·-- , भूपण आदि संस्कृत टीकात्रयसमेत वाल्मीकीयरामायण. महाशयो ! देखो इस अपूर्व भूपणटीकाकी पांडित्यशैली, सुगमता, विचारचातुर्य आदि सब अद्भुत गुण कैसे चमकते हैं. देखो 'भूपण' यह नामशी कैसा अन्वर्थ रखा गया है जिसके श्रवणमात्रसेही कल्पना होती है कि रामायण रूपी भगवान् रामचंद्रजीकी मुर्तिको टीकारूपी अलंकारोंसे अलंकत किया है. और ऐसीही टीकाकारने कल्पना कर रचना की है. देखो-कि उक्त भगवान के बालकांडरूपी पादको टीकारुपी मणिमंजरि (पायजेब), अयोध्याकांडरूपी जघनको पीतांबर, अरण्यकांडरुपी कडिको रलमेखला ( कोंदनी), किष्किंधाकांडरूनी हृदय और कंठको मुक्ताहार (मोतियोंका कंठा), सुंदरकांडरूपी ललाटको शृंगारतिलक, युद्धकांडसपी शिरको रत्नकिरीट और उत्तरकांडरूपी ऊपरके भागको मणिमुकुट इस तरह ये गहने अर्पणकर रामायणरूपी भगवानको सजाया है. तो इस व्याख्या में क्या कम है कुछ नहीं फिर लेने में क्या हरज है झट लीजिये और उसका पाठ कर अपना जन्म कृतार्थ कीजिये. यह २५ रूपये कीमतका पुस्तक लेनेवालोंको भगवद्गुणदर्पण भाष्य आदि व्याख्यात्रय समेत विष्णुसहस्रनाम (१२००० ग्रंथ ) भेट (किफायत) में मिल जाता है। श्रीविष्णुसहस्रनाम. पाठको! यह ग्रंथ कितना अमूल्य है कि जिसमें एक २ नामपर श्रुति, स्मृति, पुराण, व्याकरण आदि प्रमाण वचनोंसे बढाकर दो दो सफेतक धगयानके गुण गाये हैं. ऐसे पुरतकको विद्वान् न देखे तो अन्य कौन देख सक्ता है यह ग्रंथ बहुतही बडा होनेपरमी ५ रुपये देता हूं लीजिये और सुप्रसन्न हूजिये। मृसिंहपचाशिका भाषा ०-२मासचिंतामणि भा० टी० ०-३ मयुर चित्रक नापाटीका... ०-६ संवत्सरफलदीपिका ग्रहगोचर ज्योतिष भोपाटीका ०-२ दत्तकारुण्यलहरी भा०टी० ०-३ बृहत्संहिता भापाटीका ग्लेज ४-० मैत्रीधर्मप्रकाश भापाटीका ०-४ रफ ३-८ज्योतिःशास्त्र निघंटु पुस्तके मिलनेरा ठिकाना- गंगाविष्णु श्रीकृष्णदास, लक्ष्मीकटेश्वर " छापाखाना. कल्याण-मुंपर्ड, .

·VIDYA 8 - SN. * NVAYBA LIBRARY ॥ श्रीः॥ निवेदनम् . -- विदांकुर्वन्तु तत्रभवन्तः सहृदया धर्मशास्त्रकोविदाः । अस्मिन् किल भारते वर्षे पूर्व नानाविधसंस्कृतविद्यापारावारपारीणा बहवो विद्वांसः समभवन् । येच श्रुतिस्मृति- पुराणेतिहासादिभ्यः परमदुरूहेभ्यस्तत्तद्विपयप्रतिपादकानि वचनान्युनृत्य स्वर्गापवर्ग- दधर्माचारज्ञानसोकर्याय विविधानिवन्धान न्यवनन् । येषां नियन्धाना दिवाकरकिर- गानामिव सकलतमस्ततिविलोपकानामद्यावध्यव्याहत्तः प्रचारो जगतीतले संदृश्यते । येषां च परिशीलनेन धर्माचारान् विज्ञायावतिष्ठन्तोपादिशश्चाधुनिकविद्वांसोऽतद्विदो लोकान् । संप्रति तु लोकानामालस्यपिशाचग्रस्ततया तादृशां ग्रंथाना लुप्तप्रायता- विर्भूता । अत एवेतस्ततो मुद्रणयंत्राणि विलसन्ति । अस्तु, शिरोनिर्दिष्टविघनियन्धेषु शिरोभूतोयं यथार्थनामा स्मृतिरत्नाकरो नाम धर्मशास्त्रग्रन्थोऽस्मिनुत्तरदेशे सर्वथाऽप्र- सिद्ध इत्यालोच्यैतद्देशीयाना लाभाय स आंध्रदेशात् बहुश्रमेण बहुद्रव्यव्ययेन चानीय संशोध्य च मत्प्रतिष्ठापिते लक्ष्मीवेंकटेश्वराख्ये यन्त्रालये मुद्रितः। अयं च प्रायः सर्वे मतस्यजनादरणपात्रं भवेदिति निश्चिनोमि, केवलमस्य श्रुतिस्मृत्यायुक्तधर्मविषयत्वा- त् । अत्र च संज्ञाऽऽह्निकाऽभ्युक्षणनामधेयानि त्रीणि प्रकरणान्युपनिवद्धानि । तत्र प्रथमे संज्ञाप्रकरणे त्वेकनवतिसख्याका विषयाः, द्वितीये चाह्निकमकरणे. प्रबोधका- लमारभ्य सप्तसप्ततिसंख्याका विपयाः, तृतीयेऽभ्युक्षणप्रकरणे शयनविध्यन्ता षट्- पष्टिविषयाः श्रुतिस्मृत्यादिप्रमाणवचनोपन्यासरूपेण तद्घटकदुर्बोधशब्दव्याख्यास- हितेन सांगोपांगा निरूपिताः संति । तमिमं संगृह्य सफलयन्तु मत्परिश्रम तत्वज्ञा इत्यलमधिकेनेति शम् । कृपाभिलापी- श्रीकृष्णदासात्मज्ो गडाविष्णुः.

·॥ श्रीः॥ स्मृतिरत्नाकरस्थविषयानुक्रमणिका. पृष्ठम् | विषयः. .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... विषयः पृष्ठम्. कृतिप्रशंसा १ | मैथुनाष्टांगानि पंक्तिः६.... १८ धर्मलक्षणम् १ ब्रह्मचर्यलक्षणम् श्रुत्यादीनां बलाचलचिन्ता.. ३ अष्टांगप्रणाम: पंक्तिः१४.... १८ धर्मप्रमाणानि ३ प्रणामलक्षणम् सात्विकादिपुराणविभागः ६ अर्धादयलक्षणम् स्वमूत्रत्यागे दोषः ७| आश्रमिटक्षणम् १८ जपादिकर्मकरणे कालादिनियमः ७| दशविधविप्रलक्षणम् सूत्राणि ८| पट्कर्मविवरणम् कलिधर्माः ८|ब्राह्मणस्वरूपम् पंक्तिः२०.... १९ कली निपिद्धधर्माः ९/अग्रिमब्राह्मणस्वरूपम् चतुर्युगधर्माः.... १० नग्नलक्षणम्.... कलियुगविशेषधर्माः १२ | आरूटपतितलक्षणम् मकवृत्त्यादिसंज्ञानिर्वचनम् . ११ | यमनियमादिविवरणम् २० दुष्टलक्षणम् १२ | देवलकस्वरूपम् २० नमादिस्वरूपनिर्णयः १३ | संकरजातिस्वरूपम् . २० पापण्डिलक्षणम् १४ | काण्डपृष्ठादिदुराचाराः भाततायिलक्षणम् १४ अभोज्यानविवरणम्.... भवकीर्णिलक्षणम् १४ | कदर्यहेतुकादिस्वरूपम् २१ अन्तावसायिलक्षणम् १४ पट् समयाः २२ महाप.तकिलक्षणम् १४ भविद्यस्वरूपम् २२ स्नातकरवरूपम् १५/ देवासुरसृष्टिविभागः.... गुर्वादिलक्षणम् १५ पिण्डावदानप्रमाणम् शाखारण्डस्वरूपम् १५ | विष्णुनामनिर्वचनम् २२ वृषलीपतिस्वरूपम् १६ प्रदोपनिर्णयः.... वृत्तिभेदः पंक्तिः१५.... १६ चूडामणिलक्षणम् २४ धनभेदः पंक्तिः१७.... १६ मन्वन्तरादिनियमः दुष्टवृत्तिः १६ युगादिनिर्णयः. दुष्टधनलक्षणम् " १६ मपवित्रप्राणिनः शिल्पिलक्षणम् १६ / देहदोपविभागः पूर्णपानलक्षणम् १७ सब्राह्मणलक्षणम् पोध्यवर्ग: १७ परिवनादिस्वरूपम् ... सहहरक्षणम् . १७ / वेदविक्रयिनिरूपणम् २५ परिवत्ता १७/यज्ञोपवीतनामानि २८ भगवत्सेवाप्रशंसा पंक्तिः२०.... १७ | दर्भभेदनिरूपणम् भागयतलक्षणम् १७ व्रतस्वरूपम् येष्णपरक्षणम् १७ हविलक्षणम् .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... ... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... ८ ....

·VIDYA BHAI S N............ PARY, .... .... २६ काम्यस्नानम् २६ विडालस्पर्श .... .... पंक्तिः५.... .... .... .... .... अनुक्रमणिका. विषयः पृष्ठम्. विषया. प्रायश्चित्तनिर्वचनम् . ..... २५ ग्रहणकाललानाडा दीक्षाशब्दनिर्वचनम्.... २६ माघस्नानविधिः जपशब्दार्थः .... २६ समुद्रस्नानविधिः पडशीत्यादिपुण्यकालः अभ्यंगस्नानविधिः २६ स्नाननिषेधः महतवस्खलक्षणम् २६ आमलकस्ताननिषेधः नीलवृषभलक्षणम् एकोद्दिष्टपार्वणविवेकः २६ नैमित्तिकस्नानम् सवितृशग्दनिर्वचनम् २६ श्वादिस्पर्श धर्मानुष्ठानयोग्यदेशः धर्मदेशविभागः २६ अशुद्धस्य चण्डालादिस्पर्श श्रुतिस्मृतिप्रवर्तनप्रकारः चण्डालादिच्छायास्पर्श २७ स्मृतिप्रणेतारः वृपलादिस्पर्श मज्जनसंख्या २७ अन्तर्दशाहे रोदने ६१ वृत्तनियमः २८ | शिश्वादीनां रजस्वलादिस्पर्श सदाचारनिरूपणम् . २८] रात्रौ नैमित्तिकस्नानम् सदाचारपरित्यागे प्रत्यवायः २९ रात्री जलोद्धरणविधिः कर्मभेदनिरूपणम् २९ आतुरस्नानम्.... ६२ आचारहीनस्य अनर्थप्राप्तिः रजस्वलानैमित्तिकस्नानविधिः सूतिकामरणे. सदाचारानुक्रमः रजस्वलयोरन्योन्यस्पर्शे प्रायश्चित्तम्. मनुष्यतारतम्यनिरूपणम् ३० रजस्वलायाश्चण्डालादिस्पर्शे प्रायश्चित्तम्.६३ अथाहिकमुच्यते। कृच्छ्क्लप्तिः.... प्रातरुत्थानविधिः ३० | आशोचे रजरसंभवे मूत्रपुरीपोत्सर्गविधिः रजोमध्ये अघसम्भवे.... शौचविधिः .... ३२ भुक्तिमध्ये रजस्वलायाश्चण्डालादिस्पर्श. ६४ | रजस्वलापशें तहस्रपात्रादिस्पर्श च.... ६४ शौचे दिनियमः ३४ उत्सवादी स्पृष्टिदोपाभावः ६५ आचमनविधिः ३६ स्नानांगतर्पणविक द्विराचमतविधिः ३९. स्वानांगतर्पणम् आचमननिमित्तान.... ३९ भानुवारादौ स्नानांगतिलतर्पणविवेकः. ६६ भाचमनापवादः ४० वस्त्रनिष्पीडननिषेधः ६७ सद्रव्यस्योच्छिष्टस्पर्शविधिः. पंक्तिः २४ ४१ संकल्पविधिः.... स्नानविधिः ६७ दन्तधावनविधिः ४३ | कपिलस्नानम्.. ६८ दन्तधावननिषेधः . पक्तिः२८.... ४४ वस्त्रधारणविधिः- प्रातःस्नानविधिः ४९ वस्त्रनिष्पीडनविधिः स्नानभेदाः ४५ स्नानप्रशंसा ६९ गौणस्नानाने ४६ | उर्ध्वपुण्ड्रविधिः लानाहजलानि ४७| श्रीचूर्णविधिः ७४ संक्रमणनिर्णयः ४९ / तुलसीमणिपद्माक्षमणिमालिकाधारण- संक्रान्त्यादिस्नानविशेषः पक्तिः १३ ५० विधिः तीर्थयात्रायां वाहननिषेधः ५१ संध्योपासनाविधिः नदीना रजोदोपनिर्णयः ५१. प्रातःमध्याकर्मविधिः .... .... .... .... ... .... ... .... . .. .... .... .... .... .... .... ७४ ७४ ....

·३ . .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... ... .... .... .... .... .... ... .... .... .... .... अनुक्रमणिका. विषयः 'पृष्ठम् विषयः सन्ध्याननुष्ठानेप्रत्यवायः पक्तिः ४ ७९ वयंपुष्पाणि. सन्ध्याननुष्ठानेप्रायश्चित्तम् पक्तिः१० ७९ कुशोत्पाटनादिविधिः- १२० दिराचमनविधिः ..... पंक्तिः १ ८० पवित्राविधिः १२१ प्राणायामविधिः ८० पोष्यवर्गविचारः न्यासक्रमः ८५ ब्राह्मणादिवृत्तयः १२२ गायत्रीकवचम् . ८८ दानप्रशंसा गायत्रीव्याख्या पक्तिः १ ११. महादानानि. जपविधिः ९४ आचार्यरक्षणम् गायत्रीपुरश्चरणक्रमः ..... ९८ कर्मविपाकविवरणम् . संध्यादिलोपे प्रायश्चित्तम् १०१ प्रायश्चित्तविधिः पंक्तिः २३.... १३७ अभिवादनविधिः ...... १०१ धनभेदनिरूपणम् नमस्कारक्रमः १०३ / द्रव्यशद्धिविधिः १४४ नाम्नानभिधेयाः १०३ भूशुद्धिप्रकारः १४८ नाभिवाद्याः १०४ ग्रामोत्पातशान्तिः १४९ अभ्युक्षणविधिः। जलादिशुद्धिः होमविधिः | माध्याधिकस्नानविधिः होमकालनिर्णयः स्नाने दिनियमः १५७ हविष्यनिर्णयः . १०६ / मृत्तिकास्त्राने विशेपविधिः समिनिर्णयः पक्तिः २८ १५८ इध्मनिर्णयः अग्निधमनविधि: १०७/ स्त्रीशद्राराधितविण्यादिवन्दननिषेधः. १६४ होमस्थानकर्मादिविवरणम् .... १०७ धनुर्मासपूजा ... होमनियमः आहुतिप्रमाणादीनि श्रीतपूर्वत्लादिविधिः.... १०८ भक्ष्याभक्ष्यवस्तुविवरणम् पात्रतोयस्पर्शविधिः १७३ होमानन्तरकर्तव्यविधिः. १०९ व्रतस्यविषये किचिदुच्यते १७४ होमकालात्ययमायश्चित्तम्। १०१ संविभागविधिरुच्यते पुनराधाननिमित्तम् . १७९ अग्न्यनुगत्यादिप्रायश्चित्तम्.... मात्मसमारोपणविधिः ११० । परिपेचनविधिः उपघातप्रायश्चित्तम् ... १११ आपोशनविधिः औपासनाग्निदयसंसर्गे आत्मसमारो प्राणाहुतिनियमः १८७ पणविधिः १११ पानीयपानादिविवेकः पक्तिः २७.... १८८ द्विभार्याग्निससर्गविधिः ११२ | पकानव्यतिरिक्तभक्षणे ब्रह्मचारिणः कर्तव्यविधिः ११२ पार्वण श्राद्धादिमोजने प्रायश्चित्तम्, १९५ ब्रह्मयज्ञविधिः.... ११२ ग्रहणे भोजनकालनिर्णयः अपत्नीकस्य ब्रह्मयज्ञाचनधिकारः ११६ | अमोज्यानानि भंगाध्ययने नानध्यायः ११६ ताम्बूल विधिः तर्पणविधिः २१७ नातस्त्रतनिरूपणम्.. वेदाभ्यासविधिः ११७ सायसंध्याविधिः समिरपुष्पाद्याहरणविधिः ११८/ श्यनविधिः १०६ माध्याहिकम् २०७। देवपूजा .... .... .... .... .... .... .... १०८ नैवेद्यनियमः........ .... .... .... १०९ श्राद्धविपये .... .... .... .... १०९ वैश्वदेवानुक्रमः २१. भोजनविधिः ... • .... १८४ ....१८६ .... .... .... .... .... . .... .... .... .... .... ... .... .... .... .... .... ..

·VIDYA RATIYA SN BHAVAN 68 liek RY बी श्री देवीदास ल संस्कृत पाठशाला. ॥ श्रीः॥ + १२५, गुलालवाडी, मुम्बई, ५, ॥श्रीरस्तु ॥ श्रीमल्लक्ष्मीवेङ्कटेशाय नमः। अथ स्मृतिरत्नाकरपारम्भ वर्णाश्रमाणां धर्माणां व्यवस्थात्रे युगे युगे । लीलयैव गृहीतेच्छावपुषे विष्णवे नमः ॥ यत्प्रेष्या ब्रह्मरुद्राद्या यदीयाज्ञाश्रुतिस्मृती । यः प्रभुर्जगतां तस्मै परस्मै हरये नमः॥ 'सर्वान्तर्यामिने सर्वकर्माराध्याय विष्णवे । सर्वोत्तराय सर्वात्मशरण्याय नमो नमः ॥ . यतो वचनरत्नानामाकरोऽये तज्ज्वलः । स्मृतिरत्नाकरो नाम वक्ष्यते स्मृतिसं- ग्रहगान किंचिल्लिख्यते युक्त्या फितु स्मृतिवचासि हि । अतोऽयं निखिलैह्यः कृ. त्याकृत्यबुभुत्सुभिः॥ सन्तो विदस्सारममासरारते सार्थोऽत्र यत्रो मम सन्मदे सः। वेद्यांशपूर्ण सकलस्मृतीनां सारं बुधाः संग्रहमाद्रियध्वम् ।।अयंभाव:-मनुयाज्ञवल्क्य “पराशरव्यासदक्षसर्वतगीतमापस्तम्बकात्यायनवोधायनशातातपशाण्डिल्यहारीता- श्वमेधिकादिस्मृतिभ्यः, विज्ञानेश्वरस्मृत्यर्थसाररमृतिचन्द्रिकास्मृतिरत्नस्मृतिमा- धवायाखण्डादर्शस्मृतिसारसमुच्चयेतिहाससमुच्चयादिस्मृत्तिसंग्रहेभ्यः, वचनरत्नानि संगृह्य अस्य कृतत्वेन, अत्रोक्तस्य सर्वस्य स्मृतिमूलत्वात्साराशत्वाच्च, निर्विशङ्कमयं रत्नाकरो नाम स्मृतिसंग्रहो मात्सर्यमुत्सृज्य सदादरणीय इति । अथ धर्मलक्षणम् अत्र " चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः" इत्यादिना चोदनैकप्रमाणको धर्म इत्यु- तम् । तस्य सामान्यलक्षणमाह मनुः-विद्वद्भिः सेवितः सद्भिः नित्यमद्वेष रागिभिः । हृदयेनाम्यनुज्ञातो यो धर्मस्तं निवोधत । अनेन ग्रन्थेन "ये तन ब्राह्मणाः संमर्शिनः" इत्युक्त श्रुत्यर्थ एवोक्तः । विश्वामित्रः-यमार्याः ·- . . (२) स्मृतिरत्नाकरः। क्रियमाणन्तु शंसन्त्यागमवेदिनः। स धर्मीयं विगइन्ते तमधर्म प्रचक्षते ॥ इति. आप- स्तम्य:-"यत्त्वार्याः क्रियमाणं प्रशंसन्ति,स धर्मः। यद्गहन्ते,सोऽधर्मः" इति. तथा विशेषमाह मनु:-धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः । हीविद्या सत्य- मनोधो दशकं धर्मलक्षणम्॥ इति. धृतिः-चित्तस्य स्थापनम् ,क्षमा-अपकारेपि चित्त- स्याविकार, दमः-अन्त:करणसंयमः, अस्तेयं-अदत्तानुपादानम् , शौचम्-वाह्य- माभ्यन्तरञ्च, इन्द्रियनिग्रहः-विपयेभ्यो निपिद्धेभ्य इन्द्रियाणां निवारणम् , ही:- अकार्यनिवृत्तिः, विद्या-आत्मज्ञानम् , सत्यम्-यथार्थकथनम् , तत्तु मियमेव वक्त- व्यम् । तथाच मनुः- सत्यं ब्रूयात्प्रियं ब्रूयानबूयात्सत्यमामियम् । मियं च नानृतं घूयादेपधर्मः सनातनः।। इति. अक्रोधः-कोपराहित्यम् , एतद्दशकं धर्मलक्ष- णम् , धर्मस्वरूपमित्यर्थः । अन पराशरः-न सा सभा यत्र न सन्ति सुद्धा वृद्धान ते ये न वदन्ति धर्मम् । नासौ धर्मो यंत्र न सत्यमस्ति न तत्सत्यं यच्छलेना- नुविद्धम् ॥ इति. व्यासः-सत्यं दमः तपः शौचं सन्तोपो हीः क्षमार्जवम् । ज्ञानं शमो दया ध्यानमेप धर्मः सनातनः॥ इति. सत्यादीनां लक्षणं स एव आह-सत्यंभूत- हितं प्रोक्तं मनसो दमनं दमः । तपः स्वधर्मवतित्व शौचं संकरवर्जनम् ॥ सन्तो- पो विषयत्यागो हीरकार्यनिवर्तनम् । क्षमा द्वन्द्वसहिष्णुत्वमार्जवं समचित्तता ॥ ज्ञानं तत्त्वार्थसंबोधः शमश्चित्तप्रशान्तता। दया भूतहितैपित्वं ध्यानं निर्विपयं मनः ॥ इति. तथा धर्मान्तराण्यपि सएवाह-दानं यज्ञः सतां पूजा वेदधारणमार्जवम् । एष धर्मः परो ज्ञेयो फलवान्प्रेत्य चेह च ॥ इति. साधारणधर्मानाह याज्ञवल्क्यः- अहिंसा सत्यमस्तेयंशौचमिन्द्रियनिग्रहः। दानं दमो दया क्षान्तिः सर्वेषां धर्मसाधनम् ॥ इति. मात्मधर्मानाह गौतमः अथाष्टावात्मगुणाः। दया-सर्वभूतेप, क्षान्तिः, अ- मसूया, शौचम्, अनायासः, मङ्गलम्, अकार्पण्यम्, अस्पृहा, इति यस्यैते खलु संस्काराणामेकदेशेप्यष्टावात्मगुणाः, अथ स ब्रह्मणः सायुज्यं सलोकतां गच्छ- तीति, क्षान्तिः-दुःखोत्पादेपि क्रोधाभावः, अनसूया-गुणेषु दीपानाविप्कर- णम् , शौचम्-अत्र वृहस्पतिः-अभक्ष्यपरिहारश्च संसर्गश्चाप्यनिन्दितः। स्वधर्म च व्यवस्थानं शौचमेतत्मचक्षते ॥ इति. अनायासः- शुभे कृत्ये यथाशक्ति करणम्, मङ्गलम्-प्रशस्ताचरणम्, नित्यममशस्तस्य वर्जनमित्युवतम् । अकार्पण्यम्- वृहस्पतिः-स्तोकादपि हि दातव्यमदीनेनान्तरात्मना । अहन्यहनि यत्किंचिदका. पण्यं तदुच्यते ॥ इति. अस्पृहा-यथोत्पन्नस्तु सन्तोपः कर्तव्यः स्वागतैर्धनः । परार्थान्नाभिलापत साऽस्पृहा परिकीर्तिता || असाधारणधर्ममाह सुमन्तुः- वर्णत्वमेकमाश्रित्य यो धर्मः संप्रवर्तते । वर्णधर्मः स उक्तस्तु यथोपनयनातिल ।। यस्त्वाश्रमत्वमाश्रित्य त्यधिकारः प्रवर्तते । स एवाश्रमधर्मः स्यादिक्षातवोदितो यथा ॥ वर्णत्वमाश्रमत्वं च योऽधिकृत्य भवर्तते । स वर्णाश्रमधर्मस्तु यथा मौजी तु मेखला ॥ यो गुणेन प्रवर्तेत गुणधर्मः स उच्यते । यथा मूर्धाभि- पिक्तस्य प्रजानां परिपालनम् ॥ निमित्तमेकमाश्रित्य योधर्मः संप्रवर्तत । नैमित्तिका - . स विज्ञेयः प्रायश्चित्तविधिर्यधा। इति.

·VIDYA ARATIPALES स्मृतिरत्नाकरः। SN अथ श्रुत्यादीनां वलावलचिन्ता * AURARAः-श्रुतिद्वधं तु यत्र स्यात्तत्र धर्माबुभी स्मृतौ । उभावपि हि ती धर्मों सम्यगुक्ती मनीषिभिः ॥ इति. स्मृत्योद्वैविध्ये तु विकल्प एव । तथा गौ- तमः-"तुल्यबलविरोधे विकल्प :" इति । श्रुतिस्मृत्योविरोधे स्मृतेधिमाह लोकाक्षिा--अतिस्मृत्योर्विरोधे तु श्रुतिरेव वलीयसी । अविरोधे तदा कार्य स्मार्त वैदिकवत्सदा ॥ एवमाचारस्यापि स्मृतिविरोधे बाध एव । " श्रुतिस्मृतिवि- हितो धर्मः, तदलाभे शिष्टाचारः प्रमाणम्" इति वसिष्टस्मरणात् । एवं परिपद्वच- नेपि द्रष्टव्यम् । तथाच चतुर्विंशतिमते-स्मृतेर्वेदविरोधेन परित्यागो यर्था भवेत् । तथैव लौकिकं वाक्यं स्मृतिवाधात्परित्यजेत् ॥ यत्र पुनर्मानवस्य स्मृत्यन्तरेण विरोधः तत्र मनुवचनमेव श्रेयः यत्पूर्व मनुना प्रोक्तं धर्मशास्त्रमनुत्तमम्। न हि तत्समतिक्रम्य वचनं हितमात्मनः ।। इति स्मृतेः मनूक्तमतिक्रम्यान्यदीयं वचन मात्मनो हिताय न भवतीत्यर्थः । वृहस्पतिरपि-वेदायुपनियन्घत्वात्माधान्य तु मनोः स्मृतम् । मन्वर्थविपरीता तु या स्मृतिस्सा न शस्यते ॥ श्रुतिश्च-"यद्वै किंच न मनुरवदत्त पजम् ॥ इति । यत्र पुनर्धर्मद्वयविरोधस्तत्र लघुधर्मस्यैव बा. ध इत्याह व्यासः-धर्म यो वाधते धर्मो न स धर्मः कदाचन । अविरोधी तु यो धर्मस्स धर्मस्सद्भिरुच्यते ॥ तस्माद्विरोधे धर्मस्य विचार्य गुरुलाघवम् । यतो भूयस्ततो विद्वान् कुर्याद्धर्मविनिर्णयम् ।। इति. ॐ अथ धर्मप्रमाणानि * तत्र याज्ञवल्क्या-पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्रागमिश्रिताः । वे- दा: स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दश ॥ पुराणानि-ब्राह्मादीनि, न्याय:- सर्कः, मीमांसा-वेदवाक्यार्थविचारः, धर्मशास्त्रम्-मन्वादिस्मृतिः, श्रुतिस्तु वेदो विख्यातो धर्मशास्त्रं तु वै स्मृतिः। “अङ्गैर्व्याकरणादिभिर्युक्ताश्चत्वारो वेदाः। एतानि चतुर्दशविद्यानां धर्मज्ञानानां स्थानानि प्रमाणानि धर्मस्य च विद्या- द्वारा" मनुरपि-वेदोऽखिलो धर्ममूलं स्मृतिशीले च तद्विदाम् । आचारश्चै- व साधूनामात्मनस्तुष्टिरेव-चेति ॥ अयमर्थः; वेदो धर्ममूलम-धर्म प्रमाणम्, तथा वेदविदा स्मृतिशीले च, शीलम्-रागद्वेषादिविना शैचिचरित्रम्, आचार:-कड़- णबन्धनादिः,आत्मतुष्टि:-वैकल्पिकेषु पदार्थेपुयस्मिन् गृह्यमाणे आत्मनः प्रीतिः। सापि प्रमाणमिति । व्यासोपि-धर्ममूलं श्रुतिं प्राहुर्धर्मराशिमकृत्रिमम् । तद्विदा स्मृतिशीले च साध्वाचारोमन नियमिति॥याज्ञवल्क्यश्च श्रुतिःस्मृतिस्स- दाचारः स्वस्य च प्रियमात्मनः । सम्यक् सङ्कल्पनः कामो धर्ममूलमिद स्मृतम् ॥ शिष्टाचारः स्मृतिवेदखिविध धर्मलक्षणमिति । शिष्टानामपि स्वरूपमाह स एव- धर्मेणाधिगतो येस्तु वेदस्सपरिहणः । ते शिष्टा ब्राह्मणा ज्ञेयाः श्रुतिप्रत्यक्षहे- .

·(४) स्मृतिरनाकरः। - -- तवः ॥ इति. इतिहासपुराणान्यङ्गानि वेदस्य परिहणानि । तथा वृहस्पतिः- इतिहासपुराणाभ्यां चेदं समुपबृंहयेत् । विभेत्यल्पश्रुतादेदो मामयं प्रतरिप्यति ॥ इति. ननु, यदि येदविदां शीलं प्रमाणम् । ताई, इन्द्रचन्द्रादेर हल्यातारा दिगमनमपि प्रमाणं स्यादिति, कथमाचारः प्रमाणम्! तदाह गौतमः- "दृष्टो धर्मव्यतिक्रमस्साहसं च महताम् इति । साहसम्-परशुरामा देमातरिशरच्छेदादि । उच्यते; सत्यम्, अहल्यादिगमनमिन्द्रादीनाम- स्ति, तथापि तेषां तपःसंजनिततेजीविशेपयोगिनां प्रत्यवायो न भवति, अस्मदादी नां तदभावेन तत्करणे भवति प्रत्यवायः । तदाह आपस्तम्ब:- दृष्टो धर्मव्यतिक्रमस्साहसञ्च पूर्वेपाम् । तेपां तेजोविशेषेण प्रत्यवायो न विद्यते ॥ इति. मनुरपि-धर्मव्यतिक्रमो दृष्टो महतां साहसन्तथा। तदन्वी- क्ष्य प्रयुञ्जानस्सीदत्यवरजोऽवलः ॥ इति । यत्र श्रुत्यादयो न सन्ति तत्र- परिपद्वचनं प्रमाणमित्याह मनुः-अनाम्नातेपु धर्मेपु कथं स्यादिति चेद्भवेत् । य शिष्टा ब्राह्मणा युस्स धर्मस्पादशङ्कितः ॥ इति. धर्मपु-धर्मप्रमाणेप्यित्य- र्थः । ते च शिष्टा दशावराः । तथाह गौतमः--"अनाम्नाते दशावरैः शि- कहवद्भिः प्रशस्तै कार्यम्" इति । यत्तैः प्रशस्तमित्युक्तं तत्कार्यमित्यर्थः । पुराणे-यस्तु विष्णुपरो धमों यो वा नारायणेरितः । येन विष्णुरमैया- स्मा प्रसादमधिगच्छति ॥ सएव परमो धर्मस्सर्वलोकपरायणः । बोधायनो पि-"तदभावे दशावरा परिपत्" इति । याज्ञवल्क्योपि-चत्वारो पेद- धर्मज्ञाः पपत्त्रविद्यमेव वा । सा ब्रूते यं स धर्मस्यादेको बाध्यात्मवित्तमः ।। इति.धर्मज्ञाः-धर्मशास्त्रज्ञाः, तिस्रो विद्या येषां ते त्रिविद्याः, तेपासमूहस्त्रविद्यम् , ऋगादिवेदनयज्ञाः धर्मज्ञाश्च त्रयो वा परिपदित्याभिमायः । तथाच मनु:- ऋग्वेदविद्यर्विच सामवेदविदेव च । व्यवराः परिपज्ज्ञेया धर्मसंशयनिर्णये॥ इति. वसिष्ठोपि-विद्यद्धा यं युधर्म धर्मविदो जनाः । पतने पावने चैव स धर्मो नात्र संशयः ॥ इति. तच्च श्रुत्यादिवत्प्रमाणमित्याह यमा-वेदाः प्रमाण स्मृतयः प्रमाण धर्मार्थयुक्तं वचनं प्रमाणम् । यस्य प्रमाणम् न भवेत्ममाणं कस्तस्य कुर्याद्वचनं प्रमाणम् ॥ इति. यस्य श्रुत्यादिकं प्रमाणं न भवति, न तस्य 'वाक्यं प्रमाणम् । अतस्तत्परित्याज्यमित्यभिप्रायः । अतएव प्रचेता:-अमी- मांसापहिश्शास्त्रा ये चान्ये वेदवर्जिताः। यत्ते अ॒युन तस्कुर्याद्वेदाधर्मों विधीयते ॥ इति. पराशरश्च-विद्या हैतुकस्ती ह्यङ्गविद्धर्मपारगः। यथाश्रमिणः पूर्व पर्पदेपा दशावरा || अवतानाममन्त्राणां जातिमात्रोपजीविनाम् । सहसश- स्समेतानां परिपचं न विद्यते ॥ यां यां वेदविदो घ्युस्खयोप्येनस्मुनिष्क- तिम् । सा तेषां पावनाय स्यात्पवित्रं विदुषां हि वाक् ॥ इति. एतद्वचनमत्य- ल्पपापविषयम् । अन्यत्र-पातके तु शतं पर्पत्सहनं महदादिपु । उपपा. तके तु पञ्चाशत्स्वल्पे स्वल्पं तथा भवेत् ॥ इत्युक्तं द्रष्टव्यम् । योधायन:- बहुद्वारस्य धर्मस्य सूक्ष्मा दुरनुगा गतिः । तस्मादवाच्यो छेकेन यहुज्ञेनापि संशये । इति. अत्र हैतुकादीनां लक्षणं संज्ञामकरणे द्रष्टव्यम् । याज्ञवल्क्य:- .

·स्मृतिरनाकरः। अज्ञेभ्यो ग्रन्थिन श्रेष्ठा ग्रन्थिम्योधारिणो वराः। धारिभ्यो ज्ञानिनः श्रेष्ठा ज्ञानि- भ्यो व्यवसायिनः ॥ एकोपि वेदविद्धर्म यं विपश्येद्विचक्षणः । स एव परमो धर्मो नाज्ञानामुदितोदितः ॥ बोधायनोपि-धर्मशास्त्ररथारूढा वेदखड्गधरा द्विजाः। क्रीडार्थमपि यं ब्रूयुस्स धर्मः परमो मतः।। इति. तथा संप्रदायोपि प्रमाण- मित्याह मनुः--येनास्य पितरो याता येन याताः पितामहाः । तेन याया- त्सतां मार्गस्तेन गच्छन्न रिप्यति ॥ यः स्वकुलपरम्परायात आचारस्स संप- दायः । स्वकुलपरम्परायास्तस्यापि प्रमाणत्वं धर्मशास्त्रविरुद्धत्वे सन्मार्गदृत्ति- खेच वेदितव्यम् । अन्यथाऽतिप्रसङ्गात् । सोपि धर्मविप्रतिपत्तौ द्रष्टव्यः । तथाच सुमन्तुः---यत्र शास्त्रगतिर्भिना सर्वकर्मसु भारत । उदितेऽनुदिते चैव होमे भेदो यथा भवेत् ।। तस्मात्कुलकमायातमाचारं त्वाचरेद्धः । स गरीयान्म- हाबाहो धर्मशास्त्रोदितादपि ।। इति. धर्मज्ञसमयोपि प्रमाणमित्याह आपस्तम्ब:- "धर्मज्ञसमय. प्रमाणं वेदाश्च" इति । एवं च धर्मशास्त्रस्यापि धर्मोपयोगित्वाद- ध्ययने फलश्रवणाच्च, तदध्येतव्यमित्याह मनु:--यथैव वेदाध्ययनं धर्मशास्त्र मिदं तथा । अध्येतव्यं प्रयत्नेन नियतं स्वर्गमिच्छता ॥ इति. यमोपि-धन्यं यशस्पमायुप्यं पुण्यं स्वयं तथैव च। धारणाद्धर्मशास्त्रस्य ब्रह्मलोकमवाप्नुयात् ॥ इति. वृहस्पतिपराशरौ-श्रुतिस्मृती तु विमाणां चक्षुपी द्वे विनिर्मिते । काणस्त- त्रैकया हीनो द्वाभ्यामन्धः प्रकीर्तितः ॥ अधीत्य चतुरो वेदान् सपडङ्गपदक्रमान् । स्मृतिहीना न शोभन्ते चन्द्रहीनेव शर्वरी ॥ इति. स्मृतिरत्नावल्याम्--स्मृति विना न विज्ञानं धर्मस्य भवति क्वचित् । न ज्ञातुर्मीयते रूपमादर्शन विना यथा ॥ इति.मनुरपि--इदं शास्त्रमधीयानो ब्राह्मणशंसितव्रतः। मनोवाकायनित्यं क- मैदोपन लिप्यते ॥ इति. अत्र ब्राह्मणग्रहणं द्विजोपलक्षणम् । तथा ममः-इदं शास्त्रमधीयानो ब्राह्मणः क्षत्रियोपि वा । पुनाति हि पितॄन् सर्वान सप्त सप्त परावरान्॥ इति यत्पुनर्मनुनोक्तम्-विदुपा ब्राह्मणेनेदमध्येतव्यं प्रयत्नतः । विद्वद्भिश्च प्रवक्तव्यं सम्यड् नान्येन केनचित् ॥ इति तच्छूद्राधिकारनिरासपरम् । अत एव शूद्रं प्रति यमः--तस्मादस्याधिकारोऽस्ति न वेदेषु नतु स्मृती । इति. अतः सिद्धं द्विजातीनामेवाध्ययनेऽधिकार इति । एवं तदानुष्ठानेऽपि द्रष्टव्यम् । अत एव मनुः-निपेकादिश्मशानान्तो मन्त्रैर्यस्योदितो विधिः । तस्य शाखेधि- कारोऽस्ति ज्ञेयो नान्यस्य कस्यचित्॥इति. निपेकः-गर्भाधानम् , श्मशानम्-प्रेतक- में, सएय--अधीयरित्रयो वर्णाः स्वधर्मस्था द्विजातय प्रब्रूयाब्रह्मणस्तैपां नेतरा- विति निश्चयः ॥इति व्यासोऽपि -ततः स्मार्तमनुष्टानमन्तरेण न वैदिकम् । भव- य॑ते द्विजातीनां धर्मशुद्धिर्महर्षिभिः ॥ इति अन धर्मशास्त्रापरिज्ञाने यथा विध्यनुष्ठा नासंभवात् कृतमपि कर्म निरर्थकं स्यात् । तथा जावालि:-स्वाभिप्रायकृतं कर्म यत्किंचिद्विधिवर्जितम् ॥ क्रीडाकर्मेव घालाना तत्सर्व स्यानिरर्थकम् ॥ इति । अमार्गनिवर्तकत्वाचावश्यं ज्ञेयमित्याह शङ्ख:-अमार्गेण प्रवृत्तानां व्याकुलेन्द्रिय- चेतसाम् । निवर्तकं धर्मशास्त्रं च्याधीनामिव भेषजम् ॥ इत्ति. यत्पुनः शास्यादिपणीतं ·.. स्मृतिरनाकरः। तन्नानुष्ठेयं, तस्यावेदमूलसात् । तदुक्तं चतुविशतिमते--अर्हचार्वाकवा- क्यानि यौद्धादिपठितानि च । विमलम्भकवाक्यानि तानि सर्वाणि वर्जयेत् ॥ पुराण मानवो धर्मस्साडो वेदश्चिकित्सकम् | आज्ञासिद्धानि चत्वारि न हन्तव्यानि हेतु. भिः। इतेि. मनुः-अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसान्यायविस्तरः। पुराण धर्मशास्त्रं चविद्या होताश्चतुर्दश॥ इति. चन्द्रिकायाम्-एतेभ्योपि यदन्यत्स्यास्किंचिद्धर्माभि- धायकम् । तरतरतो विद्धि मोहस्तत्राश्रयो मतः ॥ इति. तमोगुणस्य मोहजनकत्वा- चामसपुराणादेर्मोहाश्रयत्वेन तदुक्तं दूरती · वर्जयेदित्यर्थः । यद्वा स्मृत्यु- क्तविपरीतार्थबोधिसर्व वर्जयेदिति । तदाह व्यास:-वेदार्थवित्तमैः कर्मः यत्स्मृतं मुनिभिः पुरा । तद्यत्नेनानुतिष्ठेत तन्निपिद्धन्तु वर्जयेत् ॥ ये हि वेदार्थ- तत्वज्ञा लोकानां हितकाम्यया । आदिष्टवन्तो यं धर्म तं धर्म न विचालयेत् ॥ इति. मनुश्च-या वेदवाह्याः स्मृतयो याश्च काश्च कुदृष्टयः । सर्वास्ता निप्फलाः प्रेत्य तमोनिष्ठा हि ताः स्मृताः ॥ इति. अनेन तामसपुराणादीनां तमोनिष्ठत्वेन तदुक्तानुष्ठानेऽपि परलोके निष्फलत्वात् , तानि वर्जयेदिति सिद्धम्. * सात्विकादिपुराणविभागः कानि तानि तामसपुराणानीत्याकाङ्क्षायाम् पाझे पुराणे भगवान् रुद्राह-ब्राह्मं पाझं वैष्णवं च शैवं भागवतं तथा । तथान्यन्नारदीयं च मा- कण्डेयं च सप्तमम् । आमेयमष्टमं प्रोक्तं भविष्यन्नवमं तथा | दशमं ब्रह्म- वैवर्त लैङ्गमेकादशं तथा ॥ वाराहं द्वादशं प्रोक्तं स्कान्दं चात्र त्रयोदशम् । चतु- दशं वामनं तु कौम पंचदशं तथा॥ मात्स्यं च गारुडं चैव ब्रह्माण्डं च ततः परम् ॥ अष्टादशपुराणानां कर्ता सत्यवतीसुतः ॥ पुराणं वैष्णवं हित्वा तद्धि चके पराशरः वैष्णवं नारदीयं च तथा भागवतं परम् ॥ गारुडं च तथा पार्टी याराहं शोभनं स्मृतम् सात्विकानि पुराणानि शोभनानि चरानने ॥ ब्रह्माण्ड ब्रह्मवैवर्त मार्कण्डेयं तथैव च । भविष्यद्वामनं ब्राह्मं राजसानि निबोध मे ॥ शैवमामेयकं चैव लैङ्ग रकान्दं तथैव च । कौम चैव तथा मात्स्यं तामसानि प्रचक्षते ॥ वेदेषु पौरुपं सूक्तं पुराणेषु च वैष्णवम् । भारते भगवद्गीता धर्मशास्त्रे- पु मानवम् ॥ इति. भरद्वाजः-सात्विकैरेव वर्तेत सात्विकोक्तं समाचरेत्। राजसं तामसं चैव दूरतः परिवर्जयेत॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे-मध्यमो राजमो धर्मा तामसस्त्वधमः स्मृतः । साविकः स्तूत्तमो ज्ञेयः तस्मात्सात्विकमाचरेत् ॥ इति. ननु, किमत्र सकलस्मार्तोपसंहारेणानुष्ठानमुत न पा; यदि नोपसंहारः तदा, "सर्वश्रुत्युपसंहारादुक्तः श्रीतो यथा विधिः । सर्वस्मृत्युपस- हारात् स्मार्तोप्युक्तस्तथा विधिः ॥ इत्यादिभिर्विरोधास्यात् । अयो पसंदारः, तथाऽनुष्ठातुं न शक्यम् ; विरुद्धोपसंहारासम्भवात् । सत्यं; यदि सर्वोपसंहारस्स्थात्, किंतु यन्नान्नातं स्वसूत्रे तन्मात्रपरिपूरणमेवान्यतः क्रिय- ते इसविरोधः । अत एव कात्यायन: यन्नान्नातं स्वशांखायां पारक्यं न विरोधि च । विद्वद्भिस्तदनुष्ठेयमग्निहोत्रादिकर्मवत् ॥ इति. अनेनेवाभिप्रायेणो- ·- . स्मृतिरनाकरः। (७) क्तम् , सर्वस्मृत्युपसंहारादिति । यत्तु कात्यायनेनोक्तम्-वहरूपं का स्वगृह्योक्तं यस्य कर्म प्रकीर्तितम् , तस्य तावति शास्त्रार्थे कृते सर्व कृतं भवेत् ॥ तन्नि- राकााभिमायम्, यतः स एवाह-मात्मतन्त्रे तु यन्त्रोक्तं कुर्यात्पारत- न्त्रिकम् । इति. * अथ स्वसूत्रत्यागे दोपः ॐ यः स्वसूत्रोक्तं परित्यज्य गृह्यान्तरोक्तं करोति; तस्य दोपमाह दक्ष:-स्वकं कर्म परित्यज्य यदन्यत्कुरुते द्विजः । अज्ञानादथवा लोभात्त्यक्तेन पतितो भवेत् ॥ इति. अत्र कथंचित् स्वसूत्राला विशेपमाह वृद्धमनु:--स्वसूने विद्यमानेपि परसूत्रेण वर्तते । बोधायनमतं कृत्वा स्वसूत्रफलभाग्भवेत् ॥ इति. * अथ जपादिकर्मकरणे कालादिनियमः* परिभापामाह कात्यायन:- यत्रोपदिश्यते कर्म कर्तुरङ्ग नतू- च्यते दक्षिणस्तत्र विज्ञेयः कर्मणां पारगः करः ॥ यत्र दिनियमो न स्यात् जपहोमादिकर्मसु । तिस्रस्तत्र दिशः प्रोक्ता ऐन्द्री सौम्पपिराजिता ॥ अप- राजिता-ऐशानी दिक । यासीन उद्धः महो वा नियमो यत्र नेदृशः । तदासीनेन कर्तव्यं न प्रहेन न तिष्टता ॥ प्रवृत्तमन्यथा कुर्यादि मोहारक- थंचन । यतस्तदन्यथाभूतं तत एव समापयेत् ॥ समाप्तं यदि जानीयान्मयै- तदयथाकृतम् । तावदेव पुनः कुर्यान्नावृत्तिः सर्वकर्मणाम् ॥ प्रधानस्याक्रिया- यान्तु साङ्गं तक्रियते पुनः तदङ्गस्याक्रियायां तु नावृत्तिव तकिया । यस्मिन् कर्मप्यपि कृते मनसः स्यादलाघवम् । तावदेव पुनः कुर्याद्यावतुष्टिकरं भवेत् ॥ इति. स्मृत्यन्तरे च-अकाले चेत् कृत कर्म कालं प्राप्य पुनः क्रियाः । कालातीत तु तत्कुर्यादकृतं तद्विनिर्दिशेत् ॥ इति. कात्यायन'-मुख्यकाले यदावश्यं कर्म कर्तुं न शक्यते । गौणकालेपि कर्तव्य गौणीप्यत्रेदृशो भवेत् ॥ रात्री प्रहरपर्यन्तं दिवा कृत्यानि कारयेत् । ब्रह्मयज्ञ च सौरं च वर्जयित्वा विशेषतः॥ इति. भरद्वाजा-आसनं स्वस्तिकं प्रोक्तं जपादीनि प्रकु- र्वतः कुशेशयासनं बापि वीरासनमथापि वा ॥ इति. स्मृत्यर्थसारे- उपात्ते तु प्रतिनिधौ मुख्यार्थी यदि लभ्यते । तत्र मुख्यमनादृत्य गौणेनैव समापयेत् ॥ मुर याभावे यदा गौणमुपात्तं सद्विनश्यति । तत्र मुख्योपमं गौणं ग्राह्यं गौणोपमं न तु ॥ मुख्यद्रव्यापहारे तु प्रतिनिध्यभिसन्धिना । प्रयुञ्जानस्य मुख्यार्थलाभे ग्राह्यः स एव हि ॥ यस्मिन्कस्मिन्नुपाते तु मुख्येपचरिते सति । अन्यद्रव्यं सजातीय विजातीयमथापि वा ॥ उपादाय भयुञ्जानः पूर्वं कृत्स्नम- याप्नुयात् । संस्काराणामयोग्योपि मुख्य एव हि गृह्यते ॥ न तु संस्कारयोग्यापि .

·(८) स्मृतिरत्नाकरः। गृहाते प्रतिरूपकः ॥ काय रुपैस्तथा वर्णः क्षीरः पुष्पैः फलैरपि । गन्धे रसैः सदृग्ग्राहां पूर्वाभावे परं परम् ॥ हव्यार्थ गोघृतं ग्राह्यं तदलाभे तु माहिपम् । आज वा तदलाभे तु साक्षातैलं तु गृहाते ॥ एपा केपांचिदन्येषां हविपा मध्य- संभवे । सर्वत्राज्यमुपादेयं भरद्वाजमुनर्मतात् ॥ निमित्तानामिहकेषां निर्दिश्यैक्यं यदुच्यते तत्सर्वेषु निमित्तेषु जानीयात्मतिपादितम् ॥ इथूनपः फलं मूलं ताम्बूलं पय औषधम् । भक्षीयत्वापि कर्तव्याः स्नानदानादिकाः क्रियाः ॥ गोदासीकन्यकाश्चैव तिष्ठन्नेव प्रयोजयेत् । वालं केशं तथा इस्तं न्यस्य हस्ते जलं क्षिपेत् ॥ इति. हेमाद्रौ--कण्ठे पशवः सर्वे ग्राह्याः पुच्छे विचक्षणः । गृहीयान्महिपी शृङ्गे खरं वै पृष्ठभागतः ॥ लाजहोमे च सीमन्ते देवतावा- हने वरे । अध्ये तिष्ठेदुपस्थाने पडेते भृगुचोदिताः । इति. भरबाज:- अज्ञाता यदि वा मन्त्राः स्वस्वगृहोपु चोदिताः । उपवीतममुख्यानां तेपां वै धारणे द्विजाः। केवलं प्रणवो वापि व्याहतित्रितयं तु वा । स्यातां विप्रादि वर्णे- पु दावती सर्वशाविनाम् ॥ इति. स्मृतिरत्नावल्याम्-मुख्यकालं समाश्रित्य गौणमप्यस्तु साधनम् । न मुख्यद्रव्यलोभेन गौणकालप्रतीक्षणम् ॥ काला- चीतानि कर्माणि प्राप्नुवन्त्युत्तराणि तु । कालातीतानि कृत्वैव विदध्यादुत्त- राणि च ॥ अकृत्वातीतकर्माणि य. कुर्यादुत्तराणि तु । नच देवान्न च पितृन्न सद्गच्छति मानुपान् ।। इति. स्मृतिमाधवीये-आज्यं हव्यमनादेशे जुहोति- पु विधीयते । मन्त्रस्य देवतायास्तु प्रजापतिरिति स्थितिः॥ इति. कालनिर्णये- यो यस्य विहितः कालः कर्मणस्तदुपक्रमे । विद्यमानो भवेदङ्ग नोजिशती- पक्रमण तु ॥ यां तिथि समनुप्राप्य उदयं याति भास्करः । तया कर्माणि कुर्वीत.हासवृद्धी न कारणम् ॥ एतच्च प्रत्यान्दिकद दिव्यतिरेकेण तत्र वियो- पस्य वक्ष्यमाणत्यात् ,शारीतश्च-उत्पत्तौ च विपत्तीचमैथुने दन्तधावने। अभ्यङ्गे- प्युदधिनाने तिथिस्तात्कालिकी स्मृता ॥ इति. बोधायनश्च-घृताभावे यया तैलं घृतप्रतिनिधिर्भवेत् । पुत्राभावे तथा दाये पुत्री पुत्रत्वमश्नुते ।। इति. * अथ सूत्राणि 8 आग्निवैश्यसने-" तथा तत्सूत्रगुणान्व्यान्यास्यामो चोधायन. मापस्तम्बं सत्यापाढं • द्राखायणमागस्त्यं शाण्डित्यमाश्वलायनं शाम्भवीय कात्यायनमिति नवानि पूर्वसूत्राणि वैसानस शौनकीयं भारद्वाजमामिवश्यं भमिनीयं वापूर्व माध्यन्दिनं कौण्डिन्य कोपीतकमिति नवान्यपरसूत्राणि अष्टादशसंख्याताः शरीरसंस्कारा इति. अथ कलिधर्माः तत्र व्यासः-ध्यायन्सते यजन्यः त्रेतायां द्वापरयन् । यदामोति तदामोति कली संकीर्त्य केशयम् ॥ धर्मोत्कर्पमतीवान पामोति पुरुषः फली ।

·: कुतः स्मृतिरबाकरः। अल्पायासेन धर्मशास्तेन तुष्टोस्म्यहं कलौ ॥ इति. आदिपुराणे-यस्तु कात. युगो धर्मो न कर्तव्यः कलौ युगे। पापप्रसक्तास्तु यतः कलौ नायर्यो नरास्तथा। न विद्वत्ता न शुद्धोऽर्थो न शुद्धिर्मनसः कलौ। यतोऽतः सत्यमेवैकं नराणामुप- कारकम् ॥ इति. श्रीविष्णुपुराणे-कलौ जगत्पति विष्णु सर्वस्रष्टारमश्विरम् । नार्चयिष्यन्ति मैत्रेय पापण्डोपहता जनाः ॥ स ब्रह्म पदिप्यन्ति समाते तु कली युगे । नानुतिष्ठन्ति मैत्रेय शिश्नोदरपरायणाः ॥ यदा यदा सता हानिर्वेदमार्गानुवर्तिनाम् । तदा तदा कलेवुद्धिरनुमेया विचक्षपः ॥ इति. स्मृत्यन्तरे च-सर्वाणि धर्मजालानि सापायानि कलौ युगे । अन्नदानं हरी भक्तिरनपायमिदं द्वयम् ॥इति. नारश्च–हरेनीमैव नामैव नामैव भवभेषजम् । कली नास्त्येव नास्त्येव नास्त्येव गतिरन्यथा॥इति. स एवान्यत्र-कली कृतयुगं तस्य कलिस्तस्य कृत युगे । यस्य चेतसि गोविन्दो हृदये यस्य नाच्युतः ॥ इति. हारीतश्च-मुखं दग्धं परान्नेन हस्तौ दग्धौ प्रतिग्रहात् । मनो दग्धं पर- सीभिशाप कलौ ॥ शते. *कलो निपिद्धधर्माः निपिद्धधर्मा अप्याधादिपुराणे दर्शिताः-दीर्घकालं ब्रह्मचर्य धारणं च कमण्डलोः । गोत्रान्मातृसपिण्डातु विवाहो गोवधस्तथा ॥ नराश्व- मेधौ मयं च फलौ वा द्विजातिभिः ॥ इति. ऋतुरापि-देवरान मुतोत्पत्ति दत्ता कन्या न दीयते । न यज्ञे गोवधः कार्यः कलौ च न फमण्डलुः ।। इति. आदिपुराणे--अढायाः पुनरुद्धाहं ज्येष्ठांशं गोवधं तथा। कली पश्च न कुर्वांत भ्रातृजायांकमण्डलुम् ॥ इतेि. तथान्येऽपि धर्मज्ञसमयप्रमाणकाः सन्तिते यथा- विधवायां प्रजोत्पत्ती देवरस्य नियोजनम् । बालिकाक्षतयोन्योश्च वरेणान्येन संस्कृतिः ॥ कन्यानामरुवर्णानां विवाहश्च द्विजन्मनाम् । आततापिद्विजाध्यागां धर्मयुद्धे न हिंसनम् ॥ द्विजस्यान्धौ तु नोयातुः शोधितस्यापि सग्रहः । सत्र- दीक्षा व सर्वेषां कमण्डलुविधारणम् । महामस्थानगमनं गोसंज्ञसिश्च गोसवे । सौत्रामण्यामपि सुराग्रहणस्य च संग्रहः ॥ अमिहोत्रहवन्याश्च लेहो लीढापरि- ग्रहः । वानप्रस्थाश्रमस्यापि प्रवेशो विधिचोदितः॥ वित्तं साध्यायसापेक्ष- मघसंकोचनं तथा । प्रायश्चित्तविधानं च विप्राणां मरणान्तिकम् ॥ संसर्ग- दोपस्तेनाद्यैर्महापातकनिष्कृतिः । वरातिथिपितृभ्यश्च पशुपहरणक्रिया ॥ दत्तौ- रसेतरपां च पुत्रत्वेन परिग्रहः। सवर्णानां तथा दुष्टैः संसर्गः शोधितैरपि । अयोनी संग्रहे वृत्ते परित्यागो गुरुखियाः । अस्थिसंचयनादूर्ध्वमङ्गस्पर्शनमेव च । शमिवत्वं च विप्राणां सोमस्याग्रहण तथा । पड्भक्तानशनेनानहरणं हीनकर्मणः ।। शूद्रेषु दासगोपालकुलमित्रार्थसीरिणाम् । भोज्यान्नता गृहस्थस्य तीर्थसेवातिदूरतः ॥ शिष्यस्य गुरुदारपु गुरुवद्भक्तिरीरिता। आपत्तिदिजा- २ ·- (१०) स्मृतिरनाकरः। प्रयाणामधस्तनिकता तथा ॥ प्रजायन्तु द्विजाग्र्याणां मजारणिपरिग्रहः । पालणानां प्रवासित्वं मुखामिधमनक्रिया ॥ बलात्कारोतिदुष्टस्त्रीसंग्रहो विधिचोदितः । यतेश्च सर्वयणेषु भिक्षाचर्या विधानतः ॥ नवोदके दशाहं च दाक्षिणा गुरुचोदिता । बामणादिपु शुद्धस्य वचनादिक्रियापि च ॥ भृग्वमिपत- नैश्चैव द्धादिमरणं तथा । गोतृप्तिशिष्टे पयसि शिष्टैराचमनक्रिया ॥ पिता पुत्रविरोधेषु साक्षिणं दण्डकल्पनम् । यत्र सायंगृहस्थत्वं मरिभिस्तत्त्वतत्परः॥ एतानि लोकगुप्त्यर्थं कलेरादी महात्मभिः । निवर्तितानि कर्माणि व्यवस्थापूर्वक धुधैः ।। समयश्चापि साधूनां प्रमाणं वेदवद्भवेत् ॥ इति. स्मृत्यर्थसारोप- दत्ताक्षतायाः कन्यायाः पुनदीनं परस्य च । समुद्रयानस्वीकारः कमण्ड- लुविधारणम् ॥ महाप्रस्थानगमनं गोवधश्च सुराग्रहः । अग्निहोत्रहवन्याश्च लेहोलीदोपरिग्रहः॥ असवर्णासु कन्याम विवाहश्च द्विजातिपु। वित्तं स्वाध्याय. सापेक्षमघसंकोचनं तथा ॥ अस्थिसंचयनार्ध्वमङ्गस्पर्शनमेव च । प्रायश्चित्त- विधानं च विप्राणां मरणान्तिकम् ॥ संसर्गदोपः पापेपु मधुप पशोर्वधः । दत्तौरसेतरेषां च पुत्रत्वेन परिग्रहः। मांसदानं तथा श्राद्धे वानप्रस्थाश्रमस्तथा । दीर्घकाल ब्रह्मचर्यं नरमेधाश्वमेधको | कलौ युगे विमान् धर्मान् वानाहर्मनी- पिणः॥ इति.बृहन्नारदीये--समुद्रयात्रास्वीकारः कमण्डलुविधारणम् । द्विजा- नामसवर्णासु कन्यासूपयमक्रिया ॥ देवरेण सुतोत्पत्तिमधपर्के पशोर्वधः। मांसदानं तथा श्राद्ध वानप्रस्थाश्रमस्तथा ॥ दत्ताक्षतायाः कन्यायाः पुनीनं परस्य च । दीर्घकालं ब्रह्मचर्य नरमेघाश्वमेधको ॥ महाप्रस्थानगमनं गोवधश्च तथा मखे। इमान् धर्मान् कलियुगे वानाहुर्मनीषिणः॥ न विद्वत्ता न शुद्धोऽयों न शुद्धिर्मनसः फली। यतोऽतः सत्यमेवैक नराणामुपकारकम् ॥ इति. * अथ चतुर्युगधर्माः पराशरश्च- अन्ये कृतयुगे धर्मास्त्रेतायां द्वापर तथा । अन्ये क- लियुगे नृणां युगानामनुरूपतः ॥ तपः परं कृतयुगे चेतायां ज्ञानमुच्यते । 'द्वापरे यज्ञमेवाहुनिमेव कली युगे । तपः---कृच्छचान्द्रायणादि । परम्प्रधान- मित्यर्थः । कृते तु मानवो धर्मस्त्रेतायां गौतमस्य तु । द्वापरे शसलिखितः काली पाराशरस्मृतिः ॥ त्यजेदेश कृतयुगे येतायां माममुत्सृजेत् । द्वापरे कुलमैकं तु कर्तारं तु कलौ युगे.॥इति. स्मृतिरत्नावल्याम्-कृते त्वस्थिगताः प्राणा- नेतायां मांसमाश्रिताः। द्वापरे रुधिरं चय कलौ त्वन्नादिपु स्थिताः ॥ रते संभाण्य पतति प्रेतायां स्पर्शनेन तु । द्वापरे त्वन्नमादाय कली पतति कर्मणा ॥ कृते ताक्षणिकः शापत्रेतायो दशमिर्दिनः । द्वापर चैकमासेन कली संवत्सरेण तु ॥ अभिगम्य कृते दानं त्रेतास्वाय दीयते । द्वापरे याचमानाय सेवया दीयते कली ॥ जितो धमाँ ह्ययण सत्यं चाहतेम च । ..

·स्मृतिरनाकरः। (११) जिताचोरश्च राजानः स्त्रीभिश्च पुरुषाः कलौ ॥ सीदन्ति चामिहोत्राणि गुरुपूजा प्रणश्यति । कुमार्यश्व प्रसूयन्ते तस्मिन् कलियुगे सदा ॥ युगे युगे तु ये धर्मा- स्तत्र तत्र च ये द्विजाः। तेपां निन्दा न कर्तव्या युगरूपा हि ते द्विजाः॥ युगे युगे च सामर्थ्यमशेपं मुनिपुङ्गवाः । पराशरमतं पुण्यं पवित्रं पापनाशनम् ॥ लवणं मधु तैलं वा दधि तकं घृतं पयः । न दुप्पच्छुद्र जातीनां कुर्वन् सर्षेषु विक्रयम् ॥ इति. 8 अथ कलियुगविशेषधर्माः ॐ अतः परं गृहस्थस्य कर्माचारं कलौ युगे। धर्म साधारणं शक्त्या- चातुर्वर्ण्यक्रमागतम् ॥ पटकमसाहितो विप्रः कृषिकर्म समाचरेत् । स्वयं कृप्टैस्तु सुक्षेत्रैर्धनैश्च स्वयमार्जितैः ॥ निर्वपेत्पश्च यज्ञांश्च क्रतुदीक्षां च कारयेत् । ब्राह्मणस्तु कृर्षि कुर्वन्नन्वहं दोपमाप्नुयात् ॥ संवत्सरेण यः कुर्यानिवृत्तः प्राणिनां वधम् । अयोमुखेन काप्टेन तमेकाहेन लागली ॥ वृक्षांछित्त्वा मही भित्त्या हत्वा च कामेकीटकान् । कर्पकः कलयज्ञेन सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ यो न दयाद्विजातिभ्यो राशिमूलमूपागते । स चोरः स च पापिष्ठो ब्रह्मनसम उच्यते ॥ राज्ञे दद्यात्तु पहभागं देवानां चैकविंशकम् । विप्राणां विशकं भाग तत्तः पापैः प्रमुच्यते ॥ क्षत्रियोपि कृषि कृत्वा देवान्विप्रांश्च पूजयेत् । वैश्यः शूद्रस्तथा फुर्यास्कृर्षि वाणिज्यमेव च ॥ चतुर्णामपि वर्णानामेप धर्मः सनातनः ॥ इति. पट्कर्मसंज्ञामकरणे द्रष्टव्यम् । बृहस्पतिराप--तपो धर्मः कृतयुगे ज्ञानं त्रेतायुगे स्थितम् । द्वापरे चाध्वरः प्रोक्तस्तिप्ये दाने दयादमः॥ इति. तिप्य:- कलिः। मनुः-अन्ये कृतयुगे धर्मास्त्रेतायां द्वापर युगे । अन्ये कलियुगे नृणां युगहासानुरूपतः ॥ तपः परं कृतयुगे त्रेतायां ज्ञानमुच्यते । द्वापरे यज्ञमेवाहुर्दानमेव कलौ युगे ॥इति. वृहस्पतिः कृते यदव्दाद्धर्माः स्युरेतायां तहतुयात् । द्वापरे तन्निपक्षेण कलावहा च तद्भवेत् ॥ इति. विष्णुपुराणे-- यत्कृते दशभिर्वस्त्रेतायां हायनेन तु । द्वापरे तच्च मासेन अहोरात्रेण तत्कलौ॥इति स्मृत्यन्तरे च-ध्यायन्कृते यजन् यज्ञस्खेतायां द्वापरयन् । यदानोति तदामोति कलौसंकीर्य केशवम्।।इति. ब्रह्माण्डे च-त्रेतायामाद्रिको धर्मो द्वापरे मासिका स्मृतः।यथाशक्ति चरेत्नाजस्तदहा प्रामुयात्कलौ ॥इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे---- पुष्करं तु कृते सेव्यं त्रेतायां नैमिशं स्मृतम् । द्वापरे तु कुरुक्षेत्रं कलौ गङ्गां समाश्रयेत् ॥ कलेदोपनिधेराजन्नास्ति ह्येको गुणो महान् । कीर्तनादेव कृष्ण- स्य मुक्तबन्धः परं ब्रजेत् ॥ कलौ रुतयुगं तस्य कलिस्तस्य कृते पुगे । यस्य चेतसि गोविन्दो हृदये यस्य नाच्युतः ॥ इत्येवं विहितमपि धर्म लोकविद्विष्टं वर्जयेदित्याह , याज्ञवल्क्या-अस्वयं लोकविदिष्टं धर्नामप्याच- रेनतु इति. यमश्च-धर्म चाप्यमुखोद लोकविद्विष्टमेव च । त्यजद्विशिष्टाभिमत यनादेव समाचरेत् ॥ इति स्मृत्यन्तरे च--यद्यपि स्याग्निलोकजस्वलोक्याकर्षण- , ·, . (१२) स्मृतिरनाकरः। क्षमः । तथापि लौकिकाचारं मनसापि न लहुयेत् ॥इति.आपस्तम्बश्च-"आ- ताश्च स्त्रीभ्यः प्रतीयेरनिति । ग्राह्यधर्मविषये, यत् स्त्रिय आहुस्तत्कुर्वन्ति ॥ दशा- हादिकृसविपये, स्त्रीभ्यः सर्ववणेभ्यश्च धर्मशेपान्प्रतीयादिति ॥ कर्तव्यमविपये, एतेन तत्तद्देशाचाराश्च प्रमाणमित्युक्तं भवति तदपि स एवाह---"एतेन देश. कुलधर्मा व्याख्याता" इति. देवलश्च-आदी तावद्देशधर्मो विचिन्त्यो देशे देशे या स्थितिः सैच कायां । लोकद्विष्ट पण्डिता वर्जयन्ति देवजीऽतो लोकमार्गण यायात् ।। येपु देशेषु ये देवा येपु देशेषु ये द्विजाः । येषु देशेषु यच्छौचं याश्च तत्रैव मृतिकाः॥ येषु देशेषु यत्तीयं धर्माचारश्च यादृशः । तत्र तान्नावमन्येत धर्मस्तत्रैव तादृशः ॥ इति. अत्र विशेषमा गौतमः-"देशकुलधर्माश्चान्ना- यैरविरुद्धाःप्रमाण" इति. याज्ञवल्क्यः-यस्मिन् देशे य आचारो व्यवहार: कुलस्थितिः। तथैव परिपाल्योसो यथावंशमुपागतः ॥ स्मृत्यन्तरेच- इतरस्मिन् स्वकं धर्म देशे कुर्याद्विदेशिकः । कुर्वन्धमै तु तत्रत्यं तद्गतरतत्र दुष्यति ॥ इति. बोधायनश्च-"पञ्चधा विप्रतिपचिः, दक्षिणतस्तथोत्तरतः । यानि दक्षिणतस्तान्यनुव्याख्यास्यामः, यथैतदनुपनीतेन सह भोजनम्, स्त्रिया सह भोज- नम्, पर्युपितभोजनम्, मातुलसुतागमनम्, पितृप्वसहितगमनमिति । अयोत्तरत ऊणीविक्रयः,शीधुपानम्, उभयतो दद्भिर्व्यवहारः, आयुधीयकम्, समुद्रयानमित्ति। इतर इतरस्मिन् कुर्वन् दुप्यति,इतर इतरस्मिन्।तत्र तत्र देशमामाण्यमेव स्यादिति"। गौतम:--"उभयं चैव नाद्रियेत, शिष्टस्मृतिविरोधदर्शनात् । प्राक् विनशनात् । भत्यकालयवनात्, दक्षिणेन हिमवन्तम्, उदक्पारियात्रम्, एतदायर्यावर्तम् । तस्मिन् य आचारः स प्रमाणम् । गङ्गायमुनयोरित्यक" इति. माघमाहात्म्ये दूतवाक्यम्-गोविन्देति जपन्यत्र कुत्र चिद्रमते भुवि | स नरो न यमं पश्येत्तञ्च नेक्षामहे वयम् ॥ इति. ॐ अथ दुष्टलक्षणम् ? अथ धर्मशास्रोपयोगिर्मज्ञानिर्वननं किंचिदन्यते । तत्र मनु:--अधो- कृष्टिनेंकृतिकः स्वार्थसाधनतत्परः । शो मिथ्याविनीत्तश्च कत्तिरुदाहतः ॥ धर्मध्वजी सदा लुब्धश्छाधिको लोक्दाम्भिकः । रेडालवृत्तिको यो हिंस्रः सर्वातिसन्धकः ॥ यस्य धर्मध्वजो नित्यं वाराध्वज इयोचितः । चरितानि च पापानि बैंडालं नाम तद्वतम् ॥ इति. भरदाज:--कानीनः कन्पकाजातो गोलको विधवोद्भवः। कुण्डः मुमङ्गलीजातो ब्राह्मणाद्राह्मणान्वये ॥ तथैवैतासु विज्ञेयाः स्त्रीपु क्षत्रियवैश्ययोः । स्वजातिपुरुपाज्जाताः सगोत्रादि यथाक्रमात् ॥ आसु संन्यासिनो जाताः सगोत्रपुपादि । ते चण्डाला इति ज्ञेया न तु पूर्वोदिता इह ॥ इति. बृहन्नारदीये--कुण्डाशी गोलकाशी च तथैव ग्रामयाजकः । अयाज्ययाजकश्चैव महापातकिनः स्मृताः ॥ वात्यः . .

·स्मृतिरनाकरः। (१३) संस्कारहीनःस्यादवकीर्णी क्षतव्रतः। इति.याज्ञवल्क्य:--सावित्रीपतिता नात्या व्रात्याः सोमादृते क्रतोः। इति. मनु:-परदारेषु जायेते द्वौ सुत्तो कुण्डगोलको । पत्यो जीवति कुण्डस्तु मृते भर्तरि गोलकः ॥ इति. वसिष्ठः-विभवे सति नवार्थ ददाति न जुहोति च । तमाहुराखं तस्यानं भुक्त्वा कृच्छ्रेण शुध्यति । न जुहोत्युदिते काले न स्नाति न ददाति च । यथा दारुमयो हस्ती यथा चर्म- मयो मृगः ॥तथा विमोनधीयानत्रयस्ते नामधारकाः॥इति.विज्ञानेश्वरे--गृह- स्थो धर्मवृत्तो यो ददाति परिवर्जितः । मुनिभिर्धर्मतत्त्वज्ञैरपचः परिकीर्तितः ॥ इति. चतुर्विंशतितमे---गर्भाधानादिसंस्कारवेदोपनयनैर्युतः । नाध्यापयत्ति नोधाते स भवेदाह्मणवः ॥इति. स्मृतिमाधवीये--शूद्रोप्यो धृतो राज्ञाप- लग्रामयाजकी। वघवन्धोपजीवी च पडते ब्रह्मवन्धवः ॥ महिपीत्युच्यते भायी मा चैव व्यभिचारिणी । तदोपं क्षमते यस्तु स वै माहिपिकः स्मृतः ॥ इति. संवतः--गायत्रीमानसारा ये सन्ध्यामात्रमुपासकाः । अज्ञानात्कापिकर्माणो ब्राह्मणा नामधारकाः ॥ इति. * ननादिस्वरूपनिर्णयः उशना:---"उपनीतमात्रो ह्यब्राह्मण ब्राह्मणोधीतवेदोऽनुष्ठितवेदवतः इति पोधायन:--"ब्राह्मण्यां ब्राह्मणादुत्पन्नः प्रागुपनयनाजात इत्यभिधीयते, उपनीतमात्री ह्यब्राह्मणः, तानुचारी वेदानां किंचिदधीत्य ब्राह्मणः, एका शाखामधीत्य श्रोत्रियः, अङ्गाध्याय्यनूचानः, कल्पाध्यायी ऋपिकल्पः, प्रव. चनाध्यायीभ्रूणः, चतुर्वेदाधिकारी ऋपिः, अतऊध्र्व देव" इति. संग्रहे-शील- वृत्तगुणोपेतो ज्ञानी स्वाध्यायवाञ्च्छुचिः भ्रूण इत्युच्यते शिष्टैः शेषभोजी जितेन्द्रि- याइति मनुश्व-धर्मेणाधिगतो यैस्तु वेदः स परिहणः। ते शिष्टा बामणा शेयाः श्रुविप्रत्यक्षदेतवः ॥ इति श्रीविष्णुपुराणे-साधवः क्षीणपापास्तु सन्छन्दाः साधुवाचकाः। तेपामाचरणं यत्तु सदाचारः स उच्यते इति. याज्ञवल्क्योपि- अध्वनीनोऽतिथिजेय. श्रोत्रियो वेदपारगः। इति. पराशरश्च--अभ्यागतो शातपू. वस्त्वज्ञातोतिथिरुच्यते । इति. चतुर्विंशतितमे--विप्रवीर्यसमुप्तन्नो मन्त्रसं- स्कार वर्जितः । जातिमानोपजीवी च हसावब्राह्मणः स्मृतः॥इति. याज्ञवल्क्यः-. नाविधया केवलयातपसावापि पात्रता। यत्र वृत्तमिमे चोभे तद्विपात्वं प्रचक्षते ॥ इति. दक्षः--यो हि हित्वा विवाहाग्निं गृहस्थ इति मन्यते । अन्नं तस्य न भोक्तव्य वृथापाको हि स स्मृतः॥ इति. वर्णाश्रमधर्मत्यागे-"वीरहा वा एप देवानां' योऽग्रिमद्वासयते । इति. संग्रहे च-अधीतमपि यो वेदं विमुश्चति यदानरः। भ्रूणहा स तु विधेयो वियोनिमधिगच्छति ॥ यस्तु ध्वंसयते गर्भ भ्रूणहा सच संमत ब्रह्महा ब्राह्मणघ्नः स्याद्गोनो गोवधकः स्मृतः॥ इति. विष्णुपुराणे च-- ऋग्यजुःसामसंज्ञेयं त्रयीवर्णावृतिदिज । एतामज्यति यो मोहारस नमः पातकी द्विजः । यस्तु सन्त्यज्य गार्हस्थ्यं वानप्रस्थो न जायते । परिवार - ·- -- (१४) स्मृतिरनाकरः। यापि मैत्रेय स नमः परिकीर्तितः ॥ ब्राह्मणायास्तु ये वी: स्ववादन्यतो मुखाः। यान्ति ते नमसंज्ञां तु हीनकर्मस्ववस्थिताः ॥ इति. * पाषण्डिलक्षणम् एते पापण्डिनः पापाः नयेतानालपेद्बुधः । इनि.श्रीभागवते-विष्णो- रन्यं परत्वेन बेतसा वेत्त्यचेतनः । स पापण्डीति विजेयः सर्वकर्मवहिष्कृतः॥ इति. माजापत्यस्मृती, बृहन्नारदीये च--यः स्वधर्मपरित्यागी पापण्डीत्यु- च्यते बुधैः। तत्सङ्गठत्तत्समः स्यात्तावभावपि पापिनी ॥ये तु सामान्यभावेन मन्यन्ते पुरुपोचमम् । ते वै पापण्डिनो ज्ञेया नरकाही नराधमाः ॥ येऽन्यं देवं परत्वेन वदन्यज्ञानमोहिताः । नारायणाजगन्नाथाचे वै पापण्डिनः स्मृताः॥इति. विश्वामित्रः--जटाभस्मास्थिरुद्राक्षलिङ्गपापाणधारिणः । ये भवन्ति कलो विप्रास्ते वै पापण्डिनः स्मृताः ॥इति. * आततायिलक्षणम् अनिदो गरदश्चैव शत्रपाणिर्धनापहः । क्षेत्रदारहरश्चैव पडेतेप्या- ततायिनः॥ इति. * अवकीर्णिलक्षणम् ॐ जातुकर्णिः-खण्डितं वतिनो रेतो यदि स्यानाचारिणः । कामतो- कामतो वोचरवकीणीति तं बुधाः ।। इति. याज्ञवल्क्यः--अवकीर्णी भवेद्गत्वा ब्रह्मचारीति योपितम् । इति. * अन्तावसायिलक्षणम् * पराशर:-अग्निकार्यपरिभ्रष्टाः सन्ध्योपासननजिताः । वेदं च येनधीयानास्ते सर्वे वृपलाः स्मृताः ॥ वैश्वदेवेन ये हीना ह्यानिथ्येन पहिष्कृताः सर्वे ते कृपला ज्ञेयाःमाप्तवेदा अपि द्विजाः॥ इति हारीत:-चण्डालः श्वपच: क्षत्ता सूतवैदेहको तथा । मागधा योगवांश्चैव सौतेन्तावसायिनः ॥ इति. ज्योतिःशास्त्रे-रौद्रश्चैत्रश्च मैत्रश्च तथा साल्वाटकः स्मृतः । सावित्रश्च जय- विश्व गान्धर्वः कुतपस्तथा ॥ रौहिणन विरिञ्चिश्व विजयो नैर्ऋतस्तथा । माहेन्द्रो वरुणश्चैव भटः पञ्चदशः स्मृतः ॥ इति. * महापातकिलक्षणम् संवर्त: :-ब्रह्मनश्च मुरापश्च स्तेयीच गुरुतल्पगः महापातकिनस्त्वते तत्संयोगी च पश्चमः ॥ आएस्ताडितो वापि धनवा विषयोजितः । यमुदिश्य त्यजेत्माणांस्तमाहुर्घमघातकम् ॥ ज्योनिपं व्यवहारं च प्रायश्चित्तं चिकित्सकम ।

·(१५) . स्मृतिरनाकरः। विना शास्त्रेण यो ब्रूयात्तमाहुब्रह्मघातकम् ॥ इति. मनुः रजकश्चर्मकारश्च नटो बुरुड एव च । कैवर्तमेदभिल्लाश्च सप्तैते त्वन्यजातयः॥ इति. ग्रामान्त्यजानाह शौनकः-अयस्कारः स्वर्णकारस्तक्षापाषाणवर्धकः। कारयताम्रकरौ तन्तुवायश्च ध्वजिनोऽन्त्यजाः॥ इति. बोधायनश्च-पितुर्गुरोर्नरेन्द्रस्य मायौं गत्वा प्रमादतः। गुरुतल्पी भवत्येप पूर्वोक्ता तस्य निप्कृतिः ॥ सख्युर्भार्यो कुमारी च स्वयोनि चान्त्यजामपि । सगोत्रांस्वां स्नुपां पुत्री श्वश्रू स्वससुतामपि ॥ पितुःस्वसारं मातुश्च मातुलानी सखीमपि । मातुः सपरनी भगिनीमाचार्यतनयां तथा || आचार्य पत्नी गत्वैव गुरुतत्पी भवेन्नरः । अतिपातकिनस्वेते प्रविशंयुक्षुताशनम् ॥ कन्यां प्रबजितां गत्वा निक्षिप्तां शरणागताम् । उदक्यां ब्राह्मणी शूद्रामनुपा- तकिनः स्मृताः ॥इति त्रयः स्नातका भवन्ति, विद्यास्नातको व्रतस्नातको वेदविद्यावत- नातक इति । यः समाप्य वेदम् असमाप्य व्रतानि समावर्तते, स विद्यास्नातकः । य समाप्य व्रतानि असमाप्य वदं, स व्रतस्नातकः । यः पुनरुभयं, स वेदविद्यावतस्रातक इति. मनु:-निपेकादीनि कर्माणि यः करोति यथाविधि। संभावयति चान्नेन स विप्रो गुरुरुच्यते ॥ अरुपं वा बहु वा यस्य श्रुतस्योपकरोति यः । तमपीह गुरु विन्याच्छुतोपक्रियया तया।। उपनीय तु यः शिष्यं वेदमध्यापयेहिनः । सकल्प सरहस्यं च तमाचार्य प्रचक्षते ॥ इति. याज्ञवल्क्यः- उपनीय ददद्वेदमाचार्यः स उदाहृतः । एकदेशगुपाध्याय ऋत्विग्यज्ञकृदुच्यते ॥ वेदस्यैकदेशमध्यापयितो- पाध्यायः, उपाध्यायः पिता ज्येष्ठो भ्राता चैव महीपतिः । मातुलः श्वशुर- खाता मातामहपितामहौ ॥ वर्णज्येष्ठः पितृव्यश्च पुंसस्ते गुरवः स्मृताः। माता मातामही गुर्वी पितुर्मातुश्च सोदराः ॥ श्वश्रूः पितामही ज्येष्ठा धात्री व गुरवः स्त्रियः। इति. विज्ञानेश्वरे-पितुः पितृप्यमुः पुत्राः पितुर्मातृप्यसुः सुताः पितुर्मा- तुलपुत्राश्च विज्ञेयाः पित्वान्धवाः॥ मातुः पितृष्वसुः पत्रा मातुर्मातृप्वसुः सुताः। मातुर्मातुलपुत्राश्च विज्ञेया मावबान्धवाः ॥ आत्मपितवसुः पुत्रा आत्ममात- प्वसुः सुताः। आत्ममातुलपुत्राथ विज्ञेया आत्मवान्धवाः ॥ इति. भरदाज:- एकान्ती शक्तितः कुर्याद्विहितानि समुत्सुकः । अकुर्वन् विहितं कर्म सद्यस्तु पतितो भवेत् । इति.मरीचिः–पश्चमेसप्तमे चैव येषां वैवाहिकी क्रिया। क्रिया-. परा अपि हि ते पतिताः शूद्रतां गताः॥ इति. संवतः-विधिना बुद्धिपूर्वण यः संन्यासी यहीं भवेत् । स एवारूढपतितः सर्वकर्मवहिष्कृतः ॥ भ्रष्टो यः स्वाश्र- माचारात्पतितः सोभिधीयते । इति. हारीता-मातुस्तु पञ्चमादर्वाग्यः कन्यामुबहेविजः । गुरुतल्पी स विजेयः सगोत्रां चैवमुद्हन् ।इति. शाखारण्डस्वरूपम् वसिष्ठः-एकदेशेपि शाखानां मध्ये योऽन्यतमं व्रजेत् । स्वशाखा संपरित्यज्य शाखारण्डः स उच्यते ॥ इति लोकाक्षिः-यः स्वशासां परित्यज्य पारक्यमनुग- ·. (१६) स्मृतिरनाकरः। च्छति । शाखारण्डः स विशेयः सर्वकर्मवहिप्कृतः ॥ इति. वसिष्ठः-यच्छाखी यैस्तु संस्कारः संस्कृतो ब्राह्मणो भवेत् । तच्छासाध्ययनं कुर्याच्यागेन पतितो भये- त् ॥ न जातु परशास्त्रोक्तं बुधः कर्म समाचरेत् । आचरन् परशाखोक्तं कारण्डः प्रकीर्तितः ।। इति. * वृषलीपतिस्वरूपम् * संग्रहे-यावच्चैलं न गृहाति यावत्क्रीडातिपासुभिः । यावदोपं न जानाति तावद्भवति नीमका ॥ यावन लज्जयाङ्गानि कन्या पुरुषसन्निधौ । जान्वा- दीन्यवरूहेत तावद्भवति ननिका ।। इति.यमदक्षौ-अष्टवर्पा भवेत्कन्या नववर्षा तु रोहिणी। दशवर्षा भवेद्गौरी अतऊर्ध्व रजस्वला ॥ इति. स्मृत्यन्तरे-एका- दशान्दादारभ्य सतुनामावला भवेत् । ततस्था वृपली ज्ञेया तद्भर्ता पलीपत्तिमाइति. देवल:-वन्ध्या च टपली ज्ञेया पली च मृतप्रजा । अपरा पली ज्ञेया कुमारी या रजस्वला ॥ यस्ता विवाहयेत्कन्यां ब्राह्मणो मदमोहितः । असंभाष्यो ह्यपाहतेयः स विप्रो पलीपतिः ॥ इति. * दुष्टटत्तिः ऋतमुञ्छसिलं ज्ञेयममृतं स्यादयाचितम् । मृत तु याचितं प्रोक्तं ममृतं कर्पणं स्मृतम् ॥ सत्यानृतं तु वाणिज्यं तेन चापीह जीव्यते सेवाश्वगृत्ति- राख्याता तस्मात्तां परिवर्जयेत् ॥ इति. यमः-समार्घ धनमुद्धृत्य महाघ या मय- च्छति । स वै वाधुपिको नाम ब्रह्मवादिपु गर्हितः ॥ स्नेइद्रव्यरसानां च सत्वानां जीवतामपि । विक्रेता दानपुण्यानां मोज्यते ब्रह्महा बुधैः ।। इति. * दुष्टधनलक्षणम् नारदा-तत्पुनस्त्रिविधं ज्ञेयं शुलं शपलमेव च । कृष्णं च तस्य विज्ञेयः प्रभेदः सप्तधा पुनः ॥ श्रुतशौर्यतपः कन्याशिष्यदायान्ययागतम् । धनं सप्तविध शुक्लमुदयोप्यस्य तद्विधः ॥ कुसीदकृपियाणिज्यशल्कशिल्पादिवृत्तिभिः । कृतो. पकारादासं च शवलं समुदाहृतम् || पाशकातदैन्यातप्रतिरूपकमाहसः । व्याजे- नोपार्जितं द्रव्यं तत्कृष्णं समुदाहृतम् ॥ इति. याज्ञवल्क्यः-पितमापतिभ्रातदत्त. मध्ययुपागतम |आधिवेदनिकायच्च स्त्रीधनं परिकीर्तितम् ॥ इति.. * शिल्पिलक्षणम् * पराशरः-हिरण्यम्प्यवस्त्राणां काटपापाणचर्मणाम् । संस्कती तत्मियाभिज्ञः शिल्पी चोक्तो मनीषिभिः ॥ इति. ॥

·.. स्मृतिरनाकरः। (१७) * पूर्णपात्रलक्षणम् * शातातपः-ग्रासमात्रा भवेदिक्षा ह्ययं ग्रासचतुष्टयम् । अयं चतुर्गणीकृत्य हन्तकारं विदुर्बुधाः ॥ अष्टमुष्टिर्भवेत्किंचित्किचिचत्वारि पुष्कलम् । पुष्कलानि च चत्वारि पूर्णपात्रं प्रचक्षते ॥ इति. * पोष्यवर्गः दक्ष:--माता पिता गुरुर्भार्या प्रजा दीनः समाश्रितः । अभ्यागतोऽतिथि- श्वामिः पोष्यवर्ग उदाहृतः ॥ इति. ॐ सद्गृहलक्षणम् * श्रीभागवते-गृहं श्मशानं तव विम्बवर्जितं कथाविहीनाश्च गिरः शिवा रुतम् । श्वसञ्चो दास्यविनाकृतं वपुर्वदन्ति हि त्वय्यनिवेदित विपम् । जीवञ्छयो भागवताधिरेणुं न जातु मोभिलपेत यस्तु । श्रीविष्णुपद्या मनज- स्तुलस्याः श्वसञ्छवो यस्तु न वेदगन्धम् ॥ यस्यात्मवुद्धिः कुणपे विधातुके स्वधीः कलत्रादिषु भौम इज्यधीः । यस्तीर्थवद्धिश्च जले न कहिचिजनेप्यभिज्ञेषु स एव गोखरः । इति. उत्तरगीतायाम्-चतुर्वेदधरो विमो वासुदेवं न विन्दति । वेदभारभराक्रान्तः स वै ब्राह्मणगर्दभः ॥ इति. परिवेत्ता यमः-ज्येष्ठे निविष्टे भार्या तु कनिष्ठस्य विधीयते । निविष्टचानिविष्टे तु परि- स उच्यते ॥ इति. # भागवतलक्षणम् * आश्वमेधिके-अनन्यदेवताभक्ता ये मद्भक्तजनमियाः । मामेव शरणं प्राप्तास्ते मद्भक्ताः प्रकीर्तिताः॥ द्वादशाक्षरतत्त्वज्ञश्चतुर्वृहविभागनित् । अच्छि- द्रपञ्चकालज्ञः स वै भागवतः स्मृतः ॥ अर्थपञ्चकतत्त्वज्ञाः पञ्चसंस्कारसंयुताः॥ आकारत्रयसंपन्ना महाभागवताः स्मृताः ॥ इति. श्रीभागवते-अर्थायामेव च हरेः पूजां यः श्रद्धयेहते । न तद्भक्तेषु चान्येषु स भक्तः प्राकृतः स्मृतः ॥ ईश्वरे तदधीने च बालिशेषु द्विपत्सु च । प्रेममैत्री कृपोपेक्षा यः करोति स मध्यमः॥ सर्वभूतेषु यः पश्येद्भगवद्गावमात्मनः भूतानि भगवत्यात्मन्येप भागवतोत्तमः इति.. * वैष्णवलक्षणम् ॐ पुराणे-पूर्वभापी प्रसन्नात्मा सर्वपां वीतमत्सरः । अनभ्यो गुणग्राही धार्मिको वैष्णवः स्मृतः॥ इति. स्कान्दे-परमापदमापन्नो ह च समुपस्थिते। ३ ·(१८) स्मृतिरनाकरः। नैकादशी त्यजेद्यस्तु यस्य दीक्षा तु वैष्णवी ॥ समात्मा सर्वभूतेषु निजा- चारादविप्लुतः । विष्ण्यर्पिताखिलाचारः स हि वैष्णव उच्यते ।। इति. ब्रह्मचर्यलक्षणम् * भरदाज:-विहिताचरणं कर्म वैराग्यं निन्द्यवर्जनम् । ज्ञानं सुदृष्टिभक्ति- स्तु हरिचिह्नसमाश्रयः ।। इति. सुमन्तु:-ब्रह्मचर्यं तपो भैक्षं सन्ध्ययोरग्निकर्म 'च । स्वाध्यायो गुरुटत्तिश्च चर्येयं ब्रह्मचारिणः॥इति. बृहस्पतिः-स्मरणं कीर्तनं केलिः प्रेक्षणं गुह्यभापणम् । संकल्पोध्यवसायश्च क्रियानिटतिरेव च ।। एतन्मैथुन- मटाङ्गं प्रवदन्ति मनीषिणः॥ इति. योगयाज्ञवल्क्यः-ऋतारतौ स्वदारेषु संग. तियां विधानतः । ब्रह्मचर्य तदेवोक्तं गृहस्थाश्रमवासिनाम् ॥कर्मणा मनसा वाचा सर्वावस्थासु सर्वदा । सर्वत्र मैथुनत्यागं ब्रह्मचर्य प्रचक्षते ॥ ब्रह्मचर्यमिदं प्रोक्तं यतीनां ब्रह्मचारिणाम् । इति. योधायन:-अन्तरा प्रातराशञ्च सायमाशं तथैव च । नित्योपवासी भवति यो भुङ्क्ते न कदाचन ॥ इति. * प्रणामलक्षणम् शाण्डिल्यः-उरसा मनसा दृष्टया शिरसापि धियापि च । पद्भयां कराभ्यां वाचा च प्रणामोऽष्टाङ्ग उच्यते ॥ पादौ शिरस्तथा हस्तौ निकुश्य मुकलाकृती । मनोबुद्धयभिमानश्च प्रणामोष्टाङ्ग इंरितः ॥ इति. 8 अर्धोदयलक्षणम् पराधारः--चतुर्दश्यष्टमी चैव ह्यमावास्या च पूर्णिमा । पर्याप्येतानि राजेन्द्र रविसंक्रान्तिरेव च ॥ इतिः अत्रिः-अमार्कपातश्रवणैर्युक्ता चेत्पुष्यमाघयोः। अधीदयः स विज्ञेयः कोटिसूर्यग्रहैः समः॥इति. आत्रेये-नकस्थेके वैष्णवे भानु- वारे पाते दर्शेऽनक्त अर्धादयः स्यात् ।। अनक्त इति पदच्छेदः।रात्रियोगे, नादिय इत्यर्थः ॥ शंग्वः--अमावास्या तु सोमेन सप्तमी भानुना मह । चतुर्थी भानुपुत्रेण 'सोमपुत्रेण चाष्टमी ॥ चतस्रस्तिथयो होताः सूर्यग्रहणसन्निभाः ॥ इति. *. आश्रमिलक्षणम् यमः--यतिलिङ्गसमुच्चये, शिखा यज्ञोपयीतं च वस्त्रं जन्तुनिवारणम् । निदण्डं यस्य विद्यन्ते स यतिर्नेतरो यतिः ॥ शिस्यपात्र पृसी चैय कौपीनं कटिवेष्टनम् । ब्रह्मसूत्रं त्रिदण्डं च शिखा चैवकवस्त्रकम् ॥ यस्यैतद्विद्यते लिग स यतिर्नेतरो यतिः ॥ इति. दक्षश्च-मेखलाजिनदण्डेन ब्रह्मचारीति लक्ष्यते । गृहस्थो यष्टिवेदायेनसरोमैर्वनाश्रमी ॥ त्रिदण्टेन यतिश्चैव लक्षणानि पृथक पृथक् । यस्यैतलक्षणं नास्ति मायश्चित्ती न चाश्रमी ॥ इति.

·स्मृतिरत्नाकरः। श्री दशविधविप्रलक्षणम् ॐ जातिनिर्णये-देवो मुनिदिजो राजा वैश्यः शूद्रो विशालकः । पशुम्लेंच्छन चण्डालो दश विमाः प्रकीर्तिताः।।उञ्छवृचिमिताहारः संतुष्टः संयतेन्द्रियः । वेद- शास्त्रार्थतत्त्वज्ञो देवो विप्रः स उच्यते ॥ फलमूलाशनो दान्तस्तपस्वी वेदशास्त्रवित् । कृत्याछत्यविशेषज्ञः स विप्रो मुनिरुच्यतेपदकर्मनिरतो नित्यं देवतातिथिपूजकः । स्वाध्यायनिरतः साधुः स विप्रो द्विज उच्यते ॥ धनुर्वेदविशेषज्ञो राजसेवापरश्च यात्रिकर्मकृन्महोत्साही विप्रः क्षत्रिय उच्यते ॥ इति. त्रिकर्माणि-इज्याध्ययनदा- नानि॥हेमरत्नविशेषज्ञो योनिपोपणतत्परः । क्रयविक्रयतत्वज्ञः स विप्रो वैश्य उच्यते ॥ कृषिसेव्यसमाचारो धान्यसंग्रहणे रतः । कृत्याकृत्यविहीनश्च स विप्रः शूद्र उच्यते॥यत्र कुत्र प्रतिग्राही नित्य भ्रमणतत्परः। कार्यमुद्दिश्यलुब्धश्च स विडाल इति स्मृतःगम्यागम्यं न जानाति स्त्रीपु यो हि निरर्गलः कृत्याकृत्यं न जानाति स विप्रः पशुरुच्यते ॥ यापीकूपतडागादिदेवायतनभेदकः । विमदेवापवादी च स विप्रो म्लेच्छ उच्यते ॥ परहिंसापरः क्रूरः परदारपरायणः। परद्रव्याभिलापी च स चण्डालो हि निर्दयः ॥ इति. षटकर्मविवरणम् की पराशर:-सन्ध्या स्नानं जपो होमो देवतानां च पूजनम् । वैश्वदेवातिथेयं च पद कर्माणि दिने दिने ॥ इति. * अग्रिमब्राह्मणस्वरूपम् * आश्वमेधिके-क्षान्तं दान्तं जितक्रोधं जितेन्द्रियमकल्मपम् । तमयं ब्राह्मणं मन्ये शेषाः शूद्रा इति स्मृताः ॥ कामक्रोधानृतद्रोहद्वेपलोभमदादयः । न सन्ति यत्र राजेन्द्र तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ प्राणायामस्तु यत्काले यत्काले मामनुस्मरेत् । तत्काले ब्राह्मणो ज्ञेयः शेपकाले तथेतरः ॥ येन केनचिदाच्छन्नो येन केनचिदाश्रितः । यत्र वचन शायी स्यातं देवा ब्राह्मणं विदुः।।इति. नग्नलक्षणम् संवतः-कटिसूत्रं विना कर्म औतं स्मात करोति यः । तत्सर्व निष्फलं विद्यात्सोपि नग्न इति स्मृतः ॥ इति. माधवीये--नग्नी मंलिनवस्त्रः स्यानमो नीलपटस्तथा । विकक्ष्योऽनुत्तरीयश्च नमश्चावत्र एव च ॥ श्रीतं स्मार्त तथा कर्म न नग्नश्चिन्तयेदपि ॥ इति. पराशर:-अकच्छः पुच्छकच्छो वाद्विकच्छ: कटिवेष्टितः । कौपीनकधरश्चैव नग्न पञ्चविधः स्मृतः ॥ इति. संवर्तः- पुच्छकच्छश्च तिर्थक्कच्छोर्धकच्छक । कटिसूत्रे बद्धकच्छो नमः पञ्चविधःस्मृतः॥ इति. :--अकच्छः ·.. (२०) स्मृतिरलाकरः। * आरूढपतितलक्षणम् ॐ हारीत:--य. माप्य मानपं लोकं मुक्तिद्वारमपावृतम् । गृहेषु खरयत्तिष्ठे- समारूढच्युत विदुः ॥ इति. * यमनियमादिविवरणम् 0 योगयाज्ञवल्क्य:--अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्य दयार्जवम् । क्षमा धृति मिताहारः शौचं चैते यमा दश ॥ तपः सन्तोपमास्तिक्यं दानमीश्वरपूजनम् । घे. दान्तश्रवणं चेव हीमतिश्च जपो हुतम् ॥ दशैते नियमाः प्रोक्ता मुनिभिस्तत्त्वद शिभिः । इति. आर्जवं त्रिविधकरणक्यम्, आस्तिक्यं परलोकोस्तीति व्यवसाया, म- तिविहितेषु ॥ ॐ देवलकस्वरूपम् 8 आश्वमेधिक देवार्चनपरो विमो वित्तार्थी वत्सरत्रयम् । स वै देवल को नाम सर्वकर्मरहिष्कृतः ॥ इति संकर्षणसंहितायाम्-कर्मदेवलकाः केचि- कल्पदेवलकाः परे । शुद्धदेवलकाः केचित्रिधा देवलकाः स्मृताः॥ अर्थार्थी काल- निर्देशी यो देवं पूजयेत्सदा । कर्मदेवलको नाम सर्वकर्मबहिष्कृतः ॥ पञ्चरात्र विधानज्ञो दीक्षाविरहितोऽर्चक । चतुर्वेदाधिकारोऽपि कल्पदेवलकः स्मृतः ॥ आगमोक्तवि गनज्ञो रुद्रकाल्युपजीवकः । शुद्धदेवलको नाम सर्वकर्मविगर्हितः ॥ आपोक्तेन विधानेन देवलत्वं न विद्यते । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन वैदिकेनेव पूजयेत्॥इति. अत्रिः-वैदिकैनैव विधिना दम्भलोभविवर्जितः । पूजयेद्भक्तितो विष्णुं स हि देव- लको न वै॥इति विष्णुधर्मोत्तरे-चण्डिकायाश्च दुर्गाया ज्येष्ठाया भैरवस्य च । रुद्रस्य पूजकाये तु ते वै देवलका स्मृताः ॥ येन केन प्रकारेण विष्णोराराधनं परम् । तस्माद्देवलकत्वं तु न विष्णुविपये कचित् ॥ इति पुराणे-देवार्चनपरो ह्यासीत्परार्थ वित्तकाइक्षया । चतुर्वेदधरो विप्रः स चण्डालसमो भवेत् ॥ इति. * संकरजातिस्वरूपम् पानवर क्या-विमानमूर्धावसिक्तो हि क्षत्रियायां विशः स्त्रियाम् भम्बष्टः शूश निपादो जातः पारशरोपि वा ॥ वैश्याशूयोस्तु राजन्यान्माहिप्योनी मुती स्मृतौ । शूद्रायां करणो वैश्याद्विन्नास्वेप विधिः स्मृत ॥ ब्राह्मण्यां क्षत्रियात्स्तो वैश्याद्वैदेहकः स्मृतः।शूद्राजातस्तु चण्डालः सर्वकर्मवहिष्कृतः ॥ भत्रिया माग, वैश्याच्छूद्रात् क्षत्तारमेव च । शूद्रादायोगव वैश्या जनयामास वै मु- तम् ॥ माहिप्पण करण्यां तु रथकारः प्रजायते । असत्सन्तस्तु विज्ञेयाः प्रतिलोमानु- लोमजाः इति. अस्यार्थः-जाह्मणेन क्षत्चियायां विनायामुत्पन्नो विसिक्तः। वैश्य- पन्यायां विनायामम्वष्ठः। शूद्रायां पिन्नायां निपाद निपादो नाम मत्स्यपातजीवी।

·.. स्मृतिरनाकरः। (२१) पारशवो निपाद इति विकल्पः । वैश्यायां शूद्रायां च पिनायां राजम्यात् माहि- प्योयी सुतौ क्रमाद्भवतः । वैश्येन शूद्रायां विन्नायां जातः करणः । एते च मूर्धा- वसिक्ताम्बष्ठनिपादमाहिप्योग्रकरणाः पडनुलोमजाः । ब्राह्मण्यां क्षत्रियवेश्यशू- द्वैरुत्पादिता यथाक्रमं मूतवैदेहकचण्डाला भवन्ति । क्षत्रिया वैश्यान्मागधं नाम पुत्रं जनयति । सैव शूद्रात् क्षचारं नाम पुत्रं, वैश्यस्त्री तु शूद्रादायोगवं पुत्रं जनयति । एते च सूतवैदेहकचण्डालमागधक्षत्रायोगवाः पद्मतिलोमजाः। क्षत्रियेण वैश्याया: मुत्पादितो माहिप्यः । वैश्येन शूद्रायामुत्पादिता करणी । तस्यां माहियेणोत्पादितो रथकारो नाम जात्यन्तरं भवति । असन्तः प्रतिलोमजाः, सन्तश्चानुलोमजा ज्ञातव्याः ॥ इति. * काण्डपृष्ठादिदुराचाराः ॐ हारीत:--शूद्रादक्तोम्भसादक्तो ये चैव सिवकाः सुताः । सर्वे ते मैत्रिणः प्रोक्ताः काण्डपृष्ठा न संशयः ॥ इति. यमः-स्वकुलं पृष्ठतः कृत्वा यो वै परकुलं प्रजेत् । तेन दुश्चरितेनासौ काण्डपृष्ठ इति स्मृतः॥ इति. स्मृतिमाधवीये- जुहोत्युचिते काले न स्नाति न ददाति च । पितृदेवार्चनाद्धीनः स पण्डः परि- कीर्तितः ॥ इति. की अभोज्यानविवरणम् * विभवे सति नैवार्थ ददाति न जुहोति च । तमाहुराखं तस्यानं भुक्त्वा कृच्छ्रेण शुध्यति ।। दम्भार्थे जपते यस्तु तप्यते च तपस्तथा। न परत्रार्थमित्युक्तं स मार्जारः प्रकीर्तितः ॥ सभागतानां यः सभ्यः पक्षपातं समाचरेत् । तमाहुः कुक्कुटं देवास्तस्याप्यन्नं विवर्जयेत् ।। इति संग्रहे-शूद्रस्पृष्टं च तत्पकं तदृष्टं तन्निम- त्रितम् । तदुच्छिष्टं तदामं च शूद्रानं पड्डिधं स्मृतम् ।। इति. पराशरः-आमं शूद्रस्य शूद्रानं पकमुच्छिष्टभोजनम् । तस्मादामं च पक्व च दूरतः परिवर्जयेत् ॥ यो हि हित्वा विवाहानि गृहस्थ इति मन्यते । अन्नं तस्य न मोक्तव्यं वृथा पाको हि स स्मृतः ॥ इति. * कदर्यहैतुकादिस्वरूपम् 8 यहीत्वाग्निं समारोप्य पञ्च यज्ञान्न निर्वपेत् । परपाकनिवृत्तोऽसौ मु- निभिः परिकीर्तितः॥ पञ्चयज्ञान स्वयं कृत्वा परात्रमुपजीपति । सततं प्रात- रुत्थाय परपाकरतस्तु सः॥ न भोजनार्थं स्वे विमः मुलगोत्रे निवेदयेत्। भोज, नार्थ हि ते शंसन्वान्ताशीयुच्यते बुधैः ॥इति. मनु:-आत्मानं धर्मकृत्यं च पुत्रदा- रांश्च पीडयेत् । लोभायः पितरौ मोहात्स कदर्य इति स्मृतः ॥इति. पराशर:- युक्तिच्छलेन सर्वत्र यः शास्त्रविहितेष्वपि । संशयं कुरुते सोयं हेतुको नास्तिका- ·(२२) स्मृतिरत्नाकरः । धमः ॥ धर्मव्यवस्थां यः कुर्याद्विरोधे सति युक्तिभिः । न्यायविद्धर्मशास्त्रज्ञो हैतुकः परिपन्मतः॥ इति. बोधायन:-शङ्कापिहितचारित्रो यः स्वाभिप्रायमा श्रितः । शास्त्रातिगः स्मृतो मूर्यो धर्मतन्त्रोपरोधनात् ॥ इति. अथ पट्समयाः * अन्यत्र-बौद्धमाईक्तकं चैव शेवं पाशुपतं तथा । कापालं पञ्चरात्रं च पड़ते समयाः स्मृताः ॥ इति. र अविद्यस्वरूपम् * पुराणे-अविद्यः प्राकृतः प्रोक्तो वैद्यो वैष्णव उच्यते । अविद्येन न केनापि वैद्यः किंचित्समाचरेत् ॥ इति. * दैवासुरसृष्टिविभागः बृहन्नारदीये-सृष्टिस्तु द्विविधा प्रोक्ता दैवासुरविभेदतः । हरिभक्ति- युता देवास्तदीना ह्यमुराः स्मृताः॥ इति. पुराणान्तरे-द्विविधो भूतसर्गः स्यादेव आमुर एव च । हरिभक्तियुतोदैवो विपरीतस्तथासुरः ॥ इति. श्रीवैकुण्ठसंहि- तायाम्-ते देवाः परिकीर्त्यन्ते ये सुरालयवासिनः । चैकुण्ठवासिनः सर्व साध्या देवाः प्रकीर्तिताः ॥ इति. * पिण्डावदानप्रमाणम् ॐ कुछुटाण्टकमावस्तु पिण्ड इत्यभिधीयते । अङ्गष्ठपर्वमात्रं स्यादवदानमित्ति स्मृतम् ॥ इति. t र अथविष्णुनामनिर्वचनम् * अथ संज्ञाप्रसङ्गाद्विष्णुनामनिर्वचनं किंचिदुच्यते । हरिवंशे-मा विद्या च हरेः प्रोक्ता तस्या ईशो यतो भवान् | तस्मान्माधवनामासिधयः स्वामीति शब्दितः। इति. स्कान्दे-क इति ब्रह्मणो नाम ईशोई सर्वदेहिनाम् । आवां तवाट्ने स- म्भूतो तस्मात्केशवनामवान् ॥ नष्टां वै धरणी पूर्वमविन्दन्च गुहागताम् । गोन्विद इति तेनाहं देवैम्भिरभिष्टुतः॥ इति. हरिवंशे-ममोपरि यथेन्द्रले स्थापितो गोभिरीश्वरः।उपेन्द्र इति कृष्ण त्यां वयन्ति भुवि देवताः ॥ इति श्रीभगवान्- जादयामि जगत्सवै भूत्या मूर्य इयांशुभिः । वायुश्च तेजसा सार्धं वैकुण्ठत्वं ततो मम इति. सनत्कुमारः-मणमन्ति ह्ममुं देवास्तस्मात्मणव उच्यते। अघो न भोयते जातु स्मृतम्तस्मादघोक्षजः ॥ इति. महाभारते-नराजातानि तत्त्वानि नाराणीति ततो विद्यः । तान्येव चायनं तस्य तेन नारायणः स्मृतः।। इति. श्रीवि- पणुपुराणे-आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः । ता यदस्यायनं पूर्व तेन नारायणः स्मृतः ॥ इति.व्यामः- -कृषिभूपाचकः शब्दोणश्च निवृतिवाचका ·स्मृतिरनाकरः। (२३). तयोरैक्यं पर ब्रह्म कृष्णो भवति शाश्वतः॥ इति.महाभारते-व्याप्तामे रोदसि पार्थ कान्तिरभ्यधिका तथा। क्रमणाच्चाप्यहं पार्थ विष्णुरित्यभिधीयते ॥इति. श्री- विष्णुपुराणे--अशुभानि निराचष्टे पुष्णाति शुभसन्ततिम् । स्मृतिमात्रेण यत्पुंसां ब्रह्म तन्मङ्गल विदुः ॥ यदामोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानिह । यश्चास्य वसतो भावस्तस्मादात्मेति कथ्यते ॥ पुराणपूर्वसद्भावात्पुरुदानात्तथैव च। शयनात्पुरि स- वैशः पुरुषः परिकीर्तितः ॥ पुरमारुह्य सकलं तस्मिश्छेते महाप्रभुः । तस्मात्पुरुप इत्येव प्रोच्यते तत्त्वचिन्तकैः॥श्रुतौ कूर्मरूपं जले सर्पन्तं ब्रह्माणं प्रति भगवानाह- " पूर्वमेवाहमिहासमिति, तत्पुरुपस्य पुरुपत्वम् " इति. ब्रह्मादिषु प्रलीनेषु नष्टे लोके चराचरे । एकस्तिपति विश्वात्मा स तुनारायणो विभुः॥ इति.महाभारते-"नव- झानेशानो नेमे द्यावापृथिवीगइति श्रुतिश्च ॥ सृष्टौ वसति भूतेषु संहारे तत्र तत्र च । वसन्ति यस्मिन्सर्वाणि वासुदेवस्ततः स्मृतः ॥ व्यापनाद्याप्य भूतस्य चेतनाचेतन- स्य च । सर्वस्य जगतः श्रीशो विष्णुरित्यभिधीयते।बृहत्वाद्धहणत्वाच सर्वलोकैककार णम् । सर्वेश्वरः श्रियो भर्ता परं ब्रोति गीयते॥ब्रह्माणं शितिकण्ठं च यमं वरुणमेव च। मसह्य हरते यस्मात्तस्माद्धरिरिहोच्यते॥इति. श्रीविष्णुपुराणे-ज्ञानशक्तिवलैश्वर्य- वीर्यतेजास्यशेषतः । भगवच्छन्दवाच्यानि विना हेयैर्गुणादिभिः।। शुद्धे महाविभूत्याख्ये परे ब्रह्मणि शब्द्यते । मैत्रेयभगवच्छन्दः सर्वकारणकारणे॥तत्र पूज्यपदार्थोक्तिपरिभा- पासमन्वितःशब्दोयं नोपचारेण ह्यन्यत्र त्वौपचारिकः।। इति अत एवोपचारप्रयोग- प्रवृत्तिनिमित्तमाह-उत्पति मलयं चैव भूतानामागति गतिम् । वेत्ति विद्यामविद्या चस वाच्यो भगवानिति ॥ अतएव विष्णुव्यतिरिक्ताना तदशत्वेन पुरुपशब्दवा- च्यत्वमौपचारिकमिति द्रष्टव्यम् || ब्रह्माद्याः सकला देवा यक्षतुम्बुरुकिन्नराः । ते सर्वे पुरुषाशत्वादुच्यन्ते पुरुपा इति ॥ इति वचनात् । एव च सति यरपत्र भग- यत्पुरुषपरमात्मेश्वरादिशब्दाः मयुज्यन्ते. तत्र तम विष्णुविभूत्येक्शब्दत्वात- च्छन्दवाच्यत्वं द्रष्टव्यम् ।। * प्रदोषनिर्णयः प्रदोपमाह बृहन्मनुः-त्रयोदश्या तु सप्तम्यां चतुर्यामधरात्रता अर्वाड्ना- ध्ययन कुर्याद्यदिच्छेवस्य धारणम् ॥ रात्रौ यामत्रयादग्यिदिपश्यत्रयोदशीम् । सा रात्रिस्सर्वकर्मनी शराराधन विना ॥ इति वृद्धगार्य:--रात्रौ यामद- यादाक्सप्तमी स्याचयोदशी । पदोपरस तु विज्ञेयस्सर्वविद्याविगर्हितः ॥ रानों नवसु नाडीपु चतुर्थी यदि दृश्यते । प्रदोपस्स तु विज्ञेयो वेदाध्यायो विग- हित. ॥ इति विश्वामित्र: मध्ये द्वियामयो रात्रौ नाधीयीत कदाचन। वेदवेदाङ्गकानीच्छन्नायुर्विद्या यशो बलम् ॥ आद्यन्तयोः कलामाना यदि पश्येत्रयोदशीम् । प्रदोपस्स तु विज्ञेयस्सर्वशब्दविवर्जित ॥ इति श्रीध- रीये-आदी मध्ये तथाऽन्त्ये वा यस्या राज्यां त्रयोदशी। अस्ति तत्र कलामात्रा मदोप इति विश्रुतः॥ त्रयोदशी यदा रात्रो यामस्तत्र निशामुखे ।

·(२४) स्मृतिरनाकरः। प्रदोप इति विज्ञेयो ज्ञानार्थी मौनमाचरेत् ॥ भोजनं मैथुनं यानमभ्यङ्गं हरिद- शनम् । अन्यानि शुभकार्याणि प्रदोपे नैव कारयेत् ।। इति. स्कान्दे-त्रिमुहूर्त प्रदोषः स्याद्रवावस्तंगते ततः। मितसंध्यत्रयोदश्यां संस्मरत्रात्मनो हितम् ।। अहोऽष्टमांशसंयुक्त राज्यधैं मौनमाचरेत् ॥ इति वचनाच, त्रिमुहूर्तद्वियामयोः प्रदोषत्वं विकल्प्यते । प्रकारान्तरम् स्मृतिचन्द्रिकायाम्-चतुर्थी सप्तमी चैव वयोदश्यस्तमानतः । प्रदोषमपि कुर्वीत येकाघटिकाः क्रमात् ॥ इति. अस्तमयादूचं व्येकार्धघटिकाः क्रमेण चतुर्थासप्तमीत्रयोदश्यो यदि स्युस्तदा प्रदोपं कुर्यादित्यर्थः ॥ अस्यापवादः-अर्चकान्परिचारांश्च वैष्णवान् ज्ञानिनो यतीन् । दासीदासादिकांश्चैव मदोपस्तु न बाधते ॥. प्रदोपे भानुवारे च चरराश्युदये तथा । स्वल्पदानाणं शिष्टं विनश्यति न संशयः ॥ इति. * चूडामणिलक्षणम् * व्यास:--सोमवारे विधोनीहस्सूर्यवारे रवग्रहः । चूडामणिरिति ख्यातस्त- त्रानन्तं फलं लभेत् ॥ इति. * मन्वन्तरादिनियमः * मन्वन्तराण्याइ दक्षः--आश्वयुक्छक्लनवमी कार्तिकी द्वादशी सिता । तृतीया चैत्रमासस्य तथा भाद्रपदस्य च ॥ फाल्गुनस्याप्यमावास्या पुण्येऽप्येका- दशी सिता । आपाढस्यापि दशमी माघमासे तु सप्तमी । श्रावणस्याष्टमी कृष्णा आपाढस्यापि पूर्णिमा । कार्तिकी फाल्गुनी ज्येष्ठा चैत्री पश्चदशी तिथिः । मन्वन्तरादयश्चैते दत्तस्याक्षयकारकाः ॥ इति. * युगादिनिर्णयः * युगादीनाह पराशरः- वैशाखमासस्य सिता तृतीया नवम्यसो कार्तिक- शुक्लपक्षे । नभस्य मासस्य व कृष्णपक्षे त्रयोदशी पञ्चदशी च माघे ॥ इति. 8 अपवित्रप्राणिनः आश्वमेधिके-लोके त्रीण्यपवित्राणि पञ्चामेध्यानि भारत । श्वा च शूद्रश्च काकश्चाप्यपवित्राणि पाण्डव ॥ देवलः कुकुटो यूप उदक्या पलीपतिः । पञ्चते स्थरमेध्यानि न स्पृष्टव्याः कदाचन !! इति. * देहदोपविभागः ॐ चतुर्वेदविदथापि देहे पद वृपलाः स्मृताः । क्षत्रियास्सप्त विज्ञेया वैश्यास्त्वष्टी प्रकीर्तिताः ॥ नियता पाण्डवश्रेष्ठ शूद्राणामेकविंशतिः । कामः क्रोधश्च लोभश्च मानव मद एव च ॥ महामोहश्च इत्येते देहे पड् पलाः स्मृताः । गर्यस्तम्भो घाइंकार ईर्ष्या भिद्रोह एव च ॥ पारुप्यं क्रूरता चेति सप्तैते सत्रिया मताः । तीक्ष्णता निकृतिर्माया शाठ्यं दम्भो ह्यनार्जवम् ॥ पेशुन्यमनृतं घेति वैश्यास्त्व- ·संज्ञाप्रकरणम् । (२५) हो प्रकीर्तिताः । तृष्णा बुभुक्षा निद्रा च हालस्यं चाणादया । आधिश्चापि विवा- दश्च प्रमादो हीनसत्वता । भयं विक्लवता जाज्यं पापिता मन्युरेव च ॥ शौचाश्र. दधानत्वे ह्यनवस्थाप्ययन्त्रणम् । आशौचं मलिनतं च शूद्रा लेते प्रकीर्तिताः ॥ * सदाह्मणलक्षणम् यस्मिन्नते प्रवर्तते स हि ब्राह्मण उच्यते । येषु येपु प भावेषु यत्कालं वर्तते द्विजः ॥ तत्तत्कालं स विज्ञयो ब्राह्मणो ज्ञानदुर्बलः । भूर्भुवः स्वरिति ब्रह्म यो वेद परमं द्विजः । स्वदारनिरतः शान्तो विज्ञेयः स हि भसुरः। समुच्चये-कामक्रोधानृत- द्रोहटेपलोभमदादिभिः । दोषैरेतौमुक्तो यः स शान्तः सर्वनिस्पृहः ।। भुक्त्वा स्पृष्ट्या च दृष्ट्वा च श्रुत्वा प्रात्वा च यो नरः । न हृप्पति ग्लायति वा स विज्ञेयो जितेन्द्रियः ।। पराशर:-साधवः क्षीणपापास्तु सच्छन्दः साधुवाचकः । तेषामाचरणं यत् सदा- चारः स उच्यते ॥ * परिक्षेत्रादिस्वरूपम् * संग्रहे-दाराग्रिहोत्रसंयोगं कुरुते योगजे स्थिते । परिवेत्ता स विज्ञेयः परिवित्ति- स्तु पूर्वजः । तयोः पर्यायतो ज्येष्ठः परियेष्टा कनीयकः ।। ॐ वेदविक्रयिनिरूपणम् की मनु:-योर्यार्थीमां द्विजे दद्यात्पठेचैवाविधानतः । अनध्यायी पतं प्राहुर्वेदविला. पकं पुधाः ।। प्रख्यापनं माध्ययनं प्रश्नपूर्वप्रतिग्रहः । माजनाध्यापने वादः पधिो वेदविक्रयः॥ ॐ यज्ञोपवीतनामानि भरद्वाजः-उपधीतं ब्रह्मसूत्र सूत्रं यज्ञोपवीतकम् । यज्ञसूत्रं देवलक्ष्म इत्यारूपाः पट् कमेण तु ॥ * दर्भभेदनिरूपणम् * भरवाजा-अप्रसूताः स्मृता दर्भाः प्रसूतास्तु कुशाः स्मृताः । सम्लाः कुतपाः प्रोक्ताश्छिन्नायास्तृणसंज्ञकाः ॥ कुशाः काशा या दुर्वा गोधूमाश्चापि कुन्दुराः । उशीरा प्रीहयो मौजा दश दर्भाग्न बल्लजाः॥ व्रतस्वरूपम् विज्ञानेश्वरे-गुरुपूजा घृणा शौचं सत्यमिन्द्रियनिग्रहः । प्रवर्तन हिताना व तत्सर्व व्रतमुच्यते ॥ ॐ हविर्लक्षणम् ॐ मुन्यन्नानि पयः सोमो मांस यच्चानुपस्कृतम् । असारलवर्ण याच प्रकृत्या इपिरुच्यते॥ प्रायश्चित्तनिर्वचनम् ॐ प्रचेता:-पापो नाम तपः प्रोक्तं वित्तं निश्चय उच्यते । तपोनिश्चपप्पोगामा- पचित्तमिति स्मृतम् ।।

·." (२६) स्मृतिरनाकरः। दीक्षाशब्दनिर्वचनम् । दीयते ज्ञानसम्बोधःक्षीयते पापसञ्चयः। दीयते क्षीयते यस्मात्सा दीक्षेत्यभिधीयते ॥ * जपशब्दार्थः हारीतः-जकारो जन्मविच्छेदः पकारः पापनाशनः । जन्मपापहरो यस्माजप इत्युच्यते बुधैः ॥ * पडशीत्यादिपुण्यकाल वृद्धवसिष्ठः न्यायां मिथुने मीने धनुष्यपि रवर्गतिः। पडशीतिमुखाः प्रोक्ताः पडशीतिगुणाः फले || वृषवृश्चिककुम्भेषु सिंह चैव रवर्गतिः । एतद्विष्णुपदं नाम विषुवादधिकं फलैः ॥ मृगकर्कटसंक्रान्ती द्वे तूदग्दक्षिणायने । विपुवे तु तुला मेपे गोलमध्ये तथापराः॥ * अहतवस्त्रलक्षणम् ॐ हेमाद्री-ईपद्धीतं नवं श्वेतं सदर्श यन्न धारितम् । अहतं तद्विजानीयात्सर्वकर्म- स पावनम् ॥ ॐ नीलवृपभलक्षणम् * लोहितो यस्तु वर्णेन मुख पृष्ठे च पाण्डुरः । श्वेतः खुरविषाणाभ्यां स वृपो नील उच्यते ॥ * एकोद्दिष्टपार्वणविवेकः के कार्णाजनिः-एकमुद्दिश्य यद्दत्तमेकोद्दिष्टं प्रकीर्तितम् । त्रीनुद्दिश्य तु यत्तद्धि पार्वणं मुनयो विदुः॥ * सवितशब्दनिर्वचनम् ॐ मैत्रायणीपश्रुति:-" एतत्सवितुर्वरेण्यं ध्रुवमचलममृतं भरिपं विष्णुसंज्ञ सर्वाधार धाम " योगयाज्ञवल्क्या-ईश्वरं पुरुषाख्यं तु सत्यधर्माणमच्युतम् । भर्गाख्यं विष्णसंशं तु ज्ञात्वाऽमृतमपावते ॥ प्रसौति सकलां चेष्टां प्रस्ते सकलं जग- त् । अवतेर्गतिकान्त्यर्यात्तरतेर्दानकर्मणः ॥ गतो ह्यवति सर्वत्र पभिः कान्तो गुणः सह | भोगापवर्गयोर्दाता सवितेति निरुच्यते ॥ धर्मानुष्ठानयोग्यदेशः • योग्यदेशानाह याज्ञवल्क्यः-स्वभावाद्यत्र चरति कृष्णसारः सदा मृगः। धर्म- संरक्षणार्याय तस्मिन्देशे वसेद्विजः ॥ विष्णुः-पस्मिन्देशे मृगः कृष्णस्तस्मिन्धर्मा- नियोधत | धर्मदेशः स विज्ञयो द्विजानां धर्मसाधनः ॥ मनु:-स्वभावायत्र विचरे- कृष्णसारमृगो द्विन । विज्ञेयो धार्मिको देशो म्लेच्छदेशस्ततः परः ।। क धर्मदेशविभागः धर्मदेशानाह-ब्रह्मावर्तः परो देशो ऋपिदेशस्त्वनन्तरः । मध्यदेशस्ततो न्यून आ- विर्तस्त्वनन्तरः ॥ शाण्डिल्या-यत्र भागवता नित्यं पञ्चकालपरायणा । निव- ·3 संज्ञाप्रकरणम् । (२७) सन्ति सदा युक्तास्तत्क्षेत्र नैमिपं विदुः ॥ निवसन्ति महात्मानो यत्र चैकान्तिनो द्विः जाः । देवा देवर्पयो नित्यं तं देशं पर्युपासते ॥ एतानाह मनुः-सरस्वतीपद्वत्यों- देवनयोर्यदन्तरम् । तमेव चोत्तमं देशं ब्रह्मावतै प्रचक्षते ॥ कुरुक्षेत्रं च मात्स्यश्च पाञ्चालः शूरसेनकः । एप ब्रह्मर्पिदेशो वै ब्रह्मावर्तादनन्तरः ॥ विष्णुः चातुर्वर्ण्य- व्यवस्थानं यस्मिन्देशे निवर्तते । म्लेच्छदेशः स विज्ञेयो ह्याविर्तादनन्तरः॥ आर्या- वर्तसमुत्पन्नो द्विजो वाप्ययवाद्विजः । नर्मदासिन्धुपारं च करतोयां न लहयेत् ॥ आर्यावर्तमतिक्रम्य विना तीर्यक्रिया द्विजः । आज्ञा चैव तथा पित्रोरेन्दवेन विशुद्धय- ति ॥ न शूद्रराज्ये निवसेन्नाधार्मिकजनावृते । न पापण्डजनाकान्ते नोपसृष्टेऽन्त्य- जैर्नृभिः ॥ आपस्तम्बा-प्रभूतधोदके ग्रामे यत्रामाधीनं प्रयमणं तत्र पापो धम्पो ब्राह्मणस्य ॥ विष्णुधर्मोत्तरे-प्रभासे पुष्करे काश्यां नैमिषे मणिकाणेके । गङ्गा- या सरयूतीरे निवसेद्धार्मिको जनः ॥ शूद्रश्च यस्मिन्कस्मिन्वा निवसेदृत्तिकर्शितः । आश्वमेधिके-नगरे पत्तने वापि यो द्वादश समा वसेत् । स जीवन्नेव शूद्रवमाशु गच्छति सान्वयः ॥ राजाश्रयेण यो मयों द्वादशाब्दं बसेहिनः । जीवमानो भवे. च्छद्रो नात्र कार्या विचारणा ॥ * श्रुतिस्मृतिप्रवर्तनप्रकारः अथ स्मृतिकारः-तत्र मुनिभिः सह व्यासेन यस्मिन्मन्वन्तरे धर्माः कृतः- तादिक युगे । सर्व धर्माः कृतायुक्ताः सर्वे नष्टाः कलौ युगे ॥ चातुर्वर्ण्यसमाचार केचित्साधारणं विदुः । चतुर्णामपि वर्णानां कर्तव्यं धर्मकोविदः ॥ बहि धर्मस्वरूपं तु स्थूलं सूक्ष्मं च विस्तरात् । इति पृष्टः सन्, व्यासवाक्यावसाने तु मुनिमुख्यः पराशरः ।। शृणु पुत्र प्रवक्ष्यामि शृण्वन्तु मुनिपुङ्गवाः ।। कल्पे कल्पे क्षयोत्पत्त्यां ब्रह्मविष्णुमहे- श्वराः । श्रुतिस्मृतितदाचारनिर्णेतारस्तु सर्वदा ॥ न कश्चिद्वेदकर्ता च वेदस्मर्ता चतु- मुखः । तथैव धर्म स्मरति मनुः कल्पान्तरान्तरे ॥ इति माह तदेवम् । वेदस्तावद- नादिः, ततो धर्मस्मरणस्य ब्रह्मायुपदेशपरम्परायातस्य कर्तारो मन्वादयः । एतदु- तं भवति । कल्पादौ चतुर्मुखं सृष्टाण्डमध्ये तस्मै वेदान् विष्णुरुपदिशति । ततो ब्रह्मा वेदशब्देभ्य एव चातुर्वर्ण्यकृत्यजातं सृजति । एवं चतुर्मुखोपदिष्टं मन्वादयः कल्पान्त- रेपु तमेव धर्म स्मृत्वा लोकानुग्रहार्य धर्मशास्त्रं कुर्वन्तीति ॥ वसिष्ठः-वेदो हि भग- वानेष सर्गप्रलयवर्जितः । भचिन्त्यः सर्वभूतानां धर्मशास्त्रं ततोभवत् ॥ श्रीवि- प्णुपुराणे-नाम रूपं च भूतानां कृत्यानां च प्रपञ्चनम् । वेदशन्देभ्य एवादी देवा- दीनां चकार सः ।। अन्यत्र च-न जातु विचिकित्सेत धर्मशास्त्रं दिजोत्तमः । तस्य धर्मप्रमाणत्वाद्वेदाधर्मो हि निर्वभौ ॥ * स्मृतिप्रणेतारः मन्वादीनाह याज्ञवल्क्यः-मन्वत्रिविष्णुहारीतयाज्ञवल्क्योशनाङ्गिराः । पमा- पस्तम्बसंवर्ताः कात्यायनबृहस्पती ॥ पराशरव्यासशंखलिखिता दक्षगीतमौ । शातातपो पसिष्ठश्च धर्मशास्त्रमयोजकाः ॥ प्रचेता नारदो योगी बौधायनपितामही । सुमन्तु:

·(२८) स्मृतिरवाकरः। काश्यपो पनुः पैठीनो व्याघ्र एव च ॥ सत्यवतो भरद्वाजो गार्यः कार्णाजनिस्तया। जापालिर्जमदग्निश्च लोगाक्षिब्रह्मसंभवः ॥ इति धर्मप्रणेतारः पइिंशदृषयः स्मृताः । अष्टाशीति सहस्राणि मुनयो गृहमेधिनः ॥ पुनरावर्तिनी पीजभूता धर्मप्रवर्तकाः ।। श्री सदाचारनिरूपणम् के विष्णुपुराणे-वर्णाश्रमाचारवत्ता पुरुषेण परः पुमान् | विष्णुराराध्यते पन्या मान्यस्तत्तोपकारकः ॥ व्यासः-वेदाध्ययनहीनोपि श्रद्धधानो जितेन्द्रियः । आचा- रयुक्तो विप्रस्तु पुण्या गतिमवामयात् ॥ श्रीतं कर्म न घेच्छक्तः कर्ते स्मात समाचरेत् । सत्राप्यशक्तः करणे सदाचारं लभेदुधः ॥ न जातिन कुठं तात न स्वाध्यायो न च श्रुतम् । कारणानि द्विजत्वस्य वृत्तमेव तु कारणम् ।। महाभारते-सर्वागमानामाचारः प्रथमं परिकल्प्यते । आचारमभवो धर्मो धर्मस्य प्रभुरच्युतः ॥ संवर्तः-गृहस्थधर्म- माश्रित्य यो धर्म न समाचरेत् । स याति नरकं घोरं तस्माद्धर्म समाचरेत् ॥ संग्रहे- गायत्रीमात्रसारोपि घरो विमः सुयन्त्रितः । नायन्त्रितश्चतुर्वेदी सर्वाशी सर्वविक्रयी ॥ पुराणे-वृत्तं यत्नेन संरक्षेद्वित्तमेति च याति च । अक्षीणो वित्ततः क्षीणो वृत्तत. स्तु हतो हतः ॥ सदाचारहीनो हतः, धर्मकृत्येषु वहिष्कृत इत्यर्थः । अत एव तद- भावे दोपमाह पराशरः चतुर्णामपि वर्णानामाचारो धर्मपालनम् ! आचारभ्रष्ट- देहानां भवेद्धर्मः पराङ्मुखः ॥ श्रीविष्णुपुराणे च-समुल्लंघ्य सदाचारं कश्चिना- मोति शोभनम् । इत्याह भगवानौवों मैत्रेय परिपृच्छते ॥ नारदः-धिग्जन्माचारर- हितं जन्म धिइ मानवर्जितम्। शूद्रोपि दृश्यते वृत्तं ब्राह्मणे न तु दृश्यते । शूद्रोपि नाम- णो ज्ञेयो ब्राह्मणः शूद्र एव सः। संवतः-सदाचारेण देवसमृपित्वं च तथैव च । प्राप्नुवन्ति कुयोनित्वं मनुष्यास्तद्विपर्यये ॥ बृहस्पतिः-शौर्यवीर्यार्थरहितस्तपोज्ञान- विवर्जितः । आचारहीनः पुत्रस्तु सूत्रोच्चारसमः स्मृतः॥ शौर्यादिरहितः क्षत्रियपुत्रः, अर्थरहितो वैश्यपुत्रः, तपोज्ञानरहितो ब्राह्मणपुत्रः, ब्राह्मणादीनां शुश्रूषारहितः शूद्र पुत्र इति विवेकः। अनेन मुमुक्षुणामपि वर्णाश्रमाचारोनुष्ठेय इति सिद्धम्। अन्यथा प्रत्य- पायस्मरणात् । यदगायि भगवता गीताचार्येण-यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः। न स सिद्धिमवामोति न मुरां न परां गतिम् || तस्माच्छास्त्रं प्रमाणे ते कार्याकार्यव्यवस्थिती। ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि ॥ अन्यत्र स ए- वाह-वर्णानामाश्रमाणां च मर्यादा या मया कृता । तां ये समनुवर्तन्ते प्रसादस्तेषु मे भवेत् ॥ तस्मात्संसारिणां पुंसां मरमसादं विना कचित् । निश्रेयसकरं नान्यदुध्यस्त कमलासन || आश्वमेधिके-तिस्मृतिर्ममेवाज्ञा यस्तामुल्लंघ्य वर्तते । आज्ञाच्छेदी मम द्रोही मद्भतोपि न वैष्णवः।। अनुष्ठानप्रकारं च स एवाह-एतान्यपि तु कर्माणि संगं त्यक्त्वा फलानि च । कर्तव्यानीति में पार्य निश्चितं मतमुत्तमम् ॥ इति, फल- संगवर्तृत्वत्यागपूर्वकं केवलं विहितत्वात्, भगवत्वकर्ययुद्धया अनुष्टेयमित्यर्थः । अना- श्रितः कर्मफलं कार्य कर्म करोति यः । स संन्यासी च योगी च न निरगिर्न चा. क्रियः ॥ इति । तरमा मुमुलोरपि काम्यनिपिद्धकर्मणी त्याये । नित्यं तु कचित्फल- ·. संज्ञाप्रकरणम् । (२९) श्रवणेपि तत्त्यागपूर्वक स्वतन्त्राज्ञासिद्धत्वेन कार्यमेवेति सिद्धम् । नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते । मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः ॥ इति गीतत्वात् ।। सदाचारपरित्यागे प्रत्यवायः* तथा लक्ष्मीतन्त्रे च-यथा हि वल्लभो राज्ञो नदी राज्ञा प्रवर्तिताम् । लोकोप- योगिनी रम्यां पहुसस्यविवर्धिनीम् ।। लहयञ्छूलमारोहेदनपेक्षोपि तां प्रति । एवं विलंघ्य यन्मयो मर्यादा वेदनिर्मिताम् ॥ प्रियोपि न प्रियोसौ मे मदाज्ञाध्यतिवर्तनात् । मियाय मम विष्णोश्च देवदेवस्य शाङ्गिणः ॥ संरक्षणाय धर्माणां पालनाय कुलस्य च। लोकसंरक्षणार्थाय मर्यादास्थापनाय च ॥ मनीषी वैदिकाचारं मनसापि न लंघयेत् । श्रीवाराहे च-श्रुतिस्मृतिममैवाज्ञा तामल्लंघ्य यजञ्छुभे । सर्वस्वेनापि मां देवि नामोत्याज्ञाविघातकृत् ॥ * कर्मभेदनिरूपणम् ॐ योगयाज्ञवल्क्या-ज्ञानस्य द्विविधौ ज्ञेयो पन्थानी श्रुतिचोदिती । अनुष्ठिती तो विद्वद्भिः प्रवर्तकनिवर्तकौ ॥ वर्णाश्रमोक्तं कर्मैव कामसंकल्पपूर्वकम् । प्रवर्तकं भवेदेतत्पुनरावृत्तिहेतुकम् ॥ कर्तव्यमिति विध्युक्तं कामसंकल्पवर्जितम् । येन यत्क्रि. यते सम्यग् ज्ञानयुक्तं निवर्तकम् ॥ प्रवर्तकं हि सर्वत्र पुनरावृत्तिहेतुकम् । निवर्तकं हि पुरुपं निवर्तयति जन्मतः ॥ संसारभीरुभिस्तस्माद्विध्युक्तं कामवर्जितम् । विधिव- कर्म कर्तव्यं ज्ञानेन सह सर्वदा ॥ न देहिनां यतः शक्यं कर्तुं कर्माण्यशेषतः । तस्मादामरणाद्वैधं कर्तव्यं योगिना सदा ॥ श्रीगीतायाम्-नहि देहभृता शक्यं स्यक्तुं कर्माण्यशेषतः ॥ इति । आचारहीनस्य अनर्थप्राप्तिः 9 आचारहीनस्य वेदशास्त्रादिकं कार्यकरं न भवतीत्याह वसिष्ठः- आचरहीन न पुनन्ति वेदा यद्यप्यधीताः सह पभिरङ्गैः। छन्दास्येनं मृत्युकाले त्यजन्ति नाडं श- कुन्ता इव जातपक्षाः ।। कपालस्थं यथा तोयं श्वधृतं च तथा पयः । दुष्टं स्यात्स्थान- दोषेण वृत्तहीने तथा श्रुतम् ॥ ब्राह्मणस्य तु देहोयं नोपभोगाय कल्पते । इह केशाय महते प्रेत्यानन्तसुखाय वै ॥ याज्ञवल्क्यः-विहितस्याननुष्ठानानिन्दितस्य निपे- पणात् । अनिग्रहाच्चेन्द्रियाणां नरः पतनमृच्छति ॥ रत्नावल्यां च-शुचिं रक्ष- न्ति देवाश्च रक्षन्ति पितरः शुचिम् । शुचेर्विभ्यन्ति रक्षांसि ये चान्ये दुष्टचारिणः ॥ सदाचारानुक्रमः मनु:-अर्थकामेप्यसक्तानां धर्मे ज्ञानं विधीयते । धर्म जिज्ञासमानानां प्रमाणं प्रयमं श्रुतिः ।। द्वितीयं धर्मशास्त्रं तु तृतीयं लोकसंग्रहः । आचाराच स्मृति ज्ञात्वा स्मृतेश्च श्रुतिकल्पना ! श्रतिस्तु वेदो विख्यातो धर्मशास्त्रं तु वै स्मृतिः । इत्यादि । सदाचार- स्यापि मूलं स्मृतिः, स्मृतेमूलं श्रुतिः, श्रुतिस्तु स्वयंभूः । तथा सति श्रुतिस्मृत्यविरुद्ध एवायारः प्रमाणम्, नान्ययेति मन्तव्यम् । एवं निजधर्मानुष्ठानेनान्तरालिकफलान्यपि ·(३०) स्मृतिरनाकरः। सिद्धयन्तीत्यापस्तम्बः । स्मृत्यन्तरे च-यक्षुहेतोः सलिलं निषेचितं वृणानि वल्लीरपि च प्रसिञ्चति । एवं नरो धर्मपथेन वर्तयन् यशश्च कामांश्च वसूनि सोचते ।। * मनुष्यतारतम्यनिरूपणम् ॐ एवमाचारयुक्तानां श्रुतिस्मृतिभिः श्रेष्ठ प्रतिपादितम् अखण्डादशैं-भूतानां प्राणिनः श्रेष्ठाः प्राणिनां वृद्धिजीविनः । बुद्धिमत्सु नराः श्रेष्ठा नरेप ब्राह्मणाः स्मृताः । ब्राह्मणेषु च विद्वांसो विद्वत्सु कृतयुद्धयः । कृतबुद्धिषु कर्तारः कर्तृप ब्रह्मवेदिनः ॥ ब्रह्मविद्भयः परं नास्ति न भूतं न भविष्यति । याज्ञवल्क्य:- सर्वस्य प्रभवो विप्राः श्रुताध्ययनशालिनः । तेभ्यः क्रियापराःश्रेष्ठास्तेभ्योप्यध्यात्म- वित्तमाः॥ मनु:-आईं धर्मोपदेशं च वेदशास्त्राविरोधिना । यस्तणानुसंधत्ते स धर्म वेद नेतरः ।। हतं ज्ञानं क्रियाहीनं हतास्त्वज्ञानिनः क्रिया: । अप- श्यन्नन्धको दग्धः पश्यन्नपि च पंगुकः ॥ संवर्तः-आचारः परमो धर्म आचारः परमा गतिः । आचारयुक्तो विप्रस्तु पुण्यां गतिमवाप्नुयात् ।। वेदाभ्यासस्तपो ज्ञानमि- न्द्रियाणां च निग्रहः । अहिंसा गुरुसेवा च निश्रेयप्तकरः परः ।। इति संज्ञाप्रकरणम् । अथाह्निकमुच्यते। आह्निकं नाम अनि भवं सच्चरित्रम् , तच संग्रहेणोक्तम्-कल्पोदोधोच्युतामि स्मरणमुपास च मानमय जपोरी होमश्व ब्रह्मयज्ञो हितभजनमय स्नानमध्याह्नकृत्ये । विष्ण्वम् वैश्वदेवं मखविधिरशनं सत्प्रवन्धानुसंस्था सन्ध्याहोमानानं श्रुतिमननमिति प्रत्यहं सच्चरित्रम् ॥ प्रातरुत्थानविधिः अत्र मनुः-बाहो मुहूर्त उत्याय धर्मार्थावनुचिन्तयेत् । कायक्लेशांश्च तन्मूलान्वे- दतत्वार्थमेव च । वेदतत्त्वार्थः परमात्मा । माण्टिल्पश्च-उच्चैः स्वरेण यो गातु. मिच्छेत्स्तोत्रैरनन्यधीः । वासुदेवादिदेवानां नामसंकीर्तनं चरेत् ॥ प्रादुर्भावगणं चा- पि संस्मरेत्सर्वसिद्धये । कीर्तयेत्तद्गुणान्भक्त्या परमार्थविचेष्टितान् || याज्ञवल्क्यः- माझे मुहूर्त उत्थाय चिन्तयेदात्मनो हितम् । धर्मार्थकामानवे काले यथाशक्ति न हापयेत् ॥ अत्र गौतमः-न पूर्वाह्नमध्याद्वापरावानफलान् कुर्यायथाशक्ति धर्मा- र्थकामेभ्यः ॥ रत्नायल्ल्याम्-बाह्म मुहूर्त निद्रां च कुरुते सर्वदा तु यः । अशु- चितं विजानीयादन] सर्वकर्मसु । ब्राह्म मुहूर्ते या निद्रा सा पुण्पक्षयकारिणी । तां करोति तु यो मोहात्पादकृच्छण शुद्धयति ॥ रात्रेस्तु पश्चिमो यामो मुहतों ग्राम उच्यते । ततः पर्व समुत्तिष्ठद्धरिहरिरिति चान् । रत्तिष्ट्रश्चितय हरि प्रश्चिन्तय केश- वम् । भन्नश्चिन्तय गोविन्दं स्वपश्चिन्तय माधवम् ॥ रत्याय तस्माच्छयनात्यादी ·आहिकप्रकरणम् । (३१) प्रक्षाल्य वाग्यतः । आचम्य संस्पृशेडूमि मन्त्रमेतं समुच्चरन् ॥ मनु:-समद्रमेखले दोष पर्वतस्तनमण्डले । विष्णुपनि नमस्तुभ्यं पादस्पर्श क्षमस्व मे ।। * मूत्रपुरीपोत्सर्गविधिः अगिरा:-उत्थाय पश्चिमे थामे राराचम्य चोदकम् । वाचं नियम्य यत्नेन टीवनोच्छासर्जितः ॥ अन्तर्धाय तृणभूमि शिरः पात्य वांससा । कुर्यपुत्रपुरीपे तु शुचौ देशे समाहितः ॥ कात्यायन:-तत उत्थाय शयनानदीतीरमथापि वा । तंटाकतीरमभ्येत्य दूरं गत्वा भुवोन्तरम् ॥ यज्ञोपवीतं कर्णे तु दक्षिणे तु निधाय च । कृत्वावगुण्ठनं विन उत्तरीयेण वाससा || पवित्रं दक्षिणे कर्णे कृता शुचि धरातले । शुष्कपत्रदलच्छन्ने विमूत्रे तु विसर्जयेत् ॥ यम: अयज्ञीयैरनार्दैश्च तणेः संछाय मेदिनीम् । प्राणास्ये वाससावेष्टय मलमूवे त्यजेदुधः ॥ मनुः-तिरस्कृत्योच्चरेत्काष्ठं लोष्टं पर्णतणानि वा । नियम्य प्रयतो वाचं संवीताङ्गोवगुण्ठितः ॥ तिरस्कृत्य संछा- द्य, संवीताङ्गः वस्त्रेणाच्छादितदेहः । पुरीपमूनोत्सर्ग तु दिवा कुर्यादुदमुखः। दक्षि- णाभिमुखो रात्री सन्ध्ययोस्तु यथा दिवा ॥ याज्ञवल्क्या-दिवा सन्ध्यास कर्णस्थ- ब्रह्मसूत्र उदइमुखः । कुयान्मूत्रपुरीपे तु गत्री चेदक्षिणामुखः ॥ तदेवम्-उच्चरे- दक्षिणामुखः, उदड्मुखो मूत्रं कुर्यादित्यापस्तम्बवचनम् मन्वादिस्मृत्यविरोधाय तत्स- मानार्थ समर्थनीयम् । हारीत:-अमावृतशिरा यस्तु विण्पूत्रं विसृजेद्विजः । तच्छिरः शतधा भूयादिति देवाः शान्ति तम् ॥ आपस्तम्या-नोव॑नाधो न तिर्यक्च किंचिद्वी- क्षेत बुद्धिमान् । नभोभूम्पन्तरं पश्यत्कृत्वा मर्युपवीतकम् ॥ पितामहः-नक्षत्र- ज्योतिरारभ्य सूर्यस्योदयनं प्रति । प्राप्तःसन्ध्येति तां प्राहुः श्रुतयो मुनिसत्तमाः ॥ ततः पुर्व समुत्याय प्राचीमेवोपनिष्फमेत् । उदीची प्रागुदीची वा शौचाचारक्षमा दि- शम् ॥ आपर पः-आराचावसथान्मूत्रपुरोपे कुर्यादक्षिणा दिशम् , दक्षिणापरांवा इति । गखेति शेषः । मनुः-दूरादावसथान्सूत्र दूरात्पादावनेजनम्। उच्छिष्टाननिपेकं च दूरादेव समाचरेत् ॥ नान्यचित्तश्चिरं तिष्ठेन स्पृशेरपाणिना शिरः। न बयान दिशः पश्यद्विमूत्रौत्सर्जने वुधः ॥ व्यास:-सजलं भाजनं स्थाप्य मृत्तिकां च परीक्षि- ताम् । कुर्यान्मूत्रपुरीपेतु नान्यया शुद्धिमाप्नुयात् ॥ शाण्डिल्यः-आदाय दण्डवखा- दि गृहीत्वा च कमण्डलम् । मातृतश्छन्नमूर्धा च कर्यारम्भपरो ग्रनेत् ॥ ग्रामादहि- विनिर्गत्य विसृजेत्सहचारिणः । सहचारिणः सूत्रपुरीपाणि । यौधायन:-फालकृष्टे जले चित्त्यां वल्मीके गिरिमस्तके । देवालये नदीतीरे दर्भपृष्ठे तु शाहले ॥ छायायां वृक्षम्ले धा विसूत्रे न त्यजेधः । यावज्ञल्स्य:- तु मेहेनदीच्छायावम॑गोष्ठा- म्बुभस्ममु । न प्रत्यम्यर्कगो सोमसन्ध्याम्बुखीदिजन्मनाम् ॥ भरद्वाजः-देवालये मतस्याने श्मशानाचलवारिषु । तटाकाधिनदीतीरद्रुमच्छाया भस्मम् ॥ गोष्ठे स- स्पचये सुराशुच्यूपरेषु च । न त्यजेन्मलम् तु स्यानेप्यतेषु बुद्धिमान् ।। 'दुमप्रहणाच्छवादिच्छायासु न दोषः । मनुः-प्रत्याग्ने प्रतिसूर्य च प्रतिसोमोदकदि जान् । प्रतिगां प्रतिसन्ध्यां च प्रज्ञा नश्यति महतः ॥ गौतमः न पायनिषिमा- ·. स्मृतिरनाकरः। दित्यापो देवता गाश्च प्रति पश्यन्वा मूत्रपुरीपामध्यान्युदस्येत् । यमः-प्रत्यादि- त्यं न मेहेत न पश्येदात्मनः शकृत् । दृष्ट्वाऽदित्य निरीक्षेत गामग्निं ब्राह्मणं तु धा । गृहीतोदकपात्रश्चेत्कुर्यान्मूत्रपुरीपके । तत्तोयं मूत्रतुल्यं स्यात्पीत्वा चान्द्रायणं चरे- त् ॥ तुपाङ्गारकपालानि देवतायतनानि च। राजमार्गश्मशानादि क्षेत्राणि च जलानि च|| नोपरुद्धोपि सिंचेत छायां दृश्यं चतुप्पयम् । उदकं चोदकान्तं च पन्थानं च विवर्ज- येत् ॥ आपस्तम्य:-न सोपानन्मूत्रपुरीपे कुर्यात् । हारीतः-न चत्वरोपद्वारयोही मूत्रपुरीपे कुर्यात् , न गोमये, न गोठे, न सस्यपूर्ण, न यज्ञभूमिपु, न यज्ञीयानां वृ- क्षाणामधस्तात् , नाकाशे इति । यत्त देवलोक्तम्-सदैवोदइमुखः प्रातः सायाङ्के दक्षिणामुखः। विमूत्रावाचरेन्नित्य सन्ध्यासु परिवर्जयेत् ॥ इति तन्निरुद्धतरविषयम् । न वेगं धारयेनोपरुद्धः क्रियां कुर्याद्यावद्वेगं धारयति तावदप्रयतः स्यात् । इति चर- करमरणात् । यच्च मनृक्तम्-छायायामन्धकारे वा रात्रावहनि वा द्विजः । यथा- सुखमुखः कुर्यात्माणवाधाभयेषु च ॥ इति तन्नीहारायन्धकारजनितदिङ्मोहन- विषयम् । यदपि यमोक्तम्-प्रत्यङ्मुग्वस्तु पूर्वापराहे प्रामुखस्तथा । उदड्- मुखस्तु मध्याह्ने निशायां दक्षिणामुखः ॥ इति, तज्नलाद्याभिमुख्यविषयम् । शा. पिडल्यः-ससत्वेषु च गर्तेप न गच्छन्नापि च स्थितः । नोपरे न च सस्येषु न कुछुपु मलं त्यजेत् ॥ विष्णुधर्मोत्तरे-विप्वालयेषु परितः शतदण्डाद- हिमने । विण्त्रकरणं कुर्याक्रोशाहिरथापि या ॥ ब्रह्माण्डे-व्यायामोइतनं निद्रा नानपानानि भोजनम् । क्रीडाथ मैथुनं द्यूतं यः कुर्यात्तु सुरालये ॥ नरकान निवर्तेत यावच्चन्द्रदिवाकरी । विधिस्थानेषु सर्वे विमूत्राणि न कारयेत् ॥ दशवर्षादतिकान्तो यथाकामं चरेद्यदि । विमूत्रकरणे ब्रह्मन् पतितो नात्र संशयः ॥ अज्ञानेन तु विप्रेण विण्मूत्रकरणं यदि । स विनाशं व्रजेत्सद्य: कुप्यते भगवान् हरिः।। समीपे मन्दिरस्यापि शकृन्मूत्रं करोति यः । स मूत्रगर्ते निप. तेद्यावदाभूतसंप्लवम् ॥ भरदाज:-मलमूत्रं त्यजेयस्तु विस्मृत्योपवीतधृक् । तत्सूत्रं तु परित्यज्य दध्यादन्यन्नवं पुनः॥ अगिरा:-कृत्वा मूत्रं पुरीपं वा यदा नैवोदकं भवेत् । सात्वा लन्धोदकः पश्चात्सचेलं तु विशुध्यति ॥ पैठीनसिः-अनु- दकमूत्रपुरीपकरणे सचैलनानम्, महाव्यातिभिोमः । जापालिः-सानं कृत्वाव. वस्तु विण्पूत्रं कुरुते यदि ! प्राणायामत्रयं कृत्वा पुनः सानेन शुध्यति ॥ गौतमः-न पर्णलोष्ठादिभित्रपुरीपापकर्पणं कुर्यात् ॥ देवला-धृतोर्ध्वमेहनो वसमुत्क्षिप्प द्वतमु- त्यितः । आशौचानोत्सृजेच्छिन्नं प्रस्रावोच्चारयोरपि ॥ यतिधर्मसमुच्चये-साने चावश्यके चैव भोजने जपकर्मणि । स्वाध्याये चैव निद्रायामुपदण्डेन मन्धयेत् ॥ उपदण्डाभावे निधानस्यले चाशुद्ध विशेषस्तत्रैवोक्तः । त्रिदण्डमुपवीतं च शिराव- दिभृयायतिः ।। कुर्यान्मत्रपुरीपे च त्रिदण्डरहितो यतिः । इति । अथ शोचविधिः भरद्वाजः-प्रत्याय वामहस्तेन गृहीत्वोर्ध्वगमेहनम् । शौचदेशमयाभ्येत्य कुर्या.

