·No. 73. ]
[ Price Rupee One.
CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES
A
COLLECTION OF RARE & EXTRAORDINARY SANSKRIT WORKS.
न्यायसुधा।
तन्त्रवार्तिक टीका भट्टसोमेश्वरविरचिता ।
NYÂYASUDHÂ,
A COMMENTARY ON TANTRAVÂRTIKA.
BY
PANDIT SOMESHWARA BHATTA.
EDITED BY
PANDIT MUKUNDA SEASTRI.
Professor Deccan College, Poonas
FASCICULUS XIII.
PUBLISHED AND SOLD BY THE SECRETARY
CHOWKHAMBÂ SANSKRIT BOOK-DEPÔT:
BENARES.
AGENT.-OTTO HARRASSOWITZ, LEIPZIG:
Printed By Hari Das Gupta Proprietor
AT THE VIDYA-VILASA PRESS.
BENARES.

·॥ श्रीः ॥ आनन्दवनविद्योतिसुमनोभिः सुसंस्कृता। सुवर्णाऽङ्कितभव्याभशतपन्त्रपरिष्कता ॥१॥ चौखचा-संस्कृतग्रन्थमाला मजुलदर्शना। रसिकालिकुलं कुर्यादमन्दामोदमोहितम् ॥२॥ स्तबका-७३ ·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । बी ( यहैकत्वन्यायः ) सर्वेषां प्रहादीनां समार्गाधधिकरणम् ॥ ७ ॥ एकत्वयुक्तमेकस्य श्रुतिसंयोगात् ॥ १३ ॥ संस्कारादित्रयस्यापि यथासंयोग विनियोगोक्त्या श्रौतवि- नियोगप्रकारपर्यवसानचिन्तान्तराणामानर्थक्यमाशङ्ख्याह * एव- मिति * संयुक्त प्रहादौ सम्मार्गादर्विनियोगे स्थिते स्वविशेषणैक- स्वादिविशिष्टे विनियोगो ग्रहादिमाने वेति चिन्तैकवचनादिश्रुति- हेतुकावनियोगविषया कार्येत्यर्थः । संस्कारविषयायाः विशेषचि- न्ताया. संस्कारविनियोगचिन्तानन्तरं कार्यत्वशङ्कानिरासायेदानीमि- त्युक्तम् । सर्वशेषविनियोगपर्यवसानात्प्राविशेषा ऽनवसर इत्या. शयः। तुल्यन्यायतयैकत्वग्रहणस्योद्देश्यस्थसंख्यामानोपलक्षणार्थत्वा- दुदाहरणतेत्याशयावगमात् द्वित्वबहुत्वयुक्तमपि वाक्यमुदाहामि- ७१४१ त्याह*यथा चेति ननु पुरोडाशक्षाणहविर्नाशयोनिमित्तत्त्वेनोद्देश्य- त्वानोदाहरणतेत्याशझ्याह सर्वत्र चेति* प्रयाजशेषप्रतिपस्यर्थता- याश्चतुर्थे वक्ष्यमाणत्वात्प्रयाजशेषस्योद्देश्यत्वेन च हविषामनुद्देश्य- त्वान्नोदाहरणतेत्याशयाह * सर्वत्र चेति * प्रयाज शेषप्रतिपत्त्य- र्थत्वेऽपि द्वितीयावगतहविः संस्कारार्थत्वस्यापि सम्भवतो त्याज्य- त्वादेकस्यापि प्रतिपत्त्यर्थकर्मत्वयोः स्विष्टकृदविरोधात्परप्रयुक्तद्र व्यसंस्कार्यत्वादसंस्कार्यत्वे ऽपि हविषां चतुर्थे वस्यमाणशपधारणा- प्रयोजकत्वाविरोधादुद्देश्यत्वं सम्भवतीत्याशयः । एवं च स- त्युद्देश्यसंख्याया विवक्षिताविवक्षितत्य सन्देहान्मूलसंशयो युक्त इत्याह * तंत्रति* हेताविति करणः वेदे बक्तृभावाद्वचनेच्छानिच्छा- रूपविवक्षायोगात्प्रमाणभूतवेदप्रतीतस्य च याग योगापिकी चि- की रूपविवक्षाविवक्षायोगात्प्रतीत्यप्रतीतिरूपविवक्षाविवक्षाविव- क्षायुपगमे तु यस्य कस्य चिदक्विक्षायोगाद्धेतुभूतसन्देहमाक्षिपति * ननु चेति * प्रश्नपूर्वमाक्षेपाशयं विवृणोति * कुत इति * वेद- वाक्यविशेषणफलोक्तिपूर्व श्लोकं व्याचष्टे * यानीति * सम्भवति प्रमादो ऽभिप्रायान्तरं वा येषु वाक्येषु तानि सम्मवत्प्रमादाभिप्राया- न्तराणि । प्रमाणान्तरगम्यो ऽर्थो येपा तानि मन्तरगस्या- नीति बहुव्रीहिद्वयं कृत्वा सम्भवत्प्रमादाभिप्रायान्तराणि च प्र. भाणान्तरगस्यानि चेति कर्मधारयः । पुरुषाधीनोच्चारणत्या- त्पुरुषधर्मयाः प्रमादाभिप्रायान्तरयोः पौरुषेयेषु च वाक्येषु सम्भव १ चत्वावगमादिति २ पु. १० १२६ परिवहन रॉ०....86.29 प्रालय, के. उ. लि. शि. संस्बान ·१००४ न्यायसुधायाम्। वत्क्रभावान्न ऽपि प्रमाणातरगम्यार्थत्वस्य वैदिकेष्वपि सम्भवात्तुल्यतामाशङ्कय झातार्थे विवक्षायोगात्पौरुषेयेवैकान्तिकं प्रमाणान्तरगम्यार्थत्वं व- क्रनपेक्षैरपि श्रोतृभिः प्रमादाभिप्रायान्तराध्यवसानसिद्ध्यर्थमुपपाद- यितुं विवक्षोक्तिः । एवं च पुंवाक्येषु श्रुतस्याप्यर्थस्य वक्तृनिच्छा. रूपासम्भवत्याविवक्षेत्युक्ते विवक्षाकार्येण वाक्येनानुमीयमानाया वि- चक्षायाः कथमभावावधावरणत्याशय * सा चत्युक्तम् * वेदवा- क्येष्वाश्रयभूतपुरुषाभावात् सद्भावे तत्प्रमादाभिप्रायान्तरायांगो- क्त्यर्थः कस्य चिच्छब्दः । अभिप्रायाभ्यथात्वस्य तदुपलक्षितस्य च प्रमादस्य सम्भवाभ्युपगमे ऽपि कथनाख्यस्तावद्वेदे ज्ञानप्रकारो सम्भवतीत्युक्त वेदाधिकरणसिद्धान्तसुत्रोक्तभावोप- पादनार्थम् * सर्वेत्युक्तम् * वायुक्षेपिष्ठादिवाक्यानामपि वक- पार्थस्य प्रमाणान्तरगम्यत्वे ऽपि लोके विषं भक्षय न तु पापिगृहे भुझ्वेत्यादौ विवक्षानुमापकत्वादर्शनात्तात्पर्यार्थस्य च प्रमाणान्त- रागम्यत्वाद्वितीयो ऽपि ज्ञानप्रकारो न सम्भवतीति न चेन्युक्तम् । न केवलमविवक्षाहेतुभूतप्रमादाभिप्रायान्तरायोगाद्वेदवाक्येषु विव- क्षा न युक्ता किन्तु वचनेच्छानिच्छयोर्विवक्षाविवक्षात्वात द्वारमित्या- दो संनियतामित्यादिपदानुच्चारणात्सम्बरणादिसम्प्रतिपादनेच्छा- ननुमाने ऽपि सम्वरणादिप्रतिपादनं विना नैराकामयाभावात्तत्तत्प्र- तिपादनाशयरूपां बुद्धिमनुमाय सम्वरणमनेन विवक्षितामति व- चनेच्छाहतुभूते वचनाशयरूपे प्रत्ययविशेष विवक्षाशब्द- प्रयोगादवचनाशयरूपप्रत्ययविशेषाभावे मौनिनो ऽनि. च्छायामप्यविवक्षाशब्दाप्रयोगाद्वचनेच्छानिच्छाहेतुभूतयोः प्रत्यययो- विवक्षाविवक्षात्वाद्वा स्वरूपेणापि विवक्षाविवक्षयोर्वेदवाक्येषु प्रयो- गादपीति विवक्षेत्यनेनोक्तम् । तनेत्यादिना श्लोकार्थोपसंहा- । अचिकीर्षारुपा विवक्षा वेदे सभवत्यपि प्रमाणाभावादयु- तेत्यर्थान्तरन्यासेन दर्शयितुमाह * पुम्वाक्ये 5पीति * विधेया- ७१५.११ विधेयत्वखरूपविवक्षाविवक्षाभ्युपगमेन भाध्याक्तसन्देहहेतुभूतस- न्देहं समाधातुमाह * उच्यतइति * वचनश्रुत्यैकत्वस्याभिधा- नात्स्वरूपेण प्रतीतिः पदश्चत्या च ग्रहान्वयोक्तेहान्वयित्वरूपेण प्र- तीतिरविवादेत्येवं पूर्वार्द्ध व्याचष्टे * एकत्वं तावदिति * उत्तरा- ई तावद्वयाख्यातुं सम्मार्जनीयस्य ग्रहस्यैकत्वान्वयावगतिमाने- गोकग्रहसम्मासिद्धेविधेयत्त्वचिन्तानर्थक्यशङ्कानिरासार्थ वि- नियोगाभिधानश्रुतिविषयभूतस्यापि विधिश्रुतिविषयत्वं विनानु- ष्ठानायागं चिकीर्षाचिकीर्षारूपविवक्षाविवक्षासिद्ध्यर्थ वा श्रुतित्रै- ·तृतीयाध्यायस्य प्रथम. पादः। १००५ विध्योक्तिपूर्व विधेयत्वं विनानुष्ठानायोगं तावदाह * इह त्विति * तृतीयैव भुतिरनुष्ठानहेतुर्न पूर्वेत्यर्थः । उदाहरणनिष्ठं श्लोकं व्याचष्टे * प्रकृतीति * अभिधातृत्वखरूपमात्नबाधा ऽभिप्रेतः विध्यनपे- क्षैः श्रुत्यादिभिस्तादर्थ्य बोधाख्यविनियोगासिद्धेरन्वयमात्रबोधो ऽत्र विनियोगो ऽभिमतः। कारकविभक्तीनां प्रत्ययत्वेन स्वार्थखरूपबो- धृत्वे प्रकृतिसमभिव्याहारात्मकपदत्यरूपेण प्रकृत्यान्वयबोधृत्वे ऽपि क्रियान्वयबोधाधिक्योक्त्यै पृथगुक्तिः । षष्ठया अपि पदान्तरा- तार्थान्वयबोद्धृत्वोक्त्यर्थश्चकारः । लिङादीनामपि कारकविभ- क्तिवदभिधातृत्वविनियोक्तृत्वसद्भावे ऽपि विधिसामर्थ्याधिक्यमुक्तं तत्यनेन श्लोकतात्पर्योक्तिः । विधिनिबन्धनत्त्वं प्रयोगस्यान्वय- व्यतिरेकाभ्यामुपपादयति *स हीति* सौर्यादियागे ऽनभिहिते ऽपि सक्तुषु होमसाधनत्वेनाविनियुक्तेष्वपि विधिसद्भावे प्रवृत्तेर्विध्य- भावे च वायव्यश्लेतालम्भादौ धातुना भिहिते द्वितीयया च विनि- युक्त ऽप्यप्रवृत्तेर्विध्यधीनत्वाद्यवगतिरित्यर्थः । नन्वश्रद्धयापि प्रवृत्त्युपपत्तेः नाप्रवृत्तिमात्रेणाभिधानविनियोगश्रुत्योः प्रेरणाशक्त्य- भावो ऽवसीयते इत्याशङ्याभिधानश्रुत्याऽस्तित्वमात्रपरिच्छेदाद्विनि- योगश्रुत्या चान्वयमात्रपरिच्छेदात्सत्तान्वयविषयकार्यत्वबुद्ध्यनुत्पा दकत्वेनानयोः प्रेरणाशक्त्यभावमुपपादयितुमाह* न हीति * उत्त- ७१६३६ रार्द्धव्याख्यानायानुष्ठानस्य विध्यधीनत्वमुपपाद्योत्तरार्द्ध तात्पर्यतो व्याचष्टे तेनेति * विधि प्रतीत्य विधिं लक्षणीकृत्य विधिलक्षणार्थ वचनमङ्गीकृत्य विवक्षाविवक्षे भवत इत्युक्त सनो ऽपि इच्छार्थस्यास्मिन्पक्षे परिग्रहलक्षणार्थत्वापत्तेः । तस्य च श्रुतिवृत्तत्वासद्वये ऽनुष्ठानं प्रतीत्यानुष्ठानलक्षणार्थ वचनमङ्गीकृत्ये- त्युक्तम् । द्वयमपि व्याख्यातुं विधित्सितेत्युक्तं चिकीर्षिताचिकी- र्षितत्वयोश्च मूलसन्देहविषयभूतकर्तव्यत्वाकर्तव्यत्वोपलक्षणार्थ- त्वेनोपायसन्देहहेतुत्वेनोपन्यसनीयत्वाद्भाष्य पिचैकत्वाविवक्षाया- मेकवचनायोगशङ्कायाः शब्दविषयत्वनानुष्ठातृगता चिकीर्षाविष. यत्वे ऽनुपपत्ते विवक्षाविवक्षाशब्दयोर्विधत्वाविधेयत्वोपलक्षणार्थ वि- धित्सिताविधित्सितार्थत्वावसायात्सनः श्रुतिवृत्तिशक्तिप्रदर्शनमा- नार्थ विवक्षाविवक्षयोश्विकीर्षिताचिकीर्षितात्मकतोक्ता न पारमा- र्थिकी विधित्सिताविधित्सितात्मकमपि विवक्षिताविवक्षितत्वं वि- धायकस्य शब्दस्याचेतनत्वेनेच्छाभावादयुक्तमित्याशङ्कते*नन्विति* १ अनुपपत्तरिति २ पु. ना.

·न्यायसुधायाम् । 'एकवचनेनैकत्वोक्तनिःशङ्कत्वेनात्र विवक्षाशब्दस्य आशङ्कायां सन् वक्तव्य इति स्मृत्यविषयत्वादौपचारिकतव सनो युक्तेत्याशयः । उपचारेणापि चेच्छाव्यतिरिक्त सन्प्रयोगोपपत्तौ सूत्रस्मृतच्छावाचि- त्वत्यागेनान्यार्थत्वकल्पनायोगाद्वाक्यकृतूस्मृत्यनादरेण दृष्टान्ते ऽप्यो- पचारिकत्वोक्तिः सन्प्रत्ययोपलक्षणार्थ इति परिहरति* उच्यत इति सनश्चेच्छाफलप्रत्यासत्तिलक्षणार्थत्वदर्शनान्नात्यन्तादृष्टोपलक्षणोति दर्शनान्नात्यन्तादृष्टोपलक्षणेति दर्शयन् श्लोकं व्याचष्टे *यथैवेति * अनुष्ठानार्थी परिग्रहपरित्यागशब्दो मत्वा ऽभिधानविनियोगश्रुत्योर- विधायकत्वे ऽपि विधेयसमर्पकत्वात्तद्विषयताया विधेयत्वावगतेर्वि- धायकश्रुत्यविषयत्वे ऽपि परित्यागो न युक्त इत्याशङ्कते * कथमि- ति * अप्राप्तत्वाद्विधानाहत्वरूपविधेयत्वावगमे ऽपि विधेयत्वाधी- नत्वादनुष्ठानस्य विधायकेनाग्रहणेनानुष्ठान युक्तमिति परिहरति * नैष इति * पुम्वाक्यदृष्टान्तेनैतदेवोपपादयति * यथैवेति * श्लोकं व्याचष्टे * पुरुषति * इच्छाशब्देनाज्ञादयः पुरुषाशयविशेषा प्रवर्त- नासामान्यव्यक्तिभूता विवक्षिताः विधित्वशब्देन प्रेरणाख्या लिङ्- व्यापारः । शङ्कापरिहारमुपसंहरति * अत इति * विनियोगाभि- धानश्रुतिसमर्पितत्वाविशेषे ऽपि विधिस्पर्शास्पर्शव्यवस्था न युक्ते- त्याशङ्कते * कथं पुनरिति * समर्पितत्वाविशेषे ऽपि रूपरसंयोश्चक्षुग्रहणाग्रहणव्यवस्थावद्विधिग्रहणाग्रहणव्यवस्था यु- ७१७१ तेति परिहरति * तदिति * योग्येत्यनेनाध्याहृतापिशब्दकेनाभि- धानविनियोगश्रुतिक्शत्वे निरस्ते दृष्टान्तत्वेन श्रोत्राशयवशत्वाभा- वोक्तिः । व्यतिरकपूर्व श्लोकं व्याचष्टे * यदीति * कस्मिन्नर्थे वि- धायकानां शक्तिरित्यपेक्षायामाह* तथा हीति * श्रोतं विधित्वं भा- वनाविषयं कारकविषयं चार्थमित्यर्थः। श्लोकं व्याचष्टे *श्रुत्या ताक- दिति * धात्वर्थस्य कारकत्वे ऽपि तदवच्छिन्नाया भाव- निरूपणाशक्तर्विध्ययोगात्पदश्रुत्यैव धात्वर्थविध्यवगते. स्तद्वयतिरिक्तानामेवकाराणामार्थविधिविषयत्वसूचनायान्तरोक्तिः कारकत्वेन श्रुतस्य सङ्ख्यादः साक्षात्कारकत्वायोगे ऽपि कारकीभूतद्रव्यद्वारा कारकत्वसम्भवे विधेयत्वानप- हवसूचनायोत्तरार्द्धव्याख्याने तदाश्रयत्वोक्तिः विध्यवगतानुष्ठेय- त्यानुपपत्त्या सामान्यतः किं चित्समीहितं प्रत्यङ्गत्वे विधारिते श्रु- त्यादेस्तद्विशेषसमर्पणमात्रे व्यापाराद्विध्यपरिग्रहे श्रुतस्याप्यङ्गत्वं नास्तीति सूचनायानुष्ठानं प्रत्यङ्गत्वं स्यात्तच्च विध्यभावान्नास्ती- त्युक्तम् एकत्त्वादविधिपरिग्रहापरिग्रहलक्षणविवक्षिताविवक्षितत्व- १ धाले कवचनेति २ पु. पा. नाया ·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । सन्देहे ऽप्येकस्य ग्रहस्य सम्मागादिकार्यम् सर्वेषां चेति मूलसन्देहस्य सिद्धिः कथमित्याशङ्कय विवक्षिताविवक्षितत्वं सन्देहेनैकत्वादेः कार्यत्वाकार्यत्वसन्देहसिद्धिन्दयितुमाह * तेने- ति * उपक्रमोक्तो विवक्षाविवक्षितत्वसदेहः सम्भवोपपादनसमा- प्त्या बुद्धिस्थीकृतस्तच्छब्देन परामृष्टः हेत्वभावे वेदे सम्भवमात्रण विवक्षिताविवक्षितत्वसन्देहासिद्धस्तद्धेतुत्वेनैकत्वादेः सम्मार्गादि- भावनाविशेषणत्वसदसद्भावसन्देहं दर्शयितुमाह* तत्रेति*भावना- द्रव्याङ्गत्वहेतुभूतकारकाकारकत्वसन्देहान्तरसूचनार्थ कारकत्वेने- त्युक्तं चिकीर्षितत्वात्मके विवक्षितत्वे विधिस्पर्शस्य हेतुत्वार्था पञ्चमी विधित्सितरूपे विवक्षितत्वे शब्दप्रवृत्तिमाने हेतुत्वम् । ननु विवक्षा- विवक्षोक्त्योर्विधिपरिग्रहापरिग्रहलक्षणार्थत्वे कस्मादुद्देश्यसंख्या विधिना गृह्यते न वेत्येव सन्देहो न कृत इत्याशङ्ख्याशङ्याह * तदेतदि- ति* विधिशक्त्यशक्त्यधीनयोर्विधिपरिग्रहापरिग्रहयोर्यद्विवक्षितावि- वक्षितत्वं वाचोयुक्त्युच्चारणं तन्मन्दबु द्धिशिष्यप्रतिपादनफलं पौरुफे- यवाक्यव्याख्यासादृश्यापादनार्थमित्युक्ते कस्मात्पुंवाक्यव्याख्यासा. दृश्यापादनं विना न शिष्यप्रतिपत्तिरित्याशयालौकिकस्थनाबुद्ध- स्य वेदवाक्यार्थस्य विसदृशव्याख्यानप्रकारप्रकरणाशक्तरित्युक्तं का या वृत्त्या परिग्रहापरिग्रयाविवक्षिताविवक्षितवाचोयुक्तिरित्याशया- न्त'तमुपमानं यस्याङ्गीणकृत्तौ तदाश्रयणेनेत्युक्तम् कथमुपमानमि- त्यपेक्षायां परिग्रहापरिग्रहाख्यफलसामान्यदर्शनादित्युक्तं न केवल- मेतदेव विवक्षिताविवक्षितवाचोयुक्त्युच्चारणं परिग्रहापरिग्रहविषयं किं त्वन्यत्रापि तस्मान्नैतत्कि चिदपि कर्तुं विवक्ष्यत इत्यादिभाष्या- दौ यद्वेदविषयं विवक्षिताविवक्षितवाचोयुक्त्युच्चारणं तदेव मे विसमर्थनीयमिति ग्रन्थेत्यनेनोक्तमाव्याख्यार्थवच्यङ्गीकारेण वाच्या चिख्यासाव्याचिख्यासे विवक्षाविवक्षोक्तिभ्यामुच्येते इति समाधा- नान्तरमाह * अथ वेति * ननु सम्प्रदायानुसारेण व्याचक्षाणा- नां याशिकानां न्यायशास्त्रे ऽभिप्रायाख्यच्छा चिन्ता न युक्तत्याश- ड्याह * शब्देति * सम्प्रदायस्य पौरुषेयत्वेन मूलप्रमाणापेक्षत्वा- ७१८२। द्रहैकत्वादिविवक्षाविषयभूतस्य च प्रमाणान्तरस्यादर्शनादृष्टन्याय- मूलत्वसम्भवे चादृष्टमूलान्तरकल्पनायोगान्न्यायमूलत्वावगताया- विरोधे सम्प्रदायावदार्थावगमे ऽपि विरोधे न्यायावगम्यविधिशब्द- शक्त्यनुसारेणैव याज्ञिकैरपि व्याख्येयत्वात्तद्व्याचिख्यासाचिन्तयितुं युक्तेत्याशयः ।यद्वेच्छाया निरङ्कुशत्वात्तद्वशेन शास्त्रार्थनिर्णयायोगा- शङ्कानिरासार्थत्वेनायं श्लोकॉो व्याख्येयः । व्याख्यात्रिच्छायाः ·१००८ न्यायसुधायाम् । साङशत्वमेव विवृणोति * तनेति * विवक्षाविवक्षोक्त्योा- चिख्याव्याचिख्यामार्थत्वमुपसंहरति* तेनेति* ननु ग्रन्थकारप्रयुक्त- योर्विवक्षाविवक्षाशब्दयोाख्यात्रिच्छानिच्छानिच्छार्थत्वसम्भवे ऽपि व्याख्यातुमुक्तयोरात्माश्रयदोषापत्तेाख्यात्रिच्छानिच्छार्थत्वं न स म्भवतीत्याशङ्ख्याह * अत इति * संवत्सरवाचिना समाशब्देन कालोपलक्षणादतः पूर्वव्याख्यातृप्रतियोगित्वेनोपस्थापितादर्वाचीनाद् व्याख्यातु. पूर्वकाले वृत्ता जाता ये व्याख्यातारस्तेषामिष्टं यत्तेना- चीनेन व्याख्यात्रविवक्षितमुच्यते तेषां चानिष्टं यत्तदविवक्षितमु- च्यतइत्यर्थः । अतो वेदे ऽपि विवक्षिताविवक्षितत्वचिन्ता न विरुद्धेति प्रस्तुतोपयोगमाह * तस्मादिति * स्वरूपे ऽर्थे वेदप्रा- माण्यात्सर्वस्य जगतश्चेतनाधिष्ठितत्वाभ्युपगमेन मुख्यवृत्त्येव विव- क्षाविवक्षोक्ती समाधत्ते * ऋग्वेदादीति * यो वै वेदेषु तिष्ठ- न्वेदानन्तरो यमयति यो वेदान्वेत्ति यं वेदा न विदुः यस्य वेदाः श- रीरं एष त आत्मान्तर्याम्यमृत इत्युपनिषत्प्रामाण्यादृग्वेदादिष्वात्मा- नो ये प्रतिष्ठितास्तेषामिच्छानिच्छाख्यभिप्रायो विवक्षाविवक्षाशब्द- वाच्य इत्युक्ते कर्मजन्यफलोपभोगार्थ देहाधिष्ठातृभिजीवैर्नित्या- नां वेदानां कर्मानर्जितत्वेनाधिष्ठानायोगात्परमात्मनश्च देहानधिष्ठा- तृत्वाद् ऋग्वेदादीनां चेतनेच्छाधीनव्यापारत्वानुपपत्तेः । शब्दश- क्त्यालोचनावशेन शब्दव्यापाराच्चेतनेच्छानुमानायोगेन सदसद्भाव- चिन्तानुपपत्तिमाशय परमात्मनः कर्मजन्यफलोपभोगार्थ देहानधि- ष्ठाने ऽपि कार्यकारणप्रतिनियमसिद्ध्यै सर्वस्य जगतश्चेतनाधिष्ठाना- करणात्परमात्मनो ऽपि च क्षेत्रशं चापि मां विद्धि सर्वक्षत्रेषु भार- तेति देहास्यक्षेत्रे ज्ञातृत्वाख्यक्षेत्रे शत्वस्मृतीदेवधिष्ठातृत्वोप- पत्तिसूचनार्थ क्षेत्रात्वे ऽभिहित । विच्छिन्नयत्नव्यङ्गन्यैश्च नित्यैः सर्वगतैरपि । व्यतिरिक्तपदारम्भो वर्णनात्रोपपद्यते ॥ इत्यनेन न्यायेन पदावयविवत् ऋग्वेदाद्यवयविनो वेदावय- विनश्चानुपपत्तेरनारब्धावयविकानां चावयवानां दहत्वादर्शनाह- ग्वेदादीनां देहत्वायोगेन। इदं शरीरं कौतेय क्षेत्रमित्यभिधीयते । एतद्योवेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रब इति तद्विदः॥ इति देहाख्यक्षेत्रमधिष्ठाय ज्ञातृत्वलक्षणक्षेत्रात्वायोगमाश- योपनिषत्प्रामाण्यादनारब्धावयविकेवप्यूग्वेदादिशब्दवाच्येषु म- न्त्रब्राह्मणसमूहेषु क्षेत्रज्ञानामधिष्ठातृतोक्ता । ननु पञ्चधातूत्स्वयम ·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । षष्ठ आदत्ते युगपत्प्रभुरित्यादिस्मृत्यालोचनेन महाभूताधिष्ठितस्यै- वात्मना ज्ञानेच्छादिमत्त्वावगमाद्वेदाधिष्ठितानामात्मनां ज्ञानाभावेन तत्पूर्वकविवक्षासम्भवात्सम्भव ऽपि प्रमाणान्तरगम्यार्थत्वाभावाद्ध- दाधिष्ठातृभिरकथितायाः पातुमशक्यत्वात्तत्सदसद्भावचिन्ता यु- तत्याशङ्कयाह * महाभौतिकेति * यथा पृथिव्यप्तेजोवाय्वाका- शाख्यमहाभूतारब्धदेहाधिष्ठितानामात्मनां चैतन्याख्यज्ञानवत्त्वात्त- त्पूर्विका विवक्षा सम्भवति वृषलैन प्रवेष्टव्य गृह ऽस्मिन्नित्यादौ वा कथितापि बहुत्वाविवक्षा प्रमाणान्तरगम्ये ऽपि चाथै शब्दशक्त्या- लोचनयवान्यायते तथग्वेदादिदेहाधिष्ठितानामप्यात्मनां चैत- न्याख्यज्ञानवत्त्वात्तत्पूर्विका विवक्षा सम्भवति शब्दशक्त्यालोचनया चान्यातुं शक्यत इति तथर्वेदादयो देहा इति वक्ष्यमाणान्वयन व्याख्ययम् । अकथितत्वसूचनायान्तर्गतत्वोक्तिः प्रमाणान्तरव. शत्वनिरासार्थः शब्दशक्त्यैवेत्येवकारः । ननु देहानां पार्थिवत्व. व्याप्तेॠग्वेदादीनां व्यापकपार्थिवत्वनिवृत्त्या व्याप्यदहत्वानिवृत्त्यव. गमान्नात्मभिरधिष्ठानं युक्तमित्याशङ्कयाह * देहेति * पृथिवीपर- मारवादीनां देहप्रकृतिभूतानां देहारम्भवैचित्र्याइहानां भिन्नाः प्र- कारा इत्युक्तं प्रकृत्यारम्भवैचित्र्यानिमित्तापक्षायामपरमात्मनांजीवा- नां देहविचित्रकर्मजन्यविचित्रफलोपभोगापादकापूर्वाख्यशक्तिव- शानुगा इत्युक्तम् । ततश्च शुद्धायाः पृथिव्याः क्व चिद्देहप्रकृतित्वा- भावाद् बाहुल्यस्य च भूतान्तरेष्वपि भावादेहत्वस्य पार्थिवत्वन व्याप्तिरसिद्धति परिहाराशयः । वैचित्र्यं विवृणोति * पार्थिवेति* स्वेदजायडजोद्भिजैरादिशब्दोक्तः संख्यापूरणं तोयबाहुल्योपपादना- थं खेच्छावयवरूपतोक्ता । वायुबाहुल्योपपादनार्थ भ्रभन्तीत्युक्तम् । अग्निहष्टान्तेन तजोबाहुल्योपपादनार्थ रात्रौ विक्षिप्तेन सौर्येण तेज- सा आप्यायन्तइत्युक्तं वाक्यशषे ऽपि । एवं यः सर्वभूतानि ब्राह्मणो नित्यमर्चति । स गच्छति परं स्थानं तेजो मूर्तियथार्जुन ॥ इति मानवाभिधानेन च तैजसानां देहानां चेतनाधि- ष्ठततोपपादिता । नाभिहित इतिपाठे ना पुरुषः । ननु जीवात्मनां वकर्मोपात्तफलोपभोगदेहाधिष्ठातृत्वसम्भवे ऽपि वेदाधिष्ठातृत्वे- नाभिमतस्य परमात्मनः कर्तृभोक्तृत्वाभावादेहाधिष्ठातृत्वं न सम्भ- वति वेदानां च नित्यत्वेनात्मकर्मानुपात्तत्वान्न तद्देहत्वे सम्भवती. नित्यानां वेदानां व्योमदृष्टान्तेन परमात्माधिष्ठितत्वमुप- पादयितुमाह * तथेति* क्रमार्थस्तथाशब्दो न तु दार्टान्तिकत्वोक्त्य- ७१९॥ त्याशय ·न्यायसुधायाम् । र्थः । परमात्मनो ऽनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति श्रुतेः। प्रयोजनाभावा- देहानधिष्ठातृतामाशङ्य भोक्तृत्वसिद्ध्यै तसवितुर्वरेण्यमिति सवि- त्रधिष्ठानतच्छब्दवाच्यब्रह्माख्यपरमात्माभिधायिन्या गायत्र्योत्क्षिप्य- माणेन वारिणेज्यतइत्युक्तम् । तद्यो ऽहं सो ऽसौ यो ऽसौ सोऽह- मित्युपनिषच्छ्रुतेः । सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्चेति मन्त्र- वाञ्च ब्रह्मणः सवित्रधिष्ठातृत्वावगतिः कृस्नदेहाधिष्ठानस्या- पि चात्मनो हृदयाधिष्ठानोपासनवत् कृस्नव्योमाधिष्ठानस्या- पि व्योमान्तर्गतसवितृमण्डलधिष्ठानोपासनाविरोधः कस्याः श्रुते व्योमशरीरता श्रुतेत्यपेक्षायां खम्ब्रह्मति श्रुत्या व्योमशरीरतयोदि- तइत्युक्तम् । य आकाशे तिष्ठन्नाकाशमन्तरी यमयतीति य आकाशं वेत्तिय माकाशं न वेद यस्याकाशः शरीरमेष त आत्मा सर्वान्तर्यामी- अमृत इति श्रुत्यन्तरसूचनार्थश्चकारः । नित्यस्यापि नियमत्वलक्षण- भोग्यत्वादेहत्वोपपत्तिसूचनार्था नित्योक्तिः । नन्वेवमपि देहानां भौ- तिकत्वव्याप्तॠग्वेदादीनां व्यापक भौतिकत्वनिवृत्त्या देहत्वनिवृत्त्य- वगमान्न देहता युक्तत्याशङ्य महाभूत (गुणानामपि योरूपेषुतिष्ठन्न- पाण्यन्तरो यमयतीत्यादिश्रुतिप्रामाण्यादेहत्वावगतेभौतिकत्वेना- पि देहत्वस्य व्याप्तिरसिद्धति सूचयितुमाह * रूपति * दहत्वोप- पादनार्थ नियमलक्षणसम्भोगाधिष्ठानता सम्भोगहेतुशब्देनोक्ता पृथिव्यादिमहाभूतवत्समुदितानामेव रूपादीनां देहत्वशङ्कानिरा- सार्थ प्रत्येकमित्युक्तम् । शब्दब्रह्मवादस्य च चेतनाचतनयो ब्रह्मशब्दयोस्तादात्म्यानुपपत्तेः । शब्दो ब्रह्माधिष्ठानमित्येवं व्याख्येय- स्वाच्छब्दात्मकानामपि वेदानान्देहताम्ब्रह्माख्यस्य च परमात्मनो ऽपि देहाधिष्ठातृतां शब्दब्रह्मवादिनामपि मतं प्रकृतर्वेदाद्यधिष्ठा- तृक्षेत्रज्ञासिद्ध्यै सूबयितुमाह * शब्देति * यद्वेदाख्यं शाब्दं शब्दब्र. ह्मेत्युच्यते तत्परमात्मनाधिष्ठितमिति कृध्याहारेणयोज्यम् । अना- दिनिधनम्ब्रह्म शब्दतत्त्वमिति शब्दमात्रस्य'ब्रह्मत्वोक्तावपि शास्त्रत्वाख्यै श्वर्ययोगिकूटस्थनित्यब्रह्माधिष्ठानस्य कूटस्थनित्यं शास्त्रं विनानु- पपत्तर्वेदातिरिक्तस्य च शास्त्रस्य कूटस्थनित्यत्वाभावाद्वदाख्यं शा- स्त्रमिति विशेषतः परमात्माधिष्ठानमात्रेण तर्हि चेतनाधिष्ठितत्व- सिद्धेः । क्षेत्रज्ञाधिष्ठानाक्तिरनर्थिकेत्याशङ्ख्य द्वा सुपर्णा सयुजा सखा येत्यादिश्रुत्यालोचनया सर्वस्य साधारणचेतनद्वयाधिष्ठान- स्वावगतः । सर्वसाधारणपरमात्माधिष्ठितस्यापि प्रतिबिम्बवत्स्वा- साधारणाधिष्ठितत्वोपपत्तिसूचनार्थ सर्वामेकनेत्युक्तम् । सर्वस्यका- धिष्ठितत्वे वदमात्रस्यैकाधिष्ठितत्वोक्तिरयुक्तेत्याशङ्य ।

·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । सर्वेषाश्च स नामानि काणि च पृथक् पृथक् । वेदशब्दश्य एवादौ पृथक् संस्थाश्च निर्ममे ॥ इत्यादस्मृत्यीलोचनया सर्वस्याभिधानाभिधेयजातस्य वेदा- न्तर्गतत्वाद्वेदात्मकत्वसूचनायेदमित्युक्तम् । रूपादिदृष्टान्तेनाभौ- तिकानामपि वेदानान्देहत्वसम्भवे ऽपि ज्ञानसाधनेन्द्रियाद्यभावा- त्परमात्मवच्च क्षेत्रवाधिष्ठाने ऽपि ज्ञानानुपपत्तेस्तत्पूर्विका विवक्षान सम्भवतीत्याशङ्कां निरस्यन् दार्टान्तिके शानपूर्व विवक्षोपपत्ति यो- जयति *तथेति* यथा माहाभौतिकदेहेष्वत्माधिष्ठानाञ्चैतन्याख्यं ज्ञा- नमस्ति तथग्वेदादयो ऽपि देहत्वेन श्रुत्योक्तत्वादेहानाश्चात्मयोग्यत्व- व्याप्तेनिश्च विना भोगायोगाच्चैतन्याख्यज्ञानान्विता इत्यर्थः । परमात्मन एव वेदान्स्वार्थप्रतिपादने नियन्तुं वेदाख्य-क्षेत्राधिष्ठातृ- त्वेन क्षेत्रज्ञव्यपदेश्यत्वान्नित्यज्ञानत्वोपपत्तेः । साधनाभावेन ज्ञाना. भावाशङ्कानिरासः सदेत्यनेन सूचितः। शब्दब्रह्मैव क्षेत्राशब्देनोक्तं स्यादित्याशय वेदपुरुष इति यमवोचामयेन वेदान्वेद ऋग्वेदं यजु. वेदं सामवेदामति श्रुत्या प्रत्येकमसाधारण्येन ऋग्वेदादीनान्देहत्वो. तेः सर्ववेदसाधारणत्वाच्छब्दब्रह्मणः प्रतिवेदमसाधारण्येन क्षेत्र- शस्य वैलक्षण्यसूचनार्थ पृथक् पृथगित्युक्तम् । यथा च भौतिक देहस्थानात्मनामन्तर्गतापीच्छा शक्त्यालोचनया ऽन्यज्ञायते तथा वेद- देहस्थानामपीत्याह * तेषाश्चेति * वेदक्षेत्रज्ञाशयविषयविवक्षाविव. क्षोक्तिपक्षमुपसंहरति * विधीति * शब्दब्रह्मवादाभ्युपगमे तु ब्र- ह्मणो ऽपि सर्ववेदात्मकदेहाधिष्ठातृत्वाद्विवक्षाविवक्षे वक्तुं शक्येते ते च विधिशक्तितो ज्ञायते इत्याह शब्देति')।एवंशब्देन प्रत्येकम्वेदा- धिष्ठातृणांदृष्टान्ततोक्ता * नन्वनादिति * नन्वनादिनिधनं ब्रह्म शब्दतत्त्वं व्यवस्थितम् । विवर्त्तते ऽर्थभावेन प्रक्रिया जगतो यतः॥ इति वदद्भिः शब्दब्रह्मवादिभिः शब्दव्यतिरिक्तार्थनिरासासस्मि- पक्षे ऽर्थविवक्षानुपपत्तेस्तद्विषयत्वेन विवक्षोक्तिव्याख्या न युक्तत्या- शङ्याह *अनादीति* अर्थापह्नवे सर्वप्रमाणविरोधापत्तेरभिधेयवा- चिनोऽर्थशब्दात्कृदन्तादुत्पन्नेन भावप्रत्ययेन वाच्यवाचकसंबन्धोक्ति- मङ्गीकृत्य वाच्यविषयशक्तियुक्तत्वेन विवृर्त्यर्थभावेन विवृत्त्युक्तेर्व्य- ख्येयत्वसूचनायानादिनिधनत्त्वस्योपलक्षितस्य शब्दब्रह्मणो वेदवेदा- र्थाधिष्ठानतोक्ता। शब्दब्रह्मपक्षे त्वेवं वेदक्षेत्रपक्षोक्तप्रकारेण वि. (१) अयं पा० २ पु. ना. । (५) विविधवृत्वर्थतया पर्थभावेनेति २ पु. पा.। १२७ ·१०१२ न्यायसुधायाम। पक्षाविवक्षाशब्दयोव्याच्यमुख्यावृत्त्यायुक्तेत्त्यर्थः। उपासनाविधिशेष. स्वेनान्तर्यामिब्राह्मणादेः स्वरूपार्थपरत्वाभावात् कार्यकारणप्रतिनि- यमस्य च शक्तिव्यवस्थयोपपत्तेः सर्वस्य जगतश्चेतनाधिष्ठितत्वे प्र. माणाभाषात्परमात्मनस्तु योऽयमशरीरः प्रतिशातेत्यशरीरत्वश्रुतेर्जी- वात्मनां च फर्मानपेक्षाणां च देहानधिष्ठातृत्वान्मुख्यवृत्तिव्याख्यान- स्याभ्युश्चयमात्रत्वसूचनार्थो ऽपिशदः वेदवाक्येषु विवक्षाविव- झासन्देहस्य चतुर्दोपपादितं युक्तत्वमुपसंहति * ततश्चेति* तस्मा- तरिक चिदपि कतुर्विवक्ष्यतइत्यादिभाष्यादेव विविधसन्देहाव- गमसूचनार्थ न विवक्षितमिति स्थापयिष्यतीत्युक्तम् । एकत्वयुक्तं क- भैफस्य द्रव्यस्यानुष्ठ्यं विधानं वैफत्वयुक्तं द्रव्यस्यैकस्य शेयमित्येवं ७२०।। वेधा सूत्रं पूरयन्पूर्वपक्षमाह * किं तावदिति * श्रुतिसंयोग विधि- श्रुत्याशयत्वेन ब्याख्यातुमाह * सर्वत्रेति * नन्वक्रियात्मनः का- रफत्वेन विध्यन्वयाभ्युपगमात् संख्यायाश्च कारकीभूतविधेयद्र- व्यविशेषणत्वद्वारा कारकत्वस्याभ्युपगमनीयत्वात् । ग्रहादेश्व द्वारभूतस्य द्रव्यस्येहाविधेयत्वेन तद्वारा कारकतया संख्यादिविध्य- योगाद्विधिश्रुस्यसंयोग इत्याशय श्रुतिसंयोगोपपादितप्रतिज्ञां ताक. स्करोति * तत्रति * कारकत्वेन वा कारकविशेषणेन वेति सर्वात्मा नेत्यस्यार्थः । कारकविशेषणत्वेन तावद्विधेयत्वमुपपादयति *त- त्रैकस्तावदिति * अनभिमतत्वसूचनायैकशब्दः द्रव्यादिविशिष्टक्रि- याविध्यन्यथानुपपत्त्या विधेयक्रियाविशेषणभूतद्रव्यादिविधिकल्प- नैव संख्याविशिष्टद्रव्यविशिष्टक्रियाविध्यन्यथानुपपत्त्या विशेषणभूत- संख्याविधिकल्पनापि युक्तेत्यर्थः । स्वरूपेण च प्रकृतं कर्माङ्गत्वेन च ग्रहस्य प्राप्तावपि सम्मार्गान्वयित्वेनाप्राप्तत्वाद्विधेयत्वोपपत्तिरि- त्याशयः । अष्टाफपालादिवाक्ये च क्रियाविशेषणपुरोडाशविशेषण- कपालविशेषणभूतस्याष्टत्वादेरपि विधिप्रतीतेर्विशेषणविशेषणस्य सुतरां विध्युपपत्तिरिति सूचयितुमाह * एवमिति * अर्थाक्षेपल- भ्यत्वाच्चानेकार्थविधिर्न गौरवं शब्दस्यापादयतीत्यर्थान्तरन्यासेनाह * परस्परस्यापीति * शुद्धस्य द्रव्यस्य विशेषणत्वे द्रव्यविशिष्ट- क्रियाविधिना द्रव्यविशेषणानाक्षेपात्संख्यादेश्च क्रियाविशेषणत्वाभा- वे तद्विशिष्टस्य क्रियाविशेषणत्वायोगात्कारकविशेषणत्वेन विधेय. स्वानुपपत्तेः । कारकत्वेनैव ग्रहैकत्वस्य विधेयत्वमुपपादयितुमाह * अथ चेति * यद्यपि द्रव्यविशेषणपर्यन्तं विधिप्रत्ययो न गच्छेत्त- तश्च स्खविशेषणविशिष्टक्रियान्यथानुपपत्तिलक्षणयवार्थापत्त्या संख्या- यपि विधातुमिप्यते तथापि प्रहैकत्वस्यापि भावनाविशेषणतेत्येवं ·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। ग्रहैकत्वविधानं प्रतिपादनीयमित्येवं तथाशब्दार्थततः शब्दापिश- दाध्याहाराद्यभ्युपगमेन योज्यम् । यद्वा यदीत्यसंदिग्धे सन्दि- ग्धवचनं नामवचनः कथं चिच्छब्दार्थे गच्छतिनान्वेतव्यः । ततश्चे- ति चशब्दाध्याहारस्तुल्यः।उद्देश्यविशेषणस्योद्देश्यत्वेन क्रियान्वया- भ्युपगमे प्रत्युद्देश्यं वाक्यसमाप्त्यापत्तेरुहेश्यद्वयस्यैकक्रियावीकारा- भावेनान्योन्यानियमाबुद्देशोपादानयोश्चैकस्मिन्पद ऽनुपपत्तेरुपादेय- त्वेन क्रियान्वयायोगाद् ग्रहैकत्वयोर्विशेषणविशेष्यत्वायोगेनैकपद- लक्षणायाः श्रुतेस्तद्विषयत्वायोगात्तादर्थ्यविषयत्वमापाद्य वाक्यीय- क्रियान्वयबोधकत्वं शङ्कते * ननु चेति* पदभुतेस्तादर्थ्यविषयत्वाभ्यु- पगमेनैव ग्रहाणां निर्यातदशसंख्यत्वेन स्वरूपतः संख्यानपेक्ष- त्वात्संस्कार्यस्वरूपेणैकत्वं प्रत्यन्त्विावगतः संमार्गभावनान्वयि- त्वाख्यसंस्कार्यरूपाङ्गत्वस्यैकस्य भावनाङ्गत्वविरोधमाह * नैष इति * वस्तुस्वभावनिवन्धनोद्देश्योपादेयत्वयोः शब्दव्यापाराविष- यत्वादेकपदोपात्तयोरव्यवस्थोपपत्तेर्ग्रहमिति द्वितीयोक्तस्यापि चैक- त्वस्थानुपयोगित्वेनासंस्कार्यत्वात्सतुवद् गुणत्वप्रतीतेः । साक्षाच्च निक्रियत्वेनाश्रयत्वेनाश्रयद्रव्यापेक्षायामेकपदलक्षणाया श्रुतेराश्रय- द्रव्यसमर्पकत्वेनाविरोधसम्भवे विरोधापादकग्रहार्थताविषयत्वक- ल्पनायोगमभिप्रेत्यान्यथाविरोधाभावमाह * भिन्नति * विरोधे सत्येकत्वस्य क्रियाङ्गत्वं विना विधेयत्वायोगात् श्रुत्युक्तस्य प्र- हाङ्गत्वस्यानुपपत्तेर्वाक्यीयो ऽपि क्रियान्क्यो न बाध्यतइति परि- हारान्तरमाह * अथ वेति * श्रुत्युक्तविशेषणविशेष्यभावसिय ७२१ र वापेक्ष्यतएव क्रियान्वयः। श्रुत्यति परिहारान्तरमाह * यद्वति * तादर्थ्यविषयश्रुत्यभ्युपगमे त्वकत्वस्य क्रियान्वितग्रहान्वयनिमित्त- क्रियान्वयपक्षात्पूर्वोक्तात्प्रकारान्तरेणैकत्वान्वितस्य ग्रहस्य क्रिया- न्वयाभ्युपगमे तस्यैकाभिधानश्रुत्यैकाभिधानश्रुत्यैकपदाक्तात् ग्रहा- प्राक् संस्कार्यत्वप्रतीतेः । स्वतन्त्रस्य चैकत्वस्य क्रियायोगात्म- त्युद्देश्यं वाक्यसमाप्त्यनुपपत्तेहस्यैकत्वान्वयपूर्वकः क्रियान्वयः। गुणत्वेन तु क्रियाभ्युपगमे द्वितीयायाः कारकसामान्यल- क्षणार्थत्वोपपत्तेः योग्यत्वाद् गुणप्रधानभावावधारणे सति द्वयो- विप्रकर्षतुल्यत्वद्योतनार्थ समानदेशोच्या लक्षणयककालतोक्ता। एतदेव प्रश्नपूर्वमुपपादयति * कुत इति * विशिष्टत्वेन श्रुतो यो ऽर्थो भावनां विशिनष्टयसौ विशिष्टो भूत्वा पश्चाद्विशिष्टि न त्वक्लप्तविशेषणावस्थ इति कृत्वा ऽसौ विशेषणपूर्व भावनां प्रविश- तीत्युक्ते तदुपपादनार्थ भावनाया विधानाईत्वात्कायसिक ·न्यायसुधायाम् । विशेषणापेक्षत्वादविशिष्टेन च विशेषणे ऽपि कात्यासिद्धिरि- ति वक्तुं विध्युक्ता कर्मव्युत्पत्त्या भावनोक्ता । योगपद्यपक्षे पूर्वोक्तिः साहित्यलक्षणार्थी भावनापि वि- शिष्टमेव अहं गृहाति न त्वगृहीतविशेषणमित्याह * गृहातीति* सति त्वेकत्वान्वितस्य ग्रहस्य क्रियान्वये तस्यापि ग्रहवद्विध्यन्व- यात्साक्षाच्च क्रियान्वयायोगेनाश्रयद्रव्यापेक्षायां पदश्रुत्यवगतन- हान्वयित्वनियमादवघातभावनार्थस्यापि प्रोक्षणस्योलूखलमुसला- र्थत्ववद्धार्थतोपपादिता भवतीति प्रकृतोपयोगमाह *एवं चेति * एकाभिधानश्रुत्या चैकत्वस्य कारकविशेषणत्वावगतेः कारकत्व स्य क्रियान्वायरूपत्वेन कारकद्वारा क्रियाविशेषणत्वादेकपदश्रु. त्योक्तग्रहविशेषत्वात्कारकैकत्वयोः साम्येन मिथो ऽन्वयायोगान- कत्वस्य कारकविशेषणता युक्तेत्याशयाह * प्रत्ययार्थत्वाश्चेति * प्रकृतिप्रत्ययौ प्रत्ययार्थ सह ब्रूतस्तयोः प्रत्ययार्थः प्राधान्येनेतिप्र- स्थयार्थप्राधान्यस्मृतेः लिङ्गसंख्ययोश्च प्रत्ययार्थप्राधान्यस्तृतेलि- असंख्ययोश्च प्रत्ययार्थत्वाधिशेषेणकस्मिन्पदे ऽनेकेषां प्राधान्यायो- गादेकस्यैकव प्राधान्ये ऽवगते कारकत्वेन प्रयोजनवत्वात्प्राधान्य- प्रतीतेर्लिङ्गसंख्यापेक्षया च प्रातिपदिकार्थप्राधान्यस्मृत्युपपत्तेः का- रकमेव प्रधानमित्यर्थः । प्रयोजनवत्त्वसमुच्चयार्थश्चकारः । ननु प्राधान्ये ऽपि कारकत्वस्याद्रव्यत्वेनैकत्वाख्यगुणाश्रय- स्वायोगान्न तद्विशेष्यत्वं सम्भवतीत्याशङ्ख्याह * सर्व चेति * कुं- कुमास्योष्ट्राश्रितस्यापि राजशेषत्ववत्संख्याद्रव्याश्रितस्यापि का- रकं प्रत्यङ्गता न विरुद्धत्याशयः । अतः कारकद्वारैकत्त्व- स्य क्रियान्वयाधुक्ता विधेयतेत्युक्तमुपसंहरति * तेनेति * वि- शिष्टविधानाचावाक्यभेदापत्तेर्युक्तमेकत्वविधानमित्याह * तत्त्वि- ति * पश्वकत्वविवक्षाधिकरणन्यायेनैव दृढयितुमाह * वक्ष्य- ति हीति *गौरवभयेनैकत्वस्यापि विधेयत्वाभ्युपगमे दशापवित्रा- देरविधेयत्वं स्यादित्यर्थान्तरन्यासेनाह * यथैवेति * ननूद्देश्यत्वे- ७२२।३ न ग्रहस्य क्रियया वशीकारायोगात्तक्रियाङ्गभूतेनैकत्वेन विशेष्यनिय. मः सम्भवतीत्याशङ्याह * सर्वेषां चेति * एकक्रियाविशेषणत्व- स्यान्योन्यनियमहेतुत्वावुद्देश्यस्यापि वाक्यार्थीभूतक्रियाविशेषण- त्वाविरोधानियमापपत्तिरित्याशयः। वाक्यभेदप्रसङ्गेनोद्देश्यविशेष- णविवक्षानुपपत्तिमाशङ्य वस्तुस्वभावकृतस्योद्देश्योपादेयत्वस्य श- दव्यापारविषयत्वाद्वाक्यभेदाप्रसक्तिसूचनार्थ यथा पशुमालभेतेति भाभ्यस्य दर्शयन्पूर्वपक्षमुपसंहरति * तस्मादिति * ननूपादेय, ·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । १०१५ स्थलिङ्गविवक्षादृष्टान्तोक्त्यैकत्वयुक्तवाक्योदाहरणस्योद्देश्यविशेष- णमात्रोपलक्षणार्थत्वप्रतीतेः संख्यामात्रविवक्षोपसंहारो न युक्त इ. त्याशयाह * पुंपशुश्चेति * उद्देश्यविशेषणविवक्षायां वाक्याभे- दापत्तिलक्षणस्य न्यायस्याविवक्षासाधकस्य तुल्यत्वे ऽपि यथोभ- यपदानर्थक्यपरिहारायोभयत्वस्योद्देश्यान्तर्गतत्वेन विवक्षाशङ्काधि- क्यान्नेहोदाहरणत्वं तथा स्वर्गकामस्योपादयत्वशङ्काधिक्या संख्या- विचारेण लिङ्गविचारपर्यवसानानुपपत्तेर्वाक्यभेदापत्तिलक्षणन्याय- तुल्यत्वे ऽप्यनुदाहरणतति सूचनार्थः प्रायशब्दः । वर्गकामपदस्यो- पादेयकर्तृसंख्यावाच्याख्यातान्तसामानाधिकरण्येनोपादेयार्थत्वशङ्का तत्रैव स्वर्गकामपदस्य फलसमर्पकत्वात्फलस्य चानुपादेयत्वा- स्कर्तुरेव च फलभागित्वात्सामानाधिकरण्यापादेयार्थत्वानुपपत्ति- रित्येवं कस्मान्न निरस्तेत्याशङ्ख्याह *माभूदिति* यथार्त्यधिकरणपौ- नरुक्यभयादुभयत्वस्योद्देश्यान्तर्गत्या शङ्का हविद्वयातिगमन च पञ्चशरावे ऽधिकार्येकहविरार्तिगमने ऽपि चेति (विवेकाय शष्ठे निरसिष्यमाणात्र निरस्यते यथा वर्गकामपदस्योपादेयत्वशङ्का पुमानेव ज्योतिष्टोमादावधिकारी सर्वापि वेति') निरसिष्यमाणात्र न निरस्यत इत्यर्थः । सर्वेषां लक्षणत्वादविशिष्टं हि लक्षणम् ॥ १४ ॥ ग्रहजात्या द्रव्यं लक्षयित्वेति क्वाप्रत्ययेनाविधेयत्वसिद्ध्यर्थो- द्देश्यत्वसूचनार्थत्वं भाष्यस्य द्योतयन्सिद्धान्तमारभते * व्यक्तीरि- ति * ग्रहोदेशेन विधि विना सम्मार्गस्य तद्गुणत्वासिद्धेर्ग्रहशब्द- स्य पात्रवाचित्वे जात्या ग्रहणसंस्कृतसोमवाचित्वे वादिशब्दोक्तन संस्कारेणोपलक्षितानां प्रकृतापूर्वसाधनभूतानां ग्रहव्यक्तीनामुद्दे श्यत्वस्य च विध्यपेक्षितत्वात्तच्छब्दव्यापारविषयत्वावगतेः प्रकृता- पूर्वसाधनत्वस्य विधानापत्तेरविषयत्वाधीनत्वाद्विषयस्य च विधे- यत्वायोगाद्रहान्वयित्वेन सम्मार्गविधाने ऽपि ग्रहश्रुत्युक्तस्य ग्रह- त्वस्यापूर्वसाधनांशलक्षणार्थत्वनाविधेयत्वात्तल्लक्षितस्यापूर्वसाध- नांशस्य विध्यन्तरविषयत्वेनाविधेयत्वादविधेयस्य च विधेयद्वारा ऽस्य चैकत्वस्य निष्क्रियत्वेन कारकतया विध्ययोगाविवक्षेत्याशयः । ग्रहस्योद्देश्यत्वसिद्वथै प्राधान्यं सम्मार्गस्य चाङ्गत्वमुपपादयन् श्लो- कं व्याचष्टे * इह तावदिति * लक्षणत्वेन स्वरूपेण व्यक्तिलक्ष- णयाष्टवर्षब्राह्मणत्वेनोपनयनसंस्कार्यतयोद्देश्यतया ब्राह्मणव्यक्त- (१) अयं पा• २ पु. ना. ।

