन् ।

·४
काव्यमाला।
नारी ललामचरितैस्दाररीकृतवर्गसुखाभिलाषः ।
प्रज्ञाधिरेष पिनाकपाणेराज्ञा धिया.कर्म समाचचार ॥१८॥
• एष पुनरशेषधर्माचरणकर्मणि साचिव्यमाचरन्त्या नितान्तमसितेक्ष-
गया प्रतिक्षणमापादितमनःसभाजनः सदनवर्तनमेव सकलपुरुषार्थमद-
धारयन्कदापि न वाराणसीप्रभृतिसेवासु भावमावबन्ध ।
सेयमविमुक्तरूपा श्रीपर्वतनिर्विशेषवक्षोजा।
पुष्करमुखी न कस्यै बभूव कान्तस्स कामनासिद्धधै ॥ १९ ॥
तस्य च सुमेधसः प्रबोधतरङ्गिणीपतिकुरङ्गलाञ्छने वान्छितवरप्रदान-
संतानशासिनि मन्दाकिनीतरमालतीदामशेखरे सागरमेखलाशताङ्ग-
संचारकारिणि वारिधरमेचकांशुवास्तव्यकन्धरे सिन्धुरधूर्वहाजिननियू-
ढचेलकर्मणि सहधर्मिणीविवर्तभेदशरीरार्घमनोहरे वनेरुहंभवादिशस्त-
चरितस्तोमशालिनि केलीविटावलेपनिर्वापणनिरीक्षणे सरीसपाभरणधा-
रिणि वरीयसि महसि गरीयसी भक्तिरभूत् ।
वेधाशौरी मुकुटचरणौ वीक्षितुं यस्य नालं
प्राप्तो युद्धे यदुपकरणीमावमेप प्रपञ्चः ।
यस्मिन्विधाधिक इति पदं याति विश्रान्तिमुद्रां
कण्ठेकालः स खल भुवने कस्य न स्यादुपासः ॥२०॥
मानं यस्स निवेदिताक्षिकमलो माहानुभाव्ये पुमा-
न्दातृत्वे पपुरर्थलाभसुसिता दाक्षायणी साक्षिणी ।
बातो दण्डपरान्मृकण्डतनुभृष्टा दयागारवे
सेव्यचन्द्रशिखामणिः स हि कृतयोमिलार्जनः ॥२१॥
संपदायमुगम निगमानां तं मपद्य तरुणेन्दुकिरीटम् ।
देवतान्तरगियपि दरिद्रां भावयन्त जगती प्रजहर्प ॥ २२ ॥

·यात्राप्रवन्धः। तस्य च सदनान्तरे हृदन्तरालविहरदीशानमुकुटभूपामणीकृतसोद- र्यप्रीतिपरवशेष सरसिजालया चिरमुवास । कुमारिकावलोकनकुतूहल- समागतः कलशतरङ्गिणीपतिरिव तदीयशृङ्गिणीनां परिणाहमेदुरेषु पर- भूधःप्रकरेषु विरेजे पयोतिरेकः । तस्य तपखिजनभागधेयस्य' दयावि- घेयमतेरधिनिकेतनमत्यादरोपनीतमभिजातगुणकरम्बितथजनपरम्परा- चितमतिबहुलहैयंगवीनधारानुपामुरभिलं करनसंपचस्पर्शकमनीयमाव- संमृतममृतरसातिशायिमाधुरी विशेषसंपन्नमनैपमस्त्यशाच्यमवनीमख- भुजो मुजिरे। भूमुरेषु गृहे तस्य मुन्नानेषु न केवलम् । असंख्यानममूनेपामवस्थानदिनेष्वपि ॥ २३ ॥ महीसुरातिथ्यमहोत्सवेषु समेघमाने श्रमगौरवेऽपि । प्रभातपद्मपतिमं प्रियाया मुखं स पश्यन्मुमुदे मनीपी ॥२१॥ ऋतुमिरिहान्नदानविमवैरपि कन्दलित. खदिवसोऽववियुघावलितृतिविधेः । न खल निकाममस्स हुतशेपममदमृतं वियसपदाभिधेयमपि मोजनशेपमहो ॥२५॥ उपासनामुचिरकृत्रिमेव प्रसूय कांचिप्रथमं कुमारीम् । पुत्रोदये प्रत्ययजन्मनीय फुटुम्बिनी तस्य विलम्पतेल ॥२६॥ अथ कदाचिदपरिणतमणिसम्हामिय रोहणमहीपरतटीम्, अज- नितपटीरसालामिय मलयशैलमेखलाम्, मारिफुहरुचिरपाध्यामिव मुरविपिनवाटरीम् , मनहरितपतकिरणजात्यमिव प्रभावलाम्, मन- विगतकनकारविन्दामिय मन्दाकिनीम्, अनासादितमुपांशुचिम्पामिव सम्मारिककुमर, अनवहसमाव्यनियतनामिव यजनमावनाम , अवि- . .

·काव्यमाला। भातव्यङ्ग्यामिव काव्यभङ्गीम्, अघटितसुखप्रकाशामिव ब्रह्मविद्याम, अनासादितसमीरसारथिमेव वितानवेदिम् ; अनुपनततनयजननामसि- तनयनामवेक्ष्य हृदयसरणिधृतव्यथः परिणीरिदममाणीत् । : आहादावहमञ्जनं नयनयोरङ्गे सुपालेपनं धैर्य चेतसि खेदनामनि गदे तत्तादृशं भेषजम् । क्रीडापोतमिह प्रसूतिजलधौ गेहे प्रकाशोदयं पुण्यैरायतलोचने परिणतैः पुत्रं लभन्ते जनाः ॥ २७ ॥ .. उरोरुहादुद्गमितैः पयोभिरापूर्य केल्या निजमास्यगर्भम् । फूत्कृत्य मातुर्वदने हसन्तं तनूभवं पश्यति कोऽपि धन्यः ॥२८॥ सप्तद्वीपवसुंधराधिपतिना संक्रन्दनेनाथवा पाथोजातमवेन कैटभजिता पश्यन्निटालेन वा । पुंसा केनचिदन्तरेण मुवने पुत्राभिधानं धनं शक्या किं दविणान्तरै निरसितुं सा संपदि न्यूनता ॥ २९ ।। किंबहुना । वाधूलवाचंयमशैलवर्यात्संभ्य संतानलता प्रवृद्धा । नवाडरोदिविलम्बिनीयं न सांप्रतं मे हृदयं धिनोति ॥ ३० ॥ श्रीसनाथमपि मे निकेतनं बालकेन रहितं न भासते। कंसशासनभुजान्तरं यया कौस्तुभेन मणिना विनाकृतम् ॥३१॥ रगवलिरचनादि भवत्या प्रस्तुतं किमपि पाणितलेन । अन्यथा विरचयपृथुको गे हा कदा भवतु लोचनलेडः ॥ ३२॥ अथवा हरिणाक्षि चिन्तया कृतयताह कृतं दुरन्तया । विभुरेव विघास्पति प्रियं मदिराक्षोमयबामविग्रहः ॥ ३३ ॥ अद्यममृति समाराध्यतां कुमारावतरणाय वटवनीनिकेतनो भगवा- वृषकेतनः। . - ·यात्राप्रवन्धः। मृकण्डनाने मुनिपुंगवाय दीर्घायुपं दत्तवतस्तनूनम् । सपर्यया यस्य रमाकुटुम्बी साम्वेन लेमे सह शम्बरारिम् ॥ ३४॥ इति प्रियतमादेशमिन्दीवरविलोचना । निशम्य परिजग्राह नियमाचरणक्रियाम् ॥ ३५॥ तथा हि । अहरहरियमवगाहनाय निर्गत्य निवासमवनादयनीवि- लासमुकुरशेमुपीगोचरमरविन्दकरनिप्यन्दमानमकरन्दसलिलदानमन्दी- कृतमसलपान्यकुलपरिश्रान्तिगौरवं सरसविसमगमोजनसमाजितविशद- 'द्विजपरिपदनुवेलपरिशीलितं तरलतरपवनकीर्णतामरसपरागपालिकाने- डितमजनागतनागरमत्तकाशिनीकुचकलशकुडमानरागमम्मोजसौषवि- म्बोकलालसकलशजलधिकन्यकाजघनमेखलाकलापकलकलानुसारिसार- सनिनादमेदुरम् , अन्तरङ्गमिव तरङ्गिणीपतेः, प्राणसहायमिव मानसस्य, सोदर्यमिव पृथूदकस्य, पृथकरणमेदमिव पुष्करस्य, विलास विशेषमिव प्रभासस्य, विम्यान्तरमिव पम्पायाः, सगन्धमिव स्यमन्तपञ्चकस्य, साम- न्तमिव बिन्दुसरसः, दुरन्तदुरितधोरणीनिवारणनिपुणशीकरासारमास- साद विमुक्तिकासारम् । व्यालेन्द्रनिर्धार्यगभीरमावो विभाव्यते यः परिणाहशाली । प्रासादगस्त्यममवाल्कुतोऽपि तरनमालीव निलीनमूर्तिः ॥ ३६॥ पयोमृणालीप्रमुखेन वर्तनं वितन्यती भूतिविलेपनिर्मला । अनेहसो यापनकर्म यत्र सा तनोति हंसावनिरात्मचिन्तया ॥३७॥ अस्तातपं क्षितिरुदैरधिगम्य तीरं यसाधनीनमुदृशो दिनयौवने । कान्तोपनीतमधिपत्रपुटं नलिन्या कहारकैरवमुगन्धि पयः पिबन्ति ।। ३८ ॥ ५ ·काव्यमाला। --- अथ तथासमवेरघसंहतिग्रहनिवारणयन्त्रगणैरिव । उपनतातिरूमिकदम्बकैरकृत तत्र निमजगमगना ॥ ३९॥ कल्लोलगतिभिरुल्लोलमम्बुजनिकुरुम्बमपहाय समुच्चरन्ती पट्चरण- पतिरखिलजनपावनजलावगाहनसुकृतमयपलायमाना कुमारोदयविघात- दुरक्षरावलिरिव मृगेक्षणायास्तत्क्षणमलक्ष्यत । कृतेऽपि कैवल्यसरोवगाहे पश्चादभूद्वन्धविधिर्ममेति । पयःकणव्याजविमुक्तबाप्पां स्नातोत्थिता सा कबरी बभार ॥ ४०॥ अनन्तरं सा हरिचन्दनाद्यैरक समभ्यर्च्य तटे सरस्याः । घरातलस्थापितजानुहस्ता स्तुत्यानया स्यूतमुखी चवन्दे ॥ ११॥ अय्यात्मा त्रिगुणमयस्तिमूर्तिरूपः सृष्टिस्थित्यवधिकरो जगत्रयस्य । कालेषु त्रिपु विधिकल्पितोपचारस्तापानां सृजतु शर्म रविस्त्रयाणाम् ॥ १२ यत्सचाव्यपगमयोरिहाखिलार्थप्रत्यक्षीकृतिपटिमा पटुत्वलाभः । भत्त्या मत्सरिकलितेयमस्तु तस्यै देवाय त्रिभुवनचक्षुपे नमस्सा ॥४३॥ घसान्ते घनतिमिरोदयापदेशादाकाशे निपतति सत्यवाप्तमोहान् । काल्ये तत्करनिकरैरुदस्यलोकान्भावन्तं भजत पुनः प्रबोधयन्तम् ॥ ४१ नैराश्यादसुपु निजप्रवासरूढादालेढुं कमलकरोदरार्पितानि । व्याध्य भ्रमरविपाणि यः करात्रैः प्रत्यूषे रमयति पद्मिनीस्तमीडे॥ १५॥ भारत्या धृतिमुपि भासि केऽपि लीनाः श्रीनीविद्रुहि महसीतरे निममाः । सक्तोऽयं जन इह तेजसि त्रिवेदीसीमन्तारुणमणिमण्डनायमाने॥१६॥ आलीभिरवनीदेवकेलीसहचरी ततः। कालीनिकेतनं भक्तिव्यालीदहृदया ययौ ॥ १७ ॥ तत्र च नृशंसतरकंसहृदन्तरालसंताडनपाटलीकृतपदारविन्दां मधु- कैटभतमिसहारिविधुपाटवविशेषदानविशद्पक्षविभावरी सैरिमदानवा- .

·यात्राप्रवन्धः। ९ चलेपसरसिजावसादतुपारधारां शुम्भनिशुम्भदनुजम्मिनीघरविभेदनद- मोलिकेलिकां निरवधिमुजप्रतापदीपशलभीकृतरक्तवीजपुरोगमदैत्याव- लिमलोकतकात्यायनीम्। निद्रा हरेरमरशक्तिनिकायमूर्ति- रङ्गादगेन्द्रजनुपः कृतसन्निधाना । दुर्गेति पद्मनिलयेति सरस्वतीति शब्दैरनन्यविषयरनुभूयते या ॥ १८ ॥ प्रणिपत्य भगवतीं परमाणुमध्यमेयमित्यवादीत् । 'अविमृश्यकारिणी हरिणीदृशां प्रकृतिः' इति निरपवाद एप निखिलजनवादः । विश्वप्रयाशयविमोहनताण्डवेन केलीसखेन कृतविग्रहया भवत्या । विने विभाविनि तदात्वविकारजन्ये प्रस्तावि......"महो वत साहसेन ॥ १९॥ महिपदनुजेन्द्रमस्तकनृतमवा देवि निपुणता किं ते । नटनायकेन साकं नाट्यविधाने ततान वैयात्यम् ॥ ५० ॥ अनन्तरमियमहरन्तविहरमाणखण्डपरशुताण्डवावलोकनसमयसमञ्ज- सादरोद्धाटयोर्मुचिकेशकाकोटयोराविष्कृतनमस्कृतिरदसीयसंप्रदायपर म्परान्तेवासिनमनघचरितानुवन्धमासिनं धर्मशिवदेशिकाभिधानमखिल- निर्ममजनप्रधान प्राणंसीत् । पन्नग इव भयम" "मति मगवानिवेश्वरः साक्षात् । वीणां पितेव विनयं दर्शनमात्रेण यः स्मरविजेता ॥५१॥ तदनु तदनुमदगजगतिरवनिमुरयुवतिरियमचलपतिदुहितृससमय- नमुखसदनविहितरतिमवनतपरिपदमिलपितफल वितरगमरविपिनतरमु- ·काव्यमाला । रुकरटतटगलितनदलहरिपरिमलमिलदलिनिकरमुखरमतिविमलबमथुरा मुदयकपटनटदुडुपटलविहितगगनपथमिभवदनममजत । क्रीडाविधा यः कलधौतशैले रन्ध्राणि दन्ताहतिभिस्तनोति । पौरस्त्यविश्लेशितसंघिबन्धदाव्य शङ्कनिव दातुकागः ॥ ५२ ।। द्विस्त्रेधा वमम्भोरुहपरिहसनारम्भलोलं प्रवाल- नीलानिर्माणलीलाचतुरमपि करांस्त्रिश्चतुर्धा वहन्ती । उत्तुङ्गे पश्चिमाझे मरकतसुषमागर्हिणो बर्हिणस्य क्रीडामाप्रेडयन्ती ततिरिह महसां कापि भेजे कृशाम्या ॥५३॥ तदनु सुतनुरियं परिजनकरापवर्जितभाजनसलिलकृतचरणनिणेजना निटिललोचनभवनकक्ष्यान्तरमुपेत्य दाक्षायणी यवाधिरोहणविधिपूततर- मतितुङ्गशृङ्गमासुरमपरमिव रजतमूघरं महोक्षाधिराजमद्राक्षीत् । यदीयनासाविवरोपरूढप्रौढानिलावर्तजुषो भजन्ते । वातूलवेगाकुलतूलरीति सेवागतब्रह्मविमानहंसाः॥ ५४ ॥ क्लपानतिर्गिरिशशाकरयोरथाने भक्त्या प्रदक्षिणपरिक्रमणानि सापि । सा तन्वती तनयसंभवकारणानि 'विद्योतते स्म मुकृतानि विचिन्वतीव ॥ ५५ ॥ अथाभिधानान्तरमन्तकारेरन्तःपुरद्वारि-कृताधिकारम् । नाथं गणानां सुयशा सनार्थ ननाम सा नन्दिनमानताती ॥५६॥ अजोऽहमीशोऽहमहं मुरारिविज्ञापनीयो विभवे त्वयेति । याजावचो यं प्रति देवतानामुदेति सेवार्थमुपागतानाम् ।। ५७ ॥ .

·यानाप्रवन्धः। ११ अयं तदानीम् उन्या न्यस्यापसव्यं चरणसरसिज सव्यमुक्षिप्य कुर्व- पाणिं तस्योपरिष्टात्परिकलिततिरोबाहुविक्षेपशालि । त्वगद्गगातरङ्गं तरलतरजटाजूटरिद्वन्मृगाई प्राम्यद्भूपामुजंगं पयसिरुहदृशादर्शि नृत्यन्नटेशः।। ५८ ॥ दृष्ट्वा च तमष्टमूर्तिमादराविष्टमतिरवनतशिरःस्पृष्टभूतला हरिणशा- वदृष्टिरमितुष्टाव । पञ्चायुधांलम्बनवाममागं पायादिदं वस्तु भवामिधानम् । वस्त्रे यदीये मलशासनाचा दिवौकसश्चित्रदशामयन्ते ॥ ५९॥ सोऽयं मदीयाशयरमामध्ये सायंनटस्ताण्डवमातनोतु । पदारविन्दामरणे यदीये दधाति नीलोपलतां मुरारिः॥६० ॥ "शीकरकणैरा न चेजित्वर- स्फीतालीकगचिंपा कथमसी चान्द्री कला जीविता। तवादृक्षफणीन्द्रपक्ष्मल विपज्यालावलिं वा मवा- सोदा फि शिव कालकूटकलनापाण्डित्यमालम्व्यते॥११॥ अस्यादिरम्मोजममुप्य बन्धुं समुघतं चण्डकरं च नित्वा । तमन्दनं दण्डधरं जपान व्ययावहो विकमिणा विरोधः ॥ ६२॥ चेतः कदाचिदपि मुझ न मुझकेग- कार्कोटकपतिमनःकमलोदयार्कम् । चधनसांशुशशिमुदितमदकाली. यकाम्बुजं वटवनेशितुरद्विपमम् ।। ६३ ।। भनन्तरमसौ निरन्तरपरिफियमागपश्यदलीयामाचर्चा कलपोत-

·काव्यमाला ।
भूधरावलम्बिनीमिव कादम्बिनीमगराजनन्दनामभिवन्ध वसुंधरासुरचको-
रलोचना वाचमेवमवोचत ।
निखिलचराचरपटलीनिर्माणमहेन्द्रजालशीलस्य ।
चण्टि शशिखण्डमौलेर्भवती शिखिपिञ्छमालिकां मन्ये ॥६॥
छायेव चण्डधाम्ना ज्योल्लाकलिकासुधाकरेणेव ।
मणिना प्रमेव मातीव्यसि मिलितादरेन्दुचूडेन ॥ ६५॥
तीव्रतपःस्फारदिने गतया पार्थस्थिति गिरीशस्य ।
हरकोपातपपीडा चित्तभुवः कालिके त्वया जहे ॥६६॥
प्रेहदपाकितयाणा वेल्शयल्लिकार्मुकोपेता।
सेनेव चित्तयोनेरहत विभोरङ्गमम्पिके भवती ॥ ६७ ॥
शिखरितनये भवत्या स्वीकृतमविचार्य पशुपतेरर्धम् ।
शिरसि तदूढसपत्नीचरणाहतिरम्ब न खल सहनीया ॥ ६८॥
दुरक्षराणि द्रुहिणार्पितानि संमार्जयन्तीव सरोरुहाक्षी।"
भूर्ति तदा पूजकलोकदत्ता हस्तेन फाले खयमाततान ॥ ६९ ॥
आवद्धखेलनमथो निगमाटवीपु
रूपनिया हिमरुचेरपि लोमनीयम् ।
रंहोनिवारितरतीशगजावले
सिंहोदरी शिवमसेवत देवसिंहम् ॥ ७० ॥
समाचरितनमस्या मनस्येवमकरोत्सा
गहानीरतरमहारिशिरसे गेहीकृतच्छन्दसे
सध्यानर्तनसाक्षिलेखसदसे सत्यां नटच्चेतसे।
तचारगरलान्यसे निटिलहम्दग्पाजातैषसे
सिद्धयेणिशिखाहताविरजसे सेयं नतिजसे ॥ ७१॥

·अथ कमपि सा जमलं हीरच्छायालमिन्दुचूडालम् । श्रितवटमूलमविद्याजृम्भणमूर्छालभेषजं मेजे ॥ ७२ ॥ नानाशाखाविवृतमहिमा नाटितश्रान्तहों. मौनालम्बी प्रविततजटामण्डलोदारपार्थः । न्यग्रोधोऽयं विलसति वियन्निनगासनिमूर्धा प्रत्यासत्तेरिव पशुपतेः प्राप्य सारूप्यलक्ष्मीम् ॥७३॥ . विश्वोन्मेपपतिरचना व्यापरीत धुरीणे- राधैर्विद्यागुरुभिरमितो मूपितान्तेवसद्भिः । धन्यामाशाममिमुखतया तन्वती कुम्भयोने- रीशस्याव्यादिह घटतले भद्रपीठासिका माम् ॥७॥ अध्यासीना वटतस्तलं हासदिग्धारुणोष्ठी शार्दूलस्य त्वचमधिकटि श्लाघनीयां वसाना । बद्धणाका शिरसि दधती पाणिना वोघमुद्रा कण्ठे श्यामा जयति करुणा कापि पश्यन्निटाला ।।७५॥ अङ्कस्थायाः किमपि वलता हैमवत्याः कुचाने व्याचक्षाणं मदननिगमान्वामहस्ताम्बुजेन । अन्येनार्थानकृतकगिरामश्चता वोघमुद्रा- मेक्षे साक्षादखिलजगतामीशमायं गुरूणाम् ॥ ७६ ॥ साक्षात्कृत्य श्रवणमननोपासनाभिर्भवन्तं दक्ष्यन्त्यन्यत्किमिह यमिनस्तावकीनोपदेशः। चिन्तारूढां शिव तव चिदानन्दसचादिरूपा- माकाशाख्यामखिलजननीमद्रिजामन्तरेण ॥ ७७ ।। F ·.. .. मोहातीतस्त्वमिह भगवन्मूर्तिमास्साय तां त्वं वेलालमिव्यवहतिरतो मूढवन्नानटीपि । आत्मत्राणं भवजलनिधेरात्मनैव प्रणेतुं वादे मूले वससि यदियं माति ते कापि लीला ॥ ७८ ॥ दूरीकर्तुं प्रभवति तवोपासनैव प्रजाना- मेनोराशीनिति पशुपते वक्ति वाणी पुराणी । ध्वस्ताहंयुद्धहिण बदनस्त्वं वटद्रोरधस्ता- दातः किंवा सृजसि भगवन्नीहशीमात्मचिन्ताम् ॥ ७९ ॥ शान्तेरेकं सदनममृतासारशीतं प्रकृत्या हन्तेदानी भवति भवतो रूपमालोकनीयम् । ब्रह्माण्डानां प्रसभकवलीकारकाले तु तस्मि- न्द्रपुं दृष्ट्या त्रिनयन मवानेव शक्तो भवन्तम् ॥ ८० ॥ बिम्बोष्ठीनामिव बहुविधाकूतपारिप्लवाना- मात्मायत्तीकरणधुटिकापटिमानायवाचाम् । पाणेरस्य प्रसवकलिकां पल्लवस्य स्मरारे स्तौमि ज्योतीरसमणिकृतां तावकीमक्षमालाम् ॥ ८॥ पाणिच्छायाततिभिररुणा स्फाटिकीनाक्षमाला वीजश्रेणी परिणतिमती दाडिमस्येयमाते । चिन्मुद्रपा शिव तव समादाय तत्रैकमेक हस्तोपान्तस्थितशुकमुखेवर्षयन्तीय भाति ।। ८२ ॥ प्रज्ञावल्लीपरिणतिकृते भक्तिवीजग्रजानां पुप्यन्तीव प्रतिजनमनोभूमिपु न्यासलीलाम् । अर्थान्दातुं सममिलपितानाददानेव मय: भाषत्कीयं त्रिमुवनगुरो भासते योधमुद्रा ॥ ८३ ॥ . --

·'-
पाठीनाक्षप्रमथन विधिप्रेष्ठ गीर्वाणमध्ये
सद्योजातं सकलनिगमाः संगिरन्ते भवन्तम् ।
सत्यप्येवं कथमिव पुनः साधवस्त्यामजातं
निश्चित्येक निरवधिमवलेशमीत्या भजन्ते ॥ ८४ ॥
दारान्बन्धूनपि तनुमुयस्तावकीनचोमिः
सन्तस्त्यक्त्या सकलमपरावृत्तयः कापि यान्ति ।
कृत्या कण्ठे गरलमलघुव्याहृतोदारसूक्तै-
विन्दन्त्येते न खलु भवतो विप्रलम्मं पुरारे ।। ८५॥
विश्वस्य पविताममितां विरक्ति
पाश्च तपखिजनता मजते गुरोस्ते ।
त्वं दक्षिणाभिमुखतामुपदेशकाले
पुष्णासि चेत्पुररिपो किमियं विघताम् ।। ८६ ॥
विलसति बटमले व्यअितज्ञानमुद्रा-
मतिशयरमणायामासिकामादधाना ।
अनिशमुपदिशन्ती योगिनामागमार्था-
न्दरहिमफरचूडा देवता सावतान्माम् ॥ ८७ ॥
ओमित्यक्षरलक्ष्यमैन्दवफलामाविमतं मौलिना
नया फसितशेखरं, गरफत पठायों दधानं गले ।
फ्रीकारार्थविदं मिलीमुसपदन्यम्तारविन्देसणं
वासःमानस्ताजिनं यतिमनःसोपस्समीशं भजे ॥८॥
कमपि जटालंफरणं मुख्यटमलमणितटालंकरणम् ।
प्रयत महासमयानां जन निगमागमेतिदासमयानाम् ॥ ८९ ॥

·काव्यमाला।
नियतवचा रुद्राक्षस्रगलंकरणो गुणास्तचारुद्राक्षः ।
आर्तसमाजपक्टभागवतु गुरुय॑स्य हिमसमा जपवटमा ॥ ९० ॥
महती काचिन्मुद्रा करगतरुद्राक्षमालिकाचिन्मुद्रा।
निगमादिव्याख्यानस्वातत्र्यवती पुनातु दिव्याख्या नः ॥ ९१ ।।
पुररिपवे भसितेन स्फुरता लिप्ताय वासवेभसितेन ।
घटजन्माशास्याय क्रियतां प्रणतिमहत्तराशास्याय ॥ ९२ ॥
शान्त्या परमो दान्तः स गुरुर्जगतां चकास्ति परमोदान्तः ।
शाम्यति तापः स्मारं सारं चरतां यमर्दितापस्मारम् ॥ ९३ ॥
अश्चितहासाननया रक्षन्त्या जातजनिजिहासाननया ।
अस्मि भृशं पावन्या.धन्या कृपया जटास्तशम्पावन्या ॥ ९४ ॥
पावनपादपरागः फलघटनधृताक्षकल्पपादपरागः ।
इह महसामतिरेकः क्रीडति हृतनम्रतापसामतिरेकः ॥ ९५ ।।
स्मरभेदि प्रकटाक्षत्रगुपेतकरः प्रसाददमकटाक्षः ।
जगदधिकं पाति शयस्थायि सुधागुण्डिकोऽनुकम्पातिशयः ।।९६||
जननरुजातापधनश्रेणिशरण्यः सुधाभिजातापनः ।
खदते मायातीतः शिव एव वरोरुचित्तमायातीतः ॥ ९७ ।।
एष महीयानवताधिपुर जिग्ये यतो महीयानवता ।
यस्य च पञ्चाक्षरतस्तरति भयं विषयसप्रपञ्चाक्षरतः ॥ ९८ ॥
मिलदुमया देवतया जितमधिकसदृकथालया देवतया ।
सृजति च सेवनमस्या द्युसदामखिलापि धृतरसेव नमस्या ।।९९ ॥
इति संभावयामास नुतिगुम्फामृतैरियम् ।
...दक्षिणाभिमुखं दीनरक्षणे रसिकं महः ॥ १०॥

·यात्राप्रपन्धः। .. चण्डेशमानस्य ततस्तदने चकार तन्वी फ़रतालशब्दान् । ... विवासयन्तीव पाचमक्तिशालिद्रुहो दुष्कृतपक्षिसवान् ॥ १०१॥. सा मण्डपे शैलमुवो मुहूर्तमतिष्ठदीशानमनुस्मरन्ती। पुरारिसंसेवनपुण्यमाररासादितैः स्पन्दितुमक्षमेव ॥ १०२ ॥ तदनु मदनामियातिसदनादधिगम्य निजनिकेतनमनुमेयमध्यमा सकलमतसमुदायामोदसमर्पणकोविदमतिमात्रविशदगोत्रैकमण्डनमकु- ण्ठतरयपप्रचारमात्मनेतरमपरमिव ताराधिपशेखरमाराधयामास.। इत्यादिनियमवातविध्याहितमहोत्सवा । दिनानि कतिचित्साध्यी निनाय निमिपं यथा ॥ १०३ ।। अथ कदाचिदखिलजनतापातिरेकसमापादनदुरितपरिणतेरिव परि- क्षीणतामुपेयुपि वासरायुपि, नयकुमुमसमृतकमलिनीपरिरम्मजन्मनो दु- कृतस्पेव निष्कृति विधानुमाचरति चरमसिन्धुसलिलावगाहनमरविन्दि- नीपती, रविपतनवेगदूरापरतनीरवाराकरोदरकुरुविन्दकिरणसंदोह इव वरुणहरिदन्तरालमुपरन्पति संध्यारागे, संघ्यानलकीलचुम्बितव्योमाटवी- धूम इव परणीमण्डलमयकुण्ठयति तिमिरपण्डमावितेनारोहपटल इव समुन्गीलति दीपिकाजाले, नटनकेलीविहितोपनरजनीनर्तकविमुक्तपु. प्पाजालिनिकर इस गगनमयति तारकापुझे, सकलदिवनयालसमाफ- मशीलतमिसकोपादिव पारव्यपुरि चिनृम्ममाणे विमावरीकुटुम्बिनीब- दुला-पकारपरिपन्थिविजयीतन्द्रस चन्द्रमसो यन्द हव मुपनमा- नन्दयति मरीचिकन्दले, प्रयातेकपामायां त्रियामायामासादितनिद्वारसा. नुनी परिणेतरि तदीयपदसदेश एप पतिदेवतेपमाश्यनियेशिवप- इयतीकचरगा मुमार।

·काव्यमाला। द्विगुणीकृतदोलतोपधाना तरुणी स्थण्डिल एव सा शयाना । निजनेतरि निद्रयोपगूढे विधानेव रुपं तदा व्यलासीत् ॥१०॥ ततस्त्रियामासमये तरुण्याः पुण्येन साकं परिपाकमाजि । अगेन्द्रकन्यापरिणीरमुप्याः खमे खयं लोचनगोचरोऽभूत् ॥ १०५ ॥ उच्चावचानां जगतामुपरि स्थितिमानपि । मद्रासनवरं किंचिदध्यासीनः सहोमया ॥ १०६ ॥ मौलिमन्विच्छतो वक्रान्मरालस्य परिच्युतम् । मृणालवलयं तत्र मृगाकच्छमना वहन् । १०७.॥ संबिनदलिके किंचिश्वञ्चदमिशिखाङ्कुरम् । वसेन्दुसुधालोभवलज्जिहमिवेक्षणम् ।। १०८ ॥ कात्यायनीमुखाम्भोजनेत्रोत्पलविकासिकैः । आलोकैः प्रकटीकुर्वन्नक्ष्णोरकेंन्दुरूपताम् ॥ १०९ ॥ सहजश्वेलसौहार्दादधिगत्य गलान्तरम् । निःसरन्तीमिव सुधां दधानः सितचन्द्रिकाम् ॥ ११०॥ केलीपरवशां मूर्ध्नि गङ्गामसहमानया । कण्ठे गाढमिव लिष्टः कलिन्दगिरिकन्यया ॥ १११ ।। कस्तूरिकाभिरालिप्य कंधरामितराङ्गके। परागैरिव कापूरैः परिस्कृप्तानुलेपनः ॥ ११२ ॥ मनोवागपरिच्छेद्यमहिनि स्वस्य तादृशे । विश्वविसम्मणायेव तन्वन्परशुधारणम् ॥ ११३ ।। द्वीपिचर्माम्बरालोकत्रासेन मुकुटीवियोः। निष्कान्तमिव सारगमुद्रीवं धारयन्करे ॥ ११४ ॥ आगतं गिरिजोत्सनादर् कृत्वा पडाननम् । कराकृष्टजटाजूटलण्डेन्दुमुलालयन् ॥ ११५॥ .

·यात्राप्रवन्धः। १९ विततार विभूपणाहिमौलेर्मणिमादाय मृडस्तदा नताझ्यै । सुरनाथदिशे सुमेरुपार्धादहरारम्म इवारविन्द्ववन्धुम् ॥ ११६. तादात्विकीमिः प्रमदातिरेकतरङ्गिणीवीचिपरम्परामिः। नीतेव कुत्रापि सुमध्यमाया निद्रा सहैव क्षपया व्यरंसीत् ।। ११७ ॥ तथा हि। भूपामणिं दत्त्वतः पुरारेश्चूडामणौ स्वार्पणशङ्कयेव । शनैर्गलत्यम्बरतो जहास प्राचीदिशा पाण्डरिमापदेशात् ॥ ११८ ॥ मनकजलकर्दमापदेशान्मलिना मन्दिरदीपवर्तिरासीत् । प्रमथाधिपति विहाय देवं प्रतिमेव श्रितदेवतान्तराणाम् ॥ ११९ ॥ दिशि सांध्यरागमपदिश्य हरेः समये समेधयति वहिशिखाम् । मयसंवृताः प्रतिदिशं सपदि व्यघटन्त संतमसगन्धगजाः ॥ १२०॥ अभ्यस्य ताराकपटाक्षराणां पति विहायःफलकाधिरूढाम् । चर्णान्तरन्यासकृते ममा कालगभिधानः किल कोऽपि बालः १२१ ॥ क्षणदायां प्रयातायामपि तस्या मृगीदृशः । सा दिनारम्मवेलेव क्षणदा समवर्तत ॥ १२२ ।। 'अनन्तरमरविन्दलोचना सरयमुत्थाय समाचरिततीर्थामिषेचनंविधि- रपर्णासखवितीर्णमणिसदृक्षतामिव परीक्षितुं प्रभातसमयवणिजा विमा- वितमम्बरमणिं प्रणिपत्य कृतकर्तव्यकलापा स्वापावसरविलोकितशोम- नोदन्तभाषणैः प्राणयन्धुमानन्दयामास । प्रासादमासेदुपि नीलकन्धरे दुरन्तसंतापमिदाधुरंधरे । दधार गर्ने तनयं घरेव सा करीरमत्युन्नतवंशवृद्धये ॥ १२३ ॥ इति श्रीसमपुंगवस्य कृतो याप्राप्नबन्धचम्पूकाव्ये प्रथम पाश्वासः ।

·काव्यमाला। 'द्वितीय प्राथासः ।, दिने' यातेषु ततोऽमितेषु पचेलिमे तादृशि मागधाये । वामालका व्यक्तमुवाह गर्भ निघानमम्मोनिधिमेखलेव ॥१॥ ' . सा कृशाङ्गी शरीरेण शरकाण्डविपाण्डुना । . अत्यशेत दिशं प्राचीमत्यासन्नविधूदयाम् ॥ २॥ आहादकारिण्यखिलप्रजानां जैवातृके जग्मुपि गर्भसीमाम् । प्रत्यग्रलोध्रप्रसपाभिराममवाप सा'रूपमपश्चिमेव ॥ ३ ॥ उदरे किमप्यमृतमुत्पलेक्षणा तपसार्जितं तनयनाम बिनती। अतिसौहितीमधिगतेव भोजने बिभरांबभूव विगतादरं मनः ॥ ४॥ धृत्वान्ववायाभरणा खगर्भे दधौ न सा प्रागिव पनि । 'आसक्तिरर्थेषु शरीरमाजां.विशिष्टवस्त्वन्तरलम्भनान्ता ॥५॥ हन्त मध्यमपरिष्करणार्ह वंशरनवरमूपितमासीत् । इत्यसोढवदिवाननि तस्याः श्यामिकाञ्चितमुखं स्तनयुग्मम् ॥ ६ ॥ कुलाङ्कुरादर्शनखेदजन्मा वामभ्रुवो वक्रविवर्णभावः । गोंदयामोदभुवः प्रसादादीतो नु भेजे कुचभूधरामम् ॥ ७ ॥ साधयिन्खेदमिथ्यात्वमर्दयन्मध्यशून्यताम् । अर्मको गर्भगस्तसां निर्ममे संमदाद्वयम् ॥ ८॥ काश्य जहौ गर्भगते कुमारे वलममस्या इति किं विचित्रम् । समृद्धिमाधातुमकिंचनेषु संतानशाखीव सं हि प्रवीणः ॥ ९ ॥ अल्पानामपि च महत्त्वमाशु दातुं सर्वेषां प्रकटयितुं च सूक्ष्ममर्थम् । निष्णात पृथुकमवोचदस्य योगाचन्मध्यो धृतमहिमप्रकाशभावः॥१०॥ १.'माशा' इति पाटः.

·यात्राप्रवन्धः।
चामभ्रुवो मध्यवलित्रयाभ्यां किं व्यत्ययेन खगुणौ दधाते ।
आद्यं यदनाजनि दर्शनीयं परं तु वीक्षापदवीमहासीत् ॥ ११॥
विद्यानिधाने सविघं विमूपयति तादृशे।
अतिहर्षादिव जहाँ नामिरस्या गभीरताम् ॥ १२ ॥
मक्तिमात्मनि विघास्यतः शिशोः पालनाय परमप्रगन्या।
स्थापितेव यमुना तदन्तिके रोमराजिरकुचन्मृगीदृशः ।।१३।।
विरलाभरणं विपाण्डवत्रं त्रिवलीमङ्गदरिद्रमध्यभागम् ।
मलिनीकृतचूचुकं मृगाक्ष्या वपुरासेचनकं बभूव भर्तुः ॥ १४ ॥
जठरविहरमाणमाणवगुणानुसारिः परमाणुमध्यमाया बभूवुरध्य-
बसायाः।
व्याहतुं मृदुलाक्षरामपि गिरं वैक्लव्यमुद्रावती
साटोप विवरीतुमैहत वधूः सर्वाणि शास्त्राण्यपि ।
रूढाशक्तिभरापि चत्वरगतिक्रीडासु वाराणसी-
पूर्वाणि स्पृहयांचकार चरितुं पुण्यानि तीर्थान्यहो ॥ १५॥
पाणिर्वभार किमपि प्रसवापचाये
ग्लानि द्वितीयकुसुमग्रहणेऽपि यस्याः ।
सा बिल्वपत्रनिकरैः स्वकरोपनीतै-
रीशानपूजनमियेप मुहुर्विधातुम् ॥ १६ ॥
किमहरागेषु परिस्क्रियाप्त वा तवेष्टमालीति घवेन सा रहः ।
कृतानुयोगा निजगाद काहितौ वितिरुद्राक्षमणी विलासिनी॥१७॥
प्रियमभिलषितोपहारशीलं निजहृदये नितरामपत्त साध्वी ।
उदरविहरदर्भकोपलम्मव्यतिकरलोभवशादिव प्रविष्टम् ॥१८॥

·२२ काव्यमाला। 1 अथाध्युपितकेसरिण्यहिमभासि मेपं गते कलावति तुलाधरोदयमुपेयुपि खामिनि । खतुङ्गजुषि वाक्पती मकरमाजि मित्रात्मजे शुभेकजनने दिने सुतमसूत शातोदरी ॥ १९ ॥ सिंहिकातनुभुवा सह योगः सांप्रतं मृगपतेरजनीति । स्पर्धमान इव पुत्रमुदारं प्रत्यपद्यत स पूरुषसिंहः ॥२०॥ तस्योदये दातुरवाप लामं बुधो न तत्पुप्यति विस्मयं नः । खयं कुजन्मापि धनाधिनायो भूत्वा स रामामधिगम्य रेमे ॥ २१ ॥ विशङ्य पृथुकात्ततो निजनिकारमास्तां तदा कविः स्वभवने हरि शरणमेतु तेजोनिधिः। अजाश्रयणतत्परो भवतु स द्विजाधीश्वरः कुलीरसदनान्तरं कथमसौ जगाहे गुरुः ॥ २२ ॥ निजहृदयकण्टकायमानकुमतमण्डलीसमुद्धरणनिपुणविद्वदवतरणा- मोदसमासादितप्रसादशालिनीनामाशाविलासिनीनां मुखसरोजनिःसृतो निश्वासविसर इव सहजतुषारसौरभासारतुन्दिलो मन्दमन्दमस्पन्दत गन्धवाहः अथारविन्दोपममायताक्षं सुताननं सुन्दरमीक्षमाणा । तपांसि सर्वाणि तदात्वहर्षे प्रसूरपर्याप्ततमानि मेने ॥ २३ ॥ क्षणमीक्षणमुद्गणां तदानीं न विमुञ्चन्नयमको व्यलासीत् ।' '. निजसूतिविलम्बखेदिताया बदनं नातुरवेक्षितुं विलक्षः ॥ २४ ॥ सुकुमारपाटलकरं निजोदरादुदितं वितीर्णजनलोचनोत्सवम् । अरुण तमकभुवि पक्कजेक्षणा पती पुरंदरदिशेव सा बभौ ॥२५॥ ।

·यानामवन्धः। २३ " 1. निहिताः पुरतो निविष्टदीपाः शुमयष्टीरपदिश्य सूतिगेहे । अमजन्फणिनो नु रक्षचूडा हरभूपाहिमणेरमुं विवर्तम् ॥ २६ ॥ अथ तदानीमङ्कुरित इब मङ्गलावेदनकुतूहलमन्थरेतरपुरंभिकुलस- जल्पितैः, पल्लवित इव नानाविघदानविस्तारः, कोरकित इव विविधरा- जयोगविभाजकसैद्धान्तिकलोकसूक्तावलिमिः, फलित इव द्विजाशीर्व. चोमिविशेपैरशेषमपि वन्धुजनमानन्दमनयत तनयोत्सवः । गुरुरादरादथ कुमारमैक्षत प्रमथाधिनाथमिव वालताजुषम् । रुरुटकर्सवहनरूढवासनाकृतमुष्टिबन्धविलसत्कराम्बुजम् ॥ २७ ॥ प्रागेव कण्ठनिनदैः श्रवणामिरामै- रावेदितामथ विलोचनलोमनीयैः । आमेडितामवयवैरथ भाग्यवतां निर्धार्य तस्य जनको नितरां ननन्द ॥ २८॥ स क्षोणीविवुधो मन्त्रै रक्षोनिरसनक्षमैः । पूतजन्ममृतस्तस्य जातकर्मविधि व्यधात् ॥ २९ ॥ असौ पुनरवनीसुरकुमारको मुहुः समाराधयिष्यति मामिति हृप्य- न्मना इव दमुना हविर्ग्रहणकर्मणि तरक्षणं प्रदक्षिणावर्तशिखः प्रणनत । तस्य वाघूलसंतानतपःसमुदयाकृतेः ।.. धर्मामिधानकरणापितृभ्यां दर्शितौचिती ॥३०॥ नएनायुधनर्मगेहमेतत्परिपाल्यं भवतीति शाहिणेव । वइति म निवेदितं स धीरो हृदि पञ्चायुधमीपणं मनोज्ञम् ॥ ३१ ॥ अमृतं नमःसरित एव सूनवे दिशति स सा घृतमुरोजकुम्भयोः । स विहाय वारि सकलं कथं भवेत्यरथा तदेकमजने कृतादरः ॥ ३२॥ .

