·शोधनपत्रम् । ब पृष्टः परति पापा शृद्धम् । पृष्ठः परक्ति अशुद्धम् शुदम् ८९ न मम्प. -य: ३९ १५ मरूपम- ४८ ४ योः २३ दौ- ४९ १५ परमाण ५२ २६ -मुपे- २७ : ५८ २८ न्याय ९० २१ ग्न् ११ १४ हेतु पर- २० -तीन " पवर नीन- परमागर -पप- " न्यम् ६६ २३ -मन स्तुती Raat.* -स्कृती -मान " २४ पदे २ -यो - य' ग्र २९ -यो यः यः ताव्या ४ घपरि- घेऽपर. २२ ना. ताव्या १०९ १८ चन्वे ११२ १६ घाम ९ •पन्य ९ ला. इल्याम पन्ध २३ बीन्द्र पुन' " छन्द्रि- त ८ पूयश्रीमद्धर्मविजयगुरुभ्यो नम ।

·श्री श्रीवादिदेवसरिचिरचित प्रमाणनयतत्त्वालोकालंकारस्य । टिप्पणपञ्जिकाचतिद्वयालकृतश्रीरत्नप्रभाचार्यसङ्कलित रत्नाकरावतारिका नाम्नी लघुटीका। (रत्नाकरावतारिका।) सिद्धये वर्द्धमानः स्तात्ताम्रायन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाड्डुरायते ॥ १ ॥ येरत्र स्वप्रमया दिगम्बरस्यार्पिता पराभूति । प्रत्यक्ष विबुधानां जयंतु ते देवसूरयो नव्याः ॥ २॥ स्वादादमुद्रा मपनिद्रभक्त्या क्षमाभृतां स्तौमि जिनेश्वराणां। सन्न्यायमार्गानुगतस्य यस्यां सा श्री स्तदन्यस्य पुन स दण्डः॥ ३॥ (टिप्पणम् ।) एकांतमत्तमातगर्मिहरभ्युदयालयम् । प्रणिपत्यजिन वीर सर्वसम्पत्तिकारणम् ॥१॥ गुरूपदेशत. सम्यक ज्ञात्वाशाखार्थनिर्णयम् । रताकरावतारिकाटिप्पण रचयाम्गहम् ॥ २॥ इरेष्टदेवतानमस्यानन्तरं सुधियोविधेयमारभेरन् । श्रीरनप्रभाचार्य इंहितार्थसिद्धये विघ्नविनायकोपशान्तये चादौ श्लोकत्रय रचितवान्। सिद्धयेइत्यादि । वर्डयति गर्भावतीर्णोजनकसदने राष्ट्रादिगजतुर गादिसमृद्धि विस्तारयतीति चर्डमान, सिद्धये ऐहिकसर्वार्थसम्पत्तयेमोक्षाय च अनेन वचनातिशयो भगवत प्रकटीचक्रे नहिसद्गुरूपदेशमन्तरेण सिद्धि स्यात् अनेनैवज्ञानातिशयो बलादाक्षिसएय यतोज्ञानमन्तरेण: सिचुपदेश सम्भवति ज्ञानातिशयेन चापायापगमातिशयः प्रसभमभि- हितः तदविनाभाषित्वात् पईते चतुस्त्रिंशदतिशयरशोकाद्यष्टमहामाति- रायः ममृद्धियुक्तोभवतीति व्यान्यया पूजातिशयोप्याविश्वके शास्त्रादी • "स"त्यापिपाठ। जनमि ·प्रमाणनयतत्वालाकालंकार: श्लोकोत्तरपादद्वितयेन जैनमतानुगानामपि जिनपतिप प्रसादनापा मत्व सूचयाचके दीपदीपारायतेइत्यनेनेतच्छानाध्ययनकारिणामन्त सिना मोहध्वान्तविनाशः मूचित ॥ १ ॥ येरत्रेत्यादि । यै स्वप्रभयानिरुपाधिप्रज्ञया दिगयरस्य क्षपणककुमुद:- चन्द्रस्य चिदुपा समक्ष पराभूति पराभवो दत्त राजसमाजे महाराजा- धिराजजयसिंहदेवसमक्ष जित इत्यर्थ । नव्याइति एक्स्तुतौ नयन नयस्त- वस्तमहन्तीति नव्याः अथ च नव्या मनुष्यावतारत्यात् नवीना वृहस्पतयो पुद्धिवैभवेन तत्समानत्वात् पाचस्पतिता हि स्थकात्या दिगम्बरस्य महेश्व- रस्य परा प्रकृष्टाभूति ऋद्धिः समपिता ईश्वरस्य देवरूपत्वात् वृहस्पतेश्य देवगुरुत्वाद् गुरुणा हि समृद्धिीयतेभक्तजनस्य अथचवृहस्पतिना नास्तिकमतप्रसिद्धशास्त्रसूत्रधारेण देवानाप्रत्यक्ष भस्म समर्पित । नास्ति फेनहि न मन्यते शिव भस्मसमर्पणमतस्तस्योचितम् ॥ २॥ स्वादादेत्यादि । अपनिद्रभक्त्येति निरतिशयभक्त्या स्पादादमुद्रा स्याद्वादमार्ग अन्येपामपि क्षमाभृता राज्ञामुद्रा जनैः स्तूयते अथच क्षमा- भृता विन्ध्यादीना पर्वतानामुखलमुच्छ्वसितुमारब्धाना मुद्रा मर्यादा पर्यते मुद्रेतिपदवावदकवादव्यपाकरणेन साभिमायम् यस्यामिति। स्यावा- दमुद्रायाम् सन्न्यायेति सत्तर्कपद्धतिमाश्रितस्य सेति स्यादादमुद्रा श्री. लेक्ष्मीहेतुर्मवति वाचत्वरे जयसिदिलामात् । अथचमाऽनिर्वचनीयात्री परमपदमाप्तिलक्षणा तदन्यस्येति स्यादादमुद्राव्यतिरिक्तस्य सएघेति सत्त के ग्यदण्ड स्यात्तस्पपराजयपात्रत्वात् अथच ससारपतनलक्षणोदण्ड यमाणशास्त्रस्य स्वाभिमतस्य स्याद्वादमतमवस्थापयितु पराभिप्रत. २३मत्पसितुमेव प्रचिक्रसितत्वादादी मूचनानिमित्त श्लोकोत्तरकमे- २५ म्॥३॥ द " . (पत्रिका) सहन्ताशुदेशनाया पातुब प्रथमोजिन । परग्राममाशाना थर्णिकामिव दर्शयन् ॥१॥ जय तुगीतमाघारले येऽपवर्ग गता अपि। + शास्त्ररूपेण देहेनोपयुवन्ति जगन्यपि ॥२॥ नन्दन्ति गुग्योऽस्माक यात्मल्यामृतसिन्धप । मलयारिगणाधीशा धीथीतिलकसूरय ॥३॥ 'मावादरताकर इत्यस्तित” महत्तम । देवदारकभीमद्देवरिधिनिर्मित ·टि. पं. द्वयोपेतरनाकरावतारिकायुक्तः श्रीदेवसूरिशिष्येन्द्र श्रीरत्नप्रमसूरिमि । तत्र टीका लघुश्चके रत्नाकरायतारिका ॥५॥ अन्धस्यतस्य मागी द्वौ सुगमावन्तरान्तिरा। मागास्त्रयस्तुविषमा प्रायशो मन्दमेधसाम्॥६॥ अतोऽह विवृति तत्र तुमिच्छामि किञ्चन । तनोतु मयि सानिध्य श्रीमतीमापितेश्वरी ॥ ७ ॥ व्यारयेयपदमत्यन्त तद्वधारयान तु तत्पुर। पपएवक्रम शास्त्रे सर्वत्राम्मिन् भविष्यति ॥८॥ आघायपुस्तक येऽत्रमयज्ञा म्युर्जयन्तिते। फिश्चिजज्ञजनयोधेन सफलोऽय ममश्रम ॥९॥ ग्रन्थाग्म्मे शिष्टममयपरिपालनाय प्रन्यदेवगुरुसिद्धान्ताना क्रमान्नमस्कारमाह सिद्धये वर्द्धमान स्तात्ताम्रायनखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोपदीप्रदीपाङ्गुरायते ॥१॥ सिद्धये इति । मोभाय प्रारिप्सितकार्यसमाप्तिलक्षणायै वा, प्रत्यूहा विमा प्रति- कलाऊद्दाच । दीप्रदीपाङ्कुरायते इति वर्तमाननिर्देश साभिप्राया, तदातनी मगवतो नखमण्डली, इदानी यायव दीपदीपाकुरायते दीप्रत्व दीपस्य रात्रायेष शलभप्लोपश्च प्रायेण तदैवेति रात्रि- सत्कपदीपाक्षेपस्तस्य च मानलिफ्याय जायमानत्वात् , यैरनेत्यादि देवसूरय गृहस्पतय पूज्यत्यात पहुवचनम्, स्वप्रमया स्वकान्त्या, दिशा अम्यरस्य च, परा प्रकृष्टाभूति प्रकाश लक्षणाऽर्पिता, पतशापूर्वम् तेषा हि एतावत्मामर्थ्य न विद्यते, स्वप्रमयतिप्रतिभया दिगम्य रस्योते कुमुदचन्द्रस्य । पराभूतिरिति परामव । विबुधानामिति विदुपा देवानान्च । नव्याति स्तुत्या अथवानूतनाः। (स्त्रा०)-इहहि लक्ष्यमाणाऽक्षोदीयोाषणाक्षरक्षीरनिरन्तरे ततइतो, दृश्यमानस्यादादमहामुद्रामुद्रितानिद्रप्रमेयसहस्रोचंगरगत्तरंगभगिसंगसौ. भाग्यमाजने अतुलफलभरभ्राजिष्णुभूयिष्ठागमाऽमिरामातुच्छपरिच्छेद- संदोह दलासन्नकानननिकुंजे निरुपममनीपामहायानपात्रव्यापारपरा. यणपुर यमपूर्वरत्नविशेषे वचन वचनरचनानवद्यगद्यपरं: पराप्रवा रा, सुकुमारकांतालोकनीयास्तोकश्लोलमो- क्तिकमको भ विकल्पकल्लोलोला सितोद्दामपक्ष वाले कचिदपगता शेपदोपानुमानामि- च्छटाच्छोटनोच्छल दतुच्छशीकरश्लेपसंजायमानमात्त..s . उमत्कारे (वि.) कचिदपगतेत्यादि । असमानागापरा लक्षणयापरतीथिकास्तेपा • सपछोटनेन लक्षणया करास्फा पूर्व साहकारवाक्यनेना माद्यष्टमहामाति- इधः प्रसभमभि- निमन्तरेण देशमन्तरण मोक्षाय सजतुर प्राचार्य- ·४ प्रमाणनयतत्यालोकालकार: लगिरल्लसद्भिः लेपै मत्पद्यमानो मार्तण्डमण्डले लक्षणयानयद्यांवर नोदतेजस्विविद्वज्जनचक्रे छमत्कारश्चमत्कारोयत्र (५०)-आगमाभिरामेत्यादि। आगमामिराम काननपक्षे आगमागृक्षास्तरभिरामम् । असमानपागनेति । अपरिमिता अथवा अममानादीपमाना ये पाठीना । (रत्ना०)-कापि तीकिययग्रथिसार्थसमर्थकदर्थनोपस्थापितार्थानारि तप्रदीपायमानप्लवमानज्वलन्मणिफणींद्रमीपणे सहृदयसैद्धांतिकताकि वैयाकरणकविचक्रचक्रवर्तिमुविहितमुगृहीतनामधेयास्मद्गुरुश्रीदेवसूरि भिर्विरचितेस्यादादरनाकरे नखलु कतिपयतर्कभाषातीर्थमज तोऽपा ठीना अधीवराश्च प्रवेष्टुप्रभविष्णव इत्यतस्तेषामवतारदर्शन कर्तु, मनुरूप तब सक्षपतः शास्त्रशरीरपरामर्शमतरेण नोपपद्यते । (दि०)-नखल्लिति । अपाठीना पठन्तीतिपाठिनोध्ययनकारिणोलेस शालिनस्तेपामिना स्वामिन पश्चानमासम्यन्ध । । अधीवराइति । नधियाबुद्ध्यावरायपाठीना सहस्रदामहामत्स्यायेचधीवरा कैवतीपुत्राः समुद्रे तीर्थमवतार विदाचा तण्यान्त प्रयेष्टुमुचितानान्ये तेपामिति । अपाठीनानामधीवराणाच तीर्थदर्शनम्। तच्चेत्ययतारदर्शनम् । (५०)-तिथिकान्थग्रन्थीति । प्रथयो विषमस्थानानि । अनुरूपमितियुक्तम् । (रत्रा०)-सोपि समासतः सूत्राभिधेयावधारणविनानेतिप्रमाणनय तत्त्वालोकाख्यतत्सूत्रार्थमात्रप्रकारानपरा रत्नाकरावतारिकानाम्नी लघी यसी टीका प्रकटीक्रियते । तत्र चेह यत्रवचिदपि प्रवर्त्तमानस्य पुरुपत्ता मिानिनोनेकप्रकारतत्तदगुणदोपदर्शनाहितसस्कारस्याहाय द्वये स्मृति नाभवन्त्युपकारिणोऽपकारिणश्च विशेषतो येयत्र तदभि पाहताशेनारिराधयिपितास्तदुपहितदोपापसारणेन पराचिकीर्षि परप्राप्रपामी देधापरापरभेदादाह्यांतरगभेदाचेत्यास्मिन् प्रमाण शास्त्ररूपेण प्रक्रमे कृतज्ञा स्तत्र भवत स्तेषां प्रागेव स्मृतये नन्दन्ति गुरकीचन । सूत्राभिधेयेति सूत्रार्थावधा 4 मलयारिंगणा शा- याद्वादरताकर इत्यस्तितकों पररपरामर्श वृदारमन्त्रीमद्देवरिविणि तत्सूत्रेति स्पाद्वादरत्नाकरसूत्राणामधे ·त्मकपदहकारवाक्य मातहार्यादिसपादनेन गिरां वाचामीशमीय- द्वयोपेतरसकरायतारिकायुक्त नो “यत्रति प्रमेयादी प्रवर्त्तमानस्येति प्रमातु पुरुषत्वमा- पिमन्यते पुम्पत्याभिमानी तस्प स्मृतीति स्मरणाननेया विशेषतइति । उपकारिणोग्पकारिणश्च यत्रेति शास्त्रारम्भादिकायें तदभिमतंति उप- कार्यभीत्वस्य सस्मरणेनाराधायितुमिष्टाः तदुपहीति अपकार्युत्पादि तदोपतिरस्कारेण तिरस्कर्त्तमभिलपिताः परापरेति उपकारिणोद्विविधाः त्रपरे तीर्थकरा अपरे गौतमप्रभृतयो गणघरा निजमदगुरुपर्यवसाना अपकारिणस्तु पापा एकान्तमतानुसारिणः सौगतादयः अन्तरगाश्च कामा- दिपवर्गः । यदुक्त कामः क्रोधश्च लोभश्च मानोपो मदस्तथा अन्त. रगारिपसर्गः सर्वेषामपिकीर्तितः ॥ १ ॥ प्रक्रमात प्रमाणनयतत्त्वालो- कासव्यापारम्भे तत्रभवन्तइति पूज्याः श्रीदेवसूरय तत्रभवान् भगवानिति शन्दो पृद्ध प्रयुज्यते पूज्यइति पचनात् तेषामिति घो- कारिणामपकारिणांच मया तद्वयतिरिकास्मृतिर्नवितन्यते यतस्तत् तमे सूत्रमत्रापिसमासतो विप्रियते अचिकीर्तनिति कृतसशब्दने उरात्यादित् अद्यतनीत् णिनिदुःशुकमीत्यादिना चण् फीतीपोक्तशति कीतिरादेशः विकल्पेनइनि चण्परऋवर्णस्य ऋदिति ऋद्भाव द्विवचने सिममाचकीर्तन् अचीकृतन्वा । (५०)-सोऽपीति। शास्त्रशरीरपरामर्श । अह्नायेति झाटेत्येव । दयेऽपीति पुरुषा । (ग्ना०)-तीर्थस्य चतुर्वर्णस्य श्रीश्रमणसघस्येश स्वामिनमास- नोपकारित्वेनात्र पमहावीरमहमिह प्रक्रमे स्मृतिमानये इति सटकः । रागढेपयोः प्रलपविशेषेणापुनर्जेयतारूपेण जनशीलमिति ताच्छी- लिकस्तुन मच्छोटनोच्यामिति तृचा षष्ठीसमास-तिपधात्कथमत्रा यवस्तुनः कालत्रयवर्तिसामान्यविशेषा लोकेन शकाणामिंदाणांपूज्यमर्चनी यम् ।। चारो . मू०-रागद्वेषविजेतारं ज्ञातारं विश्ववस्तुनः। शक्रपूज्यंगिरामीशंतीर्थेशंस्मृतिमानये॥१॥ . कारे यमितिन यापरतीथिकास्तेषां ·. प्रमाणनयतत्वालोकालंकार तारमवितयवस्तुवातविषयत्वेन तासां प्रयोकृतात् । पणचतुष्टयेनामी यथाक्रमं मगवतो मूलातिशयाश्चत्वार प्ररूपितानद्या अपायापगमातिशयो ज्ञानातिशमः पूजातिशयो वागतिशयश्चेति एतनैश्च समस्तेन गणधरादः स्वगुरुपर्यन्तस्य स्मृतिः कृतव द्रष्टव्या तस्याप्येकदेशेन तीर्थेशत्वान्निगदितातिशयचतुष्टयाधारलाचेति परापर- प्रकारेण दिविधस्याप्युपकारिणः सूत्रकाराः सस्मरुः । (टि०) नारेकणीयमिति नाशाइनीयम् । (रना०)-अपकारिणस्तु तथाभूतस्पेत्यमनेनैवश्लोकेन स्मृतिमकुर्वन् तीर्थस्य भारतस्य तदाधेयस्यागमस्य वा ईलक्ष्मी महिमान वास्यति तत्तदसतपणोद्घोषणेः स्वामिमायेण तनूकरोति यः स तीर्थेश- स्तीयांतरीयो वहिरगापकारी त किं भूत शकः पूज्योयागादो हविर्दा नादिना यस्य स तथा त एतावता वेदानुसारिणो भट्टप्रमाकर पालेर क्षाक्षपादकपिलाः सूचयाशक्रिरे पुनः किंमूतं तीर्थेशं गिरामीश वाहि । तिमिति नास्तिकमतप्रवर्तयितहस्पतेः सूचा तथागिरांवाचामी लक्ष्मी शामां श्यति य स्त परमार्थतः पदार्थप्रतिपादन हि वावांशोमा तां च तासामपोहमागोवरतामावताणस्तथागतस्तनकरोत्येवेति विशेषणा- वृत्या सुगतोपतेपः । पुनः कीदृशत ज्ञानारविश्ववस्तुनः नोभमाको तभिक्षणां संवधि विश्वरस्तु समस्तजीवादितत्त कर्मतापन्न समानत. त्रत्वात् ज्ञातारमिति दिगम्बरावमर्शः । ज्ञातारमितिच तृनन्तमिति नन्नुदन्तेत्यादिना कमणिषष्ठीपतिषेधः । नन्वेकस्मिन्नेव वक्तरि खा- न कयमानये इत्येकवचनं न इति बहुवचनं च समग- मिति चेन्नेतदवनीय वचनीयम् । (zिo)-तदारस्येति तीर्थतपाभिरिते म समारोप्यस्य । एतावतेति 'मिनिष्कर्पमीमासाकृत् ममाकर मकर्ममीमांसात् दुगासिंहा. कामको पेनापिक. अक्षपादोयापिक. कपिस्ट मांगा गत रता परमार्थनानि तस्यत दानामपंप्रकाशनमेष शोमा नहि मामाति कार्यानुपयोगियान्मरापिनियत् तामिति गोमा - ·पितरत्नाकरावतारिकायुक्त. । तासामिति वाणीनां अपोहेति निर्णयमानं अयघट सामान्य नतु विशिष्टस्य परमाणुलक्षणस्वलक्षणस्य वस्तुनो शास्त्रेति वाणीनां विकल्पविषयत्वात् स्वलक्षणातः प्रवेशाभावाच यदुक्त मोहविषया प्रोक्ता सामान्यगोचराः शन्दाइचयुग्यश्चैव वस्तु रिति भव IMIM अव्याख्यानाचार्यदिनागनान्यापोह- विपाविकल्पबुद्धिप्रतिभासविपया शब्दाबुद्धयाचप्रोक्ताः किं भूताघुद्धय सामान्यगोचरा सविकल्पिकानतुसर्या निर्विकल्पाध्यक्षघुडीनां वस्तु- विपयत्वांगीकारात्सौगतैरपि धुरीनामेवैतद्विशेषण नतुशब्दानां तेषां सामान्यविषयत्वाव्यभिचारात् विकल्पवत् किंकारण वस्तुनि स्वलक्षणे एपांशन्दानां विकल्पानांचासम्भवादिति एतदर्थश्च विस्तरार्थना प्रमा- णवात्तिके कल्याणचन्द्रकृतटीकातोवसेय । तथागतो घौद्ध समगंसाता- मिति गम् सम्पूर्व समोगम्लित्यादिनात्मनेपदं सद्गच्छतेस्म वचनीयमिति नदूपण वक्तव्यम् । (रत्ना०)--नइत्यत्रापि वा स्वस्यैकत्वेनैव निर्देशादहुवचनं लेक- शेषवशात् तथाहि तेचान्ये सर्वे श्वेतवाससो ऽहंच प्रचिक्रसितशास्त्र- सूत्रधारो वयं तेषां नस्त्यदादिरित्यनेनास्मच्छन्दोवशिष्यते बहुवचनंच भवति ततोऽस्माकं खेतवासोदर्शनाश्रितानां सर्वेषां तत्वं योजानाति तंच स्मरामीत्युक्तं भवति । इत्थचैकशेषशालिविशेषणं कुर्वाण स्तच्छब्दो- पदिष्टमार्गस्थाशेपश्वेताम्वरपारतंत्र्य स्वस्याविश्चक्रे पुनः कीदृशं रागद्वे- पविजेतारं । इतं माप्तसंबंधमारं सांसारिकानेकलेशस्वरूप समूहो यस्मिंस्तो गे सतथा तंच कथमेतादृशंतमित्याह । रागढेपविजा राग- देषाम्यां कृ.) यासौविक् श्रीमदर्हत्यतिपादितात्तत्त्वात्पृथग्भाव स्तया भगवदर्हस्रतिपादित तत्त्वमनुभवन्तोपि हि रागदेषकालुष्यकलंकाक्रांत- स्वांततया परेऽपरथैव प्रलपन्तः सांसारिकक्लेशशात्रवगोचरतां गच्छन्तोत्र अनेनचाशेषाणांशेषाणामपि संमवैतिाप्रमाणवादिचरकप्रमुखाणाया- विष्करणम् । नखलु मोहमहाशैलूपस्यैको नर्तनप्रकारो यदशेषतात्रि कानां प्रत्येकं स्मृतिः कशक्येत । (टि०)-प्रचिक्रसितेति प्रचिक्रमिपतेतिपाठ प्रारब्धुमिष्टः शास्त्रकाये- रोड Pror ·(रत्ना०)-नन्वेवमेतान् प्रतिक्षेपार्थ मुपक्षिपतो वृद्धिः स्यादिति श्रेयांविशेषार्थ मुपस्थितस्याऽश्रेयसि शकां निरसितुं रागदेषेति विशेषण श्लिष्टमजीघटन अरमत्यथ पयोविजयनशील स्तेषां स्मृतिमस्मिकरोमि नत्वन्यथेति तत्र भवति प्राय । प्रमाणनयतत्व खल्वत्र शुचिविचारचातुरीपूर्वमालोकनीयम् । न चरागदेषकपायितांतःकरणैर्विरच्यमानो विचारश्चारुतामचतीत्यतरगाप कारि स्मरण ननु तथापिकथमेतैर्दिव्यदृभिरवांगहशो ऽस्य तत्वविचारः साधीयानित्यारेकामपाकतुं श्लेपेणेवव्यशीशिपन् । ज्ञातारं विश्ववस्तु- नः। विमलकेवलालोकालोकितलोकालोकश्रीमदहत्प्रतिपादितागमव- शाखल्लहमपि काम विश्ववस्तूनां ज्ञातैवेति । वृहत्तोतु स्वकर्तृकत्वा नामीपामपकारिणां निराविकीर्पितत्वेन स्मरण व्याख्यायि । नखलु- महतामीश ममित्थ प्रकटयता मौचिती नातिवर्तते फलानुर्मयप्रारभ- वात्तेषां मूचामात्रन्तु सूत्रे कतिपयात्यन्तसहृदयहृदयसवेद्यमविरुद्धमिति। ननु यदिहज्वरपसरापसारिशेषशिरोरत्नोपदेशवदशक्यानुष्टानाभिधेय जननीपाणिपीडनोपदेशवदनभिमतप्रयोजन दशदाडिमादिवाक्यव- त्सम्बन्धवध्यच नतत्र प्रज्ञाचक्षुषः क्षोदिष्टामपि प्रवृत्ति प्रारभन्ते तद्य- दीदमपि तथा नतर्हितेषाप्रवृत्तीनिमित्त स्यादित्यारेकामधरीकर्तुमची- कृतन् । (टि०)-नन्वेतानिति परतीथिकान्निराक । उपक्षिपइति उपन्यास कुर्वत अस्येति आचार्यस्य । ननुतथापीत्यादि एतैरिति फणभक्षाक्षपाद- कपिलादीभ । दिव्यति ज्ञानदृष्टिभिः अर्वागिति जडरूपस्य चर्मचक्षुप अम्गेति आचार्यस्य तत्तेति प्रमाणविचारः साधुः आरेकामिति आशका (टि०) कर्नु व्यशीशिपनिति स्थविशेषणद्वारेण व्याख्या चक्रिर ननुयदि- जादि तत्रेति प्रयोजनाद्रिरिते शास्त्रे प्रज्ञाचक्षुषइति प्रेक्षावतो विद्वास दष्टामपि स्वल्पामपिइदमपीति भवदारभ्यमाण शास्त्र तथेतिअशक्या- गनप्रयोजनादियुत निष्कल न स्यात् ॥ नतहीति तेषां विदुपा। कि ·टिप योपेतरनाकरावतारिकायुक्त । स्तशास्त्रेति लक्षणानयतत्त्वव्यवस्थापनार्थमिदमुप- च्या योरिति श शन्द क्रम्यते इति । (रत्ना०)-प्रफण संशयाधभावस्त्रमावेन मीयते परिच्छिद्यते वस्तु बम तत्ममाणं नीयते गम्यते श्रुतप्रमाणपरिछिन्नार्थंकदेशो ऽनेनेति नय स्ततो दयोरपि द्वंदे बहचतेपि प्रमाणस्थाम्यहिततेन लक्षणहेलोरित्या दिवदल्पाचतरादपिनयशब्दात्मागुपादानं ततः प्रमाणनययोस्तत्त- मसाधारणं स्वरूप तस्यव्यवस्थापनं यथावस्थिततत्वनिष्टङ्कन तदेवार्थः- प्रयोजनं यत्रोपक्रमणे तत्तदर्थमितिक्रियाविशेषणमेतत् नपुनरिदमिति- निर्दिष्टस्य शास्त्रस्य आचार्योंहि शास्त्रेण कृत्वा प्रमाणनयतत्वं व्यवस्थापयतीत्याचार्यव्यापारस्यैवोपक्रमस्य तदिशेषणमनुगुण । (टि०) प्रकर्षणेत्यादि संशयादीति आदिशन्दाद्विपर्ययानध्यवसायौ ज्ञेयो- बद्वचत्वेपीति पहुस्यरत्येपि अभ्यर्हितेति पूजितत्वात् अल्पान्तरादिति स्तोकस्वरात् अच्शन्दः स्वरसंज्ञयाव्याकरणप्रसिद्ध । (५०)-बद्वचत्वपीति बहुस्वरत्वेपि । (रत्रा०)-नतु शास्त्रस्य तस्य करणतयैव तत्रोपयोगात् कर्तृत्वस्य तत्रौ- पचारिकत्वात् । इदंस्वसंवेदनप्रत्यक्षेणान्तस्तत्वरूपतया प्रतिभासमानं प्रकृत शास्त्रमुपक्रम्यते । बहिः शब्दरूपतया प्रारम्यते । इदं च वाक्यं मुख्यतया प्रयोजनमेव प्रतिपादयितुमुपन्यस्तं तस्येवप्राधान्येन प्रवृत्य- गत्वात् । अमिधेयसम्बन्धौतुसामर्थ्याडमयति तथाहि । प्रमाणनय- तत्त्वमभिधेयंप्रमाणनयतत्त्वेत्यवयवेनलक्षितं सुखानुष्ठेयंचेतदित्यशक्या- नुष्ठानाभिधेयाशङ्का निराकारि प्रयोजनं देधा कर्तुः श्रोतुश्च तत्र कर्नुः प्रयोजनं प्रमाणनयतत्त्वनिश्चयव्यवस्थापनं प्रमाणेत्यादिसूत्रावय- वेनण्यन्तेन साक्षादाचचक्षे श्रोतृप्रयोजन च व्यवस्थेत्युपसर्गधातुसमुदाये- नैव तदन्तर्गत प्रत्याय्यते । प्रमाणनयतत्तनिश्चयमिच्योहि श्रोतारोऽ. हमयमिकयाऽत्र शास्त्रप्रवर्तेरन् अभिमतश्चैतत्प्रयोजनं द्वयोरपीत्यति। स ·प्रमाणनयतरवालोकालकार: मतप्रयोजनवारेकानिरस्ता । सम्बन्धस्तभिधेयेन यथें तालाया भावलक्षणः शास्त्रस्यावश्यम्भावीत्यनुक्तोप्यर्थाद्गम्यते शिष्यश्चेति हितत्वाशवानुत्थानोपहतेवेति । (दि०)-नतुशास्त्रस्यत्यादि तत्रेति व्यवस्थापने तन्नतिशाने इदा शास्त्र हि विविध अर्थतः शब्दतश्च अन्तरर्थरूप वहिः शन्दरूप तत्ते पेति ज्ञानरूपतया तस्येति प्रयोजनस्य मुख्यत्वेन प्रवृत्तिहेतुत्वात् तदा गतमितिआचार्यप्रयोजनान्तर्गत प्रत्याय्यते प्रतीतिगोचरनीयते । (०)-अन्तस्तत्त्वरूपतयेति शास्त्ररूपतया। (रता०)-अधर्मोत्तरानुसारीप्राह । प्रयोजनमादिवाक्येन साक्ष दाख्यायतइति न क्षमे यतः सम्बद्धमसम्बद्धवा तत्तदभिदधीत यद्यसम्बर मेव तदादिवाक्यादेवसमस्तशास्त्रार्थसन्दर्भगाविर्भावसम्मवादकिंप्रक शास्त्रोपकमलेशेन । सम्बद्ध चेत्तदसम्बद्धशब्दार्थयो सम्बन्धासम्मवा तथाह्ययमनयार्भवस्तादात्म्य तदुत्पत्तिर्वाच्यवाचकभावो वा भवेत प्राचीनपक्षेसएवात्मा यस्येति विग्रहे किंतच्छब्दस्य शब्दएव तदर्थोव वाच्यतया त्वचित्ते चकास्यात् यदिशब्दस्तहिंसमस्ताअप्यर्थाः स्वस्वव चकस्वभावा बभूवांसइतियुगपदशेपाणां तेषां निःशेषकाल यावद्गुमगुमा यमानतापत्तेरयत्नोपनतपणववेणुवीणामृदङ्गसङ्गसङ्गीतकारंभनिभृतमिव त्रिभुवनं भवेत् । अथतदर्थस्तहितुरगतरङ्गशृङ्गारभृङ्गारादिशब्दोचारणे चूरणप्लावनसम्भोगघट्टनादिप्रसक्तिः । किचातीतानागतवर्द्धमानपन नामादिकल्पितकथादिवचसामुञ्चारणमचतुरखस्यात् । नहि वृक्षात्मा शिशपा तमन्तरेणापि कापिसम्पद्यते। तथाले हि स्वरूपमेवासौ जह्यात् कुम्भस्तम्भाम्भोरुहादिवत् प्रत्यक्षमपिचैतयोस्तादाम्य न क्षमते कर्ण- कोटरकुटुम्बी खलमिलापः प्रत्यक्षेण लक्ष्यते क्षितितलावलम्बी तु कलशकुलिशादिर्भावराशिरिति कथमनयोरेक्यं शक्येत वक्त तन्न तादात्म्यपक्षोपक्षेपः सूक्ष्मः । अत्रधर्मोत्तरेत्यादि तदिति आदिवाक्य तदिति प्रयोजन सम- ·टि. पं द्वयोपेतरसाकरापतारिकायुक्तः स्तशास्त्रेति लक्षणसाहित्यतर्कादि तथाहीत्यादि अयमितिसम्यन्धः अन- योरिति शब्दार्पयोः विग्रहे इति समासेतादात्म्यशन्दादिमयुक्ततच्छन्द्रप शन्टण्य वाच्यः । तदर्थोवेति शब्दार्थावा यदिशब्दइति तच्छन्दवा- च्यच्छन्दः स्वस्ववाचकति आत्मानमात्मनाव्यापयेयुः शब्दात्मक- त्वादर्धानां । अथतदर्थइति तच्छब्दवाच्यश्चेदर्थः किश्चेति अतीतकथानामु धारणमयुक्त स्यात् । नहीतिशिंशपाशब्दः तमिति वृक्षपदार्थमन्तरेण तथात्वेइति अवृक्षत्वे स्वरूपमिति शिंशपात्वं असाविति शिंशपा कुम्भ- स्तम्मेति यदास्तम्भ स्तम्भस्वरूपएव न स्यात् तदापदार्थहानिरेवभवेत् तस्यासत्वातसपुष्पवत् । (५०)-तत्तदमिदधीतेति तदादियाफ्य कर्तृ तत्प्रयोजन कर्म । आदिवाक्यादेवेति पतम्मादप । अनयोरिति शब्दार्थयो । तदर्थोवति तदभिधेयोधटादि चिकास्या दिति प्रतिमामेत । स्वस्तवाचकस्वभावाइति स्वस्यवाक्यं प्रति वाचकम्वरूपा । बभूवांसइति भूता । निभृतमिति निश्चलम् । तदर्थइति शब्दोऽर्थात्मक । चतुरस्र- मिति शोमनम् । तमन्तरणेति वृक्षात्मानमन्तरेण । तथात्वेहीत्यादि यति पृक्षात्मा नमन्तरेणापि शिशपामयेत् । अभिलाप इति शम्न् । प्रत्यक्षेणेति थोप्रेण । कथ- मनयोरक्यमिति एक शाद आगत्यकर्णयोलंगति । अर्थस्ताक्षतितलावरम्यी तथव तिष्ठति । अत कथमनयोस्तादात्म्यमित्यर्थ । (ग्वा०)-तदुत्पत्तिपक्षेपि किम् शब्दादर्थउन्मजेदर्थाढाशब्दः प्राचिकविकल्पे कलशादिशब्दादेव तदर्थोत्पत्तेर्नकोपि सूत्रखण्डदण्ड- चक्रचीवरादिकारणकलापमीलनक्लेशमाश्रयेत् । प्रयोजनवाक्यमात्रा- देव च तत्मसिद्धेः प्रकृतशास्त्रारम्माभियोगोपि निरुपयोगः स्यात् । द्वितीये पुनरनुभवबाधनमधररदनरसनादिभ्यः शब्दोत्पत्तिसवेदनात् । वाच्यवाचकमावपक्षोपि न क्षेमकारः । यतोसौ वाच्यवाचकयोः स्वभाव भूत स्तदतिरिक्तो वा भवेत् । आद्यभिदायां वाच्यवाचकायेव न कश्चि. दाच्यवाचकमावोनाम सम्बन्धः द्वितीयमिदायान्तु वाच्यवाचकाभ्या' मेकान्तेन भिन्नोसोस्याद कश्चिदा । आयभेदे भेदत्रयं नौकते किमय ·w १२ प्रमाणनयतत्वालोकालकार नित्यो नित्यानित्यानित्योवेति नित्यश्चेत् सम्बन्धिनोरपि नित्यतापचि रन्यथा सम्बन्धस्याप्यनित्यत्वाऽनुषड्डात् तत्सम्बन्धिसम्बद्धसम्बन्धस्वभा- वप्रच्युतः। अथानित्यस्तदासर्ववाच्यवाचकेष्वेका प्रतिवाच्यवाचकम्- भिन्नोवा एकश्चेत्तोकस्मादेव शब्दादशेषपदार्थप्रतिपत्तिप्रसङ्गः। द्वितीय यपक्षेतु किमसौ तत्र सम्बद्धोऽसम्बद्धोवा भवेत् । असम्वद्धश्चेत्तर्हि घटशब्दादपि पटमतीलिः स्यात् पटशब्दाच घट्मतीतिर्दयोरपि वाव्य. वाचकभाक्योरुभयत्राविशेषात् । अथसम्बद्धस्तादात्म्येन तदुत्पत्त्यावा । नतावत्तादाम्येन भेदपक्षकक्षीकारात् । नापितदुत्पत्त्या। यत. किमय वान्योत्पत्तिकाले जायेत १ वाचकोत्पत्तिकाले २ युगपदुभयोरुत्पत्ति- काले ३ एकस्य प्रथममुत्पादेपि यदेव च द्वितीय उत्पद्यते तदैववा।। नाद्यौपक्षावक्षुण्णौ दयाधारत्वेनास्यान्यतरस्याप्यसत्तायामुत्पनिविरो- धात् । तार्तीयीकविकल्पेतु क्रमेणोत्पदिष्णवः पदार्थाः शब्दाश्च अवाच्या अवाचकाश्च भवेयुः । तुरीयपक्षेतु किमसौ वाच्यवाचकाभ्या- मेव सकाशादुल्लसेदन्यतएवान्यतोपिवा । आद्यकल्पनायामनाकलि. तसतस्यापि नालिकरदीपवासिनः शब्दोच्चारणानन्तरमेव पदार्थ प्रतीतिः स्यात्तदानीमेव तस्योत्पादात् । (दि०)-तदुत्पत्तीत्यादि प्रयोजनेति आदिवायादेव वाच्यार्थप्रयोजन- सिद्धेः तत्मसिद्धरिति प्रयोजनप्रसिद्धेः यतोसाविति सम्बन्धाशन्दार्थयोः स्वभाव इति अभिन्न तदतिरिक्तोवेति भिन्लोवा । असाविति सम्बन्ध अन्यथेति सम्बन्धिनोरनित्यताया। तरसम्बन्धीति तौषसम्बन्धिनौ च तत्सम्बन्धिनी तत्सम्बन्धिभ्या य सम्पत्र स्वभाव तत्पच्यवनात्तस्यन- सात् अथचत सम्बन्धिमि सह यः सम्बयसम्बन्धभावस्तस्यपतनात् उमरि सम्पन्ध, तत्रेति पदार्थे भेदपक्षेति तापत्तादात्म्यमभिन्नभि- कोटरकुदामा मिन्नपक्षे सर्वथामिनस्यात् मालिकेरकपित्थवत् कलशकलिशादिौरकार स्वीकारपरेण परीवर्यते । ताीयोकेति युगप- तादात्यपक्षोपक्षेपः रात् क्रमोत्पत्तिविरोध असाविति सम्बन्ध (टिक)-अधम्मोत्तरेन्यतोपीति सङ्केत्तात्अपिशब्दावाच्यवाचकाभ्या- ·- - टिपं द्वयोपेतरनाकरापतारिकायुक्तः मपि सकाशात् अनाकलितेति नालिकेरदीपवासी नालिकेरमन्तरेणघटा- दिपदार्थसाथै नमनुते व्यवहारयायत्वात्तस्य तदानीमिति तस्यवाच्यस्य दर्शनएव । तस्येति सम्बन्धस्य । ' (प०)-अन्यथा सम्बन्धस्याप्यनित्यत्वानुषङ्गादिति चेत् सम्बन्धिनौ नित्यो नमयत । तत्सम्बन्धिसम्बद्धसम्बन्धस्वभावप्रच्युतेरिति ता च ती सम्बन्धिनी पाच्यपाचको तत्सम्बद्धत्यलक्षण सम्बन्धस्य स्वमावस्तस्य प्रच्युति । तत्रेति वाच्यवा धकयो । वाच्यवाचकभावयोरिति वाच्यवाचकसम्बन्धयो । उभयत्राविशेषा- दिति उभयत्रघटे पटेवाऽसम्यग्रत्याविशेषात् । अन्यतरस्याप्यसत्तायामिति द्विष्ठ- सम्य धसम्वित्तिकरूपनवेदनात् । अन्यतोऽपिवातं याच्ययाचकाभ्यामप्यन्यतोऽपि । पदार्थप्रतीतिः स्यादिति स्यादिति याच्ययाचकसम्बन्धस्य प्रतीतिर्भवेत् । (रत्रा०)-अथोत्पन्नोप्यसौ सङ्केताभिव्यक्तएव वाच्यप्रतिपत्तिनिमित्तं ननुकार्यकारणभावविशेष एवाभिव्यंग्याभिव्यञ्जकमावस्तबचान्यतोपीति विकल्पप्रतिविधानमेवं समाधानं । अथान्यतः सङ्केतादेवायमुत्पद्यते । तदप्यवधम् तदाधारस्य धर्मस्यान्यतएवोत्पत्तिविरोधात् नचैवं वाच्य वाचकयोस्तदुत्पत्तिसम्बन्धोऽस्य कथितः स्यात् अथसङ्कतसहकृताभ्यां वाच्यवाचकाभ्यामेषजायते इत्यर्थवानन्यतोपीति तृतीयः पक्षः कक्षी- क्रियते । नन्वसौ सङ्केतः प्रतीते वस्तुनि विधीयेताऽप्रतीते वा । नतावदप्रतीतेऽतिप्रसङ्गसङ्गतेः । नापिप्रतीते यतस्तरक्षणिकत्लेन तदानी- मेव खरसमीरसमीरिताम्मोधरध्वसमध्वसिष्टेति कुत्र सङ्केतः क्रियेत । अथ तत्समानजातीयक्षणपरम्पराया विद्यमानत्वात् कथं न सङ्केतगोचरता तस्य तदसन्नखल्वमतीत विद्यमानमपि शब्दोचरीभूयमुपनेतुं शक्य- मतिप्रसक्ते । यच्च प्रथमं प्रतीत हातदान स्वभाव एक्शब्दोपि गवादिः प्रतीतो ऽप्रतीतोवा तमाचकाव न कश्चि SAF भावेच कथ वाच्यवाचकमावोत्पादः तु वाच्यवाचकाभ्या पराइ- मुखेउत्पादयतांच सङ्केतसहक भेदत्रय त्रोकते किमय.' एवं व्यव- हारकालमनुगच्छत इत्यर्थान वोत्पत्तये।

·१४ प्रमाणनयतत्वालोकालकार सङ्केलान्तर कर्त्तव्यम् । तथाचव्यवहाराभाव एव भवेत् । प्रतिवाच्यवाचक- विशेष सङ्केतकरवश्यम्भावाभावात् । (टि०)-तदाधारस्येति वाच्ययाचकाधारस्य धर्मस्येति सम्बन्धस्य अन्यत इति सङ्केसात् अतिप्रसङ्गेति देशकालविप्रसृष्टेपिसङ्केतमाप्ते तत्क्षणिकति तद्वाच्य तस्येति पाच्यस्य नखल्वपतीतमिति प्रतीतथिनाशा- नन्तरोत्पन्नासमानजातीयक्षणपरम्परा विद्यमानापि प्रतीतैव सा शन्दगो- चरा नस्यात् अतिप्रसक्तेरिति देशपिप्रकृष्टस तप्राप्ते एवशब्दइति प्रतीताम्प्रतीतार्थयत्प्रतीताप्रतीतशब्देपि दोपोड़पनम् भावनीय स्तावेति भवेताम् क्षणिकलेति अक्षणिकेस्थिरइत्यर्थ । तेएवेति शब्दार्थव्यक्ती सङ्केताभावात्पूर्वसङ्केत पूर्वार्थदर्शनेनैव साक विनष्टइति भाव । (५०)-तदाधारधर्मस्येति तो याव्ययाचकायापारोयस्येति विग्रह । अति- प्रसङ्गसङ्गतेरिति देशकालविनष्टेपि सद्वेतप्राप्त । अतिप्रसक्तरिति देशादिविमकृष्टे- ऽपि सहेतप्राप्ते । किन्तुनते एक्व्यवहारकालमित्यादि। ते इति ते शम्बार्थव्यक्ती (रत्रा०)-अथ सामान्यगोचर एव सङ्केत. कियते । तदेवच वाच्यवाचकमावाधिकरणम् कालान्तरव्यक्त्यन्तरानुसरणनैपुण्यधरं च नित्यत्वाद्यक्तिनिष्ठत्वाचेतिवेत्तन्नमनीपिमान्य सामान्यस्याभावात् । कथ प्रतिमासभाजनमपि तन्नास्तीतिचेत् न तत्सतिभासासिद्धे । तथाहि दर्शने परिस्फुटत्वेनासाधारणमेव रूप प्रथते नसाधारणम् अथ साधारणमपि रूपमनुभूयते । गौॉरिति तदसाधीय शावलय- वाहुलेयादितीवतीबतरगोशब्दादिरूपरिवेकेन तस्याप्रतिभासनात् । नचशावलेयादिरूपमेवसाधारण प्रतिव्यक्तिभिन्नरूपोपलम्मात् । यदिच सामान्याधार एव वाच्यवाचकमावस्तदा न शब्दालगृत्तिः स्यात् ज्ञानमात्रलक्षणतात सामान्यार्थक्रियायास्तस्याश्च तदैवनिष्पन्नतात् । अथापि सामान्यविशेषोभयाधारोऽसौ स्यात् तदापि तदेव दूषणम् । प्रत्येक योभवेद्दोपो दयोर्भावे कथनस इति वचनात् । अथ परिस्फुटमसाधारणमेवेत्याप पाठान्तरम् । अपचकारवायाख्या।

·14 टिप द्वयोपेतरताकराचतारिकायुक्तः कथमिदं भवेन्नहि स्वतन्त्री सामान्यविशेषो तदधिकरणमभिदध्महे । किन्तुतदुभयात्मकत्वेन जात्यन्तररूप प्रत्यक्षप्रतीतिसिद्ध कथञ्चिदनुगम- व्यावृत्तिमदस्त्विति चेत् । तदिदमपूर्व किमपिकपटनाटकपाटवप्रकटनम् सामान्यावशेषोभयात्मकत्वस्य दुर्द्धरविरोधानुबन्धदुर्गन्धत्वात् । एतेनैवच कथञ्चिद्भेदनित्यानित्यत्वपक्षावपि प्रतिक्षिप्तौलक्षयितव्यौ । तन्नादि. वाक्यं साक्षात्प्रयोजनं जल्पितुमलं नहिशब्दाः श्वपाकाइव वराकाः स्खलक्षण ब्राह्मणम् क्षणमपि स्पष्टुमर्हन्ति । विकल्पशिल्पिकल्पितार्थमात्र गोचरत्वात् तेषां विकल्पानांचोत्प्रेक्षालक्षणव्यापारपर्यवसितत्वात् । तदुक्तम् विकल्पयोनयः शब्दा विकल्या शब्दयोनयः कार्यकारणता- तेषां नार्थं शब्दाः स्पृशन्त्यपि । १ । तदेतदखिलमनिलान्दोलितार्कतू- लतरलम्। (टि०)-तदेवेति सामान्यम् कालान्तरेति विशेषभावाधिगामुकम् सामान्य हि नित्य कालान्तरे व्यक्तिगामुकंच सामान्यस्यति सामान्यम् नमन्यन्ते यौद्धाः केवलविशेषागीकारात् तथाहीत्यादि दर्शनइति निर्वि- कल्पकप्रत्यक्षे प्रत्यक्षविपयस्य विविक्तपरस्परनिरपेक्षस्वलक्षणस्य तथागते प्रतिपन्नत्वात् अथसाधारणमिति प्रथमसामान्यदर्शने लोकव्यवहारोक्ती- या विवेकेनेति विशेषरूपपरिज्ञानेन । तस्येति साधारणस्य । प्रतिव्य- क्तीति व्यक्तौ २ श्वेतकृष्णरक्तरूपादिप्राप्ते प्रवृत्तिरिति चाह दोहादिका क्रिया। ज्ञानमात्रेति सामान्य ज्ञानमात्र नत्वर्थक्रियासाधक पिशेप क्रियाहेतुजैनैरप्यभ्युपगतः । तस्याइति सामान्यार्थक्रियायाः तदैवेति प्रथमगवादिदर्शनसमये यस्त्वनिश्चये असाविति वाच्यवाचकभावसम्बन्धः तदेवेति यत्सामान्याधारे दपण विशेपाधारे तदेव सामान्यपिशोभया- धारे तदेव स्वतन्त्राविति परस्परनिरपेक्षौ स्वच्छन्दावित्यर्थ । तदधिकेति वाच्यवाचकभावसम्बन्धाधिकरण नाभिध्महे नप्रतिपादयामः वैशेपि- कादिवत् । तदुभयेति सामान्यविशेपात्मकत्वन नकेवल सामान्य नकवला- विशेषा अतण्य जात्यन्तर सामान्यस्य विशेषाणाचानुभवात् प्रत्यक्षसिम कथञ्चिदिति अयघटइत्यनुगमः घटः पटायावृत्तइति व्यावृत्तिः तद्वत् ·प्रमाणनयतत्वालाकालकार: विकल्पशिल्पीति शिल्पीमालिनजातीयः कारुरिति साभिप्राय शिल्पीरि पदार्यरचयति तेपामिति गन्दाना तदेतत् सकल निष्फल कयश्चित्सादा- स्म्यस्य शब्दार्थयो स्वीकारात् नावविरोधावरोध मोदकाचलकरवाला- दयुच्चारणमान्नेपि पदनपूरणपूरणपाटनायुपपातः स्यात् सघनदृश्यते ऽतो भेदः मोदकादयुचारणेन पदार्यमतीत्याऽभेदः अधानेकार्थत्वाच्छन्दानां कथमतिनियतपदार्थप्रत्ययइतिचेद्विवक्षातोहि शम्दाना प्रवृत्तिनतुस्वच्छन्दतः अपिच यदिनकश्चित्सम्बन्ध तत्परमाणुरित्युक्त स्वलक्षण कथमभ्युपगम्यते सौगते चेयवेदकभाषादिति चेदाच्ययाचकभावात् शब्दार्पयोरपि प्रत्यय स्यात् विस्तरोन्यायावतारादवसेय । सूरयस्तु भगवन्तरेण उत्तरयायुः । (५०)-तदेवनिष्पन्नत्वादिति तदैवज्ञानमात्र असाविति याच्ययाचक्माय । उत्प्रेक्षालक्षणव्यापारपर्यवसितत्वादिति आरापलक्षणम्यापारपययामतत्वात् । (रत्ना०)--यतएववदतस्ते किमादिवास्योपक्षेपप्रतिक्षेपः काहितः किंवा कारणान्तर किमपि तत्करणेस्तीति विवक्षित नाद्यः पक्षस्तत्र तत्र- तापकैस्तस्य करणात् । नाप्युत्तरस्तस्य कस्यचिदसत्त्वात् । अथास्त्येव प्रयोजनार्थ प्रवृत्तिनिमित्तार्थसन्देहोत्पादनं तत् तथाहि । प्रेक्षितप्रयोजन- वाक्यानां प्रयोजनार्थिनां तदुपदर्शितप्रयोजनमावाभावपरामर्शपर संशयः समाविर्भवति ततोऽपि च सशयतः सस्यसम्पत्त्यादिफले कृष्यादौ कृषीवलाइव ते तत्र प्रवर्त्तन्त इति चेत् तदमाज्य प्रयोजन- वाक्योपन्यासात् प्रागप्यस्यसाधकबाधकप्रमाणाभावेन भावात् । अथ. तदासौ प्रयोजनसामान्ये सत्तासत्ताम्यां सशयः। प्रमातारश्च प्रायः प्रयोजनविशेषार्थिन एवेति तदिषयसशयोत्पादनाय युक्तमेवेदमिति चेत् नास्यापि पागेवमावात् । तथाहि । प्रमाता शास्त्रमात्रमप्यालोक्या- नुभूतप्रयोजनविशेषेण शास्त्रेणास्य वर्णपदवाक्यकृतसाधर्म्यमवधार्य च किमिदमपिसप्रयोजनमप्रयोजन वा । सप्रयोजनमपि किमस्मदमिमतेन तेन तदकिंमान्येनेत्यादि वाक्यालोकन विनापि सन्दिग्धे । अपिच । तन्मते न ध्वनिरर्थाभिधानधुरां दधाति । तत्कथमयोजनविशेषविषय- सन्देहोत्पादनपि प्रत्यला स्यात् ।

