·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः।
ग्रन्थाङ्:४२
पदपाठयुता
कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता।
(तत्र प्रथमकाण्डगतसप्तमपपाठकान्तर्गतदशमानुवाकमारभ्य
प्रथमकाण्डसमाप्तिपर्यन्तस्तृतीयो भागः (३))
एतत्पुस्तकम्
दे • शा० रा. रा. “काशीनाथ शास्त्री आगाशे" इत्येतेः
संशोधितम् ।
हरि नारायण आपटे
इत्यनेन
पुण्याख्यपत्तने
आनन्दाश्रममुद्रणालये
आयसाक्षरैर्मुद्रयित्वा
प्रकाशितम् ।
शालिवाहनशकान्दाः १८२३
ख्रिस्ताब्दाः १९०१
( अस्य सर्वेऽधिकारा रानशासनानुसारेण स्वायत्तीकृताः)
मूल्यं पादोनरूपकत्रयम् २०१२ ॥

·१०५९ प्रपा ०७अनु०१०] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ( वाजपेयोपयुक्तानहोमाभिधानम् ) ( अथ प्रथमाष्टके सप्तमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ।) Ramolana MAHEND RADIO ANUSA वाजस्येमं प्रसवः मुंषुवे अग्रे सोम राजा- नमोषधीष्वप्सु । ता अस्मभ्यं मधुमतीर्भवन्तु वय राष्ट्र जांनियाम पुरोहिताः । वास्येदं प्रसव आ बभूवेमा च विश्वा भुवनानि सर्वतः स विराज पयति प्रजानन्प्रजां पुष्टिं वर्धय- मानो अस्मे । वास्येमा प्रेसवः शिश्रिये दिवमिमा च विश्वा भुवनानि सम्राट् । अदि- सन्तं दापयतु प्रजानन्रयिम् (१) च नः सर्ववीरां नि यच्छतु । अग्ने अच्छा वदेह नः प्रति नः सुमना भव । प्र णो यच्छ भुवसते धनदा असि नस्त्वम् । प्र णो यच्छत्वर्थमा प्र भगः प्र बृहस्पतिः । प्र देवाः प्रोत सूनृता प्र वाग्देवी देदातु नः । अर्यमणं बृहस्पति- मिन्द्रं दानाय चोदय । वाचं विष्णु५ सरस्व- ती सवितारम् (२) च वाजिनम् । सोमर राजानं वरुणमग्निमन्वारंभामहे । आदित्या- न्विष्णु५ सूर्य ब्रह्माणं च बृहस्पतिम् । देवस्य वा सवितुः प्रेसर्वेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्या५ सरस्वत्यै वाचो यन्तुर्य- Maa WAInsura MOLAN Noun ·१०६० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता [१प्रथमकाण्डे- ( वाजपेयोपयुक्तानहोमाभिधानम् ) न्त्रेणाग्नेस्त्वा साम्राज्येनाभि पिंञ्चामीन्द्रस्य बृहस्पतेस्त्वा साम्राज्येनाभि षिञ्चामि (३)॥ ( रयि सवितार ५ षट्त्रि५ शच्च । ) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके सप्तमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ 30 JAN (अथ प्रथमाष्टके सप्तमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः।) - Matar Amoor Masti वाज॑स्य । इमम् । प्रसव इति प्र–सवः। सुषुवे । अz । सोमम् । राजानम् । ओषधीषु । अप्स्वियं- प्–मु । ताः । अस्मभ्यमित्यस्मभ्यम् । मधुमती- रिति मधु-मतीः । भवन्तु । वयम् । राष्ट्रे । जाग्रि- याम । पुरोहिता इति पुरः-हिताः । वाजस्य । इदम् । प्रसव इति प्र–सवः । एति । बभूव । इमा। च । विश्वा । भुवनानि । सर्वतः । सः । विराज- मिति वि-राजम् । परीति । एति । प्रजाननिति प्र-जानन् । प्रजामिति प्र-जाम् । पुष्टिम् । वर्धय- मानः । अस्मे इति । वाजस्य । इमाम् । प्रसव इति प्र–सवः । शिश्रिये । दिवम् । इमा । च । विश्वा । भुवनानि । सम्राडिति सम्राट् । अदि- सन्तम् । दापयतु । प्रजाननिति प्र-जानन् । Mainion - ·RA AN NE - Santanuman HION प्रपा०७अनु०१०] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ( वाजपेयोपयुक्तानहोमाभिधानम् ) रयिम् (१)। च। नः । संवैवीरामिति सर्व- वीराम् । नीति । यच्छतु । अग्ने। अच्छे । वद् । इह । नः । प्रतीति । नः । सुमना इति सु-मनाः । भव । प्रेति । नः । यच्छ । भुवः । पते । धनदा इति धन-दाः । असि । नः । त्वम् । प्रेति । नः । यच्छतु । अर्थमा । प्रेत । भगः । प्रेति। बृहस्पतिः। प्रेति । देवाः । प्रेत । उत । सूनृता । प्रेत । वाक् । देवी । ददातु । नः । अर्यमणम् । बृहस्पतिम् । इन्द्रम् । दानाय । चोदय । वाचम् । विष्णुम् । सरस्वतीम् । सवितारम् (२)। च । वाजिनम् । सोमम् । राजानम् । वरुणम् । अग्निम् । अन्वार- भामह इत्यनु आरंभामहे । आदित्यान् । विष्णुंम् । सूर्यम् । ब्रह्माणम् । च । बृहस्पतिम् । देवस्य । खा। सवितुः । प्रसव इति प्र-सवे । अश्विनौः। बाहुभ्यामिति बाहु–भ्याम् । पूष्णः । हस्ताभ्याम् । सरस्वत्यै । वाचः । यन्तुः । यन्त्रेण । अग्नेः। त्वा साम्राज्येनेति साम्राज्येन। अभीति । सिञ्चामि । इन्द्रस्य । बृहस्पतेः । त्वा । साम्राज्येनेति साम्- राज्येन । अभीति । सिञ्चामि (३)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे प्रथमा- ष्टके सप्तमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ । - MORNIN ·१०६२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे-- ( वाजपेयोपयुक्तानहोमाभिधानम् ) (अथ प्रथमकाण्डे सप्तमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः । ) moom नवमे यूपारोहणमुक्तं दशमेऽन्नहोमा उच्यन्ते । कल्पः-“अथास्यैतत्पुरस्तादौदुम्बरे द्रोणे सौषधमाज्येन समुदायुतं भवति तस्यौदुम्बरेण वेणोपघातं सप्तानहोमाञ्जुहोति वाजस्येमं प्रसवः सुषु- वे अग्रे सोममिति" इति । तत्रेयमृक्पथमा- वाजस्येमं प्रसवः सुषुवे अग्रे सोम राजान- मोषधीष्वप्मु । ता अस्मभ्यं मधुमतीभवन्तु वय राष्ट्रे जाग्रियाम पुरोहिताः ।, इति । वाजस्यान्नस्योत्पादकः परमेश्वर ओषधीष्वप्सु च सारभूतमिमं सोमं वल्लीरूपं राजानं दीप्तिमन्तं पदार्थमश्रे सृष्ट्यादौ सुपुत्र उत्पादयामास । ताश्चौ- षधय आपश्चास्मदर्थ-मधुमतीर्माधुर्योपेता भवन्तु । वयमप्यस्मिन्त्राष्ट्रे पुरोहिता यागानुष्ठानादौ पुरोगामिनो जाग्रियाम जागरूका भूयास्म ।। अथ द्वितीया- वाजस्येदं प्रसव आ बभूवेमा च विश्वा भुव- नानि सर्वतः । स विराजं पर्योति प्रजान- प्रजां पुष्टिं वर्धयमानो अस्मे ।, इति । वाजस्य प्रसवः परमेश्वर इदमनुष्टीयमानं कर्माऽऽबभूव भावितवानुत्पादि- तवान् । इमानि सर्वाणि भुवनानि सर्वत उत्पादितवान् । स परमेश्वरोऽस्मे अस्मदर्थं प्रजा पुष्टिं च वर्धयमानः प्रजाननस्मदभिप्रायं प्रकर्षण जानानो विराजं हूयमानमन्नं पयति सर्वतः प्रामोतु । अन्नं वै विराडिति श्रुतिः ।। अथतृतीया- वाजस्येमां प्रसवः शिश्रिये दिवमिमा च विश्वा भुवनानि सम्राट् । अदि- सन्तं दापयतु प्रजाननाय च नः सर्ववीरां नि यच्छतु ।, इति । वाजस्य प्रसव ईश्वर इमां दिवमिमानि चान्यानि सर्वाणि भुवनानि ·woun प्रपा०७अनु०१०] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ( वाजपेयोपयुक्तानहोमाभिधानम् ) शिश्रिय आश्रितवान् । सर्वेषां च भुवनानां राजा भूत्वाऽदित्सन्तं हवितु. मनिच्छन्तं मां प्रजानन्मदीयबुद्धिप्रेरणेन हविर्दापयतु । ततो नोऽस्मभ्यं सर्व- वीरां पुत्रभृत्यादयः सर्वे वीरा यस्याः सा सर्ववीरा तादृशी रयिं धनं च नियच्छतु नियमेन ददातु ॥ अथ चतुर्थी- अग्ने अच्छा वदेह नः प्रति नः सुमना भव । प्र णो यच्छ भुव- स्पते धनदा असि नस्त्वम् ।, इति । हेऽन इहास्मिन्कर्मणि नोऽस्माकमच्छाऽऽभिमुख्येन वद हितं कथय । नोऽस्मान्मति सुमनाः करुणाईचित्तो भव । हे भुवस्पते भूमिपते नोऽस्मभ्यं प्रकर्षेण यच्छ धनं देहि । यस्मात्त्वमस्मत्स्वामी सन्नोऽस्मभ्यं धनदा आसि ।। अथ पञ्चमी प्रणो यच्छत्वर्यमा प्र अगःप्रबृह- स्पतिः । प्र देवाः प्र देवाः प्रोत प्र वाग्देवी ददातु नः।, इति । षभिः प्रशब्दैः प्रयच्छत्विति प्रददात्वित्यन्वये सत्येतानि षड्वाक्यानि भवन्ति । अर्यमभगबृहस्पतयो देवेपूत्तमत्वाद्विप्रपरिव्राजकन्यायेन पृथनिर्दि- श्यन्ते । तेभ्योऽन्ये त्वत्र देवशब्देनोच्यन्ते । ते सर्वे नोऽस्मभ्यं धनं प्रयच्छन्तु। उतापि च सूनृता प्रियवागभिमानिनी देवता या चान्यवाङ्मात्राभिमानिनी देवता ते उभे धनं प्रयच्छताम् ।। अथ षष्ठी- अर्यमणं बृहस्पतिमिन्द्रं दानाय चोदय । वाचं विष्णु सरस्वती सवितारं च वाजिनम् ।, इति । हे ईश्वर पुनरस्मभ्यं दातुं धनस्य दानायार्यमादीश्वोदय प्रेरय । वाक्स- रस्वत्योः पूर्वोक्तसूनृतावाचोरिव भेदो द्रष्टव्यः । वाजिनमनाधिपतिम् ।। अथ सप्तमी- सोम राजानं वरुणमग्निमन्वारभामहे । आदि- त्यान्विष्णु सूर्य ब्रह्माणं च बृहस्पतिम् ।, इति । प्रोत सूनृता । । wami ·१०६४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता [१प्रथमकाण्डे- ( वाजपेयोपयुक्तानहोमाभिधानम् ) वयं सोमराजादीन्प्रथमतः कर्मारम्भकाननुसृत्य पश्चादारभामहेऽतस्ते सर्वेऽ. नुग्रहन्तु ॥ Man विधत्ते- " सप्तानहोमाजुहोति । सप्त वा अन्नानि । यावन्त्येवान्नानि । तान्ये. वावरुन्धे । सप्त ग्राम्या ओषधयः । सप्ताऽऽरण्याः। उभयीषामवरुद्धयै।" [ब्रा० का० १३० ३ अ०८] इति । अन्नहेतूनामोषधीनां सप्तत्वात्तत्कार्याणामन्नानामपि सप्तत्वम् । ओषधीनां सप्तत्वमापस्तम्बोऽग्निचयने दर्शयति-" तिलमाषत्रीहियवाः प्रियङ्ग्वणवो गोधूमा वेणुः श्यामाका नीवारा जतिलाश्च गवीधुका अरण्यजा मार्कटका विज्ञेया गार्मुतसप्तमाः कुलत्थसप्तमा वा सप्त ग्राम्याः कृष्टे सप्ताऽऽरण्या अकृष्ट" इति ॥ एकैकस्यानस्य पृथगेव होमं विधत्ते- अन्नस्यानस्य जुहोति । अन्नस्यान्नस्यावरुद्ध्यै [ब्रा० का० १ प्र० ३ अ०८] इति । इमं पक्षमापस्तम्बो दर्शयति-" वाजप्रसवीयं जुहोति सप्त ग्राम्या ओष- धयः सप्ताऽऽरण्याः पृथगन्नानि द्रवीकृत्यौदुम्बरेण सुवेण वाजस्येमं प्रसवः सुषुव इति ग्राम्याणि हुत्वाऽऽरण्यानि जुहोति" इति ॥ इदानी बौधायनाभिमतं सर्वाण्येकीकृत्य होमं विधत्ते- " यद्वाजपेययाज्यनवरुद्धस्याश्नीयात् (१) । अवरुद्धेन व्युध्येत । सर्वस्य समवदाय जुहोति । अनवरुद्धस्यावरुद्ध्यै ।" [ब्रा० का०१० ३ अ० ८] इति। होमकाले यदन्नमवरुद्धं स्वीकृतं तदुपेक्ष्य यदस्वीकृतं वाजपेययाजी काला- न्तरेऽश्नीयात् । तदानीमुपेक्षितेन यागकालीनेनान्नेनासौ वियुक्तो भवेत् । अतः सर्वमेकीकृत्य होमे सर्वस्यापि यागकाले स्वीकृतत्वेन दोषापादकमस्वीकृतं किंचिन्न भवेत् । अतोऽस्वीकृतस्य सर्वस्यापि यागकाले स्वीकाराय मिलित्वा होम इत्यर्थः ॥ होमे साधनविशेषं विधत्ते- " औदुम्बरेण सुवेण जुहोति । उंग्र्वा अन्नमुदुम्बरः । उर्ज एवान्नाद्यस्याव- रुद्ध्यै ।" [ब्रा० का० १ ० ३ अ०८] इति । । wilsNIA १क. घ.स.च.कारोऽयं मि।

·अनु०१०] कल्प: प्रपा०७ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ( वाजपेयोपयुक्तानहोमाभिधानम् ) उंगा अन्नं बलप्रदमेवानमत एव देशविशेषे बह्वद्यते ॥ देवस्य वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोबाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्या५ सरस्वत्यै वाचो यन्तुर्यन्त्रे- णाग्नेस्त्वा साम्राज्येनाभि पिञ्चामन्द्रिस्य बृहस्पतेस्त्वा साम्राज्येनाभि षिञ्चामि ॥ अथ यजमानायतने कृष्णाजिनं प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमाऽऽस्तृ- जाति तयजमानं प्राञ्चमुपवेश्य सुवर्णरजताभ्यां रुक्माभ्यां पर्युपास्य पुरस्ता- सत्यश्चमभिषिञ्चति शीर्षतोऽभिषिञ्चत्यामुखादन्ववस्रावयति देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्या५ सरस्वत्यै वाचो यन्तुर्यन्त्रे- णाग्नेस्त्वा साम्राज्येनाभिषिञ्चामीन्द्रस्य त्वा बृहस्पतेस्त्वा साम्राज्येनाभिषि- चामीति" इति। अत्रेन्द्रस्येत्यस्मिन्मध्यममन्त्रेऽनुषङ्गसूचनायानाम्नातोऽपि त्वाशब्दः सूत्रका- रेण पठितः । देवस्य त्वेत्यादिाख्यातः । या सरस्वती वाग्विशेषदेवता या च वाक्शब्दाभिहिता वाक्सामान्यदेवता यश्चान्तर्यामी यन्तृशब्दवाच्यो योऽप्य- ग्निस्तेज प्रदस्तेषां यत्रेण नियमनेनानुज्ञया साम्राज्यनिमित्तं त्वामभिषिञ्चामि । इन्द्रस्येत्येतावानेवाऽऽन्नातो द्वितीयो मन्त्रः । स च पूर्वोत्तरभागयोरनुषङ्गेण व्याख्यातव्यः । बृहस्पतेरित्यादौ तृतीयमन्त्रे पूर्वभागोऽनुपञ्जनीयः ।। देवस्य त्वेत्येतस्मिन्मत्रभागे प्रसवपदाभिप्रायमाह- "देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इत्याह । सवितृप्रसूत एवैनं ब्रह्मणा देवता- भिरभिषिञ्चति ।" [ ब्रा० का० १ प्र० ३ अ०८] इति । ब्रह्मणा मत्रेण प्रतिपाद्याभिरिति शेषः॥ सर्वोपधिरसमभिषेकद्रव्यत्वेन विधत्ते- " अन्नस्यानस्याभिषिञ्चति । अन्नस्यान्नस्यावरुद्ध्यै (२)।" [ब्रा० का० १ प्र० ३ अ०८] इति ॥ प्रकारविशेषं विधत्ते- पुरस्तात्मत्यञ्चमभिषिञ्चति । पुरस्ताद्धि प्रतीचीनमन्नमद्यते । शीर्षतोऽ. भिषिञ्चति । शीर्षतो ह्यन्नमद्यते। [ब्रा० का० १५० ३ अ०८] इति । आसपुटाघातविषयवाक्यवद्व्याख्येयम् ।। ways । १३४ ·MORamadam । श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( वाजपेयोपयुक्तानहोमाभिधानम् ) गुणान्तरं विधत्ते- आमुखादन्ववस्त्रावयति । मुखत एवास्मा अन्नाचं दधाति ।" [ब्रा० का० १ ० ३ अ०८] इति । शिरस आरभ्याऽऽनुलोम्येन मुखपर्यन्तमेवावस्रावयेन त्वधः।। मवेष्वग्नीन्द्रबृहस्पतिशब्दतात्पर्य व्याचष्टे- " अग्नेस्त्वा साम्राज्येनाभिषिञ्चामीत्याह । एष वा अग्ने सवः । तेनैवैन- मभिषिञ्चति । इन्द्रस्य त्वा साम्राज्येनाभिषिञ्चामीत्याह (३)। इन्द्रियमेवा- स्मिन्नतेन दधाति । बृहस्पतेस्त्वा साम्राज्येनाभिषिञ्चामीत्याह । ब्रह्म वै देवानां बृहस्पतिः । ब्रह्मणैवैनमभिषिञ्चति । " [ ब्रा० का० १ ० ३ अ. ८] इति । एष ओषधिरसोऽग्नेः सवोऽग्निना प्रेरितः । अतोऽग्निशब्दमुच्चारयन्ननिसंव- न्धेन तेनैव रसेनाभिषिञ्चति । एष वा इन्द्रस्य सवो बृहस्पतेः सव इत्यनु- संधेयम् ॥ विधत्ते- " सोमग्रहाश्वावदानीयानि चविग्भ्य उपहरन्ति । अमुमेव तैर्लोकमन्न- वन्तं करोति । सुराग्रहाश्चानवदानीयानि च वाजमृद्भ्यः । इममेव तैर्लोक- मन्नवन्तं करोति । अथो उभयीप्वेवाभिषिच्यते ।" [ ब्रा० का० १०३ अ०८] इति । पशोर्यान्यवदानीयानि हृदयादीनि हृदयस्याग्रेऽवद्यतीत्यादिश्रुतेः, तानी- डायामवत्तानि सोमग्रहांश्चविग्भ्यः प्रयच्छेत् । शिरआदीन्यनवदानीयानि न शीर्णोऽवद्यति नांसयोरित्यादिश्रुतेः, तानि सुराग्रहांश्च वाजमृद्भ्यो रथान्तरैः षोडशभिराजिधावनं कृतवद्भ्यो वैश्येभ्यः प्रयच्छेत् । एवं सत्युभयीषु दैवीपु मानुपीषु च प्रजास्वयमभिषिक्तो भवति । विधत्ते-- " विमाथं कुर्वते वाजसृतः (१)। इन्द्रियस्यावरुद्ध्यै । " [प्रा० का. १ प्र० ३ अ०८] इति । विशेषेण मथनमालोडनं कलहो विमाथः । पानवश्यनटनायाभिनय विमाथं कुर्युः ॥ सवनत्रये स्तोत्रेषु ऋग्विशेषं विधत्ते-- " अनिरुक्ताभिः प्रातःसवने स्तुवते । अनिरुक्तः प्रजापतिः । प्रजापते- राप्त्यै । वाजवतीभिर्माध्यंदिने । अन्नं वै वाजः । अन्नमेवावरुन्धे। शिपिवि- -ware ·प्रपा०७अनु०११] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। १०६७ ( वाजपेयविषयोज्जितिमन्त्राभिधानम् ) टवतीभिस्तृतीयसवने । यज्ञो वै विष्णुः । पशवः शिपिः । यज्ञ एव पशुषु प्रतितिष्ठति "[ब्रा० का० १ प्र० ३ अ०८] इति । अनिरुक्ताभिरव्यक्तदेवताकाभिधंग्भिः । साकल्येन तन्महिम्नो वक्तुमश- क्यत्वात्प्रजापतिरनिरुक्तः। वाजशब्दोपेता ऋचो वाजवत्यः, शिपिविष्टशब्दो- पेताश्चर्चः शिपिविष्टवत्यस्ताः सर्वाः सामवेदे द्रष्टव्याः । विष्टशब्दो विष्णु- पर्यायः सनत्र फलव्यापिनं यज्ञमाचष्टे, शिपिशब्दः पशुवाची, अतः शिपि- विष्टवतीभिरिभर्यज्ञे पशुषु च प्रतितिष्ठत्येव ।। सामविशेषं विधत्ते- बृहदन्त्यं भवति । अन्तमेवैन श्रियै गमयति (५)।"[ब्रा० का०१ प्र० ३ अ०८] इति । अन्तिमस्य स्तोत्रस्य यदन्त्यं साम तबृहदायेत् । तेन गानेनैनं यजमानं श्रियै संपत्सिद्धये यज्ञस्यान्तं समाप्ति प्रापितवान्भवति ।। अत्र विनियोगसंग्रह:- वाजसप्तभिरन्नस्य होमो देवयजुस्त्रयात् । अभिषिञ्चेत्स्वामिनं तं दश मन्त्रा इहोदिताः॥१॥” इति ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे सप्तमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ ANDRO (अथ प्रथमाष्टके सप्तमप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः।) amMD अग्निरेकाक्षरेण वाचमुर्दजयदश्विनौ यक्ष- रेण प्राणापानावुदैजयतां विष्णुस्य॑क्षरेण त्री- ल्लोकानुजयत्सोमश्चतुरक्षरेण चतुष्पदः पशू- नुदजयत्पूषा पञ्चाक्षरेण पक्तिमुदजयद्धाता षडक्षरेण षड्डतूनुदंजयन्मरुतः सप्ताक्षरेण सप्त- पदार शक्करीमुदजयन्बृहस्पतिरष्टाक्षरेण गाय- ·HASHA श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( वाजपेयविषयोज्जितिमन्त्राभिधानम् ) त्रीमुदजयन्मित्रो नवाक्षरेण त्रिवृत५ स्तोम- मुदजयत् (१) वरुणो दशाक्षरेण विराजमु- दजयदिन्द्र एकदिशाक्षरेण त्रिष्टुभमुदजयविश्व देवा द्वादशाक्षरेण जगतीमुजयन्वसंवस्त्रयो- दशाक्षरेण त्रयोदश५ स्तोममुदैजयन्द्राश्चतु- दशाक्षरेण चतुर्दश५ स्तोममुदजयन्नादित्या पञ्चदशाक्षरेण पञ्चदश५ स्तोममुदजयन्नदितिः षोडशाक्षरेण षोडश स्तोममुदजयत्प्रजापतिः सप्तदशाक्षरेण सप्तदश५ स्तोममुद्जयत् (२)॥ (त्रिवृत५ स्तोममुजयत्षट्चत्वारि ५ शञ्च ।) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके सप्तमप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥ म www Maaye Howar (अथ प्रथमाष्टके सप्तमप्रपाटक एकादशोऽनुवाकः ।) WAR-- mewimwwwww अग्निः । एकाक्षरेणेत्येक-अक्षरेण । वाचम् । उदिति । अजयत् । अश्विन । यक्षरेणेति द्वि- अक्षरेण । प्राणापानावित प्राण-अपानौ । उदिति। अजयताम् । विष्णुः । ब्यक्षरेणेति त्रि-अक्षरेण त्रीन् । लोकान् । उदिति । अजयत् । सोमः । चतु- रक्षरेणेति चतुः-अक्षरेण । चतुष्पद् इति चतु:- PAN HAI-Hinarane । Aml Home m Wwwse ·math SMSANE स streenintenamdarngm.antry-................. indiangareter Vrindainment-AAAI १०६९ । e-msamanemy tos raMap AMARS MAHARASHTRA mammms- प्रपा०७अनु०११] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (वाजपेयविषयोज्जितिमन्त्राभिधानम् ) पदः । पशून् । उदिति । अजयद । पूपा । पञ्चा- क्षरेणेति पञ्च-अक्षरेण । पङ्क्तिम् । उदिति । अज- यत् । धाता । षडक्षरेणेति षट्-अक्षरेण । षट् । ऋतून् । उदिति । अजयत् । मरुतः । सप्ताक्षरेणेति सप्त-अक्षरेण । सप्तपदामिति सप्त-पदाम् । शक्क- रीम् । उदिति । अजयन् । बृहस्पतिः । अष्टाक्षरे- णेत्यष्टा–अक्षरेण । गायत्रीम् । उदिति । अजयत् । मित्रः । नाक्षरेणेति नव-अक्षरेण । त्रिवृतमिति त्रि-वृतम् । स्तोमम् । उदिति । अजयत् (१)। वरुणः । दशाक्षरेणेति दर्श-अक्षरेण । विराजमिति वि-राजम् । उदिति । अजयत् । इन्द्रः । एकाद- शाक्षरेणेत्येकादश-अक्षरेण । त्रिष्टुभम् । उदिति । अजयत् । विश्वे । देवाः । द्वादशाक्षरेणेति द्वादेश अक्षरेण । जगतीम् । उदिति । अजयन् । वसवः । त्रयोदशाक्षरेणेति त्रयोदश-अक्षरेण । त्रयोदशमिति त्रयः-दशम् । स्तोम॑म् । उदिति । अजयन् । रुद्राः। चतुर्दशाक्षरेणेति चतुर्दश-अक्षरेण । चतुर्दशमिति चतुः-दशम् । स्तोमम् । उदिति । अजयन् । आदित्याः । पञ्चदशाक्षरेणेति पञ्चदश-अक्षरेण । पञ्चदशमिति पञ्च-दशम् । स्तोमम् । उदिति । 400MANDARMERALIA ARMSEBIED Rames Kame·m mmmHUBammar wer SAN UR -100D QUARINAMAN audese कल्प:- Homanimalni १०७० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( वाजपेयविषयोज्जितिमन्त्राभिधानम् ) अजयन् । अदितिः । षोडशाक्षरेणेति षोडश-अक्ष- रेण । षोडशम् । स्तोमम् । उदिति । अजयत् । प्रजापतिरिति प्रजापतिः। सप्तदशाक्षरेणेति सप्त- देश-अक्षरेण । सप्तदशमिति सप्त-दशम् । स्तोमैम्। उदिति । अजयत् (२)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे प्रथमाष्टके सप्तमप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥ ( अथ प्रथमकाण्डे सप्तमप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः । ) दशमेऽनहोम उक्तः। एकादश उज्जितिमत्रा उच्यन्ते । अथ यजमानमन्वास्थायोजितीर्वाचयत्यग्निरेकाक्षरेण वाचमुद- जयदिति सप्तदश" इति । पाठस्तु अमिरेकाक्षरेण वाचमुदजयदश्विनौ यक्षरेण प्राणापानावुदजयतां विष्णुरुयक्षरेण त्रील्लोका- नुदजयत्सोमश्चतुरक्षरेण चतुष्पदः पशूनुदजय- त्पूषा पञ्चाक्षरेण पङ्क्तिमुदजयद्धाता षडक्षरेण षडतूनुदजयन्मरुतः सप्ताक्षरेण सप्तपदा शक्क- रीमुदजयन्बृहस्पतिरष्टाक्षरेण गायत्रीमुदजय- मित्रो नवाक्षरेण त्रिवृत५ स्तोममुदजयह- रुणो दशाक्षरेण विराजमुदजयदिन्द्र एकाद- शाक्षरेण त्रिष्टुभमुदजयविश्वे देवा द्वादशाक्षरेण जगतीमुदजयन्वसवस्त्रयोदशाक्षरेण त्रयोदश स्तोममुदजयन्रुद्राश्चतुर्दशाक्षरेण चतुर्दश स्तोममुदजयनादियाः पञ्चदशाक्षरेण पञ्चदश ·। प्रपा०७अनु०१२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। १०७१ ( वाजपेयोपयुक्तातिप्राथ्यमन्त्राभिधानम् ) स्तोममुदजयनदितिः षोडशाक्षरेण षोड- श५ स्तोममुद्जयत्प्रजापतिः सप्तदशाक्ष- रेण सप्तदश स्तोम्मुदजयत्॥, इति ।। आश्रावयेत्यादिके सप्तदशाक्षरे मत्रसंघ एकैकाक्षरवृद्धया तत्तन्मत्रं पठि- त्वा तत्सामर्थ्यादग्न्यादयो वागादीनुदजयन् । अथ वा विध्यन्तर एकाक्षरो मंत्रशास्त्रप्रसिद्ध्या वांगमिबीजं तेनैकाक्षरेण मन्त्रेणानेगुज्जयः । ब्यक्षरेणाज- पामन्त्रेण प्राणापानात्मकेनाश्विनोः प्राणापानोज्जयः। एवमन्येऽपि व्यक्षरादि- मन्त्रा यथायोगमुन्नेयाः । मन्त्राक्षरसंख्यानुसारेण लोकत्रयादिजयो विज्ञेयः। त्रिवृत्स्तोमगतानामृचां नवसंख्योपेतत्वात्तज्जयो द्रष्टव्यः । त्रयोदशस्तोमादा- वपि तिमृणामृचामावृत्तिविशेषेण तत्तत्संख्या द्रष्टव्या । एतदुन्जितिविधिस्तु ता वा एता उज्जितयो व्याख्यायन्त इत्येतादृशः पूर्वमेवास्माभिर्व्याख्यात: सोऽयमत्रोत्कर्षणीयः॥ अत्र विनियोगसंग्रहः " अग्निः सप्तदशाऽऽन्नाता उज्जितीचियेदमूः । यजमानं रथेष्वेषु धावत्स्वध्वर्युरादरात् ॥ १ ॥" [इति ॥] इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वे- दीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे सप्तमप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः॥ ११ ॥ MAHA (अथ प्रथमाष्टके सप्तमप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः ।) mber उपयामगृहीतोऽसि नृपंदै वा द्रुपदै भुव- नसदमिन्द्राय जुष्टं गृह्णाम्येष ते योनिरि- न्द्राय खोपयामगृहीतोऽस्यप्सुषदै खा घृत- सदै व्योमसदमिन्द्राय जुष्टं गृह्णाम्येष ते योनि- रिन्द्रीय त्योपयामगृहीतोऽसि पृथिविषद वाऽben १ ख. मन्त्रः शा। २ क. घ. छ, वाऽग्नि । २ क. घ. ङ, च. त्तिशे ।

·- १०७२ MAGAR NP R MANT . ram SMAR PRIMOM श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( वाजपेयोपयुक्तातिग्राह्यमन्त्राभिधानम् ) न्तरिक्षसंद नाकसमिन्द्राय जुष्टं गृह्णाम्येष ते योनिरिन्द्राय वा । ये ग्रहाः पञ्चजनीना येषां तिस्रः परमजाः । देव्यः कोशः (१) समुब्जितः। तेषां विशिप्रियाणामिषमूर्ज५ सम- ग्रभीमेष ते योनिरिन्द्रीय त्वा । अपार रस मुयस५ सूर्यरश्मि समाभृतम् । अपार रसंस्य यो रसस्तं वो गृह्णाम्युत्तममेष ते योनिरिन्द्रीय त्वा । अया विष्ठा जनयन्कर्व- राणि स हि सृणिरुवरीय गातुः । स प्रत्यु- दैवरुणो मध्वो अग्र स्वायां यत्तनुवा तनूमै- रयत । उपयामगृहीतोऽसि प्रजापतये खा जुष्टं गृह्णाम्येष ते योनिः प्रजापतये त्वा (२)। ( कोशस्तनुवां त्रयोदश च ।) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके सप्तमप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२ ॥ MAIN MAHOTA an MAN (अथ प्रथमाष्टके सप्तमप्रपाटके द्वादशोऽनुवाकः ।) Nep Minwww उपयामगृहीत इत्युपयाम-गृहीतः । असि । नृषदमिति नृ-सदम् । त्वा । द्रुपदमिति द्रु-स- दम् । भुवनसमिति भुवन-सदम् । इन्द्राय । जुष्टम् । F- ·THAN ARTA nehennaronmenmammar १०७३ MAINE -RD 600 HDama प्रपा०७अनु०१२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ( वाजपेयोपयुक्तातिमाह्यमन्त्राभिधानम् ) गृह्णामि । एषः । ते। योनिः । इन्द्राय । खा। उपयामगृहीत इत्युपयाम-गृहीतः । असि । अप्सु- पदमियप्सु-सदम् । वा। घृतसदमिति घृत-स- दम् । व्योमसदमिति व्योम-सर्दम् । इन्द्राय । जुष्टम् । गृह्णामि । एषः । ते । योनिः। इन्द्राय । वा । उपयामहीत इत्युपयाम–गृहीतः । असि । पृथिविषदमिति पृथिवि-सर्दम् । वा । अन्तरिक्ष- सदमित्यन्तरिक्ष-सदम् । नाकसदमिति नाक-स- दम् । इन्द्राय । जुष्टंम् । गृह्णामि । एषः । ते । योनिः । इन्द्राय । खा। ये। ग्रहाः । पञ्चजनीना इति पञ्च–जनीनाः। येषाम् । तिस्रः । परमजा इति परम-जाः। दैव्यः । कोशः(१)। समुब्जित इति सम्-उब्जितः । तेषाम् । विशिप्रियाणामिति वि-शिप्रियाणाम् । इषम् । ऊर्जम् । समिति । अग्रभीम् । एषः। ते । योनिः । इन्द्राय । खा । अपाम् । रसम् । उदयसमित्युत्-वयसम् । सूर्यर- श्मिमिति सूर्य-रश्मिम् । समाभृतमिति सम्-आभू- तम् । अपाम् । रसंस्य । यः । रसः। तम् । वः। गृह्णामि । उत्तममित्युत्तमम् । एषः । ते । योनिः । इन्द्राय । त्वा । अया। विष्ठा इति वि- B0- HHARAS Hawa । । RA ·200000 श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( वाजपेयोपयुक्तातिग्राह्यमन्त्राभिधानम् ) स्थाः । जनयन् । कर्वराणि । सः। हि । वृणिः । उरुः । वराय । गातुः । सः । प्रति । उदिति । ऐत् । धरुणः । मध्वः । अग्रंम् । स्वायाम् । यत् । तनु- वाम् । तनूम् । ऐरैयत । उपयामगृहीत इत्युपया- म-गृहीतः । असि । प्रजापतय इति प्रजा-पतये । खा। जुष्टम् । गृह्णामि । एषः। ते । योनिः । प्रजापतय इति प्रजा-पतये । त्वा (२)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे प्रथमाष्टके सप्तमप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२ ॥ maa Home anwBENIANHD imaAR Math ( अथ प्रथमकाण्डे सप्तमप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः ।) कल्प:- एकादश उज्जितिमत्रा उक्ताः । द्वादशेऽतिग्राह्यमत्रा उच्यन्ते । " आग्रयणं गृहीत्वा पञ्चन्द्रानतिग्राह्यान्गृह्णात्युपयामगृहीतोऽसि नृपदं त्वा द्रुषदमित्येताभिः पञ्चभिः" इति । तत्र प्रथममत्रपाठस्तु- उपयामगृहीतोऽसि नृषदं खा द्रुपदं भुवनसद- मिन्द्राय जुष्टं गृह्णाम्येष तेयोनिरिन्द्राय त्वा,इति । हे प्रथमातिग्राह्य त्वमुपयामेन पृथिव्यात्मकेन पात्रेण गृहीतोऽसि । इयं वा उपयाम इति पूर्वमुदाहृतम् । मनुष्येषु वनस्पतिषु भुवनेषु स्वामित्वेनावस्थित- मिन्द्राय प्रियं त्वां गृह्णामि । एष खरप्रदेशस्ते स्थानं तस्मादिन्द्राय त्वामत्र सादयामि । एष इत्यादिः सादनमन्त्रः ।। नृपदमित्यादिपदाभिमायमाह- " नृपदं त्वेत्साह । प्रजा वै नन् । प्रजानामेवैतेन सूयते । द्रुपदमित्याह । an JANNEL ·-pitaswotesarjawarman१०-' प्रपा०७अनु०१२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। १०७५ ( वाजपेयोपयुक्तातिग्राह्यमन्त्राभिधानम् ) वनस्पतयो वै छै । वनस्पतीनामेवैतेन सूयते । भुवनसदमित्याह । यदा वै वसी- यान्भवति । भुवनमगनिति वै तमाहुः । भुवनमेवैतेन गच्छति (१)।" । [ब्रा० का० १३०३ अ०९] इति । नून्नरस्तेषु सीदतीति नृपत्तं नृपदम् । एतेन यजुष्पाठेन प्रजानां मध्ये सूयते स्वामित्वेनाभिषिच्यते । यदा लोके वसीयान्धनान्यो भवति तदा तं पुरुषं स्वामित्वेन कृत्स्नं भुवनमगन्माप्तवानिति जना आहुः॥ अथ द्वितीयग्रहणमत्रः उपयामगृहीतोऽस्यप्सुषदं त्वा वृत- सदं व्योमसदमिन्द्राय जुष्टं गृह्णा- म्येष ते योनिरिन्द्राय खा , इति । पूर्ववद्याख्येयम् ॥ एतदेवाभिप्रेत्य तथैव व्याचष्टे- अप्सुपदं त्वा धृतसदमित्याह । अपामेवैतेन घृतस्य सूयते । व्योमस- दमित्याह । यदा वै वसीयान्भवति । व्योमागन्निति वै तमाहुः । व्योमैवैतेन गच्छति ।" [ब्रा० का० १ प्र० ३ अ०९] इति । अप्स्वित्यादिपाठेन तत्स्वामित्वेनाभिषेकः । धनान्यस्य व्योमगामित्वं नाम गजाश्वारोहणम् ॥ अथ तृतीयग्रहणमन्त्रः- उपयामगृहीतोऽसि पृथिविषदं खाऽ- न्तरिक्षसदं नाकसदमिन्द्राय जुष्टं गृह्णा- म्येष ते योनिरिन्द्राय वा। , इति । पूर्वबळ्याचष्टे- पृथिविषदं त्वाऽन्तरिक्षसदमित्याह । एषामेवैतेन लोकाना सूयते । तस्माद्वाजपेययाजी न कंचन प्रत्यवरोहति । अपीच हि देवताना सूयते । नाकसदमित्याह । यदा वै वसीयान्भवति । नाकमगन्निति वै तमाहुः। नाक- मेवैतेन गच्छति।" [ब्रा० का० १ प्र० ३ अ०९] इति । तस्मादयं वाजपेययागेनारन्यादिदेवतानामपि मध्येऽभिषिक्त इव भवति । अग्नेस्त्वा साम्राज्येनाभिषिञ्चामीत्यादिमन्त्रेष्वग्न्यादीनां यत्तत्साम्राज्यं तेन awanNS १क. घ. ड.च. कश्चम।

·YिA mamme १०७६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता [१प्रथमकाण्डे- ( वाजपेयोपयुक्तातिग्राह्यमन्त्राभिधानम् ) निमित्तेनाभिषेकस्योक्तत्वान्न प्रत्यवरोहति । अपि तस्मादेवतानां मध्येऽभि. पिक्तत्वाद्देववदेव कमपि मनुष्यं प्रति गजादिवाहनान्नावरोहति नावरोहेदिति विधिः । अत एवाऽऽपस्तम्ब आह-" यावज्जीवं न कंचनं प्रत्यवरोहेबृह- स्पतिसवेन वा प्रत्यवरोहणीयेन यजेत " इति ॥ अथ चतुर्थग्रहणमन्त्रः- ये ग्रहाः पञ्चजनीना येषां तिस्रः परमजाः । दैव्यः कोशः समुब्जितः । तेषां विशिप्रियाणा- मिषमूर्ज समग्रभीमेष ते योनिरिन्द्राय वा।, इति । येऽतिग्राह्यरूपा ग्रहाः पञ्चजनीनाः पञ्चजनेभ्यो देवमनुष्यासुररक्षोगन्ध. र्वेभ्यो निषादपञ्चमेभ्यो वर्णेभ्यो वा हिताः । येषामतिग्राह्याणां तिस आग्ने- यैन्द्रसौर्याख्यातिग्राह्यरूपाः परमजाः प्रकृतयः । किं च येषां प्रभावेन दैव्यो दिवि भवः कोशो मेघः समुब्जितः सम्यङ्न्युजीकृतो वर्षाभिमुखः कृत इत्यर्थः । विविधानि शिप्राणि हनुस्थानीयानि पात्राग्राणि तैरुपेता विशिप्रि- यास्तादृशानां तेषामतिग्राह्याणां पूरणायेपमन्नसदृशमूर्ज बलप्रदं सोमरसं सम. ग्रभी सम्यग्गृह्णामि ॥ पञ्चजनीनशब्दाभिप्रायं दर्शयति- "ये ग्रहाः पञ्चजनीना इत्याह । पञ्चजनानामेवैतेन सूयते।" ब्रा का १ प्र० ३ अ०९] इति । एतेन मनपाठेन निषादपञ्चमानां वर्णानां स्वामित्वेनाभिषिच्यते ॥ अथ पञ्चमग्रहणमत्र:- अपार रसमुद्दयस५ सूर्यरश्मि समा- भृतम् । अपार रसस्य यो रसस्तं वो गृह्णाम्युत्तममेष ते योनिरिन्द्राय वा। इति । हेऽतिग्राह्या वो युष्माकं मध्य उत्तमं चरमं ग्रहं तं तथाविधं गृह्णामि । किं. विधम् । अपां रसम् । उदकस्यैव सोमरसत्वेन परिणामात् । उद्भूतं वयोऽन्नं जीवनं वा यस्य तमुद्वयसम् । सोमरसो ह्यनभूतो जीवनहेतुश्च । अपाम सोम- ममृता अभूमेत्युक्तत्वात् । सूर्य (यो?) रश्मिः परिपाकहेतुर्यस्य तं सूर्यरश्मिम् । दृष्टिक्लिन्ना ओषधय आतपेन पच्यन्तेऽन्यथा वृष्ट्याधिक्येन पूयेयुः । समाभृतं गायच्या धुलोकात्सम्यगानीतम् । किं चापां रसः सोमवल्लिरूपेण परिणतस्त- स्यापि यो रसः सारस्तादृशमुदकरसम् ॥ peaninews ·on प्रपा०७अनु०१३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। १०७७ (काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् ) स्वामित्वं तेजोयुक्तत्वं च भागद्वयपाठेन भवतीति दर्शयति- अपार रसमुद्वयसमित्याह । अपामेवैतेन रसस्य सूयते । सूर्यरश्मि समाभृतमित्याह सशुक्रत्वाय (२)।" [ब्रा० का० ११०३० ९] इति । कल्प: अया विष्ठा जनयन्कर्वराणीति सप्तदश प्राजापत्यान्सोमग्रहा- न्गृह्णाति " इति । पाठस्तु अया विष्ठा जनयन्कर्वराणि स हि घृणि- रुरुर्वराय गातुः । स प्रत्युदैवरुणो मध्वो अग्र स्वायां यत्तनुवां तनूमैरयत । उपयामगृहीतोऽसि प्रजापतये त्वा जुष्टं गृहाम्येष ते योनिः प्रजापतये ला॥, इति ॥ अयाऽयं प्रजापतिर्विष्ठा विशेषेणांत्र स्थितः कर्वराण्येतानि कर्माणि जनय- न्संपादयन्वर्तते । यस्मात्स प्रजापतिणिदीप्तिमान्प्रकाशको भूत्वा वराय श्रेष्ठा- य कर्मफलायोरुगातुर्विस्तीर्णो मार्गो भवति तस्मात्स प्रजापतिर्मध्वो मधुनः कर्मफलस्य धरुणो धारयिता सन्नग्रं प्रत्यस्मत्समीपं प्रति उदैदुत्कर्षेण प्रामोतु । यद्यस्मात्स्वायां तनुवां स्वकीये शरीरे तनूमस्मच्छरीरमैरयत प्रापयति, तस्मा- द्वयं फलं प्राप्स्याम इति शेषः । एकयर्चा गृहातीत्येतस्य विधिः, स च पूर्वमेव व्याख्यातः ॥ भत्र विनियोगसंग्रहः- " उपत्यतिग्राह्यमैन्द्रं गृहीत्वैषेति सादयेत् । उत्तरेषु चतुर्वेवमया सप्तदश ग्रहान् ॥ प्राजापत्यान्प्रगृह्णाति मन्त्रा द्वादश वर्णिताः॥१॥” इति ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे सप्तमप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२ ॥ (अथ प्रथमाष्टके सप्तमप्रपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः ।) अन्वह मासा अन्विदनान्यन्वोषधीरनु पर्व- Matara १ ख, "णावस्थि।

·१०७८ m i wak MANMAN श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् ) तासः । अन्विन्द्र रोदसी वावशाने अन्वापों अजिहत जाय॑मानम् । अर्नु ते दायि मह इन्द्रियाय सत्रा ते विश्वमर्नु वृत्रहत्ये । अर्नु क्षत्रमनु सहो यजत्रेन्द्र देवेभिरर्नु ते नृपये इन्द्राणीमासु नारिषु सुपत्नीमहमश्रवम् । न वस्या अपरं चन जरसा (१) मरते पतिः। नाहमिन्द्राणि रारण सख्युषाकपेते । यस्ये- दमप्य हविः प्रियं देवेषु गच्छति । यो जात एव प्रथमो मनस्वान्देवो देवान्क्रतुंना पर्य - पत् । यस्य शुष्माद्रोदसी अभ्यसेतां नृम्णस्य मह्ना स जनास इन्द्रः । आ ते मह इन्द्रोत्युग्र समन्यवो यत्समरन्त सेनाः । पतांति दिद्युन्न- यस्य बाहुवोर्मा ते ( २ ) मनों विष्वद्रियग्वि चारीत् । मा नौ मीरा भरा दद्धि तन्नः प्र दाशुषे दातवे भूरि यत्त । नव्यै देणे शस्ते अस्मिन्त उक्थे प्रवाम वयमिन्द्र स्तुवन्तः । आ तू भर माकिरतपरि ष्ठाविद्मा हि त्वा वसुंपतिं वमूनाम् । इन्द्र यत्ते माहिन बम- स्यस्मभ्यं तद्वर्यश्व (३) प्र यन्धि । प्रदा- तार हवामह इन्द्रमा हविषा वयम् । उभा । M news ·१०७९ CES ne HARMA Boaran प्र प्रपा०७अनु०१३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् ) हि हस्ता वसुना पृणवाऽऽ प्रयच्छ दक्षि- णादोत सव्यात् । प्रदाता वज्री वृषभस्तुरा- पाछुष्मी राजा वृत्रहा सोमपावा । अस्मि- न्यज्ञे बर्हिष्या निषद्याथा अव यजमानाय शं योः । इन्द्रः सुत्रामा स्ववा५ अवोभिः सुमृ- डीको अवतु विश्ववेदाः । बाधतां द्वेषो अभयं कृणोतु सुवीर्यस्य (४) पतयः स्याम । तस्य वय सुमतौ यज्ञियस्यापि भद्रे सौमनसे स्यांम । स सुत्रामा स्ववा५ इन्द्रो अस्मे आराञ्चिद्देषः सनुतयुयोतु । रेवतीनः सध- माद इन्द्रे सन्तु तुविवाजाः । क्षुमन्तो याभि- मदेम । प्रो ध्वस्मै पुरोरथमिन्द्राय शूषमर्चत । अभीके चिदु लोककृत्सङ्गे समत्सु वृत्रहा । अस्माकै बोधि चोदिता नर्भन्तामन्य॒केषाम् । ज्याका अधि धन्वंसु (५)॥ ( जरसा मा ते' हर्यश्व सुवीर्यस्याध्येकं च ।) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके सप्तमप्रपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः ॥ १३॥ पाकयज्ञ५ स५ श्रवाः परोक्ष बर्हिषो ध्रुवामगन्मेत्यहि देव सवितर्देव- स्याहं क्षत्रस्योल्वं वाजस्याग्निरेकाक्षरेणोपयामगृहीतोऽसि नृपदमन्वह त्रयो- दश ॥ १३ ॥)

·१०८० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् ) ( पाकयझं परोक्ष ध्रुवां वि मुंजते च नः सर्ववीरां पतयः स्यामैकप- श्वाशत् ॥५१॥) हरिः ॐ ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके सप्तमः प्रपाठकः॥ ७॥ (अथ प्रथमाष्टके सप्तमप्रपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः ।) HIMine ॥ FROM new WHO अन्विति । अह । मासः । अन्विति । इव वनानि । अन्विति । ओषधीः । अन्विति । पर्व- तासः । अन्विति । इन्द्रम् । रोदसी इति । वावशाने इति । अन्विति । आपः। अजिहत । जायमानम् । अन्विति । ते । दायि । महे । इन्द्रियायं । सत्रा। ते । विश्वम् । अन्विति । वृत्रहत्य इति वृत्र-हत्यै । अन्विति । क्षत्रम् । अन्विति । सहः । यजत्र । इन्द्र। देवेभिः । अन्विति । ते । नृषय इति नृ-सद्ये इन्द्राणीम् । आसु । नारिषु । सुपत्नीमिति सु- पत्नीम् । अहम् । अश्रवम् । न। हि । अस्याः। अप- रम् । चन । जरसा (१)। मरते । पतिः। न । अहम् । इन्द्राणि । रारण। सख्युः । वृषापेरिति, वृषा-कपेः । ऋते । यस्य । इदम् । अयम् । हविः । प्रियम् । देवेषु । गच्छति । यः। जातः । एव । MAHANIWWise ·१०८१ MES OMHIRAL 810 AMDARD asaram MO 49dA प्रपा०७अनु०१३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् ) प्रथमः । मनवान् । देवः । देवान् । क्रतुना । पर्य- भूषदिति परि-अभूषत् । यस्य । शुष्मांत् । रोदेसी इति । अभ्यसेताम् । नृम्णस्य । मह्ना । सः । जनासः । इन्द्रः । एति । ते । महः । इन्द्र । ऊती । उग्र । समन्यव इति स-मन्यवः । यत् । समरन्तेति सम्-अरन्त । सेनाः । पाति । दिद्युत् । नर्यस्य । बाहुवोः । मा। ते (२)। मनः। विष्वद्रियगिति विष्व-द्रिय॑क् । वीति । चारीद । मा। नः।मर्धीः । एति । भर । दद्धि । तत् । नः । प्रेति । दाशुषे । दातवे । भूरि । यत् । ते । नव्य । देष्णे । शस्ते । अस्मिन् । ते । उक्थे । प्रेति । वाम । वयम् । इन्द्र । स्तुवन्तः । एति । तु । भर । मार्किः । एतव परीति । स्थात् । विन । हि । वा। वसुपतिमिति वसु-पतिम् । वसूनाम् । इन्द्र । यत् । ते । मा- हिनम् । दवम् । अस्ति । अस्मभ्यमित्यस्म-भ्यम्। तव । हर्यश्वेति हरि-अश्व (३)। प्रेति । यन्धि । प्रदातारमिति प्र-दातारम् । हवामहे । इन्द्रम् । एति । हविर्षा । वयम् । उभा । हि। हस्तां । वसुंना । पृणख । आ । प्रेति । यच्छ । दक्षिणा । एति । उत । सव्याव । प्रदातेति प्रदाता । वत्री। S GARAMDB S Sam १३६ ·2080P ma SUNNAAD MINS IANP EMI-AP १०८२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता [१प्रथमकाण्डे- ( काम्ययाज्या पुरोनुवाक्याभिधानम् ) वृषभः । तुराषाद । शुष्मी । राजा । वृत्रहेति वृत्र-हा। सोमपावेति सोम-पाव । अस्मिन् । यज्ञे । बर्हिषि । एति । निषोति नि-सद्य । अर्थ। अव । यज॑मानाय । शम् । योः । इन्द्रः । मुत्रामेति सु-त्रामा । स्ववानिति स्व-वान् । अवौभिरि- त्यवः-भिः । सुमृडीक इति सु-मृडीकः । भवतु । विश्ववेदा इति विश्व-वेदाः । बाधताम् । देषः । अभयम् । कृणोतु । सुवीर्यस्येति सु-वीर्यस्य (४)। पतयः। स्याम । तस्य॑ । वयम् । सुमताविति सु-मतौ। यज्ञिय॑स्य । अपीति । भद्रे । सौमनसे । स्याम । सः। सुत्रामेति मु-त्रामा । स्ववानिति स्व–वान् । इन्द्रः । अस्मे इति । आराद । चित् । देषः । सनु- तः । युयोतु । रेवतीः । नः। सधमाद् इति सध- मादः । इन्द्रे । सन्तु । तुविजा इति तुवि-वाजाः। क्षुमन्तः । याभिः । मदेम । प्रो इति । स्विति । अस्मै । पुरोरथमिति पुरः-रथम् । इन्द्राय । शूप- म् । अर्चत । अभीक । चिन् । उ । लोककृदिति लोक-कृत् । सङ्गे । समत्स्विति समत्-सु । वृत्र- हेति वृत्र-हा । अस्माकम् । बोधि । चोदिता। Hamalinieamine %BORE Marke N CM HMME HARime ·अपा०७अनु०१३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। १०८३ ( काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् ) नभ॑न्ताम् । अन्यकेाम् । ज्याकाः। अधीति । धन्व- स्विति धन्वं-सु (५)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे प्रथमा- ष्टके सप्तमप्रपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः ॥ १३ ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे प्रथमाष्टके सप्तमः प्रपाठकः॥७॥ (अथ प्रथमकाण्डे सप्तमप्रपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः।) द्वादशे वाजपेयमन्त्राः समापिताः । त्रयोदशे काम्ययाज्या [पुरोनुवाक्या] उच्यन्ते । काम्येष्टिकाण्डे काचिदिष्टिरेवमानायते- "इन्द्रायाम्वृजवे पुरोडाशमेकादशकपालं निर्वपेद्धामकाम इन्द्रमेवान्जर स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मै सजाताननुकान्करोति ग्राम्येव भवति " सं० का० २ ० २ अ०८] इति । अनुकूलश्चासाजुश्चेत्यन्जुः, साहाय्यकरणमानुकूल्य, विरोधानाचारणमृ- जुत्वं तादृशम् । इन्द्रोऽस्मै यजमानाय सजाताज्ञातिप्रभृतिबन्धूननुकानेतस्मि- अनुकूलान्करोति । ततोऽयं ग्रामस्वामी भवत्येव ।। तत्र पुरोनुवाक्यामाह- अन्वह मासा अन्विदनान्यन्वोषधीरनु पर्वतासः। अन्विन्द्र रोदसी वावशाने अन्वापो अजिहत जायमानम् ।, इति । अहशब्द इच्छब्दश्च समुच्चये । चैत्रादयो मासास्ते च जायमानमिन्द्रमनुस्- त्याजिहतास्माननुग्रहीतुं प्राप्तवन्तः । एवं वनान्योषधयः पर्वता वावशाने अस्मान्कामयमाने रोदसी द्यावापृथिव्यावापश्चाजिहतेति योजना । षोढा वाक्यानि भेत्तुं षडनुशब्दाः । स च भेद आदरार्थः ।। १ ख. जुत्वम् । स तादृश इ.। २ इ. च. "शह।

·Hanus mamalene १०८४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता [१प्रथमकाण्डे- ( काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् ) अथ याज्यामाह- अनु ते दायि मह इन्द्रियाय सत्रा ते विश्वमनु वृत्रहत्ये । अनु क्षत्रमनु सहो यजत्रेन्द्र देवेभिरनु ते नृषो ।, इति । यजत्र यष्टव्य हे इन्द्र महे महते सर्वेभ्यो देवेभ्योऽधिकाय ते तुभ्यं सत्रा सत्रेषु विश्वं सर्वं हविर्देवेभिरग्न्यादिभिरनुयायि अनुक्रमेण दीयते । किम- र्थम् । वृत्रहत्ये वृत्रवधमनु ते तवेन्द्रियाय बलसिद्ध्यर्थम् । न केवलं वृत्रवधम- नुसृत्य क्षत्रमनु त्वदीयं क्षत्रियत्वजात्यभिमानं चानुसृत्य, सहोऽनु त्वदीयमेव वलमनुसृत्य, नृपो वैरिमनुष्यतिरस्कारशीलमनुसृत्य, त्वयि यथोक्तान्गुणान- वक्ष्य ते तुभ्यं पुनः पुनीयत इति शेषः ॥ इट्यन्तरं विधत्ते- इन्द्राण्यै चरुं निर्वपेद्यस्य सेनाऽसशितेव स्यादिन्द्राणी वै सेनायै देवतेन्द्राणीमेव स्वेन भागधेयेनोप धावति सैवास्य सेना स५ श्यति "[सं० का० २ ० २ अ०८] इति । असंशिता तीक्ष्णा न भवति (वेत् ) स्वकार्यक्षमा नैव भवेदित्यर्थः ।। तस्यामिष्टौ कंचिदङ्गविशेष विधत्ते- बल्बजानपीध्मे सं नोगौर्यत्राधिष्कन्ना न्यमेहत्ततो बल्बजा उद- तिष्ठन्गवामेवैनं न्यायमपिनीय गा वेदयति" [सं० का० २ ० २ अ०८] इति । बल्वजास्तृणविशेषाः । तानपि चोदकमाप्त इध्मे सम्यग्वनीयात् । अधि- कन्नाऽधिकं पुरीषं प्राप्ता गौर्यत्र देशे न्यमेहनितरां मूत्रं करोति, ततो देशा- बल्बजा उत्पद्यन्ते । तेषां च बल्बजानां वन्धत्वेन यजमानं गवामेव न्यायम- पिनीय प्रापय्य गा वेदयति लम्भयति । गवां न्यायः स्वाधीनतया शिक्षित- त्वम् । यथा धेनवः शिक्षिताः प्रतिदिनमरण्ये गत्वा यत्र कापि पलायनलक्षणं चापलं परित्यज्य काले स्वगृहमेवाऽऽयान्त्यनायासेन दुह्यन्ते यथा वा बली- वर्दाः शिक्षिताः सन्तो रथादीस्वामिन इच्छानुसारेण वहन्ति, तथा सेनायाः स्ववशत्वेन कार्यकारित्वं गोन्यायः । गा वेदयति गोवद्धिता स्वाधीनां कार्य- कारित्वेन प्रापयतीत्यर्थः॥ १ क. घ. . च. वधेऽनु । २ ख. भवतीय' । ३ क. घ. इ. च. निरन्तरं म । mamme ·प्रपा०७अनु०१३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् ) तत्र पुरोनुवाक्यामाह- इन्द्राणीमासु नारिषु सुपत्नीमहमश्रवम् । न ह्यस्या अपरं चन जरसा मरते पतिः ।, इति । आसु नारिषु देवस्त्रीषु मध्ये सेनास्वामिभूतामिन्द्राणी सुपत्नी पतिव्रताम- हमश्रवम् । अपरं चनान्यदप्येकमस्ति, अस्या इन्द्राण्याः पतिर्जरसा नहि मरते नैव म्रियते ॥ तत्रैव याज्यामाह WERS नाहमिन्द्राणि रारण सख्युवृषाकपेते। यस्ये- दमप्य हविः प्रियं देवेषु गच्छति ।, इति । हे इन्द्राणि अहं सख्युषाकपेर्ऋते त्वत्मियमिन्द्रं विना यं कमप्यन्यं देवं न रारण नैव कीर्तयामि । यस्य ममाप्यमप्सु भवमिदं हविः सोमपुरोडाशादिकं नियमिष्टं भूत्वा देवेषु गच्छति सर्वान्देवान्मामोति, तादृशोऽहमिति पूर्वत्रान्वयः।। इष्टयन्तरं विधत्ते- इन्द्राय मन्युमते मनस्वते पुरोडाशमेकादशकपालं निर्वपेत्सङ्ग्रामे संयत्त इन्द्रियेण वै मन्युना मनसा सङ्ग्रामं जयतीन्द्रमेव मन्युमन्तं मनस्वन्त५ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मिन्निन्द्रियं मन्युं मनो दधाति जयति तर सङ्घामम् "[सं० का० २ ० २ अ०८] इति । मनस्वते धैर्योपेताय, सङ्ग्रामे युद्धे संयत्ते सम्यक्प्रवृत्ते सति, इन्द्रियेण पाणिपादादीन्द्रियपाटवेन, मन्युना वैरिविषयकोपाधिक्येन, मनसा पलायन भीत्यादिवर्जनरूपेण धैर्येण ॥ तत्र पुरोनुवाक्यामाह- यो जात एव प्रथमो मनस्वान्देवो देवान्क्रतुना पर्यभूषत् । यस्य शुष्माद्रोदसी अभ्यसेतां नृम्णस्य महा स जनास इन्द्रः।, इति । यो देव इन्द्रो जात एवोत्पन्नमात्र एव प्रथमो देवानां मध्ये मुख्यो मनस्वा- न्धैर्यवांश्च भूत्वा ऋतुना वृत्रवधादिकर्मणा देवानन्यानग्न्यादीन्पर्यभूषदति- क्रान्तवान्, यस्येन्द्रस्य शुष्मागलाद्रोदसी द्यावापृथिव्यावभ्यसेतामविभीताम्, भ्यस भय इति धातुः, जनासो हे जनाः स इन्द्रो नम्णस्य स्वकीयबलस्य महा महिन्ना युष्मानवत्विति शेषः ।।

·SNA Heman १०८६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् ) याज्यामाह- आ ते मह इन्द्रोत्यग्र समन्यवो यत्समरन्त सेनाः । पताति दिद्युन्नर्यस्य बाहुवोर्मा ते मनो विष्वद्रियग्वि चारी।, इति । उग्र हे इन्द्राऽऽ समन्तात्ते तवोती रक्षणं महोऽधिकम् । यद्यस्माद्रक्षणादस्म- दीयाः सेनाः समन्यवो वैरिविषयकोपयुक्ताः सत्यः समरन्त सम्यगरमन्त क्रीडा अकुर्वन्परवलं नैवागणयन्नित्यर्थः । स (किं) च नर्यस्य मनुष्यहितस्य ते तव बाहुबोर्दियुत्खड्गादिदीप्तिः पताति सर्वत्र प्रसरति । ते मनो विष्वद्रिय- बहुमुखं सन्मा विचारीमा विचरतु ॥ पूर्वोक्तामेवेष्टिं फलान्तराय विधत्ते- " एतामेव निर्वषेद्यो हतमनाः स्वयंपाप इव स्यादेतानि हि वा एतस्माद- पक्रान्तान्यथैष हतमनाः स्वयंपाप इन्द्रमेव मन्युमन्तं मनस्कन्त५ स्वेन भागधेये. नोप धावति स एवास्मिन्निन्द्रियं मन्यु मनो दधाति न. इतमनाः स्वयंपापो. भवति" [सं० का० २ प्र० २ अ०८] इति । यः पुरुषो रोगेण द्रव्यहान्यादिना वा हतमना नष्टचित्तः सन्स्वयंपाप इव भ्रान्त इव स्यात् , एतस्मात्पुरुषादेतानीन्द्रियमन्युधैर्याणि अपक्रान्तानि । अथेदानीमेष पुरुषो नष्टचित्तः स्वयं भ्रान्तो भवति तादृश एतामेव निर्वपेदिति पूर्वत्रान्वयः । एतस्यामपीष्टौ पूर्वोक्त एव याज्यानुवाक्ये ॥ इष्ट्यन्तरं विधत्ते- इन्द्राय दात्रे पुरोडाशमेकादशकपालं निवेपेद्यः कामयेत दानकामा मे मजाः स्युरितीन्द्रमेव दातार ५ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मै दान- कामाः प्रजाः करोति दानकामा अस्मै प्रजा भवन्ति" [सं० का० २० २ अ०८] इति ॥ तत्र पुरोनुवाक्यामाह- मा नो मर्धीरा भरा दद्धि तनः प्र दाशुषे दातवे भूरि यत्ते । नव्ये देष्णे शस्ते अस्मिन्त उक्थे प्र ब्रवाम वयमिन्द्र स्तुवन्तः ।, इति । हे इन्द्र नोऽस्मानस्मदीयाः प्रजाश्च मा मर्धाः कलहार्थिनीर्मा कार्षीः । कि १ ख. क्रीडामक । २ ख. 'धः । न । Helamma ·Adaumaunala प्रमा०७अनु०१३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। १०८७ ( काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् ) तु प्रकर्षेण दाशुषे हव्यं दत्तवते यजमानाय दातवे दातुं ते त्वदीयं यद्भरि धनं संचितमस्ति तदाभर तदाहर । आहृत्य च नोऽस्मभ्यं दद्धि देहि । हे इन्द्र नव्ये नूतने देष्णे त्वदानसाधने शस्ते प्रशस्तेऽस्मिन्कर्मणि त उक्थे त्वदीये शस्त्रे स्तुवन्तो वयं प्रब्रवाम प्रकर्षेण प्रार्थयामहे ।। तत्रैव याज्यामाह- आ तू भर माकिरेतत्परि ष्ठाविद्मा हि स्वा वसुपतिं वसूनाम् । इन्द्र यत्ते माहिनं दत्र- मस्त्यस्मभ्यं तद्धर्यश्व प्र यन्धि ।, इति । हे इन्द्र त्वमा तू भर धनमाहरैव । एतत्त्वदाहृतं धनं माकिमैव परिष्ठात्परत्र मा तिष्ठतु । यस्मात्त्वां वसूनां वसुपतिरिति विद्म । कस्यचिदेव धनस्य पतिर्न भवसि, किं तु सर्वेषामिति विवक्षया वसूनां वसुपतिमित्युक्तम् । यस्मादेवं विद्म तस्मादाहरेत्यन्वयः । हे इन्द्र त्वदीयं माहिनं महनीयं दत्रं दातव्यं यद्धनमस्ति हे हर्यश्व हरिनामकाभ्यामश्वाभ्यामुपेतेन्द्र तद्धनमस्मभ्यं प्रयन्धि प्रयच्छ॥ इष्ट्यन्तरं विधत्ते- इन्द्राय प्रदात्रे पुरोडाशमेकादशकपालं निर्वपेद्यस्मै प्रत्तमिव सन्न प्रदीये- तेन्द्रमेव प्रदातार५ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मै प्र दापयति [सं० का०२ प्र० २ अ०८] इति । प्रदात्रे प्रदापयित्रे वाक्यस्यान्ते प्रदापयतीति श्रवणात् । यस्मा उत्तमर्णाय प्रतिग्रहीत्रे दायादाय वाऽधमर्णादिः पुरैव प्रकर्षेण दत्तमित्येवं दातव्यं धनम- पलपति तद्धनं स्वत्वेन व्यवाहियते, वस्तुतस्तु नैव प्रतं, तादृश उत्तमर्णादि- निर्वपेत् ॥ तत्र पुरोनुवाक्यामाह- प्रदातार हवामह इन्द्रमा हविषा वयम् । उभा हि हस्ता वसुना पृणस्वाऽऽप्र यच्छ दक्षिणादोत सव्यात् ।। प्रकर्षेण दातारं दापयितारमिन्द्रं हविषा युक्ता वयमाहवामह आह्वयामः । हे इन्द्र, उभावपि हस्तौ धनेन पृणस्व पूरय, ततो ममाऽऽभिमुख्येन दक्षिणा- दस्तात्मयच्छ, सन्यादप्याभिमुख्येन प्रयच्छ ।। NAROID 1 ANDMIN इति ।

·प्रदाता वजी १०८८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् ) तत्र याज्यामाह वृषभस्तुरापाद्छुष्मी राजा वृत्रहा सोमपावा । अस्मिन्यज्ञे बर्हिष्या निषद्याथा अव यजमानाय शं योः। , इति । प्रदाता प्रकर्षेण दाता। वजी वज्रवान् । वृषभोऽभिमतानां धनानां वर्षिता। तुरापाद्शत्रूणां शीघ्रमभिभविता । शुष्मी बलवान् । राजा दीप्यमानः । वृत्रहा वृत्रं हतवान् । सोमपावा सोमस्य पाता । ईदृशस्त्वमस्मिन्यज्ञे बर्हिषि वेद्यां स्तीर्णदर्भ आनिषद्याऽऽगत्योपविश्याथानन्तरं शं सुखकरो योरनिष्टवियोज- यिता भव ॥ इष्ट्यन्तरं विधत्ते- इन्द्राय सुत्राम्णे पुरोडाशमेकादशकपालं निर्वपेदपरुद्धो वाऽपरु- ध्यमानो वेन्द्रमेव सुत्रामाण५ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवैनं त्रायतेऽ- नपरुध्यो भवति" [सं० का०२ प्र० २ अ०८] इति । सुत्राम्णे सुष्ठु त्रात्रे । अपरुद्धश्चिरं राज्याभ्रष्टः । अपरुथ्यमान इदानी- मेव भ्रश्यमानः । अनपरुथ्यो भ्रंशाविषयः ॥ तत्र पुरोनुवाक्यामाह- इन्द्रः सुत्रामा खवा अवोभिः सुमृडीको भवतु विश्ववेदाः । बाधतां देषो अभयं कृणोतु सुवीर्यस्य पतयः स्याम ।, इति । अयमिन्द्रः सुत्रामा सुष्टु त्राता स्ववान्धनवानवोभी रक्षणैः सुमृडीक: सुखकरो विश्ववेदा अस्मदनुष्ठितकृत्स्नपरिचर्याभिज्ञो भवतु । बाधतामस्मा- बाधमानानां वैरिणां द्वेषो विद्वेषी स इन्द्रोऽस्माकमभयं कृणोतु करोतु । तत्मसादाद्वयं सुवीर्यस्य वैर्यभिभवसामर्थ्यस्य पतयः स्याम स्वामिनो भवेम ।। याज्यामाह- तस्य वय५ सुमतौ यज्ञियस्यापि भद्रे । स सुत्रामा स्ववा इन्द्रो अस्मे आराचिद्वेष सनुतयुयोतु ।, इति । सौमनसे स्याम ·'प्रपा०७अनु०१३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ( काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् ) वयं यज्ञियस्य यज्ञसंबन्धिनस्तस्येन्द्रस्य सुमतावनुग्रहयुक्त चित्ते स्थिता भवेम। अपि च भद्रे परममङ्गले सौमनसे मनःसमाधानेऽवस्थिताः स्याम । सुत्रामा सुष्टु त्राता स्ववान्धनवान्स इन्द्रोऽस्मे अस्माकं द्वेषो द्वेष्यानाराचिदूरादेव युयोतु पृथक्करोतु । कीदृशानामस्माकं सनुतः संनुतां हविर्दातृणाम् ॥ इष्ट्यन्तरं विधत्ते- इन्द्रो वै सदृङ्देवताभिरासीत्स न व्यावृतमगच्छत्स प्रजापतिमुपाधाव- त्तस्मा एतमैन्द्रमेकादशकपालं निरवपत्तेनैवास्मिन्निन्द्रियमदधाच्छक्करी याज्या- नुवाक्ये अकरोद्वञो वै शकरी स एनं वज्रो भूत्या ऐन्ध सोऽभवत्सोऽ- विभेद्भूतः प्र मा धक्ष्यतीति स प्रजापति पुनरुपाधावत्स प्रजापतिः शकर्या अघि रेवती निरमिमीत शान्त्या अप्रदाहाय "[सं० का० २ प्र० २ अ०८] इति । पुरा कदाचिदिन्द्रो देवताभिरितराभिहि सदृश आसीत्तदाधिपत्यलक्षणां व्यावृत्तिं न प्राप्तवान् । कश्चिदपि देव एतदीयं भृत्यत्वं नाङ्गी चकार । स इन्द्रः खिन्नः प्रजापतिमुपाजगाम । स प्रजापतियादृत्तिकामाय तस्मा इन्द्रा- यातीतसृष्टिगतेन्द्रदेवताकमेकादशकपालं पुरोडाशं निरवपत् । स प्रजापतिः स्वयमिन्द्रस्य यजमानस्य याग आध्वर्यवमकरोत् । तेनैव यागेनास्मिन्व्यावृत्ति काम इन्द्रे सामर्थ्य स्थापितवान् । तत्सिद्ध्यर्थ शक्करीछन्दसा युक्ते द्वे ऋचौ याज्यानुवाक्ये अकरोत् । यद्यप्यत्र प्रो ष्वस्मा इत्येकैच शक्करी तथाऽप्यावृत्ता सती सैव शक्करी याज्या पुरोनुवाक्या च भविष्यतीति । सा शकरी वज्ररूपा। स वज्र एनं व्यावृत्तिकामिनमिन्द्रं भूत्या आधिपत्यलक्षणायैश्वर्यायैन्ध प्रका- शितवान् । स चेन्द्रोऽधिपतिरभवत् । भूत ऐश्वर्य प्राप्तः स इन्द्रः पुनरविभे- दियमत्युग्रा शकरी मां प्रधक्ष्यतीति विचार्य, तच्छान्तये स इन्द्रः प्रजा- पति पुनरुपाधावत् । स प्रजापतिः शकर्या अधि अधिकत्वेन रेवती रेवतीन: सधमाद इत्येतामृचं निर्मितवान् । किमर्थम् । शकर्या उग्रत्वशान्त्या इन्द्र- स्यापदाहाय च ॥ ऐश्वर्ययोग्यराजकुमारादेरैश्वर्याप्राप्तावैश्वर्यप्राप्त्यर्थमिष्टिमिदानीं विधत्ते- " योऽल५ श्रियै सन्त्सदृङ्समानैः स्यात्तस्मा एतमैन्द्रमेकादशकपालं निर्वपेदिन्द्रमेव स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मिनिन्द्रियं दधाति " [सं० का० २ ० २ अ०८] इति । । १ ख. सनूनां । १३७ ·+ mmam श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् ) यः पुमात्राजकुमारादिः श्रिया ऐश्वर्यायालं सन्समर्थः सन्नपि तदैश्वर्य मप्राप्य समानैः साधारणैरैश्वर्यरहितैः प्राणिभिः सदृशः स्यात्तस्मै तदर्थमि- यमिष्टिः॥ तामेतामिष्टिं विधाय याज्यानुवाक्ये विधत्ते- " रेवती पुरोनुवाक्या भवति शान्त्या अप्रदाहाय शकरी याज्या वज्रो वै शक्करी स एनं वज्रो भूत्या इन्धे भवत्येव ॥" [सं० का० २ ० २ अ०८ इति ॥ रेवत्याः पाठस्तु वतीनः सधमाद इन्द्रे सन्तु तुवि- वाजाः। क्षुमन्तो याभिर्मदेमा, इति । रेवतीर्धनवत्यः सधमादोऽस्माभिः सह मादयन्त्यो हर्षयुक्तास्तुविवाजा, बबन्नोपेताः शकरीप्रापितदाहशान्तिप्रदा आपो नोऽस्माकं स्वामिनीन्द्रे सन्त्व- स्मत्सुखाय तिष्ठन्तु । याभिरद्भिः सह वयं क्षुमन्तः शब्दायन्त इन्द्रं स्तुवन्तो मदेम हृष्यास्म ॥ शकर्याः पाठस्तु- - प्रो प्वस्मै पुरोरथमिन्द्राय शूषमर्चत । अभीके चिदु लोककृत्सङ्गे समत्सु वृत्र- हा। अस्माकं बोधि चोदिता नभन्ताम- न्यकेषाम् । ज्याका अधि धन्वमु।, इति । अस्मा इन्द्रायास्येन्द्रस्य पुरोरथं रथस्य पुरोभागे शूपं बलं प्रोवर्चत प्रक- र्षेण सुष्ठु पूजयत । कथं बलस्य पूजेत्युच्यते । अयमिन्द्रो वृत्रहा वैरिघाती समत्सु सङ्ग्रामेषु सङ्गे योद्धृभिरिभटैः सङ्गे सति संयोगे सति अभीके चिदु हन्तुं कामयमानेऽपि वैरिणि लोककृत्स्थिति करोत्येव न तु पलायते, इत्थं बलस्य पूजा । तथा पूजित इन्द्रोऽस्माकमितरव्यावृत्तये चोदिता प्रेरयिता सन्बोधि वुध्यतां सावधानो भवतु । अन्यकेषां कुत्सितानां वैरिणां धन्वसु अधिश्रित्य वर्तमाना ज्याकाः कुत्सिता ज्या नभन्तां नश्यन्तु त्रुट्यन्त्वित्यर्थः।। अत्र विनियोगसंग्रहः- अन्वहान्वृजमत्यन्द्र इन्द्राणीति तु (मिति ) तच्चरौ। यो जातो मन्युमत्यैन्द्रे मा नो दातृमदैन्द्रके ॥ १॥ Awe ..

·प्रपा०८अनु०१] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ( राजसूयविषयानुमतादियागाष्टकस्य राजसूयविषयनैर्ऋतमन्त्राणां चाभिधानम् ) प्रदा प्रदात्मत्यैन्द्र इन्द्रः सुत्रामसंयुते । रेवतीः श्रीमदैन्द्रे स्यादत्र मन्त्राश्चतुर्दश ॥२॥” इति । इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वे. दीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे सप्तमप्रपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः ॥ १३ ॥ वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्द निवारयन् । पुमर्थाश्चतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ १॥ इति श्रीमद्विद्यातीर्थमहेश्वरापरावतारस्य श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरस्य श्रीवीरबुक्कमहाराजस्याऽऽज्ञापरिपालकेन माधवाचार्येण विर- चिते वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे सप्तमः प्रपाठकः ॥७॥ ( अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमः प्रपाठकः) (तत्र प्रथमोऽनुवाकः) Bus हरिः ॐ। अनुमत्यै पुरोडाशमष्टाकपालं निवपति धेनुर्दक्षिणा ये प्रत्यञ्चः शम्याया अवशीयन्ते तं नैर्ऋतमेककपालं कृष्णं वासः कृष्णतूंषं दक्षिणा वीहि स्वाहाऽऽहुति जुषाण एष ते निर्ऋते आगो भूतै हविष्मत्यसि मुञ्चेमम- हंसः स्वाहा नमो य इदं चकाराऽऽदियं चरुं निर्वपति वरो दक्षिणाऽऽग्नावैष्णवमेकादशक- पालं वामनो वही दक्षिणाऽग्नीषोमीयम् (१) ·taram Game श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयानुमतादियागाष्टकस्य राजसूयविषयनैर्ऋतमन्त्राणां चाभिधानम् ) एकादशकपाल हिरण्यं दक्षिणैन्द्रमेकादशक- पालमृषभो वही दक्षिणाऽऽग्नेयमष्टाकपालमैन्द्र दध्य॒षमो वही दक्षिणैन्द्रानं द्वादशकपालं वैश्वदेवं चरुं प्रथमजो वत्सो दक्षिणा सौम्य श्यामाकं चरुं वासो दक्षिणा सरस्वत्यै चरु५ सरस्वते चरुं मिथुनौ गावी दक्षिणा (२)। ( अग्नीषोमीयं चतुस्त्रि शञ्च ।) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके - ष्टमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥ अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमः प्रपाठकः।) (तत्र प्रथमोऽनुवाकः ।) 900NMaa WARNIN । APIAMONS अनुमत्या इय-मत्यै। पुरोडाशम् । अष्टाक- पालमित्यष्टा-कपालम् । निरिति । वपति । धेनुः । दक्षिणा । ये । प्रत्यञ्चः । शम्यायाः। अवशीयन्त इत्यव-शीयन्ते । तम् । नैर्ऋतमिति नैः-ऋतम् । एककपालमित्येक-कपालम् । कृष्णम् । वासः । कृष्णषमिति कृष्ण-तूपम् । दक्षिणा । वीति । इहि । स्वाहां । आहुतिमित्या-हुतिम् । जुषाणः। एषः । ते । नित इति निः-ऋते । भागः । भूतै । हविष्मती । असि । मुञ्च । इमम् । अहंसः। खा- HAPAN ।

·प्रपा०८अनु०१] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ( राजसूयविषयानुमतादियागाष्टकस्य राजसूयविषयनैर्ऋतमन्त्राणां चाभिधानम् ) हो । नमः । यः । इदम् । चकार । आदित्यम् । चरुम् । निरिति । वपति । वरः । दक्षिणा। आना- वैष्णवमित्यांना-वैष्णवम् । एकादशकपालमित्येका- दश-कपालम्। वामनः । वही । दक्षिणा । अग्नी- षोमीयमित्यंनी सोमीयम् (१)। एकादशकपाल- मित्येकादश-कपालम् । हिरण्यम् । दक्षिणा । ऐन्द्रम् । एकादशकपालमित्येकादश-कपालम् । ऋषभः। वही। दक्षिणा। आग्नेयम् । अष्टाकपालमित्य- ष्टा-कपालम् । ऐन्द्रम् । दधि। ऋषभः । वही। दक्षि- णा । ऐन्द्राममित्यन्द्र-अ॒नम् । द्वादशकपाल मिति द्वादश-कपालम् । वैश्वदेवमिति वैश्व-देवम् । चरुम् । प्रथमज इति प्रथम-जः । वत्सः। दक्षि- णा । सौम्यम् । श्यामाकम् । चरुम् । वासः। दक्षिणा। सरस्वत्यै । चरुम् । सरस्वते । चरुम् । मिथुनौ । गावा । दक्षिणा (२)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे प्रथमाष्टकेऽ- टमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥ ७॥ RBARAM RE AMARPOINT । (अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमः प्रपाठकः ।) (तत्र प्रथमोऽनुवाकः ।) यस्य निश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्ममे तमई बन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ।।

·maa । Hamam श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (राजसूयविषयानुमतादियागाष्टकस्य राजसूयविषयनैर्ऋतमन्त्राणां चाभिधानम् ) प्रपाठकेऽथाष्टमेऽस्मिन्त्राजसूयो निगद्यते । द्वाविंशत्यनुवाकेषु विंशत्या राजसूयके । अनेकानि प्रधानानि कर्माणि विहितान्यथ । द्वाभ्यां सौत्रामणीमन्त्राः काम्या याज्याश्च वर्णिताः ॥ अष्टमे मन्त्रकाण्डस्थे कर्मणां बहुलत्वतः । तत्तत्संनिधये प्रोक्ता मन्त्रा विधिपुरःसराः ॥ अनूध तान्विधीनर्थवादो ब्राह्मण ईरितः । संप्रदायविदोऽतोऽत्र ब्राह्मणद्वयमूचिरे ।। ब्राह्मणं मन्त्रकाण्डस्थविधिजातमितीरितम् । अनुब्राह्मणमन्यत्तु कथितं सार्थवादकम् ।। तत्र प्रथमानुवाके प्रथमं तावद्राह्मणेन कर्मद्वयं विधीयते- अनुमत्य पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपति धेनुर्दक्षिणा ये प्रत्यञ्चः शम्याया अवशीयन्ते तं नैर्ऋतमेककपालं कृष्णं वासः कृष्णतूषं दक्षिणा, इति । चतुर्दशीमिश्रितायाः पौर्णमास्या अभिमानिदेवताऽनुमतिः । “अमावास्या सिनीवाली पौर्णमास्यनुमतिः" इति श्रुतेः । कलाहीने साऽनुमतिः पूर्णे राका निशाकरे" इत्यभिधानात् । सा चानुमतिरत्र देवता, पुरोडाशो द्रव्य- मित्येतदेकं कर्म, दक्षिणाभिधानेन वक्ष्यमाणेभ्यः कर्मभ्यो भिन्नाधिकारावग- मात् । अस्मिन्कर्मणि पुरोडाशार्थ तण्डुलेषु पिष्यमाणेषु पश्चिमायां दिशि दृषदमभ्याधातुमधः स्थापितायाः शम्यायाः पश्चाद्ये तण्डुलपिष्टलेशा अवशी- यन्तेऽधः पतन्ति तल्लेशजातं द्रव्यं निर्ऋतिदेवताक, तदिदमपरं कर्म, पृथग्द- क्षिणाभिधानात् । कृष्णं वासोऽत्र दक्षिणा, तच्च कृष्णतूषं कृष्णदशान्तम् । केषांचिद्वस्त्राणां वैचित्र्याय दशाभागमुपेक्ष्य मध्यमभाग एव काषायहरिद्रा- दिभी रञ्जितो भवति तद्वन्मा भूदिति कृष्णतूषत्वेन विशेष्यते । एतस्मिन्मुख्ये ब्राह्मणे प्रधानं कर्म विहितम् । अनुब्राह्मणं तु ग्रन्थान्तरे प्रथमकाण्डे षष्ठसप्त- माष्टमप्रपाठकरूपम् ।। तत्र षष्ठमपाठकस्याऽऽदौ पूर्वोदाहृतं कर्मविधिमनूद्य प्रशंसति- " अनुमत्यै पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपति । ये प्रत्यञ्चः शम्याया अवशी- HAR १ ख. घ. ङ, च. तन्मा। २क. घ. ङ. चत्र प्र।

·प्रपा०८अनु०१] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ( राजसूयविषयानुमतादियागाष्टकस्य राजसूयविषयनैर्ऋतमन्त्राणां चाभिधानम् ) यन्ते । तं नैर्ऋतमेककपालम् । इयं वा अनुमतिः । इयं निर्ऋतिः ।" [ब्रा० का० १ ० ६ अ०१] इति । भूमिर्द्विविधा शालिगोधूमादिसर्वसस्याढया तदयोग्या वा । तत्राऽऽद्यभू. मिरूपाऽनुमतिर्द्वितीयभूमिरूपा निर्ऋतिः ॥ पश्चानिरुतस्य नैर्ऋतस्याऽऽनुमतादुत्तरकाले न्यायप्राप्तं प्रधानयागप्रचार बाधितुं पूर्वकालं विधत्ते- "नैऋतेन पूर्वेण प्रचरति । पाप्मानमेव नितिं पूर्वी निरवदयते । [ब्रा० का०प्र०६ अ० १] इति । लोके रुग्णानां पुरुषाणामनिष्टं रोगं प्रथमं निवार्य पश्चादिष्टा शरीरपुष्टिः संपाद्यते तद्वदत्रापि पाप्मानं प्रतिकूलां निर्गति प्रथमतो भागदानेन निवा- रयति ॥ विधिवाक्यगतं कपालैक्यमनूध प्रशंसति- " एककपालो भवति । एकधैव निति निरवदयते ।" [ब्रा० का० १ प्र० ६ अ० १] इति । एकधैवैकेनैव प्रयत्नेन, कपालबाहुल्ये हि प्रयत्नबाहुल्यं प्रसज्येतेति । तत्त्विदमानुमतनैर्ऋतादिकमन्वारम्भणीयास्थानीयान्पवित्राख्यादग्निष्टोमादूर्ध्वम- नुष्टेयम् ॥ तथाऽत्राऽऽपस्तम्ब आह राजा स्वर्गकामो राजसूयेन यजेत गवां शतसहस्रं दक्षिणाऽग्निष्टोम: पञ्चापर्वर्गः प्रथममहः पञ्च सहस्राणि पवित्रे ददाति त्रिंशतमभिषेचनीये त्रिंशतं दशपेये दश केशवपनीये विंशति व्युष्टिद्विरात्रे पञ्च क्षत्रस्य धृतावपि वा चत्वार्यभिषेचनीये प्रतिसहस्राणीतराण्यहानि षष्टिं शतानि सहस्राणि ददातीति बचब्राह्मणं भवति तथा दक्षिणा अतिनयेद्य- थाऽस्याहानि समकालानि स्युः शेषमनुदिशति श्वोभूत आनुमतादिभिरष्टाभि. रन्वहं यजेत पिषन्नानुमतं पश्चादुत्तरतश्च व्यवशातयति ये प्रत्यञ्चः शम्याया अवशीयन्ते तं नैर्ऋतमेककपालमिति अत्र चाऽऽनुमतमासाद्य नैर्ऋतेन प्रच- रति" इति । बौधायनोऽप्येतदेव विशदयति-" राजसूयेन यक्ष्यमाणो भवति पुरस्ता- स्फाल्गुन्यै पौर्णमास्यै चैत्र्यै वा पौर्णमास्या अमावास्येन हविषेष्ट्वा दीक्षते तस्य तिस्रो दीक्षास्तिस्र उपसदः सप्तम्यां प्रसूतः संतिष्ठत एष प्रायणीयोऽ. निष्टोमश्चतुष्टोमः सहस्रदक्षिण उदसानीयान्तोऽथाष्टमेऽहयानुमतं निर्वपति , indan .. १ क. घ. इ. वर्गाः प्र । २ क. च. 'तिसाह । घ. ड. तिषाह' । ३ ख. घ. ङ. च. 'वसनी।

