·अमुमानगादापर्याम् दप्यं वचो मम परं निपुणं विमान्य भाषावबोधविहितो न दुनोति दोपः॥ (गा०) समस्तैरकारोकारमकारःसन्धिवशेन प्रणवभावमापदनि- रस्पयतया लुमचतुर्थीकै प्रत्येकशक्त्योपस्थापितस्प वासुदेयादिवय- स्यामेदेन परमात्मनो विशेषणत्वमामिहितम् । अत्र च जगत्पा- लबादिकर्तृन्वं नाकारादिपदार्थतावच्छेदकम् । उद्देश्यतावच्छेदकस्य परमपदापोत्कर्षस्थापि तपतयाऽन्वयानुपपत्तेः(१) अपि तु विग्रह- विशेषवत्यमेव ऑपदार्थस्य परमात्मन एकत्येपि पदार्थतावच्छेद- फामा नारायणादिशरीराणां मेदो बन्दस्य साधुतामुपपादयति । प- चपि जातिविशेषापच्छिशरीराणां स्वनिष्ठचेष्टानुकूलप्रपत्नयत्वक पपरम्परासम्बन्धन(२) प्रवृत्तिनिमिचतापेक्षया धर्मान्तराविशेषिताना शारीरनिष्ठजातिविशेषाणामेव समवायेन तथात्वमुचितं तथापि सर्वे पति विष्णुरित्यादिप्रामाणिकप्रयोगानुरोधेन विवादिपरस्यात्मनि शक्तनिरूदलक्षणायावा मावश्यकत्वात् तत्पर्यायस्याकारादेरपिशरी. रविशरायच्छिन्नात्मपरता युज्यत एव । न तूकस्थळे शरीरपरत्वे पोग्यता कधिनिर्वहति शारीरस्य समवायेन प्रानाश्रयत्वविरहाव पराप्यवृत्तितपास्यच्छेदकत्वस्याख्यातार्थतास्वीकारोप्पन तीकारात् । स्वसमानाधिकरणप्रयत्नासाधारणकारणकचेष्टायरया- देवण्यातापत्ये गोरवात(३)शिरीरविशेषण एव प्रणवार्याः तेपाञ्च निपातायंतया मेदान्वप पर परमात्मनीति तु न साधु घोमित्यस्याद्र ध्यपरतायामेय चादयोऽसत्त्व इत्यादिना निपातत्यसम्मघात् । मनि (पटी पटाने का शालय नवचिनामेसम्मवपरित्राकारता निमीतीकारकवासम्बन्धेन समारो नभदाय कारणव वाच्यम्पाने च तदभावर परेशनरीज पर । (२)मा मानपतावसम्बन्धेरानो सोचेग्नुकूलमपलासपातनिरेश कि मनत्राभिषयलयमा प्रत्यनुनाया स्वान्नमयनातसम्बन्धेन घटादि मनोनिगमरवरात्यानिमिना स्यात् मतपतगुरेसिष्टेबहादुर सरोवस्त्रायारिपिलरकतम् । सिपलसकर मारनाम सपनाममारपिकावमा मालमारतसरहामायास वो इन्दन इत्यात प्रवेग स्यादाहस्त म्ममारदातरी। TIDYA PRATIVA 4890 SN........... PATHB ·अनुमितिप्रकरणम् । ३ पातत्वेव्ययत्वमेव फुत इति चेत् स्वराधन्तर्गतत्वोपगमात् विगृही- तस्याफारादेरनव्ययत्वेऽपि समस्तस्य तथात्वं कल्प्यते वाधकधि- रहात् । परस्य सर्गादिकर्तृत्वे ब्रह्मादीनां तथात्वबोधकानामाग- मानामपि प्रामाण्यामत्येतत्सूचयितुं तस्य ब्रह्माघमेदाभिधानमिति न तद्वयर्यमाशङ्कनीयम्।घस्तुतस्तु शरीरविशेषानवच्छिन्न पव भग- वत्योमितिपदस्य कादिः। ओतत्सदितिनिर्देशो ब्रह्मणत्रिविधः स्मृत इति समस्तं व्यस्तं त्वां शरणद गृणात्योमितिपदमित्यादिषहुतरत- साधकसत्वात् । कढेश्चावच्छेदकं जगत्कर्तृत्वमेवाएपंच(१) मोमि- स्वेव विशेष्यपदं तदन्यानि च चतुश्यन्तपदानि संपाण्येव विशेष. णपराणि । नमापदं स्थापकर्पयोधकप्रयोक्तृव्यापारार्थकं तदेक- देशीभूतापकर्षान्वयि अवधिस्वमवधिमत्त्वं था नमास्वस्तीत्यादि. सूत्रानुशिष्टचतुयर्थः क्रियान्वितताशार्थविषक्षायामवापादानप- प्रमीप्रसत्या नमः पदार्थघटकापकर्षान्वितताशार्थविवक्षायां शेषप- प्ठयेष प्रसज्यत इति सर्वा छुपपदविभक्तयः पठश्पवादिका इति न विरुष्यते । घस्तुतस्तु(२) स्वावधिकोत्कर्षवत्तया शापनं नमस्कारः तदेकदेशशानान्वयि विषयत्यं विपयित्वं या चतुर्थ्यर्थः । गुरुं प्रण- मतीत्यादौ तारशज्ञानविषयतया गुरुप्रभृतेः कर्मत्वेऽपि प्रकते झानस्य धात्वनुपस्थाप्यतया न भगवतः कर्मता । नारा- पणं नमस्कृत्येत्यादी नारायणादेः कर्मत्वं प्रयत्नेनोपपादनीयम्(३)। नमस्करोति प्रणमतीत्यादी सममिव्याहृतस्य कर्तुरेव स्वाव- धिकोत्कर्षबोधको व्यापारः प्रतीयते न तूधारयितुरेव प्रकृते च केघलाप्रमापदात् प्रयोक्तुरेव सादृशध्यापारः प्रतीयत इति स्थाव- धिकोत्कवत्तया भगवउझानानुकूलो मदीयो व्यापार हत्याकारक: शाब्दबोधः। विष्टभ्येति । विष्टम्मो घृतिः सा च पतनविरोधि- च्यापारः स च ईश्वरप्रयन ईश्वरसंयोगो घा ! यथा विहायसि "भ्राम्यतां विहङ्गमादीनां शरीरधारफप्रयत्नाधिष्टानान्न पतनं तथा (पपद येगिकपदं च पर्तते तर स्टपदमेव विशेष्यबोधक भवतीत्याशय । (२) गुरु प्रणमतीत्यादी गुरोधातर्धतावरटेकवावविवार द्वितीयानुपपत्तिरत आइ बस्तु- (३) नाराय नमस्कृत्येत्या मम पर तात्पर्य ग्राहक यातारेवरसम्यापारोऽथ इत्यय सीकरणीयमिति।

·अनुमानगादापर्याम् भूादिलोना गुस्तपणामपि प्रयत्नपदारसंयोगादेव न पतन मिति निरुतविक्तृत्वं भगवतोऽव्याहतमेव । पतनविरोधित्य पतनानुत्पादमयोजकरम एव च घात्ययंतावच्छेदापतनानुत्पाद- बत्तया भूतानां कर्मता मुख व्यादाय सपितीत्यव समानकालीन- त्वमेव क्यामत्ययापं. न सरकारीनत्य । मगधतो मूलधारकत्वम् उत्तम पुरुषस्यन्यः परमात्मे युदाहन । यो लोस्वयमाविश्य नि मत्यव्यय पर एयुपनिषदोऽपि प्रमापयन्ति । अखण्डेति । यत्र नित्यमुस्लमानबते इति नित्यमुघलानात्मकायति या व्याख्यान वेदा- न्तिकानामेन गोमते न तु नैयायिकानां तनित्यमुनस्यात्मनि मान- मुसाभदस्य चानभ्युपगमाइतस्तन्मते असण्डो सासम्मिर यानन्दो यस्मात् सोऽखण्डानन्द एवं भूत उपासनारूपी बोधी पस्यन्येर व्यास्येयम् । अथवा अन्याता नित्यमुनामिन्यक्तिमुक्ति- पितमहमतस्य परिकतत्वात्तदरलमध्यौतदामहित तथा चास घटस्य निन्यस्यानन्दस्य चोया मामात्कारी यम्मादितिन्युत्पत्या मगत उपासनारिपयतया मुक्तिमयाजकत्वमेगासण्डत्यादिना प्रतिपादितम्।पूर्णाय नमाय तृतिय स्यीयमुनेच्छापदन्यत्ममिति १) कुमुमावलिमका मगरतोऽपदान्याख्यानासर धधमानोपा ध्यायामिहितम् । परमेति । परमत्यमुत्कर्षस चात्मान्तरावधिक मविषयकनिन्पनानादिमत्वमरस्य पर चायंत परतस्यात्मत्व. समापि यात्मपदमममियाहारकोपरताराम इति नतई- पप्यम् । पस्तुतस्तु आमपद शानारच्छिास्य वाचा न तु मुखा- दिगमगयिशरणतारच्छेदमूनदव्यत्वच्याप्यजातिविशेषावच्छि- प्रम्य सुपादिसमरायिकारपतारहितस्येवरस्य द्वादशजातिमात्रे मानामायान् मुखापारच्छिन्न मन्यान्मन्येन देतुनाया बनभ्युपगमे- डी धमादिनिरहणाना मनि मुन्नाधुन्यादासम्मन नावाजानांव युनोमवाच । एप च यया परममुन्दर इत्यादी पदार्थतापच्छे कमान्दादिगत वर्ष परमपदेन प्रन्याय्यत नयागापि यात्मप दार्थतापकमाननिष्ट साविश्यकामादिरूप इन्कम्तत्पदन एन नि । एर व मगपत सकप्रतिपादन स्तुतिरूपतया थामरिच महापानिध्येयम् । (पारपसारनमानेपानमारसायन मन्यय ।

·अनुमितिपकरणम् । नन्येकानन्तरमपराभिधाने सङ्गतिसत्त्वमपेक्षितं न तु तत्प्रदर्शनं तथा च प्रत्यक्षोपंजीवकत्वादित्यादिना कार्यत्वरूपसङ्गतिप्रदर्शनमा फलं न च प्रत्यक्षानन्तरमनुमानं निरूप्यत इत्यभिधाने तत्पूर्वमेव कि- मेतन निरूपितमित्याकाहोदयाग्निरूपणपौर्वापर्यनियामकस्य प्रत्यक्षा- नुमानयोरुपजीव्योपजीवकभावस्य । प्रदर्शनमावश्यकमिति वाच्यं निरूप्ययोरुपजीव्योपजीवकभावस्य निरूपणक्रमनियामकतायाः स्व- यं दूपर्णीयतया स्वमते क्रमनियामकाकाङ्क्षया तदभिधानासङ्गतरि- त्याशकां परिजिहोर्युः सङ्गतिप्रदर्शनस्य प्रत्यक्षानुमानग्रन्थैकचाक्य- ताप्रतिपत्तिप्रयोजनकत्वं निरूपणप्रतिशाया निष्फलत्वशङ्कानिराचि- कोर्षया तस्याः शिष्यावधानफलफत्वं च दर्शयति पूर्वापरेति ॥ - (दी०) पूर्वापरग्रन्थैकवाक्यतामतिपत्तये शिष्याणामवधानाय च सङ्गति प्रदर्शयन्ननुमाननिरूपणं प्रतिजानीते प्रत्यक्षवित्यादि । (चि०) प्रत्यक्षोपजीवकत्वात् प्रत्यक्षानन्तरं बहु- वादिसम्मतत्वादुपमानात् मागनुमानं निरूप्यते । (गा०)एकवाक्यत्वं साकाहत्येसति पकार्थप्रतिपत्तिपरत्वं तथाच जमिनित्रम् अर्थक्यादेकं वाक्यं साकाई चेद्विभागे स्यादिति । एकार्थ- प्रतिपादकयोघंटोस्तिकलशोस्तीत्यादिवाक्ययोरेकवाक्यतावारणाय साकासत्वनिवेशः तदुत्थाप्याकासानिवर्तकत्वतनिवर्तनीयाकासो- स्थापकत्वान्यतरवावमव तत्साकाहत्वं प्रकृतेच प्रत्यक्षग्रन्थोत्थाप्या- याः किमस्योपजीवकमित्याकारिकाया उपजीवकज्ञानविषयिण्या माकाक्षाया विषयसिद्धिसम्पादनेन निवर्तफत्वमनुमानग्रन्थस्येति निरुक्ततत्साकाहतानिर्धाहः भूतलं घदयदित्युक्ते को घट इत्याकासया प्रयुक्तस्य कम्युग्रीवादिमानित्युत्तरस्य तदेकवाक्यतावारणाया!क्या निवेश: यद्यपि तादृशवाफ्ययोरपि यं कंचिदर्थमादायार्थैक्यमस्ति तथापि परस्परसहकारेण विशिटैकार्थप्रतिपादकत्वं दलद्वयार्थ: प्रहते च प्रत्यक्षपरिच्छेदानुमानपरिच्छेदयामिलित्वा विशिष्टैकार्थ- विषयकशाब्दयोधाजनकत्वपि चत्वारि प्रमाणानीत्यप्रामाण्यवा- नास्कन्दितनिश्चयं प्रति परिच्छेदचतुष्टयस्यैव कथञ्चिदुपयोगितया तादृशमविपत्तिप्रयोजकत्यामिप्रायविषयत्वरूपमर्थेश्यं निरायाधमे.

·६ अनुमानगादापर्याम् प। एतारीकवाक्यताघटकसाकारतासानं सङ्गतिथानापति पघदर्यसङ्गतार्थक मयति तवत्साकामितिव्याप्तेः सातिज्ञा. नस्य साकाहत्वानुमितिसामग्रीघटकत्वात् प्रत्यक्षोपजीवकमि स्थनभिधाय उपजीवकत्वादिति पञ्चम्यन्तामियानमुपजीचकत्यस्य सहतित्वलामाय प्रयोजकजिज्ञासाजनकबानविषयत्यरूपपरम्परया प्रयोजकत्वस्य हेनुपञ्चम्पर्यतया प्रत्यक्षानन्तरानुमानामिधानप्रयोज- कजिज्ञासाजनकमानविषयन्वरूपानुमानसङ्गतिरयस्य लामात् पिस्तु. तो दतिपञ्चम्पर्थस्य जिज्ञासायटितत्वात्साकाङ्गतालामायैव पञ्च- भ्यभिधानम् यत एव सातित्वेनसातैरेफयाश्यतान्यायवे उपजीच- कस्वस्वरूपतदयान्तररूपेणापि तद्याप्यताया यावश्यकत्याद सति- स्वनि विनाप्येकापताप्रतिपछिसम्मधात्सतित्यलाभाय पश्च- म्यन्ताभिधानमनकमित्यपि निरस्तं नच पायर्यान्वपपलात्प्रत्य- झोपजीयकापडानजन्यजिहासाया अनुमानाभिधानप्रयोजकताला- भेपि जिज्ञासायर्या प्रत्यक्षप्रन्योत्थाप्यस्यस्यानुमानप्रन्यनिवर्तनीय- त्वस्य चालामानिरुकसाकाहत्वलामो न सम्मयत्येवेतिवाच्यं जि- हासायां प्रत्यक्षोपजीवकत्वाहानजन्यत्पलामे तादशहानप्रयोजकी- भूतप्रत्यक्षपन्यप्रयोज्यवस्थानुमानामिधानमयोजकत्वलामे ऽनुमा- नमादिपादकमान्यनिवपत्यस्य चार्थती लामात् । अनुमानग्रन्ये प्रत्यक्षप्रन्धक्रपाक्यतामतिपविध उभयोरेकप्रन्यान्तर्गतत्यानस- म्पादनेन समस्तचिन्तामणिप्रत्यवानाधीनप्रत्यक्षादियतुष्टयधार्मिक प्रमाणेतरभेदपरिच्छेदरूपफलविशेषेच्छायतोऽधीतप्रत्यक्षपरिच्छेद- स्प शिष्यस्य तादृशफलोपपोग्यनुमानपरिच्छेदाध्ययनप्रवृत्तापयु- ज्यते । केचिनु एकवाक्यत्यं निःश्रेयसकपकालभयोजकत्यं तत्प्रतिप. सिधानुमानग्रन्यज्ञानयमिकनिन् यसकपष्टसाधनतामानरूपा शिप्य- प्रस्तावृपयुज्यत जायते च सा सङ्गतिमदर्य प्रतिपादकत्वरूपहेतुम- तासानजनकत्सकतिप्रदर्शनादिति न्याकुर्वन्ति । तदसत् उक्तहेतो. स्तारीकयाश्यतायन्यनिःश्रेयसानुपयोगिशास्त्रसाधारणतया व्य. मिचारिस्यात् । निपसन्यं परित्यज्य फलस्वरूपेण फलमबेरो फलस्पोत्कटेच्छाप्रपोजकापपिपासनात्प्रेक्षावत्प्रवृश्यनुपयोगिता पञ्चः एकपटकन्यस्य एकवाक्यतापदार्यताविरहाच । शिम्याणा- मिति ययपानमनुमाननिरूपणात्मस्य तत्र प्यासिविशिष्टयादि- ·७ अनुमितिप्रकरणम् । प्रकृतशब्दस्य विशिष्य शुश्रूषा । अनुमाननिरूपणत्वेन सा. मान्यतस्तादृशशब्दे प्रमाणतत्त्वप्रतिपादकज्ञानविषयत्वावगताव. पि विशिष्य तच्छ्यणे बुभुत्सितार्थप्रतिपादकत्वाग्रहाद्विशि- प्य तच्छुश्रूषा न सम्भवतीति अनुमानमिदानी निरूप्यत इति प्रति- शाय तदभिधाने च विशिष्य प्रकृतनिरूपणे ऽनुमानविषयकत्वग्रहेण धुमुस्सितप्रमाणतत्त्वप्रतिपादकता प्रकृतशन्दश्रवणे विशिष्य गृखत- इति तादृशशुश्रुषारूपावधानं निर्वहतीति तत्फलकत्वं प्रतिज्ञाया। ताशावधानं च विशिष्य तच्छ्रवणे शिष्यप्रवृत्तावुपयुज्यते विरोधि- न्याश्चाक्षुपादिसामग्ऱ्या विघटनेन शन्दश्रवण एव या । नच सातिर दर्शनानुमाननिरूपणप्रतिक्षयोः प्रत्येकमुक्तप्रयोजनव्यान्वये चका- रासततिरिति वाच्यं प्रत्यक्षोपजीवकत्यादित्यादिसमुदितघाक्यस्यै- घ प्रतिजानीत इति प्रतिज्ञापदेन विवक्षितत्वात् । अन्यथा प्रत्यक्षवि- त्यादीतिक्रियाविशेषणान्ययायोगादेकपदार्थे एव तदुभयान्वयेन त- सते. एकदेशस्य एकवाक्यताप्रनिपत्यादिफलकत्वेनापि समुदाये तत्फलकत्यायाधात् सातिभिन्नांशमतिपादनवारा नैकवाफ्यताप्रति पादकत्यमुक्तप्रतिशावाक्यस्य किन्तु सङ्गत्यंशमतिपादनद्वारेति तस्य सङ्गतिप्रदर्शनरूपताप्रतिपत्तये सहर्ति प्रदर्शयनित्यभिहितं धातुसम्य- धे प्रत्यया इत्यनेन समभिव्याहतक्रियासमानकालीनतायामनुशिष्ट- शतपदात्सहतिप्रदर्शनप्रतिश्योरेककालीनत्यलाभेनार्थतस्तदभेदम- तीतेः। प्रतिजानीत इति अन्ययहितोत्तरकालकर्तव्यतया योधयती. त्यर्थः लमत्ययस्यात्र पर्तमानसामीप्यार्थकत्यादितिभाषः ॥ प्रत्यक्षोपजीयकत्वादितिपञ्चम्या शापफत्यरूपहेतुत्वपरताभि- मानेन निरूपणक्रमनियामकाकाझ्या उपजीव्योपजीपकभाषपद. निमिति साम्प्रदापिका धर्णयन्ति तन्मतमेव प्रथमोग्नुवर्तमानः फलीभूतप्रत्यक्षानुमितिममयोः प्रत्यक्षानुमानप्रमाणयोघ कार्यकार- पमायस्य प्रमातस्करणनिरूपणक्रमनियामकतामाह मति । (दी०) अनोपजीन्योपजीवफभावः फलतःस्वरूपतच प्रत्य- सफनस्यानुमित्पनुव्यवसायादेरनुमित्युपनीवकत्वेऽपि न सर्वा प्रत्यक्षमितिस्तथा अनुपितयस्तु सर्वाः साक्षात्परम्परया या पाप्यादिमत्यक्षोपनीविकार पुरस्कृतवापसुपजीवकतोत्कर्पः ।

·अनुमानगादापर्याम् (गा०) यत्र प्रत्यक्षानुमानप्रम्यपौर्वापये इत्यर्थः नियामक इति शेप नियामकत्वमेवया सप्तम्ययं फलतःफलयोःप्ररपक्षप्रमानुमिति- प्रमयोरिविवारत् । स्वरूपतः स्वरुपयो प्रत्यक्षप्रमाणानुमानप्रमाण- योपिति यावत् । यत्रानयो प्रत्यक्षानुमानयोरित्ययः फलतः फलय- शिवपरम्परासम्पन्न स्वरूपत. साक्षात्सम्बन्धन वतंत इति शेषः ठया चामययैव स निरूपणक्रमनियामक रति माय इति केचित् । अतीदपदं प्रत्यक्षोपजीरकत्वादित्यादिप्रन्थपरं सप्तम्पर्यः प्रति पाद्यन्त्र तथा च फलयो प्रमाणयोश्च उपजीयोपजीवफमावः प्रम- नियामक्तया एतद्वन्यप्रतिपाद्य इत्यर्थः उपजीव्यत्यस्य शन्दत. साझादलामाप उपजीवक्तानिरूपत्वनार्थतस्तल्लामान विरोध इत्यपरे । ननु प्रत्यक्षानुमित्योरुपजीन्योपजीरकमावस्य तनिरूपण- पार्यापर्यनियामकता तदैव सम्मति यापजीवक्त्वमानन्तर्याभि- घान-याप्यमवेत् व्यानिश्च यत्नत्योपजीपर्क भाति तत्प्रत्यक्ष निरूपणान्यनहितोत्तरतिरुपविषय इति निशेपतो यद्यदुपजीरक माति तत्तनिरूपणायवाहितोत्तरनिरूपणविषय इति सामान्यतो वा प्राद्या उमयन प्रत्यक्षानन्तरमनिरुपिते तदुपजीवकपदार्थान्तरे ध्य- भिचार' तयादिवोचरनिरूपणविपयन्ये सतीति विशेषण हेती निश्य तादृशान्यभिचारपारपेपि प्रयमे दृशान्तामाय व्यतिषि- दृष्टान्त मुलम इति चेत् तदाऽनुमानत्यमेर प्रत्यक्षनिरूपणानन्त- रनिरूपणनियामक मित्राच्यते अप्रयोजकस्यशङ्का पुनस्तुल्यैति द्विनौय पर पक्ष यादरणीय. समापि अनुमिन्युपजीकरतदनुन्यब- सापतवान्मोपनयादिजन्योपनीतप्रत्यक्षादेस्तग्निरूपपान्यवहितोत्त. रमनिरूपणन व्यभिचारी दुरि रति रावां निराचिरी प्रत्यक्षम- मानिष्टानुमित्युपजीवातानो मितिनिष्टप्रत्यक्षोपजीरस्तायामा- नन्तयामियानन्यान्यतावच्छेदक विदेशगमाह प्रत्यक्षपालस्यति । तया सनुमियुपजीविका यनुमिनस्विति। यारशानुमितिकारपशनम नुमि यादिरूपमेय तत्र माक्षात्मत्यसोपीयकत्यासम्भवात्परम्परया पति । तथा चोपनीरस्त्यमा सन्यजन्यादिव्यावृत्त कार्यरूप न रिक्षितमपि तु तत्साधारण प्रयोजनकामवति न दोष अय निमू- पापिपपनारच्दक्यमायिभाजधायनित्यपापजीवक्ता. निए उत्तर पुरमन यानन्दामिधानमयोजस्तया यात इत्य.

