·आनन्दाश्रममुद्रणालयस्थग्रन्थाना मूचीपत्रम् । ग्रन्थनाम। मूल्यम्। आ० . ६ ४ पुगतन । . ५ 0 १ ४ १ ० ० १० १ १ १२ २ २ ५ १ गणशायर्वशीर्षम--ममाप्यम। २ रुद्राध्याय -मायण वर्षभरभाकरप्रणीतभाष्याभ्या सवलित । १ ३ पुरुषम ISRI LIBPARY ४ यागर হার 1CCESSION NUMBER पिता। ६कनी साठ प्यापना । प्रोपनिषत-रियामाग्यायपना । ५ मुण्डकापनिषन मरीशाकमायायपेना। १ - माण्ड्क्यापनिषन-मरीकामा यगोडपानीयकारिकाद्युपेता। 11 तस्यापनियर सगरमाया याना । 10 ननिर्गयानिएन पाकरमा यायपता। निरीयापनिषदायपानि स्म-म गचायम्न मीम १४ डान्दाग्यानिपन- माया रता । "बृहदारण्यकमान पन- मग गाभा पापता । १६ बगदारण्यकोपनिषदा यवातिरम- भागत्रयात्मकम । २० 15वनाबगपनिपा-भायीपिकाठापना । १८ मारपगणाम-नामन्दपायनमम । पपगणम । 10 स्मरनममन्चय - नामदा गवार्यावर्गपन । वाक्यय । ३ जीवन्मतिदिवा विधागा पास इन मा । 1 जनमत्रा माराम यापन नि भागद्वयात्ममानि । १२ श्रीमन्द्रमर्दिमिनय -विद्यारण्यकता मारिपणाभ्यामहित । ६ वणायायपारिम्नर - न तावनिमणान । • मिनायन्यागमायाविना तामा बधणीत । मनमहिना-पावनगरपना भागवयामिमा। हात्यायवर पापनिगिनित। बदार -नीमरद पणान । गर । वाक्यय । ६ ८ ब्रह्मपगणम-श्रीमत्र यामविरचितम् । प्रथम महापगणम् । ८ . ८ २ ४ 3 . 10 ३ १२ . १ १२ ८ ० ८ ६ १२ ६ १ ·[२] 3261 ग्रन्थनाम। मूल्यम्। आ. १ १० 5 . M . ८ . २९ उपनिषदा ममुच्चय -श्रीनारायण शकगनन्दकनदीपिकासाहत ६ ३० नृमिपानरतापनीयापनिषत-भाप्याद्युपता । ३१ बृहदारण्यकोपनिषन्मिताक्षग-श्रीनि यान दमुनिविरचिता । । ३२ ऐतरयब्राह्मणम्-सायणभा यमनम् । भागद्वया मम । ३३ पन्वन्तरीयनिधार -श्री गिचित । वयस्यन्य । ६ ३४ श्रीमद्भगवदगीता-TIES पता । ३४ श्रीमद्गगगीता-सटीक पला । ३५सगीतरत्नाकर -शाङ्गदेवकृत मर्गका विभाग गान गात्रभ । १० ३६ ननिर्णयारण्यस्म-मायणमा यममन माणद्वया मकन । ९ ३७ निर्गयबामणम-मायणभाष्यममेत भागवयाम । १४ ३८ ग्यारम-पक्षिा। ३० मस्कारग्लमाला गानायमविरचिना । भागट्टयात्मिका।१२ ४० मध्यामाप्यमन्चय -खण्टगजनीमणपण्डितारिप्रणीत । ४1 अनिशुगणम-म पियानप्रणाम । मापुराणम् । ४२ ननियमग्निा- मभाप्यममेना । भागनवकामिका । ४८ ४३ करणगिालारिका-भर दीवितकता सटीका ।। ४४ श्रीमहीना--प। ४५ श्रीमद्भगवद्गीता-मयमदन की परम्नकापना । ४६ याज्ञवल्क्यस्मृति अपनस्कनटी कामहिता भागद्यात्मका। १३ ४७ पात सलगागमत्राणि-भावनिया भमत नि। ३ ४८ म्मदीना ममन्च पनि प्रमनि प्रावितिस्प या भक । ५ ४९ वायुपुराणम-प्र.। म् महाराणम् । ५० यतीमत मा-श्रीनिवामाना। काशीकापता। १ ५. सर्वदर्शनमग्रह - मावाचामनीन । ५२ श्रीमद पदाप्तिा- "माता। ५७ मत्याषाह श्रोतमूत्रम-म पापा विरचिन भागदताकात्मकम् । २८ ५४ मत्स्यपुराणम-तीय, यिनमापिगीतम् । महापुराणम् । ५५ पुरुषार्थचिणि-आपल्इ युपाहाविष्णुभटटरत । ४ ५६ नित्यापाडशिफार्णव -भास्करगयोनीनटीकासहित । १२ 1 ८ ४ . . o ४ ४ २ ० २ . ० an ·[३ o २ ० -- २ ८ ३ 3 1 ४ 1 --- ग्रन्यनाम। मूल्यम् । आ० ५. आचारभएणम्-गियरेन्याहनियमोकापादयम्बकहतम् ।। ६ ४८ आचारन्ट --मार यादव विपिन । ४ , आ माग-पगपामा विनिता । पति धर्ममग्रह निरम दिन । १२ गातमप्रणीत रममत्रम-गपनम् । ६ साउनमम मानन्दालीभृगपनिषद -सीका । पागम्या नियमान नागचामाशिमोना । १२ । बहन पनि जर निवि (4मकाशिकापना । १ दाईनगणना करनापीयम् । ४ १६सायमाश-मान । ममत्राणि--गति ममान । वह महिना मापन वा 7-11 . 12 आन-म-0+।।7TTI । मृत्ययमार-1 पर। -1 हमागहमा- म भागट्य पर।। २ परिभाषन्दुशमर - कान । ६ गायत्रीपदापात - 7 पनामागचना। दायायापार मरवनि र 5. मत्रभाग्यावर चिनिमा ६.नठा नयायाममता । चटानमन्त्रमापरि .. माम्न वनित । म्गलागत रविन अन्दाग्यापनिषत- मिनासंग या याममगा । २ - वाक्यवान - जाम-चायना मगमा। 21 पावलायनवालमत्रम-नारायणकारिममतम । ८२ जनमत्रगान -हरिगीति-विचिता । मनपशाराम-पण्यामहिन भागत्रयाननम् । ९ -" पदामाद - 14 स्यारत शानिप्रणीत । ज्यातिनिबन्ध -गगमनारमाशिवगरिचित । १५ . .४ ८ 1 १ ५ - ० M २ J . ० ८ 20 २ ७ - २ .

·आनन्दाश्रममस्तनपावलिः । पचालम्भमामांसा। 7. शा- ग० ग० मिजाडगावामन- शानिपिरचिना। सतन ० शा०म०० ग. नागाशदत्यपाह काशीनायगायिनि मगापितम । वी॥ दयपपदागिभि विनायक गणेश आपटे आनन्दायमणानये रायमालरमद्रायत्वा प्रकाशितम् । शालिवाहनशाग १८४" निम्ना दा 1 ( अस्य मव विभाग राजशासनानुमार स्वायनालना )। मृत्य दशाऽऽणा (१०)

·No text on this page.

·॥ भूमिका ॥ हन्त भो समुपस्थितोऽय तथाविधी विन्मयकर समय , यत्र करकोऽपि वा भवतु चित्रानुतापिन्वा श्रुतो वाऽनाघा वर्मीमासा- सूत्रकुसमगन्धो पाऽऽस्तिको वा गलहरिननशासमर्यानो वा समयानुसार परिवर्तयितुर व कामयने भगवन्त सनातन वटिक मम् । सर्वोऽपि ननु वातव्येणेव कपोलकल्पितानात्मनो विचारा-परेषा पररता प्रादुर्भा- चयितु प्रयतते । प्रय यति चेत तत पशो वाक्यशो या प्रमाणाभासा न्यान्तरप्रयुक्तानि स य स चीय मतापोदलयितुम् । अपरा- मृशन्नेव पौवापर्य वाक्यजान मा चिन्तयनेव अति िडानिमाणाना प्राबल्यदोवल्यमननुसन्धान एव वाक्यायविचारमयणयन्नव च मीमा- सान्यायप्रवृत्ति शास्त्रार्थ गावष्टम्भ निपिपति, निणयन्नपि वा नाप त्रपन इत्यही काटिल्य कालस्य विजृम्भित च व्यामोत्य। सत्येव नैतद्विरमापयत्यरमान , यत् यदि कोऽपि मितपचमतिनिगरमायावन्म चलता वेदिकसमटायपर्गवाहेण समर्थित पर.स श्रुनिस्मृतिवचने' प्रमाणयर्धन्धनिविचिकित्स व्यवस्थापित भयोभिगतिक पारयदीशनि- कप्रकाण्डे खोऽप्यसभावितीलेश पति बता शिकर पश्चारम्भ, सचिचीपुरिव स्था'तम पापनिमायमय कर च प्रतिपिद्धपाय च सप्रगल्भ साटोप च प्रजल्पेद्रीपयेन्समाह्वयेच विवदि नुमाग्निकम् न्या निति । समयेऽरिमन आतिका एनविद्रास 'नति स्वमनुगति ग्रामसि- हरय सिंह' त्यभियुक्तानामाभाण। मनास मन्वाना उपेक्षया जोपभावमेव यदि भजेररतहि प्रायेण परतन्त्रमन्ना अपमुग्धा भूयासो जना अधाना अपि भगति कि धर्मेऽनुनिष्ठासव थानानि कर्म जातानि मतान्त व्यामो मापन्ना इत्यक्रियाविर कवियुग क्तव्यनो ही पेरन, आत्यन्तिक चानमन्छेयु , श्रेयमय प्रतिहन्यनिति अनि न्तोऽपि विवाटा यवसाय ‘पमतमप्रतिपिद्धमनुमत भवात' रति न्यायेन सभाव्यमान यागीय५ सिाया अपत्य प्रत्यार याय परमात वैदिक पन्थान प्रथयितु किचिदिव व्यापाग्यामो लेखनीमात्मीयाम् । अत्र केचन समुत्तिष्ठन्ते-"ननु भो" यदेनद्यज्ञादिकमनुष्टीयते नेत २यो जनयितुरीष्टे, अपितु बलवत्पातकर्मवानुवनानि प्रत्यक्षमेव पाना निर्दय हिसनादिन च"जनीपोमीय पशुमालभेत, वायव्य श्वेतमालभेत भृतिकाम , ब्रह्मणे ब्रामणमालभेन" नत्यादी-यसंख्ये- - ·[२] यानि श्रीतवाक्यकदम्बानि घण्टाघोषमुपुष्यन्ति पपादीना ऋतुष्वाल- म्भनम् । यथा च वेदिक निखिलमपि वाक्यजात स्वत प्रामाण्यमाटी- कते तथा पराक्रान्त पूर्वमीमासाया भगवता महामुनिना जेमिनिना इति कथमेतच्चोयमवतरति यागीयहिसा पापानुबन्धिनीति, इति वाच्यम् । स्वदुदाहतवचनाना भूतिकामादिपटरवारश्येन काम्यपरत्वस्यैव प्रती- यमानत्वात् । निन्दिताश्च काम्यकर्मानुष्ठातागे भगवता गीतासु- "यामिमा पुष्पिता वाच प्रवदन्त्यविपश्चित"। 'कामान्मान स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् ॥" " विद्या मां सोमपा पूतपापा योरिष्ट्वा वर्गतिं प्रार्थयन्ते। 'सीणे पुण्ये मर्त्यलोक विशन्ति' इत्यादिना बहुप्रकारेण । आम्ना- यते चोपनिपत्स्वपि 'गुवा होते अढा यज्ञरूपा.' इत्यादी बहुत्र । युज्य- ते चेतन । स्वस्य सुख सपादयितु दयनीयानामस्वतन्त्राणा मूकदीनाना प्राणिना सोनिरिव ब्राह्मणवेधार्मिकमन्येापाटन नेपुण्येन क्रिय- माण ते वेव पशुत्वमसुग्त्व वा प्रयोनयात । न हिस्यात्सर्वभूतानि' इति द वन्यमानोऽय प्राणिवनिषेध कथ नु नाम पशु विशसितार यामीर्यातना नानुभावयेत् ? न चात्र प्रत्यक यातव्य केनापि ' अग्नीपो- मीय पशुमालभेत' इत्यादिवाक्य समान्यत. प्रत न हिस्यानिति वचन सकाचयेदति । अग्नीपोमीय पशुमालभेते. यादिवावयेन माक्र- णिकन पश्वालम्भरय क्रत्वर्थत्वमिष्टापनत्व च प्रत्यायेत । न तु हिरयादिति विपिविहितहिसासामान्यरयानिष्टसाधनव यागीय- हिसाया व्याव]त । एकस्यैव करण इष्टसापनत्वमनिष्टसाधनत्व चे- त्युभयमपि वचनबलात्मीयमाण न विरु यते परकीयसुन्दरीगमनादे- रिव । वस्तुतस्तु पूयोराहतेप्वनीपोमायादिवाक्ये वालभतिनैव हिसाम भिधत्तं किंतु स्पर्शमात्र यथा ह्यग्निहोत्रीयनोहाधिकारे "वत्समालभेत' इति वाक्य आलभति स्पर्शमात्रमाचष्टे । स्पष्ट चैतद वरमीमासायाम् । हिसा पुनरगयागविधानेन विशसनप्रकारेण चाऽऽक्षेपत एव प्रतीयते न पुन शक्त्येति सुतग च सकोग्यसकोचरभावो नोपपद्यते । आक्षे- पलभ्यक्रत्वहिसाया शक्याथभूतहिसानिषेपस्य चान्यतराप्रामाण्यभी- त्या हि सोच कल्प्यते । न चार तत्पटमाधातु प्रभवति । अथ क्य निष्कन्पप्रवृत्तिहिंसाविशिष्टे यागादो मामाणकानामिति चेन्णु नान्तरी- यहिसाजन्यपापफलसहिष्णनामेव वर्गविषयकोन्कगगवशीकृतान्त ·[३] रगाणा धूमादिसहिष्णूना पाकादाविव श्येनादाविव च प्रवृत्तेस्वपयमान- त्वात् । न च निषेभ्यनिषेधयो पुरुषार्थत्व क्रत्वर्थत्व वा एक्मेवाऽऽ वश्यकमिति प्रकृते निषेधरय क्रत्वहिसापतियोगिकत्व नोपपद्यते किंतु पुरुषार्थहिसाप्रतियोगिफत्वमेवेति वाच्यम् । यतो नायमेकान्तो यत्पुरु- पार्थप्रतियागिक एव पुरुषार्थनिषेध ऋत्वर्थमतियोगिकश्च क्रत्वर्थनिषेध इति । व्यभिचरितत्वान् । परुषार्थो हि भार्योपगम क्रत्वर्थत्वेन निषि ध्यते " न स्त्रियमुपेयात् " इत्यनेन । क्रत्वहिसाया अपि परम्परया परुषोपकारकत्वेन पुरुषार्थत्वस्यापि सूपपादत्वाच्च । स्यादेतत् । यदि न स्यायागीयहिसाया पापाभापतिपादक प्रामाणिकवचननिकुरम्बम् । विहाय गनिमीलिका विरफारिते चक्षुषि समुपलभ्येग्न्पर शतानि वचासि । यथा हि मनु - "यज्ञार्थ पशव सृष्टा रवयमेव वयभुवा । यज्ञोऽय भूत्यै सर्वस्य तरमाद्यज्ञे क्योऽवध' " ॥ "या वेदविहिता हिंसा नियतारिमश्चराचरे । अहिसायेव ता विद्याद्वेदाधर्मो हि निर्वभौ" ॥ इति । अग्नीपोमीयादि वाक्याना निन्दाप्रायश्चित्तातिसमभिव्याहारा भावेन तद्वो यप्रवर्तनाया. वजन्यप्रवृत्तिविषयेऽजाटिपश्वालम्भे सामान्यतोऽनर्थहेतृत्वप्रतिक्षेपकत्वमुक्तमनुवचनवलेना सीयत इति सामान्यनिषेधशास्त्रस्य यागीयहिसातिरिक्तपर बोवोगरीक्रियते । आक्षेपलगाया अपि यज्ञियहिसाया विधितात्पर्यविपरत्वेनानर्थ- हेतुत्रप्रतिक्षेपो नानुपपन्न । तथा चेम सामान्यशासत्य समोच सुरप टमवाऽऽचष्टे श्रुत्यन्तरवचनम्-" अहिसन्सर्वा भूतान्यन्यत्र तीर्थ- भ्य " इति । अत एव च चोराततायिवधे पापाश्रवणेन शिष्टाचा- रानुवृत्ति । एव च यागीयहिसाया शास्त्रविहितत्वेनानर्थहेतुत्वशङ्काया अयनुत्पत्त्या सामान्यनिषेधरय तदतिरिक्तपरत्व निरागाधमिति न काऽप्यनुपपत्तिरिति चेन्मैवम् । “ तस्मायज्ञे वोऽवर " इत्यत्रावध इति नोऽनुदरा कन्येत्यादाविवाल्पार्थकत्वस्यैवाभ्युपेयमानत्वात् । अन्यो न्याभावार्थकत्वे पुनरङ्गीक्रियमाणे घटोऽघट इत्यादिवाक्यादिव वर्धाऽवध इत्यादिवाक्यादपि शब्दबोधानुत्पत्तेरप्रामाण्यापाताच । “ अहिसन्सर्वा भृतानि " इति श्रुतिरतु अवैधहिसात्यागस्य हि मायावे,साधनाव ।

·। माभवत्ते। न नियहिसाया अनिष्टसाधनस्वाभावमपि । पशु विशारित, वपामुखिदति, पशुमालभते, पशु यत्सज्ञपति, इत्यादिहिसाविध- योऽपि हिसाया इष्टसाधनत्वमाचक्षते । नैर इन प्रत्याचक्षतेऽनर्यहेतु- लामपि । अत एव तत्तिरीयश्रुतो " परागावर्ततेऽश्वयु पशो सज्ञप्य- मानात् ' त्यनेन पगगावतन विपीयमान जावटीति पापवत्त्वात्तस्य कमण । युज्यते चवमेव ऋविजा प्रायश्चित्तश्रवणमपि । किच तदेव हि ब्राह्मणेविचीयसे यन्मन्त्रा 'तुवन्ति । न चाय सोम- यागोमन्त्र जयते । यत्र च मन्त्र ताश ६८मारते तस्या यार्थत्व वक्तु मुशाप केवल ब्राह्मणवाक्यरेव विधान त्वनिचित्करम् । मन्त्रापे- सया ब्राह्मण य नावल्यान् । तस्मान्मन्त्रग्तुतवादविहिनत्वाच्च न सोमयागाऽनुष्ठेयतामहति । इनन नानुष्ठेय सोमयाग -यतो गमायणऽपि प्रतिपाद्यते "यदनाः परषा गजवदान्त र देवना " इत्यनेन निवृत्तमासाना देवतार्थ- मपि मासालिपटानमनथावहमिति । ततश्चाथादेव विज्ञायते ये नाव- माम भक्षयन्ति तर व तेऽनुष्ठेया समासयज्ञा इति । न खलु कथमाप निटत्तमासानामनुष्य सोमयाग इति सपतिपत्रम । “ अस्वये लोक- विद्रिष्ट पर्मगदाचग्न तु" इनि भगवता याज्ञवल्क्येन लोकविद्विष्टों धमाऽनाचरणीयनामेवाऽऽपयत इति सर्वथा सर्वजुगुप्यमानहिसा- विधिमा परिक कम परित्यागामेव प्रेसावताम् । महाभारत शान्तिपर्वणि उपरिचपार याने " बीजैर्यज्ञेषु यष्टव्यं डाग नो हन्तुमस्थ 'त्यनियरयोपलभ्यमानत्वात्तत्रैवान्यत्रापि हिसा- मययज्ञाना बहुगा वितत्वात् , यजाना जपयज्ञोऽस्मि, एष मे सर्व- धर्माणाम् , इत्यादिषु च भगवद्भक्तरेच सर्वाधिक्येन तोश्यमानत्वाच मोमयाग याननुष्ठेयत्व सेन्स्यति । पिच कोऽयमभिनिवश -सत्यपि हिमाविधुरे सोमप्रतिनिपिभूते समजसतमे कमणि हिंसाप्रधान सोमयाग एवानुष्ठातव्य इति । स्पष्टमव च प्रतिनिधिमाचक्षाने भगवन्ता मनुयाज्ञवल्क्यौ- दष्टि वैश्वानरा नित्य निवदन्दपर्यये । क्लुमानः पशुयोमाना निष्कृत्यर्थममभवे " ।। ( मनु० ११-२७) .

·" [५] "प्रतिसवत्सर सोम. पशु प्रत्ययन तथा । कर्तव्याऽऽग्रयणष्टिश्च चातुर्मास्यानि चैव हि ॥ एषामसभवे कुर्यादिष्टि वेश्वानरी दिन । इति ( याज्ञ. आचाराध्या० १२५)। एकादशस्कन्धे भागवतेऽपि “वृत्त्ये पर नन्ति पशूनतद्विद "" 'पशोरालभनं न हिसा" " वन्यैश्वरपुरोडाशेनिपेत्कालचोदितान् । न तु श्रौतेन पशुना मा यजेत" इत्यादिना बहुधा विनिन्दित एव हिंसा- युक्तः क्रतु.. भगवान्यारकोऽप्यमुमेवार्थमुपष्टभ्नाति “अथ ये हिंसामाश्रित्य विद्या- मुत्सृज्य महत्तपस्तेपिरे चिरेण वेदोक्तानि वा कर्माणि कुर्वन्ति ते घूममभि- सभवन्ति" इत्यादिना "पुनरेवेम लोक प्रतिपद्यन्ते" इत्यन्तेन ग्रन्थेन । मनुनाऽपि उपवृहितोऽयमेवार्थो मुन्यन्नैरेव पुरोडाशचरुनिर्वपणयज्ञा- नामनुष्ठेयत्वमभिदधता, “अहिसयेन्द्रियासङ्गैवैदिकैश्चैव कर्मभिः । निवृत्तिस्तु महाफला" इत्यनेन । यदि च नैव सर्वथा त्यक्तुमिष्येत सोमयागरतदा पिष्टपशुमालभ्येष्ट निवर्त्यताम् । तथैव चानुशास्ति भगवान्मनुरपि । 'कुर्याद्घृतपशु सङ्ग कुर्यात्पिष्टपशु तथा' इति । अनुकू- लश्चात्र वेष्णवानामाचार । विशेषतश्चेदृक्तमे कराले कलिकाल एवविध कर्मानुष्ठीयमान न कथ- चिदपि धिनोति विदुषा चित्तम् । आधानमधुपर्कश्राद्धादो हिंसामयो विधि. कलौ यथा जुगुप्सापादकत्वात्परित्यज्यत एवमिहापि पशुहिं- सा दूरत परिहर्तव्या । अत एव च युज्यते याज्ञवल्क्यादिभिरुदीरितः प्रतिनिधि । तथा च यागीयहिसाविधायकवाक्याना काम्यकर्मपरत्वात्काम्यक- मणा च बहुत्र निन्दितत्वात, स्वसुखसपिपादयिषयाऽस्वतन्त्राणा पशूना मारणस्यानुचितत्वाद् विधिवाक्यर्यागीयहिसायामिष्टसाधनत्वबो- धनेऽपि सामान्यशास्त्रमाप्तरयानिष्टसाधनत्वस्यानिराकरणात, स्पर्शस्यै- वाऽऽलभतिशब्दार्थत्वेन हिसाया आक्षेपलब्धत्वेन सकोच्यसकोचक- भावानुपपत्ते., अवर्जनीयहिसाजन्यपापफलसहिष्णूनामेव हिंसाविशिष्टे कर्मणि मवृत्त्युपपत्ते., ' यज्ञार्थ पशवः सृष्टा.' इत्यादिषु नोऽल्पार्थक- ।