·टिप योपेतरनाकरावतारिकायुक्तः (टि०)-यतएवमित्यादि किंवेति आदिवाक्यकरणे आचार्यकल्पित- प्रयोजनादन्यत् कारणमस्तीतितेवतामिष्ट तस्योति आदिवाक्यस्य नापि- तस्यनि कारणान्तरस्य तदिति कारणान्तर प्रेक्षितेति शास्त्रान्तरे विलो- कितादिवाक्यानां तदुपति तेनादिवाक्येनोपदर्शित तत्रेति शास्त्रे अर्थ- सशयः प्रवृत्त्यग अनर्थस शयस्तुनिवृत्त्या प्रयोजनेत्यादि अस्येति संश यस्य असाविति सशय सत्तेति अस्तिनास्तिवेति सन्देह तद्विषयेति प्रयोजनगोचरसन्देहोत्पादनाय। इदमित्यादिवाक्य अस्यापीति एवं विधस्यापि सशयस्य प्रमातेत्यादि अस्यति शास्त्रस्य साधयमिति समा. नता अस्मदिति विशेषशास्त्रेणसह तदिति प्रयोजनवत् सन्दिग्धेइति सन्देहकुरुते । (५०)-संशय समाविर्भवतीति अर्थमशयोऽपि प्रवृत्यह अनर्थसशयोऽपि निय त्यहम् । अस्येति प्रयोजनभायामावस्य । अस्मदभिमतेन तेन तदादित्यत्रतेनेति प्रयोजनेन । तदादात प्रयोजनयत् । सन्दिग्धेइति मन्देह कुरुते । प्रत्यलः स्यादिति (रत्ना०)-अर्चटचर्चचतुरः पुनराह इह प्रेक्षावतां प्रवृत्तिः प्रयोजन- वत्तया व्याप्ता ततो यन्निष्प्रयोजन न तत्तरारम्भणीयम् । यथाकाकदन्त परीक्षा । तथाचैतदितिशास्त्रारम्मप्रतिषेधायप्रयुज्यमानाया व्याप- कानुपलब्धेरसिद्वतोद्भावनार्थमादिवाक्यकर्त्तव्यमितितदप्यनुपपन्न वा- क्यस्यप्रमाणत्वेनाऽनवस्थिततया. प्रयोजनविशेषसद्धावप्रकाशनसामर्थ्य- शून्यत्वात तदसिद्धिमुद्धावयितुमपर्याप्तत्वात् । (दि०)-तयाचेति निःप्रयोजन । एतदिति प्रकृतशास्त्र व्यापकेति इह- प्रतिषेध्यमानमारम्भणीयत्य तस्य व्यापक प्रयोजनवत्व तस्यानुपलन्धि- नि.प्रयोजनत्वादितिहेतुनोक्ता व्यापक निवर्तमानदि व्याप्यमादाय निव- तते प्रयोजनवत्त्वच व्यापक तन्निवर्त्तनेआदिवाक्यस्यापिवैयर्थ्यप्रसगात। आदिवाक्यमिति तादात्म्यतदुत्पत्तिलक्षणसम्बन्धविकलतयादिवाक्य स्याप्रमाण्य सर्वसौगतसम्मतमेवात : प्रमाणरहितमप्यादिवाक्य विधेय - ध्यान । ३ ·१८ प्रमाणनयतरवालोकालंकार: वाक्यस्येत्यादि प्रमाणेति प्रामाण्येन निश्चयाभावात् । तदसिद्धिमिति व्यापकानुपलम्ध्यसिद्धिमपि । (५०) व्यापकानुपलब्धेरिति । इहप्रातिपेध्यमारम्भतरिय तस्यव्यापक प्रयोजायत्य तस्यानुपलम्पिनियोजनत्यादिति हेतुनोत्ता। तदसिद्धिरिति व्यापकाउपल धेरमिद्धि । (स्ला०)-रामटस्तुपकट्यति । यद्यपीदवाक्यमममाणसान् प्रयोज- नोपस्थापनाद्वारेणनिष्प्रयोजनत्वसाधनमसिद्धविधातुमधीर । तथापि विदग्धसन्दिग्धकर्तुसन्दिग्धासिद्धमपिचमाधनमगमकमेव । यथास- मुच्छलइवलधूलिपटलं धूमत्वेन सन्दिह्यमान धनञ्जयस्येति । तदप्य- शस्तमनुपन्यस्तैपिप्रयोजनवाक्येऽनुभूतपूर्वप्रयोजनविशेषशास्त्रान्तरसा- धर्म्यदर्शनेन शास्त्रमात्रादपि निष्प्रयोजनलगोचरसन्दहस्य सद्- भावात् । ननुयद्येवमादिवाक्य पराक्रियते नतहीदं भवद्भिपि कर्त्तव्य- मितिचेत् नैव । कर्त्तव्यञ्चतम्पति योनान्यथाप्रयोजन विदाञ्चकार । वाच्यवाचकोत्पत्तिसमयमम्भूष्णुशक्तिखभावस्यावापिततथाऽनुभवेन वि- ज्ञानरूपस्पष्टदृष्टान्तावष्टम्भेन च कृतविरोधपरिहारवानित्यानित्यस्य- वाच्यवाचकाभ्या कथञ्चिभिन्नस्य सामान्यविशेषोमयस्वभाववस्तु- गोचरांपरचितमद्देताभिव्यक्तस्य वाच्यवाचकभावसम्बन्धस्य बलेन शब्दानामर्थस्य प्रतिपादकत्व प्रतिपद्य प्रामाण्य चाङ्गीचकार । एतच्च यथास्थान समर्थयिष्यते । यःपुनरन्यथापिप्रयोजनमजानाधश्च न शब्द विशेष प्रमाणवेनामंत तोप्रति नकर्तव्यञ्चत्यनेकान्तो विजयते । (दि०)-साधनमिति तु अगमकमिति अनिश्चायक धनञ्जयस्यैति पहेः तदपीत्यादिनोत्तरयति जनः । यद्येवामिति सशयोत्पादकानभ्युपगमेन निराक्रियते यतोनेन सशयोत्पादनमन्तरेण नकिमपि प्रयोजन कर्तव्यञ्चे- त्यादि अन्यथेति याश्रोता आदिवास्य विना य, प्रमाण्य चाडीचकारति पाक्यसमन्वया चित्रज्ञानेति पश्चवर्णालेख्यज्ञान वाच्यवाचकति एतद्विशे- प्यपद प्राच्यानि पष्टचन्तान्यस्थविशेषणानि पारसुगतकल्पितोत्तरसूच- कानि । प्रमाण्यमिति शम्दानामेव ।

·टिपं द्वयोपेतरनाकरावतारिकायुक्तः (५०)-विदाञ्चकारेति या प्रामाण्यञ्चाङ्गीचकारेति थाक्यसमन्वय । शक्तिस्व- मावस्येति शाकिस्वभावावेशेषस्य । चित्रज्ञानरूपस्य दृष्टान्तावष्टम्भनेति मोग ताभिमतेन यथैकस्मिन् चित्रपटेनानावर्णसङ्करऽपि नहानविरोध । अडीचकारेति शब्दा नामेव अथ प्रमाणस्यादो लक्षणं व्याचक्षते । मू०-स्वपरव्यवसायि ज्ञानं प्रमाणमिति ॥ (रना)-अत्रचादग्धदहनन्यायेनयावदप्राप्तं तावदिधेयमिति विप्र- तिपन्नानाश्रित्यस्त्रपरेत्यादिकमव्युत्पन्नान्प्रति प्रमाण प्रमाणप्रमेया- पलापिनस्तूद्दिश्य द्वयमपि विधेयं । शेषं पुनरनुवाद्य । तत्रप्रमाण- मितिमाग्वत् । स्वमात्माज्ञानस्यस्वरूप परःस्वस्मादन्योऽर्थ इति यावत् तौविशेपेण यथावस्थितस्वरूपेणावस्यति निश्चिनांतीत्येवं ाल यत्तत् स्वपरव्यवसायि ज्ञायते प्राधान्येन विशेपो गृह्यतेऽनेनेति ज्ञान एतच्च विशेषणमज्ञानरूपस्य व्यवहारधुराधारेयतामनादधानस्य सन्मात्रगो- चरस्य स्वसमयप्रसिद्धस्य दर्शनस्य सन्निकांदेश्चाचेतनस्य नैया- यिकादिकल्पितस्य प्रामाण्यपराकरणार्थ । तस्यापिच प्रत्यक्षरूपस्य शाक्यनिर्विकल्पकतया प्रामाण्येन जल्पितस्य संशयविपर्ययानध्यवसा- यानांच प्रमाणत्वव्यवच्छेदार्थव्यवसायीति । स्पष्टनिष्टड्कयमानपार- मायिकपदार्थमार्थलण्टाकज्ञानाद्वैतादिवादिमतमत्यसितु परेति नित्य. परोक्षवुद्धिवादिनां मीमांसकानामेकात्मसमवायिज्ञानान्तरप्रत्यक्षज्ञानवा- दिना योगानामचेतनज्ञानवादिनां कापिलानांच कदाग्रहग्रह निग्र- हीतु स्वेति । समग्रलक्षणवाक्यतु परपरिकल्पितस्यार्थोपलब्धिहेतुत्वादेः प्रमाणलक्षणत्वप्रतिक्षेपार्थम् । (दि०)-तत्रचेत्यादि यावदप्राप्तमिति अगृहीत विप्रतिपन्नादिभिःस्वप- रोति स्वपरव्यवसायिज्ञान व्यवस्थापनीय अव्युत्पन्नानिति शिष्यान ठय- मपीति प्रमाणश्च मेयश्च शेषमिति परेणप्रतिपन्न स्पष्टार्थमनुवदनीय ज्ञायते- ।

·प्रमाणनयतस्यालोकासकार इति शानेप्राधान्येन विशेष गौणत्वेनतुसामान्यदर्शनेतुप्राधान्येन सामान्य 'गौणत्वेनतु विशेषोपधते अज्ञानरूपस्यति ज्ञानाव्यतिरिक्तस्य नतुजडम्द- पस्य व्यवहारेति व्यवहारविमुखस्य विशेषसाध्यत्वान्यवहारस्य सन्मात्रेति सत्तामात्र स्वसमयेति जिनसमयप्रख्यातस्य दर्शनस्थति सामान्यग्रा. हित्वाइर्शनस्य तस्येति ज्ञानस्य तद्धि निर्व्यवसाय कल्पित शाक्यः स्पष्टेति प्रत्यक्षण निर्णीयमान ज्ञानाद्वैतेति प्रमषादिमत निराक नित्यपरोक्षति परोक्षा पराभासिनी स्वात्मनि जडा एकात्मेति नज्ञानमात्मानमात्मना जानाति किन्तु ज्ञान ज्ञानान्तरवेद्यमितिभावः । (१०) स्पष्टनिष्यत्यमानत्यादि गये ज्ञानादेतवादिमतमिति मादिश *दान शून्यधादिमतम् । एकात्मेत्यादि एकात्मसमवेत यद्ज्ञाना तर तस्यप्रत्यक्ष नपुन रात्मन प्रत्यक्षज्ञान बदतीत्येय शीलास्तेषां । यौगानामिति नैयायिकाना कापिला- नामिति साझपाना । परपरिकल्पितस्येति नैयायिकादिपरिकल्पितस्य । अर्थोपल- ब्धिहेतुत्वादेरिति अर्थोपन्धिहेतु प्रमाणम् ॥ (रत्रा०)-तथाह्योंपलब्धेरनन्तरहेतुः परम्पराहेतुर्वा विवक्षांचके परम्पराहेतुश्चेत्तहीन्द्रियवदअनादेरपिप्रामाण्यप्रसङ्गः अथानन्तरहेतुरि- न्द्रियमेव प्रमाण । तत्किन्द्रव्येन्द्रिय भावेन्द्रियवा । द्रव्येन्द्रियमप्युप- करणरूप निवृत्तिरूपवा । नप्रथम तस्य निर्वृत्तीन्द्रियापप्टम्ममात्रे चरि- तार्थत्वात् । नापिद्वितीय तस्य भावेन्द्रियेणार्थोंपलब्धी व्यवधानादा- नन्ताऽसिद्धः । भावेन्द्रियमपि लब्धिलक्षणमुपयोगलक्षणं वा । नपी- रस्त्य तस्यार्थग्रहणशक्तिरूपस्यार्थग्रहणव्यापाररूपेण तेन व्यवधानात् उदीचीनस्यत प्रमाणवे स्मल्लक्षितमेव लक्षणमक्षरान्तरराख्यात स्यात् नवनास्त्येवामशमिन्द्रियमितिभौतिकमेवतत्तत्रानन्तरो हेतुरिति वक्तव्य। व्यापारमन्तरेणात्मनः स्वार्थमम्वित्फलस्यानुपपत्तेः । नाव्यात आत्मास्पर्शादिप्रकाशक: सुषुप्तावस्थायामपि प्रकाशमसङ्गात् नव- तदानीमिन्द्रियनास्ति यतस्तदभावः स्यात् । अथ नेन्द्रिय सत्ता- मात्रेण तहेतु किन्तु मनसाऽर्थेनच सनिकृष्टमिति चेत् । ननु- ·टि पं. इयोपेतरत्नाकरावतारिकायुक्तः सुपुप्तावस्थायामपि तत्तादृशमस्त्येव मनसः शरीरव्यापिनः स्पर्शना- दीन्द्रियेण स्पर्शनादेश्च तूलिकादिना सन्निकर्पसद्भावात् । नचाणु- परिमाणवात् मनस शरीरव्यापित्वमसिद्धमितिवाच्य तत्र तस्य प्रमाणेन प्रतिहतत्वात् । तथाहि । मनोऽणुपरिमाणनभवतीन्द्रियत्वान्नयनवत् नचशरीरव्यापित्वे युगपत् ज्ञानोत्पत्ति प्रसङ्गः तादृक्षक्षयोपशमविशेषेणैव तस्य कृतोत्तरत्वादिति नैतत्प्रमाणलक्षणमक्षणं । आचक्ष्महिच मतपरीक्षा- पञ्चाशति । अर्थस्य प्रमितौ प्रसाधनपटु प्रोचुः प्रमाणं परे तेषामञ्जन. भोजनाद्यपि भवेद्वस्तु प्रमाणं स्फुटं । आसन्नस्यतु मानता यदि तदा सवेदनस्यैव सास्यादित्यन्धभुजगरन्ध्रगमवत्तीयॆः श्रितन्त्वन्मतमिति ॥ (टि०)-अथानन्तरेत्यादि द्रव्येन्द्रियमिति द्विविधद्रव्यन्द्रिय निवृत्ति- रूप उपकरणरूपच उपकरणेन्द्रिय विषयग्रहणसामध्ये च्छेद्यच्छेदनेकरवा- लस्येव धारा यस्मिन्नुपहतनिसिसगावपि विपयनगृह्णातीति उपकरणस्य निर्धत्तीन्द्रियाधारकृतार्थत्वात् निवृत्तिराकारः साच पाह्याभ्यन्तरभेदाद्विधा लत्रवानाअनेकप्रकारा आभ्यन्तरापुनः क्रमेणोत्रादीना कायपुष्प १ धान्यमसूर २ अतिमुक्तकपुष्पचन्द्रिका ३ क्षुरम ४ नानाकारसस्थाना ५ लब्ध्युपयोगेन भावेन्द्रिय लब्धीन्द्रिय पुनस्तदावरणक्षयोपशमरूप उपयोगे- न्द्रिय यः स्वधिपये व्यापार तस्यति लन्धीन्द्रियस्य तेनेति भावेन्द्रियेण उपयोगरूपेण अर्थग्रहणेन अस्मल्लक्षितमिति स्वपरावभास्येव ज्ञानं अमू- दृशमिति भवदुक्त भौतिकमिति महाभूतोद्भवमेव तदिति इन्द्रिय तत्रेति अर्थोपलब्धौ स्वार्थसम्विदिति स्वपरज्ञानं यतइति इन्द्रियाभावात् तद- भावइति प्रकाशाभायः तद्धेतुरिति प्रकाशदेतु. तदिति इन्द्रियं तादृश- मिति मनसार्थेनच समृष्ट तत्रेति मनसि तस्येति अणुपरिमाणत्यस्य युग- पदिति समकाल मनोज्ञानेन्द्रियज्ञानयोरुत्पादनसक्तिः अर्थस्येत्यादि प्रमिताविति अर्थोपलव्धौ प्रसाधनोति साधनपटिष्टोहेतुः आसन्नस्येति सनिकस्य। (५०)-परम्पराहेतुर्वेति प्रामाण्यैन, अञ्जनादेरपीति तस्यपि चक्षु मत्यु फरणादिनार्थोपलब्धिहेतुत्यात । उपकरणमिति इन्द्रियशक्तिरूपम् । निर्वृत्तिरूपमितिः ·/ 1 , - २२ प्रमाणनयतत्त्वालोकाल कार निवृत्तिद्विविधापहिनियत्ति अन्तर्निवृत्ति । यहिनिवृत्ति प्रोग्रादिषु कर्ण शम्फुल्यादिरूपा अन्तनिवृाचन्त्वम् । काम्यपुष्पगालामार श्रोत्र मसूराकारच आतमुक्तकपुप्पाकार प्राणे- न्द्रियम् । भुरप्रसस्थान रसनम् । नानाकार स्पर्शनम् । अर्थग्रहणशक्तिरूपस्येति क्षयोपशमरूपस्य । तेनेति उपयोगेन । तदिति इन्द्रियम् । तंत्रति अर्थोपलम्धी। नाव्यापृतआत्मेत्यादि मय मतेजपेस्पर्शादर्दाना फलन्तायदात्मनण्य । प्रकाशप्रस- ङ्गादिति तदाप्यव्यापृतत्वात । तदमावइति प्रकाशाभाव । तत्तादृशमस्त्येवेति मनसाऽनचसानपृष्टम् । तत्रेति मनसि । तस्येति अणुपरिमाणत्वस्य । प्रमाणेन प्रतिहतत्वादिति मूलपाठ क्यचित्प्रत्यक्षज्ञप्तिकरणत्वादिति प्रत्यक्ष पञ्चद्रियग्राहा झान- न्तस्य करण साधक्तमम् । क्वचित्कारणत्वादिति पाड साऽपिरम्य , तस्येति अशुपरिमाण- त्वस्य युगपत्झानोत्पत्तिमसहस्य । अञ्जनभोजनाद्यपीति तदिअञ्जनभोजनादिक व्यव हितं कारणम् । (रना)-अनधिगतार्थाधिगन्तृप्रमाणमित्यपिप्रमाणलक्षणन मीमां- सकस्यमीमांसामांसलतांसूचयति । प्रत्यभिज्ञानस्यामामाण्यप्रसङ्गात् । अथात्रापूर्वोप्यर्थः प्रथते । इदानीन्तनमस्तिवं नहि पूर्वधियाधिगत- मिति चेत् । इदमन्यत्रापि तुल्य । उत्तरक्षणसत्त्वस्य प्राक्क्षणवर्तिसम्बेद- नेनावेदनात् पूर्वोत्तरक्षणयो सत्त्वस्यैक्यात कयन्तेन तस्यावेदनमितिचेव प्रत्यभिज्ञागोचरेऽपि तुल्यमेतत् । रजतगृह्यमाणहि चिरस्थायीति गृह्यते इति वचनात्यागेवतवेदनेच तदिदानीमस्ति नवा काहग्वाऽस्तीति तदनन्तर नकोपि सन्दिहीत । ततोऽपार्थकमेवानविगतेतिविशेषण व्यवच्छेद्याभावात् । नचाव्यापकत्वदोषः प्रकृतलक्षणे प्रत्यक्षपरोक्षलक्ष- णव्यक्तिव्यापकत्वात् । नाप्य तिव्यापकत्वफलकः । सशयाचप्रमाण- विशेषष्ववर्त्तनात् । नाप्यसम्भवसम्मवः प्रमाणस्वपरव्यवसायिज्ञान प्रमाणत्वान्यथानुपपत्तेरित्यतस्तत्र स्वपरव्यवसायिज्ञानवसिद्धेः। (दि०)-प्रत्यभिज्ञेति सएवायमिति अत्रेति मत्यभिज्ञाने इदमन्यत्रा- पीत्यादि अन्यत्रापीति अधिगतार्थाधिगन्तृपु धारावारिज्ञानेषु तेनेति पूर्पक्षणेन तस्येति उत्तरक्षणस्य तवेदनेति पूर्वोत्तरक्षणयोाने व्यवच्छेद्येति विशेषणरि व्यवच्छेदकमस्य व्यवच्छेद्य नास्ति नचाव्यापकेत्यादि व्य क्तीति विशेष अतस्तत्रेति प्रमाणे । - ·२३ टि पद्वयोपेतरत्नाकरावतारिकायुक्त (१०)-प्रमाणत्वान्यथानुपपत्तेरिति भवातहि धर्मिविशेषमाध्ये धर्मिसामान्य हेतु। तत्रति प्रमाणत्वान्यथानुपपत्त्यात्यहेता। (रत्ना०)-अत्रचायकण्टकोद्धारप्रकारस्तथाहि । नतावदत्रपक्षप्रति. क्षेपदक्षदोषसश्लपः । अयहिभवन किं प्रतीतसाध्यधर्मविशेषणत्वमन- भीप्सितसाध्यधर्मविशेषणता निराकृतसाव्यधर्माविशेषणत्वं वा भवेदिति भेदत्रयीत्रिवलीव तरलाक्षीणामुन्मीलति । तत्र न तावत् प्रतीतसाध्य धर्मविशेषणलमत्राख्यायमानं सख्यावतां ख्यातये यतः प्रसिद्धमेव साध्यसाधयतामेतदुन्मजति । आपोद्रवाइत्यादिवत् । नचैतत्पमाणलक्षण- मद्यापि परेषां प्रसिद्धिकोटिमाटीकिष्ट नाप्यत्रानभीप्सितसाभ्यधर्मवि- शेपणतामाषणीया साहिस्वानभिप्रेत साध्य साधयतामधीमतां धावति- शौद्धोदनस्य नित्यत्वसाधनवत् । नचाहतानामेतत् प्रमाणलक्षणमना काहित । नापिनिराकृतसाध्यधर्मविशेषणत्वमत्रोपपत्तिपद्धतिप्रतिवद्धता दधाति । तद्धि प्रत्यक्षेण अनुमानेनागमेनवा साध्यस्यनिराकरणाद भवेत् । नचैतदनुष्णस्तेजोऽवयवी नास्ति सर्वज्ञो जैनेनरजनिभोजनं भजनीयमित्यादिवत् प्रत्यक्षानुमानागमादिभिर्वाधासम्बन्धवेधुर्यं दधान मीक्ष्यते । तस्मान्नात्र दोषः पक्षस्य सूक्ष्मोप्युत्प्रेक्षितु पार्यते । नापि- हेतोः स खलासिद्धताविरुद्धताच्यभिचारोवा भवेत् यदितावदसिद्ध- तातदापि किमन्यतरासिद्धिरुभयासिद्धिर्वाभवत् अन्यतरासिद्धिश्चेत् तदापि वादिनः प्रतिपादिनोवाऽन्यतरस्येयमसिद्धिः स्यात् । यदि- वादिनस्तदा किंस्वरूपदारणाश्रयदारणभिन्नाधिकरणताद्वारेण पक्षे- कंदशद्वारेण प्रतिज्ञायैकदेशढारेण वासौ स्यात् । स्वरूपद्वारेणचेत् तम्कि हेतुस्वरूपे विप्रतिपत्तेरप्रतिपत्तेः सन्देहादानप्राच्य प्रकारः सारः प्रमाणत्वाख्यहेतुस्वरूपे समस्तप्रामाणिकपरिपदामविवादात् । नापि दितीयः प्रमाणस्वरूपमप्रतिपद्यमानस्य वादिनोप्रामाणिकत्व प्रसङ्गात् । नापि तृतीयः सर्वथैवानिणीतप्रमाणस्वरूपस्यप्रतिपत्तस्तत्र सन्देहानु- त्पादात् । नखलुसकलकालमनाकलितस्थाणुत्वस्य स्थाणुत्वपुरुषलो लेखी सन्देहः कस्यापि सम्पद्यते तत्स्वरूपप्रतिपत्ती वा कचित्कथं ·प्रमाणनयतत्वालोकालकार' सर्वथा प्रमाणस्वरूपे सशय स्यात । आश्रयासिद्धिव्यधिकरणासिद्धीतु वादिनी जैनस्य दोपावेव नसम्मती अस्ति सर्वज्ञः सुनिश्चितासम्भव- दाधकप्रमाणत्वादुदेष्यतिशकटकृत्तिकोदयादित्यादेर्गमकत्वेन स्वीकृत- वात् । सम्मतत्वेवा नतयोग्ऽत्रावकाशशङ्काशङ्कसकथा । प्रमाणस्य धर्मिण सकलबादिनामविवादास्पदत्वात प्रमाणत्वहेतोस्तत्रवृत्तिनि- र्णयाच । पक्षकदेशासिद्धतापि नात्रसाधीयस्तां दधाति । साहि सम्पूर्ण पक्षाव्यापकत्वे सति सम्भविनी । सचेतनास्तरखः स्वापादित्यादिवत् नचैतदत्रास्तिनाप्यनित्याशब्दो नित्यत्वादित्यादिवर प्रतिज्ञार्थकदेशा सिद्धताभिधानीया । तस्यास्तत्वतः स्वरूपासिडिरूपत्वादन्यथा- धामणापि हेतु तत्प्रसङ्गात् । स्वरूपासिद्धिश्चात्र न यथास्थेमान मास्तिनुते तथानन्तरमेवन्यरूपीतिनवादिनःसाधनमसिद्धमेतत् नापि प्रतिवादिनस्तत्राप्येव प्रकारकल्पनाप्रवन्धस्य प्रायः समानलात् । अत एव वादिप्रतिवाद्युमयस्यापि नासिद्धमिदम् । (टि०)-अयहीति दोपसश्लेष अति विद्वजनसदसि संख्यावतार विदुपा ताकिकाणा प्रसिद्धये तरिकहवित्यादि विप्रतिपत्ते र्थयात् अप्रतिपत्तेरिति अनध्यवसायात् तत्रेति प्रमाणा' रूपेति प्रमाणस्वरूपप्रतिपत्ती या क्वचित्सन्देहपि सज्ञात विकल्पसिहस्यापि धम्मिण. सिमत्वाचनस्य प्रमाणवेति प्रमाणत्वादिति लक्षणस्यतो तत्रेति प्रमाणवर्तननिश्चयात् पक्षकेत्यादि सेति पक्षकदशा- रसियता तस्याइति प्रतिज्ञाथैकर्दशासिद्धताया धम्मिणइति नित्यः शन्दोनित्यत्वादित्यत्र नित्यत्वस्य साधनत्वे प्रमाण स्वपरन्यवसायि ज्ञान प्रमाणत्वादितिवत् तत्प्रसङ्गादिति प्रतिज्ञार्थंकदेशासिदताप्रसक्त आस्ति धनुतेइति टिआस्कन्दनआरपूर्व, स्वादि उपसर्गणरिधात्वर्थीबलादन्य चनीयते इतिवचनात् स्थिरत्वमाश्रयति स्वपरत्वमाश्रयति । (५०) क्वचिकर्थसर्वथा प्रमाणस्वरूये सरायः स्वादिति अपित्यदेशनम म्यात् । तत्प्रसङ्गादिति प्रतिष्ठाक्देशासिद्धतामसङ्गात् । and ·. टि पं द्वयोपेतरत्नाकरावंतारिकायुक्तः (रता०)-एवंच कथमिदं साधनमसिद्धिसम्बन्ध दधीत नापि विरुद्ध- ताबन्धकीसम्पर्ककलड्दितमेतत् । विपक्षादयावृत्तत्वात् । नापि व्यभिचार- पिशाचसञ्चारदुस्मञ्चरं । यतोनिर्णीतविपक्षवृत्तित्वेन सन्दिग्धविपक्षवृत्तित्वेन वाञ्च व्यभिचारः प्रोच्यते । नतावदायेन । अनित्यः शब्दः प्रमेय- वादित्यादिवद्विपक्षे वृत्तिनिर्णयामावात् । स्वपरव्यवसायिज्ञानस्य हि विपक्षः संशयादिर्घटादिश्च । नच तत्र कदाचन प्रमाणतावरिवर्ति । नापि द्वितीयेन विवादापन्नः पुमान सर्वज्ञो न मवति वकृत्वादित्यादिवद्विपक्षे वृत्तिसन्देहस्यासमवात् । संशयघटादिभ्यः प्रमाणत्वव्यावृत्तेनिर्णीतत्वात् । तन्नानकान्तिकत्वलक्षणमपिदूपणमत्रोपढौकत इति न हेतोरपि कलङ्ककलि- कापि प्रोन्मीलति । निदर्शन पुननोपदर्शितमेवात्रेति न तद्दोपोद्धारसंरम्भः। भवतु वा तदपि व्यतिरेकरूपं संशयघटादि न चात्र कश्चिडूपणकणः । सखल्लसिद्धसाध्यव्यतिरेकोसिद्धसाधनव्यतिरेकोसिद्धोभयव्यतिरेका सन्दिग्धसाध्यव्यतिरेकः सन्दिग्धसाधनव्यतिरेकः सन्दिग्धोमयव्यति- रंकोऽध्यतिरकोऽप्रदर्शितव्यतिरेकोविपरीतव्यतिरेको वा स्यात् तत्र न तापदायाः पद्घटादोसाध्यसाधनव्यतिरेकस्य स्पष्टनिष्टकनात् । नापि सप्तमः व्याप्त्यात्र व्यतिरेकनिर्णयात् । नाप्यष्टमनवमौ यत्र नस्व- परव्यवसायिज्ञानव नतत्र प्रमाणत्वमिति व्यतिरेकोपदर्शनादित्यतो निष्फलकादनुमानात् तल्लक्षणसिद्धेरनवद्यमिदं लक्षणम् । (दि०)-स्वपरव्यवसायीत्यादि संशयादिरिति स्वपरव्यवसाथिनो वि. पक्षः सशयादिः ज्ञानस्यत विपक्षो घटादिः नचतति सशयादौ घटादौया सखल्लिति असिद्ध साध्याभायो यस्य व्यतिरेकोभाव उच्यते विपरीत- व्यतिरेको यथा यवनप्रमाणत्व नतत्र स्वपरव्यवसायिज्ञानत्वमिति साधनो- पसहरणपूर्वसाध्यस्योपसंहारः अनुमानादिति प्रमाणत्वलक्षणात् तल्लक्षणेति प्रमाणलक्षणसिदः लक्षणमिति स्वपरव्ययसायित्वरूपम् । (५०)-विपक्षेवृत्तिसन्देहस्यासम्भवादिति विपक्षे उपरसण्डे ।

·प्रमाणनयतरयालोकालकार: अथात्रवज्ञानमिति विशेपणं समययन्ते। मू-अभिमतानभिमतवस्तुस्वीकारतिर- स्कारक्षमहिप्रमाणमतोज्ञानमेवेदमिति । (रत्रा०)-अभिमतमुपादेयमनभिमत हेय तद्वयमपि देवा मुख्य गौणच । तत्र मुख्य सुख दुःखच गौणं पुनस्तयोः कारण कुसुमकुहुम- कामिनीस्टाक्षादिक खलकलहकालकूटकण्टकादिकच ॥ एवविधयो रभिमतानभिमतवस्तुनोर्यो स्वीकारतिरस्कागै प्राप्तिपरिहारौ तयोः क्षमसमर्थ प्रापक परिहारकचेत्यर्थः अनयोरुपलक्षणत्वादेतदुभयाभाव- स्वमार उपेक्षणीयोप्यत्रार्थो लक्षयितव्यः। रागगोचरः खल्वभिमतो देपविषयोऽनभिमतोरागद्वेषद्वितयानालम्वनन्तु तृणादिरूपेक्षणीयस्त- स्थचोपेक्षक प्रमाण तदुपेक्षायां समर्थमित्यर्थः हिर्यस्मादर्थे यस्मादभिम- तानभिमतवस्तुस्वीकारतिरस्कारक्षम प्रमाणमतइदज्ञानमेव भवितुमर्ह- ति । नाज्ञानरूप सन्निकर्षादिक प्रयोगश्च प्रमाण ज्ञानमेव अभिम- तानभिमतवस्तुस्वीकारतिरस्कारक्षमतात् यत्तु नैव नतदेवं यथास्तम्भ स्तथाचद तस्मात्तथा। (दि०)-अथेत्यादि अत्रवेति सूत्रे। उपपत्त्यन्तरं प्रकटयन्ति । मू-नवैसन्निकर्षादेरज्ञानस्य प्रामाण्यमुप- पन्नातस्यार्थान्तरस्येव स्वार्थव्यवसितौ साधकतमत्वानुपपत्ते रिति। (स्त्रा०)-अयमर्थ । यथासम्मतिपन्नस्य पादेरर्थान्तरस्याज्ञान- रूपस्य स्वार्थव्यवसितौ साधकतमत्वाभावात् प्रामाण्यन्नोपपत्तिश्रिय मशिधियत्तथासन्निकदेरपि प्रयोग. सनिकादिनप्रमाणव्यवहार- ·२७ टि प योपेतरत्नाकरावतारिकायुक्त भाक स्वार्थव्यवसितावसाधकतमत्वाद्यदेवं तदेव यथापटस्तथाचार्य तस्मात्तथा। (दि०)-नवैसन्निकांदिरित्यादि तस्येति सन्निकर्षादेः स्वाथेंति स्वपरव्यवसाये। (५०)-सम्प्रतिपन्नस्यति उभयवादिसम्मतम्य । अथास्यसाधनस्यासिद्धिसम्बन्धवैधुर्य व्यञ्जयन्तः सूत्रदयं ब्रुवते । मू०-नखल्वस्य स्वनिर्णीतौ करणत्वं स्तम्भा देरिवाचेतनत्वात् । नाप्यर्थनिश्चितौ स्वनिश्चितावकरणस्यकुम्भादेरिवतत्रा- प्यकरणत्वादिति। (रत्रा०)-अस्यति सन्निकर्षादेः करणत्वं साधकतमत्वं नाप्यर्थनि- श्चिताविति अस्य करणत्वमितियोगः। तत्रापीत्यर्थनिश्चितावपीत्यर्थः । शेषमशेषमत्तानार्थम् । प्रयोगौतु सन्निकर्पादिः स्वनिर्णीतौकरण नभवत्य- चेतनत्वाद्य इत्य सइत्यं । यथास्तम्भस्तथाचाय तस्मात् तथा सन्नि- कांदिरर्थनिश्चिती करण नभवति स्वनिश्चितावकरणवाद्यएवं स एवं यथास्तम्मो यथोक्तसाधनसम्पन्नश्चायं । तस्माद्यथोक्तसाध्यः। अत्र केचि- द्योगाः सङ्गिरन्ते । सन्निकर्षादिनप्रमाणव्यवहारभागित्यादि यदवादि तत्रादिशब्दसचितकारकसाकल्यादेः काममप्रामाण्यमस्तु सन्निकर्पस्यतु प्रामाण्यापकों नोमर्षप्रकर्षसिद्धये तस्यार्थोंपलब्धौ साधकतमत्वावधार- णेन स्वार्थव्यासितावसाधकतमत्वादित्यत्र हेत्वकदेशस्यासिद्धेः । यत्तु तत्सिद्धौ साधनमधुनेवाभ्यधुस्तदसाधीयः प्रदीपेन व्यभिचारात् । तस्य स्वनिश्चितावकरणस्याप्यर्थनिश्चितीकरणलादिति । तदेतत्रपापात्र मर्थोपलब्धौसनिकपस्यसाधकतमत्वासिद्धेर्यत्रहिनमात्राव्यापारितेसत्यव- शंकार्यस्योत्पत्तिरन्यथा पुनरनुत्पत्तिरेव । तत्तत्र साधकतम यथा ·२८ प्रमाणनयतत्त्वालोकालकार: छिदायां दात्र नच नमसि नयनसन्निकर्षसम्भवेपि प्रमोत्पत्ति । रूपस्य सहकारिणोऽभावात् तत्रतदनुत्पत्तिरितिचेत् । कथमसौ रूपेपि स्यात् । नहिरूपे रूपमस्ति निर्यणलाद्गुणाना नापि तदाधारभूते द्रव्ये रूपा- न्तरमस्ति याबद्रव्यमाविसजातीयगुणद्धयस्य युगपदेकत्र खया नभ्यु- पगमात । अवयवगत रूपमक्यविरूपोपलब्धौ सहकारि समस्त्येवेति चेत् । कथ त्र्यणुकावयनिरूपोपलम्भो भवेत् । नहियणुकलक्षणावयवत्रयवर्ति- रूपमुपलभ्यते । यत सहकारि स्यात् । अनुपलम्यमानमपितत्तत्रसहका- रीतिचेत् । तहिकथनतप्तपाथसि पावकोपलम्भसम्भवस्तटवयवनुपलभ्य मानस्य रूपस्य भावात् यदिचरूपसहकारि कलप्यते तदा समाकलित- सकलनेत्रगोलकस्य दूगसन्नतिमिरगेगावयाविनः कथनोपलब्धिः । (दि०)-अथास्येत्यादि सापनस्येति स्वार्थव्यवसितायसाधकतमत्वा- दित्येप रूपस्य धुर्यमिति अभाव साधकतमत्वमिति प्रमाणत्व यइत्थं- मिति योचेतन. सस्वनिश्चिती करण नभवति सत्रिकर्षादिग्त्यिादि तत्रेति सन्निकदी कारकेति कारकाणि सरकारिकारणानि उपादानादीनि च तेपा सकलसाया' तस्यति सन्निकर्षस्य अत्रेति पक्षे हेलेकदेशेति स्वार्धन्यवसितावमाधकतमत्वाइवतुस्वव्यवसितायसाधकतमत्व सन्निकर्ष- स्यार्थव्यवसितातुसाधकतमइति हेत्येकदशोऽसिद्ध तत्सिद्धाविति अर्थ- व्यवसितिपिपयेऽसाधकतमत्वासही तस्येति सरिकपस्य प्रदीपस्य च यत्र हीति दावादी अन्ययेति अव्यापारित तदिति दानादि तत्रेति कार्योत्पत्ती रूपस्थति नीलपीतादेः तत्रेति नभसि तदनुत्पत्तीति प्रमानुपपत्ति अमानिति प्रमा याबद्रव्यात सयोगसख्यादया गुणा अयाघदव्यभा. धिन अपरंतु विपरीता याबद्दव्यभाविनइत्यर्थः कथयणकति अणुद्धयसयोगवणुका दुयणुकत्रयेणन्यणक स्थादित्यौलषयसिझात', अनुपलभ्येत्यादि तदिति दयणुकटक्षणमवयवत्रय तत्रेति व्यणुकाव यविरूपीपलम्भे पावकेति चाक्षुपप्रत्यक्षेण ग्रहणाभाधः तदवयवेप्विति पापकावयवेषु रूपस्येति अग्ने, समाकलितेति आवेष्टितसमग्र- नयनतीलम.. 1 ·- -- - टिप योपेतरनाकराषतारिकायुक्तः (५०)- यथोक्तसाधनसम्पन्नश्चायमिति अयप्रयोगें । हेत्वेकदेशस्यासि- द्धेगिति तस्य भ्यव्ययमितो माधकतमत्य नाम्ति अथव्यवमितौ च सुतरामस्ति । तत्- मिडाविति अर्थव्यवमितिविषयेऽमाधम्तमत्वसिद्धौ । अभ्यधुरिति भवन्त । तत्रेति नमामि । तदनुत्पत्तिरिति प्रमानुत्पत्ति । रूपान्तरमस्तीीते रूपान्तरम् कृष्णादि । कयत्र्यणुकावयविरूपापलम्भइति प्रिभित्र्यणुस्त्यणुक अवययगतरूपानुपलम्भे सति कथज्यणुकाययोवरूपोपलम्मा भवेत् इतिगाक्यभावार्थः । रूपस्य भावादिति अग्न सत्यम्य। (रत्ना०)-अथात्यन्तासत्त्यमावोपिसहकारी नचासौतिमिर स्तीति- 'चेत् । नन्वियमामतिरात्मापेक्षया शरीरापेक्षया लोचनापेक्षया तदधि- छानापेक्षया वा विवक्षाचक्र प्रेक्षादक्षेण । आयेकल्ये कथं कस्यापि पदार्यस्योपलब्धिापकस्यात्मनः सर्वभावैरासत्तिसम्भवात् द्वितीयेकथं करतलतुलितमातलिङ्गादरुपलम्भः । तृतीये कथक्वापि चाक्षुषप्रत्यक्ष- मुन्मजेत् चक्षुष प्राप्यकारित्वकक्षीकारेण सर्वत्रस्वगोचरेणासत्तिसद्धा- वात् । तुरीयंकथमविष्ठानसयुक्ताञ्जनशलाकायाः समुपलब्धिः । अथये- नाशेननस्यास्तत्रससर्गः सनोपलभ्यतएवनेवमवयविनानिरंशवेन स्वीका- रात् । अपिचकथमुदीचीप्रतिव्यापारितनत्रस्य प्रमातुर्नकाश्चन काञ्च- नाचलोपलब्धिमनुभवामः । नचदवीयस्त्वान्नतत्रनेत्ररशमयः प्रसतुं शक्तास्तेषां शशाड्डेपिप्रसरणाभावापत्तेः । अथ तदालोकमिलितास्त- वर्द्धन्ते तहिंखरतरकरनिकनिरन्तरापूरितविष्टपोदरे मरीचिमालिनि सति सुतरां सुराद्रिममिसर्पता तेषां वृद्धिर्भवेत् । नव दिनकरमरीचीनां नितरां कठाग्लेन तैस्तेषां प्रतिघातस्तदालोककलापाकलितकलशकुलि- शादिपदार्थानामप्यनुपलम्भापत्तः । ततोनसन्निकर्पसद्धावेप्यवश्य सम्बे- दनोदयोऽस्ति । नापितदभावेऽभावएव । प्रातिभप्रत्यक्षाणामार्प संवेदनविशेषाणाच तत्कालाविद्यमानवस्तुविषयतया सन्निकर्षाभावेपि समुद्भवात् । तन्नसन्निकर्पस्यसाधकतमल साधुत्वसौधाध्यासधैर्यमार्जि- जत् । यञ्चप्रदीपेन व्यभिचारमुदचीचर सोपिनचतुरचेतश्चमत्कारचञ्चुः प्रदीपस्यमुख्यवृत्याकरणलानुपपत्तेर्नेत्रसहकारितयाकरणत्वोपचारात् ।

·'ममाणनयतत्वालोकालकार यथाचोपचारादर्थव्यवसितौकरणमयं तथाखव्यवसितावपि नहिनदीपो- पलम्भेप्रदीपान्तरान्वेषणमस्ति । किंवात्मनैवात्मानमयम्प्रकाशयतीति- कव्यभिचार । तन्नसन्निकर्षस्यार्थव्यवसितावसाधकतमत्वमसिद्धम् अन- येवदिशा काग्कसाकल्यादेरप्यर्थव्यवसितावसाधकतमत्व समर्थनीयमिति नहेलेकदेशासिद्धिः। (दि०)-असाविति अत्यन्तामत्यभाषः कथंकस्यापीति नकस्यापिनक- स्थापि प्राप्नातीत्यर्थ. कथक्कापीति काफ्धानक्यापीत्यर्थः तस्याइति अञ्जन शलाकायाः तत्रेति अधिष्ठाने सइति अश' अपिचकथमित्यादि दवीयस्त्वा- दिति दूरत्वात् तत्रेति काञ्चनाचले तेपामिति नेत्ररश्मीना तदालोकेति तस्पशशाकस्या लोकेन सङ्गताः तइति रश्मयः तेषामिति नयनकिरणाना तैरिति दिनकरमरीचिभि. तेपामिति नेत्राशना तदालोकेति दिनकर निकरालोककलापेन तदभावइति सन्निकर्षाभावे प्रातिभेति केवलज्ञानादि- संवेदनाना अयमिति प्रदीप । (५०)-कथकस्यापिपदार्थस्योपलब्धिरिति नकस्यापि प्राप्नोति। कथं पापि चाक्षुषप्रत्यक्षमन्मज्जेदिति नवापीत्यर्थ । चक्षुषः प्राप्यकारित्व- कक्षीकारेणेति भयाद । तस्या इति अञ्जनशलाकाया स्वीकारादित्यताऽन । अपिचेति यद्यत्य तामत्यमाय सहकारीतिगम्यम् । तदालोकमिलिता इति शशाझालोकामीलता । तदभावेदति सन्निकषामाये । करणमयमिति अयदीप । अथव्यवसायीतिविशेषणसमर्थनार्थमाहः। मू०-तव्यवसायस्वभावंसमारोपपरिपन्थि- त्वात्प्रमाणत्वाद्वति। (रवा)-तत्प्रमाणत्वेनसम्मतज्ञान व्यवसायस्वभावं निश्चयात्मक- मित्यवः समारोप. सशयविपर्ययानध्यवसायस्वरूपोऽनन्तरमेव निरूप- यिष्यमाणस्तत्परिपन्थित्व तदिरुद्धव यथावस्थितवस्तुग्राहकत्वमिति यावत् प्रमाणवादातत्तथाविध वाशब्दोविकल्पार्थः तेनप्रत्येकमेवामहेतू- ·टिप द्वयोपेतरत्नाकरावतारिकायुक्तः प्रमाणत्वाभिमतज्ञानस्यव्यवसायस्वभावत्वसिद्धौसमर्थावित्यर्थः । प्रयो- गौतु प्रमाणत्वाभिमत ज्ञान व्यवसायस्वभावं समारोपपरिपन्धित्वात्म- माणत्वादा यत्पुनवं नतदेव यथाघटः प्रोक्तसाधनडयाऽधिकरण चेदं । तस्मादयवसायखभावमिति । अत्रैकंदशेनपक्षस्य प्रत्यक्षपतिक्षप- माचक्षतमिक्षवस्तथाहि । संहतसकलविकल्पावस्थायां नीलादिदर्शनस्य व्यवसायवन्ध्यस्यैवानुभवात्पक्षीकृतप्रमाणैकदेशस्य प्रत्यक्षस्य व्यवसाय- स्वभावत्वसाधनमसावीयस्तदसाधिष्ट यतः केनप्रत्यक्षेणतादृक्षस्य तस्या- नुभवोभिधीयते ऐन्द्रियेण मानसेन योगिसत्केन स्वसंवेदनेन वा नायेन तत्रंन्द्रियकुटुम्बस्य व्यापारपराङ्मुखत्वात् । नद्वितीयेन तस्येन्द्रियज्ञान- परिच्छिन्नपदार्थानन्तरक्षणसाक्षात्कारदक्षत्वात् । नतृतीयेन अस्मादृशां- योगिप्रत्यक्षस्पर्शशून्यत्वात् । योगीतुतथाजानातीतिकोशपानपत्याय- नीयं । नापि तुर्येण यतस्तत्स्वरूपोपदर्शनादेव प्रमाण स्यादनुरूपवि- कल्पोत्पादकत्वादा । आद्यपक्षे प्रत्यक्ष क्षणक्षयस्वर्गप्रापणशक्त्यादावपि प्रमाणतामास्कन्देत् । द्वितीयपक्षोप्यक्षमः सहृतसकलविकल्पावस्थाभावि- नीलादिदर्शनानन्तर नीलादिरयमित्यर्थोल्लेखशेखरस्येव विकल्पस्य प्राये- णानुभवात् । यत्रापिनीलादिज्ञान ममोत्पन्नामिति ज्ञानोल्लेखी विकल्प- स्तत्रापिज्ञानमात्रालखित्वादस्यतत्रैवदर्शनस्यप्रामाण्यस्यान्नतुतन्निर्विक- ल्पकते । अपिच विकल्पस्यापिकथसिद्धि. स्वसवेदनप्रत्यक्षादितिचेत् । तस्यापिस्वरूपोपदर्शनमात्रात्प्रामाण्येतदेवदूषण विकल्पान्तरोपजननात्- पुनरनवस्था । तथाच कथस्वसवेदनस्य प्रामाण्यसिद्धिर्यतस्तेन वाधा- पक्षांशस्यात् । (टि०)-अत्रैकदेशेनेत्यादि नीलादीति निर्विकल्पकप्रत्यक्षस्य पक्षी- कृतेति पक्षाज्ञान प्रत्यक्षपरोक्षरूप तस्यैकदेशस्य प्रत्यक्षस्य तादृतस्यति व्यवसायवन्ध्यस्य तस्येति नीलादि दर्शनस्य तत्रेति निर्विकल्पकप्रत्यक्ष इन्द्रियेति नहीन्द्रियाणाघटादिवत्प्रत्यक्ष प्रत्यक्ष भवति तस्येति मानसस्य पेन्द्रियणपरिछिन्नेरूपादौ तदनन्तरयद्रूपादि ततस्तत्रमनोज्ञानप्रवर्त्तते नापितुर्येणेत्यादि तदिति स्वरूपन अनुरूपति निर्विकर पकमिदमिति ·ममाणनयतत्वालोकाल कार यथाचोपचारादर्थव्यवसितौकरणमयं तथाखव्यवसितावपि नहिप्रदीपो. पलम्भेप्रदीपान्तरान्वेषणमस्ति । किवात्मनैवात्मानमयम्प्रकाशयतीति- कव्यभिचार तन्नसन्निकर्षस्थार्थव्यवसितावसाधकतमत्वमसिद्धम् अन- येवदिशा काग्कसाकल्यादेरयर्थव्यवसितावसाधकतमत्व समर्थनीयमिति नहेलेकदेशासिद्धिः। (टि०)-अमाविति अत्यन्तामत्यभायः कथकस्यापीति नकस्यापिनक- स्थापि प्राप्नांतीत्यर्थ, कथक्कापीति काश्वानक्यापीत्यर्थः तस्याइति अञ्जन शलाकायाः तत्रेति अधिष्ठाने सइति अशः अपिचकथमित्यादि दवीयस्त्वा- दिति दूरत्वात् तति काश्चनाचले तेपामिति नेत्ररश्मीना तदालोकेति तस्यशशाकस्या लोकेन सङ्गताः तइति रहमय. तेषामिति नयनकिरणाना तैरिति दिनकरमरीचिभि तेपामिति नेत्राशना तदालोकेति दिनकर निकरालोककलापेन तदभावइति सन्निकर्षाभावे प्रातिभेति केवलज्ञानादि- सवेदनाना अयमिति प्रदीप । (५०) कथकस्यापिपदार्थस्योपलब्धिरिति नक्स्यापि प्राप्नोति। कथं कापि चाक्षुषप्रत्यक्षमन्मज्जेदिति नवापीत्पर्ध । चक्षुषः प्राप्यकारित्व- कमीकारेणेति भवान् । तस्या इनि अञ्जनशलाकाया स्वीकारादित्यताऽप्रे । अपिचेति ययस्य तामध्यभाव सहकारीतिगम्यम् । तदालोकमिलिता इति शशाालोकामीलता । तदभावेइति सनिकषामाये। करणमयमिति अयदीप' । अथव्यवसायीतिविशेषणसमर्थनार्थमाहः । म०-तव्यवसायस्वभावंसमारोपपरिपन्थि- त्वात्प्रमाणत्वावति। (रवा)-तत्प्रमाणत्वेनसम्मतज्ञान व्यवसायस्वमात्र निश्चयात्मक- मित्यर्थः समारोपः सशयविपर्ययानध्यवसायस्वरूपोऽनन्तरमेव निरूप- यिष्यमाणस्तत्परिपन्थित्व तद्विरुद्धवं यथावस्थितवस्तुग्राहकत्वमिति यावत् प्रमाणतादातत्तथाविध वाशब्दोविकल्पार्थः तेनप्रत्येकमेवामूहेतू- ·टिपं द्वयोपेतरत्नाकरावतारिकायुक्तः प्रमाणत्वाभिमतज्ञानस्यव्यवसायस्वभावत्वसिद्धौसमर्थावित्यर्थः । प्रयो- गौतु प्रमाणत्वाभिमत ज्ञान व्यवसायस्वभावं समारोपपरिपन्थित्वात्म- माणत्वादा यत्पुन व नतदेव यथाघटः प्रोक्तसाधनदयाधिकरण चेदं । तस्मादयवसायस्वभावमिति । अत्रैकदेशेनपक्षस्य प्रत्यक्षप्रतिक्षेप- माचक्षतभिक्षवस्तथाहि । संहृतसकलविकल्पावस्थायां नीलादिदर्शनस्य व्यवसायवन्ध्यस्यैवानुभवात्पक्षीकृतप्रमाणेकदेशस्य प्रत्यक्षस्य व्यवसाय- स्वभावत्वसाधनमसाधीयस्तदसाधिष्ट यतः केनप्रत्यक्षेणतादृक्षस्य तस्या- नुभवोभिधीयते ऐन्द्रियेण मानसेन योगिसकेन वसवेदनेन वा नाद्येन तत्रन्द्रिय कुटुम्बस्य व्यापारपराङ्मुखत्वात् । नद्वितीयेन तस्येन्द्रियज्ञान- परिच्छिन्नपदार्थानन्तरक्षणसाक्षात्कारदक्षत्वात् । नतृतीयेन अस्मादृशां- योगिप्रत्यक्षस्पर्शशून्यत्वात् । योगीतुतथाजानातीतिकोशपानप्रत्याय- नीय । नापि तुर्येण यतस्तत्स्वरूपोपदर्शनादेव प्रमाणं स्यादनुरूपवि- कल्पोत्पादकत्वादा । आद्यपक्षे प्रत्यक्ष क्षणक्षयस्वर्गप्रापणशक्त्यादावपि प्रमाणतामास्कन्देत् । द्वितीयपक्षोप्यक्षमः सहृतसकलविकल्पावस्थाभावि- नीलादिदर्शनानन्तर नीलादिरयमित्यर्थोल्लेखशेखरस्येव विकल्पस्य प्राये- णानुभवात् । यत्रापिनीलादिज्ञान ममोत्पन्नामिति ज्ञानोल्लेखी विकल्प- स्तत्रापिज्ञानमात्रालखित्वादस्यतत्रैवदर्शनस्यप्रामाण्यस्यान्नतुतन्निर्विक- ल्पकते । अपिच विकल्पस्यापिकयंसिद्धि स्वसवेदनप्रत्यक्षादितिचत् । तस्यापिस्वरूपोपदर्शनमात्रात्मामाण्येतदेवदूपण विकल्पान्तरोपजननात्- पुनरनवस्था । तथाच कथस्वसवेदनस्य प्रामाण्यसिद्धिर्यतस्तेन बाबा- पक्षांशेस्यात् । (टि०)-अत्रैकदेशेनेत्यादि नीलादीति निर्विकल्पकप्रत्यक्षस्य पक्षी- कृतति पक्षाज्ञान प्रत्यक्षपरोक्षरूप तस्यैकदेशस्य प्रत्यक्षस्य तादृक्षस्यति व्यवसायवन्ध्यस्य तस्येति नीलादि दर्शनस्य तत्रेति निर्विकल्पकप्रत्यक्ष इन्द्रियेति नहीन्द्रियाणाघटादिवत्प्रत्यक्ष प्रत्यक्ष भवति तस्येति मानसस्य ऐन्द्रियणपरिछिन्नेरूपादौ तदनन्तरयपादि ततस्तत्रमनोज्ञानप्रवर्तते नापितुयेणेत्यादि तदिति स्वरुवदन अनुरूपति निर्विकल्पकामिदमिति ·प्रमाणनयतत्यालोकालकारः आद्यपक्षइति प्रत्यक्षस्वरूप दर्शयत् क्षणक्षय ज्ञापयेत् तदाकारोपदर्शनर्मा- वेण प्रामाण्य क्षणिकत्वेपि तस्य प्रामाण्यप्रसक्तिः यदिप्रत्यक्ष स्वरूपमुपद- यत् प्रमाण तदामयाक्षणक्षयिण. परमाणवांगृहीता इत्यस्याप्यात्मस्व. रूपोपदर्शने प्रमाणतागत् तथाच क्षणिकत्वानुमान पैकल्यश्च स्यात् तथा- हि यथा दानपरिणामचित्तानुभवः स्वसदनाध्यक्षलक्षणस्तद्गल सद्रव्य चेतनादिक विषयीकरोति तथास्वर्गप्रापणतामध्यमपि तत्स्वरूपा व्यनिरिक्तवाद विषयी कुर्यादिति भावार्थ. क्षणक्षयज्ञानात् स्वर्गप्राप्ति स्याजन्ती. क्षणिका सर्वसस्काराः इत्येव वासना यकासमार्गइहविज्ञेय इति वचनात् * वौद्धानामतऽध्यक्षण क्षणोरष्यते नतुतत्क्षयो वस्तुनानिरश. त्यनाभिन्नापि नचयन्निरशवस्तुप्रभवज्ञान तलिरशग्राहि प्रत्यक्षप्रभवविक- ल्पस्य तद्भावानुपपत्ती वा हिसाविरतिदानचित्तस्सवेदनाध्यक्षप्रभवनिर्ण येन तद्ग्रहणोपपनिश्चयविपयीकृतस्य चानिधितरूपान्तराभावात् स्वर्ग प्रापणसामादिरपि तद्गतस्य निश्चयात्तत्र धिप्रतिपत्ति स्वर्गोनापितत्प्राप्ति रंतु कश्चिद्भावइत्यादिरूपाचा कार्दनस्यात् किंतुस्वर्गप्रापणसामर्थ्यस्य दानचित्तादभिदावस्तुस्वरूपनारिणाचस्वसवदनाध्यक्षणानुभव सदुद्रव्य- चतनत्वादाविध विवादाभावोभवेदिति क्षणक्षयस्वर्गप्रापणेत्यादि यौन मतेहिनीलाद्यप्रत्यक्ष नीलाद्यमिवतद्गत क्षणक्षयमपि विपीकरोति पर नीलाद्यर्थविपयेतत्प्रत्यक्ष अनुरूपविकल्पोत्पादकत्वात् धौडेः प्रमाणमि प्यतंतु नतत्प्रमाणमनुरूपविकल्पोत्पादकत्वाभावात् यत्रैवजमयेदेना तत्र वास्यप्रमाणतेतिवचनात् यत्रैवविषयेडमाकल्पनाचनयेत्तत्रैवविषयेस्यप्रत्य- क्षस्य प्रामाण्यमित्यर्थः तथास्थमवेदनप्रत्यक्ष पौसमतेस्वगतक्षणक्षय सत्व- चेतनत्वादिच विषयीकुर्वदगुरूपविकल्पोत्पादकत्वात्सत्वादिविषयेप्रमाण प्रतिपाद्यते क्षणक्षयविषयत्वप्रमाण तदनुसारिधिकल्पाजनकत्वात् तथा हि- साविरतिचित्त दानचित्तधस्वर्गहेतुत्वादिनास्वर्गप्रापणसामयायपेत धौ- चामन्यन्ते तच्चरिंसाविरतिदानचित्तस्वसवेदन प्रत्यक्ष स्थगतसञ्चेतनत्वादि- कमिय स्वगतस्वर्गप्रापणसामादिकमपि गृहाति गृीतस्यहि स्वस्वरूपस्य निरशत्वेनागृहीतरूपान्तराभावात् वौद्धैस्तत्स्वसवेदनप्रत्यक्ष सचेतनत्वादी प्रमाण मन्यते स्वर्गमापणसामादिविपयेत्वप्रमाण तहिपयेथिकल्पाजन- नात् एव च सति दि यदि स्वरूपोपदर्शनादेव प्रमाणमिष्यते तदाक्षणक्षय विषयेपि वर्गप्रापणसामाादिविपयेपि च तत्प्रमाण भवेत् स्वरूपोपदर्श नमात्रस्य तत्रापिसद्भावात् नवयौः क्षणक्षयादिविपये तत्प्रमाणमिष्यते ततः स्वरूपोपदर्शनादेवेति पक्षोपिनयुक्तइतिभावः * सहतेति निर्विकल्पक- ·दि. प. द्रोपेतरलाकरावतारिकायुक्ता ज्ञानावस्थायां भायि यन्तीलादिदर्शन तत्रापीति निर्विकल्पकसाविकल्पक- विचारे ज्ञानमात्रेति निर्विकल्पकसविकल्पकविचाररहित ज्ञानमात्र अस्येति ज्ञानोल्लेखिविकल्पस्य तत्रैवेति 'ज्ञानमात्रे दर्शनस्येति स्वसंवेदनप्रत्यक्षस्य दर्शनस्पति स्वसवेदनस्य नत सवेदनप्रामाण्येन नीलादिज्ञानममोत्पन्न इति- पिकल्पएवसियो नतु निर्विकल्पकत्व तस्य जात्यायुल्लेखरहिततया निर्देष्टुम- शक्यत्वात् तन्निर्विकल्पकत्वइति स्वसवेदनप्रत्यक्षस्यनिर्विकल्पकत्वे तस्यापीति स्वसवेदनप्रत्यक्षस्य स्वरूपति क्षणिकत्वोपदर्शनमात्रात् तदेवेति पूर्वपक्रान्त क्षणक्षयस्वर्गप्रापणशक्त्यादावित्यादि विकल्पान्तरेति विक- ल्पान्तरस्यापि कथंसिद्धिः स्वरूपोपदर्शनमात्रात्तदेव दृषण विकल्पा- न्तरोपजननादनयस्थाऽनया दिशा भावनीय यतइति प्रामाण्यसिये तेनेति स्वसधेदनेन। (५०) तादृक्षस्येति व्यवसायबन्ध्यस्य । तस्येति नीलादिदर्शनस्य । तस्येन्द्रि- यज्ञानेत्यादि । इन्द्रियेण परिछिन्ने रूपादौ तदनन्तर यद्पादि ततस्तत्रमनोज्ञान प्रवर्तते। प्रतिश्लोक्स्तर्कभाषासूत्रम्चात्रैव । स्वविषयानन्तरविषयसहकारिणा इन्द्रियशानेन समनन्तर- प्रत्ययजनित मनो विज्ञानम् । प्रत्यक्षमिति स्वसम्वेदनम् । आस्कन्देदिति यथास्यरूपे अस्योति विकरपस्य, तत्रैवेति विकल्पे एय । (रता०)-अथयन्ननिर्विकल्पक तन्नैवविकल्पेनसहोत्पद्यते।यथावि- कल्पोविकल्पान्तरेण विकल्पेनापि सहोत्पद्यते च प्रत्यक्षं । नचेद नसि- षेधसाधन गन्धर्वविकल्पदशायामपि गोः साक्षात्करणादन्यथासमया- न्तरे तत्स्मरणानुत्पत्तिप्रसङ्गादित्यनुमानबाधितः पक्षैकदेशइतिचेत्तदपि- कवलितकालेन कालान्तरे स्मरणसद्भावाव्यवसायात्मकस्यैव प्रत्यक्षस्य प्रसिद्धनिर्विकल्पकस्य संस्कारकारणत्वविरोधात्क्षणिकत्वादिवत् । अथा- भ्यासप्रकरणबुद्धिपाटवार्थित्वेभ्यो निर्विकल्पकादपि प्रत्यक्षा वादी सस्कारः स्मरण च समगस्त नतु क्षणक्षयादौ तदभावादितिचेत्तदप्यल्पी- योभूयोदर्शनलक्षणस्याभ्यासस्य क्षणक्षयादावक्षोदीयसः सद्भावात् पुनः पुनर्विकल्पोत्पादरूपस्य चाभ्यासस्य परंपत्यसिद्धत्वात्तत्रैव विवादात् ।क्षण- १"मीलादो" इत्यपि पाठान्तरम् ।