·अनुमितिप्रकरणम् । पं. त्यर्थेन चकारेणाविभाजकावान्तरधर्मावच्छिन्नत्वस्य पुरस्कृत तत्वं व्यवच्छिन्नं तथा च प्रत्यक्षत्यावच्छेदेन प्रत्यक्षे नानुमित्युपजी- घकत्यमस्तीति प्रत्यक्षं प्रागेय निरूपितं तथाविधानुमितित्वावच्छेदेन धानुमिती प्रत्यक्षोपजीयकत्वमस्तीति सा पश्चाग्निमपितेति मायः ॥ प्रत्यक्षेऽपि निरूप्यतावच्डेदकफलविभाजधर्मावच्छेदेनादृष्टद्वा- राऽनुमितिप्रयोज्यत्यमस्तीत्याशर्ते यद्यपीति । (दी०) यद्यपि सकलमेव प्रत्यक्षफलमुपंजीवत्यदृष्टजननीं सम- यमकर्तव्यतादि(१)परिच्छेदिकामनुमितिम् ईश्वरमत्यक्षन्तु न फलं तथापि द्वारकमिह तयात्वमादरणीयम् इतरस्थापिनिगम्यत्वा- । सर्व चानुमितिकरणमिन्द्रियापेक्षोत्पत्तिकम् । अनुमिति भाव- यतोऽपीश्वरमानस्प तत्करणतानिर्वाहकमत्यासत्तिविरहेणा- तत्त्वात् । सर्व पुनरिन्द्रियं नानुमानाधीनजन्म मनःश्रवणयोर- जन्यत्वात् । इष्टद्वारा वा तयात्वमादरणीयम् । न चोत्पत्तिमदपी- न्द्रियं दृष्टद्वारफमनुमानमपेक्षते ॥ (गा०) चटजननी जनकार एप्रयोजिकां समयः पदसतः माकर्तव्यता स्वरुतिसाम्यता तत्परिच्छेदिकां तद्विषयिणीं शबाधी- नापामएजन कयागादिगोचरमात्ती प्रतिपरयायाधीनयाश्या- पोधो पेक्षितः तत्र च इदं परमप्रार्थे शसं(२) शत्तिनमाजन्यल. समाप्रहामन्यतद्विषयकशाप्दयोधजनफरयादित्यनुमानाधीनशक्ति प्रहो उपेक्षितः अन्यत्र(३) च इदं मत्कर्तन्यं महाति विनामुल्प. पमानत्ये मति मदिरसायनन्यादित्यनुमानाचीनतिसायनाची. सिंतति प्रतिद्वारा ऽरएमयोजिकाऽनुमिनिसंन्यमा प्रत्येय प्रपोनिका परस्य कापमा प्रति दनुत्यादिति मायः । नन्यपम. पि प्रमाधिमाजकत्यसम्पायपस्य मगयानन्यक्षम्य निन्यतया मुमिग्यानुपीपफयानिमप्यतापच्छेदकधायदैन प्रत्यक्षे माग. ( UTTI ( Oravi FIR Brearriri -- २ ·अनुमानगादापर्याम् मित्युपजीरियसम्म इत्यत याह रेति । न फर मिति तथा तत्साधारणप्रत्यक्षात न फलविभाजकमतिप्रसत्तत्वादपि नु तपादृत्त जन्यप्रत्यक्ष यमेव नदेव च निरूप्यतापच्छदक तदव प्छेदेन चादृष्टद्वारा ऽनुमित्युपर्जावरत्वमक्षतमयति भाव (१)17- एद्वारक दृष्टमानद्वारर महणद्वारकमिति यावत् तेन दृष्टस्य यागादेरनुमितिद्वारस्येऽपि न क्षति यशद्वारपत्व व स्वजनका दृष्टजननिरूपिनत्य स्त्र हेनुमत्तया ऽमिमत तयात्वमुपजीवकत्वम् दह थानन्तयांभिधाने यादरणीय नियामक्तया स्वीकरणीय तथा घ(२) यरस्जनकाशाजनक्यानिकापिरनिरूपणविषयतारच्छेदक प्रमिनिधिमाधमांगच्छिन्नोपनीयतायत्तत्तन्निरूपणान्यवहितो घरनिरूपणविषय त्येर व्यातिरादरणीया तम च न व्यभिचाराव पावति मार नन्वदृष्टवारकोपनीयताया थानन्तर्याभिधान नियामकरमहाररय प्रत्यक्षमेघ कि पश्चात निरूप्यत इत्यत थाद इतरस्यति । भरद्वारफोरजीवकरयस्यत्यय अविनिगम्य वात् रिनिगमनाया अरिपयत्वात् । तथा चारर मारा प्रवृत्यापयिशेषादानप्रत्यक्षोपजीवकताया समिती सत्ये मारवासोतीमत्वस्य तुल्यतया मानन्तर्याभिधाननियाम पारन सम्मयनीतिमार । प्रत्यक्षप्रमाणस्य घरादेरप्यरष्ट द्वारा समयादिपरिच्छेदफानुमानोपनीयायाम् रूपनिष्टोप. जीपस्तापा पयमानन्तर्यामिधाननियामवत्यमित्यानाका परिजिही पुंशुमाननिष्टोपीय नाया विशप संपति सर्वमिति । यत प्रमाण ·। अनुमितिप्रकरणम् । स्वनिष्ठप्रामाण्यग्रहार्थ प्रमाणान्तरमपेक्षते तदपि तदुपजीवकमु- च्यते प्रकृते च तादृशमुपजीवकत्वं न विवक्षितं नित्येनापी- न्द्रियेण प्रामाण्यग्रहार्थमनुमानापेक्षणादिति स्वोत्पत्तौ तदपे- क्षितत्वरूपमुपजीवकत्वमेवेति स्फुटीकर्तुम् इन्द्रियोपजीवकमित्य. नाभिधाय इन्द्रियापेक्षोत्पत्तिकमित्यभिहितम् । एतावता एतदेव प- ‘रीक्षाकृता शङ्कोत्तरभावेन यदाभिहितं तत्स्वाभिधानसौष्ठवमाद. शितम् । एवं च निरूपणीयतावच्छेदकानुमितिकरणत्वादिरूपप्रमाण- विभाजकरूपावच्छेदेनोपजीवकत्वमेवानन्तर्याभिधाननियामकं वा- च्यामित्याशयः। नन्वनुमिति प्रति भगवज्ञानस्य उपादानप्रत्यक्ष- त्वेन(१) व्याप्तिज्ञानत्वेन च कारणत्वात् तदप्यनुमितिकरणम् अथ च नित्यतया न प्रत्यक्षोपजीवकमिति कथमनुमितिकरणत्वाय- च्छेदेन प्रत्यक्षोपजीवकतत्याशय तस्यानुमित्यसाधारपा- कारणत्वाभावं व्यवस्थापयति अनुमतिमिति । भावयतोऽपि उपा- दानप्रत्यक्षविधया जनयतोऽपि तत्करणतेति अनुमितित्वावच्छि- भनिरूपितकरणतानिर्वाहकतत्समवायिसमवेतत्वरूपप्रत्यासत्तिवि- रहेणेत्यर्थः अतत्त्वात् अनुमितित्वावच्छिन्नाकरणत्वात् । अयमभि. प्रायः प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दाः प्रमाणानीत्यत्रात्मशरीरादिव्या- वृत्तं प्रमित्यसाधारणकरणत्वमेव प्रमाणपदेन विवक्षितं तश प्र. मितिविभाजकधर्मावच्छिन्नकरणत्यम् एवं चानुमानपदेनापि अनुमि. तित्वावच्छिन्नकरणत्यमेव विवक्षितं तदेव विभाजकम् । ईश्वरज्ञानं चन तथा । तथाहि फलायोगव्यवच्छिन्नव्यापारवत्कारणत्वं करणत्वं न तु कारणत्वमा तथा सति छिदानुपधायककुठा- रादिव्यक्तेरपि तत्करणताप्रसद्देन तत्कुठारेण छिनत्तीतिप्रयोगा- पत्तेः तदर्थश्च स्वनिरूपककार्यतावच्छेदकसम्बन्धेन कार्याधिक- रणे तत्कार्योपधायकन्यापाराव्यवहितप्राक्क्षणावच्छेदेन स्वावच्छे- दकसम्बन्धेन वर्तते यत्तवृत्तित्वविशिएकारणत्वं(२) स्वं फारणता। समस्तपसम्परत सर्गमा पति वियरतसम्मन शेत व्यापम्भावसरमभेचोमा दानमत्यचविधया ईश्वरप्रत्यचमपि हेतुरिति भाव । (१) अव्यवहितपूर्ववसम्बन्धेन चाक्षुषत्वावछिन्न पति कालिक्सम्बन्धन चक्षुरादे कारण- समभ्युपेत्येदम् अत्र्यदितपूर्ववत स्थूलकालसाधारणं तदुत्पत्निक्षणोत्पत्तिकध्वंसप्रतियोगित्वं वा- ध्यमनश्चक्षुषादौ चक्षुरादेः संयोगात्मकन्यापाराव्यवहितपूर्वक्षणावदेन कार्याधिकरणेऽसत्त्वेऽपि न करणत्वानिः । एवं कुठारेण निधीत्यादावपि बोध्यम् ।

·अनुमितिप्रकरणम् । त्वेन तजन्यताविरहानातिप्रसाः एवं चारद्वारफस्य प्रवर्त. कानुमानस्यान्यथासिद्धतया चक्षुरापहेतुत्वेऽपि परम- श्वरीयव्यातिक्षानरूपानुमाननिरूपितचक्षुरादिनिष्ठजन्यतावारणायैव स्वजनकाटप्पाजनकनिरूपितत्वात्मकमदृष्टाद्वारकत्वमुपजीवकतावि. श्रेषणमुपात्तमितिध्येयम् । अथवा पुरस्कृतचायमिति अन्य एवं व्याख्येयः अयं निरूप्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्वरूपः उत्कर्षः पुरस्कृतः फलस्य स्वरूपस्य चानन्तर्याभिधानप्रयोजकतावच्छेदकतया माह- तः एवं च प्रमितिविमाजकधर्मावच्छिन्नत्वस्य विशिभ्यानिवेशान दृष्टान्तसौलम्यमपियोध्या निरूप्यतावच्छेदकं च सर्वत्रविमाजकरूप- मेव येन रूपेण विभागाकृतस्तद्पावच्छिन्नस्यैव लक्षणादेराकाहित. त्यात् । यद्यपीत्यादिपर्ववत् । ननु फलस्यानुमितेर्निरूप्यतावच्छेदका. नुमितित्वावच्छेदेन प्रत्यक्षफलोपजीवकत्वेऽपि स्वरूपेऽनुमितिकरणे तादृशप्रत्यक्षप्रमाणोपजीवकत्वमसिद्धमीश्वरज्ञानस्यापि शानत्वे. नानुमितिकरणत्वात्तस्य च नित्यतयाऽनुपजीवकत्वादतः प्रमाण- स्यानन्तराभिधाने विभाजकधर्मसमानाधिकरणमुपजीवकत्वमेव नियामकं वाच्यं तच नसंभवति चक्षुरादौ दीपदानादिगोचरप्रवृत्त्यौ. पयिकानुमानोपजीवकताया अदृष्टाद्वारकत्वविशेषणेन व्यावृत्तावपि खण्डवक्षुरादिनिष्ठायाश्चक्षुघर्पणादिप्रवृत्यौपायकानुमाननिरूपितम- हाचक्षुर्नाशादिद्वारकोपजीयकताया अदृष्टाद्वारफतया अनन्तरामिधा- नन्यभिचारित्वादित्याशङ्कामनुमितिं प्रतीश्वरज्ञानस्य करणत्वनिरा. करणेनानुमितिकरणत्वावच्छिन्ने प्रत्यक्षप्रमाणोपजीवकत्वं व्यवस्था- पयनियकुरते सर्वमित्यादिना । अनुमितिमित्यादेः पूर्वोक्त एवार्थः तथा च निरूप्यतावच्छेदकरूपावच्छिन्नोपजीवकत्वमेव सर्वानन्तरा- मिधानप्रयोजकमितिभावः । एतादृशोपजीवकत्वस्य प्रत्यक्षेऽसत्त्वं दर्शयन् शहितव्यभिचारविरहं स्पटयति स पुनरिन्द्रियमिति । मनन्यवणयोरजन्यत्वादिति तथा च प्रत्यक्षमितिकरणत्याप- च्छेदेनाविशेपितमुपजीवकस्वमेव नास्ति सुतरामायाद्वारकत्ववि- शेपितं तत् तारशस्य जन्येपि इन्द्रिये कचिदेव सत्वादिति भावः। यदि परमेश्वरशानस्यापि स्वरुपयोग्यतामात्रेण करणत्वमुपेयते . तदा स्वरूपेऽपच्छेदकावच्छेदेनोपजीयकमसिद्धमिति मन्यारशमेवो- ‘पजीवकरचमनन्तपभिधाननियामकं घाच्यं तवानुमाननिरूपितम.

·. अनुमानमादाधर्याम् इटद्वारा प्रत्यक्षेऽक्षतमिति व्यभिचार इत्यत आह दृष्टद्वारा वेति । स्वरूपनिष्ठमहप्ताद्वारकं प्रयोज्यव्यावृत्तं कार्यत्वरूपमुपजीयकत्यमे- चादरणीयमित्यर्थः । चक्षुर्यर्पणादिप्रवृत्त्यौपयिकानुमानस्यान्यथासि. द्धपा चक्षुरादिषु न तत्कार्यत्वमिति भावः॥ पतावतोपजीयकत्वस्यानन्तर्यामिधाननियामकतापक्षं किञ्चि- परिकृत्य तं परित्यक्तुकामो दर्शितसामान्यनियमे व्यभिचारमा- शहते अथेति । (दी.) अयोपजीव्यं निरूप्येवोपजीवकं निरूप्यत इति न नियमः कचित् कार्य निकप्यापि कारणनिरूपणादितिचेत् किं पातः न हि सङ्गतिरनन्तराभिधानव्याप्ता । थानन्तर्याभिधान- प्रयोजकजिज्ञासाजनकज्ञानविषयो पर्थः सहतिः नापते च कार्य कारणे वा ज्ञाते कारणत्वस्य कार्यत्वस्य वा ज्ञानात् किमस्य कारणं कार्य वेति निज्ञासा अतस्तयोईयोरपि सङ्गति- स्वमित्यशोपनीयकताथास्तुल्यत्वेऽपि न अतिरिति मन्तव्यम् । (गा०) उपजीयकमुपजीव्यनिरूपणानन्तरनिरूपणविषय एवं- ति नियमो नेत्यर्थः कार्य निरुप्यापाति कारणनिरूपणामागेष कार्यनिरूपणादित्यर्थः यथाऽधानुमानग्रन्थे ऽनुमानात् पूर्वमेवानुः मितिनिकपितेति भावः । व्यभिचारस्यान्ततस्तत्तदुपजीवकतामे. दात्मकविशेषणान्तरप्रक्षेपण पारणसम्मवेऽप्यप्रयोजकत्वं दुर्वार मेव मनुमानात् पूर्वमनुमितेरिव बांधकामावेन प्रत्यक्षात्मागेयानुः निरूपणसम्भवाचावतापि निरूपणीययोस्तयोरुपजी म्योपजीयकमाया-याघातादिति हृदयम् । शापकत्यरूपहेतुतायाः प्र त्यक्षोपजीनकत्वादितिपञ्चम्ययंतोपगम एव दर्शितनियमामाये विगम्यते स्थानजन्याजिज्ञासाद्वारा प्रयोजकत्वरूपं हेतुत्वञ्च निय मामायेऽप्यविरुदमपत्याशयेन समापचे किचात इति । यतो दर्शितनियमामापारिकमानिष्टं न किशिदपीत्यर्थः । नन्यवमुपजीय कस्थस्य सातिरयानुपपत्तिः सामान्यतोऽनन्तरामिधानस्याप्यस्येय मानित्यादित्यत माह न हीति । सतित्वम् अनन्तराभिधाननिक पितविकारसामान्यग्यातिनियां यतो नेत्यः मा पतदे मानस्य ·अनुमितिमकरणम् । घ कुत इत्याशङ्कायां यद्यदुपजीवकं भवति तत् तन्निरूपणानन्त- रनिरूपणविषय इति व्याप्तिविरहेऽपि उपजविकतायाः सङ्गति. त्वमभिधास्यमानस्तस्यां सङ्गतित्याभाघस्वीकारनिराकरणाय तत्- साधारणसङ्गतिलक्षणमाह आनन्तर्येति । हि हेती अनन्तरमेवान- न्तर्य चातुर्वर्णादित्वात् स्वार्थे भ्यम् यनिरूपणाव्यवहितोत्तरनि- रूपणप्रयोजिका या जिज्ञासा तजनकशानविपयो योधर्मः स तनिक- पितसम्मतिरित्यर्थः । उपजीवकत्वादावेतल्लक्षणसङ्गमनप्रकारो प्रन्य- कृताने दर्शयिष्यते। प्रयोजकान्तानुपादाने सङ्गतित्वस्य निरूपकविशे. पनियन्त्रितत्वानुपपत्तिः कथञ्चित्तदुपपादने यथाऽस्य किमुपजीवक- मित्यादिजिशासां प्रति उपजीवकत्यादिज्ञानं हेतुः घटादिजिशासायां घटत्वादिधीस्तथेति तद्विपयघटत्वादेः प्रत्यक्षादिसङ्गतित्ववारणाय प्रयोजकान्तम् । अथ यत्र प्रत्यक्षादौ निरूपिते स्वसामग्रीवशारको घट इति कस्यचिन्जिज्ञासया केनचिद्धटो निरूपितस्तादृशनिरूपणप्रयो- जकतथाविधजिज्ञासामादाय घटत्वादावपिप्रत्यक्षादिसङ्गतित्वमस. का प्रयोजकान्तमुपादायापि न शक्यते वारयितुं यदि चैवं सति तत्र घटत्यादेः सङ्गतित्वमिष्टमेव प्रसङ्गमध्ये तस्यान्तर्भावनी- यत्वाच्च न सहतेः पोढात्वव्याघातः अन्यथा तत्र सङ्गत्यन्त- राभावेन . तादृशनिरूपणस्यासम्बद्धप्रलापतापत्तेः न हाकाहिता- भिधानं तथेत्युच्यते तदा प्रयोजकान्तमनर्थकमितिचेन्न । यनि- पणानन्तरं कदाचिदपि कस्यचिद्यद्धर्मावान्तरधर्मप्रकारकशाने- च्छा न जाता अपि तु कालान्तरे जायते तदा तस्य सङ्गति- स्ववारणायैव प्रयोजकान्तोपादानात् न च कालस्यानवधि- त्वात्पुंसां चासंख्यत्वात् तादृशधर्म, एवं दुर्लभ इति वाच्यं तादृशधर्मसम्भावनया ऽतिव्याप्तिसन्देहेन तद्वारकविशेषणदानी- चित्यात् । वस्तुतस्तु जिज्ञासुमेकं पुरुष प्रति सक्तमपि अताश- मन्यं प्रत्यसङ्गतमिति यं प्रतिपादयितुमानन्तर्याभिधानं तादृशा- भिधानप्रयोजकतत्पुरुपीयजिज्ञासाजनकशानविषयोऽर्थस्तं प्रति स- अतिरिति पुरुषविशेपनियन्त्रितमेव सङ्गतित्वं निर्वाच्यं तथा च यनिरूपणानन्तरं यद्धर्मावच्छिन्नस्य विशेपजिष्टासा यस्थ मुसो न जाता ऽपि तु अन्याभिधानानन्तरमेव तस्य धर्मस्य तं प्रति •सहतित्ववारणाय तदुपादानमावश्यकम् । आनन्तर्यामिधानप्रयोज- ·अनुमानगादापर्याम् कहानविषयत्वस्य निवेशने पटादिकं निसप्य प्रतिपाद्यस्य जिशा. सामन्तरेणैव पत्रासम्बर घटाधमिधानं केनचित्कृतं तत्रास्य घटसान भपत्यित्याकारकेच्छाजनकीभूतयक्तृघटादिवानविषय- घटत्यादावतिप्रसङ्गः तारशक्षानस्यापि घटादियोपयिपाद्वारा परायभिधानानन्तरयामिधानप्रयोजकत्वादतस्तत्प्रयोजकाजशा. साजनकेति)। परकीयहानगोचरेच्छाच नजिज्ञासा ज्ञातुमिच्छा जिज्ञासेति व्युत्पत्या स्वीयज्ञानगोचरेन्छाया एव तत्त्वात् जिक्षा- साया मानन्तर्यामिधानप्रयोजकत्वं च शब्दप्रयोगात्मकाभिधा- नानुकूलपतृयुषोधयिषानुक्लं यत्प्रतिपाद्यज्ञानस्यासिद्धत्वज्ञानं सत्सम्पादकीभूतस्यासिदत्यव्याप्येच्छाविषयत्वमतिपादकस्य किं प्रत्यक्षोपजीवकमित्यादिप्रश्नवाक्यस्य व्यवहर्तव्यमानविधया नि. योहकं यजिशासापरपक्षं विषयविधया तदानुकूल्येन । न च जिहासाजनकत्योपादानेऽपि उकस्थले कश्चिदस्यदादिशानानु. फूलपटजिज्ञासाजनकमानविषयेऽतिप्रसङ्गो दुर पवेति वा. प्प प्रतिपाद्यपुरुषीयजिशासाया एव तल्लक्षणघटकरयात् । अथै- यमपि भनुमानाद्यनन्तरोपमानादिनिरूपणे यया उपमानजि- शासायाः प्रयोजकत्यं तथा ताशाजिशासानुकलानुमानादि- शानसम्पादननानुमानादिजिशासाया भपीति तजनकशान विषया- नुमानादिनिष्ठप्रत्यक्षोपजीवकरयादेरप्यमानादिनिरूपितसहतित्या. पत्तिरिति चेन । जिज्ञासामद्वारीकृत्य प्रयोजकत्वस्यैव विवक्ष- णीयत्यात् प्रतिपायपुरुषहानविपयिणी पफ्तरिच्छा च न जिज्ञासा अतस्तस्याः प्रतिपाजिशासाद्वारत्वेऽपि न क्षतिः। यदभिधानानन्त- पमिधानप्रयोजकजिज्ञासायां तदमिधानप्रयोज्यत्यमपि निवेश्यम् अन्यथा घटपरनिरूपणानन्तरं यत्र घटसम्बन्धेन दण्डादिस्मरणे को दण्ड इत्यादिजिशासया दण्दादिनिरुपणं तत्र तादृशजिज्ञासाजनक- (৫)মধায় আর্য সিনেমায় অবলম্বনাীৈবীৱ- समरे जिसमापदपथ्य मतिचेल । १ नुन प्रतिपायपुरुष पघटादिशाशयारो- पिल हर पटाभिरवतरपटाभिनयोजीमून या बोधयिषानुकूलपटहान तात- पघटत्वादतिय विसरलाय तसार्थक्यत् सपथापि मानतानिधनप्रपोजकानिपाषा- सयपटामवासिमाजापरवानिय निरिति वाच्यं निवासमा भनित पायो- बमावादित पैयम् ।