·[६] त्वा यवसयाच पापजनकमेव हिसायटित यागादिकर्मति न तु तदनुष्ठीय- मान श्रेय आवहेत्मत्युतानर्थमेव सपादयेदिति । तदेतदज्ञानविजृम्भितमेव । न पुन कदाचिदपि शक्य सर्वेषा हिसा- विशिष्टकर्मणा काम्यत्वमेवेति, रयात्पुनर्वायव्य श्वेतमालभेत भूतिकाम इत्यादिवाक्यविहिताना कर्मणा काम्यत्व, तावता वसन्ते वसन्ते ज्योनिषा यजेत, सोमेन यजेत, पशुना यजेत, इत्यादिवाक्यविहितक र्मणा नित्यत्व नापह्नोतु शक्यम् । वीप्सादिभिर्हि तेषा तत्र तत्र मीमा- साशास्त्रे नित्यत्वरय व्यवरथापितत्वात् । काम निन्द्यन्ता नाम काम्यानि कर्माण्यनित्यत्वेन कि तावता प्राप्त तदङ्गहिंसाया । किच यदेतत्काम्य कर्मजात निन्यते तकि हिंसाविशिष्टत्वेनाऽऽहोरिवत्काम्यत्वेनी नाऽऽय.। नित्यानामपि हिसाविशिष्टत्वेन निन्द्यत्वापातात् । निरुक्तगीतावाक्येषु निन्दाप्रयोजकहिसाघटितत्वप्रतिपादकपदाभावान्च । नान्त्य । काम्य- त्वेन निन्द्यत्वेऽपि फल प्रेप्सुनाऽङ्गसाकल्यसपादनाय हिसाया अव- श्यवर्तव्यत्वान् । अङ्गविनाकृत हि प्रधान फलपर्यवसाग्यपूर्व न प्रसवितुमीष्टे । देशमशकमत्कुणानपि स्वमेऽपि अव्यापादयतामास्तिक- शिखामणीनामकरणे प्रत्यवायपरिहारार्थमेव केवल हिसाघटितेषु नित्य- कर्मसु प्रवत्तिदर्शनात न जा वपि शङ्कनीय स्वसुखोपार्जनाय यज्ञे पन्हिसन्तीति । यदप्युक्तम्-एकरयैव कर्मण इष्टसाधनत्वमनिष्टसाध नत्व चेन्युभयमपि वचनबलात्प्रमीयमाण न विरु यते, इत्यादि । तन्न चारु । अग्नीषोमीय पशुमालभेत, इति वाक्येन यागीयपश्वालम्भ- नस्य न केवलमिष्टसाधनत्व प्रत्याग्यतेऽपितु बलवदनिष्टाननुवन्धित्व- मपि । अन्यथा विषसपृक्तभोजनविधायकवाक्यस्यापि प्रामाण्यापत्तिनि- कम्प तादृशभोजने प्रवृत्त्यापत्तिश्च । अतो हि बलवदनिष्टाननुबन्धित्व- विशिष्टेटसाधनत्वमेव विधिना बोज्यत इत्यवश्यमभ्युपेतव्यम् । अनि- टसाधनत्वमाप केवल निषेधवाक्येन न बोभ्यते । तत्रापि बलवदनिष्ट- जनकत्वमेव बोध्यते । अत्र च बलवत्त्वमिष्टोपायानुष्ठानमयुक्तसकलवि- धेष्टावधिकाधिक्यरूपत्वम् । तथा च विधिनिषेधबोधितयोरीदृशेष्टानिष्ट- साधनत्वयोरेकत्र समावेशो न सघटते मिथो विरोधात् । प्रतियोगिनः पुरुषार्थत्वे निषेधस्यापि परुषार्थत्वमिति नियमरय पुरुषार्थपरस्त्रीगमन- निषेधस्य क्रत्वर्थत्वदर्शनेन व्यभिचारेऽपि प्रतियोगिन, क्रत्वर्थत्वे ·[७] निषेधरयापि क्रत्वर्थत्वनियमरय कापि व्यभिचारादर्शनात् । यच्चाप्यभि- हितम्-अग्नीषोमीयादिवाक्येष्वालभतिक हिसामभिधत्ते किंतु वत्समा लौतेतिवाक्य इव रपर्शमात्रम्, इत्यादि तदप्यपेशलम् । अग्नीषो- मीय पशुमालभेतेत्यादौ साऽरय देवतेत्यधिकृतेन च्छपत्ययेन प्रतीयमानो द्रव्यदेवतासबन्धो याग विनाऽनुपपन्न इति यागवाचकपदमावश्यकम् , लाघवादालभतिनेव यागो लक्ष्यत इति शब्दबो यत्वमेव हिसाया न पुन स्पर्शवाचकत्वमालभने । अथ चेदभिनिविशसे शक्त्या नैव हिंसाऽऽलभतिना बोभ्यते, आक्षेपत एव च यागोपपत्त्यर्थ कल्या सेति तदा निभालय चक्षुषी विस्फार्य “वपामुत्विदति पार्वत आच्छयति घ्रान्ति वा एतत्पशु सज्ञपयन्ति पशु विशारित हृदयरयाग्रेऽवद्यात अथ जिह्वाया अथ वक्षस " इत्यादीनि सुरपष्टमेव पशुहिंसामाचक्षाणानि वचोजातानि । अथ शङ्केथा -वन्समालभेतेत्यत्र कथमाल भति रपर्शमाचष्ट इति । तदा यागतात्पर्यग्राहको द्रव्यदेवतासबन्धरतत्र न प्रतीयत इति समाधान मन्वीथा । एतेनाऽऽक्षेपलभ्या हिंसा सामा- न्यशास्त्र न बाधितुमीष्ट इति परारतम् । यञ्चोक्त परुषाथो हि भार्योप- गम क्रत्वर्थत्वेन निषि यते न त्रियमुपेयादित्यनेन । यागीयहिसाया अपि परम्परया परुषोपकारकत्वेन पुरुषार्थत्वस्यापि सूपपादत्वादिति तन्न समञ्जसम्- न हिस्यादिति शास्त्रस्य नागीयहिसाशास्त्ररयोक्तनियमव्यभिचारेण विराधे सत्यपि सामान्यविशेषभावपर्यालोचनेन बायबाधकभाव एवाभ्युपगम्यते । विशेषशास्त्रोद्देश्यतावन्छेदकावच्छिन्नत्तिसामान्यध- विच्छिनोदश्यताकत्वरूपसामान्यशास्त्रत्व न हिरयादिति वाक्ये निरा- बाधमिति न काऽप्यनुपपत्ति । यागीयहिंसाया अपि परम्परया पुरु- पोपकारकत्वेन पुरुषार्थत्वाभ्युपगमे सर्वमपि कर्मजात परम्परया पुरुषो- पकारकमेवेति हन्त पुरुषार्थत्व केवलान्वयि सपद्येत व्याह येत च" अ. थात क्रत्वर्थपुरुषार्थयोजिज्ञासा" इत्यनेन चतुर्थाद्यन्याये निदिश्यमानो विभाग । सामान्यधर्मव्याप्ययो परुषार्थत्वक्रत्वर्थत्वयोरेकत्र शेन मिथो विरोधाभावात् । आमनन्ति च परिणतप्रज्ञा. सामान्यधर्म व्याप्यपरस्परविरुद्धनानाधर्मप्रकारकज्ञानानुकूलव्यापार विभागपट- व्यपदेश्यम् ।

·[८] यच्च जलप्यते-तस्माद्यज्ञे वधोऽवध इति मनुवचनेऽनुदरा कन्ये त्यादाविध नमोऽल्पार्थकत्वमेवाड़ी क्रियत इति तदतिसाहसम् । नओ- भावत्वावच्छिन्नमात्रवाचकत्वस्य सर्वदार्शनिकसमदायसप्रतिपन्नत्वेना ल्पार्थकत्व लक्षणयैवाङ्गीकरणीयम् । कुतो नन्वायारयते शक्त्यैव निवाहे लक्षणाश्रयणेनाऽऽत्मा । न चापि भ्रमितव्यम् “अहिंसन्सर्वाभू- तान्यन्यत्र तीर्थेभ्यः" इति श्रुतिधहिसाया इष्टसाधनत्वमेवाभिधत्ते। न पुनरनिष्टसाधनत्वाभावमपीति । उभयोविरोधेन दत्तोत्तरत्वात् । एक- तरसत्त्वे तदितराभावस्य नान्तरीयकत्वात् । विधिरपृष्टे च न प्रसरति निषेध । विधयश्च यागीयहिसाप्रतिपादका भूयास इत्यवोचाम । अश्चर्यो परागावर्तन तु सज्ञप्तिहोमार्थ न पुन पापभियेति । ऋत्वि- जा प्रायश्चित्त श्रवणमपि प्रतिग्रहनिमित्त न तु हिसानिमित्तमित्यवधेहि । यदप्युल्लपितम्-यन्मन्ना रतुवन्तीत्यादि । तदप्यविचारितरमणी- यम् । न चायमस्ति नियम , म.. स्तूयमानमेव ब्राह्मणैर्विधीयत इति । प्रभुसमिततया ब्राह्मणवाक्यैविधीयमान कर्म मनार्थवादादय रतुवीर- श्वेत्पदैकवाक्यतया वाक्थैकवाक्यतया वा साफल्यमनुविन्देरन् । कचि- स्तवनाभावमात्रेण विधित्व नापह्नोतु सुशकम् । अत एव च निरर्थ- बादा विधयोऽमनसा यानि च कर्माणि तत्र तत्रोपलभ्यन्ते । अत एव प्रत्यपाढि सार्थक्य मन्त्राणामनुष्ठेयार्थमारकत्वेनैव न तु विधेयरताव कत्वेन । अथ यद्यागृह्णासि मन्त्रे स्तूयमानत्वमेव विधेयताप्रयोजक- मिति । तदा सोमस्याऽऽचिके नवमे मण्डले परःशताभिर्ऋग्भिः स्तूयमा- नत्व नाऽऽकलयसि कि! न च तेषा मन्त्राणामन्यार्थता नेष्याम इति युक्त वक्तुम् । भगवत्सा यणाचार्य सोमपरताया एव भाष्ये प्रतिपादितत्वात, कचिच्च ऋक्षु हिस्यमानपशुविषयकैव स्तुति स्पष्टमुपवणिता सलक्ष्यते । यथा- मनानन्त प्रतिगृह्णन्ति पूर्व प्राणमङ्गेभ्य पर्याचरन्तम् । सुवर्ग याहि पथिभिर्देवयानैरोषधीषु पतितिष्ठा शरीरै " ॥(ते०स० ३-१४) सायणभाष्यम् हे पशो पूर्वे देकारत्वतीय वृत्तान्त जानन्तोऽङ्गभ्य. परि त्वदीयावयवेभ्य ऊर्वमाचरन्तं ते त्वदीय प्राण प्रतिगृह्णन्ति अरमा कमधीनोऽयमिति स्वी कुर्वन्ति । त्व तु देवा येषु पथिषु यान्ति ते पथिमि रवर्ग याहि । पाणरूपेण स्वर्ग गत्वाऽवशिष्टे. शरीरावयवै- रोषधीषु प्रतितिष्ठ पुरोडाशादिवद्धविर्भवेत्यर्थः । " ·" 'दम पशु पशुपते ते अद्य बनाम्यग्ने सुकृतस्य मये। अनुमन्यस्व सुयजा यजाम जुष्ट देवानामिदमस्तु हव्यम्"। (तै० स०३-१-४) सो० भा०-हे पशुपतेऽग्ने यदरिमन्दिने सुकृतस्य म ये सम्यगनुष्ठितरय ज्योतिष्टोमस्य कर्मणा मध्य इम पशु व नामि अतरत्वमनुमन्यस्व । वय सुयज्ञा शोभनेन यज्ञेन यजाम । इद हव्य देवाना जुष्ट प्रियमरतु । "जातवेदो वपया गच्छ देवान्दर हि होता प्रथमो बभूथ । घृतेन व तनुवो वर्धयरव रवाहाकृत हविरदन्तु देवा " ॥ (ते० स०३-१-४) सा० भा०-हे जातवेटरत्व वपया सह देवान्गन्छ। हि यरमात्त्व प्रथमो होता वभृथ मनुग्योतु पूर्वभावी भूविथ तस्मात्त्व धृतेन देवानां ननूवर्धयश्च । ते च देवा रवानाकारेण समपितमिद हविर्भक्षयन्तु । श्चोतन्त्यदिगो शचीव स्तोकासो अग्ने मेदसो घृतस्य। कविश तो बृहता भानुनाऽऽगा हव्या जुषग्व मेधिर " ॥ (ऋ०स०३-२-२२) सा०भा०-अधिगो, अमृतगभन सततगमनरवभाव, अत एव शचीव शक्तिमन्हे, असे तुभ्य त्वदर्थ मेदसो मेदोरूपरय हविषो घृतस्य च रनोफासो विन्दव थोतन्ति सन्ति तस्मात्कविशरन. कविभि• कर्मा- भिजेहोत्रादिभि स्तुतरत्व बृहता प्रभूनेन भानुना तेजसा सहित सनागा अरमदीय पशुयागमभ्यागन्छ । आगत्य च मेधिर प्रज्ञावन्नने हच्या अरमाभिटीयमानानि वपादीनि हवींषि जुपरव सेवरख। " ओजिष्ठ ते म' यतो मेढ उद्धृत प्र ते वय ददामहे । ओतन्ति ते वसोतोका अधि खचि प्रति तान्देवशो विहि "॥ (ऋ० स०३-२-२२) सा०भा०-हे, अग्न ओजिष्ठमतिशयेन सारयुक्त मेटो पाख्य हविर्म- यत पशोर्य यभागात्ते त्वदर्थमुद्धृतमुद्धृतमश्वढियो वयमस्मिन्पशो ते तुभ्य प्रददामहे, उद्धृत तद्वपाख्य हवि, प्रयच्छामः । वसो सर्वस्य जगतो वासयितहे, अग्ने त्वन्यधि धपायामुपरि ये रतोका घृतमिश्रा ·H " [१०] बिन्दवरते ते त्वदर्थ शीतन्ति अवन्ति । यद्वा ते तव त्वच्याधि ज्वाला- ख्यशरीरयोपरि शेतति तान्रतोकान्देवशो देवेषु प्रति विहि प्रत्येक विभजव। यद्यपि स्वरवमतिवभवन मन्त्राणामने केऽर्थी उत्पेभितु शक्यन्ते, अथापि ब्राह्मणविहिताना कर्मणा प्राश त्यसपान्योऽर्थ खयमाविर्भ- बन्न गोपयितु शक्यते । वेचित्तु ऐतरेय ब्राह्मणे श्रूयमाणाम्---- पशु नीयमान स मृत्यु मापश्य सदेवान्नान्यकामयततु त देवा अब्रुवन्नहि सर्ग व त्या लोक गायि याम प्रति स तयेत्यब्रवीत्तरय वे मे युप्मामेक एरना-विति तथति त यानि पररतादेत्सोऽग्नि मनु मान्यवत ( ऐ० प्रा०६।६।) सा०भा०-शामित्रदेश प्रति नीयमान पशु प्रत्यक्षण मृत्यु दृष्टवान् । नत. स पशुदेवानन्वेतु नान्वसामयताऽऽगन्तु नछत् । ततो वा पशु प्रत्येवमब्रुवन्हें पशो त्वमागन्छ क्या मह यय सर्वे "वर्ग गन्छाम इति । पशुश्च तदङ्गीकृत्य देवान्प्रत्येवमब्रवीत, युप्माक म ये कश्चिदेवो मम परन्ताद्गन्छत्विति । तदचनमङ्गीकृत्यानिर्दव नस्य पशो पुररता- दगन्छन् । तन स पशु तमग्निमनु स्वयमपि तुष्ट सम्पपणागच्छत् । एक्वाऽस्य वचमान्यता-पग नाभ्या अपि शसो पारित टतान्तरेवोल्माण वारय वानिति पशुप्पेव तत्प्राणान्धानि" । (प्रा०६।६।) सा०भा०-एकपकविधया पिछत राहित्यनाय वचमान्यतासमन्ता- निउन्ना कुस्न । नाभ्या अपि गमगत्पूवमेव वषामुरिघटनादुद्धरत । ऊमाणमुखासगन्तव वाग्य वानिवारत विन्तिाय सज्ञपय- तेत्यर्थ । नद्भागपाठन पशुप्चर प्राणान्सपादयति । " तस्य वपामुखियाऽऽर्गत ताम वयु वेगाभिधाग्यन्नाह लोकभ्याऽनुब्रहीति "॥ (ऐ० प्रा०७।२।) सा भा०-तस्य पशापामुटगता वखसटशीमुखियाद्धृत्य होमार्थमा रति ताच पाम वयुगभिघाग्यन्येषमन्त्र ब्रयान् । तरेतापरतमो विशद " ·॥ [११] यति- त्वामु ते दधिरे हव्यवाहमिति बेण वपामभिजुहोति प्रादुई- तेषु ताकेषु स्ताकेभ्योऽनुव्रीवि सप्रेष्यति ॥ नयात्रतास बातन्ति सर्ववत्या वे रतोंका नेन्म इमेऽनमिनीता देवानगन्जनिति" (ऐ० ब्रा० । ७।२।) सा० भा०--तत्तरया वपाया तदानीमेव हिनायामानाया श्रप्यमाणाया यता रतीका नीगरिन्दव शेतन्ति निर्गन्याध पतन्ति तदानी सर्व- देवाना प्रिय वादिमे रतोका खयानभिनीता अमासु पीतिगहिता देवानगन्यागमिष्यन्ति । तथा सति महदेतदरमाक भयकारण तन्मा भूरित्यभिप्रेत्य तोकीणनाथमिद षानुव वनम् । अत्र नेतिन्यय शुद परिभयाथ । "पुरुष वेदेवा पशुमालभन्त त माल यान्मेप उत्क्रामत्सोऽश्व पाविशन माचो में योऽभव यनमुत्क्रान्तमे यमत्यान्त स किएपो भवन् । ( ऐ० ब्रा०६८) सा. भा०---4 कदाचिया 'वये राजे परप मनुप्य पशुमाल भन्त पशु कृत्वा तन पशुना यामयक्ता ।त मादालन्यायायुक्तान्मनुष्य- पयोमे यो मे यो यजयो या तीन ग मन्मनुष्य परित्यज्यान्यत्रा गन्छन् । ग वा च स भागोऽश्न याविशन् । यस्माद तन्मादपी यज्ञ- योन्योऽभवन् । जथ तहानीमुना तमेप परित्यक्त विभागमेन मनुष्य देवा अत्याजन्तातिशयन वजितवन्त ताम-पशु वमपि नाकुका । देवे स्वीकृत्य परिन्यक्त स मनु'य रिप निगवान्तरजातीय. । "तेऽश्चमालभन्न सोऽश्वागल्धानाम स गा प्राविशत्तमा होम योऽभवयनमु कान्तमे पमन्यान्त स गरमृगोऽभवत्" । ( ऐ बा०६८) सा० भा०-आल पादश्वा-मंधों राजयोग्यभाग उत्क्रम्य गा प्राविशत्स गोयज्ञयोग्य आसीत् । तदानीमयोग्य वेन त्यक्त सोऽश्वो गौरमृगोऽ- भवद्य य शृङ्गापि लोमशा भवत्त । "ते गामालभन्न म गोगलधाद कामत्सोऽवि प्राविशत्तरमादविमे योऽभवत्थै नमुत्क्रान्तमेधम- ·1 [ १२ स्यान्त स गवयोऽभवत्तेऽविमालभन्त सोऽवेरा- लब्धादुदक्रामत्सोऽज प्राविशत्तस्मादजो येभ्योऽभ- वदथेनमुत्क्रान्तमे प्रमत्यार्जन्त स उग्रोऽभवत्" । (ऐ० ब्रा०६।८।) "सोऽजे ज्योक्तमामिवारमत तरमादेष एतेषा पाना प्रयुक्ततमो यटन " ॥ (ऐ० ब्रा०६८) सा० भा०-स मेधारयो यज्ञ योग्यभागरतरिमन्नने ज्योक्तमामिवातिशयन चिरकालमेवारमत क्रीडितवारत'माचिरकालमेव सद्भावायोऽयमजोऽरित स एष एतेषा पूर्वोक्ताना पना म ये प्रयुक्ततम शिष्टरतिशयेन प्रयुक्त । इत्यार यायिकामापाततो निरीक्षमाणा पिष्टमयपशोरालम्भनमेवैता- दृशार्थवादाभिप्रेतमिति नदेव करणीय न साक्षात्पशुरालम्भ्य इति सभावयन्ति । नतत्समजसतामरगा ते-यतो नाऽय पिष्टपशोविधायक स्तावको वाऽर्थवादोऽपि तु पशुपुरोडाशयाग'। वषायागाङ्गत्य रता- वको भतार्थवाट । नैव रचनेऽपि मभावनीय पश्वभावे पुरोडाश इति । यदि च वपायागो नतदार यायिकयाऽनुमन्यत इति वलात्सभावयति सदाऽरया एवाऽऽर याथिकाया व प-याचाभिहितानि पश्वङ्गायदाना- दीनि का गतिमालम्पेरन । तस्मात्पशगेडागरयवेपा रतुतिर्न पशुपति- निधिपुरोडाशयागता पयिका। अथ प्रपा यायेऽपि दृष्टि विकिसि चेजानीषे वपायागस्य विहितत्वम् । "होता यक्षदग्नीपोमो डाग य वपाया मेदसो जुपता रविोतर्यज। होता यथदनीपोमो विष आत्ताम् "|| यच्चोदार यदन्न परपो भवति सदभारतस्य देवता. । इति रामा- यणान्तगतभगवद्रामवचनेन नानुष्ठेय सोपयागो निवृत्तमासरिति । सतविमर्शभासुरम् , तोवोत्तरत्र " श्रुति तु खल्विय सत्या लौकिकी मतिभाति, मा इयनेन यदन्न पुरुषो भवतीत्यादेलौकिकश्रुतित्व स्पष्ट प्रयपादि । लोककथ प्रवादो बदाक्षरेव विचारणीयेऽदृष्टमात्र- फलक एवविध विषये न तथा प्रमाणाभावमाटीकते । .

·[१३] तुप्यतुन्यायेन प्रामाङ्गीरियमाणेऽपि एरपो रदको भवति सदका एव देवता इति . नियतु शक्यते । परागृजना- दिभक्षक श्राद्धादो तन्निवेदनस्य कर्तव्यस्याऽऽपातान् । यः पुरुषो याशानविशिष्ट तनिरूपितास रतार यो वता तादृशानविशिष्टा इति नायमविनाभाव सघ-ते । अवयव्यतिरेक-यभिचारदर्शनात् । दर्शि- तश्चान्वयव्यभिचार पूर्वम्। रमातहोभेषु सम्विनीना होतव्यत्वानु- शासनात पा च परसन्नत्वाभावात् । व्यतिरकव्यभिचारोऽपि सुम- दर्श । तथा चावश्यमेवाभ्युपगन्तव्य व्यव था यदय गकिक. प्रवादः रमार्नेष्वेव पूजाहोमवलिटानायाचागेषु सार्थक्य५४ ते न न कर चि-पि प्रातानपून्विवानपी पतुमीष्टे । त मानियिचिकित्समनुष्टेय. सोमयाग । नापि यादवस मृति - 3 यमित्यारिका पूर्वपरिणामत र राध- यितु प्रभवति । अवन्यो नि ध याज्य स्यान् । ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो रजननेन विविवाक्यम स्वगसाधनन्द द वन्यमान न जात्यपि याग या वयता मते नापिकविदिष्ट वर पो गंप परमा- याति द्विषन्तु सिविशिष्ट याग माई ताला लोकायतिकाश्च तापता न शिष्टविष्टियमुलितु शक्य साट, सानन्- सोलह सभक्त्यु मेष चानुभूगपि महा त ले श विभ्यतोऽकरणप्रत्यवायानिटमधन्या पर - सहस्रा महामानोऽन्वतिष्ठन्यागान तिति अनुहा यन्ति च । अत एव च भगव-पार भापित “शिष्टम्मुष्ठीरमान वादनि द्यमान- स्वादिति "किन मरसि परवि१५॥ता श्रीचिदम्परीक्षितपादै , चतुरधिपशतपय पनिमतृभि ५९६शवांगष्ये श्रीमतप. बीदितचर- गर-यश्च त तविद्वद वतसरनुष्टिनारा ताज्यातिष्टामप्रभृतीन । कलावस- रतन्मनसाऽपि नाऽऽकलनीयानोपले शाऽपि पवित्रतमे वतिके व्रता। एतेन य पूर्वपश्णिा मोरया. महभिारतीय उपरिचशेपार यान गोचर आहे काग नो तुम ये राति स तत्रव चतुदशे श्लोके देव वावयेन माटो वेदितव्य ति नात्र क्य विशेषतो वाचमायास यितुमभिल पाम । यच्च-मनु याज्ञवल्क्रप्रभृतिभिरुपविष्टा वैश्वानगेष्टिरेव सोमप्रतिनि धितया क्रियता कि साक्षणिमाघटितसोमन, इत्यायुक्त तन्मन्दम् ·. [१४] द्वितीगवारत्तो हि सोमानिधितयाऽऽनिश्यते वैश्वानरेष्टिन एन पाथ- मिकरय सोमरय रपष्ट चेतत्वयेवोदाहृतमनुवचने-अब्दपयये प्रतिसव- त्सरमिति पदाभ्याम् । तत्रापि निकृत्यर्थमसभवे, एपामसभवे, इत्या दिनाऽसभव एव हि सोमस्य पानशेष्टि कर्तव्या रयात् । न च सामत सोम प्रतिवसन्तमसभवी । यञ्चोपवणित भागवत हिंसा चिनिन्ततीति तदपि तत्रत्यपदेनेव प्रत्यु तम् वृत्त्य जीविकार्थ पशून्नन्ति तेऽतद्विद , पशोरालभन च न हिसा पदवान्यम्, पाप जनकत्वाभावात । वन्येश्वरुपुराडाशेरित्याद्यपि नहि निन्दान्यायेन नेयम् । या च यारकोक्तिः प्रमाणत्वेन निर्दिा साशपि अशुद्धमिति चेन्न शन्दादिति न्यायेन भगवता गदरायणाचार्येणैव प्रत्याग्यातेति न वय एन तदर्थ प्रयनामहे । नापि मनुनोपहितोऽर्थ पूर्वपक्षिणोऽभीष्ट सा गायतुमीष्टे- असियेन्द्रि शासगरित्यादिषु चका- रायपाहिसाया एवं निषयो न वाया । पडिकवेव कर्मभि- रित ग्रे मृतवान् । चि सोऽय सर्वोऽपि मो वानप्रस्थाश्रमिणामेव न पनहरथानाम् । उपक्रमासारयो तथा दर्शनात् । मुन्यन्नेष्वपि च मासरयापि परिगणना- भनिनपि लशुन इति न्यायेना मदिरासि- दित वस्थेव । कुयाइतपशुमिन्यत्रापि गगपाहाया एव सिाया सङ्ग इति प-न निन्दाया रममाण वान तो यतिका हिसा निपेड़ प्रभवति । एतन पाचिणवाना पिष्टपश्यनुष्ठानरूप आचारोऽपि निर्म- लन्यादुपक्ष्य । अत एव चतुरनवारण्यानीविहरणपञ्चाय श्रीमद्रा पवेन्द्राचार्यचरणवैष्णव युरीणरवि पिपशुबण्डनप्रमङ्ग एवमभ्यधायि । “चि कल्पसूत्राणा विश रग्बलशासाकोडीकाररूपत्वेन स्मृतिभ्य प्रात्यान् । हिसायज्ञप करपसत्र स्मृतीना वाध एव युक्त ।" मनु- ऽपि या वेमिति यादिषु या वदिकत्सिाया अनुष्ठयन्वेन पापाजनक वेन च विधीयमानत्वात् । न चाग्यतिशङ्कनीयमीशे कालेये काले हिसायुक्तो ज्योतिष्टोमया- गादिविधि परित्यक्तव्य इति । यतो न कापि श्रुता स्मृतो वोलिर यते कलियुगे ना प्ठेयो यागीया साविपिरिनि । आपानमधुपकाढौ तु क्ल्प सूत्रकार प्राता एव विकल्पा प्रादुरकारिपत । नवं यागीयहिसाया कापि विकल्या पोच्यमाना कर्णपथमवतरन्ति । तथा च काम्यकर्मणा ·[१५] निन्दित वेऽपि ज्योतिष्टोगनिर्मणामकरणे प्रत्यवायापादकत्वरूपनित्य- त्वो कीतनात् । आल घरय च पशो रवगतम्य निगतिशयसुखभाक्तन्वा नानात, एकत्र चेष्टसापनत्वानिष्टमापनत्वयो समाशानुपपत्ते , आलभ तेद्रव्यदेवतासबन्धान्यथानुपपत्त्याऽनुमेययागाथक्त्वान् , हिसाया शब्द बान्य-वात् , सामान्यविशेषभावाभावपर्यालगंचनया वा यवा पकभावस्य सपपारत्वात् , नोऽल्पार्थर वानुपपत्तेश्व, हिमाघटितम या वरिक कर्म विशुद्धमिति न किल स्वनेऽपि सभाव्यता तदनुष्ठायिना पापले शग न्धो पि । अत्यन्तिकः च निरपेक्ष चश्रेय समासायत इति सबमनव द्यम् । एवमिट के पाचिद यमुनाना प्राषित समासनोऽरमाभि प्रत्या र यात ग्रन्थे पनयन्यता सविशेष विश- प्रायाना वेयाकरण न्याना मा नृपाकृत्प्रभृतीना केनचितामपिनोद्भावितान यागीयहिसा क्षेपार गभीरतराभिम्पपातभि प्रातच प्रमाणनिचय समूलमुन ल्य निगम प्रावति पेटिको पाय । एतच्च सुरपष्टमय प्रतिपयेत ग्रन्ध- मनुवाचयद्भि प्रियपण्डिनवरेण्यानि न विशेषतो विज्ञापनीयमुत्पश्याम इति शिवम् । श्रीम जगद्गुरु करावाये पिन वागेग श्रीनागेशशास्त्री । सकृतपा-शाला, चारवाड।

·No text on this page.