·न्यायसुधायाम्। लेक्षिताया अप्युपनयनान्वयित्वेन विधेयत्वायाष्टवर्षत्वविशेष्यत्वघद्ध- हव्यक्तेरपि सम्मार्गान्वयित्वेन विधेयत्वादेकत्वविशेष्यतोपपत्तेर्वि- ध्यनर्हापूर्वसाधनांशलक्षणाप्रदर्शनायैष वेत्युक्तम् । एवं च सति वैगु- रायपरिहारायापि सर्वे सम्मार्टव्या इत्याह * तनति * ग्रहकत्व- स्य पश्चैकत्वसाम्य पूर्वपक्षोक्तमपि वैगुण्यापत्त्यनापत्तिवैषम्यादेवायु- कामत्याह * यदि त्विति * प्रधानानां धर्मान्वये हि साहित्य- स्याविवक्षितत्वात्प्रतिग्रहं समार्गावृत्त्यवगतेस्तस्याः शास्त्रावृत्त्यधी- नत्वाच्छास्त्रभेदोक्तिः । न्यायलभ्यत्वेनावृत्तेः शास्त्रानधीनस्वाद्देवद- सयज्ञदत्तविष्णुमित्रा भोज्यन्तामितिवद्भिन्नपदोपादाने प्रत्येक वाक्य- समाप्तेः कल्पनाभावेन शास्त्रभेदानुपपत्रपरितोषात्स्वमतेन शास्त्रै- क्ये ऽप्यन्योन्यानपेक्षकग्रहसम्मार्गानुष्ठानस्य तथाविधशानभेदाधी- नत्वात्तद्भदमप्यभ्युपेत्य प्रतिग्रहं सम्माईकरणे यस्य न क्रियते ७२३१४ तद्विषयं शान बाध्येतेत्याह * अथापीति * शानस्याप्यैक्याभ्युप- गमे तु प्रतिग्रहं सम्माविषयत्वं ज्ञानस्य बाध्येतेति विशषणप्रधा- नार्थत्वेन व्याख्येयम् । ननु ज्ञानप्रामाण्यस्यानुष्ठानानधीनत्वानाननु- छानमात्रेण ज्ञानवाधापत्तिरित्याशङ्याह *अबाधिते विति* प्रतिग्रह समार्गविषयज्ञानबाधाभावायोन्यो द्वितीयादिःसम्मार्गसंस्कृतोनक्रि. यतेतस्मिन्प्रहे वैगुण्यलक्षणप्रत्यवायाङ्गीकारापत्तेस्तत्परिहारार्थबाधो भ्युपेतव्य इत्याशयः । सामान्यावगमाद्विशेषानवबोधाच्चेति हे- तुद्वयोक्तेः संयोगतो ऽविशेषात्प्रकरणाविशेषाच्चेति सर्वधर्मत्वहेतुद्व- योपलक्षणार्थत्वं सूचयन्सिद्धान्तमुपसंहरति * तस्मादिति * सर्वे षां ग्रहाणां सम्माष्टव्यत्वप्रतीतेरित्यर्थः । अविशिष्टं हि लक्षणमिति सूत्रावयवस्यैकत्वविशिष्टं समाष्टव्यानां व्यक्तीनां लक्षणं भविष्यती- ति शडोत्तरत्त्वेन व्याख्यानार्थ नन्वितिशङ्काभाष्यं श्रुतस्याप्येकत्व. स्याविवक्षितत्वादयुक्तमांशङ्ख्याह * नन्विति* विशेषणत्वेनैकत्वस्य विध्यपरिग्रहाख्यायामविवक्षायां विध्यनहत्वरूपकारणोक्त्यर्थ नैतदि- त्यादिभाष्यं तात्पर्यतस्तावद्व्याख्यातुमारभते * अत्रोत * विधिप- रिग्रहो ऽनुष्ठेयत्वोक्तो लक्षितः एकत्वस्याप्राप्तत्वाद्विध्यनहत्व ऽपि वाक्यभेदापत्त्या द्रव्ये क्रियायां वा तादर्थ्यबोधाख्यविनियोगानहत्वे- न पुरुषार्थाननुबन्धित्वाद्विध्यपरिग्रहं वक्तुं विध्यधीनविनियोगक्ति- यां तदहत्वे लक्षिते ऽनुष्ठानकाले विधिश्चत्यधीनः पुरुष इत्यादिवा- र्तिके ऽन्वयमात्रबोधाख्यविनियोगस्यानुष्ठानोपयोगनिरासादविरोधः। एतदेवोपपादयति * विहित इति * यस्मात् द्रव्यदेवतान्वयाधनु- मिते ऽप्यप्राप्तत्वेन विध्यनहत्वाद्भावनायां च करणत्वेन विनियोगा- ·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । १०१७ हत्वात्तादयेन विधिना गृह्यते श्रुतो ऽपि वायव्यश्वेतालम्भादिःप्रा- तत्वेन विध्यनहत्वात्सत्क्वादिहोमश्च सत्क्वाद्यर्थत्वेन विनियोगा. नहत्वात्तादर्थेन विधिना न गृह्यते तस्मात्तत्र विधिपरिग्रहो कार्यैः श्रुतैरश्रुतैर्वाक्याथै विधिर्विनियोगाईत्वे अपेक्षणीय इत्यर्थः । तस्मात्प्र- प्रकृतिप्रत्ययश्रुत्यभिहितानां पदश्रुतिविनियुक्तानामपि चार्थानां मध्ये को विधिविनियोगाभ्यां गृहीतः को वा नेति चिन्तायां तत्सिद को विधिविनियोगाईतया समार्पतः को वा नेति विचार्यमित्याह * तदिति * पञ्चम्यथें तदित्यव्ययं वाक्यभेदापसरपरिग्रहहेतुत्वसू- चनायैकवाक्योक्तिः ग्रहैकत्वस्य विनियोगानहग्रहविशेषणत्वेन वि- धिविनियोगानहत्वानश्चयाद्विचारणा न युक्तत्याशय ग्रहाश्रितेनैक- स्वेन सम्मार्गभावनां कुर्यादित्यादिवचनव्यक्त्यन्यथात्वाभ्युपगमेन त- स्थापि विधिविनियागाईत्वप्रतिभानात्कार पचनव्यक्तिर्युक्तोति नि- र्णयार्थ विचारणा युक्तत्युक्तम् । ननु द्वितीयासंयोगेनैकत्वस्य लोकहष्टया विधिविनियोगानई- स्वावगमाद्वचनव्यक्त्यन्यथात्वशङ्का न युक्तेत्याशझ्याह * मीमांसका हीति*न्यायाभासावगतवचनव्यक्त्यन्तरनिरासेन लोकावगतशक्त्यनु. सारिवचनव्यक्त्यवधारणा कार्येत्याशयः । ननु लोफावगतशब्दशक्य- नुसारात्सम्मा ति वर्तमानापदेशस्याविधायकत्वानिनिमित्तं विधि- त्वचिन्ता नैव युक्तेत्याह * वर्तमानति * अप्राप्तार्थत्वेनास्य वर्त- मानापदेशत्वायोगेन तत्सारूप्ये ऽपि पञ्चमलकारत्वावधारणात्तस्य- लोकप्रयोगाभावे ऽपि लिथे लेडिति लिङ्थें स्मृत्या विधौ साधु- त्वाद्युक्तेयं चिन्तेत्याशयः । एवमपि भावनामात्रविधायित्वेन स्मृत्युपपत्तेरलौकिकार्थान्तरविध्यन्वयित्वायोगान युक्तेत्याशङ्याह * फेवलेति * एवं च सति भावनाविशेषणत्वेनार्थान्तरस्य विधे- यत्वात्तस्यां च विनियोगात्सम्मार्गग्रहतत्संख्यानां मध्ये किं भाव. नाविशेषणं किं वा नेति विधिविनियोगाईत्वसिद्ध्यै विचार्यमित्या- ह * सेति * सम्मार्गस्य करणत्वेन प्रहस्य च कर्मत्वेन विशेषः ७२४।। णत्वाद्भिन्नार्थत्वेन समुच्चयावगतर्नेयं चिन्ता युक्तेत्याशय सम्मा- र्गस्यापि लोकप्रसिद्धन धात्वर्थस्य भावनाकरणत्वरूपेण विशेषण- त्वमङ्गीकृत्ययं चिन्तेत्युक्त तथाप्यद्रव्यकसम्मार्गभावनानुष्ठाना- शक्तःसमुच्चयो ऽपरिहार्य इत्याशय येन केन चिदपि द्रव्येणानुष्ठेय- त्वस्योपपन्नताशक्यशब्देनोक्ता देशापवित्रमपि कस्मान चिन्त्यत इत्याह * दशापवितेति * दशापवितमितिशब्दो यस्य केवलदशा- अन्य्यास्पस्यार्थस्य स दशापवित्रशब्दो विवक्षितत्वेन निश्चितत्वा- ·२०१८ न्यायसुधायाम् । न्नान्यैः सह विचार्यत इत्युक्ते ग्रहकर्मत्वपक्षे दशापवित्रस्य कर. णत्वेन भिन्नविशेषत्वात्समुच्चयोपपत्तेरविचार्यत्वे ऽपि सम्मार्गक- मैत्वपक्षे ग्रहस्य कर्मत्वायोगेन करणत्वापत्ते ग्रहो वा करणत्वेन भावनाविशेषणं दशापवित्रं वेति विचारो युज्यतैवेत्याशय सम्मा- र्गस्यापि कर्मत्वपक्षे तस्याकर्मकस्यानुष्ठानायोगात्कर्मापेक्षायां त- त्कर्मत्वेन ग्रहान्वयोपपत्तेरश्रुतकारणत्वकल्पनायोगादशापवित्रस्य करणत्वाव्याघातोक्त्यर्थं सर्वेषामपि सम्मादिषु कर्मत्वेन विशे- षणभूतेषु दशापवित्रशब्दस्य करणत्वरूपार्थतुल्यत्वाच्च दशापवित्र- शब्दवाच्यो ऽर्थो न विचार्यते सम्मादीनां करणत्वेनाविशेषणरू- पवचनव्यक्तिभेदे तु अयं न विचार्यते अपि तु विचार्यतएवेत्युक्त- म् । ग्रहतदेकत्वसम्मार्गाणां च मध्ये प्रहसम्मार्गयोस्तावतिक अहएव भावनां विशिनष्टि सम्माएवेतिनियोगेन विशेषणत्वं किंवा ग्रहो वा सम्मा! वेति विकल्पो यथा ग्रहश्च सम्मानधेति समुच्च- योऽथ ग्रहसम्मार्गयोःसम्बन्धः अथ समुदायो वा अथ वा प्रहविशिष्टः सम्माः सम्मार्गविशिष्टो वा ग्रह इत्यष्टपक्षीनिरूपणा कार्येत्याह* * ग्रहादीनां चेति * भावनाविशेषणत्वचिन्ताया विधेयसिद्ध्युप- योगितामाह * विशिषन्निति * सम्मागैकत्वयोरप्यष्टपक्षीमतिदिश- ति * सम्मार्गेति * ग्रहकत्वयोरप्यतिदिशति * विचार्येति * तथा किं सम्मार्गविशिष्टो ग्रह एव. भावनां विशिनष्टि एक- त्वमेव वेत्यादिनियोगविकल्पादिरूपाष्टपक्षी किं ग्रहविशिष्टः स- मार्ग एवैकत्वमेव वेत्यादिरूपा द्वितीया किं एकत्वविशिष्टो ग्रह एव सम्मार्ग एवेत्यादिरूपा तृतीया किं ग्रहविशिष्टं पकत्वमेव स- म्मार्ग वेत्यादिरूपा चतुर्थी किमेकत्वविशिष्टः सम्मार्ग एवेत्यादिरूपा पञ्चमी कि विशिष्टमेकत्वमेव सम्मार्ग वेत्यादिरूपा घोक्ताभ्यस्तिसूभ्यो ऽष्टपक्षीश्यो ऽन्याः षडष्टपक्ष्यो विचार्या इत्याह *तथेति* नन्वेकविधवचनव्यक्तिप्रतिभासेनैकत्यस्य द्विती- योक्तिद्वितीयविध्यनहत्वविषयलोकदृष्टिप्रतिघाताद्विधेयत्वशङ्कायाम- पि ग्रहवदुद्देश्यत्वप्रसङ्गात्प्रत्युद्देश्यं वाक्यसमाप्त्या वाक्यभेदोपप- तेर्विधेयता न युक्तेत्याशड्योपपादनानहत्वस्यापि विध्यनहत्ववद्वि- चारमन्तरेणासिद्धेर्यथाविध्यनिहत्वस्य विवेकाय भावनाविशेषणत्वं विचार्य तथा ग्रहतदैकत्वयोः संहत्य प्रत्येकं वा सम्मान्वय इति विवेकायोपादेयोद्देश्यत्वे अपिविचार्ये इत्याह*तथा किमिति *ग्रहैक- त्वसम्बन्धसमुदायादीनामुद्देश्योपादेयत्वचिन्ताया निष्प्रयोजनत्वेना- एव एव ग्रह ग्रह- षष्ठीति पू.

·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । कार्यत्वे ऽपि प्रहस्योद्देश्यत्वे तदेकपदोपादानानामप्युद्देश्यत्वापत्तिः किमुत संख्याया इति सूचनायैषामिति बहुवचनं कस्मिन्पक्षे सह- त्यान्वयः कस्मिन्वा प्रत्येकमित्यपेक्षायामाह * तोति * क्रियाप्रा- धान्योक्त्येतरयोरुपादेयत्वं सूचितम् । साहित्योपपादनार्थ कृत्स्न- क्रियाकरणात् कृतकृत्यत्वं भवत्युभयान्विताया एव च कास्न्यसि- द्धिरित्युक्ते ऽनुष्ठानावृत्त्यापि कार्य सेत्स्यतीत्याशय गुणानुरोधेन प्रधानावृत्त्ययोगसूचनार्थ सदित्युक्तम् । चशब्दो हेतौ। प्रत्ये- कं वाक्यसमाप्त्युक्त्या प्रत्येकमन्वयो दर्शितः। उद्देश्योपादेयत्वयोरपि विशेषणत्ववद्विचारमन्तरेणासिद्धरुदेश्यत्वे तावकि ग्रह एवोद्देश्यः समार्ग प्रत्येकत्वमेव वा थ ग्रहो वैकत्वं वा अथ ग्रहश्चैकत्वं चाथ ग्रहैकत्वयोः सम्बन्धोऽथ समुदायोऽथैकत्वविशिष्टो ग्रहो ऽथ ग्रहवि- शिष्टमेकत्त्वमिति विशिष्टाष्टपक्षी विचार्येत्याह * तनापि त्विति * उपादेयत्वे ऽपि इदृश्येवाष्टपक्षी विचार्येत्याह * क्रियां चेति * एवं चानेकविधवचनव्यक्तिप्रतिभासे सति द्वितीयासंयोगेनैकत्वस्य वि- धानोपादानानहत्वविषयलोकदृष्टिप्रतिघाताद्विधेयोपादेयत्वशङ्का यु- केत्याह * एवामिति * वाक्यभेदपरिहारायोपादेयतयेत्युक्तम् । न न्वक्रियाविशेषणस्य विधातुमशक्तहे विध्ययोगात्सम्मार्गे च वा- क्यभेदापत्तेः। प्राधान्येन द्वितीयाविरोधाश्च गुणत्वेन विध्ययोगात्रै- कस्योपादानं विधिर्वा सम्भवतीत्याशङ्ख्याह * येन येनति * त- त्रैकस्तावत्पक्ष इत्यापूर्वपक्षवार्तिकोक्तेन येन येन प्रकारेण ग्रहे स. म्मार्गे चैकत्वस्योपादानं विधिर्वा सम्भवति तंतं प्रकारं ननु सम्मा:- तिशङ्काभाष्येण द्रव्यविशेषणस्यापि विध्यर्हत्वसूचनादेवैकत्वं स- म्मार्ग उच्यतइत्यनेन च सम्माविशेषणत्वाशनात्पूर्वपक्ष्यापाद- यिष्यतीत्यर्थः । यच्छब्दानुसारात्तच्छब्दो ऽप्यावर्तनीयः । उद्देश्यत्वे ऽपि चैकत्वस्य द्रव्यनिरपेक्षस्य क्रियान्वयायोगात्प्रत्येकं वाक्यस- माप्त्यनापत्तर्देशफालवच्चोद्देश्यत्वमानस्य विधेयत्वानापादकत्वा- द्विधेयत्वाविरोध इत्याह * यथा चेति * प्रत्येकं वाक्यसमा- प्त्यनापत्तिश्चशब्देन सूचिता । कथं तर्हि सिद्धान्तसिद्धिरित्याशया- ह * यां यामिति * कथं दूषयिष्यतीत्यपेक्षायामुपादेयत्वं ता- वत्संख्याया दूषयति*प्राधान्यादिति*प्रकृतापूर्वसाधनत्वेन यथासंख्य ग्रहस्योद्देश्यतया संख्यानाकाङ्कत्वात्स्वातन्त्र्येण च निष्क्रियत्वायो- गेनैकत्वोपपादनस्य ग्रहोपादानाधीनत्वावगमान्नैकत्वोपपादनं शक्य- मित्याशयः । विधिरप्यशक्य इत्याह * ग्रहं चेति * ग्रहे वैकत्वं वि- धीयेत सम्मार्गे वेति विकल्प्य ग्रहे तावदावृत्तिलक्षणवाक्यभेदापते ·१०२० न्यायसुधायाम्। रशक्यतामुपपादयति* न तावदिति * कथमावृत्त्यापत्तिरित्यपक्षाया- माह * रुवमिति * विधायकावृत्ति विना तावत्सम्बन्धद्वयासिद्धिं ७२६।४ विवृणोति * विदधदिति* ग्रहशब्दावृत्ति विना सम्बन्धद्वयासिद्धिं विवृणोति *संख्येति* मकदुच्चारिताभ्यां क्रीणातितद्विधायका- भ्यां द्रव्यगुणान्वयवद्रह विधायकाश्यामपि सकृदुच्चारिताभ्यां सम्मार्गान्वयद्वयासिद्धिर्भविष्यतीत्याशङ्ख्याह * ग्रह इति * ग्रहस- मार्गानिष्पाद्यत्वेन सम्मार्गक्रियाया अनिष्पादकानेकानेकार्थवशी- काराशक्तरंकत्वान्वयमात्रेणोच्चारणपर्यवसानाद्वैषम्यमित्याशयः । कथमावृत्तेर्दोषतेत्याशङ्याह * पुनरिति* अनावृत्तस्य च प्रत्ययस्यै कत्वविध्यशक्तेः सम्मार्गे ऽप्येकत्वविध्ययोगादविवक्षा सिद्धेत्याश येनाह* सर्वेति* पृथक्भूताभिनिष्कृष्टाभिर्वचनव्यक्तिभिर्महान्वयि- स्वेन विधेयतया विशिष्टस्यैकत्वस्य तु विधातुमशक्यत्वावधारणान्न विधिना ग्रहणं सम्भवतीत्यर्थः । तच्छब्दी हेतो। ननु सर्वग्रहसम्मार्गे ऽप्येकत्वाविधाने गुणभूतस्यापि सम्मार्गस्य लाघवार्थ सर्वेषां ग्रहणानन्तरं संहतानां हविरभिमर्शनादितिवत्स- कृदनुष्ठानापत्तेः प्रत्येकमावृत्त्यर्थत्वेनैकत्वविध्यर्थवत्त्वसम्भवात् ग्र- हान्तरसम्मानिरासानापादकत्वेनैकत्वविधानस्य निरासो ऽनर्थ- क इत्याशयाह * केन चित्विति * एकदिदेशे सन्नानां हविषां सर्वेषामनुलिप्तसाधाण्येन सकृदभिमर्शनसम्भवादावृत्त्यभावे ऽपि ग्रहणानन्तरं विहितस्य सम्मार्गस्य सर्वग्रहणप्रतीक्षणेन विक्षेपस्या- शास्त्रीयत्वाद् गृह्यमाणस्य च सोमस्याधोव्यवसेकनिरासायानुष्ठे- यसम्मार्गस्य सर्वग्रहणानन्तरमनुष्ठाने ऽधोवसेकनिरासाशक्तेनैष्फ- ल्यप्रसङ्गादल्पपरिमाणेन च दशापवित्रेण सकृत्सर्वग्रहसम्मार्गाश- क्तायादेवावृत्तेः प्राप्तायाः प्रयोजनवत्त्वयोगाद् ग्रहान्तरसम्मार्ग- निरास एवैकत्वविधिप्रयोजनमित्याशयः । ननु संस्कार्यत्वाद्वस्तुतो ग्रहस्य प्राधान्येन वाक्यार्थत्वेन भावनायाः शब्दतः प्राधान्याद्रह- तदेकत्वादिविशिष्टसमार्गभावनाविधिप्रसूतेनार्थेन विन्ध्यतरेण ग्रहैक- त्वविधिः सेत्स्यतीत्याशयेनाशङ्कते* तत्रेति* ग्रहार्थत्वेन विधिं विना ग्रहस्य संस्कार्यत्वासिद्धर्विशेषणविशेष्यत्वरूपगुणप्रधानत्वालो- चनया भावनायाः प्राधान्ये ऽप्युपकार्योपकारकत्वलक्षणगुणप्रधा- नत्वालोचनया ग्रहाङ्गत्वेनैव विधानादङ्गत्वे ऽपि च राजाङ्गभूतस्य राजपुरुषस्य समासार्थत्ववद्वाक्यार्थत्वाविरोधाच्छब्दतो ऽपि स- मार्गभावनायामङ्गत्वप्रतीतेर्विध्यन्तरविहितत्वाच्च ग्रहस्याप्रवृत्तप्र- बर्तनखभाबविधिविषयत्वायोगात्प्रत्यक्षविध्यन्तरप्राप्तस्यैव च सं- ·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । १०२१ सम्मा- मार्गसंस्कार्यत्वसम्भवे विशिष्टविधिप्रसूतग्रहविषयार्थविधिकल्प- नायोगात् ब्राह्मणादेरिवोपयनसंस्कार्यतया ग्रहस्य र्गसंस्कार्यतया विध्यनुपपग्रहाविधानाच्च तथैकत्वविध्यनुपपत्ते- ने ग्रहतदेकत्वयोर्विधिः सेत्स्थतीत्याशयेन परिहरति * यदीति * यास्य पूर्वपक्षिणो ग्रहत्ववदेकत्वस्यापि विवक्षेप्टा सा सेत्स्य तीति स- वस्यापीत्यपिशब्दापकर्षेण योज्यम् । एवं नैतदस्तीत्यादि तस्मान्नेत- कि चिदपि कर्तुं विवक्ष्यतइत्यन्तमुत्तरभाष्यं समुदायतात्पर्यतो व्या- ख्यायावयवशा व्याचिख्यासु तदिति भाष्यावयवं श्रुतत्वादेकवचनं विशक्ष्यतीति यच्छडिन्तं तन्नास्तीत्येवं व्याख्यातुमाह * तस्मा- दिति * तस्मादुपादीयमानपश्वादिवदेवेति वार्तिकोक्तोद्देश्यविशे- षणस्योपादेयविशेषणतुल्यताप्यत एवायुक्तत्याह * अत इति * श्रुतत्वमात्रस्य विधिग्रहणाख्यविवक्षाहेतुत्वाभावात्सोमारोन्द्रं घृते चरुं निर्वपेच्छुक्लानां ब्रीहीणामित्यादिभिरुपादेयविशेषणैर्नोद्देश्यवि- शेषणं तुल्यमित्यर्थः एकत्वं हीत्यादिशङ्कानिरासोपपादनभायं ग्रहं विशेष्यतिक्रियां वेति विकल्पनिरासार्थत्वेन व्याख्यातुं विक- ल्पं तावदाह * द्रव्यस्यति * सम्माविशेषणत्वं भाष्ये संशिष्य- माणं धात्वर्थस्यापि भावनाविशेषणत्वाद् गुणानां च परार्थत्वाद- सम्बन्धः सम्मत्वात्स्यादित्यनेन न्यायेनैव विशेषणानन्वयाद्धात्व- निवच्छिन्नाया भावनाया विशेषणान्वयोक्त्यर्थ न तु सम्मार्गस्यै- कत्वान्वयोक्त्यर्थमिति सूचनार्थ क्रिययोरित्युक्तं तथैकत्वं हीत्यादि- ना द्रव्यएकत्वं नियम्यत इति शक्यमाश्रयितुमित्यन्तं द्रव्यान्वयपक्ष- निरासायेत्याह * तत्रेति * अयोगव्यावृत्यैकत्वं द्रव्यविशेष. णम् अन्ययोगव्यावृत्त्यै वेति विकल्प्याद्यपक्षनिरासार्थत्वेनैकत्वं ही- त्यादि न क्रियतेत्यन्तं भाष्यावयवब्याख्यातुमाह * तद्धीति * द्वि- तीयपक्षशङ्काथै तत्रेत्यादिभाष्यावयवं व्याचष्टे * तत्रति * एतच्छ- ७२७।१ डानिरासार्थ नैतदिति भाज्यावयवमभिप्रायतो व्याख्यातुमाह * नै- तदिति * सामान्यतः प्राप्तावस्थस्य विशेषश्रुतेः परिसंख्यार्थत्वे स्वार्थहानपरार्थकल्पनप्राप्तबाधात्मकदोषत्रयापत्तः सामान्यप्राप्तितः प्राग्भावे सति विशेषश्रुतेः परिसंख्यौचित्यादसमाप्ते च वाक्ये विध्यपर्यवसानेनैकवाक्थस्थत्वे पदयोः पौर्वापर्ये पि पदार्थविधि- पौर्वापायोगाम्नास्या पुनः श्रुतेः परिसंख्यार्थता युक्तेति प्राप्ता भ्रूय- तइति भाष्याद्वर्तमानोक्त्या सूचितं कस्मान्नेह विशेषश्रुतेः सामा- न्यप्राप्तितः प्राग्भावः सम्भवतीत्याशझ्याह * तञ्चेति * विरोधा- दप्येकस्मिन्वाक्ये प्राप्तिपरिसंख्ये न युक्त इत्याह * तशात्य- ·૨૦૨૨ न्यायसुधायाम्। न्तमेवेति * इह त्वेकपदस्थत्त्वात्सुतरां विरोध इत्याह * न. बेति * श्लोकं व्याचष्टे * प्राप्तिपदिकेन हीति * अशक्यतामे- वोपपादयति * अन्या हीति * अत्रापीत्यन्वयः एवमपि वा- क्यैक्यात्पदैक्ये को विशेष इत्याह * तत्रैव हीति * प्रातिपदि- कोक्तानामपि सर्वग्रहाणां क्रियान्वयप्राप्तेः कारकविभक्त्यधी- नत्वात् क्षणैक्योक्तिः प्रत्यक्षश्रुतिप्राप्तपरिसंख्यायां च दोषत्र- यपरिहाराशक्तरानुमानिकप्राप्तिविषयत्वात्प॑रिसंख्यायास्तत्रोपपत्तेरि- त्याह * किं चति * आनुमानिकप्राप्त्याश्रयतामेवोपपा- दयात * निर्दोषत्वं हीति * कल्पत्वेनानुमानिकस्याप्राप्तावादे- ध गर्दभाभिधायिन्यां मन्त्रे पाठकलप्ताद्वाक्यान्मन्त्राश्वाभिधानी- विशिष्टादानविधाने सति परिसंख्याया निर्दोषत्वं कल्प्यत इति इत्यु. के विधित्वे निवर्तकत्वाख्यपरिसंख्यात्वायोगमाशय फलादेवाश्री- यतइत्युक्तं प्रातिपदिकाधीनात्मलाभत्वाश्च प्रत्ययस्य प्रातिपदिकमा- ७२८।२ तार्थपरिसंख्यातृतात्यन्तायुक्तेत्याह * समानति * वाक्यपदेक्ययोः परिसंख्यानुपपत्तिहेतुत्वं दृष्टान्तयोक्तमाननु मन्त्रस्य चेत्यादिभाष्या- न्मन्त्रस्यादानान्वयाभावेन लिङ्गप्राप्तानुवादायोगादश्वाभिधान्या र- शनाद्वयादाने प्राप्तमन्त्रविशेषणत्वानुपपत्तेर्विधीयमानमन्त्रविशेष- णत्वाद्र्दभाभिधानीनिवर्तकत्वं युक्तम् ।एकत्वस्य तु विधीयमानग्रह- विशेषणत्वाभावात्प्राप्तग्रहविशेषणत्वेन च द्वितीयादिग्रहनिवर्तक- त्वे दोषत्नयापत्तेन युक्ता निवर्तकतेति वैषम्यप्रतीतेरन्याहग्वैषम्या- भिधानव्याख्या न युक्तत्याशङ्ख्य यथाश्रुतभाष्यमुपन्यासपूर्व दृषयितुमुपकामति * यत्विति * मन्त्रादानान्वये यदनेनादत्ते त- दश्वाभिधानीमिति विशेषणसामर्थ्यागर्दभाभिधानीतो मन्त्रनिवृत्ति- सिद्धेः स्वार्थहानपरार्थकल्पनाभावे ऽप्यनुवादतःप्राप्तस्यादानमन्त्रा- ङ्गत्वस्य बाधापरिहारानेयं वचनव्यक्तिरिष्टा मन्त्राच्चाश्वाभिधाव- चनव्यक्तिप्रदर्शनस्य तावदन्यान्वयवत्वादानान्वयाभावादप्रा- तावस्थस्यैत्र मन्त्रस्याश्वाभिधानान्वयविधानात्प्राप्तबाधपरिहारोप- पत्तेरनेनाश्वाभिधानीमितीयमेव वचनव्यक्तिरिति यदर्शितं यश्चादा- ने प्राप्तत्वादिति मन्त्रादानान्वयवचनव्यक्तिनिरासे कारणमुक्तमि- त्यर्थः । प्रश्नपूर्वमिष्टानिष्टवचनव्यक्तिप्रदर्शनस्य तावदयुक्तत्वमुपपा- दयति * कुत इति *। आददातिपरस्य विधायकस्याख्या- तार्थानपक्षमन्त्राश्वाभधानान्वय पर्यवसानायोगसूचनायाश्चाभि- धान्यामिति सप्तमी । कारणोक्त्ययुक्तत्वमुपपादयति* आदाने चे- ति* नन्वनुष्ठेयस्मृत्यर्थत्वान्मन्त्रस्य कारकस्य च क्रियाद्वारानुष्ठेय- ·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । स्वादादाने प्राक् मन्त्रप्राप्तिः पश्चाद्रशनायामित्याशङ्याह* न चेति* क्रियाया अप्यकार्मकाया अननुष्ठेयत्वाक्रियाकारकसंयोगस्यैवानु- ष्ठेयत्वावगतेस्तद्वारा द्वयोरपिरशनादानाख्ययोः कर्मक्रिययोर्युगपन्म- न्त्रप्रकाश्यत्वप्रत्यवायान्नास्य रशनाम्प्रति विप्रकर्ष इत्यर्थः।प्रत्युत वा- झणवाक्ये एवेमामगृभ्णनशनामृतस्येत्यश्वाभिधानीमादत्त इत्यस्मि- न्मन्त्रस्याददातिधात्वर्थान्वये सन्निकर्षों श्वाभिधानीनामन्वये विप्र- कर्ष इति विवेकादादानरशने प्रति सन्निकर्षविप्रकर्षविशेष उपलभ्यत इत्याह*सुतरामिति वाक्ये तावद्विशेष विवृणोति* पदेतिक्रियानि- रपेक्षकारकान्वयाप्रतीत मान्वयःपदत्नयापेक्षत्वाद्विप्रकृष्टो धात्व- र्थान्वयस्तूश्वाभिधानीपदानर्थक्यप्रसङ्गात्तदन्वयं विना विधापर्यव- साने ऽपि खरूपेण तावत्पर्यवस्थतीत्याशयः।विधायकप्रत्यये विवृणो- तिप्रत्ययश्चतिमन्त्रे ऽपि विपरीतविशेषमाह*मन्त्रो ऽपीति हग्रहोर्भः छन्दसीति लोकाप्रयुक्तछन्दविषयभकारयुक्ततया क्लेशावगम्यवा- चकत्वेन प्रकृतिभागेनोक्तत्वाद्रहणस्य न शीघ्रप्रतीतिरित्यर्थः।ननुसा- मान्यवाचिनो नाश्वरशनाप्रतीतिः शीघ्रम्भवतीत्याशड्याहन चेति* अपूर्वसाधनीभूते विशेषएव मन्त्रविनियोगेन सामान्यविनियोगपूर्वक- स्वाभावान्न विप्रकर्षइति श्लोकत्रयाशयः । नन्वादानान्वये लिङ्गप्राप्तर- शनामात्रादानान्वयानुवादेनाश्वाभिधानीविशेषविध्यापत्तेस्त्रदोय. स्यापरिहार्यत्वप्रसङ्गान्मन्त्रस्याश्वाभिधान्यन्वय एव युक्त इत्याश- याह* तस्मादिति यस्मादुभयत्रापि मन्त्रप्राप्तिस्तुल्या तस्मादादा- ७२९।६ नान्वयानुवादो ऽश्वाभिधान्यन्वयविधिश्चति वैषम्यमयुक्तन्ततश्चानु- वादाभावेऽनुवादसिद्ध्यादानान्वयप्राप्तयभ्युपगमनिमित्तप्राप्तबाधा- नापत्तेः न तद्भयेनान्वयनिरासः क्रियानपक्षकारकान्वयायोगाचा- श्वाभिधान्यन्वयविधिरयुक्त इत्याशयः । ननु मन्त्रादानान्धयस्य विधेयत्वे श्वाभिधानीपदानर्थक्यापत्तरश्वाभिधानाविधेये ऽनुवा- शतावसीयतइत्याशझ्याह * किंत्विति * मन्त्रादानवदश्वाभि- धान्या अपि विधेयत्वान्न तत्पदानर्थक्यापत्तिर्विशिष्टभावनाविधा- नाश्चानेकार्थविध्यनापत्तिरित्याशयः । नन्वादानभावनायां मन्त्रस्य लिङ्गादेव प्राप्तेन विधिः सम्भवतीत्याशझ्याह * नचेति * श्रुत्यैवा- तुमितया प्राप्तिर्भविष्यतीत्याशयाह * रूपति * गम्यसामान्यसम्बन्ध्यपेक्षत्वादूपशब्दोक्तस्य लिङ्गस्य श्रुत्यनुमानवि- लम्बोक्त्यै प्रकरणोक्तिः अतोऽप्राप्तावस्य मन्त्रस्य दाने विधिः सम्भवतीत्याह * अप्राप्तेति * कथं नई मन्त्राधिकरणे परि- संख्येति सूत्रमित्याशयाह * परिसंख्येति * एतदेव विवृणो. . प्रकरण- ·१०२४ न्यायसुधायाम । ति * प्रयोजनमिति * प्रयोजनमितिगर्दभाभिधानीतो निवर्तना. दस्य विधेः फलं नास्तीत्यर्थः । नन्वपदार्थस्याप्यन्यव्यवच्छेदा- स्यभेदवाक्यार्थपक्षवद्वाक्यार्थत्वसम्भवात्कस्माद्गर्दभाभिधानीतो म- न्त्रनिवर्तनाद्वाक्यार्थ एव न भवतीत्याशङ्ख्याह*नत्विति*निवृत्तिहेतु- निर्वत्तनाख्यशब्दव्यापारलक्षणार्थी निवृत्त्युक्तिःप्रवृत्तस्यैव निवर्त्यत्वे- नाप्रवृत्तस्य निवर्तनायोगान वाक्यार्थों निवर्तनेत्युक्ते कथं प्रवृत्तएव निवर्त्यते इति नियम इत्याशझ्याप्रवृत्त एव प्रवृत्तस्य स्वतो प्रवृत्त्यैव निवृतकार्थसिद्धेर्निवृत्तिसिद्धे निवर्तनानर्थक्यप्रसङ्गादित्त्युक्तं कथा- लिङ्गाद् गर्दभाभिधान्यां मन्त्रप्राप्तेः प्रवृत्त एव प्रवत्त्यामित्याशङ्का पूर्वोक्ता प्राप्तावस्थविधिस्मरणेन निरस्यति * नचेति * एवं च लिङ्गाच्छ्रतिकल्पनाभ्युपगमे ऽपि कल्प्यमानैव पुनःश्रुतिः स्यात् न प्र- त्यक्षेत्याहं * शीघ्रति * परमार्थतस्तु पश्चादपि श्रुत्यननुमा- नादर्दभरशनायां मन्त्रप्राप्तिन कदा चिदस्तीत्याशङ्याह*अश्वेति*शी- घ्रापहृते ऽथेमन्थरानर्थक्यं लोकप्रसिद्ध्या दृढयति * सो ऽयमिति* ननु लैङ्गिकश्रुत्यनुमानं प्रति बाध एवानन्तर्यात् प्रत्यक्षश्रुतेः फलं स्यान्न तद्वयवहिता गर्दभरशनातो मन्त्रनिवर्तनत्याशङ्कुयालोचना- त्पूर्व गर्दभरशनातो मन्त्रनिवर्त्तनायां फलतां श्लोकपञ्चकेनोपपाद- ७३०६ यितुमाह * प्रयोजनं त्विति * प्रयोजनं यदालोच्यते तदा यद्य- श्वरशनामात्रे मन्त्रप्राप्तिमानुमानिकी श्रुतिः प्रत्यक्षश्रुतिवत् कुर्यात्ततस्तत्प्रतिबन्धे ऽपि प्रत्यक्षश्रुत्या ऽनर्थक्यापरिहाराद्रशनाद्वये मन्त्रप्राप्तिप्रतिबन्धस्य फलवत्त्वावगतेर्व्यवहिताया अपि गर्दभरश- नातो मन्त्रनिवर्तनाया एव परिशेष्यात्फलत्वं सेत्स्यतीत्युक्तं कीह- गालोच्यतइत्यपेक्षायां भवत्यति सार्द्धश्लोकेन लैङ्गिकश्रुतिविरो- धस्य प्रयोजनत्वासम्भवे ऽभिहिते लैङ्गिकश्रुतिनिरोधस्याशक्य- त्वात्प्रयोजनत्वासम्भवो ऽभिहित इति भ्रान्तिनिवृत्त्यै सत्यमित्यनेन प्रयोजनत्वासम्भवे हेतुरुक्तः किमर्थं त्वरया विहितस्तथेति- प्रश्नस्योत्तरत्वेनैवमर्थ प्रत्यक्षाश्रुतिस्त्वरितेत्युक्तम्।एतदेव सार्द्ध श्लो- केन विवृणोति * केवलेति * प्रत्यक्षुत्येवानुमानिक्या केवला- यामश्वाभिधान्यां मन्त्रविधिर्न सिद्ध्यदिति कृत्वा यस्मात्प्रत्यक्ष- श्रुतिराम्नायते तस्मादपौनरुक्त्यात्प्रत्यक्षा श्रुतिरर्थवती गर्दभरश- नातो मन्त्रनिवृत्त्यर्थत्त्वाच्चेति चकारार्थः वकारार्थोपपादनार्थ पू- वोक्तं श्रुत्यनुमानं स्मारयति * तस्मादिति * फलतः परि- संख्यायां च त्रैदोप्यं नास्तीति व्यतिरेकमुखेन तावदाह * यदा त्विति * दावा॑यायमेव परिसंख्यासूत्रार्थो ऽस्माभिस्तत्राप्युक्त ·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । पर- इत्याह * तदिदमिति * यथाश्रुतभाष्यदूषणमुपसंहरति * ततः ७३११ श्चेति * इत्यश्वाभिधानीमिति वचनव्यक्त्यन्तरं यदिह वाक्ये भाष्यकृतात्र परिसंख्यासूत्र चोक्तम् । तत्र यथाश्रुतत्वादरो न कार्यः किं त्वादानभावनोत्तरकालीनो ऽरुणैकहायनीवन्मन्त्राश्वा- भिधान्योः परस्परनियमोत्तरोपलभ्यवचन व्यक्त्यन्तरोक्तिरादानमा- नान्वयनिरासार्थश्चंत्यादत्तइति वचनव्यक्तिनिरास इत्येवं परिसं- ख्यासूत्रस्थभाष्यवदिह भाष्यं नेयं प्राप्त्युक्तिश्च सम्भवमात्राभिप्रा येति सूचनार्थो ऽतीवशब्दः । इह पुनरिति वैषम्योक्त्यर्थ भाष्यम- र्थाभिधान्या मन्त्रविशेषणत्वाभावे वैषम्यसामञ्जस्यादयुक्तमाशङ्य विदेहत्वायोगोक्त्यर्थत्वाद्विधेयविशेषणत्वनिरासस्य विधेयाश्वाभि- धान्यैकत्वस्य वैषम्यमुक्त भवतीत्येवं समाधातुमाह * नचेति * ग्रहस्याविधेयत्वाद्विशेषणो विधिव्यापारायोगांक्तये ऽल्पाच्तर- स्यापि ग्रहशब्दस्याविधेयार्थत्वेनानभ्यर्हितत्वसूचनार्थ निपातः । यथति दृष्टान्तभाष्यं तात्पर्यतो व्याचष्टे * थेति * उपघातकारिश्चादिनिराकरणापरत्वाद्वाक्यस्य श्वा- दीनां निवार्यत्वेन विधेयत्वात्कुतो नोपघातकारिविशेषणते- त्याशङ्कां प्रश्नपूर्वकं निरस्यति * कुत इति * श्वादीनाम- नुपयोगित्वान्निवारणासंस्कार्यत्वसूचनाय रक्ष्यत्वोक्तिः । अन्नाद्यौ- पघातप्रतिबन्धार्थत्वात् श्वादिनिवारणायाः काकादिभक्षणवोप- घातस्य तुल्यत्वात्तस्यापि वारणावसीयत इत्याशयः । व्यवहारे- णोपघातस्य प्राधान्यं सूचयितुं वृद्धश्लोकम्पठति*तथा चाहोत* संख्यामात्राविवक्षायां त्विदमुदाहरणं न युक्तमित्याशङ्कते * न. न्विति * एतदेव प्रश्नपूर्वकमुपपादयति * कुत इति* क्व तीद- मुदाहरणं युक्तमित्याशङ्याह*चमसेविति *चमससम्मार्गस्य पूर्वप- क्षत्वेनास्थायित्वात्तत्रोदाहरणानुपपत्तिमाशय स्थायिनि सिद्धान्ते. पीदमुदाहरणं युक्तमित्याह * स्थितति * क्वेत्यपेक्षायामाह * पशु- प्रकरणाइति * संख्यामात्राविवक्षायान्तर्हि किमुदाहायमित्यपेक्षा- यामाह *इह त्विति * एतदेव विवृणोति * वृषलौति * न चा- ७३२१२ ति भाष्यविधायकाभावादपि ग्रहैकत्वान्वयविधिर्न सम्भवतीत्यु- ते सम्मातिशब्दो ग्रहैकत्वान्वयस्य विधायको ऽस्तीत्याशङ्कार्थ नन्वि- तिभाष्यं सम्मृजिपरस्य ग्रहसम्मार्गान्वयविधायित्वेन ग्रहकत्वान्वय- विधायित्वायोगादयुक्तमाशयकत्वान्वितस्य सम्मान्वयप्रतीतर- न्वयद्वयविधायकत्वेन व्याचष्टे * नत्विति * न हीत्यादि तथा द्वि- तीयस्यापीत्यन्तम्भाध्यन्तात्पर्यतोव्याचष्टे * नेति * ना न हीत्ये- ·१०२६ न्यायसुधायाम् । तावनिरासप्रतिज्ञानार्थत्वेनच्छित्वा पदश्रुत्या ग्रहोद्देशेन सम्मावि. विध्यवगतेः श्रुतिविरोधाद्वाक्येन ग्रहैकत्वान्वयविधिर्न सम्भवतीति हत्वर्थत्वेनैतदित्यादिश्रुतीत्यनेन व्याख्यातः (न विरोधशङ्कानिरासार्थ श्रुत्यसम्भव चेति भाष्यावयवव्याख्यातुं न हीत्युक्तम् । अत इत्या- दिभाष्यशेषस्त्वत्रेत्यनेन व्याख्यातः) ननु सम्माष्टतिशङ्काभाष्यसू- चितविशेषणविशेषणस्यापि विधेयत्वोपपतिं दूषयितुमावधीयमानवि- शेषणतोक्तेति सूचनार्थ भाष्यव्याख्यामध्ये तत्रैकस्तावत्पक्ष इत्यादि- पूर्वपक्षवार्तिकोक्तां ग्रहविशेषणस्याप्येकत्वस्य विधयत्वोपपत्तिं दृष- यितुमनुभाषते *यत्विति*श्रुद्धो ग्रहः क्रियाविशेषण, एकत्वविशिष्टो चति विकल्प्याद्ये तावद्रहविशेषणस्य क्रियानन्तर्गतौ विधेयतानयुक्तो- विशेषणविशेषणस्य क्रियानन्तर्गतौ विशिष्टस्य क्रियान्तर्गत्ययोगात्सं- ख्यायाः क्रियाविशेषणत्वाभावे शुद्धेनैव ग्रहेण क्रियाविशिष्टत्वाप- स्तर्विशिष्टत्वेन विशिष्टत्वायोगादेकत्वविशिष्टग्रहविशिष्टसम्मावि- ध्यन्यथानुपपत्तेरापत्त्यमन्तरेणैकत्वविधानमिति यदुक्तं तदयुक्तमि- त्याशयः । न त्वेकत्वविशिष्टस्यापि ग्रहस्य क्रियाविशेषणत्वे द्रव्यवि- शेषणं यावद्विधिप्रत्ययो न गच्छतीत्येवमेकत्वविधेनिराकर्तुं शक्य- त्वात्पूर्वपक्ष्यनुक्तशुद्धग्रहविशेषणत्वपक्षे दूषणोक्तिरनर्थिकत्याशङ्य- विशिष्टस्य ग्रहस्य क्रियाविशेषणत्वपक्षे ग्रहविशेषणस्यैकत्वस्य विधेय- त्वनिरासाशक्तिमाह *यदीति*न केवलं विशिष्टस्य विशेषणत्वान्य- थानुपपत्त्यैकत्वं पूर्वपक्षे किं तु क्रियाया विशिष्टेन ग्रहेण विशेष्य- स्वान्यथानुपपत्त्यापीत्यवमित्यनेनोक्तम् । भावनाविशेषणतेय तर्हि निराकार्येत्याशङ्येकत्वं सम्मार्ग उच्यतइत्यादिभाष्याव्याख्यानवेला- यां निराकरिष्याम इत्युक्तम् । श्लोकोक्तस्य दूषणस्यार्थवत्तामुपपाद्य श्लोकं व्याचष्टे * शुद्धति * विशिष्टत्वानरासस्य प्रकृतोपयोगमाह * तत्रति * संख्यापि ग्रहमात्रेण संबद्धेत्येतदुपपादयति नहीति* भावनानन्वितस्य विध्यशक्तरिति हेतुसूचनार्थ भावनानन्वितत्वे त. च्छब्देनोक्तं भावनापि ग्रहमात्रेणेत्येतदुपपादयति * नचेति * ग्रह- स्यैकत्वान्वितस्यैव श्रुतत्वात्कथं तथाभूतस्याग्रहणामित्याशय प्र- हस्य स्वरूपेण विशेषणभूतेन व्यवाहतत्वात्संख्याया भावनान्व- यित्वेन नालोचयतत्युिक्तम् । ननु ग्रहस्य भावनाविशेषणत्वे सति तुल्यकक्षत्वाद्विशेषणा. न्तर्भूनकत्वान्तरायकत्वस्यासंस्कार्यत्वेन तु ग्रहस्य प्राधान्याद्विशे- ध्यत्वावगर्भावनयैवैकत्वेनाप्यविरुद्धं विशेषणमित्याशयाह * ७३३१ नापीति * एकत्वस्य ग्रहविशेषणत्वे भावनाविशेषणत्वस्याप्यपरि- ·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । हार्यत्वापत्तेस्तस्य चोपरिष्टानिराकारण्यमाणत्वाद्भावनांप्रति विशेष्य- भूतस्यापि ग्रहस्त्र नैकत्वविशेषणमित्येकत्वं विशेषणमिति व्यवहि- तानुषङ्गेण योज्यं कथं ग्रहविशेषणमिति व्यवहितानुषङ्गेण योज्यं कथं ग्रहविशेषणत्वे भावनाविशेषणत्वापत्तिरित्याशष्ट्याह * न हीति * भावनानन्वितमेकत्वं विधातुमशक्यत्वान्न ग्रहं विशेष्टुं ७३३।२ शकोतीत्यविशिष्टमित्यकारप्रश्लेषेण व्याख्येयम् । विशेषणस्थ विधेयत्वनिरासमुपसंहरति * तस्मादिति * अयं चेति भावं व्याख्यातुं चशब्दसूचितम् विधीयमानविशेषणत्वोक्त्याक्षिप्त वाक्यभेदास्यं तावदोषमाह * तथा सतीति * क्रियासाधनत्वेन विधीयमानस्य द्रव्यस्य निर्विशेषणस्याशक्योपादानत्वेन साथ- नत्वायोगाद् विशेषणस्यापि क्रियासाधनत्वोपपत्तेर्विधीयमानवि- शेषणत्वे सत्येकत्वस्य भावनाविधिना 55काङ्कितत्वाधुज्येताक्षेपः अ- नुवाद्यस्य तु यथाप्राप्तग्राह्यत्वेन विशेषणानाकाङ्क्षणाद्भावना- विधिना द्रव्यविशेषणाक्षेपानुपपत्तेरविधीवमानद्रव्यस्य विशेषण- विधौ वाक्यभेदापत्तिरित्यविधीयमानविशेषणोक्त्या 55शयो ऽनेन व्याख्यातः । विधीयमानस्य सम्मार्गस्यानूद्यमानग्रहविशेषफत्वा- योगाच्छुद्धस्य ग्रहस्यैकत्वविधावपि सर्वग्रहसम्मार्गो ऽपरिहार्य इत्येवमर्थत्वेनायं चेति भाष्यं व्याचष्टे * अभ्युपेत्यापि त्विति * प्रसिद्धसम्बन्धी हि शक्नोति लक्षयितुमित्यत्रत्यभाष्योक्तोपपत्ति- रनागतावेक्षणन्यायन विशेषणं हि प्रसिद्धं भवति न च विधीयमा- नावस्थः क्रयः प्रसिद्ध इत्यरुणाधिकरणवार्तिकेनोक्तति सूचनार्थ न हीत्युक्तम् । द्रव्यविशेषणत्वपक्षे विधिग्रहणनिरासमुपसंहर- ति * तस्मादिति * द्रव्यविशेषणभूतस्य तावदित्यन्वयः । क्रियाविशेषणत्वेनैकत्वस्य विधिग्रहणाशङ्कार्थमथेति भाष्यं व्या- चष्टे * अथेति * भावनां प्रति प्राधान्येन गुणत्वेन वैकत्वविधिरिति विकल्प्योभयथासम्भवप्रतिज्ञार्थ तत्रापीति भाग्यं व्याचष्टे * त. थापीति * आद्यकल्पासम्भवोपपादनार्थ न तावादति भाष्य व्याचष्टे * तनति * पश्वकत्वसाधनत्ववद्रहैकत्वस्य संस्कार्यत्वं द्रव्यद्वारा भविष्यतीत्याशङ्कानिरासार्थ न चेत्यादिभाष्यं व्याचष्टे * न चेति*एकत्वस्य द्रव्यादन्यत्वात् । द्रव्याश्रिते संस्कारे कृते नै- कत्वं संस्कारः कृतो भवतीत्यनेनोपकरातीत्यन्तभाप्यावयवे न्या- ख्याते चक्षुर्वृत्त्यधिष्ठाने कृतस्य संस्कारस्य सदाश्रितवृत्त्युपकारि- त्ववदहे कृतस्य तदाश्रितैकत्वोपकारित्वं भविष्यतीत्याशङ्कानि- रासार्थ केन चिदित्यवयवं च न्याख्यातुं ग्रहस्येत्युक्तम् । एवं सति १२९ ·भ्यायसुधायाम्। यथा चक्षुर्वृत्त्यर्थो ऽपि संस्कारो ऽधिष्ठाने वैद्यैर्विधीयते तथैकत्वं प्र. योजनतया द्वारीकृत्य प्रहस्यैव विधीयते ततश्च पुनः श्रुतित्वान्नै फल्यापत्तिरित्यर्थः । एकग्रहसंस्कारस्यान्यतो प्राप्तेरपौनरुत्यमा शट्यानुष्ठानेत्युक्तम् । एकत्वसंस्काराविधाने ऽप्येकैकस्य ग्रहस्य संस्कार्यत्वात्संस्कार्यद्वयस्य वान्योन्यविशेषणविशेषणविशेष्य- त्वायोगेनैकत्वस्य ग्रहविशेषणत्वायोगात् । द्वितीयादिनिवर्तक- त्वानुपपत्तनॆकत्वविधितो ऽनुष्ठानान्यथात्वासिद्धिरित्याशयः । प- वकत्वस्य तु क्रियासाधनत्वेन विधानात्साधनानाञ्चकक्रिया वशीकारनिमित्तान्योन्यविशेषणविशेष्यत्वोपपत्तेर्वैषम्यं वक्तुं पश्वे- कत्वबद्रहकत्वस्य द्रव्येण सह विशेषणविशेष्यत्वरूपान्वया भावोक्त्यर्थत्वेनान्यत्वोक्तिर्व्याख्येया द्वितीयकल्पस्योपन्या- सपूर्वमसम्भवोपपादनार्थमथेत्यादि भाष्यं व्याचष्टे * एवमिति * यद्यपीति भाष्यं शङ्कोत्तरत्वेनावतारणपूर्व व्याचष्टे * कथमिति * क्रयाङ्कहायनीद्रव्यपरिच्छेदद्वारा रुण्यं गुणो ऽपि क्रयाङ्गमिष्यते प्रहस्य तु निष्फलसम्मार्ग प्रत्यङ्गत्वायोगान्न तत्परिच्छेदद्वारक- त्वस्य समार्गाङ्गता युक्तेत्यर्थः । यदीति भाण्यावयवं व्याचष्टे * अनङ्गामति * नन्वित्याशङ्काभाष्यं व्याचष्टे * नन्विति * ग्रहस्य होमनिवृत्त्यर्थत्वात्सम्मार्गनिर्वर्तकत्वायोगमाशष्ट्य प्रासङ्गिको- क्तिः । क्रियाङ्गभूतेन गुणेन परिच्छेद्यत्वस्य क्रियाङ्गभूतद्रव्यधर्मत्व दर्शनादहस्यानङ्गत्वेन परिच्छेद्यत्वायोगमाशङ्यानङ्गमपि साधनत्वे नोपकारिग्रहद्रव्यं विशिषदेकत्वं सम्मास्योपकरिष्यतीति परि- हारार्थन्तच्चति भाष्यावयवं व्याचष्टे * प्रधानति * एतदुपपाद- नार्थत्वं नावमिकदृष्टान्तद्वयोक्तः सूचयितुमाह * न हीति * न शेषमेवाश्रितः शेष उपकरोतीति नियमः किन्तूपकारिमात्राश्रित इत्यर्थः । गुणस्य साक्षाक्रियासाधनत्वाभावेनाङ्गपरिच्छेदद्वा- रैवाङ्गत्वावसायानानङ्गाश्रितस्याङ्गता युक्तत्याशयाह * शेष- त्वं त्विति % साक्षादवाङ्गत्वे श्रुत्यावगते पश्चात्तत्सियै द्वारकल्प- नाद्यथासम्भवमेव द्वारकल्पनोचितेत्याशयः । अत्रेत्यादि नैतत्कि- श्चिदपि कर्तुं विवक्ष्यत इत्यन्तं परिहारभाध्यं सझेपतो व्याचष्टे ७३४।१ * सिद्धान्तति . * न ब्रूम इति भाष्यावयवव्याख्यार्थ वस्तुवृत्त्या- लोचनया ग्रहस्य प्राधान्यक्रियाङ्गगुणपरिच्छेद्यत्वरूपानेकार्थत्वो पपत्तिरुक्ता । किन्तहीत्यादि न चैतदेवमित्यन्ताचयवव्याख्यार्थ विधिशब्दाशक्त्युक्तिः । सम्बन्धद्वयविधौ वाक्यभेदापत्तेद्रव्येण सम्मार्गेण चैकवचनस्यासम्बन्ध इत्युपसंहारार्थ तस्मादित्यव.