·अनुमितिप्रकरणम् । शानविषयस्य पटनिरूपितसङ्गातित्वप्रसङ्गात् (१)जिज्ञासाजनकसुना- दिरूपफलेच्छाविषयेऽतिव्याप्तिवारणाय झानपदम् । अथैवमपि शान- निठेटसाधनत्यस्यापि जिज्ञासाजनकज्ञानविषयत्वात्तत्रातिव्याप्तिः न च तस्य कारणतारूपसङ्गतित्येन लक्ष्यतैवेति पाच्य निरू- प्यनिष्ठकारणत्वादीनामेव सङ्गतित्वादनुमानादिज्ञाननिष्ठेष्टसाधन- तायाः प्रत्यक्षानुमानादिसगतित्वविरहात् न च जिज्ञासां प्रत्यसा- धारणकारणत्वमेव निवेशनीयम् इष्टसाधनताशानं तु उपायेच्छामा- नं प्रत्येव जनकमिति नैतस्य जिशासायामसाधारण्यमिति न त- जनकतामादायप्रसाधनत्येतिव्याप्तिरिति वाच्यं जिज्ञासायामसा- धारणकारणत्वं हि जिज्ञासात्वघटितधर्मावच्छिन्ननिरूपितकारणत्वं तश्च शानगोचरेष्टसाधनताशानस्याप्यक्षतमेव शानगोचरेच्छात्यस्यैव तजन्यतावच्छेदकत्वात् एकोपायधर्मिकष्टसाधनताशानादन्योपाय- विषयकेच्छानुदयादुपायविशेषविषयकत्वमन्तर्भाव्यैव इष्टसाधनता- धिय उपायेच्छाहेतुत्वकल्पनात् यदि च समानविशेष्यताप्रत्यास- स्वेच्छां प्रति इष्टसाधनताशानस्य हेतुत्वकल्पनेनोक्तातिप्रसद्गवार णसम्मवाद्विशिष्य मानादिरूपोपायविषयकत्वमिष्टसाधनताधीजन्य- तावच्छेदककौरौ न निवेश्यते तथा च जिज्ञासात्यटिसधर्मो नेट- साधनताशानजन्यतावच्छेदकः फलसमानविषयकान्यवृत्तित्वस्य जनकताविशेषणत्वाद्वा इष्टसाधनताझानजनकताव्यावृत्तिरित्युच्यते तदाऽसम्भवः इष्टसाधनताशानानात्मकस्य उपजीवकत्वादिप्रकारक- ज्ञानस्योपजीवकत्वजिशासाजनकतायां प्रमाणाभावेन निरुक्तजनक- ताया एवाप्रसिद्धः न च सामान्यधर्मशानस्य विशेपजिज्ञासां प्रति कारणत्वान्तरमन्वयव्यतिरेकसिद्धमशक्यापह्नवमेव घटत्वादिशान विना को घट इत्यादिप्रश्नमूलीभूताया अवान्तरधर्मप्रकारेण घटा- दिमानेच्छाया अनुत्पादस्यानुभवसिद्धत्वादिति वाच्यं विशेष- धर्मप्रकारेण घटज्ञानं भवत्वित्याकारकतारशजिज्ञासाजनकतादृश- ज्ञानत्वावच्छिन्नधर्मिकष्टसाधनताज्ञानस्य घटत्वादिरूपसामान्यधर्म- प्रकारकतानियमात् सामान्यधर्मप्रकारकज्ञानाभायस्थले तादृशेट- साधनताशानाभाधनियमात् तत एघ तथाविधेच्छानुत्पादापत्ते. (1) जिज्ञासापां तदभिधानमयोध्यत्वनिवेशपचे जिज्ञासामारीकृत्यति विशेषण नास्तीति बोम्पम् । ३ ·१८ अनुमानगादापर्याम् इत्युक्त्वा सामान्यधर्मप्रकारकशानस्य कारणवान्तयसिद्धरिति चन्न । अनकहानविपयेत्यनन जनकामनेटसाधनताशानीयशाननिष्ठ विशेप्यतायां विषयितासम्बन्धन यदवच्छेदपत्य निरुपितावच्छ- दपिषयवाविशेषस्य विवक्षितत्वात् ताशाविषयताविशेषलामाये पार्षपर किमस्योपजीवमित्यादिजिज्ञासाप्रपोजकीभूतोपजीवक स्वाधकदेशोत्तरवर्तित्वादिवारणाय ताशाविषयतापर्याप्त्यधि भरणय निवेश्य तल्लामायेय या तत् । यद्यपि जिज्ञासानिरूपितक्षा भनिष्ठविशेष्यतावच्छेदकतावच्छेदकत्वविशेषस्यापि रपोर्टक्षणत्य समरति तथाप्यन लक्षणे तदनिशान यावकाश इच्छादीना याचितमण्डनन्पायेन जनवजानविषयत्तयैव सविषयकावमिति मा चीनमतामिप्रायणेव वा जनशाननियेशन विषयनिष्ठधर्मितावच्छे दक्ताया येन सम्यन्धेनापच्छंदवीभूतो यो धर्मस्तेन सम्यान त. यमेव सतित्वय्यपदारनियामक तेन स्वरूपादिसम्बन्धेनोपजीर पत्यादिप्रकारिता या उपजीपकशान भरवित्याकारकजिज्ञासा त विषपीभूतोपजीरकरवादे कारिवादिसम्बन्धेनाधिकरणे कारा- दी मातिप्रसन । जायते वैति । कार्य प्राते कारणत्वस्त धाना कारणानमिष्टसाधनमित्याकारककारणत्वविषयकशानात् किमस्य पारणमिति प्रदनप्रयोजिका कारण भात पार्यत्वस्य भानात् कार्य धानमिष्टसाधनमिति कार्पत्यतिपयमानात् किमस्य कार्यमिति प्रश्नमूलीमना जिज्ञासा जायते यन कार्यकारणाभिधानामन्तर तलारणकार्यामिघानरयोजनारशताजिशासाजनकमानविषय स्याग कारणत्यस्य कार्यस्पस्य च सद्गतित्व न तु कार्यत्यस्यैवे. स्ययं । मनमा उपोत्यातो हेतुलारसास्तथा । निर्गका कार्पश्ये पोदा महानिरिष्यने इनि मतिपरिंगमने हेतुतापदमजहतस्या हत्या पारंपारणयामयसाधारणेन पंगचिद्रूपेण तदुमयपर मिनि नाप्रियमिति मार । यत्र स्मृतस्योपक्षानहत्य प्रसङ्ग इति मसकारण तत्र स्मृतस्य मिलियस्तुसम्यन्धन स्मृतस्य उपे भानहंय यज्ञान विषयतारिधिरप जिज्ञासाविषयतापच्छदक कामिनि यायम् स्मृतस्यस्यमिधान निनासाया थानन्तर्यामिधा. नत्रयाइतालामाष उपायानादिपवामिन्नत्ये सतीति प्रणीय त सामााताविषयकामना सनि प्रसर हात पयसितार्य ते ·अनुमिनिप्रकरणम् । १९ नाधेयत्वाधिकरणत्वघटत्वादीनामपि स्थलविशेपे सतिसामा- न्यलक्षणाकान्ततया प्रसाधनन्तर्भावे उक्तसङ्गतिपरिगणनविरोध इति निरस्तं तेषां सर्वेषामेव यथाव्याख्यातप्रसद्गसङ्गनिलक्षणाक्रान्त- तया तत्रैवान्तर्भावात् उक्तरूपं च विभाजकमात्रमतस्तथाविधरूपेण तादृशधर्माणां निरूपणप्रयोजकजिज्ञासाविषयतावच्छेदकत्वविरहेऽपि न भतिः एवं सङ्गत्यन्तरेपि वोध्यं यद्यपि भेदमनिवेश्य सर्वा सङ्गतिः प्रसह पवान्तर्भावयितुं शक्यते तथापि विभाजकस्य स्वतन्त्रेच्छतया न पर्यनुयोगावसरः उपोद्घातश्च प्रकृतोपपादकत्वं तदुक्तं चिन्तां प्र- कृतसियामुपोद्घातं विदुर्बुधा इति प्रकृतसिद्धर्थी प्रकृतोपपादक- विषयिणी किमस्योपपादकमिति चिन्ताम् उपोद्यातमुपोद्धातसङ्गति- निवाहिकां विदुरित्यर्थः तादृशजिज्ञासामादायैवोपपादकत्वे साति- लक्षणसमन्वयादिति भावः उपपादकत्वं च निर्वाहकत्यं तश्च कचि- प्रकृतघटकसाधकतया क्वचिदन्यथापितत्र विशिष्टपरामर्शत्वस्यानु- मितिजनकतापच्छेदकत्वम् अनुमितिलक्षणघटक तेषांतदुपपादकत्वं तेन विना तद्घटितलक्षणानिर्वाहादिति युक्त्यभिधानरूपतयवस्था- पनेन उपोद्घातसहतिः क्वचित्प्रकृतघटकत्वमेव तद् यथा आचारप्र- योजकत्वं वेदस्य साक्षादप्रवर्तकस्य वाक्यार्थशानजनकत्वगर्भमिति प्रवर्तकशानमाचारप्रयोजकताघटकत्वेन प्रकृतोपपादकमित्युपोद्घा- तसगत्या विधिवादे प्रवर्तकज्ञाननिरूपणं सामान्यप्रत्यासत्तेरनुमि- तिपूर्व नियमतो विशिष्टपरामर्शनिर्वाहकतया विशिष्टपरामर्शत्वा- घच्छिन्नानुमितिकारणतानिर्वाहकत्वादेव तद्घटितानुमितिलक्षणो- पपादकत्वं न तु तारशलक्षणाघटकतया एवमन्यत्रापि द्विविधमुपपा- दकत्वं यथासम्भवमूह्यम् । अवसरसङ्गतिरग्रेविचारणीया हेतुतावि- घेचितैवानिर्वाहकैक्यम् पकनिर्वाहकनिर्वाह्यत्वं तदन्यन्वे सति तत्रि- हकनियाह्यत्वमिति यावत् कार्यक्यम् एककार्यप्रयोजकत्वं तदन्य- त्ये सति तत्प्रयोज्यकार्यप्रयोजकत्वमिति यावत् निर्वाहकैककार्यत्वे इति पाठे निवाहकत्वमेकनिर्वाह्यनिर्वाहकत्वं निर्वाहकत्वं च प्रयोजक- त्वम् एककार्यत्वम् एककारणकार्यत्वम् । एतेन यथाश्रुतनिर्वाहकत्व. स्योपपादकतारूपत्वे उपोद्घातेन गतार्थत्वात्प्रयोजकतारूपत्वे हेतु- त्वान्तर्भाव इति परास्तं सर्वत्र तत्तत्यकारकजिज्ञासामादाय लक्षण- समन्वयः कार्य इत्यलं विस्तरेण । इदं त्ववधातव्यं कि प्रत्यक्षो- ·. अनुमानगादारर्याम् पविशति जिहासया नानुमानमत्र निषितमपित किमनुमान- मिति निरासयर तथा सन्यवानुमानवरुपलभ्यतावच्छेदविशिष्टे सजातिपादकस्य तत्करणमनुमानमित्युत्तरस्य सरवेः अन्य- याथान्तरमहा कि प्रत्यक्षापजीवमितिजिशासायाः प्रत्य झोपवीय स्वविशिष्टेऽनुमितिकरणत्वाविशेषधर्मयोधकवाश्यादे पनि तया चानम्तयामिधानप्रयोजशजिकासाजनानविषयत्व- कपमानियतेनोपजीवावेसभवतीति ताशजिलासाजनपनि न्यतारख्दक्यप्रकारवस्मरणामयोजकनिमप्यनिष्ठ सम्बन्ध सङ्गतिरित्येव लसप युन प्रत्यक्षानुमानपदार्ययोरपनीयोपजीवक- मारपरन्यन्यमानादनुमानपदार्थबसपमातलस्यतावच्छेदकप्रश रेणानुमानस्मरपादनुमानपदार्थ क इति जित्रासयाऽनुमितिकरण मनुमानपदार्य इति निकायादुपजीवक्त्व सङ्गतित्यनिर्वाहात् पव सांत्र पूोपरनिरूपणाविषययो सम्बन्ध एन सनतिन तु निरूप्यता यदकधर्म एतदनुसारेणैव प्रसङ्गादिस्वरूपाण्यूटानीति । त्य झोनावकत्वस्यानन्तयानिधानान्याप्यस्यापि सपिये च तुल्य त्वपि प्रत्यक्षसाधारपत्वेऽपि न व्यभिचार क्षविकर। ननु न्यूनतापरिहारायानुमानापमानयोरपि सङ्गतिप्रदर्शनमुचि तमिति बहुवादिसम्मतत्गदुपमानात्यागित्यपि सङ्कतिप्रदर्शनपरमेव मनियति साय क्यनुपमानअन्य न मदर्शितत्याशद्वायामाह सापयति । (दी) रावायाचौपमानस्य सदविं दर्शयति बहुवादीति। मुपमिदपा निरमनीयान्सवादिविषतिपचिकन्धेन मुमतिपद- सपा चानुपान एस युनिलो प्रथम जिज्ञासा नोपमानभास- उत्पाद निरमनीमबहुवादिविनिरनिरुत्वेनातिदुरहत्वाच । ओन्मांगी गतिमनुरध्य चंद नन प्रयम यस्यचित् दुरूहे जि. हामोरयेऽपि न शतिः । नया वायमरसत्यापमाननिरपण. मिनिमावः यया नावमरम्प सतिन्वं तथा व्यक्तमारे ॥ (m.) यनुमानस्यमानस्यापि प्रत्याशसमततया प्रयनिरूप सामधाननीपमान किननिषितपमाननिरुपणानन्तरमप्यनुः ·अनुमितिप्रकरणम् । माननिरूपणसम्भवादिति क्रमनियामकाकाक्षाया इदानीमुदयात्तन्नि- वृत्तये क्रमनियामकमभिधातव्यं तावतैव सङ्गतिलाभोऽपि भवतीति ग्रन्थान्तरे सद्गतिप्रदर्शनापेक्षया अत्र क्रमनियामकाभिधानस्य सङ्ग- तिपरत्वे लाघवमिति भावः । यहुवादिसम्मतत्वस्य प्राथमिकजिना- सानिर्वाहकत्वेन प्राङ्निरूपणप्रयोजकत्वं घटयति सुप्रसिद्धत- पेति सुप्रसिद्धत्वसुप्रतिपदत्वे जिज्ञासामार्थम्ये हेतू विप्रतिपत्तिकत्वे. नेत्यन्तं सुप्रतिपदत्वे हेतुःअनुमान एवेति स्वोतैयकारार्थ विवृणोति नोपमान इति अप्रसिद्धत्वदुरूहरवे प्रथमतो जिज्ञासानुत्पादे हेतू विप्रतिपत्तिकत्वेनेत्यन्त दुरूहत्वे हेतुः सुप्रसिद्धार्थस्य बहुधा प्र. स्तायो भवति अतस्तज्ज्ञानस्य भूयानुपयोगः नत्वप्रसिद्धार्थशानस्ये. ति तज्ज्ञानस्य बहायासानुवन्धित्येन प्रथमतो बलवान् द्वेषो भवति सूचीकटाहन्यायादिति तेन तत्सामग्रया या प्रतिवन्धान तादृशार्य प्रथमतोजिज्ञासेति भावः। औत्सर्गिकी प्रायिकीम् इदं दुरूहत्वज्ञानस्य बलवद्देपसम्पादकतया जिघासाविरोधियो कस्वचिदिति तज्शाना- धीनमुरादुःखयोन्यूनाधिकभावशानरहितस्येत्यादिः । नन्वतायता क्रमनियामकत्वलापि सहतिर्न लन्धैव उक्तरूपस्य सन्ततित्यविरहा. दित्याकालायामाह तथा चेति । अनुमाने उपमानापेक्षया प्राथमिफजि- शासाविषयत्वप्रयोजकयटुवादिसम्मतत्वकथनेन विरोधिभूतानु- मानजिज्ञासाया विषयसिध्या निवृत्तौ सत्यामुपमानं निरूपणीयामिति सूचनादिति भावः। ननु विरोधिजिज्ञासानिवृत्तिरवसरः सचनोपमा- नाभिधानप्रयोजकजिज्ञासाविषयतावच्छेदक इति कथं तत्र दार्श- नसङ्गतिलक्षणसमन्वय इत्यत आह यथा चेति । तथा व्यक्तमिति आकरे मूलसूत्रे। अयमाशयः विरोधिजिज्ञासानिवृत्तिर्नावसर अपि- तु तनिवृत्ती सत्यामवश्यवक्तव्यत्वमेव तन च किमिदानी वक्तव्य- मिति जिज्ञासाजनकज्ञानविषयतामादाय लक्षणसमन्वयः यद्यपि ताशजिज्ञासाविषयताया जिज्ञासानिवृत्तिघटितं नावच्छेदकमिति तेन रूपेण सङ्गतित्वं नास्ति अपितु निवृत्युपलक्षिततत्तत्कालवक्तव्य त्यत्यरूपेणैव तथापि न क्षतिः याशस्य सङ्गतित्वं तारशस्यैव 'विभाजकन्यमित्यनियमात जिज्ञासानिर्विभाजकधर्मयटफत्वे या- धकाभायादिति ॥ सायंभीमानां मतमाह शम्दान्तरेति ।

·अनुमानगादाधर्याम् (दी०) शब्दान्तरसमयग्राहकं समनिनिमित्तकत्वबोधक सामान्यतो दृष्टमन्ततो ऽदृष्टजनकमवृत्यौपयिकं चानुमानमपेक्षते निखिलमेवोपमानमितीहाप्युपजीवकत्वमेव सङ्गतिरित्यपि केचित् । (पा०)द्वितीयान्तस्यानुमानमित्यस्य प्रथमोक्त तथाविधत्रय विशेषण शब्दान्तरसमयग्राहकमिति अतिदेशवाक्यस्थस्योपमानमाहाशक्ति फगवयादेपर्दभिन्नगवादिपदस्य शक्तित्राहक गोपद गोत्वविशिश्वा चकतद्विशिष्टविषयकशम्रिमाधजन्यशाब्दबोधजनकत्वादित्याका रकमित्यर्थ तादृशानुमान विना शक्त्यप्रहेणातिदेशवाक्यजन्यशा दबुद्धरनुत्पत्त्या उपमानानवतारातस्योपमाने उपेक्षणायतेति भाव सप्रवासानमित्तकत्वति । गवयपद सप्रवृत्तिनिमित्तक साधु पदत्वादिति सामान्यतो गवयत्वप्रतिनिमित्तकत्वसाधकमित्य * ईशानुमाननैवोपमानाप्रामाण्यवादिनस्तत्फल विशेषत प्रवृत्ति निमित्तपरिच्छेदमुपपादयन्ति गोसादृश्यगवयत्वज्ञातेश्च प्रत्यक्षत उपस्थिती सादृश्यस्य प्रवृत्तिनिमित्तत्वे गौरव जातिविशेषस्य त यात्वे लाघवमिति लाघवप्रतिसन्धानेन सामान्यत सप्रवृत्तिनिमि तकरयस्य व्याप्यतया गृहीतादपिलिङ्गाविशेषतो जातिविशेषप्रवृत्ति निमित्तकत्यानुमितिसम्भयात्।सिद्धान्तिभिस्तु व्यापकतावच्छेदकेने घरूपेण साध्यमनुमितो भासत इति नियममधलम्म्य उपमानप्रामाण्य भ्ययस्थाप्यते उपमानन च गवयादिपद विशेषतौ गवयत्यादिप्रवृत्ति निमित्तकायमइ गवयत्वादिप्रकारकसादृश्यमानाचष्ट्रपण पदवाच्य त्वे गृह्यमाणे तदवच्छेदेनैव प्रहाताशप्रहेपिगवयपदशक्तिरवश्य कि- विद्धमांवच्छिन्ना तत्रानतिप्रसत्तस्य गोसारश्यादेस्तष्यक्तित्वानाचा पच्छेदकरवे गौरव जातिविशेषस्य तथात्वे लाययमित्याकारकस्ता क्षित अपया तपतित्वादिप्रकारेणापि सादृश्यशानसम्भवात्तेपामपि प्रवृत्तिनिमित्ततासिसिमसात्तारशलापयशानसपादनेन पर्शितसा मान्यतोइएस्यापि तथायिधोपमानोपजीव्यत्यमित्यपधेयम् । उत्तानु मानपो सादृश्यमानरूपापमानस्वरूपानुपजीव्यतया तस्याप्युपजा ध्यममुमानमाह मन्नत इति।ऐति यदृष्टजनिका विदितरियादिगो पप्पवृत्तिस्तत्मपोशा समयादिपरिच्छेदवमनुमानमित्यर्थ उपमान स्याप्यारजन्यस्यादिति माय । निधिरोपमानस्येव निरूपणीयतया ·२३ अनुमितिप्रकरणम् । सङ्गतिमत्त्वमपेक्षितमतो निखिलमित्युक्तम् । अनुमानेऽप्यदृएद्वारा सम- यपारच्छेदकापमानोपजीवकतायाः क्वचित्सत्वादुपमाननिष्ठोपजी. वकतायास्ततो विशेषप्रदर्शनाय निखिलमिति तुन सत्। अनादौ सं. सारेऽतिपरम्परया कदाचित्कस्यचित् शक्तिपरिच्छेदकोपमानस्य मूलतासम्भवेन तारशविशेषासम्भवात् यत्र प्रत्यक्षादिरूपकृतिसा. ध्यताशानात् प्रवृत्तिरुपमानजनकीभूनाइएजनिका तत्रानुमानोपजी- व्यताया अपि उक्तरीत्यैवोपपादनीयत्वात् केचिदित्यस्वरससूचनाय स च बहुवादिसम्मतत्वकथनस्य उपजीवकत्वसङ्गतिलाभासम्पा- दकतया तस्यानुपयोगितापातात् न चोपमानापेक्षया ऽनुमानस्य यहुवादिसम्मतत्वोक्ताबुपमानं कणादादिभिरनुमान पवान्तर्भावित- मिति लभ्यते तावता तन्मतनिराकरणायानुमानभिन्नत्वेनोपमानं । निरूपणीयमित्यस्य लाभेनानुमाननिरूपणोपजीयकताया उपमान- निरूपणे लाभ इति तदुक्तरुपजीवकत्वसङ्गतिलामोपयोगितेतिवा. व्यं निरूपणयोरुपजांच्योपजीवकभावस्थासङ्गतित्वात् क्रमनिया- मकलाभायैव तदुक्तिर्न तु सङ्गतिलाभायेति चेत् तथापि उप- मानसङ्गत्यप्रदर्शनेन मूले न्यूनताया दुरित्यात् ॥ स्वमते सातनिरूपणपौर्वापर्यानियामकतया तनियामकापेक्षा- यां निरूपणयोः कार्यकारणभावं दर्शयति सम्भवति चेति ॥ (दी०) सम्भवति चेह निरूपणयोरपि कार्यकारण- भावः अथ तत्पूर्वकमित्यादिसूत्रे प्रत्यक्षपूर्वकत्वेनानुमाननि- रूपणात् तच्छन्देन व्याप्त्यादिमत्यक्षपरामर्शात् अत्रापि सह- चारमत्यक्षजन्यत्वादिना तन्निरूपणाद तस्य च प्रत्यक्षनिरूप- णाधीनत्वात् । एवमनुमानभिन्नतेनोपमाननिरूपणमप्यनुमा- ननिरूपणापेक्षमिति सझेपः॥ (गा०) इह प्रत्यक्षानुमानयोः सप्तम्ययों निरूपणान्वयि विष- पत्वं निरूपणयोः निरूपणपदार्थघटकानयोः अथ तत्पूर्वकमि. त्यादीति । अथ तत्पूर्वकं त्रिविधमनुमानं पूर्ववच्छेपयत् सामा- न्यतो दृष्टं चेति विभाजकसूयमित्यर्थः । तत्र च पूर्ववदित्यादेः का. रणटिन कार्यलिङ्गकं तदन्यलिङ्गकं चेत्यर्थः । तस्य चेति प्रत्य.

·२५ अनुमानगादापर्याम् क्षयटितविशेषणपुरस्कारेणानुमाननिरूपपस्येत्यर्थ ।प्रत्यक्षनिरूपणे ति । विशिष्टशानस्य विशेपणशानाधीनत्वादिति माय.1अनुमानमि प्रत्वनेति वैशेषिकादिमतनिराकरणाय तेन रुपणेयोपमानस्य निरू- पणीयत्वादितिमाघ ॥ (दी०) तर लक्षणस्वरूपप्रामाण्यादिभिरनुमाने निरू- पणीये करणस्य क्रियाभेदभिन्नमार्तिकतया क्रियालक्षणपूर्वक तल्लक्षणमा व्याप्तीत्यादिना ॥ (चि०) तन व्याप्तिविशिष्टपक्षधमताज्ञानजन्यं जानमनुमितिस्तत्करणमनुमानं तच लिलपरामी न तु परामृश्यमान लिगामिति यक्ष्यते ॥ (गा०) तप्रेत्यादिराहेत्यन्त एको अन्य । तत्र प्रतिशाया सप्तम्य यो निरूपणान्ययि विषयत्य । लक्षणेति रक्षणमितरभदानुमापकरूप स्वरूप रक्षणमहोपयागि अनुमितिकरणतावच्छेदकरूप तथ लि अपपमर्शय भामाण्य प्रत्यक्षायतिरिक्त प्रमितिकरणवम् आदिपदा विमानपाएपरिमह निरूपणाये प्रतिपाइनीय तल्लक्षण अनुमान रक्षणम् मादत्यत्रास्यान्वय सतिसप्तम्या प्रयाजकत्वमर्थ रक्षणाभि पानस्य निमाणात्मकाया प्रयाज्यप्रयोजकमावासम्मवेऽपि समि पारणे दास्यादिन्यायानिमाणघटप प्रतिपस्यशे रक्षणाभिधानस्य प्रयायप्रयोगामाप तात्पर्य स्यादिप्रतिपत्तायपि तदभिधानम योजामोरयापश्तयारक्षणाभिधानस्य प्रयोजकत्य योग्यम्।न! प्रमाणरमणात् प्रांगेय वय नमा रसिता न च प्रमाणरक्षण प्रमागिततया नामयिज्ञाय म सम्बार्नु रायत नि ममारक्षणमा पापा तथा मापामितिरक्षणघटायापयादेरपि प्रथम नि- कागारपिातापामगुमिनियमणमाया गयम्य पोशान्तरमाद पल पस्येति । मामानम्याप निगराममितयों मद प्रत्यक्षपिता नायाय महिमाकतया तान थन् प्रत्यक्षारणताभिन्न प्रमा বালাগাসি এসিনেমায় দুই বতৰা गपा एमापमानानरमनुमान नियत इन माम प्रयक्षता Jमान समाचातरमति मात्र पपातानिएप सरममा ·'अनुमितिप्रकरणम्। पान्तरतानि हकप्रामितिलक्षण्यलाभाय तल्लक्षणाभिधानमेव प्र. थमतः कृतमिति भावः(१) । केचित्तु तत्रेति भूलपाठधारणं लक्षणेत्यादि निरूपणीय इत्यन्तं तस्य व्याप्येति तानुमाने निरूपणीये इत्युपाध्यायव्याख्यामालो- च्य वदन्ति । तदसत् लक्षणस्वरूपप्रामाण्यादिप्रकारकत्येन निरू- पणस्याप्रक्रान्ततया व्याख्यामध्ये तृतीयान्तभागकथनविरोधात् । न च पूरणसंपलितचेयं व्याख्येति युज्यते तत्पदोपस्थाप्यैकदेशे निरू- पणे प्रणीयतृतीयार्थान्धयायोगात् पूरणस्यानुपयुक्तत्वाचन च सप्तम्यर्थोऽनुमित्यन्याय तद्विषयकनिरूपणमकारत्वं तल्लाभाय पूर- णमुचितमिति वाच्यं तारशार्थे कचिदपि सप्तम्यदर्शनात् मूलस्थ. तत्पदस्यानुमानपदार्थपरतया घटफवस्य निरूपणविषयत्वस्य या तनत्यसप्तम्यर्थत्वात् ॥ यत्तु सतिसप्तम्येयं तदर्थः प्रयोजकत्वम् एवं चानुमाननिरूपणा- नुमितिनिरूपणयोः प्रयोज्यप्रयोजकमावलामायैव पूरणमिति । तद- त्यन्तमसत् निरूपणस्य तत्पदोपस्थाप्यत्वे क्रियात्वाभायेन यस्य च भावेनेति सूत्राविषयतया सतिसप्तम्यनुपपत्ते. न च नि. रूपणीय इत्यपि पूरणीयमतो नेयमनुपपत्तिरिति याच्यम् एवमप्यनु- मितिनिरूपणस्यानुपस्थिततया तन प्रयोजकत्वान्चयासम्भवात् न च मूलेऽनुमितिरित्यनन्तरं निरुप्यत इत्यपि पूरणीयमतो नेयमनुपप- त्तिरिति याच्यं तदकथनेन दीधितिकतो न्यूनतापातात् लक्षणमध्ये निरूपणपतिशान्तरासलतेधेत्यलमसदाधेशेन ॥ उपाध्यायन्यारयामुपन्यस्यति अप्रेत्यादिना आहुरित्यन्तेन । (दी) अत्र व्याप्तिविशिष्टत्वपक्षधर्मत्वसामानाधिकर- ण्यावगाहिझानजन्यत्वमर्थः । कर्मधारयोत्तरभावमत्ययस्य पदार्थतापच्छेदकदयसामानाधिकरण्यवचनत्वात् । शानपदोप- सन्मानन च बाधिताराधितसाधारणज्ञानलाभान्न भ्रान्तानु- मिनावव्याप्तिरित्याहुः॥ (गा०) अत्र पतलक्षणेयर्थ इत्यनेनान्ययः पतलक्षणवाक्यप्रतिपा. (रचनमा ८.१ पुः।