·प्रमाणनयतत्यालोकालकारः भिदेलिममावामिधानवेलायां क्षणिकमकरणस्यापि भावात् । बुद्धिपाटवस्य क्षणिकत्वादी नीलादीचसमानत्वात् । तत्प्रत्यक्षस्य निरशतेन कक्षीकारा- दन्ययाविरुद्धधर्माध्यासेन तस्य भेदापत्तः ॥ अर्थित्वस्यापिजिज्ञासितव- लक्षणस्य क्षणिकपादिनः क्षणिकत्वे सुतरा सद्भावान्नीलादिवत् । अभि- लपितत्वरूपस्य तु तस्य व्यवसायजननं प्रत्यानिमित्तवादनमिलपितेपि वस्तुनि कस्यापि व्यवसायसम्मवात् । ततो नाऽनशवस्तुवादिनः कचि- देवस्मरण समगत । तथाच। यदयवसायशून्य ज्ञान न तत्स्मृतिहेतुर्यथा क्षणिकत्वादिदर्शनम् । तथाचाश्वविकल्पकाले गोदर्शनामितिप्रसङ्गस्तथाच तत्स्मृतिहेतुर्नस्याद्भवति च पुनर्विकल्पयतस्तदनुस्मरण । तस्मात्तदयवसा- यात्मकमिति प्रसङ्गविपर्ययः। एव च स्मरणात्तस्य व्यसायात्मकस्यैव सिद्धे- यवसायस्य च व्यवसायान्तरेषा समानकालवाभावादिकल्पेनापि सहो- स्पद्यमानत्वादितिहेतुरसिद्धिबन्धकीसम्बन्धबाधित इतिसिद्धम् । अथ न व्यवसायस्वभावत्वेन समारोपपरिपन्थित्वप्रमाणत्वहेत्वोाप्तिरुपापादि तदभावपिव्यवसायजनकलमात्रेण तयोः पचिद्भावाविरोधात् । अनुमान हि व्यवसायसभाव सत्समारोपपरिपन्थि प्रमाणंच प्रत्यक्षन्तु व्यवसायज- नकमितिकोविरोधइति चेत् । इहतावलमाणत्वहेतोाप्तिरुपदश्यते।प्रमाणं सल्लविसवादकमवादिषुः सौगता अविसवादकत्ल चार्थनापकत्वेन व्याप्तमर्थामापकस्याविसवादित्वाभावानिर्विषयज्ञानवत्तदपिप्रवर्तकत्वेन व्यापि। अप्रवर्तकस्या प्रापकत्वात्तद्धदेव तदपि विपयोपदर्शकलेनव्या- नशे स्वविषयमुपदर्शयतः प्रवर्तकत्वव्यवहारविषयत्वसिद्धेनहि पुरुष हस्ते गृहीत्वा ज्ञानं प्रवर्त्तयति।स्वविषयतूपदर्शयत्मवर्त्तकमुच्यतेऽर्थप्रापकञ्चेति। (टि०)-अथयन्नेत्यादि प्रत्यक्षेण पक्षांशस्य पाधेसिडे परोक्त तयाध- कानुमानमाशय परिहरत्याचार्यः । अनुमान चेद प्रत्यक्ष निर्विकल्पक व्यवसायवन्ध्यमित्यर्थः विकल्पैः सहोत्पद्यमानत्वात् ततोयनिर्विकल्पक- मित्यादि व्यतिरेकव्याप्तिः यदिति प्रत्यक्ष निर्षिकर पकविकल्पेन सहोल्पा दात इदमिति विकल्पेनसहोत्पाद्यमानत्यादित्यादि लक्षण नसिपेधेति असिद्धमिति न गन्धर्वेति तुरगः साक्षात्करणादिति निर्विकर पकप्रत्य- - ३ उत्पादि" इत्यपि पाठान्तरम् ।

·टिप योपेतरनाकरावतारिकायुक्त क्षेण निष्टनात् अन्यथेति साक्षात्करणव्यतिरेके तत्स्मरणेति गोस्मृत्यनु- त्पादप्रसक्तः क्षणिकत्वोति क्षणिकत्वादाधियससम्यर्थे वतियथाक्षणिकत्वा- दिविषये निर्विकल्पकत्वाद् ज्ञान न सरकार जनयति एवं गोविपयेपि नजन- येदित्यर्थः तदभावादिति अभ्यासप्रकरणाद्यभावात् अक्षोदीयस इति पटुतरस्य परामिति जैन प्रति तत्रैवेति विकल्पोत्पादकत्वे वुद्धिपाटवस्यति चोप्यर्थे यादग् युद्धिपाटव निर्विकल्पके क्षणिकत्वेपि तादृगेव उभयोरपि निरशत्वात् तत्सत्यक्षस्येति नीलप्रत्यक्षस्य अन्यथेति साशत्वाहीकारे तस्यति नीलप्रत्यक्षस्य अथित्वस्येति अथित्वद्विविधं जिज्ञासितत्वलक्षण- मभिलपितत्वलक्षण च तस्यति अथित्वस्य अनिमित्तेति निमित्तनिश्च- याभायात् यदयवसायेति अश्वविकल्पकाले गोदर्शन न स्मृतिहेतुर्व्यव- सायशून्यत्वात् प्रसङ्ग इति परेष्टेनानिष्टापादनमसङ्गः तथाचेति तस्मा- देव सति तदिति गोदर्शन तदनुस्मरणमिति गोदर्शनस्मरणम् तद्व्यव. सायेति गोदर्शनव्यवसायस्वभाव तद्धिपयर्यइति पाठे प्रसगावपर्ययः अश्वधिकल्पकालोत्पन्न गोदर्शन नस्मृतिहेतुरित्यत्र प्रसगानुमानेपक्षः व्यवसायशून्यज्ञानत्वादितिहेतु' ययवसाय० इत्यन्वयव्याप्तिदृष्टान्तः तस्येति गोदर्शनस्य तदभावपीति व्यवसायस्वभावत्वाभावेपि तयो- रिति समारोपपरिपन्थित्वप्रमाणत्वरेत्वोः सन्दिग्धानकान्तिक प्रमाणत्व अविसम्बादेत्यादि यथावुद्धिपाटवेन परमाणुद्वय पश्यति तथाक्षणक्षयं किं नपश्यति बुद्धिपाटरस्य तत्रापिविद्यमानत्वात् यदिच त न पश्यति प्रत्यक्ष ताईप्रत्यक्षस्य निरशता विरुध्यति एकस्यवस्तुनः परमाणुरूप दृश्य क्षणक्ष- यित्वचादृश्य इति विरुद्धौधौं तदपीति अर्थप्रापकत्व तददेवेति निर्विषय- ज्ञानवदेव तदपीति प्रवर्तकत्व । (५०)-नचेदं नसिपेधसाधनमिति नासिद्धम् । गन्धर्वविकल्पदशायामिति अश्वविकल्पावस्थायाम् । क्षणिकलादिवदिति क्षणिकत्वादायिव सप्तम्यर्थे यत्, यधाक्षणि- कत्वादिविपये निविक्ल्परत्वात् शान न सस्कार जनयति पप गाविषयेऽपि न जनयेदित्यर्थ । तदभावादितिचेदिति अभ्यासप्रकरणबुधिपाटवार्थित्वेभ्योऽभावात् । परम्प्रतीति 'मा प्रति, तत्सत्यक्षस्येति निविकल्पकस्य, कचिदेवस्मरणं समागतेति नीलादावे- N ·प्रमाणनयतत्वालोकालकार पाशेन तु क्षणिकरपादौ । यद्यवसायशून्यमित्यादि अश्यविकल्पकालेगोदर्शन न स्मृति- हेतु व्यवसायशत्यत्यात, प्रसङ्गविपर्यय इति य स्मृतिहेतुस्तपवसायात्मक स्मृति- हेतुश्चाभ्वीवकल्पकाले गोदशनामत्यत्र च प्रसङ्गविपययानुमान व्याप्तिाह प्रागुवप्रसादेव । भप नखळ प्रत्यक्षस्य व्यवसायस्वभावतेति त्वाममारोपपरिपस्थित्व प्रमाणत्य च किन्तु- म्यवसायजनकमेतदिति तस्य तत्स्वरूपत्वमित्युत्तो कोनामात्र पिरोधातिदिति पराशायामा परिरिहतावदित्यादि । तददेवेति निर्विषयहानवदेव। (रत्रा)-तत्रदं चर्च्यते किंदर्शनस्य व्यवसायोत्पत्तौ सत्यां विपयोपद- शकल सञ्जायेत समुत्पन्नमावस्यैव वा सम्भवेत् । प्राचिकविकल्पे विकल्प- कालेदर्शनस्यैव विनाशात वनामविपयोपदर्शकत व्यवतिष्ठेत द्वितीयकल्प- नाया पुनः किमनेन कृतक्षारनक्षत्रपरीक्षा प्रायेण पश्चात्प्रोल्लसता नीला- दिविकल्पेनापेक्षितेन कर्त्तव्य तमन्तरेणापि विषयोपदर्शकत्वस्य सिद्ध- त्वात्। तथाच । यत्रैवजनयेदेनान्तत्रैवास्य प्रमाणतेति राद्धान्तविरोधः । व्यवसाय विनेवविषयोपदर्शकलसद्धावे प्रामाण्यस्यापित विनवभावात् । तन्मानिमित्तत्वात्तस्यकथश्चेव क्षणक्षयस्वर्गमापणशक्त्यादावपि दर्शनस्य विषयोपदर्शकत्व न प्रसज्यत अथाध्यवसानपर्यवसानो व्यापारोदर्शनस्ये- त्यध्यवसायव्यापारवत एवास्य विषयोपदर्शकत्वमवतिष्ठते नपुनस्तमन्त- रेणेति चेत् तदप्यल्पं निर्विकल्पककार्यखेन व्यवसायस्य तताभिन्नका- लवात्तेन तस्य व्यापारखत्त्वानुपपत्तेः । अस्तु वैतत्तथापि तदगपार- भूतोसौव्यवसायो दर्शनगोचरस्योपदर्शकोऽनुपदर्शको वा स्यात् । यशुपदर्शकस्तदा सएव तत्र प्रवर्तकः प्रापकश्च स्यात् ततोऽपि सवाद. कत्वात् प्रमाण न पुनस्तकारणीभूयमाभेजान दर्शन | अथानुपदर्शका कथ दर्शनं तजननात् खविषयोपदर्शकमतिप्रसङ्गात् । सशयविपर्यय- कारणस्यापि तस्य स्वविषयोपदर्शकलापत्तेः दर्शनविषयसामान्यव्यव- सायित्वाद्विकल्पस्य तजनक दर्शन स्वविपयोपदर्शक नेतरदिति चेत् तदशस्य दर्शनविषयसामान्यस्यान्यापोहलक्षणस्यावस्तुत्वात् तदिपय- व्यवसायजनकस्य वस्तूपदर्शकत्वविरोधात् । १ "तदत्यल"त्यपि पाठान्तरम् । १ ·टि पं. द्वयोपेतरनाकरावतारिकायुक्तः (टि०)-तत्रेदमित्यादि दर्शनस्यति निर्विकल्पकप्रत्यक्षस्य व्यवसायति विकल्पोत्पत्तौ तमन्नरेणति नीलादिविकल्प विना यत्रैवेत्यादि अभ्या- सपाटवापसितारतम्यादिभेदतः इति पूर्वाई एनामिति सतिं विकल्प यदुक्त 'अनिरूपिततस्वार्थ प्रतीतिः सवृतिमता' अस्येति निर्विकल्पकस्य, तमिति विकल्प तन्मात्रेति विषयोपदर्शकत्यमानहेतुत्वात् तस्येति प्रामा- ण्यस्य अस्येति दर्शनस्य तमिति अध्यवसायम् तेनेति निर्विकल्पकन तस्यति व्यवसायस्य तदयापागेत दर्शनव्यापारस्वरूपः सएवेति व्यय- सायः तत्रति दर्शने तत्कारणीति विकल्पस्य कारणभाव भजमान संशये- त्यादि तस्येति निर्विकल्पकस्य दर्शनविषयेति दर्शनस्य योसौ विषय- स्तस्य यत्सामान्य तवत्तित्वात् तजनकमिति व्यवसायोत्पादक दर्शने. ति दर्शनस्य विषयो घटादिस्वलक्षण तस्य यत्सामान्य तस्य तद्विषयेति सामान्यगोचरविकल्पोत्पादकस्य दर्शनस्य । (५०) व्यवसायोत्पत्ताविति यिकरपोत्पत्तौ। यत्रैवेत्यादि श्लोकार्द्ध ग्रन्थे- ऽस्ति अपराबैगुरुमुखालिख्यते भभ्यासपाटयापत्ति-तारतम्यादिभेदत , अत्रैव च । एना कल्पनाम्। अस्य निर्विकल्पकदर्शनस्य । व्यवसायविनैवेत्यादि अत्रापात- मिका नन्यस्माभि प्रमाणतेत्युक्त भवाविषयोपदर्शकत्व व्यवस्थापयतीति कोऽय न्याय रयेव- रूपा ततइति दर्शनात् । तेनेति व्यवसायेन । तस्येति निर्विकम्पकस्य, तत्कारणी. भूयमिति तत्कारणत्वम् । आभेजानमिति प्राप्तम्। तस्येति दर्शनस्य । सविष- योपदर्शकतापत्तेरिति संशयितस्थाणुपुरुषलक्षण स्वविषय । दर्शनविषयसामा- न्यव्यवसायित्वादिति दर्शनविषयसामान्य व्यवम्यतीत्येव शाक तस्य भावस्तम्भात् । तजनकमिति विकल्पजनकम् । (रत्रा०)-अथदृश्यविकल्प्ययोरेकीकरणादस्तूपदर्शकएव व्यवसाय इति चेन्नन्वकीकरणमेकरूपतापादनमेकलाध्यवसायो वा । प्राचिपक्ष- ऽन्यतरस्यैव सतत्त्व स्यात् । द्वितीयेतूपचरितमेवानयोरैक्य । तथाचकथ- मेपव्यवसायोविषयोपदर्शकः स्यान्नहि पण्डः कुण्डोनीत्वेनोपचरितोऽपि पयसापात्री पूरयति। किञ्च तदेकवाध्यवसायो दर्शनेन विकल्पेन ज्ञाना- न्तरेण वा भवेत् । नाचनदर्शनश्रोत्रियस्याध्यवसायश्वपाकसंस्पर्शासम्म- ·४० - प्रमाणनयतत्वालोकालंकार: अत्रोदाहरन्ति । मू०-यथाशुक्तिकायामिदं रजतमितीति । (रता०) यथेत्युदाहरणोपन्यासार्थोऽपि सर्वत्रशक्तिकायामरमता- कारायामिद रजतमिति रजताकारतयाज्ञानं विपर्ययो विपरीतख्याति- रित्यर्थः । इतिशब्द उलेखार्थो ऽग्रेपिउदाहरणसूत्रं चेदमन्येषामपि प्रत्य- क्षयोग्यविषयविपर्ययाणां पीतराह्मज्ञानादीना तदितरप्रमाणयोग्यविषय- विपर्ययाणां हेत्वाभासादिसमुत्थज्ञानानां चोपलक्षाणार्थम् । (टि०)-उदाहरणसूत्रमित्यादि तदितरेति प्रत्यक्षतरम् । (१०) इतिशब्दउल्लेखार्थ इति उल्लेखोरीति । इतरप्रमाणेत्यादि इतरशम्वेनात्र परोक्षस्याण्या, (रला०)-अत्र विवेकाख्यातिवादीवदति विवादास्पदमिद रजतमिति प्रत्ययोनपरीत्येन स्वीकर्तव्यस्तथाविचार्यमाणस्य तस्यानुपपद्यमानत्वा- घद्याविचार्यमाण नोपपद्यतेन तत्तथास्तीकर्त्तव्यं यथा स्तम्भः कुम्मरूप तयेति नचेद साधनमसिद्धिमधारयत्। तथाहि। किमिद प्रत्ययस्य वैपरीत्यं स्थादर्थक्रियाकारिपदार्थापत्यायकत्वमन्यथा प्रथन वा। आद्यभेदे विवा- दास्पदप्रत्ययप्रत्यायिते पदार्थे किमर्थक्रियामात्रमपि नास्ति तदिशेपमा- ध्या वा सा नविद्यते । नायः पक्षः शुक्तिसाध्यायास्तस्याभावात् । द्विती- येतु ज्ञानकाले सा नास्ति कालान्तरेऽपि वा ज्ञानकाले तावत्तथ्यकलधो- तबाधेपि वापि सानास्त्येव । कालान्तरेतु प्रचुरतरसमीरसमीरणाशुव्यपा- यिपयोबुबुदवोधेऽपिसान विद्यतएव॥तन्नायक्रियेत्यादिपक्ष क्षमकार। तत्पुरस्सरपक्षेतु तथाविपरीत्य तस्य स्खेनैव पूर्वज्ञानेनोत्तरज्ञानेन वाऽवसीयेत । नस्वेनैव तेन स्वस्य वैपरीत्यावसाये प्रमातुः प्रवृत्त्यभाव- प्रसङ्गात् । अथ पूर्वज्ञानेन किंस्वकालस्थेन तत्कालस्थेन वा । नाद्यन तत्काले वैपरीत्यास्पदसवेदनस्यासत्तात् । नापिद्धितीयेन ज्ञानयोर्योग- पद्यासम्भवात् । अथोचरज्ञानेन तकि विजातीयं सजातीय वा स्यात् । विजातीयमप्येकसन्तान भिन्नसन्तान वा भेददयोप घटज्ञान पटज्ञानस्य ·टि पंद्वयोपेतरत्नाकरामतारिकाबुक्ता वैपरीत्यावसायि भवेत् । सजातीयमप्येकविषयं भिन्नविषयं वा । एक- विषयमप्येकसन्तानं भिन्नसन्तानं वा । यमपीद संवाददत्तहस्तावलम्ब कथवैपरीत्यावबोधधुराधौरेयतान्दधीत । भिन्नविषयमप्येकसन्तानं भिन्न सन्तान वा। उभयत्रापि पटज्ञानं पटान्तरज्ञानस्य तथा भवेत् । अथ न सर्वमेवोत्रज्ञानं प्राक्तनस्यान्यथात्वावबोधवद्धकक्ष किन्तुयदेववाधकत्वे- नोल्लसति । ननुकिमिदन्तस्य तदाधकत्वं तदन्यत्व तदुपमर्दकत्व तस्य सविषये प्रवर्तमानस्य प्रतिहन्तृत्वं प्रवृत्तस्यापि फलोत्पादप्रतिबन्धकत्वं वा। प्राचिपक्षे मिथ्याज्ञानमपि तस्य बाधक स्यादन्यत्वस्योभयत्राविशेषात् द्वितीयेघटज्ञानपटज्ञानस्य बाधकं स्यात् तस्यापि तदुपमद्देनोत्पादात् । तृतीये न प्रवृत्तिस्तस्य तेन प्रतिहन्तु शक्या ॥ यत्रक्वचन गोचरे प्रागेव प्रवृत्तत्वात् । तुरीयेपि न फलोत्पत्तिस्तस्य तेन प्रतिबद्ध पार्यते । उपादा- नादिसविदोऽपि प्रथममेवसमत्पन्नत्वात्। किञ्च विपरीतप्रत्यये रजतमसच्च- कास्ति सदा । असच्चेदसख्यातिरेखेय स्यात् । सच्चेत् तत्रैवान्यत्रवा । यदितत्रैव तदा तथ्यपदार्थख्यातिरेवेय भवेत् । अन्यत्रत सतः कथं तत्र- प्रतीतिः पुरस्सरगोचर एव चक्षुरादापारात् दोषमाहास्यादितिचन्न । दोपाणामिन्द्रियसामर्थ्यकदर्थनमात्रचरितार्थत्वेन विपरीतकार्योत्पत्तिं प्रत्य- किश्चित्करत्वात् । ततस्तथाविचार्यमाणस्यतस्यानुपपद्यमानत्वमसिध्य- देव। नापि व्यभिचारि । विपक्षादत्यन्तं व्यावृत्तेरत एव न विरुद्धमपि । ततः सत्यमैवैतत्सवेदनद्वयामिदमिति प्रत्यक्षं रजतमिति तु स्मरणं करणोद्भूतदोषवशाच्छुक्तिरजतयोः प्रत्यक्षस्मरणयोश्चमेदाप्रतिभासाट्ने- दाख्यातिरियमुच्यतइति। (टि०)-अत्रविवेकाख्यातिवादी प्रभाकरः तदिशेषेति तेनपदार्थेन विशेषेण रजतलक्षणेन साध्या सार्थक्रिया तस्याइति अर्थक्रियायाः सेति अर्थक्रिया तत्पुरइत्यादि तथेति अन्यथाप्रथनरूप तस्येति रजतज्ञावस्य खेनैवेति तत्कालोत्पन्नरजतज्ञानेन पूर्वज्ञानेनेति तस्मात्तत्कालपूर्वकालो. पन्नेन अथपूर्वेति भ्रांतिझान पूर्वकालभायियत्तत्पदार्थविषयेनज्ञानेन IA ·प्रमाणनयतत्त्वालोकालकार तत्कालेति उत्तरज्ञानकालस्थेन तत्काले इति पूर्वजानकाले ज्ञानयोरिति ज्ञानद्वयमेककाले न सम्भवति जुगवन्दोनत्थिउवओगाइति पचनात् आदी. घटज्ञान पश्चात्पटज्ञानमिति विजातीय आदौपटज्ञान पवादपिपटज्ञान- मिति सजातीय एकसन्तानमिति एकपुरुपस्थज्ञानसन्तानम् ॥ उभयत्रा- पीति तथेति धैपरीत्यावसायि जायेत इदंतस्येति पूर्वज्ञानस्य तदिति उत्तरज्ञान तस्येति पूर्वज्ञानस्य उभयत्रेति मिथ्याज्ञाने सत्यज्ञाने घ तस्यापीति घटज्ञानस्यापि तदुपमर्दैनति पटज्ञानोपमईन तस्यति पूर्व- ज्ञानस्य तेनेति याधकस्वभावनोत्तरज्ञानेन नफलोत्पत्तिरित्यादि तस्येति पूर्वज्ञानस्य तेनेति उत्तरज्ञानेन उपादानेति अर्थग्रहणादिज्ञानस्प अन्यत्रेति रहपट्टादौ तत्रेति विपरीतप्रत्यये असिध्यदेवेति सिद्धमेवेत्यर्थः विपक्षादिति स्वीफर्तव्यलक्षणात् अतएवेति विपक्षादत्यन्तव्यावृत्तेरेव एतत्सवेदनति एतत्प्रत्यक्षस्मरणज्ञानोभयम् । (५०)-विवेकाख्यातिवादीति मेदामतिमासनवादी अर्थकियाकारिपदार्या- प्रत्यायकत्वमिति अर्थक्रियाकारिण पदार्थं न प्रत्येति न परिच्छिनत्ति । पदार्थेइति रजतरूपे। तदिशेषसाध्येति विवादास्पदप्रत्ययसाध्या। शुक्तिसाध्यायाइति झुमनिक्षेपादिकाया । द्वितीयेविति तनिशेपसाध्येत्यस्मिन् तावत्तथ्यकलधौत- वोधेऽपीति नकवल विपरीतगधे। क्वापिसानास्त्येवेति साक्रिया। आशु- व्यपायिपयोबुद्धदवोधेपीति बुदेवपयस्पुबुद्यदज्ञानमपि चाक्षुप विनष्टम् । मतो. ज्ञानस्य कालातरम् । तत्पुरस्सरपक्षेविति अन्यथा प्रथमपक्षे । वैपरीत्यावसाये इति । तत्स्यस्य येपरीत्यमघस्यति स्वयमेवेति विकल्पे, पूर्वज्ञानेनेति विपरीतज्ञानात शानेन । सकालस्थेनेति पूरकालस्थेन तत्कालस्थेनेति चैपरीत्यकालस्थेन तत्किमित्यादि तव उत्तरशानम् । विजातीयमिति आदी घटझान पश्चात् पटशान . विजातीयम् सजातीयमिति आदी पटज्ञान पश्चादपि पदचानमिति सजातीयम् । पक्प्रमागतम् । मिन्नसन्तानमिति भिन्तप्रमाणुगत ! घटज्ञानं वैपरीत्यावसायिभवेदिति । यद्युत्तरज्ञान तेनतेन पाश्चात्यस्य वैपरीत्य- । ततश्चघटानेनोत्तरेण पदज्ञानस्य पाश्चात्यस्य चैपरीत्यमवसीयताम् । एक- - ·- टि.प योपेतरनाकरावतारिकायुक्तः 'विषयमिति एक पटपश्यति । मिन्नविषयमिति बहून् पटान् पश्यति । संवाददत्त- हस्तावलम्बमिति स्वविषयनियतम् । तथा भवेदिति वैपरीत्यावसायिभवेत् । सर्वमेवेति पटशानम् । प्राक्तनस्येति पटान्तरज्ञानस्य । मिथ्याज्ञानमपीति नकेवल सत्यज्ञानम् । प्रागेव प्रवृत्तवादिति उत्तरज्ञानात् माम् । उपादानादि- सम्बिदोऽपीति यदैवतज्यानमुत्पन्न तदैयोत्पादित्सापिजाता, तत्रैवेति विपरीत प्रत्यये अन्यत्रति टनशैलादी, तदातथ्यपदार्थख्यातिरिति सत्यातिरेय, पुरस्सर- गोचरएवेति पुरोचिपदार्थगोचरपव, विपरीतकार्योत्पत्तिमिति भन्यप्रसतोरज- तस्य तन चकासन विपरीतकार्योत्पति । तथाविचार्यमाणस्येति वधावपरीत्येन विचार्यमाणस्य तस्येति विपरीतप्रत्ययस्य । व्यभिचारीति अनैकान्तिकम् । (रता०)-अत्राभिदध्महे । येतावत्साधनासिद्धिविध्वंसनाय व्यधा- विपतीवकल्पास्तत्रशुक्त्यादिरूपतयान्यथास्थितार्थस्यान्यथारजताद्यर्थप्र- कारेण यत्प्रथन तत्स्वरूपं वैपरीत्यनेद रजतमित्येव तदुपमईतः पश्चादुज्जृम्ममाणेन बाधकेनावधार्यतइति ब्रूमः। तथाचान्यथामथनोत्तर- ज्ञानतदुपमर्दकत्वविकल्पाभ्यां शेष तु विकल्पनिकुरुम्बं तुण्डताण्डवाडं- बरविडम्बनामात्रफलमेव । अपविजातीयं सजातीय वातदित्यादिप्रका- रेषु किमुत्तरं ते स्यान्ननुवितीर्णमेव । अस्तु यत्किञ्चित्तदुपमर्दैन चेदुत्पद्यते । तदा तदखिल वाधक सत् तस्यतथात्वमाविष्करोतीति उपमईश्वनप्र- ध्वसोयतः पटज्ञानप्रवसेनोत्पद्यमानस्य घटज्ञानस्य वाधकत्व स्यात् किन्तु तत्प्रतिभातवस्त्वसत्वख्यापनं । यन्मदीयवेदने रजतमिति प्रत्यभात् तद्रजतनभवत्येवेति । अपि च भेदाख्यातावपि प्रत्यक्षस्मरणयोर्मेदाख्यानं किस्वेनैव वेद्यतइत्यादिसकलविकल्पपेटक माटीकत एवेतिववधायकृत्यो- स्थापनमेतद्भवतः। (टि०)-अथविजातीयमित्यादि तदिति उत्तरज्ञान तेइति हेसमा- धानवादिन तव तस्येति रजतमिति प्रत्ययस्य तथात्वमिति वैपरीत्य किन्तुतत्प्रतीति तेनपूर्वजानेन प्रतिभात प्रतिभासितयहस्तु तस्यासत्व- ख्यापन अपिचेत्यादि भेदाख्याताविति विकारयातावपि ।

·प्रमाणनयतत्त्वालोकालकार तत्कालेति उत्तरज्ञानकालस्थेन तत्काले इति पूर्वज्ञानकाले ज्ञानयोरिति ज्ञानद्वयमेककाले न सम्भवति जुगवन्दोनत्थिउवओगाइति वचनात् आदी. घटज्ञान पश्चात्पटज्ञानमिति विजातीय आदौपटज्ञान पश्चादपिपटज्ञान- मिति सजातीय एकसन्तानमिति एकपुरुपस्थज्ञानसन्तानम् ॥ उभयत्रा- पीति तयेति पैपरीत्यावसायि जायेत इदंतस्येति पूर्वज्ञानस्य तदिति उत्तरज्ञान तस्येति पूर्वज्ञानस्य उभयत्रेति मिथ्याज्ञाने सत्यज्ञाने च तस्यापीति घटज्ञानस्यापि तदुपमर्देनोति पटज्ञानोपमर्दैन तस्यति पूर्ध- ज्ञानस्य तेनेति बाधकस्यभावनोत्तरज्ञानेन नफलोत्पत्तिरित्यादि तस्यति पूर्वज्ञानस्य तेनेति उत्तरज्ञानेन उपादानेति अर्थग्रहणादिज्ञानस्य अन्यत्रेति रपवादो तवति विपरीतप्रत्यये असिध्यदेवेति सिद्धयेत्यर्थः विपक्षादिति स्वीकर्तव्यलक्षणात् अतएवेति विपक्षादत्यन्तव्यावृत्तेरेव एतत्सवेदनति एतत्प्रत्यक्षस्मरणज्ञानोभयम् । (५०) विवेकाख्यातिवादीति मेदाप्रतिभासनवादी अर्थक्रियाकारिपदार्था- प्रत्यायकसमिति अर्थक्रियाकारिण पदार्थ म प्रत्येति न परिच्छिनत्ति। पदार्थेइति रजतरूपे। तद्विशेषसाध्येति विवादास्पदमत्ययसाभ्या। शुक्तिसाध्यायाइति पुडुमनिक्षेपादिकाया । द्वितीयेलिति तद्विशेषसाध्येत्यस्मिन् तावत्तथ्यकलधौत- बोधेऽपीति फेवल विपरीतथाधे। क्वापिसानास्त्येवेति साक्रिया । आशु- व्यपायिपयोबुद्धदवोधेपीति बुबुदेष्वपयस्तुबुद्दज्ञानमपि चाक्षुष पिनष्टम् । अतो- शानस्य कालान्तरम् । तत्पुरस्सरपक्षेविति अन्यथा प्रथमपक्षे। वैपरीत्यावसाये इति । तस्यस्य वेपरीत्यमयस्यति स्वयमेवेति विकल्पे, पूर्वज्ञाननेति विपरीतक्षानात पूयशानेन । स्वकालस्येनेति पूवकालस्येन, तत्कालस्थेनेति पैपरीत्यकारस्थेन तत्किमित्यादि तव उत्तरदानम् । विजातीयमिति आदी घटहान पश्चात् पटशान "ति विजातीयम् सजातीयमिति आदौ पटझान पश्चादपि पटनानमिति सजातीयम् । मिति एकममातृगतम् । मिन्नसन्तानमिति भिनप्रमागत । घटज्ञान वैपरीत्यावसायिमवेदिति । यद्युत्तरभान तेनतेन पाश्चात्यस्य वैपरीत्य- । ततधघटज्ञानेनोत्तरण पटज्ञानस्य पाश्चात्यस्य वपरीत्यमवसीयताम् । एक- N ·टिपं. द्वयोपेतरताकरावतारिकायुक्त विषयमिति एक पटपश्यति । मिन्नविषयमिति बहन पटान् पश्यति । संवाददत्त- हस्तावलम्बमिति स्पयिषयनियतम् । तथा भवेदिति वैपरीत्यावसायिभवेत् । सर्वमेवेति पटशानम् । प्राक्तनस्येति पटान्तरझानस्य । मिथ्याज्ञानमपीति नकेवल सत्यज्ञानम् । मागेव प्रवृत्तत्वादिति उत्तरज्ञानात् प्रा। उपादानादि- सम्बिदोऽपीति यदेवतज्ज्ञानमुत्पन्न तदेवोत्पादित्सापिजाता, तत्रैवेति विपरीत प्रत्यये अन्यत्रेति टनशैलादी, तदातथ्यपदार्थख्यातिरिति सत्ण्यातिरेध, पुरस्सर- गोचरएवेति पुरोयर्तिपदार्थगोचरपर, विपरीतकार्योत्पत्तिमिति भन्यप्रसतोरज- तस्य तत्र चकासन विपरीतकार्यात्पत्रीि । तथाविचार्यमाणस्योति तथावैपरीत्येन विचार्यमाणस्य तस्येति विपरीतप्रत्ययस्य । व्यभिचारीति अनैकान्तिकम् । (रता०)-अत्राभिदध्महे । येतावत्साधनासिद्धिविध्वंसनाय व्यधा- विपतीवकल्पास्तत्रशक्त्यादिरूपतयान्यथास्थितार्थस्यान्यथारजताद्यर्थप्र- कारेण यत्प्रथन तत्स्वरूप वैपरीत्यनेदं रजतमित्येव तदुपमईतः पश्चादुज्जृम्भमाणेन बाधकेनावधार्यतइति ब्रूमः । तथाचान्यथाप्रथनोत्तर- ज्ञानतदुपमर्दकत्वविकल्पाभ्यां शेष तु विकल्पनिकुरुम्वं तुण्डताण्डवाड- वरविडम्बनामात्रफलमेव । अपविजातीय सजातीयं वा तदित्यादिप्रका- रेषु किमुत्तर ते स्याननुवितीर्णमेव । अस्तु यत्किश्चित्तदुपमर्दैन चेदुत्पद्यते। तदा तदखिल वाधकं सत् तस्यतथात्वमाविष्करोतीति उपमईश्चनप्र- ध्वसोयतः पटज्ञानप्रवसेनोत्पद्यमानस्य घटज्ञानस्य वाधकल स्यात् किन्तु तत्प्रतिभातवस्त्वसत्वख्यापन । यन्मदीयवेदने रजतमिति प्रत्यभात् तद्रजतंनभवत्येवेति । अपि च भेदाख्यातावपि प्रत्यक्षस्मरणयोर्मेदाख्यान किंस्वेनैव वेद्यतइत्यादिसकलविकल्पपेटक माटीकत एवेतिखवधायकृत्यो- स्थापनमेतद्भवतः। (टि०)-अथविजातीयमित्यादि तदिति उत्तरज्ञान तेइति हेसमा- धानवादिन तव तस्येति रजतमिति प्रत्ययस्य तथात्वमिति चैपरीत्य फिन्तुतत्प्रतीति तेनपूर्वज्ञानेन प्रतिभात प्रतिभासितयवस्तु तस्यासत्य- रयापन अपिचेत्यादि भेदाख्याताविति विवेकारयातायपि। । + ·४४ प्रमाणनयतत्त्वालोकालकार: (५०)-पश्चादुन्जृम्भमाणेन वाधकनावधार्यते इति उत्तरशानेनायधातये । तदखिलमिति विजातीय पा सजातीयं या तथालमिति चैपरीत्यम् तत्प्रतिभा- तवस्त्वसत्तस्यापनमिति असरवण्यापनमुपमर्द । ववधायकृत्योत्यापनमेत- दिति यथाकधित्कृत्या मारिमुरधापयति सानास्थिता सतीतमेवहन्ति । (स्त्रा०)-अथपूर्वानुभूतरजतपतिमाने कथं तेन शुक्तिकापेक्ष्येत तत्र संवृतखाकारायाः समुपात्तरजताकारायाः शुक्तिकाया एवात्र प्रतिभा- नात् । वस्तुस्थित्या हि शुक्तिरेवसा त्रिकोणत्वादिविशेषग्रहणामावातु संवृतस्ताकारा चाकचिक्यादिसाधारणधर्मदर्शनोपजनितरूप्पस्मरणा- रोपितरजताकारत्वाच्च समुपाचरजताकारेत्यभिधीयते । यत्खलु यन्त्र फर्मतया चकास्ति तत्तमालम्बनमेतच शृङ्गग्राहिकया निर्दिश्य- मानायां शुक्तौ समस्त्येव । सैवहि दोषवशात तथामतिमाति । दृष्ट च दोपवशाद्विपरीतकार्योत्पादकत्व यथा क्षिप्तमन्दाक्षलक्ष्मीकायाः कुल- पक्ष्मलाक्ष्यास्तत्तविरुद्धवीक्षणभाषणादि स्वयापिचेतदगीकृतमेव प्रकृत- रजतस्मरणस्यानुभूतरजतदेशानुसारिप्रवृचिजनकात्सर्गिककार्यपरिहा- रेण पुरोदेश एवं प्रवृत्तिजनकत्वस्वीकारात् । भेदाग्रहणं सहकारिण- मपेक्ष्य प्रकृतरजतस्मरणस्य तदविरुद्धमितिचेत् दोपान्सहकारिणोपेक्ष्य हृषीकस्यापि तद तथास्तु ॥ किञ्च प्रत्यभिज्ञानेन रजतसवित्तेः शुक्ति- गोचरत्वमवस्थाप्यते । यदेव ममरजतत्वेन पूर्वमचकात् तदेवशुक्तिशकल- मित्येव तस्योत्पादात् । अनुमानेन च विवादपदं रजतज्ञानं शुक्तिगो- चरं तवेवप्रवर्तकत्वाद्यदेवं लदेवं यथासत्यरजतज्ञान रजतगोचरमिति विचारेण वैपरीत्यस्योपपत्तेरसिद्धिदुर्गन्धमेवत्वत्साधनमिति स्थितम् । (टि०)-कथन्तेनेति रजतज्ञानेन एवात्रेति रजतज्ञानमदेशे यत्खल्लिति यहस्तु यत्रज्ञाने यथाघटे ज्ञानजानाति यथाज्ञानेघटजानाति इत्यत्रदृश्यते तदिति यस्तुचकासन तति ज्ञाने एतच्चेति वस्स्वालम्बन शृङ्गेति अगु- सीनिर्देशनेत्यर्थः सैवेति शुक्तिः दोषेति नेत्रदोषः तथेति रजतवन औत्सर्गिकेति मुरय भेदाग्रहणमिति इद रजतमिति प्रत्ययज्ञाने प्रत्यक्ष- ·- - टि प द्वयोपेतरनाकराषतारिकायुक्त स्मरणयोः तदिति पुरोदेशे प्रवृत्तिजनकत्य विपरीतकार्योत्पादकत्व या हृषीकस्यति इन्द्रियस्य तदिति पुरोदेशे प्रवृत्तिजनकत्व तथति अविरुद्ध तस्येति प्रत्यभिज्ञानस्य अनुमानेनेत्यादितत्रैवेति शुक्तिकायामेव तत्र- वेति ययत्रैवप्रवर्तक तत्तद्गोचरं तदेवमिति शुक्तिगतं यथासत्येति शक्तिगतम् । (५०)-अथमकृतज्ञाने रजतप्रतिभाने इति मील पाठ । पूर्वानुभूतरजतपति- भाने इति पाठान्तरम् । पूर्वानुभूतटकाशलादिकम् । तेनेति विवादास्पदप्रत्ययेन, शुक्ति- कापेक्ष्येतेति शुक्तिकापेक्षानयुक्त्यर्थ तस्मात्सत्यमेतत्सम्वदनद्वयमिति भावार्थ । तत्रेति विपर्ययशान रजतप्रतिमासन न। अन प्रतिमासनादित्यतोऽने एतदेव व्यारयातीतिगम्यम् । कर्मतयेति देवदत्त शुक्तिशकल रजतरूप पश्यति । शृङ्गमाहिकयेति अङ्गुलीनिर्देशेन । त्वयापि चैतदगीकृतमेवेति शुकरालम्बनत्यम् । तस्योत्पादादिति शुक्ति- गोचरत्वोत्पादात् । अनुमानेनेति शुक्तिगोचरत्यमवस्थाप्यते। तदेवमिति यद्यय मवर्तक तत्तद्गोचरम्। (रत्ना)-यञ्चोक्तं शुक्तिरजतयोः प्रत्यक्षस्मरणयोश्च भेदाप्रतिभा- सादिति तत्रभेदाप्रतिभासस्तुच्छः कश्चिदुच्येत अभेदप्रतिभासोवा नाद्यः प्राभाकरैरभावानम्युपगमात् । नापिद्धितीयो विपरीतख्याति- प्रसक्तेभिन्नयोरभेदेन प्रतिभासात् । अथभेदोव्यावर्तकधर्मयोगस्तस्य चामतिभासः साधारणधर्मप्रतिभासइति चेन्न ।शुक्तिज्ञानेसत्यपि तस्य- मावाहीप्रतादेस्तत्रापि प्रतिभासात् । अथनतत्रतस्यैवप्रतिभासस्त्रिको- णतादिव्यावर्तकधर्माणामपि प्रतिभासादिति चेत् तर्हिसावधारणः सा- धारणधर्मप्रतियास. प्रकृतरजतबोधेऽपि नास्त्येव रजतगतस्य रजतत्व- स्येव शुक्तिगतस्यत्वनियतदेशकालस्मर्यमाणरजतासम्भाविनियतदेश- कालत्वस्य व्यावर्त्तकधर्मस्य प्रतिभानादिति । ग्रहणस्मरणसवित्ती अपि स्वसविदिते प्राभाकराणां तेचयदिखरूपेणप्रतिभातस्तदानरज- तार्थिनस्तथाप्रत्तिः स्यात् । अथग्रहणं स्मरणरूपतया प्रतिभाति तदाविपरीतख्यातेरस्पष्टतया प्रतिभानमनुभूतरजतदेशे प्रवृत्तिश्चस्यात् । - - ·- प्रमाणनयतरपालोकालकार: अथस्मरणग्रहणरूयतया तदापि विपरीतख्यातिरेव प्रभूत चात्रवक्तव्य । तचोक्तमेव वृहद्वृत्तौ वितत्य श्रीपूज्यः । (दि०)-भेदापतिभासइति प्रसज्यनज्ञाप्यम्प्रतिपेधमात्रम् तुच्छइति अभावरूप. व्यावतकेति व्यावतको धर्मखिकोणत्यादिः सत्यपि तस्येति साधारणधर्मप्रतिभासस्य चाकिचिक्यादिरूपस्य । अवनतोति सत्येपि शुक्तिज्ञाने तस्यैवेति साधारणधर्मप्रतिभासस्यैव प्रणेत्यादि शक्तिका. यामिद रजतमिति मिथ्याज्ञानलक्षणे ऽयमर्थः यथासत्येशक्तिज्ञाने दीप्रता. दिसाधारणधर्माणा त्रिकोणत्यादिव्यायतकधर्माणाच प्रतिभासस्तधात्र- शक्ती हद रजतमिति मिथ्याज्ञानेपि उभयेपा प्रतिभासोनकेवला साधारण- धर्मप्रतिभास इति तेइति ग्रहणस्मरणसयित्ती येनैवस्वभावनेत्यादि शुक्त- अरण रजतस्यस्मरण यदिग्रहणस्य स्मरणरूपता भवति तदास्मरणस्यैव पर- पर्यायस्य प्रत्यक्षस्य अस्पष्टतया प्रतिभासा स्पष्टश्चमातिभासा विशदप्रत्य- क्षमिति वचनात् । अनुभूतेत्यादि प्रत्यक्षस्मरणयोरेकरूपतायां सत्या प्रत्य क्षस्य अनुभूतरजतदेशे स्मरणविषयप्रवृत्ति प्राप्नोतीति भाव । (५०)-तुच्छइति निरुपाख्य कोऽर्थअभाय अनेनप्रसज्यनलक्षितः । अभेदमति- भासोऽयेत्यनेन पयुदास' । पर्युदास सदृग्मानिसज्यस्तु निषेधात द्रौनजाहिसमारयाती पर्यु- दासप्रसज्यको व्यावर्तकधर्मयोगइति ध्यावतको धर्मम्भिकोणत्यादि । तस्येति साधारणधर्मस्य । तस्यैवेति दीमतादरेव, सावधारणइति निश्चित , साधारण- धर्मप्रतिमासइति दीमतादि । अथ संशय लक्षयन्ति। मू०-साधकबाधकप्रमाणाभावादनवस्थिता- नेककोटिसंस्पर्शिज्ञानं संशयइति । (रता०)-उल्लिख्यमानस्थाणुत्वपुरुषत्वाद्यनेकांशगोचरयोः साधक- वाधकप्रमाणयोरनुपलभादनवधारितनानाशावलीम्बविधिप्रतिषेधयोरस- मर्थ सम्वेदन सशयइत्यर्थः समिति समन्तात्सर्वप्रकारैः शेतइवेति व्युत्पत्ते ।

·४७ टिप द्वयोपेतरनाकरावतारिकायुक्तः (टि०)-शेतइति आत्माऽस्मिन्निति अनवधृतसाध्यसाधनसम्बन्धादप्य- नुमानात्साध्यसिद्धौ सश्यामस्तत्पुत्रत्वात् धवल प्रासाद काकस्यकाया- दित्यादीनामपिगमकत्वमसगः। (५०)-समिति सम तात सर्वप्रकारे शेतइवति व्युत्पत्तेरिति । ससम्यक् शेते आत्मा- अस्मिन्निति तु मलयगिरिमिश्रा । उदाहरन्ति । मू०-यथायंस्थाणुर्वापुरुषोवेति । व्यक्तम् । (रना०)-अयं च प्रत्यक्षविषये संशयः । परोक्षविषयेतु यथाकापि विपिनप्रदेशे शृङ्गमात्रदर्शनाकिशोरय स्याद्गवयोवेत्यादि । अथानध्यवसायस्वरूपम्प्ररूपयन्ति । मू०-किमित्यालोचनमात्रमनध्यवसाय इति। (रत्ना०)-अस्पृष्टविशिष्टविशेष किमित्युल्लेखनोत्पद्यमानं ज्ञानमात्र- मनध्यवसायः प्रोच्यते समारोपरूपत्व चास्योपचारिकमतस्मिस्तदध्यव- सायस्य तल्लक्षणस्याभावात् समारोपनिमित्तंतु यथार्थापरिछेदकत्वम् । (५०)-समारोपनिमित्तमिति समारोपोऽपि किमपिनिमित्तमपेक्ष्यप्रवत्तते । यथा- माणवकेऽमित्व समारोपितम् । उदाहरन्ति । भू०-यथागच्छत्तृणस्पर्शज्ञानमिति । (रत्रा०)-गच्छतः प्रमावस्तृणस्पर्शविषयं ज्ञानमन्यत्रासक्तचित्तत्वा- देवं जातीयकमेवं जातीयकमेव नामकमिदं वस्त्वित्यादिविशेषानुल्ले. खिकिमपि मयास्पृष्टमित्यालोचनमात्रमित्यर्थः प्रत्यक्षयोग्यविषयश्चाय- मनध्यवसायः एतदुदाहरणदिशाच परोक्षयोग्यविषयोप्यनध्यवसायो वसेयः । यथाकस्यचिदपरिज्ञातगोजातीयस्य पुंसः कचनवननिकुञ्ज सातामात्रदर्शनात् पिण्डमात्रमनुमाय कोनुखपत्र प्रदेशे प्राणी स्यादि- त्यादि। .