·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। यत्ताव- यवं प्रहस्यैकत्वान्वय एव त्याज्यो न सम्मार्गान्वय इत्यानश्चयादयु- क्तमाशय ग्रहैकत्वान्वयस्य परपदार्थत्वेन व्यवहितत्वात्सम्मा- र्गश्च प्रति गुणत्वात्त्याज्यत्वोपपादनायोभयत्वस्य हविःशब्देन व्यवहितत्वाद्विशेषणत्वेन गुणत्वात्त्याज्यत्वोक्त्यर्थमार्त्यधि- करणभाष्यं दृष्टान्तत्वेन पठितम् । एकत्वस्य क्रियाविशेषणत्व- पक्षे विवक्षानिरासभाध्यमाक्षप्तुमारभते * न त्विति * फस्मि- प्रकारे ऽयमाक्षेप इत्याक्षेपविषयं प्रश्नपूर्व विवृणोति * कथमिति * प्राधान्येन क्रियान्वयपक्षे ताक्दमूर्तत्त्वेनाशक्यसंस्कारत्वं प्राति पदिकार्थस्यापीष्टप्राधान्यविघातकारित्वाददूषणमाह * दिति * जातेः साक्षात्संस्काराशक्तेः प्रतिमाद्वारा विष्णुपूजांव- द्वयक्तिद्वारा संस्काराभ्युपगमेन परिहारः सँख्यायामपि तुल्य इ- स्याहः * अथापीति * जातेय॑क्तौ समवायाद्वयक्ती कृतस्य सं- स्कारस्थ जातावनौपचारिकतापि संख्यायां तुल्येत्याह * अति* संस्कारस्यापूर्वसाधननिवेशित्वाद् द्रव्यस्यैव चापूर्वसाधनत्वाद् प्रहशब्देन लक्षणया द्रव्यस्यैव संस्कारविध्यभ्युपगमेनापि परिहारः संख्याया द्रव्योपादानोत्तरकालमव्यापारात्प्राक् व्यापृतायाश्चोप- योक्ष्यमाणसंस्कारानपेक्षत्वात्सम्मार्गस्य चोपयुक्तसंस्कारत्वा भावादेकवचनस्यापि द्रव्यलक्षणत्वापत्तेः संख्यायामपि तुल्य इत्याह * तथेति * जातेद्रव्याव्यतिरेकान्मूतत्वमाश्रित्य साक्षा- संस्कारान्युपगमेनापि परिहारः संख्यायां तुल्य इत्याह * अ- थेति * यदपि न चेति भाष्येण द्रव्यादन्यत्वात्संख्याया द्रव्यद्वारा संस्कार्यत्वे न सम्भवतीति दूषणमुक्तं तदपीष्टविघातकारित्वाद दूषणमित्याह * यदपीति * जातेः संस्कार्यत्वानभ्युपगमान्नेष्टवि- घातापत्तिरित्याशय लक्षणाभयादेकवचनस्य द्रव्यलक्षणार्थत्वा- नभ्युपगमे नैकत्वस्य संस्कार्यत्वपक्षे प्रातिपदिकस्यापि द्रव्य लक्षणार्थत्वायोगमापाद्य तुल्यत्वोक्तिरिति त्वत्पक्षोक्त्या सूचितम् । श्रुत्यैव ग्रहप्रातिपदिकस्य व्यक्तिवाचित्वान्न मत्पक्षे जाते: संस्का- यत्वापत्तिरित्याशङ्या कृत्यधिकरणविरोधेन, निरस्यति *अथेति* विशिष्टाकारलक्षणोपाधिवशाद्भिन्नासु ग्रहव्याक्तवेकशब्दप्रयो- गोपपत्तेन ग्रहत्वजातिरस्तीत्याशझ्याह * न चेति * प्रतिव्य- क्त्याकारवलक्षण्यानाकारोपाधिकव्यक्तिवाचिता, युक्तेत्यर्थः आकारस्यापि संस्थानावयवसन्निवेशापरपर्यायस्य परिमाणवि- शेषात्मकतया गुणत्वेनामूर्तत्वाज्जातितुल्यत्वापत्त कारवा- चित्वशङ्कोचिता प्रत्येकं गृह्यमाणानान्सदेव संस्कारे सतीति .

·म्यायसुधायाम्। वार्तिकं यद- च वक्ष्यमाणवातिकालोचनया प्रहशब्दस्य कर्मव्युत्पत्त्या गृह्य- माणसोमवाचित्वावसायाद्देवतान्वितद्रव्यवाच्येन्द्रवायवादिशब्द- सामानाधिकरण्यादपि सोमवाचित्वस्यैव न्याय्यत्वाद् ग्रहादि- सोमपात्रवाचित्वशङ्कानिराससामर्थ्यप्रदर्शनायेदं पि केन चित्प्रकारेण नोपकरोतीति विशेषणेनकत्वार्थमपि प्रहे एव सम्मार्गस्य कार्यत्वात्तस्य च सम्मागविधिनैव सिद्धेरेकत्वे सम्माविध्यानर्थक्यं सूचितं तदप्यनुभाषणपूर्व परिहरति * यत्त्विति * संस्कार्यत्वे ऽप्येकत्वस्य खतन्त्रस्यासंस्कार्यत्वेन प्रह विशेषणत्वावसायादादू द्वितीयादिग्रहनिवृत्त्यवगतेरेकग्रहसंस्कार- ७३५।५ विधिरित्याशयः । श्लोकं व्याचष्टे *अयमेवेति * पृथक्प्रयोजनोत्या भेदोक्तिः प्रयोजनभेदार्थत्वेन व्याख्याता । गुणत्वप्रतिज्ञायास्त्वथैक- त्वं सम्मार्ग प्रति गुणभूतमिति भाष्यकृताया. प्रणीताधर्मदृष्टान्तेन भाष्यनैवोपकार्याश्रिततयोपपादितत्वादयुक्तं दूषणमित्याह * गुणत्वेति * क्रियोपकार्याश्रितेनैवाङ्गेन क्रियाया उपकर्तव्यमित्य- स्यापि नियमस्याप्रामणिकत्वाच्छेषाश्रितत्वनियमः सुतरामप्रामाणिक इत्याह * मन्देतिं * एतदेव प्रश्नपूर्वमुपपादयति * कुत इति* किमर्था सम्बन्ध्यपेक्षाश्रितत्वे इत्याशङ्ख्यासम्बद्धैः सम्बद्धानां क्रियासम्बन्धायोगादित्यसम्बन्धिनो गुणताप्युपकार्याश्रितत्वायो- पेक्षणीयेत्याशङ्याह * न त्विति* प्रधानस्याप्युपकारिता तावद्भा- यकृतैवोक्ता भ्युपगम्यापि त्वनुपकारितामुपकार्याश्रितेनैवोपक- तव्यमिति नियमाभावात्सम्बन्धिगतयोः शेषशेषित्वयोर्गुणस्य क्रि- योपकारित्वापादकानापादकत्वविशेषाभावोक्तिः । ननु साधनस्य निःसंख्वस्योपादातुमशक्यत्वादनुपात्तस्य साधनत्यायोगा- त्परिच्छेदकसंख्यापेक्षत्वेन संख्यान्वयो युक्तः प्रधानस्य तूपात्तस्यैव संस्कारान्वयेनोपादानार्थसंख्यानपेक्षत्वान्न संख्यान्वयो इत्याशङ्बाह * यथा चेति * होमायोपात्तस्यापि ग्रहस्य सं. स्काराय किं संख्यस्योपादेयतेत्यपेक्षोपपत्तेः प्रधानस्थापि संख्या- न्वयो युक्त इत्याशयः । ननु यावदुपातं तत्सर्व सम्मार्टव्यमिति नियमाभावेन सम्मार्गान्धये ऽनवगतसंख्यत्वाद् ग्रहस्य संख्यापेक्ष- णेऽपि सम्मार्गस्य प्रकृतापूर्वसाधनीभूतग्रहावषयतया शातत्वेना- नवगतसंख्येऽपि ग्रहे ऽनुष्ठातुं शक्यत्वात्संख्यायाः क्रियोपकारित्वानु- पपत्तेः । क्रियाङ्गत्वं न सम्मार्गस्य प्रकृतापूर्वसाधनीभूतग्रहवि. षयतया ज्ञातत्वेनानवगतसंख्येऽपि ग्रहे ऽनुष्ठातुं शक्यत्वात्संख्यायाः क्रियोपकारित्वानुपपत्तेः । क्रियाङ्गत्वं न सम्भवतीत्याशझाह * ए- ·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । तावश्चतिक्रियाया अनुष्ठानानौपयिकत्वे ऽपि संस्कार्यपरिच्छेदद्वारा क्रियान्वयात्तदङ्गत्वसम्भवः । प्रधानापक्षयोः क्रियासम्बन्धका. रणोक्त्या सूचितः । अभ्युपगम्यापि प्रधानसंख्यायाः साक्षात्क- यानुपकारितां क्रियाङ्गत्वं सम्भवतीत्युक्तम् । वस्तुतस्तु प्रधानमुपकु. वन्त्याः संख्यायाः प्रधानोपकारिण्याः साहाय्यकरणात्साक्षादापसं. ख्यायाः क्रियाङ्गता वक्तुं शक्यत्याह * अपि चति * श्लोकं व्या- चष्टे * क्रियया हीति * फलसम्बन्धात्स्वामियुक्त प्रधानस्ये- त्यत्र यजमानसंस्कारणां प्रधामाश्रितानामपि क्रियाङ्गत्वस्य वश्य- माणत्वादु ग्रहसंख्यायामपि च तन्न्यायसाम्यात्प्रधानाश्रितायाः क्रि- याङ्गता न विरुद्धत्याह * यजमानेति*यापि वस्तुशक्त्यालांचनया प्र- धानाश्रितस्याप्येकत्वस्य क्रियाङ्गत्वसम्भवे ऽपि सम्बन्धद्वयविधी वाक्यभेदापत्तेरकत्वस्याविधेयतात्रांच्यत इत्यादिभाष्येणोक्तासा प- श्वेकत्वस्याप्यविधेयत्वापादकत्वेनेष्टविघातकरत्वादयुक्तेत्याह एवमिति * अविशिष्टतामुपपादयति * तत्रापि हीति * ननु ७३६ार पशोरप्राप्तत्वेन विधेयत्वात्तद् द्वारा लिङ्गसंख्ययाः क्रियाविशेषण- त्वेन विधेयत्वोपपत्तेर्विशिष्टविधानाद्वाक्यभेदः परिहत्तुं शक्यः प्र. हस्य तु प्राप्तत्वेनाविधेयसंख्याद्वारत्वानुपपत्तः। स्वतन्त्रस्य च गुण- स्यनिष् क्रियत्वेन क्रियासाधनतया विध्ययोगाद् ग्रहसंख्याभ्यां वि- शिशायाः क्रियाया विध्यनुपपत्तग्रहोद्देशेन सम्मार्ग विधाय निवृ- त्तव्यापारस्य विधायकस्यावृत्ति विना संख्याविधायित्वायोगा. दपरिहार्यो वाक्यभेद इत्याशङ्याह अथापीति खरूपेण होमाङ्गत्वेन च प्राप्तस्य सम्मार्गसस्कार्यत्वेनाप्राप्तर्विधेय. त्वसम्भवाद्विशिष्टविधानादवाक्यभेदो ऽत्रापि तुल्य इत्यर्थः । ग्रह कत्वस्योद्देश्यविशेषणत्वानोपादयविशेषणपश्वकत्वतुल्यतत्याश- तदिहति * उद्देश्यस्यापि विधिस्पर्शाद्विशेषणविवक्षा सम्भवतीति वक्ष्यमाणो ऽभिप्रायः उपहासायान्यथा वेत्युक्तम् । भि- अप्रसरत्वेनोद्देश्योपादेययोर्युगपदेकक्रियाविशेषणत्वायोगायुगपदु- भयविशिष्टक्रियाविध्यशक्तवाक्यभेदो अपरिहार्य इत्याशयाह * अपि चति * ग्रहाद्देशनैकत्वविशिष्टक्रियाविधिनवोभयविशिष्ट क्रियाविधिनवोभयविशिष्टक्रियाविधिसिन वाक्यभेदापत्तिरि- त्याशयः । अविवक्षापादकोद्देश्यपदोक्तत्वेनाविवक्षितादेकत्वा- त्यदान्तरोक्तत्वेन दशापवित्रादेर्विशेषमाशङ्याह * यत्त्विति * नो- देश्यपदमाववक्षापादकामति वक्ष्यमाण एवाशयः । किञ्चिद्वैल- क्षण्यमानेणातुल्यन्वायत्वाभ्युपगमे तुल्यन्यायविषयत्वाभावान झ्याह * ·न्यायसुधायाम्। क्वचिदनुमानाङ्गं दृष्टान्तो नाप्युपमानव्यवहाराङ्गमुपमा स्यादित्यर्थः। विशेषालोचने चैकपदोक्तत्वाच्छीघ्रम्प्रतीतेर्वरङ्ग्रहेकत्वमेव वि- वक्षितं स्यादित्याह * किञ्चेति * उद्देश्योपादेययोर्विशेषणवि- घक्षायामविशेषमुपसंहरति * तस्मादिति * उद्देश्यस्याविधेय- त्वात्सद्विशेषणस्य विधेयत्वायोगमाशयाह * भस्ति हीति * प्रहा. न्वयित्वेन सम्मार्गे विधायमान खरूपेणाविधीयमानोऽपि ग्रहः सम्मा- र्गान्वयिरूपेण विहितो भवतीत्याशयः । इममेवाशयमाशङ्कापूर्व विवृणोति * अथेति * ग्रहस्य प्रकृतापूर्वसाधनत्वात्संस्कार्यत्वा घगतेर्दितीयासंयोगावगतसंस्कारत्वसम्मार्गान्वयप्राप्तया विध्यन- ईत्वे पशोरपि द्रव्यत्वेन साधनाईत्वावगतेः साधनापेक्षयागान्धय प्राप्तया विध्यनहत्वोपपत्तिरिति पर्यनुयोगसाम्यमाह* प्रथ ज्योतिष्टो- मे इति* पशोः सामान्यतः साधनापेक्षक्रियान्वयप्राप्तावपि यागा- स्यक्रियान्वयाप्राप्तिर्विध्यत्वे ग्रहस्यापि सम्माईख्यसंस्कारचि. ७३७२ शेषान्वयाप्राप्तर्विध्याहत्वोपपत्तिरिति परिहारसाम्यमाह * अथा- साविति * सम्मार्गस्य ज्योतिष्टोमान्तर्गतत्वात् ज्योतिष्टोमान्तर्गत सन्निहितग्रहाद्देशन विध्युपपत्तेर्ग्रहस्य सम्मार्गान्वयप्राप्तिसम्भवा द्विध्यनहत्वे यागस्यापि लोकान्तर्गतत्वाल्लोकान्तर्गतत्वापादितस- निधानपशूद्देशेन विध्युपपत्तेः । पशोरपि यागान्वयप्राप्तिसम्भवाद्वि. ध्यनहत्त्वापत्तिरिति परिहाराशक्तिसाम्यमाह * अथ सम्मार्गस्थे- ति *सन्निध्यविशेषः शक्यं होत्यनेनोक्तः । यः पशुरिति लोक- प्राप्तपशुस्वरूपानुवादे ऽपि यागानुष्ठानापाद्यत्वलक्षणोपादयत्वोपपत्ते विधेयत्वं युक्तं ग्रहस्य तु संस्कार्यत्वेनानुपादेयत्वान युक्ता विधेय- तेति वैषम्यमाह*उद्दिश्यमानत्वात्त्विति * विध्यनुवादशब्दो कर्मव्यु- त्पन्नौ । चत्वारोऽपि विध्यादिशब्दा भावप्रत्ययाध्याहारण व्याख्य- याः । अत्यन्तभेदमेवान्वयव्यतिरेकाझ्यामुपपादयति * अथाही- ति * देशकालयोरनापाद्यत्वेनोद्देश्यत्वसद्भावे ऽप्यप्राप्तत्वेनानु- वाद्यत्वाभावात्पश्वालम्भस्य वा चाद्यत्वलक्षणोपादेयत्वसद्भावे ऽपि शमिता पशुङ्कण्ठे गृह्णातीति ग्रहणविधिप्राप्तत्वेन विधेयत्वाभावाद्वि- धयानुवाद्यत्वयोरुद्देश्योपादेयत्वयोरपि भेद इत्यर्थः । ननु देश- कालयोरुद्देश्यत्वे ऽपि अङ्गत्वेन क्रियाविशेषणत्वाद्विधेयत्वोपपातम्र- हस्य तु प्राधान्याद्विशेषणत्वानुपपत्तेर्विशेषणत्वाभ्युपगमे चैकत्व वगृहस्याप्यङ्गत्वापत्तन युक्ता विधेयतेत्याशङ्याह * तस्मादिति * प्रधानस्यापि राजवद्विशेषणत्वाविरोधाद् ग्रहस्यापि क्रियाविशेष- णत्वेन विधेयत्वोपपत्तेः । तत्परिच्छेदद्वारा क्रियासाधनत्वेनैकत्व.

·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। १०३३ विधिसम्भवो रष्टान्तव्याजेनोक्तः । अविरोधोपपादनायार्थादि- त्युक्तम् । यदा च ग्रहस्य विधेयतोपपादिता तदा तदेकपदोपादाना- दप्येकत्वस्याविधेयता न युक्तत्याह * किश्चेति * कर्मव्युत्पन्नी विध्यविधिशब्दौ । पूर्वार्द्ध व्याचष्ट * एकस्मिन्नेवेति * विधानाद्धे. तोरनुष्ठानं प्रति विषयत्वेनाश्रीयते इत्यर्थः । उत्तरार्द्ध व्याचष्टे * न चेति * खातन्त्र्यानियतयौगिकत्वात्प्रकृतिप्रत्यययोः प्रकृत्यर्थ विशिष्टप्रत्ययार्थरूपैकार्थगमकत्वेनैकपद्य ऽपि प्रात्यात्मिकार्थभेदात्प- दान्तरताप्युपपन्नेत्याशयेनाशङ्कते * गमकत्वादिति * अतिप्रस. अापत्तेः पदशब्दस्य यौगिकत्वं निरस्यति नेति * वर्णसंघत्वे ऽपि गमकत्वविशेपणं ऽतिप्रसङ्गमाह * एकस्मिन्नपि चेति * लोचन- यापि पदशब्दः प्रकृतिप्रत्ययसवबाच्येवेत्याह * पदमिति * पदा- न्तरत्वाभ्युपगमे ऽप्येकप्रत्ययोक्तयोः कर्मवैकत्वयोर्विधयाविधेय- त्ववैषम्यं न युक्तमित्याह * उभ्युपेत्यापि विति* उक्ताया अपि सं- ख्याया विध्यनन्वयादविवक्षा भविष्यतीत्याशङ्ख्याह * अविवक्षाया- मिति * एतदेवोपपादयति * यावदिति * अन्वयश्च वाक्यार्थ ७३८५ र्थ इत्याशयः। ततश्चेह अहसंख्याविध्यनन्वये विभक्तरवतेः समत्वा- पत्तेः कर्मत्वस्यापि विध्यनन्वयप्रसङ्गाद ग्रहस्य संस्कार्यतैव न स्या- दित्याह *तदिति* द्वितीयां विनापि प्रयोजनत्त्ववात्प्रयाजशेषय- संकार्यत्वसिद्धिं शङ्कते * प्रयोजनवत्त्वादिति * सामान्याक्रियान्व- यपूर्वकत्वाद् गुणप्रधानत्वरूपविशेषान्वयस्य कारकविभक्त्यभावे सामान्यतोऽन्यतोऽन्वयाभावाद् विशेषान्वयासिद्धिरित्याशयेन निर- स्थति *नेति* एतदेव विवृणोति *न हीति*अतःकर्मत्वस्यात्याज्य- त्वात्तदर्थं विभक्त्यादरापत्तेः संख्यात्यागायोगान्न सर्वसम्मार्ग सिद्धिरिति सिद्धान्ताक्षेपमुपसंहरति * तेनेति * कर्मत्वप्रतीत्यर्थ विभक्त्यादरे ऽप्येकत्वं त्यक्ष्यतइत्याशय विभक्त्यर्थंकदेशात्त्याज्य- त्वोक्तिः । अशक्यत्वमेव श्लोकत्रयणोपपादयति * तथा हीति # एकपदोक्तस्य ग्रहस्यैकप्रत्ययोक्तस्य च कर्मत्वस्याविवक्षयेत्यर्थः । सदसत्त्ववच्छताश्रुतत्वकल्पनैकस्य विरोधान्न सम्भवतीत्युक्ते श्रुत- स्यापि शब्दस्य कश्चिदर्थो विधिनास्याविवक्षयेत्यर्थः । सदसत्त्वव- च्छताश्रुतत्वकल्पनैकस्य विरोधान्न सम्भवतीत्युक्ते श्रुतस्यापि श- ब्दस्य कश्चिदर्थो विधिना ग्रहीष्यते कश्चिन्नेत्याशङ्मय श्रुतेत्युक्तम् । तथा शब्दातिदिष्टंविरोधं द्रढयितुमर्द्ध कुकुट्याः पच्यतामई प्रसवाय धार्यतामिति लोकप्रवादायातं पाशुपतं वाक्यं नैकस्य वस्तुनो ऽर्द्धजर- तीयं कथमनेन कुक्कुट्यर्द्धस्य वा पाकः प्रसवायार्द्धधारणीमति वा- ·न्यायसुधायाम्। सिफालोचनया इष्टान्तितं गम्यते । ज्यापोः संज्ञाछन्दसोर्बहुलमिति उत्तरपदसमासे संज्ञायां ङीपो ह्रस्वविकल्पस्मृतेः हस्खत्वावि- राधः । सिद्धान्तमाक्षिप्तन्तावत्समाधातुमाह * अत्रेति * प्राधान्ये- नैकत्वस्य क्रियान्वये ग्रहं सम्माष्टर्चेकं सम्माति प्रत्येकं वाक्यस- माप्तधान्यांन्यानपेक्षयोर्ग्रहैकत्वयो क्रियान्वयोपपत्तेः एकवविवक्षा- यामपि सर्वग्रहसम्मार्गप्रसङ्गान्निष्फलाविवक्षा गुणभूतत्वेन त्वे- कत्वविवक्षा द्वितीयाविरोधान्न युक्तेत्यर्थः । पूर्वार्द्ध व्याख्यातुमुप- मते * यदा हीति * विधायकावृत्तिलक्षणो पर इति तावच्छब्दा. र्थः । ननूद्देश्ययोरन्योन्यानन्वयाद्वाक्यभेदे सत्युपादेययोरप्य- न्योन्यानन्वयादरुणया क्रीणात्येकहायन्या क्रीयातीति प्रत्येक- ७३९।। वाक्यसमाप्तिलक्षणवाक्यभेदापत्तिरित्याशङ्ख्याह * उपादेयोति * उपादेयानां साधकत्वेन क्रियान्वयात्तस्याश्चानेकसाधनसाध्यत्वेने- कैकसाधनान्वयमात्रेणापर्यवसानात्समुदाये वाक्यसमाप्तेन वाक्य- भेद इत्याशयः । ननु ग्रहैकत्वयोः साधत्वेनानन्वये ऽपि वस्तुतः साधनत्वस्यापि सद्भावेन क्रियां प्रति गुणत्वात्तदशीकारेणान्योन्य नियमस्तावत्सेत्स्यतीति समुदाय एव वाक्यसमाप्तेन वाक्यभेदोऽपी- त्याशझ्याह * अस्मिन्नेव चेति * क्रियाद्देशेन विनोपकारित्वे ऽध्य- ङ्गत्वायोगानोदेश्यत्वपक्षे क्रियावशीकारः सम्भवतीत्यन्योन्यानपेक्ष- योग्रहकत्वयोः कर्मत्वरूपकर्त्तव्यत्वावगमात्प्रत्येकं वाक्यसमाप्ति- दुःपरिहरेत्याशयः । नन्वेकत्वस्य द्रव्यानपेक्षस्य संकर्तुमशक्य- त्वान तन्मात्रान्वये वाक्यसमाप्तिः सम्भवतीत्याशङ्ख्याह * तदि- हेति * ग्रहस्य निर्मातदशसंख्यत्वात् संस्कारान्वयंस्य वा ऽपूर्व- साधनत्वप्रयुक्तत्वेन यथाप्राप्तस्यैव संस्कारान्वयावगतेः संख्यान- पेक्षत्वादन्यतराकाङ्क्षामात्रेण चान्योन्यान्वयायोगात्संख्यान्तरा- वरुद्धस्य चैकत्वान्वयायोगेनैकत्वाकाङ्क्षयापि ग्रहस्याकाङ्क्षोत्था- पनायोगाद् ग्रहानपेक्षस्यैकत्वस्य संस्कार्यत्वोपपत्तिरित्याशयः । एवं सति खतन्त्रस्यैकत्वस्य संस्क मशक्यत्वात्कस्मिंश्चिदाश्रयभूते द्रव्ये ऽनुक्ते ऽप्यपेक्ष्यमाणे यद्येकपदोक्तत्वाच्छीघ्र बुद्धिस्थत्वाद् ग्रह ए. घाश्रयोज्युपगम्येत ततो द्वयोः संस्कार्ययोस्तन्त्रण संस्कारे सम्भव- स्यावृत्त्ययोगादन्योन्यसापेक्षयोः संस्कारकरणापत्तेरन्योन्यानपेक्ष संस्कारान्वयेन यत्प्रत्येकं संस्कार्यत्वलक्षणं प्राधान्यं शास्त्रेणावधृतं तद् बाध्येतेत्याह * तत्रेति * अविहितसम्मार्गद्रव्यान्तराश्रयत्वा- भ्युपगमे तु किं तदित्यज्ञानादब्यवस्था स्यादित्याह * अथेति * अ- शानमेवोपपादयति * न हीति * सर्वस्य खरूपेणकत्वादन्यापेक्ष- ·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। था चानेकत्वादन्यानपेक्षत्वेनैकत्वावधारणहेतोश्चकः पुरुषो ऽस्मिन्न गृहइतिवत्कस्य चिदवच्छेदकस्याभावाद्यथा ग्रहत्वोपलक्षितं द्रव्यं निर्धारितरूपं प्रकरणे दृश्यते नैवमेकत्वोपलक्षितमित्यर्थः । तत्प्रक- रणस्थत्वविशिष्टमेकवचनान्तशब्दचोदितत्वमेकत्वेन संख्येयस्य द्र- व्यस्यावच्छेदकं भविष्यतीत्याशङ्कते * नन्विति * चमसाध्वर्युन्- णीत इत्याद्युत्पत्ती बहुवचनान्तशब्दचोदितानां चमसाध्वय्वर्यादीनां चमसांश्चमसाध्वर्यवे प्रयच्छति तान्स वषट्कर्ने हरतीत्याद्यकवच- नान्तशब्दविनियुक्तानामुत्पत्त्युक्त्या व्यावृत्तिः। यूपं छिनत्त्योदुम्बरी भवति सदो मिनुयादित्यायेकवचनान्तशब्देनोत्पत्ती ज्योतिष्टोमप्र- करणचोदितानामपि बहुत्वात्किमेकं सम्माष्टव्यामिति निर्धारणा- शक्तन्त्रेदमप्यवच्छेदकं सम्भवतीति परिहरति * नेति * सर्वे पामेकवचनान्तेन शब्देनोत्पत्तौ ज्योतिष्टोमप्रकरणे विहितानां द्रव्या- णां सम्मार्गो ऽस्त्वित्याशङ्कते *अथेति * परिहरति * नेति * विकल्पेन सम्मार्गः समुच्चयेन वेति विकल्प्याद्यकल्पे तावञ्चोदि- तहानिमाह * तथा हीति * वहुवपि पुरोडाशकपालेषु सत्स्वे- केनैव तुषोपवापे ऽपि यथा न चोदितहानिस्तथेहापीत्याशझ्याह*गु- णेति * द्वितीयकल्पे तु चोदितहानिरचोदितकरणं चेत्याह * यदीत * ननु युगपत्सर्व सम्मागें संख्यान्तरोपजनः स्यादिह त्वे- कत्वोद्देशेन विधीयमानस्य सम्मार्गस्यैकत्वान्वयित्वेनानुगतेयौं- गपद्ये च तद्रूपानुष्ठानासिद्धेः प्रत्येकं सम्माष्टव्यत्वावगमान्न सं- ख्यान्तरोपजननापत्तिरित्याशङ्ख्याह * वीप्सार्थश्चति * अश्रुत- ७४०१ वीप्साथै कल्पनापत्तेन प्रत्येकानुष्ठानं विधातुं शक्यमित्याशयः । न- न्वेवं सति ग्रहस्यापि प्रत्येकं सम्माविधिसिद्ध्यै ग्रहं ग्रहमिति वीप्सार्थकल्पनापद्यतेत्याशय प्रत्येकं सम्मार्गस्य विद्धयनपेक्षित्व सूचनार्थ सर्वाणि हवींष्यमशतीत्याभदौ हविष्टवादिजात्युद्देशेना- भिमर्शनादिसंस्कारविधौ युगपदनेकसंस्कृतावपि न जात्यन्तराए- त्तिर्येन प्रत्येकमावृत्याभिमर्शनादि विधीयते क्वचिद्वा शुक्लादिगु- णान्तरोद्देशेन युगपदनेका सम्भवदनुष्ठानावेक्षणादिसंस्कारविधी युगपदनेकसंस्कृतावपि न गुणान्तरापत्तिरित्याह * जातीति * सामान्यन्यायेन युगपदनेकग्रहसम्मार्गे ऽपि जान्यन्तरानापत्तिमुक्ता- मप्यबुध्यमानं प्रति विशेषनिष्ठोक्त्याक्षरत्रयन्यूनपादनयेण विवृणो- ति * तथा हीति * यथा युगपदनेकद्रव्यान्तरसम्मार्गे संख्यान्त- रोद्भवस्तथा युगपदनेकग्रहसम्मार्गे ऽपि ग्रहत्वाजात्यन्तरस्योद्भवोना- स्तीत्यर्थः याशिकानां तर्हि प्रतिग्रहं सम्मार्गावृत्तिविरुध्यतेत्याह * ·१०३६ न्यायसुधायाम् । इतीति * प्रत्येकं गृह्यमाणानामिति वार्तिकवक्ष्यमाणप्रतिग्रह- सम्मागावृत्तिहेतुसूचनायेतिकरणः । एवमपि सकृदनेकग्रहस- म्मार्गानुष्ठानस्य जात्यन्तरानापादकत्वेन ग्रहसंस्कार्यत्वव्याघातक- स्वाभावाद् ग्रहस्य संस्कार्यत्वनिर्धारणार्थविधेः प्रतिग्रहं सम्मा- वृत्तिविधायित्वाभावे ऽपीत्यध्याहृतापिशब्दकैवंशब्दार्थः । ए- तीत्यस्मिन्नर्थे समर्थादिणः क्विवन्तात्सप्तम्याम् इतीति रूपांसकृत्स- र्वग्रहसम्मार्गस्य जात्यन्तरानापादकत्वाद ग्रहसंस्कार्यत्वाव्याघा- तकत्वमानपरामर्यवंशब्दः । एवं युगपत्सर्वसम्मार्गस्य जात्य- न्तरानापादकत्वेन ग्रहार्थत्वाबाधकत्वादावृत्तिमविधायापि इति गच्छ- तिः पर्यवस्यत्यपि भिन्नकालग्रहणानन्तरकालवादल्पपरिमाणदशा- पवित्रसाधनकत्वाश्च सम्मार्गस्य सकृत्सर्वत्रानुष्ठातुमशक्तेः सा- मर्यादापन्नावृत्तिव विरुध्यत इत्यर्थः । एवं तहनेनैव न्यायेन सर्वेप्वप्येकत्वयुक्तेषु द्रव्यान्तरेषु संस्क्रियमाणेष्वावृत्तिसिद्धरनुष्ठान वेलायामेकैकस्यैव सम्मार्गान्वयदर्शनात्संख्यान्तरोपजनननिमि- त्तचोदितहान्यचोदितकरणापत्तिलक्षणविरोधानापत्तेस्तत्परिहारार्थ प्रत्येकमावृत्त्यानुष्ठानविधिसिद्ध्यै वीप्सार्थकल्पनानापत्तिरित्याशङ्क- ते तोति * वीप्सार्थकल्पनापत्तिभयात्प्रत्येकानुष्ठाना- विधाने ऽपि सामर्थ्यात्प्रत्येकानुष्ठानसिद्ध्या संख्यान्तरोपजनननिमित्त श्रुतहान्यश्रुतपरिग्रहापत्तिविरोधपरिहाराभ्युपगमे सति ग्रहैक- त्वविवक्षायामपि सर्वग्रहसाद्गुण्यार्थत्वन्यायापन्नसर्वग्रहस- म्मार्गाविरोधाद्विवक्षोक्तिनिष्फला स्यादित्याह * तथा सतीति* श्लोकं व्याचष्टे * न हीति * सर्वग्रहसम्मार्गे ऽपि प्रत्येकमनुष्ठान- सिद्धिरेकत्वविवक्षाफलमित्येकदेशी शङ्कते * नन्विति * गृह्यमा- णानां सोमानामधःपात्यवयवनिहरणार्थत्वात्सम्मार्गस्यावृत्त्या च गृह्यमाणानामावृत्त्यैवाधो ऽवयवपातात्तनिहरणार्थः सम्मार्गोऽप्याव- त्यैव स्यादित्याशयेन परिहरति * नैतदिति * ग्रहणोत्तरकाला- न्वयिसम्मार्गस्य नरन्तर्यविवक्षा वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवद्वेति स्मृतिमालोच्य गृह्यमाणानामित्युक्तम् । अस्माच्च वार्तिकाद् ग्र- हशब्दस्य ग्रहणसंस्कृतसोमवाचित्वप्रतीतेः स एव इन्द्रतुरीयो ग्र- हो गृह्यते यदैन्द्रवायव इत्यादी चैन्द्रवायवादिशब्दसामानाधिकर- ण्यात्पात्रसोमावयवान्वयाभावेनेन्द्रवायवादिशब्दवाच्यत्वायोगात्सा. क्षाच्च यागसाधनसोमसंस्कारसम्भवे व्यवहितोपयोगेन पा- अस्यासंस्कार्यत्वाद् ग्रहणादिसोमसंस्कारप्रस्तावाञ्च सम्मार्गस्य सोमसंस्कारत्वप्रतीते पात्रस्य च गृह्यमाणावसिक्तसोमावयवस्य सं.

·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। १०३७ म्मार्गे शुचित्वानापत्तेस्तन्निहरणार्थ सम्मार्गानपेक्षत्वात्सोमस्य तु विहितात्प्रदेशाद् बहिर्वृत्ती वैगुण्यापत्तस्तन्निरासाथै सम्मार्गाप- क्षत्वादपेक्षितविध्ये ऽपि सोमसंस्कारत्वावगतेराकलशंषु धावति- पवित्रे परिषिच्यते इत्यादिमन्त्रलिङ्गादप्येवमेवावगतेहादि सो- मपात्रं यस्मिन्पात्रेऽस्य सोमस्य ग्रहणे क्रियमाणे सोमो व्यवसिच्यते इत्याशङ्कां सत्सर्वसम्मार्जयितव्यमिति चमसाधिकरण्यभाष्यस्य च पात्रश्लिष्टसोमसंस्कारार्थमपि क्रियमाणस्य सम्मार्गस्य नान्तरीय- कपात्राश्रितत्वाशयतया व्याख्यातुं शक्यत्वान्न ग्रहपात्रं सम्माष्र्ट- व्यमिति भ्रमितव्यम् । नानापात्रेषु गृह्यमाणानां सोमानां युगप- सम्मार्गाप्रसङ्गे ऽपि वायव्येन्द्रवायवयोः सोमयोरेकस्मिन्पात्रे गृह्य- माणयोर्योगपद्यप्रसक्तो तन्निरोधो विवक्षाफलं भविष्यतीत्याशङ्ख्याह * अभ्युपेयेति* स्वतन्त्रस्यैकवाक्यस्याप्रतीतेः खतन्त्रं चाग्रहत्वनि- रपेक्षमेशत्वं यस्य द्रव्यान्तरस्य तस्याप्रतीतेग्रहगतत्वनैकत्वविवक्षा- मभ्युपेत्य नैष्फल्योक्तिः । वस्तुतस्तु वाक्यभेदापत्तेन्नैकत्वविवक्षा सं- भवतीत्याशयः । द्रव्यान्तरगतत्वेनैकत्वविवक्षानिरासमुपसंहरति. * अतश्चेति* सम्मार्गस्यैकत्वांशेन यो वयस्तस्य द्रव्यविशेषनि- ष्ठतया नवधारणनेत्यर्थः । द्रव्यान्तरस्थत्वेन विवक्षायुगमे ऽपि न सिद्धान्तहानिरित्याह * यद्यपि चंति * अनेन प्राप्नोति. हि.प्रधा- नस्येति पूर्वार्द्ध व्याख्यातम् । प्राधान्यनैकत्वस्य क्रियान्वयपक्ष सर्वग्रहसम्मार्गापत्त्युक्तेः संख्योइंशन संस्कारविध्ययोगोत्यर्थत्वं दर्शयितुमाह * तस्मादिति * यूपं छिनत्यग्नानादधीत चमसा- ध्वर्युन वृणीत इत्यादावप्राप्तोद्देश्यगतायाः संख्यायाः. विवक्षाश्यु- पगमात्तस्याश्च द्वितीयाविरोधापत्तेर्गुणत्वेन क्रियान्वयायोगाद्यथा- संख्योदेशेन छेदनादिसंस्कारो विधीयते तत्रापि भविष्यतीत्याश- म यूपादेरनवगतसंख्यत्वेन परिच्छेदक संख्यापेक्षत्वाद्विधेयत्वाच्च तत्परिच्छेदकत्वेन संख्याविध्युपपत्तद्धितीयाविरोधात् । क्रियान्व- यायोगे ऽपि संख्याविशिष्टयूपादिविशिष्टच्छेदनादिक्रियाविध्यन्यथा नुपपत्तिकल्पितेन विधिना क्रियाविशेषणीभूतयूपविशेषणत्वेन सं. ख्याविध्यवगमात्संख्याविशिष्टयूपादेरुद्देश्यत्वे, पि संख्या या नोहे- श्यतेति सूचनाथै कश्चिदित्युक्त विधेयत्वे यूपादिसंख्याया द्विती- यया संस्कार्यत्वापत्ते वदत्तयज्ञदत्तविष्णुमित्रा भोज्यन्तामित्यादी वानेकत्र लोकवेदयोर्दर्शनेन प्रत्येकं वाक्यसमातेरदोषत्वात्कस्मा- धूपं छिनत्तीत्यादौ न संख्योद्देशेन संस्कारो विधीयतइत्याशय संख्यायाः स्वकीयगोचरे वर्गे लक्षणं खभाव एवैष इत्युक्तस्त्रमा- ·न्यायसुधायाम् । । वोपपादनायोदिश्यमानानां पुमरवशीकृतत्वादिवार्तिकोक्तोपपत्ति स्तस्माच्छब्देन परामृष्टा गुणभूतविवक्षा स्वित्युत्तरार्द्ध व्याचष्टे * अथ त्विति * वैरूपयाशयत्वेन विरोधोक्तिव्याख्यानायकत्ववच्चे- त्याधुक्तम् । प्रयोजनवत्तयैव ग्रहस्य प्रधान्यसिद्धेर्द्वितीयायास्ता- त्पर्य नष्फल्यापत्ते ग्रहस्यापि च क्रियान्वयसिद्ध्यै कारकत्वस्या- वश्यप्रतिपाद्यत्वान्निर्विशेषस्य सामान्यस्यापर्यवसा- नात्सर्वे पाकादिसम्बन्धे द्वयाकारास्तन्दुलादय इत्यनेन च न्या- येन साधनत्वस्याप्युपपत्तेः साधनस्य चाङ्गत्वप्रसिद्धेरवैरूप्याया तैव द्वयोर्द्वितीयार्थ इत्याशङ्कते * तत्रेति * ग्रहाङ्गत्वे तात्पर्य्या- भावसूचनार्थस्तावच्छब्दः । साधनत्वेऽपि ग्रहस्थ प्रासङ्गिकोप- कारित्ववदनङ्गत्वादविद्यमानाङ्गत्वोक्तिः शाब्दस्य च प्राधान्यस्या- ७४शर यंता न युक्तति परिहरति* तत्रंति * यदि तु कथं चित्सगुणभाव- स्ततः पश्चादपि स एव विवक्ष्येत न प्राधान्यमित्यादावित्यनेनोक्तम् । अशाब्दस्य प्राधान्यस्य शाब्दक्रियानन्वयात्पश्चादपि शाब्दत्वाभ्यु- पगमापत्तेविप्रकर्षप्रसङ्गाच्छब्दात्सम्भवतः प्राधान्यस्यार्थत्वा- योगमुपपादयन् श्लोकं ब्याचष्टे * सर्वैवेति * श्रुतिवशाद्यत्मा- धान्यङ्गम्यते तद्यदि तावद्वास्तवत्वेन गृह्यते ततः प्रागपि प्राधान्य- मेव ग्राह्य न गुणत्वं प्राधान्यासम्भवात्तु द्वितीयाश्रुती लक्षणाश्र- यणे पुरोडाशकपालवत्प्रयोजनवत्त्वे ऽपि गुणत्वस्यैव शास्त्रीयत्वात्प- श्चादपि गुणभाव एव विवक्षित इत्यर्थः । असम्भवस्य वैरूप्याय काल्पनिकत्वात्सम्भवस्य च वास्तवत्वादविरोधमाशझ्याह * युग- पञ्चेति * विरोधपरिहारसम्भवे ऽपि सम्भवासम्भवपरिग्रहनि- मित्तस्यालोचनविक्षेपनिमित्तस्य च शब्दक्लेशस्यापरिहार्यत्वान्नै- वं कल्पना युक्तेत्याशयः । एतदेव विवृणोति * प्रथमं हीति * प्राधान्यस्याशाब्दत्वान्न शब्दक्लेशापत्तिरित्याशङ्याह * पश्चात्तन- मपि चेति * शाब्दस्यार्थस्याशाब्दार्थान्वये प्रामाण्याभावेनान्वय- सिद्धयै कल्प्यार्थवाचिशब्दकल्पनाहेतुत्वाच्छब्देनैव प्राधान्यं वाच्य- मित्युक्ते ऽनुपलाब्धविरोधेनास्मिन्वाक्ये ऽसावप्युञ्चारित इत्येवं क- ल्पयितुमशक्यत्वात्सत्तामात्रेण च कल्पनस्य व्यवहारानीपयिक- त्वेनानाशयत्वात्केन रूपेण शब्दकल्पनेत्याशय कल्प्यार्थवाच्यपि शब्दो ऽस्मिन्वाक्ये व्यानियत इत्येवं कल्पनां सूचयितुं व्यापारशब्दे प्र- योक्तव्ये व्यापारस्यापि शब्दविशेषनिष्ठतया कल्पयितुम् अशक्यत्वा- स्कल्प्यार्थाभिधानशक्तशब्दमात्रव्यापारकल्पना शक्तिशब्देन सू- चिता द्वितीयारूपस्य वा प्राधान्यवाचिन: शब्दस्यह श्रुतत्वेन श- ब्दान्तरकल्पनायोगात्तस्यैव प्राधान्ये ऽपि व्यापारः शब्दशक्तिशब्देन ·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । १०३९ लक्षितः । एवञ्च गुणप्रधानत्वरूपानेकार्थव्यापारकल्पनानिमि- तो वैरूप्यलक्षणो वाक्यभेदो ऽपरिहार्य इत्याह * अतश्चति * शब्द- व्यापारं विना प्रयोजनवत्तामात्रेण प्राधान्यसिद्ध्यभ्युपगमेऽपि द्विती- यायास्तावदनुवादित्वेनापि स्वार्थवाचित्वसम्भवान्न गुणत्वलक्ष- णार्थता युक्तत्याह*किश्चेति *यथा विधीयमानं स्वार्थ प्राप्य शब्दो न लाक्षणिके ऽर्थे वर्तते तथान्यतो विधारितमपि प्राप्य लाक्षणि- कार्थत्वे ऽपि खात्यागादित्यर्थः। श्लोकं व्याचष्टे * यद्यपीति * एवं च प्रत्येकत्वस्य गुणतामपि यदि द्वितीया लक्षयेत्ततोपरमपि वै- रूप्यं स्यादित्याह * ततश्चेति * प्राधान्यानानुवादोक्तेरभ्युपेत्य ७४।१ वादमात्रतां द्योतायतुमाह * श्रुत्या चेति * नन्वैकत्वस्य निष्प्र- योजनप्राधान्यायोगाक्रियान्वयसिद्ध्यै गुणत्वस्यावश्यलक्षणीयत्वा- वगते_रूप्यपरिहाराय ग्रहप्राधान्यस्यार्थत्वकल्पनोचिता त्याज्ये- त्यर्थः । अतो यद्येकत्वस्य विवक्षाभ्युपगन्तव्या ततः प्राधान्येनैव सा निरस्तेत्याह * तस्मादिति * नन्वेवं प्राधान्येन गुणत्वेन चै- कत्वस्य क्रियान्वयनिरासात्सिद्धान्ते समाहिते ऽपि भाष्यं कथं समा- धेयामित्याशझ्याह * भाष्यमपीति * क्रियान्वयासम्भवोक्तिभा- ध्यमेतेषु प्रत्येकवाक्यसमाप्तयनेकविधवैरूप्यलक्षणेषु मनसिक- तेषु सत्संयोज्यं वाक्यभेदोक्तिभाष्यं चैतेष्वेव वाक्यभेदेषु विषय- भूतेषु योज्वमित्यावृत्त्या निमित्तविषययोः सप्तम्यभ्युपगमेन व्याख्येयम् * तथा हि * एकत्वस्यापि ग्रहवत्प्राधान्ये प्रत्येकं वाक्य समाप्तेहनिरपेक्षस्यैकत्वस्य सम्मार्गः स्यात्स चाशक्यः द्रव्यान्तरे च क्रियमाणः सर्वेषामेकवचनान्तशब्दचोदितानां कार्यः सच वि- कल्पेन कस्य चिक्रियमाणो ऽन्यगतस्यैकत्वस्य चोपकरोति समुच्चिता- नां तु क्रियमाण: संख्यान्तरोपजननान्न,कस्य चिदेकत्वस्योपकरोति । गुणत्वे त्वमूर्तत्वेन प्रमाणान्तरतो निष्पादकत्वानवगमाच्छब्देनैव गु- णत्वं वाच्यन्तन च द्वितीयाविरोधः गुणत्वलक्षणार्थत्वे तु द्वितीया- याः प्रयोजनवत्त्वावगतेः प्राधान्यस्य ग्रहस्यापि गुणत्वापत्तिरि- त्युभयथापि क्रियान्वयासम्भवभाष्यं योज्यम् । वाक्यभेदभाष्य च द्वितीयया प्रधानभूतं ग्रहमुद्दिश्य सम्मा! विधीयते यदि तथाप्ये. कत्वस्य गुणत्वेनान्वयो परो विधीयते ततोगुणप्रधानार्थकः स्यादित्या शङ्कते * ननु चेति * षष्ठयाग्नंस्तृणद्वारापचयान्वयावगतेस्तस्य विशेषान्तरायोगेनाङ्गाङ्गिलक्षणान्वयीवशेषनिष्ठत्वावसाया- स्कोऽङ्गको ऽङ्गीत्यपेक्षायां वाग्नेः प्रयोजनवत्त्वात्प्रधानतेत्याह*यद्यपि चेति * यथा मध्यात्पूर्वार्धाच्चति पञ्चम्यविवक्षितापादानरूपगु- ·१०४० न्यायसुधायाम। णार्था हविषश्च कार्यार्थत्वेन प्रयोजनवत्त्वात्तत्प्राधान्यं लक्षयन्ती प्रव- तते तथ्यमप्यविवक्षितगुणााग्नेः प्राधान्यं च लक्षयन्ती प्रवर्तते इत्यर्थः। अतो ऽग्निवाक्ये ऽपि वैरूप्यलक्षणवाक्यभेदाः शक्या योज- यितुमित्याह * ततश्चति * प्रत्यकवाक्यसमाप्तिस्त्वन्येकत्वप्रा- धान्ये त्वनाशङ्ख्यात्वेनानापत्तेर्न योजिता । ननु तृणानां द्वितीयायो- गे ऽप्यपचयं प्रत्यप्रतिपाद्यत्वनाप्राधान्याद्विवक्षितसंख्यत्वेनाप्राधा- न्याद्विवक्षितसंख्यत्वेन त्रयाणामेवापचयावगतः शेषतृणानपचय- न तृणसंसर्गादापत्स्यमानस्योल्मुकबहिःपातस्यापरिहार्यनयाग्नेस्तृ- णापचयसंस्कार्यत्वायोगान प्राधान्यमित्याशङ्याह * तृणानी- ति * विमागरूपत्वेनापचयस्य संयोगपूर्वकतया प्राक्सिद्धसम्ब- न्धापेक्षत्वादपचेयानान्तृणानां सिद्धत्वेनान्वयादप्राधान्ये ऽपि देशा- दिवदुद्देश्यतोपपत्तेरविवक्षितसंख्यत्वात्सर्वतृणापचयादग्निसंस्का- रत्वोपपत्तिरित्याशयः । पूर्वोक्तानां वाक्यभेदानामत्रापि योज- नीयत्वं व्याख्ययत्वोक्त्योक्तम् । प्राधान्याभावे गुणप्रधानत्ववैरू- प्याभावात्कथं पूर्वोक्तवाक्य भेदयोजनेत्याशङ्य गुणप्रधानत्वबैरू- प्याभावेऽपि संख्यासंख्यययोर्द्वयोरुदेश्यत्वेन क्रियान्वये प्रत्येकं वा- क्यसमाप्तिलक्षणः संख्यायास्तूपादेयत्वेनान्वये ऽनुपादेयोपादेय- त्ववैरूप्यलक्षणो वाक्यभेदः शङ्ख्यो योजयितुमिति परिहारं बहुवि- षयत्वद्योतनायोदाहरणान्तरनिष्ठतया दर्शयति * नथति * भद- नस्यैव निमित्ततैकत्वस्यैव चेति नियोगपक्षे भेदनस्य निमित्ततैक- त्वस्य वेति विकल्पपक्षे वाक्यभेदाभावादन्योन्यानन्वयमात्रोक्तिः । प्रत्येकोक्तिश्चान्यानपेक्षत्वमात्राशया । समुच्चयस्य स्वन्योन्या- नपेक्षत्वे ऽप्येकनिमित्तत्वान्वयमात्रणोपपत्तेर्वाक्यभेदापादकतापि । सम्बन्धादिपक्षेषु प्रत्येकसमाप्तयनापत्तेरादिशब्देनान्योन्यविशि- टयोईयोः समुच्चयपक्षः सूचितः । पूर्वशब्दनापादेयानुपादेयत्व- धैरूप्यमुक्तमिति नानारूपत्वोक्त्या व्याख्यातं तस्य विरुद्धत्वा- क्तिः सतम्युच्चारणावृत्त्या वाक्यभेदापादनाति सूचना- येकवाक्यत्वोक्त्या सकृदुच्चारणोपलक्षणम् भिन्ने जु. होतीत्यादिषु वचनाविवक्षेत्यन्वयः । एवमेतदेकत्वं ग्रहस्य न क- चिदुपकारं करोति न सम्मार्गस्येति भाष्यं प्रधानभूतस्यापि ग्रहस्ये- यत्तावधारणेन संख्याया ग्रहस्य न कश्चिदुपकारं करोति न सम्मा- र्गस्यति भाष्यं प्रधानभूतस्यापि ग्रहस्येयत्तावधारणेन संख्याया प्र- होपकारित्वसम्भवादनङ्गस्थितानामपि च प्रणीताधर्माणामुपका- रिस्थितत्वमात्रेण क्रियोपकारित्वदर्शनाद ग्रहस्य च सम्मार्गोपका- ।