·१०९६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयानुमतादियागाष्टकस्य राजसूयविषयनैर्ऋतमन्त्राणां चाभिधानम् ) हविः पेष्यै प्रयच्छन्नाह प्राचश्च प्रतीचश्च व्यवशातयेति" इति, "ये प्राच: शम्याया अवशीयन्ते तानध्वर्युः समोप्य संयुत्याऽऽनुमतं श्रपयति, अथ ये प्रत्यञ्चः शम्याया अवशीयन्ते तान्प्रतिप्रस्थाता समोप्य संयुत्य नैर्ऋतं श्रप- यति" इति च ॥ वीहि स्वाहाऽऽहुतिं जुषाण एष ते निळते भागो भूते हविष्मत्यास मुञ्चेममश्हसः स्वाहा नमो य इदं चकार- प्रधानकर्ममात्राभिधायकेन मुख्यब्राह्मणेनोपेते प्रकृते मन्त्रकाण्डे नैर्ऋतयाग- विधिसंनिधौ वीहीत्यादयस्त्रयो मन्त्रा आम्नातास्तेषां विनियोगं बौधायन आह- "गार्हपत्ये वाहुतिं जुहोति वीहि स्वाहाऽऽहुतिं जुषाण इति, अथ दक्षि- णया द्वारोपनिष्क्रम्य तां दिशं यन्ति यत्रास्य स्वकृतमिरिणं स्पष्टं भवति प्रदरो वा तदेतदेकोल्मुकमुपसमाधायागुष्ठाभ्यां परिगृह्य नैर्ऋतं जुहोति एष ते निक्रते भागो भूते हविष्मत्यसि मुञ्चेमम५ हसः स्वाहेति अत्र कृष्णं वासः कृष्णतूषं निदधाति अथापो व्यतिषिच्य परास्य पात्रं निदधात्यनवेक्षमाणा आयन्त्यथ हस्तपादान्मक्षाल्यैतेनैव पथा यथेतमेत्य गार्हपत्ये खुवाहुति जुहोति स्वाहा नमो य इदं चकारेति अथाऽऽनुमतेन सस्थां करोति धेनुं ददाति" इति । हे गार्हपत्य स्वाहा तुभ्यं दत्तामाहुतिं जुषाणः सेवमानो वीहि दक्षिणां दिशं जिगमिषुभिरस्माभिविंगतो भव माऽस्माननूत्थाय बाधिष्ठाः ॥ कृत्स्नायविधायके सार्थवादेऽनुब्राह्मणे यथोक्ताहुतिविधिरन्वयव्यतिरेका भ्यामुग्रीयते- यदहुत्वा गार्हपत्य ईयुः (१)। रुद्रो भूत्वाऽग्निरनूत्थाय । अध्वर्यु च यजमानं च हन्यात् । वीहि स्वाहाऽऽहुतिं जुषाण इत्याह । आहुत्यैवैन शमयति । नाऽऽतिमार्छत्यध्वर्युन यजमानः । [ब्रा० का० १ ० ६ अ०१] इति । यद्यदि रुद्रः क्रूरदेवः । “ रुद्रो वै क्रूरः " इति श्रुतेः । अध्वर्युयजमान- योरार्तिनिवारणाय जुहुयादित्यर्थः ।। दक्षिणाग्नेरुल्मुकनयनं विधत्ते- एकोल्मुकेन यन्ति । तद्धि नित्यै भागधेयम् । " [ ब्रा० का० १ ० ६ अ० १] इति । “ ·A , प्रपा०८अनु०१] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । १०९७ ( राजसूयविषयानुमतादियागाष्टकस्य राजसूयविषयनैर्ऋतमन्त्राणां चाभिधानम् ) उल्मुकेन युक्ता इत्यध्याहारः । नितेरेकोल्मुकप्रियत्वमर्थवादान्तरगतं हिशब्देन सूच्यते ॥ दक्षिणपश्चिमयोरवान्तरदेशमङ्गुलिनिर्देशेन विधत्ते- इमां दिशं यन्ति । एषा वै निर्वत्यै दिक् । स्वायामेव दिशि निति निरवदयते (२)।" [ब्रा० का० १ प्र० ६ अ० १] इति । नीतस्योल्मुकस्य स्थापनाय देशविशेष विधत्ते- स्वकृत इरिणे जुहोति प्रदरे वा । एतद्वै नित्या आयतनम् । स्व एवाऽऽयतने निति निरवदयते ।" [ब्रा० का० १ ० ६ अ० १ इति ]। इरिणमूषरक्षेत्रं, तच्च स्वकृतं स्वतःसिद्धं न तु यतः कुतश्विदादायोषाः प्रक्षिप्ताः । प्रदरः स्वतःसिद्धं भूछिद्रम् । द्वितीयमन्त्रस्यायमर्थः-हे निर्ऋते पाप्मदेवते, एष एककपालपुरोडाश. स्तव भागः । हे भूते स्वकीयभागे परितोषेणास्मदीयैश्वर्यहेतो त्वमिदानी हवि- ष्मत्यसि । अत इमं यजमानमंहसो दारिद्यप्रदात्पापान्मुञ्च । अत्र स्वाहाकारो चौधायनेनाध्याहृतः॥ नितिमुद्दिश्य प्रत्यक्षमेव भागं समर्पयितुमेतच्छब्द इत्यभिप्रेत्य व्याचष्टे- एष ते निर्ऋते भाग इत्याह । निर्दिशत्येवैनाम् ।" [ब्रा० का० १ ० ६ अ० १] इति ॥ भूतिशब्देन निर्ऋतिपरामर्शस्याभिप्रायमाह- भूते हविष्मत्यसीत्याह । भूतिमेवोपावर्तते । "[ब्रा० का० १ १०६ अ० १] इति । प्राप्नोतीत्यर्थः॥ मन्त्रसामर्थ्यात्सर्वथा मुञ्चतीत्यमुमभिप्रायं दर्शयति- मुञ्चेममश्हस इत्याह । अहस एवैनं मुञ्चति । [ब्रा० का० १ प्र० ६ अ० १] इति ॥ चोदकप्राप्तं जुह्वा होममपवदितुं विधत्ते- अङ्गुष्ठाभ्यां जुहोति (३)। अन्तत एव निति निरवदयते । [ब्रा० का० १ प्र० ६ अ० १ ] इति । अन्तत एव हस्ताग्रेणैव नितिमपसारितवान्भवति ॥ मुख्यब्राह्मणे विहितां दक्षिणां प्रशंसति- कृष्णं वासः कृष्णतूषं दक्षिणा । एतद्वै निर्ऋत्यै रूपम् । रूपेणैव निति निरवदयते ।" [ब्रा० का० १ प्र० ६ अ० १] इति । NAMA " १३० ·mata MAHARAMME १०९८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयानुमतादियागाष्टकस्य राजसूयविषयनैर्ऋतमन्त्राणां चाभिधानम् ) राक्षसजातेः पापरूपाया निर्जतेहः कृष्णवर्णः ॥ पृष्ठभागदर्शनरहितं प्रत्यागमनं विधत्ते- " अप्रतीक्षमायन्ति । निर्ऋत्या अन्तर्हित्यै।" [ब्रा० का० १ ० ६ अ० १] इति । अदर्शनायेत्यर्थः। तृतीयमन्त्रस्यायमर्थः-यो गार्हपत्य इदमस्माभिर्वीहीति शब्देन प्रार्थितम- नुष्ठानं तथैव चकार, तस्मै स्वाहा हविर्दत्तं नमस्कारश्च कृतः ।। विधत्ते- स्वाहा नमो य इदं चकारेति पुनरेत्य गार्हपत्ये जुहोति । आहुत्यैव नमस्यन्तो गार्हपत्यमुपावर्तन्ते । [ब्रा० का० १ प्र०६ अ० १] इति ॥ नैर्ऋतप्रचारादूर्व लब्धावसरस्याऽऽनुमतहविषः प्रचारं विधत्ते- आनुमतेन प्रचरति । इयं वा अनुमतिः (४)। इयमेवास्मै राज्यम- नुमन्यते ।"[ब्रा० का० १३०६ अ० १] इति । सर्वसस्याढयायां भूमावयमनुमतिशब्दोऽन्वर्थ इत्यभिप्रायः ॥ नवसूतिकाया गोर्दानं प्रशंसति- "धेनुर्दक्षिणा । इमामेव धेनुं कुरुते । [ब्रा० का० १०६ अ०१] इति । इमामेवानुमतिरूपां भूमिमेव ॥ आनुमतादिभिरष्टाभिरिति यदुदाहृतं तत्रैकस्मिन्दिनेऽनुष्ठितादानुमताद- न्यान्क्रमेण दिनान्तरेष्वनुष्ठेयानादित्यादीन्सप्त मुख्यान्यागान्विधत्ते- आदित्यं चरुं निर्वपति वरो दक्षिणाऽऽग्नावैष्ण- वमेकादशकपालं वामनो वही दक्षिणाऽग्नीषो- मीयमेकादशकपाल५ हिरण्यं दक्षिणेन्द्रमेका- दशकपालमृषभो वही दक्षिणाऽऽग्नेयमष्टाकपा- लमैन्द्रं दध्वृषभो वही दक्षिणेन्द्राग्नं हादशक- पालं वैश्वदेवं चरुं प्रथमजो वत्सो दक्षिणा सौ- म्य५ श्यामाकंच वासो दक्षिणा सरस्वत्यैचरु५ सरस्वते चरुं मिथुनौ गावौ दक्षिणा ॥, इति ।

·प्रपा०८अनु.१] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (राजसूयविषयानुमतादियागाष्टकस्य राजसूयविषयनैर्ऋतमन्त्राणां चाभिधानम् ) गौ वर इति सूत्रकारेणोदाहृतत्वाद्वरो गौः । वहीं भारवाही बलीवर्दः। ऋषभः सेचनसमर्थः सौण्डः। आग्नेयैन्द्राभ्यां हविया॑मुपेत एको यागः । ऐन्द्राग्नवैश्वदेवसौम्यस्त्रिभिर्हविभिर्युक्त आग्रयणरूप एक एव यागः । सरस्वती- सरस्वदेवताभ्यां हविभ्यां युक्तो याग एकः । तदेवमादित्यादयः सप्त संपद्यन्ते ॥ अदितिदेवताकं कर्म प्रशंसति- आदित्यं चरं निर्वपति । उभयीष्वेव प्रजास्वभिषिच्यते । दैवीषु च मानुषीषु च ।" [ब्रा० का० १ प्र०६ अ० १) इति । अनुमतिर्मानुषभूमिः । अत एव राज्यमनुमन्यत इत्युक्तं भवति । अदिति- देवभूमिरित्यभिप्रेत्य दैवीषु प्रजास्वभिषेकं दर्शयति । अतः पूर्वराज्येन सह समुच्चित्योभयीष्वित्युच्यते ॥ श्रेष्ठस्य गोर्दानं प्रशंसति- " वरो दक्षिणा । वरो हि राज्य समृद्ध्यै ।" [ब्रा० का० १ प्र०६ अ०१] इति । वरः श्रेष्ठो गौस्तस्य राजगृहाहत्वाद्राज्यत्वम् ।। आग्निं विष्णुं च पृथक्प्रशंसति- " आग्नावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपति । अग्निः सर्वा देवताः। (५) विष्णुर्यज्ञः। देवताश्चैव यज्ञं चावरुन्धे।" [ब्रा० का० १ ० ६ अ० १] इति । अग्नेः सर्वदेवतारूपत्वमन्यत्रोपपादितं " ते देवा अग्नौ तनूः संन्यदधत । तस्मादाहुः । अग्निः सर्वा देवताः" इति । पुनरप्यन्यत्राऽऽन्नातम्- देवा बिभ्यतोऽग्निं प्राविशन्तस्मादाहुरग्निः सर्वा देवताः" इति । फलव्यापित्वाद्यज्ञस्य विष्णुत्वम् ।। अग्नविष्णोश्च प्रीतिकरं वहित्वं वामनत्वं च दर्शयति- " वामनो वही दक्षिणा । यद्वहीं । तेनाऽऽग्नेयः । यद्वामनः । तेन वैष्णव समृद्ध्यै । " [ब्रा० का० १ प्र०६ अ० १ ] इति ॥ अग्नीषोमीयस्य वैरिघातित्वं याजमानमन्त्रब्राह्मणयोश्त्रवधब्राह्मणे च प्रसिद्धमित्यभिप्रेत्याऽऽह- अग्नीषोमीयमेकादशकपालं निर्वपति । अग्नीषोमाभ्यां वा इन्द्रो वृत्रम- हन्निति । यदग्नीषोमीयमेकादशकपालं निर्वपति (६)वानमेव विजित्यै ।" [ब्रा० का० १ ० ६ अ० १] इति । । । ay FouTORHARU Reum - । १ ख. षण्डः ।

·११०० “ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयानुमतादियागाष्टकस्य राजसूयविषयनैर्ऋतमन्त्राणां चाभिधानम् ) तत्कर्म शत्रुघ्नमेव भूत्वा विजयाय पर्याप्तं भवति । हिरण्यस्य समृद्धिहेतुत्वं लोकप्रसिद्धमेव दर्शयति- "हिरण्यं दक्षिणा समृद्धचै । " [ब्रा० का० १ प्र० ६ अ० १] इति । मुख्यब्राह्मणगतेनेन्द्रेण सह विकल्पितमैन्द्राग्नं प्रस्तौति- " इन्द्रो वृत्र हत्वा । देवताभिश्चेन्द्रियेण च व्यार्थ्यत । स एतमैन्द्राममे- कादशकपालमपश्यत् । तं निरवपत् । तेन वै स देवताश्चेन्द्रियं चावारुन्ध । [ब्रा० का० १ ० ६ अ० १] इति । व्यायंत व्युद्धो वियुक्तोऽभूत् ।। विधत्ते- यदैन्द्राग्नमेकादशकपालं निर्वपति । देवताश्चैव तेनेन्द्रियं च यजमानोऽ. वरुन्धे।" [ब्रा० का० १ ० ६ अ० १] इति ॥ देवद्वयत्रीत्यर्थ गुणद्वयमित्येतदर्शयति- "ऋषभो वही दक्षिणा (७)। यद्वहीं । तेनाऽऽग्नेयः । यदृषभः । तेनैन्द्रः समृद्धयै । " [ब्रा० का० १ ० ६ अ० १ ] इति ॥ एकस्मिन्यागे विहितं हवियं गोगतं गुणद्वयं च पृथक्प्रशंसति- " आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति । ऐन्द्रं दधि । यदाग्नेयो भवति । अग्नि यज्ञमुखम् । यज्ञमुखमेवर्द्धि पुरस्ताद्धत्ते । यदैन्द्रं दधि (८) । इन्द्रियमेवावरुन्थे । ऋषभो वही दक्षिणा । यद्वही । तेनाऽऽग्नेयः। यदृषभः । तेनैन्द्रः समृद्धयै।" [ब्रा० का० १ ० ६ अ० १] इति । अग्निमन्तरेण यज्ञस्याप्रवृत्तेरग्नेर्यज्ञमुखत्वं, तादृशाग्नेः प्रथमहविःप्रदानेन यागस्याऽऽदावेव समृद्धिं धृतवान्भवति ॥ हवि(ख)ये दक्षिणाद्वये श्रूयमाणेऽपि कमैकत्वसिध्यर्थमाग्रयणतां संघ- रूपां विधातुं प्रस्तौति- यावती प्रजा ओषधीनामहुतानामाश्नन् । ताः पराभवन् ।" [ब्रा० का० १ ० ६ अ० १] इति । यावत्य ओषधीनां संबन्धिन्य इति शेषः ॥ विधत्ते- "आग्रयणं भवति हुताद्याय । यजमानस्यापराभावाय (९)।" [ ब्रा० का० १ प्र० ६ अ० १] इति । । १ ख. च. णवती सं।

·PROD MART Read प्रपा०८अनु०१] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ११०१ ( राजसूयविषयानुमतादियागाष्टकस्य राजसूयविषयनैर्ऋतमन्त्राणां चाभिधानम् ) तस्मिन्संघे स्थितस्यैन्द्राग्नस्योपाख्यानेन जयहेतुत्वं दर्शयति- " देवा वा ओषधीष्वाजिमयुः । ता इन्द्राग्नी उद्जयताम् । तावेतमैन्द्राग्नं द्वादशकपालं निरवृणाताम् । यदैन्द्रानो भवत्युजित्यै । ” [ ब्रा० का० १ म० ६ अ० १] इति ॥ माससामान्येन कपालसंख्यां प्रशंसति- द्वादशकपालो भवति । द्वादश मासाः संवत्सरः। संवत्सरेणैवास्मा अन्नमवरुन्धे ।" [ब्रा० का० १ ० ६ अ० १] इति ॥ वैश्वदेवमन्नं रुचिहेतुरित्येतदर्शयति- " वैश्वदेवश्वरुर्भवति । वैश्वदेवं वा अन्नम् । अन्नमेवास्मै स्वदयति (१०)।" [ब्रा० का० १ ० ६ अ०१] इति ॥ प्रथमजस्य जनिष्यमाणवत्सापेक्षया समृद्धिहेतुत्वमित्याह- " प्रथमजो वत्सो दक्षिणा समृद्धयै । [ब्रा० का० १ प्र. ६ अ० १] इति ॥ तृतीयहविषः सोमदेवतायाः स्वीकारे कारणमाह- "सौम्य श्यामाकं चरुं निर्वपति । सोमो वा अकृष्टपच्यस्य राजा। अकृ- ष्टपच्यमेवास्मै स्वदयति ।" [ ब्रा० का० १ प्र० ६ अ० १] इति । प्रतिग्रहमन्त्रे सोमाय वास इति श्रुतिमंभिसंधाय दक्षिणां प्रशंसति- " वासो दक्षिणा । सौम्य हि देवतया वासः समृद्धयै ।" [ ब्रा० का० १ ० ६ अ० १] इति ॥ (+ समृद्धि हेतुत्वेन सरस्वतीसरस्वतौ चरुमिथुनदक्षिणां च प्रशंसति- सरस्वत्यै चरुं निर्वपति । सरस्वते चरुम् । मिथुनमेवावरुन्धे । मिथुनौ गावौ दक्षिणा समृद्ध्यै ।" [ब्रा० का० १ प्र० ६ अ० १] इति ॥) अत्र द्रव्यदेवतासंबन्धानामष्टभ्योऽधिकत्वाद्यागेष्वप्याधिक्यशङ्काभ्रमवार- णायाष्टसंख्यां विधातुं प्रस्तौति- एति वा एष यज्ञमुखादृद्ध्याः। योऽग्नेर्देवताया एति ।" [ब्रा० का० १ प्र० ६ अ० १] इति । एति पृथग्भवति अपगच्छतीत्यर्थः । वक्ष्यमाणप्रकारेणाग्नेरष्टत्वसंख्यात्मक- त्वात्तत्संख्याया अपगम एवाग्निसकाशादपगमः । योऽग्नेरपगच्छति स यज्ञमु. खाद्यज्ञमारम्भादृद्ध्या यज्ञसमाप्तेश्चापगच्छति ॥ + धनुश्चिह्नान्तर्गतं ख. पुस्तक एव । इयमवतरणिकाऽशुद्धाऽसमीचीनार्था च । १ ख. घ. ङ, च. मनुसं। Manesama " ·mom श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयानुमतादियागाष्टकस्य राजसूयविषयनैर्ऋतमन्त्राणां चाभिधानम् ) विधत्ते- अष्टावेतानि हवीषि भवन्ति । अष्टाक्षरा गायत्री । गायत्रोऽग्निः। तेनैव यज्ञमुखादृद्ध्या अग्नेर्देवतायै नैति (११)॥" [ ब्रा० का० १०६ अ०१] इति । गायत्र्या अग्नेश्च मुखजत्वेन सहोत्पन्नत्वलक्षणः संवन्धः । तेनैव तेषां हविःशब्दवाच्यानां कर्मणामष्टत्वेन यज्ञप्रारम्भसमाप्तिभ्यामग्निदेवतायाश्च नापगच्छति ॥ तत्र विधिविवेकसहितो विनियोगसंग्रहः- आदावानुमतं तस्य मध्ये नैर्ऋतमत्र च । वीहीत्याद्यास्त्रयो मन्त्रा विनियोगस्तु वर्ण्यते ॥ १ ॥ वीह्येष नम इत्यग्निपदराग्निषु हूयते । सहैवाऽऽनुमतेनाष्टौ यागाः प्रथम ईरिताः ॥२॥” इति । अथ मीमांसा। चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितम्- राजसूयेऽनुमत्यादि देवनादि च ते उभे । मुख्ये उतैकमुख्यत्वं स्यादाद्यः प्रक्रियैक्यतः ।। यागानां राजसूयत्वादङ्गित्वं फलवत्त्वतः । देवनाद्यफलं यत्तदङ्गं फलवतो यजेः ॥ राजसूयप्रकरणे यागरूपा अनुमत्यादयो बहवः श्रुताः-" अनुमत्यै पुरो- डाशमष्टाकपालं निर्वपति" आदित्यं चरुं निर्व- पति" " आग्नावैष्णवमेकादशकपालम्" इत्यादयः ( इति ) । यथैता इष्ट- यस्तथा पशवोऽपि श्रुताः-" आदित्यां मल्हां गर्भिणीमालभते मारुती पृश्निं पष्टौहीम् " इति । मल्हा मणिला गले स्तनयुक्तेत्यर्थः । तस्या अदि- तिर्देवता । पृश्निरल्पतनुस्तस्या मरुतो देवता । यावता वयसा वर्षत्रयरूपेण पृष्ठे भारं वोढुं शक्तिर्भवति तावद्वयस्का पष्ठौही । एवमभिषेचनीयादयः सोम- यागाः श्रुताः । तथा वल्मीकवपायां होम इत्यादयो दविहोमाः श्रुताः । यथैत इष्टिपशुसोमदर्विहोमाश्चतुर्विधा यागरूपा एवमयागरूपा अपि द्यूतादयः श्रुताः " पष्टौही दीव्यति, अक्षैर्दीव्यति, राजन्यं जिनाति, शौनःशेपमाख्यापयते " इत्येवमादयः। तत्र यागा यथा मुख्यास्तथा देवनादीनामपि मुख्यत्वं युक्तं, " नैऋतमेककपालम् । १ ख. बह्वय इष्टयः श्रु।

·400NOR प्रपा०८ अनु०१] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ११०३ प्रकरणपाठस्योभयत्र समानत्वादिति प्राप्ते ब्रूमः-राजा स्वाराज्यकामो राज- सूयेन यजेतेत्यत्राऽऽख्यातवाच्यायां भावनायां धातुवाच्यो यागः करणम् । राजसूयशब्दश्चाप्रसिद्धार्थत्वाद्यागसामानाधिकरण्येन तन्नामधेयं भवति । तथा सति राजसूयेन यागेन स्वाराज्यं भावयेदिति वाक्यार्थपर्यवसानात् । अनु- मत्यादीनां यागानामेव फलवत्त्वादङ्गित्वं, तत्संनिधौ श्रूयमाणमफलं देवना. दिकं यागाङ्गम् ॥ दशमाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम् - सा किमस्त्यनुमत्यादौ न वाऽस्त्यङ्गिन्युपक्रमात् । संघस्योपक्रमो नेष्टो द्वारलोपान सा भवेत् ॥ अनुमत्यै पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपतीत्यादिना राजसूये दर्शपूर्णमासे- ष्टिविकृतयो बढयो विहितास्तास्वारम्भणीयाऽस्ति न वेति संदेहः । दीक्षणी- यादिवदनुमत्यादीनामन्याङ्गत्वाभावात्सोमयागवत्सर्वासामङ्गित्वेनोपक्रमसंभ- वात्तद्वारेणाऽऽरम्भणीयाऽस्तीति पूर्वः पक्षः । यद्यप्यङ्गिभूता अनुमत्यादय- स्तथाऽप्येकैकस्या इष्टेः पृथगारम्भो नास्ति । अन्यथा प्रधानेष्वानेयादिष्वन्वा- रम्भणीयायाः षट्कृत्वोऽनुष्ठानं प्रसज्येत । अथोच्यते प्रधानानां षण्णामाग्ने- यादीनां संघस्य दर्शपूर्णमासेष्टित्वात्तस्यैक आरम्भ इति, तात्रापीष्टिपशुसोम- दर्विहोमरूपाणामनेकेषां प्रधानानां संघस्य राजसूयत्वात्संघस्योपक्रमोऽस्तु, न चासौ संघो दर्शपूर्णमासविकृतिर्येन तत्राऽऽरम्भणीयाऽऽशक्येत । अस्ति चात्रापरः सर्वारम्भार्थो यागः । अग्निष्टोममग्रे ज्योतिष्टोममाहरतीति ज्योतिष्टो- मावान्तरसंस्थाभेदरूपस्याग्निष्टोमस्याऽऽन्नातत्वात् । तस्मादनुमत्यादिविष्टि- ध्वारम्भद्वारलोपात्साऽऽरम्भणीया न भवेत् ॥ तत्रैव तृतीयपादेऽन्यचिन्तितम्- " वासो वत्सं समुच्चयमन्वाहार्येण वा न वा। अविरोधात्समुच्चयं न कार्यक्याविरोधतः ॥ आग्रयणे श्रूयते-" वासो दक्षिणा, वत्सः प्रथमजो दक्षिणा" इति । तदेतत्प्राकृतेनान्वाहार्येण सह विरोधाभावात्समुच्चीयत इति मन्दः पूर्वपक्षः । एककार्यत्वेन विरोधित्वान्न समुच्चयः किं तु बाध इति राद्धान्तः ॥ अत्रैवान्यचिन्तितम्- " अन्वाहार्यस्य धर्मोऽत्र न कार्यः क्रियतेऽथवा । न तद्धर्मत्वतो मैवं साधनत्वप्रयुक्तितः ।। सन्त्यन्वाहार्यधर्मास्तान्कल्पसूत्रकार उदाजहार-" दक्षिणसङ्ग्य उपहर्तवा - १७ ·aneous - श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- इति संप्रेष्यति ये ब्राह्मणा उत्तरतस्तान्यजमान आह दक्षिणत एतेति तेभ्योऽ- न्वाहार्यं ददाति ब्राह्मणा अयं व ओदन इति प्रतिगृह्णीतोत्तरतः परीतेति संप्रेष्यति" इति । सोऽयं धर्मो वासोवत्से न कार्यस्तस्यान्वाहार्यनिमित्त- त्वात् । मैवम् । अन्वाहार्यस्य दक्षिणारूपत्वेनानतिसाधनत्वप्रयुक्त्या तद्धर्माः क्रियन्ते । तत्साधनत्वं वासोवत्सेऽपि समानम् । तस्मादत्रापि सन्ति ते धर्माः। अत्रैवान्यचिन्तितम्- "पाकोऽस्ति नो वा वत्से स्यादन्वाहार्यस्य दर्शनात् । न वत्सनाशादौती दक्षिणा मांसदानतः ॥ अन्वाहार्ये पाकोऽस्ति, पूर्वन्यायेन तद्धर्मातिदेशाद्वत्सेऽपि पाकः स्यादिति चेन्न, वत्सनाशप्रसङ्गात् । अस्त्विति चेन्न, तथा सति मांसदानेन श्रुतहा- न्यश्रुतकल्पने प्रसज्येयाताम् । तस्मान्नास्ति वत्सपाकः ॥ तत्रैवान्यञ्चिन्तितम् - वाससोऽस्ति न वा पाको विनाशाभावतोऽस्त्यसौ । वैयादप्यशक्यत्वात्पाको वाससि नोचितः ।। वासस उष्णोदकमाण्डप्रक्षेपेण वत्सस्येव विनाशो नास्ति । तस्मादन्वा- हार्यवत्पाकोऽस्तीति चेन्मैवम् । ओदनत्वार्थो हि पाकः । नहि वाससः सहस्रधा पच्यमानस्यौदनता संभवति । न च पाकः कर्तुं शक्यते । नत्थुष्णो- दकसंबन्धः पाकशब्दार्थः किं तु तण्डुलादीनां विक्लित्तिं जनयितुं कृतः पुरुष- प्रयत्नः । न च विक्लित्तिर्वाससोऽस्ति । तस्मादतिदिष्टः पाको बाध्यते ।। तत्रैवान्यचिन्तितम्- अभिघारोऽस्ति नो वाऽत्र शक्यत्वाद्वत्सवाससोः । अस्त्यन्वाहार्यवन्मैवं खादुताया असंभवात् ।। स्पष्टोऽर्थः॥ सप्तमाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम् " वासोनसी वानतक्षणातिदेशकरे न वा। आद्यः क्रियानिमित्तत्वाज्जातिवाचित्वतोऽन्तिमः ॥" वासो ददात्यनो ददातीति श्रूयते । तत्र यूपशब्दस्य यथा शास्त्रीयच्छेदन- तक्षणादिक्रिया प्रवृत्तिनिमित्तं तथा वासःशब्दस्य लौकिकी कुविन्दकर्तृका तन्तुवानक्रिया। अनःशब्दस्य वर्धकिकर्तृका दारुतक्षणादिक्रिया । तस्माद्वा- सोनःशब्दयोः क्रियातिदेशकत्वाद्वानतक्षणे कारयित्वा तदुभयं दातव्यमिति चेन्न । गवाचादिशब्दवजातिवाचित्वात् । पाचकादिशब्दानां क्रियामुपलक्ष्य - ·wome " प्रपा०(अनु०१] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ( राजसूयविषयानुमतादियागाष्टकस्य राजसूयविषयनैर्ऋतमत्राणां चाभिधानम् ) प्रयुज्यमानत्वाक्रियैव प्रवृत्तिनिमित्तम् । वास शकटादिषु क्रियामनुपलक्ष्यापि जातिमुपलक्ष्य शब्दं प्रयुञ्जते । तस्माद्वालोनःशब्दौ न क्रियामतिदिशतः ।। द्वादशाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम् - "बहिरामयणे किंचित्प्रसूनं बहुलत्वतः । प्राथम्याचाग्रिमो मैवमलोपात्कांस्यभोजिवत् ॥ ऐन्द्राग्नवैश्वदेवद्यावापृथिव्ययागा आग्रयणेष्टौ सह प्रयुज्यन्ते । तत्रैन्द्राग्नवै. श्वदेवयोबहिर्मात्रं चोदकमाप्तं तत्प्रकृती हि विशेषस्यानुक्तत्वात् । द्यावापृथिव्ये तु स्वप्रकृत्यनुसारेण प्रसून बहिरतिदिश्यते । प्रसूनं पुष्पितं लूनशेषान्मूला. पुनरुत्पन्नं वा। तत्राऽऽग्रयणे यत्किंचिहित्रिमाहर्तव्यम् । ऐन्द्राग्नवैश्वदे- वयोरनेकत्वेन प्रथमत्वेन च तदानुगुण्यस्य न्याय्यत्वादिति प्राप्ते ब्रूम:-बहि- रन्तरस्त्रीकारे द्यावापृथिव्ये प्रमाणप्राप्तः प्रसूननियमो लुप्येत । प्रसूनस्वीकारे स्वैन्द्रामश्वदेवयोन किंचिल्लुप्यते । तस्मादलोपाय कांस्यभोजिन्यायेन प्रसून- मेव क(वाऽऽह)र्तव्यम् । शिष्यस्य कांस्य भोजनव्रतमस्ति, गुरोस्तु तन्नास्ति, तयोस्तु सहभोजने यथोपसर्जनमपि शिष्यमनुसृत्य व्रतमलोपयितुं कांस्यमा- द्रियते तथाऽत्रापि द्रष्टव्यम् ॥ तत्रैवान्यचिन्तितम्- द्यावापृथिव्यस्तत्री स्यात्सर्वे वा तत्रिणोऽग्रिमः । प्रेषन्यायात्प्रसूनस्य तत्रित्वापादकत्वतः ॥ प्रसूनत्वं नोपदिष्टमविरोधात्समाश्रितम् । तन्त्रित्व(त्व)नियतौ शक्तं नातः सर्वेऽत्र तत्रिणः ॥ यथा मैत्रावरुणप्रैषमत्रविकारः पशुसंवन्धात्पशोस्तत्रित्वमापादयति तथा प्रसन(नत्व) द्यावापृथिव्यसंबन्धित्वाद्यावापृथिव्यस्य तचित्वमापादयतीति प्राप्ते ब्रूमः-उक्तप्रैषमत्रविकारः प्रत्यक्षश्रुतः । इह तु प्रसूनत्वमतिदिष्टत्वान्न तत्रित्वमापादयितुं क्षमम् । न च प्राबल्याभावे कथं तदाश्रयणमिति वाच्यम् । ऐन्द्रामादिना सह विरोधाभावमात्रेण तदाश्रयणात् । तस्मादेकस्य तत्रित्वनि- यमाभाव आग्नेयादिवत्सर्वेऽप्यत्र तत्रिणः ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥ १३९ ·SIMILAMITRA श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यगतप्रथमपर्वरूपहविरष्टकस्य विधिः) (अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ।) BE Se आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति सौम्यं चरु५ सावित्रं हादेशकपाल५ सारस्वतं चरुं पौष्णं चरुं मारुतर सप्तकपालं वैश्वदेवीमामिक्षा द्यावाप्रथिव्यमेककपालम् (१)॥ ( आग्नेय सौम्यं मारुतमष्टादश ।) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टकेऽ- टमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥ -Antime ( अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ।) आग्नेयम् । अष्टाकपालमित्यष्टा-कपालम् । निरिति । वपति । सौम्यम् । चरुम् । सावित्रम् द्वादशकपालमिति द्वादश-कपालम् । सारस्वतम् । चरुम् । पौष्णम् । चरुम् । मारुतम् सप्तकपाल- मिति सप्त-कपालम् । वैश्वदेवीमिति वैश्व-देवीम् । आमिक्षाम् । द्यावापृथिव्यमिति द्यावा-पृथिव्यम् । एककपालमित्येक-कपालम् (१)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे प्रथमाष्टकेऽ- ष्टमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २॥ MEANIPAaor HAMAND a ·११०७ प्रपा०८अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यगतप्रथमपर्वरूपहविरष्टकस्य विधिः) ( अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः) SAROAD Saamana प्रथमानुवाके मायणीयादह्न उत्तरभाविन आनुमतादयोऽष्टौ यागा नर्ऋतम- बायोक्ताः। द्वितीये चातुर्मास्येषु प्रथमपर्वरूपं हविरष्टकं विधत्ते- आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति सौम्यं चरु५ सावित्रं द्वादशकपाल सारस्वतं चर्स पौष्णं चरुंमारुत५ सप्तकपालं वैश्वदेवीमा- मिक्षा द्यावापृथिव्यमेककपालम् ॥, इति ।। स्पष्टोऽर्थः । एतेषां वैश्वदेवादीनां चातुर्मास्यानामानुमताद्यनन्तरंभावित्वं पाउप्राप्तमापस्तम्बो विशदयति-" एताभिरन्वहमिष्ट्वा चातुर्मास्यान्यारभते तः संवत्सरं यजते" इति । तेषु चातुर्मास्येषु प्रथमपर्वणो वैश्वदेवस्य देश- कालौ स एवाऽऽह- "प्राचीनप्रवणे वैश्वदेवेन यजते " इति । " फाल्गुन्यां पौर्णमास्यां चैव्यां वा वैश्वदेवेन यजते" इति च ॥ तस्मिन्वैश्वदेवकर्मणि प्रथमभावीन्याग्नेयादीनि पञ्च हवींष्युपाख्यानेन प्रशं- सति- " वैश्वदेवेन वै प्रजापतिः प्रजा असृजत । ताः सृष्टा न पाजायन्त । सोऽग्निरकामयत । अहमिमाः प्रजनयेयमिति । स प्रजापतये शुचमदधात् । सोऽशोचत्मजामिच्छमानः । तस्माद्यं च प्रजा भुनक्ति यं च न । तावुभौ शोचतः प्रजामिच्छमानौ । तास्वग्निमप्यसृजत् । ता अग्निरध्यैत् (१)। सोमो रेतोऽदधात् । सविता प्राजनयत् । सरस्वती वाचमदधात् । पूषाऽपोष- यत् । ते वा एते त्रिः संवत्सरस्य प्रयुज्यन्ते । ये देवाः पुष्टिपतयः । संवत्सरो वै प्रजापतिः । संवत्सरेणैवास्मै प्रजाः प्राजनयत् ।" [ ब्रा० का० १ ० ६ अ० २ इति । पुरा कदाचित्प्रजापतिः प्रजाकामः संस्तत्साधनत्वेनेदं वैश्वदेवाख्यं कर्मा- नुष्ठाय तेनैव प्रजा असृजत । ताश्च सृष्टाः प्रजा न पाजायन्त स्वकीयान्यप- त्यानि न लेभिरे । तदानी प्रजापतिसृष्टाववस्थितः सोऽग्निर्मनस्येवमकामयत किमित्यपत्यरहिता इमाः प्रजा अहं प्रजनयेयमपत्योत्पादिकाः करिष्यामीतिः । एवं कामयमानः सोऽग्निः प्रजाः सृष्टवते प्रजापतये शोकमुत्पादितवान् । मजा- पतिमृष्टानां प्रजानामपत्याभावस्थापत्योत्पादनकामिना वह्निना स्मारितत्वात्प्र.

·ANIMpmme---- SAPTER ११०८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यगतप्रथमपर्वरूपहविरष्टकस्य विधिः) जापतौ वह्निः शोकोत्पादक उच्यते । सोऽग्निः प्रजापतेः शोकमुत्पाद्य स्वस्या- प्यपत्याभावेन प्रजामपत्यरूपामिच्छमानोऽशोचत् । यस्मात्पुत्रवान्प्रजापतिः पौत्रमिच्छन्नशोचत्, यस्मात्पुत्राभावादग्निरशोचत्तस्माल्लोकेऽपि यं पितरमुत्पन्ना पुत्ररूपा प्रजा भुनक्ति पालयति, यं चापत्यरहितमनुत्पन्ना प्रजा न पालयति तावुभावपि पौत्ररूपा पुत्ररूपां च प्रजामिच्छन्तौ तदलाभाच्छोचतः । प्रजाप- तिस्तासु प्रजासु प्रजामपत्यमुत्पादयितुमग्निमप्यमृजदभ्यनुज्ञातवान् । अनुज्ञात: सोऽग्निस्ताः प्रजा अध्यत्माप्तवान्मिथुनभावेन संगतवानित्यर्थः । ततः सोम आग्नेयं रेतस्तासु प्रजासु गर्भभावेन धारितवान् । ततः सविता प्रसवकाले प्राजनयत्प्रजाः। तेष्वपत्येषु सरस्वती वाचमदधात्संभाषितुमभ्यासं कारया- मास । ततः संभाषमाणान्बालान्पूषाऽभ्यवर्धयत् । ये देवा अग्निसोमादयोऽ- पत्यपोषा अपत्यपालकास्त एतेऽग्न्यादयः पूषान्ताः पञ्च देवाः पुष्टिकरत्वेन संवत्सरस्य मध्ये चातुर्मास्येषु त्रिः प्रयुज्यन्ते । वैश्वदेववरुणप्रघाससाकमेधा- ख्येषु पर्वसु पञ्चानामेतेषामाग्नेयादीनां संचारित्वात् । सोऽयं प्रयोगत्रयकाल: संवत्सर एव प्रजापतिस्वरूपः । अतः प्रजापतिरूपेण प्रयोगत्रययुक्तेन संवत्स- रेणैवास्मा अनुष्ठाने प्रजा उत्पादितवान्भवति ॥ पश्च यागान्प्रशस्य षष्ठं प्रशंसति- ताः प्रजा जाता मरूतोऽनन् । अस्मानपि न प्रायुक्षतेति (२)। स एतं प्रजापति रुत सप्तकपालमपश्यत् । तं निरवपत् । ततो वै प्रजाभ्योऽ. कल्पत | यन्मारुतो निरुप्यते । यज्ञस्य क्लुप्त्यै । प्रजानामघाताय।" [ब्रा० का० १५० ६ अ०२] इति । एकोनपञ्चाशन्मरुत उत्पन्नास्ताः प्रजा हतवन्तः । केनाभिप्रायेण, अस्मा- नप्येतस्मिन्वैश्वदेवकर्मण्येताः प्रजा न प्रयुक्तवत्य इति । प्रजाभ्योऽकल्पत तासां प्रजानां रक्षणाय समर्थोऽभूत् । अतोऽयं षष्ठो यागो यज्ञस्य संपूत्यें मजानामहिंसायै च संपद्यते ।। कपालसंख्यां प्रशंसति- सप्तकपालो भवति । सप्त गणा मरुतः । गणश एवास्मै विशं कल्प- यति ।" [ब्रा० का० १ प्र० ६अ० २] इति । सप्तानां समूह एकैको गणः । तादृशाश्व गणाः सप्तसंख्याकाः। तथा सप्त- संख्ययाऽस्मै यजमानाय बहुगु (ग) णरूपां प्रजां संपादयति ॥ सप्तमयागे द्रव्यं प्रशंसति- स प्रजापतिरशोचत् (३)। याः पूर्वाः प्रजा अमृक्षि । मरुतस्ता अत्रgo AARADAmong ·प्रपा०८अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यगतप्रथमपर्वरूपहविरष्टकस्य विधिः ) धिषुः । कथमपराः सृजेयेति । तस्य शुष्म आण्डं भूतं निरवर्तत । तद्व्युदह- रत् । तदपोषयत् । तत्माजायत । आण्डस्य वा एतद्रूपम् । यदामिक्षा । यद्- व्युद्धरति (४) । प्रजा एव तयजमानः पोषयति । [ब्रा० का० १० ६ अ०२] इति । तस्य प्रजापतेः शुष्मो बलमाण्डं भूतमाण्डवत्पिण्डाकारं प्राप्य निर्गतं पिण्डीभूतं व्युदहरद्विभज्योद्धृतवान् । उद्धृत्य च तत्पोषयित्वा प्रजारूपेणोदपाद- यत् । क्षीरपिण्ड रूपाया आमिक्षाया अण्डरूपत्वात्तव्युद्धरणेन प्रजापतिवद्यज- मानः प्रजाः पोषयति पोषितवान्भवति । अनेनार्थवादेनापूर्वार्थत्वाव्युद्धरेदिति विधिरुन्नेतव्यः॥ तदीयां देवतां प्रशंसति- " वैश्वदेव्यामिक्षा भवति । वैश्वदेव्यो वै प्रजाः। प्रजा एवास्मै प्रजन- यति ।" [ब्रा० का० १३०६ अ०२] इति । बहुभिर्देवैरग्न्यादिभिरुक्तप्रकारेणोत्पादितत्वात्मजानां वैश्वदेवत्वम् ॥ विभज्योवृतयोरामिक्षाभागयोर्वाजिनसेचनं विधत्ते- वाजिनमानयति । प्रजास्वेव प्रजातासु रेतो दधाति ।" [ब्रा० का० १ म० ६ अ०२] इति । दध्यानयनेन धनीभूतामिक्षाशब्दवाच्यस्य क्षीरपिण्डस्य प्रजारूपेणाऽऽवि- र्भावः पूर्वार्थवादे निरूपितः । अतस्तस्मिन्पिण्डे वाजिनाख्येन क्षीरगतनीरेण सेचने सति प्रजातासु प्रजासु रेतो धारितं भवति ।। अष्टमयागदेवतां प्रशंसति- द्यावापृथिव्य एककपालो भवति । प्रजा एव प्रजाता द्यावापृथिवीभ्या- मुभयतः परिगृहाति ।" [ब्रा० का० १ ० ६ अ०२] इति ।। अत्राऽऽदावुक्तानां पञ्चानां पाठे प्राप्तं क्रमं प्रशंसति- " देवासुराः संयत्ता आसन् । सोऽग्निरब्रवीत् (५)। मामग्रे यजत । मया मुखेनासुराञ्जेष्यथेति । मां द्वितीयमिति सोमोऽब्रवीत् । मया राज्ञा जष्यथेति । मां तृतीयमिति सविता । मया प्रसूता जेष्यथोति । मां चतु- मिति सरस्वती । इन्द्रियं वोऽहं धास्यामीति । मां पञ्चममिति पूषा । मया प्रतिष्ठया जेष्यथेति (६) । तेऽग्निना मुखेनासुरानजयन् । सोमेन राज्ञा । सवित्रा प्रसूताः । सरस्वतीन्द्रियमदधात् । पूषा प्रतिष्ठाऽऽ- १ ख. च. 'तू । पि'। ।

·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यगतप्रथमपर्वरूपहविरष्टकस्य विधिः ) सीत् । ततो वै देवा व्यजयन्त । यदेतानि हवी षि निरुप्यन्ते विजित्यै । [ब्रा० का० १ ० ६ अ० २] इति । लोके युद्धार्थमुद्यतायां सेनायां केचन शूरा भटा मुखतो योद्धं गच्छन्ति । तेषां युद्धं द्रष्टुं कश्चिद्राजा स्वामित्वेन संनिधत्ते । केचन दण्डहस्ताः पृष्ठतः स्थित्वा योद्धृनपरावृत्तये बलात्प्रेरयन्ति । अन्ये केचन दुन्दुभ्यादिजयघोषेण योद्धृणामुत्साहं जनयन्ति । अपरा कियत्यपि सेना पुरोगताया युध्यन्त्याः सेनायाः पृष्ठतः सहायत्वेनावतिष्ठते । तानेतान्पञ्चविधव्यापारानग्न्यादयः क्रमेण स्वीकृतवन्तः । ततो देवानां जयोऽभूत् । ततोऽत्रापि पञ्चहविषां निर्वापे जयो भवति ॥ शाखान्तरगतेनोपवपन्तीति वाक्येन वैश्वदेवादिषु चतुषु चातुर्मास्यपर्वसु साधारण्येनोत्तरवेधुपवापः प्राप्तस्तमुपवापं वैश्वदेवपर्वणि प्रतिषेधति- नोत्तरवेदिमुपवपति । पशवो वा उत्तरवेदिः । अजाता इव ह्येतहि पशकः (७)।"[ब्रा० का० १ ० ६ अ० २] इति । उत्तरवेदिसमीपे तदाभिमुख्येन पशूनां बन्धनादुत्तरवेदेः पशुत्वम् । पूर्वो- तरीत्या वैश्वदेवस्य प्रजापतिसृष्टिसाधनत्वात्स्रष्टव्यासु प्रजास्वन्तर्भूतानां पशूनां वैश्वदेवादूर्ध्वमुत्पत्तिकालो न त्विदानीमतः पशुरूपोत्तरवेदिर्नात्रोप- वपनीया ॥ तदेवमनुब्राह्मणगतेन वैश्वदेवेन वै प्रजापतिरित्यनुवाकेन वैश्वदेवपर्वगतान्या- ग्नेयादीन्यष्ट हवींषि प्रशस्तानि । अथानुवाकान्तरेण वैश्वदेवपर्वगतानि विशे- पाङ्गानि विधीयन्ते । तत्र चोदकप्राप्तस्य बहिषस्वैगुण्यं विधत्ते- "त्रिवृद्धर्हिर्भवति । माता पिता पुत्रः। तदेव तन्मिथुनम् । उल्वं गर्भो जरायु। तदेव तन्मिथुनम् । [ ब्रा० का० १ प्र० ६ अ०३] इति । मात्रादित्रयं यदस्ति तदेव पुत्रयुक्तत्वात्तन्मिथुनं सार्थकम् । गर्भस्यान्तर्वेष्ट- नमुल्वं बहिर्वेष्टनं जरायु । गर्भादित्रयं यदस्ति तदेव सारभूतेन गर्भणोपेत- त्वात्तन्मिथुनं सफलम् । उल्बजरायोदित्वसामान्येन मिथुनत्वम् । बर्हिषस्त्रै- गुण्ये सति यथोक्तमिथुनद्यसाम्यं संपद्यते । विधत्ते- " त्रेधा बहिः संनद्धं भवति । त्रय इमे लोकाः । एष्वेव लोकेषु प्रतिति- ष्ठति । " [ ब्रा० का० १ ० ६ अ०३ ] इति । प्रकृतौ दर्भमुष्टीनां पृथग्बन्धनं न विहितं सूत्रकारेण “ अदित्यै रास्नाऽ. सीत्युद्गग्रं वितत्य सुसंभृता वा संभरामीति तस्मिन्निधनानि संभृत्य " इति ·" प्रपा०८अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यगतप्रथमपर्वरूपहविरष्टकस्य विधिः ) प्रसारित शुल्वे मुष्टीनां संभरणमात्रस्यैवाभिधानात् । इह तु मुष्टित्रयस्य पृथ- ग्बन्धनं विशेषः ॥ विधत्ते- एकधा पुनः संनद्धं भवति । एक इव ह्ययं लोकः (१)। अस्मिन्नेव तेन लोके प्रतितिष्ठति ।" [ब्रा० का० १ ० ६ अ० ३ ] इति । पृथग्बद्धानां त्रयाणां मुष्टीनां पुनर्मिलित्वा बन्धन कार्यम् । चोदकमाप्तस्य बन्धनस्य त्रेधावन्धनेन बाधप्राप्तौ प्रतिप्रसवरूपोऽयं विधिः ॥ चोदकेन सामान्यतः प्राप्तानां दर्भाणां पुष्पितत्वरूपं विशेषमत्र विधत्ते- प्रसुवो भवन्ति । प्रथमजामेव पुष्टिमवरुन्धे।" [ब्रा० का० १०६ अ० ३] इति । प्रसूनोपेता दर्भाः प्रपुवः ॥ विधत्ते- प्रथमजो वत्सो दक्षिणा समृद्ध्यै । " [ब्रा०का०१५०६१०३] इति ॥ अनूयाजार्थस्य द्रव्यस्य ग्रहणं विधत्ते- पृषदाज्यं गृह्णाति । पशवो वै पृषदाज्यम् । पशूनेवावरुन्धे ।"[ब्रा० का० १ प्र०६ अ०३] इति । दधिमिश्रमाज्यं पृषदाज्यम् ॥ ग्रहणे संख्यां विधत्ते- पञ्चगृहीतं भवति । पाता हि पशवः।"[ब्रा०का०१:०६१०३] इति । सपुच्छपादैः पञ्चभिर्युक्तत्वात्पतिच्छन्दःसाध्यत्वाद्वा पशूनां पाङ्गत्वम् ॥ मिश्रणं प्रशंसति- "बहुरूपं भवति (२)। बहुरूपा हि पशवः समृद्ध्यै।" [ब्रा० का०१ म० ६ अ०३] इति । दधिबिन्दूनामाज्यबिन्दूनामनेकरूपत्वादहुरूपत्वम् । गोमहिषादिरूपेण पशवो बहुरूपाः ॥ हविरासादनादूर्ध्वं सामिधेनीभ्यः पुरा मन्थनं विधत्ते- " आग्निं मन्थन्ति । अग्निमुखा वै प्रजापतिः प्रजा असृजत । यदनि मन्थन्ति । अग्निमुखा एव तत्प्रजा यजमानः सृजते ।” [ब्रा० का० १ प्र०६ अ० ३] इति । हविःसादनादूप्रभावित्वमापस्तम्बो दर्शयति पञ्च होत्रा यजमान: सर्वाणि इवी व्यासन्नान्यभिमृशति पशुवन्निर्मन्थ्यः सामिधेन्यश्च" इति । aadhara wine- ·BAR AREE ( on- श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यगतप्रथमपर्वरूपहविरष्टकस्य विधिः ) होमनब्राह्मणे श्रूयते-" तद्भूयोऽतप्यत । तस्मात्तेपानादग्निरजायत इति, “स प्रजननादेव प्रजा असृजत " इति च । तत्राग्नेः प्रथमसृष्टत्वात्प्रजानामग्निमुखत्वम् ।। शाखान्तराभिहितां प्रयाजानूयाजसंख्यां हृदि कृत्वा साङ्गं कर्म प्रशंसति- नव प्रयाजा इज्यन्ते । नवानूयाजाः । अष्टौ हवी षि । द्वावाघारौ । द्वावाज्यभागौ ( ३)। त्रिशत्संपद्यन्ते । त्रिशदक्षरा विराट्। अन्नं विराद । विराजैवान्नाद्यमवरुन्धे । ” [ब्रा० का० १ प्र० ६ अ० ३ ] इति । दशाक्षरपादेखिभियुक्तस्य बिरादछन्दसस्त्रिंशदक्षरत्वम् ।। अलंकरणकाल आज्येनैककपालमभिपूरयतीत्यापस्तम्बेन यदुक्तं तदिदं द्वेषा प्रशस्य विधत्ते- यजमानो वा एककपालः । तेज आज्यम् । यदेककपाल आज्यमान- यति । यजमानमेव तेजसा समर्धयति । यजमानो वा एककपालः । पशव आज्यम् (४)। यदेककपाल आज्यमानयति । यजमानमेव पशुभिः समर्थ- यति ।" [ब्रा० का० १ प्र०६ अ०३] इति । विशेषान्तरं विधातुं प्रस्तौति- यदल्पमानयेत् । अल्पा एनं पशवोऽभुञ्जन्त उपतिष्ठेरन् । यद्बहान येत् । बहव एनं पशवो भुञ्जन्त उपतिष्ठेरन् । " [ब्रा०का० १ प्र० ६१० ३] इति । भुञ्जन्तः क्षीरदानादिना पालयन्तोऽभुञ्जन्त इति तद्विपर्ययः । पशूनामल्प- त्वमपालयितृत्वं चेत्युभौ दोषौ । बहुत्वं पालयितृत्वं चेत्युभौ गुणौ ॥ तत्र गुणसंपादनेन प्रशंसन्विधत्ते- " बहानीयाऽऽविःपृष्ठं कुर्यात् । बहव ऐवैनं पशवो भुञ्जन्त उपतिष्ठन्ते ।" [ब्रा० का० १ ० ६ अ०३] इति । बहाज्ये पुरोडाशस्य पृष्ठमनिमज्ज्य यथा दृश्यते तथा बहाज्यमानयेत् । तथा सत्याज्यस्य बहुत्वात्पशूनामल्पत्वदोषो न भविष्यति । पुरोडाशपृष्ठ- स्याऽऽविर्भूतत्वादपालयितृत्वमपि न भवति ॥ कृत्स्नस्यापि पुरोडाशस्य होमं विधातुं प्रस्तौति- " यजमानो वा एककपालः । यदेककपालस्यावयेत् ( ५ )। यजमानस्या- वद्येत् । उद्वा मायेद्यजमानः। प्र वा मीयेत।"ब्रा० का०१प्र०६ अ०३] इति । इतरपुरोडाशेषु भक्षणाद्यर्थमवशेष्य किंचिदेवावदीयते तद्वदत्राप्यवदा- नेन यजमानस्यावयवश्छिद्येत, अथ वोन्मत्तो भवेत्, यद्वा प्रमीयेत ॥ १ ख. च. त्वा यागं प्रघ. ङ. त्वा यागक । २ ख. ड. च. था तावहा ।

·penanARA SUINOD प्रपा०८अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यगतप्रथमपर्वरूपहविरष्टकस्य विधिः) कृत्स्नहोमं विधत्ते- "सकृदेव होतव्यः । सकृदिव हि सुवर्गों लोकः।" [ ब्रा० का० १५० ६ अ० ३] इति । सकृदेव कृत्स्न एव । स्वर्गलोकस्य सकृत्त्वमखण्डितत्वम् ।। एककपाले पूर्वमानीतस्य वहाज्यस्य होमं विधत्ते- हुत्वाऽभिजुहोति । यजमानमेव सुवर्ग लोकं गमयित्वा । तेजसा समर्थ- यति ।"[ब्रा० का० १ ० ६ अ०३] इति । आदौ पुरोडाशं हुत्वा तस्योपर्याज्यं जुहुयादित्यर्थः ।। चोदकप्राप्तेनाऽऽहवनीयहोमेनैककपालं प्रशंसति- " यजमानो वा एककपालः । सुवर्गो लोक आहवनीयः । यदेककपालमा. इवनाये जुहोति । यजमानमेव सुवर्ग लोकं गमयति । [ब्रा० का० १० ६ अ०३] इति ॥ कयाचिदुपपत्त्या पुरोडाशस्य चोदकप्राप्तं सुचा होममपोद्य हस्तेन होमः प्रसक्तस्तद्वा (स्तं वा) रयितुं त्रुचा होमस्य प्रतिप्रसवं विधत्ते " यद्धस्तेन जुहुयात् । सुवर्गाल्लोकाद्यजमानमवविध्येत् । त्रुचा जुहोति । सुवर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै । " [ब्रा० का० १ ० ६ अ० ३] इति । अवविध्येत्पच्यावयेत् । पुरोडाशो येन संनिवेशेन पात्रेऽवस्थितस्तेनैव संनिवेशेनानौ तस्य स्थितिः शाखान्तरे विहिता, स्नुचा हूयमानस्त्ववाङ्मुखो वह्नौ पतेदतस्तद्विधिविरोधं परिहर्तु हस्तेन होतव्यमित्येषा मन्दानामुपपत्तिः ।। हुतस्य पुरोडाशस्य नैश्चल्य विधातुं प्रस्तौति- यत्माङ्पद्येत । देवलोकमभिजयेत् । यद्दक्षिणा पितृलोकम् । यत्मत्यक् (७)। रक्षासि यज्ञ५ हन्युः । यदुदङ् । मनुष्यलोकमभिजयेत् ।" । [ब्रा० का० १ प्र०६ अ० ३] इति । यद्यपि लोकादिजयो न स्वरूपेण दोषस्तथाऽप्यधिकफलभावनायां सत्यां तावन्मात्रत्वं दोष एव ।। विधत्ते- प्रतिष्ठितो होतव्यः । एककपालं वै प्रतितिष्ठन्तं द्यावापृथिवी अनु पति- तिष्ठतः । द्यावापृथिवी ऋतवः । ऋतून्यज्ञः । यज्ञ यजमानः । यजमानं प्रजाः। तस्मात्मतिष्ठितो होतव्यः (८)। [ब्रा० का० १ प्र० ६ ०३] इति । १ ख. घ. ङ. च. नीयनै । २ ख. च. 'हितः ।

·Mee RANG Daman mahame श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यगतप्रथनपवरूपहविरष्टकस्य विधिः ) प्रागादिदिक्षु पतनपरिहारेण होमस्थान एवं प्रतिष्ठितो निश्चलो यथा भवति तथा होतव्यः । ऋतव इत्यादिष्वनु प्रतितिष्ठन्तीत्यादिकं द्रष्टव्यम् । तस्मादिति पूर्वस्य विधेरुपसंहारः । तदेतदुक्तं कृत्स्नहोमादिकमापस्तम्बेन स्पष्टमुदाहृतम् उपांशु प्रचरति सर्वहुतमपर्यावर्तयन्नृजें प्रतिष्ठित न हस्तेन जुहुयात् ” इति । सुचा होमेऽप्यपर्यावृत्तिं संप्रदायविद एवं संपादयन्ति- शिक्ये पुरोडाशमवस्थाप्य वामहस्तेन शिक्याग्रं धृत्वा दक्षिणहस्तेन बुच- मधस्ताद्धारयित्वा तया त्रुचा होमं कुर्वन्वामहस्तेन शिक्यमीषदुद्धृत्य वहौ स्थापयेदिति ॥ वैश्वदेव्यामिक्षाया निःसृतं वाजिनशब्दाभिधेयं यनीरं तस्य वाजिसंज्ञका- न्देवानुद्दिश्य यागं विधत्ते- " वाजिनो यजति । अग्निर्वायुः सूर्यः । ते वै वाजिनः । तानेव तद्यजति । अथो खल्वाहुः। छन्दार सि वै वाजिन इति । तान्येव तद्यजति ।"[बा. का० १३०६ अ०३] इति ।। तस्य यागस्य कालं विधातुं प्रस्तौति- " ऋक्सामे वा इन्द्रस्य हरी सोमपानौ । तयोः परिधय आधानम् । वाजिनं भागधेयम् (९) । यदप्रहृत्य परिधीजुहुयात् । अन्तराधानाभ्यां घास प्रयच्छेत् । " [ ब्रा० का० १ प्र० ६ अ०३] इति । हरी अश्वौ तयोर्वशीकरणाय मुखे प्रक्षिप्तो लोहविशेष आधानम् । अन्त- मुखमध्येऽवस्थितमाधानं ययोस्तावन्तराधानौ । हस्तेन मुखे प्रक्षिप्यमाणः साज्यशर्करमुद्गादिपिण्डो घासस्तृणविशेषो वा । नत्याधानेऽन्तरवस्थिते सति घासो भक्षयितुं शक्यः॥ विधत्ते- प्रहृत्य परिधीजुहोति । निराधानाभ्यामेव घासं प्रयच्छति ।" [ब्रा० का० १ ० ६ अ०३] इति । परिधीनामग्नौ प्रहारेणाऽऽधानस्यापनीतत्त्वाद्वासो भक्षयितुं शक्यते। सोऽयं काल आपस्तम्बेन स्पष्टीकृत:-" परिधीन्महत्य सस्रावान्तं कृत्वा वाजि- नपात्रं उपस्तीर्यान्तर्वेदि हिरनुविषिञ्चन्वाजिनं गृह्णाति नाभिधारयति" इति।। तत्र पात्रे ग्रहणकाले पात्रस्याभिपूरणेनाधोवस्थितस्य बहिषो विशेषेण सेचन विधत्ते- १ ख. घ, इ. तं ह। २ ख. घ. इ. च, 'त्रमुप। ३ ख. च. भिक्षर । .

·BAHE meenastas AND प्रपा०(अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यगतप्रथमपर्वरूपहविरष्टकस्य विधिः ) बहिषि विषिञ्चन्वाजिनमानयति । प्रजा वै बहिः । रेतो वाजिनम् । प्रजास्वेव रेतो दधाति ।" [ब्रा० का० १ प्र० ६ अ०३] इति ॥ सोमवत्परस्परोपहचपूर्वकं भक्षणमप्राप्तत्वादिह विधत्ते- समुपहूय भक्षयन्ति । एतत्सोमपीथा ह्येते । अथो आत्मन्नेव रेतो दधते।" [ब्रा० का० १ ० ६ अ० ३] इति । वाजिनयागस्य सानाय्यविकृतित्वेऽपि सानाय्यवदिडाभक्षणं न कर्तव्यं किं तु सोमवद्भक्षयेत् । एतदेव वाजिनभक्षणं सोमपीथः सोमपानं येषामृत्वि- जां त एतत्सोमपीथाः॥ वाजिनभक्षणे यजमानस्य चरमभक्षणं विधत्ते- यजमान उत्तमो भक्षयति । पशवो वै वाजिनम् । यजमान एव पशू- न्मतिष्ठापयन्ति (१०)।" [ब्रा० का० १ प्र०६ अ० ३] इति । एतस्मिन्वैश्वदेवकर्मणि मन्त्रे विशेषाभावान्मन्त्रकाण्डे प्रधानविषय एवाऽऽ- नाता अतो नास्ति विनियोगसंग्रहः ॥ अथ मीमांसा। प्रथमाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितम्- "चातुर्मास्याद्यपर्वमोक्तानेयाधष्टकान्तिमे (के)। वैश्वदेवेतिशब्दोक्तो गुणः संघस्य नाम वा ॥ नामत्वे रूपराहित्यादविधिर्गुणता ततः । अग्न्यादिभिर्विकल्प्यन्ते विश्वे देवास्तु सप्तसु ॥ अनूधाष्टौ यजेतेति तत्संघे नाम वर्णितम् । अविधित्वेऽप्यर्थवत्स्यानाम प्राक्प्रवणादिषु ॥ इज्यन्तेऽत्र यजन्ते वा विश्वे देवा इतीहशी। निरुक्तिन विकल्पः स्यादुत्पत्त्युत्पन्नशिष्टतः॥ चातुर्मास्ययागस्य चत्वारि पर्वाणि वैश्वदेवो वरुणप्रघासः साकमेधः शुनासीर्यश्चेति । तेषु प्रथमे पर्वणि अष्टौ यागा विहिता:-" आग्नेयमष्टाक- पाल निर्वपति सौम्यं चरु५ सावित्रं द्वादशकपाल सारस्वतं चरुं पौष्णं चरुं मारुत५ सप्तकपालं वैश्वदेवीमामिक्षा द्यावापृथिव्यमेककपालम्" इति । तेषामष्टानां संनिधाविदमानायते-" वैश्वदेवेन यजेत" इति । तत्राऽऽग्ने- यादीन्यजेतेत्यनूद्य वैश्वदेवशब्देन देवतारूपो गुणस्तेषु विधीयते । यद्यपि वैश्वदेव्यामिक्षायां विश्वे देवाः प्राप्तास्तथाऽप्याग्नेयादिषु सप्तसु यागेष्वप्राप्त- त्वाद्विधीयन्ते । तेष्वप्यग्न्यादिदेवताः सन्तीति चेत्तर्हि गत्यभावात्तेषु देवता MAHILA ·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यगतप्रथमपर्वरूपहविरष्टकस्य विधिः) विकल्प्यन्ताम् । नामधेयत्वे तु नाममात्रस्याविधेयत्वाद्रव्यदेवतयोरभावेन यागस्यात्र स्वरूपासंभवाच्छ्यमाणो विधिरनर्थकः स्यात् । तस्माद्गुणविधि- रिति प्राप्त झूम:-उत्पत्तिवाक्यविहिताग्नेयादीनष्टौ यागान्यजेतेत्यनूद्याष्टानां संघे वैश्वदेवशब्दो नामत्वेनोपवय॑ते । न च विधित्वाभावेऽपि नामोपदेशवै- यर्थ्य, प्राचीनप्रवणे वैश्वदेवेन यजेतेत्यादिषु वैश्वदेवशब्देनैकेनैवाष्टानां संघस्य व्यवहर्तव्यत्वात् । नामप्रवृत्तिनिमित्तभूता निरुक्तिविधा-आमिक्षायागे विश्वेषां देवानामिज्यमानतया तत्सहचरितानां सर्वेषां छत्रिन्यायेन वैश्वदेवत्वम् । अथ वा विश्वे देवा अष्टानां कर्तार इति वैश्वदेवत्वम् । तथा च ब्राह्मणम्- " यद्विश्वे देवाः समयजन्त । तद्वैश्वदेवस्य वैश्वदेवत्वम् " इति । देवताविकल्पस्तु समानबलत्वाभावान युज्यते । अग्न्यादय उत्पत्तिशिष्ट- त्वात्मबला विश्वे देवा अनुत्पन्नशिष्टत्वादुर्बलाः । तस्माद्वैश्वदेवशब्दः कर्म- नामधेयम् । Reme अत्रैव गुरुमतमाह-- गुणनामत्वसंदेहादममा चोदनेति चेत् । नोक्तन्यायेन संघस्य नामधेयत्वनिर्णयात् ॥ स्पष्टोऽर्थः। द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम् - गुणः कर्मान्तरं वा स्याद्वाजिभ्यो वाजिनं त्विति । गुणो देवाननूयोक्तः समुच्चयविकल्पतः ॥ आमिक्षोत्पत्तिशिष्टत्वात्प्रबला तत्र वाजिनम् । गुणोऽभविश्य कर्मान्यत्कल्पयेद्वाजिदेवकम् ।। " तप्ते पयसि दध्यानयति, सा वैश्वदेव्यामिक्षा, वाजिभ्यो वाजिनम् इति श्रूयते । घनीभूतः पिण्ड' आमिक्षा, वाजिनं जलम् । तत्राऽऽमिक्षाद्रव्य- भाजो यागे विश्वे देवा उक्ताः। ते च वाजिभ्य इत्यनेनानूद्यन्ते । वाजोऽन्न- मामिक्षारूपमेषामस्तीति तनिष्पत्तेः । ताननूध वाजिनद्रव्यरूपो गुणो विधी- यते । तच्च द्रव्यमामिक्षाद्रव्येण सह समुच्चीयतां विकल्प्यतां वेति प्राप्ते ब्रूमः- उत्पत्तिशिष्टेनाऽऽमिक्षाद्रव्येणावरुद्ध वैश्वदेवयागे वाजिनद्रव्यस्योत्पत्तिशिष्ट- ताया अवकाशाभावाद्वाजिनशब्दो वाजिशब्दार्थस्य देवतान्तरतामापादयति । ततो द्रव्यदेवतालक्षणस्य रूपस्य भिन्नत्वात्कर्मान्तरम् । १ क. त्रस्य वि। २ ख. च. वाक्ये विहि । ३ क. ख. घ. इ. 'क्तिविशेषा आ'। ख. ड. च. पशिष्टतयाऽव । ne ·प्रपा०८अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । १११७ (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यगतप्रथमपर्वरूपहविरष्टकस्य विधिः) चतुर्थाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम् - आमिक्षा वाजिनं च स्याद्दध्यानीतेः प्रयोजिका। उताऽऽमिक्षैव सामर्थ्य द्वयोस्तुल्यं ततोऽग्रिमः ।। आमिक्षा पय एवात्र तच्छब्दान्मत्रतो रसात् । प्रयोजिकैका प्राधान्यादनुनिष्पादि वाजिनम् ॥ इदमानायते-“तप्ते पयसि दध्यानयति सा वैश्वदेव्यामिक्षा वाजिभ्यो वाजिनम्" इति । तत्र पयसि दधिप्रक्षेपादामिक्षाद्रव्यं यथा निष्पद्यते तथा वाजिनद्रव्य- मपीति दध्यानयनस्य जनकत्वसामर्थ्यमुभयद्रव्यविषयं तुल्यमेव । तस्मादुभ- यमपि प्रयोजकमिति प्राप्ते ब्रूमः-न द्रव्यान्तरमामिक्षा, कं तु पय एवोत तच्छब्दादिभिरवगम्यते । यस्मिन्पयसि दधिप्रक्षेपः साऽऽमिक्षेति तच्छब्देन पयः परामृश्यते । आमिक्षायागे पुरोनुवाक्यायामप्येवमान्नातम्-" जुषन्तां युज्यं पयः" इति । पयो रसश्च मधुर आमिक्षायामनुवर्तते, न तु वाजिने । ततः प्राधान्येन पयसो घनीभावं कर्तुं दध्यानीतमित्यामिक्षैव प्रयोजिका । अनुनिष्पायेव वाजिनं न तु प्रयोजकम् । अष्टमाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम्- “सुरावाजिनयोः सोमस्येष्टेर्चा सोमशब्दतः। आयो मैवं हविःसाम्यात्सोमशब्दः प्रशस्तये ॥" सौत्रामण्यां सुराग्रहाः श्रुताः-सुराग्रहान्गृह्णातीत्यादिना । चातुर्मास्येषु वाजिनयागः श्रुतः-वाजिभ्यो वाजिनमिति । तत्रोभयत्र सोमस्य विध्यन्तः कार्यः । कुतः, " सोमो वै वाजिनं सोमः इति वाजिने सुरायां च सोमशब्दप्रयोगात् । सोमशब्दश्चाग्निहोत्रशब्दवद्धर्मानतिदिशतीति चेन्मैवम् ऐष्टिकहविःसाम्यात् । ओषधिविकृतं सुरा, सांनाय्यविकृतं वाजिनम् । तस्मा- दैष्टिको विध्यन्तः । सोमशब्दस्त्वर्थवादगतत्वान्नाग्निहोत्रादिनामवदतिदेशकः । यदि वाजिनस्य प्रतिपत्तिकर्मत्वान्नास्ति धर्मापेक्षा तर्खेतस्मिन्नशे कृत्वा- चिन्ताऽस्तु । तत्रैवान्यचिन्तितम् - द्वयोर्दनोऽथ पयस आमिक्षायां द्विजत्वतः। द्वयोर्दनो घनत्वेन प्राधान्यात्पयसो भवेत् ।। " तप्ते पयसि दध्यानयति सा वैश्वदेव्यामिक्षा" इति श्रुताया आमि- क्षायाः सांनाय्ययागीययोर्दधिपयसोधर्माः कार्या आमिक्षाया उभयजन्य.

·कृमा वयम् । यदेकस्याधि धर्मणि तस्यांवय- १११८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता [१प्रथमकाण्डे- (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिवरुणप्रघासाख्यद्वितीयपर्वणोऽभिधानम् ) वादित्येकः पक्षः । घनत्वस्याऽऽधिक्यादधिधर्मा इति द्वितीयः पक्षः। पयस्यामिक्षामुत्पादयितुं सहकारित्वेन-दध्यानीयते । ततः पयस एव मुख्य- कारणत्वात्तद्धर्म एव न्याय्यः॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २॥ (अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ।) ऐन्द्राग्नमेकादशकपालं मारुतीमामिक्षा वारुणीमामिक्षा कायमेककपालं प्रघास्यान्ह- वामहे मरुतो यज्ञवाहसः करम्भेणं सजोषसः। मो पूण इन्द्र पृत्सु देवास्तु स्म ते शुष्मि- नवया। मही ह्यस्य मीदुषो यव्या । हवि- मतो मरुतो वन्दते गीः। यद्ग्रामे यदरण्ये यत्सभायां यदिन्द्रिये । यच्छूद्रे यदर्य एनश्च- जनमसि स्वाहा । अक्रन्कम कर्मकृतः सह वाचा मयोभुवा । देवेभ्यः कर्म कृत्वाऽस्तं प्रेत सुदानवः (१)॥ ( वयं यद्वि शतिश्च ।) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके - ष्टमप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ cuaslem ·MARSHAN प्रपा०(अनु०३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिवरुणप्रघासाख्यद्वितीयपर्वणोऽभिधानम् ) (अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः।) aanema amma Jamala santanty . team ऐन्द्राग्रमियन्द्र-अग्नम् । एकादशकपालमित्ये- कांदश-कपालम् । मारुतीम् । आमिक्षाम् । वारु- णीम् । आमिक्षाम् । कायम् । एककपालमित्येक कपालम् । प्रघास्यानिति प्र–घास्यान् । हवामहे । मरुतः । यज्ञवाहस इति यज्ञ-वाहसः । करम्भेणं सजोषस इति स-जोषसः । मो इति । स्विति । नः । इन्द्र । पृत्स्विर्ति टर-सु । देव । अस्तु । स्म । ते । शुष्मिन् । अवया । मही। हि । अस्य मीढुषः । यव्या । हविष्म॑तः । मरुतः। वन्दते । गीः । यद । ग्रामे । यत् । अरण्ये । यत् । सभा- याम् । यत् । इन्द्रिये । यत् । शूद्रे । यत् । अयें । एनः । चकृम । वयम् । यत् । एकस्य । अधीति । धर्मणि । तस्य । अवयजनमित्यव-यजनम् । असि । स्वाहा । अर्कन् । कर्म । कर्मकृत इति कर्म-कृतः । सह । वाचा । मयोभुवेर्ति मयः-भुवा । देवेभ्यः । कर्म । कृत्वा । अस्तम् । प्रेति । इत । सुदानव इति मु-दानवः (१)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे प्रथमाष्टके - टमप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥३॥ BalaralaBER HIMIRMADH GRAM । MADANA MARAawan ·seuman ११२० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिवरुणप्रघासाख्यद्वितीयपर्वणोऽभिधानम् ) ( अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः।) meme- द्वितीये वैश्वदेवाख्यं प्रथमपर्वोक्तं , तृतीये वरुणप्रघासाख्यं द्वितीय पर्वो- च्यते । तत्र विशेषहवींषि चत्वारि विधत्ते- ऐन्द्राग्नमेकादशकपालं मारुतीमामिक्षा वारुणीमामिक्षा कायमेककपालम्, इति । निर्वपतीति पूर्वानुवाकादनुवर्तते ॥ तानेतान्वरुणप्रघासान्विधातुं प्रस्तौति- " प्रजापतिः सविता भूत्वा प्रजा असृजत । ता एनमत्यमन्यन्त । ता अस्मादपाक्रामन् । ता वरुणो भूत्वा प्रजा वरुणेनाग्राहयत् । ताः प्रजा वरुणगृहीताः । प्रजापति पुनरुपाधावन्नाथमिच्छमानाः । स एतान्प्रजापति- वरुणप्रघासानपश्यत् । तां निरवपत् । तैः स प्रजा वरुणपाशादमुञ्चत् । [ब्रा० का० १ ० ६ अ० ४ ] इति । सविता भूत्वोत्पादको भूत्वा । अत्यमन्यन्तावज्ञां कृतवत्यः । वरुणो भूत्वा वरुणेन वरुणपाशरूपेण जलोदररोगेण । नाथं स्वामिनं रोगशान्तये, वरुणप्रघासानेतन्नामकान्यागविशेषान् ॥ इदानीं विधत्ते- यद्वरुणप्रघासा निरुप्यन्ते (१)। प्रजानामवरुणग्राहाय ।"[ब्रा० का० १ ० ६ अ० ४] इति । अस्य पर्वणः कालमापस्तम्बो दर्शयति-" ततश्चतुर्पु मासेष्वापाडयां श्रावण्यां वोदवसाय वरुणप्रघासैर्यजेत" इति । उदवसाय पूर्वदेशानिर्गत्य ॥ अस्मिन्वरुणप्रघासपर्वणि द्वितीयां वेदि विधातुं प्रस्तौति- " तासां दक्षिणो बाहुयन आसीत् । सव्यः प्रसृतः । स एतां द्वितीयां दक्षिणतो वेदिमुदहन् । ततो वै स प्रजानां दक्षिणं बाहुं प्रासारयत् । [ब्रा० का० १५० ६ अ० ४] इति । तासां प्रजानां, न्यक्रः शीतवातरोगेण नितरां संकुचितः, वैदिमुदइन्वेदे- रुद्धननं कृतवान् । विधत्ते- यद्वितीयां दक्षिणतो वेदिमुद्धन्ति । प्रजानामेव तद्यजमानो दक्षिणं १ क, घ. ङ, श्चतृषु मा । च, श्चतसृषु मा । Name ।

·INDIAN प्रपा०(अनु०३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिवरुणप्रघासाख्यद्वितीयपर्वणोऽभिधानम् ) बाहुं प्रसारयति । तस्माचातुर्मास्ययाज्यमुष्मिल्लोक उभयावाहुः । यज्ञाभि- जित ह्यस्य । "[ब्रा० का० १५० ६ अ० ४] इति । दक्षिणतचोदकशाप्ताया वेदेदक्षिणभागे । यस्माचातुर्मास्येषु बेदिव्यमस्ति तस्मात्तद्याजी स्वर्गे बाहुद्वयोपेतो भवति । यद्यपि सर्वेषां बाहुद्वयमस्ति तथाऽ. प्येक एव बाहुस्तेषां सामर्थोपेतः । अत एवाऽऽन्नातम्- तस्मादक्षिणोऽर्थ आत्मनो वीर्यावत्तरः" इति । अस्य बाहुद्वयमपि सामातिशयोपेतमिति विशेषः । तदेतदस्य यज्ञाभिजितमनेन यज्ञेन संपादितम् ॥ उभयोर्वेद्योर्मध्ये त्रयोदशाङ्गुलिपरिमितं व्यवधानं विधत्ते- पृथमात्राद्वेदी असंभिन्ने भवतः (२)। तस्मात्पृथमात्रं व्यश्सौ।" [ब्रा० का० १०६ अ० ४ ] इति । यस्माद्वेयोरुक्तं व्यवधानं तस्माल्लोकेऽपि वामदक्षिणावंसौ पृथमात्रौ, यद्वा पृथमात्रं त्रयोदशाङ्गुलपरिमाणं यथा भवति तथा विभक्तौ दृश्यते ॥ विधत्ते- " उत्तरस्यां वेद्यामुत्तरवेदिमुपवपति । पशवो वा उत्तरवेदिः। पशूनेवा- वरून्धे । अथो यज्ञपरुषोऽनन्तरित्यै ।" [ब्रा० का० १ ० ६ अ० ४] यज्ञपरुषो यज्ञावयवस्यान्तरित्या अन्तरायाभावार्थम् । उत्तरवेदेरभावे तस्पो यज्ञावयवोऽन्तरितः स्यात् ।। वैश्वदेवपर्वयुक्तानामाग्नेयमष्टाकपालमित्यादीनां पञ्चहविषां ब्राह्मणमनु- ब्राह्मणं चात्राप्यतिदिशति- एतद्राह्मणान्येव पञ्च हवीशषि । [ब्रा० का० १ ५०६ अ०४] इति । आग्नेयादीनां पञ्चानां विधायक पूर्वस्मिन्पर्वणि यहाह्मणमेतदेवास्मिन्पर्वणि ब्राह्मणं विधायकं येषां पञ्चानां तान्येतद्राह्मणानि । अत्रापि तथैवाऽऽदौ पञ्च हवींष्यनुतिष्ठेदित्यर्थः ॥ मुख्यब्राह्मणे विहितस्यैन्द्राग्नस्यातिदिष्टपञ्चहविरानन्तर्य विधत्ते- “ अथैष ऐन्द्रानो भवति ।” [ ब्रा० का० १ ० ६ अ० ४] इति ॥ तस्मिन्यागे श्रुतौ देवौ प्रशंसति- "प्राणापानौ वा एतौ देवानाम् । यदिन्द्राग्नी । यदैन्द्रानो भवति (३)। माणापानावेवावरुन्धे । ओजो बलं वा एतौ देवानाम् । यदिन्द्राग्नी । यदै- न्द्रानो भवति । ओजो बलमेवावरुन्धे।" [ ब्रा० का० १ ० ६ अ० ४] इति । jawani ।

·११२२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबान्धवरुण प्रघासाख्याद्वितीयपर्वणोऽभिधानम् ) ओजो मानस उत्साहो बलं शारीरमिति विशेषः । मुख्य ब्राह्मणविहितमामिक्षायागमनूय तदेवताकावेव मेषीमेषौ यवमयौ विधत्ते- मारुत्यामिक्षा भवति । वारुण्यामिक्षा । मेषी च मेषश्च भवतः । मिथुना एव प्रजा वरुणपाशान्मुञ्चति।" [ब्रा० का० १ प्र० ६ अ० ४] इति। मारुत्यामिक्षा भवति मेषी च, वारुण्यामिक्षा भवति मेषश्चेति तत्तत्साहि- त्याभिधानार्थौ चकारौ । स्त्रीपुरुषरूपयोर्मेषीमेषयोरनुष्ठानेन मिथुनात्मिकाः प्रजा रोगान्मुक्ता भवन्ति ॥ मेषीमेषयोर्गुणविशेषं विधत्ते- " लोमशौ भवतो मेध्यत्वाय ( ४ ) ।" [ब्रा० का० १ प्र०६ अ०४] इति । एतच्च सूत्रकारेण स्पष्टीकृतम् " उभिर्मेषप्रतिकृती लोमशौ कुरुतः" इति । तयोर्मेषीमेषयोः पुरतः शमीपर्णस्थापनं विधत्ते- " शमीपर्णान्युपत्रपति । घासमेवाऽऽभ्यामपियच्छति (१)।" [ ब्रा० का० १ ० ६ अ०४] इति । घासमपीत्यन्वयः॥ शमीपर्णानां शताधिकसंख्यां विधातुं प्रस्तौति- प्रजापतिमन्नाद्यं नोपानमत् । स एतेन शतेध्मेन हविषाऽन्नाद्यमवारुन्ध । यत्पर शतानि शमीपर्णानि भवन्ति । अन्नावस्यावरुद्ध्यै ।" [ब्रा० का० १ प्र० ६ अ० ४ ] इति । अत्तुं योग्यं शाल्यादिजन्यं यदन्नं तत्मजापतिर्न प्राप्नोत् । स च प्रजापति- रेतेन शमीवृक्षजन्येन शतसंख्यायुक्तेन काष्ठसमूहेन दीपितेऽग्नौ हुतेन हविषा तदन्नायं संपादितवान् । अतः परःशतानि शताधिकसंख्यानि पर्णान्युपवपेत् ।। तत्र करीरोद्वापं विधातुं प्रस्तौति- " सौम्यानि वै करीराणि । सौम्या खलु वा आहुतिर्दिवो वृष्टिं च्याव- यति ।" [ब्रा० का० १ प्र० ६ अ० ४ ] इति । करीरनामकान्यकुराणि सोमवल्लीसदृशत्वात्सौम्यानि । आहुतिरपि सोम- संबन्धिनी वृष्टिहेतुः ॥ विधत्ते- " यत्करीराणि भवन्ति । सौम्ययैवाऽऽहुत्या दिवो वृष्टिमवरुन्धे ।" [ ब्रा० का० १ ० ६ अ० ४ ] इति । musman - ·mada ma प्रपा०८अनु०३] कृष्णयजुवेंदीयतैत्तिरीयसंहिता । ११२३ ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिवरुणप्रघासाख्याद्वितीयपर्वणोऽभिधानम् ) करीरशब्देन खर्जुरीफलान्युच्यन्त इति केचित् । तानि शमीपर्णवद्भक्ष्य- त्वोपचारेण तयोः पुरत उपवपेत् । तथा च सूत्रकारः अथाऽऽभ्यां शमी- पर्णकरीराण्युपवपति परःशतानि पर सहस्त्राणि च " इति ॥ नवमं यागं प्रशंसति- काय एककपालो भवति । प्रजानां त्वाय । (१)" [ब्रा० का०१ प्र०६ अ० ४] इति । सुखित्वायेत्यर्थः। कायः प्रजापतिदेवताकः ।। दीपपात्रसदृशानि यवपिष्टनिमितानि पात्राणि विधत्ते- प्रतिपूरुषं करम्भपात्राणि भवन्ति । जाता एव प्रजा वरुणपाशान्मुञ्चति । एकमतिरिक्तम् । जनिष्यमाणा एव प्रजा वरुणपाशान्मुञ्चति ( ५ )।" [ब्रा० का० १ प्र० ६ अ० ४] इति । दधिसिक्ता यवसक्तवः करम्भः । यजमानस्य गृहे यावन्तः पुरुषा मनुष्या- स्तत्संख्यया पात्राणि विधायकं पात्रमधिकं कुर्यात् । अत एव सूत्रकार आह-" आमपेषाणां पत्नी करम्भपात्राणि करोति यावन्तो यजमानस्या- मात्याः सस्त्रीकास्तावन्त्येकातिरिक्तानि" इति ॥ तदेवमनुब्राह्मणगतेनानुवाकेन वरुणप्रघासादिविधयो देवताप्रशंसाश्चोक्ताः। अथानुवाकान्तरेण हविरासादनादिप्रयोगा उच्यन्ते । तत्र वेदिद्वये हविःसाद- नव्यवस्थां विधत्ते- उत्तरस्यां वेद्यामन्यानि हवी षि सादयति । दक्षिणायां मारु- तीम् । अपधुरमेवैना युनक्ति । अथो ओज एवाऽऽसामवहरति । तस्माद्र मणश्च क्षत्राच विशोऽन्यतोऽपक्रमिणीः । [ब्रा० का० १ प्र०६ अ०५] इति । मारुत्या आमिक्षाया अन्यान्याग्नेयादीन्यष्टौ हवींषि । मरुतो देवानां मध्ये विशः । अतो मारुत्याः पृथग्वेदिसादनादेना विशोऽपधुरमेव युनक्ति अपक्र. मणमेव प्रापयति । धुरो गमनमपधुरं, धूःशब्देन बहुविधहविर्वहनयोग्या भूमि- रुच्यते । सा चोत्तरगता वेदिस्तस्या अपगमनं यथा भवति तथा मरुद्रूपा एना विशो वेद्यन्तरे योजितवान्भवति । किं चाऽऽसां विशामोजो बलमवहर- त्येव न्यक्करोत्येव । यस्माद्विशां न्यकारस्तस्माद्राह्मणात्क्षत्रियाचेमा विशोऽ. न्यतो ग्रामान्तरे वाटिकान्तरे वाऽपक्रामन्ति ।। “ १ घ. 'मशेषा'। २ क. घ, ङ. 'योग उच्यते । त। ३ ख. घ. इ. च. वा पीठिका।

·HERS ११२४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिवरुणप्रघासाख्यद्वितीयपर्वणोऽभिधानम् ) प्रचारपौर्वापर्य पाठेनैव प्राप्तं प्रशंसति-. मारुत्या पूर्वया प्रचरति । अनृतमेवावयजते । वारुण्योत्तरया । अन्तत एव वरुणमवयजते।"[ब्रा० का० १ ० ६ अ०५] इति । मारुत्या आमिक्षायाः प्रथमप्रचारेणानृतमयथाशास्त्रार्थानुष्ठानेन दोषमवय. जते विनाशयति । वारुण्यामिक्षाया उत्तरकालीनप्रचारेण वरुणं वरुणपाशरूपं जलोदररोगमन्तत एवावयजते सर्वथैव विनाशयति ।। प्रचारात्प्राचीनेष्वङ्गेषु पूर्वोक्तपौर्वापर्यवैपरीत्यं विधत्ते- यदेवाध्वर्युः करोति ( १ ) । तत्पतिप्रस्थाता करोति । तस्माद्यच्छ्रेया- करोति । तत्पापीयान्करोति ।"[ब्रा० का० १ ० ६ अ०५] इति । अध्वर्युरुत्तरवेद्यवस्थिताया वारुण्यामिक्षाया अनुष्ठाता, प्रतिप्रस्थाता तु दक्षिणवेद्या मारुतीमनुतिष्ठति । तत्र यद्यदन्वाधानादिकमेकैकमङ्गमध्वर्युरनुति- ष्ठति तत्तदङ्गं प्रतिप्रस्थाता तदनन्तरमेवानुतिष्ठेत् । अत एव च लोकेऽपि संदि- ग्धेषु लौकिकवैदिकव्यवहारेषु श्रेयान्प्रामाणिकत्वेन संप्रतिपन्नः पुरुषो यदेव करोति तदेव पापीयान्मूढोऽपि करोति ॥ अत्र बौधायनेन यदिदमुक्तम् अथ प्रतिप्रस्थाता पत्नी पृच्छति पत्नि कस्ते जार इति, असाविति तं वरुणो गृह्णातु" इति, तदिदं विधत्ते- " पत्नी वाचयति । मेध्यामेवैनां करोति । अथो तप एवैनामुपनयति ।" [ब्रा० का० १ ० ६ अ०५] इति । पापं प्रख्यापयेत्पापीति स्मृतिकारैरुक्तत्वाद्विद्यमानं जारमुद्दिश्य पत्नी वाचयेत् । तेन च प्रख्यापनेन पत्नी यागयोग्यां करोति । किं च सभामध्ये मानहानिसहिष्णुत्वरूपं यत्तपस्तदप्येनां पत्नी प्रतिप्रस्थाता मापयति ॥ तस्याश्च पत्न्या लज्जा मुक्त्वा जारनिर्देशं विधत्ते- यज्जार ५ सन्तं न प्रब्रूयात् । प्रियं ज्ञाति५ रुन्थ्यात् । असौ मे जार इति निर्दिशेत् । निर्दिश्यैवैनं वरुणपाशेन ग्राहयति (२)। "[ब्रा०का० १ प०६ अ०५] इति ॥ मन्त्रकाण्ड प्रधानयागविधिभ्य ऊर्ध्वं प्रघास्यान्मो षू णो यद्रामेऽक्रन्कर्म- त्येते चत्वारो मन्त्रा आम्नाताः। तत्र प्रथममन्त्रस्य विनियोगमापस्तम्ब आह- प्रघास्यान्हवामह इति प्रतिप्रस्थाता पत्नीमुदानयति" इति । पाठस्तु प्रघास्यान्हवामहे मरुतो यज्ञवा- हसःकरम्भेण सजोषसः।, इति । wimweso mane ·- amayanam प्रपा०८अनु०३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ११२५ ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिवरुणप्रघासाख्यद्वितीयपर्वणोऽभिधानम् ) वरुणपाशरूपं कर्म घ्नन्तीति वरुणप्रघासास्तानहन्तीति वरुणप्रघास्याः । यज्ञं वहन्तीति यज्ञवाहसः । दधिसर्पिमित्रैः सक्तुभिनिष्पादितं पात्रजातं कर- म्भशब्देनोच्यते । तेन करम्भेण दक्षिणवेदिस्थितेऽग्नौ दंपतिभ्यां ढूयमानेन परस्परं समानप्रीतयः सजोषसः। तथाविधान्मरुतो हवामह आदयामः ॥ विधत्ते- प्रघास्यान्हवामह इति पत्नीमुदानयति । अहतैवैनाम् ।" [ब्रा० का० १ प्र०६ अ०५] इति । एनां पत्नीमनेन मत्रपाठेनाहतैवाऽऽहूतवानेव भवति ॥ अवशिष्टस्य मनत्रयस्य विनियोगमाहाऽऽपस्तम्ब: अथान्तरा वेदी गत्वा यजमानः पत्नी चोत्तरेणोत्तरां वेदिमैषीके शूर्पे करम्भपात्राण्योप्य शीर्षनधि निधाय पुरस्तात्मत्यञ्चौ तिष्ठन्तौ दक्षिणेऽनौ शूर्पण जुहुतो मो धूण इन्द्रेति यजमानः पुरोनुवाक्यामन्वाह यद्राम इत्युभौ याज्यामक्रन्कर्म कर्मकृत इति विपर्यन्तौ जपतः" इति । तत्र प्रथममत्रपाठस्तु- मो षू ण इन्द्र पृत्सु देवास्तु स्म ते शुष्मिन्नवया।मही ह्यस्य मीढुषो यव्या। हविष्मतो मरुतो वन्दते गीः ।, इति । हे इन्द्र देव नोऽस्मान्पृत्सु सङ्ग्रामेषु मो मैव प्रवर्तयेति शेषः । तदेतदभव- तनं मु समीचीनं वैरिणामेवासंभवात् । हे शुष्मिन्बलवंस्ते तव प्रसादादवयाऽ. वयजनमनिष्टनाशनमस्तु स्म सर्वदा भवतु । यस्मात्कारणान्मीदुषो वृष्टिसेचन- समर्थस्य तव प्रसादादस्माकं मही भूमिर्यव्या यवादिकृत्स्नधान्ययोग्या तस्मा- दनिष्टनाशनमित्यन्वयः । गीरस्मदीया स्तुतिरूपा वाग्यविष्मतः करम्भपात्ररू- पहविर्युक्तान्मरुतो वन्दते नमस्करोति स्तोतीत्यर्थः ।। द्वितीयमत्रपाठस्तु- यद्ग्रामे यदरण्ये यत्सभायां यदिन्द्रिये । यच्छूद्रे यदर्य एनश्चकृमा वयम् । यदेकस्याधि धर्मणि तस्यावयजनमसि स्वाहा । अत्र सप्त यच्छब्दाः सप्तधावाक्यभेदार्थाः । स चाऽऽदरार्थः । अर्ये स्वामिनि वैश्ये वा । एकस्य दंपत्योर्मध्ये कस्यचिद्धर्मणि शास्त्रीये धर्मे वयं ·[१प्रथमकाण्डे- HRAM meena ११२६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंवन्धिवरुणप्रघासाख्यद्वितीयपर्वणोऽभिधानम् ) यजमानो दारा दासाश्च ग्रामविषये यत्पापमधिकं चकम तस्य सर्वस्यावयजनं विनाशकं हे करम्भपात्रजात त्वमस्यतः स्वाहा त्वां ददामीत्यर्थः ।। एतयोरुभयोर्याज्यापुरोनुवाक्ययोहौत्रत्वमपवदितुं विधत्ते- " यत्पत्नी पुरोनुवाक्यामनुब्रूयात् । निर्वीर्यो यजमानः स्यात् । यजमा- नोऽन्वाह । आत्मन्नेव वीर्य धत्ते । उभौ याज्या सवीर्यत्वाय ।" [ ब्रा० का० १ ० ६ अ०५] इति । याज्यादृष्टान्तेन पुरोनुवाक्यायामपि प्राप्तां पत्नीमर्थवादेन वारयति । पापरूपेण प्रविश्य वरुणो यज्ञघातीति वरुणो याज्यायामेनःशब्देन विव- क्षित इति दर्शयति- " यद्रामे यदरण्य इत्याह । यथोदितमेव वरुणमवयजते ।" [ब्रा० का० १ १०६ अ०५] इति ॥ दक्षिणवेदिगतेऽनी होम विधातुं प्रस्तौति- “यजमानदेवत्यो वा आहवनीयः (३)। भ्रातृव्यदेवत्यो दक्षिणः । यदाहव. नीये जुहुयात् । यजमानं वरुणपाशेन ग्राहयेत् । " [ब्रा० का० १ ० ६ अ०५) इति । " उत्तरदिक्स्थायां वेद्यामुत्तरवेयुपवापेन निष्पन्न आहवनीयः। इतरवे- दिगतोऽग्निर्दक्षिणः ॥ विधत्ते- "दक्षिणेऽनौ जुहोति । भ्रातृव्यमेव वरुणपाशेन ग्राहयति ।" [ब्रा० का० १ प्र० ६ अ०५] इति ॥ जुहूमपवदितुं विधत्ते- "शूर्पण जुहोति । अन्यमेव वरुणमवयजते ।" [ब्रा० का० १ ०६ अ०५] इति । अन्नसाधने शूर्प भवमन्य भोज्यद्रव्यविनाशिनमित्यर्थः ।। होमे गुणद्वयं क्रमेण विधत्ते- " शीर्षनधिनिधाय जुहोति । शीर्षत एव वरुणमवयजते । प्रत्यतिष्ठञ्जु. होति ( ४ ) । प्रत्यङ्डेव वरुणपाशानिर्मुच्यते ।" [ब्रा० का० १ ० ६ अ० ५ ] इति । ANUBANI । १ क. भोक्तव्यद्रव्यानिटं विनाशयतीत्य । घ. ङ. च. भोक्तव्यद्रव्यानिष्टवि' । २ ख. घ. ङ. च. होमगु ।