·आहिकपकरणम्। (३३) छौच मृदाम्बुभिः ॥याज्ञवल्क्यः-तीर्थे शौचन कुर्वीत कुर्वीतोदृत्य वारिणा । मृत्तिकावारिदी चान्यौ विज्ञेयो परिचारको ॥ स्मृतिचन्द्रिकायाम्-यथाकथं- चिदप्युद्धरणं न सम्भवति तदा विशेषमाह चियस्थान्-अनिमात्रं जलं कृत्वा कुर्याच्छीचमनुवृते । पश्चात्तच्छोधयेत्तीर्थमन्यथा न शुचिर्भवेत् । तीर्थम् शौचस्थ. लम् । यदाह ऋश्यशृङ्गः-यस्मिन् देशे कृतं शौचं पारिणा तं तु शोधयेत् । अशु- द्विस्तु भवेत्तावन्मृत्तिका यो न शोधयेत् ॥ भरदाजः 'नदीनदतटाकेषु वापीकुण्ड- हदेषु च । निर्झरे देवखातेपु द्विजः शौचं न कारयेत् ॥ यमः-आहरेन्मृत्तिकां विमः कूलात्ससिकतां तु वा! नाखुकृष्टान्न वल्मीकात्पांसुलान च कईमात् । न मार्गानोपरा- त्रैव शौचशिष्टात्परस्य च । एतास्तु वर्जयेन्नित्यं वृथा शौचं हि तत्स्मृतम् ॥ वापीकू- पतटाकेषु नाहरेद्वाह्यमृत्तिकाम् । अन्तर्जलगता ग्राह्या परतो मणिवन्धनात् ॥ चतुविशतिमते-चापीकूपतटाकेषु नान्यतो मृदमाहरेत् । अरनिमात्राही- याजले वा माणिवन्धतः ॥ पूर्व जलेन प्रक्षाल्प मृदा पश्चात्ततोम्युभिः । एवं द्वादशकृत्वरतु गुदशीचं समाचरेत् ॥ प्रथमा प्रसूतिया द्वितीया च तदपिका । उत्तरोत्तरतः सर्वा द्वितीयैव तथा बुधैः ॥ दशकृत्वो वामहस्तं सप्तकृत्वः करावुभौ । संयोज्य चैवं प्रक्षाल्य सकृच्छाचं समाचरेत् ॥ पञ्चकृतः करौ क्षाल्य मृदाऽऽमलक- मात्रया । त्रिकृखो लिङ्गशीचं च हस्ती क्षाल्य पदद्वयम् ॥ संयोज्य निर्मदा क्षाल्प क्षालयेच्छौचभूतलम् | यमः-आपद्गतो विना तोयं शारीरं यो निषेवते । एकाह क्षपणं कृत्वा सचेलं स्नानमाचरेत् ॥ अनेनैवाभिमायेण स्मृत्यन्तरे च-रेतोमत्रपुरी- पेपु उत्सर्जन उपस्थिते । अकृताचमनो विप्रस्तिष्ठेदासूर्यदर्शनात् ॥ रेतोमूत्रपुरीपेषु कस्यचिदुत्सर्जने जलाभावे, अकृताचमनश्चेत् अकृतशौचश्चेत, सूर्यदर्शनात्तिष्ठदि. त्यर्थः। भगवच्छास्त्रेऽपि-ऊरुद्रयान्तरस्थेन सव्येनाक्षालयेद्वदम् । बहिर्जानुस्थिते. नाम्भो देयं दक्षिणपाणिना ॥ देवल:-आशौचानोत्सृजेच्छिन्ने प्रस्तावोच्चारयोरपि । शाण्डिल्य:-चिरं नोपविशेन्नातिपीडयेन्नार्थवेशसम् । गृहीतशिश्नश्चोत्याय सतिष्ठे- क्षालनावधि ॥ संवर्त:-ब्रह्मचारी यतिश्चैव नान्तर्लिङ्ग विशोधयेत् । अन्तलिङ्गस्य शौचन तयोश्चान्द्रायणं स्मृतम् ॥ भरद्वाजः-उत्थाय सन्यहस्तेन गृहीत्वा चोर्ध्वमे- हनम् । शौचदेशमथागत्य शोचं कुर्यान्मृदाम्बुभिः ॥ कुर्यातवे दिवा शौचं रात्री तस्यार्धमुच्यते । अशक्तस्य यथाशक्ति शौचमुक्कं तयाध्वनि ॥ योपितामुक्तशौचाध शूद्राणामप्युदीरितम् । एवं शौचविधिः प्रोक्तो द्विजानां शुद्धिहेतवे ॥ मनु:-एत- च्छौचं गृहस्थानां द्विगुणं ब्रह्मचारिणाम् । त्रिगुणं तु पनस्थांनां यतीनां तु चतुर्गु- णम् ॥ व्यासः-विट्शौचं प्रथमं कुर्यान्मूत्रशौचमतः परम् । पादशीचं ततः कुर्या- करशीचमतः परम् ॥ एवं शौचं पुरा कृत्वा सकृच्छौचं पुनश्चरेत् । वसिष्ठः-दे लिङ्गे मृत्तिके देये पश्चापाने करे दश । उभयोः सप्त दातव्या मृदः शुद्धिमभीप्यता। दक्षः-एकां लिङ्गे मृदं दद्याद्वामहस्ते तु मृत्रयम् । उभयोर्हस्तयोदे तु वशीचे प्रच- क्षते ॥ शातातपः-एका लिड्ने करे तिस्रः सव्ये द्वे हस्तयोर्द्वयोः । सूत्रशीचं समारुपातं शुळे तु द्विगुणं भवेत् ॥ विवस्वान्-पर्वमात्रप्रमाणास्तु लिङ्गशीचे ·(३४) . स्मृतिरनाकरः। मृदः स्मृताः । दक्षा-लिङ्गे तु मृत्समाख्याता त्रिप पूर्यते यथा । मरीचि:- हस्तादिप्वपदानसमा मृत्स्यादिति यदा पाडकाभिः शौचं कुर्यात्तदा द्विगुणं कुर्यादिति मार्गपः । दक्ष:-अर्धप्रमृतिमात्रा तु प्रथमा मृत्तिका स्मृता । द्वितीया च कृतीया च तदर्धन प्रकीर्तिता ॥ अगिरा:-मथमा प्रसूतिया द्वितीया च तदर्धिका । उत्त- रोत्तरतः सर्वा द्वितीयैव धृता सुधः ॥ * अथ शौचे दिनियमः ब्रह्माण्डे-उदृत्तोदकमादाय मृत्तिकां चैव वाग्यतः। उदङ्मुखो दिवा शौचं रात्री चेदक्षिणामुखः । कुर्यादिति शेषः । आचन्तयोस्तु शौचानामद्रिः प्रक्षालनं स्मृतम् । सुनिणिते जलं दद्यान्मृदन्ते जलमेव च ॥ मनु:-यापन्नापैत्यमेध्याक्ताद्गन्धो लेपश्च तस्कृते । तावन्मृद्वार देयं स्यात्सर्वासु द्रव्यशुद्धिपु ॥ शंख:-प्रदेया घामहस्तस्प पश्चाद्भागे तु पमृदः । तिस्रस्तु मृत्तिका देयाः कृत्वा तु नखशोधनम् ॥ मरीचि:- तिसृभिश्च तथा पादावागुल्फान्तं तथैव च । हस्तावामणियन्धात्तु गन्धलेपापकर्षणम् ॥ पाझे पुराणे-मृत्तिकाभिादशभिर्गुदं पहाभिश्च मेहनम् । अन्तरा चान्तरा पाम हरतं प्रक्षाल्य मृजलैः ॥ मृन्मानाभिस्तदन्ते द्वौ करी द्वादश संख्यया । विशोध्य मृज- लैजेंचे कटिसूरू च पारिभिः ॥ प्रत्येकं मृत्तिकामानाचतुकेणाभिशोधयेत् । एत- दुन्सर्गकाले मलस्पर्श, अन्यथा कटयूरुशोधनं नास्त्येव । तया पारमेश्वरे-तिस्रो लिङ्गे मृदो देया एककान्तरमृत्तिका । पञ्च पामकरे देयास्तिस्त्रः पाण्योविशुद्धये ॥ मूत्रोत्सर्ग शुद्धिरेषा पुरीपस्याप्यनन्तरम् । दश वामकरे देयाः सप्त तुभयहस्तयोः ।। पादयोस्तिसृभिः शुद्धिर्जघाशुद्धिस्तु पञ्चभिः । नियोजयेत्तथा विमा कयां सप्त मृत्तिकाः । स्वदेहस्वेददोपता याह्या कर्दमशान्तये । भक्तानां श्रोत्रियाणां च वर्षा- स्वयं प्रकीर्तितम् ॥ द्वादशमलोपहतस्य शुद्धिमाह पौधायन:-आददीव मृदः पश्च पटसु पूर्वेषु शुद्धये । उत्तरपु च पट्स्यद्भिः केपलाभिर्विशुद्धयति ॥ मनुस्तु उत्तरेष- पि कर्णविप्यूत्रादिपु मृजलाभ्यां शुद्धिमाह-विण्यत्रोत्सर्गशुद्धचर्य मृदार्यादेयमर्यवत् । देहिकानां मलानां च विशुद्धय द्वादशस्वापि ॥ यमः-मूत्रे तिस्रः पादयोस्तु हस्तपो- स्तित्र एव च । मृदः पञ्चदश स्वे तु हस्तादीनां विशेषतः ।। एतदात्मीयमानादिस्पर्श शीचमुदाहृतम् । तत्सर्गकालादन्यत्र परकीयेषु पठ्यते ।। देवला-मनुष्यास्यि घसा विधामातयं मूत्ररेतसी । मज्जानं शोणितं स्पृष्ट्वा परस्य-स्नानमाचरेत् ॥ तान्येव स्वानि संस्पृश्य प्रक्षाल्याचम्य शुद्धयति । मनु:-परस्प शोणितस्पर्श रेतोषिमत्रने तथा । चतुर्णामपि पर्णानां द्वात्रिंशन्मृत्तिकाः स्मृताः ॥ विष्णुः नाभरयस्तादादुषु च कामिल: मुराभिर्पद्यापहतो मृत्तोयैस्तदङ्गं मसाल्याचान्तः शुध्येत् । अन्यत्रोप. हतो मृत्तोयस्तदङ्गं प्रक्षाल्य मानेन इन्द्रिये पहत उपोप्य मावा पश्चगव्येन दश- नच्छदोपहतश्चेति । मृत्तायैः पञ्चभिरित्यर्थः । शंख:-मेहने मृत्तिकाः सप्त लिने दंपरिकीर्तिते । एकस्मिन्विशतिहस्ते द्वयोदयाश्चतुर्दश ॥ तिस्रस्तु मृत्तिका देयाः कृत्वा तु नसशोधनम् । तिसस्तु पादयोदयाः शौचकामस्य नित्यशः । एतच्छाचं ·आहिकपकरणम् । (३५) गृहस्थानों तथा गुरुनिवासिनाम् । द्विगुणं स्यानस्थ नां यतीनां त्रिगुणं भवेत् ।। मेहनमत्र पायुः। विष्णुमन्दिरे-सप्तभिर्गुह्यदेशे च शिश्नं तिसृभिराचरत् । अन्तरा न्तरयोगेन हस्तमक्षालनं चरेत् ॥ परां काष्ठामाह शाण्डिल्यः-पञ्चधा लिङ्ग- शौचं स्याद्दशौचं त्रिवेष्टितम् । पादयोलिङ्गवच्छौचं हस्तयोस्तु चतुर्गुणम् ॥ शातातपः-आर्द्रामलकमात्रास्तु ग्रासा इन्दुवते स्मृताः । तथैवाहुतयः सर्वाः शौचार्थे याश्च मृत्तिकाः ॥ देवल:-प्रमाणं शौचसङ्ख्याया न शिष्टरुपदिश्यते । यावत्तु शुद्धिं मन्येत तावच्छाचं समाचरेत् ॥ विहितसङ्ख्यासु यावद्गन्धले पापकर्षणं मन्येतेत्यर्थः । यत्तु दक्षेणोक्तम्-न्यूनाधिकं न कर्तव्यं शौचं शुद्धिमभीप्तता । प्रायश्चित्तेन युज्येत विहितातिकमे कृते ॥ इति तत्सलयाया अक्छिौचसमापने गन्धद्यनपगमे घेदितव्यम् । मृत्संख्यातारतम्यस्मरणगतिमाह यौधायनः-देशं कालं तथात्मानं द्रव्यं द्रव्यप्रयोजनम् । उपपत्तिमवस्यां च ज्ञात्वा शौचं समाचरेत् ॥ वृहस्पतिः-उपविष्टस्तु विमूत्रं कर्तुं यस्तं न विन्दति । तथ तिकुर्याच्छीचाथै स्वस्य शौचस्य सर्वदा ॥ भुञानस्य तु विप्रस्य क- दाचित्प्रस्रोगुदम् । उच्छिष्टमशुचितं च तस्य शौचं कयं भवेत् ।। पूर्व कृत्वा तु शीचं हि पश्चात्नानं समाचरेत् । ततः कृत्वोपवासं च पञ्चगव्येन शुद्धयति । अनुपनीतादि- विषये पितामहः-न यावदुपनीयन्ते द्विमाः शूद्रास्तथागनाः । गन्धलेपक्षयकर शीचमेषां विधीयते ॥ चतुर्विशतिमते-यदिवा विहितं शाचं तदधैं निशि कीर्ति- तम् । तदर्धमातुरे प्रोक्तमातुरस्यार्धमध्वनि ॥ एतत्सामर्थ्ययुक्तातुरविषयम् । तथा चादिपुराणे-दिवा शौचस्य निश्यधैं पथि पादं विधीयते । आतः कुर्याद्यथाशक्ति स्वस्थः कुर्याद्ययोदितम् ॥ हारीतः-गृहीत्वा वामहस्तन शेफोनं बाह्यतश्चरेत् । हस्तोवृतैर्नलेः शौचं कुर्यानान्तर्जले बुकः ॥ याह्यतः जलादहिः । विवस्वान्- अन्यत्रोमृत्य शौचात्माड् मृद् ग्राह्या तदसंभवे । अरनिमात्रं जलं त्यक्त्वा कुर्याच्छीचम- नुते ॥ तदसंभवे कथंचिदुद्धरणायोगे । भरदाज:-धर्मविदक्षिणं हस्तं नाधःशीचे नियोजयेत् । तथैव वामहस्तेन नाभेरूषं न शोधयेत् ।। दक्षः-नाभेरधस्तात्सकलं क्षालयेत्सव्यपाणिना । कुर्यादाचमनादीनि सर्वाणीतरपाणिना ॥ वैयाघ्रपादः-शीचं तु द्विविधं प्रोक्तं बाह्यमाभ्यन्तरं तथा । मृजलाभ्यां स्मृतं बाह्यं मावशुद्धिस्तथान्तरम् ।। गद्गातोयेन कृत्सेन मृद्रारश्च सगोमयः। आमृत्योराचरञ् शौचं भावदुष्टो न शुध्यति।। वृद्धमनु:-आपद्गतो विना तोयं शारीरं सन्निपेव्य तु । सचेलो जलमाप्लुत्य गामालभ्य विशुद्धयति । शरीरं विवादि । स्मृत्यन्तरे-कृते मूत्रे पुरीपे वा भुक्तोच्छिष्टे तथैव च । धादिस्पृष्टो जपेन्मं सहस्रं नानपूकिम ॥ पलाण्डुलशुनस्पर्श कृते नानं समाचरेत् । कृतोचारस्वहोरात्रमुच्छिष्टे व्यहमेव च ॥ अगिराः-रत्ता मूत्र पुरीप पा यदा नवोदकं लभेत् । स्मात्या लब्धोदकः पश्चात्सचेलं तु विशुपति ॥ विभकृष्टे जले पैठीनसिनोत्तो विशेषः। मूत्रयित्वा प्रजन्मागे सवासा जलमाविशेत् । महाव्या- हृतिमिहामं कुर्यादेवं मलोहितः । अत्र पाने विशेषः-दक्षिणेतरहस्तेन गृहीला मेहनं दिनः । दक्षिणे मृत्तिका हस्ते समुत्याप जलाशयम् ॥ प्रागुदीच्यामुदीच्या वा ·(३६) स्मृतिरनाकरः। गत्वा शौचं समाचरेत् । इदं मारगृहीतमृत्तिकविषयम् । उत्सर्गा_ तद्ग्रहणे मान- स्मरणात् । सथा देवला-विमूत्रकरणात्पूर्वमादद्यान्मृत्तिका सदा । आददानस्तु तां पश्चात्सवासा जलमाविशेत् ॥ सजलं भाजनं स्थाप्य मृत्तिका चति व्यासः । अतः पूर्वगृहीतनिक्षिप्तमृद्ग्रहणपरमेतत् । जलाशपं गत्वेति पुनर्जलग्रहणाथै नतु शा- चार्थम् । तत्र प्राइमृत्तिकाग्रहणनियमाभावात् । नाहरेदाह्यमृत्तिकामिति निषेधाच । शंख:-आत्यमूत्रस्पर्श तिसी मृदः पादहस्तादिपु, स्वामध्यस्पर्शे मृदः पञ्चद- श, एवं परस्य शोणितरेतोविण्वस्पर्श चेति । दक्षः-शीचे यत्नः सदा कार्यस्तन्मूलो हि द्विजः स्मृतः । शौचाचारविहीनस्य समस्ता निष्फला क्रियाः ॥ यस्य शौचेपि शैयिल्पं वृत्तं तस्य परिक्षतम् । तस्मात्सर्वप्रयलेन द्विजःशीचं समाचरेत् ।। अथाचमनविधिः याज्ञवल्क्यः-अन्तर्जानु शुचौ देश उपविष्ट उदड्मुखः । माग्या ब्राह्मण तीर्थे- न दिजो नित्यमुपस्पृशेत् ।। अन्तर्जानु जान्वोरन्तरा अरनिं कृत्वेत्यर्थः । देशग्रह- पापीठगदेनिषेधः। उपविष्ट इति स्थितप्रयोः, उदागिति पश्चिमदक्षिणयोः, ब्राह्मे- णेति कराग्रस्य च निषेधः । नित्यग्रहणादाश्रमान्तरेपि । मनुः-ब्राह्मण तीर्थेन द्विजः सर्वकालमुपस्पृशेत् । इति । भरद्वाजः-जंपान्तं जानुपर्यंतमपि या चरणद्वयम । कूर्परान्तं करो सम्यक् क्षालयेत् प्रयमं घुधः ॥ उपविश्य शुची देशे प्राइमुखो ब्रह्म- सूत्रधृत् । पद्धचूडः कुशकरो द्विजः शुचिरुपस्पृशेत् ॥ मार्कण्डेयः-सपवित्रेण हस्तेन कुर्यादाचमनक्रियाम् । नोच्छिष्टं तत्पवित्रं तु भुत्तोच्छिष्टं तु वर्जयेत् ॥ एत- दन्थिविहीनपवित्राभिप्रायम् । तदाह भरदाज:-कुशहस्तः पिवेत्तोयं कुशहस्तः सदाचमेत् । समन्यिकुशहस्तस्तु न कदाचिदुपस्पृशेत् ॥ एतत्कर्माङ्गव्यतिरिक्ताच- मनषिपयम् । सपवित्रः सदर्भो वा काँगाचमनं चरेत् ॥ नोच्छिष्ट तत्सदर्भश्च भुक्तो- च्छिष्टं तु पर्जयेत् । स्मृत्यन्तरे-न ब्रह्मपन्थिनाचामेन दूर्वाभिः कदाचन । न काशेन च शून्यश्च कुशपाणिरुपस्पृशेत् ।। सकृत्मदक्षिणीकृतं पवित्र निष्टयम् ब्रह्म- ग्रंथिः । ग्रंथियुक्तपपित्रेण कुर्यादाचमनं यदि । तत्पवित्रं परित्यज्य पुनराचम्प शु- यति ॥ इति वचनं केवलाचमनविषयम । काँगाचमने न दोपः । मनुः-बाह्मण विस्तीर्थन सर्वकालमुपस्पृशेत् । कापत्रैदशिकाभ्यां वा न पिपेण कदाचन ॥ का. यं प्राजापत्यम्, त्रैदशिकं देवतीर्थम्, ताभ्यां प्राशनमापद्विपपम् । आचाराभावात । तोयं पाणिनखस्पृष्टं ब्राह्मणो न पिवेक्वचित् । सुरापानेन तत्तल्यमित्येवं मनुरवीत।। इत्यविस्मरणात । याज्ञवल्क्या-कनिष्ठादेशिन्यगुष्ठमूलान्यग्रं करस्य तु । मजा- पतिपितृब्रह्मदेवतीर्यान्यनुक्रमात् ॥ भरदाज:-अंगुष्ठस्य कनिष्ठायास्तर्जन्या मूलम. ग्रकम् । करस्य मध्यमं चाहुः पञ्च तीर्थानि साधवः ॥ तर्पणं देवतादिभ्यः स्वसती- थेन तर्पयेत् । पियंदाचमन वारि वीक्षितं ब्रह्मतीर्थतः ॥ राबावीक्षितेनैव शुद्धिरुक्ता मनीपिभिः । यमः-तावनोपस्पृशेद्विद्वान्यावदामेन न स्पृशेत । वामे हि द्वादशादित्या वरुणाश्च जलेश्वरः।। वैयाघ्रपादा-गावस्यानानि सर्वाणि स्पृष्ट्वा स्पृष्टा जलं स्पृशेत् । आचामन्त्राह्मणो नित्यमित्याह भगवान्भृगुः ॥ दक्षा-गोकर्णाकृतिहस्तेन त्रिः पिवे.

·आद्विकपकरणम् । (३७) ब्रह्मतीर्थतः। परिमृज्य दिरास्यन्तु द्वादशाङ्गानि चालभेत् ॥ प्रत्यङ्गमदकस्पर्श कुर्या- दाचमने बुधः। सुमन्तुः-दक्षिणस्य तु हस्तस्य तलं गोकर्णतुल्यकम् । विन्यस्य ब्रह्म- तीर्येन त्वशब्दं तोयमापिवेत् ॥ देवल: अप्सु प्राप्तासु हृदयं ब्राह्मणः शुद्धिमानुयात् । राजन्यः कण्ठतालू च वैश्यः शूद्रस्तथा स्त्रियः॥ याज्ञवल्क्यः-हत्कण्ठतालुगाद्भि- स्तु यथासंख्यं द्विजातयः । शुद्धचरन्त्री च शूद्राश्च सकृस्पृष्टाभिरन्ततः ॥ अन्तत. स्तालुना सकृत्स्पृष्टाभिरद्भिः स्त्रियः शूद्राश्च शुद्धयन्तीत्यर्थः । व्यासः-गोकर्णाक- तिहस्तेन मापमप्र जलं पिवेत् । तन्न्यूनमधिकं पीत्वा सुरापानसमं भवेत् ॥ तत्परि- माणोपायमाह स एव-संहतांगुलिना तोयं गृहीत्वा पाणिना द्विजः । मुक्त्वांगुष्ठ- कनिष्ठे तु शिष्टस्याचमनं भवेत् ॥ शेषेणाचमनं चरेदिति पाठान्तरम् । संवतः-शिरः प्रावृत्य कण्ठं या तिष्ठन्मुक्तशिखोपि का। अकृत्वा पादयोः शौचमाचान्तोप्यशुचि- भवेत् ॥ आपस्तयः-जान्वोरघस्तात्सलिल उपविष्ट उपस्पृशेत् । जलाशयायेष्वा- चामेाम्भस्यूलसंस्थितः ॥ एतत् आवखविपयम् । आर्द्रवासा जले कुर्यात्तर्प- णाचमने जपम् । शुष्कवासाः स्थले कुर्यात्तर्पणाचमने जपम् ॥ इति हारीतस्मरणात् । स एवाह-जान्वोकर्ध्वमथाचामेजले तिष्ठञ्छुचिर्भवेत् । अधस्ताच्छतकृत्वोपि समाचान्तो न शुद्ध्यति ॥ भरवाजा-उदके तूदकस्थस्तु स्थलस्यः स्थलके शुचिः। पादी कृत्वोभयत्रापि ह्याचम्योभयतः शुचिः ॥ स्मृत्यन्तरे-जानुमात्रे जले तिष्ठ- नासीन: प्राङ्मुखः स्थले । सर्वतः शुचिराचान्तस्तयोस्तु युगपरिस्थतःतयोः स्थलयो- युगपस्थितिमकारमाह पैठीनसिः-अन्तरुदकमाचान्तो ह्यन्तरेव शुध्यति । बहि- रुदकमाचान्तो बहिरेव शुध्यति । तस्मादन्तरेकं बहिरेके च पादं कृत्वा आचामे- सर्वत्र शुद्धो भवति । दक्षः-स्न बाऽऽचामेद्यदा विप्रः पारी कृत्वा जले स्थले । उभयोरप्यसौ शुद्धस्ततः कर्मक्षमो भवेत् ॥ पैठीनसि:-शुचौ देश आसीनो दक्षि- गं बाई जान्वन्तरा कृत्वा यज्ञोपवीती प्राङ्मुख उद इमुखा वा वाग्यतः प्रक्षाल्य पादी पाणी चामणियन्धनादक्षिणहस्ततलं गोकर्णाकारं विन्यस्य, 'ब्राह्मण तीर्थेन अशब्द मापनिमजनमात्रा हृदयङ्गमाविरपः ऋग्यजुस्सामवेदान् ध्यायन् पीत्वा, अथर्वण- वेदेतिहासपुराणान् ध्यायन् ब्राह्मण तीर्थनीष्ठी संमृज्य, मध्यमाभिस्त्रिभिरंगुलिभि- सकृदोष्ठावुपस्पृश्य मुखं परिमृजेदग्निं ध्यायन् ततो दक्षिणेन पाणिना सव्यं पाणि मोक्ष्य पादी विष्णुं ध्यायन प्रोक्षेत् । ततः शिरश्च प्रोदय, अंगुष्ठोपकनिष्ठाभ्यां नयने चन्द्रादित्यो ध्यासोपस्पृशेत् । ततोऽप उपस्पृश्य तर्जन्यंगुष्ठाभ्यां नासिके प्राणान् ध्यात्वा, ततोप उपस्पृश्य कों दिशो ध्यात्वा कनिष्ठांगुष्ठाभ्यां ततोऽप उपस्पृश्य पाहू चतसृभिरंगुलीभिरिन्द्रं ध्यावा. ततोऽप उपस्पृश्य अंगुष्ठेन केवलेन नाभिं पृथिवीं ध्यात्वा, ततोऽप उपस्पृश्य तलेन हृदयं परमात्मानं ध्यावा, ततोऽप उपस्पृश्य सौगुलीभिः श्रियं ध्यायन् मूर्ध्नि प्रक्षिपेत् । ततः सव्ये पाणी शेषा अपो निनयेत् । इति । हारीत:-आर्द्रवासाः स्थलस्थस्तु यद्याचामेनराधमः । वस्त्रनिश्श्योतनं प्रेता अपवार्य पियन्ति ते ॥ अपवार्य तद्भागिनं पितृगणं वारयित्वेत्यर्थः । शुष्णान्तर्जले चैव बहिरप्पावाससा । स्नानं दानं जपो होमः सर्वं भवति निष्फलम् || आपस्त- .

·- (४०) स्मृतिरनाकरः। सलाम् । दृष्ट्वा तोयमुपस्पृश्याभाप्य सात्वा पुनर्जपेत् ॥ वसिष्ठः-भुते निष्ठीवने मुप्ते परिधानेऽश्रुपातने | पञ्चस्वेतेषु चाचामेकर्ण मा दक्षिणं स्पृशेत् ॥ तथा परा- शर:-क्षुते निष्टीवने चैव दन्तस्पर्श तथाऽनृते । पतितानां तु संभाषे दक्षिणं श्रवणं स्पृशेत् ॥ प्रभासादीनि तीनि गङ्गायाः सरितस्तथा । विप्रस्य दक्षिणे कर्ण सन्तीति मनुरब्रवीत् । मनिरापश्च वेदाश्च चन्द्रसूर्यानिलास्तथा । सर्व एते हि विप्राणां कणे तिष्ठन्ति दक्षिणे ॥ गङ्गाया दक्षिणे श्रोत्रे नासिकायां हुताशनः । उभावपि सरस्पृष्ट्वा तत्क्षणादेव शुध्यति ॥ तस्मादाचमनासम्भवे नासिकाकर्णस्पर्शः कार्य: मार्कण्डेयः-ययायिभवतो तत्पूर्वाभावे ततः परम् । अविद्यमाने पूर्वोक्ते गुत्तरमा- प्तिरिप्यते ॥ ओपधि गां शठभूमि शादलं वा स्पृशेहधः । स्मृत्यन्तरे-सत्यमाच- मनाशक्तावभावे सलिलस्प वा । पूर्वोक्तेपु निमित्तेषु दक्षिणं श्रवणं स्पृशेत् ॥ मुहूर्त- मप्यमयतो न भवेदनुपस्पृशन् । ॐ अथाचमनापवादः तत्र याज्ञवल्क्या-मुखजा विग्रुपो मेध्यास्तथाऽऽचमनविन्दवः। श्मश्रु चास्यगतं दन्तसक्तं त्यक्त्वा ततः शुचिः ॥ मुखजाः मुखनिःसृताः, विग्रुपः विन्दवः, मेथ्याः उच्छिष्टं न कुर्वन्ति, अङ्गे निपाताभावे । तथा गौतमः-न मुख्या विग्रुप उच्छिष्टं कु- वैन्ति, न चेदने निपतन्ति । इति । अतोङ्गे मलस्पर्शे तनिमित्ताचमनं कार्यमेव । अनास्पर्शऽप्याचमनमाह आपस्तम्यः-य आस्यादिन्दवः पतन्त उपलभ्यन्ते तेप्वा. चमनं विहितम् । ये भूमौ न तेषाचामेदित्येके । इति । स्वमतं त्याचामेदेव । गौ- तमः-मन्नबाह्मणमुच्चारयतो य आस्यादिन्दवः शरीर उपलभ्यन्ते, न तेषाचमनं विहितम् । इति । अत्र मनु:-स्पृशन्ति विन्दवः पादौ य आचामयतः परान् । भूमिगैस्ते समा ज्ञेया न तैरप्रयतो भवेत् ॥ यमः-प्रयान्त्याचामतो याश्वेच्छरीरे वि- गुषो नृणाम् । उच्छिष्टदोपो नास्त्यत्र भमितुल्यास्तु ताः स्मृताः ॥ अनुपहतदे- शस्थलजलतुल्पास्ता विपुप इत्यर्थः । आपस्तम्ब:-न श्मश्रुभिरुच्छिष्टो भवत्य- न्तरास्यै सद्भिर्यावन्न हस्तेनोपस्पृशति | मनुः-दन्तबद्दन्तलनेषु जिद्वारपशेऽशुचि- ने तु । परिच्युतेप्ववस्थानानिगिरनेव तच्छुचिः ॥ शङ्खः-दन्तवद्दन्तलयेषु रसवर्जम- न्यत्र जिह्वाभिमर्शनात् । इति । जिह्वाभिमर्शनाभावे दन्तलगं शुचि रसोपलब्धावशु- चीत्यर्थः । गौतमः-दन्तलिष्टषु दन्तवदन्यत्र जिह्वाभिमर्शनात् । प्राक्च्युतेरित्ये. के । च्युतेप्यास्राववद्विद्वानिगिरने। तच्छुचिः ॥ इति । यया नात्रावोऽशुद्धिदित्य- थः । देवल:-भोजने दन्तलग्नानि नित्याचमनं चरेत् । दन्तलममसंहाय लेपं मन्येत दन्तवत् ॥ न तन पहुशः कुर्याद्यनमुद्धरणे पुनः । भवेदशौचमत्पर्य वणवे- धावणे कृते ॥ एवंच यद्रसहीनमजिद्वारपृष्टमसंहार्यं च तद्दन्तवदशचकर न भवती- । तथा शातातपः-दन्तलगे फले मूले भुक्तस्नेहानुलेपने । ताम्बूले चेक्षु- सण्डे च नोच्छिष्टो भवति द्विजः।। पराशरः-ताम्यूलभक्षणे चैव भुक्तस्नेहानुलेपने । इक्षुखण्डे तिले सोमे नोच्छिष्टं मनुरब्रवीत् । अतरतेप्वाचमनं न कार्यमिति भावः । त्यर्थः ·आहिकप्रकरणम् । (४१) मुखहस्ते भुक्तकृतलेपसद्भावेपि तेन न चोच्छिष्टत्वमित्यर्थः । पाशिन्मते-आद्भः पत्रैर्मूलपुप्पैस्तृणकाष्ठमयैः फङः । सुगन्धिभिस्तथा द्रव्योंत्रिष्टो भवति द्विजः । भक्षितरिति शेषः । अद्भिः आपोशनीयाभिः । अत्रिः-मधुपके च सामे च ह्यप्सु प्राणाहुतीपु च । नोच्छिष्टस्य भवेदोपस्त्वत्रेस्तु वचनं यया ॥ वसिष्ठः-प्राणाहुति- पु सोमे च मधुपर्के तथैव च । सूर्यहोमेषु सर्वेषु नोच्छिष्टो भवति द्विनः ॥ प्राणाहु- तिपु उत्तरोत्तरमन्त्रोच्च रणे, पात्रस्थाने च माणाहुत्यन्तमुच्छिष्टदोपो न्प्रस्ति । तया फलेषु च । आचामेञ्चर्वणे नित्यं मुक्त्वा ताम्भूटाणम् । इत्युक्ताचमनं च नास्तीत्यर्थः । देवल:-सोपानको जलस्यो वा मुक्तकेशोपि वा पुनः। उष्णीपी वापि चाचामेस्त्रेणावेष्टय वा शिरः ॥ नान्तरीयैकदेशस्य कृत्वा चैवोत्तरीयताम् । केशानी- वीमधःकायं न स्पृशेद्धरणामपि ॥ यदि स्पृशति चैतानि भूयस्त्वाचमनं चोत् । मरीचिः-न बहिर्जानु न त्वरया नासनस्थो न चोस्थितः । न पादुकास्थो नाचित्तः शुचिः प्रयतमानसः ॥ भुक्त्वासनस्थोप्याचामेनान्यकाले कदाचन । भृगुः-विना यज्ञोपवीतेन तथा धौतेन वाससा । धौतम् उत्तरीयम् । मुक्ता शिखां वाप्याचा- मेकृतस्यैव पुनः क्रिया । कृतस्य कर्मणः आचमनस्येति वा शेषः । अत्र देव- ल:-सदोपवीतिना भाव्यं सदा बद्धशिवेन च । विशिखोऽनुपीती च पत्करोति न तत्कृतम् ॥ आपस्तम्यः-दक्षिणेन पाणिना सव्यं प्रोक्ष्य पादी शिरश्चद्रियाण्यप उपस्पृशेचक्षुषी नासिके श्रोत्रे चाथाऽप उपस्पृशेत् । इत्येवमुक्तम् । स्मृत्यन्तरे तु इन्द्रियान्तराणि चोक्तानि, तत्रांगुलिभेदश्वोक्तः । मध्यमांगुष्ठाभ्यामेव बाहुस्पर्शनं शिष्टाचारः । अथाचमनस्य लक्षणमुक्तं दक्षेण-गोकर्णाकृतिहस्तेन त्रिः पिवेद्ब्रह्म तीर्थतः । परिमृज्य द्विरास्यं तु द्वादशांगानि चालभेत् ॥ प्रत्यगमुदकस्पर्श कुर्यादाचमने बुधः । अंगुष्ठानामिकाभ्यां वा चक्षुपी समुपस्पृशेत् ।। अंगुष्धतर्जनीभ्यां तु नासापुटमुपस्पृशेत् । कनिष्ठांगुष्ठयोगेन श्रोत्रे चैव समालभेत् ॥ मध्यमांगुष्ठयोगेन बाहुमूलमुपस्पृशेत् । केवलांगुष्ठतो नाभिं तलेन हृदयं स्पृशेत् ॥ सर्वांगुलीयसेन्मान जलं स्पृष्टाऽन्तरान्तरा । अन्यदप्याचमनविषयम् किंचिदुच्यते । वसिष्ठः-अचस्त्र. वहार्येषु उच्छिष्टं यदि संस्पृशेत् । भूमौ निक्षिप्य तद्रव्यमाचम्य प्रचरेत्पुनः ॥ प्रचर भोजनस्थानेषु पर्यटन्नित्यर्थः । द्रव्यस्योच्छिष्टलेन तत् त्याज्यमेव । तदाह स एव- उच्छिष्टमगुरोरभोज्यं स्वयमुच्छिष्टोपहतमुच्छिष्टं च त्याज्पम् इति । बृहस्पतिर्विक- ल्पमाह-प्रचरन्नन्नपानेषु यदेच्छिष्टमुपस्पृशेत् । भूमी निधाय तद्रव्यमाचम्य प्रचरे- पुनः॥ मार्कण्डेयः-उच्छिष्टेन तु संस्पृष्टो द्रव्यहस्तो निधीय का। आचम्य द्रव्यम- भ्युक्ष्य पुनरादातुमर्हति ।। "द्रव्यस्य निधानाभ्युक्षणाभ्यां शुद्धिः स्वस्य वाचमनात् ॥ इति द्रव्यस्य निधानमनिधानं का कार्यमित्यर्थः। कौर्मे-तैजसं वै समादाय यदुच्छिष्टो भवेद्विजः। भूमी निक्षिप्य तव्यमाचम्या-पुक्षयेत् तत् ॥ यदि द्रव्यं समादाय भवेदु- च्छषणान्वितः । अनिधायैव तद्रव्यमाचान्तः शुचितामियात् ।। वस्त्रादिहस्तविपयमि- दम् । वया मनु:-उच्छिष्टेन तु संस्पृष्टे द्रव्यहस्तः कथंचन । अनिधायैव तद्रव्यमा- चान्तः शुचितामियात् ॥ द्रव्यमत्रानभ्यवहार्य वस्त्रादि। पक्कानमादाय मूत्रपुरीषक- ·(३८) स्मृतिरनाकरः। म्या-तिष्ठन्नाचामेमही या आसीनतिराचामेत् । इति । तिष्ठन्निति स्थविषयम् । अतएव जानुदनमुदकं प्रविश्य शिष्य आचामन्ति । स्मृतिचन्द्रिकायाम्-जानु मात्र तदूर्ध्व वा जले तिष्ठन् शुचिर्भवेत् । अधस्ताच्छतकृयोपि समाचान्तो न शुध्यति ॥ स्मृत्यन्तरे अलावताम्रकांस्येषु करकप्रभृतिष्वपः । गृहीत्वा स्वयमाचा मेन तेनाप्रयतो भवेत् ॥ करपात्रे च यत्तायं यत्तोपं ताम्रभाजने । सौवणे राजते कांस्ये नयाशुदं तु कहिंचित् ॥ भरदाजा-ताम्रचर्माश्ववालश्च नारिकेलाश्मपा- कैः । उपस्पृशेत्स्वहस्तस्थैरे तेरपि विचक्षणः ॥ यत्विदं वचनं, उपविश्यासने शुद्धे कुर्यादाचमनं बुधः । इति तद्भुक्त्वाचमनविषयम् । भुक्त्वाऽऽसनस्थोप्याचामे- मान्यकाले कदाचन । इति वचनात् । अत्र मन्वादिभिः बिरपा प्राशनम्, द्विः परि- माननम्, सकृदुपस्पर्शनं चोक्तम् । " त्रिश्चतुर्वाऽप आचामेत्रिरोष्ठौ परिमृजेद्विरि- स्पेके सकृदुपस्पृशेतिरित्येके " इति गौतमादिभिः प्रकारान्तरं चोक्तम् । तथा मूर्ध- स्पर्शान्तमाचमनं पहुस्मृतिसिद्धम् । बाहन्तं कचित् । अतो यथोपदेशमनुष्टेयम्, सदु- पदेशात् । अत्र भरवाज:-प्रक्षाल्य चरणी हस्ती प्राङ्मुखो वाप्युदड्मुसः। उप- विश्यासने शुद्धे कुर्याद्रोकर्णयत्करम् ।। सपवित्रे करे तस्मिन् मापोन्मानमिदं जलम् । आनीय त्रिः पियेद्धीमान् पेदत्रितयतुष्टये || कर्मावसाने कर्मादावेवमाचमनं पुनः । कुर्यात्सकर्मसिद्धयर्थं सर्वदा सर्वकर्मसु ॥ विना विध्युक्तमार्गेण समाचामति यो द्विमः। शतकृत्वः समाचान्तोप्यशुद्ध इति भापितः ॥ उपस्पर्शनकालेन स्मरेत्पानाङ्गदेवताः । उपस्पृष्टं भवेत्तेन रुधिरेण मलेन च ॥ पैठीनसिः-पादप्रक्षालनोच्छेपेण नाचा- मेत् । यद्वा भूमौ स्रावयित्वाऽऽचामेत् । न वर्पधारास्वाचामेत् । स्मृतिरत्ने-एला- लवङ्गकर्पूरगन्धाधैर्वासितजले । नाचामेदाद्विरुष्णाभिस्तथा शीच वशेपितः ।। शस्त- माचमनं तोयैरुणरेवाप्णपायिनाम् । याज्ञवल्क्यः-अद्विस्तु प्रतिस्थाभिहीं- नाभिः फेनबद्भुदैः । त्रिः प्राश्यापो द्विरुन्मृज्य सान्यद्भिः समुपस्पृशेत् ।। भरद्वाजः- पक्कं सफेनं कलुपं न दुर्गन्धं सपद्धदम् । उप्णं समृत्तिकं क्षारं त्यजेदाचपने जलम् ।। आन्तरिक्षं नखस्पृष्टं भिन्नरन्ध्रविनिर्गतम् । एकहस्तापितं वारि त्यजेदाचमने बुधः ॥ छन्नं पर्युपितं स्पृष्टमन्त्यजैः कृमिसंयुतम् । देवाभिषिक्तं हेयं च त्यजेदाचपने जलम् ।। आपस्तम्या-नायुदकशेपेण वृथा कर्माणि कुतिाचामेद्वा न शूद्राशुच्येकपा- ण्यावनितेन । इति । वृथा कर्माणि पादप्रक्षालनादीनि, आचामेदिति विशेषणा. दृथाकर्मत्वाभावाच, अग्निपरिपेचनशिष्टं जलमन्यस्य परिपेचनाह मेव ! भरटाजः-- विद्यन्त्रमन्हसाल्पञ्कृण्वन्नन्स्यजभापणम् । अन्य सृशन्दिशः पश्यन्न कदाचिदुपरपृ शेत् ॥ काकधम्बरविट्कोडताम्रचूडरजस्वलाः । वान्यान्त्यपतितान्पश्यस्ततो नोप- स्पृशेदुधः ॥ देवाजीवभिपक्छदान् चण्डालानुरुपातकान् । पश्यत्र पस्पृशेद्धीमान- न्यान्संकर नानपि ।। शयानः पादुकास्थश्च बहिर्जानुकरोन्यर्थः। उप्णीपी कंचुकी नग्रो न कदाचिदुपस्पृशेत् नमन् प्रहः, देवाजीव त्रिविधी देवलकः । चन्द्रिकायाम्- शिरः प्रात्य कण्ठं वा तिष्ठन्मुक्तशिवोपि वा । अकृत्वा पादयोः शीचमाचान्तो- प्पशुचिर्भवेत् ॥

·उपवीतविपर्यासे नित्यमेवमुपस्पृशेत् ॥ मनु:- आचम्य प्रयतो नित्यं जपेदशुचिदः र्शने । अशुचिः शूद्रादिः। पाझे-चण्डालादीन् जपे होमे दृाऽचामेद्विजोत्तमः। आह्निकाकरणम् । १ अथ द्विराचमनावधिः भरदाज:-स्नानपानक्षुतसापहोमभोजनकर्मसु । रथ्योपसर्पणे मूत्रविडुत्सृष्टी द्विराचमेत् ॥ जपे श्मशानाक्रमणे परिधाने च वाससः । चत्वरक्रमगे चैव द्विजाति- द्विरुपस्पृशेत् ॥ याज्ञवल्क्यः-स्नात्वा पीत्वा क्षुते सुप्ते भुक्त्वा रथ्योपसर्पणे । आचान्तः पुनराचामेद्वासोपि परिधाय च ॥ स्मृतिरत्ने-दाने प्रतिग्रहे होमे जपे सन्ध्यात्रये तथा । बलिकर्मणि चाचामेदादौ द्विः सकृदन्ततः ॥ भोजने च द्विराचामेदादावन्ते च नित्यशः । विष्णुः-रथ्याक्रमणमत्रपुरीपानसर्जनचण्डालम्ले- च्छभाषणेषु द्विराचामेत् । अत्र भरद्वाजः-चण्डालैरन्त्य जैरुक्तो मलमूत्रविमोचने । दक्षिणे श्रवणे विप्रो ब्रह्मसूत्रं विनिक्षिपेत् ।। बौधायनः-भोजने हवने दाने [पहारे प्रतिग्रहे । हविर्भक्षणकाले च द्विर्द्विराचमनं स्मृतम् ॥ उपहारः देवार्चनम् । व्यास:- भोक्ष्यन्भुक्त्वा च होमे च सन्ध्ययोरुभयोरपि । आचान्तः पुनराचामेजपदानार्चना- दिपु ॥ कौम-ओष्ठाविलोमके स्पृष्ट्वा वासोपि परिधाय च । रेतोमूत्रपुरीपाणामुत्सर्गे शूद्रभापणे ॥ ठीवित्वाऽध्ययनारम्भे कासश्वासागमे तथा । चत्वरं वा श्मशानं वा समा- गम्य द्विजोत्तमः ॥ सन्ध्ययोरुभयोस्तद्वदाचान्तोप्याचमेत्पुनः॥भरद्वाजा-ब्रह्मयज्ञे विशेषोस्ति कश्चिदाचमनक्रमः । प्रवक्ष्यते तदेतद्धि तत्कर्मफलसिद्धये ॥ पानत्रयं यथा पूर्व तथा द्विः परिमार्जनम् । उपस्पृशेच्छिरश्चक्षुर्नाप्तिकाविवरद्वयम् ॥ श्रीत्रद्वयं च हृदयं पूर्वोक्तविधिनालभेत् । एवमाचमनं प्रोक्तं ब्रह्मयज्ञे महर्षिभिः ॥ 8 अथाचमननिमित्तानि 0 मनु:-कृत्वा मूत्रं पुरीपं वा खान्याचान्त उपस्पृशेत् । वेदमध्येप्यमाणश्च ह्यन- मनंश्च सर्वदा ॥ खानि इन्द्रियाणि, आचान्तः त्रिः पीत्वा । आपस्तम्बः-स्वमे क्षवथी शिहाणिकाचालम्भे लोहितस्य केशानामनेर्गवां ब्राह्मणस्य स्त्रियाश्चालम्भे महापथं गत्वा अमेषं चोपस्पृश्याप्रयतं च मनुष्यं नीवों च परिधायाप उपस्पृशेत् । आलम्भे स्पर्श, क्षवथुः क्षुतम्, शिहाणिका नासामलम्, नीवीशब्देनाधोवासो लक्ष्यते, पासोग्रथनं नीवी । चन्द्रिकायाम्-चण्डालम्लेच्छसंभाषे स्त्रीशू द्रोच्छिष्टपूरुषान् । स्पृष्ट्वाऽऽचामेदश्रुपाते लोहितस्य तथैव च ॥ मार्कण्डेयः- देवार्चनादिकार्याणि तथा गुभिवादनम् । कुति सम्यगाचम्य तद्वदेव भुजिक्रि- याम् ॥ शातातपः-आचामेच्चर्वणे नित्यं मुक्ला ताम्यूउचर्षणम् । उपक्रमे विशि- टस्य कर्मणः प्रयतोपि सन् ॥ मनुः-सुस्वा क्षुत्वा च भुक्त्वा च धीवियोक्त्वाऽनृतं वचः । रथ्यां श्मशानं चाक्रम्य ह्याचामेत्प्रयतापि सन् ॥ वृहस्पतिः-अधोवायुप्त- मुत्सगे ताकन्दे क्रोधसम्भवे ! मार्जारमूपिकास्पर्श महासेऽनृतभापणे ॥ निमित्तेवेषु सर्वेषु कर्म कुर्वन्नुपस्पृशेत् । ब्रह्माण्डे-सन्देहेषु च सर्वेषु शिखामोशे तथैव च। श्वादीन्दृष्ट्वा तयैवापि कर्ण वा दक्षिणं स्पृशेत् ॥ श्वशूद्रपतितांश्चैव रासमें चार ·(४२) स्मृतिरवाकरः। रणे काः । आपस्तम्ब:-भूमौ निक्षिप्य तद्रव्यं शौचं कृत्वा यथाविधि । उत्सङ्गोपात्तपक्कानमुपस्पृश्य ततः शुचिः ॥ एतदापद्यशायनिधानद्रव्यविषयम् । तथा वृहस्पतिः-अरण्येऽनुदके रात्री चौरव्याघ्राकुले पथि । कृत्वा मूत्रं पुरीपं वा ट्रव्यहस्तो न दुप्पति ॥ अत्र विशेषमाह मार्कण्डेयः-पक्कान्नेन गृहीतेन सूत्रोच्चार करोति यः । अनिधायैव तद्रव्यमदे कृत्वा समाश्रितम् ॥ शॉचं कृत्वा यथान्याय्य मुपस्पृश्य यव विधि । अन्नमभ्युसयेचैत्र उदृत्यार्कस्य दर्शयेत् ॥ त्यस्त्वाप्रमात्रं का तस्माच्छेपं प्रोश्य विशुद्धयति । यमः-प्राइमुपादड्मुखो वापि समाचम्य विशुद्धयति । पश्चिमे पुनराचम्य याम्ये मानेन शुध्यति ॥ आमेशुसण्डता- म्यूलचर्वणे सोमपानक । विष्ण्वांघेतोयपाने च नायन्ताचमनं स्मृतम् ॥ विष्णुपादो- द्रवं तीर्थ पीत्वा न क्षालयेत्करम् । क्षालयेद्यदि मोहेन पञ्चपातकमाप्नुयात् ॥ भर- दाजः-याः क्रियाः कुरुते मोहादनाचम्येव नास्तिकः । भवन्ति हि वृथा तस्य कियाः सर्वा न संशयः ॥ हारीतोपि विशेषमाह-श्रौतस्मातेपु गह्येषु कृत्येप विधिवद्धः । द्विराचामेत्तु सर्वत्र विमत्रोत्सर्जने त्रयम् ॥ अवापस्तम्बसूत्रतात्पर्य शिश्चिदुच्यते । निष्ठन्नाचामेत्महो वाऽऽसीनस्त्रिराचामेदृदयंगमाभिरद्रिस्त्रिरोष्ठौ परिमृ- जेत, द्विरित्येके, सकृदुपस्पृशेत् द्विरित्येके । दक्षिणेन पाणिना सव्यं प्रोक्ष्य, पादी शिरश्चेन्द्रियाणि उपस्पृशेच्चक्षुषी नासिके श्रोत्रे चाथाप उपस्पृश्त । भोक्ष्यमाणस्तु प्रयतोपि द्विराचमेत्, द्विः परिमृजेत्सकृदुपस्पृशेत् श्यावान्तपर्यन्तावोष्ठावुपरपृश्याचा- मैत् । तिष्ठन्निात स्थलविपयम् । श्रोत्रे चेति चशब्देन । मुखाक्षिनासिके श्रोत्रभुजना- भिभुजान्तरम् । शिरश्चेति द्वादशाङ्गान्याचामन् संस्पृशेत्पृथक् ॥ इत्यादिस्मृत्यन्तरो- क्तानान्तरं समुच्चीयते । द्विः परिमृजेत्सकृदुपस्पृशेदिति पूर्वोक्तविकल्पनिरासार्थ- मिति न पुनरुक्तिः। अनन्तरं स्वप्ने क्षवयावित्य दीन्याचमननिमित्तानि परिगणय्याप उपस्पृशेदित्याचमनं विहितम् । तत्र पूर्वोक्तपु स्वल्पनिमित्तेपु आने वा सकृदोपाधं भूमि वेति विकल्प उक्तः । तत्र अमेध्यं चोपस्पृश्याप्रयतं च मनुष्यम् । इत्य- बाप्याचमनमेष, न मानम्, प्रकरणविरोधात् । मूत्रं कृत्वा पुरीपं या, मूत्रपुरीपलेपा- नत्रलेपानुच्छिष्टलेपान रेतसश्च ये लेपास्तान प्रक्षाल्य पादौ च, आचम्य प्रयतो भय- तीति तेनैव स्मरणाच्च । ऊर्ध्वमाचमनं प्रोक्तम् इति संवर्तायुक्तोऽशुचिस्पृष्टस्तृतीय एवात्राप्रयतः पुरुषः । लोहितकेशी स्वदेहस्थो भूमिगती चाचमननिमित्तम्, अतः सर्वत्राचमनमेव । एवं गुरुनिमित्तेषु सत्स्वाचमनं कृत्वा क्षणमाप नाशुचिस्तिष्ठदित्याह- भूमिगतास्वप्याचम्य मयतो भवति, यं वा प्रयत आचमयेत् । न वर्पधारासाचामेत, तथा प्रदरोदके, तप्ताभिश्चाकरणात्, रिक्तपाणिर्वयस उद्यम्याप उपस्पृशेत् । शक्तिपिपये नमर्तिमप्यमयत: स्यात् । इति । भूमीति, भमिस्थमुद्धृतात्पुण्यम् । इति स्मृतेः। यं ति पात्रावर्जितजलेन आचमनमनुज्ञातम्।न वर्षेति वर्षग्रहणात्पात्रधारासुन दूप्याः सन्त- ताधाराः" इति पौधायनोक्तनिरन्तरधारासु च न दोपः। प्रदरेति, गोवृप्तिशिष्टे पयसि शिरीराचमनक्रिया । इति कली निषेधाच्छुद्धमाप पल्बलोदकमाचमनानहमित्यर्थः । अकारणात् जरादी न दोप इति भावः । वयसे पत्युत्सादनार्य तृणदण्डादिरहित.

·- आहिकप्रकरणम् । (४३) हस्तोद्यमनकार्य कृते आचामेदित्यर्थः । शक्तिविषये, अशक्तावप्रायत्यं नेति भावः। अत्र पराशरः-आपकाले तु संप्राते शौचाचारं न चिन्तयेत् । शुद्धि समाचरेत्पश्चादिति वेदविदो विदुः ॥ सूत्रम्-शिरस्तु प्रावृत्य मूवपुरीपे कुर्यात् । भूम्यां किंचिदन्तर्धाय छायायां सूत्रपुरीपयोः कर्म वर्जयेत्। स्वान्तु छायामवमेहेत् न सोपानन्मूत्रपुरीपे कुर्यात् कृष्टे पथ्यप्पु च । तथा टीवनमथुनपोः कर्माप्पु वर्जयेत्, अग्रिमादित्यमपो ब्राह्मणं गां देवताश्चाभिमुखो मत्रपुरीषयः कर्म वर्जयेत् । अश्मानं लोष्टमानोषधीवनस्पती- नूर्धानाछिद्य मूत्रपुरीपयोश्शुन्धने वर्जयेत् । इति । शिरस्त्विति, अप्रावृतशिरा इति दीपस्मृतेः। अन्तर्धाय नाच्छादितायां भूमाविति निषेधात् । छायायां पान्यविश्रमच्छा- पाषाम् । न चोपजीव्यच्छायासु मेहेत्, इति स्मृतेः । न याज्ञीयानाम् वृक्षाणामधस्ता- दिति विशेषणादन्पवृक्षच्छ यासु प्रातः । एवमेव । न तु मेहेनदीच्छायावतगोष्ठा- मुभस्मसु । न प्रत्यायर्कगोसोमसन्ध्याम्युठे द्विजन्मनाम् ॥ इत्यादिपूक्तच्छाया विज्ञेया । न ग्राममध्ये विप्रेन्द्र कुर्वीत मलमोचनम् । आत्मच्छायां नाच्छ यां न मेहेत कदाचन ॥ विभीतकक पत्य कस्नुहिच्छाया न चाश्रयेत् । स्तम्भहीपमनुष्याणा- मन्येषां प्राणिनां तथा ॥ इति शाण्डिल्यादिवचनैः स्वतस्त्याज्यच्छायासु न प्रसंगः । आत्मशन्देन श्रुति:-"यावती देवतारत : सर्वा वेदविदि ब्राह्मणे वसन्ति । " इति सर्वदेवतावासभूतो विप्र एवोच्यते । अयं तु स्वच्छायायां न मेहेत् । देवतावासभूतद- क्षिणभागष्टीवनवत् । अन्यस्तु कामम् । अतः स्वान्नु च्छायामवमेहेदिति न विरोधः। मध्याह्न सस्य छायायां मेहनं सम्भवतीति न चोद्यावकाशः । वेदविद्विषः स्वदेह पुरतः किंचित्प्रसार्य मेत् । यत्तूक्तं सूत्रम्-अस्तमिते च बहिर्यामादोरादावसथाच्च मत्रपुरीपयोः कर्म वर्जयत । इति, तद्गाटान्धकारपरम् । न चोरव्याघ्रादिभीतिपरम्, दिवापि ग्राम एव तत्प्रसक्तः, अस्तमितेति विशेषणवैय्यर्थ्यापत्तेश्च । यञ्चोक्तपश्मानं लोटमा नोपधीवनस्पतिमानाच्छिद्य मूत्रपुरीपयोः शुन्धने वर्जयेदिति । तदपि वि- शिष्टषिधिपरम्, आनेपादिवाक्यवत् । अत उच्छिष्टोपीवनस्पतिच्छेदनं न कुर्यादिति सिद्धम् । लोप्टायेः केनचिद्वापि न मलं मार्जयेत् बुधः। इति स्मरणात् । शुष्कः पति- तर्वा गुदशुद्धिं न कुर्यादित्यलम् । स्मृतिसारसमुच्चये-न चांगुलिभिराचामेन्नाती- थेन न शब्दवत्। नास्वभावं न त्वरया नोणं जटमकारणात् ॥ अत्र व्यास:-अपः पाणिनखस्पृष्टा आचामेद्यस्तु ब्राह्मणः । सुरापानेन तत्तुल्यं मनुः स्वायंभुवोत्रवीत् ॥ * अथ. दन्तधावनविधिः वृद्धशातातपः-मुखे पर्युपिते नित्यं भवत्यमयतो नरः। तस्माच्छष्कमया वा भक्षयेद्दन्तधावनम् ॥ आस्यप्रवेशाद्भक्षणोपचारः । दन्तधावनं दन्तकाष्ठम् । व्यास:- प्रक्षाल्य पादी हस्तौ च मुखं चाद्भिः समाहितः । दक्षिणं पाहुमुदृत्य कृत्ला जान्वन्तरा ततः आचम्य प्राङ्मुखः पश्चाद्दन्तधावनमाचरेत् । याज्ञवल्क्यः कण्टकीक्षीरवृक्षोत्थं दादशाङ्गुलमव्रणम् । कनिष्ठिकाग्रवत्स्थूलं पर्वाग्रकृतकूर्चकम् ॥ दन्तधावनमुद्दिष्टं जिहोल्लेखनिका तथा । भरद्वाजा-आयुरित्यादिमन्त्रोयमुक्तः शाखाभिमन्त्रणे । विनाभिमन्त्रणं तुष्णी वृथा स्यादन्त पावनम् ॥ दन्तधावनमन्त्रः :-आयुर्वलं यश्ये .

·i (४४) स्मृतिरनाकरः। पर्चः प्रजाः पशुपसूनि च । ब्रह्मप्रज्ञा च मेघां च वन्नो देहि वनस्पते ॥ अस्य प्रजापतित्रपिश्छन्दोतुष्टः वनस्पतिः । देवतेति हदि स्मृत्वा मन्त्रारम्भे वदेवधः ॥ अभिमन्च्याहतां शाखा मन्त्रेणानेन वै द्विजः । अत उर्व क्रमेणव धापयेच्छाखया तया || वामभागं समारभ्य प्रादक्षिण्यक्रमेण तु । शाखां विदार्य तस्यैव भागेनैकेन मार्जयेत्॥जिहां ततो द्वितीयेन गृहस्थश्च यतिस्तथा । प्रक्षाल्य दन्तकाष्ठं तु शुची देशे ततस्त्यजेत् ॥ विधवाकन्यकांब्रह्मचारिणां नास्पशोधनम् । करनार्जुनकैद्धर्यशिरीप- खदिरादिषु ।। द्विजः शुद्धिं यतिः कुर्यात्सदाष्टांगुलशाखया । कात्यायन:-पूर्वा- मुखो धृति विन्द्य च्छरीरारोग्यमेव च । दक्षिणे च तथा क्रौर्य पश्चिमे तु पराजयम् उत्तरे तु गवां नाशं स्त्रीणां परिजनस्य च । पूर्वोत्तरे तु दिग्भागे सर्वान्कामानवाप्नुयात् । काष्ठेन दन्तधावने दुर्लभ एव कालः, अतः स न प्रदर्श्यते । मार्कण्डेय:- शाल्मल्यश्वत्यहव्यानां धवकिंशुकयोरपि । कोविदारशमीपीलुश्लेष्मातकपिभीतकान् । वर्जयेद्दन्तकाष्ठेषु गुग्गुलं क्रमुकं तथा । त्याज्यं सपत्रमज्ञातमूर्धशुष्कं च पाटितम् ।। वग्पीनं ग्रन्थिसंयुक्तं तथा पालाशशिंशपे । उशना:-तिन्दुकेंगुदवंधूकमोचामरज- यल्लिजाः । कासिदन्तकाष्ठं च शकस्यापि श्रियं हरेत् ॥ गर्ग:-कुशं काशं पलाशं च शिशुपां यस्तु भक्षयेत् । तावद्भवति चण्डालो यावद्गङ्गां न पश्यति ॥ गोभिल:- गुडार्कतालहिन्तालकैतकं च वृहदटम् । खरं नारिकेलं च सप्तते तृणराजकाः ॥ तृणराजसमोपेतं यः कुर्यादन्तधावनम् । नरश्चण्डालयोनिः स्याद्यावहङ्गां न पश्य- ति ॥ भरद्वाजः-वानीरशिवन्धकक्षीरिकाकोविदारकाः । काशांगुलिकुशाश्चैते विषा दन्तधावने ॥ अत्र तर्जनीमध्यमाकनिष्ठांगुलीनामेव निषेधः । तथा मृडया- ज्ञवल्क्यः-इएकालोप्टपापाणेरितरांगुलिभिस्तथा । मुक्त्वा चानामिकांगुष्ठौ पर्जये- इन्तधावनम् ॥ शातातपः-यस्तु गण्डूपसमये तर्जन्या वक्त्रचालनम् ! कुर्वीत यदि मूढारमा नरके पतति द्विजः ॥ पैठीनसिः-तृणपर्णोदकेनांगुल्या वा दन्तान धावयेत, प्रदेशिनीवर्जम् । अंगुल्या अनामिकांगुष्ठाभ्याम् । व्यासः-प्रति- पपर्वपष्ठीपु नवम्यां दन्तधावनम् । पर्णैरन्यत्र काष्ठस्तु जिहोल्लेख ः सदैव तु ॥ अन्यत्र अनिपिद्दाहेपु. सदा निपिद्धानिपिद्धेप्वपि काप्टेनैव जिहाल्लेबः कार्य इ- त्यर्थः । एवंच-अङ्गारवालुकापर्णतणवस्त्रनखादिभिः । न कुर्यादन्तधावं तु भस्मलोष्टेष्टकादिभिः । इति रत्नावलीवचनं निपिद्धकुशकाशपलाशपर्णाश्वत्यादि- पर्णविषयम् । व्यास:-अलाभे दन्तकाष्ठानां प्रतिपिद्धदिनेष्वपि । अपां द्वादश गण्डूपैर्मुखशुद्धिर्भविष्यति । प्रतिपपर्वपष्ठीषु नवम्यां हरिवासरे । दन्तानां का. संयोगो दहत्यासप्तमं कुलम् ॥ अष्टम्यां च चतुर्दश्यां पञ्चदश्यां त्रिजन्मसु । सलं मांस व्यवायं च दन्तकाष्ठं च वर्जयेत । भरडाजः-जन्मप्रयापराहार्कदिवस- व्यतिपातकाः । ससंकमा विवाः स्युदन्तधावनकर्मणि || नद्यां देवालये गो- हे श्मशाने जलमध्यमे । यागरयाने शुचौ देशे नाचरेद्दन्तधावनम् ॥ दक्षिणाभि- मुसस्तिष्टयानश विदिमखः । गच्छन् प्रत्य इमुसो भूत्वा नाचोदन्तधावनम् ॥ कृष्णशार्दूलगोकृत्ती यज्ञक्षतृणेषु च । उपविश्य न कुर्वीत वक्त्रशुदिमनासनः ।। -- - ·आह्निकाकरणम् । (४५) अनासन एव दन्तशुद्धिं कुर्यादित्यर्थः । गर्ग:-दन्तकाष्ठे समावास्या मैथुने च चतुर्दशी । अष्टमी ग्राम्यधर्मे च जलन्तमपि पातयेत् ॥ नारदः-उपवासदिने राजन् दन्तधावनकृन्नरः । स घोर नरकं याति व्याघ्रभक्षश्चतुर्युगम् ॥ स्त्रीसङ्गं खादनं पानं स्वाध्याय क्षुरकर्म च । न कुर्यादन्तकाष्ठं च तैले तु शिरसि स्थिते ।। गार्य:-शन्यर्कशुक्रवारेषु कुजाहे व्रतवासरे । जन्मभे श्राद्धदिवसे दन्तकाष्ठं वि- वर्जयेत् ।। शाण्डिल्या-याहू जान्वन्तरा कृत्वा कुमुटासनसंस्थितः। तर्पणाचमनो- लेख्यदन्तशुद्धीः समाचरेत् ॥ भरयाजः-यावन्तो नियमाः प्रोक्ता द्विजश्रे- प्रस्य भुञ्जतः । प्रेक्ष्याप्रेक्ष्येषु कर्तव्या दन्तधावनकर्मणि ॥ मुखशुद्धिं प्रयत्लेन कृत्वैवाहरहनिः । मातःसन्ध्यामुपासीत तां विना न शुचिर्भवेत् ।। अथ प्रातःस्नानविधिः अत्र योगयाज्ञवल्क्या-अगम्यगमनास्तेयार, पापेभ्यश्च प्रतिग्रहात् । र. हस्याचरितारपापान्मुच्यते नानमाचरन् । मनःप्रसादजननं रूपसौभाग्यवर्धनम् । शोकदुःस्वमहं स्नानं मोक्षदं हादनं तथा ॥ स्नानमूलाः क्रियाः सर्वाः श्रुतिस्मृत्युदिता नृणाम् । तस्मात्स्नान निपेवेत श्रीपुष्टयारोग्यवर्धनम् ॥ शाण्डिल्यः-नानं प्रदान भक्तानां सम्यक्शुद्धयुपपादकम् । वक्ष्यामि योगादूर्वं यत्कर्तव्यं नानपूर्वकम् ॥ चन्द्रिकायाम् याम्यं हि यातनादुःखं प्रातःसायी न पश्यति । प्रातःमानेन पूय- न्ते ये हि पापकृतो जनाः।। अस्नातो नाचरेकर्म जपहोमादि किंचन | लालास्वेदस- माकीर्णः शयनादुत्यितः पुमान् ॥ दक्षा-गुणा दश नानपरस्य पुंसो रूपं च तेजश्व यशश्च शौचम् । आयुष्यमारोग्यमलोलुपलं दुःस्वप्ननाशश्च तपश्च मेधा।। सत्यव्रत:- चलं रूपं यशो धर्म शौचमायुः सुखं धृतिम् । आरोग्यं परमामोते प्रातः मानेन मानवः ॥ चतुर्विंशतिमते-उषस्युषास यत्नानं सन्ध्यायामुदिते रवी । प्राजाप- त्येन तत्तुल्यं महापातकनाशनम् ।। सन्ध्यायामुपस्युपसि यत् स्नानम् , अपि वा उदिते सूर्य यत् स्नानम् , तवयं प्राजापत्यतुल्यमित्यर्थः । अत्यन्तमलिनः कायो नवच्छिद्रप्तमन्वितः । स्रवत्येष दिवाराचं प्रातःस्नानं विशोधनम् || दक्षा-प्रातःस्नानं प्रशंसन्ति दृष्टादृष्टकरं हि तत् । सर्वमहति शुद्धारमा प्रातःस्नापी जपादिकम् ।। ॐ अथ स्नानभेदाः शंख: स्रानं तु द्विविधं प्रोक्तं गौणमुख्यप्रभेदतः । तयोस्तु वारुणं मुख्यं तत्पुनः पविधं भवेत् ॥ नित्यं नैमित्तिकं काम्यं क्रिया मलकर्पणम् । कियानानं तथा षष्ठं पोटा सानं प्रकीर्तितम् ॥ अनातस्तु पुमानाहों जपानिहवनादिपु । प्रातःस्रानं तदर्थ तु नित्यनानं प्रकीर्तितम् ॥ चण्डालशरयूपादि स्पृष्ट्वाऽनातां रजस्वलाम् । स्नानार्हस्तु यदा नाति मानं नैमित्तिकं हि तत् ॥ पुष्यमानादिकं यत्तु दैवज्ञविधिचोदितम् । तद्धि काम्यं समुद्दिष्टं नाकापस्तत्प्रयोजयेत् ॥ दैवज्ञः ज्योति शास्त्रवित् । जसुकामः पवित्राणि घर्चिष्यन् देवताः पितॄन् । स्नानं समाचरेद्यत्तु क्रियाङ्गं तद्विदुर्बुधाः ।। मलापकर्षणं स्नानं सानमभ्यङ्गपर्वकम् । मलापकर्षणार्थ तु प्रतिस्तस्य नान्यथा ।।

·. (४६) स्मृतिरत्नाकरः। सरस्सु देवसातेषु तीर्थेषु च नदीपु च । सानं तत्र समादिष्टं क्रियास्नानमिति स्मृ. तम् ॥ गोभिला-नित्यं सन्ततनिर्वत्यै काम्यं कामाय यद्धितम् । निमित्तादुपजातं तु स्नानं नैमित्तिकं स्मृतम् ॥ अनेन मध्यन्दिनसानस्यापि नित्यत्वं सिद्धम् । तस्यापि सततनिर्वय॑त्वात् । तथा च वैय्याघ्रपादा-प्रातःसायी भवेन्नित्यं मध्यसायी सदा भवेत् ।। अथ गौणस्नानानि गार्यः-दिव्यं वायव्यमानेयं ब्राह्मं सारस्वतं तथा । मानसं चेति विज्ञेयं गीण-. स्नानं तु पविधम् ॥ योगयाज्ञवल्क्या-मान्वं भीमं तथाऽऽग्नेयं वायव्यं दिव्यमेष च । वारुणं मानसं चेति सप्त स्नानान्यनुक्रमात् || आपोहिष्ठादिभिर्मान्नं मृदालंभ- स्तु पार्थिवम् । माग्नेयं भस्मना नानं वायव्यं गोरजः स्मृतम् ॥ यत्तु सातपवण दिव्यं तत्स्नानमुच्यते । वारुणं चावगाहस्तु मानसं विष्णुचिन्तनम् ॥ मानसं प्रवरं मानं सर्वे शंसन्ति सूरयः । आत्मतीर्थप्रशंसायां व्यासेन पठितं यतः ॥ इति । आनेयमत्र पाशुपतविषयम् , अथर्यशिखापां पाशुपतवतं विधायामिरित्यादिना भस्मे ति तस्यैव तद्विधानात् , जटाधारणेन स्नातुं अशक्यत्वात् च । अन्यस्य तु विप्रस्य, विरुद्धं वर्जयेत्कर्म प्रेतधूमवदीरितम् । केशभस्मतुषांगारकपालेषु च संस्थितम् ॥ न पर्णलोटाश्मभित्रपुरीपापकर्पणं कुर्यात् । न भस्मकेशतुपकपालामध्यान्यधितिष्टेत् इति याज्ञवल्क्यगौतमादिभिर्भस्मवर्जनस्मरणात् । स्पर्श तु, दीपाग्निं दीपतैलं च भरम चास्थि रजस्वलाम् । एतानि ब्राह्मणः स्पृष्ट्वा सवासा जलमाविशेत् ॥ इति मानवि- धानाच, हस्ती मुक्त्वा देहस्पर्श नानमिति न चोद्यावकाशः । योगयाज्ञवल्क्य:- शन्न आपस्तु द्रुपदा आपोहिष्ठाऽयमर्पणम् । एतैस्तु पञ्चभिर्मन्त्रैर्मन्त्रस्नानमुदाहृतम् ॥ बृहस्पतिः-वायव्यं गोरजः प्रोक्तमस्तं गच्छति गोपती । विद्वत्सरस्वतीप्राप्तं स्नान सारस्वतं स्मृतम् ॥ प्राप्य सारस्वतं तीर्थं भवेन्मुदितमानसः। सर्वतीर्थाभिषेकाद्धि पवित्रं विदुपां हि वाक् ॥ तथा; ब्राह्ममानेयकं भीमं वायव्यं दिव्यमेव च । वारुणं यौगिक चव पोढा स्नानं प्रकीर्तितम् ॥ भुपि मर्ध्नि तथाऽऽकाशे माकाशे तथा भुवि । आकाशे भुवि पूर्ति स्यान्मन्त्रस्नानं विधीयते ॥ पादादिप्रणवं कुर्यादर्धर्चान्ते तथर च । ऋगा- दिप्रणवं कुर्यान्मन्त्रस्नानेप्वयं विधिः ॥ शुचिदेशान्मृदानीय कुर्यादात्रोपलम्भनम् । मन्त्रं पार्थिवरयुक्तं भीमस्नानं तदुच्यते । गोसुराज आदाय गोसावित्री जपेदुधः । गावथ तथा लिप्य स्नानं वायव्यमुच्यते ।। उत्तरायणमध्ये तु यदा वर्पति वासवः। आतपन सह स्नानं दिव्य स्नानं तदुच्यते ॥ स्नानमन्दैवतर्मनलमज्जनगाहनः । तर्पण पितृदेवानां स्नानं वारुणमुच्यते । अनेन गौणस्नानेषु तर्पणं नास्तीति गम्यते । योगिकं स्नानमाख्यातं योगो विष्णपिचिन्तनम् । आत्मतीर्थप्रशंसायां व्यासेन परिकीर्तितम् ॥ मानसं प्रवरं प्रोक्तं सेवितं ब्रह्मवादिभिः । मनःशुद्धिकरं पुंसां नित्य तत्स्नानमाचरेत ! शक्तश्चेद्वारुणं स्नानमप्रायत्ये तदैव हि । हरिस्थतं सर्वभूतानां रविमण्डल संस्थितम् ॥ नील नीमतसंकाशं वासुदेवं चतुर्भजम् । शङ्खचक्रगदापद्म- धारिणं वनमालिनम् । तत्पादोदकनां धारा निपतन्ती स्वाईने । चिन्तयेद्रह्मरन्ध्रेण ..

·२ आह्निकमकरणम् । (४७) मविशन्ती सका तनुम् ॥ तया प्रक्षालितं सर्वं सदेहं परिचिन्तयेत् । इदं स्नानं परं मन्त्रा सहस्रादधिकं स्मृतम् ॥ एवं स्नात्वा विशेषेण सर्वपापैः प्रमुच्यते । पाभे- पारुणं दिव्यमानेयं वायव्यं पार्थिवं तथा | मान्नं मानसमित्येवं स्नानं सप्तविधं भवेत् ॥ प्रशस्तपर्वतायादो जातया श्वेतमृत्स्नया । उन्चार्य केशवादीन नामान्यंगे यथाक्रमम् || ललाटादौ यद्विगनमूर्ध्वपुंड्रस्य तद्भवेत् । पार्थिव स्नानमन्लिगैमन्त्रैर्वि- मकररितः ॥ अम्भोभिः प्रोक्षणं कुर्यात्तन्मात्रं स्नानमिप्यते । अखण्डादर्श- असामर्थ्याच्छरीरस्य चैपम्यादेशकालयोः । स्नानान्यत नि तुल्यानि मानसं श्रेष्ठ- मुच्यते ॥ कौम-अप्रायत्ये समुत्पन्ने स्नानमेव समाचरेत् । ब्राह्मादीन्यन्यथाशक्ती स नान्याहुर्मनीषिणः ॥ ॐ अथ स्नानाईजलानि तत्र मनुः-नदीपु देवखातेपु तटापु सरस्सु च । स्नानं समाचरेनित्यं गर्तपत्र- वणेषु च ।। श्रीविष्णुपुराणे-नदीनदतटाकेषु देवखातजलेषु च । नित्यं कियार्थ स्नायीत गिरिप्रस्रवणेषु च ॥ नदः प्रत्यक्स्रोतः। मनु:-कूपेपद्धृततोयेन स्नानं कुत्ति वा भुवि । स्नायीतोदृत्ततापेन ह्यथया भव्पसंभवे ॥ भूमिस्थ नलस्नानासंभवे कृपादुन्दृत्य मृण्मयपात्रावर्जितजलैः स्नायादित्यर्थः । तथा अखण्डादशैं-शूर्पवा- तनखाग्राम्यस्नानं वस्त्रघटोदकम् । मार्जनीरेणुकेशाम्बु हन्ति पुण्यं पुरातनम् ॥ जायालि:-न पारक्ये सदा स्नायान भुञ्जीत महानिशि । नामेकं च वसनं परिद- ध्यात्कदाचन ।। मनु:-परकीयनिपानेपु न स्नायीत कदाचन । निपानकर्तुः स्नात्वा तु दुष्कृतांशेन लिप्यते ॥ एतत्पतितादिजलविषयम् । महात्मनां निपानेषु न दोपः । तथा मार्कण्डेयः-पुराणानां नरेन्द्राणामृषीणां च महात्मनाम् । स्नानं कूपतटाकेषु देवतानां समाचरेत् ॥ वृद्धमनुः-अन्यायोपात्तवित्तस्य पतितस्य च पा(पैः । न स्नायादुदपानेषु स्नात्वा कृच्छू समाचरेत ॥ नद्यायलाभे विशेपमाह शौनका-वापी- कूपतटाकेषु यदि स्नायात्कथंचन । उदृत्य मृत्तिकापिण्डान् दश पञ्चाथवा क्षिपेत् ।। एतत्परकीपनिपानविषयम् । योगयाज्ञवल्क्या-परकीयनिपानेषु यदि स्नाया- कथंचन । सप्त पिण्डस्तितोदृत्य तत्र स्नानं समाचरेत् ॥ अलाभे देवखाताना सरसा मरितामपि । उदृत्य चतुरः पिण्डान् पारक्ये सानमाचरेत् ॥ बीपिण्डानय, पोनृत्य सायादापत्सु नो सदा | अन्यैरपि कृते कूपे सरोवाप्यादिके तथा ॥ तत्र स्नात्वा च पीत्वा च प्रायश्चित्तं न विद्यते । इदमत्यन्तापद्विषयम् । अनापदि, विज्ञानेश्वरे- अन्त्यः खानिताः कूपास्तगका वाप्य एव च । एष नात्वां च पीत्वा च प्राजापत्येन शुद्धयति ॥ अकामाद्ब्राह्मणः शुद्धयेद्ब्रह्मकूर्योपवासतः । पिण्डानुद्धरणे शौनकः- अनुत्य तु यः सायात्परकीयजलाशये। वृथा भवति तत्स्नान कर्तुः पापेन लिप्यते ॥ अत्र विशेषः । अनुत्सृष्टेप न सायात्तथैवासंस्कृतेषु च । असंस्कृतम् अप्रतिष्ठितम् । सर्वसत्वोद्देशेनाकृतमनुत्सृष्टम् । उत्सृष्टेषु सर्वार्थवेन कृतत्वापिण्डानुद्धरणेपि न दोपः। अत्र शंखा-सातस्य वह्निततेन तथैव परवारिणा | शरीरशुद्धिर्विज्ञेया नतु सानफलं टभेत् ॥ पिण्डानुद्धरणे न परवारिस्नानेन सानफलं, किंतु शरीरशुद्धिमात्रमित्यर्थः ।

·(४८) स्मृतिरनाकरः। याज्ञवल्क्या-वृथा तृप्णोदकैः सानं पृथा जप्यमवैदिकम् । वृथा खश्रोत्रिये दानं वृथा भुक्तमसाक्षिकम् ॥ यत्तु पत्रिशन्मते-आपः स्वभावतो मेध्याः किं पु. नतिसंयुत्ताः। तेन सन्तः प्रशंसन्ति स्नानमुप्णेन वारिणा ॥ तदातुरविषयम् । तथा यमः-आदित्यकिरणैः पूतं पुनः पूतं तु वह्निना | आम्नातमातुरस्राने प्रशस्तं तु गृतोदकम् ॥ नित्यं नैमित्तिक स्नानं क्रियानं मलकपणम् । तीर्थाभावे तु कर्तव्य- मुष्णोदकपरोदः ॥ चन्द्रिकायाम् कुर्यात्रैमित्तिकं स्नानं शीताद्भिः काम्यमेव च । नित्यं यादृच्छिकं चैव यथारुचि समाचरेत् ॥ इदं चण्डालशवादिस्पर्शस्नानविषयम् । पूर्यत्र यमोक्तं नैमित्तिकसानमस्पृश्यस्पृष्टस्पृष्टिविषयमशक्तविपयं वेति न विरोधः । वृद्धमनुः-मृती जन्मनि संक्रान्त्यां श्राद्ध जन्मदिन तथा । अस्पृश्यस्पर्शने चैव न मायादुष्णवारिणा || अस्पृश्यः स्वत्तोस्पृश्यः, न तु श्वादिस्पृष्टोऽस्पृश्यो विप्रः। सइक्रान्त्यां भानुवारे च सप्तम्यां राहुदर्शने । आरोग्यपुत्रवित्तार्थी न मायादु- णवारिणा || पौर्णमास्यां तथा दशैं न मायादुप्णवारिणा । स गोहत्याकृतं पापं प्रामोत्येव न संशयः ॥ एतेनोक्तेपु मरणादिषु तीर्थाभावेपि न क्वाप्पुष्णोदक स्रायात् । परोदकैरुट्टतैः कूपोर्दकैर्वा सायादित्युक्तं भवति । अत्र व्यास:- शीतास्वप्सु निपिच्योष्णा मन्त्रसम्भारसंभृताः । गेहेऽपि शस्यते स्रानं तद्धी- नमफलं वहिः ॥ मन्त्राः अब्लिङ्गा वारुणाच, तद्धीनम् मन्त्रहीनम्, सम्भाराः मृदादयः, बहिः तटाकादौ । अतस्तीर्थादी सानमाप मन्त्रहीन मण्डूकादिम- ज्जनवत् । तदाह विवस्वान्-मन्त्रसम्भारसंयुक्तमुपस्पर्शनमुच्यते । सानेवगाहने चैय प्लायनं विधिवर्जितम् ॥ मरस्यकच्छपमण्डूकास्तोय मना दिवानिशम् । न तेषां हि स्नानफलं तथैव विधिवर्जितम् ॥ मनुः-नातुरो नारुणकरानाकान्ते च नभस्थले । न पराम्भास नाल्पे च नाशिरस्कः कथंचन || नारुणकरानाकान्ते अरुणोदयात्पूर्व न सायादित्यर्थः । नद्यां तु विद्यमानायां नदी चोत्सृज्य कृत्रिमे | न मायादल्पतोये तु विद्यमाने बहूदके ॥ मार्कण्डेयः-भूमिष्ठमुद्धृतात्पुण्यं ततः प्रस्रवणोदकम् । ततोपि सारसं पुण्यं ततो नादेयमुच्यते ॥ तीर्थतोयं ततः पुण्यं गोदावर्या ततः परम् । विष्णुः-उदृतात्पुण्यं भूमिष्ठभुदकं तस्मानादेयं तस्मादपि साधुपरिगृहीतं सर्वत एप गांगम् । मरीचिः-त्रिभिः सारस्वतं तोयं पश्चाहेन तु यामुनम् । सद्यः पुनाति गांग दर्शनादेव नार्मदम् ॥ पाद्मे-जलं शुद्धमशुद्धं वा विष्णवास्तुसमीपतः । विष्णुग- ङ्गासमं तोयं महापातकनाशनम् ॥ शुकानुशासने-पत्र भागवताः स्नान कुर्वन्ति विमलाशयाः । तत्तीर्थमधिकं गिद्ध सर्वपापमणाशनम् || अश्वत्थस्तवे- अश्वत्यस्य जले यत्र छाया भवति कुत्रचित् । तत्मयागसमं तीर्थ तत्र सन्निहितो हरिः ॥ नद्यामस्तमिते सानं वर्जयेत्तु सदा बुधः । नद्यां स्नाला नदी चान्यां न प्रशंसेत धर्मवित् ॥ देवला-नदीषु न नदी ब्यापर्वतेषु न पर्वतम् । नान्यं प्रशंसत्तत्रस्थस्तीर्थप्वायतनेषु च ॥ श्रुतिः-सितासिते सरिते यत्र संगते तत्राप्लुतासी दिवमुत्पतन्ति । ये वै तन्वां विसृजन्ति धीरास्ते जनासो अमृतत्वं भनन्ते ॥ इति । गङ्गामाहात्म्ये-यस्योदरे स्थित ताय गोदावयाश्च यामतः ।

·आह्निकमकरणम् । (४९) म यात्यसो पुनर्गर्भमिति वेदविदो विदुः ॥ श्रुताभिलपिता दृष्टा रमृता पीतावगाहि. तां । गड्डा तारयते नृणामुभी यंशी भवार्णवात् ॥ श्रीपराशरः-सेतुं दृष्ट्वा समु. इस्प ब्रह्महत्यां व्यपोहति । पा-देवेन सह तत्काले निमज्जन्तीह ये नराः। ते निधूयाशुभं सर्व महापातकमप्यय ॥ यान्ति ध्रुवं मुदुप्पापं स्थानमाचन्द्रतारकम् । यजन्तं पाश्वमेधेन राजानं पृथिवीपतिम् ॥ व्यास:-नद्या यच्च परिभ्रष्टं नया यच विवर्जितम् । गतप्रत्यागतं यच्च तत्तोयं परिवर्जयेत् ।। न मेहेत जलद्रोण्यां सातुं च न नदी तरेत् । नातिकमया सिन्धुं नानुष्ठातुं नदी तरेत् ॥ सिन्धुम् नदीम् । वृया असावानाचम्य पान लहयदित्यर्थः । पौधायनः-सानं रजकत्तीर्थेषु भोजनं गणिकागृहे । पशिमोत्तरशायित्वं शकस्यापि श्रियं हरेत् ॥ योगयाज्ञवल्क्या-अग्राह्यास्त्वग्रिमा आपो नयाः प्रथमवेगिकाः। प्रक्षोभिताश्च केन याश्च तीर्थाद्विनि ताः ॥ तीर्थम् अवसरणदेशः। कात्यायन:-याः शोपमुपगच्छन्ति ग्रीप्ये कुसरितश्च याः । तामु प्रापि न सापादपूर्ण दशवासरे ।। भरद्वाजः-शशिवतं त्रयः कृच्छा गायत्र्यायायुतं जपः। आशावनं महानया तुल्य- मेतचतुष्टयम् ॥ उद्दता भूधरेम्भोधि प्रविशत्पम्बुसन्ततिः । या सा महानदी ज्ञेया सर्वपापप्रणाशनी ।। शतयोजनमागम्य शैलादिशति सागरम् । याम्बुसन्ततिरेके तां भवदन्ति महानदीम् ॥ सद्भूत्वा पूर्वदिग्भागे शैले सलिलसन्ततिः । या सा महानदी. युक्ता सा नदीरयभिधीयते ॥ सरस्वती सूर्यसुता जहुकन्या च नर्मदा । एताश्चतुर्म- हानयो महानयुत्तमोत्तमाः ॥ 8 अथ संक्रमणनिर्णयः संक्रान्तिविपये वृद्धवसिष्ठः-अपने द्वे दे विपुवे चतस्रप्पटशीतयः ।. पतस्रो विष्णुपद्यश्च संक्रान्त्यो द्वादश स्मृताः ॥ विष्णुपद्यादिलक्षणं संज्ञामकरण एवोक्तम् । मृगमर्कटसंक्रान्ती दे तदग्दक्षिणायने । विपुवे तु तुलामपो गोलमध्ये तयोः पराः ॥ अतीतानागते पुण्ये दे तूदग्दक्षिणायने । विंशकर्कटके नान्यो मकरे विंशतिः स्मृताः ॥ विपुरे तु तुलामेषे नाट्यस्तूभयतो दश । पुण्यायां विष्णुपद्यायां मारप- श्वादपि पोडश ॥ पडशीप ध्यतीतायां पहिरुलास्तु नाटिका पुण्या इति शेषः। महासंक्रमणे पुण्यमहः कृत्स्नं प्रकीर्तितम् । रात्री संक्रमणे पुण्यं दिना नानदान- योः ॥ पूणे चैवार्धरात्रे तु यदा-संक्रमते रविः । तदा दिनदयं पुण्यं मुक्त्वा मकरक- कैटी । यद्यस्तमयवेलायां मकरं याति भास्करः । प्रदोर्षे वार्धरात्रे वा सानं दानं परेऽहनि ॥ अर्धरात्रे तदूर्घ वा संक्रान्ती दक्षिणायने । पूर्वमेव दिनं ग्राह्यं यावनोदय- ते रविः ॥ कुर्यात्सदायने मध्ये विष्णुपद्यां विपूचति । पडशीत्यामन्त्यभागे स्नानदा- नादिमादृतः ॥ भविष्योत्तरे-मत्पूर्व कर्कट भानुः प्रदोपे मकरं यदि । संक्रमे पष्टिनाट्यस्तु पुण्याः पूर्वोत्तराः स्मृताः ॥ या यास्सनिहिता नाट्यस्तास्ताः पुण्य. तमाः स्मृताः ॥ शातातपः-सूर्यस्य संक्रमे पुण्ये न स्नायायदि मानवः । सप्तज- न्मसु रोगी स्याहुःखभागी च जायते ॥ अत्रायं विवेकः । मुक्ता मारकर्कग स्नानं ७ ·. (५०) स्मृतिरनाकरः। दानं परेऽहनि । पूर्वमेव दिन ग्राह्यमिति विशिष्य निश्चितत्वादात्री संक्रमणे कर्कटके पूर्व- मेय दिन प्रात्यम् , स्नानदानादी तथा मकरे परदिनमेज ग्राह्यम् , न रात्री मानदाना. दिकं कार्यमिति, विशेषणवैयापत्तेः। रात्री संक्रमणे पुण्यमितीदं कर्कटमकरव्यतिरि- कविषयमिति व्याख्याभिराख्यातम् । ततश्च । राहुदर्शनसंक्रान्तिविपुवात्ययद्धिपु॥ नान नमित्तिकं ज्ञेयं रात्रावपि न दुष्पति ॥ इति वचनं च तदन्यसंक्रमविपपम् । (ग्रहणोद्वाहसंक्रान्तीति पाठान्तरम् ) अत्ययः मृतिः, वृद्धिः पुत्रजन्म, अतस्तयोः पुर्वापरदिन एव सानादिकं कार्यम् । तथा भविष्योत्तरे-मिथुनारकर्कसंका- न्तियदि स्यादंशुमालिनः । प्रभाते वा निशीथे वा कुर्यादहनि पूर्वतः ॥ पूर्वतः पूर्व- स्मिन् । कार्मुकं तु परित्यज्य झर्ष संक्रमते रविः । प्रदोपे या निशीथे पा स्नानं दानं परेहनि । वृद्धगायोपि-यद्यस्तमयवेलायाम्, इति । अतः कर्कटमकरसंक्रमयो- विकल्पन पूर्वापराहविहितविंशतिपष्टिनाडिकादिकालेषु दिपसगनपुण्यकालत रतम्य- परमेव, या याः सन्निहिता इति वचनमिति । यत्त्वापस्तम्बेनोक्तम्-सशिराव- मज्जनमप्सु वर्जयेत, इति तदल्लजलविपयम्, समुद्रविषयम् च । तथा ब्रह्माण्डे- स्रवन्नदीपु तु स्नायात्प्रविश्यान्तः स्थितो द्विजः । तटाकादिप तोयेषु प्रत्यक्षं स्नान- माचरेत् ।। गृहस्थस्तु सपन्तीपु निमज्य स्नानमाचरेत् । अन्यत्रासिच्य हस्ताभ्यामि- तरेषां तु पार्जनम् ॥ नाल्पाम्भसि शिरो मजेन्नावगाहेन्महोदधी । क्रियास्नाने शिरो मजेदन्यत्रापि सरित्सु च ॥ स्रोतसोभिमुसः स्नायान्मार्जने चाधमर्पणे । अन्य- सार्कमुखी रात्री प्राइमुखोग्निमुखोपि वा ॥ सन्ध्यामुखस्तु सन्ध्यायां तथा चायन्तया. मयाः । अन्यत्र स्थावरोदके । कात्यायन:-अंगुष्ठांगुलिभिश्चैव श्रोत्रदृङ्नासिकामु- खम् । पिधायान्तनिमज्ज्याप्सु विर्जपेदघमर्पणम् ॥ स्मृत्यर्थसारे-नद्यां नास्तमिते स्नायाद्विशेषान्मध्ययामयोः । अग्नि प्रज्वाल्य वा स्नायाद्वाप्यादिषु महाजले ॥ रात्री स्नानं न कुर्यात दानं चापि ययाविधि । अन्यत्र धान्न इत्येय तत्रस्थे स्नानमाचरेत् ।। ब्राह्मणानिगवामग्रे स्नानं विज्ञाप्य युद्धिमान् । निशि स्नानं च दानं च कुर्यादामं समि- ध्य च ॥ एत अस्पृश्यस्पर्शनपुत्रजन्मविषये स्नानदाने । भरदाज:-जन्मः वैधृती पुप्ये व्यतीपाते च संक्रमे । दशै महानदीस्नानं समस्तदुरितक्षयम् ॥ यदि चेदर्ध- रात्रे तु भवेदेवं हि संक्रमः । दिवसद्वितयं पुण्यं स्नानदानजपादिपु ॥ यद्यर्द्धरात्रस- मयात्परतः संक्रमो भवेत् । परस्मिन् दिवस पुण्यं स्नानायखिसकर्मसु । इदं कर्कटक. मकरव्यतिरिक्तसंकान्तिविषयम् । भरदाज:-ससप्तमीभानुदिने सामावास्येन्दुवा- सरे । सचतुर्थ्यारवारे च स्नापन पृथुसिन्धुषु ॥ कृतं पष्टिसहस्राब्दकृतस्नानसमं भवेत । जपहोमप्रदानानि तादृशानि भवन्ति च ॥ पर्वणि स्वपन शस्तं सर्वेषां लवणा- म्धी! सागरेषु तयाऽन्येषु शुपमालावनं स्मृतम् ॥ सौरारवारयोरन्धी पर्वणोरुभयोरपि । सन्तानकामी न स्नानं कुर्यात्तु ग्रहणं विना। विद्ध पर्वणि न स्नायाचतुर्दश्यां महोदयी। सा चेद्रीमयुता स्नायात्तामतिकम्प पर्वणि ॥ अन्यत्र-अश्वत्यः सागरस्वती न स्पृष्ट- पो कदाचन । मन्दवारे स्पृशेत्पूर्वमपरं पर्वणि स्पृशेत् ॥ तथा-गभिण्यां संप्रवेश च गर्भिणी गृहिणी यदि । वपनं सागरस्नानं शवभारं च वर्जयेत् ॥

·आहिकप्रकरणम् । (५१) तीर्थयात्रायां वाहननिषेधः ॐ स्मृतिरत्ने-छत्र तु हरते पादमधैं हरति पादुका । यानं होत्रिपादं तु सर्व हरति दोलिका । ऐश्वर्याल्लोभमोहाद्वा गच्छेद्यानादिभिस्तु यः । निष्फलं तस्य तत्तीर्थ तस्माद्यानादि वर्जयेत् ।। अत्र शाण्डिल्यः-कुटुम्बिना विनान्येषां दृष्टं तीर्थादिसेव- नम् । कुटुम्बिनो गृहे सर्व विकलो निर्गतो गृहात् ।। विकलः शून्यनित्यकृत्य इत्यर्थः।। * नदीनां रजोदोपनिर्णयः है नदीरजोदोपविषये किञ्चिदुच्यते । अत्र कात्यायनः-संप्राते श्रावणे मासि सर्वा नयो रजस्वलाः । तासु स्नानं न कुर्वीत वर्जयित्वा तु जाह्नवीम् ॥ मार्कण्डेय:- द्विम सं सरितः सर्वा भवन्ति हिरजस्वला) अप्रशस्तं ततः स्नानं वर्षादौ नववारिणि।। कर्कटसंक्रममारभ्य सिंहतं मासदयं द्यो रजस्वला भवति । मार्कण्डेयः- नभोनभस्ययोर्मध्ये सर्वा नद्यो रजस्वलाः । तासु स्नानं न कुर्वीत देवर्षिपितृतर्पणम् ।। अत्र नभस्यशब्दः सिंहश्रावणपरः । तथा वैय्याघ्रपाद:-सिंहकर्कटयोर्मध्ये सर्वा नद्यो रजस्वलाः । तासु स्नानं न कुर्वीत वर्जयित्वा महानदीः ।। नारसिंहपुराणे- गङ्गा यमुना गोदावरी तुगभद्रा कावेरीत्येता महानयः इति । मरीचिः-आदित्य- दुहिता गङ्गा प्लक्षजाता सरस्वती । रजसा नाभिभूयन्ते वेणा च नदसंज्ञिता ॥ महाभारते-महानद्यो देविका च कावेरी प्लक्षजा तथा । रजसा तु प्रदुप्याः स्युः कर्कटादी व्यहं नृप । प्लाजा गौतमी । ब्राह्मे-गोदावरी भीमरथी तुङ्गभद्रा च धे- णिका । तापी पयोष्णी विन्ध्यस्य दक्षिण तु प्रकीर्तिताः ॥ भागीरथी नर्मदा च यमु. ना च सरस्वती । विशोका च वितस्ता च विन्ध्यस्योत्तरतः स्थिताः ॥ द्वादशैता महानद्यो देवर्षिक्षेत्रसम्भवाः । कात्यायन:-प्रवृत्ते श्रावणे मासि व्यहं गङ्गा रज- स्खला । चतुर्थेऽहनि संपाते शुद्धा भवति जाह्नवी ॥ एतच्चान्द्रमानाभिप्रायम् । अन्यथा- प्रथमं कर्कटकेपि व्यहं गङ्गा रजस्वला । सर्वा रक्तवहा नद्यः करतोयाम्बुवाहिनी ॥ इति वचनविरोधः स्यात् । श्रावणमासप्रवृत्तेरवागेव कर्कटसंक्रान्तेः। करतोया नदी। कात्यायन:-कर्कटादौ रजोदुष्य गौतमी वासरत्रयम् । चन्द्रभागा सती गङ्गा सरधूर्मदा तथा " देयम् । सलाद कुत्ता मङ्गा मोलती र सरित ' रमतान मदुष्यन्ति ये चान्ये पुन्नदाः स्मृताः ॥ इति कात्यायनवचनं मासदयदोषाभाष- परम् । स एव-नभोनभस्पयोर्मध्ये सर्वा नद्यो रजस्वलाः । न सन्ध्योपासनं स्नानं देवर्षिपितृतर्पणम् । एवमपि नदाः पुमांस इति रजोदोपो नास्त्येव । रजसा नाभिभूयन्ते ये चान्ये नदसंशिताः । इति स्मृतेः । प्रत्यक्स्रोतसो नदाः । अस्य कचिदपवादमाह कात्यायन:-उपाकर्मणि चोत्सर्गे प्रेतस्नान तथैव च । चन्द्रसूर्यग्रहे चैव रजो- दोपो न वियते || स्वर्ध-यम्भःसमानि स्युः सर्वाण्यम्भासि भूतले । कूपस्थान्यपि सोमार्कग्रहणे नात्र संशयः ॥ सर्व गङ्गासमं तोयं सर्वे ब्रह्मसमा द्विजाः । सर्व भूमि- समं दान ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः ॥ १प्रात स्नान इति पाठान्तरम् ।

·(५२) स्मृतिरनाकरः। * ग्रहणकालनानश्राद्धादिविधिः महाभारते-गङ्गास्नानं मकुर्वीत ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । महानदीपु चान्या- म सानं कुर्याद्ययाविधि ॥ शङ्खः वापीकूपत्तटाकेषु गिरिमस्रवणेषु च | नयां नदे देवखाते सरसीपूदृताम्युष ॥ उष्णोदकेपि वा सायाद्भहणे चन्द्रर्ययोः । उष्णो- दकमानं रोगिविषयम् । तथा वैय्याघ्रपाद:-आदित्यकिरणः पूतं पुनः पूतं तु यदिना । अतो व्याध्यातुरः स्नायाद्भहणेप्युप्णवारिणा || चन्द्रसूर्यग्रहे स्नायान्मृत्तके सूतपि वा । अस्नायी मृत्युमामोति स्नायी मृत्यु न विन्दति ॥ ग्रहणे संक्रमे पापि न स्नापायदि मानवः । समजन्मसु रोगी स्याद्दुःखभागी च जायते ॥ महाभा- रते-सर्वस्वेनापि कर्तव्यं श्राद्धं थे राहुदर्शने । अकुर्वाणस्तु नास्तिक्यात्पबे गौरिव सीदति ॥ भूमिर्गावः सुवर्णं वा धान्यं वा यद्यदीप्सितम् । तत्सर्वं ग्रहणे देयमात्मनः श्रेय इच्छता ॥ नैमित्तिकश्राद्धेषु पठितत्वाद्रहणे श्रादमामेन कर्तव्यम् । तथा व्यास:-आपद्यनगौ तीये च ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः। आमश्राद्धं द्विजो दद्याच्छद्रो दद्यारसदेव हि ॥ अतः सति सम्भवेऽप्यामेनैव श्राद्ध कार्य न त्वनेनेति । पौधा- यन:-अश्रोत्रियः श्रोत्रियो वा त्यपात्रं पात्रमेव वा । विमवो पा विमो वा ग्रहणे दानमर्हति ॥ अश्रोत्रियः पदहीनः, श्रोत्रियः एकशाखाध्यायी, अपात्रं विद्यात- पोहीनः, पात्रं तद्युक्तः, विभवः अध्ययनाध्यापनरहितः, तद्युक्तो विप्रः। व्यास:- त्रिदशाः स्पर्शसमये तृप्यन्ति पितरस्तथा । मनुप्या मध्यकाले तु मुक्तिकाले तु राक्षसाः ॥ इदं त्रिदशादि कालपरम् , नतृत्तमादिपरम् । ब्रह्मवैवते-मानं स्पा- दुपरागादी मध्ये होमः सुरार्चनम् । ग्रस्यमाने भवेत्स्नानं ग्रस्त होमो विधीयते ॥ मु. च्यमाने भवेद्दानं स्नान मुक्त विधीयते । अस्यमाने रखौ स्नायान्मुच्यमाने निशाकरे ॥ माक्पधात्संक्रमेपूक्तः पुण्यकालोपि भागशः । चन्द्रसूर्योपरागे तु यावद्दर्शनगोचरः ॥ ब्राम-उपमध्ये लक्षगुणं ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । पुण्यं कोटिगुणं मध्ये मुक्तिकाले खनन्तकम् ।। स्नानदानादीति शेषः । निगमे यदा सूर्यग्रहो रात्री दिवा चन्द्र- ग्रहो यदि । तत्र स्नानं न कुर्वीत दद्यादा न तु किचन || चैय्याघ्रपादः-स्मात- कर्मपरित्यागो राहोरन्यत्र सूतके । स्मार्तकर्म श्राद्धदानादि । अगिरा:-सर्वे वर्णाः सूतके च मृतके राहुदर्शने । स्नात्वा श्राद्धं प्रकुरिन् दानं शाम्यविवर्जिताः ।। शायं लोभः । अतो ग्रहण स्रानादावाशीचं नास्त्येव । तया रजोदोपश्च नास्तीति सिद्धम् । संग्रहेकाले नवोदकं शुद्ध न पिल्यहमेव तत् । अकाले सप्तरात्रं तु पीत्वा नाद्यादहनिशम् ॥ पुराणे-महदम्युसमं वापि यदि तिष्ठेत्पुरातनम् । नवाम्युमिश्रितं तेन न दुष्टमिति सूरयः । यैय्याघ्रपादः-अभावे कूपवापीनामनपाय- पयोभृताम् । रजोदुष्टेपि पयमि ग्रामभोगो न दुप्यति ॥ कात्यायन:-उपाकर्मणि चोत्सर्ग प्रेतनाने च निर्गती । चन्द्रसूर्यग्रहे चय रजोदोपो न विद्यते ॥ - द ग्रहणस्य स्पर्शमध्यमोक्षकालपरमिति पाठातरम् ।

·. आहिकप्रकरणम् । (५३) * माघस्नानविधिः अथ माघनानविषये किचिदुच्यते । पाने-आपो नारायणो देवः सर्ववेदेषु पठ्यते । ग्रहाणां च यथा सूर्यो नक्षत्राणां यथा शशी ॥ मासानां च तथा माघः श्रेष्ठः सर्वेषु कर्मसु । योगोपे दुर्लभो राजन् त्रैलोक्ये सचराचरे ॥ अस्मिन्योगेड- प्यशक्तो हि सायादपि दिनत्रयम् । योगः मकरे कारस्न्येन माघान्वयः । अथात: संप्रवक्ष्यामि माघस्नानविधि परम् । कर्तव्यो नियमः कश्चिद् अतरूपो नरोत्तमैः ।। फलातिशयहेतो किचिद्भोज्यं त्यजेद्बुधः । भूमौ शयीत होतव्यमाज्यं तिलवि- मिश्रितम् ॥ त्रिकालं चार्चयेन्नित्यं वासुदेवं सनातनम् । दातव्यो दीपको दण्डो देव- मुद्दिश्य माधवम || इन्धनं कम्बलं वस्त्रमुपानत्कुंकुमं घृतम् । अन्नं चैव यथाशक्ति देयं माघे नराधिप ॥ परस्यानं न सेवेत त्याज्यो विप्रैः प्रतिग्रहः । माघान्ते भोजये- द्विमान् यथाशक्ति नराधिप । देया तु दक्षिणा तेभ्यो ह्यात्मनो हितमिच्छता । मक- रस्थे रवौ माघे गोविन्दाच्युत माधव ॥ स्नानेनानेन मे देव यथोक्तफलदो भव। इति मन्त्रं समचार्य स्नायान्मौनं समाश्रितः ॥ बहिःस्नानं तु वाप्यादौ द्वादशान्दफल- प्रदम् । तटाके द्विगुण राजन् नद्यादौ तु चतुर्गुणम् ॥ दशधा देवखाते च शतधा च महानदी। शतं चतुर्गुणं राजन् महानद्योस्तु सङ्गमै } महानदी महानद्याम् । सह- स्रगुणितं सर्व तत्फलं मकरे रवी । गङ्गायां स्नानमात्रेण लभते मानुपो नृप ॥ पा- पानां भूरिभारस्य दाहदेशं प्रजापतिः । प्रयागं विदधे भूप प्रजानां च हिते रतः ।। सितासितेऽपि यो मज्जेदपि पापशतावृतः । मकरस्थे रवौ राजन्न गर्भेषु निमज्जति ॥ दुर्जया वैष्णवी माया देवैराप सुदुस्त्यजा । प्रयागे दह्यते सापि माघमासे नराधिप ।। धर्मद्रव्यो हपां बीजं वैकुण्ठचरणाच्युतम् । धृतं मूर्ध्नि महशेन यद्गागममलं जलम् ।। तीव न सन्देहो निर्गुणं प्रकृतेः परम् । तेन किं समतां गच्छेदपि ब्रह्माण्डंगोचरे॥ सर्वेभ्योपि च यज्ञेभ्यो माघो योगाच्च गर्जति । तीर्थाच्च तपसा, माघो यो विद्यायाश्च गर्नति || तस्मिन्वै भारत वर्षे कर्मभूमी विशेषतः । माघस्नानं विना नगां निष्फलं जन्म कीर्तितम् । मकरस्थे रवी माघे यत्र कापि पहिर्जले। निष्कामै; सकाळ स्नातव्यं हरितुष्टये | व्रतनिस्तपोभिश्च न तथा प्रीयते हरिः। माघमजनमात्रेण यथा प्रीणाति केशवः।।अवैष्णवो हतो विप्रो हतं श्राद्धमदक्षिणम् । अब्रह्मण्यं हतं क्षत्र- मनाचारं कुलं हतम् ॥ अदीनौ हतो होमः स्वार्थे पाकक्रिया हता । जीवनाथै हतं तीय जीवनार्थ हतं व्रतम् ।। संदिग्धोपि हत्तो मन्त्रो व्यग्रचित्तो हतो जपः । अनायासं हतं सर्व यत्कृतं पारलौकिकम् ॥मनुष्याणां तथा जन्म माघस्नानं विना हतम् । मकर- स्थे रवी यो हि न स्नात्यनुदिते रवी ॥ कथं पापैः प्रमुच्येत कथं स त्रिदिवं व्रनेत् । अनेन, माघस्नानमुदयापूर्वमेव कर्तव्यमिति सिद्धम् । ततश्च. माघमाते रटन्त्यापः किंचिदम्युदिते रवी । ब्रह्मानं वा सुरापं वा के पतन्तं पुनीमहे || इति वचनं स्त्रीशू- द्रादिविषयम् । तेषां स्नानव्यतिरेकेणानुष्ठानाभावात् । विप्रादिविषये तु सन्ध्यातिकम- १ या विद्याधरगर्जतीति पाठातरम् । व ·- (५४) स्मृतिरनाकरः। दोपो दुर्वारः स्यात्, स्नानपूर्वकत्वात्रसन्ध्यावन्दनादेः। न हादयात्पूर्व किंचिदुदये च, कालद्वये स्नानमिति युक्तम्, मार्जनायुपस्थानान्तस्यैककर्मत्वेन मध्ये कर्मान्तरानु- धानायोगात् । उदयन्तं दिवाकरमित्युदयकाले सूर्योपस्थानविधानाच । किंचिदभ्यु- दिते स्नास्वानुष्ठाने, मासं सन्ध्यातिकमेणाशुचित्वकर्मानहत्वशूद्रत्वादिदोपाः प्रसज्ये. रन् । “ अजीर्णेभ्युदिते वान्त " इति सन्ध्यातिक्रमप्रायश्चित्तलेन विहितस्पोदयस्ना- नस्य नैमित्तिकत्वस्मरणेन माघस्नानासिद्धेः । यद्वा । उपत्युपसि यत्स्नानं सन्ध्याया- मुदिते रखी । इति स्नानप्रशंसापरं वा, आहोस्विकैमुतिकन्यायेन उदयापूर्वस्नानपरं वा । अभ्युतैपि रवी, कं जलम् , पतन्तं स्नानं कुर्वन्तम् , पुनीमहे किल, किमुतो- दयात्माकू स्नानमित्यलम् । शोचन्ति सर्वपापानि माघमासे समागते । नाशकालो- यमस्माकं यदि स्नास्यति पारिणि ॥ ब्रह्महा हेमहारी च सुरापो गुरुतल्पगः । माघ- स्नायी विपापः स्यात्तत्संयोगी च पञ्चमः ॥ सन्देहो नात्र कर्तव्यो माघस्नाने नराधिप । मायश्चितं परं चैतन्माघस्नानमनुत्तमम् ॥ सवैधिकारिणो ह्यत्र विष्णुभक्ता यया नृप । इति । एवंप्रकारपर्यालोचनया, माघस्नानं नित्यं नैमित्तिकं काम्पं चेति सिद्धम् ॥ * अथ समुद्रस्नानविधिः अत्र संग्रहलोकः-पापाणमन्त्रं प्रमथं पुरस्तादावाहनं तत्र नमरिक्रया च । अध्र्य तथा प्रार्थनमभ्यनुज्ञा स्नानं च कुर्याद्दश तर्पणं च ॥ क्रमेण मन्त्रोदाहरणम् । पिप्पलादसमुत्पन्ने कृत्ये लोकमपङ्करि । पापाणं ते मया दत्तमाहारार्थ तु कल्पितम् ॥ विश्वाची च धृताची च विश्वयोने विशांपते । सानिध्यं कुरु मे देव सागरे लवणा- म्भसि ॥ नमस्ते विश्वगुप्ताय नमो विष्णवपाम्पते । नमो जलधिरूपाय नदीनां पतये नमः ॥ सर्वरत्नमयः श्रीमान् सर्वरत्नाकराकर । सर्वरत्नप्रदातस्त्वं गृ णार्य महोदधे। पृथिव्यां यानि तीर्थानि प्राविशंस्त्वां महोदधे । स्नातस्य में फलं देहि सर्वस्मादपि चांहसः ॥ समस्तजगदाधार शंखचक्रगदाधर । अनुज्ञां देहि मे देव युप्मत्तीर्थनिपे- वणे ॥ वेदादयो वेदपतिष्ठपोनिः सारस्पतिः सागररत्नपोनिः । अभिश्च में तेज इला च तेजो रेतोधा यज्ञममृतस्प नाभिः ॥ इदं ते अन्याभिरसमानमद्भिः काश्च सिन्धुं प्रविशन्त्यापः । सो जीर्णामिव वचं जहाति पापं शरीरासशिरस्कोभ्युपेत्य ॥ इदं द्वयं स्नानमन्त्रः । तर्पणमन्त्रः-पिप्पलादं कविं कण्वं कृतान्तं जीवितेश्वरम् । मन्युं च कालरात्रि च विद्यां चाहर्गणेश्वरम् ॥ ततो देवपितर्पणादि समानम् । अत्र विशेषमाह भरद्वाजः-दर्भाक्षततिलैः सार्धं गत्वा तीरं महोदधेः । प्रणम्प प्रयतो भक्त्या दत्त्वा पुप्पाक्षताञ्जलिम् ॥ दद्यादेतैत्रिभिर्मन्त्रैः प्रणमेद्दण्डबद्धः । नमस्ते सर्वतोयेश नमो गम्भीरमूर्तये ॥ नमो मेघविनादाय नमन्ते परमात्मने । विविधापीपना- शाय सुधागर्भाय ते नमः ।। महानाधिनाथाय महारलोद्भवाय च । महामाण्यधिवासाय १ सेतृतर्पणे विश्वामित्रो वसिष्टमाद-चमिष्ठ यामदेव च पराशरमापतिम् । वाल्मीकि नारद रेय यार. खिल्यांश्च काश्यपम् ॥ नल नौल गराक्ष र गग्य गन्धमादनम् । मैद च निविद चैत्र ऋषभ शरम तय जाम्पबन्त हनुमन्त सुप्रीव चाहद तथा । राम च लक्ष्मण चैत्र सीतां चैव विभीषणम् ॥ एतास तय- दिक्षान्द क्षततिल. सह।

·आह्निकमकरणम् । (५५) पहावारिधये नमः ॥ समुद्रः सागरोम्भोधिरुदस्वानुदधिस्तथा । सरस्वानम्बुराशिश्च पारावारोऽमृतोद्भवः ॥ नामधेयैश्चतुर्थ्यतैः प्रणवादिनमोन्तकैः । एतैर्मन्त्रेनमस्कृत्य वरुणं प्रणमेद्बुधः ॥ इमं मे वरुणेत्यादि द्वाभ्यां च वरुणं स्तुवन् । महूर्तद्वितयं तत्र संसेव्याप्तीत कोविदः ॥ मुहूर्तमथवा तत्र ततः स्नानमुपाक्रमत् । तिलान्पुप्पाणि दीश्च दत्त्वा नायायथाविधि ॥ इति । ततः पपाणमन्त्रादि समानम् ॥ * अथाभ्यङ्गस्नानविधिः- भरद्वाज:-अभ्यगस्नपने योग्या वारा यं तिथिभिः सह । कथ्यन्ते तेधुना स्पष्टं पुष्टये बलवृद्धये ॥ इन्दोव॒धस्य सारेश्च वारेऽभ्यङ्गं प्रशस्यते । कान्ति मामखिला दर्भागान्वाराधिपाः क्रमात् ॥ द्वितीयायाश्चतस्रस्तु प्रशस्ताः सप्तमी तथा । दशमा द्वादशी चैव त्रयोदश्यपि च स्मृता । भानुभौमामराचार्यशुक्रवारपु संक्रमे । व्यती- पाते च जन्मः नाभ्यगनानमाचरेत् ।। एकादश्यां चतुर्दश्यामष्टम्यां प्रतिपद्यपि । पठ्यां पर्वणि चाभ्यंगस्नानं नैव समाचरेत् ॥ उत्तराफल्गुनीज्येष्ठाश्रवणाासु रात्रिपु । अभ्यंगस्नपनं धीमान् सुखार्थी वर्जयेत्सदा ॥ शिशुरोगात वृद्धानां यथा- कालं शरीरिणाम् । अभ्यंगोष्णोदकस्नानं नैव दोपावह स्मृतम् ॥ स्मृत्यन्तरे- रवी पुष्पं गुरौ दुर्वा भृगौ गोमयमेव च । भौमे भामें विनिक्षिप्य तैलाभ्यंग समा- चरेत् ।। द्रव्यान्तरयुतं तैलं न दुष्येद्गृहणं विना। तुलसीदलसमिश्र ग्रहणेपि न दुष्य- ति ॥ इदमापद्विपयम् । पुराणे-तिथिनक्षत्रबारेषु निपिद्धेष्यपि रात्रिषु । तैलमाज्ये- न संस्पृष्टमद्भिर्वा शुद्धिमाप्नुयात् ॥ सत्यव्रता-पिष्टपक्कारनालेन घृतेनाथ जलेन था। तैलमामयुतं वापि न कदाचन दुष्यति ॥ रोगातुरस्यापि तथा तैलं जातु न दुष्पति । उमामहेश्वरसंवादे-शिरोभ्यक्तेन तेलेन नांग किंचिदुपस्पृशेत् । तिलपिष्टं च नाभीयात्तस्य चायुन रिष्यति ॥ दशमी पुत्रनाशाप स्मनाशाप त्रयोदशी । तृतीयोभयनाशाय तैलाभ्यंगं विवर्जयेत् ॥ उक्तवचनं क्षत्रि- यादिविषयम् । तथा जायालिः-त्रयोदश्यां तृतीयायां दशम्यां चैव सर्वदा । शूद्रवि- क्षत्रियाः स्नानं न कुर्युरतैलसंस्कृतम् ॥ ज्योतिशास्त्रे-सन्तापः कीर्तिरल्पायु- र्धनं निर्धनता तथा । अनारोग्यं सर्वकामा अभ्यगादास्करादिषु ॥ नाभ्यंगम न च भूमिपुत्रे क्षौरं च शुक्र च कुजे च मांसम् । बुधेषु योपित्परिवर्जनीया शेपेषु सर्वाणि सदैव कुर्यात् ॥ अत्रि-दन्तकाष्ठे त्वमावास्या मैथुने च चतुर्दशी । हन्ति सप्तकुलं पुंसां तैलग्रहणतोऽष्टमी ॥ गाय:-मांसाशने पञ्चदशी तलाभ्यंगे चतुर्दशी । अष्टमी ग्राम्यधर्मे च ज्वलन्तमपि पातयेत् ॥ विष्णुपुराणे-चतुर्दश्यष्टमी चैव द्यमावास्या तु पूर्णिमा । पर्वाण्येतानि राजेन्द्र रविसंक्रान्तिरेव च ॥ तैलस्त्रीमाप्ससंभोगी पर्वस्वतेषु यः पुमान् । विमूत्रभोजनं नाम प्रयाति नरकं नरः ॥ वृद्धवसिष्ठः-कुहपूर्णेन्दु- संक्रान्तिचतुर्दश्यष्टमीषु च । नरश्चाण्डालयोनिः स्यात्तैलस्त्रीमांससेवनात् ॥ गार्य:- पष्टयमापूर्णिमापातचतुर्दश्यष्टमीषु च । आसु सन्निहितं पापं तैले मासे पुरे भगे । संग्रहे-श्राद्धाहे जन्मदिवसे विवाहे सुखदुःखयोः । व्रते चैवोपवासे च तैलाभ्यङ्गं विवर्जयेत् ॥ वृद्धमनुः-गते देशान्तरे पत्यो गन्धमाल्याञ्जनानि च । दन्तबाट च ·(५६) स्मृतिरनाकरः। ताम्बूलं पर्जयेद्वनिता सती || रनायल्पाम्-सुरया लिपदेहोपि प्रायश्चित्तीयते द्विजः । प्रातरभ्यक्तदेहस्य नितिनव विद्यते ॥ अयं निषेधः । प्रत्यूष आश्वयु- ग्ध चतुर्दश्यामिनोदये । (अरुणोदय इति केचित्पठन्ति ) स्नानमभ्यज्य कर्त- व्यं नरैनरकभीरुभिः ॥ इति स्मरणात् । नरकचतुर्दशीव्यतिरिक्तविषयः । स्मृ- त्यन्तरे-उपापितस्य अतिनः कृतकशस्य नापितः । तावत्तिष्ठति ये लट पीवितलं न संस्पृशेत् ॥ एवं चोपोपिततिक्षौरिणां सर्पपादितलमपि धर्त्यमेव । अन्येषां तु न दुष्टम् । तथा प्रचेताः-सा गन्धवत्तेलं यत्तैलं पुष्पवासितम् । द्रव्यान्तरयुतं तैलं न दुप्यति कदाचन ॥ सर्वत्र सामान्येन निषेधे सत्यपि पुनरपि निषेधो दोपा- धिक्यप्रदर्शनार्थः। तथा मरीचिः-सामान्येन निषेधेऽपि दोपाधिक्यान्निधनम् । तदोषभेदहेतुत्वादिति शास्त्रविदो विदुः ॥ महाभारते-पादाभ्यंग शिरोभ्यङ्गं द्विज- स्योच्छिष्टमार्जनम् । एकैकं पाण्डवश्रेष्ठ राजसूयाद्विशिष्यते ॥ नारदीये-तैलाभ्यं- गं महाराज ब्राह्मणानां करोति यः । स सातोन्दशतं सायं गङ्गायां नात्र संशयः ॥ न तत्कुर्यात्तृतीयायां त्रयोदश्यां तियावपि । शाश्वती भूतिमन्विच्छन् दशम्यामपि पण्डितः ॥ भूतिमिच्छतां तैलस्पर्शननिषेवोभ्यङ्गे नास्ति, प्रत्युताभ्यङ्गकाभ्यक्तयो- वृद्धिः स्यादित्याह व्यासः-पञ्चमी दशमों चैव तृतीयां च त्रयोदशीम् । अभ्यं- गस्पर्शनापानायश्च तैलं निपेयते ॥ चतुर्णा तस्य वृद्धिः स्यादनापत्यपलायुपाम् ।। १ अथ स्नाननिषेधः अत्र मेधातिथि:-न मायादुत्सवेऽतीते माङ्गल्यं विनिवर्त्य च । अनुग्रज्य सुहृदन्धूनर्चयित्वेप्टदेवताम् ॥ मनु:-न सानमाचरेटुक्त्वा नातुरो न महानिशि। न वासोभिः सहाजस्रं नाविज्ञाते जलाशये ॥ न चासोभिरिति, सवासा जलमा- विशेदित्युक्तेष्वेव संचलनानं नान्यत्रेत्यर्थः । वृद्धमनुः-आराध्यं देयमाराध्य पन्धूनप्यनुसृत्य च । भुक्त्वा व्याधी च न स्नायात् तेलेनापि निशास्वपि ॥ अस्या- पवादमाह मनु:-राहुंदर्शनसंक्रान्तिविवाहात्ययवृद्धिषु । स्नानदानादिकं कार्य निशि काम्यनतेषु च ॥ चन्द्रिकायाम्-ग्रहणोद्वाहसंक्रान्तियात्रातिप्रसवेषु च । ‘स्नानं नैमित्तिकं ज्ञेयं रात्रापपि न दुप्यति ॥ व्याघ्रपादः-पुत्रजन्मान यात्राया- मभिषेके व्रतेपु च । उपरागे विवाहे च प्राणार्थेषु विशेषतः॥ मन्त्रपूर्वमकालेपि स्ना- यातैलेन या नरः । विवाहादी तैलेन स्नानमशक्तविषयम् । पुत्रजन्मायभावे स्पर्शा- दिना स्नाने कर्तव्ये देवलो विशेषमाह-दिवास्तै लैः स्नानं निशि कुर्यानि- मित्ततः । निक्षिप्य च सुवर्ण वा सनिधाय च पापम् ॥ प्रवेशादरुणस्यामी न रात्री जलमुद्धरेत् । धाम्न इत्यादिमन्त्रेण ततो रात्री जलं हरेत् ॥ ततः नदीत- टाकादिभ्यः । एवं चित्तिथिदोपाभावमाह गार्यः-पुत्रजन्मनि संक्रान्ती श्राद्ध जन्मदिने तया । नित्यस्नाने च कर्तव्ये तिथिदोपो न विद्यते ॥ भत्र श्राद्धेऽभ्यंग- स्नानं वृतम्राह्मणविषयम् ॥ * अथामलकस्नाननिषेधः शातातपः-अमायां च नवम्यां च सप्तम्यां च विशेषतः । धात्रीकल्केन च ..