·२४ काव्यमाला । साधुसंघटितमुष्टिबन्धनं प्रत्यहाञ्चितपयोग्रतक्रियम् । आमसूनुमसकृत्मसूर्मुदा पश्यति स शिशुमावदीक्षितम् ॥ ३३ ॥ 'कलिना मलिनीकृतां पदाभ्यामवनी स्पष्टुमवेक्षितुं च दृष्टया ।' ‘णया मुहुरुद्यताशिरासीदपि चोचानशयः स पूतजन्मा ॥ ३४ ॥ कुत्रापि धामनि कुलादिसुतासनाथे दृष्टिं मुहुस्तरलतारहिता निधातुम् । अभ्यस्यतेव पटुताममुना व्यलोकि निप्पन्दपक्ष्मनयनेन निशि प्रदीपः ॥ ३५॥ मातृवल्लिकुचमञ्जरीमृतां माकरन्दलहरी धयंधयम् । पाणिपङ्कजवनीपु योषितां खेलनं व्यधित बालपट्पदः ॥ ३६ ॥ जनकः कृतजानुयानकेलिं तनयं वीक्ष्य तमादरोत्तरङ्गः । चतुरश्चरणानिधाय धान्यां विहरन्तं वृषमेव मन्यते स ॥ ३७॥ जानुद्वयीचङ्गमणक्रमेपु रत्नस्थलीलक्षितमात्मबिम्बम् । हस्तेन संताडयति स सोऽयमात्मीयसाम्यासह एव बुद्ध्या ॥ ३८॥ .: पञ्चपाण्यथ पदानि निघातुं प्रस्खलच्चरणपल्लवमेषः । प्रार]भन्नपरमस्फुटनीयद्वर्णवल्गुतरमप्यभिधातुम् ॥ ३९ ॥ अजनि खुरलीकेलिस्तीथाभिघावनकर्मणि : - त्रिचतुरपदन्यासक्रीडैव,तस्य गृहाहणे । फणितिरभवन्नान्दी स्पष्टेतराक्षरि मञ्जुला विबुधहृदयग्राहिव्याहारनाटकनिर्मिती ॥ ४० ॥ ; तन्वीपयोघरपयःकणिका निपत्य तस्यामिरुप्यजलधेर्मुखशुक्तिकायाम् ।। ।

·यात्राप्रवन्धः1
.
मुग्धद्विजाडरततिव्यपदेशशालि-
मुक्तात्मना परिणतिं किल विनते स॥ ११ ॥
तस्यालकप्रकरकुण्डलपद्मराग-
मन्दस्मितद्युतिभिरुन्मिपितां त्रिवेणीम् ।
पित्रोरजसमविगाह्य मनोविपाद
तत्याज संमृतिपथम्रमणोपजातम् ॥ ४२ ॥
अयं पुनरवनिनिलिम्पशावकः शुभसमयनियूंढचूडामङ्गलो निरङ्कु-
शविहारकेलिनिर्माणतरलमानसं समानवयःसनाथमाणवमनःसभाजन
खेलनापहृतगृहोपकरणायासितवामालकाजनं वचनसीम्मातिलचितकुतू-
हलं कौमारमभजत ।
सधीचीनकुमारकैरभिवृतश्छात्रायमाणैः वयं
शास्त्रव्याकरणामिनीतिमकरोदारोपिताचार्यकः ।
काशीति त्रिदशापगेति कलयन्विश्वेश इत्यप्यसो
केल्यामाकलयति स पांसुपु पुरी शैवालिनीदेवताम् ॥४३॥
‘क्रीडां विधाय पृथुकैर्गृहमापतन्तं
क्यान्तं क्षमातलरजोभरदूषिताङ्गम् ।
आरोग्य वक्षसि कुमारममुं करेण
खिन्नं तदीयवदनं जननी ममार्ज ॥ १४ ॥
हरस्तुतीनां गुरुकीर्तितानामनूक्तिमिः प्रीणितया जनन्या ।
प्रदिष्टमिष्टं लभते स बालः सहैव गण्डस्थलचुम्बनेन ॥ १५॥
कुशामवोधो गुरुणा ततः सकृत्पकाशितां वर्णपरम्परामसौ।
मनोऽप्यनाविष्कृतमस्य किंचिन्महीसुराग्रेसरसूनुरग्रहीत् ॥ १६ ॥
पुनःपुनर्पमितले स चालो वर्णावलीविन्यसनं व्यतानीत् ।
विधाय शके पहुधा परीक्षा पञ्चाक्षरीसंमहर्ण प्रणेतुम् ॥ १७ ॥

·काव्यमाला
अन्वितानि शुभस्पर्शेरन्तरूप्माञ्चितान्यपि ।
.. व्यञ्जनानि बटोर्जिहा सखरं समसेवत ॥ १८ ॥
तदनु निटिलेक्षणाभिधामुपदेक्ष्यमाणमन्त्राधिदेवतामिव विभावयि:
कुवेरदिशामासेदुपि वासराधिपती भूसुरापत्यमिदमध्यापयितुमिव कला-
कलापमहाय संगृह्णति द्विजाधिराजे निजापचितिमागामिनीमिव परिप्र-
हीतुमाविष्कृतप्रकाशातिरेकेषु कविगुरुपुरोगेपु समागते च शिवताति-
*दिने जनक एष कृपानिधिरेनमुपानयत ।
स निर्मलात्मा गुरुणा समाहितं त्रयीनिदानं तदवाप्य वाड्मयम् ।
अशोभत खैरमंभीशुमालिना शशीव संचारितमंशुमण्डलम् ॥ १९॥
स यज्ञसूत्रच्छलतस्त्रयीमधान्मुखस्फुरन्मानसमावृतक्षमाम् ।
पराभिचारप्रतिपादनाविलां मृधेतरोक्ति न मृगत्वचो मिपात् ॥ ५० ॥
तत्तादृशीं गामिव तातदत्तां पातुं नियन्तुं च स बालवर्णा ।
पाणी दधाति स पलाशदण्डं मौजी कटीसीमनि मेखलां च ॥५१॥
शशिपाण्डरेण समिदमिमस्मना विहितास्त्रिपुण्डू विततीरयं प्रति ।
प्रथमागमे गिरिशभक्तिसंपदो रचिता इवाप(ह)रत रजवल्लिकाः ॥५२॥
कल्लोलिताद्भजनकर्मविलम्बनेन
कोपादिव प्रकटगुम्फितशोणभावे ।
संप्रीणयन्निव मुहुश्चरणारविन्दे
पित्रोरवन्दत कृती प्रवदन्निजाख्याम् ॥ ५३ ।।
उपसंग्रहणच्छादसौ युगलेनात्मकरारविन्दयोः ।
..स्वकृते बहुतीर्थचारिणी किमु पित्रोः समवाहयत्पदे ॥ ५४ ।।
द्रापिष्ठमायुस्तनये निधातुं प्रकाममिच्छामरितेन पित्रा। ...
: अस्य.' मुतालंकृतिमौलि नाम प्रायुज्यत प्रत्यमिवादनेषु ॥५५॥

·यात्राप्रवन्धः। २७ समाश्रितस्वादिसरोजनावं कुमारमेनं गुरुकर्णधारः। प्राचीनवाणीकुहनापयोधेः पारं मितैरेव दिनैरनैपीत् ।। ५६ ॥ वाक्यैर्विवृण्वती भावं बल्गुखरपदक्रमैः । कण्ठमेतस्य सुदृढं कान्तेव श्रुतिरग्रहीत् ।। ५७ ॥ अपि च अस्य निपुणदेशिकोपदेशसलिलविमलीकृतमतिरहिराजव- चनकुटजाटवीनवजीमूतमालिकां साहित्यवाहिनीपतिशीतद्युति कौमा- रिलवचोरसालकुसुमाकरश्रियं निगमान्तकुमुदिनीधवदिवसान्तसमयल- क्ष्मीमक्षचरणपक्षराजीवतापनरोचिश्छटा प्रौढिमाढौकत । कविवाचस्पतिबुधाः कलयापि न तत्समाः । मूढता मुहुरेतेपामापतत्यनियन्त्रणा ॥ ५८ ।। निःसीमपश्यन्निटिलानुभावप्रकाशनं प्रत्युपकारयन्ती । खशीलिनः संततमस्य मोदं वेदादिविद्याविततिय॑तानीत् ।। ५९ ॥ अस्य पुनरम्यस्यतः कलां गुरुतर्कनिवासजनुषमुरुतरक्लेशमसहमान इव शनैः शनैरपसरति शैशवे सकलकलाधिकारसहकारिवालतापनोद- परिणतं क्रोधमपनेतुकाम इव कामरिपुचरणपरिचरणोपकरणानां करणा- नामतिनिपुणिमानमुपपादयन्नवतरुणिमा वपुरसोढकुसुमायुधमसेक्त । समजनोचितवस्तुविवेचनं समभिलप्य किमस्य विलोचने । श्रवणयोरवकर्णितशास्त्रयोः सविधभूमिमभूपयतामुमे ।। ६० ।। कलितस्पृहमेव कालकण्ठस्थितिपर्याप्ततमावकाशभावे । अदसीयहृदन्तरालमासीत्परिणाहातिशयप्रणीतशोमम् ॥ ६१ ॥ वालोऽयमाजानुविलम्बिवाहुरालोकि लोकेरतिरूपशाली । आराधनैः प्रीणनमात्मशत्रोः कर्तु क्षितौ काम इवायतीर्णः ॥६२॥ . -- ·काव्यमाला। तदनु द्विजकन्याया धन्यायाः सदृशेर्गुणैः । संतानसंपदे तेन पाणिमग्राहयत्पितां ॥ ६३ ।। पार्श्वभूषा भवानीव पोव हृदयंगमा । सरखतीव सा-मुख्या भर्तुरासीत्पतिव्रता ॥ ६४ ॥ . अजायत तयाक्रान्तममुष्य हृदयं तथा । यथान्तरं न विन्देरन्नीपदप्यन्ययोपित्तः ॥ ६५ ॥ शुभलक्षणशोभिन्या भावनापरिशुद्धया । पुरंध्या सोऽरुचद्वेदः पूर्वमीमांसया यथा ॥ ६६ ।। अहो महीसुरभुवो महाभागस्य भागधेयपरिपाकः, यदेष मदनगज. राजमदभैपजे रजोभरविजृम्भमाणमातरिश्वनि विषयमृगतृप्णिकाजलवि. भावनोष्णसमये तमोविकारसंपादननिशावतारसंपदि कुपथावगाहघटन- हरिन्मोहगौरवे पटुतरविवेकिशाखिपाटनविधानहस्तिनि तचाशि वयसि वर्तमानोऽपि भगवति मृगाकशेखरे समनोनदीललामनि सुदतीमयार्थ- विग्रहे महती भक्तिरजनि । चन्द्रमसि चन्दनतरौ सुहगाश्लेपे सुधांशुभूपे च । सिहति न कस्य चेतः कठोरसंतापकन्दलीहरणे ॥ ६७ ॥ अनूढभसितो मप्रेरशीलितषडक्षरः । अपूजितपुरारातिरमुक न कदाप्यसौ ।। ६८॥ आगामिनामाजवैरिमेघे हृदम्परालम्बिनि हर्पवृष्टी । पौपैकहेतुं पुलकाङ्कुराणाममूपयगात्रमसौ विभृत्या ।। ६९ ॥ नदी महोशं शिशिरांशुरेखा याताशनेन्द्रं यजनं च मतैः। वान्छन्स पञ्चाक्षरमघलक्ष्यादाचष्ट तद्वाचि पदादिवर्णान् ॥ ७० ॥ शंभोरजसं जलगन्धपुप्पैराशावनालेपनमण्डनानि । आत्मीयतापत्रितयापनीति विधानुकामः स कथं व्यतानीत् ॥७१॥ . ।

·यामाप्रवन्धः।
२९
अन्नमर्पितमगात्मजापतेरस्तुतं प्रतिनिलिम्पमोजनम् ।
अद्भुतं तदनिवेदितं लभूदोदनोऽयममुनैव सेवितः ॥ ७२॥ .
सरिद्वतंसस्य जलामिपेको बालेन्दुमौले: प्रसवोपहारः ।
स्थारिक मुदे तस्य कृते मयेति समादि(धि)दम्मादकरोत्स चिन्ताम् ७३
भक्तपु प्रमथपतेः पदार्चनायां पर्याप्तं पलिमुतमेप मन्यते स ।
पौलोमीपरिवृटमुत्सवायलोके व्यालेन्दं विविधगुणप्रशंसनेषु ।। ७४ ।।
चेतोनिविष्टस्य सितांशुमोलेः परिच्युतं मौलिपदारसगर्ने ।
पालेयघामानमदच्छ(रछोलेग प्रासूत पन्या मयनं कु(फोलानाम् ।।७५॥
अनिशं गिरिशातिवादशीलं परमेष्ठी किममुं प्रणेतुकामः ।
अपदिश्य घटीमवादिसर्गान्पठिमाभ्यासविधि परं वितेने ॥ ७६ ॥
किमेप नन्दी शिवधर्मवक्ता किं या कुमारः श्रितनीलकण्ठः ।
आहो मुरारिः कृतदृष्टिरीशे पार्थोऽथवा पाशुपतामिमानी || ७७ ॥
एवमुत्पश्यत जनरेपमानकुतूहलैः ।
बाल एव परां कोटिं शिवमक्तेः अयन्त्रयम् ॥ ७८॥
अपि सकलायविदोऽदर्घत्रयमेव चिन्तनीय मनसि ।
मोहोचाटनलिका सनुमृतां मुण्यामना कारणा
दूती माग्यवतामधर्मकलमस्तीमावसादसली।
लीलाताण्डमालिका पशुपतेश्मीगणीपेटिका
फलिजन्मनि सोननातिथिदश गाहेत वाराणसी ॥ ७९ ॥
कैवल्यामृतकन्दली यमुमतीकान्तापमूनसवं
मौलिक्षीगपटरी हरस हिमवन्नारगुण्डालताए ।
सगारोहणमार्गमौफिशियसोपानरम्परी
मादरम्पपिका जना भगवती पसन्ति मागारपीम् ॥ ८॥

·काव्यमाला। सुखनिधिमपहृत्य मायया खयमतिसंनिहितोऽप्यलक्षितः । सुकृतिभिरधिकाशि गृखते श्रुतिकथितः स हि तस्करामणीः ॥ ८१॥ अकथयच सच्छात्रान् । : तीर्थावगाह स्थितिकल्पनायाम विधौ वा यदि वोऽभिलाषः । नदीषु गङ्गीं नगरीपु काशी देवेषु विश्वेश्वरमाश्रयध्वम् ।। ८२ ॥ जिज्ञासवे श्रुतिशिरोनिकरान्प्रवक्तु- मादौ यदक्षरमुपाददते महान्तः । श्रोत्रे तदेव विनिवेद्य जनान्भवाब्धे. रुचारयन्तमुपधावत विश्वबन्धुम् ॥ ८३ ॥ अधिकाशि देशिकानामवतंसमणि तमेव सेवध्वम् । यो रहसि किंचिदक्षरमुपदिश्य जनान्करोति सर्वज्ञान् ॥८॥ अथ भक्तिवशादमुप्य काशी प्रति यातुं स्पृहयालुचेतसोऽपि । अमवज्जनकाशिपद्मसेवानियमातिकमभीतिरन्तरायः ॥ ८५ ॥ असौ पुनरात्मपितरावेव महीधरापत्यकुसुमास्त्रशासिनौ तदधिवास- यमुमतीमेव सुरसवन्तीमनुचिन्तयन्यथोदितसमयविधेयनियतकार्यपरा- यणमनाः सूर्यनारायणसमरपुंगवाभिधानाभ्यामसमानविनयधुर्याभ्यां सो- दर्याम्यामश्रान्तरचितचरणारविन्दपरिचरणो निरवधिमेहपरिवाही जन- कविहितामिलपितकर्मा सहधर्मिणीप्रणीतसमधिकानुरोधविधिरतिमहा- न्तमन्वभूदानन्दम् । सौमागिनेयः स तदा शोमायै श्रुविसंपदाम् । असेवत शिवाकल्पकल्पमप्पय्यदीक्षितम् ॥ ८६ ॥ पुस्तककरा वुधावलिररुचव्याख्याकृतः पुरो यस्य । पटुवासप्रवाहलवनावटव्यपोतफलकेव ॥ ८७ ॥ . ।"

·यानाप्रयन्य:। ३१ निन्दति मकरन्दरसं न्यकुरुते शर्करां पयो जयति । मोचामदमाचामति वाचामधिपस्य वैखरी यस्य ॥ ८॥ यन्मुखविगलद्वायुखमुरपुरतटिनीजडीकृता विदुषाम् । 'फणितिर्दन्तपटाम्यामजीघटगाढमात्मसंवरणम् ।। ८९ ॥ वादिमतपुण्ड्रवाटीनिप्पीडननर्मयुक्तियण । मुवि यः सूजन्नम्मयदवदातं ख्यातिफाणितमातम् ॥ ९० ॥ यस्य च मनीषिणामग्रगण्यस्य शिविकायसीमनि वैतालिकवदननिः- मृता सरस्वती शश्वदेवमश्रोषम् । दुरभ्यस्तविघालयेनापि केचिहुरन्तामहन्तामयन्तां कृतं तैः । प्रशस्ते कवित्वे समस्तेऽपि शाने भवत्यप्पयज्यायतंसाकृती कः ॥२१॥ ! रे रे गुचत पावनानि विमताः सेवध्यमद्विद्धपी- मप्पय्याध्यरिणो घटेत भवतामेतत्मसादस्तदा । तुम्यन्त्यक्षिगतेप्यपि प्रपतनारसन्तः समृदागसः काफस्यानतिकारिणो हि दयते किं नो रघूणां प्रमुः ।। ९२ ॥

·काव्यमाला। यस्याजसमुदित्वरेण हविपाक्रान्ते दिशामन्तरे तस्तम्मे कुमुदायेन चकृशे ताराधिपच्छायया । ससंसे शरकाण्डपाण्डुरतया मम्ले,मरालश्रिया बग्रंशे बिसकान्तिभिर्विजगले डिण्डीरखण्डांशुभिः ॥ ९३ ॥ यत्कीर्तिप्रकरद्विपस्य विहृतिस्थानं जगन्मण्डलं घण्टे चण्डमयूखशीतकिरणावालानमदीश्वरः । कक्ष्या व्योमतरङ्गिणी वमथवस्तारागणाः सप्तधा निर्मुक्का मदवारिनिर्झरपरीचाहाः पयोराशयः ॥ ९ ॥ कर्णः श्रीचिन्नयोम्मक्षितिपतिरभितो लम्भयशातकुम्भ- स्तोमं हेमाभिषेकप्रणयनसमये यस्य मूर्ति प्रशस्याम् । । रेजे श्रीरङ्गराजाघ्वरिवरकलशाम्भोधिलब्धप्रसूते- विद्याकल्पद्रुमस्य खयमिव कलयातरूपालवालम् ।। ९५ ।। नीलकण्ठमतनिर्वहणोत्कादुक्तिवृष्टिमुपलभ्य तदनात् । ईशयोग्यमयमाशमभूमौ घोषशालिमरमेधयति स ॥ ९६ ।। अहो विबुधवर्गाय सकलाः सकला अपि । दिशन्ननिशमेताभिर्द्विजाधिपतिरैपत ॥ ९७ ॥ इति श्रीसनरपुंगवस्य कृती चम्पूयम्ये द्वितीय भावासः । - तृतीय भावासः। शक्तिमस्यामिरूपस्य सकलागमशोधने । पटीयसीमिवामृप्यन्मादुरास मधुस्तदा ॥१॥ मध्येवनं भूरिदिनोपजातमौनवतानां कलकण्ठयूनाम् । समप्रवाम्बैमवसंपदायससिदिहेतुः समयो जनृम्मे ॥ २॥ .

·यात्राप्रवन्धः। ३ T दिनान्यमूवनवशीधुनापि विना जनानां मदसाधनानि । कंदर्पवाहाविजयाङ्कगीतसंदर्भनिष्णातशिलीमुखानि ॥ ३ ॥ मघौ मिलसंपदि कृतभावा सीदद्वितिं शिशिरं धरित्री । शनैः शनैर्यद्विजही वधूनां साधारणीनां प्रकृतिः किलेदम् ॥ ४ ॥ वियन्महोदन्वति दक्षिणाशाव्यापारमाजस्तरणेनिवृत्तिम् । तदात्ववातानुगुणां ततान सांयात्रिकः किं समयाभिधानः ॥ ५॥ शीना जडिन्नः शिशिरेण दचामात्माकृतेः संकुचितामवस्याम् । दिनानुपूर्वी त्यजति म जाते सुखैकहेतौ सुभगे वसन्ते ॥ ६ ॥ खीकर्तुमुवी शिशिरर्तुम्पे विजृम्ममाणे भृशविस्तृतामिः । गते तु तस्मिन्क्षणदामिधाभिर्निमीलितं नीलपटीकुटीमिः ॥ ७ ॥ प्रादुर्भवन्ती बहिरब्जिनीनां संवर्तिकासंहतिरावमासे । नीहारवर्यात्ययनिर्णयाय प्रसारिता पाणिपरम्परेख ॥८॥ मनो वशीकुर्वति माघवेन व्यक्तीकृते कोकिलवंशनादे । वल्ली गुधा बल्लवसुन्दरीणां पटैरिवानश्यत पाण्डुपर्णः ॥९॥ तपोनभवत्प्रभवेन क्लुप्तां त्रासेन नीहारसमावृति वा । वसन्तविश्लपवलक्षपातां जही जरत्पत्रमिपेण वल्ली ॥ १० ॥ समं पुराणच्छदनैलतानामणूदरीणामतिधैर्यभारम् । बालानिले मुष्णति पल्लवेषु वमूव चिचेषु च रागबन्धः ।। ११ ॥ समीरणं चापलमृतपाण्डुपर्णाशुकाकर्षणपारवश्यम् । घल्ली वलत्पल्लवपाणिनेव निवारयन्ती नितरां चकाशे ॥ १२ ॥ आरामसीमामधिजग्मुपे नु दातुं वसन्ताय गणेतरूणाम् । प्रवालकौसम्मपटोपहारसनाथशाखामकरैर्वमूवे ॥ १३ ॥ या.प्र.३

·३४
काव्यमाला।
पर्यायतः पाटलमञ्जरीपु चरन्त्यलीनां पटली चकाशे ।
ततन्मधुखादिमतारतम्यविवेचनायै विहितोयमेव ॥ १४ ॥
अनवाणावलिरध्वनीनवान्तेषु शोकज्वलनाकुलेषु ।
निपातजातं किल नीलिमानं निलीनलोलम्बनिमावभार ॥१५॥
माकन्दवाटीपु मधुव्रतानां कुलं वितेने कलकूजितानि ।
पिकावलेरश्चितपञ्चमायास्तानार्पणायेव धृताभिलाषम् ॥ १६ ॥
गलन्मरन्दममदाथु गीतमाकर्णयन्कौकिलमाम्रशाखी ।
शाखाञ्चलेनानिलचञ्चलेन श्लाघानलन्मौलिरिव व्यलासीत् ॥ १७ ॥
कोशन्तमिन्दिन्दिरघोपलक्ष्यासिकारवालोलितया प्रसाद्य ।
समीरपोत सहकारवाटी धन्या मधुसन्यरसैरपुष्णात् ॥ १८ ॥
सकिक्षिणीकः कलचचरीकैः प्रसूनधूलीपरिपूसराङ्गः ।
अकानुपारुहा दिगहनानां बालानिलः साधु वन्ध लीलाम् ॥ १९ ॥
वने वने पत्गुगिरा पिकानां कलसनाकर्णनकौतुकं वा ।
परागपालीपु परिप्रमो या मरुद्विहारेऽजनि मान्यहेतुः ॥२०॥
पिकद्विजं च स्पृहणीयवाचं मत्तद्विरेकं च मधुः पुपोप ।
सतो गुणानप्यसतोऽपि दोपाजात्या विहीनो न निवेतुमीटे ॥ २१ ॥
वसन्तलक्ष्म्या वनकेलिमाजो लाक्षारसादीः पदपतयो वा।
छिन्नस्य या किंशुफफैतवेन शीतस्स रेजुः सरसैकदेशाः ॥ २२ ॥
पान्यप्रियालस्य भोकहेतोरपि प्रियालस्य गुणानभिज्ञाः ।
उचानचिता भृशमुत्पलाक्ष्यो गानर्विकास पटयांवम्युः ॥२३॥
दृध्या वधूनां तिलकद्रुमस स्वच्छन्दमासीसुमनोविलासः ।
सचेतनानां किमु गम्परारिशरावलीचरिताशयानाम् ॥ २४ ॥

·काव्यमाला
.
कथाभिधानः मुदामुदारैरसंभृताध्यश्रमसंपदेषः ।
आवासमद्वैतरसालनेतुराकल्पमुाः पुरमभ्ययासीत् ॥ ३६॥
अथ तस्य नयनपथमासीदति शुनासीरवसतिरपि भूषितमहीतला,
समधिगतदक्षिणपथापि सर्वोत्तरस्यमावा, पावनतरानुभावापि पल्लवेषु कृ-
तस्थितिः, अयोध्यापि भोगवती, विशालापि मथुरा, महोदयापि द्वार-
वती, वाराणसीव वरणोपवेष्टिता, वखोकसारेव धनदोपशोभिनी, वार-
वधूटिकेव वशीकृतधूर्तावतंसा, कंसारिमूर्तिरिव कमलाकरोपगूढा, रू-
पकपरम्परेव रुचिरविधिविराजिता, संगीतविद्येव सारङ्गनाटिकावती,
पार्थसमृद्धिरिव पाश्चालिकाञ्चिता काञ्चीपुरी।
स्पर्धा विधाय प्रभुणा गिरीणां संवर्धमानो दिवि यत्र सालः ।
विचिन्त्य विन्ध्याचलशासिशक्तिं तिष्ठन्निवाभाति भियाधमार्गे ॥३७॥
आनन्दामृतनिधिमर्धचन्द्रमुद्रं भोगेन स्फुटमभिवेष्टा सालनामा ।
पूर्वार्धं भुजगातेरिव स्थितस्य प्रोत्तुङ्गं विलसति गोपुरं यदीयम् ३८
यद्गोपुरं निशि समुच्छ्रितशृनसीम-
विश्रान्तशीतकिरणच्छुरितं दधाति ।
पद्मासनस्फटिकपात्रपतज्जलोप-
संक्षाव्यमानकमलासचिवाद्विलीलाम् ॥ ३९ ॥
महीयसा गोपुरमन्दरेण प्रमय्य सिन्धुं परिखाभिधानम् ।
आसादितस्येव नवामृतस्य तृप्यन्ति यत्र सितिमादधानाः ॥ २० ॥
प्रतप्तजाम्वूनदपेशलाभिः पराजिता यत्प्रमदातनूभिः ।
सौदामिनी साध्वसपारखश्यादान्ततारल्यमहो जिहीते ॥ ११ ॥
कुचाच्चले लोचनकोणमागे कचान्धकारेऽपि च कामिनीनाम् ।
जागर्ति यत्राहितसंनिपानापिनाकिनो मीतमना मनोमः ॥ ४२ ॥

·यानाप्रवन्धः। गवत्प्रतोलीसरणीपु कामं परम्परा ग्राम्यति यत्र यूनाम् । शातोदरीलोकदरायलोफसंमोहनासाहतिविहलेय ॥ ४३॥ प्रविश्यतां विपश्चितामपश्चिमोऽयमाश्चर्यचीतमतिरेतदवादीत्- 'मशेषजननयनयोग्यममुप्याः किमपि सीमाग्यम्, यदवलोकनलोलुपत- या मृशमनेकपशैलराजशिखरमरविन्दलोचनोऽपि भगवान्प्रतिदिवसम- धिवसति । याणीसहचरस्यास्स याजिमेघावरक्षिती। गोपुरावलिकूटेन भाति यूपपरम्परा ॥ १४ ॥ अस्याः प्रमावेण जनस्य वाणी मन्दापि पाटीमधिगन्तुमीष्टे । विधेः विधेयोदाहरणं किलाप सा मन्यरा वेगवती मवन्ती ॥ १५॥ प्रसार्य नानाविधपण्यजातं प्रातः क्षपायामुपसंहरन्ति । इयं पुरारेरनुयाति लीला प्रपञ्चसर्गमस्थैकशीलाम् ॥ १६ ॥ गरीरिणोऽस्या मणिसालगर्भप्रवेशनिकान्तिशतापदेशात् । वियोदुमदाय विमुक्तिकन्यामाप्य जन्मान्यनुमुअते किम् ॥ ४॥ कल्याणसंतानतरं फयापि लिष्टं जगन्मालकल्पवाया। आगीनमस्सा वरणालवाले फलाधिनः केऽपि मनन्ति पन्याः ८ तत्पूर्वतीर्थयानोऽपि तत्र मसुरनन्दनः । समवर्तत नि हसर्वतीर्थावगाहनः ॥ १९ ॥ भय वेदशिरोनिष्ठानपि तीर्थतटीजुपः । अननीयतफन्दपोनापि सत्यापितेक्षणान् ॥ ५० ॥ अपि माधुकरी धिमयतो समयजितान् । अपि निःसाकारण्यानशनिमहानिर्दयान् ।। ५१ ॥ शाम्यद्विषपसंचारानपि ममननाथयान् । राजहंससमारपसेवानप्पाडारायान् ।। ५२ ।।

·३८ काव्यमाला। रुपमहसि विद्यासु लोभमात्मनि रागिताम् । अज्ञत्वमन्यनिन्दासु यतोऽपि जितपडिपून् ।। ५३ ।। शर्वरीसमयारम्मानिव संमृततारकान् । भीमसेनभुजाटोपानिव दण्डितकीचकान् ॥ ५४॥ अनसभसितालेपविलसद्विग्रहाञ्छुचीन् । प्राइप्रशमिताटाट्यान्वरहंसधुरंधरान् ॥ ५५ ॥ असमुत्तम्भितमांशूनघौतविमलात्मनः । अखातगम्भीरतरानहिमाकान्तशीतलान् ॥ ५६ ।। कदम्पमुकुलाकारैः कण्टकैरुपशोभितान् । "तेरिव ॥ ५७ ॥ तत्र कुत्रचन स्थानूनवनीपायनाकृतीन । कर्मन्दिनः प्रणम्यैप गाहते रस महोन्नतिम् ॥ ५८ ।। भृतकल्याणगुणानपि परफनकरुचित्यनोऽपि सर्वज्ञान् । अपिना .."भवानपि महोराशीन् ॥५९।। शैवालापसममान्ममरहितान्प्रकृतिसमधुराजीवान् । विमलान्तरवार्तामाधानिय पुण्यकासारान् ॥ ६० ॥ उन्मतपत्रपुष्पैरुत्पादित विममादनगरियोः । आदातुमीदमानानावृतमानन्दमिव च सर्वसम् ॥ ६१ ॥ सकलागममधुदिवसायीकण्टासतर्कसबैरिमुजान् । नवभूतिधीदरहामुरुपानमवत्परम सुधीः ।। ६२ ॥ आर्यसेवी स निध्यातुमगादेकामनायफम् । वर्धते मुक्तपदायाकं परिवसताम् ॥ ६३ ॥ ततः प्रमेण समतिक्रम्य फतिरिदेष कश्यान्तराणि साक्षादात । ...........

·यात्राप्रवन्धः । . - , कृतकेतरादरः खयंवरवल्लम इति श्रुतिपल्लवाधराभिः, अगदंकार इति मवरुजातकवाहिमिः, आहितुण्डिक इति कालकुण्डलिना, वाडवशि- खीति वार महार्णवेन, कूटपाकल इति कुसुमेपुदन्तिना, पुरंदरा- युधमिति जलंघराचलेन, करुणापयोधिरिति शरणामिलापिभिः, एक- समावमपि बहुधा विमावितम् , आत्मविवर्तजगदम्यागारिकम् , मखि- लविध्यण्डमण्डलीखण्डनवैतण्डिकम् , अतिकरालकाकोलमुष्टिंघयवन्ध- कविलासिनीकपोलमकरिकामरणपश्यतोहरम्, अहरवधिनटनविनमा- लंकर्माणम् , अद्भुतगरिमकार्मणविविधकेलिनिर्माणम्, चलतनयानय- नपरमानन्दनाडिंधमरूपधेयम् , आपीडपदनिवेशितसगरकुलमागधेयम् , असहायरसालतरविहारिणम् , आरग्वधमालभारिणं त्रिपुरवैरिणम् विध्यादिविहितान्द्र निघ महसां निधिम् । अद्रिकन्याकुचामोगमुद्रितं मोदते सा सः ॥ ६ ॥ अभिवन्द्य तमखिलमुवनवन्दनीयचरणारविन्दमकृत्रिमवचःप्रशस्ता- पदानमस्तीपीत् । हन्त च्छन्दःपारिजाताग्रमाजो माद्यन्मायामाक्षिकोत्सारपूर्वम् । यस्यास्वादं कर्तुमार्या यतन्ते माध्वीकं तद्भाति माकन्दमूले ॥ ६५॥ त्रसदद्रिसुतादृढोपगृहप्रमदाद्वैतपदाधिकारदात्रीम् । बलया निधेहि मूनि कम्पा घृतया किं फलममृगनया ते ।। ६६ ।। व्यर्थः पिधातुमजिनादिविरागचिहैः स्त्रीवश्यतां त्रिपुरशासन ते श्रमोऽयम् । गानं तवैव कमनीयकुचाइमस्या विख्यापने विजयडिण्डिमतां दधाति ।। ६७ ॥ सत्यं जितोऽसि मदनेन यतः सकम्प काश्चीपदे कलयसि स्थितिमन्नजारे ।

·४०
काव्यमाला।
............
-
साहाय्यनिर्वहणसस्पृहकामकोटिः
शक्तिः किलैकसहकारवतोऽभिपळे ॥ ६८॥
संपत्त्यै समिंदुच्चयस्य परशुं भद्रं भरानीतये
पाकाय ज्वलनं जलाय तटिनी पत्रोपक्लुप्त्यै वटम् ।
माकन्दं च फलाय मन्मथरिपो संगृहति त्वय्यमू-
स्कामाक्ष्या विकलेतरः परिकरो नित्यान्नविश्राणने ॥ ६९ ॥
भावना मे महादेव
नौस्तम्भलमा काकीव नान्यत्र लभते गतिम् ॥ ७० ॥
अपि च ।
भगवति शंभावनया शिवया सह शीलिते भृशं भावनया ।
तदधिगमोदस्तस्य फ्लेशात्पुंसो भवेत्प्रमोदस्तस्य ॥ ७१ ।।
.....देव्या पारेकम्पं क्ष""या दयास्पदे व्यापारे ।
परिचितमधिकाञ्चितया पश्यदलीकं भजेयमधिकाञ्चि तया ॥७२॥
वरमेकरसालपतिः श्रुतिरमुमेव स्फुटाधिकरसा लपति ।
वपुरसमा तारमतेः स्वीकृत्यामुप्य विश्वमाता रमते ॥ ७३ ॥
सुरभिरमाकन्दस्य स्फूर्जति मूले निविश्य माकन्दस्य ।
प्रमथेशो भाति शये भृतमृगपरशुर्जिताजशोभातिशये ॥ ७४ ।।
नाथशरीरं भायानगभुवि मृदितं नटत्परीरम्मायाम् ।
भीत्या कम्पारयतः प्लावयितुं भुवनगोलकं पारयतः ॥ ७५ ।।
परिचितवेदान्तानां प्रणिहितमनसामुमाधवे दान्तानाम् ।
अलघुभवाटव्यसनं विरचयता केन्द्रवेशवाटव्यसनम् ॥ ७६ ॥
दक्षसभावस्कन्दे पटुरवतु शिवो निरूढमावः स्कन्दे ।
स्त्री कृतकरणीयस्य स्मृतिभवचेतीविशल्यकरणी यस्स ॥ ७ ॥

·यात्राप्रवन्धः। ४१ + तमुपासे वासवतः परममरादपि च सारसे वासवतः । अस्त्रितसारसनामि कमपि करासक्तकृष्णसारसनामिम् ॥ ७८॥ अतिरेकं दर्पस्य क्षपितवदक्ष्णा निजेन कन्दर्पस्य । प्रशमितसन्नमदेनः सरत ज्योतिदावसन्नमदेन ॥ ७९ ॥ पृथुकटकैलासस्य प्रसवसुगन्धैः पतिः स कैलासस्य । भाति भवानीकान्तस्त्रिपुरान्धकमुख्यदानवानीकान्तः ।। ८० ॥ पटुरनुसायं नटने समतां सिंहस्य रंहसा यन्नटने । मा भजमानं दयतां पशुपतिरातकमाजमानन्दयताम् ॥ ८१ ।। सरसिजपामादिशते पदजुषि विद्यां पृथग्विधामादिशते । विभवे विप्रसवाय प्रणतिरियं ध्वस्तविधिजविप्रसवाय ।। ८२ ।। अधिफणिहारमरालः पतिरवतु कृपासरोविहारमरालः । अघतटिनीरच्छा यं लवमेत्य तरन्ति गागनीरच्छायम् ॥ ८३ ।। बलदहिदाम वसानं त्वचमीडे देवदुईदामवसानम् । जगदतिसंधामाद्यन्नलिनशरप्लोपलालसं धामाद्यम् ॥ ८॥ पुरजेता मम नाथो रणदमितविपक्षराजमानसमुदयम् । ॥ ८५ ॥ मतिमृङ्गि महेशाघिसारसं दोहलालसे । आश्रयानन्दमाध्वीकसारसंदोहलालसे ॥ ८६ ॥ शंभोरवतु मामेकसहकारतलासिका । ऋते गिरिमुवं तेन सह का रतलासिका ।। ८७ ॥ सोऽव्यावहन्मुरोचसमकरन्दरसं पदे । दिशन्नरिं ध्वजारूढमकरं दरसंपदे ।। ८८॥ वेदविदध्वान्तस्य व्यतिकरमबलादिसौहृदध्वान्तस्य । प्रमदाम्भोजहितेन प्रत्ययरविणाम्पिकाविमो जहि तेन ॥ ८९ ।।

·४२ काव्यमाला। तं मजे बुभुजे येन तरसा गरलं धनम् । यसरैः सुकरं भद्रेतरसागरलङ्घनम् ॥ ९० ॥ राजतेजा गरादी नः सविता नयशोधनः। राजते जागरादीनः सवितानयशोधनः ॥ ९१ ॥ उपितः समया रसालसालं स्वमुपासीदति या रसालसालम् । गिरिजां मुहुराहिताकपालीप्रणयः स्वौति गिरा हितां कपाली ॥१२॥ अद्वितीयाममूलासिकालालसं नृत्तलीलारसोल्लासिकालालसम् । मामकी दुर्मनोभावनागाहतेः श्रीगिरीशं भिया भावना गाहते ॥२३॥ अमितविभव सर्वदैव तेषु त्रिजगति ते भव सर्वदेवतेपु । नतिरतिरसमावितायमानः स्फुटमिह धीरसमावितायमानैः ।। ९४ ॥ फणाभूति तवेश दोर्णवपटीरसालासिका- रते नटति कम्पितार्णवपटी रसा लासिका । सती प्रणयसंपदा समधिकामनाहतेः स्मरान्तक तवान्तरं समधिकामनं गाहते ॥ ९५ ॥ इह खलु तामरसाक्षीमयवामतनो त्वमानतामरसाक्षी । इयमनुकम्पालय ते नतिरीश नमस्यतोऽधिकं पालयते ॥ ९६ ॥ गिरिश गभीरं हस्तस्फुरदायुधमत्र केऽपि मीरहस्तः । सविधिकरोटीकं ते वपुः स्मरन्तो जगद्गुरो टीकन्ते ॥ ९७ ॥ लघु फलमाशासानधरतु जनो नेदमाप्तुमाशा सा नः । स्वयि शशिकोटीरमणे भक्ति याचेम कामकोटीरमणे ॥ ९८॥ प्रतिदिवसं सारस प्रकटितविपरीतस्थितेः संसारस्य(१) । इह सपदि व्याहारः शिव इति हरतेऽघमस्खदियाहारः ।। ९९ ।। अमित रसारम्भणतः थाव्यं शिवनाम वेदसारं मणतः ।

·यात्राप्रवन्धः।
४३
स्यान्मम कालापनयः स तु किल कल्याणसांधकालापनयः ॥१०॥
अविहितदकाण्डे दण्डितोऽभून्मनोमू-
रकरुणममुनेति स्पर्धमानेव गौरी ।
खकुचवलयमुद्राशालि गात्रं पुरारे-
रकृत मदनजैत्रस्तम्भमेकाम्रमूले ॥ १०१ ॥
प्रणयकलहशान्त्यै पादमूले विनम्रा-
दभिचलति कपर्दादनगगातरने ।
पुनरुपगतकम्पापूरमोहेन देव्या
दृढतरमुपगूढं ध्यायतैकामनाथम् ॥ १०२ ॥
कुवलयदामकोमलवधूमयवामतनी
भवतु भवे भवे मम मवेऽतिमवेऽभिरतिः ।
न तु भवने धने परिजने मदनेभमद-
प्रदचरितासु तामु वनितासु सुतादिपु वा ॥ १०३ ।।
काञ्चीनगर्यामालोक्य कामकोटेः किमुन्नतिम् ।
रुद्रकोटिमधिष्ठाय रोचते मदनान्तकः ॥ १०४ ॥
इति स्तुवन्हिमकरमौलिसंनिधेर्जगत्मसूचरणसमीपमभ्यगात् ।
अलियथा नवहरिचन्दनान्तिकादुदश्चितध्वनिरूपकल्पवल्लिकाम् १०५
अपिचैकमागमधिजग्मुषी विभोरतितृष्णयेव परमागमाश्रिता ।
स्तनयोर्मनोजवसतामुपेयुषी परदेवता पथि सुधी दृशोरभूत् १०६
असी पुनरसदृशमतिपत्तिमेदुरः प्रणिपत्य मातरमवाड्यनसगोचरगु-
णामाविकुरचरणारविन्दमनुसंदधानो विस्मरानन्दवीचिरिदमवोचत ।
सर्वात्मना स्तवे तव जननि जगत्यां न मादृशो निपुणः ।
निवहोऽपि नित्यवाचां भागत्यागेन मणति यदूपम् ॥ १०७ ॥

·काव्यमाला। शम्बरवैरिकृपाणी शैलतनूजे तवासिता वेणी । उन्मदयौवनकुञ्जरशुण्डालतिका शुभाय मे भूयात् ॥ १०८ ॥ जननि तव मौलिचन्द्रो भिन्द्यान्मम बहलमान्तरं तिमिरम् । वेणीविधुतुदेन प्रस्तमिवार्धं न दृश्यते यस्य ॥ १०९ ॥ कान्तिविशेषाधीति कलयितुमन्ते वसन्नपि शशाङ्कः । वहति न ते वदनरुचिं भवति हि भाग्यानुसारिणी सिद्धिः ॥११०॥ वदनश्रियो विधात्रा विधृतस्य विधुच्छलातपत्रस्य । मृगमदतिलकमिषेण च्छायावलयं चकारित तव फाले ॥ १११ ॥ उत्तेजितः किमुत्पलबाणो मदनेन भालशाणेऽस्मिन् । भाति यदियं भवानि त्वद्भूरूपेण तद्रजोरेखा ॥ ११२ ॥ अधिकमसितोत्पलादपि घरणीधरपुत्रि तावकं नयनम् । कर्णाश्रयेण कान्तिमदाचं यचदतिपीडनेन परम् ॥ ११३ ॥ विषयमरुमार्गसीमाविभ्रमसंजातसंज्वरानमान् । अम्ब कृपारसपूरैरमिपिञ्चापागसारणीमुक्तैः ॥ ११४ ॥ निध्याय किं भवत्या नासाचाम्पेयमन्तरालगतम् । नयनमधुव्रतमिथुनं न कदापि मियः समागमं भजते ॥ ११५ ॥ कान्तिसुधया करम्बितमाननचपकं तवाधिवासयितुम् । नासामणिच्छलेनं न्यस्त्रं किमु मल्लिकामुकुलम् ।। ११६ ॥ विरसा विद्रुमवल्ली तुल्या न भवेत्त्वदोष्टविग्वेन । यदमृवसेवनलोभादीशो घचे वहनि वक्त्राणि ॥ ११७ ॥ अवतु तव लितकलिका शिखरिकुलाधीशकन्यके मातः । प्रणयकलहमसक्तिपु यदवधिरीशस्य गवति चाक्तिः ॥ ११८ ।। सरघोपचितरसे वा.सारे वा कालकूटसोदयें । मधुरिमधियं विमुञ्चति गिरिशः प्रस्तापि यदि गिरमपर्णे ॥ ११९ ।। .