·२६ अनुमानगादापर्याम् चार्य इत्यर्थः अथवा व्याचक्षत इत्यर्यकेनाहुरित्यनेनान्ययः । व्याप्तीति व्यासिविशिष्टत्यसमानाधिकरणपक्षधमत्वावगाहितानजन्यायमित्या धः । प्रकृत्यर्थतापच्छेदकरूपभायायं पव तल्प्रत्ययस्यानुशिष्टस्यात् सामानाधिकरण्यस्थातथाभूतस्य प्राधान्यन शानान्ययासम्भवाद्य- थाश्रुतासङ्गतः उतार्थेऽपि सामानाधिकरण्यान्तं नोपलक्षणं किंतु विशेषणमतो ज्ञानेन समं तस्यान्वयात्केवलपक्षधर्मताविषयको निरासः अत्रोमपसामानाधिकरण्यापगाहित्यमेकर्मिण्यमयसम्य- धावगाहित्वं सम्बन्धसम्बन्धस्यापि विशिष्टमानविषयतायाःमाची. नैरुपगमात् अनुमितिजनकविशिष्टपरामर्श व्याप्त्यादिसम्यन्यतया मासमानस्यापि तत्सम्बन्धस्य सम्पन्धो हेता भासत इति व्याप्ति- धैशिष्टयपक्षधर्मत्वयोः सामानाधिकरण्यावगाहिता निर्वहतीतिल- क्षणसमन्यया पक्षधमता च पक्षानुयोगिको हेतुतावच्छेदकसम्बन्धः म तु पक्षवृत्तित्व पक्षायशेयकपरामर्शस्य पक्षवृत्तितानवगाहित्वात तत्रापि सम्बन्धतया पक्षनिरूपिताधेयत्वमानोपगमे पक्षस्य प्रकार- तापत्तेः न च पक्षानुयोगिकहेतुतावच्छेदकसम्बन्धविवक्षयापि पक्ष- विशयकपरामर्श ताहरासम्बन्धस्य सम्बन्ध पक्ष एवं यासते व्या- प्तिसम्बन्धस्य सम्बन्धश्च हेताविति नैकधर्मिण्युभयसम्बन्धावगा. हित्यहरसामानाधिकरण्याधगाहितानिर्वाह इति शक्ष्यं विशिएबुद्धी विशेष्ये सम्पन्धस्यानुयोगित्यरूपसम्पन्धो विशेषणे च तस्य प्रति- योगित्यरूपसम्बन्धी भासत इति सिद्धान्तात् पक्षविशेष्यकपराम- शेऽपि ती व्याप्तिप्रतियोगिकसम्बन्धानुयोगित्वस्य पक्षानुयोगिकस. म्बन्धप्रतियोगित्यस्य च मानेन एकत्रोमयसम्बन्धाचगाहिताया भ. क्षतत्वात् । न चर्य व्याप्यविदशम्यकपरामशासंग्रहस्तत्र हि हेती. शानुयोगिकसंयोगादिरूपहेतुतावच्छेदकसम्बन्धो न पक्षरूपविशेष. णस्य सम्बन्धतया मासते विशेष्ये सम्बन्धानुयोगित्यस्य विशेषणे य तत्प्रतियोगित्यस्य माननियमात् तारशहानस्य हेतुपक्षयोधितसं. योगायनुयोगित्यप्रतियोगित्याचगाहित्ये भ्रमत्यप्रसङ्गात् तद्वपरीत्ये विशेष्ययिशेपणभावपरीत्यप्रसमात् मासमानवैशिष्ट्यप्रतियो- मित्यानुयोगिन्धयोरेय विशेषणत्यविशेष्यत्त्वात्मकपात् परं तु स्यानुयोगिकसंयोगादिप्रतियोगित्यरूपमाघेपन्यमेष तपा भास. ते स प न तुतापच्छेदकसम्बन्धः न या पक्षानुयो- ·२७ अनुमिनिप्रकरणम् । गिक इति वाच्यं सम्बन्धसम्बन्धतया तत्र संयोगादिरूपहेतु- तावच्छेदकसम्बन्धप्रतियोगित्वस्य हेतावभानेऽपि विशेषणी- भवत्पक्षसम्वन्धतया तत्र तद्भानादेव एकत्र व्यासिवैशिष्ट्या- नुयोगित्वपक्षानुयोगिकहेतुतावच्छेदकसम्बन्धप्रतियोगित्वभानेनोभ- यसामानाधिकरण्यावगाहितानिर्वाहात् । अथवा एतन्मते पक्षवि- शेष्यकपरामर्श पर सर्वत्रानुमितिहेतुलाघवात् । नन्वेषमपि वहि- व्याप्यो धूमः द्रव्यवान् पर्वत इति शानजन्येऽतिव्याप्तिः तादृशमान- स्यापि धूमाद्यात्मकैकहेतो तदुभयसम्बन्धावगाहित्वात् एकविषय- तानिरूपितोमयसम्बन्धविपयतापर्यन्तस्य लक्षणवाक्यतो लाभात् तद्विवक्षणे च तथाविधव्याप्तिवैशिष्टयपक्षसम्बन्धविषयतानिवेशेने- वोपपत्तौ मित्रोक्तद्वन्द्वोपेक्षाया निजत्वापत्तेःन चोभयसामानाधि- करण्यमेकनिष्ठापरसामानाधिकरण्यं तथा च पक्षसम्बन्धनिष्ठव्या- प्तिवैशिष्ट्यवत्सम्बन्धावगाहिज्ञानजन्यत्वमर्थः तत्सम्बन्धस्तत्प्रति योगिफत्वमेव उक्तसमूहालम्बनस्य केवलपक्षधर्मतादिशानस्य च वस्तुगत्या यो व्याप्तिवैशिष्ट्यवान् धूमादिः पक्षसम्बन्धनिष्ठतत्म- तियोगिकत्यावगाहित्येपि न क्षतिः तल्प्रत्ययान्तेन यादृशविशिष्ट- मुपस्थाप्यते तादृशविशिष्टस्यैव वैशिष्ट्यमवगाहित्ये विवक्षणी- यमिति कथितज्ञानस्य च व्याप्यादिघटिततादृशविशिष्टनिकपि- तविपयिताशून्यत्वेन लक्षणाघरकत्वादिति वाच्यं ध्यातिविशिष्टहे. तुमान् पक्ष इत्येताशपरामर्श संयोगांशे भासमानहेतुप्रतियोगि- कत्वनिरूपिताविषयिताया व्याप्तिवैशिष्ट्यवत्मतियोगिफत्वरूपवि- शिष्टविषयनिरूप्यत्वेऽपि पक्षसम्बन्धनिष्ठत्वस्य विशेषणकोरावप्रवि. एत्येन तद्घटितोकविशिष्टाविषयनिरूपितत्वामावेन तदसंग्रहात् प- क्षसम्बन्धनिष्ठत्वस्योपलक्षणत्वे च तदविषयकक्षानवारणासम्भवात् भावप्रत्ययेन या अवगाहित्यविशेषपातया एकपदार्थतायच्छेदकनिष्ठा- परतत्सामानाधिकरण्यं कथं प्रतिपादनीय भावरूपार्थ पर तदनु- शासनात प्रकृत्य साधारणधर्मस्यैव भाषार्थत्वात् न हि नीलो. त्पलत्वमित्यादौ उत्पलत्वादिनिष्ठनीलिमादिसामानाधिकरण्यं प्रत. स्पसाधारणधर्म: तस्य नीलोत्पलादिरूपमकृत्यर्थेऽधर्तमानत्वात्।न चैकपदार्थनिष्ठापरपदार्थतावच्छेदफसम्बन्ध एव पदार्थतावच्छेदक- यसामानाधिकरण्यं प्रकृते च पक्षसम्बन्धमतियोगिनिष्टव्याप्तिये.

·अनुमानगाटाधर्याम् शिष्ट गनुयोगिन्चमेर तथा तच प्रत्यथांसाधारणधर्म पति वा ध्यथित्यमित्यादितो गन्धाद्यपीते प्रत्यर्थतापच्छेदमस्या भावार्थत्वम्मीदारण कथितस्य प्रात्यथरमपि महानिजन्यगंधे मक रतापिरहेण मानाचंन्यानुपपत्त न च चविममार्सम्यः स. म्यापारगमस्वनजम्यामिन्यनुशासनाशामार्थभिन्नोऽप्युक्त सम्बन्ध नदमन्ययाय पति वाच्य तथा सति योत्पलन्च मातीत्या- दिनाक्यजन्याय ग्राह्यामानानपानिया स्वता चिराधियानु पप बनुमपिरोपिावापत्तेन । परामशनिषय-यातिरैशिष्टयान् योगिरस्य विशेषणोटी परमम्यन्यप्रतियोगिनिष्टत्यामानात् त. स्य निरुक्तमिशिनिपयकलामम्मनेन तस्मात्ययेन तादृशारिशि हामत्यायनसम्मययमतीकागच । यय सामानाधिकरण्यान्त- न व्यानिवशिष्टयसामानाधिकरप्यारच्छिन्न पमधमयमेर विर मित पदार्थवावच्छेदकममानाधिकरणापम्पदार्थतानच्छेदारोधक स्पादिन्यवाय इत्यविरार उक्त च यापन्युपाध्यायेरेव नदुत्तरत. प्रत्ययो च्यातिनिशिष्ट मनि पनवमत्व मानमाहेति। एव च सा. मानाधिकरण्यानमारन न मारप्रत्ययार्यता नीन्दोत्पलत्यमित्यादि- न उत्पलादी नालायमेदान्वयन नीलामन्नोत्पादः प्रतितो रामात् ताशा पगढीनपचिरसहितमकलताशोत्पलवृत्ति चन चान्यलम्यमत्यर्थ परिन्यज्य रतगंश शक्त्या मावास्य- यन यांधनान् नीलगमिन्नोन्पादिवृत्तियरुपनीलिमादिमामानाधि- कायस्योत्पलानादी लामनिर्वाहात प्रकृतं च तदितरारतियां. साम्त्यांशोपक्षणतयर पिवनितो मनु हानान्वयि विग्यविश- पातया अत' परामस्य तदपियवापि न मति म्यातिशि- पृधमामानाधिकरण्य च ध्यानिरिशिष्टप्रतियोगिकत्वमर पक्षध. मंदस्य प्रतियोगिताससगैप पन्नानुयोगिम्ममभिन्याहतव्यामिरट- पंतुमय घायनपरनया प्रत्यर्थनारच्छेदक्वापच्छदामम्ब- बनाच प्रायचिनाया मारप्रन्ययेन योधनान् प्रतियोगिता मम्यन्यन प्रात्यत्तिताया पर तन्पदोतरमारमययती लामान् नया पर प्रतियोगियरूपवान् सम्बन्धवियया मासमा ने मांगातीत प्रतियोपिक रम्य तटीयमम्यन्यस्यिया मानाया- मिििशप्रतियोगिस्त्यषि सम्बन्धविषयताया थरच्छेदामिति ·अनुमितिमकरणम् । ध्यातिविशिष्टप्रतियोगिफत्वावच्छिन्नपक्षधर्मपदार्थतापच्छेदकपक्षस- म्वन्धविषयताकत्वरूपं विशिष्टविषयकत्वं परामर्श क्षतमिति चे. 'त् । एवमाप व्याप्तिविशिष्टो यः पक्षधर्मः तस्य तत्वेन तत्प्रतियोगि. कन्वरूपसम्बन्धविशेपणतया ताशपक्षधर्मत्यावच्छिन्नविशेपित तत्प्रतियोगिकत्वावच्छिन्नविषयताया एव विशिष्टान्वयवलेन ला- भात् । परामर्श च पक्षधर्मत्वावच्छिन्नस्य पक्षांशे ऽप्रकारतया त- दवच्छिन्नप्रतियोगिकत्वावच्छिन्नसम्बन्धविषयताकत्वविरहेण त- दसंग्रहात् । यदि च पक्षधर्मत्वमप्युपलक्षणमुच्यते तदाप्यभेद- सम्बन्धेन पक्षधर्मत्यावच्छिन्नांशे प्रभारीभवतो व्याप्तिविशिष्टत्या- चच्छिन्नस्य उपलक्षणत्वे तदन्तर्गतव्याप्तेरपि तथात्वेन तदविपयक- शानायवृत्तेस्तस्य विशेषणत्वभौव्यात् पक्षांशे प्रकारीभवति हेतो व्याप्तिप्रकारकपरामर्शस्यासंग्रहः अभेदेन व्याप्तिविशिष्टस्य हेतुवि- पयतानवच्छेदकत्वात् एवं भावप्रत्ययार्थप्रविष्टं सकलतवृत्तित्वं त- निष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्व साकल्यधरितस्य नस्यान्याशस्य 'दुर्वचत्वात् नानाव्यक्तिकस्य गुरुत्वादेर्यत्र प्रत्यर्थतावच्छेदकता प्र- त्येकं तय प्रकृत्यर्थनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकस्यापि तस्यानुगतत. दवच्छेदकापच्छिन्नस्य तादृशभेदप्रतियोगितानवच्छदकत्वमभ्युपेय- ते नातस्तदसंग्रहः अन्यथा यथाश्रुते अनिस्तारात् । कस्याश्चिदपि गुरुत्वादिव्यक्तः सफलगुरुत्वादिमदवृत्तित्वात् न चैवं गुरुत्वमित्या. दितो गन्धादेरपि योधापत्तिः तस्यापि गुणत्वावच्छिन्नस्य गुर्वादि. 'निष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वादिति वाच्यं गुणत्वावच्छिन्ने त- दितरत्वव्यापकभेदप्रतियोगितायच्छेदकत्वरूपतदितरावृत्तित्वास- त्वेन नदापत्ययोगात् तदितरत्वव्यापकभेदप्रतियोगितावच्छेदक- तावच्छेदकावच्छिन्नतनिष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वस्य च भा- चप्रत्ययप्रवृत्तिनिमित्तत्वात् तदितरावृत्तित्वं तु न यथाश्रुतं प्रकृत्य- यंतावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन वृत्तेर्विचक्षणीयतया सत्त्वमित्यादी सदितरसमवेतत्वाप्रसिद्धः महानसीयवह्नित्यमित्यादौ शुद्धव- हित्याद्यनतिरेकिणो महानसीयवहित्वादेर्महानसीयवहयादिरूपः- कृत्यर्थेतरपर्वतीयवहयादिवृत्तित्वेन तदितरावृत्तित्ववोधासम्भवाच तथा च कर्मधारयोत्तरभाषप्रत्ययेन विशेष्यपदार्थतापच्छेदके विशे- पणपदार्यतावच्छेदकसामानाधिकरण्यं फयं योधनायं प्रकृत्यर्थताय- ·अनुमानगादापर्याम् डेदकनिष्ठाया वृत्तेस्तदयांप्रयेशादिति महदसमञ्जसम् ।उच्यते नि- रतनदितरावृत्तित्वसहितसकलतवृत्तिायस्य शक्त्यानन्त्यमयेन प्र. इयर्थमनन्तमाय मागप्रत्ययप्रवृत्तिीनमित्तत्वे सामान्यत इतरत्व व्यापकवस्य फेलान्यपिमात्रनिष्टतया घटत्वावच्छिन्नमेदसाधा- रपयरिरहेण घटत्यादौ प्रथमदरस्य वाघ वृत्तिमद्भेदमातियोगिता नाच्छेदत्वरूपद्वितीयदलमपि प्रमेयत्याधनवच्छिन्ने तत्र बाधित घटेतरत्वन्यापकत्वादेश्वाशक्यतया न बोधनिर्वाह अतो साघ- चाच घमत्यमेर तप्रवृचिनिमिचमुच्यते धर्मन्च च प्रत्यर्थताप च्छेदकताघटकसम्बन्धन सम्रन्धित्यमेव घटत्वमित्यादितो द्रव्य- त्वादियोधनसको रूपादिवोधप्रसङ्गश्च भवतामपि समान द्रव्यत्वा- देरपि घटत्यविशिष्टतया घटेतरत्वव्यापकीदप्रतियोगितावच्छेद- कत्वात् घटरूपादपि भटरूपत्याधपच्छिन्नस्य घटादिनिष्ठभेवमति योगितानपच्छेदकत्वात् एव गुरुत्वमित्यादितोऽपि गुरुत्वादिसम- नियतरसादियोधो भवतामपि दुबार तदितरावृत्तित्वादिना मासमान घमें तत्महत्ययंतापच्छेदकनिष्ठाघेयतासम्बन्धेन प्रत्य- स्यान्वयमुपगम्य तद्वारणे च धर्मत्वेन शक्तिमतऽपि धर्मत्वे प्रत्यर्थतारच्छेदकनिष्टत्वसहितनिरूपितत्वसम्बन्धेन प्रत्यर्यान्व- यमुपगम्य तत्वत्पदार्यतावच्छेदवनिष्ठाधेयताया धर्मान्तरे ऽसत्तेन तारशानिमसङ्गो पारणीय एव च व्याप्तिविशिणभिन्न पक्षधर्मप्र- तियोगिवत्वन पक्षसम्बन्धे व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मतापदन योध्यमाने उमेदेन पक्षधर्मान्वयिनि व्यातिविशिष्ट विशेषणतापनभ्याप्तियशिष्टय स्थापि पशय विशेषणतया मानमुपेयम् एकपिशेषणतया उपस्थित तस्य पदार्थतावच्छेदकस्य स्वातन्त्र्येणवतरविशेषणतया ऽमानात् अन्यथा घट जानातीत्यादी घटत्गदिविभिष्टनिरूपितविषयिताशा रिज्ञानपर्यन्तस्य तात्पर्यविश्यत्येपि रामासम्मरात् पदार्यतावच्छे दायदत्वादे स्वावच्छिन्ननिरूपितत्वसम्बन्धन विपयितायामन्यः नर तलामनिवांहात् पय च स्याप्तियैशिण्याविरोपितन्याप्ति विशिष्टाभिन्न गोपलक्षितपक्षधर्मप्रवियोगिकत्वमेव विषयतारच्छेदक नया पियशिलमिति पतधर्म च्यानिविशिष्टमेदानगाहिपराम रास्यापि सग्रह पहियाप्यमयानितिमाने व्याप्तिवैशिष्टयस्य धूमा प्रशारत्वेऽपि तरी सम्बन्धनपा मानादेय धूमनिष्ठापच्छेदक ·अनुमितिमकरणम् । तारूपविषयतायामवच्छेदकत्वसम्मवात् तद्घटितव्याप्तिविशिष्टघू- मप्रतियोगिकत्वविशिष्टहेतुतावच्छेदकसम्बन्धविपयकत्वमव्याहतंन च व्याप्तिविशिष्टस्य हेतो. संयोगादिरूपसम्वन्धांशे सम्बन्धतया भासमाने तत्प्रतियोगिकत्वे तादृशहेतोः सम्बन्धास्तराभाना- तस्यापि च संयोगादौ सम्बन्धान्तरामानात् तदीयसम्वन्धा- न्तरघटितन्यासिविशिष्टप्रतियोगिकत्वविशिष्टसंयोगादिविपयकत्वं , घहिव्याप्यधूमवानित्यादिबुद्धेर्दुरुपपादमेवेति वाच्यं तवच्छिन्न- विषयताकत्वरूपतद्विशिष्टविषयकत्वस्य तदीयसम्बन्धामानेऽप्य- व्याहतेश्च अन्यथा गुरुमते झानस्य विशिष्टविषयकत्वानुप- पत्तेः तैर्विशिष्टयुद्धौ सम्बन्धमानानुपगमात् न च वैशिष्ट्यांशे वि. शेषणीभवन्त्या व्याप्तेयातिविशिष्टेत्यादिवाक्यजन्यबुद्धी सम्बन्ध- सम्बन्योऽप्येतन्मते विषय इति तद्घटितमेव विशिष्टं व्याप्तिविशिष्ट- पक्षधर्मतापदार्थः एवं ध्याति विशिष्टस्य हेतोःसंयोगादिसम्बन्धांशे भासमानतत्प्रतियोगिकत्वांशेऽपि सम्बन्धान्तरभानमावश्यक तथा च तद्घटितव्याप्तिविशिष्टप्रतियोगिकत्वस्य पक्षसम्बन्धनिष्ठविपय- तावच्छेदकत्व लक्षणवाक्यलभ्यमिति ताहशविशिष्टस्य च व्यासेः संसर्गतया तद्वैशिष्टयावाहिपरामर्शीयविषयतावच्छेदकत्वात् तत्र वैशिष्टयांशे व्याप्तिप्रतियोगिफत्वमात्रस्य तत्सम्बन्धतया मानेन तत्र तदीयसम्बन्धान्तरामानादिति वाच्यं लक्षणवायजन्यवोधे वै- शिष्टयांशे व्याप्तिसम्बन्धसम्बन्धस्याधिकस्य भानेऽपि तस्य वैशि- एचनिष्ठाविषयतावच्छेदकत्वाविवक्षणसम्भवेन सामञ्जस्यात् न हि यस्मिन् विपये यस्य यत्सम्बन्धमानं तनिष्ठाविषयतायां तदीयत- सम्बन्धावच्छिन्नत्यं विशिष्टवैशिष्टययोधे भासत एवेति नियमः प्रामाणिक घटं जानातीत्यादिवाक्यजन्यघटत्वादिविशिष्टवैशिष्टय. चोधे घटादिविषयतायां समवायानुयोगित्यावच्छिन्नत्वमानस्यापि नियमेनानभ्युपगमात् । अथ व्यातिघटकहेतुसम्बन्धावच्छिन्नयोधक- पक्षधर्मपदोत्तरमावप्रत्ययस्य उकरीत्या प्रकृत्यर्थतानवच्छेदकस- म्बन्धान्तरल्यावृत्तहेतुप्रतियोगिकरययोधकतया सम्यन्धान्तरस्या- तत्वेन तत्संसर्गकहेतुमत्तानानधारणेऽपि हेतुतावच्छेदकसम्बन्ध- संसर्गकनिर्धर्मितावच्छेदकशानवारणमशश्यमेव तस्यापि च्याप्ति- विशिष्टप्रतियोगिकत्यावच्छिन्नताशसम्पन्धविषयकत्वात् न -- ·३२ अनुमानगादीघर्याम् पक्षपदस्य धर्मितावच्छेदकविशिष्वार्थकतया पक्षधर्मतापदेन ध मितावच्छेदकविशिष्टधर्मानुयोगिकावावच्छिन्नससर्गवोधनात् त. दवच्छिन्न ससर्गावगाहिज्ञानमेष शानान्तार्थ इति निर्मि- तापच्छेदकशानन्यावृत्तिरिति वाच्यं पक्षधर्मतापवेन पक्षधर्म- प्रतियोगिकत्वेनैव पक्षसम्पन्धयोधनात् पक्षानुयोगिकत्वेन स. म्बन्धस्य तदयोध्यत्वात् । मेघम् यतःसायवारणाय शानपदस्य नि- ध्यार्थकत्वमावश्यक निश्चयत्व घ विपरीतकोटिधर्मितावच्छे दकतानापन्नधर्मावच्छिन्नविशेष्यताकझानत्य तथा च तादृशाधिशे- ध्यताकत्वारच्छेदेन व्याप्तिविशिष्टमतियोगिकत्यावच्छिन्नसम्बन्धाय गाहित्यस्य विपक्षणात् हेतुमत्ताशे निर्मितावच्छेदकशान न रक्षण घटकमिति पत्र पक्षपदस्यानुपादानेऽपि सामजस्यात्तदुपादान धर्म- पदस्य हेतुनावच्छेदकसम्बन्धप्रतियोगिपरत्वलाभायेति दिक् । अथवा धर्मान्तरविशिष्टावच्छिन्नयोधकप्रकृतिकमाचप्रत्यय प्रत्यर्थताच च्छेदकधर्मान् ताप्येणैर प्रत्याययति गुरुत्वमेकत्वमित्यादिती जातिविशेषपुरस्कारेणैव गुरुत्वैरत्वादिगुणोधनात् उक्त च गुण दीधिती प्रतीतिस्तु तादूप्येण धर्मत्वेन चेति न च शक्यानन्त्यम सहानाय पक्ष साधुरिति वाच्य तदादीनामुपलक्षणीभूतबुद्धिविप. यतावच्छेदकत्वेन प्रवृत्तिनिमित्तघटवायनुगमेन सत्यवत्मकृते ऽपिमरत्यर्थतायच्छेदक्तावच्छेदकत्वरूपोपरक्षणेन प्रत्यर्थताय च्छेदकजातिविशेषादीनामनुगमेन शक्तयेक्यसम्मवात् विशेषरूपेण लक्षणाया एव बोपगन्तव्यत्वात् तादृशमावप्रत्ययाय च प्रत्यर्थस्य प्रत्यर्थतारच्छेदकताघटकसम्बन्धेन सम्ब-यत्व ससर्गतया भासते तथाचप्रति पशानुयोगिक्सम्यन्धारच्छिन्नरोधपक्षधर्मपदोत्तरमा चप्रत्ययस्य पक्षानुयोगिकसम्बन्धवनय तादृशसम्बन्धयोधयतया पक्षपदस्य घर्मितावच्छेदक विशिणार्यतया घमितावच्छेदकविशिष्टा नुयोगिकत्यावसिनव्यातिनिशिष्टमतियोगिकरवायच्चिनसम्बन्धा घमाहिशानसामान्सामञ्जस्यम् । सम्बन्धारी विशेषणपतियोगिकरव या विशेषणस्य सम्बन्यतया मासते तथा विशेष्यानुयोगिकरयमपि विज्ञप्यम्य सम्यन्यतया मासते मत पझे हेतुसम्बन्धविधया भा समानस्य सयोगादेविषयता हेतुप्रतियोगिवनय पक्षतावच्छेदका पच्छिम्नानुयोगिकरवनाप्याच्छिन्नति न विश्विदनुपपन्नम् । व्यातिय ·अनुमितिप्रकरणम्। शिष्टय(१)सामानाधिकरण्यं व्याप्तिविशिष्टसम्यन्धत्वंतत्मातियोगिक- त्वपर्यवसितं पक्षधर्मत्वं पक्षानुयोगिकसम्बन्धः पक्षधर्मपदस्य प्रति- योगितया पक्षसम्बन्धावच्छिन्नमात्रबोधकत्वात् प्रतियोगित्वानुयो. गित्वयोः सम्बन्धसम्बन्धतया विशेषणविशेष्यांशे भानो- पगमसम्भवात् प्रतियोगित्वादेर्शानान्वयित्त्वेऽपि पक्षव्याप्ययोः सम्य- न्धसंसर्गविधयाऽवगाहमानस्य परामर्शस्य नासंग्रहः व्याप्तिविशिष्ट- प्रतियोगिकत्वादेः सम्बन्धविशेषणतया तनिष्ठविषयताया अव. च्छेदकतया ज्ञानेनान्वयो न तु विषयतया साक्षादेव तथा सति विशृङ्खलतावत्समूहालम्वनजन्ये ऽतिप्रसङ्गात् विपयांशे सम्बन्धवि- धया यद्भासते प्रकार इव तत्रापि विषयतावच्छेदकत्वं विपयतानि- रूपितविपयतापर्यवसितमक्षतमेवेति सम्बन्धविपयतायाः च्याति- विशिष्टप्रतियोगिकत्वावच्छिन्नत्यनिर्वाहः । यदि च ताटूप्येणैव प. क्षसम्बन्धः स्वावच्छिन्नवोधकपदोत्तरतल्प्रत्ययार्थः प्रकृत्यर्थस्य तत्प्रतियागिकरवं. तु संसर्ग एव न तु प्रकारस्तथा च व्याप्तिवि- शिष्टप्रतियोगिकत्वस्य विपयत्वान्ययिपक्षसम्बन्धविशेषणताविर- हेण तत्पारतन्त्र्येण विपयत्वान्वयासम्भवात् सम्बन्धविषयतायां न तदयच्छिन्नत्वलामसम्भव इति मन्यते तदा व्यातिविशिष्टम्यैव सम्बन्धविषयतायामवच्छेदकतयाज्ययो विवक्षणीयः तस्यैव सम्बन्धविशेषणतया लक्षणार्ये प्रवेशात् यद्यपि कर्मधारयल. भ्यस्याभेदेन व्याप्तिविशिष्टविशिष्टस्य पक्षधर्मस्यैव पक्षसम्बन्धांश विशेषणतया ताशस्यैव झानान्वयो दर्शित दिशा स्वीकार्यः तथा च •याशपरामर्शः पक्षधर्मे व्याप्तिविशिष्टाभेदमवगाहते तस्यैव संग्र- हो न तु तत्र व्याप्तिसम्वन्धावगाहिन इति तजन्ये ऽध्यातिः एवं लक्षणवाक्यजवुद्धौ व्याप्तिवैशिष्टयस्य पदार्थताचच्छेदकतया प्रकारत्वे तत्सम्बन्धसम्बन्धस्यापि भानमावश्यकं सम्बन्धसम्बन्ध. स्य नियमेन विशिष्टबुद्धौ भानवादिनां तथा च विशिष्टपदार्थ- घटकस्य तस्यापि शानान्वयध्रौव्य विशेषणान्तर्गतस्योपलक्षण. त्यायोगादिति व्याप्तिवैशिष्टयं यत्र संसर्ग एवं तादृशपराम- शंस्य दुःसंग्रहतैव तादृशपरामर्शस्य संसर्गसंसर्गीयसंसर्गान्त- रमानस्य नियुक्तिकतया इनवस्थाभयेन च केनाप्यनभ्युपगमात् (1) पाटोऽयं 11 पुस्तके म स्यने ।