·आहिकप्रकरणम् । (५७) स्नानं प्रातःस्नाने च वर्जयेत् ॥ गार्ग्य:-तैलस्नानं सदा पुण्यं कुर्यादामलकैः श्रिये । सप्तमीनवमीदर्शरविसंक्रमणाहते ॥ मरीचिः-अमायां चैव सप्तम्पां संक्रान्ती च स्वेर्दिने । चन्द्रसूर्योपरागे च स्नानमामलकैस्त्यजेत् ॥ स्मृत्यन्तरे- आदित्यवारे संक्रान्त्यां नवम्यां पर्वणोद्वयोः । नरो नामलकैः स्नायादलक्ष्म्या परि- गृह्यते ॥ सप्तम्यनिन्दुनवमीपु च सम्पदिच्छुः स्नायाकदाचिदपि नामलकैर्मनुष्यः । लातुर्जनस्य दशमी तनयं चतुर्दश्यर्थं निहन्त्युभयमेव सदा द्वितीया ॥ एवं द्विती- यादिपु च प्रातःकाले धात्रीकल्कस्नानं त्याज्यामिति सिद्धम् ।। * अथ काम्यस्नानम् भरवाजसंवती-जन्मः वैधृती पुष्ये व्यतीपाते च संक्रमे | आप्लावनं महा- नद्यां समस्तदुरितक्षयम् ॥ शातातपः-यो नरः स्नाति तीर्थेषु समुद्र सेतुबन्धने । सप्तजन्मकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ॥ कौम-पुनर्वसुबुधोपेता चैत्रमासे सिताष्टमी । तस्यां नदी स्नातस्तु पाजपेयफलं लभेत् ॥ स्मृतिसारसमुचये-पुप्ये च ज. न्मनक्षत्रे व्यतीपाते दिनत्रये । अमायां च नदीस्नानं कुलकोटिं समुद्धरेत् ।। महाभारते-या मन्वाया युगायाश्च तिथयस्तासु मानवः । स्नात्वा हुत्वा च जत्वा च दत्त्वानन्तफलं लभेत् ॥ मन्वादियुगादी संज्ञाप्रकरणे द्रष्टव्यो । गार्य:- आसु यत्क्रियते श्राद्धं यच्च दानं य आप्लयः । उपवासादिकं यच्च तदनन्तफलं स्मृतम् ॥ आसु मन्वादियुगादिपुण्यतिथिषु । शल:--अमा सोमेन भीमेन गुरुणा वा युता यदि । सा तिथिः पुष्कला प्रोक्ता सहस्रार्कग्रहः समा ॥ संग्रह-पितरं मातरं वापि भ्रातरं सुहृदं गुरुम् । निमज्जेतु यमुद्दिश्य द्वादशांशं लभेत सः ॥ तत्मार्थितेप्वष्टमांश लभेसानफलं नरः । किं च । भावहीनस्य पुण्यक्षेत्रवासः पुण्यतीर्थस्नानादिकं घ निष्फलमेव । तया सात्वते-गङ्गातीर्थेषु वसन्ति मत्स्या देवालये पक्षिसहाश्च नित्य- म् । भावोज्दिातास्ते न फलं लभन्ते तीर्थश्च देवायत्तनैश्च पुण्यैः॥ इतिहाससमुच- पेशुफानुशासने-ज्ञानं तीर्य क्षमा तीर्थ तीर्थमिन्द्रिपनिग्रहः । सर्वभूतदया तीर्थ सत्यं तीर्थ तथानाम् ॥ दानं तीर्थ दमस्तीर्थ सन्तोपस्तीर्थमुच्यते । ब्रह्मचर्य परं तीर्थमहिंसा तीर्थमुच्यते ॥ अस्तेयं तु परं तीर्थमद्रोहस्तीर्यमुच्यते । श्रद्धा तीर्थ धृति-. स्तीर्थ तपस्तीर्थपुदाहृतम् ॥ तीर्थानामपि तत्तीर्थं संशुद्धिर्मनसः परा । न जलाप्लुतदे. हस्तु सात इत्यभिधीयते ॥ स सातो यो दमनातः स तु शुद्धतमो मतः । यो ठुन्धः पिशुनः क्रूरो नास्तिको विषयात्मकः ॥ सर्वतीर्यप्वपि सातः पापो मलिन एव सः। न शरीरमलत्यागानरो भवति निर्मलः ॥ मानसैस्तु मलैस्त्यतो भवत्यत्यन्तनिर्मलः । विषयेप्यनिशं रागो मनसो मल ऊच्यते ॥ तेष्वेव वीतरागत्वं निर्मलत्वमुदाहृतम् । चित्तमन्तर्गतं दुष्टं तीर्थमानन शुद्ध्यति ॥ शतशोय जलधौतं सुराभाण्डमिवाशुचि । दानमिज्या तपः शौचं तीर्थ घेदाः श्रुतं तथा ॥ सर्वाश्येतानि तीर्यानि परप भाव: सनिर्मलः । निगृहीतेन्द्रियग्रामो यत्र यत्र वसेन्नरः ॥ यत्र रागादिरहिता पासुदेवपराप- णाः । पसन्ति पुण्यकर्माणस्तक्षेत्रमधिकं ततः ॥ तस्मादेव महाभागा वैष्णवा पीत. कल्मपाः । पुनन्ति सकलं लोकं कि तीर्थमधिकं ततः॥ आश्वमेधिके-आचार- ·(५८) स्मृतिरनाकरः। वस्त्रान्तरगालितेन सत्यप्रसन्नक्षमशीतलेन । ज्ञानाम्बुना स्नाति हि यस्तु नित्यं कि तस्य भूयः सलिलेन कृत्यम् || उद्धवं प्रति श्रीभगवानाह-तपस्तीर्थ जपो दान पवित्राणीतराणि च । नालं कर्तुं हि तां शुद्धिं या ज्ञानकळया कृता । समुच्चये- ज्ञानहदे ध्यानजले रागद्वेषमलापहे। यः स्नाति मानसे तीर्थे स याति परमां गतिम्।। पृथिव्यां यानि तीर्थानि तानि सर्वाणि सागरे । सागरे यानि तानि स्युः पादे विप्रस्य दक्षिणे ॥ आश्वमेधिक-आस्ते हरिरचिन्त्यात्मा यत्रैव मधुसूदनः । तत्तीर्थ तत्परं ब्रह्म तत्पुण्यं तत्तपोवनम् ॥ अथ नैमित्तिकस्नानम् के मनु:-दिवाकीर्तिमुदक्यां च पतितं सूतिकां तथा । शवं तस्पृष्टिनं चैव स्पृष्ट्या स्नानेन शुध्यति ॥ तृतीयस्यापि स्नानं वेदितव्यम् । तथा गौतमः-पतितच- ण्डालतिकोदक्याशवस्पृष्टितस्पृष्टयुपस्पर्शने सचेलमुइकोपस्पर्शनाच्छुध्येत् इ. ति । अनेन पतितादिस्पृष्टिनमारभ्य तृतीयस्यापि सचैलस्नानमिति स्पष्टम् ॥ चन्द्रिकायाम्-चग्डालसूतिकोदक्याः पतिताः शव एव च । एतेपामेव संस्पर्श तस्पृष्टिन्याय इप्यते ॥ एक्कारेण चान्त्यादिव्यतिरिक्तस्पर्श तत्स्मृटिन्यायो नेति गम्यते । तथा संग्रहकारः-कटधूमस्पृशं वान्तं विरक्तं चरकर्माण । मैथुनाचरितारं च स्पृष्ठा स्नान न विद्यते ॥ यत्तु संवतः-तस्पृष्टिनं स्पृशेयस्तु स्नानं तस्य विधीयते । ऊर्ध्वमाचमनं प्रोक्तं द्रव्याणां प्रोक्षणं तथा ॥ तदवु- द्धिपूर्वस्पर्शविषयम् । चन्द्रिकायाम्-अबुद्धिपूर्वसंस्पर्श द्वयोः स्नानं विधीयते । प्रयाणां बुद्धिपूर्वे तु तत्स्पृष्टिन्यायकल्पना ॥ उपस्पृशचतुर्यस्तु तदूर्ध्वं प्रोक्षणं स्मृतम् । बहूनामेकलनानां स्पृष्ट्वा स्पृष्टिर्भवेद्यदि ॥ तस्कृष्टस्यैव तत्स्पृ- टिरितरस्तु शुचिर्भवेत् । दुर्बलादिविषये कौमें विशेपः-चण्डाल सूतिकाशावः संस्पृष्टं संस्पृशेद्यदि । प्रमादात्तत आचम्य जप्यं कुर्यात्समाहितः ॥ तत्स्पृष्टस्पृष्टिनं स्पृष्टा युद्धिपूर्व द्विजोत्तमः। आचामेत्तद्विशुद्धयर्थ प्राह देवः पितामहः। अत्र याज्ञवल्क्या- उदक्याशुचिभिः स्नायासंस्पृष्टस्तरुपस्पृशेत् । अब्लिङ्गानि जपेचैव गायत्री मनसा सकृत् ॥ अत्र विज्ञानेश्वर:-अशुचयः शयचण्डालपतितसूतिकाशावाशौचिनः एतैः संस्पृष्टः स्नायात् । एतैः पुनरुदक्याऽशुचिसंस्पृष्टादिभिः संस्पृष्टः उपस्पृशेत् आचामेत् । अब्लिङ्गानि आपोहिष्ठा इत्येवमादीनि मन्त्रवाक्यानि जपेत, विवेव पहुवचनस्य चरितार्थत्वात् । तया गायत्री च सफन्मनसा जपेत् । ननु उदक्या- संस्पृष्टः स्नायादित्येकवचननिर्दिष्टस्य कथं तैरिति बहुवचनेन परामर्शः। सत्यमेवम्, किंच उदक्यादिसंस्पृष्टव्यतिरिक्तस्नानानहमात्रस्पर्शस्याचमनविधानार्थ तरिति बहु- वचननिर्देश इत्यविरोधः । ते च स्नानाः रमृत्यन्तरतोऽवगन्तव्याः । ययाह पराशरः-दु.स्वमे मैथुने वान्ते विरक्त पुरकर्मणि। चितियूपश्मशानानां स्पर्शने स्ना- नमाचरेत् ।। मनु:-वान्तो विरक्तः स्नात्वा तु घृतप्राशनमाचरेत । आचम्यैव तु भुक्त्वानं स्नानं मैथुनिनः स्मृतम् ॥ एतदृतुगमनविषयम अनृतापि मैथुने फचि- स्नानं स्मृतम् । अष्टम्यां च चतुर्दश्यां दिवा पणि मैथुनम् | कृता सचेलं स्नात्वा तथा ·आह्निकमकरणम् । (५९) तु पारुणीभिश्च मार्जयेत ॥ यम:-अजीर्णभ्युदिते वान्ते तया ह्यस्तमिते रवी । दुःखने दुर्जनस्पर्शे स्नानमा विधीयते ॥ च्यवनः श्वानं श्वपाकं प्रेतवूमं देवद्रव्योपजीविनं ग्रामयाजकं सोमविक्रयिणं यूपं चितिकाष्ठं च मयं मद्यभाण्डं च सस्नेहं मानुपास्थि शवरपशिनं रजस्वलां महापातकिन शवं स्पृष्ठा सचेलमपोजगाहोत्तीर्याग्निमुपस्पृश्य गायव्यष्टशतं जपेत् । घृतं प्राश्य पुनः मावा त्रिचामेत्! इति । एतच बुद्धिपूर्ववि- पयम् । अन्यत्र स्पर्श स्नानमात्रम् । तदाह वृहस्पति:- दिवाकीर्ति चितिं चैव शवं यूपरजस्वलाम ! स्पृष्ट्वाप्यकामतो विप्रः सानं कृत्वा विशुद्धयति ॥ इति । काश्यपः- उदयास्तमये स्कन्दित्वा अतिस्पन्दने कर्णाकोशने चित्यारोहणे यूपस्पर्शने सचेलस्नानं कृत्वा "पुनर्मन " इति जपेत् । महाव्याहृतिभिः सप्त आज्याहुती हुयादिति । शव- स्पृष्टिव्यतिरिक्तस्परों द्वितीयस्थाचमनमिति सिद्धम् । तथा देवल:-संस्पृश्याऽशुचि- संस्पृष्टं द्वितीयं वापि मानवः । हस्ती पादौ च तोयेन प्रक्षाल्याचम्य शुध्यति ।। जगातातपः-अशुचि संस्पृशेदन्यमेक एव स दुप्यति । तत्स्पृष्टो न च दुप्येत सर्वद्रव्येप्वयं विधिः ॥ तदेवम् , शवादिस्पर्श तृतीयस्याचमनपरं वचनं अकामविषयम् रोगिविषयं च । तृतीयस्य स्नानपरं वचनं कामविषयमिति व्यवस्थापनीयम् । तथा चन्द्रिकायाम्-ससूतकं समृतकं प्रसूतां वा रजस्खलाम् । पृष्ट्वा स्नायात्त तत्स्पृष्ट- स्पर्शनादायमेद् बुधः ॥ अत्र प्रचेताः-वस्त्रान्तरितसंस्पर्शः साक्षात्मशोभिधीयते । साक्षात्स्पर्शे तु यत्प्रोक्तं तत्रान्तरितेपि च ॥ आपस्तम्यः-एकशासां समारूढश्व- ण्डालादिदि स्थितः । ब्राह्मणस्तत्र निवसन्स्नानेन शुचिताभियात् ॥ चन्द्रिका- याम्-ताणे संस्तर एकस्मिन्नस्पृश्यैः सह तिष्ठति । अस्पृष्टस्तरदुष्टोस्मीत्येवं मूढस्तु मन्यते ॥ ताणे तृणनिर्मित । चैय्याघ्रपादः-चण्डालं पतितं य दूरतः परिवर्जयेत् । गोवालव्यजनादक्सिवासा जलमाविशेत् ॥ एतदतीव संकटस्थल- विषयमिति व्याख्यातम् । अद्गिराः-यस्तु च्छायां श्वपाकस्य ब्राह्मणो पधिरोहति । तत्र मान प्रति घृतं प्राश्य विशुपति ॥ विज्ञानेश्वरे-शवान्पाशुपतास्पृष्टा लोकायतिम्नास्तिकान् । विकर्मस्थान्द्रि नाम्द्रान्सवासा जलमाविशेत् ॥ इदं ब्रह्माण्ड- वचनम् । चन्द्रिकायाम्-चौद्धान्पाशुपतानान् लोकायतिकनास्तिकान् । इत्या- दि । व्यासः-टवणं गुडकार्पास कौमुम्भं तेलसर्पियो । चण्डालास्तु संस्पृ. टं प्रोक्षणादेव शुध्यति ॥ चण्डालम्लेच्छपतितसंकारान्पजमृन्मयम् । यत्रादि यदि संस्पृष्टं सात्वा कृच्छ्र समाचरेत ॥ कापालिकांस्तु संस्पृश्य प्राणायामोधिको मनः । मार्कण्डेयः अभोज्यसूतिकापण्डमानाराशुश्वकुछायान् । पतितावधचण्डालमृता- हारांम धर्मवित् ।। संस्पृश्य शुध्यते सानादुदक्पामामसूकरी । तर मषिकाशीय- दूषिती पुरुषावपि ॥ व्यासः-चण्डाल पतिती दृष्टा नरः पश्यंत भास्करम् । सात- स्वती समालोक्य पुनः स्नानेन शु-पति ॥ सतिकापतितोदक्पामाहालच चतुर्थकः । ययारमं परिहरेदेकदित्रिचतुर्युगः ॥ वृहस्पतिः-युगं युगदयं । त्रियुगं च चतु. र्युगम् । चण्डालः सतिकोदश्यापनितानामधः प्रमात् ॥ पैठीनसिा-काकोला- स्पर्शने सरेलस्नानम्, अनुदकमत्रपुरीपकरणे सचेठमानम्, महान्याप्रतिमिहोपय ।

·(६०) स्मृतिरभाकरः। संवत:-पिराहसरानुष्ट्रान्कगोमायुवानरान् । काककुक्कुटगृध्रांश्च स्पृष्ट्वा साने विधीयते ॥ ॐ श्वादिस्पर्श . श्वविषये विष्णुः नाभेरध: करायं वा शुना यापहन्यते । प्रक्षाल्य तमभि- ज्वाल्य पुनराचम्य शुध्यति. ॥ नाभेरुष शुना स्पृष्टो लिलामेध्येन वा पुनः । प्रक्षाल्य मृद्भिरङ्गानि सचेलनानमर्हति ॥ अब विशेपमाह देवल:-मानुपास्थि यसां विष्ठामार्तवं सूत्ररेतसी । मज्जानं शोणितं वापि परस्य यदि संस्पृशेत् ॥ साखा प्रमृज्य लेपादीनाचम्य च शुचिर्भवेत् । तान्येव स्वानि संरपृश्य पूतः स्या- परिमार्जनात् ॥ इति । परिमार्जनं प्रक्षालनम् । रथ्याकर्दमतोयानि स्पृष्टान्य न्त्यश्ववायसः ॥ मारुतेनैव शुध्यन्ति पकेटकचितानि च ॥ इति याज्ञवल्क्यः। यमः-सकर्दमं तु वासु प्रविश्य ग्रामसंकरम् । जहयोर्मृत्तिकास्तिस्रः पादयोदिगुण दिशेत् ॥ ग्रामसंकरः ग्रामसलिलप्रवाहप्रदेशः । अत्र विशेषमाह विष्णुः--आजानुभ्यां भवेत्स्नानमानाभ्युपवसेदहः । ऊर्य नाभेखिरात्रं स्यादमेध्यस्पर्शने विधिः ॥ शंख:- रथ्याकर्दमतोयेन छीवनायेन वा पुनः। नाभेरुवं नरः स्पृष्टः सद्यः स्नानेन शुध्यति ।। बिडालस्पर्शे मनु:-पुच्छे विडालकं स्पृष्ट्वा स्नात्वा विप्रो विशुध्यति । भोजने कर्मकाले च वि. धिरेप उदाहृतः ॥ अन्पकाले-मार्जारश्चैव दर्वी च मारुतश्च सदा शुचिः । देवल:-धकुफुटवराहांश्च ग्राम्यान्संस्पृश्य मानवः । सचेलः सशिराः स्नात्वा तदानामेव शुध्यति ॥ अशुद्धस्य चण्डालादिस्पर्शे श्वपार्क पतितं चान्त्यमुन्मत्तं शवदाहकम् । सूतिका साविको नारौं रजसा च परि- प्लुताम् ।। अशुद्धान्स्वयमप्येतानशुद्धस्तु यदि स्पृशेत् । विशुद्धयत्युपवासेन तथा कृच्छेण या पुनः ॥ साविका प्रसवस्य कारयित्री । एतद् बुद्धिपूर्वविषयम् । अत्र कौम-उच्छिष्टोद्भिरनाचान्तश्चण्डालादीन स्पृशेद्विजः । प्रमादादा जपेत्स्नात्वा गाय- स्याटसहस्रकम् ।। चण्डालपतितादीस्तु कामायः संस्पृशेद्विजः। उच्छिष्टस्तत्र कुर्वीत माजापत्यं विशुद्धये ॥ अनेनाभिप्रायेण विष्णुः-अनुच्छिष्टेन संस्पृष्टे स्नानं येन वि. धीयते । तैरेवोच्छिष्टसंस्पृष्टः प्राजापत्येन शुध्यति । इत्यादयः स्नानार्हाः स्मृत्यन्तरतो योद्धव्याः। एवं स्नानार्हाणामशुचित्वात्तदभिप्रायम् तैरिति बहुवचनमविरुद्धम् । उद- क्याशुचिभिः स्नायादित्येतचण्डालाद्यचेतनद्रव्यव्यवधानस्पर्श वेदितव्यम् । चतनव्य- घधाने तु द्वितीयस्य स्नानम् । “दिवाकीर्तिमुदक्यां च " इति मनुस्मरणात् । तृतीय- स्य तु आचमनमेव । तत्स्पृष्टिनं स्पृशेद्यस्तु लानं तत्र विधीयते । अव॑माचमनं प्रोक्तं द्रव्याणां प्रोक्षणं तया ॥ इति संवर्तस्मरणात् । इदं चावुद्धिपूर्वे, यद्धिपूर्वे तु तृतीयस्या- वि स्नानमेव । पतितचण्डालतिकति गौतमरमरणात् । बुद्धिपूर्वपि चतुर्थस्याचमन- मेव । उपस्पृश्याशुचिस्पृष्टं तृतीयमपि मानवः । हस्ती पादौ च तोयेन प्रक्षाल्याचम्प शुध्यति ॥ इति देषलस्मरणादिति विज्ञानेश्वरः ।।

·आह्निकाकरणम् । (६१) चाण्डालादिच्छायास्प” * स्मृतिरत्ने-छायामन्त्यश्वपाकादेः स्पृष्ट्वा स्नानं समाचरेत् । चत्वारिंशत्पदादू छायादोषो न विद्यते ॥ अखण्डादर्श-तृणकाष्ठादिखातेन कुडयेनान्तरिते तथा । गोवालव्यजनेनापि स्नानं तत्र न विद्यते ॥ वृपलादिस्पर्शे मजनसंख्या * स्मृत्यन्तरे-पलं चान्त्यजाति च चण्डालं पतितं तथा । आर्तवाभिप्लुता नारी स्पृष्ट्वा स्नानं समाचरेत् ॥ एकं च दशकं चैव द्वात्रिंशदिशति तथा 1 द्वात्रिंशच क्रमेणेव मानं कृत्वा विशुध्यति ॥ एवं मजनसंख्याव्यवस्था तत्तद्गात्रस्पर्श । अन्यथा भरद्वाजः-अस्पृश्यस्पर्शने चैव त्रयोदश निमज्ज्य च । आचम्य प्रयतः पश्चात्तानं विधिवदाचरेत् ।। वृद्धमनु:-चण्डालादेस्तु संस्पर्शे वारुणं मानमेव हि । इतराणि तु चत्वारि यथायोगं स्मृतानि हि ॥ योगयाज्ञवल्क्या-अप्रायत्ये समुत्पन्ने मान- मेव विधीयते । पूर्वोद्दिष्टस्तया मन्त्रैरन्यथा मार्जनं स्मृतम् ॥ मन्त्रः वारुणैरग्लिङ्गैश्च ।। * अन्तर्दशाहे रोदने पराशरः-अस्थिसंचयनादर्वानुदित्वा स्नानमाचरेत् । अन्तर्दशाहे विमस्य ऊर्ध- माचमनं स्मृतम् ॥ रोदः अत्रातुरव्यञ्जनपरः । शावे शवगृहं गत्वा श्मशाने वान्त- रेपि वा । आतुरव्यञ्जनं कृत्वा दूरस्थोप्यशुचिर्भवेत् ।। आतुरव्यञ्जनं मृतविषयविलापा- दि । बहुसम्भवे प्रत्येकं स्नाखा अनुगमनादि कार्यम् । अन्यथा “ अशुद्धान् स्वयम- प्येतान् " इति वचनात् कृच्छं स्यात् ॥ * शिश्वादीनां रजस्वलादिस्पर्शे * पराशर:-शिशोरभ्युक्षणं प्रोक्तं बालस्याचमनं स्मृतम् । रजस्वलादिसंस्पर्श स्नानमेव कुमारके ॥ शिशुरादन्तजननादाचौलादालकः स्मृतः । कुमार स तु विज्ञेयो बुधरामौञ्जिवन्धनात् ।। * रात्रौ नैमित्तिकस्नानम् * संग्रहे-अप्रशस्तं निशि स्नानमासुरी चाधिदेवता । पुत्रोत्सवे विवाहे च ग्रहणे स्नानमाचरेत् ॥ चन्द्रिकायाम्-ग्रहणोद्वाहसंक्रान्तियात्रार्तिप्रसवेषु च । स्नानं नैमित्तिकं ज्ञेयं रात्रावपि न दुप्यति ॥ आतिः मरणम् | पराशरः-पुत्रजन्मनि यझे च मृता संक्रमणे खेः । राहोश्च दर्शने स्नानं प्रशस्त नान्यथा मिशि ॥ यज्ञे अव- भृथे । नान्यथेति मध्यमयामद्वयाभिप्रायम् । दिवाकरकरैः पूतं दिवा स्नानं प्रशस्यते । प्रदोषपश्चिमी यामी दिनक्रस्नानमाचरेत् ।। इति चन्द्रिकायामुक्तेः ।। रात्री जलोद्धरणविधिः ॐ मरीचिः-दिवाहतं तु यत्तीयं गेहे यस्य न विद्यते । प्रज्वाल्याग्निं ततः स्नायान रात्री जलमुद्धरेत् ।। अन्यत्र धान्न इत्येव तत्रस्थे स्नानमिप्यते । यदि गेहे नलं न स्यात्तस्य शुद्धिः कथं भवेत ॥ धानो धान्नेति मन्त्रेण गृहीयादमिसनिधी । रात्री ग्रहांशुभिः पूतं दिवा पूतं तु भानुना ·स्मृतिरनाकरः। ॐ आतुरस्नानम् पराशरः-आतुरनान उत्पन्ने दशकृत्वो ह्यनातुरः। सात्वा मात्वा स्पृशेदेने ततः शुद्धयेत्त आतुरः॥ 8 रजस्वलानैमित्तिकस्नानविधिः स्नाने नैमित्तिके प्राप्त नारी यदि रजस्वला । पात्रान्तरिततोयेन स्नानं कृत्वा व्रतं चोत् ॥ सिक्तगात्रा भवेदद्भिः साङ्गोपाङ्गा कथंचन | न वस्त्रपीडनं कुर्यान्नान्यदासश्च धारयेत् ॥ नमित्तिकमत्र श्वचण्डालादिस्पर्शजम् । उशना:-ज्वराभिभूता या नारी रजसा च परिप्लुता । कथं तस्या भवेच्छौचं शुध्यते केन कर्मणा ॥ चतुर्थेऽहनि संप्राप्ते स्पृशेदन्या तु तां स्त्रियम् । सा सचेलावगाडापः स्नात्वा स्नात्वा पुन: स्पृशेत् ॥ दशद्वादशकृत्वो वा ह्याचामेच पुनः पुनः । अन्ते च वाससस्त्यागस्तता शुद्धा भवेत्तु सा ॥ दद्याच्छक्त्या ततो दानं पुण्याहेन विशुद्धयति ॥ * सूतिकामरणे चन्द्रिकायाम्-सूतिकायां मृतायां तु कथं कुर्वन्ति याज्ञिकाः । कुम्भे सलिलमादाय पञ्चगव्यं तथैव च ॥ पुण्याभिरभिमन्व्यापो पाचा शुद्धि लभे- ततः । तेनैव स्नापयित्वा तु दाहं कुर्याद्यथाविधि । पञ्चभिः स्नापयित्वा तु गव्यः प्रेतां रजस्खलाम् । वस्त्रान्तरावृतां कृता दाहयेद्विधिपूर्वकम्॥अब स्मृत्यन्तरे विशेष:- उदक्यामरणे माने सूतिकामरणे तथा । अस्पृश्यवचनात्पूर्व लौकिकैरभिपेचयेत् ॥ उदृतैरम्बुभिः शुग्दैः स्नापयित्वा ततः पुनः । सप्तभिः पापमानीभिर्यदन्ति यच दूरके ॥ यजु:सामपवित्राभ्यां गोमूत्रेणोदकेन वा । स्नाप्य पवित्रीलिङ्गहिरण्येत्यादि- मन्त्रकैः ।। स्नापयि वा तु गोमूत्रः शवधर्मण दाहयेत् । ब्राह्मणाभ्यनुज्ञानात्, यदन्ति यच्च दूरंक इत्यादयः पावमान्यः ऋग्वेदपठिताः । यजुःपवित्रम्, आपो अस्मानिति मन्त्रः । सामपवित्रम्,. कयानश्चित्र इति मन्त्रः । यच्चान्यदनयोर्वक्तव्यं तस्पिटम- धसारव्याख्याने स्पष्ट निर्दिष्टं द्रष्टव्यम् ॥ रजस्वलयोरन्योन्यस्पर्शे प्रायश्चित्तम् अत्र रजस्वलास्पर्शविपये किंचिदुच्यते। बृहस्पतिः-आर्तवाभिप्लुते नायौं संभा- पैते मिथो यदि । उपवासं तयोराहुरशुद्धौ शुद्विकारणम् ॥ मतिपूर्व ब्राह्मण्योः स्पर्श संग्रह-आर्तवाभिप्लता नारी सातवां यदि संस्पृशेत् । आस्नानकालानाभीयान- क्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ अवधिपूर्व-आर्तराभिप्लुता नारी वार्तवाभिप्लुता स्पृशेत् । स्नात्वोपवासं कुर्यातां पञ्चगव्येन शुद्धयतः ॥ कृच्छं तस्या यया स्पृष्टमन्य- स्यास्तु तदर्धकम् । दण्ड यन्तहिने नोचेदन्यस्या अपि ऋच्छकम् ॥ मावा उदृतो. दकैरिति शेषः । उपवास अवशिष्टदिन इति शेषः । चतुर्थीहे पश्चगव्यं प्राश्य शुध्यत इत्यर्थः । दण्डादीत्यादिशब्देन लोष्टपापागादि गृह्यते । काश्यपः-उदक्यया तु संस्पृष्टा ब्राह्मण्या ब्राह्मणी यदि । एकरात्रं निराहारं पञ्चगव्येन शुध्यति ॥ इदं अज्ञानातृतीयाहे स्पर्शे । अशक्ती मार्कण्डेयः उदक्पया सवर्णा प संस्पृष्टा चंद्र- ·आहिकप्रकरणम् । जस्वला । तस्मिन्नेवाहनि स्नात्वा शुद्विमाप्नोत्यसंशयम् ॥ शूद्रया कृते विप्रास्पर्श विष्णुः-रजस्वला होनवर्णा सातवामु तमां यदि । म्पृशेत्स्पृष्टा न भुञ्जीत स्नानादूज़ तु भोजनम् ॥ उपवासं ततः कुर्याद्वाह्मणाम्भोजयेत्ततः । स्पर्श सति उद्धृतः स्नात्वा उपोप्य चतुर्या हे स्नानादूर्व ब्राह्मणान् भोजपित्वा गव्यं प्राश्य भुनौतेत्ययः । रजस्वला हीनवर्णी रजस्वला स्पृष्ट्वा न तावदनीयात्, यावच्छुद्धिः स्यात् । प्रति. लोमप्रसूतानामन्यतमस्पर्श निरीक्षणे भोजने पाने वा, रंजसलायाः स्नानान्तमनश- नम् । तदशक्ती प्रतिनिधित्वनैकस्य दिनस्य पञ्च वा त्रीन्या विधान भोजयेत् । इत्यखण्डादशीक्तम् । विष्णुः-आरनानादुपवासं च कृ॰ सान्तपनं ततः । ब्राह्मणाभोजयेत्पश्चाद्विप्राणामनुशासनात् ॥ सान्तपनप्रतिनिधिः गोद्वयं निष्कद्वयं पा । आपस्तम्या ब्राह्मणी चैव शूद्रा च स्पृष्ट्वाऽन्योन्यं रजस्खले । कृच्छ्रेण शुध्य- ते विमा शूद्रा दानेन शुभ्यति ॥ इदमबुद्धिपूर्वे. कामतस्तु सान्तपनस्योक्तत्वात । एकभर्तृकयोरकामतः स्पर्श अखण्डादर्श-रजस्वले यदान्योन्यं संस्पृशेतां मिथो यदि । सवर्णे पञ्चगव्येन ब्रह्मकूर्चन शुध्यतः ॥ मन्त्रसंयोजितं हुतशिष्टं पञ्चगव्यम्, ब्रह्मकूर्च ब्रह्मसुवर्चलेति चोच्यते । युद्धिपूर्वे तु-स्पृष्ट रजस्वलेऽन्योन्यं सगोत्रे चैक- भत्के । कामतोकामतो वापि विराण विशुध्यतः || त्रिरात्रेण त्रिरात्रोपवासेन ॥ * रजस्वलायाश्चण्डालादिस्पर्शे प्रायश्चित्तम् * वृहस्पतिः-पतितान्त्यश्वपाकैश्च संस्पृष्टा चेद्रजस्वला । तान्यहानि व्यतिक्रम्य प्रायश्चित्तं समाचरेत् ॥ प्रथमेनि त्रिरात्रं स्याद्वितीये यहमेव च । अहोरात्रं तृतीयति चतुर्थे नक्तमाचरेत् ॥ इदमकामतः । कामतस्तु-जसा भुञ्जते मायेऽमोहारस्पृष्टाः शवादिभिः । व्यहे च पर्यपेते तु कृच्छ्रे चान्द्रायणोत्तरम् ॥ अमोहादिति पदच्छेदः । प्रायश्चित्तस्य गुरुत्वात् कृच्छ्रे गौनिष्कं वा, चान्द्रायणे तु गास्तित्र निष्कत्रयं वा दद्यादिति जातुकर्णिः। च्छिश्शशुचिसंस्पर्शने वा, श्वसूकरशिवादिस्पर्शने वा उद- क्याया एकगत्रमुपवासः । भृगुः-रजस्वला यदा नारी शुद्धान् स्पृशते यदि । अस्नात्वा भोजनं कृत्वा प्राजापत्यं समाचरेत् ॥ सूतकं प्रेतकं स्पृष्ट्वा श्रुषा पन्धुपु माणम् । आस्नानकालं नाश्रीयास्पिग्रह्मसुवर्चलाम् ॥ शातातपः-उदक्या सति- का वापि अन्त्यजान्याद संस्पृशेत् । त्रिरात्रेण विशुद्धिः स्यादिति शातातपोबवीत् ॥ अन्त्यजाः रजकादयः, मायश्चित्तस्य लघुत्वात, कृच्छ्रे चान्द्रायणोत्तरमिति चण्डाला- दिस्पर्शे चान्द्रायणविधानात । तथा शातातपः-रजस्वला यदा नारी चण्डाला- दीन स्पृशेद्यदि । अतिकृच्छं ततः कुर्यास्कृच्छ्रमेकमयापि वा ॥ कामतोतिकृच्छ्र:, अज्ञाने कृच्छ्र: माजापत्यः ॥ ॐ कृच्छ्रकृप्तिः * प्राजापत्ये तु गामेका दद्यात्सान्तपने द्वयम् । पराकतप्तचान्द्रातिकृच्छे तिस्रस्तु गाः स्मृताः ॥ गवामभावे निष्कं स्यात्तदर्धे पादमेव वा । पादहीनं न कर्तव्यमिति वेदविदो विदुः ॥ इत्युक्तप्रतिनिधिः सर्वत्र शक्त्यपेक्षया द्रष्टव्यः । अत्र संग्रहे- .

·(६४) स्मृतिरनाकरः। आर्तवाभिप्लुता नारी चण्डालादीन्स्पृशेयदि । कृच्छ्मेकं तु मत्या स्यादमत्या तु तदर्ध- कम् ॥ एवं सूतिकाया अपि द्रष्टव्यम् । उदक्या सूतिका वापीत्यादी सहोपादानाद्रज. खलाविषयोक्तं सूतिकायाः समानमेव । रजस्वला यदा नारी यद्यशुद्धांस्तु संस्पृशेत् । अस्नात्वा यदि भुनीत प्राजापत्यं समाचरेत् ॥ यत्तूक्तमखण्डादशे-उच्छिष्टेन तु संयुक्ता चण्डालादीन् यदि स्पृशेत् । कृच्छू सान्तपनं कुर्याच्चान्द्रायणमथापि वा ।। इति तद्विग्सूत्रोत्सर्गे भुवा वा, अकृतशोचायाश्चण्डालादिस्पर्शे कामतश्चान्द्रायणं अकामतः सान्तपनमिति व्यवस्थितम् । रजस्सला यदा नारी स्पृशेच्चेच्छवसूतके ॥ जय त्रिरात्रात्स्नातां तु त्रिरात्रमुपवासयेत् ॥ इदं बुद्धिपूर्वविषयम् । अबुद्धिपूर्व तु सूतके प्रेतकं स्पृष्ट्वा इत्याद्युक्तं द्रष्टव्यम् ।। * आशौचे रजस्संभवे शावे च सूतके चैव अन्तरा चेतुर्भवेत् । नानावा भोजनं कुर्याद्वक्त्वा चोपवसे- दहः ॥ उदृततोयैरनात्वा भोजने दिनमुपवासः । वन्धुमृति श्रुत्वा तदानीमेव मावा भुनीतेत्यर्थः ॥ * रजोमध्ये अघसम्भवे * आर्तवाभिप्लुतायास्तु शावाशीचं भवेद्यदि । सूतकं वा भवेन्मध्ये सात्वा भोजन- मिष्यते ।। स्नात्ता, स्नाने नैमित्तिके प्राप्ते इत्युक्तक्रमेणेति शेपः । स क्रमः प्रागेवोक्तः। इदं स्पर्शाभावविषयम् । स्पर्श तु-आर्तवाभिप्ता नारी शवं स्पृष्टा विमोहिता । आसानकालं नाभीयादासीना वाग्यता पहिः । इत्युक्तं द्रष्टव्यम् । इदं चाज्ञानस्पर्श- विषयम्, विमोहितेति लिङ्गात् । कामतस्तु " पतितान्त्यश्वपश्चि, आनानादुपवासश्च कृच्छ्रे सान्तपनं स्मृतम् ” इत्यादिभिः प्रागेवोक्तं द्रष्टव्यम् | आशीचे रजःसंभवे, मृतसूतकसंपर्के रजोदृष्टा कथं भवेत् । ब्राह्मणानां करैर्मुक्तं तोयं शिरसि धारयेत् ॥ सर्वतीर्थजलाच्छ्रेष्ठं तोयं विप्रकराच्युतम् । दद्याच्छक्त्या ततो दानं पुण्याहेन वि. शुध्यति ॥ इत्युक्तं द्रष्टव्यम् । इदं मानप्रतिनिधिः ॥ ॐ भुक्तिमध्ये रजस्वलायाश्चण्डालादिस्पर्शे 8 किंच, रजस्खला तु भुनाना चण्डालादीन् स्पृशेयदि । गोमूत्रयावकाहारा पड़ा- श्रेण विशुध्यति ॥ बुद्धिपूर्वे कृते स्पर्श कृच्छ्रे चान्द्रायणं चरेत् । रजस्वला तु भुनाना दिवाकीर्ति यदि स्पृशेत् ॥ उपवासत्रयं कृत्वा ब्रह्मकूर्चन शुध्यति । रजरवला तु सं- स्पृष्टा श्वजम्बूकखरादिभिः ॥ निराहारा भवेत्तायद्यायत्स्नात्वा भवेच्छुचिः । अप्राय- त्ये समुत्पन्ने मलवद्वाससः खियः॥ अभिपके तु भक्तिः स्यादाशीचं या दिनत्रयम् ।। * रजस्वलास्पर्शे तनपानादिस्पर्शे च * रजस्वलां तु संस्पृष्ट्वास्नात्वा भुझन् उपवासत्रयं चरेत् । तच्छयनं भुक्तिपात्रं वा स्पृष्ट्वा अन्नात्वा भुनन् उपवासन शुध्येत् । मलमयं तदासस्तदन्नं च स्पृश्वा अक्षात्वा भुनन् उपवासत्रयं चरेत् । उदक्यापात्र अज्ञानानन् प्राजापत्यम्, अभ्यासे द्विगुणं यरेत् । उदक्योच्छिष्टं भुञ्जन् कृच्छं सान्तपनं चरेत् । शयनं भुक्तिपात्रं वा स्पृशेन्मो- - .

·आह्निकमकरणम् । (६५) हायदि द्विजः || तत्स्पृष्टिन्यायमार्गेण प्रक्षाल्य प्रोक्षयेच्च वा । यत्र भूमौ जलं नास्ति तृणं नोदक्यया सह ॥ गोवालव्य जनादक्निानं तत्र विधीयते । आतुरा चेहतुमती सूतिका वा तथाविया ॥ स्पृष्ट्वा तायपरा मायात् द्वात्रिंशद्वारमेव वा । मन्त्रस्नानं ततः कुर्यात्पुण्याहेन विशुध्यति ॥ इत्यादिस्मृत्यन्तरवचनानि द्रष्टव्यानि ॥ * उत्सवादी स्पृष्टिदोपाभावः-* अत्र शातातपः-ग्रामे तु यत्र संस्पृष्टिर्यात्रायां कलहादिषु । ग्रामसन्दूषणे चैव स्पृष्टिदोषो न विद्यते ॥ पत्रिंशन्मते-देवयात्राविवाहेषु यज्ञेषु प्रकृतेषु च। उत्सवेषु च सर्वेषु स्पृष्टास्पृष्टिर्न विद्यते ॥ बृहस्पतिः तीर्थे विवाहे यात्रायां संग्रामे देशविप्लवे । ग्रामदाहे प्रवासे च स्पृष्टास्पृष्टिर्न विद्यते ॥ एतद्वचनत्रयं अत्राहमनेन स्पृष्ट इति ज्ञानाभावविषयमिति केचित् । उच्छिष्टाशुचिस्पर्शविषयमित्यपरे । अत्र आपस्तभ्यः-शक्तिविषये न मुहूर्तमप्यप्रयतः स्यादिति । अत्र पाझे विशेष:- उत्सवे वासुदेवस्य य: नाति स्पर्शशङ्कया । स्वर्गस्थाः पित्तरस्तस्य पतन्ति नरके क्षणात् ।। विष्ण्वालयसमीपस्थान् विष्णुसेवार्थमागतान् । चण्डालान् पतितावापि स्पृष्ट्वा न सानमाचरेत् ॥ विष्णुसेवार्थमिति विशेषणात् स्वकार्यार्थमागतविण्यालय- समीपस्थचण्डालादिस्पर्श स्रानं भवत्येव । श्रीविष्णुमन्दिरे च-विष्णोरुत्तवते. वार्थमागतास्तत्र ये जनाः। तेपि देवसमा ज्ञेयाः प्रतिलोमादयोपि च ।। नानाङ्गतर्पणविवेकः ब्रमाण्डे-नित्यं नैमित्तिकं काम्यं त्रिविधं मानमुच्यते । तर्पणं त्रिविधस्यापि ह्यङ्ग- वेन प्रकीर्तितम् ॥ तस्य तर्पणस्य क्वचिदपवादमाह आपस्तम्यः-अस्पृश्यस्पर्शने चान्ते स्वश्रुपाते क्षुरे भगे । सानं नैमित्तिकं ज्ञेयं देवर्षिपितृवर्जितम् ॥ अन्न वान्त इति भुक्त्यनन्तरं वान्तव्यतिरिक्त यम् । तथा मनु:-वान्तो विरक्तः सात्वा तु घृतं प्राश्य विशुध्यति । आचम्पैव तु भुक्त्वान्नं स्नान मैथुनिनः स्मृतम् ॥ इति भक्त्यनन्तरं वान्तस्याचमनविधानात् । अश्रुपात: आतुरव्यञ्जनम्, अतो दुःखापनो- दने कृते तन्निमित्तलाने तर्पणं नास्त्येव । तथा स्मृत्यर्धसारे-तूष्णी नायादशुद्धस्तु मन्त्रसम्भारवर्जितम्। अस्पृश्यस्पर्शने स्नाने नाघमर्षणतर्पणे । अत्र शौनका-प्रातरा- चमनं कृत्वा शौचं कृत्वा यथार्थवत् । दन्तशीचं ततः कृत्वा प्रातःस्रानं समाचरेत् ।। दक्षा-अनात्वा नाचरेत्कर्म जपहोमादि किचन । लालास्वेदसमाकीर्णशयनादुत्थितः पुमान् ॥ प्रातः संक्षेपतः स्नानं होमार्थं तु विधीयते । मृन्मन्त्रविधिनिप्पाचं मध्याह्ने तत्सविस्तरम् ॥ कात्यायन:-अल्पत्वारोपकालस्य बहुत्वात्स्नानकर्मणः । मातः सं- क्षेपतः स्नान होमकालो विगर्हते ॥ तत्स्नानं चतुविशतिमतोक्तम्-सानमन्दैवतै- मन्त्रर्वारुणेश्च मृदा सह । कुर्याद्याहृतिभिर्वाथ यत्किंचिदमृदापि वा ।। द्वपदादिति वा स्रायाज्जुम्बकायेति वा पुनः । पुण्यानि च स्मरेत्तीर्यान्युशना मनुरवीत् ॥ अन्देवता आपोहिष्ठादयः । पारुणा हिरण्यवर्णा इत्यादयः । विष्णुः-प्रातःस्राय्यरुणकरन- स्तां प्राचीमवलोक्य नायादिति ॥

·(६६) स्मृतिरत्नाकरः। सानाङ्गतर्पणम् 8 यमः-दो हस्ती युग्मतः कृत्वा पूरयेदुदकाञ्जलिम् | गोशृङ्गमात्रमदृत्य जल- मध्ये जलं क्षिपेत ॥ विष्णुः-स्नातश्चावासा अम्भस्थ एव देवपिपितृतर्पणं कुर्यात् । तत्र भरवाजा-तर्पणं देवतादिभ्यः स्वस्वतीर्थेन तर्पयेत् । गोशृङ्गमात्रमद्धृत्य तर्पणे जलमुन्सृजेत् ॥ ऊ तिर्यगधः स्वस्वतीथे नैव क्रमाद्विजः|| कार्णाजिनि:-श्राद्ध विवाहकाले च पाणिनेकेन दीयते । तर्पण तूभयेनैव विधिरेप सनातनः । येन तीर्थ- न गृहीयान दयाजलाञ्जलिम् | अन्यतीर्थेन गृहीयात्तचोयं रुधिरं भवेत ॥ नाभि- मात्रे जले स्थित्या चिन्तयतर्ध्वमानसः। आगच्छन्तु मे पितरो गृहन्खेतान्पयोक्ष- लीन् ॥ पितॄणामम्बरस्थानामम्भःस्था दक्षिणामुखः । त्रीखीन् जलाअठीन दद्यादु चैरुन्चतरान् युधः ॥ पूर्वाशाभिमुखो देवानुत्तराभिमुखस्कृषीन् । पितृस्तु दक्षिणास्य- स्तु जलमध्ये तु तर्पयेत् ॥ चन्द्रिकायाम्-चाई पूर्ण तिलैः कृत्वा जलस्थस्तर्पये- पितॄन । स्थलस्थेन न कर्तव्यं पितृणां तृप्तिमिच्छता ॥ यत्तु गोभिलोक्तम्- रोमसंस्थास्तिलान्कृत्ला यस्तु तर्पयते पितॄन् । पितरस्तर्पितारतेन रुधिरेण मलेन च ॥ इति तदर्शादितर्पणविषयम् । निधायांगुष्ठमूले तु तिलान्वै तर्पयेत्पितन् ॥ इति वचनात् । पराशरः-देवान्ब्रह्मऋषीश्चैव तर्पयेदक्षतोदकैः । तर्पयेत्तु पितृन्भक्त्या सतिलोदकचन्दनः ॥ भरद्वाज:-गन्धपुष्पाक्षततिलः साध तर्पणमुत्तमम | पितृ- साक्षातिलसे तर्पयविजसत्तमः ॥ यत्तु श्रीविष्णुपुराणे-शुचिवस्त्रधरः नातः परिधायाम्बरं शुचि । तेषामेव हि तीर्थेन कुर्यादुदकतर्पणम् ॥ इति तदशक्तपिपयम् । "मातश्चावासा अम्भास्थ एव " इति विशेषाभिधानात् । गृहस्नानविपयं या तदा चनमिति न विरोधः भानुवारादो सानाङ्गतिलतर्पणविवेकः मरीचि:-सप्तम्या रविवारे च गृहे जन्मदिने तया । भृत्यपुत्रकलनार्थी न कुर्या- तिलतर्पणम् ॥ चन्द्रिकायाम्-भानुवारे भीमवारे नन्दाभृगुमघासु च । मृदा स्नानं पिण्डदान वर्जयेत्तिलतर्पणम् । संग्रहे-अ शुक्रे त्रयादश्यां सप्तम्यां निशि सन्ध्य. योः। तर्पत्तिलसंमिथं तत्तोयं रुधिरं भात् ॥ पुराणे-पक्षयोरुभयो राजन् सप्तम्यां निशि सन्ध्ययोः । पियापुत्रकलत्रार्थी तिला पञ्चसु पर्नयेत ! भार्गवे भानुवारे च जन्मौ च तथा दिने । दृस्निानं न कुर्वीत तिल कृष्णश्च तर्पणम् ।। अयं निषेधो नित्यस्नानागतर्पणे, न दर्शादी । तया गार्यः-उपरागे पितृ श्राद्ध पातमायां च सं- ममे निपिद्धपि हि सर्वत्र तिलस्तर्पणमाचरेत् ॥ तीये तिथिविशेपे च प्रेतकार्य तया- दिके । निषिद्धेपि दिने कुत्तिलः प्रणेश्च तर्पणम् ।। स्मृत्यन्तरे च-तिथियारम- मायोगनिषेधो य उदाहृतः । पिभिस्तपणे नित्ये निमित्ते न तु बाधते ॥ निमित्ते ग्रहणाब्दिकदर्शादिनिमित्ततर्पण इत्यर्थः । अतः शुक्रवारादियोगेपि दशैं तिलरेव पितृतर्पण पुर्यानाक्षतयुक्त, दोपाभावात् । पितॄन् साक्षात्तिख तर्पयेष्टिजसत्तमः । इति स्मरणाच ॥ : " ·आह्निकप्रकरणम् । (६७) ॐ वस्त्रनिप्पीडननिषेधः योगयाज्ञवल्क्यः-यावद्देवानृपश्चैिव पितॄन् वै यो न तर्पयेत् । तावन्न पीडये. द्वा यो न स्नातो भवेन्नरः ॥ निराशाः पितरो यान्ति स्नानवस्त्रे निपीडिते । तस्मा- न पीडयेदनमकृत्वा पितृतर्पणम् || वृद्धवसिष्ठः-स्नानार्थमभिगच्छन्तं देवाः पितृ- गणैः सह । वायुभूतास्तु गच्छन्ति तपार्ताः सलिलार्थिनः ॥ निराशास्ते निवर्तन्ते वस्त्रनिष्पीडने कृते । अतस्तर्पणानन्तरमेव वस्त्रं निष्पीडयेत् । पुलस्त्यः-कृत्वा तर्पणमेवं तु समुत्तीर्य जलाशयात् । पीडयेनानशार्टी तु शुचौ देशे समन्त्रकम् ॥ अत्र विशेषः स्मृत्यन्तरे दर्शित: ऊर्जा प्रदक्षिणीकृत्य तृप्यतेति स्थले क्षिपेत् । स्थलं विशोधयेत्पूर्वमपरं च विशोधयेत् ।। वस्त्रनिष्पीडने चैवं महाशीचे ततः परम् । चतु: संवेष्टय वासोन्तं स्नात्वा निष्पीडयेस्थले ॥ ये के चास्मकुले जाता इति मन्त्रे. ण मानवः । मन्त्रश्च-ये के चास्मत्कुले जाता अपुत्रा गोत्रजा मृताः। ते गृहन्तु मया दत्तं वस्त्रनिष्पीडनोदकम् ॥ वृद्धमनु:-मानुष्यतर्पणे चैव सानवस्त्रनिपीडने । नि. पीती तु भवेद्विपस्तथा मूत्रपुरीपयोः ॥ वस्त्रं त्रिगुणितं यस्तु निप्पोडयति मूढधीः । पृथा स्नानं भव तस्य यच्चेवादशमम्बुनि ॥ अदर्श दशाहीनम्, यद्वस्वनिप्पीडन यचाम्बुनि निप्पीडनं तेन च स्नानं वृथा भवतीत्यर्थः । पुराणे-अप्रायत्यं निहन्त्येव सानेनैकेन मानवः । द्वितीयेन निमज्जेन निर्मलवं भवेद् ध्रुवम् ॥ तृतीयेनातितृप्तिः स्यानिमज्जनफलं त्विदम् ।। ॐ संकल्पविधिः संकल्पे मनु:-प्रक्षाल्य पादौ हस्तौ च स्वाचान्तो वाग्यतः शुचिः। तिथिवारादि- के स्मृत्वा मुसंकल्प्य यथाविधि || भरद्वाज:-सदर्भहस्ती जानूध्वौं दक्षिणे दक्षिणो- त्तरी । कृत्वा जानुनि कर्तव्यमेतत्कर्म करोमि यत् ॥ स्वमानसेन स्मरणं तत् सङ्कल्प इति स्मृतः। एवं संकल्प्य विधिना ततः स्नानं समाचरेत् ॥ अत्रिः-संकल्पः सूक्त- पठनं मार्जनं चाघमर्षणम् । देवपितर्पणं चैव स्नानं पञ्चाङ्गमिप्यते ॥ ॐ स्नानविधिः भरद्वाजा-हिरण्यशृङ्गमित्युक्ता जडं समवगाहयेत । सुमित्रा इत्युदाहत्य स्वात्मानमभिषेचयेत् ।। दुमित्रा इत्युदाहृत्य मृत्स्थाने जलमुत्समेत् । योऽस्मान्द्रुष्टी- त्युदाढत्य तथा तत्र जलं क्षिपत ॥ यं च वयं द्विष्म इति पुनस्तत्र जलं क्षिपेत् । एवं त्रिर्मृत्तिकास्थाने जलमञ्जलिनोत्सृजेत् ।। नमोऽनय इति तीर्थ नमस्कुर्यात्ततो बुधः। यदपामित्यमेध्यांश निरस्येद्दक्षिणे जलम् ॥ अत्याशनादितिद्वाभ्यां बिरालोय तु पा. मिना । चतुरखं तीर्थपीठं पाणिनोल्लिख्य वारिपु ॥ अवाहयामि खां देवीत्यावाह्यानव जाह्नवीम् । इमं म गङ्ग इत्युक्ता पुण्यतीर्थानि च स्मरेत् ॥ आदित्वाभिम को मजे. दापो अस्मानिति त्र्यचा। निएग्ज्य च.पोहिष्टाचैरन्जिङ्गैनियेततः।। आपो नारा इति प्रोक्तास्ता एवास्यायनं पुनः । तस्मानारायणं देवं मानकाले सदा स्मरेत् ॥ ततो. घमर्पणं कुर्यादृत्तंचेति चं जान् । त्रिपडप्टी द्वादश वा वर्तयेदयमर्पणन् ॥ अय.

·(६८) स्मृतिरनाकरः। मर्षणसूतस्य ऋपिरेवापमर्पणः। तस्य चानुष्टमं छन्दो भावपृक्तो (वृत्तो) घिदेवता ।। द्विराचम्याथ विधानृपीनय पितॄन्क्रमात् । स्वस्सत्तीर्थेन वारिस्थस्तर्पयेद्विधिवद् युधः।। सन्तर्पयेच तिसृभिव्हतीभिस्तिलाक्षतः। केवलैस्तण्डुलदैवानृपीन्सतिलतण्डुलैः ॥ पितॄन्साक्षात्तिलरेव तर्पयविजसत्तमः । सतिलैस्तण्डुलैस्तीरे दद्यात्रीनुदकाञ्जलीन् । ये केचैत्यम्पराम्भोभिस्तीरे निप्पीडयेत्तिलः । स्नात्वैवं वाससान्धेन शिरोङ्ग परिमार्ज- येत् ॥ शिरोपारि शरीराम्बु यत्रतोयं यथाक्रमम् । पियन्ति देवा मुनयः पितरो ब्राह्मणस्य तु ॥ तस्मात्तातो नावमृज्यास्नानशाट्या न पाणिना । स्नानवस्त्रेण हस्तेन यो द्विजोङ्गं प्रमार्जति ॥ वृथा भवति तत्त्रानं पुनः स्नानेन शुध्यति । मानं प्लवङ्गम- स्येव कृतं विधिविनाकृतम् ॥ वृथा द्विजन्मनस्तस्माद्विधिना मानमाचरेत । शुचि वो हव्यमरुत इत्युक्खा शुद्धमम्बरम् ॥ संमोक्ष्य देवस्य त्वति व्याहत्यादाय भास्करम् । उदुत्यं जातवेदसमित्युक्त्वा दर्शयेत्ततः ॥ आवहन्तीत्युदाहृत्य परिधाय द्विराच. मेत् । गोभिला-मुराबिन्दुसमं चाम्भः शिखायाः पृष्ठपातितम् । तदेव पुरतोवर्ति गङ्गाम्बुसदृशं भवेत् ॥ व्यासः-स्त्रास्यतो वरुणः कान्तिं जुद्वतोनिः श्रियं हरेत् । भुञ्जतो मृत्युरायुष्यं तस्मान्मीनं चरत्रिषु || व्याघ्रपादा-देवांश्चैव ऋषीश्चैव पितृन्चै यो न तर्पयेत् । देवादीनामृणी नित्यं नरकं स बनत्यधः ॥ कार्णाजि- नि:-देवतानामृपीणां च जले दद्याजलाञ्जलीन् । स्नाने जपे पितॄणां च नोचदर्भास्ट- ते स्थले । जलालित्रयं दद्याद्ये चान्येसंस्कृता भुवि । असंस्कृतप्रमीतानामेकमेव तटे क्षिपेत् ।। यत्त्वापस्तम्पोक्तम्-शनैरपोभ्युपेयादभिनन्नभिमुरा आदित्यमुदक- मुपरपृशेदिति, सर्वत्रोदकोपस्पर्शनविधिरिति तत् " यदपां रमित्यमेध्यांश दक्षिणतो निरस्येत् ॥ इति स्मृतजलनिरसनपरम्, न पाणिभ्यामभिहननपरम् । अत्र शंख:- तुपकेशकरीपभस्मास्थिश्लेष्मनखलोमानि अप्सु न निक्षिपेत्, न पादेन पाणिना वा ज- लमभिहन्यात् । इति । आश्वमेधिके-सर्वदेवमया ह्यापो मन्मयाः पाण्डुनन्दन । तस्मात्तास्तु न हन्तव्या अद्भिः प्रक्षालयेत्स्थलम् ॥ संग्रहेन जलं साडयेत्पन्यां न नयां मलमुत्सृजेत् । न मलं क्षालयेत्तीर्थे यशुद्धो न विशेजलम् ॥ ॐ कपिलस्नानम् भरवाजाप्रातः स्नातुमशक्तश्चेत्कापिलं मानमाचरेत् | नाभेरधः प्रविश्यामु कटिं प्रक्षाल्य मृज्जलैः ॥ आण कर्पटेनाङ्गमार्जनं कापिलं स्मृतम् । तत्राप्यसामर्थ्य - युतो मन्त्रः स्नायात्तु पावनैः ॥ वस्त्रधारणविधिः मात्स्ये-एवं स्नात्वा ततः पश्चादाचभ्य तु विधानतः । रत्याय वाससी शुग्ने शुष्क तु परिधापयेत् ॥ व्याघ्पादः-ततो घनद्वयं शुद्धं गृहीत्वा द्विरुपस्पृशेत् । शाण्डिल्य:-चतुर्निमज्ज्य विधिवदाचम्यादाय वाससी | खण्डद्वयं शिरोट्रंप प्रत्येक परिमार्जयेत् || अन्तराच्छाद्य कोपीनं वाससी परिधापयेत् । उत्तरीयं सदा दध्यात्तद्विना नाचरेलियाः ॥ भरयाजः-मार्जयेदरशेपेण नोत्तरीयेण या शिरः ।

·आह्निकाकरणम् । स्नातो नाङ्गानि संमृज्यात्स्नानशाट्या न पाणिना !! न च निधुनुयाकेशान्न तिष्ठन्परि- मार्जयेत् । मार्जयेद्वस्त्रखण्डेन नान्यथा मार्जयेत्वचित् ॥ यदि प्रमादान्मृज्येत नरकं स अजत्यषः। व्यासः-रनानं कृत्वाऽर्द्रवस्त्रं तु ऊर्ध्वमुद्धारयेहिनः । स्नानवखमध- स्ताचे पुनः स्नानेन शुध्यति ॥ चन्द्रिकायाम्-नोत्तरीयमधः कुर्यानोपर्याधस्थ्य- मम्परम् । नान्तर्वासो विना जातु निवसेद्वसनं बुधः ॥ न चानुलिम्पैदस्नासा स्नाता चासो न निधुनेत् । आई एव तु वासांसि स्नात्वा सेवेत मानवः ॥ उत्तरीयमधोप- स्वार्थ न कुर्यात् । अधोवस्त्रमपि न जातृत्तरीयार्थ कुर्यादित्यर्थः । जायालि:- स्नात्वा निररय वस्त्रं तु जंघे शोध्ये मृदम्भसा । अपवित्रीकृते ते तु कौपीनस्राव- चारिणा || योगयाज्ञवल्क्या-स्नात्वैवं वाससी धौते अच्छिन्ने परिधाय वै । प्रक्षाल्योरू मृदाद्भिश्च हस्ती प्रक्षालयेत्ततः ॥ अच्छिन्ने इति शक्तविषयम् । न जीर्णमलवदासा भवेच्च विभो सति । इत्यादिस्मृतेः ।। ॐ वस्त्रनिप्पीडनविधिः वसिष्ठ:--स्नानशाटयां च दातव्या मृदस्तिस्त्री विशुद्धये । उत्तीर्य तां च निप्पी- व्य ततः शेष समाचरेत् ।। तां स्नानशाटीम्, शेपं सन्ध्यापन्दनादि कर्म । वस्त्रं चतु- गुणीकृत्य निप्पीडय च जलादहिः । वामप्रकोष्ठे निक्षिप्य द्विराचम्य विशुध्यति ॥ संग्रह-प्रातःसन्ध्यामुपासीत वस्रसंशोधपूकम् । उपास्य मध्यमां सन्ध्यां वस्त्रसं- शोधनं परम् ॥ अनिप्पीडय स्नानवयं सन्ध्याकर्म न चाचरेत् । अन्यथा कुरुते मोहात्तमप्यकृतं भवेत् ।। अत्र संवतों विशेपमार-न पीडयेजले वस्त्रं पादे न स्थापयेत्तथा । ब्राह्मणद्वितयं चैव पर्जयेद्वधपीडने ॥ हारीतः बखनिष्पीडितं सोयं श्राद्धे तच्छिष्टभोजनम् । भागधेयं श्रुतिः माह तस्मानिप्पीडयेत्स्थले ॥ मानवस्त्रं ततः पीब्य पुनराचमनं चरेत् । अरण्डादर्श-ग प्रहत्य तु पाणिभ्यां शार्टी निप्पीडयेत्स्यले । चतुः संघष्टय वासोन्तं तर्पणान्ते समन्त्रकम् ॥ निप्पीडयेत्, धौत परिधाय स्नानवस्त्रं समन्त्रकम् न पीडयेत्, केवलं पीइयेदित्यर्थः ॥ सानप्रशंसा विष्णुः-सातोधिकारी भवति देने पिये च कर्मणि । पवित्राणां तथा जप्पे दाने च विधिचोदिते ॥ दक्षः-सानमूलाः क्रियाः सर्वाः सन्ध्योपासनमेव च। तरमात्सर्वप्रयत्नेन मानं कुर्यात्समाहितः॥मातरुत्याय यो विप्रः प्रातःसायी सदा भवेत्। सशजन्मकृतं पापं त्रिभिर्वपर्णपोहति ॥ शौनका-प्रातरुत्याय यो विमः प्रातःसायी सदा भवेत् । सर्वपापविनिर्मुक्तः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ व्यासदक्षी-ध्यायेनारायणं देवं स्नानादिपु च कर्मसु । ब्रह्मलोकमवाप्रोति न चेहानायते पुनः ॥ अथोपुण्ड्रविधिः इदं श्रुतिस्मृतिशतसिद्धम् । अत्र तावन्महोपनिपदि अतिः धृतोर्ध्वपुण्ड्रः पर- मेशितारं नारायणं सारययोगाधिगम्यम् । ध्यात्वा विमुस्थेत नरः समस्तैः संसार- पाशरह चेति विष्णम् ॥ फटशापायाम्-धृतो पुण्डः एतचापारी विष्णुं पर .

·स्मृतिरनाकरः। ध्यायति यो महात्मा । स्वरेण मन्त्रेण सदा हृदिस्थं परात्परं यन्महतो महान्तम् ॥ अथणि-धृतोर्ध्वपुण्ड्रः कृतचक्रलाञ्छनो नारायणं पूजयति स्म भक्त्या । अर्ध्या- दिमिः पौरुपसूक्तमन्त्रः स प्राप्नुयाद्विष्णुपदं महात्मा ॥ अथ तत्रैव हरेः पादाकृति- मात्मनो हिताय मध्येछिद्रमूर्ध्वपुण्डं यो धारयति स परस्य प्रियो भवति, स पुण्य- भाग्भवति, स मुक्तिभाग्भवतीति । एवं सस्थानविशेषविधानारपुण्ड्रान्तरनिषेधः। तस्य च ध्यानपूजादिकांगत्वावगमात्सर्वकर्मसु सर्वेक_पुण्ड्रमेव धार्यम् । वेदविहित वादि. दमेव वैदिकम् । पुण्ड्रान्तरन्तु तन्त्रसिद्धत्वात्तान्त्रिकम् । अतो वेदिकैदिकमेव कार्यम् । इदं चोपबृंहणशतसिद्धम्। अत्र ब्रह्मांडपुराणे ब्रह्माणम्पति भगवानारत्यारभ्य स्मृति- चन्द्रिकायामुदाहृतवचनान्यत्र लिस्यन्ते-ऊर्ध्वपुंड्रममाणानि द्रव्याण्यंगुलिभेदतः । वर्णानि मन्त्रदेशांश्च प्रवक्ष्यामि फलानि च ॥ पर्वताने नदीतीरे मम क्षेत्रे विशेषतः । सिन्धुतीरेऽथ वल्मीके तुलसीमूलमाश्रिते ॥ मृद एतास्तु संग्राह्या वर्जयेदन्यमृत्तिका श्याम शान्तिकरं प्रोक्तं रक्तं वश्यकरं भवेत्।। श्रीकर पीतमित्याहुः श्वेत वैष्णवमुच्यते। अंगुष्ठः पुष्टिदः प्रोक्तो मध्यमायुष्करी भवेत् ।। अनामिकानदा नित्यं मुक्तिदा च प्र- देशिनी । एतरंगुलिभेदैस्तु कारयन्न नखैः स्पृशेत् ॥ दांगुलप्रमाणं तु उत्तमोत्तम- मुच्यते । नवांगुलं मध्यमं स्यादष्टांगुलमतः परम् || सतपट्पञ्चभिः पुण्ड्रं मध्यम त्रिविधं भवेत् । ललाटे केशवं विद्यानारायणमथोदर ॥ माधवं हदि विन्यस्य गोवि- न्दं कण्ठकूवरे । उदरे दक्षिणे पाधं विष्णरित्यभिधीयते ।।तत्पा बाहुमध्ये तु संस्मरे- मधुसूदनम् । त्रिविक्रमं कर्णदेशे वामकुक्षी तु वामनम् || श्रीधरं बाहुके पामे हपी- केशं तु कण्ठके | पृष्ठे तु पद्मनाभं च त्रिके दामोदरं स्मरेत् ॥ द्वादशैतानि नामानि घासुदेवेति मूर्धनि । पूजाकाले च होमे च सायं प्रातः समाहितः।। नामान्युच्चार्य विधि. मा धारयेदूर्ध्वपुण्डूकम् । अशुचिर्वाप्यनाचारो मनसा पापमाचरन् । शुचिरेव भवेन्नित्य- मूर्ध्वपुझांकित्तो नरः । ऊर्ध्वपुंडूधरो मत्यो म्रियते यत्र कुत्रचित् । श्वपाकोपि विमानस्थो मम लोके महीयते । सत्यव्रतोपि-ऊर्ध्वपुण्ड्रो मृदा शुभ्रो ललाटे यस्य दृश्यते । च- ण्डालोपि विशुद्धात्मा पूज्य एव न संशयः ॥ जाह्नवीतीरसम्भूतां मृदं मूर्धा वित्ति यः। विभर्ति रूपं सोर्कस्प तपोनाशाय केवलम् ॥ इति । अत्र मृदेकद्रव्यग्रहणविधाना- द्रव्यान्तरनिषेधः, नहि द्रव्यान्तरस्य पर्वतावादिदेशविशेपकथनं श्यामत्यादिकं या सम्भवति; न च केशवादिस्मरणमस्ति आचाराभावात, न हि गिरोललाटादि- द्वादशस्थानेषु द्रव्यान्तरेण पुण्ड्रान्तरधारणं विप्रैरन्यैर्वा क्रियते, नह्येवमस्ति अदर्शना- दविगीतशिष्टाचाराभावाच्च, नवं ट्रव्यान्तरं पुण्ड्रान्तरं वा चन्द्रिकादिमहामन्येषु आदिकविहितं स्मृतं वा, "पूजाकाले च होमे च" इत्यादिपूर्मपुण्दुस्पैव कर्मानस सुस्पष्टम् । श्वेतं वैष्णवमित्ति श्वेतमृद एव साविकत्वं मुव्यक्तम्, विष्णोरेव शुद्धस- खस्वरूपात् । " अथ यो ह सलु वा अस्प " इति मैत्रायणी पादिपु तया श्रुतेः । नरस्य पाकादिग्रहणात्सर्वेषामूर्धपुण्ड्राधिकारः सिद्धः । अतो नित्यमेवोर्ध्वपुष्टधारणम्, अधारणे प्रत्यवायस्मृतेः । तथा च पश्यते । बचिद्रव्यान्तरेण पुंडधारण काम्यमेव । अतः सात्विवैदिकः सात्तिकं वैदिकं नित्यमूर्ध्वपुण्ड्रमेव धार्यम्, न तामस तान्त्रिक " ·आहिकप्रकरणम् । (७१) पुंड्रान्तरम् । तथा विष्णुधर्मोत्तरे-सात्विकस्तूत्तमो धर्मो राजसो मध्यमः स्मृतः। तामसस्वधमो ज्ञेयस्तस्मात्साविकमाचरेत् ॥ अतस्तामसतन्त्रोकं त्याज्यमेव । तथा स्मृतिचन्द्रिकायाम्-एतेभ्योपि यदन्यत्स्यात्किंचिद्धर्माभिधायिकम् । तरतरतो विद्धि मोहस्तत्राश्रयो मतः॥ एतेभ्यः धर्मस्थानेभ्यः, मोहः विपरीतज्ञानम् । मनुश्व- या वेदयाह्याः स्मृतयो याश्च काश्च कुदृष्टयः । सर्रास्ता निष्फलाः प्रेत्य तमोनिष्ठा हि ताः स्मृताः । अत्र तमानिष्ठा हीति हेतूक्त्या निष्फलत्वस्मरणात् तामसतन्त्रं त्याज्य- मिति सिद्धम्, वेदविरुद्धत्वात् । सर्वत्राविरद्धांशो हि प्रमाणम् । " आम्नयिरविरुद्धाः प्रमाणम्" इति स्मृतेः । वेदे पुनरूर्वपुण्डमव विहितम्, तामसतन्त्रे तु त्रिपुण्ड्रमेव । अतो विरोधः सुस्पष्टः । अत एव हि श्रीवराहे-तामसतन्त्र स्वयमेव रुद्रो निन्दति। यद्वेदवाह्यं कर्म स्यान्मामुद्दिश्योपसेव्यते । तद्रौद्रमिति विख्यातं कनिष्ठगतिदं नृणाम् ।। दीनकर्मसंयुक्तं केवलं तामसं च यत । तदुर्गतिप्रदं नृणामिह लोके परन च ॥ इति । तरखलु ऊर्ध्वपुण्ड्रमेव सर्वत्र विधीयते । अत्र ब्रह्माण्डे-मदाराधनकाले च सदा यज्ञादिकर्मणि । अवश्य धारयदेतदूर्ध्वपुण्ड्रं द्विजोत्तमः || मरीचिः-चतुरंगुलमू. यिं यंगलं विस्तृतं मृदा । द्विनः पुण्द्रमृजें सौम्यं सान्तरालं तु धारयेत् ॥ यौधायन:-होपपूजादिसमये सायं प्रातः समाहितः । ऊर्ध्वपुण्ड्रघरो मत्यो भवे- छन्दो न चान्यथा ॥ अग्निवेश्यगृह्ये-त्रिपुण्ई ब्राह्मणो विद्वान् लीलयापि न धारयेत् । धारयेत्मयतः सम्यगूर्ध्वपुण्ड्र तु नित्यशः ॥ प्रयोजनार्थ पुण्डान्तरधारण- निषेधपास्तुशब्दः, नित्यग्रहणादाश्रमान्तरपरिग्रहोप । तथा ब्रमाण्डे-गृहस्यो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थस्तथा यतिः । अवश्यं धारयेत्युष्ई पुण्यसूर्य सुशोभनम् ॥ ऊर्ध्वपुण्ड्रं मृदा धार्य विप्रेण ब्रह्मवादिना । उदृतासीति मन्त्रेण वैष्णवेन विशेषतः ।। नारदीये चैतनिरुक्तम्-ऊर्ध्वगत्यां तु यस्पेच्छा तस्योर्व पुण्ड्रमुच्यते ॥ ऊर्य गत्ता तु देवत्व संपामोति न संशयः । ऊर्ध्वं नयति यत्पुण्ड्रं माणिनः पापकारिणः ॥ तस्याख्या हार्ध्वपुण्ड्रति तस्मात्तद्वारयेविजः । ऊर्धपुण्ई मृदां शुभ्रं यो धत्ते नित्यमा- स्मवान् ॥ तस्य प्रसादं कुरुते विष्णुलोकनमरतः। वृद्धमनु:-ऊर्ध्वपुण्इं मृदा धार्य यतीनां च विशेषतः । भस्मचन्दनगन्धादीन् वर्जयेद्यावदायुपम् || तथा ब्रह्मराने पारमेष्ट्ये व्यवस्योका । चन्दनागुरभिश्चैव कर्तव्यं यात्रिययुधैः ॥ वैश्यरत विल्यम्लेन शुद्रेत्या सतोयया । विप्रेः श्वेतमृदा कार्यमूर्ध्वपुण्ड्रं यथाविधि || मृय- तिरिक्तस्य द्रव्यस्यासात्विकत्वादिप्रैन धार्यमित्यर्थः। तथा नमरात्रे-चन्दनं माणि- गन्धं च श्रीपत्रमगरं तथा । राजसं द्रव्यमेवैतद्वदन्ति ब्रह्मवादिनः ॥ पचगव्यं घ दिल्लं च श्रीपत्रं भस्मतोयकम् । तामसं द्रव्यमेतत्सात्त्विकाः पश्च मृत्तिकाः। चन्दनं प्राणिगन्धं च श्रीपत्रमगरं तया । शुद्रेणेव उदा धार्य भस्मतोयरमण च ॥ इति । एवमपि सर्ववर्णस्य वैष्णवरप मृदोर्ध्वपुण्ड्रमेव धार्यम् । तथा ब्रह्माण्टे भगवानाह-- सर्षयणेषु मद्भक्ताः बुधारनपुष्डपम् । ब्राह्मणाच विशेपण जपहीमपरायणाः ॥ अतः साविकानां सात्विको पञ्चमृशित धार्या । तया पारमेष्ट्ये-घेतमृत्तिाया पापि श्यामपा पीतयापि या। ऊध्र्वपुण्डं दिजी कार्य येणम विशेषनः ॥ भताभार ·(७२) स्मृतिरनाकरः। श्यामपीतयोविधिः पञ्चमृत्तिकोक्ताबमाण्डे-सिन्धुतीरेथ वल्मीके तुलस्याधो जला. शये । पर्वताये नदीतीरे मम क्षेत्रे विशेषतः ॥ अन्येष्वपि च तीर्थेषु नटिनीमूलकेपु च । स्थानेवतेपु गृह्णीयाकुर्यान्नान्यत्र मानवः ॥ इति सामान्येन तदलामे प्रदेशा- न्तरमुक्खा तामाह ब्रमाण्डे पञ्चमृत्तिकां भगवान्-पर्वताये नदीतीरे मम क्षेत्र विशे- पतः । सिन्धुतीरेय वल्मीके तुलसीमूलमाश्रिते ॥ मृद एतास्तु संग्राह्या वाश्चान्यत्र मृत्तिका । अत्र पञ्चस्वपि मम क्षेत्र इत्यन्वयः । नारदीये-मृद्रव्यं प्रथम श्रेष्ठं तत्र कारणमुच्यते । मृत्तिकायाः प्रधानत्वं वक्ति तत्र यतः श्रुतिः। तस्मात्तु मृत्तिका ग्राह्याः सर्वद्रव्येषु नित्यशः। श्रुतिः-उद्धृतासि वराहेणेत्यादिका ॥ तत्रैव-ब्राह्मणानां तु मृ- मोक्ता क्षत्रियाणां तु चन्दनम् । वैश्यानां पिल्बमूलं तु शूद्राणां भस्म चोच्यते । तदेव- म्-अथ द्रव्यं प्रवदयेहमूर्ध्वपुण्ड्रस्य पद्मन । मृचन्दनजलान्याहुरतथा भस्माग्रिहोत्रजम् ।। इति ब्रह्माण्डादिवचनं व्यवस्थितविषयं मृदलाभविषयं वा, न सर्वविषयम्, नच का क्रियांगम्, कल्पसूत्रकारादिभिरग्रिहोत्रहोमादिविधायकसूत्रेपग्निहोत्रभरमधारणरया- ननुशिष्टत्वात् । यत्पुनरथर्वशिरसि अग्निरित्यादिना भस्म विमृज्याङ्गानि संस्पृशेदित्य- नेन भरमग्रहणमुक्तम्, तत्तु व्रतमतत्पाशुपतमिति तत्र विहितपाशुपतव्रताङ्गमिति प्रकरणे स्पष्टम् । अतः सौत्रामण्यां मुराग्रहणवन्नियतविषयत्वान्नान्यस्य न चान्यत्र वा तत्प्र- सङ्गः। अतश्चामेयं भस्मना मानमिति च पाशुपतविषयमेव, जटिवेन वारुणस्नानायोगात् । यद्वा शरीरासामर्थ्यादिनिवन्धनेनैव गौणनानविधानान्नान्यस्य तत्पशक्तिः, नहि कांस्यशु- दिहतुत्वेनोक्तस्य भस्मनस्तामादिशुद्धिहेतुत्वमपि। अतः तत्रपर्शनेन्यस्य स्नानमेव यथाह- शंखः-दीपानिं दीपतैलं च भस्म चास्थि रजस्वलाग । एतानि ब्राह्मणः स्पृष्ट्वा लोका- यतिकनास्तिकान् ॥ विकर्मस्थान् द्विनाञ्छद्रान् सवासा जलमाविशेत् । वर्जयेदित्यनु- वृत्ती याज्ञवल्क्यश्च केशभस्मतुपाङ्गारकपालेषु च संस्थितिम् । इति । अतएव हि तत्स्पृष्टिन्यायेन तत्पशे स्नानमुक्तम् विज्ञानेश्वरादौ-शैवान् पाशुपतान् रपृष्ट्वा लो. कायतिकनास्तिकान । विकर्मस्थान द्विजाटान समासा जलमाविशेत् ।। अनादित्य- पुराणे गौतमवचनम्-त्रिपुंइधारिणो नित्यं भरमौर्लनतत्पराः । भविष्यथ त्रयी- पाह्या मिथ्याज्ञानपलापिनः ।। श्रीचाराहे च-गोवध्याकारणं मह्यं यावत्पश्यति योग- वित् । ऋषीणां मायया सर्वमिति संचिन्त्य तत्र वै ॥ शशाप तानटाभरगमिथ्यावतधरां- स्तथा । यदारिशातातपीयम्-मयं पीत्वा गुरुदारांश्च गत्वा रतेयं कृत्वा ब्रह्महत्यांच कृता । भस्मच्छन्नो भस्मशय्यां शयानो रुद्राध्यायी मुध्यते सर्वपाः। इति । तदपि च. महादेः प्रायश्चित्तवतविशेषविधिपरत्वान सार्वत्रिकम्, नहि अवकीर्णिमायश्चित्तत्वेन वि. हितगर्दभालम्भोन्यस्य प्रसज्यते, प्रत्युत गर्दभस्पशे प्रायश्चित्तविधानात् । अतः मृद. वोर्ध्वपुंडू धार्यमिति सिद्धम्, अधारणे प्रत्यवायस्मरणात् । तया ब्रह्माण्डे-श्रौतस्मा- तक्रियाः सर्वा त्यूर्ध्वपुंड्रमकुर्वतः । जायन्ते विफला ब्रह्मन् वाधिताश्च भवन्ति ताः । ब्रह्मरात्रे-उपवीतं शिखावन्धमूर्ध्वपुण्ड्र विना कृतम् । यागो दानं जपो होमः स्याध्यायः पितृतर्पणम् ॥ भस्मीभवति तत्सर्वमूर्ध्वपुण्ड्रं विना कृतम् । यच्टरीर मनुष्यागामूल- पुण्डं विना भवेत् ॥ तं दृष्ट्वा गगने सूर्यो निरीक्ष्यः साधुभिः सदा। इति । शौनकः- ·आहिकप्रकरणम् । (७३) सर्वं भवन्ति विफला ऊर्ध्वपुण्ड्रविनाकृताः । द्रष्टव्यं नैव तत्कायं श्मशानसदृशं स्मृत- म् ॥ देवल:-अर्ध्वपुण्ई विना यस्तु वर्तते पुरुषाधमः। वेदवेदान्तविच्चापि स वै पुरु- पतस्करः ॥ वसिष्ठः-रुद्रार्चनं त्रिपुण्ड्रं च यत्पुराणेषु गीयते । क्षत्रविट्द्रजातीनां नेतरेषां तदुच्यते ॥ ऊर्ध्वपुण्ड्रं विना यस्य शरीरं भवति द्विज । तं दृष्ट्रा गगने सूर्यो निरीद यः साधुभिः सदा ॥ इति श्मशानतस्करसाम्यवात्सुर्यदर्शनरूपं प्रायश्चित्तमि- त्यर्थः । ननु, कांस्यपात्रे हविदृष्ट्वा कंठे दृष्ट्वा च मालिकाम् ॥ ललाटे तिलकं दृष्ट्वा निराशाः पितरो गताः ॥ इति निषेधात्कथं श्राद्ध तदिति चेत्, मैवं पालिश वादी, वैश्यविषयत्वात्तस्य । तथा अग्निवेश्यसूत्रे-ब्राह्मणस्पोर्ध्वपुण्डू स्यात्क्षत्रियस्यार्धच- न्द्रकम् । वैश्यस्य वर्तुलाकारं शूद्रस्यैव त्रिपुण्डकम् ॥ पारमेष्ठ्ये च-बालेन्दुवा. त्रियाणां वैश्यानां वर्तुलाकृति । त्रिपुण्ई शूद्रजातीनां विधिरेप सनातनः ॥ दक्षः- विप्राणामूर्ध्वपुण्डं स्यात्तदेव च महीभृताम् । वैश्यानां तिलकं धार्य शूद्राणां वे त्रिपुण्ड कम् ।। ललाटे तिलकमिति संग्रहवच नमित किं वया पूर्ववचनं न विचारित- वर्जयेत्तिलकं फाले श्राद्धकर्मणि सर्वदा । तिर्यग्वाप्यूर्ध्वपुण्ड्रं वा धारयेच्छ्राद्धकर्मणि ।। अतो वैश्योपि श्राद्धे तिर्यग्वाप्यूर्ध्वपुण्ड्रं वा धारयेन तिलकमित्येवार्थः । श्राद्धे तूर्ध्व- पुण्ड्रधारणं स्मृत्यर्थमारे स्पष्टमेवोपदिष्टम् । श्वोभूते नित्यकर्माणि नद्यादौ विमले जले । कृत्वा श्राद्धे मृदा शुभ्राण्यूर्ध्वपुण्ड्राणि धारयेत् ॥ इति । अन्यथा "विप्रस्य विफलं भवेत् , भस्मीभवति तत्सर्वं. जायन्ते विफला ब्रह्मन् " इत्यादिभिः प्रत्यवायो दुर्वारः स्यात् । ब्रह्मराने-नाचरेद्वामहस्तेन न नखैरपि धारयेत् । आत्मनैवात्म- मोङ्गेषु नेतरेण कदाचन ॥ स्कान्दे-ऊर्ध्वपुण्डू द्विजः कुर्याद्दण्डाकार सुशोभनम् । मध्ये छिद्रं वैष्णवस्तु नमोन्तः केशवादिभिः ॥ अनेनैव वचनेन द्विनव्यतिरिक्तविषयं पुण्ड्रान्तरधारणमिति सुव्यक्तम् । ब्रह्माण्डे च-निरन्तरालं यः कुर्यादूर्ध्वपुण्डं द्विजाधमः । स हि तत्र स्थितं विष्णं श्रियं चैत्र व्यपोहति ॥ स्कान्दे च-ऊर्ध्व- पुण्ड्रं त्रिपुण्डू वा मध्ये छिद्रं प्रयत्नतः। वत्स्यामि स्कन्द तन्मध्ये उमयाहं श्रिया हरिः॥ मरीचिः-अच्छिद्रमूर्ध्वपुण्ड्रं तु यः करोति विमूढधीः । स पर्यायेण यातीमान् नरकानेकविशतिम् ॥ अत्र ब्रह्मराने विशेष:-ऋजु सुपार्श्वमूर्खानं कुर्यादत्यच्छ- मध्यमम् । पार्श्वयोर्घनविन्यासमूर्ध्वपुण्ड्रमिहोच्यते ॥ अत्यच्छेप्यन्तरालाविरोधात्ता- वन्मात्रस्याप्यतिमार्जननिर्वन्धो न कार्य इति तात्पर्यम् । मध्येच्छान् पार्वतः स्फीता. नूर्ध्वपुण्डांस्तु धारयेत् । इत्यादिषप्येवमेव अर्थो ग्राह्यः । नारदीये-दानहोम. जपाद्याश्च सर्वाः पुण्यक्रियास्तथा। विफलिष्यति विप्राणापूर्ध्वपुण्डं विना कृताः ॥ ब्रह्माण्डे-शिखोपवीतवद्धार्यमूर्ध्वपुण्ड्रं द्विजन्मनाम् । विनाकृताश्चेद्रिफलाः किया: सर्वा यथाक्रमम् ॥ यो न धारयते विप्रो मामकं चिह्नमीदृशम् । तं त्यजामि दुरात्मानं मदीयाज्ञातिलंपिनम् ॥ धृतोर्ध्वपुण्डं विधिवत्तस्य नामानि द्वादश । नमोन्तान्य.. लिं कुर्यानामान्युक्त्वा यथाक्रमम् ॥ ब्रह्मरात्रे-ऊर्ध्वपुण्ड्राणि कुर्वीत केशवाधैर्य- थाक्रमम् । नासिकामूलमारभ्य ललाटे प्रथमं न्यसेत् । पारमेश्वरे-एवं तदीपा विप्राश्च क्षत्रिया वैश्यजातयः । मृदैव वा चन्दनेन कल्पितरूर्वपुण्ड्रकैः ॥ द्वादशै- १.

·(७४) स्मृतिरनाकरः। कचतुर्भिर्वा भूपिताः स्युः सदा द्विजाः । भ्रुवोरधस्तादारभ्य केशान्तं धारयेद्धः ।। वामांडे-सान्तरालमृणु सौम्यं सुपाइच सुमनोहरम् । यः करोत्यूर्ध्वपुण्डू स ममातीव प्रियो भवेत् ॥ यावनीवमिदं पुण्यमूर्ध्वपुण्डूं दधाति यः । जन्मन्यनन्तरे मुक्तिं सद्यः मानोति दुर्लभाम् ॥ यः करोत्यूर्ध्वपुण्डूं तु सन्ध्यावन्दनकर्मसु । तस्याहं सुलभो ब्रह्मन्नेकस्मिन्नेव जन्मान ।। श्रीचूर्णविधिः श्रीविष्णुधर्मोत्तरे-अभिषिक्तं तु यच्चूण विष्णुविम्ये तु यो नरः । हारिद्रं धारयेन्नित्यं सोश्वमेधफलं लभेत् ॥ पाद्मे-वासुदेवानसंरपृष्टनिशाचर्णस्तु पद्मज । यः करोत्यूर्ध्वपुण्डं स विष्णुलोके महीयते ॥ * तुलसीमणिपद्माक्षमणिमालिकाधारणविधिः नारदीये-कण्ठे तु धारयेद्यस्तु तुलसी सततं नरः । तत्काष्ठं वापि राजेन्द्र तस्य नास्त्युपपातकमे ॥ पुराणे-शान्तये पुष्टये मुक्त्यै तुलसीकाष्ठजो मणिः । सर्वसिद्धिप्रदः पायो मणिर्धार्यः श्रियै बुधैः ॥ श्रीविष्णुमन्दिरे-धारयन्ति पवि. त्राणि ये भक्ताः श्रद्धयान्विताः। तेपि निर्धूतपाप्मानो मोदन्ते दिवि देववत् ।। पद्माक्षमालां ग्रीवायां लम्भयद्वैष्णवः शुचिः । अकृत्यमपि कुर्वाणो भुञ्जानो वा यतस्ततः ॥ निर्धूय सर्वपापानि देहान्तरकृतान्यपि । श्रीमत्पवित्रधरणात्तानि नश्यति तत्क्षणात् ॥ 0 अथ संध्योपासनविधिः योगयाज्ञवल्क्यः-यावन्तोस्यां पृथिव्यां तु विकर्मस्था द्विजातयः । तेपा हि पावनार्थाय संध्या सृष्टा स्वयंभुवा ॥ आश्वमेधिके-तेपां हि पावनार्थाय नित्य- मेव युधिष्ठिर । उभे सन्ध्येधितिष्ठामि ह्यस्कन्नं तद्वतं मम ॥ मनुः-नोपतिठेत यः पूर्वामुपास्ते न च पश्चिमाम् । स शूद्रवहिष्कार्यः सर्वस्मात्साधुकर्मणः ॥ पिता- महः-अनागतां तु ये पूर्वामनतीतां तु पश्चिमाम् । संध्यां नोपासते विमाः कथं ते ब्राह्मणाः स्मृताः ॥ सायं प्रातः सदा संध्यां ये विमा नापासते । काम तान्धार्मिको राजा शुद्रकर्मसु योजयेत् ।। स हन्ति सूर्य संध्यायां नोपास्ति कुरुते तु यः । ये हिंसन्ति सदा सूर्य मोक्षद्वारमनुत्तमम् ॥ कथं मोक्षस्य संप्राप्तिर्भवेत्तेषां द्विजन्मनाम । दक्षः-संध्याहीनोशुचिनित्यमनहः सर्वधर्मसु । यदन्यकुरुते कर्म न तस्य फल. मनते ॥ स्मृत्यर्थमारे-कामान्मोहात्तथा लोभारसंध्यां नातिक्रमद्विजः । संध्यतिक्रम- णाद्विनो ब्राह्मण्यापतते यतः ।। भरदाज:-ऋग्यजुःसामवेदानां रूपत्रयमिदं परम । तरमाद्विजः सदा संध्यात्रितयोपास्तिमाचरेत् ॥ योगयाज्ञवल्क्या-मोपास्यते संध्या विष्णुना शंकरेण च । करमानोपासयेद्देवी श्रेयस्कामो दिनोत्तमः ॥ पिता- महा-नाक्षत्रं ज्योतिरारभ्य सर्यस्योदयदर्शनात् । प्रानःसंध्येति तां प्राहुः श्रुतयो मुनिसत्तमाः॥ छन्दोगश्रुतौ-तस्माद्राह्मणोहोरात्रसंयोगे संध्यामुपास्ते सज्योतिप्या ज्योतिपो दर्शनात् इति । रहस्यान्नायव्रामणे-आसूर्योदयात्पूर्वोत्तराशामुप- रत्वपरोत्तराशामरा आनक्षत्रोदयात् इति । दक्षः-अहोरात्रस्य यः संधिः सर्यनस- . .

·आह्निकप्रकरणम् । (७५) प्रवर्जितः । सा तु संध्या समाख्याता मुनिभिस्तत्वदर्शिभिः ॥ भरद्वाजः-प्रारभ्या- तारकाज्योतिराभानदयदर्शनात् । प्रातःसंध्येत्यभिहिता स्वाध्यायैश्च महर्षिभिः ॥ सूर्यरयास्तमयापूर्वमारभ्यातारकोदयात् । साप्रसंध्येति सा मध्यमंतयोर्मव्यमा मता ।। पितामहः-मातःसंध्यां सनक्षत्रामुपासीत यथाविधि । सादित्यां पश्चिमां संध्याम- स्तिमित्तभास्कराम् ।। स्मृत्यन्तरे-उत्तमा तु सनक्षत्रा मध्यमा लुततारका अधमा सूर्यसहिता प्रातःसंध्या त्रिधा मता ॥ एतेषां व्यवस्थामांह दक्षः-राज्यन्तयामनाडी द्वे संध्यादिः काल उच्यते । दर्शनादविरेसायास्तदन्तो मुनिभिः स्मृतः॥ रविरेसाया दर्शनादुपलक्षितः काल: संध्यान्त इत्यर्थः। श्रीविष्णुपुराणे-संध्या मुदतमात्रा वै हासद्धी न कारणम् | इति । तदेवम, प्रायदयात् घटिकाद्वयात्मकः संध्याकाल इति श्रुतिस्मृतिशतसिद्धत्वात् ।। तदुह या एते ब्रह्मवादिनः पूर्वाभिमुताः संध्यायां गायच्या अभिमन्त्रिताप ऊर्व विक्षिपन्ति ! इति । विशिष्टविधिपर श्रुतिवाक्ये संध्यायामेवार्घ्यदानश्रुतेः । “ऊर्व त्रिसंध्ययोः क्षिपेत् ॥ इति स्मृतेश्च, उदयात्मा- गेव अध्य देयमिति सिद्धम । अत एव ह्युदयात्परमर्घ्यदायिनं शिष्टा गहन्ते । ततश्च-द्विघटी तूदयादाक् प्रहरादियोपरि । संध्याकालः स विज्ञेयो ह्यन्यथा लहनं स्मृतम ॥ न प्रातर्न प्रदोषाच संध्याकालोतिपद्यते । मुख्यकल्पोनुकल्पश्च सर्वस्मिन् कर्मणि स्मृतः ॥ इत्यादिकं यहुश्रुतिरमृतिविरुद्धवादनादरणीयम । यद्वा तद्रोणकालकथनं सहस्रात्यभिप्रायेणोपस्थानकालपरम्, नार्घ्यदानालपरम् । एवं च सति-उद्यन्तमस्तयन्तमादित्यमभिध्यायन् कुर्वन् ब्राह्मणो विद्वान् सकलं भद्र- मतेसावादित्यो ब्रह्मेति ग्रीव सन् ब्रह्माप्यति । इति । अथोपतिष्ठेदादित्यमुदयन्तं दिवाकरम । इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्य उदयोपरथानमेव मुख्यम, उदयात्परं तु गौण- मिति विवेक । किच, आपत्सु गौणाभ्यनुज्ञानेपि राष्ट्रक्षोभ जलालाभाशक्तयो घनापत्, तदभावे सर्वदा तदनुष्ठाने संध्यातिरमदोपो दुर्वार इत्यलम् । अत्र अतिः-ब्रह्म- पादिनो पदन्ति, कस्माद्ब्रह्मणोहोरात्रे संयोगे संध्यामुपास्ते, कस्माद्राह्मणः सायमार्स - नः संध्यामुपास्ते, करमात्मातस्तिष्ठन् का संध्या कश्च संध्याकालः, फिच संध्यायाः संध्यात्वम् देवाश्चासुराश्चास्पर्धन्त, तेसुरा आदित्यमभिद्रवन् स आदित्यो विभेत्तरय हृदयं रूपेणातिष्ठत्स प्रजापत्तिमुपाधावत्तस्य प्रजापतिरेतद्भेषजमपश्यदृतं च सत्यं च ब्रह्म चौकारं च, त्रिपदां गायत्री ब्रह्मणो मुसमपश्यत्, तस्माद्राह्मणोहोरात्रसंयोगे संध्यामुपास्ते, सज्योतिषो ज्योतिपो दर्शनारसोस्य संध्याकालः सा संध्या तत्संध्या- याः संध्यावं यत्सायमासीनः संध्यामुपास्ते तया वीरस्थानं जयति, यत् मातस्तिष्ठन् तया खर्गलोकं जयति, अथ यदपः प्रायुंक्ते ता विमुपो वत्रीभवन्ति ता विप्रपोवनी- भूत्वा असुरानपानन्ति ! इति । अत्र योगयाज्ञवल्क्यः-पूर्व संध्या तु गायत्री सावित्री मध्यमा स्मृता । या भवेत्पश्चिमा संध्या सा विज्ञेया सरस्वती ॥ व्यास:- गायत्री नाम पूर्ण सावित्री मध्पो दिने । सरस्सत्ती च सायाते सैव संध्यात्रये स्मृताः। प्रतिग्रहादन्नदोपात्यातकादुपपातकात् । गायत्री प्रोच्यते तरमदायन्तं वायत्ते यतः ।। सविद्योतनाचैव सावित्री परिकीर्तिता । जगतः प्रमवित्री सा वापखास- .

·स्मृतिरनाकरः । (७६) रस्वती ॥ उपारते संधिवेलायां निशाया दिवसस्य च । तामेव संध्यां तस्माच्च प्रवदन्ति मनीषिणः॥ योगयाज्ञवल्क्या-प्रातःकाले तु गायत्री सायंकाले सरस्वती । मध्यं-' दिने तु सावित्री उपास्या नामभेदतः ॥ गायत्री तु भवेद्रक्ता सावित्री शुक्लविग्रहा । सरस्वती कृष्णरूपा उपास्या वर्णभेदतः ॥ गायत्री ब्रह्मरूपा तु सावित्री रुद्ररूपिणी । सरस्वती विष्णरूपा उपास्या रूपभेदतः ॥ उदये ब्रह्मरूपं तु मध्याह्ने तु महेश्वरम् । साया। विष्णुरूपं तु त्रिरूपं चैवमुच्यते ॥ न भिन्नां प्रतिपद्येत गायत्री ब्रह्मणा सह । साहमस्मीत्युपासीत विधिना येन केन चित् ॥ गायत्री चिन्तयेद्यस्तु हुत्पने समुप- स्थिताम् । सर्वाधर्मविनिर्मुक्तः स याति परमां गतिम् ॥ इति ॥ अथ प्रातःसंध्याकर्मविधिः अत्र दक्षा-माझे मुहर्त उत्थाय कृतशौचविधिदिजः । प्रात:संध्यामुपासीत दन्तधावनपूर्वकम् ॥ भरद्वाजः-उत्थाय पूर्व संध्यायाः कृत्वा चावश्यकादिकम् । नानान्तं विधिवत्सर्व संध्याकर्म समाचरेत् ॥ सेवेत पूर्व प्रासंध्यां मध्यसंध्यां ततः परम् । तत्पश्चात्पश्चिमां संध्यां यमेन सततं द्विनः ॥ यमेन नियमेन । ततः संकल्प- येत्मातः संध्योपास्तिं करोम्यहम् । इति स्वचेतःस्मरणं यत्तत्संकल्प उच्यते ॥ चर्यापादे-पादी हस्ती च संक्षाल्याचम्य पद्धशिखः शुचिः। प्राणानायम्य संकल्प्य संध्योपास्ति समाचरेत् ॥ प्रोक्ष्याम्लिङ्गैातिभिः परिपिच्य समन्त्रकम् । पीत्वाचम्य दधिक्रायः प्रोक्ष्याद्भिः परिपिच्य च ॥ ॐ पूर्वया च व्याहत्या गायच्या चाभिमन्त्रि- तम् । रवेरभिमुखस्तिष्ठन्नुत्क्षिपेत्सलिलाञ्जलिम् ॥ परिपिच्य व्याहृतिभिः परिक्रम्य प्रदक्षिणम् । तर्पयेदुपविश्याद्भिः केशवादीन् द्विजोत्तमः ॥ स्मृत्यर्थसारे आपोहिष्ठे- त्र्यचां सम्यगुल्लल्यं नतु वेत्ति यः। न तस्य विद्यते संध्या यथा शुद्रस्तयेय सः || आपो हिदैत्युचामेक मुल्लेख्यं त्रिपु कारयेत । चतुर्थ कारयेयस्तु ब्रह्महत्यां स पिन्द- ति ॥ उल्लेख्य मार्जनम । तच्चतुर्विधम । मूर्ध्नि ब्रह्ममुरां स्पृष्ट्वा विन्दुना देवतीर्थतः । चतुर्थ मार्जने यत्स्यात्तदुल्लेल्यं प्रचक्षते ॥ ब्रह्ममुखमाह मनु:-*कारपूर्विकास्तिस्रो महापाहतयोप्यथ । त्रिपदा चैव गायत्री विज्ञेयं ब्रह्मणो मुखम् ॥ अनेन प्रथम पाणिना स्पृष्टाय मार्जनं कार्यम् । तथा नारायणः-स्पृष्ट्वा चाभिष्टता तोयं मूर्ति ब्रह्ममुसेन च । आपो हिष्टेति मन्त्रेण दर्भर्मार्जनपाचरेत् ॥ अत्र हारीत:-मार्जना- चनपलिकमहोमभोजनदानानि देवतीर्थेन कुर्यात् । इति । चतुर्विधमार्जनमाह कात्यायन:-शिरास मार्जनं कुर्यात्सकुशोदकविन्दुभिः । प्रणयो भर्भुवः स्वश्च गायत्री च तृतीयका ॥ अब्दवत्यव्यूचं चैव चतुर्थमिति मार्जनम । प्रणवेन प्रथमम् । भूर्भुवः स्वरिति द्वितीयम, गायत्र्या च तृतीयम, आपो हिष्टेति न्यूचन चतुर्थामाते मार्जनक्रमः । चे विशेषमाह शौनकः-नवमणवयुक्तेन आपो हिष्ठेव्युचन घ । संवत्सरकृतं पापं मार्जनान्ते विनश्यति ॥ व्यामः-आपो शिष्ठयचे कुर्यान्मार्जनं तु कुशोदकैः । प्रतिमणवसंयुक्तं सिपेढारि पद पदे ॥ च । अधो अधाशरीरमित्यर्थः राजरतमोमोहजातान् जाग्रत्वममुपुप्तिजान् । वाट्मनःकायजान् दोपान् नई- .. . क्षयाय विमुपोष्टी क्षिपदूर्भमधो यस्य ·. आह्निकमकरणम् । (७७) तानवभिर्दहेत् ॥ नवनिरिति नियमात त्र्यचत्रिके प्रत्यूचं मार्जनं कार्यम् न 'चतुर्थम् । चतुर्थ कारयेद्यस्तु ब्रह्महत्यां स विन्दति । इति प्रत्यवायस्मृतेः । तत', आपो हिष्टेत्यूचामेकमुल्लेख्यं त्रिषु कारयेत् । इति प्रतिपादमेकमेव मार्जनं कार्यमि- त्युक्तं भवति । ब्रह्मा-ऋगन्ते मार्जनं कुर्यात्पादान्ते वा समाहितः । त्र्यचस्यान्ते- थ वा कुर्याच्छिष्टानां मतमीदृशम् ॥ पादान्तमार्जनमेव शिष्टाचारः बहुप्रमाणानुगुण्यात् । तया देवल:-अष्टाक्षरैनवपदैः पादान्ते मार्जनं भवेत् । तन्मध्ये मार्जनं कुर्याद्राह्म तेजो विनश्यति ॥ तथा योगयाज्ञवल्क्या-आचमनं स्वकीयमार्गेण कृता ऋपिच्छन्दोदेवतास्मरणपूर्वकमापो हिठेव्यूचस्पादितः सप्तभिः पादरूष सप्त विमुप उत्क्षिप्याष्टमेनैकां विग्रुपमधःशरीरे निक्षिप्य नवमेनैकामूर्ध्वमुक्षिपेत् ॥ इति । अधःशरीरमित्यनेन, विग्रुपोष्टी क्षिपेदूर्वमधो यस्य क्षयाय च । इत्यत्राधःशब्दो व्याख्यातः । योगयाज्ञवल्क्यस्तु मार्जने मन्त्रान्तराण्यप्याह-ॐकारो व्याहतीः सप्त गायत्री शिरसा तथा । आपो हिष्ठेत्यृचं तिस्रो दृपदा चाधमर्पणम् ॥ उदित्यं चित्रं तच्चक्षुस्तेजोसीति यथाक्रमम् । गायच्याश्च तुरीयं च संध्या- मेतैः समाचरेत् ॥ बौधायनश्च-अथातः संध्योपासनविधि व्याख्यारयामस्तीत गत्वा प्रयतोभिषिक्तः प्रक्षालितपाणिपादोष आचम्य, अग्निश्च मा मन्युश्चेति सायमपः पीत्वा, सूर्यश्च मा मन्युश्चेति प्रातः सपवित्रेण पाणिना सुरभिमत्याब्लिङ्गैर्वा- रुणीभिर्हिरण्यवर्णाभिः पावमानीभित्दृितिभिरन्यैश्च पवित्ररात्मानं प्रोक्ष्य प्रयतो भवति । इति । सुरभिमती दधिक्राव्ण्ण इत्यृक् । अब्लिङ्गा आपो हिष्ठेत्याद्या- स्तिस्रः । अत्र मंत्राचमनात् प्रागपि अन्लि मार्जनं कार्यम्, यहुस्मृतिसिद्धत्वाद- विगीतशिष्टाचाराच्च । व्यूचेनैव मार्जनं कार्यम्, तापतेव शास्त्रसिद्धः । तथा भरद्वाजः-आपो हिष्ठादिभिर्मन्त्रैखिभिः संमार्जयेच्छिरः । सिन्धुद्वीप • ऋषि- श्छन्दो गायत्र्यापो हि देवताः ॥ मार्जने विनियोगस्तु सूर्यश्चेति जलं पिवेत् । अस्यानुवाकस्यानिऋपिश्छन्दो गायत्रमंशुमान् ॥ देवता विनियोगोपां पानेथ समुप- स्पृशेत् । आत्मानं प्रोक्षपेत पश्चाद्दधिकाटण्ण इति न्यूचा ॥ आपो हिष्टादितिसृभि- ऋग्भिश्च सकुशलः । दधिकाण इत्यस्य वामदेव ऋषिः स्मृतः ॥ छन्दोनुष्टुप विश्वेदेवा देवताः प्रोक्षणे स्मृताः। ततोपसव्यं व्यारहत्या परिपिच्च समस्तया ।। पश्चादुभाभ्यां हस्ताभ्यामादायापः समाहितः । अन्देवतास्तु सप्तों गायत्री दे अनुष्टभी ॥ पितामहः-आपो हिष्टादिमन्त्ररय सिन्धुढीप ऋपिः स्मृतः । छन्दो गायत्रमापस्तु देवताः प्रोक्षणे च सः ॥ एवं ब्रह्म योगयाज्ञवल्क्योपि तामाह, नारायणशौनकव्यासभृगुयाज्ञवल्क्यस्मृत्यर्थसारादिवचनेषु त्र्यचेनैव मार्जनविधानात, तेनैव संध्यासु मार्जनमिति निश्चीयते । स्मृत्यर्थसारे-भूमिष्टमुदकं स्पृष्ट्वा प्रसन्ये- न करेण च । मार्जनान्याचरेद्विद्वान् संध्याकर्मसु सर्वदा ॥ यत्तु हारीतवचनम्- ब्राझं मान तथा दानं देवर्षिपितृतर्पणम् । जलमध्ये तु कुर्वाणः शुष्कवस्त्रोतिदुप्यति। इति तज्जान्वधोजलविषयम, जानुमात्रजले दोपाभावात् । तथा चन्द्रिकायाम्- जानुभ्यामपरिष्टात्तु शुष्कवासाः स्थितो जले । संध्यामाचमनं कुर्वन् शुद्धः स्यादशु- ·(७८) स्मृतिरनाकरः। चिस्वधः ॥ जानुमात्रे तदूधै वा जले तिष्ठन् शुचिर्भवेत् । इति । संग्रहे-ब्राह्मनाने च सूर्याय जलोत्सर्जनतर्पण । जलेटिहोमे शुप्केण जले कुर्वन्न दुप्यति ॥ ततोशुचि- स्थलशझायामतीकर्ये च जानुदन्ने जले स्थित्वा संध्याकर्मानुष्ठानमविरुद्धम् । यत्तिद- मापस्तम्बवचनम्-वामहस्ते जलं कृत्वा ये तु संध्यामुपासते । सा संध्या वृष- ली ज्ञेया ह्यसुरास्तेन तर्पिनाः ॥ इति तन्मृन्मयादिपात्रविषयम् । नद्यां तीर्थ हदे वापि भाजने कांस्यसंभवे । औदुम्बरेथ सौवणे राजते दारुसंभवे ॥ कृत्वा तु पामहस्ते वा संध्योपास्ति समाचरेत् । इति ब्रह्मस्मरणात् । ब्रह्मा-धाराच्युतेन तोयेन संध्यो- पास्तिर्विहिता । पितरो न प्रशंसन्ति न प्रशंसन्ति देवताः ॥ अतो मार्जनजल- चिन्दुर्यया क्षितितले न च्युतो भवति, तथा शिरस्येव मार्जनं यत्नतः कुर्यादिति भावः। तदपि ब्रह्मवाह-मन्त्रपूर्व जलं यस्मादापो हिष्ठादिमन्त्रितम् । पतत्पशुचिदेशेष तस्मात्तत्परिवर्जयेत् ॥ भरद्वाजः-ततः प्रदक्षिणीकृत्य यद्भिः संमोक्षिते शुचौ । उपविश्य द्विरावम्य ग्रहादीस्तर्पयेत्ततः ॥ ब्रह्मा-कराभ्यां तोयमादाय गायच्या चाभिमन्त्रितम् | आदित्याभिमुखस्तिष्ठन्न्य त्रिः संध्ययोः क्षिपेत् ॥ हारीत:- तिष्ठन् पादौ समौ कृत्वा जलेनाञ्जलि पूरणम् | गोशृङ्गमात्रमुद्धृत्य जलमध्ये जलं क्षिपेत् ॥ संग्रहे-गोशृङ्गमात्रमुद्धृत्य रविं दृष्ट्वा जलाअलिम् । द्वौ पादौ तु समी कृत्वा पाणी उरुदृत्य विक्षिपेत् ॥ यमः-एपु वचनेषु सर्वत्र तिष्ठन्नेवाय॑ दद्यादिति नियमात्संध्यासु तिष्ठन्नेवायें दद्यात्, न प्रसो नासीनो वा, वचनाभावात्, बहुवचन- विरोधात्, शिष्टाचाराभावाच्च । पितामहः-पाणिना जलमादाय सकृकुर्यात्मव- क्षिणम् | आदित्यादिग्रहास्तत्र तर्पयेत्सुसमाहितः॥ पाने-परिपेकं ततः कुर्यात्मा- दक्षिण्यं समाचरेत् । संतर्य केशवादीस्तानाचामंस्तु समाचरेत् ॥ कौम-प्रातर्मन्त्र- पदाचम्य प्रोक्ष्य सूर्याय चान्नलिम् । दत्त्वा प्रदक्षिणं कृत्वा द्विराचम्य यथाविधि ॥ प्राक्कूलेषु ततः स्थित्वा दर्भेष सुसमाहितः । प्राणायामनयं कृत्वा ध्यायेसंध्यामिति श्रुतिः॥ अत्र ध्यानम्-मन्त्रार्थचिन्तनाभ्यासी मानसो जप उच्यते । इति स्मरणान्मा- नसजप एव । ऋपिच्छन्दोदेवत्ताश्च ध्यास्वा मन्त्रार्थमेव च। अनुष्ठानं ततः कुर्यादिति मन्त्रविदां मतम् ।। देवीमावाह्य गायत्री ततो ध्यायेद्विजोत्तमः । इति बृहरपतिभरद्वा- जायुक्तध्यानं वा । ध्यानप्रकारश्चोपरिष्टास्पष्टं पदयते । दक्षः अद्रिः संप्रोशिते तारे शुची दर्भसमायुते । वाग्यतः प्राङ्मुखस्तिष्ठन् संध्योपासनमारभेत् ॥ सायमस्तमिते संध्याम चानुदिते पराम् । प्रात:संध्यामिति प्राहुः स्वरूपं संध्ययोरिदम् ॥ दर्भ समायुतेति प्राक्कूलेप्पिति विशेषणात् प्रागप्रदर्भयुक्त इत्यर्थः । संध्योपासनं गायत्र्या जपो ध्यानं वा । भरद्वाजः-ततः प्रदक्षिणीकृत्य ह्यद्भिः संप्रोक्षिते शुची । देशे च दर्भसंक्लुप्ते याग्यतः प्राइमुखः स्थितः ॥दर्भान धारयमाणः सन्नात्मनो ध्यानमारभेत् । अत्र आत्मा विष्णः, आत्मा विष्णरेव चेति स्मरणात् । तथा जायालियोगयाज- वल्क्यौ-संध्ययोरुभयोः काले ध्यात्वा विष्णं सनातनम् । निर्मलामासंदर्श गायत्री- मारभेद्वधः ॥ अतोत्रात्मा परमात्मा विष्णुरेव। एवमेव ध्यानाभिप्रायेणयापस्तम्येन- संध्यपोश्च महिमादासनं वाग्यतश्च । इति वाग्यमनं विधीयते, न मौनमात्रम, ..

·आह्निकाकरणम् । (७१) गायत्रीजपपरवचननिचयवैयर्थ्यापत्तेः । अतस्तस्मान्मौनं चरेत् । त्रिवित्यादिवल्ली- किकवाक्यनिवृत्तिपरमेव तत्, अन्यथा गायत्रीजपनानादिमन्त्राणामपि लोकप्रसक्तेः । यमः-संध्यामुपासते ये तु सततं संशितव्रताः । विधूतपापास्ते यान्ति ब्रह्मलोकं सनातनम् ॥ गोभिला-संध्या येन न विज्ञाता संध्या नैव ह्युपासिता । जीवमानो भवेच्छद्रो मृत एवाभिधीयते ॥ कौम-योन्यत्र कुरुते यत्न धर्मकायें द्विजोत्तमः । विहाय संध्याप्रणति स याति नरकायुतम् ॥ विष्णुपुराणे-उपतिष्ठन्ति वै संध्यां ये न पूर्वा न पश्चिमाम् । ब्रजन्ति ते दुरात्मानस्तामित्रं नरकं नृप ॥ तस्मान्नोल्लवन कार्य संध्यावन्दनकर्मणः । एतदनातविषयम् । तथा अनिः-नोपतिष्ठन्ति ये संध्यां स्वस्थावस्थास्वपि द्विजाः । हिंसन्ति ते सदा पापा भगवन्तं दिवाकरम् ॥ योगया. ज्ञवल्क्यः-अनार्तश्चोत्सृजेधस्तु स विप्रः शूद्रसंमतः । प्रायश्चीत्ती भवेश्चैव लोके भवति निन्दितः ॥ मनुः-उदितेभ्युदितः सूर्य शयानः कामकारतः । अस्ते चैवा. भिनिर्मुक्तो जपनृपवसेद्दिनम् ॥ विष्णुः-सूर्याभ्युदितनिर्मुक्तः सचेलं सानमा- चरन् । सावित्र्यष्टशतं जप्ता शुचिर्भवति नान्यथा ॥ इदं कामकारविषय- म् । संवतः-संध्यामापदि नोपास्ते नाग्निकार्य यथाविधि । सावित्र्यष्टसहस्रं तु जपेत्स्नात्वा विशुद्धयति ॥ देवला-संध्यातिक्रान्ते कृच्छं कुर्यात् । इदमनापद्वि- पयम् । श्रीविष्णुपुराणे-सर्वकालमुपस्थानं संध्ययोः पार्थिवेप्यते । अन्यत्र सूत- काशीचविभ्रमातुरभीतितः ॥ संग्रहे-राष्ट्रक्षोभे नृपाक्षिते भयात शावसूतके। (रो- गांत इति केचित्पठन्ति ) सन्ध्यावन्दनविच्छित्तिर्न दोपाय कदाचन ॥ अनापदि मरीचि:-सूतके कर्मणां त्यागः सन्ध्यादीनां विधीयते । इदं सन्ध्यात्यागविधान वाचकाभिप्रायम् । तथा पुलस्त्यः-सूतके मृतके चैव सन्ध्याकर्म न संत्यजेत् । मन- सोचारयेन्मन्नान प्राणायाममृते द्विजः ॥ सन्ध्यामिष्टिं चरु होमं यावज्जीवं समाचरेत्। न त्यजेत्सूतके चापि त्यजन् गच्छेदधो द्विजः। एतदादिवचनार्यसमर्थनं अस्मदुक्ता शीचशतकव्याख्याने स्पष्टं द्रष्टव्यम्। अत्र विशेषमाह पैठीनसिः-स्तके सावित्र्याज- लिं प्रक्षिप्य सूर्य ध्यायन् नमस्कुर्यात् । इति । व्यासोपि-प्रक्षिपेत्सूतकेप्यध्ये गाय- त्री तु समुच्चरन् । दत्त्वा प्रदक्षिणं कुर्यात्सूर्य ध्यायंस्ततो द्विजः। अतोर्खदानमात्रस्य पाचा मन्त्रोचारणम्,मार्जनांदो मनसेति । श्रीवाराहे-यस्मिन्काले विशालाक्षि यरस यत्कर्म चोदितम् । तत्काले कर्म तत्त्यत्त्वा मामुपास्ते नरो यदि।। न दोषस्तत्र देवेशि भवत्यत्र न संशयः । रथ्यां गते तु देवेशे ह्यास्थानं चास्थिते सति ॥ मध्ये संध्यामनु- प्राप्तां विप्रा वेदार्थमोहिताः । सन्ध्योपास्यां प्रकुर्वन्ति नरा विष्णुपराङ्मुखाः ॥ श्वान. योनिशतं प्राप्य चांडाली योनिमाप्नुयुः। यौधायन:-तत्र सायमतिक्रमे राज्युपवास:, प्रातरतिक्रमे अहरुपवासः । इदमबुद्धिपूर्वे, बुद्धिपूर्वविपये तु | वेदोदितानां नित्यानां कर्मणां समतिक्रमे। स्नातकवतलोपे च प्रायश्चित्तमभोजनम् ॥ इति मनूक्तदिनोपवास: कार्यः । यत्त्विदं वचनम्-अर्घ्यप्रदानतः पूर्वमुदयेस्तमयेपि वा । गायव्यष्टशतं जयं प्रायश्चित्तं द्विजातिभिः ॥ इति तदुपवासशक्तविषयम् । ततश्च " सन्ध्यावन्दनहानी तु, सन्ध्यामापदि नोपास्ते " इति प्रजापतिसंवर्तकायुक्ताष्टसहस्रजपश्चिरकालापद्विपय .