·४८ प्रमाणनयतत्यालोकालकार: अथ प्रमाणलक्षणसूत्रोपात्त परशब्दं व्याख्यान्ति । मू-ज्ञानादन्योऽर्थः पर इति। (रत्ना०) ज्ञानाद्ग्राहकात्सकाशादन्यो ग्राह्यतया पृथग्भूतो ऽचे- तनः सचेतनोवाऽथार्थक्रियार्थिभिरर्थ्यमानः पर परशब्दवाच्यः ।। (५०)-परमतिकोपनत्लादिना तैष्ण्य मनसि विमृश्य अचेतनः सचेत- नोवेति । अचेतनाघटादि सचेतनोगवादि । (रत्ना०)-अत्र शून्यवादिनः कतिपयविकल्पाटोपोच्चण्डतुण्डमुत्स्व- प्नायन्ते । अहोआर्हताः किंज्ञानं कश्चार्थः । ग्राहकमन्तर्ज्ञान ग्राह्यो- बायोऽर्थ इति चेत्कस्य ज्ञान ग्राहकमर्थस्य चेदर्थ एवानर्थमूलं तर्हि- सएबोन्मूलनीयस्तथाहि ॥ किमयमणुरूपः स्थूलरूपस्तदुभयस्वभावोनु- भयखभावो वा । अणुरूपश्चेत् कुतोणूनामवधारण । प्रत्यक्षादनुमाना- दा। प्राचिपक्षे कियोगिप्रत्यक्षादस्मदादि प्रत्यक्षादा । धुर्यः श्रद्धा- मात्रावधार्योः द्वितीयस्त्वनुभूतिपराभूतः। नहिवयमय परमाणुरयं परमा- णुरिति स्वप्नेपि प्रतीमा स्तम्मायं कुम्भोयमित्येवमेवनः सदैव सवेदनोद- यात् अथानुमानात्परमाणुमवेदनं किमनधृतसाध्यसाधनसम्बन्धात् तदि- तरस्माद्वा । नतावत्तदितरस्मादतिप्रसङ्गसङ्गमात् प्राचिकप्रकारे तु सम्बन्धावधारण प्रत्यक्षेणानुमानेन वा । नप्रत्यक्षेण । अणूनामतीन्द्रिय- खेन तेः सहाविनाभावस्य कापिलिड्ने ग्रहीतुमशक्यत्वात् । अनुमाने- नापि तेनैवानुमानान्तरेण वा तदवधारण । नतावत्तेनैव परस्पराश्रय- प्रसङ्गात् सतिसम्बन्धावधारणे तदनुमानोत्थान सतिचास्मिस्तदवधा- रणमिति । अनुमानान्तरमपि गृहीतप्रतिवन्धमगृहीतप्रतिवन्धमेववा प्रव- ततेत्याद्यावृत्तावनस्थादौस्थ्योपस्थापन तन्नानुमानादपि परमाणुप्रतीतिः किचामी परमाणवो नित्यावा स्युरनित्यावा नित्याश्चेत्किमर्थक्रियाका- रिणो ऽकिंचित्करा वा उदीचीनस्तावत्पक्ष क्षोदीया नन्तरिक्षवृक्षव तेषामसत्त्वापत्तेः । अर्थक्रियाकारित तु तेषां क्रमेण युगपदा । क्रमेण ·टिप योपेतरनाकरायतारिकायुक्तः बेकिस्वभावामेदेन तद्भदेन वा। स्वभावाभेदभिदायां ते येनैव स्वभा वेन प्राच्यं कार्यमर्जयन्ति तेनैवोत्तरमपि यदा येनैवोत्तरं तेनैव प्राच्य- मपि । प्रथमे प्रथमकार्यकाल एवोत्तरस्याप्युत्पत्तिप्रसक्तिस्तद्वत् द्वितीये द्वितीयकार्यकालएव प्रथमस्यापि प्रभवप्राप्तिः । तदेवस्वभावभेद- पक्षे क्षणिकत्वापत्तिस्तल्लक्षणत्वात्क्षणभङ्गुरतायाः । युगपत्पक्षे सकृदेव सकलस्वकार्यकार्यपुञ्जस्यार्जितवाद् द्वितीयादिक्षणे तेषामसत्त्वं स्यात् । तन्नामी नित्याः । अनित्याश्चेत्क्षणिकाः कालान्तरस्थायिनो वा । क्षणिकाश्चेत् किमकस्माद्भवन्ति कारणादाकुतोपि । अकस्माचेत् ननुकिमिहकारणप्रतिषेधमात्रं भवनप्रतिषेधः स्वात्महेतुकलं निरुपाख्य- हेतुकलं वा विवक्षितं । आद्ये भवनस्यानपेक्षत्वेन सदा सत्त्वस्यासत्त्वस्य वा प्रसक्तिः । नित्यसत्त्वमसत्ववाहेतोरन्यानपेक्षणादित्युक्तेः । द्वितीये प्रागिव पश्चादपि नामी भवेयुः तृतीये कथमुत्पत्तिस्तेषां स्वयमसतां स्वोत्पत्ती व्यापार व्याहतेः । तुरीये प्रागपि सत्तापत्तेस्तेषां सनातनत्वं स्यात् कारणाद्भवनपक्षेतु स्थूलं किञ्चित् तेषां कारण परमाणएव वा । नस्थूलं परमाणुरूपार्थपक्षस्यैव कक्षीकारात् । परमाणवश्चेत्ते किंसन्तो ऽसन्तः सदसद्रूपा अनुभयम्वभावा वा स्वकार्याणि कुर्युः सन्तश्चेत् किमुत्पत्तिक्षणएव द्वितीयादिक्षणेपि वा। नाद्यस्तदानीमुत्पत्तिमात्रव्य- प्रत्वात् तेषां । अथ भूतियेषां क्रिया सैवकारणं सेववोच्यतइति वचनाद् भवनमेव तेपामुत्तरोत्पत्तो कारणतेति चेदेव तर्हि रूपाणवो रसाणूनां तेच तेपामुपादानं स्युरुभयत्र भवनाविशेषात् नद्वितीय. क्षणक्षयक्षया- पत्तेः । अथासन्तस्ते तदुत्पादकास्तहितत्सत्ताक्षणगेकमपहायसर्वदात- दुत्पादमसङ्गस्तद्वनस्य सर्वदाऽविशेषात् । सदसद्पपक्षस्तु दुनिरोध- विरोधानुबन्धदुर्द्धरः । यदिहि तेसन्तः कथमसन्तस्तथाचेत् कथंसन्तः। अनुमयस्वभावभेदोप्यसाधुर्विधिप्रतिषेधयोरेकतरप्रतिषेधेऽन्यतरस्यावश्य म्भावात् । तन्नाणका क्षणिकाः सूक्ष्ममनीपामार्ग मैयरुः । नापि- कियत्कालस्थायिनः । क्षणिकपक्षोपक्षिप्तप्रतीकारस्यात्राप्यवतारात ।

·प्रमाणपतत्यालोकारकार फिंच । कियकालस्थायिनोप्यमी किमर्थक्रियापरामुराासत्काग्णिो या भवेयुः प्रथमभिदायामम्बरोद्भवाम्भोरुहसौरभवदमत्तापत्तिः । उद- ग्रिकल्पे किमसदृप सद्रूपमुभयरूपमनुभयरूप वा ते कार्यग्नि असद्रूपञ्चेत् कथकरिकेसरकलापादेरपि नकरण । सद्रूपश्चेत् कथन्तस्य करण सतोपि करणे कथं कदाचिक्रियापिरतिः । तृतीयतरीयमेदो तु प्रायोक्तसदसद्पादिगेदवद्अनायो । तन्नाणुरूपोऽर्थः सर्वथास्थे- मानमातेनिवान् नापिस्थूलरूपो यतस्तादृशोप्यमी नित्यो ऽनित्या वा स्यात् । नतावन्नित्यः परमाणुनित्यतानिराकरणानुमारणास्यापि व्यपासितु शक्यत्वात् । नाप्यनित्यः यतस्तस्यसमुत्पादे स्थूलमेव किञ्चित्कारणमणो वा प्राच्यः पक्षः स्थवीयान् स्थूलातपादस्य वा- बदकानां वदितुमयुक्ततात् । सूक्ष्मापक्षय स्थलस्यव्यवस्थानात् कुाला- पेक्षया कुवलयस्येव । अथाणवलकारण तर्हि तदऽग्रेतनस्तदुभयस्वमा. वार्थपक्षः कवीकृतः स्यात् । अन्वयमवेति चत । तर्हि त निरतिशयाः सातिशयावा स्थूलमर्थ प्रथयेयुः । आद्यभेदे भूर्भुवः सस्त्रयीकुहरकोण- कुट्टितेफैकपरमाणुभिर्विशकलितैरपि सदेव तदुत्पादनप्रमङ्ग द्वितीयेतु कस्तेपामतिशयः एकदेशापस्थितिः सयोगः क्रियाना । प्रथमपक्षे क्षोणीमण्डलालम्बिपरिमण्डले स्थूलैककार्यक्रियाप्रसक्तिस्तस्यैकदेश- रूपलात् । अथ यापति प्रदेशे कतिपयेपि परमाणः कार्यमेकमर्ज- यन्ति तावानेका प्रदेशो नमफलमिलामण्डलमिति चेत्तहीतरतग- श्रमपिशाच प्रवेशः । सिद्धेहिकायें देशैक्यसिद्धिस्तत्सिौच तत्सि- दिरिति। सयोगश्चदतिशयः सफिन्नित्यो ऽनित्योवा । यदिनित्यस्तदा- सदापितदुत्पाद्यकार्योत्पादप्रसङ्गः । अनित्यश्चेत किमन्यतएव तेभ्योपि वा प्रादुःथ्यात् नाद्यो दम्तदाधारधर्मस्थान्यत एवोत्पत्तिविरोधात् । द्वितीयेतु तदुत्पत्तापि निरतिशयाः सातिशयावा ते व्याप्रियेरन् । प्राचि प्राचीन एरदोष दितीयेत्वतिशयोत्पत्तावष्यतिशयान्तरेण भाव्य तत्रापि तेनेत्यनवस्थाकदर्थन किवाय सयोगस्तत्स्वभावभूतस्तत्पृथग्भूतो ·टिप द्वयोपेतरनाकरायतारिकायुक्त वा । प्राच्ये परमाणवएव नकश्चित्सयोगो नाम द्वितीयेतु सर्वथापृथग्- भूतः कथचिद्वा । कथचित्पक्षस्तावद्धिगेधवाधितः सर्वथापक्षेतु संबद्धा ,ऽसंवद्धोवा तत्रासौ स्यात् । असम्बद्रविधायां तेषामेषइति सम्बन्धा- योगः सम्बद्धस्तु सयोगेन समवायेन तादात्म्येन तदुत्पत्त्याऽविष्वग्भावे- नवा । नसंयोगेन तस्य गुणरूपेसयोगे सम्भवाभावात् । निर्गुणागुणा- इतिवचनात् । नसमवायन यतायावदयमेक संयोगमेकत्र सम्बन्धयति तावदन्यत्राप्येन किन्नसम्बन्धयेदस्य सर्वक्यात् । नतादात्म्येन भेद- पक्षकक्षीकारात् । नापितदुत्पत्त्या परमाणुभ्यः सयोगोत्पादस्य प्रागेव व्यपास्तत्वात् । नाप्यविष्वग्भावेन तस्य कथचित्तादात्म्यरूपत्वात् तत्रचकचिदित्यन्धपदविगेवावरोधदुर्द्धरतात् किवायसंयोगः सर्वा- स्मनैकदेशेनवाणूनाम्प्रणिगधेत ‘प्रथमेपिण्डोणुमात्रः स्यात् द्वितीये पड्केन युगपद्योगात्परमाणोः षर्डशतास्यादिति परमाणुकथाप्यस्त- मियात् । तन्नसयोगोतिशयः । एतेन क्रियारूपातिशयपक्षोपि प्रति-- क्षिप्तः किञ्चायंस्थूलो ऽवयवी निगधारः साधारो वा । नतावनि- राधार' साधारप्रतीतिविरोधात् । साधारश्चेत् किमेकावयवाधारो ऽने- कावयाधारोवा प्रथम प्रतीतिविरोधस्तथाहि प्रतीतिरिहावयवेष्ववय- वीति नावयचे ऽवयवीति । अथानकाव्यवाधारस्तत्राप्यविरोध्यनेका वयपधाग विरोध्यनकावयवाधारोवा नपाच्यश्चलाचलस्थूलास्थूलनीला- नीलादिरूपाणणमवयवानां विराधप्रतीतेः । अथद्वितीयस्तर्हि नैका स्थूलोऽवयवीस्याद्विरुद्धधर्माध्यासात् । अपिचासौतेषु वर्तमानः साम- स्त्येनैकदेशेन वा वर्तेत । सामस्त्येनवृत्तावेकस्मिन्नेवावयवे परिसमाप्त- वादनेकावयावृत्तित्व नस्यात् एकदेशेन वृत्तौ निरशत्वं तस्योपगत- विरुध्येत । सांशत्वेवा तेप्यशास्ततोभिन्नाभिन्ना वा भवेयुः भिन्न- स्वेपुनरप्यनेकांशवृत्तेरेकस्य . सामस्त्येकदेशविकरपानतिक्रमादनवस्था अभिन्नत्वे न केचिदंशाः स्युरिति न तदुभयस्वभावार्थपक्षोपि सङ्गतिशृङ्ग- सङ्गमगात् । अनुभयस्वभावभेदोप्युपेक्षाक्षेत्रं प्रेक्षाणां परमाणुस्थूलयोः + - ·प्रमाणनयतत्वालोकालकार परस्परप्रतिषेधात्मकत्वेनान्यताप्रतिषेधेतदितरविधेवरसमावादितिनार्थ: कश्चिदिचारचूलामालम्बते । तदभाव तद्ग्राहकतया संमतं ज्ञान- मपि तथैव । किंचतदर्थसमकाल । तदिन्नकालंवा । तद्ग्राहक कल्प्येत । पाकल्पनायां त्रिलोकीतल्पोपगता अपि पदार्थास्तत्र प्रथरन् समकाल- वाविशेपार तदग्न्यप्रकारेतु निराकार साकार वा तत्स्यात् । प्रथमे प्रतिनियतपदार्थपरिच्छेदानुपपत्तिः द्वितीयेतु किमयमाकारी व्यतिरिक्तो ऽव्यतिरिक्तो वा ज्ञानात् । अव्यतिरेके नकश्चिदाकारो नाम तथाव निराकारप्रकारप्रकाशितः परीहार । व्यतिरेके चिद्रूपोऽचिद्रूपो वाय मवेद चिद्रूपश्चेत् तदानीमाकारोपि वेदक स्यात् तथाचायमपि निराकारः साकारोवा तदेदको मवेदित्यावर्त्तनेनानवस्था । अथाचिद्- रूपः किमज्ञातो ज्ञातो वा तत्ज्ञापकः स्यात् । मावीने चैत्रस्येव मैत्र- स्याप्यसौ तज्ज्ञापकः स्यात् । तदुत्तरेवनिराकारेण साकारण वा ज्ञानेन तस्यापि ज्ञान स्यादित्त्यान्यावृत्तावनवस्थैवेति नज्ञानमपि किञ्चिचतुर- चेतोगोचरे सञ्चरति । ततः सर्वशून्यतैवपर तत्त्वमवास्थितेति सर्वापलापि विकल्पसक्षेपः। (दि०) पामिति परमाणूनां असत्वमिति यतोऽर्थक्रियाकारित्पन: समत ननुकिमिहत्यादि भवनमतिपेधइति कस्मादपि नभवतीत्यर्पः निरु- पाख्यति आधतोपाख्यानरहितत्वात्सनातनः शाश्वतइत्यर्य: नित्य सत्व. मिति अहेतोरिति नितुकपदार्थस्य अन्यति कारणाभावात् अथभूति- रित्यादि संवेति अन्यधस्तूनां कारण सेवभूतिरेय तेचेति रसाणषः तपा. मिति रूपाणूना अथासन्तइत्यादि तत्मत्तेति यस्मिन् क्षणे तेपा सत्व- मभूत् तदपहाय द्वितीयादिक्षणेषु तेपामसत्वात् क्षोणीमण्डलत्यादि परिमण्डलैरिति समस्तपरमाणुभिः एककार्यस्य क्रियाविधान तस्याः प्रसा तस्येति स्थूलकार्यस्य नसमवायेनेत्यादि यथातेघटादिक कार्यमुत्पादयन्तो पतिशयमपेक्षन्ते एय सयोगमुत्पादयन्तोप्यतिशयमुपेक्षिष्यन्ते अयमिति समवायः एकत्रेति पदार्षे एनमिति सम्बन्ध अस्येति समपायस्प ·टिप योपेतरलॉकरवितारिकायुक्तः तस्येति अविश्वग्भावस्य तन्नेति अविष्वग्माये अन्धपदमिति प्रकाश रहित निस्तेजस्कमन्धलमिति लोकप्रसिद्धेः साधारति अवयवलक्षणाधार दर्शनात् अपिचासाविति स्थूलावयवी तेष्विति अवयवेपु तस्योपगत- मिति अवयपिनोग्गीकृत ततइति अवयविनः सकाशात् तदमावइति भर्याभावे तद्ग्राहकति अर्थवाहकतया तथैवेति विचारचूलानालम्थ- नमेव किञ्चैतदर्थेत्यादि एतदिति ज्ञान तद्ग्राहकमिति अर्थग्रारक तत्रेति ज्ञाने तदग्न्येति तद्भिन्नकालपक्षे तदिति ज्ञान तथाचेति एवं सति आकारप्रतिपेधेसति अयमिति आकारः तथाचेति आकारस्यापि अर्थप्रकाशकत्वसति अयमपीति आकारोपि पुनरपि पूर्वविकल्पा वर्त्तनात् अपिशब्दप्रयोगः तढेदकइति अर्थज्ञापक तज्ज्ञापकइति अर्थ- घेदकः असाविति आकार तदुत्तरेइति ज्ञातपक्षे तस्यापीति आका- रस्थापि अत्रापि अपिशन्दः प्रागवत् । (५०)-नतावत्तदितरस्मादति प्रसङ्गसङ्गमादिति अनयधृतसाध्यसाधनसम्य- न्धादप्यनुमात् साध्यससिौ सश्यामस्तत्पुत्रत्वात् धवल प्रासाद काफ्स्य कार्यादिस्या- दीनामपि गमकत्यप्रसन्न । प्राचिक प्रकारेइति अवधृतसाध्यसाधनप्रकारे। सम्ब- न्धावधारणमिति सम्बन्ध केनप्रमाणेनायधारित इत्याशय । अणूनामतीन्द्रि- यत्वेनेति क्षितिघरकन्धरान्तरितोहियहि प्रत्यक्षोऽस्ति य कश्चित्तमारोहति सोऽवश्यसा- क्षात्पुरुते अमोचपरमाणवोऽतीन्द्रियास्ते सहायिनामायोदुर्घट । अविनाभावस्येति सम्बन्धम्य । तदवधारणमिति मम्यन्धायधारणम् । क्षोदीयानिति क्षुद्रोऽसारात्यर्थ । तद्वदिति माच्यकार्ययस् । अनपेक्षत्वेनति कारणस्या पेक्षा नास्ति । नित्यं सत्व- मित्यादि लोकायम् । उत्तरार्धन्तु अपेक्षातोहिभायाना कादाचित्कत्यसम्भव ॥ सन्त- श्चदिति स्वकार्य पुयुरिति योग । क्षणक्षयक्षयापत्तेरिति । क्षणिकपक्षस्य चर्य- मामत्यात् । तदुत्पत्तावपि निरतिशयाः सातिशया वा ते व्याप्रियेरनिति यपाहि ते घटादिक कार्यमुत्पादयन्तोऽप्यतिशयमपेक्षिष्यन्ते एव मयोगमुत्पादयन्तो ऽप्यति- शयमपेखिष्यन्ते । अत्र च कथञ्चिदित्यन्धपदमिति उभयाशमाहकत्वेनानिर्णाय- कत्यात । साधारणप्रतीतिविरोधादिति । अययवलक्षणाधारदर्शनात् । चला- चलस्थूलास्थूलनीलानीलादि रूपाणामिति मादिशग्दादातानावृतादि । .

·५४ प्रमाणनयतरपालीकालकार: (रत्ना०)-तदेतदखिलमनल्पपलालपूलकूटकल्पमप्रतिमोत्तरकृशानुक- मात्रसाव्यं तथाहीद प्रमाणमूलमालप्येतान्यथावा । अन्यथाचे- दुनिष्ठत्तिष्ठ तर्हि कथमकृथाः प्रामाणिकपर्षदीह प्रवेशम्प्रमाणमूलञ्चत्त- त्यमाणमर्थरूप ज्ञानरूप वा भवेदित्यादिस्वमार्गणैरेव माविद्भिर्विद्धः कयमुससितमपिशनोपि कथचप्रमाणाभ्युपगमे शून्यसिद्धिः शून्यरूप- मेव प्रमाणमिति चेत्तर्हिशून्यतासिद्धिरपि शून्यैवेति नशून्यसिद्धि स्यात् । अभ्यधिष्महिच । शून्येमानमुपैतिचेन्ननु तदा शून्यात्मता दुस्थिता । नाचेत्तर्हि तथापि किनसुतरां शून्यात्मता दुस्थिता। वन्ध्या मेजननीत्यमुप्यमहशी मष्याश्रयन्शून्यतां शङ्के दुःशकसाहसकरसिका स्वामिनमा सौगतः । अथेत्थमेव विचारयतां यदा न किञ्चित्सङ्गति गाते तदाशून्यमेव तत्त्वमवतिष्टतइतिचेत् । तदेतत्पवलशृङ्खलस्खलितांने- रुत्प्लवनप्रागल्भ्याभ्यसन । यतः। विचारोवस्तुरूपश्चेत्किसिध्येत्सर्वशून्यता विचारोवस्तुरूपश्चेत् किं सिव्येत्सर्वशून्यता। नचतवामून्यर्थज्ञानदूपणा- न्यपि सूपपादानि । यस्मादुभयस्वभाव एवार्थइति न पक्षः नचाणुभ्यः स्थूलोत्पाद सर्वत्र स्वीक्रियते यतस्तत्कार्यकारणभावमात्रवित्रासने नार्थकथाविश्राम्येत् । स्थूलादपि सूत्रपटलादेः स्थूलस्य पटादेः प्रादुर्भा- वविभावनात् आत्माकाशादरपुद्गलकार्यत्वकक्षीकागच यत्रपुनरणुभ्य- तदुत्पत्तिस्तत्रतत्तत्कालादिसामग्रीसव्यपेक्षक्रियावशात् प्रादुर्भूत कय चित्पृथग्भूत सयोगातिशयमपेक्ष्येयमविरुद्धैवकेवलकथचिदिति किञ्च- नबच्चतस्तुदति तत्रेय प्रतिक्रिया । एकेनैवहिरूपेणभेदाभेदयोरभि- धाने विरोपनिरोवः स्यात् नचैरमिपर्यायरूपतया भेदस्य द्रव्यरूप तयावा उमेदस्यभणनात् । वयापि च प्रमाणप्रमेयतल नास्त्येवेत्ये- कमेव वचन खपरपक्षावपेक्ष्यमाधकबाधक वा कक्षाकृतमेव । यापिपर- माणोः पडशतापत्तिरुक्ता साप्ययुक्ता। यतो नाशशब्दस्य सम्बन्ध- निबन्धन शक्तिस्वरूपोथों विवक्ष्येता ऽवयवलक्षणो वा । नमाच्येप्रसङ्गः सङ्गतस्तथाऽस्माभि स्तदभ्युपगमात् । द्वितीयेतु नास्त्यविनामावस्तत्त .

·टि.प द्वयोपेतरताकरापवारिकायुक्तः च्छक्तिमात्रेणैव तत्तत्पग्माणुसम्बन्धस्य प्रतिषेद्धम राक्यत्वात् यदपि निरा- धार इत्यादि न्यगादि तत्रापि कथचिद्धिगध्यनिरी यनेकावयवाविष्व- ग्भूतत्तिरवयव्यभिवीयते तत्रच यद्विरोध्यनेकावयवाधारतायां विरु- हवाध्यासनमभ्यधायि तत्कथंचिदुपयतएव । तावदवयवात्मकस्य तस्यापि कथंश्चिदनेकरूपत्वात् । यचोपन्यस्तं सामस्त्यनैकदेशेनवे- त्यादि । तत्रापि विकल्पदयानभ्युपगम एवोत्तर । अविष्वग्भावेनावय- विनो ऽवयवेषु वृत्तेः स्वीकारात् । यच्चार्थसमकालमित्याद्युक्त तत्रापि विकल्पढयमपि स्वीक्रियत एव । अस्मदादिप्रत्यक्ष हि योग्यसमका- लार्थाकलनकुशल स्मरणमतीतस्य शाब्दानुमाने त्रैकालिकस्याप्ययस्य परिच्छेदके निराकार चैतद्वयमपि नचातिप्रसङ्गः तद्ग्रहणपरिणामञ्चे- दाकारस्तदभ्युपगच्छामः स्वज्ञानावरणवीर्यान्तरायक्षयोपशमविशेषवशा- देवास्यनयत्येनप्रवृत्तेः शेपविकल्पनिकुरुम्बडम्बरेऽस्वीकारएनतिरस्कारः निरस्ताशून्यतासेयमाशाः शाक्यवसन्त्यमः । उन्मीलयचिरान्नेकौतुका- लोकनोत्सुके। (दि०)-तदेतदखिलमित्यादि मर्माविगिरिति व्यधताडनेमर्मन् पूर्वः माणिव्यधतीतिक्विप् नहिवृतिवृपिव्यधिचिसदितनिए क्विन्तए प्रादिकारकाणामेवदीर्घइति दीर्घत्व अहिज्याव्यचिव्यधीत्यादिनासम्प्रसारण घेर्लोप पदान्तेमर्मच्छेदकैः शून्येमानमित्यादि यदिप्रमाणमेवशून्य तयम- तम्प्रमाणशून्यत्वात् शून्यतासिडिरप्यसिद्धाप्रमाणस्यासिनत्यात् यदिप्रमाण नशून्य तत. प्रमाणसत्वे सर्वशून्यवादः मापवादतान्दधाति उक्त च युद्धस्य नास्तिदेवत्व मोराच्छ्न्याभिधायिनः प्रमाणमिडेशन्यत्वे शून्यवादकथावृधा गातइति गाद् गतौतेआते अन्तेत्रिपुवचनेए समानमत्रत्येकवचनेन निशा यस्मादुभयति अणुभ्यःस्थूलेम्पोवा समुत्यतेइति हवन इति अस्माक अणु- भ्यः स्थूलोत्पत्तिः स्थूलेभ्यश्च स्थूलोत्पत्ति आत्माकाशादिः पदार्थः अपोद्ग- लिकोपिप्रथमान प्रतीयते यत्रपुनरित्यादि तत्कालादीति पूर्वहि तेपा पर- माणूना सयोगाय पर्यागनासीत्पश्चात्तत्कालादिसामग्रीसव्यपक्षक्रिया- यशात् प्रादुर्भूत सचतेभ्योनसर्वथाभिन्नः स्वभावभूतत्वात् अन्यचद्रव्य निकालावस्थापि पर्यायाश्चवार्त्तमानिका द्रव्यमाधार पर्यायाश्चधेयास्तस्मा.

·प्रमाणनयतत्त्वालोकालकार: न्नमर्यथाऽभिन्न, किन्तुभिन्नः नघसर्वयाभिन्न कवचिदभिन्नोपि याय- तातएवपरमाणव. सयोगरूपतयापरिणमन्तिनपुनः सयांग पृथाभूत इय- मिति उत्पत्ति विरोधेति विरोधेननिरोध पर्यायेति क्रमभाविधर्मरूपतया नमाच्येप्रसङ्गइति पडशतालक्षणदूषण तथेति पडशताप्रकारतया तदम्यु- पगमादिति परमाण्यहीकारात् नास्त्यविनामावइति अवययपुसत्सुसम्व- न्धोभवति नान्यथेत्यययतः अवयवरेषपरमाणुरात्मान करोति नानाविना. भाष तैस्तैः परमाणुभिः सहविवक्षितपरमाणोर्य संबन्ध सप्रतिपेम- शक्यः फेन तत्तच्छक्तिमात्रेणैवेति सासायायाशक्तिस्तत्तत्परमाणुसम्प- न्धनलक्षणा तन्मात्रेण शक्तिरूपेण साधययतास्ति नसाक्षात्कथमन्यथा पधादपिइतरपरमाणुप्तम्मन्थे सावयवतास्यात 'मोडीकृतथुन्चुनखपक्षाध पयवाण्डकरसन्यायेन अवयवीति स्थूलोवयवी उपेयतेइति अनीक्रियत एव तस्येति स्थूलावयविनः पेशोपिरपि एकस्मिन्वयविनि पहुनाखण्डा- वपिनामीकारात् अविष्वग्भावनेति कश्चित्तादात्म्पेन समकेति पान- मानिकम् शान्दति आगमः साध्यसाधनयाँ सम्यन्धतशक्तिरूपेण प्रति पन्धमनास निश्चित्यानुमानप्रयोक्ता त्रिकालवेदी भवति अर्थसमकाल तद्रि- न्नकाले वा अतिप्रसङ्गइति अनियतपरिच्छेदापत्तिः अस्येति ज्ञानस्य । (५०)-तत्तत्कालादिसामग्रीसव्यपेक्षक्रियावशादिति । भावनियात पुरुषा- कारा कालादय उच्यन्ते । अथवा क्षत्रकारभावलक्षणासामग्रीभाव स्निग्यलक्षादि चलन प्रियासयोगाऽचलनक्रियापूयको यथाल्या । पर्यायरूपतया भेदस्य द्रव्यरूपतया- वा ऽभेदस्य भणनादिति पूर्य हि तेषां परमाणना मयोगाण्य' पर्यायोनासीत् । पदया- सकालादिमामग्रोसव्यपेक्षमयावशात् प्रादुर्भूत सचतभ्यो न सर्पयाडमिन्नो यदि यम्माद भिन्न तत्तभ्य स्वभाव भून स्याद स्वभावश्च न यदाचिदपि व्यपाते यथापरमाणो परमाणुत्व ध्यपर्याप्त च पर्यायाः अन्पश्चद्रय त्रिकालावस्थायि पर्यायाश्वातमानिका द्रव्यमाधार पर्यायाधापा तम्मानसर्पधाऽभिन्न किन्तुभिन्न नचसधाभिन्न कश्चिदमिनोऽपि थापना तएवपरमाणव सयागरूपतयापारणमन्ति नपुन सयोग पृथग्भूनपतावता अमदाऽपि । कक्षीकृतमेवेति पतायतारवयापि काभ्घरपक्षोऽशोरुत'। सम्बन्धनिबन्धनशक्ति- स्वरूपइति । सयोगनिमित्तघटात्पादनसामध्यस्वरूप । नपाच्येप्रसङ्गइति भनि- थापादन हिममा तदभ्युपगमादिति साशताकोगरात् । तत्तच्छक्तिमात्रेणैवेति इतरपरमाणुसम्म धनशक्ति । तत्तत्परमाणुसम्बन्धस्य प्रतिपेद्धमशक्यत्वादिति .

·टिप यापेतरत्नाकरावसारिकायुक्तः म्तै परमाणुमि महविवक्षितपग्माणार्य सम्बन्ध सप्रतिषेद्यमशक्य केन मा सायाशक्तिन त्परमाणुमम्बन्धलक्षणा तन्माण कार्य शक्तिरूपण माधयवताम्ति न साक्षात् कथमन्यथा पश्चादाप इतम्परमाणुमम्बध मावयवता स्यात् क्रोडीकृतचञ्चुमम्वपक्षाद्यययवाण्डकपमन्या- येन । कथञ्चिदनकरूपत्वादिति नचैतत्तन्त्रान्तरीय मह बिरुद्ध पैशापेकरापे एकस्मिन्न- प्यवययानि यहूना अण्डावयायेनामङ्गीकारात । शाब्दानुमाने त्रैकालिकस्यापीति साध्यमाधनयाहिप्राय र मनमिनिश्वित्यानुप्रयामात्रिकालयी भवति । निराकारश्चै- तद्वयमपीति तद्ग्रहणपारणामश्चेदाकारम्त भ्युपगच्छाम । निरस्ताशून्यतेत्यादि पनिस्तामया । कौनुकालोकनोत्सुक इति त्वयाहि शम्य समिति कृत्या नेत्रेनि- मीलिते तञ्चन यत सर्वाऽपिदिशा वमन्ति । (रत्रा०)-अथ ब्रह्मवादिवावका वदन्ति । युक्त यदेष सकलापलापी- पापीयानपास्तः आत्मब्रह्मणस्तात्त्विकस्य सत्त्वात् । नच सग्लमालर- सालप्रियालाहन्तालतालतमालप्रवालप्रमुखपदार्थसार्थोष्यहमहमिकया प्र- तीयमानः कथं न पारमार्थिकः स्यादिति वक्तव्य तस्य मिथ्यारूपत्वात्। तथाहि प्रपञ्चो मिथ्या प्रतीयमानत्वाद्यदेवं तदेव यथाशुक्तिशकलेकल- धोतं तयाचायं तस्मात्तथा । (टि०)- नच सरलेत्यादि तस्यति तालतमालादितरुणतरतरुपर्वता. दिपदार्थसार्थस्य । (रत्रा०)-नदंतदेतस्य न तर्कवितर्ककार्कश्य सूचयति । तथाहि मिथ्यावमत्रकीहक्षमाकासितं सूक्ष्मदृशा किमयन्तामत्त्वमुतान्यस्या- न्याकारतया प्रतीतत्वमाहोस्विदनिर्वाच्यत्वमिति भेदत्रयीत्रिनेत्रनेत्र- त्रयीव चौकत । प्राचिपक्षद्धये त्वदनङ्गीकारः परीहारः । तार्तीयीकविक- ल्पेतु किमिदमनिर्वाच्यत्वं नाम कि निरुक्तिविरह एव निक्तिनिमित्त- विरहो निःस्वभावत्वं वा। न प्रथम कल्पः कल्पनाहः । सरलोयं सालो- यमिति निश्चितोक्तेरनुभवात् । नापिद्वितीयः निरुक्तेहिनिमित्त ज्ञानं वास्यात् विपयो वानप्रथमस्यविरहः सरलसालादिसवेदनस्य प्रतिपाणि- प्रतीतेः । नापिद्वितीयस्य यतो विषयः किंभावरूपो नास्त्वभावरूपोवा प्रथमकल्पनायामसत्ख्यात्यभ्युपगमप्रसङ्गः । द्वितीयकल्पनायान्तु सत्- ·। ५८ प्रमाणनयतत्वालाकालकार ख्यातिरेख उभावपि नस्त इतिचेत् । ननु भावाभावशब्दाभ्या लोकप्रती- तिसिद्धौ तावभिप्रेतौ विपरीतौ वा । प्रथमपक्षे तावद्यथोमयोरेका विधिर्नास्ति तपाप्रतिषेधोपि परस्परविरुद्धधर्मयोर्मध्यादेकनरविधिनिषे- धयोरन्यतरनिषेधविधिनान्तरीयकत्वात् । द्वितीयपक्षेतु नकाचित क्षतिर्नलौकिकविषयसहस्रनिवृत्तावपि लौकिकज्ञानविषयनिवृत्तिस्तन्नि रुक्तिनिवृत्तिा निःस्वभावत्वपक्षपि निस प्रतिषेधार्थत्वे स्वभावशब्द- स्थापि भावाभावयोरन्यतरार्थत्वे पूर्ववत्प्रसङ्ग । प्रतीत्यगोचरत्व निःस्व. भावत्वमिति चेदत्र विरोधः प्रपश्चो नप्रतीयते चेत्कथ धर्मितया प्रतीय- मानलं च हेतुतयोपाददे । तथोपादाने वा कथन प्रतीयते । यथामती- यते न तथेतिचेत् तर्हिविपरीतख्यातेरभ्युपगमः स्यात् किञ्चयमनिर्वाच्यता- प्रपञ्चस्य प्रत्यक्षेण प्रत्यक्षेपि सरलोयमित्याद्याकार हि प्रत्यक्ष प्रपञ्चस्य सत्यतामेव व्यवस्यति सरलादिप्रतिनियतपदार्थपरिच्छेदात्मनस्तस्यो- त्पादादितरेतरविविक्तवस्तूनामेव च प्रपञ्चवचोवाच्यत्वेन सम्मतत्वात् । अथकथमेतत्प्रत्यक्ष पक्षपतिक्षेपक तद्धिविधायकमेवेति तथातथानीवविद- धाति न पुनः प्रपञ्चसत्यतां प्ररूपयति साहि तदापरूपितास्याद्यदीतरस्मि- नितरेषां प्रतिषेधः कृतः स्यात् नचैव निषेधेकुण्ठत्वात्प्रत्यक्षस्योतिचेत् तद- युक्तं यतो विधायकमिति कार्थः इदमिति वस्तुस्वरूपं गृह्णाति न्यायस्व- रूप प्रतिपेधति प्रत्यक्षमिति चेन्मैव अन्यरूप निषेधेमन्तरेण तत्स्वरूपपरि- च्छेदस्याप्यसम्पत्तेः। पीतादिव्यवच्छिन्न हि नील नीलमिति गृहीत भवति। नेतरथायदेदमिति वस्तुस्वरूपमेव गृह्णाति प्रत्यक्षमित्युच्यते। तदाऽवश्यमप रस्य प्रतिषेधमपि तत्मतिपद्यत इत्यभिहितमेव मवति केवलवस्तुस्वरूपप्रति- पत्तैरेवान्यप्रतिषेधप्रतिपत्तिरूपत्वात्। अपिचविधायकमेव प्रत्यक्षमिति निय- मस्यागीकारे विद्यावदविद्याया अपि विधानतवानुपज्यते सोयमविद्याविवे. केन सन्मात्र प्रत्यक्षालतियन्नेव न निषेधकं तदिति नुवाणः कथंस्वस्थ- (1) विपरीतास्यातिरियमभ्युपगता स्यात् इत्यापिपागन्तः । .

·टिप व्योपेतरताकरावतारिकायुक्त इतिसिद्धं प्रत्यक्षवाचितः पक्षइति । अनुमानवाधितश्च प्रपश्चो मिथ्या- नभवत्यसदिलक्षणत्वाधएवं सएव यथात्मा तथाचायं तस्मात्तथेति प्रतीयमानत्वचहेतुब्रह्मात्मना व्यभिचारी सहि प्रतीयते । नचमिथ्या अमतीयमानत्वेवस्य- तद्गोचरवचनानामप्रवृत्तेर्मूकतैव तत्र वः श्रायसी स्यात् । दृष्टान्तश्च साध्यविकल शुक्तिशकलकलधौतेपिप्रपञ्चान्तर्गतत्वेना- निर्वचनीयतायाः साध्यमानत्वात् । किञ्चेदमनुमानं प्रपञ्चाद्भिन्नममिन्नं वा । यदि भिन्नं तर्हि सत्यमसत्यं वा । यदि सत्यं तर्हि तद्रदेव प्रपञ्चस्यापि सत्यत्वं स्यात् । अथासत्यं तत्रापि शून्यमन्यथाख्यातमनिर्वचनीयं वा । आद्यपक्षद्वयपि न साध्यसाधकत्वं नृशृङ्गवच्छुक्तिकलधौतवञ्च । तृतीयपक्षाप्यक्षमः । अनिर्वचनीयरयासम्भवित्वेनाभिहितत्वात् । व्यव- हारसांमदमनुमानमतो ऽसत्यत्त्वाभावात् स्वसाध्यसाधकमिति चेत् किमिदं व्यवहारसत्यं नाम व्यवहतियवहारो ज्ञानं तेन चेत्सत्य तर्हि पारमार्थिकमेव तत्तत्र चोक्तोदोपः। अथव्यवहार. शब्दस्तेन सत्यं निनु शब्दोपिसत्यस्वरूपस्तदितरोवा । यद्याद्यस्तर्हि तेन यत्सत्यं तत्पारमार्थि- कमेवेति तदेवदूषणम् । अथासत्यस्वरूपः शब्दः कथं ततस्तस्य सत्यत्वं नाम नहिस्वयमसत्यमन्यस्य सत्यत्वव्यवस्थाहेतुरतिप्रसङ्गात् । अथ कूटकापणे सत्यकापणांचितक्रयविस्यव्यवहारजनकत्वेन सत्त्यका- पणव्यवहारवदसत्येप्यनुमाने सत्यव्यवहारइतिचेत् तीसत्यमेव तदनु- मानं तत्रचोक्तोदोषः । अतो न प्रपञ्चाद्भिन्नमनुमानमुपपत्तिपदवीमापे- दानम् । नाप्यभिन्न प्रपञ्चस्वभावतया तस्यापि मिथ्यात्वप्रसक्तमिथ्यारूपं च तत्कथनामस्वसाध्यं साधयेदित्युक्तमेव एवच प्रपञ्चस्यमिथ्यात्वासिद्धेः कथपरमब्रह्मणस्तात्विकत्व स्याद्यतोवाह्यार्थाभावो भवेदिति । (दि०)-तदेतदिति एतस्यपहारप्रतिपन्नपदार्थसार्थस्य मिथ्याप्ररूपणेन कर्धनम् एतस्योति ब्रमयादिनः किन्नरावदृकतामेव येदयति नप्रथमस्येति ज्ञानस्य नद्वितीयस्येति विपयस्य, विरहइति सम्पन्धाननुभावत्यादि ताविति भावाभावी विपरीताविति अलोकिको प्रतिपेधांपाति नास्तीतिशंपः परस्प- १ श्रेयसा इत्यापिपाठ ।

·प्रमाणनयतश्यालोकालकारः गति भावाभाययो नान्तर्रायति अविनामावित्वात् तन्निरुक्तीतिलौकिकनि- श्चितोक्तिनिषेधः निसइति पष्ठयन्तपद कलापकनिरितिसिद्ध स्वभावेति भाव- स्वरूपोऽभावस्वरूपो वा स्वभावः|| अन्यतरेति भावाभाययोर्मध्यादेकनिये- घेपरेण भवितव्य तथोपादानइति धम्मित्योपादाने यतःप्रसिद्धगयदि धर्मी क्रियते प्रत्यक्षेपीति निराकारि तस्येति प्रत्यक्षस्य वाच्यत्वेनेति घटादियि- वर्तरूपण पक्षति प्रपञ्चांमिथ्याइत्येतस्य पक्षस्य तद्धीति प्रत्यक्ष विधाय- कमिति ग्रामलक्षणप्रकृतपक्षजनकमेव तथातयेति प्रत्यक्ष कर्ट तेनतेन प्रकारेण विचार्यमाण ब्रह्मवकर्मतापन साहीति प्रपन्धसत्यता तथेति नि- पिद्धा भवेत् यदीतरस्मिन्निति सरले इतरेपामिति तमालादीनां नचैव- मिति प्रत्यक्षेण प्रतियधो नकृत. प्रत्यक्षस्य निषेधकुण्ठत्वात् तदाऽवश्य- मित्यादि तदिति प्रत्यक्ष प्रतिपद्यतइति मुण्डभूतले घटाभावग्रहण. यत् येनारि पदास्खलनादिना मुण्डभूतल गृहीत घटाभाधोपि तेन गृहीत: केवलेति प्रतिपत्तानस्यय विवकेनेति निरामेन प्रतियनिति जानन प्रतिपूर्वका इणगती प्रत्येतीति शतृड्प्रत्यय गमनार्थाधातवः सर्वपि ज्ञानार्थी इति वचनादधगच्छन्नित्यर्थ तदिति प्रत्यक्ष प्रपञ्चो मिध्येत्यादि सहीति ब्रह्मात्मा अस्येति ब्रह्मात्मन तद्गोचरेति ब्रह्माधिपय तददेवेति सत्यानुमानवदेव प्रतीयमानत्वादेव हेतोर्यथाऽनुमानमिदसत्य तथाप्रपश्चोपि प्रतीयमानत्वादेव सत्यास्त्वित्यर्थ नृशृङ्गति शून्यत्वे नृशृङ्गदृष्टान्तः अन्यथाम्यातत्ये शुक्तिशफले कलधौतमिति निदर्शन तत्तत्रचोक्तदोप- इति प्रपञ्चसत्यतालक्षण. यद्यनुमान व्यवहारसत्येन सत्यव्यवहारसत्येनप्रप. शोपि सत्यः स्यात् इतिभावार्थ तदितरइति सत्यादितरोग्लीक इत्यर्थः तदे. वेतिप्रपश्चसत्यतालक्षणम् ततइति शब्दात् तस्यत्यनुमानस्य आपेदानमिति प्रपेदे तस्येति अनुमानस्य तदित्यनुमानम् । (५०)-कथं धर्मितया प्रतीयमानत्व व हेतुतयोपाददइति प्रसिद्धएव हिधर्मी नियते । प्रत्यक्षेपीति प्रतिक्षिप्ता तद्धिविधायकमेवेति भाटुर्विधातृप्रत्यक्षं न निषे. धृविपश्चित नैकत्याप्रमान प्रत्यक्षेण प्रथाध्यते । तथातथेति पदादेवियत्तमपेण प्रार - - ·. टि प द्वयोपेतरनाकरावतारिकायुक्तः यति कर्मतापन्नग्राम अन्यप्रतिषेधे प्रतिपत्तिरूपत्वादिति । मुण्डभूतले घटाभार ग्रहणवत् येनहि पदाखलनादिना मुण्डभूतल गृहीत घटाभावोऽपि तेन गृहीत । नृशृङ्गर- दिति शुन्यम् । शुक्तिकलधौतवदिति अन्यथाण्यातम् । प्रमाणत्वाभिमतज्ञानस्य स्वव्यवसायीति विशेषणं व्याख्यान्ति । मू०-स्वस्य व्यवसायः स्वाभिमुख्येन प्रका- शनं बाह्यस्येव तदाभिमुख्येन कारेक- लभकमहमात्मनाजानामीति । (रत्ना०) यथावाह्याभिमुख्येन बाह्यानुभवनेन प्रकाशन वायव्यवमायो ज्ञानस्य तथास्वाभिमुख्येन प्रकाशन सव्यवसायः अत्रोल्लेख करिकलमक मित्यादि । यथाकरिकलमकमितिप्रमेयस्याहमिति प्रमातुन नामांति प्रमितेः प्रतिभासस्तथात्मनेति प्रमाणवाभिमतज्ञानस्याप्यस्त्येवेति भावः। (टि०) प्रमितरित परिच्छेदस्य प्रमाणवेति स्वपरव्यवसायिन । स्वव्यवसायमेव स्पष्टदृष्टान्तप्रकटनेन निष्टायन्ति । मू-कःखलुज्ञानस्यालम्बनं बाह्यं प्रतिभात- मभिमन्यमानस्तदपि तत्प्रकारं नाभि- मन्येत मिहिरालोकवदिति । (रत्ना०)-तदपीति ज्ञानमपि।तत्प्रकारमिति स प्रतिभातत्वलक्षणः प्रकारः प्रतिनियत स्वरूप यस्य तत्तत्प्रकारं प्रतिभातमित्यर्थः । यथैवहि गिरिनगरगहनादिक मिहिरालोकस्य विषय प्रतिमातमभिमन्यमानर्मि- हिरालोकोपि प्रतिभातोभिमन्यते लौकिकपरीक्षकैस्तद्वदज्ञानस्य विषय कुम्भादिकं प्रतिभातममिमन्यमानस्तानमपि प्रतिभात स्वीकर्तव्य- मिति ।

·प्रमाणनयतत्यालोकालकार' (रत्ना०)-अत्रेय भट्टचट्टघट्टना । ननु न समवेदनं वेदनस्य सुन्दरं स्वात्मनि क्रियाविरोधादित्यस्य पारोक्ष्यमेवाणं कक्षीकरणीय तदेतदरमणीय । यतः किमुत्पत्तिज्ञप्तिास्वात्मनि विरुध्येत । यात्प- तिः साविरुध्यतां नहिज्ञानमात्मानमुत्पादयतीति वयमध्यगीष्महि । अथ ज्ञप्तिर्नेयमात्मनि विरोध मदीधरत्तदात्मनैव 'ज्ञानस्य सकारण- कलापादुत्पादात् प्रकाशात्मनेव प्रदीपकलिकालोकस्य । अथप्रकाशात्म- नैव प्रदीपालोकोयमुदयामाशिवानिति परप्रकाशकोस्तु आत्मानमप्ये- तावन्मात्रेणैव प्रकाशयतीतितु कौतस्तुतीनीतिरिति चेत्तत्किं तेन प्रका- शितनैव वराकेण स्थातव्यमालोकान्तराद्वा प्रकाशेनास्य भवितव्य । प्रथमे प्रत्यक्षबाधा द्वितीयेपि सैवानवस्थापत्तिश्च । अथनासौ वमपेक्ष्य कर्मतया चकास्तीत्यस्वप्रकाराकः स्वीक्रियते प्रकाशरूपतया तत्पन्न- स्वात् स्वयंप्रकाशतएवेति चेदनेनैव सुधामद्धिा नहि वयमपि ज्ञानकर्म- तयैव प्रतिभासमान स्ववेद्यमावेदयामहि । ज्ञानस्वयं प्रतिभासतइत्यादा- वकर्मकस्य तस्य चकासनात्। यथानुज्ञानानामीतिकर्मतयापि तद्भाति तथाप्रदीपः स्वप्रकाशयतीत्ययमपि तथाप्रथतएव अथावयवैरालोकावयवी प्रकाश्यत इत्यस्वप्रकाशक एवायमिति चेत् ननुतेपिकेन प्रकाशनीया । अश्याविनति चेत् नन्वऽभाषां परस्परगोचरज्ञानजनने सहकारित्वमेव तावत्प्रकाशकत्वमुच्यते । तचामीपामज्ञातानां ज्ञाताना वा स्यात् । नाज्ञातानामेवं ह्यनालोकित एव प्रदीपकुमालालोकोपि कदाचित्कलश- कुलिशादीन् ज्ञापयेत् । ज्ञातानाञ्चदितरेतराश्रयापतितिा.खल्लवयवा अवयविन ज्ञापयेयुः सोपिच ज्ञातएव तान ज्ञापयेदिति । अथ तेपामप्य- वयवानामवयविवानिजावयवैज्ञप्तिः करिष्यते तदानीमनवस्था अथ- पर्यन्ते केचिदवयवाः स्वयमेवात्मान ज्ञापयेयुस्तर्हि ज्ञानमपि स्वय- मेवात्मान निश्चिनांतीति किनकक्षीकुरुपे । कथचपारोक्ष्ये ज्ञानस्य ज्ञानं स्यात् ।। अन्यथानुपपद्यमानार्थप्राकट्यरूपार्थसमुत्थापितार्थापत्तरिति- वेत् । ननु तदर्थप्राक्टयमात्मधर्मोज्ञानधम्मों ऽर्थधर्मो वा भवेत् ।

·टि प. वयोपेतरवाकरापतारिकायुक्त. नाद्यः प्रकार प्रभाकरकक्षापञ्जरप्रवेशप्रसङ्गात् । नद्रेतीयीक ज्ञानस्य क्षणिकत्वेन तत्क्षणएव क्षीणतादुपरितनक्षणोत्पदिष्णास्तस्य तद्धमत्व- विरोधात् नापितार्तीयाकस्तथालेहि चैत्रस्येव मैत्रस्यापि सपदार्थः प्रकटः स्यात् । अथ यस्यैव ज्ञानेन जनयाम्बभूवे ऽसौ तस्यैव तत्प्रकटन तदुर्घटं घटस्य प्रतिनियतप्रमातृप्रबोवितप्रदीपाकुरप्रकटितस्याप्यनियतैर्द- र्शनात् तन्नियमानुपपत्तेः । अस्तुवैतत्तथाप्ययमर्थधर्मोजडश्चिद्रूपी वा मवेत् । यदिजडः कथमर्थदर्शनं स्यात् । अर्थदर्शनं ह्यर्थदृष्टिरथंज्ञप्ति- रुच्यते जंडत्वेतु. प्राकटयस्य कथमिदं घटेत ज्ञानप्रमाणशब्दयोश्चैवं सामानाधिकरण्यमसूपपादं यतोज्ञायते ज्ञप्तिर्जन्यने येन तत् ज्ञानमाम्ना- यते प्राकटयस्यचजडत्वेनाज्ञप्तिरूपत्वे कथंतञ्जनकप्रमाणं ज्ञानं व्यप- दिश्येत चिद्रूपश्चेत् स्वसवेद्योवेदनान्तवेद्यो वा यदि स्वसवेद्यस्तर्हि कृतश्च शीलविध्वंसोनवानःशमगतइतिन्यायः समायातः स्वात्मनिकि- याविरोधाद्धिज्ञाने स्वसंवित्तिप्रतिक्षेपपातकं कृत्वापि प्राकटये तस्याः स्वयं स्वीकारात् । वेदनान्तवेद्यत्वं पुनरस्य कुतस्त्यं । तथाहि किमयं यावदर्थ यावदक्षव्यापार वा ऽवतिष्ठत ज्ञानवक्षणिको वा भवेत् । नाद्यः पक्षः पदार्थमालोक्य निमीलितलोचनोत्पलयुगलस्य प्रकटतत्प्रतीति प्रसक्ते नद्वितीयोऽक्षादिव्यापारस्य ज्ञानोत्पत्तिमात्रे व्यापारात् प्राकट्यस्य तदपेक्षानुपपत्तेः नापितृतीयः क्षणजातनष्टस्य वेदनान्तरेण वदितुम- शक्यत्वावेदनेतु दित्रिक्षणावस्थिति प्रसक्तेः तन्न तवेदनमवदातं यतो ऽर्थापत्तिल्लसेदिति । (टि०) अथज्ञप्तिरित्यादि तदात्मनेति ज्ञसिस्वरूपेणैव प्रकाशात्मनति प्रकाशस्वरूपेणैव आशिवानिति अशीटिव्याप्ती आत्मनेपदमनित्पमिति न्यायात् क्यसकानाविति यसप्रत्ययः एतावन्मात्रेणेति पदार्थम- काशनकारणसामग्येण किंतेनेतिप्रदीपेन आलोकान्तेति दीपवन्नोपपद्येत विश्वयस्तुप्रकाशन अनात्मवेदनेज्ञानेजगदान्ध्य प्रसज्यते अस्येति प्रदीपा- १ जाडस्येन इत्यापाठ । - m ·प्रमाणन यतत्त्वालोकालकार: लोकस्य अमापिति प्रदीपालोकः "कर्मतयेति यथादीपो. दीपनानाति तस्थति ज्ञानस्य ननुतपीति अवयवा' नन्वीपामिति अवयवानाम- चयविनश्च अथयमफाशमन्तरेणापयध्यप्रकाशक: अवयवकाशात अवय मानिस्तेजस्काः अतण्वसहकारित्व तजेतिनकाशन अमीषामित्य- घयवाना कयञ्चत्यादि पारोक्ष्यति ज्ञानस्य परोक्षत्वङ्गीकृते सति ज्ञानमेवरूध ज्ञायतइत्यर्थः अन्ययेति अन्यथाज्ञानाविनाभाविनी उपपद्यमाना पदार्थमात- दशलक्षणाअर्थेन कार्येण निष्पादिताया अर्धापत्तिस्तस्या:प्रभाकरोति माकटर स्थात्मधर्मत्व प्रभाकरराश्रियेत नभई ज्ञानस्यक्षणिकत इति-मीमांसकारि ज्ञान क्षणिकमभ्युपगच्छेयुः उपरितनेति द्वितीयक्षणोत्पत्तिशीलस्य तस्य विनष्टस्य ज्ञानम्य धर्मस्तद्धर्मस्तस्य भावस्तत्वम् तस्यति अर्थप्राकट्यस्य तद्धर्मत्वेति ज्ञानधर्मत्वविराधात् तथात्वइति अधर्मत्ये अथयस्येत्यादि असाविति अर्थमाध्यापोयधर्म कथमिति अर्थदर्शन तजनकमिति प्राकट्य जनक यतः कारणानुमानेन कार्यकार्यानुमानत कारणमनुमीयते ज्ञान तावद् ज्ञानरूपोत्पादकमेव जाघटि नजडजनक विरोधप्रतिबन्धात् खात्मनीति तस्याइति स्ववित्ते अस्यति अर्थधर्मस्य, तथाहीत्यादि अय- मिति अर्थधर्मः तत्प्रतीतीति पदार्थप्रतीतिप्रसङ्गात् तदपेक्षेति तस्याक्षव्या- पारस्यापेक्षातयाऽनुत्पादात् तद्वेदनमिति क्षणिकस्थार्थमाकदयस्य ज्ञानम्। - - प०)-यतउत्पत्ति तिर्वास्वात्मनि विरुद्ध्यतइति फियाविरोधादिति कमत स्नामेवोपजीव्यचचयाते । तथाप्रदीप. स्वप्रकाशयतीत्ययमपि तथाप्रथतएवेति तथाकर्म तया, तस्य तद्धर्मलविरोवादिति तस्य अर्थप्राकट्यस्य । तस्य विनष्टस्य “झामम्यधर्मस्तद्धमस्तद्भावम्तस्मात् । (रत्ना) अथ योगाः सनिरन्ते । अहो आर्हता नास्मिन्मीमांसके वराके व्यपातेपि सवेदने स्वसवेदनदोहद पूरयितुपार्यते तथाहि ज्ञान स्वान्यप्रकाश्यमीश्वरज्ञानान्यत्वे सति प्रमेयत्वाद्यदेव तदेव यथा घट स्तथा।दन्तस्मात्तथा समुत्पन्नं हि ज्ञानमेकात्मसमवेतान्तरसमयसमुत्प दिहणुमानसप्रत्यक्षेणे लक्ष्यते न पुनः खेन नचैवमनस्थावल्लरुलासः । .