·काव्यमाला । . दर्पहरणेन तावजडाकाण्डस्य जननि का श्लाघा ॥ १३१ ।। संपल्लवास्त्वदङ्ग्रे सक्ता वल्लीपु किसलयव्याजात् । यत्पल्लवा इतीदं नाम्नो नामैकदेशतो ग्रहणम् ॥ १३२ ॥ प्रकृतिकठोरपदावलिरेषा नुतिरेव मत्समारब्धा । भवति भवदपिल्लवशोणिमहेतुरिति शोमते वादः ॥ १३३ ।। जननि त्वदनिचङ्कमलीलालेशापहारसंदेहात् । प्रायेण निगलबन्धं नरपतयः कारयन्ति नागानाम् ॥ १३४ ॥ श्रुतिशतशिरोविहारश्रमपरिखिन्नेव चरणरेणुस्ते । सुरवरशेखरसुमनोमकरन्दस्यन्दगाहनं तनुते ॥ १३५ ॥ असितकचमायतेक्षणमुल्लसितसितमुदारकुचभारम् । घनजधनमरुणचरणं कलये कामाक्षि तावक रूपम् ।। १३६ ।। सुधाभजनविधायिनोऽपि सपदि समुदेति सौहिती न पुनरम्बागुण- कदम्बामृतझरीनिषेवणधुरीणमानसस्य । पुनरपि भूसुरधुरंधरस्तदनुब- धिनीमेव भारतीमभिधातुमारमत । कस्सिन्मुहूर्ते करपल्लवेन तवाददे काञ्चनदर्विकेयम् । यस्य प्रसादादयमिन्दुमौलिरैश्वर्यमव्याहतमम्ब मुझे ॥ १३७ ॥ धामास्स कैलासगिरिः करस्यो हेमाचलस्त्वं दयितान्नपूर्णा । घने हरो भिक्षुकतां तथापि लब्धः समागच्छति केन तृप्तिम् १३८ गिरीशहेरम्बकुमारवाहप्रस्तावशिष्टैरचलेन्द्रकन्ये । धान्यैरपि प्रसमितेः कथं वा जगत्रयीपोषणमातनोपि ॥ १३०॥ कापामपास्य प्रथितोद्गमानां चपुटप्रस्ताविसाकुराणाम् । उद्दीवमोपेन मरालिकानामाकर्ण्यमानाभरणसनानि ॥ १४०॥ मृदुपकृत्योर्मणिनिर्मितायां पदाजयोर्पितयोः पदण्याम् ।

·यात्राप्रवन्धः। ४७ तहिम्बदम्मादयमानपात्रीपारब्धपद्मास्तरणक्रियाणि ॥ ११ ॥ कुनामृतासादकुतूहलेन हम्तावकृष्टांशुमपल्लवाभ्याम् । अभीष्टयस्त्वन्तरदानपूर्वमाख्यातसान्त्वानि कुमारकाभ्याम् ॥ १४२ ॥ अनुवच्छेकमृगीनिवृत्ये वितन्यतो हुंकृतिमाननेन्दोः । गानीकृततिवेणिकासवासानिलाष्टमधुनतानि ॥ १४३ ॥ मध्याय मन्देतरफम्पमालिपयोधरद्वन्द्वमादिताय । अनार्यशाकुलितेन भी प्रतिक्षणं प्रार्थितमालानि ॥ १४४ ॥ अचिन्त्यमानस्फटिकारणोवा पुष्पोपहारमचलनव्यथानि । गोपयातानुनरीप्रणीतयेणीगलन्मात्यनियन्धनानि ॥ १४५।। अभीषणमयोः सपणारविन्दपरागपर्याकुलभावमाजोः । प्रसादनाय प्रणयोपर पिनाकिना दण्मुमानिलानि ।। १४६ ॥ नवूनपसागरापेषु पदे पदे भगुनमजनामिः । कम्पातरमानिलफन्दसीभिराचान्तथर्माम्युकणापलीनि ॥ १७॥ भगममम्मागतमण्दसाय प्रत्यममा प्रतिपादयन्त्याः । आ गउपादा घ मानसा कामाक्षि नः पान्नु गतागतानि १२८

·१८
काव्यमाला।
बहुशो भाविता नासाशिखरन्यस्तलोचनैः ।
वहुशोभाविताना सा भवानी परिपातु नः ॥ १५२ ॥
घनसारसगन्धेन वदनेन मितेन च ।
घनसारसगन्धेन ललितां ललितां भजे ॥ १५३ ॥
अपत्यमगराजस्य मजमानसभाजनम् ।
चन्द्रशेखरचाहनां भज मानस भाजनम् ॥ १५४ ॥ :
कलत्रमैश हम्मासा सन्नतामरसं सदा ।
सेवे श्रितं पदोपान्तसंनतामरसंसदा ॥ १५५ ॥
त्रातोऽस्मि देव्या बन्धूककलिकोपमदेहया ।
गङ्गाधरे कृतप्रेम कलिकोपमदेहया ॥ १५६ ॥
जनन्या गिरिशोगाढोत्कलिकालसमानया ।
वयं धन्या वतंसेन्दुकलिकालसमानया ॥ १५७ ॥
अम्बा तपोवनीभूतकम्पाकान्तारमालिका ।
सेव्या शिवस्मृतौ वीतकम्पा कान्ता रमालिका ॥ १५८ ॥
शिवा स्पृहावती कम्पावाहिनीपवनालये ।
भासते सुमनोभारवाहिनीपवनालये ॥ १५९ ।।
काशते वलयाङ्कस्य कमनी यतमानसा ।
कान्तिसौभाग्यशीलैः किं कमनीयतमा न सा ॥ १६० ।।
समरच्छिन्नदैतेयसारवद्विपदन्तया ।
देव्या जितं कृतोपास्तिसारवद्विपदन्तया ॥ १६१ ॥
अत्र गौर्या सदारब्धयागवासरसार्थया ।
भूयते गीयते लोके या गवां सरसार्थया ॥ १२ ॥
मजतः स्युरिमा विद्या काञ्चीदा मोदराशयः ।
साधु जानाति यान्मातः काञ्चीदामोदराशयः ॥ १६३ ॥

·काव्यमाला। श्रये महस्तरुणिमसंपदा मनापदारुणं दृशि वशिनामदारुणम् । तनुप्रभाततिपरिभूतनिर्दलजपावनं विनतसमाजपावनम् ॥ १७५ ।। शिवयागमेपु लसमानवार्तया निजशीलवागलसमानवार्तया ।। स्वगुणोदयत्सकलभावलीलया जगती कृतारिकलमावलीलया १७६ सेवन्ते नतिमिह हारमालिकायै शर्वस्य स्तनधृतहारमालिकायै । . तारल्यप्रकटिततादृशान्तरङ्गा वागीशादिमवनिता दृशां तरङ्गाः १७७ हितोपसंपन्नवनीपकानना वितापसंपन्नवनीपकानना । श्रिता भवानी तरसा लसन्निधौ सदा भवानीतरसालसंनिधौ १७८ अव्याजनिर्मलतरैर्नखरांशुपूरैः कम्पानदीप्रमदभिन्नगजेशयानाम् । कर्मीकरोति मनसा भवतीमिदं मे कं पानदीप्रमदमिन्नगजे शयानाम् १७९ सहेतिमस्तच्छविपल्लवेपु शयेषु लूनाच्छविपल्लवेषु । त्वामम्ब सिन्दूरविभासमानां ध्यायन्ति मध्येरवि भासमानाम् १८० सति स्मरहरन्यस्तायतमानसभावने । पाहि मामजहत्सेवायतमानसभावने ।। १८१ ।। अम्ब यस्य भवल्लास्यकलनादरसंभवः । 'स वेद तव संगीतकलनादरस भवः ।। १८२ ।। अधिमस्तकमेशेन सह सारसमध्यगाम् । अम्बिके भवती पश्यन्सहसा रसमध्यगाम् ।। १८३ ।। त्वत्कृपा भुवने पुंसां कामाक्षि करसाधिका । खां विनानन्दलहरी का माक्षिकरसाधिका || १८४ ॥ करोपि देवि दानैस्ते करवैभवनाटनम् । - कदा ते किंकरीभूय करवै भवनाटनम् ॥ १८५ ॥ 7 , ·यात्राप्रवन्धः। नाके वलन्ते नादान्तमनसः,परमेश्वरि । • ना केवलं ते नादान्तदीपिकायास्तु चिन्तकः ॥ १८६ ॥ भगवति कामाक्षि पतिप्रणयिनि भजते थियं न कामाक्षिपति । तव हि कटाक्षतरङ्गः करुणोमिनटीविशङ्कटाक्षतरङ्गः ॥ १८७ ।। स्थितिमधिकं पारम्ये कलयसि मातः स्यले च कम्पारम्ये । सिध्यति तव पदवीक्षणतः सिध्यति पुंसामजादिपदची क्षणतः १८८ जगदुदयस्थेमहतीः कर्तु काञ्चीपुरालयस्थे महतीः। अतुलं चारित्रेऽधा रूपं निगमान्तसौपचारि त्रेधा ।। १८२ ।। द्विपति पुरामारमसे रुपमधिमौलि घृतजलधिरामारमसे । त्वमिव परा का रमिता तस्य शिवे दक्षिणेतराकारमिता ॥ १९०॥ इह पिरतः स्तन्यं ते कस्य न वाचः सुधामृतस्तन्यन्ते । अम्ब तदाशु भवत्या प्रदीयतामस्य सर्वदा शुभक्त्या ॥ १९१ ॥ शुभमनसा कमनेन धुपतिसुताया गुहेन साकमनेन । स्तनरसदायजुपो मे समयं गमय स्तुते सदा यजुपोमे ॥ १९२ ।। कार्या देवि चिकित्सा कुक्षिरुजः का दयापदे विचिकित्सा । स्तन्यरसायनमस्ते तमसि प्रदिशातिसारसाय नमस्ते ॥ १९३ ॥ चिदुदधिराकारजने त्रिभुवनमातः कृतम्मराकारजने । तव नुतिवाचा रचये मपदनमजहत्प्रियोत्सवाचारचये ॥ १९४ ॥ मश्चितशंकरवाणि त्वत्पदसेवां दिवानिशं करवाणि । मम न गिराजनि योगं यद वचनं ते वदन्ति राजनियोगम् १९५ श्रितपतिमानसदेशे शवकाच्या भवद्विमानसदेशे। भवतु शिया सानुमति सिन्धे तव देवि मनिवासानुमतिः ।। १९६ ॥ . ।

·५२ काव्यमाला। इति विनिहितबुद्धिरीश्वरायां भवनमिवाद्रिपतेरसावयासीत् । निजहृदयनिरुढकामकोटे रुचिततरा वरदोपकण्ठयात्रा ॥ १९७ ॥ पार्श्वयुग्मगता यस्य प्रसूते गोपुरद्वयी । अन्तरस्थितशैलेभवन्धनस्तम्भविनमम् ॥ १९८ ॥ कथं मनोविस्मयकारि तद्भवेदनन्तरं तत्र यदग्रणीः सताम् । समाहितानन्तसरोवगाहनः स पुण्यकोट्या लभते स्म संनिधिम् १९९ अथ सुमतिरयमधिरूढशिखरिकूटभागमवलोकयति स विसयवि- धायि विनयगौरवावर्जिताभिरापगावेगसङ्गितसचिडम्बिनीभिरुचमाजप- रंपराभिरन्योन्यनमनकर्माणि निर्मिमाणैरापाण्डरोर्ध्वपुण्ड्रमरीचिनिबिडश- रीरतया श्वेतद्वीपविहरणोचितं परिणतिविशेषमिव गाहमानः सत्वसमृ- द्धिमन्तरमान्ती बहिरिव विभावयद्भिरतिवेलबोधजलधिपूरावगाहमिलित- मिव बहलफेनपटलमाविमाणैरधिकण्ठमाशये च नलिनाक्षगुणमण्डितैः सारसविहंगमैरिव समाचर्यमाणलक्ष्मणाभिगतैः कमलाकरैरिव कमनीय- जलजचक्रागशालि मिरम्बरकुटुम्बिभिरिव प्रकटामृताभिलापरबलिसनाथ- मौलिमिरस्तोकविसमरस्तवैः परमभागवतसूरिभिरायध्यगानसेवानुवृचिमु- भयपास्थितपरिजनकरावलम्वितैरनवरतविजृम्भमाणपतनोत्पतनकर्ममि- रलघुनिर्मलांशुडामरेश्वामरैः स्वकरुणारससुधापयोधिवी चिनिचयैरिवसमा- चरितविजनोपचारमनधिगतवेपथुभिरपनिमेषचापलमारगीयरूपसंपदमनु- भवद्धिरिव दीपिकाप्ररोहैरवमासितभूयणप्रपञ्चं काशीमध्यमण्डलमाखण्ड- सनीलमिव लक्ष्यमाणमेकेन पाणिना वारणविरोधियादोनिपूदनाय पत्या- हमविनियुक्तेति कन्दलितादिव मन्दाक्षभरादधोमुखी कौमोदकीमयष्ट- म्य तिष्ठन्तमिदमेव मदावलमयविदारणमित्यमयमुद्रानुवन्धिना करान्त- रेण सुदर्शनमिव प्रदर्शयन्तं गुण्डालपरनिवेदितं पुण्डरीकमकुलमिय

·यात्राप्रवन्धः।
समश्चितं पाञ्चजन्यमापाटलाङ्गुलीदलशोभावगुण्ठितमचिरसण्डितग्राहरु-
घिराङ्गमिव रथाङ्गमपि हस्तारविन्दयुगलेन संदधानमध्युषितनिकपमध्या-
मपि फनकरेखामलंकृतगगनागणामपि तरुणारुणकिरणधोरणीमम्बुदक-
तावलम्बामपि शम्पालतामधिक्षिपन्त्या वक्षोनिविष्टया लक्ष्या समाश्लि-
प्टवपुपमभिनवबन्धूकरोचिपि दन्तवाससि चन्द्रिकाशकलपेशल स्वीकृ-
तवपैकदेशमिवं हसितलेशमुद्वदन्तं पुन्नागमपि भुवनमण्डलीतिलक पूत.
चारित्रमपि भुजङ्गमोगमुजं हरिमपि प्रथमानकरिहार्दगरिमाणमसमान-
महिमशेवधि निरवधिविभूतिमनिमेपपतिम् ।
अगत्विषामञ्जनमेचकानां व्याजेन विस्तारयति स्फुटं यः।
कठोरवक्षःस्थलकेलिभाजो लक्ष्म्या नवेन्दीवरपत्रशय्याम् ॥ २०० ॥
वेदाकरा नीलमणेस्त्रिलोकीविभूपणानामपि भूपणस्य
अलंक्रिया यस्य किरीटमुख्यैरनुग्रहः केवलमेव तेषाम् ॥ २०१॥
आपादचूडाभरणेपु लक्ष्मीरामाति यस्य प्रतिविम्बितानी ।
आक्रम्य हृन्मध्यमपूर्णकामा समक्षवानेव तनुं समस्ताम् ॥ २०२ ।।
यद्गपणेपु हरिनीलमलीमसेव
मुक्ताफलाम्मसि निमज्जति प्रमायाः ।
घोणोपलातपमुपैति जडीकृतेच
तप्तेव याति हरिदश्मतमालवीयीम् ॥ २०३ ।।
यत्कौस्तुमप्रतिमटोपलसमहेच्छु-
रुनृत्य पूर्वजलधेर्मणिमग्वरस्य ।
नक्तंदिवस्फुरणहीनममुं विचिन्त्य
येपा निरसति मुहुश्वरमा बुराशौ ॥ २० ॥

·काव्यमाला..
खबिम्बमन्तर्मणिराजमोक्ष्य जायान्तराशङ्किहृदः प्रियायाः ।
क्षणं समुद्यस्किलिकिञ्चितानां यः पात्रतामेति गञ्चलानाम् ॥ २०५॥
उद्दामबाहुभरमुद्धृतकण्टकस्य
यस्योपधाय सुखसुप्तिजुपस्त्रिलोक्याः ।
क्षौमौतरीयमिव निःश्वसितमणुन-
मास्ते महश्चटुलमङ्गदमौक्तिकानाम् ॥ २०.६ ।।
यस्य वरदस्स हस्तो रहस्तो हृतपराग्रहस्तोमः ।
कटकं बिभर्ति मानोत्कटकञ्जमुखीविनोदसंघटकम् ॥ २०७ ।।
शावककृष्टिपुरोगतिजगदभयत्यागदृष्टकौशलयोः ।
सव्यापसव्यकरयोर्घटते मणिकङ्कणार्पणं यस्य ।। २०८ ॥
अन्तर्बहिरपि शुक्यः कटकजुपो यस्य वृत्तकमनीयाः।
हृद्तपरस्वरूपा मुक्तामणयो विभान्ति मुनय इव ॥ २०९ ॥
कटककुरुविन्दकान्तिस्थगितामणिदाममण्डलाद्यस्य ।
करपल्लयः क्षणार्थ हारग्रहणाय हन्त संदिग्धे ॥ २१ ॥
सरसि विहत्य वधूभिः संतरतो यस्य निर्जरेभस्य ।
कटकह रिमणिकान्तिः सृजति कराकृष्टकमलिनीशाम् ॥ २११ ॥
मध्येरणं कटकमौक्तिकधामगौरी
यन्नन्दकः परिपतनरिकन्धराम ।
वैमानिकायतशां चरणागतानां
सूते वरार्पितमुरद्रुममात्यशांम् ।। २१२ ।।
रणे बलाकृटमुरारिलक्ष्मीवेणीय सा दीव्यति याकृपाणी ।
सद्वान्तजातीकुमुमानुकारं तन्वन्ति यत्करगम)क्तिकानि ॥२१॥

·यात्राप्रवन्धः। -- . । यदिव्यामरणोच्चयस्य महिमश्लाघाविधाने तथा हर्षात्कम्पयते फणादशशतीमाशीविषग्रामणीः । पर्यस्येत यथा घृतश्विरमदः प्रत्युप्तरत्नाकुर- प्रौढालोकनिरर्थकीकृतमणीवृन्दातिभारश्रमः ॥ २१४ ॥ तदनु दनुशासनाय विनयोपहृतमौल्यानतिरसौ कल्याणिनेयः कौतु- कविकसितेक्षणो नवनवाक्षराणि कतिचिदेवमनाक्षीत् । काचिन्नीला भासा करुणा विकसद्रुमावनीलाभा सा । कृतरचनाम्नायततेः स्थितये लोकस्य वरदनाम्ना यतते ॥ २१५ ॥ स्फुरदपदानवलोऽपः सिन्धोरवगाय छुप्तदानवलोपः । नितरामायामी नः श्रियमनवद्यां तनोतु मायामीनः ॥ २१६ ॥ अरिजलजगदाधारं दूरं वचसामशेपजगदाधारम् । खीकृतकच्छपदेहं सेवेऽहं (तं) कृताधिकच्छपदेहम् ।। २१७ ॥ बाहुपु सुरसालामः प्रलयजलान्तःप्रणीतसुरसालामः । किटिरुरुनासावंशः पूर्णो भावः परस्य नासावंशः ॥ २१८ ॥ अधममितापं चास्यन्नमतां वफ्रेण भास्वता पञ्चास्यम् । सृजदरवक्षो दमितं भजत महस्तदमृगमिनवक्षोदमितम् ॥ २१९ ॥ निजपदराजीवेन न्यकृतदैतेयशेखराजीवेन । कलितमहामहिमानः कल्पयतां शर्म घनमहा महिमा नः ।। २२० ॥ विरचितपरशुभरणया त्रिसप्तवारावनीपरशुमरणया । संहृतकृत्तवीर्यजया श्रीपतिकल्या मवाम कृतवीर्यजयाः ॥ २२१ ।। पशुपतिचापलतायाः पाटयिता जयति पदमचापलतायाः । यः किल साकेतपतिः स्वयमटवीमाप पितरि साके तपति ॥ २२२ ।। .

·- फाव्यमाला। आइतहालाहलया हतमुष्टिकमुख्यदुष्टहालाहलया। श्रयत हरिज्यायस्या शैयाकलया सशसिरिज्या यस्याः ॥ २२३ ।। धानो वंशस्तस्य प्रकाशतां विनदारवं शस्तस्य । अतिसुकुमारमयन्तं मधुमयतां गोपसतितमा रमयन्तम् ॥ २२४ ॥ मुरली वादयमाना मोदं पशुपालनोत्सवादयमाना । सदृशी तापिञ्छेन स्फुरति कृपा शिरसि भूपिता पिच्छेन ॥ २२५॥ हरिमभिजातोदन्तं वन्दे कृतवाणवहुमुजातोदं तम् । वक्षसि परमा यस्य क्रीडति लक्ष्मीरपोढपरमायस्थ ॥ २२६ ॥ अधिगतकल्यन्तेषु म्लेच्छेषु सजसु वृषमकल्यं तेषु । नटितभुजातरवारि ज्योतिरुपासे भयोपजातरवारि २२७॥ सार्थयन्बरदामित्यां साधू-पुप्यत्ययं वरैः । सत्यव्रताधिका ॥२२८॥ कन्दति करुणमिमेन्द्रे क वैनतेयः क वैनतेय इति । उत्तया सह फणिशयनादुञ्चलतस्ते स पातु संरम्भः ॥ २२९ ॥ श्रीचाटुपाणीश्रवणान्तरेऽपि गर्नेव भेजे करिणः श्रुति ते । आपनरक्षाध्वरदीक्षितानां पुंसां न मोगाभिनिवेशयोगः ॥ २३०॥ मधुपानुबन्धमनिशं मदान्यता रसनाविपर्यसनमप्यचिन्तयन् । अतिभक्तिमेय करिणस्तममहीर्गुणता खल गुणो महीयसाम् २३१ रमेश कारुण्यरसाम्बुराशेः समुजिहानो भवतः सयेगम् । चारणो नऋतमिसहारी यमार पग्रिन्यनुकूळमावम् ।। २३२ ।। भवरसायुज्यलामेऽपि भयादतिशयान्तरम् । भजते स न येतण्डो मवन्मुक्तकसमयः ॥ २३३ ।।

·यात्राप्रवन्धः।
यस्ते कटाक्षविधिरातिमिते गजेन्द्रे
यश्चास्य पीडनविधायिनि शिंशुमारे ।
तचाहशोबरदराज तयोरिदानी-
माद्यं निषेहि मयि मद्भुजिने द्वितीयम् ॥ २३४ ॥
अजाश्वमेधाध्वरकल्पशाखिनः पचेलिमं तत्फलमच्युताकृति ।
अहो वतामिष्टुवतोऽपि सौहिती मनीषिणां मौलिमणेरवर्धत ॥ २३५ ।।
इति समरपुंगवस्य कृती चम्पूकाय्ये तृतीय आवासः ।
चतुर्थ आवासः।
अन्तर्वाणिरसौ गेहमरुणस्तु नमोन्तरम् ।
तौ विष्णुपदर्ससेवातत्परौ लव्धुमैच्छताम् ॥ १ ॥
तथा हि । तरलतत्कान्तिसंपद्विडम्बितजाग्वूनदकुम्ममम्मोजसचिव-
बिम्बमम्बरसौधशिखरमालम्बत ।
मुक्तारुचो मूर्धनि हयंकेतोरासक्तमम्मोरुहबन्धुबिम्बम् ।
तस्याः पुरोऽराजत दण्डशालि हिरण्मयच्छत्रमिवावमासे ॥ २ ॥
प्रादुर्भूतं प्राग्दिशा विप्रयोगादाविप्राणो हन्त संतापमारम् ।
काले तस्मिन्कामुकः पद्मिनीनामन्यैर्भेजे दुनिरीक्ष्यामवस्थाम् ॥ ३ ॥
भूत्वा मृदुः पुरा पश्चात्तीवो साति दिनेश्वरः ।
प्रायो वसुसमृद्धानां प्रकृतिः किल मिद्यते ॥ ४ ॥
अपहत्य कुलान्यभीशुमाली जगदन्धंकरणानि शार्वराणाम् ।
प्रकटीक्रियमाणभीममावः प्रतिपेदे परदुःसहं प्रतापम् ।। ५ ।।
विभज्य विश्वमरया नदीभिराशागणैरप्यनुग्यमानः ।
जज्ञे वियत्मान्तरयानजन्मा तापातिरेकरसरणेरसखः ॥ ६॥

·५८ काव्यमाला। उपगच्छति येन साफमुधरुदया(दो) जगदुष्णाग्नि तलिन् । असिलात्मनि तापमभुयाने तदप्तमिहारित कि विचित्रम् ॥ ७ ॥ अदद ततिरशेपदेहमाजामपि पुरतः स्थितिमीक्षितुं तदानीम् । अमजत भृशमक्षमामयसां त्रिमुवनचक्षुपि दानतप्रकोपे ॥ ८॥ निरतिशयतापनिर्वापणायेय फमरकुवलयकहारविपिनानि किमपि परिममर्श तरणिकरनिफरः किमुत बहुदूरसरणिसंचरणारचितसंज्वरधनाः पश्चजनाः। तत्क्षणं च नगरमक्षान्तमिहिरसंतापतया सेव्यमानकदलीगृहा- न्तरमभिनन्यमानशशिकान्तमणियेदिकमधिरुहामाणसरसकुमुमास्तरणम- भ्यस्यमानकर्पूरालेपनमारभ्यमाणधारागृहासिकमासाघमानकासारखेलन- मुद्भाव्यमानगन्धोदकयनशीकरासारमुद्भूयमानलामजकव्यजनमुपयुज्य- माननवनालिकेरसलिलपरिचीयमानपाटीरपा मेदुरवपूटीकुचाचलमजा- यत। कुचमण्डलमालिलिग कण्ठं जगृहे पक्रसरोरुहं चुचुम्वे। स्पृशति स नितम्यमारुरोह प्रमदानां जघनं श्रमाम्बुपूरः ॥ ९॥ तालवृन्तपवनादभिकानामुत्तरीयमरुदनमुखीनाम् । प्रीतयेऽजनि. ततोऽपि विसर्पन्यक्रसीमनि तदास्यसमीरः ॥ १० ॥ पयोधरोत्सारितकशुकानां प्रासादयातायनसेविनीनाम् । स्त्रीणां जहार श्रममनगन्धी सशीकरो वेगवतीसमीरः ॥ ११॥ चीचीकणैः पौरविलासिनीनां व्यत्यस्तवक्रश्रमवारिलेशः । खसौरभक्रीतशिरोजगन्धः क्षीरापगागन्धवहथचार ॥ १२ ॥ प्रतिसौधगवाक्षलक्षितप्रमदावशता पुरी यभो । मिहिरज्वरंवारणोदयन्मृगलक्ष्मावलिभूपितेव सा ॥ १३ ॥ १ पीतच्छयितृणविशेषः ।

·यात्राप्रवन्धः। तद्नु निर्गय सरोजनेत्रसदनादतनुशासनसमाराधनाय नवकुसुमनि- चयमवचिचीपुरयमवतरति स विविधतरुकोटरक्रोडपरिक्रीडमानचिकोडं पंतनदलितनालिकेरफलपरिग्रहव्याशावकपरिषदावध्यमाननियुद्धकोला- हलं विटपितलनिपण्णविटजनोत्सङ्गनिद्राणपुप्पलावीपरिष्कृतं दिवसकर- मीतशीतलतानिरातकवसतिं गजतुरङ्गसंदोहमन्दुरां चारुतरवीरुन्नटिनी- निवहनर्तनानर्तमही प्रमदोपगूढमिव मन्मथारूदहृदयं वहिरिद्धकण्ठकं ज विन्ध्यमिव नमेरुविरचितामोदं व्याप्तनभस्थलं च पथिकशरीरमिव प्रियालोपहृतशोभं प्रत्यग्रलोध्रपाण्डरं च पतिवरापरिगृहीतमिव भासुरम- धूकमालिकाभूपितं प्रथमानमद्गरं च राशिमण्डलमिव मन्दारमण्डितपुष्प- वदलंकृतं च खोकराज्यमिव सहस्राक्षसमन्वितं संभावितरम्भाविलास च पार्थिवसदनमिव पृथुलसालवलयितं कोशपरिपूरितं च दैत्यारिरूपमिव मश्रियाञ्चितं धात्रीनिपेवितं च सज्जनशीलमिव समधिकद्विजपक्षपातमा- श्रितसंतापहरं च वाहकीवाधमिव रुचिरप्रवालशोभितमभिरूप्यककुभं च फणिराजशयनमिव , कृष्णलाभासितं सदामोगसहितं च गणिकासनाथ- मपि विमलस्वभावमविरतजपानुवन्धमपि बहुतरारिष्टं जातिविशिष्टमपि नकुलनरितान्वितं सरलोदितच्छायमपि कुरयकसमग्र सुकबीरशोमास्प- दमपि साध्वसदृगन्तरं प्रकटितस्पर्शनमपि नवनीपकाभिराममुत्फुल्लचिरि- विल्यमुल्लासहरितमल्लिकमुन्निद्रपुन्नागमुन्मुद्रणातिमुक्तमुद्विन्नकर्णिकारमु- न्मेपशोभिकेसरमुज्जृम्भमाणचम्पकमुद्विकासवासन्तिकमभिजातहसित. केतकमारव्यविदलनारग्वधमतितप्रमुचुकुन्दमावृन्तविकचमाकन्दमाक- लितजागराशोकमवबोधगालिनवमालिकं निखिलजननयननिर्मागफलमु- न्मीलयता तारतम्यातिशयेन साण्डवमपि निकर्पताण्डवस्य वृन्दावनमपि मन्दाक्षसंपदो नन्दनगपि मरिनिन्दनविघेरगोकवनिकामपि निराकरण-

·काव्यमाला
3
कर्मणो मधुवनमपि पृथुघृणावतरणस्य चैत्ररथमपि महोत्रासपरिणतेः
पात्रीकुर्वाणमलिपटलजेगीयमानसरसर्तुसाधिमास्पदं परभृतकदम्बपापठव-
मानपञ्चशरविरुवप्रपञ्चं शुकशारिकानिकरजोधुष्यमाणपुराणपुरुषहृद्यावन
दानमुद्यानम्।
पिकनिनदमयी नयन्मियोक्ति प्रसवरसप्रमदाश्रुबिन्दुवर्षी ।
उपवनपवनस्तदाभिधावन्परिरमते स्म तमानतं सगन्धः ॥ १४ ॥
तत्र पुनरत्रभवानशेषसुमनोविकासहेतुरसौ वसन्त इव समन्ततो
विटपिवाटीपु पर्यटन्मवितव्यशिवपदाम्बुजसंपर्कबहुमानसमदादिव विस-
यगानमभिजातकुसुममाददानो जयविशिखसंग्रहणशीलमकराकविलास-
भूयिष्ठतनुरिदमाचष्ट ।
मधुव्रतक्षोदसहं प्रदीयः सदोपभोगेऽपि ससौरभीकम् ।
पुष्पं प्रसूते मुवि कस्तरूणामग्रेसरं केसरमन्तरेण ॥१५॥
संदृष्टा किमु कापि हानिरियता चाम्पेयलोलम्बयो.
रस्राक्षीन्न परस्परं यदुभयोरग्भोजभूः सौहृदम् ।
क्ष्मापालैरुपलाल्यते न शिरसा किं चाम्पकः कोरको
भृङ्गः किं कमलाकरेषु न मुहुः प्राप्नोति लीलासिकाम् ॥ १६ ॥
ललिता वं"लतावलीपु जाते सुकुमारः समयेषु माधवोऽपि ।
प्रणयद्यदि संगतिं भवत्या स भवेत्सर्वगुणाकरस्तदानीम् ।। १७ ।।
हे कर्णिकार मुहुरीश्वरवल्लभवं
संतपहेमसमता च तवेति हृद्यम् ।
आमोदभारमलिमानसलोभनीय-
माविरोपि न यदत्र परं व्यथा मे ॥१८॥

·यानाप्रवन्धः ।
मजतश्चपलोदये विकासं रजसा दूषयति खसेविनोऽपि ।
प्रमथेशपदार्चने निधो भवतः केतक युक्तमेव मन्ये ॥ १९ ॥
कर्पूरस्य पदे चिताग्निमसितं क्षोमस्य नागत्वच
प्रासादरस परेतभूमिमुरगं प्रत्यममुक्तावलेः।
दिव्याहारमरस्य किंच गरलं देवेन संतन्वता
खाने काश्चन पारिजातकुसुम स्थाने भवद्धारणम् ॥ २० ॥
., प्रमथाधिपार्चनाय विल्व भवत्पत्रमगरचनैव ।
मूलमनघेन पुंसा मुक्तिवधूपप्रभागरचनायाम् ॥ २१ ।।
श्रीखण्डसालजगतीविदितानुमाय
तवाशी सहनतां तव किं वदामः ।
कामं यतः कठिनदारणदार्यमाण-
देहोऽपि गन्धनिवहेन जनान्धिनोपि ॥ २२ ॥
पोच्यैः कल्पयसे रसैर्मधुलिहां वृन्दस्य संतपंणं
छायासंपदमातनोपि जनतासंतापनिर्वापिकाम् ।
। पुष्णासि सयमदुरैः शुभगिरां पुंस्कोकिलानां कुलं
धात्र्यामत्र तवैव धूतविटपिन्धन्या महाभ्युन्नतिः ।। २३ ॥
उद्यानादथ मजनाय सुमना मध्याहहृद्येतर-
च्छायानायकसंज्वरप्रशमनोपायादुपायात्सरः ।
पायोजावलिशीधुद्दष्टमधुपत्रातपणादक्रिया-
संगीतोचरनृत्तकौगलमिलमृगालि रकस्थलम् ।। २४ ॥
अधिगत्य च कासारमयमित्यमापत ।
नीरजानि जलनीलिकामरैः साकमेव सततं यकैः सह ।
मण्डलीमपि च मानसौकसां पुष्यति सुटमसौ जलाशयः ॥ २५ ॥

·काव्यमाला। ग्राहाजिनीकण्टकपङ्कराशीनन्तर्दुरन्तानपि संदधानः ।. बहिर्गतैरम्बुजराजहंसैर्वनाति विसम्ममयं तटाकः ॥ २६ ॥ हे पद्माकर मा विपीद जगतीचेतःप्रियंभावुको धत्ते यत्त्वयि चन्द्रमा विमुखतां तस्यैव तल्लाघवम् । सौहित्यप्रतिपादने तव पुनः शक्ताः परिप्कुर्वते पृथ्वीमध्यममी पराकृततमोदी रवर्भानवः ॥ २७ ॥ अनन्तरमसावनियन्त्रणस्नेहपरवशानुचरो निजकरविलुलितोदकमवगा- हकमलाकरमवचितसरोजपरिष्कृताग्रहस्तः समुतीर्य वारितो निषेवित- दिवसबन्धुरयमवनिमुरधुरंधरो मन्दिराय मन्दमन्दमस्पन्दत । .. गत्वोपकार्या कलितेशपूजः स मुक्तवान्भूसुरमुक्तशेपम् । ब्रह्मोद्यपाठं प्रतिपद्यते स सुचर्ययाः समयं नयन्ते ॥ २८॥ तथा हि। एप दुईदनुरोघहेतुकं भेदमात्मपतिना समं गतः । आपदामहह भाजनीभवन्पूरुषो भजति भूयसी व्यथाम् ॥ २९ ॥ ईशवासरमणेरदर्शनादेधमानधनमोहशार्वरः । संनिकृष्टमपि शश्वदात्मनो हर्षशेवधिमसौ न पश्यति ॥ ३०॥ बोधचन्द्रमसि पूर्णविग्रहे मोहराहुमुषिताकृती सति । खानदानयजनादिकान्यसौ मोचनावधि मुदानुतिष्ठति ॥ ३१ ॥ आ रसातलतलादयं विधोरा च वासभवनागतागतैः । खिद्यमानहृदयो गवेपते स्फारविश्रमसुखास्पदं पदम् ।। ३२ ॥ आधिवीचिमदनादिसंमृतिव्याधिोपजविशेपवेदिनम् । शर्मदं शरणमेयुपामयं ब्रह्मानिधभिपज प्रपद्यते ॥ ३३ ॥ :

·यात्राप्रवन्धः। देशिकोक्तिदृढकुञ्चिकाकृते गाढविग्रमकवाटपाटने । आगमान्तवसुमन्दिरान्तरादर्थमिष्टमनयोऽयमृच्छति ॥ ३४ ॥ पण्डितः पटुविचारशस्त्रिकाव्यस्तकोशमयवरकसंहतेः । सारमाकलयते जगद्धनक्षमारुहाकिमपि नित्यनिर्मलम् ॥ ३५ ॥ मानतर्कमयवारिधारया क्षालितेषु गगनादिपांसुषु । अन्तरङ्गफलकान्तरे सुधोरीशताद्रविणमीक्षते निजम् ॥ ३६॥ पारदुर्विघसुखप्रकाशके तत्त्ववोधतनयोदये सति । अस्य कर्गकरणाधिकारिता नानटीति न कदाचिदप्यहो।॥ ३७॥ विश्वकण्टकिफलं विशुद्धया वेदनच्छुरिकया विदारयन् । आन्तरं रसममुष्य निर्ममः सर्वथा निरुपम समभुते ॥ ३८ ॥ विपयोगसमये स्वमायया विक्रियाशतमुपैति पूरुषः । हन्त मुक्तिरमणीमवाप्य तामेष निर्विकृतिरेव तिष्ठति ॥ ३९ ॥ मुक्तिसंगतिमहोत्सवो मुनेरीदृशोऽयमिति केन वर्ण्यते । चेतसा सह यतो निवर्तते श्रेणिरागमशिरोगिरामपि ॥ ४० ॥ अपि च । चितेन पृरया विषयेण संगान्मातृप्रमामेयदशां प्रपन्नः । आत्मैक एव प्रतिमासते चेदतः किमन्तर्मुखतास्ति भिन्ना ॥ ११॥ निःसन्धिबन्धं निगमान्तवाचः परमतीचोरभिदां वदन्ति । सा च स्वरूपानतिरेकिणी चेदहंप्रतीतेरपरो न योगः ॥ १२ ॥ अजादिकीटान्तमनर्धजातमध्यस्तमेवात्मनि चोधरूपे । स एव चेदस्ति भवेनिवृत्तिरतः परं किं पुनरम्ति साध्यम् ॥ ४३ ।। इतीदृशीमागमदेशिकाभ्यामधीयमानामवयोधनावम् । दीयसीमेत्य तपोभिरेकः पारं परं याति भवाम्बुराशेः॥ १४ ॥ .

·६४ काव्यमाला। किं च। विना मृडप्रपतनं विगमो न हि जन्मनाम् । भाखतो दर्शनमृते प्रशमस्तमसामिव ॥ १५॥ आधिक्यममाजगतोऽधिगन्तुं विश्वाधिकोक्तर्विषयं प्रपद्ये । कालग्रहग्राहमयापनुत्त्यै कृतान्तशिक्षाकृतिनं प्रपद्ये ॥ ४६॥ शृङ्गारभूजृम्भणवारणाय प्रसूनकोदण्डरिपुं प्रपद्ये । विनेतुमाति विषयाध्वजन्यां वठ्ठमाधोवसतिं प्रपद्ये ॥ १७ ॥ मोहातिरेकस्मयमोषणाय पादार्दितापसरणं प्रपद्ये । कर्माटवीपाटनकौतुकेन पाणौ विराजत्परशुं प्रपद्ये ॥ १८ ॥ विशुद्धविज्ञान विकासहेतोः प्रबोधमुद्राभरितं प्रपद्ये । तापत्रयाटोपसमापनाय प्रालेयधामाभरणं प्रपद्ये ॥ १९ ॥ वैमल्यसंपादनवाञ्छयाहं मन्दाकिनीमात्यघरं प्रपद्ये । प्रसादलाभं परमीहमानो मुग्धस्मितोल्लासिमुखं प्रपद्ये ॥ ५० ॥ व्यथामशेषां व्यपनेतुकामो नाम्ना गृडं नाथमहं प्रपद्ये । ॥ ५१॥ सर्वज्ञतासारमृतं प्रपद्ये निःसीमसौहित्यनिधि प्रपद्ये । अनादिबोधायतनं प्रपद्ये स्वतन्त्रतायाः सदनं प्रपद्ये ॥ ५२ ।। हरं प्रपद्येऽहमलुप्तशक्तिममेयसामर्थ्यमहं प्रपद्ये । शिवं प्रपद्ये जनकं विधातुरीशं हृषीकेशगुरुं प्रपद्ये ॥ ५३ ॥ इति प्रपत्तिमीशस्य तन्वते तत्त्वदर्शिनः । तक्रतुन्यायरसिकास्तवाशफलाप्तये ॥ ५४॥ तदनु तदनुवर्णितशास्त्रसमाकर्णनादिव विरक्तभावमापाद्यमानः कमपि शमप्रकर्षमुपदर्शयन्नरुणसारथिरवततार चरमगिरिशिखरम् । ........... ........

·यात्राप्रवन्धः। ६५ अस्वाद्रिशृङ्गादतिमात्रतुङ्गादात्माधिनाथं पतयालुमव्यौ। द्रष्टुं नलिन्यो धृतमीतिमारा न्यमीलयन्नीरजलोचनानि ।। ५५ ॥ नमस्तमालद्रुमपल्लवामा नव्या यमौ सान्ध्यमयूखरेखा । अम्भोधिनिर्मजदमीशुमालिस्थापकौसुम्भपताकिकेव ॥ ५६ ॥ दिवसकरविप्रयोगतनीयसीनामाशाविलासिनीनामसितजलदानुका- रिणी वेणिकाघोरणीव तमिस्रपतिरदृश्यत । प्रतिवेश्म तमिसेण बन्दीकृत्य नियनिताः । प्रमा इव पतंगस्य दीपरेखा दिदीपिरे ॥ ५७ ॥. सपदि गगनपथादपसरता यास(र)करेण सरमसानुसरणोद्भटतमःप्र- तिमटविलोपनाय विस्तारितानि परिप्करणमुक्ताफलानीव तारकापटला- नि ददृशिरे ।. तमिस्रकस्तूरिकयानुलिप्ता मदीपचा पेयकृतावतंसा । वाटी हरिद्वासकसजकानां ववन्ध चन्द्रागमनप्रतीक्षाम् ॥ ५८॥ मत्रान्तरे सिन्धुरवापदेशादानन्दयन्सर्वदिगन्तराणि । ध्वान्ताभ्यमित्रीणतुपारतेजः प्रयाणमेरिध्वनिराविरासीत् ।। ५९ ॥ आगत्य संकोचभृतः सरोजादिन्दीवरं यावदलिततोऽपि । मोनस्पृशो यातुमियेप तावदिन्दुस्तदुबोधकरो जनृम्भे ॥ ६० ॥ विगतसकलाशाविकासकर्मणि परिहतविषयानुमाये संमीलितसरो: जचक्षुपि तेजः किमपि दीपाकारमन्तरनुसंदधाने कालकर्मन्दिनि पृथुन स्तमःपटलमेदमुपपादयन्मवोध इव मुधाकरो भगवान्यादुरमूत् । द्यौरिन्दुनाधूतपुरस्तमिसा पश्याच रिहनिमिरा यमासे । हतोचरीया हृदयेश्वरेण तन्वी नितम्वस्तिमिताम्बरेव ॥ ६१ ॥ संध्यारुणं मागथ सान्धकारं पश्चानमः श्नवितमिन्दुमासा । . मा.प्र.५ ·काव्यमाला- रेने विराजत्क्रमजृम्ममाणरजसमःसत्त्वमिवान्तरजम् ॥ १२॥ , प्रहादने महसि तत्र सतिपढे चाराकराम्बुलहरी ववृधे यथेष्टम् । . चन्द्रोपलाः सरसतामपुरुत्पलानि चक्रुः मितं किमुत यानि सचेतनानि ॥ १३ ॥ न चेसुराणौ पुरुषौ नताशीवशंवदोरःस्थलवाममागौ। तादास्विकं तावपि न क्षमेतां कामोधर्म का गणना परेपाम् ।। ६४ ।। काश्चयां तदा कामकलाजनीति किमद्भुतं तत्र कृतान्तशत्रोः । तथा स्मरन्दग्धवतोऽपि देहे संदृश्यते शैलसुतास्तनाङ्कः ।। ६५॥, तथाहि । विलासिनी काचन विप्रयुक्ता संतापिताङ्गी नवचन्द्रिकामिः । विगर्हणापूर्वमिदं विषण्णा जगाद चन्द्रसरगन्धवाहान् ॥ ६६ ॥ कोदण्डदण्डः कुरुनन्दनेन मुक्तो रुषा मूर्ध्नि शशाङ्कमौलेः ।' हिमधुते यत्त्वयि नापपात मदुष्कृताना महिमा स एषः ।। ६७ ॥ पान्थावलीमञ्जनसं चितेन दोषेण दोषाकरता तवेन्दो । आलोकिते त्वय्यत एव चक्रैराशास्यते चण्डकरावलोकः ।। ६८॥ क्षपाकरक्ष्वेल विभावये त्वां हालाहलादप्यतिमात्रघोरम् । स कण्ठ एव स्तिमितः स्मरारेरुपागमस्त्वं पुनरुतमाम् ॥ ६९ ॥ बिग्घिवित्रलोकीजनगर्हणीयां चारित्रमुद्रां तव शम्बरारे । भवन्तमेकं परिहत्य के वा धनुर्पतः स्त्रीषुपराक्रमन्ते ।। ७० ।। मुग्धासु चेतोभव मादृशीषु मुहुर्भवान्यत्प्रकटीकरोति । कद्धे पुरद्रोहिणि पौरुषं तत्क वा विनिद्रातुमगात्तदानीम् ।। ७१.॥ आखेटमध्वन्यवघूमृगेषु प्रपञ्चयन्पश्चशरः किरातः । पिकालिगीतिप्रचुरो वसन्ते महीं मरुद्वागुरयो निरुन्थे ॥७२॥ .