·॥ पश्वालम्भमीमासा॥ ध्याय ध्यायमुमापतेर्भगवत पादारविन्दद्वय स्मार स्मारमुदारतर्करुचिराः श्रीसद्गुरूणा गिरः । अझै कैश्चन वैदिके पथि हठादुद्भावित दूषण प्रत्याख्याय समर्थ्यते विमलता यागीयहिंसाविधेः॥१॥ यै पीत कणभुवचोमृतमल वैयासिकी भारती येऽस्ताशङ्कमनर्गल निजमुखाम्भोजे समानर्तयन् नित्य जैमिनितब्रगेन्दुकचयैः सोल्लासमत्रीडिषु स्ताश्रीन्यायमृगेन्द्रविश्रुतविरूपाक्षान्गुरुनौम्यहम् ।। २ ।। मीमांसारमणीगलैकविलसद्रत्नायमानानह । वावन्दीमितमा गुरुननुदिन श्रीवैद्यनाथान्परान् । त्तात्रेयगुरूनितान्तयशसस्तच्छिष्यभावादमुं ग्रन्थ श्रीकमलेशपूर्णकृपया प्रथ्नात्यसौ वामन ॥३॥ अतिरोहितमिद समेषामपि विदुषामन्येषा च यदद्यत्वेऽपि कर्मभू- मिभावेन भाव्यमानेऽस्मिन्भारते देशे श्रुतिस्मृतिसमधिगता. परापरवे- य.साधनीभूता धर्मा आस्तिकभूयभूषितैर्मानुषैरनुष्ठीयमाना विज- यन्त इति । न खलु नावगतोऽयमाप विषयो मानुषजनुपा यत्किल कलिनामपरुषपुरुषस्यावेदस्मृतिनन्दितसरणिप्रसारणमूलकारणस्य वै- दिकनिन्दकमानवसमुन्नतिसपादनवद्धपरिकरस्य सकलसमीशितृभावमा पन्नस्याऽऽज्ञापिशाच्या विगमितविवेकप्रज्ञा उल्लवितानादिसाधुमर्यादा अनवरतमुत्पथसचारसमाहितसमीहा परमसा ची वस्तुतः सकलजनहि तोपदेशनिरतामास्तिकभूयभूमभरितारतीयभूमिदेवैरतिविरलैरपि दत्ता- वलम्बामत्यादरेण परिपाल्यमाना श्रुतिदेवी निगलम्बीकृत्य कलप- यितुमनवरत प्रयतमानारतदालम्बनभूतान्केवलमाम्नायसमानातसत्प- थसचारसप्राप्तसमादरान्परतन्त्रप्रज्ञाञ्जननिकायानन्याश्च वैदुषीविभूषि- तानपि मानुषानात्मसात्कर्तुं बहुधा सनयन्त• सर्वदा सवर्तन्त तत्र--आवितलोकायतभावाः प्रत्यक्षप्रमाणेकशरणा आकृत्या पर तिर्य- माणितो भिदा सप्राप्ता. केचन मानुषाकारा. प्रात्यक्षिकादर्थात्पुनरन्य- त्किमस्ति, न तद् यथावत्कदापि शक्यनिरूपणमिति वृथा मलपन्तः ·२ पश्वालम्भमीमांसा। केवळमामुष्मिकसप्रत्ययानस्वतन्त्रप्रत्ययान्समोहयन्तो यथाकाम देहयात्रा मकुर्वाणा कालमतिवाहयन्ति । अन्ये च केचन सर्वज्ञसूक्तिप्रमाणका धर्मराजसप्रत्ययसपृक्ता इति मिथ्यामाणकेन भ्रामयन्तो मान्वस्तुत सकलसमीहितसमीचीनपदार्थनिकायावेदकेषु वेदवाक्येषु तदनुसारिम- इत्सूक्तिषु चोन्मत्तमलपितप्रायभावमुद्भावयन्त, ' अहिंसा परमो धर्म ' इति मोहकरवाक्यजात वाचयन्त स्वस्वाभ्यूहमात्रपरिकल्पितमर्थ- भात साधु संमन्यमाना अपापत्रपा वृथाकाल यापयन्त पर्यटन्ति । अपरे च पुन कणभक्षणमतानुसारिणोऽनुमतनयनचरणमताः कापिला. पातञ्जलाश्च सर्वज्ञपुरुषप्रणीतत्वादिनाऽऽन्नाया प्रमाणमिति वृथा वाव- द्यमानाः स्वस्वतर्कप्रतर्वितार्थानुवादका इति मुघा मजल्पन्त स्वस्वा- भ्यूहितार्थजातप्रतिपादकानिपन्धान्निव नन्तो बहूनपि मानवान्स्वाभिम- तप्रस्थाने प्रस्थापयन्त आत्मान कृतकृत्य मन्यमानाः सतिष्ठन्ते । अत एतादृशमन्यतममतमनुपाविशन्तो पनुजा सर्वथाऽध पातमापतेयुरिति पुराऽऽलोचनाकान्तस्वान्ती परमकरुणापूरिता त करणौ सर्वज्ञशिरोमणी उपगतपरमारितम्भावौ व्यासजैमिनिनामानी तपोधनाग्रगण्यौ नाना- विधसन्यायनिर्धारणीयोच्चावचवचनव्यक्तिकमत एवाधुनातनजनैदुप्प- रिज्ञानमस्तोमार्यमानपरमपृषार्थसाधनीभूतप्रवृत्तिनिवृत्तिपथप्रत्या- यक समस्तप्रमाकरणाग्रगणनीयभाषमापन्न महान्त वेदराशिं बहुविध- न्यायमदीपविचारात्मकशास्त्रेण सव्यारयाय वाचामगोचर लोकोपकार- मकृषाताम् । तादृशशाखात्मिका टीकामाटीक्मानमर्थ नितरामतिभासयन्त शब्दतोऽर्थतश्च दोपलवानाकलित निबन्धसमुदाय श्रीमच्छकरभगव त्पूज्यपादशपरम्पामिभट्टपादप्रमुखा महामहनीया प्रामाणिका व्यरर- चन् । आपस्तम्बना पायनाश्वलायनद्राह्मायणमात्यायनसत्यापाढादि प्रभृतयोऽपि आत्यन्तिीमाईन्तीमापन्ना मुनिवरेण्या. सकलवेदवेध- नत्त्वावेदकानि धर्मसूत्राणि अतिदुर्वोपप्रत्यक्षश्रुतिश्रावितश्रौतस्माभि- थपर्मन्दानुष्ठाप्रक्रियामतिविशदमावेढयन्ति श्रोतसूत्राणि तथाऽऽचा- रानुमितवेदावेरितस्यातकारयकर्मरतोमपयोगप्रकार मन्दधियां दुरवगम प्रदीपयन्ति गृह्यसूत्राणि च निर्माय लोकाना बहपाकुर्वन् । किं बहुनाऽ त्यन्तमादरणीया मानच्याद्या वह्वर स्मृनयश्च रोके जेजीयन्ते । तद- त्र कापिलपातञ्जलमनानुयायिनोऽपोरषेयानाशङ्कनीयदोपवेदमर्मानभि- ज्ञाञ्जनान्व्यासजेमिनिप्रभृतिभिगप नभ्वादिमहपिभिर्मन्वादिभिश्च मह- ·पश्वालम्भमीमासा। नीयै. प्रदर्शित पन्चानमवक्रम्ब्य किंचिदिव घेदार्थतत्त्व प्रतियोषयाम । वेदस्तावत्प्रत्यक्षादिप्रमाणाप्रमेयपरमपुरुषार्थहेतुभूतवस्त्वावेदक इती- दमपश्चिम विपश्चिताम् । एव खलु निरुच्यते निरुक्तकोविंदै प्रत्यक्षेणानुमानेन यस्तूपायो न बुध्यते । एन विदन्ति वेदेन तस्माद्वेदस्य वेदना ॥ इति । वेदवेद्यश्चार्थो द्विधाभावमापद्यते प्रवृत्तिसा यो दर्शपूर्णमासादिनिट त्तिसाय प्रत्यग्याथात्भ्यज्ञान चेति । तत्र प्रवृत्तिसाध्यधर्मसाधनीयः परमः पुरुषार्थ । आसार्वभौमस्थानादाब्रह्मलोकस्थान तरतमभावना नुभूयमान ' स एको मानुष आनन्द ' इत्यादिना ' स एको ब्रह्मण आनन्दः' इत्यन्तेन वाक्यजातेन प्रतीयमान सुखविशेष । ज्ञानसा ध्यच परम पुरुषार्थोऽज्ञाननिवृत्तिपूर्वक परमानन्दावाप्तिरूप ब्रह्म विदामोति परम् ' इत्यादिश्रुतिशतैस्तथा बोधितत्वात् । वस्तुतरतु परम पुरुषार्थो मोक्ष एक एव साक्षात्परम्परया वै तत्साधनभावमा पन्ना एव वेदावेदिता समस्ता अपि धर्मा । " सर्वे वेदा यत्पदमाम- नन्ति तपासि सर्वाणि च यद्वदन्ति " इत्यादिश्रुतिभ्यस्तथावगम्यमा- नत्वात् । तत्रापि ज्योतिष्टोमादिकर्मणा " तमेत वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेन " कपाये कर्मभि पके ततो ज्ञान प्रवर्तते " इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यश्चित्तशोधन- पूर्वकज्ञानसपादनद्वारा मोक्ष उपयोग । ज्ञानस्य तु तमेव विदित्वाऽति मृत्युमोते 'नान्य पन्था विद्यतेऽयनाय' इत्यादिश्रुतिभ्यः साक्षा- न्मोक्ष उपयोग. । यद्यपि दर्शपूर्णमासाभ्या स्वर्गकामो यजेत, अग्नि- होत्र जुहुयात्स्वर्गकाम', ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत, सौर्य चलं निर्वपेट्रह्मवर्चसकाम , इत्यादिश्रुतिभि कर्माणि स्वर्गब्रह्मवर्चसादि- साधनभावमापनानि प्रतीयन्ते तत्कथ मोक्षहेतुभूतान्येव सर्वाणीति प्रतिज्ञायत इति चोद्यमेकमग्रगामितामागच्छेत् तथाऽपि तानि वाक्यानि गुडजिह्निकान्यायेन प्राकृताञ्जनानिषिद्धाचरणतो निवर्त्य श्रेय सा- धनीभूतकर्मसु प्रवर्तयितु प्रवृत्तानि न तु तदेव फल नान्यदत' पर- मस्तीति प्रत्याययितुम् , यथा वा माता स्वबालकमविवेकिनमारो- ग्यप्रदायकोषधपाने गुड दास्यामीति प्रलोभ्य मवर्तयति तयैव श्रुति- माता स्वर्गादिफल प्रदर्य तत्तत्कर्मसु वहिर्मुखा. प्रजा. प्रवर्तयति, इति सुधियामतिरोहितम् । " . .

·४ पश्वालम्भमीमांसा। भास्ता तावदिदम् , सर्वयाऽपि प्रत्यक्षवेदपाठतानि अनुमितश्रुति- बोषितानि सर्वाण्यपि श्रौतानि स्मातानि च कर्माणि श्रेयासापनीभू- तानीत्यस्मिन्विषये न कोऽपि विवाद. । केचित्प्राकृता आत्मान पाण्डितीमण्डित मन्यमाना सकलवेदतदनुसारिशास्त्रसारदृश्वभावमात्म- न्यारोपयन्त इत्थ वृथा प्रजल्पन्ति-वेदस्तदनुसारिशास्त्राणि च केवल- मामुष्मिकसुखसाधनोपाय प्रत्याययन्ति न खलु तैरेहिकसुखसाध- नोपायाः प्रत्याग्यन्ते । तदुपायोऽधुना जगति प्रसृमरहूणविद्याभ्यास। न तत्र किचिदपि वैदिकः पन्था उपकरोति । अतो लोके परमसुखा- भिलाषाहित पुरुषैस्तादृशोपाया एवानुष्ठातव्या., न हि तैर्वेदबोधि- तमध्वान पतिप्रस्थातव्यमित्यादि । एववादास्ते पुरुषा इत्थ परिम- व्याः-कि केवललौकिकोपायसपादनेनान्तरादृष्टसहकारमैहिकमभिल- षित सुख प्राप्तु सुशकमाहोस्वित्तीयसाहाय्यकेन वा । तत्राऽऽद्यः पक्षो गगनकुसुमसमान । तस्मिन्पक्षे हि दैवानुकूलतानादरे केवलपुरषकारेण समीहित मुसाधमित्युक्त स्यात् । न हि तथा सभवति । दृश्यते हि उभाभ्यां समाने यत्न आस्थितेऽपि एकेन फल प्राप्यतेऽन्येन नोपेयत इति । वदन्ति च प्राज्ञा-एक समीचीनादृष्टसभूषितोऽपरस्तु दुरदृष्ट- सदष्ट इति । केवलपुरुषकारवादैरत्र व्यवस्था दुरुपपादैव । न खलु द्वाभ्यां विद्यार्थिभ्यां समायामभ्यासप्रयत्यामास्थितायामपि समानैव योग्यता प्राप्यत इति लोके दृष्टम् । न हि द्वौ कृषीवलौ समतया कृषि- कर्मणि व्याप्रियमाणो सदृशमेव फल भुञ्जाते इति नियन्तु शक्यम् । नापि द्वयो पण्याजीविनो. सदृशमयत्नकारिणोरुदर्के लाभालाभौ समौ परिदृश्यते । नो किल जगत्या प्राणिनो भिन्नाकारा नावलोक्यन्ते, तत्रापि मानुषा. समरता समानसुखदु खभाजिभावमापन्ना न सप- द्यन्ते, नैव धनिकाकिचनभावमनापद्यमाना विद्यन्ते, नापि अधिकारी- कर्षनिकर्षरहिता निर्वर्ण्यन्ते, अशक्यव्यवस्थाककेवलपुरुषकारवाद- मते बहूपप्लव सपद्येत । द्वितीयपक्षावलम्बने प्रस्थित वैदिके प्रस्थाने । निगमावगमितसुकृतदुष्कृताभ्या खलु सदसती अदृष्टे निष्पद्यते, ना- न्यदुपायभूत वस्तु प्रमाणसिद्ध भवति, अत• पूर्वोक्त मत सर्वथाऽश्रद्ध- यम् । आस्ता तावदिद प्रकृतमनुसरामः । तत्र गार्हस्थ्यमापन. पुरुषै- वैवर्णिक, प्रत्यवायपरिहृतयेऽवश्यमनुष्ठानच्या यज्ञा एकविंशतिप्रभेद- ·पश्वालम्भर्मामासा। भिन्ना वर्तन्ते । तत्रौपासनवैश्वदेवपार्वणाष्टकामासिश्राद्धसर्पदलीशा- नबल्याख्या या सप्त पाकयज्ञसस्थारता शिष्टाचारानुमितश्रुतियो धिता. सत्य केवलप्रत्यक्षस्मृतिपरिपठिता. स्मार्ता इत्युच्यन्ते । अत एव भगवानापस्तम्ब.-" अथ कर्माण्याचाराद्यानि गृह्यन्ते " इत्याह। अस्यायमर्थ -आचारानुमितवेदाद्यानि कर्माणि औपासनहोयादीनि पाकयज्ञशब्दानि यानि चोद्वाहादीनि यज्ञाधिकारयोग्यदेहसस्कारार्थानि कर्माणि गृह्यन्ते ज्ञायन्ते तानि व्याख्यास्याम , इति । या अ- निहोत्रदर्शपूर्णमासाग्रयणचातुर्मास्यनिरूढपशुबन्धसौत्रामणिपिण्डपितृय- जादिदीहोमा हविर्यज्ञसस्थाभिधाः सप्त याश्च-अग्निष्टोमात्यग्निष्टो- मोक्थ्यषोडश्यतिरात्रवाजपेयाप्तोर्यामाख्या. सप्त सोमसस्थास्ताः सर्वा अपि श्रौतशब्दमतिपाद्या आधानसिद्धाग्निषु अनुष्ठेयाश्च ' अमिहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकामः' इत्यादिप्रत्यक्षपरिपटितवेदवाक्यस्तेषां प्रविषय- मानत्वात् । एते च श्रेयोभिलाषोपलक्षितै. पुरुषैरवश्य सप्रयुज्येरन् " यावज्जीवमग्निहोत्र जुहोति " "यावज्जीव दर्शपूर्णमासाभ्या यजेत" " वमन्ते वसन्ते ज्योनिषा यजेत" "कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषे- च्छत समा " "एतद्वै जरामर्थं सत्र यदग्निहोत्रम्" " वीरहा वा एप देवाना योऽग्निमुद्रासयते" "निषेकादिश्मशानान्तो मन्त्रैर्यस्योदितो विधिः । तस्य शाखेऽधिकागेऽस्मिझे यो नान्यस्य कस्यचित् "॥ इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्योऽवश्यानुष्ठेयत्वप्रतिपादनद्वाराऽकरणे प्रत्य- वायापादकन्वप्रदर्शनात् । तथाहि-“यावज्जीविकोऽभ्यास कर्मधर्म. प्रकरणात्स्यात्" इत्यस्मिन्नधिकरणे : 'यावजीवमग्निहोत्र जुहोति" " यावज्जीव दर्शपूर्णमासाभ्या यजेत" इत्यादिवाक्यान्युदाहृत्य किमिद वाक्यजात स्वर्गफलकदर्शपूर्णमासादिकर्मणा जीवनपर्याप्मकार विधि- व्यापकप्रयोगविधायकमाहोरिवज्जीवननिमित्तकविनियोगातरविधा- यक वति कथभावाकाङ्क्षारूपप्रकरणानुग्रहसमवाण्णमुलन्तशब्दसत्त्वाच संशये यावज्जीपशब्दस्य णमुलन्तस्यापि यावदेह तिष्ठतीत्यादाविव का- लपरत्वसभवात, प्रत्युत- अभिक्राम जुहोतीत्यादिस्थले निमित्तपरत्वादर्श- नाच, उत्पत्तिशिष्टामावास्यादिकालावरोधेऽपि अमावास्यायामपराहे पिण्डपितृयज्ञेन चरन्तीतिवयाप्यव्यापकविधया कालव्यसमावेशस- भवात, जीवनपर्याप्तकालविधानसामादेवाभ्यासस्य सिद्धत्वात् तस्यैव ·पश्वालम्भमीमासा। कर्मयो नीघनकालपरिमितप्रयोगविधानमिति पूर्वपक्षे यावच्छन्दस्य साबस्त्यवाचित्वाजीवशन्दस्य जीव प्राणधारणे' इत्यनुशासनाव पाणनक्रियावाचित्वात् समभिव्याहृतधात्वर्थान्तरसबन्धे धातो परत्वेन पक्ष्यमाणाः प्रत्यया इत्यर्थक “धातुसबन्धे प्रत्ययाः" इत्याधिकारेऽ- न्तर्गतेनानुशासनेन विहितस्य णमुल्मत्ययस्य धात्वर्थान्तरानुयोगि- कस्वपकृत्यर्थप्रतियोगिकसबन्धयाचित्वात्तादृशसबन्धविशेषाकाक्षाया यावच्छब्दरूपतात्पर्यग्राहकवशानिमित्तत्वरूपसवन्धविशेषप्रतीतेर्जीवधा- स्वर्थस्य यजत्यर्थ एव सबन्धस्य वक्तव्यत्वाद्भवदुक्तकालपरत्वाङ्गी- कारे तद्वाचकपदस्याभावाल्लक्षणाया आपद्यमानत्वात् स्वावच्छिमकाल वत्त्वसबन्धेन वाच्यार्थस्य जीवनस्यैव विधाने गुणभूतजीवनकालानु- रोधेन प्रधानभूतप्रयोगावृत्तेरन्याग्यत्वात् , यावच्छब्दार्थस्यापि विधाना- ङ्गीकारे लक्षणादोषस्य तदयस्थत्वादेतादृशगुरुभूतसवन्धापेक्षया लघुभूतनिमित्तत्वसबन्धनान्वयस्य योग्यत्वाजीवने निमित्ते प्रकृतकर्मण एव पापक्षयोदेशेन विनियोगान्तरविधानमिति सिद्धान्तितम् । अत्र च निमित्तत्व न केवलानुष्ठापकत्व कामनावत्, तथा सति यावत्पदा- नुवादासगते । किं तु अवश्यानुष्ठापकत्वरूप तदानीं प्रतिनिमित्तमात्र- तेरर्थलब्धत्वाद्यावच्छन्दोऽनुवादः । निमित्तत्व च स्वान्वयव्यतिरे- कानुविधाग्यन्वयव्यतिरेककानुष्ठानकत्वं, राहूपरागस्य स्वान्वयव्यतिरे- कानुविधाग्यन्वयव्यतिरेककस्तानकत्वात्स्नाननिमित्तत्वम् । एव च निमि- तसत्त्वे नैमित्तिकस्यावश्यानुष्ठातव्यत्वादवश्यानुष्ठापकजीवनानिमित्तक त्वहेतुना प्रत्यवायजनकाकरणकत्वानुमानादकरणे प्रत्यवायजनकत्वमे- तदधिकरणसिद्धम् । तत्र प्रवृत्तिसिद्धयर्थ फलाकाङ्क्षायामकरणे प्रत्य- घायजनकत्वज्ञानादेव प्रवृत्तिसभवात्करणस्य पृथक्फलाभाव एवेति प्रभाकरो मन्यते । न्यायसुधाकारादय इष्टसाधनत्वज्ञानमन्तरा प्रवृत्त्य- सभवाद्योगक्षेमसाधारणकार्यकारणभावमङ्गीकृत्य करणस्य प्रत्यवाय- भागभावपरिपालन फलमनुमन्यन्ते । नवीनमीमासकास्तु प्रत्यवाय- मागभावत्याजन्यत्वान्मुख्यफलत्वासभवात् 'धर्मेण पापमपनुदति' 'ज्ञानमुत्पद्यते पुसा क्षयात्पापस्य कर्मण ' इत्यादिश्रुतिस्मृतीना जागरू- कत्वादानुषङ्गिक पापक्षयाख्य फलमनुष्ठापक पर जीवनादिनिमित्तमित्य- भिप्रयन्ति । अद्वैतमवर्तकमूर्धन्या भगवत्पादा नित्यानामपि कर्मणा छाया- गन्धन्यायेन काम्यवदष्टरवर्गादिफलकत्व सोपपत्तिक समर्थयामासुः ।