·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । १०४१ रिन्वमद्भावात्तत्परिच्छेदकत्वेनैकत्वस्य यजमानसंस्काराणां यागो- पकारित्ववत्सस्मार्गोपकारित्वोपपत्तेरयुक्तमाशङ्य दशैतानध्वयुः प्रातः सने ग्रहान् गृह्णातीत्यादेः प्रमाणान्तरादेव विशातसंख्यान- पेक्षत्वान्नैकत्वस्य ग्रहोपकारित्वं तद्वारा वा सम्मार्गोपकारित्वं सम्भवतीति भाष्याशयं सूचयितुमाह * सत्यां चेति * यहोहे- ७४३। श्यविशेषणस्थाविवक्षितत्व ऽष्टवर्षब्राह्मणोपनयनादिविधावुद्देश्य- ब्राह्मणादिविशेषणमष्टवर्षत्वादिः अमावास्यायामपराह्न पिण्डपितृ- यशेन चरन्तीत्यत्र चोद्देश्यामावास्याविशेषणमपराह्नः । प्राचीन- प्रवणविधौ चोद्देश्यप्रवणविशेषणं प्राचीनत्वं यावजीवविशेषणं सामन्याद्यपि विवक्ष्येत ब्राह्मणसुरापानादिनिषेधे चापा- देयब्राह्मणादिविशेषणं लिङ्गादि विवक्ष्येतेत्याशय निरा सार्थो ऽयं ग्रन्थः । आकाङ्क्षाधीनत्वाद्विशेषणविवक्षाया ब्राह्मणादे- चायनयनादावुद्देश्यत्वे ऽप्यन्यतो ऽनवगतरूपत्वेन विशेषणाकाङ्क्ष- स्वाद्विशेषणविवक्षानिषेधे चोपादेयत्वे ऽपि ब्राह्मणादेरनुवाद्यत्वेन प्रा. तस्यैव निषेधान्वयाद्विशेषणस्यानाकाङ्कितत्वनाविवक्षायुक्तेत्याशयः। एवं तर्जुद्दिश्यमानस्य किं संख्या विवक्ष्यते नेति संशयोपन्यासो न युज्यतेत्याशझ्याह * सा चेति * विधेयक्रियानुष्ठानार्थत्वेनापा- धत्वलक्षणोपादेयत्वाभावे ऽपि प्रतीक्ष्यत्वलक्षणोपादेयता ब्राह्मणा- मावास्यादिषु विवक्षिता । उपनयनपितृयज्ञाद्यनुष्ठानकाले हि ब्राह्मणामावास्यादेनियमेन प्राप्तत्वापादकस्य प्रकृतापूर्वसाधनत्व- स्थाभावात्स्वकालाप्राप्ते च ब्राह्मणादौ तदन्वितोपनयनाद्यनुष्ठानायो- गात् ब्राह्मणादिसिद्धवत्कारंणोपनयनादिविधानाद् ब्राह्मणादेस्त- कालापाद्यत्वायोगे ऽपि स्वतः सिद्धस्य प्रतीक्ष्यतावश्याभ्युपगन्तव्या। ग्रहादेस्तूपकृतापूर्वसिद्ध्यर्थमुपात्तत्वेन सम्मादिकाले नित्यप्राप्तर्नि- षेधस्य च प्राप्तविषयत्वनियमानिषेधकार्यायाश्च निवृत्तेः प्रवृत्तिपूर्व- कत्वनियमात्सुरापानादिनिवृत्तिकाले तत्कारिणो ब्राह्मणादेनित्यप्राप्तर प्रतीक्ष्यत्वादुद्देश्यत्वं विवक्षितं । कीहक् ब्राह्मणादिरुपनयनाद्यनुष्ठा- नार्थ प्रतीक्षितव्य इत्युपादेयेषु विशेषणाकांक्षोत्पत्तेरुदेश्येषु ग्रहा- दिध्वनुत्पत्तरनाकाक्षितत्वेनादेश्यविशेषणस्याविवक्षाव्युत्पादना- योद्दिश्यमास्य किं संख्या विवक्ष्यते न वेति संशयोपन्यासो युक्त इ- त्याशयः । उद्देश्येषु विशेषणानाकाङ्क्षामुपपादयति * उद्दिश्यमा- नेषु हीति* प्रमाणान्तरावगतत्वात्संख्यानाकाक्षायां प्रकृतापूर्वसा. धनस्य प्रकरणात्संस्कार्यत्वावगतेरुद्देश्यस्वरूपस्यापि प्रमाणान्तरा- वगतत्वात्तत्समर्पकप्रातिपदिकार्थग्रहत्वान्वयस्यापि नाकाङ्क्षा स्या- ·१०४२ न्यायसुधायाम्। दित्याशय प्रातिपदिकार्थानन्वये सम्मार्गस्य संस्कारत्वासि. द्धेः प्रकृतापूर्वसाधनस्य संस्कार्यत्वावगत्ययोगादुद्देश्यस्वरूपान बगतेरुद्देश्य विना निष्फलत्वापत्तर्विध्ययोगा. त्तत्समर्पकप्रातिपदिकार्थान्वयाकाङ्क्षोपपादनार्थ प्रातिपदिका- थेत्युक्तम् । प्रकृतापूर्वसाधनत्वे ऽवगतसंख्यस्यापि ग्रहादेः सम्मार्गाद्यन्वये ऽनवगतसंख्यत्वात्संख्याकाङ्काक्षा भविष्यतीत्याश- झ्याह * अत इति * प्रातिपदिकार्यान्वितप्रकृतापूर्वसाधनमा- त्रस्य सम्मार्गाद्यन्वयावगतेर्विशेषणानाकाङ्क्षा अतःशब्देनोक्ता । अनेन चाविशिष्टं हि लक्षणमिति सूत्रावयवव्याख्यानस्य नैतदस्ती- त्येवमादिभाष्यकृतस्योपसंहारार्थ तस्मान्नैतदितिभाष्यं व्याख्यातं कुत इति भाष्येण सर्व संस्कार्यत्वहेतुप्रश्नपूर्व विहितस्तु सर्वधर्मःस्यादिति सूत्रोक्तहतुद्वयमनुकृष्टन्तल्लक्षणत्वादित्यनेनैव हेतूर्हत्वनाकाङ्क्षणा- दयुक्तमाशय लक्षणत्वादित्यनेन ग्रहत्वादोर्विधेयसम्मार्गाद्यन्वयापू- साधनलक्षणत्वेन सम्मान्वियितया विधेयत्वाभावात्तद्विशेषणत्वेन विधिर्भविष्यतीत्याराङ्कायाः संस्कारान्वयितया विध्यनुपपत्तेः शुद्ध- विधौ च विशेषणस्याविधेयत्वापत्ते पूर्वसाधनविशेषणत्वेनाप्ये. कत्वादेविधिः सम्भवतीत्येवं निरासायैतद्धतुद्वयानुकर्षणमिति सू- चनायाविधेयत्वार्थतया लक्षणेत्वोक्ति व्याख्यातुमाह ति *विधेयत्वानिवृत्यर्थों मात्रशब्दः ततश्च तद्विशेषणस्य सु- तरामविधेयत्वादनुष्ठानान्वयित्वेनानाहत्यतेत्याशयः । लक्षणत्वो- तेरविधेयार्थत्वप्रकटनायानाहत्यतानङ्गत्वोक्त्या लक्षिता । लक्ष- णस्यानाहत्यतां लौकिकदृष्टान्तेन द्रढयति * यद्येति * ग्रहत्व- स्यापि तद्वदनादापत्तेश्च चमसेष्वपि सम्मार्गः प्रसज्येतेत्याशङ्ख्याह * तत्रेति * ग्रहादेर्लक्षणत्वेन विना तल्लक्षितेष्वपूर्वसाधनेषु सम्मार्गाद्यनुष्ठानासिद्धर्लक्षणत्वेन ग्रहाद्याद्रियते ततश्चानुष्ठाना- न्वयित्वेनानादरे ऽपि चमसेषु सम्मार्गान्वयपूर्वसाधनलक्षणग्रहत्वा. द्यभावान्न सम्माधिनुष्ठानापत्तिरित्याशयः । लक्षणत्वेनैव त- यकत्वादिविशिष्टमेव ग्रहादि गृह्यतामित्याशङ्कानिरासार्थों मात्रश- ब्दः । यदीत्यादि भवितव्यमित्यन्ते शङ्काभाष्ये बहुषु विवक्षितेष्वि- त्यवं बहुत्वस्याप्यविवक्षितत्वादयुक्तमाशयैकवचनायोगोक्ति- शेषत्वाखार्थताप्ताभावेन व्याख्यातुमाह नन्विति* ( १ ) तविशेषणस्य सुतरां विधयत्वं न संभवतीत्यु के ग्रहादिस्वरूपविशेष- णत्वे नैकत्वाध्ययोगेऽपि ग्रहत्वादिलक्षितापूर्व साधनविशेषणवे विधिर्भविष्यतीति २ पु० पा० ।

·एक- तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । १०४३ उच्यत इत्यादिपरिहारभाध्यं व्याचष्टे * तत्रति वचनस्य प्रमादपाठापत्तरेतत्परिहारान्तरार्थमपि चेति भाध्यं व्या- चष्टे *तेनेति * कारकसम्बन्धोऽपीत्यपि शब्दसूचितं प्रातिपदिकानु- ग्रहार्थत्वं व्याख्यातम् । एवमप्येकवचननियमो ऽनर्थक इत्याशय बहुत्वविधौ कपिञ्जलाधिकरणवक्ष्यमाणत्रित्वनियमदृष्टान्तेनार्थव- त्तामाह*प्रथमं वेति*पुरोडाशाविति द्विवचननियमस्तर्हि किमर्थ इ- त्याशङ्कयाह * यस्योत * पौर्णमास्यामाग्नेयाग्नीषोमीयरूपस्य सान्नायरहितायाञ्चामावास्यायामाग्नेयैन्द्राग्नरूपस्य पुरोडाशद्वय- स्याधिकृतत्वाद्विवचनमित्येतद् द्रढयितुम्यस्योभयं हविरातिमाईदै- न्द्रं पञ्चशरावमोदनं निर्वपेदित्यार्तिगमनसम्बद्धस्य हविषो नि- मित्तत्वेनाद्देश्यत्वाद्धविष्टस्य च प्रकृतापूर्वसाधनलक्षणत्वेन प्रती- तिमात्रापयिकत्वाद्रहवदविवक्षितविशेषणत्वसिद्धौ अप्युभयप- दानर्थक्यापत्तेरुभयत्वस्योद्देश्ये ऽन्तर्गत्यभ्युपगमेन विवक्षा पूर्वपक्ष- यित्वाधिकारिकोभयत्वाभ्युपगमेनोभयपदानर्थक्यपरिहारः षष्ठा- धिकरणे वक्ष्यमाणो दृष्टान्तितः । पुरोडाशद्वयसद्भावाद् द्विवचनस्य सालम्बनत्वे ऽपि नियमः किमर्थः इत्याशझ्याह * अन्यथा हीति * यथानावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपेत्सरखतीमाज्यस्य यजेतेति यागद्वये विहिते 5मावास्यायामुपांशुयाजपक्षे तद्विकारे सा- रखते वेदानन्तरवेदिकरणपञ्चहोत्राभिमर्शनवृधन्वत्याज्यभा. गानुवाक्याप्राप्तरग्नीषोमीयविकारे चाग्नावैष्णवे हवि. रधिवासनानन्तरवेदिकरणचतुर्होत्राभिमर्शनवाघ्न्यानुवाक्याप्राप्ते- रग्नीषोमीयविकारे चाग्नविष्णवे प्रसज्यते इति पूर्वपक्षयित्वा मुख्यं वा पूर्वचोदनाल्लोकवदिति द्वादशाधिकरणसूत्रेण मुख्य- त्वादाग्नावैष्णवः कल्पः सारखते प्रसज्यतइति वक्ष्यते । तथा मु- ख्यत्वादाग्नेयस्यैव पुरोडाशस्य क्षीणस्य निमित्तत्वेन ग्रहणमिति भ्रान्तिनिवृत्त्यै नियम इत्याशयः । अपि चेत्यादिभाष्यं विधायका- भिधानश्रुत्यवगतक्रियान्वयविरोधेन पदश्रुत्यवगतद्रव्यान्वयबा- धादयुक्तमाशङ्ख्य द्रव्यान्वयाभ्युपगमे ऽपि सिद्धान्ताव्याघातोक्ति- मानाशयत्वेन व्याचष्टे * अपि चेति * ग्रहस्याप्यनेकसंख्यत्वा. कत्वेन विशेषणता युक्तत्याशङ्कयाह * जातीति * चोदिते तु परार्थत्वाद्यथाश्रुति प्रतीयेत ॥ १५ ॥ (१) अनुवाक्यानात रनियमेनैकस कल्यो ऽन्यत्र प्रसज्य त इ. २ पु० पा० ।

·१०४४ न्यायसुधायाम्। लक्षणया परार्थत्व व्याख्यार्थस्य यागार्थः पशुरिति भाष्यावयवस्य पशोरपि द्वितीयया प्राधान्यावगमादयुक्तत्वशङ्कां निरस्वन्सूत्रं व्या. ७४४१२ चष्टे * पशौ पुनरिति * भव्यस्य भावकापेक्षणाद् भूतस्य च भा- वकत्वोपपत्तेभूतस्य भव्यार्थत्वे दृष्टार्थत्वं भूतस्य तु भव्यानपेक्षणाद्भ- व्यस्य भूतार्थतायामदृष्टार्थतत्यकस्यैव न्यायस्य भूतभव्यसमुच्चा- रणे भूतम्भव्यायोपदिश्यत इति भाज्यारूढत्वं द्रव्याणां कर्मसंयोगे गुणत्वेनाभिसम्बन्ध इति सूत्रारूढत्वञ्चद्वयोक्त्या सूचितम् । अथ चमसादौ संमार्गाद्यप्रयोगाधिकरणम् ॥ ८॥ संस्काराद्वा गुणानामव्यवस्था स्यात् ॥ १६ ॥ यथाश्रुतं तावत्पूर्वपक्षभाष्यं व्याचष्टे * एकत्ववदेवेति * ग्रहत्वस्या- पीत्यनेन प्रदर्शनार्थमित्यादि द्रव्यमित्यन्तं भाष्यं पराभिमतपूर्वपक्षा- र्थत्वेन व्याख्याय प्रदर्शनार्थत्वे इत्यनेनोच्यत इत्यादिकल्प्यत इत्य- न्तन्तन्निरासार्थत्वेन व्याख्याय वाक्येन चत्यनेन खा- भिमतपूर्वपक्षार्थतयोच्यते सम्माष्टीत्यादिभाष्यशेषो व्याख्या- । श्रुत्या वाक्यबाधाभ्युपगमे ग्रहशब्दव- नोक्तिरयुक्तत्याशङ्ख्य वाक्येन ग्रहान्वयाभ्युपगमे स्वरूपे- णैवान्वयापत्तस्तद्बाधन शुद्धसम्मार्गविधिमभ्युपगम्य विछिन्नस्य ग्रह शब्दस्य का गतिरित्यपेक्षिते सम्मार्गस्य कैमर्थ्याकाङ्क्षायां सो. मग्रहणानन्तरकालत्वेन योग्यतया ऽधो ऽवसिक्तसोमनिहरणार्थत्वा- वसायात्सोमस्य संस्कार्यत्वेनावगतस्य स्पष्टीकरणायोपलक्षणार्थत- या ग्रहशब्दस्य गतिसूचनार्थो वाक्यन वेत्यवयवः । शुद्धसम्मावि- धानात्पूर्वपक्षपरिग्रहे तेषामर्थाधिकरणोक्तशुद्धावघातादिविधिपू- र्वपक्षसादृश्यात्तदनन्तरमेतदधिकरणारम्भापत्तिरित्याशङ्कानिरासा- बैकत्वसाहश्योक्त्याग्रह तेषामर्थाधिकरणोत्तरानारभ्यतोपपा- दिता । ननु पदस्य केवलाप्रयोगित्वात्पदान्तरान्वये च श्रुतिबाधस्य वाक्याधिकरणे परिहृतत्वादग्रहादाछिद्य केवलसम्माविधिः पूर्वप- क्षयितुमशक्य इत्याशङ्ख्याह * इह त्विति * यथा बाढं संयुक्ता अव- घातादयस्तु पदार्थाविधीयन्ते श्रुत्या वाक्येनैषां व्रीह्यादिसंयोग इति तेषामर्थाधिकरणसन्देहोपपादनमाप्याद्यथाश्रुतप्रतीयमाने शुद्धा- वघातादिविधौ न त्वेतद्युक्तमिवेत्यादिवार्तिकेनाक्षेपं कृत्वा विधीयते विधातादिः श्रुत्या व्रीह्यादिसङ्गत इत्यादिवार्तिकेन बाढमवघातादयो बीहादिसंयुक्ताः श्रुत्या विधीयन्ते किं त्वपूर्वसाधनांशलक्षणात्मकेन

·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ।
१०४५
वाक्येनैषां समीहितापूर्वसाधनभूतेन ब्रीह्यादिना योगो न स्वरूपेणस्येवं
व्याख्यया परिहारः कृतस्तथेह सम्मातिविधिशब्दो ऽनाहत ग्रहत्त्व-
ग्रहशब्दोपलक्षितापूर्वसाधनमात्रान्विते सम्मार्गे पुरुषेच्छायोनिकं प्रय-
नं विधातुं पुरुषार्थपर्यवसायित्वखभावापादकाप्रवृत्तप्रवर्त्तनात्मक
विधिश्रवणेनैव शक्नोति आवृतग्रहत्वग्रहशब्दान्वयात्मकेन तु वा-
क्येन सम्मार्गस्य ग्रहत्वसम्बन्धं विधातुं शक्नुयात् । ततश्चापूर्वसा-
धनमात्रान्वयेन पर्यवसिता भुतिर्वाक्यीयविशेषान्वयं बाधते।तस्माद-
पूर्वसाधनमात्रलक्षणमात्रग्रहशब्दो वर्णनायः तेन चमसेष्वप्यपूर्वसा-
धनत्वाविशेषात्सम्मासिद्धिरित्यवं व्याख्यया कार्य इति परि-
हारे ऽत्यन्तमवघातादि-साम्याभावे ऽपि कथं चित्साम्यादवघातव-
द्भावोक्तिः । भङ्गाख्याक्षेपसाम्यस्य प्रसिद्धत्वादुद्धाराख्यपरिहारसि-
यै दृष्टान्ततयोक्तिः एवं तहवघातादिन्यायेन सम्मार्गस्यापि परमापू.
र्वप्रयुक्तत्वायोगेनावान्तरापूर्वप्रयुक्तत्वसिद्धेग्रहत्वलक्षितस्य चावा-
न्तरापूर्वसाधनत्वस्य चमसेष्वभावाद्वयवस्थासिद्धेतदधिकरण-
मारभ्यमित्याशङ्कने *नन्विति * एकत्ववद् ग्रहत्वैकार्थसमवायित्व-
स्याप्युद्देश्यापूर्वसाधनविशेषणस्याविवक्षितत्वशङ्कापत्तस्तेषामर्थाधि-
रणसिद्धान्ताक्षपणेतदधिकरणारम्भण परमतन तावत्पीनरुत्यं
परिहरति * सत्यमिति * वाच्यैकार्थसमवायित्वं विना ऽपूर्वसाध.
नत्वस्य लक्षयितुमशक्यत्वेन वाच्यैकार्थसमवाय्यवान्तरापूर्वसा-
धनत्वस्यैव लक्ष्यत्वात्तस्योद्देश्यत्वेनोद्देश्यविशेषणत्वाभावात्तेषामर्था-
धिकरणसिद्धान्ताक्षेपायोगेनैतत्परिहारापरितोषात्स्वमतेनान्यथा प.
हरति * अथ वेति * ननु तेषामर्थाधिकरणोक्तयथासंयोगव्यव-
स्थाक्षेपेणात्र पूर्वपक्षे स्थलसम्माजनादिवत्संयोगानादरसिद्धयै सं-
स्कारत्वहेतूक्तियुक्ता तदनाक्षेपे तु किमर्थेत्याशङ्याह * संस्कारा-
दिति * प्रतिप्रधानमावृत्त्या संस्कारानुष्ठानस्यापूर्वसाधनेन प्रयुक्त-
त्वाच्चमसेषु संस्काराभावे वैगुण्यापत्तरपूर्वसाधनत्वव्याहतिसूच-
नार्थ संस्कारत्वोक्तिरित्याशयः । सर्वप्रधानेष्वनुष्ठानमेवोपपन्नन्ते
नानुष्ठानं चमसेष्वपीत्येतदाख्यानार्थ संस्कारोक्तिरिति सावधार-
णानुष्ठानवाचिक्रियाशब्दाभ्युपगमेनोपपन्नत्वाख्यानार्थोपपादनशब्दा-
भ्युपगमेन च व्याख्येयम् ।
व्यवस्था वार्थस्य श्रुतिसंयोगात्तस्य शब्दप्र-
माणत्वात् ॥ १७ ॥

·१०४६ न्यायसुधाया। यथाश्रुतपूर्वपक्षभाष्यव्याख्याने सिद्धान्तभाध्यमपि यथा ७४५।३ श्रुतमेव व्याख्येयमिति सूचयितुमाह* यथास्थूलन्तावादिति * ग्रह- शब्देन ग्रहमुद्दिश्य तत्सम्बन्धित्वनैव सम्मागों विधीयते न शब्द इ- स्येवं ग्रहशब्देनेति भाष्यं व्याख्यातुं प्रत्युक्तम् । ग्रहसम्मार्गान्वयस्य विधेयत्वे सम्मार्गस्वरूपस्याविधेयत्वापत्तर्वाक्यानुरोधेन पदश्रु- त्यवगतसामार्गखरूपविधिबाधप्रसङ्गात्तद्विरोधेन वाक्यीयग्रहस. मार्गान्वयबाधैवोचितेत्याशय विशिष्टक्रियास्वरूपविधिकल्प्यत्वा- द्विशेषणान्वयविधेः क्रियाखरूपविधिबाधकत्वायोगोत्यर्थ न चे त्यादि न श्रुतिर्बाधिता भवतीत्यन्तं भाष्यं व्याख्यातुं ग्रहाख्यस्य स- म्बन्धिनो ऽन्यतः प्राप्तत्वेऽपि सम्माख्यस्य सम्बन्ध्यन्तरस्यान्यतो प्राप्तत्वात्समे यजेतेत्यादिवक्रियाखरूपविध्यनपेक्षान्वयविध्यनुपप- त्तेर्ग्रहसम्मार्गसम्बन्धविधौ सम्बन्ध्यन्तरविधेरवश्यम्भावित्वादि- त्युक्तम् । प्रदर्शनार्थत्वपक्षेऽप्यवश्यं भावित्वात्कस्य चित्सम्बन्ध्य- न्तरस्येत्येवमिदं व्याख्येयम् । अनेन चार्थस्य विधेयतया प्रयोजन- भूतस्य सम्मार्गस्य श्रुत्या ग्रहसंयोगाद्रहेष्वेव सम्मार्गव्यवस्थेव सू- व्याख्या सूचिता । परमार्थतस्त्वर्थस्योद्देश्यस्यापूर्वसाधनस्य श्रुत्युक्तमहत्वसंयोगेनैव लक्ष्यत्वात्परमापूर्वस्य चोत्पत्त्यपूर्वमात्र- पर्यवसायिग्रहत्वनियमसाध्यत्वाभावेन ग्रहत्वान्वयाभावाद्रहत्त्वेन लक्षणाशक्तेग्रहत्वैकार्थसमवायिनो ऽवान्तरापूर्वसाधनत्वस्यैव ल- क्षणयान्यायत्वादित्येवं सौत्रहेतुव्याख्यार्थ ग्रहत्वस्यापूर्वसाधन- लक्षकत्वानभ्युपगमे ग्रहश्रुतिबाधापत्तेर्ग्रहत्वस्य लक्षकत्वानभ्यु- पगमे ग्रहश्रुतिबाधापत्तेग्रहत्वसमवाय्यवान्तरापूर्वसाधनं लक्षायि- त्वा तस्य सम्माान्वयो विधीयतेन च ग्रहत्वसमवाय्यवान्तरापूर्व- साधनविशेषान्वयितया सम्माविधिश्रुतेरपूर्वसाधनमात्रान्वय- विषयतामभ्युपगम्य ग्रहपदैकवाक्यतया ग्रहसमवायितया विशेष- णात्सोचलक्षणबाधापत्तिरित्युक्ते कुत इति प्रश्नपूर्व यद्यपि पुरु- पार्थपर्यवसायिखभाविधिश्रुत्या सम्मातिशब्दो ऽपूर्वसाधनान्वि- तसम्भार्गगतं प्रयत्नं विधातुं शक्नोति तथापि ग्रहान्वयाभाव सम्मा- स्यारादुपकारित्वापत्तरपूर्वसाधनद्रव्यान्वयावसमेन ग्रहान्वय- स्यावश्याभ्युपगमनीयत्वाद्रहसमवाय्यपूर्वसाधनविशेषान्वयस्यैवाव- गतेः सम्माविधिखभावालोचनैवाविशेषान्वयावगतौ न श्चिद्विशेष इति विधिखभाववाच्युत्पद्यमानशब्दाभ्युपगमेन यथो- कोपस्कारयुक्त सिद्धान्तभाष्यं व्याख्येयमिति सूचयितुमाह * अ- थ वेति * नन्वित्याशङ्काभाध्यं प्रत्यभ्यासमंपूर्वभेदादयुक्तमाशय ·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। १०४७ व्याचष्टे * नन्विति * नानादेवतायुक्तग्रहणसंस्कृतद्रव्यभेदा- क्षिप्तानामपि यागाभ्यासानामविधेयत्वाद्विध्येकसमधिगम्यत्वाञ्चा- पूर्वस्य प्रत्यभ्यासमपूर्वभेदाभावात्पयसा मैत्रावरुणं श्रीणातीत्यादी च प्रत्यभ्यासमपूर्वभेदेन श्रपणव्यवस्थाया नवमे वक्ष्यमाणाया ए- तदधिकरणाधीनत्वेनेदानीमसिद्धावस्थत्वाद्यागापूर्वस्यैव प्रयोज- कत्वावगतेः तस्यैवैकत्वाशयमेतद्भाध्यमित्याशयः । अत्रेत्यादिप्रत्य- क्षेत्यन्तं परिहारभाष्यं शङ्काशयनिराससमर्थत्वेन व्याख्यातुमाह * सत्यपीति * प्रत्यक्षाभ्यासविद्ध्यभावे ऽपि देवतायुक्तद्रव्यभंदान्य- थानुपपत्तिकल्प्यविधिविहितत्वेनाभ्यासानां प्रत्यभ्यासमपूर्व भेदोप- पत्तिरित्याशयः । नन्वभ्यासविना ज्योतिष्टोमरूपासिद्धेदृष्टार्थत्वे- नाभ्यासानामवघातादिवन्नापूर्वार्थतास्तीत्याशङ्ख्याह विना- ऽपि चेति * ज्योतिष्टोमशब्दस्याभ्यस्तरूपयागवाचिताया यागाभ्या- सविधिनिमित्तकत्वेनाभ्यासविध्यभावे नभ्यस्तस्यापि यागस्य ज्यो- तिष्टोमशब्दवाच्यखरूपसिद्धेन दृष्टार्थत्वमभ्यासस्य सम्भवतीत्या- शयः । तस्मादित्युपसंहारभाष्यं व्याचष्टे * ततश्चेति * नन्वभ्या- सापूर्वाणां प्रत्यासन्नत्वे ऽप्यफलत्वात्प्रयोजकत्वासम्भवो ऽतिक्रमका- रणमस्तीत्याशङ्याह * अवधातादिवदेवति * फलन्त्विति सूत्र ब- घातादरपूर्वप्रयुक्तत्वसिद्धयै यद्यपि चैषां साक्षादफलत्वं तथापि स्व. रूपसिद्धान्यथानुपपत्त्यैव प्रयोजकत्वं भविष्यतीत्यादिवार्तिके यो ऽर्थो वर्णितः सो ऽत्रापि योज्य इत्यर्थः । ग्रहैकत्वसम्बन्धे पुनरिति भाष्यस्य तात्पर्यमाह * न चति * स्थलसम्मार्गवैषम्योक्त्यर्थत्वेन तस्य शब्दप्रमाणत्वादिति सूत्रावयवव्याख्यार्थ यत्त्वित्यादिभाष्यं स्पष्टत्वान्न व्याख्यातम् । सप्तदशारनितायाः पशुधर्मताधिकरणम् ॥९॥ आनर्थक्यात्तदङ्गेषु ॥ १८॥ ग्रहेष्वेव सम्माों न चमसीष्वत्युक्ते सप्तदशारनित्वं षोड- शिपात्रेनिविशते युपेवेति चिन्तायाःप्रासङ्गिकत्वेनानन्तरसङ्गतिं च- तुर्दाकरणाधिकरणस्य चमसाधिकरणसङ्गत्यभिधानेन सूचयिष्य- माणत्वात्स्पष्टत्वेनानभिधाय भाष्योक्तसन्देहं वचनव्यक्तिसन्देहेनो- पपादयति * यदीति * यूपशब्दानुवादसामथ्यात्सप्तदशारनित्वस्य यूपसदृशे षोडशिपात्रे निवेशाभ्युपगमे ऽनुवादात्षोडशिपात्रप्राप्तिस्त- प्राप्तेश्चानुवाद इत्यन्योन्याश्रयापत्तिमाशय सप्तदशारत्नित्वस्य वाजपेयाङ्गत्वेन विधीयमानस्य साक्षाद्वाजपेयान्वयायोगाद्वाजपेया- ·१०४८ न्यायसुधायाम । न्वयियोग्यद्रव्यापेक्षायां यपस्य वाजपेयानन्वयित्वात्साक्षाद्वाजपेया- ङ्गभूतायाश्च सोमलतायाः क्वचिदभावात्प्रादय सोमरसाधारत्वद्वा- राषोडशिपात्रस्य वाजपेयान्वयात्पात्रान्तरापेक्षया च तस्य सामा- न्यतो दैर्घ्यप्राप्तेदैर्ध्यविशेषात्मकसप्तदशारात्नत्यविध्यौचित्यातूपोड- शिपात्रप्राप्तिः यथा कथं चिच्छब्देनोक्ता । सप्तदशारनिशब्दस्य लो- हितोष्णीषन्यायेनाप्राप्तविशेषणविध्यर्थत्वे ऽप्युपात्तान्यपदार्थबहु- व्रीह्यवयवयोगाद्वाजपेयशब्दस्यान्यपदार्थे समर्पकत्वाभ्युपगमे सम्ब- न्धिपरत्वोपपत्तेः। कोऽसौ वाजपेयसम्बन्धीत्यपेक्षायामनन्तरोपात्त- स्य यूपस्य साक्षाद्वाजपेयासम्बन्धित्वन नप्तृवद्व्यवधाने ऽपि तत्व्य- पदेशोपपत्तेः । कथं षोडशिपात्रेनिवेश इत्याशङ्ख्याथापीत्युक्तम्। स- म्बन्धिनोनुवाच्यत्वायूपेन विशेषणे वाक्यभेदापत्तिसूचनार्थो यच्छ- ब्दः । यूपस्योद्देश्यत्वे व्यवहितवाजपेयान्वयसम्भवे ऽपि विशेषणा विवक्षायां वाक्यभेदापत्तेवांजपेयशब्दस्य विशेषणत्वायोगमाशङ्ख्या- गत्या वाजपयविशिष्टस्य यूपस्योद्देश्यत्वादुद्देश्यान्तर्गत एव बाजपयो नोद्देश्यविशेषणमिति सूचनाओं यथा कथं चिच्छब्दः । अविशेषि- तस्या ऽप्युद्देश्यत्वसम्भवे विशेषणस्यानाकासितत्वादुद्देश्यान्तर्ग- तावप्युभयत्ववद्वाक्यभेदापत्तेर्विशेषणत्वापरितोपाद्वाजपेयप्रकरणा- म्नानेन वाजयेयसम्बन्धित्वस्य प्राप्तस्यानुवाद पक्षः स्वमतेनोक्तः बहुव्रीहविशेषणपरत्वसूचनार्था परिमाणाक्तिः तत्र निवशे सति वा- जपेयशब्द आञ्जस्येन भवति मत्पक्षे तु वाजपेयप्रकरणमनुगृह्यतइति भाष्यद्वयोक्तस्य हेतुद्वयस्यापरहेतुद्वयोपलक्षणार्थत्वं दर्शयन्पूर्वपक्षमाह * किमिति* सप्तदशारत्निवद्वाजपेयस्येत्यनन्तरान्वयसम्भवे वाज- पेयशब्दव्यवहितयूपशब्दान्वयायोगात्प्रधानभूतवाजपेयान्वयमम्भवे वाङ्गभूतपश्वङ्गयूपान्वयायोगात् वाजपेयान्वयाच्च तत्कथं भावलक्षण प्रकरणाबाधसम्भवे तबाधायोगाच्छुतिवृत्तवाजपेयप्रातिपदिकप- ष्ठीश्रुतिभ्यां च वाजपेयान्वयसम्भवे प्रातिपदिकलक्षणावृत्त्यापाद- कवाक्यीययूपान्वयायोगाद्वाजपेयाङ्गतैव युक्ता न पशुयागाङ्गयुपाङ्गते त्युक्ते वाजपेयान्वये ऽपि षोडशिपात्राङ्गत्वाभ्युपगमेन साक्षाद्वाजपे- याङ्गत्वाभावात्पारम्पर्येण च वाजपेयाङ्गत्वस्य यूपान्वये ऽप्युपपत्तेः। प्रधानत्वादिहेतूनां पक्षद्वये ऽप्यविशेषात्पूर्वपक्षासाधकतामाशय यू- पाङ्गत्वावेदकवाक्यवत्षोडशिपात्राङ्गत्वावेदकप्रमाणाभावेन षोड- शिपात्रस्य द्वारमात्रत्वादब्यवधायकत्वसूचनार्थः साक्षाच्छब्दः । सप्तदशारनित्वस्य साक्षाद्वाजपेयान्वये कथं थोडशिपाने निवेश इ. ७४ार त्याशङ्याह * साक्षादिति*एवमपि यूपस्यापि पशुयागद्वारा वाजपे - ·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । १०४९ थाङ्गत्वात्कथं षोडशिपाने निवेश इत्याशङ्याह * तत्रेति * वाजपे- याङ्गषोडशिग्रहाख्यसोमरसाधारत्वद्वारा ऽपि पात्रस्य वाजपेयान्वये ग्रहर्जुहोतीत्यातिदेशिकेन वाक्येन प्रक्षेपाधिकयागरूपहोमाङ्गत्वावि- रोध इत्याशयः । अनेन चानन्तर्याच्छतोरत्यानन्तर्यशब्दस्यावृत्त्या साक्षात्ववाचिनः श्रुतिशब्दान्वयमङ्गीकृत्य साक्षात्सम्बन्धिनि षष्ठी- श्रुतेर्विनियोत्कृत्वादित्यपि व्याख्या सूचिता । मत्पक्षे त्विति भाष्य वाजपेयप्रकरणान्तर्गतपशुयागान्वयद्वारा सप्तदशारत्नित्वस्य वा- जपेयान्वयित्वात्सिद्धान्तेऽपि प्रकरणानुग्रहोपपत्तेरयुक्तमाशङ्ख्याधि- कारलक्षणप्रकरणाबाधे ऽपि कथं भावलक्षणप्रकरणबाधाशयत्वेनो- पपादयति * यद्यपीति * वाजपयशब्दाञ्जस्योक्त्या विविधश्रु- त्युक्तावपि प्रातिपदिकश्रुतेरितरथेति भाष्येणैव व्याख्यातत्वात्षष्ठी- श्रुतिं व्याचष्टे * वाजपेयस्यति * पक्षद्वयसाम्याल्लक्षणावृत्तर पर्यनुयोज्यत्वाशङ्कमपरिहारार्थस्योच्यते इति भाष्यस्याशयमाह * न चेति * अदितिः पाशम्प्रमुमोक्त्वे तमादितिः पाशान्प्रमुमोक्त्वे तान- त्येकबहुवचनान्तमन्त्रयोक्षप्रकरणाम्नातयोर्बहुवचनान्तस्यैकपा- शके कर्मण्यसमवेतार्थत्वादुत्कर्ष पूर्वपक्षयित्वा प्रतिपत्तौ विक- ल्पः स्यात्समत्वाद् गुणे त्वन्यायकल्पनैकदेशत्वादिति नवमाधि- करणसूत्रेण बहुवचनस्यासमवेतार्थत्वे ऽपि तदनुरोधेनानुपसात- विरोधावस्थायां श्रुतस्य प्रतिपदिकस्योत्कर्षायोगात्तस्यैव तु प्रातिप- दिकात्परप्रयोज्यत्वस्मृतेः प्रातिपदिकपारतन्त्र्यलक्षणगुणत्वाव- सायात्प्रातिपदिकानुरोधेन प्रातिपदिकार्थद्रव्यलक्षिततदवयवसं- ख्यावाचित्वलक्षणन्यायकल्पनाया युक्तत्वात्कर्मबहुत्वरूपानेकब- हुवचनार्थसमुदायैकदशत्वाच्च बहुत्वस्य समवेतकर्मत्वप्रकाश- नार्थ प्रयोज्यत्वेनावगतस्य बहुवचनस्यार्थैकदेशबहुत्वानुरोधेनोत्क- र्षायोगान्मन्त्रद्वयस्य प्रकरणाम्नानसाम्याद्विकल्प इति सिद्धान्ते वक्ष्यमाणे पश्चाच्छ्तत्वेन बहुवचनस्य प्रातिपदिकं प्रति गुणत्वोक्ते- यूपशब्दे पश्चाच्छ्तत्वेन वाजपेयशब्दं प्रति गुणत्वमुपचर्यत इति तत्सूत्रैकदेशोपन्यासः । युपशब्दस्योर्द्वपात्रे गौणत्वाभ्युपगमाल्ल- क्षणोक्त्या गौणत्वं विवक्षितम् । तस्मादिति पूर्वपक्षोपसंहारभाध्य व्याचऐ *तस्मादिति* साक्षाद्वाजपेयसम्बन्धिनि सप्तदशारनि- त्वविधौ साक्षात्सम्बन्धिनो ऽपि षोडशिपात्रस्य सामान्यतो दैर्ध्यप्रा- प्तिमात्रेण विधेयसप्तदशारत्तित्वविषयताया निष्प्रमाणकत्वेनावधा- रणाशक्तेर्युपशब्दस्य गौणवृत्त्या षोडशिपात्रसमर्पणार्थ सा- क्षाद्वाजपेयसम्बन्धिनिर्देशकत्वाभ्युपगमप्रसङ्गात्परपदसामानाधिक- ·१०५० न्यायसुधायाम्। रण्याभावेन च गौणवृत्त्ययोगाअ॒पस्यैव साक्षाद्वाजपेयसम्बन्धि- त्वेन निर्देशापत्तेः तस्य च साक्षाद्वाजपेयसम्बन्धित्वाभावेन सा- क्षाद्वाजपेयसम्बन्धिनि सप्तदशारत्तित्वविध्यानर्थक्यप्रसङ्गाद्वाज- पेयाङ्गभूतपशुयागसम्बन्धिनि यूपे सप्तदशारत्नित्वविधिरित्येवं सू. व्याख्यार्थमेवमित्यादिभाष्यं तात्पर्यतो व्याचष्टे * इतीति * न चोर्ध्वपात्रशब्दसमभिव्याहृतो यूपशब्दः प्रतीयत इत्यर्थः * श्लोकं व्याचष्टे* योहीति* अगत्यभावोक्त्यर्थेनास्मत्पक्षेत्वित्यादिना वाजपेय एवेत्यादिभाष्यं व्याख्यातम् । आनन्तर्यादिति पूर्वपक्षहेतोद्वैधा व्या. ख्यासूचनायानन्तर्यषष्ठीश्रुती एकहेलयानुभाषते*यत्त्विति* नैरन्तये तावद्वाजपेयशब्दस्य मध्यपाठात्सप्तदशारत्निशब्दवद्यपशब्देनापि तुल्यमित्यादि व्याख्याशयेनानुभाषणे परिहरति * तदिति * सा- क्षात्सम्बन्धिनि षष्ठीश्रुतेरिति द्वितीयव्याख्याशयेनानन्तर्याच्छते. रित्यनुभाषणपक्षे वाजपेयान्वयस्यानुवाद्यत्वान्न साक्षात्वादर इति परिहरति * अतश्चेति * यूपस्य सप्तदशारत्नित्वविधौ वाजपेयान्व- याननुवादमाशङ्यानन्तर्यवलादेव विवक्षितस्याप्यन्वयस्यावगमो ऽतश्चत्यनेनोक्तः । ननु दीक्षाः सोमस्येत्यादिवत्प्रकरणप्राप्तस्यापि प्रधानान्वयस्य परिसंख्यार्थत्वेनापि विधिसम्भवे ऽनुवादत्वाभ्युप- गमो न युक्त इत्याशझ्याह * अस्ति त्विति * बहुव्रीह्यपेक्षितस्यान्य- पदार्थस्य वाजपेयशब्दन समर्पणाशक्तियूपशब्देनैव तत्समयस्या- वगमायुपस्य च वाजपेयात्वयाभावात्सप्तदशारनित्त्वस्य वाजपेया- न्वयपक्षत्यागेन यूपान्वयपक्षो ऽवलम्बित इत्यर्थः । सप्तदशारत्नित्व- स्य च वाजपेयेन सह साक्षाद्वान्वयः स्यात्सम्बन्धिमात्रद्वारा यूप- द्वारा वा सर्वथा न सम्भवतीत्याह* किं चेति* श्लोकं व्याचष्टे *सा- ७४७।२ क्षात्तावदिति* यूपस्य वाजपेयाङ्गत्वाभावे शक्ष्यति च स पशुयूपं विशेष्टुमिति भाष्ये वाजपेयस्य यूपविशेषणोक्तिन युज्यतेत्याशय पारम्पर्यान्वयाविशेषणत्वं व्याख्ययमित्याह * तस्मादिति * स्वरू- पे कार्य चोपयोगिनो ऽङ्गत्वावसायामुपस्य च प्रकृती विज्ञातोत्पत्तिप्र- कारत्वेन स्वरूपोपयोग्यङ्गानपेक्षणात्कार्यस्यापि पशुनियोजनस्य पशुयागस्य चातिदेशादेवज्ञातोपायपरिमाणत्वेन तदुपयोगिनो ऽप्य- ङ्गस्यानपेक्षणात्सप्तदशारत्नित्वस्य वाजपेयापूर्वापयोगित्वोक्त्यै वा- जपेयविशिष्टस्य यूपस्योद्देश्यताङ्गीकार्येति भाष्याशयः । विशि- धानुवाददोषापत्तेर्भाष्योक्तदोषापरितोषात्स्वमतेनाधिकारलक्षणप्र- करणप्राप्तवाजपेयान्वयानुवादमाह * अधिकारोति * अनङ्गगत- स्यापि च साप्तदश्यस्योपकारिस्थितत्वमानेण वाजपेयोपकारित्त्वो- ·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । १०५१ पपत्तेः कथं भावात्मकमपि प्रकरणं न विरुध्यत इत्याह * वक्ष्य- ति हीति * अभिक्रमणादीनां प्रयाजामात्राङ्गताधिकरणम् ॥ १० ॥ कर्तृगुणे तु कमासमवायाद्वाक्यभेदः स्यात् ॥ १९॥ आनर्थक्यापत्त्या श्रुतक्रियान्वयायोगेन तदङ्गावतारे स्थिते स- द्विशेषचिन्तात्वेनोत्तराधिकरणद्वयस्यानन्तरसङ्गती स्पष्टायामभि- क्रमणापव्यानयोस्तदगावतारे सति संस्कारत्वापत्तेः सम्मार्गारव्य- संस्कारचिन्तानन्तरमेव चिन्ता कार्या न साप्तदश्यगुणचिन्तान. न्तरमित्याशङ्याह * एवमिति * क्रियायाः साक्षाक्रियान्वयायो- गादू गुणवक्रियासाधनद्रव्यद्वारा क्रियान्वयेनार्थात् द्रव्यसंस्कारत्वा- वगतेर्गुणचिन्तानन्तरं चिन्ता युक्तेत्याशयः । ननु धातुसम्बन्धाधि- कारणमुलश्रुतिवशादभिक्रमणस्य क्रियान्सरान्वयावगमे ऽप्यारादुप- कारित्वेऽप्यन्वयाविरोधास्कथं संस्कारत्वावगतिरित्याशड्याह .* तति * आभीक्ष्ण्ये णमुल्चीत स्मृतेवीसार्थस्यावृत्तिरूपस्याभी- हण्यस्य णमुलोपादानादारादुपकारित्वे च तन्त्रत्वादावृत्त्यनुपपत्तेः संस्कारस्य तु कार्ययोग्यताधानार्थत्वात्प्रतिकार्यमावृत्युपपत्तेः संस्कारत्वावगतिरित्याशयः । प्रयाजविधायिसामिदादिवाक्येभ्यो ऽभिक्रमवाक्यस्यान्यत्वात्प्रयाजवाक्ये श्रूयतइति भाष्यमयुक्तमित्या- शङ्यावान्तरप्रकरणाशयत्वं वाक्योक्तेः सूचयितुमाह * परश्चेति* तत्रेति सन्देहभाध्य व्याचष्टे * तदिति * विस्पष्टजुहोतिसम्ब. न्धश्रुतेः पूर्वपक्षवचनव्यत्ययोगात्सन्देहायोगमाशझ्याह * स- म्बन्धेति * यथा कथं पुनररुणयति भाध्येण विस्पष्टक्रयसम्बन्धा- वगमेनारुणाधिकरणसन्देहमाक्षिप्यह गुणमरुणिमानमित्यादिभा. ध्येण शब्दवस्तुविसम्वादात्परिहारोऽभि हितस्तथाभिक्रमणस्यापिण- मुलश्रुत्या क्रियान्तरसाधनत्वावगमादमूर्त्तत्वाञ्च वस्तुस्वरूपालोच- नेनासाधनत्वावगमात्सन्देहाक्षेपस्य परिहारो वाच्य इत्यर्थः । एतदेव विवृणोति * कर्मण इति * पौनरुक्त्यात्तर्हि नेदमधिक- रणमारभ्यमित्याशयाव्ययकृतो भावे भवन्तीति अव्ययत्वाण्णमुलो भावमानवाचित्वस्मृतेरेकहायनीवत्समानाधिकरणद्रव्यानुपादाना- द द्रव्यविषयनियमे चोपपत्तिभूतस्य साध्यक्रियासम्बन्धस्य णमु- लुक्तसमानकर्तृकपूर्वकालत्वान्यथा ऽनुपपत्तिसाध्यत्वेन कर्तृभूत- १३२