·" (८०) स्मृतिरत्नाकरः। इति मन्तव्यः । मासातिकमे कृच्छ्रादि कार्यम् । कौम-द्विराचम्प शुचिः प्राणा- नायम्पाहय वाग्यतः। प्राङ्मुखः सततं विप्रः सन्ध्यावन्दनमाचरेत् । अत्र व्यास:- उपाकाले तु संप्राप्ते कृत्वा चावश्यकादिकम् । सायानदीषु शुद्वासु शौचं कृत्वा यथाविधि ॥ अशक्तायशिरस्क या स्रानं तत्र विधीयते । आद्रेण वाससा वाङ्गमान- नं कापिलं स्मृतम् । आचम्य मन्त्रयन्नित्यं पुनराचम्य धाग्यतः ॥ संप्रोक्ष्य मन्त्र- रात्मानं कुशैः सोदकविन्दुर्भिः ॥ आपो हिष्टाव्यातिभिः सावित्र्या वारुणैः शुभैः । ओंकारव्याहतीयुक्तां गायत्री वेदमातरम् ॥ जप्त्वा जलानलीन् दद्याद्भास्करं प्रति तन्मनाः । प्राफलेषु समासीनो दर्भाग्रेषु समाहितः ।। ध्यात्वार्कमण्डलगतां गायत्री वै जपेद्वधः ॥ ध्याने आसनस्थित्योर्विकल्पः, आचम्य द्विरिति शेषः । तथा स्मृ. त्यन्तरे-उपकाले समुत्थाय सानं कृत्वा यथाविधि । ततो वस्त्रद्वयं शुभं परिधाय द्विराचमेत् ॥ ऊर्ध्वपुण्डधरः सम्यक् सन्ध्यां कुर्वीत वैदिकम् । आपोहिष्ठादिभिर्म- न्त्रैर्नवभिः प्रोक्षयहिजः॥ अग्निश्चेति च मन्त्रेण जलं पीत्वा यथाविधि । सुरभिमत्या च संप्रोक्ष्य ह्यापो हिष्टादिभिः पुनः॥ सन्ध्यास्वय॑त्रयं दद्यात्तिष्ठन्नेव यथाविधि । परिपिच्य ततः पश्चादाचम्य विधिवाद्विजः ॥ केशवादीस्तर्पयित्वा वन्दनं तु ततश्चरेत् । द्विद्धि- राचमनं कार्यमादावन्ते च कर्मणाम् ॥ द्विजैरिति शेपः। तथा संग्रहकारः-प्रत्यङ्मु- खश्चेदाचामेसनराचम्य शुध्यति । दक्षिणाभिमुखस्तद्वत्पुनः स्नानेन शुध्यति ॥ नान- सादनपानेषु सकृदादी द्विरन्ततः। जपे चाध्ययनारम्भे द्विरादी सकृदन्ततः ॥ दाने प्रतिग्रहे होमे सन्ध्यात्रितयवन्दने । बलिकमणि चाचामहिरादी सकृदन्ततः ॥ भोजने च द्विराचामेदादावन्ते च नित्यशः। तैलाभ्यङ्गेशितोद्गारे तथान्ते द्विरुपस्पृशेत् ॥ अ- खण्डादशे-नाने च भोजने पाने सन्ध्ययोरुभयोरपि । आचान्तः पुनराचामेदन्य- व तु सकृत्सकृत् ॥ नन्वत्र वारुणरित्युक्तम्, योगयाज्ञवल्क्यवौधायनाभ्यां च मन्त्रा- न्तरेश्च मार्जनमभिहितम् । सत्यमेवम्, तत्पुनः पापक्षयार्थत्वाभिमायम् । कृत्वैवं मा. जन मन्त्रः पापा सकनसाम् । इति स्मृतः। आपोहिष्ठादिवृपेन मानमरणंतु नित्यत्वाभिप्रायमित्यविरोधः॥ * अथ प्राणायामविधिः तत्र मनुः-दह्यन्ते ध्भायमानानां धातनां हि यधा मलाः । तथेन्द्रियाणां दान्ते दोपाः प्राणस्य निग्रहात् ॥ योगयाज्ञवल्क्या-य एता व्याहृतीः सप्त संस्मरेत्माण- संयमे । उपासितं भवेत्तेन विश्वं भुवनसप्तकम् ।। व्यास:-पोडशाक्षरकं ब्रह्म गाय- त्र्यास्तु शिरः स्मृतम् । सकृदावर्तयन् विप्रः संसारादपि मुच्यते ॥ संवतः-प्राणाया- मत्रयं कृत्वा सूर्यस्योदयनं प्रति । निर्मलाः स्वर्गमायान्ति सन्तः सुकृतिनो यथा ॥ मानसं वाचिकं पापं कायेनैव तु यत्कृतम् । तत्सर्व नश्यते तृण प्राणायामत्रये कृते || श्रीवाराहे मानसादिविवरणम्-परद्रव्येप्यभिध्यानं मनसानिष्टचिन्तनम् । वितयाभि- निवेशश्च मानसं त्रिविधं स्मृतम् ॥ पारुप्यमनृतं चैव पैशुन्यमपि सर्वशः । अनिबद्ध- प्रलापश्च वाचिकं स्याच्चतुर्विधम् ।। अदत्तानामुपादानं हिंसा चैवाविधानतः । परदारो- पसेवा च कायिक त्रिविधं स्मृतम् ॥ इति । योगयाज्ञवल्क्या-एवं संमाननं ८ ·.. आह्निकाकरणम् । (८१) कृत्वा बाह्यशुद्धयर्थमात्मनः । ततोभ्यन्तरशुद्धयर्य प्राणायामान् समाचरेत् ॥ सव्याहृति समणवां गायत्री शिरसा सह । त्रिः पठेदायतप्राणः प्राणायामः स उच्यते ॥ पठे- दिति वचनाद्वाचा वचनीयमिति न भ्रमितव्यम्, जपेन्मनसेति शेषः, इति चन्द्रिकाया- मुक्तत्वात् । संवर्तश्च-प्रणवेन तु संयुक्ता व्याहतीः सप्त नित्यशः। सावित्री शिरसा सार्ध मनसा त्रिः पठेद्विजः।। भरद्वाजः-स्मृत्वा तु न्याहतीः पादौ प्रक्षाल्य प्राइमुखो द्विजः । उपविश्य द्विराचम्य प्राणायामान् समाचरेत् ॥ प्रणवव्याहृती सप्त गायत्रीं शिरसा सह । त्रिः पठेदायतप्राणः प्राणायामः स उच्यते ॥ सप्तन्याहति- पूर्वोक्तामाद्यन्तप्रणवा हृदा । जपेद्वादशगायत्रीमेकोयं प्राणसंयमः ॥ आयन्तयोा- हतीनां सप्तानां प्रणवैः सह । गायत्री शिरसा योज्य जपेत्स स्याज्जपकमः। अशक्तस्य यदि प्रोक्तः प्राणायामो द्विजन्मनः । बालस्य चेतरेषां च प्रशस्तः प्रक्रमोदितः ।। अत्र, आयात्वित्यनुवाकोत्तरानुवाके सप्तव्याहतीनामादावेव प्रणवदर्शनात्तथैव शिष्टा जपन्ति । तथा यम:-*कारपूर्विकाः सप्त जपेत्तु व्याहतीहँदा । शिरसा सह गायत्री प्राणायाम परन्तप । अत्यन्ताशक्तविषये भरद्वाजा-सप्तव व्याहत्तीरेताः केवला वा द्विजो जपेत् । जपक्रमोयमेवं स्यात्सर्वपापप्रणाशनः ॥ विश्वामित्रः प्रकारा- न्तरमाह-पकृत्वरत्वभ्यसेवा प्राणापानी समाहितः । प्राणायामोयमेकः स्या- सर्वपापप्रणाशनः ॥ अभ्यसेन्त्रिकमिति प्रकृतम् । प्रणवो व्याहृतयस्तिस्रः सावित्री चोति त्रिकम् । कर्मप्रदीपे-देवार्चने जपे होमे स्वाध्याये श्राद्धकर्मणि । साने दाने तथा ध्याने प्राणायामात्रयस्त्रयः ॥ आदावन्ते च गायच्याः प्राणायामात्रयस्त्रयः । संध्यायामयंदाने च प्राणायामैक उच्यते ॥ अंगुष्ठानामिकाभ्यां तु तथैव च कनि- छया । प्राणायामस्तु कर्तव्यो मध्यमां तर्जनीं विना ॥ तर्जनीमध्ययोर्योग प्राणायामे तु वर्जयेत् । तर्जनीं मध्यमां स्पृष्ट्वा जपञ्छुद्रसमो भवेत् ॥ बृहस्पतिः-पदासनं नियम्यासून स्मृत्वा ऋप्यादिकं तथा । सन्निमीलितदृट् मौनी प्राणायाम समभ्यसेत् ॥ ऋष्यादिकमाह भरद्वाजः-प्रणवस्य ऋषिद्ब्रह्मा परमात्मा च देवता । छन्दस्तु देवी गायत्री विनियोगः क्रियावशः ।। देवताजपकाले तु त्रयीहोमे हुताशनः । ध्यान- काले परं ब्रह्म विश्वेदेवास्ततोन्यदा । अत्र व्यास:-प्रणवस्य ऋषिर्ब्रह्मा गायत्री छन्द उच्यते । देवोनिः सर्वकर्मादी विनियोगः प्रकीर्तितः ॥ तया। प्रणवस्य ऋषि-. ब्रह्मा देवता च श्रुतित्रयम् । छन्दस्तु देवी गायत्री विनियोगोऽमुसंयमे ॥ इत्यादिपु श्रुत्ययादिदेवताभेदव्यवस्था पूर्वादाहृतभरद्वाजवचने द्रष्टव्या । तया पितामहश्व- प्रणवस्य ऋपिब्रह्मा देवताग्नित्रयी तु वा । छन्दस्तु देवी गायत्री वेदादी विनि- युज्यते ॥ जपकाले नयी देवो होमकाले हुताशनः । ध्यानकाले परं ब्रह्म विश्वेदेवास्ततोन्यदा ॥ अत्र ऐतदात्म्यमिदं सर्वम् , तत्सत्यम्, स आत्मा" इति सर्वस्य विष्ण्वात्मकत्वश्रुतेः । “ यस्य सर्वाणि भूतानि शरीरम् " इति सर्वभूतस्य नारायणशरीरत्वश्रुतेः । शरीरवाशिन्दानां शरीरवाचिवादने नयनादि- व्युत्पत्त्या च "वेदश्च सर्वैरहमेव वेयः, नताः स्मः सर्ववचसा प्रतिष्ठा यत्र शाश्वती" इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यश्च वेदाम्पादिशब्दवाच्यः परमात्मक एवेति न विरोधः । अत्र ·(८२) स्मृतिरत्नाकरः। व्रमा-अत्रि गुश्च कुत्सश्च पसिष्ठा गौतमस्तथा । काश्यपश्चागिराश्चैव ऋषयः स्युर्य- याक्रमम् ॥ गायत्र्युप्णिगनुष्टुप् च वृहती पंक्तिरेव च । त्रिष्टुप् च जगती चैव च्छ- न्दास्येतानि सप्त वै ॥ अग्निर्वायुस्तथार्कश्च वागीशो वरुणस्तथा । इन्द्रश्च विश्वेदेवाश्च देवताः समुदाहताः ॥ ब्राह्मी स्वाहा भवानी च तथा नित्या विलासिनी । प्रभावती च लोला च सप्त व्यातिशक्तयः ॥ श्वेतं श्यामं च पीतं च पिशङ्गं नीललोहितम् । नील कनकवर्ण च वर्णान्येतान्यनुक्रमात् ॥ प्रणवस्यैतयोर्वर्णः शुद्धस्फटिकसन्निभः । तत्वमपां त्रयाणां तु सर्वतत्वमिति स्मृतम् ।। इत्येवमुक्त्वा नत्वा च प्राणायामान स. माचरेत् । एतयोः गायत्रीशिरसोः । विश्वामित्रस्तु गायत्र्या ऋषिश्छन्दः स्वयं स्म- तम् । सविता देवता चैव ब्रह्मा शिरऋषिः स्मृतः ॥ अनुष्टुप् चैव छन्दः स्यात् परमात्मा हि देवता । प्राणायामप्रयोगे तु विनियोग उदाहतः ॥ न्यासमाह स एव- पादयोर्जयोर्जान्वोस्तथैव जठरेपि च । कण्ठे मुखे तथा मूर्ध्नि क्रमेण व्याहतीय- सेत् ।। हदि तत्सवितुर्पस्य न्यसेन्मूर्धि वरेणियम् । भगो देवस्येति कण्ठे शिखा तु ततो न्यसेत् ॥ धीमहीति न्यसेदर्म धियो यो नश्च नेत्रयोः । प्रचोदयादिति पद- मस्त्रार्थ विनियुज्यते ।। शिरस्तस्यास्तु सर्वाङ्गे प्राणायामपरो न्यसेत् । विन्यस्यैवं ततः कृत्वा मुद्रां ध्यात्वा क्रमेण तु || रेचकादिक्रमेणैव प्राणायामान समाचरेत् । पद्ममुद्रा सौरभेयी शसमुद्रावराहको ॥ वासुदेवात्मसंविच्च सप्त मुद्राः प्रकीर्तिताः । प्रणवध्या. नम्-विष्णं भास्वकिरीटागदवलयगलाकल्पहारोज्वलाङ्गं श्रोणीभूपासुवक्षोमणिमु- कुटमहाकुण्डलमण्डिताङ्गम् । हस्तोद्यच्छवचक्राम्बुजगदममलं पीतकोशेयवासं विद्यो- तद्भासमद्यद्दिनकरसदृशं पद्मसंस्थं नमामि ॥ सप्तव्याहृतिध्यानम्-स्वस्वोक्तव- णतनवो रूपयौवनसंयुताः । क्षोमवस्त्रपरीधानाः सर्वाभरणभूषिताः ॥ दिव्यच- न्दनलिप्ताङ्गा दिव्पमाल्यैरलंकृताः। सितोपवीतहृदयाः सपवित्रचतुष्कराः ।। जान- द्रवदनाम्भोजप्रभामण्डलमण्डिताः । जटाकलापपूर्णेन्दुप्रभापूरितदिङ्मुखाः ॥ अभ. याक्षरगप्पात्रपरहस्तसरोरुहाः। एवं होमजपारम्भे ध्येया व्याहतयो द्विजैः।। गायत्री- ध्यानम्-मुक्ताविट्ठमहेमनीलधवलच्छायेर्मुसैनीक्षणैर्युक्तामिन्दुकलानिवद्धमुकुटा तत्वा- र्थवर्णात्मिकाम् । गायत्री वरदाभयांकुशका शुभ्रं कपालं गुणं शझं चक्रमथारविन्द युगलं हस्तैहती भजे ॥ गायत्रीशिरोध्यानम्-अम्भोजासनसंस्थितं सरसिज शङ्ख रथाङ्गं गदा विभ्राणं वरपीतवस्त्रमतुलं भास्वकिरीटांगदम् । श्रीवत्सोरसमुत्पलाभ- मसिलै पागणेभूपितं वन्दे पद्मनिवासिनीसहचरं विष्णुं सुरैर्वन्दितम् ॥ संग्रहेणाह योगयाज्ञवल्क्या-व्याहृतीनां तु सर्वासां प्रजापति ऋषिः स्मृतः । छंदस्तु देवी गायत्री परमात्मा च देवता ।। उत्तरस्य तु भागस्य भूर्भुवः सुवरोमिति । अस्य प्रजाप. ति देवं केचिदाहर्मनीषिणः ॥ यमः-उपास्य संध्यां पूची तु शुची देशे जलोशिते । दर्भास्तृते द्विजस्तिष्ठन् प्राणायामरियां चरेत् ॥ अग्यण्डादशैं-मातस्तिष्ठन् माणा- यामेन शुध्यति, सायमासीन: प्राणायामेन शुध्यति, अतोत्र प्राणायामास्तिष्टतेय कर्तव्याः ॥ नारदीये च-रेचकः परकश्चैव कुम्भका शुन्यकरतथा । एवं चतुर्वि- धः प्रोक्तः प्राणायामो मनीषिभिः ॥ प्राणो वायुः शरीरस्थ आयामस्तस्य निग्रहः ।

·आह्निकमकरणम् । (८३) माणायाम इति प्रोक्तो द्विविधः प्रोच्यते हि सः ॥ अगर्भश्च सगर्भश्च द्वितीयस्तु तयो- वरः। अपि ध्यानं विना गर्भः सगर्भस्तरसमन्वितः ॥ वामेन रेचयेद्वायुं रेचनाद्रेचक: स्मृतः । पूरयेद्दक्षिणेनैव पूरणात्पूरकः स्मृतः । स्वदेहे पूरित वायु निगृह्य न विमु- श्वति । संपूर्णकुम्भवत्तिष्ठेत्कुम्भकः स हिं विश्रुतः ॥ न गृहाति न त्यजति वायुमेतं बहिः स्थितम् । ज्ञेयं तच्छून्यकं नाम प्राणायामो यथास्थितम् ॥ यद्यपं महाविष्णो. स्तद्धयायेत्तु महात्मनः । तेन ध्यानेन तुष्टात्मा हरिमसिं ददाति वै ॥ योगयाज- घल्क्या-पूरकः कुम्भको रेच्या प्राणायामस्खिलक्षणः । नासिकाकृष्ट उच्छ्वासाध्मा- तः पूरक उच्यते ॥ कुम्भको निश्चलश्वासो रेच्यमानस्तु रेचकः । कुम्भकेन जपं कुर्यात्माणायामस्य लक्षणम् ॥ शनैर्नासापुटे वायुमुत्सृजेन तु वेगतः । न कम्पयेच्छरीरं तु स योगी परमो मतः ॥ इडया वायुमारोप्य बाह्यं द्वादशमात्र- कम् । पूरपित्वोदरं तेन नासाग्रनयनद्वयः ॥ ध्यायन्विरेचयेत्पश्चान्मन्दं पिङ्गलया पुनः । प्रथमयिरेचनापेक्षया पुनःशब्दः । इडा वामनाडी, पिगला दक्षिणनाही । अत्रिः-आकेशायान्नखानाच्च निरोधः शक्यते बुधैः । निरोधाजायते वायुयोर- मिश्च जायते ।। अनेरापश्च जायन्ते ततोन्तः शुध्यते त्रिभिः । दक्षिणघ्राणरंध्रेण रेच- येत्प्रथम द्विजः ॥ प्राणायामेथ वामेन नासारंध्रेण पूरयेत् । तं वायुं धारयेच्छक्यं द- क्षिणेनाथ रेचयेत् ॥ व्यासः-नाभिपद्मस्थितं ध्यायेत्तं रक्तं पूरकेण तु । नीलो- पलाभ हत्पने कुम्भकेन जनार्दनम् ॥ ललाटस्थं शिवं श्वेतं रेचकेनाभिचिन्तयेत् । भरदाज:- समाहितमनाः प्राणानायम्यैव तदाकृतिम् । दशकृत्वो जपित्वैवं प्राग्गा- यत्री ततो जपेत् ॥ जपक्रमोयमेव स्यात्सर्वपापप्रणाशनः । तदाकृतिम् कुम्भकन- पोक्तरूपाम् । प्राणायामत्रयानन्तरं सप्तव्यादतियुक्तां गायत्री शिरसा सह दश- पारं जपित्वा, पश्चादायत्रीमावाह्य जपेदित्यर्थः । स्मृत्यन्तरे च-सान्याह- तिसंयुक्तां गायत्री शिरसा सह । दशरं जपित्वैव गायत्री च ततो जपेत ॥ भर- दाज:-आयातित्यनुवाकेन हृदये वार्कमण्डले । देवीमावाद्य गायत्री सतो ध्याये. द्विजोत्तमः ॥ पितामहः-आयात्वित्यनुवाकस्य वामदेव ऋषिः रमृतः। अनुष्ठ जगती छन्दो गायत्री देवता स्मृता ॥ अनेन चानुवाकेन लावाह्य तु यथाविधि । गायत्री विमला देवी हदि पा सूर्यमण्डले ॥ ध्यानयोगेन संपश्येदर्णरूपसमन्विताम् । मत्र भेदमाह भरदाजा-बामदेव ऋपिश्छन्दोनुष्टप् सावित्रि देवता । आवाहने विनियोगो देव्या अस्या ययाक्रमम् ॥ मत्र-न्यस्याधायातु परदेत्यनुवाकेन मण्डले । भानोरावाहयेद्देवीं संध्यां गापाघियायाम् ॥ इति ऋष्यादिन्यासान्ते भरद्वाजेन गायत्र्या- पाहनमुक्तम् । विन्यस्यैवं जपेद्यस्तु गायत्री वेदमातरम् । इति व्यासेन न्यासानन्तरं जप उक्तः, एवंसति ययोपदेशमनुष्ठेयम् । संघर्त:-प्राणानायम्य चावाह्य स्मृत्वादि सतो न्यसेत् । मुद्राः प्रदर्य ध्यात्वाय जपेन्मन्त्रमयं ममः ॥ परस्पतिः-ऋषिश्ट- न्दो देयत्ताश ध्यात्वा मन्त्रार्थ पेय च । अनुष्टानं ततः कुर्यादिति मन्त्रविदां मतम् ॥ मत्र भरवाजा-ततः प्रदक्षिणीकृत्य मोक्षितदिः शुचिस्यले । दर्भपु पाग्यतस्तिष्टन् माझ्मुसो दर्भपाणिकः ॥ त्रिः प्राणसंपमं कुर्यादृष्यादीनय संस्मरेत् । गायत्र्यास्तु ·(८४) स्मृतिरनाकरः। समस्ताया ऋपिश्छन्दोधिदेवताः ॥ स्मृत्वा प्रत्यक्षरं पश्चादृप्यादीनथ संस्मरेत् । पितामहः-सविता देवता यस्या मुखममिस्त्रिपाच्च या विश्वामित्र ऋपिश्छन्दो गा- यत्री सा विशिष्यते ॥ भरद्वाजः-पूर्वीहेपु चतुर्थार्ण वीजमस्या उदाहतम् । चतुर्विशत्यक्षरान्तं सदीर्घ शक्तिरुच्यते ॥ विश्वामित्रः-आदित्यमण्डलस्यं तत्परं ब्रह्माधिदेवतम् । छन्दोणिवृत्स्याद्गायत्री मया दृष्टा सनातनी ॥ अत्र पक्षे प्यमित्येका- क्षरं स्यात् , " ऊनाधिकैनकम णिचूद्धरिजी" इति छन्दोविचिती दर्शनासा त्रयो- विंशत्यक्षरा स्यात् । एवंसति " छन्दो गायत्री, चतुर्विशत्यक्षरा गायत्री" इत्यादि- चतुर्विंशत्यक्षरपरवचननिचयवैयर्थ्य स्यात् । अत एव शिष्टा देवी गायत्री छन्द इत्येवं स्मरन्ति । केचिन्मंदाः पुनः प्रणवगायच्यादीनां देवी गायत्रं छन्द इति वदन्ति, तन्न साधीयः। “छन्दस्तु देवी गायत्री छन्दसां गायत्री देवी गायत्रीत्येतानि च्छन्दांसि " इत्यादिस्मरणविरोधात्, स्त्रीलिङ्गनपुंसकलिङ्गपोरनन्वयाच्च । अतः सर्वत्र गायत्री छन्द इत्येव स्मर्तव्यम् । स्मृतिपु तु पद्यसोकर्याय गायत्रं छन्द इत्युच्यते । भरदाज:-- विश्वामित्र ऋपिश्छन्दो गायत्री देवता रविः । सावित्र्यास्तु समाख्यातो विनियोगो- पनायने । अत्र, सविपरमात्मपरब्रह्मशब्दानां पर्यायत्त्वान्न देवताभेदभ्रमः कार्यः, विष्णोर्नामसहस्रं मे इत्युपगम्य, सविता रविलोचन इति व्यासस्मृतेः। प्रसीति सकलां चेष्टां प्रसूते सकलं जगत् । अवतेर्गतिकान्त्यर्यात्तरतेीनकर्मणः ॥ गतो ह्यवति सर्वत्र पभिः कान्तो गुणैः सह । भोगापवर्गयोदाता सवितेत्ति निरुच्यते ॥ इत्यहिषुभ्यस्मर- णाच्च । पूड् प्राणिप्रसवे, अव रक्षणे, इण् गती, तृ प्लवनतरणयोः, इत्येतेभ्यो धातु- भ्पः सवितृशब्दनिप्पत्तेः उक्तार्थसिद्धिरित्यर्थः । नहि सूर्यस्य जगत्कारणत्वादिकम् । अन्तः प्रविश्य चौदयितृत्वं वा सम्भवति । स यश्चायं पुरुपे, यश्वासावादित्ये । इ- त्यादित्यमण्डलान्तर्वर्तिन एय अन्तर्यामित्वश्रुतेः । य आत्मनि तिष्ठन् मारमनोन्तरः य आत्मानमन्तरो यमयति । इति तस्यैव नियन्तृत्वश्रुतेः। यो लोकत्रयमाविश्य विभ- र्त्यव्यय ईश्वरः । भ्रामयन् सर्वभूतानि ॥ इति गीतत्वाच्च । तथा श्रीवाराहे भुवं प्रति शेष:-तवापि सर्वलोकानामण्डानां मादृशामपि । भर्ती कर्ता निपन्ता च साक्षा- नारायणो हरिः ॥ अतोत्र सविता विष्णुरेख, तथा स एव परमात्मा च | तथा परा- शर:-परमात्मा च सर्वपामाधारः परमेश्वरः । विष्णुनामा स वेदेषु वेदान्तेषु च गी- यते ॥ गीतायाम्-उत्तमः पुरुपस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । तथा परं ब्रह्म च विष्णरेव । अत्र महोपनिपदि-नारायणपरं ब्रह्म तत्वं नारायणः परः । इति । श्रीचाराहे-विष्णुरेव परं ब्रह्म त्रिभेदमिह पश्यते । वेदसिद्धान्तमार्गपु तं न जानन्ति मोहिताः॥ पराशरः-गारायणः परं ब्रह्म पन्नगाशनवाहनः । अन्तर्यहिश्च तत्सर्व व्याप्य नारायणः स्थितः ॥ इति च । अतो वेदेषु देवतान्तरपारम्यादिपरं वाक्यं पूर्वपक्षाभिप्रायमिति सिद्धम् । स्कान्दे च-बन्धको भवपाशेन भवपाशाच मो- चकः । कैवल्यदः परं ब्रह्म विष्णुरेव न संशयः ॥ इत्यलम् । पुनश्चैवमत्र मन्त्र- व्याख्याने स्पष्टीकरिप्यते ।। -- ·आह्निकमकरणम् । (८५) * न्यासक्रमः इदानी पडङ्गन्यास उच्यते, तत्र भरद्वाज:-स्वस्वोक्तविग्रहानेतान् सर्वान् स्मृ- स्वा प्रणम्य च । सम्यगुक्तमकारेण न्यासत्रयमयाचरेत् ॥ प्रथमं तु करन्यासो देहन्यास अनन्तरम् । अङ्गन्यासस्ततः प्रोक्त एतन्यासत्रयं क्रमात् ॥ तत्र तावदादी अस्त्रमन्त्रेण करशुद्धिः । ततो गायत्र्या व्यापकं कृत्वा, करन्यासपूर्वकमङ्गन्यास कुर्यात् । अत्र भरदाजा-प्रकोष्टान्तं यहिः पाण्योस्तलयोस्तलपृष्टयोः । तलयोर्मध्यमे विप्रः केवलं प्रणवं न्यसेत् ॥ व्यासः-भूरंगुष्ठद्वये न्यस्य भुव- स्तर्जनिकाद्वये । ज्येष्ठांगुलिद्वये धीमान् स्वापदं विनियोजयेत् ॥ अनामिकाद्वये धीमान न्यसेत्तत्पदमग्रतः । कनिष्ठिकाद्वये भर्गः पाण्योर्मध्ये धियः पदम् ॥ ततस्तेनैव व्यापकं कृत्वा अङ्गन्यासं कुर्यात् ॥ करन्यासविधिं कृत्या अङ्गन्यासं समाचरेत् । भूःपदं हृदि विन्यस्य भुवः शिरसि विन्यसेत् ॥ (ॐ भूहदि च विन्य- स्य भुवः शिरसि विन्यसेदिति कचित्) शिखायां खापदं न्यस्य कवचे तत्पदं न्यसेत् । अक्ष्णोभर्गपदं न्यस्य न्यसैदिक्षु धियःपदम् ॥ भरद्वाजः-हन्मस्तकशिखागात्रनेत्र- महरणानि पद । अङ्गान्यमनीत्युक्तानि वच्मि पट्पल्लवानि च ॥ तिस्रो व्याहतयो मन्त्रे पड्वर्णा हृदयादयः । चतुर्थ्यन्ताः पल्लवान्ता एतेगमनवः स्मृताः ॥ हन्मन्त्रं हृदये कान्ते शिरोमन्त्रं शिखामनुम् । शिखायां कवचं देहे दृक्फालेषु च दृङ्मनुम् ॥ पार्थयोर्दशदिश्वस्त्रमन्त्रं कुर्याद्यथाक्रमम् । तत्तदुक्तकमेणेव प्रणवाद्यांश्च विन्यसेत् ॥ अंगुलीभिश्चतसृभियोर्हदयशीर्षयोः । मुष्टिकांगुष्ठशिरसा पश्चिमे तस्य वर्मणः ।। पहिः कराभ्यां हफालमध्ये मध्यांगुलेखिभिः । अंगुष्ठतर्जन्यग्राभ्यां सशब्दं दिक्षु पार्श्वयोः ॥ पडङ्गन्यासमित्युक्तमिदमेतत्मकारतः । एवं विन्यस्य गायत्रीमायाद्य च यथाविधि । ध्यात्वोपचारं सकलं कृत्वाथो जपमारभेत् । एवं पडङ्गन्यासमुक्त्वा, तदनन्तरं जपविधानानित्यजपे पुनरेतावदेव कार्यमिति गम्यते । फलाधिक्यापेक्षायां शक्तस्य अक्षरन्यासादयः कार्याः। चन्द्रिकायाम्-अंगुष्ठे चैव गोविन्दं तर्जन्यां तु महीधरम् । मध्यमायां हृषीकेशमनामायां त्रिविक्रमम् || कनिष्ठायां न्यसेद्विष्णुं कर- मध्ये तु माधवम् । यत्कृतं च हुतं जप्तं दत्तमिष्टं विशेषतः ॥ हस्तन्यासप्रभावेण म. भवति. चाक्षयम् । एवं. सर्वस्मृतिपु. न्यासविधाने अंगुष्टतर्जन्यमाभ्यां सशब्द दिक्षु न्यासविधानात् स एवास्तविन्यासे कार्यः। हस्तताडनं तु विचिन्त्यम् । अयास्या प्रत्यक्षरमृप्यादिकमुच्यते । अत्र अगस्त्यः-प्रहादः अत्रिः वसिष्ठः शुकः कण्वः पराशरः विश्वामित्रः कपिलः शौनकः याज्ञवल्क्या भरद्वाजः जमदमिः गौतमः मुद्ग- ल: वेदव्यासः रोमशः अगस्त्य कौशिकः वत्सः पुलस्त्यः मङ्कणः दुर्वासाः नारदः काश्यपः, इत्याचा ऋषयः । गायत्री उप्णिक अनुष्टुप घृहती पंक्तिः त्रिवप् जगती कान्तिः महती सत्या आस्तारपंक्तिः विराट् विष्टारपंक्तिः अक्षरपंक्तिः कात्यायनी ज्योतिष्मती त्रिष्टुप् जगती सर्वच्छन्दः महाछन्दः भरिति छन्दः भुवरिति च्छन्दः सु- वरिति च्छन्दः देवी गायत्री, इत्येतानि छन्दांसि । अनिः प्रजापतिः सोमः ईशानः आदितिः बृहस्पतिः इन्द्रः अर्थमा भगः सविता त्वष्टा पूपा इन्द्राग्री वायुः वामदेवः ·(८६) स्मृतिरत्नाकरः। मित्रावरुणी धाता विश्वेदेवाः विष्णुः वसवः रुद्राः कुवेरः अश्विनी ब्रह्मा इत्येता देव- ताः। भरदाज:-चतुर्विशत्यक्षराणामृपयः परिकीर्तिताः। चतुर्विशतिरेतानि च्छन्दां- सीह यथाक्रमात् ॥ प्रोक्तानि गायत्र्यादीनि तदादीनां पृथक् पृथक् । एपां यथाक्रमे- ताश्चतुर्विंशतिसंख्यकाः ॥ अक्षराणां तदादीनां समाख्याता हि देवताः। पृथिवी आप: तेजः वायुः आकाशं गन्धः रसः रूपं स्पर्शः शब्दः उपस्थं पायुः पादः पाणिः पार घ्राणं जिह्वा चक्षुः स्व श्रोत्रं मनः बुद्धिः अहंकारः अन्यक्तम्, इत्येतानि तत्त्वानि । चतुर्विंशतिवर्णानां तदादीनां यथाक्रमम् । तत्वान्यमूनि मोक्तानि प्रतियण पृथक पृथक । प्रह्लादिनी, प्रभा, नित्या, विश्वभद्रा, विलासिनी, प्रभावती, जया, शान्ता, कान्ता, दुर्गा, सरस्वती, विद्यारूपा, विशाला, ईशा, व्यापिनी, विमला, तमोपहारिणी, सूक्ष्मा, विश्वयोनिः, जयावहा, पद्मालया, परा, शोभा, भद्ररूपा, इत्येताः शक्तयः । चतुर्विंशतिरेतेषामक्षराणां पृथक पृथक् । यथाक्रमारसमाख्याताः शक्तयः सर्वकामदाः ॥ चम्पकं सुमनः पीतमतसीप्रसवासितम् । अतसीप्रसवश्या- ममिन्द्रनीलमणिप्रभम् ॥ कृपीटयोनिदीताभं ज्वलदह्निसमप्रभम् । विद्यज्वलितसंकाशं तारकाधिपसन्निभम् ।। सजलाभ्रघनश्यामं रक्तगोरोचमेचकम् । मालतीपुष्पवलं शुद्ध- जाम्यूनदप्रभम् ॥ कुन्दप्रसूनकसितं स्फुरच्छोणमणिप्रभम् ॥ पूर्णेन्दुशङ्खधवलं पाण्डुरं शक्रगोपमम् ॥ गोरक्तसदृशं भानोरुदयद्युतिसन्निभम् । गोरोचनाप्रभापीतं नीलोत्पल- दलासितम् ॥ शशकुन्देन्दुधवलं वर्णातीतं तदन्तिमम् । चतुर्विंशतिवर्णानां वर्णाः प्रोक्ता यथाक्रमम् ॥ संग्रहे च-क्रमाचम्पकपुष्पाभमतसीसूनसन्निभम् । विद्रुमस्फ- टिकाकारं पद्मपुष्पसमप्रभम् | तरुणादित्यसंकाशं शशकुन्देन्दुसन्निभम् । प्रवालपद्म- पत्राभं पद्मरागसमप्रभम् ॥ वज्रनीलमणिमख्यं मौक्तिकं कंकुमप्रभम् । अञ्जनाभं च गाङ्गेयं वैडूर्यक्षौद्रसन्निभम् ॥ हारिद्रं कृष्णदूर्वा रविकान्तिसमप्रभम् । शुकपिच्छस. माकार क्रमेण परिकल्पयेत् ॥ इति सप्तव्याहतिवदत्रापि भरद्वाजेन ऋप्यादिभेद उक्तः स पुनर्युगान्तरविषय इति मन्तव्यम् । गायत्रीकल्पे तु प्रतिपादमपि - प्यादिकमुक्तम् । विश्वामित्र ऋषिः, गायत्री छन्द इत्येतत्पादत्रयेपि समानम्, ब्रह्म- विष्णुरुद्राः क्रमाद्देवताः, अक्षराणां तु सर्वेषां प्रजापतिः ऋपिः, गायत्री छन्दा, सविता देवता इति । अथ न्यासः । अस्त्रमन्त्रेण करशुद्धिं गायच्या व्यापक चं कृत्वा, करन्यासं पूर्व कुर्यात् । भूरंगुष्टद्वये न्यस्येति व्यासोक्तकमेण पडङ्गन्या- सान्तं कृत्वा पादादिन्यासं कुर्यात् । शिरसि प्रथमं पादं द्वितीयं नाभिमध्यतः । तृ. तीय पादयोन्य॑स्य सर्व सांगतो न्यसेत् ॥ अथ पादादिमूर्धात पदन्यासस्तु कथ्यते । पादयोस्तत्पदं न्यस्य सवितुर्जहयोन्यसेत् ॥ जानुद्वये वरेणीयं भर्ग इत्यूरुदेशतः । देवस्य गुह्ये विन्यस्य नाभ्यां धीमहि विन्यसेत् ॥ धिय इति हाद न्यस्य कण्ठे य इति विन्यसेत् । न इति न्यस्य वदने न्यसेन्मूर्ध्नि प्रचोदयात् ॥ एवं स्पष्टं पदन्यास- विधानं समुदाहृतम् । मन्त्रेणानेन सर्वेण सोंकारेणाथ विग्रहम् ॥ कराभ्यां संस्पृशेदी- मान् मूर्खादिचरणावधि । एतत्संहननन्यासं वनसंहननोपमम् ॥ कृत्वा पडङ्गविन्यास पटकमणि समाचरेत् । अयं सृष्टिन्यासः। मूर्धभूमध्यनेत्रेषु व हनाभिगुधके । ऊरु- ·आहिकप्रकरणम् । (८७) जानुपदे चैव पदानि क्रमशो न्यसेत् ॥ विपर्ययेणायमेव संहारन्यासः । पदादिनाभ्य- न्तं मूर्धादिहृदयान्तं स्थितिन्यासः । अथाक्षरन्यासः । उभयांगुष्ठयोः स्वस्वतर्जन्या प्रणवं न्यसेत् । अष्टानामंगुलीनां तु चतुर्विशतिपर्वसु ॥ चतुर्विंशत्यक्षराणि तर्जन्यादि- क्रमान्यसेत् । नारदः-आदितो वामतर्जन्याः कृत्वा दक्षिणतर्जनीम् । न्यास उत्पत्ति- संज्ञोयं संहाराख्यो विपर्ययः ॥ तर्जन्यादिकनिष्ठान्तमुभयोरपि हस्तयोः । स्थिति म भवेन्न्यासो नानाभोगसुखावहः ॥ संहारः स्यान्मुमुक्षूणामुत्पत्तिर्ब्रह्मचारिणाम् । गृहस्थानां तु सर्वेषां स्थितिरेव विधीयते ॥ अगस्त्यः-अंगुष्ठगुल्फजबासु जानूर्वो- गुह्यके तथा । वृषणे कटिदेशे च नाभी चोदरमध्यतः॥ स्तनयोर्हदये कण्ठे वक्रे तालु- नि घोणके । चक्षुपोश्च ध्रुवोर्मध्ये ललाटे पूर्ववके । दक्षिणे चोत्तरे यफ्रे पश्चिमे । मूनि च क्रमात् । पासप्रकारांश्च स एवाह-ॐ (तत् ) प्रह्लादिन्यै चम्पकनि- भाय नमः । ॐ (सम् ) प्रभायै अतसीपुष्पसन्निभायै नमः । ॐ (विम् ) नित्यायै पिङ्गलवर्णायै नमः । ॐ (तुम् ) विश्वभद्रायै इन्द्रनीलनिभायै नमः । ॐ (म्) विलासिन्यै वनिरूपायै नमः । ॐ (रेम् ) प्रभावत्यै नीलवर्णायै नमः । ॐ (णीम् ) जयायै विद्युत्प्रभायै नमः। ॐ (यम् ) शान्तायै रक्तवर्णायै नमः । ॐ( भम् ) कान्ताये जलदवर्णायै नमः । ॐ (गोम् ) दुर्गायै रक्तगौरयि नमः । ॐ (देम्) सरस्वत्यै मरकतनिभाय नमः । ॐ (वम् ) विद्यारूपायै जातिपुष्पनिभाय नमः । ॐ (स्यम् ) विशालायै स्वर्णप्रभाय नमः । ॐ (धीम् ) ईशायै कुन्दप्रभाय नमः । ॐ (मम्) व्यापिन्यै पद्मरागनिभायै नमः। ॐ (हिम्) विमलायै शङ्खनिभायै नमः। ॐ (धिम् ) तमोपहारिण्यै पाण्डुरनिभायै नमः । ॐ (योम् ) सूक्ष्माय इन्द्रगोप- निभायै नमः । ॐ (योम् ) विश्वयोन्य क्षौद्रनिभायै नमः । ॐ (न:) जयांव- हाय आदित्योदयसनिभायै नमः । ॐ (प्रम् ) पद्मालयायै नीलोत्पलनिभायै नमः। ॐ (चोम् ) परायै गोरोचनाभायै नमः । ॐ ( दम् ) शोभायै कुन्देन्दुशङ्खनिभायै नमः । ॐ (यात् ) भद्ररूपायै स्फटिकनिभायै नमः। (ॐ ( योम् ) सूक्ष्माय शक- गोपनिभायै नमः। ॐ (योम् ) विश्वयोन्य गोरक्तसदृशायै नमः। इति पाठान्तरम् ।) ब्रह्ममोक्ते-मूर्धादिपादपर्यंतमुत्पत्तिन्यास उच्यते । पादादिमूर्धपर्यन्तं सहारन्यास उ- च्यते ॥ पादादिकुक्षिपर्यन्तं शिरःप्रभृति वक्षसि । कर्तव्यः कामिभिन्यासो गृहस्थैः स्थि- तिसंज्ञकः।। चतुर्विशत्यक्षराणि तदादीनि स्वविग्रहे । चतुर्विंशतिदेशेषु प्रोक्तेप्वेषु प्रवि.. न्यसेत् ।। पातनमुपपातघ्नं महापातकनाशनम् । पितृमातृवधापन्नं पूर्वजन्माधनाशनम् || विष्णुलोकमदं चैव ब्रह्मलोकप्रदं तथा । सर्वसिद्धिप्रद नित्यं ध्यात्वनां वेदमातरम् ॥ अगस्त्यः-तत्वन्यासमथो वक्ष्ये साधकानां हिताय वै । यत्कृत्वा साधको गच्छेन्नि- णिं पदमव्ययम् ॥ॐकारमादावुच्चार्य मन्त्रवीजमनन्तरम् । ततस्तत्वं नमोन्तं च जपं न्यासं समाचरेत्।। तद्यथा-ॐ (तत्) पृथिव्यात्मने नमः, ॐ (सम् ) भवात्मने नमः, ॐ (विम्) तेजआत्मने नमः, ॐ (तुम् ) वाय्वात्मने नमः, ॐ (म् ) आकाशा- स्मने नमः, ॐ (रेम् ) गन्धतन्मात्रात्मने नमः, ॐ (णीम् ) रसतन्मात्रात्मने नमः, ॐ (यम्) रूपतन्मात्रात्मने नमः, ॐ (भम् ) स्पर्शतन्मात्रात्मने नमः, ॐ ·नमग (८८) स्मृतिरनाकरः। (गीम) शब्दतन्मात्रात्मने नमः, ॐ (देम् ) उपस्यात्मने नमः, अॅम् (वम् ) वावा- त्मने नमः, ॐ ( स्यम्) पादात्मने नमः, ॐ (धीम) पाण्यात्मने नमः, ॐ (मम् ) वागात्मने नमः, ॐ (हिम् ) प्राणात्मने नमः, ॐ (धिम् ) जिद्वात्मने ॐ (योम् ) चक्षुरात्मने नमः, ॐ (योम) स्वगात्मने नमः, ॐ (न:) श्रोत्रात्मने नमः, ॐ (प्रम) मनआत्मने नमः, ॐ (चोम् ) बुद्ध्यात्मने नमः, ॐ (दम् ) अहंकारात्मने नमः, ॐ (यात् ) अव्यक्तात्मने नमः, इति तत्तत्स्थानेषु क्रमान्यसेत् । स्थानानि च स एवाह-अंध्योर्जान्योश्च हृदये मुखे मूभि च नामयोः । जिहाक्षित्वक्चक्षुःश्रोत्रलिङ्गपाण्यंघ्रिपाणिषु ॥ मुखे घाणे च जिहायां त्वचक्षुःश्रोत्रहत्सु च । हृद्येव विन्यसेदूर्ध्व तत्वन्यास इति स्मृ- तः ॥ एवं विन्यस्य सावित्री ध्यात्वा सम्यक प्रयत्नतः । यं यं पश्यति चक्षुभ्यो यं यं स्पृशति पाणिना ॥ यं यं वा भापते वाचा सर्वे पूता भवन्ति ते ॥ * गायत्रीकवचम् * अथ गायत्रीकवचम् । ॐमिति हृदये, भूरिति मुखे, भुवरिति शिरसि, सुवरिति सर्वाङ्गे । एवं विप्रस्य गायत्री ततो मुद्राः प्रदर्शयेत् । योनिमुद्रा सौरभेयी शङ्खमुद्रा तथैव च ।। मुसमुद्रा च विज्ञेयाः प्रधानाः परिकीर्तिताः । अथातो दर्शयेन्मद्राः संमुखं संपुटं तथा ॥ ततो विततविस्तीर्णे द्विमुखं त्रिमुखं तथा । चतुर्मुखं पञ्चमुखं पण्मुखा- धोमुखे ततः ॥ व्यापकालिकात्ये च शकटं तदनन्तरम् । यमपाशं च ग्रथितं ततः स्यात्सन्मुखोन्मुखम् ॥ प्रलम्बमुष्टिकामीनस्तत: कूर्मवराहको । सिंहाक्रान्तं महाक्रान्तं ततो मुद्रपल्लवी ॥ एतासां लक्षणं स एवाह-संमुखं संहती उत्तानो कुश्चि- तांगुली। कुञ्चिता ईपद्रका अग्रांगुलयो ययोरेपा, संमुखं नाम मुद्रा । सम्पुटं पद्मको- शाभी करावन्योन्यसंहतो । विततं संहती हस्तावृत्तानावायतांगुली ॥ आयता: प्रसारिताः अंगुलयो ययोरेपा, विततं नाम मुद्रा । विस्तार्ण संहती पाणी मिथो मुक्तांगुलिद्वयौ । अन्योन्यं मुक्तमंगुलिद्वयं ययोस्ती पाणी पररपरं संहतो, विस्तीर्ण नाम मुद्रा । संमुखासक्तयोः पाण्योः कनिष्ठाद्वययोगतः। शेपांगुलीनां वैरल्ये द्विमुख- त्रिमुखादयः ॥ मिथः संमुसासक्तयोः पाण्योः कनिष्ठाद्वययोगेन शेपांगुलिवरल्ये अंगुष्ठद्वयमारभ्यानामिकान्तं यावद्विमुसादिमुद्रा भवन्ति । शेपांगुलीनां वैरल्ये पूर्व- योगविनाशनम् । तिर्यकूसंयुज्यमानायी संयुक्तांगुलिमण्डली ॥ हस्ती पण्मुखमित्युक्तं मुद्रा मुद्राविशारदः । पूर्वयोगः कनिष्ठाययोगः, तविनाशः इतरांगुलीनां संयोगा- त्तिर्यक संयुज्यमानमयं ययोस्ती, संयुक्तमंगुलीमण्डलं च ययोस्ती हस्ती, पण्मुखं नाम मुद्रा । आकुञ्चितानी संयुक्तो न्युन्जी हस्तावधोमुखम् । ईपदनाग्री पक्रान्ती न्युजी हस्ती अधोमुखम् ॥ नाम मुद्रा । उत्तानी तादृशावेव व्यापकालिकं करी । तादृशी संयुक्तो उक्तलक्षणी करी, व्यापकालिकं नाम मुद्रा । अधोमुखं पदमुष्टी मुला- ग्रांगुष्ठको करौ । शकटं नाम कयितम् ॥ मुत्तायांगुष्ठौ ययोरक्तालक्षणयोस्ती करी, शकटं नाम मुद्रा । बद्धमुष्टिकयोः पाण्योरुत्ताना वामतर्जनी । कुश्चितामान्यया युक्ता तर्जन्या न्युन्जवक्रया ॥ पद्धष्टिकयोरुपर्यधोभागेनावस्थितयोः पाप्योर्या : - ८ ·" - आहिकप्रकरणम् । (८१) उत्तानाकुञ्चितामा वामतर्जनी सा अन्यया दक्षिणतर्जन्या न्युन्जवक्रया युक्ता, यम. पाशं नाम मुद्रा | उत्तानसंधिसलीनबद्धांगुलितली करी । संमुखी घटिती दीर्घावं. गुष्ठौ प्रथितं मतम् ॥ उत्तानानि संधिसंलीनानि यद्धान्यंगुलितलानि ययोस्ती पाणी, तथोक्तो तावन्योन्यसंमुखी घटितौ दीर्घावंगुष्ठी ययोस्ती, प्रथितं नाम मुद्रा । संचितो. वायलिमिस्तादृशा दक्षिणेन तु। अधोमुखेन संयुक्तः सन्मुखोन्मुखमुच्यते ।। संचिताः संबद्धा ऊोगुलयो यस्य स तथोक्तः तादृशा दक्षिणेनाधोमुखेन करेण संयुक्तः, सन्मुखोन्मुखं नाम मुद्रा । उत्ताने त्युनते कोटी विलम्बः कथितः करी । उत्ताने उन्नते कोटी ययोस्ती, विलम्बो नाम मुद्रा । (प्रलम्ब इति केचित्पठन्ति)। मुष्टी थान्योन्यसंयुक्तावुत्तानी मुष्टिको भवेत् । अन्योन्यसंयुक्तो उत्तानो, मुष्टिको नाम मुद्रा । मीन: स संमुखीभूती युक्तानामकनिष्ठिकी । ऊर्यसंयुक्तवकाग्री शेषांगलितली करी ॥ युक्ते संपट्टे अनामिकाकनिष्ठिके, तावन्योन्यसंमुखीभूती ततोलसंयुक्तानि व. काणि शेषांगलितलानि ययोस्ती, मीनो नाम मुद्रा । अधोमुखः करो वामस्तादृशा दक्षिणेन तु । पृष्ठदेशसमानान्तः कूर्मो नाम विधीयते ॥ अधोमुखो न्युन्जो वामहस्तः तादृशा दक्षिणकरेण पृष्ठदेशे युक्तः, कूर्मों नाम मुद्रा । अर्ध्वमध्यो वामभुजः कक्षा- भ्याशाश्रये करे । वराहः कथ्यते । कक्षसमीपाश्रये करे उक्तलक्षणो वामभुजः, ब- राहो नाम मुद्रा ।-सिंहाक्रान्तं कर्णाश्रितो करी ॥ कर्णद्वयाश्रितो आयतांगुलिको करी, सिंहाकान्त नाम मुद्रा। किंचिदाकुश्चिताग्री तु महाकान्तमतः परम् ॥ तावेव कुश्चिता- ग्रौ, महाक्रान्तं नाम मुद्रा। ऊर्ध्व किंचिद्गती पाणी मुद्गरो वामतर्जनी । यस्ता दक्षिणह- स्तेन-|| किंचिदूर्ध्वगतयोः पाण्यो वामतर्जनी दक्षिणहस्तेन गृहीता, मुद्गरो नाम मुद्रा। पल्लवो दक्षिणकरः । अधोमुखस्थित्तो मूर्ध्नि मुद्राणाम् , इत्युक्तलक्षणो म िनिहितो दक्षिणकरः अधोमुखः, पल्लवो नाम मुद्रा। एवंप्रकारेण मुद्राणां लक्षणमुक्तमित्य- थः । अत्र महासंहितायाम्-न जातु दर्शयेन्मुद्रा महाजनसमागमे । क्षुभ्यन्ति देवतास्तस्य विफलं च कृतं भवेत् ॥ ब्रह्मा-कृत्वा चैवेदृशं न्यासमशेष पापनाशनम् । पश्चात्समाचरेयानं वर्णरूपसमन्वितम् ॥ ध्यानस्वरूपमाह गोपिला-मातर्गायत्री रविमध्ये स्थिता रक्तवर्णा कुमार्यक्षमालाहस्ता हसतमारूढा ब्रह्मदेवत्या ऋग्वेदमुदाह- रन्ती, मध्याह्ने सावित्री रविमध्ये स्थिता श्वेतवर्णा युवतिः शूलहस्ता त्रिनेत्रा वृषभा.. सनमारूढा रुद्रदेवत्या यजुः समुदाहरन्ती, सायं सरस्वती रविमध्ये स्थिता श्यामव- ी वृद्धा चतुर्भजा चक्रहस्ता सुपर्णासनमारूढा विष्णुदैवत्या सामवेदमुदाहरन्ती, एवं क्रमेण संध्यात्रये गायत्रीमावास्य न्यस्य ध्यायेत् । पितामहः-यायत्री त्रिपदा ज्ञेया पट्कुक्षिः पञ्चशीर्षका । अग्निवर्णमुखी शुक्ला पुण्डरीकनिभेक्षणा ॥ ऋग्वेदः प्रथमः पादो यजुर्वेदो द्वितीयकः । सामवेदस्वतीयस्तु चरणः पृथिवी स्मृता । के- लासमलयावूरू अम्बरं मम्बुधिः स्मृतः । पुर्वा दिक् प्रथमा कुक्षिद्वितीया दक्षिणा मता । पश्चिमा तु तृतीया स्याञ्चतुर्थी चोत्तरा स्मृता ॥ ऊर्धा दिक् पञ्चमी कुक्षिरधः पष्टीति चोच्यते । पुराणं नाभिरित्युक्तं देव्याकारं जगत्स्मृतम् ॥ स्तनौ छन्दांसि हृदयं धर्मशास्त्रमकल्मपम् । माहवो न्यायशास्त्रं त कर्णो सांख्यद्वयं तथा ॥ प्रथम ·(९०) स्मृतिरनाकरः। शन्दशास्त्रं तु शिरः शिक्षा द्वितीयकम् । कल्पस्तृतीयमित्युक्तं चतुर्थ तु निरुक्त- कम् ॥ ज्योतिषामयनं चैव पञ्चमं परमं विदुः । मीमांसालक्षणं तस्याश्चेष्टा चार्थवणी श्रुतिः ॥ ब्रह्मा मूर्धा शिखा रुद्रो विष्णुरात्मा हदि स्थितः । विद्याविद्ये पुरः पश्चाद्वेदान्तो विमलं मनः ।। सांख्यायनस्य गोत्रपा सर्वलोकमहे- श्वरी । इति । भरदाजा-सात्वा शुद्धः शुचौ देशे प्रक्षालितपदद्वयः । सपवित्रक- रद्वन्दः कृतोपस्पर्शनो द्विजः ॥ त्रिः प्राणान् संयमेद्धीमान रेचकादित्रयेण तु । रेचकः पूरकश्चैव तृतीयः कुम्भकः स्मृतः ॥ ऋपिश्छन्दो देवताश्च विनियोग च वर्णकान् । तत्वानि शक्तिं बीजं च कृत्यं चाथ क्रमास्मरेत् ।। अथ हस्ताङ्गकायेषु कुर्यान्यासत्रयं क्रमात् । दिग्बन्धनं ततः कृत्वा ध्यायेद्देवी प्रसन्नधीः ॥ आयात्वित्य- नुवाकेन हृदये वार्कमण्डले । देवीमावाद्य गायत्री ततो ध्यायेद्विजोत्तमः ॥ पञ्चवका दशभुजा पङ्गर्भा चरणत्रया । त्रिपञ्चदृष्टिा सा स्याद्गायत्री परमेश्वरी ॥ वेदादिविद्या- भूताशाभूधराकेन्दवो जगत् । ब्रह्मविष्णुशिवाश्चास्याः प्रधानावयवा अमी ॥ ऋग्वेदः पूर्वचरणो यजुर्वेदो द्वितीयकः । सामवेदस्तृतीयस्तु चरणं पृथिवी रमृता ॥ श्वेताद्रि- मलयावूरू वासो रत्नाकरः स्मृतः । अष्टादशपुराणानि नाभिर्देव्यामृतिर्जगत् ॥ गी- नन्तो मरुद्वक्षश्छन्दसां विचितिस्तनौ । हृदयं धर्मशास्त्राणि वाहवो न्यायविस्तरः ॥ शिरोधरा गिरिपतिः शीर्षाणि च पृथक् पृथक् । पूर्व शिरः शन्दशास्त्रं शिरः शिक्षा द्वितीयकम् । शिरः कल्पस्तृतीपं च चतुर्थ च निरुक्तकम् ॥ पञ्चमं ज्योतिष शीर्ष परमं परिकीर्तितम् । सितेतरगतिर्वकं वदनानीन्दुमण्डलम् ।। समीरणश्च निःश्वासप्रसरो पासरो दृशः । कृष्णाभ्रपंक्तिरलका दोर्माला तिग्मदीधितिः ॥ रलाकल्पो ग्रहव्यूहो मीमांसालक्षणानि च । वेदान्तशास्त्र विमलं मानसं तदुदीरितम् ॥ ब्रह्मा सूर्धा शिखा रुद्रो विष्णुरात्मा हृदि स्थितः। एतल्लक्षणसम्पन्ना गायत्रीति प्रकीर्तिता । सांख्यायनस्य गोपा जगद्रूपापिलेश्वरी । एवं ध्यात्वा स्वहत्पद्मकर्णिकामध्यमस्थले ॥ हैमे सिंहासने देवी स्थितां ध्यायेत् द्विजोत्तमः । पद्मपीठेथ याप्यूटे नानारत्नविभूषिते ॥ पद्मासनेय वा सौम्ये तथा ध्यायेत्स्वचेतसा । पाद्यमाचमनं चाय वस्त्रं यज्ञोपवीतकम् || चन्द नं चाक्षतं पुष्पं धूपदीपो निवेद्यकम् | करानुलेपं ताम्बूलं दत्वायो जपमाचरेत् ।। प्रदक्षिणाप्रणामांश्च यथाशक्त्यथ कारयेत् । स्तुताथ विविधस्तोत्रेदेवीमुद्रासयेत्त. तः ॥ सर्वाण्यमूनि द्रव्याणि प्रोक्तानीहार्चनेधुना । एवं द्विजोत्तमः सम्यक् नियमेन समन्वितः ॥ यो ध्यानेनार्चयेद्देवी सर्वाभीष्टं लभेत सः। योनेन ध्यानमार्गेण संज- पेत द्विजोत्तमः ।। तिष्ठत्याश्रित्य वेदाम्यां स साक्षादीश्वरी स्मृतः । वेदाम्बिका परि- त्यज्य गायत्रीं ये द्विजाधमाः।। पठन्ति वेदास्ते पापा भवेयुर्गर्दभस्वनाः। एतद्वयानं तु यः कुर्यात्सद्भक्त्या नियमेन तु ॥ स सातः सर्वतीर्थप कृतास्तेनाखिलाध्वराः। कृतानि सर्वदानानि भूदानममुखानि च ॥ कृच्छ्चान्द्रायणादीनि कृतान्युग्रतपांसि च । अन्या- नि सर्वधर्माणि यानि पुण्यानि तानि च ॥ यथोदितक्रमेणैव समस्तानि कृतानि । दिजस्य जप्यं ध्येयं च न गायत्र्याः परं परम् ।। सर्वप्रकारावेदेषु त्रिपु सत्यं न सं. शयः । प्रायः किं जल्पनर्व्ययभूयो भूयो विमोहनः ।। गायत्र्यास्तु परं नास्ति देवतं ·- आह्निकाकरणम् । सद्विजन्मनाम् । अत्र विश्वामित्रा-देवस्य सवितुस्तस्य धियो यो नः प्रचोदयात। भों वरेण्यं तद्ब्रह्म धीमहीत्यर्थ उच्यते ॥ अगस्त्यः-यो देवः सवितास्माकं धियो धर्मादिगोचराः । प्रेरयेत्तस्य यद्भर्गस्तद्वरेण्यमुपास्महे ॥ अनयोर्वचनयोभर्गशब्दः तेजापरत्वेन याशब्दश्च सवितृपरत्वेन च व्याख्यात । तथा वरदराजीये-नि- स्यमन्त्रव्याख्याने च तच्छन्दश्रुतेर्यच्छन्दोध्याहार्यः । सवितुः जगतां प्रसवितुः । सवित्ता वै प्रसवानामीशे, उत्तेशिपे प्रसवस्य त्वमेकः । इत्यादिश्रुतेः । वरेण्यम्-वृश् सम्भक्तो ण्यप्रत्ययः, सर्वेषां सम्भजनीयम् । भर्गस्तेजः, भन्ननाद्भर्गः, प्रकाशप्रदा. नेन जगतो बाह्याभ्यन्तरतमोभञ्जकत्वाद्भर्जनाद्वा, कालात्मकतया सकलकर्मफलपाकहे- तुवागरणादा, वृष्टिप्रदानेन भूतानां भरणहेतुत्वात् । देवस्य द्योत्तमानस्य, धीमहि चिन्तयामः, ध्यै चिन्तायाम् । देवस्य सवितुर्वरेण्यं यदर्गस्तयायामः आदित्यम- ण्डलान्तरवर्तिनं तेजोमयं पुरुषमनुचिन्तयामः । य एपोन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषः, अय य एप एतस्मिन् मण्डलेचिपि पुरुषः । इत्यादिश्रुतेः । धियो यो नः सविता अस्माकं, धियः हानोपादानविषयाणि ज्ञानानि, प्रचोदयात प्रचोदयति-प्रवर्तयति, तत्सवितुस्तद्भर्गश्चिन्तयाम इति । प्रपञ्चसारे च-तदिति द्वितीयकवचनम्, अनेना. खिलवस्तुनः सृष्टयादिकारणं तेजोरूपमादित्यमण्डले अभिध्येयम्, सदानन्दं परब्रह्मा- भिधीयते ॥ विश्वामित्रश्च-आदित्यमण्डलासीनं रुक्मानं पुरुपं परम् । ध्यायन् जपेत्तदित्येषां निष्कामो मुच्यते द्विजः ॥ सम्भं सत्यमानन्दं हृदये मण्डलेपिच । ध्यायन जपेत्तदित्येतां निष्कामो मुच्यतेऽचिरात् ।। स यश्चायं पुरुपे, यश्वासावादित्ये, स एकः इति ॥ ध्यानार्थ इत्यत्र जगत्कारणभूतं परब्रह्म सर्वान्तर्यामी सूर्यमण्डल- वर्ती तेजोमयः पुरुष इति व्याख्यातम् । स तु पुरुषः पुण्डरीकाक्ष एव । य एपो- न्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते, हिरण्यश्मश्रुहिरण्यकेश आपणखात्सर्व एव सुवर्णः । तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणीति श्रुतेः। कं जलं पिवतीति कपिः सूर्यः, तेन अस्यते विकास्यते इति कप्यासं, रविकरविकसितमित्यर्थः । तथान्तर्यामी पुरुषो नारायण एव । एप सर्वभूतान्तरात्मा अपहतपाप्मा दिव्यो देव एको नारायण इति श्रुतेः । एवं च सति सवितृमण्डलान्तर्वर्तिनः पुण्डरीकाक्षस्य सकल जगदाधारं विष्णुसंझं यद्भर्गः तत्तेजश्चिन्तयाम इति सिद्धम् । अत्र मैत्रावरुणीयश्रुतिः एतत्सवितुर्वरेण्यं ध्रुवमचलममृतं भर्माख्यं विष्णसंझं सर्वाधार धाम । इति । योग- याज्ञवल्क्यश्च-ईश्वरं पुरुषाख्यं च सत्यधर्माणमच्युतम् । भाख्यं विष्णुसंशं च ध्यात्वामृतमुपाश्नुते ॥ अनेन धीमहीति ध्यानविषयभूतो विष्णुरेवेति सिद्धम् । अत ए- घागस्त्यसनकस्मृती ध्येयो विष्णुरेवोत निश्चितम् ॥ आदित्यमण्डले ध्यायेत्परमात्मान- मव्ययम् । विष्णु चतुर्भुजं रक्तपङ्कनासनमध्यगम् ॥ किरीटहारकेयूरनूपुरैरुपशोभितम् । श्रीवत्सवनमालाश्रीतुलसीकौस्तुभोज्वलम् ॥ हरि पीताम्बरधरं शङ्खचक्रगदाधरम् । प्रसन्नवदनं रत्नकुण्डलैर्मण्डिताननम् ॥ सर्वरत्नसमायुक्तसर्वाभरणभूषितम् । एवं ध्याला जपेनित्यं मन्त्रमष्टोत्तरं शतम् ।। सर्वपापविशुद्धामा जितकोधो जितेन्द्रियः । संसाराणवमुत्तीर्य परां सिद्धिमवाप्नुयात् ॥ इति । एवं गायत्र्या देवतात्वेन, .

·- - (९२) स्मृतिरनाकरः। आदित्यमण्डलान्ततिनः पुरुषोत्तमस्येव ध्येयत्वनिर्धारणात् , अस्पा देवतान्तरदे- पतात्वाशा भिक्षो राज्ञः किरीटाशेव दुराशैव । अत्र भरदाज:-अयाहमय गायन्याः भयस्यामि यथातथम् । द्विजोत्तमानां सद्भत्या जपादीनि प्रकुर्वताम् ॥ विश्वासभ- क्तिजननं मन्त्रार्थज्ञानमुत्तमम् । तस्मादथै विजानीयादुक्तेन जपत द्विजः ॥ विश्वा- सभक्तिभ्यां द्वाभ्यां जपादीनां महत्तरम् । फलं भवेजपकृत्तामिति चेदेपु भाषितम् ॥ पदानि दश मन्त्रस्य तदादीने यथाक्रमम् । पदप्रत्ययनिप्पत्तिसुस्पष्टं क्रियतेत्र तु ।। तदिति द्वितीयकवचनम् । अनेन अखिल जगदुत्पत्तिस्थितिलपकारणभूतं उपनिषदि कथ्यमानं निरुपम तेजः, सुर्यमण्डलाभिध्येयम् परब्रह्माभिधीयते । सवितुरिति पष्ठये- कवचनम् , पू माणिप्रसवे इत्यस्य धातोरेतद्रूपम् . सर्वभूतजातस्य मसवितुरित्यर्थः । वरेण्यम् वरणीय प्रार्थनीयम, नियमादिभिरपहतकल्मपैः संततं ध्येयम् । भर्गः भो आमर्दने, भृञ् भञ्जने, इत्येतयोर्धात्योः, भजतां पापभानहेतुभूतमित्यर्थः । भा दीप्ती, इत्येतस्य धातोर्वा भर्गस्तेज इत्यर्थः । देवस्य वृष्टिदानादिगुणयुक्तस्य, निरतिशयस्पे- त्ययः, दिव्यतेजःप्रकाशत्वात् । धीमहि ध्यै चिन्तायाम् , निगमनिरुक्तविद्यारूपेण चक्षुषा, योसावादित्ये हिरण्मयः पुरुषोहमिति चिन्तयामः । धिय इति द्वितीयावहुव- चनम् , य इत्ति छान्दसत्वाल्लिङ्गव्यत्ययः । यत्सवितुर्देवस्य वरेण्यं श्रेष्ठमस्माभिरभि- ध्यातम् , भगी भजतां पापभंजनहेतुभूतम् , नः अस्माकम् , धियः बुद्धी, श्रेयस्करपु कर्मसु, प्रचोदयात् प्रेरयेदित्यर्थः । एपा जप्ता तु गायत्री सर्वपापप्रणाशिनी । विज्ञात- व्या प्रयत्नेन द्विजैः सर्वशुभेप्सुभिः ॥ जपस्यानन्तरं व्याख्या स्मर्तव्याहरहद्विजैः । स्मरणात्सर्वपापानि प्रणश्यन्ति न संशयः ॥ अत्र सवितशब्दं निराहाहिर्बुध्न्यः प्रसोति सकलां चेष्टामित्यादि ॥ लौहित्यनीलकण्ठेन च निरुक्तं मन्त्रदी- पिकायाम्-तच्छन्देन भर्गो विशेप्यते, भर्ग इति तेज पदार्थकं सवितृसंवधि । देवस्य सपितुस्तेजो वरेण्यं भर्गसंज्ञितम् । ध्यायेमहीतिशब्दोक्तो धीमहीत्यर्थ उच्यते ।। यः शब्दश्च यदित्यथै लिङ्गव्यत्ययतो भवेत । इति । एवं सवितृशन्दस्य जगत्का- रणभतपरमात्मपरत्यनिश्चयात्, भर्गशब्दस्य तेजोवाचिसनिर्धारणात्, विश्वामित्रा- गस्त्यादिस्मृतिषु प्रपञ्चसारे मन्त्रव्याख्यानेषु च भर्गशब्दस्य बहुधार्यप्रतिपादनेपि रुद्रपरत्वानाघ्राणात, इयं गायत्री परमात्मपरैवेति सिद्धम् । अन्यत्र भक्तिवादात् । किंच ध्यात्वा मन्त्रार्यमेव च । अनुष्ठानं ततः कुर्यात् ।" इति पितामहवचनात, " जपस्यानन्तरे व्याख्या स्मर्त्तव्या" इति भरद्वाजस्मरणाच्च । जपाद्यन्तयोर्गापव्यर्थी नुसंधेयः, मनःप्रसादहेतुत्वादतिशयसम्भवाच्च । किच, ऋष्यादिस्मरण-प्रहादोनिति- एश्चेति पद्यरूपेण न कार्यम्, तत्राव्ययाविशेषणवाहुल्यात् । नहि तत्स्मरणं विहितम् । नापि " प्रथममानेयम्” इति गायत्रीहदयोक्तप्रकारेण, तद्धितान्तानेयादिशब्दानामर्था- न्तरपरत्वेन प्रत्यर्थदेवतामात्रकाचित्त्वाभावात् । अत्र भरवाज:-आरम्भे सर्यम- त्राणामूर्षि छन्दोपिदैवतम् । विनियोग शक्तिवीजे स्मृत्वायो जपमाचरेत् ॥ अत्र ब्रामणम् या हवा अविदितापश्छन्दोदैवतमाह्मणेन मन्त्रेण जपति याजयात वा- यापयति वा संस्थाणुत्वमृच्छति गर्ते या पद्यते प्रवामीयते पापीयान् भवति यात- - ·" आह्निकमकरणम् । (९३) यामान्यस्य छन्दांसि भवन्ति, अथ यो वेदमन्त्रे स श्रेपान् भवति सर्वमायुरेत्य यात- यामान्यरय छन्दांसि भवन्ति, तस्मादेव मन्त्रे मन्त्र विद्यादिति ॥ किंच । करयोदेहे चाक्षराणि न्यस्य पदन्यासं कृत्वा, पडङ्गानि न्यसेत् । इति भरद्वाजः । षडङ्गन्यास- पादन्यासपदन्यासानन्तरमक्षरन्यासः ॥ इति पितामहादयः प्राहुः । करन्यासे च, आदितो वामतर्जन्या इति कश्चित्क्रमः। आरभ्य दक्षिणांगुष्ठादासव्यांगुष्ठमूलतः । उत्पत्तिरङ्गमन्त्राणां विपर्यासेन संहतिः ॥ आकनिष्टांगुलैः पाण्योरंगुष्ठादिरनुष्ठितः । भवेदेपोगमन्त्राणां स्थिति ममहोदयः ॥ इत्युक्तं प्रकारान्तरम् । एवमादिषु यथो- पदेशमनुष्ठेयम् । किं चेदं किंचिञ्चिन्त्यते । संध्यां प्राक् प्रातरेवं हि तिष्ठेदासूर्य- दर्शनात् ॥ इति वचनादुदयानन्तरमासीतेति चेन्न, " अग्निकार्य ततः कुर्यात् इत्युदयानन्तरकर्तव्यहोमविधिपरत्वात् ; उदयानन्तरमासीतीत वचनाभावाच । अर्थ- सिद्धमासनमिति चेत्र, " आसीनः पश्चिमां संध्याम् । जपन्नासीत सावित्रीम् । प्रत्य- चौ तारकोदयात् ।" इत्यादिभिः पश्चिमायामवासनविधानात् , अन्यत्र स्थितेरर्थसिद्धे- वचनसिद्धत्वाच्च ।। अत्र श्रुतिः-प्रातस्तिष्ठन्निति । प्रातरित्युपलक्षणम् , आदित्याभि- मुखस्य सदा स्थितिविधानात् । अत्र मनु:--पूर्व संध्यां जपंस्तिष्ठन् नैशमेनो व्य- पोहति । पश्चिमां तु समासीनो मलं हन्ति दिवाकृतम् ।। भरद्वाजसंवर्तव्या- सा:-सहस्रपरमां देवीं शतमध्यां दशावराम् । गायत्री वै जपेद्विद्वान् प्राइमुखः प्रयतः स्थितः ॥ योगयाज्ञवल्क्या-उभाभ्यां हस्ताभ्यां प्रसृताञ्जलिभ्यां प्रणव- व्याहतिपूर्वया त्रिपदया मन्त्रिता आप आदित्याभिमुखस्तिष्ठत्रिः संध्ययोः प्रक्षिप्य प्रदक्षिणीकृत्य तत्र प्रातस्तिष्ठन् संध्यामुपासीतोत ॥ मनुश्च-उत्थायावश्यकं कृत्वा कृतशीचः समाहितः । पूर्व संध्यां जपेत्तिष्ठन् स्वकाले चापराविकम् ॥ अखण्डा- दर्श-वाग्यतः प्राङ्मुखस्तिष्ठन् गायत्र्या जपमाचरेत् । प्राक्कूलेषु ततः स्थित्वेति च ॥ एतेषु वचनेषु, उदयात्पूर्वापरभावविरहात्, प्रातःकालस्थितिपरत्वात् , असति विशेषोपस्थापके सामान्यसंकोचस्यायुक्तत्वाञ्च तिष्ठन्नेव गायत्री जपेत् । अत्र स्मृत्य- न्तरे विशेष:-तथा मध्यमसंध्यायामासीनः प्राइमुखो जपेत् । स्थितो जपेरसदा कालमादित्याभिमुखो द्विजः ॥ जपे पुनरादित्याभिमुखश्चेत्, सदाकालम् प्रातर्म- ध्यान्तरा च सर्वस्मिन् काले, स्थित एव गायत्री जपेदित्यर्थः । तस्मात्कुशवृस्यामा- सीनः कुशोत्तराया वाक्षमालामादाय देवीं शतकृत्व आवर्तयेत् । सहस्रमत्त्वो वा अपरिमितकृत्वो वेति मार्कण्डेयादिवचनम् सूर्यानभिमुखविषयम्, अशक्तविषयम् , देवताभिमुख्यविषयं वेत्यविरोध इत्यलम् । व्यासः-तुरीयं तु पदं तस्याः परे ब- ह्मणि संस्थितम् । उपस्थाय तुरीयेण जपेत्तां तु समाहितः || गायत्र्यास्तु तुरीयस्य ऋपिर्विमल उच्पसे । छन्दरतुरीयगायत्री परमात्मा तु देवता ॥ भरद्वाजा-माग्वे पदानि वित्त्वेव तुरीयं पदमव्ययम् । ब्रह्मणो याति सायुज्यं पदं ज्ञाखा तुरीयकम् ।। अत्र तुरीयपदमुपदेशलभ्यमिति न लिख्यते । तस्याष्टावेवाक्षराणि, चत्वारि पदानि, मा प्रापदित्येताम्यां सह पट् पदानीति पडङ्गानि स्युः । योनिमुद्रा सौरभेयी महायो- निस्तथैव च ॥ सुरभ्यजा लिंगमुद्रा महामुद्रा नमस्क्रिया। ध्यानम्-युद्धे वा सुर- ८ ·(९४) स्मृतिरनाकरः। पूजितारुणनिभं सोमार्कतारागणैः पुन्नागाम्बुजनागपुष्पयकुलैर्व्यस्तैः सुरैरचितम् | नित्यं ध्यानसमस्तयोगकरणं कालाग्निरुद्रोपमं तत्संहारकरं नमामि सततं पातालपष्टं मुखम् ॥ प्रथमं तुरीयगायत्री जपित्वा तेन गायत्रीमुपस्थाय अभिमुखीकृत्य ततो गायत्री जपेत् । प्रातमध्याह्ने गायत्रीमासीनो न जपेत् , प्रत्यवायस्मरणात् । तथा दक्षः-पातमध्याह्नकाले च गायत्री तु स्थितो जपेत् । आसीनस्तु जपन्विमः पंगुतां याति तत्क्षणात् ॥ यम-आसीनस्तु जपन्विनो मध्याह्ने प्रातरेव च । पंगुतां याति विप्रेन्द्र जन्मान्तरशतेप्वपि ॥ गाय:-तिष्ठन्नेव जपेद्देवीं गायत्री वेदमातरम् । अ- न्यथा कुरुते यस्तु ब्रह्महत्यां स विन्दति ॥ कालद्वये स्थितो देवी गायत्रीमभ्यसे- द्विजः ॥ आसीनस्त्वभ्यसेद्यस्तु स याति नरकं ध्रुवम् ॥ सायमासीन एवं तु जपेदै घेदमातरम् ॥ * जपविधिः अथ जपविधिः ॥ अत्र मनुः-आचम्प प्रयतो नित्यमुभे संध्ये समाहितः । शुचौ देशे जपाप्यमुपासीत यथाविधि ॥ शङ्ख!-सर्ववर्णपदैर्वाक्यं शुद्धमावर्तयन- पेत् । न कम्पयेच्छिरोग्रीवं दन्तानव प्रवेदयेत् ॥ (प्रकाशयदिति पाठान्तरम्) । तच्च वाक्यं मनूक्तम्-एतदक्षरमेतां च जपन् व्याहृतिपूर्वकम् । संध्ययोर्वेदविद्विषो वेद- पुण्येन युज्यते ॥ एतदक्षरम् प्रणवः, एताम् गायत्रीम्, तयोरेव प्रकृतत्वात् । व्या- सा-प्रणवव्याहतियुतां गायत्री तु ततो जपेत् ॥ एवं मनुव्यासाभ्यामुक्तो जप- प्रकारो गृहस्थविषय एव । तथा योधायन:-प्रणवो व्याहृतयः सावित्री चेत्येते पञ्च ब्रह्मयज्ञा अहरहर्ब्राह्मणं किल्विपापावयन्त इति ॥ अत्र संख्यांनियमेन व्यात्दृत्तिमध्ये व्याहत्यनन्तरं गायव्याद्यन्तयोश्च प्रणवप्रयोगो व्यवच्छिद्यते । दीर्घ- गायत्रीजपे गायच्यादी प्रणवप्रयोगरतु श्रुतिसिद्धः । अनेन व्याहत्यनन्तरं प्रणव- प्रयोगे, द्विप्रणवत्वेन गृहस्थादिगायव्यनन्त येन निरर्थक एव जपः स्यात्, किंच- त्रिवेणैव जपेन्मत्रो जपयज्ञप्रसिद्धये । इति व्यासेन प्रणवो व्याहृतयः सावित्री चेति त्रिकस्यैव जन्यत्वविधानात् ॥ प्रणवं व्याहतीस्तिस्रो गायत्री च जपेत्तमात् । इति जपक्रमनियमाच ! ॐ भूर्हदि तु विन्यस्य भुवः शिरसि विन्यसेत् । इति न्यासविधायकदक्षवचने प्रथममेव प्रणवप्रयोगाच्च । प्रणवो भूर्भुवः स्वश्च गायत्री च तृतीयका । इति मार्जने तथैव दर्शनाच । प्रणवव्यादतियुताः स्वाहान्ता होम- कर्मणि ॥ इति होमे पितामहेनादाव प्रणवोपदेशाची प्रणवव्यातिपुर्वया गायत्र्या- भिमन्यापः ॥ इति भरद्वाजेन अर्घ्यदाने क्रमनियमाच, जपादिपु सर्वत्र ब्रह्मचारि- गृहस्थयोरेकप्रणवैव गायत्री प्रात्या स्मृतिसारसमुचपे-संपुटेका पडोंकारा गायत्री त्रिविधा मता । तत्रैकमणवा ग्रात्या गृहस्थैर्जपकर्मणि || संपुटा च पडोंकारा यतीनामूर्ध्वरेतसाम् । गृहस्थवत्तु जप्तव्या गायत्री ब्रह्मचारिभिः ॥ संपुटा एक- प्रणवा पडीकारेति त्रिविधैव गायत्री । तत्र, एकमणदेव गृहस्थतिनोः। गृहस्थो ब्रह्मचारी च प्रणवायामिमां जपेत् । अन्ते यः प्रणव कुर्यान्नासी सिद्धिमवाप्नुयात् ।। इति वचनाच । सम्पुटमाह-योगयाज्ञवल्क्या-ओंकार पूर्वमञ्चार्य भूर्भुवः ·(९५) पन्या जपेद्यावत्तावनिष्फलतामियात् । खण्डवस्त्रामृतस्यैव वनालिम्पिनस्तथा ॥ उत्तरीयव्यतीतस्य समस्ता निष्फलाः क्रिया: । नारदश्व-उपशुपतितश्चिय रासभं च रजस्वलाम् । दृष्ट्वा तोयमुपस्पृश्याभाप्य साखा पुनर्जपेत् ॥ प्रचारे चन्द्रिकायाम्-जपकाले न भाषेत प्रतहोमादिकेषु च । एतेनेवायसतं तु यद्याग- छेद्विजोत्तमः ॥ अभिवाय ततो विमं योगक्षेमं च कीतयेत् । धावतस्तिपत आहिकप्रकरणम् । स्वस्तथैव च । गायत्री प्रणवं चान्ते जप एवमुदाहृतः ॥ एषा संपुटगायत्री सर्वपापप्रणाशिनी । बोधायनश्च-उभयताप्रणवां सव्याहतिकामिति । मनुः पडोंकारमाह-पडोंकारां जपन् विप्रो गायत्री मनसा शुचिः । अनेकजन्मजैः पापैर्मुच्यते नात्र संशयः ॥ तिस्रो व्याहृतयः पूर्व पृथगोंकारसंयुताः । पुन: संहत्य चोंकारं मन्त्रस्यायन्तयोस्तथा ॥ एतया ज्ञातया नित्यं वाड्मयं विदितं भवेत् । उपासितं भवेत्तेन विश्वं भुवनसप्तकम् ॥ एतया त्रिरूपया गायत्र्या । नृसिंहपुराणे-त्रिविधो जपयज्ञः स्यात्तस्य भेदं नियोधत । वाचिकास्य उपां- शुश्च मानसस्त्रिविधः स्मृतः ॥ त्रयाणां जपयज्ञानां श्रेयान् स्यादुत्तरोत्तरः । यदु- चनीचस्वरितैः शब्दः स्पष्टपदाक्षरैः । मन्त्रमुच्चारयेद्विद्वान् जपयज्ञः स वाचिकः ।। शनैरुदीरयेन्मन्त्रमीपदोष्ठौ प्रचालयन् । किंचिच्छन्द सयं विद्वानुपांशुः स जपः स्मृतः ॥ श्रीविष्णुधर्मोत्तरे-धिया यदक्षरश्रेण्यां वर्णाद्वर्ण पदास्पदम् । मन्त्रार्थ- चिन्तनाभ्यासो मानसो जप उच्यते ॥ वैयाघ्रपादः-यो भवेदचलजिव्हा- दशनावरणो जपः । स मानसः समाख्यातो जपः श्रुतिविभूपणैः ॥ व्यास:- जपस्तु त्रिविधः प्रोक्तः स तूच्चोपांशुमानसः । उच्चादुपांशुरुस्कृष्ट उपांशोरपि मा- नसः ।। ओष्ठस्पन्दनमात्रेण यत्तूपांशु तद्ध्वनि । कृत्वा जिह्वां निर्विकल्पां चिन्त- येत्तदि मानसम् ॥ शौनका-कृत्योत्तानी करो प्रातः सायं चाधोमुखी करी । मध्ये स्कन्धभुजाभ्यां तु जप एवमुदाहृतः ।। अंगुलीन वियुज्येत किंचिदाकुञ्चिते तले । अंगुलीनां वियोगे तु च्छिद्रेषु स्रवते जपः ॥ स्मृत्यन्तरे-अधोहरतस्तु पैशाचो मध्यहस्तस्तु राक्षसः । पद्धहस्तस्तु गान्धर्व ऊर्ध्वहस्तस्तु देवतः ।। अत: स्कन्धभुजयोर्मध्ये करो कृत्वा जपः कार्य इत्यर्थः। ब्रह्मा-मनामहर्पणं शौच मौन मन्त्रार्थचिन्तनम् । अव्यग्रत्वमनिवेदो जपसंपत्तिहेतवः ॥ भरवाज:- निष्ठीवजृम्भणक्रोधनिद्रालस्यक्षुधामदाः । पतितश्चान्त्यजा लोका दशैते जप- परिणः ॥ व्यासः-न प्रक्रमन्न च हसन् न पार्धमवलोकयन् । नापाश्रितो न जल्पंश्च न प्रावृतशिरास्तथा ॥ न पदा पादमाक्रम्य न चैवहि तथा करी । न चासमाहितमना नच संश्रावयापेत् ॥ अपाश्रितः स्तम्भादीन श्रितः । तथा करी, हस्ते हस्तं कृत्वा न जपेदित्यर्थः । होमः प्रतियहो दानं भोजनाचमने जपा । पहिर्जानु न कार्याणि सांगुष्ठानि सदा चरेत् ॥ सुमन्तुः-नार्थो रनि- मान्यमना नच व्यत्यस्तपत्करः । अपवित्रकरो नमः शिरसि प्रास्तोपि वा । प्रल- - मैथुन होमे प्रस्रावे दन्तधावने । सानभोजनजप्येषु मौनं कुर्यात्तथाष्टम् ।। श्चैव स्वेच्छया कर्म कुर्वतः ॥ संरयां चैवोपवीतेन जपहोमा ·। (९६) स्मृतिरनाकरः। इति गायत्रीव्यतिरिक्तमन्त्रविषयम् । तत्र स्थितरेव विधानात् । यत्विदं मा- नवम्-आर्द्रवासास्तु यः कुर्याज्जपहोमप्रतिग्रहम् | सर्व तद्राक्षसं विद्यादहिर्जानु च यत्कृतम् ॥ इति । एतत्स्थलविषयम् । यदि स्पास्किनवासा वै वारिमध्यगतो - जपेत् । अन्यथा तु शुची भूम्यां दर्भेषु सुसमाहितः ॥ इति व्यासस्मरणात् । यत्तु गोपिलोक्तम्-मतिमान् न कदाचित्तु गायत्रीमुदके जपेत् । गायत्र्यनिमुखी प्रोक्ता तरमादुत्तीर्य तां जपेत् ॥ इदं सर्वदा जले गायत्रीजपनिषेधपरम् । अतो व्यासवचनमापतिपयम् | व्यासः चण्डालाशुचिपतितान् दृष्ट्वाचम्य पुनर्जपेत् । तैरेव भाषणं कृत्वा नात्वाचम्य पुनर्जपेत् ॥ अशुचयः श्वशूद्रोदक्याशौचिप्रभृ. तयः । शाण्डिल्या-प्रदक्षिणे प्रणामे च पूजायां हवने जपे । न कण्ठावृतवस्त्र: स्याद्दर्शने गुरुदेवयोः ॥ आचार्यमेकभक्तं च भगवन्मंदिर जलम् । अश्वत्यमग्रिमकै च पृष्ठीकृत्य जपेन तु ।। (यम:-अश्वत्थमनिम च सोमं गुरुमथो जलम् | पृष्ठीक- त्य जपन्विनो याति स्थावरतां ततः ॥) नाभेरधः स्वकार्य तु स्पृष्ट्वा प्रक्षालयेत्करम् । दक्षिणं वा स्पृशेत्कृण स्मरेता विष्णमव्ययम्।। नाभरधः स्पर्शनं तु कर्मयुक्तो विवर्जये- त् । इति मरीचिः । योगयाज्ञवल्क्यः-यदि वाग्यमलोपः स्याजपादिपु कथं- चन । व्याहरेद्वैष्णवं सूक्तं स्मरेद्वा विष्णुमव्ययम् ॥ शौनक:-पूर्वी संध्यां जपंस्ति- दुपासीनस्तु पश्चिमाम् । न चान्तरा व्याहरेदा विरमेद्वा कथंचन ॥ कौमें-गुत्य- का राक्षसाः सिद्धा हरन्ति प्रसभं यतः । एकान्ते शुभदे देशे तस्माद्गुप्तं जपेद्बुधः ।। अङ्गिराः-प्रच्छन्नानि च दानानि ज्ञानं च निरहंकृतम् । जतानि च सुगुप्तानि तेषां फलमनन्तकम् ॥ योगयाज्ञवल्क्यः-गृहे त्वेकगुणं प्रोक्तं नद्यादौ द्विगुणं भवेत् । गवां गोष्ठे दशगुणमम्यगारे शताधिकम् ॥ सिद्धक्षेत्रेषु तीर्थेषु देवतानां च सन्निधौ । सहस्रशतकोटिः स्यादनन्तं विष्णुसन्निधौ। नारद:-असंख्यातात्तु संख्यातः सहस्रगुण उच्यते । संख्यातादपि साहस्र ऊर्ध्वपुण्डाङ्कितो जपः ॥ व्यासः-दर्भहीना तु या संध्या यच्च दानं विनोदकम् । असंख्यातं तु यजतं तत्सर्वं स्यानिरर्थकम् ॥ दर्भोदक- संख्यायोगे यत्पूर्ण फलं तन्नास्तीत्यर्थः । श्रीविष्णुपुराणे-वासुदेवे मनो यस्य जपहोमार्चनादिषु। तस्यान्तरायो मैत्रेय देवेन्द्रत्वाधिकं फलम् ॥ नारदः-जपमाला- विधिं वक्ष्ये वर्णानामानुपूर्वशः । कुशवन्धर्जपेद्विप्रः सुवर्णमणिभिर्नुपः ॥ पुत्रजीवफ- लघुश्यः पद्माक्षैः सर्व एव वा। मोक्षार्थी पञ्चविंशत्या धनार्थी त्रिंशता जपेत् ॥ पुष्टयर्थी सप्तविंशत्या पश्चदश्याभिचारके। जपस्य गणनां प्राहुः पद्माक्षैभक्तिवर्धनम् ॥ जपेत् तुलसीकाष्टः फलमक्षय्यमुच्यते । अथांगुलिभिरेवापि जपमन्वहमाचरेत् ।। दक्षः-मण्यन्तरे ग्रन्थ्यभावान्मियः संघर्षणात्तयोः । तेनैव जपनाशः स्यान्यि कुर्यात्ततः शुभम् ॥ तर्जन्या न स्पृशेन्मालां नवैश्च न कदाचन । मध्यमायां समास- ज्य त्यंगुष्ठेन विवर्तयेत् ॥ भरटाजः-अप्रतिष्टितमाला या सा जपे निष्फला स्मृता। तस्मात्प्रतिष्ठा कर्तव्या जपस्य फलमिच्छता ॥ जपे मोक्षपदोंगुष्ठो मध्यायुःपुष्टिद्धि- दा। समस्ताभीष्टफलदानामिका मारणादिषु ॥ क्षुद्रकर्मसु सर्वपु तर्जनी तत्फलपदा । एतत्सर्वं जपान्तरविषयम् । पर्वभिरतु जपेद्देवी नाक्षमालादिभिस्तया || गायत्र्या वे.

·आहिकप्रकरणम् । (९७) दमातृत्वाद्वेदः पर्वसु गीयते ॥ इति स्मृतेः । अत्र भरद्वाजः-प्रणवस्य व्याहतीनां गायत्र्याश्च जपे भृशम् । श्रेष्ठा कुशाक्षमाला स्यात्समस्तानां जपखजाम् ॥ जपसं - ख्या च विज्ञेया पद्माक्षांगलिपर्वभिः । मुखमारभ्य पृष्ठान्तं जया पश्चात्प्रदक्षिणम् ॥ भ्रामयित्वा पुनर्वक्त्रं प्रारभ्य जपमाचरेत् । अयमेव समाख्यातो जपमालाजपरुमः ।। न वामेन स्पृशेन्मालां करेण ब्राह्मणः क्वचित् । करे कण्ठेय वांगुष्ठे धारयेत्र कदाचन ॥ अन्याक्षमालयैतानि मन्त्राणि न जपेद्बुधः । नान्येपामन्यमन्त्राणां जपकर्मार्थमर्पयेत् ॥ ब्रह्मा-तर्जन्या न स्पृशेत्सूत्रं कम्पयेन च धूनयेत् । अंगुष्ठस्प तु मध्यस्थे परिव- तनमाचरेत् ॥ मध्ययाकर्षणं तस्य सर्वसिद्धिप्रदायकम् । नान्यांगुलिभिराकन नखेश्च तथा स्पृशेत् ।। उल्लहिते तथा मेरो पतिते चाक्षसूत्रके । प्राणायामशतं कृत्वा घृतप्राशनमाचरेत् ॥ तर्जनी वर्जयेद्विप्र आचामेहन्तधावने । जपे च होमकाले च प्रणायामे विशेषतः ॥ शङ्खः-प्रारभ्यानामिकायास्तु मध्यमे पर्वणि कमात् । तर्जनीमूलपर्यन्तं जपेद्दशसु पर्वसु ॥ अनामामूलमारभ्य पादक्षिण्यकमेण तु । मध्यमामूलपर्यन्तं जपेद्दशसु पर्वसु ॥ भरद्वाजः मांगुलेर्मभ्यरेखां समारभ्य प्रदक्षिणम् । मध्यमामूलपर्यन्तमंगुष्ठेन यथाक्रमम् ।। स्पृष्टिादश संख्या स्पादेकया- रेण तन्न वा । वामहस्तेन संख्यातं शतमष्टोत्तरं स्मृतम् || अत्र पक्षनये यथोपदेश. मनुष्ठेयम् । मध्यमांगुलिमूलेन यत्पद्वितयं भवेत् ॥ तं वै मेरुं विजानीयाजपे तना- तिलहयेत् । पितामहः-(पर्वस्वेच जपेद्देवीं पवित्रा घेदमातरम् । नाक्षमालादि- भिनित्यमित्याह भगवान्मनुः) ॥ गायत्री त्रिपदा ज्ञेया चतुप्पादा पडक्षरा । जपे तु त्रिपदा प्रोक्ता हर्चने तु चतुप्पदा ॥ एवमुक्ततात्प्रतिपदं विच्छिद्य जपः कार्यः । अविच्छेदे तु-अच्छिन्नपादा गायत्री ब्रह्महत्यां प्रयच्छति । भिन्नपादा तु गायत्री ब्रह्महत्यां व्यपोहति ॥ इति प्रत्यवायस्मृतेः। चन्द्रिकायाम्-उणीपी कंचुकी नमो मुक्तकेशो गलामृतः । अशुचिरपवित्रकरः प्रलपन जपेत्वचित् ॥ खो न भुञ्जीत न कुर्याद्देवतार्चनम् । न कुर्यापितृकार्याणि दान होमं जपं तथा ॥ योगयाज्ञय- स्क्या-ब्रह्मचार्याहिताग्निश्च शतमष्टोत्तरं जपेत् । वानप्रस्थो यतिश्चैव सहस्रादधिकं जपेत् ।। तयोरनग्निकत्वेन होमकालानतिपत्तेरिति भावः । आहितानिग्रहणमेकामेरप्युप- लक्षणम् , तस्याप्युदयानन्तरहोमविधानात् । संवतः-गृहस्यो ब्रह्मचारी च शतमष्टो: तरं जपेत् । वानप्रस्थो पतिश्चैव जपेदष्टसहस्रकम् । भरवाजा-अष्टोत्तासहस्त्रं पा शतमष्टोत्तरं तु वा । जात्वाष्टाविंशति पापि पीनशक्तिकमाजपेत् ॥ अव विशेषमाह योगयाज्ञवल्क्या-सहस्रासः सावित्री जपेदव्यप्रमानसः । शतातोपि वा स- भ्यप्राणायामपरो यदि ॥ सप्तम्पादतिपूर्वा चेदान्तप्रणवान्विताम् । मनसा मा जपेञ्चैव दशहतो परः स्मृतः ।। सहस्रनपवत्साङ्गाष्टोत्तरशतनपपत् सप्तव्यातिपूर्वी शिरसा युक्तां गायत्री जपेद्यदि, एप दशकृतोपि जपो मुख्य इत्यर्थः। एवं संस्थावि. कल्पः अनेनाभिप्रायेण द्रष्टव्यः, गृहस्थतन्यासिविपपभेदेन घा, काउशतपापेशपा या। नरमा-गायन्या न परं जप्यं गायत्र्या न परं तपः। गापच्या न परं ध्यानं गापच्या न परं इतम् ॥ विश्वामित्रा-त्रिभ्य एव तु वेदेभ्यः पादं पादमदाद् ।

·(९८) स्मृतिरनाकरः। तदित्यूचो स्यात्सावित्र्याः परमेष्टी प्रजापतिः ॥ तदित्य॒चः समो नास्ति मन्त्रो वेद- चतुष्टये । सर्वे वेदांश्च यज्ञाश्च दानानि च तपांसि च ॥ समानि कलया पाहुर्मुनयो न तदित्यूचः। संवतः-गायत्रीमानसारोपि परो विप्रः सुपन्त्रितः। नायन्त्रितश्च- तुर्वेदी सर्वाशी सर्वविक्रयी ॥ ब्रह्मा-गायत्रों विस्तरादिव्यां यः पठेत शृणोति वा । मुच्यते सर्वपापेभ्यः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ विश्वामित्र:-प्रणवे नित्ययुक्तस्प व्याहतीपु च सप्तम् । त्रिपदायां च गायव्यां न भयं विद्यते कचित् ॥ घेदाध्ययन- हीनोपि श्रद्दधानो जितेन्द्रियः । आचारयुक्तो विमस्तु पुण्यां गतिमवाप्नुयात् र गायत्रीपुरश्चरणक्रमः ॐ पुरश्चरणक्रममाह भरद्वाज:-अथैतस्याः प्रवक्ष्यामि गायत्र्याः साधनक्रमम् । असाधितं यत्तन्मन्त्र प्रयोगे निष्फलं भवेत् ॥ तस्माद्विध्युक्तमार्गेण साधयित्वा द्विजो- त्तमः । ततः प्रयोजयेन्मन्त्रमभीष्टफलदं भवेत् ॥ ऋषीश्छंदांसि देवांश्च वर्णतत्वानि यत्नतः । मुद्रांश्च विनियोगं च वीजशक्त्यासनानि च ॥ स्थानं कालं च तद्धयानं य- यावद्गुरुवक्त्रतः । अधिकृत्य ततो विमो मन्त्रमेतत्पुरश्चरेत् ॥ ब्रह्मा मूर्धा शिखा रुद्रो विष्णुहृदयसंस्थितः। उपनयने विनियोगो गोत्रं सांख्यायनस्य च || ज्ञात्वैतानि शुचिौनी शुद्धभिक्षाशनः सकृत् । स त्रिकालाप्लवो मन्त्र जपेद्वादशलक्षकम् ॥ कृता- दिकलिपर्यन्तं क्रमाल्लक्षवयं त्रयम् | युगं प्रत्येवमारोप्य पुरश्चरणमाचरेत् ॥ पापण्डा- चैन संभाप्यं भोज्यं हव्यं मितं सकृत् । पुरश्चरणमेतद्धि गायन्याः परिकीर्तितम् ।। कृत्वैतावत्पुरः पश्चात्ततः कर्माणि साधयेत् । त्रिपदाष्टाक्षरा प्रोक्ता चतुष्पादा पडक्षरा ।। जपे त्रिपादा यजने चतुप्पादेति कीर्तिता । विप्रः पापक्षयार्थी चेत्प्रातः प्रथमवासरे ॥ नात्वाथ नित्यकर्माणि निर्वयं च यथाविधि । ब्रह्मकूर्च पिवेददि द्वितीये प्रथमोक्तवत्।। सर्व कृत्वाय भुञ्जीत विशुद्धं यावकाशनम् । पूर्ववत्सकलं कृत्वा तृतीये दिवसे पुनः ।। भुक्त्वा द्विजोत्तमस्यान्नं गायत्रीजपमाचरेत् । गायच्या स्वभिमन्याम्भः शत- वार जले स्थितः।। स्नात्वा पीत्वा शते जत्वा सर्वपापः प्रमुच्यते । ब्रह्महा मद्यपः स्व. प्रेस्तेयी च गुरुतल्पगः ॥ गोमातृपितहा चापि गृहन् पृथ्वी ससागराम् । सदाचार्यमु- खात्सागमधीतां तु विधानतः ॥ गायत्रीमयुतं जप्त्वा पापरतैः प्रमुच्यते । एतत्साय- •श्चित्तं प्रामादिकसकृस्कृतरहस्यपापविषयम् ।। सर्वकामसमृद्धयर्थं परं ब्रह्मेयमुच्यते । नि- ये नैमित्तिके काम्ये वित्तस्मिन् प्रतिष्ठितम् ॥ इयम् गायत्री । मध्यं दिनेल्पभुह मौ- नी त्रिकालस्नानतत्परः । लक्षत्रयं जपेदेतत्पुरश्चरणसिद्धये || सर्वपु कायिकेप्येवं क्र- मेण विधिरीरितः । यापकर्मसमाप्ति त्रिकालस्नानं न संत्यजेत् ॥ एतदिति । प्राय- श्चित्तार्थपुरश्चरणसिद्ध्यर्थमित्यर्थः । सुमन्तुः-अपवित्रकरो नग्नः शिरसि प्रावृतोपि वा । प्रलपन्या जपेद्यावत्तावनिप्पलमुच्यते ॥ शास्त्रादिप सुदृष्टापि साद्गोपाङ्गफलोद- या । न प्रसीदति वै विद्या विना सदुपदेशतः | अनिच्छया श्रुतो मन्त्रश्छन्नेनापि च्छलेन वा । पत्रेक्षितो वा व्यर्थः स्यात्तजपरतु स्यनर्थकृत् ॥ शाण्डिल्यात्रि. पितामहाः-एवं जया यथाशक्ति त्युदिते तु दिवाकरे। उत्तमेत्यनुवाकेन त्युद्रा स्प तु यथागतम् । उत्तमेत्यनुवाकस्य वामदेव ऋषिः स्मृतःअनुष्टुप् च तया च्छन्दो ·आह्निकमकरणम् । गायत्री देवता स्मृता ॥ जपिता विनियम्यासून् गायत्रीमाभिवाद्य च । कृत्वा तुरीयो- पस्थानं तामद्वास्योपतिष्ठते ॥ तुरीयोपस्थानम् । एकपदी द्विपदी त्रिपदी चतुष्पद्य- पदसि नहि पद्यसे नमस्ते तुरीयाय दर्शिताय पदाय । इत्यन्ते तुरीयं पादमुक्त्वा, मा प्रापदिति वदेत् । पितामहः-मित्रस्यति व्यचस्यहे विश्वामित्र ऋपिः स्मृतः । भरिङ्गायत्रमादिस्तु त्रिष्टुभाविह पश्चिमी।। देवत्ता चैव मित्र: स्पादित्युवाच बृहस्पतिः । एताभिः भाञ्जलिः सम्यक विस्पष्टोदितमण्डलम् ॥ भगवन्तं सहस्रांशुमुपतिष्ठेत भा- स्करम् । ततस्तस्मै नमस्कृत्य चतुःसंध्यादिदेवताः ॥ प्रदक्षिणनमस्कारैर्दिशश्चैवोपति- टते । (संध्याद्याः पञ्च देवताः ) इति पाठान्तरम् । परमात्मानमात्मानं भावयित्वा द्विजोत्तमः । आत्मानमात्मना ध्यात्वा त्यात्मन्येवोपसंहरेत् ॥ आत्मानम् स्वम् , आ- स्मना मनसा, आत्मनि परमात्मनि, उपसंहरेत् समर्पयेत् ॥ निवेदयेत चात्मानं विष्णावमलतेजसि । तदात्मा तन्मनाः शान्तस्तद्विष्णोरिति मन्त्रतः ॥ इति व्यास- स्मृतेः । परमात्मानमात्मानं भावयित्वा द्विजोत्तम इति विशिष्टाद्वैतपरम् । केवलै- क्यपरं किं न स्यात् ? न स्यात् ब्रह्मदेवत्या रुद्रदेवत्येति भेदव्यपदेशात, संज्ञामा- भेदेप्यभेद एव त्रिमूर्तीनामिति चेत् । ननु भोः कस्य मते ? न तावच्छेवप्रते- भेदस्यैव सिद्धान्तितत्वात् ! नापि मायिमत्ते-नैयायिकादिभिरभेदनिराकरणात् । प्रतितन्त्रसिद्धान्ते भेद इति चेन्न । भेदस्य प्रतितन्त्रसिद्धान्तसिद्धत्वाद्रेदश्चति- विरोधाच्च । तर्हि गायत्री रुद्रदेवत्यापि स्यात् मैवम् , सावित्रीत्येव प्रसिद्ध नतु ब्राही रौद्रीति- सास्य देवतेत्याण डीपि च कृते हि सावित्रीत्युच्यते । सदि- तुर्देवतात्वाच सावित्री परिकीर्तिता । सविता देवता यस्या मुखमग्निस्त्रिपाच या ॥ इत्यादिस्मृतिभ्यः । अतो ब्रह्मरुद्रदेवत्यत्ववादोर्थवाद एव प्रशंसात्मकः ॥ वा एषा सर्वदेवत्या" इतिवत् ! सविता विष्णुरेवति निरणायि । अतो विष्णु- दैवत्यैव गायत्री । तस्मात् " साहमस्मीत्युपासीत, सोहमिति चिन्तयामः" इत्या- दिकं च शरीरात्मभावनिवन्धनमेव ! सच शरीरशरीरिभावः , यस्यात्मा शरीरम्- पू: प्राणिनः सर्वगुहाशयस्य-जगत्सर्व शरीरं ते-आत्मा नारायणः परः-एप सर्व- भूतान्तरात्मा-अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः । इत्यादिप्रमाणशतसिद्धः । एवं, तत्वमसि-अहं वै स्वमसि त्वं वाहमस्मीत्यादिकं च । अयमर्थः । तदात्मकस्त्वः मसि, मच्छरीरकस्त्वमसि, त्वदात्मकोहमस्मि, ब्रह्मात्मकोहमस्मीति । एवमेव हि परमात्मभावनया " तद्वैतत्पश्यन् ऋपिर्वामदेवः प्रतिपेदे, अहं मनुरभवम् सूर्यश्चे- त्यादि, तं मामायुस्मृतमित्युपास्व" इति । सर्वगत्वादनन्तस्प स एवाहमवस्थितः । इत्यादि परमात्मविदोनुसंदधुः । एवं सर्वज्ञो रुद्रोपि " अहमेकः प्रथममासं वामि च भविष्यामि चेत्यादिकमनुसंदधत्तोन्तरादन्तरं प्राविशत" इति । तदनन्तर- पाक्ये स्वान्तरात्मभूतविष्णुभावनयेवमनुसंधानमिति सुस्पष्टम् । न वैक्पभावनया घामदेवेन्द्राद्यनुसंधानम् , भेदश्रुतिविरोधात् । श्रुतिपु भेद औपाधिक इति चेन्मैवम् "इमं मानवमावत नावर्तन्ते, सदा पश्यति सूरयः । इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्य- मागताः। सर्गेपि नोपजायन्ते मलये न व्ययन्ति च ॥ ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां " ·.. (१००) स्मृतिरनाकरः। नाशितमात्मनाम् । तेषामादित्यवज्ज्ञानम्-॥ इत्यादिभिर्निःशेषनष्टाविद्यात्मबहुत्वप्रति- पादनात् । अतः "नानात्मानो व्यवस्थातः" इति निश्चीयते । अत्र विशेषो भरठा- जेन दर्शितः-एवं सम्यग्विधानेन जपं सर्व समाप्य च | समाहितोय सद्भक्त्या देवी विप्रोभिवादयेत् ॥ कर्णयुग्मं स्वहस्ताभ्यां स्पृष्ट्वा जानुदयादिकम् । चरणांगुष्ठपर्य- न्तं संमृज्य तु शनैः शनैः || दक्षश्रोत्रसमं बाहुं दक्षिणं तु प्रसार्य च । वाहपरि शिरो नम्रमुक्तं तदभिवादनम् ॥ इत्येतद्भापणं यत्तन्मन्त्रं स्यादभिवादने । मन्त्रेणा- नेन गायत्री यथावदभिवाद्य च ॥ उत्तमेत्यादिमनुना देवीमुद्रासयेत्ततः । अनुवा- कस्य तस्यैव वामदेवायो मुनिः ॥ छन्दोनुष्टुप् च सावित्री देवतोपस्थितौ विधिः । अथ क्रमानमस्कार्याश्चतुःसन्ध्यादिदेवताः ॥ सन्ध्या पुरस्ताद्गायत्री सावित्री च सर- स्वती । एताः सन्ध्यादयः प्रोक्ताश्चतस्रो देवताः क्रमात् ॥ स्वस्वनामचतुर्थ्यन्तं प्रण- धादिनमोन्तकम् । मन्त्रमासामिह प्रोक्तं प्रणमेत्स्वस्वमन्त्रतः ॥ केचिद्धि मुनयः प्राहु: प्रतिमन्त्रं प्रदक्षिणाम् । कुर्वन् प्रणाम कुर्वीतेत्येताभ्यो भक्तितो द्विजः॥ मित्रस्येत्या- दिभिम्भिावस्पष्टोदितमण्डलम् | आदित्यं तिसृभिर्देवमुपतिष्ठेत वै द्विजः ॥ आसा- मृपिविश्वामित्रो देवता वै दिवाकरः। भुरिगायत्रमादिस्तु त्रिष्टभाविह पश्चिमी ॥ अथो- पतिष्ठेदादित्यमुदयन्तं समाहितः । मन्त्रैश्च विविधैः सेोरैर्ऋग्यजुःसामसम्भवैः ॥ इत्येवमुक्त्वोपस्थाय ततस्तमभिवादयेत् । अभिवादनमन्त्रेण सद्भक्त्या लोकसाक्षि- णम् ॥ स्वगोत्रनामशाह भो पदैरभिवादयेत् । इत्येतद्वापणं यत्तन्मन्त्रमर्काभिवा- दने । सर्वाभ्यो देवताभ्यश्चेत्येतत्प्रणवसम्पुटम् । उक्ता नमो नम इति प्रणमेसर्य- देवताः। कामोकार्पोन्मन्युरकादित्येतत्पूर्वमन्त्रवत । उक्त्वा प्रदक्षिणेनैव नमस्कुर्यात्र- यीतनुम् ॥ प्राची च दक्षिणा चैव प्रतीची चोचरोका । अधरा चांतरिक्षं च ह्येता: सप्तोदिता दिशः ॥ सन्ध्यादीनां यथा प्रोक्तं मन्त्रमासा तथैव च । ज्ञात्वा प्रदक्षिणे- नेताः प्रणमेस्वस्वमन्त्रतः ॥ गायत्र्यसीति नत्वाय प्रणवव्यातिपूर्वया । स्याद्गायच्या जलं दद्यादय वै तद्विसर्जनम् ॥ इदं गायत्रीविसर्जनार्य पक्षान्तरम्, तच्च जपान्ते कार्यम्, न तु जपमध्ये रवावुदिते ॥ जपमध्योदिते भानी जपान्तेयं प्रदापयेत् । इति यादवप्रकाशीये दर्शनात् ॥ अनम्यादिविषये भरदाजः-ॐ सूर्याय नमः प्रातः सायमोमनये नमः। इत्यनमिब्रह्मचारी प्रदद्याचोदकं ततः।। दत्त्वोदकं जपेदन्य- ज्जपान्तनग्रिमविजः । मरुतां पितृणां वृत्यै क्षयाय सकलैनसाम् || आत्मानं परमा: समान भावयित्वा द्विजोत्तमः । आत्मानमात्मना ध्यात्वा धात्मन्येवोपसंहरेत् ॥ एवं सन्ध्यामुपास्याथ पितरावग्रजान् गुरुन् । त्रिवर्षपूर्तीश्छिष्टांश्च पार्श्वस्थानभिवादयेत् ॥ एवं सन्ध्यां समाप्याथ दृग्भ्यां यं यं प्रपश्याते । यं यं स्पृशति पाणिभ्यां स स सर्वः शुचिर्भवेत् ।। इत्यत्रादिस्योपस्थान दिइनमस्कारमात्रं पितामहोक्तम्, पुनश्च किंचिदपि भरद्वाजोक्तम्, तस्माद्यथोपदेशमत्रानुष्ठेयम् । यत्तु चन्द्रिकायामुक्तम्-ते तथा महाबाहो दंशिता रणमूर्धनि । सन्ध्यागतं सहस्रांशुमादित्यमुपतस्थिरे ॥ इति धर्मपु- त्रादिभिरुपस्थानमात्रस्य कृतत्वात्तदेव प्रधानमन्यन्मार्जनादिकमगामिति, तन्न साधीयः। ज़पार्घ्यदानपोरपि " सूतके सावित्र्यानलिं प्रक्षिप्य प्रदक्षिणीकृत्य, सूर्य ध्यायन्नमस्तु- , ·11246 आह्निकाकरणम् । (१०१) र्यात् ॥ प्रक्षिपेत्सूतकेप्यऱ्या गायत्री तु समुच्चरन् । " इत्यादिभिः सर्वकर्मपर्युदासके द्वि- विधाशोचेप्यवश्यकार्यखविधानात्, अकरणे "त्यजन् गच्छेदधो द्विजः" इति प्रत्यवा- यस्मरणाच, अर्घ्यदानं जपः उपस्थानमिति त्रयमपि प्रधानमिति सुव्यक्तम् । तद्वचनम् तु क्षत्रियस्य युद्धप्राधान्यदर्शनपरं, धर्मद्वयसन्निपाते शक्यांशस्यावश्यकर्तव्यतामदर्श- नपरं वा । नहि युद्धे अर्घ्यदानं जपो वा कर्तुं शक्यम् । स्मृत्यर्थसारे-सावित्र्यादि- क्रियाः सर्वा आदित्याभिमुखश्चरेत् । देवालयसमीपे तु तमेवाभिमुखश्चरेत् ।। जपस्था- नान्न निर्गच्छेद्देवतासन्निधौ कचित् । प्रदक्षिणनमस्कारान् न कुर्यादेवतालये॥ हारी- तः-आर्द्रवासा जले कुर्यात्तर्पणाचमने जपम् । उपस्थाने न निर्गच्छेद्वर्जयेच्च प्रदक्षि- णम् ।। संग्रहे-लाजाहोमे च सीमन्ते देवतावाहने वरे । अयं तिष्ठेदुपस्थाने पड़ते भृगुचोदिताः॥ * संध्यादिलोपे प्रायश्चित्तम् * शङ्गा-संध्यादिनित्यलोपे तु दिनमेकमभोजनम् । दिनद्वये त्रिरात्रं स्यात्कृच्छाधैं तु दिनत्रये ॥ दशाहे कृच्छ्रमेकं स्यादूर्ध्व चान्द्रायणं भवेत् । चान्द्रायणं पराकं च मासादूर्ध्व विधीयते ॥ ततोप्येवं प्रकल्प्यं स्यान्यासस्य वचनं यथा। इति । अग्निशिराश्च-अग्निकार्यपरिभ्रष्टाः संध्योपासनवर्जिताः । वेदं च येनधीयानास्ते सर्वे वृपलाः स्मृताः ॥ गायत्र्यष्टशतं चैव प्राणायामत्रयं तथा । प्रायश्चित्तमिदं प्रोक्तं नियमासिक्रमे सति ॥ पुलस्त्यः-अकाले चेत्कृतं कर्म कालं प्राप्य पुनः क्रिया । कालातीतं तु यत्कुर्यादकृतं तद्विनिर्दिशेत् ॥ संवतः-विधिनापि कृता संध्या का- लातीताफला भवेत् । अयमेव हि दृष्टान्तो वन्ध्यास्त्रीमथुनं यथा ।। मनुः-वेदोदितं स्वकं कर्म नित्यं कुर्यादतान्त्रितः । तद्धि कुर्वन् यथाशक्ति प्राप्नोति परमां गतिम् ॥ * अथाभिवादनविधिः तत्र भरद्वाजः-कण्डूय पृष्ठतो गा तु कृत्वा चाश्वत्थवन्दनम् । उपगम्य गुरुन् सर्वान् विप्रश्चैिवाभिवादयेत् ॥ मनुः-लौकिकं वैदिकं वापि तथाध्यात्मिकमेव वा । आददीत यतो ज्ञानं तं पूर्वमभिवादयेत् ॥ अभिवादपरो विप्रो ज्यायांसमभिवादयेत् ! असी नामाहमस्मीति वं नाम परिकीर्तयेत् ।। विष्णुः-सभासु चैव सर्वासु यज्ञे राजगृहेषु च । नमस्कार प्रकुर्वीतं ब्राह्मणानभिवादयेत ॥ विप्रौपदर्शनाक्षिप्रं क्षीयन्ते पापराशयः । वन्दनान्मङ्गलावाप्तिः स्पर्शनादच्युतं पदम् ॥ जन्मप्रभृति यत्किचित् चेतसा धर्ममाचरेत् । तत्सर्व निष्फलं याति चैकहस्ताभिवादनात् ।। एताद्विद्वद्वि- पयम् ॥ तेनैवोक्तम्-शिष्याणामाशिषं दद्यात्पादसंग्रहणं गुरोः । स्पृष्ट्वा की तु विदुपां मूर्खाणां वैकपाणिना ॥ आपस्तम्यः-ऊ4 प्राणा हात्नमन्ति यूनः स्थविर मागते । प्रत्युत्यानाभिवादाभ्यां पुनस्तान्मतिपद्यते ॥ याज्ञवल्क्या- वृद्धानातिवदेज्जातु न च संप्रेपयेदपि । नासीनः स्यास्थितेष्वेवमायुरस्य न रिप्यति ॥ मनु:-अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धोपसेविनः । चत्वारि सम्यग्वर्धन्ते त्यायुः प्रज्ञा ·(१०२) स्मृतिरनाकरः। यशो बलम् ॥ धर्मसारे-अपूज्या यत्र पूज्यन्ते पूज्या यत्रावमानिताः। त्रीणि तत्र विवर्धन्ते दुर्भिक्षं मरणं भयम् ॥ मनु:-आयुप्मान भव सौम्येति वाच्यो विप्रोभिवाद- ने | अकारश्चास्य नाम्नोन्ते वाच्यः पूर्वाक्षरः प्लुतः ॥ यो न वेत्यभिवादस्य विप्रा प्रत्यभिवादनम् । नाभिवाद्यः स विदुपा यथा शूद्रस्तथैव सः॥ अभिवादे कृते यस्तु तं विप्रं नाभिवादयेत् । श्मशाने जायते वृक्षः कङ्कगृध्रनिपेविते ।। अभिवादे तु यः पूर्वमाशिष न प्रयच्छति । यद्दप्कृतं भवेदस्य तस्मादागं प्रपद्यते ॥ तस्मात्पूर्वाभिभा पी स्याञ्चण्डालस्यापि धर्मषित् । सुरां पिबति वक्तव्यमेवं धर्मों न हीयते ॥ खस्तीति ब्राह्मणं व्रयादायुप्मानिति भूमिपम् । वर्धतामिति वैश्यं तु शूद्रं तु स्वागतं वदेत ॥ स्वस्तिशब्दार्थमाह मनुः यत्सुखं त्रिषु लोकेषु व्याधिव्यसनवर्जितम् । यस्मिन् सर्वे स्थिताः कामास्तत्स्वस्तीत्यभिसंज्ञितम् ॥ कात्यायन:-कदाचित्कवचं भेद्यं नाराचेन शरेण वा । अपि वज्रशतापातैाह्मणाशीन भिद्यते ॥ मनु:- ब्राह्मणं कुशलं पृच्छेत् क्षत्रवन्धुमनामयम् । वैश्यं क्षेमं समागम्य शुद्र- मारोग्यमेव च || परपत्नी तु या स्त्री स्यादसंवन्धा च योनितः। तां ब्रूयाद्भगिनी- त्येव सुभगे भगिनीति वा || शातातपः-अभिवायो नमस्कार्यः शिरसा धन्य एवच । ब्राह्मणः क्षत्रियायैरतु श्रीकामैः सादरं सदा । नाभिवाद्यास्तु विप्रेण क्षत्रिया- याः कथंचन । ज्ञानकर्मगुणोपेता यद्यप्येव बहुश्रुताः ॥ शातातपः-सवणेपु सव- र्णानां कार्यमेवाभिवादनम् | अभिवाद्योऽसवर्णस्तु ब्राह्मणेर्न कदाचन ॥ चन्द्रि- कायाम्-क्षत्रवैश्याभिवादे च प्रायश्चित्तं कथं भवेत । ब्राह्मणानां दशाष्टी पा अभिवाद्य विशुध्यति ॥ अभिवाद्य द्विजः शुद्र सचेलस्नानमाचरेत् । ब्राह्मणानां शतं सम्यगभिवाद्य विशुध्यति ॥ अर्चयेपुण्डरीकाक्षं देवं वापि त्रिलोचनम् । बा. ह्मणं वा महाभागमभिवाद्य विशुध्यति ॥ उदक्यां सूतिका नारी भर्तृनी गर्भपाति- नीम् । अभिवाद्य द्विजो मोहादहोरात्रेण शुध्यति ॥ मनुः-दशाब्दारयं पौर- सख्यं पश्चान्दाख्यं कलाभृताम् । व्यब्दपूर्वः श्रोत्रियाणामल्पेनापि स्वयोनिषु ॥ अय- मर्थः, पौरसरयम्, समानपुरवासिनां विद्याहीनानां दशभिः सरयं भवति । ततोधि- को ज्यायान, कलाभृताम् गीतादिविद्याभृताम्, पञ्चान्दपूर्वः सखा भवति । श्रोत्रि. माणां वेदाध्यायिनाम् , व्यब्दपूर्वः सखा भवति । ततोधिको ज्यायान् । स्वयोनिपु भ्रात्रादिपु, अल्पेनापि पयसा पूर्वाभिवाद्यः। एतच ब्राह्मणविषयम् ॥ तेनै- योक्तम्-ब्राह्मणं दशवर्षे च शतवर्षे च भूमिपम् । पितापुत्री विजानीयातयोस्तु ब्राह्मणः पिता ॥ विप्राणां ज्ञानतो ज्येष्ठयं क्षत्रियाणां तु शौर्यतः । वैश्यानां धान्य धनतः शूद्राणामेव जन्मतः ॥ वित्तं बन्धुर्वयः कर्म विद्या भवति पञ्चमी । एतानि मान्यस्थानानि गरीयो यद्यदुत्तरम् ॥ पञ्चानां त्रिपु वर्णषु भूयांसि गुणवन्ति च । पत्र स्युः सोत्र मानाहः शुद्रोपि दशमी गतः ॥ वर्षशतस्यान्तिमो भागो दशमी, नवतिहायनातीत इत्यर्थः । मनु:-न हायनन पलितेन वितर्न च पन्धुभिः । अपयश्चकिरे धर्म योनूचानः स नो महान् ॥ न हायनेर्न पलितरिति माससहस्रनी- विन्यतिरिक्तविषयम् । रत्नावल्याम्-वर्षत्रयाधिकाशीति तीवो मासचतुष्टयम् । - .

·आह्निकाकरणम् । (१०३) यो जीवेत्स तु वन्यः स्याद्विष्णोरपि सुपूजितः। एतत्सवर्णविषयम् । मनु:-यस्य देश न जानाति स्थान त्रिपुरुषं कुलम् । कन्यादानं नमस्कारं श्राद्धं तस्य विवर्जयेत् ।। नमस्कारक्रमः स्मृत्यर्थसारे-स्वोत्रे पूर्वमालभ्य स्वपट्यां जानुतोप्यधः । स्वगुरुं ब्राह्मणः श्रोत्रसमं हस्तं प्रसार्य तु ॥ उर समं तु राजन्यो वैश्यो मध्यसमं तथा । नीचैः शूद्रस्ततोन्योपि तं प्रत्यभिवदेन्मुदा ॥ मनु:-व्यत्यस्तपाणिना कार्यमुपसंग्रहणं गुरोः। सव्येन सव्यः स्पृष्टव्यो दक्षिणेन तु दक्षिणः ॥ ततोभिवादयेदृद्धानसावहमिति ब्रुवन् । भो इति श्रवणे पाहुं दक्षिणं च प्रसारयेत् ॥ संग्रह-भोः शद कीर्त- येदन्ते स्वस्य नाम्नोभिवादने | नाम्ना स्वरूपभावोहि भोर्भावी ऋषिभिः स्मृतः ॥ अनि:-अभिवादे तु सर्वत्र पादस्पर्शनमेव वा । विप्राणां प्राञ्जलिः कार्यो नम- रकारः स उच्यते ॥ मनु:-गुरोर्गुरौ सन्निहिते गुरुवद्वृत्तिमाचरेत् । न चातिसृष्ट गुरुणा स्वान गुरूनभिवादयेत् ॥ गुरुवमतिपूज्याः स्युः सवर्णा गुरुयोपितः। असव- जास्तु संपूज्याः प्रत्युत्थानाभिभाषणैः ।। स्मृतिसंग्रहे-ऋत्विपितृव्यश्वशुरमातुला- नां यवीयसाम् । प्रवयाः प्रथमं कुर्यात्प्रत्युत्थानाभिभाषणम् ॥ याज्ञवल्क्या- ऋपिविनृपवरमातुलश्वशुरविजः । एतेाः शास्त्रविहिताः स्मृताः कालविभागतः ॥ भ्रातृभायोपसंग्राह्या सवर्णाऽहन्यहन्यपि । विप्रोग्य तूपसंग्राह्या ज्ञातिसंबन्धियोपित्तः ।। स एव-अद्धा गुरुपत्री च नोपसंग्रहमर्हति । योपित्पतिसमा साध्वी नमस्कार्या प्रकीर्तिता ॥ कामं तु गुरुपत्नीनां युवतीनां युवा भुवि । विधिवद्वन्दनं कुर्यादसावहमि- ति ब्रुवन् ॥ मनुः-गुरुपत्नी तु युवती नाभिगायेत पादयोः। पूर्णविंशतिवर्षेण गुणदोपी विजानता ॥ अभ्यञ्जनं च सपनं गात्रोद्वर्तनमेव च । गुरुपरन्या न कुर्वीत केशानां च प्रसाधनम् ॥ सन्ध्याकालाभिवादे विशेपश्चन्द्रिकायाम्-ज्याया- नपि कनीयांसं सन्ध्यायामभिवादयेत् । विना पुत्रं च शिप्यं च दौहित्रं दुहितुः पति- म् ॥ स्मृतिभास्करे-सर्वे चापि नमस्कार्याः सर्वावस्थासु सर्वदा। अभिवादो नम. स्कारस्तथा प्रत्यभिवादनम् ।। आशीर्वाच्या नमस्कार्ययस्यस्तु पुनर्नमेत् । सर्वे चापि नमस्कार्या इति वचन बहुवचनविरोधाच अनादरणीयम् ॥ तथा मनुः-एवं सन्ध्या: मुपास्याथ पित्तरावग्रजान् गुरुन् । त्रिवर्षपूर्वाश्छिष्टांश्च पार्श्वस्थानभिवादयेत्॥दक्षः- श्रोत्रियं पितरं भ्रातृन गुरुन् मातामहान् यतीत् । पितामहं मातुलं घ ज्यायांसं गुरुपुत्रकम् ॥ एतान् सर्वान् ययाशास्त्रमभिवाद्य पुनर्नमेत् ॥ १ अथ नाम्नानभिधेयाः ॐ स्मृतिसंग्रहे-अवाच्यो दीक्षितो नाम्ना यवीयानितरो भवेत् । भोःशन्दपूर्वक धेनमभिभाषेत धर्मवित् ॥ आचार्य चैव तत्पुत्रं सद्भार्या दीक्षितं गुरुम् । पितरं च पितश्चैवं मातरं मातुलं तथा ॥ हितपिणं च विद्वांसं श्वशुरं पतिमेव च । न यूया- जामतो विद्वान मातुश्च भगिनी तथा !

·(१०४) स्मृतिरनाकरः। * नाभिवाद्याः आपस्तम्यः-समित्युप्पकुशायम्बुमृदन्नाक्षतपाणिकः । जपं होमं च कुर्वाणो नाभिवाद्यस्तथा द्विजः ॥ पापण्डं पतितं व्रात्यं महापातकिन शठम् । नास्तिकं च कृतघ्नं च नाभिवादेकथंचन | धावन्तं च प्रमत्तं च मूत्रोच्चारकृतं तथा । भुञान- मातुरं नद्धं नाभिवादेहिजोत्तमः ॥ वमन्तं जृम्भमाणं च कुर्वन्तं दन्तधावनम् । अ- भ्यक्तशिरसं चैव सास्यन्तं नाभिवादयेत् ॥ कृपाणिकमनाज्ञातमशक्तं रिपुमातुरम् । योगिनं च तपासक्तं कनिष्ठं नाभिवादयेत् ।। अत्रिः-अश्रोत्रियं कृतघ्नं च ब्रह्मानं स्वर्णहारिणम् । पौनर्भवं देवलकं गर्भसंस्कारवर्जितम् । अन्यांश्च पतितान् विप्रान् ना- भिवादेस्कदाचन । एवं सम्यक् समालोक्य शास्त्राणि द्विजसत्तमः।। कर्तव्यानि च के- माणि यः करोति दिने दिने । स याति ब्रह्मणः स्थानं पुनरावृत्तिवर्जितम् ॥ इति ।। इति श्रीहारीतकुलतिलकस्य श्रीरङ्गनाथार्यपौत्रस्य वैदिकसार्वभीमा- परनामधेयस्य श्रीमद्वेङ्कटनायस्य कृती स्मृतिरत्नाकरे प्रातःसंध्यानिर्णयः अथाभ्युक्षणविधिः। अत्र शाट्यायन:-ततः सूर्यमुपस्थाय सम्यगाचम्य च स्वयम् । अभ्युक्षणं समादाय संयतात्मा गृहं ब्रजेत् ॥ अभ्युक्षणम् प्रोक्षणार्थजलम् । वृद्धमनु:-ततः सम्यग्द्विराचम्य ह्यभ्युक्षणमदाहरेत् । न विनाभ्युक्षणं जातु विधिज्ञः किंचिदाचरेत् ॥ प्रोक्षणरहिते गृह इति शेषः । अत्र विशेषमाह गार्य:-सोपानका सदर्भश्च पात्र- स्थं सदशोत्तरः ॥ सदशमुत्तरीयं यस्य तथोक्तः । प्रचेताश्च-अनुगुप्ता अपो गृह्य प्रचारार्थं गृहं प्रजेत् । सबने मोक्षणं कुर्याद्गृहीतेन सदा शुचिः || अनुगुप्ताः केना- प्यदृष्टाः । गार्य:-त्रिसंध्यं वाग्यतो वारि गुप्तमाहत्य शोधयेत् ॥ कालनिर्णयमाह गोबिल:-पुरा प्रादुप्करणवेलायाः सायं प्रातरनुगुप्ता अप आहरेत्परिचरणीया इति । योगयाज्ञवल्क्यः पात्रमाह-सौवर्ण राजतं तानं मुख्य पात्रं विदुर्बुधाः। तदलाभे तु मृत्पात्रं सवते यन्न धारितम् । शाट्यायनि:-अब्ज हिरण्मयं रोप्यं दारवं मृण्मयं दृढम् । ताम्र पत्रपुटं पुण्यं पात्रमभ्युक्षणाय वै ॥ पुण्यग्रहणानिपिद्ध- पात्रनिषेधः ॥ शैवालवालुकादूर्वाणपर्णायसैरपि । अभ्युक्षणं न गृहीयादापस्तम्बोs. अवीन्मनिः । पत्रमौरण्डादि ॥ नालिकाभिन्नपात्रेण कांस्यपात्रेण चैव हि । प्रा- ण्यङ्गफलजेनापि कुर्यान्नाभ्युक्षणं ततः || नालिका वेणुमयी, प्राण्यङ्गम् शसशु- क्यादि, फलजम् नालिकेरादि । यमः-पात्राद्विरहितं तोयमुद्धृतं सव्यपाणिना । न तेन प्रोक्षणं कुर्याद्वस्वनिप्पीडनेन च || शाट्यायनिः-नाहरेदेकवस्त्रं तु नापतो न य कन्यका । न पाणिना न वस्त्रेण तोयमभ्युक्षणाय वै॥ प्रचेताः-नाहरेदेकजातिस्तु म शिशुनै च कन्यका । नानुपेतो नैकवस्त्रस्तोपमभ्युक्षणाय वै ॥ एकजातिः शूद्रः ।। ।

·आझिकप्रकरणम् । (१०५) तया मनुः ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यत्रयो वर्णा द्विजातयः । चतुर्थ एकजातिस्तु शूद्रान्नास्ति तु पञ्चमः ॥ प्रचेता:-अभ्युक्षणोदपात्रं तु न तावत्स्थाप्यते कचित् । यावन्नाचमनं दत्तं प्रोक्षिता न गलन्ति याः॥ शाव्यायनिः-मोक्षणग्रहणं पात्रं निदधद्गृहमागतः । अकृत्त्वाचमनं भूमावाचान्तः प्रयतो भवेत् ॥ आचमनमकृत्वा प्रोक्षणपात्रं भूमौ निक्षिपन् आचान्तः शुचिर्भवेदित्यर्थः ॥ पुलस्त्यः-तेन द्रव्याण्य- शेषाणि प्रोक्ष्याचम्य पुनर्गृहे । ततः कर्माणि कुर्वीत सन्क्रियाश्च द्विजोत्तमः ॥ गार्ग्य:-त्रिसंध्यं वाग्यतो धारि गुप्तमाहत्य शोषयेत् । होमोपहारभूगेहद्रव्यात्मप- रिचारकान् ॥ अभ्युक्षेत्तु प्रयत्नेन मातः पर्युपितं गृहम् । मध्याह्न चैव संध्यायां नच नाभ्युक्षिते यजेत् ॥ शाट्यायनिः-नद्यादौ सम्यगाचान्तः संयतो गृहमागतः । उद्धृत्य मणिकात्तोयमथाभ्युक्षणमाचरेत् ।। गृहे वा समुपस्पृश्य कृत्वा स्वर्णकुशोदकम् । कृत्वाचमनमाचान्तः पुनः प्रोक्षणमाचरेत् ॥ मणिकः उदपात्रम् ॥ स्वर्ण वा कुशं वा उदपात्रे निक्षिप्य तेन प्रोक्षयेत् ॥ प्रचेता: वैश्वानरेण यत्किंचित्कुरुते प्रोक्षणं द्विजः । गङ्गातोयसमं सर्व वदन्ति ब्रह्मवादिनः ॥ वैश्वानरमत्राभ्युक्षणपात्रम् ॥ अथ होमविधिः अत्र दक्षः-संध्याकावसाने तु स्वयं होमो विधीयते। स्वयं होमे फलं यत्स्यान्न तदन्येन लभ्यते ॥ हूयमान तथान्येन फलमर्धं प्रपद्यते । ऋत्विक पुत्रो गुरुता भागिनेयोग विट्पतिः॥ एतैरपि हुतं यत्स्यात्तद्भुतं स्वयमेव तु ॥ विट्पतिः जामाता ॥ कौम-ऋत्विक् पुत्रोथ पत्नी वा शिष्यो वाथ सहोदरः। प्राप्यानुज्ञां विशेषेण जुहु- युर्वा यथाविधि || निक्षिप्याग्नि स्वदारेषु परिकल्प्य तत्विजम् । प्रवसेत्कार्यवान् विप्रो वृथैव न चिरं वसेत् ॥ इत्युक्तेः । भर्तुर्विप्रवासे ऋविगायभावे गोयिल:- काम गृत्येनौ पत्नी जुहुयात्सायंप्रातोमाविति ॥ मनु:-अग्निहोत्रस्य शुश्रूषा संध्योपासनमेव च । कार्य पल्या प्रतिदिनं बलिकर्म च नैत्यिकम् ॥ संध्योपास- नमत्र सायंप्रातोमः। विष्णुः-स्वयमहुत्वा न परं याजयेदिति ॥ चन्द्रि- कायाम्-असमक्षं तु दम्पत्योतिव्यं नलिंगादिना । उभयोरसमक्षं तु भवेद्धता मनर्थकम् ॥ मनुः-नैव कन्या न युवतिर्नाल्पविद्यो न वालिशः । होता स्याद- ग्रिहोत्रस्य ना? नासंस्कृतोऽशुचिः ॥ अग्नी प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याज्जायते वृष्टिव॒ष्टरन्नं स्तः प्रजाः ॥ धृहस्पतिः -सूतके मृतके चैव ह्यशक्ती श्राद्धभोजने । प्रवासादिनिमित्तेषु हावयेन तु हापयेत् ॥ होमकालनिर्णयः होमकालमाह आपस्तम्यः-नक्षत्रं दृष्ट्वा प्रदोपे निशायां वा सायम् । उषस्यु- पोदयं समयावि (ध्यु) पित उदिते वा प्रातरिति ॥ मनु:-उदितेनुदिते चैव समया- वि (ध्यु)पिते तथा । सर्वथा वर्तते यज्ञ इतीय वैदिकी श्रुतिः ॥ ग्रहसंयुक्तोनुदितो नक्षत्राविवर्जितः। समयावि (भ्यु) पितः सार्क उदितत्रिषु होमयेत् ॥ उशना:- अर्धमण्डलसंमाते भानावनुदिते हुतम् । तस्मिन्नस्तंगते होमो भवेदितहोमिनः ।।

·(१०६) स्मृतिरनाकरः। सायमर्धमण्डलप्राप्तेऽनुदितहोमपक्षे हुतं होमः कार्यः । उदितहोमपक्षे तु, तरिमन्नस्तंगते होम इत्यर्थः । जायालि:-एके हृदितहोमाः स्युरन्येनुदित- होमिनः । अन्ये भोजनहोमाश्च पक्षहोमास्तयापरे ॥ पक्षहोमा इत्यादि श्रीत- होमविषयम् । आश्वलायन:-प्रदोपान्तो होमकालः सायम्, सङ्गवान्तः प्रात रिति ।। अयं मुख्यकालः । गौणकाल उक्तो योधायनीये-उक्तयोः कालयो। कर्तुमशक्ती सायमाहुतिम् । रात्री कुर्वीत कृत्स्नायां कृत्स्नेनि प्रातराहुतिम् ॥ गोबिल:-अथ यदि गृह्येनौ सायंप्रातहोमयोर्दर्शपूर्णमासयोर्वा हव्यं होतारं वा नाधिगच्छेत्, कयं कुर्यात् | सायमाहुतेः प्रातराहुति त्येति । आप्रातराहुतेः सायमाहुति त्येति । आमावास्यायाः पौर्णमासी नात्येति । आपौर्णमास्या अमा- वास्या नात्येत्तीति ॥ अखण्डादशैं-मुख्यकाले व्यतीते तु रात्रावपि दिनेपि वा । प्राणायामविनीतात्मा जुहुयाच्च यथाविधि ॥ कात्यायन:-मुख्यकाले यदा- वश्यं कर्म कर्तुं न शक्यते । गौणकालेपि कर्तव्यं गौणोप्यत्रेदृशं भवेत् ॥ रात्री प्रहरपर्यन्तं दिवाकृत्यानि कारयेत् । ब्रह्मयज्ञं च सौरं च वर्जयित्वा विशेषतः ॥ ग्रह्मयज्ञशब्दः पञ्चयज्ञोपलक्षकः । महतः पञ्चयज्ञांस्तु दिवैवेत्याह गौतमः ॥ इति स्मृतेः । स्मृत्यर्थसारे-दिवोदितानि कर्माणि प्रमादादकृतानि वै। शर्वर्याः प्रयमे यामे तानि कुर्यादतन्द्रितः ॥ निशोदितानि कर्माणि प्रमादादकृतानि वै । दिनस्य प्रथमे यामे तानि कुर्यादतन्द्रितः ॥ रात्रेस्तु प्रयमे यामे दिवाकर्माणि कारयेत् । दिवैव पञ्चयज्ञांस्तु रात्रावेतांस्तु वर्जयेत् ॥ हविष्यनिर्णयः कात्यायनः-कृतमोदनसक्त्वादि तण्डुलादि कृताकृतम् । ब्रीह्यादि चाकृतं -प्रोक्तमिति हव्यं त्रिधा बुधैः ॥ तैलं दधि पयः सोमो यवागूरोदनं घृतम् । तण्डुला मांसमापश्च दश द्रव्याण्यकामतः ॥ हविप्येषु यवा मुख्यास्तदनु घीहया स्मृताः । अभावे नीहियवयोर्दना वा पयसापि वा । तदभावे यवाग्वा वा जुहुयादुदकेन वा | नीवारा ब्रीहयश्चैव गोधूमाः शालयो यवाः ॥ स्वरूपेणापि होतव्याः स्व- रूपेणैव वै तिलाः । यथोक्तवस्त्वसंपत्तौ ग्राह्यं तदनुसारि यत् ॥ यवानामिव गो- धूमा ब्रीहीणामिव शालयः । आज्यं हव्यमनादेशे जुहोतिष विधीयते ॥ मन्त्रस्य देवतायास्तु प्रजापत्तिरिति स्थितिः ॥ मनुः-मन्यन्नानि पयः सोमो मांसं यञ्चा नुपस्कृतम् । अक्षारलवणं यच्च प्रकृत्या हविरुच्यते ।। वृहस्पतिः-प्रस्थधान्यं चतुः पष्टेराहुतेः परिकीर्तितम् | तिलानां तु तदर्ध स्यात्तदधै स्यात् घृतस्य तु ॥ यज्ञार्य गोघृतं ग्राह्यं तदलाभे तु माहिषम् । आज वा तदलाभे तु साक्षात्तैलं ग्रहीप्यते ।। ॐ समिनिर्णयः पुराणे-पालाश्यः समिधः कार्याः सादिर्यस्तदलाभतः । शमीरोहितकाश्वत्या- स्तदलावेतसौ ॥ अग्यण्डादशैं-इध्मांश्चैव प्रकुर्वीत प्रशस्तस्य वनस्पतेः । मुष्टिस्यूलान् समान दीर्घान् कृमिदोपविवर्जितान् । शीर्णा हस्वाः समुपिराः कर्मसिद्धि- ·आहिकप्रकरणम् । (१०७) विनाशकाः ॥ स्मृत्यर्थसारे-समित्पवित्रं वेदिश्च त्रयः प्रादेशसंमिताः । इध्मस्तु द्विगुणः कार्यत्रिगुणः परिधिः स्मृतः ॥ कात्यायना-नांगुष्ठादधिका कार्या समित्स्थूलतया क्वचित् । न वियुक्ता त्वचा चैव न सकीटा न पाटिता ॥ प्रादेशिन्यधिका नाव तथा न स्याद्विशाखिका । न सपर्णा न निर्वीर्या होमेषु च विजानता ॥ स्मृत्यर्थसारे-पलाशखदिराश्वत्यविल्वोदुम्बरजा समित् । अपामार्गश्च दूर्वा च कुशाश्चेत्यपरे विदुः॥ वनस्पतीनां सर्वेपामिध्मः कार्यों विशेषतः । तत्रैतान्व- जयेत् वृक्षान् कोविदारविभीतकान् । कपित्थामलकान् राजवंशस्तिथैव च । नीप- निम्पकरंजांश्च तिलकं शाल्मलीमपि ॥ श्लेष्मातकमपि त्यक्त्वा ग्राह्योन्यः सकलद्रुमः। राजेति सा तृणराजकाः। (गुडाकतालहितालकेतकाश्च पृहदटः । खजूरो नारिके- लश्च सर्तते तृणराजकाः ॥ ) स्मृत्यन्तरे-अक्षारग्वधकासकरवीरकरञ्जकान् । इ. न्धने तिन्त्रिणी निम्यं सर्वान्कण्टकिनस्त्यजेत् ॥ कण्टकिनः याज्ञीयेभ्योन्ये । स्कान्दे-- तुलसीकाष्ठयुक्तमी जुलतामक्षयं फलम् । हविस्तनैव यत्पकं विष्णोरानन्त्यमश्नुते ॥ आपस्तम्यः-नाप्रोक्षितमिन्धनमग्रावादध्यात् । मनुः-नामेध्यं प्रक्षिपेदनौ न च पादी प्रतापयेत् । अधस्तानोपदध्याच्च न चैनमतिलहयेत् ।। ॐ अग्निधमनविधिः संयतः-न शूर्पण धमेदमि न वस्त्रेण न पाणिना । मुखेनानि समिन्धीत मुखा- दमिरजायत || मुखामिधमनं कली निषिद्धम् । अत एव आपस्तम्पः -नामि मुसेनोपधमेनमा नेक्षेत च त्रिपम् । न चैनं लहयद्विमो न हन्यायजनादिभिः ॥ पन्द्रिकायाम्-पिटकेन भवेद्याधिः शूर्पण धननाशनम् । पाणिना मृत्युमामोति वायुः सीणं मुखामेत् ॥ यदीति शेषः । कात्यायन:-जुरपुश्श हुते चैव पाणि- शूर्यास्पदारुभिः । न कुर्यादमिधमनं न कुर्षायजनादिना । मरीचि:-नानि मुले. मोपधमेत्, यदि पद्धमनिमन्तरेण कृत्वा हणं काष्ठं वा धपेत् ।। होमस्थानकर्मादिविवरणम् के दक्षः-अमिकणे भवेद्रोगो नासिकायां धनक्षयः । चक्षुपोनिंदनं कुर्यातशे दार- यद्भवेत् ॥ हुतं शिरसि पापं स्यात्तस्मानिहामु होमयेत् । पत्र काष्ठं तु तत्रं . यत्र धूमस्तु नासिका ॥ यत्राल्पजलनं ने पत्र भरमानि तच्छिरः। यत्रैव बलते पद्धिजिल्हा सत्रैव कीर्तिता। हिरण्या कनका रत्ता कृष्णा चैवाय मुममा । अतिरक्ता बहुरूपा सप्त जिहाः प्रकीर्तिताः ॥ हिरव्या पश्चिमे जिहा बना मध्यमे स्थिता । रत्ता चयोत्तरे निता कृष्णा दक्षिणदिस्थिना ॥ मुममा चैव पूर्वापामतिरतामिदिवस्थिता । पहुरूपा च शार्वायां जिहास्यानं प्रकीर्ति तम् ॥ सिवाहे पश्चिमा जिहा जातकर्मणि मध्यमा । उत्तरा चोपनपने पिताय तु दाक्षिणा ॥ सर्वममु पूर्वापामभिचारेनिदिस्यिना । शान्तिमणि शाशयां स्थान- धर्म समीरितम् ॥ प्रशान्तरमप्पा यम:-आमेय्यां तिलहोमः स्पदिशान्यो गृह- पर्म च । रचायां चरहोमः स्यात्मप्रभा सनुहोरके ॥ पुष्पं स्पादापायां शेपासा- ·(१०८) स्मृतिरनाकरः। ज्याहुतिर्भवेत् । पूर्वदिक सर्वहोमामिति होमस्य लक्षणम् । तत्तत्स्यानेषु होतव्यं वि- वाहादिषु कर्मसु । सप्त जिता अविज्ञाय यः कुर्यादमिसन्निधौ ॥ होमो निष्फलतां याति होता च नरकं व्रजेत् ॥ चतुविशतिमते-हतं ज्ञानं क्रियाहीनं हतास्त्वज्ञा- निनः क्रियाः । अपश्यनंधको दग्धः पश्यन्नपि च पंगुकः ॥ * होमनियमः, आहुतिप्रमाणादीनि * दक्षः-पूर्व प्रादेशिका दत्त्वा ततो होमो विधीयते । द्वितीया पृष्ठतो देया ततो- मिमुपतिष्ठते ॥ पृष्ठतः होमान्ते, प्रादेशिका समित् । चन्द्रिकायाम्-तीर्यायतन- संपूर्ण प्रातरुत्तानपाणिना । चंगुलं समिधोतीत्य वाग्यतो जुहुयादविः ॥ गृह्यप रिशिष्टे-उत्तानेन तु हस्तेन त्वंगुष्ठाग्रनिपीडितम् । संहतांगुलपाणिस्तु वाग्यतो जुहुयादविः ॥ स्मृत्यन्तरे-पाण्याहुतिर्दादशपर्वपूरिका सुवाहुतिश्चेत्स्नुवमात्रपूरिका। स्वङ्गारिणि स्वर्चिपि चैव पावके देवेन तीर्थेन च यते हविः ॥ वृहहारीतः- देवानां तर्पणं होमं बलिकर्म च भोजनम् । अर्चनं मार्जनं कुर्याद्देवतीर्थेन सर्वदा ॥ विष्णुः-अप्रबुद्धे सधूमे वा जुहुयायो हुताशने | यजमानो भवेदन्धः सोमुत्रोत हि नः श्रुतम् ॥ योनर्चिषि जुहोत्यमौ व्यङ्गारिणि च मानवः । मन्दानिरामयावी च दरिद्रश्योपजायते ॥ बहुशुष्कन्धने चानी सुसमिद्धे हुताशने । विधूमे लेलिहाने च होतव्यं कर्मसिद्धये ॥ * श्रोतपूर्वत्वादिविधिः ॐ यस्य श्रीतामिः स्मार्तश्च, स पुनः पूर्व श्रोतं कुर्यात् । तथाह भरदाजा होम घेत्तानिकं कृत्वा स्मार्त कुर्याद्विचक्षणः । स्मृतीनां वेदमूलत्वात्स्मार्त केचित्पुरा विदुः॥ शातातपः-श्रीतं यत्तत्स्वयं कुर्यादन्योपिस्मार्तमाचरेत् । अशक्ती श्रीतमप्यन्यः कुर्या- दाचारमन्ततः । प्रजापतिः-प्रमादाकुर्वतां कर्म प्रच्यवत्यध्वरेषु यत् । स्मरणादेष तद्विष्णोः सम्पूर्ण स्यादिति श्रुतिः। यदगायि भगवता यत्करोपि यदनाति पन्जु होपि ददासि यत् । यत्तपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुप्व मदर्पणम् ॥ मदर्पणं यया भवति तथा कुरुप्वेत्यर्थः । चन्द्रिकायाम्-नाहं कर्चा न मे तच्च ब्रह्मैव कुरुते स्वयम् । एतद्ब्रह्मार्पणं प्रोक्तमृपिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ।। गार्य:-कृतदारो न धै तिहेक्षणमप्य- मिना विना । तिष्ठेत चेद्विजो नात्यस्त्यक्त्वा तु पतितो भवेत् ॥ वसिष्ठः-अश्रोत्रिया अनूचाना अनमयः शुद्रकर्माणो भवन्तीति । संवतः-कपालभिन्नपात्रर्या आयसैगी- मयेन वा । नाग्निप्रणयनं कुर्यायजमानभयावहम् ॥ पक्षहोमे स्मृत्यर्थसारे विशेष:- एका समित्सकृद्धोमः सहदेव निमार्जनम् । उपस्पानं सकृकुर्यान्चेषा प्रकृतिरुच्या ते । याज्ञवल्क्या-कर्म स्मात विवाहानी कुर्वीत प्रत्यहं गृही। दायकालाएते पापि श्रोतं वैतानिकामिषु ॥ समावृत्तस्य विवाहात् प्राक्कर्त्तव्यमाह पोधायनः-समावर्त- नप्रभृत्याज्येन व्यातिभिरेप हुयते आपाणिग्रहणात, पाणिग्रहणप्रभृति प्रीहिभिर्यवैर्वा इस्तेने ते आहुती जुहोतीति ॥ आपस्तम्यश्च-सायं प्रातरत ऊ हस्तनेते आहुती तण्डुलैर्यवैवा जुहुयात्, स्थालीपाश्वदेवतम्, सौरी पूर्वाहतिः प्रातरित्येके, उभयतः . , ·आलिकप्रकरणम् । (१०९) परिपेचनं यथा पुरस्तादिति ॥ अत ऊर्ध्वं आग्रेयस्थालीपाकानन्तरं नवनाध्यतिपत्ती तु परेधुर्वा सायमारम्भः । हस्तग्रहणावी गादिनिषेधः । एते अग्नये स्वाहा अनये विष्टकृते स्वाहेति होमावित्यर्थः । सायमाहुतिरमये स्वाहा अग्रये स्विष्टकृते स्वाहेति । स्यालीपाकवत् अनिर्देवतेत्यर्थः । सौरीति-प्रातराहुतिः सूर्यायवाहा अनये स्विष्टकृते स्वाहेति । उभयतः परिपेचनमिति । अनि परिपिञ्चत्यदितेनुमन्यस्वेति गृह्योक्तक्रमण प्राग्योमात्पश्चाच परिपेचनं कार्यमित्यर्थः॥ पात्रतोयस्पर्शविधिः * होमे पर्युक्षणे श्राद्धे सन्ध्याकर्मसु मार्जने । आचामे भोजने पात्रं तोयं वामेन संस्पृशेत् ॥ होमादिपु पात्रं सन्ध्यामार्जने तोयं वामहस्तेन स्पृशेदित्यर्थः ।। * होमानन्तरकर्त्तव्यविधिः वामनपुराणे-होमं च कृत्वालभनं पशूनां ततो बहिनिर्गमनं प्रशस्तम् । दूर्वाश्च सर्पिर्दधि सोदकुम्भं धेनुं सवत्सामृपभं सुवर्णम् ॥ मृगोमयं स्वस्तिकमक्षतानि तिला- न्मधु ब्राह्मणकन्यकांश्च । श्वेतानि पुष्पाणि तथा शमी च हुताशनं चन्दनमर्क- विम्बम् ॥ अश्वत्थवृक्षश्च समालभेत ततश्च कुर्यानिजजातिधर्मम् ॥ ब्रह्माण्डे- लोके तु मगलान्यष्टौ ब्राह्मणो गोर्हताशनः । हिरण्यं सपिरादित्य आपो राजा तयाष्ट- मः ॥ हरिद्रा लवणं धान्यं राजमापं तथा गुडम् । जीरकं फलपुष्पे च मङ्गलाष्टकमु- च्यते ॥ चन्द्रिकायाम्-रोचनं चन्दनं हेम मृदङ्ग दर्पणं मणिम् । गुरुमनि च सूर्य च प्रातः पश्येत्सदा युधः ॥ की होमकालात्ययप्रायश्चित्तम् स्मृतिरत्ने-कालातीतानि कर्माणि प्राप्नुवन्त्युत्तराणि च । कालातीतानि कृत्वैव विदध्यादुत्तराणि तु || अकृत्वातीतकर्माणि यः कुर्यादुत्तराणि तु । न च देवान्न च पितन तद्गच्छति मानुपान् ॥ अनेन पचनद्वयेन प्रातर्वा सायं वा अतीतहोमं कृत्वा तत्तत्कालहोमं कुर्यान्न तन्त्रत इति सिद्धम् । यथाहुः-अष्टाभ्यो होमकालेभ्यः प्राक् प्रायश्चित्तपूर्वकम् । पृथक् कुर्याद्गतान होमान् दद्याद्रिमाय तत्परम् ॥ गतान अती- तान् । जातुर्णि:-अतीतकालं जुहुयादमी विप्राय वाव्ययम् । नष्टेनी विधिवद्द- यात्कृत्वाधानं पुनः कृतिः ॥ अग्नी नष्ट त्रयः कृच्दाः कर्तव्या वत्सरं प्रति । स्वा- ध्यापजपशीलानां कृच्छ्रमेकं विधीयते ॥ कात्यायना-यावत्कालमहोमी स्यात्ताप- व्याण्यशेपतः । तदानं चैव विप्रेभ्यो यया होमस्तथैव तत् ॥ पष्टिप्रस्थमितं धान्यं त्रिप्रस्थममितं धृतम् । औपासनानी नष्टे तु पत्सरस्प विधीयते ॥ कालभेदनिव- न्यानिविच्छित्तिप्रायश्चित्ततारतम्यमस्मदुक्त दशनिर्णयमन्ये मुस्पष्टं द्रष्टव्यम् । च्या- सः यदि मातमहोमी स्पादिमाय गुणशालिने । पञ्चप्रस्यं प्रदद्यात्तु यावत्तंडलमे- पच ॥ एवं प्रतिमासं पञ्चप्रस्थपरिगणनया वत्सरस्य पष्टिप्रस्थतण्डटा देयाः स्युः ।। * अथ पुनराधाननिमित्तम् तत्र फात्यापन:-विहायामि सभार्यवेत् सीमामुल्लंघ्य गच्छति । होमकालय्य- ·- - (११०) स्मृतिरनाकरः। पेत्तस्य पुनराधानमिष्यत्ते ॥ शौनका अनावनुगते यत्र होमकालद्वयं यजेत् । उभयो विप्रवासे तु लौकिकोनिविधीयते ॥ अनुगते वर्तमाने । एतच्च होमकालद्वया- त्यये पुनराधानविधान समिदात्मसमारूढानिविषयम् | धार्यमाणश्चतूरात्रमहूयमानो- मिलौंकिका संपद्यते । इत्यापस्तम्बेन विशेपस्मरणात् । अत्र विशेषमाह शौनका- धार्यमाणश्चतुर्वारमहुतोनिस्तु लौकिकः । समिदारमसमारूढो द्विकालमहुतस्तथा ।। भोषितस्य यदा पली यदि प्रोमान्तरं ब्रजेत् । होमकाले यदि माता न सा दोपेण युज्यते ॥ यजमानश्च पत्नी च उभी प्रवसतो यदि । आहोमान्न निवर्ततां पुनराधा- नमर्हति । अतो होमकाले अन्यतरसन्निधाने न दोषः । यत्तु " होमद्वयात्यये दर्श- पूर्णमासात्यये तथा पुनरेवानिमादध्यात्, इति भार्गवशासनमिति ॥ इदं समिदात्म- समारूढविषयम् । नन्वत्र स्थालीपाकद्वयात्ययेपि पुनराधानं स्मयते, तथाच स्पाली- पाक औपासनागम् ? मैवम् , सप्तपाकयज्ञेषु स्थालीपाकोपासनयोः पृथक्कर्मत्वस्मर- णेन अगाङ्गिभावाभावात् , तत्सहपठितेशानवल्याधकरणेप्याधानप्रसक्तेश्च, स्थानी- पाकस्यावश्यकर्तव्यतापरं तद्वचनमिति न विरोधः । अत्र विशेषः-गृहे स्थितायां ज्येष्ठायां कनिष्ठा या बहिः स्थिता । होमकालद्वयष्यत्र नात्र किंचित्र दृप्यति ॥ गृहस्थितायां ज्येष्ठायां भार्यायां संध्ययोरपि । कनिष्ठानिर्गमादामादहिश्चेन्नात्र दुष्य. ति ॥ अतः सर्वज्येष्ठानिर्गमे भविमवासे कनिष्ठाया अवस्थानेपि संसृष्टामिप्यतीति भावः । स्वेदार्थे वा प्रतापार्थे पादस्पर्श कृतेनले । अस्पृश्यामेध्यसंस्पर्शे पुनराधान- मिप्यते । निक्षिप्याग्निं स्वदारेपु परिकल्प्य तर्विजम् । प्रवसे कार्यवान् विप्रो वृथैव न चिरं वसेत् ।। पैठीनसिश्च-अस्सलीकृतधर्मस्य पीच्यमानस्य शत्रुभिः । मास- द्वयं प्रवासोस्ति परतो नाहितामिवत् ॥ अखण्डादर्श-विच्छिन्नवह्निमाधाय कर्माङ्गं विधिवहिनः । सायमारभ्य जुहुयादाहुतीनां चतुष्टयम् ॥ यदा संघीयते वह्निः प्रायः श्चित्तपुरःसरः । तदा सायं विजानीयात्मातहोमं ततः परम् ॥ प्रतिपत्पर्वसंधानं कर्म कर्टविनाशनम् । संधाय त्रिदिन हुत्वा स्थालीपाकं समाचरेत् ॥ * अग्न्यनुगतादिप्रायश्चित्तम् * अत्र आपस्तम्बा-नित्यो धार्योनुगतो मन्थ्यः श्रोत्रियागाराद्वानिराहार्य उपवास- श्वान्यतरस्य भार्यायाः पत्युर्वानुगतेपि वा उत्तरया जुहुयानोपवसेदिति । अत्र व्याख्या नार्थसंग्राहक श्लोकाः स्पष्टार्था लिख्यन्ते । निश्याह्न वा विनष्टेनी सयः संघानमिप्यते । तयैवानुगते सद्यः संधेयोपहतेपि च ॥ तत्रोपोषणमेव स्यानटे चापहतेनले । उपोषणं धानुगतावयाश्चाहुतिरेव वा || भुक्तेः प्रागनिनाशश्चेत्सद्यः संधाय पावकम ! आहोम- कालं नाभीयाद्विकालं तत्परं यदि । अनुगतः स्वयमेव निर्वाणः, नष्टः अमेध्याशुचि- स्पृष्टः, अपहत्तः अन्येन नीतः, तत्परं भक्तेः परामित्यर्थः ।। * आत्मसमारोपणविधिः * कथंचिद्धारणाशक्ती पोचायन:-एकामेत्रिविधं समारोपणमात्मन्यरण्याची समित्सु, समिपश्चात्र पालाशाश्वत्यबिल्वोदुम्परसादिरा, तास्वन्यस्मिन् " अयं ते . - ·आह्निकमकरणम् । (१११) योनिः" इति मन्त्रेण समारोपयते अरण्यो । खण्डान्तरे-अपि वा आत्मनि समारोपणं भवति " या ते अग्ने यज्ञिया तनूः " इत्यात्मनि समारोप्य, उपावरोह जातवेदः इति लौकिकानावपावरोह्य जुहुयात् । अपि वा " अयं ते योनिः" इति समिधि समारोप्य " आजुहानः, उध्यस्वाग्ने” इति द्वाभ्यां लोकिकानी समिधम- भ्याधाय जुहुयादिति । स एव-आत्मारूदो निमज्जेद्दा, वदेवा पतितादिभिः । अनृती वा स्त्रियं गच्छेदथ वा काममोहितः ॥ वदन्त्येषु निमित्तेप केचिदमिविनाश- नम् । आपस्तम्बस्य तन्नेष्टमात्माष्टः सदा शुचिः ॥ * उपघातप्रायश्चित्तम् * तथा खण्डान्तरे-अथाविपत्तिं व्याख्यास्यामो मेध्याशुचिचण्डालवायसप- तितरजस्वलाश्वभिश्च संस्पर्श, अरण्योविनाशे, पुनरनिमुपसमिन्ध्यादेव “ सर्वेप्वम्युप- पातेपु " इति स्मरणात् । अग्नि विसृज्यान्येन उपघातप्रायश्चित्तं होमं च कारयेत् "हावयेन तु हापयेत्” इति स्मृतेः। किंच भूर्भुवः स्वरिति सर्वप्रायश्चित्तानि । अहु- तेवामिषु यजमानोश्रीयाद, " यत्ते क्यम् , यथाह तत्" इत्पाज्याहुती जुहुयात् । समिधी वा आदध्याजपेदित्येके । अनाज्ञातमिति तिस्रो ज्ञाते जुहुयाजपदित्येके । " त्वग्नो अग्ने, सत्वनो अमे" इति सर्वत्रान्तराये, देवताविपर्यये चैते आहुती जुहो- ति । यदि सर्वतः सर्वा जुहुयात्तदिदं सर्वप्रायश्चित्तं सर्वत्र क्रियते । इत्यादिप्रायश्चि- त्तमापस्तम्मोक्तं रमातेपि कर्तव्यम्, अविरोधात् ॥ औपासनाग्निद्वयसंसर्गे आत्मसमारोपणविधिः ॐ औपसनानिद्वयसंयोगे स्मृत्यन्तरे विशेपः-ओपासनामिद्यसङ्गतिश्चेदमि स- मारोपणतो विभज्य । पूर्वस्प होतुर्विविचं च हुत्वा पश्चाच होतुः पथिकृञ्च' सोपि ।। अस्यार्थः-द्वयोरोपासनाग्योः संसर्गे संसृष्टानी समारोपणार्थ विभज्य, ममायमंशो म. मायमंश इति प्रत्येकमभिमानीकृत्य, खांशे पूर्वहोता, अप्रये विविचये स्वाहेति हुत्वा प्रायश्चित्ताहुतीर्जुहुयात् । पश्चाद्धोता तु अग्नये पथिकृते स्वाहा अनये विविचये स्वाहा इति हुत्वा प्रायश्चित्ताहुतीश्च जुहुयात् । ततस्तावुभौ सहैव समारोपयेतामित्त्य- थः। एवं लौकिकामितप विविचं पाहिपंचकं च जुहुयात् । अत्र योधायन:-अप गृहमेधिनः इत्यारभ्य कृतामिसंसगै च इत्यादिप्रायश्चित्तनिमित्तानि परिगणय्याह, अनिमुपसमाधाय संपरिस्तीर्य, " पाहि नो अन एनसे स्वाहा, पाहि नो विश्ववदसे स्वाहा, यज्ञं पाहि विभावसो स्वाहा, सर्व पाहि शतक्रतो स्वाहा, पाहि नो अन एक- या, पाह्यत द्वितीयया, पानं हतीयया, पाहि गीर्भिस्तिसृभिरूजापते, पाहि चतस- भिर्वसो स्वाहा" इति जुहोतीति । स्मृत्यन्तरे-औपासनानो संसृष्टे समिधी । प्रतापयेत् । अयं ते योनि ऋत्विय इत्येवं युगपत्ततः॥ अच्छागिरो मतय इति विभ- ज्याग्नि ततः पुनः । अप्रतिष्ठा ततस्तरिमन महरेदेकमेव हि ॥ माजुबानेति मन्त्रण प्रायश्चित्तं ततो हुनेत् । अयाश्च व्याहतीभिश्च धृतं सा ततः पुनः ॥ अयि विभज्य चैकेन स्मातकर्म समाचरेत् । संसृष्टामेहस्यस्य विधिरुको मनीषिभिः ।। अस्पार्य:- ·-- (११२) स्मृतिरनाकरः। यस्य द्वे भायें, तयोरोपासनामिसंसर्गे विधिना कृते पुनरेवं विभज्य तयोरेकस्याः स्मार्त- कर्माणि पुंसवनादीनि भर्ता समाचरेत् इति । पक्षान्तरं चोक्तम्-भार्याद्वयं यस्य भवेत्स तस्य संसृष्टवझी सवनं प्रकुर्यात् । तत्रैव सीमन्तमपि प्रशस्तं वदन्ति व रवि- भाग इष्टः । अत्र पक्षे शातातपः-पल्यारेका यदि सृता तां दग्ध्वा स्मार्तवसिना । मादधीतान्यया सार्धमाणन विधिना गृहीं ॥ ॐ द्विभार्याग्निसंसर्गविधिः अत्र योधायन:-अथ यदि गृहस्थस्तु हे भायें विन्देत कथं तत्र कुर्यादिति, यस्मिन्काले विन्देतोभावनी परिचरेत् , अपरानिमुपसमाधाय संपरिस्तीर्याज्यं विलाप्य सुक्खुवी निष्टप्य सुचि चतुहीतं गृहीत्वा अन्वारब्धायां यजमानो जुहोति " नमस्त ऋपे गद, अव्यधायै त्वा स्वधायै वा, मान इन्द्राभितस्त्वदृष्ट्वारिष्टा सः, एवान- मन्तवेदस्तु स्वाहा” इति । अथ समारोपयत्वयन्ते योनिऋऋविय इति समिधि समारोपयेत् । पूर्वाभिमुपसमाधाय, “ आजुबान, उध्यस्खाग्ने" इति समिघमाधाय संपरिस्तीर्य, आज्यं विलाप्योत्पूय, सुक्नुवो निष्टप्य, संमृज्य चर्चि चतुहीतं गृहीत्वा द्वयोर्भार्ययोरन्वारन्धयोः “यो ब्रह्मा ब्रह्मणः" इत्यनेन सूक्ते- नैक चतुहीतं जुहोति । मष्ट ऋचं जुहोति । प्रसिद्दमानिमुखात्कृत्वा, पकाज्जुहोति "समित र संकल्पेयाम्" इति । " पुरोनुवाक्यामनूच्य, अग्ने पुरीप्य " इति याज्यया जुहोति । तथाज्याहुतीरुपजुहोति ।" पुरीप्यस्त्वममे " इत्यन्तादनुवाकस्य खि- एकृत्प्रभृतिसिद्धमाधेनुवरमदानात् । अथाग्रेणाग्निं दर्भस्तम्भेषु हुतशेष निदधाति । ब्रह्मजज्ञानम्, पिताविराजाम् " इति द्वाभ्याम्, प्रसिद्धमोपासने पार्वणादि कुर्यात् । सन्तिष्ठत औपासनादितन्त्रमिति ॥ * ब्रह्मचारिणः कर्तव्यविधिः हारीत:-ब्रह्मचारी यदा त्वनी नादध्यात्समिधः कचित् । गृहीयात्तं तदा मृत्युरादध्यात्समिधस्ततः ॥ याज्ञवल्क्या-संध्यां प्राकूमातरेयं हि तिष्ठेदासूर्य- दर्शनात् । आम्रिकार्य ततः कुर्यात्संध्ययोरुभयोरपि ॥ सुमन्तु:-ब्रह्मचर्य तपो भक्षं संध्ययोरमिकर्म च । स्वाध्यायो गुरुगृत्तिश्च चर्ययं ब्रह्मचारिणः । याज्ञ- घल्क्या-विहितस्याननुष्टानानिन्दितस्य निपेवणात् । अनिग्रहाचेन्द्रियाणां नरः पतनमृच्छति ॥ इति ॥ अथ ब्रह्मयज्ञविधिः श्रुतिः -ब्रह्मयज्ञेन यक्ष्यमाणः प्राच्यां दिशि ग्रामादच्छदिर्दर्श उदीच्या प्रागुदीच्यां वोदित आदित्य इति ।। उदित आदित्य इति होमानन्तरमित्यर्थः। पश्चा- द्वा प्रातराहुतेः। संध्याकविसाने तु स्वयं होमो विधीयते इत्यादि स्मृतेः । अत्र कथं- चित्प्रातःकाले ब्रह्मयज्ञासंभवे कात्यायन:-यश्च श्रुतिनपः प्रोत्तो ब्रह्मयज्ञः स उच्य. ते । अतो वेद एव ब्रह्मयोध्येतव्यः ! बृहस्पतिः-स चार्वाक् तर्पणाकार्यः पश्चादा प्रातराहुतेः । पैठीनसिः-स्वशासाध्ययनं यत्तद्यहं प्रचक्षते । ब्रह्मयनपरो विप्रो " ·। आह्निकमकरणम् । (११३) ब्रह्मलोके महीयते । अत्र स्वशाखेति विशेषितत्वादधतिमपि वेदान्तरं ब्रह्मयज्ञे नाध्ये- तव्यमिति सिद्धम् ।। वैश्वदेवावसाने वा नान्यत्र निमित्ततः। वैश्वदेवेति मनुष्य- यज्ञान्तोपलक्षणम् । तथा कौम-यदि स्यात्तर्पणादर्वाक् ब्रह्मयज्ञः कृतो नहि । कृत्वा मनुष्ययज्ञं वै ततः स्वाध्यायमारभेत् ॥ शौनकः-प्राणायामैर्दग्धदोपः शु- क्लाम्बरधरः शुचिः । यथाविध्यप आचम्य आहरेद्दर्भसंस्तरम् ॥ पवित्रपाणी कृत्वा तु उपस्थे दक्षिणोत्तरौ । अत्र श्रुतिः-दक्षिणत उपवीयोपविश्य हस्ताववनिज्य त्रि- राचामविः परिमृज्य सकृदुपस्पृश्य शिरश्चक्षुषी नासिके श्रोत्रे हृदयमालभ्य दर्भाणां महदुपस्तीर्योपस्थं कृत्वा प्रागासीनो दक्षिणोत्तरी पाणी कृत्वा सपवित्रावोमिति प्रति- पद्यत इति ॥ ब्रह्मयज्ञस्यापि महायज्ञत्वात्," अथो आहुः । सर्वेषु यज्ञक्रतुष्विति । होप्यन् अप उपस्पृशेत् । विद्युदसि विद्यमे पाप्मानमिति । अथ हुखोपस्पृशेत् । वृष्टि- रसि वृश्च मे पाप्मानमिति" इति श्रुतेः । अत्रापि विद्युदृष्टी भवतः । ब्रह्मयज्ञेन यक्ष्य इति संकल्प्य विधिवत्पाणिपादौ प्रक्षाल्य, त्रिः प्राश्य द्विरुन्मृज्य सकृदुपस्पृ- श्य, दक्षिणेन पाणिना सव्यं पाणिं पादौ शिरश्च प्रोक्ष्य, शिरश्चक्षुषी नासिके श्रोत्रे हृदयं च विधिवत्स्पृष्ट्वा, दर्भास्कृते शुचौ देशे उपस्थं कृत्वा, प्राडासीनस्त्रिः प्राणा- नायम्य, सपवित्री दक्षिणोत्तरौ करौ कृत्वा, तत्सवितुरिति पच्छोर्धशस्ततः सर्वा व्याहृतीविहृताः पादादिप्वन्तेषु वा तथार्चयोरुत्तमां कृत्स्नायामिति ब्रह्मोपदेशोक्त- क्रमेण सप्रणवमुच्चार्य, हरिरोमिति निर्दिश्य यत्कर्म क्रियते बुधैः। अधीयते वा देवर्षे तद्धि वीर्योत्तरं भवेत ॥ इति वचनारिरोमित्युच्चार्य, स्वाध्यायमधीयीत । अयं पक्षोनेकशिष्टादृतः । पक्षान्तरं तु ओमिति प्रतिपद्य, भूर्भुवः सुवरिति वाचः स. त्यमुक्त्वा, गायत्री पादशोर्धशः सर्वामिति क्रमादुक्त्वा, अधीयीतेति । " एकामप्यूचं यजुः साम वा सब्रह्मयज्ञः सतिष्ठते, यदृचोधीते पयसः कुल्या अस्य पितृन्” इति श्रुत्यर्थफलसिद्धयर्थ जपित्वा, परिधानीयां त्रिरन्वाहेति श्रुतेः । नमो ब्रह्मण इति परि- धानीयां नमो विष्णवे बृहते करोमीत्यन्तं विर्जपेत् । अत्र स्मृतिरत्नावल्याम्-स- व्यस्य पाणेरंगुष्ठप्रदेशिन्योस्तु मध्यत । दक्षिणस्यांगुलीय॑स्य चतस्रोंगुष्ठवर्जिताः ॥ तया सव्यकरांगुष्ठं दक्षिणांगुष्ठवेष्टितम् । प्रणवं व्याहतीश्चैव गायत्री च जपेत्क्रमात् ॥ पच्छोधर्चश उच्छ्वासाझेदादीश्चतुरो जपेत् । शौनकश्व-अम्पूर्वया व्याहत्या. सावित्रीमन्वाह पच्छर्धिर्चशः सर्वामिति । द्यावापृथिव्योः समीक्षमाणः समील्य वा. यथायुक्तमात्मानं मन्येत, तथा युक्तोधीयीत । विष्णुश्व-ओंकारं व्याहृतीस्तिस्रो गायत्री च तदित्यूचम् । मनसैताननुस्मृत्य वेदादीन् समुपक्रमेत् ॥ एवं च नित्यप्र- नमधीत्य नमो ब्रह्मण इति परिधानीयां त्रिरन्याह, ततो वृष्टिरसीयुक्त्वाप उपस्पृश्य गृहानेति, ततो यत्किंचित् ददाति सा दक्षिणा । एवं प्रभाध्ययनसामध्ये. यथाशक्ति वा वेदं क्रमादधीयीत । अत्र मनु:-आहैव स नखाग्रेभ्यः परमं तप्यते तपः । यः स्रग्न्यपि द्विजोधीते स्वाध्यायं शक्तितोन्वहम् ।। आनखाग्रेभ्य इत्यन्वयः। हा प्रसिद्धी । तप्यत एव । स्रग्वीति खैराचारं दर्शयति । तथापि योधीतेन्वहं शक्त्यति च । अत्र पक्षे, भूर्भुवः सुवः सत्यं तपः श्रद्धायां जहोमीत्युक्त्वा, परिधानीयां निर्जन ..