·1 टि.पपोपेतरनाकरापतारिकायुक्त अर्थावसायिवेदनोत्पादमात्रेणेवार्थसिद्धेस्तद्धि पदार्थपरामर्शस्वभावमे- वेत्युत्पन्नमात्रमेव पदार्थप्रथामनोरथरथास्थित कृतार्थयति प्रमातारं अर्थज्ञान जिज्ञासायां तु तत्रापि ज्ञानमुत्पद्यतेएवेति तदेतदेतेषां मतेस्तरल- तो तनोति । प्रकटितप्रयोगेपक्षस्यानमानेन मानखण्डनात्तथाच ताव काकूतेन तत्रहेनोः कालात्ययापदिष्टत्वनिष्टयनाच्च तथाहिविवादास्पदं ज्ञान ससंविदित ज्ञानसादीश्वरज्ञानवत् वाद्यसिद्धमेतनिदर्शनं जैनैरी- श्वरास्वीकारेण तज्ज्ञानस्यतेपामप्रसिद्धेरितिचेत्तदचतुररसमनवद्यविद्या. विद्याधरीबन्धुरपरिष्वङ्गस्य पुरुपातिशेषविशेषस्य खण्डपरशो स्वीकारात् त्रिविष्टपघटनलंपटपटिम्नः सकलावलोकनकोशलशालिन एवचास्यतिर- स्कारात् व्यर्थविशेष्यश्चात्रहेतुः समर्थविशेषणोपादानेनैव साध्यसिद्धे धूमधजसिद्धौ धूमवत्त्वेसति द्रव्यत्वादितिवत् नहीश्वरज्ञानादन्यत् स्वसं. विदितमप्रमेयं चास्ति यदपाहाय प्रमेयत्वादिति क्रियेत अप्रयोजकश्चार्य हेतुः सोपाधिकत्वात् साधनाव्यापकः साध्येनसमव्याप्तिकः खलूपाधिर- भिधीयते तत्पुत्रवादिना श्यामत्वे साध्ये शाकाद्याहारपरिणामवत् । कापुनरुपाधिरत्रसूक्ष्मेक्षणैरीक्षाश्चक्रेइति चेदुच्यते निविडजडिमन्जडिम- लक्षणः । तथाहीश्वरज्ञानान्यत्वे प्रमेयत्वे सत्यपि यदेवजडिमपात्र पात्रादि तदेव स्वस्मादन्येनैव प्रकाश्यते । स्वप्रकाशेपरमुखोत्प्रेक्षित्वं हि जडस्य लक्षणं नच ज्ञानं जडस्वरूपमिति सिद्ध साधनान्यापकलं जाड्यस्य साध्येन समन्याप्तिकत्वं चास्य स्पष्टमेव । जाइयं विहाय स्वप्रकाशाभावस्य तच त्यक्त्वा जाड्यस्य कचिदप्यदर्शनादिति । (टि०)-अर्थावसायीत्यादिअर्थसिद्धेरिविनाहिपूर्वज्ञान जातमेष अकार्य- साधक सदपि प्रमाणमिति पय मन्यामहे किन्तुकार्यसाधफमेव प्रमाण तद्धीति अर्यावसायिवेदन तत्रापीति एकात्मसमवेतज्ञाने पूर्वज्ञान में घटाकारमुत्पन्नमिति ज्ञान ज्ञानान्तरेण पेचते नस्वेनैव तजज्ञानस्येति ईश्वरपेदनस्य तेपामिति जनानां अस्येतीश्वरस्य तत्पुत्रलादिनेत्यादि सध्यामस्तत्पुनस्यात्दृश्यमानतदितरपुत्रवत् अनमापने शाकाद्याहारपरि- ·प्रमाणनयतस्थालोकालंकार णामलक्षणस्य उपाधेः प्रवेशप्रबन्ध सुदु'प्रतिषेधः स्यात् साध्य श्यामत्व ध्यात तन तमन्तरेण श्यामत्यासम्भवात् तत्पुत्रत्वन्तु साधन नव्यास यत्तत तनयाअपरगौरकायाअपि प्रेक्ष्यन्त क.पुनरित्यादि अत्रेति ईश्वरज्ञानान्यत्वे सतिप्रमेयत्यादित्येय रूपे अस्यति उपाधेः शाकाद्याहारपरिणाम उपाधि नहिययेतत्पुप्रास्तेपासषेपामपि शाकाद्याहारपरिणाम इति साधनाध्यापक यत्रयनश्यामत्यतत्रतत्र शाकाद्याहारपारणामः यत्रयन शाकाचाहारपरि- गामस्तत्र तत्रश्यामत्यमिति साध्येन समवाप्तिकः 'तमिति स्वप्रकाशाभाथ तदुत्पादेति संवेदनोत्पत्तिप्रतीतेः। '(५०)-नचैवमनवस्थावल्लरल्लास इति यथाकिलार्थशान मानमनत्योण भात मथ तदप्यन्येन तदप्यन्यनेत्यनपस्था। पदार्थप्रथामनारथस्थितमिति -प्रधानाम्दन प्रकाशनम् । अनुमानेनेति प्रत्यनुमान । तथाचेनि प्रत्यमान थाधितत्वे तोति प्रकटितप्रयोगे ! तजज्ञानस्येति व शानस्य । अनवद्यविद्याविद्याधरीत्यादि गध विधाशम्नान फवलशान नपुनगिरिजतनयालेपविर पलारसस्य, व्यर्थविशेष्यति प्रमेयत्यादित्यय इतु' । अन्यत्सासविदितमप्रमेयमिति भवन्मते सयभ्यापि ज्ञानस्य प्रमेयरवात् । साधनाव्यापकः साध्येनसमव्याप्तिकः खलूपाधिरमिधीयते इति यथात पुत्ररवादिना श्यामस्वसाध्य शाकाधाहारपरिणामउपाधि । नहि ये ये तरपुत्रा- म्नषा मनपामाप शाकाद्याहारपरिणाम यप्रयत्र शाकाद्याहारपरिणाम । तत्पुरत्वमपि भवि- यति केपाश्चिच्छामायाहारपरिणामश्च नभविष्यात इति साधनाध्यापक येये श्यामास्तपा नेपा शाकाधाहारपरिणाम यमयत्र श्यामन्य तत शाकाधाहरपारेणाम यया शाकाधा- हारपारिणामस्नर श्यामपमिति साध्यन समन्याप्तिा । (रत्ना०)-यचौक्त समुत्पन्न हि ज्ञानमेकात्मसमवनेत्यादि तदापि नावितमित्यमर्थज्ञानतज्ज्ञानयोरुत्पद्यमनयोः क्रमानुपलक्षणात् । आशुत्पादादत्र क्रमानपलक्षणमुत्पलपत्रशनव्यतिमेदवदिति चेत्तद- चारु जिज्ञामान्याहितस्यार्यज्ञानज्ञानस्योत्यादप्रतिपादनात नच जि- ज्ञामासमुत्पाद्यतं सवेदनाना सङ्गच्छो । अजिज्ञामितेष्वपि योग्य- देशेषु गोचरेषु तदुत्पादमतीतेनचायोग्यदेशमर्थज्ञानमात्मसमवेतस्यास्य समुत्पादादिति जिज्ञासामन्तरेणार्थज्ञाने ज्ञानोत्पादप्रसङ्गः । बाढमुत्य- द्यता नामेट कोदो.तिचेत् नन्वमा तजज्ञानज्ञानप्यपरज्ञानोत्पाद- - ·हि पपांप्रेतरनाकरापतारिफायुक्तः प्रमडः । तत्रापि चवमत्रायमित्यपरापरजानोत्पादपरम्पगयामेवात्मनो च्यापारानविषयान्तरसञ्चारः स्यादिति न ज्ञानस्य ज्ञानान्तरज्ञयतापि युक्तिमार्गमवगाहते। टिक) नचायोग्येति न विद्यते योग्योदेशोऽस्य तत् अस्येति ज्ञानस्य ज्ञानस्यत्यादि प्रमेयमव्यभिचारि यत्र तत्तस्यभाव अनभ्यासदशायामि- त्यादि तदिति सम्वादकपाधकज्ञानम् । प्रमाण विवेव्यास्थैव प्रामाण्यस्वरूपंधर्ममाविष्कुन्ति । भू-ज्ञानस्यप्रमेयाव्यभिचारित्वं प्रामाण्य- मिति। (रला०)-प्रमीयमाणार्थाव्याभिचरणशीलत्वं यजज्ञानस्य तत्मामाण्य- १ मित्यर्थः । प्रसङ्गायातमप्रामाण्यरूपमयि धर्म प्रकटयन्ति । मू०-तदितरत्त्वप्रामाण्यमिति । (ग्ना०)-तस्मात्प्रमेयाव्यभिचारित्त्वाढितरत्पमेयव्यभिचारित्व- मप्रामाण्यं प्रत्येय । प्रमेयव्याभिचारित्वं च ज्ञानस्य म्बव्यतिरिक्तमाह्यापेक्ष- थैव लक्षणीय स्वस्मिन्व्यभिचारस्यामम्भवात् तेन सर्व ज्ञान स्वापेक्षया प्रमाणमेव न प्रमाणाभास वहिरांपेक्षयात किञ्चित् प्रमाण किञ्चित्प- माणामासम् । (प-स्वस्मिन् व्यभिचारस्यासम्भवादिति मशयविपर्ययादीनामपि स्यदि- अयोत्पत्तो सनिश्चये च ज्ञानानां स्वतएव प्रामाण्यमप्रामाण्यन्तु परतएव यजैमिनीयाजगुस्तन्निराफुर्वन्ति । मू-तदुभयमुत्पत्तौ परतएव ज्ञप्तौतु स्वतः परतश्चेति । . J पय प्रमाणत्वात्। . क ·८ प्रमाणनयतवालीकालंकार (रला०) अन ल्यप्लोपे पञ्चमी पर स्खं चापेक्ष्येत्यर्थः । ज्ञानस्यहि प्रामाण्यमप्रामाण्य च द्वितयमपि ज्ञानकारणगतगुणदोषरूपं परमपेक्ष्यो- त्पद्यते । निश्चीयते खभ्यासदशायां स्वतो ऽनम्यासदशायां तु परत इति । तत्र ज्ञानस्याम्यासदशायां प्रमेयाव्यभिचारि तदितरचास्मीति प्रामाण्याप्रामाण्यनिश्चयः । सम्पादकबाधकज्ञानमनपेक्ष्य प्रादुर्भवर स्वतोमवतीत्यभिधीयते । अनभ्यासदशायान्तु तदपेक्ष्य जायमानोऽसौं परतइति । अत्रैवं मीमांसका मीमांसामांसलतां, दर्शयन्ति । स्वतएक सर्वथाममाणानां प्रामाण्यं प्रतीतिकोटिमाटीकते तथाहि तदुत्पत्ति- प्रगुणागुणाः प्रत्यक्षेणानुमानेन वा मीयेग्न् । यदिप्रत्यक्षेण तत्किमेन्द्रिये- णातीन्द्रियेण वा । नैन्द्रियेणातीन्द्रियन्दियाधिकरणत्वेन तेषां तद्महणा- योग्यत्वात् । नाप्यतीन्द्रियेण तस्यचासविचारगोचाचरिष्णुत्वाभावात् अनुमानन तान्निरणेष्महीति चेत्कुतस्तत्रनियमनिर्णयः स्यानप्रत्यक्षाद- गुणेषु तत्मवृत्तेः परास्तत्त्वात् तथाचदिष्ठसम्बन्धसंवित्तिकरूपमवेदनाक दयस्वरूपग्रहणे सति सम्बन्धवेदनम् । नाप्यनुमानात् ततएवतनिश्चित्ता वितरेतराश्रयस्य तदन्तरात्पुनरनवस्थायाः प्रसक्तः । ततोनगुणाःसन्ति केचिदिति स्वरूपावस्थेभ्य एवकारणेभ्यो जायमान तत्कथमुत्पत्ती परत: स्यात् निश्चयस्तु तस्य परतः कारणगुणज्ञानादाधकामावज्ञानात सम्बादिवेदनादा स्यात् तत्र प्राच्य प्रकार प्रागेव मास्थामगुणग्रहणप्रवीण प्रमाणपराकरणात् द्वितीयेतु तात्कालिकस्य कालान्तरमाविनो वा वाघ कस्याभावज्ञान तनिश्चायक स्यात्पौरस्त्य तावत्कूटहाठकनिष्टकनेपि स्पष्टमस्त्येव द्वितीयन्तु नचर्मचक्षुषां मम्भवति । संचादिवेदनन्तु सह कारिरूपं सत् तन्निश्चय विरचयेदग्राहक चा। नाद्यमिदुभिन्नका- लत्वेन तस्य सहकारितासम्भवात् द्वितीयपक्षेतु तस्यैवमाहकमचदिषयस्या विषयान्तरस्य वा । न प्रथमः पक्षः प्रवर्तकज्ञानस्य सुदूरनष्टत्वेन पाह्य- स्वायोगात् । द्वितीयेत्वेकसन्तान मिन्नसन्तान वा तत्स्यात्पक्षद्वयेपि तै- ·टिप योपेतरनाकरावतारिकायुक्तः मिरिकावलोक्यमानमृगाङ्कमण्डलद्धयदर्शिदर्शनेन व्यभिचारस्तद्धिचै- प्रस्य पुनः पुनर्मेत्रस्यचोत्पद्यतएव । तृतीये पुनरर्थक्रियाज्ञानमन्यद्धा तद्भ- वेत् न पौरस्त्यं प्रवर्तकस्य मामापयानिश्चये प्रवृत्त्यमावेनार्थक्रियायाएवा- भावात् । निश्चितप्रामाण्यात्तुप्रवर्तकज्ञानात् प्रवृत्तौ चक्रकम् । निश्चित- प्रामाण्यात् प्रवर्तकात्मवृत्तिः । प्रवृत्तेरर्थक्रियाज्ञानं तस्माच प्रवत्तकज्ञा- नस्य प्रामाण्यनिश्चयइति । कथं चार्थक्रियाज्ञानस्यापि प्रामाण्यनिश्वयो ऽन्यस्मादर्थक्रियाज्ञानाचंदनवस्था । प्रवर्तकज्ञानाचेदन्योन्याश्रयः स्वत- श्चत्प्रवर्तकज्ञानस्यापि तथैवास्तु । अन्यदपिविज्ञानमेकसन्तानं भिन्न- सन्तानं वा। द्वयमपिचैतदेकजातीयं भिन्नजातीयं वा । चतुष्टयमपि चैतव्यभिचाराभिचारदुस्सचर तथाोकसन्तानं भिन्नसन्तान चेकजाती- यमपि तरलतरतुगत्तरगतरङ्गिणीतोयज्ञानं भिन्नजातीयञ्च कुम्भाम्भोराहा. दिज्ञानं मरुवसुन्धराचारिचतुरतरतराणिकिरणश्रेणिसभिसलिलसवेद- नस्य न संवादकमिति न ज्ञप्तावपि तत्परतः अप्रामाण्यन्तूत्पत्तो दोषा. पेक्षत्वात् । ज्ञप्तौतु बाधकापेक्षत्वात् परतएवेति । (दि०) असाविति प्रामाण्याप्रामाण्यनिश्चयः सर्वथति उत्पत्तीशतोष तदुत्पत्तीति प्रामाण्योत्पादप्रषणा अतीन्द्रियति अतीन्द्रियमिन्द्रियगोषरा. तीतमिन्द्रिमाभ्यन्तर निवृत्तिरूपमधिकरणमाघारोयेषां तदावस्तत्त्वं तेषा. मिति गुणानां तद्ग्रहणेति तेन्द्रियेण ज्ञानाऽसम्भवास् तस्यचाविति अती- न्द्रियप्रत्यक्षस्य अतीन्द्रियप्रत्यक्षसिौहि सर्वशासिध्यतिनधामीतमन्यन्ते अनुमानेन तानिति गुणान् निरणेष्महीति निश्चयपूर्वमन्यामहे तंत्रति तेषु गुणेषु नियमनिर्णयइति अनुमानाविनाभावनिश्चयः तत्मवृत्तरिति प्रत्यक्षमवृत्तः परास्तवादिति अपाकृतत्वात् दिष्ठसम्बन्धेति प्रयोः स्वरूपग्रहणेसति सम्बन्धवेदन ततएवेति गुणसाधकादेवानुमानात् तन्नि- थिताविति अविनामावसम्बन्धनिश्चिती इतरेतराअयस्य प्रसक्ति तदन्तरादिति अनुमानान्तरात् तनिश्चितौ तनिश्चयस्त्वित्यादि तस्येति १ 'पारि" इत्यपि पाठान्तरम् ।

·७. " प्रमाणनयतस्यालोकालकारः , शामाण्यस्य प्रास्थामति क्षिप्तवन्तः तनिश्चायकमिनि प्रामाण्यनिर्णा, यक भिन्नकालत्वेन तस्येति सथादकज्ञानस्य तस्वेति प्रामाण्यस्य तद्विपयस्यति प्रामाण्यषिपयस्य प्रवर्तकनि सवादकज्ञानस्य तदिति सयादि घेदनम् पक्षद्रोपीति निमिररोगाभिमतनग्रनो जन., प्रन्द्रमण्डल. द्वितय पुन पुन' पश्यति प्रथमालोकितशशियुगलस्य सपादक पुन २ विधुवीक्षण भवेसथापि तद्ज्ञान सवाददत्तहस्तापलम्यमपि प्राज्ञप्रवृत्ति- प्रतिपत्तिनिमित्त विमलनयनजनविलोकनेन व्यभिचारात् । तस्यप्रामा- ण्यगोचराभावात् तद्धीति ननुकपुरपप्रतिष्ठ शशिष्यावलोकनमप्रमाण भवतु पुनर्घनजननयनगोचरीभूत तत्कथमप्रमाण स्यात् मैध 'यएकत्र- दोपः सर्षप्रापिसएप अन्यदपीति विषयान्तरसम्बन्धि किननर्मल्या- दीनिति उत्तरयन्तिसूरयः । (५०)-मीमांसामांसलतामिति मीमांसामन्यविशेष स्वतएव सर्वथा प्रमा- णानामिति उत्पत्ती झप्ता व तदिति प्रामाण्यम् तेपामिति गुणानां ताहणा- योग्यत्वादिति इयिंग्रहणायोग्यत्वात् । तत्रेति भनुमाते, नियमनिर्णयइति प्रतियन्धनिणय । नप्रत्यक्षादिति धूमधूमध्वजयोमुथिनाभाय प्रत्यक्षाम्निचिन्थान्तशतिनः हथ म मत्यक्षात् तत्मवृत्तेरिति प्रत्यक्षमवृत्ते । द्विष्ठसम्बन्धसम्बिात्तिरिति इन्द्रियाणां गुणिमा परिक्षामपि गुणानामपरिहानात् । विष्ठसम्बन्धारयादि पूर्व मन्यास्ति भपरायन्तु व्यस्परूपाहणेसति सम्पन्धवेदनम् ॥ २॥ ततएवेति गुणनिणाययकानुमामा पेय तदन्तरादिति अनुमाना तरात् तत्कथमिति तत्प्रामाण्यम् तनिश्चयं विरचयेदिति मथज्ञाननिश्चय मामाण्यमित्यर्थः। तस्यैवग्राहक सदिति तस्यैष माहफसत् तनिश्चयपिग्चर्यावति योग तद्धीति तैमिरिकापलोक्यमानमृगाइमण्डलय. पशिवर्शनम् । चैत्रस्य पुनः पुनमैत्रस्यचोत्पद्यतएवेति तस्यैय तैमिरिकस्य मामयम्य पुन पुनशन सम्बाादज्ञानमेकमतान मत्रस्यापि निचन्द्रयशने मिनस तानः । निसम्पाविज्ञानेन तविषयप्रदणमात्रणैध प्रामाण्यानश्चय मो-प्रापि प्रसन्यत तद्भवे- दिति विषयानरमाइव भवत् । अर्थक्रियाज्ञानस्यापि प्रामाण्यनिश्चयइति प्रवत्तकशानस्य तावदधैफियाज्ञानात प्रामाण्यनिश्चय , (रत्ना०) अनामिदध्महे । यत्ताद्गुणाः प्रत्यक्षणानुमानेन वा मीयेरन्नित्यादिन्यगादि तदखिल नखलु नदोपप्रसरपि प्रेरयितु पार्यते ·७१ टिप. द्वयोपतरनाकरापतारिकायुक्त. अथाभ्यक्षेणैव चक्षुरादिस्थान दोपानिश्चिक्यिरेलोकाः । किन्न नैर्मल्या दीन गुणानपि । अथतिमिरादिदोपाभावमात्रमेव नर्मल्यादिनतुगुण- रूपमिति कथमध्यक्षेणे गुणनिश्चयः स्यादेव तर्हि नैर्मल्यादिगुणाभाव- मात्रमेव तिमिरादि नतुदोषरूपमितिविपर्ययकल्पना कि न स्यात् अस्तु- वादोपाभावमात्रमेव गुणस्तथापि नाय तुच्छः कश्चित्सङ्गच्छते भावान्तर- विनिर्मुक्तोभावोज्ञानुपलम्भवत् । अभावः सम्मतस्तस्य हेतोः किंत- समुद्रवइति सयंभट्टेन प्रकटनात् तदपेक्षायामपि च कथ न परत मामा. ण्योत्पत्तिः । अथासतां नैर्मल्यादयो गुणास्तथाप्यधिष्ठानप्रतिष्ठानेव तार प्रत्यक्षसाक्षात्कगति नकरणस्थास्तेषां पगेक्षतात्तर्हि तत एव दापानपि तत्स्थानवतत्साक्षात्कुर्यादितिकथदोपाअपि प्रत्यक्षलक्ष्याः स्युः अया- प्रामाण्य विज्ञानमात्रोत्पादककारणकलापातिरिक्तकारकोत्पाद्यं विज्ञानः मात्रानुवृत्तावपि व्यावर्तमानत्वात् तदनुवृत्तारपि यदयावनते तत्तन्माः प्रोत्पादककारणकलापातिरिक्तकारकोत्पाद्य यथापाथः पृथिवीपवनात. पानुवृत्तापपिव्यावर्तमानः कोवाङ्गुरस्तदतिरिक्तकोद्रवोत्पाद्यइत्यनुमाना- छोपप्रसिद्धिरिति चचिरनन्दताद्भवानिदमेव ह्यनुमानमप्रामाण्यपद निरस्य प्रामाण्यपदञ्च प्रक्षिप्यगुणसिद्धावपि विदध्यादिति कथ न दोपपद्गणा- अपिसिद्वयुः । यतो नात्पत्तौ परतः प्रामाण्यं स्यात् प्रतिबन्धश्च यथादों पानुमान तथागुणानुमानपि निर्णयः कथंवादित्यगत्यनुमान तन्निर्ण यादृष्टान्तेत ययात्रसीध्यसाधनसम्बन्धोद्बोधोऽस्ति तथागुणानुमानपि (दि०)-तथापीति अयामिति गुणः तुच्छइति अभावरूपः भावान्तरेत्यादि भावान्तरेण विवक्षितवटादिना रहितोभावोभूतलादिः यथाघटाभावाभूतल तत्रभूतलम्भावरूपमस्त्वद अपरेपिभावाः सन्ति किन्तु विवक्षितोघटण्वना. स्ति अनुपलम्भेति ययात्रभृतलंघटस्यानुपलम्भस्तथाभावोपि तदपेक्षाया. मिति दोपाभावापेक्षायाम् तेषामिति गुणाना ततस्थानति अधिष्ठानप्र- तिष्ठान तदिति प्रत्यक्षम तदनुवृत्ताविति विज्ञानानुवृत्तावपि प्रतिबन्धइति अधिनाभावः तन्निर्णयति अविनाभावनिश्चयः । , ·, प्रमाणनयतत्वालोकालकार: (५०) तस्यैवतुकथमित्याह भभाष सम्मत इत्यतोऽने तस्यहेतो किनसमुझाव (रत्रा०) यचावाचि निश्चयस्तु तस्य परतइत्यादि तत्र सवादिवेद नादिति ब्रूमः कारणगुणज्ञानबाधकामावज्ञानयोरपि च- संवादकज्ञान- रूपत्व प्रतिपद्यामहे । यादृशोऽर्थः पूर्वज्ञाने प्रथापथमवतीर्णस्तादृशएवासी येन विज्ञानेन व्यवस्थाप्यते तत्सम्बादकमित्येतावन्मात्रं हि तल्लक्षण- माषचक्षिरे धीराः। यस्तु गुणग्रहणप्रवणप्रमाणपराकरणपरायणातिदेश प्रयासः प्रयास. एक्केवलमयमजान भवतः दोपसन्दोहवद्गुणगणेपि प्रमाणप्रवृत्तनिवारणात् । यत्तुबाधकाभावज्ञानपक्षे विकल्पितं तात्कालिकस्य काला- न्तरभाषिनो वेत्यादि । तत्राद्यविकल्पपरिकल्पनाल्पीयसी । नखलु. .साधननिर्मासिसवेदेनोदयकाले - कापि कस्यापि बाधकस्योदयः सम्मवी । उपयोगयोगपद्यासम्भवात् । भविष्यकालस्यतु बाधकस्या- भावज्ञानात् मामाण्यनिर्णयो निरवद्य एव न च चर्मचक्षुषां तदभावो भवितुमर्हति यदुदग्रसमप्रसामग्री सम्पाद्य सवेदनं न तत्र माविबाधका- वकाशइत्येवन्तनिर्णयात् । यदिचभाविवस्तुसवेदनमस्मादृशां नस्यादव तदा कथ कृत्तिकोदयाच्छकटोदयानुमाननास्तमियात् । (टि०) नखलुसाधनति कारणापभासि यदुदत्यादि तत्रेति सपेदने तनिर्णयादित प्रामाण्यनिश्चयात् । (रता०) यत्पुनरवादि सवादिवेदनलित्यादि तत्र सवादिवेदनात् साधननिर्भासिप्रतिभासविषयस्य विषयान्तरस्य वा प्राहकात्, प्रामाण्य निर्णयइति बूमः । भवतिहि तिमिरनिकुरुम्बकरम्वितालोकसहकारि कुम्भावभासस्य तत्रैवैकसन्तान मिन्नसन्तान व निरन्तरालोकसहकारि- सामर्यसमुद्भूत सवेदन मवादक न च तैमिरिकादिवेदनेपि तत्प्रसङ्गस्त- अपरतोबाधकार स्वतःसिद्धप्रामाण्यादुत्तरस्यामामाण्यानिर्णयात् विषया- न्तरग्राहकमपि सवादकमेव यथाऽर्थक्रियाज्ञान न चात्र चक्रकावकाश: प्रवर्तकमामाणप्रामाण्यनिर्णयादिपयोजनायाः प्रथमप्रवृत्तेः- सशयादपि ·टि पदयोपेतरताकरापतारिकायुक्तः ७३ भावाद। अर्थक्रियाज्ञानस्य तु स्वतएवप्रामाण्यनिश्चयोऽभ्यासदशापन्नतेन दृढतरस्यैवास्योत्पादात् । न च साधननिर्भासिनोपि तथैवायमस्त्विति वाच्यं तस्य तद्विलक्षणत्वात् । अन्यदप्येकसन्तानं मिन्नसन्तानं चैक जातीयं च यथैक्दस्रदर्शनं दसान्तरदर्शनस्य भिन्नजातीयं च यथा निशीथे तथाविधरसास्वादनंतथाभूतरूपस्य संवादकम्भवत्येवोनच मिथ्या पाथः प्रथाया पाथोन्तरे कुम्मादी वा सवेदनं संवादकं प्रसज्यते । यतो न खलुनिखिलं प्रागुक्त संवेदनं सवादकं सङ्गिरामहे किन्तर्हि यत्र पूर्वा- त्तरज्ञानगोवरयाव्यभिचारस्तत्रैव । किंचस्वत एव प्रामाण्यनिर्णयवर्णन- सकर्णेनानेन स्वशब्द आत्मार्थआत्मीयार्थो वा कथ्येत । नाद्या पक्षा स्वावबोधविधानेप्यन्धयावुध्या स्वधर्मस्य प्रामाण्यस्य निर्णेतुमशक्तेः द्वितीये तुपकटकपटनाटकघटनपाटंब प्राचीकटत् ॥ प्रकारान्तरेणा- स्मन्मताश्रयणात् । अस्माभिरप्यात्मायेनैव ग्राहकण प्रामाण्यनिर्णयस्य "खीकृतत्वात् । अथ येनैव ज्ञानमात्र निर्णीयते तेनैव तत्प्रामाण्यमपीति खतः प्रामाण्यनिर्णयो वर्ण्यते नन्वर्थप्राकट्योत्थापितार्थापत्तेः सकाशा- तया ज्ञाननिर्णीतिस्तावदभीप्सामासे । अर्थप्राकटयञ्च यथार्थत्वविशेपण- -विशिष्ट निर्विशेषणं वाऽर्यापत्तिमुत्थापयेत् । प्राचिपक्षेतस्यतद्विशेषणग्रहणं प्रथमप्रमाणादन्यस्मात्स्वतो वा मवेत् प्रथमपक्षेपरस्पराश्रयप्रसङ्गःनिश्चित- प्रामाण्याधिप्रथमप्रमाणायथार्थत्वविशिष्टार्थप्राकट्यग्रहणं तस्माच्च प्रथम. प्रमाणे प्रामाण्यनिर्णयइति । द्वितीयविकल्पे वनवस्था । अन्यस्मिन्नपि हिममाणे प्रामाण्यनिर्णायकार्थापत्त्युत्थापकस्यार्थप्राकट्यस्य यथार्थत्ववि- शेषणग्रहणमन्यस्मात्प्रमाणादिति । अथस्वतस्तदिशेषणग्रहणं तथाहि स्वसंविदितमर्थप्राकट्य तच्चात्मानं निर्णयमानं खधर्ममून यथार्थत्वमपि निर्णयते । तथाच-ततोऽनुमीयमाने ज्ञाने स्वतः प्रामाण्यज्ञप्तिरिति तदे 'तनवदातमेवसत्यप्रामाण्यस्यापि स्वतोज्ञप्तिप्रसक्तेः। स्वतोनिश्चितवै. 'तथ्यविशेषणादर्थप्रारुटयाद्विज्ञानमनुमीयमानमास्कन्दिताप्रामाण्यमेवा. . मामाण्यमपि त्यपिपाठान्तरम् ।

·प्रमाणनयतत्वालोकालकार नुमीयते । ततः कथ प्रामाण्यवदप्रामाण्यस्यापि सतो निर्णीतिर्न स्यात् । अथ तत्र वाचकादेवापामाण्यनिर्णयो नपुनाननिर्णायकादेव तर्हिमवाद- कादेव प्रामाण्यस्यापि निर्णयोस्विति तदपिकथ खतोनिर्णीतं स्यात् । निर्विशेषणवेत्तदर्थम्राकट्यमर्थापत्युत्थापक तहमामाणेपि प्रामाण्यनि यकार्थापत्त्युत्थापनापत्तिरर्थप्राकटयमात्रस्य तत्रापि सद्भावादिति सूत्रोक्तेत्र व्यवस्थासिद्धिंसौधमध्यमभ्यरुक्षेत् । इतिप्रामाणनयतत्वालोकेभीरतमभाचार्यविरचितायों रत्नाकरावतारिकॉख्य लघुटीकायां प्रमाणस्वरूपनिर्णयोनाम प्रथमः परिच्छेदः । (दि०)-भवतीत्यादि तत्रैवेति प्रदेशे स्वल्पालोकस्य सपूर्णालीका सवा दका स्यात् उभयोरप्येकत्रप्रवृत्तेः तत्प्रसङ्गइति सवादकत्वमसनः । अर्थ- क्रियेत्यादि अस्येति अर्थक्रियाज्ञानस्य साधननिर्मासिनइति प्रवर्तक-- ज्ञानस्य तथैवेति अभ्यासदशापन्नत्वेनैव अयमिति 'प्रामाण्यनिश्चयः तस्येति प्रवर्तकज्ञानस्य तद्विलक्षणेति अर्थक्रियाज्ञानविपरीतत्वात् अन्य दयेकेत्यादि भिन्नजातीयमिति रूपाद्गसोभिन्नजातीय अथस्वतइत्यादि तचेति अर्थप्राकटयम् ततइति अर्थप्राकट्यात् ।। इति श्रीसाधुपूर्णिमागच्छीयश्रीमदीचार्यगुणचन्द्रमरिशिष्य पं० ज्ञानचन्द्र- "विरचिते रत्नाकरावतारिफाटिप्पणकेप्रथमः परिच्छेदः समाप्तः ।। (५०) तत्प्रसङ्गइति - सम्पादकत्यप्रसह । तत्परतोवाधकादिति निर्मलाश- थुगप्पपुरुपदशनमामालानुभूतच टेक्यस्मरणादा। पाथाऽन्तरे इति तराणीत्तीयहरने निणीति न स्पादित्यताध्ने यन तत्परत कल्यते इति गम्यम्। अप्रमाणेपीति द्विचन्द्रशाने मृगतृष्णाजलज्ञाने घा समाप्त प्रथम परिच्छेद । अन्न यादस्पलानि । शब्दाथयो सम्यन्धनिराकरण तदस्थापन च । परोक्षप्रमाणलक्षणनि राम्रणम् २ । स्वप्रमाणलक्षणकण्टफोद्धार ३ । सनिकषमामाण्यनिगमरणम् । निविषल्प- निराकरणम् ५। प्रभाकराभिमतविवेकाख्यातिनिराकरण यिपयये । शू यवादनिराकरणम् नत्रैषा वविवादनिराकरणम् । ब्रह्माद्वैतनादिनिराकरणम् ८॥ त्रिपुटीप्रत्यक्षवादिभनिरासन ज्ञानस्य स्वमवेद्यत्वनियमनम् ९ । योगाभिप्रेतस्य शाना तरवेद्यज्ञानस्य निराकरणम् १० । जामनीयाभिमत यत् ज्ञानस्यस्थतएव प्रामाण्य परतपयत्वप्रामाण्य तस्यनिराकरण यशस्वमने प्रामाण्यमप्रामाण्य चापसी परतएप प्लीतुस्थत परतश्चेति तस्यस्थापन एयमेकादश ।

·अहम् द्वितीयः परिच्छेदः। एवं प्रमाणस्य स्वरूपंप्रतिपाद्य सख्यां समाख्यान्ति । मू-तविभेदं प्रत्यक्षं च परोक्षं चेति । (रवा)-अक्षमिन्द्रिय प्रतिगतमिन्द्रियाधीनतया यदुत्पद्यते तत्म- त्यक्षमिति तत्पुरुषः । नन्वक्षिशब्दादपि प्रतिपूर्वात् प्रतिसमनुभ्योक्ष्ण इत्यव्ययीभावसमासान्ते टचिप्रत्यक्षमिति सिद्ध्यति तत्किन कक्षीचक्रिवांसः नचैवं स्पर्शनादिप्रत्यक्ष नैतच्छदवाच्य स्यादिति वाच्य। तत्प्रवृत्तिनिमि त्तस्य स्पष्टत्वस्य तत्रापिभावेन तच्छन्दवाच्यतोपपत्तेः । व्युत्पत्तिनिमित्त मात्रतया ह्यत्राक्षिशब्दः शब्द्यते कथमन्यथा ऽशशब्दोपादानेप्यनिन्द्रि- यमत्यक्षस्य तच्छन्दवाच्यता चतुरस्त्रा स्यात् । द्वितीयः परिच्छेदः । (टि.)-नन्यक्षिशब्दादित्यादि तदिति प्रत्यक्षम् किनकक्षीति कथ- नाहीचमुर्भयन्त' एतच्छब्देति एतेनाव्ययीभावसमासकृतप्रत्यक्षशब्दन चाच्यम् तत्प्रवृत्तीति स्पार्शनप्रत्यक्षदेतो स्पष्टत्वलक्षणत्वात् प्रत्यक्षस्य तत्रापीति अव्ययीभावातप्रत्यक्षेपि तच्छब्दति तेन अव्ययीभावसमा- सनिष्पन्न प्रत्यक्षशन्देनवाच्यत्वसम्भवात्तस्यस्पार्शनप्रत्यक्षस्येति शेष. अनिन्द्रियेति मानसप्रत्यक्षस्य तच्छन्दति प्रत्यक्षशब्देन द्वितीय परिच्छेद । (५०)-एनच्छन्दवाच्यामिति प्रत्यक्षशयाच्य विशम्दपक्षेपरपृच्छतिकश्चित् । (रत्ना०)-अयकथमेवं प्रत्यक्ष प्रेक्षाक्षण प्रत्यक्षापदमलाक्षीति स्त्री- पुंसभागोऽस्याव्ययीभावस्य सदा नपुसक्वान्नैवं प्रत्यक्षमस्यास्तीत्यर्श- आदित्वेनादन्तत्वात् तदावसिद्धेः । (५०)-अथकथमित्यादि।

·३ प्रमाणनयतत्वालोकालकार (रत्ना०)-अत्रोच्यते । एवमपि प्रत्यक्षोबोधः प्रत्यक्षावुद्धिरित्यत्र पोस्न स्त्रैण च न प्राप्नोति नात्र मत्व याथों घटते प्रत्यक्षस्वरूपस्येव वेदनस्य बोपवुद्धिशब्दाम्यामभिधानात् । अक्षाणाम्परमक्षव्यापारनिर- पेक्ष मनोव्यापारेणासातादर्थपरिच्छदेकं परोक्षमिति परशब्दसाना- थेन परस्शब्देन सिद्ध । च,शब्दौ द्वयोरपि तुल्यकक्षता लक्षयतस्तेन या प्रत्यक्षस्य कैश्चित ज्येष्ठताभीष्टा नासौ श्रेष्ठेति सूचित द्वयोरपि प्रामाण्यप्रति विशेषाभावात् । ननु कथमेतद्वैतमुपपद्यते यावता प्रत्यक्ष- मक प्रमाणमिति चार्वाकोऽवोचत । अपरेतु प्रत्यक्षानुमानागमोपमा- नार्यापत्त्यमावसम्मवैतिहप्रातिभस्वभावान भूयसो ' भेदान् प्रमाणस्य प्राचुस्तत्कथमेतदिति चेदुच्यते । समर्थयिष्यमाणप्रमाणमावेनानुमा, नेन तावचा कस्तिरस्करणीयः अपरेतु सम्भवत्प्रमाणभावानामत्रैवान्त- भीवेनवोधनीयाः । तत्रानुमानागमों परोक्षप्रकारावेव व्याख्यास्यते । उपमानन्तु नैयायिकमते तावत् कश्चित् प्रेष्यः प्रभुणा प्रेपयांचके गवयमानयेति सगवयशब्दवाच्यमर्थमजानानः कश्च न वनेचरं पुरुष- मनाक्षात्काहग्गवयइति समाह यादृग्गोस्ताहग्गवयइति ततस्तस्य प्रेष्यपुरुषस्यारण्यानी प्राप्तस्याप्तातिदेशवाक्यार्थस्मरणसहकारिगोस- दृशगश्यपिण्डज्ञानमय सगवयशब्दवाच्योर्थ इति प्रतिपत्तिफलरूपा- मुत्पादयत्प्रमाणमिति । मीनांसकमतेठ येनप्रतिपत्रागौरुपलब्धो नग- क्यो नवातिदेशवाक्य गौरिख गवयइति श्रुतं तस्य विकटाटवीपर्यटन- लम्पटस्य गवयदर्शने प्रथमे समुत्पन्ने सति यत्परोक्षे गवि सादृश्यज्ञान- मुन्मजत्यनेन सदृशः सगोरिति तस्य गोरनेन सादृश्यमिति वा तदुप- मानम्। तस्माद्यत्स्मयतेतत् स्यात् सादृश्येन विशेषित । प्रमेयमुपमानस्य सादृश्य वा तदन्त्रितमिति वचनादिति तदुच्यते । (टि०)-एवमपीत्यादि अव्ययीभावसिहप्रत्यक्षप्रतिक्षेपार्थमाचार्य प्रत्यक्षमेक्षाक्षणइत्याटिक परेण अशआदिना अप्रत्ययेन अव्ययीभायसा ज्यसिभिमुपटीकयांमभूरे तस्यापि निराकरणाय सूरयउत्तरयामासुः मत्य- ·टिप योपेतरत्नाकराचतारिकायुक्त क्षाधिोत्रंअर्शआदिप्रत्ययमन्तरेणापि प्रत्यक्षशब्दसिद्ध अतोनाव्ययी- भावसमासप्रत्येक्षे घटामटारयेत अपरेविति सांख्यमीमांसकप्रभाकर- कणभक्षाक्षपादसौगतचरका' सम्भवदिति घटमानप्रामाण्यानां अत्रैवेति प्रत्यक्षपरोक्षद्वये अथप्रमाणद्वैतमेवाभिमतमार्हतानां तदन्येपामनुमानादी- नामपि सम्भवत् प्रामाण्यं भवद्भिः कथमगीक्रियतेति चेन्मेवमप्रमाणस्य प्रमाणान्तर्भायोपिदुरुपपाद अन्यथाधन्धकारस्यालोकान्तर्भावोभवेत् अथ यादिसर्वेपाम्प्रमाण मावस्वीकार सुविचारगोचरचरिष्णुतामश्चति तत्म. माणद्वैतवादमदस्त्यज्यतानाः एतदिति मलिनिमानमाघरति तेषांपरोक्षा शत्येन प्रामाण्यागीकारात् ननुव हिमालय पर्वतनितम्य इत्यवानुमानमन्त रेण धनञ्जयसत्य कथसिद्धिपद्धतिमादधाति मैवं तदापरोक्षात्कथ चिद्भिन्ना नामेवानुमानादीनां प्रामाण्याभ्युपगमात् स्याद्वादमताभिप्रायेण द्वैतस्यानु मानादिभिः कश्चिद्भिन्नस्यैव सम्मतत्वात् तस्माद्यदीत्यादि तस्मादिति ज्ञानात् यदिति गवयपिण्डदृश्यते अदव्यां पर्यटतापुमेतिशेष सादृश्येनेति सादृश्यविशिष्टंपिण्ड विशिष्टवासादृश्यगोचरयत्सवेदनमुदीयेत तेन विशेपित' सादृश्यत्ति गोंगवयगत तदन्वितमिति गोगवयपिण्डसम्यो' तदुच्यते इति उपमानमभिधीयते । (प०) अनोच्यतेइति चरिणा पौरनमिति पुम्त्वम्। स्त्रैणमिति स्त्रीत्वम्। स्वभावानिति लक्षणान् एतदिति प्रमाणाद्वैतम् । अत्रैवेति द्वयएव "म्मरणसहकारी यत्र । स्मरणं सहकारियस्य, नचातिदेशेति गयेन चातिदेशवाक्य, श्रुतमिति सम्यध । अनेनेति गवयेन सगौरिति पिण्डपियय शानम् । अनेनेति गवर्यन । यदिति गोपिण्ड सादृश्येनेति गवयसादृश्येन प्रमेयमिति गोचर । तदन्वितमिति गययान्वितम् । (रत्ना०)-एतच परोक्षभेदरूपायां प्रत्यभिज्ञायामेवान्तर्भावयिष्यते। (टिक)-एतच्चेति उपमानम्प्रामाण्येत्यादि । (रत्ना)-अर्थापत्तिरपि प्रमाणपटकविज्ञातो यत्रार्थोऽनन्यथा म- चन् । अदृष्टं कल्पयेदन्य सार्थापत्तिरुदाहृता इत्येवलक्षणा । (टिक)-योति देवदत्तादौ प्रमाणपस्केन -प्रत्यक्षानुमानागमोपमानार्था- 1 + .

·+ प्रमाणनयतत्वालोकालकार. पत्त्यभावलक्षणन विज्ञात: अवतन्मतानुसारेण सामान्यत प्रमाणपट्कशन्द- प्रयोगः प्रकृतामपत्ति विहाय पन्चकेनैव विज्ञातोऽर्थोदृष्टकल्पयन्नर्याप- त्तिमुत्थापयति इति तात्पर्यार्थ अर्थडति पीनत्वादि अदृष्टमिति दिवस- भुञानस्यादर्शनात् अन्यमिति रात्रिभोजनलक्षण यथापीनोदेवदत्तो दिया नमुक्त अर्थापरया पहुलान्धकारकरयितदशदिशिनिशिमुक्त। (५०)-अर्थइति पीनगादे । अनन्यथा भवानिति भोजनयिका अन्यथा न भवाते न घटने। (रना०)-अनुमानान्तर्गतैव तथा पत्त्युत्थापकोऽर्थोऽन्यथानुपपद्य मानत्वेनानवगतो ऽवगतोवा दृष्टार्थपरिकल्पनानिमित्तं स्यात् । नतावद- नदगतोऽतिप्रसङ्गात् । अथावगतस्तन्यथानुपपद्यमानसावंगमोऽर्थापत्ते खे प्रमाणान्तराद्वापाच्यप्रकारे परस्पराश्रयस्तथाान्यथानुपपद्यमानसेन प्रतिपन्नादर्थादर्थापत्तिप्रवृत्तिस्तत्प्रवृत्तेश्चास्यान्यथानुपपद्यमानत्वप्रतिपत्ति- रिति । प्रमाणान्तर तु भूयोदर्शन विपक्षेऽनुपलम्भो वा मूयोदर्शनमपि साध्यम्मिणि दृष्टान्तम्मिणिवा । यदिमाध्यम्मिणि तदाभूयो- दर्शनेनैव साध्यस्यापि प्रतिपन्नवादापत्तैर्वैयर्यम् । अथदृष्टान्तध- म्मिणि तर्हि तत्र प्रवृत्त भूयोदर्शन साध्यमिण्यप्यन्यथानुपपद्यमा- नव निश्चाययति तत्रैव वा तत्रोत्तरः पक्षो ऽसन्नखलुदृष्टान्तम्मिणि निश्चितान्यथानुपपद्यमानतो ऽर्थः साध्यधम्मिणि तथात्वेनानिश्चितः खसाध्यङ्गमयत्यतिप्रसङ्गात् । प्रथमपक्षेतुलिङ्गार्थापत्त्युत्थापकायोमेदा- भावः । विपक्षऽनुपलम्भात तदवगमइति चेत नन्वसावनुपलम्भमात्ररूपोऽ निश्चितो निश्चितो वा तदवगमयेत् । प्रथमपक्षे तत्पुत्रत्वादेरपि गमकला- पत्तिा निश्चितश्चेत् तानुमानमेवार्थापत्तिरापन्ना निश्चितान्यथानुपपत्ते- रनुमानरूपत्वात् । नच सपक्षपद्भावासद्भावकृतो ऽनुमानार्थीपत्त्योदः पक्षवर्मतासहितादनुमानात्तदहितस्य प्रमाणान्तरत्वानुपङ्गात् । नव पक्षधर्मत्वबन्थ्यमनुमानमेव नास्तीति वाच्य । पित्रोश्च ब्राह्मणत्वेन पुत्रवाह्मणतानुमा सर्वलोकप्रसिद्धा नपक्षधर्ममपेक्षतइति भट्टेन स्वयम- भिधानात् । यदपि प्रत्यक्षादेरनुत्पत्तिः प्रमाणाभावउच्यते । “सात्मनो- ·टि. पद्वयोपेतरनाकरावतारिकायुक्त परिणामोवा विज्ञान वाऽन्यवस्तुनि सेति प्रत्यक्षाद्यनुत्पत्तिः। आत्मनो घटादिग्राहकनया परिणामाभावः प्रसज्यपक्षे पर्युदासपक्षे पुनरन्यस्मिन् घटविविक्तताख्ये वस्तुन्यभावे घटोनास्तीति विज्ञानमित्यभावप्रमाणम- भिधीयते तदपि यथासम्भवं प्रत्यक्षाद्यन्तर्गतमेव । (टि०)-अतिप्रसङ्गादिति अमतीतानां वामनोविपयातीतानामप्यर्था- पत्तेदनोत्पत्तेः तत्प्रवृत्तेरिति अर्थापत्तिप्रवृत्ते अस्येत्यर्थस्य यदिसाध्ये. त्यादि साध्यस्येति भोजनस्य तर्हितति दृष्टान्तामणि तत्रैवेति दृष्टान्त- मिण्येव निश्चितेति निश्चितमन्यथानुपपद्यमानत्व यस्य तथाखेनेति अन्य थानुपपद्यमानत्वेन लिङ्गेति हेतुः तदवगमइत्यन्यथानुपपद्यमानत्याधगमः तदित्यन्यथानुपपद्यमानत्व तत्पुत्रादेरप्युपाधिप्रवेशदृपितोपि तत्पुत्रत्वादि हेतुरपि देवदत्तादौ श्यामत्व साधयेत् । नेचसपक्षेत्यनुमानेसपक्षोस्ति सचा- पित्ती नास्त्येवेति नवाच्यं तदहितस्येति पक्षधर्मवजितस्य यदपीत्य- भावप्रमाणमभिधीयतेइति सम्बन्धः । प्रसज्येति दोनोरि समाख्याती पर्यु- दासप्रसज्यको पयुदासः सदृग्ग्राही प्रसज्यस्तुनिषेधकृत् इतिवचनात् ।प्रसज्य आत्मनस्तदाकारपरिणामाभावाद्घटादिपदार्थसार्थोत्रनास्तीतिज्ञानमुटय- मासाद्यति पर्युदासेति भूतलादिव्यतिरिक्त विवक्षितेघटादौ ॥ (५०)-अर्थइति पीनत्वादि । अन्यथेति राग्निभोजन विना अदृष्टार्थपरि- कल्पनानिमित्तमिति रात्रिभोजनपरिकल्पना निमित्तम् । अर्थादिति पीनत्वरूपात् । '(रत्ना०)-तथाहि गृहीत्वावस्तुसगावं स्मृत्वा च प्रतियोगिनम् । मानस नास्तिताज्ञानं जायतेऽक्षानपेक्षया॥१॥इतीयमभावप्रमाणजनिका सामग्री। तत्रचभूतलादिकं वस्तुप्रत्यक्षेण घटादिभिः प्रतियोगिभि संसृष्ट- मसंसृष्टवा गृह्येत । नायः पक्षः प्रतियोगिससृष्टस्य भूतलादिचस्तनः प्रत्यक्षेण ग्रहणे तत्रप्रतियोग्यमावग्राहकत्वेनाभावप्रमाणस्य प्रवृत्तिवि- रोधात् । प्रवृत्ती वा न प्रामाण्यं प्रतियोगिनः सत्तेपि तत्मवृत्तेः द्वितीय- पक्षेत्वभावप्रमाणवैयर्थ्य प्रत्यक्षेणैव प्रतियोगिनां कुम्भादीनामभावप्रति- १ज्ञानमित्यपि पाठान्ताम।। -- ·८० प्रमाणनयतत्त्वालोकालकास पत्तः। अथ नसंसृष्टं नाप्यससृष्ट प्रतियोगिभिर्भूतलादिवस्तु प्रत्यक्षेण गृह्यो वस्तुमात्रस्य तेन ग्रहणाभ्युपगमादिति चेत् । तदपि दुष्ट ससृष्टत्वासंसृष्टत्वयो परस्परपरिहारस्थितिरूपले नैकनिषेधपरिविधानस्य परिहर्तमशक्यता दिति सदसद्रूपवस्तुग्रहणप्रवणेन प्रत्यक्षेणैवाय वेद्यते । कचित्तु तद्घ भूतलमिति स्मरणेन तदेवेदमघट भूतलमिति प्रत्यभिज्ञानेन योमिमान भवति नासौधूमवानिति तर्केण नानधूमोऽननेरित्यनुमानेन गृहे गर्गो नास्तीत्यागमेनाभावस्य प्रतीतेः काभावप्रामाण प्रवर्ततां सम्मनो समुदायेन समुदायिनो ऽगमइत्येव लक्षणः सम्भवति खायर्या द्रोणइत्या दिर्नानुमानात्पृथक् । तथाहि खारीद्रोणवती खारीत्वात् पूर्वोपलब्धखारी वत् । ऐतिह्य वनिर्दिष्टप्रवक्तृक प्रवादपारम्पमितीहोचुद्धा -यथेहवटे यक्षः प्रतिवसतीति तदप्रमाणमनिर्दिष्टप्रवक्तृकत्वेन सांशयिकत्वात आप्तमवक्तृकत्लनिश्वयेवागमइति । यदपिप्रातिममक्षलिङ्गशब्दव्यापा रानपेक्षमकस्मादेवाघमें महीपतिप्रसादो भवितेत्याद्याकारं स्पष्टतया वेदन मुदयते तदप्यनिन्द्रियनिबन्धनतया मानसमिति प्रत्यक्षकुक्षिनिक्षिप्तमेव यत्पुनः प्रियाप्रियप्राप्तिप्रभृतिफलेन सार्द्धगृहीतान्यथानुपपत्तिकात्मन प्रसादोदेगादेलिङ्गादुदेति तत्पिपीलिकापटलोत्सर्पणोत्थज्ञानवंदस्पष्टम- नुमानमेवेति न प्रत्यक्षपरोक्षलक्षणद्वैविध्यातिक्रमः शक्रेणापि कर्तुं शक्यः (दि०)-अभावरूपेगृहीत्वेत्यादि गृहीत्वा ज्ञात्या पस्तुनोभूतलादेः सैद्धाय प्रतियोगिनमिति घटादिकमभायेन विवक्षित अभावरूपत्वात्स झापस्य शत्रुभूतम् मानसमिति मनोव्यापारद्रव्यसमुत अक्षानपेक्षयति इन्द्रियव्यापारमन्तरेण तत्रचेति भूतलादौ यत्र हिसाक्षात्मेतियोगी दृषि 'पयतामेति नतबाभावोभवेत्तस्य वरतुमात्रस्येति तेन भहन अयमित्यभाषा आगमेनेति आगमोऽत्राप्तपुरुषवचन नपीतरागादिप्रणीतधर्मशास्त्रम् । (५०)-समुदायनेति सार्गममुरायेन समुदायिनइति द्रोणा समुदापिन ।

·. हि पं.इयोपेतरक्षाकरापतारिकायुक्तः प्रत्यक्ष लक्षयन्ति । मू०-स्पष्टं प्रत्यक्षमिति । (रत्ना०)-प्रवलतरज्ञानावरणवीर्यान्तराययोः क्षयोपशमातक्षयादा स्पष्टताविशिष्टं वैशयास्पदीभूतं यत् तत्सत्यक्षं प्रत्येयम् । स्पष्टत्वमेव स्पष्टयन्ति। मू०-अनुमानाद्याधिक्येन विशेषप्रकाशनं स्पष्टत्वमिति । अनुमानादिभ्यो वक्ष्यमाणपरोक्षप्रकारेभ्योऽतिरेकेण यदिशेषाणां 'नियतवर्णसंस्थानाद्यर्थाकाराणां प्रतिभासनं ज्ञानस्य तत् स्पष्टत्वमिति । प्रत्यक्षस्य प्रकारप्रकाशनायाहु: मू-तद्विप्रकारं सांव्यवहारिकं पारमार्थिक चेति । संव्यवहारो वाधारहितप्रवृत्तिनिवृत्ती प्रयोजनमस्येति सांव्यवहारिक वाह्येन्द्रियादिसामग्रीसापेक्षत्वादपारमार्थिकमस्मदादिप्रत्यक्षमित्यर्थः। पर- मार्थे भवं पारमार्थिक मुख्यमात्मसन्निधिमात्रापेक्षमवध्यादिप्रत्यक्षमित्यर्थः। (५०)-बाधारहितप्रवृत्तिनिवृत्ती इति इष्टविषयेऽनिष्टायपय ध । सांव्यवहारिकस्य प्रकारौ दर्शयन्ति । मू-तत्रार्य द्विविधमिन्द्रियनिबन्धनमनि- न्द्रियनिवन्धं चेति। (रत्ना०)-इन्द्रियाणि चक्षुरादीनि निबन्धनमस्येतीन्द्रियनिबन्धनम्। नन्विन्द्रियज्ञाने मनोऽपि व्यापिपत्तीति कथं न तेन व्यपदेशः । उच्यते । इन्द्रियस्यासाधारणकारणवान्मनः पुनरनिन्दियवेदनेपि व्याप्रियतइति . , ·प्रमाणनयतरपालोकालकार। साधारणं तत्। असाधारणेन च व्यपदेशो दृश्यते यथा पयः पवनातपादि. जन्यत्वेप्यवर्स्य बीजेनैव व्यपदेशः शाल्यकरः कोयाबरोयमिति । अनि- न्द्रिय मनोनिबन्धनं यस्य तत्तयेति । इदमिदानीं मनाग्मीमांसामहे । प्राप्यकारीणीन्द्रियाण्यप्राप्यकारीणि वेति । तत्र प्राप्यकारीण्येवेति कण- भक्षाक्षपादमीमासकसाख्याः समाख्यान्ति । चक्षुःश्रोत्रेतगणि तानि तथेति ताथागताः । चक्षुर्व नीति तु तथा स्यादादावदातहृदया। तत्र प्रथमे प्रमाणयन्ति । चक्षुः प्राप्य मतिं करोति विपये वाह्येन्द्रियवादितो यदाह्यन्द्रियतादिता परिगत तत्माष्यकारीक्षिन । जिहावत्मकृत तथा च विदित तस्मात्तथा स्थीयतां नात्रासिद्धिमुखश्च दूपणकणस्तरलक्षणानीक्षणात् ॥१॥ अद्रिचन्द्रकलनेषु यापुनर्योगपद्यधिपणा मनीषिणां । पद्मपत्रपटलीविलोपवत् सत्वगेदयनिवन्धनैव सा॥२॥ प्रथमतः परिसृत्य शिलोनय निकटतः क्षणमीक्षणमीक्षते। तदनुदूरतराम्बरमण्डलीतिलरुकान्तमुपेत्य सितविपम् ॥३॥ कुर्महेऽत्र क्यमुत्तरकेली कीदृशी दृगिह (म्मतयोक्ता। कितु मासमयगोलकरूपा सूक्ष्मताभदपरा किमु कापि ॥४॥ आदिमा यदि तदापि किमथों लोचनानुमरणव्यसनी स्यात् । लोचन किमुत वस्तुनि गत्वा ससजेत् प्रियइव प्रणयिन्याम् ॥५॥ प्रत्यक्षबाधा प्रथमप्रकारे प्राकारपृथ्वीधरसिन्धुरादिः। संलक्ष्यते पक्ष्मपुटोपटही प्रत्यक्षकाले कलयापिनो यत् ॥६॥ पक्षे परत्रापि सएव दोषः सर्पन्न वस्तु प्रतिवीक्ष्यते ऽक्षि। ससपणे वास्य सकोटरत्वप्राप्त्या पुमान किन्न जरद्रुमः स्यात्॥७॥ चक्षुषः सूक्ष्मतापक्षे सूक्ष्मता स्यादमूर्तता । यद्वाल्पपरिमाणत्वमित्येपा कल्पनोभयी ॥ ८॥ स्यायोमवदापकतामसक्त्या.सर्वोपलम्भः प्रथमप्रकारे । १ - ·7 < - टिप योपेतरत्नाकरापतारिकायुक्तः प्राकारकान्तारविहारहारमुख्योपलम्भो न भवेतं द्वितीये ॥ ९ ॥ नखल नखल शस्त्रं स्वप्रमाणात्प्रथिष्ठे पटकटशकदादौ भेदकारि प्रसिद्धं । अथ निगदसि तस्मिन् रश्मिचक्र क्रमेण प्रसरति तत एतत्स्यादनल्पप्रकाशम् ॥ १०॥ तथाहि । प्रोदाममाणिक्यकणानुकारी दीपाकुरस्त्विदपटलीप्रभावात् । किनव कश्मीरजकजलादीन प्रथीयसोपि प्रथयत्यशेषान् ॥ ११॥ नन्ववमध्यक्षनिराक्रिया स्यात् पक्षे पुरस्तादुपलक्षितेऽस्मिन् । प्रौढप्रभामण्डलमण्डितोऽर्थो नाभासते यत्प्रतिभासमानः॥१२॥ अर्थाप्यनुद्भूततया प्रभायाः पदार्थसंपर्कजुषोप्यनीक्षा। सिद्धिस्तदानीं कथमस्तु तस्या बीपि चेत्तैजसताख्यहेतोः॥१३॥ रूपादिमध्ये नियमेन रूपप्रकाशकवे नच तैजसत्वं । प्रभापसे चक्षुषि संप्रसिद्धं यथा प्रदीपाकरविादादौ ॥ १४ ॥ तदिदं घुसणविमिश्रण मन्ध्रपुरन्ध्रीकपोलपालीनां । अनुहरते व्यभिचागद्रूपेक्षणसन्निकर्षेण ॥ १५ ॥ द्रव्यत्वरूपेपि विशेषणे स्याद्धेतोरनैकान्तिकताञ्जनेन । तस्यापि चत्तेजसतां तनोपि तन्वादिना किन्तु तदा पराद्धम् ।। १६॥ सौवीरसौवर्चलसैन्धवादि निश्चिन्वते पार्थिवमेव धीगः । कृशानुभावोपगमो ऽस्य तस्मादयुक्त एवं प्रतिभात्यमीषाम् ॥१७॥ तथाच। सौवीरसौवर्चलसैन्धवादिकं स्यादाकरोद्भर्तिवशेन पार्थिवम् । मृदादिवन्नव्यभिचारचेतन चामीकरणानुगुणं निरीक्ष्यते ॥ १८ ॥ चामीकरादेरपि पार्थिवलं लिङ्गेन तेनैव निवेदनीयम् ।' शाब्दप्रमाणेन न चानवाधापक्षस्य यन्नास्ति तदन सिद्धम् ।।१९।।