·पश्चालम्भमीमांसा अत एव गीताभाष्यान्ते भगवन्तो भाष्यकारा'-'न हि काम्यानुष्ठानायास- दुःखात्केवलनित्यानुष्ठानायासदु ख भिद्यते, किं चान्यदविहितममति- षिद्ध च कर्म तत्कालफलं न तु शास्त्रचोदित प्रतिषिद्ध वा तत्कालफल भवेयदि तदा स्वर्गादिष्वदृष्टफलशासने चोद्यमो न स्यादग्निहो- प्रादीनामेव कर्मस्वरूपाविशेषेऽनुष्ठानायासदु खमात्रेणोपक्षय' काम्याना व स्वर्गादिमहाफलत्वमङ्गेतिकर्तव्यताद्याधिक्ये त्वसति फलकामित्व- मात्रेण न शक्य कल्पयितुम् । तस्मानित्यानां कर्मणामदृष्टफलाभानो न कदाचिदप्युपपद्यते " इत्यादिग्रन्थेन भावदन् । आस्तां तापदिय कथाऽप्रकृता, अकरणे प्रत्यवाय सर्वेषामेव समत इति सिद्धम् । किं चैतेषामकरणे प्रत्यवाय. कूर्मपुराणे दर्शित.- "नास्तिक्यादथवाऽऽलस्यादनीनाऽऽधातुमिच्छति ॥ यजेत वा न यनेन स याति नरकान्बहून् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ब्राह्मणो वा विशेषतः ॥ आघायाग्निं विशुद्धात्मा यजेत परमेश्वरम् "। इत्यादिना । प्रजापतिनाऽपि- "सर्वसस्थाधिकार. स्यादाहितानेर्धने सति । आदध्यान्निर्धनोऽप्यग्रीन्नित्य पापभयाविजः ॥ अत: सिद्ध पापभयाविष्टै श्रेयोर्थिभि पूर्वोक्ता यज्ञा इतराणि । कर्माण्यवश्यमनुष्ठानकर्मता नेयानीति । अथ कथमुच्यते सर्वा अपि सस्था' पापभीरुभि श्रेयोर्थिभिरनुष्ठातव्या इति, पाकयज्ञसंस्थादीनां हिंसादिदोषराहित्यात्सात्त्विकर्मत्वेन पापासपृक्तश्रेयोभिलाषिपुरुषै- स्नुष्ठानयोग्यत्वेऽपि पशुहिंसादिदोषदुषितानामितरेषां कर्मणां पापज- नकाजुष्ठानकाना तादृशैः पुरुषैरनुष्ठातुमयोग्यत्वात् , न हि ते यहा. सात्त्विका किं तु श्येनयागादिवत्तामसा , अतस्त आमिषाभिलाषिणा- मेवानुष्ठानीया न तु सत्त्वप्रकृतीनामपि । न हि परमास्तिका सात्त्विका' सध्यावन्दनादारिव श्येनयागादौ प्रवर्तन्ते यत्कारण तत्र शत्राहिंसादि- दोषकलुषितत्व तदेवाग्निष्टोमादीनामपि पशुहिंसादिदोषदुष्टत्वात्तत्रापि सात्त्विकाना प्रवृत्तिरनुचिता हिसाया. पापजनकत्वाख्य दुष्टत्व न हिरयात्मर्वभूतानीत्यादिनिषेषशास्त्रतोऽवगम्यते । अत एव गीताशा- स्वेऽष्टादशा याये- ·पक्षालम्भमीमासा। , सहज कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् ' इत्यनेन भगवता विहितकर्मणां हिंसादिदोषवत्त्वमभ्युपगम्यैवार्जुनं प्रति परित्यागाभावश्वोदितः । अत एव प्रायश्चित्ताध्याये हेमाद्रौ- 'अज बस्त द्विजो हन्यात्कारणेन विना नृप । नरक चानुभूयाऽऽशु तत' सूनुर्भवेत्कलौ ॥ ब्राह्मणो निनिमित्तेन बस्ताजी निहनेद्यदि । नरक कालचक्र तु ह्यनुभूय महत्तरम् । पुन क्ष्यामुपगम्याऽऽशु सूनुर्भवति पूर्वज." ॥ इति कथितम् । अनयोर्वधे प्रायश्चित्त तत्रैव निरवर्णि- "तदोषपरिहारार्थ प्राजापत्यद्वय चरेत् । विप्रः सङ्गाद्धि त गत्वाऽनिमित्तैर्यदि हिंसयेत् । प्राजापत्यद्वय कुर्यात्तथा बस्तवधे नृप"। इति । अत्र हि अज बस्तमिति विशिष्योपादानसामध्याट्विज इति कर्तृ- विशेषोपादानसामर्थ्यायाग एव स्वतो द्विजकर्तृकहिंसाया प्रसक्ति- सभवात्मायशो यागेऽजवस्तयोरेव द्रव्यत्वेन चोदनाथागीयहिंसाया एव दोषजनकत्व प्रतीयते । अन्यथा नरो हन्यायदि पशुमित्येव प्रब्रू- यात् । किं च भगवतेश्वरकृष्णेन “दृष्टवदानुश्रविकः स ह्यविशुद्धिक्षयाति- शाययुक्तः । तद्विपरीतः श्रेयान् " इत्यनेनेदमेव प्रत्यपादि । तथा हि रसायनकामिनीनीतिशास्त्राभ्यासमन्त्राद्युपयोगेऽपि तस्य तस्य दु खस्य निवृत्तेरदर्शनादनैकान्तिकत्व निवृत्तस्यापि पुनरुत्पत्तिदर्शनादनात्यन्ति- कत्व तहदेवाऽऽनुश्रविकस्य कर्मणः । तत्र च प्रतिज्ञाया हेतुमाह-स हीति । ज्योतिष्टोमादिरानुश्रविक पशुहिसादिदोषकवलितो भावकार्यत्वाद- नित्य. परस्पर तरतमभावसपन्नश्च । नहि ज्योतिष्टोमजन्यस्वर्गो दर्श- पूर्णमासजन्यस्वर्गश्चोत्कर्षनिकर्षानापन्नो भवितुमर्हतीति । एव च ज्योति- टोमादिकर्मकलापरय हिसादोषरूपाविशुद्धियुक्तत्वहेतुना दुखानि- वृत्तेः साधनाज्योतिष्टोमाद्यपि कर्म हिंसादिना दुष्टमितीश्वरकृष्णोऽभि- पौत । भगवान्पश्चशिखाचार्योऽपीममेवार्थमनुमन्यते । तेन हि " स्वल्प. सकर. सपरिहारः समत्यवमर्ष," इत्यमाणि | तस्याप्ययमर्थ:-ज्योति- टोमादिजन्यधर्मस्य पशुहिंसाजन्याधर्मेणाल्प. सबन्ध पुण्यापेक्षया ·पश्वालम्भमीमासा। पापरयाल्पत्वात्सबन्धे रवल्पत्वमुपचरितम्, अल्पप्रायश्चित्तपरिहार्यः प्रत्य- वायो विद्यत इत्यर्थः । स्वल्पत्वमेवोपपादयति-सपरिहार इति । अल्पेन प्रायश्चित्तेन परिहर्तु शक्य इत्यर्थ । यदालत्यादिना प्रायश्चित्त नाs- चर्यते तदा प्रधानकर्मविपाककालीनपचनयोग्य पाप तदानी सहनयोग्य भवतीति । पतञ्जलिरपि-"कर्माशुलाकृष्ण योगिनन्त्रिविधमितरेषाम् " इत्यनेन सूत्रेण सोमयागादिकर्मण शुक्लकृष्णभावमभिप्रेतवान् । वाड्म- नससा य सुखेकफलक शुद्ध कर्म रखा यायनपआदि दुःखैकफलक कर्म कृष्ण निषिद्ध सुरापानादि मुखदु खमिश्रफलक सोमयागादीति तदीय- रामानन्दवृत्तावुक्तत्वाच्च । योगभाष्ये भगवता व्यासेनापि शुक्ल कृष्णा बहि साधनसा या तत्र परपीडानुग्रहद्वारेण कर्माशयप्रचय इत्येव यागरयाविशुद्धियुक्तत्वमभ्यधायि । सार यभाष्यकर्तृविज्ञानभिक्षुणाऽप्य- यमेव पथोऽङ्गीकृत । अत एव कर्मणा हिसादिदोषरूषितत्वान्मुण्डका युपनिषत्सु । ह्येते अढा यज्ञरूपा अष्टादशोक्तमवर येषु कर्म इत्यादिना निन्दा श्रूयते । फिच गीनाशास्त्रे तृतीयेऽ याये- 'ज्यायसी चेन्कर्मणरते मता बुद्धिर्जनार्दन । तत्कि कर्मणि घोरे मा नियोजयसि केशव'। इत्यर्जुनेन कर्मणा हिंसादिदोपदुष्टत्वादेव घोरत्वरूप विशेषण दत्तम् । भाष्यकारेणापि कर्मणि घोरे हिसालक्षण इति घोरशब्दार्थों व्यायात । मधुसुदनसरस्वत्या र्मणि घोरे हिसायनेकायासबहुल इति तच्छन्दो व्यत्रियत । अत एव ' अहिसा परमो धर्म । इति रमयते । तत्र परमत्वरूपविशेषणाद्धिसाटोपयुक्तानामधर्मत्व समानाधिकरणधर्मत्व सून्यते । एवमनेन्श्रुतिरमृतिसमालोचने ज्योतिष्टोमाटिर्मणा हिंसाटोषदुष्टत्वात्स्थ सात्त्विके श्रेयोर्थिभि सर्वा अपि सरथा अनुष्ठातव्या इति प्रतिज्ञातु शक्यत इति चेदत्र साधु समाद म. । हिसादियुक्ता आप यज्ञा' केवल निर्दोषा इत्येवाभ्युप गन्तव्यम् । तत्र हिसाया अग्नीपोमीय पशुमाल भेत, वायव्य श्वेतमा- लभेतेत्यादिना प्रमाणभूतेन शास्त्रेण विशिष्य विहिनत्वाद्विपिस्पृष्टे न निषेधावकाश इति न्यायस्य जागरूकत्वात् , अत्र हिसायुक्त- कर्मणो दुष्टत्ववाटी देवानाप्रिय प्रष्टव्य' कथमवगत भवता हिसाया पापजनकत्व मा हिरयात्सर्वभूतानीति निषेधशास्त्रेणावबुद्धमिति चेत्- हन्त यथाऽनेन शास्रेण हिसाया अनिष्टसाधनत्वं प्रतीयते तथैव तत्स ·१० पश्चालम्भमीमासा। जातीयेन यागीयहिंसाविधायकशास्त्रेण दर्शपूर्णमासाभ्या स्वर्गकामो यजेत्यादिशास्त्रै साकमबैरूप्यसिद्धयर्थं रखविधेयेऽनिष्टसाधनत्वास- मानाधिकरणेष्टसाधनय कुतो नाभ्युपगम्यते । ननु दर्शपूर्णमासादि- कर्मणा सामान्यतो निषिद्धत्वाभावात्केवलमिष्टसाधनत्वमभ्युपगम्यते, प्रकृते सामान्यतो निषिद्धत्वादनिष्टसाधनत्य विहितत्वाच्च ऋतूपकाररूपे- टसापनत्व चाभ्युपगम्यत इति चेन्न । प्रकृते निषेधशास्त्ररय विहितहिंसाति- रिक्तरागप्रयुक्तहिसामादाय चारिताभ्यसभवे विशेषशास्त्रविहितहिसाया- मितरविधिविधेयसदृश्यमानानिष्टजनकत्वासामानाधिकरण्यविशिष्टेष्टसा- धनत्ववाघापादकानिष्टसाधनत्ववोधनानौचित्यात् । किच सामान्य. विशेषरथले सति विरोध उत्सर्गापवान्भाव एवाऽऽश्रयणीय । यदा- हवये जुहोति, पदे जुहोतीत्यादिरथले तथा दृष्टत्वात् । अन्यथा लोकेऽपि बहुविप्लवापत्ति स्यात् । न ह्यष काले न शयीतेति सामा- न्यत शयननिषेधकवावयेन रुग्णरत्नृप्णी सदा शयीतेति वाक्यविहित- रुग्णकर्तृकगयनस्यापि निपे यत्वमभ्युपगम्यते । अत्र यद्वक्तव्य तत्स- वमुपरिष्टावक्ष्याम । यत्तु श्येनादिवदित्युक्त तढतीवासगतम् । तस्थले शत्रुवधरय फलत्वना भुपगम्यमानन्या-फलस्य च विधेयत्वासभवाद्विधि- न निषेधावकाश इति न्यायाप्रसरात् । अत एव यस्मिन्त्रीतिरतस्य लिप्सा, इत्यादिसत्ररय वर्णकान्तरेऽल्पत्वाद्वा नानेन लक्षणकारणमि- त्यादिना ग्रन्थेन खण्डदेवमित्रैः फलस्यापि पावाढिवद्भावनाविशेष- णत्वाविशेषाद्विधेयत्वमिति पूर्वपक्षायित्वा प्रथमत सकलकारकशिष्ट- भावनाविधानेऽपि अनन्तर विशेषणविधिकल्पनमन्तरा तरयापर्यवसा. नात्तद्विषय विशेषणविध्यकल्पनात्तस्य न विधेयत्वमिति सिद्धान्त- यित्वा पूर्वोत्तरपक्षफलकथनावसरे पूर्वपले श्येनफलीभूतहिसारूपाभि चाररय विहितत्वान्न हित्यादिति निषेधाविषयत्व सिद्धान्ते तत्य राग- प्राप्तत्वानिषेधविषयत्वमिति प्रत्यपादि । एव च हसाया विहितत्वे निषेधारपृष्टत्वमविहितत्वे तत्त्वमित्येव खण्डदेवमित्राशय उन्नीयते | न च हिसापहरय मरणानुकलव्यापारबाचित्वान्च्येनत्यापि तस्यात्तस्य विहितत्वेऽपि शिष्टाना तत्र नि शङ्क प्रत्त्यविषयत्वेन यथाऽनिष्टसाध- नत्वमुषेयते तथा यागीय हिसाया अपि विहित वेशी अनिष्टसाधनताऽ. भ्युपेयनामिति वाच्यम् । यत सामान्मरणानुकूलव्यापाररयैव हिमागगर्थव प्रकृते श्येनरय-अभिचरन्यनेतेतिवाक्यघटकयनि- ·पश्वालम्भमीमासा। घात्वर्थभूतस्य-अभिचरनिति शतृप्रत्ययान्तशब्देन हिसारूपाभिचार- फलकत्वावसायात्साक्षान्मरणानुकलत्वाभावान हिसात्व न ह्यत्राभि- चाररूपफलस्य वैरिमरणरूपत्वाभ्युपगमान्छ्थेन य साक्षाचदनुकूलव्या- पारत्वेन हिसात्वमव्याहतमिति सभवति । तथा सति अभिचरन्य- जेतेत्यत्र प्रतीयमानमभिचारस्य यच्छ येनसमानकर्तृकत्व तम्यास- त्यापत्तेः । अतरतत्र मामानाधिकरण्यानुसारेणाभिचारस्य मरणानुकूल- विषढानादिव्यापाररूपत्वाभ्युपगमाच्येनस्य हिसात्व दुरपपादमेव । न चात्र भ्रमित्तव्य श्येनरय हिसात्वाभावेऽपि हिसानुकूलव्यापाररू- पत्वाव्याघातात्तस्यापि निषिद्धत्वेन श्येनेनाभिचरनिति विहितत्वेन च यथा-इष्टानिष्टसाधनत्व तथा यागीयहिसाया आप सभवतीति । यतो नहि तत्र श्येनरयानिष्टमाघनत्वमभ्युपेयते कितु केवलमिष्टसाधन- त्वमेव श्येनकर्तरि परम्परयोत्पद्यमानस्याभिचारत्येवं तत्र पापजनकत्व नहि तदपि विधेयम् । अत परम्परयाऽभिचारोत्पत्तिभियैव शिष्टाना तत्राप्रवृत्ति । एव च प्रकृतेऽपि हिसाया विहित वात्तस्य केवलमिष्टसा धनत्वमेवाभ्युपगन्तव्यम्। किच गीताशाखेऽपि अशोच्यानितिश्लोकरय भाष्ये भगवत्पाद "हिंसादियुक्तत्वादिक कर्माधर्मायेतीयमप्या- शड्डा न कार्या कथ मात्र कर्म युद्धलक्षण गुरुभ्रातृपुत्रादिहिसाल- क्षणमत्यन्तरतरमपि स्वधर्म इति ज्ञान्वा नाधर्माय तदकरणे च 'तत. स्वपर्म कीति च हित्वा पापमवाप्स्यसि इति अवता यावज्जीवादिश्रुति चोदिताना पश्वादिहिसालक्षणाना च कर्मणा प्रागेव नाधर्मत्वमिति सुनिश्चितमुक्त भवति" इति वणितम्- तथा-'नियतस्य तु सन्यास कर्मणो नोपपद्यते । मोहात्तरय परित्यागरतामस परिकीतिन ॥ इति श्लोकव्या यानावसरे मधुसूटनसम्वतीभि -ननु दोष वत्त्व काम्यरयेव निन्यस्यापि दर्शपूणमासज्योतिष्टोमादेवीहिपश्वादि हिसामिश्रितत्वेन साख्यरभिहित न च श्रीहीनवहन्ति अग्रीषोमीर पशुमालभेतेत्यादिविशेषविधिगोचरत्वात्ऋत्वङ्गहिसाया न हिस्यात्सर्व- भूतानीति सामान्यनिषेधरय तदितरपरत्वमिति साप्रतम् । भिन्नविप यत्वेन विधिनिषेधयोरबाधेनेव समावेशसभवात् । निषेधेन हि पुरु- परयानर्थहेतुर्हिसेत्यभिहित न त्वक्रत्वर्था सति, विधिना क्रत्वर्या से यभिहित न तु अनर्थहेतुनेंति। तथा च ऋतूपकारकत्वपूरुषानर्थहे ·१२ पचालम्भीमासा। . तुत्क्योरेकत्र सभवात्क्रत्वथाऽपि हिसा निषिद्धवति हिसायुक्त दर्शपूर्ण- मासज्योतिष्टोमादि सर्व दुष्टमेव । विहितस्यापि निषिद्धत्व निषिद्धस्यापि विहितत्व श्येनादिवदुपपन्नमेव । अत एव महाभारते- जपतु सर्वधर्मेभ्य. परमो धर्म उच्यते । अहिसया हि भूताना जपयज्ञ प्रवर्तते ॥ इत्यादिना पर्वपक्षयित्वा ब्रूम -न क्रत्वर्थहिसाऽनर्थहेतु. । विधि- स्पृष्टे निषेधानवकाशादित्यादिग्रन्थेन सिद्धान्तितम् । सिद्धान्तग्रन्थस्याय- मभिप्राय -विधिशाच स्वविषये जनाना प्रवृत्तिसिद्धयर्थ विधेये पदार्थे बलवदिष्टसापनत्व बोधयति बलवदिष्टसाधनत्व च विधेयस्या- नर्थहेतुत्वेऽनुपपन्न सदनहेतुभावाभाव चाऽऽक्षिपति । अतो विहितपदार्थे निषेधवाक्यज्ञायमानानर्थहेतुता न युज्यते । यत इष्टे बलवत्त्वरयेष्टोपा- यानुष्ठानप्रयुक्तसकलदु खावधिकाधिक्यरूपत्व निषेधशास्त्रबोधितानिष्ट- गतबलवत्त्वरय चेष्टोपायानुष्ठानप्रयुक्तसकल विधेष्टावधिकाधिक्यरूपता चोपेयते । नहि तत्र केवलेष्टसाधनत्व विधिवाक्येन बो यते केवला- निष्टसाधनत्व निषेधवाक्येन वो यत इति सामतम् । तथा सति विष- सपृक्तानभोजनेऽपि प्रवृत्त्यापत्ते , धूमसहनादिशजनकयागानिवृत्त्या- पत्तेश्च । इतिकर्तव्यताविषयोऽपि न साक्षात्क्रत्वर्थत्व बोधयन्ति येन विरोधाभाव शङ्कथेत स्तुि वल्वरिष्टसाधनत्वमेव । प्रवर्तनाविषयी- भूतपुरपप्रवृत्ते पुरपार्थक्र्मकत्वरवाभाव्यात्कचि क्रतोराप परपार्थसा- धनत्वेन पुरषार्थभूयमुपगतस्य तद्विषयतेत्यन्योऽय विषय । पर तु बलव- दिन्छोपाधानसमये जायमाना पुरषप्रवृत्तिभाव्यस्य नार्थहेतुतामाक्षि- पति न वाऽनर्थहेतुता प्रतिलिपनि । कि तु यथाप्राप्तमेवावलम्बते । बलवदिच्छाविषये स्वर्गादा स्वत एक प्रवृत्तिस भवात्तत्र वियपेक्षाभा- वात् । अत एव श्येन टान्तवेषम्यम् । तत्रापि परम्परया श्येनकर्तृनि- ठग्याभिचाररूपफलस्य बलवदिच्छाविपयत्वेन विधिजन्यप्रवृत्तिविष- यत्वाभावात् । श्येनकतुरभिचारप्रयुक्तानहेतुत्वसभवात्तत्स्थले श्येन- यागस्य विधिजन्यप्रवृत्तिविषयत्वेनानर्थ हेतुन्वानभ्युपगमात् । एव च हिसानिषेधसामान्य शास्त्र विशेषविधिवाधित सद्रागद्वेषादिमूलकाक्रत्वर्थ- हिसा विषयी करोतीत्येवाभ्युपगन्तव्यम् । विधिरपृष्टस्यापि निषेधविष- यत्वेऽतिगत्रग्रहणस्यापि नातिगने पांडगिन गृह्णातीत्यनेन निषिद्ध- वादनहतत्यापत्तिः । अय तु भट्टस्याभिप्रायः । प्रभाकरस्तु श्येन- .

·पश्वालम्भमीमासा। ज्योतिटोमादियासियोग्न्यथावेपम्यमुण्पादयामास । साक्षात्पुरुषा थसाधने नियोगेन न प्रवृत्ति कि तु रागत एव । एव च श्येनयागस्योति- वर्तव्यतात्वाभावात्तरय रागप्रयुक्तप्रवृत्तिविषयत्वान्मरणप्रयोजनकव्या- पारत्वेनाऽऽपतितमनर्थहेतुत्व न शक्यप्रतिक्षेपम । यागीयहिंसाया. सर्व- वेतिकर्तव्यतात्वात्तत्र प्रवृत्तधत्वाद्विधिना हिसायामनर्थहेतता निवर्यंत इति श्यनयागीयहिसयोवैषम्यमिति यथा तथा वा भवतु मतद्वयेऽपि यागीयाहिसाया अनिष्टसाधनत्व नारतीति सिद्धम् । मतद्वय इयान्विशेष -- भट्टमते श्येनस्य केवलधर्मत्वाच्चोदनालक्षणोऽयो धर्म इत्यत्रार्थपदव्या- वर्त्य कलाभक्षणादिकमेव, प्राभ करमते तरयाधर्मवात्सोऽपि तेन व्यावर्त्य इत्यरमधिकन । ताक्कैिरपि कुतिसा यत्वबलवदनिष्टाननुव- धित्वेष्टसाधनत्याना त्रयाणा पि यर्थत्व सवत्राभ्युपगम्य ऋत्वर्थहिं- सायामपि विशिष्य निषेधाभावात्प्रायश्चित्तानुपदेशाच त्रयाणामपि भान- मावश्यकमित्युच्यते । अत एव व्युत्पत्तिवादान्ते गदाधरभट्टाचार्य - यत्तु दीमागपशुधातस्य नरकासाधनतया मा हिरयादित्यत्रावेहिसैव विवस्तिति श्येन य नरासा पनत्वोपपादन तनपि न, तावताऽपि अभि- चाविषया तथात्वयारत्वानिति लिग्वितम् । तत्र यत्तुभारमते सिद्धा- न्तमते च यागीयहिसाय। अनिष्टासापनत्वेन माहिरयादित्यस्य विहित- हिसातिरिक्तहिकापरत्वमभिमतमव पर तु श्येनग्य यत्तुकारमते नरकासा- बनत्व समत सिद्धान्तभिचार येन नरकसा पनत्व तच मीमासकानामपि समनमेय। ओपनिपानामपि भारदर्शनमेव व्यवहारार्थमुण्योगि। अत एव हिसान्द्रिोपदुष्टत्वेन मपरित्यागक्थनस्थले भगवता 'मोहात्तन्य परि- त्यागरतामस परिकीतिन' रत्यत्र कर्मपरित्यागहेतु-वेन मोहो वणित'। तत्रत्ययो पद मधुसदनसरस्वतीभिरिन्थ व्या यायि । तथा च सार याना विहिते निषिद्धत्वज्ञानमनहितावनहेतुत्वज्ञान धर्मे चाधर्मत्वज्ञानमनु- प्ठेये चाननुष्ठेयत्वज्ञान विपर्यासरूपो मोह इति । एव चेतादशज्ञानप्रयो- ज्यामपरित्यागग्य तामसव भगवत कृष्णरयाभिप्रेतमिति सिद्धम् । यदप्युक्तम् 'सहज कम मोन्तेय सदीप-पि न त्यजेन' इन्यन्ताग्निष्टोमा- तिकर्मणा गोषवत्त्वमभ्युपगम्यव त्यागाभाव कीतित इति तदप्यपे शलम् । तत्रापिशब्देन वरतुतो दोषाभाव सचित एव स्थूलबुद्धिमनु मृत्य भगवता तथाऽभ्युपगम्य कथितत्वात् । अयमभिप्रायो ब्रह्मानन्द- गिरी व्यक्त । यदवादि प्रायश्चित्ता याये हेमाद्रौ- ·पश्वालम्भमीमासा। अज परत द्विजा हन्यात्कारणेन विना नृप । नरक चानुभूयाऽऽशु तत सूनुर्भवेत्कलौ । इत्यादि । तदतितुच्छम् । तत्रेव श्लोके कारणेन विनेत्युक्तत्वात् । अत्र च यागादौ हिसाविधायकशा मेव कारणत्वेनाभिप्रेतमन्यथा तरिम- वेव हेमाद्रावेतत्पद्यलेखनोपरि- 'यज्ञार्थ हन्ति चेविप्रो ह्यनन्त फलमश्नुते ॥ यज्ञार्थ हन्ति यो विप्रो धज मेप सुपुण्यधी । स याति ब्रह्मण स्थान पनरावृत्तिदुर्लभम् ।। यागार्थ हन्ति यो विप्र पशु लोकपरायण । स याति ब्रह्मसन्न ब्रह्मणा सह मुच्यते ॥ बरत वाऽपि हनेयरतु स यातीन्द्रपद गुवम् । यागासिन प्रोक्त तयोर्ब्रह्मविसृष्टयो'॥ इत्यादीनि लेङ्गगोगकाण्डकौर्मवचनानि व्याहतप्रामाण्यकानि भवेयु । एषु पोपु यागीयहिसाया निर्दुष्ट वरय रफुट प्रतीयमानत्वात् । विप्र सङ्गाद्धित हित्वाऽनिमित्तैयदि हिसयेत् । प्राजापत्यद्वय कुर्यात्तथा वरतवधे नृप । इत्यादिप्रायश्चित्तवचन विहितहिसातिरिक्तहिसाविषयकमेव पूर्वलि- खितनिरखकाशवचनवलादत्राापे सगादनिमित्तेरिति कथितत्वाच्च । यदत्र हि अज बरतमिति विशिप्य विप्र इति च विशिष्योपादान सामथ्यात्, इत्यादि कथित तदपि अस्माकमेव साधकम् । यतो यागे द्विजे प्रायशोऽजवरतयोसिनेऽपि शिष्टगहितत्वादर्शनाटयागाद्वाहराप तत्कर्तृकतद्धिसाया दोपविधुरत्व रयादिति मन्दमतीनामाशङ्का सजा- येत तन्निवारणार्य विशिष्य तथाऽकथि। यदवाचि कापिलपातञ्जल- मतानुयायिभिरीश्वरकृष्णप्रभृतिभि –यागीयहिसाया अल्पदोषदुष्टत्व वणितमिति, तनु अतीवासमीचीनम् । तेश्च केवल रवोत्पक्षितमोक्षरूप- फलोपायत्वेनाभिमतस्य प्रकृतिपस्वविवेचनरय सिद्धये शास्त्राणा प्रणी- नत्वेन मुण्डकायुपनिषत्सु विधीयमानरय ब्रह्मज्ञानस्य प्रशसासिद्धये ५वा ह्येते अढा यज्ञरूपा इत्यादिना कर्मणा निन्दितत्वेऽपि न हि निन्दा निन्दितु प्रवर्ततेऽपि तु विधेय स्तोतुमिनिन्यायेन तत्र तात्पर्याभाववत्ता- ·पश्वालम्भमीमांसा। - दृशशास्त्रपरमतात्पर्यविषयीभृतप्रकृतिपरुषविवेचनात्मकोपायस्य प्राश- रत्यसिद्धये तदितरेपा निन्दाकथनावसरे कर्मणामल्पदोषदुष्टत्वेन निन्दितत्वात्तत्र तात्पीभावरयोग्नेयत्तात् । यदि च कपिलपतञ्जलि- मभृतीना हिसादिदोपदुष्टत्वेन यागाना वस्तुतोऽनिष्टसायनत्वमेवाभिमत- मिति मन्यते तदाऽपि पूर्वोक्तयुक्त्याऽपोस्पेपनिपहिसाविधायकश्रुती- नामनर्थहेतुत्वाभावबोधात्यावश्यभावात्तादृशश्रुतितन्मूल कबहुरमातीवि- रोधादप्रतिष्ठादोपदूषितोत्प्रेक्षामात्रमूलक कापिलपातञ्जलादिरमृतीना श्रु- तितात्पर्यानवोपमात्रनिवन्धनाना अतिविरुद्धद्वताश इवैतदशेऽपि अप्रा- माण्यमेवावश्यमभ्युपेयम् । अत एवान्डा होल इत्यादिना कमनिन्दोक्ति- रपि सगन्छत इत्युक्ति पगरता । तत्रापि ज्ञानप्रशसार्थमेव कर्मनिन्दा- या उक्तत्वेन तत्र श्रुते तात्पर्याभावात् । यपि गीताशाचे तृतीयाध्याये- 'ज्यायमी चेत्कर्मणरते मता बुद्धिर्जनान्न । तकि कमणि घोरे मा नियोजयसि केशव ।। इत्यपिञ्श्लोकेऽर्जुनेन वरतुतो हिसादिदोषदुष्टत्वाभिप्रायेण घोर- त्वविशेषण दत्तमिति व्याहृत तदपि अज्ञानमूलकमेव । यतस्तत्रार्जुनेन वरतुतो हिसारितोषदुष्टत्वेन न घोरत्वविशेषणमदायि अपि तु शास्त्रव- हिभूताना प्राकृतानामापातपुद्धिमनुसृत्य तथा कथितम् । तादृशविशेषण च तदानी देयमेव यतोऽर्जुनेन स्वत्य केवलकर्मयोगे प्रवर्तक कृष्ण प्रति उपालम्भरय कम्यमानत्वात् । एनवसरे च ज्ञानयोगापेक्षया येन येन प्रकारेण वर्मयोगस्य निकपों भवति तत्सर्व वक्तव्यम् । तामात्मर्वथा यागीयहिंसानिर्दोषतामतरयेवापारुषेयदोषशङ्काना कन्तितश्रुति मति न्यायसहस्त्रसिद्धत्वायागीयहिसादुष्टत्ववाटो दृढतरमूलावलम्बामावाद- व्यवस्थितोत्प्रेक्षामूलकत्वाच एिकताकुपवद्विशीयमाणत्वेन श्रेयोर्थिभि, सर्वथाऽनादरणीय इति सिद्धम् । अधुनातना केचन वावदुका दुर्वास- नावासितान्त करणा पूर्वोपपादितप्रमाणान्यनालोचयन्तो दूरीकृतानादि- श्रुतिरमृतिसिद्धवर्णाश्रममर्यादा आब्राह्मणमाम्लेच्छादाहारादिव्यवहारेषु समता भाग्यन्त अस्तिस्मूढानन्याय केवलशास्त्राधीतिन इहेव येन के- नापि प्रकारेण प्रतिष्ठाकामाञ्जनान्य माऽऽवर्जयन्तोऽनादिनिपश्रुति- सदनुमतरमृतिविरुद्धाप्रतिष्ठिततर्कमाल्पितकापिलपातञ्जलादिस्मृतिमूल- कान्वयाकरणसिद्धान्तलघुममधादिग्रन्थास्तै तेनिखिलागमेषु निरणा- तमात्मान मन्यमाने प्रणीतान्दवन्यमाणयन्त इनानी हिसायुक्ता यागा ·पाकयज्ञादय १६ पश्चालम्भमीमासा। नानुष्ठातुमर्हा श्येनादिवत्तामसा हि ते । अतो हिसादिरहिता. सात्त्विका पर कर्तु युक्ता इत्यादिकमात्मनि सर्वशास्त्राभिज्ञत्वाभिमानेन सुधा जाजल्प्यमाना महाप्रामाणिकपरम्परा गतां वरतुतो नि श्रेयसकरीमग्निष्टोमादि धर्मजातानुष्ट्रिति प्रतिवन्दु सब द्धसनाहा अटाट्यन्ते । तेषा मिथ्याभिमान समृलकाष कषितु किचि- दिवान लेखनव्यापारेऽधिकृता भवामः । यदलेखि मञ्जूषाया लिडर्थ- विचारावसरे तत्सर्वमाभासयितुभिदानी प्रयत्यते । यत्तु न हिरयात्सर्व- भूतानीति निषेधायागीयपश्वालम्भे पाप सभवत्येव । न चानीपोमीय पशुमालभेते. याािगीयहिसाविधिनिषेधस्य विहितेतरहिसापरत्व बो- यतीति रायम् । विपिना प्रकरणेन च तरयाऽऽसमरणाविषयत्वेनेष्ट- हेतुत्वक्रत्वर्थत्ववाधनेऽपि उक्तरीत्याऽनिष्टाहेतुत्वबोधे पानाभावेन निषे धरय हिसाया पुरुषानिष्टहेतुत्वोरकन्वेन विरोधाभावात्परकीय- सुन्दरीगमनादो समावेशदर्शनानिति त सामान्यविशेषशास्त्रविशेपा- नभिज्ञता ग्रन्थकर्तुळक्तमावेन्यति । यतो यागीयहिसाविधायकानाम- नीपोमीय पशुमालभेत, पायव्य श्वेतमालभेत, पशु सज्ञपपति, पशु विशारित, इत्यादिश्रुतीना जागरूकत्वनावस्थिति । न हि यात्सर्व- भूतानीति सामान्यवाक्या तादृशविशेषवाक्यापयर्यालोचनदोपप्रयुक्तवै- धावेधहिसामतियोगिकनिषेपविषयकभ्रमो पत्तावपि एतादशवाक्यपया- लोचनानन्तर वे पहिसाप्रतियोगिक वाश उत्पन्नजानरय भ्रमन्वनिश्च यात्तद्वाक्य केवलमवैधहिसामतियोगिकनिषेपपर पर्यवरयति । एवं च क्रत्वहिसाया निषेपमतियोगिल्वा शास्त्रजन्यप्रमाविषयत्वाभावात्कथ- कार दुष्टत्वमापयेत । एव स्थितेऽपि याद हठान्न हिरयादित्यत्र सक- लहिसाना निषेधोऽभ्युपगम्यते नहि निविषयतया विधिवाक्यमरण्यरु- दितप्रावमापयेत हृदयावदानराहियेन क्रतोरनित्त्यापत्तिश्च । न च वाच्यमेतदोषद्वयमपि नाऽऽपतति विपिना कत्रिष्टसापनत्वस्य निषेधेन तदनिष्टसापनत्वस्य बोधयितु शस्यत्वात् । न चेकष्टसाधनत्वानिष्ट- साधनत्वं न सभवत । घृतपाने पुष्ट पार येष्टसाधनत्वमेहरोगाख्यानिष्ट- साधनन्वयो समावेशदर्शनात् । यागाग च वर्गादिरूपेष्टसाधनत्वरय चूमसहनादिरूपतात्कालिकानिष्टसाधनत्वस्य च सकररय सर्वसप्रतिपन्न- त्वात् । निषेधशास्त्राणा हि- ।