·INNI AND mein प्रपा ०८अनु०३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ११२७ ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंचन्धिवरुणप्रघासाख्यद्वितीयपर्वणोऽभिधानम् ) करम्भपात्रपूर्ण शूर्प शिरसि सकृन्निधाय पश्चाज्जुहुयात्तेन शिरोरोगादिकं शाम्यति । पश्चिमाभिमुखेन होमेन प्रत्यङ्डे व वरुणस्य प्रतिकूलत्वेन प्रबल एव सन्वरूणपाशानिष्कृष्टो मुच्यते ।। तृतीयमत्रपाठस्तु- अक्रन्कर्म कर्मकृतः सह वाचा मयोभुवा । देवे- भ्यः कर्म कृत्वाऽस्तं प्रेत सुदानवः ॥, इति । कर्मकृतोऽध्वर्युप्रमुखा यजमानपत्न्यन्ताः सर्वे, मयोभुवा मयः शिवं सुखम् । " यदै शिवम् । तन्मयः” इति श्रुतेः । तत्सुखं भावयित्र्या मत्रोच्चारणरूपया वाचा सह करम्भपात्रहोमान्तं कर्माक्रन्कृतवन्तः । हे सुदानवः सुष्टु हविष: प्रदातारोऽध्वर्युप्रभृतयो देवार्थमिदं कर्म कृत्वाऽस्तं प्रेत स्वगृहं गच्छत ।। अस्मिन्मत्र उत्तरार्धतात्पर्य दर्शयति- “ अक्रन्कर्म कर्मकृत इत्याह । देवानृणं निरवदाय । अनृणा गृहानुपप्रेतेति पावैतदाह । " [ब्रा० का० १ प्र० ६ अ०५] इति । देवान्मति प्रत्यर्पणीयं यदृणं तन्निरवदाय निःशेषेण प्रत्यय ।। अथावभृथद्रव्यं विधातुं प्रस्तौति- वरुणगृहीतं वा एतद्यज्ञस्य । य यद्यजुषा गृहीतस्यातिरिच्यते । तुषाश्च निष्कासश्च।" [ब्रा० का० १ ० ६ अ०५] इति । वारुणयागे मेषार्थेषु यवेषु ये तुषा यश्च निष्कासः पात्रलग्न आमिक्षांशले- पस्तदुभयं पूर्व मन्त्रेण गृहीतस्य द्रव्यस्यातिरिक्तोऽशः । अतो यज्ञसंबद्धमेतद्- रुणगृहीतमेव ॥ विधत्ते- "तुषैश्च निष्कासेन चावभृथमवैति । वरुणगृहीतेनैव वरुणमवयजते । " [ब्रा० का० १ प्र० ६ अ० ५] इति । अत्रावभृथशब्देन सौमिकावभृथधर्मोपेतं कर्मोच्यते ॥ तदेतत्प्रत्यभिज्ञापयितुं तत्रत्यविधीन्सार्थवादाननुवदति- "अपोऽवभृथमवैति (५), अप्सु वै वरुणः । साक्षादेव वरुणमवयजते । प्रति- युतो वरुणस्य पाश इत्याह । वरुणपाशादेव निर्मुच्यते । अप्रतीक्षमायन्ति । वरुणस्यान्तहित्यै । एधोऽस्येधिषीमहीत्याह । समिधैवाग्निं नमस्यन्त उपायन्ति । तेजोऽसि तेजो मयि धेहीत्याह । तेज एवाऽऽत्मन्धत्ते।" [ब्रा० का० १ प्र० ६ अ० ५] इति । maina mumdipos ·wamme ११२८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता [प्रथमकाण्डे- राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिवरुणप्रघासाख्यद्वितीयपर्वणोऽभिधानम् ) अपः प्रत्यवभृथमनुतिष्ठेदप्सु कुर्यादित्यर्थः । अपामधिपतित्वादप्सु वरुण- स्तिष्ठति । अतोऽत्र होमेन वरुणं साक्षादेव व्यवधानमन्तरेणैव विनाशयति । कर्मानुष्ठानादूर्ध्वमुदकसमीपं प्रतियुत इत्यनेन मन्त्रेण परित्यजेत् । उदकेषु स्थितो यो वरुणस्य पाशः स एष प्रतियुतः परित्यक्तः । परित्यज्य पृष्ठदेश- मपश्यन्त एव प्रत्यागच्छेयुः । आगत्य " एधोऽसि, तेजोऽसि " इति द्वाभ्या- माहवनीये समिधावादध्यात् । हेऽग्न एधोऽसि अनया समिधाऽभिवृद्धोऽसि । अतस्त्वत्प्रसादाद्वयमप्येधिषीमहि समृद्धा भवेम । समिज्जन्यज्वालया तेजोऽसि अतो मयि तेजः स्थापय ॥ अत्र विनियोगसंग्रहः पत्न्याहानं प्रघास्येति प्रतिप्रस्थातृकर्म तत् । स्वामी मो वित्यनुब्रूयाद्यद्राम इति दंपती॥ अक्रनित्यपि तावेव मन्त्राश्चत्वार ईरिताः॥१॥" इति ॥ अथ मीमांसा। सप्तमाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम्- "वैश्वदेवब्राह्मणस्यातिदेशो वादमात्रकः (गः)। सवादाङ्गविधिस्थो वा हविविध्यन्वयाद्भवेत् ।। अर्थवादेकनिष्ठोऽसौ मैवमङ्गविधेरपि । समानः सोऽन्वयोऽङ्गानां विधिरप्यतिदिश्यताम् ॥" चातुर्मास्येषु वैश्वदेववरुणप्रघाससाकमेधशुनासीरीयनामकानि चत्वारि पर्वाणि । तत्र वैश्वदेवेऽष्टौ हवींषि विहितानि-" आग्नेयमष्टाकपालं निर्व- पति सौम्यं चरु५ सावित्रं द्वादशकपाल सारस्वतं चरुं पोष्णं चरुं मारुत सप्तकपालं वैश्वदेवीमामिक्षा द्यावापृथिव्यमेककपालम्" इति । तेषां हविषां ब्राह्मणेऽर्थवाद आम्नात " वार्चनानि वा एतानि हवींषि" इति । अङ्ग विधयोऽपि तत्राऽऽनाता:- " त्रेधा संनद्धं बहिर्भवति, त्रेधा संनद्ध इध्मः, नव प्रयाजा इज्यन्ते, नवानूयाजाः” इति । एवं स्थिते वरुणप्रघासेषु पूर्वो- तान्याग्नेयादीनि पञ्च हवींषि विधाय तदीयं पूर्वोदाहृतं ब्राह्मणमेतेषु पञ्च. स्वतिदिशति-" एतद्ब्राह्मणान्येव पञ्च हवींषि, यद्राह्मणानीतराणि "इति । तत्रार्थवादमात्रस्यातिदेशो न्याय्यः, तस्य हविविधिभिः सह स्तुत्या(त्य)- स्तावकरूपेणान्वयसंभवादङ्गविधिना च तदसंभवादिति चेन्मैवम् । उपकार्यो- पकारकभावेन हविषामङ्गानां चान्वयात् । तस्मादर्थवादसहितानामङ्गविधी- नामतिदेशः ॥

·। । प्रपा०८अनु०३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ११२९ ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिवरुणप्रघासाख्यद्वितीयपर्वणोऽभिधानम् ) तत्रैवान्यचिन्तितम्- श्रुतमेककपालस्य ब्राह्मणस्यातिदेशनम् । तत्पूर्ववत्तथैन्द्राग्न एतद्राह्मण इत्यपि ॥ एककपालब्राह्मणं वैश्वदेववरुणप्रघासेषु पठितम् । ऐन्द्राग्नब्राह्मणं वरुण- प्रघासेष्वान्नातम् । एवं स्थिते साकमेधेषु विहितयोरेककपालैन्द्राग्नयोर्ब्राह्मणा- तिदेश आनायते- एतद्राह्मण ऐन्द्राग्न एतद्राह्मण एककपालो यह्रा- ह्मण इतरश्वेतरश्च" इति । तत्रोभयत्र पूर्वन्यायेनार्थवादविधिसहिताङ्गकाण्डस्य सर्वत्रा(स्या)तिदेशः । पूर्वन्यायस्य विषयव्याप्तये वक्ष्यमाणोदाहरणस्मारणाय वा(बीज)कथनम् । एकादशाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम्- मारुत्याः सार्धमष्टाभिरङ्गैस्तत्रं भिदाऽथ वा। प्रयोगैकत्वतस्तत्रं भेदो देशस्य भेदतः ॥ वरुणप्रघासेष्वाग्नेयादीनि नव हवींषि विहितानि । तेषु मारुतीमामिक्षा प्रतिप्रस्थाता दक्षिणे विहारेऽनुतिष्ठति । इतराणि त्वष्टावध्वर्युरुत्तरे विहारेऽनु- तिष्ठति । तेषामष्टानां प्रयोगैक्यात्तन्त्रेणाङ्गान्युभयवादिसंमतानि । तथा तान्येव मारुत्या अपीत्यत्रापि तत्रं प्राप्तम् । कुतः । वरुणप्रघासान्तःपातित्वेन प्रयोगै- क्यात् । नन्वत्र विहारभेद आन्नातः " पृथगनी प्रणयतः, पृथग्वेदी कुरुतः इति । सोऽयं पृथगनुष्ठानाभावे व्यर्थः स्यान्मैवम् । हविरासादनमात्रे तद्भे- दोपयोगात् । अष्टावध्वर्युरुत्तरे विहारे हवीष्यासादयति मारुतीमेव प्रतिप्रस्थाता दक्षिणस्मिन् ” इति तद्विधानात् । तस्मात्तन्त्रमिति प्राप्ते ब्रूमः- देशभेदात्मयोगभेदे सत्यङ्गानुष्ठानमपि भिद्यते । न च तस्य हविरासादनमा- त्रार्थता युक्ता । तदासादनस्य दृष्टहोमार्थत्वे सति तत्परित्यागेनादृष्टार्थत्वक- ल्पनाप्रसङ्गात् । न च प्रयोगभेदेनैवाऽऽसादनभेदस्यापि सिद्धौ वचनमनर्थक स्यादिति वाच्यम् । अव्यवस्थानात्प्रतिप्रयोगप्राप्तौ तम्यवस्थार्थत्वात् । तस्मा- द्भेदेनाजानुष्ठानम्। तत्रैवान्यचिन्तितम् "कतभेदो न वा तत्र भेदः स्यादङ्गभेदवत् । पञ्चत्विग्वचनान्मैवं द्वयोरुक्त्या व्यवस्थितिः ॥" तत्र पूर्वोक्तविषये प्रयोगभेदादाघाराद्यङ्गभेद इच होतब्रह्मादीनां कर्तृणा- मपि भेद इति चेन्मैवम् । वाचनिकपञ्चसंख्याविरोधात् । अध्वर्युप्रतिप्रस्थात- १ ADAM -- an १ ख. घ. इ. च. नीन्प्रण।

·*100 । श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंवन्धिवरुणप्रघासाख्यद्वितीयपर्वणोऽभिधानम् ) होतृब्रह्माग्नीध्राः पञ्चविजश्चातुर्मास्येषु विहिताः-" चातुर्मास्यानां यज्ञक्र- तूनां पञ्चत्विजः" इति । यद्याग्नेयाद्यष्टके मारुत्यां च होत्रादिभेदः स्यात्तदा पञ्चसंख्या बाध्येत । ननु पञ्चसंख्यासिद्ध्यर्थमाग्नेयाद्यष्टके प्रतिप्रस्थाता प्राप्नु- यात्, मारुत्यां चाध्वर्युः प्राप्त इति चेत् । सत्यम् । प्राप्तावेव तावुभावुभयत्र । व्यवस्था तु वचनाद्भविष्यति । तत्र वचनं पूर्वत्रोदाहृतम् । तस्मान्नास्ति कर्तृभेदः। तत्रैवान्यचिन्तितम्- " तत्रैव पत्नीसंयाजादौ तत्रं भिन्नताऽथ वा । तन्त्रमग्न्यैक्यतो मैवं कर्तृभेदानिवारणात् ॥ तत्रैवाऽऽग्नेयाद्यष्टके मारुत्यां च गार्हपत्ये होतव्येषु पत्नीसंयाजादिषु तत्रं युक्तम् । कुतः । गार्हपत्यैकत्वात् । नह्याहवनीयवदक्षिणे विहारे गार्हपत्यः पृथगस्ति । तस्मात्तत्रमिति प्राप्ते ब्रूमः-न तावत्पूर्वोक्तः कर्तृभेदो निवार- यितुं शक्यते । तथा सत्यध्वर्युणा हुताः पत्नीसंयाजाः प्रतिप्रस्थातृकर्तृकायां मारुत्यां कथमुपकुर्युः । तस्मादध्वर्युः प्रतिप्रस्थाता च गार्हपत्ये पृथक्पत्नीसं- याजा हुयाताम् । द्वादशाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम्- विहारभेदे निर्वापमत्रादेस्तत्रता न वा। तत्रं द्वयोः स्मृतेः सिद्धेरुत्तमोक्त्या पृथग्भवेत् ॥ " वरुणप्रघासेष्वध्वर्युप्रतिप्रस्थात्रोविहारभेदेऽपि मनेष्वेकेनैव पठ्यमानेषु तयो- रर्थस्मृतिसिद्धौ तत्रमिति चेन्न । निर्वपामीत्युत्तमपुरुषार्थस्य पाठमन्तरेण स्मृत्यभावात् । तस्मादुभयोः पृथक्पाठः । सप्तमाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम्- निष्कासेन तुषैश्चावभृथं यन्तीत्यनूद्यते । नीरोत्सेकः कर्मणो वा विधिः सौमिकधर्मणः ॥ यो दर्शपूर्णमासाभ्यां वारुण्यां चोदनोगतः । व्युत्सेकोऽनूद्यतामेष मैवं कर्मणि सौमिके ॥ मुख्योऽवभृथशब्दोऽतस्तत्सादृश्यविवक्षया । धर्मानतिदिशन्कर्म विधत्ते धर्मसंयुतम् ॥ वरुणप्रघासेषु श्रूयते--" वारुण्या निष्कासेन तुषैश्वावभृथमवयन्ति" इति । १ ख. च. थंपा । २ क. 'ककर्म । ३ ख. घ. ङ. च. धर्मिणः ।

·प्रपा०८अनु०३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिवरुणप्रघासाख्यद्वितीयपर्वणोऽभिधानम् ) निष्कास आमिक्षाया लेपः । प्राच्यां दिशि देवा ऋत्विजो मार्जयन्तामित्या- दिभिर्मवैर्दर्शपूर्णमासयोदिक्षु सर्वास्वापो विविधमुत्सिच्यन्ते । सोऽयं व्युत्सेको वारुण्यामिक्षायामेव चोदकप्राप्तोऽनूद्यते । अस्ति हि व्युत्सेकस्याप्यवभृथत्वम् । एष वै दर्शपूर्णमासयोरवभृथः" इति श्रुतत्वादिति प्राप्ते ब्रूमः-सौमिके कर्मण्यवभृथशब्दो मुख्यः । तस्य शब्दस्योद्भिदादिवद्विधेयक्रियासामानाधि- करण्येन नामधेयत्वात्तत्रैव वैदिकप्रयोगबाहुल्याच । व्युत्सेके त्वप्संबन्धा- दुपचर्यते । नहि सौमिककर्मणीवापां व्युत्सेकेऽवभृथभावनामंशत्रयवती पश्यामः । येन तत्र मुख्यत्वमाशङ्कयेत । तस्मात्सौमिककर्मवाचिनमवभृथशब्द वरुणप्रघासप्रकरणे प्रयुञ्जान आन्नायो मासाग्निहोत्रन्यायेन सौमिकधर्मान- तिदिशन्कर्मान्तरं तद्धर्मसंयुक्तं विधत्ते । न च विपर्ययेणात्रैव मुख्योऽवभृथोs- स्त्विति शङ्कनीयम् । अपेक्षितस्य कर्मकलापस्यात्राभावात् । तस्मात्सौमिक- धर्मोपेतकर्मान्तरविधिः। तत्रैवान्यचिन्तितम्- तत्र द्रव्यं पुरोडाशस्तुषनिष्कासकावुत । प्राप्तोऽवभृथशब्देन पुरोडाशोऽतिदेशतः ॥ तुषनिष्कासयोरत्र साक्षात्कृप्तोपदेशतः। अतिदेशमापितस्य पुरोडाशस्य बाधनम् ।। तत्र पूर्वोक्ते कर्मान्तरे धर्मातिदेशकेनावभृथशब्देन पुरोडाशोऽतिदिश्यते । अतिदेशश्वोपदेशादुर्बलः । तस्मात्तुषनिष्कासाभ्यां पुरोडाशो बाध्यते । एकादशाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम् - "निष्कासावभृथे विप्रकर्षोऽथ प्रतिपादनम् । उतार्थकर्म पशुवदाद्योऽवभृथशब्दतः ॥ कर्मान्तरं तदाऽपि स्यात्प्रतिपत्तिः प्रयाजवत् । प्राधान्यायार्थकर्म स्यात्तच्चावभृथधर्मकम् ।। चातुर्मास्यगतेषु [ वरुणप्रघासेषु] वारुणीमामिक्षां प्रकृत्येदमाम्नायते- वारुण्या निष्कासेन तुषैश्चावभृथमवयन्ति " इति । अत्रायं प्रयोगप्रकार:- वरुणप्रघासेषु नव हवींषि । तेष्वष्टमं हविर्वारुण्यामिक्षा । नवमं हविः काय एककपालः। वारुण्या(णा)मिक्षायां यवपिष्टनिर्मितं मेषमवर्दधाति । तत आमि- क्षासंयुक्तं सर्वमवदाय हुत्वा तत एककपालेन प्रचर्य भाण्डलिप्तेन वारुण्या(णा). MuTRAND ॥ १ क. ख. घ, ङ. च. दध्यादिति ।

·Nandenaber श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) मिक्षाया निष्कासेन तुषैश्वावभृथमनुतिष्ठन्तीति । तत्र संशयः। किं वारुण्या(णा)- मिक्षाया एकमंशं यवमयमेषसहितं पूर्व प्रदाय पश्चादेककपालप्रचारादूर्व निष्कासरूपेणांशान्तरेण तुषैश्च प्रचरितव्यमित्येवं प्रचारस्य विप्रकर्षः, उत कर्मान्तरम् । तत्रापि कि प्रतिपत्तिकर्माऽऽहोस्विदर्थकर्मेति । तत्र विप्रकर्ष इति तावत्माप्तम् । कुतः । पशौ तथा दृष्टत्वात् । प्रातःसवने वपया प्रचर्य तृतीयसबने हृदयाद्यङ्गः प्रचार इति सवनीयपशौ यथा प्रचारविप्रकर्षस्तद्वदत्रापीत्याद्यः पक्षः । तथा सत्यवभृथशब्दवैयर्थ्यप्रसङ्गात्कर्मान्तरमिति पक्षान्तरम् । तदाऽ- प्यामिक्षाहविशेषस्य निष्कासस्यान्यस्मिन्कर्मणि हविष्टवायोगात्मयाजशेष- न्यायेनेदं प्रतिपत्तिः स्यात् । यथा प्रयाजशेषेण हवींष्यभिधारयतीत्यत्र तच्छेषं संस्कर्तुमभिधारणमेवमत्रापि निष्कासः संस्क्रियत इति प्राप्ते बम:- तस्मिन्पक्षे निष्कासस्यैव संस्कार्यद्रव्यत्वेन प्राधान्यानिष्कासमिति विभक्ति- व्यत्ययः स्यात् । अतोऽवभृथस्य प्राधान्यादर्थकर्मत्वमेव द्रष्टव्यम् । यदि चातुर्मास्येषु नावभृथस्तदा तद्धर्मातिदेशाय तन्नामनिर्देशोऽस्तु । तस्य तदीय- द्रव्यशेषस्यापि कर्मान्तरे विनियोगो वाचनिकः । तस्मादर्थकर्म । इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ wom (अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ।) Me JNIKALAM अग्नयेऽनीकवते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्व- पति साक५ सूर्यगोचता मरुभ्यः सांतपनेभ्यो मध्यंदिने चहें मरुभ्यो गृहमेधिभ्यः सर्वासा दुग्धे सायं चरुं पूर्णा दर्वि परां पत सुपूर्णा पुनरा पंत । वस्नेव वि क्रीणावहा इषमूर्ज शतक्रतो । देहि मे ददामि ते नि मै धेहि नि ते दधे । निहारमिनि में हरा निहारम् (१) ·MUNDED me प्रपा०८अनु०४]] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) नि हरामि ते । मरुभ्यः क्रीडिभ्यः पुरोडाश सप्तकपालं निर्वपति साक५ सूर्यणोद्यताऽऽग्ने यमष्टाकपालं निर्वपति सौम्यं चरु५ सावित्रं द्वादशकपाल सारस्वतं चहें पौष्णं चरुमै न्द्राग्नमेकादशकपालमैन्द्रं चरुं वैश्वकर्मणमेकक- पालम् (२)॥ ( हरा निहारं त्रि५ शर्छ ।) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टकेऽ- ष्टमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥४॥ (अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः।) GUS अग्नये । अनीकवत इत्यनीक-वते । पुरोडा- शम् । अष्टाकपालमित्यष्टा-कपालम् । निरिति । वपति । साकम् । सूर्यण । उद्यतेत्युत्-यता। मरुभ्य इति मरुत्-भ्यः । सांतपनेभ्य इति सां-तपने- भ्यः । मध्यंदिने । चरुम् । मरुभ्ध इति मरुन्-भ्यः। गृहमेधिभ्य इति गृहमधि-भ्यः । सीसाम् । दुग्धे । सायम् । चरम् । पूर्णा । दर्वि । परेति । पत । सुपूर्णेति सु-पूर्णा । पुनः । एति । पत। वना । इव । वीति । क्रीणावहै । इषम् । उर्जम् । शतक्रतो इति शत-क्रतो । देहि । मे। ददामि । how the ·CONTHS Besab ORD श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) ते । नीति । मे। धेहि । नीति । ते । दधे । निहा- रमिति नि हारम् । इत् । नीति । मे। हर । निहा- रमिति नि-हारम् (१) । नीति । हरामि । ते । मरुभ्य इति मरुत्-भ्यः। क्रीडिभ्य इति क्रीडि-भ्यः । पुरोडाशम् । सप्तकपालमिति सप्त-कपालम् । निरिति । वपति । साकम् । सूर्येण । उद्यतेत्युत्- यता । आग्नेयम् । अष्टाकपालमित्यष्टा-कपालम् । निरिति वपति । सौम्यम् । चरुम् । सावित्रम् । द्वादश- कपालमिति द्वादश-कपालम् । सारस्वतम् । चरम् । पोष्णम् । चरुम् । ऐन्द्राममित्यैन्द्र-अ॒ग्नम् । एका- दशकपालमित्येकादश-कपालम् । ऐन्द्रम् । चरुम् । वैश्वकर्मणमिति वैश्व-कर्मणम् । एककपालमित्येक- कपालम् (२)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे प्रथमाष्टके - टमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ MAHAR Pos asashum RAHA Noun ( अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ।) तृतीये वरुणप्रघासाख्यं द्वितीयं चातुर्मास्यपर्वोक्तम् । चतुर्थपञ्चमषष्ठेषु साकमेधाख्यं तृतीयं पर्वोच्यते । तच पर्व दिनद्वयेऽनुष्ठेयम् । तदाहाऽऽपस्तम्ब:- ततश्चतुर्ष मासेषु पूर्वस्मिन्पर्वण्युपक्रम्य यह साकमेधैर्यजत इति । १ क. घ. ङ. "श्चषु मा । च. श्चतसृषु मा ।

·IHAR INE प्रपा०(अनु०४] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) तत्र प्रथमदिने कर्तव्यानि त्रीणि हवींषि विधत्ते- अग्नयेऽनीकवते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्व- पति साकर सूर्येणोद्यता मरुभ्द्यः सांतप- नेभ्यो मध्यंदिने चरुं मरुभ्यो गृहमेधिभ्यः सर्वासां दुग्धे सायं चरम् । इति। अनीकवते सैन्यवते । उद्यता सूर्येण साकमित्युदयकालविधिः । सम्यक्त- पनं संतपनं तत्संबन्धिनः सांतपना अनिष्टविनाशिन इत्यर्थः । मेधो यज्ञः, गृहं च मेधश्च तदुभयवन्तो गृहमेधिन उभयपालका इत्यर्थः । सर्वासां यज- मानस्य यावत्यो गावः सन्ति तावतीनाम् ।। विहितास्विष्टिषु प्रथमेष्टिदेवतागुणं प्रशंसति- देवासुराः संयत्ता आसन् । सोऽनिरब्रवीत् । ममेयमनीकवती तनूः तां प्रीणीत । अथासुरानभिभविष्यथेति । ते देवा अग्नयेऽनीकवते पुरोडाश. मष्टाकपालं निरवपन् । सोऽग्निरनीकवान्त्स्वेन भागधेयेन प्रीतः । चतुर्धाऽनी- कान्यजनयत । ततो देवा अभवन् । पराऽसुराः (१)। यदग्नयेऽनीकवते पुरो- डाशमष्टाकपालं निर्वपति । अग्निमेवानीकवन्त स्वेन भागधेयेन प्रीणाति । सोऽग्निरनीकवान्त्स्वेन भागधेयेन प्रीतः । चतुर्धाऽनीकानि जनयते । " [ब्रा० का० १३०६ अ०६] इति । चतसृष्वपि दिक्ष्वसुरानवरोद्धं चतुर्विधानि सैन्यानि ॥ सूर्योदयकालं प्रशंसति- " असौ वा आदित्योऽग्निरनीकवान् । तस्य रश्मयोऽनीकानि । साकर सूर्येणोद्यता निर्वपति । साक्षादेवास्मा अनीकानि जनयति।" [ब्रा० का० १ प० ६ अ०६] इति । उष्णत्वादादित्यस्याग्नित्वम् । उत्साहोपेतयोद्धृवत्सर्वतस्त्वरया प्रसराद्र- इमीनामनीकत्वम् ॥ द्वितीयाया इष्टदेवताया गुणं प्रशंसति- "तेऽसुराः पराजिता यन्तः । द्यावापृथिवी उपाश्रयन् (२)। ते देवा मरुद्भ्यः सांतपनेभ्यश्वरं निरवपन् । तान्द्यावापृथिवीभ्यामेवोभयतः समतपन् । यन्म- रुद्भ्यः सांतपनेभ्यश्चरुं निर्वपति । द्यावापृथिवीभ्यामेव तदुभयतो यजमानो भ्रातृव्यान्त्संतपति ।” [ब्रा० का० १ प्र०६ अ०६] इति । । ।

·T MITHSRIVASH wala श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) तानसुरान्द्यावापृथिवीभ्यामेव कृत्स्नयोरपि द्यावापृथिव्योरुभयतोऽसुरा- णामधस्ताचोपरिष्टाच समतपन्प्रहारायुपद्रवेण संतापितवन्तः ।। कालं प्रशंसति- "मध्यंदिने निर्वपति । तर्हि हि तेक्ष्णिष्ठं तपति ।" [ब्रा० का० १०६ अ०६] इति । तर्हि मध्याह्नकाले तेक्ष्णिष्ठमतिशयेन तीक्ष्णं यथा भवति तथा सूर्यस्तपति, हि प्रसिद्धमेतत् ।। चरुं प्रशंसति- "चरुर्भवति । सर्वत एवैनान्त्संतपति।" [ब्रा०का०१ प्र०६१०६] इति । चरुपाकभाण्डस्य सर्वतस्तप्यमानत्वाच्छत्रूणामपि सर्वतः संतापः ॥ तृतीयेष्टेर्देवताविशेषणं प्रशंसति- "ते देवाः श्वो विजयिनः सन्तः । सर्वासां दुग्धे गृहमेधीयं चरुं निरवपन् (३) । आशिता एवाद्योपवसाम । कस्य वा हेदम् । कस्य वा श्वो भवितेति । स शृतोऽभवत् । तस्याहुतस्य नाऽऽनन् । नहि देवा अहुतस्याश्नन्ति । तेऽब्रु- वन् । कस्मा इमर होष्याम इति । मरुद्भ्यो गृहमेधिभ्य इत्यब्रुवन् । तं मरुद्भ्यो गृहमेधिभ्योऽजुहवुः (४)। ततो देवा अभवन् । पराऽसुराः । यस्यैवं विदुषो मरुद्भ्यो गृहमेधिभ्यो गृहे जुह्वति । भवत्यात्मना । पराऽस्य भ्रातृव्यो भवति । [ ब्रा० का० १ प्र० ६ अ०६] इति । ते देवा अस्मिन्दिने प्रथमेष्ट्या सैन्यानि संपाद्य द्वितीयेष्ट्या विरोधिनोऽसु. रान्सर्वतः संतप्य पुनः परेधुरपि जेष्याम इत्यभिप्रेत्य गृहमेधीयं निरुप्येत्थं विचारितवन्त:-इदं हविरद्य कस्य वा भवति कस्य वा श्वो भविष्यतीति न ज्ञायते, तस्माद्वयं सह भुक्तवन्त एवाग्निसमीपे वसामेति । एतावति विचारकाले चरुः पक्कोऽभूत् । तदानी देवा अहुतत्वात्तं चरं नैवाशितवन्तः । यस्मादेवाः काप्यहुतं नाश्नन्ति तस्माद्युक्तमेवैतत् । ततस्ते देवाः परस्परं विचारितवन्तः। किमिति, कस्मै देवायेमं चरुं होण्याम इति । ततो निश्चित्य गृहमेधिभ्यो हुत्वा विजयं प्राप्ता असुराश्च पराभूताः ।। अस्मिन्कर्मण्याज्यभागौ यजतीत्यादिना कानिचिदङ्गानि विधास्यन्ते । तत्र यावदुक्ताङ्गोपेतमपूर्वमिदं कर्म न तु दर्शपूर्णमासविकृतिरिति जैमिनिर्विचारित- वान् । ततोऽर्थप्राप्तः सामिधेन्याघभावः । तमिमं विस्पष्टयितुमनुवदति- ।

·Mummam albabuda प्रपा०८अनु०४] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) "यदै यज्ञस्य पाकत्रा क्रियते । पशव्यं तत् । पाकत्रा वा एतक्रियते । यन्ने ध्मावहिर्भवति । न सामिधेनीरन्वाह (५)। न प्रयाजा इज्यन्ते । नानूयाजाः । य एवं वेद । पशुमान्भवति।" [ब्रा० का० १ ० ६ अ०६] इति । यज्ञस्य संबन्धि यदनुष्ठानं पाकना पाकेषु पाकयज्ञवदित्यर्थः । तस्य पश- व्यत्वं युक्तम् । पाकयज्ञं वा अन्वाहिताग्नेः पशव उपतिष्ठन्ते " इति श्रुतत्वात् । यस्मादत्रेध्माबहिरादयो न सन्ति तस्मादेतत्कर्म पाकयज्ञवदेव क्रियते ॥ प्राच्यमङ्गं विधत्ते- "आज्यभागौ यजति । यज्ञस्यैव चक्षुषी नान्तरेति ।" [ब्रा० का० १० ६ अ०६] इति ॥ यागवेलायामुद्देश्यां देवतां प्रशंसति- मरुतो गृहमेधिनो यजति । भागधेयेनैवैनान्त्समर्धयति ।" [ब्रा० का० १५० ६ अ०६] इति । उदीच्यमङ्गं विधचे- अग्नि स्विष्टकृतं यजति प्रतिष्ठित्यै । "[ ब्रा० का० १ प्र०६ अ०६] इति ॥ अङ्गान्तरं विधत्ते- " इडान्तो भवति । पशवो वा इडा । पशुष्वेवोपरिष्टात्मतितिष्ठति (६)।" [ब्रा० का० १ ० ६ अ०६] इति । अर्थसिद्धं चतुर्धाकरणाधुदीच्याङ्गान्तराभावं द्योतयितुमन्तशब्दः ।। तदेवमनुब्राह्मणगतेनैकेनानुवाकेन पूर्वदिनेऽनुष्ठेया मुख्यब्राह्मणविहिता- स्तिस्र इष्टयो व्याख्याताः । अनुवाकान्तरेण द्वितीयदिने कर्तव्यत्वेन विहिता इष्टयो व्याख्यातव्याः। तत्राऽऽदौ तावहमेधीयशेषभूतं किंचिदङ्गं विधातुं प्रस्तौति- " यत्पत्नी गृहमेधीयस्याश्नीयात् । गृहमेध्येव स्यात् । वि त्वस्य यज्ञ ऋध्येत । यन्नाश्नीयात् । अगृहमेधी स्यात् । नास्य यज्ञो न्युध्येत ।" [ब्रा० का० १ प्र०६ अ०७] इति । यदि पत्नी गृहमेधीयस्य चरो ग भुञ्जीत तदा यजमानो गृहेण यज्ञेन चोपेतो भवति । किं त्वस्मिन्पक्षे यजमानस्य यज्ञो व्युद्धो भवेत् । अभोजनपक्षे तु व्यृद्धत्वदोषो न भवति । किं तु गृहमेधित्वाभावः ।। sana १४३ ·patil HEIGAESTNepalers memus ११३८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यत्तीयपर्वणोऽभिधानम् ) विधत्ते. " प्रतिवेशं पचेयुः। तस्याश्नीयात् । गृहमेध्येव भवति । नास्य यज्ञो व्यू. ध्यते (१)।" [ब्रा० का० १५०६ अ०७] इति । प्रातिस्विकत्वेन पत्नी विशतीति प्रतिवेशः पन्यर्थ ओदनस्तं दक्षिणाग्नौ पक्तारः पचेयुः । तथा चाऽऽपस्तम्बः दक्षिणाग्नौ पत्न्याः प्रतिवेशमोदनं पचति ” इति । पत्नी तमोदनमश्नीयात्ततो नोक्तदोषद्वयम् । अभोजनाभा- वागृहमेधीयभोजनाभावाच ॥ भोजनादीन्विधातुं प्रस्तौति- " ते देवा गृहमेधीयेनेष्वा । आशिता अभवन् । आञ्जताभ्यञ्जत । अनु वत्सानवासयन् । तेभ्योऽसुराः क्षुधं प्राहिण्वन् । सा देवेषु लोकमवित्त्वा । असुरान्पुनरगच्छत् ।" [ब्रा० का० १ ० ६ अ०७] इति । आशिता भुक्तवन्तः । आञ्जत नेत्रयोरञ्जनं प्रक्षिप्तवन्तः । अभ्यञ्जताभ्यङ्गं कृतवन्तः । धेनूरनु वत्सानवासयन्स्तनपानार्थमवासृजन् । तदानीमसुरा देवानां समीपे क्षुधं प्रेरितवन्तः । सा च क्षुत्तेषु तृप्तेषु देवेषु स्थानमलब्ध्वा पुनरप्यसु. रानेव प्राप्नोत् ॥ विधत्ते- गृहमेधीयेनेष्ट्वा । आशिता भवन्ति । आञ्जतेऽभ्यञ्जते ( २ )। अनु वत्सान्वासयन्ति । भ्रातृव्यायैव तद्यजमानः क्षुधं प्रहिणोति । [ ब्रा० का० १ ० ६ अ०७] इति । तदेतदभिप्रेत्य पूर्वमाशिता एवाद्योपवसामेत्यादिदेवविचार उपा(दाहृतः। अत्र गृहमेधीयसंनिधौ द्वौ मन्त्रावानातौ । तयोविनियोगमापस्तम्ब आह- शरनिष्कासस्य दर्वी पूरयित्वा वृषभमाहूय तस्य रवते पूर्णा दर्वि परा पते. त्यनुद्रुत्योत्तरया गार्हपत्ये जुहुयाद्यपभो न रुयाब्रह्मा ब्रूयाज्जुहुधीति " इति । पच्यमाने चरौ क्षीरमण्डवद्धनीभूतो योऽश उपरि तिष्ठति सोऽयं शर- निष्कासः । तस्य रवते वृषभस्य शब्दे निष्पन्ने सति । प्रथममत्रपाठस्तु- पूर्णा दर्वि परा पत सुपूर्णा पुनरा पत । वस्नेव विक्रीणावहा इषमूर्जर शतक्रतो।, इति । हे दर्वि त्वं शरनिष्कासेन पूर्णा सती परापतेन्द्रं प्रति गच्छ । तत्प्रसादाद्ध- १ घ. ङ. च. द्यदृष। HINRNayaalika “ man ·। प्रपा०(अनु०४] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यत्तीयपर्वणोऽभिधानम् ) नेन तज्जन्यबलेन सुपूर्णा सती पुनरस्मान्मत्यागच्छ । हे शतक्रतो, आवां वस्नेव विक्रीणावहै । यथा लोके कश्चित्स्वकीयं धनं दत्त्वा तण्डुलादिकं क्रीणाति तद्वदहमिन्द्राय तुभ्यं शरनिष्कासं दत्त्वा त्वत्त इषमूर्ज च क्रीणामि । तदिदमुच्यते-वस्नेव वसुनेव धनेनेव विक्रीणावहा इति ।। द्वितीयमत्रपाठस्तु- देहि मे ददामि ते नि मे धेहि नि ते दधे । निहारमिनि मे हरा निहारं नि हरामि ते।, इति । हे इन्द्र मे यदपेक्षितं तत्त्वं देहि । तव यदपेक्षितं तदहं ददामि । दत्त्वा च त्वं मम समीपे निधेह्यवस्थापय । तव समीपेऽहमवस्थापयामि । तदुभयं सकृ- देव न भवति किं तु निहारमित्पुनः पुनर्निर्हत्यैव समानीयैव मे समीपे निहर नितरां स्थापय । अहमपि पुनः पुननिहत्य ते समीपे स्थापयामि ।। यथोक्तं निष्कासहोमं प्रस्तौति- " ते देवा गृहमेधीयेनेष्ट्वा । इन्द्राय निष्कासं न्यदधुः । अस्मानेव श्व इन्द्रो निहितभाग उपावर्तितेति । तानिन्द्रो निहितभाग उपावर्तत ।" [ब्रा० का० १३०६ अ० ७) इति उपावर्तिता समीपमागमिष्यति । उपावर्तत समीपमागच्छत् ॥ विधत्ते- " गृहमेधीयेनेष्ट्वा । इन्द्राय निष्कासं निदध्यात् । इन्द्र एवैनं निहितभाग उपावर्तते ।" [ ब्रा० का० १ ० ६ अ०७] इति ।। होमाय प्राप्तमाहवनीयं वारयितुं विधत्ते- " गार्हपत्ये जुहोति (३)। भागधेयेनैवैन समर्धयति ।" [ब्रा०का०१ प्र० ६ अ०७] इति । यागकाले ध्वनि कर्तुमृषभस्याऽऽह्वानं विधत्ते- " ऋषभमाह्वयति । वषट्कार एवास्य सः। अथो इन्द्रियमेव तद्वीर्य यज- मानो भ्रातृव्यस्य वृते ।" [ब्रा० का० १ प्र० ६ अ०७] इति । द्वितीयदिनेऽनुष्ठेयानि नव हवींषि विधत्ते- मरुभ्यः क्रीडिभ्यः पुरोडाश५ सप्तकपालं निर्वपति साक५ सूर्येणोद्यताऽऽग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति सौम्यं चरु५ सावित्रं द्वादशकपाल ·। ११४० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे-- ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) सारस्वतं चरुं पौष्णं चरुमैन्द्राग्नमेकादशक- पालमैन्द्रं चरुं वैश्वकर्मणमेककपालम्॥, इति ॥ आद्यस्य हविष उत्तरहविरष्टकस्य च कालभेदात्मयोगभेदो द्रष्टव्यः । क्रीडैषामस्तीति क्रीडिनस्तदेतत्क्रीडित्वं विशेषणम् ।। तस्य हविषः पाठप्राप्तं प्राथम्यं च(?)प्रशंसति- इन्द्रो वृत्र हत्वा । परां परावतमगच्छत् । अपाराधमिति मन्यमानः । सोऽब्रवीत् । क इदं वेदिष्यतीति । तेऽब्रुवन्मरुतो वरं वृणामहै (४)। अथ वयं वेदाम । अस्मभ्यमेव प्रथम हविर्निरूप्याता इति । त एनमध्यक्रीडन् । तत्क्रीडिनां क्रीडित्वम् । यन्मरुद्भ्यः क्रीडिभ्यः प्रथम हविनिरुप्यते विजित्यै। [ब्रा० का० १ ० ६ अ०७] इति । परां परावतमत्यन्तदूरम् । अपाराधं द्रोहमकार्षम् । भीत्या पलायमानः स इन्द्रो मरुतां समीपे किंचिदब्रवीत्-वृत्रो मृतो न वेतीदं समीपे गत्वा को वेदिष्यतीति । ते च मरुतो वरे दत्ते वेदिष्याम इत्यब्रुवन् । इतरेभ्योऽग्न्या- दिभ्यः प्रथमो निर्वापो वरः। ततस्ते मरुत एनं भूमौ पतितं वृत्रमधिरुह्य बहु- विधेन नृत्येनाक्रीडन् । क्रीडित्वा च मृतोऽयमिति ज्ञातवन्तः । तस्मादेतेषां क्रीडित्वं विशेषणं संपन्नम् ।। निर्वापकालं प्रशंसति- "साकर सूर्येणोद्यता निर्बपति । एतस्मिन्वै लोक इन्द्रो वृत्रमहन्त्समृद्ध्यै ।" [ब्रा० का० १०६ अ०७] इति । एतस्मिन्नेव लोके सूर्योदयेनावलोक्यमानभूप्रदेशे ॥ वैश्वदेवपर्वण्युक्तमानेयादिपञ्चकप्रशंसके वरुणमघासपर्वण्युक्तमैद्रामप्रशंसकं च ब्राह्मणमत्रातिदिशति- " एतद्राह्मणान्येव पञ्च हवी पि । एतद्ब्राह्मण ऐन्द्राग्नः। [ब्रा० का० १ ० ६ अ०७] इति । चरोरैन्द्रत्वं प्रशंसति- " अथैष ऐन्द्रश्चरुर्भवति । उद्धारं वा एतमिन्द्र उदहरत । वृत्र५ हत्वा । अन्यासु देवतास्वधि । यदेष ऐन्द्रश्चरुर्भवति । उद्धारमेव तं यजमान उद्धरते। अन्यासु प्रजास्वधि। [ब्रा० का० १ ० ६ अ० ७ ] इति । अन्यास्वग्न्यादिदेवतास्वधिकोऽयमित्येतसुद्धारमुत्कर्षाभिमानमुदहरतोत्पा- दितवान् । " ·Omma matlab HINDIHD प्रपा०(अनु०४] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ११४१ ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंवन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) विश्वकर्मरूपामन्त्यहविषो देवतां प्रशंसति- "वैश्वकर्मण एककपालो भवति । विश्वान्येव तेन कर्माणि यजमानोऽव- रुन्धे (५)।" [ ब्रा० का० १ ० ६ अ० ७] इति ॥ अत्र विनियोगसंग्रहः- पूर्णेत्यनूच्य देहीति याज्यामध्वर्युरीरयेत् ॥ १ ॥" [ इति । ] अथ मीमांसा। पञ्चमाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम्- "साकमेधेष्टयस्तिस्रो व्यहे स्युः सद्य एव वा । प्रातरादेयोरहोः सत्त्वात्प्रकृतिवद्वयहे ।। साङ्गमुख्यानुरोधेन मातरादेविधानतः । श्रौतं सद्यस्त्वमन्यत्तु चोदकात्तेन दुर्बलम् ।। चातुर्मास्येषु साकमेधनामके तृतीये पर्वणि श्रूयते-" अग्नयेऽनीकवते पुरो. डाशमष्टाकपालं निर्वपति साक५ सूर्येणोद्यता मरुद्भ्यः सांतपनेभ्यो मध्यंदिने चलं मरुद्भ्यो गृहमेधिभ्यः सर्वासां दुग्धे सायं चरुम् " इति । ता एतास्तिस्र इष्टयो बहकालीना यथा प्रकृतौ पर्वण्यन्वाधानादिकं प्रतिपदीष्टिरिति व्यहका- लीनत्वं तद्वत् । ननु प्रातमध्यंदिनसायंशब्दैरेकस्मिन्नेवाहि त्रयः कालास्तिस- णामिष्टीनां विहिताः । तन्न । द्वयोरप्यहोः [प्रातरादिकालसद्भावात् । पूर्वेद्युः ] प्रातरादिकालेषु स्वकीयेषु तासामुपक्रमः । परेछुः प्रातरादिषु ताः समापनीयाः। ततो बहकालीनतेति प्राप्ते ब्रूमः-तत्राग्नयेऽनीकवते प्रातरष्टा- कपालं निर्वपतीति साङ्गं प्रधानं प्रातःकालीनतया विधीयते । प्रातःशब्दश्च स्वत एकमेव प्रातःकालमभिधाय पर्यवस्यति । प्रातरग्निहोत्रमित्यादौ तदर्श- नात् । तस्मात्साङ्गस्य प्रधानस्यैकस्मिन्नेव प्रातःकाले विधानात्सद्यस्कालीनत्वं श्रौतं, चोदकेन त्वन्वाधानाद्यङ्गं पूर्वेद्युः प्रातरिति कल्प्यते । उपदेशश्चोद- काबलीयान् । तस्मादेकाहकालीना इष्टयो द्रष्टव्याः। सप्तमाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम्- " किं वैश्वदेविकादेककपालादतिदेशनम् । साकमेधेषु वरुणप्रघासस्थादुताग्रिमः ॥ प्रकृतावर्थबाहुल्यादन्तिमः संनिधानतः । ऐन्द्राग्नसाहचर्याच्च सार्थत्वमधिकत्वतः ।। वैश्वदेवे द्यावापृथिव्य एककपालो वरुणप्रघासेषु काय एककपालस्तयोः ·। ११४२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) पृथग्ब्राह्मणमाम्नातम् । साकमेधेषु वैश्वकर्मण एककपालस्तस्मिन्वैश्वदेविकैक- कपालब्राह्मणमतिदेष्टव्यम् । कुतः। प्रकृतित्वेन तस्मिन्नुपदिश्यमानधर्मवाहु- ल्यात् । वारुणप्रघासिकस्य तद्विकृतित्वादल्पा एव धर्मविशेषा उपदिष्टाः शमी- मय्यो हिरण्मय्यो वा सुचो भवन्तीत्यादयः । तत्र वह्वनुग्रहो न्याय्य इति प्राप्ते ब्रूमः-वारुणप्रघासिकब्राह्मणस्य प्रत्यासन्नत्वात्तस्यैवातिदेशो युक्तः । ऐन्द्रा- अब्राह्मणं तत्रत्यमेवातिदिश्यते । वैश्वदेवे तदभावात् । तत्साहचर्यादिदमपि तत्रत्यमेव । ननु प्रकृतिभावा( भूता )द्वैश्वदेविकैककपालादेर्वारुणप्रघा- सिकवत्साकमेधीयेऽपि चोदकेन धर्मातिदेशसिद्धौ ब्राह्मणातिदेशकं वाक्य- मिदं व्यर्थमिति चेत् । न । हिरण्मयत्वाद्यधिकधर्मातिदेशायापेक्षितत्वात् । तस्माद्वारुणप्रघासिकैककपालब्राह्मणस्यैवातिदेशः। दशमाध्यायस्य सप्तमपादे चिन्तितम्- गृहमेधीयके त्वाज्यभागावित्यनुवादगीः। स चोदकविधिर्वाऽर्थवादो वाऽधिककर्म वा ॥ परिसंख्योत संकोच्यचोदकोऽन्यत्र वाऽत्र वा। अपूर्व गृहमेधीयं स्याद्वाऽतो लुप्तचोदकम् ।। अनुवादः पुनः श्रुत्या द्वितीयः सार्थतावशात् । निर्वापबच्चोदकस्य लिङ्गत्वेन सहायता ।। चोदनेनैव तत्सिद्धेरैष्टिकस्य प्रशंसनम् । विध्येकवाक्यता नास्ति तेनात्राङ्गान्तरे विधिः ॥ प्रत्यभिज्ञानतोऽङ्गस्य परिसंख्येतरस्य हि । दोषत्रयाचोदकस्य संकोचोऽङ्गान्तरेष्वतः ॥ व्यापारैक्याचोदकस्य स्वार्थे संहरणं भवेत् । वैरूप्याच्च निरर्थत्वादपूर्व कर्म युज्यते ॥ आज्यभागेतिनानोपकारक्लूप्तिस्मृतेरिदम् । नामत्वादि समं तस्माल्लुप्यते तेन चोदकः ॥ मरुद्भ्यो गृहमेधिभ्यः सर्वासां दुग्धे सायमोदैनम्" इति विहिते गृह- मेधीये श्रूयते-" आज्यभागौ यजति" इति । अष्टधाऽत्र संशयः-चोद- कमाप्तयोराज्यभागयोरिह पुनः श्रवणादनुवादोऽयमित्याद्यः पक्षः। तथा सति वैयर्थ्यप्रसङ्गात्सार्थकत्वाय चोदकैतद्वाक्ययोमिलितयोरत्राऽऽज्यभाग- १ क. 'दकः । स । २ ख. च. तोऽश्रुतचों। ३ ख.दनः 'ई। घ. ङ. च. 'न इ ।

·प्रपा०८अनु०४] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) विधायकत्वमभ्युपेतव्यम् । ओषधिद्रव्यनिर्वापादयो यथा प्रकृतिगताः सन्तो विकृतावपि श्रूयमाणाश्चोदकस्य लिङ्गं तथाऽऽज्यभागावपि लिङ्गत्वेन सहा- यभूतौ । ततो मिलितयोविधायकत्वमिति द्वितीयः पक्षः। गृहमेघीयविधि- वाक्ये श्रुतस्यौदनस्यैवौषधिद्रव्यतया लिङ्गत्वसिद्धर्नास्ति लिङ्गान्तरापेक्षा । तस्मात्प्रकृताविष्टौ श्रुतस्याऽऽज्यभागकर्मण इह पुनः श्रवणमर्थवादत्वेन तत्पशंसार्थमिति तृतीयः पक्षः । भिन्नप्रकरणे श्रुतस्य विध्येकवाक्यत्वायो- गादर्थवादत्वमयुक्तम् । ततश्चोदकप्राप्तादाज्यभागादिकर्मणोऽधिकमाज्यभाग- रूपमङ्गान्तरमिह विधीयत इति चतुर्थः पक्षः। ऐष्टिकयोराज्यभागयोरिह प्रत्यभिज्ञानानानान्तरत्वं युक्तम् । तस्मादाज्यभागव्यतिरिक्तस्य प्रयाजा. द्यङ्गस्य परिसंख्यानार्थमिदमाज्यभागश्रवणमिति पञ्चमः पक्षः । आज्यभाग- वाक्येन तद्विधिरूपः स्वार्थस्त्यज्येत प्रयाजादिनिषेधरूपोऽन्योऽर्थः परिगृह्येत चोदकप्राप्तं प्रयाजाद्यनुष्ठानं बाध्येतेतिदोषत्रयप्रसङ्गान परिसंख्या युक्ता। तेन प्रत्यक्षविधिरूपादस्मादाज्यभागवाक्यादानुमानिकचोदकवाक्यमाज्यभागव्य. तिरिक्तप्रयाजाद्यङ्गेषु संकोचनीयमिति षष्ठः पक्षः। यदि चोदकस्य प्रत्यङ्गं पृथ. व्यापाराः स्युस्तदा प्रयाजाद्यङ्गगोचरैयापारैस्तेषामतिदेशः सिध्यति । आ- ज्यभागगोचरस्यानेन प्रत्यक्षविधिना बाधितत्वान्न चोदकेनाऽऽज्यभागातिदेश इत्येवं संकोचो वर्णयितुं शक्यते । इह तु शब्दबुद्धिकर्मणां विरम्य व्यापा- राभावेनैक एव चोदकस्य व्यापारः । तथा सति युगपदतिदेशोऽ. नतिदेशश्चेति विरुद्धधर्मत्वं प्रसज्येत । तस्मात्प्रयाजायङ्गेषु संकोचो न युक्तः। तेन चोदकोऽत्राऽऽज्यभागकर्मणि संकोचनीयः । न चोक्तदोषापत्तिः । अस्य संकोचस्योपसंहाररूपत्वात् । आज्यभागयोरेव शक्तस्य चोदकस्य त्वज्ञातश- तिज्ञापनमुपसंहारः। तथा सत्याज्यभागातिदेशव्यापृतस्य चोदकस्य को नामा- तिदेशतन्नित्तिरूपविरुद्धधर्मप्रसङ्गः । तत्राऽऽज्यभागकर्मणि चोदकावस्थापन मिति सप्तमः पक्षः । “पुरोडाशं चतुर्धा करोति " "आग्नेयं चतुर्धा करोति" इत्यनयोरुभयोरपि प्रत्यक्षवचनत्वेन सरूपत्वादस्तु तत्रोपसंहारः । इह तु प्रत्यक्षपरोक्षयोर्वचनचोदकयोविरूपत्वान्नासौ युक्तः । किं तु प्रत्यक्षवचनेनै- वाऽऽज्यभागविधिसिद्धेश्वोदककल्पना निरर्थिका । ततस्तस्या उपसंहारो न युक्तः । तस्मादपूर्वो गृहमेधीयो न चोदकेनान्याङ्गानि गृह्णाति । इतिकर्तव्य- ताकाङ्क्षा तु प्रत्यक्षवचनेनैव पूर्यते । एवं सत्युक्तदोषाभावादयमष्टमः पक्षोऽभ्यु- पगन्तव्यः । ननु सांग्रहण्यामिष्टौ प्रत्यक्षवचनविहितैरामनहोमैः सह चोदका- - १क. ख. घ. च. "वाक्येऽशस्यौं । ङ. वाक्यांशस्यौ ।

·.. १५ ११४४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) तिदिष्टानामनूयाजानां समुच्चयोऽङ्गीकृतस्तद्वदत्रापि विधीयमानयोराज्यभाग- योश्चोदकप्राप्तः प्रयाजाद्यङ्गैः सर्वैः सह समुच्चयोऽस्तु । न । वैषम्यात् । प्रकृ. तावाज्यभागयोस्तूपकारः क्लुप्तः । सोऽत्र नामसाम्येन स्मयते । तस्मात्क्लुप्तो- पकाराभ्यां विधीयमानाभ्यामाज्यभागाभ्यां निराकाङ्क्षो गृहमेधीयः । आम. नहोमास्तु न क्लुप्तोपकारा इति तैः सांग्रहण्याः अङ्गाकाङ्क्षा न पूर्यते । तत्र क्लुप्तोपकारैरनूयाजाद्यङ्गैश्चोदकेन सहातिदिष्टैः पूर्यते । ततो विधिवैयर्थ्यपरि- हारायाऽऽमनहोमेषूपकारे क्लुप्ते सति तस्मिन्प्रवर्तमानः प्रयोगवर्चनः समुच्चि- त्यानुष्ठापयति । ततो वैषम्यात्क्लुप्तोपकाराज्यभागविधायकेनानेन प्रत्यक्षवच- नेन गृहमेधीयचोदको लुप्यते । तस्मादविकृतिरूपं साङ्गमपूर्व कर्मात्र विधीयत इति सिद्धान्तः। तत्रैवान्यचिन्तितम्- तत्रान्यदङ्ग नो कार्य कार्य वाऽन्यानपेक्षणात् । न कार्य विहितत्वेन कार्य स्विष्टकृदादिकम् ।। तत्र गृहमेधीय आज्यभागाभ्यामेव निराकाङ्क्षत्वादन्यत्स्विष्टकृदादिकं न कार्यमिति चेत् । मैवम् । आज्यभागवद्विहितत्वात् । यदग्नये स्विष्टकृते इडामुपह्वयते " इति विहितम् । तस्माद्यावदुक्तं कर्तव्यम् । तत्रैवान्यचिन्तितम्- " तत्रैव परिसंख्यात्वे प्राशिवाद्यस्ति वा न तत् । अस्तीडादर्शनान्मैवं तदुक्त्याऽस्त्वत्र नेतरत् ॥" गृहमेधीये स्विष्टकृत्याज्यभागवदष्टधा संशयं हृदि निधाय परिसंख्यार्थ पञ्चमं पक्षमभ्युपेत्येयं कृत्वाचिन्ताऽवतारिता । तत्र प्राशिवादिभक्षणं न परि- संख्यातं किं तु तदस्ति । कुतः । भक्षणाद्यर्थस्येडोपाह्वानस्य तत्र दर्शनादिति प्राप्ते ब्रूमः-अत्र गृहमेधीये तदिडाभक्षणं वचनबलेनास्तु । स्विष्टकद्वाक्यप्रा. पितस्य परिसंख्यातस्य वचनेन निवारितत्वात् । इतरत्याशिवादिभक्षणं परि- संख्यातत्वान्नास्ति । सप्तमाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम्- "सौमिकं प्राकृतं वा स्यात्तयोः प्रणयनं श्रुतम् । आयोऽप्राप्तत्वतो मैवमनामत्वेन वाऽग्रिमः ॥ समवद्यति" । १ ख. मानः प्र । २ख, चनैः स । ३ क. घ. ङ, च, पिता ।

·प्रपा०८अनु०४] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) चातुर्मास्येषु श्रूयते द्वयोः प्रणयति, तस्माद्द्वाभ्यां यन्ति " इति । अत्र सौमिकधर्मकमग्निप्रणयनं यत्तदेव ग्रहीतव्यम् । कुतः । सोमस्य चातुर्मा. स्यप्रकृतित्वाभावेन तदीयप्रणयनस्यात्र चोदकाप्राप्तस्य विध्यर्हत्वात् । दर्श- पूर्णमासगतं त्वग्निप्रणयनं चोदकपापितत्वादविधेयम् । तस्मात्सौमिकस्य धर्मा अत्र प्रणयनशब्देनातिदिश्यन्त इति प्राप्ते ब्रूमः-नायं प्रणयनशब्दः सौमि. कस्य प्रणयनकर्मणो नामधेयं, किं तु निर्मन्थ्यवर्हिरादिशब्दवल्लौकिक एव । ततो न धर्मातिदेशः । यदि प्राकृतप्रणयनस्य प्राप्तत्वाद्विधिवैयर्थ्य तीर्थवाद- संबन्धाय तद्वाक्यमस्तु । तत्रैवान्यचिन्तितम्- "आद्यन्तयोर्मध्ययोर्वा पर्वणोस्तत्प्रसञ्जकात् । आद्यन्तयोरूरुगत्या मध्ययोः पर्वणोर्भवेत् ।। तस्माद्द्वाभ्यां यन्ति " इत्यर्थवादेन संवन्धाय पुनर्विधिना यत्प्रकृत- मग्निप्रणयनं चोदकमाप्तमपि श्रूयत इत्युक्तं तद्वैश्वदेवशुनासीर्ययोः पर्वणो वि- तुमर्हति । कुतः । प्रसञ्जकात् । तथा हि-"न वैश्वदेव उत्तरवेदिमुपवपति, न शुनासीर्ये " इत्युत्तरवेदिप्रतिषेधस्तयोः पर्वणोदि प्रसञ्जयति । अप्रसक्त- प्रतिषेधायोगात् । उत्तरवेदिश्चाग्निप्रणयनार्था । तस्मादुत्तरवेदिप्रसक्तिद्वारेणाऽs- द्यन्तयोरिदमग्निप्रणयनमिति प्राप्ते ब्रूमः-“ऊरू वा एतौ यज्ञस्य, यद्वरुणप्र- घासाः साकमेधश्च" इति गमनसाधनत्वमूरुत्वं मध्यमयोः पर्वणोरुपन्यस्तम् । तत्संनिधौ द्वयोः प्रणयन्तीतिचोदकप्राप्तमग्निप्रणयनमर्थवादार्थ पुनर्विधाय द्वाभ्यां यन्तीत्यर्थवादेनोरुत्वकल्पना युक्ता । द्वाभ्यां पर्वभ्यां गमनमुपन्यस्यते । तस्मान्मध्यमयोस्तत्प्रणयनम् । न चात्रोत्तरवेदेरभावात्प्रणयनाभाव इति शङ्कनीयम् । उपवपतीत्यनारभ्य श्रुतेन वाक्येनोत्तरवेद्युपवापस्य विहितत्वात् । सा चोत्तरवेदिराद्यन्तयोः पर्वणोनिषेधान्मध्यमयोरवतिष्ठते । तस्माच्चोत्तरवेद्यां प्रणीतोऽग्निविधीयते । एतदर्थमेव हि सार्थवादं पुनर्विधानम् । उक्तमधिकरणद्वयमेकीकृत्य वार्तिककारेण यो निर्णयोऽभिहितस्तं दर्श यति- अनामत्वाच्च वैयर्थ्यात्सौमिकं प्राकृतं च न । अपूर्वं तत्प्रणयनं शाखान्तरसमोक्तिकम् ।। १ क, भ्यां प्रणयति'ई। २ क, भ्यां प्रणयति'ई। ३ क. भ्यां प्रणयतीत्य । १४४ ·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) आहवनीयादमिं प्रणयत इति शाखान्तरे मध्यमयोनूतनं प्रणयनं विहितम् । तेन समानवचनत्वादत्राप्यपूर्व प्रणयनं विधत्ते ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ (अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ।) सोमाय पितृमते पुरोडाश५ षट्कपालं निर्वपति पितृभ्यो बर्हिषभ्यो धानाः पितृ- भ्योऽग्निष्वात्तेभ्योऽभिवान्यायै दुग्धे मन्थमे- तत्ते तत ये च त्वामन्येतत्तै पितामह प्रपिता- मह ये च खामन्वत्र पितरो यथाभागं मन्द- ध्व५ सुसंदृशं त्वा वयं मघवन्मन्दिषीमहि । प्र नूनं पूर्णवन्धुरः स्तुतो यासि वशा अनु । योजा विन्द्र ते हरी (१)। अक्षत्रीमदन्त यव प्रिया अंधूषत । अस्तौषत स्वभानवो विप्रा नविष्ठया मती। योजा विन्द्र ते हरी अक्षन्पितरोऽमीमदन्त पितरोऽतीतृपन्त पित- रोऽमीमृजन्त पितरः परैत पितरः सोम्या गम्भीरैः पथिभिः पूष्यैः । अर्था पितॄन्त्सुवि- दवाए अपीत यमेन ये संधमादं मदन्ति । ॥ १क. विहितम् ।

·D प्रपा०८अनु०५] कृष्णयजुर्वेदीयतैचिरीयसंहिता। ११४७ ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) मनो न्वा हुवामहे नाराशश्सेन स्तोमैन पितॄणां च मन्मभिः । आ (२) न एतु मनः पुनः क्रत्वे दक्षाय जीवसे । ज्योक्क सूर्य दृशे । पुनर्नः पितरो मनो ददातु दैव्यो जनः । जीवं बात सचेमहि । यदन्तरिक्षं पृथिवीमुत यां यन्मातरं पितर वा जिहिसिम । अग्निर्मा तस्मादेनसो गार्हपत्यः प्र मुंञ्चतु दुरिता यानि चकृम करोतु मामनेनसम् (३)॥ ( हरी मन्मभिरा चतुश्चत्वारिशच्च । ) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके - ष्टमप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥ (अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ।) Abe AD withikraman COName सोमाय । पितृमत इति पितृ-मते । पुरोडा- शम् । षट्कपालमिति षट्-कपालम् । निरिति । वपति। पितृभ्य इति पितृ-भ्यः । बर्हिषभ्य इति बर्हिषद-भ्यः। धानाः। पितृभ्य इति पितृ-भ्यः। अग्निष्वात्तेभ्य इत्यग्नि-स्वात्तेभ्यः । अभिवान्याया इत्यभि-वान्यायै । दुग्धे । मन्थम् । एतत् । तत । ये। च । त्वाम् । अन्विति । एतत् । ते । - ·wasana - ११४८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता [१प्रथमकाण्डे-- ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) पितामह । प्रपितामहोत प्र-पितामह । ये। च । वाम् । अन्विति । अत्र । पितरः। यथाभागमिति यथा-भागम् । मन्दध्वम् । सुसंदृशमिति सु-सं- दृशम् । त्वा । वयम् । मघवनिति मध–वन् । मन्दि- षीमहि । प्रेति । नूनम् । पूर्णवन्धुर इति पूर्ण-व- न्धुरः । स्तुतः। यासि । वशान् । अनु । योजा। नु । इन्द्र । ते । हरी इति (१)। अक्षन् । अमी- मदन्त । हि । अवेति । प्रियाः । अधूषत । अस्तो- षत स्वभानव इति स्व-आनवः । विप्राः। नवि- ष्ठया। मती। योजो। नु । इन्द्र । ते। हरी इति । अक्षन् । पितरः। अमीमदन्त । पितरः। अतीतृ. पन्त । पितरः । अमीमृजन्त । पितरः। परेति । इत । पितरः । सोम्याः। गम्भीरैः । पथिभिरिति पथि-भिः । पूव्यैः । अर्थ । पितॄन् । सुवित्रा- निति सु-विदवान् । अपीति । इत । यमेनं । ये । सधमादमिति सध-मादम् । मदन्ति । मनः। नु। एति । हुवामहे । नाराशश्सेन । स्तोमेन । पितृ- णाम् । च । मन्मभिरिति मन्म-भिः । एति (२)। नः। एतु । मनः । पुनः । त्वं । दक्षाय । जीवसे । ज्योक् । च । सूर्यम् । दृशे । पुनः । नः । पितरः । - Main । wintelle ·१११९ Page Mamera प्रपा०८अनु०५] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) मनः । ददातु । देव्यः । जनः । जीवम् । बातम् । सचेमहि । यत् । अन्तरिक्षम् । पृथिवीम् । उत । द्याम् । यत् । मातरम् । पितरम् । वा । जिहिश्- सिम । अग्निः। मा । तस्मात् । एनसः। गार्हपत्य इति गार्ह-पत्यः । प्रेत । मुञ्चतु । दुरितेत दुः- इता । यानि । चकम । करोतु । माम् । अनेन- सम् (३)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे प्रथमाष्टके - ष्टमप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः॥ ५॥ Dallast WRESP ( अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ।) चतुर्थे साकमेधाख्ये तृतीये पर्वणि प्रधानहवींष्युक्तानि । पञ्चमे तदीयशेपो महापितृयज्ञ उच्यते। आदौ तावत्रीणि हवींषि विधत्ते- सोमाय पितृमते पुरोडाश५ षदकपालं निर्व- पति पितृभ्यो बर्हिषभ्यो धानाः पितृभ्योऽग्नि- वात्तेभ्योऽभिवान्यायै दुग्धे मन्थम्, इति । पितरोऽस्य सन्तीति पितृमान्पितृस्वामीत्यर्थः । बर्हिषि यज्ञे सीदन्तीति बर्हिषदः । धाना भृष्टयवाः। अग्निष्वात्ता अयज्ञनिष्ठाः । अभिवान्या मृत- वत्सा धेनुः । क्षीरे यवपिष्टं प्रक्षिप्य मिश्रीकृतं द्रव्यं मन्थः ।। तदिदं हविस्त्रयं पितृयज्ञः । तस्य च पितृयज्ञस्य विधिमर्थवादेनोन्नयति- "वैश्वदेवेन वै प्रजापतिः प्रजा असृजत । ता वरुणप्रघासैवरुणपाशाद- मुश्चत् । साकमेधैः प्रत्यस्थापयत् । व्यम्बकै रुद्रं निरवादयत । पितृयज्ञेन सुवर्ग लोकमगमयत् । यद्वैश्वदेवेन यजते । प्रजा एव तद्यजमानः सृजते । ता वरुणdama ·११५० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता [प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) प्रघासैवरुणपाशान्मुञ्चति । साकमेधैः प्रतिष्ठापयति । त्र्यम्बकै रुद्रं निरवदयते (१) पितृयज्ञेन सुवर्ग लोकं गमयति ।” [ब्रा०का०१:०६ अ०८] इति । प्रतिपूरुषमेककपालान्निर्वपतीति विधास्यमाना यागाख्यम्बकास्तैः क्रूरं रुद्र परितोष्य निःसारितवान् । तत्र स्वर्गादिलोकहेतुत्वेनात्यन्तप्रशस्तत्वात्पित्यज्ञः कर्तव्य इत्यभिप्रायः॥ अत्र हेयं पक्षं पूर्वपक्षतया विधत्ते- "दक्षिणतः प्राचीनावीती निर्वपति । दक्षिणावृद्धि पितृणाम् ।" [ब्रा० का० १०६ अ०८] इति । गार्हपत्यस्य दक्षिणदेशे स्थित्वा प्राचीनावीती सन्नुक्तानां हविषां निर्वा कुर्यात् । यस्मात्पितॄणां संबन्धि कर्म दक्षिणात्मायेण दक्षिणस्यां दिशि वर्तते ॥ । । तं पक्षं दूषयित्वा सिद्धान्तं विधत्ते- अनादृत्य तत् । उत्तरत एवोपवीय निर्वपेत् । उभये हि देवाश्च पितर- श्वेज्यन्ते ।" [ब्रा० का० १ प्र० ६ अ०८] इति । यत्रैकोदिष्टश्राद्धादौ पितर एव पूज्यन्ते तत्र दक्षिणावृत्त्वमस्तु । इह त्वाज्य. भागादिदेवा अग्निष्वात्तादिपितरश्चेज्यन्ते । अतो देवानां प्रियायोत्तरतोऽव- स्थानमुपवीतं च ।। तर्हि पितॄणां प्रीतिर्न स्यादित्याशङ्कय विध्यन्तरेण दक्षिणावृत्त्वं संपादयति- " अथो यदेव दक्षिणार्धेऽधिश्रयति । तेन दक्षिणात् । " [ब्रा० का० १ ० ६ अ०८] इति । हविः पाकाय गार्हपत्यस्य दक्षिणभागेऽधिश्रयेत् । तेनैतत्कर्म पितृप्रीत्यै दक्षिणादपि भविष्यति ।। एतदेव कालरूपेण प्रशंसति- " सोमाय पितृमते पुरोडाश५ षट्कपालं निर्वपति । संवत्सरो वै सोमः पितृमान् (२)। संवत्सरमेव प्रीणाति । पितृभ्यो बर्हिषद्भ्यो धानाः मासा वै पितरो बहिषदः । मासानेव पीणाति । यस्मिन्वा ऋतौ पुरुषः प्रमी- यते । सोऽस्यामुष्मिल्लोके भवति ।" [ ब्रा० का० १ ० ६ अ८] इति । वसन्ते ज्योतिषा यजेतेति विधानात्सोमस्य संवत्सरत्वं, स एव पितृणां पतिरित्यस्य पितृमत्त्वं, मासि पितृभ्यः क्रियत इति अमावास्याश्राद्धाभिधा- १ ख. घ. ङ. च. गास्त्रयम्ब।

·एतच्च "ये वै १ प्रपा ०८अनु०५] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ११५१ ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) नात्पितॄणां मासत्वं चोपचर्यते । “ यदि वसन्ता प्रमीयते, वसन्तो भवति, यदि ग्रीष्मे ग्रीष्मः" इत्यभिधानात्तत्तदृतुदेवतामीतिरेवास्यामुष्मिऋतुसंबन्धः।। भर्जनेन क्वचिदीपत्कृष्णत्वं कचित्कृष्णत्वं कचिदकृष्णत्वमित्येवंविधं त्रैविध्यं विधत्ते- बहुरूपा धाना भवन्ति । अहोरात्राणामभिजित्यै । " [ब्रा० का० १ प्र०६ अ०८] इति । अहान्यकृष्णान्यमावास्यारात्रिः कृष्णा, अन्यास्तु रात्रय ईषत्कृष्णाः ।। तृतीययागदेवतां प्रशंसति- पितृभ्योऽग्निष्वात्तेभ्यो मन्थम् । अर्धमासा वै पितरोऽग्निष्वात्ताः (३)। अर्धमासानेव प्रीणाति।" [ब्रा० का० १ ० ६ अ०८] इति । बर्हिषदामनुष्ठितयागत्वान्मासत्वम् । अग्निष्वात्तानां यागाभावादर्धमासत्वम्। यज्वान, ते पितरो बर्हिषदः " इत्यादिना वक्ष्यते ॥ मृतवत्सां प्रशंसति- "अभिवान्यायै दुग्धे भवति । सा हि पितृदेवत्यं दुहे।" [ब्रा० का० प्र० ६ अ०८] इति । पितृदेवत्यं पितृदेवताभ्यो हितम् । मृताः पुरुषाः पितरो भवन्ति । अभि- वान्या च मृतवत्सेति सजातीयत्वात्तत्र तेषां प्रीतिः ॥ यदुक्तमापस्तम्बेन-" उदासनकाले धाना उदास्य विभागमन्त्रेण विभ- ज्यार्थी आज्येन संयौति, अर्थाः पिष्टानामाता सक्तून्कृत्वाऽभिवान्याय दुग्धस्याशिरावे सक्तूनोप्यैकयेाशलाकयेक्षुकाण्डेन वा दक्षिणामुखस्त्रिः प्रस- व्यमनारभ्योपमन्थति" इति, तत्रार्धशरावे मन्थनं विधत्ते- यत्पूर्णम् । तन्मनुष्याणाम् । उपर्यों देवानाम् । अर्थः पितृणाम् । अर्ध उपमन्थति । अर्थो हि पितृणाम् ।" [ब्रा० का० १ ० ६ अ०८] इति । भुञ्जाना मनुष्याः पात्रपूर्णमेव घृतमिच्छन्ति । प्रयाजदेवता जुहूगतेनोप- रितनाज्यभागेन तृप्यन्ति । अधोभागेन हविरभिधारणात् । अग्निहोत्रे चोप- रिभागं देवेभ्यो हुत्वाऽर्धभागं स्वधा पितृभ्यः पितृञ्जिन्वेति भूमौ निमृज- न्तीति तद्विधानात् । तदेतत्सर्वमभिमेत्य यत्पूर्णमित्यायुक्तम् ।। इक्षुशलाकां विधत्ते- " एकयोपमन्थति (४)। एका हि पितृणाम् । " [ ब्रा० का० १ म०६ अ०८] इति ।

·MARATNA WORDNEPATAKAM BSPRINNARIXXIPES श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वगोऽभिधानम् ) यदेकमेकः संभरेपितृदेवत्यानि स्युरित्यादौ पितॄणामेकत्वसंख्याप्रीतिः प्रसिद्धा ॥ दक्षिणामुखत्वं विधत्ते- " दक्षिणोपमन्थति । दक्षिणावृद्धि पितृणाम् । " [ ब्रा० का० १ प्र० ६ अ०८] इति । प्राची देवा दक्षिणा पितर इत्यादौ दक्षिणदिक्प्रीतिः प्रसिद्धा ।। हस्ताभ्यां मन्थनं विधत्ते- अनारभ्योपमन्थति । तद्धि पितृन्गच्छति । " [ब्रा० का० १०६ अ०८] इति । तृतीयसवनगताशिरादौ मन्थानं स्तम्भे निवध्य मन्थति, तत्तु देवानां प्रियम्। अत्र त्वनारभ्य बन्धनमकृत्वा हस्ताभ्यामेवोपमन्थति । तच्च देवलक्षण्या- त्पितॄणां प्रियम् ॥ यदुक्तमापस्तम्बेन-“न प्राची वेदिमुद्धन्ति पितृयज्ञो हि न दक्षिणा देवयज्ञो युभे दिशावन्तरोद्धत्य " इति, तामाग्नेयीं दिशमगुल्या निर्दिश- विधत्ते- इमां दिशं वेदियुद्धन्ति । उभये हि देवाश्च पितरश्चेज्यन्ते ।" [ब्रा० का० १ ० ६ अ०८] इति । तस्या वेदेश्चतुर्विधं दैविकवैलक्षण्यं क्रमेण विधत्ते- चतुःस्रक्तिर्भवति । सर्वा ह्यनु दिशः पितरः । अखाता भवति (५)। खाता हि देवानाम् । मध्यतोऽग्निराधीयते । अन्ततो हि देवानामाधीयते । वर्षीयानिध्म इध्माद्भवति व्यावृत्त्यै [ब्रा० का० १ प्र. ६ अ०८] इति । दैविकी वेदिर्दीर्घा न तु समचतुरस्त्रा। इयं तु समचतुरस्रति व्यावृत्तिः । अश्रिषु प्रकारविशेष सूत्रकारो दर्शयति-" प्रतिदिशं सक्तयोऽवान्तरदे- शान्प्रति मध्यानि" इति । परितः कटादिभिराच्छादनं विधत्ते- परिश्रयति । अन्तर्हितो हि पितृलोको मनुष्यलोकात् ।" [ब्रा० का० १ प्र० ६ अ०८] इति । उन्मूलनं विधत्ते- " यत्परुषि दिनम् । तदेवानाम् । यदन्तरा । तन्मनुष्याणाम् (६)। swammmm - । sasur १क. घ. डच, मथ्नन्ति ।