·१०५२
न्यायसुधायाम्।
द्रव्यान्वयात्प्रागवगतेद्रव्यनियमोपपत्तित्वायोगादपरिच्छेदकत्वेन च
क्रियाया गुणवक्रियासाधनद्रव्योपादानानौपयिकत्तादध्वाख्यस्य
द्रव्यस्येह द्वारत्वेनाभिमतस्यानेकक्रियासाधारण्येनैकहा-
यनीवद्वयवस्थितक्रियाद्वारत्वायोगाश्चतुर्दा वैषम्यमाह * अनेन
चेति* कर्मणः कर्मणा सह साध्यसाधनत्वलक्षणान्वयायोगादभि-
कामं जुहोतीति वाक्यस्य विभागरूपो भेद: स्यादित्येवं पूर्वपक्ष-
७४८१४
सूत्रावयवव्याख्यार्थ किं तावदिति भाष्यं व्याचष्टे * किं तावदि-
ति * कमैव विचार्यतइत्युपक्रमात्सर्वार्थमभिक्रमणाख्यं कर्मेति
प्रतिक्षायां पूरितायां जुहोत्यन्वयाद्धोममात्रार्थत्वप्रतीतेः कुतः सर्वा-
र्थतेति पृष्टे कर्मणोऽभिक्रमणस्यामूर्तत्वाद्धामाण्य कर्मसाधनत्वं न प्र-
तीयतइति कर्मसाध्यमस्येति बहुव्रीहिणोरका जुहोत्यन्वयस्तर्हि कथमि-
त्याशय जुहोतिसम्बन्धं परित्यज्याभिक्रमणं विधीयते इत्युक्तम् ।
श्लोकं व्याचष्टे * न तावदिति * नन्वित्याशङ्कामाभ्यं येनैव हेतुना
क्रीणातिना न सम्बध्यत इत्यादि नास्ति वाक्यभेद इत्यन्तारुणाधिकर-
शङ्करभाष्यवदानर्थक्यपरिजिहीर्षयैकवाक्यतापादनार्थत्वेन ब्या-
चष्टे * नन्विति * अन्यत्र क्रियान्वयायोगे ऽपि कर्तृत्वेनाव-
गतस्याध्वर्वादेः कर्तृत्वशक्तिजननार्थ संस्कारपेक्षायां देशान्तरस्थका-
र्यप्रत्यासत्तिजननेनाभिक्रमणस्य कर्तृशक्तिजनकतया कर्तारंप्रतिसं.
स्काररूपगुणत्वेनान्वयः सम्भवतीत्येवं परिहारार्थत्वेन कर्तृगुण
इति सूत्रावयवव्याख्यार्थमुच्यत इत्यादिभाष्यं व्याचष्टे * परि-
हारश्चेति * जुहोत्यन्वयित्वेनावक्षिप्तकर्ज़न्वयाविरोधं नन्विति भा-
घ्यावयवेनाशय जुहोतीत्येष समानकर्तृवाचिणमुलुक्तत्त्वात्कर्तृभू-
तपुरुषान्वयित्वेनावगतमप्यभिक्रमणप्रयत्नमाख्याते क्रियाप्राधान्या-
तदङ्गतयैव विधातुं शक्नोति न गुणभूतपुरुषाङ्गतयेति परिहार्थ नै-
तदिति भाष्यावयवं व्याख्यातुमाख्यातइत्युक्तम् । अन्यतोऽवगतकर्तृ-
स्वस्य पुरुषस्य प्रयोजनत्वात्प्राधान्यभाक्तनाङ्गान्वययोग्यत्वे ऽपि
विधायकाख्यातत्यागात्तदङ्गतयाभिक्रमणस्य विधिन सम्भवतीति
मन्वन्थनापीति भाज्यावयवेनाशय प्रकरणावगतदर्शपूर्णमासाङ्ग-
भावस्याभिक्रमणस्य कथं दर्शपूर्णमासयोरुपकर्त्तव्यमित्यपेक्षायां
वथा शक्नुयादित्युपबन्धेन प्रत्यासत्त्याख्यकर्तृसंस्कारजनकस्य
प्रयोगवचनाद्विधिभविष्यतीति परिहारार्थ चैष इति भाज्यावयवंब्या-
ख्यातुमन्यत्र त्वित्युक्तम् ॥
साकाक्षं त्वेकवाक्यं स्यादसमाप्तं हि पूर्वेण॥२०॥

·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । सिद्धान्त सूत्रव्याख्यार्थ नैतादित्यादि प्रयाजेश्वेधाभित्रमणं निविशत इत्यन्तं भाष्यं व्याचष्टे * सर्वथा तावदित * पूर्वपक्षहे- तोरनुभाषणपूर्व परिहारार्थ नन्वित्यादिभाष्यं व्याचष्टे * शक्नो- तीति * आख्याताक्षिप्तस्य कर्तुर्गुणभूतत्वात्कथं संस्कारान्वय इत्या- शङ्याह*अरुणत्ववदेव नेति * कर्तुः श्रुत्या होम प्रत्यङ्गत्वे ऽभिक- मणं च प्रति प्राधान्ये सति वैरूप्यं स्याद्यथात्वारुण्यस्य श्रुत्यनुगृ- हीताद्वाक्यादेकहायन्यन्वयो नैकहायन्या गुणत्वे ऽपि वैरूप्यदोष- मापादयति तथाभिक्रमणस्याप्याल्लिङ्गात्कन्वयो होमं प्रति कर्तुरुपसर्जनत्वे ऽपि न वैरूप्यदोषमापादयतीत्यर्थः । आरुण्यस्यै- कहायन्यन्वयो द्वारमात्रत्वाच्छौतक्रियाङ्गत्वाविरोधी आभकमणस्य तु कर्तृसंस्कारत्वे तदङ्गत्वाभ्युपगमाद्धोमाङ्गत्वं विरुध्येतत्याशङ्ख्य संस्कारस्य योग्यताधानार्थत्वेन कार्यान्वितमेव संस्कार्यान्वितमेव संस्कार्य प्रत्यङ्गत्वावसायात्कार्यमपि प्रत्यङ्गतास्त्येवेति परिहारसू. चनार्थ तस्मादिति भाष्यं व्याचष्टे * एवं चति * पूर्वपक्षस्याति तुच्छत्वेन भाष्योक्तविचारापरितोषात्स्वयं जुहोत्येकवाक्यताम- भ्युपगम्यैवेतिकर्तव्यताकाङ्क्षालक्षणत्वात्प्रकरणस्याङ्गानां करणत्वेनेतिकर्तव्यतानाकाङ्क्षत्वात्प्रयाजादीनामवान्तरप्रकरणा- ऽनुपपत्तेमहाप्रकरणनाभिक्रमणस्य सर्वार्थत्वं पूर्वपक्षीयत्वाङ्गा: नामपि करणानुग्रहभावनायां करणत्वादितिकर्तव्यताकाङ्क्षोप- पत्तेरवान्तरप्रकरणसम्भवात्तस्य च महाप्रकरणाद् बलीयस्ताया बलाबलाधिकरणे वक्ष्यमाणत्वादवान्तरप्रकरणन. प्रयाजमात्रार्थ- त्वसिद्धान्तो ऽस्मिन्नधिकरणे. वर्यत इत्याहः * यदा विति. * यदैतं पूर्वपक्षकरणं तदा कर्तृगुणत्वेनाभिक्रमणे जुहोल्युक्तकमान्व- यिनि प्रयाजकर्मणो ऽवान्तरप्रकरणाकाक्षं त्विति. प्रयाजचाद- नातःप्रसूता या कथभावाकाक्षा तन्निमित्तो यो ऽभिक्रमणस्य प्रया- जैः सहाङ्गाङ्गिसम्बन्धस्तद्वारा यदभिकमणवाक्यस्य प्रयाजवाक्य- कवाक्यरूपमवान्तरप्रकरणं तदेव सिद्धान्तो ऽभिधीयते इत्येवं सूत्र- द्वयं व्याख्येयमित्यर्थः । नन्ववान्तरप्रकरणरूपवाक्यैकवाक्यत्व- विवक्षयकवाक्यत्वोक्तौ स्वार्थसमाप्तस्यैव वाक्यस्य वाक्यान्तरान्व- याभ्युपगमादसमाप्त्युक्तिन युज्यतेत्याशझ्याह * यदपीति * प्र; ७४९। याजस्वरूपविधिमात्रेण प्रयाजावान्तरप्रकरणासमाप्तावपि जौह- घचतुर्ग्रहीतादिप्रयाजगुणविधिना समाप्तिर्भविष्यतीत्याशय गु- णविधिनेत्युक्तम् । कथं समाप्तिरवसीयत. इत्याशझ्याह * ये- नेति * यस्मादभिक्रमणादूर्व प्रयाजशेषाभिघारमाख्यः प्रयाजा- ·१०५४ न्यायसुधायाम् । सा- नां गुणोऽभिधास्यते तस्मात्प्रयाजानां प्रकरणमद्याप्यवसीयत इत्यर्थः। ॥ उपवीतस्य प्राकरणिकाङ्गताधिकरणम् ॥ ११॥ सन्दिग्धे तु व्यवायाद्वाक्यभेदः स्यात् ॥२१॥ नन्वभिक्रमणस्य णमुलश्रुत्युक्तक्रियान्तराङ्गत्वोपजीवनेन पू. र्वोत्तरपक्षविचारात् श्रुतिपादे सङ्गतिर्युक्ताउपव्यानस्य तु वैयग्रया- पादकशीतवारणसामर्थ्यरूपाल्लिङ्गात्कर्तृसंस्कारत्वावगतेः मान्यसम्बन्धापेक्षायां च प्रकरणात्प्रकृतकर्माङ्गत्वावगतेः क्वचिदं- शश्रुतिव्यापाराभावान श्रुतिपादे सङ्गतिरित्याशय प्रासङ्गिकत्वेन सङ्गतिमाह * सिद्ध इति * कर्मणामपि कर्तृसंस्कारद्वारा कर्मा- न्वये सिद्ध प्रसङ्गारिकमवान्तरप्रकरणेनोपव्यानस्य सामिधेन्यनुव- चनमाने विनियोगो महाप्रकरणाद्वा कृत्स्ने दर्शपूर्णमासप्रकरणइति भाज्यमते सङ्गतिः । वार्तिकमते त्ववान्तरप्रकरणात्कर्मणामभिक- मणादीनामङ्गभूतप्रयाजादिकर्मान्वये किं सामिधेन्यनुवचनावान्त- रप्रकरणमुपव्याने ऽनुवर्तते न वेति सङ्गतिरित्यर्थः । सामिधेन्यादी- नामुदाहरणत्वशङ्काभाष्यस्थयज्ञोपवीतशब्दाच्च तस्माद्यज्ञोपवीत्ये- वाधीयीताध्यापयेद्यजेत याजयेदिति काठकशाखाविहितकाङ्गभू तनवसूत्रातन्तुकयज्ञोपवीतशङ्कोपवीतोक्त्या निरस्ता । भाष्ये तु सर्वधर्मत्वशङ्कानिरासाय प्रकृतयज्ञाङ्गत्वोक्त्यर्थों यज्ञशब्दः । अस्मि- अनुवाकं सामिधेन्यो ऽस्मिन्निविदइत्यादिविभागोक्तेः प्रयोजनमाह * तनेति * सामिधेनीप्रकरणे वर्तमानएवोपवीतमाम्नातन्निवृत्ते वा तत्प्रकरणे इति न ज्ञायत इत्यवं सौत्र सन्दिग्धशब्द व्याख्यातेसा- मिधेनीनामवान्तरप्रकरणस्याभावादनुवृत्त्यननुवृत्तिसन्देहो न युक्त इत्याशङ्कार्थ नन्वितिभाष्य पूर्वाधिकरणे भाष्यकृतावान्तरप्रकरणा- व्युत्पादनादेवान्तरप्रकरणभावाशयत्वेन तावद्वयाचष्टे * नन्विति* महाप्रकरणेनाङ्गतया सामिधेन्यादीनां ग्रहणात्करणत्वाभावेनेति क. तव्यताकाङ्कालक्षणं प्रकरणं न सम्भवतीत्याशयः । स्वमते तु पूर्वा- धिकरणएवावान्तरप्रकरणव्युत्पादनात्प्रयाजादिष्वदृष्टार्थेष्वङ्गध्य वा. न्तरप्रकरणसद्भावे ऽपि सामिधेनीनां दृष्टार्थत्वेनेति कर्तव्यताना- काङ्गत्वान्नावान्तरप्रकरणमस्तीत्येवमाशयत्वेन ब्याचष्टे *अथ वेति* अस्मिन्पक्षे परस्य द्रव्यस्य प्रकृष्टत्वकरणमतिशयाधानम्परप्रकरण. शब्देन विवक्षितम् । सत्यमिति परिहारभाज्यं अवान्तरप्रकरणव्यु- त्पादनाशयत्वेन तावद्वयाचष्टे * नैतदिति * महाप्रकरणावगत प्र. ७५०१ धानभावनाङ्गत्वोपपादकत्वात्प्रधानानुग्रह करणस्य न महाप्रकरणा- वगतेनाङ्गत्वेन कथं भावः प्रतिबध्यत इत्यर्थः । नन्वङ्गभावनानाम- ·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । १०५५ गान्वये प्रधान्यापत्तेः प्रधानभावनान्वयो विरुध्यतेत्याशङ्याह * यथैवेति * यथाङ्गवाक्यानामवान्तरवाक्यार्थापेक्षया परिपूर्णखा- र्थानामपि महावाक्यार्थापेक्षया साकाङ्कत्वात्प्रधानवाक्यैकवाक्यत्वं तस्यामपि चावस्थायां स्वार्थे परिपूर्णत्वमात्मीयरूपं न विरुध्यते त- थाङ्गभावनानांवाङ्गानि प्रति प्राधान्ये ऽपि प्रधानभावनां प्रत्यङ्गत्वन्त- स्यामपि चावस्थायां खाङ्गानि प्रति प्राधान्यमविरुद्धमित्याशयः। पू- _धिकरणएवावान्तरप्रकरणव्युत्पादने तु यद्यपि परस्य द्रव्यस्य प्रकृष्टत्वकरणे ऽतिशयाधाने सामिधेन्यः श्रूयन्ते तथापि तासामवा- न्तरप्रकरणमस्तीत्येवं भाष्यं व्याख्येयमिति सूचयितुमाह * संस्का- रोऽपीति* नन्वष्टार्थस्य प्रोक्षणादि संस्कारस्यावान्तरस्यावान्तर प्रकरणसद्भावे ऽपि सामिधेनीनां दृष्टार्थत्वेनेतिकर्तव्यतानाकाङ्कत्वा- त्तन्न स्थादित्याशय ताखपि नियमादृष्टांशसिद्धये इतिकर्तव्यताकास- णादस्त्येवावान्तरप्रकरणमित्याह * दृष्टार्थेष्वपीति * किं च के- वलदृष्टार्थेष्वपि दृष्टार्थे तेतिकर्तव्यताकाङ्क्षणात्तदस्त्येवेत्याह * सृष्टे ऽपि चेति* अतः संस्काररूपाणामप्यङ्गानामवान्तरप्रकरणमस्तीत्यु- पसंहरति * तस्मादिति * नन्वेवमपि दृष्टार्थयबेतिकर्तव्यतया सामिधेन्यनुवचनस्य नैराकामयसिद्धेर्वासोविन्यासविशेषरूपोप- व्यानात्मिकायाश्चेतिकर्तव्यतायाः शीतवातादिवारणात्मकदृष्टार्थत्व. मानेणापर्यवसानाददृष्टार्थत्वावगतेस्तदाकाङ्क्षा न सम्भवतीत्याश- झ्याह * अतश्चोत * विवक्षादिक्रमेणोपजनिनो यो वर्णग्रहर्णसाम- र्थ्यकरणरूपः श्रोत्रसंस्कारस्तदनुगृहीतेनेत्यर्थः । तस्माददृष्टार्थोप- व्यानादीतिकर्तव्यताकाङ्क्षाप्यस्तीत्युपसंहरति * तस्मादति * सामिधेनीनामवान्तरप्रकरणसद्भावे वासाविन्यासरूपस्योपव्यानस्य तदङ्गत्वसम्भवेन प्रकरणविच्छेदकत्वायोगात्प्रकरणनिवृत्तिरूपसि. धान्तशङ्कानुपपत्त्या सन्देहाक्षेपार्थ कथं पुनरिति भाष्यमवान्तरप्रक- रणनिवृत्त्यनिश्चयेनावान्तरप्रकरणविरोधानिश्चयान्महाप्रकरणेन दर्श- पूर्णमासार्थत्वसिद्धान्तसिद्धरयुक्तमाशङ्ख्योपपादयितुमाह * एवं तहीति * सन्दिग्धे ऽपि बलवद्विरोध दुर्बलस्य विनियोक्तृत्वं न सम्भवतीत्याशयः । सामिधेनीप्रकरणविच्छेदकोक्त्यर्थ निवित्पदा- नीतिभाष्यं व्याचष्टे * उच्यते इति * एवं सत्यवान्तरप्रकरणा- नुवृत्तिरूपपूर्वपक्षशङ्कानुपपत्तेः सन्देहो न सम्भवतीत्याक्षेपार्थ यदीति भाष्यं व्याचष्टे * एवं तहति * निविद्भिर्विच्छिन्नस्यापि सामिधेनी- ७५१११ प्रकरणस्य काम्यैः सामिधेनीकल्पैरुज्जीवनसम्भवासम्भवसन्देहाद- नुवृत्त्यननुवृत्तिसन्देहोपपादनार्थ परस्तादितिभाष्यं व्याचष्टे * नैत- - " ·न्यायसुधायाम । दिति * किन्तावदित्यादि पूर्वपक्षमाप्यं तात्पर्यतोव्याचष्टे * किन्ता- वदिति * निविदृश्यः प्राक्पश्चाञ्च सामिधेनीनाङ्कीर्तनात्काम्यसा- मिधेनीकल्पपर्यन्तं सामिधनीप्रकरणानुवृत्तावप्युपव्यानपर्यन्तं फ- थमनुवृत्त्यवगतिरित्याशय तिष्ठन्नन्याहान्तवेद्यन्यः पादो भवति बहि- वैद्यन्यो ऽथान्वाहेत्युपव्यानात्पश्चादपि सानिधनानुवचनाङ्गकीर्तना- तू देवा वै सामिधनीरनूच्य यज्ञं नान्धपश्यन्निति च सौवाधाराविध्यु- पक्रम सामिधेन्यनुवचनापसंहारादुपव्याने ऽपिसामिधेनीप्रकरणा- नुवृत्तिः स्थितोक्त्या सूचिता । निविदामप्यव्यवधायकत्वार्थ सन्दे- हसमर्थनोपसंहारभाष्यानुसारात्परप्रकरणे पाठमुक्त्वा पदोत्तरत्वे- नोत्तरसूत्रं व्याख्यातुमथ वेत्युक्तम् ।सामिधेनीवनिविदामपि अग्नि- सामन्धनप्रकाशनार्थत्वे ऽपि सामिधेनीनामाग्नसमिन्धनार्थेध्मकाष्ठ- प्रक्षेपप्रकाशनार्थत्वानिविदामिधमप्रक्षेपफलाग्नसामिन्धनानष्पात प्र- काशनार्थवादगन्मस्वः संज्योतिषाः भूमेति दर्शपूर्णमासफलनिष्प- त्तिप्रकाशनार्थस्य मन्त्रस्य दर्शपूर्णमासाङ्गत्ववत्सामिधेनीप्रकाश्ये- ध्मप्रक्षेपफलनिष्पत्तिप्रकाशनार्थत्वानिविदां सामिधेन्यङ्गता युक्ते- त्याशयः । उत्तरार्द्ध व्याचष्टे * यथोपि * पूर्वपक्षमुपसंहरति * इतीति * सिद्धान्तमाह *इति प्राप्त इति * सौनवाक्य भेदशब्दोक्त ऽवान्तरप्रकरणरूपवाक्यकवाक्यत्वाभावे ब्रम इत्यनेनार्थाद्वयाख्याते तदुपपत्तित्वेन व्यवायोक्तिव्याख्यार्थविच्छिन्नेत्युक्त्वा काम्यैः सामिधे- नीकल्पैः सामिधेनीप्रकरणोजीवनान्न निविदां विच्छेदकत्वं भवती- त्याशय न हीत्युक्तमान हीत्येतावतो निषेधार्थत्वाद्धि शब्द द्वयापौनरु- क्यमानिविदामपि सामधेन्यङ्गत्वात्कथं तत्प्रकरणविच्छेदकतेत्याश- ड्य सामिधेनीभिरसम्बद्धेन ग्रन्थेनेति भाष्यावयवसूचितं निविदाम- नङ्गत्वमुपपादयितुमाह * तावद्धीति * नन्विद्ध इति भूतनिष्ठया सामिधेनीप्रकाश्यध्मप्रक्षेपफलाग्निसमिन्धननिष्पत्तिप्रकाशनादगन्मा- खरित्यादीनां दर्शपूर्णमासाङ्गत्ववन्निविदा सामिधेन्यङ्गत्वं भविष्यतीत्याशझ्याह * तत्रति * दर्शपूर्णमासादिफलस्यादृष्टद्वा- रसाध्यत्वेन श्रद्धापेक्षत्वाच्छ्रद्धाजननात्फलनिष्पत्तिप्रकाशनस्याङ्ग- त्वं युक्तम् । इध्मप्रक्षेपफलस्यात्वग्नेः समिद्धत्वस्य दृष्टद्वारसाध्यत्वन श्रद्धानपेक्षत्वात्फलनिष्पत्तिप्रकाशनस्याङ्गत्वं न युक्तमित्याशयः । सामिधेनीनामपि निवित्प्रकाश्याग्निसमिन्धनसाधनेमप्रक्षेपप्रका- शनार्थत्वानिविदङ्गता कल्पयितुं शक्येत्याह * अथति * यू- वाई व्याख्यामुपसंहरति * तेनति * उत्तरार्द्ध व्या- ख्यातुमाह * कम्यास्त्विति * एकविंशतिमनुब्रूयात्तत्प्रतिष्ठाकाम- ·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। १०५७ स्येत्यादिषष्ठीश्रुत्या काम्यकल्पानां पुरुषार्थत्वावगतेः प्रकर- नाग्रहणात्तदुजीवनं न सम्भवतीत्याशयः । नन्वेवं सति काम्य- कल्पेनैव प्रकरणविच्छेदसम्भवान्निविद्भिावछेदाक्तिरनर्थिकेत्याश- याह * यदि पुनरिति * नन्वनङ्गत्वे ऽपि निविदा परप्रकरण- पाठसम्भवान्न प्रकरणविच्छेदकतास्तीत्याशङ्ख्याह * अथापीति * काम्यकल्पानामङ्गत्वाभावेन प्रकरणानुवृत्तिप्रमाणाभावान तबलेन परप्रकरणपाठकल्पना युक्त्याशयः। एवं च निविदामङ्गत्वस्य प- रप्रकरणपाठस्य वा कल्पयितुमशक्यत्वादवान्तरप्रकरणविच्छेदक- स्वसिद्धर्महाप्रकरणेनोपवीतस्य कृत्स्नदर्शपूर्णमासार्थता युक्तोति सू. वार्थमुपसंहरति *नत्विति* ननु दन्द्रियकामाधिकरणन्यायेनेक विंशत्यादेर्गुणात्फलावगतेनिराश्रयस्य च गुणस्य फलान्वयानुप- पत्तेः विच्छिन्ने च प्रकरणे तेनापादानाद्वाक्येन त्वाश्रयदाने गुणफलाश्रयाश्रयिसम्बन्धवयकरणात वाक्यभेदापत्तेर्भावनान्तरत्वा- द्वा वाक्यभेदपरिहारे रेवतीवारवन्तीयादिष्वपि वाक्येनाश्रयदा- नाद् गुणफलान्वयोपपत्तेः स्थितसिद्धान्तहानिप्रसङ्गात्प्रकरणेना- श्रयलाभार्थ विच्छिन्नस्या ऽपि प्रकरणस्य काम्यकल्पैरुज्जीवनाव- गतेरुपवीतस्या ऽपि सामिधेन्यङ्गत्वप्रसङ्गाद् दुर्घटः सिद्धान्त इ- त्याशङ्कते * ननु चेति * प्रकृताश्रयालाभात्कर्मण एवात्र फलं न- ७५२।४ गुणादिति परिहरति * उच्यते इति * श्लोकं व्याचष्टे * नैवेति * ननु कर्मान्तरत्वे संख्येया ऽनुपादानात्संख्यामात्र विशिष्टानुवचन विधिरपरिपूर्णः स्यादित्याशङ्ख्यातिदेशात्संख्येय साम्यमह * क- श्रमिति * ननु कर्मान्तरत्वे ऽपि काम्येनैव सामिधेन्यनुवचनेन प्रस- ङ्गात् क्रत्वर्थसामिधेन्यनुवचनकार्याग्निसमिन्धनप्रकाशनसिद्धे- र्गुणकामतुल्याऽनुष्ठानावगमात्कमान्तरत्वोक्तिः किमर्थत्याशङ्कयाह * यद्यपि चेति * अनुष्ठानाविशेषे ऽपि प्रकृताश्रयालाभाद् गुण फलान्वया ऽनुपपत्तेः कमान्तरविधिं विना वाक्यानर्थक्यप्रसङ्गात्क- मन्तिरतोक्तत्याशयः । ननु कर्मान्तरत्वे पृथक्प्रयोगापत्तेस्तेन प्रसङ्गा- तू क्रत्वर्थसामिधेन्यनुवचनकार्यासम्भवात्कर्मान्तरत्वयोरनुष्ठानविशे. षो ऽस्त्येवेत्याशङ्कते * नन्विति * प्रकृतानुपयोगित्वादेव तावन्नेयं शङ्का युक्तेत्याह * न तावदिति* न च कर्मान्तरत्वे ऽपि पृथक्प्रयो- गापत्तिरित्याह * न चेति * एतदेव प्रश्नपूर्वमुपपादयति * कुत इति * यस्य नमः प्रवक्त्रइत्यादि निगदस्य पश्चात्सामिधेनीवचने क्रियमाणे पश्चाद्वचनवाच्येकविंशतिमनुबयादित्ययमनुशब्दः प्र. युज्यत. तस्य निगदरूपस्यान्यप्रयुक्तत्वेन पृथक्प्रयोगे सति साम- ·१०५८ न्यायसुधायाम्। धेनीभिरलाभादनुवचनत्वविघातापत्तेर्न पृथक्प्रयोगो युक्त इति भावे शानचमङ्गीकृत्यं व्याख्येयं पृथक्प्रयोगे ऽपि सामिधे. न्यङ्गत्वान्निगदो लप्स्यत इत्याशङ्कां निरस्यन् श्लोक व्याचष्टे * यो हीनि * जातवेदो रमया पशून्मयीति लिङ्गान्निगदस्याप्यग्निप्रका. शनार्थत्वावगतेन सामिधेन्यङ्गतेत्याशयः। अग्नये समिध्यमानानुभू- ७५३।४ होति प्रेषपश्चाद्भावनिमित्तो ऽनुशब्दो भविष्यतीत्याशङ्ख्य पृथक्प्रया गे त्वग्निसमिन्धनप्रेषप्राप्तेरनाशयत्वानिगदानन्तर्यनिमित्त नानुशब्दस्याशयेत साच स्वातन्त्र्ये सति न सम्भवतीति परिहा- रार्थ तदनन्तरत्वेन चेत्युक्तम् । पृथक्प्रयोग च सत्येकविंश- त्यादिसंख्यापरिच्छेद्यत्वनातिदेशप्राप्तानामपि प्रवावाजा अभि- धव इत्याद्यानामृचामग्निसमिन्धनाप्रकाशकत्वन सामिधेनीवा- भावापत्तरप्रयोगमध्यस्य चाग्ननिष्प्रयोजनत्वेनासमिन्धनीय- स्वाहचामाग्निसामन्धनप्रकाशकत्वानुपपत्तेः समिधेनीनामकविंशत्या- दिसंख्यापरिच्छेद्यतानिदेशप्राप्ता विहन्येतत्याह * किश्च- ति ** श्लोक व्याचष्टे * एकविंशत्यादिभिस्तावादिति * उत्त- रार्द्धव्याख्यार्थ सचेत्युक्तम् । कथं तर्हि कर्मान्तरत्वे ऽप्यन्तः क्रतुप्र- योगसिद्धिरित्याशङ्याह * तेनति * येन कारणेनाग्निसमिन्धन- प्रकाशनत्वं विना सामिधेनीत्वं न सम्भवति ऋतुप्रयुक्तत्वं च विना- नेः समिधनीयत्वं न सम्भवति तेन कारणेनाभिधानकर्म च भ- विष्यति संयोगस्य तन्निमित्तत्वात्तदर्थे हि विधीयते इति चतुर्थाधि- करणन्यायेनास्याग्निसमिन्धनप्रकाशनार्थासामिधेनीकर्मस्वरूपस्य प्र. कृतिभूतक्रत्वर्थसामिधेन्यनुवचनवत्काम्ये सामिधेन्यनुवचने ऽनुप्रयो- गवशात्प्रयोगमध्यपात्यग्निसमिन्धनाधीनत्वं कर्मान्तरभूतस्यापि का. म्यस्य सामिधेन्यनुवचनस्येत्युक्तं प्रयोगमध्यपात्यग्निसमिन्धनप्र- काशनस्य पञ्चदशसंख्याविच्छिन्नसामिधेनीसाध्यत्वात्कथमेकवि- शत्यादिसंख्यावच्छिन्नसामिधेन्यनुवचनेन सिद्धिरित्याशय प्राकृ. तस्य चेत्युक्तम् । उपवीतस्य निविद्वयवहित क्रत्वर्थसामिधेन्यनङ्गत्वे ऽपिकाम्यसामिधेन्यङ्गत्वं भविष्यतीत्याशङ्कार्थ ननु सामिधेनीकल्पा- नामिति भाष्यं व्याचष्टे * नन्विति * निविद्वयवधानानिवृत्तस्य क्र- त्वर्थसामिधेनीप्रकरणस्य काम्यषु सामिधेनीकल्पेषु प्रकरणेनाथ- यालाभाद्वाक्येनाश्रयान्वयाभ्युपगमापत्तेस्तत्र च वाक्यभेदप्रसङ्गा- द्गुणफलान्वयासम्भवनाश्रयापेक्षाभावात्तन्निमित्तोजीवनानुपपत्तेः । प्रकरणनाश्रयालाभे ऽपि गुणफलान्वयाभ्युपगमेनाश्रयतया सा- मिधेनीग्रहणे पितासां संख्यान्वयित्वमात्रण ग्राह्यतया कर्तव्यत्वेना- ·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । विधानात्संख्यासामिधेन्यन्वयस्य वाक्येनेवाभ्युपगमनीयत्वापत्ते- गुणफलान्वये ऽपि प्रकरणानपेक्षणात्सामिधेनीनां प्रकृतत्वाभावात्प्र- करणेनोपवीतग्रहणानुपपत्तेः सामिधेनीवाक्यानन्तर्गत्वाञ्च वा- क्येनोपवीतग्रहणस्यानाशयत्वान्न काम्यानामपि सामिधेनीनामुपवी- तमङ्गमिति परिहारार्थ नेति ब्रूम इत्यादि भाष्य काम्येषु सामिधे. नीकल्पेषु त्वर्थसामिधेनीप्रकरणाननुवृत्तावपि काम्यसामिधे- नीप्रकरणेनैवोपवीतग्रहणोपपत्तेर्गुणफलान्वयस्य च विच्छिन्नप्र- कृताश्रयत्वेनानिष्टत्वादुपेक्ष्य स्खयङ्काम्यानां सामिधेनीनां प्राकृताङ्ग- निराकाङ्कत्वेन प्रकरणाभावात्सद्भावे ऽपि देवा वै सामिधेनीरनूच्ये- त्यस्याघारार्थवादाङ्गत्वेन सामिधेनीप्रकरणाननुवर्तकत्वादनुवर्त- कान्तरस्य चानाशङ्कनीयत्वात्सन्निधिनोपवीतमङ्गं स्यात्स च प्रक- रणात् दुर्बल इत्येवं परिहारमाह * नैतदिति * श्लोकं व्याचष्टे * सर्वास्खेवेति * अतिदेशलझ्यानामपि प्राकृतानामङ्गानां क्लप्तोप- कारकत्वेनोपदिष्टेभ्यः प्राग्विकृतिभिर्ग्रहणात्पृषदाज्येनानुयाजान्यज. तीत्यादीनां च प्राकृतानां गुणत्वेनोपदिष्टानामपूर्वाणामप्यङ्गानां स्वाङ्गपरिपूर्णप्राकृताङ्गग्राहिण्या विकृतिभावनयाकृताङ्गग्रहणवे- लायामेव ग्रहणात्तदङ्गानाञ्चानिवृत्ताकाश्त्वात्प्रकरणेनैव प्राकृताङ्ग- गुणभूताप्राकृताङ्गग्रहणोपपत्तेस्तद्वयावृत्य यदित्युक्तम् । प्राकृता- ङ्गग्रहणसमकाललक्षणार्थों मध्यशब्दः । अभिषेचनीयसन्निधिपठि- तानां विदेवनादीनां स्थानाद्भिषेचनीयाङ्गत्वस्य प्रतिभासमानस्य प्र- करणावगतेन राजसूयाङ्गत्वेन बाधो बलाधिकरणे वक्ष्यमाणः काम्य. सामिधेनीसन्निधिनोपवीतस्य काम्यसामिधेन्यङ्गतायाः प्रकरणावग- तेन दर्शपूर्णमासाङ्गत्वेन बाधसिद्धय दृष्टान्ततः तस्मादिति सिद्धान्तो- पसंहारभाष्यं व्याचष्टे * तस्मादिति * ॥ वारणवैकङ्कतादिपात्राणां कृत्स्नयागगुणताधिकरणम् ॥ १२॥ ॥मिथो सम्बन्धन्यायो वा॥ गुणानां च परार्थत्वादसम्बन्धः समत्वा- स्यात् ॥ २२ ॥ पात्रविचारस्योपवीतचारासङ्गतिमाशय वाजपेयाङ्गत्वेनाव- गतस्य सप्तदशारत्नित्वस्य तत्रासम्भवात्तदङ्ग पशुयागावतारेऽभिहिते तेनैव न्यायेनाभिक्रमणोपव्यानयोः कर्माङ्गभूतकर्बवतारसिद्ध किम- भिक्रमणस्य कृत्स्नदर्शपूर्णमासाङ्गत्वात्तदङ्गेषु सर्वविश्ववतारः प्र- ·१०६० न्यायसुधायाम्। टे योजहोमाङ्गत्वाद्वा तदङ्गभूने ध्वर्युमात्रे उपवीतस्य च किं सामि- धेन्यनुवचनमात्राङ्गत्वात्तदङ्गभूने होतृमात्रे ऽवतारः कृत्स्नदर्शपूर्ण- मासाङ्गत्वाद्वा तदङ्गभूतेषु सर्वविश्विति विचारात्पर्यवसितस्या- नर्थक्यतदङ्गावतारन्यायस्य पवमानेष्टीनामाधानाङ्गत्वे ऽपि यज्ञ- त्वाभावान्नाधानप्रकरणपठितानां पात्राणान्ताखवतार इति प्रति पादनात्स्वमतेनापवादतया सङ्गतिमाह * आनर्थक्यादिति* भाध्य. मते तु किं पवमानेष्टीनामाधानाङ्गत्वात्पात्राणां तास्ववतारो ऽनङ्ग- त्वाद्वानवतार इति विचारात्प्रासङ्गिकी सङ्गतिः । वैकंकतेषु नत्वे तेनेति पर्युदासानुषङ्गशङ्कां निरस्यन्नन्याधेय इत्युदाहरणभाष्य ७५४१३ व्याचष्टे * वारणोति * वारणानि हामव्यतिरिक्तपात्रकार्यार्था नि वैकंकतानि सर्वपात्रकार्यार्थानीत्यर्थः। प्रकरणेनाधानाङ्गत्वावग- मात्पवमानोष्टिष्वेव निवेशः सर्वयागेषु वेति सन्देहायोगमाशय यज्ञे विचर्यते ऽनुष्ठीयतेऽनेनेति यज्ञावचरशब्देन यागाङ्गत्वाभिधाना- प्रकरणगम्ययागरूपाधानाङ्गत्वबाधन सन्देहोपपादनार्थ न चेत्या- दि भाष्यं व्याचऐ * यज्ञेति * किमित्यादि पूर्वपक्षभाष्यं व्याच. * आनर्थक्यादिति * एवमित्यादि सिद्धान्तभाज्यं सङ्क्षि- प्य व्याचष्टे * तथेति * श्लोकं व्याचष्टे * प्रकरणेति * केन वाक्येनेत्यपेक्षायां वाक्यमुदाहरतिकिमितीति*भाष्यस्थस्येति कर- णस्य यन वाक्येनाग्नेर्भवति तत्कि वाक्यामित्यग्न्यङ्गत्वप्रतिपा- दकत्वपरामर्शार्थत्वं सूचितम् । पवमानेष्टीनां कैमथ्याकाङ्कायामा- हवनीय जुलतीति क्लप्तफलाहवनीयसंयोगे तकल्प्यफलानामि- ष्टीनां तादर्थ्यावसायादगारे गावो वास्यन्तामगारे कुसुमानीत्यादिवश्व प्राधान्ये ऽपि सप्तम्यविरोधाज्जुहोत्यनुत्पत्तित्वेन चेष्टिनिरोधा- नपेक्षणाद्विश्वजिद्वत्स्वर्गे ऽपि कल्प्यमाने जुहोत्युपलक्षिताद्यागात्स्व- गर्गो यागस्य चाहवनीयेनापरो ऽदृष्टः संस्कार इत्यदृष्टद्वयकल्प- नापत्तेरग्निसंस्कारकल्पनस्यैवोचितत्वात्पवमानेष्टीनामप्याधानवद्वा- क्येनाग्न्यङ्गत्वावगते धानाङ्गतेत्याशयः । सिद्धान्तभाष्यं दूष- यति * तत्रेति * आहवनीयप्रयोजनाभिधायिवाक्यान्तराश्रु. तेरनेनैव वाक्येनाग्निहोत्राद्यङ्गतयाऽऽहवनीयस्य प्रयोजनवत्त्वप्रती- तेरभ्युपगमनीयत्वादग्निहोत्नादीनां पवमानेष्टीनां च श्रुताश्रुतफ- लत्ववैषम्ये ऽप्येकेन वाक्यनाहवनीयस्य क्वचिद् गुणत्वे क्व चित्प्रा- धान्ये ऽभिधीयमाने वैरूप्यापत्तः सप्तम्याञ्च श्रुतिलक्षणावृत्तिविरो- धापत्तेः पवमानेष्टित्रच्च विश्वजिदादीनामश्रुतफलत्वेनाहवनीयाङ्ग- स्वापत्ते नेनाग्न्यर्थत्वं पवमानेष्टीनां गम्यतइत्याशयः । पवमानष्टी- -- ·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । वाक्यस्य नामपि च प्रकरणावगताधानाङ्गत्वेन फलवत्त्वाचसायात्फलवद- फलत्वविशेषानुपपत्तेस्तद्वनैकस्य गुणप्रधानभूता- हवनीयोक्तिवैरूप्याभ्युपगमः सप्तम्याश्च • श्रुतिलक्षणावैरूप्याभ्यु- पगमो विश्वजिदादीनां चाहवनीयाङ्गत्वाभ्युपगमो न युक्त इल्याह * सर्व चेति * फलबग्निहोत्रादिकर्मानुरोधेन च निष्पन्नाहवनी- योपदेशादफलवत्परमानेष्ट्यादिकर्मानुरोधेन च भाव्याहवनीयसं. शाविधानादावनीयशब्दप्रवृत्तावष्यस्मिन्पक्षे वैरूप्यं स्यादित्याह * * निष्पन्नश्चेति * फलवकर्मानुरोधेनेत्यकारसदसद्भावाभ्यामा. त्योभयत्र योज्यमायदाहवनीये जुह्वति यद्गार्हपत्ये हवींषि श्रपयन्ति यद्दक्षिणानावन्वाहार्य पञ्चतीत्यनारभ्याधीतेभ्यः कर्माङ्गत्वेनाहव- नीयादिविधायिभ्यो ऽन्येन पवमानटिप्रकरणाधीतेनानारभ्याधीताह- वनीयवाक्यसहशेनाहवनीयाङ्गतया पवमानेष्टिविधिविष्यतीति परमतेन भाष्यं समाधत्ते * तस्मादिति * नन्वश्रुतप्राकरणिकवा- ७५५।१ क्यकल्पनां विनाप्यनारभ्यवाक्येनाश्रुतहोमासु पवमानेष्टिषु आह- वनीयमुपदेष्टुमशक्नुवतातिदेशात्प्राप्तनाहवनीयं प्रापयताङ्गत्वेना- निष्पनाहवनीयप्रापणाशक्तेः साध्यत्वेन प्रापणावगमात्पवमानेष्टी- बामग्न्यङ्गत्वसिद्धरतिदेशप्राप्तवाक्यव्यापारोच्यर्थत्वेन वाक्यो- पत्युपपत्ते श्रुतवाक्यकल्पना युक्त्याशङ्कानिराससूचनार्थः कि. लशब्दः । उपकारपृष्ठेनातिदेशप्रवृत्तेः पवमानेष्टिष्वनिष्पन्नत्वेना- धारतया गुणत्वेन प्राप्तयसम्भवे कार्यलोपाकृष्णलेष्ववघातवदाह- वनीयानिष्पत्तावप्याधानजन्यसंस्काररूपेणैकदेशनिष्पन्नत्वादतिद- शाभ्युपगमे ऽङ्गत्वस्याप्युपपत्तेः अतिदेशप्राप्तस्य वाहवनीयस्य साध्यत्वाभ्युपगमे न्योन्यानपेक्षाखाधानानपंक्षासु चेष्टिवार्तिदशप्रा से तादृशीनामेवाहनीयाङ्गत्वापत्तेराधानपवमानेष्टिसमुच्चयाभ्युपग- मविरोधप्रसङ्गादतिदेशप्राप्तस्याहवनीयस्य साध्यत्वानुपपत्त श्रुत प्राकरणिकवाक्यकल्पनां विनाम्यङ्गत्वं पवमानेष्टीनां सत्स्यतीत्या- शयः । अनारभ्यवाक्यसदृशाश्रुतप्राकणिकवाक्यकल्पने ऽप्या- धानाङ्गत्वात्पवमानेष्टीनामाहवनीयोत्पादकत्वाभ्युपगमे गारप्रावा- रादिवदाहवनीयस्यानिष्पन्नत्वेनाधिकरणतया संस्कार्यत्वायोगा- सप्तमीभङ्गापत्तेः सस्मार्गादिवत्पवमानेष्टीनां कविशेषप्रकरणान- धीतत्वेन कर्मविशेषयोग्यताधानात्मकसंस्कारार्थत्वायोगासाधा. रणयोग्यताधानस्य चाहवनीयस्वरूपोत्पत्तिमात्रात्सिद्धरुपनयना- दिवत्सर्वकर्मसाधारणस्य सर्वयोग्यताधानात्मक संस्कारार्थत्वायोगा- दग्न्यङ्गत्वासिद्ध श्रुतकल्पना युक्तेत्येतत्समाधान दूषयति * वयं ·१०६० न्यायसुधायाम्। योजहोमाङ्गत्वाद्वा तदङ्गभूते ऽध्वर्युमात्रे उपवीतस्य च किं सामि- धेन्यनुवचनमात्राङ्गत्त्वात्तदङ्गभूने होतृमात्रे ऽवतारः कृत्स्नदर्शपूर्ण- मासाङ्गत्वाद्वा तदङ्गभूतेषु सर्वविश्विति विचारात्पर्यवसितस्या- नर्थक्यनदगावतारन्यायस्य पवमानेष्टीनामाधानाङ्गत्वे ऽपि यज्ञ- त्वाभावान्नाधानप्रकरणपठितानां पात्राणान्ताखवतार इति प्रति पादनात्स्वमतेनापवादतया सङ्गतिमाह * आनर्थक्यादिति* भाष्य. मते तु किं पवमानेष्टीनामाधानाङ्गत्वात्पात्राणां तास्ववतारोऽनङ्ग- त्वाद्वानवतार इति विचारात्प्रासङ्गिकी सङ्गतिः । वैकंकतेषु नत्वे तेनेति पर्युदासानुषङ्गशङ्कां निरस्यन्नन्याधेय इत्युदाहरणभाष्यं ७५४३३ व्याचष्टे * वारणोति * वारणानि होमव्यतिरिक्तपात्रकार्यार्था नि वैकंकतानि सर्वपात्रकार्यार्थानीत्यर्थः। प्रकरणेनाधानाङ्गत्वावग- मात्पवमानोष्टिष्वेव निवेशः सर्वयागेषु वेति सन्देहायोगमाशय यज्ञे विचर्यते ऽनुष्ठीयतेऽनेनेति यज्ञावचरशब्देन यागाङ्गत्वाभिधाना- प्रकरणगम्ययागरूपाधानाङ्गत्वबाधन सन्देहोपपादनार्थ न चेत्या- दि भाष्यं व्याचष्टे * यज्ञेति * किमित्यादि पूर्वपक्षभाष्यं व्याच. टे * आनर्थक्यादिति * एवमित्यादि सिद्धान्तभाष्यं सङ्गि- प्य व्याचष्टे * तथेति * श्लोक व्याचष्टे * प्रकरणेति * केन वाक्येनेत्यपेक्षायां वाक्यमुदाहरतिकिमितीति*भाष्यस्थस्येति कर. णस्य यन वाक्येनाग्नेर्भवति तत्कि वाक्यामित्यग्न्यङ्गत्वप्रतिपा- दकत्वपरामर्शार्थत्वं सूचितम् । पवमानेष्टीनां कैमथ्याकामायामा- हवनीय जुलतीति क्लप्तफलाहवनीयसंयोगे तकल्प्यफलानामि- ष्टीनां तादर्थ्यावसायादगारेगावो वास्यन्तामगारे कुसुमानीत्यादिवञ्च प्राधान्ये ऽपि सप्तम्यविरोधाज्जुहोत्यनुत्पत्तित्वेन चेष्टिनिरोधा- नपेक्षणाद्विश्वजिद्वत्स्वर्गे ऽपि कल्प्यमाने जुहोत्युपलक्षिताद्यागात्स्व- ों यागस्य चाहवनीयनापरो ऽदृष्टः संस्कार इत्यदृष्टद्वयकल्प. नापत्तेरग्निसंस्कारकल्पनस्यैवोचितत्वात्पवमानेष्टीनामप्याधानवद्वा- क्येनाग्न्यङ्गत्वावगते धानाङ्गतेत्याशयः । सिद्धान्तभाष्यं दूष- यति * तत्रेति * आहवनीयप्रयोजनाभिधायिवाक्यान्तराश्रु- तेरनेनैव वाक्येनाग्निहोत्राद्यङ्गतया ऽहवनीयस्य प्रयोजनवत्त्वप्रती- तेरभ्युपगमनीयत्वादग्निहोत्नादीनां पवमानेष्टीनां च श्रुताश्रुतफ- लत्ववैषम्ये ऽप्येकेन वाक्येनाहवनीयस्य क्वचिद् गुणत्वे क्व चित्प्रा- धान्ये ऽभिधीयमाने वैरुप्यापत्तः सप्तम्याञ्च श्रुतिलक्षणावृत्तिविरो- धापत्तेः पवमानेष्टिवच्च विश्वजिदादीनामश्रुतफलत्वेनाहवनीयाङ्ग- स्वायत्तेन नेनाग्न्यर्थत्वं पवमानेष्टीनां गम्यतइत्याशयः । पवमानष्टी- ·तृतीयाध्यायस्य प्रथम. पादः । नामपि च प्रकरणावगताधानाङ्गत्वेन फलवत्वावसायात्फलवद- फलत्वविशेषानुपपत्तेस्तद्वशेनैकस्य वाक्यस्य गुणप्रधानभूता- हवनीयोक्तिवैरूप्याभ्युपगमः सप्तम्याश्च । श्रुतिलक्षणावरूप्याभ्यु- पगमो विश्वजिदादीनां चाहवनीयाङ्गत्वाभ्युपगमो न युक्त इत्याह * सर्व चेति * फलवदग्निहोत्रादिकर्मानुराधेन च निष्पन्नावनी- योपदेशादफलवत्पवमानेष्टयादिकर्मानुरोधेन च भाव्याहवनीयसं- शाविधानादावनीयशब्दप्रवृत्तावयस्मिन्पक्षे वैरूप्यं स्यादित्याह * निष्पन्नश्चेति * फलवकर्मानुरोधेनेत्यकारसदसद्भावाभ्यामावृ. त्योभयत्र योज्यमायदाहवनीये जुह्वति यद्गार्हपत्ये हवींषि श्रपयन्ति यद्दक्षिणानावन्वाहार्य पञ्चतीत्यनारभ्याधीतेभ्यः कर्माङ्गत्वेनाहव- नीयादिविधायिभ्यो ऽन्येन पवमानेष्टिप्रकरणाधीतेनानारभ्याधीताह- वनीयवाक्यसहशेनाहवनीयाङ्गतया पवमानेष्टिविधिभविष्यतीति परमतेन भाष्यं समाधत्ते * तस्मादिति * नन्वश्रुतप्राकरणिकवा- ७५५।१ क्यकल्पनां विनाप्यनारभ्यवाक्येनाश्रुतहोमासु पवमानेष्टिषु आह- वनीयमुपदेष्टुमशक्नुवतातिदेशात्प्राप्तनाहवनीयं प्रापयताङ्गत्वेना- निष्पन्नाहवनीयप्रापरणाशक्तेः साध्यत्वेन प्रापणावगमात्पवमानेष्टी- वामपन्यङ्गत्वसिद्धरतिदेशप्राप्तवाक्यव्यापारोक्त्यर्थत्वेन वाक्यो- क्त्युपपत्ते श्रुतवाक्यकल्पना युक्त्याशङ्कानिराससूचनार्थः कि. लशब्दः । उपकारपृष्ठेनातिदेशप्रवृत्तेः पवमानेष्टिष्वनिष्पन्नत्वेना. धारतया गुणत्वेन प्राप्तयसम्भवे कार्यलोपात्कृष्णलेष्ववघातवदाह- वनीयानिष्पत्तावप्याधानजन्यसंस्काररूपेणैकदेशनिष्पन्नत्वादतिह- शाभ्युपगमे ऽङ्गत्वस्याप्युपपत्तेः अतिदेशप्राप्तस्य चाहवनीयस्य साध्यत्वाभ्युपगमे ऽन्योन्यानपेक्षाखाधानानपंक्षासु चेष्टिष्वतिदंशप्रा तेः तादृशीनामेवाहनीयाङ्गत्वापत्तेराधानपवमानेष्टिसमुच्चयाभ्युपग- मविरोधप्रसङ्गादतिदेशप्राप्तस्याहवनीयस्य साध्यत्वानुपपत्त थुन प्राकरणिकवाक्यकल्पनां विनान्यङ्गत्वं पवमानेष्टीनां सत्स्यतीत्या- शयः । अनारश्यवाक्यसदृशाश्रुतप्राकणिकवाक्यकल्पने ऽप्या- धानाङ्गत्वात्पवमानेष्टीनामाहवनीयोत्पादकत्वाभ्युपगमे गारप्रावा- रादिवदाहवनीयस्यानिष्पन्नत्वेनाधिकरणतया संस्कार्यत्वायोगा- त्सप्तमीभङ्गापत्तेः सम्मादिवत्पवमानेष्टीनां कर्मविशेषप्रकरणान- धीतत्वेन कर्मविशेषयोग्यताधानात्मकसंस्कारार्थत्वायोगाल्साधा- रणयोग्यताधानस्य चाहवनीयस्वरूपोत्पत्तिमात्रात्सिद्धरुपनयना- दिवत्सर्वकर्मसाधारणस्य सर्वयोग्यताधानात्मक संस्कारार्थत्वायोगा- दग्न्यङ्गत्वासिद्ध श्रुतकल्पना युक्तेत्येतत्समाधानं दूषयति * वयं ·भ्यायसुधायाम्। : त्विति * कथं तर्हि सिद्धान्तसिद्धिरित्याशय पूर्वपक्ष्युक्ताधानाङ्ग- त्वाभ्युपगमेनापि पात्राणां पवमानेष्टिवनवतरणमुपपद्यतइत्याह * अन्यथापीति * अन्यथात्वमेव दर्शयति * भवन्तु नामेति * वाक्य- गम्ययूपान्वयेन प्रकरणगम्यसाक्षाद्वाजपेयान्वयबाधाद्वाजपेयाङ्गा- गयूपद्वारापि च सप्तदशारनित्वस्य वाजपेयोपैकारणं किञ्चिदस्ती- त्यर्थः । यज्ञग्रहणं पवमानेष्टिप्ववतारकारणं भविष्यतीत्याशझ्याह * यत्त्विति* एकादशे ऽग्नियोगः सोमकाले तदर्थत्वात्संस्कृतैः कर्म- णः परेषु स्वाङ्गस्य तस्मात्सर्वापवर्गे विमोकः स्यादिति सूत्रेणाग्नेः साङ्गप्रधानार्थत्वेनाग्नियोगस्यापि तद्वारा साङ्गप्रधानार्थत्वावसाया- साङ्गप्रधानापवर्गेऽग्निंविमोकं पूर्वपक्षयित्वा प्रधानापवर्गे तदर्थत्वा- दित्यनेन पञ्चभियुनक्ति पाङ्क्तोय इति श्रुतेर्यज्ञशब्दस्य च स एष यज्ञः पञ्चविधोऽग्निहोत्रं दर्शपूर्णमासौ चातुर्मास्यानि पशुःसोम इति वा- क्यालोचनया प्रधानयागवाचित्वावसायादग्नियोगस्य प्रधानयाग- मात्रार्थत्वावगतेः प्रधानमात्रापवर्गेऽग्निविमोकसिद्धान्तस्य प्रधाना- र्थो योगःप्रधानसंयोगेन हि श्रूयते पञ्चभिर्युनक्ति पाङ्क्तो यज्ञो यावा- नेष यज्ञस्तमालभतइति यज्ञप्राप्त्यर्थ युनक्तीति ज्ञायतइति भाष्ये वक्ष्य- माणत्वाद्वार्तिकृतापि यज्ञसंयोगार्थवादस्य पञ्चभिर्युनक्तीति गुणवा- क्यशेषतयाग्नि युनाज्मि शवसा घृतेनेति जुहोतीत्युत्पत्तिवाक्यशेष- स्वाभावेन सिद्धान्तदूषणाद्यद्यपि यज्ञसंयोगो भवेत्तथापि यज्ञशब्दो यागमानवचनो यागमात्रवचनश्चेदङ्गयागानपि वदतीति वार्तिके च यागमानवाचित्वोक्तेश्वेच्छब्देनैवानभिमतत्वसूचनात्पवमानेष्टीनां प्राधान्याभावेन प्रधानयागवाचियज्ञशब्दवाच्यत्वाभावमभिप्रेत्य प्र- कृतयज्ञाभावादीर्घसांमे सन्तृद्यादितिवत्प्रकरणादुत्कःणानारश्य- वादरूपता प्रतिपाद्य सर्वेषु दर्शपूर्णमासादिषु प्रधानयागत्वाद्यज्ञशब्द- वाच्येषु यज्ञावचरग्रहणं पात्राणि विदधातीत्युक्तम् । अनेन चाधा- नगुणभूतानां पवमानेष्टीनाम्परार्थत्वेनायज्ञतयाधानसमत्वाद्यज्ञसं- योगेन श्रुतैः पात्रैरसम्बन्धः स्यादित्येवं सूत्रव्याख्या सूचिता । दर्श- पूर्णमासादिषु जुह्वादिपात्राणाम्पर्णतादिविधावप्युलूखल दिपानेषु वारणवैकडूतत्वविध्यविरोधः । यज्ञशब्दस्य प्रधानयागवाचित्वेन पवमानेष्टीनां यज्ञत्वाभाषप्रदर्शनार्थमेततूसूत्रमन्यथा तु पवमानेष्टीनां यज्ञत्वाभावाद्यज्ञसंयोगेन श्रुतानां पात्राणाम्बलवत्प्रमाणविरोधेन प्र- (१) कारित्वोपपत्ते: प्रकरणसंभवेऽत्यन्तबाधायोगाद्रूपे ऽवतरणं कलिा तं पानवाक्ये तु पवमानधयणान्न तहदेवावतार . २ पु. अधिः । (२) अवतारेण कारणमिति १ पु. पा. !