·यात्राप्रवन्धः। . . संभ्राम्यदिन्दिन्दिरचक्रनेमिसीमन्तिताशेषदिगन्तसीमा । महीतलान्धंकरणः परागैर्ममाति पान्थानतनोः शताङ्गः ॥ ७३ ।। तचादृशा दक्षिणतागुणेन विमावयन्विश्वसनीयमावम् । मरुन्नबोऽयं यत मादृशीषु प्रभञ्जनत्वं प्रकटीकरोति ॥ ७ ॥ मध्येनितम्ब मलयाचलस्य स्पृष्टो नु दावामिशिखाकलापैः। विषोमिलव्यालमुखच्युतो वा मन्दानिलः सौति ममाङ्गतापम् ॥ ७५॥ उष्णः स्वभावादनिलार्भकोऽयमुपाधितः शीतलतां दधाति । आलिङ्गनादस्य कथं घटेत पत्रावशोषः परथा लतानाम् ॥ ७६ ॥ उप्णच्छिदामुष्णनिपेवणेन मिपम्जनाः प्राहुरिति प्रतीताः । कुम्भीनसा घोरविपोष्णशान्त्यै पिवन्ति यालानिलमप्रवीर्यम् ।। ७७ ॥ हराक्षिकीलामिहता रतीशप्राणानिला एव परं धरांयाम् । पटीरशैलानिलकैतवेन पान्थावलीप्लोषकतो वलन्ते ॥ ७८ ॥ स्वयं जगत्माणतया स्वघाम वियोगिनीविग्रहचक्रवालम् । नभखतो निर्दहतः कृशानुरवाप्तजन्मामवदाश्रयाशः ॥ ७९ ।। शितो यतः शैत्यमतो विमति नवः समीरो न तु शीतभावात् । अस्यावलेहं सृजतामहीनां मिन्ना रसज्ञाः परमत्र मानम् ॥ ८० ॥ पटीरशैलेन्द्रफणाघरेम्यो जनावलीनीवितमोपविद्याम् । अभ्यस्यता चेदमुना गृहीता निद्रापि नैप प्रसरेद्विपादः ॥ ८१॥ अयं मुजन्नावलिपीतशेषः समीरपोतः सविकासहेतोः। वियोगिनीजीवितमारतानामसंशयं संग्रहणं तनोति ॥ ८२ ।। निरागसामध्यगमुन्दरीणामद्वेगदानादुपजातरोपाः । स्वच्छन्दमन्तः श्वसन निरुध्य मन्ये निगृहन्ति महानुभावाः ॥ जगप्रयोपद्रवशातनाय पीताम्बुराशिः प्रथमो मुनीनाम् । पानिलाधि च पिवेदवेलं न चेदयं नागविलीदशेषः ।। ८१ ।। - ॥

·काव्यमाला। . अगस्त्यदिध्यारुतमापतन्तं. वृष्टेरवग्राहमुशन्ति वृद्धाः। अहो भवत्यस्य समागमेऽपि वियोगिनीलोचनवारिवृष्टिः ॥ ८५ और्व पयोधेरवलेपशान्त्यै समीरणस्यापि च सर्पजालम् । विधिविदध्यान यदीयमुर्वी कथं न जायेत कथावशेषा ॥८६ ॥ श्रीरामविश्लेपविषण्णसीताप्राणप्रतिष्ठापनवीततन्द्रः । स्त्रीणामसुग्रासपटोः समीरादतो हनूमान्कंथमाविरासीत् ।। ८७ ॥ विना जगत्प्राण भवन्तमेपा विश्वनयी न श्वसितुं क्षमेत । ईदग्विधेऽपि त्वयि खेदहेतौ वियोगिनीभिर्वद किं विधेयम् ॥ ८८॥ धर्मच्युतस्योचितमाशुगस्य तीक्ष्णाकृतेर्देहिवधैकरस्यम् । आविःसुधर्माश्रयणस्य ते तु दाक्षिण्यधन्याशुग तद्विगेयम् ॥ ८९ ॥ भवन्तमाहुः प्रथमेशमूर्ति पदार्थशुद्धः परमं च हेतुम् । सदागतिं चात्र समीर किं ते युक्तं वियुक्ता युवतीनिहन्तुम् ॥ ९०॥ प्ररूढमन्तः पथिकाङ्गनानां वियोगशोकानलविस्फुलिङ्गम् । कि मञ्जरीगर्भरजःकरीवैः समीर संवर्धयतः फलं ते ॥ ९१ ॥ घृणा न ते दक्षिणगन्धवाह तवावतारे तरवोऽपि धाच्याम् । वितन्वते व्यक्तशरीरकम्पाः प्रवालपाणिप्रविधूननानि ॥ ९२ ॥ त्वामश्नुतां वाचि तपोधनानामाशीविषाणामपि वक्रसीनि । विषाभिवृद्धिर्विदिता नभखन्नतो जगत्यामतिदारुणोऽसि ॥ ९३ ॥ सङ्के भृशं क्रोशति षट्पदानां कु(हू)रवाधायिपु कोकिलेपु । अपहृवानो धृतिमध्वगानां भवान्विविले पवमान बाल्यम् ॥ ९४ आः क्रूरकर्मासि फणाभृतोऽपि धरातलेऽस्मिन्स हि तीवदशैः । प्राणानिलानापियति प्रजानां भवान्पुनःस्पर्शनलीलयैव ॥ ९५ ।। अये समीरानिशमध्वनीनववधैः पातकमर्जितं ते । .

·काव्यमाला। मा मा मरुन्माणव वल्गनानि प्रकाममन्दप्रकृते,विधेहि । पदे पदे त्वन्मदमञ्जनाय जाप्रत्यमी जातरुपो मुजताः ॥ १०८ ॥ तदनु गदनपीडां सोढुमक्षमतया तया हरिणशावेक्षणया प्रियतमाय संप्रेषिता सखी समेत्य तमित्यभापत- सन्त्येव कान्तेषु समश्नुवाना रागातिरेकं ललना जगत्याम् । नालोकितो न श्रुतिमागतो वा तस्या मृगाक्ष्यास्त्वयि भाववन्धः ॥१०९॥ आखाद्य शश्वन्मधुनोऽपि हृद्यां गुणावलिं ते कुटिलायताक्षी । नितान्ततृप्ता नियतं सखीनामाहारवार्तामपि सा धुनीते ॥ ११ ॥ दूरीकृतस्त्वद्विरहार्तिभारादित्वरोरुश्वसितैरिवास्याः । इन्दीवराक्ष्या वदनारविन्दै संदृश्यते जातु न मन्दहासः ॥ १११॥ मनोभुवो धूममयैरिवाऔरत्पादितादूष्मलयाप्पपूरात् । भीतेव तस्या भृशमायताक्ष्या निद्रा दृशो व पदं निधत्ते ॥ ११२ ॥ पराङ्मुखी चन्दनपङ्कलेपवीटीक्रियामाल्यविभूषणेषु । बाला विधत्ते भवदोष्ठबिम्बसुधारसास्वादकृते तपस्याम् ॥ ११३ ॥ दूतिकावर्धितस्नेहदीपितं मदनानलम् । कामी निर्वापयामास कान्ताक्षेपमुखामृतैः ।। ११४ ॥ आलीहितोक्तिनिकरादनु दुतिकाना- माभापणादनु मनोभवशासनाच । अम्लानमानकलिकामपरो विलासी संप्रीणयन्मियतमामिदमावभाषे ॥ ११५ ।। पाठीनकेतुपरदेवतया त्वया कि- माज्ञापिते कवरिकारचनादिकृत्ये । शंसामुना परिजनेन समुल्ललङ्के परेरुहाक्षि तव केन बभूव कोपः ॥ ११६ ॥ .

·यानाप्रयन्धः। . यः शैशवात्प्रमृति पाणितले निवेश्य संवर्धितोऽजनि मया दयिते स कीरः । आख्याति वाक्यमहितं त्वयि रोपवत्या- मित्यद्भुतं न विरुणद्धि यदात्मजोऽपि ॥ ११७ ॥ चाले मया न गणिता भवदाहतेन ये मीनकेतनसमीरकिशोरमुख्याः। आसींचतोऽपि मम भीतिरहो भवत्यां वैमुख्यमाजि विपमो विधिदुर्विपाकः ।। ११८॥ मन्तुस्पृशो रचयितुं मम शिक्षणानि स्वातघ्यमस्ति तव जीवितनायिकायाः । फन्दर्पगन्धवहकैरविणीविटाना का या कृशानि मम निग्रहणे प्रसक्तिः ॥ ११९ ।। भागःसमीक्षणकृतस्तव चेदमर्षः शोणाघरे विरचय स्वयमेव शिक्षाम् । मां विप्रयोगिजनमारणवीततन्द्र- कन्दर्पपातकिकरे न समर्पयेथाः ॥ १२०॥ पादारविन्दतरताडनवायत्र- निक्षेपतुगकुचदुर्गनिवेशितानाम् । कामं त्वया कनफगारि समाहिताना- महों भवामि मयि पेदपराधशश ॥ १२१ ॥ मारभ्य पयपदिनानि तव प्रसाद- मभ्यर्थपतिपतेरधिदेयतायाः । .

·७२
काव्यमाला।
ध्यानाशनत्रजनजागरणादि कुर्वे
प्रीतिन ते तदपि यत्स ममैव दोषः ॥ १२२ ॥
शातोदरि झुकुटिजैत्रधनुर्लताया.
भङ्गे कृतेऽपि सति कोपनया भवत्या ।
अश्रान्तमाशुगमरेण विचित्रकर्मा
मर्माणि हन्त मम कृन्तति पञ्चवाणः ॥ १२३ ॥
विश्वत्रयोदरमुवां विशिखननानां
:: शश्वव्ययं रचयतो. मयि शम्बरारेः।
नाणीयसा मुजगदेन नतानि शके
वेणीलता विरहिता तव मालिकाभिः ॥ १२ ॥
क्रीचकोरशिशवोऽपि कृशानि नून-
मेते.परं ययमिव त्वयि सापराधाः ।
मन्दसितामृतमरीचिकरैरमीपां
तृप्तिं यदा रचयसे न तृपातुराणाम् ॥ १२५ ॥
तनावगैः कुरबकीमवनं तपोमिः
प्राप्यं न मेरुपदवीमपि दूरभूताम् ।
हिला चकोरनयने भवतीमिदानी-
मभ्यर्यये तिलकमावमशोकतां च ।। १२६ ॥
प्राणेश्वरस्य पटुचाटुकृतः कुचादि-
फातूरिकामिरनुलिप्य मुजान्तरालम् ।
येलातिलानचणप्रणयामिरामा
रामा ददी रदपटी मुखपीटिका प॥ १२७॥

·यात्राप्रवन्धः। शक्रकोपशकलावलीसम्वीटिका""तिम"ला वभौ । चक्रतुः प्रकटरागमेदुरवस्खमानसनिवेशन मिथः ॥ १२८ ।। पाणिना प्रसवसङ्गिनीमलिश्रेणिकामिव निगृप वेणिकाम् । मुनुवो मुखसरोरुहासवं सेवते स सृमरादरो विटः ॥ १२९ ॥ पाटलोष्ठपरिचुम्पने दृढं मेलनामधिगता मिथस्तयोः । चास्तामरसमुद्कश्रियं व्यानशे वदनमण्डलद्वयी ॥ १३० ॥ आत्मनेतुरनुरागसंपदः श्लाघनं विदघतीव समदात् । गाढपीडितरदच्छदामुना कामिनी व्यषित मौलिघूननम् ॥ १३१ ।। अन्वकारि पुलकैरणूदरीबाहुनद्धपरिणेतृसंवृतैः । निर्भरस्तननिपीडनोद्गता शम्बरारिशरशल्यमण्डली ॥ १३२ ॥ मय्य मुप्य नितरां पचेलिमं मा स सौदमिवश्वलस्विति । स्वस्तनाप्रमणिकीलयोयुगं सा हदि प्रियतमस्य संदधे ।। १३३ ।। अस्पृशत्करयुगेन कामिनः पश्चिमाहमुपगृहने वः । न्यस्तमस्य हदि मत्कुचाचलं निःसरेढुवमिहेति किं धिया ॥ १३ ॥ चितजार्चन चिरात्ययेनसो भञ्जनाय भृगुपातसाहसम् । फर्तुमेष किमु कामुको हटादध्यरुक्षदवलाकुचाचलम् ॥ १३५ ॥ या पुरा विरहिणी सरागुगराप खेदमतिकोमलैरपि । सा यभव वनितारतार्भटी)निर्दयप्रियविमर्दनक्षमा ॥ १३६ ।। निर्विशरनसर निवेशनः पाणिरोधरहितोष्टचुम्बनः । खम्ति कोम्झितकुचोपगृहनः स्वैरलपरगनावमर्शनः ॥ १३७ ॥ विप्रलम्माविहितानुतापयोः संप्रदृष्टमनसोः समागमात् । वक्षण तरुणयोग्मयोरम्हादितागयपयो रतोत्सवः ॥ १३८ ॥ सदानी घ तरुणिममदानीतरमसमुयुत्य केलीतल्सवलादुद्वेलमेसत्य- टम्बरविमाव्यमानसंरग्मा निदनमसचिवस्य समरविशेषनाहमसहमा- ·७४ काव्यमाला। नेव तमधो निपातयन्ती तव कितव दर्पातिरेफमुत्पाटयामीति तर्जय- न्तीव परिहतार्जवगुणां भ्रूवल्लीमादधाना दशनदष्टाधरोष्ठपल्लवमाविष्कि- यमाणकण्ठमणचण्डिमातिशया मानद, सपदि मारयामि भवन्तमिति सविकारमुदीरयन्ती श्रवणावतंसकुसुमपरिमलाकृष्टमधुकरफुलवाचाल- तया स्वबन्धुभिरिव दीयमानबन्धभेदोपदेशा साटोपविधीयमानचपेटा- मिगातमायतवितायमाननिःश्वासपवनपरिवीतमाहितनवपिष्टातपांसुमुष्टि- मिरपनीयमाननिखचिस्वेदमतिनिशितनखरायुधवितीर्यमाणनानाविध- मर्मवेदमाश्चर्यगरिमनिश्चलविलोकनोदीवपरिसरगतमदीपजावं किमपि विपरीतमदनरणरतिमुररीचकार शातोदरी । तसिन्विलासी तनुभूनियुद्धे पराजय प्राप्तमिवातिमात्रम् । हस्तारविन्देन नितम्बभारमास्फालयामास मृगेक्षणायोः ॥ १३९ ।। संतुष्यता ताशसाहसिक्यान्मीनध्वजेनेव कृता मृगश्याः । पर्यस्तधम्मिल्लपरिच्युतानां बभूव वृष्टिः प्रसवावलीनाम् ॥ १० ॥ कुचौ कराभ्यां कुलशैलतुझौ जमाह कान्तो जलजेक्षणायाः । प्रतायमानादनयोः प्रकम्पान्मध्यव्यथा मा भवतादितीच ॥ १४१ ॥ सा मेखलामङ्गलवाद्यघोषैः कण्ठोदयकाकुनिनादगीतैः । वक्षोजनृतैरपि वारिजाक्षी चित्तेशयं देवतमारराध ॥ १२ ॥ अस्या भृशं पौरुषमास्थितायाः प्रपेदिरे विश्लवता प्रतीकाः । मीरोरनीका'""बसे कामं शैथिल्यमानि खल श्रयन्ते ॥ १४३॥. थान्ता पुनः सामिनिमीलिताक्षी कान्ता पपातोरसि कामकस्य । क्रीडासमावद्धवियातमावत्रीडादिवामुष्य तर्नु विशन्ती ॥ १४ ॥ संभोगान्ते किमपि सुमनधापनाघिमेन प्रत्युषायाः प्रियतमहदि स्त्रीमणे: स्थैर्य सिद्धयै ·यात्राप्रवन्यः। गाढोत्पीडावलयितकुचोद्वान्तकाश्मीरलक्ष्या- मआयो रेजे बलवदमितो घट्टिता हेमरेसा ॥ १४५ ॥ चुम्बनोद्गमिवयीटिकापृषपितप्रियगुत्थिता वधूः । गावकामकरवालवल्लरीमाहवप्रकटितामयावृणोत् ॥ १४६ ॥ इति किल परमात्मनः मुखाव्यविपयसमीर विसारितस्तरङ्गैः। जगदिदममिपिच्यमानमासीदमितमवञ्चरवेदनानमिज्ञम् ।। १४७ ॥ यापूलवंशधूर्वहस्तु यावदूको निर्तितसांध्यकृत्यसंतानप्रस्तुतनियमा- दरप्रवाहनिर्मजदखिलविपयामिलापोऽपि मानसपथनीतमकरकेतुशा- सनः सुखमशेत । तदनु दिगन्नादृढसमालिगनचन्द्रिकादरागः प्रकटक लकैतवादतिचिरोपमोगपरिश्रान्तिगरिमविश्रान्ततनुलता हृदन्तरेण विभावरी दधानो दरनिमीलदानीलसरोजलोचनमारम्यमाणनिद्रारसानु- मूतिरियमुत्पलिनीति तदुपगूहनविधायिनी करसंहतिमात्मनः शनैरुपसं- हरन्प्रचुरविहारखेदपरिम्लानमूर्तिरपरादिनिकेतरायनमनिहीत तुहिन- दीधितिः। गगनमणिसीपशिखरादमिसरति दिशं निशाकरे चरमाम् । प्राप कुलिशायुधाशा परिपाण्डदशां वियोगविवशेव ।। १४८॥ शीर्णपाण्डरिमजीणेपलाशा रूढसांध्यरुचिपटवपतिः । पूर्वदिग्बततिरम्वरलक्ष्मीभूपर्ण तपनगुच्छमपुष्णात् ॥ ११९ ॥ आत्मनश्चिरमसंनिधिहेतोर्दकृतं किमपि वारिधिनेमेः । चिन्तयन्निव शनैरुपतस्थे लोकबन्धुरथ मध्यमलोकम् ॥ १५०॥ नमोमणिपागणनर्ममाजस्वारामिधाः केचन राजदाराः। आलोकमार्गादरविन्दपन्योरपासरनव्युपितोदयाद्रेः ॥ १५१ ॥ दिशो दशानन्दयितुं विधाय तिरस्कृति ध्वान्ततिरस्करिण्याः।

·काव्यमाला। महा.."रमा महसां स राशिराकाशरणस्थलमाससाद ॥ १५२॥ अर्कोदयात्प्रागविंगत्य बोध प्राज्ञस्तु स प्रातरुपास्य संध्याम् । पिनाकिसेवां प्रणयन्ननैपीनिशात्रयं निस्तुलसत्ववृतिः ॥ १५३ ॥ इति समरपुङ्गवस्य कृती चम्पूकाव्ये चतुर्थ आश्वासः । . M पञ्चम आश्वासः । निष्काञ्चिरैक्षिप्ट स निम्नगां तां पयखिनी पाण्डरफेनजालाम् । सुपर्वधेनोः सुतवत्सलायाः स्तनान्तरात्सद्य इव प्रवृत्ताम् ॥ १॥ शैवालपालिस्तटसीम्नि यस्या निलीयते वीचिनिरस्यमाना । कृप्तावगाहेन गणेन नृणां प्रक्षालिता पातकधोरणीव ॥२॥ सविलासविवर्तनेषु शश्वद्विवृतावर्तगभीरनामिगतम् । दधती चलमीनरष्टि गात्रं भजते रागवतीव या पयोधिम् ।। ३ ।। पार्श्वद्वयप्रभवसारणिकासहस्र- निःसार्यमाणलहरीकतया नितान्तम् । आसादितापि कृशता विहयाति यस्याः सस्यावलीकलनकीर्तिमुखेन शोमाम् ।। ४ ॥ अघमर्षणमनसंततेरयमावर्तनमाचरन्सुधीः । अदसीयजलान्तरावसस्कलिगीत्येव कदर्थितश्विरम् ॥ ५ ॥ सलिलैरखिले तस्याः कलिते नित्यकर्मणि । आदिष्टतपनो भासा पातित स पार्मिकः॥६॥ थीनन्दिौलद्विपदानधारां हारावलीमर्गवमेखलायाः ।. पुण्याम्पूरामथ पिनाकिनी मापदसी प्रपन्नाम् ॥ ७ ॥ उरुभिस्तटकेतकरदन्वन्महिपी दीव्यति या मनोज्ञसूनैः। फलधीतपिधानस्वामहस्रमिगुप्तेव महामटैरमीक्ष्णम् ॥८॥ + ·यात्राप्रवन्धः। ७७ अतिसंनिहितोच्छ्यावमझे निपुणामाहितनीचतुझ्भावाम् । अनुगच्छति या महीपतीनामनां नीतिमदर्शितान्तरगाम् ॥ ९॥ तत्र च पवित्रतरपाथसि प्रणीतमजनविघिरेप सज्जनशिरोमणिः स- रोगणविमुक्तसारणीपूरनिर्यमानशालिनिचयसंवर्धनकियं कुशसमिदा- हृतिकुतूहलवशादग्रहारशतविनिर्गतैरवनिनिलिम्पमाणवककदम्बकैः स- संग्रमविडम्टयमानसंप्लवनरंहसा शम्बरकुलेन मुहुरलंक्रियमाणजाङ्गलमही- मागमागमजलधिपारगधीरजनमेधाभिमूनचण्डीशकुण्डलमतिलय तु- ण्डीरमण्डलं पातालभुवनमिव फणिराजसमधिष्ठितं विपिनान्तरालमिव व्याघ्रपदलान्छितं कलशाब्धिहृदयमिव फैटमद्वेपिनिदागृहाञ्चितं विपुल- गिरिदुर्गमिव विमतभवमीतिसंज्वरचण्डरीतिहरमहिण्डत पुण्डरीकपुरम् । प्राकारपमे परिखासरस्यामुन्मेषवत्युज्यलशृङ्गपत्रे । यत्रामितानन्दमयं महान्तः शिलीमुखाः सीधुरसं पिबन्ति ॥ १० ॥ तत्र च धरणीमुरामणीरनर्गलश्रद्धासमाहिततीर्थावगाहनः सकौतुकमा- क्रान्तचि(वि)समान्तरो यवनिकापनयनक्षणलक्ष्यमाणतेजःपुञ्जसंछादि- तदशदिशावकाशतया वारिदघटाविनिःसतममृतकरसहसमपहसन्तं नि- पुणतरविनिहितेक्षणनिरूप्यमाणनिम्बिलपतीकतया मणिभवनमध्यदेश- प्रविष्टमिव दृश्यमानमरणमुतशिक्षगविपाववृतदाक्षिण्यमपि दक्षिणं चरणमघो निपाय तिष्ठन्तमाटोपगरिष्ठविक्षेपमाविनी त्रिमुवनविपरिम- मिशय सरयमुपसर्पता सव्यकरपल्लवेन कलितविनिवारणमिव किंचि- दाकुलितमितरपदसरोजमुघम्य नृत्यन्तमेकहम्बतट विन्यस्तेन सरमस- परिमान्तिसंदीप्तहेतिनापवमानसचिपेना."रि(नि)विष्टदेहतया विलम- दष्टापदसालयेटितं फैलासरीलमिव भासमानमियदेव ननस्यानुगुण- मित्यन्याणिसतन्यमानमतिस्टहडमरुडाकारकन्दर परिच्छेदयतेर परं पामयसरसिजेन विरचितानीतिमाभिनीतिमादिनटमद्राक्षीत् ।

·काव्यमाला। अवस्थिते मय्यपि गर्भदासे भागीरथी किं भवतैव धार्या । जगत्पते स्थापय तामिहेति मन्ये स नम्रीकृतमौलिरासीत् ॥ ११ ॥ आकर्णनबजनतीर्थवरावगाह- निर्माल्यगन्धनिवग्रहणावलोकैः । अन्येन्द्रियावलिमवेक्ष्य भृशं कृतार्था- मस्तौदमुप्य मृडमक्षमयेव जिहा ॥ १२ ॥ संनिधौ मम समस्तदेहिनां नृत्तमेव निखिलार्थसाधकम् । तत्कलैवमिति किं नु दर्शयन्पुण्डरीकपुरनाथ नृत्यसि ॥ १३ ।। नालीकसंभवमुखामरनायकानां सत्यादिलोकपतिभावसमृद्धिलाभम् । प्राश्चस्त्वदेकपरतघ्रमुदाहरन्ति तेषां पुनः किममिलप्य तनोपि नाट्यम् ॥ १४ ॥ अमितद्वहिणाण्डलीनामपिनेतुः खगताणिमादिभूतेः । घटते खल कामुफस्य गौर्यास्तव संसबटताण्डवानुवन्धः ।। १५ ।। साक्षिणोऽपि जगतां तव शम्भो दर्शनाय विचरन्प्रतितीर्थम् । अश्गात्मजगवेपणशीलं हन्त लोकमनुयामि विमूढः ॥ १६ ॥ तावकीनपदतामरसार्चामावसानमसकृद्विदधानः । श्रीसदाशिव कदा नु मुदाहं वासरान्क्षणमिव व्यपनेप्ये ॥ १७ ॥ असौ विद्यानिधेरस पार्थस्थितपतमले। हिया किमियती कृत्वा स्तुति तूष्णीकतामियात् ॥ १८ ॥ अथ बुधपुनवः समगिरिसकुदानितां बन्धरशनामिव सिन्धुराज- पटमण्डपस विधिवनचरमसारितां व्यापादनवागुरामिव पातकमरवाप- दपरंपरायाः सेकतनितम्बसङ्गिनी मेखरामिव जगतीमगीरशो निरति.

·यात्राप्रवन्धः। शंयसलिलकेलिनिरङ्कुशचोलीविराटवक्षोजजघनविक्षोभजातवेदनामिव मतिमहुर्मिपवनापदेशेन विनिःश्वसन्ती बहुदूरगमनखेदालसामिव पदे पदे तरङ्गकरेण तटमूमिमवलम्बमानां कलिविजयकर्मविहितोद्यमस्य धर्मक्षमापतेः कटकसंनिवेशरिय कलशाम्बुराशिकलोलपाण्डरैरमरनिके- तनप्रासादमण्डलैरविरहिवतीरदेशां लासिकामिव रमसविनावितममीस- हस्रशालिनी नारायणीमिव नवकुवलयश्यामलां कौमुदीमिव कुमुदवना- मोदनी चनमालिमूर्तिमिव वारिजसमश्चितां पञ्चशरवैजयन्तीमिव पाठी- नपरिशोभिता विलासवतीमिव विघृतफेनधवलचारुचन्दनामगाहत के- वेरनन्दनाम् । स्पर्धावती मादमिवामनद्या सहस्रपा चोलमुवि सवन्ती । समन्ततः संवसथानुपेत्य पुष्णाति पुत्रानिव या सवित्री ॥ १९ ॥ कदापि नैवात्र पदं करोतु दुर्भिक्षतादोपफयापि चेति । प्रवाहवाहापरिवेष्टनेन बनाति चोलक्षितिपालनं या ॥ २० ॥ रोधोवनीपिकरुतश्रवणेनिकामं सक्तेय या कचन सहतलील्यमास्ते । अन्यत्र वारशविलम्यनजन्यमव्य- राशय रोपमिव दन्त रयाययाति ॥ २१ ॥ सयमनुतटि यस्याः सादु संगृश तोयं पृथुलफलपटीभिः भांशवो नालिकेराः। गगनमरुपदव्यां गच्छतो लेसपान्यां. घरदुरदलदसौः सत्यमाकारयन्ति ।। २२ ॥ अनन्तरमयमवनिवृन्दारकमणिः प्रचुरफणिवारीवेटिनानुकवन- १. पदेरी नदीम् ।

·८. काव्यमाला। जालेषु चोलेपु विश्रुतं मायाघनतमिस्रमार्तण्डलभुवनमपि च्छायावनं साधारण्यपदवी विदूरमपि श्वेतारण्यं नारीव्यापारकमनीयसौधमपि गौ- रीमायूरं मुक्त्यार्जनरसिकमोदैकहेतुमपि मध्यार्जुनं जृम्भमाणहरिहराव- दानघोपमपि कुम्भघोणं संचरदनघशैवसंजवनमपि पश्चनदं स्त्रीलान्छि- तदराङ्गनटननृतरङ्गमपि श्रीवाञ्छं विमलाशयपुरुषपरिषदाशास्यमपि कमलालयमधिगत्य, परिशीलयन्कियन्तमपि पन्थानमतिलय, कतिप- यदिनैरमलफेनपटलभासुरामपां श्रियमिव सरखतो वेलाचलस्तम्भयुगला- चलम्बिनं.पाशमिव दाशरथिविख्यातिलासिकानाट्यस्य तिर्यगवष्टम्भय- प्टिमिव तीव्रतरवातपरिभूतवार्धिमर्दनपटिमशालिनः कल्लोलकपटमल्लस्य वेत्रलतामिव जलधिवी चिनर्तकीनटन विद्योपदेशकारिणः समीरणदेशि- कस्य मध्यवंशमिव फणिराजमन्दिरसमावृतिकृतो नीरधिद्वन्द्वनीप(घ) द्वयस्य बन्धनदारुभेदमिव सलिलमर्त्यशावकमृतो पीचिमर्मिडोलावि- शेपस्स विषमसमकरणविरचनाफलकमिव सगरकुलकीर्तिशालि... पोषिणो वारिधिकेदारवसुमतीभागस्य सुवेलगिरिकीलसुदृढमसंजितां दामनीमिव घरणीगवी कमठचरमाङ्गकलितविनिवेशनां वैतानवेदिमिव राक्षसाधिपविजयदीक्षानुवन्धिनो रामचन्द्रस्य तूलिकामिव त्रैलोक्यघा- मनि रामचरित्रचित्रलेखनपटोः सरसिजासनशिल्सिसार्वभौमस्य विधुतु- दमिव दशकन्धरयशश्चन्द्रमसो युगंधरमिव पुरनिषूदनस्यन्दनस्य काल- दण्डमिव घनकलुपमण्डलीनां नालमिव पौलस्त्यनगरारविन्दस्य वादन- कोणमिय वाराशिदुन्दुभैः स्थूणामकाण्डमिव खरखण्डनपथापटमण्ड- पस्स दारणक्रकचमिव सरिदधिपदारुणो गुरुतरमावद्रोणीमिव वाहिनी. शखुरलीविहारस्य गाधभावाधिगमकाण्डमिव दशवदनशौण्डीर्यतटिनी- विलासिनः शिक्षाकशामिव सिन्धुपतिमनसैन्धवप्रातस्य नलसेतुमव- लोक्य कौतुकाकान्तमना वचनमिदमाचष्ट ।

·यात्राप्रवन्धः।
जनकतनयापिनेतुर्जयहेतुर्यातुघांनपतिजेतुः।
सेतु स्त्रिभुवनकौतुकहेतुर्भयतां तनोतु कल्याणम् ॥ २३ ॥
दशमुखरघुवरयशसी तुलयितुमरविन्दजन्मना कृतयोः ।
सिंहलजम्बूद्वीपच्छलघटयोर्यष्टिरवतु यः सेतुः ॥ २४ ॥
रघुवरकीर्तिनटीमणिरगगृहे जपति दीप्यमानस्य ।
माधारयष्टिमेतत्प्रतापदीपस्य सेतुमालम्बे ।। २५ ॥
मामवतु रामसेतुर्मध्ये वाराकरस्य यो भाति ।
मूपैः पुरा सनद्विः कियतीव स्थापिता क्षितिर्मितये ॥ २६ ॥
चलकणेः पयोनिधिशयने वेलावमिहस्तैर्यः ।
आस्फालितोरुमागः सपितीव चकास्ति सेतुराजोऽयम् ॥ २७ ॥
सेतुर्जयति यदाक्रमसंप्रमलोलाः समुद्रकसोलाः ।
विश्वप्रयीविलपनलाघवशिक्षारता इवामान्ति ॥ २८॥
पुष्णातु सेतुः प्रचुरां मुदं वो महीमुवेलान्तरमानदण्डः ।
पृद्धस्य सिन्धोरतिवेपमानतरन्नपाणेरवलम्बदण्डः ॥ २९ ॥
गंगुकां यद्धटनेन धात्रीं द्रष्टुं धृतापत्रप एवं रामः ।
तठान तरसपरणानुकूलं यशोदुक्लं प्रयते स सेतुः ॥ ३० ॥
सेतुः श्रियं पुप्यतु यदुजेन मुवेलमालम्पत मनपात्री ।
पौलस्त्यकीर्तिप्रफराम्बुराशी विदत्य येगिव यातुकामा ॥ ३१ ॥.
ययाजदण्डेन नरेन्द्रवर्यनिवेशितेनेय कृतानिरोधात् ।
अपारयन्धावितुमग्धिमोगी विवेष्टते तं विनतोऽलि सेतुम् ॥ ३२ ॥
डिण्डीरनिमोफधरः स मुप्यापानिलरान्सेतुफणापरो नः ।
निशाचराधीधरकीर्तिदर्भ यः पायितोऽभूत्रमुगा रपूनाम् ॥ ३३ ॥
म फेयलं येन पुरा रपूर्णा नायो रट लवणासुराशिम् ।
सीमारदारोपरितापवादसिन्धु घ हन्यामृनिनं स सेतुः ॥ ३१ ॥

·८२ काव्यमाला। हिनस्तु सेतुर्दुरितानि यसिन्मनोफेनांशुकमण्डलानि । आस्फाल्य वेलाद्रिशिलासु वीचिहस्तेन विस्तारयतीव वार्षिः ॥३५॥ भासत्करानीतपयोदकुम्भसहससमायपयोभरस । उदन्वदन्योरुपरिप्रदेशशिलामधीमो नलसेतुरेखाम् ॥ ३६ ।। रुपयन्पयसा यदम्बुराशिः परिलिम्पन्नवफेनचन्दनेन । मुहुरर्चयतीव रत्नसूनैस्तदुपासे हृदि रामसेतुलिङ्गम् ॥ ३७ ॥ मकरालयचेलमध्यमाजः परितो लक्षितफेनसतराशेः। क्षितिचक्रपरकस्य यष्टि कलये कस्मपपेपणाय सेतुम् ॥ ३८॥ विनिवेश्य यदर्गलां पयोधौ नरकद्वारकवाटिकायमाने । क्षितिजापतिरीशलिङ्गमुद्रां विदधे शर्म ददातु वः स सेतुः ॥ ३९॥ रघुवीरपदावलीसम रचनायेव पयोधिना वितीर्णैः । स्खलदूरियोदितैः स्फुलिङ्गैरिव रविलसन्मुदेऽस्तु सेतुः ॥ ४०॥ लघयत्वधराशिमेप सेतुः श्रयतां दीव्यति यः सुवेलमूले । दृढदण्ड इवार्पितः समूलं परमुन्मूलयितुं पुलस्त्यसूनोः ॥ ११ ॥ नलसेतुमहं नतोऽसि सीतापतिकीर्तिप्रमदावलम्यनाईम् । वलदब्धिपटीयतामदीव्यदरणीमण्डलतालवृन्तनालम् ।। १२ ।। सुवेलशैलद्विरदेन माधता कृतः सलीलं क्षितिवाशितो(सिनो)परि । करोतु वः सेतुकरो भवार्णवप्ररोहदंहोविसिनीसमुद्धृतिम् ॥ १३॥ नमामि सेतुं नटर्मिपाणिना तटे यदीये ततमौक्तिकावलिः । चकास्ति बन्धुः सरितां रघूमरास्तिवर्णप्रकरानियार्पयन् ॥ ११ ॥ श्रयामि सेतुं चलदूमिकाञ्चलैर्विनिक्षिपन्यस्य तटे वराटिकाः । विराजते राक्षसराजविद्धिपो गणं गुणानां गणयनिवार्णवः परिचरितपुण्यपण्यावलीलामविपणिमणि पुरुहुनपुरकयाटसमदार- ·यात्राप्रवन्धः। नकुश्चिकां राघवयशःक्षीरसागरमहाझपमर्णवनेमिवरवर्णिनीवेणिकामति- तुझपदलिप्मुतनुमृदधिरोहिणी दुरितसिन्धुसंतरणहेतुं सुकृततरणितोल- नारित्रं लक्षेशयाहुतेजकडगरीयदूरीकरणयटिकां जलधियुगलसीमावि- भागमिति डिण्डीरवसनपण्डविन्यसनालिकिनी प्रचेतोनिकेतनप्रासादमा. लिका दुर्ललितयातुधानसमाजघूमकेतुरामसेतुम् । वारिधिः समरवंशजन्मनां मामुजाममितकीर्तिशेवधिः । यत्र दारुणि तिरधि लम्पते संपदे स नलसेतुरस्तु नः ॥ १६ ॥ सेतुरेप परिपातु पातकव्यालसंहति विदमपुङ्गवः । यस्स पावितती सरित्पती पुष्यतश्चटुलपक्षविनमम् ॥ १७ ॥ पच्यमानपयसि स्फुटमीवैज्वालया सरिदधीशकटाहे । आसिकाविधिकृतोऽवनिदा नालमश्चत दृशा नलसेतुम् ॥ १८ ॥ जलधिचक्रमिपावलयीकृते धनुपि देवरघूहसहितः । रचयतादपराक्षसमण्डलीजयमसौ नलसेनुशिलीमुखः ॥ १९ ॥ इंट सेतुः सौति यद्रामपाणच्छिन्नाकारे वाहिनीसनिवेशे। आम्यहीचीपाहुवृन्दा कपन्यत्रेणी नृतं प्रोद्धतं संविधते ॥५०॥ यातायातायामतु मागीदृश्यादृश्यो दृश्यतां रामसेतुः । वाताधूनं पार्थिचेलं यदूरी मूयो भूयः साश्यन्तीय धात्री ॥ ५१ ॥ गृत्साफूटं मेदिनीनामधेयं विन्यस्यान्वर्षिश्वसदकुम्मकारः । माया मेद्वपत्यधिरूपं यष्टया येन प्रायनामेप सेतुः ॥ ५२ ॥ सेतुं वन्दे सिन्दुराजस गावः कार्य कार्य प्राणि यत्राकानि । चार बार जन्फर्मण्यां दोहं दोहं पुण्यदुधान्य(द)न्ति ॥ ५३॥ मध्येवायोरागि पातारग्यदुन्मास श्रीदयो निरे । भाति प्रीवेगादिपूनस यो मा पासास पावयत्येप सेतुः ।। ५ ।।

·८४ काव्यमाला . .. शीर्णाजकीकसभरं शिथिलपवाल- वयाननीलमवकीर्णवराटदन्तम् । भमोर्मियाहु च पतद्भिरगैर्बभूव यनिर्मिती जलधिवर्म स सेतुरव्यात् ॥ ५५ ॥ कुण्ठीकृताशरकुलाधिपगर्वराशिः खण्डीकरोतु भवतां कलपाणि सेतुः । भारासहिष्णुरिव यस्य पयोधिरङ्गं यीचीकरैर्विततशगुनखैः क्षिणोति ॥ ५६ ॥ अहाय सेतुरशिवानि विहन्तु यत्र सक्नेतरेतरतरङ्गमुखौ चकास्तः। वेलातिलग्नविधापणवन्धनाय लिप्यत्परस्परकराविव सिन्धुराजी ।। ५७ ॥ सेतुर्मुदे भवतु वो जलभम्युराशे- वीरेण यत्करणकौतुकिना विभेजे । सीतावियोगशिखिरावणबाहुधानोः कर्तु पृथक्पशमनाममिकाक्षतेय ।। ५८ ॥ विपं जगद्गुरोरदादयं पुरेति रुष्टयोः मुवैलगन्धमादनस्मरामियातिमृत्ययोः । निधाय मध्यसीमनि प्रमृगतोर्यदर्गलो पिरोति वाहिनीपतिः श्रियै स सेतुरस्तु नः ॥ ५९॥ उदश्चद्धोपाम्यामुदपिलहरीभ्यामुभयतः कृतासमः सेतुः कवलयतु पापानि भवताम् । मृतझोणीकन्यापतिविजयनिःसाणयुगली. लमपान्दालितफरिराजन्यवितिः ।। ६०॥

·यात्राप्रबन्धः।
दक्षाः संगतलोकपातकविधौ ताटस्थ्यभाजो नृणां.
चेतोमीतिविघायका मलिनता संबिनतो भूयसीम् ।
तुगाः पातकराशयस्तनुभृतां भू(म)गा इवाम्मोनिधेः
सनाद्यस्य विनिर्दलन्ति शतधा तस्मै नमः सेतवे ॥ ६१ ॥
श्रीमद्दामयशोदुकूलकलनावेने नतिं मौलिना
कुमो गर्हितकर्मदग्धजनताजीवातवे सेतवे।
शश्वद्यत्र विजृम्भतो रघुपतेः ख्यातिप्रतापाङ्कुरा-
व्यक्तान्मौक्तिकपद्मरागमिपतः सिञ्चन्निवाग्मोनिधिः।। ६२ ।।
मध्येवारिधि काश्चनाचलमिलन्मध्या मही दृश्यते
पुंसां नौरिय कापि पुण्यपटली वाणिज्यलाभार्थिनार । .;.'
लका तन्निकटस्थितेच तरणिलधी तयोरन्तरे
सेतुः पाश इव स्फुरन्वितरतु श्रेयांसि भूयांसि यः ।। ६३ ।।
परमानवीचिकरलीलया मिथः
पृथुकम्युकन्दुकमिह पहिण्वतोः ।
निहितेव यः स्फुरति यष्टिरन्तरे
सरिदीशयोः स नलसेतुरीक्ष्यताम् ॥ ६४ ॥
लक्षाभिव्याप्तिघाटीचटुलरघुवरोदामदोर्घाममार्ग-
सैलोक्यमासजामद्दशपदनपशोरोपविष्कम्मकाण्डः ।
सेतुः संतनोतु श्रियमुमयनदीपरान्योपान्तलीला.
लोलत्कलोलमालद्विपयुगलसमीकार्मटीमध्यमितिः ॥ ६५ ।।
श्रीमतूर्मोरगेन्द्रक्षितिवल्यमयैरादिमध्यान्तमांगे-
रापद्धे मूर्तिमम्मोनिधिवसनसमावेष्टयमानां दधाने ।
पीठे यगोमुसाहो कनकपरणिगृतिमामाति तुझं
पायादलानपायामुकतनरपतेत्रफेतुः स सेतुः ॥६६॥

·८६ काव्यमाला। धर्मकोटेस्तदा तस्य धर्मकोटिममीप्सतः । कथमारमाथयोऽप्यासीकार्य न प्रतिवन्धकः ।। ६७ ॥ अयं पुनरघिरूढगन्धमादनं रतिबन्धुशासनमभिवन्ध नुतिबन्धमौस- रीमविन्दत । नलसेतुबन्धतटकेलिशालिने नतिरस्तु शैलतनयाविलासिने । सृजतीव यन्मकुटसिन्धुरधिना सहनमसंलपनमूर्मिनिःखनैः ।। ६८ ॥ यो वारिराशेरुदराचरनमहोरगान्मौलिभृदोषधीशः । .. आकृष्य भूयस्त्यजतीव सोऽयमास्तां मनस्यादिविषापहारी ॥ ६९ ॥ यस्याट्टहासेन्दुरुचा पयोब्धिलीला दधाने लवणाम्बुराशौ । निद्राणनारायणनर्म धचे सेतुः स मां पुंगवकेतुरव्यात् ॥ ७० ॥ रमतां हृदि रामनाथदेवो वितता वारि...... गेहे। श्रियमञ्चति सेतुबन्धरेखा शयितोधिरचापनिर्विशेषा ।। ७१ ॥ चण्डैः : प्रगृह्य चलवीचिकरैर्नराणां पापावलिं पृथुपु सेतुशिलातलेषु । यच्छासनेन परिपातयतीव सिन्धुः सोऽयं ममास्तु हृदि सोमकलावतंसः ॥ ७२ ॥ व्याकीर्णविद्रुमजटावलयं विमुक्त- फेनाट्टहासमवघूर्णितवीचिहस्तम् । संध्यासु यस्य नटनानुकृति समुद्रो निर्माति शर्म वितनोतु स नीलकण्ठः ॥ ७३ ।। आयात पातककृतो भवतामघानि : संक्षालयानि सहसेति यदग्रभागे। अम्भोपिरात्मभवसेतु विलबनेन :: सत्यापयन्निव चकाति मृडं तमीडे॥७१ ।। .