·यदुक्तमापस्तम्बेन- आस्तरणकाले बर्हिषा त्रिः प्रसव्यं वेदि स्तृणन्प- अपा०८अनु०५] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) यत्समूलम् । तपितृणाम् । ससूलं बर्हिर्भवति व्यावृत्त्यै । "[ब्रा० का. प्र०६ अ०८] इति । परुषि पर्वसंधौ दिनं छिन्नं तादृशं बहिरहिसितत्वादेवानां प्रियम् । अत एव वहिर्लवनब्राह्मणे श्रूयते-" प्रजापतिर्वा ओषधीः पर्वशो वेद । स एना न हिनस्ति" इति । " ओषधीनामहिसायै" इति च । यदन्तरा पर्वमध्ये छिन्नं तन्मनुष्याणां प्रियं संधिविशेषस्य तैरज्ञातत्वात् । परिशेषेण समूलत्वं पितॄणां प्रियम् ।। बहिषां दक्षिणानत्वं विधत्ते- दक्षिणा स्तृणाति । दक्षिणावृद्धि पितृणाम् ।" [ब्रा० का०१०६ अ०८] इति ॥ momsutra tamania येत्यौद्धवान्धारयमाणस्त्रिरस्तृणन्प्रतिपर्येत्यौद्धवः प्रस्तरः" इति, प्रसव्यमप्रद- क्षिणत्वं यथा भवति तथा, तदिदमप्रदक्षिणत्वप्रदक्षिणत्वाभ्यां षट्कृत्व आव- तनं विधत्ते- “ त्रिः पर्येति । तृतीये वा इतो लोके पितरः । तानेव प्रीणाति । त्रि: पुनः पर्येति । षट्संपद्यन्ते (७) । षड्वा ऋतकः । ऋतूनेव प्रीणाति ।" [ब्रा० का १ प्र० ६ अ० ८ ] इति । इतो भूलोकादारभ्य तृतीयः पितृलोको भोगभूमेः खर्गस्यान्तरिक्षादूर्ध्व- भावित्वात् ।। प्रस्तरस्यामन्त्रकमासादनं विधत्ते- " यत्प्रस्तरं यजुषा गृह्णीयात् । प्रमायुको यजमानः स्यात् । यन्न गृह्णी- यात् । अनायतनः स्यात् । तूष्णीमेव न्यस्येत् । न प्रमायुको भवति । नाना- यतनः । " [ब्रा० का० १ ० ६ अ०८] इति । गृह्णीयात्सादयेदिति ॥ दक्षिणपरिधिवर्जनमभिप्रेत्य विधत्ते- " यत्रीपरिधीन्परिदध्यात् (८) । मृत्युना यजमानं परिगृह्णीयात् । यन्न परिदध्यात् । रक्षा सि यज्ञ हन्युः । द्वौ परिधी परिदधाति । रक्षसा- मपहत्यै । अथो मृत्योरेव यजमानमुत्सृजति । [ब्रा० का० १ ०६ अ०८] इति । मध्यमोत्तराविति सूत्रेऽभिहितम् ।। १४५ ·RSHNagrat ११५४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) हविषामनुक्रमेण सादनं विधत्ते- " यत्रीणि त्रीणि हवीष्युदाहरेयुः । त्रयस्त्रय एषा साकं प्रमीयेरन् । एकैकमनचीनान्युदाहरन्ति । एकैक एवैषामन्वञ्चः प्रमीयते । " [ ब्रा०का० म० ६ अ०८] इति। उदाहरेयुरासादयेयुः । एषां यजमानबन्धूनां मध्ये। अन्वञ्चो वृद्धवालानुक्र- मगताः । एतेषां मध्य एकैक एव प्रमीयते न तु युगपत् ।। दक्षिणतः कशिपूपरहणमाञ्जनमभ्यञ्जनमुदकुम्भमित्येकैकश आसाद्येति सूत्रे यदुक्तं तद्विधत्ते- कशिपु कशिपव्याय । उपर्वहणमुपवर्हण्याय । आञ्जनमाञ्जन्याय । अभ्यञ्जनमभ्यञ्जन्याय । यथाभागमेवैनान्त्रीणाति (९)।" [ब्रा० का० १ प्र०६ अ०८] इति । कशिपु तूलपूरितशय्यादि । उपबर्हणं शिरस आधारः। कशिपुप्रभृतीन्युदाह- रन्तीत्यनुवर्तते । कशिपुप्रियः कशिपव्यः पिता, तत्परितोषार्थ कशिपु साद- येत् । एवमन्यत् । तथा सत्येनान्पितॄन्स्वस्वभागमनतिक्रम्य तोषयति ॥ तदेवमनुब्राह्मणगतेनानुवाकेन पितृयज्ञे हविरासादनपर्यन्तः पूर्वप्रयोगोऽ- भिहितः । अनुवाकान्तरेण सामिधेन्यादिक उत्तरप्रयोगोऽभिधीयते । तत्रा- ध्वर्योः भैषमन्त्रमुत्पाद्य मनं व्याचष्टे- " अग्नये देवेभ्यः पितृभ्यः समिध्यमानायानुब्रूहीत्याह । उभये हि देवाश्च पितरश्चेज्यन्ते । "[ब्रा० का० १ प्र० ६ अ०९] इति । देवानां पितॄणां चोपकारी योऽग्निस्तस्मै ।। उशन्तस्त्वेत्येतामृचं सामिधेनीत्वेन विधत्ते- एकामन्याह । एका हि पितृणाम् ।" [ब्रा का०१०६अ०९] इति ॥ तस्यामावृत्तिं विधत्ते- त्रिरन्वाह । त्रिहि देवानाम् ।" [ ब्रा०का०१ प्र०६ अ०९] इति ।। चोदकप्राप्तावाघारौ प्रशंसति- आधारावाधारयति । यज्ञपरुषोरनन्तरित्यै।" [ब्रा० का० १ प्र०६ अ० ९] इति । यज्ञपरुषोर्यज्ञांशयोरलोपाय ॥ वरणं पर्युदस्थति- नाऽऽर्षेयं वृणीते । न होतारम् (१)। यदार्षेयं वृणीते । यद्धोतारम् । Panasummun wammanee ·ORIES WARD BIHAR प्रपा०८अनु०५] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ११५५ ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) प्रमायुको यजमानः स्यात् । प्रमायुको होता । तस्मान्न वृणीते । यजमानस्य होतुर्गोपीथाय ।" [ ब्रा० का० १ प्र० ६ अ० ९] इति ! अग्निर्देवो होता देवान्यक्षदित्यादिनिगदपाठ आर्षेयवरणम् । निगदाव- साने विष्णुशर्मा मानुष इत्यादिनामोच्चारणं होतृवरणम् ।। बहिर्नामकं चतुर्थ प्रयाज निषेधति- अपबर्हिषः प्रयाजान्यजति । प्रजा वै बहिः । प्रजा एव मृत्योरुत्स. जति ।" [ब्रा० का० १ ० ६ अ०९] इति ॥ चोदकमाप्तावाज्यभागी प्रशंसति- " आज्यभागौ यजति (२)। यज्ञस्यैव चक्षुषी नान्तरेति ।" [ब्रा० का० १३०६ अ०९] इति ॥ हविष्पचारकाले प्राचीनावीतं विधत्ते- "प्राचीनावीती सोमं यजति । पितृदेवत्या हि । एषाऽऽहुतिः।" [ब्रा० का० १३०६ अ०९] इति ॥ चतुरचदानमपवदितुं विधत्ते- पञ्चकृत्वोऽवद्यति । पञ्च ह्येता देवताः । द्वे पुरोनुवाक्ये । याज्या देवता वषटकारः । ता एव प्रीणाति।" [ब्रा० का० १ प्र० ६ अ० ९] इति । त्व सोम प्रचिकितस्त्वया हि नः पितर इत्युभे पुरोनुवाक्ये । त्व५ सोम पितृभिः संविदान इत्येका याज्या। पितृमान्सोमो देवता, वषट्कारः । ता एताः पञ्च देवता उच्यन्ते ।। एकैकदेवतार्थ त्रिषु हविःष्वविच्छिन्नावदानं विधत्ते- संततमवद्यति (३) । ऋतूना संतत्यै ।" [ब्रा० का० १०६ अ०९] इति । तदाहाऽऽपस्तम्ब: " जुबामुपस्तीर्य सोमाय पितृमतेऽनु स्वधेति संप्रे- ष्यति सकृत्पुरोडाशस्यावद्यति सकृद्धानानां सकृन्मन्थस्य" इति । द्वयोः पुरोनुवाक्ययोरेकस्या याज्यायाश्च विधि मनसि निधाय प्रशंसति- "प्रैवैभ्यः पूर्वया पुरोनुवाक्ययाऽऽह । प्रणयति द्वितीयया । गमयति याज्यया । तृतीये वा इतो लोके पितरः । अह्न एवैनां पूर्वया पुरोनुवाक्ययाऽ. त्यानयति । रात्रिय द्वितीयया । ऐवैनान्याज्यया गमयति ।" [ ब्रा० का० भ०६ अ०९] इति । त्व सोम प्रचिकित इत्यनया पूर्वया पितृभ्यो हविः प्रकर्षेण कथितवा- SRUS ·PAHARASHTRA श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) न्भवति । त्वया हि नः पितर इत्यनया द्वितीयया पितृन्मति हविर्नयति । त्व५ सोम पितृभिरित्यनया तद्धविः पितृन्गमयति याज्यया । पितॄणां तृतीयलोक- वर्तित्वादत्र मन्त्रत्रित्वं युक्तम् । किं च त्रिभिर्मत्रैः क्रमेणाह्रो रात्र्याश्च पितॄना- नीय हविः प्रति तानागमयत्येव ।। वेदेरुत्तरत उपविश्यावदाय दक्षिणामुखो वदिमतिकम्योदङ्मुखस्तिष्ठञ्ज- होति । अत्र तु तद्वैपरीत्यं सूत्रकार आह-"दक्षिणतोऽवदायाभिघार्योदङ्- उतिक्रम्य दक्षिणामुखस्तिष्ठन्” इति । तदेतद्विधत्ते- " दक्षिणतोऽवदाय । उदतिक्रामति व्यावृत्त्यै (४)।" [ब्रा० का० १ प्र०६ अ० ९] इति ॥ आश्रावयास्तु औषड्डौषडिति मन्नत्रयमपवदितुं क्रमेण विधत्ते- आ स्वधेत्याश्रावयति । अस्तु स्वधेति प्रत्याश्रावयति । स्वधा नम इति वषट्करोति । स्वधाकारो हि पितृणाम् ।” [ब्रा०का० १ प्र०६अ०९] इति । पितॄन्प्रति यद्वक्तव्यं तस्य सर्वस्य स्वधाकारो वाचकः । अत आश्रावये- त्यादिशब्दान ब्रूते । यस्मात्स्वधाकारः पितॄणां प्रियः ॥ विधिवाक्ये पाठादेव प्राप्तं प्रचारक्रमं प्रशंसति- "सोममग्रे यजति । सोमप्रयाजा हि पितरः। सोमं पितृमन्तं यजति । संवत्सरो वै सोमः पितृमान् । संवत्सरमेव तद्यजति । पितृन्बर्हिषदो यजति (५)। ये वै यज्वानः । ते पितरो बर्हिषदः । तानेव तद्यजति । पितृनग्नि- ध्वात्तान्यजति । ये वा अयज्वानो गृहमेधिनः । ते पितरोऽग्निष्वात्ताः । तानेव तद्यजति ।" [ब्रा० का० १ ० ६ अ०९] इति । सोमः प्रथमं यष्टव्यो येषां पितॄणां ते सोमप्रयाज़ाः। पितृस्वामित्वेन तस्य प्राथम्यं युक्तम् । संवत्सरत्वं तु सोमस्य पूर्वमेवोक्तम् । इह लोके यज्ञं कृत्वा पितृलोकं प्राप्ता बर्हिषदः । इह यज्ञराहिता गृहमेधिनो ये गृहस्थास्ते पितृलोकं प्राप्याग्निष्वात्ता उच्यन्ते ।। स्विष्टकृत्संज्ञका देवतामपवदितुं विधत्ते- " अग्निं कव्यवाहनं यजति । य एव पितृणामग्निः । तमेव तद्यजति (६)। अथो यथाऽग्नि स्विष्टकृतं यजति । तादृगेच तत् ।" [ ब्रा० का० १ प्र०६ अ०९] इति । पित्र्यं हविः कव्यं तद्वहतीति कव्यवाहनः । अत एवान्यत्र श्रूयते "त्रयो वा अग्नयो हव्यवाहनो देवानां कव्यवाहनः पितॄणार सहरक्षा असुराणाम्" इति ॥ ANA ·Patra HEARNHSIMILINDI । प्रपा०(अनु०५] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ११५७ (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) मुख्यब्राह्मणे पैतृकानि (णि ) त्रीणि हवींषि विधायैतत्ते ततेत्यायेकादश मन्ना आम्नाताः । तत्र विनियोगमाहाऽऽपस्तम्ब:-" हविःशेषान्सप्लोम्नाय पिण्डान्कृत्वा तिसृषु सक्तीषु निदधाति पूर्वस्यां दक्षिणस्यामपरस्यामित्येतत्ते ततासौ ये च त्वामन्वित्येतैः प्रतिमन्त्रम्” इति । संप्लोम्नाय सम्यङ्मर्दने- नैकीकृत्य । पाठस्तु एतत्ते तत ये च त्वामन्वेतत्ते पितामह प्रपितामह ये च सामनु, इति । तत हे पितस्ते तुभ्यमेतत्पिण्डीकृतमन्नं दत्तं, ये चान्ये त्वामनु वर्तन्ते तेभ्योऽप्येतद्दत्तम् । मध्यममन्त्रे ये च त्वामन्वित्यनुषङ्गः । प्रपितामहमन्त्र एतत्त इत्यनुषङ्गः॥ विधत्ते- एतत्ते तत ये च त्वामन्विति तिसृषु सक्तीषु निदधाति । तस्मादा तृतीयात्पुरुषान्नाम निगृह्णन्ति । एतावन्तो हीज्यन्ते । " [ ब्रा० का० १ प्र० ६ अ०९] इति । यस्मान्मन्त्रेषु तत पितामह प्रपितामहेत्येवं साधारणशब्दनिर्देशः कृतस्त- स्माल्लोकेऽप्या तृतीयात्पुरुषात्मपितामहपर्यन्तं संबन्धविशेषेणैव व्यवहरन्ति, न तु तदीयं देवदत्तविष्णुशर्मादिनामोच्चारयन्ति । यस्मात्पार्वणश्राद्धेषु पित्रा- दयस्त्रय एव पूज्यन्ते न तूपरितनास्तस्मादत्रापि त्रयाणां निर्देशो युक्तः ॥ अत्र पितरो यथाभागं मन्दध्वम्- अत्र पितरो यथाभागं मन्दध्वमित्युक्त्वोदञ्चो निष्क्रम्य सुसं- दृशं त्वा वयमित्यैन्द्रियर्चाऽऽहवनीयमुपतिष्ठन्ते" इति । हे पितरोऽत्र स्रक्तिगतपिण्डेषु स्वस्वभागमनतिक्रम्य त्दृष्टा भवत ॥ मन्दध्वमिति पदस्याभिप्रायं व्याचष्टे- अत्र पितरो यथाभागं मन्दध्वामित्याह । हीका हि पितरः।" [ब्रा० का० १ प्र० ६ अ०९] इति । यस्मात्पितरो लज्जाशीलास्तस्मात्स्वस्वभागादूर्ध्व लजां वारयितुं विस्त्र- म्भेण मन्दध्वमित्युच्यते ॥ कल्प: casiane ·FORNER Area । । ११५८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) विधत्ते- " उदञ्चो निष्कामन्ति । एषा वै मनुष्याणां दिक् । स्वामेव तदिशमनु निष्कामन्ति (७)।"[ना का० १ ० ६ अ० ९] इति । पितृत्वदशायां दक्षिणा दिक्प्राप्ता । ततः पूर्व मनुष्यतादशायामुत्तरा दिगेव परिशिष्यते। आहवनीयोपस्थानमत्रपाठस्तु- सुसंदृशं खा वयं मघवन्मन्दिषीमहि । प्र नूनं पूर्णवन्धुरः स्तुतो यासि वशा अनु । योजा विन्द्र ते हरी।, इति । हे मघवन्सुसंदृशं सुष्टु कटाक्षवीक्षणेनास्मान्पश्यन्तं त्वां मन्दिषीमहि वयं तर्पयामः । त्वमप्यस्मदत्तैर्ह विभिः पूर्णवन्धुरः परिपूरितरथपृष्ठोऽस्माभिः स्तुतः सन्वशानभीष्टान्देशाननुलक्ष्य नूनं प्रयासि प्रायेणाऽऽगमिष्यसि । हे इन्द्र ते हरी तवाश्वौ योजा नु रथे नियुक्तौ हि ॥ विधत्ते- "आहवनीयमुपतिष्ठन्ते । न्येवास्मै तनुवते । यत्सत्याहवनीये। अथान्यत्र चरन्ति । "[ब्रा० का० १ ० ६ अ० ९] इति । आहवनीये पुरोऽवस्थिते सति तमुपेक्ष्याथ तदाऽन्यत्र पैतृकवेदिमध्यस्थेऽनौ चरन्तीति यत्तेनास्मै निनुवत एनमाहवनीयमपलपन्त्येव तत्क्षमापणायोपस्था- नमित्यर्थः ॥ उपस्थानस्यावधि विधत्ते- आ तमितोरुपतिष्ठन्ते । अग्निमेवोपद्रष्टारं कृत्वा । पितृन्निरवदयन्ते । [ब्रा० का० १ प्र० ६ अ० ९ ] इति । आ तमितोरा ग्लानेरनुच्छ्वासेन मन्त्रमुच्चारयता यावता कालेन निरोधरूपा ग्लानिर्भवति तावदुपस्थातव्यम् । तेनोपस्थानेनाग्निमेव साक्षिणं कृत्वा पितृ. न्स्वभागप्रदानेन विसृष्टवन्तो भवन्ति ॥ मन्त्रगतस्य सुसंघशमित्येतस्याभिप्रायं व्याचष्टे- " अन्तं वा एते प्राणानां गच्छन्ति । य आ तमितोरुपतिष्ठन्ते । सुसंदृशं त्वा वयमित्याह (८)। प्राणो वै सुसंदृक् । प्राणमेवाऽऽत्मन्दधते । का० १ ० ६ अ० ९ इति । श्वासनिरोधेन ग्लानि प्राप्तेषु कटाक्षनिरीक्षणं नाम प्राणनिरोधपरिहारः। - " बा ·m कल्प: प्रपा०८अनु०५] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) तदेतदभिप्रेत्य प्राणो वै सुसंदृगित्युच्यते । योऽयं परिहतनिरोधः प्राणः स एवेन्द्रस्य कटाक्षः । तं कुर्वन्तं त्वामिति मन्त्रे योजनीयम् ॥ योजेति पदस्याभिप्रायमाह- " योजा विन्द्र ते हरी इत्याह । प्राणमेव पुनरयुक्त ।" [ब्रा० का० १ प्र० ६ अ० ९] इति । यथा त्वदीयावश्वौ रथे युक्तावेवं प्राणमस्मासु योजयेत्यभिप्रायः ॥ अक्षनमीमदन्त यव प्रिया अधूषत । अस्तीपत स्वभानवो विप्रा नविष्ठया मती । योजा विन्द्र ते हरी। अथ गार्हपत्यमुपतिष्ठन्ते-अक्षन्नमीमदन्त एव प्रिया अधूषत । अस्तोषत स्वभानवो विप्रा नविष्ठया मती । योजा विन्द्र ते हरी इति" इति। अक्षन्पितरो हविरशितवन्तः । अमीमदन्त भृशं हृष्टा हि यतः प्रियास्तनू- रवाधूषत हविर्भोजनसौकर्येण शिरःप्रभृत्यङ्गान्यकम्पयन्त । स्वभानवो वपुषि जनितेन स्वकीयेन तेजसा भासमाना विप्रा भोजनतृप्त्या ब्राह्मणसदृशाः सन्तो नविष्ठया मती, अतिशयेन नूतनया बुद्ध्याऽस्तोषत भृशमिष्टमेतदित्या- दिवचनैः स्तुतिं कृतवन्तः । योजेत्यादि व्याख्यातम् ॥ विधत्ते- अक्षन्नमीमदन्त हीति गार्हपत्यमुपतिष्ठन्ते । " [ब्रा० का० १ ० ६ अ० ९ ] इति ॥ नन्वक्षन्नित्यादिमन्त्रः पितृप्रतिपादक उपस्थेयस्तु गार्हपत्य इति वैयधिक- रण्यमाशङ्कय मन्त्रस्यापेक्षितशेषपूरणेन वैयधिकरण्यपरिहारं श्रुतिरेव दर्शयति- " अक्षन्नमीमदन्ताथ त्वोपतिष्ठामह इति वावैतदाह ।"[ब्रा० का० १ प्र० ६ अ०९] इति । पितरो भुक्तवन्तो दृष्टाश्च, अथ तदा साक्षिणं त्वामुपतिष्ठामह इत्येवं मन्त्रवाक्यमाह । मन्त्रस्थौ मघवन्निन्द्रेत्येतावपि शब्दावग्निपरत्वेन व्याख्येयौ। अन्नवान्परमैश्वर्ययुक्त इति तयोरर्थः ।। अक्षन्पितरोऽमीमदन्त पितरोऽती- तृपन्त पितरोऽमीमृजन्त पितरः। mes ·कल्पः श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) कल्प अथ प्राचीनावीतं कृत्वाऽन्वाहार्यपचनमभिप्रपद्यन्तेऽक्षन्पि- तरोऽमीमदन्त पितरोऽतीतृपन्त पितरोऽमीमृजन्त पितर इति" इति । अतीतृपन्तास्मांश्च तर्पयन्तः(?) । अमीमजन्तास्माशोधितवन्तः॥ अत्र सूत्रकारः शाखान्तरमन्त्रमपि विनियुङ्क्ते-" अमीमदन्त पितरः सोम्या इत्या तमितोरुपतिष्ठन्ते" इति । तदेतदुपस्थानं विदधानः पूर्ववद्वैयधिकरण्यं परिहरति- " अमीमदन्त पितरः सोम्या इत्यभिप्रपद्यन्ते । अमीमदन्त पितरोऽथ त्वाऽभिप्रपद्यामह इति वावैतदाह ।" ब्रा० का० १ प्र० ६ अ० ९] इति ॥ -" परेत पितरः सोम्या इति प्रवाहण्या पितॄन्प्रवाहयति" इति । पाठस्तु- परेत पितरः सोम्या गम्भीरैः पथिभिः पूयः । अथा पितॄन्त्सुविदत्रा अपीत यमेन ये सधमादं मदन्ति । , इति । हे सोम्याः पितरः पथिभिः परेत परावृत्य गृहान्गच्छतेति । कीदृशैः पथिभिः । गम्भीरैः सुलभानतोयैः पूव्यः पूर्व कृतैः प्रहतैः। अथ तदा गृहान्गत्वा तस्मिन्पितृलोके यमेन साकं ये पितरः सधमादं सहस्थानस्थमादं यथा भवति तथा मदन्ति हृष्यन्ति तान्सुविदत्रान्सुष्टु वेदितॄश्चिरवासेन तत्र- त्यवृत्तान्तज्ञान्पितूनपि यूयमित प्रामुत ॥ कल्प:-" मनो न्वा हुवामह इति मनस्वतीभिरुपतिष्ठते " इति । तिसृषु ऋक्षु प्रथमायाः पाठस्तु- मनो न्वा हुवामहे नाराशरसेन स्तोमेन पितृणां च मन्मभिः ।, इति । नाराशंसेन मनुष्यप्रशंसायोग्येन स्तोमेन वाक्यसमूहेन पितॄणामपि मन्म- भिर्मननीयैर्वाक्यैर्मनः पितृयज्ञानुष्ठानपरं चित्तं नु क्षिप्रमाहुवामह आह्वयामः ॥ अथ द्वितीया- आ न एतु मनः पुनः क्रत्वे दक्षाय जीवसे । ज्योक्च सूर्य दृशे ।, इति । १ ख. घ. ङ, च. 'ल्प:-प्रा । २ क. घ. उ. च. 'द्यतेऽक्ष । MANJANMARAae ·mama प्रपा०८अनु०५]] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंवन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) क्रत्वे कर्मानुष्ठानाय दक्षाय तत्तत्सामर्थ्याय जीवसे जीवितुं ज्योक्चिरं सूर्य दृशे द्रष्टुं च योग्यं मन आगत्य नोऽस्मान्पुनरेत्वसकृत्मामोतु ॥ अथ तृतीया- पुनर्नः पितरो मनो ददातु दैव्यो जनः । जीवं व्रात सचेमहि।, इति । हे पितरो दैव्यो जनो देवसंवन्धिपुरुषसमूहो नोऽस्माकं मनः कर्मानुष्ठा- नपरं चित्तं ददातु असकृत्प्रयच्छतु । वयमपि वातं संवत्सरसंघातरूपं जीवं जीवनं सचेमहि सेवेमहि ।। यदन्तरिक्षमिति पतया गार्हपत्यमुपतिष्ठते " इति । पाठस्तु- यदन्तरिक्षं पृथिवीमुत द्यां यन्मातरं पितरं वा जिहिसिम । अग्निौ तस्मादेनसो गार्हपत्यः प्र मुञ्चतु दुरिता यानि चकृम करोतु मामनेनसम् ॥, इति ।। पृथिव्यादील्लोकान्मनसा जिंहिसिम हिंसितुमिच्छेम यन्मातरं पितरं वा हिंसितुमिच्छेमेति यत्तस्मात्सर्वस्मादेनसः पापागार्हपत्यो मां प्रमुञ्चतु । अन्या- न्यपि दुरितानि यानि चकम तेभ्योऽपि मुञ्चतु । मामनेनसं सर्वपापरहितं करोतु ॥ यदुक्तमापस्तम्बेन-“ उदकुम्भमादाय यजमानः शुन्धन्तां पितर इति त्रिः प्रसव्यं वेदिं परिषिञ्चन्पर्येति " इति, तदेतद्विधत्ते- अपः परिषिश्चति । मार्जयत्येवैनान् (९)। अथो तर्पयत्येव ।" [ब्रा० का० १ ० ६ अ० ९] इति । एनान्पितॄन् । तवेदनं प्रशंसति- तृप्यति प्रजया पशुभिः । य एवं वेद । " [ब्रा० का० १ ० ६ अ०९] इति । चतुर्थप्रयाजबद्धर्हिर्नामकं प्रथमानूयाज निषेधति- अपबर्हिषावनूयाजौ यजति । प्रजा वै बहिः । प्रजा एव मृत्योरुत्सू. जति ।" [ब्रा० का० १ प्र०६ अ० इति ।] “ HD १४६ ·mawesiwwe AIMARY Rast श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) वहिगवर्जनात् ॥ भयाजानूयाजान्प्रशंसति- चतुरः प्रयाजान्यजति । द्वावनूयाजौ । षट्संपद्यन्ते । षड्वा ऋतवः । ऋतूनेव प्रीणाति ।" [ब्रा० का० १५० ६ अ०९] इति । सूत्रकारो युक्ता मे यज्ञमन्वासाता इति यजमानः संप्रेष्यतीतिप्रैषानुसारेण गार्हपत्यसमीप उपविष्टायाः पत्न्याः पूर्णपात्रानयनपर्यन्तं यदन्वासनमवोचत्तच्च पत्नीसंयाजांश्च चोदकप्राप्तान्प्रतिषेधति- न पत्न्यन्वास्ते । न संयाजयन्ति । यत्पत्न्यन्वासीत । यत्संयाजयेयुः। प्रमायुका स्यात् । तस्मान्नान्वास्ते । न संयाजयन्ति । पत्नियै गोपीथाय (१०)।" [ब्रा० का० १०६ अ० ९] इति ॥ अत्र विनियोगसंग्रह एतत्त इति दत्ते त्रीन्वेद्याः कोणेषु पिण्डकान् । ब्रूयुरत्रेत्युपस्थानं पूर्वस्याग्नेः सुसंदृशम् ॥ १॥ अक्षन्निति प्रतीचोऽग्नेस्तथाऽक्षन्दक्षिणानलम् । परेतेति प्रवाह्याथ मनद्यैरुपस्थितिः॥ यत्पश्चिमाग्न्युपस्थानं मत्रा द्वादश वर्णिताः ॥२॥" इति ॥ अथ मीमांसा। दशमाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम्- " नावघातोऽवधातो वा धानानां नाविनष्टये । न नाशः क्रमवाधेऽतो नावघातोऽत्र बाध्यते ॥ महापितृयज्ञे हविः किंचिच्छ्रयते पितृभ्यो बर्हिषद्भयो धानाः इति । धानाशब्देन भृष्टं धान्यमभिधीयते । तासां धानानामवघाते सति सक्तु- भावापत्तेर्धानात्वमेव विनश्येत् । अतस्तासामविनाशाय नास्त्यवघात इति पूर्वः पक्षः । धाना अवहन्तव्या इति पत्र चोदकवाक्यं, तस्मिंश्च वाक्ये भर्ज- नसंपादितं धानात्वं पूर्वभावि, पश्चाद्भावी त्ववघात इति क्रमः प्रतीयते । तं बाधित्वा प्रथमतोऽवधाते सति नास्ति धानात्वनाशः। अवघातस्य पदार्थस्य बाधाद्वरं तद्धर्मस्य क्रममात्रस्य बाधनम् । तस्मादवहन्तव्याः। तदेवाधिकरणं वार्तिककारमतेनाऽऽरचयति- " पेषणं नूतनं मन्थे प्राकृतं वा क्रमान्तरात् । नृतनं प्राकृतं धर्ममात्रादाद्य(त्रबाघ)स्य लाघवात् ।। १ ख. च. पात्रन । MARRANCom ११ । tamins ·प्रपा०८अनु०६] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंवन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) महापितृयज्ञ एवं श्रूयते-" पितृभ्योऽग्निष्वात्तेभ्योऽभिवान्यायै दुग्धे मन्थम् " इति । मृतवत्सा धेनुरभिवान्या । दुग्धे द्रव्ये प्रक्षिप्य मथिताः सक्तवो मन्थः । तत्र यत्पेषणं तन्न प्राकृतम् । कुतः । क्रमव्यत्यासात् । प्रकृतौ हि प्रथमतः पेषणं पश्चात्पुरोडाशश्रपणम् । अत्र तु प्रथमतः श्रपणेन धानाः संपाद्य पश्चात्सक्तुभावाय पेषणम् । तस्मानूतनमिति प्राप्ते ब्रूम:-चोदकमाप्त- प्राकृतपेषणतत्कमयोरुभयोर्वाध(घ) गौरवात्क्रममात्र बाध्यम् । पेषणपदार्थस्तु स एवति तद्धर्मा दृषन्मत्रा इत्यादयोऽत्र कर्तव्याः ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वे- दीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५॥ (अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः ।) मNANDEY m 4 Sadewa प्रतिपूरुषमेककपालानिर्वपत्येकमतिरिक्त या- वन्तो गृह्याः स्मस्तेभ्यः कमकरं पशूनाथ शर्मासि शर्म यजमानस्य शर्म मे यच्छैक एव रुद्रो न द्वितीयाय तस्थ आखुस्तै रुद्र पशुस्तं जुषस्वैष ते रुद्र भागः सह स्वस्राऽम्बिकया तं जुषस्व भेषजं गवेऽश्वाय पुरुषाय भेषज- मथो अस्मभ्य भेषज५ सुभैषजम् (१) यथाऽसति । सुगं मेषाय मेष्या अाम्ब रुद्र- मंदिमय देवं त्र्यम्बकम् । यथा नः श्रेयसः करवा नो वस्य॑सः करद्यथा नः पशुमतः करद्या नो व्यवसाययात् । ज्यम्बकं यजा- Redom ·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) महे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम्। उर्वारुकमिव बन्ध- नान्मृत्योर्मुक्षीय माऽमृतात् । एष ते रुद्र भागस्तं जुषस्व तेनावसेन परो मूर्जवतोऽतीय- वंततधन्वा पिनाकहस्तः कृत्तिवासाः (२)॥ (सुभेषजमिहि त्रीणि च ।) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टकेऽ. ष्टमप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ Monitor (अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः।) प्रतिपूरुषमिति प्रति-पूरुषम् । एककपालानि- त्येक कपालान् । निरिति । वपति। एकम् । अति- रिक्तमित्यति-रिक्तम् । यावन्तः । गृह्याः । स्मः । तेभ्यः । कम् । अकरम् । पशूनाम् । शर्म। असि । शर्म । यजमानस्य । शर्म । मे । यच्छ। एकः। एव । रुद्रः । न । द्वितीयाय । तस्थे । आखुः। ते। रुद्र । पशुः । तम् । जुषस्व । एषः। ते। रुद्र । भागः । सह । स्वस्रा । अम्बिकया । तम् । जुषस्व । भेषजम् । गर्व । अश्वाय । पुरुषाय । भेषजम् । अथो इति । अस्मभ्यमित्यस्मभ्यम् । भेषजम् । मुझे- षजमिति सु-भेषजम् (१)। या । असति । - MON । Simire DIRE ·APHASHA Game Gane 04- HOM BRD प्रपा०८अनु०६] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) सुगमिति सु-गम् । मेषाय । मेष्य । अवेति । अम्ब । रुद्रम् । अदिमहि । अवेति । देवम्। त्र्यम्ब- कमिति त्रि-अम्बकम् । यथा । नः । श्रेयसः । करत् । यथा । नः । वस्य॑सः । करत् । या । नः। पशुमत इति पशु-मतः । करत् । यथा । नः। व्यवसाययादिति वि-अवसाययात् । त्र्यम्बकमिति त्रि-अम्बकम् । यजामहे । सुगन्धिमिति सु-ग- न्धिम् । पुष्टिवर्धनमिति पुष्टि-वर्धनम् । उर्वारुकम् इव । बन्धनात् । मृत्योः । मुक्षीय । मा । अमृताव। एषः । ते । रुद्र । भागः । तम् । जुषस्व । तेन । अवसेनं । परः । मूर्जवत इति मूर्ज-वतः । अतीति। इहि । अवततधन्वेत्यवतत–धन्वा । पिनाकहस्त इति पिनांक-हस्तः। कृत्तिवासा इति कृत्ति-वासाः (२)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे प्रथमाष्टकेऽ- टमप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः॥ ६ ॥ MSRO mana BRD (अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः । ) पञ्चमे पितृयज्ञोऽभिहितः । षष्ठे त्र्यम्बकपुरोडाशाः साकमेधशेषा उच्यन्ते । तान्विधत्ते- प्रतिपूरुषमेककपालानिर्वपत्येकमतिरिक्तम् , इति । तद्विधि प्रशंसति- ·om श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाध्यसमेता [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) प्रतिपूरुषमेककपालानिर्वपति । जाता एव प्रजा रुद्रान्निरवदयते । एक- मतिरिक्तम् । जनिष्यमाणा एव प्रजा रुद्रान्निरवदयते । एककपाला भवन्ति । एकधैव रुद्रं निरवदयते ।" [ब्रा० का० १ ० ६ अ० १०] इति । करम्भवाक्यवन्नैर्ऋतवाक्यवञ्च व्याख्येयम् । मुख्यविधिसंनिधौ यावन्त इत्यादय एकादश मन्त्रा आन्नाताः॥ यावन्तो गृह्याः स्मस्तेभ्यः कमकरं- कल्प:-" यावन्तो गृह्याः स्मस्तेभ्यः कमकरमिति निरुप्यमाणेषु यज- मानो जपति" इति । गृहे भवा मनुष्या गृह्यास्ते वयं यावन्त इह स्थितास्तेभ्यः सर्वेभ्यः कं सुख- मकरमकार्षम् ॥ श्रपितेषु पुरोडाशेषु चोदकमाप्तमभिधारणं निषेधति- नाभिधारयति । यदभिधारयेत् । अन्तरवचारिण५ रुद्रं कुर्यात् । [ब्रा० का० १ ० ६ अ० १०] इति । रुद्रमनिष्टकारिणं क्रूरदेवम् । अन्तरवचारिणं गृहस्यान्तः प्रविश्यास्मानव- रोडं चरन्तम् ॥ " तानभिधार्यानभिघार्य वोद्वास्यान्तवेद्यामासाद्य पशूना शर्मा- सीति मूते समावपति" इति । कर्षकैह्यादिवीजानि संग्रहीतुं तृणकटादिना पुटबन्धनं क्रियते तदिदं मूतशब्देनोच्यते । पाठस्तु- पशूना शर्मासि शर्म यजमा- नस्य शर्म मे यच्छ, इति । हे मूत भक्ष्यस्तृणादिभि:जैश्चोपेतत्वात्पशूनां शर्मासि । अतो यजमानस्य मेऽध्वर्योश्च सुखं यच्छ ॥ एक एव रुद्रो न द्वितीयाय तस्थे- कल्प:-" एक एव रुद्रो न द्वितीयाय तस्थ इति दक्षिणामेरेकोल्मुकं धूपायद्धरति उत्तरपूर्वमवान्तरदेशं गत्वा " इति । रुद्रो जगत्येक एवास्ति, द्वितीयाय न तस्थे, द्वितीयो रुद्रो न कोऽप्यव- स्थितः ॥ १ ख. पायोद्ध। - HeONNRNA ·'- । प्रपा०८अनु०६] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंवन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) विधत्ते- एकोल्मुकेन यन्ति (१) । तद्धि रुद्रस्य भागधेयम् । इमां दिशं यन्ति । एषा वै रुद्रस्य दिक् । स्वायामेव दिशि रुद्रं निरवदयते । [ब्रा० का० १ प्र० ६ अ० १०] इति ॥ आखुस्ते रुद्र पशुरित्याखूकर एकं पुरोडाशमुपवपत्यसौ ते पशुरिति वा द्वेष्यं मनसा ध्यायन्यदि न द्विष्यादाखुस्ते पशुरिति ब्रूयात्" इति । आखूत्करो मूषकैर्बिलादुद्धृतः पांसुराशिः। पाठस्तु आखुस्ते रुद्र पशुस्तं जुषस्व, इति । हे रुद्र मूषकस्ते प्रियः पशुरतस्तं सेवस्व ।। विधत्ते- " रुद्रो वा अपशुकाया आहुत्यै नातिष्ठत । असौ ते पशुरिति निर्दिशेचं द्विष्यात् । यमेव द्वेष्टि । तमस्मै पशुं निर्दिशति । यदि न द्विष्यात् । आखुस्ते पशुरिति ब्रूयात् (२)। न ग्राम्यान्पशून्हिनस्ति । नाऽऽरण्यान् ।" [ब्रा० का० १ प्र० ६ अ० १०] इति । आहुत्यै नातिष्ठत पशुरहितामाहुतिं नाङ्गी करोतीत्यर्थः । यं द्विष्यात्तमसा- विति नामग्रहणेन निर्दिशेत् । तथा सति द्वेष्यमस्मै समर्पयत्येव ।। एष ते रुद्र आगः सह स्वस्राऽम्बिकया तं जुषस्व- कल्प:-" चतुष्पथ एकोल्मुकमुपसमाधाय संपरिस्तीर्य सर्वेषां पुरोडाशा- नामुत्तरार्धात्सकृत्सकृदवदायावदाय मध्यमेनान्तिमेन वा पलाशपर्णेन जुहोत्येष रुद्र भागः सह खस्राऽम्बिकया तं जुषस्व स्वाहेति " इति । अत्र स्वाहाकारोऽध्याहृतः । हे रुद्र, एषोऽवत्तः पुरोडाशानामंशस्तवाव- दीयमानो भागः, तं भागं, स्वस्त्रा भगिनीवद्धितकारिण्याऽम्बिकया पार्वत्या सहांशं जुषस्व सेवस्व ॥ विधत्ते- चतुष्पथे जुहोति । एष वा अग्नीनां पड्डीशो नाम । अग्निवत्येव जुहोति । मध्यमेन पर्णेन जुहोति । त्रुग्ध्येषा । अथो खलु । अन्तमेनैव होतव्यम् । अन्तत एव रुद्रं निरवदयते ( ३)।" [ब्रा०का०१ प्र० ६ अ० १०] इति । अग्नीनां पड्नीशः पादप्रदेवे)शस्थानम् । यत्राग्नयः पुनः पुनः संचारेण प्रवि- । mmoman ते ·PERMIRE ११६८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) शन्ति तादृश एवैष चतुष्पथः । अतस्तत्र होमेनाग्निवत्येव देशे हुतं भवति । पलाशशाखायां यानि त्रीणि पर्णानि तत्र मध्यमं पर्ण प्रशस्ततया त्रुग्रूपम् । वामदक्षिणपार्श्वस्थयोरन्यतरेण होमेन रुद्रो यागभूमेरन्तानिष्काशितो भवति।। सह स्वस्राऽम्बिकयेत्यस्य मन्त्रभागस्य तात्पर्य व्याचष्टे- एष ते रुद्र भागः सह स्वस्राऽम्बिकयेत्याह । शरद्वा अस्याम्बिका स्वसा । तया वा एष हिनस्ति । य५ हिनस्ति । तयैवैन सह शमयति । [ब्रा० का० १ ० ६ अ० १० ] इति । शरत्कालो हि पीनसज्वराद्युत्पादनेन हिंसकस्तद्वदियमम्बिका हिंसिका। ततः शरदित्युच्यते । एष रुद्रस्तयैव सहायभूतया प्राणिनं हिनस्ति । अत- स्तया सह पुरोडाशभागसेवया तुष्टया तयैव सहैवैनं रुद्रं शमयति हिंसारहितं करोति ॥ कल्पः-'भेषजं गवे सुभेषजमित्येताभ्यां चतुष्पथमग्निं परिषिञ्चति" इति । पाठस्तु- भेषजं गवेऽश्वाय पुरुषाय भेषजमथो अस्मभ्यं भेषज५ सुभेषजं यथाऽ- सति । सुगं मेषाय मेष्य, इति । भेषजं सुभेषजमित्येतो मत्रयोरादी । हे रुद्र गवेऽस्मदीयायै गोजात्यै भेष- जमारोग्यं कुरु । एवमन्यत्र । तात्कालिकं रोगोपशमनमात्यन्तिकं वा सुभेषजं तद्यथाऽसति यथा भवति तथा कुरु । मेषो वाहकः । मेषी दोग्ध्री । तयोः सुगं सुष्टु गमनं रोगराहित्येन संचरणं यथा भवति तथा कुरु ॥ गवाश्वादिशब्दैः पवादयः सर्वेऽप्युपलक्ष्यन्त इत्याह- " भेषजं गव इत्याह । यावन्त एवं ग्राम्याः पशवः । तेभ्यो भेषजं करोति ।" [ब्रा० का० १ प्र० ६ अ० १० ] इति ॥ कल्पः-" अवाम्ब रुद्रमदिमहीति यजमानो जपति" इति । पाठस्तु- अवाम्ब रुद्रमदिमाव देवं त्र्यम्बकम् । यथा नः श्रेयसः करद्यथा नो वस्यसः करद्यथा नः पशुमतः करद्यथा नो व्यवसाययात् । , इति । हेऽम्ब पार्वति रुद्रमुद्दिश्यावादिमहि पुरोडाशावदानमकार्म । त्रीण्यम्ब- ·कल्प: प्रपा०८अनु०६] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) कानि नेत्राणि यस्यासौ त्र्यम्बकस्तमुद्दिश्यावादिमहि । आदरार्थं पुनर्वच- नम् । किमर्थमवदानं कृतमित्युच्यते । असौ रुद्रो नोऽस्मान्श्रेयसोऽध्ययना- दिभिः श्रेष्ठान्यथा करत्करोति, वस्यसो वसुमत्तमान्यथा करोति, पशुमतो गवाश्वादियुक्तान्यथा करोति, व्यवसाययाव्यवसाययति शास्त्रार्थनिश्चययुक्ता. न्यथा करोति तदर्थमवदानं कृतम् ।। यथा नः श्रेयस इत्याद्यभिधानान्मन्त्रस्याऽऽशीपरत्वं दर्शयति- अवाम्ब रुद्रमदिमहीत्याह । आशिषमेवैतामाशास्ते (४)।" [ब्रा० का० १ प्र०६ अ० १०] इति । "व्यम्बकं यजामह इति त्रिः प्रदक्षिणमग्निं पर्येति" इति । पाठस्तु- त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम् । उर्वारु- कमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय माऽमृतात् ।, इति । शोभनः शरीरगन्धः पुण्यगन्धो वा यस्यासौ सुगन्धिः । यथा वृक्षस्य संपुष्पितस्य दूराद्गन्धो वात्येवं पुण्यस्य कर्मणो दूराद्गन्धो वाति" इति श्रुतेः । पुष्टिं शरीरधनादिविषयां वर्धयतीति पुष्टिवर्धनस्तादृशं त्र्यम्बकं यजामहे पूज- यामः । लोके यथोर्वारुकफलानि बन्धनादृन्तात्स्वयमेव मुच्यन्ते तद्वदह त्र्यम्बकप्रसादेन मृत्योर्मुक्षीय मोचनयुक्तो भूयासम् । अमृताचिरजीवितात्स्व- र्गादेर्वा मा मुक्षीय ॥ चतुर्थपदार्थ (र्थे ) मन्त्रस्य तात्पर्यातिशयं दर्शयति- " त्र्यम्बकं यजामह इत्याह । मृत्योर्मुक्षीय माऽमृतादिति वातदाह ।" [ब्रा० का० १५० ६ अ० १०] इति । यजमानो यजामह इति यदाह, एतद्वचनं मृत्योर्मुक्षीयेत्येवाऽऽह मोचन एवं तात्पर्य तच्छेषत्वेनान्यदित्यर्थः यदुक्तमापस्तम्बेन-“ऊर्ध्वान्पुरोडाशानुदस्य प्रतिलभ्य त्र्यम्बकं यजा- मह इति यजमानस्याञ्जलौ समोप्य भगः स्थ भगस्य वो लिप्सीयेत्यपादायते- नैव कल्पेन त्रिः समावर्तयेयुः" इति, तदेतत्सर्वमभिप्रेत्य सर्वेषां पुरुषाणां हस्ते स्थितस्य पुरोडाशस्योत्क्षेपणं विधत्ते- "उत्किरन्ति । भगस्य लीप्सन्ते । [ब्रा० का० १ ० ६ अ० १०] इति । १ क. पादम । २ ख. त्वेन यजनमित्य । ३ घ. ङ. च. भगो वो लप्सी लप्सी । ५ ख. वपेयुः। moneta SAD ४ ख. वो १४७ ·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता [प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंवन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) यदेतत्पिण्डानामुपरि क्षेपणं तेन सौभाग्याभिमानिनो भगनामकस्य देवस्य सकाशादेतान्पुरोडाशाल्लँब्धुमिच्छन्ति । अत एवोक्षिप्तः पुनरञ्जलौ पतति ॥ कल्प:-" तान्मूते समावपन्ति मूतयोमूतेषु वैष ते रुद्र भाग इति वृक्ष आसजन्ति वृक्षयोवृक्षेषु वाऽपि वा मूतयोः समोप्याविवधं कृत्वा शुष्के स्थाणौ वल्मीकवपायां वाऽवधाय" इति । पाठस्तु- एष ते रुद्र भागस्तं जुषस्व तेनाव- सेन परो मूजवतोऽतीहि, इति । हे रुद्र, एष वृक्षादौ सज्यमानः पुरोडाशसंघस्तव भागस्त सेवस्व । अवसेन पाथेयरूपतया तव रक्षकेणानेन भागेन युक्तो मूजवत एतन्नामकत्वेन प्रसिद्धात्पर्वतात्परः परभागे वर्तमानोऽतीयतिक्रम्य गच्छ । विधत्ते-- मूते कृत्वा सजन्ति । यथा जनं यतेऽवसं करोति । ताहगेव तत् । [ब्रा० का० १०६ अ० १०] इति । यथा लोके दूरदेशवर्तिनं बन्धुजनं प्रति गच्छते पुरुषायावसं रक्षकं पाथेयं करोति तंदृक्षाग्रे पुरोडाशसञ्जनं तादृगेव भवति । मन्त्रे भागनिर्देशो रुद्रस्य निःशेषेण विसर्जनार्थ इति दर्शयति- एष ते रुद्र भाग इत्याह निरवत्त्यै ।" [ब्रा० का० १ प्र० ६ अ० १०] इति ॥ अवततधन्वा पिनाकहस्तः कृत्तिवासाः ॥ अवततधन्वा पिनाकहस्तः कृत्तिवासोमिति त्रिरवताम्यन्ति " इति। प्राणायामत्रयं कुर्वन्तीत्यर्थः । ओमित्यनेन वाक्यशेषः पूरितः । अस्मद्वि- रोधिनं पाप्मानं हन्तुमयं रुद्रः पिनाकनामकं धनुर्हस्ते गृहीत्वाऽवततधन्वा ज्याकर्षणेन विस्तारितधनुष्कः कृत्तिवासाश्चर्मवसन ॐ भवतु । अथ वाऽस्म- द्विषयेऽवततधन्वाऽऽरोपितमौर्वीकधनुर्युक्तो भवतु ।। चतुष्पथप्रत्यागमनादीन्क्रमेण विधत्ते- " अप्रतीक्षमायन्ति । अपः परिषिञ्चति । रुद्रस्यान्तर्हित्यै । प्र वा एतेऽ. स्माल्लोकाञ्चयवन्ते । ये त्र्यम्बकैश्चरन्ति । आदित्यं चरुं पुनरेत्य निर्वपति । १ क. ख. घ. ङ, च, जति वृ' । २ ख. ङ. च. तद्वदृ' ।

·। प्रपा०८अनु०७] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ११७१ (राजसूयविषयाणां शुनासीर्येन्द्रतुरीयेतिकर्मद्वयपञ्चेष्मीयमन्त्रापामार्गहोममन्त्राणामभिधानम् ) इयं वा अदितिः। अस्यामेव प्रतितिष्ठन्ति (५)।" [ब्रा० का० १०६ अ० १०] इति ॥ अत्र विनियोगसंग्रहः स्वामी यावन्त इत्याह पशू मूते समावपेत् । एक इत्युल्मुकं नीत्वाऽऽखस्त आखूत्करे हविः ॥ १ ॥ क्षिपेदेषोऽर्धहोमः स्याद्रे सुभे परिषिञ्चति । अवाम्बोति जपेत्स्वामी त्र्यम्बकं परियन्ति ते ॥२॥ एषोऽवस्थाप्य तच्छेषान्मूते बध्नाति शाखिनि । अवत श्वासनियमो मत्रा एकादश स्मृताः ॥ ३ ॥” इति ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय. तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ (अथ प्रथमाष्टके सप्तमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ।) WERS ऐन्द्राग्नं द्वादशकपालं वैश्वदेवं चमिन्द्रीय शुनासीरीय पुरोडाशं हादेशकपालं वायव्य पर्यः सौर्यमेककपालं द्वादशगवर सीरं दक्षिणाऽऽ. नेयमष्टाकपालं निर्वपति रौद्रं गांवीधुकं चरु- मैन्द्रं दधि वारुणं यवमय चरुं वहिनी धेनुर्द- क्षिणा ये देवाः पुरःसदोऽग्निनेत्रा दक्षिणसदो यमनेत्राः पश्चात्सदः सवितृनेत्रा उत्तरसदो वरुणनेत्रा उपरिषदो बृहस्पतिनेत्रा रक्षोहण- स्ते नः पान्तु ते नोऽवन्तु तेभ्यः (१) नम- NAIN १ क. ख. घ. च. मी त्रियम्ब प।

·ma O - वश्वदेवमिति वैश्व-देवम् । श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयाणां शुनासीन्द्रतुरीयेतिकर्मद्वयपञ्चमीयमन्त्रापामार्गहोममन्त्राणामभिधानम् ) स्तेभ्यः स्वाहा समूढ५ रक्षः संदग्ध रक्ष इद- मह रक्षोऽभि सं देहाम्यग्नये रक्षोघ्ने स्वाहां यमाय सवित्रे वरुणाय बृहस्पतये दुर्वस्वते रक्षोध्ने स्वाहा प्रष्टिवाही रथो दक्षिणा देवस्य वा सवितुः प्रसर्वेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्या५ रक्षसो वधं जुहोमि हत५ रक्षोऽ- वधिष्म रक्षो यदस्ते तदक्षिणा (२)॥ ( तेभ्यः पञ्चचत्वारि शञ्च ।) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके - टमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ ( अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः।) ऐन्द्राममित्यैन्द्र-अग्नम् । द्वादशकपालमिति चरुम् । इन्द्राय । शुनासीराय । पुरोडाशम् । द्वाद- शकपालमिति द्वादश-कपालम् । वायव्यम् । पर्यः । सौर्यम् । एककपालमित्येक-कपालम्।दाद- शगवमिति द्वादश-गवम् । सीरम् । दक्षिणा । आ- ग्नेयम् । अष्टाकपालमित्यष्टा-कपालम् । निरिति वपति । रौद्रम् । गावीधुकम् । चरुम् । ऐन्द्रम् । दृधि । वारुणम् । यवमयमिति यव-मयम् । चरु- MINS AND । - maNP । anuammmm howinition MOM AND

·११७३
900
Ame
Kause
MORE
प्रपा० ८अनु०७] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
( राजसूयविषयाणां शुनासीर्येन्द्रतुरीयेतिकर्मयपञ्चेष्मीयमन्त्रापामार्गहोममन्त्राणामभिधानम् )
म् । वहिनी । धेनुः । दक्षिणा । ये । देवाः । पुर:-
सद इति पुरः-सदः । अग्मिनेत्रा इत्यग्नि-नेत्राः ।
दक्षिणसद् इति दक्षिण-सदः । यमनेत्रा इति यम-
नेत्राः । पश्चात्सद इति पश्चात्-सदः । सवितृनेत्रा
इति सवितृ-नेत्राः । उत्तरसद इत्युत्तर-सदः । वरु-
णनेत्रा इति वरुण-नेत्राः । उपरिषद इत्युपरि-
सदः । बृहस्पर्तिनेत्रा इति बृहस्पति-नेत्राः। रक्षो-
हण इति रक्षः-हनः । ते । नः । पान्तु । ते। नः ।
अवन्तु । तेभ्यः (१)। नमः । तेभ्यः । स्वाहा ।
समूढमिति सम्-ऊढम् । रक्षः। संदग्धमिति सं-द-
ग्धम् । रक्षः । इदम् । अहम् । रक्षः । अभि ।
समिति । दहामि । अग्नये । रक्षोन इति रक्षः-घ्ने ।
स्वाहा । यमाय । सवित्रे । वरुणाय । बृहस्पतये ।
दुवस्वते । रक्षोन्न इति रक्षः-ने । स्वाहा । प्रष्टिवा-
हीति प्रष्टि-वाही। रथः । दक्षिणा । देवस्य ।
वा । सवितुः । प्रसव इति प्रसवे । अश्विनौः। बाहु-
भ्यामिति बाहु-भ्याम् । पूष्णः । हस्ताभ्याम् ।
रक्षसः । वधम् । जुहोमि । हतम् । रक्षः। अवधि-
ष्म । रक्षः । यत् । वस्तै । तत् । दक्षिणा (२)॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे प्रथमाष्टके -
ष्टमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥

·meanInND ११७४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयाणां शुनासीर्येन्द्रतुरीयेतिकर्मद्वयपञ्चेमीयमन्त्रापामार्गहोममन्त्राणामभिधानम् ) ( अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ।) - , इति । षष्ठे साकमेधाः समापिताः । सप्तमे शुनासीर्यमिन्द्रतूर्य (तुरीयं ) चेति कर्मद्वयं पञ्चेमीयमत्रा अपामार्गहोममन्त्राश्चोच्यन्ते ।। तत्र शुनासीर्यहवींषि विधत्ते- ऐन्द्राग्नं द्वादशकपालं वैश्वदेवं चरु- मिन्द्राय शुनासीराय पुरोडाशं द्वादश- कपालं वायव्यं पयः सौर्यमेककपालं बादशगवर सीरं दक्षिणा शुनासीराय शुनो वायुः सीर आदित्यस्ताभ्यां युक्तः शुनासीरः । द्वाद- शभिर्बलीवर्दैरुह्यमानं सीरं लागलम् ।। अत्र वैश्वदेवगतानामाग्नेयादीनां पञ्चानां हविषां ब्राह्मणमनुब्राह्मणं चातिदिशति- एतद्राह्मणान्येव पञ्च हवीषि । [ब्रा० का० १ ० ७ अ०१] इति । अथोपदिश्यमानेषु पञ्चस्वैन्द्राग्नवैश्वदेवयोः पूर्वमेव प्रशस्तत्वादवशिष्टानि त्रीणि प्रशंसति । अथ वा तयोर्विकल्पमभिप्रेत्य तदभावपक्षानुसारेण तावुपे. क्ष्यावशिष्टान्येव प्रशंसति- अथेन्द्राय शुनासीराय पुरोडाशं द्वादशकपालं निर्वपति । संवत्सरो वा इन्द्राशुनासीरः । संवत्सरेणैवास्मा अन्नमवरुन्धे । वायव्यं पयो भवति । वायुर्वं वृष्ट्यै प्रदापयिता । स एवास्मै दृष्टिं प्रदापयति । सौर्य एककपालो भवति । सूर्येण वा अमुष्मिल्लोके दृष्टिकृता । स एवास्मै वृष्टिं नियच्छति (१)। द्वादशगव५ सीरं दक्षिणा समृद्ध्यै । " [ ब्रा० का० १ प्र० ७ अ० १] इति । अस्य च शुनासीर्यस्य कालं बौधायन -" अथातचतुर्यु मासेषु शुनासीरीयहविर्मिर्यक्ष्यमाणो भवति" इति । तत्र पूर्वेभ्यस्त्रिभ्यः पर्वभ्य ऊर्च प्रत्येकं मासचतुष्टयमतिवाह्य क्रियमाणमिदं संवत्सरादूर्ध्वं प्रव- १ क. घ. श्चतषु मा । च, "श्चतसृषु मा । बौधायन आह ·न - प्रपा०८अनु०७] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (राजसूयविषयाणां शुनासीर्येन्द्रतुरीयेतिकर्मद्वयपञ्चेष्मीयमन्त्रापामार्गहोममन्त्राणामभिधानम् ) तते । तदेतदभिप्रेत्य संवत्सरो वा इन्द्राशुनासीर इत्युक्तम् । वायुसूर्याभ्यां युक्त इन्द्रः संवत्सरे समाप्ते प्राप्तत्वात्संवत्सर इत्युच्यते । वायोः पुरोवातरू- पेण दृष्टिप्रदापयितृत्वम् । “ अग्नौ प्रास्ताऽऽहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याज्जायते वृष्टिः " इति स्मरणात्सूर्यस्य स्वर्गे दृष्टिधारकत्वम् ॥ अथेन्द्रतुरीयस्य हवींषि विधत्ते- आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति रौद्रं गावीधुकं चरुमैन्द्रं दधि वारुणं यव- मयं चरुं वहिनी धेनुर्दक्षिणा, इति । गावीधुकमरण्यधान्यविशेषनिष्पन्नम् । पृष्ठे भारं वहतीति वहिनी ।। इन्द्रतूर्य (तुरीयं ) विधातुं प्रस्तौति- " देवासुराः संयत्ता आसन् । ते देवा अग्निमब्रुवन् । त्वया वीरेणासुरा- नभिभवामेति । सोऽब्रवीत् । त्रेधाऽहमात्मानं विकरिष्य इति । स त्रेधाऽऽ- स्मानं व्यकुरुत । अग्निं तृतीयम् । रुद्रं तृतीयम् । वरुणं तृतीयम् (२)। सोऽब्रवीत् । क इदं तुरीयमिति । अहमितीन्द्रोऽब्रवीत् । सं तु सृजावहा इति । तौ समसृजेताम् । स इन्द्रस्तुरीयमभवत् । यदिन्द्रस्तुरीयमभवत् । तदि- न्द्रतुरीयस्येन्द्रतुरीयत्वम् । ततो वै देवा व्यजयन्त ! [ब्रा० का०१० ७ अ०१] इति । वीरत्वसिद्धये शरीरत्रयरूपेण विकारः । स त्रेधा विकृतोऽग्निरिन्द्रं प्रति पप्रच्छ-मयेदं रूपत्रयं युद्धसमर्थ संपादितम् । अथ कोऽन्य इदं चतुर्थ रूपं विजयसमर्थ करिष्यतीति । अहमेव करिष्यामीतीन्द्रोऽब्रवीत्तत्त्वया तथा क्रियता किं त्वावां युद्धविजयक्षमौ संसृष्टौ भवावेति । इन्द्र एव तुरीयो यस्मिन्कर्मणि तत्कर्मेन्द्रतुरीयम् । अत्रान्यदीयरूपापेक्षया तुरीयत्वमनुष्ठाने तु पाठक्रमेण वरुणस्तुरीयः ॥ विधत्ते- यदिन्द्रतुरीयं निरुप्यते विजित्यै (३)। [ब्रा० का० १ ३०७ अ० १] इति ॥ चतुर्देवप्रियांशसंपादनेन दक्षिणां प्रशंसति- वहिनी धेनुर्दक्षिणा । यद्वहिनी । तेनाऽऽग्नेयी । यद्गौः । तेन रौद्री यद्धेनुः । तेनैन्द्री । यत्स्त्री सती दान्ता । तेन वारुणी समृद्ध्यै । [ब्रा का० १ ० ७ अ० १] इति । ।

·ANJAL ११७४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (राजसूयविषयाणां शुनासीर्येन्द्रतुरीयेतिकर्मद्वयपञ्चेमीयमन्त्रापामार्गहोममन्त्राणामभिधानम् ) ( अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ।) , इति। “ षष्ठे साकमेधाः समापिताः । सप्तमे शुनासीर्यमिन्द्रतूर्य (तुरीयं ) चेति कर्मयं पञ्चध्मीयमन्त्रा अपामार्गहोममन्त्राश्चोच्यन्ते। तत्र शुनासीर्यहवींषि विधत्ते- ऐन्द्राग्नं द्वादशकपालं वैश्वदेवं चरु- मिन्द्राय शुनासीराय पुरोडाशं द्वादश- कपालं वायव्यं पयः सौर्यमेककपालं बादशगवर सीरं दक्षिणा शुनासीराय शुनो वायुः सीर आदित्यस्ताभ्यां युक्तः शुनासीरः । द्वाद- शभिर्बलीवर्दै रुह्यमानं सीरं लाङ्गलम् ।। अत्र वैश्वदेवगतानामाग्नेयादीनां पञ्चानां हविषां ब्राह्मणमनुब्राह्मणं चातिदिशति- एतद्राह्मणान्येव पञ्च हवीषि । ” [ब्रा० का० १ प्र० ७ अ० १] इति । अथोपदिश्यमानेषु पञ्चस्वैन्द्राग्नवैश्वदेवयोः पूर्वमेव प्रशस्तत्वादवशिष्टानि त्रीणि प्रशंसति । अथ वा तयोर्विकल्पमभिप्रेत्य तदभावपक्षानुसारेण तावुपे. क्ष्यावशिष्टान्येव प्रशंसति- " अथेन्द्राय शुनासीराय पुरोडाशं द्वादशकपालं निर्वपति । संवत्सरो वा इन्द्राशुनासीरः । संवत्सरेणैवास्मा अन्नमवरुन्धे । वायव्यं पयो भवति । वायुर्वं वृष्ट्यै प्रदापयिता । स एवास्मै वृष्टिं प्रदापयति । सौर्य एककपालो भवति । सूर्येण वा अमुष्मिल्लोके दृष्टिकृता । स एवास्मै दृष्टिं नियच्छति (१)। द्वादशगव५ सीरं दक्षिणा समृद्ध्यै । " [ब्रा० का० १ ० ७ अ० १] इति । अस्य च शुनासीर्यस्य कालं बौधायन " अथातचतुर्ष मासेषु शुनासीरीयहविभिर्यक्ष्यमाणो भवति" इति । तत्र पूर्वेभ्यस्त्रिभ्यः पर्वभ्य ऊर्ध्व प्रत्येक मासचतुष्टयमतिवाह्य क्रियमाणमिदं संवत्सरादूर्ध्वं प्रव- १ क. घ. श्चतृषु मा । च, 'श्वतसषु मा । बौधायन आह ·प्रपा०८अनु०७] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ( राजसूयविषयाणां शुनासीर्येन्द्रतुरीयेतिकर्मद्वयपञ्चेध्मीयमन्त्रापामार्गहोममन्त्राणामभिधानम् ) तते । तदेतदभिप्रेत्य संवत्सरो वा इन्द्राशुनासीर इत्युक्तम् । वायुसूर्याभ्यां युक्त इन्द्रः संवत्सरे समाप्ते प्राप्तत्वात्संवत्सर इत्युच्यते । वायोः पुरोवातरू- पेण दृष्टिप्रदापयितृत्वम् । “ अग्नौ प्रास्ताऽऽहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याज्जायते दृष्टिः" इति स्मरणात्सूर्यस्य स्वर्गे वृष्टिधारकत्वम् ॥ अथेन्द्रतुरीयस्य हवींषि विधत्ते- आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति रौद्रं गावीधुकं चरुमैन्द्र दधि वारुणं यव- मयं चरुं वहिनी धेनुर्दक्षिणा, इति । गावीधुकमरण्यधान्यविशेषनिष्पन्नम् । पृष्ठे भारं वहतीति वहिनी ॥ इन्द्रतूर्य (तुरीयं ) विधातुं प्रस्तौति- देवासुराः संयत्ता आसन् । ते देवा अग्निमब्रुवन् । त्वया वीरेणासुरा- नभिभवामेति । सोऽब्रवीत् । त्रेधाऽहमात्मानं विकरिष्य इति । स त्रेधाऽऽ- स्मानं व्यकुरुत । अग्निं तृतीयम् । रुद्रं तृतीयम् । वरुणं तृतीयम् (२)। सोऽब्रवीत् । क इदं तुरीयमिति । अहमितीन्द्रोऽब्रवीत् । सं तु सृजावहा इति । तौ समसृजेताम् । स इन्द्रस्तुरीयमभवत् । यदिन्द्रस्तुरीयमभवत् । तदि- न्द्रतुरीयस्येन्द्रतुरीयत्वम् । ततो वै देवा व्यजयन्त । [ब्रा० का० १ ० ७ अ० १] इति । वीरत्वसिद्धये शरीरत्रयरूपेण विकारः । स त्रेधा विकृतोऽग्निरिन्द्रं प्रति पप्रच्छ-मयेदं रूपत्रयं युद्धसमर्थ संपादितम् । अथ कोऽन्य इदं चतुर्थ रूपं विजयसमर्थ करिष्यतीति । अहमेव करिष्यामीतीन्द्रोऽब्रवीत्तत्त्वया तथा क्रियता किं त्वावां युद्धविजयक्षमौ संसृष्टौ भवावेति । इन्द्र एव तुरीयो यस्मिन्कर्मणि तत्कर्मेन्द्रतुरीयम् । अत्रान्यदीयरूपापेक्षया तुरीयत्वमनुष्ठाने तु पाठक्रमेण वरुणस्तुरीयः ॥ विधत्ते- यदिन्द्रतुरीयं निरुप्यते विजित्यै (३)। [ब्रा० का० १ १०७ अ० १ ] इति ॥ चतुर्देवप्रियांशसंपादनेन दक्षिणां प्रशंसति- " वहिनी धेनुर्दक्षिणा । यहिनी । तेनाऽऽग्नेयी । यद्गौः । तेन रौद्री । यद्धेनुः । तेनैन्द्री । यत्स्त्री सती दान्ता । तेन वारुणी समृद्ध्यै । [ब्रा० का० १ प्र० ७ अ० १] इति । Sasana wer ·SMS यजते" TA ११७६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयाणां शुनासीर्येन्द्रतुरीयेतिकर्मद्वयपञ्चेष्मीयमन्त्रापामार्गहोममन्त्राभिधानम् ) गोत्वं जातिः, धेनुत्वं नवप्रसवत्वम् । अस्य चेन्द्रतुरीयस्य कर्मणः शुनासीर्यदिन एवानुष्ठानमापस्तम्बो दर्शयति-" ततश्चतुर्हविषेन्द्रतुरीयेण इति ॥ इन्द्रतुरीयविधानादूर्व ये देवाः पुरःसद इत्यादयो मन्त्रा आम्नातास्तेषां विनियोगमापस्तम्बो दर्शयति-" एतस्या एव रात्रेनिशायां पञ्चेध्मीयेन यजते चतुर्धाऽऽहवनीयं प्रतिदिशं व्युद्धृत्य मध्ये पञ्चमं कृत्वा पृथगिध्मानुप- समाधाय जुह्वां पञ्चगृहीतं गृहीत्वा ये देवाः पुरःसद इत्येतैर्यथालिङ्ग जुहोति मध्ये पञ्चमेन समूढ५ रक्ष इति मध्य इध्मानुपसमू(मु बैकधोपसमाधायापर पञ्चगृहीतं गृहीत्वाऽनये रसोध्ने स्वाहेत्युत्तराः पञ्चाऽऽहुतीर्जुहोति प्रष्टिवाही रथो दक्षिणा " इति । ये देवा इत्यादिमत्रपाठस्तु- ये देवाः पुरःसदोऽग्निनेत्रा दक्षिणसदो यमनेत्राः पश्चात्सदः सवितृनेत्रा उत्तरसदो वरुणनेत्रा उपरिषदो बृहस्पतिनेत्रा रक्षोहणस्ते नः पान्तु ते नोऽवन्तु तेभ्यो नमस्तेभ्यः स्वाहा, इति । पुरःसदः पूर्वदिग्वर्तिनोऽग्मिनेत्रा अग्निप्रमुखा ये देवा रक्षोहणो राक्षसनाः सन्ति ते देवा नोऽस्मान्रक्षोनिवारणेन पान्तु । पुनरपि ते देवा नोऽस्मान्कर्मा- नुष्ठानेनावन्तु । तेभ्यो देवेभ्यो नमस्कारोऽस्तु । तेभ्य इदं हव्यं स्वाहुतमस्तु । दक्षिणसदो यमनेत्रा इत्यस्य मन्त्रस्याऽऽदौ ये देवा इत्यनुषज्यते । अन्ते च रक्षोहण इत्यादिकमनुषज्यते । एवं तृतीयचतुर्थयोर्द्रष्टव्यम् । पञ्चमे तु ये देवा इत्येतावदेवानुषज्यते । प्रथमे तु रक्षोहण इत्यादिकमेवानुषज्यते ॥ तदेतत्पञ्चेष्मीयं विधातुं प्रस्तौति- प्रजापतिर्यज्ञमसृजत (४) । तर सृष्ट५ रक्षास्यजिघा५सन् । स एताः प्रजापतिरात्मनो देवता निरमिमीत । ताभि. स दिग्भ्यो रक्षा सि माणुदत ।" [ब्रा० का० १ प्र० ७ अ० १] इति ।। विधत्ते- यत्पञ्चावत्तीयं जुहोति । दिग्भ्य एव तयजमानो रक्षा सि प्रणुदते । [ ब्रा० का० १ ० ७ अ० १] इति । पञ्चकृत्वोऽवदाय संपादितमाज्यं पञ्चावत्तीयम् ॥ ॥ AMARIADMAA “ ·, Imson Hamana प्रपा० (अनु०७] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ११७७ ( राजसूयविषयाणां शुनासीर्येन्द्रतुरीयेतिकर्मद्वयपञ्चेष्मीयमन्त्रापामार्गहोममन्त्राणामभिधानम् ) समूदामित्यादिमत्रपाठस्तु- समूढ रक्षः संदग्ध रक्ष इद- मह रक्षोऽभि संदहामि, इति । रक्षोऽस्मत्प्रतिकूलं राक्षसजातं समूढं नाशयितुं सम्यगेकीकृतं संदग्धं च । पुनरपीदमिदानीमहं रक्षोऽभि दग्धस्य रक्षसोऽभितः सर्वतोऽवस्थितांस्तत्तद. नुचरान्सम्यग्दहामि ॥ एतन्मत्रपाठेन तस्य सिद्धि दर्शयति- समूढ ५ रक्षः संदग्ध रक्ष इत्याह । रक्षा स्येव संदहति ।" [ब्रा० का० १ ० ७ अ० १] इति । अग्नये रक्षोन इतिमन्त्रपाठस्तु- अग्नये रक्षोन्ने स्वाहा यमाय सवित्रे वरुणाय बृहस्पतये दुवस्वते रक्षोने स्वाहा , इति । यमायेत्यादिषु रक्षोन्ने स्वाहेत्यनुपज्यते । बृहस्पतेर्दैवस्वत इति विशेषणं, परिचर्यावदिति इ)त्यर्थः ।। अग्नियमादयो जितवन्त इति युक्तस्तद्धोम इति दर्शयति- " अग्नये रक्षोने स्वाहेत्याह । देवताभ्य एव विजिग्यानाभ्यो भागधेयं करोति "[ब्रा० का० १ प्र० ७ अ० १] इति । विजिग्यानाभ्यो विशेषेण जितवतीभ्यः॥ देयं रथं विधत्ते- प्रष्टिवाही रथो दक्षिणा, इति । त्रिपादाधारवदश्वत्रयेणोह्यमानः प्रष्टिवाही ।। समृद्धिहेतुत्वेन तं प्रशंसति- " प्रष्टिवाही रथो दक्षिणा समृद्धयै (५)।"[ब्रा० का० १ प्र० ७ अ० १] इति ॥ अपामार्गहोममत्राणां विनियोगमापस्तम्ब आह-" व्युष्टायां पुराऽग्निहो. त्रादपामार्गहोमेन चरन्ति, अपां न्ययनादपामार्गानाहृत्य तान्सत्तून्कृत्वा दक्षि- णानेरेकोल्मुकं धूपायद्धरति, उत्तरपूर्वमवान्तरदेशं गत्वा स्वकृत इरिणे प्रदरे वोपसमाधाय देवस्य त्वेत्यनुसृत्य रक्षसो वधं जुहोमीति पर्णमयेन चुवेण जुहोति, हत५ रक्ष इति त्रुवमनुपहृत्यावधिष्म रक्ष इत्युपतिष्ठते " इति । sma MARATHI ·RAINDIAN ११७८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयाणां शुनासीर्येन्द्रतुरीयेतिकर्मद्वयपश्चध्मीयमन्त्रापामार्गहोममन्त्राणामभिधानम् ) मन्त्रपाठस्तु- देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बा- हुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्या रक्षसो वधं जुहोमि हत५ रक्षोऽवधिष्म रक्षः, इति । एते त्रयो मन्त्राः स्पष्टार्थाः । तत्र रक्षसो वधमुद्दिश्येति विशेषः ॥ होमकाले यस्त्रमाच्छादयति तस्य दानं विधत्ते- यहस्ते तदक्षिणा ॥, इति ॥ अपामार्गहोमं विधातुं प्रस्तौति- इन्द्रो वृत्र हत्वा । असुरान्पराभाव्य । नमुचिमासुरं नालभत । त५ शच्याऽगृह्णात् । तौ समलभेताम् । सोऽस्मादभिशुनतरोऽभवत् । सोऽब्र- वीत् । संधार संदधावहै । अथ त्वाऽवस्रक्ष्यामि । न मा शुष्केण नाऽऽट्टैण हनः (६)। न दिवा न नक्तमिति । स एतमपां फेनमसिञ्चत् । न वा एष शुष्को नाऽऽद्रों व्युष्टाऽऽसीत् । अनुदितः सूर्यः । न वा एतदिवा न नक्तम् । तस्यैतस्मिल्लोके । अपां फेनेन शिर उदवर्तयत् । तदेनमन्ववर्तत । मित्रवैगिति (७)। स एतानपामार्गानजनयत् । तानजुहोत् । तैवै स रक्षा स्यपाहत । [ब्रा० का० १ प्र० ७ अ० १] इति । इन्द्रो वृत्रवधादूर्ध्वमन्यानसुरान्परिभूतान्कृत्वा नमुचिनामानमसुरं नालभत न पराभवितवान् । अपराभूतं तं नमुचिं शच्या स्वशक्त्याऽगृह्णात् । यथा युध्य- नेको मल्लः सकृदशक्तोऽपि धैर्येण शक्तिमापाद्य हस्ताभ्यां प्रतिमल्लमालिङ्गय गृह्णाति तद्वत् । ततस्ताविन्द्रनमुची समलभेतां परस्परोपमर्दनपरौ संरब्धौ हस्ताभ्यां पादाभ्यामन्योन्यं दृढमवष्टभ्य मल्लद्वयवद्भूमौ पतितौ । तदानीं स नमुचिरस्मादिन्द्रादभिशुनतरोऽभितो हस्तयोः पादयोश्च बलवत्तरोऽभूत् । ततो मुमूर्षुमिन्द्रमवलोक्य कृपालुरिदमब्रवीत्-भो इन्द्र विगृह्यमाणराजद्वयवदावां परस्पराङ्गीकारेण संधि करवाव । अथ त्वौ मुमूर्षुमवस्रक्ष्यामि मोक्षयिष्यामीति । ततः प्रहारसाधने काले च समयमेवं कृतवान्-भो इन्द्र शुष्केणाऽऽट्टैण वा काष्ठादिना साधनेन मां न हनो मां मा वधीदिवा रात्रौ च मा वधीरिति । इन्द्रश्च तं समयमङ्गीकृत्य तेन मोचितो धैर्येण स्वस्थो भूत्वा समयानुसारेण तं नमुचिं हन्तुमपां फेनमायुधं भावयित्वा तस्मिन्नमुचावसिञ्चत् । न चैवं सति १ ख. °ति शें । २ ख. स्परमगी। ३ ख. घ. इ. च. त्वां । ४ क. घ. ङ. फेने- नाऽऽयु। ।

·awasnaana
प्रपा०८अनु०७] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
११७९
(राजसूयविषयाणां शुनासीर्येन्द्रतुरीयेतिकर्मद्वयपञ्चेष्मीयमन्त्रापामार्गहोममन्त्राणामभिधानम् )
समयलोपः शङ्कनीयः । यत एष फेनो नैव शुष्कः, स्पर्शे सति काठिन्याम-
तीतेः । नाप्याईस्तेन वस्त्रादेरक्लेदनात् । कालं च समयानुसारेण संपादया-
मास । यदा रात्रिव्युष्टा प्रभाताऽऽसीत्सूर्यश्चानुदितस्तदानीमन्धकाराभावान
रात्रित्वं सूर्योदयाभावाच नैतदहः । एतस्मिल्लोके रात्ररह्नश्च संधिकाले तस्य
नमुचेः शिरोऽपां फेनेनोदवर्तयदुदच्छिनत् । तच्चोच्छिन्नं शिरो हे मित्रद्रोहि-
निन्द्रेत्युच्चारयदेनमिन्द्रमन्ववर्तत सर्वदाऽनुगतमभूत् । ततस्तच्छिरो वारयितुं
स इन्द्र एताल्लोकप्रसिद्धानपामार्गानजनयत् । तानुत्पन्नानजुहोत् । तैरेव हुतैः
स इन्द्रो नमुचे शिरःसहितानि सर्वाण्यवशिष्टानि रक्षांसि हतवान् ।।
विधत्ते-
यदपामार्गहोमो भवति । रक्षसामपहत्यै । "[ब्रा० का० १० ७
अ० १] इति ॥
अङ्गविधीन्मत्रव्याख्यानं च क्रमेण दर्शयति-
" एकोल्मुकेन यन्ति । तद्धि रक्षसां भागधेयम् । इमां दिशं यन्ति । एषा
वै रक्षसां दिक् । स्वायामेव दिशि रक्षासि हन्ति (८)। स्वकृत इरिणे
जुहोति प्रदरे वा । एतद्वै रक्षसामायतनम् । स्व एवाऽऽयतने रक्षासि हन्ति ।
पर्णमयेन सुवेण जुहोति । ब्रह्म वै पर्णः । ब्रह्मणैव रक्षासि हन्ति । देवस्य
त्वा सवितुः प्रसव इत्याह । सवितृप्रसूत एव रक्षासि हन्ति । हत५ रक्षोऽ-
वधिष्म रक्ष इत्याह । रक्षसा स्तुत्यै । यद्वस्ते तदक्षिणा निरवत्त्यै । अप्रती-
क्षमायन्ति । रक्षसामन्तहित्यै (९)। [ब्रा० का० १ प्र. ७
अ०१] इति ।
इमां दिशं वायवीम् । स्तुत्यै हननाय । निरवत्यै भागप्रदानेन निःसा-
रणाय । स्पष्टमन्यत् । अत्र शुनासीर्येन्द्रतुरीयपञ्चेमीयापामार्गहोमानां चतुर्णा
कर्मभेदेऽप्येकस्मिन्नेव दिने कर्तव्यत्वादेकेनानुवाकेनोपसंग्रहः ।।
अत्र विनियोगसंग्रहः-
" पञ्चेमवह्नौ जुहुयाये देवा इति पञ्चभिः ।
समूहन्तीमान्समिति पञ्चहोमस्तथाऽग्नये ॥ १
निशि हुत्वा सक्तुहोमः प्रातर्देवेति मन्त्रतः।
हतं खुवप्रहरणमवधिष्मेति चोथितिः ॥
अनुवाके सप्तमेऽस्मिन्नुक्ता मन्त्राश्चतुर्दश ॥२॥” इति ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतै-
त्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥

·११८० ARMANANA श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयदेविकादिकर्मषट्काभिधानम् ) (अथ प्रथमाटकेऽष्टमप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः ।) धात्रे पुरोडाशं द्वादशकपालं निर्वपत्य - मत्यै चरु५ राकाय चरण सिनीवाल्यै चरुं कुवै चरुं मिथुनौ गावी दक्षिणाऽऽग्नावैष्णवमे- कादशकपालं निवपत्यैन्द्रावैष्णवमेकादशक- पालं वैष्णवं त्रिकपालं वामनो वही दक्षि- णाऽग्नीषोमीयमेकादशकपालं निवपतीन्द्रासो- मीयमेकादशकपाल सौम्यं चरुं बभ्रुर्द- क्षिणा सोमापौष्णं चरुं निवपत्येन्द्रापौष्णं चरूं पौष्णं चरु५ श्यामो दक्षिणा वैश्वानरं द्वादश- कपालं निर्वपति हिरण्यं दक्षिणा वारुणं यंव- मय चरुमश्वो दक्षिणा (१)॥ ( वैश्वानरं द्वादशकपालं निरष्टौ च ।) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके:- ष्टमप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः॥ ८ ॥ Bullege ap (अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः ।) PHOW धात्रे । पुरोडाशम् । द्वादशकपालमिति हाई- श-कपालम् । निरिति । वपति । अनुमत्या इत्य- --मत्यै । चरम् । राकार्य । चरम् । सिनीवाल्यै । चरम् । कु । चरम् । मिथुनौ । गावौ । दक्षिणा । । DAUNay ·MINORIA swate ma -MANDAS प्रपा०८अनु०८] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ११८१ ( राजसूयविषयदेविकादिकर्मषट्काभिधानम् ) आग्नावैष्णवमित्यांना-वैष्णवम् । एकादशकपाल- मित्येकादश-कपालम् । निरिति । वपति । ऐन्द्रा- वैष्णवमित्यन्द्रा-वैष्णवम् । एकादशकपालमित्ये- कादश-कपालम् । वैष्णवम् । त्रिकपालमिति त्रि- कपालम् । वामनः । वही । दक्षिणा । अग्नीषोमीय- मित्यग्नी-सोमीयम् । एकदिशकपालमित्येकादश- कपालम् । निरिति । वपति । इन्द्रासोमीयमिती- न्द्रा-सोमीयम् । एकादशकपालमित्येकादश-क- पालम् । सौम्यम् । चरुम् । बभ्रुः । दक्षिणा । सोमापौष्णमिति सोमा-पोष्णम् । चरुम् । निरिति। वपति । ऐन्द्रापौष्णमित्येन्द्रा-पौष्णम् । चरम् । पौष्णम् । चरुम् । श्यामः।दक्षिणा। वैश्वानरम् । द्वादेश- कपालमिति द्वादेश-कपालम् । निरिति । वपति । हिरण्यम् । दक्षिणा । वारुणम् । यवमयमिति यव- मयम् । चरम् । अश्वः । दक्षिणा (१)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे प्रथमाष्टकेऽ- टमप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः ॥८॥ omen usta *MD । । WARD (अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः ।) सप्तमेऽनुवाके शुनासीर्यादिकर्मचतुष्टयमेकदिनकर्तव्यमुक्तम् । अष्टमे देवि- कादिकर्मषट्कमेकदिनकर्तव्यमुच्यते ।

·MaMOND amanema । Mag ११८२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयदेविकादिकर्मषट्काभिधानम् ) तत्राऽऽदौ देविकानामकानि पञ्च हवींषि विधत्ते- धात्रे पुरोडाशं हादशकपालं निर्वपत्यनुमत्यै चरु५ राकायै चरुण सिनीवाल्यै चरं कुवै चरुं मिथनौ गावी दक्षिणा, इति ॥ अत्र धात्रादीन्पञ्च देवान्दक्षिणां च प्रजोत्पत्त्युपयोगेन प्रशंसति- " धात्रे पुरोडाशं द्वादशकपालं निर्वपति । संवत्सरो वै धाता । संवत्सरे- गैवास्मै प्रजाः प्रजनयति । अन्वेवास्मा अनुमतिर्मन्यते । राते राका। प्रसिनी- वाली जनयति । प्रजास्वेव प्रजातासु कुहा वाचं दधाति । मिथुनौ गावौ दक्षिणा समृद्ध्यै ।"[ब्रा० का० १ प्र०७ अ० २] इति । संवत्सरकालस्वामी धाता गर्भधारणमारभ्य संवत्सरादगेव प्रजोत्पत्ति कारयति । अनुमतिदेवता यजमानार्थ प्रजोत्पत्तिमङ्गी करोति । राका तु पुत्रपुष्ट्यादिरूपं राते ददाति । सिनीवाली तद्रूपं गर्भ निःसारयति । कुहूदे- वतयाऽध्वर्युः प्रजासु वाचमुच्चारयितुं सामर्थ्य च दधाति ॥ अथ त्रिविष्काणि त्रीणि कर्माण्येकैकहविष्के द्वे कर्मणी च क्रमेण विधत्ते- आग्नावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपत्यैन्द्रावैष्ण- वमेकादशकपालं वैष्णवं त्रिकपालं वामनो वही दक्षिणाऽग्नीषोमीयमेकादशकपालं निर्व- पतीन्द्रासोमीयमेकादशकपाल५ सौम्यं चरुं बधुदक्षिणा सोमापोष्णं चरुं निर्वपत्यैन्द्रा- पौष्णं चरुं पोष्णं चरु५ श्यामो दक्षिणा वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपति हिरण्यं दक्षिणा वारुणं यवमयं चरुमश्वी दक्षिणा ॥, इति । बभ्रुः कपिलः॥ प्रथमस्य त्रिहविष्कस्य देवता दक्षिणां च प्रशंसति- " आग्नावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपति । ऐन्द्रावैष्णवमेकादशकपालम् (१) वैष्णवं त्रिकपालम् । वीर्य वा अग्निः । वीर्यमिन्द्रः । वीर्य विष्णुः । प्रजा एव प्रजाता वीर्य प्रतिष्ठापयति । तस्मात्मजा वीर्यावतीः । वामन ऋषभो mmer - ·प्रपा०(अनु०८] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ११८३ ( राजसूयविषयदेविकादिकर्मषट्काभिधानम् ) वही दक्षिणा । यद्वहीं । तेनाऽऽग्नेयः । यदृषभः (२)। तेनैन्द्रः । यद्वामनः । तेन वैष्णवः समृद्ध्यै । "[ब्रा० का० १ ० ७ अ० २] इति । आग्नेयादीनां वीर्यप्रदत्वात्तद्रूपत्वम् । प्रजानां स्वस्वव्यापारसामर्थ्य वीर्यम् । वहीत्यादीनामग्यादिमियत्वादानेयादित्वम् ॥ मध्यमस्य त्रिहविष्कस्य देवता दक्षिणां च प्रशंसति- " अग्नीषोमीयमेकादशकपालं निर्वपति । इन्द्रासोमीयमेकादशकपालम् । सौम्यं चरुम् । सोमो वै रेतोधाः । अग्निः प्रजानां प्रजनयिता । वृद्धानामिन्द्रः प्रदापयिता। सोम एवास्मै रेतो दधाति (३)। अग्निः प्रजां प्रजनयति । वृद्धामिन्द्रः प्रयच्छति । बभ्रदक्षिणा समृद्ध्यै । " [ब्रा० का० १ ० ७ अ० २] इति । गर्भाशये निषिक्तं रेतो यथा बहिर्न निःसरति, यथा च न पूयति, तथा सोमो धारणसामर्थ्य प्रयच्छति । धृतस्य च गर्भस्य पतनादिविघ्नं परिह- त्याग्निः प्रजा उत्पादयति । इन्द्रस्तूत्पन्नाः प्रजाः स्वस्वोचितगुणैरभिट्टद्धा यथा भवन्ति तथा सामर्थ्य प्रयच्छति ॥ अन्त्यस्य त्रिहविष्कस्य देवता दक्षिणां च प्रशंसति- " सोमापौष्णं चरुं निर्वपति । ऐन्द्रापौष्णं चरुम् । सोमो वै रेतोधाः। पूषा पशूनां प्रजनयिता । वृद्धानामिन्द्रः प्रदापयिता । सोम एवास्मै रेतो दधाति । पूषा पशून्प्रजनयति ( ४ )। वृद्धानिन्द्रः प्रयच्छति । पौष्णश्चरुर्भ- वति । इयं वै पूषा । अस्यामेव प्रतितिष्ठति । श्यामो दक्षिणा समृद्ध्यै । [ब्रा० का० १ ० ७ अ० २] इति । आधे त्रिहविष्के व्यासक्तदेवतान्तःपाती यो विष्णुः स एवैकाकी वैष्णवं त्रिकपालमित्यत्रोच्यते, न त्वन्यः कश्चिदतः सहैव व्याख्यानं कृतम् । इह तु व्यासक्तदेवतान्तःपाती पूषा कश्चित्पोषकः पुरुषविशेषः । पौष्णचरौ तु भूमिः पूषा । अतो देवताभेदात्पृथग्व्याख्यानम् ॥ एकहविष्के पञ्चमे कर्मणि देवतां दक्षिणां च प्रशंसति- बहु वै पुरुषोऽमेध्यमुपगच्छति । वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपति । संवत्सरो वा अग्निर्वैश्वानरः । संवत्सरेणैवैन५ स्वदयति । हिरण्यं दक्षिणा (५)। पवित्रं वै हिरण्यम् । पुनात्येवैनम् । [ब्रा०का०१:०७०२] इति । अमेध्यत्वमशुचित्वं, तच्च बहुविधं भोजनादिकालेषु पुनः पुनः प्रवृत्तत्वात् । तत्र संवत्सरस्वामी वैश्वानरोऽग्निः संवत्सरकालेनैनं यजमान स्वदयति मध्यं । IMPENation ·imes । ११८४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयाणां रत्निहविषामभिधानम् ) करोति । तच्चाष्टिमात्रेण लभ्यते । हिरण्यस्योच्छिष्टादिसंस्पर्शेऽपि मृद्भाण्डव- त्परित्यागाभावात्पवित्रत्वम् ॥ एकहविष्के षष्ठे कर्मणि देवतां [ दक्षिणां च ] प्रशंसति- बहु वै राजन्योऽनृतं करोति । उप जाम्यै हरते । जिनाति ब्राह्मणम् वदत्यनृतम् । अनृते खलु वै क्रियमाणे वरुणो गृह्णाति । वारुणं यवमयं चरं निर्वपति । वरुणपाशादेवैनं मुञ्चति । अश्वो दक्षिणा । वारुणो हि देवतयाऽश्वः समृद्ध्यै (६)।"[ब्रा० का० प्र० ७ अ० २] इति । राजन्यः क्षत्रियो बहुविधमनृतमशास्त्रीयं करोति। तद्यथा-जाम्यै जायायै जायात्वं संपादयितुमुपहरते यस्यकस्यचिद्गृहमुपेत्य स्त्रियं हरति । ब्राह्मणं विद्याप्रसङ्गादिना जिनाति जयति न्यकरोति । स्पष्टमन्यत् । प्रतिग्रहमन्त्रे वरु- णायाश्वमित्यान्नातत्वादश्वस्य वारुणत्वम् ।। अथ मीमांसा। एकादशाध्यायस्य तृतीय(चतुर्थ)पादे चिन्तितम्- " सोमापौष्णादिके तत्रमङ्गानामुत भिन्नता। तवं फलैक्यतो मैवं दक्षिणाकर्तृभेदतः ॥ राजसूये श्रूयते---" सोमापौष्ण एकादशकपाल ऐन्द्रापौष्णश्चरुः पौष्ण- श्वरुः श्यामो दक्षिणा" इति । " आग्नावैष्णव एकादशकपाल ऐन्द्रापौष्ण- (वैष्णव )श्चरुवैष्णवस्त्रिकपालो वामनो दक्षिणा " इति । तत्र द्वयोस्त्रिकयो. स्तत्रेणानुष्ठानम् । कुतः । कृत्स्नस्य राजसूयस्य फलैकत्वेनैतदेकदेशयोरनयो. रपि फलैक्यात् । न च दर्शपूर्णमासयोरिवात्र कालभेदोऽस्ति, येनात्रापि तथा शङयेतेति प्राप्ते ब्रूमः-श्यामवामनयोर्दक्षिणयो देन ताभ्यामानंतानां कर्तृणां भेदादङ्गानि भिद्यन्ते ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वे. दीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठकेड- ष्टमोऽनुवाकः ॥८॥ १५ ( अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ।) बार्हस्पत्यं चरं निवपति ब्रह्मणो गृहे १ख, ङ.च, 'नमतां क।

·११८५ Mera Mastra LMS प्रपा०८अनु०९] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (राजसूयविषयाणां रत्निहविषामभिधानम् ) शितिपृष्ठो दक्षिणेन्द्रमेकादशकपाल राज- न्यस्य गृह ऋषभो दक्षिणाऽऽदित्यं चरुं महिष्य गृहे धेनुर्दक्षिणा नैर्ऋतं चरुं परि- वृक्त्यै गृहे कृष्णानी ब्रीहीणां नखनिर्भिनं कृष्णा कूटा दक्षिणाऽऽग्नेयमष्टाकपाल५ सेनान्यो गृहे हिरण्यं दक्षिणा वारुणं दर्शक- पाल मूतस्यं गृहे महानिरष्टो दक्षिणा मारु- त५ सप्तकपालं ग्रामण्यो गृहे निर्दक्षिणा सावित्रं द्वादशकपालम् (१) क्षत्तुर्गृह उप- ध्वस्तो दक्षिणाऽऽश्विनं बिकपाल संग्रही- तु,हे संवायौ दक्षिणा पोष्णं चरुं भांगदु- घस्य गृहे श्यामो दक्षिणा रौद्रं गांवीधुकं चरु- मक्षावापस्य गृहे शबल उद्दारो दक्षिणेन्द्रीय सुत्राणे पुरोडाशमेकांदशकपालं प्रति निर्व- पतीन्द्रयाहोमुचेऽयं नो राजा वृत्रहा राजा भूत्वा वृत्रं वैध्यान्मैत्राबार्हस्पत्यं भवति श्वेतायै श्वेतवत्सायै दुग्धे स्वयंमूर्ते स्वयंमथित आज्य आश्वत्थे (२) पात्रे चतुःस्रक्तौ स्वयमवप- नायै शाखायै कर्णाश्चाकर्णाश्च तण्डुलान्वि चिनुयाये कर्णाः स पयसि बार्हस्पत्यो येडmahage JABAR ..- ES ·११८६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयाणां रत्निहविषामभिधानम् ) कर्णाः स आज्ये मैत्रः स्वयंकृता वेदिभवति स्वयंदिनं बर्हिः स्वयंकृत इध्मः सैव श्वेता श्वेतवत्सा दक्षिणा (३)। mm सावित्रं द्वादशकपालमाश्वत्थे त्रयस्त्रि५ शच । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टकेड- टमप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥९॥ (अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठके नवमोऽनुवाकः । । - बार्हस्पत्यम् । चरुम् । निरिति । वपति । ब्रह्म- णः । गृहे । शितिपृष्ठ इति शिति-पृष्ठः । दक्षिणा। ऐन्द्रम् । एकादशकपालमित्येकादश-कपालम् । राजन्यस्य । गृहे । ऋषभः । दक्षिणा । आदित्यम् । चरम् । महिष्यै । गृहे । धेनुः । दक्षिणा । नैऋत- मिति नैः-ऋतम् । चरुम् । परिबक्त्या इति परि- वृक्त्यै । गृहे । कृष्णानाम् । व्रीहीणाम् । नखनि- भिन्नमिति नख-निर्भिन्नम् । कृष्णा । कूटा। दक्षिणा । आग्नेयम् । अष्टाकपालमित्यष्टा-कपालम्। सेनान्य इति सेना-न्यः । गृहे । हिर॑ण्यम् । दक्षिणा । वारुणम् । दर्शकपालमिति दर्श-कपा- लम् । सूतस्य । गृहे । महानिरष्ट इति महा-नि- MARATNAP -- 2000 ·moon inteRNAMA Mamaeo GRSHAN । प्रपा०८अनु०९] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ११८७ (राजसूयविषयाणां रलिहविषामभिधानम् ) रष्टः । दक्षिणा। मारुतम् । सप्तकपालमिति सप्त- कपालम् । ग्रामण्य इति ग्राम-न्यः । गृहे। निः। दक्षिणा । सावित्रम् । द्वादशकपालमिति द्वादश- कपालम् (१) । क्षत्तुः । गृहे । उपध्वस्त इत्युप- ध्वस्तः । दक्षिणा । आश्विनम् । दिकपालमिति दि-कपालम् । संग्रहीतुरिति सं–ग्रहीतुः । गृहे । सवात्याविति स-वात्यौ । दक्षिणा । पौष्णम् । चरुम् । भागदुषस्येति भाग-दुधस्य । गृहे । श्या- मः। दक्षिणा । रौद्रम् । गावीधुकम् । चरम् । अक्षा- वापस्येत्यक्ष-आवापस्य । गृहे । शबलः । उदार इत्युत्-वारः । दक्षिणा । इन्द्राय । सुत्राम्ण इति मु-त्राणे । पुरोडाशम् । एकादशकपालमित्येका- दश-कपालम् । प्रति निरिति । वपति । इन्द्राय। अहोमुच इत्यहः-मुचे । अयम् । नः। राजा । वृत्रहेति त्र-हा । राजा । भूखा। वृत्रम् । वध्याव । मैत्राबार्हस्पत्यमिति मैत्रा-बार्हस्पत्यम् । भवति । श्वेताय । श्वेतवत्साया इति श्वेत-वत्सायै । दुग्धे । स्वयंमूर्त इति स्वयं-मूर्ते। स्वयंमथित इति स्वयं-म- थिते । आज्ये। आश्वत्थे (२)। पात्रे। चतुःस्रक्ता- विति चतुः-सक्तौ । स्वयमवपन्नाया इति स्वयम्- MOUR FANARIES SAMABAD ARRIOR । । HINAR AMANAND A ·११८८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयाणां रत्निहविषामभिधानम् ) अवपनायै । शाखायै । कर्णान् । च । अकर्णान् । च । तण्डुलान् । वीति । चिनुयात् । ये । कर्णाः । सः। पयसि । बार्हस्पत्यः । ये । अकर्णाः। सः। आज्ये । मैत्रः । स्वयंकृतेति स्वयं-कृता । वेदिः । भवति । स्वयंदिनमिति स्वयं-दिनम् । बर्हिः। स्वयंकृत इति स्वयं-कृतः । इध्मः । सा । एव । श्वेता । श्वेतवत्सेति श्वेत-वत्सा । दक्षिणा (३)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे प्रथमाष्टकेऽ- टमप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥ ९ ॥ ISRO BADMore ( अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके नवमोऽनुवाकः।) । अष्टमे देविकादिकं कर्मषट्कमेकदिनकर्तव्यमुक्तम् । नवमे रत्निना हवींष्य- नुदिनं क्रमेण कर्तव्यान्युच्यन्ते । तत्रैकादश हवींषि विधत्ते- बार्हस्पत्यं चरुं निर्वपति ब्रह्मणो गृहे शिति- पृष्ठो दक्षिणेन्द्रमेकादशकपाल राजन्यस्य गृह ऋषभो दक्षिणाऽऽदित्यं चरुं महिष्य गृहे धेनुर्दक्षिणा नैर्ऋतं चरुं परिबक्त्यै गृहे कृष्णानां व्रीहीणां नखनिर्भिनं कृष्णा कूटा दक्षिणाऽऽनेयमष्टाकपाल५ सेनान्यो गृहे हिरण्यं दक्षिणा वारुणं दशकपालश् मूतस्य गृहे महानिरष्टो दक्षिणा मारुत५ सप्तकपालं ग्रामण्यो गृहे पृश्निदक्षिणा सावित्रं बादशक- ·न प्रपा०८अनु०९] कुष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ( राजसूयविषयाणां रत्निहविषामभिधानम् ) पालं क्षत्तुर्गृह उपध्वस्तो दक्षिणाऽऽश्विनं दिकपाल संग्रहीतुर्गृहे सवात्यो दक्षिणा पौष्णं चरुं भागदुघस्य गृहे श्यामो दक्षिणा रौद्रं गावीधुकं चरुमक्षावापस्य गृहे शबल उद्दारो दक्षिणा , इति । ऋत्विग्विशेषो ब्रह्मा, तस्य गृहे राजा गत्वैतामिष्टिं कुर्यात् । एवं सर्वत्र । शितिपृष्ठः श्वेतपृष्ठः । कृताभिषेका राज्ञः स्त्री महिषी । परिक्तिः प्रीतिरहिता राज्ञः स्त्री । तगृहे गत्वा कृष्णानां ब्रीहीणां कृष्णान्त्रीहीनखैनिर्भिद्यावघात- मन्तरेणैव तण्डुलानिष्पाद्य चरुः कर्तव्यः । कूटा भग्नशृङ्गा गौः । सूतः सारथिः । महानिरष्टः पीडितवृषणः । पृश्निः शुक्लः । अल्पतनुरित्यन्ये । क्षत्ता यष्टिहस्तोऽन्तःपुराध्यक्षः । संकीर्णवर्ण उपध्वस्तः । संग्रहीता धन- संग्रहकर्ता कोशाध्यक्षः । सवात्यो समानमातरौ वत्सावेकोदरावित्यर्थः । यो राज्ञः प्राप्तं षष्ठं भागं प्रजाभ्यो गृह्णाति स भागदुधः । गावीधुकोऽ- रण्यगोधूमनिष्पन्नः । अक्षावापो द्यूतकारः । शबलश्चित्रवर्णः । उद्वारो दीर्घपुच्छः ॥ यथोक्तानि सर्वाणि हवींषि समस्य प्रशंसति- रनिनामेतानि हवी षि भवन्ति । एते वै राष्ट्रस्य प्रदातारः। एतेऽ- पादातारः । य एव राष्ट्रस्य प्रदातारः । येऽपादातारः । त एवास्मै राष्ट्र प्रय. च्छन्ति । राष्ट्रमेव भवति ।” [ब्रा ब्रा० का० १ ० ७ अ० ३] इति । रत्नान्येषां सन्तीति रत्निनः । ब्राह्मणराजन्यमहिष्यादयो रत्निनः । तद. भिमानिदेवानां प्रियाण्येतानि हवींषि । अतस्तगृहेष्वेव गत्वा निर्वपेत् । एते रनिनामभिमानिनो देवा एव राष्ट्र प्रदातुमपादातुं च समर्थाः । अतः स्वकी- यब्रह्मादिगृहेषु निर्वापेण तुष्टा अस्मै राष्ट्र प्रयच्छन्ति ।। रत्नीत्येकनाना प्रसक्तं प्रयोगैक्यमपोद्य देशभेदप्राप्तं प्रयोगभेदं प्रशंसति- यत्समाहृत्य निर्वपेत् । अरनिनः स्युः । यथायथं निर्वपति रनित्वाय (१)।"[ब्रा० का० १ प्र० ७ अ० ३] इति । अरनिनो रत्नरहिता दरिद्राः ।। AANEERS । " १ ख. भिन्नानव'।