·(११४) स्मृतिरनाकरः। वेहास्य स्वाध्याय उपात्तो भवति" इति स्मृतेः । उपात्तः अधीतः, अयं नित्यः । अग्निकार्यपरिभ्रष्टः पतित: परिकीर्तितः । ब्रह्मयज्ञविहीनश्च ब्रह्महा कीर्तितो बुधैः ।। इति प्रत्यवायस्मृतेः । “ एतत्तं योनूत्सृजत्यभागो वाचि भवत्यभागो नाके " इति श्रुतेश्च । अतोनधीतस्यापि ब्रह्मयज्ञे गायत्री यथाशक्ति जप्तव्या । तथा मनु:-अप' समीपे नियतो नत्यिकं विधिमास्थितः। गायत्रीमप्यधीयीत गत्वारण्यं समाहितः || श्रीविष्णुधर्मोत्तरे चं-ब्रह्मयज्ञे जपन् सूक्तं पौरुषं चिन्तयन् हरिम् । स सर्वान् जपते वेदान् सांगोपांगान् विधानतः ॥ अतोनधीतोशक्तो या ब्रह्मयज्ञे पुरुषसूक्तमेव जपेत् । अयं काम्यश्च । तथा विज्ञानेश्वरे-यज्ञानां तपसां चैव शुभानां चैव कर्मणाम् । वेद एव द्विजातीनां निःश्रेयसकरः परः ॥ इति ग्रहणाध्य- यनफलमुक्त्वा काम्यब्रह्मयज्ञफलमाह-मधुना पयसा चैव देवान् संतर्पयेद्विजः । पितन्मधुघृताभ्यां च ऋचोधीते हि योन्वहम् ॥ यजूंषि शक्तितोधीते योन्वहं स घृता- मृतैः । मीणाति देवानाज्येन मधुना च पितूंस्तथा ॥ स तु सोमघृतैर्देवांस्तर्पयेद्यो- न्वहं पठेत् । सामानि वृत्तिं कुर्याच्च पितॄणां मधुसर्पिया | वाको वाक्यं पुराणं च ना. राशंसीश्च गायिकाः । इतिहासांस्तथा विद्यां योधीते शक्तितोन्वहम् ।। मांसक्षीरो- दनमधुतर्पणं स दिवौकसाम् । करोति वृत्ति कुर्याच्च पितॄणां मधुसर्पिपा ॥ ते तृप्ता- स्तर्पयन्त्येनं सर्वकामफलैः शुभैः। इति । अत्र " यदृचोधीते पयसः कुल्या अस्य " इति श्रुत्यर्थीनुसंधेयः । अतः । वेदाथर्वपुराणानि सेतिहासानि शक्तितः । ब्रह्मयज्ञ- प्रसिद्धयर्थ विद्यां चाध्यात्मिकी जपेत् ॥ इत्यादिवेदव्यतिरिक्तजपः काम्यविपयः । याको पाक्यम् प्रश्नोत्तररूपं वेदवाक्यम्, पुराणं ब्राह्मादि, चशब्दान्मन्यादि धर्मशा- खम्, नाराशंसीः रुद्रदेवत्यमन्त्राः, गाथाः यज्ञगायेन्द्रगाथायाः, इतिहासाः महा- भारतादयः, वियाः-वारुण्याद्याः, एवं व्याख्यातम् । नित्यकाम्यब्रह्मयज्ञसाधारणफ- लमाह याज्ञवल्क्यः-यं यं ऋतुमधीयीत तस्य तरयाप्नुयात्फलम् । त्रिवित्तपूर्णपृ. थिवीदानस्य फलमश्नुते ॥ नित्यग्रहणं काम्यस्याप्युपलक्षणमिति व्याख्यातम् । यो यद्यत्क्रतुप्रतिपादकवेदभागमधीयीत स तत्तऋतुफलं त्रिवारकृतवित्तपूर्णभदानस्य च फलमानोतीति व्याख्यातम् । अत एव हि मनु:-वेदमेव जपेनित्यं यथाकालमत- न्द्रितः । न ह्यस्याहुः परं धर्ममुपधान्य उच्यते ॥ एक्कारेण अन्ययोगव्यवच्छेदः । अनापस्तम्य:-नित्यमनस्य चाविधिना तस्य विधिरकृतप्रातराश उदकान्तं गत्वा, प्रयतः शुची देशे अधीयीत यथाध्यायमुत्सृजन्याचेति । विधि विना नित्यमनस्य अध्ययनं न कार्यम् । अयमत्र विधिः। अकृतप्रातराश इत्यादि । अतो भुक्तस्य ब्रह्मयज्ञे नाधिकारः, तथा अस्पृश्याशौचदुष्टस्यापि । अदुष्टस्याप्यमेध्यशपशूद्रान्त्यप- तितान्तिके देशे नाध्यायः । अत्र तस्य वा एतस्य यज्ञस्य द्वावनध्यायी यदात्मा- शुचिर्यद्देशः" इति श्रुत्यानुसंधेयः । मनु:-नैत्यिके नास्त्यनध्यायो ब्रह्मसत्रं हि तस्मृतम् । दावेव वर्जयेन्नित्यमनध्यायी प्रयव्रतः ॥ स्वाध्यायभूमि चाशुद्धामात्मान- मशुचिं द्विजः । यथाध्यापमिति पदक्रमानुपङ्गनिषेधः । वाचेति मानसस्प व्यु- दासः । उचैरध्येतन्यमिति भावः । तदेवं, विद्यदायनध्ययनप्वप्पध्ययनं कार्यमेव ! , " " .

·. आझिकपकरणम् । (११५) तथा ब्राह्मणम्-य एवं विद्वान् मेघे वपति विद्योतमाने स्तनयत्यवस्फूर्जति पयमाने यायावमावास्यायार स्वाध्यायमधीते तप एव तत्तप्यते तपो हि स्वाध्याय इति । तथा वाजसनेयित्राह्मणं च-ब्रह्मयज्ञो ह वा एप य: स्वाध्यायस्तस्यैते वपट्कारा यत् स्तनयति यद्विद्योतते यदवस्फूर्जति यद्वातो पायति तस्मात्स्तनयति 'विद्योतमानेवस्फूति वाते वा वायत्यधीयीतैव वषट्काराणामच्छम्बटकारायेति || मच्छम्बट्काराय अव्यर्थत्वाय । अध्ययनाभावे ब्रह्मयज्ञस्य स्तननादयो पपट्कार साहाकारादयो व्यर्थाः स्युरिति भावः। नन्वरय " अथ यदि वातो वा पायात्स्तनये- दा विद्योतेत वावस्फूर्जेद्वैका वर्चमेकं वा युजुरेकं वा सामाभिव्याहरेत् ॥ इति शाखा- न्तरे वाजसनेयिब्राह्मणवाक्यस्य समात्य श्रवणात्, कथं प्रश्नाध्ययनं ? इति चेन्न । विद्या प्रत्येवानध्यायः श्रूयते " न कर्मयोगे मन्त्राणाम् " इत्यनध्यायप्रतिक्षेपात् । विद्या प्रत्येव वेदाध्ययनं मत्येवानध्यायः श्रूयते न पुनर्मन्त्राणाम्, कर्मयोगे ग्रहणधारणाध्य- यनविलक्षणत्वात् । अर्थान्तरं हि मन्त्राणां ब्रह्मयज्ञाग्रिहोत्रादिकर्मयोगः। अतो नैवान दोषः । अन्यथा नित्यत्त्वव्याघातात । यथाशक्त्यध्ययनेन तच्चरितार्थमिति चन, नित्यप्रश्नस्मरणव्याकोपापत्तेः, तत्सहपठिताग्निहोत्रमन्त्राणामप्येकदेशाध्ययनप्रसक्तः तस्य वा एतस्य यज्ञस्य द्वावनध्यायौ यदात्माशुचिर्यदेशः" इति द्वयोरेवानध्या- यनिमित्तत्वश्रुतेः, श्रुत्यैव " अमावास्यायां स्वाध्यायमधीयीत " इति नित्यानध्याये- प्वपि अध्ययनविधानाच । अतो नित्यप्रश्नाध्यायिनो त्यनध्यायगन्धो नास्त्येव । अनियतप्रश्नाध्यायिनस्तु-अल्पं जपेदनध्याये पर्वण्यल्पतरं जपेत् । इत्यनध्याये अ. ल्पमेवाध्ययनमेको वर्चमित्युक्तम् । अतो नित्यत्वात्प्रभाध्ययनं नित्यमेव कर्तव्यम् । तथा मनु:-नैत्यिके नास्त्यनध्यायो ब्रह्मसत्रं हि तत्स्मृतम् । ब्रह्माहुतीहुतं पुण्यं स्वा यायश्च वषट्कृतम् ॥ अखण्डादशैं-अनध्यायदिवसेप्वप्येवमेव अध्ययन कर्तव्यम् , नित्यत्वात् । तथा मनु:-वेदोपकरणे चैव स्वाध्याये चैव नत्यिके । नानुरोधोस्त्यनध्याये होममन्त्रेषु चैव हि ॥ स्मृत्यन्तरे-नानध्यायोस्ति मन्त्राणां रौद्राणां च विशेषतः । पुरुपसूक्ते पावमाने गृहीतनियमादृते ॥ जपे नित्ये च काम्ये च ती पारायणेपि च । नानध्यायोरित मन्त्राणां होममन्त्रेषु सर्वदा || उज्य- लायां च-का पुनरसौ स्मृतिः, या ब्रह्मयज्ञेप्यनध्यायमुपदिशति, मानवे तावद्वि: पर्ययः श्रूयते " नैत्यिके नास्त्यनध्यायः" इति, सामान्येनानध्यायोपदेशस्तु ब्रह्म- यज्ञादन्यत्र चरितार्थः। तस्माताशी स्मृतिमग्येति । तथा स्मृतिरत्नावल्याम्- देवतार्चनमन्त्राणा नानध्यायस्सदा स्मृतः । संकल्पितानां मन्त्राणां वैदिकानां महा- मते ॥ नानध्यायनिरोधोस्ति जपकर्मणि सर्वदा । नित्ये जपे च काम्ये च कृती पारायणे तथा ! नानध्यायोस्ति चेदानां ग्रहणे ग्रहणं स्मृतम् । प्रारब्धे वेदपारायणे, पुरुषसूक्तम् , त्रिसुपर्णम् , पञ्चशान्तिम् , रुट्रैकादशीम् , नित्यम जपियामीति संक- ल्पितवदिकमन्त्राणां जपे, छन्दःकल्पादिवेदाङ्गेपु, यज्ञमंत्रेषु, नैमित्तिकविधी, ब्रह्मयज्ञे चनानध्ययनगन्धोस्तीत्यर्थ । स्मृतिसारसमुचयेपि-सप्तानां व्याहृतीनां च गा- ययाः शिरसस्तथा । निरये नैमित्तिके काम्ये व्रते यज्ञे तथा क्रती ॥ प्रवृत्ते काम्य- , - ' , ·- (११६) स्मृतिरत्नाकरः। काय च नानध्यायः सदा स्मृतः॥ धर्मोद्योते-सौराणां रौद्रमन्त्राणां वैदिकानांच नत्यिके । जपहोमादिकार्येषु नानध्यायो न काम्यके ॥ इत्यादिवनि स्मृत्यन्तर वचनानि सन्ति, तानि विस्तरभयान लिख्यन्ते । अतो नित्यमश्ने अनध्यायो नास्ती- ति निश्चीयते । ननु "मनसा चानध्याये विद्युति चाभ्यग्रायां स्तनयित्नावप्रायत्ये मे- ताने नीहारे च "" मानसं परिचक्षते । श्राद्धभोजन एवैके " इति स्मरणान्मनसे- याध्ययनमनध्यायप्विति चेन्न। " ग्रामे मनसा" इतिवदमावास्यायां मनसा खाध्या- यमधीयीतेत्यश्नवणात् , मन्वादिवचनेषु मानसत्वानाधाणाच्च । “ सर्वाद सुयुक्तो. ऽध्ययनादनन्तरोध्याये, तथा गुरुकर्मसु मनसा चानध्याये" इत्युक्तमानसाध्ययनानु- पाद एवायं विद्युदादिपु मानसाध्ययनविधानार्थः । किच, इदं मनसा चानध्याय इति वचनं ब्रह्मयज्ञविषयं न संभवति, श्राद्धभोजन एवेति ज्ञापनात् । नहि भोजनानन्तरं ब्रह्मयज्ञोस्ति, अकृतप्रातराश इति स्मृतेः । अतो भुक्तस्यालोपेन तद्विषयमानसा- ध्ययनवर्जनस्मरणानुपपत्तौ सर्वाहाध्ययनस्य विहितमानसत्वानुवाद एवायं विशेषवि- धानार्थमिति सुव्यक्तं सुधियामित्यलम् ।। * अपत्नीकस्य ब्रह्मयज्ञाद्यनधिकारः ॐ किंच, " अज्ञयो वा एषः, योऽपत्नीकः " "पाणिग्रहणादधिगृहमेधिनो व्रतम् " पञ्चक्लप्ता महायज्ञाः प्रत्यहं गृहमेधिनाम् ॥ इत्यादिभिः पञ्चयज्ञानां गृहमेधिविशिष्ट- त्वावगमात्, अपनीकस्यायज्ञाहत्वश्रुतेश्च, विधुरस्य न ब्रह्मयज्ञादिपञ्चमहायज्ञप्रसङ्गः। ब्रह्मचारिभिस्तु कर्तव्य एव । तथा नारदीये-सायं प्रातरनिकाय यथाकालं जिते- न्द्रियः । कुर्यात्मतिदिनं वर्णी ब्रह्मयज्ञं च तर्पणम् ॥ तन्त्रत्रयं काठकं च वैश्व- देवमनून पठेत् । मन्त्रमन्त्री पुनश्चैवं ब्रह्मयज्ञे कम विदुः ।। * अङ्गाध्ययने नानध्यायः * अगाध्ययनविषये स्मृत्यर्थसारे विशेष:-चतुर्दश्यष्टमीपर्वप्रतिपदनितेषु तु | वेदाङ्गन्यायमीमांसाधर्मशास्त्राणि चाभ्यसेत् ।। अनध्यायस्तु नाङ्गेषु नेतिहासपुराणयोः। न धर्मशास्त्रेवन्येषु पर्वण्येतानि वर्जयेत् ॥ एतद्धर्मशास्त्रादिवर्ण्यत्वस्मरणमभ्यासविष- यम् । अभ्यस्तस्य तु-पर्वसु प्रयतो नित्यमुक्तदानफलं लभेत् । इति बृहस्पतिस्म- रणान दोपः । अत्र मनु:-वेदाभ्यासोन्वहं शस्त्या महायज्ञक्रिया मता | नाशय- त्याशु पापानि महापातकजान्यपि ॥ अत्र शिक्षा:-प्रातः पठेत्रित्यमुरस्थितन स्वरे ण शार्दूलरुतोपमेन । मध्यदिने कण्टगतेन चैव चकाहसंक्रन्दितसन्निभेन | तारं तु विद्यात्सपने तृतीये शिरोगतं तच्च सदा प्रयोज्यम् । मयूरहंसान्यभृतस्वराणां तुल्येन नादेन शिरोगतेन ॥ मन्दमेव पठेत्मातरुच्चैर्मध्यदिने पठेत् । उच्चरवापराले तु संध्या- काल उपारमेत् ॥ स वा एप यज्ञः सद्यः प्रतायते सद्यः सतिटते तस्य माकू सायमयभृथः" इति श्रुतेः । संध्याकालात्मागेव ब्रह्मयज्ञः कर्तव्य इत्यर्थः । सयः प्रतायते-न तु यज्ञान्तरपद्वसन्तकालादिनिरीक्षणम् । सधः संतिष्टते-न तु तद्वत्कालान्तरे समाप्तिः । अवभृयः समापनमित्यर्थः ।। . है ·आहिकप्रकरणम् । (११७) तर्पणविधिः अत्र योगयाज्ञवल्क्या-जपेद्वेदादिमेकाग्रस्तटे बद्धाञ्जलिः शनैः । ब्रह्मयज्ञ- प्रसिद्धयर्थं ब्रह्मविद्यामथापि वा ॥ जप्त्वा पा प्रणवं शक्त्या ततस्तर्पणमाचरेत् । आश्वमेधिक विष्णुधर्मोत्तरे च-आदी वेदं समारभ्य तथोपर्युपरि क्रमात् । यदधीतेन्वहं शक्त्या ब्रह्मयज्ञं प्रचक्षते ॥ वसिष्ठः-ऋक्तामाथर्ववेदोक्तान जपेन्म- त्रान यजूंपि च । जपित्वैवं ततः कुर्यादेवपिपितृतर्पणम् ॥ यजुःशाखिनां तु का- ण्डानुक्रमण्या काण्डऋषितर्पणमुक्तम् । अथ काण्डऋषीनेतानुदकाञ्जलिभिः शुचिः । अव्यग्रस्तर्पयेन्नित्यं मन्त्रैः पर्वाष्टमीषु च ॥ इति । अत्र कपर्दिस्वामी काण्डर्पि- तर्पणं नित्यमुपेतेन निवीतिना । वार्यालिभिरन्यैश्च कार्य पर्वाष्टमीषु च ॥ तदेवम् , तर्पणं तु द्विजः कुर्यात्प्रत्यहं स्नातकस्ततः । देवेभ्यश्च ऋषिभ्यश्च पितृभ्यश्च यथाक्र- मम् ॥ ऋषीन् प्रजापतिमुखान् संवर्य द्विजसत्तमः । ततः परं द्विराचम्प वाग्यत्तः प्रविशेत् गृहम् ॥ इति शातातपादिभिरुक्तेषु तर्पणेषु स्वशाखाव्यवस्था अनुसंधातव्या ॥ वेदाभ्यासविधिः ॐ दक्षा-द्वितीये तु तया भागे वेदाभ्यासो विधीयते । वेदखीकरणं पूर्व विचारो- भ्यसनं जपः॥ तदानं चैव शिष्येभ्यो वेदाभ्यासोहि पञ्चधा | समित्पुष्पकुशादीनांस कालः समुदाहृतः॥ याज्ञवल्क्या हुत्वानीन् सूर्यदेवत्यान् जपेन्मन्त्रान् समाहितः। वेदार्थानधिगच्छेञ्च,शास्त्राणि विविधानि च । अयं च शास्त्राभ्यासो वेदाविरोधेन कार्यः, अन्यथा दोपश्रवणात् । तथा मनु:-योनधीत्य द्विजो वेदानन्यत्र कुरुते श्रमम् । स जीवन्नेव शूद्रत्वमाशु गच्छति सान्वयः ॥ पराशरः-यथा दारुमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगः । तथा विमोनधीयानत्रयस्ते नामधारकाः ॥ सारसमुच्चये अन- धीत्य त्रयों विमा ये हि शास्त्रमधीयते । सर्वाभरणनद्धाङ्गा नमाः स्त्रिय इव ध्रुवम् ॥ विष्णुधर्मोत्तरे-अधीतमपि यो घेदं विमुञ्चति यदा नरः । भणहा स तु विज्ञेयो वियोनिमधिगच्छति ॥ अतो द्वितीयभागे गृहस्थेन वेदस्याविस्मरणार्थ वेदाभ्यास: कार्यः। अन्यथा “ अधीतस्य च नाशनम् , पुरुषवेदो ब्रह्मोज्झम् " इति याज्ञवल्क्य- गौतमापस्तम्बादिभिरधीतवेदनाशे दोपस्मरणात् । तथा संवर्तः-अधीत्य विधिवत्पूर्व-, मृपिमाचार्यतः शुभात् । अनन्तरं यथाध्यायः कर्तव्यो धीमता ध्रुवम् ॥ ततः क्रमम- धीयीत स्वरसंस्कारसंयुतम् । पदंकमविशेषज्ञो वर्णक्रमविचक्षणः ॥ स्वरमात्राविभाग- ज्ञो गच्छेदाचार्यसम्पदम् । शिक्षायाम् योनधीत्य द्विजो घेदानन्यत्र कुरुते श्रमम्। स जविन्नेव शूद्रत्वमाशु गच्छति सान्वयः ॥ यमः-न जातु परशाखोक्तं बुधः कर्म समाचरेत् । आचरन्परशास्त्रोक्तं कर्मारण्डः प्रकीर्तितः ॥ पदानातं स्वशास्त्रायां पारक्यमविरोधि च । विद्वद्भिस्तदनुष्ठेयमग्निहोत्रादिकर्मवत् ॥ यस्य यावत्स्वसूत्रोक्तं स्वल्पं वा यदि वा बहु । तस्य तावति शास्त्रार्थे कृते सर्व कृतं भवेत् ॥ स्वसूत्रे विद्यमाने तु परसूत्रेण वर्धते । बोधायनमतं कृत्वा स्वसूत्रफलभाग्भवेत् ॥ शाखिना- मपि सर्वेषामभावे स्वप्रयोगिनाम् । आपस्तम्बेन मार्गेण कर्तव्यं मनुरप्रवीत् ॥ श्रुति- . ।

·(११८) स्मृतिरत्नाकरः। स्मृती तु विप्राणां चक्षुषी दे विनिर्मिते । काणरतत्रैकया हीनो द्वाभ्यामन्धः प्रकीर्तितः॥ मधीत्य चतुरो वेदान सपडङ्गपदक्रमान् । स्मृतिहीना न शोभन्ते चन्द्रहीनेव शर्वरी ॥ अधीत्य विधिवद्विषो वेदार्थ न विचारयेत् । स सान्वयः शूद्रसमः पात्रतां न प्रपद्यते।। वेदशास्त्रार्थतत्वज्ञो यत्र यत्राश्रमे वसेत् । स्वर्गलोकमवाप्रति नरकं च न गच्छति ॥ धयं यशस्यमायुप्यं पुण्यं स्वग्य तथैव च | धारणाद्धर्मशास्त्रस्य ब्रह्मलोकमवाप्नुयात् ॥ अतिहीनमधीतं यनेहामुत्र चं तद्भवेत् । श्रुतं तु केवलमपि समुद्धाराय कल्पते ॥ समच्चितं स्तोकमपि श्रुताधीतं विशिष्यते । ज्ञानं कर्म च संयुक्तं मुक्त्यर्थं कल्पितं यथा ॥ अघीतं श्रुतिसंयुक्तं तथा श्रेष्ठं न केवलम् । पराशरः-स्वरमात्राविहीनं तु पदाक्षरविवर्जितम् । न्यूनातिरिक्तं यत्किंचिदाभिौमिरुदीरयेत् ॥ प्रायश्चित्तान्यशे- पाणि तपःकर्मात्मकानि वै । यानि तेषामशेषाणां कृष्णानुस्मरणं परम् ॥ इति वचनात्सर्वेषां कर्मणामन्ते प्रायश्चित्तार्य श्रीकृष्णस्मरणमेव कर्तव्यम् ॥ * समित्पुष्पाद्याहरणविधिः तत्र संवतः-समित्पुष्पकुशादीनि श्रोत्रियः स्वयमाहरेत् । शूद्रातः क्रयक्रीतः कर्म कुर्वन् पतत्यधः ॥ श्रीविष्णुमन्दिरे-अरण्याद्वा गृहाद्वापि विक्रीतान्यापण- स्पलात् । अयाचितानि पुष्पाणि लब्धान्पाणि नार्चने ॥ त्याज्यं पर्युपितं ' जन्तु- दूषितं पादलहितम् । म्लानं स्पृष्टं तयास्पृश्यैतिं च प्रतिलोमजैः ॥ तुलसीमा. हात्म्ये-उत्तम स्वार्जितं पुप्पं मध्यमं वन्यमुच्यते । अधमं तु ऋयक्रीतं पारक्यमध- माधमम् ॥ हस्तानीतं पटानीतं स्वयं पतितमेव वा । देवारामोद्भवं पुष्पं गृहदेवाय नार्चयेत् ॥ अयने ह्युपरागे च भीमभार्गवभानुपु । नाहरेत्तुलसीपत्रं गृहदेवार्चने बुधः ॥ आश्वमेधिक-अर्कपुष्पाणि चान्यानि हर्कपत्रस्थितानि च । निर्गन्धानि च पुष्पा- णि सर्वाण्येतानि वर्जयेत् ॥ स्मृत्यन्तरे-आरवारे च शुक्रे च मन्वादिपु युगादिपु । नाहरेत्तुलसीपत्रं मध्याह्नात्परतस्तथा ।। संक्रान्त्यां पक्षयोरन्ते द्वादश्यां निशि सन्ध्य- योः । तुलसी ये विचिन्वन्ति ते कृतन्ति हरेः शिरः ॥ तथा अन्यत्र-भृग्वाङ्गा- रके वारे द्वादश्यां पञ्चपर्वसु । नाहरेत्तुलसीपनं नन्दायां श्रवणेपि च ॥ महाभा- रते-तुलसीपत्रमादाय मद्भक्तो यत्र गच्छति । तमेवानुगमिष्यामि यथा गोवत्सलार्भ- कम् ॥ तुलस्याऽनुदिनं देवं योर्चयेद्गरुडध्वजम् । जन्ममृत्युजरादुःखैर्मुक्तो मुक्तिमवा- पुयात् ॥ माघमाहात्म्ये-मणिकाञ्चनपुष्पाणि मुक्तावैडूर्यकानि च। तुलसीपत्रदान- स्य कलां नार्हन्ति पोडशीम् ॥ तुलसीस्तवे-सुमंञ्जरीदलैर्युक्तः कोमलैस्तुलसी- दलैः। ये कुर्वन्ति हरेः पूजां ते कृतार्थाः कली युगे ॥ शुकं पर्युपितं वा काष्टं पा तुलसीदलम् । अर्चने वासुदेवस्य लक्षकोटिगुणं भवेत् ॥ तुलसीग्रहणं शस्तं विष्णो- रचनहेतवे । यज्य पर्युषितं पुष्पं न वज्य तुलसीदलम् ॥ देवलस्मृतौ-यज्य - युपितं तोयं न वज्यं जाह्नवीजलम् । अन्यत्पर्युपितं पप न यज्यै पद्मपुष्पकम् ।। श्री. भगवाना पाझे-सर्वेषां चैव पुष्पाणां पत्राणां चैव सुन्दरि। आधिक्यं तब देवेशि प्रीतोहं तव दर्शनात् ॥ शुष्कः पर्युपितर्वापि काठमूल मृदादिभिः । अर्चनान्मम वि- म्बस्य सदा शुद्धिर्भविष्यति ॥ नमस्कारमन्त्रः-यन्मूले सर्वतीर्थानि यन्मध्ये सर्वदेवताः।

·आहिकप्रकरणम् । (११९) यदने सर्ववेदाश्च तुलसी स्वां नमाम्यहम् ॥ ग्रहणमन्त्रः-तुलस्यमृतसम्भूते सदा त्वं केशवप्रिये। केशवार्थ लुनामि त्वां वरदा भव शोभने ॥ मोक्षकहेतोर्धराणिप्रसूते विष्णोः समस्तस्य गुरोः प्रिये ते । आराधनार्थ पुरुषोत्तमस्य लुनामि पत्रं तुलसि क्षमस्व ॥ प्रसीद मम देवेशि प्रसीद हरिवल्लभे । क्षीरोदमथनोते तुलसि त्वं प्रसीद मे ॥ माघमाहात्म्ये-पुष्करादीनि तीर्थानि गङ्गायाः सरितस्तथा । वासुदेवादयो देवा वसन्ति तुलसीदले ॥ ब्रह्माण्डे-तावद्गर्जन्ति पुष्पाणि मालत्यादीनि भास्करि । यावन्न प्राप्यते पुण्या तुलसी विष्णुवल्लभा ॥ ततः प्रदक्षिणीकृत्य तुलसीमाहरेद्वधः । श्रीविष्णुरहस्ये-सकृदभ्यर्च्य गोविन्दं तुलस्या चैव मानवः । मुक्तिभागी निरा- तङ्कः कृष्णस्पानुचरो भवेत् । मौद्गल्या-नाक्षतैरर्चयेद्विष्णुं न शंभु शसवारिणा । नार्चये या दुर्गा न तुलस्या सुरान्तरम् ॥ * वयंपुष्पाणि पाने-केशकीटापविद्धानि शीर्णपर्युषितानि च । भुनपत्रं न च ग्राह्यं कृमिदष्टं च नाहरेत् ।। वर्जयेदूर्णनाभेन वासितं यदि शोभनम् । स्थल नोदरेत्पुष्पं छेदयेजलज नतु ॥ यानि स्पृष्टानि चास्पृश्यर्लोकायुक्तैश्च वर्जयेत् । श्रीविष्णुरहस्ये-निषिद्ध- दुःखदैर्देवं नार्चयेत कदाचन | न शुष्कः पूजयेद्देवं कुसुमैन महीगतैः ॥ न विशी- मैदलैः शिष्टै शुभै विकासिभिः । पूतिगन्धोपगन्धानि ह्याघ्रगन्धानि वर्जयेत् ।। यत्तु हारीतवचनम्-स्नानं कृत्वा तु ये केचित्पुप्पं गृहन्ति वै द्विजाः। देवतास्तन्न गृहन्ति तन गृहन्ति मानुपाः ॥ पितरस्तन गृहन्ति भस्मीभवति काष्टवत् । इति तन्मध्याह्नस्नानाभिप्रायम् । सानं कृत्वा तु मध्याह्ने पुष्पाणि न समाहरेत् । इति निषे- धस्मृतेः । श्रीविष्णुरहस्ये च-येपुष्पैत्रिलोकेशमर्चयन्ति जनार्दनम् । तेभ्यः क्रुद्धोक्षयं दुःखं क्रोधाद्विष्णुः प्रयच्छति ॥ श्रीवाराहे अन्यदेवार्थसन्दिष्टयों नरो मामयायेत् । तेनैव तु महाभागे मण्डूकत्वं व्रजन्ति ते ॥ जन्मद्वयं तु वै मूढाः शूद्रतां यांति ते नराः। कुसुमानां निवेद्यानां गन्धमाघ्राति यो नरः ॥ स पूतिगन्धसं- युक्तः कुष्ठी चैव धरे शुभे । असूत्रग्रथितं पुष्पमस्नेहाक्तं तथौदनम् ॥ अवालुकायुतं तोयं सर्वं पर्युपितं भवेत् । न पर्युपित्तदोषोस्ति तीर्थसोयस्य नित्यशः॥ वैष्णव- धर्मशास्त्रे-पुष्पालाभे तुलस्यास्तु पत्रमामयदुधः। पत्रालामे शिफमिस्तु शिफा- लाभे शिफालवैः ॥ लवालाभे मृदा तत्र भक्तिमानयेत माम् | नारदीये-हरेर भ्यर्चनायां च तुलसीसाधनं परम् । अलाभे तुलसीनां च तन्नामग्रहणं परम् ॥ भगवानरविन्दाक्षः संतुष्यति सहस्रधा | न पोनापि कहारने हेमकुसुमैरपि ॥ तथा तुष्यति गोविन्दो यथैव तुलसीदलैः । अन्यदैवतसंक्लप्तयोर्चयेद्गरुडध्वजम् ॥ स एव नरकं याति यावदाभूतसंप्लवम् । तत्रैव-संगृह्य तुलसी भक्त्या सर्वाभीष्टफलम- दाम् । तुलस्यैव हरेः पूजां ये कुर्वन्ति नरा भुवि ॥ ते कृतार्था नरश्रेष्ठ तस्मात्त्वमपि तत्कुरु । तस्मात्तुलस्या सदृशं नच भूतं न भावि च ॥ तुलसीकाननामोदवासिता यत्र मारुताः । न तत्र घरणीभागे चरन्ति यमकिङ्कराः। तुलसी तुलसीत्येवं नामा- न्यावर्तयन्ति ये। ते विष्णुलोकमासाद्य पश्यन्ति गरुडध्वजम् ॥ दर्शनाच्छ्रवणात्स्पर्शा- ·(१२०) स्मृतिरत्नाकरः। स्मरणात्कीर्तनादपि । पुनाति तुलसी पुण्या दश पूर्वान दशापरान् । तुलसीकाननं यत्र यत्र वा हरिकीर्तनम् । तत्रैवास्ते हरिः श्रीमान् शङ्खचक्रगदाधरः ॥ तस्मात्परा- शर त्वं च सर्वदा तुलसीदलैः । नारायणमिहाराध्य प्राप्स्यसे परमं पदम् ॥ यया हि तुलसी मान्या विष्णोर्भवति सर्वदा । तथैवैकादशी विष्णुं संतोपयति संततम् ॥ तुलसीदलसंमिश्र तीर्थ तोयेन संयुतम् । दिवसे दिवसे ये तु भुञ्जते ते हि वैष्णवाः ।। पराशर:-द्वितीयकाले कर्तव्यं तुलस्या हरणं द्विजैः । अन्यकाले न कर्तव्यमित्येवं मनुरब्रवीत् ॥ दक्षा-काले द्वितीये संप्राते तुलसी ग्राहयेद्विजः । अन्यकालेषु न ग्रा- द्यमिति वासिष्ठभापितम् ॥ अथ कुशोत्पाटनादिविधिः * तत्र शनिक:-शुचौ देशे शुचिर्भूत्वा स्थित्वा प्रागुत्तरामुखः । ओंकारेणैव मन्त्रेण कुशाः स्पृश्या द्विजोत्तमैः ।। कुशोत्पाटनमन्त्रमाह स एव-विरिश्चेन सहो- त्पन्न परमेष्ठिनिसर्गज । नुद सर्वाणि पापानि दर्भ स्वस्तिकरो मम ।। अत्र कालमाह हारीत:-मासे नभस्यमावास्या तस्यां दर्भाच्चयो मतः । अयातयामास्ते दर्भा नि- योज्याः स्युः पुनः पुनः ॥ देवार्थान् प्राइमुखो दर्भान् पित्रर्थान् दक्षिणामुखः । छित्त्वोपवीती प्राचीनावीती तानिक्षिपेत्पृथक् ॥ शसः-मन्त्राः कृष्णाजिनं दर्भा ब्राह्मणाश्च विशेषतः । अयातयामास्ते सर्वे नियोज्याः स्युः पुनः पुनः॥ आयातया- माः अगतरसाः । वृद्धवसिष्ठः-काशस्तु रौद्रो विख्यातः कुशो ब्राह्मस्तथा स्मृतः। आपो दर्भः समाख्यातो विश्वामित्रस्तु वैष्णवः ॥ कुशालाभेऽश्ववालश्च विश्वामित्रोथ वायवः । दूर्वाश्चैतेषु ये लब्धास्तैः कर्माणि समाचरेत् ।। श्रुतिस्मृतिषु मित्रत्वाद्विप्राण विश्वकर्मणाम् । विश्वहिसाममित्रत्वाद्विश्वामित्र इति स्मृतः ॥ दुःस्पर्शनाशकरणात् दुःशब्दोच्चारनाशनात् । दुःस्वपनाशकरणादेपा दूर्वेत्युदाहत्ता ॥ हारीत:-नवभिः सप्तभिर्दर्भः पञ्चभिश्च क्रमात्कृतः । कूर्चः श्रेष्ठो मध्यमश्च कनीयानिति च स्मृतः ।। स्मृतिरत्नावल्याम्-अहन्यहनि कर्मार्थ कुशोद्धारः प्रशस्यते । न पूर्वपद्धृतकुशा योग्याश्चैवोत्तरेषु च ॥ पवित्रं स्वर्णमजिन रूप्यं तानं च सीसकम् । वसुधा गौस्तथा विप्रो नियोज्याः स्युः पुनः पुनः ॥ कुशाग्रैस्तपैपेद्देवान् मनुप्यान् कुशमध्यतः । दिगुणीकृत्य मूलाग्रेः पितॄन् संतर्पयहिजः ॥ सपिण्डीकरणादागृजुदर्भः स्मृति- क्रियाः। परतो द्विगुणैरेव देवकर्म सदर्जुभिः ॥ छिन्नमूला ग्रहीतव्याः प्रस्तरार्थ कुशो- तमाः। अग्निकार्य च यागे च समूलान्परिवर्जयेत् ।। मनुः-समूलश्च भवेर्भः पितृणां श्राद्धकर्माण । मूलेन लोकाञपति शक्रस्य च महात्मनः ॥ एतदेकोद्दिष्टवादविषयम् । यतः स एवाह-एकोद्दिष्टे कुशा ग्रात्याः समूला यज्ञकर्मणि । पहिर्शनाः सकलूनाः सर्वत्र पितृकर्मणि ॥ इति । बहिर्द्धनाः उपमूललूना इत्यर्थः। ततश्च-उप- मूले तथा लूनाः श्राद्धार्थ तु कुशाः स्मृताः। तया श्यामाकनीवारी दूर्वा च समुदा- हता ॥ इति ब्रह्माण्डादिवचनमनेकोद्दिष्टश्राद्धादिविषयमित्यवगन्तव्यम् । पित्र्यं मूलेन मध्येन मानुषं तु प्रयत्लतः । देवकर्म कुशाग्रेण कर्तव्यं भूतिमिच्छता ॥ फुशाः काशास्तथा दूर्वा यथा बीय एव वा । पल्लनाः पुण्डरीकाणि सप्तधा वाहिरुच्यते ॥ .

·.. आहिकप्रकरणम् । (१२१) पवित्रविधिः शातातपः-जपे होमे तथा दाने स्वाध्याये पितृतर्पणे । अशून्यं तु करं कुर्या- सुवर्णरजतैः कुशैः ॥ नारदः-न रूप्यं केवलं धार्य दैवे पिये च कर्मणि । अनामिकाधृतं हेम तर्जन्या धारयेत् तत् ॥ चन्द्रिकायाम्-यज्ञोपवीते मौर्तयां च तथा कुशपवित्रके । ब्रह्मपन्थि विजानीयादन्यत्र तु मथारुचि ॥ यमः-संत्यज्य वैष्टरं मार्ग ब्रह्ममार्गविनिःसृतम् । सकृत्प्रदक्षिणीकृत्य पवित्रमभिधीयते ॥ तदेव द्विगुणीकृत्य ब्रह्मपन्थिविधीयते । चतुरंगुलमयं स्यादन्थिरेकागुलो भवेत् ॥ यंगुलं रज्जुवलयं पवित्रस्य तु लक्षणम्। त्रिभिर्दर्भः शान्तिकर्म पञ्चभिः पौष्टिकं तथा ॥ पञ्च- भिश्चाभिचारं तु कुर्वन् कुर्यात्पवित्रकम् । रत्नावल्याम्-शूद्रः पवित्रमज्ञानात् ज्ञा- नाहा यदि धारयेत् । स पापात्मा महाघोरे चिरं तिष्ठति दारुणे ॥ कुतुहलेन वा शूद्रः पवित्रं धारयेद्यदि। स पच्यते महापोरे सुचिरं नरकाग्निभिः।। देवब्राह्मणकार्येषु शूद्रश्चे- द्भक्तिमान् भवेत् । स्वर्णीगुलीयकं धृत्वा तेन कर्माणि कारयेत् ॥ स्मृतिरने-शूद्रः पवित्रमज्ञानात् ज्ञानादा यदि धारयेत् । सकुलो नरकं याति सघश्चंडालतां प्रजेत् ॥ तस्मात्पवित्रं सततं द्विजैवेदपरायणैः । कर्मानुष्ठाननिरतैर्षीय नेतरजातिभिः॥ स्मृति- संग्रहे च-प्रथमं लहत्येपर्व द्वितीयं नतु लहयेत् । तयोस्तु पर्वणोर्मध्ये पवित्रं धारयेदुधः ॥ भरवाज:-कूर्चेन वा पवित्रेण येन कर्माणि कारयेत् । तस्य ग्रंथि विसृज्यैव कर्मान्ते तत् परित्यजेत् ॥ पवित्रकूर्चयोस्त्यागे सग्रन्थ्योस्तु प्रमादतः। उपवास चरेदेकमुपवासत्रयं तु षा ॥ धीपूर्वे उपवासत्रयमिति ग्राह्यम् । ऊर्ध्वायं प्रक्षिपेत्कूर्च गलन्त्यां कलशेषु च । ततः संप्रोक्षणं कुर्यात्तदग्रेण द्विजोत्तमः ॥ अग्रेगुल्याः स्थितो दर्भस्तपोवृद्धिकरो हि सः। मध्ये चैव प्रजाकामो मूले सर्वार्थसाधकः ॥ एवं फलभेदेन पवित्रधारणे स्थानभेद उक्तः । पवित्रं त्वनामिकामूल एव धार्यम् । हारीतः पथि दर्भाश्चिती दी ये दर्भा यज्ञभूमिपु । वरणासनपीठार्थाः पड्दर्भान् परिवर्जयेत् ।। यः कृतः पिण्डनिर्वापः श्राद्धं वा पितृतर्पणम् । विण्मूत्रादिषु ये दर्भास्तेषां त्यागो विधी- यते ॥ ब्रह्मयज्ञे च ये दी ये दर्भाः पितृतर्पणे । अमेध्यलिता ये दर्भास्तेषां त्या- गो विधीयते ॥ अमेध्यानि वसादीनि द्वादश मूलानि । अपूतैस्तु गृहीता ये ये च च्छिन्ना नखैस्तथा ॥ कथितानानदग्धांश्च कुशान् यत्नेन वर्जयेत् । नीवीमध्ये स्थिता- स्त्याज्या यज्ञभूमिस्थितास्तथा ॥ छायायामशुचौ देशे ये दर्भारतान् विसर्जयेत् । अत्रि:-ब्रह्मयज्ञे जपे चैव ब्रह्मग्रंन्धिर्विधीयते । भोजने वर्तुलः प्रोक्त एवं दी न- हीयते ॥ पवित्रमत्र ब्रह्ममन्थियुक्तम् । तदेव शूद्रादेवयम् । तथा चन्द्रिकायाम्-- सप्तभिर्दर्भपुञ्जीलैः कुर्याद्राझं पवित्रकम् । पञ्चभिः क्षत्रियस्योक्तं चतुर्भिश्च तथा विशः। दाभ्यां शूद्रस्य विहितमन्तराणां तथैव च । नीवीमध्ये च ये दी ब्रह्मसूत्रे च ये कृताः । पवित्रास्तान्विजानीयात् यथा कायस्तथा कुशः। पवित्रं करशाखास्थं दक्षिणे श्रवणे न्यसेत्।। नान्यत्र निक्षिपदेहे निक्षिप्तं यदि तत्त्यजेत् । अतो नीव्यां केवलदर्भा एव स्थाप्याः। अत्र कौशिकः-गवां वालपवित्रेण धार्यमाणेन नित्यशः। न स्मृ- शन्तीह पापानि श्रीश्च गात्रेषु तिष्ठति ॥ गवां वालपवित्रस्य सौवर्णस्य तथैव च ।

·(१२२) स्मृतिरनाकरः। न ब्रह्मग्रन्थिनियमो धारयेत्तु यथा तथा ।। गवां वालपवित्रेण संध्योपारित करोति यः । जपहोमानिकार्याणि तस्याक्षयफलं भवेत् ॥ हारीतः-जपकर्महरा ह्येते असुरा व्यक्तरूपिणः । पवित्रकृतहस्तस्य विद्रयन्ति दिशो दश ॥ गोयिल:-वनं यथा महेन्द्रस्य शुलं हस्ते पिनाकिनः । सुदर्शनं यथा विष्णस्तथा विप्रकरे कुशः ॥ अमसूताः स्मृता दर्भाः प्रसृतास्तु कुशाः स्मृताः । समूलाः कुतपाः प्रोक्ता भिन्नाया- स्तृणसंज्ञिताः।। कुशाः काशा यवा दूर्वा गोधूमाश्चाथ कुन्दराः । उशीरा ब्रीहयो मौ- ज्यो दश दर्भाः प्रकीर्तिताः ॥ देवल:-कुशदी च गोवालपवित्रं कनकं तथा । नवपञ्चत्रिसंयुक्तमयं तु चतुरंगुलम् ॥ वलयं द्वयंगुलं प्रोक्तं ग्रन्थिरेकांगुलो भवेत् । अंगुष्ठे तु पितु शस्तर्जन्यां मरणं भवेत् || मध्यमे पुत्रनाशश्च कनिष्ठे सर्वदोपत । तस्मात्सर्वप्रयत्नेनानामिकायां तु योजयेत् ॥ कृचौस्तु त्रिविधानाहुरुत्तमाधममध्यमान् | सप्त पञ्च त्रयो दर्भा ग्रन्थिरेकांगुलो भवेत् ॥ दक्षिणावर्तितो ग्रन्थिः कूर्चा चतुरं- गुलम् । तन्मूले द्वादशागुत्ये त्रिविधः कूर्च उच्यते ॥ ऊर्धायः पुष्टिदः प्रोक्तो ह्यधोयः शान्तिकर्मणि । अन्त कूचों हि कर्तव्यस्त्वभिचारे द्विजोत्तमैः ॥ कुशाः काशा उशीराश्च दूर्वाश्च ब्रीह्यस्तथा । विश्वामित्राः कुशाश्चैव सप्त दर्भाः प्रकीर्ति- ताः ॥ सप्तविशतिदर्भवा एकविशतिभिस्तथा । दशपञ्चभिरेवाथ कूर्च कुति बुद्धि- मान् ॥ दक्ष:-ब्राह्मणानां विशेषेण विश्वामित्रकुशो स्मृतो । नृपाणां मोनिदर्भी च वैश्यानामुशिरं स्मृतम् ॥ शूद्राणा च तथा दूर्वा विपरीते कुलक्षयः । दत्तात्रेयः- अपवित्रकरं कर्म विप्रस्य विफलं भवेत् । अपवित्रकरो विम कुर्यात्कर्म न वैदिकम् ॥ तस्य कर्माणि सर्वाणि निष्फलानि भवन्ति हि ॥ * पोष्यवर्गविचारः तन दक्षः-तृतीये तु तथा भागे पोप्यवर्गार्थचिन्तनम् । द्रव्यं हि निर्वपेत्तेपी विद्यमानधनो गृही ॥ मनुश्च- माता पिता गुरुर्धाता प्रजा दीनः समाश्रितः । अभ्यागतोतिथिश्चाग्निः पोष्यवर्ग उदाहतः । दक्षः-माता पिता तथा भ्राता गुरु- भीयति भेदतः । भरणं पोप्यवर्गस्य प्रशस्तं सर्गसाधनम् ।। नरकं पीडने तस्य तस्मायत्नेन तं भरेत् । स जीवति य एवैको वन्धुभिश्वोपजीव्यते ॥ जीवन्तोपि मृतास्त्वन्ये पुरुपाः स्वोदरंभराः । गौतमः-योगक्षेमार्थमीश्वरमभिगच्छेन्नान्यत्र देवगुरुधार्मिकेभ्यः । योगः अलभ्यलाभः क्षेमः लधस्य पालनम् , ईश्वरः राजा । * ब्राह्मणादिवृत्तयः वसिष्ठः-द्विजातिभ्यो धनं लिप्क्षेत्मकृष्टेभ्यो विशेषतः । अपि वा जातिमात्रेभ्यो न तु शूद्रारकथंचन ॥ प्रकृष्टेभ्यः स्वधर्मवर्तिभ्यः। मनु:-यात्रामात्रप्रसिद्धयर्थ व कर्म- भिरगर्हितः । अग्लेशेन शरीरस्य कुर्वीत धनसंचयम ॥ कर्मभिः यस्य यानि पृत्य- योनि तैरित्यर्थः । तानि च तेनैव दर्शिनानि । अध्यापनं चाध्ययनं यजनं याजनं तथा । दानं प्रतिग्रहश्चैव पर कर्माण्यग्रजन्मनः॥ पण्णां तु कर्मणी मध्ये त्रीणि कर्मा- णि जीविकाः। याजनाध्यापने चैर विशिष्टाच्च प्रतिग्रहः ॥ अनेनाध्ययनादीनि . * ·आह्निकमकरणम् । (१२३) त्रीण्येवावश्यकर्तव्यानीत्युक्तम् भवति । तथा गौतमः-द्विजातीनामध्ययम्, इज्या, दानम् , ब्राह्मणस्याधिकाः प्रवचनयाजनप्रतिग्रहाः, पूर्वेषु नियम इति । मनुः- त्रयो धर्मा निवर्तन्ते ब्राह्मणाक्षत्रियं प्रति । अध्यापनं याजनं च तृतीयश्च प्रतिग्रहः ॥ वैश्यं प्रति तथैवैते निवर्तरनिति स्थितिः । शस्त्रास्त्रभृत्त्वं क्षत्रस्य वणिक्पशुपी विशः ॥ आजीवनार्थं धर्मस्तु दानमध्ययनं याजः । शस्त्रास्त्रभृत्त्वं-प्रजापाल- नद्वारा जीवनार्थम्, वणिक-वाणिज्यम्, पशुशब्देन · तत्पालनम् । अत्र विशे- पमाहतुः शङ्खलिखितौ-गा रक्षन् तास्वपीतासु न पिबेन्न तिष्ठन्तीपूपविशेन स्वयमुत्थापयेत्ताः शनैराशाखया सपलाशया पृष्ठतोभिहन्यानातीर्थेन विषमेना- ल्पोदकेवतारयेत्, वालवृद्धरोगातुराः श्रान्ताः उपासीत शक्तितः प्रतीकारं कुर्याद- वामेप धर्मोन्यथा विप्लव इति । नारदः-त्रिविधं क्षत्रियस्यापि प्रावैशेषिकं धनम् । युद्धोपलब्धं कारं च दाण्डं च व्यवहारतः | कारं करमाप्तम् ! याज्ञवल्क्य:- इज्याध्ययनदानानि वैश्यस्य क्षत्रियस्य च । प्रधानं क्षत्रिये कर्म प्रजानां परिपा- लनम् || प्रतिग्रहोधिको विग्रे याजनाध्यापने तथा। तथेति स्मृत्यन्तरोक्तवृत्त्युपसंग्रहः । तथा गौतमः-कृषिवाणिज्ये वा अस्वयंकृने कुसादं चेति । यत्तु याज्ञवल्क्यो. क्तम्-कुसूलकुम्भीधान्यो वा व्याहिकोश्वस्तनोपि वा । जीवेद्वाथ शिलो छेन श्रेया- नेपां परः परः ॥ कुसूल कोष्ठकम् , कुम्भी उष्ट्रिकात्यं भाजनम् , शाल्यादिभ्यो निप- तितकणस्योपादानं शिलम् , एकेकबीापादानमुञ्छः । कुम्भीविपये स्मृतिः-मुष्टीनां स्यान्चतुष्कं तु मानतः कुडुपं मतम् । प्रस्थः स्यात्तच्चतुष्केण ते च चत्वारि आढकम्।। तच्चतुष्कं भवेद्रोणं तद्वयं खारिका भवेत् । खारीत्रयं तु भारः स्यात्कुम्भिका स्पाच- तुष्टयम् ॥ एपा वृत्तयो मनुना दर्शिताः-पट्कमको भवेत्तेपां विभिरन्यः प्रवर्तते । द्वाभ्यामेकश्चतुर्थस्तु ब्रह्मसत्रेण जीवति । अयमर्थः-एकः कुसूलधान्यो यजनादि- पट्कर्मा भवेत, अन्यो द्वितीयख्याहिको याजनाध्यापनप्रतिग्रर्वतेत, एकस्तृतीयोश्वस्त- निकः प्रतिग्रहेतराभ्याम् , चतुर्थस्तु शिलोच्छवृत्तिः, ब्रह्मसत्रेण अध्यापनेनति । अ. वायं विवेक । द्विविधो गृहस्थः-यायावरः शालीनश्च । तत्राद्यश्चतुर्विधः-कुसूलकुम्भी- धान्यस्याहिकोश्वस्तनिकः शिलोञ्छत्तिरिति | शालीनश्चतुर्विधः-याजनाध्या- पनप्रतिग्रहकृषिवाणिज्यपाशुपाल्यैर्जीवत्याद्यः । विभिरायद्वितीयः, याजनाध्याप- नाभ्यां तृतीयः, चतुर्योध्यापनेनेति । "यथाह देवल:-द्विविधो गृहस्थो यायावरः शालीनश्च । तयोर्यायावरः प्रवरो याजनाध्यापनप्रतिग्रहरिक्थसंचयवर्जनात् पट्कर्मा- धिष्ठितः, प्रेप्यचतुष्पादग्रहामधनधान्यादियुक्तः, लोकानुवर्ती, शालीन इति । शालीनोपि चतुर्विधा-याजनाध्यापनप्रतिग्रहकृषिवाणिज्यपाशुपाल्यः पहिर्जीव- त्येका, याजनादिभिस्त्रिभिरन्या, याजनाध्यापनाभ्यामपरः, चतुर्यस्वध्यापनेनेव " इति विज्ञानेश्वरोक्तम् । कलावश्वस्तनिकानिपिद्धत्वाच्चतुर्विधयायापराधभावः, प्रति- ग्रहादीनां त्रयाणां शालीनविषयत्वात्तत्तत्सद्भावोप तेषामनियतत्वादापहृत्तिलाच अव श्यकर्त्तव्यानि पट्कर्माणि तेभ्योन्यान्येव । तया पराशरः-सन्ध्या सानं जो होमो देवतानाञ्च पूजनम् । वैश्वदेवातियेयं च पट् कर्माणि दिने दिने ॥ इति । अतः प्रतिग्रहादिपरो विप्रः षट्कर्मति वादो धर्मशास्त्रानभिज्ञत्वकृत इत्यलम् । अत्र याज्ञ. .

·, - (१२४) स्मृतिरनाकरः। घल्क्या-कुसीदं कृषिवाणिज्ये पाशुपाल्यं विशः स्मृतम्। शूद्रस्य द्विजशुश्रूषा तया ऽजीयन् पणिक भवेत् ॥ शिल्पेवा विविधेर्जीवत्पूर्वेपु हितमाचरन् । कुसीदं वृद्धयर्थं द्रव्यप्रयोगः । अत्र देवला-शूद्रधर्मः द्विजातिशुश्रपा, पापवर्जन, कलत्रादिपोषणम्, पशुपालनम्, भारोद्वहनम्, पण्यव्यवहारः, विश्यकर्म, नृत्तगीतवेणवीणामुरजमृदङ्ग- यादनानीति । भार्यारतिः शुचिर्भूत्यभर्ता श्राद्धक्रियापरः । इति याज्ञवल्क्यः । भार्यायामेव रतिर्नान्यासं, शुचिः बाह्याभ्यन्तरशौचयुक्त, भृत्यमा पोप्यवर्गक्षक, श्राद्धानि नित्यादीनि, क्रियाः स्नातकवताविरुद्धानि । माघमाहात्म्ये-शूद्रस्य पाकयज्ञेन निपिद्धाकरणेन च । स्वर्गतिविहिता वैश्य तस्य नो नारकी गतिः ॥ पाक- यज्ञेनेति ब्रीडादिदानमेवोच्यते। कली शुद्रस्य पाकयज्ञपचनक्रियादेनिपिद्धत्वात्।मनु:- विप्रसेवैव शुद्रस्य विशिष्टं कर्म कीयते । यदत्तोन्यच्च कुरुते तद्भवत्यस्य निष्फलम् ॥ न चारयोपदिशेद्धमैन चास्य चतमादिशेत् । न शुद्राय मति दद्यानोच्छिष्टं न हविष्कृत- म् ॥ नारदीये-दद्यादानानि शुद्रोपि पाकयज्ञेर्यजेत च । ब्राह्मणक्षत्रियविशां शुश्रूषा- निरतो भवेत् ॥ पाकयज्ञशब्देनात्रापि दान वा अष्टकादिश्राद्धं बोच्यते । शूद्राणां मा- सिकं कार्य वपनं न्यायवर्तिनाम् । वैश्यवच्छौचकल्पश्च द्विजोच्छिष्टं च भोजनम् ॥ असोच्छिष्ट भुक्तपात्रायशिष्टमन्नम् । मनु:-ऋतामृताभ्यां जीवेत मृतेन अमृतेन था। सत्यानृताभ्यामपि वा न श्ववृत्त्या कदाचन ॥ तमुञ्छशिलं ज्ञेयममृतं स्यादयाचि- तम् । मृतं तु याचितं भोक्तं ममृतं कर्षणं स्मृतम् ॥ सत्यानृतं तु वाणिज्यं तेन वापी- जीव्यते । सेवा ग्धवृत्तिरारयाता तस्मात्ता परिवर्जयेत् ॥ साप्त वित्तागमा धा दायो लाभः कयो जयः। प्रयोगः कर्मयोगश्च सत्प्रतिग्रह एव च ॥ दायः अन्वया- गतधनम्, पैतृकमित्यर्थः । लाभः निधेः, अयं विद्वद्विपयः । राजा लध्वा निधि दद्याद्विजेभ्यो द्विजः पुनः। विद्वानशेषमादद्यात्स सर्वस्य प्रभुर्यतः ॥ इति याज्ञ- वल्क्यस्मरणात् । क्रमः प्रसिद्धः, एते त्रयः सर्ववर्णानां धाः, जयो युद्धेन क्षात्रियस्यैव, प्रयोगो वृद्धचर्य धनप्रयोगः, कर्मप्रयोगः कृषिवाणिज्ये, एतानि वैश्यस्यैव, सत्प्रतिग्रहो विमस्यैव. सदिति दुष्टस्य वा दुष्टाद्वा प्रतिग्रहनिरासः ॥ योचितं प्रतिगृह्णाति ददात्यर्चितमेव च । तावुभौ गच्छतः स्वर्ग नरकं तु विपर्यये ॥ कात्यायनः-उपन्यस्तेन यल्लब्धं विद्यया पणपूर्वकम् । शिप्यादाविज्यतः प्रभा- संदिग्धप्रश्ननिर्णयात् ॥ विज्ञानशासनाद्वादाल्लब्धं प्राध्ययनाच यत् । धनमेवंविधं सर्व विज्ञेयं धर्मशासनम् ॥ शाण्डिल्या-अयाचितशिलो छैश्च शिष्य- दत्तः क्रमागतैः । जीवेत्कर्मपिशुद्धेभ्यः प्रतिगृह्यापि वा धनम् || याचितेनापि वर्तेत दैन्यं हित्वा शमस्थितः । स्तोकादानेन वा नित्यं प्रतिगहमतन्द्रितः ॥ दधिक्षीर- तादीनां लवणस्य पशोस्तथा । विक्रयिभ्योपि नादद्यादश्वविक्रयिणस्तथा ॥ नाचरन्ति यथोक्तं ये तेभ्योपि भृतकार्चकात् । वीजप्रहारिणश्चैव बलीवर्दस्य साक्षिणः ॥ को. सीदकात्तथा भोक्तः श्राद्धस्य सततं तथा । कौसीदकः वाधुपिकः । न ग्रामयाजके- भ्यश्च नागम्यागामिनस्तथा । पणिग्भ्यश्च तथा शूद्रादुरसृष्टामेर्न चाहरेत् ॥ विम्वप्र- स्थापकाचैव तथा शिरपोपजीविनः । परिसस्ताच्च नष्टाच शूद्रशिप्याच नाहरेत् ।। " ·आह्निकमकरणम् । (१२५) क्रमागतेधनैर्वापि स्वक्षेत्रारामसंभवैः । भगवद्भक्तिपूतेभ्यो विप्रेभ्यो याचितैस्तु वा ॥ श्रोत्रियाध्यापको भूत्वा वृत्ति वा लभते द्विजः। याज्ञवल्क्या-क्षात्रेण कर्मणा जीवद्विशां पाण्यापदि द्विजः । निस्तीर्य तामथात्मानं पावयित्वा न्यसेत्पथि ॥ आ- पनिस्तारानन्तरं पूर्वलब्धं धनं महामार्गे निधायात्मानं पावयेत्, यद्वा पथि स्वमार्गे वा वर्तेत । अब पराशरः-अतः परं गृहस्थस्य कर्माचारं कलौ युगे । संप्रवक्ष्या- म्यहं पूर्व पाराशर्यप्रचोदितम् ।। पट्कर्मनिरतो विप्रः कृषिकर्म च कारयेत् । स्वयंकृष्टे तथा क्षेत्रे धान्यैश्च स्वयमर्जितैः ॥ निवपेत्पञ्चयज्ञांश्च ऋतुदीक्षां च कारयेत् । क्षत्रि- योपि कृषि कुर्याद्विजान देवांश्च पूजयेत् ॥ वैश्यः शूद्रस्तथा कुर्यास्कृर्षि वाणिज्यमेव च । चतुर्णामपि वर्णानामेप धर्मः सनातनः ॥ बोधायन:-वेदः कृषिविनाशाय कृषिर्वेदविनाशिनी । शक्तिमानुभयं कुर्यादशक्तस्तु कृषि त्यजेत् ॥ पराशरः- संवत्सरेण यत्पापं कुरुते मत्स्यपातुकः। दिनेनैकेन चाप्नोति सकृद्रित्वा तु ला- गली ॥ एवं दोपस्मरणं तत्तद्भागाप्रदानाभिप्रायम् । तदाह स एव-वृक्षांश्छित्त्वा महीं भित्त्वा हत्वा तु कृमिकीटकान् । कर्षकः खल्यज्ञेन सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ यो न दद्याद्विजातिभ्यो राशिमूलमुपागतः । स चोरः स च पापिष्ठो ब्रह्महत्यां स विन्दति ॥ (ब्रह्मानं तं विनिर्दिशेदिति पाठान्तरम् )। राज्ञो दद्यात्तु पड्भागं देवानां चैकविंशतिम् । विप्राणां विंशतिं भागं ततः पापैः प्रमुच्यते ॥ कौम-लब्धलाभ: पितॄन देवान् ब्राह्मणांश्चापि पूजयेत् । ते तृप्तास्तस्य तं दोपं शमयन्ति न संशयः ॥ देवे-पश्च पितृ-पश्च दद्याद्भागं तु विंशकम् । त्रिंशद्भागं ब्राह्मणानां कृपिं कुर्वन्न रि- प्याते । हारीत:-भूमि भित्त्वोपधिं छित्त्वा हत्वा कीटपिपीलिकाः । पुनन्ति खल- यज्ञेन कर्षका नात्र संशयः ॥ अत्र पराशर:-क्षुधितं वृषितं श्रान्तं पलीवदै न योजयेत् । हीनाङ्गं व्याधितं क्लीयं वृपं विप्रो न वाहयेत् ॥ वाहयेद्दिवसस्यार्धं पश्चा- स्नानं समाचरेत् । सानमत्र वृपस्यैव । बीजानां दमनं चैव न कार्य पलवाहनम् । वृद्धानां दुर्वलानां च प्रचेतोवचनं यथा ॥ आपस्तम्ब:-अविहिता ब्राह्मणस्य वणिज्या, आपदि व्यवहरेत् पण्यानामपण्यानि व्युदस्यन् मनुष्यान रसान् रागान् गन्धान अन्नं चर्म गवां वशां लेप्मोदके तोक्मकिण्वे पिप्पलिमरिचे धान्यं मांसमायुधं सुकृताशां च तिलतण्डुलांस्त्वेव धान्यस्य विशेषेण न विक्रीणीयात् । मनुष्याः दासादयः, रसाः क्षीरलवणादयः, रागाः कुसुम्भादयः, वशा वन्ध्या गौः, श्लेष्मा येन विश्लिष्टं चर्मादि सन्धीयते, तोक्मम् ईपदंकुरितीह्यादि, किण्वं सुराप्रकृति- द्रव्यम्, सुकृताशा सुकृतफलम्, एतानि मनुप्यादीनि वर्जयन्नपण्यानि च व्युदस्यन् अन्यः पश्येळचहरेत् । अत्र मनुः-सर्वान् रसानपोहेत कृतानं च तिलैः सह । अश्मा च लवणं सोमः पशवो ये च मानुषाः ॥ सर्व च तान्त र शाणक्षीमावि. कानि च । अपि चेत्तानि रक्तानि फलमूले तथौषधीः ।। अपः शत्रं विषं मांसं सोमं गन्धांश्च सर्वशः । क्षारं क्षीरं दधि घृतं तैलं मधु गुढं कुशान् || आरण्यांश्च पशून् सर्वान् दष्ट्रिणश्च वयांसि च । वस्त्रं नीलं च लाक्षां च सर्वांश्चैकशफान् पशुन् । अपो- हेत- रसादीन विकोणीयादित्यर्थः । एषां विनिमयमाह-रखा रसनिमावस्या ·- ( १२६) स्मृतिरनाकरः। न त्वेव लवणं रसैः । कृतान्नं च कृतानेन तिला धान्येन तत्समाः || आपस्त- म्यश्च-एतेषां मिथो विनिमयोनेन चान्नस्य मनुष्याणां च मनुष्यैः रसानां च रसैः गन्धानां च गन्धैर्विद्यया च विद्या नामक्रीतपण्यैर्व्यवहरेत् । मुञ्जवल्वमूल फलै- स्वणकाटेरविकृतैर्नात्यन्तमन्वस्येदृत्तिं प्राप्य विरमेदिति । मुनादिभिरसंस्कृतैरे- वान्नादिभिश्चाक्रीतैरेव व्यवहरेत् । अत्यन्तं न सीदेत्ततो वृत्ति प्राप्य विर- मेत् । मनुष्येति न कन्याविषयम् । प्रत्युद्दाहो नैव कार्यो नैकस्मै दुहितर- यम् । इति तद्विनिमयप्रतिषेधस्मरणात् । मनुः-श्रेयान् स्वधर्मो विगुणो न पारक्यः स्वनुष्ठितः। परधर्मेण जीवन् हि सयः पतति जातितः ॥ याज्ञवल्क्यः- फलोपलक्षोमसोममनुष्यापूपवीरुधः । तिलौदनरसक्षारान् दधि क्षीरं घृतं जलम् ॥ शस्त्रासयमधूच्छिष्टमधुलाक्षाश्च बर्हिप: । मृचर्मपुप्पकुतपकेशतविपक्षितीः ॥ कोशे यनीललवणमांसैकशफसीसकान् । शाकापधिपिण्याकपशुगन्धांस्तथैव च ॥ वैश्य- वृत्त्यापि जीवन्नो विक्रीणीत कदाचन । लाक्षा जतु, बर्हिः कुशादिः, केशः चमर्यादि- सम्बधी. i. एकशफाः अश्वादयः, पशवः ग्राम्या आरण्याश्च, स एव-लाक्षालवणमां- सानि पतनीयानि विक्रये । पयो दधि च मयं च हीनवर्णकराणि तु ॥ मनु:-सद्यः पतति मांसेन लाक्षया लवणेन च । व्यहेण शूद्रो भवति ब्राह्मणः क्षीरविक्रयात् ।। इतरेपां तु पण्यानां विक्रयादिह कामतः । ब्राह्मणः सप्तरात्रेण वैश्यभावं निगच्छति ॥ -नेहद्रव्यरसानां च सत्वानां जीवतामपि । विक्रेता दानपुण्यानां मोच्यते ब्रह्महा बुधैः ॥ एका गान प्रतिग्रात्या द्वितीया न कदाचन । सा चेद्विक्रयमापन्ना दहत्यासप्तमं कुलम् ॥ दानाभ्यञ्जनहोमेभ्यो यदन्यत्कुरुते तिलेः। कृमिर्भवति विष्ठायां कर्मणानेन पापकृत् ॥ अत्र मनु:-काममुत्पाद्य कृप्यां तु स्वयमेव कृषीवलः । विक्रीणीत तिलान् शुद्धान् धर्मार्थमचिरस्थितान् ॥ एतद्विनिमयाभिप्रायमिति,व्याख्या- तम् । क्रीताः प्रतिगृहीताश्च न विक्रयास्तिलाः स्मृताः । इति निषेध. स्मरणात् । तच्च प्रतिगृहीततीलविपयमिति केचित् । नारदः-आप- स्वपि हि कष्टासु ब्राह्मणस्य न वाधुपम् । भ्रूणहत्यां च वृद्धि च तु- लया समतोलयत् ।। अतिष्ठद् भ्रूणहा कोट्यां वाधुपिः समकम्पत । अतो ब्राह्मणस्य कष्टापत्स्वपि वाधुपिकत्वं दूरतो निरास्यम् | आपद्यपि न वाधूप्यं ब्राह्मणस्य विधीय- ते । इति स्मृतेः । ब्राह्मणव्यतिरिक्तविषये पैठीनसिः-कामं तु पापीयसे दद्यान्न ज्यायसी वृद्धिमुपादधीत । तामाह मनुः-वसिष्टीवहितां वृद्धिमुत्सृजेद्वित्तवर्धनीम् । अशीतिभागं गृहीयान्मासाद्वा(पिकः सदा ॥ जीवेदेतेन राजन्यः सबै धाप्यनयं गताः । न त्वेव ज्यायसी वृद्धिमभिमन्येत कहिचित् ॥ अनयः आपत् ॥ याजय- ल्क्यः-अशीतिभागो वृद्धिः स्यान्मासि मासि सवन्धक । वर्णक्रमाच तहित्रिचतु:- पञ्चकमन्यथा ॥ अन्यथा अवन्धके । मनु:-वृद्धी च मातापितरौ साध्वी भार्या सुतः शिशुः । अप्यकार्यशतं कृत्वा भर्तव्या मनुरब्रवीत ॥ याज्ञवल्क्या-राजा- न्तेवासियाज्येभ्यः सीदनिच्छेद्वनं क्षुधा। दम्भिहेतुकपापण्डयकवृत्तीश्च वर्जयेत्।। एपां लक्षणं संज्ञाप्रकरण एवोक्तम् । मनुव्यासी च-द्विजातिभ्यो धनं लिप्सत मकृष्टभ्यो यम:- ..

·आह्निकप्रकरणम् । (१२७) विशेषतः । अपि वा जातिमात्रेभ्यो न तु शूद्रात्कथंचन ॥ चतुर्विंशतिमते-- सीदंश्चेत्सतिगृहीयात् ब्राह्मणेभ्यस्ततो नृपात् । ततस्तु वैश्यशूद्रेभ्यः शङ्खस्य वचनं यया ॥ गौतमः-तदलाभे क्षत्रियवृत्तिस्तदलाभे वैश्यवृत्तिः सर्वथा वृत्तिरशक्तावशू- द्रेण तदप्येके प्राणसंशय इति । याज्ञवल्क्या-देवातिथ्यर्चनकृते गुरुभृत्यर्थमेव च । सर्वतः प्रतिगृह्णीयादात्मवृत्त्यर्थमेव च ॥स्मृत्यन्तरे-आम मांसं मधु घृतं धान्यं क्षीरं तथोपधम् । गुडतकरसा ग्राह्या निवृत्तेनापि शूद्रतः ॥ अत्र विशेषमाह मनुः-तथैव सप्तमे भक्ते भक्तानि पडनन्नता । अश्वस्तनविधानेन हर्तव्यं हीनकर्मणः ॥ ज्यहमुपो- प्यान्यत्राला चतुर्थदिने तद्दिनमात्रपर्याप्तं शूद्रतो गृह्णीयादित्यर्थः । अत एवाश्वमे- धिके-किंचिद्वेदमयं पात्रं किंचित्पात्रं तपोमयम् । पात्राणामुत्तमं पात्रं शूद्रानं यस्य नोदरे ॥ पराशरः-शूद्रानं शूद्रसंपर्कः शद्रेण तु समागमः । शूद्राज्ज्ञानागमः कश्चि- ज्ज्वलन्तमपि पातयेत्। याज्ञवल्क्या-न राज्ञः प्रतिगृहीयालुब्धस्योच्छास्त्रवर्तिनः । प्रतिग्रहे सूनिचक्रिध्वजिवेश्यानराधिपाः || अष्टादश गुणाः पूर्वात्पूर्वादेते यथाक्रमम् । एतेन प्रतिग्रहनिपेविषय उक्तः । धार्मिकेभ्यः प्रतिग्रहानुग्रहस्मृतेः । सूनी हिंसका, चकी तैलिकः, ध्वजी मद्यविक्रयी, वेश्या प्रसिद्धा, नराधिपः संकरजात इति व्या- ख्यातम् । अत्यन्तापदि तु-नाध्यापनाद्याजनाद्वा गर्हिताद्वा प्रतिग्रहात् । दोषो भवति विप्राणां ज्वलनार्कसमा हि ते ॥ इतीदं द्रष्टव्यम । तथा याज्ञवल्क्या-आपद्गतः संप्रगृह्णन् भुनानोपि यतस्ततः । न लिप्येतैनसा विप्रो ज्वलनार्कसमो हि सः ॥ एवमपि सत्प्रतिग्रह एव कार्यः । इतिहाससमुच्चये सप्तर्पिसंवादे-धर्मार्थ सं- चयो यस्य द्रव्याणां संप्रशस्यते । तपासंचय एवासी विशिष्टो द्रव्यसंचयः ॥ यथा यथा न गाह्रति ब्राह्मणो सत्प्रतिग्रहम् । तथा तथास्य सन्तोषाह्मतेजोभिवर्धते ॥ आकिञ्चन्यं च राज्यं च तुलायां समतोलयत । अकिञ्चनत्वमधिकं राज्यादपि जिता- त्मनः ॥ यस्य धर्मार्थमथैहा तस्यानीहेव शोभना । प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य दूरादस्पर्शनं वरम् ॥ अतः सीदत्कुटुम्मस्य न दोपः । यो राज्ञः प्रतिगृयैव शोचितव्ये प्रहृष्यति । स न जानाति मूढारमा नरकानेकविंशतिम् ।। राजप्रतिग्रहो घोरो मध्वास्वादो विपो- पमः । मलमूत्रं वरं प्रोक्तं न तु राजप्रतिग्रहः ॥ प्रतिग्रहेण विप्राणां ब्रह्मतेजः मणश्य- ति ! स्मृत्यन्तरे-तीर्थे पापं न कुर्वीत विशेषाच प्रतिग्रहम् । दुर्जरं पावकं तीर्थे दुर्जरश्च प्रतिग्रहः॥ तीर्थे हि दुर्जरं कृत्स्नमेतत्सर्व विवर्जयेत् । हेमाद्रौ च-असत्प्र- तिग्रहः प्रोक्तो देशतः कालतस्तथा । स्वरूपतो जातितश्च कर्मतश्चेति पञ्चधा | देशः गयासेतुगङ्गादिः, कालः ग्रहणादिः, स्वरूपम् महिषीकृष्णाजि- नादि, जातिः तिलादिः, कर्म पतनीयवृत्तिः । मेषीं च महिषीं चैव गामप्युभयतोमुखीम् । करिणं कालपुरुष प्रतिपुरुषं तिलाचलम् ॥ अजाविक तथाश्वं च मरणे वाद्यमासिकम् । दुर्दानान्याहुरेतानि प्रतिगृहन्ति ये द्विजाः ॥ न तेषां वदनं पश्येदृष्ट्वा चक्षुतिमीलयेत् । कृष्णाजिनं च महिपी मेपो चोभतो- मुखीम् ॥ दासी च प्रतिगृहानो न भूयः पुरुपो भवेत् । कालं च महिषीमाद्यमेकोदि- एमृतुत्रये ॥ दाता प्रतिग्रहीतारं पश्येचेरस विनश्यति । ( पुण्यनाशनमिति पागन्त- ·(१२८) स्मृतिरनाकरः। रम् ) । प्रतियहरुचिर्न स्याद्यात्रार्थ तु समाहरेत् ॥ स्थित्यर्यादधिकं गृहन् ब्राह्मणो यात्यधोगतिम् । अतः स्थित्यर्थमात्रे सत्प्रतिग्रहे न दोपः । तथा मनु:-यात्रामात्र- प्रसिद्धयर्थं स्वैः कर्मभिरगर्हितः । अक्लेशेन शरीरस्य कुर्वीत धनसञ्चयम्|तथा--अभ्यु- प्णात्सघृतादनादच्छिद्राच्चैव वाससः । अपरमेप्यभावाच भूय इच्छन् पतत्यधः ॥ न्यायार्जितस्य वित्तस्य शावनयाँ प्रकीर्तिती । अपात्रे प्रतिपत्तिश्च पात्रे चाप्रतिपादन- म् ॥ याज्ञवल्क्या-न विद्यया केवलया तपसा वापि पात्रता । यत्र वृत्तमिमे चोभे तद्धि पात्रं प्रचक्षते ॥ विद्यातपोभ्यां हीनेन न तु ग्राह्यः प्रतिग्रहः । गृहन् प्रदातार- मधो नयत्यात्मानमेव च ॥ संग्रहे च-कपालस्थं यथा तोयं श्वद्रुती च यथा पयः। दुष्टं स्यात् स्थानदोषेण वृत्तहीने तथा श्रुतम् ॥ अनर्हते यद्ददाति न ददाति यदह- ते ॥ अनिरंपरिज्ञानाद्धनाद्धर्माच्च हीयते ॥ नारदः-धनमूलाः क्रियाः सर्वास्तत- स्तस्यार्जनं मतम् । वर्धनं रक्षणं भोग इति तस्य विधिः क्रमात् ॥ तत्पुनत्रिविधं ज्ञेयं शुक्लं शवलमेव च । कृष्णं च तस्य विज्ञेयः प्रभेदः सप्तधा पुनः ॥ श्रुतशौर्यतपः- कन्याशिप्ययाज्यान्वयागतम् । धनं सप्तविधं शुक्लमुदयोप्यस्य तद्विधः ॥ कुसीदकृषि- वाणिज्यशुक्लशिल्पानुवृत्तिभिः । कृतोपकारादाप्तञ्च शपलं समुदाहृतम् ॥ पाशकबूत- दैन्यातप्रतिरूपकसाहसैः । व्याजेनोपार्जितं यच्च तस्कृष्णं समुदाहतम् ॥ यथाविधन द्रव्येण यत्किञ्चेह करोत्ययम् । तथाविधमवाप्नोति तत्फलं प्रेत्य चेह च ॥ मनु:-हि- रण्यमश्वं भूमि गामन्नं वासस्तिलान् घृतम् । अविद्वान् प्रतिगृहानो भस्मीभवति काष्ठ- पत् ॥ अतपास्त्वनधीयानः प्रतिग्रहरुचिर्नरः । अम्भस्यश्मप्लवेनेव सह तेनेष मज्जति।। यमः-उपारुदन्ति दानानि गौरश्वः काञ्चनं क्षितिः । मोत्रियस्य विप्रस्य करं दृष्ट्वा निराकृतेः॥ सुमन्तु:-दूरस्थमपि सत्पात्रं मनसा चिन्त्य विष्णुवत् । भूमी निक्षिप्यं तोयं तद्रव्यं च प्रतिपादयेत् ॥ शातातपः-प्रश्नपूर्वं तु यो दद्याद्राह्मणा- य प्रतिग्रहम् । स पूर्व नरकं याति ब्राह्मणस्तदनन्तरम् ॥ व्यासः-आत्मार्थ भोजनं यस्य रत्यर्थं यस्य मैथुनम् । वृत्त्यर्थं यस्य चाधीतं निष्फलं तस्य जीवितम्।। शाता- तपः-वेदाक्षराणि यावन्ति नियुञ्ज्यादर्थकारणात् । तावती ब्रह्महत्यां वै वेदविक्रय्य- वामुयात् ॥ अवमत्य तु यो दद्याद्गृहीयाद्यः प्रतिग्रहम | तावुभी नरके मग्री कालस- व अवाशिरीनारदः--आपदं ब्राह्मणस्तीवा क्षत्रवृत्त्या धृतो द्विजः। उत्सृज्य क्षत्र- वृति तां कुर्यास्पावनमात्मनः ॥ तस्यामेव तु यो वृत्तौ ग्राह्मणो वर्तते सदा । काण्ड- पृष्ठः श्रुतो मूढः सोपक्तियो द्विजाधमः ॥ यमः योर्यार्थीमां द्विजो दद्यात्पठेचैवा- विधानतः । अनध्याये च तं प्राहुर्वेदविलापकं बुधाः॥ मनुः-प्रख्यापनं प्राध्ययन प्रश्नपूर्वप्रतिग्रहः । याजनाध्यापने वादः पड्डिधो वेदविक्रयः ॥ पराशरसंवती- पेदवलमाश्रित्य पापकर्मरतिर्भवेत् । अज्ञानाच प्रमादाच दह्यते कर्म नेतरत् ।। या. ज्ञवल्क्यः-प्रतिग्रहसमापि नादत्ते यः प्रतिग्रहम् । ये लोका दानशीलानां स तानामोति पुष्कलान् ॥ मनु:-अद्रोहेणैव भूतानामल्पद्रोहेण वा पुनः । या वृत्तिस्तां समास्थाय विमो जीवदनापदि ॥ उस्कृष्टं पापकृष्टं या तयोः कर्म न विद्यते । मध्यमे कर्मणी हित्वा सर्वसाधारणे हि ते ॥ शूद्रस्योत्कृष्टं ब्राझं कर्म नास्ति, ब्राह्मणस्य न श. .

·- - भगव- आह्निकाकरणम् । (१२९) द्रकर्म, मध्यमे कर्मणी क्षत्रियनिटकर्मणी, सर्वतुल्ये इत्यर्थः । यो मोहादधमो जात्या जीवेदुत्कृष्टकर्मभिः । तं राजा निर्धनं कृत्वा क्षिप्रमेव प्रवासयेत् ॥ शिल्पेन व्य- वहारेण शूद्रापत्यश्च केवलैः । गोभिरश्चैश्च धान्यैश्च कृप्या राजोपसेवया । अयाज्यया- जनेश्चैव नास्तिकेन च कर्मणा । कुलान्यकुलतां यान्ति यानि हीनानि मन्त्रतः ॥ शिल्पेन-"कर्षणे पशुपालनं भारोदहनं पण्यव्यवहारो विक्रयकर्म नृत्तगीतवेणुवीणामुर- जमृदङ्गवादनानि ” इति देवलेनोक्तशद्रधर्मेण ! स्मृतिरत्ने-महदापगतो विनो यन्त्रेणेथून पीडयेत् । प्रतिकाण्डप्रभेदेन ब्रह्महत्यासमं विदुः ॥ आश्वमेधिक- इक्षुवंशोद्भवः सोमः सोमवंशोद्भवो द्विजः । इशून्न पीडयेतस्मादिक्षुधात्यात्मपातुकः॥ तिलान्न पीडयेद्विद्वान यन्त्रचक्रे स्वयं स्थितः । पीडयन हि द्विजो मोहान्नरकं याति दारुणम् । नेहद्रव्यरसानां च सत्वानां जीवतामपि । विक्रेता दानपुण्यानां प्रोच्यते ब्रह्महा बुधैः ॥ स्नेहद्रव्यं तैलधृतादि, जीवत्सत्त्वाः- एकशफादयः, दानं इटा. पूर्तादि, पुण्यानि तपःफलानि, तेषां न विक्रयः कार्यः । दानं तु वेष्टदेवतादिभ्यः कार्यम् । तथा विज्ञानेश्वरे-देवत्तानां गुरूणां च मातापित्रोविशेषतः । पुण्यं देयं प्रयलेन नापुण्यं चोदितं कचित् । अत एव हि कर्मान्ते-" ब्रह्मार्पणम् ॥ " समाराधनम् ॥ इति वदन्ति सन्तः । याज्ञवल्क्या-कृषिः शिल्पं भृतिविद्या कुसीदं शकटं गिरिः । सेपानूपो नृपो भैक्ष्यमापत्ती जीवनानि तु ॥ शिल्पं सूपक- रणादि, भृतिः प्रेष्यत्वम्, विद्या भूतकाध्यापकद्वारा, कुसीदं वृद्धयर्थं धनप्रयोगः, इदं ब्राह्मणव्यतिरिक्तविषयम् । श्राह्मणः क्षत्रियो वापि वृद्धि नैव प्रयोजयेत् । आपद्यपि न वाधुप्यं ब्राह्मणस्य विधीयते ।। इति स्मृतेः । शकटं धान्यादिवहनद्वारा गिरिः शाकमूल फलादिभूयिष्ठत्वेन जीवनार्थः, अनूपः बहुक्ष जलपायप्रदेशः । मनु:-विद्या शिल्पं भृतिः सेवा राजा च विपणिः कृपिः । गिरिभदय कुसौदं च दश जीयन हेतवः ॥ विपणिः पण्यव्यवहारः, क्रयविक्रयधर्म इति यावत् । केप चि- द्रव्येषु परिग्रहानुग्रहमाह याज्ञपल्क्या-कुशाः शाः पयो मत्स्या गन्धाः पुष्पं दधि सिति.। मासं शय्यासनं धानाः प्रत्यारुपेया न वारि च ॥ मनुः-शयां गृहान् कुशान् गन्धानपः पुष्पं मणि दधि । मत्स्यान धानाः पयो मांसं शाकं चैव न निर्नु देत् ॥ तथोदकं मलफले अन्नमभ्युद्यतं च यत् । सर्वतः प्रतिगृहीयात् मध्वयाभ-. यदक्षिणाम् ॥ अस्य कचिदपवादमाह याज्ञवल्क्या-अयाचिताहतं ग्राह्यमपि दुष्कृतकारिणः । अन्यत्र कुलटापण्डपतितेभ्यस्तया द्विपः ॥ हारीत:-चिकि- सकस्य मृगयोश्यायाः कितवस्य च । पण्डसूचकयोश्चैवमुद्यतामपि वर्जयेत ॥ शाण्डिल्या-कुलटापण्डपतितवैरिभ्यः काकणीमपि । उद्यतामपि गृहीयानापद्यपि कदाचन ॥ महापातकिनश्चोरादम्मष्याद्भिपजस्तथा । मृगयोः पिशुनाच्चैर नादद्यादुद्य- तामपि ॥ एवं च । अयाचितोपपनेषु नास्ति दोपः प्रतिग्रहे । अमृतं तद्विदुर्देवा- स्तरमा नैव नितुदेव ॥ अपाचितानि देयानि सर्वदानानि यत्नतः । अत्रं विद्या च कन्या च हार्थिभ्यो न दीयते ॥ अभिगम्य तु यदानं यच्च दानमयाचितम् । दृश्यते सागरस्पान्तस्तदानस्प न दृश्यते ॥ इत्यादिकं पण्डादिव्यतिरित्तविषयं द्रष्ट, ·.(१३०) स्मृतिरनाकरः। व्यम् | अस एवापस्तम्येन क आश्यान इति मतभेदमुपन्यस्य, शुद्धाभिदा भोक्त- व्पैककुणिको काण्वकुत्सी तथा पुष्करसादिरित्ति शुद्धभिक्षाया एव ग्राह्यत्वं बहुसम्मत- मित्युक्तम् । अनन्तरं च सर्वतोपेतं वाायणीयं पुण्यस्येप्सतो भोक्तव्यं पुण्यस्याप्य- नीप्सतो न भोक्तव्यम् । यतः कुतश्चाभ्युयतमभोक्तव्यं नानयोगपूर्वकमिति । हारी- तोय पुराणे टोकावदाहरति-उद्यतामाहतां भिक्षां पुरस्तादप्रवेदिताम् । भोज्यां मेने प्रजापतिरपि दुष्कृतकारिणः ॥ न तस्य पितरोनन्ति दश वर्षाणि पञ्च च । न च हव्यं वहत्यनिर्यस्तामभ्यवमन्यते ॥ इति स्वयमभ्युद्यत्तग्रहणं तन्निराकरणे निन्दार्थवाद चाभिधायोक्तम् । चिकित्सकस्य मृगयोः शल्यकृन्तस्य पाशिनः । कुलटायाः पण्ड- कस्य तेपामन्नमनाद्यमथाप्युदाहरन्ति " भन्नादेणहा मार्टि ॥ इत्यनेनाभिशंसति " स्तेन: प्रमुक्तो राजनि याचनमृतसंकरः।" इति । अन्नं पक्कमपकं च, अत: शुद्धैव भिक्षाप्युद्यता ग्राोति सिद्धम् । अत्र शाण्डिल्यः-अकर्मण्यानि लब्धानि यदि द्रव्याण्यकामतः । तेषां विनिमयेनैव शुद्धिस्त्यागेन वा पुनः ॥ किंच | समी- पस्थमतिकम्प ब्राह्मणं वेदपारगम् । दाने च श्राद्धकाले च तत्सर्वं निष्फलं भवेत् ॥ आश्रुतस्यामदानेन दत्तस्य हरणेन च । जन्मप्रभृति यद्दत्तं तत्सर्व नश्यति ध्रुवम् ॥ मा ददस्वेति यो ब्रूयाद्व्यग्नो ब्राह्मणेषु च । तिर्यग्योनिशतं प्राप्य चण्डालेप्पभिजा- यते ॥ इत्यादिकं मूर्खादिव्यतिरिक्तविषयम् | तथा वृहस्पतिः-ब्राह्मणातिक्रमो नास्ति मूर्खे मन्त्रविवर्जिते । ज्वलन्तमग्रिमुत्सृज्य नहि भस्मनि हुयते ॥ तल्लक्षणमाह बोधायन:-शङ्कापिहितचारित्रो यः स्वाभिप्रायमाश्रितः । शास्त्रातिगः स्मृतो मूखों धर्मतन्त्रोपरोधनात्।। गौतमः-प्रतिश्रुत्याप्यधर्मसंयुक्ताय न दद्यात् । मनुः-नवार्य- पि प्रयच्छेत वैडालवतिके द्विजे । न बकवतिके चैव ना वेदविधिधर्मवित्।। नारदः- पण्डस्य पुत्रहीनस्य दम्भाचारयुतस्य च । नक्षत्रपाठकस्यापि दत्तं भवति निष्फलम्।। यत्तु-सममब्राह्मणे दानं द्विगुणं ब्राह्मणत्रवे । श्रोत्रिये शतसाहस्रमनन्तं वेदपारगे।इति, तत्तु ग्रहणविषयम् । तत्रैव "सर्वो ब्रह्मसमः स्मृतः” इति स्मरणात् । अब्राह्मणब्राह्मण- ब्रुवदानमापद्विपयं वा । यत्तु-पितुः शतगुणं दानं सहस्रं मातुरुच्यते । भागिन्याः शत. साहस्रं सोदये दत्तमक्षयम् ॥ इति, तद्विभक्तयिपयम्, अन्यथा द्रव्यस्य मध्यगतत्वेन -दानायोगात्। नारद:-मातापितृविहीनस्य संस्कारोदहनादिभिः यः स्थापयति तस्येह पुण्यसंख्या न विद्यते।।न तच्छ्योग्रिहोत्रेण नाश्वमेधेन लभ्यते । यच्छ्रेयः प्राप्नुयात्सम्य- ग्विप्रेण स्थापितेन वै ॥ दक्षरमृतावप्येवमेव मातापितविहीनस्येत्यादि समानम् । एव- मप्यन्यस्मै दानाय स्तेयं न कार्यम् । अत्र नारदः-अपहत्य द्विजस्यायं यः परेभ्यः प्रयच्छति । स दाता नरकं याति यस्यार्थस्तस्य तद्भवेत् ॥ बृहस्पतिः-न विषं वि. पमित्याहुब्रह्मस्वं विपमुच्यते । विपमेकाकिनं हन्ति ब्रह्मस्वं पुत्रपौत्रकम् ॥ पुराणे च-इन्द्रः पृच्छति चाण्डालो किमिदं पच्यते शुभे । श्वमांसं मुरया सिक्तं कपालेन चितामिना । किमर्थं वद कल्याणि चर्मणा पिहितं त्वया । ब्रह्मस्वं ब्राह्मणक्षेत्रं हरन्ते हारयन्ति ये ॥ तेषां पादरजोभीत्या चर्मणा पिहितं मया। समर्पिसंवादे-दारत्या- गी कृतघ्रश्च भूमिहर्ता च ते त्रयः। नरकान निवर्तन्ते यावचन्द्रदिवाकरी ॥ वने व- . .

·आह्निकमकरणम् । (१३१) नतरूननिर्दहन्मूलानि रक्षति । कुलं समूलं दहति ब्रह्मस्वारणिपावकः ॥ स्वदत्ताहि गुणं पुण्यं परदत्तानुपालने | परदत्तापहारेण स्वदत्तं निष्फलं भवेत् ॥ दानपालनयो- मध्ये दानाच्छ्रेयोनुपालनम् । दानास्वर्गमवाप्नोति पालनादच्युतं पदम् ॥ याज्ञव- क्या-प्रजापीडनसन्तापसमुद्भूतो हुताशनः । राज्ञः श्रियं कुलं प्राणान दग्ध्वा विनि- वर्तते || ततश्च-आपत्सु विहितं स्तन्यं विशिष्टसमहीनतः । हीनादादेयमादौ स्या- समाद्वा तदनन्तरम् || असंभवे वाददीत विशिष्टादपि धार्मिकात् । इति व्यासव- चनं फलादिविषयमेव । तथापस्तम्बः परपरिग्रहमविद्वानाददान एधोदके मूले पुप्पे फले गन्धे ग्रासे शाक इति वाचा बाध्यो विदुपो वाससः परिमोषणमदण्ड्य: कामकृते तथा प्राणसंशये भोजनमाददान इति । परिमोपणं अपहारः, एवमध्वश्रान्ता- वपि । तथा मनु:-चणकत्रीहिगोधूमयवानां मुगमाषयोः । अनिपिद्धो ग्रहीतव्यो मुष्टिरेकोध्वनिर्जितैः ॥ द्विजोध्वगः क्षीणवृत्तिविक्ष द्वे च मूलके । आददानः पर- क्षेत्रान हस्तच्छेदमर्हति ॥ द्विजग्रहणादन्यो दण्डय एव । तृणं वा यदि वा का- ठं मूलं वा यदि वा फलम् । अनापृष्टं तु गृहानो हस्तच्छेदनमर्हति ॥ इति स्मृतेः। अतोनुमत्यैव सर्व ग्राह्यम् । तथापस्तम्यः-यथा तथा च परपरिग्रहमभिमन्यते स्ते. नो ह भवति इति कौत्सहारीती, तथा काण्वपुष्करसादी, सन्त्यपवादाः परिग्रहेप्विति पार्यायणिः,शम्योपा युग्यघासो न स्वामिनः प्रतिषेधयन्त्यत्तिव्यवहारे वृद्धो भवति सर्व- मानुपतिपूमिति हारीतः।।इति अपवादा इति,आपदीति शेषः शम्योपाः चणमुद्गाद- यः, न स्वामिनः प्रतिपेधयन्ति। सामिनः प्रतिषेधं न कारयन्ति, स्वामिना न प्रतिपे- द्धन्यमित्यर्थः । विषयभेदेन दोपाभावमाहात्र मनुः वानस्पत्यं फलं मूलं दावश्यर्थ तृणानि च । नृणं च गोभ्यो ग्रासार्थमस्तेयं मनुरब्रवीत् ॥ नारदः-ब्राह्मणेभ्यो य- दुद्दिष्टं तत्सद्य. संप्रदीयते । अहोरात्रमतिक्रम्य तदानं द्विगुणं भवेत्।। त्रिरात्रं पड्गुणं दद्याद्दशरात्रं तु पोडश । मासे शतगुणं दद्याद्वत्सरे तु सहस्रकम् ॥ वत्सरात्परतो नास्ति दाता तु नरकं ब्रजेत् । ब्राह्मणस्य तु यद्दत्तं तदभावे तु तद्धनम् || सकुल्ये तस्य निनयेत्तदभावस्य बन्धुषु । दद्यारसजातिशिष्येभ्यस्तदभावेसु निक्षिपेत् ।। विप्राय दीयमाने तु यो विघ्नं कुरुते नरः । स याति ब्रह्महत्यानां सहस्राणां शतायु. तम् ॥ उपकाराय यो व्याद्राह्मणानां गवामपि । ब्रह्मयोनिशतं प्राप्य देवत्वमधिग, छति ।। रोगितान् ब्राह्मणान्यस्तु रक्षति क्षितिरक्षकः। स कोटिकुलसंयुक्तो वसेद्ब्रह्म. पुरे युगम् ॥ कर्मणा मनसा वायां यो रक्षत्यामयाविनम् । तस्य विष्णः प्रसन्नात्मा सर्वान् कामान्प्रयच्छति ॥ यो ददात्यभपं भूपो भयविद्वलचेतसाम् । तस्प पुण्यफलं वक्तुं क समयोस्ति पंडितः । परोपदेशनिरता वीतरागा विमत्सराः । हरिपादान- रताः प्रयान्ति ब्रह्मणः पदम्।। एतदन्तं नारदीयम् । इतिहाससमुच्चये च-ए. कतः क्रतवः सर्वे समप्रघरदक्षिणाः । एकतो भयभीतस्य माणिनः प्राणरक्षणम् ॥ म- हतामाप यज्ञानां कालेन क्षीयते फलम् । भीताभयप्रदानस्य क्षय एव न विद्यते ॥ समुचये-तरुणी रूपसम्पना सुशीला च पयस्विनी । न्यायाजिता सबरसा च प्रदे- या श्रोत्रियाय गीः ॥ वृद्धा सरोगा हानाला बन्ध्या दुष्टा मृतमना । दूरस्था न्याय- ·(१३२) स्मृतिरनाकरः। छब्धा च न देया गौः कथंचन ॥ इतिहाससमुच्चये औदालिकाश्ने-जितेन्द्रि- याय शान्ताय षैष्णवाय यथाविधि । धेनुं दत्त्वा घृतमयी विष्णसायुज्यमाप्नुयात् ।। पस्य विष्णपरं ज्ञानं यस्य विष्णुपरं मनः । तस्मै देया महाभाग भूमिः सर्वफला- विता ॥ न तस्माद्भूमिदानस्य पात्रमस्तीति मे मतिः । ब्रह्माण्डे पार्वती प्रति रुद्रः- चक्रांकिताय विप्राय विष्णभक्ताय पार्वति । गोकर्णमात्रिकां भूमि दद्याद्राज्यमवाप्नु- यात् ॥ विषुवायनकालेषु चकचिह्नाय पार्वति । तिलद्रोणं महादानं महापातकनाशन म् गारुडे पुराणे-विष्णुचक्रांकितं गात्रं पवित्रमिति वै श्रुतिः । चक्रांकिताय दातव्यं हव्यं कव्यं द्विजातये ॥ तत्रैव भगवानाह-मद्भक्ता ये द्विज श्रेष्ठा मकथा मत्परायणाः । तान् पंक्तिपावनान् विद्धि पृज्यांश्चैव विशेषतः ॥ पाझे-पापन लि- प्यते देही चकायायुधलाञ्छितः । हव्यं कव्यं च यद्देयं तस्मे तद्दानमक्षयम् ॥ आ- श्वमेधिक-वासुदेवं समुद्दिश्य सर्वदानानि पार्थिव | येणवेभ्यः प्रयत्नेन दातव्यानि मनीषिणा ॥ मानसतीर्थप्रशंसायां व्यासः-तस्माद्विष्णुप्रसादाय वैष्णवान्परितोष- येत् । प्रसादसुमुसो विष्णुस्तेनैव स्यान संशयः॥अत्र विज्ञानेश्वरे सर्वदानविपये त्रै- विध्यं फलतारतम्यं चोक्तम्-गत्सा यद्दीयते दानं तदनन्तफल स्मृतम् । सहस्रगुण- माहूय याचिते तु तदर्धकम् ॥ अतो याचित्तोप प्रीतिपूर्वकं देयमेव । तथा याज्ञ- वल्क्यः-दातव्यं प्रत्यहं पाने निमित्ते तु विशेषतः । याचितेनापि दातव्यं श्रद्धा. पूर्व तु शक्तितः॥ अत्र मनुः-जलदस्तृप्तिमाप्नोति सुसमक्षय्यमन्नदः। तिलदस्तु प्र. जामिष्टां दीपदश्चक्षुरुत्तमम् ॥ भूमिदो भूमिमानोति दीर्घमायुहिरण्यदः । गृहदोग्याणि वेश्मानि रूप्यदो रूपमुत्तमम् ॥वासोदश्चन्द्रसालोक्यमधितायुज्यमश्वदः । यानश- पारदो भार्यामश्चर्यमभयमदः ॥ धान्यदः शाश्वतं सोख्यं ब्रह्मदो ब्रह्मसाम्यताम् । यज्ञोनृतेन क्षरति तपः क्षरति विस्मयात् ॥ आयुर्विप्रपरीवादादानं तु परिकीर्तनात । माघमाहात्म्ये-दत्तं हि प्राप्यते खर्गे दत्तमेवोपभुज्यते । यत्किचिद्दत्तमभात्ति नगद तमुपतिष्ठते । श्रीमद्रामायणे-उत्पत्तन्नपि चाकाशं विशन्नपि रसातलम् । अटपि मही कृत्स्ना नादत्तमुपतिष्ठते । एवमपि न प्रतिपिपादायपया जिघृक्षेत । संतो परमास्थाय सुखार्थी संयतो भवेत् । संतोपमूलं हि सुसं दु समूलं विपर्ययः ।। यत्पृथिव्यां ग्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः । नालमेकस्य तरसर्वमिति मत्वा शमं व. जेत् ॥ योऽप्ताधु-पार्थमादाय साधुभ्यः सम्प्रयच्छति । स कृत्वा स्वमात्मानं सन्ता- स्यति तावुभौ ॥ इत्यादिस्मृतिभ्यः । अतो वृत्तिलाभे नाधिकमिच्छेत् । तथा वृह- स्पतिः-ययोत्पन्नस्तु संतोपः वर्तव्य स्वागतनैः । परार्थ नाभिलाषेत सा स्पृहा परिकीर्तिता ॥ अगायि च-यदृच्छालाभसंतुष्टस्ततो याति परा गतिम् । समुच्च- ये च-तेनाधीतं श्रुतं तेन तेन सर्वमनुष्ठितम् । येनाशां पृष्ठतः कृत्वा नैराश्यमपठ- म्बितम् ॥ अतो दरिद्रस्य शत्त्यनुगुणदानेपि तद्दानं महद्भयतीति दर्शितम | अ- व-पाल्पवं वा बहुखं वा दानस्याभ्युदयावहम् । श्रद्धा भक्तिश्च दानानां पृद्धिक्ष- र करे हि ते ॥ नवं शक्तस्य । अत्र मनु:-प्रभुः प्रथमकल्पस्य योनुररूपेन वर्तते ।

·आहिकप्रकरणम् । (१३३) न साम्परायिकं तस्य दुर्मतैर्विद्यते फलम् ॥ साम्परापिकं पारलौकिकम् । अत्र याज्ञवल्क्यः-हीनकल्पं न कुर्वीत सति द्रव्येऽफलप्रदम् ।। * महादानानि * बृहस्पतिः-कनकावतिला नागा दासीभूमिगृहा रथः । कन्या च कपिला चैव महादानानि ते दश ॥ अत्र मनु: त्रीप्पाहुरतिदानानि गावः पृथ्वी सरस्वती । अ. तिदानानि दानानां विद्यादानं ततोधिकम् ॥त्रिभाष्यरत्ने-विद्यानां च परा विद्या ब्रह्मविद्या समीरिता । अतस्तदातुरस्यैव लाभः स्वर्गापवर्गयोः ॥ श्रीविष्णुधर्मो- त्तरे-यो दद्याज्ज्ञानमज्ञानां कुर्याद्वा धर्मदेशनम् । स कृत्स्नां पृथिवीं दद्यात्तेन तुल्यं न तत्फलम् ॥ धर्मदेशनं धर्मोपदेशः । याज्ञवल्क्यः-सर्वधर्ममयं ब्रह्म प्रदानेभ्योधि- कं यतः । तद्ददत्समवाप्नोति ब्रह्मलोकं सनातनम् ॥ (ब्रह्मलोकमविप्लवमिति पाठा- न्तरम् ) यतः यस्मात्, ब्रह्म वेदः, सर्वधर्ममयं सर्वधर्मप्रतिपादकत्वेन, तस्मात्त- दानं सर्वदानेभ्योधिकम् । अत्र च ब्रह्मदाने परस्वत्वापादानमा दानम्, स्वस्वत्यनि- वृत्तेः कर्तुमशक्यत्वान्, विद्याज्ञानदाने द्रव्यादिदानवद्धस्ते दातुमशक्यत्वेपि बुद्धिषि- शेपसम्पत्तिः समाना, भूदाने च स्वस्वसनिवृत्तिः परस्वत्वापादनं च दानं विद्याव्यति- रिक्तविषयम् । नारायणीये च-ज्ञानमज्ञस्य यो दद्याद्वेदशास्त्रसमुद्भयम् । अपि देवास्तमर्चन्ति भर्गब्रह्मदिवाकराः ॥ अत्र पराशरः-अर्थस्य मूलं निकृतिः क्षमा च धर्मस्य मूलं हि तपो दया च । कामस्य मूलं हि वपुर्वयश्च मोक्षस्य सर्वार्थनिवृत्तिरेव ॥ विद्यादानफलमाह-दशवाजिसमा कन्या भाम- दानं च तत्समम् ॥ भूमिदानात्परं नास्ति विद्यादानं ततोधिकम् ॥ मनुरपि-सर्वे- पामेव दानानां ब्रह्मदानं विशिष्यते । वस्त्रानगोमहीवाहतिलकाश्चनसपिंपाम्।। बृहस्प- तिरपि-विद्यादानेन सुमतिर्ब्रह्मलोके महीयते । शाण्डिल्या-ब्रह्मविद्यामदानस्य देवपि न शक्यते । प्रतिप्रदानमथ या दद्याच्छक्तित आदरात् ॥ प्रजापतिः-दा- नानां चैव सर्वेषां ब्रह्मदानं विशिष्यते । ब्रह्मदानेन देव ब्रह्मलोक स गच्छति ॥ दक्षा-सर्वेषामेव दानानां फलं वक्ष्ये द्विजोत्तम । अन्नदानात्स्वर्गलोकं कन्यादानास्प- रं पदम् ॥ विद्यादानाद्ब्रह्मलोकं ब्रह्मत्वं हरिपूजनात् । मनुरपि-विपादप्यमृतं प्राय: ममेध्यादपि काञ्चनम् । नीचादप्युत्तमां विद्यां वीरनं दुप्कुलादपि ।। इति वचनं - ह्मविद्याप्रदानव्यतिरिक्तविषयमिति मन्तव्यम् ॥ * अथाचार्यलक्षणम् अनन्तरमाचार्यलक्षणमाह मनुरेव-निपेकादीनि कर्माणि यः करोति यथाविधि। संभावयति चानेन स विमो गुरुरुच्यते ॥ याज्ञवल्क्या-टपनीय ददद्वेदमाचार्य: स उदाहतः । अल्पं या बहु वा यस्य तस्योपकरोति यः ॥ तमपीह गुरु विद्या- छुतोपक्रियया तया । मनुश्च-उपनीय तु यः शिष्यं पैदमध्यापयदिजः । सकल्पं सरहस्यं च तमाचार्य प्रचक्षते ॥ एकदेशं तु वेदस्य वेदाङ्गान्यपि वा पुनः। योध्या ·(१३४) स्मृतिरनाकरः। पयति वृत्त्यर्थमुपाध्यायः स उच्यते ॥ उपाध्यायाद्दशाचार्य आचार्याणां शतं पिता । सहस्रं तु पितुर्माता गौरवेणातिरिच्यते ॥ उत्पादकब्रह्मदात्रोगरीयान् ब्रह्मदः पिता । ब्रह्मजन्म हि विभस्य प्रेत्य चेह च शाश्वतम् ॥ व्यास:-यश्च मन्त्रमदोथै वा यश्च विद्यां प्रयच्छति । गुरू तावपि जानीयात मन्त्रार्थग्रहणाद्विजः ॥ कामान्माता पिता धेनं यदुत्पादयतो मियः ! संभूति तस्य तां विद्याद्यद्योनावधिजायते ॥ आचार्यों ह्यस्य यां जाति विधिवद्वेदपारगः । उत्पादयति साविच्या सा सत्या साजरामरा ॥ ब्राह्मस्य जन्मनः कर्ता स्वधर्मस्य च शासित्ता । बालोपि वृद्धो विप्रस्य पिता भवति मन्त्रदः ॥ अज्ञो भवति वै वालः पिता भवति मन्त्रदः । अझं हि वालमित्याहुः पि- तेत्येव च मन्त्रदम् ॥ न हायनैर्न पलितर्न वितन च बन्धुभिः । ऋषयश्चकिरे धर्म योनूचानः स नो महान् । आपस्तम्बा-तस्मिन्नभिजनविद्यासमुदितं समाहितं संस्कारमीप्सेत्तस्मिन्नेव विद्याकर्मान्तमविप्रतिपन्ने धर्मेभ्यो यस्माद्धर्मानाचिनोति स आचार्यस्तस्मै न दुह्येत् कदाचन स हि विद्यातस्तं जनयति तच्छ्रेष्ठं जन्म शरीरमेवा- स्य मातापितरौ जनयतः । मनुश्व-आचार्यश्च पिता चैव माता भ्राता च पूर्वजः । नातैनाप्यवमन्तव्या ब्राह्मणेन विशेषतः ॥ आचार्यों ब्रह्मणो मूर्तिः पिता मतिः मजा- पतेः । माता पृथिव्या मूर्तिस्तु भ्राता स्वो मूर्तिरात्मनः ॥ यन्मातापितरो क्लेशं सहेते संभवानृणाम् । न तस्य निष्कृतिः शक्या कर्तुं वर्षशतैरपि ॥ तयोनित्यं प्रियं कुर्या- दाचार्यस्य च सर्वदा । तेषु हि त्रिषु तुष्टेषु तपः सर्वं समाचरेत्।तेपां त्रयाणां शुश्रपा परमं तप उच्यते । न तैरनभ्यनुज्ञात्तो धर्ममन्यं समाचरेत्।। त एव हि त्रयो लोकारत्त एव त्रय आश्रमाः। त एव हि त्रयो वेदास्त एवोक्तास्त्रयोग्रयः। पिता वै गार्हपत्यो- निर्मातानिर्दक्षिणः स्मृतः । गुरुराहवनीयोनिः सामित्रेता गरीयसी ॥ इमं लोकं मावभक्त्या पितृभक्त्या तु मध्यमम् । गुरुशुश्रूपया चैव ब्रह्मलोकं समश्नुते ॥ स- 4 तस्यादृता धर्मा यस्यैते त्रय आताः । अनाहतास्तु यस्यते सर्वास्तस्याफलाः कियाः ॥ यापत्रयस्ते जीवन्ति तावन्नान्यत्समाचरेत् । तेप्येव नित्यं शुश्रूषां कुर्या- मियहिते रतः ॥ तेपामनुपरोधेन पारक्यं सर्वमाचरेत् । तत्तनिवेदयेत्तेभ्यो मनोवा. कायकर्मभिः । एप धर्मः परः साक्षादुपधर्मोन्य उच्यते । देवल:-नास्ति मात्सम दैवं नास्ति पित्रा समो गुरुः । तयोः प्रत्युपकारो हि न कथंचन विद्यते । सर्वार्थसं- भवो देहो जनितः पोपितो यतः। न तयोर्याति निवेशं पित्रोमर्त्यः शतायुपा । अस्वाधीनं कथं देवं प्रकारैरभिराध्यते । स्वाधीनं समत्तिकम्य पित्तरं मातरं गुरुम् ।। माता मासदशावस्यां धृत्वा शलः समाकुला | वेदनाविविधैर्दुःखैः प्रसूयेत विमू- छिता ॥ प्राणैरपि मियान पुत्रान् मन्यते सुतवत्सला । कस्तस्या निति कर्तुं शको वर्षशतैरपि ॥ ब्रह्मोपदेशमेकत्र वेदशास्त्राण्यथैकतः । आचार्यः स तु विज्ञेयस्तयक- कास्तु देशिकाः ॥ ब्रह्मोपदेशमारभ्य यावद्वेदान्तदर्शनम् ! एकेन वक्ष्यते येन स । .. महागुरुरुच्यते ॥ के कर्मविपाकविवरणम् ॐ अथ कर्मविपाकमाह मनुः-पूर्वजन्मकृतं पापं व्याधिरूपेण पायते । तच्छान्तिरी- ·(१३६) स्मृतिरवाकरः। याविशेषतः ॥ स्थायराः कृमिकीटाश्च मत्स्याः सर्पाः सरीसृपाः । पशवश्च सृगाला- श्व जपन्या तामसो गतिः॥हस्तिनश्च तुरङ्गाश्च शुद्रा म्लेच्छाश्च गर्हिताः। सिहव्याघव- राहाश्च मध्यमा तामसी गतिः ॥ चारणाश्च सुपर्णाश्च पुरुपाश्चैव दाम्भिकाः । रक्षांसि च पिशाचाश्च तामसी उत्तमा गतिः ॥ भिल्ला मल्ला नटाश्चैव पुरुषाश्च कुवृत्तयः। द्यूतयानप्रसक्ताश्च प्रथमा राजसी गतिः। राजानः क्षत्रियाश्चैव राज्ञां चैव पुरोहिताः । दानयुद्धप्रधानाश्च मध्यमा राजसी गतिः ॥ गन्धर्वगुह्यका यक्षा विधानुचराश्च ये । तथैवाप्सरसः सर्वा राजसी [त्तमा गतिः ॥ तापसा यतयो विप्रा ये च वैमानिका गणाः । नक्षत्राणि च दैत्याश्च प्रथमा सात्विकी गतिः ॥ यज्वानो ऋपयो देवा वेदा ज्योतीपि वत्सराः । पितरश्चेव साध्याश्च द्वितीया सात्विकी गतिः । ब्रह्मा विश्वसृजो धर्मो महानव्यक्त एव च। उत्तमां सात्विकीमेतां गतिमाहुर्मनीषिणः||यादृशेन हि भावे- न यद्यत्कर्म निपेवते । तादृशेन शरीरेण तत्तत्फलमुपानते।। अथ याज्ञवल्क्यः-म. हापातकजान् घोरान् नरकान प्राप्य दारुणान् । कर्मक्षयात्प्रजायन्ते महापातकिन- स्त्विह ॥ मृगश्वशकरोष्ट्राणां ब्रह्महा योनिमृच्छति । खरपुल्कसवेनानां सुरापो नात्र संशयः ॥ कृमिकीटपतङ्गत्वं स्वर्णस्तयी समाप्नुयात् । तृणगुल्मलतात्वं च क्रमशो गु- रुतल्पगः ॥ अन्नहर्त्तामयावी स्यान्मूको वागपहारकः । धान्यहातिरिक्ताङ्गः पिशुनः पूतिनासिकः ॥ तैलहत्तैलपायी स्यात्पूतिवस्तु सूचकः। परस्य योपितं हत्वा ब्रह्म समपहृत्य च ॥ अरण्ये निर्जले देशे भवति ब्रह्मराक्षसः । हीनजाती प्रजायेत र- लानामपहारकः ॥ श्वासकासयुतो मर्यो यन्दिग्राहसुतो भवेत् । निरीक्षिता परस्त्री- णां चक्षुरोगी प्रजायते ॥ सर्वापहरणं कृत्वा विसी जायते नरः । गुरोर्वचनमुल्लंध्य मतिभ्रष्टः प्रजायते || पत्रशा शिसी हत्वा गन्धाञ्चुच्छन्दरी शुभान् । मुपको धा. न्यहारी स्याद्यानमुप्तः फलं कपिः ॥ जलं प्लवः पयः काको गृहकारी घुपस्करम् । म. धु दंशः फलं गृध्रो गां गोधाग्नि वकस्तथा ॥ श्वित्री वस्त्रं श्वा रसं तु चिरी लवण- हारकः । ब्राह्मे-अन्नहर्ता भवेहुल्मी पूतिवक्रस्त्वस्यकः । परद्रव्यापहारी च परर- नापहारकः ॥ परस्य संततिद्वेपी पराणामहितः सदा । मातापितृगुरुद्वेपी भार्यात्यागी तथैव च । पिशुनो मर्मभेदी च पादरोगी प्रजायते । परस्त्रीगामिनश्चैव तापसींगामि- नस्तथा ॥ परस्त्रीप्वनुकलाश्च जायन्ते ते प्रमेहिनः । योगीश्वरः-गुरुं त्वंकृत्य हुँऋत्य विमं निर्जित्य पादतः । अरण्ये निर्जले घोरे स भवेद्ब्रह्मराक्षसः || कांस्यपा- त्रस्य यो हर्जा परिभापी निरन्तरम् । कार्यासस्य तु यो हर्ता श्वेतकुष्ठी प्रजायते ॥ मनु:-शास्त्रोक्तेनैव मार्गेण विच्युतश्चान्यमार्गतः । महाशब्दातिपातश्च बधिरश्चो- पजायते ॥ मार्कण्डेयः-यः स्वामिनिन्दकश्चैव गुरुनिन्दक एव च । देवतानि- न्दकश्चैव ह्यपरमारी प्रजायते । वसिष्ठः-देवद्रव्योपभोक्ता च देवकार्यविघातकः । अभक्ष्यभक्षकश्चैव पाण्डरोगी प्रजायते ॥ मनस्ताप तु यः कुर्याद्राह्मणानां विशेषतः । ज्वरवान्भविता मत्यो मेहवानथवा भवेत् ॥ विश्वासघातुकचा च्छर्दियुक्तः प्रजायते । वापीकूपतटाकादिभेदकस्त्वतिसारवान् ! सूचनाच्छूलवान मत्या विस्फोटी रविनि- न्दकः । निक्षेपस्य च यो हा शोपवान जायते भृशम्।। यहुदेशान् समासाद्य स या- .