·यानाप्रवन्धः । रामेश्वरो विजयते ललर्मिहस्त- पर्यस्वशुकिपटलीकपटेन यसे । चूडामणीकृतमुपांशुकलान्तराणि विथाणयन्निव विमाति तरनमाली || ७५॥ पादावनम्रजनपरूपरंपराणां संक्षालनामिव समुद्रजलबिधातुम् । श्रीरामसेतुतटसीमनि वासलीला- मानेडयन्घटयतां मुदमद्रिधन्वा ॥ ७६ ॥ मुक्ताविद्रुमपद्मरागपटलीमुख्योपदामन्तिके न्यस्यन्नेत्य सृन्निव प्रणयिनीनिर्मोचनाम्यर्घनाम् । ग्यो याति मुखे वहसलनिधिर्म किलापास्तो येन प्रत्यहमेधते स भगवानेणारचूहामणिः ।। ७७ ॥ जानकीकरसमूदवालुकामूर्तये मुपितरायवार्तये । रामनाथ इति नामशालिने शूलिने नटनशीलिने नमः ॥ ७८॥ तदनु पण्डिताखण्टलः पाण्यधरणीमण्डनायमानमुस्तरपीलास्यमु- खरमुपगम्य हालास्यनगरमगणेयगुणविशेपामशेषमुवनमावरमपि सवि- श्रीकृतमलयवनपरिग्रीशवाहमामपरयुवतिदुर्लमामिरगजनृपालपुंगवग- तिभिरिव यक्षोजवृद्धिमितिभिरुपयोममानयौवनारम्मा विपुलसंरग्म- विहितनिलिदिग्विजययात्रायसरनेत्रातिथीगरमिपुरविरोधिसनिधिति- रोहितगृतीयपयोधरमरां सपदि मीनाक्षीमध्यदायन्मगिपातपूर्वमयमभि- जातपथविहारिणी यागीममाणीत् । हरमिय समास्या रिणय जामवममतो रचपति कुचे तापीय मुनान्तरमजनम् ।

·८८ काव्यमाला। सपदि विनतो लज्जासङ्गाचदीयगवेपण- प्रवण इव नः पायान्मीनाक्षि ते मुखचन्द्रमाः ।। ७९।। स्तनशिखरिणोः स्पर्धामुत्पाद्य तावकयोः पुरा कुलमहिधरो दृष्ट्वा तस्थौ तृतीयकुचात्मना । अधिगतवतोः पश्चादेक्यं तयोः सविधादसौ. निजपरिभवं प्रायो निर्धार्य देवि तिरोदघे ॥ ८० ॥ तव गिरिसुते वक्षोजेषु त्रिपु सरशासिनो नयनसरसीजातीतेपु सत्सु : भक्तताम् । दहनघटनत्रासालिल्ये तृतीयपयोधरः समकुचददश्चिन्ता "न्धादलीकविलोचनम् ॥ ८१ ।। पुरहरकरामर्शत्रासेन भूधरनायक-', स्तव कुचयुगोपान्ते प्राप्य स्तनान्तरभूमिकाम् । भगवति तिरोभूतः कापि प्रतिक्षणभाविनी- महह पुनराशकेशानस्य हस्तविमर्शनाम् ॥ ८२ ।। भवति विमुखे धैर्ये पाणौ विमुञ्चति कार्मुकं सुरमिलशरेऽप्याजौ,खीकुर्वति प्रतिकूलताम् । परमवसरं लब्ध्वा पृथ्वीधरेन्द्रशरासनो जननि भवतीमाविर्लज्जां करे जगृहे हरः ॥ ८३ ॥ .- इति सुमतिरयमभिदधानो विगलितोपमानसंकयों रूपसंपदमखिल- जगदम्बिकाया-विभावयन्पुनरिदमभापत- अम्ब कदम्बवनान्तरमन्दिरसंजातकेलिसंचारे । भूरि पुरवैरिलीलासाक्षिणि मीनाक्षि देहि वाग्देवीम् ॥.८४ ॥ आचिकुरचरणपल्लवमनवद्यानां शिवे तवाङ्गानाम् ।

·यात्राप्रवन्धः। ८९ . उपमां बदजघन्यैरुपमानैः के इव नापराधी स्यात् ।। ८५ ॥ तदपि भवदीयचिन्तामुकतानि "लघुमिच्छन्त्या। मत्तया समाहितः परमयमारग्मः सवित्रि सहनीयः॥८६॥ विक्षिप्तदक्षिणेतरकरपल्लवमन्यपाणिधृतकीरम् । किमपि करुणापयोघेरघिदैवतमाविरस्तु मम चिचे ॥ ८७ ।। कुलगिरिकुमारिके तव कुन्तलपरिमुपितसंपदो मेघाः। क्रन्दन्मि नूनमेते क्षितिमृत्पादेषु कृप्तनिष्यन्दाः ॥ ८८॥ जडमपि दोपाकरमपिसमधिककौटिल्यमपि सुधासूतिम् । शिरसा वहसि यदेपा जननि कलापक्षपातशैली ते ।। ८९ ।। आपाटलाघरच्छविबालारुणकिरणपरिचयान्कि वा । अनिशविकस्वरमास्ते पार्वति भवदीयवदनतामरसम् ॥ ९० ॥ कमलभवन्मुखभेदे कलयेदीशोऽपि देवि मीमांसाम् । एकत्र पट्पदावलिरितरत्र झूलता न चेदृष्टा ॥ ९१ ।। शशलक्ष्मणो विशिष्टं शफराक्षि मुखं तवेति मे घिपणा । यदिह विशेषकमिन्दोरसुलमममितैस्तपोभिरप्यास्ते ।। ९२ ॥ तव जननि लोचनद्वयमामाति मदारुणीकृतोपान्तम् । निजगतिनिरोधकारिणि कर्णयुगे किंचिदाचरोपमिव ॥ ९३ ॥ शर्वाणि ते कटाक्षः शक्ति जगृहे नु कालकूटस्य । गलकलितोऽपि स विकृति न दिशति नाथं यदेप मोहयति ।। ९ ।। श्यामापि विमलशीला संततलोलापि संमृतस्यैर्याम् । गौरि कुटिलापि ऋज्वी तनुते श्रियमानतेषु तव दृष्टिः ॥ ९५ ॥ तावकहसितविडम्पनसंमृतगाढागसां विघोर्मासाम् । संमाय्यते चकोरीचञ्चसंदंशकोटिमिश्छेदम् ॥ ९६.॥ ..

·काव्यमाला । दशनकिरणप्ररोहस्तधीममृतैरिवाभिपिश्चन्ती। श्लाघाचलितशिरस्कं गायति शश्वधशांसि कामारेः ॥ ९ ॥ भवदीयकण्ठनालीपरिवादिन्यामलीकदृशान्ते । तन्त्रीगु.............."र्दघत मानल्यहेमसूत्राणि ॥ ९८ ॥ हालाहलानाकुलहरगलसंतापकन्दलीहरणात् । घूमो मुजद्वयीं तव तनुरुचियमुनातरङ्गयुगलीति ॥ ९९ ॥ कलयामि............."ननि श्यामो यदंशुसंदोहः । मूर्च्छति कपोलमूले मालदूर्वावतंसमतिदायी ॥ १० ॥ परिणतदाडिमवीजभ्रमचुम्बितपद्मरागमणिमुद्रम् । विप्रमशुकमालोक्य स्मेरमुखी त्वां भजामि मीनाक्षि ॥ १०१ ।। आनन्दपारवश्यादपि विस्मृतमन्तरान्तरा गेयम् । हैमवति यद्द्विरा पुनरनुसंधरसे स मां शुकः पायात् ॥ १०२॥ अङ्गुलिभिरम्ब तीताडनसमये तव स्फुरन्तीमिः । संगीतविभवसंभृतपल्लवनिवहेव भासते वीणा ॥ १०३ ।। माभूदयं विलीनो गीतिरसेनेति किं नु मीनाक्षि । कुचगिरिमलाबुरुद्धं कुरुपे वीणाविनोदवेलायाम् ।। १०४ ॥ मध्येगानसुधाम्बुधिमजनमभिशय किं नु वा धन्ये । वीणावादनकेलिघु कलयसि कुचयोरलाबुविन्यासम् ॥ १०५ ॥ खं बल्लकी च देवि द्वे सख्यौ कृतपरस्पराश्लेपे । चारुखने भवत्यौ रजत इवान्योन्यकेलिसंलापम् ॥ १०६ ॥ स्फीते महाप्रवाहे मज्जनलीलाकृतः स्मरेमस्य । उत्पतिताविव कुम्भावुरसिजभारौ तवावमासेते ॥ १०॥ तव तरुणि मानमायी कोऽपि न रोमालिरस मणियष्टिः।

·यात्राप्रबन्धः। ९१ .. न कुचौ करण्डयुग्मं मौक्तिकमाला न कन्दुकश्रेणिः ॥ १०८ ॥ शिशुतां विजित्य मध्यमसीग्नि निखातो नवेन तरुणिन्ना । रोमलतिकात्मना तव राजति जम्मारिमणिजयस्तम्मः ॥ १०९॥ . . कुचगिरिचरद्ववाशयकरिपातनजातकौतुको मदनः । तापकगभीरनामीदम्मादम्ब ध्रुवं चकार विलम् ॥ ११०॥ कुचयुगलमारपीडा कुरुते तनुतां तवावलमस्य । अविवेकिनः समुन्नतिरन्तिकमाजां विपादनायैव ॥ १११ ॥ त्रिवलीमयेन यौवनदीकरवेष्टनेन किमपणे। भवदीयतनुपटीरवततीमध्यो विगाहते तनुताम् ॥ ११२ ॥ कथमतितरां कठोरैः करहिशिरःकदलिकाण्हतूणीरैः। जननि जघनोरुजई तुलयन्ति धुतोपमानसई ते ॥ ११३ ।। भवगहिपि तय पदाम्यामिदमपरीकृतमिति ध्रुवं वेघाः । कलयति कमलमधस्तात्सवें कुर्वन्ति सत्समाचरितम् ।। ११४ ॥ नखरनिकरच्छलोदितनूपुरहीरोपलपतिच्छायाः। अङ्गुलिदलापदेशाद्धान्ति भवचरणकिरणनिष्यन्दाः ॥ ११५ ॥ कमलकलहोघमो वा हिमगिरिहेलाविधानवान्छा वा । यमिहृदयवारिजस्थितिकलना वा तव पदं करोत्यरुणम् ।। ११६ ।। हंसास्त्वया मदालसविनमगत्या विभीपितवान्ताः । मातः पयोदमाला प्रेक्ष्य भवच्छश्या पलायन्ते ॥ ११७ ।। निर्माय निर्मले तब केवलशृङ्गारकन्दलैरङ्गम् । उडुराजखण्डमौलेरुपदीकुरुते स्म कि मनोजन्मा ॥ ११८ ॥ श्रुतिश्रमविनोदिमिः शुकरवैरमिव्यक्तया पुरारिगुणसंपदा पुलकितैकगण्डस्थलम् ।

·९२ काव्यमाला। . - कदम्ब विपिनान्तरे कलितसंनिधानं चिरा- न्महः किमपि दृश्यते मरकतोपलश्यामलम् ॥ ११९॥ अनन्तरमुपसृत्य सुन्दरेशमारचितसनतिरिदममन्यत्-- अभीष्टसिद्धयै हरिणाङ्कशेखरं विनौमि हालास्यपुरीविहारिणम् । विमोश्चतुःपष्टिविलासकारिणः कियन्मदीयावनकेलिकौशलम् ॥१२०॥ जरगवारोहणशीलिना स्वया कदर्थ्यते हन्त नरे(गे)न्द्रकन्यका । हयावलीविक्रयिणस्तवेश किं तुरङ्गमः कोऽपि बभूव दुर्लभः ॥१२१॥ गिरिश पाणिषु माधुरयोषितां वलयभूषणमर्पयता त्वया । शफरहकरपल्लवसंपदा कथय तेषु कलापि किमीक्षिता ॥ .१२२ ॥ :: उत्कूलसिन्धूदकरोघहेतुमृत्क्षेपकर्मावसरे विनयात् । संसेत गङ्गा यदि मस्तकांचे का वा दशा स्यान्मधुरानगर्याः ॥ १२३ ।। उरसिरुहनयरूपामुपहृत्य तव निवर्गसंपतिम् । अजनि शफरेक्षणा खयमानन्दघनापवर्गसंसिद्धिः ॥ १२४ ॥ अथ निर्गत्य मधुरापुरादधिगत्य च कवेरजां समरमृगयादलितदनु- जसारङ्गयूथमपि श्रीरङ्गनाथं परिकल्पितपूजापुण्यततिमपि गजारण्यपति चिरमुपास्य निःसृतः सहचरलोकमवलोक्य वाक्यमिदमाख्यातवानवनी- सुरशाकरः। कलशार्णवान्तरङ्गं कावेरीसङ्गि मन्महे रङ्गम् । यदिह धनपीनतुङ्गे पुरुषो निद्राति भोगिपर्य) १.१२५॥ चारुकवेरजाझरसमीरणपारणया : पोषपने शयान मुंजगेशमहाशयने । श्रीमहिलामनोज जलदामलधामनिधे : त्वं गुरु मङ्गलं मम तरङ्गय रङ्गपते ॥ १२६ ॥. - ·यात्राप्रवन्धः। हृयमरुद्धाहृदयवर्तनसक्तमते प्रौढगजाटवीनटनपाटवरूढरुचे । संभृतसंपदा विहितकम्युविडम्बनया साघय योधय माशु मम चेतसि भूतपते ॥ १२७ ॥ अज्ञातापचयक्रम द्विजवरैराखांद्यमाने रसे- ऽप्यधं वारिदनीलमर्धमुदयन्मार्तण्डविम्बारुणम् । मूले सद्यकुमारिकातटपरिप्कारस्य जम्बूतरो- रद्राक्षं फलमेकमीक्षणकृतामश्रान्ततृप्त्यावहम् ॥ १२८ ॥ संसारी स्पन्दनी वा जलधिरशनया लोचनी शेखरी वा नेत्रा नीलोत्पलानामुदधिपरिपृढेनालयी तूणवान्या । पर्यत्री कङ्कणी वा फणिघरपतिना सह्यभूभृत्कुमारी- मध्यालंकारलीलावसतिरवतु मां देवतासार्वमौमः ॥ १२॥ वृद्धाचलाधिपमुपास्य ततो विपश्चि- दाराध्य शोणगिरिसङ्गिनमतजारिम् । नवा विरिश्चिपुरनायकमप्ययासी न्यग्रोधकाननपुरी निजवासभूमिम् ॥ १३० ॥ अनेकतीर्थाटनवैभवेन समापतन्ती सशरीरवन्धाम् । कांचित्तपःसिद्धिमिवैष कन्यामन्यां महीयानथ पर्यणेपीत् ॥१३१॥ : अनवगुणकलापैरन्यनारीदुरापै- रनुसृतनिजचि हैमवत्योरिवेशः। द्वयमिदमनुरुन्धन्दक्षिणः सारसाक्ष्यो- रधित मुहुरमान्तीमन्तरानन्दवृद्धिम् ॥ १३२ ॥ इति समरपुंगवगवृती यामाप्रयन्यचम्पदाव्ये पराम भाषासः ।। .

·काव्यमाला। पष्ठ आश्वासः। . ताभ्यामसौ धर्ममणूदरीभ्यां समाचरन्संशयगोचरेषु । निर्धारणाय श्रुतिनिर्विशेष प्रमाणमासीत्परमनभाजाम् ॥१॥ तस्य तीर्थमजनोचितयात्रामादिशनिव सुदीधितिकस्य । स्मेरपाटलपरीमलवीचीमोदितालिमुखरः समयोऽभूत् ॥ २॥ मल्लिकाकुसुममण्डलगौरो मारबाहुमदमान्धविधायी । दीप्तचण्डकरदीधितिरागात्कालकाल इव कश्चिदनेहाः ॥ ३ ॥ ग्रीष्मसंज्वरकृत्तामतिपीडामब्जिनीपतिरिवासहमानः। मेदुरामविरतं मिहिकाभिर्विश्रवःसुतदिशं विजगाहे ॥४॥ उत्क्षिपद्भिरटवीतरुकाण्डानुद्भटैरपरदिक्पवमानः । भमरंहसि पतङ्गशताङ्गे द्राधिमानमलभन्त दिनानि ॥५॥ मेदुरे करसहस्रनिपीतैर्मेदिनीतलजलैरहिमांशौ । मारकुण्ठितजवै रथयाहैः प्रादुरास गरिमा दिवसानाम् ॥ ६॥ व्योग्नि दावशिखिधूमवितानैमासले खरमरीचिहयानाम् । मार्गमार्गमकृतातिविलम्बादीर्घतां समजय(गम)न्दिवसानि ॥ ७ ॥ अस्फुरच्छिखरिगहरगर्भव्यापिहेतिरटवीहुतवाहः । उद्गरिव विशनिजघूमरुद्भवं जलमुचामभिशय ॥ ८॥ माविवैद्युतलतापरिणत्यै वीजसंततिरिव प्रविकीर्णा । व्योमसीमि विपिनज्वलनानां विस्फुलिङ्गपटली विजम्भे ॥ ९ ॥ शोपितेप्विह जलेपु नितान्तं शेपलोकसलिलान्यपि पातुम् । दारुणैर्वसुमती करजालैारितेव तपनेन पफाल ॥१०॥ प्रस्थितेन मधुमासनृपेण प्रापिता वनमहीशिबिराणि । पावकावलिरिव प्रचकाशे पाटलीकुसुमकोरकपङ्किः ॥ ११ ॥ अंशुमालिकपिशाम्बरमध्ये व्यक्तिमाजि मधुवैरिणि काले ।

·९६ काव्यमाला। अङ्गनाः कलिलमम्बु सरस्याः-कुर्वते ल कुचकुङ्कुमपदैः ।। रञ्जयन्ति विदुषामिव भावैराशयं किमु जलस्य मृगाक्ष्यः. ॥ २४ ॥ पादयावकमुरोजपटीरं चक्षुरञ्जनमपि क्षपयन्तम् । वीक्ष्य रोपविक्शा इव हस्तैस्ताइयन्ति वनिताः म तटाकम् ॥.२५ ॥ कान्तयन्त्रकरवारिभरेण-प्लाविते. सति पयोधरकुम्मे । हृदतो मृगहशां मदनेभः खेदमातपकृतं विससर्ज ॥ २६ ॥ अक्षमा अपि विहर्तुमगाधे कामिनां करगृहीतवलमाः । बालिकाः प्रसृतपाणिपदाज पाथसि प्लवननर्म वितेनुः ॥ २७ ॥ कैशिके सलिलसंगिनि तासां :कान्तचिचमजनिष्ट रसाईम् । शुप्यति प्रचितशोषणमस्त्रैराङ्गजैनियमिते च निपद्धम् ।। २८ ।। नीलकुन्तलनियन्त्रितमल्लीसूनकन्दुकभरा सुदृगाली । वारिदोदरवलद्विधुबिम्बामावलिं क्षणरुचामनुचक्रे ॥ २९ ॥ अथैष पित्रोरमितैस्तपोमरैरुपेयुषोः स्वर्गमुपार्जितैः स्वयम् । - गयाशिःसीमनि कृत्यमास्तिकः स्वधर्म इत्याचरितुं समैहत ॥ ३० ॥ युसिन्धुकाशीतदधीश्वरेषु प्रारम्य या बास्यममुप्य भक्तिः । करावलम्बप्रतिपादनं सा गयामयाणाभिरतेरतानीत् ॥ ३१॥. लमे शुभे स निरगादचितः सुरेन्द्र- संतर्पणः सहननिर्मलशीलशाली। दुष्कर्मवर्मितजनागमदूषितानि - तीर्थानि पावयितुकाम इवाखिलानि ॥ ३२ ॥ बलिमोजियकोटयोर्जवात्प्रतिपन्नाटनयोः प्रतिक्षणम् । किरणच्छलतोऽसितार्जुने किममातां पुरतोऽस्य निम्नगे ॥ ३३ ।। अनुपदमपश्यदयमपसव्यपार्थतः सहसा विनिःस्वं धरणीतलादुपरि ·यात्राप्रवन्धः॥ ९७ - बाहुमध्यमादनतितुने नमसि विहितचमतया संनिकृष्टोदयामिष्ट- ......"मनक्षरमाचक्षाणमदक्षिणभागविटपिशाखाशिखरविरचितोपवेश- तया मजनीयदेशमाविनीमश्चितामुन्नतिमभिव्यञ्जयन्तं कमपि खञ्जरी- टकखगम् । अम्बरे मण्डलम्रान्तिमपदिश्य गरुत्मतः । तमागतवतस्त्रातुं हरेश्चक्रमदृश्यत ॥ ३४ ॥ उहीढमाणिक्यमरीचिकोमिहल्लीसशीलच्छवि हलकादौ । घल्लीसलं धाम वशीन्द्रलोकहीनमेकं मतिमान सीत् ॥ ३५॥ स्थितस्य मध्ये शिवयोर्विमाति वक्रावली यस्य समं तदास्यैः । बिम्बालिरिन्दोरिव भानुमालिस्पर्धामृतद्वादशविग्रहस्य ।। ३६ ।। अमिवन्ध च तं भगवन्तगिदं नवनमतानीत् । गन्धश्रेणीसान्द्रकारचूई मन्दस्मरोदारयारविन्दम् । अन्तर्वाणिध्येयमामायगेयं चन्दावनं यांणि वल्लीसहायम् ॥ ३७ ।। दीनपालनमहायतऋती दीक्षितेयमधिहालकाचलम् । गतेयतनयाधिरोहिणी वासना विहरते पडानना ॥ ३८॥ कालिकागिरिशयोगसाधितं गाढममिजटरे समाहितम् । गालितं पयसि सौरसैन्धये कायनीकृतगराटाये रुचा ॥ ३९ ॥ मीलितोपचयरिफापयावीकृतिप्रकटितातिवैभवम् । व्यालिदामि गनसा गवामये मजतां किमपि पारदं रसम् ॥१०॥ इश्चरादेक मुसमशेरीपहभा...........रीरितार्थः । कहारदौराधिपति फर्य या गजन्ति सदेशितपादुमुख्यम् ॥ ११॥ कनीनिशुपधिताशनाला पडाननी माति पडाननस । - मम्मोरदगिरियासिवामदलमवा गारवर निपदा ॥ १२ ॥ .

·काव्यमाला। त्रिसंध्यमाविष्कृतरक्तसंध्यके धराधरेऽस्मिन्निदमन्यदद्भुतम् । यदेकनालोपरि शश्वदीश्यते समप्रवोधाकलिता षडम्बुजी ।। १३ ।। कलापिनीनां नटनान्तरेषु कपोलाडो दोलायितकुण्डलानि । नालीकसंदोहनटन्मिलिन्दपालीकन अपरिशोभितानि ॥ १४ ॥ कलारमामातुमिवेक्षणाभ्यां गाढावलीढश्रवणान्तिकानि । नेत्रद्वयीसीमनिबद्धसेतुनर्मस्पृशा नासिकयोज्ज्वलानि ॥ १५॥ न्यस्तस्य दृग्दोपनिवारणाय विन्दोः सगन्य तिलकं वहन्ति । प्रियाधरोष्ठामृतपारणायामुञ्चैरहपूर्विकया युतानि ॥ ४६॥ उपासकेभ्यो युगपत्मणीतपइदर्शिनीव्याकृतिसंप्रमाणि । कहारसौरभ्यघने कपोले स्वैरं शिवाभ्यां कृतचुम्बनानि ॥ १७ ॥ रसाभिलाषेण रहः प्रियाभ्यां पर्यायपीतांघरपल्लवानि । घन्यो जनः पश्यति तारकारेर्मुखानि मुग्धमितकन्दलानि ॥ १८॥ कुमारगीडे गुरुगर्वयोगादुपोदरम्भमुपेत्य यस्य । विलासहासेन भवान्विचेष्टः शक्रो जयस्तम्भ इवावतस्थे ॥१९॥ अहरलद्धयविधेयशतस्य वा निशि निषेविततस्पतलस्य वा । उपनिषन्मुखवेद्यमुदेतु मे मनसि पण्मुखवारिरुहं महः ।। ५०॥ नीलावनीमुन्निमसौरिपाटीललायकोलाहललुप्तधयें। काले सरामः करुणाभिरामविलोकनं तारकवैरिणं तम् ॥५१॥ वल्लीवकारविन्दे मदकलमधुपवातसंपातरीत्या ..तुल्यानां नृभणानामहमहमिकमा गुम्मने दुनियोः । हृयामुद्रावयनिर्दिशि दिशि....... पडिमिन्दीवराणा कल्याणं वः फटाक्षः कलयतु फरुणाशालिभिः कार्तिकेयः ॥५२॥ .

·काव्यमाला। . - सरसकलया चात्रेः संतानरलचिरन्तना-, ननधचरिताम्राजञ्जेगीयसे क्षितिनायकान् ॥ ६० ॥ जनितनलिनीशावेशे हरिमणिकुट्टिमे शशधरकलामुद्विम्यां निशासु समंततः । बिसधिषणया केलीहंसाः स्पृशन्ति मुखाञ्चलैः प्रतिवुधगृहं यत्तन्माकप्रभो तव वैभवम् ॥ ६१ ॥ श्रीमन्माकक्षितिधर भवत्कीर्तिशैलपयोपा मेरुस्तम्भः अमणनटनप्रक्रिया संविधत्ते। तस्यास्ताग्विलसितजुषो, रत्नताटङ्कभूषा- युग्मं तिग्गच्छविरिति शशीत्यम्बरे बासमीति ।। ६२ ।। चक्राणां विदधाति सोऽतिकदनं तेषां शरण्यस्त्वयं राजा विष्णुपदाक्रम वितनुते सोऽयं तु तस्याकः । - आस्ते.सोऽहिमयैकमाजनमयं तस्यानमिज्ञस्त्विति त्यस्त्वा तं परिकर्मभौतिकमिषात्यामेव ताराः श्रिताः ।। तव माकविमो धरापिपरवलेपादकृताभिवन्दनैः । इह दिव्यपि चानुम्यते बहुशस्त्रीपरिरम्मसंप्रमः ।.६१.॥ पार्श्ववर्तिजनताप्रतिविम्बल्याजतो विमतराजसमाजम् । सारे फवलितं किल घते सात्व माक तव पाणिकृपाणः ॥६५॥ वमयुनिकरेण यमुर्घा सिञ्चति माकनृप तव गजश्रेणी । आत्मपदाइतिलीलानिर्मित निवारणायैव ॥ ६६ ॥ श्रीमाकक्षितिपालशेखर भवद्वेतण्डकानिलो' नेष्यत्यासु कुत्तोऽपि तूलपटलीरीत्या. हरिद्वारणान् :

·यात्राप्रवन्धः। १०१ 8251 आलोच्यैवमचञ्चलस्थितिकृते तेषां किमम्मोजमूः । : :. क्षोणीमण्डलमारमेव सततं कुम्मस्थलीपु न्यधात् ॥ ६७ ।। घादीहेलामु घोटीसुरपुटदलितक्षुण्णरेणूपगूढ- दर्दानैर्जम्बालितासु त्रिदशकरटिनां गण्डभित्तिस्थलीपु । लमा नीलारविन्दच्छदरुचिरलिनां धोरणी कज्जलेन । व्यालिप्ता जैत्रवर्णावलिरिव भवतो भासते माकभूप ॥ ६८॥ अध्यासीना समन्ताक्षितिभरणकृतामावलिः सिन्धुराणां । वारश्रान्तलोलश्रयणपुटमहातालवृन्तोपजातैः'। काष्ठानामन्तराले किमपि विसरतस्त्वत्प्रतापानलस्य प्रायः संधुक्षणानि प्रणयति नितरां माकराज क्षितीन्द्र ॥६९॥ विपक्षलक्ष्मीः क्रियते रपया महीवराहयन्दी प्रमदासमञ्जसा । रिपुं च माकेन्द्र करोषिकिंकरं वराहवं दीप्रमदासमञ्जसा ॥७॥ प्रकल्पते त्वत्करवालयष्टी रविप्रभावारिजयापनाय।:- न हि प्रवर्तेत कदापि लोके रविप्रभा वारिजयापनाय ।। ७१ ॥ इह महिमा कनकपटः पटुघटिता सावमाक नकपटः । विहरति मानवलोके विलसत्कारुण्यपीचिमानवलोके ।। ७२ ।। . पापनृकण्ठीरवतः प्रथितादुदितं दिशायु कण्ठीरवतः । एत्य धरा-माकेशं हृष्यति हटकृष्टवैरिरामाकेशम् ॥ ७३ ॥. वारिजनाभी राजति सोऽयं कृतस्तवारिजनाभीः । जहिहि स्कन्धावारे वसतिं तरसा दिगन्तिकं धावारे ।। ७१ । हेमाकल्प क्षमाकण्ठकहरपटिमा कल्यरामाकटाक्ष- 'स्तोमाकापः सुमाकर्कशमणितिललामा कथं वर्ण्यतेऽसौ..

·काव्यमाला। माकर्पूरममाकल्पनलटहयश मौढिमा कर्मरूढ- '. स्थेमा कारुण्यसीमा कनदनपंगुणो माकराजक्षितीन्द्रः ॥७॥ अनन्तरमयमवनिमृदन्तिकादभिमुखमापतद्भिरागच्छत सरयमा- शिपो वदत भूपतेः श्रीमदवलोकनकुतूहली नृपतिरयमास्त इति निवे- दयद्भिरावसरिकपुरुषैरावेद्यमानसरणिरवगाव धरणीशमन्दिरमतिलचय कतिचिदपि कक्ष्या(क्षा)न्तराणि कविबुधवन्धुसचिवमित्रसामन्तमण्डली- शोभिनि काश्चनास्थानमण्डपे मणिमयचतुस्तम्भमध्यमवितर्दिकायामति- मृदुलतूलमालिकामांसलममृतफेनपटलीविनिर्मलमादिपुरुषमिव शेषमास्त. रणविशेषमध्यासीनं वारविलासिनीकरकमलडो(दो)लायमानचामरद्वित- यभासुरपार्श्वभागतया कलशजलधियुगलीकल्लोलयुगला. "रुल्लसन्तमर• विन्दिनीबन्धुमपद(स)न्तं कौसुम्भपटखण्डपरिकलितमालतीप्रसवशा- लिना मौलिबन्धेन संध्यामयूखसंवलिततारकमम्बरतलैकदेशं विडम्बय. न्तमस्त्रोककुङ्कुमस्थासकपिशङ्गमरीचितरजितां मूर्तिमावृण्वता कण्ठाभर- णमुक्ताफलदीप्तियन्देन मन्दाकिनीपूरपतनगौरवपुष सुमेरुमणधीरयन्त पीतवसनपरिपीतकटिमदेशतया पुष्करजालसंवृतनितम्वमिमुदयक्ष्मा- मृतमपिक्षिपन्त कलकल्पशाखिनः किसलयान्तरालकन्दलितेन कुसुम- कोरकेणेव कुरुविन्दमध्यवर्तिना कुलिशोपलेन परिशोगमानमहं वीरक- कणं मणिमन्यसीमनि महनीयमुद्रहन्तं मकरध्वजमिव मागणोपदर्शित- सौमनस्यं पाकशासनमिव मतिरोधिपलविभेदनं पुरवैरिमित्रगिव समस्ता- मिलपितपूरणधुरीणसंनिधानं द्वितीयहरमिपातृतीयलोचनमन्यमिव शत- मन्युमितरमिव वदान्यपादपमपरमिव कुसुमाकरमत्रिकुलपचित्रीकरणकु- शलचरित्रसंपदं फोनाम्मागर्भकुन्जगृहसंचारकेलिपचाननं पापजगतीपति- प्राचीनमुईतपरिसाफ माकनरलोकनायकमवलोकयन्मनस्वमकरोत् ।

·यात्राप्रवन्ध:1
१०३
यो मोगिप्रवरोऽप्यजिह्मचरितः श्रीशोऽपि हृप्यतृपो
भाखानप्यरिदुःसहः कुवलयाधीशोऽप्यदोपाकरः ।
सर्वज्ञोऽप्यनलीकदृष्टिरचलोऽप्यक्षीणपक्षायलिः
सोऽयं माकनृपो विचित्रमहिमा स्वैरं विजेजीयते ॥ ७६ ॥
तदनु समदादुत्थाय पार्थिववरिठेन समुचितासन्नविष्टरे समुपवेशि-
तोऽयमतिविचक्षणो दक्षिणमुद्यम्य हवं नृपकुलमणेरस्य नमदखिलसा-
मन्तभूपतेराशिष प्रायुक्त।
कल्याणाकर माकराज भवते कारुण्यसंशीलना-
द्रौद्ररेप जनार्दनो वितरतादालोकनैः संपदम् ।
पारावारमुतासनाथममितो याहान्तरान्तःपुरं
दोष्णां यस्य चतुष्टयी चिरघृतैः पातीव दिव्यायुधैः ।। ७७ ॥
लक्ष्मीनित्यविहारकैटभरिपो चक्रावलीरञ्जन-
छायायल्लम कीर्तिवृद्धिकलनाधाराधराम्यागम ।
दोपापोषणपूर्णचन्द्र मुमनोविस्फूर्तिपुप्पाकर
थीव(म)-साल्यकुमार माक भवतः श्रेयांसि संमार्थये ॥७८॥
सकलमवगुणसालापाचातुर्यविवृतिकलनायाम् ।
जगति फणिराज एकः शिप्यत इत्येव शेषतां धत्ते ॥ ७९ ॥
पारं भवद्गुणोधानां वाणी मजतु मे कथम् ।
अपर्याप्तस्थितियेपामपि प्रशाण्डमण्डलः ॥ ८० ॥
वदपास्य भवगुणावलीखवघाटीरुचिमैतदद्य नः ।
पृथिवीश भृशं निवेदने प्रकृतार्थस्य मनः प्रवर्तते ॥ ८१ ।।
स्थितिगुप्तिमलब्धसंगतिं क्षितिपालाधिगमै फलं विदुः ।
मनुजेशधुरीण मादृशामुचिवं तेन तवोपसर्पणम् ॥ ८२॥

·१०४ काव्यमाला भुवि ते तु बुधैरवस्थितैरनवाप्तं न किमप्यवेक्षते । अपहाय 'पुरा कृताधिकं सुकृतं दुष्कृतशोधनक्षमम् ॥ ८३ ॥ तदिमां मनुजादिबन्धुतां तव पाचँ विनिवेश्य सांप्रतम् । {" अविमुक्तमुंपासितुं व(रै)रविमुक्तं वयमाद्रियामहे || ८४ :|| परिपाहि मदीयबान्धवान्विषये ते विहितस्थितीनिति । ... कथनं खलु सिद्धसाधनं क्षितिसंत्राणकृतस्तवान्तिके ।। ८५ ॥ इति तमभिलपन्तं हृष्टचेता नरेन्द्रो मृतमुदमुपचारैः प्राहिणोदत्युदोरैः । . पथि खलु विदधानो भावबन्धं विशुद्धे- लवदिह सपर्याभाजनं. कस्य न स्यात् ।। ८६ ॥ . । अथ विनिर्गत्य निःशङ्कदुर्गमुवो निखिलदुर्गतजनवर्गतरोरनर्गल- शौर्यविस्मारितभार्गवस्य भर्गतनमवस्येव दुर्गाप्रसादलब्धविविधाभिल- पितवर्गस्य भोगिवरनिराकृतिपटुविवेकशालिनो. माकराजमहीपाकशास- नस्य सुजनतातिरेकमनुचिन्त्य मुहुर्मुहुर्भुदमनुसंदधानस्तदवलम्पिभिरेव वचनगुम्मनैरनुचरसमाजमपि समाजयन्सरोजलोचन इव सहचरीद्वयेन कियदरमिय गत्वा स लब्धवर्णः सुवर्णमुसरी निर्वर्णयलिदमवर्गयत । इयं खलु हुंकृत्य गृहनिनदैरुरगृह वीची- हौः शिशनिव जनानदीयपाम् । प्रशाश्य हंसरसितैः परिसान्त्यन्ती :: मोदं प्रसूरिय मुहुर्मुहुरातनोति ॥ ८७ ॥ उघरेण सरिटुनमामिमां तुमशृङ्गदलितासिन्भुना । घपोरादया चिराय नो म्यते भुजगराजममृता ।। ८८॥

·यात्राप्रवन्धः।
१०५.
अत्र कुञ्जगृहासीनकेलिंकाराकलालिताः.
विष्णोः कर्माणि गायन्ति विद्याधरमृगीदृशः ॥ ८९॥
अहो वृषघरमहीपतेरमुष्य महिमा ।
पनपनीतैरिह सत्प्रसूनैः कुणिः सजो गुम्मनमातनोति ।
अम्मोजनामस्य कथामवाचा प्रस्तूयमानां बधिरः शृणोति ॥१०॥
न
।
अथ तदानीं
N
पद्मासझायमाने मणिमुरसि वहन्कौस्तुभं वास्तुभूमि-
र्भासामासारदानोन्मुखघनसुपमागर्वनिर्वापिकानाम् ।
स्तुत्यः श्रुत्यावलीमिनियमघनजनखान्तकान्तारलीला-
कुम्भी कुम्मीनसादेरवितटममुनालोकि लोकैकनेता ॥ ९१ ॥
असौ पुनरुरसा विशङ्कटेन विधृतवनमालिकं वेकचे(टे)शममिवन्ध
निर्मलमनाः सपरितोपमिदमभापत ।
साधूनां हृदयान्तरालसरणौ पुष्णन्परिष्कारता
कुक्षेः सीमनि दर्शनीयविभवां कुंर्वजगन्मण्डलीम् ।
आख्यामञ्जनभूभृतो निजतनुच्छाया...रं त्वर्थय-
कोऽप्यास्ते मणिरिन्दिराकुचतटीशाणोपलोजितः ॥ ९२ ।।
अनेन्दीवरयोरनङ्गशरयोस्चेजिते यदृशौ :
मञ्चो यस्य समस्तशब्दकुहनामाणिक्यशाणोपलः।
यन्नामीसरणिश्च सूक्तिजननीश्वश्रूपदस्थायिनी
पायान्मां हृदयंगमस्मरकलातत्वं तदेतन्महः ।। ९३ ।।
अझनाचल.....
• सर्वरपि जनैरयम् ।
तटे गुहतटाकस्स मुकुन्दो मुहुरीक्ष्यते ॥ ९ ॥

·काव्यमाला।
अवतंसेन विदुपा प्रशससे ततोऽमुना ।
सामिपुष्करिणीतीरममिषामणिः ॥ ९५ ।।
अद्विपभिन्नतटघाटकशैलशृङ्गारिद्रजोनिचयकुलमलितगात्रः।
घोणाहताम्बुनिषिदुन्दुभिपोपद्दष्टः पायान्महीपरिणयाभिमुखो(वराहः)॥
अमोनिघेरलघुनिश्वसिताभिपङ्गाद्विग्राम्यतो अमिविलोकनकैतवेन ।
पृथ्वीपुरःप्रणयिनोचितम्परीक्षां कुर्वन्निवादिमकिटिः कुरुता मुदं नः ।।
(व्या) तदेहरमसव्यपसार्यमाणा-
माशासु वारिलहरीमपदिश्य सिन्धोः ।
जीयात्सन्निजसमागमभाविपृथ्वी-
ख्रीडापनोदनतिरस्करिणी राहः ॥ ९८॥
• आर्य नमामि......... भजन्समुद्रो
यद्रोमकोटिषु कुशाग्रहिमाम्बुरीतिम् ।
तत्कालसंगतघरापरिरम्भकर्म-
घर्मोदबिन्दुविहृति घटयांवमूव ।। ९९ ।।
अम्भोधि कूल..........."चोरदैत्य-
मुस्ताक्षतिप्रभवमोदपरंपराभिः ।
भूदारतां प्रकटयन्पुरुषः पुराण-
स्तपादीमिह तरङ्गयतु श्रियं यः॥१००
॥ १०.
कोलस्तनोतु कुशलानि चिरंतनो में
येन क्षितौ प्रथममीषदश्चितायाम् ।
अस्सा विपादविगमाच्छुसितैरिवाब्धे-
रहाय बुझुकदम्बकमाविरासीत् ॥ १९१ ॥

·यात्राप्रबन्धः। १०७ आधारधुर्य जगदण्डकपालयन्ति पाथोमिषेण फणिमन्दिरमण्डपस्य । उर्वी शिलामुपरि निक्षिपता व्यतानि येनाम्बुमानमिव तेन वयं सनाथाः ।। १०२ ॥ प्रान्तक्षरज्जलधिवारिभरामुदस्य- न्योणाञ्चलेन धरणी कुहनावराहः । तादृकृतिव्यतिकरश्रमवारणाय धारागृहान्तरमिवाधिगतः पुनातु ।। १०३ ॥ मयं शुभानि विदधातु महावराहो दंष्ट्राहितेन विलसन्वलयेन धान्याः । संरक्षणादिव चराचरमण्डलीना- मासादितेन महतातपवारणेन ॥ १०४ ।। अझं महीवरतनोरधिरोपिताया व्यापारयन्निजदृशा वदनारविन्दे । आधः पुमानमयमुद्रिकयादसीय- मस्यन्हठोद्धरणमीतिमिवावतानः ॥ १०५॥ भवाब्धिहरुद्वयसो जनानां पदालमेतद्भजतां ममेति । वकीव यः सक्थिनिवेशितेन वरप्रदेनापि कराम्बुजेन ॥ १०६ ॥ तदनु शेपाचलभूपामणेररविन्दलोचनस्स चरणारविन्दपरिचरणपु- प्यपरिणतेरिव नयनसरणिमवगाहमानमन्तिकनिप्यन्दमानसिन्धुपवन- कन्दलपासतुन्दिलशिथिलबन्यस्य फणिराजपरिकर्मणः प्रतिक्षणदृढीकृती कृतदक्षिणं दक्षिणकैलासकटकतटसीमनि शिलावटमूलबद्धरति कालह- खिपतिमासेवमानो भूदेवानन्दनः सानन्दमिदमवादीत् ।