·पश्वालम्भमीमासा। प्रवृत्तिर्वा निवृत्तिा नित्येन कृतकेन का। ५सा येनोपदिश्येत तन्छासमभिधीयते ॥ इत्यभियुक्तोक्त्या विधीना प्रवर्तकत्वेनेव निवर्तकत्वेनेव शास्त्रत्वाय समथनीयवान । प्रकृते निवर्तकत्वासभवे शास्त्रत्वाभावप्रसड़ात् । न च शङ्कनीय पशुसा यागनिवृत्त्यर्य कार्या, आशेरिवत्प्रत्यवायपरि हाराय परित्तव्येति विकल्पापाटयत्वेन पानिकनिवर्तमत्व सभवतीति। यत एवचेन्निपेधशास्त्र यागीयहिसाशे पत्र निषधम्मपत्सिाशे नित्य निषेधकमिति वरूप्यदोपगत हिसाननुष्ठानपक्ष क्रत्वनित्तिदोषप- राहत च भवेत् । कि च मधुविपसपृक्तानसाधारण्येन केवलेटसापन न्वाय प्रत्यापयिकन्वाभावादिष्टोपायानुष्ठानप्रयुक्तसावधानिष्टावधि- काधिक्यरूपबल्यत्त्वविशिष्टसाधनत्यन्यव प्रतिप्रयोजकत्वात्केवला निष्टसापनत्वरय तात्कालिक शकविनयागादिसा गारण्यापत्त्या निव त्तिप्रयोजकत्वास भवेनेष्टापायानुष्ठानसा योदेश्यभतेष्टावधिकाधिक्यरूपब- लवत्चरिशिष्टानिप्रसापनत्वस्यव निवर्तस्त्यावश्यभावात । यागीय हिसाया निषेपविषयत्वाभ्युपगम एकस्मिन्हिसापदार्थ एतादृश योरिटानिष्टसापनत्वयो समावेशासभवन प्रवर्तकनिवर्तक्योविपिनि पेधशाखया क्रत्वहिसाया नाटशेष्टानिष्टसाधनत्वपकता व्याह न्येतनि यागीयहिसाया निपाविषयत्वमवश्यमभ्युपगन्तव्यणित कुत रत या पापजनमत्वम् । न च निषेधशास्त्राणा कण्डन्यादिपञ्चम नानान्तर्गयकमाणिहिसाशे निवर्तकत्वास भवात्तत्र ताशप्राणिवधानिमि तस्पञ्चमहायज्ञात्मप्रायश्चित्तेषु प्रवतकवनेव तत्शे शास्त्रन्वय समर्थ नीयत्वात्तेपा निवर्तकत्वेना शास्त्रत्वमिति नियमरय व्यभिचरितत्वा- द्यागीयहिसाशेऽपि तदत्तन्निमित्तमायथिते प्रवर्तकत्वनैव शास्त्रत्व'य समयितु शक्यत्वारिधिनिषेपयो प्रवर्तकत्वनिवर्तमत्वव्या पाताभा वाकत्वनितितोपप्रसङ्ग या यथावाट्य व वितरच वक्तुमा करवा-जीणतापा-काधिकान्नभोजनगतप्रष्ठत्तिागोजावलकिटापन- त्वविगे पानापाढा वपरिहागपायप्रवृत्त्यापयिकालवानिष्टसापनत्वव त्प्रकृतेऽपि वपरिहारोपायप्रतिप्रयोजकमल पदनिष्टसा बन वरणभ्युप गम्यमानत्वाद्विहितपशुहिसाया निधविषय वेऽपि न किचिद्धापकमिति वान्यम् । निपेपशास्राणा निवर्तकन्वेन शास्त्र-वरयोत्स्गसिद्धन्वादबु द्विपृविकाया. ( प्रामाटिकाया ) पञ्च समानान्तरीयका साया निवर्त ·१८ पवारम्भमीमासा। नस्याशक्यत्वात्तदशे निवर्तकत्व परित्यज्य तत्परिहागेपायपञ्चमहायज्ञ- प्रवृत्तिप्रयोजकत्वेन शाखवित्य समर्थनीयत्वात्परोक्तव्याघातपरिहारा- सभवादयागीयहिसाया निपेमाविषयत्वमेवाभ्युपगन्तव्यमिति कुतोऽनि- टजनता । न च निषेधशास्त्राणा धुद्धिपूर्वकानिषि यमानान्निवतक- स्वोन्सग यापि उद्धिपूर्वकशास्त्रनिपिद्धविहितवाणिवपपरिहारार्थानृतवदने त परिहागेपायसागवतचपात्मनायश्चिनप्रवृत्तिप्रयोजात्वेन शास्त्रत्व- समर्थनवनिषेधशास्त्राणा निपे यसमर्पशनसमपितयावदर्थयोधकन्व रूपोत्मगत्यागरय विना कारण कतुमशवयन्वा विहितत्य निषेधवि- पयत्वेन किचिदापक मिनि पान्यम् । यत सबरवारकत्वगात्मच्या- पादनमरणान्तमायचित्ताशयोमतेन पश्चात्तत्परिहारोपायप्रायश्चित्तरय कर्तुमशक्यत्वात्तत्प्रवृत्तिप्रयोजकत्वनापि निषेधशास्त्राणा शास्त्रत्वसम- थनासभवाभिवर्तकत्वेन त समथने तादशात्मव्यापादनमरणान्तमायश्चि- त्तयो प्रवृत्तयोनिषेधशास्त्राविषयत्वसिद्धयर्थ निषेपशाखाणा निषे- यपरशब्दप्रतिपाययावदर्थनिषेपयोधकत्वोत्सगपरित्यागरयाऽऽवश्यक- त्यात्यागीयहिसारूपाशान्तरेऽपि तत्त्यागस्याचित्यादधुना निषपाना स्वनिपे यसर्वाशेऽपि निवर्तकत्वेन शास्त्रत्वसभवरूपलाभाट यागी- यहिसाया निषेधाविषययन कुतो दुरितजनकता। न च हिसानिषेपशा स्वात्मथमतो हिसासामान्य य निपे यत्वप्रतीता पश्चात्सव वाराङ्गात्मव्या- पाटनमरणान्तप्रायश्चित्तको प्रवर्तकत्वेन निवर्तरलेन वा चारिता याय उत्तुमशक्यत्वादगत्या तन्मात्रय निप यत्वत्यागेऽपि यागीय.साया ग्यपरिहागेयायप्रायश्चित्तपवर्तकन्येन निषधशास्त्र य चारितार्थ्यसभ- वन तवाय निषेपविषयत्वपरित्यागानोचिन्यानटान्तसत्त्वमात्रेण तत्परित्याग याऽऽअयणेष्टितक्षिणारूपवत्सेऽतिदेशपाप्तानामन्बाहायसव न्धिना माणा मये पतित य पाक य दक्षिणारूपवत्सनाशप्रस- ङ्गभिया परित्यागावश्यक्त्वेन तर दृष्टान्तमहिनेतरपा पर्माणामपि परि- त्यागप्रसङ्गापत्त्या, असभवात्क्रत्वर्या साया अपि निषेधविषयत्वेना- निप्रसापनत्वमत्येवेति वान्यम् । यतो दृष्टान्तसद्भावमात्रेणातिप्रसङ्गा पत्त्या निषेध्यकोटियहि वासभवेऽपि मरणान्तप्रायश्चित्तसर्वरवारकत्व- झामन्यापाउनावाभिमुखशनुमनोचितद ण्डरूपचोरहननादीना बहना हननानामवश्य निषे' यकोटिता व्यावतभीयाना च्यावर्तनार्थ तत्त- द्वयक्तिभिन्नत्वरूपाविशेषणोपानाने लघवादातव्येन व यानुग्रहपर्यव- ·पश्वालम्भमीमासा। न सायिभिन्नत्वरूपविशेषणेन यागीयहिसाया अपि व्यावृत्तिसभवादा- ततायिब्राह्मणहननगभिणीभूतमल्हाहनननान्तरीयकगर्भहननयोनिपे य कोटितो व्यावर्तनार्थमनुपदिष्टवशेषिकप्रायश्चित्तकत्वविशिष्टविध्यनुज्ञात- त्वरूपत्यानुगतरूपस्य निफे-यविशेषणत्वेनोपादाने पि नापि यागीय- हिसाया निपे यकोटिको म्यात्तिसभवात्तत्वहिसाया निषेधा- विषयत्वेन पापजनकत्वम् । तस्मायया यदावनीये जुहोती याहवनीयरूपहोमायिकरणविधिवाक्ये जुहोतियातो, अश्पत्य पदे पदे जुहोति आवश्चने जुहीनीत्यादिवाक्यावेदिताधिकर- णान्तरावरुद्र होमातिरिक्तहोमविषयत्वमभ्युपगम्यते तथेवेहापि विहित- हिसातिरिक्तहिसाविषयकत्व निषेधशास्त्रत्याभ्युपगन्तव्यमित्यलमाति- विस्तरेण । परकीयसुन्दरीदष्टान्तोऽ यसगत । यागीयहिसा विधिशास्त्रेण पूर्वोक्तरीत्या लवरिष्टसाधनत्वरय वोधनानि- पिद्धत्वेन क्लवदनिष्टसाधनत्वयापि वक्तव्यत्वादुभयोरपि शास्त्र- त्वादुभयत्रापि वस्तुतो बलवत्त्व याभ्युपगन्तव्यत्वा कत्र भ्रम इति वक्तुमशक्यत्वात्परकीयसुन्दरीगमने च केवल निपिद्धत्वाद्वस्तुतो वलवदनिष्टसाधनत्वरयेवाभ्युपगमा विहितत्वाभावेनेष्टाशे बलयत्त्वभ्र- मेणापि उत्कटरागवत प्रवृत्ते सभवात् वस्तुतो वल्वत्त्वरयानपेक्षणा- दुभयो।पम्यात । यत्तु रिचाऽऽलम्भनमत्र रपश आग्रिहोत्रप्रकरण- परिते वत्समालभेनेतिवाश्ये तत्यक्त्वनिर्णयात | हिसा तु अङ्गयाग- विशसनप्रकारोपदेशाभ्यामाक्षेपल न्या। एप चाऽऽपलभ्यार्थेन विरो- धेऽपि वेद यापामाण्यप्रसक्त्यभावेन तत्समाच न मानम् । अन्य- तरामामाण्यभीत्या समोच पापसत्वेऽपि नदीपसहिष्णोरेव गगर- शीकृतस्य श्येनानाविव ज्योतिष्टोमा गवपि प्रतिस्पपगते । एतेन तक- कोण्डिन्यन्यायेनाविराधेऽपि निषेपय विहितेतर्गसापरत्व विशेषधि- धिना बोन्यत इत्यपात्तम् । दिसाविधेरभावात् । न च निषेधत्य पुर- पाययेन यदर्थो निपेपतदर्थमेव निपे यमिति नियमेन पुरुषार्थहिं साया एव स निषेध इति वाच्यम् । पस्पाथरव्युपगमादिनिषेवरय क्रत्वर्थत्वदर्शनेन त्वदुक्तनियमरय व्यभिचरितत्वात् । क्रत्वर्थहिसाया अपि परम्परया पुरुषोपकारकत्वेन पर पाथत्वाचति तत्तु अनाघ्रातमी- मासाकुसुमगन्धस्त्वमविदितवेदवाक्याथत्व चाऽऽत्मन प्रख्यापयति । तथा हि तत्रभवान्माजमन्य. प्रष्टव्य,-अग्नीषोमीयवाक्य आलभते. केव ·पचालम्भमीमासा। लस्पशायकन्वमभ्युपगम्य यागवि यनङ्गीकारे न वाक्येन पुनरमी- पोगीययागविधिरतादृश वाश्य रपट वक्तव्य खलु । कि च हिसा, अङ्गयागविशसनप्रकारोपदेशाभ्यामाभियत इत्युक्त कोऽर्थ । अङ्ग- यागे यत्रागमताश्च ते यागाश्चाङ्ग यागा इत्यर्थ , आहोवि ङ्गाना हद- याढीना यागा इत्यर्था वा । पश्येऽपि तद्विधायक वाक्य किम् । कि च विशसनरय प्रकार इत्यस्य किमभिप्रेयते---न हि क्रमादिरूप प्रकारो वणयितुं शक्यते तादृशप्रकारस्याविहितत्वात् । यथासोकर्य विशसनम्य कर्तु योग्य वात् । कि च रिसाऽऽपलभ्येति वदता देवानाप्रियेण हिसाया प्रत्यक्षवाक्यविहितत्वाभावेऽभिप्रेते पशु सजपयति पशु विशा- रतीत्याप्रित्यक्षसरकारविधीना कोऽथोऽभिप्रेयते । कि च श्रुतार्था- पत्त्या प्रमितेनाथेन विरोऽपि वेटरय नामामाण्यप्रसक्तिगिति बरितु- त्मिा रागातसमानेत्यभिप्रेत वा । तथा सति सपत्रार्थापत्तिकल्पि तवाक्यवि-िताना पदार्थानामप्रामाणिकत्वमित्युक्त स्यात् । एव सनि बहुविश्वो भवेत् । न हि कश्चित्मामेन यते यानिविषियल आर्थिक- विशपणविषिषमिता यावकित्यम युपति । कि चानीपोर्मायवाक्ये यागवि यनङ्गीकारे पशुसोमाविकरणविरोध । द्रव्यसयोगाचोदनापशु- मोपयो प्रकरणे छनथको द्रव्यसयाग त्यविकरणे योनीक्षितो यद- नीपोमीय पशुमालभेतेति प्रकृय अयमाणानि हत्यम्याग्रेऽवद्यत्यथ जिह्वाया अब वक्षस इत्यादिवाक्यान्युटाहत्य किमनीपोमीयवाक्य हत्याविाक्यविहितया गसायानुवाटपमाहोरिवढद्रव्य वताविशिष्ट- यागान्तरविधायक हरयान्विाक्यानि चतद्वाक्यविहितद्रव्यसरकारविवा- यकानि, इति सतिय पूर्वाधिरणे द याटिवाक्याना गुणमात्रविधानेन तृतीयविविधमारसभषे पञ्चमविविप्रकारायणरयान्या यत्वात् । अग्नि- हात्र जुहोतीत्यत्र गवयमात्रविशनसभवानगिधवाक्य होमविपित्वस्य द दिवास्ये गुणमानविमित्वरय चाङ्गीमाऽपि प्रकृतऽग्नीषोमीयवाक्य आयविषयमारण्यासभवान्पञ्चमविविप्रकारच्यवाऽऽश्रयणीयन्वादुत्पत्ति- वास्यविहितपश्च परदे यागे हदयाना सापनत्वानुपपत्तेहत्यादिवाक्ये हदयागुदेशेनावदानसस्कारविधानासभवा यागविपिमिद्धयर्थमेव हत्या- दिवाक्ये प्राकृतापदानभिन्नावदानान्तराणा विधानाट विहिताना तेषा पशुभभवद्रव्यवृत्त्यानत्वसाश्येन सानाग्यावदानप्रकृतिक्त्वावसा- पाप्रातियताबटानगरमागीयद्रव्यनित्यय विकृतिभूने। मन्नवाने ·पश्वालम्भमीमासा। २१ ज्ञानसभवान् हत्या-ना यागसापाव्यस कारस ऋतन्वहेतुना पतीक- बधागसाधनन्वानुमानान्यथानुपपत्त्या यादयानियागान्विधाय- ताश्चाऽऽल मतिना लक्षणापानी गोमीयवायनानीफोमनतामानार- वान, पशुप- च ग य काया पेटस इनि मन्त्रपर्णाहत्यादीना छागप्रतिकन्यग्य प्राप्त्याणया पर यागसाग्नद्रव्यवृत्तित्वस्य सानाग्यावदानानङ्गत्वात्तस्य प्रकरणानेऽतिदेशत प्राप्त्यसभवेन हृदयार्दाना यागसा पनत्वानुमानासमवाटुक्तरवारासमवेऽपि हृदयाटि- वाक्यविहितावदानावित पाननीपोयीयवाक्यगताल भतिना शक्याऽ- नद्य पशुपदेन हदयानीभयित्वा तेपा प्रत्येक देवतासबन्धन्य करणा त्ता-शद्रव्यदेवतास धान्यथानुपपत्त्या कल्पिताना तावना यागाना- मनेनव वाक्यन विधान पशुप- सर्वथाऽनुवाद इति पूर्वपक्षायित्वा पक्ष द्वयेऽपि पशुपट य पशु पापन्छिन्न भक्त य हत्यारिषु लक्षणाया आवश्यकत्वात याचा फाति वा । गद्दोपरिहारार्थ पञ्चमविपिका- राश्रयणनापि अनीपोमीमाश्य एष विनविधिमगीन्य हत्यादि- वाक्यच हृदयाना र ग पान यद्यपि यानामुत्पत्तिशिष्ट- पशुव्यावर वे याग साधन नि त कोन सकारविधान न सभी या नोकरी विशमलाक्नानादिवि वितात्पमा जानुमानीपायवाक्य पाइन्य य ह यातिप्रकृतित्वे- नव विधानमा । पचहत्या माविष्ट्येन पागकरणत्वस- भवानदहशेन म काविपिर पपन्न १३ । एव च पृर्वपक्षे सिद्धान्ते चातीयोमीयवाक्य यागविध सत्वात्तदनम्यगम्य केवल वत्समाल- भेते यत्रेय पशपरत्याभ्युपगमोजानमा अग्रत् मूलको वा स्यात् । व समारने यत्र द्रव्य बतासन्यवोपक्तद्धिताभावाद्यागविधानासभ वेनातिवाङ्गोनोपयोगिव यस कार वेन रपय विधान प्रकृते नाटगद्धिनी वतत इनि यागविपिरिति विषमोऽय प्रान्त । अग्नीषो मीया मानवाक्यस्वाक्यनापन्न य पशु सज्ञपयनी मादिहिसाबोधकाङ्ग वाक्यमात । सत्याद्धिसाऽऽक्षेपलभ्यवेति प्रतिज्ञोन्मत्तप्रतिज्ञासमव । यागीमाया श्येनरय च वैषम्य य पर्व बहुधा प्रदशिनत्वात्तदृष्टा न्तालमन चायुक्तम् । एव च प्रत्य मस्सिाविजागरूकत्वान्न तक्रको ण्डिन्यन्यायनाविगेयोपपादन सभवतीत्युक्तिरपि पराहता। प्रतियोगिन पुरपार्थत्वे निपं चापि पाय वपिनि नियमस्य पुरुषार्थपरस्त्रीगमन- ·पश्वालम्भमीमासा। निकाय क्रत्वथत्वदर्शनेन व्यभिचारेऽपि प्रतियोगिन, ऋत्वर्यत्वे निषेधरयापि क्रत्वर्थस्य कापि व्यभिचारादर्शनान्न हिस्यादित्यत्र निषे धस्य क्रत्व हिसाप्रतियोगिकवाङ्गीकारेऽरय वाक्यस्यानारभ्यावीत- त्वेन परुषार्थहिसाया निषेध. प. ॥ इति अवश्यमङ्गीकर्तव्यतयोक्त नियमबलात्क्रत्वर्थत्व यापि अङ्गीकर्तव्यत्वाद्वाक्य त्य बैरूप्यापत्त्या तत्परिहारार्थ ऋत्वर्थपरुषार्थयारन्यतरस्य निषेधे वाक्यार्थत्वेनावश्य- मङ्गीकर्तव्ये शीघोपस्थितपुरपार्थहिसाया एव निपंप प्रकृतवाक्यार्थ. पयवस्यति, इत्यस्मदिष्टसिद्धिर्भवत्येव । न च ऋत्वर्थप्रतियोगिकनिषे- वरय त्वर्थत्वमिति नियमस्यापि कत्वथब्राह्मणापगृरणादिप्रतियोगि- कपरुषार्थनिषेपेषु व्यभिचागत् , तस्माद्राह्मणाय नापपुरेत तस्मान्मलव- द्वाससा न सवदेतेत्यानिस्थले निषे यकोटी क्रत्वर्थब्राह्मणापगूरणकत्वर्थ- रजस्वलासवादादीनामनुप्रवेशानङ्गीकारे कटाचि कतुनि त्यर्थ ब्राह्मणा- पगूरणमलवद्वास सवादादिषु वान् छन्द वापस गानत्र तस्य तस्यानुप्रवे शनीय वाटुक्तनियमन्यभिचार या यावश्यक वादक्तनियमपरिपालनानु- सारेण नाहियादित्यत्र निपे यकोस्ति त्वहिसाया व्यावर्तनस्याना- वश्यकत्वात्सर्वासामपिहिमाना परषाथतया निषेधमभवात्रत्वर्थहिसाया अपि निषेपविषयत्वेन त या इरिनजनक यमगम्यनिवारणमिति वाच्य- म् । यत कतुनिवृत्त्यथमनुष्टेयत्वेनाऽऽपतट द्विविधमरित तयोरेक लोकत प्राप्त वि' यविषय-वाचतारनङ्ग तदुपकारकम् , ऋतूपयोगिद्रव्या- भावविशिष्ट य पुरुपत्या शेपमत च । यथा द्रव्यसपादनार्थमनृतवदन- मलवद्वास सवानादि । अपर तु पैदिक विधिसम्पृष्ट क वङ्गभन च । यथा यागीयपहिसादि । तत्र पूर्वोक्तानृतवन्नमलबद्वास सवादादेव- रतुत पुस्पशेषभतत्वात्परपानिपेधनिपे यकोटावनुप्रवेशेऽपि वस्तुत ऋतुशेषभतरय पर पानिपे याटावनुप्रवेशरयाक्लुप्तत्वात्क्रतुशेषातियो गिकनिषेपय क्रत्व थत्वमितिनियम याव्याघातातादृशनियमपरिपाल. नार्थ न हिरयादित्यत्र पुरषाहिसाया एव निषेधविपयन्वमित्यत्मदि एसिद्धिर्भवत्येव । अत एव 'अन्याधिष्ठितेषु पूर्ववत मिलापात् ' (ब्र० स० ३ । १ । २४ ) इत्यस्मिन्नविकरणे भामत्यामेव कथितम्-न चेष्टादे मण स्थावरशरीरोपभोग्यदु खफलप्रसवहेतुभाव सभवति तस्य धमन्वेन सुखैकहेतुत्वान् । न च तद्गताया पशुहिसाया न हिस्या दितिनिषेधात्कवाया अपि दु वफलत्वसभवः पुरुषार्थाया एच न केरल ·पश्वालम्भमीमासा। २३ हिस्यादितिप्रतिषेधात । तथाहिन हियादिति निषेयाधीननिरूपण तया यदर्थ निष' य तदर्थ एव निषेधो विज्ञायते, इत्यादि । एव हि विहिताया अपि हिसाया दुखफलत्व, यनि विधिनिषेपयोरेकविषयत्व तदेव नास्तीन्याह--पार्थाया एवेति । ऋत्वों हि प्रतिषेध कन्वर्या हिंसा प्रतिपत्त । कत्वयं स्यात्तब नारनीति बदिप्यनिषेयनिषेध योरेकार्थतामाह तथाहीति । इति कल्पनरु । एव च न हि यादिति निषेधशाल लिडथभावनाद्वारा शीघ्र कतुरे वोपस्थितत्वादरय वाक्यम्यानारभ्याधीतत्वेन तो प्रकरणादिनोप स्थित्यसभवात्पपाहिंसाया एव निषेधयोधकमिति कन्वहिमाया अ- दुष्टत्वमव्याहतमेव । अत एव वाच पतिमिश्ररुसगरतु स , अपवाद - अनीपोमीय पशुमालभेतेति भाष्यरयाऽऽशय "अयमेवार्थ उत्सर्गापवाद- कथनेनोपललित" इति ग्रन्थेनो पाटि । ६८ च भामतीवाक्य कल्पतरुमा- रेणेत्थयवताय न्यायायि-अत्र भाग्यकान हिरयादित्युत्सर्ग , अग्नी- षोमीयमालभेतेत्यपबाट इन्युक्त तत्युक्तम् । विशेषविधिविहित या- थाय सामान्यविपिनाऽपि विपयीकार हि उत्सर्गापवादन्याय -यथा- आहवनीये जुहोति पदे जुहोतीति । होममात्र याऽऽहवनीयान्वयवि- धिना पर होमयापि विपर्याकारे पदहोमान्चयाविशेषविपिना बाधात्त- दितरपरत्व सामान्यशास्त्रस्य अत्र तु गणितेन न्यायेन निषेपरयोत्प- त्तिसमय एवं परषासाविषयकवान क व सानुप्रवेश इत्याश- ङ्कयाऽऽह-अयमेवार्थ इति । एकत्य विशेषविये विषयस्य क्रत्वर्थत्वेन पुरुषार्थत्वेन च विनियोगे विगेगा सामान्यविषयत्वे च पुस्पार्थहिसासु सावकाशस्य न कत्वहिमानिषेपविषय व तताऽविकारान्तरानुप्रवेशि- वेन सापेयत्व रयालिनि यो विषयनिष्कर्ष कृतोऽयमेवाविशेषप्रवृत्तत्वे- नावभासमानशासाय विशेपत्याजनलक्षणगुणसाम्यादुत्सर्गापवाद इन्युक्त इत्यर्थ इति । एव च न हि शारित्यत्र सर्वज्ञवाचस्पत्यमलान- न्दयो ५ रुपाहिमाया एवं निषेप त्वहिंसाया निषेपविषयत्वप्र- सक्तिरपि नास्तीत्यभिप्राय स्पष्टम रंगभ्यते । ननु मरणोदेश्यकमरणो- पधायकव्यापारत्वस्येव हिसिधातुप्रवृत्तिनिमित्तत्वादेनाशप्रवृत्तिनिर्मि- त्तस्य यागीयहिसायामप्यविशेषात्तरया अपे न हिस्यागिति वाक्यस्थ- हिसिधातुना परामर्शनीयत्वादिस्यादित्याग्न्यातोपात्तभावनाद्वारा कर्तु- व प्रथमत उपस्थितन्वेऽपि प्रकृत हिंसाया उश्यत्वेन तत्र ·२४ पवारम्भमीमासा। विशेषण-पेन सपन्धासभवात तथाऽपि तत्र सपन्नाङ्गीकार आहवनीयवाक्यरथनु होतिनाऽपि तत्रत्यार यातोपात्तभाननावितपस्पग्य जुहो यथहोम विशेषणत्वेनान्वयावश्यमापन पुरुपायोमानामेवानुवाय- त्वसभवा यातिटोमक्रत्व परहोम य तेनाविषयीकरणादावनीयपदया क्ययोर रगापवा भाव य तान्त्रिकसमत य प्रत्युद्धाग्प्रसङ्गानारिष्ठहो- मानीना ऋत्ववानामा वनीयासिद्धिनरागाच नावनातारापथित या पि ५रुप योदेश्यविशेषणत्वाङ्गीकारास भवान्क्रय प्रतियोगिमपिंपल्य क्रत्वयं-वमिति नियम याषि ऋत्वयमलवद्वास पत्नीसवादादिमतियों गिकप पानिपेधान्तभावेण व्यभिचारान रियारियन क्रत्वहसा- या अपि निषापयत्वादनिष्टमा पनत्य सभर योनि चेन्मेवम् । न हि यानिति नियमोटित मायापि अवश्य व्यावर्तनीयाना मरणा- न्तप्राय: । गाभिमुना नानीमा व्यापर्तनाव निप योदावनुपरिष्ट- कोपिदि मिल वनिकायकत्वात्त नयागीका साया वावरानसममाया अनिष्टमानव कथमपि न सभवी या परिच- यनार्थ पव सहा अयमेव वयभुवा । यज्ञोऽय भन्न सवयत मायने वोऽवा ॥ या वेदविहिना सिनियताम्बराचरे । असि मेव ता विद्याद्वेताद्धर्मो हि निर्यभा ।। इतिमनुवाक्यादिभि पापाभावप्रतिपात कनिन्गमायश्चित्तोपदेशावस- मभिव्याहतविधिवाक्या यप्रयतनाया खविषयप्रवृत्तिविषये धात्वर्य सामान्यनाऽनयतुत्वनिक्षेपकत्वात्पनेन सामान्यनिषेधरय तदतिरि- तपर-वापलभ्याया अपि विपितात्पर्यविषय-वन तत्राप्यनथहेतु-व प्रतिषेपार, अन पवाय सिा चनाविधानत , दन्यविमानेन सिंव पापननिताता। निषि मनाव. तान्यन्यन तीये ना.' इत्याह । तीय यन । नी। गाभा वरेति स एव मरणान्तप्रायश्चित्तावा- भिमुखननोचित इलाचौरहनना ना न पापजनकत्व शुद्ध पर्थ विहि- तमग्ण त यायुक्त वात, न पो सिमाप, इत्युक्तेश्योरायपधे राषिश्रवणाच्च । त माहितसाविश्याऽय निषेध । अगहिता चानुपरिटमायबित्तिका हिमा । एव स्वनिषापु द्रष्टव्यमिति वाच्यम् ।