·अनुमानगादायर्याम् तथापि व्यामिवैशिष्टये धर्मिणि प्रकारतया मासमाने वैशिष्ट चषि- शेषणतापमा व्याप्सिरपि तेन संसर्गण तत्प्रकारतया भासते एक- विशेषणतया उपस्थितस्य स्वातन्त्र्यणवान्यत्र विशेपणत्वानुपामात् एय व्याप्यविशेषितस्य प्रतियोगितया सम्बन्धविशेषणत्व इतर. पदार्यविशेषणंतापनस्य व्याप्यस्यापि प्रतियोगितया सम्बन्धवि- शेपणत्वमिति स्वीकृत्यैवं व्याख्यातम् एवं च सति व्यातिविशेषि- तमिणो मानान्वयमाप्नुयाने सम्बन्ध विशेषण, न्याप्निवैशिष्ट्य- विशेपितधर्मिणोऽभेदन च्याप्यविशापितस्य पक्षसम्बन्धविशिष्टस्य चोपलक्षणत्वमित्यतः सर्वसामञ्जस्यात् । इत्यमेव दण्डारी ली. हित्यप्रकारकशाने विशिष्ठविषयान्वयपरस्य लौहित्यविशिष्टदण्डं नातीति यास्यस्य प्रामाण्यनिर्वाह इत्यलमतिसूरमानुधावनेन । पदार्थतावच्छेदकद्वयेति । अन्वयवलेन एकपदार्थतावच्छेदकवि- शिष्टमसंसर्गपरागणापरपदार्थतावच्छेदकोषकत्वादित्यर्थः । ननु कर्मधारयलभ्यन्याप्तिविशिष्टाभिन्नपक्षधर्मरूपप्रन्यान्वितप- क्षसम्पन्धरूपतत्प्रत्ययान्तार्थस्य लक्षणशक्यार्थघटकस्याप्रसिद्या हदो घहिमानित्यादिद्रमानुमितायव्याप्तिरित्यारवायां समाधत्ते शान- पदेति । शानपदोपसन्धानेन भानयोधकपदसमभिन्याहारमियन्नि. तन्युत्पत्तिविशेषेण बाधितावाधितसाधारपानझामलामात् पक्षध. मंताशे याधितावाधितसाधारणस्य व्याप्तिवैशिष्टयसामानाधिकर. ज्यस्य प्रानलामात् । अयं माधः । मानवाचकपदसमभिव्याहतस्य विषयविशेषणतया स्वार्थयोधकस्यापि पदस्य विषय स्वार्थानन्य- पनिश्चयशायां विपयाविशेषणतयैव मानयिपयतापच्छंदकतया स्थार्थयोधकत्वं व्युत्पत्तिसिद्ध कथमन्यया विशेषदर्शिनो भ्रान्तिमा लोहिनहिसानयानयमित्यादिवाक्यं प्रयुञ्जते तथा च वह्रिन्याप्ति- विशिष्टप्रतियोगिकारविषयनानिरुपितइदसम्बन्धविषयताशालिमा मत्येन भ्रमात्मकपरामदास्यापि उक्तलक्षणवाक्याहाम:(१) एवं च गु. भय देईनाई बनातीत्य से रेलयादिपर्थम्यपदैनानये तात्पर्य नुपगने ममम मधुन तात्पर्यम्यत्रश्यकतेऽपि नाम्याम स्थानीय नेदपदाय व लत्या- रिनाममननवनामुषेयते तर नवदामोडी जनविषयवेधाननदयपदस्य अन्वेन मममने निरूददगमद् । नेन मेष मममनवज हत्यकारतनिरूपकविषयतापवत- सायास चकायदेवियतविकतात विदयेनाविमनिममभिम्याद पती- .

·. अनुमिनिप्रकरणम् । णादिरूपपक्षानुयोगिकहेतुतावच्छेदकसंयोगादिसम्बन्धाप्रसिद्धायपि गुणादिरूपपक्षे संयोगादिना हेतुमत्ताम्रमजन्यानुमिती नाव्याप्तिः पक्षानुयोगिकत्वविषयतानिरूपितसंयोगादिविषयताशालित्वेन ता- दृशम्रमस्यापि लक्षणवास्यतो लाभात् । इदं त्वायततः पदार्थद्वया- भेदविवक्षायामेव कर्मधारयस्य साधुतया अत्र पक्षधर्म व्याप्तिवि- शिष्टाभेदाविवक्षायां कर्मधारयानुपपत्ति तद्विवक्षायां च भ्रमस्थले विवक्षितलक्षणवाक्यार्थाप्रसिद्धयाऽन्याप्ति स्फुटव एतदभिप्रेत्यय भ्रमानुमित्यव्याप्त्या मतमेतदने दूषयिष्यति उक्तवाक्यस्य चाप्रामा- प्यमिष्टमेव किं तु लोहितं वह्नि जानातीत्यस्यैव प्रमाणत्वम् ।। सांसर्गिकावपयितायाः सम्बन्धान्तरावच्छिन्नत्वं नियुक्तिक- मित्याशयेन दूपयति परामर्शनेति ॥ (दी० ) तन्न परामर्शेन नियमतो व्याप्तिवैशिष्टयादिसामा- नाधिकरण्यग्रहे मानाभावात् गौरवेण तद्विपयत्वेनाहेतुत्वाद । सम्बन्धसम्बन्धानहेऽपि विशिष्टज्ञानत्वस्योपपादितत्वात् भ्रमस्थले यते । अतो वह शुक्र इत्यादिषमाया लोहितो बाहरित्यादिनानातरीयलो हेन्यादिप्रकारता रू- पकविषयताद्वयादिविषयकन्देऽपे न त ज्ञानपरोकवाक्यस्य प्रामाण्यापनि तेहित्यादिविशेष्य- तापत्रवह्नययविषयक्तद्वयादिज्ञाननिष्ठतद्विषयिताया लौहित्यादिविशेष्यतापत्रानिरूपितत्वात् दय- स्वादिनिघायनुयोगिकाधिकरणतानिरूपत्वे घावधियनावच्छेदक्तायां यादृशमरचोदकत्व विषयतानात्मकमपि विषयनायामविरुद्धमेव । एव च प्रकृतेऽपि व्यातिविशिम्पद व्यातिप्रकारेण भासमानपर तस्य परधर्मेऽभेदेनान्वय । तस्य भावप्रत्ययार्थे पक्षसम्बधे स्वप्रतियोगित्वेन भासमानत्व सम्बध यस्य विशेषणस्य येन सम्बन विशेष्येऽदय ज्ञानविषयतया भासमाने विशेष्ये स्वीयतत्सम्बधेपरागेण भासमानत्वस्यैव नविशेषणमम्द तया भानमिति व्युत्पने अ. राजकीये धननिष्ठत्व रजकीय भ्रमरूपतानपरै राज्ञो धन जानातियादिविशेषद, वाक्ये पठायस्ववे निरूपर्पत वसम्बन्धन राज्ञो ऽन्वये येग्यतानुपपत्त्या निरूपितत्वनैव भासमानत्वस्य तत्र नत्मम्बन्धताया उपगतव्यत्वात् तथा च व्यातिप्रकारे यहासते त प्रतियोगित्वेन भा- समानपक्षसम्बधावा डिज्ञानजन्यत्वलाभाच ध्र तनुमित्यव्याप्तिर्न वा तत्र लक्षणव क्यानण- बोधानुपपनिरति चेत्र । एवमपि परधर्मपदस्य यथार्थपरताया भावाचस्त्वयिथ्य. जलवान् हुद इत्य परामर्शजयभ्रम दुमतेसग्रहऽपि वसन्यायधूमधान् हद इति श्रमाया- नुमितेर्दु संग्रहत्तत् । नत्र यातिप्रकारेण भसमानधूमे वास्तवपशधर्मनाविरहात् पधर्भप- रस्स पक्षधर्मन्वेन भासमानार्थक्ने पदसम्बयस्य प्रत्यर्थतनर-दक्तया नदुत्तरभावप्रत्य- येन बोधनासम्भवत् तेन पेय भममानवरूपप्रकृत्यर्थनवच्छेदकस्य भवत्ययेन विवक्षणे परामर्भस्य तदनणाडितया भरूमधसदिति । पुस्तके अधिक पढ ।

·अनुमानगादाधर्याम् ताशमामानाधिकरण्यापसिद्ध्या तज्ज्ञानस्यासम्भवात् असद- ख्यातिनिरासा वान्तरवाश्यार्थीयोग्यत्वनिर्णये महावाक्यार्थ- शानानुदयात् विपाणे शशसम्पन्धाभावनिश्चयदशायां शशवि- पाणजन्यमिदं कार्मुकमिति शाब्दबुब्रह्मणापि दुरुपपादत्वाद (पा० ) परामर्शरवस्य व्यातिशिष्टवादिसामानाधिकरण्यग्रहः स्चन्याप्यत्वे मागाभावादित्यर्थ । व्याप्तिविशिष्टधूम सयोगी यहिच्या. प्यधूमांश्च पक्ष इत्यादिपरामर्शस्य व्याप्तिसम्बन्धपक्षसम्यन्धप्रकार फतया तलम्बधायगाहिवामामाणिक्मेवेति नियमन इत्युक्त तथा च यत्र व्याप्तिपशिष्ट पक्षधर्मता च ससगतयैव भासते तजन्या नुमितार याप्तियथाश्रुतलक्षण इति भावः । ननु तादृशमानाद. नुमितिनं भवत्येव तारशसामानाधिकरण्यविषयकत्वेनेव परामर्श स्थानुमितिहेतुत्वान् तथा च काव्याप्तिरित्यत आह गौरवे ण चति । व्याप्तिविशिष्टहेतुविशिष्टपक्षशानत्येनैव लाघवेन हेतु स्यात् ग्यास्चिशिएयादिसामानाधिकरण्यविषयकत्येन हेतुत्ये सामानाधिकरण्यापयत्यस्याधिकस्य निवेशात् तथा च तदुभ- यसामानाधिकरण्यानयगाहिनीऽपि विशिष्टज्ञानानुमित्युत्पत्तिनि। प्रत्यूदेवेति भाव । ननु सम्बन्धसम्बन्धारगाहिज्ञानत्यमेव वि. शिक्षानत्व न तु सम्बन्धमानत्यमेव दण्डपुरुषसयोगा इत्यादिस मूदारभ्यनस्यापि तथात्यापातात् तथा चानुमितिजनकक्षाने विशे- वर्णाभूत याप्तिसाधनये मसगंससगीनयगााहरवे तद्विशिष्टज्ञानत्य- भरतस्य नोपपद्यत इति कथमनुमितिजनकत्यमित्यत माह सम्बन्ध- ति। अग्रहेपि अधिपयोपरणेऽपि। विशिष्टज्ञानत्यस्येति । अयमाशयः सम्बन्धसम्बन्धारगाहिशानायमपि न विशिष्टज्ञानत्य सम्बन्धसम्ब. ग्धमादायापि समूहालम्बनसम्भवात् अपि तु तत्प्रकारकधीत्यमेव सविशिष्यीत्व प्रकारत्व च विषयताविशेष न च प्रकारतात्व सामगिकविषयतानिरुपितविपयनार यदि तदा विशेष्यताया भपि तथात्यादतिग्रसद् अपि तु सम्बन्धविषयतानिरूपितम- नियोगिरियतानिरूपितविषयतात्यमेव विशेष्यविषयता च ताशानुनागित्यविषयतानिकपितय न तु ताशप्रतियोगित्याय- ·३७ अनुमितिप्रकरणम् । पयतानिमापिताविशेषणांश एव संसर्गप्रतियोगितामानादिति नाति- प्रसङ्गः एवं प्रतियोगित्वस्थाने ऽनुयोगित्वं निवेश्य विशेष्यतात्वं निर्वाच्यामिति संसर्गीयप्रतियोगित्वानुयोगित्वरूपसंसर्गान्तरमानं विशिष्टयुद्धायावश्यकमिति वाच्यं संसर्गतात्ववत्यकारतात्वविशेष्य- तात्वयोरपि स्वरूपसम्बन्धविशेषात्मकस्वादिति विशिष्टबुद्धः संस- र्गसंसर्गावगाहितानियमेऽपि भ्रमानुमितावघ्याप्तिनिष्प्रत्यूहवेत्याश• येनाह म्रमस्थले चेति।तझानासम्मवादिति व्याप्तिवैशिष्टयसमाना- धिकरणपक्षधर्मत्वज्ञानासम्भवादित्यर्थः। तथाच ताशविशिष्टज्ञान- जन्यत्वं लक्षणवाक्यार्थस्तस्य नमानुमितिसाधारण्यमशक्यमेव भ्रम- स्यव्याप्तिवैशिष्ट्यसमानाधिकरणपक्षधर्मत्यविषयत्यासम्भवेनलक्ष- पवाझ्यायांनन्तावादिति भावः । ननु भ्रमेऽसदेव वैशिष्ट्यं मास इति टीकाकागनुमतं तथा च बहिन्याप्यधूमयान् हद इत्यादिम्रम- स्य व्यातिविशिष्टधूमादिप्रतियोगिकइदानुयोगिफासद्वैशिष्ट्याविप- यकत्वमव्याहतमेवेति कयं तारानासम्भव उच्यते इत्यत आह असदिति। असत्तः सयातिनिरासात् ज्ञानविषयत्वनिरासात् शानवि- पयताव्यापकत्यस्य सत्ये व्यवस्थापनादिति यावत् । यदि चासतो शानविषयतासत्वेऽपि अमायाधिकरणताया अपसिद्धान्तत्यात् शा. नविषयत्वसमानाधिकरणामाशाप्रतियोगित्वरुपं तथ्यापकत्वं सत्त्वे. ऽक्षतमेवेति नार्थतो ऽसत्यातिनिराससम्भव इति मन्यते तदा सवृत्तित्वे ताशमानविषयतात्वव्यापकत्वमेय विवक्षणीयम- सत्स्यातिवादिनामसद्वशिष्टयमानविषयत्यस्य परमार्थत्वात् न च नमस्य सन्मात्रविषयकत्वे प्रमत्वव्याघात इत्यारावं तथात्ये ऽपि व्यधिकरणप्रकारकत्वेन ममत्वस्य निर्वाहात् इदं च पस्तुगतिमनुरुध्याभिहितं यस्तुतो ऽसद्वैशिष्ट्यमानेऽपि न प्रकृते निस्तार अलीकस्य संसर्गतयेय नानादिविषयताया याचस्पत्यानु- मतन्यात् तन्मतानुसरणेऽपि असत्या: च्याप्तिवैशिष्टयसमानाधि- फरणपक्षमतायास्तल्प्रत्ययान्तेन प्रतिपादनासम्मयात् अपा. रमाधिकधूमप्रतियोगिफहदानुयोगिकवैशिष्ट्यावगाहिनमात्मकपरा. मशंजन्यत्वस्य लक्षणयाक्यतोऽलामात् लक्षणस्यासद्घटितत्वेना- मान्तस्य तत इतरभेदानुमानासम्मवाश प्रान्तपुरधीयानुमानस्या. तिप्रसकादिनापि सम्भवात् । ननु व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मपोरभेदो ·३८ अनुमानगादाधर्याम् लक्षणवाक्यत प्रतीयता तथापि न तदशस्य लक्षणघटफरवमु. पगम्यते अतिव्याप्त्याद्यचारकरयात् अपश्यविवक्षणीयज्याप्तिरि शिष्टमतियोगिकत्यादिविषयतानिरूपितससगीयविषयतामामनियेश- नैय सामजस्यात् लक्षणवाम्यप्रतिपाद्यताया लक्षणघटकतानियतत्वे भानान्तकर्मधारयपक्षेऽपि अवश्यविवक्षणीयस्य शानविशेषणव्याप्ति प्रकारकत्वाशे पक्षधर्मताविषयकत्यावच्छिनत्वस्य निवेशेनय सा- मअस्थाल्लक्षणवाक्यम्यस्य ज्ञानाशे पक्षधर्मताविषयकस्यविशेष णस्य पैययन रक्षणदोपात् एव च भ्रमानुमितौ न लक्षणाव्या तिराहेत्याशयेनायोग्यताशानाविशेषदर्शिनां नोच्याश्याभ्रमानुमि तो लक्षणनह सम्भवतीति विशेषदर्शिन प्रति प्ररुतबाफ्यानर्ध- फ्यमिति दूपणान्तरमाह ययान्तरेति । पक्षधर्मायशे विशेषणस्य व्याप्तिवशिष्ट्यादेनं स्वातन्त्र्येण ज्ञानान्वयसम्भव भ्युत्पत्तिविरो- धात् अपि तु तद्विशेषणतापनस्पति तत्र तदमन्वयनिश्चया या न्तराफ्यायोग्यतानिश्चय तस्मिन् सति समुदायलशाक्य जन्यमहावाक्यार्थज्ञानासम्मवादित्यर्थ । महावाक्यार्ययोग्यता छानस्यायान्तरयास्यार्थविषयकन्यनयत्येनापान्तरवाक्यार्थधीविरो पिनोऽयोग्यताशानस्य महावाक्यायोग्यताशानविरोधित्वाविति माय । एतदेय स्यान्तेन ढपति विषाण इति । शशसम्बन्धाभा येति शस्य विषाणजन्यमिति पाक्यजन्यसम्बन्धप्रकारक्वाधा मिप्रायेणेद् शशविगणजन्यामिति पायजन्ययोधस्य विषाणाशे उमेदेन शरापदरपशशसम्बन्धिमकारकतया सम्पन्धिमेदनिश्चय स्थय तद्विरोधिरयात् समास यासयो समानप्रकारकानुमनजनक त्यानुरोधेन पठीतत्पुरुषस्थल सम्पन्ध एव रक्षणा समासे व्युत्प- सिंचियेण नामार्थयोरपि मेदान्वयबोधाभ्युपगमादित्याशयेनेद- मिति पधित् । शशसभ्यन्धविशिविषाणपरसर्वनामघटितवाक्यज न्ययोधपरलया ध्याश्यान पुनरसत् तथा सति विणणे शशसम्प- म्यस्य पदार्यतया यान्तरपाक्यार्थत्वापोगात् ।। भ्रमानुमितेरलप्यतया नाव्याप्तिप्रसनिरित्याशइते न चति । (दी०) न चार प्रमाणमस्तारात् ममत्र रक्ष्या । यदि च सद्विापरामर्शदपि भ्रान्तानुमिविस्तदा चरमजानपद ममापर- ·अनुमितिप्रकरणम् । ३ ९ मिति वाच्यम् ॥ (गा) प्रमाणप्रस्तावात् प्रमाणतत्वमत्र विविच्यत इन्युपक्रमेण प्रमाणस्य निरूपणीयत्वात् तनिरूपणोपयोगितया प्रमैवानुमितिल- क्षणीया। यद्यपि इदो पहिमानित्याद्यनुमितेरपि इदत्वाशे प्रमा. स्वमेघ विधेयांशे प्रमात्यधिवक्षणे लिङ्गोपधानमतेऽपि धूलीपटलादौ व्याप्यत्वावगाहिशानजन्यायां पर्वतादिपक्षकयथाद्यनुमितौ प्र- मात्वस्याक्षततया लिहोपहितेत्याद्यग्रिमग्रन्थानुत्थितेः यावद्भ्रम- भेदकूटविवक्षणे तु इदो वह्निमान् पर्वतश्च वह्निमानित्यादिसमूहा. लम्बनानुमिती अलक्ष्यतापातेनातिप्रसङ्गः तथापि भ्रमान्यवृत्ति- विपयितावत्वमेव प्रमात्वं विवक्षणीयम् । उक्तसमूहालम्बनशानी. यवहिमपर्वतादिविपयिता समूहालम्बनानात्मिकायां पर्वतो वह्नि- मानित्यनुमितावपि धर्तते ज्ञानव्यक्तिभेदेन विषयिताभेदानुपगमा- त् अतस्तस्यालक्ष्यतैव इदो पहिमानित्याद्यनुमितिनिष्ठाया इदा. दिविपायताया अपि भ्रमत्वघटकतया भ्रमत्वनैयत्यमेवातो न तस्या- लक्ष्यत्वं यद्यप्यत्रापि लिङ्गोपहितेत्याद्यनिमग्रन्थासङ्गतिरस्ति तथाहि लिङ्गोपधानमतेऽपि शुद्धपर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितवह्नया- दिप्रकारतायास्तादृशप्रकारताशालिसंशयनिवृत्त्यर्थ ताशसि- दिप्रतिबन्धकत्वार्थ च स्वीकरणीयत्वात् तादृश्याश्चोक्तरूपत्वात्ता. दृशानुमितेर्लक्ष्यत्वं दुष्परिहरमेघेति तथापि तादृशविषयितायां परामर्शजन्यतावच्छेदकत्वमपि विवक्षणीयम् अन्यथा हदत्वादिवि- पयितामादाय भ्रान्तानुमितेरपि लक्ष्यतापातात् तथा च ताह. श्याश्च पाधामावादेन्यतावच्छेदकत्वादिति ध्येयम् । ननु गन्धप्रा- गमावकालावच्छिन्नो घटो गन्धवान् पृथिवीत्वादित्याद्यसङ्कीर्ण- बाधस्थले या पक्षतावच्छेदकविशिष्टे साध्यवैशिष्टयावगाहिन्य- नुमितिस्तत्रैवातिव्याप्तिस्तारशानुमितेः साध्यस्य पक्षतावच्छेद- कावच्छिन्नत्वांशे भ्रमरूपतया लक्ष्यत्वात् विशिऐपि पक्षे गन्ध व्याप्यतया पृथिवीत्वादिरूपहेतुमत्त्वावगाहिनः परामर्शस्य प्रमा- स्वेन व्याप्तिविशिष्टप्रतियोगिफपक्षसम्यन्धावगाहित्वादुक्तलक्षण- स्याक्षतत्यादित्यत आह यदि चेति । सर्वानुमाने पक्षधर्मतायला- स्पक्षतावच्छेदकसाध्ययोः सामानाधिकरण्यमेव भासते न तु त. योरयच्छेद्यापच्छेदकभावोऽपि तेन विनापि हेतोातिपक्षधर्म- - ·अनुमानगादापर्याम् स्वोपपत्तेस्तद्भासकयलामायादित्यभिसन्धाय उत्तयाधासङ्करस्य तस्य यशपतिनापितत्वात् तन्मते च न सल्लिङ्गपरामाद्ममानुमि- तिरपि तु मिथादिमत एवेत्यतो यदि घेत्युक्तम् । न च बाधितय. हो लाघानसत्वे सलिङ्गपरामर्शादपि पाधितो चह्निः पक्षे मा. सत इति सर्वेषामेवानुमतं परं तु तारशानुभितापकतानवच्छे. दकविशेषधर्मप्रकारकावं प्राचीना न मन्यन्ते अत एव सामान्य धर्मापच्छिन्ननिर्पितव्याप्तिबलात्मवृत्तानुमाने विशेषवाधस्यादो- पत्य समानप्रकारकत्वेन विरोधित्वं व्यवस्थाप्य व्युत्पादितमुपा ध्याय-धनन्थे तायतापि च याधितविषयलाघवज्ञानजन्यानुभिः तेस्तदभाववति तत्प्रकारकत्वरूपममत्वावच्छिन्नभेदघटितप्रमारवं दुरपवादमेवेति यदि त्यसततमेवेति वाच्यं तदवच्छिन्नामा. घयनि तदवच्छिन्नप्रकारकत्यावच्छिन्नभेदघटितप्रमात्यस्य ल. स्यताप्रयोजकत्वोपगमेन पर्वतादी पहित्यादिना बाधितवहयादि- विषयकानुमितेलेल्यतासम्मवेन तत्सहतेः न चोक्कममात्वस्य ल. स्यतानियामकत्ये जलपर्वतो यहिमान् पर्वती जलघहिमानित्याध- नुमिती स्वरूपतो भासमानविप्रयांशे भ्रमरूपायां विशिष्टपक्षाघ- प्रसिधान्याप्तिर्दुरेष तत्रापि ताडशनमात्यसस्यादिति घा. प्यम् । तदभावयति स्वरूपतस्तत्मकारकम्रममेदमपि प्रमात्व पारीरे निवेश्य तद्वारणसम्भवात् । केचिन्तु यत्किञ्चिद्विधेयता- पच्छेदकायच्छिन्नयत्पशायगाहित्वलक्षणपारिभाषिकप्रमात्वेनैव ल. श्यताया विवक्षितत्यात सापयशानाधीनोक्तानुमिती महानसीय- चांदः प्रकारत्यवादिमतेऽपि यहित्वस्येय विधयतावच्छेदकतया पक्षस्य तदपछिन्नयस्यमेव तारशममात्यानपायात् । गन्धप्रोग- मायकालायच्छिन्नो घटा गन्धयानित्यादी मध्यनये ताशकालाय छिन्नसमयायस्य सम्यन्धत्याचन सम्बन्धन च पक्षे विधयाभायान लायता न चोसमात्यस्य लक्ष्यतानियामकत्ये लिलोपधानमः ऽप्यप्याप्यादिलिगकानुमितरलक्ष्यस्याप्रसक्त्या लिझोपहितेत्याग प्रिमप्रन्यो नायतरतीति पाच्यम् इदानी लाघवनजन्यानुमित रलयतायां सतिपिरहात् नमान्पत्तिविषयतावत्यमेव लायता निपामधतम्यामिरयाशयातयोक्सिन रिति वदन्ति । प्रमापरमिः । नि मचापि सातानियामकं या प्रमात्यं तदेय विपक्षणी !