·है ३ प्रमाणनयतरवालोकालकार' अञ्जनं मरिचरोचनादिक पार्थिव ननु तवापि संमतम् ।' 'अञ्जनेपि तदसौ प्रवृत्तिमानप्रयोजकविडम्बडम्बरी ।। २० ॥ हनूमल्लोललाङ्गललम्बात् ते साधनादतः । नसिद्धिस्तैजसत्वस्य दृष्टसुस्पष्टदूपणात् ॥२१॥ पान तैजसमभास्वरतिग्ममावा टम्मोवदित्यनुमितिप्रतिषेधनाच । सिद्धिं दधाति नयनस्य न तैजसत्व तस्मादमुष्य घटते किमु रश्मिवत्ता॥२२॥ 'अपि च। प्रत्यक्षबाधः समलक्षि पक्षे न रश्मयो यदृशि दृष्टपूर्वाः । ' तथा च शास्त्रेण तवैव कालातीतत्वदोषोप्युदपादि हेतोः ॥२३॥ अनुद्भवदूपजुषो भवयुश्चे द्रश्मयस्तत्र ततो न दोषः।। नत्वेवमेतस्य पदार्थसार्थप्रकाशकत्व न सुवर्णवत स्यांत ॥ २४ ॥ आलोकसाचिव्यवशादथास्य प्रकाशकत्व घटनामियति । नन्वेवमेतत् सचिवस्य किं स्यात् प्रकाशकत्व न कुटीकुटादेः ॥२५॥ अथास्तु काम नतु तैजसत्वमुत्तेजितं किंन भवेत्वया ऽस्य) तथा च नव्यस्त्वदुपज्ञ एषोऽद्वैतप्रवादोऽजनि तेजसत्वे ॥ २६ ॥ उत्पद्यन्ते तरणिकिरणश्रेणिसपर्कतश्चेत तत्रोद्भूताः सपदिरुचयोलोचने रोचमानाः। यद्गृह्यन्ते नसलतपनालोकसपत्सतानः तस्मिन हेतुर्भवति हि दिवा दीपमासाममासः॥ २७ ॥ (टि०)-चक्षुःमाप्येत्यादि नाति चक्षुः प्राप्यकारीत्येव लक्षणेऽस्मदाम- मतेसिडिप्रमुख तल्लक्षणेति असिविलक्षणानवलोकनात् । अदिचन्द्रेत्या- दि योगपति युगपद्युद्धिः मनीषिणामित्यत्र साभिप्राय जडयुद्धीनां विवे. कपरासुसस्वात् पझेति कमलदलसूचीव्यतिभेदइष सेति धिषणारस्थादयो भवदित्यादिव्यापकतेति चक्षु' सर्वव्यापकममूर्तत्वाद्यदेव तदेव पथा गगन तथा पायं तस्मात्तथा द्वितीयेइति अस्पपरिमाणत्वेषा' प्राकारकान्तारा- द्यपारकमल्पपरिमाणवाद्यदेव तदेव पथा परमाणुः३ नखलिखत्यादि नख- ८ ·टिप योपेतरक्षाकरावतारिकायुक्त ल्विति नखच्छेदनिकालूच्छेदने नखपूर्वःनरखान् लुनातीतिक्विप च स्वरो एस्सो नपुंसके नखलु सिख तस्मिन्निति चक्षुपि ततइति रश्मिचक्रात् एत- दिति चक्षुः अनपेति प्राकारादिस्थूलप्रकाशम् नन्वेवामित्यादि पुरस्ता- दिति पूर्वप्रक्रान्ते चबुरामवादित्येव रूपे यत्प्रतिमासेति यया दृशा गृह्यमाण अथाप्यनुभूतेत्यादि तस्याइनि प्रभापास्तैजसतति चक्षुः प्रभावजसत्वात् प्रदीपवत रूपादीत्यादि रूपेति द्रव्यस्य व्यवच्छेदः नियमेन मनसोन्यवच्छेदःसख्यासयोगादिभिर्व्यभिचार स्यादिति रूपादी- ति पद साभिप्राय तदिदमित्यादि अनुहरते इति अनुकरोति क्यामत्यात्ता- सां स्यभाषकााच्छयामशरीरे -कुश्मशोभाभावाग्निाश्रीकमित्यर्थ रूपेक्षणेति रूपमकाशकनयनसयुक्तसमवायेन सन्निकर्षस्तैजस रूपादि- मध्ये नियमेन रूपप्रकाशकत्वान्नयनवत्सन्निकर्पः पररूपप्राकशको न तेजस अतएयव्यभिचारान्नशोभाभाजनमित्यर्थ द्रव्योति चक्षुस्तैजस द्रव्यत्वे सति रूपादिमध्ये नियमेन रूपप्रकाशकत्यादित्येव रूपस्य अञ्जन तैजस अतएवहेतोरिति वथनभद्गप्रसङ्गः सङ्गतिं न गतौ तस्यापीति अञ्जनस्यापि तन्वादिनेति शरीरादिना शरीरमादिशब्दात् पृथ्वीपृथ्वीधरसिन्धुरादितै- असमगीकुरु सौवीरेत्यादि कृशानुभावेति तेजसत्याभ्युपगम तैजसत्य पावकानुभव अस्येत्यञ्जनस्य अमीषामिति धीराणां अञ्जनं सोचीरसौवर्च- लादितो जायते तानि पार्थिवाणि तत्कथमञ्जन तैजसत्वघटनास्तुहेतुमहिरो- धात् सौवीरेत्यादि आकरोद्भूतेति सौवीरादिपार्थियमाकरोत्पन्नत्वात् सुव- णेन व्यभिचारज्ञानमनुगुणं युक्तियुक्त न चामीकरेत्यादि तेनैवेति सुवर्ण पार्थियमाकरोद्भूतवशत्वात् सौवीरादिवत् अत्रेति सुवर्णस्य पार्थिवत्व- प्रसाधक साधने यदिति यस्मात्तदित्यागमप्रमाणम् अत्रेति वादिनि जैने अतण्वसुवर्णस्य तैजसत्वसियियद्धप्रतिज्ञेलिङ्गेभवदभिप्रेतोऽन्यतरासिद्धि नामदोषो अनुपज्यते अञ्जनमित्यादि असाविति चक्षुस्तैजसत्वसाधको द्रव्यत्वे संति रूपादिमध्ये नियमेन रूपप्रकाशकादित्येष रूप अप्रयोजक एवं चक्षुनतेजसमित्यादि अमुष्येति नयनस्य प्रत्यक्षवाधइत्यादि पक्ष- इति चक्षुराश्मिमदित्यैवं रूपे तवैवेति तवसाभिमायण प्रथम प्रत्यक्ष- ·- - । प्रमाणनयतत्त्वालोकालकार: विरुद्धे पक्षे हेतु कालात्ययापदिष्टः अनुभवेत्यादि तत्रेति नेत्र एत- स्थति नेनस्य आलोकेत्यादि आलोकसहकारिकारणयलात् अस्येति चक्षुप एतत्सचिवस्येति आलोकसहकारिणः अथास्त्वित्यादिउत्तेजितमि- ति प्रकाशितम् अस्येति कुड्यादे तथाचेति कुड्यादिप्रकाशनवदुपज्ञ- मिति तव उपज्ञा पत्र अद्वैतेति मर्यवतैजमवादः तथा अद्वैतवादे आलो- कसाचिव्यवशावतात्रिभुवनभवनकोणभाविभावाना तेजसत्यमेव प्रति- पन्नम्। (५०) तल्लक्षणानीक्षणादिति असिद्धानिलक्षणादर्शनात् । सत्वरोदयनिबन्ध- नैवेत्यय मत्यरोदयो शानस्य शीपोत्पत्ति । प्रथमप्रकारेहनि लोधनानुभरणज्यमनमर्थ इत्येव रूपे। सर्पदिति गच्छत् । खल्लिति निश्चये। नखलशस्त्रमिति नखह- रणिका। प्रथिष्ठे इति पृथुतरे। तस्मिन्निति महीयसि पदार्थे । रश्मिचक्रमिति चाक्षुषम्। तत्प्रकाशमिति तमहीयासम्पदार्थ प्रकाशयति तत्प्रकाशम् प्रमति ततपतत् स्थावनल्पप्रकाशम् । पाठान्तरमेतत् पक्षेइति चक्षु प्राप्यमति करोत्येव रूपे । अनुभूत- तयेति सदपि वस्तुयदाद्भूत भवति तदा शायते यथा देहान्तर्गता पातादय । तस्याइति प्रभाया। तेसजताख्यहेतोरिति चक्षु प्रभारत्तैजसत्वात् मदीपयत् घुसणेति सुकुमस्याख्या घुसृण विश्रणमित्यत्र वाक्ये यथा न किञ्चिच्छोभापिशेषमायहति एवमयमि ति हेतु रूपादिमध्ये नियमेन रूपप्रकाशकत्वरक्षणो न किञ्चित्प्रायइति भाव. रूपेक्षणस- निकर्षण व्यभिचारादिति यदिक्लिरूपादिमध्ये नियमेन रूपप्रकाशये व हेतुना जमत्व नयनस्य तदारुपेक्षणसन्निकर्षस्थापि तैजमरव प्राप्नोति सोऽपि रूपादि मध्ये नियमेन रूपप्रकाशकोऽस्ति सन्निकर्षे विना रूपापलब्धेरभावात् तस्य च तेजसत्व भवतापि नेण्यत इत्यने- कान्तिकोऽय हेतुरूपादिमध्येनयमेन रूपप्रकाशपरवमपि भविष्यति तेजसत्वमपि न भविष्यति यथा सन्निवर्षे । दन्यत्वरूपे इत्यादि पक्षुर्हिदव्य द्रष्यत्वे सति यपादिमध्ये नियमेन रूपप्रकाश तदय तैजस सनिकर्षश्च न द्रव्य किन्तु गुणइति चेत् एयचाजनेन व्यभिचार- सद्धि दन्यत्त्वेसात रूपादिमध्ये नियमेन रूपप्रकाशकमस्ति नर्मल्यापादनबारेण न च तेजमम् । अस्येति अञ्जनस्य अमीषामिति धीराणाम्। नव्याभिचारचेतनमिति परिवा- क्यम् 'चेतनमिति शानम् तेनैवेति भारोद्भूतिवशेन हेतुना । शाब्दप्रमाणेनेति भागमप्रमाणेन । यदिति यस्मात्कारणात् । तदत्रेति गादप्रमाणम्। सिद्धमिति पादिना जैनाना मते भवदागमो न सिद्धिस्तम्याद्यापि विवादास्पदत्यात तदसदिति ·- m टि पंद्रयोपेतरताकरावतारिकायुक्तः रूपादिमध्येइत्यादिनोत । हनूमलोललाङ्कललम्बात्ते साधनादत इति द्रव्यरत्र सति रूपादिमध्ये नियमेन रूपप्रकाशकत्वात् एघ रूपात् । दृष्टमुस्पष्टपणदिति भैनकन्तिकत्याप्यात् । अभावरतिग्मभावादिति भास्वरम्य मतस्तिग्मभायो भान्ध- रतिग्मभावो न स' उपसस्तस्मात् । पक्षेइति चक्षुरदिमवत्तैजसत्यात् एव उक्त पूर्व । तत्रेति नयने अथास्तुकाममिति जुटीकुटादेगपे प्रकाशकत्व भवत्वितिभाय । अस्यति कुटीकुटाद । तत्रेति नयने । चेदेय ब्रूपे तत्र नयने तरणिकिरणोणेमपतो रुचयउद्भ- ताउत्कटा उत्पद्यन्ते पर तान्यो यल्लोचने रोचमाना खलु न गृह्यन्त इति योग तस्मिन्नग्रहणे तपनालाकमम्पत्मतानो हेतु रविकिरणहतानां तेषा चक्षुरक्ष्मीना न दर्शन मिति सम्यन्न । (रत्रा०)-अत्रेय प्रतिक्रिया। मुष्टियाह्ये कुवलयदलश्यामलिग्नाऽविलिप्ते स्फीते धान्ते स्फुरति चरतो घूककाकोदरादेः । कि लक्ष्यन्ते क्षणमपि रुचो लोचनेनैव यस्मात् आलोकस्य प्रसरणकथा काचिदन्यत्र नास्ति ॥२८॥ उत्पत्तिरुद्भूततयाय तासां तत्रैव यत्रास्ति रविप्रकाशः। काकोदरादेरपि तर्हि नैताः कीटप्रकाशे कुशला भवेयुः।।२९॥ अविवरतिमिरव्यतिकरपरिकरितापवरकोदरे वचन। वृपदशशिन दृष्टा मरीचयः किमुकदाचिदथ ॥३०॥ अतएवविलोकयन्ति सम्यक्तिमिराङ्करकरम्बितेपि कोणे । मूपिकपरिपन्थिनः पदार्थान् ज्वलनालोकविजृम्मणं विनैव ॥३१॥ (टि०) मुष्टीत्यादि अत्रेति निशी उत्पत्तिरित्यादि उद्भूततया बाहुल्य- तयातासामिति रुचीनाम् तत्रैवेति प्रदेशे काकोदरादेरिति सर्पप्रमुखस्य एताइति रुच्या अविवरेत्यादि परवचनमेतत् वृषदशेति दशदशने पान मूपकान दशतीति कर्मण्यण् मार्जारस्तन्नेत्रे न दृष्टाइति अपितुदृश्यते एव अतएवेत्यादि अतइति.मरीचिचयमभावादेष तिमिरेति अन्धकारयाहुलेपि मृषकपरीति मार्जारः।

·८८ प्रमाणनयतवालोकालकार (५०) काकोदरादेरिति सादे । किंलक्ष्यन्ते इत्यादि कि नेपलक्ष्यन्ते इति मण्टक । एताइति रुच्यय । रुच्यय । किमुकदाचित् अथेति अहो जैन किनाष्टामरी- चय इति पृच्छा। (रत्रा०)-अत्रोत्तरम्। चाकचिक्यप्रतीभास मात्रमत्रास्ति वनवत् । नांशवः प्रसरन्तस्तु प्रेक्ष्यन्ते सूक्ष्मका अपि ॥ ३२ ॥ मार्जारस्य यदीक्षणप्रणयिनः केचिन्मयूखाः सखे विद्येरनतदा कथं निशि भृशं तचक्षुपा मेक्षिते। प्रोन्मीलत्करपुञ्जपिञ्जरतनौ सञ्जातवत्युन्दरे प्रोज्जृम्भेत तवापि हन्तधिषणा दीपप्रदीपाद्यथा ॥ ३३ ॥ कृशतरतया तेषां नोचेदुदेति मतिस्तय- प्रमवति कथ तस्याप्यस्मिन्नसो निरूपप्लवा। घटननिपुणा साक्षात्मेक्षाविधोहिततिस्त्विषां नखलु नसमाधीमन सा चोमयत्र विमाव्यते ॥ ३४॥ अमृहरमूषिकारीणां तस्मादस्ति वयोग्यता। यया तमस्यपीक्षन्ते न चक्रश्मिवत्पूनः ॥३५॥ इत्थ न चक्षुपि कथचिदपि प्रयाति ससद्धिपद्धतिमिय खलु रश्मिवत्ता। तस्मात्कथ कथय तार्किकचक्षुपः स्यात् प्राध्यैव वस्तुनि मतिप्रतिबोधकत्वं ।। ३६ ।। बहिरर्थग्रहोन्मुख्य बहिः कारणजन्यता। स्थायित्व वावहिदेंशे कि बाह्यान्द्रेयता भवेत् ॥३७॥ तत्रादिमायां भिदिचेतसास्यादेतस्य हेतोयभिचारचिह्न। अप्राप्यकारिप्रकारोति यस्मान्मन्दाकिनीमन्दरबुद्धिमेतत् ॥ ३८॥ दोपः सएवोत्तरकल्पनाया यदात्मनः पुद्गलएप बाह्यः। चेतश्चतस्मादुपजायमानमेतद्वहिः कारणजन्यताभूत् ।। ३९ ॥

·८९ टिप द्वयोपेतरत्नाकरावतारिकायुक्त चेतः सनातनतया कलिलस्वरूपं सर्वापकृष्टपरिमाणपवित्रितञ्च । प्रायः प्रियः प्रणयिनीप्रणयातिरेका देवत्करोति हृदये ननुतर्कतज्ञा ॥४०॥ एतदत्र विततीक्रियमाण प्रस्तुततरदिव प्रतिमाति । विस्तराय च भवेदिति चिन्त्य तद्रिलोक्य गुरुगुम्फितवृत्तिम् ॥ ४१ ॥ पक्ष तृतीये विषयप्रदेशः शरीरदेशो यदि वा बहिः स्यात् । स्थायित्वमाद्ये विषयाश्रितत्वं यद्वापचिविषयोन्मुखी स्यात् ॥ ४२ ॥ प्राचीनपक्ष प्रतिवाद्यसिद्धिकलङ्कपतः समुपैति हेतो.। स्यादादिना यत्प्रतिवादिनास्य नाङ्गीकृतमयसमाश्रित्वम् ॥ ४३॥ पक्षे तथा साधनशून्यतास्मिन दृष्टान्तदोपः प्रकटः पटूनाम् । जिह्वेन्द्रियं नार्थसमाश्रितं यद्विलोकयामासु रमी कदाचित् ॥ ४४ ॥ द्वितीयकल्पे किमसो प्रवृत्तिराभिमुख्येन विसर्पणं स्यात् । आश्रित्य किया विषयमपञ्चं प्रतीतिसंपत्प्रतिबोधकत्वम् ॥ ४५ ॥ पक्षे पुरश्चारिणि सिद्धिवन्ध्ये स्यात्साधनं जैनमतानुगानां । यस्मान्न तेर्लोचनरश्मिंचक्रमगीकृत वस्तुमुखें 'प्रसर्पत् ।। ४६ ।। निदर्शनस्य स्फुटमेव दृष्ट वैकल्यमत्रैवहि सावनेन। पदार्थसाथै प्रतियन्नसर्पजिहेन्द्रिय केनचिदिष्टपूर्वम् ॥ ४७॥ पक्षान्तरेतु व्यभिचारमुद्रा किचेतसा नैव समुजजम्मे । यस्मात्तदप्राप्य सुपर्वशैलस्वर्गे समुत्पादयति प्रतीतिम् ॥ ४८॥ शरीरस्य बहिर्देशे स्थायित्वं यदि जल्प्यते । बाह्येन्द्रियत्वमत्र स्यात् सदिग्धव्यभिचारिता ॥ ४९ ॥ अप्राप्तार्थपरिच्छेदेनापि साई न विद्यते । हेतोर्बाह्येन्द्रियत्वस्य विरोधो बत कश्चन ॥ ५० ॥ कचिसाध्यनिवृत्यातु हेतुव्यावृत्तिदर्शनात् । प्रतिवन्धप्रसिद्धिश्चत्तदाऽत्रापि कथं न सा-॥ ५१॥ रसनस्पर्शनप्राणश्रोत्रान्येन्द्रियतावलात् । । चक्षुरप्राप्यविज्ञातृमनोवत् प्रतिपद्यताम् ।।.५२-11- - - १२ ·१० प्रमाणनयतस्यालोकालकार: साध्यव्यावृत्तितोऽत्रापि हेतव्यावृत्तिरीक्षिता । न च कश्चिदिशेषोऽस्ति येनैकत्रैव सा मता ॥ ५३॥ बाहोन्द्रियत्वं सकलङ्कमेवं न तार्किकान्प्रीणयितु तदीष्टे । भूविभ्रमोदुर्मगभामिनीनां वैदग्ध्यभाजो भजते न चेतः ॥ ५४ ॥ किचात्र संसूचितमादिशब्दादृत्ते पुरश्चारिणिकारकत्व । यत्प्राप्यकारित्वसमर्थनाय नेत्रस्य तत्काणगञ्जनामम् ॥ ५५॥ यस्मादिद मन्त्रजपोपसर्पत्प्रोदामरामाव्यभिचारदोषात् । उत्तालवेतालकरालकेलीकलङ्कितश्रीकमिवा वभाति ॥ ५६ ॥ तथाहि। कनकनिकपस्निग्धां मुग्धा मुहुर्मधुरस्मिता चटुलकुटिलभूविभ्रान्ति कटाक्षपटुच्छटाम् । त्रिजगतिगता कश्चिन्मन्त्री समानयति क्षणा- त्तरुणरमणीमारान्मंत्रान्मनो भुवि संस्मग्न् ।। ५७॥ कश्चिदत्र गदतिस्म यत्पुनमन्त्रमंत्रणगवीसमानयेत् । युक्तमेव मदिरेक्षणादिक तेन नाभिहितदूपणोदयः ॥ ५८ ।। मन्त्रस्य साक्षाद्घटनाप्रियादिना परम्परातो यदि वा निगद्यते । साक्षान्न तावद्यदय विहायसाधनिखरूपस्तवसम्मतो गुणः॥५९॥ ततोऽस्य तेनैव समसमस्तिससक्तिवार्ता नतुपक्ष्मलाक्ष्या। अथाक्षरालम्बनवेदन स्यान्मत्रस्तथाप्यस्त्वियमात्मनैव ॥१०॥ अथापि मत्रस्य निवेद्यते त्वया ससक्तिरेतत्पतिदेवतात्मना । सन्तोपपोपप्रगुणाच सा प्रिया प्रिय प्रति प्रेरयति खयोगिनीम् ॥६१॥ महेऽत्र ननुदेवतात्मना मन्त्रवर्णविसरस्य का घटा। अम्बरस्य गुण एव तत्कथ देवतात्मनि भजेत सङ्गतिम् ।। ६२॥ आश्रयद्धारतो ऽप्यस्य ससंगों नास्ति सर्वथा। व्यापकद्रव्ययोर्यस्मात् संसर्गो नामुनामत ॥ ६३ ।।

·९१ टिप द्वयोपेतरताकरावतारिकायुक्तः व्यापकेषु वदति व्यतिषङ्ग यस्तु तेन मनसा ध्वनिना च । तीतवस्तुविषयेण विमृश्य स्पष्टएव विलसन व्यभिचारः ॥ ६४ ॥ अयस्कान्तादनेकान्तस्तथाऽत्र परिभाव्यता । आक्षेपश्चसमाधिश्च ज्ञेयो रनाकरादिह ॥ ६५ ॥ कारकत्वमपि तन्न शोभते प्राध्यकागिण यदीक्षणे मतं । प्राप्यवस्तु वितनोति तन्मतिं नैव चक्षुरिति तत्वनिर्णयः ॥६६॥ आदिचन्द्रकलनेषु येत्यदः प्राक्प्ररूपितमुपैति नो घटा। रश्मिसञ्चयविपश्चितं हि तत्तेच तत्र नितरां व्यपाकृताः ॥६७॥ किंच! चक्षुरप्राप्यधीकृत्व्यवधिमतोऽपि प्रकाशकं यस्मात् । अन्तःकरण यद्यतिरेके स्यात् पुनारसना ॥ ६८ ॥ अथद्रुमादिव्यवधानभाजः प्रकाशकत्वन्ददृशे न दृष्टो । ततोऽप्ययं हेतु परसिद्धतायां धौरेयभावं विमराम्बभूव ॥६९।। एतन्न युक्तं शतकोटिकाच स्वच्छोदकस्फाटिकमित्तिमुस्येः । पदार्थपुञ्जव्यवधानभाजि सञ्जायते किं नयनान्नसवित् ॥७०॥ दम्भोलिप्रभृति प्रभिद्यभिदुगश्चेद्रोचिपश्चक्षुपः ससगोपगताः पदार्यपटली पश्यन्ति तत्र स्थितां । एव तर्हिसमुच्छलन्मलमरं भिवाजल तत्क्षणात् तेनाप्यन्तरितस्थिती ननिमिपानालोकयेयुन किम् ॥७१॥ विध्यातास्तेन ते चेद्धिमलजलभराव किभजन्ते न शान्ति किवांमः काचकूपोदरविवरगतं निप्पतेत् तत्तदानी । दोपश्चन्नेपतूर्ण यदयमुदयते नूतनव्यूह रूपः सयु स्तर्हि नैताः कथमपिरुचयो लोचनस्यापि तस्मिन् ॥७२॥ १ किमपि स्यपि पाठ । २ उपक रस्याप पाठ ।

·- प्रमाणनयतत्त्यालीकालकार: भवतिपरिगमश्चेत वेगवत्वा दमीपां कतिपयकलयास्तु क्षीरपातस्तदानीं। नच भवति कढाचिवुवुदस्यापि तस्मात् प्रपतनमिति युत्तस्तस्य नाशः किमाशु ॥७३॥ किंच। कलशकुलिशमाकाराद्यनिविष्टपकन्दग कुहरकलिन विश्ववस्तु प्रतिक्षणभङ्गुरम् । ज्वलनकलिकावकित्तस्मिन् निरन्तरताभ्रमः प्रभवतिवदन्नित्थशाक्यः कथं प्रतिहन्यते ।। ७४ ।। तस्थौ स्थमा तदस्मिन् व्यवधिमदमुना प्रेक्ष्यते येन सर्व तत्सिद्धा नेत्रबुद्धिव्याधिपरिगतस्यापि भावस्य सम्यक् । कुडयावष्टब्धबुद्धिर्भवति किमुनचेन्नैशीयोग्यतास्य प्राप्तस्यापि प्रकाशे प्रभवति न कथ लोचनाद्गन्धबुद्धिः।।७।। किंवा न प्रतिभासते शशधरे कर्मापि तद्रूपवत् दूराचेद्विलसत् तदस्य हृदये लक्ष्येत किलांछन । तस्माचक्षुषि योग्यतैव शरणं साक्षी च नः प्रत्यय- स्तत्तकप्रगुणप्रतीहिनयनेष्वप्राप्यधीकर्तृताम् ॥ ७६ ॥ (टि०)-चाकचिक्येत्यादि अत्र चक्षुपि कृशतरेत्यादि तेपामिनि रश्मीना तस्यापीति विडालस्य अस्मिन्निति उन्दरे असाविति मतिः साचेति स्विषा सन्तति उभयत्रेति त्वच्चयुपि ओतुचक्षुपि ध इत्यनि- त्यादि तार्किकेति पदतर्फभापापरितर्फकर्फशमते इतिसोल्लुण्ठवचन प्रतिबोधकत्वमिति ज्ञानोत्पादकत्यम् तत्रादिमायामित्यादि तत्रेति थाय- न्द्रियत्वादिति हतौ एतदिति मन दोप सएवेत्यादि एपइति चेतो वर्गणारूप तस्मादिति पुद्गलात् अथैव मन्यसेचेतोनित्य तत' कथकार फारण जन्य स्यादित्याशक्यार चेतः सनातनेत्यादि सनातनेति नित्यतया सम्मत चेत्तोनि त्यमित्यर्थ सर्वापक्रष्टेति अणुपरिमाण मन प्राचीनत्यादि ·टिप द्वयोपेतरनाकरापतारिकायुक्त' अस्येति विपया श्रितस्वरूपस्य रेतो पक्षेपुरइत्यादिसाधनमित्यर्थाभिमुख्येन बिसर्पण अनानामसिद्धम् तैरिति जैनः अप्राप्तास्यादि चक्षुरप्राप्यविषये मतिं करोति वालेन्द्रियत्वान्जितावदित्यपि हेतोर्नविरोधः कचित्साध्येत्यादि तन्मतेहि विपक्षेव्यासावपि साधनस्य व्यावृत्ति पूर्व साध्यव्यावृत्तिरिष्यते अतः कचित्साध्येति पाप्यकारित्वव्यावृत्त्या हेतोरिति चायन्द्रियत्वस्य अप्राप्तेति यत्प्राप्यकारि न स्यात् नहाथेन्द्रियमपि न यथा मनः एव विधे व्यावृत्तिप्रधान साधने प्रतिवन्धेति प्रतिवन्यस्याविनाभावस्य प्रसिहिः अत्रापीति चक्षुरप्राप्यकारीत्येव रूपे सेति प्रतिवन्धप्रतिपत्ति अस्मन्मतेग्य स्वभावो विपक्षे साध्यव्यावृत्तिपूर्वा साधननिवृत्तिः साध्यव्यावृत्तीत्यादि सेति प्रतिबंधप्रसिद्धि ताधकानुमाने आस्माकीने च समानाउभयोर्विशेषा- भाषात् । यस्मादिदमित्यादि सकलङ्कमिति सन्दिग्धानकान्तिकत्वदू- पितम् कारकत्वमिति यत्कारक तत्प्राप्यकारीतिव्याप्तिः यस्मादिति कार. णात् इदमिति कारकत्व मन्त्र प्राप्यकारी रामाद्यार्पणकारकत्वात् अत- एयानैकान्तिकोग्य हेतु कश्चिदत्रेत्यादि युक्तमिति सम्बद्धमेव मदिरेति नारीप्रभृतिकम् तेनेति फारणेन भवद्भिरभिहितमुक्तं दूपण तस्योदयो न मन्त्रस्येत्यादि विहायस इति आकाशस्य शब्दोायरगुणोभवत सम्मत यो पस्य गुणः सतेनैव सम्यद्धो भवति नान्येन ततोऽस्येत्यादि ततः कारणा- दस्यति ध्यानरूपस्य मन्त्रस्य अनेनेति आकाशेन वेदनमिति ज्ञान इयमिति ससक्तिव" ज्ञानमात्मगुणाः अतएवात्मसम्यहो भवतु अथापीत्यादि एतत्पतीति एतस्य मन्त्रस्याधिष्टातृदेच्या सेति अधिष्ठात्री स्वयोगिनीमित्यात्मसम्पदा आश्रयेत्यादि परम्परापक्षस्य परिहारः आश्रयस्य गगनस्य द्वारेण मत्रवर्णविसरी गगने ससज्यते आकाश पक्ष्मालाक्ष्याइत्यपि नघटते व्यापकति आकाशात्मनोः अमु. नेति भवदाचार्येण व्यापकेष्वित्यादि व्यतिपंगमिति सयोग तेनति भवताचतुणी मध्येकेनापि यइति मनस प्राप्यकारित्ववादिवैशेषिकादिः मनसेति अप्राप्यकार्यपिमनोध्यनियकारक व्यभिचार कारकत्वारयरेतो' ·प्रमाणनयतस्यालोकालकार: अद्विचन्द्रेत्यादि कारकत्वहेतोस्नैकान्तिकरथ कोभावः अतीतवस्तु विषयस्य मनसः शन्दस्यच यद्यपि चिंतकत्वेनार्थप्रकाशकत्वेन च कारकत्वमस्ति तथापि प्राप्यकारिप नास्ति विषयस्यातीतत्वात् अयस्कान्तोरिकारकमा स्ति परमप्राप्यकारी तेइति रश्मयः तत्रेति चक्षुपि व्यपाकृताइति पूक्ति प्रकारेण निराकृताः चक्षुरप्राप्येत्यादि व्यतिरेकइति यत्माप्यकारिनभवति तबच्चधिमरमकाशक न भयति यथाजिहा अथट्ठमेत्यादि ततोऽपीति अदर्शनादेघ अयमिति व्यवधिमतोपि प्रकाशकत्वादित्यव रूप एतन्ने- त्यादि शतकोटिया हीरकच सविदिति ज्ञान दभोलीति भिदुगइति भेद- नशीला तत्रेति व्यवधाने मलभरमिति कलुषमित्यर्थः तेनेति सलिलेन। अनमिषानिति मत्स्यान् विध्याताइत्यादि विध्याता उपशान्ता तेनेति कलपजलेन तेइति नयनरश्मय नूतनेति नव्यकाचकूपरचनाविशेष एताइति लोचनरुपय तस्मिन्निति काधनव्यव्यूहस्य तत्कालोत्पद्यमानत्वात् भवतीत्यादि परिगमइति धेगेनगमन अमीपामिति नेत्रकिरणाना कतिप- येति लेशेनापि तस्मादिति काचकृपात तस्येति काचकूपस्य कलशेत्यादि तस्मिन्निति कलशकुलिशादी यथानपनयोत्पद्यमानापि ज्वालासैवेयमिति प्रतीयते कल शकुलिशादिरपि तस्थावित्यादि अस्मिन्निति काचकूपादी स्थिरपथकाचकूपः अमुनेति चक्षुषा अस्येति चक्षुष किवानेत्यादि कर्मा- पीति गतिक्रियापि तद्रूपवदिति वर्तुलनिर्मलशशलांच्छनरूपयत् अस्येति निशाकरस्य नइत्यस्माकं तर्कप्रगुणेति न्यायतर्वन्यायसारकन्दलीकिरण- पली प्रमुखप्रमाण ग्रन्थवीथीविचारणप्रवणप्रोल्लसत्प्रचुरमज्ञानागभारबिस्फू जिसगुणगणकलितेति तज्जयात सोपहासपाक्यम् । (५०)-तचक्षुपति मानारचक्षुषा । जय फाय तथापिाधेपणा कथनप्रोज्जृम्भते इति सयोग । तस्यापीति ओतोरपि । अस्मिन्निति मपिफेमतिप्रबोधकत्वमिति प्रत्यक्षल क्षणमितिजनकत्वम् । ततज्ञाइति नित्यानित्यमन शुभशुभचि ताहेतुत्यस्वभावात् । मनो अणुपारमाण न मवातकरणत्वालाचनादियत् । एषप्राय प्रयोगविदुरा अर्थसमाश्रित मिति अर्थाधेयम् आश्रित्येति उद्दिश्य । पुरश्चारिणीति प्रथमे । सन्दिग्धव्यभि- चारितेति । मनैकात्तिकत्वम् । अप्राप्तार्थपरिच्छेदेनापीति अभाध्यकारिवेनापि । - ·- - टि पदयोपेतरलाकरावतारिकायुक्तः कचिदितियत् प्राप्यकारि न भवति तद्यायन्द्रियमपि न भवति यथामन 1 एपिधेजैनाते ग्यावृत्तिमधानेसाधने । अत्रापीतिउत्तरपद्येन वक्ष्यमाण प्रयोगे । सेतिप्रतियन्धमसिदि स- कलङ्कमिति सन्दिग्धनिशान्तिकन्यदूषितम् । पुरश्चारिणीति चतु प्राप्यत्यम्मिन् आरा- दिति दुरान् युक्तनमिति सम्बद्धम् अस्येति शब्दम्या तेनैवेति विहायमा । अथापीति परम्परपक्षस्योपक्षेप स्वयोगिनीमिति स्वसम्पद्वा आश्रयदारतइति शम्दस्याभयोहा- फाश मघमर्वश्यापीअस्यतिमन्त्रवर्णविसरस्या व्यापकोष्विति आत्मादिषु । यस्त्विति मनस प्राप्यकारिलवादवैिशेषिकादि । व्यभिचारइति कारफत्यहेतोरनैकान्तिकाय को भाष मतीतयस्तुविषयस्य मनस शम्दस्य धयद्यपिचितकत्वेनार्थप्रकाशकत्वेन चकारकत्यमस्ति तथा- पि प्राप्यकारित्व नाम्ति विषयस्य तीतत्वात्। अयस्कान्तादनेकान्तइति सहिकारकमस्ति पर अप्राप्यकारी । अत्रेति कारकत्वहेतौ । मतमिति भवतामिष्टम् । प्राप्यवस्वित्यादि चक्षु कर्तृपस्तुप्राप्यमातेनैवयितनोतीतियोजना । तत्रेति नयने । नूतनव्यूहरूपइति नवीन- रचनारूप परिगमइति प्रेयशाः।क्षीरपातइति जलगलनम् ।कर्मापितद्रूपवदिति तद्वप प्रकाशते । एव गगनमपिप्रकाशताम् न च प्रकाशते तस्माद्योग्यतैव प्रमाणम्। अस्यति यथा शधरस्य। (रत्रा०)--बौद्धाः पुनरिदमाहुः श्रोत्र नप्राप्यबुद्धिमाधत्ते । दिग्देशव्यपदेशान् करोति शब्दे यतोदृग्वत् ॥ ७७॥ तथाहि । प्राच्या मत्र विजृम्भते जलमुचामत्यूर्जित गज्जित प्रोन्मीलत्यलमेप चातकरखो ऽक्षामः क्षण दक्षिणः । केका केकिकुंटुम्बकस्य विलसन्त्येताः कलाः कानना- दिग्देशव्यपदेशवानिति न किंशब्देऽस्ति सम्प्रत्ययः।।७८|| प्राप्यकारि यदितु श्रवण स्यात् तर्हि तत्र न कथञ्चन सैपः । प्रस्तुतः समुदियाद्यपदेशः शर्करास्पृशियथारसनायाम् ॥७९॥ वेश्यानुरागमतिमं तदेतत् सुस्पष्टदृष्टव्यभिचारदोषात् । प्राणयदेतदयपदेशमाज प्राप्तप्रकाश कुरते मनीपां ।। ८० ॥

·प्रमाणनयतत्वालोकालकार तथा च। मन्दमन्द मुदत्ययम्परिमला प्रारमाधवीमण्डपा- भूयः सौरभमुद्रमत्युपवने फुल्लाः स्फुटमल्लिका । गन्धोबन्धुरएपदाक्षिणदिशः श्रीचन्दनात्माप्तवा- नित्येव ननुविद्यते तनुभूता घ्राणात तथामत्ययः॥ ८॥ अस्ति लगिन्द्रियेणापि व्यभिचारविनिश्चयः । शेमुषी मादधानेन दिनदेशव्यपदेशिनीम् ॥ ८२ ॥ तथाहि । सेय समीरलहरी हरिचन्दनेन्दुसंवादिनी वनभुवः प्रसंभम्प्रवृत्ता। स्फीतस्फुरत्पुलकपल्लवितागयष्टिमा मातनोतितरुणीकरपल्लवश्च ।। अथानुमानादनिगम्य तेषां हेतूततस्तद्यपदेशिनी धी। नघ्राणतः स्पर्शनतश्चतादृसत्यक्षरूपा प्रथतेमनीषा ॥ ८४ ॥ श्रोत्रेपि सर्वन्तदिद समान मालोकमानापिन मन्यसेकिम । दृष्टव्यलीकामपि कामीनी यत्समन्यते कामुक एवसाधी ।। स्मृत्वायथैवप्रतिबन्धमाशुशखादिशब्दोयीमति प्रतीतिः। पांच्यादिदूरादिगतीप शब्द तथैवयुक्ता प्रतिपत्तिरेवा ।। ६६ । दिग्देशाना श्रुतिविषयताकिच नो युक्तियुक्ता युक्तत्वेवा भाति नकथ ध्वानरूपत्वमेपा । तस्माद्भिन्न मितिविषयास्तेविशिषन्ति शब्द- सिद्धेचैव भवतुसुतरा साधनेसाप्यसिद्धिः॥ ८७॥ अपि व गृह्यते यदिविनप सगति कितदानुगुणमारुते धनी। दूरतोपिधिषणा समुन्मिपदेऽन्यथा तु निक्टेपि नैवमा ।। ८८ मुहर्मरुति मन्थर स्फुरतिसानुलोमागमे समुल्लसितवरलकीवणकलाकलाएप्लता। t ·९७ टिप द्वयोपेतरनाराषतारिकायुक्त सकामनवकामिनीकलितघोलनाडम्बरा न कि निशि निशम्यते सपदि दूरतः काकली ॥ ८९ ॥ पढघटितकपाटसपुटौघे भवति कथं सदनेऽथ शब्दबुद्धिः । पटुघटितकपाटसंपुटौवे भवति कथ सदनेऽपि गन्धबुद्धिः ॥१०॥ तथाहि कर्पूरपारीपरिरम्भमाजि श्रीखण्डखण्डे मृगनाभिमिश्ने । धूमायमाने ऽपिहितेऽप्यगारे गन्धप्रबन्धो बहिरभ्युपैति ॥ ९१ ॥ द्वारावतेऽपि सदने प्रणयप्रकर्षादेवं प्रिये स्फुरदपत्रपया स्खलन्ती । बारि स्थितस्य सरसाकुलवालिकायाः कर्णातिथीभवति मन्मनसूक्तिमुद्रा ९ एव च प्राप्त एवैप शब्दः श्रोत्रेण गृह्यते । श्रोत्रस्यापि ततः सिद्धा निर्वाधा प्राप्यकारिता ।। ९३ ॥ (दि०)-प्राप्यकारीत्यादि तत्रेति श्रवणे प्रस्तुतइति प्राच्यादिदिग्देश लक्षणः मन्दमन्दमित्यादि यथा रसनायामिति कोऽर्थः शर्करास्वादे रस- नाशन्दे किमेव जानाति यदेपा शर्करा पूर्वदिशआगता तथेति दिग्देश- व्यपदेशप्रत्ययः अथानुमानेत्यादि तेपामिति परिमलादीनाम् हेतूनिति माधवीमण्डपादीनि निमित्तानि तद्यपदेशिनीति परिमलादिव्यपदेशिनी दिग्देशानामित्यादि श्रुतविषयतेति कर्णगोचरता एपामिति दिग्देशानां दिग्दशा अपि शब्दरूपा भवेयुः भिन्नति अपरप्रमाणविषया येन प्रमाणेनन शन्दग्रहण तेन न दिग्देशग्रहण किंत्वपरेण ते इति दिग्देशाः विशिषन्तीति विशिष्टरूप दर्शयन्ति गृह्यतइत्यादि सङ्गतिमिति सम्बन्ध विना अनु- गुणेति अनुकूलवायौ शब्दे धिषणेति धुद्धिः समुन्मिपेदिति उल्लसेत् अन्यथेति प्रतिकूलपवने सेति युद्धिः। (५०)-काननेइति वेशव्यपदेश । यदिति यम्मात् कारणात् । एतदयपदेश- भाजमिति दिग्देशव्यपदेशाधितम्। प्राप्तप्रकाशमिति प्राप्त सत्प्रकाशयति प्राप्य- कारीत्यर्थ । प्राण कर्तृ एतदयपदेशमाज मनीषा कुश्तइति योग 'उपवनेइति देशनिर्देश वनभुवइति देशायनम् । • अथानुमानादित्यादिपरवाक्यम् । तेषामिति - ·८ - अत्राप्यनुमाना प्रमाणनयतत्वालोकाल कार न्धादीनाम् । हेतूनिति माधयीमण्डपादीन्। ताहगिति दिग्ददाग्यपदेशयती नीषा न प्रवर्तते प्राणत म्पर्शनतश्च । श्रोत्रेऽपि समिति यदिग्देशव्यपदेशवतांधी प्रयत्चते न प्रत्यक्षरुपा प्रतिवन्धमिति प्रत्यक्ष हि माग्दोऽयमिति ज्ञात्वा कृतार्थ पश्चाच्छाशम्दाऽयमिति या प्रतीतिर्भवति सा च प्रतिबन्धपूर्व दनुमानादेव जायते य किल शब्दा मया पूर्वमुपलब्धस्तत्महशोऽय उपलभ्यमान शब्द जय शखशम्देभासीत् तस्मादनेन शमशम्देन भा यम् । तथैवेति अनुमानादेव पति- तिरेपेति दिग्देशव्यपदेशवती । ध्वनिरूपत्वमिति योय श्रुतिविषय स स शब्दो यथा शमशाद । भिन्न मितिविषयाइति मिन्नानुमानलक्षणप्रमाणविषया । ते इति देग्देश साधनेइति दिग्देशव्यपदेशयत्वे । सङ्गतिमिति सम्पधम् । अन्य- थेति प्रतिलोममारते ध्वनौ। निकटेऽपीत्यादि यदि हीदमप्राप्यकारिस्याचदा मारुत- स्तानुल्यापेक्षा न स्याप्रथा चक्षुप पटुघटितेत्यादि पो परो वक्ति। मपरा रिया फ्यम् । द्वारस्थितस्येति स्यचित्पुरुषस्य । अथास्य द्विविधस्यापि प्रकारान् प्रकट्यन्ति । मु०-एतद्वितयमवग्रहहावायधारणाभेदा- देकशश्चतुर्विकल्पमिति । अवग्रहश्वेहाचावायश्च धारणा चताभिर्भदोविशेषस्तस्मात् प्रत्येक मिन्द्रियानिन्द्रियनिवन्धनप्रत्यक्ष चतुर्भेदमिति । अवग्रहादीनां स्वरूप सूत्रचतुष्टयेन स्पष्टयन्ति । मू- -विषयविषयिसन्निपातानन्तरसमुद्भू- तसत्तामात्रगोचरदर्शनाज्जातमाद्यम- वान्तरसमान्याकारविशिष्टवस्तुग्रहण- मवग्रहइति। - ·टि. पंयोपेतरनाकरावतारिकायुक्त विषयःसामान्यविशेषात्मकोऽयों विषयी चक्षुरादिस्तयोः समीचीन भ्रान्त्याद्यजनकत्वेनानुकूलो निपातो योग्यदेशाद्यवस्थान तस्मादनन्तर समुद्भतमुत्पन्नं यत्सत्तामात्रगोचरं निःशेपविशेपवेमुस्येन सन्मात्रविपर दर्शनं निराकागे बोधस्तस्माजातमाद्यं सत्त्वसामान्यादवान्तरः सामा न्याकारैर्मनुष्यत्वादिभिर्जातिविशेपैर्विशिष्टस्य वस्तुनो यद्गृहणं ज्ञान तदवग्रहइति नाम्ना गीयते । मू०-अवगृहीतार्थविशेपाऽकाङ्क्षणमाहोति । अवगृहीतोऽवग्रहेण विषयीकृतोयोऽर्थो ऽवान्तरमनुष्यत्वादिजाति विशेषलक्षणस्तस्य विशेषः कर्णाटलाटादिभेदस्तस्याकांक्षणं भवितव्यता प्रत्ययरूपतया ग्रहणाभिमुख्यमीहेत्यभिधीयते । मू०-ईहितविशेषनिर्णयोऽवायइति । इहितस्येहयाविषयीकृतस्य विशेषस्य कर्णाटलाटादेनिर्णयो याथा त्म्येनावधारणमवायइति कीर्त्यते । मृ०-सएवढतमावस्थापन्नो धारणेति॥ स इत्यवायो दृढतमावस्थापन्नोविवक्षितविषयावसाय एव सादरस प्रमातुरत्यन्तोपचित कश्चित्काल तिष्ठन् धारणेत्यभिधीयते। दृढतमावस्था पन्नो ह्यवायः स्योपोकितात्मशक्तिविशेषरूपसंस्कारदारेण कालान्त स्मरणं का पर्याप्नोतीति । नन्दनिश्चयरूपत्वादीहायाः संशयस्तभावतवेत्यारेकामपाकुर्वन्ति । मू०-संशयपूर्वकत्वादीहायाः संशयाझेद इति पुरुषावग्रहानान्तर हि किमय दाक्षिणात्य उतौदीच्य इत्यनेककोटि- परामशिसगपस्ततोऽपिप्रमाशिपलिप्सायांदाक्षिणात्येनानेन भवितव्य मित्येवमीहाजायनइति हेतुहेतुमद्रावात् तन्तुपटवद्धवक्तमनयोः पृथक्त्तम ·प्रमाणनयतस्वालोकालंकार! दर्शनादीनां कथचिदव्यतिरेकेऽपि सज्ञाभेद समर्थयन्ति । मू-कथंचिदभेदेऽपि परिणामविशेषादेषां व्यपदेशभेदइति। यदप्येकजीवद्रव्यतादाम्येन द्रव्यार्थादेशादमीपामैक्यम् । तथापि पर्यायार्थादेशाद् भेदोऽपीति तदपेक्षया व्यपदेशभेदोऽपि सूपपादइति । अथामीपां भेद भावयन्ति । मू.-असामस्त्येनाप्युत्पाद्यमानत्वेनाऽसङ्कीर्ण- स्वभावतया ऽनुभूयमानत्वादपूर्वापूर्व- वस्तुपर्यायप्रकाशकत्वात् क्रमभावि- त्वाच्चैते व्यतिरिच्यन्त इति ॥ असङ्कीर्णस्वभावतया परस्परस्वरूपवैविक्त्येनानुभूयमानत्वाद्दर्शना- दयो भिद्यन्ते । तथानुभवनमण्यमीपामसामस्त्येनाप्येकद्धियादिसख्य- तयोत्पद्यमानत्वादवसेयम् । तथाहि । प्रमावर्विचित्रक्षयोपशमवशात् कदाचिद् दर्शनमेव कदाचिद्दर्शनावग्रहौ कदाचिद्दर्शनावग्रहसशयादयः क्रमेण समुन्मजन्तीति सिद्धमतोऽसङ्कीर्णत्वेनैव तेषामनुभवनम अपूर्वापूर्व- वस्तुपर्यायप्रकाशकत्वक्रमभावितेऽपि प्रत्यात्मवेद्ये एवात्र प्रयोगाः पुन- रेवम् । ये ऽसङ्कीर्णस्वभावतयाऽनुभूयन्ते अपूर्वापूर्ववस्तुपर्यायप्रकाशकाः क्रमभाविनो वा ते परस्पर व्यतिरिच्यन्ते यथा स्तम्भादयोऽनुमानादयो ऽड्रकन्दलकाण्डादयो वा तथा चैतइति । । अथामापा क्रमनियमार्थमाहुः । मू०-क्रमोप्यमीषामयमेव तथैव संवेदनादेवं ·टिप योपेतरनाकरावतारिकायुक्तः क्रमावि तनिजकर्मक्षयोपशमजन्य- त्वाच्चेति । अयमेव दर्शनावग्रहादिरमीषा क्रमस्तेनैव क्रमेणानुभवाद्यदेव हि सन्मात्रमैक्षि तदेव वर्णाघाकारेण केनचिदवाग्राहि तदनन्तरमनिर्धारित- रूपतया सन्देहास्पदीचके ततोऽपिनियताकारणेहामासे। ततोऽपीहिताका- रेण निरणायि पुनः कालान्तरे स्मृतिहेतुत्वेन धारयाचके इतिसर्वैरनुभूयते । दर्शनज्ञानावरणक्षयोपशमलक्षणकारणेनाप्येवमेव भूष्णुनाऽमीषामुत्पा- द्यत्वाचायमेवक्रमः। कमोत्पदिष्णुना हि कारणेन क्रमेणैव स्वकार्य जनयि- तव्यम् । यथा स्थासकोशकुशूलच्छवादिनेति । व्यतिरेके दोपमाहुः॥ मू०-अन्यथा प्रमेयानवगतिप्रसङ्गइति ॥ अन्यथेति यथोक्तकमानभ्युपगमे प्रतीयमानक्रमापह्नवे हि दर्शना- दीनां प्रमेयापह्नव एव कृतो भवतीति । उक्तमेवकम व्यतिरेकद्धारा समर्थयन्त । मू०-नखल्वदृष्टमवगृह्यते । नचानवगृहीतं सन्दिह्यते नचासन्दिग्धमीयते नचा- नीहितमवयते नाप्यनवेतं धार्यतइति ॥ स्पष्टम् । -- क्वचिदेषां तथा क्रमानुपलक्षणे कारणमाहुः । मू-क्वचित्क्रमस्यानुपलक्षणमेषामाशूत्पा- दादुत्पलपत्रशतव्यतिभेदक्रमवदिति ॥