·आह्निकप्रकरणम् । (१३७)। ति नरकं ध्रुवम् । कृतघ्नस्तु कृतो विप्रो यमस्य विषयं गतः॥ आसपत्रवनं घोरं याति वालूककिल्विपम् । देवतानिन्दकश्चैव वेदनिन्दक एव च ॥ कर्मणां निन्दकश्चैव कर्म- भ्रष्टोभिजायते । प्रदर्शनार्थमेतत्तु मयोक्तं स्तेयकर्मणि ॥ यथाकर्मफलं प्राप्य तिर्य- क्वं कालपर्ययात | जायन्ते लक्षणभ्रष्टा दरिद्राः पुरुषाधमाः ॥ ततो निष्कल्मपी- भूताः कुले महति योगिनाम् । जायन्ते विद्ययोपेता धनधान्यसमन्विताः ॥ विहित- स्थाननुष्ठानानिन्दितस्य निषेवणात् । अनिग्रहाचेन्द्रियाणां नरः पतनमृच्छति ॥ गौ- तमः-पापमेवं परिज्ञात्वा तत्पापं न समाचरेत् । तस्मात्सर्वप्रयलेन पुण्यमेव समाच- रेत ॥ मनुः-मानसं मनसेवायमुपभुक्ते शुभाशुभम् । वाँचैव वाक्कृतं कर्म कायेनैव तु कायिकम् ॥ शरीरजैः कर्मदोषैर्याति स्थावरतां नरः । वाचिके पक्षिमृगतां मानसेर- न्त्यजातिताम् ॥ एतज्ज्ञात्वा द्विजो धर्म पापं नैव समाचरेत् । अथ महापातकमाय- श्चित्तमाह पराशरः-वेदवेदांगतत्वज्ञा धर्मशास्त्रविशारदाः । स्वधर्मनिरताः शान्तास्ते- पां पापं निवेदयेत् ॥ वसिष्ठः-येन येन तु पापेन कर्मणा पुरुषो गतिम् । प्रयाति नरकं घोरं ततो वक्ष्याम्यतः परम्॥ पतितात्परिगृह्यार्थ शुनां योनिषु जायते । पतितं याजयानस्तु मृगयोनी प्रजायते ॥ गुरोर्भार्या समागम्य कृत्वा चालिङ्गनादिकम् । शु- नां योनिशतं प्राप्य सर्पयोनिपु जायते ॥ मातापितरी चाक्षिप्य शल्पकः सम्प्रजाय- ते । ताडयेद्वा द्विजं मोहाकंको गृध्रश्च जायते ॥ परदाराभिमर्शन धार्तराधः प्रजाय- ते । भ्रातृभायाँ च दुर्मेधा योधिगच्छति मोहितः ॥ गर्दभत्वमवाप्नोति ततः सोभि- जायते । सखिभायर्या मातुलानी योधिगच्छति मोहितः ।। मृतः ३वत्वमवाप्नोति सू करश्चापि जायते । उपस्थिते विवाहे च दानकाले तथैव च ॥ विघ्न करोति यो मो- हान्मृतो जायेत सूकरः । यः शूद्रो ब्राह्मणी गत्वा कृमियोनी प्रजायते ॥ तस्यां पुत्र समुत्पाय विष्ठायां जायते कृमिः। शूद्रां शयनमारोप्य ब्राह्मणो यात्यधोगतिम् ॥ जन- यिता सुतं तस्यां प्राह्मण्यादेव हीयते । स्त्रियं हित्वा स्वधर्मेण यमस्य विषयं गतः ॥ मनुः-एकोपि वेदधर्मज्ञो यमाचष्टे समाहितः । स विज्ञेयः परो धर्मों नाज्ञानामयुते- न तु ॥ जापालिः-दश द्वादश वा विमान् घेदशास्त्रविशारदान् । स्वकर्मनिरतान् शान्तान् परिपत्त्वे निवेशयेत् ॥ पराशरः-जन्मकर्मपरिभ्रष्टाः संध्योपासनवर्जिताः । रहिता वेदशास्त्रेभ्यस्ते द्विजा नामधारकाः ॥ प्रायश्चित्तं प्रयच्छन्ति ये द्विजा नाम- धारकाः । ते द्विजाः पापकर्माणः समस्ता नरकं ययुः ॥ विज्ञाप्य नखलोमानि मं- वाप्य नानमाचरेत् । मृत्तिकागौशयां च पञ्चगव्यकुशोदकः ॥ राजा वा राजपुत्रो वा ब्राह्मणो वा बहुश्रुतः । केशानां रक्षणार्थाय द्विगुणं व्रतमाचरेत् ।। विश्वामि- त्रा-सर्वान् केशान् समदृत्य च्छेदयेदंगुलित्रयम् । भस्मगोमयमृद्वारिपञ्चगव्यप्र- कल्पितः । मलापकर्षणं कुर्यादाह्यशोचादिसिद्धये । सात्वाचम्य शुचिर्भूत्वा साई- वासाः समाहितः ॥ प्रदक्षिणत्रयं कृत्वा पापानि विनिवेदयेत् । सभव न प्रवेष्टव्या वक्तव्यं नासमञ्जसम् ॥ अवन्विब्रुवन्वापि नरो भवति किल्मिषी । अज्ञात्वा धर्मशा- स्त्राणि प्रायश्चित्तं विधीयते ॥ प्रायश्चित्ती भवेत्पूतः परिपक्किल्वियं ब्रजेत् । पराश- रस-यद्वदन्ति तमोमूढा मूर्खा धर्ममजानतः। तत्पापं शतधा भूत्वा तद्वक्तृनधिगच्छति॥ १८ ·(१३८) स्मृतिरनाकरः। प्राजापत्यं चरेत्कृच्छ्रमज्ञात्वा योभिधास्यति । प्राजापत्ये त्वशक्तश्चेदां दद्याच्छुभलक्ष- णाम् ॥ इति । प्रायो नाम तपः मोक्तं चित्तं निश्चय उच्यते । तपोनिश्चयसंयोगात्माय- श्चित्तमिति स्मृतम् ॥ मनुः-ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वगनागमः/महान्ति पातका- न्याहुस्तरसंयोगी च पञ्चमः ॥ वसिष्ठः-ब्रह्मनश्च सुरापश्च स्तेनश्च गुरुतल्पगः । महापातकिनस्त्वेते तसंयोगी च पञ्चमः। ब्रह्महा द्वादशान्दानि कृच्छं कुर्याद्धनेन वा । चातुर्वर्ण्य चरेद्रेक्षं तत्पापं वांचयत्सदा ॥ वाराणसी ततो गच्छेत्ततः श्रीपापनादि- कम् । अन्यानि तीर्थयानानि गायत्री च समाचरेत् ॥ मनु:-ब्रह्महा द्वादशान्दानि कुटी कृत्वा वने वसन् । भैक्षमात्मविशुद्धयर्थं कृत्वा शवशिरो धजम् ॥ जपन्वान्यतमं वेदं योजनानां शतं ब्रजेत् । ब्रह्महत्यापनोदाय मितभडू नियतेन्द्रियः ॥ सर्वस्वं वा वेदविदे ब्राह्मणायोपपादयेत् । जपेद्वा नियताहारस्त्रिवेदस्य च संहिताम् ॥ कृतवपनो निवदामान्ते गोबजेपि वा । आश्रम वृक्षमुले वा गोब्राह्मणहिते रतः ॥ मुच्यते ब्रह्महत्याया गोता गोब्राह्मणस्य च । एवं दृढतो नित्यं ब्रह्मचारी समाहितः ।। समारो द्वादशे वर्षे ब्रह्महत्यां व्यपोहति । ब्रह्महत्याकृतं पापं व्यपोहत्यात्मवत्तया ॥ हत्या गर्भमविज्ञातमेतदेव व्रतं चरेत् । उक्त्वा चैवानृतं साद ये प्रतिरुद्धय गुरुं तथा ॥ अपहत्य च निक्षेपं कृत्वा च स्त्रीसुहृद्वधम् । इयं विशुद्धिरुदिता प्रमाप्याकामतो द्विजम् ॥ कामतो ब्राह्मणवधे निष्कतिर्न विधीयते । याज्ञवल्क्या-शिर कपाली धजवान् भिक्षाशी कर्मवेदयन् । ब्रह्महा द्वादशाब्दानि मितभुक् छुद्धिमाप्नुयात ॥ ब्रा- ह्मणस्य परित्राणात् गवां द्वादशकस्य च । तथाश्वमेधावभृथस्नानाद्वा शुद्धिमाप्नुयात् ।। अरण्ये नियतो जवा विकृत्वो वेदसंहिताम् । शुध्यते चावगाहित्वा प्रतिस्रोतां सर- स्वतीम् ।। पात्रे निधाय पर्याप्तं धनं या ब्रह्महा शुचिः। पराशरश्च-ब्रह्महा द्वाद- शान्दानि कपालं धारयेत्करे । पावनं भैक्षमाहारं कपालेनैव भोजयेत ॥ अहं दुत- कर्मा वे महासाहसकारकः । गृहद्वारेपु तिष्ठामि मिक्षार्थी ब्रह्मपातुक || तपोपनेषु तीर्थेषु नदीप्रस्रवणेषु च । पर्यटन सर्वतीर्थेषु च्छनोपानद्विवर्जितः ॥ संपूर्ण द्वादशे वर्षे चरेत्कृच्छ्रे महाव्रतम् । पुनः प्रत्यागतो वेश्म कुर्याद्राह्मणभोजनम्।। अगस्त्यः- सेतु दृष्टा समुद्रस्य ब्रह्महा गुरुतल्पगः । मुच्यते सर्वपापेभ्यः कृतघ्नोपि विमुच्यते ॥ मनु:-सुरां पीत्वा द्विजो मोहादग्निवर्णी सुरां पियेत् । तया स्वकाये निर्दग्धे मुच्यते किल्पिपात्ततः ॥ गोमूत्रमनिवर्ण वा पिवेदुदकमेव वा । पयो घृतं वाऽऽमरणाहोश- द्रसमेव वा ॥ यस्य कायगतं ब्रह्म मयेनाप्लाव्यतेसकृत् । तस्य व्यपैति तद्ब्रह्म शूद्रत्वं च स गच्छति । याज्ञवल्क्यः-सुरा घृतं मेहमूत्रण्यसामग्रिसन्निभम् । मुरापोन्यत- में पीत्वा मरणाच्छुद्धिमाप्नुयात् ॥ आज्ञानात्त सुरां पीत्वा रेतोविण्मूत्रमेव च । पुनः संस्कारमर्हन्ति त्रयो वर्णा द्विजातयः ॥ पतिलोकं न सा याति ब्राह्मणी या सुरां पिवेत् । इहैव सा शुनी गृधी सूकरी वापि जायते ॥ मनुः-सुवर्णस्तेयकृतिमो रा जानमभिगम्य तु । स्वकर्म रयापयन् प्रयान्मां भवाननुशास्त्विति ॥ गृहीत्वा मुसलं राजा सकृदन्यात्तु तं स्वयम् । वधेन शुद्धयति स्तेनो ब्राह्मणस्तपसेव या ॥ चीर- पासा द्विजोरण्ये चरेद्ब्रह्महणो व्रतम् । एतेव्रतैरपोहत पापं स्लेयरतं द्विजः ॥ याज्ञ ·आह्निकाकरणम् । (१३९) वल्क्या-ब्राह्मणः स्वर्णहारी तु राज्ञां मुसलमर्पयेत । स्वकर्म ख्यापयन्स्तेनो हतो मुक्तोपि वा शुचिः ॥ अनिवेय नृपं शुध्येत्सरापो व्रतमाचरेत् । आत्मतुल्यसुवर्ण वा दद्यादा विप्रतुष्टिकम् ॥ मनुः-गुरुत्रीगमनी यस्तु व्रतेरेतरपानुदेत् । सूमि ज्वलन्ती स्वालिप्येन्मृत्युना स विशुध्यति || स्वयं वा शिपणावुकृत्याधाय चानली । नै- ती दिशमातिष्ठेदानिपातादजिह्मगः ॥ प्राजापत्यं चरकृच्छमन्दमेकं समाहितः । चान्द्रायणं वा त्रीन्मासान-पसेनियतेन्द्रियः॥ एभिस्तु संवसेयो ये वत्सरं सोपि तत्स मः। आपस्तम्यश्व-गुरुतल्पगामी सपणं शिश्नं परिवास्याचलावाधाय दक्षिणां दिशमनातं ब्रजेत । ज्वलितां वा सूमि परिप्वज्य समानुयाततः शुद्धो भवतीति । अथ महापातकसमानमाहतुर्मनुयाजवल्क्यौ-गुरूणामध्यधिक्षेपो वेदनिन्दासुदृ- द्वधः । ब्रह्महत्यासमं ज्ञेयमधीतस्य च नाशनम् ॥ गुरोराक्षेपणं निन्दा घेदस्य सुहृदो वधः । ब्रह्महत्यासमं विद्यादिति वेदविदो विदुः ॥ गौतमः-यज्ञे विवाहकाले च अन्यस्मिन् धर्मसंकटे । विनमाचरते यस्तु तमाहुर्ब्रह्मयातुकम् ॥ ज्योतिषं व्यवहार च प्रायश्चित्तं चिकित्सकम् । विना शास्त्रेण यो ब्रूयात्तमाहुर्ब्रह्मपातकम् ॥ शाता- तपः-संरुदो ब्राह्मणो दृष्ट्वा स्पर्धमानी परसरम् । अनिवार्य च यो गच्छेत्तमाहु- मपातुकम् ॥ मोहाट ताडनं च दूषणं तर्जनं तथा । संकृत्य ब्राह्मणं यात्तमा- हुर्ब्रह्मपातकम् ॥ योगीश्वर-निपिद्धभक्षणं जैहपममृतं च समान्तरे । रजस्वलामु- सास्वादः सुरापानसमं भवेत् ॥ विष्णुः-रत्यर्थं च धनार्थं च क्षेत्रदारार्थमेव च । यमुद्दिश्य त्यजेत्प्राणांस्तमाहुर्ब्रह्मपातकम्।क्रोधावपाद्विवादादा ब्राह्मणानां च मूढधी। अवमानं च यः कुर्यातमाहुर्ब्रह्मयातकम् ।। अश्वरत्नमनुष्यधीभषेनुहरणं तथा। निक्षेप- स्य च सर्व हि सुवर्णस्तेयसीमेतम् ।। ब्रह्मवं विस्मृती कृत्य यो हरेत नराधमः । स्वर्ण- स्तेयसमं माह माण्डव्यमुनिसत्तमः ॥ उशना:-गुरूणा भार्यया साधू भगिन्या मातु- रेव च । प्रहर्पहास्पवाक्यं हि गुरुतल्पसमं भवेत् ॥ पितुः खसारं श्वशुरों जायां वा मातुलस्य च । मातुः सपत्नी भगिनीमाचार्यतनयां तथा! आचार्यपत्री तनयां गच्छं- स्तु गुरुतल्पगः । संवतः-गायत्र्यास्तु जपे कोटि ब्रह्महत्यां व्यपोहति । लक्षाशीति जपेद्यस्तु सुरापानात्प्रमुच्यते । पुनाति हेमहारं गायत्र्या लक्षसप्ततिः । गायत्र्याः पटिभिलेसमुच्यते गुरुतल्पगः ॥ संवतः-मण्डलं पावमानीभिजेपेत्पक्ष हविष्यभुक् । नाशयेद्ब्रह्महत्या वा वसिष्ठस्य वयस्तया ॥ आश्वलायन:-इन्द्रमिन्द्रमिदं सूक्तं मधुश्छन्दसमेव च । सुरापामात्प्रमुच्येत मासमेकं जपेद्बुधः ॥ आपस्तम्य:- पण्मासं पञ्चमा वा नियतेन्द्रियमानसः । जत्वा तु पौरुष सूक्तं मुच्यते सर्वपातकैः॥ यमस्मृतौ च-रहस्यं चेद्रहः कुर्यादृष्टं चेदृष्टवत्तथा । मन्वादिभिः समानातं तत्र यत्किल्पिपापहम् ॥ वसिष्ठः-संवत्सरेण पतति पतितेन समाचरन् । संवत्सरे तु संपूर्ण प्रायश्चित्तं समाचरेत् ॥ एकशय्यासनं पानं भाण्डं पक्कानमिश्रणम् । याजना- ध्यापनाध्ययनात्पापं संक्रमते नृणाम् ॥ पराशरश्च-कृच्छं देव्यपुतं चैव प्राणा- यामशतद्वयम् । पुण्यतीर्थेनाशिरःसानं द्वादशसंख्यया ॥ द्वियोजने तीर्थयात्रा क. च्छुपेकं प्रकल्पितम् । जन्मप्रभृति पत्किचित्पातकं चोपपातकम् ॥ तावदावर्तयेत्कृ- ·.. (१४०) स्मृतिरनाकरः। यावदष्टगुणं भवेत् । वसिष्ठः-पाल्यात्मभृति यत्पापं पातकं चोपपातकम् । पडब्देनैव शुध्येत महतः पातकादृते ॥ आत्मनोथै प्रकुर्वीत प्रायश्चित्तमतः परम् । वृहस्पतिः-पतिव्रता च रोगी च वृद्धश्चैव विशेषतः । अकामकृतपापे च प्रायश्चि- चार्थमर्हति ॥ उपपातकमाह योगीश्वरः-गोवधो व्रात्यता स्तेयमृणानां चापनिष्क्रि- या । अनाहिताग्रितामण्यविक्रयः परिवेदनम् ॥ भृतकाध्ययनादानं भृतकाध्यापन तथा । परवित्तं पारदाय पा(प्यं लवणक्रयः ॥ स्त्रीशूद्रविक्षत्रवधो निन्दितान्नेन जीवनम् । नास्तिक्यं व्रतलोपश्च सुतानां चैव विक्रयः ॥ धान्यकुप्यपशुस्तेयमयाज्या- नां च याजनम् । पितृमासुतात्यागस्तटाकारामविक्रयः ॥ कन्याया दूषणं चैव परिवित्तियाजनम् । कन्यादानं तस्यैव कौटिल्यं व्रतलोपनम् ॥ आत्मनोर्थे क्रिया- रम्भो मद्यपत्रीनिपेषणम् । तथैवानाश्रमे वासो परानपरिपुष्टता || असच्छास्त्राधिग. मनमाकरेषधिकारिका । भार्याया विक्रयश्चैपामेकैकमुपपातकम् ॥ मनुश्च-अनृतं स्वसमुत्कर्षे राजगामि च पैशुनम् । गुरोश्चालीकनिर्वन्धः समानि ब्रह्महत्यया ॥ ब्रह्मोज्झता वेदनिन्दा कौटसाक्ष्यं सुहृद्वधः । गर्हितानद्ययोर्जग्धिः सुरापानसमानि पट् ॥ निक्षेपस्यापहरणं नराश्वरजतरय च । भूमिवज्रमणीनां च रुक्मस्तेयसमं स्मृ. तम् ॥ रेत सेकं स्वयोनीपु कुमारीपन्त्यजासु च । सख्युः पुत्रस्य च स्त्रीपु गुरुतल्प- समं विदुः ।। गोवधो याज्यसंयाजः पारदार्यात्मविक्रयौ । गुरुमापित्यागः स्वाध्या- याम्योः सुतस्य च ॥ परिवित्ततानुजेन परिवेदनमेव च । तयोर्दानं च कन्यायास्त. योरेव च याजनम् ॥ कन्याया दूषणं चैव वाधुष्यं व्रतलोपनम् । तटाकारामदाराणा- मपत्यस्य च विक्रयः ।। प्रात्यता बान्धवत्यागो भृत्याध्यापनमेव च । भृताचाध्ययना. दानमपण्यानां च विक्रयः ॥ सर्वाकरेप्पधीकारो महायन्त्रप्रवर्तनम् । हिंस्रोपधीच्यु- पाजीवोभिचारो मूलकर्म च ॥ इन्धनार्यमशुष्काणां द्वमाणामवपातनम् । आत्मार्थ च क्रियारम्भो निन्दितावादनं तथा ॥ अनाहिताग्रिता स्तेयमृणानां चानपक्रिया | अस- छात्राधिगमनं कौटिल्यं व्यसनक्रिया ॥ धान्यकुप्यपशुस्तेयं मद्यपत्रीनिषेवणम् । स्त्रीशूद्रविक्षत्रवधो नास्तिक्यं चोपपातकम् ॥ अथ धेनुवघे प्रतीकारमाह तत्र संव. पराशरी-कूपे तु पातिते कृच्छ्रे पापाणे तु त्रयं चरेत् । शस्त्रे विंशतिकृच्छ्राणि पष्टयां पञ्चदशैव तु ॥ अन्योन्यं बन्धनं कृत्वाप्यतिकृच्छं समाचरेत् । नदीतरणे तु कृच्छं स्यादग्निदाहेष्टकृच्छ्रकम् || शकटादतिकृच्छं च तप्तकृच्छत्रयं चरेत् । सर्वपां अपनं कृत्वा गां दद्यात्तु पयस्विनीम्॥ मनु:-तलभेजपाने तु औपधार्य प्रकल्पिते । विपतैलेन गर्भागांप्रमृते नास्ति पातकम् ॥ अतिवालामतिकृशामति वृद्धां च रोगि- णीम् । हत्वा पूर्व विधानेन चरेचान्द्रायणं द्विजः एकवर्षे हत्ते यत्से कृच्छ्रपादो विधी- यते । अबुद्धिपूर्वके स स्यात्ममृते नास्ति पातकम् || अनिविद्युद्विपन्नानां प्रमृते नास्ति पातकम् । यन्त्रिता गौश्चिकित्सार्थमूढगर्भातिपातने ॥ यत्ने कृते विपत्तिश्चेत्मायश्चित्तं “समाचरेत्। गर्वा च पर्वतारोहे नद्युत्तारे तथैव च। प्रायश्चित्तं न कुर्वन्ति द्विना वेदप- रायणाः योगीश्वरः-गोमः सौम्पत्रयं कृत्वा कृच्छं या नषमासिकम्।गोमूत्रयावका- हारनिभिर्मासपिशुध्यति।। संवर्त:-क्षत्रियस्य पधं कृत्वा चरेत्संवत्सरत्रयम् । वैश्यस्या- ·आझिकप्रकरणम् । (१४१) पि वधं कृत्वा अन्दं कृच्छं समाचरेत्।। शूद्रस्य तु वधं कृत्वा अब्दार्ध कृच्छ्रमाचरेत् । प्र. कृतेस्तु वधं कृत्वा पण्मासं कृच्छ्रमाचरेत्॥हस्तिनं तुरगं छागमहिषोष्ट्रमपीस्तथा।रोहिणी चपरी हत्वा पोचान्द्रायणत्रयम्।। अनाविको खरं श्वानं शृगालं सूकर तथा । मार्जारे शशकं हत्वा प्राजापत्येन शुध्यति॥ प्रमापणाप्राणभृतां कुर्यात्तत्प्रतिरूपकम् । तस्या- नुरूपं मूल्यं था कुर्यादित्यवीन्मनुः पराशरदक्षौ च-सिंहव्याघवृकादीनां गृध्रा- गां हननं द्विजः । सर्वेषां पक्षिणां कृत्वा पादकृच्छं समाचरेत ॥ अनस्थि ब्राह्मणो हत्या माणायामेन शुध्यति । मनुश्च-अनुमन्ता विशसिता नियन्ता क्रयविक्रया संस्कर्ता चोपहर्ता च पातुकश्चातिधातुकः ॥ योगीश्वरः-वसेत्स नरके घोरे दि- नानि पशुरोमभिः । संमितानि दुराचारो यो हन्त्यविधिना पशून् ॥ संवतः- प्रतस्थां विधवां नारी रतश्चेन्मुनयोनुवन् । ब्रह्मचारी स्त्रियं गत्वा अवकीर्णिवतं चरेत् ।। अकामतः स्कन्दनं च स्नानं कुर्यात्सितासिते । पराशर:-गृहस्थः कामतः कृत्वा रेतसः स्खलन यदि । सहस्रं तु जपेद्देव्याः प्राणायामैत्रिभिः सह ॥ गौतमश्च- सकृद्रों द्विजो गत्ता चरेत्कृच्छ्राणि विंशतिम् । तथैव कुर्यात्कृच्छ्राणि वृपलीस- हभोजने ॥ यः करोत्येकरात्रेण वृपलीसहभोजनम् । सदा सूतकिनस्तस्य ब्रह्महत्या पदे पदे॥ मदमोहेन यः शूद्यां पुत्रमुत्पादयविजः । यावद्र्भः पतेझ्मी तावत्तिष्ठेत्सु- दारुणे ॥ योगीश्वरः-अम्बष्ठो ब्राह्मणों गत्वा प्राजापत्यद्वयं चरेत् । चण्डालीगम- ने विप्रः प्राजापत्याब्दकं चरेत् ।। रजकश्चर्मकारश्च नटो बुरुड एव च । कैवर्तमेदभिल्लाश्च सौते चान्त्यजातयः ॥ नटों शैलपकों चैव रजकी वेणुजीविनीम् । एता गत्वा नरो मोहात् पष्टिकृच्छू समाचरेत् । पराशरः-मातरं यदि वा गच्छेत्स्वसुतां भगिनीमपि । एतास्तु कामतः सोपि आत्ममेद्रं निकृन्तयेत् ॥ अकामतस्तु यो गत्वा कुर्याच्चान्द्रायण- द्वयम् । दशगोदक्षिणां दद्याच्छुद्धिं पाराशरोबवीत् ।। मातुलानी पियस्य भायौ च स्वसुतस्य च । गुरुपत्नी स्वसारं च भ्रातृभार्या तथैव च||अज्ञानाद्गच्छति ज्ञानात्सारसी तु स गच्छति । चण्डाली वा श्वपाकी वा अनुगच्छति यो द्विजः ॥ त्रिरात्रमुपवासि- त्वा विमाणामनुशासनात् । सशिखं वपनं कृत्वा प्राजापत्यद्वयं चरेत् ॥ गोद्वयं दक्षि- णां दद्याच्छदि पाराशरोप्रवीत् । पुनरपि स एवाह-क्षत्रियो वापि वैश्यो वा च- ण्डाली गच्छतो यदि । प्राजापत्यद्वयं कुर्याद्दद्याहोमिथुनद्वयम् ॥ श्वपाकी वाय चण्डाली शूद्रो वा यदि गच्छति । प्राजापत्यं चरेकृच्छ्रे चतुर्गोमिथुनं ददत् || मात- रं यदि गच्छेत्तु स्वसुतां भगिनों तथा । एतास्तु मोहतो गत्वा त्रीणि कृच्छ्राणि सं- चरेत् ॥ चान्द्रायणत्रणं कुर्याच्छिनच्छेदेन शुध्यति । मातृष्वसृगमे चैवमात्ममेनि- वर्तनम् ॥ अज्ञानेन तु यो गच्छेत् कुर्याचान्द्रायणद्वयम् । दश गोमिथुनं दद्याच्छु दि पाराशरोब्रवीत् ॥ पितदारान् समारुह्य मातुरातां तु नावजाम् ॥ गुरुपनी तुषां चैव भ्रातभार्या तथैव च ॥ मातुलानी सगोत्रां च प्राजापत्यत्रयं चरेत् । गोद्वयं द- क्षिणां दधाच्छुध्यते नात्र संशयः । पशुवेश्याभिगमने महिप्युट्यो कपी तथा। खरी च सुकरी गसा प्राजापत्यं समाचरेत् ॥ गोगामी च त्रिरात्रेण गामेकां ब्राह्मणो दद- वा महिप्पुष्टीखरीगामी सहोरात्रेण शुध्पत्ति।। डामरे समरे वापि दुर्भिक्षे वा जनक्षये , ·(१४२) स्मृतिरनाकरः। पन्दीग्राहे भयातौ च सदा खस्त्री निरीक्षयेत् ॥ अङ्गारसदृशी नारी घृतकुम्भसमो नरः । तत्समीपे न वस्तव्यं नराणां चञ्चलं मनः ॥ मात्रा स्वस्रा दुहित्रा वा भिन्ना- सनगतो भवेत् । वलवानिन्द्रियग्रामो विद्वांसमपि कर्पति॥ नरो गोगमनं कृत्वा चरेच्चा- न्द्रायणव्रतम् । पतितागमने विप्रश्चरेच्चान्द्रायणद्वयम् ॥ गोविलः-उदक्यागमने वि- मा अष्टकृच्छू समाचरेत् । अज्ञानास्पर्शने विप्रः सचेलम्रानमाचरेत् ॥ प्रथमेहनि चण्डाली द्वितीये ब्रह्मघातिनी । तृतीये रजकी प्रोक्ता चतुर्थेहनि शुध्यति ॥ शुद्धा भर्तुश्चतुर्येहि नानेन स्त्री रजस्वला । देवे कर्मणि पिये च पञ्चमेहनि शुध्यति ।। याज्ञवल्क्या-व्यभिचारे ऋतौ शुद्धा गर्भ त्यागो विधीयते । पराशरः-व्यभि- चारेण या दुष्टा प्रायश्चित्तीयते तु सा । त्यागो गर्भ समुद्दिष्टो न तां संभापयेत्वचि- त् ॥ विष्णुश्व-दिवाभिगमने विप्रः स्नानं चैवोपचासनम् । नन्दायां कृच्छ्रपादः स्पात्माजापत्यं तु पर्वणि ॥ योगीश्वरः-विपदण्डोद्यमे कृच्छ्मतिकृच्छु निपातने | अतिकृच्छ्रमसृक्पाते कृच्छोभ्यन्तरशोणिते ॥ वसिष्ठः-मनसा चिन्तितं पापं पश्चा- तापेन शुध्यति । वचसा चेष्टितं पापं जपहोमादिर्भिहरेत् ।। याहुभिस्तु कृतं पापं ब्रह्मह- त्यादिसंभवम् ॥ प्रायश्चित्ती भवेत्सर्वं कृच्छ्चान्द्रायणादिभिः ॥ संवतः-यथातोय- (वायु)पलो बहिर्दहत्त्यपि च बल्व(व)जान् । एवं दहति वेदज्ञः कर्मदोप स्वमात्मनः॥ अकामतः कृतं पापं वेदाभ्यासेन शुध्यति । कामतस्तु कृतं पापं प्रायश्चित्तैः पृथक पृथक् ॥ पराशरः-पथि चण्डालकं दृष्ट्वा कुर्यात्सूर्यावलोकनम् । यदि संभाषणं चै- व सावित्री तु सकृजपेत् ॥ विष्णुश्च-स्पृष्ट्वा चण्डालपतितसंकरान्त्यनवाय- सान् । पात्रादि क्षालयेस्पृष्टं पश्चात्कृच्छ्रे समाचरेत् ॥ द्विजश्चण्डालभाण्डस्थसलिलं पिवते यदि । पण्मासानाचरेत्कृच्छ्रे पञ्चगव्यं ततः पिवेत् ॥ तस्यानमत्ति यो विप्रो द्विगुणं व्रतमाचरेत् । मनु:-गोडी माध्वी च पैष्टी च विज्ञेया त्रिविधा सुरा । मुराया प्राणमात्रेण प्राणायामत्रयं चरेत्।।अनाश्रमी न तिष्ठेत क्षणमेकमपि द्विजः।तिष्ठते यदि मोहेन तप्तकृच्छ्रान् पडाचरेत् ॥ प्राजापत्यत्रयं कुर्याद्वरतरं तु निराकृती । औपर्ध पथ्यमाहारं दद्याद्गोब्राह्मणेषु च ॥ मृतो वाप्यमृतो वापि प्रायश्चित्तं न विद्यते । कात्यायन:-सूतकानं नवश्रादं मासिकानं तथैव च । ब्रह्मचारी तु योनीयात्पाद. कृच्छ्रेण शुध्यति ॥ दुराचारस्य विमस्य निषिद्धाचरणस्य च । अनं भुक्त्या द्विजः कुर्यादिनमेकमभोजनम् ॥ पराशरश्च-सदाचारस्य विमस्य तथा वेदान्तवेदिनः । भुक्त्वान्नं मुच्यते पापादहोरात्रान्तरान्नरः ॥ अंगिराः-अज्ञानाद्राह्मणो भुत्ते शूद्र- स्पानं य आतुरः । प्रायश्चित्तं भवेत्तस्य पण्मासान कृच्छ्रमाचरेत् ॥ विष्णुः-शूद- हस्तेन योनीयात्पानीयं वा पिवेत्वचित् । अहोरात्रोपितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुध्यति।। काले नवोदकं शुद्ध न पिवेदहरेव तत् । अकाले सप्तरात्रं तु न पियेच नवोदकम् ॥ पराशर:-अज्ञानाद्यदि शूद्रानं यो भुक्ते हि द्विजाधमः । तस्य पापविशुध्यर्थ प्रा. जापत्यद्वयं चरेत् ।। काकोच्छिष्टगोच्छिष्टकृमिकीटादिभक्षणे । अमे यानां च सर्वेषा प्राजापत्यप्रत चरेत् ॥ हारीत:-क्षीरं वा यदि वा तैलं तक्रमाज्यमयूनि च । एते. पां विक्रये विप्रो रौरवं नरकं प्रजेत् ॥ पूगीफलं मातुलुङ्गं द्राक्षां सर्जूरमेव च । एते.

·.. आह्निकमकरणम् । (१४३) पां पादकृच्छू स्याज्जम्बीरादेस्तथैव च ॥ कस्तूर्येलादिगन्धानां प्राजापत्यं समाच- रेत् । कर्पूरादेस्तदर्ध स्यात्पादं हिड्वादिविक्रये ॥ हेमरूप्यादिलोहानां कात्तिस्य तथैव च ॥ विक्रयी चित्रवस्त्राणां प्राजापत्यं समाचरेत् ॥ पराशरः-गोविक्रय द्विजः कुर्याल्लोभेन यदि मोहितः । प्राजापत्यं प्रकुर्वीत प्रजापतिवचो यथा ॥ सं- वतः-शुनः पुष्पवती स्पृष्ट्वा पुष्पवत्यान्यया तया । शेपाण्यहान्युपवसेत्स्नात्वा कृ- च्छेण शुध्पति ।। रजस्वला यदा नारी भुक्ते वापि द्विजोत्तमः । चण्डालादिवचः श्रुत्वा स्नात्वा कृच्छ् समाचरेत् || अशक्तौ काञ्चनं दद्याद्विप्रेभ्यो वापि भोजनम् । चण्डालसतिकोदक्यापतितान्दूरतस्त्यजेत् । अतः सन्निधिमात्रेण सचेलः स्नानमा- चरेत् । सात्वावलोकयेत्सूर्यमज्ञानात्तु स्पृशेयदि ॥ संवतः-संकटे विषमस्थाने दु- गै तु परिखे तथा । भद्रपत्तनमार्गेषु यथा शूद्रस्तथैव सः ॥ भवेदिति शेषः । मनु:- हुंकारं ब्राह्मणस्योक्त्वा वंकारेण गरीयसा । सात्वानश्ननहाशेषमभिवाद्य प्रसादयेत् ॥ अंगिरा:-प्रायश्चित्तं तु राज्ञां च कामतोकामतोपि वा । तदर्धं भवति स्त्रीणामशेपे- प्वपि पापिपु॥दक्षः-इमांश्च विधिवत् दृष्ट्वा पापं नैव समाचरेत् । यः करोति नरः पापं नरकेपु स मज्जति ॥ हारीतः-न कर्तव्यं न कर्तव्यं पापं हि सर्गमिच्छता । क- तव्यं सर्वदा विप्र पापं नरकमिच्छता || तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पापं नैव समाचरेत् । यमः-प्रायश्चित्तमिदं प्रोक्तं कर्तव्यं पापभीरुणा। न कर्तव्यमिदं विप्रैः सर्वदा पाप- कारकः । पराशर:-सर्वेपामेव पापानां प्रायश्चित्तमिदं शुभम् । गायत्र्याः शतलक्षं तु ब्रह्महत्यापनोदनम् ॥ इति सर्वमत्र वक्तव्यं विज्ञानेश्वरमाधवीयस्मृतिचन्द्रिकाग्रन्थेषु स्पष्टं द्रष्टव्यम् । अत्र विस्तरभयान लिख्यते ॥ * धनभेदनिरूपणम् * इदानों प्रकृतमुच्यते-धने तु द्विविधे ज्ञेये देवमानुपभेदतः । मानुषानरकं याति दैवात्स्वर्गमवाप्नुयात् ।। तस्माद्दवं हि कर्तव्यं सर्वदा मनुजेश्वर । मानुषं हि न कर्त- व्यं सर्वदा पापकारकम् ।। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन मानुषं न समाचरेत् । अथ देववित्त- विपये किंचिदुच्यते कुण्डधारकोपाख्यानशुकानुशासनादिप्वितिहाससमुच्चये च- मानुष मुनयो वित्तमर्थमाहुरशाश्वतम् । देवमाहुस्तथा वित्तं धर्म दिन्यसुखप्रदम् ॥ , नार्थलोभान च स्नेहान्न क्रोधान्न च मत्सरात् । न कामान भयाद्वापि धर्मं प्राज्ञः परित्यजेत् ॥ अर्थहीनोपि धर्मात्मा स्वर्ग गच्छति मानवः । अर्थवान् धर्महीन- स्तु नरकं प्रतिपद्यते ॥ अभावी न भवत्यर्थों नाशो नास्त्येव भाविनः । एतद्विदन्तो विबुधा क्लिश्यन्ते नैव मोहिताः ॥ न मन्त्रबलवीर्येण प्रज्ञया पौरुपेण वा । अलभ्यं लभते मर्पस्तत्र का परिदेवना ॥ सर्व एव हि लोकोयं यदि स्याद्धर्मतत्सरः । ततो निरन्तरः स्वर्गों भवेच्छ्रन्या च मेदिनी ॥ श्रद्धया साध्यते धर्मों महद्भिर्नार्थसंचयः । अकिचना हि मुनयः श्रद्धाधर्मादिवं गताः|| धर्मार्थकाममोक्षाणा चतुर्णामिह साधनम् । विद्या तपो बलं शौर्य कुलीनत्वमरोगता ॥ राज्यं धर्मश्च मोक्षश्च सर्व धर्मादवाप्यते । नामत्र हि सहायाथै पिता माता च तिष्ठतः ॥ न पुत्रदारा न ज्ञातिधर्मस्तिष्ठति केव.. , ·(१४४) स्मृतिरनाकरः। लम् । नारदः-पुत्रदारकुटुम्बानि शरीरं संचयाश्च ये | पारक्यमध्रुवं सबै स्वन्ते सुकृतदुप्कृते । न हि वेदास्त्वधीताश्च न शास्त्राणि श्रुतान्यपि । तत्र गच्छन्ति यत्रा- सौ धर्म एकोनुगच्छति ॥ एको हि जायते जन्तुरेक एव विपद्यते । एकोनु क्ते सुकृ- तमेक एव च दुष्कृतम् ॥ मृत शरीरमुत्सृज्य लोप्टकाष्ठसमं क्षिती । विमुखा वान्धवा यान्ति धर्मस्तमनुगच्छति ॥ कर्मणा मनसा वाचा सर्वावस्थासु सर्वदा । तस्मात्सर्वात्म- ना धर्म तात नित्यं समाचर ॥ मा धर्मविमुखः प्रेत्य तमस्यन्धे पतिप्यसि | को जानाते कदा कस्य मृत्युकालो भविष्यति ॥ श्वः कार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाहे चापराहिक- म् । न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतं वास्य न वा कृतम् ॥ न व्याधयो नच यमः श्रेय:- प्राप्ति प्रतीक्षते । यावदेव भवेत्कालस्तावच्छ्रेयः समाचरेत्॥इहैव नरकव्याधेश्चिकित्सा न करोति चेत । गत्वा निरोप, देशं सरुजः किं करिष्यति । मम मित्रमिदं मम पुत्रोसी मम जननीयमिति प्रलपन्तः । सहसा यमसादनमुग्रं सर्वमिदं विरहय्य भ• जन्ते ॥ भार्या मे पुत्रो मे विभवो मे सिग्धवन्धुसुहृदो मे | एवं बदन्तमेनं पशुमिय मृत्युनर नयति ॥ इदं कृत्पमिदं कार्यमिदमन्यत्कृताकृतम् । एवमीहासमायुक्तं कृ- तान्तः कुरुते वशे ॥ प्रशस्तानि निपेवख स्वकर्माणि प्रयत्नतः । एतावद्धर्मसर्वस्वं निन्दितानि विवर्जय ॥ नास्ति धर्मसमो पन्धुर्नास्ति धर्मसमः सुहृत् । नास्ति धर्म- समो लाभो नास्ति धर्मसमा गतिः ॥ अत एव धर्मार्थयोयुगपदुपस्थिती धर्ममनाह- त्यार्थग्रहणे ब्रह्महत्यावतमाहापस्तम्या-" धर्माययोः सन्निपाते अर्थग्राहिण एतदेव" इति प्रायश्चितस्पातिगुरुत्त्वात् उत्कोचग्रहणेन महानर्थकरकूटसाक्ष्यराजगामिपैशुन्या- दिविषयम् । याज्ञवल्क्या-तपस्तत्वासृजद्ब्रह्मा ब्राह्मणान् वेदगुप्तये । तृप्त्यर्य पितृदेवानां धर्मसंरक्षणाय च || मनु:-द्विजातीनामयं देहो नोपभोगाय कल्पते । इह क्ले गाय महते प्रेत्यानन्तसुखाय च ॥ शाण्डिल्यः-गृहस्थ एव सर्वेभ्यो धर्म व्यान्महामतिः । परिबाडपि या ब्रूयात्सर्वश्रेष्ठो गृहाश्रमी ॥ समुच्चये-ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थोथ भिक्षुकः । यथोक्तकारिणः सवै गच्छन्ति परमां गतिम् ।। ॐ द्रव्यशुद्धिविधिः अथ द्रव्यशुद्धिरुच्यते तत्र पराशर:-अथातो द्रव्यशुद्धिस्तु पराशरवचो यया । दारुपात्राणि सर्वाणि लोहेनोल्लिसिताः शुचिः ॥ उल्लिखिताः उल्लिखितानि, एवं कृते शुचिः शुद्धिरित्यर्थः । भस्मना शुध्यते कांस्यं ताम्रमम्लेन शुध्यति । रज- सा शुध्यते नारी चाविकं तु सदा शुचिः ॥ नदी वेगेन शुध्येत यत्रामेध्यं न लपते । भस्मना शुध्यते कांस्यं सुरया यन लिप्यते ॥ सुरामूत्रपुरीपेस्तु शुध्यते तापलेखनैः। अयसा चायसं पात्रं दीसे चाग्री प्रतापयेत् ।। दन्तः शुक्तिस्तथा शृङ्गं रोप्यं सौवर्ण- भाजनम् । मणिपात्राणि शंखश्च तेषां प्रक्षालनाजलः ॥ इदं निलेपविपयम् । सलेपे तु-गवाघ्रातानि कास्यानि शूद्रोच्छिष्टानि यानि च । शुध्यन्ति दशभिः क्षारः श्पका- कोपहतानि च ॥ क्षारः लवणसहितैस्तोयरित्ययः । पापाणानि पुनपुप्येच्छद्धि- रेपामुदाहता ॥ मृद्राण्डं दहनाच्छुध्येहव्याणा मार्जनाच्छचिः । मार्जन .

·आह्निकमकरणम् । (१४५) दभैरुलावनम् । तन्तुवल्कलचीराणां वस्त्रं कार्पासक्षौमकम् । ऊर्णानेत्रपटानां च प्रोक्षणं तु विधीयते ॥ तूलिकामुपधानं च चित्ररक्ताम्बराणि च । शोपयित्वा- तपेनैव प्रोक्षणात्तु शुचीनि वै ॥ वेणूपस्करशूर्पाणां शणस्य फलचर्मणोः । तृणकाष्ठा- दिरज्जूनामुदकाभ्युक्षणाच्छचिः ॥ अंगारेण भवेच्छुद्धिस्ताम्राणां कांचनस्य च | जलशीचं च पत्राणां परित्यागेन मृण्मयम्॥ एतदुच्छिष्टस्पृष्टिविषयम् । कुसुम्भं गुड- कासिलवणं तेलसर्पिपी । द्वारे कुर्वीत धान्यादि गृहे दद्याद्भुताशनम् ॥ रजकश्चर्म- कारश्च लुब्धको वेणपुल्कसः । चातुर्वयेषु गेहेपु नाविज्ञातेषु निष्कृतिः॥ ज्ञातेपु नि- कृति कुर्यात्पूर्वोक्तस्यार्धमेव च । गृहस्याभ्यन्तरं गच्छेच्चण्डालो यस्य कस्य चित् ॥ तस्माद्हाद्विनिःसृत्य मृद्भाण्डानि विसर्जयत् । रसपूर्ण तु मृद्राण्डं न त्यजेस्पर्शवजि- तम् ॥ गोमयमिश्रितस्तोयैर्जियीत गृहान्तरम् । श्रितं द्रोणाटकस्यानं काकश्वानोप- घातितम् ॥ केनेद शुध्यते चानं ब्राह्मणेभ्यो निवेदयेत् । प्रस्थद्वात्रिंशतिद्रोणः स्मृतो द्विपस्थ भाटकः ॥ ततो द्रोणाठकस्यान्नं शुद्धमेवेत्युदाहृतम् । काकश्वानावलीढं तु गवाघ्रात खरेण च ॥ स्वल्पमत्रं त्यजेद्विद्वान् शुद्धं द्रोणाढकं तु तत् । ग्रासमुद्धृत्य तद्भोज्यं यच्च लालाहतं भवेत् ।। सुवर्णोदकमभ्युक्ष्य वह्निना चोपतापयेत् । हुताशनो- पसंसृष्टं सुवर्णसलिलेन वा ॥ विप्राणां ब्रह्मयोपेण शुद्धिमानोति तत्क्षणात् । एतद- त्यन्तापद्विषयम् । स एव-मक्षिकाकीटमार्जारपतङ्गकृमिदर्दुराः । मेध्यामध्ये स्पृश- न्तोपि नोच्छिष्टं मनुरब्रवीत् ॥ पालैनकुलमानीरैरनमुच्छिप्यते यदि । तिलदीदकैः प्रोक्ष्य शुध्यते नात्र संशयः ॥ इति पराशरवचनानि । याज्ञवल्क्यः-सौवर्णरज- ताजानामूर्ध्वपात्रग्रहाश्मनाम् । शाखरज्जूमूलफलवासोविदलचर्मणाम् ॥ पात्राणां चमसानां च वारिणा शुद्धिरुच्यते । अब्जे मुक्ताफलशङ्खशुक्त्यादि, ऊर्ध्वपात्रं यज्ञीयोलूखलादि, ग्रहाः पोडशीप्रभृतयः, रज्जूः बल्वजादिनिर्मिता, विदलं वैणवादि, चर्म अजादीनाम् । विदलचर्मणोहणं तद्विकाराणां छत्रवरत्रशूर्पपावादी- नामुपलक्षणम् । पात्राणि मोक्षणपात्रादीनि, एतेषामुच्छिएस्पर्शमात्रे वारिणा प्रक्षाल- मेन शुद्धिः। सलेपे-चरुसुक्नुकसनेहपात्राण्युप्णेन वारिणा । शुध्यन्तीति शेषः । चरुः चरुस्थाली, सस्नेहपात्राणि प्राशिवहरणादीनि । अत्र मनु:-निलेपं काञ्चनं भाण्डमद्भिरेव विशुध्यति । अजमश्ममयं चैव राजतं चानुपस्कृतम् । तेजसाना मणीनां च सर्वस्याश्ममयस्य च । भस्मनाद्भिर्मदा चैव शुद्धिरुक्ता मनीपिभिः ॥ अ- श्ममयम्-दृपदादि, एतेषां सलेपानां भस्मना अद्भिर्वा शुद्धिः । काकादिमुखावखा- तेवु "कृष्णशकुनिमुखावमृष्टं निलिखेच्छापदमुखावमृष्टं पात्रं न प्रयुज्येत" इति वि- ज्ञानेश्वरेणोदाहतं स्मृत्यन्तरं द्रष्टव्यम् । याज्ञवल्क्यः-स्पयशूर्पाजिनधान्याना मुस- लोलखलानसाम् । स्यः यज्ञागम्, अनः शकटम्, एपामुष्णेन वारिणा शुद्धिरिति च । घुमुवप्सोहपात्राण्युप्णेन वारिणा इति पूर्वेण सम्बन्धः । प्रोक्षणं संहताना च बहूनां धान्यवाससाम् । उक्तशुद्धीनां धान्यवासःप्रभृतीनां बहूनां राशीकृताना प्रोक्षणेनैव शुद्धिः । अत्र च विज्ञानेश्वर:-यदा धान्यादीनि वस्त्रादीनि वा रा. शीकृतानि तत्र चण्डालादिस्पृष्टान्यल्पामि अस्पृष्टानि च वहनि, स्पृष्टानामुक्तैव शुद्धि . .

·. (१४६) स्मृतिरनाकरः। इतरेषां मोक्षणम् । तथा स्मृत्यन्तरम्-वखधान्यादिराशीनामेकदेशस्य दपणे । तावन्मानं समुन्दृत्य शेपं प्रोक्षणमर्हति ।। इति । स्पृष्टानां पहुवे, मनु:-अद्रिस्तु प्रोक्षणं शौचं पहूनां धान्यवाससाम् । प्रक्षालनेन त्वल्पानामद्भिः शौचं विधीयते ॥ एवं स्पृष्टास्पृष्टसमवेपि प्रक्षालनमेव, अधिकेपि प्रक्षालनमेव ॥ तक्षणं दारुशङ्गाणां गोपालैः फलसंभुवाम् । मार्जनं यज्ञपात्राणां पाणिना यज्ञकर्मणि || दारूणाम्, मेष- महिपादिशृङ्गाणाम्, करिवराहायस्थाम, दन्तानां चोच्छिष्टमेहादिलिप्तानाम्, मृगस्मोद- कादिभिरनपगतगन्धलेपानाम्, तक्षणम्-तावन्मात्रावयवापनयन शुद्धिः । फलसंभु- पाम्-विल्वालायनारिकेलादिफलजानां पात्राणाम्, गोवालरुद्घर्पणं शुद्धिः, सुक्नु- पादीनां यज्ञपात्राणां दक्षिणेन हस्तेन दभैर्दशापवित्रेण वा मार्जनं शुद्धिः। इदं पूर्वो- क्तशौचानन्तरं कर्तव्यम् । एवं पांचित्तलेपानां लेपाकर्षणविशेषहेतुनाह-सोष्ण- रुदकगोमूत्रः शुध्यत्याविककौशिकम् । सश्रीफरंशुपट्टे सारिष्टैः कुतुपं तथा । सगौरसर्पः क्षामं पुनः पाकेन मृण्मयम् । आविकम् ऊर्णामयम्, कौशिक कोश- मभवम्, ऊपरमृत्सहितेन गोमूत्रेणोदकेन वा शुध्यति । अंशुपट्टादिकं, श्रीफलसहितः मक्षालितं शुध्यति । अंशुपट्ट पल्कलतन्तुकृतम्, कुतुपः पार्वतीयच्छागरोमनिर्मि- तकम्बलम्, अरिष्टफलसहितः फेनरहितैरुदकगोमूत्रः शुध्यति । एवमुच्छिष्टस्नेहा- दियोगे । अल्पोपघाते तु प्रोक्षणादेव, क्षालनासहत्वात् , सर्वत्र द्रव्याविनाशेनैव शुद्धे. रिष्टत्वात् । यथाह देवल:-और्णकौशेयकुतुपपदृक्षौमदुकूलजाः। अल्पशीचा भव- न्त्येते शोषणमोक्षणादिभिः ॥ तान्येवामध्ययुक्तानि क्षालयेच्छोधनः स्वकैः । धान्य- कल्कैस्तु फलजै रसै रागानुगैरपि ॥ इति । आदिग्रहणं तदारब्धतूलिकादिमा- त्यर्थम् । अतस्तस्पाल्पोपघातेनैव क्षालन कार्यम् । तूलिकामुपधानं च पुप्परक्ताम्बरं तथा शोपयित्वातपे किंचित्करः संमार्जयेन्मुहुः ॥ पश्चाच्च वारिणा प्रोक्ष्य विनि- युनीत कर्मणि । तान्यप्यतिमलिनानि यथावत्परिशोधयेत् ॥ इति देवलस्मरणात् । कुंकुमकुसुम्भपुष्पग्रहणं हरिद्रादिरक्तद्रव्यस्य क्षालनासहस्प प्राप्त्यर्थम्, न मानिष्ठादेः, तस्य क्षालनसहत्वात् । शवेनाप्युक्तम्-रागद्रव्याणि प्रोक्षितानि शुचीनीति । गौरसर्पपसहितैरुदकगोमूत्रैः शुध्यति । क्षोमं शुमा अतसी तत्सूत्रनिर्मितम्, मृण्म- यं पटादि, पुनः पाकेन शुध्यति । एतच्चोच्छिष्टस्पर्श । चण्डालादिस्पर्श तु त्याग एव । यथाह पराशर-चण्डालायैस्तु संस्पृष्टं धान्यं वस्त्रमथापि वा । प्रक्षालनेन शुध्येत परित्यागान्महीमयम् ॥ इति । कारुहस्तः शुचिः पण्यं भैक्षं योपिन्मुसं तथा । कारवः रजकचेलधावकसूपकारायाः, तेषां हस्तः शुचिः । शुचित्वं च तत्तत्साध्ये कर्मणि वस्त्रधावनादौ सूतकादिसंभवेपि । पण्यम् आपणस्थद्रव्यं विक्रेयं ग्रीह्यादि. अनेककेतृजनहस्तपरिघट्टितमप्यप्रयतं न भवति, सूतकादिनिमित्ते च पणिनाम् । भिक्षाणां समूहो भक्षम्, तद्ब्रह्मचर्यादिगतम् । अनाचान्तस्त्रीपदानाशुचिस्थ्याक्रमणा• दिनापि न दुप्पति । तया योपिन्मुसं संभोगकाले शुचि । वत्मः प्रसवने मेध्य: शकुनिः फलशात्तने । स्त्रियश्च रत्तिसंसर्ग वा मृगग्रहणे शुचिः ॥ इति स्मरणात । कालोग्निः कर्म मृद्रायुर्मनो ज्ञानं तपो जलम् । पश्चात्तापो निराहारः सर्वेमी शुद्धिहे.

·आह्निकपकरणम् । (१४७) तवः ॥ अस्प विपयविभागमाह-अकार्यकारिणां दानं वेगो नधास्तु शुद्धिकृत् । शोध्यस्य मृच तोयं च संन्यासोथ द्विजन्मनाम् ॥ तपो वेदविदांक्षान्तिर्विदुषां वर्मणो जलम् । जपः प्रच्छन्नपापानां मनसः सत्यमुच्यते ॥ भूतात्मनस्तपोविये बुद्धर्ज्ञानं विशोधनम् । क्षेत्रज्ञस्येश्वरज्ञामाद्विशुद्धिः परमा मता ॥ इति । मनुश्व-पान्त्या शुध्यंति विद्वांसो दानेनाकार्यकारिणः । प्रच्छन्नपापा जप्येन तपसा वेदवित्तमाः ॥ अद्भिर्गात्राणि शुध्यन्ति मनः सत्येन शुध्यति । विद्यातपोभ्यां भूतात्मा बुद्धिर्ज्ञानेन शुध्यति ॥ वोधायन:-अद्भिः शुध्यन्ति गात्राणि बुद्धिर्ज्ञानेन शुध्यति । अहिंसया च भूतात्मा ममः सत्येन शुध्यति ।। तैजसानामुच्छिष्टानां गोशकृद्भस्ममृद्रिः परिमा- र्जनमन्यतमेन वा ताम्ररजतसुवर्णानामम्लैरमत्राणां दहनेन दारवाणां तक्षणेन वैण- वानां गोमयेन फलमयानां गोवालरज्ज्वा कृष्णाजिनानां बिल्वतण्डलैः कुतुपानाम- रिटरोर्णानामादित्येम क्षौमाणां गौरसर्पपकल्केन मृद्भिश्चेलानां चेलवञ्चर्मणां तेजस- घदुपलमणीनां दारुवदस्यां क्षोमवच्छङ्लशृङ्गशक्तिदन्तानां पयसा वा मूत्रपुरीपास- पशुक्लकुणपस्पृष्टानां पूर्वोक्तानामन्यतमेन त्रिःसप्तकृत्वः परिमार्जनम्, अतैजसानामे- भूतानामुत्सर्गो वचनात् । यज्ञे चमसपात्राणां न न सोमेनोच्छिष्टा भवन्ति। इति श्रुतिः । कालोनिर्मनसः शुद्धिरुदकाद्यनुलेपनम् । अविज्ञातं च भूतानां षड्वियं शौचमुच्यते ॥ नित्यं शुद्धः कारुहस्तः पण्यं यच प्रसारितम् । ब्रह्मचारिंगतं भक्ष नित्यं मेध्यमिति श्रुतिः || आकराः शुचयः सबै वर्जयित्वा सुराकरम् । अदूष्या: संतता धारा वातोद्भूताश्व रेणयः ॥ अमेध्येषु च ये वृक्षारूढाः पुष्पफलोपगाः। तेषामपि न दुप्यन्सि पुष्पाणि च फलानि च ॥ वृक्षग्रहणादल्लीफलनिषेधः । आसनं शयनं पत्रं जायापत्यं कमण्डलुः । आत्मनः शुचिरेतानि परेपामशुचिर्भवेत् ॥ एतानि सी. कतः स्वस्य शुद्धानि, नान्येषामित्यर्थः । आसनं शयनं यानं नावः पथिवृणानि च । चण्डालपतितस्पृष्टं मारुतेनैव शुध्यति ॥ त्रीणि देवाः पवित्राणि ब्राह्मणानामकल्पयन् । अदृष्टमद्भिनिर्णिक्तं यच्च वाचा प्रशस्यते॥इत्येतदन्तं बोधायनीयम् । याज्ञवल्क्यः- त्रपुसीसकताम्राणां क्षाराम्लोदकवारिभिः । भस्माद्भिः कांस्यलोहानां शुद्धिः प्लायो द्रवस्य तु ॥ त्रपुप्रभृतीनां क्षारोदकेम वारिणा चोपघातापेक्षया समस्तैयस्तो शुद्धिः कार्या, कांस्यलोहानां भरमोदकेन. ताम्रग्रहणाद्रीतिकावृत्तलोहयोग्रहणम्, एकयोनित्या- त्, एतच्च ताम्रादीनामम्लोदकवारिभिः शुद्धयभिधानं न नियमार्थम् । मलसंयोगजं तज्ज यस्य येनोपहन्यते । तस्य तच्छोधनं प्रोक्तं सामान्यं द्रव्यशुद्धिकृत् ।। इत्यविशेषस्मर. णात् । अतो न ताम्रादेरुच्छिष्टोदकादिलेपस्यान्येनापगमसंभवे नियमेनाम्लोदकादिना शुद्धिः कार्या । अतएव मनुना सामान्येनोक्तम्-ताम्रायस्कांस्यरोप्याणां त्रपुणः सी- सकस्य च । शौचं यया कर्त्तव्यं क्षाराम्लोदकवारिभिः ॥ इति । यत्तु-भस्मना शु. ध्यते कांस्यं ताम्रमम्लेन शुध्यति । इति तत्ताम्रादेः शौचस्प परां काष्ठां दर्शयितुं, नान्यानषेधार्थम् । यदा तूपघातातिशयः, तदा अम्लोदकानामावृत्तिः । गमाघातानि कास्यानि शूद्रोच्छिष्टानि यानि च । शुध्यत्ति दशभिः क्षारः इवकाकोपहतानि च ॥ इति स्मरणात्। शुद्धिः प्लावो द्रवस्य स्विति द्रषद्रव्यस्प धृतादेः प्रस्थप्रमाणादधिकस्य, . . .

·(१४८) स्मृतिरनाकरः। श्वकाकाद्यपहतस्पामध्यसंस्पृष्टस्य च प्लावः प्लावनं समानजातीयेन द्रवद्रव्येण भाण्ड- स्यातिपूरणम् यापन्निःसरणं शुद्धिरित्यभिधीयते। ततोल्पस्प त्यागः, बहुत्वमल्पत्वं च देशकालापेक्षया वेदितव्यम् । यथाह घोधायना-देशं कालं तथात्मानं द्रव्यं द्रव्य- प्रयोजनम् । उपपत्तिमवस्थां च ज्ञात्वा शौचं प्रकल्पयेत् || कोटाद्यपहतस्य तूल्लवन- मेव । ययाह मनुः-द्रव्याणां चैव सर्वेषां शुद्धिरुत्प्लवनं स्मृतम् । उत्प्लवनं चात्र घ- सान्तरिते पाने प्रक्षेपः, अन्यथा कीटाद्यपगमस्यासम्भवात् । शुदभाण्डस्थितस्य तु "मधूदके पयस्तद्विकाराश्च पात्रात्पात्रान्तरानयने शुद्धा। इति गौतमस्मरणास्पात्रान्त रानयनाच्छचिः । मधुदधिघृतादेः वर्णापसदहस्तात्माप्तस्य पात्रान्तरानयनं पुनः पच- नं च कार्यम् । यथाह शंख:-अभ्यवहार्याणां घृतेनाभिषारितानां पुनः पचनम्, एवं मेहाना नेहवसानामिति । एवं व्याचख्यौ विज्ञानेश्वरः। अतो भस्माद्रिः कांस्य- पत्तानस्यापि शुद्धिः । अम्लोदकैस्ताम्रवकांस्यस्यापीति सिद्धम् । अत्र पराश- र:-काकश्यानावलीढं तु द्रोणान्नं न विवर्जयेत् । ग्रासमुनृत्य तन्मात्रं यच्च लाला हतं भवेत् ।। हेमोदकेन चाभ्युक्षेद्राजतेनाम्युनाय वा । अग्निज्वालोपसंस्पर्शात्सुवर्ण- मधुसर्पिपाम् ॥ विप्राणां मन्त्रघोषण पृतं भोज्यं च तद्भवेत् । एतदत्यन्तापद्विपयम् । देवल:-द्रव्याणां चैव पकानां लवणस्य गुडस्य च । नान्या शुद्धिः परित्यागाच- ण्डालस्पर्शने कृते ॥ वोधायन:-बीहयः प्रोक्षणादद्भिः शाकमूल फलानि च । त. मात्रस्यापहाराद्वा निस्तुपीकरणेन वा ॥ अपहारः अपहृत्य त्यागः । पांसूपपातशङ्का- या संमृज्य प्रोक्षणाच्छुभम् । देवला-दिवाकीत्यस्तु संस्पृष्टं धान्यं मूलं फलानि य । प्रक्षालनेन शुध्येत परित्यागान्महीमयम्॥ प्रक्षालनेन संग्राह्यमिति पे लोकसंमत- म् । विष्णुः-मृत्पिण्डवणकाष्ठानां श्वभिश्चण्डालवायसैः । स्पर्शने विहितं शौचं सो. मसूर्याशुमारुतैः ।। अंगिरा:-शूद्राद्विप्रगृहायातं विप्रकृष्टं तया शुचि । पात्रान्तरगतं ग्राह्यं शूद्रात्स्यगृहमागतम्।। शाण्डिल्या-घृतस्थाली विना सर्वं जलपूरानसंश्रयम्। कर्तव्यं दिवसे भाण्डं मारुतातपसेवितम् ॥ गृहोपकरणं सर्व मुसलोलूखलादिकम् । प्रक्षालयेज्जगनाथयागोपकरणानि च ॥ * भूशुद्धिप्रकारः भशुद्धिमाह याज्ञवल्क्या-भूशुद्धिर्मार्जनाहाहाकालागोकमणात्तथा । सेकादु- लेखनाल्लेपाद् गृह मार्जनलेपनात् ।। मार्जनं पांमुतृणादीनां प्रोत्सारणम्, दाहस्तृणका- द्वाद्यः काल: यावता कालेन लेपादिसयो भवति तावान, गोक्रमणं गवां पादपरिध. दृनम्, सेकः गोमूत्रमारगोमयवारिभिः प्रवर्षणाद्वा, उल्लेखनं खननं, लेपो गोमयादिभिः एतमा गादिभिः समस्तेर्व्यस्तै अमेध्या दुष्टा मलिना च भूमिः शुध्यति । अत्र देशला-यत्र प्रस्यते नारी म्रियते दह्यतेपि वा । चण्डालाध्युपितं यन यन विष्टादि- संगतिः॥ एवं कश्मलभूयिष्टा भरमेध्या प्रकीर्तिता ! श्वसकरखरोष्ट्रादिसंस्पृष्टा दुष्टता प्रजेत्।। अङ्गारतुपकेशायरस्थिमिलिनाभवत । संस्पृष्टा चिरकालं तर बद्धैःश्वादिभि- दुपिता, आदिशब्देन भरमादिग्रहणम् । एवं शोध्पभूमेस्वैविध्यपभिधाय शुद्धिं विभज्य ·आह्निकप्रकरणम् । (१४९) दर्शयति। पञ्चधा वा चतुर्धा वाभूरमेध्या विशुध्यति। दुष्टा तु या द्विधात्रेधा शुध्यते माले- नैकथा।। यत्र मनुष्या दह्यन्ते यत्र चण्डालरध्युपितं तयोः पञ्चभिर्दहनकालगोक्रमणको- लेखनेः शुद्धिः। यत्र मनुष्या जायन्ते यत्र च विष्ठादिसङ्गतिः, तयोर्दाहविवर्जितैस्तैरेव चतुर्भिः शुद्धिः। श्वशूकरखरैचिरकालमध्युपिता गोक्रमणसेकोल्लेखनैखिभिः शुध्यति । उष्ट्रकुक्कुटादिभिश्चिरकालमभ्पासितायाः सेकोल्लेखनाभ्यां द्वाभ्यां शुद्धिः। अङ्गारतुषभ- स्मास्थिभिभिरकालमधिवासिताया मलिनाया उल्लेखनेन शुद्धिः।मार्जनानुलेपने तु सर्वत्र समुच्चीयेते! एवं गृहं मार्जनानुलेपना-यांशुध्यति । गृहस्य पृथग्रुपादानं संपार्जनलेप- नयोः प्रतिदिवसप्राप्त्यर्थम् । स्मृत्यन्तरे-खननात्पूरणाद्दाहारकालागोक्रमणादिभिः। कुर्याद्यथाह भशुद्धि सेकेनोल्लेखनेन च ॥ प्रातः प्रतिदिनं गेहं सिञ्चेद्गोमयवारिभिः । मायेच्च तथा सायं दीपेरुज्ज्वालयेद्गृहम्॥योधायन:-भूमेस्तु संमार्जनमोक्षणोपले- पनावस्करणाल्लेखनेर्यथास्थानं दोपविशेषात्प्रायश्चित्तम्, इति । अथाप्युदाहरन्ति-गो- चर्ममात्रा ह्यब्धिन्दोभूमिः शुध्याति पातितात् । समूढमसमूढं वा यत्रामध्यं न लक्ष्यते ॥ वृद्धगौतमः-सेचनान्मार्जनाद्वेश्म शुध्येत्पूतिगृहं पुनः। खननोल्लेखमृल्लेपपुण्याहैवि- शतेः परम् ॥ यमः-पुण्याविशतेकचं शुध्यते सूतिकागृहम् । सेचनोल्लेखमुल्लेपगो- विप्रक्रमणेस्तथा । प्रासादगोपुरस्तम्भभित्तिपातेयतो मृतिः । शूद्राणां कर्मिणां तत्र खननं धनुमात्रकम् ॥ तन्मृत्तिका समुदृत्य नदीमध्ये विनिक्षिपेत् । पञ्चामृतस्ततः साप्य शान्तिकर्म समाचरेत् ॥ विष्णुयामले-प्राङ्गणे मध्यदेशे च देवागारे गृहेपि वा | कूप खनति तत्काले पतित कूपरोधसि ॥ गद्राणां कर्मकारस्तु जलदर्शन- मारितः । तं गर्ताहिरुत्सृज्य मध्ये गुप्ति प्रकल्पयेत् ॥ मृतस्थानसमां भूमि कृत्वा शान्ति समारभेत् । त्रिशद्धनुः कृतयुगे चेतायां विशतिर्धनुः ॥ द्वापरे द्वादशधनुः कली काले धनुर्दश । दृष्टे प्रेते धनुस्तिशनिखनेधनुरेकतः ॥ शतादू धनुः सप्त शवदोषो न विद्यते ॥ * ग्रामोत्पातशान्तिः शान्तिमाह बोधायन:-अथातो ग्रामस्योत्पातशान्ति व्याख्यास्यामोनिदाहे व्याघ्राभिभूते सृगालादिरोदने वा ग्रामस्य द्वारस्थूणावरोहणे मधुन उपवेशने वल्मी- कपुप्पतरूत्पन्ने देवगात्रस्वेदकम्पे वा बहुम्राह्मणमरणे ग्राममध्ये श्मशाने वा दस्यु- भिश्च पीडिते रात्री च तटाकसेतुभने वा तेपामन्यतमे उत्पन्ने शान्ति कुर्यात् शुभलग्ने शुभवारे शुभनक्षत्रे द्वादश ब्राह्मणान् कल्पयित्वा, विष्णुलानार्थे महादेवाभिपेकार्थे च दी दो कल्पयित्वा, नवग्रहयज्ञार्थ चतुरो ब्राह्मणान् कल्पयित्वा, शान्तिहोमाथे चतुरो ब्राह्मणान् कल्पयित्वा, ग्रामस्योत्तरपूर्वदेशे अगारे चतुप्पथे वा शुचौ समे देशे गोमयेन ग्रोचर्ममात्र चतुरखं स्थण्डिलमपलिप्य, सर्पपतिलगन्धाक्षतपुष्पेरवकीर्य, स्थण्डिलं कल्पयित्वानिमुपसमाधाय सपरिस्तीर्य आप्रणीताभ्यः कृत्वोपोत्यायाग्रेणामि देवतामावाहयति । व्याहृतिभिर्यज्ञवराहमावाहयामीति देवस्य दक्षिणतो ब्रह्माणमावा- हपाणि अग्नरुत्तरतरूपम्बकमावाहयामि देवस्याग्नेश्च मध्ये यास्तुपुरपमावाहयामि .

·(१५०) स्मृतिरनाकरः। इन्द्रादिदिग्देवता माषाहयामि इत्यावाद्य, पुरुषसूक्तेन हरिमभ्यर्य, ब्रह्मसूक्तेन चतुर्मुखं, रुद्रसूक्तेन त्र्यम्बकमिन्द्रादिदिक्पालान् यथाक्रमेण स्वैः स्वैर्मन्त्रैरभ्यर्च्य, पश्चिमायां दिश्युपविश्य, आनिमुखात्कृत्वा, पकाज्जुहोति । " वास्तोप्पते प्रतिजानी- ह्यस्मान् ॥ इति पुरोनुवाक्पामनूच्य " वास्तोप्पते शग्मयास मदाते " इयि याज्यया जुहोति । तेनैव मन्त्रेण शमीसमिघोप्टोत्तरसहस्रं जुहुयात् । " वास्तोप्पते प्रतरणोन एधि " इत्यष्टोत्तरसहस्रमन्नं जुहुयात् । " अमी वः वास्तोष्पते " इति अष्टोत्तरस- हस्रमाज्याहुतीर्जुहुयात् " पवमान सुवर्जनः" इत्येतेनानुवाकेन प्रत्युचमाज्याहुती- र्जुहुयात्, पुरुपसूक्तेन प्रत्यूचम् । ब्रह्मसूक्तं विष्णुसूक्तं रुद्रसूक्तं च जुहुयात् । “यत इन्द्र भयामहे, स्वस्तिदा विशस्पतिः ॥ इति द्वाभ्याम् " अग्ने नय सुपथा राये” इति "योस्य कौष्ठव " इति " एप ते निते भागः” इति " इमं मे वरुण, तत्का- यामि " इति द्वाभ्याम् " समुदाय त्या वाताय स्वाहा ॥ इति पञ्च " आप्यायव संते पयासि " इति द्वाभ्यां समिदाधानम् । ईशानः सर्वविद्यानां, व्यम्पर्क यजामहे ॥ इति प्रत्येकमाज्याहुतीर्जुहुयात् । आसत्येनेत्यादि केतुं कृण्वन्नित्यन्तमे- कैकश आज्याहुतीर्जुहुयात । हव्यवाहं स्विष्टकृत्प्रभृतिसिद्धमाधेनुवरमदानात् । शमी- पणेषु हुतशेष निदधाति । यो रुद्रो अग्याविति देवताभ्यो हविनिवेदयति । अयो- पतिष्ठते " हेतयो नामस्थ " इति यथाक्रम दिश उपस्थाय पुण्याहं वाचयित्वायोत्त- मेनानुवाकेन शान्तिं कृत्वा शान्त्युदकमाज्यशेपं च सर्पपशेष निक्षिप्योदुम्बर्या शा- खायां शमीशाखायां वा दर्भानादाय "शिव शिवमिति शन्नो देवीरभिष्टये"इति शकु- निसूक्तं जपित्ता, ग्रामं त्रिः प्रदक्षिणं परिपिच्य ब्राह्मणेभ्यो भरिभोजनं दत्त्वा, यथा- शक्ति भूषितान् कृत्वा सहस्रदक्षिणां दद्यात् । एवं सप्ताहं द्वादशाहं वा कुर्यात् । एवं समस्तोत्पातशान्तिर्भवतीत्याह भगवान् बोधायनः ॥ * जलादिशुद्धिः शातातपः--अन्त्यैरपि कृते कूपे सरोवाप्यादिके तथा । तत्र नात्वा च पीत्वा च प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥ एतदज्ञानविषयमापद्विपयंधा। चण्डालसातवापीपु पीत्वा सलि लमग्रजः । अज्ञानादुपयुक्तेन पञ्चगव्येन शुध्यति ॥ इति पराशरस्मरणात् । यमः- तथाक्षोभ्यतटाकादिनदीयापीसरांसि च । चण्डालाघशुचिस्पर्श तीर्थतः परिवर्जयेत् ।। तीर्थमत्र जलावतरणप्रदेशः । अक्षोभ्याणामपां नास्ति प्रसूतानां च धावताम् । स्तो- कानामुदृतानां च दोपदुष्टत्वमिप्यते ॥ इति । पराशरः-चापीकूपतटाकानां दृषि- तानां विशुद्धये । उदृत्य शतकुम्भाम्बु पञ्चगव्यं विनिक्षिपेत् ॥ पापीकूपतटाकानामे- वं शुद्धिविधीयते । अल्पानामेव पयसां महत्सु नतु दूपणम् ॥ इति । जातुकणि:- मूत्रपुरीपाद्यपहता आपः सोमस्यांशुमरुत्स्पर्शन शुद्धाः॥ इति। विज्ञानेश्वर हारीत:- छिन्न भिन्ने शवे तोये तत्रस्थं यदि तत्पियेत् । शुध्ये चान्द्रायणं कुर्यात्ततामयापि वा। यदि कश्चित्ततः सायात्प्रमादेन द्विजोत्तमः । जखिपवणनायी सहोरात्रेण शुध्य तिततः तन, जपन् गायत्रीमिाते शेषः । ज्ञानात्तु चान्द्रायणम्: अज्ञानादहोरानामिति . .

·आह्निकप्रकरणम् । (१५१) द्रष्टव्यम् । देवला-क्लिनं भिन्नं शवं चैव कूपस्थं यदि दृश्यते । पयः पिवेत्रिरात्रं तु मानुपे त्रिगुणं भवेत् ॥ चण्डालकूपभाण्डस्थं यस्तु कामाजलं पिबेत् । चरेत्सान्तपनं विप्रः शुध्येन्मोहास्त्रिरात्रतः ॥ विष्णुः-जलाशयेवयाल्पेषु स्थावरेषु महीतले । कूपवत्कथिता शुद्धिर्महत्सु न तु दूषणम् ।। आपद्विषये विज्ञानेश्वर-प्रपास्वरण्ये पुटके च सरे द्रोण्यां जलं कोशविनिः तं च । श्वपाकचण्डालपरिग्रहेषु पीत्वा जलं पञ्चगव्येन | शुद्धिः ॥ अनापदि तु चान्द्रायणम्। सीरखातप्रपातोयं पीत्वा चान्द्रायणं चरेत् । इति पराशरस्मृतेः । शङ्खः-कूपे तु पतितौ दृष्ट्वा श्वशृगाली च मर्कटम् । अस्थिचर्मादिपतनं पीत्वा शुध्येत्रिरात्रतः ॥ देवल:-उदृताश्चापि शुध्यन्ति शुद्ध पात्र समुदृताः । एकरात्रोपिता आपस्त्याज्याः शुद्धा अपि स्वयम् ॥ याज्ञव- क्यः-अमेध्याक्तस्य मृत्तोय. शुद्धिर्गन्धापकर्षणात । अत्र देवल:-मानुपास्थि शव विष्ठा रेतो मूत्रातवे घसा । स्वेदाश्रदूषिकाश्लेष्म मज्जा चामेध्यमुच्यते ॥ एतैरमे- ध्यैलिप्तानां सौवर्णादीनां मृदा तोयेन च यावदगन्धलेपापकर्षणं शुद्धिः कर्तव्या । ताव- न्मृद्वारि देयं स्यात्सर्वासु द्रव्यशुद्धिषु । यावन्नापैत्यमेध्याक्ताइन्धो लेपश्च तादृशः ।। इति मनुस्मृतेः । सर्वशुद्धिषु प्रथमं मृत्तीयेरेव गन्धलेपापकर्षणं कर्तव्यं अशक्तावन्ये- न चेत्यर्थः । “ अद्भिः पूर्व मृदा घेति " गौतमवचनात् । वसादिग्रहणं सर्वेषाममे- ध्यत्वप्रतिपादनाय, न समानोपघाताय । मद्येमंत्रपुरीपैश्च श्लेष्मपूयाश्रुशोणितैः । संस्पृष्टं नेव शुध्येत पुनः पाकेन मृण्मयम् ॥ इत्युपधातविशेपाभिधानात् । अमेध्यत्वं चैपाम् " देहाच्चेव मलाश्च्युताः” इति वचनादेहच्युतानामेव, न स्वस्थानावस्थि- तानाम् । अतः । भस्मना च भवेच्छुद्धिरुभयोस्ताम्रकांस्ययोः । जलशौचेन वस्त्राणां परित्यागेन मृण्मयम्।। इत्यादिकं विष्मत्रादिस्पृष्टमृण्मयविषयं द्रष्टव्यम् । उशना-तै- जसानां मूत्रपुरीपोपहतानामावर्तनमुल्लेखनं भस्मना वा त्रिसप्तकृत्वः परिमार्जनमतेज- सानामुत्सर्गः । कण्वः-अनुलोमशूद्रोपहतानां प्रतिलोमस्पर्शीपहतानामेकविशतिकृत्वः संमार्जनमस्पृश्योपहतानामावर्तनम् । शङ्खः-मांसरुधिरोपहतानां मृदरिएकगुदधि- स्वसर्वपकल्कगोमूत्रभस्मगोमयानि शौचद्रव्याणि, रजस्वलास्पृष्टानामकदिनं पञ्च- गव्यं प्रक्षिप्य एकविशतिकृतः संमार्जनाच्छुद्धिः । पैठीनसिा-रज्जुविदल- चर्मणामस्पृश्यस्पृष्टानां प्रोक्षणं प्रक्षालनं वा इति शद्रादिस्पृष्टानां मोक्षणं, च- ण्डालादिस्पृष्टाना प्रक्षालनम् । देवल:-द्रवमार्दिकपक्कानां लवणस्य गुहस्य च । नान्या शुद्धिः परित्यागांच्चण्डालस्पर्शने कृते ॥ बोधायन -परोक्षमधि- शृतस्यान्नस्यावद्योत्याभ्युक्षण तथा आपणेयानां च भक्ष्याणाम्, शाकमूलफलपुष्पोप- धीनां तु प्रक्षालनं इति । आपणेयेत्यापद्विपयम् । स्मृत्यन्तरे-गण्डपकरण यस्तु कुपीदै भुक्तभाजने । भूमी निक्षिप्य पात्रं परिलेखनमाचरेत् । यदि मूत्रपुरीपाम्या रेतसा रुधिरेण वा । चेलं समुदहेदनमद्भिः प्रक्षालयेत्तु तत् ॥ यद्यम्भसा न शोध्यं तु वत्रं चोपहतं ध्रुवम् । छेदनं तस्य दाहो वा यन्मात्रमुपहन्यते ॥ ध्रुवं स्थिरम्, मृ- ज्जलगन्धापकर्षणामित्यर्थः । द्रव्याणां मेखलादीना यद्येकमुपहन्यते । तावन्मात्रस्य तन्छौचं नेतरेपामिति स्थितिः ॥ याज्ञवल्क्या-वाक्छस्तमम्बनिर्णिक्तमज्ञातं च सु. .

·" , . , (१५२) स्मृतिरनाकरः। दा शुचि । यथोक्तशीचेपि मनसः अपरितोषाच्छुद्धिसंदेहे शुद्धमेतत्स्वीकृषिति ब्राह्म- णवचनेन शुद्धं वाक्छस्तम् । अम्बनिर्णितं यत्र प्रतिपदोक्तशुद्धिर्नास्ति तस्य प्रक्षा- लनेन शुद्धिः, प्रक्षालनासहस्य मोक्षणेन ! अज्ञातं च सदा शुचि-यत्तु काकाापहत- मुपयुक्तं न कदाचिदपि ज्ञायते तदुपयोगे दोपो नास्तीत्यर्थः । तथा संवतः त्रीणि देवाः पवित्राणि ब्राह्मणानामकल्पयन् । अदृष्टमद्भिनिर्णिक्तं यच्च वाचा प्रशस्यते ॥ याज्ञवल्क्या-रश्मिरग्री रजश्छाया गौरम्धो वसुधानिलः । विग्रुपो मक्षिकास्पर्श व- सः प्रसवने शुचिः।। अजाश्वा मुखतो मेध्या न गौर्न नरजामलाः । पन्थानश्च विशु- घ्यन्ति सोमसूर्याशमारुतः ॥ सकर्दमस्तु वासु प्रविश्य ग्रामसंकटम् । जघयोति- का देयास्तिस्त्रास्तस्त्रस्तु पादयोः ॥ रथ्याकर्दमतोयानि स्पृष्टान्यत्यश्ववायसैः । मारुते- नैव शुध्यन्ति पक्केष्टकचितानि च।रश्मिः सूर्यादेः, रजः गोधान्यादेः, छाया वृक्षादे, विमुषः अवश्यायविन्दवः, मुखजानामुक्तत्वात् । मुखजाविपो मेध्यास्तथाचमनाव- न्दवः । इति । एते दश चण्डालादिस्पृष्टा अपि स्पर्श शुचयः। अजाश्ययोर्मुसं मेध्य. म्, न गोः, नापि मानुपदेहजातमला मेध्याः, तथा चण्डालादिस्पृष्टा अपि रात्री सो- मांशुभिर्दिवा दिवाकरांशुभिर्मारुतेन च मार्गाः शुष्यति । रथ्या मार्गः, कर्दमः पङ्का तोयं जलम्, रथ्यास्थितानि तोयानि श्वचण्डालवायसाथैः स्पृष्टानि वायुनव शुध्य- न्ति । तोयानीति बहुवचनं रथ्यागतगोमयशर्करादिप्राप्त्यर्थम् । पक्केष्टकाभिश्चितानि धवलगृहादीनि चण्डालादिभिः स्पृष्टानि मारुतेनैव शुध्यन्ति । इष्टकाग्रहणात् वृणका पर्णादिमयानां प्रोक्षणम् । अत्र स्मृत्यन्तरम्-श्वकाकोष्ट्रखरोलूकसूकरग्राम्यपक्षि- णाम् । अजाव्यो रेणुसंस्पर्शादायुलदमीश्च हीयते ॥ बोधायन:-गजाश्वरयधान्यानां गवां चैव रजः शुभम् । अप्रशस्त समहिन्याः श्वाजाविखरवासताम् ॥ धर्मसारे-गो- गजाश्वानपुच्छेषु मुसेषु च विशेषतः । यल्लममुदकं तस्माद्विमुपो दूरतस्त्यजेत् ।। म- नु:-विमुपो मूपिका नार्यों भूमिरापो हुताशनः । मार्जारश्चैव दर्वी च मारुतश्च सदा शुचिः ॥ संस्कारमचर्याम्-गोकुले रत्नशालायां तैलयन्त्रेषुयन्त्रयोः । न मीमां- स्यानि शौचानि स्त्रीभिराचरितानि च ॥ याज्ञवल्क्या-सोमः शौचं ददी स्त्रीणां गन्धर्वस्तु शुभां गिरम् । पावकः सर्वमेध्यत्वं मेध्या वै योपितो ह्यतः ॥ विप्रस्तु पादतो मेध्यो गावो मेध्यास्तु पृष्ठतः। अजाधा मुसतो मेध्याः स्त्रियो मेध्याश्च सर्व- शः ॥ वैखानसे-आतुरे पाले महानसे च शौचं न विचारणीयम् । मनु:- पालेरनुपरिक्रान्तं नित्यं मेध्यमित्ति स्थितिः । श्रीमहाभारते-मनाशीचं कर्मशीचं कुलशीचं च भारत । शरीरशीचं वाक्टीचं शौचं पञ्चविधं स्मृतम् ॥ अभक्ष्यपरि. हारश्च संसर्गश्चाप्यनिन्दितः । स्वधर्म च व्यवस्थानं शौचमेतत्यचक्षते ।। इति सामा- न्येनोक्तं शौचलक्षणं द्रष्टव्यम् । अतः शौचं संकरवर्जनम् इत्युक्तम् । अत्र । रागाद्यपेतं हृदयं वागदुष्यतादिभिः । हिंसादिरहितः कायः केशवाराधनं त्रयम् ॥ पररन्ध्रेषु जात्यन्धाः परदारेप्वपुंसकाः । परापवादे ये मुकारतेतीव दपिता मम ।। स्त्रीशुद्धिरर्थशुद्धिश्च यस्य नास्त्यपि धर्मवान् । स एव नरकं याति शिरश्छेदे कुत्तो भिषक् । यो शुचिहि स शुचिर्न मृदारिशुचिः शुचिः । इत्यादिक भाव्यम् । ..

·आहिकप्रकरणम् । योधायन:-यथैव सोमसंयोगाच्चमसो मेध्य उच्यते । अपां तथैव संयोगानित्यं में- ध्यः कमण्डलुः ॥ ततः शौचं ततः पानं संध्योपासनमेव च । निर्विश न कर्तव्य नित्यं मेध्यः कमण्डलुः ॥ अत्र कमण्डलुशब्देन ताम्रकारयपात्रमुच्यते, न तु नारि- केल फलम् । दीर्घकालं ब्रह्मचर्य धारणं च कमण्डलोः । इति कली तस्य निषेधात् । नापि मृण्मयं वेणुदारुमयं वा । अलाब दारुपात्रं वा वैषवं मृण्मयं तथा । चत्वारि यतिपात्राणि मनुः स्वायम्भुवोब्रवीत् ॥ यतिपात्राणि मृद्रेणुदावलायुमयानि च । इति तस्य संन्याप्तिविषयवस्मरणात् । यत्तु-प्रायश्चित्तरपैत्येनो याजनाध्यापनः कृ सम् । प्रतिमानिमित्तं तु त्यागेन तपसैव च ॥ इति, तन्न केवलं तपसा शुद्धिपरम्, किंतु-पष्ठांश कर्पको दद्यात्पश्चमांशं तथा वणिक । प्रतिगृह्य चतुर्थाशं दत्वा पापवि- मुच्यते ॥ इत्युक्तरीत्या तुरीयांशदानेन तपसा कृच्छ्चान्द्रायणादिना च शुद्धिपरम् । यद्दहितेनार्जयन्ति कर्मणा ब्राह्मणा धनम् । तस्पोत्सर्गेण शुध्यन्ति जप्येन तपसैव च ॥ इति मनुस्मृतेः । शाण्डिल्यः पञ्चन्द्रियस्य देहस्य बुद्धश्च मनसस्तथा । द्रव्यदेशक्रियाणां च शुद्धिराचार इप्यते । शास्त्रदृष्टया समीत्यैव शुद्धानां द्रव्यसंप. दाम् । यत्नस्तु संग्रहे सदिव्यशुद्धिरितीप्यते ॥ मनुः-सर्वेपामेव शौचानामर्थशाचं परं स्मृतम् । योयें शुचिहि स शुचिर्न मृद्रारिशुचिः शुचिः ॥ शाण्डिल्य:- अविज्ञातमना'नित्यं तांपैरभिहतोपि सन् । अक्लेशेन भवेत्तृतो विशुदद्रव्यतत्परः ।। योधायन:-यद्यौवने चरति विभ्रमेण सदासद्वा यादृशं वा यथा वा । उत्तरे चेर- यसि साधुत्तस्तदेवास्य भवति नेतराणि ॥ अत्राकृत्यमायश्चित्तजातमस्मदुक्ते दश- निर्णयग्रन्ये सुस्पष्टं द्रष्टव्यम् ।। अथ माध्याज्ञिकस्तानविधिः तत्र दक्षः-तृतीयभागे कमवं समाप्य तदनन्तरम् । भागे चतुर्थे कुर्वीत स्नान- मम्भस्यकृत्रिमे ॥ बोधायनः ततो मध्याह्नसमये पुनः मान समाचरेत् । तिलपु. प्पकुशान् धौतानादाय प्रयतः शुचिः ॥ मनुः-न नानमाचरेगुक्त्वा नातुरो न म. हानिशि । न वासोभिः सहाजस्रं नाविज्ञाते जलाशये ॥ शाण्डिल्यः-सानं मध्य- ने कुलगुचीने निरामयः । ममुद्गापगादेवखातवापरहदाशये । मयखातेपि वा नायादग्य उद्धृत्य तन्मृदम् | ध्यावा क्षीरार्णवं तच्च नित्यं शिष्टनिपेविते ॥ कृपतो. यैरपि मायासर्वालामे समुदृतः । सानं तु न पटैः कार्य नासाछिद्रविवर्जितः ।। ग्राहादिसविते रूक्षे नीचावाससमीपगे । श्मशानपावेगेज्ञाते न स्नायानोपरोधतः । नात्र नातव्यमिति रक्षकेणोपरुद्धो विभूत्रोपरुदो वा न नायादित्यर्थः । न भुक्त्वा नातुरोजीर्णो नान्यकामी न कामतः । न निशायां न चैकाकी न चिरं तोयमध्यगः॥ मलायात्सह शूद्रेण न स्त्रीभिर्न च नास्तिकैः । न पापण्डेन पालैश्च न रोगाशुचि- भिर्नरः ।। अम्ब न क्षोभयेदङ्गः पादेनोत्सादयेन च | नाचोल्लवनीडां न गण्डूपं जले क्षिपेत् ॥ अन्योन्यं नाक्षिपेत्तोयं न देहमलमत्सृजेत् । न कुरसयेन्महातीर्थमन्य- मन्त्रं न कीर्तयेत् ॥ आरनालं न सेवेत कदापि भगवत्परः । सुराकल्पं हि तज्ज्ञेयं तस्माद्यानेन वर्जयेत् ॥ धान्याम्देन न नायादित्यर्थः । आरनालं म सेवेत कदा... २० ·(१५४) स्मृतिरत्नाकरः। चित्त द्विजोत्तमः | आरनालं तु विप्राणां सुरातुल्यं न संशयः ॥ वसिष्ठः-जल- मिर्गमनद्वाःस्थमवतारप्रदेशकम् | अमेध्ययुक्तं दुर्गन्धि क्षोभित सलिलं त्यजेत् ॥ भरमाजा-सानमुक्तं त्रिसंध्यासु यत्तीनां ब्रह्मचारिणाम् । प्रातमध्याह्वयोः मान वानप्रस्थगृहस्थयोः ।। व्यास:-मन्त्रपूतैर्जलैः नान प्राहुः मान महर्षयः । न घृया यारिमग्नानां यावसामिव. तरफलम् ॥ विष्णु:-ब्रझक्षत्रविशां चैव मन्प्रयत्नानमि- प्यते । तूष्णीमेष हि शूद्राणां स्त्रीणां च कुरुनन्दन ॥ हारीत:-मातः सातोपि मध्याह्ने पुम: सान समाचरेत् । न भुक्त्वालंकृतो रोगी मन्त्रैर्वा सानमाचरेत् ॥ एतन्मन्त्रसामं प्रातःमातस्याशक्ती द्रष्टव्यम् । अत्र जायालि:-अशिरस्कं भवेत्नानं स्नानाशक्ती तु कर्मिणाम् । आण याससा योगमार्जनं कापिल स्मृतम् ॥ व्यास:-अशिरस्के भवेत्स्नानं कटिमात्रमशक्तितः । आद्रेण पाससा चाङ्गमार्जनं कापिलं विदुः ॥ नन्धिदम्-प्रातः सातमशक्तश्चेत्कापिलं मान- माचरेत् । इति स्मृतेः प्रातःसानविषयमिति चेन, अशक्तोपाधिकत्वेन विहि- तस्यात्रापि तुल्यत्वात् । किं तु, अनाताशी मलं भुइक्ते ह्यजपः पूयशोणि- तम् । असावा नाचरेत्कर्म जपहोमादिकं च न ॥ न कुर्यादिकं कर्म ध. साखा द्विजसत्तमः । इति स्मृतेः । अनातुरेणावश्यं सातव्यम्, शक्तेन तु सपनयो- रिति विशेषः । चन्द्रिकायाम्-शुची देशे समभ्युक्ष्य स्थापयेत् कुशमृत्तिकाम् । मृत्तोयेन स्वकं देहं बहिः संशोध्य यत्नतः ॥ वहि: जलादहिः, तीर इति यावत् । तया शाण्डिल्या-शोधयित्वोदृताम्भोभिदेहं तीरे बहिर्जले । प्रक्षाल्य भूमि कर्मा- थमवतारं च शोधयेत्॥ यमः-मलनानं ततः कृत्वा समाचामेयथाविधि । जान्योरन्तः करी कृत्या प्राङ्मुखो वाप्युदइमुखः ॥ पाणी पादौ च संक्षाल्य प्रकृतिस्थाद्रिरेव च । आदाय विमलं तोयं ब्रह्मतीर्थेन वाग्यतः ॥ हद्तं च चतुः प्राश्य सशब्दं नावतार- येत् । तथा संमार्जनं कुर्यात्पाणी पादाववोभ्य च ॥ अंगुष्ठानामिकाभ्यां तु चक्षुषा संस्पृशेततः । अंगुष्ठतर्जनीभ्यां तु नासापुटयुगं स्पृशेत् ॥ कनिष्ठांगुष्ठयोगेन श्रोत्रे धैव समालभेत् 1 अंगुष्ठमध्यमाभ्यां तु बाहुमले उपस्पृशेत् ॥ सर्वाभिरंगुली- भिर्षा वाहुमूले उपस्पृशेत् । इति केचित् । केपलांगुष्ठतो नाभिं तलेन हदयं स्पृशेत् । सौगुलीयसेन्मूर्ध्नि जलं स्पृष्टान्तरान्तरा || दक्ष:-गोकर्णाकृतिहस्तेन त्रिः पियेद्ब्रह्मतीर्थतः । परिमृज्य द्विरास्यं तु द्वादशांगानि घालभेत् ॥ प्रत्यगमुद- कस्पर्श कुर्यादाचमने बुधः । मात्स्ये-नानं कुर्यान्मृदा तद्वदाचम्प तु विधानतः । अश्वकान्ते रथकान्ते विष्णुकान्तेति मन्त्रतः ॥ जमदग्निः-गन्धद्वारामिति जत्वा स्वान्येवाङ्गानि लेपयेत् । अत्र विष्णुः-मृत्तोयः कृतमलापको निमज्ज्याप उपस्पृश्य, आपोहिष्ठति तिसृभिहिरण्यपर्णा इति चतसृभिः पवमानः मुर्गन इत्ये- तेनानुपाकेन इदमापः प्रबहतति च तीर्थमभिमन्व्य ततोमु निमनस्विरपमर्पणं जपेत, तद्विष्णोरिति वा सावित्रीम् वा युनत इत्यनुवाकं या पुरुषसत्तं वा । मातश्चाया. सा देवर्षिपितृतर्पणमम्भस्थ एवं कुर्यादिति । मृत्तोयमलापकर्षणप्रकारमाह न्या. स:-मृदेकया शिरः क्षाल्य दाभ्यां नाभेस्तयोपरि । अधश्च तिसृभिः कार्य पाही ·आह्निकमकरणम् । (१५५) पभिस्तथैव च ॥ मृत्तिका च समुद्दिष्टा आमलकमात्रिका | गोमयस्य प्रमाणं त- तेनाझं लेपयेत्ततः ॥ लेपयित्वाथ तीरे तु तल्लिङ्गेनैव मन्त्रतः । प्रक्षाल्याचम्य विधि- वत्तप्तः स्नायात्समाहितः । अयमत्रानुष्ठानक्रमः । सहमपरमेत्युक्त्वा दूर्वानानं समाचा रेत् । अश्वक्रान्तेति वै मन्त्रैर्दद्यादानेपु मृत्तिकाम् ॥ गन्धद्वारेति चालिप्य गोमयं क्षा- लयेत्ततः । एवं तीरे पुरा कृत्वा प्रविश्य स्नानमाचरेत् || उद्धृतासीति मन्त्रेण मृत्ति कां ग्राहयेदिजः । इति । स्मृत्यन्तरे विशेषः-पभिः पादौ चतुर्भिश्च जडे मामि कटिं त्रिभिः । मृदैकया शिरः क्षाल्य ततः कुर्यात्ममार्जनम् ।। अश्वक्रान्तेति मन्त्रेण दद्याद्गात्रेषु मृत्तिकाम् । प्रक्षाल्याथ द्विराचम्य प्रविश्याप्सु निमज्जयेत् ॥ अश्वकान्त इत्यारभ्य त्वाय सर्व प्रतिष्ठितमित्यन्तमुक्त्वा, गात्रेषु मृत्तिकामालिप्य प्रक्षाल्य गन्ध. द्वारेति गोमयमङ्गेप्यालिप्य प्रक्षाल्य ततो जलं प्रविश्य विधिवत्स्नायादित्यर्थः । अत्र व्यास:-प्रक्षाल्याचम्य विधिवत्ततः सायात्समाहितः। अभिमन्य जलं मन्त्रैराब्लिङ्ग- रुिणैः शुभैः ॥ भावपूतस्तमव्ययं ध्यायेदै विष्णुमव्ययम् । आपो नारायणोदतास्ता एवास्यायनं पुनः ॥ तस्मानारायणं देवं नानकाले सदा स्मरेत् । वीक्ष्य सोङ्कारमादि- त्यं त्रिनिमज्जेजलाशये ॥ बोधायन:-अथ हस्ती प्रक्षाल्य कमण्डलु मृत्पिण्डं च परिगृह्य तीर्थ गवा त्रिः पादौ प्रक्षाल्य त्रिरात्मानमपोभिप्रतिपद्यते हिरण्यशृङ्गं वरु- णमित्यञ्जलिनाप उद्वहन सुमित्रा न आप ओषधय इति तां दिशं निरुक्षति यस्या दिशि द्वेष्यो भवति दुर्मित्रास्तस्मै भयासुरित्यथाप उपस्पृश्य त्रिः प्रदक्षिणमुदकमाव• तयति यदपां क्रूरमिति अप्सु निमज्ज्योत्तीर्याचान्तः पुनराचामेत, आपः पुनातु पृषि वीमिति पवित्रं धृत्वाद्भिर्जियीत, आपोहिष्ठा मयो भुव इति तिसृभिः हिरण्यवर्णाः शुचयः पावका इति चतसृभिः पवमानः सुवर्जन इत्येसेनानुवाकेन मार्जयित्वान्तल. गतोधमर्पणेन त्रीन् प्राणायामान धारयित्वोत्तीर्य वासः पीडयित्वा प्रक्षालितोपविष्टवा- नक्लिन्नवासांसि परिधायाचम्य दर्भवासीनो दर्भान् धारयमाणः सावित्रों सहस्रकृत्व आवर्तयेदिति । शाण्डिल्यः-प्रक्षाल्याजानुचरणी मृजलैः कूर्परावधि । हस्ती नि. णिज्य पादौ च विद्वानाचमनं चरेत् ॥ शरीरं निर्मलीकृत्य मृदद्भिस्तु प्रविश्य ताः। शुद्धावगाहनं कृत्वा समाचामेयथाविधि ॥ तत्रस्थं भावयेद्देवं स्तुतिभिर्वेदराशि- भिः । आसनायैर्यथाशक्ति हृदाभ्यर्थ्य जगद्गुरुम् ॥ ध्यात्वा गङ्गा हरेः पादास्प: समानां स्वमूर्धनि । ध्यायेद्देवं परं ब्रह्म नारायणमनामयम् ॥ प्रातःस्नातोपि विधि- वत्तानं मध्यंदिने चरेत् । शक्तश्चदन्यतो रोगाच्छाट्या संमार्जनं चरेत् ॥ अनेनापि प्रातःस्नातस्य मध्याह्नस्नानाशक्ती कापिलसानमनुज्ञायते | अनुकल्पमाह योगया- ज्ञवल्क्या-य एप विस्तरः प्रोक्तः सानस्य विधिरुत्तमः। असामान कुर्याचेत्त- वायं विधिरुच्यते ॥ स्नानमन्तर्जले चैव मार्जनाचमने तथा । जलाभिमन्त्रणं चैव तीर्थस्य परिकल्पनम् ॥ अघमर्षणसूक्तेम त्रिरावृत्तेन नित्यशः । नानाचरणमित्येत- समुद्दिष्टं मनीषिभिः ॥ तीर्थकल्पनं च बहुसमायुक्तमिति तत्मातःसान एवोक्तम् । शङ्खः-ममस्येवरुणं देवमम्भसापतिमर्जितम् । याचेत देहि मे तीर्थ सर्वपापापनुत्त- ये ॥ वरुणोत्र नारायण पत्र | वरुणो वारुणो वृक्षः इति सहस्रनामस नामत्वेन पठः ·(१५६) स्मृतिरनाकरः। नात् । अयमत्र तीर्थयाचनमन्त्रः-समस्तजगदाधार शंखचक्रगदाधर । दोहि देव ममानुज्ञां युष्मत्तीनिपेवण|| इति। यमः-ध्यायेन्नारायणं देवं स्नानादिषु च कर्मसु । प्रायश्चित्तं हि सर्वस्य दुरितस्येति वै श्रुतिः ॥ दक्षः-ध्यायेन्नारायणं देवं नानादिपु च कर्मसु । ब्रह्मलोकमवाप्नोति न चेहाजायते पुनःव्यासश्च-तद्विप्णोरिति मन्त्रण मजेदप्मु पुनः पुनः । गायत्री वैष्णवी ह्येपा विष्णोः संस्मरणाय वै ॥ योगया. ज्ञवल्क्यश्व-अन्तर्नलंगतों मनः शुद्धभावो हरिं स्मरेत् । तद्विष्णोरिति मन्त्रेण मजेदप्सु पुनः पुनः ॥ भरद्वाजः-हिरण्यवर्णा इत्यादिचतुर्णाममलस्ऋषिः । छन्दस्त्रिष्टुप् देवता स्यादापः संप्रोक्षणे विधिः ॥ पवमानस्य मुनयो विश्वेदेवाः प्रकीर्ति- ताः । प्रथमस्य द्वितीयस्य गायत्री छन्द उच्यते ॥ अनुष्टुप् च तृतीयरय गायत्री चोपरि द्वयोः । पष्ठसप्तमयोस्त्रिष्टुप् गायत्री चाप्टमस्य तु ॥ नवमप्रभृत्यष्टानामनुष्टुए विष्यन्त्यकम् । लिङ्गोक्ता देवताः मोक्ता विनियोगस्त मार्जने ॥ अघमर्पणसूक्तस्य ऋपिरेवाघमर्षणः । अनुष्टुप् च तथा च्छन्दः परमात्मा च देवता | कोकिलो राज- पुत्रस्तु द्रुपदेत्यस्य वै मुनिः । छन्दोनुष्टुप् देवतापो मार्जने विनियुज्यते ॥ हारीत:- ऋषिरीविह औदन्यो गायत्री छन्द उच्यते । वरुणो देवता योगो मार्जने जुम्बुमन्त्र- के ॥ योगः विनियोगः, जुम्बुकाय स्वाहेति मन्त्रे । जुम्बुका नाम गायत्री वेदे वाजसने यके । अन्तर्जले सकृजत् ब्रह्महत्यां व्यपोहतियम:-दृपदा नाम गायत्री यजुर्वे- दे प्रतिष्ठिता । अन्तर्जले त्रिरावृत्य ब्रह्महत्यां व्यपोहति॥ अप: पाणी समादाय त्रि: पठेत् द्रुपदामृचम् । तत्तोयं मा विन्यस्य सर्वपापैः प्रमुच्यते । हत्वा लोकानपीमांस्त्री- खिः पठेदयमर्पणम् । यथाश्वमेधावभृथ एवं तं मनुरब्रवीत् ॥ भरदाज:-ततो. घमर्षणं कुर्याहतं चेति चं जपेत् । त्रिपडष्टी द्वादश याऽबर्तयेदधमर्पणम् ॥ कृत्वा घमर्पण" पश्चादुच्चरन् प्रणवं रविम् । भक्त्या प्रेक्ष्य नमस्कृत्य त्रिनिमज्जेजलाशये ॥ यथाश्वमेधः क्रतुराट् सर्वपापं व्यपोहति । तथाघमर्पणं सूक्तं सर्वपापप्रणाशनम् ॥ वसिष्ठो मन्त्रान्तरमाह-ततो महाव्यातिभिर्गायच्या वाभिमन्त्रयेत । आपो हि- छेदमापश्च दुपदादिव इत्यपि ॥ तथा हिरण्यवर्णाभिः पावमानीभिरन्ततः । ततोर्क- मीक्ष्य सोंकारं निमज्ज्यान्तर्जले बुधः ॥ प्राणायामांश्च कुर्वीत गायच्या चाघमर्पणम् । प्रयोक्तः क्षोभितस्तैस्तु मजेत्रिर्दण्डवत्ततः ॥ यथोक्तः रेचकादिभिः, अधमर्पणम्- "ऋतं च सत्यं चाभीद्धारपसोध्यजायत ” इति वाक्यपट्कम् । व्यासः- कुरुक्षेत्रं गयां गङ्गां प्रभासं नैमिशं तथा । तीर्थान्येतानि सर्वाणि स्नानकाले भयंतु मे || गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति । नर्मदे सिन्धु कावेरि जलेस्मिन् सनि- धिं कुरु॥ तथा पुराणे गगावाक्यम्-नन्दिनी नलिनीत्यादि तत्र तत्र भवाम्यहम् । इति प्रातःस्रानावसर एवोक्तम् ॥ व्यासः-नदीपु न नदी घ्यापर्वतेषु न पर्व- तम् | नान्यत्प्रशंसेत्तत्रस्थस्तीर्थप्वायतनेषु च ॥ गङ्गां गोदावरी चर सर्वत्र परिकी- तयेत् । एवं च-आपो नारा इति प्रोक्ता आपोधे नरमनवः । ता यदस्यायनं पूर्व तेन नारायणः स्मृतः ॥ सृष्ट्वा तोयं नारमन्तः स्थितोहं येन स्यान्मे नाम नारायणति । सा एवास्यायनं पूर्व तेन नारायणः स्मृतः ॥ आपो नागयणो देवः सर्ववेदेषु पञ्चता ..

·आह्निकाकरणम् । (१५७) आपो नारायणः स्मृतः । इत्यादिवचनशतैरपां नारायणायतनत्वावगमात्, ध्यायेत्स्म- रेसंकीर्तयेत्पूजयेत्रारायणमिति नारायणस्मरणकीर्तनादिविधानाच नान्यं मानकाले कीर्तयेत् । नान्यत्मशंसेत्तत्रस्थस्तीर्थप्वायतनेषु च । इत्यनेनान्यकीर्तननिषेधाच्च । ध्यास:-आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः । ता यदस्यायनं प्रोक्ताः स एवाप्पतिरुच्यते ॥ तस्यैव सूनवस्वेतास्तस्मात्तं ह्यप्सु संस्मरेत् । अत्र तीर्थादिस्मरण- विधिश्च अब्रह्मविद एव । सर्वं ब्रह्मेति यो वेत्ति नातीर्थ तस्य विद्यते । इति स्मृतेः । ब्रह्मविदस्तु ब्रह्मात्मकत्वावभासनाच्च । अत एव स्मयते-इदं तीर्थमिदं नेति ये नरा भेदवादिनः । तेषां विधीयते तीर्थगमनं तत्फलानि च ॥ इति । यत्तीर्थबुद्धिश्च जले- न कर्हिचित् । इति शुकस्मरणात्सर्वतीर्थबुद्धिः कार्येत्यर्थः । गगामाहात्म्ये च- गङ्गा गनेति यो ज्यायोजनानां शतैरपि । नरो न निरयं याति किं तया सदृशं भ- वेत् ॥ प्रजापतिः-स्नात्वोत्थाय जलात्तीरमेत्यासित्वा समाहितः । आचम्य पीत्वा मन्त्रापो मार्जित्वाभिमुखो रवेः ॥ साविन्याञ्जलिमक्षिप्य समुपास्य हरि पुनः । दे- वान् ऋपीन् पितश्चैव संतमे च यथाविधि ॥ ततो निप्पीध्य पत्रं तु तले तीरस्य चाम्वरम् । परिधाय पदा स्थित्वा गायत्री च ततो जपेत् ॥ एवं स्नानमध्ये संध्योपा- सनमुक्तम् । तथा शंखेनापि-प्रातःसंध्यां सनक्षत्रां मध्यमां नानकर्मणि । सादि- त्यां पश्चिमां संध्यामुपासीत यथाविधि ॥ भरद्वाजः-प्रातः सत्तारकां संध्यां सायं- संध्यां सभास्कराम् । नानकर्मणि तां मध्यामुपासीत यथाविधि 11 बौधायनीयेप्येव- मुक्तम्-अप्सु निमज्ज्योत्तीर्य आचान्तः पुनराचामेत् " आपः पुनन्तु पृथिवीम् । इति । जमदग्निश्व-आदित्याभिमुखो मज्जेदापो अस्मानिति चा । मध्यंदिनेप आचामेन्मन्त्रेणापः पुनन्विति ॥ अनिश्चमेति सायं च प्रातः सूर्यश्च मेति च । एवं बहुस्मृतिसंमतत्वात् स्नानमध्ये वा मध्याह्नसंध्या कर्तव्या । अत्र भरद्वाज:-आण: पुनन्वित्येतस्य मुनिरापभिधानकः । छन्दोनष्टविति प्रोक्तं देवता ब्रह्मणस्पतिः विनियोगः पयःपाने इत्युक्त्वाथ समन्त्रकम् । पीत्वा जलमथाचामेदन्यत्मातरिवा- सिलम् ॥ अन्यत मार्जनादि जपान्तं प्रातःकालवकर्तव्यमित्यर्थः। व्यास:- द्रुपदां वा त्रिरभ्यस्येयाहृतीः प्रणवान्विताः । गायत्री वा जपेद्विद्वांस्तयोञ्चैर्वाघमर्ष- णम् ॥ तथैव मार्जयेन्मन्त्रै पो हिष्टादिभित्रिभिः । आचान्तः पुनराचामेन्मन्त्रेणाप: पुनन्विति ॥ अन्तर्जलगतो मनो जत्रिरघमर्षणम् | दुपदां वाथ सावित्री तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ आवर्तयेद्वा प्रणवं देवं वा संस्मरेद्धरिम् ॥ स्नाने दिनियमः अत्र प्रकरणे सूर्याभिमुखस्नानमेव मुख्यमिति सर्व मुनय ऊचुः । व्यास आ- ह-आदित्याभिमुखो मज्जेदापो अस्मानिति सृचा । गौतमः-आदित्याभिमुखः नायात्मातमध्यदिने द्विजः । आपस्तम्बः-अभिनन्नभिमुख आदित्यमुदकमुपस्पृ- शेत् । इति सर्वत्रोदकस्पर्शनविधिः। उशना-सूर्य मध्यं दिन प्राते संभायात्तन्मुखो द्विजः । तृतीयाम संप्राप्ते दिवानाथे द्विजोत्तमः ॥ मन्त्रात्तन्मुखः सायादन्यथा नि- ·(१५८) स्मृतिरनाकरः। प्फलो भवेत् । वसिष्ठः-मध्यंदिनं गते सूर्य तं निरीक्ष्येव संस्पृशेत् । नायादित्यर्थः। मनु:-ततो मध्याह्नसमये पुनः सानं समाचरेत् । सौरमन्त्रेण तं वीक्ष्य सूर्य स्नाया- द्विजोत्तमः ॥ भरदाजः-सति प्रभूते पयसि नान्ये सायास्कदाचन । स्रवन्त्यश्चेत्म- तिस्रोतः प्रत्यक चान्यवारिपु । अप्रवाहोदकमानं विप्रपादावनेजनम् । गायत्रीजप- मयं च ह्यादित्याभिमुखश्चरेत् ॥ इति स्रोतोभिमुखत्वविधानं प्रातःस्नानविषयम्, न तु मध्याहनानविषयमिति मन्तव्यम्, बहुस्मृतिविरोधात् । अरुणोदयवेलायां प्रात:- मान विधीयते । आदित्याभिमुखनानं न कर्त्तव्यं हि तत्र वै।। तस्मान्मध्यंदिने कुर्या- दादित्याभिमुखो द्विजः । नानमिति शेपः । तथा हि प्रातःकाले स्रोतसोभिमुखं सा- यान्मध्याह्ने चादित्याभिमुखं नायादित्यर्थः । इदमेव सर्वस्मृतिपु सिद्धम् । तथा जा- बालि:-स्रोतसोभिमुखं नायामातः काले द्विजोत्तमः । आदित्याभिमुखं सायान्म- ध्याह्ने बानकर्मणि ॥ इत्यलम् ॥ * मृत्तिकानाने विशेपविधिः अत्र श्रीवैष्णवविषये पाने मृत्तिकानाने विशेष:-प्राप्ते मध्याह्नसमये स्नानं कुर्या- यथाविधि । न्यासमङ्गे पडङ्गानां कृत्वादाय मृदं करे ॥ सव्ये निधाय कृत्वा तां त्रेधा मूलायमध्यतः । मूले स्थितां मृदं पूर्वमभिमन्यास्त्रविद्यया ॥ विदिक्षु दिक्षु चोर्धा- यामधरायां दिशि क्षिपेत् । ततो मध्ये स्थितां मृत्लामुदके मूलविद्यया || निक्षिप्प भागमग्रस्थं कराभ्यां करयोदयोः । विधाय पंकमम्भोभिदर्शयित्वा च पूपणम् । अ• खहीनांगविद्याभिरापादतलमस्तकम् | आलिप्य देहमाखलमवगाह्य च वारिषु ॥ देव- मावाह्य लक्ष्मीशं दद्यादादिकं ततः । तत्पादक्षालनाम्भोभिः पाणिभ्यां कुम्भमुद्र- या ॥ पापनः शिरसि न्यस्तरात्मानमभिषिच्य च । वासुदेवमभिध्यायनघमर्पणमा- चरेत् ॥ उत्तीर्य कर्म निखिलं मध्याह्नसमयोचित्तम्। कृत्वा यजेत देवेश होमान्तं कम- लासन ॥ योगयाज्ञवल्क्य:-एवं संपूज्य देवेशं क्षणं ध्यात्वा निरञ्जनम् । ततोव- लोकयेत्सूर्य हसःशुचिपदित्यूचा ।। स याति ब्रह्मणः स्थानं नाक्षेतानया तु यः। इदं मृत्तिकानानं प्रातः काले मध्याह्नातिकमे भौमार्कवारयोश्च न कार्यम् । न प्रात- सृत्तिकानानं न च भीमार्कवारयोः । मध्यदिने तु कर्तव्यं नातिमध्यदिने रवी ।। भोमार्कयोश्च मध्याद्वात्परतः प्रातरेव च न कार्यम् मृत्तिकास्नानमित्याह भगवान् भृगुः । यमः यज्ञोपवीती देवांस्तु कण्ठाभरणवानृपीन् । प्राचीनावीती पितृस्तु तीरे स्वचलिमुक्षिपेत् ॥ विष्णुः--ततो वस्त्रद्वयं शुदं यसिखा द्विरुपस्पृशेत् । उपयोती पद्धशिखः समाचम्य यथागमम् ॥ पवित्रपाणिः साकारं यज्ञेशं मनसा स्मरेत् । प्रात:- सन्ध्याविधानेन छन्द आप च दैवतम् ॥ स्मृता चायम्प च प्राणानाचामेद्दर्भपाणिना! आपः पुनन्तु मन्त्रेण आपो हिष्टेति मन्त्रतः ॥ प्रक्षिप्य चालिं सम्पगुदुत्वं चित्र. मित्यपि । तच्चक्षुर्दयहितं च हसः शुचिपदित्यपि ॥ एतजपेदृवयाहुः सूर्य पश्य- ननसमाहितः। गायच्या तु ययाशक्ति हापस्थाय दिवाकरम् ॥ नाचनप्पं युधः कु- त्सिावित्र्याश्च विशेषतः । आपो हिष्टात माजयित्वा, आपः पुनन्नु मन्त्रणाचम्प, ..

·आह्निकप्रकरणम् । सुरभिमत्या आपो हिष्ठेति च माजयित्वा, गायत्र्या अर्घ्यमेकं प्रक्षिप्य गायत्री जपित्ता, आसत्यादिभिर्मन्त्रैर्ध्ववाहुरादित्यमुपतिष्ठतेत्यर्थः । स्मृत्यर्थसारे-ततो मध्याह्न- समय मन्त्रवत्स्नानमाचरेत् । ततो वस्त्रद्वयं शुद्धमाच्छाध द्विरुपस्पृशेत् ॥ ऊर्ध्वपुण्ड्रं विधानेन धृत्वा संध्यां ततश्चरेत् । मनुदक्षौ-आपो हिष्ठादिमन्त्रेण मार्जयित्वा य. थाविधि | आपः पुनन्तु मन्त्रेण जलं पीत्वा समाहितः ।। सुरभिमत्या सहाब्लिगर्मार्ज। यित्वार्घ्यमुरिक्षपेत् । द्वौ पादौ संपुटी कृत्वा पाणिभ्यां पूरयेज्जलम् || रवेरभिमुखस्ति- jस्त्रिरूर्व संध्ययोः क्षिपेत् । इति । स्मृत्यर्थसारे-अर्घ्यमकं प्रदातव्यं मध्याह्न भास्करं प्रति । उभयोः सन्ध्ययोश्चैव ह्यप ऊर्ध्व त्रिरुक्षिपेत ॥ एवं वस्त्रपरिधानान- न्तरं माध्याह्निकमुक्तम् । एवं सति सानमध्ये वा, धौतपरिधानानन्तरं वा, यथा- रुच्यनुष्ठेयम् । मनु:-आर्द्रवासास्तु यः कुर्याज्ञपहोमप्रतिग्रहम् । तत्सर्वं निष्फलं विद्यादित्येवं मनुरब्रवीत् ॥ संवतः-मतिमान कदाचित्तु गायत्रीमुदके जपेत् । गायत्र्यानिमुखी प्रोक्ता तस्मादुत्तीर्य तां जपेत् ॥ तीरे स्थित्वा जपेद्देवी गायत्री वेदमातरम् । इति वचनवलाद्वायत्रीं जले कदाचिन्न जपेदित्यर्थः । सं. फटेषु व्यासः यदि स्याक्किन्नवासा वै वारिमध्यगतो जपेत् । अन्यथा तु शुचौ भूम्यां दर्भेषु सुसमाहितः ॥ जपेद्गायत्रीमिति शेषः । अत्र हारीत:-आर्द्रवासा जले कुर्यात्तर्पणाचमने जपम् । उपस्थानं न निर्गच्छेद्वर्जयेच्च प्रदक्षिणम् ॥ अतो जले गायत्रीजपनिषेधोऽसंकटविषयः । योगः-तिष्ठश्चेदीक्षमाणोर्कमासीनः प्राइमुखो जपेत् । प्रागग्रेषु कुशाग्रेषु आसीनस्त्वासने शुभे॥ आसीन इति मध्याह्नात्परविषयम्। इदं चासनमशक्तविषयम्, शक्तस्त्वादित्याभिमुखश्चेत् स्थित एव जपेदित्यर्थः । सावि- च्यादिक्रियाः सर्वा आदित्याभिमुखश्चरेत् । देवालयसमीपे तु तमेवाभिमुखश्चरेत् ॥ इति स्मृतेः । जपभोजनहोमांश्च देवस्याभिमुखश्चरेत् । सावित्र्यास्तु जपं कुर्यादादित्या- भिमुखः सुधीः ॥ इति शाण्डिल्यवचनाच। ध्यानविपये विश्वामित्र:-सुप्रभ सच्चिदानन्दं हृदये मण्डलेपि वा । ध्यायअपेत्तदित्येतां निष्कामो मुच्यतेऽचिरात् ॥ एतां गायत्रीम्, हृदये मण्डलेपीयुभयावस्थानोक्त्या " स यश्चायं पुरुपे, यश्चासा- वादित्ये, स एकः" इति श्रुत्युक्तध्यानार्थः प्रदर्शितः । सः नारायण एव । “एप सर्वभूतान्तरात्माऽपहतपाप्मा दिव्यो देव एको नारायणः । सर्वस्य चाहं हदि सग्नि- विष्टः । य एपोन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुपः । ध्येयः सदा सवित्रमण्डलमध्यवर्ती ना रायणः"इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः। मनकस्मृताधिदं सुस्पष्टम्-रश्मिज्वालासहस्राव्यं मण्डलं विपुलं रखेः । तदन्तः शीतलाझं तु सोमस्यापि तु मण्डलम् ।। स्फुरत्स्फुलिङ्ग- मनलज्वालामालासहस्रकम् । तस्य मध्ये समासीनं तप्तहाटकसन्निभम् ॥ चतुरंगुल- मात्राएं शुकवक्त्रनिमाम्बरम् । रक्तनेत्राम्बरं रक्तपाणिपादनखं शुभम् ॥ शङ्खचक्रग- दापाणि श्रीवत्सांकितवक्षसम् । रहामविलसन्मुक्ताछन्नहारोपशोभितम् ।। किरीटवेयू- रयुतं कटिसूत्रोपशोभितम् । एवं ध्यात्वा जपेन्नित्यं गायत्री नियतः शुचिः ॥ इति । किच, यो देवः सवितास्माकम् । आदित्यमण्डले ध्यायेत्परमानन्दमव्यय- म् । विष्णुं चतुर्भुजम् । इत्यादिकं चात्रानुसंधेयम् । एवं ध्यात्वा यथाशक्ति .

·स्मृतिरनाकरः। जपिता आदित्यायाध्यं दत्त्वा उपतिष्ठेत । अत्र व्यास:-अयोपतिष्ठेदादित्य क्षित्वा पुप्पान्वितान्नलिम् । आसत्येतीक्षयन्नमुद्वयन्तमसस्परि ।। उदुत्यं चित्रमित्येतत्त- चक्षुरिति मन्त्रतः । हसः शुचिपदित्येतत्सावित्र्या च विशेषतः ॥ अन्यैश्च वैदि- कर्मन्त्रः सरिः पापप्रणाशैनः । प्रदक्षिणं समावृत्य नमस्कुर्यात्ततः क्षिती । निप्पीच मानवस्त्रं वै द्विराचम्याचयेद्धरिम् । पाझे-दक्षिणप्रणामांश्च युग्मानेव तु कारयेत् । अन्यथा कुरुते मोहाब्रह्महत्यां स विन्दति ॥ वासिष्ठे-युग्मानेव प्रणामांश्च कारये- हिजसत्तमः । प्रदक्षिणं च तद्वच्च नान्यथा सिद्धिमाप्नुयात् ।। चन्द्रिकायाम्-ततः पुष्पाञ्जलिं दद्यादानवे चोर्ध्वपाहुकः । आदित्यमुपतिष्टेत तम्मना नान्यमानसः ।। अनोपस्थानमन्त्रेषु यथोपदेश कार्यम् । पितामहः-आसत्याचपूर्व द्वे त्रिष्टुभी कवयो विदुः । गायत्री तु तृतीया स्याच्चतुर्थी जगती स्मृता ॥ उप्णिक् तच्चक्षुरा- यस्य च्छन्द इत्युच्यते बुधैः । हिरण्यस्वैप इत्येष ऋपिर्देवोत्र भास्करः ॥ भरटा- जा-अथोपतिष्ठेदादित्यमासत्येनेति मन्त्रतः । आसत्येनेति पट्टचा हिरण्यस्तूप इत्यपिः ॥ पूर्वे द्वे त्रिष्टुभौ पश्चाद्गायत्री जगती ततः। उष्णिक त्रिवित्युक्तानि छन्दां- स्पोधिदेवता ॥ अन्यत्सर्वं यथापूर्व कर्म कुर्याद्विजोत्तमः । अन्यत् प्राप्यादिकम्, दिक्मणामादिकं प्रातःसंध्यावदित्यर्थः । आश्वमेधिके-जात्वादाय स पुष्पाणि तो- यान्यञ्जलिना द्विजः । प्रक्षिप्य प्रतिसूर्य तु व्योममुद्रां प्रदर्शयेत् ॥ ऊर्ध्वयाहुस्ततो भूत्वा सूर्यमीक्षेदुपस्थिती । तन्मण्डलस्थमाध्यायत्तेजोमूर्ति चतुर्भजम् ॥ योगयाज- वल्क्यः-जपयज्ञो हि कर्तव्यः सर्ववेदप्रणीतकैः । पवित्रविविधैश्चान्येस्तथोपनिपदा गणेः ।। अध्यात्मविद्या विविधा जप्तव्या जपसिद्धये । अन्यैश्च पावननित्यं देवतास्तव नादिभिः ॥ विष्णुश्व-सातश्च पवित्रपाणियथाशक्ति जपद्विशेषतः सावित्री पुस्पसू- तं पा, नेताभ्यामधिकमस्तीति । अनेन जप्यान्तरमसङ्गो मुद्रितः । अथापि किंचि- दुच्यते । अत्र मनु:-एकाक्षरं परं ब्रह्म प्राणायामः परं तपः । गायत्र्यास्तु परं ना- स्ति मीनात्सत्यं विशिष्यते ॥ये पाकयज्ञाश्चत्वारो विधियज्ञसमन्विताः । सर्वे ते जपय- ज्ञस्य कला नार्हन्ति पोडशीम् ॥ वसिष्ठः-सर्ववेदपवित्राणि पक्ष्याम्यहमतः परम् । एप जपैश्च होमैश्च पूयन्ते नात्र संशयः ।। अघमर्पणं देवकृतः शुद्धवत्यस्तरसमाः। कूप्माण्डयः पापमान्यश्च दुर्गा सावित्र्यथैव च ॥ अभीपङ्गपदस्तोमः सामानि व्याह- तिस्तथा । पारुणानि च सामानि गायत्रं रैवतं तथा ॥ अग्लिङ्गा चाहरपत्यं च धा- सूक्तं मृदृचं तथा। शतरुद्रीयमथर्वशिरत्रिसुपर्ण महानतम्॥ गोसक्तमश्वसूक्तं च इन्द्र- शुद्धे च सामनि । त्रीण्याज्यदोहानि रथन्तरं च अने प्रतं वामदेव्यं वृहन्छ । एतानि जप्यानि पुनन्ति जन्तून् जातिस्मरत्वं लभते य इच्छेत् ॥ विष्ण्वा. द्युक्तपुरुषसूक्तगायत्रीजपे दुर्यलयुद्धरेतानि जप्यानि, परमन्त्रजपस्य मनरत- तिकरत्वात् । अर्घमर्षणम् ऋतं चेत्याचास्तिस्रः, देवतः देवरतस्यैनस इत्या- दयः, शुद्धवत्यः एकोन्विन्दं स्तवाम इत्यादयः, तरसमाः तरत्समन्दी पावतीत्याया- श्चतस्रः, कूष्माण्डयः यद्देवा देवहेळनमित्यनुवात्रियम्, पावमान्यः पवमानः मु. पर्जन इत्यनुवाकः, स्वादिष्ठया मदिष्टयेत्यन्ये, यदन्ति यच्चेत्यपरे । दुर्गा सावित्री ·आहिकप्रकरणम् । (१६१) जातवेदसे सुनवामसोममित्येका ऋक् | अभीषनादयो रैवतान्ता: सामविशेषाः। अन्लिङ्गाः आपोहिष्ठेत्याद्यास्तिस्रः, बार्हस्पत्यम् यस्तस्तम्ब सहसा विज्मो अन्ता- नित्येकादशचम्, वाक्सूक्तम् अहंरुद्रेभिर्वसुभिरित्यष्टर्चम्, शतरुद्रीयं नमस्ते रुद्र मन्यव इत्येकादशानुवाकाः, त्रिसुपर्ण-ब्रह्ममेतुमामित्यनुवाकत्रयम्, महाबतं नाम साम, गोसूक्तम् आगावो अग्मन्नित्यष्टर्चम्, अश्वसूक्तं मानो ,मित्रो वरुण इति द्वा- दशर्चम्, इन्द्रशुद्धादयो वृहदन्ताः सामविशेषाः, एतानि पापक्षयार्थिनां जप्यानि । येषां जपैश्च होमैश्च पूयन्त इत्युपक्रमात्, एतानि जप्यानि पुनन्तीत्युपसंहाराच्च, एते जपाः काम्याः । अत एव शिष्टा गायत्रीमानं जपन्ति, नित्यत्वात् प्रत्यवायस्मृतेश्च । तथा भरद्वाजः-वेदाम्बिकां परित्यज्य गायत्रीं ये द्विजाधमाः । पठन्ति वेदास्तेषां तु भवेयुर्गर्दभस्वनाः ॥ द्विजस्य जप्यं ध्येयं च न गायव्याः परं परम् । सर्वप्रका- राल्लोकेषु त्रिषु सत्यं न संशयः ॥ हारीत:-गायत्री मातरं त्यक्त्वा पतते नात्र संशयः । योन्यमन्त्रपरो मूढः सर्वास्ता निष्फलाः क्रियाः ॥ गायच्या न परं जयं गायच्या न परं तपः । गायच्या न परं ज्ञानं गायच्या न परो जपः ॥ संवतः-तदित्यूचः समो नास्ति मन्त्रो वेदचतुष्टये । सर्वे यज्ञाश्च वेदाश्च दानानि च तपांसि च ॥ समानि कलयाप्याहुर्मुनयो न तदित्यूचः । मनुः-वेदमेव जपेन्नित्यं यथाकालमतन्द्रितः । न ह्यस्याहुः परं धर्ममुपधर्मोन्य उच्य. ते || ब्रह्माभ्यासेन चाजस्रमनन्तसुखमश्रुते । वसिष्ठः ऋक्सामाथर्ववेदोक्तान ज- पेन्मन्त्रान् यजूंपि च । जपित्वैवं ततः कुर्यादेवपिपितृतर्पणम् ॥ योगयाज्ञव- ल्क्या-जपेद्वेदादिमेकाग्रस्तटे बद्धाञ्जलिः शनैः। ब्रह्मयज्ञप्रसिद्धयर्थं ब्रह्मविद्यामथापि वा ।। जत्वा वा प्रणवं शक्त्या ततस्तर्पणमाचरेत् । अत्र प्रात:काले ब्रह्मयज्ञाकरणे माध्यानिकानन्तरं तर्पणात्प्राक् ब्रह्मयज्ञः कार्यः । स चार्वाक् तर्पणात्कार्यः पश्चाद्वा मातराहुतेः । वैश्वदेवारसाने वा नान्यदत्र निमित्ततः ॥ इति स्मृतेः । अत्र तर्पणी- येषु यथास्वशाखं व्यवस्था, यजुःशाखिनां तु काण्डऋषितर्पणं कार्यमिति प्रागेव नि- गीतम् । अत्र विष्णु:-खशाखाध्ययनं कृत्वा ततस्तर्पणमाचरेत् । इति । चि- प्णुधर्मोत्तरे-स्वशाखाध्ययनं विप्रो ब्रह्मयज्ञं प्रचक्षते । ब्रह्मयज्ञपरो विप्रो ब्रह्मभू- पाय कल्पते * अथ देवपूजा अत्र महोपनिपदि श्रुतिः । धृतोर्ध्वपुण्डः परमेशितारं नारायणं पूजयति स्म भक्त्या । अदिभिः पौरुषसूक्तमन्त्रैः समानुयाद्विष्णपदं महात्मा ॥ कठवढ्या- म्-धृतोर्ध्वपुण्ड्रः परमेशितारं नारायणं सांख्ययोगादिगम्यम् । ज्ञात्वा विमुच्येत नरः समस्तैः संसारपाशैरिह चैव विष्णः ।। अथर्वणि-धृतोर्ध्वपुण्ड्रः कृतचक्रधारी विष्णं 'परं ध्यायति यो महात्मा । सरेण मन्त्रेण सदा हदिरथं परात्परं यन्महतो महान्तम् ॥ प्रचि-प्रवः पान्तमन्धसो धियायते महेशूराय विष्णवे चार्चत । यजुपि-भवामित्रो न शेव्यो घृतासुतिः, विभूतद्युम्न एवया र सप्रथाः, अथा ते विष्णो विदुपा चिदृध्या।

·(१६२) स्मृतिरनाकरः। बृहन्ते विष्णो सुमतिं भजामहे | श्रीनारसिंहे-जलदेवं नमस्कृत्य ततो गच्छेद गृहं पुनः । पौरुपेणैव सूक्तेन ततो विष्णुं समर्चयेत् ॥ नारदश्व-सर्वेषामेव लोकानां गुरुनारायणो हरिः । तस्य संपूजन कार्य सर्वपापहरं हि तत ॥ व्यासः-निप्पीड्य मानवस्त्रं वै द्विराचम्यायेद्धरिम् | न विष्ण्वाराधनान्पुण्यं विद्यते कर्म वैदिकम् ॥ तस्मादनादिमध्यान्तं नित्यमाराधयेदरिम् । तद्विष्णोरिति मन्त्रेण सूक्तेन पुरुपेण षा ॥ नैताभ्यां सदृशो मन्त्री वेदेषक्तश्चतुर्वपि । शौन्का-शोनकोहं प्रवदयामि नि- त्यं विवर्चनं परम् । प्रवः पान्तमन्धस इत्यर्धर्चविधानतः ॥ पाझे-पोरुपेणैव सूक्तेन मत्यूचं कमलासन । नारायणानुवाकेन विष्णसूक्तेन वार्चयेत् ।। नारदः-अ- भिपेकं ततश्चक्रुर्विष्णोनि सुधामयः । वैष्णवरनुवाकैश्च श्रीसक्तेन महर्षयः ॥ ततः क्षीराब्धिमथने सुधोत्पत्त्यनन्तरं, वैष्णवैरनुगाकैः सहस्रशीप, अद्ध्यः संभूतः, सहस्रशी- 4 देवं, इति त्रिभिरनुवाकैः श्रीमुक्तेन-हिरण्यवर्णा हरिणीमिति सूक्तन । एवं च एतैरनुवाकैविष्णुसूक्तेन श्रीसूक्तेन च विष्वभिषेचने कार्यम् न सूक्तमात्रेण । श्री- विष्णुधर्मोत्तरे-हविपानी जले पुष्पर्ध्यानेन हदये हरिम् । अर्चन्ति सूरयो नित्यं जपेन रविमण्डले ॥ नारद:-अौ कियावतां देवो दिवि देवो मनीषिणाम् । प्रति- मास्वप्रबुद्धानां योगिनां हृदये हरिः । अनेनाभिप्रायेण हारीत:-कुर्वीत देवतापूजा जपयज्ञादनन्तरम् । स्थण्डिले प्रतिमायां वा जलेनी हृदयाप वा ॥ स्थण्डिलादिष्व- चैनेवश्यकार्ये तत्र तत्र विष्णमावाह्य यजेदित्यर्थः । तथा शाण्डिल्य:-शरीरं निर्मलीकृत्य तीरे मृहोमयादिभिः । शुद्धावगाहनं कृत्वा द्विराचम्य यथाविधि ।। ध्यायन् ब्रह्म जपेन्मौनी ततो व ध्यानमाचरेत् । पौरुषेणैव सूक्तेन ततो विष्णु समर्च- येत् ।। आवाह्यानो जगन्नाथं मनसाभ्यर्च्य शक्तितः । जुहुयाकाष्ठपुष्पान्नतिलक्षीर- घृतादिकम् ।। अतः स्वस्ताधिकारानुगुणं तत्र तत्र विष्णुं ध्यात्सा कुर्यादिति सिद्ध- म् । अकरणे प्रत्यवायमाह व्यास-यो मोहादथ वालस्यादकृत्वा विष्णपूजनम् । भुंक्त स याति नरकान् सूकरप्वमिजायते ॥ श्रीभागवते-गृह श्मशानं तय चि- म्पयर्जितं कथाविहीनाश्च गिरः शिवारुतम् । वसञ्छवो दारयविनाकृतं वपुर्वदन्ति हि त्वय्यनिवेदितं विषम् ॥ आश्वमेधिक-विष्णं ब्रह्मण्यदेवेशं भजध्वं पुरुपोत्त- मम् । लोकनाथमनायन्तं जगतः कारणं परम् || नार्थयन्ति हि ये मूढाः परमात्मा- ममव्ययम् । ते यान्ति नरकान् घोरानक्षयान् पुरुषर्षभ ॥ एवं गृहे विष्ण्वनरयन पहुस्मृतिसिद्धत्वेपि, ततो गृहार्चनं कुर्यादभीष्टमुरपूजनम् । " अथातो महादेवस्य महरहः परिचर्याविधि व्यापारयामः " अथरा देवमीशानम् । इति दक्षादिभिर- तत्वाद्रमत्तपा रुद्रार्चनपि पूजासाइयं न कार्यम्, महाविरोधश्रुतेः । "यः कामयेत क्षत्राय च विशे च समदं दव्यामित्यन्द्रस्यावधन यादिन्द्रायानुवहीत्याश्राव्य व्या- मरतो यजेति मास्तस्यावान् ब्यान्मरुद्भ्योनुग्रहीत्याश्राव्य ब्यादिन्दं यति व ए. वैभ्यो भागधेये समदं दधाति वितृ हाणास्तिष्टन्त्येतामय निपेद्यः कामयत करपेर- निति ययादेवतमवदाय यादवतं यजेदागधेयनान् यथाययं कल्पयति कल्पत एव" इति । अतो ट्रष्यमन्त्रपा–नवद्यादिसंकरो न कार्पः । नारद ·आहिकप्रकरणम् । (१६३) स्तु-सावा यथोक्तविधिना प्रयतः शुदमानसः । सशाखोक्तक्रियां कृत्वा हुवा चैवाग्निहोत्रकम् || कुर्यादाराधनं विष्णोदेवदेवस्य शाङ्गिणः । वेदेषु पौरुपं सूक्तम- चितं गुह्यमुत्तमम् ॥ अनुष्टयस्य सूक्तस्य च्छन्दस्तस्पाधिदेवता । पुरुषो यो जगदीजमृपिनारायणः स्मृतः ॥ अत्र विशेषः-श्रीमत्पुरुषसूक्तस्य श्रीमन्नारा- यो मुनिः । छन्दोनुष्टुप् पञ्चदशी तिसृणां त्रिष्टवन्ततः ॥ नारायणास्य भगवान् परमात्मा तु देवता । भगवच्छास्त्रे प्रत्यूचमृपिभेद उक्त:-बृहस्पतिर्म- नुर्दक्षः शौनकोत्रिश्च मुदगलः । शातातपो वसिष्ठश्च याज्ञवल्क्यश्च नारदः ॥ गौतमश्च भरद्वाजः शुकगर्गोशनाङ्गिराः । व्यासः पराशरश्चैव ऋपयोष्टादश स्मृताः || मत्स्य: कूर्मों वराहश्च नारसिंहश्च वामनः । रामो रामश्च रामश्च कृष्णः कल्की च ते दश ॥ श्रीवल्लभो हरिः शरिरच्युतो धरणीधरः । जनार्दनो हृषीकेशो माधवश्च तथैव च ।। देवा अष्टादश प्रोक्ता न्यासं वाये यथाक्रमम् । प्रथमा विन्यसेद्वामे द्वितीयां दक्षिणे करे ॥ तृतीयां वामपादे तु चतुर्था दक्षिण पदे । पञ्चमी वामनहायां दक्षि- पस्यां तयोत्तराम् ॥ सप्तमी वामकट्यां तु दक्षिणस्पां तथाष्टमीम् | नवमी नाभिदेशे तु दशमी हृदि विन्यसेत् ॥ एकादशी कण्ठदेशे द्वादशी यामवाहुके । त्रयोदशी दक्षिणे तु तथास्ये तु चतुर्दशीम् ॥ अद्णोः पञ्चदशीं न्यस्य न्यसेन्मूर्धनि पोडशी । आद्ययावाहयेद्देवमृचा तु पुरुषोत्तमम् ॥ द्वितीययासनं दद्यात्सायं दद्यात्तृती- यया । चतुर्यि प्रदातव्यं पञ्चम्याचमनीयकम् ॥ पष्ठया स्नानं प्रकुर्वीत सप्तम्या वस्त्रमेव च । यज्ञोपवीतमष्टम्या नवम्या गन्धमेय च ॥ दशम्या पुष्पदानं स्यादेकादश्या तु धूपकम् । द्वादश्या तु तथा दीपं त्रयोदश्या चरुं तथा ।। चतुर्दश्या नमस्कुर्यात्पञ्चदश्या प्रदक्षिणम् । पोडश्योद्वासनं कुर्याच्छेपकर्माणि पूर्ववत् ॥ मान- वस्त्रोपवीतेषु चरावाचमनीयकम् । पुनः पोडशभिर्मन्दद्यात्पुप्पाणि पोडश ॥ तच्च सर्व जपेयः पौरुपं सूक्तमुत्तमम् । ततः प्रदक्षिणं कृत्वा नारायणमनामयम्॥ शङ्खय- क्रगदापाणिं नत्वा विष्णुं समापयेत् । पण्मासारिसद्धिमानोति यवमेव समर्चयन् ॥ इति । पाझे-उपचारानहं वक्ष्ये द्वात्रिंशसंख्यया तथा । आवाहनासने चैव ह्ययै पाद्यमनन्तरम् ॥ आचामो मुसमासश्च पादुके दन्तधावनम् । जिह्वानिलेखनं चैव धा- या स्नानं हरिद्रया ॥ वस्त्रं चैवोत्तरीयं च गन्धलेपश्च भूपणम् । माल्यं चैव महादर्श- दर्शनं धूपदीपकौ ॥ मात्रादान, स्थच्छत्रे चामरं तूर्यघोपणम् । मधुपर्कप्रापणे च नि- वेदनमनन्तरम् ॥ भक्ष्यं पानं नागवल्ली विसर्जनमथाचरेत | उपचारः पोडशभिरात्मनः शक्त्यपेक्षया | आवाहनासने पूर्वपर्य्य पाद्यमनन्तरम् । उपस्पर्शस्तथा स्रानं वस्त्रं यज्ञोपवीतकम् ।। गन्धालेपस्तथा भूषा माल्यं धूपप्रदीपको । मधुपर्कप्रापणे च विस- जनमथान्तिमम् ॥ अर्घामाचमनं चैध हविस्ताम्बूलमेव च । दक्षिणे देवदेवस्य हस्ते दद्याद्विचक्षणः ॥ शालिग्रामशिला यत्र यत्र द्वारवती शिला । उभयोः सङ्गमो यत्र तत्र मुक्तिन संशयः ॥ बोधायन:-अथातो महापुरुपस्याहरहः परिचर्याविधि व्या- ख्यास्यामः इत्युपक्रम्य मन्त्रभेदेनाबाहनायुपचारानुक्त्वा “ प्रतिमास्थानेष्वप्सनावा- वाहनविसर्जनवयं सर्व समानम् " इत्याह । तत्र नित्यसन्निहितत्वादावाहनोद्वासन- ·आह्निकमकरणम् । द्यते ।। अतः स्त्रीशूद्रपूजितं तन्निवेदितं च स्त्रीशूद्रयोरेवाह न वैदिकानामिति । किं च-जपस्तपस्तीर्थसेवा प्रवज्या मन्त्रसाधनम् । देवताराधनं चैव स्त्रीशूद्रपतनानि पट्॥ इति वचनं वैदिकाभिप्रायम् । नारदः वैदिकं ब्राह्मणानां स्यात् राज्ञां वैदिकता- न्त्रिकम् । तान्त्रिकं वैश्यशूद्राणां सर्वेषां तान्त्रिकं तु वा ॥ इति स्त्रीशूद्रयोस्तान्त्रि- काभ्यनुज्ञानात् ॥ ॐ धनुर्मासपूजा * मार्गशीर्चनविपये किंचिदुच्यते । ज्योतिःशास्त्रे भास्करीये-अयनं दक्षिणं रात्रिरुत्तरं तु दिवा भवेत् । दैवतं तदहोरानं तत्त्रिंशन्मास उच्यते ॥ तदि- नस्य उपःकालं चापमासं विदुर्बुधाः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन चापमासे दिने दिने || उपःकाले तु संप्राप्ते बोधयित्सा जगत्पतिम् । समभ्यर्च्य भजेद्विष्णुं जनानां दोपशा- न्तये ॥ ब्रह्माण्डे-आपाढादिपु मासेषु शयानं कार्तिकावधि | चापं गते दिवानाथे उस्थाप्य शयनादरिम् ॥ सविष्णुलक्षणः स्तोत्रैर्वहुभिः परिगीयते । उपःकाले तु सं. प्राप्ते अर्चयित्वा जनार्दनम् ॥ उपचारः पोडशभिर्मुद्गानं च निवेदयेत् । आदित्य- पुराणे-चापं गते ततः सूर्ये प्रत्यूपे मानमाचरेत् । अर्चयेत्तु जगन्नाथं यावत्सूर्योद- यात्पुरा ॥ ततः प्रभातसमये ह्यय प्रक्षिप्य वैष्णवः । गायत्री च ततो जत्वा धुप- तिष्ठेत भास्करम् ।। अतः प्रागुदयादेवार्चनं विष्ण्व नन्तरमेव संध्योपासनमिति सिद्धम् । श्रीभागवते-कोदण्डस्ये सवितरि प्रत्युषःपूजनाद्धरेः । सहस्राब्दार्च- नफलं दिननैकेन लभ्यते ॥ वैखानसे-बाह्म मुहूर्ते संप्राते रवी धनुपि संस्थिते । सानं कृत्वा नृसूक्तेन पोडशैरुपचारकैः ॥ नगरपामरक्षार्थमर्चयित्वा श्रियः पतिम् । सहस्रवार्षिकी पूजा दिनेनैकेन लभ्यते ॥ पारमेष्ट्ये-एकादश्यां सिते पक्षे चापे तिष्ठत्ति भास्करे । उत्सवं कारयेद्धीमान् वेदपारायणः सह ।। वासिष्ठे-चापे स्थिते उपाकाले रवी प्रतिदिनं हरिम् । सात्वा गृहस्थः शुद्धात्मा समभ्यर्च्य निवेदयेत् || गृहस्थग्रहणमन्येषामप्युपलक्षणम्, चापस्थित्यवलम्बनेनवार्चनविधानाहृश्चिकमार्गशी- पव्युदासः । अत्र-" तदस्य प्रियमभिपाथो अश्याम्, नरो यत्र देवयवो मदन्ति, उरुक्रमस्य स हि बन्धुरित्था, विष्णोः पदे परमे मध्व उत्सः” इति श्रुत्यर्थ उक्तः ।। अयमत्र श्रुत्यर्थः-अस्य विष्णोः प्रियं तपाथः तन्निवेदितमन्नादिकमश्याम्, देव- यवो नरः देवाराधका जनाः, यत्रं मदन्ति यस्मिनिवेदिते हृष्यन्ति, निवेदितं तीर्थ- प्रसादादिकं स्वीकृत्य हृष्टा भवन्तीत्यर्थः, इत्था इत्यं प्रतिदिनं वर्तमानः, उरुक्रम- स्य विष्णोः, बन्धुः स एषातीवाभिमतः, परमे सर्वोत्कृष्ट, मध्ये मधुवद्भोग्यतमे वि. प्णोः पदे, उत्सः उत्सुकः, इति ॥ त्वयोपभुक्तस्रग्गन्धवासोलंकारचर्चिताः। उ. छिटभोजिनो दासास्तव मायां तरेमहि ।। इत्युक्तरीत्या परमपदोत्सुको वर्तेसेत्यर्थः । शैये च-चापराशी स्थिते सूर्ये उपःकाले दिने दिने । अभिपेकं ततः कुर्याद्रौद्र- मन्त्रेण मन्त्रवित् ॥ अर्कपुप्पैश्च विल्दैश्च पूजयित्वा महेश्वरम् । नैवेद्यं च ततः कुर्याल्लोकसंहारशान्तये ॥ कोदण्डस्ये सवितरि स्तोत्रः संबोध्य केशवम् । उपाकाले, .