·अनुमतिप्रकरणम् । यम् अतः किञ्चिदशे प्रमात्यमादाय नातिप्रससस्य दुर्वारता ॥ (दी०) अव्याप्यापक्षधर्मयोस्तच्चादिना परामर्शन जनि तायां वस्तुतः साध्यवत्यक्षावगाहितया प्रमायामव्याः लि- गोपहितलनिकभाननिरासेनांशिकभ्रमत्वस्याप्ययोगात् परमे- श्वरतादृशज्ञानजन्यत्वस्य चातिप्रसञ्जकत्वात् । अत एव व्या- तिविशिष्टे पक्षधर्मता तज्ज्ञानं वेत्यादिकमपास्तम् । (गा० ) अव्याप्यापक्षधर्मयोरिति । अध्याप्ये धूलीपटलादो व्या. प्यत्वावगाहिना अपक्षधर्म च महानसत्वादी पक्षधर्मत्यावगाहिना परामर्शन जनितायां घस्तुतो वहयादिमति पर्वतादो वह्निमत्त्वावगा- हिन्यां प्रमानुमितायव्यामेरित्यर्थः तजनकपरामर्शस्य व्यातिविशिष्ट- प्रतियोगिकपक्षानुयोगिकसम्बन्धानवगाहित्वात् धूलीपटलादिस. म्बन्धस्य व्याप्यामतियोगिकत्वात् महानसत्वादिसम्बन्धस्य पक्षा. ननुयोगिकत्वादिति भावः। नन्वनुमितौ पक्षांशे व्याप्यत्वेन लिङ्गभा. नोपगमादुक्तानुमितेर्यथायोग व्याप्तिपक्षधर्मताशे भ्रमरूपतया ऽल. क्ष्यतैवेति कथमध्याप्तिरत आह लिङ्गोपहितेति । लिङ्गविशिष्टपक्ष साध्यमानस्य माणेकृता निराकार्यत्येनोक्तानुमितेाप्त्यायंशे भ्रम त्वस्याप्ययोगादित्यर्थः । लिङ्कारहितलैगिकमाने परामर्शजन्यताव- च्छेदककोटावव्यवहितोत्तरत्वादि न निषेदयते लिङ्गविषयताया ज- न्यतावच्छेदकत्वोपगमेनैव व्यभिचारवारणसम्भवादितिरीत्या ला. घयसत्त्वेऽपि मणितां तत्रासम्मतेस्तदीयलक्षणं तन्मतमवलम्थ्य व्याख्यातुमुचितमिति भावः । ननुक्तानुमितिष्वपि घ्याप्तिवि. शिष्टप्रतियोगिकपक्षानुयोगिकसम्बन्धावगाहिमगवज्ञानजन्यत्वस- स्थानान्यातिरित्यत आह परमेश्वरेति । तादृशेति । व्याप्तिविशिष्ट- प्रतियोगिकपक्षसम्बन्धायगाहीत्यर्थः अतिप्रसजकत्वात् प्रत्यक्षा- दावातव्याप्तत्वात् तथा चातिप्रसङ्गवारणाय वाशसम्बन्धावगा- हिनिश्चयत्वावच्छिन्नकारणता जन्यतानच्छिन्नकार्यता या निवे- शनीया तथा चौकन्नमजन्यानुमितो भगवज्ञानस्य उपादानप्र- त्यक्षविधयैव कारणत्वं वस्याच जन्यत्वेनैव तजन्यतेति नाव्या- सिनिराखसम्भव इति भावः न च भगवानस्य परामर्शत्वेनापि ६ ·मसम्यग्यायपाहिज्ञानस्याथरिका प्रतिसनावापासणघट. तहास तथा च म्याग्निविशिएप्रतियोगिकन्यार्पविष्टाससम्बन्पा. पगादिशातहसियोपलक्षिनप्यामिपिशिष्टपनियोगिकधाष्टिनप. अनुमानगादाथर्याम् जनकता नित्यस्येत्यादिव्याप्त्यमभ्युपगमात् परामर्शहेतुतायो जन्यत्वस्याधिकस्यानिवेशादिति ताशजनकतानिरूपितजन्यतामा दायैप फूटलिककममानुमितावव्याप्तिवारणसम्भव इति वाच्यं तार- मानमित्यव्यवहितपूर्व तदधिकरणान्मनि व्याप्तिविशिएप्रतियोगिक पक्षानुयोगिकसम्यन्धावाहिनिधयासरवन व्यभिचारप्रसक्त्या ता. सानिश्चयत्यापच्छिलजन्यतावच्छेदकस्य ताशानुमितितो व्यावर्त- नीयतया तद्पावच्छिन्नजन्यतामादाय लक्षणसमन्वयासम्भवा- दिति भाषः । इदमायधेयम् यहिव्याप्यधूमयान पर्वत इति पराम- स्थापि न घ्याप्तिविशिष्टप्रतियोपिकपक्षसम्बन्धावगाहित्येन हे नुता धूमत्यादिना धूलीपटलाधवगाहितदाकारम्रमासंग्रहात् तथाच तपापछिकारणताघटितलक्षणस्य प्रत्यक्षविशेषातिदयामि. धारणायोपगमेसम्भव एव स्यात्कयमुक्ताव्याप्त्यभिधानं यदि विविलिसाभ्यकानुमितिः प्रमात्मकपरामर्शादेव तदा तत्रोक्त रूपेण हेतुनासम्भवानासम्भव इत्युच्यते तदा तादृशानुमितिज- नकपरामर्शकारणतारितमातिदितलक्षणोपगमेनोकान्यातेरपि ना. यकालः। पस्तुतस्तु विषयतायां विशिष्यान्वययलादुक्तवाश्यतो म्याफ्यपब्सिनहेतुनिष्ठायन्छेदकताकपक्षसम्बन्धविषयताकत्वेनापि परामर्शतामागदपस्यैव कारणताघच्छेदकत्वविवक्षया नासम्भव उक्तस्थलाम्याप्तिर्या तपस्य भ्रमसाधारणत्यात् पास्तवव्याप्ति: विशिधमनियोगिकपससम्बन्धस्य लक्षणयाक्यजन्ययाधे ऽवयं मानेन तविषयकपन परामशॉपस्थितायपि न तस्य कारणता. पच्छेदकत्यम् अपि तु कारणनासामानाधिकरण्यमेव फूटलिह- परामर्शमाधारणोतापायच्छिषकारणताया भगवयाने पास्त. पच्याप्पप्रतियोगितारासम्पन्चायगाहित्यसामानाधिकरण्यसत्त्वेन फूटलिसकसमानुमितिपरसमणयास्ये नायान्तरपाक्यापीयोग्यत्य- मपीति सक्षणयाक्यतो प्यातिविशिष्टपतियोगिफत्यायशिष्ट- पससम्यन्यायपाहिलावृतित्न कारणले भासमाने व्यानियिशि- प्रतियोगिकन्यायसिनपक्षमस्यधायगाविधानत्यायविनत्यनामि ·अनुमिनिप्रकरणम् । कत्वादीश्वरज्ञानवृत्तिजनकतायाश्च तारशत्वात् तादृशानुमितौल. क्षणसमन्ययः प्रत्यक्षादावतिव्याप्तिवारण सम्भवतीति ध्येयम् । अत एव भ्रजमन्यानुमितावव्यातरेव व्याप्तिविशिष्टे या पक्षधर्मता इति सप्तमीतत्पुरुषेण वास्तवव्यातिविशिष्टप्रतियोगिकपक्षसम्बन्धावगा- हित्वरूपकर्मधारयपक्षीयार्थ एव पर्यवसानात् व्याप्तिविशिष्टे यत्प- सधर्मताशानमिति ज्ञानान्तेन विषयत्वार्थकसप्तमीतत्पुरुषसमासेन वास्तवव्याप्तिविशिष्टविपयफपक्षसम्यन्धज्ञानस्य लाभात् पहिव्या. प्यधूलीपटलवान्पर्वत इत्यादिशानासंग्रहादिति भावः । आदिपदाद् व्याप्तिविशिष्टा व्याप्तिसमानाधिकरणा या पक्षधर्मता इत्यादिस- मासस्य परिग्रहः। यद्यपि वक्ष्यमाणशानान्तकर्मधारयपक्षे प्रका- रितारूपस्येव तत्प्रकारकक्षानाविपयत्वरूपस्य वैज्ञानिकस्य वैशि-- प्ट्यस्य विवक्षया ज्ञानान्तसप्तमीतत्पुरुषपक्षे ऽपि व्याप्तिविशेष्यता. पन्नहेतुविषयत्यावच्छेदेन पक्षधर्मताविषयकशानपर्यवसानादुका- व्यानिपरीहारः सम्भवति यत्र च्यातेर प्रसिद्धिस्तत्रापि व्याप्तिप- दस्य वस्यमाणकल्पे विलक्षणप्रकारितायामिव एतत्कल्पेऽपि वि- लक्षणप्रकारतानिरूपितविशेप्यतायां लक्षणामुपगम्याव्याप्तिपरी- हारसम्भवः पक्षधर्मत्वाप्रसिद्धिस्थलेऽपि यस्यमाणैव गतिः तथापि व्याप्तिपदलक्षणाया आवश्यकत्वे तत्पुरुषमुपेक्ष्य लाघवा- कर्मधारय पव आश्रयितुमुचित इत्याशयेन तत्पुरुष उपेक्षितः॥ मिश्रोक्तं छन्द्वपक्षं दूपयितुमुपन्यस्यति व्याप्तीति । (दी० ) व्याप्तिविशिष्टश्च पक्षधर्मश्चेति द्वन्दाश्रयणायाप्ति- विशिष्टत्वपक्षधर्मवाक्याहियनजन्यत्वं लभ्यते पदार्थयोरभे- देऽपि पदार्थतावच्छेदकभेदेनेव प्रमाणप्रमेयेत्यादिसूत्रेऽपत्र च. इन्दस्य दर्शनात् । पदार्थयाभेदवोधकाच फर्मधारयाद्भेदाभे- दोदासानपदार्थद्वयबोधजनकत्वेनैव इन्द्रस्य भेदात् । विशिष्ट- पदस्य धर्मपरतया वा व्याशिवैशिष्ट्यपक्षधर्मत्वयोर्लाभात् । न चैवमालोको वहिव्याप्यो धूमवान् पर्वत इति ज्ञानजन्येऽति- मसङ्गः एकत्र तदुभयावगाहित्वस्योक्तत्वादिति केचित् । (गा०)व्यातिविशिष्टत्वपक्षधर्मत्वावगाहीति व्याप्तिसम्यन्धपक्षसम्द- ·अनुमानगादाधम् अनकता नित्यस्येत्यादिव्याप्त्यमभ्युपगमात् पपमहेतुनाया जन्यत्यस्याधिकस्यानिवेशादिति वादशजनकतानिमपितजन्यतामा दाय फूटलिाकरमानुमितायप्पाप्तिधारणसम्मय इति याच्य तार पानुमित्यध्यवाहितप्यं वदाधिकरणात्मनि व्याप्तिपिशिष्टमतियोगिक पक्षानुयोगिकसम्यन्यायगाहिनियासत्येन ध्यभिचारमसक्त्या ता. निधयत्यापच्छिन्नजन्यतापच्छेदकस्य तादृशानुमितितो ब्यावर्त- नीयतया तपापटिनजन्यतामादाय लक्षणसमन्ययासम्मया- दिति माय दिमश्रावधेयम् पहिव्यायधूमपान पर्वत इति पराम संस्थापि न प्यासिविशिएप्रतियोगिकपक्षसम्बन्यायगाहित्येन है. तुता धूमत्यादिना धूलीपटलायधगादितदाकारम्रमासमहात् तथाथ तपावच्छिन्नारणतादितलक्षणस्य प्रत्यक्षविशेषायतिव्याप्ति. धारणायोपगमेसम्भव एव स्यात्कथमुत्ताव्याप्त्यभिधान यदि शिचिलिमसाध्यकानुमिति प्रमात्मकपरामर्शदेव तदा तोर- रूपेण हेतुतासम्भवानासम्मय इत्युच्यते तदा तादृशानुमितिजा नकपरामर्शकारणताघटितजातियतितलक्षणापगमेनोसाव्याप्तरपि ना. यशरा । पस्तुतस्तु विषयतार्या विशिष्टान्यययरादुच्याश्यतो म्यापयच्छिन्नहेतुनिष्ठावच्छेदकनाक्पक्षसम्बन्धविषयताकत्वेनापि परामर्शलाभातपस्यैव कारणतापच्छेदात्यविवक्षया नासम्भव उक्तस्थलाम्याप्तिर्वा तद्रूपस्य प्रभसाधारणत्यात धास्तवव्याति. विशिप्रतियोगिरपससम्बन्धस्य रक्षणघायजन्ययोधे ऽवश्य मानेन तद्विषपकत्येन परामर्शोपस्थितावपि न तस्य पारणता पच्छेदपत्यम् अपि तु कारणतासामानाधिकरण्यमेव कुटलिह- परामर्शसाधारणोरकरावच्छिमकारणताया भगवाक्षाने चास्त पठ्याप्यप्रतियोगिकतारशसम्बन्धावगाहित्यसामानाधिकरण्यसत्येन कुटलिप्रमानुमितिपरिक्षणवाश्ये नानान्तरयाक्यार्यायोग्यत्य मपीति लक्षणवाक्यतो व्याप्तिविशिष्टप्रतियोगिफत्वविशिष्ट- पक्षसम्पन्धावगाहिमानवृत्तित्वेन कारण भासमाने ब्यातिविशि एप्रतियोगिश्त्यायच्छिन्नपक्षसम्बन्धारगाहिज्ञानत्यायच्चिनवनापि सदासत तथा च व्याप्तियिशिरप्रतियोगिकन्यविशिष्टपनसम्बन्धा पगादिवानवृत्तियोपलक्षित यातिविशिष्टप्रतियोगिकत्यान्सिप- सम्यन्यायगाहिहानत्यायच्छिन्नत्यविरोपितजनाताया लक्षणघट ·अनुमितिप्रकरणम् । पदार्थयोरिति । पदार्थयोः पदजन्यप्रतीतिविशेष्यतयाऽभिप्रेतयोः । पदार्थनावच्छेदकभेदेनेति । तथा च पदजन्यप्रतीतिविषयतयाऽभि- अंतत्त्वरूपपदार्थतावच्छेदकादिसाधारणपदार्थत्वाश्रयस्य भेद एव छन्दनियामक इति भावः । एतेन नानाथेंतरसरूपैकशेपस्थलेऽपि विशेष्यघटादिव्यक्तिभेदेन द्वन्द्वप्रसत्या सरूपैकशेपस्य छन्द्वाप- बादकताप्रवादसङ्गतिः। घटत्वेनैकपटतात्पर्यकयटकलसपदयोः प्र. निपाद्यघटघटत्वयों देऽपि न इन्द्रः एकपदप्रतिपायेऽपरपदप्र. तिपाद्यत्यावच्छिन्नभेदस्यापेक्षितत्वात् । वस्तुतः पदार्थयोर्भेदः प. दार्थवैलक्षण्यं एकपदप्रतिपाद्यविशिष्टार्थस्यापरपदप्रतिपाद्यविशि- टार्थापयाप्तविपयताश्रयत्वं पर्यवसितं द्वन्द्वनियामकम् । एतेन मे- यवाच्ययारभेद इत्यादौ मेयपदप्रतिपाद्ये पाच्यादिपदप्रतिपा- चत्वावच्छिन्नभेदासत्त्वेऽपि न क्षतिः गगनाकाशयोरभेद इत्यादी च गगनादिपदं तद्वाध्यत्वावच्छिनपरमिति पदार्थतावच्छेदक- भेदेन बन्दः । अथ द्वन्द्वयाधार्थ सरूपैकशेपानुशासनमित्ययुक्तं समस्यमानपदानामानुपूर्वीभेदरूपवैरुप्यस्य बन्दनियामकसां स्वी- कृत्यैव सरूपाणां द्वन्द्ववारणसम्भवादिति चेभ न हि द्वन्द्वयाध एव सकपकशेषफलं किं तु तदननुशासने घटा इत्यादी यहु- त्यान्वयानुपपत्तिः सकृदुचरितः शब्दः सहदर्थ प्रत्याययतीति- व्युत्पचेरेकघटपदेन बहुघटवोधनासम्भवात् सरुदर्थ प्रत्याय- यतीत्यस्यानेकशक्तिविपयायोधकत्वार्थकत्वेऽपि इन्द्रोपेन्द्रचन्द्रपरे हरय इत्यादायगतिः एकशेषानुशासने तु तत्र यहुपदेभ्य एवं बहुना योधो याहुपदाश्रवणं च इतरेषां लोपात् एकशेपस्य इतर- लोपपर्ययसितत्वात् । अत्राहुः सरूपैकशेषः कृतद्वन्द्वानामेव न तु बन्दापवादकता तस्य तथा सति सविभक्तिकानामेव द्वन्द्वस- म्मवात् सविभक्तिकानामेव एकशेपस्य घाच्यतया शूयमाणपदो- तरं मुम्धिमतरवस्थानापत्तेः लुप्तपदानां श्यमाणयहुवचनाम- कृतितया तदर्यान्विनस्वार्थयत्ययोयकतायास्तत्रानुपपत्तेश समा- सोत्तरं यहुवचनोपगमे च समासान्तर्गतसफलपदानामेय स. मासात्तरविभक्तिप्रकृतितया सामअस्यात्(१) घस्तुतस्तु नेप्यत (1) पनामनामेोषेपगमे पदा मसा इत्यादौ सय प्रापितूर्यसेनाद्वानां सादर न्यादिपरासकल्या बहुवचनानुरनिति अध्यम् । नत्र पदस्य एक- ·अनुमानगादापयाम् ग्यविषयके यर्थ इन्द्रसर इत्यादिन्यायन मावप्रत्ययान व्याप्ति रिशिष्टम्याप्यन्ययादिति माया । एच च सम्यन्धविधया व्याप्ति धैशिष्ट्यावरगाहिशानस्य तत्सामानाधिकरण्यानपगाहित्येपित दयगाहित्यस्याक्षतत्वानासनद । यद्यपि घ्याप्तिवैशिष्ट्यादेशानयि पयत्यान्वये व्याप्त्यादेपलक्षणत्येऽतिप्रसवात् विशेषणतेयोप गन्तव्या तथा च तद्विशिष्टस्य चैशिष्ट्यादेानविषयनान्यये घे शिष्टयानुयोगिक विशेषणपशिष्ट्यस्यापि तदन्वय यावश्यक इति ससर्गतया व्याप्त्यादशिष्ट्यावगाहिशान दु सग्रहमच विशे पणससर्गस्य तदन्योपगमे च उपाध्यायमतेऽपि नोचपरामशासम्म ह उक्त युत्या रक्षणाक्यजन्योधे व्याप्तिवैशिष्ट्यादिसामाना धिकरण्यस्य तन्ससर्गतयध भानात् तथापि ससर्गभानोपग में पतन्मते सकलपरामर्शसग्रह उपाध्यायमते च व्यायादियै शिएच यत्र समर्गतया भासत तस्य तावता संग्रहापि भ्रमस्थले उभयसामानाधिकरण्याप्रसिद्धयाऽन्यासिवरितति विशेष । अ थाभ्युपगम्यता ससर्ग विशपणप्रतियोगित्वस्य ससर्गतया भान नथापि तद्विपयताया अनुमितिकारणतापच्छेदककोटिनिवेशो मा- नामार इति यक्ष्यमाणतिप्रसङ्गस्य धारणाय येन रूपेण परा मर्शस्य रक्षणमाश्याहामस्तस्य जनकतावच्छेदकता या विपक्षणीयतया ससर्गानुयागिकसम्बन्धविषयत्वघटिनल क्षणवाक्यप्रतिपाद्यतावच्छेदकरूपस्य चानुमितिजनकतानव च्छेदातयाऽमम्मय इनि प्रकारतात्वस्य मर्गप्रतियागित्वविषयतानिमापेतावग्यतात्यरूपतया प्रकारता येन च्यातिप्रकारतानिवेशने ससर्गप्रतियोगित्यविषयताया अपि कारगनार छदागर्भ निशात् वैशिण्यानुयोगिक्ससर्ग विशेषारच्छिन रेनोपस्थितव्यातिविषयताघटितसमुदाय तारा सम्बन्धानपसिनत्यस्योपलक्षणत्योपगमन तदश परित्यज्य इत गदा कारणनापादयत्वपियनणसम्भवाय ननु पदार्थयोरभेदे न बदस्य माधुता एघटादिपायकाशादिपद तदर्शनात् तथा घ मरते व्यामिविशिष्ट पदमक्षयमपदयात उसाधुचानुरोधेन चि भिनर्मिपरत्यापपदय एग्धमिनिष्टव्याप्तिपशिष्यपरधर्मत्वावगा दिपरामर्शामप्र इयाराध पर्धामपरररेऽपि द्वमुपपादयति चेन्न स ·अनुमितिमकरणम् । च व्याप्तिवैशिष्टपावगाहितावच्छेदकवियितानिरूपकर्मिविष- यिताकत्वावच्छेदेन पक्षधर्मत्वावगाहित्वं पर्यवसितम् । एतार- शार्थस्य लक्षणयाक्ये एकति पदपूरणादिना लामो घोभ्यः। (दी०) तदप्यसत् । एवमपि धूमो वहिव्याप्यो द्रव्यं पर्वतवृत्तीतिज्ञानजन्येऽतिमसङ्गात् । एकरूपेण तदुभयावगा, दित्वस्योक्तौ च मीमांसकमतानुमवेशात् । मिथस्तदुभयोप- इलेपावगाहित्वस्य च परामकाव्यापकत्वात् । न च तदु- भयविषयत्वनियतधर्मावच्छिन्नकारणतामतियोगिककार्यताशा- लित्वमर्थः पक्षधर्मतापदोपादानयात् । (गा० ) पयमपि एकत्रोमयावगाहिताविवक्षणेऽपि ननु एक- धर्मावच्छिनधर्मिण्युभयाधगाहित्वविवक्षणान्न घूमो पहिव्या- प्यो द्रव्यं पर्वतवृत्तीति शानजन्ये ऽतिप्रसङ्ग इत्यत आह एकरूपेणेति । मीमांसकमतानुप्रवेशादिति मीमांसकैर्यथा पहिल्या प्यवानयमित्यादिव्याप्यतावच्छेदकरूपानगाहपरामर्शदनुमितिरप- लप्यते धूमो पहिव्याप्यो धूमयान् पर्वत इत्यादिसमूहा- लम्यनाथानुमितिरभ्युपेयते तेषामेकरूपेण ध्यातिपक्षधर्मता- मानस्यानुमितिहेतुत्यात् तथोकरीत्या लक्षणं व्याचक्षाणेनापि सत्र तत्रानुमितिरपलपनीया स्वीकार्या च अन्यथाऽच्याप्स्य. तिव्याप्स्योः प्रसङ्गादित्यर्थः तथा च विशिएपरामर्शत्येनानु. मितिहेतुतायादिनां नैयायिकानां नोक्तरूपावच्छिन्नकारणताया लक्षणे प्रवेशसम्मय इति न्यायमते ऽन्याप्त्यादिदोष आवश्यक पये- ति मायः । यद्यपि धर्मिनिरूपितकविषयितायाउन्नतदुमयवि. पपिताविवक्षणे न समूहालम्यनजन्ये ऽतिमसः नया व्याप्यता. पच्छेएकानपगाहिपरामर्शजन्यानुमित्यसंग्रहः तथापि प्यातिपक्ष पर्मवाप्रसिरिस्पले ऽव्याप्तिरपैतत्कल्पोपेक्षापीजमित्यवधेयम् । ननु परस्परोपलेपेणोभयायगाहित्यविक्षणाम समूहालम्पनज. म्प इतिप्रसङ्गः तथैकतरसम्यन्धविषयकरयायच्छेदेनापरायगादि- वं सम्बन्ध: सामानाधिकरप्पमित्यत आह मिथ रति । ए. पमन्यापरयादिति । सम्पत्यायगादिताया पिशिएयुवाय.