·पश्वालम्भमीमांसा मनुवचनेऽवध इ या गवतु। क यतिबदमार्थे * नत्र सत्त्वात् । अ- न्यथा घटोऽघः इतिवटम्याचोधात्वनावधपट य पापजनकत्वलक्षणा- पत्ते। यज्ञानुपक्रम्य- • अहिंसा परमो मो गीतो वे मनुना घरा । इति ब्रह्म वतप्रथमखण्ड उक्ततया च मदत ययाचित्यात् । परमत्व च पापाजनकत्वेनान्याल्पीयसा प्रायश्चित्तन परितु शक्यत्वात्तत्र न ढोप 1 पहिसाजन्यपाप याल्पप्रायश्चित्तोपदेशेन कव्ययायाससा' ययागजन्य- स्वर्गात्मथममेगपत्य यागविषयेऽत्यल्पवयोपनात । एव च न तद्भ- लेन वि विविषयेऽनताप्रतिक्षेपात्यमिति नतीय मन्दम् । यनुरमतिपयथाव पदघदानबाऽनुदरा क्न्यतिवरल्पायक न तु पापजनकत्वाथक्ता । तपा सात लक्षणापनेरिति बरततत्रभ वताऽल्पायकत्वे लबणा नास्तीनि खलु अभिप्राय प्रतीयते । तत्सु न युज्यने । या पायरत्येऽपि लक्षणाग अशक्यनिवारणत्वात् । नाल्पत्वे नत्र शक्ति । नागवत्वावनि उनमात्रशक्तत्वात् । अल्पवावन्छि- बेऽपि शक्तत्वे वापि बनानाय वमापयेत । मन्या गता तत्स्वी- कारो नोचित । किन याकरणन भवताऽपि अल्पत्वावच्छिन्ने शक्तिर्नेग्यते । यत त्वया नर्थवादे यद्वा नत्र, समभिव्याहतपटादि शब्दानामा पतप तिनिमित्तयोरवे तात्पर्य ग्राहक , यथा सिहा माणवक इत्या माणसायिनि । सिंहादिपरयाऽऽगरितसिहत्व- वद्रोषकत्वेऽनु-रा कन्येन्यादावपि अल्प वारिनोदगभावमारोप्य नअ- समभिव्या र रोपितोसुद्धया त मूलाल्पत्यात विश्रम । अद्विज इत्यादो च तलकमागपित वृत्तिनि तत्वमिति भेदे विश्रान्ति । अधर्म इत्यादीच विगेपिनि आरोक्तित्वस्य नवाच्यत्वे तु तरय ब्राह्मणाद्विपद शक्येऽनागपितन्न होण्यवान सबन्यो दुरुपपाद । तस्य . *नटुक्त तरिणा-तमा श्यमभावश्च तर याच तद पता । अप्राशन निरोनच नत्रमा पट प्रवर्तिता ॥ इनि । तत्साह यम्-रामेऽनश्वाऽयमि यादौ । अभाव -गहे घटो नास्तात्यत्र । तदन्या --अमनुष्य पाणिनमान यादा | तद पत्यम्-अनुदरा क या । अामस्थिर निषनोदरस्यामा गम्मने । अप्राशस्त्यम्-ब्राहाणऽब्राह्मणोऽय- मिति प्रागे । विरोध - असुरोऽधर्म नि प्रयोगे । इयुटाहरणानि बोयानि ।

·पश्वालम्भमीमासा। मसिद्धार्थपरित्यागोऽमसिद्धार्थपरिग्रह इत्युभय द्योतककृत्यमिति नन्- सूत्रे भाष्ये स्पष्टमिति भापितम् । एव च यथाऽनुदरा कन्येत्यादाव- ल्पत्वप्रत्यक्षाविषयत्वादिना प्रथमत एवोदराभावमारोप्य नअसमभि- व्याहारे सति यथाऽऽरोपितोदरबुद्धयाऽल्पत्वादी विश्रम कथ्यते, तथेवावध इत्यादिरथलेऽपि पापाजनकत्वनिमित्तेन वस्तुतो वधत्व- वति वधवाभावमारोप्य नसमभिव्याहार आरोपितवधत्व बुद्धया पापाजनकत्वे विश्रम कथ्यताम् । नाल्पत्व एव विश्रम इति नियन्तु शक्यते । अद्विजोऽधर्म इत्यादो भेदे विरोपिनि च विश्रान्ते- रत्वयैव कथितन्वात् । एव चार इत्यत्र नत्र पापाजनकत्वार्थकत्वे लक्षणाऽल्पार्थकत्वे न लक्षणादोष इति यदत्रोच्यते तत्पूर्वत्वदीयग्रन्थे- नेव विरुद्धमिति न किचिदेतत् । अत एव पापाजनकत्वावच्छिन्नबोध- कत्वस्वीकाराद्घटोऽघट इतिवच्छाब्दवेधाजनकत्वदोषोऽपि नारतीत्य- वधेयम् । अत एव कुल्लूकभट्टेन 'यावन्ति पशुरोमाणि तावत्कृत्वेह मारणम् । वृथा पशुन्न पामोति प्रेन्य जन्मान जन्मनि ॥ इतिपूर्ववाक्यस्य देवतायुदेशमन्तरेणाऽऽत्मार्थ य. पन्हन्ति स वृथा प- शुघ्नो मन सन्यावन्सर यानि पशुरोमाणि तावत्सर याभूत जन्मनि जन्मान मारण पामोति तस्मादथा पशु न हन्यात् , इति विवरण कृत्वा यज्ञार्थे तु पशुवो न दोष इत्याह-यज्ञार्य पशव इति, इत्यनेन ग्रन्थेनेद पद्य- पवतार्य यज्ञसिद्धयर्थ प्रजापतिनाऽऽत्मनेव, आदरेण पशव सृष्टा , यज- श्वानो माता-हुतिरिति-या सर्व या य जगतो विद्धयर्थस्तग्माद्यज्ञे वोऽध एव वजन्यदोषाभावादिति ब्यारयातम् । एव तेनैव महा पण्डितेन कुललूकभट्टेन कथ तहि याद्वेदिकी देक्षादिपशुहिंसा नाधर्मा- येत्यत आह~या वेदविहितति । इत्यनेन अन्धेन ' या बेटविहिता हिंसा' इत्यादिपा पातयित्वा या श्रुतिविहितार्मविशेषदेशालादि- निमित्ता, अस्मिञ्जगति स्थावरजङ्गमात्मनि अहिंसामेव ता जानीयात् । हिसाजन्याधर्मविरहात् । अपहननमर्म प्रणिननत्वाब्राह्मणहन- नवत् , इत्यायनुमानमुपजीव्यशासपाधादेव न प्रवर्तते । दृष्टान्तीकृतम्रा- पहननस्यापि अधर्मत्वे शास्त्रमेवोपजीव्यम् । वेदाधों हि निर्वभौ यस्मानन्यप्रमाणको प्रों वेतादेव नि शेषेण प्रकाशना गत इति विव- ·पश्चालम्भमीमामा। २७ तम् । कि च सामान्यत. पशुहिसाजन्यपापरयाल्पप्रायश्चित्तोपदेशेऽपि विशिष्य यागीयहिंसायारतादृशोपदेशो नारित । पूर्वोक्तयुक्त्या सामा- न्योपदेशस्य विहितहिंसातिरिक्तपरत्व च सभवतीति पशुहिंसाजन्यपा- पत्याल्पप्रायश्चित्तोपदेशेनेत्यादिकमपारतम् । अपि च नारमाभिर्मनुस्मृ- तिवाक्य वर्तत इति तद्वलान्सामान्यतोऽनर्थहेतुत्वप्रतिक्षेपकत्वकल्पनेन निषेधवाक्यस्य तदतिरिक्तपरत्वमुच्यते, अपि तु प्रोक्तरीत्या स्मृति- वाक्यज्ञानात्पूर्वमेव विधिनिषेधशास्त्रयो सामान्यविशेषभावावगमाद्धि- सावि यात्मकविशेषशास्त्रमहिनव सामान्यानिषेधशास्त्ररय यागीयहिसा- तिरिक्तहिसानिषेधपरत्वमभ्युपगम्यते परंतु तबोपोडल कतया शिष्टाना वचनमाद्रियते । स्मृत्यनुसारेणैव श्रुत्यर्थकल्पने विरोधाधिकरणसि- द्धान्तो दत्ताञ्जलि. स्यात् । प्रत्यक्षश्रुत्योर्विरोधे रमत्यनगृहीता श्रुति प्रवलेति कथ्यते । तस्मात् , एवं च, न तबलेन विधे स्वविषयेऽन- र्थहेतुताप्रतिक्षेपकत्वामित्यादि अपारतम, यपि अत एव गीताया यज्ञाना जपयज्ञोऽस्मि' इत्यादिना जपयजरयाहिंसारूपत्वेन प्राश- स्त्यमुक्तम् । तथा- • स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि । धाद्धि युद्धापरयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते ॥ इत्युपक्रम्य सुखदु खे समे कृत्वा लाभालाभी जयाजयो। ततो युद्धाय युज्यस्व नेव पापमवाप्स्यसि ॥ इत्यनेन विहितेऽपि युद्धे पाप वद ताऽतादृशरय यज्ञेऽपि तदुक्तमाय- मेवति, तदापि पूर्वापरग्रन्थानवलोकननिवन्धनमेव । यज्ञाना जपयज्ञोड- स्मीत्यादिक यया कयाचिद्विधया प्रशसाप्रदर्शनार्थ प्रवृत्तम्, न तु वस्तु- तोऽपि तत्र ताशी विधाऽपेक्ष्यते । यदि वस्तुतोऽपि जपयज्ञस्येतरयज्ञा- पेक्षया हिंसामयुक्तदोषाभाववत्वेनोत्कर्षो विवक्ष्येत ताहि भगवतेदमेव कर्तव्यमित्युपदिश्येत न तु प्रत्यवायजनकीभृताहिसाबहुल. सग्रामः । उपदिश्यते चात्र- 'अथ चेत्त्वमिम धर्म्य सङ्ग्राम न करिष्यसि । इत्यादिना। एवं नैव पापम्वाप्यसीत्यत्र फलकामना त्यक्त्वा यु-यमानी गुरब्राह्मणववानिमित्त पाप न प्राप्स्यसीति व्याख्याने हतो ·पवालम्भमामासा। वा प्राप्रयास त्वमिति पूर्वश्लोक फलकामनाप्रयुक्तयुद्धकर्तव्यतापर्क गुवांदिवघप्रयुक्तपापम तीत्युद्भावित स्यात् । न च वाच्य पूर्वरियन्यो स्वर्गादिफलकीर्तनमानुपङ्गिकफलोक्तिमात्रम् । न तु फलकामनाप्रयुक्त- युद्धोपदेश इति। सभ्य कामेभ्यो दशपूर्णमासी, इति श्रवणेऽपि यत्फ- लकामनया कर्मानुष्ठान तदेव फल तमिन्मयोग इति योगसिद्धयधिक- रणे व्यवस्थापिततया कामना विना स्वर्गस्याऽऽनुषङ्गिकत्वायोगात् । न च तथाऽपि हतो वा नित्या वेति नार्जुनोदेशेनोक्त तस्य जयापजया- भिस िवशन्य गतिति वाच्यम् । यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुरित्यर्जु- नोक्त्या मया तारत जा. मा व्यथिष्ठा । यु यम्ब जंतासि रणे सपत्नानिति भगवदुक्त्या च तस्य जयाभिसविप्रदर्शनात् । तस्मात्सका- मत्वपक्षे युद्धानुष्ठानप्रकार पूर्वश्लोके वणिन । पुरा सत्वपक्षे तदनुष्ठान- प्रकारोऽरिमशोके वणितः । भुमुक्षुत्वपक्षे तदनुष्य प्रकारोऽस्मिश्लोक इत्येर व्याख्येयम् । यत्तु न चापशब्दजानजाम य कूपखानकन्यायेन मुशब्दज्ञानज पण नाग फलान्तर चेति भाप्ये परपशायामुक्तम् । कृपयानकस्तत्खनन गया मृदा लिननो जललवा त लेप दरी करोति फलान्तर च लभते तेन न्यायेन यजमण तत्पापनाश. फलान्तरलाभश्चेति न दोप इति वाच्यम् । अपशबानादमस्यावा- चनिकत्वेन क्वल वेपरीत्यमात्रण कल्य यानिरवल्यत्वात् । उत्कृष्टेन साधुशब्दज्ञानजधर्मण नाराऽपि न हिरयादिनिवचन यौग्निपापस्य तेन धर्मेण वचन विना नागायोगा'क्तगातादाक्याचति तन्मन्टम् । अनुक्तो- तरत्वात् । अस्माभिरनुक्त खलु भवामुक्तवतापायात्तरयितु प्रयतते। नयरमाभिग्पश दज्ञानाद धमी-पादवल्यागीया सात कदाड य पात्पत्ति- रिप्यते कितु तस्य कायनिषिद्धन्वा ज्योतिष्टामादिरलधर्मार्थ- त्वमेवाभ्युपगम्यते । अस्य निषयपतियोगिता मेऽपि यथा नास्ति तथाऽरमाभि सविस्तर पूर्वमुपपारितम् । एव च कूपखानकन्यायेनाभ्यु- पगत मुशन्दजानजधमप्रयुक्तमपशनानजन्या मनाग दृष्टान्तीकृत्य सापित ज्यातिष्ठोमादिज वर्मपयुक्त त्यहिसानन्यायमनाश सिद्धान्त्य- भिमनत्यनाऽऽपाय, अनन्तर दृष्टान्तदान्तिकपम्यप्रदर्शनपूर्वक तत्ख- ण्डनमस्थाने कलकलपाय त्वयेवानुमोनीयम् । उक्ततावाक्याचेति यदवादि स च हेत्वाभास एव । याक्तगीतावाक्य भा.भिमतमर्थम- बोधयिष्यत न समीचीन भायम गमिप्यत् । नस्य वाक्य याथ- ·पश्चालम्भमीमामा। २९ तादृशाश्व- पूर्वमेवा माभिरन्यथायपादित । तस्मादि- हेतुभाव न प्रतिपद्यत एवे- त्यलम् । यदपि अन एपेन्द्रादे. शताश्वमेधफल वर्गभोगसमये रावणम- हिपासुरादिभ्यो दु ख पारा श्रुतिपुराणादिपूपरणिता यज्ञान्तर्गतहिसादि- जन्यपापफल य यज्ञफलभोगान्तस्त्पत्तेस्पपत्तिसिद्धत्वादिति तत्तु अवि- किव्यवहारसमम् । यत कम तावत्रिविध भवति सचित प्रारब्धमा- मामि चेति । तत्र प्रारब्धयोपभोगेनैव श्रय इति सर्वेपा तात्रिकाणा सप्रतिपत्ति । प्रारब्ध नाम मरणकाल उद्घोपकविशपमहिम्ना फलदानव्यग्रता यत्कम पानीति तदेव । तदा य कर्मफलदानाया भिन्यक्त भवनि तदाना तत्कमनान्तरीयकान्तरमापि फलदानव्यग्रता भानोतीति न नियमोऽस्ति न वा पण्य कर्म फलटानायोन्मुख भवति चेत्ततानी तनान्तरीयकमेव पाप कम फलानन्यग्र भवतीति नियमः । येनेन्द्रादीना शताश्वमेघाटिफलभतरवगादिभोगसमये दु ग्ववाराया अपि जातत्वेन तदन्यथानुपपत्तिप्रकल्प्यमानफलान्मुर यय मेधायन्तर्गत सास्पमे। वक्तव्यमिति हिसाया दुष्टताऽव्याहता भवेत् । किनु पण्यस्माभित्यत्तिसाले नत होपविशेषमहिम्ना तन्नान्तरीयक- मन्यद्वा पाप स्मात् परमियेन ? रवफला भवान्यथानुपपत्त्या प्रकल्पनी- यम् । पर च यागाय सानाया उभयासप्रतिपन्नत्वादभयसप्रतिप- नदुष्टताम्मन्यता पाए कम तनापार सफलफमिति वक्तु शक्यत्वादि- न्द्रादित खवागनुभवा न यागीपरिसादष्टतासापको भवितुमर्हतीत्यवधे- यम् । एतेन एतेना वर नि यज्ञनाम' परति‘िसाका तत्प्रतिषेधोऽ वर इति निरक्तमरित्र इति तदायमपि व्यार यात नोऽल्पार्थकत्वात् । अत एव तस्मादपयोगा। इत्युपपयत इति तद्भाष्य उपसहृतम् , इति पगरतम । नबोल्प वापन्टिने मुन्या वृत्तिनास्तीति पूर्वमेव बहु अपश्चितग । अत एवेन्यायापि असगतम | तथाहि तत्रभवान्माजमन्यत्तस्मा- पापजन काहिसाटोप-पितत्वेन ज्योतिष्टोमान्किोत्रित्वादाहिबवासभ- वेऽपि स्वगारिरपाभ्युत्यसपन्यागाणहित्रत्वमुपपद्यत इत्यर्थक तरमा- दभ्युदययोगार्दा वति भाग्यवाक्यमित्यभिषेति । नाय साधुरभिप्राय । लोके हिसाया दुष्टत्वेऽपि क्रत्वा साया विहितत्वनानिष्ठामिश्रितेष्टज- नकत्व यव वक्तव्यत्वात् । ताटशहिसायुक्तयागरयापि हिलत्वाभावाद- हिरवत्व "तुत उपपात इत्येवरूपत्यार्थरय खरसतरतद्वाक्यात्प्रतीय- मानन्वान् । यत्त, उक्त च 'स्वर्गेऽपि पातभीतरय श्रयिष्णोनास्ति नि- ·३० पश्वालम्भीमासा। तिरिति, इति तत्तु असबद्धमलापित्वमात्मन. प्रख्यापयति । तथाहि- इदं वाक्य भवत. कथ यागीयहिसादुष्टत्वे साधक भवति । नत्वत्र यागीयहिंसादृष्टत्वप्रतीतिगन्धोऽप्यरित । अत्र तु स्वर्गलोके वसतोऽपि स्वर्गस्य कर्मजन्यफलत्वात्कर्मणश्च कालपरिच्छिन्नफलजनकत्वरवाभा- व्यात्किचित्काल फलभोगानन्तर मर्त्यलोके पतनावश्यभावात्तरयाप्या- त्यन्तिकसुग्वमाप्तिनास्तीति खलु स्फुट प्रतीयते । नितिशब्दस्याऽऽत्य- न्तिकसुखे प्रसिद्धत्वात् । न तावता यागीयहिंसादुष्टता प्रतीयते । अदुष्टत्ववादिभिरत्याभिरपि हिसायुक्तयज्ञरय नितिजनकत्व नाभ्युप- गम्यते । फितु नश्वरफल जनकत्वमेवाभ्युपगम्यते । न च यागीयहिंसाया दुष्टत्वादेव तत्फलरय क्षयिष्णुता । अन्यथाऽऽत्यन्तिकत्व सभवेदिति वाच्यम् । तथा सति अदुष्टत्वेनोभयवारिसप्रतिपन्नाना जपयज्ञपाकय ज्ञादीना नित्यमोक्षफलजनकत्वापातेन ज्ञानवैयर्थ्यप्रसङ्गात् । नहि मामाणिका सत्पुरुषा ज्ञानमन्तरा पूर्वोक्तकर्मभिमोक्षाख्य फल सभव- तीत्यभ्युपगच्छन्ति । अतो ज्ञानादेव केवलादात्यन्तिक नित्यपरप- र्याय सुख न तु कर्मण इति ज्ञानप्रशसार्थमिद वाक्य प्रावर्तत न तु भवदभिमतयागीयहिंसादुष्टताबोधनार्थमित्यलम् । यत्तु अहि- सन्सर्वेति श्रुतिस्त्ववैधहिसात्यागरयेष्टसाधनत्व वै याश्च न तत्त्वमाह न तु वे या अनिष्टसाधनत्वाभावम् । हिसाविधयोऽपि हिंसाया. वर्गसाधनत्वमात्रमाहुर्न त्वनर्थहेतु तामातेक्षेपमपि । अल्पायुष्वाय- निष्टयोधकस्मृतिविराधात् । तदुक्त योगसूत्रभाष्ये यदि कथचित्पु- घ्यावापगता हिसा भवेत्तदा तत्र सुखप्राप्तावपि अल्पायुर्भवेदिति । तत्र श्रुतिरमृत्योर्बलावलानभिजत्येनाऽऽत्मनो मूर्खतामावेदयति । हिंसावि- धीना रखविधेये प्रतिसिद्धयर्थमनिष्टसाधनत्वात्समानाधिकरणेष्टसाध- नत्वपर्यवसायिबलवदिष्टसाधनत्वबोधनमावश्यकमिति पूर्वमुक्त न विस्म- तव्यम् । पातञ्जलरमृत्यनुसारेण यदि श्रुतिवाक्य नीयते तहि श्रुतिरम- तिविराधे श्रुतिरेव प्रबला, इत्येतादृशार्थव्यवस्थापकविरोधाधिकरण दत्ताञ्जलितामियात । यदि पातञ्जलरमृत्यनवकाशदोषप्रसङ्गभिया श्रुते- रेतादृशार्थपरत्व कल् यते तहि यागीयहिसादुष्टत्वाभावबोधकस्मृत्यनव- काशदोषप्रसङ्गभिया तादृशार्थपरत्वमपि कल्पनीयमापतेत् । नहि पत- अलेग्व सर्वज्ञत्वात्तदीयस्मृतेरेव प्रामाण्यातदनुसारेणैव वेदवाक्य नेय न तु इनग्पामसर्वज्ञत्वात्ततीयस्मृतीनामप्रामाण्यात्तदनुसारेण वेदवाक्य ·पश्वालम्भमीमासा। ३१ ' इत्यनेन . नेतु शक्यत इति कश्चित्मामाणिकोऽभ्युपगन्छति । एतादृशविषयचर्चा 'रमृत्यनवकाशदोषप्रसङ्ग इति चेन्नान्य मृत्यनकाशदोषप्रसङ्गात् ' इत्यस्मिन्नधिकरणे नितगमकारि भगवत्पादे । किच पातञ्जलमतस्यैव वेदवाह्यत्व भगवना बादरायणेन 'एतेन योग प्रत्युक्त व्यक्ततममुदघाटीत्यलम् । यत्तु अत एव क्षत्रियाणामपि युधिष्ठिरादीना स्वधर्मयुद्धेन जानजातिलिसाया प्रायश्चित्तस्मरणमिति, इति । तथा च भागवते मुचुकुन्द प्रति कृष्णवाक्यम्- अत्रधर्मे स्थितो जन्तृनवीगयादिभि । समाहित तत्तपसा जघध मदुपाश्रित ॥ इति । आदिना युद्धम् । मार्कण्डेयेऽपि- 'तरमायास्याम्य तान दृष्ट्वम दु खसनिधिम् । त्रयीममधर्मादाय किपाकफलसनिभम् ' ।। इति । किपाको निम्ब , इन्द्रवारुणीत्यपरे, इति तत्तुन्छम् । न हि युधि- ष्ठिरादीना युद्धप्रयुक्तपापनिवारणार्थ विशिष्य प्रायश्चित्तानुष्ठान कुत्रापि स्मृतम् । राजसयानुष्ठान तु प्रायश्चित्तानुष्ठानरूप भवितु नाहति गजा राजसूयेन वाराज्यकामो यजेतेति श्रुत्या राजसूयस्य स्वाराज्यफलक- त्वबोधनात । तस्य युद्धापूर्व कृतत्वाच्च । भागवतमार्कण्डेयपुराणयो कर्मानन्दा च नहि निन्दा निन्य निन्दितु प्रवर्ततेऽपि तु विधेय स्तोतु- मिति न्यायेन विधेयप्रशसार्थ प्रवृत्ता न तु वस्तुत कर्मणा निन्यत्व- बुद्धया । प्रकृते भागवने कर्मनिन्द्रया भक्तिप्रशसैव विवक्षिता न तु कर्मनिन्दायामपि तात्पर्यम् । श्रुतावपि एव बहुषु रथलेषु दृश्यते । तथाहि ' यदुढिते सूर्ये प्रानर्जुहुयायदनुटिते सूर्ये प्रातजुहुयात् ' इत्या दिनोदितानुत्तिहोमयोरुभयोरपि निन्दा प्रतीयते, तावतोभयमपि निन्य- मिति नाभ्युपगम्यते कितूदितनिन्दयाऽनुदितहोम प्रशरतोऽनुदितनि- न्दयोदितहोम प्रदारत इत्येवाभ्युपाभ्यते । मार्कण्डेयपराणस्थवाक्य- स्यापि एवमेवाभिप्रायो द्रष्टव्य इति । यदपि मोक्षधर्म भारतेऽपि पिता- पुत्रसबाटे- तातेतहुशोऽभ्यातजन्मजन्मान्तरेष्वपि । त्रयींधर्ममधर्माढय न सम्यक्प्रतिभाति मे ॥ .