·११९० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयाणां रत्मिहविषामभिधानम् ) पूर्वोक्तदेविकादिवदेकानुवाकविहितत्वेन प्रसक्तं दिनैक्यमपवदितुं दिनभेदं विधत्ते- " यत्सद्यो निर्वपेत् । यावतीमेकेन हविषाऽऽशिषमवरुन्धे । तावतीमवरु- न्धीत । अन्वहं निर्वपति । भूयसीमेवाऽऽशिषमवरुन्धे । भूयसो यज्ञऋतूनु. पैति ।" [ब्रा० का० १ प्र० ७ अ० ३] इति । आशिषं फलम् । बहुदिनानुष्ठाने क्रतुबाहुल्यं जनानां प्रतीयते ॥ गृहस्वामिनं ब्रह्माभिमानिनं वृहस्पति प्रशंसति- " बार्हस्पत्यं चरुं निर्वपति ब्रह्मणो गृहे । मुखत एवास्मै ब्रह्म सश्यति । अथो ब्रह्मन्नेव क्षत्रमन्वारम्भयति । शितिपृष्ठो दक्षिणा समृद्ध्यै ( २ )।" [ब्रा० का० १ ० ७ अ० ३ ] इति । मुखत एव कर्मोपक्रम एव यजमानार्थ ब्राह्मणजाति संश्यति सम्यक्तीक्ष्णी करोति उत्कृष्टं करोतीत्यर्थः। किं च प्रथमतो ब्रह्मगृहं पश्चाद्राजन्यगृहमित्येवं ब्राह्मणजातिमनु क्षत्रियजात्यारम्भः कारितो भवति । इन्द्रं प्रशंसति- ऐन्द्रमेकादशकपाल५ राजन्यस्य गृहे । इन्द्रियमेवावरुन्धे । ऋषभो दक्षिणा समृद्ध्यै । " [ब्रा० का० १ ० ७ अ०३] इति । अदिति प्रशंसति- आदित्यं चरुं महिष्यै गृहे । इयं वा अदितिः । अस्यामेव प्रतितिष्ठति । धेनुर्दक्षिणा समृद्ध्यै । " [ब्रा० का० १ ० ७ अ० ३] इति ॥ अत्र मुख्यब्राह्मण उपेक्षितं हविर्विशेषं विधत्ते- भगाय चरुं वावातायै गृहे । भगमेवासिन्दधाति । विचित्तगर्भा पष्ठीही दक्षिणा समृद्धथै (३)।" [ब्रा० का० १५० ७ अ०३] इति । वावाता महिष्या अभिषिक्ताया अर्वाचीना परिवृक्त्याः प्रीतिरहिताया उत्तमत्वेन स्वयं मध्यमा राज्ञः स्त्री । अत एवाश्वमेधप्रकरणेऽश्वमलंकुर्वत्यो राजस्त्रिय उत्तममध्यमाधमाचक्रमेणैतैरेव नामभिनिर्दिष्टा:-"भूरिति महिषी। भुव इति वावाता । सुवरिति परिसक्ती " इति । भगमेव सौभाग्यमेव । विचित्तगर्भा विशेषेण चित्तो ज्ञातोऽभिव्यक्तो गर्भो यस्या इति विग्रहः । पष्टीही बालगर्भिणी ॥ नितिं प्रशंसति- १ च. धनुक्र । MORA ·HAINMaa प्रपा०८अनु०९] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। १९९१ (राजसूयविषयाणां रत्निहविषामभिधानम् ) " नैऋतं चरुं परितक्त्यै गृहे कृष्णानां त्रीहीणां नखनिर्मिन्नम् । पाप्मान- मेव निति निरवदयते । कृष्णा कूटा दक्षिणा समृद्धयै ।" [ब्रा० का० १ प्र० ७ अ०३] इति । पाप्मनो निर्ऋतिशरीरत्वात्तां प्रति प्रशंसवैषा ।। अग्निं गृहस्वामिनं च प्रशंसति- " आग्नेयमष्टाकपाल सेनान्यो गृहे । सेनामेवास्य सश्याति । हिरण्यं दक्षिणा समृद्धयै ।" [ब्रा० का० १ प्र० ७ अ० ३] इति । वरुणं प्रशंसति- " वारुणं दशकपाल५ सूतस्य गृहे । वरुणसवमेवावरुन्धे । महानिरष्टो दक्षिणा समृद्धयै ।" [ब्रा० का० १ ० ७ अ०३] इति । वरुणसवो वरुणानुज्ञा ॥ मरुतः प्रशंसति- मारुतर सप्तकपालं ग्रामण्यो गृहे (४)। अन्नं वै मरुतः। अन्नमेवाव- रुन्धे । पृश्निदक्षिणा समृद्धयै ।" [ब्रा० का० १ ० ७ अ० ३] इति । मरुतां वैश्यत्वेनानसंपादकत्वादन्नत्वम् । सवितारं प्रशंसति- " सावित्रं द्वादशकपालं क्षत्तुहे प्रसूत्यै । उपध्वस्तो दक्षिणा समृद्धयै।" [ब्रा० का० १ ० ७ अ०३] इति ॥ अश्विनौ प्रशंसति- "आश्विनं द्विकपाल संग्रहीतुर्ग्रहे । अश्विनौ वै देवानां भिषजौ । ताभ्या- मेवास्मै भेषजं करोति । सवाल्यौ दक्षिणा समृद्धथै ।" [ब्रा० का० १५० ७ अ० ३] इति ॥ पूषणं प्रशंसति- "पौष्णं चरुं भागदुघस्य गृहे (५)। अन्नं वै पूषा । अन्नमेवावरुन्धे । श्यामो दक्षिणा समृद्ध्यै ।" [ब्रा० का० १:०७ अ०३] इति । यथा मरुतां वैश्यत्वेनानसंपादकत्वादन्नत्वं तथा पूष्णोऽन्नपोषकत्वा- दन्नत्वम् ।। रुद्रं प्रशंसति- "रौद्रं गावीधुकं चरुमक्षावापस्य गृहे । अन्तत एव रुद्रं निरवदयते । शवल उद्वारो दक्षिणा समृद्ध्यै ।" [ब्रा० का० १ प्र०७ अ०३] इति । भागप्रदानपूर्वकत्वेन रुद्रस्य पुरतो निःसारणमपि प्रशंसैव ।। HeammaNP munde ·Mostosimpe । श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयाणां रनिहविषामभिधानम् ) पाठेनावगतां हविःसंख्यां प्रशंसति- "द्वादशैतानि हवीषि भवन्ति । द्वादश मासाः संवत्सरः । संवत्सरे- गैवास्मै राष्ट्रमवरुन्धे । राष्ट्रमेव भवति (६)।" [ ब्रा० का० १ १०७ अ० ३] इति ॥ विहितेभ्यो द्वादशहविर्य ऊर्ध्वं स्वगृहे हवियं विधत्ते- इन्द्राय सुत्राम्णे पुरोडाशमेकादशक- पालं प्रति निर्वपतीन्द्रायाशहोमुचे, इति । प्रति प्रातिस्विके गृहे । सुत्राम्णे सुष्टुपालयित्रे । अंहोमुचे पापान्मोचकाय । पुरोडाशमेकादशकपालमित्यनुवर्तते ॥ तमिमं प्रतिनिर्वापं प्रशंसति- यन्न प्रतिनिर्वपेत् । रत्निन आशिषोऽवरुन्धीरन् । प्रतिनिर्वपति । इन्द्राय सुत्राम्णे पुरोडाशमेकादशकपालम् । इन्द्राया होमुचे। आशिष एवा- चरुन्धे।" [ब्रा० का० १ ० ७ अ०३ ] इति ॥ रनिनो ब्राह्मणराजन्यादय आशिषस्तद्विहितफलान्यवरुन्धीरन्गृह्णीयुः ॥ अयं नो राजा वृत्रहा राजा भूत्वा वृत्रं वध्यात्- एतेषां हविषां समीप एको मन्त्र आन्नातस्तस्य विनियोगमापस्तम्ब आह " अयं नो राजा वृत्रहा राजा भूत्वा वृत्रं वध्यादिति पुरस्तात्स्वि. कृतोऽध्वर्युर्जपति" इति । अयं राजा राजसूयस्य कर्ताऽस्माकं राजा योऽस्त्यसौ शत्रुवधक्षमो राजा भूत्वा शत्रु वध्यात् ॥ वध्यादित्येतस्य पदस्याऽऽशीरर्थत्वं द्योतयति- "अयं नो राजा वृत्रहा राजा भूत्वा वृत्रं वध्यादित्याह । आशिषमैवैता- माशास्ते।" [ब्रा० का० १ प्र. ७ अ०३] इति ।। यदुक्तमापस्तम्बन-" श्वोभूतेऽभिषेचनीयस्योक्थ्यस्य दीक्षां प्रक्रमयति मैत्रावार्हस्पत्या दीक्षणीया " इति , तामिमामभिषेचनीयनामकस्य सोमयाग- स्याङ्गभूतां दीक्षणीयां चोदकप्राप्तेष्टिबाधनाय विधत्ते- मैत्राबार्हस्पत्यं भवति श्वेतायै श्वेतवत्सायै दुग्धे स्वयंमूर्ते स्वयंमथित आज्य आश्वत्थे पात्रे चतुःस्रक्को स्वयमवपनायै शाखायै mamaula ·mom तम्- प्रपा०८अनु०९] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (राजसूयविषयाणां रनिहविषामभिधानम् ) कर्णाश्चाकर्णाश्च तण्डुलान्वि चिनुयाये कर्णाःस पयसि बार्हस्पत्यो येऽकर्णाः स आज्ये मैत्रः स्वयंकृतावेदिर्भवति स्वयंदिनं बर्हिः स्वयं- कृत इध्मः सैव श्वेता श्वेतवत्सा दक्षिणा॥, इति । मैत्राबार्हस्पत्यं हविरिति शेषः । तत्र दुग्धे बार्हस्पत्यश्चरुः । आज्ये मैत्र- श्वरुः । कीदृश आज्ये । स्वयंमूर्ते स्वयंमथिते । तदिदमापस्तम्बेन स्पष्टीकृ- " श्वेतां श्वेतवत्सां गामाम्रस्य दृतौ दुहन्ति तत्स्वयंमूर्त संयोगेन परि- वहति तत्स्वयंमथितमातपे विषजन्ति तत्स्वयंविलीनमाज्यं भवति" इति । आम्रण फलपुष्परसेन लेपितायां (ते) दृतौ यत्पय आतञ्चनमन्तरेणैव मूर्त दधि भवति तच्च बदरादिफलसंयोगेन परिवहति तक्रवत्परितः क्षरति । तदिदं स्वयंमथितम् । नात्र मृद्भाण्डे पाकः किं त्वाश्वत्थे पात्रे चतुःस्रक्तौ न तु वर्तुले । तच्च पात्रं यया कयाच्छिन्नशाखया न कर्तव्यं किं तु वाय्वाद्यभिघातेन स्वय- मेव पतितया निष्पादनीयम् । कर्णाः खण्डितण्डुलाः । अकर्णा अखण्डिताः। तत्र खण्डितैः पयसि बृहस्पतेश्वरुनिष्पादनीयः । अखण्डितैस्तु मित्र- स्याऽऽज्ये चरुः । स्वयंकृता शास्त्रीयोद्धननादिरहिता । स्वयंदिनं समन्त्रकशा- स्त्रीयच्छेदनमन्तरेणैव खण्डितम् । स्वयंकृत इध्मः । अत्रापि शास्त्रीयसंपाद- नमन्तरेणैव निष्पन्नः ॥ तमिमं विधिमनूध द्वयोर्हविष्पात्रयोः संसर्ग विधत्ते- " मैत्राबार्हस्पत्यं भवति । श्वेतायै श्वेतवत्सायै दुग्धे (७)। बार्हस्पत्ये मैत्रमपि दधाति । ब्रह्म चैवास्मै क्षत्रं च समीची दधाति । अथो ब्रह्मन्नेव क्षत्रं प्रतिष्ठापयति । " [ब्रा० का० १ प्र० ७ अ०३] इति । बार्हस्पत्ये चरुपात्रेऽग्नावधिश्रिते तस्योपरि मैत्रं चरुपात्रमपिदध्यात् । तथा सति बृहस्पतिरूपा ब्राह्मणजातिमित्ररूपा क्षत्रियजातिश्चेत्युभयमस्मै सम्य. क्संपादितं भवति । किं चाऽऽधारभूते ब्राह्मण एवं क्षत्रियजातिमाधेयत्वेन प्रतिष्ठापितवान्भवति ।। पाठक्रमेण पश्चात्माप्तं बार्हस्पत्यप्रचारमपवदितुं विधत्ते- " बार्हस्पत्येन पूर्वेण प्रचरति । मुखत एवास्मै ब्रह्म सश्यति । अथो ब्रह्मन्नेव क्षत्रमन्वारम्भयति । " [ब्रा० का० १ प्र० ७ अ०३] इति ।। स्वयंशब्दानामभिप्रायमाहmamaARA । । MAR १५० ·DIRAO १ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयाणां रनिहविषामभिधानम् ) " स्वयंकृता वेदिर्भवति । स्वयंदिनं बहिः। स्वयंकृत इध्मः । अनभि. जितस्याभिजित्यै । तस्माद्राज्ञामरण्यमभिजितम् । "[ब्रा० का० १ ० ७ अ० ३ इति । यद्देशजातं युद्धप्रयासेन पूर्वमनभिजितं तस्याप्यभिजयः स्वयंकृतादिना भवति । यस्मादेवं तस्माल्लोकेऽपि राज्ञामरण्यं युद्धप्रयासमन्तरेणैवाभि- जितं दृश्यते ॥ दक्षिणां प्रशंसति- " सैव श्वेता श्वेतवत्सा दक्षिणा समृद्ध्यै (८)।" [ब्रा० का १०७ अ०३ ] इति ॥ अत्र विनियोगसंग्रह:- पुरा स्विष्टकृतोऽध्वर्युरयं न इति संजपेत् ॥ १॥" [इति ॥] अथ मीमांसा। दशमाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम् - वेदिः स्वयंकृतेत्यादौ प्र(प्रा)कृतं सर्वमाचरेत् । लुप्ताथै बाध्यतां वाऽऽद्यश्चोदकमापितत्वतः ॥ अपेक्षासत्तियोग्यत्वहानेरुद्धननादिकम् । बाध्यतेऽपेक्षितं सर्व चोदकेनातिदिश्यते ॥ रत्निनामेतानि हवीषि इतिवाक्येन राजसूये रत्निनामकानां देवानां संवन्धीनि कानिचिद्धवींषि दर्शपूर्णमासेष्टिविकृतिरूपाणि विहितानि । ऊर्ध्व मैत्राबार्हस्पत्ये हविषि श्रूयते-“ स्वयंकृता वेदिर्भवति स्वयंदिनं बर्हिः स्वयंकृत इध्मः " इति । इष्टावुद्धन खननपरिलेखनादिभिः क्रियावि- शेषैर्वेदिनिष्पाद्यते । स्फ्येनोत्तमां त्वचमुद्धन्ति, देवस्य सवितुः सव इति खनति, स्फ्येन वदि परिगृह्णातीति तद्विधानात् । यज्ञस्य घोषदसीत्य- स्मिन्ननुवाके प्रोक्तैर्मनै त्रच्छिन्नं बर्हिः संपाद्यते । त्रीपरिधीनित्यादिमन्त्रो- पेताभिः क्रियाभिरिध्मः सिध्यति । विकृतिरूपे तु हविष्युद्धननाद्यपेक्षां वार- यितुं स्वयमित्युक्तम् । यथास्थित एव तु प्रदेशो वेदित्वेन स्वीकर्तव्यः । इध्माबहिषी अपि स्वत एव च्छिन्ने शास्त्रीयच्छेदननिरपेक्षे ग्रहीतव्ये इत्यर्थः । तत्र संशयः । लुप्तार्थमलुप्तार्थ च सर्वमङ्गजात विकृतावनुष्ठेयमुत लुप्ताथ वर्जनी- यमिति । चोदकस्य साधारणत्वात्सर्वमनुष्ठेयमित्याये पक्षे प्राप्ते सिद्धान्तं । १क.घ. ङ.च. 'नप।

·प्रपा०८अनु०१०] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (राजसूयविषयाणां देवसुवां हविषामभिधानम् ) ब्रूमः-अङ्गी हि अङ्गैरुपकृत: फलं साधयति । तथा सत्यङ्गिनोऽङ्गकृत उप- कारे साक्षादपेक्षा, उपकारद्वारा त्वङ्गेषु । प्रत्यासन्नश्वाङ्गिनं प्रत्यङ्गेभ्य उपकारः। योग्यताऽपि साक्षादपेक्षा पूरयितुमुपकारस्यैवास्ति न त्वङ्गानाम् । वेदिनि- ष्पादनलक्षणदृष्टोपकारयुक्तानि प्रकृतावुद्धननाद्यङ्गानि । विकृतौ तु वेद्याः स्वतः सिद्धत्वेन निष्पादनोपकारो लुप्यते। उपकारद्वारोपकारकाणामाकाङ्क्षासंनि- धियोग्यत्वान्युद्धननाद्यङ्गेषु हीयन्ते । तस्मादुद्धननादीनि नानुष्ठेयानि । सोऽयं चोदकमापितस्योद्धननाद्यनुष्ठेयत्वप्रत्ययस्य भ्रान्तित्वनिश्चयो बाध उच्यते । चोदकस्य त्वलुप्तोपकारैरुपकारद्वारेणाऽऽकामासंनिधियोग्यतायुक्तईविरा. सादनाघङ्गैश्चरितार्थता संपद्यते ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥ ९॥ (अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ।) AMRAAD अनय गृहप॑तये पुरोडाशमष्टाकपालं निव- पति कृष्णानां व्रीहीणा५ सोमाय वनस्पतये श्यामाकं चरु५ सवित्रे सत्यप्रेसवाय पुरोडाशं हार्दशकपालमाशूनां ब्रोहीणा५ रुद्राय पशु- पतये गावीधुकं चरुं बृहस्पतये वाचस्पतये नैवारं चरुमिन्द्राय ज्येष्ठाय पुरोडाशमेकांद- शकपालं महावीहीणां मित्रार्य सत्यायाऽऽ- म्बानी चरुं वरुणाय धर्मपतये यवमय चरु५ संविता त्वां प्रसवाना सुवतामनिर्ग्रहपंतीना सोमो वनस्पतीना५ रुद्रः पशूनाम् (१ ) WISE Mahasan ·१९९६ ANSAR 8 0000 M M श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयाणां देवसुवां हविषामाभिधानम् ) बृहस्पतिर्वाचामिन्द्रो ज्येष्ठानां मित्रः सत्यानां वरुणो धर्मपतीनां ये देवा देवमुवः स्थ त इम- मामुष्यायणमनमित्राय सुवध्वं महते क्षत्राय महत आधिपत्याय महते जानराज्यायैष वो भरता राजा सोमोऽस्माकै ब्राह्मणाना राजा प्रति त्यनाम राज्यमंधायि स्वां तनुवं वरुणो अशिश्रेच्छुचैमित्रस्य व्रत्या अभूमामन्महि महत ऋतस्य नाम सर्वे जाता वरुणस्याभू- वन्वि मित्र एवैररांतिमतारीद षुदन्त यज्ञिया ऋतेन व्यु त्रितो जरिमाणं न आनविष्णोः क्रमोऽसि विष्णोः क्रान्तम॑सि विष्णोर्विक्रान्त- मसि (२)॥ पशूनां वाताः पञ्चविश्शतिश्च ।) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टकेऽ- ष्टमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ - (अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः।) ANDED अग्नये । गृहप॑तय इति गृह-पतये। पुरोडाशम् । अष्टाकपालमित्यष्टा-कपालम् । निरिति । वपति । कृष्णानाम् । व्रीहीणाम् । सोमाय । वनस्पतये। श्यामाकम् । चरम् । सवित्रे । सत्यप्रेसवायेति सत्यw ·mas MAIN NAUDA ORD ॥ RAUSHIKAR । mms RAIGADANSRAM MAD प्रपा०८अनु०१०] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (राजसूयविषयाणां देवसुवां हविषामभिधानम् ) प्रसवाय । पुरोडाशम् । द्वादशकपालमिति द्वादश- कपालम् । आशूनाम् । व्रीहीणाम् । रुद्रायं । पशु- पतंय इति पशु-पतये । गावीधुकम् । चरम् । बृहस्पतये । वाचः । पतये । नैवारम् । चरम् । इन्द्राय । ज्येष्ठाय । पुरोडाशम् । एकादशकपालमि- त्येकादश-कपालम् । महावीहीणामिति महा- वीहीणाम् । मित्राय । सत्यार्य । आम्बानाम् । चरुम् । वरुणाय । धर्मपतय इति धर्म-पतये। यव- मयमिति यव-मयम् । चरम् । सविता । वा। प्रसवानामिति प्र-सवानाम् । मुक्ताम् । अग्निः । गृहप॑तीनामिति गृह-पतीनाम् । सोमः । वनस्प- तीनाम् । रुद्रः । पशूनाम् ( १ )। बृहस्पतिः । वाचाम् । इन्द्रः । ज्येष्ठानांम् । मित्रः। सत्यानाम् । वरुणः। धर्मपतीनामिति धर्म-पतीनाम् । ये । देवाः । देवसुव इति देव-मुवः । स्थ । ते । इमम् । आमुष्यायणम् । अनमित्राय । सुवध्वम् । महते। क्षत्रायं । महते । आधिपत्यायेत्याधि-पत्याय । महते । जानराज्यायेति जान-राज्याय। एषः। वः । भरताः । राजा । सोमः। अस्माकम् । ब्राह्मणानाम् । राजा । प्रतीति । त्यत् । नाम । राज्यम् । अधायि । । EDU Mos DHAR ·११९८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयाणां देवसुवां हविषाममिधानम् ) स्वाम् । तनुवम् । वरुणः। अशिश्रेत् । शुचेः । मित्रस्य । व्रत्याः । अभूम । अमन्महि । महतः। ऋतस्य । नाम । सर्वे । वाताः। वरुणस्य । अभू- वन् । वीति । मित्रः। एवैः । अरांतिम् । अतारीत् । अम॑षुदन्त । यज्ञियाः । ऋतेन । वीति । उ।त्रितः। जरिमाणम् । नः । आनट् । विष्णोः। क्रमः । असि । विष्णोः । क्रान्तम् । असि । विष्णोः । विक्रान्तमिति वि-कान्तम् । असि (२)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे प्रथमाष्टके - ष्टमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ ( अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः । ) नवमे रत्निनां हवींष्यभिषेचनीयस्य दीक्षणीया चेत्येतावदुक्तम् । दशमे देवसुवां हवींष्युच्यन्ते । तानि चाभिषेचनीयगतस्याग्नीषोमीयपशुपुरोडाशस्या- नुनिर्वाप्याणि । तथा च बौधायन: सह सोमौ क्रीणात्यभिषेचनीयाय दशपेयाय च सह परिवहत्यर्धं राज्ञः पुरोहितस्य गृहे दशपेयार्थ निदधात्यग्नी- षोमीयस्य पशुपुरोडाशमष्टौ देवसुवां हवींष्यनुनिर्वपति समानं तु स्विष्टक- दिडम्” इति । तान्येतानि हवींषि विधत्ते- अग्नये गृहपतये पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपति कृष्णानां वीहीणार सोमाय वनस्पतये श्या- माकं चरु सवित्रे सत्यप्रसवाय पुरोडाश द्वादशकपालमाशूनां ब्रीहीणा रुद्राय पशुप- तये गावीधुकं चरं बृहस्पतये वाचस्पतये WHUN ·प्रपा०८अनु०१०] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ११९९ (राजसूयविषयाणां देवसुवां हविषामभिधानम् ) नेवारं चरुमिन्द्राय ज्येष्ठाय पुरोडाशमेकादश- कपालं महात्रीहीणां मित्राय सत्यायाऽऽम्बानां चरूं वरुणाय धर्मपतये यवमयं चरम् , इति । गृहपत्यादीन्यग्न्यादिदेवताविशेषणानि । सत्यप्रसवायामोधाभ्यनुज्ञानाय । *पष्टिभिरेव दिनैः पच्यमाना आशुत्रीहयः । स्थूलबीजं महाव्रीहयः । आम्बा धान्यविशेषाः॥ तेष्वेतेषु विधिषु श्रूयमाणा देवताः प्रशंसति- " देवसुवामेतानि हवी षि भवन्ति । एतावन्तो वै देवाना सवाः । त एवास्मै सवान्प्रयच्छन्ति । त एन५ सुवन्ते । अग्निरेवैनं गृहपतीना सुवते । सोमो वनस्पतीनाम् । रुद्रः पशूनाम् । बृहस्पतिर्वाचाम् । इन्द्रो ज्येष्ठानाम् । मित्रः सत्यानाम् (१) । वरुणो धर्मपतीनाम् । एतदेव सर्व भवति ।" [ब्रा० का० १ प्र०७ अ० ४] इति । यान्यग्नये गृहपतय इत्यादिभिरुत्पत्तिविधिभिर्विहितान्यष्टौ हवींषि तान्ये- तानि देवसुवां संबन्धीनि । भाविनी(न्या) संज्ञया यजमानो देवस्तं सुवन्तेऽनु- जानन्तीत्यग्न्यादयो देवसुवः। यावन्तो विधिवाक्येष्वग्न्यादयः श्रूयन्त एता- वन्त एव देवानां मध्ये सवा अभ्यनुज्ञातारः । अतस्त एवाग्न्यादयोऽस्मै यजमानाय सवान्स्वोचितानैश्वर्यविशेषान्मयच्छन्ति । तेऽग्न्यादय एनं यज- मानं सुवन्त ईश्वरो यथा भवति तथाऽभ्यनुजानन्ति । तत्राग्निरेवैनं यजमान- मन्येषां गृहपतीनामीश्वरमनुजानाति । एवमन्यत्रापीश्वरं सुवत इति योज्यम् । सोमो वनस्पतीनां रुद्रः पशूनामित्यनयोर्मध्ये सविता सत्यप्रसवानामित्यध्या- हर्तव्यम् । स्वभृत्यान्प्रत्यैश्वर्यार्थममोघा या अभ्यनुज्ञास्तासामीश्वरं करोती- त्यर्थः । गृहपत्यादीन्धर्मपत्यन्तान्प्रति यत्स्वामित्वमेतदेव लोकेऽपेक्षितं सर्व- मैश्वर्यम् ॥ उक्तानां हविविधीनां संनिधौ सवितेत्यादयो मन्त्रा आम्नाताः । तत्र पुरस्तात्स्विष्टकृतः सविता त्वा प्रसवाना सुक्तामिति ब्रह्मा यजमानस्य हस्तं गृह्णाति" इति । “ DHANDARI पाठस्तु सविता त्या प्रसवाना सुवतामग्निगृहपतीनाथ 'विंशत्याद्याः सदैकत्वे ' इति कोशात्षष्टयैवेति युक्तम् ।

·MAvengersustanuary . । - १२०० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयाणां देवसुवां हविषामभिधानम् ) सोमो वनस्पतीना रुद्रः पशूनां बृहस्प- तिर्वाचामिन्द्रो ज्येष्ठानां मित्रः सत्यानां वरुणो धर्मपतीनां ये देवा देवसुवः स्थ त इममामु- प्यायणमनमित्राय सुवध्वं महते क्षत्राय महत आधिपत्याय महते जानराज्याय , इति । सविता हविविधौ तृतीयो देवः । सोऽत्र प्राधान्यात्प्रथमं निर्दिश्यते । यजमा- नस्य स्वभृत्येषु ऐश्वर्यार्थमनुज्ञाः प्रसवाः। हे यजमान त्वां सविता तेषां प्रसवानां स्वामित्वेन सुवतामभ्यनुजानातु । एवमुत्तरत्र त्वां सुवतामिति पदद्वयानुषङ्गेण योजनीयम् । हे देवा अग्न्यादयो ये यूयं देवसुवो यजमानप्रेरकाः स्थ ते यूयमिमं यजमानमामुष्यायणममुष्य देवदत्तस्य पुत्रममुष्य यज्ञदत्तस्य पौत्रं चानमित्राय शत्रुराहित्यार्थ सुवध्वमभ्यनुजानीध्वम् । किं च । महते क्षत्राया- नुत्तमक्षत्रियकुलाय, महत आधिपत्यायाप्रतिहतनियमनसामर्थ्याय, महते जानराज्याय जनसंबन्धि यद्राज्यं तच्च सागरपर्यन्तभूमिविषयत्वान्महत्सार्व- भौमत्वाय सुवतामित्यर्थः ।। विधत्ते- सविता त्वा प्रसवाना सुवतामिति हस्तं गृह्णाति प्रसूत्यै । " [ ब्रा० का० १५० ७ अ०४] इति ।। मन्त्रगतयोर्मध्यमोत्तमभागयोः स्पष्टार्थतामाशीपरतां च दर्शयति- 'ये देवा देवसुवः स्थेत्याह । यथायजुरेवैतत् । महते क्षत्राय महत आधिपत्याय महते जानराज्यायेत्याह । आशिषमेवैतामाशास्ते।"[ब्रा० का० १ प्र०७ अ० ४ ] इति । एष वो भरता राजा- " अथैनं रत्निभ्य आवेदयत्येष वो भरता राजेति" इति । हे भरता राजन्यवैश्यादयो धनिका एष यजमानो युष्माकं राजा । एनं स्वामिनं यथोचितं सेवध्वमित्यभिप्रायः॥ सोमोऽस्माकं ब्राह्मणानाए राजा- " सोमोऽस्माकं ब्राह्मणाना राजेति ब्रह्मा जपति" इति । सोम उत्तमो देवो राजा न त्वधमो यः क्षत्रिय इत्यर्थः ।। १ ख, घ. ङ. च. त्तमदे। कल्प:- ·. कल्प: Bowme PARANE प्रपा(अनु०१०] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। १२०१ ( राजस्यविषयाणां देवसुवां हविषामभिधानम् ) भरतानामिव ब्राह्मणानामप्ययमेव राजेति प्राप्ति वारयितुं व्याचष्टे- एष वो भरता राजा सोमोऽस्माकं ब्राह्मणाना५ राजेत्याह । तस्मा- सोमराजानो ब्राह्मणाः ।" [ब्रा० का० १ प्र० ७ अ०४] इति । यस्मान्मत्रेण ब्रह्मा स्वकीयं राजानं विभज्य निर्दिष्टवांस्तस्माल्लोकेऽप्यग्नि- टोमादियागेषु सोममेव राजशब्दोपहितैः सोम राजन्नेहवरोहेत्यादिभिर्म- त्रैरुपचरन्ति । " प्रति त्यत्राम राज्यमधायीति वारुणीभ्यां यजमानो मुखं विमृष्टे" इति । पाठस्तु- प्रति त्यन्नाम राज्यमधायि स्वां तनुवं वरुणो अशिश्रेच्छुचेर्मित्रस्य व्रत्या अभूमामन्महि महत ऋतस्य नाम सर्वे व्राता वरुणस्याभू- वन्धि मित्र एवैररातिमतारीदसूषुदन्त यज्ञिया ऋतेन व्यु त्रितो जरिमाणं न आनट् , ऋतस्य नामेत्यन्त आयो मन्त्रः। सर्वे ब्राता इत्यादिदितीयः । त्यद्राज्य महत इत्यादि जानराज्यायेत्यन्तं यत्पूर्वमभिहितं तद्राज्यं नाम नमनीयं यज- मानस्य यथाऽवश्यं भवति तथा प्रत्यधायि वरुणेन प्रतिष्ठापितम् । वरुणः स्वां तनुवमशिश्रेदाश्रितवान् । वरुणो धर्मपतीनामिति मन्त्रेऽभिधानाधर्मपतीन्पुरुषा- न्मति यजमानस्य स्वामित्वमभ्यनुजानती वरुणस्य स्वकीया तनुः । वरुण- शब्देनाग्न्यादयोऽप्युपलक्ष्यन्ते । अत एवाग्न्यादिदेवास्तत्तदनुज्ञात्री स्वस्व- तनुमाश्रितवन्त इति द्रष्टव्यम् । वयमपि शुचेर्मित्रस्यानुज्ञया व्रत्याः कर्मयोग्या अभूम । मित्रः सत्यानामिति मन्त्रेऽभिहितत्वात् । मित्रशब्देनाग्न्यादयोऽप्युप- लक्ष्यन्ते । अत एवाग्न्यादिदेवैरनुज्ञाता वयं महत ऋतस्य प्रौढस्य यज्ञस्य नामामन्महि राजसूयं कर्म कुर्म इति नामधेयं सर्वदा मन्यामहे । किं च । ऋत्विजः सर्वे वरुणस्यानुज्ञया वाताः कर्मयोग्या अभूवन् । मित्रश्चैवैरस्मान्प्रति रक्षकत्वेनाऽऽगमनैररातिं वैरिणं विशेषेणातारीद्वयं यथा वैरिणमतिलङ्घया- मस्तथाऽकरोत् । यज्ञिया ऋत्विज ऋतेन यज्ञेनासूषुदन्त रक्षितवन्तः । त्रिभिर्ब्राह्मणादिभिर्वर्णैर्यागेषु विस्तार्यत इति त्रितोऽग्निः। स नोऽस्माकं आनट्, इति । १ क. घ, ङ. च. यि प्र । २ ख. म् । स च । १५१ ·१२०२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयाणां देवसुवां हविषामाभिधानम् ) जरिमाणं जरया शैथिल्यं व्यु विशेषेणोद्धृत्याऽऽनडायुष्यं व्यापितवान्भवति दीर्घायुष्यं कृतवानित्यर्थः ॥ तदिदं मन्त्रद्वयं पादशो व्याचष्टे- " प्रति त्यनाम राज्यमधायीत्याह (२)। राज्यमेवास्मिन्प्रतिदधाति । स्वां तनुवं वरुणो अशिदित्याह । वरुणसवमेवावरुन्धे । शुचेर्मित्रस्य व्रत्या अभूमेत्याह । शुचिमेवैनं व्रत्यं करोति । अमन्महि महत ऋतस्य नामेत्याह । मनुत एवैनम् । सर्वे व्राता वरुणस्याभूवन्नित्याह । सर्वत्रातमेवैनं करोति । वि मित्र एवैररातिमतारीदित्याह (३)। अरातिमेवैनं तारयति । असूषुदन्त यज्ञिया ऋतेनेत्याह । स्वदयत्येवैनम् । व्यु त्रितो जरिमाणं न आनडित्याह । आयुरेवास्मिन्दधाति ।" [ब्रा० का० [ब्रा० का० १ ० ७ अ० ४ ] इति । वरुणसवं वरुणस्यानुज्ञाम् । एनं राजसूयं मनुत एव पुनः पुनः कर्तुमि- च्छत्येव । सर्वेऽध्वर्युप्रभृतयो व्राता व्रतयोग्या यस्य यजमानस्यासौ सर्वत्रातः। एनं यजमानमराति तारयति वैर्यतिक्रमं कारयत्येव । एनं यज्ञं स्वदयत्येव स्वादू करोत्यविनेन पालयतीत्यर्थः ।। मुखमार्जनं विधत्ते- द्वाभ्यां विमृष्टे । द्विपायजमानः प्रतिष्ठित्यै।" [ब्रा० का० १ ० ७ अ०४] इति ॥ पुरतो निर्वाप्यस्यानुनिर्वाप्यैः सहैव स्विष्टकृदवदानं विधत्ते- " अग्नीषोमीयस्य चैकादशकपालस्य देव सुवां च हविषामग्नये स्विष्टकृते समवद्यति । देवताभिरेवैनमुभयतः परिगृह्णाति ।" [ब्रा० का० १ प्र०७ अ०४] इति । एकत्राग्नीषोमौ देवता, इतरत्राष्टावन्यादिदेवताः। एवमुभयतो देवताभिर्य- ज्ञस्य परिग्रहः ॥ विष्णोः क्रमोऽसीति त्रीन्विष्णुक्रमान्प्राचः कामति" इति । पाठस्तु विष्णोः क्रमोऽसि विष्णोः क्रान्त- मसि विष्णोर्विक्रान्तमसि ॥, इति । वाजपेये रथसमीपगमने व्याख्यातम् ।। विधत्ते- " विष्णुक्रमान्क्रमते । विष्णुरेव भूत्वेमाल्लोकानभिजयति (४)।" [ ब्रा० का० १ ० ७ अ०४ ] इति । । Ghamasan कल्प:- me ·प्रपा०८अनु०१०] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। १२०३ ( राजसूयविषयाणां देवसुवां हविषामभिधानम् ) अत्र विनियोगसंग्रहः- सवितेति स्वामिहस्तं ब्रह्मा गृह्णीत एष वः। रत्निभ्यः स्वामिनं ब्रूयात्सोमेति ब्रह्मणो जपः ॥१॥ प्रतिद्वाभ्यां मुखं स्वामी मार्टि विष्णोस्त्रिभिः क्रमः। दशमे अनुवाकेऽस्मिन्नष्टौ मन्त्रा उदीरिताः॥२॥” इति ॥ अथ मीमांसा। एकादशाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम्- " नानाबीजेषु यागेषु वाग्विसर्गश्च पूर्ववत् । शङ्किते तद्विधौ तस्यांविधित्वेन तु उत्तरम् ।। राजसूये नानाविधवीजयुक्ता यागाः श्रुता:-" अग्नये गृहपतये पुरोडा- शमष्टाकपालं निर्वपति कृष्णानां बीहीणा सोमाय वनस्पतये श्यामा चरुम् इत्यादिना । प्रकृतौ प्रणीताप्रणयनकाले नियमिताया वाचो हवि- कृत आह्वानकाले विसर्गः श्रुतः । स चात्र चोदकप्राप्तः । तत्र प्रथम चरमे वा हविष्कृदाहानकाले वाग्विसर्गो विकल्पित इति प्राप्ते पूर्वपक्षे चरम एवेति राद्धान्तः । अत्रेयं पूर्वपक्षिणोऽधिका शङ्का, न हस्तेन कण्ड्यनं विहितं वाग्वि- सर्गस्तु विहित इति । तत्रेदमुत्तरम्-विहितस्य वानियमनस्यावधित्वेनायं हविष्कृदाह्वानकालीनो वाग्विसर्गोऽनूद्यते, रागप्राप्तत्वान्नासौ विधीयत इति । तस्मात्मासनवद्विसर्गोऽपि चरम एव काले नियम्यते । तत्रैव चतुर्थपादे चिन्तितम्- नानाबीजेषु तन्मात्रः सद्भूयोऽपि वा सकृत् । चिकीपैक्यात्प्रयोगाणां भिन्नत्वान सकृद्भवेत् ।। राजसूये नानाबीजयागेषु सोऽवघातमन्त्रः सकृदेव प्रयोक्तव्यः । कुतः। सर्वावघातविषयायामेकस्यां चिकीर्षायां प्रकृतत्वादिति प्राप्ते ब्रूमः-समन्त्रोऽ- वघातश्वोदकातिदेशेन प्राप्तो बीजेषु प्रयुज्यते । तण्डुलनिष्पत्तौ स कृतार्थः संपन्नः । पुनर्बीजान्तरे तण्डुलनिष्पत्तये समग्रस्यावघातस्य प्रयोक्तव्यत्वाद- सकृन्मत्रपाठः । अवघातप्रसङ्गात्प्रथमे प्रपाठक उदाहृतोऽप्यत्र मन्त्रविषयला- भादनुस्मारितः ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ १ ख. स्यावधि' । २ क. घ. ङ, च. 'त्तमम् । ३ ङ. 'स्याविधि ।

·१२०४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयाणामभिषेकार्थजलविषयमन्त्राणामभिधानम् ) ( अथ प्रथमाष्टकेऽटमप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः ।) अर्थतः स्थापां पतिरसि वृषाऽस्यूमिष- सेनोऽसि ब्रजक्षितः स्थ मरुतामोजः स्थ सूर्य- वर्चसः स्थ सूर्यत्वचसः स्थ मान्दाः स्थ वाशाः स्थ शरीः स्थ विश्वभृतः स्थ जन- भृतः स्थाग्नेस्तैजस्याः स्थापामोषधीना५ रस: स्थापो देवीर्मधुमतीरगृह्णन्यूजैस्वती राजसूर्याय चितांनाः। यानिमित्रावरुणावभ्यर्षिञ्चन्याभि- रिन्द्रमनयनत्यरांतीः । राष्ट्रदाः स्थं राष्ट्र देत स्वाहाँ राष्ट्रदाः स्थं राष्ट्रममुष्मै दत्त (१)॥ ( अत्येकादश च ।) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टकेऽ. ष्टमप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥ - 0582 aure (अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः।) । । PAP अर्थेत इत्यर्थ इतः । स्थ। अपाम् । पतिः । असि । वृषां । असि । ऊर्मिः । वृषसेन इति वृष- सेनः । असि । ब्रजक्षित इति ब्रज-क्षितः । स्थ । मरुताम् । ओजः। स्थ । सूर्यवर्चस इति सूर्य- वर्चसः । स्थ । सूर्यत्वचस इति सूर्य-खचसः । BAR M NO- Hastmas ·. ANA Colates प्रपा०(अनु०११] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । १२०५ ( राजसूयविषयाणामभिषेकार्थजलविषयमन्त्राणामभिधानम् ) स्थ । मान्दाः। स्थ । वाशाः । स्थ। शक्करीः। स्थ । विश्वभृत इति विश्व-भृतः। स्थ। जनभृत इति जन-मृतः । स्थ। अग्नेः । तेजस्याः। स्थ । अपाम् । ओषधीनाम् । रसः । स्थ । अपः । देवीः । मधुमतीरिति मधु-मतीः । अगृह्णन् । ऊजैस्वतीः । राजसूयायेति राज-सूर्याय । चितानाः। याभिः मित्रावरुणाविति मित्रा-वरुणौ। अभ्यषिञ्चनित्य- भि-असिञ्चन् । याभिः। इन्द्रम् । अनयन् । अतीति। अरांतीः। राष्ट्रदा इति राष्ट्र-दाः । स्थ । राष्ट्रम् । दत्त। स्वाहा । राष्ट्रदा इति राष्ट्र-दास्थ । राष्ट्र- म्। अमुष्मै । दत्त (१)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे प्रथमाष्टकेऽ- ष्टमप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥ (अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः ।) दशमे देवसुवां हवींष्युक्तानि । एकादशेऽभिषेकार्थजलविषया मन्त्रा उच्यन्ते। कल्प:-"अपां ग्रहान्गृह्णात्यानी] वायव्यैद्यन्ते षोडश सप्तदश वो ग्रहा गृह्यन्ते तावन्त एव ग्रहा गृह्यन्ते, अर्थेतः स्थति सारस्वतीष्वप्सु हुत्वैतेनैव मत्रेण गृह्णात्येवमुत्तरैर्येन जुहोति तेन गृह्णाति, अपां पतिरिति समुद्रिया: सैन्धवीर्वाऽपो वाऽन्यः पुंनदः स्यात्पुरुषे पशौ वाऽभ्यवेते प्रतीपमन्य ऊर्मियु- ध्यत्यन्वीपमन्यो वृषाऽसीति यः प्रतीपं वृषसेनोऽसीति योऽन्वीपं व्रजक्षित १ ख. घ. ङ. च. वा गृ ।

·१२०६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयाणामभिषेकार्थजलविषयमन्त्राणामभिधानम् ) इति कूप्यानां मरुतामोज इति याः प्रतीपं गच्छन्ति ह्रादुनीनां वा प्रभावरी: स्थेति यो उत्स्यन्दित्वा तत्रैव प्रत्यवसिच्यन्ते परिवाहिणीः स्थेति परिनदीनां सूर्यवर्चस इत्यातपति वाणां सूर्यत्वचस इति यासु रूपाणि परिदृश्यन्ते मान्दा इति स्थावराणां चाशा इति पुष्पाणां शक्करीः स्थेति गोरुल्ल्यानां विश्वभृत इति पयसो जनभृत इति दनोऽग्नेस्तेजस्या इति घृतस्यापामोषधी- ना रस इति मधुनोऽपो देवीमधुमतीरगृह्णन्निति सर्वत्र होमे ग्रहणे चानुष- जति राष्ट्रदाः स्थ राष्ट्र दत्त स्वाहेति होमसंयुक्त राष्ट्रदाः स्थ राष्ट्रममुष्मै दत्तेति ग्रहणसंयुक्ते” इति । सूत्रार्थो मन्त्रव्याख्यान एव स्पष्टी भविष्यति। प्रभावरी: स्थ परिवाहिणी स्थेति मन्त्रद्वयं शाखान्तरगतम् ॥ अत्र मत्रपाठस्तु- अर्थेतः स्थापां पतिरसि वृषाऽस्यूभिषसे- नोऽसि व्रजक्षितः स्थ मरुतामोजः स्थ मूर्य- वर्चसः स्थ सूर्यत्वचसः स्थ मान्दाः स्थ वाशाः स्थ शक्करीः स्थ विश्वभृतः स्थ जनभृतः स्थाने- स्तेजस्याः स्थापामोषधीना रसः स्थापो देवी- मधुमतीरगृह्णन्यूर्जस्वती राजसूयाय चितानाः। याभिर्मित्रावरुणावश्यषिञ्चन्याभिरिन्द्रमनयन- यरातीः । राष्ट्रदाः स्थ राष्ट्र दत्त स्वाहा राष्ट्रदाः स्थ राष्ट्रममुष्मै दत्त ॥, इति ।। हे सारस्वत्य आपो यूयमर्थेतः स्थ, अर्थ प्रयोजनमुद्दिश्य सरस्वत्या नद्याः सकाशाद्यज्ञदेशं यन्ति गच्छन्तीत्यर्थेतः, यूयं तथाविधाः स्थ। समुद्रं कांचिन्नदी पुंनदं वा संबोध्यापां पतिरसीत्युच्यते । त्वदीयं जलं गृह्णामीत्यभिप्रायः । हे प्रतीपं युध्यनूम त्वं वृषाऽसि सेचकोऽसि । हेऽन्वीपं युध्यन्नूम त्वं वृषसेनोऽसि सेचनक्षमा सेना जलराशिरूपा यस्यासौ वृषसेनः । पुरुषे पशौ वा नदीमुत्तरीतुं प्रविष्टे सत्युपरिभागस्थ अमिः प्रवाहस्योर्म्यन्तरेण युध्यति, अधोभागस्थः प्रवाहानुकूलः सहसा गच्छन्नूय॑न्तरेण युध्यति, तदुभयमत्रोक्तम् । हे कृप्या - १ ख. प्रहावं । २ क. प. उ. च. यावदुत्स्य । ३ ख. प्रहाव ।

·प्रपा०(अनु०११] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। १२०७ ( राजसूयविषयाणामभिषेकार्थजलविषयमन्त्राणामभिधानम् ) आपो यूयं व्रजक्षितः स्थ, बजे गोष्टवद्भहीनां निवासयोग्ये कूपस्थाने क्षियन्ति निवसन्तीति व्रजक्षितः । हे प्रतीपगामिन्य आपो यूयं मरुतामोजः स्थ वायूनां बलरूपा भवत । आवर्तादिषु वायुना प्रतिहताः सत्यः प्रतीपं गच्छन्ति । हे आतपयुक्तदृष्टिसंबन्धिन्य आपो यूयं सूर्यवर्चसः स्थ, सूर्यवदर्चस्तेजो यासां ताः सूर्यवर्चसः । हे सूर्यादिप्रतिबिम्बग्राहिण्य आपो यूयं सूर्यत्वचसः स्थ, सूर्यस्य त्वक्शरीरं प्रतिबिम्बरूपेण यासु तिष्ठति ताः सूर्यत्वचसः । हे स्थावरा आपो यूयं मान्दाः स्थ गत्यभावान्मन्दरूपाः स्थ । हे नीहारगता आपो यूयं वाशाः स्थ वश्या भवत । नीहारो हि नदीप्रवाहवन्मनुष्यगतिं न प्रतिवध्नाति ततो वश्यत्वम् । गोर्गर्भवेष्टन उल्वे स्थिता हे आपो यूयं शकरीः स्थ गर्भरक्षणे शक्ता भवत । हे क्षीरगता आपो यूयं विश्वभृतः स्थ, विश्व विभ्रतीति विश्व- भृतः । क्षीरेण हि प्राणिजातं पुष्यते । हे दधिगता आपो यूयं जनभृतः स्थ । पूर्ववद्याख्येयम् । हे घृतद्रवरूपा आपो यूयमग्नेस्तेजस्याः स्थ, ज्वालारूपत्वाद् घृतमग्नेस्तेजस्तेन भवास्तेजस्याः। हे मधुद्रवरूपा आपो यूयमपामोषधीनां रसः स्थ । पुष्परसजन्यत्वादुभयसारत्वं प्रसिद्धम् । राजसूयार्थ चितानाश्चिन्तयन्त ऋत्विजोऽपोऽगृह्णन् । कीदृशीः । देवीर्दीप्यमाना मधुमतीमधुरा ऊर्जस्वती- लमदाः। ता एव पुनर्विशेष्यन्ते-याभिरद्भिर्देवताः पूर्व मित्रावरुणावभ्यषिञ्च. न्पुनरपि याभिरद्भिररातीः शत्रूनतिक्रम्येन्द्रमनयंस्तादृशीरपोऽगृह्णनित्यन्वयः। हे आपो यूयं राष्ट्रप्रदत्वाद्यजमानाय राष्ट्र दत्त स्वाहा तुभ्यमिदं स्वाहुतम् । हे आपो राष्ट्रप्रदत्वादमुष्मै रामयुधिष्ठिरादिवर्मणे राष्ट्र दत्त । अत्रार्थेत्यादिषु पञ्चदशसु मन्त्रेष्वपो देवीरित्य॒गियं शेषत्वेनानुषज्यते । स्वाहाकारान्तो राष्ट्रदा इति मन्त्रो होमकाले शेषत्वेनानुषज्यते । तद्रहितस्तु ग्रहणकाले ॥ विधत्ते- " अर्थेतः स्थेति जुहोति । आहुत्यैवैना निष्क्रीय गृह्णाति । अथो हविष्क- तानामेवाभिघृतानां गृह्णाति ।" [ब्रा० का० १ ० ७ अ० ५] इति । एनाः सरस्वत्यादिनदीगता अपो निष्क्रीय निःशेषेण क्रीत्वा । किं चाऽऽहुत्या हविष्कृता हवीरूपत्वं प्रापिता भवन्ति । आज्यहोमस्याभिधारण- रूपत्वात् ॥ होमादूर्ध्वमनेन मन्त्रेण ग्रहणं विधत्ते- " वहन्तीनां गृह्णाति । एता वा अपार राष्ट्रम् । राष्ट्रमेवास्मै गृह्णाति । अथो श्रियमेवैनमभिवहन्ति ।" [ब्रा० का० १ प्र० ७ अ० ५ ] इति । सरस्वत्यामन्यस्यां वा नद्यां प्रवाहरूपा वहन्त्यस्तासां सकाशाही- ।

·RAM १२०८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयाणामभिषेकार्थजलविषयमन्त्राणामभिधानम् ) यात् । एता एव वहन्त्यः कूल्यारूपेण बहुविधसस्योपकारित्वादपां राष्ट्र- मित्युच्यते । तद्रहणेन यजमानार्थं राष्ट्रं कृतं भवति । किं चैनं यजमानं प्रति श्रियं वहन्ति ॥ स्त्रीलिङ्गपुंलिङ्गस्याभिप्रायं दर्शयति- " अपां पतिरसीत्याह । मिथुनमेवाकः ।" [ब्रा० का० १ ० ७ अ०५] इति ॥ यजमानस्य सस्याभिवृद्धये जलसंपत्तिं प्रदर्शयति- वृषाऽस्यूमिरित्याह (१)। ऊर्मिमन्तमेवैनं करोति ।" [ब्रा०का० १ म० ७ अ०५] इति ॥ स्वाधीनसेनायुक्तत्वं दर्शयति- वृषसेनोऽसीत्याह । सेनामेवास्य सश्यति ।" [ब्रा० का० १०७ अ०५] इति ॥ वैश्यादिप्रजासंपत्तिं दर्शयति- "व्रजक्षितः स्थेत्याह । एता वा अपां विशः। विशमेवास्मै पर्वहति । [ब्रा० का० १ प्र० ७ अ० ५ ] इति । नगरस्थितवैश्यवत्कूपे सर्वदाऽवस्थानाद्वैश्यत्वम् ।। अन्नप्राप्तिं दर्शयति- " मरुतामोजः स्थेत्याह । अन्नं वै मरुतः । अन्नमेवावरुन्धे ।" [ब्रा० का० १ ० ७ अ०५] इति ॥ राष्ट्रस्य वैर्यनभिभवरूपं तेजो दर्शयति- सूर्यवर्चसः स्थेत्याह (२)। राष्ट्रमेव वर्चस्व्यकः।" [ब्रा० का० १ भ० ७ अ०५] इति ॥ सत्यानृतपयुक्तं स्वातत्र्यं दर्शयति- सूर्यत्वचसः स्थेत्याह । सत्यं वा एतत् । यद्वर्षति । अनृतं यदातपति वर्षति । सत्यानृते एवावरुन्धे । [ब्रा० का० १०७ अ०५] इति । आतपरहिताया दृष्टेः प्रभूतत्वेन फलपर्यन्तस्थायित्वादातपयुक्तायास्तद्वैप- रीत्यम् । सर्वत्र सत्यं वक्तुमनृतं वर्जयितुं क्षमत्वं तयोरवरोधः ।। वेदनं प्रशंसति- "नैन सत्यानृते उदिते हि स्तः । य एवं वेद ।" [ब्रा० का० १३० ७ अ०५ ] इति ॥ १ क. घ. ड. च, त्वात्तदः । mamuramma RAIN Nouamam ·MAHILA ymam vaala भपा०८अनु०११] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। १२०९ ( राजसूयविषयाणामभिषेकार्थजलविषयमन्त्राणामभिधानम् ) स्थिरास्वप्सु घर्षणादिकं विखम्भेण कर्तुं शक्यत्वाद्राष्ट्रगतब्राह्मणवर्गस्य ब्रह्मवर्चसं दर्शयति- मान्दाः स्थेत्याह । राष्ट्रमेव ब्रह्मवर्चस्यका (३)।" [ब्रा० का० १ म० ७ अ० ५] इति ॥ नीहारे वश्यत्वस्य दर्शितत्वाद्राष्ट्रस्यापि वश्यत्वं दर्शयति- वाशाः स्थेत्याह । राष्ट्रमेव वश्यकः।" [ब्रा०का०१०७अ०५]इति ।। उल्बगतानामपां पशुसंबन्धात्पशुप्राप्तिं दर्शयति- " शकरीः स्थेत्याह । पशवो वै शकरीः । पभूनेवावरुन्धे । [ब्रा० का० १ प्र० ७ अ०५] इति ॥ क्षीरस्थजलेन क्षीरसंपत्तिं दर्शयति- विश्वभृतः स्थेत्याह । राष्ट्रमेव पयस्व्यकः।" [ब्रा० का० १५०७ अ०५] इति ॥ दध्न इन्द्रियप्रदत्वात्तज्जलेनेन्द्रियसंपत्तिं दर्शयति- जनभृतः स्थेत्याह । राष्ट्रमेवेन्द्रियाव्यकः । [ब्रा० का० १३०७ अ०५] इति ॥ घृतस्य तेजोरूपत्वावेज समृद्धिं दर्शयति- " अग्नस्तेजस्याः स्थेत्याह (४)। राष्ट्रमेव तेजस्व्यकः।" [ब्रा०का०१ प्र० ७ अ०५] इति ॥ अबोषधिरसस्य मधुत्वान्मधुसंपत्ति दर्शयति- अपामोषधीना रसः स्थेत्याह । राष्ट्रमेव मघव्यमकः ।" [ब्रा० का० १ प्र०७ अ०५] इति ।। वहन्तीनां गृह्णातीति नदीमात्रप्रवाहे जलग्रहणं यदुक्तं तस्यानुकल्पत्वं द्योत- यन्मुख्यकल्पं विधत्ते- सारस्वतं ग्रहं गृह्णाति । एषा वा अपां पृष्ठम् । यत्सरस्वती । पृष्ठमेवै- नर समानानां करोति ।" [ब्रा० का० १ प्र० ७ अ०५] इति । सरस्वत्याख्यानदीविशेषादानीयमानः सारस्वतः । अपां पृष्ठं पृष्ठवदुपरि- वर्तिनी प्रशस्तेत्यर्थः । पृष्ठमेव करोत्युत्कृष्टमेव करोतीत्यर्थः ॥ शाखान्तरगतेनैकेन मत्रेण सह षोडशसंख्यां विधत्ते- " षोडशभिहाति । षोडशकलो वै पुरुषः । यावानेव पुरुषः । तस्मिन्वीर्य दधाति ।" [ ब्रा० का. १ प्र० ७ अ०५] इति । mau awa १५२ ·wwmaIA श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयाणामभिषेकार्थजलसंस्कारमन्त्राणामभिधानम् ) षोडशसंख्याकाः कला अवयवा यस्येति षोडशकलः । एकादशेन्द्रियैः पञ्चभूतैश्चोत्पादितत्वाच्छरीरस्य षोडशकलत्वम् । अर्थेत इत्यादीनां षोडशमन्त्राणां होमशेषत्वं ग्रहणशेषत्वं च पूर्व विहि- तम्, अर्थेतः स्थेति जुहोति वहन्तीनां गृह्णातीत्यभिधानात्तत्रोभयत्रावस्थितां षोडशसंख्यां समस्य प्रशंसति- " षोडशभिर्जुहोति षोडशभिङ्गाति । द्वात्रि शत्संपद्यन्ते । द्वात्रिश- दक्षराऽनुष्टुक् । वागनुष्टुप्सर्वाणि छन्दारसि । वाचैवैनर सर्वेभिश्छन्दोभिर- भिषिञ्चति ( ५ )।" [ब्रा० का० १ प्र० ७ अ० ५ ] इति । अनुष्टुप्छन्दसोऽक्षरसंघातगामित्वाद्वाग्रूपत्वम् । अनुष्टुभो वा इमानि जायन्त इति तापनीये सर्वजगद्धेतुत्वाभिधानात्सर्वच्छन्दोरूपत्वम् ॥ अत्र विनियोगसंग्रहः- " सारस्वतीजलेऽर्थेति होमः सामुद्रिके त्वपाम् । वृषाऽसीति प्रतीपोर्मावन्वीपोौं पुनर्वृष ॥ १॥ वज कूप्यासु मरुतां वायुप्रतिहतास्वथ । सूर्यश्वाऽऽ(वाऽs)तपदृष्टासु सूर्य बिम्बयुतासु च ॥ २ ॥ मान्दाः स्थिरासु वाशाः स्थ नीहारस्थासु शकरीः। गवोल्वस्थासु विश्वति क्षीरगासु जनेति तु ॥ ३ ॥ दधिगासु घृतस्थासु त्वग्नेर्मधुगतासु तु । अपामपः सर्वशेष ऋगेषा राष्ट्रदा इति । स्वाहान्तो होमगोऽन्यस्तु ग्रहणे दश पञ्च च ॥ ४॥” इति ।। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वे- दीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥ ANIMALIN Fa ( अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमनपाठके द्वादशोऽनुवाकः ।) RAN NARIA देवारापः सं मधुमतीमधुमतीभिः सृज्यध्वं महि वर्चः क्षत्रियाय वन्वाना अनाधृष्टाः सीद- तोर्जस्वतीमहि वर्चः क्षत्रियाय दधतीरनिभृष्ट- .. WIMMH ·१२११ Palam - AS प्रपा०८अनु०१२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ( राजसूयविषयाणामभिषेकार्थजलसंस्कारमन्त्राणामभिधानम् ) मसि वाचो बन्धुस्तपोजाः सोमस्य दात्रमसि शुक्रा व शुक्रेणोत्पुनामि चन्द्राश्चन्द्रेणामृता अमृतेन स्वाहा राजसूर्याय चितानाः । सध- मादौ युम्निनीरूज एता अनिभृष्टा अपस्युवो वसानः । पस्यांसु चक्रे वरुणः सधस्थमपा शिशुः (१) मातृतमास्वन्तः । क्षत्रस्योल्ब. मसि क्षत्रस्य योनिरस्याविन्नो अग्निर्गृहपतिरा- विन इन्द्रो वृद्धश्रवा आविनः पूषा विश्ववेदा आविनौ मित्रावरुणावृतावृधावाविने द्यावा- पृथिवी धृतव्रते आविना देव्यदितिर्विश्वरूप्या- विनोऽयमसावामुष्यायोऽस्यां विश्यस्मिन्राष्ट्र महते क्षत्राय महत आधिपत्याय महते जानराज्यायैष वो भरता राजा सोमोऽस्माक ब्राह्मणाना राजेन्द्रस्य (२) वज्रोऽसि वात्र- घ्नस्त्वयाऽयं वृत्रं वंध्याच्छत्रुबार्धनाः स्थ पात मा प्रत्यञ्च पात मा तिर्यञ्चमन्वञ्च मा पात दिग्भ्यो मां पात विश्वाभ्यो मा नाष्ट्राभ्यः पात हिरण्यवर्णावृषस विरोकेऽयःस्थूणावु- दितो सूर्यस्याऽऽ रोहतं वरुण मित्र गर्ने तत- श्वक्षाथामदिति दिति च (३)॥ RAMA MAP GANING plana AND ·DREASON ways १२१२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयाणामभिषेकार्थजलसंस्कारमन्त्राणामभिधानम् ) ( शिशुरिन्द्रस्यैकचत्वारि शञ्च ।) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टकेऽ- ष्टमप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२ ॥ ( अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः ।) State INOD - ASHOMAS Pos देवी । आपः । समिति । मधुमतीरिति मधु- मतीः। मधुमतीभिरिति मधु-मतीभिः । मृज्यध्वम् । महि । वर्चः । क्षत्रियाय । वन्वानाः । अनाधृष्टा इत्यना-धृष्टाः । सीदत । ऊर्जस्वतीः। महि । वर्चः । क्षत्रियाय । दर्धतीः । अनिभृष्टमित्यनि- भृष्टम् । असि । वाचः । बन्धुः। तपोजा इति तपः- जाः । सोमस्य । दात्रम् । असि । शुक्राः । वः । शुक्रेणं । उदिति । पुनामि । चन्द्राः । चन्द्रेण । अमृताः । अमृतैन । स्वाहा । राजसूयायेति राज- सूर्याय । चितानाः । सधमाद् इति सध-मादः । झुम्निनीः । ऊर्जः । एताः । अनिभृष्टा इयनि- भृष्टाः । अपस्युवः । वसांनः । पस्यांसु । चक्रे । वरुणः । सधस्थमिति सध-स्थम् । अपाम् । शिशः (१)। मातृतमास्विति मातृ-तमासु अन्तः । क्षत्रस्य । उल्बम् । असि । क्षत्रस्य । योनिः। MARINA - Rel ·१२१३ HD SHAN tos askeaam GAUR M SHAD प्रपा०८अनु०१२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ( राजसूयविषयाणामभिषेकार्थजलसंस्कारमन्त्राणामभिधानम् ) असि । आविनः । अग्निः । गृहपतिरिति गृह पतिः । आविनः । इन्द्रः । वृद्धश्रवा इति वृद्ध- श्रवाः । आविनः । पूषा । विश्ववेदा इति विश्व- वेदाः । आवित्रौ । मित्रावरुणाविति मित्रा-वरुणौ। ऋतावृधावित्यृत-वृधौ । आविने इति । द्यावापृ- थिवी इति द्यावा-पृथिवी । धृतव्रते इति धृत- व्रते । आविना । देवी । अदितिः। विश्वरूपीति विश्व-रूपी । आवित्रः । अयम् । असौ । आमु- घ्यायणः । अस्याम् । विशि । अस्मिन् । राष्ट्रे । महते । क्षत्राय । महते । आधिपत्यायेत्याधि-प- त्याय । महते । जानराज्यायेति जान-राज्याय । एषः । वः । भरताः । राजा । सोमः । अस्माकम् । ब्राह्मणानाम् । राजा । इन्द्रस्य (२)। वज्रः । असि । वात्रघ्न इति वात्र-वः । त्वया । अयम् । त्रम् । वध्यात् । शत्रुबाधना इति शत्रु-बाधनाः। स्थ । पात । मा । प्रत्यञ्चम् । पात । मा । तिर्य- चम् । अन्वञ्चम् । मा । पात । दिग्भ्य इति दिक्- भ्यः । मा। पात । विश्वाभ्यः । मा। नाष्ट्राभ्यः । पात । हिरण्यवर्णाविति हिरण्य-वर्णी । उषसाम् । विरोक इति वि-रोके । अयःस्थूणावित्ययः- SS tantan MANO BUSINDI SOLAND ·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (राजसूयविषयाणामभिषेकार्थजलसंस्कारमन्त्राणामभिधानम् ) स्थूणो । उदितावित्युत्-इतौ । सूर्यस्य । एति । रोहतम् । वरुण । मित्र । गतम् । ततः । चक्षाथाम् । अदितिम् । दितिम् । च (३)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे प्रथमाष्टकेऽ- टमप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२ ॥ - HAR ( अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः ।) NAGAR - एकादशेऽभिषेकजलमत्रा उक्ताः। द्वादशे तज्जलसंस्कारमत्रा उच्यन्ते । देवीराप इति वैतसे सते ग्रहान्समवनीय" इति । अप्सु जातो वृक्षविशेषो वेतसस्तेन निर्मितं द्रोणकलशसदृशं पात्रं सतं तस्मिन्सते वायव्यैर्ग्रहीतास्ता अपोऽवनयेत् । पाठस्तु- देवीरापः सं मधुमतीमधुमतीभिः सृज्यध्वं महि वर्चः क्षत्रियाय वन्वानाः, इति । हे आपो देव्यो नानापात्रेषु गृहीता यूयं क्षत्रियाय राज्ञे महि वक़ वन्वाना महत्तेजः संपादयन्त्यः परस्परं संसृज्यध्वम् । कीदृश्यः कीदृशीभिः सह, मधु- मतीमधुरा मधुमतीभिर्मधुराभिः सह ।। मन्त्रसामर्थ्येन परस्परं संसर्गः संपद्यत इति दर्शयति- देवीरापः सं मधुमतीमधुमतीभिः सृज्यध्वामित्याह । ब्रह्मणैवैनाः समृ- जति ।" [ब्रा० का० १ ० ७ अ०६] इति ।। अनाधृष्टाः सीदतेत्यन्तरा होतुधिष्ण्यं ब्राह्मणाच्छंसिनश्च सादयित्वा" इति । पाठस्तु अनाधृष्टाः सीदतोर्जस्वतीमहि वर्चः क्षत्रियाय दधतीः, इति । हे आपोऽनाधृष्टाः केनाप्यतिरस्कृता ऊर्जस्वतीः सारस्वत्यः सीदत तिष्ठत । किं कुर्वत्यः । राज्ञे महद्वों दधत्यः ॥ HINDI RAMMAR ·GaSNA वै प्रपा०८अनु०१२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ( राजसूयविषयाणामभिषेकार्थजलसंस्कारमन्त्राणामभिधानम् ) मत्रसामर्थ्येनैवाऽऽसामुपवेशनमपि संपद्यत इत्याह- अनाधृष्टाः सीदतेत्याह । ब्रह्मणैवैनाः सादयति।" [ब्रा० का० १ म० ७ अ०६] इति ।। विधत्ते- अन्तरा होतुश्च धिष्णियं ब्राह्मणाच्छसिनश्च सादयति । आग्नेयो होता । ऐन्द्रो ब्राह्मणाच्छसी । तेजसा चैवेन्द्रियेण चोभयतो राष्ट्रं परि- गृह्णाति ।"[ब्रा० का० १ ० ७ अ० ६ इति । प्र वो देवायाग्नय इत्याद्याग्नेयशस्त्रपाठाद्धोताऽऽग्नेयः । इन्द्र त्वा वृषभं वयमित्यायैन्द्रशस्त्रपाठाद्राह्मणाच्छंसिन ऐन्द्रत्वम् ।। कल्प:-" अनिभृष्टमसीति तस्मिशतमानं हिरण्यमवधाय" इति । पाठस्तु- अनिभृष्टमसि वाचो बन्धुस्त- पोजाः सोमस्य दात्रमसि, इति । हे हिरण्य त्वमनिभृष्टमसि यवादिवह्निसंयोगेऽपि नितरां भृष्टं नासि न भवसि । किं च, वाचो बन्धुरसि । हिरण्यवत्तया हि राजामात्यादीनां वाक्सर्वैराद्रियते । तपोजा असि संतापवतोऽग्नेर्जातोऽसि हिरण्यस्याग्निरेत- स्त्वात् । तथा चाऽऽधानप्रकरणेऽग्निं प्रकृत्य श्रूयते-" तस्य रेतः परापतत् । तद्धिरण्यमभवत् " इति । सोमस्य दात्रमसि सोमस्य क्रयार्थ त्वं दत्तमसि, " हिरण्येन क्रीणाति" इति श्रुतेः ।। शुक्रा वः भुक्रेणोत्पुनामीति तेनोत्पूय" इति । पाठस्तु- शुक्रा वः शक्रेणोत्पुनामि चन्द्राश्चन्द्रेणामृता अमृतेन स्वाहा राजसूयाय चितानाः ।, इति । हे आपः शुक्रा वो दीप्तिमतीयुष्माञ्शुक्रेण दीप्तिमता हिरण्येनोत्पुनामि । कीदृशीः कीदृशेन, चन्द्राश्चन्द्रेण । उभयोरालादकत्वं प्रसिद्धम् । अमृता अमृतेन । स्वादुत्वादापोऽमृताः । प्रियवाद्धिरण्यममृतम् । पुनरपि कीदृशीः, स्वाहाकारसंपादितहोमयुक्ताय राजसूयाय चितानाः संपादिताः॥ विधत्ते- कल्पः Haide masthi ·INE HIND १२१६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयाणामभिषेकार्थजलसंस्कारमन्त्राणामभिधानम् ) " हिरण्येनोत्पुनाति । आहुत्यै हि पवित्राभ्यामुत्पुनन्ति व्यावृत्त्यै(१) । " [ब्रा० का० १ ० ७ अ०६] इति । पात्रे स्थापितं हिरण्यं दर्भेण दीर्घसूत्रेण वा प्राथ्य तत्सूत्रं हस्ताभ्यां धृत्वोत्पुनीयात् । आज्यं त्वाहुत्यर्थं पवित्राभ्यामेवोत्पूयते । आपस्त्वभिषे. कार्था इत्याज्याब्यावृत्त्यर्थं हिरण्येनोत्पवनम् ।। हिरण्यपरिमाणं विधत्ते- " शतमानं भवति । शतायुः पुरुषः शतेन्द्रियः । आयुष्येवेन्द्रिये प्रति- तिष्ठति । " [ ब्रा० का० १ प्र० ७ अ०६] इति । वाजपेये यूपावरोहणप्रसङ्गे वाक्यमेतद्व्याख्यातम् ।। मन्त्रद्वयभागानामर्थो लोकसिद्ध इति दर्शयति- “ अनिभृष्टमसीत्याह । अनिभृष्ट ह्येतत् । वाचो वन्धुरित्याह । वाचो ह्येष बन्धुः । तपोजा इत्याह । तपोजा ह्येतत् । सोमस्य दात्रमसीत्याह (२) सोमस्य ह्येतदात्रम् । शुक्रा वः शुक्रणोत्पुनामीत्याह । शुक्रा ह्यापः । शुक्र हिरण्यम् । चन्द्राश्चन्द्रेणेत्याह । चन्द्रा ह्यापः। चन्द्र हिरण्यम् । अमृता अमृतेनेत्याह । अमृता ह्यापः । अमृत हिरण्यम् (३)। स्वाहा राजसूया- येत्याह । राजसूयाय ह्येना उत्पुनाति । " [ब्रा० का०१७०७ अ० ६] इति । राजसूयाय राजसूयान्तर्गतराजाभिषेकाय ।। सधमादो द्युम्निनीरिति चतुर्पदपात्रेषु व्यानयति पालाश औदुम्बर आश्वत्थे नैयग्रोधे च इति । पाठस्तु- सधमादो द्युमिनीरूज एता अनिभृष्टा अप- स्युवो वसानः । पस्यासु चक्रे वरुणः सधस्थमपा शिशुर्मातृतमास्वन्तः।, इति । वरुणः पस्त्यासु गृहस्थानीयास्वपसु अन्तर्मध्ये सधस्थं चक्रे ताभिरद्भिः सह स्थितिं कृतवान् । कीदृशीषु पस्त्यासु, मातृतमासु । अतिशयेन मातरो मातृतमा अतिस्नेहयुक्ता मातरो हि पुत्रं पालयन्ति प्रियं तद्वत्पालयित्र्य इत्यर्थः । कीदृशो वरुणः। अपां शिशुः, मातृस्थानीयानामपां पुत्रस्थानीयः । किं कुर्वन्, वसान एता अपो वस्त्रवदाच्छादयन् । कीदृशीरपः, सधमादः स्वान्त- स्थितेन वरुणेन सहकस्सिन्देशे स्थित्वा तं वरुणं मादयित्रीहर्षयित्रीः, घुम्नि- । कल्प:- RADING ·sama कल्पः- प्रपा०८अनु०१२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। १२१७ (राजसूयविषाणामभिषेकार्थजलसंस्कारमन्त्राणामभिधानम् ) नीर्दीप्तिमतीर्धनवतीर्वा, ऊों बलहेतुभूताः, अनिभृष्टा यवादिवद्भर्जना- योग्याः, अपस्युवः कर्माणीच्छन्तीः ॥ विधत्ते- सधमादो धुम्निनीरूज एता इति वारुण्यर्चा गृह्णाति । वरुणसवमेवाव- रुन्धे।" [ब्रा० का० १ ० ७ अ०६] इति । वरुणसवं वरुणानुज्ञानम् ॥ ऋच एकत्वं प्रशंसति- एकया गृह्णाति । एकधैव यजमाने वीर्य दधाति । [ ब्रा० का०१ प्र० ७ अ०६] इति ॥ क्षत्रस्योल्बमसि क्षत्रस्य योनिरसि- क्षत्रस्योल्बमसीति तार्य यजमानः परिधत्ते, क्षत्रस्य योनिर- सीति पाण्डुरमुष्णीषं द्वितीयं श्वेतं पाण्डुरमित्याचक्षते" इति । तार्य घृताक्तं वस्त्रम् । वाजपेये व्याख्यातौ मन्त्रौ ।। विधत्ते- क्षत्रस्योल्वमसि क्षत्रस्य योनिरसीति ताप्य चोष्णीषं च प्रयच्छति सयोनित्वाय ।" [ब्रा० का० १ ३०७ अ०६] इति । यजमानो राजत्वात्क्षत्रियः । तार्योष्णीषयोरपि क्षत्रसंबन्धित्वे सयो- नित्वं समानजातित्वं भवति ।। विधत्ते- एकशतेन दर्भपुजीलैः पश्यति । शतायुर्वं पुरुषः शतवीर्यः । आत्मैक- शतः (४)। यावानेव पुरुषः । तस्मिन्वीर्य दधाति । [ब्रा० का०१ प्र० ७ अ०६] इति । बहुभिर्दर्भनाडीभिर्युक्तमेकं काण्डं दर्भपुञ्जीलं, तादृशैरेकाधिकशतसंख्या- कैर्यजमानं शोधयेत् । शतवीर्यः शतेन्द्रिय आत्मा यजमानजीवः शताधिकामे- कत्वसंख्यां पूरयति ॥ द्रव्यत्रयभक्षणं क्रमेण विधत्ते- दध्याशयति । इन्द्रियमेवावरुन्धे । उदुम्बरमाशयति । अन्नाद्यस्याव- रुद्ध्यै । शष्पाण्याशयति । सुरावलिमेवैनं करोति ।" [ ब्रा० का० १ ०७ अ०६] इति । १ ख. घ. ङ, च. पाण्डर । २ ख. च. पाण्डर'। । .

·१२१८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- राजसूयविषयाणामभिषेकार्थजलसंस्कारमन्त्राणामभिधानम् ) दन इन्द्रियमियत्वात्तेनेन्द्रियावरोधः । उदुम्बरफलस्य मधुरत्वान्मृदुत्वा- चात्तुं योग्यत्वम् । शष्पाणि बालतृणानि व्रीहियवाङ्घराणीत्यर्थः । तेषां सुराजनकत्वात्सुरात्वम् । सा च सुरा बलिः पूजा यस्य सोऽयं यजमानः सुराबलिः॥ कल्प:-"आविन्नो अग्निरित्याविदो यजमानं वाचयन्वहिरुदानीय"इति। आविद आवित्संज्ञका मन्त्राः सप्त । उदानीयाऽऽग्नीध्रीयादहिनिःसार्य । पाठस्तु- आविन्नो अग्निहपतिराविन इन्द्रो वृद्धश्रवा आविन्नः पूषा विश्ववेदा आविनौ मित्राव- रुणावृतावृधावाविन्ने द्यावापृथिवी धृतवते आविना देव्यदितिर्विश्वरूप्याविन्नोऽयमसावा. मुष्यायणोऽस्यां विश्यस्मिन्त्राष्ट्रे महते क्षत्राय महत आधिपत्याय महते जानराज्याय, इति । अग्निरिदानी गृहपतिराविन्नोऽनेन कर्मणा गृहपतित्वं लब्धवान् । इन्द्रः प्रवृद्धकीर्ति लब्धवान् । पूषा विज्ञानं लब्धवान् । मित्रावरुणो सत्यवचन द्धिं लब्धवन्तौ । द्यावापृथिव्यौ नियमेन सर्वस्वव्यापाररूपं व्रतधारणं लब्धवत्यौ । अदितिर्देवमाता च सर्वदेवशरीरयुक्तत्वं लब्धवती, देवतारूपान्वहुपुत्रानुत्पा- दयतीत्यर्थः । अयं पुरतो वर्तमानोऽसौ नरसिंहवर्माऽऽमुष्यायणोऽमुप्य राजे- न्द्रवर्मणः पुत्रः पौत्रो वा । तादृशो यजमानोऽस्यां प्रजायामस्मिन्त्राष्ट्रे महयः क्षत्रत्वादिपूर्वव्याख्यातगुणेभ्यः पर्याप्तः सन्नाविन्नस्तान्गुणाल्लँब्धवानित्यर्थः ।। एष वो भरता राजा सोमोऽ- स्माकं ब्राह्मणाना राजा- एष वो भरता राजेत्युक्त्वा " इति । पूर्ववदनेन मत्रेण यजमानं रत्निभ्यः प्रदाय " सोमोऽस्माकं ब्राह्मणाना राजा" इति ब्रह्मा जपतीत्यर्थः ॥ विधत्ते- आविद एता भवन्ति । आविदमेवैनं गमयन्ति ( ५)।"[ब्रा०का०१ प्र० ७ अ०६] इति । कल्पः ·- । andwa ब्रा० का०प्र०७ प्रपा०८अनु०१२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ( राजसूयविषयाणामभिषेकार्थजलसंस्कारमन्त्राणामभिधानम् ) एता आविन्न इत्याद्या आवित्संज्ञका मत्रवाचो वाचनीया भवन्तीत्यर्थः । तेनैनं यजमानमाविदं गृहपतित्वादिलाभ प्रापयन्तीत्यर्थः ।। आद्यमन्त्रचतुष्टयपाठं प्रशंसति- " अग्निरेवैनं गार्हपत्येनावति । इन्द्र इन्द्रियेण । पूषा पशुभिः । मित्राव- रुणौ प्राणापानाभ्याम् । " [ ब्रा० का० १ ० ७ अ० ६ ] इति । गाईपत्यं गृहपतित्वम् । इन्द्रियेणावतीत्यनुवर्तते ।। पञ्चममन्त्रं प्रशंसति- इन्द्रो वृत्राय वज्रमुदयच्छत् । स दिवमलिखत् । सोऽयम्णः पन्था अभवत् । स आविन्ने द्यावापृथिवी धृतव्रते इति द्यावापृथिवी उपाधावत् । स आभ्यामेव प्रसूत इन्द्रो वृत्राय वज्रं प्राहरत् । आविन्ने द्यावापृथिवी धृतव्रते इति यदाह (६)। आभ्यामेव प्रसूतो यजमानो वजं भ्रातृव्याय प्रहरति । इन्द्रेणोद्यतस्य वज्रस्य तीक्ष्णतया धुलोके रेखा संपन्ना । सा च सूर्यस्य मार्गोऽभवत् । तदानीं द्यौरुत्पाटनेन क्षुब्धा यदा वज्रप्रहारायानुज्ञां दत्तवती तदा स इन्द्रोऽनेन मत्रेण द्यावापृथिव्यौ सेवित्वा ताभ्यामनुज्ञातो वृत्राय वज्रं प्राहरत् । एवं यजमानोऽप्यनेन मन्त्रेण वैरिणे वज्र प्रहरति ।। षष्ठमन्त्रं प्रशंसति- आविन्ना देव्यदितिर्विश्वरूपीत्याह । इयं वै देव्यदितिविश्वरूपी । अस्यामेव प्रतितिष्ठति । " [ब्रा० का० १ ० ७ अ०६] इति । भूमिरेव कांचिन्मूर्ति धृत्वा देवमाताऽदितिरित्युच्यते ।। सप्तममत्रस्य पूर्वभागं प्रशंसति- " आविन्नोऽयमसावामुष्यायणोऽस्यां विश्यस्मित्राष्ट्र इत्याह । विशैवै- न५ राष्ट्रेण समर्धयति । [ब्रा० का० १ प्र० ७ अ०६] इति । विशा करपदायिन्या प्रजया राष्ट्रेण सर्वसस्ययुक्तेन भूमिविशेषेण च यज- मानं समर्धयत्येव ॥ तस्य मन्त्रस्योत्तरभागमुत्तरौ च मन्त्री पूर्ववयाचष्टे- महते क्षत्राय महत आधिपत्याय महते जानराज्यायेत्याह । आशिषमे. वैतामाशास्ते । एष वो भरता राजा सोमोऽस्माकं ब्राह्मणाना राजेत्याह । तस्मात्सोमराजानो ब्राह्मणाः (७)।" ब्रा० का० १५०७ अ०६] इति।। कल्प:-" इन्द्रस्य वज्रोऽसि वात्रन्न इति धनुर्यजमानाय प्रयच्छति" इति । Homenue ·१२२० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे-- ( राजसूयविषयाणामभिषेकार्थजलसंस्कारमन्त्राणामभिधानम् ) पाठस्तु- इन्द्रस्य वज्रोऽसि वात्रघ्नस्त्व- याऽयं वृत्रं वध्यात् इति । हे धनुस्त्वमिन्द्रस्य वज्रवत्पहारसाधनमसि । अतस्त्वयाऽयं यजमानो , वैरिणं वध्यात् ॥ Momema RANI विधत्ते-- इन्द्रस्य वज्रोऽसि वान इति धनुः प्रयच्छति विजित्यै ।" [ब्रा० का० १ ० ७ अ०६] इति ॥ शत्रुबाधनाः स्थ- कल्प: शत्रुवाश्नाः स्थेति त्रीवाणावतः" इति। बाणा शल्यं तद्युक्ताग्रानित्यर्थः । त्रीनिघून्प्रयच्छतीति शेषः । हे इषवो यूयं पात्रणां बाधका भवथ ॥ विधत्ते- शत्रुवाधनाः स्थेतीपून् । शत्रूनेवास्य बाधन्ते । [ब्रा० का० १० ७ अ०६] इति । प्रयच्छतीत्यनुवर्तते ॥ पात मा प्रत्यञ्चमिति प्रदीयमानाननुमन्त्रयते” इति । पाठस्तु- पात मा प्रत्यञ्चं पात मा तिर्यञ्च- मन्वञ्च मा पात दिग्भ्यो मा पात विश्वाभ्यो मा नाष्ट्राभ्यः पात, इति । यदा वैरी पुरतः स्थित्वा बाणं मुञ्चति तदानीमयं विध्यमानो बाणस्य प्रत्यङ्मुखो भवति । पार्श्वयोः स्थित्वा बाणमोक्षणेऽयं तिर्यग्भवति । पृष्ठतः स्थित्वा बाणमोक्षणे पलायमानोऽयमन्वग्भवति । हे मदीया बाणाः प्रत्यगा- दिरूपं मां पात परकीयेभ्यो यथोक्तप्रकारेण मा प्रत्यागच्छन्यो बाणेभ्यो रक्षत । युद्धकुशला हि स्वकीयैर्वाणः परकीयानपसारयन्ति खण्डयन्ति वा । अतो मद्धस्तेऽवस्थिता हे बाणाः सर्वाभ्यो दिग्भ्यो मां पात । न केवलं पर- कीयवाणेभ्य एव रक्षणं किं तु विश्वाभ्यः सर्वाभ्यो नाष्ट्राभ्यो नाशहेतुभ्यः शत्रुकृतपीडाभ्यो मां पात ॥

·ThaturtvNIHnt. " MINIROM RAMANsas- प्रपा०८अनु०१२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । १२२१ ( राजसूयविषयाणामभिषेकार्थजलसंस्कारमन्त्राणामभिधानम् ) मन्त्रस्य पूर्वभागं व्याचष्टे- पात मा प्रत्यञ्चं पात मा तिर्यश्चमन्वञ्च मा पातेत्याह । तिस्रो वै शरव्याः । प्रतीची तिरश्यनूची । ताभ्य एवैनं पान्ति । " [ ब्रा० का० १ प्र०७ अ०६ ] इति । शरव्या हिंसिकाः परकीयहेतयस्ताश्च पूर्वोक्तरीत्या प्रत्यगादिरूपाः ।। मध्यमभागं व्याचष्टे- "दिग्भ्यो मा पातेत्याह । दिग्भ्य एवैनं पान्ति।" [ब्रा० का० १५० ७ अ०६] इति । दूरदेशवर्तिनीषु दिक्षु स्थिताः संधिविग्रहकारिमनुष्यमुखेन(ण) वैरिणो भीषयन्ति । ताभ्यो दूरदेशवर्तिनीभ्यो दिग्भ्य एनं यजमानं हस्तस्था वाणा: पान्त्येव ॥ तृतीयभागं व्याचष्टे- विश्वाभ्यो मा नाष्ट्राभ्यः पातेत्याह । अपरिमितादेवैनं पान्ति । "[ब्रा० का० १ ० ७ अ०६] इति । अपरिमिताबहुविधाद्ग्रामापहारादिरूपाद्वाधात् ।। कल्प:-"हिरण्यवर्णावित्युद्यतावभिपञ्चयते " इति । बेद्धसुद्यतौ धनुर्वाणयुक्तौ यजमानहस्तौ । पाठस्तु- हिरण्यवर्णावुषसां विरोकेऽयःस्थूणावुदिती सूर्यस्याऽऽ रोहतं वरुण मित्र गर्ने ततश्चक्षाथामदिति दिति च॥, इति ॥ हे वरुण शत्रुनिवारक वामहस्त, हे मित्र शत्रुमारक दक्षिणहस्त युवां गर्त- मारोहतं, वेद्धमुद्यतो धनुर्वाणयुक्तौ यजमानहस्तौ रथस्योपरिभागं गतसदृश- मारोहतं परकीयबाणेभ्यो रक्षतम् । परितश्चर्मफलकादिभिराच्छादिते सति रथस्योपरिभागो गर्तसदृशो भवति । आरोहणं कदा कर्तव्यमित्युच्यते- उपसां विरोके सूर्यस्योदिती प्रतिदिनं यान्युषांसि सूर्योदयापूर्वभावीनि तेपां संबन्धिनि विशिष्ट आलोके प्रवर्तमाने सति यः सूर्यस्योदयस्तस्मिन्नुत्पन्ने सति । कीदृशौ बाहू । हिरण्यवर्णों सुवर्णखचितकवचप्रतिमोकेन हिरण्यवद्भा- १ ख. स्थित्वा । २ क. घ. इ. च. "मोचके ISIS ·ट्या १२२२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयदिग्व्यास्थापनमन्त्राणामभिधानम् ) समानौ । अयःस्थूणौ लोहस्तम्भवदत्यन्तदृढौ । ततो रथारोहणादूर्ध्वमदितिम- खण्डितां स्वसेनां दिति खण्डितां परसेनां च चक्षाथां क्रमेणानुग्रहनिग्रहदृष्ट समीक्षेथाम् ॥ विधत्ते- हिरण्यवर्णावुषसां विरोक इति त्रिष्टुभा बाहू उगृह्णाति । इन्द्रियं वै वीर्यं त्रिष्टुक् । इन्द्रियमेव वीर्यमुपरिष्टादात्मन्धत्ते (८)।" [ब्रा० का० १ म० ७ अ०६] इति । उद्रहणमुद्यतयोरभिमन्त्रणम् । बौधायनपक्षे तु यथाब्राह्मणं वाहूद्यमनार्थ एव मन्त्रः । इन्द्रियं वीर्यं हस्तपादादिगतसामर्थ्य, तत्सामर्थ्यप्रदत्वात्रिष्टुप्छन्द- सस्तद्रूपत्वम् ॥ अत्र विनियोगसंग्रहः- देवीति वैतसे पात्रे सर्वा अपि नयेदपः। अनेति सादयेन्मध्ये होतुब्रह्माख्यधिष्ण्ययोः ॥ १ ॥ अनिभृष्टेति तास्वन्तः शतस्वर्णं विनिक्षिपेत् । स्वर्णेनोत्पवनं शुक्राः पात्रेषु व्यानयेत्सध ॥२॥ क्षत्रेति धारयेत्स्वामी तार्योष्णीषद्वयं क्रमात् । स्वामिनं वाचयेदाविसप्तमन्त्रान्विनिर्गतौ ॥ ३ ॥ एष व स्वामिनं दद्यात्सोमोऽस्मा ब्रह्मणो जपः। इन्द्र दद्यात्स्वामिनोऽन्यो धनुः शविति वाणकान् ॥ ४ ॥ पातेषून्मन्त्रयेत्स्वामी हिर वाहू तथोद्यतौ । अनुवाके द्वादशेऽस्मिन्मन्त्रा विंशतिरीरिताः॥५॥” इति ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वे- दीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२ ॥ (अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः ।) समिधमा तिष्ठ गायत्री त्वा छन्दसामवतु MAMAN How Namasur HaviRMITHMA १ ख. 'वित्सप्त।

·१२२३ - an oolme Mid- प्रपा०८अनु०१३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ( राजसूयविषयदिग्व्यास्थापनमन्त्राणाममिधानम् ) विकृत्स्तोमो रथंतर सामाग्निर्देवता ब्रह्म द्रवि- णमुग्रामा तिष्ठ त्रिष्टुप्त्वा छन्दसामवतु पञ्चदशः स्तोमो बृहत्सामेन्द्रों देवता क्षत्रं द्रविणं विरा- जमा तिष्ठ जगती वा छन्दसामवतु सप्तदशः स्तोमो वैरूप साम मरुतो देवता विद्रवि- णमुदीचीमा तिष्ठानुष्टुप्त्वा ( १ ) छन्दसा- मवत्वेकविश्शः स्तोमो वैराज साम मित्रा- वरुणौ देवता बलं द्रविणमूर्धामा तिष्ठ पङ्क्तिस्त्वा छन्दसामवतु त्रिणवत्रयस्त्रिशो स्तोमा शाक्कररैवते सामनी बृहस्पतिर्देवता व) द्रविणमीदृचान्याहङ्चैतादृचं प्रतिह- चं मितश्च संमितश्च सभेराः । शुक्रज्योतिश्च चित्रज्योतिश्च सत्यज्योतिश्च ज्योतिष्माश्च सत्यश्चतपाश्च (२) अत्यहाः । अग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहा सवित्रे स्वाहा सर- स्वत्यै स्वाहां पूष्णे स्वाहा बृहस्पतये स्वाहे- न्द्राय स्वाहा घोषाय स्वाहा श्लोकाय स्वाहाऽ- श्शाय स्वाहा भगाय स्वाहा क्षेत्रस्य पतये स्वाहां पृथिव्यै स्वाहाऽन्तरिक्षाय स्वाही दिवे स्वाहा सूर्याय स्वाहां चन्द्रमसे स्वाहा नक्ष- MINI RARIA HABAR ww ·wimwwwse AMIRE १२२४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता [१प्रथमकाण्डे- (राजसूयविषयदिग्व्यास्थापनमन्त्राणामाभिधानम् ) त्रेभ्यः स्वाहाऽन्यः स्वाहोपंधीभ्यः स्वाहा वनस्पतिभ्यः स्वाहाँ चराचरेभ्यः स्वाहा परि- प्लवेभ्यः स्वाहां सरीसृपेभ्यः स्वाहा (३)॥ ( अनुष्टुप्त्वतपाश्च सरीसृपेभ्यः स्वाहा । ) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टकेऽ- ष्टमप्रपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः ॥ १३ ॥ USA ( अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः ।) GAAND समिधमिति सम्-इधम् । एति । तिष्ठ । गायत्री । त्वा । छन्दसाम् । अवतु । विदिति त्रि-वृत् । स्तोमः । रथंतरमिति रथं–तरम् । साम । आग्निः । देवता । ब्रह्म । द्रविणम् । उग्राम एति । तिष्ठ । त्रिष्टुप् । खा । छन्दसाम् । अवतु । पञ्चदश इति पञ्च-दशः । स्तोमः बृहत् । साम। इन्द्रः । देवतां । क्षत्रम् । द्रविणम् । विराजमिति वि-राजम् । एति । तिष्ठ । जगती । त्वा । छन्द- साम् । अवतु । सप्तदश इति सप्त-दशः। स्तोमः। वैरूपम् । साम । मरुतः । देवता । विट् । द्रवि- णम् । उदीचीम् । एति । तिष्ठ । अनुष्टुबियनु- स्तुप् । त्वा (१)। छन्दसाम् । अवतु । एकविश्श इत्यैक-विश्शः । स्तोमः । वैराजम् । साम । मित्रा- Rainyone । मेलalee - ·desiving IMRANI RAND amaya NDROIN AAR MERA 000 Smart JAN MANDID प्रपा०८अनु०१३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ( राजसूयविषयदिग्व्यास्थापनमन्त्राणामभिधानम् ) वरुणाविति मित्रा -वरुणौ देवता । बलम् । द्रवि- णम् । ऊर्धाम् । एति । तिष्ठ । पङ्क्तिः । त्वा । छन्दसाम् । अवतु । त्रिणवत्रयस्त्रिश्शाविति त्रिणव- त्रयस्त्रिशौ। स्तोमौ । शाक्कररैवते इति शाक्कर-रेवते । सामनी इति। बृहस्पतिः। देवता । वर्चः । द्रविणम् । ईदृङ् । च । अन्याहङ । च । एतादृङ् । च । प्रति- दृङिति प्रति-दृङ। च । मितः । च । संमित इति सं-मितः । च । सभेरा इति स-भराः । शुक्रज्यो- तिरिति शुक्र-ज्योतिः । च । चित्रज्योतिरित चित्र-ज्योतिः । च । सत्यज्योतिरिति सत्य- ज्योतिः । च । ज्योतिष्मान् । च । सत्यः । च । ऋतपा इत्यृत-पाः। च (२)। अत्यहा इत्य- ति-अश्हाः । अग्नये । स्वाहा । सोमाय । स्वाहा । सवित्रे । स्वाहा । सरस्वत्यै । स्वाहा । पूष्णे । स्वाहा । बृहस्पतये । स्वाहा । इन्द्राय । स्वाहा । घोषांय । स्वाहा । श्लोकाय स्वाहा अश्शाय। स्वाहा । अगाय । स्वाहा । क्षेत्रस्य । पतये । स्वाहा । पृथिव्यै । स्वाहा । अन्तरिक्षाय । स्वाहा । दिवे । स्वाहा । सूर्याय । स्वाहा । चन्द्रमसे । स्वाहा। नक्षत्रेभ्यः । स्वाहा । अभ्ध इत्यंत-भ्यः। स्वाहा। Satarba 40 im M HAMMAR MEANING Mana ·these ma १२२६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयदिग्व्यास्थापनमन्त्राणामभिधानम् ) ओषधीभ्य इयोषधि-भ्यः । स्वाहा । वनस्पतिभ्य इति वनस्पति-भ्यः। स्वाहा । चराचरेभ्यः । स्वाहा। परिप्लवेभ्य इति परि-प्लवेभ्यः । स्वाहा । सरीसृ- पेभ्यः। स्वाहा (३)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे प्रथमाष्टके - टमप्रपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः ॥ १३ ॥ Misa ONAR pan (अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठक त्रयोदशोऽनुवाकः ।) Normal द्वादशेऽभिषेकार्थजलसंस्कारादिमत्रा उक्ताः। त्रयोदशे दिग्व्यास्थापनमना उच्यन्ते । ॥ अथैनं पञ्चभिर्दिशो व्यास्थापयत्ति समिधमा तिष्ठति मनसा चानु प्रक्रामति" इति । व्यास्थापयति विविधदिगभिमुखत्वेन विजयाय प्रस्थापयतीत्यर्थः। तत्र प्रथममत्रपाठस्तु- समिधमा तिष्ठ गायत्री वा छन्दसामवतु त्रि- स्तोमो रथंतर सामाग्निर्देवता ब्रह्म द्रविणम्, इति । समिध्यतेऽस्यामादित्य इति समित्माची दिक्तां दिशमातिष्ठाऽऽक्रम्य तिष्ठ । तथा स्थितं त्वां छन्दसां मध्ये गायत्री रक्षतु । स्तोमानां मध्ये त्रि- स्तोमो रक्षतु । साम्नां मध्ये रथंतरं साम रक्षतु । देवानां मध्येऽग्निर्देवो रक्षतु । ब्रह्म ब्राह्मणस्त्वदीयं द्रविणं धनं रक्षतु । त्रिवृत्स्तोमस्य स्वरूप सामब्राह्मणे समान्नातम्- "तिसृभ्यो हिं करोति स प्रथमया तिसभ्यो हिं करोति स मध्यमया तिसृभ्यो हिं करोति स उत्तमयोद्यती त्रिवृतो विष्टुतिः " इति । अयमर्थः-उपास्मै गायतेत्यादीनि तृवात्मकानि त्रीणि सूक्तानि सन्ति । तेषु तिसभ्य ऋग्भ्यो हिं करोति गायेत् । काभिस्तिसृभिः । प्रथमया त्रिष्वपि सूक्तेषु या प्रथमा तया स उद्गाता गायेत् । तथा सति तिसृभिर्गीतं भवति । सोऽयं प्रथमः पर्यायः । द्वितीये सूक्तत्रयगतया मध्यमया गायेत् । तृतीये ·इति । प्रपा०८अनु०१३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। १२२७ ( राजसूयविषयदिग्व्यास्थापनमन्त्राणामभिधानम् ) पर्याये सूक्तत्रयगतयोत्तमया गायेत् । अनेन प्रकारेण त्रिवृत्स्तोमसंबन्धिनी विशिष्टा स्तुतिः संपद्यते । सेयं स्तुतिरुद्यतीनाम्नाऽभिधीयत इति । अभि त्वा शूर नोनुम इत्यस्यामृच्युत्पन्नं साम रथंतरम् ।। द्वितीयमत्रपाठस्तु- उग्रामा तिष्ठ त्रिष्टुप्त्वा छन्दसामवतु पञ्चदशः स्तोमो बृहत्सामेन्द्रो देवता क्षत्र द्रविणम् पूर्वन्यायेन योजनीयम् । पापिनां शिक्षकेण यमेनाधिष्ठितत्वादक्षिणा दिगुग्रा। पञ्चदशस्तोम एवमानात:-" पञ्चभ्यो हिं करोति स तिसृभिः स एकया स एकया पञ्चभ्यो हिं करोति स एकया स तिसृभिः स एकया पञ्चभ्यो हिं करोति स एकया स एकया स तिसृभिः पञ्चपश्चिनी पञ्चदशस्य विष्टुतिः" इति । पूर्वोक्तत्रिवृत्स्तोम एक एव सूक्तत्रयनिष्पाद्यः । अन्ये तु स्तोमा एकैकेनैव तृचात्मकेन सूक्तेन निष्पाद्यन्ते । तत्रायं क्रमः । प्रथमपर्याय आवृत्तिः पञ्च- भिक्रम्भिर्गायेत् । तद्यथा-प्रथमामृचं त्रिर्गायेत् । इतरे द्वे सकृत्सकृद्गायेत् । द्वितीयपर्याये मध्यमां त्रिर्गायेत् । तृतीयपर्याय उत्तमां त्रिर्गायेत् । सेयं पञ्चद- शस्तोमस्य संबन्धिनी विष्टुतिरिति । तस्याः पञ्चपश्चिनीति नाम । स्वामिद्धि हवामह इत्येतस्यामृच्युत्पन्न साम बृहत् ।। तृतीयमत्रपाठस्तु- विराजमा तिष्ठ जगती खा छन्द- सामवतु सप्तदशः स्तोमो वैरूप साम मरुतो देवता विद्रविणम् , इति । जलाधिपेन वरुणेन पालिता सती सम्यक्फलितः सस्यैर्विशेषेण राजत इति विराट् प्रतीची दिक् । सप्तदशस्तोम एवमानातः-" पञ्चभ्यो हिं करोति स तिसृभिः स एकया स एकया पञ्चभ्यो हिं करोति स एकया स तिमभिः स एकया सप्तभ्यो हिं करोति स एकया स तिसृभिः स तिसृभिरिति दश- संप्ता सप्तदशस्य विष्टुतिः " इति । * सर्वपुस्तकेषु इतिशब्दो वर्तते । परंतु अनुपयुक्त इति ज्ञेयम् । Daman । १ क.च. सप्त स।