·अनुमानगादापर्याम् पवैकशेपः उक्तव्युत्पत्तेप्रामाणिकत्यात् सति तात्पर्य युग पदनेकार्थयोधस्येप्टत्वादिति । अन्यत्र नीलघटयोरभेव इत्यादी अत्र पदार्थतावच्छेदकगतमेव द्वित्यादि द्विवचनादिना प्र. स्थाय्यते साधुत्वार्थकमेष वा द्विवचनादिक उर्वश्यप्सरस इत्यादी बहुवचनवत् तत्रापि प्रत्यर्थगतगुणादिकमादाय बहुत्ववोधकत्यामेति तु न युक्तं गुणादेप्रकृत्यर्थत्यात् 'त- साधारणयहुत्ववोधोपगमे प्रतिप्रसङ्गात् अजहत्स्यार्थलक्षणया गु. णादीनामपि प्रकृत्यर्थत्वोपगमे मुख्यार्थपरपदोत्तरबहुवचनस्य पदसाधुत्वमाप्रार्थतायामयियादादित्यलमप्रस्तुतानपजल्पनेन । न म्वेकर्मियोधकपदयोरपि बन्योपगमे बन्दस्य कर्मधारयमे पानुपपत्तिः ताशपदश्यसमासस्यैव फर्मधारयत्वात् इत्यत आह पदार्थेति । तथा च घस्तुनोऽभिन्नधर्मियोधकपदइयफसमा सस्वं न कर्मधारयलक्षणमपि तु एकपदार्थे ऽपरपदार्थामे. दषोधकसमासत्यमेवेति भावः। भेदाभेदोदासीनत्वं भेदाभेदशा नायिपया भिन्नतया ऽभिन्नतया चा भासमानत्यमेवेतिभाषः। भेदोपादानं हान्तविधया अभेदभानव्यवच्छेदेनैव कर्मधार यविशेषोपपत्तेः कर्मधारयस्थलेऽभेद व इतरेतरखवस्थलेऽपि प. वार्थस्य सस्थापच्छेदकस्य पा भेवो यथायोग भासत इति भ्रमनिराकरणाय था तदुपादानं आस्तां पा पदार्थभेदेनैव मन्या तयापि तल्माययान्तेन विशिष्टान्तस्य बन्योपगमादुर कार्यतासम्मय इत्याशपेनाह विशिष्टपदस्येति । भायतान्ततोप- गमेनेविशेषः । केचित्तु व्याप्तिपशिष्टपदपक्षधर्मपदयोन्वे पक्ष धर्मपदस्याल्यात्येन पूर्वनिपातापत्तिरता पक्षधर्मतापदेन र खमाहेरययतारयन्ति । धर्मपरतया धेशिएपपरतया शानजन्ये मनुव्यपसापावी अतिप्रसङ्ग रति ताररासमूहालम्यनस्यापि व्याशिवशिएपपक्षधर्मरयोमयागादिताया अक्षतत्यादिति भाषः। वर्ष च यथाभुताभिप्रायेण तस्येन जनकताविपक्षणे . सम्भयो पोयः । अनुमित्यजनकोपदर्शितसम्हालम्यनसार धारणस्य तमयायगादिहानत्पस्य तमनकतानपच्छेदकरवा' एकर्मिविषयकरवायच्छेदेनेत्यर्थः पानपरदे पगरवानिलके भाषका पाद ·अनुमितिमकरणम् । रेव तद्वयक्तित्वेनैव हेतुत्वात् । न च योगिनां तद्विषयकशानस्या- वश्यं सत्वात् तत्साधारणतद्विषयकत्वन हेतुत्वं कल्पनीयं तच्चो. भयहत्यपोति वाच्यम् । यत्र भ्रमरूप एव नाशपरामर्श- स्तत्र तद्वंयक्तित्वनैव हेतुत्वादव्याप्तेर्दुरित्वादिति तत्र तिघाटेतलक्षणमेव शरणीयम् पक्षधर्मताविपयकत्वमा- प्रनियतधर्मायच्छिन्नकारणताप्रवेशे साधारणधर्मवत्ताज्ञानजन्य- तामादाय संशये प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टप्रतियोगिशान- जन्यतामादाय च धूमवत्पर्वतो नास्तोत्यभावप्रत्यक्ष घटवानित्या- दिविशिष्टवंशिष्ट्यवोधे चातिव्याप्ताप्तिवैशिष्ट्यविषयकत्योपा. दानमावश्यकमित्याशयेन पक्षधर्मतांशवैयर्थ्यमाह पक्षति । न ध्याप्तिवैशिष्ट्यविषयकत्वानियतधर्मावच्छिन्नकारणताप्रवेशे यहिन्याप्यो धूमो द्रव्यं न चैत्याकारकसंशय व्याप्तिविषयकर्मि शानजन्यतामादायातिप्रसङ्गः इति वाच्यं पक्षधमंतापदोपादानेऽपि तद्दोपतादवस्थ्यात् ताशधर्मिशानादेरापि धर्मित्तित्वावगाह- त्यात् न च स्वधर्मितावच्छेदकतापर्याप्यधिकरणधर्मावच्छिन्न- पृत्तित्वावगाहित्वनिवेशान 'दोष इति घाच्यं तारामंशय. धर्मितावच्छेदकावच्छिन्ने कोटिद्वयसहचरितधर्मवत्ताशानस्य तथा- त्वाध्याप्तिपिपयकत्याच तजन्यतामादायातिप्रसङ्गस्य दुवार- स्यात् न च तादादोपवारणाय विशेपणान्तरप्रक्षेप आय- श्यक: तथा च व्यातिवैशिष्ट्यविषयकवघटितलक्षणे व्याप्त्य- विषयकत्वस्य चरमशाने व्याप्यविषयकत्तित्यस्य जन्यतायां या नियशेनेव पक्षधर्मताघटितलक्षणेऽपि यदंशे पक्षधर्मतायगा- हिमानं जनकं तदंशे पक्षधर्मतानवगादित्यस्य चरमसाने तदनवगाहिवृत्तित्वस्य सन्यतायां वा निशनेन प्रतीकारः सम्मपति धूमवत्पर्यतो नारतीत्यायभावप्रत्यक्षादी धूमायशे पक्षधर्मतासानत्यन जनकत्वेऽपि ताशप्रत्यक्षादरपि तरंशे क्षयमंत्यायाहित्यात् साधारणधर्माचशे पक्षधर्मतrani मानजन्ये संशयेऽपि सामग्रीयशेन साधारणादिधमाशे पक्षधर्मता मानात्प्रत्यक्षे उपस्थितयन्तुमानसामान्या नियनत्वाम् चरमसानए- दम्प निचयपरत्वात् संशयत्वस्यायंसमाजप्रस्ततया कार्यतान- संदकरयमते च न संशयातिध्यातिप्रति पकनरोपादानयनादिया ·कृतत्वात् सम्ब जनक अनुमानगादापर्याम् प्रामाणिकतया च्यातिपैशिष्ट्यायप्रकारकपरामर्शस्य तत्मामा नाधिकरण्यानवगाहित्यादिति भावः । यद्यन्युमयमामानाधिक रपयापगाहितायाः परामर्शीध्यापकत्वस्य प्रागेवाभिहितत्या दिदानीम् उकशङ्का नारतरितुमर्हति तथापि पूर्वमुपाया- यमते मान्तानुमित्यव्याप्तेरेव निर्मरस्य न्धसम्बाधावगाहित्वाभ्युपगमेन सदासम्भयो योध्या परा- मांत्र्यापयादित्युपलक्षणम् । उक्तार्थस्य लक्षणवाक्यादलाभो- ऽपि दोषो योग्य उभयविषयकरयविशिष्टस्य निरूपितत्वेन जन्यतापामन्यो विवक्षित इत्युभयविषयकस्वस्य तावच्छेदकोटिप्रविष्टत्वस्य लामानानुव्यवसायादायतिव्याप्तिरिति शाहते न चेति । तदुभयविषयकत्वे तद्विशिष्टज्ञानत्वे चाऽवच्छे दकत्यपयाप्तिनिवेश ऽसम्भव' सशयान्यत्वादेरधिकस्यानुमिति जनकनारच्छेदपक्षिनियंशादतस्तत्पर्याप्स्यनियेशसूचनाय पटि- तार्य नियतपदम् एतेनोमयविषयकत्यानियतत्य यदि तबचाप्यत्व तदा व्यामिशिएयविषयकत्यपक्षधमत्यविषयफत्वोमयामावर वृत्ति यरूपायां उभयावपयकत्वन्यासी चलव्याप्तिवैशिष्ट्य विषयकत्यामारपदवृत्तियाघटितस्पोमयत्वापच्छिन्नामावस्य निरे शादमिमपक्षयर्मत्यांसवैयपंप्रदर्शनासङ्गतिः यदि त्यस्य तदुमयामारयतितया विशेषणान्तरविशिष्टशानन्या- पपरामर्शत्वं तदमागे दुर्घट इति स्वन्यापकतत्यत्यरूप-या- तिरेय निशनीयेत्युच्यते तदाप्युमयागारच्छिन्नविशेषणतया प्या- परतायाः प्रो व्याप्तिशिष्ट्यविषयकत्यत्वावच्छिन्नविशेष णतया तदप्रयंशायिय दुरिमेय । परमुमयविषयकत्य नियतकारणतानिपेशेनापि उपपत्तस्तनियतधर्मावच्छिन्नत्यनिवे. पानमप्याल नियत्तस्यांशस्य लक्षवाक्यादनुपस्थित्या त पुटिनलमणालामधति दूषणमन्यपास्तम् एव कयाश्चिदुमयविश्य कत्वम्याप्यनयक्तित्यायच्छिन्नविषयादिकारणतामादाय परामर्श नुष्ययसापादायनिग्यातिधारणायानेतिर विषयिताघटितय मापन्टिनार पा कारणतापामपिक नियमित्यप्यनुपादेय. मेय पत्राररिसायकम्पले एक एध परामस्तवानवृतित्व म्य उमययिरपक्यायच्छिम वरय च कारण नाविशेषणत्येभ्याप्ति ज्ञान- ·२ प्रकारता व्या. अनुमितिप्रकरणम् । दोषः 'विशृङ्खलरीत्या भासमानपदार्थविपयतयोरवच्छेद्याव च्छेदकभावविरहात् पक्षधर्मताविषयताकत्वावच्छिन्ने ज्ञानरूपोद्देश्ये च्याप्तिप्रकारकत्वस्य विधेयतया तयोरवच्छेद्यावच्छेदकमाव- लामोऽपि व्युत्पत्तिसिद्ध एयोत चेत् । एवमपि वहिव्याप्यका. लीनधर्मयानित्यादिज्ञानव्यावर्तनमशफ्यं येन सम्बन्धन यस्य तत्सम्बन्धविपयकत्वेनैव तत्प्रकारकत्वस्यावच्छेद्या. घच्छदकभावोपगमे पक्षानुयोगिकसम्बन्धस्यानुमितिजनकशाने व्य प्यस्यैव सम्यन्धतया भानात् तद्विपयकत्येन व्याप्यप्रकारकत्वस्यै- पावच्छेद्यावच्छेदकभावः स्यान्न तु व्याप्तिप्रकारकत्वस्येत्या सम्भय एव । एवं यत्र अन्यानुयोगिक एवं सम्बन्धो व्या. प्यस्य पक्षांशे भातस्तादृशम्रमजन्यानुमितावव्याप्तिरपि दुर्वारा ता- एशन पास्तवपक्षानुयोगिकसम्बन्धस्य पक्षधमतापदार्थस्या- भानात् पक्षाशे हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन हेतुप्रकारकक्षानप- र्यन्तं च पक्षधर्मताया ज्ञानामति समासेनाशक्यप्रतिपादन- तस्य पक्षधर्मताशानशब्दार्थता शब्दव्युत्पत्त्यनादरे घालं समासविशेषमात्य व्यारययेति । अत्राहुः पक्षे धर्मत- या हेतुनावच्छेदकसम्बन्धेन ज्ञानमिति तृतीयासमासगर्मसप्तमी- समासादरात् पक्षविशेप्यफत्वावच्छिन्नहेतुतावच्छेदकसम्यन्धा- धच्छिन्नमकारताकत्वविशिष्टज्ञानं पक्षधर्मताज्ञानपदार्थः पक्षध- मंतयेत्यत्र तृतीयाया एवायच्छिन्नप्रकारताफरवार्थकत्वात् तत्र ध्याप्तिप्रकारताकत्यान्वये च हेतुनिष्टनिरुतप्रकारफत्वायच्छि. प्रव्याप्तिप्रकारकत्ययग्ज्ञानलाम: व्याप्तिहेत्योः साक्षाद्विशेष्य- विशेपणभावेन तद्विषयकत्ययोरनुमितिजनकपरामर्शे ऽयच्छे- पायच्छेदकमावो ऽक्षत पवेति सर्वत्रानुमिती लक्षणसम. न्ययः। एवमपि व्याक्षिपदप्रतिपाद्यपिशिधाप्रसिदिस्थले च्या- सिरित्याशते यद्यपीति । यद्विव्याप्येन्धनपानियारकमानविष- यसाध्यामाययत्तित्यामायरूपव्याप्सिरपि हेत्वन्तरे प्रसिद्ध- चातो हेतुसमानाधिकरणेत्यादिव्याप्तर्षिशपाप्देनोलेपः असा देत्यनेन भ्याप्तिघटकहत्यादिपदार्थानां पण्डशः प्रसिदि- मात्रमिति सूचितं तायतैप समाधानमप्युपपत्स्यत इत्यपि । मत्र प्यायप्रसिद्धिः साम्यतापच्छेदके स्वपिशेपमहेतुसमाना- मिति न ·अनुमानगादाधर्याम् भिधानमयोचितमिति धान्यम् । पचपि सादृश्याशे स्थविषयमि प्रचिताशानजन्याया तत्र तदनवगाहिन्यामुपमितावतिव्याप्ते । ननु प्यातिवैशिष्ट्यपरितलक्षणेऽपि बहिव्याप्यधूमवत्पर्वतसदृश म हानसमित्यतिदेशपाफ्यार्थशानजन्यायामुपमितायतिव्याप्तिारैवे ति चेन । एतादृशातिच्याप्रुभयपददानेऽपि सत्वात्केवलपक्ष धर्मताधारीतलक्षणे धूमवापर्वतसदृश महानसमितिज्ञान अन्योपमितापतिथ्याशेर्दुरित्वात्तदुपक्षितम् । केचितु साधारण शानजन्यतामादाय सशयातिव्याप्तियारणमेव पक्षधर्मताघटि सलक्षणोपेशावीजमित्याहु । एतन्मते व्याप्तिवैशिष्टयघटितपक्ष शेऽपि पद्वितदभावोभयसहचरितधर्मव्याप्यधूमयान् पर्वत इति भानजन्यसशये ऽतिव्याप्ति१रियेति योध्यम् । मिभापुक्क मानान्तर्मधारयपक्षमयलम्ब्य समाधातुमुपफम से ध्याप्तिविशियमिति । (दी०) व्यातिविशिष्ट व्याप्तिमकारक यत्पक्षधर्मता- शानं तज्जन्यमिति तु स्पात् । यद्यप्पनापीन्धनसमा नाधिकरणात्पन्नाभावपतियोगितानवच्छेदकवादित्वावच्छिन्नस मानाधिकरणन्धनवानित्यादिपरामर्शजन्येऽव्याप्तिरखण्डव्याप्तर- मसिदः भ्रमातुमितेर्रक्ष्यत्वे चानाकाशमात्मन इत्यादी सुतरां तपा तथापि तावत्पदार्थानां तथाविधपरस्परोपइलेपावगाहित्वं विवक्षितम् । न च व्यतिरेकिण्यव्यामिः व्यभिचारीविरोधि- पीविषयत्वेनान्वपन्यतिरेक्याश्योरनुगमाद ॥ (m) ध्यानिविशिष्टय यदि व्याप्याथयत्य तदाऽनुमिति जनाहानमात्रस्प म तथा यमपि तु लिङ्गस्यत्यसातिरत सापाचर प्यातिप्रारमिति । व्यामिपिशिएपदेन प्रमारि तापवैशिष्टयस्य ग्यामिपदन पा रक्षणया म्याप्तिप्रचारिता पा पिपक्षिनापादिति माप । मन्यव प्या पक्षधमंतापा या प्रमायानुमितापम्याप्तिपरीहारेऽपि धूमो पहिच्याप्यो । पान् पर्यंत एपादिगनापतिप्पातिदुपारप अप च्याति महासापाशर्मनाविषयमपरिपचापसभापपिपक्षणाला ·अनुमितिमकरणम् । ऽनिदेश्य विशिष्ट-याप्न्यादरेव विपयितया ऽनुमितिजनकतावच्छे- दकन्वोपगमात् तादृशजनकतापटिनलक्षणम्य व्यातिपदार्थघटितस्य निष्प्रत्यूहत्वात् न च प्रमेयत्वकेवलसामानाधिकरण्यत्वादिना व्या- प्याद्यनगाहेशानवारणाय तादृशानुमितिजनकतायामपि हे. स्वादिपदार्थानां परस्परोपरलेगावगाहत्यमेयावच्छेदकमुपगन्तव्य- मिति वाच्यं प्रमेयत्वाद्यवच्छिन्ननिरूपितविपयिताया अनुमि- तिजनकतावच्छेदकतापर्याप्न्यधिकरणहेत्वादिसाव्यसामानाधिकर- ण्यान्तपदार्थस्तोमघटितविशिष्टपदार्थप्रतिरोगिकसम्बन्धत्वविरहे- ण विपयितासम्बन्धन तादृशविशिष्टविषयस्य प्रमेयत्वादिना व्याप्त्याद्यवगाहिशानन्यावर्तकतया ततोऽनुमित्यप्रसन्नात् स्वरू- पतो येषां व्यानियटकता रूपान्तरेण तवगाहितावत्पदार्थस्तो- मात्मकन्यातिज्ञानवारणाय स्वरूपतस्तत्प्रकारकत्वनिवेशनस्याव. श्यकत्यान्न विशिष्टताप्तिनिवेशसम्भव इत्यपि न वाच्यं विशेषणा- नच्छिन्नतत्तत्वदायटिनविशिष्टनिरूपितावलक्षणविपयिताया एवं विपयित्तात्वेन जनकतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणतादृशविशि- प्रविषयसम्बन्यतया तादृशविषयेणोक्तवानव्यावृत्तेः अत दीधितिकारोऽपि परामर्शग्रन्थे अन्यथाख्यात्यनभ्युपगन्तृमते व्याप- फताघटकपदार्थानां खण्डशः परस्परोपलपावगाहित्यमनिये- स्यापि विशिष्यविषयपुरस्कारेण व्यापकताज्ञानहेतुता सम्भवती- ति यवृत्तिहेत्वनुरोधेन व्यापकत्यस्यापि खण्डशो निरुक्तिस्तेषां परमतिरिच्यत इत्यनेन दयिष्यति । विशिष्टविषयस्य प्रमानिष्ठ- उनकतावच्छेदकत्वाभिप्रायेणैव च व्याप्त्यादिप्रकारकत्वमनमि- दयानो बहिन्याप्यधूमवत्पर्यतनिश्चयत्यावच्छिन्नकारणतेत्यादिना जातिघटितलक्षणमभिधास्यते तत्र च वहगदिपदं दर्शितसाध्य- विशेषपरमित्यले पल्लवितेन । तावत्पदार्थानां तथाविधपर- परोपलंपायगाहित्वमिति । साधनाधिकरणादिपदायांनाम् अधि. करणाधेयत्यादिपदार्थाशे तत्तत्सम्बन्धावगाहित्यमित्यर्थः । त. चदंश तेन सम्बन्धेन तत्तत्यकारकत्वमितियावत् तेनात्मा. दीनां समवायसम्यन्धाप्रसिद्धावपि नोक्तम्रमानुमित्यसंग्रहः देवादिप्रकारतापि हेतुतावच्छेटकावच्छिन्नत्वनैव निवेश्या यतो घूमत्वादिना धूलीपटलादिम्रमसंप्रहः । यद्यप्येवम- पव ·५२ अनुमानगादाधर्याम् धिकरणाभाषप्रतियागितानवच्छेदक चासत्वेन । अन हेतु या परतायच्छदप रस्येन्धनलादा वह्नित्यावच्छिनसामानाधिक रण्यस्य प्रस्तहेनापि प्रसिद्ध्या व्याप्तिरिशिष्टत्यनेन साध्यतावच्छ दक प्ररनहतु यापरतावच्छदसत्वावगाहित्ये सति प्रस्तता साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसामाधिकरण्यावाहित्यविवक्षया न दोष इत्यता व्यापक यादिघटकपदार्थानामपि खण्डशो निवेशाय भत्तिसाध्यहतुकस्थले ऽध्याप्ति शकते प्रमानुमितेरिति । भ्रमस्य पूर्ववदलयत्वसम्भवादा रक्ष्यते चति । भावसाध्यरानुमितो साध्यस्य नियमतो विशेषणतया उदमाकाशवदित्याकारिकवानु मितिमाच्या प्रतिशाजन्यवोधस्यानुमितिसमानप्रकारकत्वाद्यनि यमेन शम्दराघपायात्रामारामारमन इत्युन सुनरा हेतुव्यापार साध्यलामानाधिकरण्ययो खण्डश उपाहानेऽपि तथा अव्याप्ति त्यधिकरणसाध्याधिारणयारप्रसिद्ध्या हेतुव्यापकत्वसाध्यसामाना धिरण्ययोरप्रसिद्धरिति भाव । अत्र समानामतेररक्ष्यत्वेऽपि वा स्तयन्यापकन्यायगाहित्यनियेशे धूमपचादिना पदार्थान्तरावगा द्विधूम यापश्यहिममानाधिकरणधूमगानयमित्यादिनानजन्याया प्र मानुमितायथ्याप्ति धूमाधिकरणाधनवगाहनेन तादृशज्ञानस्य वा स्तवधूमाधिररणादिरितव्यापवश्वाद्यनवगाहित्यादिति तु न शक्ष्य सथा सनि ताशनमजन्यानुभितारपि प्रमात्मकस्य घहिन्याप्य इयागार वास्तव्यापमवाद्यवगाहपरामर्शस्य म्यरूपयोग्यतया रक्षणगमनसम्भात् इद च जात्यरितयथाश्रुत- रक्षणाभिप्रायेण जातिघटितनिष्टलक्षणस्य प्रमारूपपरामर्शजन्या मितिवृत्तिजातिमादाय सर्वत्र रक्षणसमन्वयात् न च परामर्शानु न्यवम यादापनिय्यामिवारणाय व्यामिप्रकारकपक्षधर्मतानिश्चयत्या. पच्छिणनिरूपितजन्यताया विपक्षणीयतया धूमादिलिङ्गफपरामर्श स्थापि उनम्रमसाधारण्याय प्याप्स्यादिघटनायत्पदार्थाना परस्प रोपदपारगादिनिश्चयवनय जनप वस्योपगन्तव्यत्यास् न पारत घध्याश्याचगाहिनाधरितलक्षणसमय कपीति पाच्य सर्वत्र शिग्य म्रपस्य नमनन्यानुमिनेयात्रामाणिक्तया यत्साम्यरिपक्ष पपगमा अनुमिनिानापरामतों या प्रमारूप पय तत्साध्य पानिमानुमिनी रायरन च्याप्तिपटातचपदार्थान् घणमा धूमयान् पयत ·अनुमितिप्रकरणम् । ऽनिवेश्य विशिष्टव्याप्त्यादेरेव विषयितया ऽनुमितिजनकतायच्छे. दफन्वोपगमात् तादृशजनकनाघाटेतलक्षणस्य व्याक्षिपदार्थघटितस्य निष्प्रत्यूहत्वात् न च प्रमेयत्वकेवलसामानाधिकरण्यत्यादिना व्या- त्याधवगाहिशानवारणाय तादृशानुमितिजनकतायामपि हे- स्वादिपदार्थानां परस्परोपश्लेगवगाहत्वमेयाचच्छेदकमुपगन्तव्य- मिति वाच्यं प्रमेयत्वाद्ययच्छिन्ननिरूपितविपयिताया अनुमि- तिजनकतापच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणहेत्वादिसाध्यसामानाधिकर- ध्यान्तपदार्थस्तोमघटितविशिष्टपदार्थप्रतियोगिकसम्वन्धत्वविरहे- ण विपयितासम्बन्धन तादृशविशिष्टविषयस्य प्रमेयत्यादिना ध्याप्रयाद्ययगाहिज्ञानव्यावर्तकतया ततोऽनुमित्यप्रसङ्गात् स्वरू- पतो येषां व्यामिघटकता रूपान्तरेण तद्वगाहितावत्पदार्थस्तो- मात्मकव्याप्तिशानवारणाय स्वरूपतस्तत्प्रकारकत्वनिवेशनस्याव- श्यक्यान्न विशिष्टव्याप्तिनिवेशसम्भव इत्यपि न वाच्यं विशेपणा- नवच्छिन्नतत्तत्पदार्थघटितविशिष्टनिरूपितविलक्षणविषयिताया एवं रिपयितात्येन जनकतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणताहशविशि. एविषयसम्यन्यतया सादृशचिपयेणोक्तवानव्यावृत्तः अत दीधितिकारोऽपि परामर्शमन्थे अन्यथाख्यात्यनम्युपगन्तृमते व्याप- फतापटकपदार्थानां मण्डशः परस्परोपरलपायगाहित्यमनिये- स्यापि विशिष्टविषयपुरस्कारेण व्यापकताज्ञानहेतुता सम्भवती- ति भवृत्तिहेत्वनुरोधेन व्यापकत्यस्यापि खण्डशो निरुक्तिस्तेषां परमतिरिच्यत इत्यनेन दर्शयिप्यति ! विशिएविषयस्य प्रमानिष्ठ. उनकतायच्छेदकत्वाभिप्रायेणैध च व्याप्त्यादिप्रकारकत्यमनभि. धानो पहिव्याप्यधूमयत्पतनिधयत्यावच्छिनफारणतेत्यादिना जातिपटितलक्षणममिधास्यते तत्र च पहचादिपदं दर्शितसाप्य- रिशेपपरमित्यल पालायितेन । तायपदार्यानां तथाविधपर. शरोपम्लेषापगाहित्यमिति । साधनाधिकरणादिपदायानाम् अधि. करणाधेयरयादिपदार्थाशे तत्तत्सम्यन्धावगाहित्यमित्यर्थः । त. वी सेन मम्यन्धेन तत्तत्प्रकारफत्वमितियावत् तेनात्मा- दीनां ममवापसम्यन्धाप्रसिद्धायपि नोकनमानुमित्यसंग्रहः दिल्यादिप्रकारतापि देतुनावच्छेदफायच्छिन्नत्यनेय नियेश्या भनो धमत्यादिना धूलीपटलादिम्रमसंप्रहः यमप्येयम- .. पप ·५. अनुमानगादाधर्याम् धिकरणामारप्रतियोगिनानपच्छेदफन्चासत्वेन । अत्र हेतु-या पकनारदप पस्येन्धनत्यादी वहिन्यावच्छिन्नसामानाधिक रण्यस्य प्रतितापि प्रमिया व्यामिविशिष्टत्यनेन साध्यतावच्छे. दके मरनहनु-यापरतावच्छपकत्वावगाहित्ये सात प्रातहेती साध्यतावच्छेदभावच्छिन्नसामानाधिकरण्यावगाहित्यविवक्षया ने दोष इन्यता व्यापकवादिघटक पदार्थानामपि सण्डशो निशाय भत्तिसाध्यहेतुपस्थर न्याति शदते भ्रमानुमितरिति । म्रमस्य पूर्वयदल्दयत्वसम्मपादुक्त रश्याचे चति । भानसाध्यकानुमिती साध्यस्य नियमतो विशेषणतया इदमाशशरादित्याकारिष यानु मितिरोध्या प्रतिगाजन्यायस्यानुमितिसमानारत्वाद्यनि यमेन शन्दराय गायानाकाशमात्मन इत्युन सुतरां हेनुन्यापक्त्य साध्यसामानाधिकरण्ययो अण्डश उपादानेऽपि तथा अव्याप्ति है स्वधिकरणमाघ्याधिपरणयोरप्रसिद्या हेतुन्यापकत्वसाध्यसामाना- धिकरण्ययोरसिद्धरिति भाव । मप्र भ्रमानुामतेरलक्ष्यत्वेऽपि था तयव्यापकवावगाहित्यनिदेशे धूमवत्यादिना पदार्थान्तरागा दिधमन्यापरपतिसमानाधिकरणधूमपानयमित्यादिशानजन्मायां मागुमितावच्याप्ति धूमाधिकरणाचनगाहनेन तादृशमानस्य था- स्नयधूमाधिारणादिर्घाटन यापकत्यायनवगाहित्यादिति तु न राय तथा सनि तादृशम्रमजन्यानुमितानपि प्रमात्मकस्य वहिन्याप्य. धूमयान पयंत इत्यागरवास्तव्यापकत्याचचगाहिपरामर्शस्य रुपयोग्यतया लक्षणगमनसम्मनात् इद च जात्यघटितयथावत- मक्षणाभिप्रायेण शातिघटितनिष्पक्षणस्य प्रमारपपरामर्शजन्या- नुमिनिधिमानिमादाय संयंत्र रक्षणसमन्ययात न च परामशानु व्यरमायादारतिध्यामिगरणाय प्यातिप्रापक्षधमतानिधयरवा- पच्छिमानिपिनजन्यताया यिपक्षणीयतया घूमादिलिप परामर्श स्थापि उन मसाधारण्याय व्यापयादिघरस्तावत्पदानां परस्प रोपायमादिनिधय निय जनतस्योपगन्नन्यत्वात् म पारत- प्रट्याश्याचगादिनाघटिताक्षणमममय सापति याच्यं सर्यत्र गिय प्रमस्य प्रमजन्यानुमिनधाममापि तवा यत्सार पक्ष पागमा भनुमितिमनगमों या प्रमाकप पप तरसाप्पा पतिमानुनिता साययन भ्यासिघटनवरादायान् तो ·अनुमितिप्रकरणम् । ऽनिवेश्य विशिष्टव्याप्त्याइरेव विपयितया ऽनुमितिजनकतावच्छे- दकन्वोपगमात् तादृशजनकताघाटेतलक्षणस्य व्याप्तिपदार्थघटितस्य निष्पत्यूहत्वात् न च प्रमेयत्वकेवलसामानाधिकरण्यत्वादिना व्या- प्यायवगाहेमानचारणाय तादृशानुमितिजनकतायामपि हे. त्वादिपदार्थानां परस्परोपश्लेगावगाहत्वमेवावच्छेदकमुपगन्तव्य- मिति वाच्यं प्रमेयत्वाद्यवच्छिन्नानरूपितविषयिताया अनुमि- तिजनकतावच्छेदकतापर्याप्न्यधिकरणहेत्वादिसाध्यसामानाधिकर- ण्यान्तपदार्थस्तोमघटितविशिष्टपदार्थप्रतियोगिकसम्बन्धत्वविरहे- ण विषयितासम्बन्धन तादृशविशिष्टविषयस्य प्रमेयत्वादिना व्याप्त्याद्यवगाहिशानव्यावर्तकतया ततोऽनुमित्यप्रसङ्गात् स्वरू- पतो येषां व्याप्तिघटकता रूपान्तरेण तदवगाहितावत्पदार्थस्तो- मात्मकव्याप्तिशानवारणाय स्वरूपतस्तत्प्रकारकत्वनिवेशनस्याव- श्यकत्वान्न विशिष्टव्याप्तिनिवेशसम्भव इत्यपि न वाच्यं विशेषणा- नवच्छिन्नतत्तत्पदार्थघटितविशिष्टनिरूपितविलक्षणविपयिताया एव , विपयितात्वेन जनकतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणताहशविशि- एविषयसम्बन्धतया तादृशविषयेणोक्तबानव्यावृत्तेः अत दोधितिकारोऽपि परामर्शग्रन्ये अन्यथाख्यात्यनभ्युपगन्तृमते व्याप- कताघटकपदार्थानां खण्डशः परस्परोपश्लेपाबगाहित्वमनिवे. यापि विशिष्टविषयपुरस्कारेण व्यापकताज्ञानहेतुता सम्भवती- ति अवृत्तिहेत्वनुरोधेन व्यापकत्यस्यापि खण्डशो निरुक्तिस्तेषां परमतिरिच्यत इत्यनेन दर्शयिष्यति । विशिष्टविपयस्य प्रमानिष्ठ- जनकतावच्छेदकत्वाभिप्रायेणैव च व्याप्त्यादिप्रकारकत्वमनभि- दधानो, वहिव्याप्यधूमवत्पर्वतनिश्चयत्यावच्छिन्नकारणतेत्यादिना जातिघटितलक्षणमभिधास्यते तत्र च चहयादिपदं दर्शितसाध्य. विशेषपरमित्यलं पल्लवितेन । तावत्पदार्थानां तथाविधपर- स्परोपप्लेपायगाहित्यमिति । साधनाधिकरणादिपदार्थानाम् अधि- करणाधेयत्वादिपदार्थोशे तत्तत्सम्बन्धावगाहित्वमित्यर्थः । त. तदंश तेन सम्बन्धेन तत्तत्प्रकारकत्वमितियावत् तेनात्मा- दीनां समवायसम्बन्धाप्रसिद्धावपि नोकनमानुमित्यसंग्रहः हेत्वादिप्रकारतापि हेतुतावच्छेदकायच्छिन्नत्वेनैव निवेश्या अतो धूमत्यादिना धूलीपटलादिम्रमसंग्रहः यद्यप्येवम- एव ।