·(१६४) स्मृतिरवाकरः। पर्पमित्युक्तम् । पाद्यादिवदुपचाराभिप्राये न विरोधः । पूजानन्तरं योगयाजय- ल्क्यः-एवं संपूज्य देवेशं क्षणं ध्यात्वा निरञ्जनम् । ततोवलोकयेदक हसः शुचि- पदित्यूचा ॥ स याति ब्रह्मणः स्थानं नात्वेक्षेतानया तु यः । श्रीविष्णुमन्दि- रे-हविन त्रिकाले तु उत्तमोत्तममुच्यते । योश्च मध्यम प्रोकमेककालेऽधर्म ह. विः॥ श्रीविष्णुधर्मोत्तरे-विष्णुपूजाविहीनस्य दत्तं चेष्टं हुतं श्रुतम् । तपश्च व्य- र्थतां याति प्रेतालंकारबहिन । मात्वत्परिरक्षन्तं सृष्टिसंहारकारणम् । यो नार्चयति धै विष्णुं सोक्षय्यं नरकं व्रजेत् ॥ अत्र कारणत्वोक्त्या "कश्च ध्येयः कारणं तु ध्येयः " इति श्रुत्यर्थ उक्तः। नारायणीये-तं देवा ऋषयश्चैव नानातनुसमाश्रिताः। भक्त्या संपूजयन्त्येनं गतिं चेष्टां ददाति सः॥ श्रीविष्णुधर्मोत्तरे-युगकोटिसहस्राणि विष्णुमाराध्य पद्मभुः । पुनस्बैलोक्यधातृत्व प्राप्तवानिति शुश्रुम ॥ शकः क्रतुशतेने. स्थमाराध्य गरुडध्वजम् । देवेन्द्रत्वं गतस्तस्मानान्यः पूज्यतमः कचित् ॥ देवत्वं मनुजाः केचिद्गन्धर्वत्वमथापरे । यक्षत्वमथ सिद्धत्वमाराध्यापुर्जनार्दनम् ॥ एवमितिहासोत्तमे च-संस्मृतः पूजितो वापि यः पुंसां भवहानिदः । तमाराधय गोविन्दं यदीच्छसि परां गतिम् || तथा मार्कण्डेयं प्रति रुद्र:- मुहूर्त स्थीयतां तावन्मार्कण्डेयात्र सुव्रत । करोम्याराधनं यावद्देवदेवस्य शा. ङ्गिणः ॥ किमाराध्यः परो देवस्तवाप्यस्ति जगत्पते । त्वमेव सर्वभूतानां पूज्यश्चेति मतिर्मम ॥ आराध्यो भगवान् विष्णुरेक एव मयाच्युतः । आराधय हृषीकेशं यदी- च्छसि परां गतिम् || पाने पार्वती प्रति रुद्रः-कैलासशिखरे रम्ये विष्णुमाराध्य भक्तितः । उपविष्टस्ततो भोक्तं पार्वती शंकरोऽनवीत् ॥ आराधयामि देवेशि वासुदेवं सनातनम् । इत्यादि । मार्कण्डेये उमारुद्रसंवादे-नित्यमर्चयसे देव के देवम- धिकं तव । यस्मान्मानसमव्ययं कृत्वा त्रिभुवनेश्वर ॥ जपहोमनमस्कारस्तं वदस्य तथा मम । शृणुष्व त्वं महाभागे यथा नित्यं नमाम्यहम् ॥ अज्ञानार्णवमनानां सर्वपामा- स्मनामयम् । विष्णर्धोडपः श्रीमानुत्तारार्थ उदाहृतः ॥ इति । तस्माद्विष्णं नित्यम- र्चयामीत्युत्तरं सिद्धम् । इतिहाससमुच्चये-ब्रह्मादयः सुराः सर्वे विष्णुमाराध्य ते पुरा । सं स्वं पदमनुप्राप्ताः केशवस्य प्रसादतः ॥ श्रुतिश्च-अस्य देवमीदपो वनाविष्णोरेपस्य प्रभृतहाविर्भिः । विन्देहि रुद्रो रुद्रीयं महित्वमिति । एवं तव श्रिये मरुत इत्यादिषु च विष्णप्रसादेन रुद्रस्योत्कर्षादिकमिति स्पष्टम् । पचिद्विष्णो रुद्रानुधावनं रुद्रप्रार्थनया रुद्रोत्कर्षापादनार्थमिति । श्रीवाराहपुराणादी-एवमुक्त पुनर्वाक्यमुवाचोमापतिर्मदा । अन्यं देहि वरं विष्णो प्रसिद्धं सर्वजन्तुषु ॥ मयों भूत्वा भवानेव मामाराधय केशव 1 मां वहस च देवेश वरं मत्तो गृहाण च || येनाहं सर्वदेवानां पृज्यात्पूज्यतमो भवेत् । इत्यादिषु स्पष्टम् । भवेयमित्यर्थः। महाभारते- ब्राह्मणः क्षत्रियैवेश्यै शूदैश्च कृतलक्षणः। अर्चनीयश्च सेव्यश्च नित्ययुक्तः स्वकर्मभिः।। ॐ स्त्रीशूद्राराधितविष्ण्यादिवन्दननिषेधः स्त्रीशूद्रपूजितं लिङ्ग विष्णं वापि नमेत्तु यः । त्रिसप्तकुलसंयुक्तो नरकं प्रतिप- ·आह्निकप्रकरणम् । (१६५) यते । अतः स्त्रीशूद्रपूजितं तन्निवेदितं च स्त्रीशूद्रयोरेवाह न वैदिकानामिति । कि च-जपस्तपस्तीर्थसेवा प्रवज्या मन्त्रसाधनम् । देवताराधनं चैव स्त्रीशूद्रपतनानि पट् ॥ इति वचनं वैदिकाभिप्रायम् । नारद: वैदिकं ब्राह्मणानां स्यात् राज्ञां वैदिकता- न्त्रिकम् । तान्त्रिकं वैश्यशुद्राणां सर्वेषां तान्त्रिकं तु वा ॥ इति स्त्रीशूद्रयोस्तान्त्रि- काभ्यनुज्ञानात ॥ धनुर्मासपूजा मार्गशीर्चनविपये किंचिदुच्यते । ज्योतिःशास्त्रे भास्करीये-अपनं दक्षिणं रात्रिरुत्तरं तु दिवा भवेत् । दैवतं तदहोरात्रं तत्रिंशन्मास उच्यते ॥ तदि- नस्य उपःकालं चापमासं विदुर्बुधाः । तस्मात्सर्वप्रयत्लेन चापमासे दिने दिने || उपःकाले तु संप्राप्ते बोधयित्वा जगत्पतिम् । समभ्यर्च्य भजेद्विष्णुं जनानां दोपशा- न्तये ॥ ब्रह्माण्डे-आषाढादिषु मासेषु शयानं कार्तिकावधि । चापं गते दिवानाथे उस्थाप्य शयनारिम् ॥ सविष्णुलक्षणैः स्तोत्रैर्बहुभिः परिगीयते । उपःकाले तु सं- प्राप्ते अर्चयित्वा जनार्दनम् || उपचारैः पोडशभिर्मुद्गानं च निवेदयेत् । आदित्य- पुराणे-चापं गते ततः सूर्य प्रत्यूपे नानमाचरेत् । अर्चयेत्तु जगन्नाथं यावत्सूर्योद- यात्पुरा ॥ ततः प्रभातसमये ह्ययं प्रक्षिप्य वैष्णवः । गायत्री च ततो जत्वा छुप- तिष्ठेत भास्करम् ।। अतः प्रागुदयादेवार्चनं विष्ण्वर्चानन्तरमेव संध्योपासनमिति सिद्धम् । श्रीभागवतेकोदण्डस्थे सवितरि प्रत्युपःपूजनाद्धरेः । सहस्राब्दार्च- नफलं दिनेनैकेन लभ्यते ॥ वैखानसे-ब्राह्म मुहूर्ते संप्राप्ते रवी धनुपि संस्थिते । सानं कृत्वा नृसूक्तेन पोडशैरुपचारकैः ॥ नगरपामरक्षार्थमयित्वा श्रियः पतिम् । सहस्रवार्षिकी पूजा दिनेनैकेन लभ्यते ॥ पारमेष्ठये-एकादश्यां सिते पक्षे चापे तिष्ठा भास्करे । उत्सवं कारयेद्धीमान् वेदपारायणैः सह । वासिष्ठे-चापे स्थिते उपःकाले रवी प्रतिदिनं हरिम् | नात्वा गृहस्थः शुद्धात्मा समभ्यर्च्य निवेदयेत् ॥ गृहस्थग्रहणमन्येपामप्युपलक्षणम्, चापस्थित्यवलम्बनेनैवार्चनविधानादृश्चिकमार्गशी- पव्युदासः । अत्र-" तदस्य प्रियमभिपाथो अश्याम्, नरो यत्र देवयवो मदन्ति, उरुक्रमस्य स हि बन्धुरित्था, विष्णोः पदे परमे मध्व उत्सः" इति श्रुत्यर्थ उक्तः । अयमत्र श्रुत्यर्थः अस्य विष्णोः प्रियं तत्पाथः तन्निवेदितमन्नादिकमश्याम्, देव- यवो नरः देवाराधका जनाः, यत्रं मदन्ति यस्मिन्निवेदिते हृष्यन्ति, निवेदितं तीर्थ- प्रसादादिकं स्वीकृत्य हृष्टा भवन्तीत्यर्थः, इत्या इत्यं प्रतिदिनं वर्तमानः, उरुक्रम- स्य विष्णोः, बन्धुः स एषातीवाभिमतः, परमे सर्वोत्कृष्टे, मध्ये मधुवद्भोग्यतमे वि. प्णोः पदे, उत्सः उत्सुकः, इति || वयोपभुक्तस्रग्गन्धवासोलंकारचर्चिताः । उ- च्छिष्टभोजिनो दासास्तव मायां तरेमहि ॥ इत्युक्तरीत्या परमपदोसुको वर्ततेत्यर्थः । शैव च-चापराशौ स्थिते सूर्य उपाकाले दिने दिने । अभिषेकं ततः कुर्याद्रौद्र- मन्त्रेण मन्त्रवित् ॥ अर्कपुप्पैश्च बिल्वैश्च पूजयित्वा महेश्वरम् । नैवेद्यं च ततः कुर्याल्लोकसंहारशान्तये ॥ कोदण्डस्थे सचिनार म्नोः मंबोध्य Tau | लषःकाले ·(१६६) स्मृतिरनाकरः। समभ्य मुगानं च निवेदयेत् ॥ पुराणान्तरे च-चापमासे तु संभाते नानं कृत्वारुणोदये । वासुदेवं समभ्यर्च्य शर्करानं निवेदयेत् ।। इति । प्रकृतमुच्यते । पुराणे-विपर्चनं ततः कुर्याद्गन्धमाल्यैः सुगन्धिभिः । गुग्गुलुप्रमुख पर्दी पैर्वाद्यैश्च नर्तनः ।। सुसंस्कृतानमाज्याश्यं दधिक्षीरमधूनि च । फलमूलव्यञ्जनानि मोदकांच निवेदयेत् ॥ ततः माभ्यासिकानन्तरम् । व्यास:-निवेदयीत चात्मानं विष्णावमल- तेजसि । तदात्मा तन्मनाः शान्तस्तद्विष्णोरिति मन्त्रतः ॥ शौनकः-दद्यात्पुरुपस- क्तेन यः पुप्पाण्यप एव वा । अचितं रयाजगदिदं तेन सर्व चराचरम् ॥ अन्यत्पू- दपां कुम्भादन्यत्पादावनेजनात् । अन्यकुशलसंप्रश्नात् न चेच्छति जनार्दनः ।। विष्णुरहस्य-भक्त्या दत्तं फलं पुप्पं पत्रं दूर्वांकुरं जलम् । अचिरात्मतिगृहाति भक्तिग्राह्यो हि केशवः ॥ शाण्डिल्य:-न शब्दयेत्पात्रसंघमम्बुना नाईयेन्महीम् । न हुँकुर्यान्न वा जल्पदशी मौन्यर्चयेद्धरिम् ॥ त्रिसंध्यं कारयेद्वालान् प्रगाम देवपा- दयोः । पुत्रः प्रेयस्तथा शिष्य इत्येवं च निवेदयेत् ॥ वैशेषिके तु कुति दिवसेषु विशेषवित् । पाकं पायसपूर्वाणां सर्वेषां वा ययावलम् ॥ संक्रान्तिर्जन्मनक्षत्रं श्रवणं द्वादशीद्वयम् । पर्वद्वयं समुद्दिष्टं सविशेषक्रियाविधी ॥ चन्द्रमयोपरागे च प्रादुर्भाव- दिने हरेः । मासक्षेषु च पुण्येपु विशेषाराधनं विदुः ॥ दुनिमित्ते च दुःस्वप्ने संजाते च महाभये । आगतेपु च भक्तेषु कुर्यादैशेषिकी क्रियाः ॥ पाने-विष्णोर्भागवत पञ्चरात्रपरायणः । पूजा कार्या न सामान्यदेवतामात्रपूजकैः ॥ शालिग्रामशिला यास्तु न च संप्रोक्षणं स्मृतम् । न प्रतिष्ठा विधातव्या न चवावाहनादिकम् ॥ शालि- ग्रामशिला यत्र पूज्यते भगयन्मयः । तद्देशे योजनादर्वाङ् मृतो निर्वाणमश्नुते ।। द्वारवत्याश्च शिलया शालिग्रामशिला समा। श्रीविष्णुरहस्ये-इति विवर्चनं ये तु प्रकुर्वन्ति नरा भुवि । ते यान्ति शाश्वतं विष्णोरनन्तपदमव्ययम् ॥ नैवेद्यनियमः अथ निवेदनानिर्हपदार्थविषये किंचिदुच्यते । अब मरीचि:-अथ हविविधि वक्ष्ये घेणकान यवान् पाटिकान् नीवारान् प्रियंगून् शालिभेदानन्यान् ब्रीहीन्याप्येक- जातीयांश्चतुर्पणैरेवानयेदेतेषां पूर्व पूर्व श्रेष्ठं तस्माद्वरककोवादिकुधान्यानि प्रतिलोमानि तानि च वर्जयेत्, कदलीचूतपनसनारिकेलतिन्त्रिणीकारवल्लीव्याघ्रीशिम्बभेदहतीभेद- सिंहीव्याघ्रनसीकर्कन्धर्वारुककूश्माण्डकार्कोटकानि सरणकन्दक्षुद्रकन्दमहाकन्दवल्लीक- न्दशगिरोत्पलकन्दपिण्डीतकशाकुटकन्दानि च मरीचसर्पपाणि मुढ़ादककुलित्यतिल- मापमसूरकादीनि, शाकेपु जीवन्तीझरस्यरक्तबाप्पाणि चान्यानि भक्ष्याणोति मन्वा येरुतानि ययालाममाहरेत्, कोशातकीमलाई च विशेषेण वर्जयेदिति । भृगुः-अ. त ऊ प्रवक्ष्यामि हविप्पाकविधिक्रमम् । वरकं कोद्रयादीनि पर्जयेत्तु विचक्षणः || दु. लिस्थजातिभेदं च प्रियंगुं चैव पर्जयेत् । सूरणदयकन्दं च उशुनं हिंगुमेप च । गृन नादिकशाकांश्च वर्जयेत्तु विचक्षणः । आरनालयं चैत्र कोशातक्यादि वर्जयेत् ॥ सर- १ वणुकादीन भारान्तो अयोः ग्रन्यान्त दशम्या ।

·- आहिकप्रकरणम् । (१६७) स्प रक्तचाप्पं च शाकेषु ग्राह्यमुच्यते । कन्दस्य शाकुटभैदैः सर्व ग्राह्यमुदीरितम् ।। विम्बालकफलादीनि वर्जयेदिति केचन । उत्पलत्रयकन्दं च कुमुदद्वयकं तथा ॥ एपां कन्दं तु न ग्राह्यमिति काश्यपचोदितम् । भेदैश्च बृहती सवै ग्राह्यमित्युच्यते बुधैः ।। भेदैस्तु कारवल्यादि सर्व ग्राह्यमितीरितम् । कन्दं पिण्डीतकं चैव क्षुद्रकन्द तथैव च ॥ महाकन्दादिकं कन्दमाहरेत विचक्षणः । सहकारश्च तद्भदैस्तथैव पनसर- यम् ॥ कदल्यादि तु भेदैश्च गृहीयात्तु प्रयत्नतः। कूष्माण्डोरिके चैव सिंही व्यापी तथैव च || कार्कोटकादि संग्राह्य कलं नादीनि वर्जयेत् । यथोक्तं वैदिकाचारं यथोक्तं द्रव्यमाहरेत् । आढकक्षीरसंयुक्तमाढकानलैयुतम् । गुडं पलं च निक्षिप्य तण्डुलेराट- कैर्युतम् ॥ पायसं पाचितं कुर्याल्लवणं तत्र योजयेत् । इति । कोद्रवादित्यादिशब्दात् यावनालादय उच्यन्ते । यस्यामन्तः कुण्डिकायां त्रिफला मिश्रिता भवेत् । तस्या- स्तु काञिका ग्राह्या नेतरस्याः कदाचन ॥ इति विज्ञानेश्वरोक्तमापदि स्वार्थ न दे- वाहमित्यर्थः । आढकं मागधप्रस्थचतुष्टयम्, लवणमिति केवलक्षीरयोगे दोपः, न तु पायस इत्यर्थः । धान्यानामपि सर्वेषां कृष्णधान्यं विवर्जयेत् । अथवा न्यायल- ब्धं च धान्यं शुद्धं समाहरेत् ।। शुद्धं कृष्णं धान्यं ग्राह्यमित्यर्थः । त्रिवर्षातीतधान्यानि न प्रशस्तानि वैदिके । तण्डुलानपि सर्वाश्च मासादूर्भ विवर्जयेत् ।। तण्डुलानां शत- प्रस्थं प्रभूतमिति कीर्तितम् । सहस्रप्रस्थसंयुक्तं महाहविरिति स्मृतम् ॥ शुद्धेस्तु तण्डु- लैस्तोयैः पकं शुद्धानमुच्यते । मृण्मये तु नवे पात्रे पाचनं श्रेष्ठमुच्यते ॥ अलामे लोहपात्रे वा पाचयेत विधानतः । मृद्भाण्डेषु पुराणेषु पचनं नैव कारयेत् ।। द्रोणार्धा- दधिकं यत्तदेकपात्रे न पाचयेत् । अथवा पाचयेद्भाण्डे चतुःप्रस्थविधानतः । उद्धा- रेणैव शुद्धेन प्रामुखो वाप्युदङ्मुखः । पद्धवीषि सर्वाणि क्रमादस्कन्दयन् कचि- त् ॥ देवास्त्वस्कन्नमन्ति स्रावि सर्व विवर्जयेत् । कदलीजातयः सर्वाश्चूतं च पनस- द्वयम् ॥ उर्वारुकं च बृहती क्षुद्रा च बृहती तथा । कारवल्लीत्रयं सिंही कर्कन्धूर्वत्स- री तथा ॥ गृध्रनखी च कूष्माण्डं कार्कोट तिन्त्रिणीफलम् | नारिकेलमलकै च फला- न्येतानि चाहरेत् ॥ कोशातकीमला च विशेषेण विवर्जयेत् । उत्पलस्य च कन्दं च वल्लीनां कन्दमेव च ॥ क्षुद्रकन्दं महाकन्दै कन्दं पिण्डीतमेव च । आर्द्रकं जीरक धैव मरीचं सर्पपं तथा ।। राजमापं महामापं श्यामाकं कृष्णयावकम् । मापमुद्रं महा- मुद् निष्पावं तिलतिल्लको । झरस्य रक्तबाप्पं च शाकेषु ग्राह्यमेव च । हविष्याणी- ति मन्वायैः प्रोक्तान्यन्यानि चाहरेत् ।। आहृत्य क्षालयित्वा तु पृथक्पात्रे यथाविधि । मरीचनीरकैर्युक्तं सुगन्धि सरसं शुभम् ।। शाकौ द्वौ त्रीस्तथा सम्यक् चतुरो वा ततो. धिकान् । विभवानुगुणं सम्यगुपदंशान् पचेकमात् ॥ फलानि चूतकदलीपनमानां समाहरेत् । सुपक्कानि च शुद्धानि यथालाभं निवेदयेत् ॥ सूपं च सगुडं चैव यथा- विभवमाचरेत् । स्नात्वा संध्यामुपास्यैव तर्पयित्वा विधानतः।।ब्रह्मयज्ञं च कृत्वैव विष्णो- रनमाचरेत् । प्रातरायाहयेद्देव त्रिषु कालेषु चार्चनम् ॥ आचरेदन्त्यवेलायामदासन- मिति स्थितिः । हविष्काले विहीन चेन्महादोपो भविष्यति। तस्मात्सर्वमयलेन पूजये- विपा युतम् । तदभाषे तु सर्वत्र पुष्पयुक्तं जलं दिशेत् ॥ इति मनुहारीतयमाः।, ·(१६८) स्मृतिरत्नाकरः। अथ वेति शाल्यायभावे शुदं कृष्णं धान्यं ग्राह्यमित्यर्थः । अन्यानि कोद्रवादीनि, उ. रिक उफिलसदृशम्, यत् पकं सत्स्वयमेव वृन्तात् श्लथं भवति । उक्तानि नीवार- फलमूलानि वन्यानि, सगुडमिति फलमूलाग्रुपलक्षणम् । पाझे-हवियोंग्या यज्ञियाः स्युर्धान्यभेदांस्त्यजेदिमान् । नीचैर्दत्तांस्तथा स्पृष्टान् पतितैः प्रतिलोमजैः ॥ आशौच- वद्भिरपररपक्काः कलमादयः । शस्यन्ते चरुपाकेषु पकाश्च तदलाभतः ॥ चातुर्वण्यै- रुपहतास्तण्डुला दोपवर्जिताः । अखण्डिताः खण्डिता वा साधननिष्फलीकृताः ॥ पकाजलं विनिस्राव्य सिक्वाज्येन चरं पुनः । यद्वा तूष्णीं साधयेयुरुपदंशांश्च घोदितान् ॥ फलमूलादि तत्रादौ फलानि कदलीफलम् । आनं पनसमूर्वारु वृहत्ती कर्करीमपि ॥ कारवल्लीमलाईं च कूष्माण्डं तिन्त्रिणीमपि । करवन्ती च निष्पावं गवाक्षं त्रपुसं तथा । मुद्भेदांश्च निःपान् सदोपान् परिवर्जयेत् । प्रातं लालाजल- स्पृष्टममेध्यमभवं तथा ॥ पदा स्पृष्टं च फलितमकाले चाशुचिस्थितम् । भुक्तशिष्टं त. थास्पृश्यस्पृष्टं दत्तावशिष्टकम् ॥ वयं पल्लीत्रयीकन्दं सूरणद्वयमुत्पलम् । कुमुदद्वितयं चैव हविर्योन्यं चतुर्मुख ॥ जीवन्ती वास्तुकं शाकं कारवल्लीदलं तथा । तुम्बीदलं च वीजं च शिम्बमुद्दलानि च ॥ शाकिनी शतपर्वाणमभ्रं चाश्वासनन्दनीम् । आग- स्त्यं शाकुटं शाकं विहितं ब्राह्मणस्य च ।। शाकमूलानि चान्यानि गृह्णीयादनिषेधितान् । सर्पपैजारकैहिंगुकालशाकविमिश्रितैः ॥ नारिकेल फलेराज्यर्यथायोगं विमिश्रितः । सं- स्कार्य व्यञ्जनं यूपयुतं वियुतमेव वा ॥ त्वचापेतं च कुल्मापं कुर्याद्वाथ यथोचितम् । आम्रादीनि च शुप्काणि शुद्धानि फलतिन्त्रिणीम॥ मिश्रितं पचनीयानि यथा लयण- पासितम् । अंकुराण्यपवित्राणि वस्तूनां कमलासन ॥ शृङ्गाट लशुनं शिग्रं नालिकासु- निपग्णकम् | शोभाञ्जनं रक्तवाप्पं ग्रामपुष्पं त्रिवर्णकम् ॥ द्रोणपत्रं लिलिङ्गं च तण्डु- लीयं तपस्विनीम् । कोशातकीयं वानि फलेषु त्याज्यमुच्यते॥छागं च लशुनं ताल- फलमूले पटोलिका | पिम्बकुम्भाण्डनारन्दफलानि परिवर्जयेत् ॥ अन्यानि च नि- पिद्धानि वर्जयेत्कमलासन | कलमाः नीवारभेदाः, प्रातं गोमहिप्यादिभिरिति शेषः । पज्यमित्युत्तरेण संवन्धः । अमेध्यमभवम् अत्र बोधायन:-अमेव्येषु च ये वृक्षा उताः पुप्पफलोपगाः । तेषामपि न दुष्यन्ति पुष्पाणि च फलानि च ॥ वृक्षग्रहणास्पटोलादिफलनिषेधः । पर्यमिति पूर्वेण प्रातादिना संयन्धः ॥ वल्लीत्रयादिकं ग्राह्यम् । सूरणद्वयं अलायुवद्विधिप्रतिपेधाद्विकल्पः। नारद: काला- यमुद्गनिप्पावशिम्बमापकुलिथकाः । सयूपा वा वियूपा वा पचनीया गुणान्विताः || मानं च शनिबेरं च तथा केवलमिप्यते । (अभं कपित्यं पदरीफलम्) द्राक्षा राजा- दनं जम्बूफलं ताटङ्कमप्यथ ।। सर्जरं वेत्रनं चेव मातुलुङ्गं च दाढिमम् । फलान्येता- नि पक्कानि कालपछानि चाहरेत्॥ काश्यपा-अथातो हविपां विधिस्तदय वीहिशालि- प्रियंगुनीवारपाष्टिकयववणूनि प्रशस्तानि धान्यानि, कृष्णानि वर्जयेत् । बीहिम्यो दश. गुणः शालिस्तद्दशगुणः पियंगुस्तत्सहस्रगुणो नीवारस्तद्विगुणं पाष्टिकमनन्तौ वेणयवा- वेतानि चातुर्वण्यरेवावहानयेत, तदलाभे पण्यधान्यानि वा षष्टीति, तथान्यान्यमशरता- नि त्रिवर्षातीतानि धान्यानि मासातीतताडलाच, वृहत्तीचतपनसोर्यास्तूश्माण्डक्षुद्र- ·" आह्निकाकरणम् । (१६९) कन्दमहाकंन्दकुलित्थवत्सरीब्रह्मपिण्डीराजमापमहामापश्यामाकतिलतिल्वकाः, येन्ये हविप्याश्चोपदंशाः । शाण्डिल्या-त्रीहिमुगादिकं सर्वमवहन्युः कुलाङ्गनाः । अस्पृ- शन्त्यो निजं देहमजल्पन्न्यस्तथा स्त्रियः ॥ अवहन्युः श्रमाम्यूनि जीर्णवस्त्रनिमृज्य च । न पचेयुर्चीहियवान्नावहन्युरतापितान् ॥ पचेयुापितानन्नं येषां न हृदयोदतम् । यत्नेन सर्वशाकानां कृमिकीयादिवीक्षणम् ।। विधायाहत्य बहुशः पुनः पुनरुदीक्षयेत् । सतण्डलानि मुद्गानि शाकानि च फलानि च ॥ चतुःप्रक्षाल्य शुद्धाद्भिर्गालिताभिस्त- थैव च । गालिताभिः-यः कुर्यात्सर्वकर्माणि वस्त्रपूतेन वारिणा । स मुनिः स महासा- धुः स योगी स हरिं व्रजेत् ।। इति स्मृतेः । जलं वस्त्रपूतं कृत्वा तेन गालितेन सर्व- कर्म कुर्यादित्यर्थः । तण्डलाम्भाकणं तद्वदन्ननिस्रावमेव च । संविभागापुरा सर्वमुप- योग न चाहति ॥ अन्नं निस्रावमित्युक्तं स्रावि सर्व विवर्जयेत् । इति निषेधः पाक्षि- कोवगम्यते । संविभागः निवेदनम् । मृण्मयेषु नवेष्वेव शक्तश्चेत्पाचयेद्धविः ॥ पक्षा न कर्तव्या मृण्मये पचनक्रिया॥ पक्षादूर्ध्व न संग्राह्य मुद्रसारं घृतं तथा । तांबूलं तण्ड- लं चव मासादूर्ध्व न संचयेत्।। अनौ प्रज्वलिते सम्यक् पाचयेदोदनादिकम् । वस्त्रं केशं शरीरं वा स्पृष्ट्वा प्रक्षालयेत्करम् ॥ नासोदकं नेत्रवारि स्वेदाम्बनि निमृज्य च । प्रक्षाल्य हस्तं वस्त्रेण मार्जयेच्छौधयेत्करम् ॥ व्यञ्जनादीनि शस्तानि शाकादीन्यपि पाचयेत् । कदलीजातयः सर्वाश्चतं च पनसद्वयम् ॥ उर्वारुं चापि धृहती कारवल्लीत्रयं तथा । फर्कन्धूं क्षुद्रवृहती कूष्माण्डं तिन्त्रिणीफलम् ॥ नारिकेलं च सिंहीं च महाकन्द तथै- व च । कन्दं पिण्डीतकं चैव सूरणं कूलमेव च ॥ मरीचं जीरकं चैव निप्पावं राज. मापकम् । महामापं सर्पपं च कृष्णमापं तथैव च ॥ मापमुई महामदं झरसी शकि- नी तथा । शकुटं शिबुकं चानं जीवन्त्यागस्त्यपष्फलाः ॥ शृद्भिवेरै कुलित्थं च व्यानी सिंही तथैव च । शस्तान्यन्यान्यदुष्टानि सुशृतं कारयेद्धः || कोशांतकीम- लायुं च दूरतः परिवर्जयेत् । जीरकाज्यविमिश्राणि नारिकेलयुतानि च ॥ समरीचा. नि कार्याणि व्यञ्जनानि सैः सह । पयोमिश्राणि शाकानि हिगुमिश्राणि साधयेत् ॥ आसुरं स्थाद्विदग्धं यदपकं रोद्रमुच्यते । देव सुशतमेवान्नं कर्तव्यं सुशृतं हविः ।। केशकीटादिभिर्दुष्टं विदग्धमशृतं तु यत् । शाकीदनादिकं सर्वं सर्वथा परिवर्जयेत् ।। महानं च गुडानं च पायसानं विशेषतः । शक्तश्चेत्याचयनित्यमपूपान भक्ष्यमेव च ।। कृष्णमापादिस्मरणास्कृष्णधान्यानि वर्जयेदिति निषेधो मुद्गमापव्यतिरिक्तबुलियनि- प्पापचणकराजमापादिविषयः॥ भक्ष्याभक्ष्यवस्तुविवरणम् ॐ अथान्यदपि भक्ष्याभक्ष्यविषये फिचिदुच्यते । अत्र जातिदुष्टमाश्रयदु निमित्त- दुष्ट कालदुष्टं भावदुष्टमित्यभक्ष्यं बहुषिधम् । अन्येपामभक्ष्याणां यथाययमत्रैवान्तर्भा- पो द्रष्टव्यः । स्मृतिमाधवीये-जातिदुष्टादिभेदेनाभक्ष्यं वविधं स्मृतम् | अभ- यस्य निवृत्त्या तु विशुद्धं दयं भवेत् ॥ अभक्ष्यभक्षापाचित्तमशुद्धं भगति ध्रुवम । अशुद्धं भ्रान्तविज्ञानं जायते सदृटं नृणाम् ॥ तस्मादभक्ष्यं यत्नेन दूरतः परिवर्जयेत् ।

·.. (१७०) स्मृतिरनाकरः। विधि गर्हितं प्राहुनित्यमन्नं मनीषिणः ॥ जातितो गर्हितं चैव तथैवाश्रयगहितम् | लशुनादिकमन्नं यत्तज्ज्ञेयं जातिगर्हितम ।। अभोज्यानां द्विजातीनामन्नमाश्रयगर्हितम् । जातिदुष्टं कियादुष्ट कालाश्रयविहितम् ॥ संसर्गाश्रयदुष्टं च सुहल्लेख्यं परित्यजेत् । न भक्षयक्रियादुष्टं यदुष्टं पतितैः पृथक् ॥ कालदुष्टं तु तज्ज्ञेयमस्तुतं चिरसंस्थित- म् । अस्तुतम् अस्नेहाक्तम् । सुरालशुनसंस्पृष्टं पीयूपादिसमन्वितम् । संसर्गाहप्य- ते तद्धि शुद्रोच्छिष्टयदाचरेत् ॥ विचिकित्सा तु हृदये अन्ने यस्मिन प्रजायते । सुह- ल्लेख्यं तु तज्ज्ञेयं पीयूपं तु स्वभारतः ॥ इदमेव क्रियादुष्टम् । भावदुष्टं च, परा- शर:-लशुनं गृञ्जनं चैव पलांडकवकानि च । वार्ताकवालिकालावून् जानीयाज्जा- तिदूषितम् || निमित्तदुष्टमाह देवल: विशुद्धमपि चाहारं मक्षिकाकृमिजन्तुभिः । केशरोमनवापि दूपितं परिवर्जयेत् ॥ अलीटं श्वकाकाद्यैक्षिकुटम्पकैः । भो. जने नोपयुञ्जीत तदमेध्यं हि सर्वदा ॥ संवतः-प्राणेन स्करो हन्ति पक्षपातेन कु- मुटः । श्वा तु दृष्टिनिपातेन स्पर्शनावरवर्णजः ॥ इदमनापदि । आपदि तु-पदनां- शे नखकेशकीटासुपुरीपाणि दृश्यरंस्तस्मादशापिण्डमात्रमुत्पावशिष्टमन्नमद्भिरभ्यु- १य भस्म मृदं वा प्रक्षिप्य वाचा प्रशस्तमुपयुञ्जीत । गोमातेने तथा केशमक्षिकाकी- टदूपिते । सलिलं भस्म मृद्रापि प्रक्षेप्तव्यं विशुद्धये ॥ वाले कुलमारिरन्नमुच्छि- प्यते यदि । तिलदोदकैः प्रोदय शुध्यते नात्र संशयः ॥ अनाये कीटसंयुक्ते मक्षिकाकेगदूपिते । तदन्तरा स्पृशेचापस्तच्चान्नं भरमना स्पृशेत् ॥ इति योधायनयाज्ञ- यल्क्यपराशरादिभिरुक्तं दृष्टव्यम् । संवर्तः केशकीटादिसंसर्ग शुद्विरेवं विधीयते । भाण्डस्थमिति कर्तव्यं हस्तस्थं तु परित्यजेत् || मुखस्थमपि निष्ठीव्य धृतप्राशनमाच- रेत । भक्षितं तृदिरेत्तण जीणे कृच्छं समाचरेत् ॥ कालदुष्टमुक्तमपरा- दिवा वपित्यफलकं रात्रो दधि मधूनि च। धात्रीफलं च सप्तम्पामलक्ष्मीसते सदा ॥ भुभानस्येति शेषः । भानुवारे दिवारानं सप्तम्यां च तथा दिवा । धात्रीफलं नरः खाय ह्यलक्ष्मीको भयेरसदा ॥ वीर्यहानिर्यशोहानिः प्रजाहानिस्तथैर च । भवेद्यस्पा- ततो रात्री धात्री यत्नेन वर्जयेत् ॥ मनुः-धानाः सान्न तु दिया दधि सांस्तया निशि | सर्व च तिलसंबद्धं नायादरतमयं प्रति ॥ तिक्ताकदधिाणातिलशाकानि निश्यदन् । त्यज्यते रूपवाक्ट्रीभिः पुष्टिनः स्त्रीरताद्यथा ॥ स्मृत्यन्तरे-अपि प्रस्थानसमये रात्री दधि न भक्षयेत । मधुपर्कप्रदानं तु वर्जयित्वा विशेषतः ॥ सु. मन्तु:-कूश्माण्डं वृहतीं चैव तरुणी मूलकं तथा । श्रीफलं च कलिनं च धात्री प्रतिपदादिपु ॥ शिरस्कपालमानं च नराचमतिलानि च । आम्लमामलकं चैत्र अष्टम्यादिपु वर्जयेत् ॥ अत्र निषिद्धानामपि तिथिनियन्धनत्वेन निषेध आहिताम्य- नृतनिषेधवद्दोपाधिक्यपरः । वैग्यानसे-निर्यास लानं शेतन्ताकं सनिपाण- कम् । श्लेष्मातकं वनकरिच्छचाकं शिग्रु भूस्तृणम ॥ अमापमुई हप्णानि कोपिदार च वर्जयेत् । पोधायनः लशुनादिषु ये तुल्या गन्धवर्णरसादिभिः । अभदयास्ते द्विजातीनां भुक्त्वा सान्तपनं चरेत ॥ शणपुप्पं शामली च करनिर्मथितं दधि । यहिवेदिपुरोडाशं जग्ध्या नावादहर्निशम् ॥ यमः-शक्ताने च द्विजोबानि न भनीत ·आह्निकमकरणम् । (१७१) कदाचन | प्रक्षालितानि निर्दोपाण्यापद्धोयमुच्यते ॥ शृतं खयमेवाम्लीभूतम् ॥ ओदनं तु पुनः पक्वं नारिकेलासवं तथा । तथा तोयमभूमिष्ठं ब्राह्मणो नैव भक्षयेत् ।। व्यासः-त्रश्चनप्रभवं सर्व हिगुद्रव्यं विनेन तु । भूतणं शिकं चैव ब्राह्मणो नैव भक्षयेत् ।। अलावू गृञ्जनं चेव पलाण्डं पिण्डमलकम् । गान्धारीककरनांश्च लवणा- न्यौपराणि च ॥ लशुनं भूस्तृणं विप्रो मोहेनापि न भक्षयेत् । पाझे-येषां गृहान्तरे नित्यं कलहः संप्रवर्तते । तत्ते स्थान प्रयच्छामि वस तत्राशुभान्विता ॥ यस्य देहे कपालास्थिभस्मकेशादि वाङ्केितम् । तं भजस्वाशुभे नित्यं कलिना सह नित्यशः ॥ तिलपिष्टं गृञ्जनं च मूलकं शिव गृञ्जनम् । छत्रा विडाहं च विम्ब कोशातकीफ- लम् ॥ अलावू श्रीफळं ये वै खादयन्ति नराधमाः । तेषां गेहं तव स्थानं ज्येष्ठे दारि. यसोहृदे।। एतेषां निषेधविषय स्मृतिसारसमुच्चये दर्शितः। विम्बं च श्वेतगृन्ताक- मला वर्तुलं तथा । छत्राकं लशुनं चैव मधूकं सुरसं त्यजेत् ॥ सायणीये च-पर्जयेच्छेतयन्ताकमला वर्तुलं तथा। छत्रा लशुनं चैव उद्भिदं चामुरी तथा ॥ स्मृतिचन्द्रिकायाम्-कुम्भीकंचुकवृन्ताक्कोविदारांश्च वर्जयेत् । कंचुकं वर्तुला- लायुफलम् । " वृत्ततुम्ब्यां तु कंचुकम् " इति वैजयन्ती । हारीत:-कुम्भीफलं च विल्व च विड्ज निर्यासमेव च । रक्तागस्त्यं कृष्णकुलुत्यं रक्तशाकं तथैव च ॥ आरग्वधं च निर्गुण्डी कलिङ्गं नालिकं तथा। वशांकुरं च वार्ताकं दूरतः परिवर्जयेत्।। मनुः-दधि भक्ष्यं च शक्तेषु सर्व च दधिसम्भवम् । यानि चैवाभिपूयन्ते पुष्पमूलफ- लैः शुभैः ॥ यत्किचित्नेहसंयुक्त भक्ष्यं भाज्यमगर्हितम् । तत्पर्युपितमप्ययं हविशेष च यद्भवेत् ॥ यानि पकानि पुष्पमूल फलानि अभियन्ते शृक्तानि भवन्ति तेषु दधि प दधियुक्तं स्नेहयुक्तं भक्ष्यभोज्यादिकमगर्हितम् । ग्राह्यमित्यर्थः । पर्युषितत्वदोषाभावात् । शंसः-न पापीयसोनमनीयान द्विःपकं न शक्तं न पर्युषितमन्यत्र रागपाडवसकद- धिगुडगोधूमयवपिष्टविकारेभ्यः । इति । अतो द्रव्यान्तरसंयोगादम्लीभूतं भोज्यमेव । तथा आपस्तम्बः-शक्तं चापरयोगम् । इति । परयोगरहितं शृतम्, वस्स्वन्तरयो- गराहित्येन स्वयमेवाम्दीभूतं नायादित्यर्थः । अपृपाः सक्तवो धानास्तथा दधि घृतं मधु । एतत्पण्येषु भोक्तव्य भाण्डलेपो न चेद्भवेत् ॥ इति केचित्पण्येषु भोज्य स्वाभ्यनुज्ञानमापद्विषयम्, अन्पदा वर्ण्यमेव । तथापस्तम्बः-नापणीयमनमनीयात्त-. या रसानामाममासमधुलवणानीति परिभाव्य तैलसर्पिपी तूपयोजयेदुदकेवधाय कृता. नं पर्युपितमसाद्यापेयानाचं शूक्तं च फाणितपृथुकतण्डुलकरम्भभरुजसक्तुशाकमांस- पिष्टक्षीरविकारीपधिवनस्पतिमूल फलवर्जम् । इति । अस्यार्थ:-आपणीयं विक्रया घीथीस्थम्, सर्वमन्नं नायात्, रसानां मध्ये आममांसादि ग्राह्यम्, तथा तैलर्पिपी आपणीये सर्वयोपयोजयेत, तथा कृतानं पकानं पर्युपितं राज्यन्तरितं रात्री जले नि. हितमुपयोजयेत् , उदके निक्षिप्तस्य पर्युषितत्वं नास्तीत्यर्थः । अन स्मृतिच- न्द्रिकाकार:-उपयोजयेदित्यनुत्ता , आपस्तम्योपि-उदकेवधाय कृतान्न प. युपितम् । इति । यदा कृतानमुदकेवधायाप्पु रात्री स्यापितं तदन्नं पत्तिमप्युपयु- श्रीतेत्यर्थः । स्मृत्यन्तरे- शाकं पुनः शृनं वही गले शिरा तयौदनम् । तीर्थ - ·(१७२) स्मृतिरनाकरः। पर्युपितं भोज्यं यच्चान्यत्स्नेहसंयुतम् ॥ अतो जले निक्षिप्तानभोजने शिष्टगर्दा मध्याह्न- कृत्याकरणनिवन्धनैव । न हि प्रातर्वेधदेवपञ्चमहायज्ञाद्यनुष्ठानं सम्भवति, अकालला- त् । प्रकृतं व्याख्यायते । शूक्तं पर्युपितं च न भक्ष्यम्, फाणितादि भदयमेव । हरिद्रा गोरसं चण लवणं धान्यमापधम । न त्वेषां पाकदोपोस्ति क्रमुकस्य गुडस्य च ॥ इति स्मृतेः । करम्भः दृधिसक्तुसमाहारः, भरुजः धानाः, शाकम्-मण्डकपणी जी- धन्ती कुवेराक्षी च पप्फली । अगस्ती वैष्णवी शाकी विष्णुभक्तिविवर्षिनी ॥ गोली भाण्डी च मत्स्याक्षी मुद्गशिम्पाभ्रतुम्बिका । निर्लतोपोतकी चैव कालङ्गालर्कशाकि- नी ।। इति प्रसिद्धम् । याज्ञवल्क्यः-अन्नं पर्युपितं भोज्यं स्नेहाक्तं चिरसंस्थितम् । अस्नेहा अपि गोधूमयवगोरसविक्रयाः ॥ यमश्च-शाकं मांसमपूपं च सूपं कृसर- मेव च । यवागः पायसं चैव यच्चान्यरस्नेहसंयुतम् ॥ सर्व पर्युपितं भोज्यं क्षेहाक्तं चिरसंस्थितम् । कृसरः गुडमिश्रतिलीपराशर:-अपूपाश्च करम्भाश्च धाना घटक- सक्तवः । शाकं मांसं फलं मूलं स्पं च कृसरं यवाः ॥ पृथुकाः पायसं चैव पर्युप्य- न्ति न तु कचित् । वसिष्ठः-अपूपधानाः करम्भसक्तयावकपायसशाकफलमूला नि विकृतानि वर्जयेत् । इति । विकृतानि विकारान्तरमापन्नानि, अनुपयोग्यानीत्यर्थः। अनुपयोग्यं नष्टस्वादं विरसं च नाधादित्यर्थः । अतो वैरस्याभावाय शाकं पुनः पुनः पचनीयम् तस्य पुनः पाकदोपाभावात। “शाकं पुनः शृतं बनी" इति स्मृतेः। यदेव स्वीकारार्ह परमपि पुनः पच्यते तदेव द्विपकम्, अतस्तैलघृताभ्यां मरीच- तण्डुलक्षोदाभ्यां वा विशेषोपयोगाय पुनः पच्यमानं न तद्विःपकम्, विशिष्टभोज्य- सौपयिकस्य पाकरयैकत्वात्, उदकमात्रपाकेन विशिष्टभोज्यत्वानि पत्तेः । " सयूषा पा वियूपा या "मरीचौरकः" इत्यादिवचनाच्च । एव तर्हि जलेन यवाग्वा वा पर- स्य दम्पादियुक्तस्य शुष्कस्य तण्डुलपटकस्य द्विापरत्वपर्युपितत्वादिदोपो नास्तीति चेत. सत्यमेव । ननु शाकस्य पर्युषितत्वादिदोपाभावे तद्रसस्य कथमिति चेन्न, तस्या- पि तद्विकारत्वेन पयुपितत्त्वदोपाभावात् । अत्र विज्ञानेश्वर:-विकारनिषेधे कृते प्रकृतरनिपेधः प्रकृतिनिपेधे तद्विकारस्यापि निषेधः। इति । अतः पर्युपितशाकनिपे- धाभावात्तद्विकारस्याप्यनिषेध इति सिद्धः। शंख:-दधिभक्तं च शूक्तेपु सर्वं च दधि. संभवम् । ऋजीपपई भक्ष्यं स्पासापर्युक्तमिति स्थितिः ॥ यमः-मसरमापसंयुक्तं तथा पर्युपितं च यत् । ततु प्रक्षालितं कृत्वा भुञ्जीत ह्यभिधारितम् ॥ मनुः-पृथा कृसरसंगावपायसापूपमेव च । अनुपाकृतमांसानि देवान्नानि हवापि च ॥ नाद्यादित्यनु- वर्तते । अतो देवानपर्यवस्मरणमनिवेदितविषयम । तथा व्याख्यातम् “ देवताय हविः शिग्रं लोहितान् प्रश्चनांस्तथा। " इत्यत्र विज्ञानेश्वरण | इदमत्र ताश्यम "दे. वतार्थ यल्युपहारनिमित्तं साधित हविः हानार्थ सिद्ध प्राग्योमात् ॥ इति । व्यामः- ओदनं तु पुनः पक्कं नारिकेलासवं तथा । पचं तोयमभूमिष्टं ब्राह्मणो नैव भक्षयेत ॥ उत्सलं च वटं चैव गणशाकं तथैव च । उदुम्बरं न सादेन श्रेयोर्थी पुरुपः कचित। चन्द्रिकायाम्-गृन्ताककृतककालिङ्गविल्योदुम्मरभिःसटाः । उदरे यस्य वर्त- न्ते तस्य दृग्तरो हरि ॥ उशना:-कुमुंभं नालिकाशाऊं हन्ताक पोतकं तथा । .

·आह्निकप्रकरणम् । (१७३) भक्षयन् पतितस्तु स्यादपि वेदान्तपारगः ॥ पोतकं सोमलता। शंखः-उत्पलं च चटं चैव शणशाकं तथैव च । प्लक्षाश्वत्थोदुम्बराणि श्रेयोर्थी वर्जयेत्सदा ॥ देवल:- उक्तमेतत्तु सर्वेषां भल्याभक्ष्यमशेषतः । वर्णानां स्वनुलोमानां तत्स्त्रीणां च विशेषतः।। कण्टलं श्वेत्तवृन्ताकं कुम्भाण्डं चैव वर्जयेत् । कुम्भाण्डं वर्तुलालायफलम् । वृद्धहारीता-निर्यास वर्जयेन्नित्यं विना हिंगुं च गुग्गुलम् ! कुम्भीतकं च पिण्या- के श्वेतवृन्ताकमूलके ॥ कोशातकी विम्धफलं मद्यमांप्ससमानि तु । वंशांकुरमलायं च तालहिन्तालके फले ॥ अश्वत्थं प्लक्षनीपं च वटमारग्वधं तथा । औपरं लवणं चैव श्वेतं च वृहतीफलम् ॥ श्लेष्मातकं च विड्जानि प्रत्यक्षलवणं तया | ताम्रपात्रयुतं गव्यं क्षीरं च लवणान्वितम् ।। घृतं लवणसंयुक्तं सुराकल्यं विवर्जयेत् । विड्- जानि अत्र विष्णुः-मृद्वारिकुसुमादीस्तु फलकन्देक्षुमूलकान् । विमूत्रदूषि- तान माश्य पादकृच्छ्रे समाचरेत ॥ सन्निकृष्टेमेव स्यात्कृच्छ्रस्याथ विशुद्ध- ये। अल्पसंसगै तु कृच्छ्रपादः, महत्संसर्गेधैमिति विज्ञेयम् । व्यासः-सं. सर्गदुष्टं यच्चानं क्रियादुष्टं च कामतः । भुक्त्वा स्वभावदुष्टं च तप्तकृच्छं समाचरेत् ॥ अतश्चामेध्यप्रभवफलादिभक्षणे तप्तकृच्छ्रः कार्यः । तिस्रो गाव: निष्कत्रयं वा शक्त्यपेक्षया प्रतिनिधिः कार्यः । एवमन्याभक्ष्यभक्षणे प्रायश्चि- तविशेषोरमदुक्तदशनिर्णयग्रन्ये सुस्पष्टं द्रष्टव्यः । आश्वमेधिके-मद्भक्तः पाण्डव श्रेष्ठ व्रतानीमानि धारयेत् । नान्यदाच्छादयेवं मद्भक्तो जलता- रणे । स्वस्थस्तु न दिवा सुप्यान्मधुमांसानि वर्जयेत् । प्रदक्षिणं बजेविमान् गाम- श्वत्थं हुताशनम् ॥ न धावत्पतिते वर्षे नाभिक्षाश्च लोपयेत् । प्रत्यक्षलवणं नाद्यान्न शोभाननगृञ्जने ॥ ग्रासमुष्टिं गवे दद्यादान्याम्लं चैत्र वर्जयेत् । तथा पर्युपितं ना- द्यात्पर्क परगृहागतम् ॥ अनिवेद्यं च यद्रव्यं तत्प्रयत्नेन वर्जयेत् । प्रत्यक्षलवणं-- चक्षुाह्यमेव दत्त नायम्, अत एवौदनान्तर्हितं प्रयच्छन्ति । पर्युषितं पक्कं राज्यन्तरि- तम्, न त्वपवं पूर्वद्यः स्थापितम् । अनिवेद्यं निवेदनानहम् , अनिवेदितं च । अत्र शाण्डिल्य:-क्षुद्रं वस्तु समायातमनिवेदितमन्तरा। अभीयान्मिश्रितं कृत्वा साक्षा- त्पूर्वनिवेदितैः ॥ विशिष्टं भोज्यमायातमनिवेदितमन्तरा । अर्चापयेदनेनान्तः सुतशि. प्यादिभिः परम् ॥ अनीयादिति शेषः । पर्युषितमिति दध्यादिव्यतिरिक्तम् । तमा. मनु:-चिरस्थितमपि त्वयं यत्स्नेहाक्तं दिजातिभिः । यवगोधूमजं सर्व पायसं चैव विक्रियाः ॥ स्नेहः दधिधृततैलानि । वसिष्ठः-अन्नं पर्युपितं कामं तु दना घृतेन वाभिधारितमुपयुञ्जीत । इति । एवं दध्यादियुक्तं पर्युषितं कृसरवद्भोज्यमेव. कृप्तरं घृष्टतिलचर्णमिश्रीदनम् । इति चन्द्रिकायाम् । त्रिकाण्डी-कलम्बिका च निर्गु- ण्डी मुण्डी वार्ताकमेव च । औपरं लवणं चैव श्वेतं च बृहतीफलम् || नखचर्मकृतं चैव पिच्छिलं चैव वर्जयेत् ॥ श्राद्धविपये निगमे-गवां क्षीरं घृतं चैव क्षामिक्षुरसो गुडम् । उर्वारु: कारवल्ली च पटोलं ·(१७४) स्मृतिरनाकरः। कालपुत्रिका ॥ कदली कण्टकिफलं धात्री पिञ्छालचतिका । कारङ्गं द्रोणपुत्री च तण्डुली चक्रवर्तिका । वालुका चर्मवलय कोशातकिफलं तथा। श्राद्धे ह्येतानि देयानि तथा पितृरुचीनि च ॥ नागरं वै सदा देयं दीर्घमूलकमेव च । घृतेन भोजयेद्विप्रान् घृतं भमा समुत्सृजेत् ॥ शर्कराक्षीरसंयुक्ताः पृथुका नित्यमक्षयाः । सर्पिपा तानि सर्वाणि पाके संस्कृत्य भोजपेत ॥ श्राद्ध ह्येतानि यो दद्यारिपतरः प्रणमन्ति तम् । इति । दक्ष:-जलज श्वेतवृन्ताकं कुश्माण्डं वृहत्तीद्वयम् । हरिततुण्ड फलं चैव अलावुद्वितयं तथा ॥ अविक्षीरं घृतं तैलं मसूर राजमापकम् । श्यामा कोद्रवोद्दा- लुकुलित्यं च तथैव च ॥ निष्पा च विशेषेण वर्जयेच्छाद्धकर्मणि । हस्तितुण्ड फल- म् आहितण्डिकस्य धमनसाधनमलायुफलम् । तद्यतिरिक्तं द्विविधम्, दीर्घ वर्तुलं च । निप्पावं कृष्णनिप्पावम्, अन्यस्य ग्राह्यत्वात् । श्रीविष्णुपुराणे-प्राधा- न्तिकाः सनीवाराः श्यामाका द्विविधास्तथा । वन्यौपधिप्रधानाश्च श्राद्धार्हाः पुरुप- पभ ॥ यत्राः प्रियङ्गयो मुद्दा गोधूमा त्रीहयस्तिलाः । निप्पाकाः कोविदाराश्च सर्प- पाः श्राद्धशोभनाः । अन्पञ्चात्र वावय॑वस्तुजातमस्मटुक्ते पितृमेधसारप्रश्नव्या. ख्याने श्राद्धप्रकरणे प्रपञ्चितं द्रष्टव्यम् ॥ * व्रतस्थविपये किंचिदुच्यते ॐ व्रतवल्यादौ-उपोष्य पूर्वदिवसे पुरश्चरणमाचरेत् । लवणं चारनालं च गृञ्जन कांस्यभोजनम् ॥ ताम्बूलं च द्विभुक्तं च दुःसंवास प्रमत्तत्ताम् । क्षारं क्षौद्ररसं चैव कोद्रवांश्चणकानपि ।। मसूरं चैय मापं च निप्पावं च विशेषतः । राजमापान क्षुद्र- मापान पटोलालायुपिण्डिकान्। कोशातकी च शांगुष्ठं तया सर्वामपोतकीम् । वर्जये. दृहतीभेद कूश्माण्डं च त्यजेन्नखान् ॥ क्षीरं फलं तया शाकं मूलं यावकमेव च । हविप्यं वाथ भिक्षान्न प्रशस्त मन्त्रजापिनाम् ॥ अशूद्रोपदतं शुद्ध पयामन्यैरदूपित- म् । दधि क्षारं घृतं गव्यमक्ष गुडवर्जितम् । तिलाश्चेवासिता मुगाः कन्द प्रसा- वर्जितम् । नारिकेल फलं चैव क्षौरमभ्यगमेव च ॥ कदली लवली चैव यानं मैथुन- मेव च । अम्लमामलकं चैव पनसं वृहत्ती तथा ॥ दक्षः-अम्लमामलकं चैत्र पन साईहरीतकी । प्रशस्तं सिन्धुलपणं घृतेनाभ्यञ्जनं तथा ॥ अति स्थापमस-पं च न प्रशस्तं व्रतान्तरे । काव्यालापं गन्धलेपं पुष्पधारणमेव च ॥ नृत्तादिदर्शनं चैव क्षौरमभ्यगमेव च । अनिवदितभक्ति च वर्जयेन्मदनादिकम ॥ त्यजेचोप्पादकमानं सुगन्धामलकादिकम् । पज्यमेवैविधं सर्वं यदीच्छेच्छेय आत्मनः ॥ उपोप्य - दिवस इत्युपक्रम्य न प्रशस्तं व्रतान्तर इत्युपसंहारान्मध्ये च प्रशस्त मन्त्रजापिना- मित्युक्तत्वातच तत्र वय॑त्वेनोक्तम्, पुरश्चरणं तु जपनतपरविपयमिात मुस्पष्टम् । अतोन्येषां वृहतीकृष्माण्डादिकं ग्राह्यमेव । कास्यभोजनमन्यस्य न पर्यमेव । एवं ताम्बूलद्विभुक्तादिकं च, दु.संपादयर्जनं सर्वसमम । अत्र नित्यवर्पस्यापि वळव- स्मरणं दोपाधिक्यप्रदर्शनार्थम् । अत्रारतनसेन मुद्ग्रहणात्फलमूलादिभिः सह पाटान एकादशीवते मुगादिकं प्रशस्तमेव, अत एव मुहमारं स्वीकुर्नन्ति सन्तः । स्का- ·आह्नकमकरणम् । (१७५) न्दे-कांस्यं मांसं मसूरं च चणक कोरदूषकम् । शाकं मधु परान्नं च इन्युरष्टापि फलम् ॥ विष्णुधर्म-कांस्यं मासं मसूरं च पुनर्भोजनमेथुने । दृतमत्यम्बुपानं च फलप्रेप्मुर्विवर्जयेत् ।। इत्यादिकं च काम्यविषयं द्रष्टव्यम् । जात्यादिदुष्टं सर्वेषां त्याज्यं तु बहुवीजजम् | कुश्माण्डादिव्रतस्थानामन्येषां न निषिध्यते । पारमेश्वरे- मरीचशुण्टीलिकुचतिन्त्रिणीरसमिश्रितम् | चूर्णेन जीरकोत्येन संस्कुर्याद्रसवस्तुभिः ॥ रसभेदसमुत्थानि पनसद्वितयोद्भवम् । चूतभेदसमुत्थानि तानि पकानि कालतः ॥बृह- त्युारुवातीककूश्माण्डप्रभवानि च । कारवल्लीलतोत्यानि कार्कोटप्रभवानि च ।। पटोल. द्वितयोस्थानि कोशातस्याः फलं तथा। अलावुकर्करी शिम्बभेदोत्थ तिन्त्रिगीफलम्।। क्षुद्रकन्दसमेत च वल्लीकन्दद्वयं तथा । सूरणद्वयकन्दं च तथा पिण्डारकद्वयम् ।। पद्मोत्पलसमुत्थं च हविर्योग्यं विशेषतः । जीवन्ती वास्तुकं शाकं कारवल्लीदलं तथा ॥ तुम्बीदलं च पिण्डी च शिम्वमुद्गदलानि च । शाकिनीशतपर्वाणां तथैवाचासनन्दि- नीम् ॥ आगस्त्यं पाचयेच्छाकं विहितं ब्राह्मणस्य तु । इति । अत्र अलाबुकोशातकी- फलं हविपाके विहितम्, अन्यत्र तु निपिद्धम् । तदेवं विधिप्रतिषेधाभ्यां विकल्पो वा पदार्थान्तरालाभविपयो वा विधिरिति न विरोधः । विनिवेद्यं शुभं द्रव्यं पायसं लवणा- न्वितम् । गव्यमाज्यं तथा क्षीरं शर्करा माहिषं तु वा]] फलैश्च भद यभोज्येश्च पानकैद्य- अनैः सह । शुद्ध हविष्यं हृद्यं च सुरुच्यं च निवेदयेत् ॥ पायसे लवणयोगस्य क. चिदपवादः पारमेश्वर दर्शितः । अक्षारलवणं शुद्धं घृतक्षीरफलान्वितम् । शान्तिके व्रतयज्ञे च साधितं हविरुत्तमम् ॥ इति हविष्पाकविधिः ॥ * अथ संविभागविधिरुच्यते अत्र दक्षः-पञ्चमे तु तथा भागे संविभागो याहतः । पिवदेवमनुष्याणां की. दानां चोपदिश्यतेसिंहपुराणे-पौरुषेणैव सूक्तेन ततो विष्णुं समर्पयेत् । वैश्य- देवं ततः कुर्याद्वलिकर्म ततो मखान् ॥ वैश्वदेवेन ये हीना आतिथ्येन बहिष्कृताः । सवै ते वृपला ज्ञेयाः प्राप्तवेदा अपि द्विजाः ॥ व्यासः-सायं पातश्वदेवः कर्त. व्यो बलिकर्म च । अनश्नतापि सततमन्यथा किल्विपी भवेत् ।। पञ्च सूना गृहस्थस्य वर्तन्तेहरहः सदा । कण्डनी पेपणी चल्ली उदकुम्भ उपस्करः । एताभिर्वाहयन्वि.. मो बध्यते वै मुहुर्मुहुः । एतासां पावनार्थ तु पञ्च यज्ञाः प्रकीर्तिताः ॥ कण्डनी कक- चौलुखलादि, पेपणी दृपदादि, यल्ली पाकस्थानम, उदकुम्भः उदधानम्, उपस्करः शूर्पादिः, एवं पावनार्थत्वमानं न भवति, कि स्खकरणे प्रत्यवायरमृतेः । तथाश्व- मेधिके-पश्च यज्ञान् परित्यज्य यो भक्ते तु द्विजाधमः । स भवेद्विवराहश्च श्वानयो- निपु जायते ॥ व्यासश्च-पयोमूलफलैर्वापि पञ्च यज्ञान समाचरेत् । अकृत्वा पञ्च यज्ञांस्तु भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ।। मनु:-ऋषयः पितरो देवा भूतान्यतिथयस्तथा । न्याशासते कुटुम्बिभ्यस्तेभ्यः कार्य विजानता ॥ स्वाध्यायेनार्चयेतीन हमिदेवान् यथाविधि । पितृन् आर्द्धनरानन्नेर्भूतानि वलिकर्मणा ॥ एकमप्याशयेन्नित्यं पित्रय पाञ्च- यझिके । न चैवात्राशयत्किचिद्वेश्वदेवं प्रति द्विजः ॥ नामन्त्रण न होमं च नाहानं न , ·(१७६) स्मृतिरनाकरः। विसर्जनम् । न पिण्डदानं न सुरो नित्ये कुर्याद्विजोत्तमः ॥ न सुरः पित्रर्थमेव भोज- येत् || कात्यायन:-एकमप्याशयद्विमं पितृयज्ञार्थसिद्धये । मदेव नास्ति चेदन्यो भोक्ता भोज्यमथापि वा ॥ अप्युद्धत्य यथाशक्ति किंचिदन्नं यथाविधि | पितृभ्य इद- मित्युक्त्वा स्वधाकारमुदाहरेत् ॥ अत्राप्यसामर्थ्य मनुः दद्यादहरहः श्राद्धमनाये. नोदकेन था । पयोमूलफलैवापि पितृभ्यः प्रीतिमाहरन् || कूर्मपुराणे-शालामो लौकिक पापि जले भम्यामथापि वा । वैश्वदेवस्तु कर्तव्यो देवयज्ञ. स वै स्मृतः ।। देवेभ्यस्तु हुतादनशेपातलि हरेत् । भूतयज्ञः स वै ज्ञेयो भूतिदः सर्वदेहिनाम् || योधायन:-अहरहर्भूतेभ्यो बलिं हरेदापुप्पेभ्योथैनं भूतयज्ञं समाप्नोति । यमः- अतिथिभ्योन्नदानं तु नृयज्ञः स तु पञ्चमः । अनित्यं हि स्थितियस्मात्तस्मादतिथिरु- च्यते ॥ तस्मिंस्तृतेऽनृयज्ञोत्थान्मुच्येतागृहाश्रमी । इति । काष्णार्जनिः- मनुष्याणां तथा कुर्यात्तर्पणं प्रत्यहं द्विजः । हन्तेति हन्तकारस्तु गृहस्थः प्रत्यहं यजेत् ॥ हन्तेत्युच्चार्य यजेदित्यर्थः । अत्र कात्यायन:-स्वाहा. कारनमस्कारवषट्कारा दिवौकसाम् । स्वधाकारः पितृणां तु हन्तकारो नृणां तया ॥ नारायणः-सभार्यस्तु शुचिः स्नातो विधिनाचम्य वाग्यतः । प्रविश्य सुसमिद्धेनौ वैश्वदेवं समाचरेत् ॥ शातातपः-लौकिके वैदिके वापि हुतो- सृष्ट जले क्षिती । वैश्वदेवस्तु कर्तव्यः पञ्चसूनापनुत्तये ॥ सूनापनुराय इत्या. नुपनिकं फलम्, प्रत्यवायनिवृत्ते रेव प्रधानत्वात् । तथागस्त्यः-सूनानिर्णि- क्तदोपा ये सर्वे ते वृपलाः स्मृताः । न तेषामधिकारोस्ति कचिद्धर्मे दुरात्मनाम् ।। व्यास:-पञ्चयज्ञांश्च यो मोहान करोति गृहाश्रमी । तस्य नायं न च परो लोको भवति धर्मतः ॥ श्रीविष्णुपुराणे-देवादिनिश्वासहतं शरीरं यस्य वेश्म च । न तेन संकर कुर्याट्टहासनपरिच्छदैः ॥ यमश्च-अकृत्वीं वैश्वदेवं च भुञ्जते ये द्विजाध- माः। वृथा तेनानपाकेन काफयोनि व्रजन्ति ते ॥ व्यासश्च-अकृत्वा वैश्वदेवं तु को लेनापदिदिकः। म.यूटो नरक याति कालसूणपछि वादेवश्च, सायं प्रातः कर्तव्यः । सायं प्रातवैश्वदेवः कर्तव्यो बलिकर्म च । इति स्मृतेः । प्रजापतिश्च-वैश्वदेवं बलिहतं प्रत्यहं गृहमेधिनः । सायं प्रातश्च कुरिन् सना- दोपापनुत्तये ॥ आश्वलायनश्च-अथ सायं प्रातः सिद्धस्य हविप्यस्य जुहुयात ! इति । पञ्चमहायज्ञास्तु दिवैव न रात्रौ। सायं प्रातस्तु कुर्वीत वैश्वदेवं यथाविधि । महतः पञ्च यज्ञास्तु दिव वेत्याह गौतमः ॥ इति स्मरणात । अस्य च वैश्वदेवस्य पञ्चमहायज्ञवत्पुरुषार्थत्वमेव न संस्कारार्यता युक्ता, पुरुषार्थत्वे संस्कारकर्मतानुपपत्तेः। यथा अन्नसंस्कारपक्षे पुरुषार्थता न युत्ता वैश्वदेवकर्मणः, संस्कारकर्मतापक्षे पुरपार्थ- खानुपपत्ते । परस्परविरोधान्नोभयार्थत्वम्, किंतु पुरुषार्थत्वमेव युक्तम् । स्वाध्यायेन व्रतहोमविद्येनेज्यया मुतैः । महायज्ञैश्च यज्ञैश्च ब्राह्मीयं रियते तनुः ॥ इति म- नुस्मरणात् । वैश्वदेवे तु निर्वृत्ते यद्यन्योतिथिरावजेत् । तस्याप्यन्नं यथाशक्ति प्रदद्या- न वलि हरेत् ॥ इति वचनाचाअतः पुरुपार्थ वे वैश्वदेवकर्म न प्रतिपाक्मागर्तनीयम. "तस्मात्सायं प्रातः सिद्धस्य हविष्यस्य जुहुयात " इत्यादेरसत्तिमयोगप्रदर्श- - .

·बलिः" " "अयज्ञो आह्निकमकरणम् । (१७७) नपरत्वात्, " तानेतान् यज्ञानहरहः कुर्वीत " इत्यधिकारविधिपरत्वाचति सर्व- मनपद्यम् । नन्निदं चैश्वदेवं पञ्चमहायज्ञभ्यो न पृथग्भूतम्, “ अहरहभूत- इत्यादयश्च पञ्चमहायज्ञानामुत्पत्तिविधयः । आर्याः प्रयाता वैश्व- देवे" इत्यादिस्तु प्रयोगविधिः । तत्र यदनी क्रियते स देवयज्ञः, यद- लिहरणं स भूतयज्ञः, यस्तु दक्षिणतः पितृलिनेन स पितृयज्ञः, यच्चापदानं स मनु- प्ययज्ञः, इति तन्न साधीयः, वैश्वदेवदेवताकत्वेन श्रुत्यादिचोदितत्वात्, तेभ्यः संक- ल्पितस्य हविपो देवतान्तरेभ्यो मन्त्रवर्णात्कल्पितेभ्यो दातुमयुक्तत्वाच, अथातः पञ्च महायज्ञाः सायं प्रातर्वैश्वदेवः कर्तव्य इति संज्ञाभेदाच्च । अतः कर्मभेदः सिद्धः, प्रकरणान्तराच्चेत्यलम् । अत्र मनुः वैवाहिकेयी कुर्वीत गृहकर्म यथाविधि । पञ्चय- ज्ञविधानं च पक्तिं चावाहिकीम् क्रियाम् ।। पक्तिः होमार्थपाकः । याज्ञवल्क्य:- कर्म स्मात विवाहामो कुर्वीत प्रत्यहं गृही । इति । कुर्वीतेत्यात्मनेपदश्रवणायत्फलं जायापतिगाम्यन्यतरगामि वा शान्तिक पौष्टिकं वा तत्कर्म विवाहानौ कुर्यात् । एवं वश्वदेवपञ्चमहायज्ञादीनां विवाहानी कर्तव्यत्वविधानात्पाणिग्रहणादधिगृहमेधिनो व्रतम् "सभार्यस्तु शुचिः स्नातः" इत्यादिभिः सपत्नीकस्यैवाधिकारस्मरणात् । पा एप योपत्नीकः" इति श्रुतेः, अपत्नीकस्य नाधिकारः । चतुर्विंशतिमते- मातोमं तु निर्वयं समुद्धृत्य हुताशनात् । शेषं महानसे कृत्वा तत्र पाकं समाचरेत ।। कौम-यदि स्याल्लौकिके पाकस्ततोन्नं तत्र हूयते । शालानौ तत्र चेदन्नं विधिरेप सनातनः ।। अनेनैवाभिप्रायेणापस्तम्बः-औपासने पचने वा । इति । वसिष्ठः- शालानौ तु पचेदन्नं लौकिके वापि नित्यशः । व्यासः-नैवेद्यार्थ पृथग्भाण्डे पत्नी सात्वा पचेगृहे । वैश्वदेवार्थमन्यस्मिन् व्यञ्जनानि पृथक पृथक् ॥ एकस्मिन्वा पचेद्भाण्डे पूर्व विष्णुनिवेदनम् । वैश्वदेवं ततः शिष्टाद्यासस्य वचनं यथा ॥ यस्मि- नेव भवेत्पाकस्तस्मिन् होमो विधीयते ॥ विष्णुः-अभावादग्निहोत्रस्य आवसथ्यात्तु पाह्यतः । यस्मिन्नग्रो भवेदन तत्र होमो विधीयते ॥ इति । यस्य सर्वाधानं तस्याव- सध्याद्वाह्यतः पृथगग्निहोत्रस्याभावाद्गृह्याय्यभावेन यस्मिन् लौकिकेनौ पाकस्तस्मिन्नेव पैश्वदेवः कार्य इत्यर्थः । व्यासः-वैश्वदेवं प्रकुर्वात स्वशाखाविधिचोदितम् । संस्कृ- तान्नेहविष्यैश्च हविष्यव्यञ्जनान्वितैः । जुहुयात्सर्पिपाभ्यक्तं तैलक्षारविवर्जितम् । दध्यन पयसाक्तं वा तदभावम्भसापि वा ॥ चतुर्विंशतिमते-अभावे येन केनापि फल- शाकोदकादिभिः । पयोदधिधृतः कुर्यादेश्वदेवं सुवेण तु ॥ हस्तेनानादिभिः कुर्या- दगिरनलिना जले । अलाभे हविष्याणामिति शेषः । अत्रापि यदशनीयं हविषं ते- नैव होमः कार्यः । तदुक्तं परिशिष्टे-शाकं वा यदि वा पत्रं मूलं वा यदि वा फलम् । संकल्पयेयदाहारस्तेनानी जुहुयादपि ॥ आपस्तम्बः-न क्षारलवणहोमो विद्यते, तथा परान्नसंसृष्टस्य चाहविष्यस्य होमः, परोक्षमन्नं संस्कृतमयावधिकृत्याद्भिः मोक्षेत्तद्देवपवित्रमित्याचक्षते । इति । अतो होमार्थमानीतं यत्तदीपासनानी अधि- शृय मोक्ष्य तेन हविपा होम: कार्यः । गृह्यपरिशिष्टे-उत्तानेन तु हस्तेन अं. गुष्ठायनिपीडितम् । संहतांगुलिपाणिस्तु वाग्यतो जुहुयादविः ॥ शौनकः-बहुशुपके- ·(१७८) स्तृतिरनाकरः। न्धने चामी सुसमिद्धे हुताशने । विधूमे लेलिहाने च होतव्यं कर्मसिद्धये ॥ अत्रा- पस्तम्यः-औपासने पचने वा पभिराये प्रतिमन्त्र हस्तेन जुहुयादुभयतः परिषेचनं यया पुरस्तादेवं चलीनां देशे देशे समवेतानां सकृत्सकृदन्ते परिपेचनं सति स्पर- सृष्टेन कार्या अपरेणाग्निं सप्तमाटमाभ्यामुदगपवर्गमुदधानसनिधी नवमेन मध्येगारस्य दशमैकादशाभ्यां प्रागपवर्गमुत्तरपूर्वदेशेगारस्योत्तरैश्चतुर्भिः शय्यादेशे कामलिंगेन देह- ल्यामन्तरिक्षलिंगेनोत्तरेणापिधान्यामुत्तरैर्ब्रह्मसदने दक्षिणतः पितृलिंगेन प्राचीनावी- त्यवाचीनपाणिः कुर्याद्रौद्र उत्तरो यथा देवता-परतयो नापरिपेचनं धर्मभेदानक्तमे- योत्तमेन वैहायसम् इति । एवं पलीनामिति बलीनां तस्य तस्येति पूर्वोक्तानुवादो वि- धानविशेषार्थम् । अयं विशेषः, तस्य तस्येति वचनात् यथादेशसंस्कारः परिमार्ज- नमवोक्षणं च प्रत्येक भवति, तथा परिपेचनमपि प्रतिषाले स्पादसत्यस्मिन् सूत्रे. अतो देशे देशे समवेतानां सहदेवान्ते परिपेचनं कार्यं न प्रत्यकमिति । अपरेणानि, मध्येगारस्य, उत्तरपूर्वदेशे, इत्याग्रुपदेशादेवैकदेशान्वितवलीनामन्ते सकृदेव परिपे- चनं कार्य न यादृच्छिकसमवेतानां, वीप्सावचनात् । प्रतिवलि देशसंस्कारोवोक्षण- मवदानं च कार्यम् । रौढ़ उत्तरो यथा देवताभ्यः-यथा रुद्रबलिः पित्वलेरुत्तरो भवति तथा देयः । यथा देवताभ्यः प्राचीनावीत्यवाचीनपाणिरित्यनन्तरोक्तो धर्मोत्र न भवति, किंतु देवताभ्यः उपवीतीन्युज्य ददाति न पितृतीर्थन, तथात्रापि पृथि- व्यादिवलीनां पितृवलेश्च मध्ये दद्यादित्यर्थः । समवेतस्वेपि तयोः पृथगेव परिपेचनं प्राचीनापीतोपवीतादिधर्मभेदात्पृथगेव कार्य च । तदेवं सर्वदेवतावलिभ्य उत्तरो रुद्र- बलिदय इति न भ्रमित्तव्यम्, तथा पितृरुटबल्योरेकदेशसमवेतत्वाभावेन तयो नोति तदपवादकसूत्रवैयर्थ्यप्रसक्तेः । वैहायसः आकाशसम्बन्धी अनाहते देशे पाणिं किं- चिदुट्टाकाशे वलिरुत्क्षेप्यः । “ये भूताः प्रचरन्ति नक्तं बलिम्" इत्येव पागत्त- दनुसारेण नक्तमेवेत्येवकार उक्तः, अतो न दिवा बहायसवलिरिति भावः । एवं च एक्कारो भिन्नक्रमः,नक्तमुत्तमैनवति, तेन वल्यन्तराणां निवृत्तिरिति व्याख्यानमसारम्, कमैकदेशानुष्ठानायोगात्, तदनुष्टानेपि कृत्वकर्मानुष्ठानेन पाकयज्ञलोपप्रायश्चित्तं प्रस- ज्येत । घेदोदितानां नित्यानां कर्मणां समतिकमे । स्नातकातलोपे च प्रायश्चित्तम- भोजनम् ।। इति मनुस्मृतेः । "नक्तंचारिभ्यो दिवाचारिभ्यः" इत्याश्वलायनेन भेदे- नाम्नानादिवापि शिष्टा आचरन्ति । एवं मन्त्राणां क्रमेण सूत्रतो विनियोगावचित्स- मानानमस्ति इत्यवगम्यते । तच्च माग्विवाहमन्त्रेभ्य इति भाष्यकारवचनारिसद्धम् । सतश्च "मसुरमन्ता” इति प्रभात् प्राक्त मन्त्रा अध्येतव्याः । एवमेव हि ब्रह्मय- झपारायणे च तेपामध्ययनं शिष्टेः क्रियते । तेषु अग्नये स्वाहेत्यनन्तरं सोमाय स्वाहति केचित्पठन्ति, तदयुक्तम्, पड्भिरित्युक्तसंख्याविरोधप्रसङ्गात् । अत्र सर्वमन्त्रभाषा- न्यात स्विष्टकृतो न साधारणत्वम्, तेन तेपामन्यतमविस्मरणे प्रयोगे समाप्तेपि तत्साङ्ग- मनुष्ठेयम् । तथा कात्यायन:-प्रधानस्याक्रियायां तु सामु तरिक्रयते पुनः । तद- स्याक्रियायां तु नातिनव तक्रिया ।। इति । स्विष्टरतोगिखेन तदकरणे लोप- मसत्तो सर्वमन्त्रप्राधान्यपरभाप्यतात्पर्यदर्शनादिग्रन्यविरोधप्रसत्तेश नात्र तत्प्रसङ्गः। . ..

·- आह्निकाकरणम् । (१७९) अन्ये पुनः शिष्टाः सोमाय स्वाहेति न पठन्ति न जुह्वति च । किंच पभिराद्यैः प्रति- मन्त्रमित्युपक्रान्तत्वादशमैकादशाभ्यामिति मध्ये प्रयोगादुत्तमेन वैहायसमित्युपसंहा- राच पैहायसवल्यन्तं वैश्वदेवारयमेकमेव कर्म, आद्यन्तव्यपदेशात् । किंच पडाहु- त्यनन्तरं बलिहरणसंकल्पोन्धपरम्परैव ॥ ॐ वैश्वदेवानुक्रमः ॐ. अत्रायमनुक्रमः । गृहमेधिनो यदशनीयमनं ततो होमार्थ हविष्यमन्नमग्नावधिशृतं मोक्षितमेकस्मिन् पात्रे पञ्चधा विभज्य परिपिच्याहुतिमात्रमग्निदिग्भागादादायानी पडाहुतीहुँला परिपिच्याहविष्यमुत्तरया भस्मनि सोपणे हस्तेन साहेति हुत्वा हुतशे- पमिश्रात्सूपव्यञ्जनसंसृष्टान्निध्रतिदिग्भागाद्वैहायसवल्यन्तं दत्त्वा आचम्य रुद्रदिग्भा- गादग्रं वायव्याद्देवयज्ञं तत एव पितृभूतयज्ञो मध्यमांशान्मनुष्ययज्ञं कुर्यादिति शिष्ट- घण्टापथः । किंच वैश्वदेवकर्मणो वैहायसवल्यन्तत्त्वात्तत्पदानस्य च बहिरेवानावृते देशे देयत्वाच तं बलिं पहिराकाश उत्क्षिप्याचम्य बलिपूदृतेषु सत्स्वागत्य अग्रदा- नदेवयज्ञादिकं कार्यम् । अग्निसमीपे तत्पदाने ॥ अनुदृतान् बलीन् दृष्ट्वा प्राणाया. मान समाचरेत् । बुद्धिपूर्व त्रिरावृत्तं स्वयमुद्धरणे तथा॥ इति कात्यायनस्मृतेः । अ- यादशमाणायामरूपप्रायश्चित्तं प्रसज्येत, तदप्रदाने असमाप्ते वैश्वदेवकर्मणि देवय. ज्ञादिकर्मानुष्ठानायोगात्तथा न कार्यम् । तथा कात्यायन:-अनुवृते बलावभन् प्राणायामान समाचरेत् । स्त्रोद्धृते तु निरावृत्तमज्ञाने खेकमेव तु ॥ इति । एवं घेश्वदेवानन्तरं देवयज्ञादयः कर्तव्याः। अत्र योधायन:-अग्नये स्वाहेत्यादिपडाहु- तीर्जुहोत्येप वैश्वदेवः सतिष्ठते, धर्माय स्वाहेत्यादि नमो रुद्राय पशुपतप इत्यन्ता भिलीन् हरत्येतदलिहरणं संतिष्ठते, देवेभ्यः स्वाहेत्यो जुहोत्येप देवयज्ञः संतिष्ठते, पितॄनुद्दिश्यकं ब्राह्मणं भोजयेदपि वा दक्षिणेनाग्नि दर्भान् संस्तीर्य तेपु पिण्डं ददाति पितृभ्यः स्वधास्त्वित्यपि वाऽपः स पितृयज्ञः संतिष्ठते, उत्तरेणानि शुचौ देशे मागमान् दर्भान् संस्तीर्य गन्धपुष्पधूपदीपैरलंकृत्य बलिमुपहरति भतेभ्यो नम इत्येप भूतयज्ञः संतिष्ठते, मनुष्ययज्ञार्थमतिथिमेकं भोजयेदपि वा हन्तकारं ब्राह्मणे ददाति मनुष्येभ्यो हन्तति स मनुप्ययज्ञः संतिष्ठते । इति । परिशिष्टे च-वैश्वदेववलिहरणानन्तर- मयं दत्त्वा देवयज्ञार्यमुद्धृतादनाद्देवेभ्यः स्वाहेत्यकामाहुतिमनो जुहुयुः, पितृयज्ञार्यमपि वैश्वदेववलिहरणशिष्टादनात्प्राचीनावीती दक्षिणतोः पितृतीर्थेन पितृभ्यः स्वधा- स्त्विति घालं हरेयुः, भूतयज्ञार्थमपि वैश्वदेवशिष्टादन्नादेवोत्तरतो देवतीयन बलिमुप. हरेयुभूतेभ्यो नम इति, मनुप्ययज्ञार्थमतिथि भोजयेयुः ॥ इति । अत्र पक्षे अनार्य- मेको देवयज्ञार्थमेको वैश्वदेवार्थमेक इति भागत्रयं कल्प्यम् । पक्षान्तरमाह याज्ञ. वल्क्या-भूतपित्रमरब्रह्ममनुष्याणां महामसाः । देवेभ्यस्तु हुतादन्नशेपास्तवाल हरेत् ।। भूतवलिः भूतयज्ञः । कौम च-देवेभ्यस्तु हुताइब्रशेपास्तलि हरेत् । भूतयज्ञः स वै शेयो भतिदः सर्वदेहिनाम् ॥ एवमेव तात्पर्यदर्शने च अतो देवयज्ञ. शिष्टादेव पितृभूतयज्ञी कायो । वैश्वदेवशिष्टाइदियः, मनुप्ययज्ञानदाने भागद्रयेनेति ·(१८०) स्मृतिरनाकरः। पञ्चधा विभक्तपक्षो बहादतः । अत्र विज्ञानेश्वरेण पुरुपसंस्कारपक्षोङ्गीकृतः । उभयाथों निगमे प्रतिपादितः। वैश्वदेववलिहरणं देवयज्ञादयः पञ्चमहायशा गृहमेधिनां स्युः सूनादोपापनुत्तये यज्ञा इतरानसंस्कारतयापि । इति । स्मृत्यर्थसारे च-गृहस्थो वैश्वदेवाख्यं कर्म प्रारभते दिवा | अन्नस्य चात्मनश्चैव संस्कारार्थं तदिप्यते ॥ अग्रे- दक्षिणतो दद्यापितृभ्यः पिण्डमष्यथ । दर्भेषु पितृयज्ञोयमोदपात्रात्समर्पणम् ॥ दर्भ- पूत्तरतो वढेरापुष्पेभ्योर्चनं चले। भूतेभ्यो नम इत्येव दद्याद्यज्ञः स भौतिकः ॥ इदं वैश्वदेवकर्म व्यजनाकारमेवाग्निप्तमीपे शिष्टेरनुष्ठीयते । अत्र कात्यायनः स्वधाकार नराकार तथा वल्मीकरूपकम् । चमाकारं च काम्यानां बलीनां लक्षणं विदुः ॥ पञ्चस्खेतेपु विप्राणां नित्या चक्राकृतिर्भवेत् । चक्राकारमथाटारं कुर्यादग्रिसमीपतः ॥ पक्काभावे प्रवासे तु तण्डुलानोपधीस्तु वा । पयो दधि घृतं वापि कन्दमूलफलानि वा ॥ जुहुयादिति शेपः । अलाभे येन केनापि फलशाकोदकादिभिः । अथवा मन्त्रतः कुर्याद्भवेत्रावैश्वदैविकः ।। अत्र नियममाह कात्यायन:-पयोदधिघृतैः कुर्याद्वैश्व- देव सुवेण तु । हस्तेनानादिभिः कुर्यादद्भिरञ्जलिना जले | शाण्डिल्या केवले- नोदकेनापि शाकेन सुशृतेन वा । नित्यकर्म विधेयं स्याद्भक्तानां शुद्धिमिच्छताम् ॥ बोधायन:-प्रवासं गच्छतो यस्य गृहे कर्ता न विद्यते । पञ्चानां महतामेप नृयज्ञैः सह गच्छति ॥ प्रवासे कुरुते चैतान्यदन्नमुपपद्यते । न चेदुत्पद्यते चानमद्भिरतान् समाचरेत् ।। परिशिष्टे-शाकं वा यदि वा पत्रं पुप्पं वा यदि वा फलम् । संक- ल्पयद्यदाहारस्तेनानी जुहुयादपि ॥ आश्वमेधिके-अहुतं च हुतं चैव तथा प्रहुत- मेव च । ब्राह्म हुतं पाशितं च पञ्च यज्ञान प्रचक्षते ॥ जपो हुतो हुतो होमः प्रहुतो भौतिको वलिः । ब्राह्म हुतं द्विजाय्यार्चा पाशितं पितृतर्पणम् ॥ जपः ब्रह्मयज्ञः, होमः देवयज्ञः, द्विजायार्चा मनुष्ययज्ञः । एपां ब्राह्मणालाभे कूर्मपुराणे निय. मो दर्शितः-सर्वेषामप्यलाभे तु दत्तं गोभ्यो निवेदयेत् । मुख्यकल्पानन्तरं मनु- प्पयज्ञ प्रकृत्य तत्रैवोत्तम् । हन्तकारमथानं वा भिक्षा वा शक्तितो द्विनः । दद्याद- तिथये नित्यं बुध्येत परमेश्वरम् ।। अत्र शातातपा-प्रासमात्रा भवेदिक्षा धनं ग्रासचतुष्टयम् । विज्ञानेश्वरे-पासमा भवेद्रिक्षा पुष्कलं तचतुर्गुणम् । हन्तका- 'रम्मतुर्भिः स्यादर्य तत्रिगुणं भवेत् ॥ पिवयनं प्रकृत्य व्यास:-विमाभावे तु पिण्डं वा दद्यादक्षिणतो भुवि । कुकुटाण्डकमात्ररतु पिण्ड इत्यभिधीयते । अंगुष्ठपर्वमात्रं तु अवदानमिति स्मृतम् । किंच। यस्य चानी न क्रियते यस्य चानं न दीयते । न तोज्यं द्विजातीनां भुत्तवा चोपवसेदहः ।। इति प्रत्यवायस्मरणात, "अयं च .देयम् " इति विधानाच वैहायसवल्यन्तेयं दत्वा देवयज्ञादयः कार्याः " अयं दत्ता देवयज्ञे " इति परिशिष्टे दर्शनात् । “ इदमकामहताय श्रोत्रियायानं ददामि । इत्यग्रदानमन्त्रः । किंच, " पञ्च वा एते महायज्ञाः सतति प्रजायन्ते सतति संति- छन्ते देवयज्ञः पितृयज्ञो भूतयज्ञो मनुष्ययज्ञो ब्रह्मयज्ञः ॥ इति पञ्चमहायज्ञानभिधा. य" यदनौ जुहोति " इत्यादिना तत्स्वरूपं श्रुत्यैव विकृतम् । ततश्च " जुहोति घोदनात्स्वाहाकारमदाने " इति गीतमस्मरणात्, “देवेभ्यः स्वाहा ” इति विधाना- .

·" आह्निकाकरणम् । (१८१) चा देवयज्ञे देवेभ्यः स्वाहेति मन्त्रः । तथा पित्यजे, "पितृभ्यः स्वधा करोति" इति चोदनात्, "पितृभ्यः स्वधा नमः ॥ इति दर्शनाच्च, पितृभ्यः स्वधा नमस्करोमीत्येव मन्त्रः। भूतयज्ञे च " भूतेभ्यो बलिं हरति " इति विधानात्, " मनुष्ययज्ञे चानं ददाति " इत्यनुशासनाच्च “ भूतेभ्यो बलि हरामि ॥ इति, " मनुष्येभ्योन्नं ददामि हन्त" इति क्रमान्मन्त्री भरतः। यथाह जैमिनिः-विधिशब्दस्य मन्त्रत्वभावः स्या- तेन चोदना । इति मन्त्रेनाम्नाते विधिशब्दस्यैव मन्त्रत्वं भाव्यम्, तेन हि चोद्यते । तथा संध्यामुपासीत, संध्यामुपामिप्ये, यजेत ज्योतिष्टोमेन, यक्ष्ये, उपनयीत माणव- कम्, उपनेप्ये, पिता माता च ददतुः, अमुल्य नाम धास्यावः, इत्यादि संकल्पो द्रष्टव्यः । " सायं प्रातः कुर्वीत वैश्वदेवम् " इति विधेश्वदेवं करिष्य इत्येवं सं- कल्पः । यज्ञशब्दवाच्यत्वात्पञ्चमहायज्ञेषु यक्ष्य इति संकल्प: । " अथो आहुः, स- वैषु यज्ञस्तुधिति, होप्यनप उपस्पृशेत. विद्युदसि विद्यमे पाप्मानमिति, अथ हुत्वो. पस्पृशेत्, वृष्टिरसि दृश्य मे पाप्मानमिति" इति श्रुतेः विद्यदृष्टी च भवतः । सनिपातितकर्तव्यतयोरोपासनहोमवैश्वदेवयोः “ हस्तेनैते आहुती जुहोति " स्तेन जुहुयात् ॥ इति दर्शनासनिपातितकर्तव्यताकदेवयज्ञादिहोमश्च हस्तेनैव का- यः, तयोरेव दृष्टत्यात् । अग्नो होमो देवयज्ञे चोभयतः परिपेचनं यथा विधिः स्यात्, पितृयज्ञादिपु धर्मादिवत्तणीं समन्तमेव परिपेचनमिति विवेकः । अत्र हारीत:-दे- वानपीन् पितॄश्चैव भूतानि ब्राह्मणांस्तथा । तर्पयन विधिना विप्रो ब्रह्मभूयाय कल्पते॥ भृगुः-यत्फलं सोमयागेन प्राप्नोति धनवान् द्विजः । सम्यक् पञ्चमहायज्ञैदरिद्रस्त- दवामुयात् ॥ गुणफलाधिकारवत्संयोगपृयक्त्वन्यायेन फलार्थमपि भवतीति भावः । आपस्तम्यः-य एतानन्यग्रो यथोपदेशं कुरुते नित्यं स्वर्गः पुष्टिश्च । इति । एवं कृ- सातिथिमुख्यैः सह भुक्त्वा प्रतिपत्तिकर्म कुर्यात् । तथापस्तम्बः-अमत्रेभ्यो लेपान् संकृप्याद्भिः संसृज्योत्तरतः शुचौ देशे रुद्राय निनयेदेवं वास्तुशिवं भवति इति । अत्र मातब्रह्मयज्ञाकरणे मनुष्ययज्ञान्ते कुर्यात्। तथा कौम-यदि स्यात्तर्पणादर्वाग्ब्रह्मयज्ञः कृतो नहि । कृत्वा मनुष्ययज्ञं वै ततः स्वाध्यायमारभेत् ]] मनसेति शेषः । " ग्रा- में मनसा स्वाध्यायमधीते ॥ इति श्रुतेः । विधुरं प्रकृत्य अत्रि-साग्निकः पितृय- ज्ञान्तं बलिकर्म समाचरेत् । अनमितशेपं तु बलि काकबलिं हरेत् ॥ पुरुषयज्ञाते. नान्यस्त्वननेस्तु महामखे । तुशब्दाभ्यां देवादियज्ञचतुष्टयं व्यावर्तते । याद्यविस्मृत्यर्थ नित्यं केवलमधीयीत, न ब्रह्मयज्ञं कुर्यात् ॥ इति विशिष्यते । पञ्च क्लप्ता महायज्ञाः प्रत्यई गृहमेधिनाम् । इति पराशरेण पञ्चयज्ञानां गृहमेधिविशिष्ट- स्वस्मरणात् । मनुष्येभ्योन्नदानमिति न विरोधः । वसिष्ठः-अनमिकस्तु यो विप्रः सोन्नं व्याहृतिभिः स्वयम् । हुत्वा शकलहोमं च शिष्टं काकबलि हरेत् ॥ विष्णु- श्व-अन्नं व्याहृतिभिर्हवा हुत्वा मन्त्रैश्च शाकलैः । प्रजापतेर्हविर्तुत्वा पूरयेन्नाधिक ततः ॥ त्रिभिातिभिरन्नाहुती त्वा "प्रजापतये स्वाहा" इति च, ततो " देवकृत- स्यैनसः" इत्यायैः शकलहोमं च कृत्वा होम समापयेत् । ततोधिकमनग्नेः किंचि- नास्तीत्यर्थः । एवमनग्नरेतावत्येव धर्मशास्त्रे सिद्धेपि केचिकेनचित्कृतकारिकावल- स्वाध्या- ·, -- (१८२) स्मृतिरत्नाकरः। म्यनेन प्रकारान्तरमपि कुर्वन्ति, तन्न साधीयः , " सभार्यस्तु शुचिः सातः ॥ इति सपत्नीकस्यैव व्यासन वैश्वदेवस्मृतेः , " अथ गृहमेधिनोत्रतम् ॥ इति दम्पती प्रकृ- स्यैवापस्तम्बेन वैश्वदेवादिविधानात् , " पाणिग्रहणादधिकगृहमेधिनार्वतम् " इति द्विवचनस्यान्यतरात्यये तत्रोक्तकर्मानधिकारज्ञापकत्त्वाच, "आवाभ्यां कर्माणि कर्त- व्यानि ॥ इत्युभयाधिकारत्वेनैव गायकर्मादिसङ्कल्पाञ्च । एवमप्याश्रमान्तरपरिग्रहाई- स्वाय सन्ध्यावन्दनमात्र कार्यम् । अतः खलु "प्रायश्चित्तानहत्वप्रसक्तद्विजातिक- महानावपि पतितादेः सन्ध्याकर्मलोपो नास्ति' इति विज्ञानेश्वरः प्राह । अत्र व्या- सः-ततः शनैः शनैर्दद्याद्वलिं काकशुनां तथा । मनुश्च-शुनां च पतितानां च श्व- पचा पापरोगिणाम् । वायसानां कृमीणां च शनकैविक्षिपद्धवि ॥ ऐन्द्रवारुणवायव्याः सौम्या याम्याश्च नडताः । वायसाः प्रतिगृहन्तु भूमौ दत्तं मया वलिम् ॥ श्रीवि- प्णुपुराणे च-यो श्वानी श्यामशवली वैवस्वतकुलोद्भवौ । ताभ्यां वाले प्रदास्यामि स्यातामतावहिंसकौ ॥ दत्त्वानेन विधानेन बलिं पश्चादुपस्पृशेत् । अतिथीन् भोजयेचैव कुमारार्भककन्यकाः ।। उपस्पृशेत् वलिदानानन्तरमाचामदित्यर्थः। मार्कण्डेय:-एवं गृही बलिं कृत्वा गृहे गृहपतिः शुचिः । आप्यायनाय भूतानां कुर्यात्सर्गमन्ततः ।। उत्सर्गानस्य कथमित्त्यपेक्षिते, श्रीविष्णुपुराणे-देवा मनुष्याः पशो वयांप्ति सिद्धाश्च यक्षोरगदैत्यसंघाः । प्रेताः पिशाचास्तरवः समस्ता ये चानमिच्छ. न्ति मया प्रदत्तम् || पिपीलिकाः कीटपतङ्गकाश्च बुभुक्षिताः कर्मनिवन्धवन्धाः । प्र- यान्तु ते तृप्तिमिदं मयानं तेभ्यो निसृष्टं मुदिता भवन्तु ॥ येषां न माता न पिता न बन्धुनवानसिद्धिर्न तयान्नमस्ति । तत्तृप्तयेनं भुवि दत्तमेतत्ते यान्तु तृप्ति मुदिता भव- न्तु ।। भूतानि सर्वाणि तथानमेतदहं च विष्णुर्न ततोन्यदस्ति । तस्मादिदं भूतहिताय भूतमन्नं प्रयच्छामि भवाय तेषाम् ॥ चतुर्दशो लोकगणो य एप तत्र स्थिता ये खलु भूतसंघाः । वृत्यर्थमन्नं हि मया निसृष्टं तेपामिदं ते मुदिता भवन्तु ॥ इत्युच्चार्य नरो दवादनं श्रद्धासमन्दित्त: ॥ भुषि भूतोपकाराप ही सर्वाश्रयो पतः ॥ मनु:-एवं यः सर्वभूतानि ब्राह्मणो नित्यमर्चति । स यात्ति परमं स्थानं तेजोमूर्तिमथार्जुन || कृ- वैतदलिकमेवमतिथिं पूज्यमाशयेत् । भिक्षां च भिक्षवे तद्याविधिवद्ब्रह्मचारिणे ॥ मंती च ब्रह्मचारी च पक्वान्नस्वामिनावुभौ । तयोरन्नमदत्त्वा तु भक्त्वा चान्द्रायणं चरेत्।। शंख:-गोदोहमात्रमङ्गणोतिथि प्रतीक्षमाण आसीत् । पुराणे-नाडिकायाश्चतुर्भाग गोदोहं अबते युधाः । याज्ञवल्क्यः-बालसुवासिनीवृद्धगर्भिण्यातुरकन्यकाः। संभोज्यातिथिभृत्यांश्च दम्पत्योः शेषभोजनम् ॥ सुवासिनी परिणीता पिवगृहे स्थिता दुहिता । आपस्तम्यः-शेषभोज्यतिथीनां स्यात् । मनु:-विधसाशी भवेत्रित्यं नि- त्यं चामृतभोजनः । विसं भुक्तशिष्टं स्याद्यज्ञशिष्टं तथामृतम् ॥ भगवद्गीतायां च-यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यते सर्वकिल्पिपीते बघं भुनते पापा ये पचन्त्यात्म- कारणात् ।। अतो देवतोद्देशेन विना स्वार्थ पाको न कार्य:, "केवलापो भवति के वलादी " इति प्रत्यवायश्रुतेः । स्मृत्यन्तरे च-सुवामिनी कुमारांश्च रोगिणो गर्भिणी तया । अतिथिभ्योग एवैतान् भोजयेदविचारयन् ॥ पराशरः-अप्रता ·आह्निकमकरणम् । (१८३) ह्यनधीयाना यत्र भैक्षयरा द्विजाः । तं ग्राम दण्डयेद्राजा चोरभक्तप्रदो हि सः॥ दद्याच भिक्षात्रितयं पारिवाइब्रह्मचारिणाम् । इच्छया च बुधो दद्याद्विभवे सत्यवा- रितम् ।। बोधायन:-सर्वभ्योतिथिभ्याभ्यागतेभ्य आचण्डालेभ्यः स्वागत कार्यमोष- धिविभागस्तु विभववता कार्योभावे भूमिरुदकं तृणानि कल्याणी वागित्येतानि । इति । आपस्तम्ब:-शूद्रमभ्यागतं कर्मणि नियुझ्यादयास्मै दद्यात्, असमुदेतश्चेद- तिविनाण आगच्छेदासनमुदकमन्त्रं श्रोत्रियाय ददामीत्येव दद्यादेवमस्या समृद्ध भवति । आश्वमेधिके-प्रियो वा यदि वा द्वेप्यो मूर्खः पण्डित एव वा । मा- तो यो वैश्वदेवान्ते सोतिथिः स्वर्गसंक्रमः ॥ पराशरः-चोरो वा यदि चण्डाल: शत्रुर्वा पितृघातुकः । वैश्वदेवे तु संप्राप्ते सोतिथिः स्वर्गसंक्रमः ॥ अतः, द्विपदन्नं ल भोक्तव्यं द्विपन्तं नैव भोजयेत् । इति वचनमदेशकाले स्वयंप्रार्थनाविषयम् । सुमन्तुः-यस्याध्यखिन्नाः पथिका गृहमायान्ति कर्शिताः । पूज्यन्ते तृणभूम्यायः पितरस्तेन पुत्रिणः ॥ आश्वमेधिके-दूरावगं श्रान्तमनुयजन्ति देवाश्च सर्वे पितरोमयश्च । तस्मिन् द्विजे पूजिते पूजिताः स्युदिते निराशा अपि ते प्रयान्ति ।। दिते खण्डिते, निराशीकृते । अतिथिर्यस्य भनाशो गृहात्प्रतिनिवर्तते । स तस्मै दुष्कृतं दत्त्वा पुण्यमादाय गच्छति ॥ मनुः-न पृच्छेद्गोत्रचरणौ न स्वाध्यायं न च श्रुतम् । चित्ते विभावयेत्तत्र देवोयं समुपस्थितः ॥ यानशय्यासनान्यस्य कूपोयानगृहाणि च । अदत्तान्युपयुञ्जान एनसः स्याचुरीयभाक् ॥ एकरात्रं तु निवसन्नतिथिाह्म- णः स्मृतः । अनित्या हि तिथिर्यस्मात्तस्मादतिथिरुच्यते ॥ न वै स्वयं तदनीयाद- तिथि यन्त्र भोजयेत् । धन्यं यशस्यमायुप्यं स्वयं चातिथिपूजनम् ॥ याज्ञवल्क्य:- मध्वनीनोतिथिज्ञेयः श्रोत्रियो वेदपारगः |मान्यावेतो गृहस्थस्य ब्रह्मलोकमभीप्सतः।। अभ्यागतो ज्ञातपूर्वस्त्वज्ञातोतिथिरुच्यते । पराशरः-पापण्डिनो विकर्मस्थान् शठान् बैडालवृत्तिकान् । हैतुकान् वकवृत्तींश्च वाड्मात्रेणापि नार्चयेत् ।। एते संज्ञा- प्रकरणे निरुताः । पट्स्वप्येतेषु यहत्तं विधिनाप्यजितं धनम् । दातुर्भवत्यनाय परत्रादातुरेव च ॥ बृहस्पतिः नष्टशौचे व्रतभ्रष्टे विप्रे वेदविवर्जिते । दीयमानं रुदत्यनं किं मया दुप्कृतं कृतम् ॥ वेदविद्यावतस्राते श्रोत्रिये गृहमागते । कीड- न्स्योपधयः सर्वा यास्यामः परमां गतिम् ॥ मनु:-न भोजनार्थ स्वे विप्रः कुलगोत्रे निवेदयेत् । भोजनार्थं हि ते शंसन्वान्ताशीत्युच्यते बुधैः ॥ द्वाविमौ पुरुषौ लोके स्वर्गस्योपरि तिष्ठतः । अन्नप्रदाता दुर्भिक्षे सुभिक्षे हेमवस्त्रदः ॥ याज्ञवल्क्यः- सत्कृत्य भिक्षवे भिक्षा दातव्या सुव्रताय च । भोजयेचागतान् काले सखिसंवन्धियान्ध' वान् ॥ महोतं वा महाजं वा श्रोत्रियायोपकल्पयेत् । सरिक्रयान्वासनं स्वादु भोजन सूनृतं वचः॥ महोतं वेति गृहादीनामुपलक्षणम् । अयमर्थः-भवदर्थमयमस्माभिः कल्पित इति तत्मीत्यर्थ ब्रूयान तु प्रदानाय व्यापादनाय वा एतत्सर्वं भवदीयमिति ब्रूयादि- ति । सूनृतं वचः प्रिया वाचः, भिक्षुः यतिः । तद्विपये-यतिहस्ते जलं दद्याद्भक्षं दद्यात्पुनर्जलम् ।. तद्भक्षं मेरुणा तुल्यं तज्जलं सागरोपमम् ॥ यत्तिर्यस्य गृहे भुक्ते तस्य भुंक्ते हरिः स्वयम् । हरियस्य गृहे भुक्ते तस्य भुक्ते जगत्रयम् ॥ पराशर - ·- (१८४) स्मृतिरनाकरः। वैश्वदेवकृतं पापं भिक्षुरेको व्यपोहति । न भिक्षुणा कृतं पापं वैश्वदेवो व्यपोहति ॥ ततश्च वैश्वदेवात्मागेव भिक्षी समागते सति भिक्षेव देया, वैश्वदेवाकरणे न दोष इति भावः । एतदेकभाण्डपकविषयम्, पृथक् पाके तु वैश्वदेवः कार्यः । मनु:- प्रोपितस्य दरिद्रस्य कुटुम्बात्मच्युत्तस्य च । अध्वानं वा प्रपन्नस्य भिक्षाचर्या विधीयते ॥ तदेवम्-यतये काञ्चनं दद्यात्तण्डुलं ब्रह्मचारिणे । पक्वान्नं तु गृहस्थाय दाता दुर्गाणि गच्छति ॥ इत्युक्तदोपो नास्तीति भावः । चन्द्रिकायाम्-माधूक रौं य मादाय ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति । दाता तु नरकं याति भोक्ता भुनीत किल्यि- पम् । अतो नान्याय भिक्षेत ब्रह्मचारी यतिर्वा नाधिकमाहरोदित्यभिप्रायः । यमः- आहारमात्रादधिकं न किंचिद्रेक्षमाचरेत् । युज्यते स्तेयदोपेण कामतोधिकमाहरन् । तस्मानोपहरेद्रेक्षमतिरिक्तं यतिबती । व्रती वर्णी, कामत इत्युक्तेरकामतो न दोपः । हस्तदत्ता तु या भिक्षा लवणव्यञ्जनानि च । भोक्ता घशुचितां याति दाता स्वर्ग न गच्छति ॥ हस्ते दद्यात्तु यः स्नेह लवणव्यञ्जनानि च । दातारं नोपतिष्ठन्ति भोक्ता भुञ्जीत किल्विपम् ॥ तस्मादन्तर्हितं चानं पर्णेनाथ तृणेन वा । प्रदद्यान तु हस्तेन न हस्ते तु कदाचन ॥ मतो भोक्तभ्यः पर्णादिनान्तर्हितमेव देयम्, न तु के- पलेन हस्तेन हस्ते वा । हस्ते ददाति यः स्नेहं लवणव्यञ्जनानि च । दाता तु नरकं याति भोक्ता भुञ्जीत किल्बिषम् ॥ इति स्मृतेः । दाः कचिनिषेधमाह यमा-दा देयं शृतानं च लवणव्यानानि च । तैलपक्कमपक्वं च न तु दा कदाचन ॥ पराशरः-आयसेन तु पात्रेण यदन्नमुपनीयते । शुनोच्छिष्टमसौ भुंक्ते दाता च नरकं व्रजेत् ।। भरद्वाज:-अयस्पात्रमयोग्यं स्यात्स्नानाचमनकर्मसु । तत्र स्थितं धनरसं नोपभोग्यं द्विजातिभिः ॥ शाण्टिल्या-वेत्रचर्मकृतं चैव ताल- पत्रकृत कुशम् । आयसं वर्जयेद्भुतौ यागयोग्योपयोगि च ॥ यागयोग्योपयोगि भग- पदाराधनोपकरणम् । तेनानादीनि न दद्यादित्यर्थः । ॐ अथ भोजनविधिः आपस्तम्बा-भोक्ष्यमाणस्तु प्रयतोपि द्विराचामेत् । स्मृत्यन्तरे-यस्तु भोजन- 'शालायां भोक्तुकाम उपस्पृशेत् ! आसनस्थो न चान्यत्र स विप्रः पंक्तिदूपकः॥ भोक्तकामो यदा विप्र आचान्तो ह्यासने स्थितः । अभिवादं करोत्यस्य पुनराचमनं चरेत् ॥ मनुः-सायंप्रातर्द्विजातीनामशनं श्रुतिचोदितम् । नान्तरा भोजनं कुर्यादग्नि होत्रसमो विधिः ॥ श्रुतिश्च-तस्मात्सायंप्रातराश्येव स्यात् । योधायन:-अन्त- राप्रातराशं च सायमाशं तथैव च । सदोपवासी भवति यो न भुक्ते कदाचन ॥ मनु:- भुक्तवत्सु च विप्रेषु स्वेपु भृत्येषु चैव हि । भुञ्जीयातां ततः पश्चादवशिष्टं तु दम्पती ॥ भृत्याः बालसुवासिन्यादयः । अखण्डादर्श-उपलिप्य समस्थाने शुचौ श्ल- क्षणासनान्विते । चतुरस्रं त्रिकोणं घ वर्तुले चार्धचन्द्रकम् ॥ कर्तव्यमानुपूव्र्यण ग्राम- णादिपु मण्डलम् ॥ तथात्रेयः-चतुरस्रं ब्राह्मणस्य त्रिकोणं त्रियस्य तु ! व- तलं चैव पैश्यस्य शुद्रस्याभ्युक्षणं स्मृतम् ॥ यातुधानाः पिशाचाश्च ह्यसुरा• ·आह्निकप्रकरणम् । (१८५) श्वाथ राक्षसाः | प्रन्ति पै पलमनस्य मण्डलेन विवर्जितम् || ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च श्री ताशन एव च । मण्डलान्युपजीवन्ति तस्मात्कुर्वीत मण्डलम् ॥ गोमयं मण्डलं कृत्वा भोक्तव्यमिति निश्चितम् । पिशाचा यातुधानाद्या अन्नादाः स्युरमण्डले ॥ पात्रावस्थानतो न्यूनमधिकं वा न कारयेत् । शाण्डिल्यः-उपविश्य शुचौ देशे निश्छिद्रं चतुरस्रकम् । सविताने समीपे च भोक्तव्यं भगवन्मयैः । समीपे इज्याप्रदेशस्य, भगवन्मयः भगवद्ध्यानप्रचुरैः। कवले कवले कुर्वन् गोविन्दस्यानुकीर्तनम् । जीवन्मुक्तोन्यथा कुर्वन् केवलोदरपूरकः ॥ इति स्मृतेः । मनु:-आयुष्यं प्रामुखो भुक्ते यशस्य दक्षिणामुखः । श्रियं प्रत्यइमुखो भुंक्ते ऋतं भुक्ते उदड्मुखः ॥ कामयमान इति शेषः । पञ्चाद्री भोजनं कुर्यात् प्राडू. मुखो मौनमास्थितः । हस्तौ पादौ तथैवास्यमेषा पश्चाता मता ॥ योधायन:-वा- छेत्क्षुत्तृट्परीतात्मा यच्चान्नं रससंयुतम् । गुप्ते चैव प्रदेशे तु प्राङ्मुखो पाप्युदङ्मुखः।। गोबिल:-प्राङ्मुखोवस्थितो विप्रः प्रतीची वा यथारुचि । उत्तरं पितृकार्येषु दक्षिणं तु निवर्जयेत् ॥ मनुः यो वेष्टितशिरा भुक्ते यो भुक्ते दक्षिणामुखः। सोपानरकस्तु यो भुक्ते तद्वै रक्षांसि गच्छति ॥ व्यास:-प्राइमुखोनानि भुञ्जीत सूर्याभिमुख एव वा। अत्र प्राङ्मुखोन्नानि भुञ्जीतेति नियमविधिः, अन्यस्तु काम्यः । " वाग्यतो दक्षिणा- मुखो भुञ्जीतानायुप्यं वेवंमुखस्य भोजनं मातुरित्युपदिशन्ति " इति स्मरणं पुष्टिकाम- स्य तिष्यश्राद्धविषयम् । अत्र विशेषमाह शाण्डिल्यः-वृद्धवालागनादीनां पूर्वाह्ने भोजनं भवेत् । यथाकालं समभ्यर्च्य सामिं देवं ततोशनम् ॥ भवं स्पृष्ट्वा पदाग्रे- ण पात्रं सव्येन पाणिना । इज्याप्रदेशाभिमुखः समश्नीयात्प्रसन्नधीः ॥ अत्र नियममाह मनुः न भुञ्जीतोद्धृतस्नेहं नातिसौहित्यमाचरेत् । नातिप्रगे नातिसायं न सायं मातराशितः ॥ अतिसौहित्यम् अतिभोजनम् । स्मृतिमाधवीये-प्रशस्तशुद्धपात्रेषु भञ्जीताकुपितो द्विजः । सौवर्णे राजते कांस्ये पद्मपत्रपलाशयोः ॥ भोजनेऽभोजने चैव त्रिरानं फलमश्नुते । ब्रह्मपत्रे तु यो भुक्ते मासमेकं निरन्तरम् ॥ त्रिभिश्चान्द्रायणैस्तु. ल्यं महापातकनाशनम् | पद्मपत्रे तु यो भुक्ते मासमेकं निरन्तरम् ।। स गच्छत्यूर्व गामित्वं परं स्थानं च शाश्वतम् । ब्रह्मपत्रं पिशाचोदुम्बरम्, मध्यमं पलाशपत्रमित्य- न्ये । देवला-पिशाचोदुम्बरे पात्रे योनाति सततं द्विजः । सर्वपापविनिर्मुक्तः पार्मा, गतिमाप्नुयात् ॥ योगयाज्ञवल्क्या-अमत्रं वाथ कांस्यं वा राजतंधा हिरण्मयम् । तानि पात्राणि सर्वेषां यथाविभवमाचरेत् ॥ एक एव तु भुञ्जीत विमले कांस्यभाजने । पलादिशतिकादर्वागत ऊर्ध्व यथेच्छया ॥ इदं भ्रात्रादिविषयम् । तदपि शिष्टा: परिहरन्ति । तथोक्तं वासिष्ठे-चतुप्पष्टिपलं तत्र कांस्यं मुख्य प्रमाणतः । तदर्धेनापि कर्तव्यं ततो हीनं विसर्जयेत् ॥ इदमपि परमेकान्तिनां वळमिति मुनयो पदन्ति । सौवर्ण राजतं वापि शूद्रपात्रं न तु स्पृशेत् । इतरेषां तु शुद्धिः स्यात्ताप- पर्पणतस्तथा ॥ किमुत ताम्रकास्यादिपात्रमिति भावः । स्मृत्यन्तरे-पनसाम्रना- रिकेलकदलीबिल्वपत्रके । उहिनाकुञ्चिपत्रे च चान्द्रायणफलं भवेत् ॥ मनुः-वटाश्व- स्थार्कपणेषु कुम्भीतिन्दुफपत्रपोः । कोविदारकर षु भुक्त्वा चान्द्रायणं घरेत् ॥

·(१८६) स्मृतिरनाकरः। पाझे-पिल्वोदुम्बरयोध्यकवटपत्रेषु भोजनम् । वर्जयेत् साधको यत्नाद्भोजने दीर्घ- चिन्तनम् ॥ योपिः अश्वत्यम् , विल्वस्य विकल्पः । व्यासः-पलाशपद्मपत्रेषु गृही भुक्त्वैन्दवं चरेत् । यतिश्च ब्रह्मचारी च लभते चान्द्रकं फलम् ॥ अत्र माधवी- ये पलाशपद्मपत्रयोर्व्यवस्था दर्शिता । वल्लीपलाशपत्रे च स्थलजे पोकरेपि च । गृह- स्थश्चेत्समश्रीयाच्छुद्धयै चान्द्रायणं चरेत् ॥ स्मृतिरत्ने च-कदलीगर्भपत्रे च पद्म- पत्रे जलास्पृशि । पल्लीपलाशपत्रे च मुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् । ततश्च एतव्यतिरिक्त पलाशपनपत्रविपयो द्रष्टव्यः, सर्वत्र अपवादपरिहारेणोत्सर्गप्रवृत्तेः । स्मृतिसंग्रहे- मर्कपत्रे च पझे च अश्वत्थवटयोस्तथा । औदुम्बरे पलाशे च भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ करे कपटके चैव पापाणे ताम्रभाजने | वटाश्वत्थार्कपणेषु भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् । अत्र चान्द्रायणस्मरणं पहुकालाभ्यासविषयम्, प्रायश्चित्तस्य गुरुत्वात् । एवमन्यत्रापि बोद्धव्यम् । मृण्मये पर्णपृष्ठे वा कार्यासे तान्तवेश्मनि । नाश्नीयान्न पियेच्चैव न करे न तथाञ्जली ।। कासे पत्रे, तान्तवे वस्त्रे । शाण्डिल्या-नाति- दोपावहं कांस्यं भोजनेश्वस्थमेव च । कुटुम्बिनामकामानामपीच्छन्तीह केचन ॥ परिपेचनविधिः सुमन्तुः-अन्नं निधाप्य दा तु न हस्तेन कदाचन । पूजयित्वा तदनं चा- पोशनं तु समन्त्रकम् ॥ योधायन:-महान्याहतिभिः प्रदक्षिणमन्नमुदकं परिपिच्य सव्येनामञ्चन् । इति । सव्येन हस्तेनामुञ्चन्-पात्रं स्पृशन् इत्यर्थः । उशना अपि- सत्यं त्वतेनेत्यनेनोदकं परिपिच्यामृतोपस्तरणमसीति प्राशयेत । इति । पराश- रश्च-ततो महान्यातिभिः पात्रं तत्परिपिच्य च । सत्यं त्वतेन चाद्भिश्च हस्तं प्रक्षा- ठयेत्ततः ॥ आसीनश्वासने भोक्तं पादौ भूमिं प्रतिष्ठितौ । पादाभ्यां धरणी स्पृष्ट्वा पा- देनकेन वा पुनः ॥ ततो विधायाचमनं ध्यात्वा चानाधिदेवतम् । समन्त्राचमनं कृत्वा भाणायाहुतिपञ्चकम् ॥ दशनस्पृष्टिरहितं कृत्वा मुंजीत वाग्यतः । अखण्डादशैं- मथामृतोपस्तरणमसीति च निपीय कम् । हुत्वा प्राणाहुतीः पंच पात्रं वामेन संस्पृशन्। भुक्तामृतापिधानमसीति च निपीय कम् । आचान्तः पुनराचामेन्मुसहस्ती विशोध्य च॥ के जलम् ॥ * आपोशनविधिः स्मृत्यर्थसारे-आपोशनं वामभागे सुरापानसमं भवेत् । तदेव दक्षिणे भागे सोम- पानसमं भवेत्।मार्कण्डेय:-आपोशनं सोमपानं यावदन्नं न लंपितम् । हस्तेन लंपितं पानमभोज्यं मनुरब्रवीत् ॥ स्मृत्यर्थसारे-आपोशनं करे कृत्वा पात्रे कृत्वा तिलोद- कम् । पूरणं तु पुनः कृत्वा मुरापानसमं भवेत | पुराणे-आपोशनं चासनं च -सैलाम्पङ्ग तथैव च । स्वयं करकृतं प्रोक्तमायु:श्रीपुत्रहानिदम् ।। आपोशनं करे कृत्वा आशीर्वचनमवयीत् । अभोज्यं तद्भवेदन्नं भुक्खा चान्द्रायणं चरेत् ॥ वृद्धवसिष्ठः- सोदकं दक्षिणं पाणि कुर्यादनं प्रदक्षिणम् ! अपेयं तद्भवेदम्बु पीत्वा चान्द्रायणं चरेत्।। भोजने तिटमानास्तु स्वस्ति कुर्वन्ति ये द्विजाः । न देवास्तप्तिमायान्ति निराशा ·आह्निकमकरणम् । (१८७) पितरस्तथा ।। भुनानोभिभवेद्यस्तु तदन्नं परिवर्जयेत् । चिन्तामणी-अंगुष्ठतर्जनी चैव मध्यमा च तृतीयका । तिस्रोनामांगुलिश्चैव प्रशस्ताः पात्रधारणे || शाता- तपा-आपोशनमकृत्वा तु यो भुक्तेनापदि द्विजः । भुंजानो वा यदि ब्रूयाद्रायव्य. एशतं जपेत् ॥ शाण्डिल्या-भोजनाचन्तयोदिव्यपादाम्चेकं समन्त्रकम् । पिवेद- वश्यं सद्भक्तो मिश्रितं वाहणादिभिः ॥ आपस्तम्या-नापज़हीतापजहीत वा इति । भोजनान्तं वामेन हस्तेन पात्रं स्पृशन् भुंजीत न पात्रं मुंचेत्, प्राणाहुत्यूधै त्यजेद्वा ॥ * प्राणाहुतिनियमः तथा स्मृत्यर्थसारे-प्राणाहुतिपु सर्वासु हुतास्वेव त्यजेद्गृहीं । पात्रस्य धारणं मौनं यावसिद्धिर्भवेद् भुजेः ॥ आस्येनानस्य निक्षेपो मन्त्रैः प्राणादिसंज्ञकः । तदेव भोजनं ज्ञेयं तत्रैव नियमाः स्मृताः ।। अतोवश्यं पात्रस्पर्शः कार्यः । समुत्थितस्तु यो भुक्ते यो भुक्त मुक्तभाजने । एवं वैवस्वतः प्राह भुक्त्वा सान्तपनं चरेत् ।। इति प्रायश्चित्तस्मृतेः । मुक्तभाजने वामहस्तेनेति शेषः । समुत्थितः उत्तरापोशनमकृत्वा मध्ये उत्याय पुनरुपविश्य यो भुक्ते इत्यर्थः । गौतमः-अन्नं निधाय सत्पात्रे परि- पिच्य समन्त्रकम् । वामहस्तेन संस्पृश्य जुहुयात्माणसंज्ञितैः । अत एव वामहस्तेन भक्तिपात्रस्पर्शः कार्य इत्यर्थः । याज्ञवल्क्यः-आपोशनेनोपरिष्टादधस्ताच्चैव भुं- जता | अननममृतं चैव कार्यमन्नं द्विजन्मना ॥ उपरिष्टादधस्ताच्च आपोशनाख्यकर्म- णा अन्नमनमममृतं च कार्यम् । अत्र शातातपः-परिधानमपोशानं पूर्वमाच्छादनं परम् । भवत्यन्नमननं हि सोत्तरीयं तथामृतम् ॥ पराशर:-अशनं पूजितं नित्यं बलमजै प्रयच्छति । अपूजितं तु यद् भुक्तमुभयं तु हिनस्ति तत् ॥ स्मृत्यन्तरे-का- ये हस्तमपोशाने प्रक्षाल्यैव समन्त्रकम् । जलं पीत्वा ततः पंच हुत्वा भंजीत चाहुतीः।। व्यासः-प्राङ्मुखोन्नानि भुंजीत सूर्याभिमुख एव वा । पंचा भोजनं कुर्यात्पात्रं भूम्यां निधाय वै || उपवासेन तत्तुल्यं मनुराह प्रजापतिः । महाव्याहृतिभिस्त्वनं परिपि. च्योदकेन तु ॥ अमृतोपस्तरणमसीत्यापाशनक्रियां चरेत् । स्वाहाप्रणवसंयुक्तां प्राणा- यानाहुति क्षिपेत् ॥ अपानाय ततो हुत्वा व्यानाय तदनन्तरम् । उदानाय ततो हुला समानायति पंचमीम् ॥ शेपमन्नं यथाफाम भुंजीत व्यञ्जनैर्युतम् । विज्ञाय धर्ममेतेपो, जुहुयादात्मविद्विजः । अत्र प्राणाग्निहोत्रमन्त्राणाम् ऋपिश्छन्दो देवताः सदुपदेशतो लभ्या इति न लिख्यन्ते । गोपिला तर्जनीमध्यमांगुष्ठः प्राणायान्नाहुतिर्भवेत् । मध्यमानामिकांगुष्ठरपानायाहुतिर्भवेत् ॥ कनिष्ठानामिकांगुष्टानाय जुहुयात् ततः । कनिष्ठतर्जन्पंगुष्ठेरुदाने चाहुति क्षिपेत् ॥ सर्वागुलिभिरादाय समानायाहुतिर्भवेत् । १ पुस्तकान्तरे-ऋषिश्छन्दोदेवताश्च सदुपदेशतो लभ्या इत्यत्रापि विलियन्ते । अखण्डादशैं-प्राणाग्निहोत्र वक्ष्यामि यथाशास्त्र द्विजन्मनाम् । प्राणाहुतिमन्त्रस्य, रु यमवर्ण क्षुधाग्निझाषिः, गायत्री छन्द , आदित्यो देवता, प्राणे निविष्ट इति । क्षुधाग्नये आदित्यायेदम् । अपानाहुतिमन्त्रस्य, गोक्षीरवर्ण श्रद्धाग्नि ऋपिः, उष्णिक्छन्दः, सोमो देवता, अपाने निविष्ट इति ' श्रद्धाग्नये सोमायेदम् । व्यानाहुतिमन्त्रस्य, पद्मनारवर्गों हुताशन ऋषिः, अनुष्टुप् छन्द , अग्निदेवता, व्याने निविष्ट इति । हुताशनाग्नये इदम् । . . - , - ·(१८८) स्मृतिरनाकरः। श्रीवाराहे-निवेद्य हदि तथ्यः परिपेकादिपूर्वकम् । जुहुयादाहुतीः पञ्च विष्णी भाणादिसंबके ।। मनु:-मध्यमानामिकांगुप्ठेहीवान मितं पुनः । माणाय चेत्यपा- नाय व्यानाय च ततः परम् ।। उदानाय समानाय स्वाहेति जुहुयाकमात् । मध्य. मानामिकांगुष्ठरेप पश्च प्राणाहुतीः कुर्यादित्यत्रोक्तम् । आश्वमेधिके विशेष उ- क्ता-कुर्यात्माणाहुतीः पञ्च समादाय समन्ततः । इति । आगमप्रामाण्ये-हदि ध्यायन् हरि तस्मै निवेद्यानं समाहितः । मध्यमानामिकांगुष्ठर्जुहुयादाहुती: क्रमात् ॥ इदं सर्वाश्रमसाधारणम् । आपोशनेनोपरिष्टादधस्ताञ्चैव भुनता । अननममृतं चैव कार्यमन्नं द्विजन्मना ।। इति भुनता कर्तव्यत्वविधानात्, द्विजन्मत्वानपायात, एपु पचनेप्वधिकारिविशेपानुक्तेश्च । अत्र श्रुतिः-विष्णुनात्तमश्नन्ति विष्णुना पीतं पिप- न्ति विष्णुना प्रातं जिवन्ति । इति। श्रीभागवते-खयोपभुक्तनग्गन्धवासोलंकार- चर्चिताः । उच्छिष्टभोजिनो दासास्तव मायां तरेमहि ।। महाभारते-पञ्चरात्रवि- दो मुख्यास्तस्य गेहे महात्मनः । प्रापणं भगवद्भुक्तं भुञ्जते चाम्यभोजनम् ॥ स्मृ. त्यन्तरे-पापणेन महाविष्णोवैश्वदेवं करोति यः । प्राणानिहवनं चैव तेन लोका जितात्रयः ॥ श्रीगीतायाम्-अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमास्थित्तः । प्रा. जापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम् ॥ सुमन्तुः-दन्तचर्वणमाहुतीनां वर्जयेदन्तरे निगरेत् । इति । हारीत:-पञ्च माणाहुतीः कुर्याच्छुद्धानरभिधारितः । उच्छिष्टेन घृतं दद्यात् प्राग्घृते लवणान्वितम् ॥ प्राणाहुतेः पश्चादेव लषणान्वितं व्यञ्जनं दद्या- दित्यर्थः । माणाहुतिस्तु शुद्धानरेव कार्या । तथा पराशरः-अनाताशी मलं भुक्ते ह्यजपः पूयशोणिते । अहुताग्निः कृमि भुक्ते ह्यदाता विषमश्नुते ॥ प्राणाहुतेस्तु यः पूर्व लवणान्वितमीक्षते । तदनं वर्जयेद्विद्वान् भक्षयन सर्वदोपभाक् ॥ और्वः-अ- निन्दन मक्षयेदित्यं वाग्यतोनमकुत्सयन् । पञ्च प्रासान्महामौनी प्राणायाप्यायनाय तु ॥ (प्राणान् ध्यात्वायतव्रत इति पाठान्तरम् )। याज्ञवल्क्य:-कृतानिकार्यों भुञ्जीत वाग्यतो गुर्वनुज्ञया । आपोशनक्रिया पूर्व सत्कृत्यानमकुत्सयन् ॥ आपस्त- भ्यः-पवित्रं धारयेद्विमः कौशेयं दक्षिणे करे । भुनानस्तु विशेपेण सोनदोपैन लि- प्यते ॥ भरदाज:-ब्रह्मयज्ञे जपे होमे ब्रह्मपन्थिविधीयते । भोजने वर्तुलः मोक्त एवं धा िन हीयते ।। चन्द्रिकायाम्-भक्ष्यं भोज्यं च लेयं च नमो नारायणेति यः। अभिमन्त्र्य स्पृशन् भुक्ते स याति परमां गतिम् ॥ शस:-पीतावशेपितं पीत्वा पा- नीयं ब्राह्मणः कचित् । त्रिरात्रं तु व्रतं कुर्याद्वामहस्तेन वा पुनः । अत्र परिहारमाह व्यास:-पावशिष्टं तु पत्तोयं पाने पादावनेजने । भूमी तदम्य विसाव्य शिष्टं त- उदानाहुतिमन्त्रस्य, इन्द्रकोपवणः स्पर्शाग्निऋषि, वृहती छन्दः, वायुर्देवता, उदाने निविष्ट इति । स्पर्शाग्नये वायव इदम् । समानाहुतिमन्त्रस्य, विद्युद्वर्णो विरूपानिऋपिः, पक्ति- छन्दः, पर्जन्यो देवता, समाने निविष्ट इति । विरूपाग्नये पर्जन्यायेदं न मम । अयमग्नि- वैश्वानरोयं वायुदेवत्यः सचेतनात्मने गोविन्दाय स्वाहेति । चेतनात्मने गोविन्दायेदम् । एतज्ञो विधिवक्त्वा ब्रह्मभूयाय कल्पते । एतद्धि शास्त्रसगाव भोक्तव्यं तत्प्रयत्नतः ।। . इत्येतावदधिकं दृश्यते।

·आह्निकप्रकरणम् । (१८९) पानमर्हति ॥ आश्वमेधिके-पानीयं तु पिवेद्येन तत्पात्रं नृपसत्तम । अनुच्छिष्टं भवेत्तावद्यावद्भूमौ न निक्षिपेत् ॥ अत्रिः-आस्येन न पिवेत्तोयं तिष्ठनाञ्जलिना पि. वेत् । वामहस्तेन शय्यायां तथैवान्यकरण वा ॥ तोयं पाणिनखस्पृष्टं ब्राह्मणो न पिवेत्वचित् । सुरापानेन तत्तुल्यं मनुः स्वायम्भुवोबवीत् ॥ वामहस्तेन यो भुंक्त यो- पः पियति वा द्विजः। सुरापानेन तुल्यं स्यादित्येवं मनुरब्रवीत् ॥ स्वहस्ते विद्यमा- नेपि ब्राह्मणो ज्ञानदुर्वलः । तोयं पिवति वक्त्रेण श्वयोनी जायते ध्रुवम् ।। वसिष्ठ- स्मृतौ च-जलं पियेन हस्ताभ्याम् । इति । अत्र वामहस्तभोजननिषेधो दक्षिण- हस्तस्य शक्यत्वे । स्मृत्यन्तरे-भुञ्जानो दक्षिणं चाहुं न संयुंज्याक्कदाचन । उद्धृ. त्य वामहस्तेन तपातः सलिलं पिवेत् ॥ अतो वामहस्तेन पाननिषेधो भोजनकाला- दन्यत्र । माधवीये-शसशक्ती च करकं यच्चान्यत्पानभाजनम् । दक्षिणेनैव तस्कु- र्यान्न वामेन कदाचन ॥ नारिकेलोदकं कांस्ये ताम्रपानोपितं मधु । गव्यं च ताम्र- पात्रस्यं मद्यतुल्यं घृतं विना ॥ यमः-न हस्तेन पियेत्तोयं भुक्तौ तु द्विजसत्तमः । अन्येन कांस्यपात्रेण पिदन्यैश्च साधनैः ॥ भुक्तिग्रहणादन्यत्र पाणिना पाने न दो- पः, मञ्जलिना तन्निषेधात् । पराशरः-अर्धभुक्तेन यो विप्रस्तत्पात्रेण जलं पिवेत् । भुक्त्वा देवं च पित्र्यं च आत्मानं चोपघातयेत् ॥ अत्र शाण्डिल्यो विशेष- माह-कुर्वसु भोजनं कर्म सर्वेषु गृहमेधिषु । प्रसाय ताननुज्ञाप्य समश्नीयात्प्रसन्न- धीः ॥ नावश्यं भोजने मौनं कुटुम्बाश्रमवासिनाम् । वाचोपचारः कर्तव्यो भुतां सहभोजने ॥ पिवेरोजनपात्रेण पाणिना वा न भोजने । प्रभूतं न पिवेत्तोयं नापि- चनशनं चरेत् ॥ पीतारशिष्टं चपके पुनस्तन्न पिवेजलम् । शाकायं नोत्सृजेत्स्थाल्यो पाणिना वापि भुञ्जताम् ॥ नानाचमनपानार्थमर्हणाद्यर्थमम्बु यत् । उपयुक्तं भगवता पानीयं तत्प्रकल्पयेत् ॥ मधुपर्कस्तथान्नाद्यं यद्भुक्तं परमेष्ठिना । प्राणवद्रक्षणीयं तद्वि- नियोगावसानकम् ॥ भुवं स्पृष्ट्वा पदाग्रेण पात्रं सव्येन पाणिना । अनीयान्मन्दमा- च्छाय पादौ यत्रान्तरेण च ॥ अड्डे नारोपयेत्पादं पाणिना नाक्रमे वम् । अङ्गं वा न स्पृशेत्पमा पादं पादान्तरेण च ॥ अखण्डादर्श-अन्नस्य वा निषेधार्थमुपदंश- स्य वा पुनः । धर्मार्थी विसृजेदाचं नासद्वाचं कदाचन || एवमवश्यवक्तव्याथै वा- ग्विसर्जनानुज्ञानादापयैव वक्तव्यम् । अनिः-शन्देनापः पयः पीत्वा शन्देन घृ.' तपायसम् । शब्देनापोशनं कृत्वा सुरापानसमं भवेत् ॥ पैठीनसिः-न कुर्यास्त- न्दनं शब्दं क्रोधमन्यत्र चिन्तनम् । शिशूनां भर्सनं चापि श्वचण्डालादिदर्शनम् ॥ मशुचीनां तथा मध्ये प्रेक्षतामप्यननताम् । व्यासः-नानीयात्प्रेक्षमाणानां ममा- दादपि दुर्नृणाम् । न यज्ञशिष्टादन्यच्च न सुद्धो नान्यमानसः ॥ आत्मार्थं भोजनं यस्य रत्यर्थं यस्य मैथुनम् । वृत्त्यर्थ यस्य चाधीतं निष्फलं तस्य जीवितम् ॥ नार्थ- रात्रे न मध्याह्ने नाजीणें नान्यवस्त्रभृत् । न च भिन्नासनगतो न शयानः स्थितोपि वा ॥ न भिन्नभाजनेश्नीयान्न भूम्यां न च पाणिषु । मान्धकारे न चाकाशे न च देवालयादिपु ॥ शाण्डिल्यः-नाङ्कस्थे दारुसंस्थे वा नाकाशे नान्धकारिते । नानीपाच्छयनारूढो न दीपे निहते पुनः ॥ न दृष्ट्वा केशकीटाद्यं न चावैष्णव;

·(१९०.) स्मृतिरनाकरः। दर्शने । वैष्णवः ॥ न चलति निजवर्णधर्मतो यः " " निजाचारादविलुतः " इत्युक्तलक्षणः । केशेत्ति सहपाकविषयम, अन्यस्य परिहारोक्तेः । संग्रहे-शून्या- लये न चानीयाद्विहायसि जलाशये । विहायसि-होदौ । तथापस्तम्या-ददि- रपूपस्य नावच्छिन्द्याद्यस्य कुले प्रियेत न तत्रानिर्दशे भोक्तव्यं तथानुत्थितायां सूतिकायामन्तःशवे चाप्रयतोपहतमन्त्रमप्रयतं नत्वभोज्यमप्रयतेन तु शुद्रेणोपहृत- मभोज्य पदा वोपहतं सिंचा वा शुना वापपात्रेण वा दृष्टं सिचा वापहृतं दास्या वा न- क्तमाहतं भुंजान वा यत्र शूद्र उपस्पृशेदनहद्भिर्वा समानपंक्ती भुंजानेषु वा यत्रानूत्था- योच्छिष्टं प्रयच्छेदाचामेरा कुत्सयित्वा वा यत्रानं दधर्मनुष्यैरवनातमन्यैर्वामध्येने विभुञ्जीत तथा प्रासादे कृतभूमौ तु भुञ्जीत ।। इति । दद्भिरपूपानावच्छिन्द्याक्किं तु हस्तेनावच्छिद्य भक्षयेत, उपलक्षणमिदम् । शाकमूलफलेक्षुणि दन्तच्छेदैन भक्षये- त् । इति स्मृतेः । यस्येति शातातपः-ब्राह्मणादीनामाशीचे यः सकृदोदनमन्ना- ति तस्य तावदाशीचं यावत्तेपामाशौचस्यापगम आशौचव्यपगमे प्राजापत्यं कुर्यात् । इति । यत्त्वगिरोवचनम् ब्रह्मक्षत्रविशा भुक्त्वा न दोपस्त्वग्रिहोत्रिणाम् । सूतके शाव आशौचेप्यस्थिसंचयनात्परम् ।। इति तद्युगान्तरविषयमापद्विपयं वेति मन्त- व्यम् । अन्तरिति अत्र मनुः-नाद्यादन्तःशवे ग्रामे नाधीते न जुहोति च ! तानि वीथ्यन्तरे कुर्यादेकादशधनुपरे ॥ अत्र वक्तव्यविशेपोस्मदुक्ते आशौचशतकव्या- ख्याने विस्तरेण द्रष्टव्यः । अप्रयतेति अशुचिना उपहतं स्पृष्टमन्नमप्रयतं नत्वभोज्य- म्, अद्भिः प्रोक्षितं भस्मादिना संस्पृष्टमभिधारितं याचा प्रशस्तं भोज्यमेव, कः पुन- रप्रयतस्याभोज्यस्य च भेदः, अप्रयतेन विप्रेण संस्पृष्टमप्रयतम्, लशुनादिकमभो. ज्यम्, तत्प्रोक्षणादिनापि न भोज्यमिति । अप्रयतेनेति-शूद्रेणोपहतमानीतं स्पृष्टम- स्पृष्टं चाभोज्यम्, प्रोक्षणादिनापि न भोज्यमित्यर्थः । पदेति-पदा पादेन वा, सि- चा वस्त्रेण वा, उपहतं स्पृष्टमभोज्यम् । एवं शुना वा पतितचण्डालादिना अपपा- त्रेण वा स्पृष्टं दृष्टं च, सिचा वस्त्रेणानीतं दास्या वा, नक्तमाहृतं न भोज्यम् । वस्त्र. ग्रहणात्पात्रान्तरानीतस्य न दोपः, नक्तग्रहणादिवा न दोपः । भुनानं शूद्र उपस्पृ. शेद्यदि तदा न भुञ्जीत । शूद्रग्रहणमप्रयतोपलक्षणम् । अनर्हद्भिः नात्यदुर्वृत्तादिभिः 'सपंक्ती न भुञ्जीत । भुनानेषु च यद्येक उत्थाय भोजनाद्विरम्य उच्छिष्टं शिष्यादि- भ्यः प्रयच्छेदाचामेद्वा उत्तरापोशन कुर्यात्तस्यां पंक्ती इतरे न भुञ्जीरन । अतो भु- आने वेकोपि न विरमेत्, विरमन् भोजनकण्टक इत्युच्यते । कुत्सयित्वा वेति-पूर्ख- वैधेयनात्येत्पादिभिर्गहयित्वा दत्तमन्नं न भुञ्जीत, तथा मनुप्यर्मार्जारादिभिरवनातं न भोज्यम् । नापि मासादे दारुमये मञ्चे वा सौधे शुद्धपि पात्रे न भुंजीत, किं तु कृत. भूमी गोमयादिना संस्कृतायां भूमौ भुनीतेति । संवतः-दृष्ट्वोदक्याश्वचण्डालान् प्रतिलोमांस्तथानुजान् । भुनानानुद्रिन भुक्तं त्रिरात्रादेकतः शुचिः ॥ भुक्तमुहिरन्ने- करात्रेण, अनुदिरंस्तु त्रिरात्रोपवासेन शुचिः । अनुजान अनुलोमजान् । स्मृत्य- न्तरे-चण्डाल पतितं श्वानमुदक्यां सूतिकां तथा । दृष्ट्वा भक्त्यन्तरे सात्वा मान- स्तोत्यूचं जपेत् ॥ संवर्तश्च-उदक्यामय चण्डालग्रामसूकरकुटान् । भुक्त्यन्तरे " ·(१९२) स्मृतिरनाकरः। समाचरेत् । दक्षयमौ-भुनानेन तु विप्रेण स्पृष्टा चेत्स्याद्रजस्वला ! प्राजापत्येन शुद्धिः स्यात्माणायामशतेन च ॥ यत्तु सुमन्तुनोक्तम्-लशुनपलाण्डगृजनकवकभ- दाणे सावित्र्यष्टसहसेण मूर्ति संपातानयदेतानेव व्याधितस्य मिपक्रियाप्रतिपिद्धानि भवन्ति यानि चैवप्रकाराणि तेवपि न दोपः। इति । संपातान्नयेत् उदकविन्दून प्रक्षिपेदित्यर्थः। स्मृत्यर्थसारे-उच्छिष्टस्पर्शनं ज्ञात्वा तत्पात्र परिहत्य च । त- पात्रं परिपत्याय भमि समनुलिप्य च ॥ अन्नं पात्र निधायैव तदन्नं परिवेष्टयेत् । परिपिच्य ततः पश्चादोजयेच्च न दोपकृत एकपंक्तौ तु भन्नानो ब्राह्मणो ब्राह्मणं स्पृ- शेत् । तदनमत्यजन् भुक्त्वा गायत्र्यष्टशतं जपेत् ॥ भुनानेपु तु विप्रेषु योये पात्रं विमुञ्चति । स चोरः स च पापिष्ठो ब्रह्मनसम उच्यते ॥ अप्येकपंक्त्यां नाश्नीयाद्रा- ह्मणः स्वजनैरपि । को हि जानाति किं कस्य प्रच्छन्नं पातकं भवेत् ॥ पराशर:- एकपंक्त्युपविष्टानां दुष्कृतं यदुरात्मनाम् । सर्वेपा तत्समानं स्याद्यदि पंक्तिर्न भिद्य- ते ॥ अमिना भस्मना वापि स्तम्भेन सलिलेन वा । दर्भादिना च मार्गेण पंक्तिभेदो विधीयते ॥ द्वारेण निम्नभूम्या या पद्भिः पंक्तिविभिद्यते । एकपंक्त्युपविष्टा ये न स्पृशेयुः परस्परम् ॥ भस्माद्यैः कृतमर्यादा न तेषां संकरो भवेत् । आदिशब्देन अ. मिना भस्मना वेत्युक्तसंग्रहः । संग्रहे-नराणां भोजने काले यदि दीपो विनश्यति । पाणिभ्यां पात्रमादाय भास्करं मनसा स्मरेत् ॥ पुनःपमसौ दृष्ट्वा तच्छेषं भोजये. नरः । पुनरत्नं न भोक्तव्यं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ।। याज्ञवल्क्यः-नाभीयाद्रा- यया सार्धमन्नं चापि विशेषतः । न भार्यादर्शनेश्नीयान्नैकवासाश्च संविशेत् ।। संग्रहे- एकपंक्ती तु भुनान उच्छिष्टं स्पृशते यदि । द्वौ विप्रो विसृजेदन्नं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ अत्रायं वियेकः । मिथः स्पर्श तदन्नमत्यजनित्युक्तं द्रष्टव्यम्, भक्तिपात्रोच्छि- स्पर्शे तु दी विमी विसृजेदनमित्युक्तं ग्राह्यम्, अन्यतरस्योच्छिष्टस्पर्शाभावे तत्पात्रं परिहत्य घेत्युक्तं कर्तव्यमिति । पराशरः-सकृच्छूद्री द्विजो गत्वा चरेत्कृच्छ्राणि विंशतिम् । तथैव कुर्यात्कृच्छ्राणि वृपलीसहभोजने ॥ इदमभ्यासाविषयम् ! शाता. तपः-यदा भोजनकाले तु ह्यशुचिर्भवति द्विजः । भूमौ निधाय तं प्रासं सात्वा वि- मो पिशुध्यति || पिशुध्यत्युपवासेन त्रिरात्रेणैव भोजने । अशुचिः श्वादिस्पर्शनेन वशुद्रादिस्पर्शनेन च ग्रासनिधानसानाच्छुद्धिः । मुखस्थग्रासभोजने त्रिरात्रणेति विवेकः । पराशरः-एकपंक्त्युपविष्टानां विमाणां सहभोजने । यद्यकोपि त्यजेत्पा. भं शेषमनं न भोजयेत् ॥ मोहालीत चेद्विप्रः पंक्त्यामुच्छिष्टभोजनम् । मायश्चित्त घरेद्विमः कृच्छ्रे सान्तपनं स्मृतम् ॥ एकपंक्त्युपविष्टानां विषमं यः प्रयच्छति । पश्चैवान्नाति विषमं कुर्याद्ब्रह्महणो व्रतम् ॥ एतचिराभ्यासविषयम् । पंक्तिभेदी पृथ- पाकी नित्यं ब्राह्मणनिन्दकः । आदेशी घेदविक्रेयी पञ्चैते ब्रह्मपातकाः ॥ पंक्ति- भेदी विषमदाता, पृथक्पाकी स्वस्यान्येषां च श्लाघ्यालाध्यवस्तुभेदपाककरः, ब्राह्म- गनिन्दकः श्रोत्रियो वा अश्रोत्रियो वा तमपि न निन्देत् । आदेशी-यमिच्छेन्नरकं तुं सपुत्रपशुपान्धवम् । तं देयेप्वधिपं कुर्याद्गोपु च ब्राह्मणेषु च ॥ इत्युक्तः । वेदविके- •मी-प्रख्यापनं माध्ययनं प्रश्नपूर्वप्रतिग्रहः । याजनाध्यापने वादः पढियो वेदषि.