·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। १०६३ करणादुत्कर्षणं पूषाद्यनुमन्त्रणन्यायेनैव सेत्स्यतीत्यधिकरणानर्थ- क्यं स्यादित्याह * तच्चेति* सूत्रस्य तर्हि का गतिरित्याशय शङ्को- त्तरत्वेन पूर्वाधिकरणशेषतया सूत्रङ्गमयितव्यमित्याह * सूत्रन्त्वि- ति * शेषतयत्यध्याहार्यम् । कथमेतच्छङ्कोत्तरतास्य सूत्रस्येत्याश- झ्याह * तदिति * तामेव व्याख्यां स्मारयति * तथा हीति * ॥ वान्यामनुवाक्यानामाज्यभागाङ्गताधिकरणम् ॥ १३ ॥ ॥ वाघ्नीन्याय इति वा ॥ मिथश्वानर्थसम्बन्धात् ॥ २३ ॥ यज्ञावचरवाक्येन पात्राणां प्रकरणादाधानाङ्गत्वबाधेऽभिहि- ते ऽनुवाक्यानामपि क्रमावगताज्यभागाङ्गत्वबाधस्य प्रसक्तस्याप- वादायैतदधिकरणमित्यनन्तरसङ्गतिमाह * यथासंयोगमिति * अनुवाक्यानां क्रमकृतमाज्यभागसंयोगमबाधित्वा निवेशार्थमित्य- र्थः । एवं तर्हि वाक्यबलीयस्त्वेन क्रमकृतसंयोगबाधनिश्चयात्सि- द्धान्तानुपपत्तेः सन्देहो न युज्यतेत्याशङ्कते * कुत इति * वाक्य क्रमकृतयोः संयोगयोः सम्प्रधारणे सन्देहायोगसूचनायतिकरणः । वाक्यकृतस्य प्रधानसंयोगस्य क्रमविरोध्यविरोधित्वेन द्वेधा प्रतिभा- नात्सन्देहोपपत्तिरिति सूचयति * संयोगस्यैवेति * बाधकत्वा- भिमतवाक्यकृतसंयोगसूचनायैवकारः । एतदेव विवृणोति * सा- धारण्येनेति * पौर्णमास्यमावास्याशब्दयोः काले कणि च साधा- रण्यात्कालाभ्यामनुवाक्यानां सयोगः । कर्मभिर्वाग्नेयादिभिरित्यवं वाश्यकृतः संयोगः सन्दिग्ध इत्यर्थः । कस्मिन्पले क्रमवाक्ययो- विरोधः कस्मिन्वा नेत्यपेक्षायामाह * विरुद्ध इति वाक्येनानुवाक्यानामाग्नेयादिसम्बन्धे सति क्रमो वाक्यविरुद्धः का- लसङ्गतौ न विरुध्यतइत्यर्थः । एतदेवोपपादयति * तुल्यकक्षौ हीति * वाक्यनानुवाक्यानामाग्नेयादिकर्मसम्बन्धे क्रमावगम्येना- ज्यभागसम्बन्धन सहाङ्गाङ्गित्वरूपतया तुल्यत्वं कालसङ्गतौ त्व- ङ्गाङ्गिरूपत्वाभावेनातुल्यतेत्यर्थः।पूर्वपक्षमाह*नित्यमिति *यस्माद्या- ७५६५ गानामेवानुवाक्याभिः सङ्गतिर्युक्ता नतु कालयोः तस्माद्वाक्यावगता- नुवाक्यानां प्रधानाङ्गतयाज्यभागाङ्गन्वबोधकः क्रमो बाधित इत्युक्ते ऽनुवाक्याभिः कालयोरङ्गाङ्गित्वरूपसङ्गत्ययोगेऽपि व्यवस्थाप्यव्यवस्था- पकत्वरूपा सङ्गतिर्भविष्यतीत्याशङ्कानिराससूचनार्थ नित्यमित्युक्तम्। आज्यभागयोः साक्षात्कालान्वयाभावात्पौर्णमास्याङ्काले यावाज्य- भागौ तयोघ्रियावमावास्याकाले यौ तयोवृधन्वत्याविति व्यवस्था- ·न्यायसुधायाम् । व्या- ऽनुपपत्ते कालकृतायां व्यवस्थायां य इष्टयेति वाक्येन दर्शपूर्णमास- सोमविकारेषु पौर्णमास्यमावास्याकालविधानात्पौर्णमास्यां द. शविकारानुष्ठाने वाध्नीप्रसक्तेरमावास्यायां च पूर्णमासविकारा नुष्ठाने वृधन्वतीप्रसक्तः प्रकृतिवद्भाववैरूप्यप्रसङ्गात्प्रधानं पौर्णमा- सी चामावास्यां च नाज्यभागाविति पूर्वपक्षभाष्ये चाज्यभागयोः पौर्णमास्यमावास्याशब्दवाच्यत्वनिषेधात्सिद्धान्ते पौर्णमास्यमावा- स्याशब्दयोःप्रधानवाचिनोःप्रधानकालाज्यभागलक्षणार्थत्वावसाया- द्वयवस्थापक्ष ऽपि पौर्णमास्याख्यप्रधानकालीनयोराज्यभागयोनि- न्यावमावास्याख्यप्रधानकालीनयोवृधन्वत्याविति प्रधानयागद्वा- रैव व्यवस्थाया वाच्यत्वात्पक्षद्वये ऽप्यनुवाक्याभिः प्रधानयागानां सङ्गतिरित्याशयः । विस्तरेण चास्माभिस्तन्त्रसार नियोः पौर्णमा स्यमावास्याशब्दयोरभिमर्शनमन्त्रविधायिवाक्यस्थपौर्णमास्यमावा- मास्याशब्दवत्प्राधानवाचितोपपादिता शक्यते कालांक्तिः पौर्णमास्यमावास्याशब्दवाच्यप्रधानलक्षितकालविषयतया ख्यातुम् । साधारण्यात सन्देहोपपादनवार्तिकमपि व्यवस्थापक्ष ऽप्याज्यभागयोः साक्षात्कालानन्वयन प्रधानद्वाराज्यभागकालस्य लक्षणीयत्वात्पौर्णमास्यमावास्याशब्दयोः पक्षद्वये ऽपि प्रधानवाचि. त्वसाधारण्यार्तिक कर्मलक्षिताभ्याम् कालाभ्यां अनुवाक्यानां व्यवस्थाप्यव्यवस्थापकलक्षणः संयोगः कर्मभिरेव चाङ्गाङ्गिलक्षण इ- त्येवं सन्दिग्धः संयोग इत्येवं व्याख्येयम् । वारणवैकंकतपात्रा- णां पूषाद्यनुमन्त्रणन्यायेनैवोत्कर्षसिद्धेः गुणानां चेति सूत्रस्य प्र- धानविषयत्वानभ्युपगमे त्वेतदधिकरणपूर्वपक्षे ऽपि योजयितुं शक्यमिति सूचयितुमाह * गुणानां चेति * पूर्वपक्षोपसहार- पूर्व सिद्धान्तसूत्रमवतारयति * तस्मादिति * सूत्रे साध्यान- भिधानात्पूर्वसूत्रस्थासम्बन्धपदानुषङ्गेण साध्याकाङमा पूरय- व्याचष्टे * मिथश्चेति * पुरो ऽनुवाक्यामन्वाहेति विवक्षिकसं- ख्यत्वेनानुवाक्यालक्षणानां मिथो युग्मभूतानां प्रधानैः सह दे- वताप्रकाशनाख्यकार्यरूपार्थद्वारसम्बन्धाभावादित्यवं हिशब्दार्थच शब्दकेनोत्तरार्द्धन सूत्रं व्याख्यातम् । पूर्वसूत्रोक्तसम्बन्धानुक र्षणार्थः सौत्रश्चशब्दः । पूर्वसूत्रेणैतदधिकरणपूर्वपक्षकरणे त्व चोदकाश्च संस्कारा इतिवत्पूर्वपक्षनिवृत्त्यर्थः । वात्रघ्नीवृधन्धत्य- नुवाक्यालक्षणानां गुणानां प्रधानैः सहार्थद्वार सम्बन्धाभावोप- पादनार्थत्वेन मिथःशब्दं व्याख्यातुमाह * द्वे तावदिति * पित्र्ये- ष्टिवत्कमैक्थे ऽप्यनुवाक्याद्वयोपपत्तिमाशङ्ख्य द्वेद्वे अनुवाक्ये इति व- ·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। दिह द्वित्वविद्ध्यभावादनेकार्थविधिगौरवापत्तेश्च तेनैव द्वित्वावध्य- योगान्नानुवाक्याद्वयोपपत्तिरिति परिहारसूचनार्थ कथं च नेत्युक्तम्। कर्मद्वये तर्झनुवाक्याद्वयं भविष्यतीत्याशङ्ख्याह*द्वयोरपि चेति * ए- तदेवोपपादयितुमारभते * अमावास्यायां तावदिति * पौर्ण- मास्यामग्नीषोमीये सोमस्यापि देवतात्वात्सौमी विद्यमाना- र्था भविष्यतीत्याशङ्याह * पौर्णमास्यामपीति * एवं तयेकदेवत्ये कर्मण्यनपेक्षितत्वादनुवाक्याद्वित्वविध्ययोगे ऽप्य- ग्रीषोमीये ऽपेक्षितत्वात् द्वित्वावध्युपपत्तेईयोध्न्योः स- मुच्चयेन प्रयोगो भविष्यतीत्याशयाह * न चेति * श्रुतैकसंख्यावि- राधान्न सामर्थ्यतो ऽनुवाक्याद्वयसमुच्चयो ना पि विधितो वाक्यभे- दापत्तेरित्याशयः । नन्वाज्यभागयोरपि मन्त्रविशेषस्य कालस्य च विधानात्तुल्यो वाक्यभेद इत्याशङ्ख्याह *आज्यभागयोस्त्विति* लि- ङ्गक्रमाभ्यामेव मन्त्रविशेषप्राप्तायप्राप्तप्रधानकालद्वारा व्यवस्था- र्थासंयोगे वाक्यभेदापत्तिरित्याशयः । सिद्धान्तमुपसंहरति * त- स्मादिति * अङ्गाङ्गिकल्पनमपेक्ष्य प्रधानकालद्वारव्यवस्थार्थः संयोगो' न्याय इत्युक्ते प्रधानवाचिनोः पौर्णमास्यमावास्याशब्दयोः । काललक्षणार्थत्वापत्तेरन्यायतामाशय कालयोगेनैव प्रधानानां पौर्णमास्यमावास्याशब्दवाच्यत्वात्तस्य च कालस्य साक्षादाज्य- भागमन्त्रव्यवस्थापकत्वायोगात्प्रधानान्वयपूर्वव्यवस्थाभ्युपगमेन प्र- धानान्वयिरूपलक्षणापत्तावपि स्वरूपेण वाच्यत्वात्पूर्वप्रतीतेरदोष इति पूर्वेत्यननोक्तम् । मुष्टिकरणादीनां कृत्स्नप्राकरणिकाङ्गताधिकरणम् ॥ १४ ॥ आनन्तर्यमचोदना ॥ २४ ॥ प्रधानान्वये नुवाक्यानामानर्थक्यापत्तेस्तदङ्गभूतयोराज्यभा- गयोः क्रमानुसारेणावतारोक्त्या वारणाधिकरणापोदितानर्थक्य- तदङ्गावतारोज्जीवने कृते मुष्टिकरणस्याङ्गुलिविसर्जनोत्तरकाल प्रधानान्वयायोगाद्वाग्यमस्य च वाग्विसर्गोत्तरप्रधानान्वयायोगा- दुस्तावनेजनस्य हस्तलेपापादकपिण्डकरणोत्तरकालप्रधाना- न्वयायोगाद्वाग्यमस्य वाग्विसर्गोत्तरप्रधानान्वयेनान्वयायो- गाद्धस्तावनेजनस्य च हस्तलेपापादकरणस्याङ्गुलिविसर्जनप्राग्भा- विषु ज्योतिष्टोमाङ्गभूतेषु वाग्यमस्य च वाग्विसर्गप्राग्भाविषु हस्ता- वनेजनस्य च दर्शपूर्णमासाङ्गभूतेषु पिण्डकरणप्राग्भाविषु पदार्थे- (१) व्यवस्थामावविधानान दू०२ पु. पा० ।

·न्यायसुधायाम्। यजमानस्य वा ध्ववतारप्राप्तावानन्तर्यलक्षणक्रमानुसारान्मुष्टिकरणवाग्यमयो क्षि- तावेदनमात्रे हस्तावनेजनस्य चोलपराजिस्तरणमात्रे ऽवतारः क्रमा- नादराद्वा सर्वेष्वगुलिविसर्जनप्राग्भाविषु मुष्टिकरणस्य सर्वेषु च वाग्विसर्गप्राग्भाविषु वाग्यमस्य हस्तावनेजनस्य च सर्वेषु पिण्ड- करणप्राग्भाविष्ववतार इति विचारस्यापवादत्वेनानन्तरसङ्गतिमाह *क्रमेति* क्रमस्यैककर्तृकपदार्थविषयत्वान्मुष्टिकरणवाग्यमयार्भिन्न- कर्तृणावेदनेन क्रमानुपपत्तेः क्रमेणावेदनाङ्गत्वपूर्वपक्षायोगात्सन्दे- ७५७।१ हमाक्षिपति * मुष्टयोरिति * प्रयोत्कृत्वेनावेदने ऽपि कर्तृत्वादयमदीक्षिष्टेत्यावेदने क्रियमा- यदीक्षिस्याहं दीक्षितो ऽस्मि तस्मादवश्यं समा- पनीयो ज्योतिष्टोमो मयेत्येवमध्यवसानरूपं कर्म तस्य मुष्टिकरणवा- ग्यमसमानकर्तृत्वोपपत्तेः तदङ्गत्वपूर्वपक्षसम्भवात्सन्देहं समाध- ते * नेष इति * एवमप्यानन्तर्यलक्षणस्य क्रमस्य विनियोजकत्वे तस्य पूर्वोत्तरयोः पदार्थयोस्तुल्यत्वात्पूर्वस्यैवोत्तराङ्गत्वन्नोत्तरस्य पूर्वाङ्गतति नियमायोगान्मुष्टिकरणादेः पूर्वमपि कृष्णाजिनाच्छादना- दिपदार्थ प्रत्यङ्गत्वोपपत्तेः परमावेदनाद्येव प्रत्यङ्गतेति पूर्वपक्षो न युक्त इत्याशङ्कते * कस्मात्पुनरिति * आवेदनोलपराजिस्तरणयो- स्तु प्रकरणावगतप्रधानान्वयोपपत्तस्तदङ्गावताराभावेन प्रकरणवि- रोधपरिहारायोगान्न क्रमेण पूर्वपदार्थाङ्गत्वं शङ्कितुं शक्यम् । मुष्टिक- रणादेः कृष्णाजिनाच्छादनाद्यङ्गतापि पूर्वपक्षिणोऽभिमता। पूर्वस्य प- राङ्गत्वोपादानन्त्वनियमप्रदर्शनार्थमेव । हस्तावनेजनस्य तु तन्त्रप्रक्र- मभावित्वेनःप्राथम्यात्पूर्वेयुः कृतपदार्थाङ्गत्वानुपपत्तेः पराङ्गत्वोपादा- नं युक्तमेवेति पारिहरति *अनियमेति* यद्वा न केवलं हस्तावनेजनस्य नियमेन पराङ्गत्वं किन्तु मुष्टिकरणवाग्यमयोर्लिङ्गेन मनःसमाधाना- र्थत्वेन हस्तावनेजनस्य च हस्तशुद्ध्यर्थत्वेन कर्माङ्गत्वावसायात्सर्वासु मुष्टिकरणवाग्यमहस्तावनेजनभावनासु किमित्यंशेन मनःप्रणिधान- हस्तशुद्ध्यपकार्योत्तरकालानुष्ठेयपदार्थापेक्षोत्पत्तेः पूर्वानुष्ठित पदार्था- नपेक्षणात् मुष्टिकरणवाग्यमाभ्यां किङ्कर्मोपकर्त्तव्यमित्यपेक्षिते दी- क्षितावेदनोपकारार्थत्वावसायान्मुष्टिकरणवाग्यमयोरपि नियमेन प- रागतेति परिहारान्तरमाह * अथ वेति * पूर्वानुष्ठितस्यापि पदा- र्थस्याश्रद्धाहेतुवैगुण्यपरिहारायाविस्मृत्यै मनसः समाधानोपकारा- र्थत्वेनापेक्षोपपत्तिमाशयोत्तरकालानुष्ठेयपदार्थापेक्षोपपत्तेः। प्रथमो- त्या बलीयस्तोक्ता । एवं तर्जुत्तरकालानुष्ठेयसर्वपदार्थाङ्गतापद्ये- तेत्याशङ्ग्य सर्वेत्युक्तम् । पुरस्ताच्छब्दस्याग्रवाचित्वादनन्तरं पश्चादुच्च- - ·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । १०६७ रितस्य ग्रन्थक्रमानुसारेण पूर्वालोचनात्तन्मानाङ्गतैव. युक्तत्याशयः । प्रकृतोदाहरणानादरेण तु सर्वभावनासु किम्भावापेक्षायाः पूर्वोत्पत्तेः पश्चादुच्चरितस्य बाधस्य उच्चारितात्पूर्वालोचनात्पराङ्गता युक्तति व्याख्याऽनुयाजादीनामप्यनेन न्यायेन प्राग्भाव्याग्नेयाद्यनङ्गत्यापत्तर- निष्टापादकत्वादयुक्ता । एवं सत्यपि यद्यावेदनमपि मनःप्रणिधाना- थै स्यात्ततो मनः प्रणिधानार्थमुष्टिकरणसाध्यत्वे योग्यत्वाभावाद्वाग्य- मवदतिक्रम्यत न त्वेतदस्तीत्याह *न चेति * निष्प्रयोजनता ऽतिक्र- महेतुर्भविष्यतीत्याशङ्ख्याह * शक्यते चेति * सर्वोदाहरणसाधार- ण्यमस्य प्रकटायितुं हस्तावनेजने ऽप्येतन्न्यायमतिदिशति * एवमि- ति * उलपराजिशब्दं व्याख्यातुमाह*ऊर्वरिति*उत्पूर्वस्य लुनातेः कपन्प्रत्यये धात्वन्तोपसर्गान्तयोल्लोपनिपातनात्ककारनकारयोश्चेत्सं- ज्ञत्वेन लोपादुलपशब्दस्योदू लवनार्हसुगन्ध्यादिकठिनतृणवाचि- तोर्वशब्देनोक्ता । तृतीययोलपैः कृता राजिरित्यर्थे तृतीयासमासो दर्शितः । रेखापरपर्यायराज्याकारत्ववाचितया राजिशब्दं व्याख्यातुं दीर्घमित्युक्तम् । ननु पाठसादेश्यलक्षणस्या ऽनुष्ठानसादेश्यलक्षण- स्य वा क्रमस्य प्रकरणादिकल्पनद्वारा विनियोजकत्वं युक्तम् । आन- न्तर्यलक्षणस्य तु क्रमस्य बहुषु पठितव्येष्ववर्जनीयतयोभयाकाङ्क्षा- दिरूपप्रकरणाद्यभावे ऽप्युपपत्तेस्तत्कल्पनायोगान विनियोजकता युक्तेत्याशय सन्निधिविशेषाम्नानार्थवत्त्वाय प्रकरणादिकल्पनस्यान- न्तये ऽपि तुल्यत्वाद्विनियोजकत्वं सम्भवतीति सूचयितुमाह * सर्वत्र चेति * योग्यत्वं लिङ्गं प्रकरणवाक्यकल्प्यत्वात्पश्चाद्वाच्य- मप्ययोग्यस्यानन्तर्ये ऽप्यन्वयायोगाद्योग्यतायाः प्राधान्यसूचनार्थ- मादावुक्तम्। आनन्तर्येणानन्तरभूतयोरेव पदार्थविशेषयोरन्योन्याका- टाकल्पनादवान्तरेत्युक्तं । यथा पाठसादेश्यलक्षणे अनुष्ठानसादे- श्यलक्षणे वाक्रमे लिङ्गादीनि कल्प्यन्ते तथानन्तर्यलक्षणे ऽपीति सर्व- त्रेत्यनेनोक्तम् । प्रत्यक्षमहाप्रकरणविरोधेन क्रमस्यावान्तरप्रकर- णादिकल्पकत्वायोगमाशङ्याङ्गुलिविसर्जनाद्युत्तरकाले प्रधाने महा- प्रकरणेन मुष्टिकरणादिविनियोगाशक्तेः प्रधानप्रकरणस्य च प्रधा- ने निरपेक्षे ऽङ्गविनियोजकत्वायोगात्तद्विरोधाभावेन क्रमस्य प्रकर- णादिकरणादिकल्पनप्रतिबन्धानुपपत्तः कल्पितस्या ऽपि प्रकरणादेः कल्पितश्रुतिवत्प्रामाण्याविशेषसूचनार्थ महाप्रकरणादित्युक्तम् । महाप्रकरणेन क्रमबाधमाशय बलवद्योग्यत्वाद्यनुग्रहण बाधा- योगोक्त्यर्थतया त्वेतद्ग्रन्थव्याख्याक्रमं विनानवगतस्य योग्यत्वादेः (१) घन्तराले प्रधान : २ पु. पा० ।

·१०६८ न्यायसुधायाम्। गस्य क्रमस्य क्रमानुग्राहकत्वायोगान्महाप्रकरणस्य चात्र विनियोजकत्वायोगाद् बाधकत्वा ऽनुपपत्तरयुक्ता । तस्मात्प्रामाण्याविशेषसूचनायैव ब- लीयस्त्वोक्तिः । पूर्वपक्षमुपसंहरति * तस्मादिति * मुष्टिकर- णस्य तानन्तरवाग्यमाङ्गता कस्मान्न पूर्वपक्षितेत्याशङ्याह * यो- ग्यत्वेति * पूर्वाङ्गतायाः सर्वभावनासु किमित्युपकारापेक्षणमि- त्यत्रैव वार्तिक निरस्तत्वाद्वाग्यमस्य मुष्टिकरणाङ्गत्ववन्मुष्टिकर- वाग्यमाङ्गताप्यनाशङ्कनीयेति दृष्टान्तदान्तिकभावार्थः परस्परशब्दः । अनन्तरवाग्यमातिक्रमासावेदनोत्तरपदार्थाङ्गता ऽपि मुष्टिकरणस्य कस्मान्न स्यादित्याशङ्याह * तेनेति * एकाङ्गाव- तारमात्रण प्रकरणाम्नानानर्थक्यपरिहारादेकान्तरितस्या ऽपि च द्वयन्तरिताद्यपेक्षया सन्निधानानपायात्कारणं च विना सन्निहिताति क्रमायोगादित्याशयः । बहुषु पठितेषु कस्य चिदानन्तर्यस्यावर्जनी- यत्वादनुष्ठानक्रमार्थत्वेन च तत्सन्निधिविशेषाम्नानार्थवत्त्वोपपत्तेः उभयाकाङ्क्षादिरूपप्रकरणादिकल्पकत्वायोगाच्छतिवश्व साक्षाद्विनियोजकत्वाभावादानन्तर्यमङ्गाङ्गिसम्बन्धस्यानाक्षेपकमि- त्यवं घूम इत्यनेन सूत्रार्थ सूचयन्सिद्धान्तमुपक्रमते एवमिति * सवैरिति भाष्येण मुष्टिकरणामुलिविसर्जनान्तरालवर्तिभिः सर्वैर्मु- ष्टिकरणस्य वाग्यमवाग्विसर्गान्तरालवर्तिभिर्वाग्यमस्य हस्तावनेजन- पिण्डकरणान्तरालवर्तिभिहस्तावनेजनस्यान्वय इति प्रतिज्ञात वा- क्यभेदो हेतुत्वेनोक्तः स वाक्येन पूर्वपक्षाफरणात् झमकल्प्यवाक्या- सम्भवार्थत्वे तु वाक्यभेदोक्तः प्रकरणाद्यसम्भवस्या ऽपि वाच्य- स्यानुक्त्या न्यूनत्वापत्तरयुक्त इत्याशय क्रमकल्प्यसर्वप्रकरणा- द्यसम्भवार्थत्वे तु वाक्येभेदोक्तेः प्रकरणाद्यसम्भवस्या ऽपि वाच्य- स्याऽनुक्त्या न्यूनत्वाय न तेषां परस्परेण कश्चित्सम्बन्धोऽस्तीति भाष्यै- कवाक्यत्वादिक्रमनिरासेन सूचिमिति । अर्थद्वयस्याभिधानादित्या- दिभाष्येण क्रमकल्प्यैकवाक्यत्वाद्यसम्भवे ऽभिहित प्रत्यक्षमवैकवा- क्यत्वाद्यनेन निरस्तमित्याशङ्कमानं प्रति न च पदार्थाकाङ्क्षाया- मित्यनेनानन्तर्यमालेणाकाङ्क्षारूपप्रकरणकल्पनाशक्तेः प्रकरणक. रणकल्पननिरपेक्षेण क्रमेणैकवाक्यत्वकल्पनाशक्तः कल्प्यस्या- प्येकवाक्यत्वादेरसम्भवः स्पष्टीकृत इति सूचनार्थ नार्थ दृश्यत इत्युक्तम् । एकवाक्यत्वादर्शनमुपपादयति * न हीति * बलीय- स्त्वसूचितप्रामाण्याविशेषनिरासायकवाक्यत्वादेः वेनाकल्पितत्वादप्रामाण्यं न कल्प्यत्वमात्नेणेति सूचयितुं यदित्यु- क्तम् । योग्यता समत्यकारप्रश्लेषं विना तावद्वयाचष्टे * योग्यता - कल्पनासम्भ- ·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । १०६९ पुनरिति ॐ असमेत्यकारप्रश्लेषेण व्याचष्टे * यद्वति * उत्तरार्द्ध व्याचष्टेन चेति * यदि चात्रावान्तरः कथं भावो भवेतू ततः क. र्तव्यत्त्वेनावगतस्येतिकर्तव्यावाकाङ्क्षात्मककथंभावोत्पत्तेः पूर्व- पदार्थभावनांशत्रयालोचनकाले ऽनन्तरस्य कर्तव्यत्वानवगमात्पू- वस्यैव कथंभावो भवेत्ततश्चोत्तरमेव पूर्वस्याङ्गं प्राप्नोतीत्यनिष्टा- पत्तिमाह * यदीति * अस्तूत्तरं पूर्वाङ्ग तथा ऽपि सिद्धान्तासिद्धः ७५८११ कानिष्टापत्तिरित्याशङ्याह * न चेति * अनेनेदं साध्यमित्यवग- ते कथं भावोत्पत्तेः साध्यांशदेशापूरणात्कथं भावोत्पत्त्ययोगाचो- त्तरं पूर्वाङ्गम्भावितुमर्हतीत्याशयः । पूर्वपदार्थभावनांशत्रयालोच. नवेलायामुत्तरपदार्थकर्त्तव्यत्वानवगमे ऽप्युत्तरपदार्थभावनांशत्र. यालोचनवेलायामुत्तरेण पूर्वस्य साध्यांशपूरणात्पूर्वस्योत्तराङ्गतैव पू- पक्ष्यभिमतासेत्स्यतीत्याशयाह*न चोत्तरणेति*आवेदनोत्तरेण प दार्थेनावेदनस्य साध्यांशपूरणात् क्लप्तप्रयोजनत्वेन मुष्टिकरणसाध्या- शपूरकत्वं भविष्यतीत्याशझ्याह * एवमिति* अतः प्रधानात्प्राचीने- न केनचित्पदार्थेन साध्यांशपूरणाशक्तः सर्वमङ्गम्प्रधानपर्यन्तं प्राप्त न त्वन्तराले पर्यवस्यतीत्वाह * इतीति * नन्वक्लप्तप्रयोजनावस्थ- त्येनोत्तरस्य पूर्वसाध्यांशपूरणाशक्ती गोदोहनादेः कलप्तप्रयोजनत्वेन साध्यांशपूरणाशक्तत्वात्सर्वेषां पूर्वाङ्गानाङ्गोदोहनायकत्वापत्तेः स- ङ्गिानां यावत्प्रधान प्राप्त्युक्तिरयुक्तेत्याशङ्कते * यदीनि * महाप्र- करणगम्यप्रधानाङ्गत्वस्यावान्तरप्रकरणगम्येन गुणकामाङ्गत्वेन बा- धोऽवान्तरेत्यनेनोक्तासन्दशं विनावान्तरकथम्भावानिष्पत्तेःगुणका- माङ्गत्वानुपपत्तिरिति परिहरति * उच्यत इति * श्रुतिलिङ्गऽपि वाक्योपलक्षिते गुणकामस्य प्रयोजनवत्त्वात्सन्दंशं विनापि प्रधानव- कथम्भावासिद्धिमाशङ्य संस्थाधिकरणन्यायनाश्रयभूनदर्शपूर्णमा- सादिधमॆरतिदेशप्राप्तन्नैराकाङ्याद् गुणकामस्याभितो वाक्याद्यवग- तगुणसद्भावेऽपि वस्तुतः कथम्भावो नास्त्यवति प्राकृतेन कथम्भाव तदीये पूरिते सतीति वार्तिकं ऽभिहितम्।अभ्युपंत्यवादमात्रेण तु सन्र्द- शाभिव्यङ्गयतोक्तति सूचनार्थो नामशब्दः। सन्देशान्तरालवर्तित्व कथ- म्भावस्य मुष्टिकरणादेःश्रुत्याद्यगवतप्रधानगुणसन्देशान्तरालवर्सि- स्वाभावात्प्रधानकथंभावेन ग्रहणं न स्यादित्याशङ्कानिरासायावा- न्तरविशेषणफलन्दर्शयितुमाह * प्रधानेति * अनन्तरेण सम्ब- न्धः स्यात्परस्याप्यनन्तरस्तदारूढः पूनः पश्चात्तदानन्तर्यमश्नुत इत्य- नुषङ्गाधिकरणन्यायेनाङ्गान्तरव्यवधायकत्वाभावात्कथं भावविच्छे- दबुद्धिपर्यन्तं सर्वाण्यङ्गानि प्रधानकथम्भावेम सङ्गच्छतीत्युक्त पाश्चा- ·१०७० न्यायसुधायाम्। स्वाङ्गगमनेऽपि कथम्भावस्य यदिभवेत्पूर्वस्य कथम्भावइति वार्तिको- क्तेन न्यायेनाधस्तनानागमनान्मुष्टिकरणादेः प्रधानकथम्भावनाग्रह- णं स्यादित्याशय फलवत्सन्निधावफलाम्नानस्य प्रधानकथम्भाव ग्रहणहेतोरुत्तराङ्गवत्पूर्वाङ्गेष्वविशेषात्प्रधानात्प्राक्पश्चाश्चाभयतः कथ- म्भावगमनमाभितो ऽपीत्यनेमोक्तम् । गोदोहनद्वादशोपसत्त्वादीनामपि तर्हि कथं भावेनाग्रहणं स्यादित्याशड्यान्येत्युक्तम् । प्रधानकथम्भा- घस्याभितो गमने ऽङ्गगुणस्य कस्यचिदसम्भवात्सन्दंशानुपपत्तेन क्वचिदवान्तरप्रकरणं स्यादित्याशङ्कते*नन्विति बलवता प्रमाणेन प्र- धानकथम्भावं बाधित्वाङ्गगुणत्वावगमे सन्देशसम्भवेन परिहरति * उच्यत इति* पुनः शब्दस्य पश्चाद्भावार्थत्वाञ्चकारेण च प्राग्भावसू- चनाच्छ्त्यादिभिः प्राक्पश्चाश्चान्यप्रकरणस्थानामङ्गानामङ्गे ज्ञाते स- न्दंशसम्भवादवान्तरप्रकरणमिष्यतइत्यर्थः । सर्वेषाञ्चावान्तरप्रकर- णित्वेनाभिमतानां श्रुत्यादिभिः प्राक्तदङ्गमुत्का पश्चादपि तदङ्गपराम- सिद्भावान्न क्वचित्सन्दंशाभावः शङ्कनीय इत्याह * सर्वेषां हीति * किमर्थ सन्दंशापेक्षेत्याशझ्यावान्तरप्रकरणोपक्रमसमाप्तिमर्यादाव- धारणार्थतामाह * तत्पर्यन्तेति * अतः सन्दशाभावेनावेदनादेः प्र- त्यक्षावान्तरप्रकरणाभावादानन्तर्येण चावान्तरप्रकरणायोगान्मुष्टि- करणादेः प्रधानार्थत्वद्वारा तदङ्गाङ्गत्वसिद्धिरिति सूचयितुमाह * यत्र त्विति * पुनः शब्देन प्राक्त्वस्याप्युपलक्षणाद्यत्र प्रापश्चाच्छु- त्यादिभिः तदङ्गकीर्तनन्नास्तीत्यर्थः । प्रधानार्थत्वाध्यवसाने सति त- दङ्गाङ्गत्वसिद्धिः कथमित्याशङ्य सत्सूचनार्थमाह * तस्य त्विति * अङ्गाङ्गस्य प्रधानानुभकारित्वे प्रधानार्थत्वावेदकस्य प्रकरणस्यात्य- न्तबाधापत्तेः प्रकृतात्पूर्वसाधनत्वलक्षणाहेत्वभावात्स्वरूपार्थत्वे नैष्फ- ल्यापत्तेर्बलीयसापि वाक्यादिनाङ्गाङ्गत्वस्यावङ्गन्तुमशक्यत्वाद्वे- द्यादिकेवलस्य प्रधानस्याङ्गसाङ्गस्य वेति चिन्तानुपपत्तिप्रसङ्गेनाङ्गा- ङ्गस्यापि प्रधानोपकारित्वावसायात्प्रकरणावगंलसाक्षात्प्रधानार्थत्वा- सम्भवे ऽङ्गाङ्गत्वनापि प्रकरणानुग्रहसिद्ध्यै प्रधानार्थत्वे सत्यगावता- रन्यायादगाङ्गत्वं सेत्स्यतीत्याशयः । ननु प्रकरणावगतप्रधानार्थ- त्वस्य मुष्टिकरणादेरगावतारन्यायादङ्गाङ्गत्वे सत्येकाङ्गावतारमात्रे- ण प्रकरणाम्नानानर्थक्यपरिहारादनेकेष्वङ्गेष्ववतारकल्पनानुपपत्ते- रेकस्मिन्नेवाङ्गे ऽवतारस्योचितत्वादानन्तर्यविशेषाच्च विशेषावधा- रणोपपत्तेरावेदनादिमात्रे ऽवतारावसायान्न सिद्धान्तसिद्धिः स्यादि- स्याशय मुष्टिकरणादेर्लिङ्गेन प्रयोगाङ्गभूतकर्तृसंस्कारार्थत्वावसाया- स्प्रयोगस्य च साङ्गप्रधानविषयत्वात्सौमकवेदिवत्साङ्गप्रधानार्थ- ·१०७२ न्यायसुधायाम। पैकवाक्यत्वलक्षणादर्शनादपि नैकवाक्यतत्यर्थः । चतुर्धाकरणस्याग्नेयमात्राङ्गताधिकरणम् ॥ १५ ॥ शेषस्तु गुणसंयुक्तः साधारण: प्रतीयेत मि- थस्तेषामसम्बन्धात् ॥ २६ ॥ चमसाधिकरणे ग्रहश्वेव सम्मा! न चममेष्वित्युक्ते तत्प्रस- गात्सप्तदशारात्निता घोडशिपात्रे निविशते यूपे वेति चिन्तायामान- र्थक्यात्तदङ्गेष्वित्यनेन यूपनिवेशेऽभिहिते ऽभिक्रमणापवांताधिकरणा- भ्यां चागावतारविशषेऽभिहिते वारणाधिकरणापोदितस्याङ्गावतार- स्या नुवाक्याधिकरणेनोजीवनाद्वाक्यविरोधे क्रमस्य परिहते मु- ष्टिकरणादरथ विरोधिना क्रमेण विनियोगमाशयानन्तर्यरूपक्रम- स्थानन्तर्याधिकरणनाविनियोजकत्वोक्त्या चमसाधिकरणप्रसङ्गा- गतविचारेण समाप्तयत्प्रसक्त्या यो विचारस्तत्समाप्ती स एव बुद्धि- स्थो भवतीति वुद्धिस्थचमसाधिकरणप्रसङ्गनास्य सङ्गतिं सूचयि- तुमाह * यथा संयोगामात * अनन्तराधिकरणोक्तसर्वार्थत्वापवा- दाद्वानन्तराधिकरणनैव सङ्गतिमभिप्रेतां स्पष्टत्वादनुक्त्वा चममा- धिकरणोक्तमथासंयोगव्यवस्थाविरोधात्पूर्वपक्षायोगेन सन्देहाया- गशङ्कानिरासायाविरोधोक्त्यर्थो ऽयं ग्रन्थः। धर्मान्वयिनोऽपूर्वसाधन- स्य यदाग्नेयशब्देन केवलाग्निदेवत्यत्वमुपलक्षणमुकं तस्य द्विदेवत्य केवलान्यन्वयतद्विशेषदेवतात्वसमुदायात्मकम्य समस्तेनोपलक्षणेनोपलक्षितस्य धर्मसंयोगाभ्युपगमे द्विदेवत्यस्याग्नेय- शब्देन ग्रहणायोगात्किं समुदायैकदेशेनाप्यग्न्यन्वयमात्रेणोपलक्षितस्य धर्मसंयोगः समस्तेनैव वापलक्षितस्यति सन्दहाद्विदेवत्या गृह्यते न वेति विचार इत्यर्थः । पूर्वपक्षमाह * गृह्यते इति * तो आप हीति भाष्योक्तं हेतुं व्याचष्टे * शक्यते हीति * दृष्टान्तं व्याख्यातुं मनो- ताधिकरणभाष्यं पठति * यद्यपीति* ननु त्वं ह्यग्ने प्रथमो मना- तेति मन्त्रे वाचनिकविनियोगान्यथा ऽनुपपत्त्याग्निशब्दस्याग्नीषो- मोपलक्षणार्थत्वं युक्तं तद्धितेन तु देवतात्वेनैवाग्न्यभिधानाद् द्वि- देवत्ये चाग्नेः समवेतत्वे ऽपि देवतात्वाभावान्नोपलक्षणत्वं सम्भ- तीत्याशङ्ख्याह * समवेतत्वं चेति * सर्वत्राग्निकलिभ्यां ढग्वक्तव्य इत्यन्वयमात्रे ऽपि तद्धितस्मृतेः प्रकरणावगतस्य सर्वार्थत्वस्याति सङ्कोचपरिहारार्थ समवेतत्वमात्रस्येहोपलक्षणताश्रयणीयेत्या- शयः । यद्यप्येकस्य शब्दस्यानेकार्थत्वायोगादन्वयमात्रवाचित्वे च ममस्त भावा- ·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । १०७३ देवतात्वविशेषप्रतीत्ययोगाद्विशेषवाचित्वे तु लक्षणया सामान्य- प्रतीतेदेवतात्वमेवाग्नेयशब्दवाच्यम् । तथा ऽप्यग्नेश्चतुर्दाकरणा- ख्यविधेयकार्ययोग्यपूर्वसाधनहीवविशषोपलक्षणमाने पर्यवसा- नाद्यागविधाविव चतुर्धाकरणविधौ साक्षात्कार्ययोगित्वाभावेना- त्यन्तानादरणीयत्वात्प्रकरणातिसङ्कोचपरिहारार्थ समवेतत्वमा- त्रेणैवापलक्षणता युक्तेत्याह * न चेति * एकपुरोडाशायां पौर्णमा- स्यां पुरोडाशद्वयस्योपलक्षणस्योपांशुयाजाख्यकार्ये ऽनादरो ऽनपाय- कालस्य लक्षणं हि पुरोडाशाविति दशमान्त्याधिकरणसूत्रव- क्ष्यमाणो दृष्टान्तः पर्यग्निकृतं पानीवतमुत्सृजन्तीत्यत्रापि पानीव- च्छब्दस्य पशूपलक्षणार्थत्वात्तेनैवोपलक्षणत्वेन हेतुना त्वष्टुरनादरः पात्नीवते ऽनुपूर्ववत्वादवच्छेद इत्यत्रोक्त इति दृष्टान्तान्तरमाह * नथेति * स्वयं वैदिकदृष्टान्तद्वयमुक्त्वा भाष्योक्तं लौकिक दृष्टान्त- मनुसन्ध *तथेति*उपलक्षणत्वे कार्ययोगित्वाभावोक्त्यर्थत्वन मि- थस्तषामिति सूत्रावयवं तच्छब्देन शेषशब्दोक्तस्य कार्यस्य गुणशब्दो- क्तस्य चोपलक्षणस्य परामर्शः बहुवचनं चानकोदाहरणत्वोपलक्षण- कार्यबहुत्वाशयमभिप्रेत्य व्याख्यातुमाह *उपलक्षणेति* तद्धितवा- च्यमुख्यदेवतात्वत्यागेन लाक्षणिकसमवेतत्वोपलक्षणत्वाभ्युपगम- स्य प्रकरणातिमङ्कोचपरिहारार्थत्वेन तेषां साधारणांक्त्या साधार- ण्यविषयत्वेनोपस्थापितानामाग्नीषोमीयादनिामेकप्रकरणानन्वये सति प्रकरणातिसङ्काचानापत्तर्व्यवस्था स्यात्तंषान्त्वकप्रकरणान्व- यात्साधारणधर्मकत्वप्रतीतरुपलक्षणार्थत्वेन तत्र श्रुत्यविरोधस- म्भवे प्रकरणातिसवाचायोगात्साधारणनैव युक्तंति व्यवधारणक- ल्पनया हतूक्त्यर्थ सूत्रावयवव्याख्यानार्थ यदीत्यादिभाष्यमस्मिन्सू- वे व्यवस्थावाचिशब्दाभावात्सिद्धान्तसूत्नव्यवस्थाशब्दान्वयन तु पू- र्वसूत्रपूरणाभ्युपगमे प्राथम्यातू व्यवस्थाशब्दोपेतस्यैव पूर्वपक्षसूत्र- स्य पठनीयत्वापत्तेरयुक्तमाशङ्ख्यानन्तर्यमचोदनेत्यंतत्सूत्रस्थाचोद- नाराब्दस्याग्नयातिरिक्तानाञ्चतुद्धाकरणाचोदना स्यादित्येवं व्यवस्था- वाचितामभ्युपगम्यानुषङ्गेण पूरणम्भाष्यकृतोऽभिमतमित्याह *भा- प्यति * व्यवहितानुषङ्गायोगादनाक्षेपकत्वात्मकाकारणत्वाचि- नश्चाचोदनाशब्दस्यानुषङ्गे ऽप्यन्याः र्थत्वायोगात्कार्ययोगित्वाभावेन चोपलक्षणस्यानादृत्यत्वानुक्तौ प्रकरणानुरोधमात्रण श्रुतिभङ्गायोगा- दस्या व्याख्यायाः खानभिमतत्वसूचनार्थम्भाष्यकारग्रहणम् । ल- क्षणार्था गुणश्रुतिरिति सिद्धान्तसूत्रावयववक्ष्यमाणवैपस्यावता- राय यथा प्राशिवावदानरूपः शेषो ऽग्निगुणसंयुक्तो ऽपि साधार- ·१०७४ न्यायसुधायाम्। ण इत्यावृत्त्या दृष्टान्ततया व्याख्यार्थ यथेत्यादिभाष्यं तात्पर्यतोव्या- चष्टे * भवति चेति * व्यवस्था वार्थसंयोगाल्लिङ्गस्यार्थेन सम्बन्धाल्ल- क्षणार्था गुणश्रुतिः ॥ २७ ॥ यथा ग्रहत्वेनोपलक्षणेन ग्रहाणामेव संयोगात्सम्मार्गव्यव. स्थोक्ता तथाग्निदेवत्यत्वरूपेण तद्धितार्थेनैकदेवत्यस्यैव संयोगाच्चतु- करणव्यवस्था युक्तेत्येवं सूत्रावयवव्याख्यार्थत्वमग्निनेति भाष्य- ७६०४ स्य द्योतयितुमाह * यथैवहीति * दृष्टान्तोक्तेरुद्देश्यस्वरूपाविवक्षा- शङ्कानिरासप्रयोजनत्वं सूचयितुमाह * उद्दिश्यमानन्तावादिति * द्विदेवत्यसंयोगनिरासार्थ समंवतत्वमानस्योपलक्षणत्वनिरासाया- भिधेयवाचिनार्थशब्देन तद्धितवाच्यस्य देवतात्वस्योपलक्षणतोक्ते. ति सूचयितुमाह * न चेति * नन्वसम्बद्धस्याग्नेरुपलक्षणत्वायो- गात्सम्बन्धमात्रमपेक्षितत्वाद्राह्यं तद्विशेषस्तु देवतात्वं तद्धितोक्तम- नपेक्षितत्वादग्राह्यमित्याशय देवतात्वमेव प्रत्ययार्थत्वेन प्राधान्यातु- पलक्षणं प्रकृत्यर्थत्वात्वग्निरुपलक्षणविशेषणमित्याह * अग्निः पुन- रिति* बहुकर्तृके ऽपिसूत्रे प्रत्येकं कर्तृत्ववद्विदेवत्ये ऽप्यग्नेस्तावंदेवता- त्वमस्त्येवेत्याशयेन कुत इति पृष्ट्वा तन्निरासार्थ यद्धीत्यादिभाष्यंता- त्पर्यतो व्याचष्टे * याश्चति * एतदेवोपपादयति * नहीति * अतः कारणादग्नीषोमीय ऐन्द्रानो वा नाग्नेयशब्देनोच्यत इत्यर्थः । देवता- त्वस्यासत्यामपि तद्धितेनोक्तौ तस्योपलक्षणमात्रार्थत्वान्नात्यन्तादर इत्याशङ्कयोपलक्षणं विनाधर्मान्वयिनोऽपूर्वसाधनविशेषस्योपलक्षयि- तुमशक्यत्वान्नोपलक्षणस्याप्यनादरोयुक्त इत्येवं परिहारार्थत्वेन लि- ङ्गस्योपलक्षणस्यापि देवतात्वस्य तद्धितवाच्यत्वादर्थेन सामये- नोपलक्ष्यसम्बन्धोपपत्तेरित्येवं व्याख्यार्थ देवतालिङ्गस्य हीति भाष्य व्याचष्टे *तद्धितार्थो ऽत्रेति* लिङ्गस्यार्थेनेति सामर्थ्यवाच्यर्थशब्दो- क्ता निरपेक्षतार्थसंयोगार्थव्याख्यार्थे पूर्वभाष्ये ऽनागतावेक्षणेनोक्तेति निरपेक्षोक्त्या सूचयन् श्लोकं व्याचष्टे * आग्नेय इति * दृष्टान्ते प्रा. शित्रमवद्यतीति सामान्यवाक्येन हविर्मात्रात्प्राशित्रावदाने प्राप्ते क- स्माद्धविःप्रदेशात्प्राशिनमवदेयमित्यपेक्षायां मस्तकाख्यप्रदेश वि- शेषोपलेक्षणाग्नेियत्वोपलक्षणश्रुतिरित्येवं वैषम्योक्त्यर्थत्वेनानुभा- षणपूर्वमन्त्यसूत्रावयवव्याख्यार्थमथेत्याद्यनियम इत्यन्तं भाष्यं व्या- ख्यातुमाह * यत्त्विति * मस्तकविभागस्य भञ्जनस्फोटनापरप- ·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । १०७५ यौयस्याग्नेयपुरोडाशविशेषे विधानार्थमेतद्वचनमिति वदतां यदा- प्रेयस्येति प्राशनावदानावान्तरप्रकरणप्राप्तमाग्नेयात्प्राणिनावदानम- नूद्य तन्मस्तकं विभज्योति वचनर्व्यक्तिर्व्याख्याता । प्राशित्रमवद्यती- ति सामान्यवाक्यात्प्राशित्रावदानस्य साधारणता युक्तत्युक्तं चतु- ‘करणस्यापि तं चतुर्दा कृत्वेति सामान्यवाक्यात्साधारण्यं शाङ्क- तुमाह * स्थित इति * द्विदेवत्ये तद्धितार्थो न सम्भवतीत्येवमुक्ते- ७६१ न न्यायेनाधिकरणे स्थिते उभौ वाविशेषादिति कात्यायनाख्यसू- प्रकृद्वाक्यबलात्प्रत्यवस्थीयते इत्यर्थः । कतस्यापत्यङ्गोत्रमित्यस्मि- नर्थे गर्गादिभ्यो यअिति यत्रं कृत्वा कास्यस्थापत्यं युवेत्यस्मिन्नर्थे यमिञोश्चेति फक्प्रत्यये तस्यं चायनादिसूत्रेणायनादेशे कृते कात्याय- नस्येदमित्यस्मिन्नर्थे वृद्धाच्छ इति छप्रत्यये तस्येयादेशेनाजादित्वा- स्फफिओरन्यतरस्यामिति फक् प्रत्ययस्य लुकपक्षे कात्य इति यकारा- रात्परतः ,प्रत्ययप्राप्तावापत्यस्य च तद्धिते नातीति आकारादिव. जिते तद्धिते परेऽपत्यवाचिनो यकारस्य लोपातकांतीयमिति रूपसि- सिद्धिः । न्यायविरोधात्कात्यायनीयवचनस्य बाधमाशंड्याबाधार्थ श्रुतिमूलतामाह * उक्तमिति * इह दर्शपूर्णमासपकरणे श्रुति- ईष्टेत्यर्थः । कासौ श्रुतिरित्यपेक्षायां पठति तमिति । सामान्यश्रुतेर्वि- शेषश्रुत्याग्नेयमात्रविषयत्वेनोपसंहारात्साधारण्यानापत्तिरिति परि- हारमाह * अत्रेति * नित्योक्त्या ऽनुपसंहारे विकल्पापत्तिरुपसंहा- रकारणत्वेन सूचितां । प्राशित्रवाक्ये व्याख्यातेन परपदार्यान्वयवि- धौ श्रुतिबाधापत्तर्विशिष्टावदानविध्यवंगमाद्विशेषशास्त्रत्वेनं सां- मान्यशास्त्रोपसंहारकत्वं भविष्यतीत्याशङ्कते *प्रांशिवेति* वाक्या- न्तरात्प्राप्तेः प्राशिनावदानस्य विधातुमशक्यत्वाद् गुणमात्रार्थत्वा- वगतेर्विशिष्टावदानशास्त्रत्वाभावान्नोपसंहारकत्वं सम्भवतीति परि- हरति *नेति* ऍतदेव विवृणोति *मस्तमिति पुरोडाशवाक्यस्यापि बर्हिःषत्त्वलक्षणेगुणमात्रार्थत्वात्क्रममात्रार्थत्वाद्वा चतुर्दाकरणविः धायित्वाभावे ऽविशेषशास्त्रत्वाभावान्नोपसंहार्यत्वं स्यादित्यांशङ्ख्या ह * इदं त्विति * कृत्वाशब्दोक्तायां चतुर्दाकरणभावनायां गुणा- श्रुतेराख्यातोक्तायाश्च बर्हिःषत्वकरणभावनायाः षत्वकरणभावनायाः प्राधान्यप्रतीते: कृत्वाशब्दोक्तभावनाविशेषणत्वायोगानिर्गुणत्वोतिः । शाखान्तरी ·१०७६ न्यायसुधायाम्। यस्याध्येतृमेदेन पूनर्वचनत्वस्य निरस्तत्वाच्छाखान्तरीयस्य च दूर. स्थत्वेन प्रत्यभिज्ञायोगात्सगुणश्रवणे ऽपि विधेयैव क्रिया दूरस्थस्य प्रत्यभिज्ञाभ्युपगमे ऽपि त्वभ्यासेन क्रियाविधिः शक्यो वक्तुमिति प्रो. ढिप्रदर्शनार्था पुनर्वचनोक्तिः । शाखान्तरीयस्य सामान्यस्याबुद्धिस्थ- त्वेनोपसंहारायोगं शङ्कते * दूरस्थत्वादिति * यस्य येनार्थसम्बन्धो दूरस्थेनापि तस्य सः । अर्थतो ह्यसमर्थानामानन्तर्यमकारणमिति ॥ न्यायाद् दूरस्थो ऽप्युपसंहारो नाशक्य इति परिहरति नेति वृद्धश्लोकेन सामान्यन्यायमुक्त्वा तदुपजीवनेन दूरस्थस्या ऽपि सा- मान्यस्य विशेषणोपसंहारसिद्धिमाह * तेनेति * येन कारणेन दूरस्थस्या ऽपि योग्यत्वात्सम्बन्धो युक्तस्तेन कारणेन दूरस्थमपि सा- मान्य विशेषेण विना ऽनुपपद्यमानत्वाच्छाखान्तरीयविशेष प्रति ग- च्छति ततश्च श्रुतविशेषलाभे विशेषान्तरकल्पनायोगाद्विशेषशास्त्रेण खविषयभूते विशेष स्थाप्यते दूरस्थत्वे ऽपीति श्लोकार्थः । दूरस्थ- योरप्युपसंहार्योपसंहारकतावश्यध्रुवोक्तिभ्यामुक्ता युक्ता । सा- मान्यशास्त्रस्य पूर्वालोचनायामुपसंहारसम्भवे ऽपि विशेषशास्त्रस्य पूर्वालोचने सामान्यशास्त्रानर्थक्यं स्यादित्याशय तस्मिन्पक्षे विशे- पान्तर्गतत्वेन प्राप्तस्य सामान्यस्य तदुरकालबर्हिःषत्वकरणवि- धये ऽनुवादमाह * अथ वेति * बहिःषत्वकरणस्या ऽपि चतुर्द्धा- करणवच्छषप्रतिपत्त्यर्थभक्षाङ्गत्वेन चतुर्दाकारणाङ्गत्वाभावादङ्गा- ङ्गिभावाया नुवादायोगात्क्रमनिरपेक्षवर्हिःषत्वविधावनुवादा- नर्थक्यापत्तेः शाखान्तरप्राप्तचतुर्वाकरणा ऽनुवादाभ्युपगमे बर्हिः- षत्त्वस्य शाखान्तरप्राप्तस्या ऽनुवादोपपत्तेः न विधिः सम्भवती- त्याशय क्रममानं तर्हि विधीयतामिति पक्षान्तरमाह * अथेति * साधारण्याशङ्कापरिहारमुपसंहरति * अतश्चति * मिथस्तेषाम- सम्वन्धादिति पूर्वपक्षसूत्रावयवस्य व्यवधारणकल्पनयास्यैकदे- वत्यद्विदेवत्यानामेकप्रकरणान्वये योजितस्य विरुद्धत्वोक्त्यै यद्येकाद्ध- देवत्यानां मिथः सम्बन्धो न स्यात्ततो द्विदेवत्यस्या ऽपि लक्षणार्था- निगुणश्रुतिर्भवेन त्वेतवस्तीत्येवं लक्षणार्थेति सिद्धान्तसूत्रावयवे ऽनुषक्तस्य पूर्वपक्षनिरासार्थत्वेन योजनार्थ यदि विति भाष्यं ·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। १०७७ व्याचष्टे * यदि त्विति * उपलक्षणकार्ययोमिथो ऽसम्बन्धात्कार्या- योगित्वेनोपलक्षणस्यानाहत्यतेत्येवं खमतेन व्यवधारणकल्पनां वि- नैव पूर्वपक्षसूत्रावयवे व्याख्याते त्वानेयत्वेन द्विदेवत्यस्योपलक्षयितु- मशक्यत्वादनुपलक्षितस्य चाग्यशब्देन ग्रहीतुमशक्यत्वान्निथरते- षामसम्बन्धे ऽप्येकदेवत्यस्यैव लक्षणार्था ऽग्नेयत्वोपलक्षण श्रु- तिरित्येवं लक्षणार्थेति सूत्रावयवस्य व्याख्यां सूचयितुमाह * य- द्यपि चेति * इति श्रीमत्रिकाण्डमीमांसामण्डनप्रतिवसन्तसोमयाजिभट्ट माधवात्मजभट्टसोमेश्वरकृतौ तन्त्रवात्तिकटीकायां सर्वानवद्यकरण्यां न्यायसुधाख्यायां तृती- यस्य प्रथमश्चरणः समाप्तः।

·No text on this page.