·RANE MAHA १२२८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयदिव्यास्थापनमत्राणामाभिधानम् ) प्रथमपर्याये प्रथमामृचं त्रिर्गायेत् । द्वितीयपर्याये मध्यमां त्रिर्गायेत् । तृती- यपर्याय मध्यमामुत्तमां च त्रिर्गायेत् । सेयं सप्तदशस्तोमसंबन्धिनी विष्टुतिर्दश- समेत्यभिधीयते । यद्याव इन्द्रेत्यस्यामृच्युत्पन्नं साम वैरूपम् ।। चतुर्थमत्रपाठस्तु- उदीचीमा तिष्ठानुष्टुप्त्वा छन्दसाम- वत्वेकविशः स्तोमो वैराज साम मित्रावरुणो देवता बलं द्रविणम्, इति । एकविंशस्तोम एवमानात:--" सप्तभ्यो हिं करोति स तिसृभिः स तिसृभिः स एकया सप्तभ्यो हिं करोति स एकया स तिहाभिः स तिभिः सप्तभ्यो हिं करोति स तिसृभिः स एकया स तिसृभिः सप्तसप्तिन्येकविंशस्य विष्टुतिः" इति । प्रथमपर्याय उत्तमा सकृद्गायेत् । द्वितीयपर्याये प्रथमा, तृतीयपर्याये मध्यमां सकृद्रायेत् । सेयमेकविंशस्तोमसंवन्धिनी विष्टुतिरिति सप्तसप्लिनीत्यभिधीयत इत्यर्थः । पिया सोममिन्द्र मन्दतु त्वेत्यस्यामृच्युत्पन्नं साम वैराजम् ।। पञ्चममत्रपाठस्तु- ऊर्धामा तिष्ठ पङ्क्तिस्त्वा छन्दसामवतु त्रिणवत्रयस्त्रिशौ स्तोमो सामनी बृहस्पतिर्देवता वर्ची द्रविणम्, इति । त्रिणवस्तोम एवमानात:--" नवभ्यो हिं करोति स तिहाभिः स पञ्चभिः स एकया नवभ्यो हिं करोति स एकया स तिसृभिः स पञ्चभिनवभ्यो हिं करोति स पञ्चभिः स एकया स तिमृभिर्वत्रो वै त्रिणवः" इति । प्रथमपर्याये प्रथमां त्रिर्गायेत् । मध्यमां पञ्चकृत्वो गायेत् । उत्तमा सकृ- गायेत् । द्वितीयपर्याये प्रथमा सकृद्रायेत् । मध्यमां त्रिर्गायेत् । उत्तमां पञ्च- कृत्वो गायेत् । तृतीयपर्याये प्रथमां पञ्चकृत्वो गायेत् । मध्यमां सदायेत् । उत्तमां त्रिर्गायेत् । सोऽयं त्रिरावृत्तनवसंख्योपेतत्वात्रिणवनामको वज्रसमानः। त्रयस्त्रिंशस्तोम एवमान्नात:-" एकादशभ्यो हिं करोति म तिमृभिः स सप्तभिः स एकयैकादशभ्यो हिं करोति स एकया स तिभिः म सप्तभि- रेकादशभ्यो हिं करोति स सप्तभिः स एकया स तिसभिरन्तो वै त्रयस्त्रिंशः" इति । शाकररैवते ·प्रपा ०८अनु०१३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। १२२९ ( राजसूयविषयदिग्व्यास्थापनमन्त्राणामभिधानम्) प्रथमपर्याये प्रथमां त्रिर्गायेत् । मध्यमां सप्तकृत्वः । उत्तमा सकृत् । द्विती- यपर्याये प्रथमां सद्वितीयां विस्तृतीयां सप्तकृत्वः । तृतीयपर्याये प्रथमा सप्तकृत्वो द्वितीयां सकृत्तृतीयां त्रिरिति । सोऽयं त्रयस्त्रिंशः स्तोमानामन्तः । यत्तु वाजपेय उजित्यनुवाके त्रयोदशस्तोमश्चतुर्दशस्तोम इत्यादिकमानातं तत्सर्वमुन्नेयस्तोमाभिप्रायेणेति द्रष्टव्यम् । उन्नयनप्रकारस्तु सामसूत्रे द्रष्टव्यः । प्रो ष्वस्मै पुरोरथमित्यस्यामृच्युत्पन्नं साम शाकरम् । रेवतीनः सधमाद इत्यस्यामृच्युत्पन्नं साम रैवतम् । त्रिषु मन्त्रेषु ब्राह्मणक्षत्रियवैश्या द्रव्यरक्षका उक्ताः । चतुर्थे शारीरबलस्य तद्रक्षकत्वम् । पञ्चमे वर्चस: प्रख्यातशूरनामकृ- तस्य तेजसो धनरक्षकत्वम् ॥ विधत्ते- "दिशो व्यास्थापयति । दिशामभिजित्यै। [ब्रा० का० १५०७ अ०७] इति ॥ यजमानं दिक्षु प्रस्थापितवतोऽध्वर्योर्मानसमनुक्रमणं विधातुं प्रस्तौति-- यदनु प्रक्रामेत् । अभि दिशो जयेत् । उत्तु मायेत् । " [ब्रा० का० १ प्र० ७ अ०७] इति । यद्यध्वर्युर्यजमानमनु पादेन प्रक्रामेदिशामभिजयो भवेतिक तून्मायेद्बुद्धि- भ्रमं मामुयात् ॥ विधत्ते- मनसाऽनु प्रक्रामति । अभि दिशो जयति । नोन्माद्यति । [ब्रा० का० १ प्र० ७ अ०७] इति । प्रक्रमणस्य कृतत्वादिग्विजयः। पादेन तदकरणादुन्मादाभावः ।। समिदादीनि दिशां नामानि प्रशंसति- " समिधमा तिष्ठेत्याह । तेज एवावरुन्धे (१) । उग्रामा तिष्ठेत्याह । इन्द्रियमेवावरुन्धे । विराजमा तिष्ठत्याह । अन्नाद्यमेवावरुन्धे । उदीचीमा तिष्ठेत्याह । पशूनेवावरुन्धे । ऊर्धामा तिष्ठेत्याह । सुवर्गमेव लोकमभिज- यति । "[ब्रा० का० १ प्र० ७ अ०७] इति । समिच्छब्दस्य दीप्तिप्रतिपादकतया तेजःप्राप्तिः । उग्रशब्द इन्द्रियबलोपे- तत्वमाचष्ट इतीन्द्रियप्राप्तिः । अन्नं वै विराडितिश्रुत्यनुसारेणान्नमाप्तिः । यहि पशुमाप्रीतमुदञ्चं नयन्ति इति पशोरुत्तरदिक्संबन्धश्रवणात्पशु. प्राप्तिः । स्वर्गलोकस्योर्ध्वभाषित्वादभिजयः ।। PINIONAME ·Sap waang NamaASEONI ' १२३० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयदिग्व्यास्थापनमन्त्राणामभिधानम् ) विहितं मानसमनुक्रमणं प्रशंसति- अनूज्जिहीते । सुवर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै (२)।" [ब्रा० का० १ प्र० ७ अ०७] इति ॥ कल्प:-" मारुतमेकविशतिकपालं निर्वपति वैश्वदेवीमामिक्षां तस्यार- ण्येऽनुवाक्यतृतीयैर्गणैः कपालान्युपदधाति-ईदृङ्चान्याङ्चेत्येताभ्यां मध्येऽ. रण्येऽनुवाक्येन " इति । पाठस्तु- ईदृङ्चान्याहङ्चैतादृङ्च प्रतिङ्च मितश्च संमितश्च सभराः । शुक्रज्योतिश्च चित्र- ज्योतिश्च सत्यज्योतिश्च ज्योतिष्मा५श्च सत्यश्चतपाश्चात्यहाः इति । ईडित्यादीनि मरुद्विशेषाणां नामधेयानि । तद्रूपेण भावितत्वात्कपा- लानामपि तन्नाम । हे प्रथमकपाल त्वमीहङ्चासि एतमामकमेवासि । एवम- न्यत्रापि योज्यम् ॥ विधत्ते- मारुत एष भवति । अन्नं वै मरुतः । अन्नमेवावरुन्धे।" [ब्रा० का० १० ७ अ०७] इति । एष पुरोडाश इत्यर्थः॥ तस्मिन्गुणं विधत्ते- एकविशतिकपालो भवति प्रतिष्ठित्यै ।" [ब्रा० का० १ प्र० ७ अ०७] इति । एकविंशः स्तोमानां प्रतिष्ठेत्युक्तत्वात्प्रतिष्ठाहेतुत्वम् ।। कपालोपधानमत्राणां शेषं पूरयितुं विधत्ते- " योऽरण्येऽनुवाक्यो गणः । तं मध्यत उपदधाति । ग्राम्यैरेव पशुभिरा- रण्यान्पशून्परिगृह्णाति । तस्माद्राम्यैः पशुभिरारण्याः पशवः परिगृहीताः। [ ब्रा० का० १ प्र० ७ अ०७] इति । अत्राऽऽन्नात ईदृचेत्यादिः सप्तसंख्यायुक्त एको गणः । शुक्रज्योतिश्चे- त्यादिः सप्तसंख्यायुक्तोऽपरो गणः । तयोर्गणयोर्मध्ये गणान्तरं प्रक्षेपणीयम् । अरण्ये गत्वाऽध्येतव्यो योऽनुवाकस्तस्मिन्ननुवाके स गण आम्नातः । तथा हि-"धुनिश्च ध्वान्तश्च ध्वनश्च ध्वनयश्च । निलिम्पश्च विलिम्पश्च विक्षिपः" ·प्रपा०८अनु०१३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। १२३१ (राजसूयविषयदिग्व्यास्थापनमन्त्राणामभिधानम् ) इति । एतस्य गणस्य मध्यत उपधाने सत्युभयतोऽवस्थितैयाम्यैः पशुभिः परि- तोऽववध्याऽऽरण्यान्पशून्गृह्णाति । यस्मादत्रारण्यगणो मध्ये प्रक्षिप्तस्तस्माल्लो. केऽप्यरण्यवासिनो हरिणादय आनीयमानाः पलायनं वारयितुं ग्रामे परि- चयवद्भिहरिणादिभिरुभयत एकपाशेन बद्ध्वा परिगृहीता भवन्ति ।। " अग्नये स्वाहेति षट्पार्थानि पुरस्तादभिषेकस्य जुहोति " इति । इन्द्राय स्वाहेति षट्पार्थान्युपरिष्टादभिषेकस्य जुहोति" इति च । " पृथिव्यै स्वाहेति षड्भूतानामवेष्टीः" इति च । अयः स्वाहेति षड्भ- तानामवेष्टीः" इति च। एतस्मिन्नवेष्टिविनियोगेऽप्यभिषेकात्पूर्व पदकमेकं तत ऊर्ध्वमपरं षट्क- मिति द्रष्टव्यम् ।। कल्प: Mata अग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहा सवित्रे स्वाहा सरस्वत्यै स्वाहा पूष्णे स्वाहा बृहस्पतये स्वाहेन्द्राय स्वाहा घोषाय स्वाहा श्लोकाय स्वाहाऽशाय स्वाहा भगाय स्वाहा क्षेत्रस्य पतये स्वाहा पृथिव्यै स्वाहाऽन्तरिक्षाय स्वाहा दिवे स्वाहा सूर्याय स्वाहा चन्द्रमसे स्वाहा नक्षत्रेभ्यः स्वाहाऽन्यः स्वाहौषधीभ्यः स्वाहा वनस्पतिभ्यःस्वाहा चराचरेभ्यः स्वाहा परिप्लवेभ्यः स्वाहा सरीसृपेभ्यः स्वाहा॥, इति ।। अत्र चतुर्थ्यन्तैरुक्ताः सर्वे देवताविशेषा द्रष्टव्याः ॥ तत्र पार्थानि विधातुं प्रस्तौति- "पृथिवैन्यः । अभ्यषिच्यत (३)। स राष्ट्र नाभवत् । स एतानि पार्था- न्यपश्यत् । तान्यजुहोत् । तै. स राष्ट्रमभवत् ।" [ब्रा० का० १ प्र० ७ अ०७] इति । वेनस्य पुत्रः पृथिनामा कश्चिद्राजा राजसूये पार्थहोम विनैवाभ्यषिच्यत । ततः स राष्ट्रं न प्रामोत् । अतो राष्ट्रप्राप्तये पार्थसंज्ञकान्यग्नये स्वाहेत्यादीनि मनवाक्यान्य (ण्य) पश्यत् । तैर्दुत्वा राष्ट्र प्रामोत् ।। meanma ।

·Maane १२३२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे-- ( राजसूयविषयदिग्व्यास्थापनमन्त्राणामाभिधानम् ) विधत्ते- " यत्पार्थानि जुहोति । राष्ट्रमेव भवति ।" [ब्रा० का० १ १०७ अ०७] इति । भवत्येव प्रामोत्येव ॥ षष्ठसप्तममन्त्री प्रशंसति- " बार्हस्पत्यं पूर्वेषामुत्तमं भवति । ऐन्द्रमुत्तरेषां प्रथमम् । ब्रह्म चैवास्मै क्षत्रं च समीची दधाति । अथो ब्रह्मन्नेव क्षत्रं प्रतिष्ठापयति (४)।" [ब्रा० का० १ प्र० ७ अ०७] इति । बृहस्पतये स्वाहेत्येतन्मन्त्रवाक्यं पूर्वेषां षण्णां मन्त्राणां चरमम् । इन्द्राय स्वाहेत्येतद्वाक्यमुत्तरेषां षण्णां प्रथमम् । तथा सति बृहस्पतेरिन्द्रस्य च ब्राह्म- णक्षत्रियाभिमानिदेवत्वादस्मै यजमानाय तजातिद्वयं समीची दधाति परस्प- रस्नेहयुक्तं करोतीत्यर्थः । किं च तयोर्मत्रयोः पूर्वोत्तरभावेन ब्राह्मणे क्षत्रिय प्रतिष्ठापयति ब्राह्मणानुकूलं करोतीत्यर्थः ।। विधत्ते- घट्पुरस्तादभिषेकस्य जुहोति । पडुपरिष्टात् । द्वादश संपद्यन्ते । द्वादश मासाः संवत्सरः। संवत्सरः खलु वै देवानां पूः । देवानामेव पुरं मध्यतो व्यवसर्पति । तस्य न कुतश्चनोपाव्याधो भवति । [ब्रा० का० १ प्र०७ अ०७] इति । वसन्ते वसन्ते देवैः सोमस्य पीयमानत्वाद्भोगस्थानत्वेन संवत्सरो देवानां पुरमिव भवति । यथा पुरे पण्यवीथी व्यवस्थिताभ्यामुभयतो वाटिकाभ्यां युक्ता भवति तस्यां गच्छन्पुरुषश्चोरैरविद्धो भवति तद्वत्पार्थयोः षट्कयो- मध्येऽभिषेकाय यजमानो देवपुरमध्ये प्रविशति तस्य कुतोऽप्यन्यस्मादायो न भवति ॥ विधत्ते "भूतानामवेष्टीर्जुहोति । अत्रात्र वै मृत्युर्जायते । यत्र यत्रैव मृत्युर्जायते तत एवैनमवयजते । तस्माद्राजसूयेनेजानः सर्वमायुरेति । सर्वे ह्यस्य मृत्यवोऽ- वेष्टाः । तस्माद्राजसूयेनेजानो नाभिचरितवै । प्रत्यगेनमभिचारः स्तृणुते (५)। " [ब्रा० का० १ प्र० ७ अ०७] इति । भूतानां यक्षराक्षसपिशाचादीनां मृत्युहेतूनामवयजनस्य विनाशस्य हेतव ।

·प्रपा० (अनु०१४] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ( राजसूयविषयाभिषेकाभिधानम् ) आहुतयः, पृथिव्यै स्वाहेत्यादिद्वादशमत्रसाध्या आहुतयो भूतानामवेष्टयस्ता जुहुयात् । अत्रात्र संध्याकाले मध्यरात्रे निर्जनदेश उच्छिष्टदेशे बाल्याव- स्थायां च भूतोपद्रवरूपो मृत्युरुत्पद्यते । अनेन तु होमेन तत एव देशात्का. लादवस्थाविशेषाच्चैनं मृत्युमवयजते नाशयति । यस्मान्मृत्यु शितस्तस्माद्रा- जसूयेनेष्टवतो यजमानस्यापमृत्युपरिहारेण कृत्स्नायुःप्राप्तिर्भवति । यस्माद्वैरि- भिरापादितो भूतायुपद्रवो राजसूययाजिनं न प्रामोति तस्मादयं नाभिचरितवै नाभिचरणीयः । स च परैः कृतोऽभिचारः प्रत्यकर्तुरेवाभिमुखो भूत्वा तमेन. मभिचारकर्तारं स्तृणुते हिनस्ति ।। अत्र विनियोगसंग्रहः- "दिशो व्यास्थापयेद्भुपमध्वर्युः समिपञ्चभिः । मारुतस्य कपालानि दध्यादीचतुर्दश ॥ १ ॥ अनाभिषेकतः पूर्व षट्पार्थान्युत्तराणि षट् । पृथिषदद्वयं तद्वत्स्युर्भूतानामवेष्टयः॥ त्रयोदशेऽनुवाकेऽस्मिस्त्रित्ववारिंशदीरिताः ॥२॥” इति ।। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहितामाप्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः ॥ १३ ॥ HANDRA ( अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः ।) सोमस्य विषिरसि तवैव मे विषिभूया- दमृतमसि मृत्योर्मी पाहि दिद्योन्मा पाद्यर्वेष्टा दन्दशूका निरस्तं नमुचेः शिरः । सोमो राजा वरुणो देवा धर्मसुवश्व ये । ते ते वाच सुवन्तां ते ते प्राण५ मुंवन्तां ते ते चक्षुः सुवन्तां ते ते श्रोत्र सुवन्ता५ सोमस्य त्वा द्युम्नेनाभि पिञ्चाम्यग्नेः (१) तेजसा सूर्यस्य ·Haude ARMIND १२३४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता [१प्रथमकाण्डे- ( राजन्यविषयाभिषेकाभिधानम् ) वर्चसेन्द्रस्येन्द्रियेण मित्रावरुणयोर्वीयेग मरु- तामोजसा क्षत्राणां क्षत्रपतिरस्यति दिवसपाहि समावन्नधरागुदीचीरहि बुध्धियमर्नु संच. रन्तीस्ताः पर्वतस्य वृषभस्य पृष्ठे नावश्चरन्ति स्वसिर्च इयानाः । रुद्र यत्ते क्रयी परं नाम तस्मै हुतमसि यमेष्टमसि । प्रजापते न वदे- तान्यन्यो विश्वा जातानि परि ता बभूव । यत्कामास्ते जुहुमस्तनौ अस्तु वय५ स्याम पतयो रयीणाम् (२)॥ ( अग्नस्तैकादश च ।) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके - टमप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः ॥ १४ ॥ (अथ प्रथमाष्टकेऽटमप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः।) wale सोमस्य । विषिः । असि । तवं । इव । मे । विषिः । भूयात् । अमृतम् । असि । मृत्योः । मा । पाहि । दिद्योत् । मा । पाहि । अवेष्टा इत्यवं- इष्टाः । दन्दशूकाः । निरस्तमिति निः- अस्तम् । नमुंचेः । शिरः । सोमः । राजां । वरुणः। देवाः । धर्मसुव इति धर्म-सुवः । च । ये । ते । ते । INAR ·SBNAILS SI aaNEP । - । CONDAR प्रपा०८अनु०१४] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (राजसूयविषयाभिषेकाभिधानम् ) वाचम् । सुवन्ताम् । ते । ते । प्राणमिति प्र-अ- नम् । सुबन्ताम् । ते। ते । चक्षुः । सुवन्ताम् । ते। ते। श्रोत्रम् । सुवन्ताम् । सोमस्य । त्वा । द्युम्नेन । अभीति । सिञ्चामि । अग्नेः (१)। तेजसा । सू. यस्य । वर्चसा । इन्द्रस्य । इन्द्रियेण । मित्रावरुण- योरिति मित्रा-वरुणयोः । वीर्येण । मरुताम् । ओज॑सा । क्षत्राणाम् । क्षत्रपतिरिति क्षत्र–पतिः । असि । अतीति । दिवः । पाहि समाववृत्रनिति सम्--आवत्रन् । अधराक् । उदीचीः । अहिम् । बुध्रियम् । अन्विति । संचरन्तीरिति सं-च- रन्तीः । ताः । पर्वतस्य । वृषभस्य । पृष्ठे । नावः । चरन्ति । स्वसिच इति स्व-सिचः । इयानाः रुद्र । यत् । ते । क्रमिपरम् । नाम । तस्मै । हुतम् । असि । यमेष्टमिति यम- इष्टम् । असि। प्रजापत इति प्रजा-पते। न । त्वत् । एतानि । अन्यः । विश्वा । जातानि । परीति । ता। बभूव । यत्कामा इति यत्-कामाः। ते। जुहुमः । तत् । नः। अस्तु । वयम् । स्याम । पतयः । स्यी- णाम् (२)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे प्रथमाष्टके - टमप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः ॥ १४ ॥ NDAN tomaNMAL hool re NAGAR New SAMIRNO MIN Wal ·१२३६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (राजसूयविषयाभिषेकाभिधानम् ) (अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः ! ) meamasum । कल्प:- त्रयोदशेऽनुवाके दिग्व्यास्थापनमुक्तम् । चतुर्दशेऽभिषेक उच्यते । " अग्रेण प्रशास्तुधिष्णिय खादिरीमौदुम्बरी वाऽऽसन्दी प्रति- ष्ठाप्य सोमस्य विषिरसीति तस्यां शार्दूलचर्म प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमाss. स्तीर्य" इति । पाठस्तु- सोमस्य विषिरसि तवेव मे विषिर्भूयाव, इति । हे शार्दूलचर्म त्वं सोमस्य दीप्तिरस्यतस्तवेव मे दीप्तिभूयात् ।। विधत्ते- " सोमस्य विषिरसि तवेव मे विषिभूयादिति शार्दूलचर्मोपस्तृणाति । यैव सोमे त्विषिः । या शार्दूले । तामेवावरुन्धे । [ब्रा० का० १ प्र०७ अ०८] इति । शार्दूलचर्मगतां दीप्तिं दृष्ट्वा सोमदीप्तित्वेन भावनादुभयावरोधः ॥ अमृतमसीति तस्मिञ्शतमानं हिरण्यं निधाय " इति । तस्मिञ्शार्दूलचर्मणि ॥ पाठस्तु अमृतमसि मृत्योर्मा पाहि, इति । हिरण्यस्यामृतत्वमसकृत्पूर्वमुक्तम् ।। हिरण्यस्य स्थापनं तत्पमाणं च क्रमेण विधत्ते- " मृत्योर्वा एष वर्णः । यच्छार्दूलः । अमृत५ हिरण्यम् । अमृतमसि मृत्योर्मा पाहीति हिरण्यमुपास्यति । अमृतमेव मृत्योरन्तधत्ते । शतमानं भवति (१)। शतायुः पुरुषः शतेन्द्रियः । आयुष्यवेन्द्रिये प्रतितिष्ठति ।" [ब्रा० ७ अ०८] इति । वर्णो देहः ॥ दिद्योन्मा पाहि- कल्प:-“दिद्योन्मा पाहीति सौवर्णेन शतमानेन शतक्षरेण शतकृष्णलेन यजमानस्य शीर्षनधि निधत्ते " इति । हे दिद्योदयोतनात्मक शिरस्यभिषेकजलसेचनार्थ स्थापित शतच्छिद्रयुक्त सुवर्णपात्र त्वं मां रक्ष ।। Home का० १० ·प्रपा०८अनु०१४] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। १२३७ ( राजसूयविषयाभिषेकाभिधानम् ) विधत्ते- "दिद्योन्मा पाहीत्युपरिष्टादधिनिदधाति । उभयत एवास्मै शर्म दधाति।" [ब्रा० का० १ ० ७ अ०८] इति । उभयतोऽधस्तादुपरिष्टाचामृतरूपस्य सुवर्णस्य स्थितत्वात्सुखं भवति । अवेष्टा दन्दशकाः- maanind कल्प: RAMA कल्प: " अवेष्टा दन्दशूका इति दक्षिणत आसीनं क्लीवं सीसेन विध्यति" इति। दन्दशूकाः सर्पा अवेष्टा विनाशिताः ॥ विधत्ते- " अवेष्टा दंदशूका इति क्लीवर सीसेन विध्यति । दन्दशूकानेवावयजते । तस्मात्लीबं दन्दशूका दशुकाः।"[ ब्रा० का० १ ० ७ अ०८] इति । यस्मात्सर्पत्वेन भावितं सीसं क्लीबे पातितं तस्माल्लोकेऽपि क्लीबं पुंस्त्वर- हितं पलायनाधक्षमं बहुवल्मीकोपेतेऽरण्ये गच्छन्तं सर्पा दन्दशूका दंशुका भवन्ति दंशशीला इत्यर्थः॥ निरस्तं नमुचेः शिरः। " सव्येन पदा लोहितायसं निरस्यति निरस्तं नमुचेः शिर इति" इति । लोहितायसं तानं पूर्व फेनेन पातितं यन्त्रमुचेः शिरस्तदिदं ताम्ररूपं संनिरस्तं परित्यक्तम् । एतच्च तानं नापितस्योपरि प्रक्षेप्तव्यम् । अत एवाऽs- पस्तम्ब आह-" तामारोहन्यजमानोऽवेष्टा दन्दशूका इति दक्षिणेन पदा सीसं षण्डकाय प्रत्यस्यति, निरस्तं नमुचेः शिर इति सव्येन लोहितायसं केशवापाय, तौ बहिर्वेदि निरस्यतः " इति । विधत्ते- “ निरस्तं नमुचे शिर इति लोहितायसं निरस्यति । पाप्मानमेव नमुचिं निरवदयते । "[ब्रा० का० १ ० ७ अ० ८ इति । कल्पः-" ऊर्ध्वबाहुं तिष्ठन्तं माहेन्द्रस्य स्तोत्रं प्रत्यभिषिञ्चति सोमो राजेत्यभिमन्व्य सोमस्य त्वा द्युम्नेनाभिषिञ्चामीति पालाशेन पुरस्तादध्वर्युरेव- मितरत्रौदुम्बरेण दक्षिणतो ब्रह्मा राजन्यो वाऽऽश्वत्थेन पश्चाद्वैश्यो नैयग्रो- धेनोत्तरतो जन्यः इति । जन्यः सखा।

·MOD , Homen १२३८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (राजसूयविषयाभिषेकाभिधानम् ) अभिमन्त्रणमत्रपाठस्तु- सोमो राजा वरुणो देवा धर्मसुवश्च ये । ते ते वाचर सुवन्तां ते ते प्राण सुवन्तां ते ते चक्षुः मुवन्तां ते ते श्रोत्र सुवन्ताम् , इति । यः सोमो राजा वरुणो यो राजा ये चान्ये देवा गृहपत्यग्न्यादयो धर्मसुवो धर्ममनुजानन्तः सन्ति ते सर्वे तव वाचमनुजानन्तु । एवं प्राणादिषु योज्यम् ।। अभिषेकमत्रपाठस्तु- सोमस्य त्वा द्युम्नेनाभि पिञ्चाम्यग्ने- स्तेजसा मूर्यस्य वर्चसेन्द्रस्येन्द्रियेण मित्रावरुणयोर्वीर्येण मरुतामोजसा,इति । हे यजमान त्वां सोमस्य द्युम्नेन दीप्त्याऽभिषिञ्चामि । एवमग्नेस्तेजसे. त्यादौ योज्यम् ॥ अभिमत्रणमन्त्रस्य प्रयोजनं दर्शयति- "प्राणा आत्मनः पूर्वेऽभिषिच्या इत्याहुः (२)। सोमो राजा वरुणः । देवा धर्मसुवश्च ये । ते ते वाचर सुबन्तां ते ते प्राण५ सुवन्तामित्याह । प्राणा- नेवाऽऽत्मनः पूर्वानभिषिञ्चति । [ब्रा० का १ प्र०७ अ०८] इति । आत्मनो यजमानस्य माणा वागादयो ये सन्ति ते यजमानाभिषेका- त्पूर्वमभिषिच्या इत्याहुरभिज्ञाः। युक्तो हि तेषाममूर्तानां मत्रपाटमात्रेणा- भिषेकः । मने हि सोमादयो देवा वागादीनभिषिक्ताननुजानन्वित्येवाव- बुध्यते । तस्मात्तत्पाठ एवाभिषेकः । स च पाठः प्रथमतः कृत इत्यसौ पूर्वाभिषेकः ॥ अभिषेकमन्त्रे प्रथमभागस्य शाखान्तरपाटं निराकृत्यानत्यं पाठं विधत्ते- यद्य्यात् । अग्नेस्त्वा तेजसाऽभिपिञ्चामीति । तेजस्व्येव स्यात् । दुश्चर्मा तु भवेत् । सोमस्य त्वा द्युम्नेनाभिषिञ्चामीत्याह । सौम्यो के देवतया पुरुषः (३)। स्वयैवैनं देवतयाऽभिषिञ्चति ।" [ब्रा० का० १ ० ७ अ०८] इति । सोमो वै रेतोधा इत्यादौ रेतोधारिणः पुरुषस्य सोमत्वनिरूपणात्पुरुषः सोमदेवत्यः । सोमदेवतयाऽभिषेके सति लावण्यलाभाडुश्चर्मत्वं न भवेत् ।। उक्तभागानां पाठं तत्तत्माप्त्या प्रशंसति- ·कल्पः ma- Open- कल्प: MANIANMA प्रपा०८ अनु०१४] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ( राजसूयविषयाभिषेकाभिधानम् ) " अग्नेस्तेजसेत्याह । तेज एवास्मिन्दधाति । सूर्यस्य वर्चसेत्याह । वर्च एवास्मिन्दधाति । इन्द्रस्येन्द्रियेणेत्याह । इन्द्रियमेवास्मिन्दधाति । मित्रावरु. णयोर्वीर्येणेत्याह । वीर्यमेवास्मिन्दधाति । मरुतामोजसेत्याह (४)। ओज एवास्मिन्दधाति । " [ब्रा० का० १ ० ७ अ०८] इति ।। क्षत्राणां क्षत्रपतिरसि- "क्षत्राणां क्षत्रपतिरसीत्यभिपिच्यमानमभिमन्त्रयते" इति । हे यजमान त्वं क्षत्रियाणां पतिरसि । नात्र केषांचित्पतिः किं तु सर्वेषां क्षत्रियाणाम् । अनेनैवाभिप्रायेण क्षत्रशब्दस्य द्विरुक्तिः।। मन्त्रसामर्थ्यादशेषक्षत्रियपतित्वसिद्धिं दर्शयति- "क्षत्राणां क्षत्रपतिरसीत्याह । क्षत्राणामेवैनं क्षत्रपतिं करोति ।" [ब्रा० का० १ ० ७ अ०८] इति ॥ अति दिवस्पाहि- कृष्णविषाणया वासांसि विचूत ( त्य), एक द्वे सर्वाणि वा, एतान्युत्कर उदस्यत्यति दिवस्पाहीति" इति । यान्यभिषेककाले लेपलिप्तानि वस्त्राणि तेषामेव त्यागः। हे यजमान दिवो द्योतमानानन्यान्पार्थिवानतिक्रम्य त्वमेव सर्वां भूमिं पाहि ।। युशब्दस्येतरपुरुषपरत्वं दर्शयति- " अति दिवस्पाहीत्याह । अत्यन्यान्पाहीति वावैतदाह । [ब्रा० का० १७०७ अ०८] इति ॥ कल्प:-" समाचत्रनिति येऽभिषिच्यमानस्य लेपा व्यवस्रवन्ति तान्यात्रैरुन्मार्ट” इति । पाठस्तु समाववन्नधरागुदीचीरहिं बुनियमनु संचरन्तीस्ताः पर्वतस्य वृषभस्य पृष्ठे नावश्चरन्ति स्वसिच इयानाः, इति । या आपो लेपरूपेण स्रवन्ति अधरागधोगताः, उदीचीरूचं गताः, समाव- वृत्रन्सम्यगात्य स्थिताः , न हीयत इत्यहिरुत्तमाङ्ग, बुध्नस्य पादस्याग्रभागो युधियः, शिरःप्रभृति पादानपर्यन्तमनुक्रमेण संचरन्त्यस्ता आपः पर्वतस्य । stand- १ ख.इ.च. विवृत।

·कल्प:: MONDA । श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- १प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयाभिषेकाभिधानम् ) वृषभस्य पृष्ठे पर्वतसदृशस्य वर्षणक्षमस्य मेघस्योपरि नद्यां नाव इव चरन्ति । यद्वा नावो नौयोग्या बहुलाश्चरन्ति। कीदृश्यः । स्वसिचः स्वमात्मीयं यजमा. नक्षेत्रं सिञ्चन्तीति स्वसिचः । इयाना आगच्छन्त्यः, वाहुल्येन सर्वत्र प्रभ. वन्त्य इत्यर्थः । वस्त्रनिरसनमन्त्रः पूर्वमाम्नातोऽपि सामर्थ्यात्पश्चात्मयोक्तव्यः॥ लेपोदकानामूर्धाधोभागयोः सम्यगावृत्य स्थित्या राष्ट्रध्रौव्यसंपत्ति दर्शयति- समावन्नधरागुदीचीरित्याह । राष्ट्रमेवास्मिन्ध्रुवमकः।" [ ब्रा०का० १ प्र०७ अ०८] इति ।। रुद्र यत्ते क्रयी परं नाम तस्मै हुतमसि यमेष्टमसि- " आनीधे प्ररेकं जुहोति रुद्र यत्ते क्रयी परं नाम तस्मै हुतमसि यमेष्टमसि स्वाहेति" इति । अत्र स्वाहाकारोऽध्यात्हतः । हे रुद्र यत्तव परमुत्कृष्टं नाम शादिकं नमः शिवाय पशुपतय इत्यादिश्रुतिप्रसिद्ध कयि जपपरान्पुरुषान्फलप्रदानेन क्रीणाति वशी करोतीति क्रयि तस्मै नाम्ने हुतमसि अभिषेकशेषभूतं पात्रस्थ जलं हुतमस्तु । तच्च यमस्येष्टमस्तु । विधत्ते- " उच्छेषणेन जुहोति । उच्छेषणभागो वै रुद्रः । भागधेयेनैव रुद्रं निरव- दयते (५)।" [ब्रा० का० १ ० ७ अ०८] इति । यदग्नये स्विष्टकृतेऽवद्यति भागधेयेनैव तद्रुद्र समर्धयतीति श्रुतत्वानुद्रस्यो- च्छेषणभागत्वम् ॥ तत्रैव कंचिद्विशेषं विधत्ते- "उदपरेत्याऽऽग्नीधे जुहोति । एषा वै रुद्रस्य दिक् । स्वायामेव दिशि रुद्र निरवदयते ।" [ब्रा० का० १०७ अ० ८] इति । नान्न आहुतिप्रदानेन प्रयोजनं दर्शयति- रुद्र यत्ते कयी परं नामेत्याह । यद्वा अस्य क्रयी परं नाम । तेन वा एष हिनस्ति । य५ हिनस्ति । तेनैवैन सह शमयति । [ब्रा० का० १ म० ७ अ० ८] इति। एष रुद्रस्तेनैव शादिनान्ना स्वक्रोधविषयं पुरुषं हिनस्ति । तथा सति यो वध्योऽस्ति तमेनं पुरुषं तेनैव घातकेन नाम्ना सह शमयति । आहुतिदा- ·MImmaste पप्रा०८अनु०१४] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ( राजसूयविषयाभिषेकाभिधानम् ) नेन घातकं नाम शाम्यति, तदानीमेव वध्योऽपि शाम्यति, वध्यत्वं निव- तत इत्यर्थः ॥ यमेष्टमित्यस्य पदस्य तात्पर्य दर्शयति- " तस्मै हुतनसि यमेष्टमप्तीत्साह । यमादेवास्य मृत्युमवयजते (६)।" [ब्रा० का० १ प्र० ७ अ०८ ] इति । यमस्येष्टसिद्धौ तदनुग्रहादेव यजमानस्यापमृत्यु विनाशयति ।। कल्प: " अत्रैतेषामभिषेकाणां मुख्यपात्रे संत्रावान्समवनीय प्रतिहितस्य गृहानेत्यान्वारब्धयोः प्रतिहिते च महिष्यां च जुहोति प्रजापते न त्वदेता. न्यन्य इति इति। प्रतिहितोऽत्यन्तप्रियपुत्रस्तं च महिषीं च स्पर्शयित्वा जुहुयात् । पाठस्तु- प्रजापते न वदेतान्यन्यो विश्वा जातानि परि ता बभूव । यत्कामास्ते जुहुमस्तन्नो अस्तु वयश स्याम पतयो रयीणाम् ॥ , इति ।। हे प्रजापते त्वदन्यः कोऽपि पुरुष उत्पन्नानि तान्येतानि विश्वानि न परिवभूव परिभवितुं समर्थो नाभूत् । परिभवः सृष्टेरप्युपलक्षणम् । सृष्टिसंहा- रयोरशक्त इत्यर्थः । अतस्ते तव वयं यत्कामा जुहुमस्तत्फलमस्माकमस्तु । वयं धनानां पतयः स्याम ।। विधत्ते- "प्रजापते न त्वदेतान्यन्य इति तस्यै गृहे जुहुयात् । यां कामयेत राष्ट्र. मस्यै प्रजा स्यादिति । राष्ट्रमेवास्यै प्रजा भवति । " [ब्रा० का० १ ० ७ अ०८] इति । अस्यै प्रजा राष्ट्र स्यात् । प्रियाया भार्यायाः पुत्रो राष्ट्रं पालयितुं समर्थो भूयादित्यर्थः ॥ विधत्ते- " पर्णमयेनाध्वर्युरभिषिञ्चति । ब्रह्मवर्चसमेवास्मिन्त्विर्षि दधाति । औदु. म्बरेण राजन्यः । ऊर्जमेवास्मिन्नन्नाचं दधाति । आश्वत्थेन वैश्यः। विशमे- वास्मिन्पुष्टिं दधाति । नयग्रोधेन जन्यः । मित्राण्येवास्मै कल्पयति । अथो प्रतिष्ठित्यै (७)। [ब्रा० का०१ प्र०७ अ०८] इति । क. घ, संलवा।

·१२४२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयस्य रथेन विजयस्याभिधानम् ) ब्रह्मवर्चसमेव विषिमध्ययनादिकृतमुत्कर्षम् । ऊर्जमेवान्नाचं वलमदमन्नं प्रियं चानम् । विशमेव पुष्टिं करप्रदातृप्रजासंपत्तिम् ।। अत्र विनियोगसंग्रहः- " सोमाऽऽसन्यां व्याघ्रचर्माऽऽस्तीर्यामृ स्वर्णकं क्षिपेत् । दिद्याद्राजा स्वर्णपात्रं दध्यान्मूनि शतक्षरम् ॥१॥ अचे रोहनिहाऽऽसन्दी क्लीबं सीसेन विध्यति ! निरस्तं केशवापाय निरस्येल्लोहितायसम् ॥ २॥ सोमोऽध्वर्युमंत्रयेत सोमस्येत्यभिषिञ्चति । क्षत्राभिषिक्तं संमन्त्र्य त्यजेद्वस्त्रमतीत्यतः ॥३॥ समालेपान्मार्जनं स्याद्रुद्रशेषं जुहोति हि । प्रजापते काम्यहोमो मत्रा द्वादश वर्णिताः ॥ ४ ॥ इति॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः ॥ १४ ॥ (अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठके पञ्चदशोऽनुवाकः ।) Hawa AJMDA- INine Mar इन्द्रस्य वोऽसि वाघ्नस्त्वयाऽयं वृत्रं वध्यान्मित्रावरुणयोस्त्वा प्रशास्त्रोः प्रशिषा युनज्मि यज्ञस्य योगेन विष्णोः क्रमोऽसि विष्णोः क्रान्तमसि विष्णोविक्रान्तमसि मरुती प्रसवे जैषमाप्तं मनः समहमिन्द्रियेणं वीर्येण पशूनां मन्युरसि तवैव मे मन्युयानमो मात्रे पृथिव्यै माऽहं मातरै पृथिवी हिसिषं मा (१) मां माता मृथिवी हिंसीदियदस्यायु- रस्यायुमें थेबूर्गस्यूज मे धेहि युङसि NA WHindi ·१२४३ SHAN tom प्रपा०८अनु०१५] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ( राजसूयविषयस्य रथेन विजयस्याभिधानम् ) वऽसि वर्गों मयि धेह्यग्नये गृहपतये स्वाहा सोमाय वनस्पतये स्वाहेन्द्रस्य बलाय स्वाहां मरुतामोजसे स्वाहा हसः शुचिषहसु- रन्तरिक्षसद्धोता वेदिषदतिथिर्दुरोणसव । नृष- रिसदृतसोमसदब्जा गोजा ऋतजा अद्विजा ऋतं बृहद (२)॥ (हिसिषं मर्तजास्त्रीणि च ।) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टकेऽ- टमप्रपाठके पञ्चदशोऽनुवाकः ॥ १५ ॥ (अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठके पश्चदशोऽनुवाकः ।) - MONOMIND Saama इन्द्रस्य । वज्रः । असि । वान इति वात्र-नः। त्वया । अयम् । वृत्रम् । वध्याव । मित्रावरुणयो- रिति मित्रा-वरुणयोः । वा। प्रशास्रोरिति प्र- शास्त्रोः । प्रशिषेति प्र-शिषा । युनज्मि । यज्ञस्य । योगेन। विष्णोः । क्रमः । असि । विष्णोः। क्रान्तम् । आसि । विष्णोः । विक्रान्तमिति वि- क्रान्तम् । असि । मरुताम् । प्रसव इति प्र-सवे । जेषम् । आप्तम् । मनः । समिति । अहम् । इन्द्रि- येणं । वीर्येण । पशूनाम् । मन्युः । असि । तव । इव । मे। मन्युः । भूयात् । नमः । मात्र । पृथिव्यै। BHAI SRO ·॥ RAN --- र श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (राजसूयविषयस्य रथेन विजयस्याभिधानम् ) मा । अहम् । मातरम् । पृथिवीम् । हिसिषम् । मा (१) माम् । माता । पृथिवी । हिश्सीत् । इयत् । असि । आयुः । असि । आयुः । मे। धेहि। ऊर्छ । असि । ऊर्जम् । मे । धेहि । युङ् । असि । वर्चः। असि । वर्चः । मर्यि । धेहि । अग्नये । गृह- पंतय इति गृह-पतये । स्वाहा । सोमाय । वन- स्पतये । स्वाहा । इन्द्रस्य । बलाय । स्वाहा । मरु- ताम् । ओजसे। स्वाहा । हसः । शुचिषदिति शुचि-सत् । वसुः । अन्तरिक्षसदित्यन्तरिक्ष-सन् । होता । वेदिषदिति वेदि-सद । अतिथिः । दुरोण- सदिति दुरोण-सद । नृषदिति नृ-सत् । वरस- दिति वर-सव । ऋतसदित्य॒त-सत् । व्योमस- दिति व्योम–सत् । अब्जा इत्यप्-जाः । गोजा इति गो-जाः। ऋतजा इत्य॒त--जाः । अद्रिजा इत्यद्रि-जाः । ऋतम् । बृहत् (२)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे प्रथमाष्टकेऽ- ष्टमप्रपाठके पञ्चदशोऽनुवाकः॥ १५॥ । ( अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके पञ्चदशोऽनुवाकः ।) चतुर्दशेऽभिषेक उक्तः। पञ्चदशे रथेन विजयोऽभिधीयते ।

·Torrenen । HD " बा. कल्प: ROHDRAMAAR प्रपा०८अनु०१५] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता १२४५ (राजसूयविषयस्य रथेन विजयस्याभिधानाम् ) इन्द्रस्य वज्रोऽसि वान इति रथ पावहत्य" इति । पाठस्तु- इन्द्रस्य वनोऽसि वात्रघ्नस्त्वयाऽयं त्रं दध्याव, इति । व्याख्यातो वाजपेये ॥ विधत्ते- इन्द्रस्य वज्रोऽसि वार्चन इति रथमुपावहरति विजित्यै । का० १५० ७ अ०९] इति । मित्रावरुणयोस्त्वा प्रशास्त्रोः प्रशिषा युनज्मि यज्ञस्य योगेन- अथ दक्षिणं योग्यं युनक्ति मित्रावरुणयोस्त्वा प्रशास्त्रोः प्रशिषा युनज्मि यज्ञस्य योगेनेति" इति । हे दक्षिणाश्व त्वां प्रशास्त्रोराज्ञापयित्रोमित्रावरुणयोः प्रशिषा प्रशासनेन यज्ञसंबन्धि(न्ध ) निमित्तं रथे युनज्मि ।। मित्रावरुणपदाभिप्रायं दर्शयति- " मित्रावरुणयोस्त्वा प्रशास्त्रोः प्रशिषा युनज्मीत्याह । ब्रह्मणैवैनं देव- ताभ्यां युनक्ति।" [ब्रा० का० १ ० ७ अ ०९] इति । ब्रह्मणा मन्त्रेण प्रतिपादिताभ्यां मित्रावरुणदेवताभ्यां प्रशासितो युनक्ति ।। रथस्याश्वत्रयोपेतत्वं विधत्ते- " प्रष्टिवाहिनं युनक्ति । प्रष्टियाही वै देवरथः । देवरथमेवास्मै युनक्ति । ।” [ब्रा० का० १ ० ७ अ० ९] इति ॥ तादृशं रथं प्रकारान्तरेण प्रशंसति- " त्रयोऽश्वा भवन्ति । रथश्चतुर्थः । द्वौ सव्येष्ठसारथी । षसंपद्यन्ते (१)। षड्या ऋतवः । ऋतुभिरेवैनं युनक्ति ।” [ब्रा० का० १ प्र० ७ अ०९] इति। सव्येष्ठेत्यत्र दक्षिणस्थेत्यध्याहार्थम् । ततः पार्श्वद्वयवर्तिनौ द्वौ सारथी संपद्यते ॥ कल्प:-"विष्णोः क्रमोऽसीति रथं यजमानोऽत्येति" इति। पाठस्तु- विष्णोः क्रमोऽसि विष्णोः कान्त- मसि विष्णोर्विक्रान्तमसि, इति । ANIMAR SARMIND ·१२४६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयस्य रयेन विजयस्याभिधानम् ) एते त्रयो मन्त्रा वाजपेये व्याख्याताः॥ विधत्ते- "विष्णुक्रमान्क्रमते । विष्णुरेव भूत्वेमाल्लाँकानभिजयति ।" [बा का० १ प्र०७ अ० ९] इति ॥ मियपुत्रस्यान्वारम्भणं विधत्ते- यः क्षत्रियः प्रतिहितः। सोऽन्वारभते । राष्ट्रमेव भवति । " [ ब्रा० का० १ ० ७ अ०९] इति । मामोतीत्यर्थः॥ प्रससाहिष इत्येतामृचं विधत्ते- त्रिष्टुभाऽन्वारभते । इन्द्रियं वै त्रिष्टुन । इन्द्रियमेव यजमाने दधाति (२)।" [ब्रा० का० १ ० ७ अ० १] इति । सेयमृगुपानुवाक्यकाण्डे चतुर्थप्रपाठकान्ते त्वमग्ने बृहद्वय इत्यस्मिन्ननुवाके समान्नातेति तत्रैव व्याख्यास्यते ।। मरुतां प्रसवे जेषम् "मरुतां प्रसवे जेषमिति प्रयाति" इति। मरुत्संज्ञकानां देवानामनुज्ञायां सत्यामहं जेष्यामि ।। तदनुज्ञायां जयहेतुतां दर्शयति- " मरुतां प्रसवे जेपमित्याह । मरुद्भिरेव प्रसूत उज्जयति ।" [ब्रा० का० १ ० ७ अ०९] इति ।। आप्तं मनः- सधनू राजन्यः पुरस्तादुत्तरतो वाऽवस्थितो भवति तस्मा एतानिषूनस्यत्यातं मन इति" इति । मनोऽभिमतमाप्तं प्राप्तम् ॥ अमुमेवार्थ दर्शयति- आप्तं मन इत्याह । यदेव मनसैप्सीत् । तदापत् । " [ ब्रा० का० १ भ०७ अ०९] इति । ऐप्सीदाप्तुमिष्टवान् । आपत्मामोति ॥ विधत्ते- " राजन्यं जिनाति । अनाक्रान्त एवाऽऽक्रमते ।" [ब्रा० का० १० ५ अ०९] इति । । me । ।

·commina gaurisma R प्रपा०८अनु०१५] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। १२४७ ( राजसूयविषयस्य रथेन विजयस्याभिधानम् ) बाणविमोकेन राजन्ये जिते सति स्वयं शत्रुणाऽनपक्रान्त एव सशत्रुमा- क्रान्तवान्भवति ॥ समहमिन्द्रियेण वीर्येण- कल्प:-" तं जित्वा समहमिन्द्रियेण वीर्येणेति प्रदक्षिणमावर्तते " इति । हस्तादीन्द्रियगतेन सामर्थेनाहं संगतोऽभूवम् ॥ मत्रपाठेन वीर्यसंगतिं दर्शयति- वि वा एष इन्द्रियेण वीर्येणय॑ते । यो राजन्य जिनाति । समहमिन्द्रि- येण वीर्येणेत्याह (३)। इन्द्रियमेव वीर्यमात्मन्धत्ते।" [ब्रा० का० १ म०७ अ०९] इति ॥ कल्प पशूनां मन्युरसीति वाराही उपानहावुपमुच्य " इति । पाठस्तु- पशूनां मन्युरसि तवेव मे मन्युर्भूयात्, इति । हे वराहचर्मनिर्मित उपानत्त्वं पशूनां मन्युरूपाऽसि । अतो यथा तव मन्यु- रूपत्वं तद्वन्ममापि वैरिषु मन्युर्भूयात् ॥ विधत्ते- " पशूनां मन्युरसि तवेव मे मन्युभूयादिति वाराही उपानहावुपमुञ्चते । पशूनां वा एष मन्युः । यद्वराहः । तेनैव पशूनां मन्युमात्मन्धत्ते ।" [ ब्रा० का० १ प्र० ७ अ०९] इति । वराहस्याभिनिवेशाधिक्यं मन्युरूपत्वम् ।। वाराहत्वं प्रशस्योपानह उपमोके प्रशंसति- " अभि वा इय५ सुषुवाणं कामयते । तस्येश्वरेन्द्रियं वीर्यमादातोः । वाराही उपानहावुपमुञ्चते । अस्या एवान्तर्धत्ते । इन्द्रियस्य वीर्यस्यानात्यै (४)।"[ब्रा० का० १५० ७ अ०९ ] इति । इयं भूमिः सुषुवाणमभिषिक्तमभिलक्ष्य तदीयमिन्द्रियं वीर्यमादातुं काम- यते । कामयित्वा च तस्येन्द्रियं वीर्यमादातुमीश्वरा शक्ता भवति । उपानदु- पमोकेन भूम्याः सकाशादन्तर्धानं कृतवान्भवति । तस्यान्तर्धानमनात्यै भूम्या वीर्यस्यास्वीकाराय भवति ॥ " नमो मात्र इत्यवरोक्ष्यन्पृथिवीमभिमन्व्य " इति । पाठस्तु- नमो मात्रे पृथिव्यै माऽहं मातरं । कल्प: New ·, १२१८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयस्य रथेन विजयस्यानिधानम् ) पृथिवी हिसिष मा मां माता पृथिवी हिसी , इति । अन्योन्यहिंसाभावप्रार्थनं विस्पष्टम् ।। एतदेव दर्शयति- "नमो मात्रे पृथिव्या इत्याहाहि५ सायै।" [ब्रा०का०१:०७अ०९] इति।। अवरुह्य मणीन्मतिमुञ्चत इयदसीति राजतमूर्गसीयौदुम्बरं युडसीति सौवर्णम्" इति । औदुम्बरं ताम्रमयम् । पाठस्तु- इयदस्यायुरस्यायुर्मे धेयूर्गस्यूर्ज मे घेहि युङसि वर्षोऽसि वों मयि धेहि, इति । हे राजतपणे त्वमियदस्येतावत्परिमाणोऽसि । अत्र तत्परिमाणं हस्तेना- भिनीयते । परिमितत्वादेवाऽऽयुःस्वरूपोऽसि तस्मादायुर्मे प्रयच्छ । हे ताम्र- मण ऊर्गसि बलरूपोऽस्यतो बलं में प्रयच्छ । हे सौवर्णमणे युसि धारयितुं योग्योऽसि । धारिते सति च वर्षोऽसि तेजस्वी भवस्यतो मे कान्ति प्रयच्छ॥ मत्राणां पाठादेव तदुक्तफलसिद्धि दर्शयति- इयदस्यायुरस्यायुर्मे धेहीत्याह । आयुरेवाऽऽत्मन्धत्ते । ऊर्गस्यू मे धेहीत्याह । ऊर्जमेवाऽऽत्मन्धत्ते । युङसि वर्षोऽसि वर्षों मयि धेहीत्याह । वर्च एवाऽऽत्मन्धत्ते । ” [ ब्रा० का० १ प्र०७ अ०९] इति । विधत्ते- एकधा ब्रह्मण उपहरति । एकधैव यजमान आयुरूनं वर्षों दधाति ।" [ब्रा० का० १ प्र० ७ अ०९] इति । तदिदं सूत्रकारेण स्पष्टीकृतम् - उपहूतायामिडायामुन्मुच्य मणीन्ब्रह्मणे ददाति" इति ॥ " अग्नये गृहपतये स्वाहेति स्थविमोचनीयान्होमान्हुत्वा" इति । पाठस्तु अग्नये गृहपतये स्वाहा सोमाय anslamour ।

·KRINA Hense प्रपा ०८अनु०१५] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। १२४९ ( राजसूयविषयस्य रथेन विजयस्याभिधानम् ) वनस्पतये स्वाहेन्द्रस्य बलाय स्वाहा मरुतामोजसे स्वाहा , इति । स्पष्टोऽर्थः॥ विधत्ते- रथविमोचनीया जुहोति प्रतिष्ठित्यै (५)।" [ब्रा० का० १३०७ अ०९] इति ॥ पाठप्राप्तामाहुतिसंख्यां प्रशंसति- " त्रयोऽश्वा भवन्ति । रथश्चतुर्थः । तस्माचतुर्जुहोति । [ब्रा० का०१ म० ७ अ०९] इति ॥ कल्प:-"हसः शुचिषदिति सह संग्रहीत्रा रथवाहने रथमत्यादधाति इति । अश्वस्य भग्रहं सम्यग्गृहातीति संग्रहीता। पाठस्तु- हसः शुचिषदसुरन्तरिक्षसद्धोता वेदिषदति- थिर्दुरोणसत् । नृषडरसहतसद्योमसदब्जा गोजा ऋतजा अद्विजा ऋतं बृहत्॥ , इति ।। हन्ति पृथिवीमिति हंसो रथः । शुचौ देवयजने रथवाहने च सीदतीति शुचिषत् । स्वस्योपरि यजमानं वासयतीति वसुः। तरुगुल्मायनवरुद्धेऽन्त- रिक्षे सीदतीत्यन्तरिक्षसत् । होता होतसमानः। तदेव कथमित्युच्यते-वेद्यां सीदतीति वेदिषत् । अतिथिसदृशश्च । तदपि कथमित्युच्यते-दुरोणेषु गृहेषु सीदतीति दुरोणसत् । यो यस्तमारोढुं नयति तस्य तस्य गृहे सीदति । नृषु मनुष्येषूपकारं कर्तुं सीदतीति नृपत्। वरे श्रेष्ठे राजादिग्रहे सीदतीति वरसत् । ऋते यज्ञे वाजपेयादौ सीदतीत्यृतसत् । सूर्य वोढुं व्योमन्याकाशे सीदतीति व्योमसत् । अप्सुयोनिर्वा अश्व इति श्रुतेर यो जातैरश्वैरुपेतत्वादब्जाः । गोश- ब्दवाच्याद्वज्राज्जायत इति गोजाः । एतच्च स्फ्यस्तृतीय५ रथस्तृतीयमित्या- नातम् । ऋतजाः प्रष्टिवाहिन ऋतार्थ यज्ञार्थं जातत्वात् । अद्रिभ्यः पापा- णसदृशेभ्यो दृढेभ्यः काष्ठेभ्यो जातत्वादद्रिजाः। ईदृशो रथो बृहत्तौड़ राजसूयाख्यमृतं यज्ञं संपादयत्विति शेषः ॥ विधत्ते- १५७ ·१२५० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्हे- ( राजसूयविषयस्य रथेन विजयस्याभिधानम् ) " यदुभौ सहावतिष्ठेताम् । समानं लोकमियाताम् । सह संग्रहीत्रा रथ. वाहने रथमादधाति । सुवीदेवैनं लोकादन्तर्दधाति । " [ब्रा० का० १ प्र० ७ अ०९] इति । अश्वप्रग्रहधारी यः संग्रहीता यश्च रथादवरूढो यजमानस्तावुभौ सह स्वर्गरूपायां वेद्यां यद्यवतिष्टेतां तदानी यज्वा चेतरश्च सदृशं लोकं प्राप्नुयातां तच्चायुक्तं, तस्माद्रथ एवावस्थितेन संग्रहीत्रा सह तं रथं स्थवाहने काष्ठे स्थापयेत् । तथा सति संग्रहीता वेदिरूपात्स्वर्गादन्तर्हितो भवति ।। मन्त्र विनियुक्ते- हसः शुचिषदित्यादधाति । ब्रह्मणैवैनमुपावहरति । ब्रह्मणा दधाति ।" [ब्रा० का० १३० ७ अ०९] इति । पूर्वमिन्द्रस्य वज्रोऽसीति मन्त्रेणैवैनं रथमुपावहृतवान् , तस्मादिदानीमपि हंस इति मन्त्रेण रथमाधातुं युक्तम् ॥ मन्त्रगतच्छन्दोविशेष प्रशंसति- " अतिच्छन्दसा दधाति । अतिच्छन्दा वै सर्वाणि छन्दासि । सर्वे. भिरेवैनं छन्दोभिरादधाति । वर्म वा एषा छन्दसाम् । यदतिच्छन्दाः। यदतिच्छन्दसा दधाति । ववैन५ समानानां करोति (६)।" [ब्रा० का० १ प्र० ७ अ० ९) इति । हंसमन्त्रस्य च्छन्दोऽतिजगती । सा च गायत्र्यादीन्यल्पच्छन्दस्थिति- क्रम्य वर्तत इति तस्या अतिच्छन्दस्त्वम् । अत एव च्छन्दसां तत्रान्तर्भावा- सर्वच्छन्दोरूपत्वम् । तथा सत्यनया रथ आहिते सति सर्वैश्छन्दोभिराहितो भवति । किं च । एषाऽतिजगती सर्वेषां छन्दसां शरीरम् , अत्रत्यैरक्षः कैश्चित्क्वचित्कस्यचिच्छन्दसः संपादयितुं शक्यत्वात् । तथा सत्यनया रथा- धाने यजमानः सर्वेषां समानानां शरीरस्थानीयो भवति ।। अत्र विनियोगसंग्रहः- इन्द्रेति रथमाहृत्य मित्रेत्येतं युनक्ति हि । विष्णोस्त्रिभी रथं गत्वा मारुह्य प्रयाति सः॥ १ ॥ आप्तं क्षत्र इषू मुक्त्वा संप्रदक्षिणमात्रजेत् । पश्वित्युपानहौ धृत्वा नमो भूम्यभिमन्त्रणम् ॥२॥ इयन्मणि राजतं चोर्बध्नात्यौदुम्बरं मणिम् । :

·प्रपा०(अनु०१६] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
१२५१
(राजसूयविषयस्य विजयादूर्ध्वमासनोपविष्टस्य सर्वैः सेव्यत्वस्य वर्णनम् )
युङ्सौवर्ण चान हुत्वा चतस्रो रथमोचनीः ॥ ३ ॥
हंसो रथं स्थापयीत मन्त्रा अष्टादशेरिताः ॥ ४॥” इति ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-
तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके
पञ्चदशोऽनुवाकः ॥ १५ ॥
(भथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठके षोडशोऽनुवाकः।)
BRARRIOR
मित्रोऽसि वरुणोऽसि समहं विश्वदेवैः क्ष-
त्रस्य नाभिरसि क्षत्रस्य योनिरसि स्योनामा
सीद सुषदामा सौद मा त्वां हिसीन्मा मा
हिश्सीनि पसाद धृतव्रतो वरुणः पस्त्यावा
साम्राज्याय सुक्रतुर्ब्रह्माइन्त्व राजन्ब्रह्माऽसि
सविताऽसि सत्यसवो ब्रह्माइन्व५ राजन्न-
झाऽसीन्द्रोऽसि सत्यौजाः (१) ब्रह्मा३-
न्वर रांजन्ब्रह्माऽसि मित्रोऽसि सुशेवो ब्रह्मा३-
न्त्व राजन्ब्रह्माऽसि वरुणोऽसि सत्यधर्मेन्द्रस्य
वोऽसि वात्रघ्नस्तेनं मे रध्य दिशोऽभ्यय
राजाऽभूत्सुश्लोकाँ३ सुमङ्गलाँ३ सत्यराजा-
३न् । अपां नप्त्रे स्वाहोों नप्त्रे स्वाहाऽग्नये
गृहपतये स्वाहा (२)॥
( सत्यौजाश्चत्वारिशच)।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टकेऽ-
टमप्रपाठक घोडशोऽनुवाकः ॥ १६ ॥

·AMAIL १२५२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयस्य विजयादृर्ध्वमासनोपविष्टस्य सर्वैः सेव्यत्वस्य वर्णनम् ) ( अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठके षोडशोऽनुवाकः।) । मित्रः। असि। वरुणः । असि । समिति । अहम् । विश्वैः । देवैः । क्षत्रस्य । नाभिः। असि । क्षत्रस्य । योनिः । असि । स्योनाम् । एति । सीद। सुषदामिति सु-सदाम् । एति । सीद । मा। त्वा । हिश्सीत् । मा। मा। हिसीन । नीति । ससाद । धृतव्रत इति धृत-व्रतः । वरुणः । पस्त्यांसु । एति । साम्राज्यायेति साम्राज्याय । सुक्रतुरिति मु-क्रतुः । ब्रह्मा३न् । त्वम् । राजन् । ब्रह्मा । असि । सविता । असि । सत्यसव इति सत्य- सवः । ब्रह्मा३न् । त्वम् । राजन् । ब्रह्मा । असि । इन्द्रः । असि । सत्यौजा इति सत्य-ओजाः (१) ब्रह्माइन् । लम् । राजन् । ब्रह्मा । असि। मित्रः असि । सुशेव इति सु-शेवः । ब्रह्माइन् । खम् । राजन् । ब्रह्मा । असि । वरुणः । असि । सत्यधर्मति सत्य-धर्मा । इन्द्रस्य । वज्रः। असि । वान इति वात्र-घ्नः । तेन । मे। रध्य । दिशः । अभीति । अयम् । राजा । अभूत् । सुश्लोकाँ३ इति सु-श्लोकाँ ३ । सुमङ्गलाँ३ इति सु–मङ्गलाँ३। सत्यराजा निति CAMP । WARDHA ANNA Normula walkar शेय Jammu New ·प्रपा(अनु०१६] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । १२५३ (राजसूयविषयस्य विजयादूर्ध्वमासनोपविष्टस्य सर्वैः सेव्यत्वस्य वर्णनम् ) सत्य-राजाइन् । अपाम् । नरें। स्वाहा । ऊर्जः। नये। स्वाही। अ॒ग्नये । गृहपतय इति गृह-पतये । स्वाहा ॥२॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे प्रथमाष्टकेड- टमप्रपाठके षोडशोऽनुवाकः ॥ १६ ॥ ( अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके षोडशोऽनुवाकः ।) पञ्चदशे दिग्विजयोऽभिहितः । षोडशे विजयादूर्ध्वमासन उपविश्य सर्वैः सेव्यत्वं वर्ण्यते । मित्रोऽसि वरुणोऽसि- कल्प:-- " मित्रोऽसीति दक्षिणं बाहुं यजमान उपावहरते वरुणोऽसीति सव्यम्" इति । पूर्व हिरण्यवर्णावुषसामिति मन्त्रेण यजमानस्य बाहू उगृहीतौ तयोरि- दानीमधस्तादुपावहरणमुच्यते । हे दक्षिणबाहो त्वं मित्रोऽसि मित्रवद्भोज- नादाविष्टार्थप्रापकत्वात् । हे वामबाहो त्वं वरुणोऽसि शौचादावनिष्ट- निवारकत्वात् ॥ समहं विश्वैर्देवैः- " समहं विश्वैर्देवैरिति वैश्वदेव्या मा]मिक्षायां हस्तावुपावहरते" कल्प:- www अहं सवैर्देवैः संगच्छेयम् (य)॥ मित्रशब्दस्य सूर्यवाचित्वात्तन्नान्ना व्यवहृतस्य दक्षिणबाहोरहोरूपत्वं वरुणशब्दस्यान्धकारवदावरकवाचित्वात्तन्नान्ना व्यवहृतस्य रात्रिरूपत्वमिति व्याचष्टे "मित्रोऽसि वरुणोऽसीत्याह । मैत्रं वा अहः । वारुणी रात्रिः। अहोरा- आभ्यामेवैनमुपावहरति ।" [ब्रा० का० १ ० ७ अ० १० ] इति ॥ मित्रावरुणयोरनेकदेवरूपत्वात्सर्वदेवसंबन्धिन्यामामिक्षायां मित्रावरुणात्म- कत्वेन निरूपितयोहस्तयोरुपावहरणं युक्तमित्येतदर्शयति- ।

·१२५४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयस्य विजयादूर्ध्वमासनोपविष्टस्य सर्वैः सेव्यत्वस्य वर्णनम् ) "मित्रोऽसि वरुणोऽसीत्याह । मैत्रो वै दक्षिणः । वारुणः सव्यः । वैश्व- देव्यामिक्षा । स्वमेवैनौ भागधेयमुपावहरति।"[ब्रा०का०१५०७१०१०]इति ।। विश्वैर्देवैरितिपदोच्चारणेन तत्संबन्धिनीनां प्रजानां यजमानभोग्यत्वं संप- द्यत इत्यभिप्रेत्य व्याचष्टे- " समहं विश्वैर्देवैरित्याह (१)। वैश्वदेव्यो वै प्रजाः। ता एवाऽऽद्याः कुरुते ।" [ब्रा० का० १ ० ७ अ० १०] इति । खादिरीमासन्दी प्रतिष्ठाप्य क्षत्रस्य नाभिरसीति तस्यां कृत्य- धीवासमास्तीर्य" इति । कृत्यधीवासं चर्मपटः। IHAHISAMA कल्प: क्षत्रस्य नाभिरसि क्षत्रस्य योनिरसि, इति । हे कृत्त्यधीवास क्षत्रस्योपवेशनाय त्वं नाभिवन्मध्यस्थानमसि । मातृवद्धा- रकत्वेन क्षत्रस्य योनिः कारणमसि ।। विधत्ते- "क्षत्रस्य नाभिरसि क्षत्रस्य योनिरसीत्यधीवासमास्तृणाति सयोनित्वाय।" [ब्रा० का० १ ० ७ अ०१०] इति । योनिरसीति चर्मपटस्य कारणत्वेन भावनया सकारणत्वं क्षत्रस्य संपद्यते ॥ स्योनामा सीद सुषदामा सीद मा त्वा हिश्सीन्मा मा हिश्सीत् - ." स्योनामा सीद सुषदामा सीदेति तामासाद्य यजमानो मा त्वा हिसीन्मा मा हिश्सीदित्युपविशति" इति । हे मदीयशरीर स्योनां सुखकरीमेनामासन्दी प्रत्यासीद समीपस्थं भव । सुषदा सुखेनोपवेष्टुं योग्यामासीद । इयमासन्दी त्वां शरीरं मा हिंसीत् । मामपि शरीरस्वामिनं मा हिंसीत् ।। मन्त्रद्वयार्थस्य विस्पष्टतां दर्शयति- "स्योनामा सीद सुषदामा सीदेत्याह । यथायजुरेवैतत् । मा त्वा हि५. सीन्मा मा हिश्सीदित्याहाहिसायै।" [ब्रा० का० १५०अ० १०] इति।। कल्प:-“निषसाद धृतवत इत्यासीनमनुमन्नयते " इति । पाठस्तु-- MAHARAN ·WOR प्रषा०८अनु०१६] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (राजसूयविषयस्य विजयादूर्ध्वमासनोपविष्टस्य सर्वैः सेव्यत्वस्य वर्णनम् ) नि पसाद धृतव्रतो वरुणः पस्या- स्वा साम्राज्याय सुक्रतुः, इति । अयं यजमानो धृतव्रतः स्वीकृतयज्ञो वरुणोऽनिष्टनिवारको भूत्वा निष- सादास्यामासन्धामुपविवेश । पस्त्यासु बहुषु वैरिगृहेष्वागत्य साम्राज्यं कर्तुं सुक्रतुः शोभनसंकल्पो भवतु ।। साम्राज्यमुद्दिश्य सम्यक्संकल्पसिद्धिमेव दर्शयति- निषसाद धृतवतो वरुणः पस्त्यास्वा साम्राज्याय सुक्रतुरित्याह । साम्राज्यमेवैन सुक्रतुं करोति ।" [ब्रा० का० ११०७ अ० १०] इति ॥ कल्प:-" तमृत्विजो रत्निनश्च सर्वतः पर्युपविशन्ति पुरस्तादर्युदक्षि- णतो ब्रह्मा पश्चादोतोत्तरत उद्गाता, उपविष्टेषु ब्रह्माइन् ओमित्यध्वर्यु राजा मन्त्रयते त्व राजन्ब्रह्माऽसीतीतरः प्रत्याहैवं ब्रह्माणं होतारमुद्गातारं चोत्तरो- त्तरेणेतरे प्रत्याहुः" इति । एतेषामष्टानां मत्राणां पाठस्तु- ब्रह्मा३न्व५ राजन्ब्रह्माऽसि सविताऽसि सत्य- सवो ब्रह्मा३न्त्व५ राजन्ब्रह्माऽसीन्द्रोऽसि सत्यौजा ब्रह्मा३न्वय राजन्ब्रह्माऽसि मि- त्रोऽसि सुशेवो ब्रह्मा३न्व राजन्न- माऽसि वरुणोऽसि सत्यधर्मा , इति । दूरादाहातुं पुतिः । हे राजंस्त्वमेव ब्रह्माऽसि ब्राह्मणोऽसि न त्वहम् । कुतः। यतस्त्वमेव सविताऽसि ब्राह्मणधर्मान्पालयनस्माकमनुष्टानायानुज्ञाताऽसि । सत्यसवस्त्वममाघानुज्ञः। अतो ब्राह्मणवर्णाश्रमधर्माणां त्वदधीनत्वात्वमेव ब्रह्मा। तथेन्द्रोऽसि परमैश्वर्यवानसि । सत्यौजा अमोघवीर्योऽसि । तथा मित्रोऽसि शिष्टपरिपालनाय देव( मित्र )नामाऽसि । सुशेवः मुष्ठ सेवितुं योग्योऽसि । तथा वरुणोऽस्यनिष्टनिवारकोऽसि । सत्यधर्मा शास्त्रीयधर्मयु- तोऽसि । यथा लोके परराष्ट्र जित्वा समागत्य सिंहासने समासीनं राजान- मध उपविष्टाः पुरोहितादयो बहुभिराशीभिः स्तुतिभिश्च स्तुवन्ति तद्वदत्रापि सेवोपचारः क्रियते । एतयाऽऽशीर्वादरूपया सेवया ब्राह्मणेषु यत्सामर्थ्य शापानुग्रहरूपं तद्राजनि प्रतिष्ठापितं भवति । तदेतदभिप्रेत्य वाजसनेयिनो १ क. "हान ।

·Mamine १२५६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयस्य विजयादूर्ध्वमासनोपविष्टस्य सर्वैः सेव्यत्वस्य वर्णनम् ) बृहदारण्यके क्षत्रियसृष्टिप्रस्तावे समामनन्ति-"क्षत्रात्परं नास्ति तस्माद्रा- ह्मणः क्षत्रियमधस्तादुपास्ते राजसूये क्षत्र एव तद्यशो दधाति" इति ॥ यथोक्तार्थपरत्वेन मन्त्रान्व्याचष्टे- ब्रह्मान्त्व राजन्ब्रह्मासि सवितास सत्यसव इत्याह । सवितार- मेवैन५ सत्यसवं करोति (२) । ब्रह्मान्त्व राजन्ब्रह्माऽसीन्द्रोस सत्यौजा इत्याह । इन्द्रमेवैन५ सत्यौजसं करोति । ब्रह्मान्त्व५ राजन्न- झाऽसि मित्रोऽसि सुशेव इत्याह । मित्रमेवैन सुशेवं करोति । ब्रह्मा३न्त्व राजन्ब्रह्माऽसि वरुणोऽसि सत्यधर्मेत्याह । वरुणमेवैन सत्यधर्माणं करोति।' [ब्रा० का० १५० ७ अ० १०] इति ॥ सवितेन्द्रो मित्र इति देवतापदानामुच्चारणेन तदेवताप्रियाणां छन्दसामुच्चा- रणं संपद्यत इति दर्शयति- " सविताऽसि सत्यसव इत्याह । गायत्रीमेवैतेनाभिव्याहरति । इन्द्रोऽसि सत्यौजा इत्याह । त्रिष्टुभमेवैतेनाभिव्याहरति (३)। मित्रोऽसि सुशेव इत्याह । जगतीमेवैतेनाभिव्याहरति । सत्यमेता देवताः । सत्यमेतानि छन्दासि | सत्यमेवावरुन्धे ।" [ब्रा० का० १ प्र० ७ अ० १०] इति । एता इन्द्रादयो देवताः सत्यं पालयन्त्येतानि गायत्र्यादिच्छन्दांसि च सत्यममोपं फलं प्रयच्छन्ति । अत उभयोः सत्यरूपत्वादिन्द्रादिपदोच्चारणेन गायत्र्याधुच्चारणसिद्धिः । तेन यजमानः सत्यवादित्वमेव सर्वतः संपादयति।। वरुणपदोच्चारणेनानुष्टुवुच्चारणसिद्धिं दर्शयति- " वरुणोऽसि सत्यधर्मेत्याह । अनुष्टुभमेवैतेनाभिव्याहरति । सत्यानृते वा अनुष्टुप् । सत्यानृते वरुणः । सत्यानृते एवावरुन्धे (४) ।" [ब्रा० का० १ ० ७ अ० १०] इति । विश्वे देवस्य नेतुरित्यस्यामनुष्टुभि प्रथमपादः सप्ताक्षर इत्यनृतत्त्वम् । उत्तरे त्रयः पादा अष्टाक्षरा इति सत्यत्वम् । एतच्च एकस्मादक्षरादनातं प्रथम पदम्" इत्यादिब्राह्मणेनैव दर्शितम् । वरुणोऽपि कचिदनिष्टकारित्वादनृत- रूपः । कचित्तनिवर्तकत्वात्सत्यरूपः । एतच्च " वरुणो वा एतं गृहाति योऽश्वं प्रतिगृह्णाति यावतोऽश्वान्प्रतिगृह्णीयात्तावतो वारुणानचतुष्कपालानिर्व- पदरुणमेव खेन भागधेयेनोपधावति स एवैनं वरुणपाशान्मुञ्चति" इत्यादिषु ब्राह्मणेषु स्पष्टं द्रष्टव्यम् । अत उभयरूपत्वसाम्यावरुणपदोचारणेनानुष्टुबुच्चा• रिता भवति । तेन च यजमानोऽनृतं त्यक्तुं सत्यं वक्तुं च समर्थत्वात्सत्या- नृते स्वाधीने करोति ॥

·RAININE mana प्रपा०८अनु०१६] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। १२५७ ( राजसूयविषयस्य विजयादूर्ध्वमासनोपविष्टस्य सर्वैः सेव्यत्वस्य वर्णनम् ) वेदनं प्रशंसति- " नैन५ सत्यानृते उदिते हिस्तः । य एवं वेद । [ब्रा० का०१ म० ७ अ० १०] इति ॥ कल्प: इन्द्रस्य वज्रोऽसीति स्फ्यं ब्रह्मा राज्ञे प्रयच्छति ” इति । पाठस्तु- इन्द्रस्य वजोऽसि वाघ्नस्तेन मे रध्य, इति । हे स्फ्य वज्रतृतीयांशत्वात्त्वं वज्रोऽसि, स्फ्यस्तृतीयमिति श्रुतेः । यतो विरोधिघाती त्वं तेन कारणेन मे मदर्थ रध्य द्यूतस्थानपरिलेखनरूपं कार्य साधय ॥ विधत्ते- इन्द्रस्य वज्रोऽसि वान इति स्पयं प्रयच्छति । वज्रो वै स्फ्यः । वज्रेणैवास्मा अवरपर५ रन्धयति । एव हि तच्छ्रेयः । यदस्मा एते रध्येयुः। [ब्रा० का० १७०७ अ० १० ] इति । रध्येत्युच्चारणेनास्मै यजमानायावरं परं चापेक्षितं सर्वकार्य रन्धयति साध. यति । यद्यदि यजमानायैते कार्यविशेषा रध्येयुः सिध्येयुः। एवं सति श्रेयो हि तत्प्रशस्ततरं खलु ॥ दिशोऽभ्यय राजाऽभूत् - दिशोऽभ्यय५ राजाऽभूदिति पञ्चाक्षात्राज्ञे प्रयच्छति" इति । अयं यजमान ऊर्ध्वदिक्सहिताः पञ्च दिशोऽभिलक्ष्य राजाऽभूत् ॥ विधत्ते- " दिशोऽभ्यय राजाऽभूदिति पञ्चाक्षान्प्रयच्छति । एते वै सर्वेऽयाः। अपराजायिनमेवैनं करोति (५)।" [ब्रा० का० १५०७ अ०१०] इति । अक्षाः कपर्दकाः सुवर्णनिर्मिताः । विभीतकफलानि सौवर्णानीत्येके । ते चाक्षा द्यूतस्थाने निवपनीयाः । तथा चाऽऽपस्तम्बेन दर्शितम् अक्षावा- पोऽधिदेवनमुद्धत्याबोक्ष्यालानिपेत्सौवर्णान्पर शतान्परसहस्रावा" इति । तेभ्यः पञ्चाक्षानुगृह्य जितवानयं राजेत्यभिप्रायेण तस्मै राज्ञे दद्यात् । एत एव पञ्चाक्षा अयाः सर्वे संपद्यन्ते । अयशब्दोऽक्षवाची । पञ्चदिग्वय॑क्षाभिप्रायेण पञ्चाक्षाणां दत्तत्वाद्राशिस्थाः सर्वेऽप्यक्षा दत्ता भवन्ति । तथा सत्येनं यजमा- नमपराजायिनं कदाचिदपि पराजयरहितमेव करोति ।। विधत्ते- कल्प: - । ।

·कल्प:- namama १२५८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयस्य विजयार्ध्वमासनोपविष्टस्य सर्वैः सेव्यत्वस्य वर्णनम् ) "ओदनमुद्रुवते । परमेष्टी वा एषः । यदोदनः । परमामवैनर श्रियं गम- यति ।" [ब्रा० का० १ ० ७ अ० १०] इति । अधिदेवनकाल ओदनं पणत्वेन सर्वे परस्परं ब्रूयुः । अन्नाद्वै प्रजाः प्रजा- यन्त इति श्रुतेरोदनः परमेष्टिरूपः । तथा सत्योदनपणप्रतिज्ञया परमां श्रियं यजमानः प्राप्नोति ॥ सुश्लोकाँ३ सुमङ्गलाँ३ सत्यराजाइन् । मङ्गल्यनाम्नो राजाऽऽद्वयति सुश्लोकाः इति संग्रहीतारं सुम- गलाँ३ इति भागचं सत्यराजाशनिति क्षत्तारम्" इति । शोभनः श्लोकः स्तुतिर्यस्यासौ सुश्लोकः कोशाध्यक्षोऽश्वप्रग्रहधारी वा। तावुभावपि स्वस्वकार्य सम्यगनुतिष्ठन्तौ शोभनस्तुतियुक्तौ भवतः । शोभनं मङ्गलं मर्यादानुल्लङ्घनेन प्रजाभ्यः करादानरूपं यस्य भागदुघस्य सोऽयं सुम- गलः । सत्यस्यावश्यंभाविनोऽन्तःपुररक्षणस्य स्वामी क्षत्ता सत्यराजा । एतेषां संबोधनानि प्लुतयश्च दूरादाबानार्थाः । द्वयोः सानुनासिकत्वं सांप्रदायिकम् ॥ स्वकीयाः संग्रहीत्रादयः सुश्लोकादयो सुश्लोकादयो भूयासुरित्येवमाशी परतया व्याचष्टे सुश्लोकाँ ३ सुमङ्गलाँ३ सत्यराजानित्याह । आशिपमेवैतामा शास्ते ।" [ब्रा० का० १३०७ अ० १० ] इति ॥ विधत्ते- " शौनःशेपमाख्यापयते । वरुणपाशादेवैनं मुञ्चति । [ब्रा० का०१ प्र०७ अ० १०] इति । शुनःशेपेन दृष्टं शस्त्रं शौनःशेपं, तदध्वर्युहोतारं वाचयेत् , तेन यजमानं वरु- णपाशान्मोचयतीति ॥ तत्र ऋक्संख्यां विधत्ते- पर शतं भवति । शतायुः पुरुषः शतेन्द्रियः । आयुष्येवेन्द्रिये प्रति- तिष्ठति । " [ब्रा० का० १७०७ अ० १०] इति । पर शतं शतादधिकम् । ऋक्संख्या चाऽऽपस्तम्बेन स्पष्टीकृता-" शौन:- शेपमाख्यापयत ऋचो गाथामिश्राः पर शताः परःसहस्रा वा" इति ॥ विधत्ते- मारुतस्य चैकविशतिकपालस्य वैश्वदेव्यै चाऽऽमिक्षाया अनये स्विष्ट- कृते समवद्यति । देवताभिरेवैनमुभयतः परिगृह्णाति । " [ब्रा० का०१०७ अ० १०] इति । wala wwresNRN ·कल्प: se प्रपा०अनु०१६] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । १२५९ ( राजसूयविषयस्य विजयादूर्ध्वमासनोपविष्टस्य सर्वैः सेव्यत्वस्य वर्णनम् ) समवद्यति समस्यैकीकृत्यावयेत् । तेनोभयतः कर्मद्वयेऽवस्थिताभिर्देवताभि- रेवैनं यजमानमुभयोः पार्श्वयोः पालितवान्भवति ॥ अपां नप्त्रे स्वाहो| नप्त्रे स्वाहाऽ- नये गृहपतये स्वाहा ॥ " अवभृथेन प्रचर्यापां नप्त्रे वाहेत्यप्सु जुहोत्यूों नप्त्रे स्वाहे- त्यन्तरा दर्भस्तम्बे स्थाणौ वल्मीकवपायां वा हुत्वाऽग्नये गृहपतये स्वाहेति प्रत्येत्य गार्हपत्ये हुत्वा" इति । अपां नप्त्रे नपातयित्रे विनाशमकुर्वते वह्नये । न खल्वग्निरपो नाश- यति किं तूत्पादयति । अनेराप इति सृष्टिप्रकरणे श्रवणात् । ऊर्जा बलस्य न- पातयित्रे वह्नय ऊर्जा नप्त्रे । उदराग्निना भुक्तेऽने जीर्णे सति बलं वर्धते न तद्विनाश्यते ॥ विधत्ते " अपां नप्त्रे स्वाहो| नप्त्रे स्वाहाऽग्नये गृहपतये स्वाहेति तिस्र आहु. तीर्जुहोति । त्रय इमे लोकाः । एष्वेव लोकेषु प्रतितिष्ठति (६)।" [ ब्रा० का० १ ० ७ अ० १०] इति । अत्र विनियोगसंग्रहः- बाहू अधो हरेवाभ्यां मित्रेति वरुणेति च । स्वाम्युपाहृत्य बाहू सं वैश्वदेव्यां प्रसादयेत् ॥१॥ क्षत्राऽऽसन्धां तु खादियां कृत्त्यधीवाससंस्तृतिः। स्योना स्वामी समागत्य मा त्वा तत्रोपसीदति ॥२॥ नि षोपविष्टं संमन्त्र्य ब्रह्मानिध्वर्युमीरयेत् । प्रत्याह सोऽपि समिति ब्रह्मा होता च सामगः ॥३॥ राज्ञोक्ता उत्तरं प्राहुरिन्द्र स्फ्यं स्वामिनेऽर्पयेत् । दिशोऽक्षान्दापयेत्पञ्च सुश्लोक इति च क्रमात् ॥ ४॥ संग्रहीता भागदुघः क्षत्ता चाऽऽहूयते त्रिभिः । अपां जुहोत्यप्सु दर्भे गार्हपत्ये त्रिभिः क्रमात् ॥ अनुवाके षोडशेऽस्मिंस्त्रयोविंशतिरीरिताः ॥५॥” इति ।। अथ मीमांसा। तृतीयाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम्- " राजसूयेऽभिषेच्याख्ये यागे ये देवनादयः। तच्छेषास्तेऽखिलार्था वा तच्छेषास्तस्य संनिधेः ॥ wwesome ·१२६० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- राजसूयकथंभावानुवृत्तेः सर्वशेषता। कल्प्याऽऽकाङ्क्षाऽभिषेच्यस्य प्रक्रिया प्रवला ततः ॥ राजसूये पश्विष्टिसोमयागा बहवः प्रधानभूताः । तत्राभिषेचनीयाख्यः कश्चित्सोमयागः । तत्संनिधौ देवनादयः श्रूयन्ते-" अक्षैर्दीव्यति राजन्यं जिनाति शौनःशेपमाख्यापयते " इति । जिनाति जयति । बढचब्राह्मणे समान्नातं शुनःशेपविषयमुपाख्यानं शौन शेषम् । तत्र संनिधिवलादेवनाद- योऽभिषेचनीयाङ्गमिति चेन्मैवम् । राजसूयस्य कथंभावाकाङ्क्षायामनुत्तायां विहिता देवनादयः प्रकरणेन राजसूयशेषाः । राजसूयश्च बहुयागात्मक इत्यत्र सर्वशेषत्वम् । न चाभिषेचनीयस्य काचिदाकाङ्क्षा देवनादिष्वस्ति । ज्योतिष्टोमविकृतित्वेनातिदिष्टैः प्राकृताङ्गैरेव तदाकाङ्क्षानिवृत्तेः । संनिहित- विधिबलादाकाङ्क्षोत्थाप्यत इति चेत् । अत एवाऽऽकाङ्क्षारूपमवान्तरप्रक- रणमादौ परिकल्प्य तद्द्वारा वाक्यलिङ्गश्रुतिकल्पनया संनिधिविप्रकृष्यते । राजसूयाकाङ्क्षारूपं तु महाप्रकरणं क्लुप्तत्वादेकया कक्ष्यया संनिकृष्यते । तस्मात्प्रकरणेन संनिधिवाधात्सर्वशेषा देवनादयः। पञ्चमाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम्- " अभिषेच्यप्राकृताङ्गसमाप्तौ देवनादिकम् । मध्ये वा पूर्ववत्सर्वसमाप्तौ देवनादयः ॥ अभिषेकोऽपकृष्टोऽस्मात्पूर्वे प्रत्यक्षपाठतः । देवनाद्यास्ततो मध्ये माहेन्द्रस्तोत्रतः पुरा ॥ राजसूये सोमयागस्याभिषेचनीयस्य संनिधौ देवन शौनःशेपोपाख्याना- भिषेकाः क्रमेणाऽऽन्नाताः । तत्राभिषेचनीये चोदकप्राप्तमङ्गजातं नारिष्ठन्या- येन प्रथमं संपाद्य पश्चादेवनादयः कार्या इति प्राप्ते ब्रूमः-माहेन्द्रस्य स्तोत्रं प्रत्यभिषिच्यत इति वाक्येन तस्य सोमयागस्य मध्येऽभिपेकोऽपकृष्टः । अभिषेकात्पूर्वभावित्वं विदेवनादीनां प्रत्यक्षपाठप्राप्तम् । ततो माहेन्द्रस्तोत्रा- दपि पूर्वस्मिन्काले प्रयाजाघारवद्विदेवनादीनामपकर्षः कर्तव्यः । चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितम् - " एकस्यैवाभिषेच्यस्य तदङ्गं निखिलस्य वा। राजसूयस्यापकर्षादायः प्रक्रिययोत्तरः॥" यदेतद्देवनादिकमङ्गमित्युक्तं तदेतदभिपेचनीयस्य सोमयागस्यैकस्यैवाङ्गम् । कुतः । अपकर्षात् । यद्यप्यभिषेचनीयविधेरूर्व तत्संनिधौ देवनादय आन्ना- तास्तथाऽप्यभिषेचनीयमध्ये तेऽपकृष्यन्ते । माद्देन्द्रस्य स्तोत्रं प्रत्यभिषिच्यत ·प्रपा०८अनु०१७] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ( राजसूयविषयाणां संसृपां दशसंख्याकहविषां विधिः ) इति वाक्येन राज्ञो यजमानस्याभिषेको माध्यंदिनसबने स्तोत्रकालेऽपकृष्यते। तस्मिन्नपकृष्टे सति ततः पूर्वमानातानां विदेवनादीनामर्थसिद्धोऽपकर्षः । ततो माहेन्द्रस्तोत्रादिवदभिषेचनीयप्रयोगान्त पातिवादेवनादिकमभिषेचनीयस्यैवा- ङ्गमिति प्राप्ते बमः-किं तदङ्गत्वे संनिधिः प्रमाणं किं वा प्रयोगपरिकल्पित- मवान्तरप्रकरणम् । उभयथाऽपि प्रत्यक्षस्य महामकरणस्य प्रबलत्वादेवनादिकं राजसूयस्याङ्गम् । राजसूयशब्दश्वानुमत्यादीन्सर्वान्यागानभिधत्ते । तस्मात्सर्वे. षामेतदङ्गम् । अनुष्ठानं तु राजसूयमध्ये कचिदपेक्षितमिति वचनबलादभिषेच- नीयगतमाहेन्द्रस्तोत्रकाले तदनुष्टीयते ।। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वे. दीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके घोडशोऽनुवाकः ॥ १६ ॥ ( अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठके सप्तदशोऽनुवाकः ।) ww atterna आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति हिरण्यं दक्षिणा सारस्वतं चरुं वत्सतरी दक्षिणा सावित्रं द्वाद- शकपालमुपध्वस्तो दक्षिणा पौष्णं चरुण श्यामो दक्षिणा बार्हस्पत्यं चरु५ शितिष्ठो दक्षिणेन्द्रमेकोदशकपालमृषभो दक्षिणा वारुणं दशकपालं महानिरष्टो दक्षिणा सौम्यं चरुं बभ्रुर्दक्षिणा त्वाष्ट्रमष्टाकपाल शुण्ठो दक्षिणा वैष्णवं त्रिकपालं वामनो दक्षिणा (१)॥ (आग्नेय हिरण्य सारस्वतं द्विचत्वारि शत् । ) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टकेऽ- ष्टमप्रपाठके सप्तदशोऽनुवाकः ॥ १७ ॥ Maina ·१२६२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयाणां संस्पां दशसंख्याकंहविषां विधिः ) (अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठके सप्तदशोऽनुवाकः ।) -- Mohan ambaDBUR CMDEO INDRAPHARMA - AWAN आग्नेयम् । अष्टाकपालमित्यष्टा-कपालम् । निरिति । वपति । हिरण्यम् । दक्षिणा, सारस्वतम् । चरुम् । वत्सतरी। दक्षिणा । सावित्रम् । द्वादशकपा- लमिति द्वादश-कपालम् । उपध्वस्त इत्युप- ध्वस्तः । दक्षिणा । पौष्णम् । चरुम् । श्यामः। दक्षिणा । बार्हस्पत्यम् । चरम् । शितिपृष्ठ इति शिति-पृष्ठः । दक्षिणा । ऐन्द्रम् । एकादशकपाल- मित्येकादश-कपालम् । ऋषभः । दक्षिणा। वारु- णम् । दर्शकपालमिति दर्श-कपालम् । महानि- रष्ट इति महा-निरष्टः । दक्षिणा । सौम्यम् । चरम् । बभ्रुः । दक्षिणा। वाष्टम् । अष्टाकपाल- मित्यष्टा-कपालम् । शुण्ठः । दक्षिणा । वैष्णवम् त्रिकपालमिति त्रि-कपालम् । वामनः । दक्षिणा (१)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे प्रथमा- प्टकेऽष्टमप्रपाठके सप्तदशोऽनुवाकः ॥ १७ ॥ mea and "Manasi ANNA Mms ( अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके सप्तदशोऽनुवाकः । ) षोडशे जितवतो राज्ञ इतरसेव्यत्वरूप उपचारो वर्णितः । सप्तदशे संस्पां हवींषि दशसंख्याकानि विधीयन्ते- wdna ·, MINS प्रपा०८अनु०१७] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (राजसूयविषयाणां संसृपां दशसंख्याकहविषां विधिः ) आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति हिरण्यं दक्षिणा सारस्वतं चरुं वत्सतरी दक्षिणा सावित्रं दाद- शकपालमुपध्वस्तो दक्षिणा पौष्णं चरु५ श्यामो दक्षिणा बार्हस्पत्यं चरु५ शितिपृष्ठो दक्षिणेन्द्रमेकादशकपालमृषभो दक्षिणा वारुणं दशकपालं महानिरष्टो दक्षिणा सौम्यं चरुं बभुर्दक्षिणा वाष्ट्रमष्टाकपाल शुण्ठो दक्षिणा वैष्णवं त्रिकपालं वामनी दक्षिणा ॥ , इति ॥ उपरतस्तनपाना वत्सतरी । शुक्लकाय: शुण्ठः ॥ तान्येतानि हवींषि प्रशंसति- वरुणस्य सुषुवाणस्य दशधेन्द्रियं वीर्य परापतत् । तत्समृद्भिरनु सम- सर्पत् । तत्समृपार सरसृप्त्वम् । अग्निना देवेन प्रथमेऽहन्ननु प्रायुक्त । सरस्वत्या वाचा द्वितीये । सवित्रा प्रसवेन तृतीये । पूष्णा पशुभिश्चतुर्थे । बृहस्पतिना ब्रह्मणा पञ्चमे । इन्द्रेण देवेन षष्ठे । वरुणेन स्वया देवतया सप्तमे (१)। सोमेन राज्ञाऽष्टमे । त्वष्टा रूपेण नवमे । विष्णुना यज्ञेनाऽऽमोत् । यत्सरसृपो भवन्ति । इन्द्रियमेव तीर्य यजमान आमोति । [ब्रा० का० १० ८ अ० १] इति । मुघुवाणस्य सुष्टु सोममभिषेचनीयकर्मण्यभिषुतवतो वरुणस्येन्द्रियसामर्थ्य दशधा भूत्वा परापतद्विनष्टम् । स च वरुणस्तदिन्द्रियं संसृप्शब्दाभिहितैर्यथो- तहविभिरनुक्रमेण सम्यक्प्राप्तवान् । सम्यक्सृप्यते प्राप्यते वीर्यमाभिरग्न्या- दिभिर्देवताभिरिति संसृपो देवतास्तासां हवींष्यपि तन्नामकानि । स वरुण: प्रथमेऽहनि देवेन द्योतनात्मकेनाग्निना सहाष्टाकपालं प्रायुताऽऽग्नेयमष्टाकपालं निरवपदित्यर्थः । द्वितीयेऽहनि वायूपया सरस्वत्या चरुं निरवपत् । तृतीये प्रसवकारणेन सवित्रा सह द्वादशकपालं निरवपत् । चतुर्थे पशुभिरुपलक्षितेन पूष्णा सह चरुं निरवपत् । पञ्चमे ब्राह्मणाभिमानिना बृहस्पतिना सह चरुं निरवपत् । षष्ठे द्योतनात्मकेनेन्द्रेण सहकादशकपालं निरवपत् । सप्तमे स्वकी- यदेवतारूपेणातीतकल्पगतवरुणेन सह दशकपालं निरवपत् । अष्टमे राज्ञा १ख. घ. ङ. च. "न्द्रियं सा।