·२०८ काव्यमाला। . अमे लताग्रथितपटलीकल्पितच्छायभास्ते सिकं दन्तावलकरजलैरचितं भोगिरलैः । मिल्लाधीशोपहृतपिशितामोदवक्त्रारबिन्द भाग्यं पृथ्वीधरपतिसुतायोरादितत्वम् ॥ १०७ ।। पायादपायरहितं परिणममुक्ता- दायादकायमतिवेलदयाविधेयम् । दूरे चिरंतनगिरी दुरितापहारि पारेसुवर्ण..........."कटं महो नः ॥ १०८।। ब्रह्मादयोऽपि भवदाप्तिकृते यतन्ते यतं विनापि ययुराटविकादयस्त्वाम् । आतः कृतान्तविजयिन्नतिचित्रशीलं त्वां मन्महे न सुलभं च न दुर्लभं च ॥१०९॥ प्रत्ययपुष्करपयःकलितामिके नागे नटद्गुणततावपि लूतिकायाम् । प्रीतितवास्तु भगवन्नमवत्कथं या . लुब्धद्विजिह्वविषयः प्रणयानुबन्धः-॥-११०-॥-- अन्योपचारविघिरस्तु महानणुर्वा भावकहर्षपदमान्तर एव भावः । गौरीश ते मणिगुणप्रतिपादनेन .. प्राप्तौ गति किल समा फणितन्तुबायौ ॥ १११ ।। त्वद्धावतोऽपि तुहिनांशुकिशोरमौले. धन्या मृशं भवति तावकमक्ततैव ।

·यात्राप्रवन्धः। १०९ . श्रीकालहस्तिपुरसीमनि यत्त्वयापि भतामिमस्य जगृहे फणिनः स्वरूपम् ॥ ११२॥ निर्मोकपट्टसितमङ्गमसावेगः श्वेलानलो दुरवयोधतरं पदं च । सर्वं यतः सममहेर्भवतश्च शूलि.. भन्योन्यरूपपरिवृत्तिरतः किमासीत् ॥ ११३ ॥ देव लया यदिह दक्षिणरौप्यसैले व्यालद्विपेन्द्रतनुरष्टविधा वितेने । तद्युफमेव कलये तय नीलकण्ठं पञ्चाननं च यदुशन्ति भवन्तमाः ॥ ११४ ॥ घोरखमावजटिलः क वनेचरेन्द्रः शान्तोपसेव्यसरणी सुगमा क मुक्तिः । अन्योन्यमेलनविघावनयोः प्रवीणा तनादृशी जयति देव तवानुकम्पा ॥ ११५॥ प्रालेयमानुशकलादपि पाटुकाया- माकाशसिन्धुसलिलादपि वक्रतोये। देवीमुखामृतरसादपि दष्टमांसे को वा गुणस्तव कुतूहलहेतुरासीत् ॥ ११६.॥ हातुं पुलिन्दपतिराउकिरातमाव- मासीद्भवन्तमधिगम्य महाकिरातः । कि कालहस्तिनगरीश तदद्वताय. प्राग्यासना बलवती सनु देहमाजाम् ॥ ११७ ।।

·काव्यमाला । अज्ञानरार्चन विधेरपि ते गरीयः पादारविन्दपरिपूजनमेव शम्भो । दत्वा मुखे दृशमगाद्विपमेक्षणत्वं भिल्लः पदे तु हरिराससुदर्शनोऽभूत् ॥ ११८ ॥ व्याधः समर्पयतु नाम विलीदशेपं . मांसं विवेकविरहेण मनोभवारे । अङ्गीकृतं कथमिदं भवताथवैत- संभाव्यते त्वयि वनेचरसार्वभौमे ।। ११९ ॥ पाणिग्रहव्यतिकरादुपरि प्रजाना. मुच्छिष्टसंकामुशन्ति जना जगत्याम् । प्रागेव मुक्तिपरिणीतिविधेरयं वा- मासीरिकमेप शपरागमसंप्रदायः ॥ १२० ॥ स्पृष्टं शिरः शवरपादुकयेति मन्ये तस्मिन्नमर्त्यतटिनी विभूपे तथापि । दष्टामिपमहणदर्शितचापलस्स नेहास्ति कापि तव निष्कृतिरन्तकारे ॥ १२१ ॥ गागाण्डिवचाफ्योर्मदमरक्षेपाय चूहापदे गडूशाम्बु च पादुका च शबरोचंसस्य च त्वया । 'पनामस्मयमअनाय गपि प्रत्याददे कस्स पा दर्पापाकृतये महेश जगृहे दष्टापशिष्टामिपम् ॥ १२२ ॥ त्वन्मखकाहितपदन्यसनादिदोप- संशोधकमवयते शयरो नमार ।

·यानाप्रवन्या
२११
चर्माम्बरं कटितटे मंसिताराग-
मने कपालमधिपाणि जटाश्च मौलौ ॥ १२३ ॥
सन्तु प्राणिवधैकतानमतयः शश्वन्मदान्धीकृता
जिझव्यापृतयोऽथवा जनिमृतः स्फारीभवद्भान्तयः ।
मुक्तिस्तान्बूणुते खयं यदि कृपा मुग्धेन्दुचूडाल ते
तत्र व्याघगजाहिकीटपतयो दृष्यन्तकाष्ठापराः ॥ १२४ ।।
यामि प्रीतिमहं परान्नमजनरुच्छिष्टमोजी मवा-
नमूर्धाहं चरणौ स्पृशामि घनिनां त्वं पादुकाशेखरः ।
सेवेहं धनपापकर्दमनदीं त्वं वक्रतोयाप्लुतो
युक्ता किनु मदीयदोषगणना श्रीकालहस्तीश ॥ १२५ ॥
सत्कर्माचरणात्मिकां प्रथमतः संपाच नान्दी ततः
प्रादुर्भाव्य समस्तभक्तिगरिमप्रस्तावनाकौशलम् ।
'दागुत्सार्य तमःपटीमथ वृते दीपेन विद्यात्मना
चित मे नटनं विधास्यसि कदा श्रीकालहस्तीश्वर ॥ १२६॥
गण्डूपाम्बुनिमज्जनाय यदमुद्गगावतंसस्य ते
चूडालकृतिकल्पनाय विकृतज्योरखावतः पादुका ।
तृप्त्यै मक्षितशेषमामिपमपि त्रैलोक्यकुझिमरे-
विद्याधीश मुदे उवास्तु तदियं वाणी पिष्टापि मे ॥ १२७ ।।
भिल्हामणीचरणपल्लवपादुकायै
सेयं क्रियासमभिहारवती नमस्सा।
वेधः करोतिविधुखण्डविपन्नदीनां
सेहेन या गिरिशशेखरतामिमानम् ॥ १२८॥

·काव्यमाला। *- अस्त्येव यद्यवतरेल्मम दृष्टिमार्गे : : नैवास्ति चेन्न तटिनीमरणं घटेत । इत्थं विधेर्विमतिमीश किरीटलक्ष्म्या । यस्साः स्मृतिहरति सावतु पादुका नः ॥ १२९ ।। त्रातं ययां हरजटावनचारकेल्या वेधःशिर प्रतिहतेःशवरानिपनम् । सा पादुका घडरिवर्गविनिर्जयाय संनद्यतां भवतु संपति नः शिरस्त्रम् ॥ १३०॥: अपि च- जगन्मण्डलीय त्वयि खपकाशे नटन्ती .वेरंशुजाले नदीव । अविद्याविलासाकृतिविद्यया ते भव::.... 'भवत्यन्तकारे॥१३१॥ मनोहारिशब्दादिभिर्व्यज्यमानानहं किंचिदालिय यस्यैव लेशान् । सुखत्वेन जानामि संसारपीडां तमानन्दवाराकरं त्वामुपासे ॥ १३२।। ... कणस्फूर्तिहेतुः सुखादिप्रपञ्चोऽपि सर्वप्रियत्वेन भाति । परमेमगारास्पदत्वेन ताक्प्रमोदाकृतिप्रत्यगर्थोऽसि शम्भो ॥ १३३ ॥ न कर्तास्मि नानाविधानां क्रियाणां प्रसक्तोऽपि नैतत्फलाखादनेषु । सदानन्दविज्ञानसान्द्रसभावो भवानेव.सोऽहं भवामि.मरारे ॥१३॥ यथा मातृवाक्येन राधेयभावं परित्यज्यं कर्णः पृथासूनुरासीत् । तथा तत्त्वमस्यादिवाक्येन जैवं समुत्सृज्य रूपं त्वमेवाहमलि ।।१३५॥ भवन्तं वदन्त्येकमेवाद्वितीय प्रणीतेतरालापसीमावासि । मतः साधयेदाययोमैदसत्तामयं कल्पितः किं नु संसारपन्यः ।।१३६॥ यथा शुक्तिकादेरिदंतानुविद्धं समारोपितं वस्तु सर्व चंकासि । तवानगजेतखया सतयेदं समालिनित इश्यजातं विभाति ।। १३७ ॥ .......

·यात्राप्रवन्धः । गुणे कल्पिताया यथा कुण्डलिन्या जनत्रासकम्पादिसंपादकत्वम् । तथा संसृतेरीश नानाविधार्थक्रियासाधकलं त्वदारोपितायाः ॥१३८॥ त्रयीमोलिना देशिकस्यापि वाचा समावेदिता संगनिर्मुक्तता मे । न सा वाध्यते नाथ मिथ्यामिमत्या महारत्नदीपप्रभा वात्ययेव ॥१३९॥ असगावधीरात्मनीयं-मदीया हृदाधन कादिभावप्रतीत्या । सुधांशूपले शुद्धतासविदसि जपोपाधिकारण्यबुद्ध्यैव नैति ।। १४० ॥ सदा शुद्धबुद्धो विमुक्तस्वरूपस्त्वमेतादृशोऽहं च तर्कागमाभ्याम् । अभेदेऽपि सत्यावयोरन्तरात्मन्नहो मे सुखस्फूर्तिरल्पेयमास्ते ॥१४१॥ विरामेण सर्वेन्द्रियव्याव(प)तीनां सुपुप्तावपि क्षीणशोकोदयायाम् । सहाविद्यया संमदस्यानुभूतिः सकाकोलमाध्वीकसेवासमाना ॥१४२॥ विसर्पन्महामोहवेगान्धकारे निरस्येह निःसारसंसारकूपे । मृगं क्लेशयित्वालमापन्नवन्धो शिव त्राहि मामीश कारुण्यसिन्धो॥१४३॥ दुरन्तव्यथाहेतुभूतस्य दुष्टत्रणस्येव शस्त्रेण वैद्यो दयालुः । हृदो दुःसहं ग्रन्थिमीशान मिन्दन्मयोधेन मे देहि मोदातिरेकम्॥१४॥ वधूयुग्मवाताशनव्यापलतानराधीशनकीरनागातिहारिन् । वं(?)मानयेनं जनिव्याधिपीडाविहस्तीकृतं कालहस्तीश देव ॥१४५ ॥ तुपारद्युते "पवादं मया ते वितीर्णा कलामालिकेयम् ॥ १४६ ।। एकदापि रचितेक्षणापणौ तौ तदैव भवतामिरक्षितौ । पार्यतीश पदयोस्तवानिशं दत्तदृष्टिमपि मामुपेक्षसे ।। १४७ ।। इत्यादि कीर्तयन्नयमत्यादरादुपेत्य धीराग्रिमो मारामियातिशरीराध- हारिणीमाराध्य मातरं शतपत्रमुकुलसच्छानताजुपौ मस्तकमुवि हस्ती नि- धाय समम्तोपनिषदर्थीपसुरमिलामि .................... ........................ श्रीपीत् । या..८ ·११४ काव्यमाला। .... ........ विष्वदीचि मरीचिमद्रुचिभरे वीचीव वारां त्रयी १. लोकानां यदवेदनादुदयते यद्वेदनान्मीलति । सत्यानन्दसुघासमुद्रलहरी सा काचिदेका : ..."सि त्वमेव परमा ज्ञानप्रसूनाम्बिके ।। ११८ ॥ नित्यानित्यविवेचनादिमजुपो नित्यैर्वचोगुम्मनै- रोप्तः खस्य तवापि चैक्यमुभयोरापाततो जानतः । कल्याणे तव दृक्पथे निपततः कस्यापि पुण्यात्मनो जिज्ञासा त्वयि जायते भगवति ज्ञानप्रसूनाम्बिके ।। १४९ ।। विष्याद्यासु विधासु कापि भवतु श्रोतव्यवाक्ये विधा "कर्मविचारक""घटनया प्रत्यग्विचारस्य च । लिकै पनिरुपकममभृतिभिवेदान्ततात्पर्यधी- राधेया त्वयि तद्विमर्शफलया ज्ञानपसूनाम्बिके ॥ १५० ॥ कार्योत्पत्त्यनुकूलवेदनतया का भवत्याः पुनः साक्षादेव निदानतां त्रिजगतीद्वारं तु मायापरम् । मृद्वतन्मसणत्यवच कलशे सामृतस्ते तत- स्वस्या जाव्यजुपश्ध संगतिरिह ज्ञानमसूनाम्पिके ॥ १५१ ॥ कुम्भीजन्मनि कुम्भकार इव भूभव भूमिस्थिती हेतुः किं जगतोऽन्य एव जननस्येवोरुपादानतः । इत्यं मान्तिमुदित्वरीं शमयितुं लक्ष्माहुरेफ जग- जन्मादित्रयहेतुतां तय बुधा मानमस्नायिके ।। १५२ ।। पीदनां माणुफादिकार्यनिवदभार मकरसं यया नानारपजडात्मना परिणतिर्यद्वात्मपानस्स या।

·यात्राप्रवन्धः ।
तद्वन्निद्धयनिर्विकार" "स्ते तद्यासंभवा-
द्यालस्य सगिवास्य कारणमसि ज्ञानप्रसूनाम्बिके ।। १५३ ॥
देहान्तःकरणस्पृहासुखमुखे रज्जूरगाहाधिम-
प्रत्येकाध्यसने च जीववपुषा पुष्णास्युपादानताम् ।
आकाशामिसमीरवारिधरणीमुख्ये तु साधारणे
रूपेणैव महेशितुस्त्रिजगती ज्ञानप्रसूनाम्बिके ।। १५४ ॥
नित्यामस्तसमस्तभेदविसरां निःस्यन्दचित्कन्दली-
मानन्देकरसामगम्यसरणीमाम्नायवाचामपि ।
मूर्ति जीवमहेश्वरौ विदधती मायावशेनात्मन-
स्तद्वद्वानुगता विशुद्धचिदसि ज्ञानप्रसूनाम्बिके ।। १५५ ।।
निप्प्रत्यूहमिपरस्वरूपधिषणासंसिद्धसर्वज्ञता
सर्वोत्पादयितृत्वसर्वभुवनाधिष्ठातृताप्रेसरैः।
कल्याणरुपशोमिता गुणगणैः कैवल्यलक्ष्मीमयीं
दिव्यामीशदशामवाप्य जयसि ज्ञानप्रसूनाम्बिके ।। १५६ ॥
मायाराहुविलीढबोधशशिना चक्षुर्मुसाक्षोदयं
नानावृत्तिमुखावलोकनमिलाकिंचिज्जताशालिना।
उन्मीलहहुशोकवेगगरिमोद्विमेन जीवात्मना
बनासीय भवाब्धिमजनविधि ज्ञानप्रसूनाम्बिके ।। १५७॥
छायावल्लभशीतभानुहुतमुहक्षत्रतारादयो
भान्ती वामनुमान्ति केवलचिदालोकातिरेकीकृते ।
चेतोवृत्तिपदार्थभेदकमवन्मातृप्रमामेयता-
धुर्या भासयसि त्वमेव मुवनं ज्ञानप्रसूनाम्बिके ॥ १५८ ॥

·काव्यमाला। ऐक्ये व्यक्तिमुपागते सति बहिश्वञ्चट्टगामावय प्रेसद्वृत्तिवशेन साक्षिविषयावच्छिन्नचैतन्ययोः । प्रत्यग्योधमयेन दीपमहसा संबन्धमाध्यासिकं प्राप्तेन प्रकटीकरोषि विषयान्ज्ञानप्रसूनाम्बिके ।। १५९ ।। सन्त्येवावरणादिशक्तिसहिता मूलपकृत्यंशका मूलाज्ञानपदामिपेकविधिना संभाविताः सूरिभिः । बावृतिभिरीक्षणादिकरणोद्भुतामिरेकैकश- स्तैरुचन्निखिलव्यवस्थितिरसि ज्ञानपसूनाम्बिके ॥ १६० ॥ सामान्यग्रहणाचदंशविषया विद्यानिवृत्तावपि समुख्येतरमागरांतिविभाजायचमोवस्थितेः । सग्वातंधयशुक्तिरौप्यमरुभूरिसन्मरीचापगा- पूर्वाध्यासशतानि संकल्यसि ज्ञानमसूनाम्बिके ॥ १६१ ॥ अस्पृष्टैर्भमवञ्चनादिकलयावच्छेदनिन्दापरैः संसर्गाविषयप्रमैकजनकैश्छन्दोगिरां मौलिमिः । दुष्टां प्राथमिकी हगादिजनितां बुद्धि भिदागोचरा- मस्यद्भिर्घटते तदद्वयमिति ज्ञानप्रसूनाम्बिके ।। १६२ ।। तत्त्वावेदनश्चिरंतनगिरा प्रच्याविताध्यक्षघी- ।' रज्ञानव्यतिरिक्तदोषमहिमाजन्यं प्रपद्यास्पदम् । नानाकार्यपरंपराखनुगतां सां तवातन्वती व्यत्यस्तामिव बोभवीति सफला ज्ञानप्रसूनाम्बिके ।। १६३ ॥ भादर्शाहतिसंनिवृतनयनव्यालिद्यमान यथा कण्ठस्यं मुखमेव न प्रतिमुखं मिथ्या पदार्थान्तरम् । -- ·यानाप्रवन्धः। ११७ चैतन्यप्रतिविम्ब एव मुकुरे जीवोऽपि मायामये त्वद्रपादतिरिच्यते न हि तथा ज्ञानप्रसूनाम्बिके ।। १६४ ॥ प्रक्षीणादिकथा समस्तजानिमत्प्रत्यक्षताशालिनी विक्षेपप्रतिरूपशक्तियुगलीविख्यापितप्रक्रिया । मन्दीमतनिरुत्तिमार्गगमना मायाभिधा किंकरी किं ते दुर्घटमेव नो घटयति ज्ञानप्रसूनाम्बिके ॥ १६५ ॥ स्वच्छन्दारुणबन्युजीवसुमनोगुच्छाकपालीवशा- दच्छायां तु यथा सुधाकरमणावध्यस्यते शोणता । संसारमवणखमावभरिताहंकारसान्निध्यतः शुद्धायामपि संसृतिस्त्वयि तथा ज्ञानप्रसूनाम्बिके ॥ १६६ ।। दृष्टिं सृष्टिमुशन्ति केचिदपरे दृक्तुल्यकालां तु ता- ममादिक्रमतस्त्वया प्रथमतः सृष्टस्य दृष्टिं परे । लोकानां मृगतृप्णिकाम्बुलहरीसाधारणं सर्वथा रूपं वोपनिवर्त्यमेव भवति ज्ञानप्रसूनाम्बिके । १६७ ॥ जन्म श्रोत्रियसततौ शुमतरे काले व्रतखीकृतिः साझानायसमागमो गुरुमुखादारग्रहः सत्कुलात् । निष्कामाचरणं च कर्मविततेनिप्पद्यते कस्यचि- स्वज्ञानादरहेतुशुद्धि(ख)विधये ज्ञानप्रसूनाम्बिके ।। १६८ ॥ वर्णी सातककाननस्थितिजुषां धर्मश्च कर्मन्दिनां संन्यासैरपि फर्मभिः समुचितैः पादोद्भवादेरपि । निष्पना निखिलाप्यपूर्वपटली वेगाद्विलम्बादपि स्वद्विधाजननोपयोगमयति ज्ञानप्रसूनाम्भिके ॥ १६९॥ १.नितीति भवेत, ·११८ काव्यमाला। माधानाहितसंस्क्रियोज्ज्वलतरें निप्पादिते पावके यागोऽपूर्वमिव खदेकविषयध्यानक्रियाशीलनात् । चितेनातिपचेलिमेन सहिता सा तत्त्वमस्यादिवा- क्वत्साक्षात्कृतिमादधाति विमलां ज्ञानप्रसूनाम्बिके ।। १७० ।। जीवावस्थितमेव रत्नखचितं अवेयकं विस्मृते- रन्विच्छ(ब्योन्पुरुषो यथाप्तवचनादावैव तन्मोदते । अज्ञानस्थगितां सतीमपि तथा त्वद्रूपतामात्मनः प्राप्यैवागमतः प्रहृष्यति सुधीनिप्रसूनाम्बिके ॥ १७१ ।। त्रस्यन्तश्रवणे तदर्थमनने तद्भावनायां च स- संप्राप्तादपरोक्षसंविदुडुपात्संसारपारं गतः । यावश्वविमुक्ति खेलति भजन्धिम्बेशतां त्वन्मय- ब्रह्मानन्दरसानुभूतिललिता ज्ञानप्रसूनाम्बिके ।। १७२ ॥ वस्तुन्यांहितचित्तमोपनिषदे वैधेषु वा जाग्रतं नानाकर्मसुरक्षसीति यदयं नैसर्गिकस्ते गुणः । देहात्मममंधूसरं जनमिमं त्यक्तात्मनीनक्रियं यद्युतारयसे यशस्तव तदा ज्ञानप्रसूनाम्बिके ।। १७३ ।। वृत्तान्तास्तयुधं दयेकरससंवृत्तान्तरनं त्रयी- सिद्धान्त स्फुटमात्मसंविदष्टयक्सिद्धां तनूमाभितम् । अध्यान्तप्रणयानुवन्धिनि महत्त्यध्यान्वधाग्नि स्थितं । शुद्धान्तःकरणाश्चितं पशुपतेः शुद्धान्तमन्तर्भजे ॥ १७४ ।। १. यावद्विवेति भवेद, ·यात्राप्रवन्धः। अपि च । श्रीमनराजमणिपञ्जरकेलिशारि च्छन्दःशिखासदनमगलदीपरेखे । नानागमोपवननाध्यकलामयूरि देवि त्रिलोकजननि त्रिपुरे नमस्ते ॥ १७५॥. ..."त्रयीपुरहरामिदादिरूपे श्रीकामराजमनुशेखरवर्णमागैः । मृताननस्तनजगत्प्रकृतिप्रतीके कल्याणि हेमपति कामकले नमस्ते ॥ १७६ ॥ आपाटलं कुटिलकुन्तलमायताक्षं शोणाघरच्छवि सुधाकरबिम्बवक्रम् । कुम्भस्तनं सृणिगुणाशुगचापहस्त रूपं विधाय कृतलोकहिते नगस्ते ॥ १७७ ॥ मध्येपयोग्बुधि मरुद्दुमनीपधानो रनान्तरीपतिलकस्य ललामभूतम् । स्मृतं वदान्यमणिमिर्गृहसार्वभौम, मास्याय शवदनुभूतरते नमस्ते ॥ १७ ॥ दीप्ताणिमादितनुदि" व्याप्तान्तरालमुवि विभ्रमशालिकायाम् । मचाग्रणीभवदजादिसदाशिवान्त- पञ्चामरीधृतशिवाकगते नमस्ते ॥ १७९ ॥ 1. वेदत्रयीति प्रतिभाति.

·यात्राप्रवन्धः। १२१ सरिद्वराः सप्त विधाय मध्ये विमेदनं यस्य विनिःसरन्त्यः । विपाटयामो वृजिनप्रपञ्चमेवं जनानामिति दर्शयन्ति ॥ १८४ ॥ पाटलाश्चितपदं शरीरिणां घोरतापहरदानकोविदम् । मल्लिकार्जुनमसोढमन्मयं तत्र तं शुचिमसावसेवत ।। १८५ ।। यस्य सायमुरुनृत्तरंहसा पूर्णनं गुरुतरं समेयुपाम् । वासना...तिकरादहर्निशं ज्योतिषां सुरपये परिप्रमः ॥ १८६ ।। तदनु धरणीमुराधिपो भवनाशिनि तटप्रकटितरसन्निधान(निघान- मिय निखिलनियोगिनां व्यक्तिमिदालेशवञ्चितेऽपि वपुषि व्यञ्जित... रुपमृगजातियुगसमवायमनपायशौर्यवडवानलहेतिशोपितदनुजाधिराजमु- जमहोजलनिधिमलोकयदहोयलपतिम् । सर्वान्तर्यामिमाये मम निगमशिरःसंप्रदायकलक्ष्ये दृष्टान्तस्तम्भगर्मो न परमिदमपीत्येव संदर्शनाय । हुन्मध्यं दानवेन्दोः संपदि विदलयमाणिजेः कृणिताप्रैः प्रदादासादकारी समहत जगति स्फीतमत्याहितं यः॥१८७॥ तदनु पामायुधप्रसाधितमाशावकारामरगाहमानः प्रकटितसेवमान- जनदुरितमनमुद्रामधिगम्य तुमभद्रां सुमतिरित्ययमवोचत । मातर्मवत्येव महावराहवभावतीर्णा न वसुंधरापि । लमेव कामं न हि तुगमदा किंतुलया सापि कृतानुपा॥१८८॥ मया नितम्पमिय गौरवमाननीय- साचलं समधिरस मुधीरयासीत् । येसागतं तदनु पीचिमतः प्रतीचो सीलानिकेतमपमपजालमायाः ।। १८९॥ प ·१२२ याव्यमाला। लम्बालकान्तललितामलिके पटीर- जम्बालिकान्वधवलच्छविमहकेषु । विचारणामघरमासि वितम्य धीमा- नम्यामधेप वचनैरघिनोन्मनोनैः ॥ १९० ॥ हस्तैश्चतुभिरमयं वरमलचक्रे संविमती मिनयना नवचम्पकाही । पीताम्बराधितकटी नपचन्द्रखण्टा फाचित्सरोजनिलया फरगाविरास्ते ॥ १९१ ।। चण्डि प्रसाधयसि यप्रियवाममार्ग सीमाग्यचिमिदमेव न किं भवत्याः । मन्यास्य किं मुरमप्य किरीटसीमां सयोऽयया भवति नातियः सपरपाः॥ १९२ ।। दिनचुम्पिनि दं विमलसमाये मातयन्मणिकिरीटमरीचिपूरे । अन्दुनारमपिरख मदीयमारः मच्छन्दसंपरणफेलिविधि विधणम् ॥ १२३ ।। फल्यामि ते गुम्सविधुम्मितको गुदीप नेगारचिन्दकरणामधुनिसरी । सोनकुम्मलितामृतवाहिनी नन्यन्तु नसिविनाशालिग ॥ १९ ॥ पनिमायलोन तागन्ध पप फास्टविमित मिण गम्माम् ।

·यात्राप्रवन्धः। १२३ 'आर्या गुरोरिह लघोरथया निकाम- मगीकृतस्य परिपालनमाद्रियन्ते ॥ १९५॥ प्राप्यं जनेन परमं वरमेतदेव पादाम्बुजं परमितो न च किंचनेति । व्याकुर्वतोस्तव चरामयमुद्रिकाभ्यां सेयं युगाय करयोः शिरसा नमस्या ॥ १९६ ॥. अनोपमर्दलयमादियुगावठारे धृत्योदरस्य तव सूतयतस्त्रिलोकीम् । मातः कथं कथमिवह महानुभावाः सद्भाव एव सततं प्रथयन्ति चिन्ताम् ॥ १९७ ॥ सन्मार्गरोधरसिके गमयत्मणीत- न्यकारभाजि नवमन्मथपप्रिमिन्ने । अक्षानुपगमलिने हदि मामकीने शर्वाणि विन्ध्य इव ते चरणी निधेहि ॥ १९८ । मूकाम्बिके मुहुरपातजपस्य कामं रागस्पृशो रचितपलवसौहृदस्य । मकस्स मे पदयुगस्य भवेचवेव साध्या गतिः सकलहंसकुलैर्दुगपा ॥ १९९ ।। सापाग मुगकन्दली पशुपतेरेका मनोहारिणी नाफालोकमुपारुतम्मरयमोकामिनिर्वापणा । अकारयमतिपदिदोहनविधी या कामधेनुः सना. सा फारम्यतरहिणी मनसि मे मूकाम्बिका श्यते ।।२० ·१२४ काव्यमाला। इति सपदि हिमाचलेन्द्रकन्यां पशुपतिनेत्रचकोरपौर्णमासीन् । समजनि भजतोऽस्य साधुमौलेरकृतकभक्तिसुधाम्बुधेः समृद्धिः॥२०१॥ इति समरपुंगवस्य कृतौ चम्पकाव्ये पाठ आवासः। अथ सप्तम आश्वासः। अथ मनीषिमणिरेष कुमुदिनीरमणकोरकापीडसेवादरादिव शेवलि- नीपतिना प्रतिमुहुरधिष्ठिताभ्यण गोकर्णमधिगम्य मन्मथपरिपन्थिमत्रैक- साधकानघवैदिकजनानात्मीयनयनयोः पन्थानमुपनीय चिन्तामिमामता- नीत् । इह केचन शास्त्रवेदिनो भवदुःस्वमपरम्परादृशः । तदपायकृते जपक्रियामधिगोकर्णममी वितन्वते ॥१॥ पारेपारावारमाविर्भवन्तं देवं मारामित्रमाराध्य धीरः । सोऽयं भूयो भक्तिपीयूषवादाचोत्कर्षा भारतीमित्यवादीत् ॥ २॥ अनुतटमनिशं महाबलो ग यदि भवानिह नाथ तिष्ठति । जलधिरमिभवेदयं तदा जगदमिश्कृतदिगन्तराक्रमः ॥ ३ ॥ अथवा लघुरेप सिन्धुरातां प्रतिविध्यण्डममी पितामहायाः । स्थितिमादधते धृतपकंम्पास्वनुभूशासन शासने त्वदीये ॥ १ ॥ सूजसि सरजेतरासिकामिह गोकर्णमिते निकेतने । दिशसि श्रयतां तु देहिनां कथमाभोगकरम्यितं पदम् ॥ ५॥ अयं सल तद्नु संख्यावदग्रणीरतिलङ्घय सबपरणीपरमतिनिषद- नुचरपटासमाकृतो विविधनीवृदावलिमवगाहमानः प्रबलवाहिनीकुलानि पावनस्थलानि च पदे पदे निशामयन्कुशायरपरिहसनमतिरतिमात्र- शलांसूक्तिमभिधातुमाद्रियत ।

·यात्राप्रवन्धः।
१२५
पिदानमकरन्दकन्दली वरदापगामधिविगाह निर्मलाम् ।
ना निजामवयवार्थदुविधाममियां समञ्चति मलपहारिणी ॥ ६॥
वीचीहस्ता विपुलपुलिनश्रोणिरिन्दीवराक्षी
फेनोदारसितविलसिता वन्धुरावर्तनामिः।
चक्रोरोजा सरसिजमुखी चारहंसप्रचारा
पारावारप्रथमगृहिणी भासते कृप्णवेणी ॥ ७॥
महाबलेशमकुटीतटजाते तरनिणि ।
सकृष्णापि त्वया शश्वदकृष्णा हन्त मेदिनी ॥ ८॥
दोलायितं बालसमीरणेन धीचीदुकूलांशुकमद्वहन्तीम् ।
पृथ्व्या स्वयं भीमरथीमवन्त्या पताकिका भीमरथीमुपासे ॥ ९ ॥
पुरुषत्रयमीलिमागभूषामणिनीराजितम उपादपीठाम् ।
तुलजापुरवासिनी तुरीयामवलम्बे जगदम्बिकां भवानीम् ॥१०॥
फराजिगलितैरनारतं पिअराम्भसि नयीनकेसरैः।
परासरिति सृप्तगादनः किं जरायुवसतिं प्रपद्यते ॥ ११ ॥
नीलमीवजा "विगलितां निर्मास्यमालामिव
प्रक्षोणिमृदुवमान विततां पृथ्वीपरिष्कारिणीम् ।
आगीयरधिवासितं विदधतीमम्मोनिधानं रस-
नामधाहमगण्यपुण्यसुलभा द्रक्ष्यागि गोदावरीम् ॥ १२ ॥
पात्रगा पटुधियामिव संपत्कान्तसिन्धुरमिता फरिणीय ।
गोरियापितपयोपरमारा गौतमी हरति लोचननाम्यम् ।। १३ ॥
तापमापदलनाय निर्गता गौतमी हरति फरमपं गगाम् ।
नावकातिगमनीयता रमापहिरमिपियति क्षमाम् ॥ ११ ॥

·काव्यमाला। .. त्रिनयनजटाराजदाजक्षमारुहकोरक- व्यतिकरघनामोदा गोदावरीलहरीमराः। पशुवधमहाकालीनालीढगोतमपातक- प्रशमकुशलारम्भाः संभावयन्ति वसुंधराम् ॥ १५ ॥ जगत्पतेरस्य जटाच्युतेति विधेहि गोदावरि मा विषादम् । सरोषगौरीचरणाहतीनामलम्भनादामुहि मोदमेव ॥ १६ ॥ खवेलान्तलीलासुभगतरवालानिलयल- तरङ्गालीतुगातरलतरभृङ्गा तत इतः । तटिन्यास्ते धन्या तरुणकमलिन्याकरतया प्रणीता वैनीतावलिभिरभिवीता शतधृतेः ॥ १७ ॥ पवित्रामद्राक्षं बहलकमलामोदमधुरैः समीरध्वन्यश्रममपनयन्ती नवनवैः । अतिप्रेम्णा मर्तुश्चरमजलधेरर्पितमुखी पयोप्णीमुष्णीपप्रतिमलहरी विन्ध्यनृपतेः ॥ १८॥ कलितापीडा कमलैमहिता पीयूषमधुरतापीना । जनतापीतजलेयं मम तापं हरतु मलिनतापीडाम् ।। १९ ॥ सुधांशुकन्या सदतां जनानां तापं च दूरे तनुतां पयोप्णी । कथं खमप्यम्य कठोरधामस्वनूमवे वापि तथाविधासि ॥ २० ॥ अक्ष्णोर्पत्यमृतलहरीमाश्रमैस्वापसानां नित्योदश्चनिगमपटनै रुखसत्तीरभागा । अश्मयातरचलधनुषो लिगमूतरमतां मजन्नानामनुजपटलीशर्मदा नर्मदा मे ।। २।। ।

·यात्रामवन्धः।
१२७
4
पूजनीयविमवासु भूतले जामतीषु शतशो नदीबपि ।
कि लयैव वितनोति केलिकामर्णवस्त्वमसि येन नर्मदा ॥ २२ ॥
कुचपरिणतिमाजः क्षोणिबिम्बाधराया
विगलितमिव यस्मादुत्तरासरचेलम् ।
नटयति मुदमम्मो नार्मदं सीमा-
मधिवसति महादेरस्य माहिप्मतीयम् ॥ २३ ॥
पुरी जयत्यर्जुनपतेरियं वहन्निमां विन्ध्यवसुंधराधरः ।
त्रिविष्टपालम्बतया धृतस्मयं नगाधिराजं न तृणाय मन्यते ।। २४ ।।
माहिष्मतीमण्डनमातिहारि जनस्य दोस्तम्भसहसरम्यम् ।
समार्णवीमुद्रितराज्यलक्ष्मीविलासगेहं किमपि स्मरामि ॥ २५ ॥
अवतारविशेषमजनामेररुणोष्णीपमनल्पहेमभूषम् ।
कृतवीर्यतनूजवेपमीडे जगतीपालनकर्मनिर्निमेपम् ॥ २६ ॥
यदीयभुजमण्डले घरणिरेत्य लीलारति
विशकटतरे""विसृजति स दौस्थ्यव्यथाम् ।
परीक्षणकपोपलः स दशकण्ठबाहूमणां
जगन्महितशासनो जयति कार्तवीर्यार्जुनः ॥ २७ ॥
रेवा यस्य परं दुरासदमुजासेती न माति म सा
तेजोवाधिरपि क्षपाचरपतेस्त्रैलोक्यकूलंकपः ।
सप्तद्वीपनिखातयूपपुलकच्छन्नावनी विग्रहः
सोऽयं हैहयनायको विजयते शूरक्षितीशामणीः ॥२८॥
काचिन्महाकालनिकेतनस्य पुरामरातेभुवि राजधानी ।
श्रिया विशालां जनतामवन्ती चकास्त्यसाधुज्जयिनी पुरीणाम् ॥ २९॥

·१२८
काव्यमाला।
भूर्ति देहि ब्रूहि नामानि शंभोराद्यं विद्यां लीलयेत्याचरन्ती ।
देव्या साकं ध्यायत ध्यायतेति ध्यायन्त्यस्यां दैवतं केऽपि धन्याः॥३०॥
अस्सां मरालीततिरद्रिकन्याकेलीगतिप्रार्थनसापराधा :
निवारितान्तर्गमनेव नित्यमास्ते बहिः खेयरतिच्छलेन ।। ३१ ।।
कीडाजुषामत्र कृशोदरीणामारज्यमाना धुसूणारागैः ।
संपा जगत्पातकसंहत्तीनामुत्पातसन्ध्येव पुरः समिन्धे ॥ ३२ ।।
अस्यां निरस्ता दिवसान्तनृत्यत्पिनाकिपूजापटहप्रणादैः ।
निर्याति नृणामिव दुष्कृतालिः सौधेषु कालागरुधूमरेखा ॥ ३३ ॥
आरूढकर्मन्दिपथा इवास्यामाविर्भवाझतिवारनादाः ।
आरामवीथीप्वनुवलिगेहमटन्ति भृहा मकरन्दभिक्षाम् ॥ ३४ ॥
खयं विशालाप्यवकाशहीना दुष्कर्मलेशस्य शरीरभाजाम् ।
उच्चैर्महाकालमुपाश्रितापि कदापि नैपाशति काललक्ष्याम् ॥ ३५ ॥
स्थितं संनिधानेऽपि धीसूक्तिदूर निराकारमप्यर्धनारीशरीरम् ।
अधिष्ठानमप्यस्स विधस्य शश्वमहाकालवास्तव्यमध्यान्महो नः॥३६॥
अस्याः सिन्धोरूमिहम्तावलम्यादेनःसिन्धोरेत्य पारं भवामि ।
निर्विन्ध्याया निर्मलाम्मःप्रवाहे निर्मग्याहं निर्गतः प्लेशविन्ध्यात्॥३७॥
चर्मण्वत्याः साधु खण्डीकृतांदोमर्मण्यस्या मजतां वारिपूरे ।
कुम्भीपाकाद्धोरपीडाविपाकारिक भीतिः स्यात्किचिदप्यमानाम् ॥३८॥
इदं तापदिह दृश्यते मन्दाकिनीविहितमहितसांगत्यमलघुसलिलपू-
रंसातत्यवितीर्णजलधिसीहित्यमशिशिरकरापत्यम् ।
शितिरोमलता फलिन्दमूमृतरिकालायसहा सवन्ती ।
नयतापपरीतमानसानां नवतापिच्छयनीयमापिराम्ते ॥ ३९ ॥

·यात्राप्रवन्धः।
१२९
वृषमौक्तिकसंहतेर्विधात्रा वणिजा भूविपणी विसारितायाः ।
परमागकरी पटीव नीला प्रतिभाति घुमणेरियं कुमारी ।। १०॥
मिहिरांशुविलीनमेघमार्गद्रवनिप्यन्दतती परं किलास्याम् ।
यमुनेति कलिन्दजेति सिन्धोरवलेति प्रयते नृणां विमोहः ॥४१॥
नतिरस्तु गमस्तिमालिसूनोर्नरकद्वारमदायसार्गलायै ।
जनसद्गतिनर्तकीमसारप्रतिसीराकृतये प्रकाममस्यै ॥ ४२ ॥
असितोत्पलमालिकामवन्या जनतापुण्यशिखावलाप्रपतिम् ।
शिशिरामवगाध सिन्धुमेनां जनितापं विजहाति जीवलोकः ॥ १३ ॥
अनुयारमवाप्तवारिकेलेरसिवाया मुरशासनस्य मर्नेः ।
ध्यमाविशदंशुमालिकन्यामभिरामः किमु नीलिमातिरेकः ॥ ११ ॥
अतिवेलरसोदयानुमायाकल्यन्ती निजकामुकामिसारम् ।
असितावरणांशुक किमया सहजश्यामलकच्छलेन पते ॥१५॥
मभिपिय फलिन्दकन्यके मामतिनीलच्छविनैव वारिणा ते ।
सहसा भवितासि तावताहं शरदिन्दीवरवान्ययावदातः ॥ १६ ॥
दिशि यासमवाप्य दक्षिणमा सहजन्मा तव शान्ति पापहीलान् ।
भवती तु परिपतोग्राशा कृपया कस्लपमेय देवगाजाम् ॥ १७ ॥
जननि त्वदयेक्षगं बनाना निरयण्यनवेश निदानम् ।
भवदम्मसि मजनं सु मद्रे पुनरन्मजनकारण भवाव्यः ॥ १८॥
जननामयभेपतेः एतीना पटवासमटरेणुभिर्मवत्याः ।
चरणाम्बुजशासित रारेललियोऽसि मरामि नीरजस्कः ॥ १९ ॥
रपिनन्दिनि नीलरमयोगे सरसामाननुशखयोः किटकन् ।
अमत्सरिफर्म रिभ्यामेरतरं गोपरपूरपोपानाम् ॥ ५० ॥

·१३०
काव्यमांला ।
हसितौषधमोहिताशयानामनुतीरं तय बल्लवाङ्गनानाम् ।
बहुशो' हरति म नीविबन्धानतिसंघापटुरादिमः स चोरः ॥ ५१ ॥
तटमम्ब तवैनदेव शाहीं निजवंशीविनदामृतैरसिञ्चत् ।
अत एव पुरीयमत्र भान्ती मधुरेति व्यपदिश्यते जगत्याम् ॥ ५२ ।।
महतीषु पुरीपु काममेपा मधुरेत्यत्र किमाविरास शाही ।
अवतारमहोत्सवेन शौरेरथ चेयं मधुरा किमासु जज्ञे ॥ ५३ ॥.
जनिकापथचङ्कमालसानामलघुश्रान्तिकलापमङ्गभाजाम् ।
अमृतार्पणलीलया हरन्ती नगरीयं मधुरा भवेन्न केपाम् ॥ ५४ ॥
धरणीतिलकं तरी भवाब्धेः खनिरिन्द्रानुजगारुडोपलस ।
दिशति प्रमदं दृशोरियं मे रजनीशान्वयराजराजधानी ।। ५५ ।। .
यदुवंशयशोनिदानमिः शिशुताविनमसाक्षिणी मुरारेः ।
नवमुक्तिचधूविबक्षुलोकप्रतियोघाङ्करपालिकेयमावे ।। ५६ ।।
अवकर्णयितुं यशो मुरारेरसकृत्पौरजनोपगीयमानम् ।
गलितावरणैरियं गवाक्षः परिफुल्लधुतिसंपुटेवं माति ॥ ५७ ॥ .
यमुनालहरीसमीरघूतैरियमामाति शतैस्तटाकिकानाम् ।
उपकण्ठमुपेयुषां जनानामघसघातमिवापसारयन्ती ।। ५८ ॥
निजमक्तिनिरूढमानसानां धनसंसारविपादखण्डनाय ।
अरविन्दविलोचनः किलास्यां परिजमाह भयानुरन्धलीलाम् ॥ ५९॥
चिरकालघृतं हृदा जगत्याः किमपि प्रौढविषादफारि शस्यम् ।
भगवानिह फंसनामधेयं बलसंदंशिकया समुन्नहार ॥ ६०॥
इह धन्यतमैरलोकि रेखासरसीजातस्थाशचिहा ।
मनुयाथि, पदावली मुरारेरकुतोजन्मसरसतीविया ॥ ६॥