·प्रमाणनयतस्यालोकालकार: कचिदित्यभ्यस्ते करतलादौ गोचरे । शेष व्यक्तम् । पारमार्थिकप्रत्यक्ष लक्षयन्ति । मू०-पारमार्थिकंपुनरुत्पत्तावात्ममात्रापेक्ष- मिति ॥ क्षयक्षयोपशमविशेषविशिष्टमात्मद्रव्यमेवाव्यवहित समाश्रित्य पार मार्थिकमेतदवध्यादिप्रत्यक्षमुन्मज्नीत न पुनः सांव्यवहारिकमिनन्द्रि यादिव्यवहितमात्मद्रव्यमाश्रित्येति भावः । अस्य भेदावुपदिशन्ति । मू०-तद्विकलं सकलं चेति ॥ असम्पूर्णपदार्थपरिच्छेदकत्वादिकलम् । तदिपरीत तु सकलम् । विकल भेदतो दर्शयन्ति। मू० ०-तत्र विकलमवधिमनःपर्यायज्ञानरूप- तया द्वेधेति । सुगमम् । अवधि लक्षयन्ति । मृ०-अवधिज्ञानावरणविलयविशेषसमुद्भवं भवगुणप्रत्ययं रूपिद्रव्यगोचरमवधि- ज्ञानमिति ॥ अवधिज्ञानावरणस्य विलयविशेषः क्षयोपशममेदस्तस्मात्समुद्भवां यत् । भवः सुरनारकजन्मलक्षणो गुणः सम्यग्दर्शनादिस्तो प्रत्ययो हे यस्य तत्तथा।तत्र भवप्रत्यय सुरनारकाणाम् । गुणप्रत्ययं पुननरतिश्चाम रूपिद्रव्यगोचरं रूपिद्रव्याणि पृथिवीपाथ पावकपवनान्धकारच्छाया ·१०३ टिप योपेतरत्नाकरावतारिकायुक्तः प्रभृतीनि तदालम्बनमवधिज्ञान ज्ञेयम् । अत्र न्यायमार्गानुयायिनः सङ्गि- ' रन्ते।ननु पृथिव्यादीनां चतुर्णा सकर्णा वर्णयन्तु द्रव्यताम् । तिमिरच्छाय. योस्तु द्रव्यता वाचोयुक्तियुक्तिरिक्तव भासामभावएव हि तमश्छाये गदतां सच्छाये । तथाहि शशधरदिनकरकरनिकरनिरन्तरप्रसरासम्भवे सर्वतोऽपि सति तमइति प्रतीयते । यदातु प्रतिनियतप्रदेशेनातपत्रा- दिना प्रतिवद्धस्तेजःपुञ्जो यत्र यत्र न संयुज्यते तदा तत्र तत्र च्छायोति प्रतीयते। प्रतिबन्धकाभावेतु स्वरूपेणालोकः समालोक्यत इत्यालोकामाव एव तमश्छाये। यदि चतमो द्रव्य भवेत् तदा रूपवद्रव्यसंस्पर्शीव्यभिचारात् स्पर्शवद्रव्यस्य च महतः प्रतिघातहेतुत्वात्तरलतरतुगतगत्तरङ्गपरम्परोपेत- पारावारावतार इव प्रथमजलधरधाराधोरणीधौताअनगिरिगरीयः शृङ्ग- प्रतिवादिनीव निर्यनिझरझाकारिवारिदुर्धारशीकरासारसिच्यमानामि- गमाराममहीरुहसमूहप्रतिछन्द इव व प्रवृत्ते तिमिरमरे सञ्चरतः पुंसः प्रतिवन्धः स्याभूगोलकस्येवचास्यावयवभूतानि खण्डावयविद्रव्याणि प्रतीयेरनेव छायायामयीति कथं ते द्रव्ये भवेताम। अत्राभिदध्महे। तमसस्ता- चदमावस्वभावतारखीकृतिरानुभाविकी आनुमानिकी वा। न तावदा- नुभाविकी यतोऽभावानुभवो भावान्तरोपलम्भे सत्येव सम्भवी कुम्मामा- वोपलम्भवत न च प्रचुरतरतिमिरनिकरपरिकरितापवरकोदरे स्वकरतला- दिमात्रस्याप्युपलम्भः सम्भवति तत्कथं तदनुभूतिर्भवेत् । कथ वा प्रदीपादिप्रमामाग्भारप्रोज्जृम्भणमन्तेरणास्योपलम्भः कुम्माद्यभावो हि तदावे एवानुभूयमानो दृष्टस्तत्कथमेप न्यायमुद्रातिक्रमो न कृतः स्यात् । अथ यो भावो यावता सामग्येण गृह्यते तदभावोऽपि तावतैव तेन । तदिहालोकस्य स्वातन्त्र्येणालोकान्तरमन्तरेणैव ग्रहणमालोकित- मिति । तदमावस्यापि तत्किं न स्यादिति चेत् । अहो पीतविपस्याप्य- ऽमृतोद्गारः । एव वदता त्वयैव तमसि द्रव्यता व्याहारात् । किमिद मीदृशमेवेन्द्रजालमिति चेत् इदमीशमिन्द्रजालमालोक्यताम् । आलोक किल चक्षुषा संयोगाद्गृह्यते । यदि च तदभावस्यापि तत्सामध्येणैव ग्रहणं ·१०४ प्रमाणनयतस्थालोकालकार स्यात् तदा तस्यापि ग्रहणे चक्षुः सयोगसद्भावादायाता द्रव्यतापत्तिः। सयोगस्य गुणत्वेन तद्वृत्तित्वात् । अथासंयुक्तोप्यय प्रेक्ष्यते तदा कथं यो भावो यावतोत्पाद्य मृपाद्यं न स्यात् । कथ वा चक्षुपःप्राप्यकारिता प्रवादः सूपपादः स्यात् । विशेषणविशेष्यमावसम्बन्धवन्धुरस्यान्धका- रस्य ग्रहणादयमदोपइति चेत् । कतमस्यैप विशेषणं न शरीरस्य तदन्यत्रापि प्रतिभासनात्। नापि भूतलकलशकुड्यादेस्तत एवातर्हि भवतु नमसइति चेत्तदशस्यमेतस्य तदिशपणीवशेष्याभावेन कदाचिदप्रति- भासनात् । तन्नैतदमावतास्वीकृतिरानुभाविकी भव्या।नप्यानुमानिकी। यतः कतमोऽत्र हेतुराख्यायते सड़ख्यावता । किं भाववैलक्षण्येन लक्ष्यमाणत्वम् । १ । भावविलक्षणसामग्रीसमुत्पाद्यत्व।२।मसत्ये वा- लोके तत्मतिभासनाश मालोकग्रहणसामग्य गृह्यमाणत्वम् । तिमिर- द्रव्योत्पादककारणाऽभावो । ५। द्रव्यगुणकातिरिक्तकार्यव । ६ । मालोकविरोधित्व । ७ । भावरूपताप्रसाधकप्रमाणाभावो वे । ८ । त्यष्टपक्षीराक्षसीव त्वत्पक्षमक्ष्यभक्षणविचक्षणोपतिष्ठते । तत्र न तावताद्य पक्षः क्षेमकर ।कुम्भोऽय स्तम्भोयमिति हि यथा कुम्भादयो भावा विधिमु- खेन प्रत्यक्षेण प्रेक्ष्यन्ते । तथेद तमइति तमोऽपि । अभावरूपतायां तस्य प्रतिषेधमुखेन प्रत्ययः प्रादुःष्यात् । यथा कुम्मोऽत्र नास्तीति । ननु नाश- प्रध्वसादिप्रत्यया विधिमुखेनापि प्रवर्त्तमाना दृश्यन्ते । नैव नाशादि- शब्दानामेव भावप्रतिषेधाभिधायकत्वात् । अतएव हि कुम्भस्य प्रध्वंस इति सोपपदानामेषा प्रयोगोपपत्तिः यदितु तम प्रभृतिशब्दाअपि तत्समानार्थतामाविभ्रीरंस्तदानीं कुम्भस्याभाव इति वदालोकस्य तमइत्यपि प्रोब्येत । नवं कश्चिद्धिपश्चिदपि भवक्ति । अथालोकाभावे सकेतितस्तमः शब्दो नाभावमात्रे ततो न तथा व्यपदेशइतिचेन्नैवं यदिह्यन्धकाररूपोऽभावोऽपि विधिमुखेन वीक्ष्येत तदानी किमन्यदेतस्य भाववैलक्षण्येन लक्ष्यमाणल स्याद्यतो हेतुसिद्धिर्भवेत् । १। अथ भाव- विलक्षणसामग्रीसमुत्पाद्यत्व हेतुस्तथाहि समवाय्यऽसमवायिनिमित्त- ·टि पहुयांपतरनाकरावतारिकायुक्त' कारणकलापव्यापाररूपामावोत्पादिकासामग्री नैव तमसीयं समग तदशस्तम् । यतः किमिदं समवायिकारणनाम्ना त्वमाम्नासीः । कार्य समवेतमुत्पद्यते तदिति चेत् तदसम्यक समवायस्य निरन्तरसुह ठीपु गौरवार्हत्वात् तत्प्रसाधकत्वाभिमतस्यह तन्तुप पटइत्यादि प्रत्ययर प्रसिद्ध पटे तन्तव इत्यादिरूपस्यावालगोपाल प्रतीतत्वात् सिद्धों इह भूतले घटाभाव इत्यभावप्रत्ययेन व्यभिचारात सम्बन्धमात्रपूर्व प्रसाधने सिद्धसाधनादविष्वग्भावमात्रनिमित्ततया तदङ्गीकारात एकान्तकस्वरूपत्वेन चाऽसैकवस्तुसमवायसम्भवे समस्तवस्तुसमवाय विनश्यदेकवस्तुसमवायाभावे समस्तवस्तुसमवायामावस्य वा प्रसङ्गात तत्तदवच्छेदकमेदात्तदुपपत्तौ तस्यापि कथञ्चिद्रेदापत्तेरनेकपुरुषावनि नपर्षदादेरपि तावत्स्वभावभावेन कथं चिढ़ेदात् । अपच्युतानुत्पन्नान रैकरूपतया चास्याकाशसामान्यायेताहग्वस्तुसमाश्रितत्वमेव भवेन तु कार्यवस्तुसमाश्रितत्वम् । तत्तत्सहकारिकारणकलापोपनिपातप्रभाव कार्यसमवायस्वीकारोपि सनिकारस्तत्स्वभावमभावप्रतिवद्धानां तेषार सदा सन्निधानप्रधानतात तथा चास्तमिता समवायिकारणकिवदा तदसत्वे किमसमवायिकारणं समनायिकारणमत्यासन्नत्व हि तल्लद तटसवे कथमेतत्स्यात् । तथाच तच्छेपभूतस्य निमित्तकारणस्य का व्यवस्था । सन्तु वा कारणान्यमूनि तथापि यथाकथचिदालोककर पस्योत्पादस्तथा तमसोऽपि भविष्यति किमरुचिविरचनाभिर्यपा शक्यते। किमस्योत्पादकमिति चेदालोकस्य किमिति वाच्यम्। तेजोऽय इति चेदस्यापि तमोऽणव एव सन्तु सिद्धास्तावत्तैजसास्तेऽविवा चादिप्रतिवादिनोरिति चेत् तामसा अपि तददेव कि न सेत्स्यन्ती त्यज्यतामाग्रहः । २ असत्येवालोके तत्मतिभासनमध्यसम्यक में यस्मिन्नसत्येव यत्प्रतिभासते तत्तदभावमात्रमेव भवति असत्येव व्य धाने प्रतिभासमानैर्घटादिमिर्व्यभिचारात् ।। कथचनैव प्रतिबन असत्येव समुत्पद्यमानस्य स्फोटस्थापि तदभावमात्रता स्यात् । उ , ·. २०६ प्रमाणनयतत्त्वालोकालकार: स्फोटोदाहकात्मकतया स्पार्शनप्रत्यक्षेणानुभूयते । अभावमात्रतायां हि तस्य नेयमोपपत्तिको स्यात् तर्हि तमाऽपि शैत्यंन नेनैव प्रत्यक्षेण प्रेक्ष्यमाणं कथमभावस्वभाव भवेत् । ३ अथालोकग्रहणसामाग्न्या गृह्यमाणत्वं हेतुस्तथा च शङ्करन्यायभूषणो यो हि भावो यावत्या सामग्या गृह्यते तदभावोऽपि तावत्यैवेत्यालोकग्रहणसामग्न्या गृह्यमाणन्तमस्तदभाव एवे. ति तदपि न किञ्चित् । तमो ग्रहणसामग्न्या गृह्यमाणस्यालोकस्यैव तद- भावताप्रसझेनानैकान्तिकत्वात् । घटपटयोर्वा समानग्रहणसामग्रीकतया परस्परामावत्वप्रसङ्गात् ४ ॥ (टि०)-तदनुभूतिरिति अभावानुभव अस्योपलम्भइति अभायस्योप- लब्धि. तझावइनि प्रदीपप्रभामाग्भारप्रोज्जम्भणएव तावतेव तेनेति साम- ग्येण तदभावस्यापीति आलोकाभावस्यापि तदिति भावान्तरोपलम्म- मन्तरेण प्रदीपाद्यालोकाहिना या ग्रहणम् आलोकः किलेत्यादि तदभा- वस्थापीति आलोकाभावस्यापि तत्साग्येणेति आलोकसामग्या तस्यापीति आलोकाभावस्यापि तदृत्तित्वादिति द्रव्यवृत्तित्वात् सयोग- स्तावद्गुणः गुणाश्रयो द्रव्यमिति भवतापि स्वीकारात् तमसश्चक्षुःसयोग- अरणे बलाद्र्व्यतासमायाता अथासयुक्तेत्यादि अयमित्यालोकाभावः कतमस्येति नगनगरमागरागुरुकुरगतुरङ्गतरहसारगमातगादि स्थावरबस- पविधजीपनिकाये स्फुरति मति तन्मध्ये कस्य एपहत्यन्धकार तदन्यत्रेति शरीरव्यतिरेकेपि तत एवेति तदन्यत्रापि प्रतिभामनादिति तारेच एतस्येत्यन्धकारस्य तदिरोषणेति नभोपिशेषणम् एतदभावतेति एतस्य तमसः अभायताया आलोकाभावत्वस्य स्वीकार सनिकार. यतःकतम- इत्यादि सख्यावतेति सख्यावद्विद्वज्जनमान्येनेत्युपासवाक्यम् अभाव- त्यादि तस्येति तममः पदार्थस्य वा ननु नाशेति नाशप्रध्यसादिप्रत्ययादि अभावस्वभावा तथापि घटस्य नाशोग्य विधिमुखेनापि प्रत्ययप्रताति प्रोज्जृम्भत कोऽर्थः तमोऽपि इद तमइति विधिमुखेन प्रत्यक्षेण प्रेक्ष्यते तस्मा ·टि पं द्वयोपेतरत्नाकरावतारिकायुक्त साभावस्तम एपामिति नाशप्रध्वसादीनां तत्समानार्थतामिति नाश- प्रध्यसादिसाम्य अथालोकत्यादि तथेत्यालोकस्य तमः यदिसामान्येना- भावे तम शब्द सङ्केतितः स्यात्तदा घटायभावप्रचुरतया तमोबाहुल्याप- सारणाय आलोकस्य तम इति मोच्येत अन तु न तथा आलोकाभाव एय सङ्केतितत्वात् तमाशब्दस्य एतस्येत्यभावस्य यतइति भाववैलक्षण्येन लक्ष्यमाणत्वात् समवायीत्यादि विधाकारण यत्राहि कार्य समवैति तत्समवाधिकारणं यथा व्यणुकस्याणुद्वय यचकार्यैकार्थसमवेतकार्यकारण- कार्थसमवेत वा कार्यमुत्पादयति तदसमवायिकारणं यथा पटावयषि द्रव्यारम्भे तन्तुसयोगः पटसमवेतरूपाद्यारम्भे पटोत्पादकतन्तुरूपादि च शेप तूत्पादक निमित्तकारण यथा पटाकाशादि प्रतिपेधाभिधायकत्वादेव यनोभावोपि विधिमुखेन वीक्ष्यते ऽभावोपि तत्कथं हेतुर्घटते भाववैलक्ष- ण्यनेत्यादि एतदेव हि भावलक्षण यद्विधिमुखेन प्रेक्षण इयमिति कारण- बयरूपासामग्री यत्रकार्यमिति यत्रेति मृत्तिकादिके वस्तुनि कार्य घटादि समवेतमिति सम्बद्ध तदिति समवायिकारण तत्प्रसाधकत्वेति समवाय- प्रसाधकत्वेनाभीष्टम्य कारणे कार्यस्य समवेतत्वात्समवाय सछाय: कार्येतु पटादी कारण तन्त्वादि समवेत प्रसिद्धमत समवाय शिप्राय विच्छायताम् सम्बन्धमात्रेति तन्तूनन्तरेण पद' मृत्तिकामन्तरेण घटो न स्यात् इति सम्बन्धमात्रागीकारे सिद्ध साधन कारणोत्पद्यमानत्व तस्मान्न- समवायस्वीकारे अविष्वगिति तादात्म्यकारणतया तदङ्गीकारादिति सम्बन्धस्वीकारात् एकान्लैकेति एकान्तेनै कस्वभावत्वेन अस्येति समवा यस्य तत्तदवच्छेदेनेति तेषां तेषामवच्छेदकानां घटादीना भेदात तदुप- पत्ताविति भेदोपपत्तौ तस्यापीति समवायस्यापि अप्रच्युतेत्यादि अस्पति समयायस्य एतादागित्येताहर अप्रच्युतानुत्पन्नस्थिरैकस्वभाव घस्तु तत्तत्स- हकारीति तानि कार्य प्रति भिन्नानि सहकारीणि दण्डचक्रचीवरदोरकादीनि तुरीवेममभृतीनि च तेषां कलाप समूहस्तत्सामग्यवशात् यथाकाशस्यापि अवच्छेदकभेदान्तानात्व घटाकाश पटाकाशमित्येव समवायस्यापि नामा त्वम् कायेति कार्येषु सनिकारइति सविगोपकः तत्स्वभावति तस्य सम- A ·१०८ प्रमाणनयतच्यालाकालकार। वायस्य स्वभावोऽप्रच्युतानुत्पन्न स्थिरैकलक्षणः तेषामिति सहकारिणामपि तदसत्वइति समपाधिकारणाभावे तरलक्षणमिति असमयायिलक्षणम् तदसत्वइति असमाविकारणलक्षणाभावे एतदिति असमवायिकारण तच्छे- पभूतस्येति समवाय्यसमवयिशेषरूपस्य किमस्येत्यादि अस्येति तमसः अस्यापीति तमसोपि तेइति परमाणवः तदेवति तैजसपरमाणवत व्यवधाने इति कुड्यादिके प्रतिबन्धक इति मन्त्रादिके स्फोटस्थापीति न केवल घटादेः तदभावेति प्रतिवन्धकाभावमात्रत्व तस्येति स्फोटस्य इयमिति दाहात्मकता तेनैवेति स्पार्शनेनैव तदभावतेति तमोभाव आलो कातिप्रसगसगतेः। (-रूपवद्रव्यस्य स्पर्शाव्यभिचारादिति अरूपिद्रव्याणा दिपकालादीना परिगणि तरवेन तमसस्तेष्वसम्भवात् पारिशेष्याम्पयव्य सम्भवति । एव छायायामपीति। तुल्ययोगक्षेमत्यात् । स्वातन्त्र्येणेति भावान्तरनिरपक्षन्वेन। अमिति अभाव । अन्धकारस्य ग्रहणादित्यत्र अन्धकारम्यत्यमावस्तस्य कोभाव आलोकाभायविशेष्टा इतरपदाथागृह ते इति भाव । तदन्यत्रापीति नहि केवले एव शरीरे तम प्रतिभाति । किन्त्य येषु घटादिवपि ततएपेति तदन्यप्रापि प्रतिभामनात् । एतस्येति अभावस्य तद्विशेषणविशेष्यीभावेनति तन नभसा विशेषणयिशेयीभावस्तेन । अमावाहि नमो विशेषणविशेष्योभायेन कदाचनापि न प्रतिभासते। तमोऽपीति कोर्थ । तमोऽपि इन तमइति विधिमुखेन प्रत्यक्षेण प्रक्ष्यत तस्मा नामावस्तम । अत एव प्रतिषधार्मिधाय पत्यादेय । सोपपदानामेषा प्रयोगोपपत्तिरिति । अत एवं शुद्धश दयाच्यत्यास्तु रूप तम न तथा व्यपदेश इति फितु प्रातपधमुसन व्यपदेश । अन्धकाररूपी- ऽभावोऽपीति गद्य शतदेघ हि भावलक्षण यविधिमुग्वन प्रेक्षणम् । तदानामिति गधे एतस्यति तमस कोर्थ उपहामोऽय यदिहि विधिमुखेन प्रत्ययन रक्ष्यमाणोऽप्य धकारो भाववैलमण्येन लक्ष्यते इति स्वयोच्यते । तदाक्मिपर भावलक्षण भ्यादिति यावत् । तदुपपत्ताविति यथाकाशस्यापि अवच्छेदक्भेनानानात्व घटाकाश पटाकाशमिति । एय ममघायस्यापि नानात्वम् । तावत्स्वभावभावनेति यवान्तोऽवच्छेदकालावळाभेद प्रभक्ति । एतादृग्वस्तुसमाश्रितत्वमेवेति आकाशमामा यादीनि । एतादृाशे यानि - ·टिप द्वयोपेतरत्नाकरावतारिकायुक्त वस्तूनि एतत्सदृशानि नित्यानि तत्समाश्रितत्वम् । तत्सहकारिकारणेति नहि कील- कास्थतास्तन्तव पटस्य कारणम् भवन्ति। तत्स्वभावप्रभावप्रतिबद्धानां तत्तत्मह- कारिकारणकलापस्वभावप्रभावप्रतिबद्धानाम् । समवायिकारणप्रत्यासन्नत्वमिति अवधृतसामध्ययममवायिकारणम् । इयमिति दादात्मकता। (रत्रा०)-अथ तिमिरद्रव्योत्पादककारणाभावो हेतुः तथा च श्रीधर- स्तमःपरमाणवः स्पर्शवन्तस्तद्रहिता वा । न तावत्स्पर्शवन्तः स्पर्शवत- स्तत्कार्यद्रव्यस्य कचिदप्यनुपलम्भात् । अदृष्टव्यापाराभावात् स्पर्शवत्कार्य- द्रव्या नारम्भका इति चेत् । रूपवन्तोवायुपरमाणवो ऽदृष्टव्यापारवैगु. ण्याद् रूपवत्कार्य नारमन्ते इति किन्न कल्प्येत किवा न कल्पितमेक- जातीयादेव परमाणोरदृष्टोपग्रहाच्चतु कार्याणि जायन्तइति कार्यक- समधिगम्याः परमाणवो यथा कार्यमुन्नीयन्ते न तद्रिलक्षणाः प्रमाणा- भावादिति चेत् । एव तर्हि तामसाः परमाणवोप्यस्पर्शवन्तः कल्पनी- या तादृशाश्च कथं तमोद्रव्यमारमेरन् । अस्पर्शवत्वस्थ कार्यद्रव्या- नारम्भकत्वेन व्यभिचारोपलम्भात् । कार्यदर्शनात् तदनुगुण कारणं कल्प्येत नतुकारणवैकल्येन दृष्टकार्यविपर्यासो युज्यतइति चेन्न वयमन्ध- कारस्य प्रत्यर्थिनः कित्वारम्भानुपपत्तेर्नीलिममात्रप्रतीतेश्च द्रव्यमिदं न भवतीति बूमइति नैतदुपपत्तिपदवी प्रतिपद्यते । यतः स्पर्शवन्ते एव तामसाः परमाणवः प्रोच्यन्ते यत्पुनस्तत्रोपादेशि स्पर्शवतस्तत्कार्यस्य क्वचिदप्यनुलम्मादिति । तदसत्य शीतस्पर्शवतस्तमोदव्यस्यैव तत्कार्यस्य दर्शनात् । तत्र स्पर्शसनावे किप्रमाणमिति चेत् तदभावे किंप्रमाणमिति वाच्यम् । नहि तत्सतिषेधकप्रमाणमन्तरेणास्पर्शवत्वात् कार्यद्रव्यानारम्भ- स्त्वया प्रसाधयितु शक्यते अस्माकं तु तद्भावे प्रमाणाभावेऽपि तावन्न काचिक्षतिः निच नास्त्येव तत प्रत्यक्षस्यैव सद्भावात् तथाहि दिवादि- वाकरकरालातपमपातोपतप्तवपुप पथिकास्तमिस्रासन्तमसशैत्यसम्पर्कात् प्रमोदन्ते न च तापाभावमात्रसूचित एव तेषां प्रमोदः प्रतीतिबाधात् तन्मात्रनिमित्तोहि घटोऽत्र नास्तीति बत् तापः सम्प्रति नास्तीति प्रतिषेध- ·प्रमाणनयतत्यालीकालकार मुखएव प्रत्ययः प्रादुःष्यान्नतु सम्प्रति शीतलीभूतं मे शरीगमिति विधिमुखः । तथाहि तमो भावमात्रसूचित एवायमालोकप्रत्यय इत्यपि वावदूकस्य वदतो वदनं न वक्रीभवेत् । (दि०)-तथाच श्रीधरः कन्दलीकारः तदहिताइति स्पर्शथियुक्तः तत्कार्येति परमाणुद्रव्यकार्यस्य रूपवन्त इति वायुपरमाणवामूर्ती. अपि कर्मवशात्कार्य नारभरन्तिति कल्प्यता ते स्वभावेन कार्यमना. रभमाणास्तिष्ठन्ति एकजातीयादिति रसाणोरूपाणोर्चा चतुति पृथ्व्यप्ते जोथायुरूपतया कार्यकति कार्येण घटादिना एकेनरूपाणवी रसाणवो वा- समधिगम्यन्ते ते रसहि रसाणवएव तेजसि तेजोणथएच तद्धिलक्षणाइति रसे रमाणोविलक्षणास्तोणवा नेक्ष्यन्ते एवमित्यादि तादृशः परस्परम सम्बद्धा. अस्पर्शवत्वस्येति असयोगवतः शीतस्पर्शत्यादि तत्कार्यस्येति तम. कार्यस्य तत्रेनि तमसि तदभावे इति स्पर्शाभाव तत्पतिषेधकेति स्पर्शनिषेधक विना तत्सद्भाने इति शीतस्पर्शसझाचे तदिति प्रमाण तेषामिति पधिकाना तन्मात्रेत्यभावमावरंतु तथावं इति अभावस्य विधिमुखप्रत्ययसढ़ावे। (५०)-अदृष्टव्यापाराभावादिति अष्ट हि सर्वोत्पत्तिमता निमित्तम । चतुर्दाकार्याणीति पार्थिवादीनि । परयाक्य कार्यकत्यादि। (रत्ना०)-अयान्धकारनिवन्धत्वे शैत्यस्पर्शप्रत्ययस्य निबिडतर- घटितकपाटसम्पुटे गवलकुवलयकलकण्ठीकण्ठकाण्डकृष्णान्धकारकार्ण- वीभूने कारागारे क्षिप्तस्य पुमः सतरा तत्प्रत्ययो भवदिति चेत् तापा- भावनिमित्तत्तायामपि सुतरा स कि तत्र न स्यात्तत्रात्यन्तं तापाभाव- सम्मवात् । तस्मान्मन्दमन्दममीरलहरिपरिचय एवं जलस्पर्शस्येव तत स्पर्णस्याप्यभिव्यक्ती हेतुर्न चामौ तत्रास्तीति नतत्र तत्प्रतीतिः प्रादु- भवति । अनुमानतोऽपि तत्र स्पर्शप्रतीति । तथाहि तमःस्पर्शवद्रूप- वत्वात् पृथ्वीवत् । नवरूपवत्त्वमसिद्धमन्वकारः कृष्णोऽयमिति कृष्णा. कारप्रतिभासात् । ननु यदि तिमिरं श्यामरूपपरिकलिनकलेवर स्यात् ·टिप पोपेतरनाकरावतारिकायुक्त तदावश्य स्वप्रतिमासे आलोकमपेक्षेत कुालयकोकिलतमालादिकृष्ण- वस्तूनामालोकापेक्षीक्षणत्वादिति चेत्तन्नाकलङ्कम्। उलूकादीनामालोक- मन्तरेणापि तत्प्रतिभासात् । अथास्मदादिप्रतिभासमपेक्ष्यैतदुच्यते । तदपि न पेशलम् । यतो यद्यपि कुालयादिक मालाकमन्तरणालोकयितुं न शक्यत स्म्दादिभिस्तथापि तिमिग्मालोकयिष्यते विचित्रत्वाद्भावा- नामितरथा पीतावदातादयोऽपि तपनीयमुक्ताफलप्रमुखा नालोकनिर- पेक्षवीक्षणा इति प्रदीपचन्द्रादयोऽपि प्रकाशान्तरमपेक्षेन्निति सिद्ध तमोरूपवत् । तथा तमोरूपवत्कार्यवत्वेन प्रतीयमानत्वात्कुवलयवदि- त्यतोपि तत्र रूपवत्वसिद्धिः । नखल्वरूप कुम्भाभावादि कृष्णाद्याकारण कदाचित्मतीयमानमालोकितमिति रूपवलंसिद्धौ च सिद्ध स्पर्शवत्वम् । तथा च तामसपरमाणूनां कार्यद्रव्यारम्भप्रतिपेवापन्यस्तमस्पर्शवत्त्वं स्वरूपासिद्ध परस्य तामसपरमाणूनामप्रसिद्धराश्रयामिद्ध चेति स्थितम्५ । द्रव्यगुणकर्मातिरिक्तकार्यत्वमपि नहेतुव्यातिरिक्तकार्यत्वस्य तसिन्न- सिद्धतेनैकदेशासिद्धतापत्तेः । तत्प्रसिद्धिर्हि तस्याभावरूपतयान्यतो वा कुतोप्यभिधीयते नाद्यः पक्षः परस्पराश्रयप्रसंगात् अभावरूपता- सिद्धौ हि तस्य द्रव्यातिरिक्तकार्यत्वसिद्धिस्ततोऽपि सेति । अन्यहेतु. तस्तत्सिद्धौतु स एवास्तु किमनेन सिद्धोपस्थायिना कृतकमक्तिभृत्येनेव कर्तव्यम् । ६ । आलोकविगेधिलमपि न साधीयः । नहि योयद्धिराधी स तदभावस्वभावे एव वारिवैश्वानरयोः परस्पराभावमात्रतापत्तेः । अथ सहानवस्थानलक्षणो विरोधस्तिमिरस्याभावस्वभावतासिद्धौ साधन- सेनामिप्रेता नवध्यघातकभावः । सचभावाभावयोरेव सम्भवी न पुनर्दयोरपि भावयोस्तदिहालीकानवकाशे सत्येव समुजृम्ममाणस्यान्ध- कारस्य अभावरूपतैव श्रेयसी कुम्भाभाववादिति चेत् । तदपवित्र मत्रापि वध्यघातकमावस्यैर भावात् घनतरतिमिरपूरिते पथि प्रसप्ता प्रदीपप्रभाप्राग्भारेण तिमिरीनकुरम्बाडम्बरविडम्बनात् ।७। भावरूपता प्रसाधकप्रमाणाभावोप्यसिद्धः । तत्प्रसाधकानुमानसद्भावात् तथाहि ·-- प्रमापानयतत्त्वालोकालकार भावरूप तमोघनतरनिकरलहरिप्रमुखशब्दव्यपदिश्यमानत्वादालोकवत् । नचासिद्धि साधनस्य । तथाहि । रहः सङ्केतस्थो घनतरतमः पुञ्ज- पिहिते वृथान्मेष चक्षुर्महरुपदधानः पथिपथि खटकारादल्यादपि निभृतसम्प्राप्तरमणीभ्रमभ्राम्यदाहर्दमदमिकयोत्ताम्यति युवा । १ । पर्यस्तोदिवसस्तटीमयमटत्यस्ताचलस्यांशुमान् सम्मत्यंकुरितान्धकारनि- करैर्लम्बालकाद्यौरभूत् । एह्यन्तर्विशवेश्मनः प्रियसखि द्वारस्थलीतो. रणस्तम्मालम्वितवाहवलि रुदती किंव पथः पश्यसि ।। तिमिरलहरी- गुरूमुर्वी करोतु विकस्वरामा हरतु नितरानिद्रामुद्रांक्षणात गणिनां गणात् नदपि तरणे तेजःपुञ्जः प्रियो न ममैप ते किमपि तिरयन् ज्योतिश्चक्र स्वजातिविराजितम् । ३। औपचारिकएवाय तत्र तदयपदेश इति चेत् । नैवमेतदभावरूपतापसिद्धि विना धनतरादिव्यपदेशस्य भावरूपमुख्यार्थवाधाविरहेण तस्यौपचारिकत्वाऽयोगात् । तथात्वेषि वा तस्य तमसोभावरूपतैव प्रसिद्ध्यति नखल्लुकुम्मायभावस्ताप्रका- रोपचारगोचरचारितामास्तिष्नुते । तत्र सादृश्याापचारकारणामा- वात् । तथा नाभावरूपं तमः प्रागभावाद्यस्वभावत्वाधोमवत् । नचायमपि हेतुरसिद्धस्तथाह्यालोकस्य प्रागभावः । प्रध्वसाभाव इतरे- तरामावोऽत्यन्ताभावो वा तमामवेत् । आधएकस्यानेकस्य वाय तत्स्यात् । न तावदेकस्यालोकस्य प्रागभावस्तमः प्रदीपालोकेनेव प्रभाकरालोकेनापि तस्य निवर्त्यमानत्वात् । यस्य हि यः प्रागभावः सते. नैव निवर्त्यते । यथा पटनागभावः पटेनैव । नाप्यनेकस्यैकेन निवर्त्य- मानत्वात्पटपागभाववदेव । नच वाच्य प्रत्यालोक स्वस्वनिवर्तनीयस्य तमसोमदात्प्रदीपादिना निवर्तितेऽपि तमोविशेपे पूषादिनिवर्तनीय तमोऽन्तर तदभावान्ननिवर्तत इत्येकन निवर्त्यमानत्वादिति हेतुरमिद्ध- इति प्रदीपादिनिवर्तिततमासि प्रदेशे दिनकगदिनिवर्तनीयस्य नमो न्तरस्यापलब्धिलक्षणप्राप्तस्यानुपलब्धेः सम्प्रतिपन्नवत् । यदिचेद प्रागभावस्वभाव स्यात्तदा प्रदीपप्रभाप्रवन्धप्रध्वसे ऽस्योत्पत्तिर्नस्यादना- ·टिप द्वयोपेतरवाकरावतारिकायुक्तः 'दित्वात्मागभावस्य नाप्यालोकस्य प्रध्वसाभावस्तमो निवर्त्यमानत्वात् तस्यैव प्रागभाववत् । नापीतरेतरामावस्तस्य प्रसृतेऽपि प्रचण्डे मात- ण्डीये तेजसि सद्भावेन तमिस्रायामिव वासरेऽपि तमःप्रतीतिप्रसङ्गात् । नाप्यालोकस्यात्यन्ताभावस्तमस्तस्य स्वकारणकलापोपनिपातकाले समु. स्पद्यमानलादिति पक्षाऽटकनाप्यघटमानत्वान् नानुमानिक्यपि तमसोऽ भावरूपतास्वीकृतिः ॥ एतत्सकलमपि प्रायेण छायायामपि समानमिति यथासम्भव योज्यं विशेषतश्चैतहव्यताप्रसिद्धि परिपाटिमाप्तस्याबाद- रत्नाकरादवधारणीया। यत्पुनरवाचि तममि सञ्चरतः पुसः प्रतिबन्धस्या- दित्यादि तदखिलमालोकेपि समानमिति स एव प्रतिविधास्यतीति किमतिप्रयत्नेन । तत्रास्माकमिति सिद्धे, तमश्छाये द्रव्ये । (टि०, कारागारइति तत्रात्यन्त धर्मसम्भवात् तत्प्रत्ययइति शैत्यम- त्ययः अन्धकारनिवन्धनाच्छीतत्वस्य स इति तापाभाव तत्रेति कारागार तत्स्पर्शस्येति तम.स्पर्शस्यापि अभिव्यक्ताविति प्रकटने असाविति मन्द- मन्दममीरलररिपरिचय तत्रेति कारागार तत्प्रतीतिरिति शीतस्पर्शन- तीति' उलूकादनिामित्यादि तत्प्रतिभेति तमाप्रतिभानात् इतरथेति यदि भाववैचित्र्य नाभिमतम् परस्येति शैवस्य तामसेति स्पर्शवत्व क्व- वर्ततां घराक आश्रयस्याऽसिद्ध द्रव्यातिरिक्तेत्यादि तस्मिनिति तमसि तत्प्रसिद्धिरिति द्रव्यगुणकातिरिक्तकार्यत्वसिहि तस्यति तमसः तत्सिद्धाविति द्रव्यादिरेतुसिदी स एवेति अन्यण्वोतु अनेनेति द्रव्य- गुणकातिरिक्तकार्यरेतुना अथ सहेत्यादि सचेति वध्यघातकभावः तत्प- सायकेति तमसो भावप्रसाधकस्य अनुमानस्य सम्भवात् नैवमेतदित्यादि एतदभावेति तिमिराभायरूपता नहि तमसोऽवयमभावरूपतां प्रतिपद्यामहे तस्येति तद्व्यपदेशस्य धनतरादिरूपस्य तयात्वपीति व्यपदेशोपचारयो गेऽपि नखलुकुम्भादीति भावस्य भावउपचारो भवति नत्यभावे यथाग्नि- माणवकः तथा प्रकारेति घनतरादिव्यपदेशप्रकार तत्रेति अभावे नताव- दित्यादि तस्येति तमसः नाप्यनेकस्येति अनेकस्यालोकस्य प्रागभायस्तम- ·प्रमाणनयतत्वालोकालकार: इति पाश्चात्येन सम्बन्धातदातदभावादिति रात्री सूर्याभावात् यदिचेद मित्यादि इदमिति तमः प्रागभावति क्षारे दध्यादि न्नास्ति प्रागभावः स उच्यते अस्यति तमसः मागभावोहनादि सान्त नाप्यालोकस्यति नास्तिता पयसो दनि प्रध्वसाभावलक्षणम् निवत्यैमानलादिति आलोके नेति शेप यद्यालोकस्य प्रध्वसाभाव एव तमा तदाश्लोकनिवत्यै न स्यात तत्पूर्वमसत्वात् अत्रापि प्रागभावप्रसङ्गात् तस्येति आलोकस्य गधि योऽश्चाद्यभावस्तु सोऽन्पोन्याभाव उच्यते नाण्यालोकस्यति तमसः शिरसोऽवयचा निम्ना डिकाटिन्यवर्जिताः शशशृङ्गादिरूपेण सोऽत्यन्ता भावउच्यते॥ निर्तिततमइवऽनिवतितमपि तमो न दृश्यते दृश्यमान-' स्वेत्यर्थः तमसामागभावोधनादिः सान्तयः आलोकेनेति शेषः आलोक स्य यथा प्रागभावो निवर्त्यमानत्वात्मध्यसाभावोनस्यात् योग्त्यन्ताभाषी भवति स कदाचिन्न विवर्त्तते । (०)-तत्प्रतिभासादिति कृष्णवस्तुमतिमासात् । प्रतिषेधोपन्यस्तमिति प्रतिषधायोपन्यस्तम् । अस्पर्शवत्व स्वरूपासिमिति अस्पर्शवत्वस्य साधकप्रमाण भावात् यमन न भवति तत्तध स्वरूपासिद्धम् यथा अनित्य शब्द चाशुषत्वादिति पय पर- माणुष्वस्पशयत्यम् । परस्येति भवत । आश्रयासिमिति अस्पर्शवत्व साधनम् तस्मिन्निति समसि । तत्मसिद्धिरिति व्यातिरिक्तकार्यत्वप्रसिद्धि। तत्सिद्धा- विति द्रव्यातिरिक्तकायलासेयो स एवास्त्विति तमसोऽमायत्यसाधनाय अने- नेति भ्यातिरिक्तकार्यत्येन । वृथोन्मेपमिति वृधो मेषो यत्र तत्तथा दमदमिकयति मोन्मुक्यन। तत्रेति अभावरूपे तमासे। तथाले इति औपचारिक वे। तथा- प्रकारोपचारादिति गधे धनतरादयस्तथा प्रकारा उपधारा शेया । तति कुम्मा- भाधे। प्रागभावइति यथा मृत्पिण्डो घटम्य प्रागमाघ । घटे समुत्पने सति घटस्य मागमावलक्षणो मृत्पिण्डो निवत्तते। एप आलोके उत्पने सात मागमावलक्षण तमो निवर्तते। निवर्वमानलादिति आलोक्स्य मध्यमाभारस्तमो न भवति नियमानत्वात् माग- भाववत् । यथामागमायो निवत्यमानत्वात् प्रभ्वसाभाधो न भवति । निवर्त्यमान पटादिक्षय तम्यति आलोकस्य। - ·- टि पद्वयोपेतरनाकरावतारिकायुक्त मन पर्याय प्ररूपयन्ति । मू०-संयमविशुद्धिनिबन्धनाहिशिष्टावरण- विच्छेदाज्जातं मनोद्रव्यपर्यायालम्बन मनःपर्यायज्ञानमिति । (रत्ना०)-विशिष्टचारित्रवशेन यो ऽसौ मनःपर्यायज्ञानावरणक्षयोप- शमस्तस्मादुद्भूतं मानुषक्षेत्रवर्तिसज्ञिजीवगृहीतमनोद्रव्यपर्यायसाक्षात्कारि यत् ज्ञानं तन्मनःपर्यायज्ञानमित्यर्थः । सकलप्रत्यक्ष लक्षयन्ति । मू०-सकलन्तु सामग्रीविशेषतः समुद्भूतस- मस्तावरणक्षयापेक्षं निखिलद्रव्यपर्या- यंसाक्षात्कारि, स्वरूपं केवलज्ञान- -- मिति । (रत्रा०)-सामग्री सम्यग्दर्शनादिलक्षणान्तरङ्गा बहिरङ्गातु जिनका- लिकमनुष्यभवादिलक्षणा । ततः सामग्रीविशेषात् प्रकर्षप्राप्तसामग्रीतः समुद्भूतो यः समतावरणक्षयः सकलघातिसघातविघातस्तदपेक्ष सकल- वस्तुप्रकाशस्वभावं केवलज्ञान ज्ञातव्यम् । यस्तु नैतदमस्त मीमांसको मीमांसनीया तन्मनीषा । तथाहि । बाधकभावात् साधकाभावाद् वा सकलप्रत्यक्षप्रतिक्षेपः ख्याध्येत । आद्यपक्षे प्रत्यक्षमप्रत्यक्ष वा वाधकमभिदव्याः प्रत्यक्षं चेत् पारमार्थिक- सांव्यवहारिकं वा पारमार्थिकमपि विकलं सकलं वा विकलमध्यवधिलक्षण मनःपर्यायरूप वा नैतत्पक्षद्वयमपि क्षेमाय दयस्यास्य क्रमेण रूपिद्रव्य मनोवर्गणागोचरत्वेन तदाधनविधावधीरत्वात् । सकल चेदहो शुचि- .

·प्रमाणनयतत्त्वालोकालकार: विचारचातुरी यत्केवलमेव केवलप्रत्यक्षस्याभावं विभावयतीति वक्षि ।। वन्ध्यापि प्रसूयतामिदानी स्तनन्धयान । वान्ध्येयोऽपि च विधत्तामुत्त. सान् । सांव्यवहारिकमप्यनिन्द्रियोद्भवमिन्द्रियोद्भव वा न तावत् प्रथम मम्य प्रातिभातिरिक्तस्य स्वात्माविष्वग्भूतसुखादिमात्रगांचरत्वात्। प्राति. भन्तु तदाधक नानुभूयतएव एन्द्रियन्तु स्वकीय परकीयं वा स्वकीयेम. पीदानीमत्र तद्भावे वाधेत सर्वत्र सर्वदा वा । प्राचिपक्ष पिष्ट पिनष्टि भवास्तथा तदभावस्यास्माभिरण्यभीष्टेः द्वितीयेतु सर्वदेशकालानाक- लाय्यद तदमावमुद्भावयदितिरथा वा । आकलय्य चैदाकाल नन्दतान- वान् भवत्येव सकलकालकलाकलापाशेपदेशविशेपवेदिनि वेदनस्य ता- दृशः प्रसिद्धेः अनाकलय्यचेत् कथ सकलदेशकालानाकलने सर्वत्र सर्वदा वेदन तादृग्नास्तीति प्रतीतिरुलसेत् । परकीयमपीदानीमत्र तद्भाव वाधेत सर्वत्र सर्वदा वेत्यादि विकल्पजालजर्जरीभूत नतद्वाधनधुरां वार. यितु धीरतां दधाति । कथ वा परगृहरहस्यामिजो मवानेवमभूत् । तादृक्षप्रत्यक्षप्रतिक्षेपदक्ष प्रत्यक्ष प्रावर्तिष्ट ममेति तेन कथनाचेत् यदि कथिते प्रत्यूयस्तर्हि तादृक्षाध्यक्षप्रतिक्षपिप्रत्यक्ष नास्त्येवेत्युत्तंभितहस्ता वय व्याकुर्महइति किन्न तथानुमन्यसे । अथ न यौष्माकीणः प्रमाणप्रवीणः समुल्लाप परकीयः कथमिति वाच्यम् । नखल्वय स्वप्रत्यक्ष त्वत्मत्यक्ष कर्तुं शक्नोति । वचसातु यथाs सो कथयति तथा वयमपि । (टि०)-नैतत्पक्षदमित्यादि रूपिद्व्यति अवधि. मनोवर्गणेति मन. पर्याय: तत्वाधने इतिसकलमत्यक्षबाधने नतावत् प्रथमस्येति अनिन्द्रियो- यस्य प्रातिभत्विति फेवल नास्तीति अद्य में महाप्रसादोभवितेत्यादि एतत् प्रातिभमढ मानसप्रत्यक्ष तर अनतदिति प्रत्यक्ष कर्म तदभा- वस्येति तस्य सकलमत्यक्षस्याभाष इदानीमत्र इदमिति स्वकीय ज्ञानम् तदभावमिति केयलाभाव भवतीति त्ययि ताहक्षेत्यादि तेनेति जैमि निना परकीय इति जैमिनिसम्बन्धी ·११७ टिपं द्वयोपेतरनाकरावतारिकायुक्तः (५०)--सर्वति सर्वस्मिन् क्षेत्र : सर्वदेति सस्मिन् काले । इदमिति स्वकीय प्रत्यक्षम् । भवत्येवेति त्यय्येय । तादृश इति तादृशस्य । कथं वापर- गृहेत्यादि गधे कथमेतत्त्वया ज्ञात यदुतेतत्प्रत्यक्ष सर्वत्र सर्वदा, तद्भाव बाधेत । परचे तोवृत्तीना भयादृशा दुर्लक्ष्यत्वादेतन्न घटते इत्यघटते इत्यर्थ ॥ तेनेति परेण । नखल्लय- मिति अय परकीय ममुल्लाप । (रत्ना०)-अथ तदुपदर्शितर्थे संवादात् तदचः प्रमाणं नन्वेवं प्रत्यक्षमप्रत्यक्ष वा संवादकं स्यादित्यादि पूर्वोक्तावर्त्तनेनाननवस्थावल्लि- रुल्लसन्ती कथं कर्त्तनीया । किं च ॥ संविदामिन्द्रियागोचरवादैन्द्रि यमध्यस सकलप्रत्यक्षस्य विधौ प्रतिषेधे वा भूकमेव वराकम् । न च त्वन्म: तेनाभाव प्रत्यक्षेण प्रेक्ष्यते तथावे हि किमिदानीमपहृतसर्वस्वेन तपस्वि- नाभावप्रमाणेन कर्त्तव्यम् । तन्न प्रत्यक्षं तदाधविधानसंविधानोधुरम् । अप्रत्यक्षमपि प्रत्यक्षाभावमात्रमपरप्रमाणरूप वा प्रणिगद्यते आंचं चेत् तर्हि निद्राणदशायामम्भस्तम्भकुम्भाभोरुहाम्भोधरादिगोचरप्रत्यक्षाभा- वात् तेपामभावो भवेत् । द्वितीय चेद्भावस्वभावमभावस्वभावं 'वा भावस्वभावमप्यनुमान शाब्दमर्थापत्तिरुपमानं वा अनुमानं चेत्कस्तत्र धर्मी सकलप्रत्यक्ष पुरुषो वा कश्चित् सकलप्रत्यक्षं चेत् तत्रोपादीयमानः समस्तो हेतुराश्रयासिद्धतामाश्रयेद्भवतस्तस्याप्रसिद्धः । पुरुषोऽपि सर्वज्ञ स्तदन्यो वा धर्मी वर्येत । सर्वज्ञश्चेत् किं सर्वज्ञत्वेन निर्णीतः पराभ्यु- पगतो वा निर्णीतश्चेत्कथं तत्र तादृक्षप्रत्यक्षप्रतिक्षेपः प्रेक्षाकारिणः कर्नु- मुचितस्तनिर्णायकममाणेनैव तदाधनात् । (टि०)-अथतदुपदर्शिते इति तेन जैमिनिनोपदर्शिते तद्वचइति तस्य जैमिनिमुनेाक्य तथात्वेइति अभावस्य प्रत्यक्षप्रेक्षत्वे परचेतोवृत्तीनां भवादशां दुर्लक्ष्यत्वात् इत्यर्थः तेषामिति स्तम्भकुम्भाम्भोरुहादीनाम् अनु- मानंचेदित्यादि तत्रेति अनुमाने तत्रति सकलप्रत्यक्षे तस्येति सकलप्रत्य- क्षस्य तदन्यइति तस्मात्सर्वज्ञादन्यो व्यतिरिक्तो मूर्खः कश्चित् तत्रेति सर्वज्ञे तादृक्षेति सकलप्रत्यक्षनिरासः तन्निर्णायकेति सर्वज्ञनिश्चायकेन तदाधनादिति तादृक्षप्रत्यक्षप्रतिक्षेपपाधनात्।

·* प्रत्यक्ष प्रमाणनयतत्त्वालोकालकार (५०)-नन्वव प्रत्यक्षमप्रत्यक्ष वा सवादक स्यादिति तयार समादक्मप्रत्यक्ष येति योग । प्रत्यक्षाभावमात्रमिति सदपि इदानी न ६श्यते सताय- लैध नास्तीति गर्म । तस्येति सक्लप्रत्यक्षस्य । तदापनादिति तासप्रतिक्षेप- पाधनात् । (रत्ना०)-अथ सर्वज्ञत्वेन परैरभ्युपगतः पुमान् बर्द्धमानादिधर्मी तर्हि किं तत्र साध्य नास्तित्वमसर्ववित्व वान तावन्नास्तित्वं तथा विधपुरुषमात्रसत्तायामुभयोरविवादात् तथा व्यवहारपारमार्थिकापारमार्थि- कत्व एव विमतिपत्तेः। असर्ववित्वं चेत् कस्तबहेतुरुपलब्धिरनुपलब्धिर्वा । उपलब्धिश्चेदविरुद्वोपलब्धिविरुद्धोपलब्धिर्वा । अविरुद्धोपलब्धिस्ताव- यभिचारिणी नित्यत्वनिषेधाभिधीयमानप्रमेयत्ववत् । विरुद्धोपलब्धि- स्तु कि साक्षाद्विरुद्धोपलब्धिविरुद्धच्याप्पोपलब्धिर्विरुद्धकार्योपलब्धि- विरुद्ध कारणोपलब्धिविरुद्धसहचरायुपलब्धिर्वा स्यात् । नाधा सर्वज्ञ- खेन साक्षाद्विरुद्धस्य किचिज्ज्ञवस्य तत्र प्रसाधकप्रमाणामावात् । नाग्रेतनविकल्पचतुष्टयमपि घटामटाट्यते । प्रतिषेध्यस्य हि सर्ववित्त्वस्थ विरुद्ध किचिज्ज्ञस तस्य च व्याप्यं कतिपयार्थसाक्षात्कारित्व २ कार्य कतिपयार्थप्रज्ञापकत्व ३ कारणमावरणक्षयोपशम । ४ सहचरादि रागदेपा- दिक५न च विवादापेदाने पुमि तेषामन्यतमस्यापि प्रसाधक किंचित्प्रमाणं तवास्ति। यतस्तदुपलब्धीनां सिद्धिः स्यात् वत्कृत्वरूपातिरुद्धकार्योलब्धि- रस्त्येव तनिषेधे साधनं साधिष्ठमिति चेत् ननु कीग्रवक्तृत्वमत्र विवक्षा चक्रे । यत्सर्ववित्तविरुद्धस्य कार्य स्यात् प्रमाणविरुद्धार्थवक्तृत्व १ तद- विरुद्धार्थवक्तत्व २ वक्तृत्वमात्र वा ३ आद्यभिदायामसिद्धं साधनं बर्द्धमानादौ भगवति तथाभूतार्थवत्कृत्वाभावात् । द्वितीयभिदि तु नेय विरुद्धकार्योपलब्धिः किं तु कार्योपलब्धिख तद्विधिसाधनी धूमध्वज- सिद्धिनिबन्धनोपन्यस्तधूमोपलब्धिवत् तथा च विरुद्धो हेतुः । तृतीय- मेदेवनेकान्तो वक्तृत्वमाने सर्ववित्त्वकार्यत्वस्याविरोधात् । अनुपलब्धि- रपि विरुद्धानुपलब्धिः अविरुद्धानुपलब्धिर्वा विरुद्धानुपलब्धिस्ताव- -- ·टिप द्वयोपेतरनाकरापतारिकायुक्तः द्विधिसिद्धावेव साधीयस्तां दधात्यनेकान्तात्मक वस्त्वेकान्तस्वरूपानु- पलव्यरित्यादिवत् । अविरुद्धानुपलब्धिरपि स्वभावानुपलब्धिाप- कानुपलब्धिः २ । कार्यानुपलब्धिः कारणानुपलब्धिः ३ सहचराद्यनुप- लब्धिर्वाभिधीयते स्वभावानुपलब्धिरपि सामान्येनोपलब्धिलक्षणमाप्न- खविशेषणा वा व्याक्रियेत पौरस्त्या तावन्निशाचागदिना व्यभिचारिणी द्वितीया पुनरसिद्धा सर्ववित्तस्य स्वभावविप्रकृष्टत्वात् । व्यापकानुपल- ब्धिप्रभृतयोऽपि विकल्पा अल्पीयांसः। यतः सर्ववित्त्वस्य व्यापक सकलार्थसाक्षात्कारित्व कार्यमतीन्द्रियवस्तूपदेशः कारणमखिलावरण- विलयः सहचरादिक्षायिकचारित्रादिक नच तत्र तदनुपलब्धीनां सिद्धौ साधन किचित्तेऽस्तीत्यसिद्धा एवामूः अथ सर्वज्ञादन्यः कश्चिद्धर्मी तर्हि तस्थासर्ववित्वे साध्ये सिद्धसाध्यता। तन्नानुमानं तदाधकम्।नापिशाब्दम्। यतस्तदपौरुषेयं पौरुषेय वा स्यात् नतावदपौरुषेयमपौरुषेयत्वस्य वचस्सु सम्भवाभावात् । पौरुपेयमपि केवलालोकाकलितपुरुषप्रणीत तदि- तरपुरुषप्रणीतं वा आद्यं कथं बाधकं विरोधात्। द्वितीयेत्वसौ पुरुष केव- लालोकविकलाः सकला' पुरुपपर्पदः प्रेक्षते नवा । प्राच्यपक्षे कथ तत्प्रतिपेधस्तस्यैव तदाकलितत्वात द्वितीयेऽपि कथन्तरां तत्मणीतश- ब्दस्य पांशुलपादकापदिष्टशब्दस्येव प्रमाणत्वासम्भवात् नाप्यर्थापत्ति- स्तदाधिका तदभावमन्तरेणानुपपद्यमानस्य प्रमाणपट्कनिष्ट कितस्या- र्थस्य कस्यचिदसत्वात् । नाप्युपमानं तस्य सादृश्यमानगोचरत्वात् तन्न भावरूपं प्रमाण तद्वाधबद्धकक्षम् । नाप्यभावरूपं तस्य सत्तापरामारी- प्रमाणपचकाप्रवृत्तौ सत्या भावात् । नचासौ समस्ति विवादास्पद कस्य- चित्प्रत्यक्ष प्रमेयत्वात्पटवदिति तद्ग्राहकानुमानस्य प्रवृत्तेः तन्न बाधक भावात् सकलप्रत्यक्षाऽभावः । नापि साधकामावादनुमानस्यैव तत्साध- कस्येदानीमेव निवेदनादिति सिद्ध करतलकलितनिस्तुलस्थूलमुक्ता- फलायमानाकलितसकलास्तुविस्तारं केवलनामधेयं सवेदनमिति सिद्ध- मेव केवलज्ञानम् ।..