·dies Mantaveersity [१प्रथमकाण्डे- यजमानो रेतो दधाति । ततस्त्वष्टुः प्रयोगे सति धृतं रेतोऽवष्टभ्य त्वष्टा १२६४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- (राजसूयविषयाणां संसृपां दशसंख्याकविषां विधिः ) यजमानेन सोमेन सह चरुं निरवपत् । नवमे रूपवता त्वष्टा सहाष्टाकपालं निरवपत् । दशमे यज्ञरूपेण विष्णुना सह त्रिकपालं निरुप्य तदिन्द्रियमामोत् । यदि यजमानस्यापि संसृपो यागा भवेयुस्तदाऽसौ यजमान इन्द्रियसामर्थ्य मामोतीति । उत्पत्तिविधिभिर्विहितानां संसृपामनेनार्थवादेन भिन्नदिनानुष्ठान- विधिरुन्नेयः॥ अन्यं प्रकारविशेषं विधत्ते- पूर्वा पूर्वा वेदिर्भवति । इन्द्रियस्य वीर्यस्यावरुद्धचै ।" [ब्रा० का० १ म० ८ अ० १] इति । पूर्वा पूर्वदिग्गता दिनभेदेन बहुवेदित्वद्योतनार्था वीप्सा । तत्प्रकारश्चाss. पस्तम्बेन स्पष्टीकृतः-" श्वोभूते परेण सौमिकदेवयजनं दशभिः सप्तभिर्वा संसृपां हविभिर्यजत आग्नेयमष्टाकपालमिति पूर्व पूर्व देवयजनमध्यवस्यति यत्र + पूर्वस्याऽऽहवनीयस्तत्रोत्तरस्य गार्हपत्य उत्तमायाः प्राग्वंश आहवनीयो बहिर्गार्हपत्यः " इति ॥ अष्टमनवमदशमानां हविषां स्वस्वदिनेषु कंचित्कालविशेष विधत्ते- पुरस्तादुपसदा सौम्येन प्रचरति । सोमो वै रेतोधाः । रेत एव तद्दधाति । अन्तरा त्वाट्रेण । रेत एव हितं त्वष्टा रूपाणि विकरोति । उप- रिष्टाद्वैष्णवेन । यज्ञो वै विष्णुः । यज्ञ एवान्ततः प्रतितिष्ठति (२)। " [ब्रा० का० १ प्र०८ अ० १] इति । अभिषेचनीयात्सोमयागादूर्व दशपेयः सोमयागः कर्तव्यः । तस्य च संसृब्यागसंवन्धिनि सप्तमेऽहन्येका दीक्षा कर्तव्या। तत त्रिषु दिने - पसदः कर्तव्याः। तत्र प्रथमोपसदिन उपसद्यागात्पूर्व सौम्याख्येन संमृपाऽ- ष्टमहविषा प्रचरेत् । मध्यमोपसदिने पौर्वाह्निकापराह्निकोपसदोर्मध्ये त्वाष्ट्रेण नवमहविषा प्रचरेत् । तृतीयोपसदिने पौर्वाह्निकापरालिकोपसदावनुष्ठायोप- रिष्टाद्वैष्णवेन दशमहविषा प्रचरेत् । सोमस्य रेतोधारणहेतुत्वात्प्रथमतस्तत्मयोगे । रूपाणि विविधानि करोति । विष्णोर्यज्ञरूपत्वादन्ते तद्धविःप्रयोगे सति यज- मानो राजसूयादूर्ध्वमपि यज्ञानुष्ठान एवं प्रतिष्ठितो भवति । दशपेयतन्त्रमध्ये त्रयाणां हविषामनुष्ठानमापस्तम्बेन स्पष्टीकृतम् । अपराह्ने दशपेयस्य तन्त्रं + ख. पुस्तकटिप्पण्या “ पूर्व आहवनीयस्तत्रोत्तरो गार्हपत्यः " इति पाठः । १ क. पूर्वपूर्वदे' । २ ख. घ. च. पूर्वदे।

·प्रपा०८अनु०१८] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। १२६५ (राजसूयविषयस्य दशपेयस्याभिधानम् ) प्रक्रमयतीत्युपक्रम्यैवं पठ्यते-" एका दीक्षा तिस्र उपसदः पुरस्तादुपसदार सौम्यं चरुं निर्वपति अन्तरा त्वाष्ट्रमष्टाकपालमुपरिष्टाद्वैष्णवं त्रिकपालम्" इति।। अथ मीमांसा। चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितम्- " किं पुरस्तादुपसदां सौम्येन प्रचदिति । अङ्गाङ्गिभावः कालो वा वाक्यादाबः प्रतीयते ।। पुरस्तादिति कालोऽत्र भावी(ति) कालविधिस्ततः । नाङ्गं कस्यापि सौम्यादि प्रधानमितरेष्टिवत् ।। राजसूये संसृप्शब्दवाच्यान्यानेयाष्टाकपालादीनि दश हवींष्यानातानि । तेष्वष्टमनवमदशमानि सौम्यत्वाष्ट्रवैष्णवानि । तद्विषयमिदं वाक्यमानायते- पुरस्तादुपसदार सौम्येन प्रचरति । अन्तरा त्वाष्ट्रेण । उपरिष्टाद्वैष्णवेन इति । योऽयं राजसूये सोमयागस्तस्मिनुपदिष्टानामुपसदामादिमध्यावसानेषु सौम्यादीनां त्रयाणामनुष्ठानमनेन वाक्येन चोबते । ततो वाक्यात्सौम्यादीन्यु- पसदामङ्गानीति प्राप्ते ब्रूमः-उपसदामिति षष्ठचाः कालवाचिना पुरस्तादिति शब्देनान्वयात्सौम्यादीनां कालविशेषसंबन्धपरमिदं वाक्यं न त्वङ्गाङ्गिभावप- रम् । ततो न कस्याप्यङ्गं सौम्यादिकं कि त्वनुमत्यादिवत्मधानम् ।। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वे- दीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके सप्तदशोऽनुवाकः ॥ १७ ॥ GUNASONI ( अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठकेऽष्टादशोऽनुवाकः । ) सद्यो दीक्षयन्ति सद्यः सोम क्रीणन्ति पु- ण्डरिखजां प्र यच्छति दशभिर्वत्सतरैः सोम क्रीणाति दशपेयो भवति शतं ब्राह्मणाः पिबन्ति सप्तदश स्तोत्रं भवति प्राकाशाव- MAHARA १ ख. किं त्वानु।

·mune me yew RAN १२६६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयस्य दशपेयस्थाभिधानम् ) ध्वर्यवे ददाति समुद्रात्रे रुक्म होत्रेऽश्वे प्रस्तोतृप्रतिहर्तृभ्यां द्वादश पष्ठीहीब्रह्मणे वशां मैत्रावरुणायर्षभं ब्राह्मणाच्छ५ सिने वाससी नेष्टापोतृभ्या५ स्थूरि यवाचितम॑च्छावाकाया- नड्वाहमनीधै भार्गवो होतो भवति श्राय- न्तीय ब्रह्मसामं भवति वारवन्तीयमग्निष्टोम- साम सारस्वतीरपो गृह्णाति (१)॥ (वारवन्तीयं चत्वारि च ।) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टकेऽ- ष्टमप्रपाठकेऽष्टादशोऽनुवाकः ॥ १८ ॥ (अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठकेऽष्टादशोऽनुवाकः।) Aww views MOHAN HINDI SARAN alue सद्यः। दीक्षयन्ति । सद्यः । सोमम् । क्रीणन्ति । पुडरिस्रजाम् । प्रेति । यच्छति । दशभिरिति दश- भिः । वत्सतरैः। सोमम् । क्रीणाति । दशपेय इति दश-पेयः । अवति । शतम् । ब्राह्मणाः । पिबन्ति। सप्तदशमिति सप्त-दशम् । स्तोत्रम् । भवति । प्रा- काशौ । अध्वर्यवे । ददाति । सर्जम् । उद्गात्र इत्युत्- गात्रे । रुक्मम् । हो । अश्वम् । प्रस्तोतृप्रतिहर्तृभ्या- मिति प्रस्तोतृप्रतिहर्तृ-भ्याम् । द्वादश। पष्ठीहीः । MAI-Mule । - R a । MINOR ·JOD BUM NUM प्रपा०८अनु०१८] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। १२६७ ( राजसूयविषयस्य दशपेयस्याभिधानम् ) ब्रह्मणे । वशाम् । मैत्रावरुणायेति मैत्रा-वरुणाय । ऋषभम् । ब्राह्मणाच्छसिने । वाससी इति । नेष्टा- पोतृभ्यामिति नेष्टापोतृ-भ्याम् । स्थूरि । यवाचित- मिति यव-अचितम् । अच्छावाकार्य । अनड्वा- हम् । अग्नीध इत्यग्नि-इधै । आर्गवः । होता । भवति । श्रायन्तीयम् । ब्रह्मसाममिति ब्रह्म-सामम् । भवति । वारवन्तीयमिति वार–वन्तीयम् । अग्निष्टो- मसाममित्यग्निष्टोम-सामम् । सारस्वतीः । अपः । गृह्णाति ॥१॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे प्रथमाष्टके - ष्टमप्रपाठकेऽष्टादशोऽनुवाकः ॥ १८ ॥ । HD GMAIN stomo AR News GAND (अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठकेऽष्टादशोऽनुवाकः । ) admin सप्तदशे संमृपां हवींष्युक्तानि । अष्टादशे दशपेय उच्यते। तत्र दीक्षासो- मक्रययोश्वोदकप्राप्तं दिनभेदमपवदितुं विधत्ते- सद्यो दीक्षयन्ति सद्यः सोमं क्रीणन्ति, इति । प्रकृतावप्सु नात्यपोऽश्नातीति यद्विहितं तदपवदितुं विधत्ते- पुण्डीरस्रजां प्रयच्छति, इति । तदेतत्सूत्रकारः स्पष्टी चकार-" अपो दीक्षायाः स्थाने द्वादशपुण्डरीका सज प्रतिमुञ्चते " इति । प्रतिमोचयेदित्यर्थः ॥ तदेतत्प्रशंसति- " जामि वा एतत्कुर्वन्ति । यत्सद्यो दीक्षयन्ति सद्यः सोमं क्रीणन्ति । Jammu ·१२६८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयस्य दशपेयस्याभिधानम् ) पुण्डरिस्रजां प्र यच्छत्यजामित्वाय । अङ्गिरसः सुवर्ग लोकं यन्तः । अप्सु दीक्षातपसी प्रावेशयन् । तत्पुण्डरीकमभवत् । यत्पुण्डरिस्रजां प्रयच्छति । साक्षादेव दीक्षातपसी अवरुन्धे।" [ब्रा० का० १ प्र० ८ अ० २] इति ।। चोदकमाप्तानि हिरण्यवासम्प्रभुतीनि दशविधक्रयद्रव्याण्यपवदितुं विधत्ते दशभिर्वत्सतरैः सोमं क्रीणाति, इति । । wwmusal mination वत्सतरा उपरतस्तनपानाः। अत एव सूत्रकारो विशिनष्टि-" दशभि- वत्सतः सोमं क्रीणाति" इति ॥ अत्र संख्यां प्रशंसति- "दशभिर्वत्सतरैः सोमं क्रीणाति । दशाक्षरा विराट् (१) । अन्नं विराट् । विराजैवान्नाद्यमवरुन्धे।" [ब्रा०का० १ ० ८ अ० २] इति । साण्डत्वं विधाय प्रशंसति- मुष्करा भवन्ति सेन्द्रत्वाय ।" [ब्रा० का० १ ० ८अ० २] इति । सेन्द्रत्वमिन्द्रियसामर्थ्यसहितत्वम् ॥ प्रधानं कर्म विधत्ते- देशपयो भवति, इति । दशसु वैकृतचमसेषु पातव्यः सोमरसो यस्मिन्क्रतौ स ऋतुर्दशपेयः । यद्वा एकैकस्मिन्पात्रे दशभिर्ब्राह्मणैः पातव्यः सोमो यस्मिन्स दशपेयः । एतदेवा- भिप्रेत्य सूत्रकार आह-" श्वोभूते पात्रसंसादनकाले दश चमसानधिकान्य- युनक्ति तानुन्नयनकाल उन्नयति भक्षणकाले दश दशैकैकस्मिंश्चमसे ब्राह्मणा: सोमपाः सोमं भक्षयन्ति" इति ॥ तं विधि प्रशंसति- " दशपेयो भवति । अन्नाद्यस्यावरुद्ध्यै ।" [ब्रा०का०१०८अ०२]इति। विधत्ते- शतं ब्राह्मणाः पिबन्ति, इति । एकैकस्मिन्पात्रे दश दश ब्राह्मणा इति मिलित्वा शतं ब्राह्मणाः पिबन्ति ॥ प्रशंसति “शतं ब्राह्मणाः पिबन्ति । शतायुः पुरुषः शतेन्द्रियः । आयुष्येवेन्द्रिये प्रतितिष्ठति ।" [ ब्रा० का० १ ० ८ अ०२] इति ।। विधत्ते- सप्तदश स्तोत्रं भवति, इति । amme wom ·PERama eHSRO Matana budheema प्रपा० (अनु०१८] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। १२६९ ( राजसूयविषयस्य दशपेयस्याभिधानम् ) अस्मिन्क्रतौ यद्यत्स्तोत्रं तस्य सर्वस्य सप्तदशस्तोमत्वमेव कुर्यात् ॥ प्रशंसति- सप्तदश स्तोत्रं भवति । सप्तदशः प्रजापतिः (२)। प्रजापतेराप्त्यै।" [प्रा० का० १ ० ८ अ० २] इति ॥ विधत्ते- प्राकाशावध्वर्यवे ददाति, इति । प्राकाशौ सुवर्णदर्पणौ ॥ प्रशंसति- "प्राकाशावध्वर्यवे ददाति । प्रकाशमेवैनं गमयति ।"[ब्रा० का० १ म०८ अ० २] इति ॥ हिरण्यस्रजो दानं विधत्ते- सजमुद्रात्रे, इति । तथा च सूत्रकारः-"दक्षिणाकाले हिरण्यप्राकाशावध्वर्यवे ददाति हिर- ण्यस्रजमुद्गाने" इति ॥ प्रशंसति- स्रजमुद्गात्रे । व्येवास्मै वासयति ।" [ ब्रा०का०१५०८अ०२] इति । अस्य यजमानस्य व्येव विशिष्टमेव दुकूलादिकं वासयति उत्तरीयत्वेनाss- च्छादयति ॥ वर्तुळस्य स्वर्णाभरणस्य दानं विधत्ते- रुक्मश्होत्रे, इति ॥ मशंसति- " रुक्म५ हो। । आदित्यमेवास्मा उन्नयति ।" [ब्रा० का० १०८ प्र०२] इति । उदयं प्रापयतीत्यर्थः॥ विधत्ते- अश्वं प्रस्तोतृप्रतिहर्तृभ्याम्, इति । ददातीत्यनुषज्यते । द्वाभ्यामेकद्रव्यदानं वाचनिकम् ।। प्रशंसति- IMALA HARI १ ख. स्तोत्रत्व।

·“ Naam १२७० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजस्यविषयस्य दशपेयस्याभिधानम् ) " अश्वं प्रस्तोतृप्रतिहर्तृभ्याम् । प्राजापत्यो वा अश्वः। प्रजापतेराप्त्यै (३)।" [ब्रा० का० १ प्र०८ अ० २] इति । अश्वमेधप्रकरणे प्रजापतेरक्ष्यश्वयत्तत्परापतदिति श्रुतेरश्वस्य प्राजापत्यत्वम्॥ बालगर्भिणीनां गवां दानं विधत्ते- द्वादश पष्टीहीब्रह्मणे, इति ॥ वत्सद्वाराऽभिवृद्धिसूचनादायुष्याभिवृद्ध्या प्रशंसति- द्वादश पष्ठौहीब्रह्मणे । आयुरेवावरुन्धे । [ब्रा० का० १०८ अ०२] इति ॥ वन्ध्याया गोर्दानं विधत्ते- वशां मैत्रावरुणाय, इति ।। वशाशब्देन बुद्धिस्थं वशित्वमभिप्रेत्य प्रशंसति- "वशां मैत्रावरुणाय । राष्ट्रमेव वश्यकः।" [ब्रा० का० १ ० ८ अ० २ ] इति ॥ रेत सेचनसमर्थस्य गोर्दानं विधत्ते- ऋषभं ब्राह्मणाच्छसिने, इति ॥ ऋषभशब्देन बुद्धिस्थमिन्द्रियमित्यभिप्रेत्य प्रशंसति- ऋषभं ब्राह्मणाच्छसिने । राष्ट्रमेवेन्द्रियाव्यकः।" [ब्रा० का० १ प्र० ८ अ० २] इति ॥ द्वाभ्यां प्रत्येकं वस्त्रदानं विधत्ते- वाससी नेष्टापोतृभ्याम्, इति ।। धौतवस्त्रयोः शुद्धिहेतुत्वमभिमेत्य प्रशंसति- " वाससी नेष्टापोतभ्याम् । पवित्रे एवास्यते ।" [ ब्रा० का० १३०८ अ० २] इति ॥ स्थूलस्य यवपूर्णशकटस्य दानं विधत्ते- स्थूरि यवाचितमच्छावाकाय, इति । वारुणं यवमयं चरुमिति श्रुतत्वाधवप्रियं वरुणं स्वकीयभागप्रदानेन स्वकीयदेशान्तादहिनिःसारितवान्भवतीत्यभिप्रेत्य प्रशंसति- स्थूरि यवाचितमच्छावाकाय । अन्तत एव वरुणमवयजते (१)।" [ब्रा० का० १५० ८ अ० २] इति ॥

·, प्रपा०८अनु०१८] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । १२७१ ( राजसूयविषयस्य दशपेयस्याभिधानम् ) विधत्ते- अनड्डाहमग्नीधे, इति ॥ वहिद्वारकेणोभयोः संवन्धेन प्रशंसति- अनड्डाहमग्नीधे । बहिर्वा अनड्वान् । वह्निरग्नीत् । वह्निनैव वह्नि यज्ञस्या- चरुन्धे ।" [ब्रा० का० १ ० ८ अ० २] इति । दर्शपूर्णमासयोराग्नेयहविर्युक्तस्य शकटस्य वहनादनड्वान्वह्निः। अग्नेरि- न्धनादाग्नीध्रोऽपि वह्निः। उभयोः संबन्धे सति वहिरूपेणानडुहा यज्ञस्य वति वाहकमानीधात्विग्जातं स्वाधीन करोति ।। चोदकमाप्त होतसामान्यादिकं बाधितुं विशेषान्विधते- आर्गवो होता भवति श्रायन्तीयं ब्रह्म- सामं भवति वारवन्तीयमग्निष्टोमसा- म सारस्वतीरपो गृह्णाति॥, इति ॥ प्रकृतौ यः कोऽपि होतेत्यत्रापि तत्प्राप्तौ भृगुगोत्रोत्पन्न एवेति विशेष्यते । प्रकृतौ ब्राह्मणाच्छंसिनं प्रत्याज्यस्तोत्रे गायत्रसाम्नो विहितत्वात्तदपवादाय श्रायन्तीयं सामात्र विधीयते । श्रायन्त इव सूर्यमित्यस्यामृच्युत्पन्नं साम श्रायन्तीयम् । प्रकृतौ यज्ञायज्ञियस्यानिष्टोमसामत्वात्तदपोद्य वारवन्तीयं साम विधीयते । अश्वं न त्वा वारवन्तमित्यस्यामृच्युत्पन्नं वारवन्तीयं साम । प्रकृतौ वहन्तीनां गृह्णातीति प्रवाहमात्रगतानामपां वसतीचरित्वादत्रापि तत्प्राप्तौ सरस्वतीगता एवाऽऽपो विधीयन्ते ।। इन्द्रवीर्यत्वेन त्रयं प्रशंसति- इन्द्रस्य सुषुवाणस्य त्रेधेन्द्रियं वीर्य परापतत् । भृगुस्तृतीयमभवत् । श्रायन्तीयं तृतीयम् । सरस्वती तृतीयम् । भार्गवो होता भवति । श्रायन्तीयं ब्रह्मसामं भवति । वारवन्तीयमग्निष्टोमसामम् । सारस्वतीरपो गृह्णाति । इन्द्रियस्य वीर्यस्यावरुद्ध्यै । " [ब्रा० का० १ ० ८ अ० २] इति ।। वारवन्तीयस्येन्द्रवीर्यत्वाभावेनात्र स्तुतेरप्रतीतत्वात्तेन सह स्तोतुं श्राय- न्तीयमपि पुनरुपादत्ते- " श्रायन्तीयं ब्रह्मसामं भवति । इन्द्रियमेवास्मिन्वीर्य श्रयति । वारवwant १ ख. घ. च. इन्द्रियवी । २ घ. . च.स्थेन्द्रियवी।

·- १२७२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयस्य दशपेयस्याभिधानम् ) न्तीयमग्निष्टोमसामम् । इन्द्रियमेवास्मिन्वीर्य वारयति (५)।" [ ब्रा०का०१ म० ८ अ० २] इति । सामनाम्नि श्रयतिधातोः प्रतीतत्वायजमानेन वीर्यमाश्रीयते । द्वितीय- नाम्नि वारयितृत्वप्रतीतेरस्मिन्यजमाने प्रयुक्तं वैरिवीर्य निवारितं भवति । अथ मीमांसा। एकादशाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम्- " दशपेये चाभिषेचनीये तत्रं भिदाऽथ वा । ऋयसाहित्यतस्तत्रं कालभेदेन भिन्नता ॥ राजसूये दशपेयाभिषेचनीयसंज्ञको द्वौ सोमयागौ । तयोरङ्गानुष्ठानं तत्रेण कार्यम् । कुतः, क्रयस्याभिन्नत्वात् सह सोमौ क्रीणाति" [इति । ] अभिषेचनीयस्य यदा सोमक्रयस्तदैव दशपेयस्यापि सोमे वेतव्ये सति क्रया- त्पूर्वभाविनां दशपेयाङ्गानामपकर्षात्तत्रं स्यादिति प्राप्ते ब्रमः-भिन्नकालीन योरभिषेचनीयदशपेययोरङ्गानां भेदो युक्तः । संसृष्शब्दवाच्याभ्यो दशभ्य इष्टिभ्य ऊर्ध्वमपराह्ने दशपेयस्योपक्रमः । ताभ्यः प्राचीनेऽत्यन्तव्यवहिते कालेऽभिषेचनीयः । न च क्रयसाहित्यमस्ति, " सद्यो दीक्षयन्ति सद्यः सोम क्रीणन्ति" इति दशपेये ऋयस्य सद्यस्कालत्वाभिधानात् । सह सोमावितिक- चनेन क्रयार्थसंवादे साहित्यं विवक्षितम् । तस्मादुभयोरङ्गानां भेदः । तृतीयाध्यायस्य पञ्चमपादे चिन्तितम् - " राजसूये कचित्कर्तुश्चमसो दशभिर्जनैः । भक्ष्यः किं तत्र राजन्या भक्षका ब्राह्मणा उत ।। आयो भागा(ना)त्संख्यौंकजातेविप्राः शतं दश । चमसानारित्युक्त्या राजपात्रं च विमगम् ।। राजसूये दशपेयनामके यागे श्रूयते - दश दशैकैकं चमसमनुसपैन्ति इति । तत्र यजमानस्य राजन्यस्य यश्चमसः सोऽयं राजन्यैरेव दशभिर्भक्षणीयः। दशेतिसंख्या(ख्य)या जात्येकत्वप्रतिभानात् । तथा हि-दशपेयस्य ज्योति- टोमविकृतित्वात्मकृतं धर्मजातं चोदकेन प्राप्तम् । प्रकृतौ च यजमानचमसस्य भिन्नजातिभिर्भक्षणं नास्तीत्यत्रापि तथैव प्राप्तम् । यद्यत्र दर्शति विशेषो विधीयते तर्हि प्राकृतं भक्षकसंख्यामात्रं निवर्त्यतां न त्वेकजातीयत्वम् । तस्मा- द्राजन्यो यजमानो राजन्यैर्नवभिः सह भक्षयेदिति प्राप्ते बम:-प्रकृतितः मासेषु दशमु चमसेषु भक्षणायानुसर्पतां पुरुषाणां दश दशेतिवीप्सया प्रतिच ।

·प्रपा० अनु०१९] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ( राजसूयसंबन्धिनां दिशामवेष्टयः पशुद्वयं सात्यदूतहवींषि चेत्येतेषां विधिः ) मसं दशसंख्यां विधायार्थसिद्धां शतसंख्यामनूध संख्येयानां सर्वेषां ब्राह्मण्यं विधीयते " शतं ब्राह्मणाः पिबन्ति” इति । तथा सति यजमानस्यापि राजन्यस्य यत्र भक्षो नास्ति तत्र कुतोऽन्ये राजन्या भक्षयेयुः । तस्माद्ब्राह्मणा एव भक्षकाः। दशमाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम्- " किं प्राकाशौ बाधको स्तः कृत्स्नस्याऽऽध्वर्यवस्य वा । ददातियोगात्कृत्स्नस्य न विशिष्टेन योगतः ॥ राजसूये श्रूयते-"हिरण्मयौ प्राकाशावध्वर्यवे ददाति" इति । प्राकाशौ दीपस्तम्बावित्येके । दर्पणावित्यपरे । तौ किं प्राकृतस्य दक्षिणाद्रव्यस्य बाघको, उताध्वर्युभागस्यैव । तत्र प्राकाशौ ददातीतिकर्मकारकवाचिद्वितीया- श्रुतिकृतेन दानसंबन्धेन प्राकाशावध्वर्यव इतिवाक्यकृते पुरुषसंबन्धेऽपोदिते सति देयद्रव्यप्रतीतेयान्तरस्य कृत्स्नस्य बाध इति पूर्वः पक्षः । अध्वर्यवे ददातीतिसंप्रदानकारकवाचिचतुर्थीश्रुतिकृतस्य दानक्रियासंबन्धस्यापवदितुम- शक्यत्वात्संपदानविशिष्टदानक्रियासंबन्धेऽपि द्वितीयाथुतेरविरोधादध्वर्युभा- गस्यैव बाध इति राद्धान्तः ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय. तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठकेड- ष्टादशोऽनुवाकः ॥ १८ ॥ ( अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठक एकोनविंशोऽनुवाकः । ) आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति हिरण्यं दक्षि- ऐन्द्रमेकादशकपालमृषभो दक्षिणा वैश्वदेवं चरुं पिशङ्गी पष्ठोही दक्षिणा मैत्रावरुणीमा- मिक्षां वशा दक्षिणा बार्हस्पत्यं चरु शिति- पृष्ठो दक्षिणाऽऽदित्यां मल्हां गर्भिणीमा लं- NAON १ ख. न्धे बोदि।

·SHAR NAHANE १२७४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयसंबन्धिनां दिशामवेष्टयः पशुद्वयं सात्यदूतहवींषि चेत्येतेषां विधिः ) भते मारुती पृश्नि पठाहीमश्विभ्यां पूष्णे पुरोडाशं द्वादशकपालं निर्वपति सरस्वते सत्यवाचे चरु५ सवित्रे सत्यप्रेसवाय पुरो- डाशं द्वादशकपालं तिसृधन्वर शुष्कतिर्द- क्षिणा (१)॥ (आग्नेय हिरण्यमैन्द्र वैश्वदेवं पिशङ्गी सप्तचत्वारि शत् ।) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके - ष्टमप्रपाठक एकोनविंशोऽनुवाकः ॥ १९ ॥ sired ( अथ प्रथमाष्टकेऽटमप्रपाठक एकोनविंशोऽनुवाकः ।) Honale UNIVER आग्नेयम् । अष्टाकपालमित्यष्टा-कपालम् । निरिति । वपति । हिरण्यम् । दक्षिणा । ऐन्द्रम् एकादशकपालमित्येकादश-कपालम् । ऋषभः। दक्षिणा । वैश्वदेवमिति वैश्व-देवम् । चरम् । पिशङ्गी । पष्ठीही । दक्षिणा । मैत्रावरुणीमिति मैत्रा-वरुणीम् । आमिक्षाम् । वशा । दक्षिणा । बार्हस्पत्यम् । चरुम् । शितिपृष्ठ इति शिति--पृष्ठः। दक्षिणा। आदित्याम् । मल्हाम् । गर्भिणीम् । एति । लभते । मारुतीम् । पृश्निन् । पटौहीन् । अश्विभ्यामित्यश्वि-भ्याम् । पूणे । पुरोडाशम् । द्वादशकपालमिति द्वादश-कपालम् । निरिति । MAINP imilar M ·प्रपा०८अनु०१९] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । १२७५ ( राजसूयसंवन्धिनां दिशामवेष्टयः पशुद्वयं सात्यदूतहवींषि चेलेतेषां विधिः ) वपति । सरस्वते सत्यवाच इति सत्य-वाचे। चरुन् । सवित्रे । सत्यप्रेसवायेति सत्य-प्रसवाय पुरोडाशम् । द्वादशकपालमिति द्वादश-कपालम् । तिमृधन्वमिति तिस्-धन्वम् शुष्कतिरिति शुष्क-दृतिः । दक्षिणा (१)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे प्रथमाष्टकेऽ- ष्टमप्रपाठक एकोनविंशोऽनुवाकः ॥ १९ ॥ 20Nareum ( अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठक एकोनविंशोऽनुवाकः।) Mausawa इति । अष्टादशे दशपेयोऽभिहितः । एकोनविंशे दिशामवेष्टयः पशुद्वयं सात्यदू- तानां हवींषि च विधीयन्ते । तत्राऽऽदौ पञ्च हवींषि विधवे- आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति हिरण्यं दक्षिण- न्द्रमेकादशकपालमृषभो दक्षिणा वैश्वदेवं चरुं पिशङ्गी पष्ठीही दक्षिणा मैत्रावरुणी- मामिक्षा वशा दक्षिणा बार्हस्पत्यं शितिपृष्ठो दक्षिणा पिशङ्गी पिङ्गलवर्णा ॥ दिग्व्यास्थापनप्रयुक्तोन्मादपरिहारेणाचेष्टिविधि प्रस्तौति- ईश्वरो वा एष दिशोऽनून्मदितोः । यं दिशोऽनु व्यास्थापयन्ति । दिशामवेष्टयो भवन्ति । दिक्ष्वेव प्रतितिष्ठत्यनुन्मादाय । [ब्रा० का०१ भ० ८ अ०३] इति। यं यजमानमध्वर्युः प्रस्थापयत्येष यजमानो दिशोऽनुमाप्य दिग्भ्रमेणोन्म- दितोरुन्मत्तो भवितुमीश्वरः प्रभुर्भवति ॥ विधिवाक्यावगतं देवतापश्वकं प्रशंसति- BABANANABINENE MINSimun ·waretaimses १२७६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयसंबन्धिनां दिशामवेष्टयः पशुयं सालदूतहवींधि चेत्येतेषां विधि: पश्च देवता यजति । पञ्च दिशः। दिक्ष्वेव प्रतितिष्ठति ।" [ब्रा० का० १ प्र० ८ अ०३ इति ॥ आग्नेयादीनां चतुर्णा मध्य एकैकयागादूर्व पञ्चमहविषि अभिधारणं विधत्ते- " हविषो हविष इष्ट्वा बार्हस्पत्यमभिधारयति । यजमानदेवत्यो वै बृह- स्पतिः । यजमानमेव तेजसा समर्धयति (१)।" [ब्रा० का० १ प्र०८ अ० ३] इति । यजमानस्य देवता उक्ता अग्न्यादयश्चतस्रस्ताभ्यो हितो यजमानदेवत्यः॥ अवेष्टीविधाय द्विपशुयुक्तं पशुवन्धकर्म विधत्ते- आदित्यां मल्हां गर्भिणीमा लभते मारुती पृनिं पष्ठीहीम्, इति । अदितिर्देवता यस्याः सेत्यादित्या मल्हा मणिला गलस्तनयुक्तेत्यर्थः । पृश्निरल्पतनुः श्वेतवर्णा वा ॥ अदितेभूमित्वेन राष्ट्रत्वं मरुतां च वैश्यत्वमसकृदुक्तं तदेतदभिप्रेत्य प्रशंसति- " आदित्यां मल्हां गर्भिणीमालभते । मारुती पृश्नि पष्ठीहीम् । विशं चैवास्मै राष्ट्रं च समीची दधाति ।" [ब्रा० का० १ ० ८ अ०३] इति । करप्रदानेन विशः सम्यक्त्वं सस्यनिष्पादकत्वेन राष्ट्रस्य सम्यक्त्वम् ।। पाठमाप्तं क्रमं प्रशंसति- " आदित्यया पूर्वया प्रचरति । मारुत्योत्तरया । राष्ट्र एव विशमनुब- भाति ।" [ ब्रा० का० १ ० ८ अ०३] इति । आश्रावणस्य चोदकपातमुच्चध्वनित्वमादित्ययागेऽनद्यापवदितुं विधत्ते- " उच्चैरादित्याया आ श्रावयति । उपाशु मारुत्यै । तस्माद्राष्ट्र विशम- तिवदति।" [ब्रा० का० १ ० ८ अ०३] इति । यस्माद्राष्ट्ररूपायामादित्येष्टावुच्चध्वनिविड़पायां मारुतीष्टानुपांशुध्वनिस्त- स्माल्लोकेऽपि राष्ट्रमुज्जित्य तत्पालको राजादिः सहस्रकरदानाय विशमति- वदति निर्भर्सयतीत्यर्थः ॥ पूर्वोक्तं पशुविशेषणं प्रशंसति- "गर्भिण्यादित्या भवति (२)। इन्द्रियं वै गर्भः। राष्ट्रमेवेन्द्रियाव्यकः। १ क. 'स्माच्चोदके । घ. इ. च. 'स्माचादकोऽपि ।

·tomasan प्रपा०८अनु०१९] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। १२७७ ( राजसूयसंबन्धिनां दिशामवेष्टयः पशुद्वयं सात्यदूतहवींषि चेयेतेषां विधिः ) अगर्भा मारुती । विड्दै मरुतः। विशमेव निरिन्द्रियामकः।" [ब्रा० का० १ प्र० ८ अ० ३ ] इति । गर्भस्येन्द्रियकार्यत्वादिन्द्रियत्वं तेन गर्भेण राष्ट्रगता ब्राह्मणक्षत्रियप्रजा इन्द्रिययुक्ता भवन्ति । मारुत्या गर्भराहित्येन वैश्या निरिन्द्रिया इतरापेक्षया क्षीणसामर्थ्या भवन्ति । ननु पष्ठीही बालगर्भिणीत्यसकृदुक्तं कथमगर्भा मारु- तीतीहोच्यते । नायं दोषः । पञ्चवर्षाया अपि पष्ठौहीशब्दवाच्यत्वात् ।। पशुबन्धं विधाय सात्यदूतानां हवींषि विधत्ते- अश्विभ्यां पूष्णे पुरोडाशं द्वादशकपालं निर्वपति सरस्वते सत्यवाचे चरु५ सवित्रे सत्यप्रसवाय पुरोडाशं द्वादशकपालं तिमृधन्व शुष्कतिर्दक्षिणा ॥, इति ॥ पूष्णे चेति देवतासमुच्चयो द्रष्टव्यः । सत्यं वक्तीति सत्यवाक्तस्मै सरस्व- नामकाय देवाय । सत्यप्रसवायामोघानुज्ञाय । तिमभिरिषुभिर्युक्तं धनुस्ति- सृधन्वं तत्प्रक्षेपाय निर्मिता शुष्कदृतिः । तदुभयमत्र देयम् ।। तेषु हविःषु प्रथमं प्रशंसति- 'देवासुराः संयत्ता आसन् । ते देवा अश्विनोः पूषन्वाचः सत्य संनि- धाय । अनृतेनासुरानभ्यभवन् । तेऽश्विभ्यां पूष्णे पुरोडाशं द्वादशकपालं निरवपन् । ततो वै ते वाचः सत्यमवारुन्धत (३) । यदश्विभ्यां पूष्णे पुरोडाश द्वादशकपालं निर्वपति । अनृतेनैव भ्रातृव्यानभिभूय । वाचः सत्य- मवरुन्धे ।" [ब्रा० का० १ प्र० ८ अ० ३] इति । वाचः संबन्धि यत्सत्यमनृतपरित्यागेन भाषणं तत्सर्वं स्वकीयमश्विनोः पूष्णि च निक्षेपरूपेणावस्थाप्य युष्मान हनिष्याम इत्यनृतेन वचनेनामुराणा- मग्रे भाषां कृत्वा तद्विश्वासेन युद्धसंनाहं परित्यज्य कदाचिनिद्राणानसुरा- निहतवन्तः । ततोऽनृतदोषपरिहारक्षम पूर्वनिक्षिप्तं वाचः सत्यं ग्रहीतुमश्विनोः पूष्णः स्वोत्कोचरूपं पुरोडाशं निरुप्य तत्सत्यं स्वाधीनं कृतवन्तः । तद्वद्यज- मानस्यापि द्रष्टव्यम् ॥ द्वितीयं हविः प्रशंसति- सरस्वते सत्यवाचे चरुम् । पूर्वमेवोदितम् । उत्तरेणाभिगृणाति । [ब्रा० का०१ प्र०८ अ० ३ इति ।।

·amom detai- १२७८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (राजसूयसंबन्धिनां दिशामवेष्टयः पशद्वयं सालदूतहवींषि चेत्येतेषां विधिः ) पूर्व प्रथमहविःप्रशंसार्थ वाचः सत्यमवरुन्ध इति यदुक्तं तदेवोत्तरेण सत्य- वाच इत्यनेन देवताविशेषणेन विधिवाक्यविशेषो गृणाति उच्चारयति । अतोऽनेनापि यागेन सत्यस्वीकार एव दृढो भवतीत्यभिप्रायः॥ सत्यप्रसवायेत्येतद्विशेषणं प्रशंसति- " सवित्रे सत्यप्रसवाय पुरोडाशं द्वादशकपालं प्रसूत्यै । " [ ब्रा० का०१ प्र० ८ अ०३] इति ।। विधत्ते. "दूतान्प्रहिणोति । आविद एता भवन्ति । आविदमेवैनं गमयन्ति । अथो दूतेभ्य एव न छिद्यते ।" [ब्रा० का० १ ० ८ अ०३ ] इति । प्रतिराजभ्यो दूतान्प्रेषयति । एते दूता आविदो भवन्त्येतदीयं शासनमा समन्ताद्वेदयन्ति ख्यापयन्तीत्याविदः । तेन दूतप्रेपणनैनं यजमानमाविदं गम- यन्ति आ समन्ताद्वेद्यते ख्याप्यत इत्याविकीर्तिस्तां प्रापयन्ति । किं चाय दूतेभ्यो न विच्छिद्यते सर्वतः प्रेषयितुं कदाचिता न लभ्यन्त इत्येवं विच्छेदो न भवति किं तु सर्वदा बहवो दूताः संनिहिता वर्तन्ते । दूतप्रेषण- प्रकारः सूत्रकारेण स्पष्टीकृतः तान्यभ्यवस्नाय प्रतिराजभ्यः प्रहिणोत्य- भ्यषिक्षि राजाऽभूवमित्यावेदयते " इति । तानि तिमृधन्वादीनि दक्षिणा द्रव्याण्यभ्यवस्त्रायाभित आक्रम्य स्नात्वा तानि प्रतिराजभ्यो दर्शयितुं दूत- हस्ते दत्त्वा प्रेषयति । स च दूतो राज्ञ एतद्वचनं तेषामने कथयति अभिषि- कोऽस्मि युष्माकं सर्वेषां राजाऽभूवमिति ।। दक्षिणां प्रशंसति- "तिमृधन्वर शुष्कतिर्दक्षिणा समृद्ध्यै ( ४ )।"[ब्रा० का० १ १०८ अ०३ ] इति ॥ अथ मीमांसा। द्वितीयाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम्--- राजसूयं प्रकृत्येष्टिरवेष्ट्याख्या श्रुताऽत्र तु । विप्रक्षत्रियविड्भेदाद्धविषां व्यत्ययः क्रमे ।। विप्रादेरनुवादः स्यात्प्रापणं वाऽनुवादगीः । व्यत्ययाय त्रयाणां च राजत्वात्माप्तिरस्ति हि ॥ न राज्ययोगाद्राजत्वं क्षत्रियत्वकृतं ततः । अमाप्तप्रापणात्त ( णं त )स्मान्न स्थंतरतुल्यता ।" १ क. घ. च. 'वति प्रा। NAANAND ·. प्रपा० (अनु०१९] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । १२७९ राजसूयप्रकरणे काचिदिष्टिरवेष्टिनामिका श्रूयते-" आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति हिरण्यं दक्षिणेन्द्रमेकादशकपालमृषभो दक्षिणा वैश्वदेवं चरुं पिशङ्गी पष्ठोही दक्षिणा मैत्रावरुणीमामिक्षां वशा दक्षिणा बार्हस्पत्यं चरुर शितिपृष्ठो दक्षिणा" इति । तस्यामेवेष्टौ हविषां क्रमव्यत्ययः श्रूयते-“ यदि ब्राह्मणो यजेत बार्हस्पत्यं मध्यतो निधायाऽऽहुतिमाहुति हुत्वा तमभिधारयेत् , यदि राजन्य ऐन्द्रं, यदि वैश्यो वैश्वदेवम् ” इति । तत्र यथा पूर्वाधिकरण ऐन्द्रवायवाग्रत्वं व्यवस्थापयितुं यदिशब्दयुक्तेन वाक्येन रथंतरं निमित्तत्वेना- नूदितम् , एवमत्रापि पञ्चमस्थाने श्रूयमाणं बार्हस्पत्यं चरुं मध्ये तृतीयस्थाने स्थापयितुं यदि ब्राह्मण इत्येतन्निमित्ततयाऽनूद्यते । द्वितीयस्थाने श्रुतस्यैन्द्रस्य तृतीयत्वेन स्थापयितुं यदि राजन्य इत्यनुवादः । वैश्वदेवस्य तृतीयस्थाने श्रवणात्तत्र मध्ये निधानविधिनित्यानुवादः । ननु राजकर्तृकराजसूये ब्राह्मण- वैश्ययोः प्राप्त्यभावान्नानुवादो युक्त इति चेन्न, तयोरपि राज्ययोगेन राज- शब्दार्थत्वादिति प्राप्ते ब्रूमः-राजशब्दः क्षत्रियजातौ रूढः, न तु राज्ययोगस्तस्य प्रवृत्तिनिमित्तम् , प्रत्युत राज्यशब्दस्य राजयोगः प्रवृत्तिनिमित्तम् । राज्ञः कर्मेति विगृह्य राजप्रातिपदिकस्योपरि प्रत्यय. विशेषविधानात् । ब्राह्मणवैश्ययोः प्रजापालने राज्यशब्द औपचारिकः । तस्मादेवेष्टौ ब्राह्मणवैश्यौ पूर्वमप्राप्तावनेन प्राप्यते । ननु राजसूयस्य राजकर्म- त्वात्तदन्तर्गताया अवेष्टेरपि तथात्वात्तस्यां ब्राह्मणवैश्ययोः प्रापणमयुक्तमिति चेन्मैवम् । अन्तरवेष्टौ तदसंभवेऽपि राजसूयाबहिः प्रयुज्यमानायामवेष्टौ तत्सं. भवात् । तस्मादत्र ब्राह्मणादिकर्टकं यथोक्तगुणविशिष्टं कर्मान्तरं विधीयत इति न रथंतरादितुल्यत्वम् । यदिशब्दस्तु निपातत्वादनर्थकोऽर्थान्तरवाची वेत्युन्नेयम् । एकादशाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितम्- अवेष्टावतन्त्रत्वं भेदो वा लिङ्गतोऽग्रिमः । नोत्पत्तौ दक्षिणाभेदाल्लिङ्गं वाह्यप्रयोगगम् ।। राजसूयप्रकरणे श्रूयते-“ दिशामवेष्टयो भवन्ति" इति । ताश्चावेष्टय उत्पत्तिवाक्यैरेवमाम्नायन्ते-" आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति हिरण्यं दक्षिणे- न्द्रमेकादशकपालमृषभो दक्षिणा वैश्वदेवं चरुं पिशङ्गी पष्ठीही दक्षिणा मैत्रा- वरुणीमामिक्षां वशा दक्षिणा बार्हस्पत्यं चरु५ शितिपृष्ठो दक्षिणा” इति । तास्ववेष्टिषु तत्रेणाङ्गानुष्ठानम् । कुतः । तल्लिङ्गात् “ यदि ब्राह्मणो यजेत बार्हस्पत्यं मध्ये निधायाऽऽहुतिमाहुति हुत्वा तमभिधारयेद्यदि राजन्य ऐन्द्रं ·१२८० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयाणां प्रयुजां हविषामभिधानम् ) यदि वैश्यो वैश्वदेवम्" इति । तत्र मध्ये निधानं प्रयोगक्यनिमित्तामेति लिङ्ग, तदैक्याच्च तत्रमिति प्राप्ते ब्रूमः-उत्पत्तिगतेन दक्षिणाभेदन प्रयोगभे- दावगमादङ्गानां भेदः । लिङ्गं तु बहिष्प्रयोगविषयम् । अस्ति च प्रयोगद्- यम् । राजसूयप्रकरणपाठादन्तःप्रयोग एकः । न च प्रकरणादुत्कर्षः कर्तुं शक्यः । राजसूयाङ्गभूतदिग्व्यास्थापननिमित्तोन्मादपरिहाररूपेणार्थवादेन तत्संबन्धावगमात् । तथा च श्रूयते-“ईश्वरो वा एष दिशोऽनून्मदितोः। यं दिशोऽनु व्यास्थापयन्ति । दिशामवेष्टयो भवन्ति । दिक्ष्वेव प्रतितिष्ठत्यनु- न्मादाय। इति । राजसूयाद्वहिष्प्रयोगस्त्वेतयाऽन्नाद्यकामं याजयेदिति विहितः । न चासौ राजसूयान्तःपाती । यदि ब्राह्मण इत्यादिना वर्णत्रय- संयोगावगमात् । राजसूये च ब्राह्मणवैश्ययोरनधिकारात् । तस्मादहिष्पयोगे तत्रमन्तःप्रयोगे भेद इति निर्णयः ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठक एकोनविंशोऽनुवाकः ॥ १९॥ (अथ प्रथमाष्टकेऽटमप्रपाठके विशोऽनुवाकः ।) AREE H Apnew आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति सौम्यं चरु५ सावित्रं द्वादशकपालं बार्हस्पत्यं चरुं खाष्ट्रम- टाकपालं वैश्वानरं द्वादशकपालं दक्षिणो रथवाहनवाहो दक्षिणा सारस्वतं चरुं निर्व- पति पौष्ण चरुं मैत्रं चरुं वारुणं चरुं क्षेत्र- पत्यं चरुमादित्यं चरुमुत्तरो रथवाहनवाहो दक्षिणा (१)॥ ( आग्नेय५ सौम्यं बर्हिस्पत्यं चतुस्बिर शत् ।) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टकेऽ- ष्टमप्रपाठके विंशोऽनुवाकः ॥ २० ॥ Pos ·१२८१ प्रपा०८अनु०२०] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता (राजसूयविषयाणां प्रयुजा हविषामभिधानम् ) (अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठके विंशोऽनुवाकः ।) Growth SHANA SAMAAD AARI 40- का- आग्नेयम् । अष्टाकपालमित्यष्टा-कपालम् । नि- रिति । वपति । सौम्यम् । चरुम् । सावित्रम् । द्वाद- शकपालमिति द्वादश-कपालम् । बार्हस्पत्यम् । च- रुम् । वाष्टम् । अष्टाकपालमित्यष्टा-कपालम् । वै. श्वानरम् । द्वादशकपालमिति द्वादेश-कपालम् । द- क्षिणः । रथवाहनवाह इति रथवाहन-वाहः। दक्षि- णा । सारस्वतम् । चरम् । निरिति । वपति । पौ- ष्णम् । चरम् । मैत्रम् । चरुम् । वारुणम् । चरम् । क्षेत्रपत्यमिति क्षेत्र-पत्यम् । चरुम् । आदित्यम् । च- रुम् । उत्तर इत्युत्-तरः। रथवाहनवाह इति रथ- वाहन-वाहः । दक्षिणा (१)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे प्रथमाष्टके - टमप्रपाठके विंशोऽनुवाकः ॥२०॥ Geeta B mein ANAM MIND (अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके विंशोऽनुवाकः ।) एकोनविंशे दिशामवेष्टयः पशुबन्धः सात्यदूतानां हवींषि चोक्तानि । अथ विशे प्रयुजां हवींष्युच्यन्ते । तत्प्रकारः सूत्रकारेण दर्शित:--" अपराहे षभिः प्रयुजां हविभिर्यजत आग्नेयमष्टाकपालमिति दक्षिणो रथवाहनवाहो दक्षिणा श्वोभूते षड्भिरुत्तरो स्थवाहनवाहः " इति । तान्येतानि हवींषि विधत्ते- आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति सौम्यं चरु५ ·alayaNE ema १२८२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयाणां प्रयुजां हविषामभिधानम् ) सावित्रं द्वादशकपालं बार्हस्पत्यं चरुं त्वा- ष्ट्रमष्टाकपालं वैश्वानरं द्वादशकपालं दक्षि- णो रथवाहनवाहो दक्षिणा सारस्वतं चरं निर्वपति पौष्णं चरुं में चरुं वारुणं चरु क्षेत्रपत्यं चरुमादित्यं चरु- मुत्तरो रथवाहनवाहो दक्षिणा ॥, इति । रथस्य वाहनं रथवाहनमन्यच्छकटं यस्मिञ्शकटे रथस्येषयोरग्रमवस्थाप्यते । तस्य रथवाहनस्य शकटस्य वाहको दक्षिणो यो बलीवर्दोऽसौ पूर्वषट्के दातव्यः । एवमुत्तरषट्केऽपि योज्यम् । अत्र पूर्वषट्कगतं प्रथमं हविः प्रशंसति- " आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति । तस्माच्छिशिरे कुरुपञ्चालाः प्राञ्चो यान्ति ।" [ब्रा० का० १ ० ८ अ०४] इति । उपरिष्टात्परकीयपक्षा उपन्यस्यन्ते " मासि मास्येतानि हवींषि निरुप्याणी- त्याहुः" इति, तत्पक्षानुसारेण फाल्गुनमासमारभ्य क्रमेणेकैकस्मिन्मास एक हविर्निपणीयम् । तथा हि-फाल्गुन्याः पौर्णमास्याः प्रागेव राजसूयमुप- क्रम्य पवित्रनामकमग्निष्टोममानुमतादीनि चाजुष्टाय फाल्गुन्यां पौर्णमास्यामा- रभ्य वैश्वदेववरुणप्रघाससाकमेधांश्चतुर्पु चतुषु मासेषु निष्पाद्य द्वितीयस्यां फाल्गुन्यां पौर्णमास्यां शुनासीरीयेन्द्रतुरीयादिकमनुष्टायोचरदिनेषु देवि- कादीनि यथोक्तक्रमेण रत्निना हवींषि चानुष्ठाय फाल्गुनामावास्यायामभि- षेचनीयार्थ दीक्षयित्वा तस्य दीक्षा वर्धनीयाः । तथा चाऽऽपस्तम्ब आह- तथाऽभिषेचनीयस्योक्थ्यस्य दीक्षाः प्रवर्धयति यथा संवत्सरस्य दशरात्रेड- वशिष्टे दशपेयो भविष्यति" इति । स च दशपेयः संवत्सरे दशरात्रीरव. शेष्य पञ्चम्यामुपक्रम्यते पञ्चभिर्दिनैनिष्पाद्यत्वेन नवम्यां समाप्यते दशम्यां मातः सात्यदूतानि निरुप्यापराहे प्रयुजां हवींष्युपक्रमितव्यानि । तथा सत्याग्नेयस्य फाल्गुनरूपो द्वितीयः शिशिरमासः प्राप्यते । तस्मिशिशिरे तन्निर्वापाच्छिशिरद्वारा तद्धविः स्तूयते । कुरुपञ्चालदेशतिनो राजान: प्राच्येषु देशेषु सस्याभिवृद्धिमवगत्य दिग्विजयाय पाश्चः प्रयान्ति । यस्मादा. ग्नेययागकालः शिशिरः सस्याभिवृद्धिहेतुस्तस्मात्माञ्चो यान्तीत्येवं स्तुतिः ॥ १ क. घ. ह. च. त्वा ताश्च दी। HAMMAR ।

·प्रपा०८अनु०२०] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । १२८३ ( राजसूयविषयाणां प्रयुजा हविषामभिधानम् ) द्वितीयं हविः प्रशंसति- " सौम्यं चरुम् । तस्माद्वसन्तं व्यवसायाऽऽदयन्ति । "[ ब्रा० का० १ प्र०८ अ० ४] इति। उक्तक्रमेण वासन्तिकयोः प्रथममासि सौम्यं चरुं निर्वपति । यस्मादन्नस्य देवता सोमोऽत्र चरुणेज्यते तस्मात्मथमो वसन्तमास आगतोऽयमिति निश्चित्य माग्देश जेतुं गता राजानस्तत्रत्यं धान्यं सर्वमुपहत्य स्वसेनामादयन्ति वसन्तः समुपस्थितः सम्यक्पकं समृद्धमन्नं कामं भुञ्जतामिति वदन्तो हस्तेन सर्वां सेनां प्रेरयन्ति ॥ तृतीयं हविः प्रशंसति- सावित्रं द्वादशकपालम् । तस्मात्पुरस्ताद्यवाना सवित्रा विरुन्धते । [ब्रा० का० १ ० ८ अ०.४] इति । यस्माद्वितीये वसन्तमासे सावित्रयागः कृतस्तस्मात्पुरस्तात्पूर्वस्यां दिशि गता राजानः सवित्राऽनुज्ञाताः सन्तो यवानां विरुन्धते यवादीनि धान्यानि परकीयाणि विशेषेणावरुन्धते यथा कृषीवला न गृहन्ति तद्वदवरोधं कुर्वते ॥ चतुर्थ प्रशंसति- "बार्हस्पत्यं चरुम् । सवित्रैव विरुध्य । ब्रह्मणा यवानादधते।" [ ब्रा० का० १०८ अ० ४] इति । यस्मात्मथमे ग्रीष्मे मासि बार्हस्पत्ययागः कृतस्तस्माद्ब्रह्मणा बृहस्पतिनाऽ- नुज्ञाताः सन्तो यवानादधते पूर्वं सवितृप्रसादाचे यवाः परदेशवर्तिभ्यः कृषी- वलेभ्योऽवरुद्धास्तान्सर्वानानीय स्वगृहेषु स्थापयन्ति ।। पञ्चमं प्रशंसति- त्वाष्ट्रमष्टाकपालम् (१)। रूपाण्येव तेन कुर्वते ।" [ब्रा० का० प्र० ८ अ० ४] इति । यस्माद्वितीये ग्रीष्मे मासि त्वाष्ट्रयागः कृतस्तेन कारणेन रूपनिर्मात्रा त्वष्ट्राऽनुज्ञाताः सन्तो रूपाण्येव परकीयधान्यानां यथेष्टभोजनेन पुष्टिमन्त्येव शरीराणि कुर्वते ॥ षष्ठं प्रशंसति- " वैश्वानरं द्वादशकपालम् । तस्माजघन्ये नैदाघे प्रत्यञ्चः कुरुपश्चाला यान्ति ।" [ब्रा० का० १ ० ८अ०४] इति । यस्माद्वार्षिक प्रथमे मासि वैश्वानरयागः कृतस्तस्माद्वैश्वानरेणानुज्ञाता New timama ·milandwitive whore NOM । १२८४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयाणां प्रयुजां हविधामभिधानम् ) जघन्ये नैदाघे द्वितीयस्मिन्ग्रीष्ममासेऽपगते सति वर्षप्रथममासे परकीयराष्ट्र सर्वात्मना विनाश्य स्वदेश प्रति प्रत्यङ्मुखाः कुरुपञ्चाला राजानो यान्ति । तदेतदुपलक्षणं सर्वेऽपि राजान उक्तरीत्या कुर्वन्तीति द्रष्टव्यम् । उत्तरषद्कस्य प्रथमं हविः प्रशंसति- "सारस्वतं चरुं निर्वपति । तस्मात्मादृषि सर्वा वाचो वदन्ति ।" [ब्रा० का० १ १०८ अ०४] इति । यस्माद्वितीये वार्षिकमासि सारस्वतयागः कृतस्तस्मात्प्रादृषि वृष्ट्या संतुष्टा: कृषीवलास्त्वया कृषिकार्य मया कृषिकार्य क्रियते बीजानि सन्ति के वाऽन- ड्डाह इत्यादिकाः सर्वा वाचः परस्परं वदन्ति ॥ उत्तरहविःपञ्चकं प्रशंसति- "पौष्णेन व्यवस्यन्ति । मैत्रेण कृषन्ते । वारुणेन विधृता आसते । क्षैत्रपत्येन पाचयन्ते । आदित्यनाऽऽदधते । [ब्रा० का० १०८ अ०४] इति । शारदे प्रथमे मासि पौष्णयागस्य कृतत्वात्तेन पौष्णेन व्यवस्यन्ति पूषदेव- ताया अनुग्रहेण पुष्टिमानेतावती भूमि कृषामीत्यादिनिश्चयं कुर्वन्ति । शारदे द्वितीये मासि मैत्रयागस्य कृतत्वान्मित्रदेवताया अनुग्रहेण निर्विघ्नाः कृषन्ति । हैमन्ते प्रथमे मासि वारुणयागस्य कृतत्वावरुणदेवताया अनुग्रहेण गोमयादिकं प्रक्षिप्यं नीरपूर्ण क्षेत्र विशेषेण धृतवन्तः पोषयन्त आसते । हैमन्ते द्वितीये मासि क्षेत्रपत्ययागस्य कृतत्वात्क्षेत्रपतिदेवताया अनुग्रहेण सस्यमध्ये यथे- ष्टमुत्पन्न निरर्थकं तृणादिकमुन्मूल्य फलपाकं संपादयन्ति । शैशिरे प्रथमे मास्यादित्ययागस्य कृतत्वाददितिदेवताया अनुग्रहेण पकानि धान्यानि स्वगृ- हेष्वादधते ॥ यथोक्तं प्रतिमासनिर्वाय परपक्षत्वेनोपन्यस्यति- " मासि मास्येतानि हवी षि निरुप्याणीत्याहुः । तेनैवर्तन्प्रयुक्त इति । " [ब्रा० का० १ प्र० ८ अ०४] इति । तेनैव प्रतिमासं पृथनिर्वापेणैव सर्वानुतन्ययुक्तवान्भवति ऋतुधर्मान्यथा- यथं प्रयुक्तवान्भवति । यस्मादृतुप्रयोगस्तेषु संपद्यते तस्मादेतानि प्रयुजां हवीं- पीत्यभिप्रायः॥ तं पक्षं निराकृत्य पक्षान्तरं विधत्ते- " अथो खल्वाहुः । कः संवत्सरं जीविष्यतीति । षडेव पूर्वेधुनिरुप्याणि । षडुत्तरेधुः । तेनैवर्तन्मयुङ्क्ते। [ब्रा० का० १ ० ८ अ० ४ ] इति । HAB ।

·प्रपा०८अनु०२१] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । १२८५ (सौत्रामणीमन्त्रपशुहविषामभिधानम् ) आयुष्परिमाणस्यावगन्तुमशक्यत्वाद्धर्मस्य त्वरिता गतिरितिन्यायेन दिन- द्वये निरुप्याणि । तथा सति षट्संख्यायाः षड्वा ऋतव इतिश्रुत्यनुसारेण ऋतुप्रयोगसिद्धिः। प्रयुजां हविष्वमप्युपपन्नमित्यभिप्रायः॥ दक्षिणाद्वयं प्रशंसति- दक्षिणो रथवाहनवाहः पूर्वेषां दक्षिणा । उत्तर उत्तरेषाम् । संवत्सर- स्यैवान्तौ युनक्ति । सुवर्गस्य लोकस्य समष्टय (३)।" [ब्रा० का० १ म० ८ अ० ४] इति । शकटयुगस्योभयोरन्तयोद्धावेतावनवाही तयोर्दानेन संवत्सरस्योभयो- मसिषद्कयोरन्तौ संपादितवान्भवति, तेन स्वर्गः प्राप्यते ।। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके विशोऽनुवाकः ॥ २०॥ (अथ प्रथमाष्टकेऽटमप्रपाठक एकविंशोऽनुवाकः।) Re स्वाहीं त्वा स्वादुना तीब्रां तीव्रणामृताम- मृतेन सृजामि स५ सोमेन सोमोऽस्यश्विभ्यां पच्यख सरस्वत्यै पच्यस्वेन्द्रीय सुत्राम्णे प- च्यस्व पुनातु ते परिसुत५ सोम५ सूर्यस्य दु- हिता। वारेण शश्वता तना । वायुः पूतः पवि- त्रैण प्रयङ्सोमो अतिद्रुतः । इन्द्रस्य युज्यः सखा । कुविदङ्ग यवमन्तो यवं चिद्या दान्त्यनुपूर्व वियूयं । इहेहैषां कृणुत भोज- नानि (१) ये बर्हिषो नमोवृक्तिं न जग्मुः आश्विनं धूम्रमा लभते सारस्वतं मेषमैन्द्रमृ- । MISAR HOM ·REET १२८६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे-- (सौत्रामणीमत्रपशुहविधामभिधानम् ) पभमैन्द्रकादशकपालं निर्वपति सावित्रं हाद- शकपालं वारुणं दर्शकपाल५ सोमप्रतीकाः पितरस्तृप्णुत वडंबा दक्षिणा (२)॥ ( भोजनानि षड्विर शतिश्च ।) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके - टमप्रपाठक एकविंशोऽनुवाकः ॥ २१ ॥ (अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठक एकविंशोऽनुवाकः ।) IND- MORA खादीम् । त्वा । स्वादुना । तीव्राम् । तीवेणं । अमृताम् । अमृतैन । सृजामि । समिति । सोमैन सोमः । असि । अश्विभ्यामित्यश्वि-भ्याम् । पच्य- स्व । सरस्वत्यै । पच्यस्व । इन्द्राय । सुत्राम्ण इति सु-त्राम्णे । पच्यख । पुनातु । ते । परिस्रुतमिति परि-स्रुतम् । सोम॑म् । सूर्यस्य । दुहिता । वारेण । शश्वता । तना। वायुः । पूतः। पवित्रेण । प्रत्यङ्। सोमः । अतिद्रुत इत्यति-द्रुतः । इन्द्रस्य । युज्यः । सखा । कुवित् । अङ्ग । यवमन्त इति यव-मन्तः । यवम् । चित् । यथा । दान्ति । अनुपूर्वमित्यनु- पूर्वम् । वियूयेति वि-यूयं । इहेहेतीह-इह । एषाम् । कृणुत । भोजनानि (१)। ये । बर्हिषः । नमोवृक्ति- ।

·१२८७ MONDS प्रपा०८अनु०२१] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (सौत्रामणीमन्त्रपशुहविषामभिधानम् ) मिति नमः-वृक्तिम् । न । जग्मुः । आश्विनम् । धूम्रम् । एति । लभते । सारस्वतम् । मेषम् । ऐन्द्रम् । ऋषभम् । ऐन्द्रम् । एकादशकपालमित्येकादश-क- पालम् । निरिति । वपति । सावित्रम् । हादेशकपा- लमिति द्वादश-कपालम् । वारुणम् । दर्शकपाल- मिति दर्श-कपालम् । सोमप्रतीका इति सोम-प्र- तीकाः । पितरः । तृप्णुत । वडंबा । दक्षिणा (२) ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे प्रथमा- टकेऽष्टमप्रपाठक एकविंशोऽनुवाकः ॥ २१ ॥ । (अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठक एकविंशोऽनुवाकः ।) कल्प:- विशेऽनुवाके प्रयुजां हवींष्युक्तानि । एकविंशे सौत्रामण्या मन्त्राः पशवो हवींषि चोच्यन्ते । -" अग्रेण गार्हपत्यमवट खात्वा तस्मिन्सुरायाः कल्पेन सुरां संद- धाति परिशुद्भवति स्वाहीं त्वा स्वादुनेति शष्पैः सुरां संसृजति" इति । पाठस्तु स्वाहीं खा स्वादुना तीव्रांतीव्रणामृता- ममतेन मुजामि स५ सोमेन सोमोऽ- स्यश्विभ्यां पच्यस्व सरस्वत्यै पच्य- स्वेन्द्राय मुत्राम्णे पच्यस्व, इति । हे सुरे स्वाहीं त्वा स्वादुना सोमेन संसृजामि । अत्र सोमशब्देन व्रीहिय- वाद्यङ्करं शष्पशब्दाभिधेयं बालतृणमु(णं चो)पलक्ष्यते । सोमस्यौषधिराजत्वेनो. पलक्षयितुं शक्यते (त्वात्)। कीदृशीं त्वां तीवामुग्रगन्धाम्, अमृताममृतवदाप्यायन- कारिणीम् । अत एव बलीवर्दाश्वादीनाप्यायितुं पाययन्ति। कीदृशेन सोमेन ।

·wareneuAN emaina १२८८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता [१प्रथमकाण्डे-- ( सौत्रामणीमन्नपशुहविषामभिधानम् ) तीत्रेण वमनाथुपयुक्तौषधित्वेन तीव्रत्वम् । अमृतेन “अपाम सोमममृता अभूम' इत्यादिश्रुतेनामृतत्वप्रापकेन(ण) । एवंविधसोमात्मकेन शष्पेण संसृष्टत्वाचं सोमोऽसीति । तस्माद्देवतात्रयार्थ त्वं पच्यस्व । सुत्राम्णे सुष्टु रक्षकाय ॥ सक्तुप्रभृतिकद्रव्यविधानाय प्रस्तौति- इन्द्रस्य सुषुवाणस्य दशधेन्द्रियं वीर्य पराऽपतत् । स यत्प्रथमं निरष्ठी. वत् । तत्कलमभवत् । यद्वितीयम् । तद्वदरम् । यतृतीयम् । तत्कर्कन्धु । यन्नस्तः । स सिरहः । यदक्ष्योः (१)। स शार्दूलः । यत्कर्णयोः । स वृकः । य ऊर्ध्वः । स सोमः । याऽवाची । सा सुरा।"[प्रा० का० १० ८ अ०५] इति । सोममभिषुतवत इन्द्रस्य सामर्थ्य दशधा भिन्नं सत्पतितमभूत् । युक्तं चैतत् । अभिषवस्य वधरूपत्वात् । नन्ति वा एतत्सोमं यदभिषुण्वन्तीति श्रुतेः । स चेन्द्रो वक्त्रेण त्रिवारं निष्ठीवनं कृतवान् । तेन द्रव्यत्रयमभूत् । प्रथमनिष्ठीवनेन कलं वालखर्जूरफलमभूत् । बदरं क्रमुकपरिमितं सूक्ष्मं वदरी- फलम् । कर्कन्धु हरीतकीपरिमितं स्थूलं बदरिफलम् । तदेतत्रयं मुखच्छिद्रा. निःसृतम् । यत्तु वीर्य नासिकाछिद्रान्निःसृतं स सिंहमृगोऽभूत् । यच्चाक्षि- च्छिद्राभ्यां निःसृतं स शार्दूलोऽभवत् । यदपि कर्णच्छिद्राभ्यां निर्गत स दृक आरण्यश्वाऽभूत् । यो वीर्यभागो मूर्धच्छिद्रादूवों निर्गतः स सोमोऽ. भवत् । या च वीर्यकला पायुगुह्याभ्यामवाची निर्गता सा सुराऽभवत् । यद्यपि कलादीन्यष्टैव द्रव्याणि तथाऽपि च्छिद्रदशकानिर्गतत्वेन दशधा वीर्य- पातोऽभिहितः॥ द्रव्याणि विधत्ते- त्रयाः सक्तवो भवन्ति । इन्द्रियस्यावरुद्ध्यै । त्रयाणि लोमानि (२)। विधिमेवावरुन्धे । त्रयो ग्रहाः। वीर्यमेवावरुन्धे । [ब्रा० का० १०८ अ०५] इति । त्रयास्त्रिविधाः सक्तवो भवेयुः कर्तव्या इत्यर्थः । कलैबंदरैः कर्कन्धुभिश्व निष्पाद्यत्वात्रिविधाः । सक्तूनामिन्द्रियाभिवृद्धिहेतुत्वादिन्द्रियसंपत्तिः । त्रयाणि सिंहशार्दूलकाणां संवन्धीनि त्रीणि त्रिविधानि लोमानि संपाद्यानि । त्रयस्त्रिसंख्याका अश्विसरस्वतीसुत्रामदेवताका ग्रहा ग्रहीतव्याः । लोमभि- स्त्विषिर्दीप्तिः संपद्यते ग्रहैश्च वीर्यम् ।। सौत्रामण्या द्रव्यान्तरत्वशङ्कां वारयन्सक्तुत्रयादीनि द्रव्याणि प्रशंसति- नाना दशमी । नव वै पुरुषे प्राणाः। नाभिर्दशमी । माणा इन्द्रिय ·। Poem प्रपा०(अनु०२१] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । १२८९ (सौत्रामणीमन्त्रपशुहविषामभिधानम् ) वीर्यम् । प्राणानेवेन्द्रियं वीर्य यजमान आत्मन्धत्ते । [ब्रा० का० १० ८ अ०५] इति । सक्तुत्रयलोमत्रयग्रहत्रयनिष्पन्ना नवसंख्या । तत्र सौत्रामणीदशमीत्वं नाम- रूपेणैव न तु द्रव्यरूपेण यथोक्तद्रव्यनिष्पाधकर्मसंघनामत्वात् । पुरुषेऽपि मुख्य. च्छिद्राणि शिरसि सप्ताधो द्वे इति नवसंख्याकानि प्राणाधारत्वात्प्राणा इत्यु. च्यन्ते । नाभिस्तु दशमी । सा च च्छिद्राभासरूपत्वान्न मुख्यच्छिद्रम् । यथा सौत्रामणी न द्रव्यं तद्वत् । नवच्छिद्रगताश्च प्राणा इन्द्रियशब्देन वीर्य- शब्देन चोच्यन्ते । अतोऽत्र द्रव्यगतया नवसंख्यया प्राणानिन्द्रियं वीर्य च यजमाने संपादयति ॥ विधत्ते- "सीसेन क्लीबाच्छष्पाणि क्रीणाति । न वा एतदयो न हिरण्यम् (३)। यत्सीसम् । न स्त्री न पुमान् । यत्क्लीवः । न सोमो न सुरा । यत्सौत्रामणी समृद्ध्यै ।" [ब्रा० का० १ ० ८ अ० ५] इति । सीसक्लीवशष्पाणामन्तरालवर्तित्वं साम्यम् । सीसमयसोऽधिकं हिरण्यात्तु न्यूनम् । क्लीबोऽपि स्त्रिया अधिकः पुरुषातु न्यूनः । शष्पाण्यपि सुराजनक- त्वात्सुराया अधिकानि सोमवत्पूतत्वाभावात्ततो न्यूनानि । तान्येतानि सौत्रा- मणीहेतुतया तच्छब्देन निर्दिश्यन्ते ॥ सोमेन संसृजामीत्यस्याभिप्रायं दर्शयति- स्वाद्वी त्वा स्वादुनेत्याह । सोममेवैनां करोति ।" [ब्रा० का० १ प्र० ८ अ०५] इति ॥ देवतार्थपाकस्य प्रसिद्धतां दर्शयति- " सोमोऽस्यश्विभ्यां पच्यस्व सरस्वत्यै पच्यस्वेन्द्राय मुत्राम्णे पच्यस्वे. त्याह । एताभ्यो ह्येषा देवताभ्यः पच्यते । [ब्रा० का० १०८ अ०५] इति ॥ शष्पैः संसृष्टायास्त्रिषु दिनेषु तथैव निवासं विधत्ते- "तिस्रः ससृष्टा वसति (४) । तिस्रो हि रात्री: क्रीतः सोमो वसति । [ब्रा० का० १ प्र० ८ अ०५] इति । क्रीतसोमस्य त्रिरात्रवासोऽन्यत्र प्रसिद्धः । तथा च श्रूयते-" त५ सोम- माहियमाणं गन्धर्वो विश्वावसुः पर्यमुष्णात्स तिस्रो रात्रीः परिमुषितोऽवसत्त- स्मात्तिस्रो रात्रीः क्रीतः सोमो वसति" इति ।। AGRAMERAINION NROLMANUE maaulater १ख.घ. ङ, च. न च च्छि।

·१२९० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( सौत्रामीमन्त्रपशहविपामभिधानम् ) कल्प: पुनातु ते परिनुतमिति वालमयेन पवित्रेण सुरां पावयति" इति । यथा शुद्ध्यर्थं जलं वस्त्रेण गालितं भवति तद्वदियं वालपवित्रेण गालिता कार्या। PROMINATED पाठस्तु- पुनातु ते परिस्रुत५ सोम सूर्यस्य दुहिता। वारेण शश्वता तना । वायुः पूतः पवित्रण प्रत्यङ सोमो अति- द्रुतः । इन्द्रस्य युज्यः सखा ।। इति । हे इन्द्र ते त्वदर्थ सूर्यस्य दुहिता सुरां पावयतु सूर्यसंवन्धिनी दुहित- स्थानीया दीप्तिः परित्रुतं द्रवीभूतं सोमं पूर्वमन्त्रेण सोमीकृतं सुराद्रव्यं वारेण वालजन्येन पवित्रेण पुनातु शोधयतु । कीदृशेन वारेण, शश्वता शाश्वतेन दृढेन, तना विस्तीर्णेन । पवित्रेणानेन पूतः सोमो वायुवच्छीघ्रगामी भूत्वा प्रत्यधोवर्ती पात्राभिमुखः सन्नभितः शीघ्रं द्रुतोऽभवत् । कीदृशः सोमः, इन्द्रस्य युज्यो योग्यः सखा ॥ विधत्ते- पुनातु ते परित्रुतमिति यजुषा पुनाति व्यावृत्त्यै ।" [ब्रा० का. १ भ०८ अ०५] इति । लौकिकजलादिकं न मन्त्रेणाऽऽविलं पुनन्तीति ततो व्यावृत्तिर्भवति ।। साधनं विधत्ते- " पवित्रेण पुनाति । पवित्रेण हि सोमं पुनन्ति ।" [ब्रा० का० १ प्र० ८ अ०५] इति । दशापवित्रेण सोमस्य शोधनं प्रसिद्धम् ॥ सोमसाम्याय वालस्वीकार इति दर्शयति- " वारेण शश्वता तनेत्याह । वारेण हि सोमं पुनन्ति ।" [ब्रा० का० १ प्र० ८ अ० ५] इति । वालेन सोमशोधनं सोमप्रकरणे सूत्रकारेण दर्शितम् -“शुक्लापूर्णास्तुको यजमानः प्रयच्छति तां स काले दशापवित्रस्य नाभिं कुरुते " इति । १ के. घ. ङ. च. 'प्तिः सु। २ क. 'मानाय प्र । S ·-anakM manusansar कल्प:- प्रपा०८अनु०२१] कुष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। १२९१ (सौत्रामणीमन्त्रपशुहविषामभिधानम् ) वायुः पूत इत्यस्या ऋचः प्रयोगं पुरुषभेदेन व्यवस्थापयति- "वायुः पूतः पवित्रेणेति नैतया पुनीयात् । व्युद्धा ह्येषा। अतिपवितस्यैतया पुनीयात् ।" [ ब्रा० का० १ ० ८ अ० ५] इति । द्विविधो हि सोमपाः सोमवामी जीर्णसोमश्चेति । तत्र सोमवामिनः सोमो बहिनिर्गत इति प्राङ्सोमो अतिद्रुत इत्येतादृशः पाठस्तस्मिन्युक्तः प्रत्यङि- त्यस्यार्थस्य तस्मिन्नभावात्, तं प्रत्येषा व्यृद्धा समृद्धिहीना । यस्त्वतिपवितो जीर्णसोमस्तं प्रत्यर्थसद्भावात्समृद्धैव । तदेतत्सूत्रकारेण विशदीकृतम्-" प्रा सोमो अतिद्रुत इति सोमवामिनः प्रत्यङ्सोमो अतिद्भुत इति सोमाति- पवितस्य " इति ॥ अपरस्मिन्खरे सुराग्रहान्गृह्णाति कुविदङ्गेति" इति । पाठस्तु कुविदङ्ग यवमन्तो यवं चिद्यथा दान्त्यनुपूर्व वियूय । इहेहैषां कृणुत भोजनानि ये बहिषो नमोसा न जग्मुः ।, इति । अङ्गशब्दः प्रियसंबोधनवाची । हे प्रिया अश्विसरस्वतीसुत्रामेन्द्रा ये यज्वानो बहिषो यागस्य नमोक्तिं नमस्कारविनाशं न जग्मुर्न प्रापुः त्वत्यन्तश्रद्धालवोऽनुतिष्ठन्ति तेषामेषां यज्वनां हविर्विषयाणि भोजनानीहेह कृणुत । ग्रहणपात्राणामनेकत्वाद्वीप्सा । तत्रोपमानमुच्यते । कुविच्छब्दो बह- र्थवाची । चिच्छब्दः समुच्चये । यथा लोके यवमन्तो यवादिधान्योपेता: कृषिकाः कुविद्यवंचिद्हुलं यवमन्यानि च गोधूमप्रियंग्वादिधान्यान्यनुपूर्व तत्परीक्षाक्रमेण वियूयेदं पक्वमिदमपक्कमिति पृथकृत्य दान्ति लुनन्ति तथा यूयमपि नमस्कारादिरहितो नास्तिकोऽयं यज्वा श्रद्धालुरयं यज्वेति विविच्य श्रद्धालोहवींषि भुवम् ॥ विधत्ते- कुविदङ्गेत्यनिरुक्तया प्राजापत्यया गृह्णाति (५) । अनिरुक्तः प्रजा- पतिः। प्रजापतेराप्त्यै ।" [ब्रा० का० १ प्र० ८ अ०५] इति । अस्यामृचि प्रस्तुतान्यश्विसरस्वत्यादिनामानि न श्रुतानि किं त्वङ्गेति साधारणशब्दः श्रुतस्तस्मादत्रेयं देवतेतिविशेषनिरुक्तजितेयमृक् । प्रजाप- तिर्जगदीश्वरोऽपि मूर्तिरहितत्वादनिरुक्तः । अत एव जगत्कारणप्रतिपादनपरे NAARI ·MAMANNRNON ma १२९२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता [१प्रथमकाण्डे- (सौत्रामणीमन्त्रपशहविधामभिधानम् ) नासदासीयसूक्ते श्रूयते-"को अद्धा वेद क इह प्रवोचत् । कुत आजाता कुत इयं विसृष्टिः” इति । “यो अस्याध्यक्षः परमे व्योमन् । सो अङ्ग वेद यदि वा न वेद" इति च । अतो निरुक्तराहित्यसाम्यादस्याः प्राजापत्यत्वम् ।। अत्र ग्रहाणां भिन्नत्वेन मन्त्रान्तरप्रसक्तिं वारयितुं विधत्ते " एकयर्चा गृह्णाति । एकथैव यजमाने वीर्य दधाति ।" [ ब्रा० का० १ प्र०८ अ०५] इति ॥ मत्रानुक्त्वा पशून्विधत्ते- आश्विनं धूम्रमा लभते सार- स्वतं मेषमैन्द्रमृषभम, इति । मलिनश्वैत्यवर्णोपेतो धूम्रः॥ अत्रत्या देवताः प्रशंसति- " आश्विनं धूम्रमालभते । अश्विनौ वै देवानां भिषजौ । ताभ्यामेवास्मै भेषजं करोति । सारस्वतं मेषम् । वाग्वै सरस्वती । वाचैवैनं भिषज्यति । ऐन्द्रमृषभर सेन्द्रत्वाय (६)।" [ब्रा० का० १ प्र० ८ अ०५] इति ॥ पशून्विधाय पुरोडाशान्विधत्ते- ऐन्द्रमेकादशकपालं निर्वपति सावित्रं द्वाद- शकपालं वारुणं दशकपालम्, इति ।। सोमप्रतीकाः पितरस्तृप्णुत- " दक्षिणेऽग्नौ शतावृण्णां स्थाली प्रवद्धां धारयति तस्या बिल उदीचीनदशं पवित्रं वितत्य यन्मे मनः परागतमिति तस्मिशतमानं हिरण्यं निधाय सोमप्रतीकाः पितरस्तृप्णुतेति तस्मिन्सुराशेषमानयति " इति । सोमप्रतीकाः सोमप्रमुखाः ॥ दक्षिणां विधत्ते- वडबा दक्षिणा ॥, इति ॥ अश्वस्य योषिवडवति ॥ पशुभेदेन प्रसक्तं यूपभेदमपोह्य यूपैक्यं विधत्ते- " यत्रिषु यूपेष्वालभेत । बहिर्धाऽस्मादिन्द्रियं वीर्यं दध्यात् । भ्रातृव्य- मस्मै जनयेत् । एकयूप आलभते । एकधैवास्मिन्निन्द्रियं वीर्य दधाति । नास्मै भ्रातृव्यं जनयति । " [ब्रा० का० १ ० ८ अ०६] इति । १ ख. पोद्य यू। SavinMMAR ·प्रपा०८अनु०२१] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । १२९३ (सौत्रामणीमन्त्रपशुहविषामभिधानम् ) अस्माद्धहिर्धा यजमानशरीराद्भहिर्देशे ॥ प्रकृतौ यदेवत्यः पशुस्तदेवत्यः पुरोडाश इत्यभिधानादत्रापि तत्माप्तौ निषेधति- " नैतेषां पशूनां पुरोडाशा भवन्ति । ग्रहपुरोडाशा ह्येते । [ब्रा० का० १०८ अ०६] इति । ग्रहा एवात्र पुरोडाशस्थानीया इत्यर्थः ॥ यदुक्तं सूत्रकारेण “ सर्वेषामेका पुरोरुगेका पुरोनुवाक्यैकः प्रैष एका याज्या” इति, तत्र त्रयाणां ग्रहाणां याज्यानुवाक्ये विधत्ते- युव सुराममश्विनेति सर्वदेवत्ये याज्यानुवाक्ये भवतः । सर्वा देवताः प्रीणाति (१)।" [ब्रा० का० १ ० ८ अ०६] इति । युवः सुराममित्याग्द्वयं ब्राह्मणग्रन्थे प्रथमकाण्डस्य चतुर्थप्रपाठके द्वितीया- नुवाके समानातमतस्तत्रैव व्याख्यास्यते । तत्र चाश्विशब्दो यथा श्रुतस्तथै- वेन्द्रावतमितीन्द्रशब्दोऽपि श्रुतः । सरस्वती त्वेति सरस्वतीशब्दोऽपि श्रुतः । ततोऽनयोः सर्वदेवत्यत्वं प्रकृतानां सर्वेषां देवानां प्रतीयमानत्वात् ।। विधत्ते- ब्राह्मणं परिक्रीणीयादुच्छेषणस्य पातारम् । ब्राह्मणो ह्याहुत्या उच्छे- षणस्य पाता।" [ब्रा० का० १ ० ८ अ०६] इति । हुतायाः सुरायाः शेष उच्छेषणम् ।। तत्रैवानुकल्पं विधत्ते- " यदि ब्राह्मणं न विन्देत् । वल्मीकवपायामवनयेत् । सैव ततः पाय- श्चित्तिः ।" [ब्रा० का० १०८ अ०६] इति । येयमवनयनक्रिया सैव ततस्तत्र ब्राह्मणपानाभाववैकल्ये प्रायश्चित्तिः ॥ पशूनां पुरोडाशानां च विलक्षणदेवत्यत्वं प्रशंसति- यदै सौत्रामण्यै व्युद्धम् । तदस्यै समृद्धम् । नानादेवत्याः पशवश्च पुरो- डाशाश्च भवन्ति समृद्ध्यै ।" [ब्रा० का० १ प्र० ८ अ०६] इति । कर्मान्तरे पशोः पुरोडाशस्य चैकदेवत्यत्वविधानाद्भिन्नदेवत्यत्वं समृद्धि- हीनं भवति । यदेवान्यत्र समृद्धिहीनं भिन्नदेवत्यत्वं सौत्रामण्यां क्रियते तद्भिन्नदेवत्यत्वं सौत्रामण्यामस्यां वाचनिकत्वात्समृद्धं संपद्यते । तस्मादत्र समृद्ध्यै पशवश्च पुरोडाशाश्च भिन्नदेवत्या भवन्ति । ऐन्द्रस्य पशोः पुरोडाशस्य च नैरन्तयं प्रशंसति- SARAN ANSINGS mewomen ·KALAM woman । श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (सौत्रामणीमत्रपशुहविषामभिधानम् ) " ऐन्द्रः पशूनामुत्तमो भवति । ऐन्द्रः पुरोडाशानां प्रथमः (२)। इन्द्रिये एवास्मै समीची दधाति ।"[ब्रा० का० १ ० ८ अ०६] इति । ऐन्द्रमृषभामति पशुविधीनामन्ते पठित, तदनन्तरमेवैन्द्रमेकादशकपालं निर्वपतीति पुरोडाशविधीनामादौ पठितं, तस्मादैन्द्रयो रन्तर्यादस्य यजमा- नस्य दक्षिणवामभागस्थे द्वे अपीन्द्रिये सम्यक्स्थापिते भवतः ॥ प्रकृतौ पशूनामङ्गयागात्पूर्व पुरोडाशमचारो विहितः । अत्र त्वङ्गयागा- दूर्वं तदीयेभ्योऽनुयाजेभ्यः पुरा, तं प्रचारं विधत्ते- "पुरस्तादन्याजानां पुरोडाशैः प्रचरति । पशवो वै पुरोडाशाः । पशू- नेवावरुन्धे।" [ब्रा० का० १ ० ८ अ०६] इति । पशुप्रयोगमध्ये प्रचारात्पुरोडाशानां पशुत्वम् ।। पुरोडाशदेवताः प्रशंसति- "ऐन्द्रमेकादशकपालं निर्वपति । इन्द्रियमेवावरुन्धे । सावित्रं द्वादशक- पालं प्रसूत्यै । वारुणं दशकपालम् । अन्तत एव वरुणमवयजते।" [प्रा. का० १५० ८ अ०६ ] इति ॥ वडवायाः सौत्रामण्याश्च साम्येन दक्षिणां प्रशंसति- वडवा दक्षिणा (३)। उत्त वा एषाऽश्वर सूते। उताश्वतरम् । उत सोम उत सुरा । यत्सौत्रामणी समृद्ध्यै । " [ब्रा० का०१प्र०८ अ०६] इति । एपा वडबा यदश्वमश्वतरं वोभयं प्रसूते । अश्वगर्दभजातिद्वयसंगमादुत्प- नोऽश्वतरः । या सौत्रामणी साऽपि तद्वत्सोमः सुरा वेत्युभयरूपा भवति । अतः सदृशदक्षिणा समृद्धिकरी ॥ सोमवामिन उक्तास्त्रय एव पशवः, सोमातिपवितस्य तु विशेष विधत्ते- "बार्हस्पत्यं पशु चतुर्थमतिपवितस्याऽऽलभते । ब्रह्म वै देवानां बृहस्पतिः। ब्रह्मणैव यज्ञस्य व्युद्धमपिवपति।" [ब्रा० का० १ ० ८ अ० ६ ] इति । व्युद्धं विकलाङ्गमपिवपति समृद्धं करोति ॥ पूर्वपशुवत्समानदेवत्यपुरोडाशाभावप्रसक्तौ प्रकृतिवत्तादृशस्य पुरोडाशस्य प्रतिप्रसवं विधत्ते- " पुरोडाशवानेष पशुर्भवति । न ह्येतस्य ग्रहं गृहन्ति । "[ब्रा० का ? प्र० ८ अ०६] इति । पूर्वेषां पशूनां समानदेवत्या ग्रहा एव पुरोडाशस्थानीया इत्युक्तम् । अत्र तु ग्रहाभावात्पुरोडाशः कार्यः । watime ·प्रपा०८ अनु०२१] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। १२९५ ( सौत्रामणीमत्रपशुहविषामभिधानम् ) विधत्ते- "सोमप्रतीकाः पितरस्तृप्णुतेति शतातृण्णाया५ समवनयति (४)। शतायुः पुरुषः शतेन्द्रियः । आयुष्येवेन्द्रिये प्रतितिष्ठति ।" [ब्रा० का० १ प्र० ८ अ०६] इति । शतातृण्णा शतच्छिद्रा स्थाली । दक्षिणाग्नेरुपरि शतातृण्णायां( या) बन्धनं यत्सूत्रकारेणोक्तं तदिदं विधत्ते- "दक्षिणेऽग्नौ जुहोति । पापवस्यसस्य व्यावृत्त्यै ।" [ब्रा० का० १ प्र० ८ अ० ६ ] इति । पापवस्यसं पापेन धनवत्तरत्वम् । निषिद्धां हि सुरां स्वकीयद्रव्यत्वेन संपादयन्पुरुषः पापाचरणेन धनवत्तरो भवति । तस्य व्यावृत्तिः कर्तव्या। सोमाज्यादिवदाहवनीय एव तद्धोमे व्यावृत्तिनं भवेत् । तस्मादक्षिणेऽनौ जुहुयात् ॥ शतातृण्णायां हिरण्यस्थापनं विधत्ते- "हिरण्यमन्तरा धारयति । पूतामेवैनां जुहोति ।" [ब्रा० का० १ प्र. ८ अ०६] इति। अन्तरा दक्षिणाग्निसुरयोर्मध्ये । सा च सुरा हिरण्यस्पर्शेन पूता भवति ॥ परिमाणं विधत्ते- " शतमानं भवति । शतायुः पुरुषः शतेन्द्रियः। आयुष्येवेन्द्रिये प्रतिति- ठति ।" [ब्रा० का० १ ० ८ अ०६] इति ॥ दक्षिणानौ शतातृण्णायाः स्थापनं विधत्ते- " यत्रैव शतातृण्णां धारयति (५ )। तन्निदधाति प्रतिष्ठित्यै।" [ ब्रा० का० १ ० ८ अ०६] इति ॥ त्वर सोम प्रचिकित इत्यादिभिरुपस्थानं विधत्ते- "पितृन्वा एतस्येन्द्रियं वीर्यं गच्छति । य५ सोमोऽतिपवते । पितृणां याज्यानुवाक्याभिरुपतिष्ठते । यदेवास्य पितृनिन्द्रियं वीर्य गच्छति । तदेवा- वरुन्धे ।" [ब्रा० का० १ प्र० ८ अ०६] इति । यं यजमानं पीतः सोमोऽतिशयेन शोधयति स्वयं तदुदरे जीर्णत्वादेतस्थे- न्द्रियमिति पूर्वत्रान्वयः॥ संख्यां विधत्ते- ।