·. पश्वालम्भीमासा। तथा केनचिदुवृत्तिना मृगरूपिणो धर्मरय प्रलोभनावाक्यवंधे कृत उक्तम्- 'ग्य तेनानुभावेन भृगरिसात्मन नन । तपो महत्समुत्सन्न तरमाद्धिसान यजिया ।। इति । यज्ञियाऽपि हिसा न केवल धर्मायेत्यय । एव चोपधे यज्ञ एव सात्विब्राह्मण याचिमार । 'नमो ब्राह्मण यज्ञाय ये च यज्ञविदो जना । "वयज्ञ ब्राह्मणा हित्वा अयनमिहाऽऽग्थिता ।। यदेव मुक्त हव्य तेन नु यन्ति देवता । नम कारेण हरिपा वा यायरापरता। दति वनपर्वणि जाजनिसबाट उक्त । अन्यवयितमया- विना परे । सशयात्मभिरव्यक्तीरसा समनुवणिता ।। समयमा हिमामा मनुग्धपीन् । कामकाराद्विहिन्ति सत्वदा पान्यथा ॥ इति हिसायुक्तयज्ञनिन्दापूर्वी 'विष्णुमेवाभिजानन्ति सर्वयागेषु ब्रामण । पायस मुमनोभिव तस्याप यजन रमृनम् ॥ इति मालधर्मेषु विचिर वाक्यान्च। सा यथा पापाय तथा वेयन्त- गेनाऽपानि तदथ । नाति गित करणे तृतीया । त करणभूनेस्तान- दिश्येति यावत् । विष्णुमवेति विष्णुन्वनव सटेवता जानन्तीत्यर्थ । अत एव सर्वयागेपु ब्राह्मणाना पायसपप्परव तत्तद्भागाल्पनत्यर्थ इति, तत्तु भारतवाक्यतात्पर्यानभिज्ञ तामूलकम् । यतो यथा मुण्डकाग्रुप- निषत्सु पका ह्येते अदृढा यज्ञरूपा अष्टादशोक्तमवर येषु कर्मेत्यादिना यज्ञनिन्दा वस्तुतो यज्ञरय निन्यत्वबुद्धया न क्रियते कितु कममार्ग निरसपादनद्वारा ज्ञानमार्गे प्रवतनायमित्युच्यने तथव शान्तिपर्वणि मोक्ष- धर्मे विद्यमानवाक्ये क्रियमाणा यननिन्दा व नुतो न यज्ञाना निन्यत्ववो- धनार्थ वितु तत्र वराग्यसपाटनद्वारा शान्तिप्रसाधनाथम् । अत एव शान्ति- पर्वणि मोक्ष मर्म एनेपा वाक्याना पठनम् । अत एव नीलकण्ठमुपिया भारत- ·पश्चालम्भीमासा। ३३ भावदीपे नास्तिकैरिति संशयात्मभिरिति च पश्योनारित ब्रह्मेति पद द्भि, आत्मा देहोऽन्यो वाऽन्योऽपि कर्ता, अार्ता वा, अकर्ताऽपि एकोऽनेको वा, एकोऽपि सङ्गवानसङ्गो वा, इत्यादिरूप सशयस्त- द्वानात्मा चित्त येषा तरिति यथाक्रम विचरण कृतम् । एव चाज्ञानिना कम विहितमिति मिद्ध भवतांति नास्तिकैरिति पद नातिकानुद्दिश्यो त्वयेव व्यार यातत्वान्हह्मास्तित्वाद्यज्ञानवन्त एव कर्ममु अधिकृता इत्येवारमाक्मपि सिद्धात । कि च मामकाराद्विहिसन्ति, इत्यत्र कामकारपद नीलकण्ठेन मत्पण्डितेनेत्थमाक्षेपसमाधानपूर्वक व्यार या तम् । तथा-ि ननु वसन्ते वसन्ते ज्योनिपा यजेत, प्रतिसवत्सर सोम , इति श्रुनिस्मृतिभ्या नित्यत्वेन रिहितेषु ज्योतिष्टोमानीपु विहित पश्चा- लम्भ कथ कामकारात्स्यान, जायमानो व ब्राह्मणस्त्रिभिऋणवा जायते ब्रह्मचर्येणाभ्यो यज्ञेन देवभ्य प्रजया पितृभ्य इत्यण श्रुतेश्व, अन- धीत्यानिष्वा प्रजामनुत्पाव च कथमनृणो वा स्यात. अनाहिताग्निताया- थोपपातकेषु भरणात्,कृताधानरय ममर्थ य क्रत्वनारम्भो वा कथ स्यात, इति चेन्न । गाई ‘य येव कामकारत्वे तन्मूल कानामागनादिनामपि तथात्वात् । जायमानो का इन्यत्रापि नोत्पयमान इयर्थ किंतु गृहस्थाऽ- धिकारी या सपद्यमान इति व्याग्व्येयम्, इत्यनेन समाधानवाक्येन गृहस्थाश्रम य गगप्रयुक्तत्वात्तन्मयकारीणामपि रागप्रयुक्तत्व कथित न तु कल अभ६ णादि द्विहितत्वाभावेन केवलरागाधीनत्वेन रागप्रयुक्त त्वमभ्यवायि । तरमानष्ठिकब्रह्मचारितया गुस्खुले वास आहोरिव ब्रह्मचनिन्तरमेव मोथायमरीकार उत्कृष्ट इति नीलकण्ठाभिप्राय, प्रतीयते । अय सायुया यवसाय । न चतारता रिसायुक्तकर्मणो दुष्टत्व सिद्ध भवति । कि चार्वा यतमा विमस्तिके परे, इत्यादिश्लोकवाटतोड यायो नीलम नाऽऽदावेवेन्थमवतारित । एव तुलाधारवाक्यरहिसात्मक य धर्म य यष्टयमुपपाद्य तस्यैव स्तुतये हिसात्मक धर्म निन्दत्यार यायिमामुखेना नापीत्यादिना । अनेन पात निकवाक्येन नहि नितान्यायेनात्र त्रियमाणा हिसायुक्तयज्ञनिन्दाs- हिसात्मकधम य स्तुत्यर्थ प्रवृत्ता न तु बलुतो हिसायुक्तकर्मणो निन्य- त्वयुद्धया, इत्यर्थ स्पष्ट प्रतीयते । एवं चेमानि भारतवाक्यानि हिसा युक्तयजन्य दुष्टत्वे न प्रमाणानी यलम् । यत्तु तेत्तिरीयश्रुतावपि परा- डमवततेऽ वयु पशो: सजप्यमानारित्युक्त तत्र पापसत्व एव हि तत. उ ·पश्वालम्भमीमासा। परागावर्तन युक्त नान्यथा । रियत इस वा एप व रिच्यते यो याजयति प्रति या ग्रहाति याजयि वा प्रतिगृाव वाऽनश्नन्त "वा या- यमपीयीतति ऋतिजा प्रायश्चित्तोप-गाच । साऽपि पापसत्त्व एव युक्त इति । तत्तु अतिना पर्यापोपनिन-मनमेव । यतो यदि अ वर्यो पाप- सभाभिया परागावर्नन तहि प्रतिप्र थातुरपि पापभीरतासभवात्परागा वतन युक्तम् । रिचाङ्गमनसापन य यादिश्पतयित्वादा वयंव- मिति समार यया नियमेना युण तिव्य वा पापभीरत्या तत पग- वर्तने त य लोपेन तु गुज्यापत्ति । अपिचेवमेवात्यायामसा यानाम- वर्यमाणा ना पायाना सच्चालायासमीर तया नेभ्योऽपि पग- वर्तन कुतो नोच्यत । Fि चाऽऽविध्यप्रयतपापशरीगयासायिमविग- স্ব মন।১১ৰিয সমান লিখব নানা पार्थी-पापभीरतथा निवर्तत । तिय क्य नियतन य पापमूलकत्व वदेव । यदन्ती कर प्रणा गर्वन् । तगादोन बटानीम वर्युणा सज्ञ- पन सर्वथा स्तुमशक्य ता मिचिद्रक्तव्यम् । स च सजप्तिहोमो भवितुमर्हति । तय विशिय तानीम वर्यकर्तन्यचन विहितत्वात्त- दानी तय करण र अपन तुमशक्यत्वा संजापनमायानिवतन युक्तमेव । सजपास्याप्यङ्ग यात्, त विना कारण परित्युक्तमशक्य- त्यान, तीयेन प्रतिन यात्रा तस्त्रियत त मान्परावनन य पापप्रयो ज्यत्व नगि यो तिन दा वा एप भेव रिन्यत इत्यनुवाकेन या प्रायश्चित्तमुपपने तन यातनसामान्यप्रतिग्रहसामान्ययोन भवति । रितु जया-दयानननिषियप्रतिग्र या । तत्तु अरमसाविप नमेव । सायणास नाम पाय । तातिय मानवयमापद्र हितोऽपि द्रव्योभायाय पानयनि निषिद्ध ह य का परिहाति स पमानिः यत उच कीतिक य च भवति । अहो गयाऽय मेव धनिकोऽपि रान्द्रव्यागारन्या पगति, इति सरे ना त नि- दन्ति । तमिरो तित्वम् । तथा प्रेव न्यन पर गफे प्रक- पण रिक्त इव भजति पुण्याकामाव एव रिक्तय योजनप्रतिग्रहयो जीविकारूपेण शाऽभ्युपगन मनिषिद्धयाजलप्रतिग्रहविषयमिद द्रष्ट व्यम् । अतो दन्थलोभापा जयित्वा प्रतिगृह्य या भोजनरस्तित्रिवार शायारूप द जपेदिति । रितु प्रायश्चित्तोप-शमात्रेण पापमस्तीत्ये- व नायने न तु । साप्रयुक्तपापम नीति । तथा सति प्रनिग्रहकमाण ·पश्वालम्भीमासा। हिसासन्धाभावात्तत्र प्रायश्चित्तोपदेशाऽनुपपन्न स्यात् । तस्मादय प्रायश्चित्तोपदेशा यागीयहिसाया पापजनाले सापको भवितु नाह- तीत्यलम् । एतेन-एनेनाक्तपराणा पशुचातुर्मास्यरतापकान्येवेत्यपा स्तम् । सनरम या सामिति विचिर युवाश्ये याणाञ्चत्यपान्तम् । अप- शुचातुर्मा य य ग्वरीविषाणायमान वात् उन्मत्तेनापि तथा मलपितत्वे नानुक्तापालम्भवान्सकमावत्यादिवाक्य यान्यपरपन न्यार यातत्या- तय प्रकते तु वास नवाचति । यत स्थियाना नित्य-गोक्तिगपि मासम मानिसमान बरमाग प्रनिरितु न तु तत्त्वया । अत एवं भागवते- मुन्यन्न तु पग प्रीति तथा न पहिसया । . --- द्रव्ययश यक्ष्यमाणान्दृष्ट्वा भूतानि बिभ्यति । एप माऽकरणो हन्या तज्ञाऽमुतृपो भृशम् ।। न'माय गोपपन्नेन मन्यन्नेनव धमवित । सतुष्टाऽहरट कुर्यानित्यनैमित्तिरी क्रिया ॥ शति । इन्यमा पशु । पशुयमित पाठान्तर तेन मुन्यन्नेन तुष्टरय तेन । यज्ञायांत सितुष्ट र मासानियस्य तेनति सूचितम् । तेपा तामसाधिकारिकत्व च कपिल मरिमरूपाढे मोगवर्मे स्पष्टमेव तत्तु पालप्रगपसमम् । वे माग प्रवतयितु न तु तत्वदृष्टया वाक्यस्य वरतुनो नि यत्वाभापवता नित्यत्वेन बोपन मासभषणाशाग्रस्तरय वेढबोधितोपायेपु प्रवतनेक्प्रयोजन न तु र वेपामवश्यानुष्टेयन्वसिद्धि प्रयोजनकन, इन्याशय उन्नीयते । नाय सा पराशया भवितुमहाति । तथाहि पदवोपितोपाथषु ति परस्यात्रत्यस्य वोक्तहिसासहितज्योतष्टोमादि कर्ममात्रपरत्वमेवाभ्युपगन्तव्य न वितगेपायपरता । तत्र प्रवतनार्थ हिसायुक्ताना नित्यत्वोधनस्य भरद्रीत्येतसन्मति एतेपा नित्य- त्वेन पानाभावऽपि तेषु हिसारी नोपायषु तेषा प्रवृत्तेर्भवताs प्यभ्यपगरपमान बनानुपयुक्तत्वात् । एव च मासभक्षणकामरयव निय- मेनेतेषामनुष्ठानार्थ वन्तुना नित्यत्वेन क्थन न तु सवान्प्रति नित्य वेन कथनमित्येर भवता वक्तव्य न तु वस्तुतो नित्यत्वाभाववतो ·६ पश्वालम्भमीमासा। नित्यत्वेन क्थन मासभक्षणरागान्धप्रवर्तनाथमित्येतादृशार्थ स्वरसता बोधयन्मासभक्षणादिगगान्ध वेदमार्गे प्रवर्तयितु न तु तत्त्वदृष्टया, इति वाक्य प्रोक्तव्यम् । अस्य वाक्यस्यापि स एवार्थोऽभिप्रेत इतिचेद्भवतु. यथाकथचित् । तथाऽप्यसामञ्जस्य न गच्छति । यावज्जीवमग्निहोत्र जुहोति यावज्जीव दर्शपूणमासाभ्या यजेन, इत्यत्र यथा सर्वान्कर्माधि- कारयोग्यान्यात अग्निहोत्रदर्शपूर्णमासादीनामवश्यानुष्ठेयत्व प्रतीयने तथैव वसते वसन्ते ज्योतिषा यजेतेति पाक्येनाप्यविशेषप्रवृत्तेन सर्वा- न्प्रत्येव हिसायुक्तज्योतिष्टोमाटिकर्मणोऽवश्यानुष्ठेयता ज्ञायले । अत्र पर मासभक्षणकामो वसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यजतेत्यादिरीत्यावि- कारिसकोचे प्रमाण नोपलभामहे । कि च यत्यैतेऽष्टाचत्वारिंशत्स- स्कारा इत्यनेन पुरुषमात्रय वणिकन्याप्टचत्वारिंशत्सस्कारा काथ- तारतत्र दिसायुक्तज्योतिष्टोमादिकर्माण्यप्यन्तगता-येवेति तेपामपि सर्वा- अति नित्यत्वमकामेनाप्यभ्युपगन्तव्यम् । भागवतवाक्यानि निन्दान्यायेन प्रवृत्तानि न स्वार्थे प्रमाणानीत्यवगन्तव्यम् । यत्तु लोके व्यवायाविषमद्यसेवेति श्लोके भागवतेऽपि स्पष्टमेतत् , तच्चेवकारवादे निरूपितम् । तत्रैव स्थलान्तरे भगवद्वाक्यम्- • हिसाया यदि राग स्याद्यज्ञ एप न चोदना । हिसा विहारावालय पशुभि रसुखेन्छया " || यजन्ते देवता यागिति। हिसाया तत्फलमासमभणे यदि राग- रतहि यज्ञ एवेत्यभ्यनुज्ञाद्वाग तादृशरागवत प्रति परिसर येय न तु सान्मत्यावश्यकत्वेनेय चोटनेत्यर्थ , नित्यत्वारिकमपि तान्प्रत्येवेत्यर्थ- कमुक्त्वा 'वेटरय हदय रोके नान्यो' मद्वेद चिन' मन्मत्तोऽन्यो न वेदेन्यर्थ इति तदपेश ठम्, एतेपा पद्याना ज्ञानप्रकरणे विद्यमानत्वाद् वैराग्यादिप्रशसार्थ प्रवृत्तत्वायथाश्रुनायो न विवक्षित । अपि च रागिण प्रति व्यवायामिषमद्यसेवाना परिसर येत्युक्त तत्तु अस्मार्क समतमेव । अथी विद्वान्समर्थो यजेतेति न्यायेनायित्वरयाधिकारिविशे- पणत्वात् । ये तु चित्तशुद्धया वैराग्यमापन्नारतेपा कर्मसन्यास एवाधि- कागे न तु कर्मसु इत्येवाभाभिग्भ्युपराम्यते । तस्मादेभि. पद्य गि प्रति परिसर यायात्रे यागीयाहिसा दुष्टेति वक्त न शक्यते । बजेऽभ्यनुज्ञाऽग्नीनि बन्ना भवताऽपि यने पशुहिंसा न दुष्टेत्यवश्यमभ्यु- ·पश्वालम्भमीमासा। पगन्तव्यम् । न च रागिण एवाभ्यनुज्ञा न वितरेपामिति वाच्यम् । रागिव्यतिरिक्तजनरय कमाविकारस्यवाभावादित्यलम् । अथ सारय योग पाश्चगर च विचायते । यत्तु अत एव पतञ्जलिना योगसूत्रे पा शुरुकृष्ण वेन व्यवहार कृत इति तत्तुन्छम् । पूत्रमेव पातञ्जल मत वेत्वामिनि बधाऽऽवदि- तत्वात् । यदपि गीतायामपि- 'अनिष्टमिष्ट मिश्र च विविध कर्मण फलम् । भवन्यत्यागिना प्रेत्य न तु सन्यासिना कचिन ।।' इत्युक्तम् । कर्मण इति जानावेकवचनम् । कस्यचित्कर्मण इष्ट सुखमेव फल करयचिदनिष्ट दु खमेव कस्यचिन्मिश्रमेतत्सर्वमन्यागिना कर्मफला- त्यागिना मेत्य नेहान्तरसस्य भवति । न तु सन्यासिना तत्फलत्याग- नाम्। न चान्यागिना मफल त्यागेऽपि कर्मानुष्ठायिना सत्त्वशुद्ध प्रागेव मृताना तत्तत्वमफल कर्मत्रवि' याविविधभरीग्ग्रहणरूप भवति । पापस्या- निष्ट तिर्यगानिटेहरूप ण्यत्येष्ट देवादि लक्षण मिश्रय पापपुण्ययु- गलस्येष्टानिष्टयुक्त मनुग्योहलपण सन्यासिना मुर यसन्यासिना तेषा ज्ञानतोऽज्ञाननिवृत्त्या देहसबन्धाभावादिति वाच्यम् । तिर्यगाविदहरयाप्यु- भयारब्धत्वात् । तत्रापि मुखद खोभयानुभवान। 'नहि देवभृता शक्य त्यक्त कर्माण्यशेपत । यस्तु मफलत्यागी स त्यागीन्यभिधीयते ॥ इत्युक्तश्लोकस्थ यागस्येवात्र त्यागपन्न ग्रहीतुमोचित्याच । उक्त- त्यागफल कथनपरत्वा पतञ्जल्या वाक्यतया मदुक्तार्थस्यवौचित्याच । सन्यासिपरेनापि उक्तश्लोकस्थत्यागिन 3 ग्रहणमुचित तस्य गृहीतदेह- स्यापि जीवन्मुक्तदशयाऽवस्थानात्कर्मफल प्राप्तिजन्य पविपादाभाव इति तात्पयादिति । तत्प्रकृतानुपयुक्तबहुप्रगपिनोऽस्थाने या कलकल कलयतो भ्रातृभा भवतो व्यक्तमावेदयति । नह्यत्र क्मण इष्टा- निष्टफलकत्वकथनमात्रण यागीयहिसाया दुष्टत्व वक्त सुशकम् । नद्यस्मिश्लोक एकस्मिन्नेव कर्मणि सुखदु खोभयफलजनकत्व प्रतीयते येन यागीयहिसाया एवं विहितत्वेन निषिद्धत्वेन चोभयफल- कत्वमभ्युपगन्तव्यमित्युन्यत किंतु केवलपुण्यमात्र कदाचित्कलदा- ·पश्वालम्भमीमासा। नायोन्मुखं भवति । एफटा तु केवलपापमात्र जातुचिपाप पुण्य चत्युभयमपि युगपत्फल नव्यग्र भवति, इत्यथ एव तत्पयत रचरसत प्रतीयने । कि चात्यागिनामिति पर कर्मफ- लत्यागिपरमाधि मन्गासिप मियय विचारोड गने कसरल एव । यदपि य प्रताधिमणा चन्द्रगोर गत तत्र भुक्तभोगा नरवता- उसमय त्रीवागन्याधिष्ठितेऽनुशायिन ससम्मा। एषन तु तत्र भाग लेना तन भोगाएर कमाभागा-नि सिद्धान्तिनोते. परिसाति- योगा या न्यानन्य तत्र भोगप्रापक-वमरित्त्वति पू यत्सिद्धा- न्तशेस न्यासन मिति चेन गदिति । तयायमर्थ - अशुद्ध रपति चन्न । शान् । यम वायमापया शब्दकगम्यत्वात् । वर्धात्साया धमत्वेनोक्तेन साऽयम एति अल्पपापत्या व पहिसा न पूणदोपार्यत्येा मीसासकागर । अन 14 नयाल्पपाप याल्पायु- धादिक फलमुक्तम् । पारभावो हि सर्वथा शुद्ध यब कर्मण फल मिति व्यासाशय ।मि च काल्प मुखधिर दुस समे वा ते नपापे नागान्याताय परकी रसुन गैगमन इव तत्सुस उत्कटेक्छा- वशात्प्रतिरुपवत ? मयारूप व तु मुनगमिति । तापि भवान्सम- 'ततान्त्रिाममनार्य कल्पयन शशक्ति वभावमानताऽन्युत्पन्नस्य भ्रानन्यायनि । यदि, मिति चेति म र य भगणित एवाया व्यासममनोभायथ्यताह सवामा पल्प पतिमिश्रप्र- मुखा माता च्या यातार तन्मत्र भव तरी यमायापयिया । व्यागभिमतल सामानाका गितला भवान्राजकी- यकायऽभिषिक्ता मनिषणा मी ग स तुयिनि न जानाति देशान्त पासी गापा र नानातीनि बदिनुभ्रानः । न च वान्य पनञ्जलिना सबोन यानिष्टोमाक्मिणो टुष्ट पादृष्टत्वाभयसवलितत्वे- नाभ्युपगनत्वात्तदनुसरण- सवानिल्यमा व्यार येयमिति । न हि पतञ्ज- ल्यभ्युपगत ५ वाया व्यासनाभ्युपगन्तन्य ति राजानात नापि पतञ्चलिरेव सपनो न तु न्यास इत्यनुन्मत्त माथि न्युपति । कि च वेदवाझ्याविशीकरण यिनिया गयणाव फुगलावतस्तदभ्युपग- ताथ एव अयस्कार युपगन्तव्यो न वितगभिमताथ इत्येव शिष्टाना महात्मना प्रबाट अयत । पतञ्जलिरत श-दसा प्रवासाधुत्वव्यवस्था- पन एव १ इत्येव मनीयम्भ्युपगम्यने । अत. पतञ्जल्यभिमतो ·पश्वालम्भमीमामा। वन्तुनो वे विरद्धा श्रेय काभग्ना रणीय । न च व्यायव योग सत्रभाप्ये णा पतीपवयन गणित या मतभिमत एबेल-स्त्रायो व्याससमा ति वाच्यम् । रापाटारमलानुसारणव व्यारया करणीय-यव नियम तान्त्रिक र युपात । असो व्यासोऽपि पतञ्ज- लिसत्राशयोपाटबायतमा भाग्य मलबा । न च तावता स एवाया व्याससम्त पनि नियन्तु शयन । ५ य पनिणाय ने चासत्राण्य रचयत् । चामिति र य रसता यागो य प्रतीयते स ५३ बनाय दयेव त्यासोऽभिनती शायण तव्य सुचीभि । नहि सयन समारय बातम्या रमत प्रतीयमा यो समत मिन य यात्रानुसार कुना भाग्यावसन प्रतीयमा राय एव स्मन भी कान सिमी नितानि तर पय मणिन माया रासाभिनय, मनस तु न विचारम।।। च परकीय- सुन्नीगमन या ना मन र प्रत्युपपादनमगतम् । ना. शिष्ट खनाभिाना जना ज्यातिष्टोमाशिममु यथा र वजनसम्म प्रवर्नन्ने तथा परीयसीगमन कता-पि प्रवतन्ते । परमी मुन्रीगमनकतारो यथा पाले यन्वेन गण्यन्त नहि तयेगे गयन्त । मन्मुताऽऽरिता प्रथम पज्यन्ते साल्परिगणितया गण्यन्ते । त एवानयामतपस्य मनीति प्रारपिता मयत इति पात्रा माभिर्गवर वक्तव्यम् । यावरणरूप मिटरोऽपि गमन णीप्रवेगा-वात्म- हत्यङ्ग कायनाता च प्रपति एप य प्रत्यवायेऽपि याग “य साइरन । या म तुर यम्यारानीति भषयेन्न ऋतो तत्र 474 मायामासकिय इवर्गित । नतु न विचारस रम् । रागन शानि 7 मनिष्ट वमेव नाति । जना नामित पनि मिमिति प्रणाऽपि नियतु । शक्यते । पतिमर- णानतर जीनिअरिताया पनिबताया मरणमेव कामयभानाया मरणोपाय वेन सहगमनात्मक उपाय शास्त्रेणाभ्यनुज्ञात एवमेव पेणीप्रवेशानावयहम् । तथा कयाचिपि चिकित्सया निवर्तयितुमश- क्येनातिदु सहेन महारोगेण पीडितस्य जीवने निगशन्य मग्णमेवाऽs- काइमाणस्य पुरपय मरणापाय-वेन सर्वरबाग मा ऋतुविन्ति तत्र ·पश्वालम्भमीमासा। च सहगमनसर्वरवागीना विहितत्वादेव दुष्टत्व नेत्यभ्युपगम्यतेऽ- स्माभि । पवनदादिरथलेऽपि केवलष्टसाधनत्वेनेव प्रवृत्त्युपपत्तिरिति प्रकारान्तरेण प्रवृत्त्युपपादनमुभयवादिसमत नेत्यलम् । पञ्चशिवाचार्य- त्योभययावसातिपन्नत्वात्तत्समनिरविचित्करी । यत्तु जैमिनेरेव सर्व वस्तुतत्त्वज्ञत्वाभावो मार्कण्डेयपराणादवगम्यते सुतरा तदीयानाम् । तत्र हि व्यासशियो जमिनिभारतविषयेषु के चित्पदार्थेषु सदिक्षानो मार्व- ण्डेय पत्रन्छ, स च न मेऽवसर त मात्सर्वज्ञान्विन याचलवासिनश्चतुर पक्षिण पृन्छेत्युक्तवान ! नन्यायमाशर -व्यासशिष्योऽप्ययमशुद्ध- चित्ततया च्यासोक्त न साधु मन्यते । सवफलद परमेश्वर तत्त्वेन न मनते किंतु कव फलदमिति । तथा देवतियगादीनां व्यासोक्त जाना विकार न मन्यते, असभवादनविकार जमिनिरिति व्यासोक्ते । अत तिरश्चा शि'यो भूत्वा तेपा जानाधिकारे जाते सवत्र न्यासोक्ते विश्व तो भवेत् । देवासुरसंडग्रामादेस्तन्मुखत श्रवणे नेपामविग्रहत्वाभिमान त्यक्ष्यतीति । न मात्पानञ्जलभाप्ये व्यासोक्तमेव श्रद्धेयमितीति । तच्च यस्तामुपालन्भन वन्योन्मनता मर्वता वा केवलमावेदयति । मार्कण्डेय- पगण थाया जया आर यायिकाया एतादृशमाशय भवन्त विनाऽन्य कश्चन पामगेऽपि नाभ्युपगन्छति । किं च नहि व्यासन तिरश्चामधि- मार कुत्रापि मत्यपाटि " तदपयपि बाटगयण सभवात् " इत्यस्मि बपिकरणे विद्याया देवाना परमपिार समयितत्तत्रापि तिरबामधि सार परमपिणा नाभ्युपगम्यते । न च तथा सति पक्षिणा कथमुपदेष्टत्व- मिति वाच्यम् । येपा पपिशरीगवनि उनाना ज्ञानवत्त्व श्रूयते तेषा- मपि गभस्थवामदेवशद्रमतविदरादिवज्जान जननयोग्यशरीरावन्छेनैव जानवत्त्वमुत्पन्नमित्य युपगम्यते । ते च महान्तो योगश्वर्यवशादनेक- देहाटानन्यायेन नानाजानीयानि शरीराणि परिगृह्णन्ति । तस्मान्मार्क- ण्डेयन स्पाचन पलिविशेपाणामुप-प्रत्वकथनमात्रेण सर्वेपा पक्षिणा नानवत्त्व वा जानारिकारवत्व वाऽभ्युपगन्नु न युज्यते । नहि अग- न्त्येन समुद्र पीन इति सचिन समुद्र पातु शभ्यत इत्युन्मत्तोऽप्य भ्युपगन्छनि । अतो मार्कण्डेयवचनस्यताटशाशयवर्णन त्वयेवानुमोद- नीय नान्येन केनचित् । किच जमिने कमैव फलटमीश्वरो नारित %3D ·पश्वालम्भमीमासा। ११ देवतानामपि विग्रहवत्त्व नारतीत्यादिषु विषयेषु नारत्याग्रह *। नितरा कर्मविश्वासरहिताना नास्तिकाना बोद्धादीना खण्डनार्थ तथा कथित वान् । एतच्छकरविजये भगवद्रियारण्यस्वाभिकृते नवमसर्गे स्पष्टमि त्याता तावत् । यत्तु- 'यन दुखेन सभिन्न न च ग्ररतमनन्तरम् । अभिलापोपनीत च तत्सुख व.पदारपदम् ॥ इत्यनेनापि सचितमेतत् । आवषादेहिकरत्यन्तराला खसदृश मुखसमानद खनिरास । न च प्रतमित्यनेन त-विकट खनिगम । अनन्तरमित्यनन निद्राकार पयिकोभयरहितन्निरूपकालनिगम । अन्यथा सकलद खाभाव याऽऽद्यपान्नव प्रतिपादने सिद्धे न च ग्रस्त मित्यरय यथ्यापत्ते । अभिलाषोपनीतन्न विषर सपादनक्लेशनि- रासः । स्वर्गेऽपि परिकमेव स्खमिति अप्सरस एन जाया भ बो- पशेरत इत्याविष्टोमारिफलकथानक पूर्वपग्योरिति सत्रे भाप्ये पशु क्तम् । एव च विजातीय सत्वमेव स्वर्गत्वम् । तरमा यत्पिासुगादि जन्यदु.स्वमरत्येदेति सूचितम् । यद्वा रचना रीयकाव यभाविद म्या खजनकाधर्मानारब्धदोपभोग्यर खरच तत् । सहगमनादा मरणा- * भगरता जमिनिना नवमे देवताधिकरणे-"देवता वा प्रयोजयेत्" इति प पक्षमुप क्षिप्य " अपि सा शब्दपर्णत्वात् " इत्यनेन सिद्धातित तदाशय एवम्-'" ५ज्रहस्त पुरदर " इत्यादिभूतार्थवादाना प्रमाणा तराई रोधे प्रतायमानाऽपि प्रामाण्य विद्यन इति । प्रियुक्ता धर्मा इत्येव तहलक्षणे निचार प्रस्तुतो न देवताविग्रहादिनिर्ण। । अत एवापुस्विीकारमात्रेणैव शब्दमानप्रमाणको भगवाञ्जमिनि परितुष्टो न भगरती देवता द्रष्टि । तावनेर स्वापक्षितोहाध्यायस्याऽऽरम्भसिद्धे । भगवतो जैमिनेश्व देवतापिग्रहादिक ममतमित्यधिकारलक्षणे तद्वय र मातृमि प्रपञ्चितमिति तत एवाग तव्यम् । पिर रमिया नेह त यते । प्रासका केचन यासजे मनितम्रभदा ये सदृश्न तेऽधिकारभेदनोह्य! । आहुचान भट्टपाद। श्ले कवातिक- " इत्याह नास्तिक्यानिककारष्णुरात्मास्तिता भापकर युक्त्या । दृढत्यमेतद्विपयश्च बोध प्रयाति वेदातनिषवणेन ॥” इति । ६ ·पश्चालम्भमीमासा। न्तप्रायश्चित्तादो चोक्तरीत्याऽल्प पाप भूयान्धर्मो ज्योतिष्टोमन्यायन वदन्तीति दिगिति । तत्तुन्छम् । यन्न दु खेन सभिन्नमित्यादिपद्येन "परसत प्रतीयमानोऽर्थ इत्थम्-न दुखेन सभिन्न रवावच्छेदकश- नव-न समवायिसमवेतत्वसवन्धन दुखवद्भिन्नम् । न च २५ तामियन्य शरीरप्राप्त्यनन्तर सुखाभावावच्छेद कशरीरावच्छि- भारम | विषोपनीनमित्यरय सकल्पमात्रेणोत्पन्न न तु प्रया- १३ । एमादशाशेपणश्यविशिष्टसुग्रमेव ग्वपढबो य भवितुमर्हति इति 11,क्तर्ग-या सिाजन्यदु खसबन्ध उक्तविशेषणानुपपत्ते । भवदुक्त- गै । विशेष ग नामजस्येऽपि तथा तद्वाक्यार्थवर्णन हिंसाजन्यदु ख- यमन्यान्यवानुपपत्त्येव न तु स्वरसत तद्वाक्यात्तात् शाथ प्रतीयत इति वाक्य वारय भज्येत । पेचित्तु यन्न दु खेनेन्यादि न रवर्गलक्षणं विशेषणचतुष्टय यावयाभावात् । पितु स्वरूपकथनमात्रम् । विशेषण- चतुष्टयेनापि हि सासारिकसुखवेलपण्यमस्य अवता सुखत्वावान्तरजाति वग-वभुपलयत । तद्धि ३ खमिश्रमिद तु न नथा । एवं सासारिक राज्यादिसु4 वर्षायवधिप्रमाणाभावान्त्रुकृतापहारादिशङ्काग्रस्तम् । इद तु अथवादादिप्रमाणतो उपादियावत्कालभोग्यतया प्रमित न तन्मभ्येऽ- पाराशिङ्कामत तथेत मन्तरमनवच्छिन्न सतत वर्षादिपर्यन्तमितरत्तु न नथा स्तुि सखा खोभयरहितावग्थयाऽवन्छिन्नमेवमिदमभिलापमात्रे- णोपनतमुपरियन न स्त्रक्चन्दनवनितानिविषयापेक्षामितरतु विषयापेक्ष- मेवेत्येवरीत्याऽग्य पद्यस्यार्थ वर्णयन्ति । अस्मिन्पशेऽपि स्वर्गसुरवस्य दु खसबन्यगन्धाऽपि नारतीत्येव प्रतीयत इत्यलम् । यदपि श्येनवपपयुक्तमत्यल्प पाप भवत्येवेति तत्तु मीमांसेतिशब्द- “या यश्रोतृत्वमात्मन पर यापयति । यतस्तव्यपदेश चेत्येतस्मिन्नधि करणे श्येनेनाभिचरन्यजेतेति वाक्यमुदाहत्यात्रत्यश्येनपट श्येनपक्ष्या- मागुणविधायक्माहोस्वित्कर्मनामधेय वेति सदिह्य तत्प्रख्यन्याया वान्मकाधकाभावात्, श्येनपदस्य श्येनपक्षिण्येव प्रसिद्धत्वात्, 'यथा व श्येनो निपल्याऽऽदत्त एवमय द्विषन्त भ्रातृव्य निपत्याऽऽदत्ते' इत्य यवादस्योपक्रम यविधिवाक्यानुसारेण त तद्विलासा इव तद्विलासा दतिवन्नयत्वात, प्रकृतसोमयागमाश्रिन्य फलोशेन इशनात्मकगुणवि पायकमाहारिवच्च्येनविशिष्टकर्मा तरविधायक वेति पूर्वपक्षे प्राप्ते, अर्थ- वाटरयानन्वयालकारत्वे सर्वषामर्थवादरथपानामुपमानान्तराभावल-