·. १३२ काव्यमाला। माननागर्भपुटीमितेऽसिन्करोपि मिथ्यागरिमाधिरोपम् । विश्वयव्यापितनोरनेन का हानिरुन्मीलति कैटभारेः ॥ ७१॥ किं किं शुमे केशवशाम्बरीमिर्विमोहिता त्वं न समर्थयेथाः । मजन्तमुत्सृज्य जनं परेषु घाटीं निबध्नाति तदीयमाया। ७२ ।। आनन्दामृतसर्वखमाशास्सममरैरपि । आभीरपतिगेहान्तममिव्यक्तमुपासहे ॥ ७३ ॥ पयःपयोघौ बहुकाललीलया वितायमानादिव वासनाबलात् ।' हरिविहायानकदुन्दुमेहान्बजे सुधाव्ये विहरन्स पातु नः ॥ ७ ॥ जवोपरि न्यस्य कृते जवेन संक्षालने संविहितां जनन्या । प्रदक्षिणाम्मःपरिपेकरक्षामन्तहसन्वीक्ष्य हरिः पुनातु ॥ ७५ ॥ स्तनं जनन्या धयतेव संमुखं प्रसारितः पातु करो बलिद्विपः । निशाचरीमम्ब निरीक्ष्य मारितां प्रयाहि मा नीतिमितीव शंसितुम् ७६ वन्दे मुकुन्द पदपल्लवाभ्यां वाचालमञ्जीरमनोहराभ्याम् । . प्रहारलीलां मनसि प्रणेतुमभ्यस्तडो(दो)लाफलकाभिघातम् ॥ ७७ ॥ जानुद्वयीचमणेषु धात्र्यां पाणिं निघायैकमुदस्तयाहुः तमाहरिप्ये तरुमिन्द्रलोकादिहेति शंसनिय शौरिरव्यात् ।। ७८ ॥ अपि त्रिलोकीममिमीत यस्त्रिया समाहितैरजिसरोजविक्रमैः । स माघयो नः परिपातु संचरन्करी समालम्ब्य पितुर्ग्रहानणे ॥ ७९ ॥ अमेयमप्यकृतकमारतीशतैरगोचरं यमिवरचेतसामपि । गृहागणे किमपि यशोदया.गुणैस्खले कलिवमुपास्महे महः ।। ८०॥ आकुश्य पादाम्बुजमेकमन्यदुरिक्षप्य नृत्यन्तमुदप्रचूडम् । पाणिद्वयीपायप्तगव्यसारी पश्यन्तमोडे पशुपालडिग्मम् ।। ८१ ॥

·१३४ काव्यमाला । . पित्रा कियड्रमिवानुगम्य वात्सल्यनिनेन विसृज्यमानः । बनाय शृङ्गिण्यवनाय चायो विद्योततां चेतसि पूरुषो मे ॥ ९२ ।। किरीटसंदानितकेकिपिञ्छ वशीकृताभीरवधूपपञ्चम् । कदम्बगुच्छाहितकर्णपूरं कुर्वे हृदन्तः कुहनाकिशोरम् ॥.९३ ॥ हेलावलद्रीवमितत्रिभङ्गीवाम्बुजव्याप्रतवंशनालम् । व्यत्यासविन्यस्तपदं पुरस्तादास्तामवस्थानमनगशौरेः॥.९४ ।। वंशीमुपासे वसुदेनसूनोरारज्यमानामघरांशुपूरैः । शृङ्गारगीतामृतसेचनेन रोहत्सवालामिव लोभनीयाम् ॥ ९५ ।।. चंशीसुधां वर्णय वाणि औरेरासादितामर्कसुतामरालैः गलन्मृणालीकवलच्छलेन तृप्तेस्तदुद्गारमिवादधानः ।। ९६ ॥ आठावयेयुरपि नः श्रवसी कदाचि- स्कंसाभियातिकलहंसवरागृतानि । प्रादुर्भवकिसलयच्छलतः प्रसार्य जिहां महीरुहकुलैरपि.सेवितानि ॥ ९७ ॥ अनुभवेयमहं किमु जातुचिन्मुरमिदो मुरलीनिनदामृतम् ।. किसलयाजलिशालिमुसाञ्जलैः किमपि सेवितमन्यमृद्विजैः ॥ ९८॥ आपाटलान्यछुलिपल्लवानि व्यापारयन्तं विवरेषु वेणोः । नादामृतैर्नन्दगवीकुलानां मोदान्यजन्तं कलये मुकुन्दम् ॥ ९९ ॥ खुराहतिक्षुण्णमुवां पशूनां परागजालैः परिपूसराने । मुखद्दिगन्ते मुरलीनिनादैः विझत्यनन्ते मम शेमधीयम् ॥ १०० ॥ हदानि गोपीकृतिवन्धनानि.हठादपाकुर्वति हासलेशैः। अनीहशे मे मतिरागमान्तयनीचरे वेणविकावतंसे ।। १०१ ।।

·यात्राप्रवन्धः। १३५ बिम्बाधरं बन्धुरमन्दहास लम्बालकासशिललाटदेशम् । विरामकालेऽपि न विस्मरामि मुखं रणद्वेणुसखं मुरारेः ॥ १०२ ॥ हसितस्पृशि हारिकण्ठनाले परमानन्दसरःप्ररूढमूले । अघरच्छविकेसरामिरामे श्रुतिसौरम्यनिधी शुचां विरामे ॥ १०३ ।। प्रजयोपिदपानमन्वीते मकरन्दायितम वेणुनादे । परिलक्षितशृतिणीपरागे रदमुक्तारमणीयगर्ममागे ॥१०॥ अमितपणयावगाहिनीभ्यां रचिताप्राणविधी रमावनीम्याम् । कुरु मानसराजहंसलीलां कुहनागोपमुसाम्युजे विशालाम् ॥ १०५ ॥ वनादिनान्ते प्रजमानजन्तममाहारवपूरिताशम् । श्रवःकदम्बस्त्रयकेन साकं मनागिवाम्लानमुखारविन्दम् ॥ १०६ ।। बरामनादन्तपटपतीति सरोपरापासमुदीक्षितेन । विम्योछमध्ये भृगपाटलिमा विन्यस्तवंशीजनुपा विमान्तम् ।। १०७ ॥ वृन्दावने प्रीणितया कयापि संभावितं सप्रणयावलोकः । राफेतगूयधितया तु गोप्या संताडितं दारुणदृष्टिपातेः ॥ १०८॥ भूक्षेपमन्दस्मितहक्तर: पुष्यन्तमन्तः सारमन्नानाम् । आभीररद्धाननुकम्पयारालापमैदरनुमोदयन्तम् ।। १०९॥ गन्देन छुप्ताभिगमेन गाढमालिन्य दोर्यामभिगम्यमानम् । आविमानक्षीरमिलिन्दमाना यशोदया सादरमीक्ष्यमाणम् ॥ ११०॥ घोमाविगोसंचरणप्रदेशामकेवयन्तं सपयोजनानाम् । अपेपरलोकुरमानाक्षमालम्पती यासकमायो ने ॥ १११ ।। गोवर्मनष्यनिाशेलेन गोयनरम्यारस दोना। गोपिनामीसुतार यशोगापिनायाग्नु स ते प्रमागः ॥ ११२ ॥ :

·काव्यमाला। अजूकुर्वन्नपि हरिसिवक्रामसनन्पुनः । हगन्तकचभारेषु निषु वक्रां पिनोति नः ॥ ११३ भवभीतिपराकृतेरुपायं शृणु चेतः श्रुतिमौलिसंप्रदायम् । परिशीलय भावनां मुरारेः कुरु दारादिकुतूहलानि दूरे ॥ १११ ।। प्रसूरियमसौ पिता मम सुतो नताशीति किं विमोहमरुगाहनव्यतिकरेण वा ताम्यसि । यद्वधूटिकाजठरशुक्तिमुक्कामणी मनो भज विनोदनं मधुविदारके दारके ॥ ११५॥ अशौरिकुलपावनानकृतनन्दगोपालका- नकालियविमर्दनानकरनीतगोवर्धनान् । अकंसमदभजनानकलितावनीरजना- नबाणभुजदारकानलमुपास्य वृन्दारकान् ।। ११६ ॥ अल्नवृपमासुरैरशिखिपिच्छकामासुरै- रगव्यरसलालसैरपटुरासलीलारसैः । अगोभरणदीक्षितैरकमलानुवादीक्षितै- रभृङ्गसचिवालकैरलमशाम्बरीबालकैः ॥११७ ॥ कृष्णस्य वृन्दावनकन्दरान्तरामीरदाराभिरतेः कथामिः । अलं विमुक्त्यै कृतमर्चनायामायासमारैरमरान्तराणाम् ॥ ११८ ॥ यनमालिवशीकृताशयानां पदविन्यासपवित्रितो वधूनाम् । यमुनातटरेणुरेव पुंसामलमहो विनिहन्तुमहसनी ॥ ११९ ।। परःसहस्राणि परस्य धामः सन्त्येव रूपाणि जगद्विभूत्यै । मृग्यो मृषा गोपविलासवीर्यलावण्यसौरम्यलयोऽपि तेषु ॥ १२० ।।

·यात्राप्रवन्धः ।
पशुपरपि याबदृष्टिशीलैर्ददृशे दृश्यरथाद्धशचिहा।
अधिनन्दनिवासमागमान्तैरपि मृग्या पदपशिरखनामेः ॥ १२१ ॥
उरुमक्तिसुधारसोमिलानामपनेतुं जनिखेदमनमाजाम् ।
खयमाहतसंभवानुवन्धे महनीये रमतां मनो मुकुन्दे ।। १२२ ॥
किंच-वन्दे महः किंचन वंशनालीशृङ्गाङ्कुशाजिझगचापहस्तम् ।
गुञ्जारुणं फापि ततोऽपि नीलं बर्दावलीबालमृगाकचूडम् ।। १२३ ॥
शृङ्गाटमध्ये कृतसंनिघाना मुखारविन्दे मुरली दधाना ।
ममास्तु चिते महनीयशीला विद्या मुरद्वेपिविचित्रलीला ॥ १२ ॥
इदं मदंशद्वयमेवमेव कृतव्यतीहारमजायतेति ।
विभावयन्ती विनिमाय पादौ विद्या परा वेणुमती समिन्धे ॥१२५॥
कुहचिज्जयकुअरमचारं परतो भावितराजहंसयानम् ।
फटिसीमनि वाससी वसानं कनकाद्भासिकुसुम्मरागशोणम् ।। १२६ ॥
दि कौस्तुममेकतो दधानं परतस्तुद्पयोघरोपरुद्धम् ।
गिरिधारणकर्कशेकपाणिं कुमुमादप्यतिकोमलान्यहतम् ॥ १२७ ।।
हरिणाधिपकोकिलावलेपाक्षपयन्तं निजकण्ठनादमया ।
कचिदुज्ज्वलकुण्डलामिरामं पटुताटकपरिष्कृतं कुत्तोऽपि ॥ १२८ ॥
विनतातिहरं विलोचनाभ्यां कमलेन्दीवरगमोचनाम्याम् ।
गृतचित्रकहपसरोरुहा(म्या) निटिले निर्जितबालचन्द्रमासि ।। १२९ ॥
प्रियकस्तरकासितोपलाभ्यां प्रतिपन्नश्रवणावतंसत्यम् ।
शिरसा शिसिनः शिखण्डमालां शशिखण्डं च सहेव लालयन्तम् १३०
चलगिन्मणिपन्धनीयशोभं पृतपाशाहुरापुप्पाणचापम् ।
मुरलीपरमूर्द्धनामु शचन्महनीयामु नियद्धमौलिकम्पम् ॥ १३१॥

·१३८ काव्यमाला। .. गिरिशार्धगृहान्तरे विहारान्कलयन्तं नवकल्पोखिमूले । परितः परिवारदेवतानां प्रकरणाहितसेवनानुबन्धम् ॥ १३२ ।। इतरेतरयोगमेयुषाभ्यामतिहृयन्मकरन्दशर्कराभ्याम् । कृतिनः खलु केपि भावयन्ते भवशान्त्यै परसंविदोरभेदम् ।। १३३ ॥ रुचिराद्भुतरूपसंविधान परमानन्दसुधापयोनिधानम् । उपितं पथि योगिनां विधेये तदहं धाम विचिन्त्य तत्र लीये ॥ १३४ ॥ पुण्यस्थानामगण्यादथ यदुनगरादेप तस्मान्मनीषी । स्थाण्वीशाख्यं धरण्यामभजत किमपि क्षेत्रमुच्चैः पवित्रम् । सद्यः संसिद्धिहेतुं समधिकतपसां पुष्करं दुष्कराणां 1) सोमावासं प्रभारी सुगतियुवतिसंचारिका द्वारकां च ॥ १३५ ॥ अथ द्रुताभीष्टकरीं शतटुं पाशापहन्तीं भजतो विपाशाम् । घरावतीर्णा धरणीधरेन्द्रादिरावती चैप निपेवते स्म ।। १३६ ॥ सामोगां चन्द्रभागां जगदखिलमिदं पावयन्ती च सिन्धु सेवित्वाथो निवृत्तः परिचितधनदारामगन्धाद्दिगन्तात् । प्रौढं जालन्ध्रपीठाभिधमनधपदन्यासधन्यं भवान्या हृद्य प्रापद्यतासौ हिमवति किमपि स्थानमानन्दशाली ॥ १३७ ।। असी पुनरनेकतटिनीसरोवनीनगरप्रदेशेषु विरचितग्रमणोऽपि पर- मपावनपयःपूरनिष्यन्दिनी शृशिणीमिव पुंगवकिशोरकस्त्रिदशतरहिणी निशामयन्किमपि चिन्तातिशयसदानिताशयो व्याहर्तुमिति गिरं प्रावर्तत । इक्ष्वाकुसंतानयशःपताकां मुक्तामणि तां मुनिकण्ठशुक्तः । दुर्वर्ण्यकक्ष्याम्वनीयशायां निवर्णयिष्यामि कदा सपन्तीम् ।। १३८ ॥

·यानाप्रबन्धः। १३९ विद्याम्बुजश्रेणिविमातवेलां मायातमश्चन्द्रमरीचिवीचीम् ।.. मुक्तालतां मुक्तिविलासवत्या मागीरथी चेतसि भावयामि ॥ १३९ ।। गन्नामुपासे गगनापदेशकासारकेलीकलहंसपतिम् । स्वयंवरासक्तिसमेतमुक्तिवधूकराम्भोजमधूकमालाम् ॥ १४० ॥ किरीटिकोदण्डकृतप्रहारव्रणोत्वणीभाव विशकयेव । यामोपधीशेन समं महेशो दधाति मौलो तटिनी नुमस्ताम् ॥ १४१॥ मागीरथी सावतु या गिरीशजटाटवीपर्यटनोपजातात् । आशाम्रमान्मार्गमजानतीव भगीरथस्यन्दनमन्वयासीत् ॥ १४२ ।। क्रीटापराधशमनाय नतस्य शंमो- थूडापदे विहरणं समवेक्ष्य यस्याः । कोपातिरेकमयते कुलगलकन्या सा पावनी दिशतु संमदमनगना ॥ १४३ ॥ अम्बरगालितमासीद्रामाण्डघटे बलिद्विपा यसात् । तसादतीय पूतं जज्ञे किल सौरसैन्यवं सलिलम् ॥ १४ ॥ घुसिन्धुल्या दुरितानि हन्तुमाढीकते वीवघगूढरूपा । प्रकाशसंचारविधी गयेन युद्धोऽपि पावेयुरितीय युद्या ॥ १४५ ॥ समुदता चीवघसंपुटीपु मागीरथी माग्यवतां जनानाम् । आरोदणं मूर्धनि संविधातुं प्रायो वियचे पदमसमागे ॥ १४६ ॥ गा निजं वारि विगाहमानाशरीरिणः कारहरीकरोति । मुषांशुमोलेः समदापहस्स गपिहाराय तोयमेव ॥ १४४ ॥ विष्टपप्रयठमःपरिपाटीखन्टनाय फलितावतगरि । समसिम्पुरगिरानी रोकानन्धकारयति हन्त किमेतत् ।। ११८ ॥

·काव्यमाला- निमज्ज्य गङ्गाम्मसि निःसरञ्जनः पयोदनीलपतिमागतं गलम् । विलोक्य जम्बालविलेपशङ्कया करोति भूयोऽपि च गाढमजनम् १४९ मातेति पूर्व महयन्विधत्ते सुरापगायां सुकृती विगाहम् । कान्तेति पश्चात्कलयन्नसौ तां कोटीरकोटौ कुरुते विचित्रम् ॥ १५०॥ स्मेराम्भोरुहशीघुसारलहरीनिष्यन्दमुष्टिंघयो रोधोदेशविकासिकैतकरजोविस्तारकुक्षिभरिः । वीचीनर्तितराजहंसवनितासंगीतसर्वकपो मानां हरति श्रमं सुकृतिनां मन्दाकिनीमारुतः ।। १५१ ॥ कदा तरङ्गे गगनापगाया निमज्ज्य गाढं निवसामि तावत् । प्रविश्य यावत्पतिहत्पतीकं समूलमुन्मूलयते स तापान् ॥ १५२ ।। अयि नगराजनन्दिनि धनसुकृतसारकन्दलनिप्यन्दिनि परतत्ववि- ज्ञानपाथोनिधानकौमुदि भगवति भागीरथि, निम्नगासुन ते तुल्या नीचेषु न च मे समः। मयि प्रपातनं मातर्विधातुं किं विलम्बसे ॥ १५३ ।। अनन्तरमन्तर्वाणिरयमतिदुरन्तमवखेदसंतानभीपितः पिपासिव इव पीयूषकन्दली परिशुष्यदमेयसस्यसमूह इव प्रत्यप्रवर्पधारां प्रतिभटानु- द्रुत इव प्रबलत[मा मित्रवाहिनीं जिमगविषामिभूत इव जीवातुमूलिकां कल्लोलिनीरमणलहरीविषक्त इव कामपि महातरि तीमनदीपूरनीयमान इव तीरभूमि धर्माभितप्त इव कर्पूररसनिझरी निर्धनलोक इव निक्षेपस- - त्तति जगतीघराधीशशिखरान्तरादधिहरिद्वारमापतन्तीममूताशनसरितम. पलभ्य निर्मरानन्दसंग्रान्तमानसो मौनमहासीत् । पयः प्रकृतिक्षिण्या ब्रह्माण्डोधसि संमृतम् । जगदर्भकजीवातु गति परिगीयते ॥ १५४ ।।

·यात्राप्रवन्धः। १४१ विध्यादेशकरी सेयं विविधप्रत्ययावहा । आगमैरश्चिता माति शब्दविद्येव जाहवी ॥ १५५ ॥ उद्दियीयुः सगरजानसौ खर्गादवातरत् । गणयन्ति न हि शं परार्थकपरायणाः ॥ १५६ ॥ गिरिशस्य पुरा केशान्परिगृह्योर्मिपाणिना । पादावलम्बिनी पश्चादासीजाड्यादसौ नदी ।। १५७ ।। ईशमुक्ता गिरिदरीरियमाप पदे पदे । भगीरयस तन्वाना मात्र भ्यस्त्रपोविधौ ॥ १५८ ॥ परं नापूरि जाइव्या भगीरथमनोरयः । पारावारोऽपि निःसीमपरिणाहविमूपितः ।। १५९ ॥ त्रिविक्रमपदोद्रूता त्रिलोकीमियमानशे। कारणस्यानुकुरते कार्य हि गुणसंपदा ॥ १६० ॥ अनन्तपयगाप्येपा हन्त त्रिपथगामिनी । भगवत्पादजातापि शक्का वर्णेन शोमते ॥ १६१।। नदी नरमुधाधारा यमुपायासवत्यपि । प्रतिकूलप्रयरेयमनुषलापिं देहिनाम् ।। १६२ ॥ गोरगी गिरीशस्य जयकन्दरनिःवता। विपोदमा वितनुते पापमण्डूकपारणाम् ॥ १६३ ।। आले किमावता माने दाहाक्तिरिदाम्मसि । निर्दयते यतो नृणामस सादपायी ॥ १६४ ॥ मापगाया जालसाः कोऽपि धीवरतागुपः । पातकानि प्रकापन्ते पसा नामयवादपि ।। १६५॥ .

·१४२ काव्यमाला। ननु त्रिपथगावारि समस्ताम्मोविलक्षणम् । सिक्तः कूलाङ्कुरो येन कल्पते.मूलतृप्तये ॥ १६६ ॥ कोऽपि निर्जरवाहिन्या गुणासङ्गी शरोल्करः । चलञ्जवेन तनुते पडरिच्छेदनं नृणाम् ॥ १६७ ॥ अनादिमलसंघातहरणैकपटीयसीम् । : अनगङ्गामपि नदीमन्यामपि गृणन्त्यहो ॥१६८।। विध्यण्डपुटनिष्पनो वियद्गङ्गामयो रसः । अजरामरणां सिद्धिमाधते सेवितो नृणाम् ॥ १६९ ।। शिरांसि भजतामाशु सिन्धुरेषाधिरोहति । विवरीतुं प्रवृत्तेव विश्वमूर्धन्यतां निजाम् ॥ १७० ।। अस्यामिहावतीर्णायामाविरास्ते भयाद्यम् । कालमन्मथयोः शश्वत्कदाचिन शरीरिणाम् ॥ १७१ ॥ विमुक्तिविश्राणनधुर्यभावयोधाय बद्धा भुवनान्तराले । काशीपतेः क्षोमपताकिकेय लेखसवन्त्या लहरी समिन्धे ॥ १७२ ।। इयं प्रसन्ना हृदये जले च तीरे प्रवाहेऽपि च दीमहंसा । अभीष्टदाने गमनेऽपि शश्वदपास्तमान्द्या तटिनी चकास्ति ।। १७३ ।। आपनसत्त्वेव वियन्नदीयमाविर्भवत्केतकर्हशोमा । वीचीकरालम्बितपार्थभितिविगृम्भमाणश्वसनं प्रयाति ॥ १७४ ।। कूलद्विना कुन्दसगन्धमूर्तिः खादुस्तुपारा सुरमिः सरोजैः । इयं प्रसूतेः फलमिन्द्रियाणां मन्दाकिनी पुष्यति मामकानाम् ॥ १७५॥ तदनु भुवनोपतापदमनोपचितरंदसि मुमनोनदीजले कलिवावगा- दनो युधजनोचसमणिरतिमनोहरं वचनोपहारमतनोत् ।

·१४४
काव्यमाला।
चेलं चर्म निकेतनं पितृवनं पात्रं शिरो लेपनं.
। मसालंकृतिरस्थिजालमनुगा वेतालपारम्परी ।
मिक्षापर्यटनं च वर्तनमहो नृणां भवत्सेविनां
मात—हि कथं त्वदीयमजनं कुर्वे सुपर्वापगे ॥ १
॥ १८६॥
आकण्ठं सलिले निमज्य पुलिनाभोगोपधाने शिरः
कृत्वा शैलसुतापते सुररिपो गङ्गाधरेत्यालपन् ।
गृहन्कर्णपुटे शिवेन कृपया प्रव्याहृतं तारकं
तीरे जाहवि तावके तनुपरित्याग विधास्यै कदा ॥ १८७ ॥
त्वद्रोधोमुवि भूस्त्वदम्बुनि जलं वंफेनभासि प्रमा
त्वद्वीचीपवने मरुत्त्वदुदकावर्ताम्बरे चाम्परम् ।
इत्यं देवि मदीयदेहजनंनी भूतावली लीयतां
त्वत्संबन्धिनि जहुनन्दिनि महत्येषा मम प्रार्थना ॥ १८८ ॥
इति स्तुत्वा नमःसिन्धुमेप धीमानमोदत ।
मनसा फलिताशेषमनोरथसमृद्धिना ॥ १८९॥
इति समरपुंगवकृती याघाप्रवन्धचम्पकाव्ये सप्तम आश्वासः ।
अष्टम आवासः।
पत्या प्रकाश्यमानं क्षेत्राणामयमुपास्य केदारम् ।
सकलमहितं फलानि खकुलनाणक्षमाणि लमते स्म ॥१॥
उच्चैर्महागिरिविहारमुपेत्य धीमा-
नीहारसंतिनिवृत्तिदिनारतारे।
• प्राप्यदादिपुरुषं बदरीवनान्तः
पश्यन्करोदरमिषद्वादराविशेषम् ॥२॥

·यात्राप्रवन्धः। १४५ तदनु कारुण्यलवनवविकृतकामरूपां कामरूपान्तर्हिनकानपीठ- स्थिति कामर्पि परदेवतामाराध्य नरदेवदुर्नयनाटिकाविमावनांवानुव- विमिरालापवितारैरनीपीत् । वहलीरानुसारित्रिपुरहरगकिकराघोक्षजाज्ञा- निट्टि ब्रह्मचिन्तासमुपनवजगद्धोरणाकोणमाजः। टाः कापि प्रदेवो कतिपयविषयाधीशतामेत्य मत्ता न त्वामश्चन्ति मूषाः समयविषमतां किं ब्रवीम्यद्रिकन्ये ॥३॥ नत्वा पृच्छामि किंचिद्गवति मदतीं वाच्यमेतत्कृतश्चि- पुण्यात्पट्टामिपेकव्यतिकरसमयप्राप्तिमात्रेण रानाम् । सौजन्यं व प्रयायाक्क मतिरुपरमेक नेत्याधुवादः सौलम्यं वापसत्व पुनरपसरेदातुरेप्वाईमावः ॥ १॥ मूजाने नय जीव कोऽत्र पुरतः शब्दायते वार्यता- मायुम्मन्नामेव कोऽसि कथय त्वं वा लदीयाश्रितः । आतां तद्भवदीयनाम किमहं डित्यस्तथा वा तदि- त्यभ्यस्तानपि खेदयन्ति गिरिजे भूपा मवद्वञ्चितान् ॥ ५॥ आयाहि पावरहि छलमनयसरी याहि मे देहि सद्यः वर्णान्येतत्पिधेहि प्रतिमुवमयवा ब्रूहि नो चेदपेहि । इत्येवं द्रष्टुकामा नरपतिहतकानदासन्नमृत्यै- रायास्यन्ते नितान् जननि तव पदद्रोहिणो देहमानः ॥६॥ द्यः शवयों समज्याविघटनसमये है वुधा युम्मदर्थ रानेऽवोचाम किंचिद्रहसि स च तदा प्रीवचेवा इवान्त । इत्थं वागीशसार्यानयि जननि मवद्वञ्चितान्वञ्चयन्तो मन्दाः कुर्वन्ति केचिलितृपतिनगरीमार्गपायेयबन्धम् ॥ ७॥ का- ।' . या.प्र.१.

·काव्यमाला। - - माकास्माकमभ्यागमनमवनिभूहित्रिकक्ष्यान्तराणि - प्रोल्लङ्घयाम्येस नीत्वा बहुमतिमतनोदर्धपीठीजुषां नः। इत्थं मिथ्यावचोभिः पटव इव जना वञ्चयन्ति प्रपश्चं केचिजानन्ति नैते भवदुपजनितानम्बिके विप्रलम्भान् ॥ ८॥ मद्य प्रातः सभायामखिलनृपतिपु प्रेक्षमाणेषु पीठा- दुस्थायासत्कराग्रादवनिभूदुपदामग्रहीत्पाणिनेति । एतादृक्त्वेन जात्वप्यवनिपतिमा विज्ञातवन्तोऽपि केचि- द्राजाभिज्ञा इवाज्ञास्त्वयि सति विमुखेष्वैन्द्रजालं सृजन्ति ॥९॥ नीहाराहार्यकन्ये तव पदकमलध्यानमुद्राविधान- रत्यर्थ वर्तयन्ते जनुषि सफलतां केऽपि धन्या धरण्याम् । अद्राक्षीदीपदस्मापतिरधिगतप्रीतिरोति सार्थ मन्वाना जन्म यान्ति प्रतिमुहुरितरे निर्वृति दुर्विवेकाः॥१०॥ मातदैतेयरिप्रमुससुरखरैः शश्वदध्यासितायां भावत्कागारंवाह्याङ्गणभुवि वसतिप्राप्त्युपायं विहाय । हा हा मोहायतन्ते जगति तनुभृतो नैकनिष्ठयूतवीटी- । 'जम्बालै पितायां नरपतिमवनद्वारि कर्तु विहारम् ॥ ११॥ धिक्कारः सौविदलैश्विरविततवहिर्वेदिकावासकार्य यादैन्यानुरोधः करितुरगकुलेष्वाकुला पर्यटाट्या । निहेंतुर्दण्डपातो मृशमुलमरुषा मेदिनीनायकेने- त्येवंरूपेण मातः परिणमति नृणां त्वत्सदान्जापराधः ॥ १२॥ त्वत्पादाम्भोजपूजाविरचनविमुखीभावदोपावतीर्ण- क्षोणीमृत्सेवनानां पुरुषपरिसदागदिराजन्यकन्ये । नाहारो नैव निद्रा न सुखरसिकता नार्चना देवतानां रानद्वारोपकण्ठेभ्यपि तु.तत इतः पर्यटाटयैव कृत्यम् ॥ १३ ॥ .

·१४८
काव्यमाला ।
नैतत्स्वर्गतिसाधनं न च कुलाचार(रो) न चाज्ञां गुरोः
राम्नायविहितं च कर्म यदिदं भूपाधमोपासनम् ।
प्राग्जन्मन्यचलात्मजे कृतभवत्सादापराधा वयं :
: : पातं, केवलमात्मनः खयमहो कर्तुं प्रवर्तामहे ॥ २० ॥
मूली पर्यटने कृतेऽपि करुणामुद्रा न चेतावकी
न प्राप्येत नरैर्गुवाकफलमप्यन्तर्पणाखादितम् ।
जानन्नप्यमुमर्थमर्थपटलीसंपादनाकाझ्या
हा धिक्कष्टमनुवामि धरणीपालाधमानम्बिके ॥ २१ ॥
त्वचिन्तां कलयामि चेतदिधुना] प्रत्यूहजाग्रन्मन:-
; क्षोभोत्पादनचारीदरशिखिज्वाला समुजृम्मते ।
तच्छान्त्यै नृपतीन्भजामि यदि तख्यानात्वदीयस्मृति-
: . योदेति किमाचरामि कथय पालेयशैलात्मजे ॥ २२ ॥
प्राचीनक्षेत्रमात्रान्न लगति किल मे स्फारसंसारभारः
कृत्वा भूभर्तृसेवां धरणिरभिनवोपार्जनीया मयेति ।
चिन्तासैदानितान्तःकरणसरणिभिर्घस्मरैरमदाधैः
स्न्वारब्धा भवत्या पुरहरदयिते देवि साक्षादुपेक्षा ॥ २३ ॥
उत्थानं प्रातरुवापरिवृढभवनद्वारदेशाभिधानं
निध्यानं भूमिबन्धोः पुनरुपगमनं वासशाला प्रतीति ।
एतैर्व्यापारजातैरचलपतिमते नित्यमावर्त्य मान-
रद्विद्वन्द्वं भवत्या मुहुरहह वयं घसारा विसरामः ॥२४॥
प्रामं वा मामटी वा गितमुवमथवा हाटकं या पटं वा
यः कोऽप्यस्साकमेतकिमिह न वितरेदेकिकां वा वराटीम् ।
इत्यम्ब स्वय्युपेक्षाविरचन्दुरितप्राधदारियमुद्रा-.
" कातर्याः पर्यटायां नगरमुवि वयं यहधर्माय कुर्मः ॥२५॥

·यात्राप्रवन्धः। अन्तःशुद्धान्तमास्ते नृपतिरविरतं नैव निध्याति देवा- निर्गच्छन्तं कदाचिचिरपति तरसा खेटकूटैमटीघः । वक्ता या नारादर्थे स्वयमपि गमनं दुष्करं द्वार्ययापि त्वद्रोहादद्रिकन्ये वयमवनिपतिं द्रष्टुकामाश्चरामः ॥ २६ ॥ विधागोष्ठीषु रानो नहि रुविकणिकाप्यस्त्युदास्ने प्रधानो विद्वेष्टि खाधिकारक्षतिचकितमनाः सोऽप्यमेधाः पुरोधाः । अन्यस्त्वज्ञातविद्वजनारणिरथाप्यम्य ते शारीभिः पश्चातांचोद्यमानाः मुधिय इति चयं राजधान्यां ममामः ॥२७॥ सनमरसीविदाडापमयदनसमालोकनाय प्रसर्प- मूलीपु हारवेदीशिसरसरणिपु मत्यहाध्यासनाय । याच्यावाणीनिवद्धनमरसरसनाधारणायापि चाला- निकारुण्यं राजन्याय गिरितनये किं फलं लब्धगासीत् २८ कणों मध्यावदीनः समयमनुसरत्याबुदः सर्गमा सन्तानरत्यागशाली क्यमपि तु मदुः रातो दागोण्डाः । इथपापालगभसरितगरतण्याल बालानि पार्नु कर्णान्या किं नु अष्टा पपमपनिपराधीमफन्ये भरत्या ॥२९॥ दुग्मीकादिनानाविषनिरपयुलेयावहं सनिमया- प्यारे नामि भारः सरसिरदमको यायदायुधिरानम् । एगापारमारि किंतु आपकी गाति मायने नेय गर्नु मालकिनगिरदाप्यार तसा निधेहि ॥३०॥ बालानी गादनास निकटमोरमनीया मनुष्या भूप सेनाप गप पटपसारनीयो मपनि ।

·१५०
काव्यमाला।
चिन्तां संत्यज्य सोऽहं तव पदनलिनोपासनामात्रकृत्यः
प्रेसद्भावः कदा वा वद जननफलान्यम्ब संपादयिष्ये ॥३१॥
यास्यामो राजधानी कथमपि नृपतेरन्तिकं तत्र को वा
नेष्यत्यस्मानकस्मात्प्रचुरधनभरैः प्रीणनामन्तरेण ।
दृष्टे वा राज्ञि कृष्टां चिरवसतिमृते नाञ्जसा वाञ्छिताप्ति-
स्तस्मादक्लेशलम्यां द्रुतफलजननीमद्रिजां न त्यजामः ॥ ३२ ॥
लक्ष्यीकुर्वे किमुर्वीसहचरहतकानम्बिके बावकाङ्ग्रौ
जाग्रत्यश्रान्तमन्तःकरणमुवि ममाभीष्टविथाणनाय ।
त्वनृत्यहाःसपीटीचिपिटकपटसंवाहककीतवाणी-
दासेयप्रेष्यचेटीसुतजनसदृशाः किं नु ते राजकीटाः ॥ ३३ ॥
कामाक्षि त्वत्कटाक्षव्यतिकरकलिकामोदसाम्राज्यलक्ष्मी-
पर्याप्तवान्तवृत्तेहि मम गणनागोचरे ते नरेन्द्राः ।
सेवाहेवाकमाजां तव जननि जगत्यन्जमूर्वा हरिर्वा
ध्यक्षो वा लक्ष्यकोरौ विलसितुमनलं केऽपि मूदा नुकीयः ३४
वयानकावधानप्रणयनमुलभानन्दलीदान्तरात्मा
नाहं भूपानुपासे पुरहरसुतनो संपदे किंपचानान् ।
पुंसां चिन्तालताभिईदि तव चरणोपनतामद्रिकन्ये
नापध्यन्ते फतीमाः कति कति तुरगा गेहयासाङ्गणेपु ॥३५॥
कुर्वन्तु खैरमा कतिचन समयक्षेपणं भूपगेह-
द्वारावस्यानधारापरिचयरचनोदीतरागा चराकाः ।
त्वद्धयानारम्गलब्धोदयनिरतिशयानन्दनिप्यन्दसिन्धो.
रतःवछन्दचारैर्जननि वयममी कारखालं नयामः ॥ ३६॥

·१५३ काव्यमाला। वारं वारं प्रौढवातानुषङ्गाद्वेगेनार्य वेपते वीचिमाली । कुम्भीयोनेः कुक्षिवास्तव्यममि ध्यायं ध्यायं त्रासमृच्छन्निवोच्चैः॥१४॥ .. मन्थानशैलमथितोऽपि घटीगवेन अतोऽपि दाशरथिना कृतवन्धनोऽपि । उद्दामयाडवहुताशनपीडितोऽपि 'गम्भीरतां न हि कदाचिदयं जहाति ॥ १५॥" अथ नीलाद्विमासाद्य कृती स कृतवन्दनः । अस्तौदित्य जगन्नाथमघनिर्माणकर्मणे ॥ ४६॥ चरितं तव प्रथीयः शक्यं मितया न मे गिरा स्तोतुम् । नासामणिर्न भवितुमर्हति मानाधिकं रत्नम् ॥ १७ ॥ अतिलघुनापि च वचसा मधुमथन तव प्रणौमि महिमानम् । तुभ्यं त्रिभुवनवपुषे तुल्यं कथमjते माल्यम् ॥ ४८ ॥ मम यन्मनुष्यजन्मनि भवत्सपर्यापरामुखीभवनम् । स"""नवनीतनिर्गमसमये मन्थानगुणमङ्गः ।। ४९ ॥ अन्यार्थमपि भवन्तं परिचरता प्राप्यते गतिः पुंसा । आमोदमेणनाभराजिप्रति किं न पणितापि ॥ ५० ॥ भवतः प्रपद्यमानश्चरणी पदवीं समश्नुते परमाम् । को गन्धगजाधिरूढः क्षुद्रं प्रतिपद्यते द्वारम् ॥ ५१ ।। प्रकृतिजयिनस्त्वदरोः पातकराशिरपि किमु भवेष्टश्यम् । अस्त्रमरविन्दयोनेश्वटकोपरि किं नु संधेयम् ॥ ५२ ।। ईपल्लमा मनीपिभिरीहितसंपत्मसादविषयते । हैयाबीनसदं शादधतो न स पृतचिन्ता ॥ ५३ ॥ 1."हेगा चीननिर्गमयमये इयुचितमिति प्रतिमानित .