·न्यायसुधायाम् । तृतीयाथ्यायस्य द्वितीयः पादः बर्हिायः । लवनप्रकाशमन्त्राणां मुख्ये विनियोगाधिकरणम् ॥ १॥ अर्थाभिधानसंयोगान्मन्त्रेषु शेषभावः स्यात्त- स्मादुत्पत्तिसम्बन्धो ऽर्थेन नित्यसंयोगात् ॥ १ ॥ लिङ्गहेतुकस्य विनियोगस्य श्रुतिसापेक्षत्वाच्छ्रौतविनियोगप्र- कारचिन्तानन्तरं लैंङ्गिकविनियोगप्रकारचिन्तायां सङ्गतिमाह * इदानीमिति * विशिष्टावृत्त्या विविधरूपविनियोगाभिधानाद्विनियो- ७६३।४ गप्रकारोक्तिः । सामर्थ्याख्यस्य लिङ्गस्य मन्त्रेष्विव द्रवावदानाद्यङ्ग- भूतेषु रुवादिष्वपि विनियोजकत्वसद्भावात्तेवलिङ्गहेतुकविनि- योगप्रकाचिन्ता कस्मान्न कृतेत्याशङ्ख्य मुख्यएव विनियोगो गौणे ऽपि चेत्येतत्प्रकारव्यतिरिक्तस्य लैङ्गिकविनियोगप्रकारस्याभावात्त- स्य चार्थप्रत्यायनव्यतिरिक्तसामर्थ्यहेतुकत्वाभावान्मन्त्रव्यतिरिक्तस्य चार्थप्रत्यायनसामर्थ्याभावान्मन्त्राणामेव लैङ्गिकविनियोगप्रकार- चिन्ताविषयत्वं भाष्यकृतोक्तमिति दर्शयितुमाह * लिङ्गं नामेति* गौणार्थप्रत्ययस्य तर्हि मुख्यार्थप्रत्ययजन्यत्वेन मन्त्रे मन्त्रजन्यत्वा- भावान्मन्त्रसामानुपपत्तर्बहिर्मन्त्रस्य मुख्येष्वेव कुशेषु विनियो- गो गौणेष्वपि वा कुशसहशेषूलपाख्येषु सुगन्धादिषु तृणान्तरेष्वि- तीयं चिन्ता त युज्यतेत्याशङ्याह * तच्चेति * गौणस्यार्थस्याशाब्द- त्वे शाब्दार्थान्तरानन्वयापत्तेौणे ऽप्यर्थे शब्दव्यापारो ऽस्तीत्याश- यः । कः पुनरिति भाष्यस्य गौरणार्थाभावात्सन्देहायोगेनाधिकरणा- क्षेपार्थत्वं सूचयितुमाह * तनेति * तत्सिद्धिसूत्रे गौणस्यार्थस्यो- तत्वान्नेह तभावाशङ्का युक्तत्याशङ्ख्याह * तत्सिद्धीति * गौण- त्वनिमित्तविशेषानवधारणे गुणवरूपसद्भावमात्रेण प्रकृतचिन्ता- सिद्धेरिह सामान्यतो गौणे ऽर्थे सिद्धे जहत्वार्थाभिधायित्वादि- निमित्तत्रयस्य वेदे ऽनुपपत्तेः प्रस्तरादिशब्दानां यजमानादिषु ·१०८० न्यायसुधायाम्। गुणवृत्तिसिद्धौ लक्ष्यमाणगुणयोगवृत्तित्वरूपो गौणत्वयोगौ- णत्वनिमितविशेषस्तत्सिद्धिसूत्रे बाख्यात इत्युक्त तथाप्यजहत्खा- र्थाः सर्वा वृत्तय इति तत्सिद्धिसूत्रे ऽभिहितत्वादुपपदाधीनत्वा- दिषु चेहाशयमानेषु पञ्चस्वपि गौणत्वनिमित्तेनु स्वार्थत्वान्नेहो- पपदाधीनत्वादिति निमित्ताशङ्का युक्तेत्याशय स्वार्थापरित्यागवृत्ति- त्वमप्यर्थेन नित्यसंयोगादित्य त्रैव सिद्धं तत्सिाद्धसूत्रे व्याख्यात- मित्युक्तमतो नैव गुणो नाम कश्चिदस्तीत्याशङ्का युक्तेतीति करणा- र्थः । एवं सति तत्सिद्धिसूतं पश्चात्कायमित्याशायाह * अय- मर्थत इति * वक्ष्यमाणगौणत्वसिद्धवत्कारेणापि निमित्तविशेषा- क्तिर्युक्तेत्याशयः । उच्यतइति परिहारभाध्यं व्याचष्टे * तत्र चेति * शङ्किष्यमाणोपपदाधीनत्वादिनिमित्तान्तरनिरासं विना गुणयोगनिमित्तत्वात्सिद्धरुपक्रममात्रत्वसूचनार्थम् * तत्र चेत्युक्त- * उत्त्पत्युक्त्यावगतिरुक्ता गुणाद वगमनं गौणत्वे हेतुरित्यर्थः । शङ्काशयविवरणार्थ यद्येवमिति भाष्यं व्याचष्टे * शाखादिभ्य इति * कथं सर्वेषां शब्दाभिधेयतेत्याशङ्कां निराकुर्वश्लोकं ब्याच- ष्टे * परेति * पैङ्गल्यादिसामान्यस्य गुणत्वाभावाद्विशेषस्य चाग्नि- गतस्यान्यत्राभावादग्निगुणयोगेन माणवकावगत्यनुपपत्तेरग्नित्वपै- ङ्गल्यतीव्रत्वादेरसर्वगतत्वादनिशब्दात्प्रतीयमानो ऽ ऽभिधीयमा- नत्वादन्येन प्रकारेणावगत्ययोगान्मुख्य इत्यर्थः । अन्यशब्दस्याभि- धीयमानत्वापेक्षायामपि नित्यसापेक्षत्वाद् गतिशब्दसमासाविघा- तः । उपपदाधीनत्वादीनां निमित्तानां सिद्धान्तिनो ऽनिष्टत्वादुप- न्यासपूर्वको निरासो निर्थक इत्याशय गौणत्वनिरासायैकदेशि- ७६४।२ कल्पितानि निमित्तान्याशङ्किता दूषयितुमुपन्यस्यतीत्याह * तत्रे- ति * गौणस्य मुख्याद्विवेकायेहोपपदाधीनप्रत्ययस्य लक्षणत्वेन शङ्कनीयत्वाद्वयापिनश्च धर्मस्यान्यतो व्यावर्तकत्वेन लक्षणत्वाद- ग्निरधीतइत्यादौ चोपपदाभावे ऽपि गौणत्वप्रसिद्धरुपपदाधीनप्रत्य- यस्याव्यापित्वादर्थधर्मत्वाभ भावाच लक्षणत्वा ऽनुपपत्तरथोत भा- ध्यमयुक्तमाशङ्याह * सर्वथेति * धर्मत्वाभाके ऽप्यन्यतो व्या- वर्तकत्वाल्लक्षणत्वोपपत्तिः पूर्वार्द्धनोक्ता उत्तरार्द्धन पराधीना श- ब्दप्रवृत्तियस्मिन्नर्थे पराधीनप्रवृत्तिरित्यर्थधर्मस्य पराधीनप्रवृत्ति- त्वस्य लक्षणतोक्ताग्निरधीतइत्यादावपि माणवकाद्युपपदस्यार्थप्र- करणान्नित्यशब्देनाव्याप्तता परिहृता । नित्यशब्दार्थ व्याचष्टे * न हीति * माणवके पैङ्गल्ये प्रत्ययो माणवकप्रत्ययः । एवमपि को ऽत्र गुणो विवक्षितो यत्सम्बन्धादू गौणत्वं स्यादित्याशङ्ख्याह * - ·तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । १०८१ तदेव चेति* अग्न्यादिनाम्नां पैङ्गल्यादिप्रवृत्तौ माणवकादिपदान्तर- स्य हेतुत्वेनानुग्राहकतयाङ्गात्मके गुणत्वे ऽभिहिते कथं पादान्तरस्य पैङ्गल्यादावन्यादिनामप्रवृत्तिहेतुतत्याशङ्ग्य सामान्योक्त्या समाना- धिकरणकृतोक्ताग्निशब्दस्य माणवकगतपैङ्गल्यादिवाचित्वाभावे मा. णवकशब्दाग्निशब्दसमानाधिकरण्यायोगात्पङ्गल्यादिवाचिताग्निशब्द- स्यावसीयतइत्याशयः पदान्तरेण पदान्तरस्य स्वाभाविकशक्तिनाशेन शक्त्यन्तरानुत्पादकत्वादुपपदापेक्षित्वे ऽपि मुख्यत्वानपायान्मुख्याद्वि- वेकानापादकत्वेनैतल्लक्षणार्थ नैतदित्यादिभाष्यं व्याचष्टे * नैतदिति* स्वभावादेव पैङ्गल्ये ऽस्याग्निशब्द प्रति मुख्यत्वं लक्षणवाच्यत्वं नापे- तमित्यर्थः । श्लाकं व्याचष्ट *यथैवति* सम्बन्धानुभवजन्यसंस्का- रसम्बन्धस्मृतिग्रहणायादिशब्दानचासाविति भाष्यं शब्दद्वयसमुदा- यावयवत्वाख्यं गुणशब्दात्प्रतीतेर्गौणतेत्येवं गौणत्वलक्षणदूषणार्थत्वेन व्याख्यातुं लक्षणान्तरमुपन्यस्यति *अथेति* माणवकाग्निशब्दस- मुदायवाच्यस्य पैङ्गल्यस्याग्निशब्दात्मकमवयवं प्रति गौणतेत्यर्थः । एतल्लक्षणदूषणार्थत्वेन भाष्यं व्याचष्टे * तदिति * श्लोकं व्या- चष्टे * तत्रेति * उभयोरपि पैङ्गल्यपिण्डखरूपयोर्वाच्यत्वादुभाव- ७६५४४ प्यग्निमाणवकशब्दो प्रात्यात्मिकयोरर्थयोर्मुख्यावित्युक्ते ऽथे विष- यगौणमुख्यविवेकप्रस्तावादर्थमुख्यत्वोक्तौ शब्दमुख्यत्वोक्तिरिति सू- चनार्थेतिकरणः । वाक्यार्थस्यैकं पदं प्रति वाक्यावयवत्वात्मकगु- णवशात्प्रतीतेौणतेत्येवं लक्षणान्तरोपन्यासार्थमथेति भाव्यं व्या- चष्टे * इदानीमिति * सर्ववाक्यार्थानां तर्हि शब्दं प्रति गौणत्वाप- त्तिरिति परिहारसूचनार्थम् * पूर्ववदेवेत्युक्तम् * एतल्लक्षणदू- षणार्थ नैतदितिभाण्यं व्याचष्टे *तदिति* अग्निमाणवकशब्दाझ्या- मग्निमाणवकत्वयोरभिधानात्तद्विशिष्टैः कार्योक्तिः सम्भवतीति वा- शङ्याह नत्विति तच्छब्देनानिशब्दः परामृष्टः । पैङ्गल्यस्य तीग्निश- ब्दवाच्यत्वात्पदार्थत्वोपपत्तेर्वाक्यार्थत्वसम्भवाद्याच्येत ततो वा- क्यार्थता भवदित्यनेनावाच्यत्वात्पैगल्यस्य वाक्यार्थत्वनिरासो न युक्त इत्याशङ्ख्याह *नोति वाक्यार्थत्वनिरासमुपसंहरति तस्मा- दिति * गौणमुख्यविभागादावसिद्ध्युपसंहारार्थन्तदेवमिति भाष्यं व्याचष्टे * तेनति * पङ्गल्यस्य शब्दावाच्यत्वोक्तेष्वविरोधमाश- याह * माणवकस्यति * मन्दप्रसिद्धत्वात्मकं गौणलक्षणोपन्या- सार्थ तथेति भाध्यं भन्दप्रसिद्धस्य गुणादवगतत्वाभावेन गौणश- ब्दवाच्यत्वायोगादयुक्तमाशङ्ख्य मन्दप्रसिद्धस्य मन्दप्रयोगविषयभू- तस्य वाक्यार्थस्योपपादनं विना निश्चेतुमशक्यत्वादुपपदस्यैवानापि ·न्यायसुधाया। पक्षद्वये ऽनुग्राहकत्वेनाङ्गत्वाद् गुणता विवक्षितेति सूचयन् व्यचिष्टे * अथेति * यथा मन्दप्रसिद्धया कृतमुपपदस्याश्रयणं च यथा च सुष्टु प्रसिद्धया कृतमनाश्रयणं ततएव दर्शयंतीति मन्दप्रसिद्धत्वस्यो- पपदाश्रयणमिति तत्वोक्त्या मन्दप्रसिद्ध्यर्थं प्रतीतावुपपदस्यानुग्रा- हकत्वाद् गुणत्वसूचिते कथं तद्यपदाधीनत्वपक्षात्पक्षन्तिरतेत्याशय मन्दप्रसिद्ध्यै सन्तमप्युपपदव्यापारं लक्षणत्वेन * मुक्त्वेयुक्तम् * ए- तल्लक्षणदूषणार्थमिदमपीति भाष्यं व्याचष्टे * तत्रेति * ज्ञानस्य निरवयवत्वात्स्व तो न्यूनातिरिक्तत्वाभावे ऽपि ज्ञावल्पबहुत्वाभ्यां न्यूनातिरिक्तत्वसम्भवमाशङ्ख्यं ज्ञात्रल्पत्वात्संख्यातो ज्ञानाल्पत्वे ऽपि मान्द्याप्रसिद्धेर्निरवयवत्वेन च खरूपपरिमाणाल्पत्वायोगानिरव- यवसामान्यमात्रविषयत्वेन च शब्दस्य ज्ञानस्य विषयाल्परिमाणत- या ऽप्यल्पपरिमाणयोगान्मान्द्यायोगसूचनायाञ्जस * इत्युक्तम् * अल्पप्रयोगित्वात्सकललक्षणोपल्यासार्थमति भाष्यमल्पप्रसिद्ध- त्वलक्षणाल्पप्रयोगित्वलक्षणस्या मूलभूतत्वेन विशेषं दर्शयन् व्या- ७६६।२ चष्टे * इदानीमिति * एतच्च लक्षणदूषणार्थेनैतदिति भाष्यं व्या- चष्टे * तदिति * पुनः शब्देन सामर्थ्यनिमित्तप्रत्यायकत्वाच्छब्दस्य मुख्यत्वे ऽप्यर्थस्य गौणत्वनिरासः। प्रकृतं कथं सिद्ध्येदित्याशय श- ब्दस्य मुख्यत्वे ऽर्थस्यापि मुख्यत्वापत्तिरिति परिहारार्थत्वेनातः सो- ऽपीति भाष्यव्याख्या सूचिता । यथा च तद्यथा गवादिशब्दानां पृ- थिव्यादिरित्यनेनोपपदधीनत्वस्येति व्याप्तिशिता तथास्य, प्रसिद्धि- प्रयोगयोरपि दर्शयितव्येत्याह * इहापि सेति * अतिव्याप्तिमेवं दर्शयितुं वृद्धश्लोकं पठति * तथा चाहेति * परकल्पितेषु गौणत्व- लक्षणेषु मुख्याद्विवेकानापादकत्वेन दूषितेषु वाच्यगुणयोगेन प्रती- यमानत्वात्मकविवेकापादकलक्षणोक्त्यर्थमत्रत्यादि भाष्यं तात्पर्यतो व्याचष्टे * इदानीमिति * अग्नस्तावदभिधानमित्युत्कृष्य तावच्छब्दो व्याख्ययः । अग्निवत्पैङ्गल्यस्य माणवके च पैङ्गल्यान्वयस्याप्याभि- धानमस्त्वित्याशयाग्निसम्बन्धादेव परिशिष्टस्यार्थस्य प्रतीतेरनभि- धेयतामुक्तामाकृत्यधिकरणन्यायेन दृढयितुम *व्यक्तिवदित्युक्तम् * परगुणानां परशक्यतां परगुरणानां चेति वार्तिकोक्तां परिहर्तुमाह * सन्ति चति * गुणव्यक्तीनां परत्राभावे ऽपि सामान्यानि पर- न सन्तीत्युक्त तत्सद्भावं द्रढयितुं चित्रादौ यत्तु सादृश्यं सामान्य तत्र किं भवेत् तत्रापि पृथिवीवर्णसंस्थानादिसमानतेति प्रश्नोत्तर- रूपोपमानवार्तिकाक्ततोक्ता । गुणयोगनिमित्तवृत्तित्वात्मकगौणत्व- लक्षणव्युत्पादनस्य वेदे गौणत्वसिद्ध्यर्थत्वोत्यर्थमेवमिति भायं ·तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । दर्शपूर्णमासयोस्तुणसाशाभावात् कुशविषयस्तुणशब्दो न कुशस. हरासुगन्ध्यादितृणान्तरोलपराजिस्तरणाविषयस्तृणसहशशब्द इ. त्येवं स्पष्टत्वान्न व्याख्यातम् । गौणमुख्याविभागोक्तेरधिकरणारम्भ- सिद्ध्यर्थत्वोक्त्यर्थं तदेवमिति भायं व्याचष्टे * तस्मादिति * सु. खग्रहणार्थ गौणत्वलक्षणानि सङ्ग्रह्णाति * एते चेति * स्वार्थ जहा- -तीति जहत्वार्थो ऽर्थान्तराभिधायी च तस्य भावो जहत्स्वार्थाभि- धायित्वं गुणिरूपाग्न्यादिस्वार्थत्यागेन गुणरूपे पैङ्गल्यादौ वृत्तिर्गौ- णत्वे कारणम् अग्न्यादिजातिपैङ्गल्यादिगुणसङ्घातोऽग्न्यादिशब्दवा- व्यः सातिरहितगुणमात्रे शब्दप्रवृत्तिहेतुत्वाद् गौणत्वकारणम्। अ- रन्यादिशब्दवाच्यस्याग्नित्वादेर्माणवकादावग्न्यादिगुणदर्शनेन कल्प- नागौणत्यकारणम्माणवकायुपपदसहायस्याग्न्यादिशब्दस्य पैङ्ग- ल्यादौ वृत्तिरङ्गाख्यगुणभृतोपपदाधीनत्वाद् गौणत्वकारणमग्निर्मा- णवक इत्यादिशब्दस्यावयवार्थानपेक्षवर्णसमुदायरूपेण पैङ्गल्यादौ या प्रसिद्धिस्तस्याभावं समुदायावयवभूतस्याग्न्यादिशब्दस्य पैङ्गल्यादौ समुदायावयवभूतत्वाख्यगुणवत् । प्रवृत्तिहेतुत्वाद् गौणत्वकारणं पैङ्गल्यादेरग्निर्माणवक इत्यादिवाक्यार्थत्वमग्न्यादिशब्दस्य पैङ्गल्यादौ वाक्यवयवत्वाख्यगुणवत्त्वादु गौणत्वकारणमग्न्यादिशब्दस्य पैङ्गल्या- दावकल्पश्रोतृप्रसिद्धत्वमङ्गाख्यगुणभूतोपपदापेक्षत्वप्रतिनिमित्तागो- णत्वकारणम्यस्मिन् पैङ्गल्यादावग्न्यादिशब्दस्याल्पैर्वक्तृभिःप्रयो- गःसोऽल्पप्रयोगीतस्य भावोऽल्पप्रयोगिताऽल्पसिद्धत्ववद्गौणत्वका- रणम् एतान् गौणत्वकारणपक्षानिरस्याग्न्यादिशब्दवाच्येनाग्नित्वादि- नाग्न्यादिगुणस्य पैङ्गल्यादेर्लक्षणा माणवकादावग्न्यादिगुणवत्यग्निश- ब्दप्रवृत्तिहेतुत्वाद्गौणशब्दवाच्यरूपगौणत्वकारणत्वेन साधितेति न- घानां मध्ये युक्तायुक्तपक्षविवेकायोक्तं किं तावदिति पूर्वपक्षभायं व्याचष्टे *तनेति *सकृदाम्नातस्य मन्त्रस्यावृत्त्यनापत्तिः साक्षान्मुख्ये ७६७।३ विनियोगस्य मूलं भविष्यतीत्याशय प्रतिप्रधानमावृत्त्यविरोधोक्त्यर्थ परार्थत्वादित्युक्ते मुख्यविनियोगेन कृतार्थस्य गौणे विनियोजकश्रु- त्यकल्पनादुभयाङ्गत्वायोगमाशङ्ग्यानेन मन्त्रेण यदभिधातुं शक्नुया- तदभिदध्यादिति गौणमुख्यसाधारणश्रुतिकल्पनेनोत्त्यर्थों नित्यशब्दः अप्राकरणिके ऽपि तर्हि विनियोगापत्तिरित्याशङ्कय प्रकरणावग- तसामान्यसम्बन्धसापेक्षत्वाल्लिङ्गस्याप्रकृते विनियोजकत्वायोगोक्त्यै- ध प्रकृते गौणे मुख्ये च * प्रयोगितेत्युक्तम् * संस्कारत्वादि. ति सूत्रस्य शङ्कोत्तरत्वेन व्याख्यार्थमपि चेति भाष्यं व्याचष्टे * एवं चेति * प्रकरणवञ्चोदको ऽप्यनुग्रहीतव्य इत्याह: * तथेति * ·न्यायसुधायाम् । सम्बन्ध ऋषिशब्देन दृश्यते ऽनेनेति व्युत्पत्त्या वेदाभिधानाद्वौदिक मन्त्ररूपमा- पशब्देनोक्तम् । औत्पत्तिकेन प्रथमावगतन मुख्यनवार्थेन मन्त्राणां इत्येवं सिद्धान्तप्रतिज्ञार्थमध्यमसूत्रावयवव्याख्यार्थत्वेन स्पष्टत्वान्मुख्य एव चेति भाष्यमव्याख्याय हेत्वर्थत्वेनाद्यावयवव्या. ख्यार्थ प्रकरणे हीत्यादिभाष्यं प्रधानकवाक्यतां विनाप्यभिधेयार्थ- त्वोपपत्तेः प्रधानैकवाक्यतोक्त्यानर्थक्यादयुक्तमाशय क्रतुशेषत्वो- क्त्यर्थत्वेनार्थत्वं सूचयन्सूत्रावयवपाठपूर्व व्याख्यातुमाह * एवमि- ति* मुख्यार्थप्रत्यायनद्वारा गौणे ऽपि शक्त्युपपत्तौणमुख्यसाधार- कविधिनियोजकश्रुतिकल्पनेनाविशेषादुभयत्र विनियोगं न विति भाष्येणाशयानुष्ठेयत्वेनावगत पदार्थे स्मारकापेक्षिणि लिङ्गन मन्त्र- विनियोगादन्योन्यानपेक्षाणां च पदार्थानामनुष्ठयत्वावगतेरन्योन्यान- पेक्षाणामेव स्मारकापेक्षत्वात्प्रत्येकमेव पदार्थेषु मन्त्रविनियोजिकायां श्रुतौ कल्प्यायां मुख्यप्रत्यायनं विना गौणप्रत्यायनाशक्तेर्मुख्यप्र. त्यायनाशक्तेर्मुख्यविषयविनियोजकश्रुतिकल्पनां विना गौणविषय- श्रुतिकल्पनायोगान्मुख्यविषयश्रुतिकल्पनायाः प्राथम्यावगतेर्मुख्य- विनियोगेन मन्त्रस्य नैराकाङ्क्षयात् गौण मन्त्रविनियोजककल्पना न युक्तेत्येवं परिहारार्थतया मुख्येनार्थेन गौणतार्थप्रत्यायनवेलायाम- पि मन्त्राणां प्रत्याय्य प्रत्यायनलक्षणा संयोगादित्येवमन्त्यावयव- व्याख्यार्थ सत्यमित्यादिभाष्यं व्याचष्टे * मुख्येन चति * गौणेन कृतार्थत्वान्न मुख्ये श्रुतिकल्पनेत्येवं कस्मान्न भवतीत्याशङ्कां निरस्य श्लोक व्याचष्ट * अपि चेति * अपि वा प्रयोगसामर्थ्यान्मन्त्री ऽभिधानवाची स्यादिति द्वितीयमन्त्राधिकरणसूत्रन्यायेन सामा- धीनत्वाच्छतिकल्पनस्य मुख्य चनिरपेक्षसामर्थ्यावगतस्तत्रैव श्रुतेः प्राक्कल्पत्वाद् गौणे तु सामर्थ्यस्य मुख्यसामर्थ्यपूर्वकत्त्वान्न वैपरी- त्याशङ्का निरासाशयः एतदुपपादनायैवार्थेन नित्यसंयोगादित्यनेना- जहत्स्वार्थता गौणवृत्तेरुक्तंति सूचनार्थम् * यदीत्युक्तम् * मु- ख्यनवार्थेनोपायान्तरनिवृत्त्या मन्त्राणां स्मृत्युपायत्वेन नित्यसंयोगा- प्रकरणाम्नानार्थवत्त्वोपपत्तौणस्मृतावुपायान्तरनिवृत्त्यशक्तः सा- मर्यप्राप्तोपायान्तरनिवृत्त्यशक्तः सामर्थ्यप्राप्तोपायान्तरबाधापादक- गौणविनियोगायोगात्त्यर्थतया ऽर्थेन नित्यसंयोगादित्यवयवस्या- न्यथाव्याख्यार्थमपि च गौणस्येति भाष्यं व्याचष्टे * किं चेति * मुख्यविनियोगेन मन्त्रपाठस्य कृतार्थत्वे ऽपि मुख्यद्वारा गौणप्रत्याय- नार्थ गौणो ऽपि मन्त्रो विनियोज्य इत्याशयोपायान्तरेणापि गौण- प्रत्यायनोपपत्तेमन्त्रनियमो न युक्त इत्येवं परिहारार्थत्वेन यदि गौ- ·तृतीयाध्यायस्य द्वितीय. पादः। णप्रत्यायनस्य नित्यं मुख्यनार्थनोपायोपयत्वलक्षणः संयोगो भवेत्त- तो मुख्यद्वारा मन्त्रस्य गौणे ऽपि विनियोगः स्यान्न त्वेतदस्तीति व्यवधारणकल्पनया ऽर्थेन नित्यसंयोगादित्ययवस्यान्यथाव्याख्यार्थ- मपि च यो गौण इत्यादि मुख्य एव विनियोग इत्यन्तं भाष्यमवय- वशो व्याचिख्यासुः प्रत्याययतीत्यन्तं तावद्वयाचष्टे* अपि चेति * सचेदित्याशङ्काभाध्यं व्याचष्टे * अन्यथति * यदित्युत्तरभाष्यं व्याचष्टे * नेति * अथेत्याद्याशङ्कोत्तरभाध्यं व्याचष्टे * पाक्षिक- ७६८१२ त्वे ऽपीति * यदेति प्रकृतसिद्ध्युपसंहारभाष्यं व्याचष्टे * नित्यमि- ति * उपायान्तरेण गौणप्रतीतिसिद्धावपि मन्त्रस्मारितस्यायुद- यकारित्वाद् गौणे ऽपि मन्त्रविनियोगों भविष्यतीत्याशङ्कानिरासार्थ- त्वेन साधनविशेषानपेक्षणार्थस्मृतिमात्रेण प्रयोजनभूतनार्थानुष्ठातुः संयोगान्न मन्त्रस्मारिततादरणीयेत्याशङ्कानिरासार्थत्वेन मुख्यनार्थे- न चेति भाष्यं व्याचष्टे * न चेति * मन्त्राम्नानानर्थक्यपरिहारार्थ मन्त्रस्मारिततांदरणीयेत्याशङ्कानिरासार्थत्वेन मुख्यनार्थेन मन्त्रस्य स्मार्यस्मारकत्वसंयोगमात्नादाम्नानार्थवत्त्वापपत्तन्न गोणस्य मन्त्र- स्मारिततादरणीयेत्येवमवधारमार्थनित्यशब्दाभ्युपगमेनैव पञ्चम- व्याख्यार्थमथापीति भाष्यं व्याचष्टे * मन्त्रति * पञ्चस्खपि व्याख्यासु सकृत्सूत्रं योजयति * तेनेति * नित्योपपादनायाव्य- भिचारितोक्ता * संस्कारत्वादचोदिते न स्यात् ॥ २ ॥ भावव्याख्यार्थे सूत्रं योजयति अचोदितः इति * लिड्न प्रकरणबाधस्यादोषत्वोक्त्यर्थतया च कश्चिदिति भाष्यावयवं व्याख्यातुं लिङ्गेन चेत्युक्तं कर्मान्तराङ्गत्ये ऽपि तर्हि प्रमाणाभावादानर्थक्यं स्यादित्याशङ्कते * कथं पुनरिति वैदिकत्वसामान्योपस्थापितवैदिककर्मान्तराङ्गत्वं सन्निधानाख्येन पञ्चमप्रमाणनाशझ्याहवनीयादिवत्सामान्यत कर्मा- ङ्गत्वानवगमात्सामान्यमात्रेणानाकाश्तिा कर्मविशेषाङ्गता बोधुमश- क्येति परिहारसूचनार्थ वैदिकोक्तिः । कर्मानङ्गत्वे ऽपि लिङ्गादेव- ताङ्गत्वं भवतीत्याशङ्ख्याह * कथं चेति * क्रत्वङ्गभूते ऽर्थे सा- मान्यतो मन्त्रविनियोगाभावे कर्मापूर्वसाधनत्वापेक्षायां विनियोगा- पत्ते ष्फल्यप्रसङ्गान्न लिङ्गमात्रादङ्गत्वं सम्भवतीत्याशयः । परिहर. (१) अवधादरणीयेत्ये वमवधारणार्थनित्यशब्दाभ्यु पगमे नान्यथा व्याख्यार्थ मर्थेन चे. तिभाष्य * व्यावष्ट नचेति * इति २ पु. पा० ।।

·न्यायसुधायाम् । ति * तदिति * पूर्वार्द्ध व्याचष्टे * यागेति * उत्तराई व्याचष्टे * तत इति * चोदकानुग्रहशङ्कोत्तरत्वे तु विकृता- वचोदिते ऽग्न्यादावग्न्यादिशब्दो यत्र भवति तत्तथा युक्तमित्येवं सूत्रयोजना स्पष्टत्वान्न कृता। गार्हपत्यन्यायः । इन्द्रप्रकाशकमन्त्राणां गार्हपत्य विनियोगाधिकरणम् ॥२॥ वचनात्त्वयथार्थमैन्द्री स्यात् ॥ ३ ॥ गौणसामर्थ्यस्य विनियोजकत्वे निरस्ते विनियो जकश्रुतिसहायतापि गौणसामर्थ्यस्य न सम्भवतीति प्रसक्त ७६९।१ स्यापवादायैतदधिकरणमित्यनन्तरसङ्गतिमाह * अपवाद इति * निवेशनः सङ्गमनो वसूनां विश्वारूपा अभिचष्ट शचीभिः । देव इव सविता सत्यधर्मेन्द्रो न तस्थौ समरे वसूनामित्युपमार्था येन कार- णोपमानतया ऽस्मिन्मन्त्रे निर्देशादप्राधान्यात् गतेधरो ध्रुवः तथा सोम आपश्चैवानिलो ऽनलः प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवो ऽष्टौ प्रकी- र्तिता इत्यनलशब्दवाच्यस्य वाग्नेर्वसुत्वस्मरणादुक्तानां मध्ये ऽग्नि- ी नाम वसुरिन्द्र इवसङ्ग्रामे स्थितवानित्यग्निस्तुनिप्रतीतेर्वसूनां पा- घकश्चास्मीति चाग्नेरेव वसुश्रेष्ठत्वस्मरणात्तत्समीपेऽन्येषां वसूनांग- मनाद्वसुसङ्गमनत्वेनाप्यग्नेरेव स्तुतिप्रतीतेर्नेयमृगेन्द्रीत्वेोदाहार्येत्या- शङ्याह *निवेशन इति * बलाबलाधिकरणे श्रुत्या लिङ्गबाधस्य व. क्ष्यमाणत्वान्मन्त्रस्य स्वरससामर्थ्यानालोचनेनैन्द्रयोति देवतातद्धित. श्रुत्यैन्द्रप्राधान्यावगमाद्रामरावणयोरिवति वश्चानन्यचरितत्वेनेन्द्र- स्यापीन्द्रोपमानरूपस्तुतिसम्भवादैन्द्रीत्वेनैषोदाहृनेत्याशयः । विज्ञा- यतइति कृत्वैतदुदाहरणं युक्तमित्यध्याहारेण ग्रन्थो योज्यः। मन्त्रख. रससामर्थ्यालोचनेन च पूर्वपक्षकरण बलाबलाधिकरणवदिहापि कदा चनस्तरीरसीत्यूचः शाखान्तरपठिताया उदाहार्यत्वापत्तेस्त- द्वितश्रुत्यालोचनयैवेह पूर्वपक्ष इत्यपौनरुक्त्यसूचनायाह* केषां चि- विति * असमर्थविनियोगाशक्तेः श्रुत्या सहायत्वेनापेक्षितं साम- ये किं मुख्यमेव सहायतामश्नुते । गौणमपि चेति सन्देहो भाष्यो- तसन्देहस्य हेतुरिति सूचयितुमाह * तत्रेति * कुतः पुनरित्या- द्याक्षेपपूर्वकसन्देहसमाधानार्थ भाप्यं शब्दवस्तुविसंवादात्संदेहो घटनीय इत्येवमर्थत्वेन तात्पर्यतस्तावद्वाचष्टे * सत्यपि चेति * न- चारुणवन्मन्त्रस्य कथं चिदपि शक्तिर्वक्तुं शक्या यतस्तनिर्णये- ·तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । नैव निर्णयः स्यादित्याह * तंत्रति * प्रमाणान्तरेणेन्द्रशब्दस्य गा- हंपत्यपरतावगमिष्यतइत्याशङ्याह नहीति * तात्पर्यतो व्याख्यातं भाष्यमवयवशो व्याचिख्यासुर्यद्धीत्यवयवं तावद्वयाचष्टे * अभि- धानं चेति * नांपस्थानमन्त्रचोदितं किं त्वाभिधानमपीति चकारे- ण वदता वचनेनाभिधानेनोपस्थानमित्युक्ते विनाप्युपस्थानमभिधान- सम्भवादाभधानपरतया नोपस्थानमाद्रियेतेत्याशय संस्क्रियते पूज्य- ते ऽनेनति संस्कारशब्देनोपस्थानस्य सम्पूज्यातायामुक्तायां कथं- ताभिधानार्थतेत्याशङ्याभिधानस्य स्तुतिरूपपूजात्मकत्वनैकपदैस्तु- त्ययोगाद्वाक्योक्त्योपपादिते सम्बन्धभाष्यव्याख्या सूाचता कथमा- स्मनेपदादाभिधानार्थतावसीयतइत्याशङ्योपान्मन्त्रकरणाइत्युपपूर्वा- त्तिष्ठतेमन्त्रकरणके ऽर्थे वर्तमानादात्मनेपदस्मृतिमालांच्य तिष्ठतिना मन्त्रकरणस्य व्यापारस्याभिधान ह्यात्मनेपद भवति नचाभिधानत्व- मनपेक्ष्य व्यापारान्तरे मन्त्रः करणांमत्युक्तम् ।नचेत्याद्याशङ्कत्यन्तं भाज्यावयवं व्याचष्ट * नेति * उपपूर्वस्यापि तिष्ठतेर्लोक भिधान- वाचित्वाप्रसिद्धेः फलभोक्तृत्वयोग्यताधानार्थानां यजमानसंस्कारा- णां यागकार्यभोत्कृत्वयोग्यतोत्पादनाद्यागाङ्गत्ववत्समीपस्थानस्याभि- धानार्थत्वे सति समीपस्थानस्याभिधानार्थत्वकल्पनान्मन्त्रकरणकत्वो- पपत्ती प्रसिद्धसमीपस्थानवाचित्वत्यागायोगादभिधानार्थसमीपस्थान- घाचित्वेनोपपूर्वस्य तिष्ठतेरात्मनेपदमवगम्यते न तु ममीपस्थानवा- चित्वत्यागेन वाचितति सूचनायोपस्थानोक्तिगाहपत्यम्य समीपस्थाने कर्मत्वसम्भव ऽप्यभिधानकमत्वोक्त्या प्रकाश्यत्वोक्तिः एतद- भिधानाप्रयोजनसमीपस्थानरूपमुपस्थानं गार्हपत्यसंयोगार्थमित्यनव- गमे ऽपि तद्धितद्वितीययोर्विप्रतिपत्तौ तद्धितः समज्जसो द्वितीया वेति सन्देहाकैमर्थ्याशङ्का जायते न तु गार्हपत्या- र्थत्वं निश्चीयतइत्येवं व्याख्या तत्रेत्यनन सूचिता । अनीप्सिते ऽपि द्वितीयास्मृतेर्गार्हपत्यस्याङ्गत्वेनान्वयसम्भवाद्विरोधपरिहारमाशङ्ख्य सत्वधिकरणे ऽनीप्सितत्वस्य द्वितीयावाच्यत्वनिषधाद्विरोधसम- र्थनार्थ गार्हपत्य इति भाष्यं व्याचष्टे * न हीति * किं तावदिति पूर्वपक्षभाष्यं व्याचष्टे * किमिति* कथमित्याशङ्काभाग्यं व्याचष्ट* कथमिति * अविवक्षितेप्सितार्था वति परिहारभाष्यमनीप्सितार्थ घेति परिहारभाष्यमनीप्सितार्थवाचित्वाभावे ऽपि वाच्येनेप्सितत- (१) गाईपत्यवाचित्वानवगमें ऽपि अनेनैव शास्त्र व तहाचित्वावगमाच्छक्तिभविष्यती. অাক্ত ক্ষয় শ্যামাঙ্গিনীহ্মা মাঞ্জাৱাৰাম্বৰূলস্বৰৰমৰ মরি ল্য- चन्द्रशब्दस्व त्वपि. पु. पा. ।

·१०८८ न्यायसुधायाम्। मत्वात् कर्माख्यकारकविशेषेण क्रियासम्बन्धात्मककारकसामान्य लक्षणाद्वाराधिकरणादिकारकविशेषान्तरलक्षणाशयत्वेन व्याच- टे * सक्तुवदिति * गार्हपत्यदेशे स्थित्वा ततो निर्गत्य चन्द्रमुपति- ष्ठेतेति विध्यर्थसूचनायाधिकरणमपादानं चादीयते लक्ष्यते ऽनेनेति व्यु- त्पत्त्या कारकत्वं सामान्यस्यादिशब्देनोक्तत्वादधिकरणापादानदि- लक्षणं कारकत्वसामान्यं द्वितीया लक्षयिष्यतीत्यर्थः । वक्ष्यमाण- पक्षापेक्षया भाष्य वाशब्दः । लिङ्गानुरोधेन श्रुतेर्लक्षणापादानादि- लक्षणं कारकत्वं सामान्यं द्वितीया लक्षयिष्यतीत्यर्थः । वक्ष्यमाणप- क्षापेक्षया भाग्ये वाशब्दः । लिङ्गानुरोधेन श्रुतर्लक्षणावृत्तिरयुक्त. त्याशङ्ख्याह * शक्नोति हीति * तद्धितश्रुत्यैवेन्द्रप्राधान्यावगमे तस्याश्च मुख्यत्वेन लक्षणावृत्त्ययोगात्पश्चाच्छरुताया द्वितीयाया एवं तद्धितश्रुतिविरोधाल्लक्षणावृत्तियुक्तेत्याशयः । अधिकरणादिरूप- कारकविशेषलक्षणा भाष्ये कस्मान् नोक्तत्याशय न्यायलगत्वादिति सूचयितुमाह * तत्र चेति * यद्वति भाष्यं गार्हपत्यशब्दो गाहप- त्यगुणयज्ञसाधनत्वसम्बन्धाद् गृहपतेर्यजमानस्य देवता भूता वे- त्यवयवसम्बन्धाद्वेन्द्रलक्षणार्थः सन्निधिताख्यमुपस्थानं प्रतिप्राधान्ये. न विशेषणं तस्माद् गार्हपत्यशब्दविशिष्टमप्युपस्थानामन्द्रार्थमेव कार्य चन्द्राख्यस्य गार्हपत्यस्यामंनिधानात्समीपस्थानपूर्वकाभिधाना- कर्मत्वं न सम्भवतीति वाच्यम् । पुराणेतिहासेषु इन्द्रस्य प्राची- दिक्पालत्वस्मृते. प्राच्यां च दिश्यैन्द्रीत्वव्यपदेशात्प्राग्देशाभिमुख- स्थाने देशद्वारेन्द्रस्य सामीप्यविशेषणत्वोपपत्तेरित्यवं व्याचष्टे * यद्वेति * पूर्वभाष्ये द्वितीयायाः क्रियासम्बन्धाख्यकारकत्वसामा- न्यमात्रलक्षणार्थत्वे ऽभिहिते यद्धति भाष्ये गार्हपत्यस्य द्वितीयो- तकर्माख्यकारकविशेषलक्षककारकत्वसामान्यरूपेण क्रियासम्बन्धा- निर्विशेषसामान्यायोगेन कारकविशेषापेक्षायां द्रव्यकर्मसंयोगन्या- येनाधिकरणतया 5पादनतया चाङ्गत्वेन विशेषणं गार्हपत्यस्तस्मा- द गार्हपत्याङ्गकमुपस्थानमिन्द्रप्रधानकं कार्य गार्हपत्यस्य च दाहक- स्वात्खतो ऽधिकरणापादानत्वायोगे ऽपि समीपदेशद्वाराधिकरण- त्वेनापादनत्वेन वा विशेषणत्वं भविष्यतीत्येवं व्याख्यान्तरसूचना- र्थः केचिच्छब्दः । कारकान्तरलक्षणेन्द्रलक्षणार्थत्वपक्षयोर्विवकमा- ह * एतदिति * इन्द्रलक्षणार्थत्वे ग्रन्थाननुगुणत्वापत्तेरपरितो- पात्स्वमतेन धातुस्वरसोक्तसमीपस्थानमात्ररूपमुपस्थानं प्रति प्राधा- न्येन गाईपत्यशब्दो विशेषणं तस्माद् गाहपत्यप्रधानकमुपस्थानमिन्द्रप्र- धानार्थ कार्य गार्हपत्यस्यैव च सन्निहितदेशत्वात्समीपस्थानं प्रति ·तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । १०८९ कर्मत्वेन विशेषज्ञातोपपद्यते नत्वसन्निहितस्येवं व्याख्यातुमारभते * अथ वेति * आत्मनेपदयातिताभिधार्थत्वे विशिष्टसमीपस्थानरूप. ७७०।१ धात्वर्थनिरासार्थेन मानशब्दन समीपस्थानमात्रमनेनोपस्थानशब्देनो- तमित्युक्तम् * एवं च सत्यभिधाने मन्त्रस्य करणत्वात्समीप- स्थाने च गार्हपत्यस्य कर्मत्वाद्भिन्नक्रियाविषयत्वेनेन्द्रगार्हपत्यशब्द. योरविरोधो भवतीत्याह * एकेति * एकन धातुनैकस्यैव व्यापा- रस्योक्तत्वान्न भिन्नव्यापारविषयत्वं सम्भवतीत्याशङ्कयाह * द्वौ चेति * शुद्धया प्रकृत्या समीपस्थानवद् गार्हपत्यस्य कर्मत्वाद्भिन्नक्रि- विषयत्वेनेन्द्रगार्हपत्यशब्दयोरविरोधो भवतीत्याह * एकति * ए. केन धातुनैकस्यैव व्यापारस्योक्तत्वान्न भिन्नव्यापारविषयत्वं सम्भ- बतीत्याशङ्ख्याह * द्वौ चेति* शुद्धया प्रकृत्या समीपस्थानमात्मनेप- दाख्यप्रत्ययानुगृहीतया प्रकृत्या प्रकाशनमित्येवं द्वौ व्यापाराबु- पात्तावित्यर्थः । अस्मिश्च व्याख्याने द्वितीयाप्रातिपदिकयोद्धयोरपि श्रुतिवृत्तत्वादयमेव परिहारोऽभिमतो न तु पूर्वो द्वितीयाया लक्षणा- त्तित्वादित्याह * तत्रेति * व्याख्यानस्याधिकरणत्वस्यापादन- त्वे वा समीपस्थानानपेक्षप्रकाशनं प्रत्ययोगात्समीपस्थानान्विते प्रका- शनइत्यर्थः । शुद्धधातुवाच्यत्वात्समीपस्थानमात्रं धात्वर्थो विवक्षितः समीपस्थानपूर्वकप्रकाशनमात्मनेपदाख्यप्रत्ययानुगृहीतधातुवाच्य. त्वात्प्रत्ययार्थो विवक्षित एवं चास्मिन्पक्षे विध्यर्थो भविष्यतीत्याह* एतदिति * प्रकाशनस्य प्रत्ययानुगृहीतधातुवाच्यत्वात्प्रत्ययार्थतया प्राधान्याद् गार्हपत्यस्यापि प्रकाशनमेव प्रति कर्मतेत्याशय समी- पस्थानस्य प्रकृत्यर्थस्य प्रत्ययार्थेन प्रकाशनेनाङ्गतया सम्बन्धा- दानर्थक्यतदङ्गन्यायेन प्रकाशनान्वयायोग्यं कर्म समीपस्था- ने ऽवतरतीत्येवं निरासार्थत्वेन सम्बन्धादिति भाष्यावयवं व्याचष्टे * यद्यपि चेति * मुख्यमवेतिभाष्यं पूर्वपक्षोपसंहारार्थत्वेन व्या- चष्टे * तस्मादिति * सिद्धान्तमाह * एवमिति * वचनशतेनाप्य- शक्यविनियोगायोगाद् गौणशक्त्याश्रयणे तु मुख्यैन्द्रीशब्दानुरोधेन गार्हपत्यशब्दस्य गुणवृत्त्येन्द्रपरत्वावगमानायथार्थ विनियोगः स- म्भवतीत्याशयेन पृच्छति * कुत इति * निवेशनः सङ्गमनो वसू- नामिति गार्हपत्यमुपतिष्ठतइति एतावतार्विशेषविनियोगसिद्धेरै- न्द्रीशब्दस्यानुवादवादिन्द्रशब्दवन्मन्त्रविषयत्वोपपत्तेर्विध्यर्थत्वे ऽपि चेन्द्ररूपेण गार्हपत्यप्रकाशनविध्यर्थत्वादेन्द्रीशब्देनैव मन्त्रे गौणता- श्रितेत्याशयेनोत्तरमाह * गौणत्वमिति * ऐन्द्रीशब्दस्यानुवादत्वे- नेन्द्रप्राधान्यानभिधायित्वाद्विध्यर्थत्वे ऽपि चेन्द्ररूपेण गार्हपत्यं प्र- ·न्यायसुधायाम। काशयेदिषेवमर्थत्वेन्द्रीशब्देनैव मन्ने गौणताश्रयणादूगाई पत्यशब्द- स्य तद्विरोधानुपपत्तेमन्त्रब्राह्मणयोरेवान विरोधो वाच्यः यत्रच मन्त्रब्राह्मणयोर्विरोधे क्वचिदन्यतरत्र गौणताश्रयणीया ऽऽपद्यते तत्र मन्त्राणां गौणता युक्तोति मन्त्रस्य लिङ्गरूपत्वाद् ब्राह्मणस्य च श्रु- तिरूपत्वाद्वाक्यरूपस्यैव तु मैत्रावरुणः प्रेष्यति चानुचाहेति ब्राह्मण- स्य प्रशास्तर्यजेति मन्त्रलिङ्गेन बाह्याभ्युपगमाच्छतिलिङ्गाधिकरणे- नैव मन्त्रे ब्राह्मणविरोधे मन्त्रगौणत्वस्य सिद्धत्वाद् गार्हपत्यैन्द्रीश्रुत्यो. विरोधायोगेन मन्त्रब्राह्मणविरोधमापाद्य श्लोको व्याख्येयः । आ- पाद्योक्तिसूचितं गार्हपत्येन्द्रीश्रुत्योरविरोधं तावदू द्योतयितुमाह.* गार्हपत्यस्तावादिति * मुख्येन्द्रीश्रुतिविरोधे सत्युपसर्जनीभूते स- मीपस्थाने कर्मत्वस्यावतरणीयत्वात्प्रधानभूतप्रकाशनसम्बन्धाभिधा- ननावतारणोक्त्यै गार्हपत्यः प्रकाशयिष्यतइति चेन्द्ररूपेण गार्हपत्य- प्रकाशनीयत्वोक्त्यै विरोधाभावो द्योतितः । एवं चैन्द्रीश्रुत्यैव म. न्त्रस्यामुये ऽर्थे विनियोगादविरोधः सिद्धो भवतीत्याह * ततोति* इन्द्रप्रकाशने मन्त्रविनियोगार्थत्वेनैन्द्रीश्रुत्युपपत्तेर्नेन्द्ररूपेण गाईपत्य- प्रकाशनविध्यर्थता कल्पनीयेत्याशङ्कानिरासार्थत्वेन श्लोकं व्याचले * अवश्य भावि हीति * ब्राह्मणगौणत्वापत्तेजेन्द्रप्रकाशनविध्यर्थते. न्द्रीश्रुतेर्युक्तेत्याशङ्कानिरासाशयः। पूर्वश्लोकोत्तरार्द्धव्याख्यार्थों म. न्त्रस्य त्विति श्लोकः । येन कारणेन गार्हपत्यश्रुतेनॆन्द्रीश्रुत्या वि- रोधस्तेन कारणेन द्वितीयालक्षितकारकसामान्यसम्बन्धाद गार्हपत्य- स्याधिकरणत्वेनापादानत्वेन वा लक्षितेनाङ्गता या पूर्वपक्षिणोक्ता साप्ययुक्तेत्याह * तेनेति * याप्यवयवसम्बन्धाद् गार्हपत्यशब्द- स्यैन्द्रवाचितोक्ता साप्येन्द्रीश्रुत्यविरोधे समुदायप्रसिद्धिबोधायोगा- दयुक्तेत्याह * न चेति * यतः कारणाद् गृहपतेर्यजमानस्य देवता- ७७१॥ त्वेन सम्बन्धादिन्द्रस्तेन कारणेनात्र ब्राह्मण ऽवयवसम्बन्धाद् गाह- पत्यशब्दवाच्य इति यदुक्तं तदपि रूढ्या गार्हपत्यशब्देनाग्निप्रत्य- मान्तस्य चैन्द्रीश्रुत्यविरोधेनाबाधिततया दृढत्वान्न स्यादित्यर्थः । गुणाद्वाप्यभिधानं स्यात्सम्बन्धस्या- शास्त्रहेतुत्वात् ॥ ४ ॥ शड्डोत्तरत्वेन सूत्रावतारणार्थमत्राहेत्यादिकरिष्यन्तीत्येवं भाष्यमव- यवशो व्याचिख्यासुभविष्यतीत्यन्तं तावद्भाष्यावयवं व्याचष्टे * ननु चेति * उच्यतइत्यनेन खतो ऽशक्तेनाप्येन्द्रमन्त्रेण वचनकल्पित- ·तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। या गुणवृत्त्या शक्तिसम्भवाद् गार्हपत्यप्रकाशनं भविष्यतीत्याशङ्काप- रिहार्थमाहेत्यादिदीपयेत्यन्तं भाष्यावयवं शङ्काशयनिराससमर्थत्वेन व्याचष्टे * तथा हीति * शब्दमानोपकारिण्या देवतया ऽथै रूपोप- कारिणो गार्हपत्यस्य सादृश्यं न सम्भवतीत्याशयः उक्त ऽर्थे भाष्य योजयितुमाह * न हीति * सम्बन्धस्येति सूत्रावयवव्याख्यार्थ न हि शास्त्रहेतुक इत्यादिभाष्यावयवं व्याचष्टे * न चेति * अदेडाख्यं वर्णत्रयं पारिभाषिको गुणो नैवमग्निः परिभाषयेन्द्र इत्यर्थः । एत- च्छङ्कोत्तरत्वेन सापवादस्याधिकरणद्वयेन स्थितत्वाद्वक्ष्यमाणाधिक- शाचतुष्टयानर्थक्यमाशङ्याह * एवं तावदिति * आह्वानप्रकाशकमन्त्राणामाह्वाने विनियोगाधिकरणम् ॥३॥ तथाऽऽह्वानमपीति चेत् ॥ ५ ॥ मुख्यप्रकाशनस्य मन्त्रकार्यत्वेन सापवादस्याधिकरण- द्वयन स्थितत्वाद्वक्ष्यमाणाधिकरणचतुष्टयानर्थक्यमाशयाह * एवं . तावदिति * अपवादविषयत्वस्य गौणार्थविनि- योगस्य क्व चिदनिरूपणात्को हविष्कृदादिमन्त्रो वचनविनि- योज्यत्वात्प्रसक्तापवादविषयत्वे एव सन्मुख्यविनियोगरूपस्योत्सर्ग- स्य विषयः को वा सूक्तवाकादिर्वचनविनियोज्यत्वात्प्रसक्तापवाद- विषयत्वे ऽप्युत्सर्गस्यैव विषय इत्येवं व्याख्येयम् । यद्वोत्सर्गाप- वादोक्तिभ्यां लक्षणयां तद्धेतूभूतलिङ्गवचनाभिधानात्को लिङ्गस्य विषयः को वा वचनस्येत्यर्थः । तत्रेति सन्देहभाध्यमङ्गाङ्गिभावोप- देशार्थमेतद्वचनं काललक्षणार्थ चति चिन्तायाः प्रकृतगौणमुख्यवि- चारासङ्गतत्वादयुक्तमाशय वचनाद् गौणे विधाते मन्त्रविनियोगो मुख्येवा ह्वाने लिङ्गादित्येवमर्थत्वेन व्याख्यातुमाह * तत्रेति* आ- ७७२। ह्वाने मन्त्रविनियोजकस्य लिङ्गस्य श्रुतिविरोधपरिहारार्थावहन्तिसं- योगस्य कालार्थत्वोक्तिः । वचनादवघाताङ्गत्वोक्तिश्चाप्यथामन्त्रा- र्थत्वेन मुख्यत्वायोगाद गौणे विघाते विनियोक्त्यर्थत्याशयः । शतृप्र- त्ययेनावघातस्या ऽऽह्वानाख्यक्रियान्तरलक्षणत्वेनोपादानादुपसर्जनभू- तस्य मन्त्रान्वयानुपपत्तेः पूर्वपक्षायोगमाशयाऽऽह्वानस्या ऽविहितत्वे- नानुष्ठेयत्वानवगतेः स्मारकमात्रानपेक्षत्वादपेक्षां च विना लिङ्गस्याहा- ने मन्त्रविनियोजकत्वाशक्तः पत्नीकर्तृकावधाताक्षेपादाह्वानस्या- नुष्ठेयत्वावगमे ऽप्याह्वानानुष्ठानात्पूर्वमेवानुष्ठेयत्वेनावगतावधातस्य स्मारकापेक्षत्वात्तदतिक्रमेण पश्चात्प्रतीताद्वाना(ङ्गत्वानुपपत्तेरुपसर्ज- नभूतमप्यवघातमेव प्रत्यङ्गता युक्तति सूचनार्थ पूर्वप्रतीतोक्ता अ- ·१०९२ न्यायसुधायाम्। ध्वर्युकर्तृकत्वेनावघातस्य पत्न्याह्वानो)नाक्षेपकत्वात्पत्त्येव हविष्का- पोत्तिष्ठति देवानृषीन्पितृत्साभिद्रुह्यावहन्तीतिवाक्यात्पत्नीकर्तृक- त्वावगमोत्तरकालमवघातेन पल्याहवानस्य चिरेणाक्षेपमभिप्रेत्य तरप्प्रयुक्तः । कथमिति भाष्येण सन्देहहेतुं पृष्ट्वा तत्प्रतिपादनार्थ यदीति पूर्वपक्षवचनव्यक्तिभाष्यमवघ्रान्निति अवहतिं प्रति मन्त्रोप- देशकविधायकाभावादाह्वयतिपरेण पञ्चमलकारेण मन्त्रोपदेशं दर्श- यन् व्याचष्टे * यदीति*अथति सिद्धान्तवचनव्यक्तिभाष्यमवघ्नन्न- नाहृयती(त्यन्वये ऽनुपात्तस्यमन्त्रस्य काललक्षणायोगादवघ्रन्ननेना- ह्वयतीत्यप्यन्वये कालविध्यापत्तेस्त्रिरावृत्तिमात्रविधिसिद्धान्तासि- द्धिप्रसङ्गादयुक्तमशङ्ख्य यदवघ्नन्ननेनाह्वयतीति सामर्थ्यप्राप्तमनूद्यते विरिति वचनव्यक्तिरिह विवक्षिता अस्मिस्तु पक्षे तेन त्रिराह्वयती- त्येतावता विरभ्यासविधिसिद्धरवघ्ननित्यस्यानर्थक्यमाशय का- ललक्षणार्थत्व वक्तुं क्रियान्तरलक्षणभूतकर्तृवाचिना शतृप्रत्ययेन क्रियान्तरस्यैव कालतो लक्षयितुं शक्यत्वात्तदन्वयित्वेनोक्तिः गौणा- र्थमन्त्रविनियोगापादकमन्त्रावघातान्वयशङ्कानापत्त्यर्थं च मन्त्रा- नुपादनमिति सूचयन् व्याचष्टे * अथेति * ततो ऽस्य मन्त्रस्य त्रि- रावृत्तिविधौ हन्तिराह्वानस्य कालं लक्षयतीत्येवं भाष्यं योज्यम् । यथैन्द्री वचनादयथार्थे विनियुज्यते तथा ऽऽह्वायतेरावानमेहिशब्द- वत्त्वादाख्यायते ऽनेनेत्याख्यानार्थल्युडन्तकरणव्युत्पन्नाह्वानशब्दोक्तो हविष्कृन्मन्त्रो ऽप्ययथार्थ विनियुज्यतइत्येवं पूर्वपक्षसूत्रव्याख्यार्थ किन्तावदिति भाष्यं सङ्क्षिप्य व्याचष्टे * किमिति * हन्ति प्रति म- न्त्रोपदशे सति श्रुत्यर्थे ऽवघाते मन्त्ररूपं विहितं भवति सिद्धान्ते तु शतृप्रत्ययेन क्रियान्तरलक्षणभूतकत्रभिधाने ऽपि कालानभिधानाल्ल- क्षणा स्यादित्येवं तथा शब्दानुकृष्टस्य वचनादिति पूर्वाधिकरणसूनाव- यवस्य श्रुत्याशयत्वेन व्याख्यार्थमेवमिति भाष्यावयवं व्याख्यातु*मव हन्तीत्युक्तम्*वचनादित्यवैकवाक्यत्वादित्येवं व्याख्यातुं मन्त्रस्य च कालस्य च कालस्य चाह्वानसम्बन्धः (सिद्धान्ते विधेयो भवेदित्येवं वाक्यभेदोत्यर्थो मन्त्रस्य चेत्यवयवो ऽवहननकालएवार्थेन हविष्क- दाह्वातव्येति सिद्धान्तभाष्ये )कालाह्वानसम्बन्धविधिनिरासात्पूर्व- पक्षे तद्विधिप्रतीते केवलात्तु त्रिरावृत्तिर्विधीयतइति च भाज्यादा- हवानावृत्तिसम्बन्धविधिप्रतीतेः स्पष्टत्वान्न व्याख्यातः।मन्त्रस्यावा. -- १) अयं पा. २ पु. ना। २)पयं पा. १ पु. ना.। ३) भयं पा. २ पु. ना० ।

·तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । १०९३ नानङ्गत्वे सत्याह्वयत्यन्वयायोगमाशझ्याह्वानाभावो ऽप्येहिशब्दो- ञ्चारणात्तत्करोतितदाचष्टइतिस्मृतेराबानमाचष्टइत्यस्मिन्नर्थे णिज- न्ताहवयतिप्रयोगोपपत्युक्त्यर्थ मैवं चेति भाष्यावयवं व्याख्यातु * माह्वयतेश्चैत्युक्तम् * असामर्थ्यादविघाताङ्गत्वायोगमाशझ्यावघा- स्याचतनत्वाद्वस्तुतः स्वातन्त्र्यलक्षणकर्तृत्वाभावे ऽपि वैवक्षिकेन स्वातन्त्र्येण कर्तृत्वसद्भावाद्धविष्कृत्त्वस्य सामर्थ्यमवहन्तेरेवेत्यनेन स्वमतेन गुणाभावसूत्रावतारायोक्का हविष्कृच्छब्दस्य मुख्यार्थत्वा- दयथार्थतामुपसंहृत्य हविष्कृत्पत्नीसम्बन्धे हविःसम्पत्तिहेतुलक्ष. णगुणयोगे वावघातप्रत्यायकत्वं भाष्योक्तगुणत्यनेन विवृतम् । न कालविधिश्चोदितत्वात् ॥ ६ ॥ सौत्ननअर्थव्याख्यार्थ नैतदित्यायेवमवहन्तीत्यन्तं भाष्यं का. लविधिशब्दाव्याख्याथै कालेत्यवयवमपनीय व्याचष्टे * त्रिरिति * अनाहूताया एव पत्न्याः स्वयमागत्यावहन्तृत्वोपपत्तेर्नियोगतो प्रा- तत्वादप्राप्ते चाह्वाने लिङ्गेन मन्त्रस्य विनियोक्तुमशक्यत्वान्मन्त्र- वर्णतः प्राप्तयभ्युपगमे ऽन्योन्याश्रयापत्तेराह्वानस्य नियमार्थे विधि- सम्भवान्नियमेनापि च प्राप्तावध्वर्युकर्तृकत्वार्थ प्रथनोपधानादिवद्वि- ध्युपपत्तर्वाचमेव तदाह्वयतीति चाह्वानस्यैव स्तुन्यर्थत्वाद्विधेय- त्वावगतेरावानाविधाने च त्रिरित्यर्थो विधीयतइत्येतावताभ्यास- विध्युक्तिसिद्धिर्भाष्ये त्रिराह्वयतीत्यावयतिशब्दानर्थक्यप्रसङ्गा गौरवाशयेन वा भेदोक्त्युपपत्तेः केवलातु त्रिरावृत्तिरिति केवलश- ब्दस्य च गुणान्तरविधिनिरासार्थत्वेनोपपत्तेस्त्रिरभ्यासमात्नविशि- ष्टाह्वानपरत्वादित्येवं व्याख्येयम् । अवघातपरामर्शार्थो ऽत्रशब्दः। कथं तहीति भाष्यं शतृप्रत्ययाक्षिप्तत्वेन काललक्षणाया लघीयस्त्वातू दोषत्वाभावसूचनार्थत्वेन व्याचष्टे * लक्षणे वेति * आह्वानका- री कीगध्वर्युरित्यपेक्षायां क्रियान्तरलक्षणभूतकर्तृवाचिना शतृप्र- त्ययेनावघातकारित्वस्य लक्षणत्वाभिधानादवघातकारित्वावस्थस्या- ध्वर्योराह्वानकारित्वावगतेयंदावघातस्तदाह्वानमिति कालतो ल- क्षणत्वावसायात्पन्नीकर्तृके चावघाते ऽध्वर्योः कर्तृकत्वायोगादाभ- वरन्यजेतेत्यत्र यागस्याभिचारार्थतावच्छतृप्रत्ययादावानस्यावघा- तार्थत्वप्रतीतेस्तादर्थ्यद्योतनार्थत्वेनावघातकालत्वस्यैव विवक्षितत्वा- वसायाल्लघीयसी काललक्षणेत्याशयः । लघीयस्त्वति श्रुतिवृत्ति- भङ्गापत्ते?ष्टैव लक्षणेत्याशयेन यात्वित्यनुभाष्य श्रुत्यसम्भवलक्षणा ऽथ दुष्टेति परिहारार्थ नैष इति भाष्यमसम्बद्धव्यवायो- ·न्यायसुधायाम् । ज्यम् पपत्तेरपकृष्य शतृप्रत्ययान्तशब्दे काललक्षणेत्याशयः । लघी- यस्त्वे ऽपि श्रुतिस्मृतिभङ्गापत्तेढुष्टशतृप्रत्ययान्ते शब्दे का- ललक्षणाया लघीस्त्वोक्त्यर्थस्यावघ्नन्नावयतीत्यस्यानन्तरं यो- नन्विति भाष्येणार वघाताङ्गत्वेन मन्त्रानुपदे- शे ऽप्याड्वानाङ्गत्वेन मन्त्रकालयोस्निरावृत्तिवाद्विधेयत्वाद्वाक्यभेद- माशय कालमन्त्रयोरनुवाद्यत्वाद्वाक्यभेदपरिहारार्थ नेतीति मन्त्री ऽपीति च भाष्यद्वयं व्याचष्टे * प्राप्तं चेति * श्लोकं व्याचक्षाणः *कथं तहीति* यत्तु लक्षणाशब्द इति च भाष्यद्वयस्य काललक्षणया- दोषत्वपरिहारार्थत्वसूचनार्थ तृतीयं पदं तावद्वयाचष्ट * अवघ्नन्नि- ति* हि यस्मात्कारणाक्रियाया लक्षणे हेतौ च शतृप्रत्ययस्मृतेर्लक्ष- णत्वरूपेणार्थेन युक्तः कर्ता कृत्स्नं शतृप्रत्ययात्प्रतीयते । तेन हेतुना नक चिदवघ्नन्नित्यनोत्तिष्ठन्नित्यत्र काललक्षणायामपि श्रुतिपीडेत्यु- ते तथापि श्रुत्यर्थस्यावघातस्य मन्त्रान्वयसम्भवे लक्षणा न युक्ते- त्याशय धात्वर्थस्योपसर्जनत्वान्मन्त्रान्वयानहतोक्ता । मन्त्रस्याव- घातं प्रत्यनुपदेशे चिनन्नित्यस्यानर्थक्यनिरासार्था कालक्षणार्थतो- तिरिति तस्माच्छब्देन सूचयंश्लोकशेषं व्याचष्टे * तस्मादिति * कालावानसम्बन्धानुवादोक्त्य थिस्यावहननेति भाष्यस्य सौत्रकाल- विध्युक्तिविरोधमाशङ्य भाष्यानुसारेणाभिधानपूर्वकविधानवाचि- नोविधिरितिशब्दस्याभिधानलक्षणार्थतामङ्गोकृत्य परिहरति * यो- ग्यत्वेन चेति * निरभ्यासापादितकालविध्युक्त्या वा त्रिरझ्या- ७७३।१ सविधिलक्ष्यतइति परिहारान्तरमाह * सकृदिति * अभ्यासे विहिते यः सकृदुच्चारणकालादधिकः कालस्त्रिरझ्यासेन जा- यते सो ऽस्मिन्वाक्ये विधीयतइत्युक्ते ऽर्थद्वयविधौ वा- क्यभेदः स्यादित्याशङ्ख्यार्थलभ्यत्वम् * कालविधेरित्युक्तम * अर्थलभ्यतामेवोपपादयितुमाह * तथा चेति * चोदितत्वादिति सूत्रावयवव्याख्यार्थचोदितश्चेति भाष्यं स्पष्टत्वान्न व्याख्यातम् । गुणाभावात् ॥ ७॥ गुणाभावादिति सूत्रमवधाते हविष्कृत्पत्तीगतह- विः सम्पत्तिहेतुत्वलक्षणगुणयोगसम्भवे ऽपि आबाना मन्त्रणविभक्तिप्रेषविषयत्वलक्षणाभावाद्धविष्कृत्प्रतिपदिकस्य गौ- णसामर्थ्यसम्भवे ऽपि सम्बुद्ध्याख्यातपदयोगौणस्यापि सामर्थ्यस्यासम्भवात्सकलमन्त्रविषयत्वाच्च वचनस्य लमन्त्रसामर्थ्य विना विनियोजकत्वाशक्त वधाते मन्त्रवि- - सक-

·तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।
नियोगः सम्भवतीत्येवमर्थत्वेन व्याख्यातुं केन चिद् गुणेन मन्त्रे
ऽवहन्ति प्रत्याययिष्यतीति पूर्वपक्षोक्तगौणसामर्थ्यनिरासार्थत्वेनाव-
तारयति * अथेति * हविष्कृष्पत्नीगुणयोगादवहन्तिरेव हविष्कृ-
द्भविष्यतीत्यर्थः । ननु हविष्कृत्पत्नीगुणयोगाद्धविष्कृत्प्रातिपदिक-
स्यावघाते शक्त्यभ्युपगमे देवदत्तः सरस्वतीतिवदंस्त्रियामप्यवघाते
स्त्रीलिङ्गहविष्कृच्छब्दप्रवृत्त्यैकान्तिकत्वाद्वागित्यैकान्तिकत्वेन संस्तवो-
पपत्तेर्लिङ्गादिति सूत्रमयुक्तं स्यादिशब्याह * गुणेति * हविष्कृ-
त्ववाचिनो मन्त्रस्य हविष्कृत्पत्नीगुणहविःसम्पत्तिहेतुत्वयोगादव-
घातप्रत्यायनसामध्ये सत्यप्यावानादिविषयत्वलक्षणगुणाभावादव-
घाते वाचनिकविनियोगाभावो यदोच्यते तदा मन्त्रादियोग्यत्वरूपं
पत्न्याः सामर्थ्य मन्त्रस्य पत्न्यावानाङ्गत्वेनाश्रीयते न तु स्त्रीलिङ्ग-
त्वेन संस्तव इत्यर्थः । यदातदाशब्दाभ्यां पाक्षिकतास्य व्याख्यान-
स्योक्ता भाष्योक्तां व्याख्यामनुसन्धत्ते * अथ वेति * सत्यं न
श्रुत्यानावधाते मन्त्री विधीयते किं त्ववघातस्यापि स्वातन्त्र्यविवक्ष-
या हविः कर्तृत्वसद्भावाल्लिङ्गस्य चैकादशसामर्थ्य विनियोजक-
त्वोपपत्तेः सामर्शदेव मन्त्रो ऽवघाताङ्गमित्याशङ्कार्थः सरूपोक्त्या
गुणशब्दस्य सामर्थ्यवाचित्वं सूचितम् । हविष्कृत्प्रातिपदिकस्या-
वघातप्रकाशनसामर्थे ऽथहीत्यस्य तदेकवाक्यत्वबाधापत्तेः प-
ल्याइवानाङ्गत्वपक्षे च लिङ्गवाच्ययोईयोरयनुग्रहसम्भवे वाक्य-
बाधापत्तेरेकस्य पक्षस्यानभ्युपगमनीयत्वाल्लिङ्गेनाप्यवधाताङ्गतान
युक्तत्येवमुत्तरत्वेन सूत्रव्याख्यार्थ गौणमिति भाष्यं गुणशब्दस्यात्र
सामर्थ्यवाचित्वात्सामर्थ्यलभ्यत्वं गौणशब्देनोक्तमाह्वानविषयत्वा-
भावोक्तिश्चामन्त्रणाप्रेषविषयत्वाभावयोरप्युपलक्षणार्थत्येवं व्याख्या-
तुमाह * तदिति * यद्यपीत्यनेनावघातस्याचेतनत्वेन विपा तेन
चाखातन्त्र्यात्कर्तृता * वास्तवी नास्तीत्युक्तम् * व्यर्थोक्त्यार्थदर्श-
नाभावादेहीत्यस्यावधाते विनियोगाद्धविष्कृत्पदैकवाक्यत्वबाधा-
पत्त्युक्त्यर्थत्वेन तत्रेति भाष्यावयवे व्याख्याते हविष्कृत्पदमात्रस्य
तयेहिपदैकवाक्यत्वबाधेन लिङ्गाद्विनियोगो स्त्वित्याश-
ड्य पत्न्याइनाङ्गत्वे लिङ्गवाक्ययोद्धयोरप्यबाधसम्भवाद् बाध-
पक्षा न युक्त इति परिहारसूचनार्थत्वेन यजमानस्येति भाध्यावयवं
व्याख्यातुं चेतनावत्यां त्वित्युक्तम् । तस्मादिति सूत्रार्थोपसंहार-
भाष्यं व्याचष्टे * तस्मादिति *
लिङ्गाच्च ॥ ८ ॥

·न्यायसुधायाम्। एतत्सूत्रव्याख्याभाष्यं सङ्क्षिप्य व्याख्यातम् । मन्त्रस्य पन्या- ह्वानाङ्गत्वे सत्यर्थरूपेणैकान्तिकेन स्त्रीत्वेन कृत्वा पत्नया वाक्साह- श्यात्पनचाहवानस्य समञ्जसः स्तवो भविष्यतीत्यर्थः । (अवघाताङ्गत्वे सत्यर्थरूपेणैकान्तिकेन स्त्रीत्वेन कृत्वा पत्नया वाक्सादृश्यात्पत्न्याह्वानस्य समञ्जस. स्तवो भविष्यतीत्यर्थः ॥ अवघाताङ्गत्वे त्ववघातस्यैकान्तेन नियमेन व्यक्तस्य स्पष्टस्य प्रत्यक्षस्य वास्तवस्य कस्य चिल्लिर ङ्गस्याभावाच्छब्दधर्मतया शब्दानुका. रमात्रेणावगतेन स्त्रीत्वेन योगाद्वाक्सदृशेनावघातेन द्वारभूतेन म- न्त्रस्य स्तवः कल्प्यः स्यात्स च क्लेशनेति कथं चिच्छब्देनोक्त क्लेशो- पपादनायावघातवाचिनः स्त्रीलिङ्गम्य क्रियेत्यादिशब्दस्य धर्मतया ऽवघातस्त्रत्विापादकस्यानुपादनतोक्ता स्त्रीलिङ्गपदोपादाने विघात- स्य शब्दधर्मतयैकान्तिकं स्त्रीत्वं सिध्ये दनुपादानाववधातावहनना- दिपदवाच्यस्यापि सम्भवाच्छब्दधर्मतयापि नैकान्तिकः स्त्रीत्वं सिध्यतीति बहुव्रीह्याशयः । तस्मादिति सूत्रार्थोपसंहारभाष्यस्य तात्पर्यमाह * तस्मादिति * विधिकोपश्वोदेशे स्यात् ॥ ९ ॥ अवघाताङ्गत्वेन हविष्कृन्मन्त्रोपदेशे सत्यवरक्षो दिवः सम्प- नं वध्यासमित्यवहन्तीत्यादिभिर्मन्त्रविध्यन्तैरस्य विधेः पक्षे वा स्यादित्येवं सूत्रं व्याख्यार्थ भाष्यं व्याचष्टे * अवघाति * अवघा- ७७४ार ताङ्गभूतैर्मन्त्राक्षरैः सहास्य विकल्पः स्यात्स चान्याय्य इत्यर्थः ॥ अग्निविहरणादिप्रकाशकमन्त्राणां तत्रैव विनियोगाधिकरणम् ॥ ४॥ तथोत्थानविसर्जने ॥ १० ॥ अतिदेशोक्त्यैव पूर्वाधिकरणपूर्वपक्षसिद्धान्तावेवात्रापि इत्यवगतेर्य- स्तति भाष्यमनर्थकमाशयास्य सूत्रस्य यथावघातस्तोत्छानविस- जने अपि पूर्वपक्षे मन्त्रप्रकाश्ये सिद्वान्ते त्वप्रकाश्ये इत्येवमतिदशा- र्थत्वेन पञ्चानामपि पूर्वाधिकरणसूत्रार्थानां योजयितव्यत्वोक्त्यर्थ- त्वेन सूत्रस्य व्याख्यार्थत्वं भाष्यस्य सूचयितुमाह *इतीति* इति क, रणोऽस्येत्यर्थः यथैन्द्रीवचनादयथार्थ विनियुज्यते तथाह्वानमपीत्यपि- शब्दोक्तावग्नीव्रतवन्मन्त्रावपि इत्येवमाद्यसूत्रेऽग्नीति भाष्येण योजिते निरस्तत्वात्पूर्वपक्षायोगमाशय विधौ लक्षणायोगेनोत्थानव्रतमन्त्रसं- १) अयं पा. २ पु० ना० ।

·तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। १०९७ योगयोः काललक्षणार्थत्वनावघातसंयोगवदानर्थक्यपरिहारायोगाद- गाङ्गिभावार्थतावसीयतइत्यधिकाशङ्कोक्त्यर्थ लक्षणाभयादिति भा- ध्यं व्याचष्टे ** पूर्वत्रेति * अवघ्रन्नितिशब्दे ऽनुवादार्थे कालार्थता- क्ता इह तु यदग्नीदग्नीन्विहर बर्हिस्तृणीहि पुरांडाशानलं कुरु पशुनो देहीत्याह तदुक्त्वा न कालइत्युत्तिष्ठन्निति शब्दे यद्वाचं विसृजति तब- तं चरति मन्त्रकालइति च मन्त्रनिर्देशके शब्द विधानार्थे सा चायु- तत्याशयः । भाष्योपलक्षितं मन्त्रोपदेशे ऽपि वाक्यभेदानापत्तिरूपं विशेषान्तरमाह * त्रिरिति * नोत्थानविसर्जनाङ्गत्वेनाग्नीव्रतमन्त्रो विधीयते किं त्वग्निविहरणे प्रेषणाङ्गत्वेन लिङ्गात्प्राप्तस्याग्नीमन्त्रस्यो- त्थानकालत्वं वाग्यमनियमासमाप्त्यङ्गत्वेन च प्राप्तस्य वाग्विसर्गस्य व्रतभक्षणप्रेषणाङ्गभूतमन्त्रोच्चारणे कालत्वं विधीयते विधिमन्त्रपा- ठक्रमाश्यां चोत्थानव्रतमन्त्रयोविशिष्टकालकत्वेनावगतत्वरूपा- ञ्चादितत्वादग्निमन्त्रवाग्विसर्गलक्षकत्वशक्तिरस्तीत्येवं सिद्धान्तसूत्र- योजनार्थमुतिष्ठन्नितिभाष्यमुत कालार्थः संयोग इति सन्देहभा- ज्यालोचनयैव ज्ञातार्थत्वान्न व्याख्यातम् । कालविधौ सिद्धान्ताव- साने पूर्वाधिकरणे कालानुवादाभ्युपगमात्तदतिदेशार्थतास्याधिक- रणस्य न युज्यंतेत्याशय पूर्वपक्षे श्रुत्या गौण मन्त्रावनियोगः सि- द्धान्ते लिङ्गान्मुख्य इत्येतावता साम्येनातिदेशतति परिहारसूचना- थै नेतिभाष्यं स्पष्टत्वान्न व्याख्यातं पदोत्तरत्वेन तृतीयं सूत्रं योजयि- तुमनुत्थितेना नीन् मेधितुं विहर्तुवाशक्यत्वादुत्थानस्याग्नींन्धनविह- रणयोः कर्तृत्वं विवक्षित्वा मन्त्रप्रकाश्यत्वोपपत्तेः वागात्मिकायाश्च जिवाया व्रतशब्दवाच्ययष्मृत्यर्थपयोयवाग्वादिभक्षणकर्तृत्वं वि- वक्षित्वा व्रतमन्त्रप्रकाश्यत्वोपपत्तेलिङ्गादग्नीव्रतमन्त्रयांरुत्थान- वाग्विसगाङ्गत्वं भविष्यतीति शङ्कार्थ यद्यपिचेति भाष्यं कथं शक्यते इत्यपेक्षामुत्थानेनत्यनेन शक्यतोपपादितेत्येवं व्याचष्ट * उत्थाने- ति * अध्वर्युकर्तृकस्योत्थानस्याग्नीध्रकर्तृके विहरणे हेतुत्वायोगात्त- निमित्तः कर्तृत्वोपचारो न युक्त इत्याशङ्कयाह * यदति * समा- ख्याप्राप्ताध्वर्युकर्तृकता प्रेषत्वे सति प्रेषेषु च पराधिकारादिति न्या- याबाध्येतोत्थानाङ्गत्वे तु प्रैषत्वाभावान्न तद्बाधो युक्त इत्याशयः। बर्हिस्तरणादिग्रहणायादिशब्दः । व्रतमिति शङ्काभाष्यावयवं व्या- चष्टे * एवमिति । वाचोऽस्वतन्त्रत्वेन कर्तृत्वायोगात्कथमनेन म- न्त्रेण वागाभिधानमित्याशझ्याह * वागिति * यथा भक्षानुवाके वाग्जुषाणा सोमस्य तृण्यत्विति भक्षपितृस्थं तृप्तिकर्तृत्वं वाच्युप- रितम् तथास्य सम्बन्धिनः पुरुषस्य यद्वतभक्षणे कर्तृत्वं तद्वा- ·न्यायसुधायाम् । वाचः च्युपचारितुं शक्यमित्यर्थः । मुख्यस्यापि जिवावकर्तृत्वायोगा- त्सम्बन्धितातिरेकजनितास्येति षष्ठी व्याख्येया चरतेर्भक्षणार्थत्वा- तत्कृविहिंसायामिति कृणोतर्हिसार्थात् करणशब्दं व्युत्पाद्य भक्षण- स्य नाशकत्वेन हिंसारूपत्वाद्भक्षणे कर्तृत्वं विवक्षितमेवमपि वाचो श्रेष्यत्वात्प्रेषार्था लोडयुक्तत्याशय प्राप्त कालार्थत्वं लोटो दर्शयितुम् तवेत्युक्तम् शब्दात्मकत्वाच्छब्दस्य च ताल्चादिष्वष्टसु स्थानेष्वभिव्यक्तेबदुव- चनाधिष्ठानभेदोक्तिः । अस्याः शङ्काया गुणाभावादिति सूत्रं तथा- पाति भाष्यणानीदित्यामन्त्रणविभक्तर्विहरेत्यादेश्च प्रैषस्यार्थशू- न्यत्वाख्यव्यर्थत्वरूपादृष्टार्थत्वप्रसङ्गोक्तिद्वारोत्तरत्वेन योजितमि- त्याह * गुणेति * कथमर्थदर्शनाभावोक्तिद्वारतत्सूत्रं योजितं भव- तीत्याशय गुणशब्दस्य सामर्थ्यवाचित्वादग्नीव्रतमन्त्रयोस्तूत्थानवा. ग्विसर्गप्रकाशनसामर्थ्याभावादित्यवं सूत्रव्याख्यासूचनार्थ * मन्त्रे- त्युक्तं * लोटः प्राप्तकालवाचित्वेन प्रैषार्थत्वाभावात्सामर्थ्य भविष्य- तीत्याशयाह * न हीति * नचेदं युगपद्विवक्षितुं शक्यते पदार्थ- स्य प्राप्तः कालस्तव वेति भिद्येत हि तथा वाक्यमिति प्रैषाधिकरण- भाष्ये प्रैषं विना मध्यमपुरुषायोगस्य वक्ष्यमाणत्वान प्राप्तकालार्थ- ता युक्त्याशयः । लिङ्गसूत्रं कथं योज्यमित्याशङ्ख्याह * लिङ्गम- पीति * लिङ्गान्तराभाचे ऽपि गुणाभावसूत्रमनीव्रतमन्त्रयामुख्य- वृत्त्योत्थानवाग्विसर्गप्रकाशनासामर्थेऽपि गौणसामर्थ्यसद्भावाछौत- विनियोगोपपत्त्या शङ्कानिरासार्थत्वेन लोड्व्यतिरिक्तस्य मन्त्रभागस्य सामर्थ्यसम्मवे ऽपि लोडुक्तस्य प्रेषविषयत्वलक्षणस्य गुणस्योत्थान- वाग्विसर्गयोरभावादित्येवं व्याख्यायामन्त्रणादिसामर्थ्य लिङ्गमा- श्रीयते तदेत्यनेन न्यायेनानीदित्यामन्त्रणसामर्थ्य प्रेपसामर्थ्य च लिङ्गसूत्रार्थत्वेन व्याख्येयमित्याशयः । अनेन चापिचेति भाष्यस्यो- त्थानवाग्विसर्गाङ्गत्वे ऽर्थदर्शनाभावादसमी मन्त्री स्यातां प्रेष- णे त्वर्थदर्शनात्समर्थावित्येवमर्थत्वेन लिङ्गसूत्रयोजनार्थत्वं सूचितं । पञ्चमसूत्रयोजनार्थ कल्पनायां चेति भाष्यं व्याचष्टे * विधीति * सूक्तवाकस्य प्रस्तरप्रहरणाङ्गता ऽधिकरणम् ॥५॥ ॥ अयमेव प्रस्तरप्रहरणन्यायः ॥ सूक्तवाके च कालविधिः परार्थत्वात् ॥ ११ ॥ वचनविनियोज्यत्वाभावेनाप्रसक्तापवादविषयत्वानामेव ह- विष्कृदादिमन्त्राणामुत्सर्गविषयत्वे ऽधिकरणद्वयेनोक्त सूक्तवाफस्य ·तृतीयाध्यायस्यद्वितीयः पादः । वचनविनियोज्यत्वात्प्रसक्तापवादविषयत्वस्याप्युत्सर्गविषयतैवेत्य- भिधानार्थत्वेनास्याधिकरणस्य प्रकृतविषयाविवेकसङ्गतिमपवादत्वे- नचानन्तरसङ्गतिं स्पष्टत्वादनुक्त्वा सूक्तवाकप्रस्तरयोः पाराोक्तः कालविधिहेतुत्वमुपपादयति *देवतेति * अग्निमारुतादूर्ध्वमनुयाजै- ७७५।३ श्वरन्ति प्रहृत्य परिधीन हारियोजनं जुहोति । दर्शपूर्णमासाविष्टवा सोमेन यजेतेत्यादौ च सर्वत्र कृतार्थसंयोगकालार्थत्वस्य च स्थाप्य- मानत्वात् कृतार्थसंयोगस्य कालविधिहेतुत्वेन विप्रतिपत्तव्यमित्या. ह * सर्वत्रेति , तृतीयया याङ्गात्वावसायात्कालार्थता न युक्ते- त्याशङ्कयाह * तृतीयां चेति * सूक्तवाकयुक्तं प्रस्तरं प्रहरतीत्युक्ते योग्यत्वात्कालद्वारैव सूक्तवाकयुक्तत्वावगता काललक्षणावसीयत इत्याशयः। प्रस्तरस्याङ्गत्वेन सिद्धान्तिनो ऽनिष्टत्वात्तन्निरासाथै कृ- तार्थत्वोक्तिरनर्थिकत्याशङ्कयाह * प्रस्तरेति * प्रस्तरस्याङ्गत्वेन सि- द्धान्तिनोऽनिष्टत्वे ऽपि यदि कश्चित्सूक्तवाकस्य कृतार्थत्वेनाङ्गत्वायो. गो ऽपि प्रस्तरप्रहरणस्याकृतार्थत्वात्सूक्तवाकेन प्रयोजनेनेत्यस्मि- नऽर्थे तृतीयामङ्गीकृत्य सूक्तवाकं प्रति दृष्टार्थत्वेन वा सूक्तवाकस्या- दृष्ट्वार्थाङ्गानपेक्षत्वे ऽपि तत्कार्यदेवतासंस्कारोपयोगद्वारा सूक्तवाक- वाच्या देवताः प्रत्यङ्गत्वात्कालार्थसंयोगायोगं शङ्केत ते प्रति कालार्थ- संयोगोपपादनायास्य प्रहरणस्य प्रतिपाद्यमानप्रस्तरप्रधानत्वादन्या- ङ्गत्वं न घटतइत्यस्यार्थस्य प्रतिपादनीयत्वात् भकृतार्थस्य प्रतिपाद्य- त्वयोगात्प्रस्तरस्य चेति भाष्येण प्रस्तरस्य कृतार्थत्वाभिधानमित्य- र्थः। प्रतिपत्तित्वेन वा प्रहरणस्य देवतया प्रयोजनाभावात्सूक्तवा- सदेवतस्य प्रहरणाङ्गत्वं न घटतइत्यस्यार्थस्य प्रतिपादना- थै प्रस्तरस्याकृतार्थत्वे प्रहरणस्य तत्प्रतिपत्तित्वासिखेः प्रहरणस्य प्रतिपत्तित्वसिद्ध्यै प्रस्तरस्य कृतार्थत्वाभिधानमिति प्रयोजनान्तरमाह * तथेति * ग्रन्थो ऽनुषङ्गेण पूरणीयः । उपदेशो वा याज्याशब्दो हि नाक- स्मात् ॥ १२ ॥ सौत्रचाशब्दसूचितसिद्धान्तहेतुव्याख्यार्थम्। एवमिति भाष्य पूर्वपक्षिणेत्थम्भूतलक्षणार्थतृतीयाभ्युपगमातू प्रकरणसंयोगासिद्ध- रयुक्तमाशय करणविभक्तित्वोपपादनेनोपपादयति * सूक्तोति * क्रियाया भावनात्मिकाया वाक्यार्थत्वेन प्राधान्यात्सर्वपदार्थानां त- यैवान्वयप्रतीतेः कारणत्वे च साक्षाक्रियान्वयसम्भवेनोपपदार्था- ·न्यायसुधायाम्। न्वयद्वारा क्रियान्वयापादकस्येत्थम्भूतलक्षणस्यानभ्युपगमनीयत्वा- स्कारकवाचित्वस्य च खाभाविकत्वेन पदान्तरान्वयानपेक्षतयोपप- दान्वयापेक्षत्थम्भूतलक्षणार्थत्वरूपादुपपदविभक्तित्वात्कारकार्थरू- पस्य कारकविभक्तित्वस्य बलीयस्त्वावगते करणत्वं गम्यमानं नो- स्रष्टुं शक्यमित्याशयः। प्रत्यक्षशब्दः माक्षात्ववाची । श्रुतिलक्षणोक्ती प्रातिपदिकविषयत्वन व्याचष्ट * एवं चेति * सौत्रस्य हतारुप- चयत्वव्याख्यार्थमेवं चेति भाध्यं व्याचष्टे * तथा चति * अङ्गत्वे सत्युत्तरसूत्रन्यायेन प्रहरणस्य देवतान्वयाद्यागत्वसिद्धर्या- गाङ्गमन्त्रत्वलक्षणयाज्यागुणयोगाद्याज्याशब्दोपपत्तिरित्याशयः । प्र. सङ्गाच्चिन्तान्तरं प्रस्तौति * किं पुनरिति * चिन्तान्तरस्य प्रश्नपूर्व प्रयोजनमाह * कश्चति * एषां धर्माणां मध्यइति निर्धारणे षष्ठी फलतः पूर्वपक्षं प्रतिजानीते * किमिति * उपपादयति * यथेति * एकदेशिनः शङ्कामुपन्यासपूर्व पूर्वपक्षी निरस्थति * तत्रति * इज्य- ते ऽनेनेति व्युत्पत्त्या सूक्तवाकस्य याज्यात्वे होमे ऽपि यागत्वानुवृत्ते. होमसाधनानाममन्त्राणां याज्यात्वप्रसङ्गात्प्रयोगत एव याज्यानां व्यवस्थावगतेः सूक्तवाके चाभियुक्तैर्याज्याशब्दाप्रयोगान याज्यात्व- ७७६।२ मस्तीत्याशङ्कते * अथति * प्रयोगतो व्यवस्थामभ्युपगम्य तावत्पूर्व- पक्षी परिहरति * तेनेति * यदि प्रयोगतो व्यवस्थेष्यते तर्हि वेद. एव सूक्तवाके याज्याशब्दप्रयोगात्तेन याज्यात्वेन सिद्धेन हेतुना ध- मै व्यमित्यर्थः वैदिकप्रयोगस्यौपचारिकत्वादव्यवस्थापकतामाश- ड्याह * न चेति * याज्याशब्दप्रयोगस्य मुख्यत्वे यत्कारणं याग- साधनमन्त्रत्वं तत्सद्भावस्य प्रत्यक्षत्वादित्यर्थः । प्रकर्षसेचनकरण- शक्त तैलादावसत्यपि प्रोक्षणीशब्दप्रयोगे प्रकर्षसेचनकरणत्वस्य कारणत्वाविघातवद्धोममन्त्रेष्वसांप याज्याशब्दप्रयोगे यागसाध- नमन्त्रत्वस्य कारणवत्त्वावधात इति प्रत्यक्षधर्माबाध्यत्वलक्षणार्थयाः प्रत्यक्षाक्त्या सूचितम् । पङ्कजादिशब्दानां च प्रयोगव्यवस्था- पकपद्मत्वजात्याद्यधीनव्यवस्थितविषयत्वदर्शनाद्यौगिकानां शब्दा- नामवयवयोगवतीषु सर्वासु व्यक्तिषु साधारण्ये- प्रवृत्तानां लक्षणभूतप्रयोगव्यवस्थापकधर्मानपेक्षात्प्रयोग- मात्राद्यवस्थितविषयत्वावधारणाशक्तीत्रप्रवचनविहितकारिणा ये- न मन्त्रेणेज्यते स मन्त्रो याज्यति लक्षणभ्युपगमनीयत्वात्सूक्त- वाके ऽपि तल्लक्षणत्वोपपत्तेर्याज्यात्वाविघात इत्याह *अपि चेति * यौगिकानां जातिवाचित्वाभावात्साधारण्यवाचिसामान्यशब्दः प्रश- स्त्रादिप्रयोज्यानामपि मन्त्राणां याज्यात्वप्रसिद्धहौत्रप्रवचनाख्यर्वेद- ·तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । ११०१ विहितकर्मकारिवाची होतृशब्दः । मन्त्रत्वादरे ऽपि तद्विशेषत्वा- नादरसूचनार्थो वस्तुशब्दः।चिन्तान्तरपूर्वपक्षमुपसंहरात * तस्मा- दिति * होतृप्रयोज्येष्वपि दर्विहोममन्त्रेषु याज्यात्वाप्रसिद्धेर्येन म- न्त्रण होत्रज्यते सा याज्यति लक्षणायोगाद्यागाङ्गदेवताद्देशार्थविहित- मन्त्रत्वस्यैव लक्षणत्वावगतेः सूक्तवाकस्य नैवं लक्षणत्वान्न याज्या- त्वमिति सिद्धान्तमाह * एवमिति * यजयजमानकर्तृकत्यागविशि- ष्टोद्देशवाचित्वशङ्कानिरासनोद्देशमानवाचित्वसूचनार्थों होतृशब्दः । उद्दिशतीत्युक्त निवांपादिकालीनोद्देशार्थत्वे याज्याशब्दस्यावयवार्थ- त्यागापत्तिमाशय यागाङ्गत्वेन देवतोद्देशाद्यागसाधनत्वरूपावयवा- र्थोपपत्तिसूचनार्थम् * यागाङ्गमित्युक्तम् * ये यजामहानन्तरस्या- ग्निमित्यादेरप्यादेशाख्यस्य शब्दस्य यागकालीनदेवतोद्देशार्थत्वेन वि. धानाद्याज्यात्वापत्तिर्मन्त्रविशेषणेन निरस्ता तृतीयया देवतोद्देशा- र्थत्वेन विधिः सूचितः । देवतां यागकाले येन मन्त्रेणादिशति तस्य याज्यात्वमिति लक्षणस्योपांशुयाजादिषु याज्यान्वयात्प्रागनव- गतदेवतेषु देवतोद्देशार्थत्वेन मन्त्रविध्ययोगाव्यापकत्वमाशङ्य दे- वताविशेषानवगमे ऽपि यागत्वात्सामान्यतस्तत्रापि देवतान्वयावगते- देवताद्देशार्थत्वेन विधिसम्भवाद्वयापकत्वं प्रसिद्धयुक्त्या सूचितम् । सूक्तवाकस्य देवतोद्देशार्थत्वेनाविधाने ऽप्यर्थाद्देवतोद्देशार्थत्वसम्पत्ते- र्याज्यात्वापत्तिरित्याशकां निरस्यन् श्लोकं व्याचष्टे * प्रकृती हीति* त्यज्यमानविशेषणेन यागकालीनतोक्ता । न केवलं सूक्तवाकस्य तादर्थेन विरूपात्पत्तिास्ति किं त्वजुषतत्याद्यतीतकालवाचिप्रत्य- ययोगित्वेनेष्टदेवताभिधानसामर्थ्यरूपलिङ्गविरोधात्त्यज्यमानप्रस्तरदे- वतोद्देशार्थतापि नास्तीत्याह * इष्टति * सूक्तवाकस्य प्रहरणाङ्गत्वा- वेदिकया तृतीयाश्रुया मान्त्रवर्णिकप्रहरणे देवतोद्देशार्थत्वावसाया- ल्लिङ्गावगतेष्टपुरोडाशादिदेवतार्थता बाध्यतइत्याशङ्कते. * लिङ्ग- मिति * अस्यामर्थविनियोगाशक्तेः श्रुत्या लिङ्गावगतेष्टदेवताभि- धानार्थत्वाभ्यनुज्ञानादिष्टानां चाज्यभागाद्यनुयाजान्तयागदेवता- नां स्वार्थत्वेनैव सूक्तवाकग्राहकत्वादन्यार्थया विधृतस्य सूक्तवाकस्य प्रहरणे विनियुक्तस्यापि तुषोपवापेन पुरोडाशकपालं तत्प्रहरणेनाप्र- योज्यत्वावगतेस्त्यज्यमानप्रस्तरदेवताद्देशार्थत्वं श्रुतितो ऽवसीयत इति परिहरति * नेति * श्रुत्या लैङ्गिकविनियोगानुज्ञां द्रढयितुमा- ह * तथा चेति * श्लोकार्थमुपसंहरति * तेनेति * भवितव्यं ध- मैरिति पूर्वपक्षोपक्रमात्ततश्च न भवितव्यं धर्मरिति शेषः । याज्या- त्वाभावे ऽपि यागरूपप्रहरणाख्ययाज्याकार्यकारित्वाद्याज्याधर्मा 8629 परिग्रहण सं..... ग्रन्थालय, के. उ. ति. शि.. सारनाथ, बाशाली ·११०२ न्यायसुधायाम्। भविष्यन्तीत्याशयाह * न चेति* सूक्तवाकान्वयात्प्राक् प्रहरणस्य यागरूपत्वाभावेन याज्याकार्यत्वाभावात्तत्सूक्तवाकस्य याज्याकार्य- कारितास्तीति सूचयितुं प्रहरणविषयान्या याज्या नास्तीत्युक्तम् । (दर्विहोमानां जुहोतिचोदितत्वेन यागत्वाभावाद्यज्यते सा या- ज्येत्यवयवात्प्रतीत्यभ्युपगमे ऽपि') चतुर्होत्रा ग्रामकामं याजयेदिति यागसाधनत्वेन विहिते चतुर्होत्राख्ये मन्त्रयाज्यत्वाप्रसिद्धर्वाक्यान्त- रावगतयागत्वएव कर्मणि विनियुक्तमात्रत्वस्य लक्षणत्वेनाभ्युपग- मनीयत्वात्सूक्तवाके च तदभावान याज्यात्वमस्तीत्याह *प्राक्चेति* प्रहरणदेवतोदेशार्थविहितमन्त्रत्वस्य लक्षणत्वेनाभ्युपगमनीयत्वा- त्सूक्तवाके च तदभावान्न याज्यात्वमस्तीत्याह प्राक्चति*प्रहरण- देवतोदेशार्थविहितमन्नत्वलक्षणकृतसूक्तवानिवृत्तिस्तु योगमात्र- साधनार्थविहितमन्त्रत्वे ऽपि लक्षणे सेत्स्यतीत्याह *न त्वत्नोति* प्र- हरणस्य यागरूपत्वं विना सूक्तवाकस्य यागसाधनमन्त्रत्वनिमित्त- याज्यात्वासिद्धर्याज्यारूपसूक्तवाकान्वयात्प्रहरणस्य यागरूपप्रहरणा- न्वयाच सूक्तवाकस्य याज्यारूपतेत्यन्योन्याश्रयापत्तिरित्याशयः।या- ज्यात्वानपेक्षसूक्तवाकमानरूपतया सूक्तवाकशब्दगृहीतस्य मन्त्रस्य यागत्वाभिमते प्रहरणे विनियोगोत्तरकालं सूक्तवाकाभिधेयाभिर्देव- ताभिर्मान्त्रवार्णिकेन सम्बन्धेन लभ्ययागत्वं यस्येति न याज्याका- यत्वात्तां प्रति प्रधानभूतेन प्रहरणेन सम्बन्धात्सूक्तवाकस्य याज्या- ७७७॥ त्वसिद्धेरन्योन्याश्रयपरिहारं शङ्कते * अथेति * अभियुक्तप्रसिद्ध्या यागकालीनदेवतोद्देशार्थतया विहितस्यावयवप्रसिद्ध्या च यागार्थ- तया विहितस्य मन्त्रस्य याज्यात्वावगतेः सूक्तवाकान्वयात्प्रा- काहरणस्य यागत्वासिद्धेः सूक्तवाकस्य यागार्थतया विध्ययोगादि- टदेवतासमर्पकत्वात्मकलिङ्गविरोधेन चेज्यमानदेवतोद्देशार्थतया वि- ध्ययोगात्सूक्तवाकान्वयात्पश्चात्प्रहरणस्य यागत्वे सत्यपि यागरूपार्थ- त्वेन सूक्तवाकस्य विध्यभावाद्याज्यात्वलाभसिद्धेर्नान्योन्याश्रयं परिह- तु शक्यमित्याह *तदिति* त्यज्यमाने हविर्देवतोद्देशार्थविहितमन्त्रतौ- त्पत्तिकशब्दसामर्थ्यगम्यत्वादुत्पत्तिशब्देन विवक्षिता यागार्थविहि- तमन्त्रत्वं विनियोगाधीनत्वाद्विनियोगशब्देन विवक्षितम् । औत्पत्तिक- शब्दसामर्थ्यालोचनवेलायां त्यज्यमानहविर्देवतोद्देशार्थविहितमन्त्र- त्वेन विनियोगवेलायां च यागार्थविहितमन्त्रत्वेन लक्षणेन येन वाकेत याज्यात्वं न लभ्यते तस्य पश्चात्कथं याज्यात्वलाभ इत्यर्थः। यथा यूपं छिनत्तीत्युत्पत्तिवेलायां खादिरे बध्नातीत्यादिविनियोग- वेलायर्या चानवगतमपि यूपस्वं यत्पशुबन्धार्थ रवदिशर्दिछे- परिग्रहण सं 86.2.9.. प्रन्थालय, के, उ. ति. शि. संस्थान सारनाथ, वाराणसी