·पश्वालम्भमीमासा।
शकत्वापत्तैरुपक्रमन्यायात्मवलेन भूयोनुग्रहन्यायेनोपक्रमस्थ एकस्मि
श्येनपत्रे रूपकविधया लुप्तापमानविषया वा गाणा निमाश्रित्य
श्येनपद य द्वितीयविधिप्रमागपाक नामधयत्वमेवाङ्गीकर्तव्यम् ।
अर्थवाटर पायपरितमाश्यापपान्नाथ मन्विनव लक्षणा पूर्णे-
पमानविषया रिपेययागग्तन्मथ इत्यवाभ्युपगम्यते गति मिद्धान्ति
तम । भवटुक्तर्ग-या श्यनपक्षिद्रव्यक यनयाग इत्यभ्युपगम्यते चेदे
नविकरणासद्वान्तविरोध रयात, इत्य मिरेन प्रपञ्चेन । तस्मा
च्यम्कायवेदार्थतत्त्वविन्सवजन्यासजेमिनितानुयायमहानुभावशकरश
घर वाम्यादिमतभनाय वेदविरुद्धार्थपलापिसाख्यानुयायिना येनकेन
चि पण्ठितमन्यन न्यारणमतवोपकमञ्जूषादो प्रलपित रखनेऽपि न
विश्वमनीयम् । किंतु व्यासजैमिनिमतमेवाऽऽदरणीयमिन्यारताम् ।
श्रीरामो जनक सती मतिमती यस्य प्रसूर्जानकी
दत्तात्रेय इति प्रक्लमनिगमो य सोमयाजी सुधी ।
गोविन्द सुगुणश्च विष्णुरपगे येव त्रय सोदग
श्रीलक्ष्मीकमलेशपात्युगुले ग्रन्थ न्यधाद्वामन ॥ १ ॥

·No text on this page.

·[४] २ १४ ४ ३ . ४ ९ ८ ७ ८ २ ३ १ ० ग्रन्थनाम। मूल्यम्। आ० ८६ विधानमाला-श्रीनृसिहभदृविरचिता । ४ ४ ८७ अग्निहोत्रचन्द्रिका-किजवडेकरोपाहवामनगासिकता । ८८ निरुक्तम्-दुर्गाचार्यकृतवृत्तिसमेतम् । भागद्वयात्मकम् । ८९ काव्यप्रकाश-सकेताख्यटीकासमेत । ९० शावायनारण्यकम-ऋग्वेदान्तर्गलबाष्कलशारखीयम्। ९१ गौतमप्रणीतन्यायसूत्राणि-भाष्यवृत्तिभ्या ममेतानि । ९२ श्रीमद्भगवद्गीता-सटीकरामानुजभाष्ययुता । ९३ दर्शपूर्णमासप्रकाश -किजवडेकरोपावामनशाखिलत । ६ १२ ९४ सस्कारपद्धति -अभ्यकरोपावभास्करशास्त्रिविरचिता । ९५ काश्यपशिल्पम्-महेश्वरोपदिष्टम् । ९६ करणकौस्तुभ --कृष्णदैवज्ञविरचित ।। ९७ मीमासादर्शनम्-सतन्त्रवार्तिकशावरभा० भागषट्कात्मकम् ।२५ ९८ धर्मतत्त्वनिर्णय -म म अभ्यकरोपाहवासुदेवशास्त्रिपणीत । . ९८ धर्मतत्त्वनिर्णयपरिशिष्टम- ९९ भास्करीयबीजगणितम्-नवाइकुराटीकासहितम् । १०० प्रायश्चित्तन्दुशेखर - नागेशभट्टविरचित । कुण्डार्कयुत । १ १०१ शाकरपादभूषणम्-पर्वतेइत्युपाह्वरघुनाथशास्त्रिकृत विभा०८ १०२ ब्रह्मवैवर्तपुराणम्-भागद्वयात्मकम् । १०३ श्रुतिसारसमुद्धरणम-गिर्यपरनामकतोटकाचार्यप्रणीतम् । १०४ त्रिशच्छ्लोकी-टिप्पणीविवृतिभ्या समेता । धर्मशास्त्रग्रन्थ । २ १५ १०५ आश्वलायनगृह्यसूत्रम्-आश्वलायनाचार्यप्रणीतम् । १०६ दशोपनिषद -मूलमात्रम् । १०७ लीलावती-श्रीमद्भास्कराचार्यप्रणीता। टीकाद्वयोपेता विभागा।३ १०८ व्याकरणमहाभाष्यम्-प्रदीपोद्द्योतयुत (अङ्गा०) भा । २ १२ श्रीमत्पद्मपुराणम्-महापुराणान्तर्गत चतुर्भागात्मकम् । सिद्धान्तदर्शनम्-महर्थिवेदव्यासप्रणीत निरञ्जनभाष्ययुतम् । १ आधानपद्धति -किजवडेकरापावामनशास्त्रिमि कृता । पश्वालम्भमीमासा-किजवडेकरोपावामनशास्त्रिविरचिता।। शिवभारतम्-कवी इपरमानन्दविरचितम् । . " २ . १० ९ ४ २ २ . १ ... १ ·आनन्याश्रममुद्रणालयमुद्रितग्रन्थावल्या अकारादिवर्णानुक्रमेण ग्रन्थाङ्केन मूल्याङ्केन च सहित सूचीपत्रम् । रु आ० ३ २ ० - ४ ४ ८ १ ९ १ १ ० . . ६ 1 . अन्थाङ्का मूल्यम् ग्रन्थाहा मूल्यम् आ. ४१ अग्निपुराणम् ४'२० जीव मक्तिविक १२ ८७ अग्निहोत्रचन्द्रिका १४२४ जामनी सायमातविस्तर ८ ८४ अवैतामोद २ ०६९ ज्ञानाणवत बम ५७ आचारभूषणम् ६ ८५ ज्योतिर्निबध ५८ आचारे दु • ३७ नैत्तिरीयब्राह्मणम् १४ आधानपद्धति १४ ४२ ते नरापनिता ४८ १० १०५ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् १२ ३६ पराया। ८१ आश्वलायनश्रोतसूत्रम् ४ ११ १२ तिरीयोपनिषत् १२ ६२ ईशकेनकठाधुप ० (रामा ०१२ ८ १३ तेनिमयोनिपट ल्यव) ०२ २ ७६ ईशकेनकठोपनिषद १ ७८ स्थिती ये ३ ५ ईशावास्योपनिषत् १८१00-- ही २९ उपनिषदा समन्वय १२ ३२ ऐतरेयब्राह्मणम् १० १० १०६ सागनिन्द ३८ ऐतरेया ण्यम ४ामायणमहागाति १ ११ एतरेयोपनिषत् ४३३ पचनयिनिधार ग०स०६ ९६ करणकौस्तुभ २८ मतर ना- ९ ७ काटकोपनिषत् है ५८ प . ६६ काव्यप्रकाश ६ ४.६रियाप 43 ४ ८९ काव्यप्रकाश ९५ काश्यपशिल्पम् 11३० 7 ,पूतिरतापनीयोप ०१ १२ ६ केनोपनिषत् ५१ मणि ५० गणेशगीना प्रमाणम् 1 गणेशाथर्वशीर्षम् पश्चालभभीमा । ५३ गायत्रीपुरश्चरणपद्धति १ ८७२ परिभाषे दुःोबर २ ६ ६१ गौतमसूत्रम् २ ८.४७ पातञ्जल्योगसूत्राणि ३ १४ छान्दोग्योपनिषत् (शा०)५ 3 पुरुषसूक्तम् ६३ छान्दोग्योपनि ० (रामा०)३ १२/५५ पुरुषार्थचि तामणि ४ ७९ छान्दोग्योप ० (मिताक्षरा०)२ ८ प्रश्नोपनिषत ३ १ ८ 3 ४ ३ ० ४ ८ २ ० . . . ० . १ .

·[.] 10. नीलामी m . ८ " ८९ वायपुरगम २ 1 " 5 3 प ० ४ , ब्रह्मामृतवर्षिणी- २ २ . 5 A क मन्याडा. मल्यम ग्रन्याङ्का मूल्यम पा आ० १०० पायश्चित्ते दोखर १ १० १५ बृहदारण्यकोपनिषत ८ वाक्य पनि (रामानुजी०) ३ ४ १२ ३१ ( मिताक्षरा) १२ पिपानाय ४ १६ बृहदारण्यको०भा०वा ०२२ पदमा। ६ २ ७१ बृहद्योगतरङ्गिणी 10 नमत्रमनावलि ६ ६८ बृहद्ब्रह्मसहिता शनिदान सारिका १२ २८ ब्रह्मपुराणम् * बिमाविस्तर 1 १२ १०२ ब्रह्मवैवर्तपुराणम १ मणम् । २१ बलसूत्राणि (शा०) १- नारायनमायणम ICT IF दीपिकासमतानि ४ ८२ ब्रह्मसूत्रवत्ति ३४ भगवद्गीता (शा०भा०)२ गगनाय ३४ सटीकशाभा । जनताम्ममदरणम १३ (पैशाचभाष्य० ।। 4117पन ४५ ,, (मधुसदनीश्रीधरीग ९२ , (गमानुजीग ) - ८५ ।म १९ भास्करीयबीजगणि मी २ गिर र ७५ भाष्यार्थरत्नमाग पार ०८ ५४ मत्स्यपुराणम् "लगनगाह १० माण्डूक्योपनिषत् "म-चय. ९७ मीमासादर्शनम् माग ९ मुण्डकोपनिषत् ६० यतिधर्ममग्रह मनम ४ ५० पती मतदीपिका तरिना ४६ याज्ञवल्क्यस्मति 13 ४ योगरत्नाकर ०४८ स्मन ना ममुच्चय १९ रसरत्नसमुच्चय ३ २रुवाध्याय ९. हम्यायवर ६ । " २ द २ ८ 1 10 ४ . द २ ३ 10 ८ 0 - २ ८ 1 ० ५ ७ . १० १२ ७० स्मृ यर्थमार द