·१५४ काव्यमाला विश्वलादपि धरणीधरेन्द्रकन्ये विन्ध्योऽयं निरवधिमागधेयशाली। आक्रान्ताखिलमुवनापि यस्य नाना विख्याता परमसि विन्ध्यवासिनीति ॥ ६३ ।। देवि त्वत्पदरुचिदर्शितातिरागा तुझेपु द्रुमविटपेषु लम्पमानाः । शैलेऽस्मिन्सततमवाङ्मुखत्वभाजो दृश्यन्ते पृतनियमा इव भवालाः॥६॥ कुब्जत्वं दधदपि कुम्भयोनिमत्तया विन्ध्याद्रिषिवुधनिवासतोऽपि तुरः। संचारं सदयगिरीशपाणिपनस्पृष्टाभ्यामिह वितनोपि यत्पदाभ्याम् ६५ मञ्चिते....."महिषासुरोचमाझे विन्ध्यादेरधिशिखरं च विश्वमातः । 'निःशकं निहितपदान्जया भवत्या काठिन्यं क नु वद काममन्वभावि ६६ वेलायां विषमकृतान्तवाहघण्टासंरावणवणसमाहितव्यथायाम् । मन्नीरफणितमनोहरं पुरस्तादाखां नश्चरणसरोजमम्बिकायाः ॥ ६७॥ पारीन्द्राः परिभवमापिता निकामं मध्येन सरहरवालने मपत्याः । तत्तादृक्तिमिरतरनितासु मन्ये वनन्ती(न्ति)स्थितिमिह""भ्यतो गुहामु ॥ ६८ ॥ उत्तुङ्गा बलवदारकान्तिमाजो वर्तन्तां शतमिह वारणेन्दकुम्माः। सोढारस्तव कुचभारवत्किमेते पञ्चास्यप्रसमविमर्दसंप्रमाणाम् ॥ ६९॥ शर्वाणि स्तनभरसंपदा परं ते विध्याद्रिर्विगलिततुगतावलेपः । ग्रीले(डे) न क्षितिमभजविजस्तु मैजे प्रख्याति शिव शिव भाग्यरीतिरेषा, संत्रातुं जनमिह सर्वहिंसकेभ्यो वात्सल्याद्वहसि चरायुधानि हस्तैः। हन्तैतद्भगपति साहसं यतोऽमी रज्यन्ते नवममनोजिघृक्षयापि ॥ ७१॥ चन्द्रले वदनमिपेण शैलकन्ये विन्ध्याद्री वसति विधुतुदैकमीत्या ।

·यात्राप्रबन्धः। १५५ पर्यन्तम्रमणमिष(पा)चरावीक्षावित्रासव्यतिकरविद्रवत्कुरङ्गः ॥ ७२ ॥ त्वद्विम्बाधरतुलना शिवे तदानीं प्रादुष्यादिह सहकारपल्लवेषु । धात्रा चेन्मकरन्दसारधारानिप्यन्दः कुसुमवदेषु निर्मितः स्यात् ७३ खच्छन्दं विलसतु चन्द्रिकाङ्कुराणामुद्भेदः किमपि सुधारसोद्मश्च । वक्रेन्दौ तव वरवर्णिनि सरारेराश्चर्या न किमिह सूतिरम्बुजानाम् ७४ अस्यादरनुवनमध्यमम्बुजातैवेतण्डव्रजकरदण्डपातमीतैः । सारनैरपि चकितैर्वनेचरेभ्यः सर्वस्वं निहितमिव वकं त्वदक्ष्णोः ७५ फुल्लासु क्षितिरुहपुष्पमञ्जरीपु प्राम्यन्ती ततिरिह भाति षट्पदानाम् । पृथ्वीमृत्मियतनये विलोकयन्त्याः कान्तारश्रियमिव ते कटाक्षमाला ७६ पाठीनध्वजपरिपन्थिकायमायाकैलासक्षितिघरकालमेघपङ्के । मातस्ते हतजनिमार्गपर्यटाट्या निष्टते मयि निपतत्वपागधारा ॥७७॥ त्वामभ्रच्छविमिह वीक्ष्य नीलकण्ठास्तुप्यन्तः सपदि वितन्वते कलापान्। त्वत्केशातिविसरापहारशका निर्माष्टुं निपुणमिव प्रदर्शयन्तः ॥७८॥ उद्भिन्नलितलवमुल्लसत्कपोलं लोलाक्षिध्रुवमतिलोमनीयनासम् । विम्वोष्ठं भृतमणिकुण्डलामिरामं वक्र ते जननि वयं न विस्मरामः ७९ विनिर्गतानविहितपुण्यदुर्लमत्रिमार्गगासलिलविगाहनाय नः । पदे पदे पहलविपचिशकया विपीदतः मुखयतु विन्ध्यवासिनी ८० अपि च । रक्षति दुर्गा यन्तं विपदः स्वगुणा-कृपामृदुर्गायन्तम् । समहत कासरदनु तमपि च या मुग्ममन्तिकासरदनुजम् ॥ ८१॥ देवी सा मे दुरितं क्षपयतु कृपया हरिवसा मेदुरितम् । शक्तिपु परमा नन्दं जनकं किल या निनाय परमानन्दम् ॥ ८२ ॥ शुचमिह नोपलमन्ते वपुः सरन्तो वलार्दनोपलम ते । सितमनिदानालझे हर्यक्षे चण्डि रनदानवरक्षे ॥ ८३ ।।

·१५६
काव्यमाला!.
अपि च।
.
स्कन्धादवप्लुत्य हरेः सलीलमाक्रम्य पद्भ्यामवनीललायौ ।
संधित्सया चापगुणैर्निषङ्गादुदर्चिषं मार्गणमुक्षिपन्तीम् ॥ ८४ ॥
प्रहारकेलिस्पृया रथाङ्गनेमिग्रव्यमनिजाग्रहस्ताम् ।
तिर्यमुखी पाणिताञ्चलस्य कम्योः समुद्घोषणकर्महेतोः ।। ८५॥
उदस्तहस्तोपहितत्रिशूलनिर्भिद्यमानं निनपश्चिमाङ्गात् ।
:: निर्गच्छतो निर्जरशात्रवस्य चर्मासिपाणेः शिरसश्छिदायै ।। ८६ ।।
। आलम्व्य केशानवध्य खेटं पाणावधिक्षिप्त पाणवल्लीम् ।
दरोच्छ्रसन्मध्यमदृष्टिरिदमिस्फुलिङ्गावलिभीषणास्याम् ॥ ८७ ।।
विश्वत्रयापद्विनिवारणाय संनाहमेवं समरे दधानाम् ।
: किरीटचन्द्रांशुकदाभिषेकामम्सामहं भावनाइलम् ॥ ८८ ॥
तमसामर्दिनि विधृतमसाधिपं तमसा जाहीपूरं तमसा विगाहते ।
: :नितुं दुरितावली सति कलौ निःसीमवीर्योदयां
देवो मेलयति स यत्र सुदृढ़ तिसो महावाहिनीः ।
. श्रेयानेप निरीक्ष्यते स शिविरामोगः प्रयागाभियो
धीराः खैरमिह प्रयान्ति पदवीं देहत्यजं शाचतीम् ।। ८९ ।।
देहिनामिह तटस्थितिस्पृशां पुप्यमात्मजमिमाः पुनः पुनः ।
स्फारविस्मयकृते परस्परं संगताः मसुयते सरिद्वराः ॥ ९ ॥
अन्योन्यमायामिभिरुमिहतैरास्कन्दकर्मण्यनयोः सपरयोः ।
. .साक्ष्यं न साधीय इतीह सा किं सरखती संघृतमूर्तिराते ॥९१ ॥
जाहवीरविमुतारजतायःगृहलायुगलसंस्तमेनम् ।
फ्रीडितुं स हि विमुक्तियुक्त्या केलिमयमयमयति लोकः ॥१२॥
पियासनामन निमज्य नाकं हित्वा तनुं मुहिमभीपाजी च ।
वयसतीविष्णुपदीमिण वेदोपदिष्टाध्वयुगं च काति ॥ ९३ ॥

·यात्राप्रवन्धः। १५७ निर्वापितानामिह विष्णुपा नृवर्गकान्तारमवानलानाम् । विसृत्वरी धूमपरम्परेव विराजते चण्डमरीचिकन्या ॥ ९४ ॥ सहजमलिनं विद्यावर्म समावेमलीमसा विधिपदविका चित्रः पन्था विमिश्तियोस्तयोः। : इति पृथगवस्थित्या संमेलनेन च देहिना- मिह विवृणुतो नानामार्गान्युसिन्धुकलिन्दजे ॥ ९५ ।। निर्माति धर्माशुसुतामुजङ्गया निमोफशङ्कामिह गाङ्गमम्मः । यां वीक्ष्य लोकाः समवर्तिलोकयात्राकयामप्यवधीरयन्ति ॥९६ ॥ अनेकदेशोन्मिपदमसिन्धुप्रवाहखण्डामिव भानुकन्याम् । पश्याम्यविद्यामिव तत्र तत्र प्रभिद्यमानां विषयप्रकाशैः ॥.९७ ॥ उन्नेतुमुढेलभवाब्धिममान्कृतोद्यमाभ्यां कृपया शिवाभ्याम् । प्रसार्यमाणाविव बाहुकाण्डो पश्यामि नद्योरनयोः प्रवाही ॥ ९८ ॥ वेगाविद्धसरोजकुबलकुचं विक्षिप्तवीचीमुज फुल्लेन्दीवरदृष्टि बुहुदनिमाविर्भूतरोमोद्गमम् ।' युट्यत्फेनविपाण्डुकशुकमुभे दूरात्समभ्यागते गाढालिङ्गनमत्र हन्त तनुतो गनाकलिन्दात्मजे ।। ९९ ॥ कापि प्रस्तुतदोर्मुधे इव मिथो वीचीमरेराहते.. रेतैरावजयश्रियाविव कुतोऽप्यन्योन्यकृताक्रमैः । विद्राणे इव साध्वसेन कुहचिद्वयकापसारत्वरे- स्तन्याते सरिती विडम्बनमुमे ताशानां नृणाम् ॥ १० ॥ फालिन्दीमुरनिसगे विलसतः कालावदाते ययो- रंशूनामिव संतती तनुभृतामन्तस्तमिसापहे। पुण्यरय पुरातेवयममी तलाशी वायुमी येणीमापालट गिरिगो वीक्षामहे चक्षुषा ॥ १०१।।

·काव्यमाला। वामे भागे वरतनुमयं शूलटकेशमीडे संध्यानृत्तभ्रमणरचनासङ्गिनो यस्य कण्ठात् । स्रस्तां मुक्तासजमिव महाकृष्णसर्पाश्चितार्धा- मग्रे पश्याम्यमरतटिनीमर्ककन्योपगूढाम् ॥ १०२ ॥ भुवनत्रयपारवर्ति पुंसामधिगन्तुं पदमाहितस्पृहाणाम् । अनुभूतचरादिविप्रयागादयनं नेह परं भुवि प्रयागात् ॥ १०३ ॥ इत्यालपन्नयमुत्तीर्य सुरधुनीमनीदृशसंपत्तिपेशलान्कोसलानवलोकय- ननधगुणपरिभूतधनदपुरुहूतपुरमजिहीत साकेतम् । विमलां प्रकृति विवृण्वती सततं भावितसर्वमद्गला । यदलंकरणाय कल्पते हिमवन्मानससंभवा नदी ॥ १० ॥ परिसरयूपकण्ठमलघूतरवेदितटी परिसरयूपकण्ठपरिपद्धचपालशता । प्रदिशति यन्न कौतुकमशीतकराभिजन- प्रभवजनाधिनाथहयमेघवितानमही ।। १०५ ।। तत्र स रामभद्रं प्रणिपत्य मुतिमित्यतानीत् । कल्पयत्यवनिकर्णजन्मनो वक्ष्महि श्रवणहर्पवैभवम् । संभवे जनकमोदसंपदामात्मजोक्तिरयते निदानताम् ॥ १०६ ।। सूनुनैव सुवचं प्रचेतसो यस्तु वर्णयितुमाद्रियामहे । राघवैकमुगमे रणागणे व्यापृतं किल वलीमुखैरपि ॥ १०७ ॥ हन्त सत्यपि रघूरहे गिरा प्रस्तुवन्ति कवयः परानपि । यस्य वक्तमपदानमेव या प्रादुरास मुवि पधरूपिणी ॥ १०८।। तद्विना दशरयावनीसुहन्मानिनीजठरशुक्तिमौक्तिकम् । वावदूकजनवासस्य किं विद्यते मुवि विम्पणान्तरम् ।।१०९॥

·यात्राप्रवन्धः।
संयमिमवरसाधितस्य किं पायसस परिपाकचैमवात् ।
माधुरीमधिगतो महीयसी राघवो रमयते ममाशयम् ॥ ११० ।।
दत्तया दिविकृत्रिशङ्खना निर्ममो निखिलशस्त्रविद्यया ।
पाधिशङ्खमरमापयन्द्रिपामाशयेषु रघुनायकोऽवतात् ॥ १११ ।।
. पादरेणुपरमाणुयोगत: सिद्ध्यता युवतिसष्टिकर्मणा ।
साधयन्नपि मतं मुनेः कथं जानकीपतिरतर्कमार्गगः ॥ ११२ ।।
कुर्वतो दृढगुणप्रकृष्टतामात्मनो दशरथाङ्गजन्मनः ।
गौरवं न सहते स कार्मुक कामशासनकरोपलालितम् ॥ ११३ ।।
धर्मनिर्मथनकर्मठं हठाकस्पयनपि करातिपीडनम् ।
मेदिनीहृदयहारिभिर्गुणैर्मेंदुरो जयति मैथिलीपतिः ।। ११४ ॥
प्रकगं रचयतः प्रनतितुं विक्रमस्स किल विघ्नशान्तये ।
ऐशचापतृणमामाचरन्नेप दाशरथिरेव सेव्यताम् ।। ११५ ॥
दोःमतापशिखिनः समिन्धने दोहलीव निजयाहुलीलया ।
काकपक्षधर एवं कार्मुकं पाटयन्पशुपतेः स वर्ण्यताम् ॥ ११६॥
आप मामवनीसुतानुवः पूर्वमेव पुरवैरिकार्मुकम् ।
'अपंशसुकृतैरयं पुनः कीर्तिमानयतु केलिमानुपः ॥ ११७ ।।
हन्तुमुद्यमवतो निशाचरानट्टहास इव रामतेजसः ।
पूरयन्दश दिशः पुनातु वो भैरवः शिवधनुर्भिदाखः ।। ११८ ॥
मैथिलीहृदयाचशामिनः सौखशायनिकशेखरः प्रमोः ।
पातु वो रघुवतंसदोर्लतामज्यमानमवचापनिसनः ॥ ११९॥
आरमधैरिधनुरार्तिनानटद्वीरचोदितविदेहनार्पिताम् ।
दृक्तरङ्गवरणोत्पलमज धारयन्नवतु वो रघूद्वहः ।। १२०॥
जातरूपफलके शनैः शनैरगसंगतिभियापसत्त्वरीम् ।
मन्दमन्दमपदेशपूर्वक मैथिलीमनुसरल्स पातु वः ॥ १२१ ॥

·काव्यमाला। वाधिनेमिजनुपो वधूमणेराशये शयकुशेशयेऽपि च । कौतुकस्य फलयनिवन्धनं नन्दनो दशरथस्य पातु नः ॥ १२२ ॥ मैथिलीपरिणयोत्सवे मुखं मन्दहासमधुरापरं विभोः । धर्मवारिकणयमस्तु मे [महलाय] शुमिकाविभूषितम् ॥ १२३ ।। आश्रमप्रसमरे शनैर्जवादाहितापसरणे कथंचन । संगते सदसि मङ्गलाय मे नानकीरघुवतंसयोर्भुवौ ॥ १२४ ॥ मैथिलीमनुकुलावतंसयोः पुष्णती पुलकजालमसके। शोमनस्तुतिमया शुमाय मै कल्पतां सुगललकाकपि (5॥ १२५॥ भाविनि त्रिदशवैरिभञ्जने साध्वि मे कुरु सहायतामिति । याचमान इस जानकीकरं पाणिना परिदृशन्मुदेऽस्तु सः ॥ १२६ ॥ चम्पवल्लिकरपीडने रुपः शान्तये किमुपलाधिरोहणे (७)। जानकीपदसरोजमामृशन्पाणिना रघुपतिः प्रसीदतात् ।। १२७ ।। हन्तं दृश्यमपरं मदागमः शंसति यमितीर्ण्ययेव सः। तत्मदर्शनविधी घरामुवि मन्दवर्पवचनो धिनोतु माम् ॥ १२८॥ मैथिलेन्द्रमहिलामिरेकतः सापिती सदृशतादिक्षया । .."माहितसिती चिन्तयामि जगदादिदमती॥१२९ ।। मैथिलीसहचरं मनः सखे सर्वदैव तदचेहि देवतम् । घोरजन्मकुहनापयोनिघेसारकं तय तनुप्रतारकम् ॥ १३०॥ सन्तनामहं पीशसम्मतपरं (७ देवता विगणयानि नैव ताः। राममेकगभिरामधैगयाराममागरचिराममाश्रये ॥ १३१ ।। तमालच्छायालः सततमनुरुनानुगना यमः फेलोरो--(1) विशगठमलीगपुरिमा ! .......

·यात्राप्रवन्धः। . , जगनेता सीतापतिरहितजेता गुणगणैः स नाथो हत्साघो ननुपि रघुनायो विजयताम् ।। १३२ ॥ मणिगणपरिणद्धे मण्डले पुप्पकान्त:- सुरतरुतलमञ्जि वर्णपीठे निषण्णौ। विसरमुपहसन्तौ विद्युदरमोदभासां मनसि मम रमेतां मैथिलीरामचन्द्रौ ।। १३३ ॥ . सकृदेव शरीरिणः प्रपन्नान्भवदीयाः स इति प्रजापतोऽपि परिपातुमभीतिलम्भनेन प्रतिपन्नवतमस्ति दैवतं नः ।। १३४ ॥ अपि च। तमुपास्महे तपोधनमहिमार्जितपायसार्थपरिपाकम् । पशिरथपार्थिवेन्दोरन्तिमऋणमागमोचनं द्रविणम् ॥ १३५ ॥ भक्तिपरितोपिताशयकं कालिके कलितोपदेशविभवेन () त्रिजगदरिष्टविदारणदीक्षाढवद्धर(ल)क्ष्यतां यातम् ॥ १३६ ॥ मुस्तं तस्य सुकेतं प्रभदनतनुमेदिनीप्रतप्तस्य ()। आशरकुलाशनोयममाजः(ज) प्रा(या)णाहुतीकृतसुबाहुम्॥१३णा मपि मागावदगिरजसा संहितचिरलुप्तनियमिसंसारम् । परिणीतधरणितनयं पशुपतिचापाधिरोपणपणेन ॥ १३८ ।। १. दैत्यमिदो धनुषा सममाचगुप्रवरशक्तिसर्वखम् । आतारं वसुधाया भन्ते सह सीतयानुभूतसुखम् ॥ १३९ ।। जगति परिग्रहयोम्या न खल्ल श्वश्रूरिति प्रतीत्येव ।" घरपिमनपेक्ष्य साकं तत्सुतयाध्युपितचित्रकूटतटम् ॥ १४ ॥ १. भगवतः स्वस्येति व्याख्येयम्. २. नियमोऽस्याम्तीति नियमी मुनि पत्र गौतमस्तस्य संसारोऽहस्येति बोध्यम्. ३. श्वः पृथिवी. या.प्र."

·काव्यमाला . खवशमुपेयुपि विभवे विमुखस्य मातुरपितेन करै ।", -- चरणत्राणेन चिरं कारितवन्तं क्षमापरित्राणम् ॥ १४१॥ आत्मीयादपि चास्त्रादतिरभसभृतो जवातिरेकेण । विसरितामिदैत्य(ह)व्यञ्जितकरुणं कृतागसि खगेऽपि ॥ १४२ ॥ ना(सा)कमवगाहमानं जनकापत्येन दण्डकारण्यम् । चेतस्तपोधनानां शीतलमम्बश्च""दायाः (१) ॥ १४३ ॥ सेतुमिवारिमिवाब्धे()श्छेदितवन्तं निशाचरीनासाम् । प्राग्(ह)तविराधपदविं चारितरक्षश्चतुर्दशसहस्रम् ॥ १४१ ।। उन्मीलितखरदूषणमुव्या रिपुयशस्तिरोधानाय । चिरकालविरहसीदन्मातृसदेशोपनीतमारीचम् ॥ ११५ ॥ सदयोदयं सपक्षे पत्रिणि दशकण्ठयानपक्षेऽपि । हनुमन्मुखेन संहितसुग्रीवं खप""भाजकबन्धे (t) ||, १४६ ॥ सालान्सप्तमहीद्रा(धा)न्फणिपतिभवने च पत्रिणैकेन । दारितवन्तं तरसा सय॑रविसम्भसम्पदं साकम् ॥ १४७॥. विमतश्वापदमृगयाविधिशीलतया विधाय निजमूर्तिम् । दहतिमर्मनन्दनदीपकमृगवञ्चितात्मने हरये) ॥.१४८ ॥ हरिणपदाना हरिणप्रतिघादिव दूरतः प्रयातायै । मणिमणि(गण)मुद्रां प्रेपितवन्तं प्रेयसीमिव वयस्याम् ॥१४९।। (1) प्रस्स(स)मरमहः पुरेहे)मुदृशश्चूडामणौ समीरमुवा । समापितेऽपि संनिधिमाचितमोहान्धकारसंदोहम् ।। १५० ॥ गुज(भव)जलधिकर्णधारं भजतादे(मे)नं कियान्भवाधिरिति । सरुपा विमीपणेन प्रतिपत्तिकृताधिपायोधिम् ।। १५१॥ . १.विस्तापितादितेयमिति समवदि. २. सत्वरेति प्रविभाटे.

·यात्राप्रवन्धः।
--
.
--
दयया हृदयमरातेरनु राज्यामिकसलिलेन ।
प्लावितवन्तम(न्तं घाधिकं प्लवगमटानां च हर्षवाप्पेण ॥ १५२ ॥
सेतुपथेन जितवति मुग्रीवमटे तट मुवेलस्य ।
अवधि जगति वृन्दं तान् प्रापितवन्तं प्रतापयशसी खे) ॥१५३ ॥
अखिललगदन्तरङ्ग
आत्मन इवाश्रमस्थितमहिरवन्तं धनुर्गुणस्यापि ॥ १५४. ॥ (8)
छादितसकलदिगन्तैः कपिमिः पुर एव कलितरोद(घ)स्य ।
निजतेजस इब तापानिर्याताय द्विपे प्रपदिष्टवघम् ॥ १५५ ॥६)
हुतवहक(क)(नि)प(प्प)तितां
खकीयचारित्रशुद्धि(द)विसता(म्मा)म् ।
अधिरोप्य पुष्पकं पुनरायान्तं स न (सहैव) साकेतम् ।। १५६ ॥
प्रकृतिविरचिताभिपेकपाथः प्रमुदित
सकलमुवनमाद्य(8) शासनाकामधिगतमखण्डितां समृद्धिम्॥१५॥
इति श्रीवाधूलकुलतिलकसातिरानयाजिनः समरपुङ्गवः
दीक्षितस्य कृतौ यात्राप्रबन्धेऽरमावासः ।
।
-
12
अथ नवमाश्वासः॥
....
.
"निजभाववचः क्रियामिः।
संमिद्य यत्र सुमनः सरिता रमन्ते
सागे(क)तिके] च () सरयूरपि गोमती च ॥ १॥
नेदीयसीमतिचिराय निजैस्तपोमि-
ाराणसी प्रति ततो वल
क्षेत्सान्तराज्यततिरेकमिव सह(1)
खेन व्यदायि जगतीतलपर्यवाट्या:( ॥२॥

·१६४ काव्यमाला। .... प्रदक्षिणप्रक्रमजन्मनोाः केशेन काशीमुपतिष्ठतीति । ।' कृपावती प्रक्लममस्य गङ्गा वातेन वीचीजनुषा व्यनैपीत् ॥३॥ अनन्तरमवनीसुरधुरंधरेण गच्छता पथि खच्छन्दमानन्दनिजमरेण (e)...............भ्यधायि । आः कशमयत एव हयखुरक्षुण्णमेदिनी- क्षोदमेदखिभाषमासेदुपि समुदये दिशामनुकूलपवनदोलायिताश्वलैः """""""शतशः शताङ्गपीता" "कावेरीव समावेधमानसरणिः परिपदियमालक्ष्यते । अब सल माघचतुर्दशीवासरे वाराणसीनगरवास्तव्यस शर्वरीरमणचूडा- मणेः समाराधनाय भक्तिपरवतीयं प्रस्थितवती । अहो पुनरमुष्य वास. रविशेषस्य वैभवातिशयः। । जनयति शिवरात्रिवतसंकल्पो विश्वसृष्टिसंकल्पम् । जागरणं चार्याणां सकलजगद्वारभरणजागरणम् ॥ ४ ॥ आश्रितगिरिशपाधैरपनीतनिमेपवर्तनायातैः । पदरि)समाक्रमचकितैश्चतुरैरतिवाह्यते शिवरात्रिः ॥५॥ अवाप्नुमिच्छा यदि वामहर्निशं प्रजासतोः पङ्कजयोः सगन्धताम् । विधीयतामखनिगेपमुद्रणं दृशौ युवाभ्यां शिवरात्रिमागरः(रे) ॥६॥ अनिमेपता जनानामनिमेषत्वाप भवतु शिवरात्री। इह पुनरभक्तभावो हेतु: कयमीश भक्तमावस्य ॥ ७ ॥ शिवरात्र्युपविधेः शीलं यामि.......... यतकृतीनाम् । शिवजगत्कदम्बककरोषि तृप्तये "":"नालम् ॥ ८॥ "औपवस्त्यमविशातरात्रिः "हसा हसन् जनः। अत्र सियति यतोतिरामणौ फालकूटगरलेन हारिणा ॥९॥ ये साणुतां गिरिशयोग्यदला(लो)पहार- वित्वद्रुमस शिवरात्रिदिने दिशन्ति । -- ........

·यात्राप्रवन्धः। संसारिणामुदयते [मविकं हि ] तेपा- मात्मीयकर्मफलमत्र न को नु मुते ॥ १०॥ अहो मम पचेलिमानां प्राचीनतपसामनुमावो यदमिन्नहनि विस- यातिरेकमुपहरिप्यति मदीयं चक्षुपोरसदृशप्रमावसाघीयसी वाराणसी। अभ्यर्थ्य जम्भरिपुणापि वितीर्यमाणं सर्गानिकाममपि गणाय मत्पतीक्ष्णान् । अस्सस्पिनियतमद्य निजामहस्तं न्यस्तार्ण्यपात्रमुपयास्यति नाभिजन्मा ॥ ११ ॥ (:). कथमिवैतस्य कथयामि महिमानमानन्दकाननस्य । कैलासशैलादपिकामशत्रोश्येतोविनोदोपचयपदात्री। काशी मवाशीविपवैनतेय(सत्) पाटिका पाटयते तमांसि ॥१२ic) बिमर्ति चन्द्रः शशमित्यकीर्ति कुले निरूढामपनेतुकामः । वाराणसीजानलबर्मचारी प्रायेण चन्द्रं विभृते शशोऽपि ॥ १३ ॥ अधिकाशि तरक्षुरामिपस्पृहया संहरति""वलिमृगम् । ", अजिनग्रहणाय राहोर्हरिणश्चायममुं मृगादनम्()।.. काश्यामुमाकामुकराजधान्यामैश्चर्यलोमेन कृतासिकानाम् । कैश्चिद्दिनैरेव वयस्यकोटौ संख्येयतामेति पनं शिवोऽपि ॥.१४ ।। अखण्डमैश्वर्यमपेक्षमाणाः कथं नु काशी पुरुषा भजन्ति ', '., भवन्ति यस्यां बहुसंपदोऽपि मिक्षाकमध्ये प्रथम गणेयाः॥१५॥ यातुं कुत्र सखे व्यवस्यसि(ति) महाम्या(मवाना)नन्दवन्यन्तरे : मा गाः केन.सतो गतस्य न मया.दृष्टं परावर्तनम् । कमावत्र समेयुपां वसुभृतां वर्णादिपूर्वस्थिति कोऽप्युत्सार्य बलात्प्रयच्छति निजं रूपं किरातामणीः॥१६॥ 1 - ·काव्यमाला।" . अविद्यायां द्वेष चिरपरिचितायां घटयते निरुन्धे तत्सूनोरपि च मनसो लालनविधिम् । न कामक्रोधादीनपि तु सहते तस्य तनया- नहो पुंसः काश्यामभिनवजनिः प्रेमगरिमा ॥ १७ ॥ अहो भाग्यं काशीवसतिरसिकानां तनुभृतां यतो भोगानेते चिरमिहं समाखाय विविधान् । अलभ्यां ब्रह्मादेरपि समधिकानन्दभरिता भजन्ते देहान्ते परमशिवसायुज्यपदवीम् ॥ १८॥ पुरा भोगत्यागः श्रवणमथ वेदान्तवचसा- मथोद्बोधः पश्चादमृतमिति शैलीसुलभता । बदमाहात्यासाहदुरणला निगहबरजर- 1) मलं मुक्त्यै काशीपुरमुवि निवासः क्षणमपि ॥ १९ ॥ . आहितनरकावज्ञान् विमुक्तरमाविलासपरितुष्टीन् । उच्चैः स्थापितगोत्रानुपात्यते(महे) चेतसा महापुरुषाम् ॥ २०॥ वरणो(गो)ज्ज्वलम(म)सिद्धां करिमुखजलपाति(लि)तां पुरी पुरुषाः । भैरवदुर्गाधिष्ठितमध्यांमध्यासते स्वरक्षायै ॥ २१ ॥ वसतिरविहता परस्य पुंसो भवति तपोमरवैभवेन काश्याम् जगदवनपरायणस्य शंभोः स्फुरति कृपालहरीव यत्र गन्ना ॥ २२ ॥ [ वाराणसी ] वासविदामविनां दिशन्तु देवा मम भैरवायाः । दिने दिने सादरमानतीनां शतं शतं प्रामृतयानि तेषाम् ।। २३ ।। निरुपप्लवनिर्मलखमावं परमानन्दघनं प्रबोधसान्द्रम् । गिरिजागिरिजापयोः खरूपं परिपश्यन्त्यधिकाशि माग्यमाजः ॥२४॥ आरूदशार्करमपावन्नहनि)मालिष्टपार्धमुमया हरिणाचूडम् । मामार्धमूर्तिदके मणिकर्णिकायाः पुण्यैः कंदा पुरत एव विलोकयिध्ये२५ .

·- - यात्राप्रवन्धः। ខ្ញុំទុម मस्तीति निर्धार्यमकृत्रिमोक्त्या निरञ्जनरेव निरीक्षणीयम् । मांश्चर्यमानन्दनिधि कदा वा द्रक्ष्यामि तीरे मणिकर्णिकायाः॥२६॥ मो मो मन्मथलोममत्सरमदव्यामोहरोपाः सुखं युप्माभिः क्षपितानि मूरिदिवसान्यस्माट क्लृप्तासिकैः । देशानद्य यथामनीपितमितो याता न जानीमहे यास्यामो भवतामगम्यविषयामेतर्हि वाराणसीम् ॥ २७ ॥ तदनु धरित्रीसुधाशनपवित्रीक्रियमाणसमाश्रितजीववर्गमपवर्गफलप- दानकल्पलतोद्यानमविमुक्तमवलोकयन्नतिनाकमुखभरतरहितो गिरं कृतनवीनमाध्वीकदूपणां साध्वीमिमामभाषत । वाराणसि त्रिपुरवैरिकरारविन्दा- देकं त्वया विधिशिरो हृतमामनन्ति । आसेदुपे सविघमन्नमृते कदा वा वेधःकरोटिविततां प्रवदानि मालाम् ॥ २८ ॥6) इदं सल लोक्यमहनीयमभ्यर्ण वितृणा()मधिकर्णपुटं वर्णयतः प्रणवमपर्णासहायस्य वक्तेन्दुविगलितैर्विद्यासुधार......"विव विहि- तपरिपूरणं निलं भवतापनिर्वापणक्षममालक्ष्यते परमपावनतीर्थसमुद- याग्रेसरं च कृतं सरः अतिकलिलनायिन्यामा नाकमा च रसातला- दिह भरपरीवाहदेवादियं पुरतो मया । ठरविमलताहेतुः पायः प्रसन्नमुपेयुपी । निखिलजगतीमान्या संवर्ण्यते मणिकर्णिका ॥ २९ ॥ () खयमासु सुदर्शनं खनित्रं खननेऽस्यामुरशाखिलैव कर्ता। अभिपूर्ति विधायितम्रयांमतिदय () तायदगोचरे नुतीनाम् ॥ ३०॥ .

·काव्यमाला ।.. परस्य पुंसः प्रस्ताधिराजादारान्मदीयं-मुहुरापतन्ति । आश्लिप्यती मामवमूर्मिहस्तैः सर्वस्य रम्यः सहजः सयोगः ॥ ३१॥ कैवल्यमानक्षमतैकराज्यवैराज्यमूलानवधार्य दोषान् । गानया स्कृप्तविमेदलेशं मेधावती हेलनमादधाति ।। ३२ ।। नियतं बिभर्ति निटिलेक्षणायिता- मपसार्य मूर्तिमगजेव जाहती । अत एव भागमदसीयमेक मणिकर्णिका किमपि मण्डयत्यसौ ।। ३३ ।। कल्लोलमन्दपवनैर्गगनोपगीय- मासेक्ते जनमिमा(वा)ति(न्ति)मयाव(न)काले । भूरिश्रयापनयपूर्यममुष्य मूर्ध्नि निक्षिप्यमुद्यमवतीव निजाम्बुभारम् ॥ ३४ ॥ (1) उदयिता(१) किलेन्द्रियोपघाते. विषमे जीवितविप्रयोगकाले । इह दैवतमेकमाविरास्ते जलदश्यामलकंधर(रो)जनानाम् ॥ ३५ ॥ अन्नासून्विनहाति सः शिव शिवेत्याकर्ण्य कण्ठध्वनौ. देवी भूषयितुं गृहीतमनघं धृत्वैव सारं करे । आदायप्यतिसंग्रमेण भगवानन्दुचूडामणिः सादेय(ब)विमुक्तिवामदृगलंकारं विघास्पन्निव ॥ ३६ ॥ ओंकारमध्र(त्र)विपरीतमपैतु पाणि- मालम्ब्य शैलजनुषो मुहुरद्रिधन्वा । पाशावमोचनकरी परमोच(क्तविद्या सैपी(प)ति किं प्रकटनाय शरीरमाजाम् ।। 10 तीरेऽस्याः शिरशयनस्पृशां जनानां तचाहग विषमजने ततो दुमाणाम् ।

·यात्राप्रवन्धः।। आनन्दद्रविणभरापणो विबद्धः पार्वत्याः पतिरधमर्णलोकशैलीम् ॥ ३८ ॥ (8) श्रमातुराणां चिरकालबन्धादत्रामृताखादकृते पशूनाम् । तेषामधीशो दयमानचेताः पाशापनीत(ति) प्रसभं विधते ॥ ३९ ॥ प्रेशद्रथामीशुभरापदेशादत्रोपदेशावसरे महेशः । कुतर्कयोपाविलमनभाजां कर्णान्तरं लक्षयतीव तोयैः ॥ ४०॥ त्रयीरहस्यं विचितं तपोधनैरनेकवर्णास्पदमेकमक्षरम् । शरीरिणामत्र शशाङ्कशेखरो व्यनक्त(क्ति)प(पुर्यामपि वेद्यमप्युमेह):१ असं कलानामिह पोडशानामादाय दोपाकरमण्डलस्य । सतारकस्फूतिरहो समग्रमस्यामृतं पुप्यति कालकालः ॥ ४२ ॥ जन्तुः शृणोतीह वृपाकवादोंकारमुत्तम्बितपश्चिमाम्भः । वामाकृते राशिवधूमवन्त्याः प्रकाशनेमि हृदि वाति लज्जाम् ॥४॥ भगवदरलतोरन्तः अन्तः प्रणवाम्यतं (1) खमुखशशिनः सारं शूली विसारयतीह सः । ....."लिज़मानमिव स्थितम् ॥ ४४ ॥ विद्याविक्षतिसम्रमेण मुकुटाद्विश्वेश्वरोऽपि स्थिता- मादत्ते मुहुरैन्दवीमिह कलामाधातुकामः पथि । कांचिन्मौक्तिककुश्चिकामिव नवां सद्यः प्रसन्नेप्सित- स्फीतामोदनिदानकोशमवनाद्वारार्गलोदाटिकाम् ॥ १५ ॥ चूडाशशिक्षुतविपक्तसुधैकलेश- व्याजादिह प्रण[य]दानविधौ पिनाकी । मध्येललाटफलकं मनुजस्स दृष्टिं कर्नु पुरा किमपि कल्पयतीव चिहम् ॥ १६॥.

·१७० काव्यमाला। . इह पतिरखिलानामेकहतेऽवरुत्यन् संमयमुरभिपाय(१)शङ्कया ब्रह्मरंध्रम् । परिकलयतु मत्तः पाणिनान्येन जन्तोः श्रवणमपि च गृहन्स्यन्दयत्युक्तिसारम् ॥ ४७ ॥ तारकार्यविवृतं तनुभाजां कुर्वतः कुमुदिनीविटमौलेः । लापते चतुरतामिव चञ्चन् दक्षिणेतरवपुःस्तनकुम्भः ॥ ४८ ॥ वपुर्पयतीव विश्वभरें जनता जीवितमोचनच्छलेन । प्रणवाक्षर(वर्णना)पदेशादुररीकारगिवातनोति सोऽपि ॥ १९॥ प्रणवमयमेव तिलकं प्रियामुखे लिखति वासनातिशयात् । अनुसंघातुमिवेशामनुनेप्यन्नहह करुणविवशतां नीतः ॥ ५० ॥ त्वरितममितो धावं धावं कृपातिशयात्प्रमो. रतिसुकृतिनां कर्णेष्वोंकारमत्र विवृण्वतः । अनभिबलपतः.... स जयतितरां शश्वनिःश्रेयसार्पणविनमः ॥५१॥ असौ पुनरत्र निवर्तितावगाहविधिरतिवादितार्षनिदाघरांज्वरो निर- जनहृदयसनिःशक्षवितिमन्दिरं चिरंतनसुन्दरीसीमन्तसरणिमौक्तिक समस्तजगन्नमस्कियासंकेतशालिकान्तारमनजानुरागसागरहरिणापरि- गताननं घुमणिमरीचिकोचयदुर्जयतमोनिषूदुनमनतिकपायचेतसाम- श्यगतिं पश्यतिम विश्वपतिम् । पुरनयी येन पुरा व्यधायि मन्दारमाला भवता रणेन । मन्दाकिनी यापि च मौलिमागे मन्दारमाला भवतारणेन ॥ ५२ ।। निध्याय च निटिललोचनवद्रानतिरिदमवोचत । वधुनी प्रकृतितो जलाकृतिः कालिकाश्रितकुटुम्नपातिका । धूर्जटे त्वमपि पूर्तशेखरो हा तथापि कथमाश्रयन्ति-कः ॥ ५३ ॥ ....... ........

·काव्यमाला. इष्टातिथि कृतकलामनसौरमेयी मृष्टान्नहारमृगनाभिमुखैरुदाराम् । सेवाकृतं मयि गृहं श्रियमावहन्ति सौवानना पशुपतेरिह संनियताम् ॥ ६३ ॥ दवीशरावौ कृतककणाभ्यां संविनती पाणिसरोरुहाभ्याम् । पट्टांशुकं पाटलमुद्वहन्ती काचित्पुरस्तात् [करुणा] ममास्वाम् ॥ ६४ ॥ त्वमन्नपूर्णापि कृशासि मध्ये श्यामासि संफुल्लजपाभिरामा । छन्दोवनस्थाप्यवनप्रसक्ता वन्दारमन्दारलताप्यपर्णा ॥ १५ ॥ निरस्तवेलानियम विमुक्तचिरन्तनागन्तुजनव्यवस्थम् । व्यसेपवेधः कृमिभेदचिन्त()मगारमजे नौमि तवानदानम् ॥ ६६ ॥ अपोमिरष्टादशमेदशालिरसैरिह सामतिरक्षयित्रीम् । न स्तोतुमीष्टे नलिनासहो(नो)ऽपि वाचं रसैर्वासयिवा तदर्थैः ॥ ६७ ॥ आर्ये मुहुः कैवलमर्थमन्नैः पुष्णासि वाचं न पुनः कदापि । भवत्स्वरूपप्रतिपादने किमतः प्रयातीयमशक्तिमत्ताम् ॥ ६८॥ प्राचीनवाचापि परं दुरापां त्वामीडितुं यत्त्वरते रसज्ञा । निदानमस्मिन्मवदीयद-निवेशदिव्यानरसामिलापः ॥ ६९ ॥ न खौति कृतान्नमयादिपोपा. संविनतः स्वीयशरीरमानं जनस्य का वा जगति प्रशंसा ॥७०॥ त्वामोपधिप्रस्थपतेस्तनूजां प्राचीनमिक्षाकपरिप्लवाक्षीम् । अकिंचनाग्रेसरमध्यगेयां वयं कथं विश्वसिमोऽन्नदात्रीम् ।। ७१ ॥ न विद्यते पाकसमुघमस्ते नैकत्र (वा) भोकृजना मिलन्ति । जगत्रयीतृप्तिकरं तथापि चिनीयते देवि तवानदानम् ॥ ७२ ।। केलीकृते श्रीरिव सारसं का वाणीव पाणौ मणिवल्लकी वा। दधासि चेदम्ब विध्य दी. कयं त्रिलोकी कुशलं.लमेत ।। ७३ ।।

·यात्राप्रवन्धः। वैपम्यशाली वलते जनेषु पदानयोः शारदयोः प्रसादः । हिताशनैरेपयितुं त्रिलोकी दधे तु (1) जागर्तु तवाम्विकायाः ॥ ७४।। अवस्थिता भर्तुरमुक्तपार्धमार्तातिथीनामवनं च मोज्यैः । भवानि कर्तुं यदतिप्रवीणा गुणः किलायं कुलपालिकानाम् ॥ ७५ ।। आर्तिस्पृशामम्ब सुखामु(नु)भूते (ति)रापादि नानाखिलदेहभाजाम् । आहारदाने नियमस्तवायमथें परेपामनघाय तवे ॥ ७६ ॥ अशेपलोकावनमम्ब भोज्यैः कर्तव्यमित्येव करोपि बुद्धया । तामालिदो (1) दासजनामिपोपमावश्यकं प्राहुरघीश्वराणाम् ।। ७७ ।। खार्थ प्रियं सर्वमितीरयन्ती मृपेतरा यागपि सा मृषैव । आदिश्य किं पुप्यसि विश्वमन्ते खमम्ब संप्राप्तसमस्तकामा ।। ७८॥ कार्या न कि कान्तपदालसेया नास्ति श्रमः कापि न किंकरीति । अनानि धन्ये सयमनमाजां दींमसत्यज्य धृतां दधासि ॥ ७९ ॥ त्वमेव दर्वार्दघतः क्षुधान्पुिष्णासि भूयस्यपि दासलोके । सपुत्ररक्षाविषये सवित्री परत्र न प्रत्ययमादधाति ।। ८० ॥ संतर्पयस्यम्ब सदानदानैरागन्तुलोकानपि पार(ल)यन्ती । आद्यस्य भिक्षोरनपायि नित्यं जानानि घिनार्तिजनप्रयासान् (91८१॥ भैक्ष्याय मातः प्रतिवीथि काश्यामितस्ततो यान्तमतिक्षुधा माम् । आय वत्सेत्यनुवेलमन्नैर्विधेहि सीहित्यविशेषमाजम् ॥ ८२ ॥ दा प्रपञ्चे तव रक्ष्यमाणे विहाय चिन्तां रमते पाहः । सधर्मिणी चेचरितानुरोधात्कुटुम्यिनः शर्म कुतस्ततोऽपि ॥ ३ ॥ प्रपञ्चमन्नैः परिपोपयन्त्यामायें भवत्याममृतांशुमीलेः । भिक्षाटनं प्रामवनृग्मितेषु क्रीडाविभेदेषु गणेयमासीत् ।। ८४ ॥ आतु(मात)भवप्रार्थनदेवमिन्दोरग्लान्तरमाययणस कार्यम् । दोहुँ भियोभिक्षुकृता च मातः समेतरा त्वं कथमन्नपूर्णा ॥ ८५॥ (5) ·.......! तौघे । १७४ काव्यमाला। अज्ञातमन्यैरमितान्नदानादैश्वर्यमैशं भवती न्यनः (व्यनक्ति)। प्रकाशमा प्रमदामुखेन प्रयाति गुप्तोऽसि(पि)भृशं किलार्थः ।। ८६ ॥ आस्तां नि......"श्मशानं वस्तां त्वचं वा विमु(वपु)रस्य मूतिम् । कथं विधत्तामखिलं किलेदं सत्यन्नपूर्णे तव संविधाने ।। ८७ ॥ ईर्ष्या किमाशाय गिरं वितीर्य गणे सुराणां... दिवानिशं देवि सुधान्नवृष्ट्या धिनोपि यत्रीण्यपि विष्टपानि ॥ ८८॥ जगन्मुखारोपणकृत्कपालं पतिर्दधावित्ययशः प्रमाष्टुंम् । किमम्ब गृह्णासि करेण दर्वी प्रतिक्षणं विश्वजनप्रतीक्ष्याम् ॥ ८९॥ त्रैलोक्यकुक्षिभरिणा हरेण ताभ्यां च लम्बोदरषण्मुखाम्याम् । अधिष्ठिते धानि तवान्नभूमा जयत्ययं देवि जनार्तिहारी ॥ ९॥ तवासदं दातुमरुद्वीना(१)माक्रान्तमुद्यानममयसालैः । वेश्मामिचिन्तामणिमिः प्रणीतं विश्राणनेनास्य किमम्ब भारः॥९१ ॥ सर्वातिथि(थी)स्त्वं खलु सर्वकालं निश्चिन्तमन्नानि दिशस्यपणे । न तत्र हेत्वन्तरमन्तरेण न्यग्रोधमालोग्रजपं प्रियं ते ॥ ९२॥ मातर्विशालाक्षि महार्हचेलसगङ्गरागप्रभृतौ खभूतिम् । सदोपयुक्ते यदि शैलधन्वा कथं तदा ते घटतेऽनदानम् ॥ ९३ ॥ त्रैलोक्यसतर्पणदानजन्मा दूरे गिरां त्वत्सुकृतातिरेकः । . आस्ते कपर्दी यदनुग्रहेण वेधोमुखामर्त्यविरामसाक्षी ॥ ९४ ॥ स्रष्टुं प्रतिष्ठापयितुं जगन्ति हाँ तिरस्कर्तुमनुग्रहीतुम् । पितामहाद्याः प्रभवन्ति यचे सवित्रि दाविभवः स एषः ।। ९५ ।। समाप्य नाथे सवनं द्वितीयमारब्धदीनागमनप्रतीक्षे । नवीनमन्नं नगजे भवत्या प्रदीयतां प्राघुणिकाय मह्यम् ।। ९६ ॥ अपास्य पाण्मातुरमर्धपीतवक्षोजमम्यागतवत्सले त्वम् । आगत्य वेगादमृतौदनं मे पिनाकपाणिप्रमदे प्रदेहि ।। ९७ ॥ *

·यात्राप्रबन्धः-
.
आनर्घमाणीकृशरापमध्यादातेन (३) कार्तस्वरदर्विकायाम् ।
मैक्षेण दाक्षायणि पावनेन मनोरयं पूरय मामकीनम् ॥ ९८ ॥
संतन्वतेव खमणीकलम्पटे"पूपदेशात्कृशतानुयोगात् ।
हस्तेन कात्यायनि हन्त काम विश्राणय श्रान्तिविनोदनं मे ॥ ९९ ।।
हैयमचीननुतिशालिहस्तनखंपचं नव्यसितानमार्धम् ।
करस्फुरत्काञ्चनमाजनाते भवानि दिव्यं दिश पायतान्नम् ॥१०॥
दृशोऽनुकम्पारसदीपिकाया नीलारविन्दैरिव निर्जहानैः ।
अपारपातैरनुगृह्य मातरामोदयान्नैरिममन्नपूर्णे ॥ १०१॥
श्रान्तः क्षुधा सायमहर्मुखे वात्यन्नं दिश द्वारमुपैमि यावत् ।
शिक्षानमञ्जीरपदं समेत्य प्रयच्छ मे पार्वति तावदन्नम् ॥ १०२ ॥
आविष्कृतप्रार्थनमप्यकाले वीतक्षुधं मां गिरिजे विधेहि ।
प्रतीक्षते किं पृथुको जनन्याः स्वन्यामृतासारसमृद्धिवेलाम् ॥ १०३ ॥
अवश्यकर्तव्यतयानुवेलं महान्ति कर्माणि सदा दिशन्ति ।
पर्याप्समम्म प्रतिपादयानं कर्तुं न किंचित्क्षमते वुमुक्षुः ॥ १०४ ॥
नित्यानदे मे निजमूर्तिमारमचिन्तयित्वाशनमर्पयेथाः ।
आदाय दी कचिदासिकाय जगजनन्याः समयः कुतस्ते ॥१०५॥
दूरे क्षिपन्ती गुणदोपचिन्तामिष्टाशनैरेघय मामनव्यम् ।
निजे तनूजे किल निर्गुणेऽपि व्यनक्ति वात्सल्यमरं सवित्री ॥१०६ ।।
अन्नार्थिनं गां यदि चेदुनोपि कृपापराची गणये किमन्यत् ।
....
दीपायसमाजने कल्यता युग्मेन हस्तानयो-
रमत्यूहविमावितत्रिजगतीमिक्षाकनेत्रोत्सवा ।
वाचालामरणं महानसगृहादसोपहारेच्छया
निर्यान्ती परदेवता मम महुधिन्तापयं गाइवाम् ॥ १०८॥