·matale Poonam १२९६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेना- [प्रथमकापडे-- सीवानगीमत्रासहविधान वानन ) तिमृभिरुपतिष्ठते । तृतीये वा इतो लोके पितरः । तानेव प्रीणाति ।" [ब्रा० का० १ प्र० ८ अ०६] इति । तदेतदापस्तम्वेन स्पष्टीकृतम् " सर्वन्ति सौमीभिः पितृमतीभिस्तिमृभि- स्तिमृभिरुत्तरोत्तराभिरुपतिष्ठन्ते त्व५ सोम प्रचिकित इत्येताः समानाता भवन्ति पुरस्तादध्वर्युदक्षिणतो ब्रह्मा पश्चाद्धोता" इति । त्व५ सोम प्रचि- कितस्त्वया हि नः पितरस्त्व५ सोम पितृभिरित्यध्वर्योरेतास्तिस्रः । बर्हिषदः पितर आऽहं पितृनुपहूताः पितर इति ब्रह्मण एतास्तिस्रः । अग्निष्वात्ताः पितरो ये अग्निष्वात्ता वान्यायै दुग्ध इति होतुरेतास्तिस्त्रः ॥ तानेतानुपस्थातृन्विधत्ते- " अथो त्रीणि वै यज्ञस्येन्द्रियाणि । अवयु)ता ब्रह्मा । त उपतिष्ठन्ते । यान्येव यज्ञस्येन्द्रियाणि । तैरेवास्मै भेषजं करोति (६)।"[ब्रा० का० १ प्र० ८ अ०६] इति । इन्द्रियवयवहारनिर्वाहकत्वात्विा यज्ञेन्द्रियत्वम् ।। तदेवमेतदन्तेनानुब्राह्मणेन मत्रकाण्डोक्ताः प्रधानकर्मविधयस्तन्मत्राश्च व्याख्याताः । अथानुब्राह्मणशेषेण व्याख्येयमत्रकाण्डनिरपेक्षो राजसूयप्रयो- गोऽभिधीयते । तत्राऽऽरम्भकाले कर्तव्यं पवित्राख्यं सोमयागं विधत्ते- " अग्निष्टोममग्र आहरति । यज्ञमुखं वा अग्निष्टोमः । यज्ञमुखमेवाऽऽरभ्य सवमाक्रमते । " [ ब्रा० का० १३०८ अ०७] इति । सोमयागानां सर्वेषां प्रकृतित्वेनाग्निष्टोमस्य यज्ञमुखत्वम् । सवमभिषेक- युक्तं राजसूयमाक्रमते पामोति ॥ विधत्ते- " अथैपोऽभिषेचनीयश्चतुस्त्रि शपवमानो भवति । त्रयस्त्रिशद्वै देवताः। ता एवाऽऽग्नोति । प्रजापतिश्चतुस्त्रिशः । तमेवाऽऽग्नोति ।" [ब्रा० का० १ म० ८ अ०७] इति । अथाग्निष्टोमादूर्ध्वं न तु तदनन्तरम् । आनुमतादिभी रत्निहविःपर्यन्तै- गिरग्निष्टोमाभिषेचनीययोर्व्यवहितत्वात् । प्रकृतौ बहिष्पवमानमाध्यंदिनपव- मानार्भवपवमानानां क्रमेण त्रिवृत्पञ्चदशसप्तदशस्तोमा विहिताः । अत्र तु तान्परित्यज्य चतुस्त्रिंशस्तोमः प्रयोक्तव्यः। समिधमातिष्ठेत्यनुवाके त्रयस्त्रिं. शस्तोमविधायकं ब्राह्मणमुदाहृतम् । तत्रैवावस्थितिविशेषेणैकां स्तोत्रीयाम- १ क. 'वन्ती सौ । २ क. घ. ङ, च."टते त्व५ ।

·Hindi " otamuta प्रपा०८अनु०२१] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। १२९७ ( सौत्रामणीमन्त्रपशुहविषामभिधानम् ) धिकां संपाय चतुस्त्रिंशस्तोमं कुर्यात् । स चाऽऽवृत्तिविशेषः सामसूत्रे द्रष्टव्यः । ये देवा दिव्येकादश स्थेतिमन्ने त्रयस्त्रिंशदेवा उक्ताः। यद्वा वाजसनेयिन: शाकल्यब्राह्मणेऽधीयते-" अष्टौ वसव एकादश रुद्रा द्वादशाऽऽदित्यास्ता एकत्रिशदिन्द्रश्चैव प्रजापतिश्च त्रयस्त्रिशौ इति । पूर्वोक्ताः कर्मभुज एताः सूपास्या इति तत्तत्प्रकरणादवगम्यते । एतासां त्रयस्त्रिंशदेवतानां प्रजोरूपाणां पालकोऽन्यः प्रजापतिश्चतुस्त्रिंशः । यथोक्तस्तोमे तु यथोक्तसर्वदेवता- प्राप्तिर्भवति ॥ पवमानशब्देन प्रथमस्य बहिष्पवमानस्यैव सहसा बुद्धिस्थत्वात्तत्रैवायं चतु- स्त्रिंशस्तोम इति भ्रमं व्युदसितुं त्रिष्वपि पवमानेष्वेतं स्तोमं विधत्ते- सशर एष स्तोमानामयथापूर्वम् । यद्विषमाः स्तोमाः (१) । एता- वान्दै यज्ञः । यावान्पवमानाः । अन्तः श्लेषणं त्वा अन्यत् । यत्समाः पव- मानाः । तेनासशरः । तेन यथापूर्वम् ।" [ब्रा० का० १ ० ८ अ० ७] इति । एतस्मिन्पवमाने चतुस्त्रिंशस्तोमं कृत्वैतयोस्तदकरणे सति यद्वैषम्यं भवति स एष स्तोमानां संशरः सम्यग्घिसनं भवति । द्वितीयतृतीयपवमानयोश्चो. दकप्राप्तौ यौ पञ्चदशसप्तदशस्तोमौ तयोः प्रथमपवमानप्रयुक्ताचतुस्त्रिंशस्तोमा- न्यूनत्वेन हिंसैव भवति । किं चायथापूर्वत्वं परो दोषः। स्तोमेषु दुष्टेषु यज्ञस्य किमायातमिति न शङ्कनीय, पवमानस्तोमदोषस्य यज्ञभ्रंशे पर्यवसानात् । एते त्रयः पवमाना इति यावानेतावानेव मुख्यो यज्ञः । अन्यत्सर्वं यज्ञस्यान्त:- श्लेषणम् । यथा भित्तेर्दाळयान्तर्दृढकाष्ठं पाषाणो वा प्रक्षिप्यते तद्वयज्ञस्या- न्यदङ्गजातं संपूर्त्यर्थमेव क्रियते न तु मुख्यस्वरूपम् । त्रयाणामपि पवमा. नानां चतुस्त्रिंशस्तोमे सति पूर्वोक्तदोषद्वयं न भवति ।। अभिषेचनीयस्योक्थ्यसंस्थारूपत्वं विधत्ते- "आत्मनैवाग्निष्टोमेनोति । आत्मना पुण्यो भवति । उक्थानि । पशव उक्थानि । यदुक्थ्यो भवत्यनुसंतत्यै (२)।" [ब्रा० का० १ ० ८ अ०७] इति । अग्निष्टोमे द्वादशैव शस्त्राणि । उक्थ्ये तु तेभ्य ऊर्य त्रीणि शस्त्राणि । तथा सति द्वादशशस्त्रयुक्तेनामिष्टोमभागेनायं यजमान आत्मनैव स्वयमेव धनादिभिः समृद्धो भवति । स्वर्गहेतुपुष्ट्या युक्तश्च भवति । तत उत्तरभाविना १ क. घ. ङ. च.नः क । २ ख. त्यास्त ए'। ३ क. घ, ङ, च. जापतिरू' । । १६३ ·HUN । । १२९८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता [१ प्रथमकाण्डे- (मायाम अपगुहविधामभिधानम् ) त्रयाणां प्रजापशुरूपन्वात्पञ्चदशस्तोत्रयुक्तोक्थ्यरूपत्वे सति प्रजासु पशुषु च समृद्धिरनुसंतता भवति ।। वहिष्पवमानस्तोत्रस्य प्रारम्भे चोदकमाप्तामुपास्मै गायना नर इत्येतामचं वाधितुमृगन्तरं विधत्ते-- उप त्वा जामयो गिर इति प्रतिपद्भवति । वाग्वै वायुः । वाच एवै- पोऽभिषेकः । सर्वासामेव प्रजाना सूयते । सर्वा एनं प्रजा राजेति वदन्ति।" [ब्रा० का० १ ० ८ अ०८] इति । प्रतिपद्यत उपक्रम्यतेऽनयेति प्रतिपत् , आदौ पठनीयेत्यर्थः । अस्यामृीच वायोरनीके अस्थिरनिति गिरां वायुसमीपे स्थितिः पठ्यते । स च वायुर्वा- क्स्वरूपः, कोष्ठाग्निप्रेरितस्य वायोः कण्ठताल्वाधभियालेनाक्षरविशेषोत्पत्तः। अभिषेचनीये योऽभिषेकः क्रियते सोऽयं वाच एवाभिषेकः । तत्कथामित्यु. च्यते, सर्वासामेव प्रजानां मध्ये सूयतेऽभिषिच्यते । सर्वाश्च प्रजा एनं राजेति वदन्त्यः सेवन्ते । तस्मात्तादृशवाक्प्रेरकवायुप्रतिपादिका सेयमृगेवाऽऽदौ पाख्या।। ऋगन्तरपाठं विधत्ते-- एतमु त्यं दशक्षिप इत्याह । आदित्या वै प्रजाः । प्रजानामेवैतेन सूयते ।" [ब्रा० का० १ ० ८ अ०८ ] इति । इत्याह, इत्येतामृचं पठेत् । अस्यामृचि समादित्येभिरख्यतेत्यादित्याः श्रूयन्ते । ते चाऽऽदित्या एव प्रजा अदितरुत्पन्नत्वात् । तेन मत्रपाठेन प्रजा. नामेव मध्येऽभिसूयतेऽभिषिच्यते । ऋगन्तरपाठं विधत्ते- “ यन्ति वा एते यज्ञमुखात् । ये संभार्या अक्रन् (१) । यदाह पवस्व वाचो अनिय इति । तेनैव यज्ञमुखान्नयन्ति । [ब्रा० का० १०८ अ०८] इति । सम्यग्भ्रियन्ते धीयन्ते पोष्यन्ते वा तवा याभिराद्याभिग्भिस्तास्तुचा- नामाद्या ऋचः संभार्याः । तादृश ऋचो य उद्गातारोऽक्रन्कुर्वन्ति पठन्ति त एत उद्गातारो यज्ञमुखाद्यन्ति वा अपगच्छन्त्येव । पवस्वेत्युचः पाठे तु तत्र हे सोम त्वमग्रियोऽग्रे भव आदिभूतः सन्वाचः शोधयेत्यभिधानाधज्ञमुखाद- पगमनं न भवति ॥ उच्छब्दयुक्ताः काश्विदृचो विधत्ते- अनुष्टुक्मथमा भवति । अनुष्टुगुत्तमा । वाग्वा अनुक् । वाचैव प्रयन्ति ।

·। । प्रपा०८अनु०२१] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ( सौत्रामणीमन्त्रपशुहविषामभिधानम् ) वाचोद्यन्ति । उद्वतीर्भवन्ति । उद्वद्वा अनुष्टुभो रूपम् । आनुष्टुभो राजन्यः (२)। तस्मादुद्वतीभवन्ति ।" [ब्रा० का० १ ० ८ अ०८] इति । स्तोत्रस्याऽऽदावन्ते त्वनुष्टुभाचौ भवतः । तथा सत्यनुष्टुप्छन्दसो वाग्वि- शेषत्वेन वायूपत्वादाचैव प्रारम्भसमाप्ती कृते भवतः । यद्यप्युप त्वा जामयो गिर इत्यादयो गायत्र्यः, तथाऽप्युच्छब्दयुक्ताभिऋम्भिरनुष्टुप्त्वं संपद्यते । अनुष्टुभो हि स्वरूपमुच्छब्दयुक्तं तस्योत्कृष्टत्वात् । यद्वा सौरीष्वनुष्टुप्छन्दस्का- सूचनद्य मित्रेत्यादिषूच्छब्ददर्शनादनुष्टुब्रूपमुच्छन्दैरुपेतम् । अनुष्टुभः संबन्धी राजन्योऽनुष्टुप्छन्दसां प्रतिष्ठति श्रुतेः । यथा छन्दसां मध्येऽनुष्टुभ उत्त- मत्वं तद्वद्राज्ञः सर्वपालकत्वेनोत्तमत्वात् त्वम्) । तस्मात्मशस्तत्वादुच्छब्द- युक्ता ऋचः कार्याः॥ स्तोत्रसमापिकामृचं विधत्ते- सौर्यनुष्टुगुत्तमा भवति । सुवर्गस्य लोकस्य संतत्यै ।" [ब्रा० का ? प्र० ८ अ०८] इति । पूर्वोक्ता उद्वतीरिमां च सौरी सामसूत्रे जानीयात् । सूर्यस्य स्वर्गवाचि- वात्सौर्या समापने स्वर्गः संततो भवति ।। प्राकृतानि पृष्ठस्तोत्राण्यपवदितुमन्यानि पृष्ठस्तोत्राणि विधत्ते- " यो वै सवादेति । नैनर सव उपनमति । यः सामभ्य एति । पापीया- सुषुवाणो भवति । एतानि खलु वै सामानि । यत्पृष्ठानि । यत्पृष्ठानि भवन्ति (३)। तैरेव सवान्नैति ।" [ब्रा० का० १३०८ अ०८] इति । यो यजमान: सवादेति प्रस्तुतात्सोमाभिषवादपगच्छति, एनं सवो नोपन- मति भावी सोमाभिषवो न पामोति । तहि वर्तमान सोमाभिषवं करोत्विति चेन्मैवम् । यः सामभ्योऽपगच्छत्यसौ सुषवाणः पापीयान्भवति । वर्तमान सोमाभिषवं कुर्वतोऽपि सामराहित्यात्पापिष्ठत्वम् । तर्हि सामान्यपि कानि- चिद्गायत्विति चेन्मैवम् । नहि यानि कानिचित्सामान्यत्र मुख्यानि किं तु पृष्ठ- स्तोत्रगतान्येव । तस्मात्प्रयुज्यमानैस्तैरेव पृष्टस्तोत्रैः सवाति सोमाभिषवाना- पगच्छति । पृष्ठविशेषस्वरूपं चान्यतोऽवगन्तव्यम् । पृष्ठस्तोत्रगतान्युभयविधसामानि प्रशंसति- यानि देवराजाना सामानि । तैरमुष्मिल्लोक ऋनोति । यानि मनु. ध्यराजाना सामानि । तैरस्मिल्लोक ऋनोति । उभयोरेव लोकयोननोति । देवलोके च मनुष्यलोके च ।" [ब्रा० का० १ प्र० ८ अ० ८] इति । १ ख. 'न्ते चानु। Mital ·avandalegaon श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (सौनामणीमश्रपशुविधामभिधानम् ) एतच्च सामद्वैविध्यमन्यतो द्रष्टव्यम् ।। प्राप्तानेव स्तोमान्प्रशंसति- एकविर शोऽभिपेचनीयस्योत्तमो भवति । एकविशः केशवपनीयस्य प्रथमः । सप्तदशो दशपेयः (४) । विड्वा एकविशः । राष्ट्र५ सप्तदशः। विश एवैतन्मध्यतोऽभिषिच्यते । तस्माद्वा एष विशां प्रियः । विशो हि मध्य- तोऽभिषिच्यते ।" [ब्रा० का० १ ० ८ अ०८] इति । अभिषेचनीयो दशपेयः केशवपनीय एवमत्रत्यानां त्रयाणां सोम- यागानामनुक्रमः । तत्राभिषेचनीयस्योक्थ्यविकृतित्वादुक्थ्ये चोत्तमस्तोत्र- स्यैकविंशस्तोमयुक्तत्वादभिपेचनीयस्याप्युत्तम एकविंशो भवति । दश- पेये सर्वेषु स्तोत्रेषु सप्तदशस्तोमो वाचनिकः । केशवपनीयेऽप्याग्निष्टोम. गताः स्तोमा विपर्ययेण प्रयुज्यन्ते । अग्निष्टोमे च वित्पञ्चदशः सप्तदश एकविंश इत्येष ऋमः । केशवपनीये त्वेकविंशः सप्तदशः पञ्च- दशस्विदित्येतादृशः क्रमो भवति । तत्राभिषेचनीये योऽन्त्य एकविंशो यश्च केशवपनीये प्रथम एकविंशस्तयोरुभयोः प्रजारूपयोर्मध्ये दशपेयगतस्य सप्तदशस्तोत्ररूपस्यावस्थितत्त्वादेतद्राष्ट्र विश एवेतन्मध्यतस्तद्वयोविंशोमध्येऽ- भिषिक्तं भवति । यस्मात्सप्तदशस्तोमरूपस्य राष्ट्रस्य पालक एष राजा यथोक्तरीत्या विशां मध्ये प्रजानां मध्येऽभिषिच्यते तस्मादेव कारणाद्विशां प्रजानां प्रियो भवति । अवरोहक्रमानुष्ठितस्तोमयुक्तं केशवपनीयं विधत्ते- यद्वा एनमदो दिशोऽनु व्यास्थापयन्ति । तत्सुवर्ग लोकमभ्यारोहति । यदिमं लोकं न प्रत्यवरोहेत् । अति जनं वेयात् । उद्वा मायेत् । यदेष प्रती- चीनः स्तोमो भवति । इममेव तेन लोकं मत्यवरोहति । अथो अस्मिन्नेव लोके प्रतितिष्ठत्यनुन्मादाय (५)।" [ब्रा० का०१०८ अ०८] इति । अद इत्यनेन प्रत्यक्षत्वं हस्तेनाभिनीय प्रदर्श्यते । यदा समिधमातिष्ठेत्या- दिभिर्मन्बेरस्माकं दृष्टिपथ एवैनं राजानं दिशो व्यास्थापयन्ति तदानीमेवायं स्वर्ग लोकमभ्यारोहति । अभ्यारुह्य च पुनरिमं लोकं प्रति नावरोहेच्चेत्तदा- नीमत्रत्यं बन्धुजनमतिक्रम्य यत्र क्वापि गच्छेदुन्मत्तो वा भवेत् । प्रतीचीनस्तो- मोऽग्निष्टोमाद्विपर्ययेण प्रत्यावृत्ताः स्तोमा यस्य केशवपनीयस्य स एष यद्यत्र भवेत्तहि केशवपनीयनेममेव लोकं प्रत्यवरोहति किं चोन्मादाभावायासि- नेव लोके प्रतितिष्ठति ॥ १ क. 'नामपक्र' । २ क. घ. स. च. एव त। ।

·प्रपा० (अनु०२१] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (सौत्रामणीमन्त्रपशुहविषामभिधानम् ) यो रुक्मोऽभिषेककाले पुरुषस्याधस्तादवस्थापितो यश्चान्यः शिरसि स्नातुं धृतस्तावुभौ प्रशंसति- " इयं वै रजता । असौ हरिणी । यद्रुक्मौ भवतः। आभ्यामेवैनमुभयतः परिगृह्णाति । " [ब्रा० का० १ ० ८ अ०९] इति । अधस्तनो रुक्मो राजतो भूमिस्वरूप उपरितनस्तु हिरण्मयो धुलोकः । तत आभ्यां द्यावापृथिवीरूपाभ्यामधस्तादुपरिष्टाच्च परिगृहीतो भवति । ननु- अमृतमसि मृत्योर्मा पाहीति हिरण्यमुपास्यति" इति श्रवणादधस्तनोऽपि रुक्मो राजतो न भवति । नायं दोषः। रजतस्यापि हिरण्यावान्तरभेदत्वात् । " तस्माद्रजत हिरण्यमदक्षिण्यम् ” इति पुनराधाने श्रवणात् । होतब्राह्म- णेऽपि वैविध्यमानातम्- " तहुर्वर्ण हिरण्यमभवत् । तदुर्वर्णस्य हिरण्यस्य जन्म । स द्वितीयमतप्यत । सोऽताम्यत् । स प्राङबाधत । स देवानसृजत । सदस्य प्रियमासीत् । तत्सुवर्ण हिरण्यमभवत् " इति च ॥ उपरितनं रुक्मं पुनः प्रशंसति- वरुणस्य वा अभिषिच्यमानस्याऽऽपः । इन्द्रियं वीर्य निरनन् । तत्सु. वर्ण हिरण्यमभवत् । यद्रुक्ममन्तर्दधाति । इन्द्रियस्य वीर्यस्यानिर्घाताय। [ब्रा० का० १ प्र० ८ अ०९] इति । आपो वीर्य निरघ्ननिर्गमितवत्यः। तच्च निर्गतं वीर्य सुवर्णमभवत् ।। तस्य च रुक्मस्य परिमाणं छिद्राणि च विधत्ते- " शतमानो भवति शतक्षरः । शतायुः पुरुषः शतेन्द्रियः । आयुष्येवे- न्द्रिये प्रतितिष्ठति ।"[ब्रा० का० १ ० ८ अ०९] इति ॥ हिरण्यद्रव्यं प्रशंसति- " आयुर्वं हिरण्यम् । आयुष्या एवैनमभ्यतिक्षरन्ति । तेजो वै हिरण्यम् । तेजस्या एवैनमभ्यतिक्षरन्ति । वर्षो वै हिरण्यम् । वर्चस्या एवैनमभ्यति- क्षरन्ति (१)।" [ब्रा० का० १ ० ८ अ०९] इति । हिरण्यदानेनापमृत्योः परिहर्तुं शक्यत्वात्तस्याऽऽयुष्ट्वम् । तत्संबन्धादायु. हिता एवाऽऽप एनं यजमानमभितः क्षरन्ति । सुवर्णस्य दीप्तिमत्त्वात्तेजस्त्वम्। तत्संबन्धादापस्तेजस्याः । शरीरशोभा वर्चः । तच्चाऽऽभरणसंबन्धाज्जायत इति हिरण्यस्य वर्चस्त्वम् । तद्योगादापो वर्चस्याः ॥ अथ व्युष्टिद्विरात्रं विधत्ते- " अप्रतिष्ठितो वा एष इत्याहुः । यो राजसूयेन यजत इति । यदा वा ।

·। । १ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (सौत्रामणीमत्रपशुविधामभिधानम् ) एष एतेन द्विरात्रेण यजते । अथ प्रतिष्ठा । अथ संवत्सरमामोति । यावन्ति संवत्सरस्याहोरात्राणि । तावतीरतस्य स्तोत्रीयाः । अहोरात्रेष्वेव प्रतिति- ष्ठति ।" [ब्रा० का० १ ० ८ अ० १०] इति । राजसूयेनेष्वाऽपि द्विरात्राननुष्ठानेन संपूर्त्यभावादप्रतिष्ठितत्वम् । अत्रत्येषु स्तोमेषु आवर्त्यमानाः स्तोत्रीया ऋचो विंशत्यधिकसप्तशतसंख्याकाः संप- धन्ते । तथा च संवत्सरगताहोरात्रसंख्यासामान्यादहोरात्रेषु प्रतिष्ठितत्वं संवत्सरमाप्तिर्भवति ॥ द्विरात्रावयवावविशेषौ विधत्ते- " अग्निष्टोमः पूर्वमहर्भवति । अतिरात्र उत्तरम् ( १)। नानैवाहोरात्रयोः प्रतितिष्ठति ।" [ब्रा० का० १ प्र० ८ अ० १०] इति । विलक्षणयोरहोरनुष्ठितत्वादहोरात्रयोरस्य विविधप्रतिष्ठोपपद्यते ॥ तयोरनुष्ठानाय शुक्लकृष्णपक्षी विधत्ते- " पौर्णमास्यां पूर्वमहर्भवति । व्यष्टकायामुत्तरम् । नानवार्धमासयोः प्रति- तिष्ठति ।" [ब्रा० का० १ ० ८ अ० १०] इति । तयोरुभयोविलक्षणपक्षत्वादुभयोरर्धमासयोरस्य विविधा प्रतिष्ठोपपद्यते ।। पक्षान्तरत्वेन विलक्षणयोर्मासयोयोरनुष्ठानं विधत्ते- “ अमावास्यायां पूर्वमहर्भवति । उदृष्ट उत्तरम् । नानव मासयोः प्रति- तिष्ठति ।" [ब्रा० का० १ ० ८ अ० १०] इति । एकेनाहा निष्पाद्यः सोमयागोऽहाशब्देनोपलक्ष्यते । तादृशश्चाग्निष्टोमः पूर्वमहः । तच्चामावास्यायां कर्तव्यम् । उदृष्टं शुक्लपतिपत्, उत्कर्षेण दर्शनस्य तत्रोपक्रमात् , तस्मिन्नुहृष्ट उत्तरं द्वितीयमहरतिरात्राख्यं कर्तव्यम् । तथा सति विलक्षणयोर्मासयोः कृतत्वाद्विविधप्रतिष्ठा भवति ॥ प्रकारान्तरं विधत्ते- " अथो खलु । ये एव समानपक्षे पुण्याहे स्याताम् । तयोः कार्य प्रति- ष्ठित्यै (२)।" [ब्रा० का० १ ० ८ अ० १०] इति । अथो खलु अथवेत्यर्थः । समानश्वासौ पक्षश्च तत्र ये पुण्यदिने ज्योति:- शास्त्रमसिद्ध शुभावहे दिने तयोरिदं कर्म कार्य न त्वत्र पक्षभेदो विवक्षितः । मासभेदस्तु दूरापेतः॥ अस्मिन्दिराने दोषमुद्भाव्य परिहरन्प्रशंसति- " अपशव्यो द्विरात्र इत्याहुः । द्वे ह्येते छन्दसी । गायत्रं च त्रैष्टुभं च । । ।

·प्रपा ० ८ अनु०२१] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (सौत्रामणीमत्रपशुहविषामाभिधानम् ) जगतीमन्तयन्ति । न तेन जगती कृतेत्याहुः । यदेनां तृतीयसवने कुर्वन्तीति । यदा वा एषाऽहीनस्याहर्भजते । साह्रस्य वा सवनम् । अथैव जगती कृता । अथ पशव्यः । [ ब्रा० का० १ ० ८ अ० १०] इति । जागताः पशव इति श्रुत्यन्तरे पशूनां जगतीसंवन्धश्रवणाद्विरात्रे च जगत्या अन्तरितत्वादपशव्यो द्विरात्र इत्याक्षेपवादिन आहुः । अथैवं मन्यसे, विद्यत एव जगती, जागतं तृतीयसवनमितिश्रुतेस्तृतीयसवने जगत्याः कृतत्वादिति, तदयुक्तं खलु । अहीने तावन्मात्रेण जगत्यनुष्ठानं न संपूर्ण किं तर्हि यदा द्विरात्रस्य॒तस्याहीनस्यैकमहः कृत्स्नं जगती व्यामोति तदा जगत्यनुष्ठानं संपूर्ण भवति । सान एकेनाहा निष्पन्नत्वादेकादः। तस्य तु तृतीयसवनसंवन्धमात्रेणापि जगत्यनुष्ठानं संपूर्ण भवति । तस्मादत्र कृत्स्नस्याह्नो जगतीव्याप्त्यभावादपश- व्यत्वं तदवस्थमित्याक्षेपवादिनामभिप्रायः । तस्मिन्नाक्षेपे भङ्ग्यन्तरेण परि- हारोऽप्यन्तर्भूतः । तत्कथमित्युच्यते, वाक्ये यदेतिशब्दं परित्यज्य परिहारो योजनीयः । एपा जगती प्रकृतस्य द्विरात्रस्याहीनस्य कृत्स्नस्याहर्भजते तस्मादत्र जगती कृता । तस्मादयं द्विरात्रः पशव्य इति परिहारः । यद्यपि तस्मिन्नहनि च्छन्दोन्तराणि सन्ति तथाऽपि जगतीच्याप्तावुपायः सप्तमका- ण्डेऽङ्गिरसां द्विरात्रे समानातः "वैखानसं पूर्वेऽहन्साम भवति तेन जगत्यै नैति " इति । वैखानसनामकं साम पूर्वस्मिन्दिने गायेत् । यंत्र(तच्च) जगती- संबद्धमिति तदहः कृत्स्नं जगत्या नापगच्छति । अतो वैखानससाममहिम्नव कृत्स्नेऽप्यहि जगत्याः पूरितत्वाद्विरात्रः पशव्य एव ।। अस्य द्विरात्रस्य व्युष्टिनाम प्रशंसति- व्युष्टि; एप द्विरात्रः । य एवं विद्वान्द्रिरात्रेण यजते । व्येवास्मा उच्छति । अथो तम एवापहते ।"[ब्रा० का० १०८ अ० १० ] इति । विशिष्ट उषःकालो यस्मिन्दिराने सोऽयं व्युष्टिः । यो यजमान एवं व्युष्टि- नाम विद्वान्यजतेऽस्मै यजमानार्थं विशेषेणोच्छत्येव सर्वं कर्तव्यजातं बुद्धौ मकाशत एव । किं च तमो बुद्धिमान्द्यमयं यजमानो विनाशयत्येव ।। यदुक्तं सूत्रकारण-"क्षत्राणां धृतिस्विष्टोमोऽग्निष्टोमः पञ्चापवर्गस्तेनान्ते यजते संतिष्ठते राजसूयः " इति, क्षत्राणां धृतिरिति कर्मनामधेयं, स च कर्म- विशेषः प्रकृतिवत्रिदादिस्तोमचतुष्टयो न भवति किं तहि त्रिभिरेव स्तोमरु- पेतः । तमेतं विधत्ते- women । १५. इ. च. 'ति । यो हिए। २ ख. तत्र।

·made १३०४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्ड- (काम्ययाज्यापुरीनुवाक्याभिधानम् । " अग्निष्टोममन्तत आहरति । अग्निः सर्वा देवताः । देवतास्वेव प्रतिनि. कृति (३)।" [ब्रा० का० १ ० ८ अ० १०] इति । अग्निविषयः स्तोमो यस्य क्रतोरन्ते सोऽयमनिष्टोमः । यज्ञायज्ञा वो अग्नय इत्येतस्यामाग्नेय्यामृचि स्तोत्रकाल आवृत्त्या स्तोमं संपादयति । तेन च ऋतुः संस्थितो भवति । तस्मादयमग्निष्टोमः । अग्नेश्च सर्वदेवतारूपत्वमस- कृदुक्तम् । तस्माद्राजसूयसमाप्त्यवसरेऽनुष्ठितेनामिष्टोमेन यजमानो देवतामु प्रतितिष्ठत्येव ।। अत्र विनियोगसंग्रहः- " स्वाद्वी शष्पैः सुरा योज्या पुनाद्वाभ्यां तु पावयेत् । कुवित्खरे सुरा ग्राह्या सोमावनयते सुराम् ।। शतच्छिद्रयुतस्थाल्यां मन्त्राः पञ्चेह वर्णिताः ॥ १॥" [इति] ।। अथ मीमांसा। तृतीयाध्यायस्य पञ्चमपादे चिन्तितम्- " सौत्रामण्यां ग्रहे स्विष्टकृदाद्यस्ति न वाऽस्ति तत् । शेषणान्न सुरक्षारयोरन्यत्रोपयोगतः ॥ सौत्रामणीनामके यागे श्रूयते-“पयोग्रहाः सुराग्रहाश्च गृह्यन्ते " इति । तत्र प्रकृतिगतसोमग्रहेष्विव शेषकार्य स्विष्टकृदिडादिकमस्ति । न चात्र पूर्ववच्छेषाभावः, उच्छिनत्ति( ष्टि ) न सर्व जुहोतीत्यवशेषयितव्यत्वश्रवणा- दिति चेन्मैवम् । शिष्टस्यान्यत्रोपयोगश्रवणात् । ब्राह्मणं परिक्रीणीया- दुच्छेपणस्य पातारम्" इति श्रूयते । " यदि ब्राह्मणं न विन्देत् । वल्मीक- वपायामवनयेत् " इति च । शतातृण्णायां समवन येत्” इति च । शत- च्छिद्रा कुम्भी शतावृण्णा । तस्मान्नास्ति स्विष्टकृदादिकम् ।। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वे- दीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठक एकविंशोऽनुवाकः ॥ २१॥ “ (अथ प्रथमाकेऽष्टमप्रपाठके द्वाविंशोऽनुवाकः ।) अग्नांविष्णू महि तही महित्वं वीतं घृतस्य Anmole- * ·AAIIAND NA Mos wala प्रपा०८अनु०२२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् ) गुह्यानि नाम । दमदमे सप्त रत्ना दाना प्रति वां जिह्वा वृतमा चरण्येत् । अनाविष्णू महि धाम प्रियं वां वीथो घृतस्य गुह्या जुषाणा । दमैदमे सुष्टुतीवीधाना प्रति वां जिह्वा धृतमुचरण्येत् । प्र णो देवी सरस्वती वाजेभिर्वाजिनीवती। धीनामवित्र्यवतु । आ नौ दिवो बृहतः (१) पर्वतादा सरस्वती यजता गंन्तु यज्ञम् । हवं देवी जुजुषाणा - ताची शग्मां नो वाचमुशती शृणोतु । बृह- स्पते जुषस्वं नो हव्यानि विश्वदेव्य । रास्त रत्नानि दाशुषे । एवा पित्रे विश्वदेवाय वृष्ण यज्ञैविधेम नमसा हविभिः । बृहस्पते सुप्रजा वीरवन्तो क्य५ स्याम पतयो रयी- णाम् । बृहस्पते अति यदुर्यो अहीयमद्वि- भाति क्रतुमज्जनेषु । यहीदयच्छवसा (२) ऋतप्रजात तदस्मासु द्रविणं धेहि चित्रम् । आ नो मित्रावरुणा वृतैर्गव्यूंतिमुक्षतम् । मध्वा रजासि सुक्रतू । प्र बाहवा सिसृतं जीवसे न आ नो गव्यूतिमुक्षतं घृतेन । आ नो जनै श्रवयतं युवाना श्रुतं मे मित्रावरुणा Narastra IHITHA का MARA ·। श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता [१प्रथमकाण्डे- ( काम्बयाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् ) हवेमा । अग्निं वः पूर्व्य गिरा देवमीडे वर्मू- नाम् । सपर्यन्तः पुरुप्रियं मित्रं न क्षेत्रसाध- सम् । मधू देववतो रथः (३) शूरों वा पृत्सु कासु चित् । देवानां य इन्मनो यज- मान इयक्षत्यभीदर्यज्वनो भवत् । न यज- मान रिष्यसि न सुन्वान न देवयो । अस- दत्रं सुवीर्यसुत यदाश्वश्वियम् । नकिष्टं कर्मणा नशन्न प्र योषन योषति । उप क्षरन्ति सिन्धवो मयोभुवं ईजानं च यक्ष्यमाणं च धेनवः । पृणन्तं च पपुरि च (४) श्रवस्यवो घृतस्य धारा उप यन्ति विश्वतः । सोमारुद्रा वि बृहतं विषूचीममीवा या नो गर्यमाविवेशी आरे बांधेयां नितिं पराचैः कृतं चिदेनः प्र मुमुक्तमस्मत् । सोमांरुद्रा युवमेतान्यस्मे विश्वा तनूषु भेषजानि धत्तम् । अब स्यतं मुञ्चतं यनो अस्ति तनूष बद्धं कृतमेनो अस्मत् । सोापूषणा जनना रयीणां जनना दिवो जनना पृथिव्याः । जातौ विश्वस्य भुवं- नस्य गोपी देवा अंकृण्वन्नमृतस्य नाभिम् । इमो देवौ जायमानौ जुषन्तेमौ तमारंसि गृहmin HAR ·प Brea me प्रपा० ८अनु०२२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । १३०७ (काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् ) ताम ष्टा । आभ्यामिन्द्रः पक्वमामास्वन्तः सोमापूषभ्यां जनदुनियांसु (५)॥ (बृहतः शव॑सा रथः पऍरिं च दिवो जनना पञ्चविशतिश्च ।) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टकेऽ- टमप्रपाठके द्वाविंशोऽनुवाकः ॥ २२ ॥ ( अनुमत्या आग्नेयमैन्द्राममग्नये सोमाय प्रतिपूरुषमैन्द्राग्नं धात्रे चाईस्पत्य- मग्नये गृहपतयेऽर्थेतो देवीः समिधर सोमस्येन्द्रस्य मित्र आग्नेयर सद्य आंग्ने य५ हिरण्यमानेय स्वावी त्वाऽग्नाविष्णू द्वावि शतिः ॥ २२॥) ( अनुमत्यै यथाऽसति देवीरापो मित्रोऽसि शूरों वा द्विचत्वारि शत् ॥ ४२ ॥) हरिः ॐ ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके:- टमः प्रपाठकः॥८॥ M w इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमा- ष्टकः संपूर्णः ॥१॥ ( अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठके द्वाविंशोऽनुवाकः।) KWANP अग्नाविष्णू इत्या-विष्णू । महि । तत् । वाम् । महित्वमिति महि-त्वम् । वीतम् । वृतस्य गुह्यानि । नाम । दमैदम इति दम-दमे । सप्त । रत्ना । दाना । प्रतीति । वाम् । जिह्वा । वृतम् । एति। चरण्येत् । अग्नाविष्णू इत्यना-विष्णू । महि । धाम । प्रियम् । वाम् । वीथः । तस्य । गुह्यो । DHAMAR ·MINS WHAINME - HINA N HAMARINE- श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (काम्ययायापुरोनुवास्याभिधानम् ) जुषाणा । दमैदम इति दमै-दमे । सुष्टुतीरिति सु- स्तुतीः । वावृधाना । प्रतीति । वाम् । जिह्वा । घृतम् । उदिति । चरण्येत् । प्रेति । नः । देवी। सर- स्वती। वाजेभिः । वाजिनीवतीति वाजिनी-वती। धीनाम् । अवित्री । अवतु । एति । नः । दिवः । बृहतः (१) । पर्वतात् । एति । सरस्वती । यजता। गन्तु । यज्ञम् । हवम् । देवी । जुजुषाणा। घृताची । शरमाम् । नः । वाचम् । उशती । शृणोतु । बृह- स्पते । जुषस्व । नः । हव्यानि विश्वदेव्येति विश्व-देव्य । राव । रत्नानि । दाशुषे । एवा । पित्रे । विश्वदेवायेति विश्व-देवाय । वृष्ण । यज्ञैः । विधेम । नमसा । हविभिरिति हविः-भिः । बृह- स्पते । सुप्रजा इति सु-प्रजाः। वीरवन्त इति वीर- वन्तः । वयम् । स्याम । पतयः । रयीणाम् । बृह- स्पते । अतीति । यत् । अर्यः । अहीद । घुम- दिति घु-मत् । विभातीति वि-भाति । क्रतु- मदिति ऋतु-मत् । जनेषु । यत् । दीदयंत् । श- वसा (२) । ऋत्तप्रजातत्यूत-प्रजात । तत् । अस्मासु द्रविणम् ।धेहि । चित्रम् । एति । नः । मित्रावरुणेति मित्रा-वरुणा। वृतः। गव्य॒तिम् । RAR ww HAR in धा HAMIN NIWANA ·m ANAasuramum NEMA 4URMINISAmmHINDum Some mamalomo 40 POWANA Opan RAAS with प्रपा०८अनु०२२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् ) उक्षतम् । मध्वा । रजा सि । सुक्रतू इति मु- ऋतू । प्रेति । बाहर्वा । सिसृतम् । जीवमे । नः । एति । नः । गव्यूतिम् । उक्षतम् । वृतेनं । एति । नः । जने । श्रवयतम् । युवाना। श्रुतम् । मे । मित्रावरुणेति मित्रा-वरुणा। हवा । इमा । अ- ग्निम् । वः । पूर्व्यम् । गिरा । देवम् । ईडे । वर्मू- नाम् । सपर्यन्तः । पुरुप्रियमिति पुरु-प्रियम् । मित्रम् । न । क्षेत्रसाधसमिति क्षेत्र-साधसम् । मधु । देववत इति देव-वतः । रथः (३)। शूरः । वा । रिस्वति एव-सु । कासुं। चित् । देवा- नाम् । यः । इत् । मनः । यजमानः । इयक्षति । अभीति । इत् । अयज्वनः । मुवत् । न । यज- मान । रिष्यसि । न । सुन्वान । न । देवयो इति देव-यो । असत् । अत्र । सुवीर्यमिति मु-वी- यम् । उत । त्यत् । आश्ववियमित्यांशु-अश्वि- यम् । नकिः । तम् । कर्मणा । नशत् । न । प्रेति । योषत् । न । योषति । उपेति । क्षरन्ति । सिन्ध- वः । मयोभुव इति मयः-भुवः । ईजानम् । च । यक्ष्यमाणम् । च । धेनवः । पृणन्तम् । च । पपुं- रिम् । च (४)। श्रवस्यवः । तस्य । धाराः । alam Re- ARMA HIR Mahini ·immineraiba tion- MA Mmmm 'Pee श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् ) उपेति । यन्ति । विश्वतः । सोमारुद्रेति सोमा- रुद्रा । वीति । वृहतम् । विषूचीम् । अमीवा । या। नः। गयम् । आविवेशेत्या विवेश। आरे । बाधेथाम् । नितिमिति निः-ऋतिम् । पराचैः कृतम् । चित् । एनः । प्रेत । मुमुक्तम् । अस्मत् । सोमारुद्रेति सोमा-रुद्रा । युवम् । एतानि । अस्मे इति । विश्वा । तनूषु । भेषजानि। धत्तम् । अवेति स्यतम् । मुञ्चतम् । यत् । नः। अस्ति । तनूषु । बद्धम् । कृतम् । एनः । अस्मत् । सोमापूषणेति सोमा-पूषणा । जनना । रयीणाम् । जनना। दिवः । जनना। पृथिव्याः । जातौ । विश्वस्य । भुवनस्य । गोपौ । देवाः । अकृण्वन् । अमृतस्य । नाभिम् । इमौ । देवौ । जायमानौ । जुषन्त। इमौ। तासि । गृहताम् । अर्जुष्टा । आभ्याम् । इन्द्रः । पक्वम् । आमासु । अन्तः । सोमापूषभ्यामिति सोमापूष-भ्याम् । जनत् । उस्रियांसु (५)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे प्रथमाष्टके - टमप्रपाठके द्वाविंशोऽनुवाकः ॥ २२ ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे प्रथमाष्टके:- ष्टमः प्रपाठकः ॥ ८॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे प्रथमा- ष्टका समाप्तः ॥१॥ । emaleneARA me wastaramwwwindin Baide ·प्रपा०८अनु०२२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ( काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् ) ( अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके द्वाविंशोऽनुवाकः । MARINA MAHARASHA एकविंशे सौत्रामणीमुक्त्वा राजसूयः समापितः । द्वाविंशे काम्ययाज्या- [ पुरोनुवाक्या] उच्यन्ते । तत्र काम्येष्टिकाण्डे त्रिविष्का काचिदिष्टिरान्नायते- आगावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपेदभिचरन्त्सरस्वत्याज्यभागा स्याद्वा- हस्पत्यश्वर्यदानावैष्णव एकादशकपालो भवत्यग्निः सर्वा देवता विष्णुर्यज्ञो देवताभिश्चैवैनं यज्ञेन चाभिचरति सरस्वत्याज्यभागा भवति वाग्वै सरस्वती वाचैवैनमभिचरति बार्हस्पत्यश्चरुर्भवति ब्रह्म वै देवानां बृहस्पतिर्ब्रह्मणैवैनम- भिचरति "[सं० का० २ ० २ अ०९] इति । आज्य भागो यस्याः साऽऽज्यभागा। आज्यमेव हविरित्यर्थः । सष्टमन्यत् ॥ तत्र प्रथमहविषः पुरोनुवाक्यामाह- अग्नाविष्णू महि तहां महित्वं वीतं घृतस्य गुह्यानि नाम । दमेदमे सप्त रत्ना दधाना प्रति वां जिह्वा घृतमा चरण्येत् । , इति । हेऽग्नाविष्णू वां युवयोस्तद्वक्ष्यमाणं महित्वं महिमोपेतत्वं महि पूजनीयम् । कथमिति तदुच्यते । घृतस्य यानि गुह्यानि नामानि मन्त्रेषु गोप्यान्याज्यं पृष- दाज्यं सपिरित्यादीनि तानि युवां वीतं प्रामुतं, पशूनां तेजसाऽग्नये जुष्टमभिधार- यामीति आयुर्दा अग्ने हविषो जुषाणो घृतप्रतीको घृतयोनिरेधीति आजुबा- नस्य सर्पिष इत्यादिमन्त्रान्सर्वदा भृणुतमित्यर्थः । कुत्रैतन्नामश्रवणं दमेदमे सर्वेषां यजमानानां गृहे गृहे । किं च, वां युवयोजिह्वा प्रति प्रत्येकं घृतमागत्य प्राप्य चरण्येद्भक्षयतु पिवत्वित्यर्थः । कीदृशी जिह्वा, सप्त रत्ना दधाना सप्त- संख्याकावत्नसदृशावालाविशेषान्धारयन्ती । छत्रिन्यायेनाग्निसाहित्याद्वि- । ष्णोरपि तथात्वम् ॥ अत्रैव याज्यामाह- अनाविष्णू महि धाम प्रिय वां वीथो घृतस्य गुह्या जुषाणा दमेदमे सुष्टुतीर्वाधाना प्रति वां जिह्वा घृतमुच्चरण्येत् । , इति । N ·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रश्रमकाण्डे- ( काम्बयाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम्) हेऽग्नाविष्णू वां युवयोः प्रियं धाम यज्ञशालारूपं स्थानं महि पूजनीयं युवां घृतस्य गुह्यं योग्यं सारमभिधारणरूपं जुषाणा सेवमानौ वीथः पुरो- डाशं भक्षयथः । कीदृशौ युवां, दमेदमे सर्वेषु यजमानगृहेषु सुष्टुनीर्वाधाना पूर्वोदाहृता आयुर्दा अग्न इत्यादिकाः शोभनाः स्तुतीवधयन्तौ । प्रति वां जिढत्यादि पूर्ववत् । उच्चरण्येदुत्कर्षेण भक्षयतु ।। द्वितीयहविषः पुरोनुवाक्यामाह- प्र णो देवी सरस्वती वाजेभिर्वाजि- नीवती । धीनामवित्र्यवतु।, इति । सरस्वती देवी वाजेभिरत्नैर्नोऽस्मान्मकर्षणावतु रक्षतु । कीदृशी, वाजिनी- वती वाजोऽस्यां क्रियायामस्तीत्यन्नपदा यागक्रिया वाजिनी सा यस्यामस्ति सा वाजिनीवती । धीनामवित्री यज्ञविषयाणामस्सदुद्धीनां पालयित्री ।। तत्रैव याज्यामाह- आ नो दिवो बृहतः पर्वतादा सरस्वती यजता गन्तु यज्ञम् । हवं देवी जुजुषाणा घृताची शग्मांनो वाचमुशतीशृणोतु।, इति। यजता यष्टव्या सरस्वती नोऽस्माकं यज्ञं प्रति दिवः सकाशादागन्त्वा- गच्छतु । बृहतः पर्वतादागच्छतु । यद्यप्येषा धुलोके मेरौ वा तिष्ठति तथाऽ. प्यवश्यमागच्छत्वित्यर्थः। सेयमागता देवी शग्मां सुखप्रापिका नोऽस्मदीयां स्तुतिरूपां वाचमुशती कामयमाना शृणोतु । कीदृशी देवी, हवमस्मदीय- माहानं जुजुषाणा सेवमाना, घृतमञ्चति प्राप्नोतीति घृताची ।। तृतीयहविषः पुरोनुवाक्यामाह- बृहस्पते जुषस्व नो हव्यानि विश्व- देव्य । राव रत्नानि दाशुषे । , इति । विश्वदेव्य विश्वेभ्यो देवेभ्यो हित हे बृहस्पते नोऽस्माकं हव्यानि जुषस्व । दाशुषे हविर्दत्तवते यजमानाय रत्नानि रास्व देहि ।। तत्रैव याज्यामाह- एवा पित्रे विश्वदेवाय वृष्णे यज्ञैर्विधेम नमसा हविर्भिः।बृहस्पते सुप्रजा वीर- वन्तो वयश्स्याम पतयो रयीणामा, इति । ।

·P भABINOSION प्रपा० ८अनु०२२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ( काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् ) एवा, एवं किं चेत्यर्थः । हे बृहस्पते पित्रे पितृवत्पालकाय विश्वे देवा यस्यासौ विश्वदेवोऽस्मै सर्वदेवगुरवे वृष्णेऽभिमतफलवाषणे तुभ्यं यज्ञबहु- विधयागैर्नमसा भक्तिपूर्वकनमस्कारैर्हविभिराज्यपुरोडाशादिभिश्च परिचर्या विधेम सर्वथा परिचरेम । त्वत्प्रसादाच्छोभनापत्ययुक्ताः शूरभटोपेता धनानां पतयो भवेम ॥ तत्रैव विकल्पितां याज्यामाह- बृहस्पते अति यदर्यो अर्हाद्युमहिभाति क्रतु- मज्जनेषु । यहीदयच्छवसर्तप्रजात तद- स्मासु द्रविणं धेहि चित्रम् ।, इति । हे बृहस्पतेऽर्यो राजा यद्रविणं रत्नादिरूपमतीतरानतिक्रम्यात्स्वियमेवा- नुभवितुमर्हति । यच्चास्मज्जनेष्वमात्यादिषु द्युमदाभूषणादिमद्विभाति । यज- मानरूपेषु जनेषु क्रतुमद्यागसाधनवद्विभाति । पुनरपि यद्रविणं शवसा वलेन जीवितप्रदानसंपादितसैन्यरूपेण दीदयदीप्यते तद्यथोक्तगुणोपेतं द्रविणं चित्रं मणिमुक्तादिरूपं हे ऋतमजात तदस्मासु धेहि स्थापय । ऋतात्सत्यात्परमा- स्मनः प्रकर्षेण देवगुरुत्वेनोत्पन्न ऋतप्रजातः ।। प्रथममभिचरतः शत्रोस्त्रिहविष्केष्टिविहिता । इदानी तदीयादभिचारादूर्व प्रत्यभिचरतस्तामेवोष्टिं विहितामभिप्रेत्य तत्र विशेष विधत्ते- " प्रति वै परस्तादभिचरन्तमभिचरन्ति देवे पुरोनुवाक्ये कुर्यादतिप्र- युक्त्या " [सं० का० २ प्र० २ अ० ९ ] इति । प्रथमतोऽभिचरन्तं शत्रु ज्ञात्वा तद्विरोधिनः पुरुषाः पश्चात्प्रत्यभिचरन्ति तदानीं पूर्वोक्तायाः पुरोनुवाक्याया आवृत्त्या वा मत्रान्तरागमनेन वैकैकस्य हविषो द्वे द्वे पुरोनुवाक्ये कुर्यात् । मन्त्रान्तरपक्षे तु प्रथमस्य हविपोऽग्नाविष्णू सजोषसेत्येषा समानेतव्या । द्वितीयस्य हविषः पावीरवी कन्येति । तृतीयस्य तु समान्नाता एव तिस्र ऋचो वर्तन्ते । किमर्थ पुरोनुवाक्याद्वित्वं तदुच्यते । अतिप्रयुक्त्यै तस्मादप्यतिशयितप्रयोगार्थम् ।। यस्तु पापभीरुः सन्मतिचारं न करोति किं तु केवलं स्वविषयमभिचार परिहर्तुमिच्छति तस्य पूर्वोक्तामेव त्रिहविष्कामिष्टिं विधत्ते- " एतयैव यजेताभिचर्यमाणो देवताभिरेव देवताः प्रतिचरति यज्ञेन यज्ञं वाचा वाचं ब्रह्मणा ब्रह्म स देवताश्चैव यज्ञं च मध्यतो व्यवसपति तस्य i -- ·vieHimanit [ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेना- [१प्रथमकापडे- ( काम्बयाचारोवारमाभिधानम) न कुतश्चनोपाव्याधो भवति नैनमभिवरलस्तृणुते [सं० का०२ १०२ अ० ९] इति । देवताः प्रतिचरति निवारयति । स्वकीययन तदीययज्ञं निवारयति । स्वकीयवाचा तदीयवाचं निवारयति । स्वकीयब्रह्मणा नदीयं ब्रह्म निवार- यति । लौकिकाधिक्षेपपरिहारो वानिवारणं, ब्राह्मण्यपरिहारो मत्रनिवार- णम् । स तादृशः पुरुषः शत्रोरात्मनश्च मध्ये स्वकीयदेवताः स्वकीययज्ञं च मध्यतो व्यवसर्पति व्यवधानरूपेण स्थापयति । तस्य तादृशस्य कुनोऽपि व्याध्यादेवांधो न भवति । प्रथममभिचरन्पुरुप एनं न स्तृणुने न हिनस्ति । यज्ञप्राप्तिकामिन एकहविष्कामिष्टिं विधत्ते- " आग्नावैष्णवमेकादशकपालं निवपेयं यज्ञो नोपनमेदाग्निः सर्वा देवता विष्णुर्यज्ञोऽग्निं चैव विष्णुं च स्वेन भागधेयेनोप धावति तावेवास्मै यज्ञ प्र यच्छत उपैनं यज्ञो नमति " [सं० का० २ ० २ अ०९ ] इति । यं यज्ञानुष्ठानार्थ पुरुपं केनापि द्रव्याभावादिविनेन स यज्ञो न प्राप्नुयात्त- स्येयमिष्टिः॥ दृष्टिपाटवार्थिन एकहविष्कामिष्टिं विधत्ते--- आग्नावैष्णवं घृते चरुं निर्वपेच्चक्षुष्कामोऽग्ने चक्षुषा मनुष्या वि पश्यन्ति यज्ञस्य देवा अग्निं चैव विष्णुं च स्वेन भागधेयेनोप धावति तावेवा- स्मिश्चक्षुर्धत्तश्चक्षुष्मानेव भवति" [सं० का० २ ० २ अ० ९] इति । अग्नेश्चक्षुषा दीपेनान्धकारादियुक्तपदेशे मनुष्याः पश्यन्ति । यज्ञस्य तु चक्षुषा सामर्थ्य रूपेण देवाः पश्यन्ति । अतो यागदेवस्य विष्णोरग्नेश्च हविषा तावुभौ कामलादिरोगपरिहारेणास्मिन्य जमाने चक्षुदृष्टिपाटवं धत्तः प्रयच्छतः । तेनासौ चक्षुष्मान्सूक्ष्मदर्शनेऽपि समर्थो भवति ॥ घृतं चरुप्रकृतिद्रव्यं च प्रशंसति- “धेन्वै वा एतद्रेतो यदाज्यमनडुहस्तण्डुला मिथुनादेवास्मै चक्षुः प्र जन- यति" [सं० का० २ ० २ अ० ९] इति । भक्षिततृणसारत्वादाज्यस्य धेनुरेतस्त्वं, बलीवर्दकृष्टोत्पन्नत्वात्तण्डुलानाम- नडुद्रेतस्त्वं, धेन्वनडुपमिथुनादेवास्य दृष्टिलाभः ॥ प्रकारान्तरेण धृतं मशंसति-- “घृते भवति तेजो वै घृतं तेजश्चक्षुस्तेजसैवास्मै तेजश्चक्षुरव रुन्धे" [सं० का० २ ० २ अ० ९] इति । दीप्यमानत्वादूपभासकत्वाच धृतचापोस्तेजस्त्वम् ।। emaindean Humanitew ·MES 44 प्रपा०८अनु०२२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ( काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् ) फलान्तराय त्रिहविष्कामिष्टिं विधत्ते- " इन्द्रियं वै वीर्य वृते भ्रातृव्यो यजमानोऽयजमानस्याध्वरकल्यां प्रति निर्वपेद्धाव्ये यजमाने नास्येन्द्रियं वीर्य वृते " [सं० का० २ प्र० २ अ०९] इति । परस्परविरोधिनोरुभयोर्मध्ये कश्चिदग्निष्टोमादियज्ञं न करोति तदीयस्तु भ्रातृव्यः करोति तदानीमयजमानस्येन्द्रियसामर्थ्यमितरो विनाशयति । प्रत्यक्षं ह्येतत्, दीक्षित सोमयाजिनित्यामन्त्रणादिभिरयजमानस्यानाहूतत्वा- त्तस्येयमध्वरकल्पेषदसमाप्तोऽध्वरः सवनत्रयसद्भावादध्वरत्वं सोमाभावादी- पदसमाप्तिरतस्तामध्वरकल्पां तदीयस्य सोमयागस्य प्रतिपक्षत्वेन निर्वपेत् । कदी, भ्रातृव्ये यजमाने सति । तेन प्रतिनिर्वापेणेन्द्रियसामर्थं न नश्यति, दीक्षादीनामभावेऽपि प्रभुत्वधनादेरुत्कों भवतीत्यर्थः ।। निर्वापकालं विधत्ते- पुरा वाचः प्रवदितोनिपेद्यावत्येव वाक्तामोदितां भ्रातृव्यस्य दृते तामस्य वाचं प्रवदन्तीमन्या वाचोऽनु प्रवदन्ति ता इन्द्रियं वीर्य यजमाने दधति" [सं० का० २ ० २ अ०९] इति । उषःकाले मनुष्याः शयनादुत्थाय परस्परं वाचः प्रवदन्ति । प्रवदितोः पाक्पवदनात्पुरा निर्वपेत् । तथा सति भ्रातृव्यस्य यावती वाग्विद्यते ताम- मोदितामनुच्चारितां दृते यथा नोचोरिता भवति तथा नाशयति । अस्य यजमानस्य संवन्धिनी तां वाचं प्रवदन्तीमन्वन्या वाच इतरजनसंवन्धिन्यो वाचः प्रवदन्ति, यजमानेन यद्यथोच्यते तत्तथैव सर्वजना वदन्यस्य वचन मनुमन्यन्त इत्यर्थः । ता अन्यदीया वाच उपलालनेनेन्द्रियसामर्थ्य यजमाने स्थापयन्ति । अध्वरसाम्यं संपादयितुं त्रिषु कालेष्वनुष्ठानं विधत्ते- " आग्नावैष्णवमष्टाकपालं निर्वपेत्मातःसवनस्याऽऽकाले सरस्वत्याज्य- भागा स्याबार्हस्पत्यश्चर्यदष्टाकपालो भवत्यष्टाक्षरा गायत्री गायत्रं प्रातःस- वनं प्रातःसवनमेव तेनाऽऽप्नोत्याग्नावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपेन्माध्यंदिनस्य सवनस्याऽऽकाले सरस्वत्याज्यभागा स्याद्धार्हस्पत्यश्चरुयदेकादशकपालो भवत्येकादशाक्षरा त्रिष्टुप्त्रैष्टुभं माध्यंदिन सवनं माध्यदिनमेव सवनं तेनाss- मोत्यानावैष्णवं द्वादशकपालं निर्वपेत्तृतीयसवनस्याऽऽकाले सरस्वत्याज्यभागा स्याद्धार्हस्पत्यश्चयवादशकपालो भवति द्वादशाक्षरा जगती जागतं तृतीयसवनं १ क. 'दाचिद्भातृव्ये यजमाने स । घ. अ. दाचिद्रात । २ क. चार पनि 4 ।

·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता [प्रथमकाण्डे- (काम्यया यापुरोन्वाक्याभिधानम् ) तृतीयसवनमेव तेनाऽऽमोति देवताभिरेव देवताः मनिचरनि यज्ञेन यज्ञ वाचा वाचं ब्रह्मणा ब्रह्म कपालव छन्दास्यामोति पुरोडाशैः सवनानि [सं० का० २ प्र०२ अ०९] इति । प्रातःसवनस्याऽऽकाले भ्रातृव्ययज्ञसंवन्धिनः प्रातःसवनस्य यावत्काल- स्तावति काले कपालेरष्टैकादशद्वादशसंख्याकैरेव च्छन्दांसि प्रतिवादिप्रयुक्तानि गायत्रीत्रिष्टुब्जगतीरूपाणि व्यामोति । यथोक्तैत्रिभिः पुरोडाशैः प्रतिवाधनु- ष्ठितानि सवनानि त्रीणि सवनानि व्यामोति । तस्मादस्त्यध्वरसाम्यम् । उक्तासु प्रत्यभिचारादीष्टिषु पूर्वोक्ता एव याज्यानुवाक्याः॥ एतस्यैवाध्वरकल्पानुष्ठायिनः प्रतिवाद्यनुष्टितानुबन्ध्यास्थानीयामिष्टिं विधत्ते- " मैत्रावरुणमेककपालं निवेपेद्वशायै काले यैवासौ भ्रातृव्यस्य वशाऽन- बन्ध्या सो एवैषैतस्यैककपालो भवति न हि कपालैः पशुमहत्यातुम् " [सं० का०२० २ अ०९] इति । भ्रातृव्योऽवभृथं कृत्वा गृहे समागत्योदवसानीयामनुष्ठायानूवन्ध्यां वशामु- पाकरोति, तस्मिन्काले मित्रावरुणदेवताकमेककपालं पुरोडाशं निपेत् । भ्रातृ- व्यस्य साऽनूबन्ध्या वशा यैवास्ति एतस्याध्वरकल्पस्याधिकारिणोऽयमेकक पालः सैवैषा वशा भवति । ननु पूर्वोक्तैः कपालेयथा छन्दांसि प्राप्तानि तथाऽ- नूबन्ध्याख्यः पशुरपि प्राप्यतामिति चेन्न । संख्यासाम्येन च्छन्दसां प्राप्तुं शक्यत्वात् । नहि पशावष्टत्वादिसंख्याऽस्ति । अतः पूर्वोक्तः कपालेरिम पशुमाप्तुं न शक्नोति नाहति । मैत्रावरुणस्य तु कपालेक्यात्संख्यासाम्येन पशु- मेकं प्राप्तुमर्हति ॥ अस्मिन्मत्रावरुणे पुरोनुवाक्यामाह- आ नो मित्रावरुणा वृतैर्गम्यूतिमुक्ष- तम् । मध्वा रजासि सुक्रतू । , इति । हे मित्रावरुणौ नो गन्यूतिमस्मदीयगोयूथं घृतैः प्रभूतैरा समन्तादुक्षतं सिञ्चतम् । सुक्रतू शोभनक्रतुयुक्तौ रजांस्यस्मदीयक्षेत्रपासून्मध्वा मधुना जले- नोक्षतम् ॥ तत्रैव याज्यामाह ANANHai प्रबाहवा सिसृतं जीवसे न आ नो १ काथ.डा. च. शेना। A.

·। प्रपा०८अनु०२२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ( काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् ) गव्यूतिमुक्षतं वृतेन । आ नो जने श्रव- यतं युवाना श्रुतं मे मित्रावरुणा हवेमा ।, इति । हे मित्रावरुणौ नोऽस्माकं जीवसे जीवितुं वाहवा धनपूर्णेन वाहुना सह प्रकर्षेण सिसृतं प्रामुतम् । आगत्य च नोऽस्माकं गोpथं घृतेन सिञ्चतम् । हे युवाना परस्परमिश्रितौ युवां जने ब्राह्मणादियजमानसभायां नोऽस्मान्वयतं प्रख्यापयतम् । मित्रावरुणौ मे मदीयमिमा हवेदमाहानं श्रुतं शृणुतम् ।। इष्ट्यन्तरं विधत्ते- असावादित्यो न व्यरोचत तस्मै देवाः प्रायश्चित्तिमैच्छन्तस्मा एत सोमारौद्रं चरु निरवपन्तेनैवास्मिन्रुचमदधुर्यो ब्रह्मवर्चसकामः स्यात्तस्मा एत५ सोमारौद्रं चरुं निर्वपेत्सोमं चैव रुद्रं च स्वेन भागधेयेनोप धावति तावेवा- स्मिन्ब्रह्मवर्चसं धत्तो ब्रह्मवर्चस्येव भवति" [सं०का०२:०२ अ०१०] इति । न व्यरोचत विशेषेण दीप्तिं न प्राप्तवान् । प्रायश्चित्तिं प्रतीकारं, ब्रह्मव- चसे श्रुताध्ययनसंपत्तिः॥ कालं विधत्ते- तिष्यापूर्णमासे निर्वपेद्रुद्रो तिष्यः सोमः पूर्णमासः साक्षादेव ब्रह्मवर्चसमव रुन्धे"[सं० का० २ प्र० २ अ०१० ] इति । यथा रुद्रो दुःखं द्रावयति तथा पौषमासः शैत्यदानेन तापं वारयति, तस्मात्तस्य रुद्रत्वम् । सोमो हि पौर्णमास्यां संपूर्णमण्डल इति तयोरैक्यम् । साक्षादेव मुख्यमेव न त्वनूचानस्य पुत्रत्वमात्रेणाऽऽपादितममुख्यं ब्रह्मव- सम् ॥ वेदेः परित आवरणं विधत्ते- "परिश्रिते याजयति ब्रह्मवर्चसस्य परिगृहीत्य " [सं० का०२:०२ अ०१०] इति । परिश्रयणेन वेद्यामातायां वैदिरेव ब्रह्मवर्चसं परिगृहीतं भवति । चोदकमाप्तमपवदितुं कांश्चिद्विशेषान्विधत्ते- " श्वेतायै श्वेतवत्सायै दुग्धं मथितमाज्यं भवत्याज्यं. प्रोक्षणमाज्येन माज- यन्ते यावदेव ब्रह्मवर्चसं तत्सर्वं करोति"[सं०का०२०२अ० १०] इति । श्वेतवत्सयुक्तायाः श्वेताया गोर्दुग्धं तदेवाऽऽतञ्चनेन दधिभावापाय मथितं सत्पश्चादाज्यं भवति, न तु मैत्राबाईस्पत्य इव स्वयंमूर्तस्वयंमथितत्वा- HAATHMAND ५ क. वेदेरे । २ क. "मापद्य ।

·। श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (काम्बयाज्यापुरोनुवाश्याभिधानम् ) दिकमत्रास्ति । प्रकृतौ श्वेतवत्सा श्वेता गौरिति नास्ति नियमः । अत्र त्वस्ति। प्रकृतावद्भिः प्रोक्षण मार्जनं च । अत्र तु सर्वमाज्यनेति विशेषः । तथा सति तु ब्रह्मवर्चसं संपूर्ण भवति ।। सामिधेनीषु समिध्यमानेद्धवत्योर्मध्ये प्रक्षेपणीये द्वे ऋचौ विधत्ते- अति ब्रह्मवर्चसं क्रियत इत्याहुरीश्वरो दुश्चर्मा भवितोरिनि मानवी ऋचौ धाय्ये कुर्याद्यद्वै किं च मनुरवदत्तद्भेषजं भेषजमेवास्मै करोति" [सं० का० २ ० २ अ० १० ] इति । आज्यमात्रेण यड्रह्मवर्चसं तयुक्तमेव, श्वेतवत्साश्वेतगोभ्यां यत्तदत्यधिक, तेन दुश्चर्मा श्वेतकुष्टयुक्तो भवितुं प्रभुर्भवति, तत्परिहाराय मनुना दृष्टे द्वे ऋचौ सामिधेनीषु धाय्ये प्रक्षेपणीये भवतः । मनोधर्मवक्तृत्वात्तेन यन्मत्रजा- तमुक्तं तदौषधम् । तदेतत्सर्वमापस्तम्ब आह-" सर्वमोक्षणमार्जनानीत्या- (न्या)ज्येन मानवी ऋचौ धाय्ये कुर्यादाग्निं व इत्येतासां द्वे" इति ।। एतस्मिन्सोमारुद्रचरौ धाय्यात्वेनाग्निं वः पूर्वमित्यादिका विकल्पिताः षडच आन्नाताः। तत्र प्रथमायाः पाठस्तु- अग्निं वः पूर्व्य गिरा देवमीडे वसूनाम् । सप- यन्तः पुरुप्रिय मित्रं न क्षेत्रमाधसम् । , इति । वसूनां वो युष्माकं मध्ये पूर्ण प्रथमभाविनमग्निं देवं गिरा वैदिक्या, ईडे स्तौमि स्तावकोऽहम् । कीदृशः, सपर्यन्तः पर्यन्तेन यागसमाप्त्या सह वर्तत इति सपर्यन्तः । सकृत्स्तुत्वा नोपरमं कुर्वे किं त्वा समाप्तेः स्तोमीत्यर्थः । कीदृशमग्निं, मित्रं न क्षेत्रसाधसं पितृभ्रात्राद्यात्मकमित्रमिवास्मदीयस्य क्षेत्रस्य साधकम् ॥ अथ द्वितीया- मथू देववतो रथः शूरो वा पृत्सु कासु चित् । देवानां य इन्मनो यज- मान इयक्षत्यभीदयज्वनो भुक्त।, इति । काचित्पृत्सु के चित्सङ्ग्रामेष्वत्यन्तमभिनिवेशेन प्रवर्तमानेषु शूरो वा शूरो भट इच देववतो यक्ष्यमाणदेवोपेतस्य यजमानस्य रथो मच गच्छतीति १ ख. 'मवृद्धत्वा । घ. ङ. च. 'मवत्त्वात्ते । २ ख. घ. ह. च. देव स'। ३ ख. घ. . च. प्रोक्षामा । ४ क. ख. घ, ङ. च. "धसमिति पि'। १ ·maunee प्रपा०८अनु०२२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ( काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् ) शेषः । रामरावणयुद्धवदत्यभिनिवेशेन प्रवृत्ते युद्धे शूरो भटः स्वदेहं विस्मृत्य परसेनां हन्तुं यथा त्वरया गच्छति तथा देवान्यष्टुमस्य यजमानस्य मनो- वृत्तिस्त्वरया रथवद्गच्छतीत्यर्थः । य इद्य एव यजमानो देवतानां मन इय. क्षति पूजयितुमिच्छति तदीयं चित्तप्रसादं वाञ्छतीत्यर्थः । स एवा- यज्वनो यागरहितान्पुरुषानभिभुवदिदभिभवत्येव । इदमुत्तरार्धमुत्तरेषु त्रिषु मन्नेष्वनुवर्तते ॥ अथ तृतीया- न यजमान रिष्यसि न सुन्वान न देवयो। , इति । हे यजमान त्वं यागं कृत्वा न रिष्यसि न विनश्यसि । अत्र यजमानत्व. मिष्टिकर्तृत्वम् । हे सुन्वान सोमयाजिन्न रिष्यसि । हे देवयो पाकय- ज्ञादिभिर्देवानिच्छंस्त्वं न रिष्यसि । अनुवर्णितं देवानामित्युत्तरार्धं पूर्व- वद्योज्यम् ॥ अथ चतुर्थी- असव सुवीर्यमुत त्यदाश्वश्वियम् । , इति । अत्रास्मिन्यजमाने सुवीर्य शोभनं सामर्थ्यमसद्भवेदित्यर्थः । उतापि च त्यत्तदस्तु । किं त्यत्, आश्वश्वियम्, आशवः शीघ्रगामिनश्च तेऽश्वाश्चाऽऽश्व- श्वास्तेषां संवन्धि शोभनवीर्यमस्तु ।। अथ पञ्चमी- नकिष्टं कर्मणा नशन्न प्रयोषन्न योषति । , इति । नकिरिति शब्दो निषेधवाची । कर्मसहितं तं यजमानं नकिर्नशत् , राक्षसा. दिर्मा विनाशयतु । यज्ञविरोधी पाप्मा यजमानेन सह प्रकर्षेण न योपन्मैव मिश्री भवतु । यजमानोऽपि न योपति न पाप्मना सह मिश्री भवति । अथ षष्ठी- उप क्षरन्ति सिन्धवो मयोभुव ईजानं च यक्ष्यमाणं च धेनवः। पृणन्तं च पपुरिं च श्रवस्यवो वृतस्य धारा उप यन्ति विश्वतः, इति। सिन्धवो नदीसदृशा मयोभुवः सुखं भावयिच्यो धेनवः पूर्वमिष्टवन्तमितः परं यक्ष्यमाणं च पुरुषमेनमुपेत्य क्षरन्ति स्रवन्ति बहुतरं क्षीरं प्रयच्छन्ती.

·तया नित्याऽस्मासु कृतमेनश्चित्पापं रोगरूपमप्यस्मत्ममुमुक्तं प्रकर्षणास्मत्तो श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसपना- प्रथम कापरे- (कम्यासेना) त्यर्थः । पृणन्तमस्मिन्कमणि जुई पूरयन्तं परि हविष्मन्सु कर्ममु पूयिष्यन्तं च यजमानं श्रवस्यवः श्रोतुमिच्छन्त्य इव घृतस्य धारा विश्वतः सर्वन उप यन्ति समीपे प्राप्नुवन्ति ॥ विकल्पितानि त्रीणि धाय्यायुग्मान्युक्त्वा पुरोनुवाक्यामाह- सोमारुद्रा वि बृहतं विषचीममीवा या नो गयमाविवेश । आरे बाधेथां निति पगचेः कृतं चिदेनः प्र मुमुक्तमस्मन। , इति । याऽमीवा रोगरूपा नितिनॊऽस्माकं गयं गृह्माविवेश सोमारुद्रा हे सोमा- रुद्रौ तां निक्रति विषूची विष्वग्गतिं नानादिक्षु यथा पलायति तथा विहतं विशेषेणोन्मूलयतं, पराचैः पराङ्मुखी निति तामारे दुरे युवां वाधेयां, indi अस्मन् ।, इति । मोचयतम् ॥ याज्यामाइन सोमारुद्रा युवमेतान्यस्मे विश्वा तनूषु भेष- जानि धत्तम् । अव स्यतं मुञ्चतं यनो अस्ति तनूषु बद्धं कृतमेनो हे सोमारुद्रौ युवमुभौ युवामस्मे तनूषु अस्माकं शरीरेषु विश्वा सर्वाण्ये- तानि भेषजान्यौषधानि धत्तं स्थापयतम् । अवस्यतं तैर्भेषरनिष्ट विनाशय- तम् । नित्या कृतं नोऽस्माकं तनूषु यद्वद्धमेनोऽस्ति तदस्मत्तो मुञ्चतम् ।। इष्ट्यन्तरं विधत्ते- " यदि विभीयाडेश्चर्मा भविष्यामीति सोमापोष्णं च निवपेत्साम्यो वे देवतया पुरुषः पौष्णाः पशवः स्वयैवास्मै देवतया पशुभिस्त्वचं करोति न दुश्चर्मा भवति" [सं० का० २ प्र० २ अ० १० ] इति । सोमसंबन्ध्योपधिरसेन जातत्वात्पुरुषः सोमदेवताकः । इयं वै पेतिश्रुतेः पूषरूपया भम्या तृणादिप्रदानेन पोषितत्वात्पशवः पौष्णाः । अतो हविषा तुष्टा स्वदेवता पशुभिः सहिता समीचीनां त्वचं करोति । ततो दुश्चर्मत्वमप- गच्छति ॥ तत्र पुरोनुवाक्यामाह- सोमापूषणा जनना रयीणां जनना दिवो ·प्रा० अन्नु : २२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ( काम्ययाम्या पुरोनु तामाभिधानम् ) जनना पृथिव्याः। जातौ विश्वस्य भुवनस्य गोपी देवा अकृण्वन्नमृतस्य नाभिम् ।, इति । हे सोमापूषणो युवां देवा अमृतस्य कर्मफलस्य नाभिमकृण्वन् । न(ण)ह बन्धन इत्यस्माद्धातोरुत्पन्नो नाभिशब्दः। बन्धनरजुं कृतवन्त इत्यर्थः । सोमा- पूषभ्यां हि कर्मफलं यजमाने वध्यते । कीदृशौ युवां, धनानां द्यावापृथि. योश्च जनयितारौ । ऐहिकामुष्मिकफलदातृत्वमेवात्र द्यावापृथिव्योजनकत्वम् । किं च, जातो सन्तौ जातमात्रेणैव विश्वस्य सर्वस्य भुवनस्य लोकस्य गोपी गोपायितारी ॥ तत्रैव याज्यामाह इमो देवी जायमानौ जुषन्तेमौ तमासि गृहतामजुष्टा । आभ्यामिन्द्रः : पक्वमामा- स्वन्तः सोमापूषभ्यां जनदुनियासु ॥, इति । सर्वे देवा जायमानाविमौ देवौ जुपन्त सेवन्ते । इमावुभावजुष्टान्यप्रियाणि तमांसि बुद्धिमान्द्यानि गृहतां समवृण्वतां विनाशयताम् । इन्द्र आभ्यां सोमा- पूषभ्यामामासूस्रियासु तरुणीषु गोष्वन्ता रसपोषकाभ्यां पकं क्षीरं जनजन- यति । गावो हि सारयुक्तायां भूमौ सोमेन वर्धिता ओपधीभक्षयित्वा बहुनव- नीतगर्भ क्षीरं धारयन्ति । अस्मात्सोमापौष्णात्पूर्व विहितमेव पुनः फलान्तराय विधत्ते- " सोमारौद्रं चरुं निर्वपेत्प्रजाकामः सोमो वै रेतोधा अग्निः प्रजानां प्रज. नयिता सोम एवास्मै रेतो दधात्यग्निः प्रजां प्र जनयति विन्दते प्रजाम्" [सं० का० २ ० २ अ० १०] इति । गर्भाशये धृतस्य रेतसोऽग्निना पच्यमानत्वादग्नेः प्रजनयितृत्वम् ।। पुनरपि फलान्तराय विधत्ते- " सोमारौद्रं चरुं निर्वपेदाभिचरन्त्सौम्यो वै देवतया पुरुष एष रुद्रो यदग्निः स्वाया एवैनं देवतायै निष्क्रीय रुद्रायापि दधाति ताजगार्तिमाईति" [सं० का० २ प्र० २ अ० १०] इति । पुरुषस्य सोमदेवताकत्वं पूर्वमभिहितम् । यदरोदीत्तद्रुद्रस्य रुद्रत्वमिति श्रुत्या रुद्ररूपत्वमग्नेरान्नातम् । पुरुषस्य स्वामिभता या सोमदेवता तस्या देवतायाः सकाशाचरुणा मुख्येन मूल्येन तं पुरुषं वैरिणं निष्क्रीय क्रूराय । १६६ ·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता [१प्रथमकाण्टे- ( স্বাক্ষাৰীৰামন } रुद्राय चरुरूपमुत्कोचं दत्त्वा तं वध्यं वैरिणं तस्मै प्रयच्छति । स च वरी तदानीमेव मरणं मानोति ॥ पुनरपि फलान्तराय विधत्ते- " सोमारौद्रं चकै निर्वपेज्ज्योगामयाची सोमै वा एतस्य रसो गच्छत्य- नि शरीरं यस्य ज्योगामयति सोमादेवास्य रस निष्क्रीणात्यनेः शरीरयुत यदीतासुर्भवति जीवत्येव " [सं० का० २ ० २ अ० १०] इति । ज्योगामयावी दीर्घरोगयुक्तः । यस्य पुरुषस्य ज्योगामयति यं पुरुषं व्याधिश्चिरं पीडयति एतस्य पुरुषस्य शरीरमाणयोबन्धको योऽन्नरसः स व्याधिकाले सोमं प्राप्नोति । भुक्तस्यान्नस्य संवन्धी योऽयं सूक्ष्मो रसो मन:- प्रभृतेलिङ्गशरीरस्याऽऽप्यायनकरस्तेन रसेन प्राणो देहे बध्यत इतीममर्थ वाजसनेयिनः शिशुब्राह्मणेऽन्नं ददामीति वाक्येन समामनन्ति । तस्मिन्सोमेऽ. नोपभृते सति अयं देहोऽग्नि गच्छति जाठराग्नेर्गर्भस्थानरसस्याभावान्मांसा- द्विधातूननिर्भक्षयति । अत एवाऽऽमयाविनः शरीरं कृशं दृश्यते । एवं सति यजमानश्वरुणा मूल्येन सोमाग्निभ्यां रसं शरीरं निष्क्रीणाति । ततोऽय- मरोगो भवति । किं च, यद्यप्ययं मुहर्तमात्रं गतप्राणस्तथाऽपि भूमौ शयान- स्तदानी जीवत्येव ।। एतस्य चरोरङ्गत्वेन होतुलीबर्ददानं विधत्ते- “सोमारुद्रयोर्वा एतं ग्रसित होता निखिदति स ईश्वर आतिमाशेरन- द्वान्होबा देयो वहिर्वा अनडान्वह्निहोता वह्निनैव वह्निमात्मान५ स्पृणोति " [सं० का० २ ० २ अ० १०] इति । रोगिसंवन्धिरसशरीरयोः सोमारुद्राभ्यां स्वीकृतत्वात्तयोर्मुखे रोगी ग्रसितो वर्तते । तं ग्रसितं होता याज्यानुवाक्यावलान्निाप्विदति तयोर्मुखानिःसार- यति । स च होता तयोः कोपादाति प्राप्तुमीश्वरो योग्यो भवति । अनडुहो वह्नित्वमनड्वाहमग्रीध इत्यत्रोपपादितम् । अग्निविषयावाहनमत्रपाठाद्धोतुर्वनि त्वम् । तथा सत्यनडुहो दाता होता तेनानडुपेण वहिनैव वह्निरूपं स्वात्मानं स्पृणोति आतिशान्त्या प्रीणयति ।। पुनरपि फलान्तराय विधत्ते- सोमारौद्रं चरुं निर्वपेद्यः कामयेत स्वेऽस्मा आयतने भ्रातृव्यं जनयेय- मिति बेदि परिगृह्यार्धमुद्धन्यादधैं नार्थ वहिपः स्तृणीयादधैं नार्धमिध्मस्या- १ स. घ. ङ. च. 'दामेति । २ ख. घ. ङ. च. रोगसंबन्धिश' । NAHA ।

·--...- प्रपा० ८अनु०२२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। १३२३ (काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् ) भ्यादध्याद न स्व एवास्मा आयतने भ्रातृव्यं जनयति ॥"[सं० का० २ प० २ अ० १०] इति । अस्मै स्व आयतनेऽस्य वैरिणः स्वकीयगृहविषये क्षेत्रविषये वा भ्रातृव्यं विवादकारिणमन्यं विरोधिनं जनयेयमिति यः कामयेत स एतं चरुं निर्वपेत् । तस्य वेदिपरिग्रहस्थानं सूत्रकारेण दर्शितम् -- भ्रातृव्यक्षेत्रं गत्वैतामिष्टि निर्वपेत्तत्र दक्षिणमध वेद्या उद्धत्य तदेवार्थेन बहिषः स्तृणीयादर्धमभ्याद- ध्यात्" इति । एवं कृते सत्ययं यजमानोऽस्य भ्रातृव्यस्य तदीयस्थान एवं विवादकारिणं जनयति ॥ अत्र विनियोगसंग्रह:- " आनावैष्णवमित्यादावभिचारहविस्त्रये । अग्ना प्र णो बृहेत्याचा अधिका तु विकल्प्यते ॥१॥ आ न एककपाले तु मैत्रावरुणनामके । अग्निमित्यादिका धाय्याः स्युः सोमारौद्रके चरौ ॥२॥ देवानामिति चास्तिपृष्पक्ष्वनुषज्यते । षड्धाय्या द्वे तु याज्यानुवाक्ये सोमेत्युदीरिते ॥ सोमापौष्णे तु सोमेति मन्त्रा एकोनविंशतिः ॥३॥" अथ मीमांसा। अष्टमाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम् - " आग्नावैष्णव आग्नेयविकृतिः शुचिदेवकः । अग्नीषोमीयविकृतिरथ वा व्यत्ययो द्वयोः ॥ प्रथमत्वद्वितीयत्वसाम्यादाद्योऽन्तिमो भवेत् । द्विदेवत्यै(त्वै)कदेवत्य(त्व)साम्यस्य श्रुतिमत्त्वतः ।। हविर्गणः कश्चिच्छ्रयते- आग्नावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपेत्सरस्वत्यै चरुं बाईस्पत्यं चरुम् " इति । गणान्तरमेवं श्रूयते-“ अग्नये पावकायाग्नये शुचयेऽष्टाकपालम् " इति । अत्राऽऽग्नावैष्णवस्य प्रथमस्थानत्वादाग्नेयविकृतित्वं युक्तं, शुचिदेवकस्य द्वितीयस्थानत्वादग्नीषोमीयविकृतित्वमिति चेन्न । द्विदेव- त्या(त्वा)दिसाम्यस्य श्रूयमाणत्वेनार्थसिद्धस्थानतो बलीयस्त्वात् । तस्मा. दानावैष्णवोऽग्नीषोमीयविकृतिः, शुचिदेवक आग्नेयविकृतिः ।। १ क. "ये पवमानाचाग्नये पा' Raision ।

·१३२४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता कृष्णयजुर्वेदीय निरीयसंहिता। %3D विस्पष्टमनुवाकार्थी वर्ण्यन्ने बुदिशुद्धये । अनुमत्यादयो वैश्वदेवो वरुणयासकाः ।। १ ।। साकमेधाः पितृयज्ञख्यम्बकाश्च शुनादिकाः । शुनासीरीयमिन्द्रादि तुरीयं च द्यं तथा ।। २ ।। पञ्चेमीयमपामार्गहोम एने शुनादिकाः । देविकाचं कर्मपदकं स्यादत्निहविरादिकम् ॥ ३ ॥ हवींषि रत्तिनां तदीक्षणीयाभिषेच्यगा। हवींषि स्युर्देवमुबां जलग्रहणसंस्कृती ।। ४ ।। दिशां व्यास्थापनं तदभिषेकोऽध दिग्नयः । सेवा संसृहविस्तदशपेयो ह्यवेष्टयः ॥ ५ ॥ हवींषि प्रयुजां मौत्रामणी याज्या इतीरिताः ॥ ६ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरनिते माधवीये वेदाप्रकाशे कृष्णय नर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथम काण्डेऽष्टमप्रपाटके द्वाविंशोऽनुवाकः ॥ २२ ॥ वेदार्थस्य प्रकाशन तमो हार्द निवारयन् ।। पुमर्थाश्चतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ १ ॥ इति श्रीमद्विद्यातीर्थमहेश्वरापरावतारस्य श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरस्य श्रीवीरवुक्कमहाराजस्याऽऽज्ञापरिपालकेन माधवाचार्येण विर- चिते वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाप्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमः प्रपाठकः ॥ ८ ॥ इति श्रीमद्विद्यातीर्थमहेश्वरापरावतारस्य श्रीमद्राजाधिराज- परमेश्वरस्य श्रीवीरबुक्कमहाराजस्याऽऽज्ञापरिपाल- केन माधवाचार्येण विरचिते वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमः काण्डः समाप्तः ॥ १ ॥ (मूलक्रमेण-अष्ट ० १ प्रपा० ८ अनु० १४६ ) (भाध्यक्रमेण-काण्ड ० १ अपा० ८ अनु० १४०) १क, घ, ङ, 'द्रत्नह ।