·(१९४) स्मृतिरनाकरः। पाठे एकस्यां पंक्ती पार्यस्थे आचान्ते म भोक्तव्यं भस्मोदकादिविच्छेदेन विना । या देवतागद्देशमन्तरेण साधिताः । (कृसरसंयापपायसापूपशप्कुलीवर्जयेत् ) कृसरः तिलमित्रगुडः, तिलमद्गसिद्धोदनश्च । संयावः क्षीरगुडघृतादिकृत सका. रिकारयः । शप्कुली अपूपभेदः । अनेन देवानस्य मन्वादिभिर्वत्त्वस्मरणं देवतार्यत्वेन साधितानिवेदितविषयम् , न निवेदितविषयम् , तस्य भोज्यत्वात् ॥ "विष्णुनात्तमश्नन्ति " इति श्रुतेः । चन्द्रिकायाम्-हृदि रूपं मुखे नाम नैवे. यमुदरे हरेः । पादोदकं च निर्माल्यं यस्य मूर्ध्नि स वैष्णवः ॥ इति । नेवेद्यमनं तुलसीविमिश्रितम् । इति च । पार्वती प्रति रुद्रः-गुरोः स्वस्य यदुच्छिष्ट भोज्यं तपुत्रशिष्ययोः । सर्वेषां च गुरोर्वष्णोरनायं च निवेदितम् || अन्येपां न प्रदातव्यं उच्छिष्टं हिमवत्सुते । अज्ञानायदि दद्यात् सह भोजनमेय तत् ॥ पण्मुखं प्रति रुद्रः-दुर्लभो भगवद्भक्तो भाषो वै यस्य तत्वतः । पादोदकं प्रति शुभं शुद्धान्ने च निवेदिते ॥ लगादिके चोपभुक्ते झुपभोगार्यमेव च । अतश्च मावहीनानामभक्तानां च पण्मुख ॥ निपिद्धं भगवन्मन्त्रदृक्पूतमखिलं हि यत् । शाण्डिल्पा-यासोभूपण- माल्यादिगन्धतैलं तयौषधम्। सर्व भगवते नित्यमुपयुझ्यान्निवेदितम् ॥ दत्तात्रेया- निर्माल्यं भक्षयित्वैवमुच्छिष्टमगुरोरपि । मासं पयोयतो भूत्वा जपत्रष्टाक्षरं सदा ।। ब्रह्मकूर्च ततः पीत्वा पूतो भवति मानवः । निर्माल्यं नैव संभक्षेत्कूपे सर्वं च निक्षिपे- त् ॥ स्वीकुर्याद्यदि तन्मोहाद्रौरवं नरकं ब्रजेत् । मक्षिकापादमात्रं तु निर्माल्यं न स्पृशे- कचित् ॥ यदि स्पृशेत्स मोहादै नरकेषु निमज्जति | विज्ञानेश्वरे-शुदाणां भाजने भुक्त्वा भुक्त्वा वा भित्रभाजने । उपोपितस्त्वहोरात्रं पंचगव्येन शुध्यति ॥ मासिक फाणितं शाकं गोरसं लवणं घृतम् । हस्तदत्तानि भुक्त्वा तु दिनमेकमभोजनम् ॥ इदमकामविषयम् । कामतस्तु हारीत:-हस्तदत्तभोजने दुष्टपंक्तिभोजने अभ्यक्तमूत्रपु- रीपकरणे मृतसूतकानभोजने शूद्रैः सह सुते त्रिरात्रमभोजनम् ।। इति । पैठीनसि:- लवणं व्यञ्जनं चैव धृतं तैलं च गोरसम् । लेह्यं पेयं च भक्ष्यं च हस्तदत्तं न भक्ष- येत् ।। एतानि हस्तदत्तानि भुक्त्वा सान्तपनं चरेत् । एतदभ्यासविषयम् । शंख:- पक्षिजग्धं गवाघ्रातमवधूतमवक्षुतम् । केशकीटाणपत्रं च मृत्तक्षेपेण शुध्यति । अ- खंण्डादर्शे-केशकीटाद्यपहते चानेद्भिर्वा घृतेन वा । प्रक्षिप्य चाज्यपूतानं भुञ्जीत प्रयतात्मवान् ॥ केश कीटं नखं प्राश्य यस्थिकण्टकमेष वा । हेमतप्तं घृतं पीत्या तत्क्षणादेव शुध्यति । इदमकामकृतविषयम् । कामतरतु दिनमेकमभोजनम् ॥ इति विज्ञानेश्वरेणोक्तं दृष्टव्यम् । पाने-चण्डालश्वपचैः स्पृष्टो विमो कुरुत्ते द्विजः । त्रिरात्रं तत्र कुर्वीत भुक्तोच्छिष्टे पडाचरेत् ॥ उच्चरन् यदि भुञ्जीत भुक्त्वा या मेहने कृते । अहोरात्रोपितः सात्वा जुहुयासपिपाहुतीः ॥ व्याहृतिभिरिति शेपः । अनि:-क्षीरं लवणसंयुक्तमुच्छिष्टे घृतसेचनम् । रजस्वलामुखासादः सुरापानसमं स्मृतम् ॥ आसनारूढपादो या वस्त्रार्धप्रावृतोपिया । मुखेन धमितं भुक्ता कृच्छ्रे सान्तपनं चरेत । शंख:-मुसेन धमितं मुक्त्वा यतं चान्द्रायणं चरेत् ।। " ·आह्निकप्रकरणम् । (१९५) * पार्वणश्राद्धादिभोजने प्रायश्चित्तम् ॐ विज्ञानेश्वर:-भुक्तश्चेत्पार्वणश्राद्धे प्राणापामान् पडाचरेत् । उपवासखिमासादि वत्सरान्तं प्रकीर्तितः ।। प्राणायामत्रयं वृद्धावहोरात्रं सपिण्डने । आमरूपे स्मृतं नक्तं प्रतं पार्षणिक तथा ॥ द्विगुणं क्षत्रियस्यैष त्रिगुणं वैश्यभोजने । साक्षाचतुर्गुणं ह्येतस्मृत शूद्रस्य भोजने ॥ प्राजापत्यं नवश्राद्ध पादोन चार्धमासिके वैपक्षिक तदर्धे तु पंचग- व्यं द्विमासिके।। इदमापद्विषयम् । अनापदि तु हारीतःचान्द्रायणं नवश्राद्धे प्राजा- पत्यं तु मिश्र । एकाहं तु पुराणेषु प्रायश्चित्तं विधीयते ॥ मिश्रके आयमासिके । द्वितीयादी, पट्त्रिंशन्मते-प्राजापत्यं नवश्राद्धे पादोन चार्धमासिके । त्रैपक्षिके तदधैं स्यात्पादों द्वैमासिके तथा ॥ पादोनं कृच्छ्रमुद्दिष्टं पाण्मासे तु तथाब्दिके । अर्धमासिके ऊनमासिके । सर्पादिहतश्राद्धविषये शंखः-चान्द्रायणं नवश्राद्धे पराको मासिके स्मृतः । पक्षत्रये त्रिकृच्छ् स्यात्षण्मासे कृच्छ्रमेव तु ॥ आन्दिके पादकृच्छं स्यादेकाहं पुनरान्दिके । अत ऊ न दोपः स्याच्छंखस्य वचनं यथा ॥ इदं स्तेन पतितक्लीवादिविषयम्, शूद्रश्राद्धविषयं च । भरद्वाजः-अपक्तियान्यदुद्दिश्य श्राद्धमेकादशहनि । ब्राह्मणस्तत्र भुक्त्वानं तया चान्द्रायणं चरेत ॥ माम- श्राद्धे तया भक्त्वा सप्तकृच्छ्रेण शुध्यति । संकल्पिते तथा भक्त्वा त्रिरात्रं क्षपर्ण भवेत् ॥ यम:-मासिकादिषु योनीयादसमाप्तवतो द्विजः। त्रिरात्रमुपवासोस्य मायश्चित्तं विधीयते ॥ माणापामत्रयं कृत्वा घृतं माश्य विशुध्यति । कामतस्तु स एवाह-मधु मांस च योनीयाच्छ्राद्धं सूतक एव वा । प्राजापत्यं चरेत्कृच्छ्रे व्रतशेष समापयेत् । आमश्राद्धे भवेदधैं प्राजापात्यस्य सर्वदा । अभ्यासे पुनरुपनयनं योधा- यनोक्तं द्रष्टव्यम् । अनुक्तप्रायश्चित्तश्राद्धे तु उशना:-दशकृत्वः पिबेदापो गापञ्या श्राद्धभुग्विजः । ततः संध्यामुपासीत शुध्येत्तु तदनन्तरम् ॥ संस्कारश्राद्धंभोजने व्यास:-निवृत्ते चूडहोमे तु प्राङ्नामकरणात्तथा । चरेत्सान्तपनं भुक्त्वा जातक- मणि चैव हि ॥ अतोन्येषु च भुक्त्वान्नं संस्कारेषु द्विजोत्तमः । नियोगादुपवासेन शुध्यते निन्द्यभोजने ॥ ब्रह्मौदने च सोमे च सीमन्तोन्नयने तथा । जातश्राद्ध नवश्राद्ध मुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ द्विज इति शेषः । शातातफा-नवाई, मामयाजकानं संग्रहभोजनम् । नारीप्रथमगर्भानं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ संग्रही ग्रहणकालः॥ ग्रहणे भोजनकालनिर्णयः मार्कण्डेयः-ग्रहणं तु भवेदिन्दोः प्रथमादधियामतः । भुनीतावर्तनात्पूर्व प्रथमे प्रथमादधः ॥ निशि प्रयमे यामे ग्रहणे सति दिवा प्रयमपामादर्याक् भुञ्जीत, अन्यत्रावर्तनादयः । पालादिविपये-सायाह्ने ग्रहणं चेत्स्यादपराठे म भोजनम् । अपराहे न मध्याह्ने मध्याने न तु सङ्गो ॥ भुनीत सङ्गो चस्यान्न पूर्व भोजनक्रिया । व्यास:-नावात्सूर्यग्रहात्पूर्व सायाढ़े न शशिमहात् । ग्रहकाले तु नाभीयानात्वानीयात्तु मोचने ॥ मुक्ते शशिनि भुञ्जीत यदि न स्पान्महानिशा !

·(१५६) स्मृतिरवाकरः। अमुक्तयोरस्तगयोरयादृष्ट्यापरेहाने । मेयादिच्छेनशशिसूर्ययोर्दर्शनाभावेपि शास्त्रतो विमुक्तिज्ञामाहनीत । तया वृद्धगौतमः-चन्द्रसूर्यग्रहे नायाचस्मिन्नहनि पूर्वतः । राहोर्विमुक्ति विज्ञाप सात्वा कुर्वीत भोजनम् ॥ ग्रस्तास्तमये काठद्वये न भुनीतति भावः। तया विष्णुधर्मोत्तरे-अहोरात्रं न भुनीत चन्द्रसूर्यग्रहस्तगी । मुक्ति दृष्ट्वा तु भोक्तव्यं स्नानं कृत्वा ततः परम् ॥ वृद्धगाय:-संध्याकाले यदा राहुयस्तो तु शशिभास्करी । तदहर्ने। भुनीत रात्रावपि कदाचन ॥ चन्द्रस्य यस्तोदये तदहनैव भुनीत, सस्तोदये पूर्वरात्रौ न भुओतेत्यर्थः । यस्तोदये विधीः पूर्व नाहभोजनमाचरेत् । यस्तोदये पूर्वरात्री भुनीत नैव हि ॥ भुक्ता ग्रहणकाले तु द्विनश्चान्द्रायणं चरेत् । तस्मिन्नेव दिने भुक्त्वा श्राद्धे तु व्यहमाचरेत् ॥ कात्यायन:-चन्द्रस्य यदि वा भानोर्यस्मिन्नहनि भार्गव । ग्रहणं तु भवेत्तस्मिन्न पूर्व भोजनक्रिया | व्यास:-नराणां भोजने काले याद दीपा विनश्यति । पाणिभ्यां पात्रमादाय भास्करं मनसा स्मरन् ॥ पुनर्दीपमसी दृष्ट्वा तच्छेषं भोजयेन्नरः । पुनरनं न भोक्तव्यं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ याज्ञव- स्क्या-नाश्रीयाद्भार्यया सार्धमन्नं वापि विशेषत. । न भायर्यादर्शनेनीयान्नैकवासा न संस्थितः ॥ दक्ष:-भार्यया सह नाश्नीयान भार्यादर्शने तया ॥ * अभोज्यानानि ? आपस्तम्बः-संघस्वमभोज्यं परितुष्टं च सर्वेषा शिल्पाजीविनां ये च शस्त्रमाजी- पैति ये चाधि भिपग्याधुपिको दीक्षितः श्रितराजकः। "आमिपोमीयसंस्थायामेव हुता- या पायां दीक्षितस्य भोक्तव्यं यज्ञार्थ वा निर्दिष्टे शेषाभुनीरन्" इति हि ब्राह्मणम्, क्लीयो राज्ञां प्रेपकोऽहविर्याजी चार्यविधिना च प्रजितो यश्चामीनपास्पति यश्च सर्वा- न्वर्जयते सर्वानी च श्रोत्रियो निराकृतिपटीपतिर्मत उन्मत्ता परोणिका प्रत्युपविष्टो यश्च प्रत्युपवेशयते तावन्त कालम् इति । संघ. समूहः, तस्य स्वम् अत्रम् न भोज्यम् । परिकृष्टं भोक्तकामा आगच्छतेत्याहूय दत्तम्, सर्वेषामिति । शिल्पं चित्रनिर्माणादि । अत्र मनुः-गोरक्षकान् वाणि नकान तथा कारुकुशीलवान् । प्रेप्यान्वाधुपिकश्चैिव पिमान शूद्रवदाचरेत् ॥ शस्त्रमिति विमविषयमिदम् । परीक्षार्थमपि ब्राह्मण आ युधं नाददीत " इति स्मृतेः । अत्र मनु:-अनिदो गरदश्चैव शस्त्रपाणिर्धनापहः । क्षेत्रदारहरश्चैव पडेते ह्याततायिनः ॥ आधिः स्वगृहेन्यं पासयित्वा ततो भृतिग्रह णम् । परं भूभी कुटि कृत्वा स्तोमार्य यासपेत्तु यः । स आधिजीवी विज्ञेयः सर्वक- भंपरिकृतः ॥ इति प्रसिद्धः । भिषक् जातिवैद्या । वृद्धापजीवी वाधुषिकः । दीक्षणीयेष्टचा संस्कृतस्यान्नभोजने पाचतुष्टयं सष्टम् । लोवः नपुंसकः । अहवि- योजी नररुधिरादिनाभिचारादौ याजकः) चारी चारः । अविधिना-"विधिहीनमस्पृष्टा- नम्" इत्यविधिना दत्तानमभोज्यमित्यर्थः । प्रजितः यतिः । तन रीता-प. त्य यतिपात्रस्यं यतिना प्रेरितं च यत् । अत्रत्रय न भोक्तव्यं भरवा चान्द्रायणं चरेत् ।। यश्चेति-" वीरहा वा एप देवानां यानिमुद्रासयते " इति श्रुतेः । अग्नि- T ·.. - आह्निकमकरणम् । (१९७) हीनस्य " नानपथादनापदि " इति स्मृतिः। यस्तु भोजने न कंचिदोजयति साश्च वर्जयति, यश्च सर्वेपामन्नं भुक्त, तो द्वौ श्रोत्रियावप्यभोज्यानी । निराकृति:-नि:- खाध्यायः, शिष्टस्तिरस्कृतो वा । वृपलीपतिः " स विप्रो पलीपतिः" इति स्म- येते , न तु शूद्रापतिः, कलो शुद्राविवाहनिषेधात् । चण्डाली षर्धको वेश्या रजस्था या च कामका । ऊढा च या सगोत्रेण वृपल्या परिकीर्तिताः ॥ इति विज्ञानेश्वरेणो. कायाः पतिर्वा । मत्तः मदकरद्रव्यसेवया अमकृतिं गतो विद्यादिना गर्वितो वा। उन्मत्तः भ्रान्तः । पद्धः निगडितः । अणिकः पुत्राच्छ्रुतग्राही, ऋणादिना कारणे- नाधमणे निरुद्धय तत्पार्थ उपविष्टः प्रत्युपविष्टः । इतरस्तत्परिहारमकुर्वन्यस्तेन सहा- सीनः प्रत्युपवेशयिता । एते मत्तादयस्तावन्तं कालमभोज्यानाः, यावन्मदायपगमः । ऋणस्य दाता अणिक इत्यन्ये । याज्ञवल्क्या-कदर्यवद्धचोराणां क्लीवरगावता. रिपाम् । वैणाभिशस्तवाऽप्यगणिकागणदीक्षिणाम् ॥ कदर्य:-आत्मानं धर्मकृत्यं च पुत्रदारांश्च पीडयेत् । लोभायः पितरौ भृत्यान् स कदर्य इति स्मृतः ।। इत्युक्तो लुब्धः, पद्धः वाचा निरुद्धः, चोरः ब्राह्मणस्वव्यतिरिक्तपरस्वापहारी, लीव: नपुंसकः, रङ्गावतारी नटचारणमल्लादिः, वेणुच्छेदजीवी वैणः, अभिशस्त:- पतनीयैः कर्मभिरभियुक्तः, वार्धप्यः निपिद्धवृद्धयुपजीवी, गणिका पण्यस्त्री, गणदीक्षी बहुयाजकः, एतेषामन्नं नाघात, " अग्निहीनस्य नान्नमद्यात् " इत्यनुवृ- ते, अमिहीनस्य श्रौतस्मार्तायधिकारहीनस्य शूद्रस्य प्रतिलोमजस्य, अधिकारव. तोप्याग्रिहीनस्य च अन्नमनापदि नाद्यात् । चिकित्सकातुरकुद्धपुंश्चलीमत्सविद्विषाम् । रोगपतितात्यदाम्भिकोच्छिष्टभोजिनाम् ॥ चिकित्सकः भिषग्वृत्त्युपजीवी, न तु धर्मार्थ भैपज्मकरः, आतुरः अचिकित्स्यरोगी, पुंश्चली व्यभिचारिणी, मत्तः वि- धादिना गर्वितः, विद्विट् शत्रुः । अत्र महाभारते-द्विपदन्नं न भोक्तव्यं द्विषन्तं मैव भोजयेत् । पण्डवान् द्विपसे राजन् मम प्राणा हि पाण्डवाः ॥ ऋरः दृढाभ्य- न्तरकोपः, उग्रः पाकायव्यापारेणोद्वेजकः, पवितः ब्रह्महादिः, वात्यः पतितसावि. त्रीकः । अत्र भरद्वाज.-त्रात्यः संस्कारहीनः स्यादवकीणों क्षतनतः । कुष्ठी त्व- ग्दोपणादयः पक्षिात् पापकनमः ।. दाम्भिक वचम लोकचनार्थगनुपायी, उच्छिष्टभोजी परभक्तोज्झिताशी । अत्र दक्षा-परोच्छिष्टभोजिनामनमभोज्यम् । इति, एतेषां चिकित्सकादीनामन्नं नाद्यात । अवीरस्त्रीस्वर्णकारस्त्रीजितग्रामयाजिना. म् । शस्त्रविक्रपिकारतन्तुवायश्ववृत्तिनाम् ॥ अवीरस्त्री स्वतन्त्रा, व्यभिचारमन्तरेण पतिपुत्ररहितेत्यन्ये । स्त्रीजीप्तः सर्वत्र वीवशवर्ती, ग्रामयाजी ग्रामस्य शान्त्यादिका- री, यहूनामुपनेता पा, शस्त्रविक्रयी शस्त्रविक्रयोपजीवी, कर्मारः लोहकारस्तक्षादिश्च, तन्तुवायः सूचीशिल्पोपजीवी, ग्धवृत्तिः श्वभिरुपजीवी । नृशंसराजरजककृतप्रवध- जीविनाम् । चेलधावसुराजीवसहोपपतिवेश्मनाम् ॥ पिशुनाकृतिनोश्चैव तया चाकि- कवन्दिनाम् । एषामन्न न भोक्तव्यं सामावयिणस्तया ॥ नृशंसः निर्दयः, राजा भुपतिः, तत्साहचर्या पुरोहितश्च, रजका वस्त्रादीनां नीलादिरागकारका, कृतघ्नः - तस्योपकारस्य हन्ता, अत्र मनु:-ब्रह्मने च सुरापे च चोरे भन्मनते सथा ! नि- ·- - - (१९८) स्मृतिरनाकरः। तिविहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः ॥ चेलधावकः पखनिणेजकः, उपपतिः जार, सहोपपत्तिना वेश्म यस्पासी सहोपपतिवैश्मा, माहिपक इत्यर्थः, अत्र परा. शर:-माहिषी तूच्यते भार्या सा चैव व्यभिचारिणी । तद्दो क्षमते यस्तु सबै माहिपका स्मृतः ।। पिशुन: परदोपख्यापका, अनृती मिध्यावादी, चाक्रिका तैलिका, शाकटिकश्चेत्येके, अभिशस्तपतितचाफिकतैलिकति भेदेनाभिधानात्, एतेषां कदर्या- दीनामन्नं नाधादित्यर्थः । अत्र पैठीनसि:-कुनखी श्वावदन्तकः पित्रा विवदमानः स्त्रीजीत: कुष्ठी पिशुनः सोमविक्रयी वाणिजको ग्रामयाजकोभिशस्तको वृपल्यभिजात: परिवित्तिः परिषिविदानो दिधिपूपतिः पुन पुत्रश्चोरः काण्डपृष्ठः सेवकश्चेत्यभोज्या- ना अपक्तिया अश्राद्धाश्चि, एपां दत्त्वा च भुक्त्वा च अज्ञानात्रिरात्रम् ॥ इति । विज्ञाने तु याज्ञवल्क्या-भुक्त्वातोन्यतमस्यान्नममत्या क्षपणं व्यहम् । मत्या भुक्त्वा चरेत्कृच्छ्रे रेतोविण्मूत्रमेव च ॥लिखित:-भुक्त्वा वाधुपिकस्यानमव्रतस्यासुतस्य च । शूद्रस्य च तथा भुक्त्वा त्रिरात्रं स्यादभोजनम् । परपाकनिवृत्तस्य परपाकरत्तस्प च । अपचस्प च भुक्त्वान्नं द्विजश्चान्द्रायणं चरेत् ॥ एतदभ्यासविषयम् । तल्लक्षणं च स एवाह-गृहीत्वानि समारोप्य पञ्चयज्ञान्न निर्वपेत् । परपाकनिवृत्तोसी मुनि भिः परिकीर्तितः । पञ्च यज्ञान् स्वयं कृत्वा परानमुपजीवति । सततं प्रातरुत्याय परपाकरतस्तु सः ॥ गृहस्थधर्मयुक्तो यो ददातिपरिवर्जितः । ऋषिभिर्धर्मतत्त्वज्ञैरप- चः परिकीर्तितः ॥ पूर्वोक्ताभोज्यानव्यतिरिक्तदुराचारानभोजने पत्रिंशन्मते विशे- पः । निराचारस्य विमस्प निषिद्धाचरणस्य च । अन्नं भुत्तवा द्विजः कुर्यादिनमेकम- भोजनम् । इदमज्ञानविषयम् । ज्ञाने तु द्विगुणम् । विहितं यदकामानां कामात्तद्विगुणं भवेत् । इति मनुस्मृतेः । अत्रैव संवत्सराभ्यासे तत्रैवोक्तम्-उपपातकयुक्तस्य ह्यन्दमेकं निरन्तरम् । अन्नं भुक्त्या द्विजः कुर्यात्पराकं तद्विशोधनम् ॥ विज्ञानेश्वरे- भक्षयेयदि नीली तु प्रमादाद्राह्मणः धचित् । चान्द्रायणेन शुद्धः स्यादापस्तम्बो. ब्रवीन्मुनिः ।। और्व:-अग्नीयात्तन्मयो भूत्वा पूर्व च मधुरं रसम् । लवणाम्लो तथा मध्ये कतितादि चान्ततः ॥ माग्द्रवं पुरुपोग्नन्वै मध्ये तु कठिनाशनः । अन्ते पुनर्रवाशी तु पलारोग्ये न मुश्चति ॥ भगवद्गीतायाम्-आहारस्त्वपि सर्वस्प विविधो भवति प्रियः । आयुःसत्वपलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनः । गुणभेदेन माहार- त्रिविधः । रस्पाः निग्धाः स्थिरा या आहारा: सात्विकमियाः । सत्त्वगुणोपेत. स्य सत्त्वमया आहारा आयुरादिविवर्धनाः । रस्याः रसोपेताः, स्निग्धाः स्नेहसंयुक्ता स्थिराः स्थिरपरिणामाः, हयाः रमणीयवेपाः, एवंविधाः सत्त्वमया आहाराः सा. स्विकस्प प्रियाः ॥ कदम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूसविदाहिनः । आहारा राजसस्पेष्टा दुःखशोकामपमदाः ॥ अतिशैत्यातितपण्यादिना दुरुपयोगास्तीक्ष्णाः, शोपकरा - क्षा, तापकरा विदाहिना, एवंरूपा आहारा राजसस्पेष्टाः । ते च रजोमयत्वाहुःख- शोकामयवर्धनाः । यातयामं गतरसं पूति पर्युपितं च यत् । उच्छिष्टमापे घामध्यं भोजन तामप्तप्रियम् । यातयामं चिरकालावस्थितम्, गतरसं त्यक्तस्वाभाविकरसम्, प्रति दुर्गन्धोपेतम्, पर्युपितं कालातिपत्त्या रसान्तरापन्नम्, रात्री जलस्थितमनं ·आह्निकाकरणम् । (१९९) वा, उच्छिष्ट गुर्यादिभ्योन्येषां भुक्तशिष्टम्, अमेध्यं अयज्ञाहमयज्ञशिष्टं चेत्य- र्थः । एवंविधं तमोमयं भोजनं तामसप्रियं भवति । अतो हितैषिभिः सत्त्वविवृद्धये सात्त्विकाहार एव सेव्यः । मनु:-श्रोत्रियस्य कदर्यस्य पदान्यस्य च वाघुषेः । मीमातित्वोभयं देवाः सममनमकल्पयन् ॥ तान् प्रजापतिरित्याह मा कृष्वं विषम हि तत् । श्रद्धापूतं वदान्यस्य हतमश्रद्धयेतरत् । अत एवापस्तम्बा-पुण्यस्ये- प्सतो भोक्तव्यम्, पुण्यस्यानीप्सतो न भोक्तव्यम्, इति । प्रजापतिः-श्रद्दधा- मस्य भोक्तव्यं चोरस्यापि विशेषतः । नवेव बहुयाज्यस्य यश्चोपनयते बहून् । वहू- पनेता चाभोज्यानः । व्यास:-निहन्त्यन्नं मनः प्राणांश्चक्षुःोत्रे तथैव च । स्मृति मेधा धृति शुक्लं पारक्यं योनमश्नुते । परपाकानपुष्टस्य सततं गृहमेधिनः । इष्टं दत्तं तपोधीतं यस्यानं तस्य तद्भवेत् ॥ यस्यान्नं तस्य ते पुत्रा अन्नाद्रेतः प्रजायते । पोधायन:-दावेवाश्रमिणी भोज्यौ वानप्रस्थस्तथा गृही । मुनेरनमभोज्यं स्यात्सर्वे- षां लिगिनां तथा ॥ स्मृतिमाधवीये-अभोज्याना इमे पण्डमार्जारी ह्याखुकुष्ठ- टौ । पतिताश्चापविद्धाश्च चण्डाला अपचास्तथा ॥ एते पण्डादयः संज्ञाप्रकरणे द्रष्ट- व्याः । अत्र शातातपा-यो हि हित्वा विवाहामि गृहस्थ इति मन्यते । अन्नं तस्य न भोक्तव्यं वृथापाको हि स स्मृतः ॥ अत्रि:-पीतशेपं तु न पिबेत्खादितं तु न खादयेत् । नखलूनं च नानीयात्पर्क परगृहागतम् ॥ स्मृतिदीपिकायाम्- यो भुक्तेनुपनीतेन यो भुक्ते च त्रिया सह । यो भुक्ते कन्यया सार्ध द्विजश्चांद्रायणं चरेत् ।। दक्षः-किल्विषं हि मनुष्याणामन्त्रमाश्रित्य तिष्ठति । यो हि यस्यानमश्ना- ति स तस्यानाति किल्विपम् ॥ आपस्तम्बः-अनादेभ्रूणहा मार्टि । इति च । स्वपाके वर्तमाने तु परपाकं निपेवते । स श्वत्वं सूकरत्वं च गर्दभत्वं च गच्छति ।। गृहस्थपतनं ह्येतत्परपाकोपजीवनम् । परपाकेन यो जीवेत्स्वपाके तु गृहे स्थिते ॥ स पापात्मा महाघोरे चिरं तिष्ठति दारुणे । इति च यमादिवचनं नित्यविषयम् । परपाकरुचिर्न स्यादनिन्यामन्त्रणाइते । इति याज्ञवल्क्यस्मरणात् । अतः शिष्टान्नं भोज्यमेष । तथा च व्यास:-सदाचारस्य विमस्य तथा वेदान्तवेदिनः । भुक्त्वान्नं मुच्यते पापात्पावन नात्र संशयः ।। अन्यत्र च-महापातकसमाप्ती श्रोत्रियस्य गृह मजेत । याचयेदन्नममृतं तदभावे जलं पिवेत् । माघमाहात्म्ये-प्रार्थयेद्वैष्णवस्यान्न प्रयलेन विचक्षणः । सर्वपापविशुद्धयर्थ तदभावे जलं पियेत् ॥ विष्णुदासस्य ये दा- सा वैष्णवान्नभुजश्च ये । तेपि ऋतुभुजा वैश्य गति यान्ति निराकुलाः॥ इति । किंच, भुञ्जीत पितृसेवितम् " इत्यस्यैकोद्दिष्टविशेषे निषेधो दृश्यते । नवश्राद्धे तु य- च्छिष्टं गृहे पर्युपितं च यत् । दम्पत्योर्मुक्तशिष्टं च न भुञ्जीत कदाचन ॥ इति विज्ञानेश्वरेण नयश्राद्धे शेषस्यैवाभोज्यत्वप्रतिपादनात् । आपस्तम्येन न चातगुणायोच्छिष्टं दधुः ॥ इति श्राद्धविशेपेपि निमन्त्रितविसदृशगुणेभ्य एव पिशेषदाननिषेधात्, " इष्टैः सह भुज्यताम् " इतीष्टानां च शिष्टान्नभो- जनानुज्ञानाच्च । एकोद्दिष्टे तु यद्भोक्तुरभोज्यं शिष्टमोदनम् । चन्द्रसूर्योपरागे च शि. एमन्नं च वर्जयेत् ॥ इति विशेषनिषेधाच, पार्वणेपु पितशेषमपि भोज्यमेव । तथा .

·(२००) स्मृतिरवाकरः। पराशर:-स्रोशेपं पितृशेषं च शूद्रशेषं तथैव च । तया रजस्वलाशेष भुक्त्वा चां- द्रायणं चरेत् ॥ यमः सतां च पुरुपाणां हि पावणेपु द्विजोत्तमः । पितृशेपमपि त्वयमिति वासिष्ठभापितम्।।सत्पुरुषाणां पार्वण पितृशेषभोज्यत्त्वप्रतिपादनाच्छिष्टविषये न दोपः, अशिष्टविषये दोपस्मरणात् । तथा बृहस्पतिः-मशिष्टा ये च पुरुषास्तेपां श्राद्ध द्विजोत्तमः । न भोक्तव्यमित्ति माहुर्मुनयः संशितव्रताः ॥ इति वचनाच्छिष्ट- पितृशेपं मोज्यमेवेति सिद्धम् । किं च-त्रिफलामिश्रितान्दर्भान् काञिकायां विनिक्षि- पेत् । तस्यास्तु कालिका ग्राह्या नेतरस्याः कदाचन ॥ इति व्यासेन त्रिफला- दर्भसंयुत्तकाक्षिकाग्रहणवत् । आरनालंच तकं च पायेयं घृतपायसम् । उदकं च कुशच्छन्नं न दुप्येद्राहुदर्शने ॥ इति वचनादर्भयुक्तमुदकादिकं ग्राह्यमेव । चिरस्थितमपि त्वयं स्नेहयुक्तं द्विजातिभिः । यवगोधूमजं सर्व पयसश्चैव विक्रियाः ॥ इति मनूक्तस्यापवाद उक्तश्चन्द्रिकायाम्-धृतास्फेनं घृता. मण्डं पियूपं च तयागोः । गुडादिद्रव्यसंयुक्तं वज्य पर्युपितं दधि । घृतादुट्टत्य फेनमात्र सदग्रमा च गुडमरीचिमिश्र सत्पर्युपितं च वय॑म् । तथा आगोः अ. निर्दशाया गोः पीयूपं पयः। याज्ञवल्क्यः-संधिन्यनिर्दशावत्सगोः पयः परिव- जयेत् । औमकशफं स्त्रैणमारण्यकमथाविकम् ।। या चैका वेलामतिक्रम्य दुह्यते या च वत्सान्तरेण संघीयते सा च संधिनी, संधिनी वृपाकान्तेति केचित् । पशां पन्ध्यां विजानीया वृपाक्रान्तां च सन्धिनीम् | इति त्रिकाण्डिस्मरणात् । अनिर्दशा प्र- सूतानतिक्रान्तदशाहा, अवत्सा मृतवत्सा, आसां पयः क्षीरं वर्जयेत् । पयोग्रहणा- तद्विकाराणां दध्यादीनां च निषेधः । पयोनिषेधाच्छकृन्मूत्रादेरनिषेधः । उष्ट्राज्जात- मौष्टम् । एकशफाः वडवादयः, तत्प्रभवमैकशफम् । स्त्रीप्रभवं स्त्रैणं । अरण्ये भवा आरण्याः, तदीयमारण्यकम् । अवेर्जातमाविकम् । आपस्तम्बा-अपेयं तथै डकम् पय उष्ट्रीशीरमृगीक्षीरसंधिनीक्षीरयमसूक्षीराणीति धेनोश्चानिर्दशायास्तया कीलालौषधीनां च । इति । एडका अविः, यमसूः यमलस्य प्रसवित्री, कीलाली- पधिः सुराद्रव्यम् । गौतमः-गोश्च क्षीरमनिर्दशायाः सूतकेजामहिष्योश्च नित्यमा- 'विकमपेपौष्ट्रपैकशकं च स्पन्दिनीयमसूसंधिनीनां च याश्च व्यपेतवत्साः ॥ इति । स्यन्दिनी सदा स्रवत्पयस्तनी । शड्ग्य:-सर्वासां द्विस्तनीनां क्षीरमभोज्यम् । इति । विज्ञानेश्वरे-अनिर्दशाया गोः क्षीरमौकश६ तथा । माविक संधिनीक्षीर विव- सायाश्च गोः पयः ॥ आरण्यानां च सर्वेषां मृगाणां महिषों विना । स्त्रीशीरं चैव पनि सर्पशूक्तानि चैव हि ॥ इत्युक्त्वा " शेपेपूपयसेदहः” इति मनूक्तोपवासो द्रष्टव्यः । इति । यत्तु पैठीनसिनोक्तम्-खरोष्ट्रमहिपीक्षारमाशने तप्तकृच्छ्रम् पुनरुपनयनं चानिर्दशाहगोमहिपीशीरमाशने पात्रमभोजनं सर्वासां द्विस्तनीनां क्षीर- पानेप्यजावय॑मेतदेव ॥ इति । यच्च शंखोक्तम्-सीराणि यान्यपेयानि तद्रिकाराश- ने बुधः। सप्तरात्रतं कुर्यात्प्रयलेन समाहितः ॥ इति यावकवतम् । तदुभयमपि कामतोभ्यासविषयम् । सन्धिन्यमेध्यभक्षाया भुक्ता पक्षवतं चरेत् ।। इति चाभ्या- सविषयम् । सकृत्पाने विष्णु:-गोजामहिपीवज्यं सर्वपयांसि प्राश्योपवसेदनिर्द- Pl -- ·11246 आह्निकाकरणम् । (२०१) शाहं तान्यपि सन्धिनीयमसूस्यन्दिनीविवत्साक्षीरं चामध्यभुजश्च ॥ इति । कचिच्छ- कृन्मत्रं च वयमित्याह-सीरं क्षीरविकारांश्च शकृन्मत्रमयापि वा । अपेयमन्यवत्साया विवरसायास्तथैव च ॥ अतोन्यवत्सविवत्सयोः पञ्चगव्यं वज्र्यम् । अत्र योधाय- ना-अपेयपयःपाने कृच्छ्रोन्यत्र गव्पाद, गव्ये तु त्रिरात्रमुपवासः । इति । माहि- प्यं गव्यमानं च भक्ष्यं क्षीरेषु निर्दिशेत् । इति यमस्मृतरेडक्रादिपयो वयमेव । तथा चन्द्रिकायाम्-न पिवेत्कपिलातीरं वैश्यः शूद्रोथ वा पुनः। यः पियेत्कपिलाक्षीरं न ततोन्योस्ति पापकृत् ॥ क्षत्रियश्चापि वृत्तस्यो न पिवेत्कापिलं पयः । पराश- र: कपिलाक्षीरपानेन ब्राह्मणीगमनेन च । वेदाक्षरविचारेण शूद्रः पतत्ति तत्क्षणात् ॥ इति । व्यास:-कापिलं यः पिवेच्छूद्रो नरके स च पच्यते। हुतशेष पिवेद्विषो मः स्यादन्यथा पशुः ॥ अन्यथा अहुतशेषपयःपाने, चकाराक्षत्रविशौ। हारीतः- आहारं तु रहा कुन्निहींरे चैव सर्वदा । उभाभ्यां लक्ष्म्युपेतः स्यात्मकाशे हीयते श्रिया ॥ निहारः मलोत्सर्गः । समुचये-अनभ्यासेन वेदानामाचारस्य च पर्जनात् । आलस्यादन्नदोषाच मृत्युर्विमान् जिघांसति ॥ अत्र दोपो जात्याश्रयनि- मित्तकः । शाण्डिल्पः-ये भुञ्जते समीपस्था ये भोक्ष्यन्ति ततः परम् । तान् सर्वान् मनसा स्मृत्वा तदहमशनं चरेत् ॥ सुमन्तुः-अन्नं निधाप्य दा तु न हस्तेन कदाचन । पूजयित्वा तदन्नं चापोशनं तु समन्त्रकम् ।। सोदकं दक्षिणं पाणि कुर्यादन्नं प्रदक्षिणम् । अपेयं तद्भवेदम्ब पीत्वा चान्द्रायणं चरेत् || अकृत्वा परिपेकं तु यस्त्वन्न परिमर्दति । हस्तेन मर्दितं चानं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ स्मृति- सारे-पिचतः पतिते तोये यदा भीजनभाजने । अभोज्यं तद्भवेदन्नं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ व्यास:-अनारोग्यमनायुप्यमस्वयं चातिभोजनम् । अपुण्यं लोकवि- दिष्टं तस्मात्तत्परिवर्जयेत् ॥ व्यासपराशरहारीता:-शयनस्थो न भुशीत न पारिस्थो न चासने । सोपानतश्च नाभीयानकवतः स्त्रिया सह ॥ (कदाचनेत्ति पाठान्तरम् ) 1 पैठीनसिः-न भिन्नपात्रे भुञ्जीत न भायप्रतिषिते । प्रभिन्नं राजतस्वर्णताम्रपात्रं न दोपकृत् ॥ व्यास:-न निन्देदनभक्ष्यांस्तु स्वादस्वादु न कुत्सयेत् । आईपाणिपदास्यस्तु प्राइमुखो ब्रह्मसूत्रधृत् ।। द्वात्रिंशदासमनीयाही: मायुजिजीविपुः । आपस्तम्यः-अष्टौ ग्रासा मनेर्भश्याः पोडशारण्यवासिनः । दात्रिंशच गृहस्थस्य ह्यमितं ब्रह्मचारिणः ॥ इदं काम्यम्, " दीर्घमायुजिजीविषुः " इति व्यासस्मृतेः । व्यासः-लेमसिंपाणिकोत्सगो मानकाले प्रशस्यते । पलि- मङ्गलजयादी न होमे न महाजने । आपस्तम्यः-भाषा कासं क्षवधुमित्यभिमुखोय पर्जयेत् । भरवाजा-भुक्त्वामृतापिधानमतीति च निपीप कम्। आचान्तः पुनराचामेद्यावन्मण्डलशोधनम् ॥ भुक्त्वा मन्यि विमुच्याप सेन पीत्वा जलं सह । तत्पवित्रं त्यजेदमावप मन्त्रेण जातुचित् ।। विस्मृत्य भुवि पाने तु पवित्रं विसृजे- पदि । मायश्चित्तं परेरकृच्छं तत्तिस्विपविशुद्धये ॥ मार्कण्डेय:-ाइपकरणा- घस्तु हस्तं प्रक्षालयेद्विजः । हतं देवं च पित्र्यं च धात्मानं चोपपातयेत् ॥ गाडूप- मनोत्तरापोशनम् । यतः स एवाह-मधु पियति गाडूपम त्यति भूतदे । minuG २६ ·- (२०२) स्मृतिरनाकरः। प्रीणन्ति पितरः सबै ये चान्य भमिदेवताः ॥ गण्डूपर्धित्यागमन्त्रमाह स एव- रवे पुण्यनिलये पद्मावुदनिवासिनाम् । अर्थिनामुदकं दत्तमक्षय्यमुपतिष्ठतु | इति,। स्मृत्यन्तरे-हरतं निलिह्य च क्षाल्य विधूयोदय पात्रतः । गण्डर्ष धारयेद्यस्तु सुरामिव स धारयेत् ॥ अतो गण्डपमुत्तरापोशनमेव, तदर्य हस्तमक्षालननिलेहनविधूननादिकं न, कार्यम् । शातातपः-यद्युत्तिष्ठत्यना- चान्तो भक्तवानासनात्ततः । सधः सानं प्रकुर्वीत नान्यथा शुद्धिमानुयात् ॥ अनाचान्तः अमृतापिधानमसीति मन्त्राचमनमकृत्वेत्यर्थः । पवित्रनन्यिमुत्सृज्य मण्डले भुषि निक्षिपेत् । पात्रे तु निक्षिपेद्यस्तु स विप्रः पंक्तिदूषकः ।। देवला- भुक्त्वाचामेद्यथोक्तेन विधिना च समाहितः । शोधयेन्मुखहस्ती च मृदद्भिर्पणैरपि ।। शाण्डिल्या-मापादिचूर्णम॒द्रि प्रक्षाल्य करयोदयम् । प्रक्षाल्य जानुपादी च काठदन्तान् विशोधयेत् ॥ स्मृत्यन्तरें-मूत्रे पुरीपे भुक्त्यन्ते भक्ष्याणां भक्षणे तथा। चतुरष्टद्विषष्ठाटगण्डपैस्तु विशुध्यति ॥ विमस्य दक्षिणे भागे देवास्तिष्ठन्ति सर्वदा । आसीन एव गण्डूपान वामपाश्चै विनिक्षिपेत् ।। कुर्यादक्षिणपार्थे तु रौरवं नरकं प्रजेत् । योधायन:-आसीन एव गण्डूपान् विसृजेदासीनस्त्रिराचामेत ॥ इति । एवकारा- त्तिष्ठतो गण्डूपकरणनिषेधः । यावदुक्तं तु गण्डूपमकृत्वा च ह्यनासनः । विना यज्ञोपवीतेन आचान्तोप्यशुचिर्भवेत ॥ आचान्तोप्यशुचिस्तावद्यावत्पात्रमनुद्धृतम् । उदृतेप्यशुचिस्तावद्यावन्मण्डलशोधनम् ॥ संग्रहे-भुक्त्वोच्छिष्टस्त्वनाचान्तः शूद्रा- दीन यदि पश्यति । ज्ञानतोऽज्ञानतो वापि तैः सार्धं भुक्तवानसी ॥ अतः खलु शुद्धाचमनान्तं श्वशूद्रादिदर्शन परिहरन्ति सन्तः। और्वः-भुक्त्वा सम्पगथाचम्य प्राड्मुखोदङ्मुखोपि वा । स्वस्थः प्रशान्तचित्तस्तु कृतासनपरिग्रहः ॥ अभीष्टदेव- तानां तु कुर्वीत स्मरणं बुधः । शातातपः-आस्यं प्रक्षाल्य गण्डूषं पियेगुक्त्वा च यो द्विजः । दैवं श्राद्धमसी हन्यास्पितनात्मानमेव च ॥ गण्डूपकाले आस्यस्यजलं न पिवेदित्यर्थः । कुत्सः-आचान्तो नाभिदेशं तु प्राणानां ग्रन्थिरसीति च । विमृश्या. दित्यमीक्षेत रात्री दीपमुखं तत्तः ॥ स्मृत्यन्तरे-भुक्त्वा द्विराचान्तो हृदयदेशमभि- मृशेत् प्राणानां ग्रन्थिरसि । इति । व्यास:-भुक्त्वामृतापिधानमसीत्युपरिधादपः विवेत् । आचम्याङ्गुष्ठमात्रेति पादाङ्गुष्ठे तु दक्षिणे ॥ निःस्रावयेद्धस्तजलमूर्ध्वहस्त: समाहितः । हुतानुमन्त्रणं कुर्याच्छद्धायामिति मन्त्रतः ॥ अथाक्षरेण स्वात्मानं यो जयेद्ब्रह्मणीति हि । सर्नेपामेव योगानामात्मयोगः परः स्मृतः ॥ योनेन विधिना कुर्यात्स याति पदमक्षयम् । अक्षरेण "एतस्य वा अक्षरस्य" इत्यानातेन "ब्रह्मणि म आत्मा- मृतत्वाय” इति योजयेत् । "अमित्यात्मानं युञ्जीत" इत्यात्मयोगं कुर्यादित्यर्थः । अत्र पाहटे-भुक्त्वोपविशतस्तुन्दमोजो भवति तिष्ठतः । मायुश्च क्रमतो मृत्युर्धा- पत: स्वपतो वपुः ॥ अखण्डादर्श-भक्त्वा तु मुखमासीनस्ताम्बूलं भक्षयेद्विजः। निवेदितं भगवतः परिशुद्धं यथाविधि | संग्रहकारः-भुक्त्वा तु मुखमासीन. स्ताम्बूलेनास्पशोधनम् । शुण्यामलकघावनामेकेनाथ विशोधनम् ॥ आसने सम्य- गासीनः श्रवणैस्हप्तमानसः । षष्ठसप्तमभागेपि पुराणादीन् निरीक्षयेत् ॥ श्रीवि. .. .

·- आह्निकमकरणम् । (२०३) ष्णुपुराणे-अगस्तिरनिर्वडवानलश्च भुक्तं ' मयानं जरयन्त्वशेषम् । सुखं च मे तत्परिणामसंभवं यच्छन्त्वरोगं मम चास्तु देहे || विष्णुरत्ता तथैवान्नं परिणामश्च वै यतः । सत्येन तेन मे मुक्तं जीर्यत्तन्नमिदं तथा ॥'इत्युच्चार्य स्वहस्तेन परिमृश्य तयोदरम् | अनायासप्रदायीनि कुर्यात्कर्माण्यतन्द्रितः ॥ * ताम्बूलविधिः- तथान्यत्र-सुपूगं च सुपत्रं च सुधया च समन्वितम् । प्रदद्याद्विजदेवेभ्यस्ताम्बूलं भक्षयेद्बुधः॥एकपूगं सदारोग्यं द्विपूर्ण निष्फलं भवेत्। अतिश्रेष्ठं त्रिपूगं च अधिकं नैव दुष्यति।।पर्णमूले भवेद्याधिः पर्णाग्रे पापसंभवः । चूर्णपर्ण हरत्यायुः सिरा बुद्धिविना- शिनी || तस्मादग्रं च मूलं च सिराश्चैव विशेषतः । चूर्णपर्ण वर्जयित्वा ताम्बूलं खाद- येदुधः। अखण्डितं च क्रमुकं पर्णमक्षालितं तथा । अशोधितं तथा चूर्णं भक्षयन् सर्व- दोपभाक् ।। अनिधाय मुखे पर्ण पूगं खादति यो नरः । सप्तजन्म दरिद्रः स्यानरकेषु निमज्जति ॥ पीत्वा भुक्त्वा च यो मर्त्यः शून्यं पात्र परित्यजेत । स भूयः क्षुत्पिपा- साततॊ भवेजन्मनि जन्मनि ॥ पराशरः-मेहस्पृष्टं च यत्तोयं पाप्पदन्तोष्ठविपुषः । भुक्त्वांगलिगतनेह नोच्छिष्टं धर्मचोदितम् ॥ आर्द्रपादस्तु यो मत्यों भुक्त्वागाराद- हिजेत् । तस्यायुः कीर्तिलक्ष्मीश्च विद्या प्रज्ञा च नश्यति ॥ याज्ञवल्क्या-अ- तिथि श्रोत्रियं तृप्तमासीमान्तमनुव्रजेत् । अहाशेष समासीत शिष्टैरिदैश्च बन्धुभिः ।। दक्षा-इतिहासपुराणाभ्यां पष्ठं सप्तममभ्यसेत् । कालमित्यनुवर्तते । शंख:-विचार्य च पुराणार्थान् वेदार्यान् भक्तिमास्थितः । विष्णुं सदा हदि ध्यायेत् सकलं निष्कलं तु या॥लिखितः-भुक्त्वोपस्थाय मार्तण्ड पुराणानि सदा पठेत् । भावशुद्या हरी भक्तिः पुराणअवणाद्भवेत् ॥ दक्षा-सात्विकानि पुराणानि सात्विकांश्च जपस्तिथा । कारयेदोजनान्ते तु पष्ठे वै सप्तमे द्विजः ।। पुराणपठनाशक्ती पीरुपं सूक्तमुच्चरेत् । तद्विष्णोरिति मन्त्रं वा जपेदष्टाक्षरं तु वा ॥ एवं यः कुरुते नित्यं स याति परमां गतिम् । एवं गृहस्थधर्मा उक्ताः ।। ॐ स्नातकव्रतनिरूपणम् 8 सांप्रत सातकवतं प्रतन्पते । अनापस्तम्यः-अप सातकव्रतानि पूर्वेण ग्रामा निष्क्रमणप्रवेशनानि शीलयेदुत्तरेण धा; न कुसृत्या ग्राम प्रविशेक्, यदा प्रामानिष्का- मत्ति ग्रामं वा प्रविशति तदा पूर्वेण द्वारेणोत्तरेण वा कुर्यात्र द्वारान्तरेण शीलयेत् । इति । गौतमः-विधिपूर्व नात्या भार्यामधिगम्य यथोक्तान गृहस्थधर्मान प्रयुधान इमानि प्रतान्मनुकत्स्नातको नित्यं शुचिः सुगन्धनानशीलः सति विभवे न जीर्ण- मलपदासाः स्यात्र रक्तमुल्रणमन्यधृतं वासो रिभ्यान स्रगुपानही निणितमशक्ती न रूदश्म वरकस्मानानिमपश्च युगपद्धारयेत् । आपस्तम्यः सर्वान् रागान् वाससि पर्जयेत्कृष्णं च स्वाभाविकमनूद्रासिवासो वसीताप्रतिक्रष्टं च शक्तिविषये । कुसुम्मा- दीन सर्वान् रागान्यासप्ति पर्जयेत्-न केनचिद्रक्त वासो विभृयात्, तथा स्वाभाविक कृष्णं कम्बलादि च न वसीत, वदासि-उल्पणम्, तदन्यदनद्रासि । छान्दसो ·(२०४) स्मृतिरनाकरः। दीपः । एवंभूतं वासश्च वसीत आच्छादयेत्, प्रतिकृष्ट निकृष्टम्, जीर्ण मलिन स्थ- लंच, “निकृष्टमतिकृष्टाव रेफयाप्यावमाधमाः" इत्यमरः । सद्विपरीतमप्रति- कृष्टम्, तादृग्यासो वसीत । तच प्रतिकृष्टं शक्ती सत्यां न वसीत । तथा मनु:- न जीर्णमलयद्वासा भवेच्च विभवे सति । उपानही च वासश्च धृतमन्यैनं धारयेत् ॥ उपवीतमलंकारं सज करकमेव वा । माधवीये-नमो मलिनवासाश्च नमो नील- पटस्तया । नमस्तु स्यूतवस्त्र स्थानमो भुमपटस्तथा ॥ विकक्ष्योनुत्तरीयश्च नग्नश्चा- पत्र एव च । श्रीतं स्मात तया कर्म न ननश्चिन्तयेदपि ॥ विज्ञानेश्वरे-नीलं रक्तं च यहां यस्य देहेषु तिष्ठति । अहोरात्रोपोषितः सन् पञ्चगव्येन शुध्यत्ति ॥ जा- तुकणिः-कौशेयं रक्तकृष्टं च मलिनं केशदूपितम् । छिन्नामे चोपवस्त्रं च कुत्सितं धर्मतो विदुः ॥ भृगुः-दशाहीनेन पत्रेण न स्यात्कौपीनकाहते । नान्यदीयेन नाण न सूच्या प्रथितेन च ॥ ब्राह्मणस्य सितं वस्त्रं नृपते रक्तमुल्वणम् । चित्रं वैश्यस्य शूद्रस्य नीलं मलिनमिप्यते ॥ अत्रापस्तम्यः-वासःशाणीक्षीमाजिनानि कापायं चैके वस्त्रमुपदिशन्ति मानिष्ठं राजन्यस्य हारिद्रं वैश्यस्य । शणस्य विकार: शाणी शाटी, क्षुमा अतसी तद्विकारः क्षीम-दुकूलम्, मनिष्ठया रक्तं मानिष्ठम्, हरिद्रया रक्तं हारिद्रम्, एतानि वर्णानुपूर्वेण वासांसि, कापायं तु ग्राह्मणस्योत्तरीयार्थमित्या द्गम्यते । अन्तरीयविपये भृगुः परिधानादहिः कक्ष्या राक्षसी परिकीर्तिता । सर्व- कर्मणि विद्वद्भिर्वर्जनीया प्रयत्नतः ॥ भरद्वाज:-स्वोक्तं पत्रं च कौपीनं धारयेत्म- थमाश्रमी ! यज्ञोपवीते द्वैकल्यं दण्डं छनं कमण्डलुम् ॥ सौवर्णे कुण्डले स्वोक्तं पासो दध्याहाधिपः । साधनानि यथापूर्वमुक्तानि गृहमेधिनः । यानि तान्येष धा. योणि यानप्रस्थेन धारणे | उपवीतोत्रासङ्गन्दण्डकोपीनमेखलाः ॥ कुण्डिकाछववा- सांसि यतिर्दध्यादनन्तरम् । कौपीनधारणायाथ शुल्वं कृत्वोपवीतवत् ॥ यतिश्च प्र- ह्मचारी च दधातां द्विपदक्षिणम् । नमस्तपरिहाराय गृहस्थवनिनो तया ॥ तदेव धा- रयेयातामवश्यं केवलं च तौ । व्यास:-अकच्छः पुच्छकच्छो पा द्विकच्छः कटि- वेष्टितः । यावदास्ते द्विजस्तावन्नम एव न संशयः ।। संवतः-कटिसूत्रं विना कर्म श्रीतं स्मात करोति यः । सर्वं तनिष्फलं विद्यारसोपि नम इति स्मृतः ।। आपस्त- भ्य:-दिवा च शिरसः प्रावरणं वर्जयेदग्रिमपो ब्राह्मणं गां देवतादारं प्रतिपादी च श- क्तिविषये नाभिप्रसारयीत । गौतमः नेता देवताः प्रति पादौ प्रसारयेन्न पर्णलोटा- श्मभित्रपुरीपापकर्षणं कुर्यान्न भस्मकेशतुपकपालान्यधितिष्ठेन म्लेच्छाशुच्यामिकेः सह संभाषेत संभाष्य पुण्यकृतो मनसा ध्यायेद्राह्मणेन वा सह संभापेताआपस्तम्बा- देवताभिधानं चामयतः । अप्रयतः सन् देवतानामध्यादीनां नाम न कीर्तयेत् । मत्र पराशर:-अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोपि वा । यः स्मरेत्पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः।।अतो देवतान्तरकीर्तनमशुचिना न कार्यम् । मारायणस्य नामा- नि सदा सर्वत्र कीर्तयेत् । देवतान्तरनामानि नाशुचिः परिकीर्तपेत् ।। दक्षा-चका- युधस्य नापानि सर्वदा परिकीर्तयेत् । नाशीचं कीर्तने तस्प पवित्रो भगवान् हरिः ।। कवले कप के कुर्वन् गोविन्दस्यानुकीननम् । इत्यादिवचनाद्विष्णुकीर्तनं सर्वदा कार्य- ·- आह्निकाकरणम् । (२०५) मेव । अत एव श्मशानेप्याशौचादावपि नारायणगोविन्दति लोकः कीर्तयति । अत्तो भोजनसानादी मीन विधावप्रायत्ये च देवतान्तरकीर्तनमेव निषिद्धम्, न विष्णोरिति सिद्धम् । मौनं पाचो निवृत्तिः स्यानात्र भाषा न संस्कृतम् । नान्यदेवेरणं विष्णुं सदा ध्यायेच कीर्तयेत् ॥ यदि वाग्यमलोप: स्यानपादिपु कथंचन । ध्याहरेद्वैष्णवं सूक्तं स्मरेदा विष्णमव्ययम् ।। इति व्यासः।आपस्तम्यः-स्पृहती च गां नाचक्षीत संसृष्टां च घसेनानिमित्ते । स्पृहती सस्पधान्यादिकं भक्षयन्तीम्, गौरियं भक्षयतीति न व्यात, तया बरसेनानिमिते संसृष्टाम् । " यस्य हविपे परसा अपाकृता धयन्ति " इत्यादिके निमित्ते न दोपः । पत्सतन्त्री च नोपरिगच्छेत्प्रेसावन्तरेण च नाती- यात् । वरसतन्त्री पत्सबन्धनरज्जुः, प्रेवी डोलास्तम्भी, तोरणस्तम्भावित्यन्ये । न पततः संचक्षीत । पततः पक्षिणः संघीभूतान् म गणयेत्, पुण्यक्षयेण स्वर्गात्पततः परस्मै न चूपाज्ज्योतीपि पतन्तीति । नाबाह्मणायोच्छिष्टं प्रयच्छेद्यदि प्रयच्छेदन्ता- स्कुचा तस्मिन्नवधाप प्रयच्छेत् । अत्राह्मणः शूद्रः न शूद्रायोच्छिष्टमनुच्छिष्टं वा दद्यात् " इति वसिष्ठस्मरणात्तस्मा उच्छिष्टं न प्रयच्छेत् । इदमनाश्रितविषयम् । " अन्तर्धायैव शूद्राय " इत्याश्रितशूद्रायोच्छिष्टदानस्मृतेः । कुप्त्वा दन्तानखेनावि- लिख्य तज्जलमुच्छिष्टे निधाय प्रयच्छेत् । इदमाश्रितविषयम् । एवमेव-न शूद्राय मति दद्यानोच्छिष्टं न हविष्कृतम् । न चास्योपदिशेद्धर्म न चास्य प्रतमादि- शेत् ॥ इति मनुवचनं द्रष्टव्यम् । आपस्तम्ब:-मिथुनीभ्य च न तया सह सर्वा रात्रि शयीत, शयानश्चाध्यापनं पर्जयेत् । इति । मिथुनीभ्य मैयुनं कृत्वा, तया भार्यया सह, सर्वो रात्रिं न शयीत, दिवा वा नक्तं वा शयानो नाध्या. पयेत्, स्वयं तु धारणार्यमधीयीत । अनावित्रगनुलेपनः स्यात् । आविर्भूतमाल्यानु- लेपनो न स्यात् । सभाः समाजांश्च न सेवेत नगरप्रवेशनानि च पर्जयेत्तनं च न विपात् । अयाप्युदाहरन्ति । " मूलं कूलं वृहति दुर्विवक्तः प्रजा पशूनायतनं हिमस्ति, धर्मप्रहादनकुमालनस्य रुदन्ह मृत्युर्युवाच प्रश्नम्" इति गार्दभयानमारो- हणे विपमारोहणावरोहणानि च धर्जयेदाहुभ्यां च नदीतरणं नावं च सांशयिकी तृणच्छेदनलोष्टविमर्दनष्टीवनानि चाकारणाद्यच्चान्पपरिचक्षते । न विद्रूपाच-दुरू- पमर्थ सहसा न विचार्य ब्रूयात् । मूलं पित्रादिः, कूलम् आगामिनी संपत्ते उभयमपि, वृहति छिनत्ति. दुर्विविक्तः अन्यया निणेतुः, प्रजा पुत्रादिकाम्, पशून गवादिकान्, आयतनं गृहम्, हिनस्ति । अत्र योधायन:-बहुद्वारस्य धर्म- स्य सूक्ष्मा दुरनुगा गतिः । तस्मादवाच्यो छेकेन विधिज्ञेनापि संशये ॥ पराशरश्च- सभा वा न प्रवेष्टव्या पक्तव्यं वा समञ्जसम् । अवन्वितन्यापि नरो भवति किल्पि- पी || अतो मृत्युरपि धर्मसंकटे पतितो रुदन कस्यचिहपेः प्रश्नं विविच्य कथितवान् " हे धर्म प्रहाद कुमालनस्य नेदं कृत्यम्" इति । बाहुभ्यामिति वचनात् प्लवेन नदीतरणे न दोषः । तृणच्छेदनादीन्यकारणान कुर्यात्, “द्वे दर्भाग्रे प्रच्छिद्य " "दर्भाग्रे प्रादेशमात्रे प्रच्छिनत्ति" इत्यादिकारणे न दोषः । यच्चान्यत्परिचक्षते- अत्र गौतमः-गां धयन्ती परस्मै नाचक्षीत नचैनां धारयन्न मियुनीभूत्वा शौचं मति . " ·(२०६) स्मृतिरनाकरः। विलम्वेताग्रिमुखोपधमनविगर्ववादपहिर्गन्धमाल्पधारणपापीयोऽवलोकनभार्यासहभोज- नाद्वारप्रवेशन पादपावनसंदिग्धभोजननदीमाहुतरणवृक्षविपमारोहणावरोहणप्राणव्याय- च्छनानि वर्जयेन्न संदिग्धां नावमधिरोहत्सर्वत एवात्मानं गोपायेत्र प्रावृत्य शिरोहनि पर्यटेदमावृत्य रात्री सोपानकश्च शयनाशनासनाभिवादननमस्कारान्वयेच्छेदनभेद- नविलेखनविमर्दनावस्फोटनानि नाकस्मात्कुर्यानोपरिवत्सत्तन्त्री गच्छेनकुलं कुल: स्यान्न यज्ञमवृत्तो गच्छेद्दर्शनाय तु कामं न भक्ष्यानुत्सङ्गे भक्षयेन्न रात्री मेध्याहृतमुट्ट- तस्नेहविलयनपिण्याकमयितमभृत्तीनि चात्तवीर्याणि नाश्रीयात्मस्थमङ्गल्यदेवतायतन- चतुप्पथान प्रदक्षिणमावर्तत मनमा वा तत्समग्रमाचारमनुपालयेदापत्कल्पः सत्यधर्मा. यवृत्तः शिष्टाध्यापकः शौचशिष्टश्रुतिनिरतः स्यानित्यमहिंस्रो मृदुटकारी दमदान- शील एवमाचारो मातापितरी पूर्वापरान् सम्पन्धान दुरितेभ्यो मोक्षयिष्यन् सातक: शश्वद्ब्रह्मलोकान च्यवते । इति । याज्ञवल्क्यश्च-न स्वाध्यायविरोध्पर्यमीहत न यतस्ततः । न विरुद्धप्रसङ्गाभ्यां सन्तोषी च भवेत्सदा ॥ स्वाध्यायविरोधिनमर्थ ना- विच्छेत् न यतस्ततः-यतः कुतश्चिदविदिताचाराचार्य नेहेत ! अन मनु:- :-धर्मार्था- चुच्यते श्रेयः कामार्थी धर्म एव वा।अर्थ एवेह च श्रेयस्त्रिवर्ग इति हि स्थितिः।। पराश- र:-परित्यजेदर्थकामौ यौस्यातां धर्मवर्जिती । धर्म चाप्यसुखोदकै लोकसंघुष्टमेव च ॥ विरुद्धम् अयाज्ययाजनादि, प्रसंगः गीतवृत्तादिः, ताभ्यां चार्य नेहेत, किंतु यदृच्छा- लाभसंतुष्टो भवेत् । मनुः-सन्तोषं परमास्थाय सुखार्थी संयतो भवेत् । समुच्चये- धनं या पुरुषो लोके पुरुपं धनमेव पा | अवश्यमेकं त्यजति तस्मारिक धनकृष्णया || शुक्लाम्बरधरो नीचकेशश्मश्रुनखः शुचिः। न मार्यादर्शनेश्नीयानकवासा न संस्थितः।। शाण्डिल्यः न रक्तकृष्णमलिनवासांसि परिघापयेत् । आपस्तम्या-नित्यमुत्तरं बासः कार्यमापि या सूत्रमेवोपवीतार्थे । शाण्डिल्य:-शुदि कुर्यात्तथा विद्वान्मलानां देहजन्मनाम् । कृत्तकेशनसश्मश्रुत्रिपक्षेपु गृही भवेत् ॥ गङ्गायां भास्करक्षेत्रे" इत्युक्ते- पु तटेवेव वपनमिति भावः। न संशयं प्रपद्येत नाकरमादमियं वदेत् । नाहितं नानृतं चैव न स्तेनः स्पान वाघुपिः॥ प्राणावपत्तिसंशयायहं कर्म न कुर्यात्, संदिग्धायै च । गीताचार्यः-अज्ञश्वाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति । नायं लोकोस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः ॥ आपस्तम्पा-न संशयं प्रपद्येयदि प्रपद्येत्सोपि क्षणादेव न. श्यत्यमियमद्वैगकरं न वदेन्न वाघुपिनं दद्यात्पापीयसे | अल्पकामियुक्तवृद्धिमन्तरेणा- धिकवृद्धयुपजीपी धाधुपिः । " अनापदि तु ब्राह्मणस्य न घार्युष्यं ठवणविक्रिया" इत्युपपातकमध्ये पाठात् । दाक्षायणी ब्रह्मसूत्री घेणुमान् सकमण्डलुः । कुर्यात्मदाक्ष- गं देवमृगोविभवनस्पत्तीन् ॥ दाहापिणं सुवर्णकुण्डलम् । अत्र मनुः वणवों धा. रयद्यष्टिं सोदकं च कमण्डलम् | यज्ञोपवीतं पदं च शुभे रोक्मे च कुण्डले । वेदः दर्भमुष्टिः। भरवाज:-सौपर्णा राजिता शोल्या त्रिवृत्वा कुण्डिका मता । कांस्यापत्त- ललोहो कुर्यात्स्वयलाभतः ॥ एषामलामे गोचर्मनिर्मितः स्यात्कमण्डलु: । उदु- भ्यरवटाश्वत्यप्लक्षजम्यूत्वचा तथा ॥ भस्मना च मृदादिश्च श्रीफलेश्च ततः शुचिः । "कली पञ्च न कुर्वीत भ्रातृजायां कमण्डलुम " इति नालिकेरवृक्षमृण्मयकमण्डलु.

·- . आह्निकाकरणम् । (२०७) निषेधात्स्वर्णादिमयः कमण्डलुाद्यः, " एषामलाभे गोचर्म ” इति स्वोयलाम एव मृन्मयविधानाच । अत्र व्यास:-कुर्वीत धारया सन्ध्यां कांस्य हैमे च राजते । ताम्रपाने जलं कृत्वा गृहे सन्ध्यां समाचरेत् ॥ ब्रह्मसूत्री-भरद्वाजः-एकैकमुपवीतं स्यादाधन्ताश्रमिणोर्द्रयोः । दशाष्टी वा गृहस्थस्य चत्वारि वनवासिनः ॥ दशाही वेति काम्याभिप्रायम् । “आयुप्कामस्तु बहून्युपवीतानि धारयेत । " इति स्मृतेः । यज्ञोपवीते द्वे धार्य श्रोते स्माते च कर्मणि । तृतीयमुत्तरीयाथै वस्त्राभावे तदिप्यते ॥ " यज्ञोपवीते द्वे धायें " इति द्वयोरेवावश्यधार्यत्वस्मृतेश्वः । तथा चन्द्रिकायां भृगुः-उपवीतं बटोरेके द्वे तथेतरयोः स्मृते । एकमेव यतीनां स्यादिति शास्त्रविनि- श्चितम् ॥ इति । इतरयोः गृहस्थवनस्ययोः । एवं स्मृतिषु यतेरुपवीतविधानात्तत्या- गो न युक्तः । अत्र दक्षः-मेखलाजिनदण्डेन ब्रह्मचारीति लक्ष्यते । गृहस्था यष्टि- वेदायैनखरोमैर्वनाश्रमी ।। त्रिदण्डेन यतिश्चात्र लक्षणानि पृथक् पृथक् । यस्यैतल्ल. क्षणं नास्ति मायश्चित्ती न थाश्रमी ॥ अगिरा:-यतेलिङ्गं प्रवक्ष्यामि येनासी ल- क्ष्यते यतिः । त्रिदण्डमुपवीतं च वस्त्रं जन्तुनिवारणम् ॥ यस्यैतद्विद्यते लिंगं स य- तिर्नेतरो यतिः । हारीत:-त्रिदण्डमुपवीतं च शिखाकापायमम्बरम् । कमण्डलु- भैक्षचरं यतीनां तु विधीयते ॥ चन्द्रिकायामभिवाद्यप्रकरणे-देवताप्रतिमा दृष्ट्वा यत्तिं चैव त्रिदण्डिनम् । नमस्कार न कुर्याच्चेदहोरात्रेण शुध्यति । तत्रैव-सदो- पवीतिना भाव्यं सदा पद्धशिखेन च । विशिखोनुपीतश्च यत्करोति न तत्कृतम् ॥ इति । सदा उपनयनप्रभृत्याप्रयाणादित्यर्थः। त्रिदण्डमुपवीतं च वासः कौपीनवेष्ट- नम् । शिक्यं कवचमित्येतद्रिभृयुर्यावदायुपम्।। इति स्मृतेः । वेणुमान्-अत्र भर- दाज:-गृहस्थस्य वनस्थस्य यतेर्वा सूत्रिजातिपु । वेणदण्डः प्रशस्तः स्यानिर्दोषः सप्रमाणकः। गृहारण्यस्थयोर्दण्डौ युक्परू यतिनोन्यथा। शिरःप्रमाणो विमस्य क्षत्रिय- स्यालिकोन्नतः ॥ प्राणप्रमाणो वैश्यस्य दण्ड एषां कमात्स्मृतः । मनुः केशान्तिको ब्राह्मणस्य दण्डः कार्यः प्रमाणतः। ललाटसमितो राज्ञः स्यात्तु नासान्तिको विशः ॥ याज्ञवल्क्या-नेक्षेतार्क न ननां स्त्रीं न च संसृष्टमैथुनम् | न च मूवं पुरीपं वा नाशुची राहुतारका मनु:-नेक्षेतोयन्तमादित्य नास्तं पान्तं कदाचन । नोपरक्तं न पारिस्थं न मध्यं नमसो गतम् ॥ नाभीयाद्भार्यया साध नैनामीक्षेत चानतीम् । क्षुवती नृभ्य- माणां वा नचासीनां यथासुखम् ॥ नाञ्जयन्ती सके नेत्रे न चाभ्यक्तामनामृताम् । न पश्येत्प्रसवन्ती च तेजस्कामो द्विजोत्तमः ॥ नेक्षेत चाभतीमित्यत्र चकारेणानन्तं स्त्री च नेक्षेतेत्यर्थः समुच्चीपते । "जायाया भन्ते नाश्नीयादवीर्यवदपत्यं भवति" इति श्रुतेः। "न भार्यादर्शनेनीयात् ॥ इति स्मृतेश्च । नाप्सु स्वं प्रतिविम्बंतु तेजस्कामो निरीक्ष- येत् । मयि तेज इन्द्रियमित्यात्मच्छायेक्षणे जपेत् ।। इति स्मृतेर्नचोदके निरीक्षेत वं रूपमित्यर्थः । अयमेव ज्ञ इत्येतत्सर्वं मन्त्रमुदीरयेत् । धर्पत्यमावृतो गच्छेत्स्वपेत्म- त्यशिरा नच ॥ " अयमेव ज्ञः पाप्मानमपहन्तु " इति मन्त्रः । छीवनासक्शक न्मत्ररेतांस्यप्सु न निक्षिपेत् । पादौ प्रतापयेनानौ न चैनमतिलहयेत् ॥ ठीवनम् उद्गिरणम्, असृक् रक्तम्, शकृत् पुरीषम् । अत्र शसः तुषकेशकरीपभस्मास्यिहो- , ·(२०८) स्मृतिरत्नाकरः। प्मनखलोमान्य न निक्षिपन्न पादेन पाणिना वा जलमभिहन्यात् । इति । मनु- श्व-नामिं मुखेनोपमेनमां नेक्षेत च स्त्रियम् । नामेध्य प्रक्षिपेदनी न च पादौ प्रता- पयेत् ॥ अधस्तानोपदध्याच्च न चैनमतिलहयेत् । न चैनं पादतः कुर्यान्न माणामा- घमाचरेत् ॥ अमेध्यानि द्वादश मलानि | नाशुचिः संस्पृशेदग्निं पृष्ठभागं न तापयेत् । जलक्षीरादिकं पेयं सर्व नानलिना पिवेत् ॥ जलं पियेन्नाजलिना न शयानं प्रबोध- येत् । नासैः क्रीडेन्न धर्माधितर्वा न संवसेत् || न शयानं मयोधयेदिति वचना- दात्मनो वाधिशयानं न प्रतियोधयेत् । अत्रापस्तम्ब:-शय्यासने चाचरिते नाविशे- नानभिभापितो गुरुमभिभाषेत मियादन्यापतोदव्युपजापव्यभिहासोदामन्त्रणनामधे- यग्रहणप्रेपणानीति । गुरोर्वर्जयेत्। मनुः-शय्यासने चाध्युपिते श्रेयसे न समाचरेत् । प्रियादन्यत् संतोषजनकवाक्यादन्यत्, व्युपतोदः दण्डवृणांगुल्यादिघट्टनम् । व्युप- जापः हस्तादिना पिधायास्यं कर्णयोः कथनम्, वस्त्रादिना आस्यं प्रच्छाद्यावश्यक. क्तव्यार्थकयने न दोपः । व्यभिहासः आस्यं व्यावृत्याभिमुख्येन हास्यम्, अत्र परिहार:-" न स्मयेत यदि स्मयेताविगृह्य स्मयेतइति ब्राह्मणम् । उदामन्त्रणं दूरे स्थित्वोच्चैराहानम् । अत्र मनु:-नोदाहरेदस्य नाम परोक्षमापि केवलम् । न चैवास्यानुकुवात गतिभापितचेष्टितम् ॥ आत्मनाम गुरोर्नाम नामातिकृपणस्य च । आयुष्कामो न गृहीयाज्येष्ठापत्यकलत्रयोः॥ आपदि चोरव्यामाग्रिसादिभयेपु ज्ञापय- देव । धर्मनः पशुलंघनादिभिर्न क्रीडेत् । व्याधितः अत्र स्मृतिः-अक्षिरोगी ह्यप- स्मारी ज्वरी कुष्ठी क्षयी तथा । श्वासकासीति तैयुक्तामेकशय्यां तु वर्जयेत् ॥ विरुद्ध पर्जयेत्कर्म मेतधूमं नदीतरम् । केशभस्मतुपाङ्गारकपालेषु च संस्थितम् ॥ विरुद्धं जनपदग्रामाद्याचारविरुद्धं वर्जयेत् । अत्र मनु:-देवतानां गुरोराज्ञां सातकाचार्य- योरपि । नाकामेकामतश्छायां वभ्रुणो दीक्षितस्य च ॥ वचः कपिलः । अनि:- विप्रायोर्विमयोश्चैव दम्पत्योरिपुधन्वनोः । नान्तरा गमनं कुर्याद्देवतापलिपीठयोः ॥ दिवा स्वापं न कुर्वीत न गच्छेच्च दिया स्त्रियम् । दिवा निद्रा हरत्यायुर्दिया स्त्री पु- ण्यनाशिनी ॥ नानामि नाकामेद्रेतोविण्मत्रमेव च । श्लेष्मनिष्ठयूतवान्तानि ना. धितिष्ठेत कामतः ॥ आपस्तम्या-नानानीनां सन्निवापं वर्जयेद्दत्वा च नानुकथये. स्कृत्वा च नानुस्मरेदात्मप्रशंसां परगर्हामिति च वर्जयेत् । कृत्या उपकारमिति शेपः । विमा हि क्षत्रियात्मानो नावज्ञेयाः कदाचन । आमृत्योः श्रियमाकांक्षध कंचिन्मर्मणि स्पृशेत् ॥ विप्रः बहुश्रुतः, अहिः सर्पः, आत्मा स्वयम्, नापमन्तव्यः । नाचक्षीत धयन्ती गां नाद्वारेण विशेकचित् । धयन्ती परस्य क्षीरादि पिरन्तीम्, नाचक्षीत न निवर्तयेत् । गोब्राह्मणानलान्नानि नोच्छिष्टेन पदा स्पृशेत् । न निन्दाताडने कु- योरसुतं शिष्यं च ताडयेत् ॥ भार्या पुत्रश्च दासश्च शिष्यो भ्राता सहोदरः । आता- पराधास्ताब्याः स्यू रज्वा घेणुदलेन वा ॥ वयोवृद्धयर्थवाग्वेपश्रुताभिजनकर्मणाम् । आचरेत्सदशी वृत्तिमजिह्मामशठां तथा ॥ षेपः वस्त्रमाल्यादिविन्यासः, श्रुतं पुरुषार्थ- शास्त्रम् । हीनकल्पं न कुर्वीत सति द्रव्ये फलमदम् । चण्डालो जायते यज्ञकरणा- चन्द्रभिक्षितात् ॥ पोयं हीनकल्प उक्तः, सति द्रव्ये मसी न कर्तव्यः । यच्च फल- . 4 , ·आह्निकाकरणम् । (२०९) प्रदं काम्यं कर्म, तद्धीनकल्पं कर्तव्यमेव । अत्र मनु:-प्रभुः प्रथमकल्पस्य योनुकल्पेन वर्तते । न साम्परायिकं तस्य दुर्मतेर्षियते फलम् ॥ साम्परायिक पारलौकिकम् । दक्षः-अकृत्सवात्साधनानां मौव्याकर्मकृतस्तथा । फलरय चाभिसम्बन्धादपवित्रो विधिः स्मृतः ॥ यमः-उपादाय धनं शूद्रायोग्निहोत्रमुपा- सते । दाता तत्फलमानोति कर्ता च नरकं व्रजेत ॥ चन्द्रिकायाम्-धर्मविद्राह्मणः शूद्राद्यज्ञार्थं नाहरेद्धनम् । जायते स हि चण्डालः शूद्रार्थनेष्टदेवतः। असण्डादर्श- न यज्ञार्थं धनं शद्राद्विमो भिक्षेत धर्मवित् । यजमानस्तु भिक्षित्वा चण्डालः प्रेत्य जायते ॥ मनुश्च-ये शूद्रादधिगम्यार्थमग्निहोत्रमुपासते । ऋविजस्ते हि द्राणां ब्रह्मवादिषु गर्हिताः ॥ तेषां सततयुक्तानां पलाय्युपसेविनाम् । पदा मस्तकमाकम्प दाता दुर्गाणि संतरेत् ।। यदा तु प्रक्रान्तयज्ञस्य मध्ये कथञ्चित्पश्वायंगासंभवेन यज्ञः प्रतिपिद्धः, तदा “ शुद्रादेव प्रतिग्राह्यम् ॥ इति तत्प्रतिग्रहपरं वचनं द्रष्टव्यमिति चन्द्रिकायामुक्तम्, प्रारब्धस्पावश्यसमापनीयत्वात् । कार्णायनिः-पुत्रमुत्पाय चाधीत्य कुर्याद्वैतानिकं द्विजः । यथाकथंचिदादध्यात्प्राप्तं चेत्साधुतो धनम् ॥ अ. खण्डादर्श-दायप्राप्तः स्वकृप्या वा लब्धैः शिष्टपरिग्रहात् । यजेत श्रद्धया विष्णु श्रेयोर्थी नान्यथा यजेत् ॥ चन्द्रिकायाम्-स्मान्यन्यानि कुर्वीत श्रद्दधानो जिते- न्द्रियः । न खल्पलक्षणैर्यज्ञैर्यजेतेह कथंचन || अन्नहींनो दहेद्राष्ट्र मन्त्रहीनस्तयति- जः । दक्षिणाहीनो यजमानं नास्ति यज्ञप्तमो रिपुः ॥ समुच्चये-एवमाचारतो दृष्ट्वा धर्मस्य मुनयो गतिम् । सर्वस्य जगतो मूलमाचारं जगृहुः परम् ॥ मनु:-न विस्म- येत तपसा वदेदिष्वा च नानृतम् । ना”प्यपवदेद्विमं न दत्त्वा परिकीर्तयेत् ।। यज्ञान- तेन क्षरति तपः क्षरति विस्मयात् । आयुर्विप्रपरीवादादानं तु परिकीर्तनात् ॥ शा- ण्डिल्य:-यदुद्वेगकरं वाक्यमन्यथार्थावबोधकम् । असत्यमनृतार्थं च नोचरेत्कापि गर्हितम् ॥ गोपयेत्रोचरेद्धर्मात्रापृष्टः किचिदुचरेत् । पृष्टोपि न वदेदर्थं गुह्यं सिद्धा- न्तमेव च ॥ शातातपा-नापृष्टः कस्यचिद् ब्रूयान चान्यायेन पृच्छतः। जाननपि च मेधावी जडवल्लोकमाचरेत् ॥ शाण्डिल्यः-प्रदक्षिणे प्रणामे च पूजायां हवने जपे । न कण्ठातवस्त्रः स्याद्दर्शने गुरदेवयोः ॥ वल्मीक गोमयं चैव छायामश्वत्यता- लयोः । न लहयेद्रजं विप्रो गवां नित्यमनापदि ॥ कुटुम्यिनो पिनान्येषां तीर्थपाना विशिष्यते । कुटुम्बिनो गृहे सर्व निर्गतो विल्लो भवेत् ॥ विशिष्यते विधीयते । विक्ल: लुनित्यकृत्य इत्यर्थः । कुटुम्नी वर्जयेदिम्ब दावं शैलं च मृन्मयम् । गृहभित्तिषु संस्थं च योगनिद्वारसात्मकम् ॥ आश्वमेधिक-पचनानि न गृीया- स्परयेश्मनि जातुचित् । तेन परेन चानेन यत्कर्म कुरुते शुभम् ॥ तच्छुभस्य फल- स्यार्धनिदस्य भवेद् धरम् | श्रीविष्णुपुराणे-विचित्परस्वं न हरेनाल्रमप्यप्रिय वदेत् । प्रियं च नानृतं ब्रूपान्नान्यदोषानुदीरयेत् ॥ नान्यस्त्रियं तथा वैरं रोचपेषु- रुपर्पभः । अन्ये यया तथा वा कुर्वन्विति भावः । न हुं कुर्याच्छवं चैव शरगन्धी हि सोमनः । न कुर्याइन्तसंपर्प न गृहीयाच नासिकाम् ।। नासंतमुरलो जम्भेरा- सकासी च वर्जयेत् । नोहसेस्मशन्दं च न मुञ्चे पवनं युधः ॥ नम्मानबादी छि.

·(२१०) स्मृतिरनाकरः। न्यान तृणं न मही लिरोत् । न श्मश्रु भक्षयेट्रोष्टं न मृद्गीयाद्विचक्षणः ॥ न दुष्टपति- तोन्मत्तय वैरातिकण्टकैः । युधो मैत्रों न कुर्वीत नैकः पन्थानमाव्रजेत् ॥ उपसच्च न व्यालान् चिरं तिष्ठेन चोत्थितः । नातीवजागरस्वप्नस्तद्वत्स्थानासने बुधः ।। दंष्टि- ण: अजिणथैव प्राज्ञो दूरेण वर्जयेत् । अवश्यायं च राजेन्द्र पुरोवातातपौ त्यजेत् ।। न सायान स्वपेन्नयो नाद्यानोपस्पृशेवरः । मुक्तकच्छश्च नाचामेद्देवायों विवर्जयेत् ॥ नासमअसशीलैस्तु सहासीत कदाचन । सहृत्तसन्निको हि क्षणार्धमपि शरयते ॥ विरोधं नोत्तमैगच्छेवाधर्मश्च सदा बुधः । विवाहश्च विवादश्च तुल्यशीलैपेप्यते ॥ अप्यल्पहानिः सोढव्या वरेणार्थागमं त्यजेत् । नारभेत कलिं प्राज्ञः शुष्कवैरं च वर्जयेत् ।। पादेन नाक मेत्पादं न पूज्याभिमुसं नयेत् । नीचासनं गुरोरगे मजेत विनयान्वितः ॥ योपितो नावमन्येत नैतासां विश्वसेक्वचित् । नच भूत्युद्भवे ताश्च नाधिपुर्यात्कदाचन ॥ मगल्यपुप्परत्नादिपूज्याननभिवाय च । न निष्का- महात्माज्ञः सदाचारपरो नृप ॥ शमं नयति यः क्रुद्धान् सर्ववन्धुरमत्सरी । भीताश्वासनकृत्साधुः स्वर्गस्तस्याल्पकं फलम् ॥ वर्षातपादिके छत्री दण्डी राज्य- वीषु च । शरीरत्राणकामो वै सोपानका सदा व्रजेत् ।। नो न तिर्यग्दूरं वा निरीक्ष- पर्यटेदुधः । युगमात्रं नरो गच्छेन्महीपृष्ठं विलोकयन् ॥ दोपहेतूनशेषांश्च वश्यात्मा यो निरस्यति । तस्य धर्मार्थकामानां हानि ल्पापि जायते ॥ पापेप्यपापः पुरुपी ह्यभिधत्ते प्रियाणि यः । मैत्रीद्रवान्तःकरणस्तस्य मुक्तिः करे स्थिता ॥ तस्मात्स- त्यं वदेत्याज्ञो यस्परप्रीतिकारणम् । सत्यं यत्परदुःसाय तत्र मौनपरो भवेत् ।। प्रिययुक्तं हितं मैतदिति मखा न तद्वदेत । श्रेयस्तत्र हितं वाक्यं ययप्यत्यन्तमानि- यम् ॥ प्राणिनामुपकाराय यदेवेह परत्र च । कर्मणा मनसा वाचा तदेव मतिमान भजेत् ॥ इत्याह भगवानौः सगराय महात्मने । सदाचारं पुरा सम्यङ् मैत्रेय परि- पृच्छते ॥ मयाप्येतदशेषेण कथितं भवते द्विज । समुल्लंघ्य सदाचारं कश्चिन्नामोति शोभनम् ॥ शाण्डिल्या-अवमानमसामर्थ्य हृद्रोग रोगमान्तरम् । अनर्थमृणमाया- समकृत्यं न प्रकाशयेत ॥ नाहरेदोमयं रात्री गोमूत्रं च न संध्ययोः । न सिञ्चेगोम- यैर्गहें रात्री तोयं न चाहरेत् ॥ आपस्तवः-दोपं बुध्वा न पूर्वः परेभ्यः पतितस्य समालयाने स्थावर्जयेत्वेनं धर्मपु स्त्रीभ्यः सर्ववणेभ्यो धर्मशेषान् प्रतीयादित्येके ।। कांचनमाली-धर्म भजस्व सततं त्यज भूतहिंसा सेवस्व साधुपुस्पान् जहि कामशत्रम् । अन्यस्य दोपगुणकीर्तनमाशु मुञ्च सत्यं कदार्चय हरि जय सर्वहानिम् ।। मनुः-नाधार्मिके वसेद्रामे न व्याधियहुले वसेत् । न पापण्डजनाक्रान्ते नोपमृ. ऐन्त्यजेभिः ॥ नास्फोटयेन च श्वेलेत्संरत्तो न विरावयेत् । न पादौ धावयेकां. स्य कदाचिदपि भाजने ॥ लोप्टमर्दी खणच्छेदी नगसादी च यो नरः । स विनाश जत्याशु सूचकोशुचिरेव च ॥ शाण्डिल्यः-गुरोगहे देवगृहे पुष्पवाट्यां गर्दा कुले । कृपणं चोल्वणं कर्म वर्जयेदपि संसदि ॥ पादप्रक्षालन व्यारयां विष्टरं चावकु- ण्ठनम् । न कुर्याहा तथान्याच न कुर्यादल्यक्रियाः ॥ विक्रीणन् ब्राह्मणो द्रव्यं दगवद्गहे हासं कण्ठध्वनि तथा ॥ भोजनं स्वापमुद्धोपं ताम्बूलं के. शशोधनम् । छत्राचार ·आह्निकाकरणम् । (२११) क्रीणन्वा वृद्धिकांक्षया । भित्रवृत्तिविकर्मस्थः सत्पथाच्यवते द्विजः ॥ वाप्यमुपजी- वन्ति ये विप्रा लोभमोहिताः । अभोज्यास्ते ह्यपातेयाः क्रियास्तेषां तु निप्फला ॥ महतामवमानं च शरीरे क्लेश एव च | अर्थहानिश्च विज्ञानं वर्धयत्यग्निमाज्यवत् ।। मन्त्री मन्त्रेश्वरः शास्त्रं मन्त्रसिद्धिस्तथा जपः । सिद्धान्तश्चाक्षसूत्रं च गोप्यं धान्यं धनायुपी ॥ धान्यार्थवन्धुनाशेन नैर्धन्योपद्रवेण च । पूरैः कृतावमानेन न खिन्नः स्यात्कदाचन ॥ आश्वमेधिके-विभीतककरञानां छायां दूरात्तु वर्जयेत् । विप्रदे- वपरीवादं वर्जयेत्पीडितोपि सन् ॥ नान्तरा गमनं कुर्यात्नाग्रिमप्रयतः स्पृशेत् । नाधः कुर्यात्कदाचित्तु न पृष्ठं परितापयेत् ॥ शाण्डिल्य:-सर्वमैत्री च कुर्वीत विवाद नाचरेत्कचित् । अधीतं नोरमृजेच्छास्त्रं न ब्रयादनृतं क्वचित् ॥ ( अनियमिति पा. ठान्तरम् । ) शपथं नाचरेत्पादं संस्पृश्य गुरुदेवयोः । अनुल्वणः शस्तवासा नियता- सनभोजनः ॥ अनुद्धतः साधुसेवी सिद्धि गच्छति शाश्वतीम् । नक्तमुच्चैन वक्त यं विवादं न रमरेद्बुधः ॥ कूपं च वृक्षमूलं च सभावासं रिपोर्म्यहम् | शून्यायतनमध्वानं न विशेनक्तमनसा ॥ सायणीये-भौमे शुक्रे तथा भानी मध्याह्न निशि संध्ययोः । नाश्वस्यसेवनं कुर्यात्कुलक्षयकरं भवेत् ॥ किच, पुंसां दीपप्रशमनात् स्त्रीणां कूष्माण्डखण्डनात् । अचिरेणैव कालेन वंशच्छेदो भविष्यति ॥ क्षुतस्व- लितज़म्भेषु नृणामायुः प्रहीयते । तत्क्षणाप्रतिकर्तव्यं जीवधूल्यंगुलिस्वनैः ॥ क्षुते शतं जीवति प्रतिवक्तव्यम् , स्खलिते पांसूनादाय ललाटे निधातव्यम्, जृम्भणे त्वंगुलिस्फोटनेन परिहर्तव्यमित्यर्थ । अधोवीजजलान्नाग्निक्षीरधान्यौपधा- दिकम् । रात्री दातुहं शन्य प्रतिसंग्रहणं शुभम् || यत्किचिद्रव्यप्रत्यादानेन क्षीरा- दिदाने नक्तं न दोष इत्यर्थः । कामः क्रोधश्च लोभश्च देहे तिष्ठन्ति तस्कराः । ज्ञानरत्नापहाराय तस्माज्जाग्रत जाग्रत ॥ त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः । कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्रयं त्यजेत् ।। पररन्धेपु जात्यन्धा परदारेप्पपुंस- का । परापवादे ये मूकास्तेतीव दयिता मम ॥ मनु:-कार्पण्यं मत्सरो दम्भः को- धस्तृष्णा भयं मदः । अनर्थानि विदुः प्राज्ञा दुःखान्येतानि देहिनाम् ॥ रागाद्यपेतं हृदयं वागदुष्टान्तादिना । हिंसादिरहितः कामः केशवाराधनं त्रयम् ॥ चत्वारि यस्य द्वाराणि सुगुप्तानि मनीषिभिः । उपस्थ उदरं पाणिर्वाक चतुर्थी स वै पुमान् ,त.. स्मात्सर्वप्रयत्नेन बुद्धिमास्थाय साविकीम् । वेदोदितानि सर्वाणि कर्माणीहाचरे- द्रुधः ॥ इत्यादीन्यन्यत्र सातकव्रतानि द्रष्टव्यानि । अत्रापस्तम्ब. सर्ववर्णानां स्वधर्मानुष्ठाने परमपरिमितं सुखं ततः परिवृत्तौ कर्मफलशेषेण जाति रूपं वर्ण वलं मेधां प्रज्ञा द्रव्याणि धर्मानुष्ठानमिति प्रतिपद्यन्ते तच्च कतुवदुभयोः लोकयोः सुख वर्तते । इति ॥ अथ सायंसंध्याविधिः तत्र हारीतदक्षशौनका:-सायंसंध्यां ततः कुर्यात्तटाके तु वहिर्जले । उपा- सीत बहिर्देवी यदि पापः स मुच्यते ॥ प्रातः काले तु यत्प्रोक्त कर्म कुर्याद्विजोत्र एवं ·(२१२) स्मृतिरनाकरः। वै । अत्र सायंकालजपे विशेषमाह दक्षा-सप्तम्यादिप्रदोषेषु सप्तत्रिंशद्विधीयते । चतुर्थ्यादिप्रदोपेषु शताधू सचतुष्टयम् ॥ आदिशब्देन चतुर्यष्टमीचतुर्दश्यो गृह्यन्ते । विवादिके पर्वणोश्च पात्रंशजप उच्यते । प्रथमायां तदेव स्यात्मातरेवं जपेन च ॥ एतच सायंकालविषयमिति मन्तव्यम् । अत्र काश्यपः-नित्यस्याध चतुर्थीवसु- मनुतिथिषु स्याजपः सप्तमी या सप्तत्रिंशन तस्यां प्रतिपदि च पुनः पडुत्तरत्रि- शदेव । एवं पर्वद्वयेपि त्रियुतदशतियावष्टभिर्विशतिः रयादेवं विवादिकालवखिल- मुनिमतं सायमेवं न कल्ये ॥ तथानुष्ठानप्रकारः तत्र लिग्वितः-विचार्य च पु. राणानि वेदार्थान् भक्तिमास्थितः । विष्णं सदा हदि ध्यायेद्यापयेत्पष्टसप्तमी ।। दक्षा-इतिहासपुराणाभ्यां पर सप्तममन्यसेत् । अष्टमे लोकयात्रां तु विचार्य च गृही तत्तः ॥ बहिः संध्यामुपासीत नदीतटगत्तः शुचिः ॥ लोकयात्रा बन्धुजनकार्यम्, देशवार्ता, आत्मगृहक्षेत्रादिचिन्ता चोच्यते । व्यास:-अनृतं मद्यगन्धं च दिवा स्वापं च मैथुनम् । पुनाति वृपलस्यानं वहिः संध्या झुपासिता ॥ बहिः ग्रामादहि- नंदीतटाकादी । शातातपः-सूर्यस्तशिखरं प्राप्ते पादशौचक्रियान्वितः । वहि: संध्यामुपासीत कुशपाणिः समाहितः ।। बिना दर्भश्च यत्कर्म विना यज्ञोपवीततः । राक्षस तद्भवेत्सर्व नामुत्रेह फलप्रदम् ॥ बहिः संध्या दशगुणा गतप्रचवणादिषु । पुण्यतीथें शतगुणा सहस्रं जादवीजले ॥ तस्मादामादहिर्गत्वा प्रातःसंध्यावदवश्य- कर्तव्यानि कृत्वा दन्तधावनवर्जे पादौ पाणी प्रक्षाल्याचम्य धोतं परिधाय मन्त्रस्नानं कृत्वा माड्रमुख उदङ्मुखो वा शुचौ देशे निपण्णः सायंसंध्यामुपासिप्य इति संक- ल्प्य ऋष्यादिस्मरणपूर्वकमापोहिष्ठादिभिर्मार्जयित्वाग्निश्चेत्यपः पियेत् । अत्र पिता- मह:- :-अमिश्वेत्यनुयाकस्य गायत्री च्छन्द उच्यते । ऋषिः सूर्य इति ज्ञेयो देवसा च हुताशनः ॥ एवं मन्त्राचमनं कृत्वाचम्प सुरभिमत्या चापोहिष्ठादिभिः पूर्ववन्मा- जयित्वार्धास्तमिते रवी प्रत्यङ्मुखस्तिष्सचेनाभिमन्त्रितमुदकमूर्ध्वं त्रिरुक्षिप्य पद- क्षिणीकृत्य शुचौ देशे पवित्रपाणिरासीनो भगवन्तं विष्णु कंचित्कालमुपास्य गायत्री पूर्ववजपेत् । अत्र व्यासः-मासीनस्तु जपेद्देवों गायत्री पश्चिमी प्रति । शाता- तपः-पूर्व संध्यां जपंस्तिष्ठनैशमेनो व्यपोहति । पश्चिमां तु समासीनो मलं हन्ति दिपाकृतम् || महाभारते-तिष्ठेत्संध्या सदा पूर्वी सदासीत च पश्चिमाम् । अन्यथा कुरुते यस्तु ब्रह्महत्यां स विन्दति ॥ आपस्तम्यः-संध्ययोश्च बहिमिादासनम् । इत्यादिभिरासनविधानं गायत्रीजपविषयम् । रघरभिमुसस्तिष्टस्त्रिरूर्व संध्ययो क्षिपेत् । विरूष संध्ययोर्विप्रस्तिष्ठन्नेवोदकाञ्जलिम् ॥ इत्यादिभिर्चहुस्मृतिभिरर्य- प्रदाने संध्यपोः स्थितिविधानादविगीतशिष्टाचाराच्च । ईपन्नमा प्रभाते तु मध्याह्ने चर्जुसंस्थितिः । दद्यादध्ये ततो विद्वान् सायाह्ने सम्यगास्थितः ॥ इति कात्यायनी- यमनादरणीयम्, यहुस्मृतिविरोधाच्छाखान्तरोत्तत्वाच 1 किंच " भूयसां स्यादलीय- रत्वम्।" " द्वैध बहूनां वचनम् " इति संध्ययोः स्थितिविधायियहुवचनानां पाय- ल्यात् । "तिरोत्सायम् " इति वचनात्तिष्ठनेवाय कुर्यादिति सिद्धम् । शाण्टि- ल्या अधिवृक्षे न वीक्षेन वीक्ष्यमाणे दिवाकरे । विधाय देहशुद्धि च वासोपि परि- ·(२१४) स्मृतिरत्नाकरः। वयसंयुक्तां शोभनां दृष्टिहारिणीम् ॥ कृत्वात्मनः प्रीतिकरी सुवर्णरजतादिभिः । तामर्चयेत्ता मणमेत्ता यजेत्ता विचिन्तयेत् ॥ विशत्यपास्तदोषस्तु तामेव ब्रह्मरूपि- णीम् । विष्णुधर्मोत्तरे-अन्धाः क्लीवा जडा व्यङ्गाः पतिता रोगिणोन्त्यजाः । शालग्रामशिलां पूज्य परं गच्छन्त्यनुत्तमम् ॥ नीचा ये च जनास्तेषां शालग्रामशि- ला गतिः । नास्ति गङ्गासमं तीर्थं नास्ति ज्ञानसमं सुखम् || नास्ति विष्णोः परं देवं तपो वानशनात्परम् | हारीत:-सर्वतीर्थमयी गङ्गा सर्वदेवमयो हरिः । सर्व- घेदमयी गीता सर्वशास्त्रमयो मनुः ॥ शाण्डिल्या-नक्तं कुटुम्पिको त्रीयादित पथ्यं सुतृप्तिमत् । सर्वं च तिलसंवन्धि दधि शाकं च वर्जयेत् ॥ मुद्गसंवन्धि सर्व च शूक्तं कालान्तरे भवेत् । अपूपवयं तचापि वर्ण्यमेव दिनान्तरे || शुष्कं वस्तु तथा पकं सघृतं शाकमेव च । परिभूतं च निरिं न पर्युपित्तदोषभाकू ॥ दभ्यन्नं पाय- सानं च गुडानं च धृतोदनम् । अपूपानि न वानि न पर्युपितदोषभाकू ।। अत्र वृद्धमनुः-आर्द्रपादस्तु भुञ्जीयात्माङ्मुखस्त्वासने शुची । पादाभ्यां धरणी स्पृष्टा पादनकेन वा पुनः ॥ नकवासास्तु भुञ्जीयानानन्तर्घाय वा पुनः । न भिन्नपात्रे भुनीत पर्णपृष्ठ तथैव च ॥ अन्नं पूर्व नमस्कुर्यात्महष्टेनान्तरात्मना । नान्यदालोकयेदनं न जुगुप्सेत तत्पुनः ।। जुगुप्सितं च यच्चानं राक्षसा एव भुञ्जते । परिपेकजलाचान्य- स्पेयमेव तु मन्त्रवत् ॥ ऋतं त्वा सत्येनेति पात्रस्थमन्नं परिपिच्य हस्तं प्रक्षाल्य अ- न्यज्जलमादाय अमृतोपस्तरणमसि " इति पिवेदित्यर्थः । अत्र श्रुतिश्च-ऋतं खा सत्येन परिपिञ्चामीति सायं परिषिञ्चति । सत्यं वर्तन परिपिञ्चामीति प्रातः । आश्वमेधिके-यथा रसं न जानाति जिल्हा प्राणाहुती नृप । तथा समाहितः कु- यात्माणाहुतिमतन्द्रितः ॥ पत्रप्रमाणपिण्डाश्च ग्रसेदेकैकशः पुनः । वक्त्राधिकं तु यत्पिण्डमात्मोच्छिष्टं तदुच्यते ॥ पिण्ठावशिष्टमन्नं च वक्त्रानिःसृतमेव च । अभी- अपं तद्विजानीयाद्भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ स्वमुच्छिष्टं तु यो भुक्ते यो भुक्ते भिन्न- भाजने । चान्द्रायणं चरेत्कृच्छ्रे प्राजापत्यमथापि वा ॥ पिवतः पतिते तोये भाजने मुखनिःसृते । अभोज्यं तद्विजानीयानुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ व्यास:- मौनी वाप्यथ वामौनी प्रहृष्टः संयतेन्द्रियः । भुञ्जीत विधिवद्विमो न चोच्छिष्टा- मि. चावपेत् ॥ न च भिन्नासनगतो न शयानः स्थितोपि वा । न भि. त्रभाजनेश्नीयान भूम्यां न च पाणिपु || नान्धकारे न चाकाशे न च देवालयादि- पु । हारीतपितामही च-ज्योत्स्रोकालोकमार्गषु प्रदोपे च महानिशि । कोणे चामार्जिते नाधारसंघे शय्यासु हHके । शुद्ध न्यायेन संप्राप्तं साधुयत्नेन साधित- म् । अभोज्यमेव जानीयानिजमन्त्रानिवेदितम् ॥आपस्तम्या-यावदासान् सन्नय. त्र स्कन्दयन्नापजिहीतापजिहीत घा कृरखं ग्रास ग्रसीत सहांगुष्ठं न च मुखशन्दं कु- योत्पाणि च नावधूनुयादाचम्य चोवों पाणी धारयेदापोदकीभावात्ततोनिमुपस्पृशे- दिवा च न भुञ्जीतान्यन्मूल फलेभ्यः । इति । आचम्य चेत्यादिपुष्टिकामनया पुष्टि- श्राद्धकृद्विषयम् । यावदित्यादिकं तु स्नातकवतोपलक्षणम् । त निरवशेषमतिथि-पो नारमार्थमभिरूपमनं पाचयेत् ।" इति । पाचयन पृथक्पाकी न रसान् गृहे भुजी. .

·आहिकप्रकरणम् । (२१५) स्यात् । निरवशेपमिति-" न वै स्वयं तदनीयादतिथिं यन्न भोजयेत ।" इत्यस्यार्थ एवोक्तः । अतः " शेपभोज्यतिथीनां स्यात् " इति पूर्वसूत्रं सुसङ्गतम् । संग्रहे- उत्तरापोशनात्पश्चात्पात्रं हस्तान्न संस्पृशेत् । यदि स्पृशेत्तु मोहेन सचेलः नानमाच- रेत् ॥ पीत्वा भुक्त्वा च यो मर्त्यः शून्यं पात्रं परित्यजेत् । स भूयः क्षुत्पिपासा” भवजन्मनि जन्मनि ॥ याज्ञवल्क्या-अप्रणोद्योतिथिः सायमपि वाग्भवृणोदकैः। मनु:-अप्रणोद्योतिथिः सायं सूर्योटो गृहमेधिना | काले प्राप्तरत्वकाले वा नास्यानश्नन् गृहे वसेत् ।। दिवातिथौ तु विमुखे गते यत्पातकं नृणाम् । तदेवाष्टगुणं प्रोक्तं सूर्योढे विमुखे गते ।। अशनासनशम्याभिरद्भिर्मूल फलेन पा । नास्य कश्चिद्वसेद्गहे शक्तितो नार्चितोतिथिः॥ स्मृत्यन्तरे-अग्निहोत्रं जरन् कन्या वन्धुश्च पशवो गृहे । अतिथि: कुलवृद्धाश्च निर्दहन्त्यवमानिताः ॥ आश्वमेधिके-संचितं यद्गृहस्थस्य पापमाम- रणान्तिकम् । निर्दहिप्यति तत्सर्वमेकरात्रोषितोतिथिः ॥ दक्षा-कृत्वा चैवं ततः पश्चात्स्वाध्यायं किचिदारभेत् । प्रदोषपश्चिमी यामी वेदाभ्यासेन यापयेत् ॥ यामद्वयं शयानो हि ब्रह्मभूयाय कल्पते । यत्तु आपस्तम्बेनोक्तम्-" प्रदोपे च भुक्त्वा मोदकयोश्च पाण्योः" इति, " प्रदोषे भुक्त्वा नाधीयीत ' तेनाधीत्येव भुञ्जीतति व्याख्यातं तत्कथं भोजनानन्तरमध्ययनम् ? उच्यते-" प्रदोषे च नाधीयीत भुक्त्वा मोदकयोश्च पाण्यो धीयीत । इत्येवार्थत्वात् । " भुक्त्वार्द्रपाणिरम्भोन्तः” इति याज्ञवल्क्यादिवचनं विस्मृत्यैव तथा व्याख्यातमित्यदोषः । भुक्त्वा यावदाई पाणिस्तावन्नाधीयीत । " इति कविवल्लभः । भुक्त्वा यावदार्द्रपाणिस्तावन्नाधीयीत । इति न्यायविदः॥ * अथ शयनविधिः ॐ शाण्डिल्यः-भगवत्सन्निधावेव विविक्तेऽन्यत्र वा स्थले । योगं कुर्यात्समाधाय यथास्थानासनो वशी॥ निष्पदीपे न भुञ्जीत विशेषानिवृते पुनः । प्रायात्रेयॊगमास्था- य भुक्त्वा च मितमत्वरः ॥ प्रोशितं सपवित्राद्भिराविशेच्छयनोत्तमम् । आमुहूर्तात्त के ब्राह्मादन्यून प्रहरात्सुधीः॥ध्यानार्चनजपस्तोत्रपाठे कालं विनोदयेत् । और्वः-पाच्या दिशि शिरः शस्तं याम्यायामथ चापि वा । सदैव स्वपतः पुंसो विपरीतं तु रोगदम् ॥ गाय:-स्वगृहे प्राशिराः शेते श्वाशुरे दक्षिणाशिराः । पथि प्रत्यक्छिराः शेते न कदाचिदुदशिराः ॥ आर्द्रपादस्तु भुञ्जानो दीर्घमायुरवाप्नुयात् । नार्टपादः शयानश्च दीर्घमायुरवाप्नुयात् ॥ द्विराचम्य शुचिर्विप्रः पादौ प्रक्षाल्प वाग्यतः । नमस्कृत्य य- थान्यायं भगवन्तं सनातनम् ॥ पराशर:-पादौ प्रक्षाल्य सम्मृज्य द्विराचम्य शु- चिस्ततः । शुप्पत्पादास्यपाणिस्तु संविशेन्माधवं स्मरन् । मार्कण्डेयः-शून्यालये श्मशाने च ह्येकवृक्षे तथा पथि । महादेवगृहे चापि मातृवेश्मनि न स्वपेत् ॥ धान्य- गोदेवविप्राणां गुरूणां च तथोपरि । न चैव भिन्नशयने नाशुची नाशुचिः स्वपेत् ॥ मातृवेश्मनि ब्राहयादिसप्तमात्गृहे । नारदा-नावासाश्च नमश्च नोत्तरापरमस्तकः । नाकाशे सर्वशून्ये च न च चैत्यद्रुमे खपेत् । न यक्षनागायतने स्कन्दस्यायतने तथा। : - ·(२१६) स्मृतिरनाकरः। कूलच्छायासु च तथा शर्करालोष्टपांसुषु || न स्वपेच्च तथा दर्भ विना दीक्षां कथंच- न । रत्नावल्याम्-मगल्पं पूर्णकुम्भंतु शिरस्थाने निवेशितम् । वैदिकैर्गारुडैर्म- न्त्र रक्षां कृत्वा स्वपेनिशि ॥ यम:-रात्रिसूक्तं जपेत्स्मृत्वा सर्वाश्च सुखशायिनः । नमस्कृत्ताव्ययं विष्णं समाधिस्थः स्वपेनिशि ॥ शाण्डिल्यः-सुवस्त्रवेषधरया सातया शुद्धचित्तया । अरोगया दयितया स्वयमेवंविधः स्वपेत् ॥ धातुक्षयो रोग- वृद्धिाश्रीः सत्कर्मविप्लवः । सौभाग्यायुर्यशोहानिः पुंसां स्त्रीप्यतिसंगिनाम् ॥ याज्ञ- वल्क्या-पोडशर्तुनिशाः स्त्रीणां तासु युग्मासु संविशेत् । ब्रह्मचार्यव पर्वाण्याद्याश्चत- स्रश्च वर्जयेत् ॥ मनु:-ऋतुकालाभिगामी स्यात्वदारनिरतः सदा । पर्वषर्ज ब्रजेच्चैनां तद्रतो रतिकाम्यया ॥ वृहस्पतिः-ऋतुकालाभिगमनं पुंसां कार्य प्रयत्नतः । सदैव या पर्ववर्ज स्त्रीणामभिमतं हि तत् ॥ यथाकामी भवेद्विद्वान् स्त्रीणां वरमनुस्मरन् । मनुः-मन्वादिपु युगादी च मातापित्रोम॒तेहनि । अमावास्यामष्टमी च पौर्णमाप्ती चतुर्दशीम् ॥ ब्रह्मचारी भवेन्नित्यमनृती स्नातको द्विजः । पराशर:-पष्ठ्यमापू- र्णिमाद्यासु चतुर्दश्यष्टमीषु च । आसु सन्निहितं पापं तैलाभ्यंगे पुरे भगे || व्या- स:-परदारान गच्छेत मनसापि कथंचन | परदाररतिः पुंसामुभयत्रापि भीतिदा ॥ इति मत्ता वदारेषु ऋतुमत्सु युधो प्रजेत् । देवल:-यः स्वदारान्तुस्नातां स्वस्थ: सन्नोपयच्छति । भ्रूणहत्यामवाप्नोति गर्भप्राप्तिर्विनश्यति ॥ त्रीणि वायूतुमती यो भार्या नोपगच्छति । स तुल्यं भ्रूणहत्याया दोपमृच्छत्यसंशयः ॥ ऋती नोपति यो भार्यामनृतो यश्च गच्छति । तुल्पमाहुस्तयोः पापमयोनौ यश्च सिंचति ।। अनृती स्त्रीगमननिपेधे क्वचिदपवादमाह कात्यायन:-अनृतावृतुकाले तु दिवा रात्री तथापि वा। प्रोपितस्तु स्त्रियं गच्छेत्प्रायश्चित्तीयते न च ।। दक्षः-वृद्धां वन्ध्यामवृत्तां च मृतापत्मामपुष्पिणीम् । कन्यां च बहुपुत्रां च वर्जयन्मुच्यते भयात् ॥ पैठीन- सिः-न प्रथमे न द्वितीये न तृतीये न चतुर्थे स्त्रियमाहयेत । इति । व्यासः-रा- त्री चतुर्था पुत्रः स्यादल्पायुर्धनवर्जितः । चतस्रो रात्रयस्तस्माद्यपाये वर्जयेत्सुधीः ।। मनुः-ऋतुः स्वाभाविक स्त्रीणां रात्रयः पोडश स्मृताः। चतुर्भिरितरः सार्धमहोभिः सद्विहितः ॥ तासामायाश्चतस्रस्तु निन्दितैकादशी च या । त्रयोदशी च शेपास्तु प्रशस्ता दश रात्रयः।। एवं चतुर्थदिनवय॑त्वस्मरणमल्पायुर्धनजितपुत्रोद्भवाभिप्रायम्। आपस्तम्बा-चतुर्थीप्रभृत्यापोडशीमुत्तरामुत्तरी युग्मां प्रजानिःश्रेयसमृतुगमन इ- त्युपदिशन्ति । इति चतुर्थदिनगमनस्मरणं गन्तुर्दोपाभावाभिमायम् । अत्र मनुः- युग्मासु पुत्रा जायन्ते स्त्रियोयुग्मासु रात्रिपु । तरमायुग्मासु पुत्रार्थी संविशेदातवे स्त्रियम् ॥ इति स्मरणं प्रायिकाभिप्रायम् । व्यास:-चतुर्थ सा न गम्याति गन्ता- ल्पायुः प्रसूयते । विद्याहीनं व्रतभ्रष्टं पतितं पारदारिकम् ।। दारिद्यार्णवमनं च तनयं वा प्रसूयते । कन्यार्थिनेव गन्तव्या पञ्चम्यां विधिवत्पुनः ॥ पष्ठयां गम्या यदा नारी सत्पुत्रजननी भवेत् । सप्तम्यां चैव कन्यार्थी गच्छेच्चैव प्रसुयते ।। नवम्यां दारि- कार्थः स्यादशम्यां पण्डितं तथा । एकादश्यां तथा नारी जनयेधर्मदूपिणीम् ॥ द्वा. दश्यां धर्मतत्वज्ञं श्रौतस्मार्तप्रवर्तकम् । त्रयोदश्यां तथा नारी वर्णसंकरकारिणीम् ॥

·आदिकाकरणम् । (२१७) जनयत्यगना यस्मान्न गच्छेत्सर्वयत्नतः । दारप्रियैरलंकारीलंकृत्य प्रसन्नधीः ॥ नि- यासमीपे शयने संविशेमहरद्वयम् ॥ मनु:-नोपगच्छेप्रमत्तोपि स्त्रियमार्तवदर्शने । समानशयने चैव न शयीत तया सह ॥ रजसामिप्लुतां नारी द्विजस्याभ्युपगच्छतः । प्रजा तेजो यशश्चैव आयुश्चैव प्रहीयते ॥ व्यासः-नामातां तु स्त्रियं गच्छेन्नातुरों न रजस्वलाम् । नोपेयाद्गर्भिणी, नारी दीर्घमायुर्जिजीविपुः ॥ नानिष्टां न प्रकुपिता नाप्रशस्तां न रोगिणीम् । नादक्षिणां नान्यकामां नाकामा नान्ययोपितम् ॥ पुत्सामा नातिभुक्तां च स्वयं चैतैर्गुणैर्युतः । सातः स्रग्गन्धधृक् प्रीतो व्यवायं पुरुषो प्रजेत् ॥ मनुः-पुमान् पुंसोधिक शुक्रे स्त्री भवत्यधिक स्त्रियाः । समे पुमान पुस्ति- यो वा क्षीणेल्पे च विपर्ययः ॥ अत्र वृहस्पतिः-त्रिपाः शुभैधिक स्त्री स्पायुमा- : न्पुंसोधिके भवेत् । तस्माच्छुकविवृद्धयर्थं स्निग्धमुणं च भोजयेत् || लघ्वाहारी स्त्रियं कुर्यादेवं सञ्जनयेत्सुतम् । भरडाजा-भार्यासंभोगसमये पुष्पकालं विनान्य- दा। उपवीतं द्वीजः कुर्यानिवीतं पृष्ठभागतः॥ हारीतः-मानुपेवंसयोः सक्तं मधु- ने पृष्ठभागिकम् । तर्पणेगुष्ठयोः सक्तं निवीतं त्रिविधं स्मृतम् ॥ पराशर:-ऋतुस्ना- तां तु यो भार्या सन्निधौ नोपगच्छति । घोरायां भ्रूणहत्यायां युज्यते नात्र संशयः॥ सन्निधिग्रहणादसन्निधाने न दोपः । तथा । यः स्वदाराऋतुस्रातां स्वस्थः सन्नोपगच्छति । भृणहत्यामवासोति प्रजाप्राप्तिर्विनश्यति ॥ इति यमस्मरणाद- स्वस्थस्य न दोपः । तथा च । ऋतुकालाभिगामी स्याद्यायत्पुत्रोभिजायते । इति कर्मिवचनाजातपुत्रस्य न दोषः । मनुयमौ-यदि संयोगकाले तु पुरुषो रा- गमोहितः । द्विधा समुत्सृजेच्छुकं यमकं तत्र जायते ॥ मनुः-न मातृतो ज्येष्ठय- मस्ति जन्मतो ज्येष्ठयमुच्यते । यमयोश्चैव गर्भ च जन्मतो ज्येष्ठता स्मृता ॥ अतः प्रथमज एव ज्येष्ठः । आपस्तम्यः-स्त्रीवाससैव सन्निपातः स्याद्यावत्सनिपातं चैव सहशय्या ततो नानोदकस्पर्शनम् । इति । व्यवायावधि स्त्रिया सह शयनम्, व्यवा- योत्तरकालं तु, नाना पृथक् पृथक् शयनमित्यर्थः। उदकोपस्पर्शनं ऋतुगमनविपयम्। तथा । मनुः ऋती तु गर्भशंकित्वात्स्नानं मैथुनिनः स्मृतम् । अनृती तु यदा गच्छे- च्छीचं मूत्रपुरीषवत् ॥ शाण्डिल्या-यावनिद्रां समभ्येति तावञ्च मनसा जपेत् । निद्रान्तरे प्रबुद्धः सन् कीर्तयेद्भगवद्गुणान् ।। यमः-यस्मात्त्रयोप्याश्रमिणो ज्ञानेनानेन . चान्यहम् । गृहमेवावधार्यन्ते तस्माच्छ्रेष्ठो गृहाश्रमी ॥ याज्ञवल्क्यः-विहितस्यान- नुष्ठानानिन्दितस्य निषेवणात् । अनिग्रहाचेन्द्रियाणां नरः पतनमृच्छति।पराशरः- अकुर्वन्विहितं फर्म शक्तः पतति तद्दिने । प्रायश्चित्तेन महता शुद्धिमाप्रोत्यनापदि । संवतः-सदाचारेण देवत्वमृपित्वं च तथैव च । प्रामुवन्ति कुयोनिलं मनुप्यास्त. विपर्यये ॥ यमः-वर्णधर्मपरिभ्रष्टा आश्रमभ्यः परिच्युताः । भित्रदेशान प्रपद्यन्ते प्रेतीभता यमक्षये ॥ भिनदेशान् नरकान् । श्रीयाराहे भूमिप्रति भगवान्- अतिः स्मृतिर्ममैवाझा यस्तामुल्लंपयेच्छुभे । सर्वस्वेनापि मां देवि नामोत्याज्ञाविपातक. त् ॥ वसिष्ठः-नित्यानि हावयंरतेजस्वी भवतीति विज्ञायते तथा अनोत्रिया अन.

·(२१८) स्मृतिरवाकरः। नूचाना अननुवाक्या अनग्नयः शूद्रकर्माणो भवन्ति । इति । पराशर:-दुराचारो हि पुरुपो लोके भवति निन्दितः । दुःखभागी च सततं व्याधितोल्पायुरेव च ॥ समुच्चये-वृत्तं यत्नेन संरक्षद्वित्तमति च याति च । अक्षीणो वित्ततः क्षीणों वृत्ततस्तु हत्तो हतः | तस्माद्विद्धि महाराज वृत्तं ब्राह्मणलक्षणम् । व्यास:- नास्तिक्यादय वालस्याच्छास्त्रोक्तं न करोति यः। स याति नरकान् घोरास्तिर्यग्यो- निपु जायते ॥ यो यस्य विहितो धर्मः स जातिरिति कीय॑ते । निजधर्मपरिम्रायः सद्यः पतति जातितः ॥ श्रीगीतायाम्-यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः। न स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम् ॥ तस्माच्छास्त्रं प्रमाण ते कार्याकार्य- व्यवस्थिती । ज्ञात्वा शास्त्रविधानोतं कर्म कर्तुमिहार्हसि ॥ इति । मनुः-भाचाराल्छ- भ्यते चायुराचारादीप्सिताः प्रजाः। आचाराधनमक्षय्यमाचारो हन्त्यलक्षणम् ॥ श्रीभीप्म:-आचारप्रभवो धर्मो धर्मस्य प्रभरच्युतः । समुचये-आचारहीनं न पुनन्ति वेदा यद्यप्यधीताः सह पइभिरङ्गैः । छन्दांस्पेनं मृत्युकाले त्यति नीदं शकुन्ता इव जातपक्षाः ॥ और्वः-समलंध्य सदाचारं कश्चिन्नाप्नोति शोभनम् । मनुः-वेदाध्ययनहींनोपि श्रद्धधानो जितेन्द्रियः । आचारयुक्तो विप्रस्तु पुर्या गतिमवामुयात् ॥ व्यास:-नान्यो विमुक्तये पन्था मुक्त्वाश्रमविधि सुखम् । तस्मा- कर्माणि कुर्वीत तुष्टये परमेष्ठिनः ॥ श्रीतं कर्म न चेच्छक्तः कर्तुं स्मात समाचरेत् । तत्राप्यशक्तः करणे सदाचारं लभेद्बुधः ॥ एवमाचारतो दृष्ट्वा धर्मस्य मुनयो गतिम् । सर्वस्य जगतो मूलमाचारं जगृहुः परम् ॥ आपस्तम्बः-सर्ववर्णानां स्वधर्मानुष्ठाने परमपरिमितं सुखम् । इति । योगयाज्ञवल्क्या वर्णाश्रमोक्तं कर्मव विध्युक्तं कामपूर्वकम् । येन पत्तियते गार्गि बन्धस्तस्य करे स्थितः ॥ वर्णाश्रमोक्तं यः कुर्या- द्विध्युक्तं • कामवर्जितम् । विधिवत्कुर्वतस्तस्य मुक्तिर्गि करे स्थिता ॥ चतुर्णा- माश्रमस्थानामहन्यहनि नित्यशः । विध्युक्तं कर्म कर्तव्यं कामसंकल्पर्जितम् ॥ वि. प्णुपुराणे-न चलति निजवर्णधर्मतो यः सममतिरात्ममुहद्विपक्षपक्षे । न हरति न च हन्ति किंचिदुच्चैः सितमनसं तमवेहि विष्णुभक्तम् ॥ मनु:-वर्णाश्रमपरिभ्रष्टः पतितः परिकीर्तितः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन वर्णधर्म समाचरेत् ॥ पराशरः-वर्णाश्र- भोक कर्मैव यो न कुर्याद्विजाधमः । स याति नरकान घोरान् सार्गाली योनिमामु- यात् ।। वसिष्ठः-वर्णाश्रमाचारयुतो वेदहीनोपि वै द्विजः । स याति ब्रह्मणः स्थानं न चेहाजायते पुनः ॥ ब्रह्मेति भगवान देवो हरिनारायणः स्मृतः । हारीत:- वर्णानामाश्रमाणां च यत्कर्तव्यं पुरातनम् । कर्म यः कुरुते नित्यं स याति परमां गतिम् ।। दक्षः-न कर्तव्यो न कर्तव्यः कर्मलोपो द्विजन्मना । लुप्यते येन विप्रेण स याति नरकायुतम् । शातातपः-नैमित्तिकानि नित्यानि योन कुर्यादिजाधमः । स याति नरकं घोरं कालसूत्रमवाछिराः ॥ कात्यायन:-नित्यं नैमित्तिकं कर्म यो दूपयति मूढधीः । अहं तु न विजानामि को कां योनि । गच्छति ॥ पम:- वेदोदितानि नित्यानि कर्माणि न करोति यः। सश्वत्वं सूकरत्वं च गर्दमत्वं च गच्छ• ·आह्निकाकरणम् । ( २१९) * ॥ शतयभावाच्च यो विप्रः कर्मतच्लाययेद्यदि । कर्तुमिति शेषः । बृहस्पति:- दोदितानि कर्माणि न करोति दिने दिने । चाण्डाली योनिमाप्नोति श्वयोनिषु च यते ॥ इति । मनुः-वेदोदितं स्वकं कर्म नित्यं कुर्यादतन्द्रितः । तद्धि थाशक्ति प्राप्नोति परमां गतिम् ॥ TYA RTIYA 5 N BHAVAN CR RY कृत्याकृत्यविवेकदं श्रुतिशतज्ञेयार्थगर्भ सताः। माचारक्रमबोधकं भ्रमतमोविध्वंसचन्द्रोदयम् ।। अवहितप्रकाशकमिमं युष्मन्मुदे मत्कृतं । सन्तो निर्मदमत्सराः कलयत स्मृत्यादिरत्नाकरम् ॥ १ ॥ इति श्रीहारीतकुलतिलकस्य सरस्वतीवल्लभपौत्रस्य श्रीरङ्गनाथार्यपुत्रस्य वैदिकसार्वभौमापरनामधेयस्य श्रीवेंकटनाथस्प कृतिषु स्मृतिरत्नाकरो नाम स्मृतिसंग्रहः समातः । स्व० श्रेष्ठी श्री देगदास लछुभाइ. सस्ता . + १२५ गुल"4 इदं पुस्तक कल्याणनगयो श्रीकृष्णदासात्मजेन गंगाविष्णुना स्वकीये" लक्ष्मीवेकटेश्वर " मुद्रणालये मुद्रयित्वा प्रकाशितम् । संवत् १९५५, शके १८२०.

·Not to be Issued
Bharatiya Vidya Bhavan's Grantbagar
Call No Saav53) YEN_11_246-
Tulle moe Ratnakaras Dhama
shastram
Venkalana tha
luthor
Date of
ssue
Borrowers
No.
Date of
18gue
Bot owers
lo