·प्रमाणनयतत्वालोकालकार (टि) तथान्यवहारेति व्यवहारस्य सर्वज्ञत्वस्य पारमार्थिकतिपय यूम: परमार्थेन सर्यज्ञो स्ति त्व भणास मान्ति मज्ञ इत्यत्रै विषादात् व्यभिचारिणीति वक्तृत्वपुरूपत्वादिभिः विरुद्धसहचरादीति आदि- शब्दादू बिरुदपूर्वचरोपलन्धिः विरुद्धोत्तरचरोपलब्धिश्च नाद्येत्यादि तत्रेति सर्वशे तस्यचेति किंचिजज्ञत्वस्य विवादापेदाने इति विवादपदाधिस्दै सर्व तेपामिति कतिपयार्थसाक्षात्कारित्वादीना रागादीना 'च अन्यतमस्येति एकस्यापि यतइति साधकप्रमाणात तदुपलब्धीनामिति तस्य यिरहस्य किंचिज्जत्वस्य व्यायाधुपलब्धीनाम् तनिषेधेइति सर्यज्ञत्वनिवारणे आ- द्यभिदायामित्यादि तथाभूतेति प्रमाणविरुद्धार्थस्य वक्तृत्वाऽसम्भवात साध्यस्य सर्वज्ञत्वस्य कार्यमिद प्रमाणाविरुद्धवक्तृत्व तस्योपलब्धिः इय- मिति प्रमाणाविरुद्धार्थवक्तृत्वलक्षणा तद्विधीति सर्वज्ञविधिसाधनी सामान्येनेति नास्ति सर्वज्ञोऽनुपलब्धे यत सर्ववित्त्वस्येत्यादि तत्रेति सर्वते सर्वजन सह यदविरुद्ध तस्योपलब्धि सा व्यभिचारिणी कार्य प्रसाधिका नस्यादित्यर्थ यतो नास्त्यत्र शीत बन्धुपलम्मादिति पर विमहोपलधिनिषेध गमयति न पुनरविरुद्धोपलन्धि तदनुपलब्धीना- मिति सकलार्थसाक्षात्कारित्वाद्यनुपलब्धीनाम अथसर्वज्ञादित्यादि तस्येति जडस्वभावस्य अस्माभिरप्यनीक्रियतएवैतत् तदाधकामिति सकल प्रत्यक्षबाधनबहकक्षम् यतस्तदिति शान्दम् तत्प्रतिपधइति सकल प्रत्यक्षनिषेध तस्यैवेति पुरुषस्यैर तदाकलितेति केवलविकलसक- लपुरुषपर्पज्ञानात् कथन्तरामिति तत्प्रतिषेधइति सम्बन्ध तत्पणी- तेति तेन केवलालोकधिकलसकलपुरुषपर्पदवलोककेनीपदिष्टध्वने. पाशु लेति पथिकेन पान्यवाक्यमप्रमाण तस्यासस्वनिधयाभावात् घृतकारादि धाक्यवत् नाप्पापत्तिरित्यादि तदमावमिति केवलाभाय विना तस्ये त्युपमानस्य तवायेति सकलप्रत्यक्षबाधने प्रबुभूपति तस्येति अमावस्य प्रमाणपचकामाचे प्रवृत्त प्रमाणपञ्चक यत्र घस्तुस्वरूपेन जायते धस्त्वं सत्तायोधार्थ तत्राभाषप्रमाणतेति वचनात् नवासाविति प्रमाणपञ्चका प्रवृत्तिः विवादास्पदमिति देशकालस्वभावविप्रकृष्टादिवस्तु कस्यचि- ·टि पं द्वयोपेतरनाकरावतारिकायुक्तः दिति बर्द्धमानादेः तद्ग्राहकेति प्रत्यक्षग्राहकम् तत्साधकस्येति केवल- ज्ञानसाधकस्या (५०) तथान्यवहारेति गये सर्वशत्वस्य यत्पारमार्थिक्त्यमपारमार्थिकन्यञ्च तत्रैव विप्रतिपत्ति । अविरुद्धोपलब्धिस्तावद्धयभिचारिणीति सर्वशत्वेन सह यदविरुद्ध तस्योपलब्धि मा व्यभिचारिणी कार्यप्रमाधिका न भवतीत्यर्थ, यतो नास्त्यत्र शीत वह्य- पलम्भादिति विरुखोपलब्धिनिषध गमयति न पुनरविरुद्धोपलब्धिरिति यावत् । स्वभाववि- रुद्धोपलब्धिरिति अत्र प्राय सर्यादर्शषु साक्षाद्विरुद्धोपलन्धिरिति हेतुनामास्ति तद्वयाख्या घाप्रेतनवति, निषेध्येन सर्ववियेन सहम्यमावविरद्ध किश्चिमत्व तस्योपलब्धि विरुद्धव्या- सोलब्धिरिति निषेध्येन सह विरुद्ध किञ्चित्व तेन व्याप्त कतिपयार्थसाक्षात्कारित्व तस्यो- पलब्धिरिति । नाद्येति स्वभावविरुद्धोपलब्धि । तत्रेति पर्वमानादौ। वक्तृत्वरूपेत्यादि गद्ये वक्तृत्वरूपात विरुद्धकार्योपलब्धिस्तलिपेध सर्ववित्वनिषेधे साधिष्ठ साधनमस्त्येवेति- योग । सर्ववित्तविरुद्धस्येति किञ्चिन्नत्वस्य । द्वितीयभिदीति प्रमाणाविरुद्धार्थ- यतृत्वपक्ष किन्तुकार्योपलब्धिरिति विरुद्ध किञ्चिन्नत्व तस्य प्रमाणविंगद्धार्थवत्व न कार्यम् यदुपलभ्येत अपितु साध्यस्य सर्वज्ञत्वस्य कार्यमिद प्रमाणाविरुद्धार्धवक्तृत्व तस्योप- लन्धि' । विरुद्धोहेरिति विपरीतमाधनात् । वत्कृत्वमात्र इति यत्यमानं सर्वविस्य- स्य कार्य भयन्न विरुध्यते । विरुद्धानुपलब्धिरित्यादि अस्त्यत्र शीत यदुग्नुपलधेस्तव च निषेधोऽभीष्ट । असिद्धाएवामूरिति स्वभावानुपलब्ध्यादय । कथन्तरामित्यत्र कथ तग तत्प्रतिषेघइति योग । सादृश्यमात्रगोचरत्वादिति असता च सादृश्य नोपप यते । विवादास्पदमिति सचराचर विश्यम्। निस्तुलेति निस्तुलशब्दन वर्तुलस्याप्या। किन्तु कतर पूरुपमेतदास्पदीकरोतीत्यत्राहुः मू०-तद्वान्नहन्निर्दोषत्वादिति । (रत्ना०)-तत्केवल नित्यमस्यास्तीति नित्ययोगे मतुप् । निष्कान्तो दोपेभ्यो रागद्वेषाऽज्ञानलक्षणेभ्यो निर्दोपस्तद्धावस्तत्वं तस्मात् प्रयोगः । अर्हन् सर्वज्ञो निर्दोषत्वावस्तु नैव स नैव यथा रथ्यापुरुषस्तथाचार्हस्त- स्मात्सर्वज्ञ इति । - १६ ·प्रमाणनयतत्वालोकालकार: निर्दोपत्वमस्य प्रसाधयन्ति । भू०-निर्दोषोऽसौ प्रमाणाऽविरोधिवाक्त्वा- दिति । प्रयोग. । अर्हन्निर्दोष प्रमाणाविरोधिवात्वात्।यस्तु न निर्दोष स न तथा यथा रथ्यापुरुषः प्रमाणाविरोविवाक्चाईस्ततो निर्दोष इति । प्रमाणाविरोधिवाच्चमेवाहतः प्रसाधयन्ति । मू-तदिष्टस्य प्रमाणेनाबाध्यमानत्वात् तद्वाचस्तेनाविरोधसिद्धिरिति । तस्याहत इष्टस्य प्रतिपाद्यतया सम्मतस्यानेकान्ततत्तस्य तदाच- इत्यहंदाचः । अर्हन सर्वत्र प्रमाणाविरोधिवाक् तत्र प्रमाणावाध्यमाना- मिमततत्ववाद्यस्याभिमत तत्व यत्र प्रमाणेन न बाध्यते। सतत्र प्रमाणा- विगेधिवाग यथा रोगादौ भिषग्वरोन वाध्यते च प्रमाणेनाहतो ऽभि- मतमनेकान्तादितत्त्व तस्मात्तत्राऽसौ प्रमाणाविरोधिवागिति सिद्धमहनेव सर्वज्ञ इति । (पं.)--अर्हन्निति गये तत्रेति सर्वत्र । (रत्ना०)-नन्विय त्रिभुवनभवनान्तवर्तमानाऽन्तरितानन्तरितपदा- थपथावतीर्थनाथवृत्तिन भवति । यतो भूभूधरममृतिपदार्थप्रबन्धविधान- द्वारा प्रमथपतेरेवेयमुपपद्यते । यदेतदनुमानमत्र प्ररूप्यते न्यायतात्पर्याव- बोधप्रधानमनोवृत्तिविन्देन । विवादपदभूत भूभूधरादिबुद्धिमदिधेयम् यतो निमित्ताधीनात्मलामं यनिमित्तावीनात्मलाभ तद्बुद्धिमदिधेय यथा मन्दिर तथा पुनरेतत्तेन तथा । नतापन्निमित्ताधीनात्मलाभलं वादिनः प्रतिवादिनो वाऽप्रतीत यतो भूभूधरादेरात्मीयात्मीयनिमित्त- बातनिर्वर्तनीयताभुवनभाविभवमृत्मतीतव नापि दोलायमानवेदननि- मित्त मतिमन्निवर्तनीयेतराम्बरादिपदार्थतो ऽत्यन्तव्यावृत्तलेन। नापि ·टिप द्वयोपेतरनाकरावतारिकायुक्तः १२३ विरुद्धतावरोधदुर्द्धरमम्बरादितोऽत्यन्तव्यावृत्तत्वेनैव नाऽपि तुरीयव्याप्या- भताप्रतिवद्धमिन्द्रियवेदनेनानुमाननाम्ना राद्धान्ताभिधानेन वा माने- नाबाधिताऽभिप्रेतधर्माधर्म्यनन्तरमतिपादितत्वेन । नाऽपि प्रत्यनुमा- नापमानतानिवन्धनमेतत्परिपन्थिधर्मोपपादनप्रत्यलानुमानाभावेन ननु भवतीद तावदनुमान परिपन्थिधर्मोपपादनप्रत्यलम् । यथा भूताधि भूभूधरादिविधाता न भवति वपुर्वन्ध्यत्वेन निर्वृतात्मवत् तदनवदातम् यतोच त्रिनेत्ररूपो धर्मी धीधनेन प्रतिपन्नोऽप्रतिपन्नो वा प्ररूपितः । न तावदप्रतिपन्नो यदेवमाधारदाराप्रतीतलोपदवो वपुर्वन्ध्यताव्याप्योप- निपातीभवन निरोद्धं तीर्यते । यदि पुनः प्रतिपन्नोऽयं धर्मी तदा येन मानेन प्रतिपत्तिमन्मथप्रत्यर्थिनो ऽभिधीयते तेन तत्त्वादिविधानव्युत्पन्न- मतेरेवेयमिति तत्रोपादीयमाना वपुर्वन्ध्यता बावितवत्सैवेति न नाम- प्रवर्तितु पर्यानोति । तदेवं निमित्ताधीनात्मलामताव्याप्यमत्यन्तपूतरूप पर्वतादे/मद्धेतताप्रतिपादनावदातमेवेति। तत्राभिधीयते । यदिद ताव- निमित्ताधीनात्मलोमत्व व्याप्यमालपित तद्रव्यद्वारापर्यायद्वारा वेति भेदो- भयो । यद्याद्यः पन्थाः प्रथ्यते तदानीमप्रतीतिर्नामव्याप्योपतापः । यतो द्रव्यरूपतया पृथ्वीपर्वतादेनित्यत्वमेव प्रतिवादिनाऽभ्युपेयते । (टि)-त्रयोदशाक्षरवादविवरणमतः प्रारभ्यते परः शैवः प्रगल्भते पण्डितपदि नन्वियमित्यादि त्वत्तीर्थनाथेति तवजनस्य समते तीर्धकरे वईमानादा स्थितिः प्रबन्धविधानेति सम्पन्धोत्पादनद्वारेण प्रमथपतेरिति ईश्वरस्यवइयामिति पदार्थप्रथा यतइति निमित्ताधीनात्मलाभत्वात् कार्य- त्वोदित्यर्थः अपतीतमिति अनिश्चितत्त्वादसिह ततोऽपि दोलेति नान- कान्तिकत्व पक्षसपक्षविपक्षव्यापकत्याद्यहोलावदाचरण तन्नमतिमनिर्व तनीयेति बुद्धिमन्निष्पायेभ्य इतरेन्ये येऽम्बराय आकाशात्मप्रमुखा नित्या. पदार्थसार्थास्तेभ्यो नितराव्यावृत्तत्वात् नापितुरीयेति व्याप्यो हेतुस्तदा- 'भासता कालात्ययापदिष्टत्वम् इन्द्रियति. प्रत्यक्षेण ज्ञानेन राद्धान्तेति आगमप्रमाणेन प्रतिपादीति प्रतिपादितत्वात् नापिप्रत्यनुमानेति नप्रकर.

·- प्रमाणनयतत्यालोकालकार' णसमत्वदूषितम् एतत्पगति एतदेतुतयोपादीयमान निमित्ताधीनात्मला भत्य तस्य परिपन्थीशत्रुभूतो धर्मोऽकर्तृफस्तस्योत्पादनप्रवणानुमानाभा यात् ननुमवतीत्यादि इदमिति पक्ष्यमाणलक्षणम् परिपन्थीनि शत्रुभूतस्प धर्मस्य अकर्तृकत्वस्य जननसमर्थम् भूताधिभूरिति भूतपतिरीश्वरः भूमू- घरेति पृथ्वी २धरादिस्रष्टा न वपुरिति देरशून्यत्वात् निवृत्तिपरमात्मवत् यतोऽत्रेति अनुमाने त्रिनेत्रेति ईश्वररूपोधर्मी धीधनेनेति युद्धिमता भव ता प्रतिपन्नइति ज्ञातः आधारेति , आश्रयद्वारेणानिश्चितत्वव्याघातः वपुर्वन्ध्यतेति हेतुसमीपवर्तीभयन् तीर्यतइति शक्यते यदिपुनरित्या. दि अयमिति त्रिनेत्ररूपा येनेति प्रत्यक्षादिप्रमाणेन मन्मथेति कामवै रिणोनीलकठस्थ तैनवेति प्रमाणेन ततादीति शरीरजननकुशलपढेरेव इयमिति वपुर्थन्ध्यता तत्रेति मृत्युञ्जये तत्राभिधीयते जैन निमित्तेति कार्यत्व व्याप्यमिति हेतुः । आलपितमिति अभिहितम् तद्रव्येति तत्का यत्व द्रव्यद्वारेण पर्यायद्वारेण । (५)-अन्तरिताइति मेघीय' । अनन्तरिता इति घटपटादय पदार्था । खत्तीर्थनाथवृत्तिरिति त्यत्तीथनार्थ वृत्तिवर्तन यस्यति विग्रह । भुवनमावि- भवभूत् प्रांतति एतावता ते पदार्था कार्या यश्च पती स ईश्वर नापि दोला- यभानवेदननिमित्तमिति अनेकान्तिरलक्षणदोषाक्लुपितम् नापि तुरीयव्याप्या- भताप्रतिबद्धमिति कालात्ययापदिष्टदेत्यामासत्वयिर्जितम् । इन्द्रियवेदनेनेति प्रत्यक्षेण । मनुष्णस्तेजोऽधयाकृतस्यादिति यत् । अनुमानेनेति शुचितरशिर कपाल प्राण्यगत्वाच्छपशुक्तियदिति यत् । राधान्तामिधानेनेति आगमाख्येन ब्राह्मणेन सुरा पेया इयत्वात् क्षारयादति षत् । अवाधिताभिप्रेतधर्मधर्म्यनन्तरमतिपादितत्वे. नेति अयाधिनाभितधर्मयामी धर्मा च । अबाधित' सन् अभिप्रेतो धर्मो यस्यासावया- धिताभिमत इत्येय ममाम । नापि प्रत्यनुमानोपमानतानिबन्धनमिति निया शवोऽनित्यधमानुपलब्धे घ्ष प्रकरणसम ॥ एतविपरीतप्रत्यनुमानसम्मयादेव मकारप्रकरण- समदोषा स्पन्दम् । परिपन्थिधर्मोपपादनप्रत्यलमिति अविधेयत्वधर्मोपपादनक्षमम् । आधारदारोति आश्रयद्वारेण । अमतीतखोपद्रवइति असिदतोपप्लय । तेनेति - ·. १२५ टिप द्वयोपेतरनाकरावतारिकायुक्त मानेन । तत्वादीति स्वकीयतत्यादीति झेयम् । धीमद्धतुतेति थुद्धिमद्विधयत्यम् । प्रतिवादिनेति जैनेन। (रत्रा०)-ननु भूभूधराद्यमुत्पादवटवयवित्वेन यदेवं तदेवं यथेन्दी- वरमवयविरूपं पुनरिद तदुत्पादवदेवेत्यनुमानेन तन्नित्यता निर्मूलोन्मू- लितैवेति नैतडीमदृत्तिविधानप्रधानम् । यतो भूभूधरादेवयवित्वमवयवा- रभ्यत्वेन यदाऽवयवातवर्तमानतया मन्यते। न प्रथमविधा विवुधावधा. नधाम'यतोन नामेतत्पृथ्वीपृथ्वीधरप्रभृतिद्रव्यमभूतपूर्वमवयववृन्देन निर्व- तितमिति प्रतिवादिनः प्रतीतिर्विद्यते। यदि पुनरवयववृत्तिभेदो भिधीयते तदानीमवयवत्वेन दोलायमानतात्र । यतो ऽवयवोऽयमवयवोऽयमितीत्थं बुद्धिवेद्यमवयवत्वमवयववितानवृत्ति मवति । न पुनरुत्पादपराधीनं नित्य त्वेन । ननु नार्थोऽनेन दुर्भेदप्रबन्धप्रतिपादनेन । प्रतीतोऽयमवयवी तावदा- दिविततेरविवादेन पद्मपत्रपात्रदात्रादिरिति न नाम न प्रतीतोऽपि त्वात्मा ऽपि तथा नियमेन प्रतीतो वर्तते ।नपुनरुत्पादवानित्यनुमेयतत्तुल्यतदिरु- द्धवृत्तित्तोपद्रवः। यदि तु पर्यायद्वारा निमित्ताधीनात्मलामत्व भूमूधरादेर- मिधीयते । तदा नरामरादिपर्यायद्वारोत्पद्यमानाऽत्मनोऽपि वुद्धिमदुत्पाद्यैः स्वमापद्यते। ननु नरामराद्युत्पादनप्रत्यलधर्माधर्मोत्याद्यानुभवायतनभूती तथाविधा तनुरेवोत्पद्यते । न पुनरात्मा लवमात्रतोप्यनादिनिधनत्वेन यदि पुनरात्माप्युत्पत्तिविपत्तिधर्मा भवति । तदानीं भूतमात्रतत्त्ववादिम- तापत्तिरात्मनः पूर्वोत्तरभवानुयायिनोऽभेदिनोऽनभ्युपेतत्वेनेति। तन्नबन्धुरं यतो यद्यात्मनो भिन्नरूपतवाऽऽवेद्यते तदाऽन्यतरनरामरादिभववयैवाय- मपरिमेयात्मीयानुभवनीयतत्तद्भवपर्यायप्रबन्धानुभवनेन द्वितीयादिमवानु- भववान्न भवितुमुपपद्यते । वेद्यतेवनेनेय भवपर्यायपरपरेति तद्रूपतया- ऽयमुत्पत्तिमानिति नियम्यते । नाप्येव भूतमात्रतत्ववादितापत्तिरात्मनो- द्रव्यरूपतया नित्यताम्युपायेन पूर्वोत्तरभवप्रतीतितः । तन्मतेन तु न नाम द्रव्यतया नित्यं वेदनं वर्तते यतो भूतधर्मतयाऽनेन प्रतिपादित- मेतत् । तथैतदनुमानधर्मीन्द्रियोद्भतबोधेनार्द्धतो बाध्यते । रूपं ध्वनिरपि ।

·१२६ प्रमाणनयतच्यालोकालकार' नयनोत्थप्रथाप्रत्येयमित्यादिवत्। यतोऽत्र दोलायमानविधानतत्परनरव्या- पारः । पृथ्वीपृथ्वीधराभ्रतरुपुरन्दरधनुरादिवित्रानो धर्मी प्ररूपितः । तत्रत्वभ्रतरुविद्यदादेरिदानामप्युत्पद्यमानतया वेद्यमानतनोविधातानोप लभ्यते । ननु भवत्येव वाधेय यद्येतद्विधानावधानप्रधान. पुमानिन्द्रिय- प्रभवप्रमालम्बनीभूनोऽम्युपेतो भवतियावतातीन्द्रियोयमिति नायमुपद्रवः प्रभवति तदनभिधानीयम् । यतो व्याप्तिप्रतिपादनमत्यलं मानमन्द्रिय- दारोद्भत वेदन तवाभिमतम् । धूमानुमानवत् धूमानुमानेपि न पारावारो- इवौदर्यतनूनपात्तदितरतनूनपानल्यत्वेन व्याप्तिः प्रतीतेतीन्दियो- द्भववेदनवेद्यमावालंबनेनैवाऽनेनाऽनुमानेन भवितव्यमन्यथातु तेन व्या. प्तिप्रतीतिदुरुपपादेव । ततोपि तत्र व्याप्त्यनालम्वनीभूतेन तेन बुद्धिमन्निमित्तेनानुमेयतापि नादियते । तथालेन प्रतिपादितं खेतद- बेन्द्रियबोधावबोध्यतया नियमेनाभ्युपेतव्यम् यदित तथाभ्युपेयते तदा नैतन्निमित्त तरुविद्युदादेरुपलभ्यते । ततोऽनेन चेदनेनात्र बाधो भग्त्येव । मनु धूमानुमानप्रत्याय्यतनूनपातोऽप्येवमनेन वेदनेन वाधो भवति । यतो न तत्रापि विधीयमानानुमानेन प्रमात्रा तनून- पादिन्द्रियवेदनेन वेद्यते । तदमनोरम यतोवानुमातुर्व्यवधिर्विद्यते- व्यवधिमान्पुनः पदार्थो नेन्द्रियालम्बनीभवतीति तदनालम्वनीभूतः पर्व- ततनूनपान तेन वाधितुं पार्यते । यदा पुन प्रमाता तत्र प्रवृत्तो भवति तदानीमव्यवधावानय तनुनपात्तेनोपलम्यते । तरुविदुल्लताम्रादि- बुद्धिमन्निमित्त तु तत्र प्रवर्त्तमानेनापि नितरामवधानवतापि नोप- लम्यते। ततो भवति तत्रेन्द्रियोद्भववोषबाधेति । ततोऽपि तथाविधधर्म्य- ऽनन्तरनिमिनाधीनात्मलामत्वरूपव्याप्यप्रतिपादनेन त्वन्मतेन तुरीय- "व्याप्यामलोपनिपातः । मन्गतेन त्वन्तयाप्तेरभावेनानियतप्रतिपत्ति- निमित्ततात्र व्याप्यपराभूतिः । तथेद निमित्ताधीनात्मलामत्वं यदि तन्मात्रमेव व्याप्यत्वेन प्रतिपाद्यते । तदा नामितपदार्थप्रतीतिनिर्व- नपर्याप्तमनुपलब्धपूर्वोत्पत्तिव्यापारेन्द्रमोमर्त्यपूर्वत्वप्रतीत्यर्थोपात्तमृन्म- ·टिप द्वयोपेतरत्नाकरावतारिकायुक्तः यत्ववत् । न नाम निपेन्द्रमोर्मेन्मयत्वमपि मियते । ननु यद्यपि सन्मयत तुल्यमवोभयत्रापि तथापि नेन्द्रमोऽन्यो मानवपूर्वत्वेन प्रतीतो विद्यते ततो विवादपदापन्नोऽप्ययं तत्तुल्यत्वेन न मर्त्यनिर्वयों भवति तन्ना वदातस्यतोऽत्रापि न भूभूधरभुवनादिप्रायः पदार्थोऽन्योवुद्धिमन्निमित्त पेतः परिभावितो वर्त्तते । ततो विवादपद्धतिप्रतिबद्धोऽध्ययन तथा भवि लभते । ननु निपादिविद्यते धुद्धिमन्निमित्तोपेतः परिभावितो ऽतो विवादापन्नोऽपि तथाऽनुमातुमनुरूपः । तदवयं यतोऽन्यत्रापि निपा दिख मानवनिर्वयो विभावितो विद्यते । ततः पुरन्दरमूर्तीऽपि तन्निर्वयो नितरांभावितव्यम् । ननु नरनिर्मितनिपादितः पुरन्दरमूवरूप्यमुपल भ्यते। ततो न तत्र मर्त्यनिवर्त्यतानुमानमुपपन्नम् यद्येवं तदानीमेतद्वैरूप निपादितो भूभूधरभुवनादेरपि परिभाव्यते यतो निपादिना ऽनुपलब्ध बुद्धिमद्यापारात्मनाप्युपलब्धेन नियमतो निर्वतितोऽयं मतिमतेति बुद्धि रुत्पाद्यते ।न पुनर्भुवनादिना ततो न निमित्ताधीनात्मलाभवमात्रं घुष्टि मद्धेतुत्वप्रतीतिविधानवन्धुरमा यदातुधरित्रीधरित्रीधरत्रिभुवनादिविधा नप्रतीतम् तदानीं त्रिनयनो भुवनभवनान्तर्भाविभाववातप्रद्योतनप्रबल वेदनप्रदीपवानिति निनदानमनोरथपथैवेयमिति । त्यादिवचनद्धये स्यादिकवचनत्रयेण वर्णेस्तु। त्रिभिरधिकर्दशभिरय व्यधायि शिवसिद्धि वसः॥१॥ ति, ते, सि । टा । उस । तथदधन। पबमम । यरलव । (टि०)-अवयविलेनेति अपयवित्वात् इदमिति भूभूधरादि तन्नित्यो पृथ्वीपर्वतादि सनातनत्वम् नैतद्वृत्तीति नैतच्चतुरचेतश्चमत्कारका अवयवेति अवयवैरारभ्यमाणत्वात्पर्वतादे यथा तन्तुभिः पटः क्रिय अवयवसमूहे वर्तमानत्वात्तस्य यथा तन्तुएपद इति वा यथा फिलाग्भूतपू पटाद्यययययन्देन निर्यते तथा पर्वतायो नानादिसिद्धत्वात् ते अभूतपूर्वमविद्यमानम् प्रतिवादिनी जैनस्य यदिपुनरित्यादि अवयवले नेति अवयवसामान्येन वा अवयववृत्तित्वेन दोलेति पक्षसपक्षविपक्ष त्तिस्पलक्षणानकान्तिकत्वम् अन्न हेतौ अनेनदुर्भदेति दुष्टविकल्पोत्पादने ·१२८ प्रमाणनयतत्त्वालोकालंकार ननुनामेति अवयवीप्रसिदएव पुनरास्मापि तथेति अवयपित्वेन अनु- मेयेति अनुमेय पक्ष तत्तुल्य सपक्ष तद्विरुडो विपक्षः तत्र पृत्तित्व पक्षप्तपक्षविपक्षलक्षणानकान्तिकस्यम् अनुभवेति आत्मनो भोगायतनभूता तथाविधति नरामरादिरूपा भूतमात्रेति भूतचतुष्टयवादिनो नास्तिकस्य मतप्रसङ्गः अमेदिनइति एकाकिन. अभ्युपेतेति अनङ्गीकृतत्वातू अभि- ) न्नरूपतेति एकस्वभावता तदाऽन्यतरस्मिन्नेकस्मिन्नरभवेऽमरभये धावत मानः अयमिति आत्मा अपरिमेयेति अपरिमितानामपाराणां स्वकी यानुभवनीयाना नरामरादिभवपर्यायाणाम् अनेनेति आत्मना तद्रूप तयेति भवपर्यायवेदनरूपतया अयमिति आत्मा नियम्यते इति निश्चीयते भूतमात्रेति नास्तिकत्वम् तन्मतेनेति चार्वाकाभिप्रायेण अने- नेति लोकायितेन एतदिति वेदनम् तथैतदित्यादि एतस्य नैयायिकन- तिपन्नस्याऽनुमानस्य धर्मी भूभूधरार्दिक बुद्धिमद्विधेयमित्यत्र इन्द्रियेति प्रत्यक्षेण अर्द्धतइति अशेनेत्यर्थः दोलायमानेति दोलायमानोविधान तत्परनरव्यापारी यन्त्र तथा सन्दिग्धकर्तृक इत्यर्थ भावनातइति पदार्थ सघातः तत्रेति भावनाते ननुभवतीत्यादि एतद्विधानेति भूभूधरादिजनक- इन्द्रियप्रभवेति प्रत्यक्षज्ञानविलोकनीय मानमिति प्रमाणम् इन्द्रियदा- रोति प्रत्यक्षजानमन्तरेण स्वन्मतऽपि व्याप्तिः सभवति पारावारेति वडवानल: औदर्येति जठरसभूतवहिस्तयारितरः सामान्य पर्वतावष्टन्धो वा तेषां सामान्येन इन्द्रियोद्भवेति प्रत्यक्षज्ञानज्ञेयपदार्थाधारश्रितेन अन्यथेति दृश्यत्वाभावे तेनेति ऐन्द्रियनानेन ततोऽपीति ततथ तत्रेति साधने व्याप्त्यनालम्बेति अदृश्येन धुदिमत्की अनुमेयेति व्याप्त्यनालम्पनीमूत साध्य न भवतीत्यर्थः तथात्वेनेति अनुमेयतया पतदितियुद्धिमन्निमित्त अत्रेति अनुमाने इन्द्रियबोधति प्रत्यक्षयंदनवेद्य तया यदितुतथेति प्रत्यक्षज्ञयतया एतदिति युद्धिमत्पूर्वकम् ततोऽनेनेति ऐन्द्रिपप्रत्यक्षेण अत्रेति अनुमानधम्मिाण अशेन अनेनेति ऐन्द्रिय- प्रत्यक्षेण तत्रापीति कृशानुविषयाऽनुमानेपि विधायमानेति विधायमान- ·टिप द्वयोपेतरनाकरावतारिकायुक्त १२९ मनुमान येन स तथा तेनाऽत्र पहुवाहिः तदनालम्बेति इन्द्रियगोचरातीतः तेनेति ऐन्द्रियेण यदापुनरित्यादि तत्रेति यहिमपर्वतादिप्रदेशे तेनेति प्रमात्रा तत्रेति तरुमूलोपविष्टेनाऽपि तत्रेति वृक्षादौ पद्धिमन्निमित्तपूर्वके- साध्ये इन्द्रियोद्भवेति प्रत्यक्षज्ञानयाधा तथाविधेति प्रत्यक्षयाधितधर्मध- सर्म्यनन्तरम व्याप्येति हेतुप्ररूपणात् तुरीयेतित्वत्तांभिप्रायेण कालात्यया- पदिष्टहेत्वाभासोपद्रवः मन्मतेनेति ममतर्कपरितणन्यायेन व्याप्यपरा- भूतिरिति अनैकान्तिकत्वमित्यर्थः तन्मात्रमेवेति निर्षिशेषणमेव तदा- नाभिप्रेतेति अभिप्रेतस्य धुद्धिमद्विधेयतयाभिलपितस्य पदार्थस्य भूभू. धरादेनिश्चयोत्पादनसमर्थम् अनुपलब्धः पूर्वमज्ञातः पर्व उत्पत्तिव्यापारो यस्य एव विधस्येन्द्रमावल्मीकशृङ्गस्य मनुष्यनिष्पाद्यनिश्चयनिमित्त गृही- तन्मयत्वक्त् यथा मूर्हामानवकृतः मृन्मयत्वात् कलशवत् एतदनुमानम- लीकम् निपेति घटः, उभयत्रापि घटे इन्द्रमनि प अयमिति इन्द्रमही तत्तुल्येति मानयपूर्वत्वात्प्रतीतान्येन्द्रमूईसाम्येन यतोऽत्रापीति भवत्प्रयुक्ता नुमाने अयमिति भूमूधरादिः पदार्थमसरः तथेति पुहिमन्निमित्ताधी- नात्मलाभरूपः निपादिरिति घटादिः परिभावितइति विचारतः विवा- देति विवादपद्धतिसमारूढो भूभूधरादिरपि तथेति बुद्धिमन्निमित्तोपेत पुरन्दरेति इन्द्रमूर्यापि वल्मीकेनापि तन्निवत्त्येति मानवनिष्पायेन न तत्रेति वरमीकशृङ्गे यद्यवमिनि फुटपुरन्दरमूलाराकारवरूप्पादेव मानव. निष्पाद्यानिष्पाद्यभेदः एतद्वैरूप्यइति वल्मीकोपदिपृवैरूप्यः अनु पलब्धेति पूर्वमज्ञातमतिमच्चक्रजीविकव्यवसायस्वरूपेण ज्ञातेन अय. मिति निपादिः शिवसिद्धीति त्रयोदशभिर्वर्णाभ्यां त्यादेखिभिर्वचनैः स्पादनियमेन शैवाभिमत विश्वस्य शिवकर्तृत्व निरस्त मूरिभि। (५०)-नैतद्धीमदृत्तीत्यादि प्रियाक्यम् । अभूतपूर्वमिति यथा किलाभूतपुर्य- घटाययययय देन निर्ययते तथा नं पर्वताचमादिमिद्धत्वात् तेषाम् प्रतिवादिन इति जेनस्य अवयवत्वेनेति अयययस्यसामान्येन । दोलायमानतेति अनैकान्तिरता । व्याति रति वा पाठ ।

·यम 1 - प्रमाणनयतत्त्वालोकालकार: ननामेति आचार्यवाक्यम् । तथेति अथययित्वेन अनुमेयेति भूभूधरादि । तत्तु. ल्येति घटादि । तदिरुद्धेति आत्मादि । वृत्तितोपद्वइति पक्षसपक्षविपक्षेषु त्रि- प्यपि धत्तमानोऽनकातिकोऽनकात्तिकस्यमित्यर्थ । एटम् तथाविधातनुरिति नराणां तादृशी तिरश्या तादृशी । तन्मतेति गये वेदनमिति चेतना। अनुमानधर्मीति भूभूधरादिरूपी धर्मों अर्द्धतइति अर्थतएकदेशेऽनतरुपमृती प्रत्यक्षयाध दोलायमानेति गये दोलायमानो विधानतत्परनरव्यापारी यस्मिन् स तथा- विध सन्दिग्धातृकात्यर्थ वेद्यमानतनोरिति दृश्यशरीरस्य इन्द्रियप्रभवप्रमाल बनीभूतइति नाथनरदम्याश्रयीभूत । उपद्रवइति एकदेशे प्रत्यक्षयायः । व्याप्तिपति- पादनमत्यलमिति अनुमान हि गृहीतव्यातिक प्रवर्तते । प्याप्तिय प्रत्यक्षेण गृह्यते भव ताम्। तवेति नैयायिकस्य। इन्द्रियोद्भवेत्यादि गये वैद्यशम्देन दृश्यम्। अन्यथेति अदृश्यत्याभावे तेनेति इन्द्रियवेदनेन। ततोऽपीति ततश्च। तत्रेति अनुमाने तेन- घुद्धिमन्निमित्तेनेति अदृश्येन धुद्धिमता फ; । अनुमेयतानाद्रियत इति ध्याप्यनालम्बनीभूत साध्य न भवतीत्यर्थ । तथात्वेनेति व्याप्त्यालम्बनत्वेन एतदिति धुद्धिमन्निमित्तम् । इन्द्रियबोधाववोध्यतयेति प्रत्यक्षमाशतया। तथेति द्रिययो- धाययोध्यतया। विधीयमानानुमानेनेति बहुमोहि । तदनालम्बनीभूतइति इन्द्रियानाध्याभूत । तेनेति द्रिययेदनेन। बुद्धिमन्निमित्तमिति बुद्धिमच तन्नि- मित्तञ्च । तथाविधधर्मीत्यादिगो तथाविधइति प्रत्यक्षयाधित । व्याप्यशब्देन हेतु । तुरीयव्याप्याभत्तोपनिपातइति कालात्ययापदिष्टोपनिपात । अनियत प्रतिपत्तिनिमित्ततेति अनैकान्तिस्त्वम् । निमित्ताधीनारमलामत्वमपि भविष्यति दुखि मद्विधयत्वमपि न भविष्यतीति भाव । तदानाभिप्रेतेति गये अभिप्रेतपदार्थो बुद्धिम कर्तृपत्वम् अनुपलब्धपूर्वोत्पत्तिव्यापारेन्द्रमूर्द्धइति अनुपलब्धपूर्वउत्पत्तिव्यापारी यस्योत समास स हि पिपीलिकादिभिर्नि पाद्यमानो न हट । इद्रमुर्भावल्मीक' । निपेन्द्रमूर्द्धइति घटवल्मीकयो समाहारद्वन्द्वकत्वात् । अन्यइति अनुपलब्धपुओं रपत्तिापारेन्द्रमूर्नोग्य काऽर्थ उपलब्धपूर्वोत्पत्तिव्यापार इत्यर्थ । अयमिति तरुपिधु - - दादि ।

·टिप योपेतरनाकरावतारिकायुक्त' - केवलिनः कवलाहारवत्वे सर्व वित्त्वं विरुध्यत इतीष्टवतो नग्नाटान विघयितुमाहुः । मू०-न चकवलाहारवत्वेन तस्याऽसर्वज्ञत्वं कवलाहारसर्वज्ञत्वयोरविरोधादिति। (रत्रा०)-तथाह्यनयोः साक्षात्परंपरयावा विरोधममिदधीरनहीका तत्र यदि साक्षात्पक्षोपक्षेपदीक्षादक्षा विवक्षेयुः क्षपणकास्तत्थूणम्। नहि सति सार्वज्ञये केवली कवलान नपामोति । प्राप्तानपि नाहतुं शक्नोति।शक्तो- ऽपि वा विमलकेवलाल कपलायनशकया नाहरतीत्यस्ति सम्भवोऽन्त- रायकेवलावरणकर्मणोः समूलकापकपणात् । अथ परंपराकल्पकल्पना- स्वल्पतल्पगा जल्पेयुस्तदप्यल्प्यीयः । यतः किमेवं सति कवलाहारस्य व्यापकं कारणं कार्य सहचरादि वा सार्वइयेन विरोधमधिवसेदशेषमपि चैतत्परस्परपरिहारेण सहानवस्थाऽनेन वा विरुध्येत । प्राचीनेन चेत् तदानीं तावकज्ञानेनापि साकं कवलाहारव्यापकादेः परस्परपरिहार- स्वरूपविरोधसद्भावाद्भवतोऽपि कवलाहाराभावः स्थादित्यहोपुरुषकारो यत्स्वस्यैव प्रभवितासि द्वितीयेन तु नतावद् व्यापकं व्याहन्यते । कवला- हारस्य हि व्यापकं शक्तिविशेपरशादुदरकन्दराकोणे क्षेपः। स च सति सार्व. ये सुतरां सम्भाव्यते । वीर्यान्तरायकर्मनिर्मूलोन्मूलनात् तत्र तत्क्षेपहेतोः शक्तिविशेषस्य सम्भवात् । कारणमऽपि वाह्यमाभ्यन्तरं वा विरोध- मधिरोहेत् । वाह्यमपि कवलनीयं वस्तु तदुपहारहेतुपात्रादिकमौदारिक- शरीरं वा । न प्रथमं यतो यदि सर्ववेदिसंवेदनं कवलनीयपुद्गलैविरोध- धुरां धारयेत् तदानीमस्मदादिसंवेदनमपि तथा स्यान्नखलु तरुणतर- तरणिकिरणनिकरेणान्धकारनिकुरुम्बं विरुद्धं प्रदीपालोकेनापि न तथा भवति तथा च करतललिताहारगोचरज्ञानोत्पादे ऽस्मदादीनामपि तदभावो भवेदित्यहो किमपि नूतनतत्वालोककौशलं यदात्मन्यपि ना- हारापेक्षा अस्मदादो तयोर्विरोधाववोध एव हि तत्र तत्सतिपत्तावुपाय- ·प्रमाणनयतत्वालोकालकारा मोहस्तत्कारणमेवं हि गतिस्थितिनिषद्यादीनामपि स एव कारणं स्यात् तथा च केवलिनि मोहामावात् तासामध्यभावो भवेदिति कुतस्तीर्थप्र- वृत्तिः स्यात् । अथ गत्यादिकम्मैव तत्कारण न मोहस्तहि वेदनीयादिकम्भव कव. लाहारकारण न मोह इत्यपि प्रतिपद्यताम् । अथाघातिकर्मतत्कारणं किमाहारपर्याप्ति मकर्मभेदो वेदनीय वा न दयमप्येतत्मत्येकं तथायुक्त तथाविधाहारपर्याप्सिनामकम्मोदये वेदनीयो. दयावलपवलदौदर्यचलनोपतप्यमानोहि पुमानाहारमाहारयति। एवं च समुदित पुनरेतद्भवति तत्कारण किन्तुन सार्वश्येन विरुध्यते सर्वज्ञेलयापि तदुपगमात् । अथ मोहसहकृतं तत्तत्कारण तदसङ्गत गत्यादिकर्मणामिया- स्यापि मोहसाहायकरहितस्यैव तत्र तत्कारिवाविरोधात् । अथाशुभप्रकृतय एवेनस्य साहायकमपेक्षन्ते नान्यागत्यादयो शुमप्रकृतिश्यमसातवेदनीयरूपेति चेत् । तत्किमियं परिभाषा । अस्मतादौ तथा दर्शनादेवं कल्प्यत इति चेत् ननु शुभप्रकृतयोऽप्यस्मदादी मोहर ता एवं खकार्यकारणकौशलमवलम्बमाना विलोकयांचकिरे ततस्ता अपि तथा स्युस्ततो नैतवयस्य मोहापेक्षस्य तत्कारणलं किन्तु स्वतन्त्रस्य तच्च कैवलिन्यविकलमस्त्येव । तन्नकारण केवलित्वेन विरुध्यते। कार्य तु यदि विरुद्धं तदा तत्तत्र मोत्यादि । अविकलकारणस्तु तत्रो- पद्यमानः कवलाहारोनिवार्य एव किंच किनामाहारकार्य सर्विस्येन हन्यते रसनेन्द्रियोद्भवमतिज्ञान ध्यानविधः परोपकारकरणान्तरायो विसू- चिकादिव्याधिरीर्यापथ पुरीपादिजुगुप्सित कर्मधातूपचयादिना रिरसा निद्वावा। नाद्यः पक्षस्तावन्मात्रेण रसनेन्द्रियज्ञानासम्भवादन्यथा ऽमर- निकरनिरन्तरनिर्मुक्तकुसुमपरिमलादिसम्बन्धात् प्राणेन्द्रियज्ञानमपि भवेत् । न द्वितीय केवलिनः शैलेशीपारम्मात्माग्ध्यानानभ्युपगमार कार्यमित्यपि पाठातरम् । २ तेनेत्यपि पाठान्तरम् । प्रा ·- टिप द्वयोपेतरत्नाकरावतारिकायुक्तः तत्र च कवलाहाराखीकारात् तध्यानस्य च शाश्वतलादन्यथा गच्छ- तोऽपि कथन्नैतद्विघ्नः स्यात् न तृतीयस्तृतीययाममुहूर्त्तमात्र एव भगवतां भुक्तेः शेषमशेषकालमुपकारावसरान्न चतुर्थः । परिज्ञाय हितमिताहारा- भ्यवहारात् । न पञ्चमो गमनादिनापीर्यापथप्रसङ्गात् । न पष्ठो यतस्त. स्मिन् क्रियमाणे तस्यैव जुगुप्सा सम्पयेताऽन्येषां वा । न तावत्तस्यैव भग. वतो निर्मोहत्वेन जुगुप्साया असम्भवात् । अथाऽन्येषां तत्किमनुजदनु- जामरेन्द्रतद्रमणीसहस्रसङ्घलायां समायामनंशुके भगवत्यासीने सा तेपां न सञ्जायते । अथ भगवतः सातिशयत्वान्नतन्नाग्न्यं तेषां तद्धेतुस्तहि तत एव तन्नीहारस्व मांसचक्षुषामदृश्यत्वान्न दोषः सामान्यकेवलिमिस्तु विविक्तदेशे तत्करणादोषामावः । नाऽपि सप्तमाष्टमौ रिरंसानिद्रयोर्मोह- नीयकार्यवाद्भगवति तु तदभावात् । तन्न कार्यमपि तस्य तेन विरुध्यते । नापि सहचरादि यतस्तत्सहचरं छद्मस्थत्वमन्यद्वा निगदेत। न तावदाद्य- मुभयवाद्यविवादास्पदत्वेनासिद्धेः अस्मदादौ तथा दर्शनात् तत्साहच- यनियमोपगमे गमनादेरपि तत्सहचरं स्यात् । अन्यत्तु करवऋचालनादि भवति तत्सहचरं नतु केवलित्वेन विरुद्धं । एवमुत्तरचरादिकमपि न केव- लित्वेन विरुध्यत इति स्थितं कवलाहारसर्वज्ञत्वयोरविरोधादिति हेतु सिद्धिवधूसम्बन्धबन्धुर इति । इतिप्रमाणनयतत्त्वालोकालकारेश्रीरत्नप्रभाचार्यविरचितायां रत्नाकराय- तारिकारयलपुटीकायां प्रत्यक्षस्वरूपनिर्णयो नाम द्वितीयः परिच्छेदः॥२॥ (टि०)-तस्यति अन्तरायविलयस्य साफल्येनेति सकलतया सर्वथान्त- रायस्य नाशे केवलोत्पत्तिरिति भावः तत्कारणमिति कपलाहारकारणम् सर्वत्रापीति अस्मदादौ सर्वज्ञत्वे च इयमिति भोजनेच्छा द्वितीयेविति अस्मदादावेवेति पक्षे अस्मदादी भोजनेच्छा वर्तते नचसर्वज्ञेइति नः पक्षकक्षाप्रविष्टो भवान सएवेति मोहएव तथाचेति मोहस्य गत्यादिकार- गत्वे सति तेषामपीति गतिस्थितिनिपद्यादीनाम् अवगत्यादीत्यादि तत्कारणमिति गतिस्थितिनिपद्यादिकारणम् तथायुक्तमिति कवलाहा- रकारणमुचितम् समुदितामिति मिलितम् एतदिति आहारपर्याप्ति- ·६ १३४ प्रमाणनयतत्वालोकालकार मोहस्तत्कारणमेव हि गतिस्थितिनिषद्यादीनामपि स एव कारणं स्यात् तथा च केवलिनि मोहाभावात् तासामध्यमावो भवेदिति कुतस्तीर्थप्र- वृत्तिः स्यात् । अथ गत्यादिकम्मैव तत्कारण न मोहस्तहि वेदनीयादिकमेव की लाहारकारण न मोह इत्यपि प्रतिपद्यताम् । अथाघातिकर्मतकारण किमाहारपर्याप्ति मकर्मभेदो वेदनीय वा न यमप्येतत्प्रत्येक तथायुक्त तथाविधाहारपर्याप्तिनामकम्र्मोदये वेदनीयो- दयमवलमज्वलदौदर्यज्वलनोपतप्यमानाहि पुमानाहारमाहारयति । एवं च समुदित पुनरेतद्भवति तत्कारणं किन्तुन सार्वत्येन विरुष्यते सर्वज्ञेलयापि तदुपगमात् । अथ मोहसहकृतं तत्तत्कारण तदसङ्गतं गत्यादिकर्मणामिवा- स्यापि मोहसाहायकरहितस्यैव तत्र तत्कारित्वाविरोधात् । अथाशुमप्रकृतय एवैतस्य साहायकमपेक्षन्ते नान्यागत्यादयो शुभप्रकृतिश्चेयमसातवेदनीयरूपेति चेत् । तत्किमिय परिभाषा । अस्मनादौ तथा दर्शनादेव कल्प्यत इति चेत् ननुशुभप्रकृतयोऽप्यस्मदादी मोहरता एवं स्वकार्यकारणकौशलमवलम्बमाना विलोकयांचकिरे ततस्तो अपि तथा स्युस्ततो नैतद्वयस्य मोहापेक्षस्य तत्कारणल किन्तु खतन्त्रस्य तच्च केवलिन्यविकलमस्त्येव । तन्नकारण केवलित्वेन विरुध्यते। कार्य तु यदि विरुद्ध तदा तत्तत्र मोत्यादि । अविकलकारणस्तु तत्रो- त्पद्यमानः कवलाहारोनिवार्य एव किंच किनामाहारकार्य सर्वियेन हन्यते रसनेन्द्रियोद्भवमतिज्ञान ध्यानविनः परोपकारकरणान्तरायो विस- चिकादिव्याधिरीर्यापथ पुरीपादिजुगुप्सित कर्मधातूपचयादिना रिरसा निद्राचा । नाद्यः पक्षस्तावन्मात्रेण रसनेन्द्रियज्ञानासम्भवादन्यथा ऽमर- निकरनिरन्तरनिर्मुक्तकुसुमपरिमलादिसम्बन्धात् प्राणेन्द्रियज्ञानमपि भवेत् । न द्वितीय केवलिनः शैलेशीप्रारम्भात्याग्ध्यानानभ्युपगमात् १ सत्कार्यामत्यपि पाठातरम् । २ तेनेरयपि पाठान्तरम्।

·- टिप द्वयोपेतरनाकरावतारिकायुक्तः तत्र च कवलाहारास्वीकारात् तध्यानस्य च शाश्वतत्वादन्यथा गच्छ- तोऽपि कथन्नैतदिनः स्यात न तृतीयस्तृतीययाममुहूर्त्तमात्र एव भगवतां भुक्तेः शेपमशेषकालमुपकारावसरान्न चतुर्थः । परिज्ञाय हितमिताहारा- भ्यवहारात् । न पञ्चमो गमनादिनापीर्यापथप्रसङ्गात् । न षष्ठो यतस्त. स्मिन् क्रियमाणे तस्यैव जुगुप्सा सम्पद्येताऽन्येषां वा । न तावत्तस्यैव भग. बतोनिम्मोहत्वेन जुगुप्साया असम्भवात् । अथाऽन्येषां तत्किमनुजदनु- जामरेन्द्रतद्रमणीसहस्रसङ्घलायां सभायामनंशुके भगवत्यासीने सा तेपां न सञ्जायते । अथ भगवतः सातिशयत्वान्नतन्नाग्न्यं तेषां तद्धेतुस्तहि तत एव तन्नीहारस्य मांसचक्षुषामदृश्यत्वान्न दोषः सामान्यकालिभिस्तु विविक्तदेशे तत्करणादोषाभावः । नाऽपि सप्तमाष्टमौ रिरंसानियोर्मोह- नीयकार्यत्वाद्भगवति तु तदभावात् । तन्न कार्यमपि तस्य तेन विरुध्यते । नापि सहचरादि यतस्तत्सहचरं छमस्थत्वमन्यद्वा निगदेत। न तावदाद्य- मुभयवाद्यविवादास्पदत्वेनासिद्धेः अस्मदादौ तथा दर्शनात् तत्साहच- यनियमोपगमे गमनादेरपि तत्सहचरं स्यात् । अन्यत्तु करवऋचालनादि भवति तत्सहचर नतु केवलित्वेन विरुद्धं । एवमुत्तरचरादिकमपि न केव- लिलेन विरुध्यत इति स्थितं कवलाहारसर्वज्ञलयोरविरोधादिति हेतु सिद्धिवधूसम्बन्धवन्धुर इति । इतिप्रमाणनयतत्त्वालोकालकारेश्रीरत्नप्रभाचार्यविरचिताया रत्नाकराव- तारिकारयलधुटीकायां प्रत्यक्षस्वरूपनिर्णयो नाम द्वितीयः परिच्छेदः॥२॥ (टि०)-तस्येति अन्तरायविलयस्य साकल्येनेति सकलतया सर्वथान्त- रायस्य नाशे केवलोत्पत्तिरिति भावः तत्कारणमिति कवलाहारकारणम् सर्वत्रापीति अस्मदादौ सर्वज्ञत्वे च इयमिति भोजनेच्छा द्वितीयेविति अस्मदादावेवेति पक्षे अस्मदादी भोजनेच्छा वर्तते नवसर्वज्ञेइति नः पक्षकक्षाप्रविष्टो भवान सएवेति मोरएव तथाचेति मोहस्य गत्यादिकार- पात्वे सति तेषामपीति गतिस्थितिनिपद्यादीनाम् अवगत्यादीत्यादि तत्कारणमिति गतिस्थितिनिपद्यादिकारणम् तथायुक्तमिति कवलाहा- रकारणमुचितम् समुदितमिति मिलितम् एतदिति आहारपर्याप्ति- ·१३६ प्रमाणनयतत्यालोकालकार: वेदनीयकर्मद्वयम् तत्कारणमिति कवलाहारकारणम् तदुपगमादिति आ- हारपर्यामिवेदनीयकर्मद्यस्याङ्गीकारात् अस्याऽपीति आहारपर्याप्तिवेदनी- यद्यस्य तत्रेति सर्वज्ञे तत्कारिवेति कवलाहारकारित्वाविरोधात् एतस्येति मोहस्य इयमितिआहाररूपा परिमापेति सिधान्तभाणतम तथादर्शना- दिति आहारस्यासातारूपस्यावलोकनात् ततस्ताइति शुभप्रकृतपः तथेति मोहसरकृता एव भवेयुःतचेति स्वतन्त्र द्वय तदातदित्यादि तदिति कार्यम् तत्रेति सर्वज्ञे तत्कार्यमिति आहारकार्यम् तेनेति सर्वज्ञेन तावन्मात्रणेति कपलाहारसम्बन्धमात्रेणैव किन्तुक्षयोपशमेनैव सशस्य विन्द्रियगानकर्म सर्पधा क्षीणम् अन्यथेति इन्द्रियज्ञानकर्मणि अक्षीणे सति तयानस्यति केवलिध्यानस्य केवलिनः शैलेशीप्रारम्भात् ध्यानानभ्युपगमात् तन्न च कवलाहारास्वीकारात् अन्यथेति आशाश्वतत्वे एतद्विनइति ध्यानान्तरायः अथान्येषामित्यादि सेति जुगुप्सा तेषामिति अन्येपा मानवादीनाम् तन्नाग्न्यमिति भगवन्निरावरणता तेषामिति अमरेन्द्रादीनाम् तदेवरिति जुगुप्साकारणम् ततएवेति सातिशयत्वादेव तनीहारस्यति सर्यज्ञनीहा- रस्य तत्करणादिति नीहारकरणात् तदभवादिति रिरसानिद्राभावात् तन्नेत्यादि तस्येति कलयाहारस्थ तेनेति सर्वज्ञत्वेन अस्मदादावित्यादि तथेति आहारच्यभस्थत्वयोः साहचर्यावलोकनात् तत्साहचर्येति सर्वशे- ऽपि च्चमस्थत्वसाहचर्यनिश्चये सति तदिति छमस्थत्वम् । इति श्रीसाघुपूर्णिमागच्छीयश्रीमदाचार्यगुणचन्द्रसूरिशिष्य प. ज्ञानचन्द्र- विरचिते रक्षाकरावतारिकाटिप्पणके द्वितीय: परिच्छेद समास॥ (प)-अथमोहसहकृतमिति गो अस्येति माहारपर्याप्तिघेदनीयस्य । तत्रेति मावस्ये। तत्कारित्वाविरोधादिति कघलाहारकारित्याविरोधात् । अस्वीकारा- दिति अम्मामि श्वेताम्बरैरपि। द्वितीयपरिच्छेदस्थलसण्या। उपमानस्याक्त्तिरभावस्य समयस्य ऐतिहस्य प्रातिभस्य च पृथक्मामाण्यनिरा- करणानि ॥ चक्षुष प्राप्यकारिस्वमिरास २॥ श्रोत्रस्य प्राप्यकारितानिरास ३॥ तमश्छाय- योद्धव्यवस्थापनम् ४॥ मीमासकाभिप्रायेण सर्वशनिषधीयस्तस्य निराकरणम् ५॥ ईश्वरसृष्टि, निराकरणम् ६॥ केयलिन कपलाहारो नास्तीति वादिदिगम्बरनिराकरणम् ॥७॥ एच सप्न । → इति द्वितीयपरिच्छेद् समात*