·५४ तत्रान्तरा अनुमानगादाधर्याम् पि अधिकरण धूमवन् पृत्तिरधिकरणीयेत्यादिविशृङ्खलरीत्या सावत्पदार्थराशिमवगाहमाना धौन व्यावृत्ता तथापि धूमादिप्रका. रतानिरुपितविशेष्यतावच्छिन्ना या अधिकरणनकारता तनिक- पितविशेप्यतावच्छिन्ना या वृत्तित्यप्रकारना इत्यादिरीत्या साध्याधिकरणवृत्तित्यप्रकारतापयन्तीनवशात्तयावृत्ति उपस. म्हालम्बनतो विशिष्टमकारकधियो लक्षण्याय भासमानाधिकरणादिपदार्थविशेषणनिरुपितविशेष्यत्वविशेष्यान्तर- निरूपितमकारत्यारवच्छेद्यापच्छेदकभावोपगमात् । केचित्तु ए. पविशेष्यतापग्नस्य यवापराशे प्रकारता तत्र तनिष्ठमा फारताविशेष्यत्वयोरभेद एव तथा च धूमादिमकारतानि. रूपिता या अधिकरणाकारता तनिरूपिता या घृतित्वप्र- कारता एव रीत्यैर निवेश एव च एकपदार्थनिष्ठापच्छेद्यावच्छे. दकमावापनविषयतात्रयनिपेशापेक्षया एकविषयता निवेश्य कारण. तावच्छेदकनिर्वचने लाघवमित्यपि बदन्ति । सश्चिन्त्य तथा सति रचदण्डवत्पुरुषवानपमित्यादिशानानां पुरुषादिप्रकारतानिरूपि- तदण्डादिविशेष्यताकत्येन पुल्पामायवान् दण्ड इत्यादिनि. श्वयमतियम्यतामसनात् तत्र गत्यन्तरानुसरणे गौरवादिति । इद तु चोभ्य व्याक्तिघटसाधनतापच्छेदयादिसक्लपदार्थाना विषयताविशेषणत्वेन घडशो निवेशो न सर्व जात्यय टितरक्षणस्य साध्यादिमेदेन मित्रत्वात् सलिङ्गजायों फूटलिङ्गजायां या पलिक्यत्सायकानुमिती व्यापकताघटक्साघनतावच्छे- दकमारभ्य यद्विशेषणपर्यन्तांचे प्रमात्मक एव परामनों हेतुस्तद्वि- शेषणविशिष्टपर्यन्तविषयस्य विशिष्टत्वनैव विपयिताविशेपणतया कारणतावच्छेदकताया राघवेनोचितत्वात् सकलपदाधिपाय- तानां कारणतानयच्छदक्तया तारितधर्मावच्छिन्नकारणता- या लक्षणे निवेशासम्मवात् तथा च ताराविशियि- पयिताघटितधर्मावच्छिन्न कारणताघटितमेव रक्षण म्यापकताघटकसाधनतावच्छेदकाशे ब्रमादप्यनुमितिस्तत्रैव च सक्लपदार्थाना खण्डमा निवेश इति मूलस्थन्याप्तिपद- मपि लक्षणया निम्न प्रकारताविशेषपर निरूपकत्वमेव च सबैतिष्पमता नोपदशिनस्थले व्याक्षिपदार्थयरितलक्षणासा यत्र ·अनुमितिप्रकरणम् । ति अथवा हत आरभ्य यथाश्रुतशब्दार्थपरित्याग एवारब्धः विषक्षणीयस्य व्याप्तिप्रकारकपक्षधर्मतानिश्चयत्वावच्छिन्नजनक- ताकत्वस्य मूलस्थशब्दव्युत्पत्त्यलभ्यतया तत्परित्यागस्याने थावश्यकत्वात् । न च ज्ञानपदस्य लक्षणया निश्चयत्वा. पच्छिन्नरूपविशेषपरतया निश्चयत्वावच्छिन्नलाभः ।निधयत्येन शानलाभेऽपि निश्चयत्वावच्छिन्नजनकताया अलामात् यदि च वि. शिष्टवैशिष्ट्यविवक्षया तादृशनिश्चयत्वविशिष्टनिरूपितजन्यताला- मेन सामअस्यादित्युच्यते ज्ञानविशेषणतया न्यासिमकारकत्वा- दीनामेव लाघवेन जनकतावच्छेदकत्याभेदसम्बन्धेन व्याप्तिप्रका- रकादेरेव च ज्ञानविशेषणतया मूलोक्तशब्दतो लाभेन विव- क्षणीयालाभादिति जात्यघाटतयथाश्रुतलक्षणे व्यतिरेकिलिङ्गका. नुमितावव्याप्तिमाशङ्कते न चेत्यादिना । अव्याप्तिरिति व्यतिकिणि चिन्तामणिकारमते व्यतिरेकयोाप्यव्यापकमावस्यैव गमकतया तत्र व्यातिप्रकारेण हेतुमत्ताशानस्य विवक्षणे चान्वयिन्यव्याप्ति. द्रष्टव्या व्यभिचारधीति। साध्याभावयवृत्तित्वधीप्रतिवन्धकताव- च्छेदकविषयतात्वेन धूमव्यापकयह्निसमानाधिकरणधूमत्ववन्हा- धभावव्यापकतावच्छेदकानुयोगितानिरूपितप्रतियोगितावच्छेदकधू. मत्वविषयत्वे ऽनुगमय्य तादृशविषयताशालिपक्षधर्मतानिश्चयस्य निवेशनीयत्वादित्यर्थः । यथाश्रुतविषयानुगमो नादरणीयः भ्रमा- संग्रहात् रूपान्तरेण व्याप्तिविषयकशानजन्येऽतिप्रसनाच प्रतिय. न्धकतावच्छेदकविषयताशालिशानस्य तादशाविषयतावद्विषयक- स्वेन निवेशस्य शिरोयेष्टनेन नाशिकास्पर्शतुल्यत्वाच । व्या. प्त्यवच्छिन्नहेतुविषयतैव वा व्यभिचारधीप्रतिवन्धकतावच्छेद- कत्वेन निवेशनीया तत्प्रतिबन्धकत्येन पक्षधर्मताशानमेव न कथं निवेदयत इति चेन्न तथा सति चहिव्याप्यो धूमो द्रव्यवान पर्वत इति ज्ञानाव्यावृत्तः प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयतानिरूपित. विशेष्यतापच्छिन्ना या हेतुविषयता तनिरूपितपक्षाचपयताशा- लित्वेन प्रतिवन्धकतावच्छेदकहेतुविषयतावच्छिन्नतत्प्रकारतानि- मपितपक्षविपयताशातित्वेन वा ज्ञाननिवेशस्यावश्यकत्वात् ।' अभव्यापकताठानस्य कश्चियभिचारधीविरोधित्वेऽपि सा. ध्याभावव्यापकाभावप्रतियोगित्वज्ञानस्य तद्विरोधित्वे भ माना- ·अनुमानगादाधर्याम् भाव प्राधाभावाबनवगाहित्वात् हेत्वभावप्रतियोगितामापत्वेन देतो साध्यामावसामानाधिकरण्यावगाहिनी हत्यमाये साध्याभावस. मानाधिकरणाभावप्रतियोगित्वमवगाहमानां धिय प्रति तस्यातथा स्वात् हेत्वभावाभावत्वेन हेतुमिरव्याभचारधीनियशे च हेतुन्यापकसाभ्यसामानाधिकरण्यशानासग्रह हेत्वभावाभावत्वेन हेतुविषयकतत्समानाधिकरणाभारप्रतियोगित्यग्रहे तेनैव तद्विषय. कतत्समानाधिकरणामावाप्रतियोगिनमानस्य प्रतिवन्धकत्यादि त्याराश्य मणिमन्त्रादिन्यायेन एकषिधन्यभिचारधिय प्रति उभयदानस्य प्रतिबन्धकस्यव्यवस्थापक तत्सरने फलानुत्पा- दनियममा भपति होति ॥ (दी० ) भवति हि धूमसमानाधिकरणात्यन्ता- भावाप्रतियोगिवद्विसमानाधिकरणधूमत्वे घड्यभावव्या- पकीभूताभावप्रतियोगित्वे वा गृहीने नियमतो चह्नि- व्यभिचारधीप्रतिरोधः तथाविधधूमसमानाधिकरणत्वादि- न तथा रासभादौ तद्ग्रहेऽपि व्यभिचा- रग्रहात् । व्यतिरेकसहचारेणान्वयव्याप्तिग्रहणाश्रयणादा । न च भ्रमसंशयोत्तरमत्यक्ष प्रति विशेषदर्शनस्य हेतुता. मते तनातिव्याप्तिः तयाविधनिश्चयत्वेन हेतुताया विच- क्षितत्वात् विशेषदर्शनस्य च भ्रमादिविरोधित्वेन सच्च- मित्युक्तत्वात् ।। (गा० ) रासभादी धूमव्यापकयह्निसामानाधिकरण्यग्रहेऽपि य. हिव्यभिचारप्रहाद्वहिसमानाधिकरणमत्वग्रहानुधावन वहिव्य- भिवारधीप्रतिरोध तद्ग्रहसमानधर्मिक्व्यभिचारज्ञानानुत्पाद । नम्वत्र प्रतिवन्धकतापच्छेदकत्व न स्वरूपसम्बन्धविशप घ्या पक्सामानाधिकरण्यटकसाधनाधिकरणाशस्थ व्यभिचाराधि व्यापकताविपयक्त्यस्यैव तद्धियो व्यभि चारीविरोधितारीजस्यात् सामानाधिकरण्यविषयताया तिवन्धश्तावच्छेदनशरीरे ऽनन्तमायन प्रतिबन्धपताय घटफ्तया . म ·. या अनुमितिप्रकरणम् । च्छेदकतया धूमव्यापकत्वविश्यतायास्तदवच्छिन्नवादिविषयताया उपादेयनया तादृशाधिपयतया समं पक्ष विशेषणतापनहेतुविषयत्वादेर्निरूप्यनिरूपकभावविरहेण दर्शितरू- पेग परामर्शनिवेश सम्भयात् अतोऽत्र यारशविषय- ताकनिश्चयत्वव्यापकं प्रतिवन्धकत्वं ताशत्वमेव प्रतिव- न्यकनारच्छेदकत्वं वाच्यं तथा च धूमध्यापफवह्निममा- समानाधिकरणमसामानाधिकरण्यादिविषयकनिश्चयत्वस्यापि धू. 'मर्मिकन्यभिचारधीप्रतिवन्धकताव्याप्यतया तद्विषयताया यपि त- थात्वमक्षतमेवेति वहिव्याप्यघूमसमानाधिकरणरासभवानितिशान- जन्ये ऽतिप्रसङ्गः न च पक्षविशेषणतया भासमानो यादृशो ध-: मस्तादृशधर्माशे व्यभिचारशानमेव विवक्षितमतो नायं दोप इति वाच्यं तादृशरातभवान् धूमधांश्च पक्ष इति समूहालम्बनस्य तावताप्यधारणादित्याराट्य पक्षविशेपणता- पनतोर्याशाविषयता प्रतिवन्धकतावच्छदिका प्रतिवन्ध- कतावच्छेदकविपयतानिरूपिता वा स्वावच्छेदकावच्छिन्नध- मिकन्यभिचारशानप्रतिवन्धमतापच्छेदकविषयतात्वेन ताशप्रति- बन्धकतावच्छेदकविषयतानिरूपितत्वेन वा सैव निवेश्येत्याशयेन समाधत्ते तथाविधधूमति । पहिव्याप्यधूमसामानाधिकरण्याघ- पच्छिन्नरासभादिविपयत्यं तु न स्यावच्छेदकावच्छिन्नधर्मिकव्यभि- चारशानप्रतिवन्धकतावच्छेदकत्यादिमादत्यर्थः एवमपि धूमट्याप- फवहिसमानाधिकरणरासभसमानाधिकरणधूमवानित्यादिशानाव्या- वृत्तिरत आह व्यतिरेकेति । ननु यहित्याद्ययच्छिनधर्मिक- धूमत्याद्यवच्छिन्नव्यापकताप्रहत्येनैव धूमो बहिन्यभिचारीत्यादिव्य- भिचारज्ञानप्रतिवन्धकता लाघवात् आवश्यकत्याच न तु धू. मव्यापकवहिसमानाधिकरणधुमत्यादिरूपन्याप्तिज्ञानत्वेन गौरवात् मानाभायाध तथा च तादृशन्याप्तिविपयना न व्यभिचारग्रह- प्रतिवन्धकतावच्छेदिका । अथ इदन्त्याचपच्छिन्ने तादृशधूमत्या. दिरूपशालिग्रहे तदच्छिन्ने ब्यमिवारमहानुदयात् समानर-. मिकन्यभिचारमानं प्रति तादृशधूमत्वादिरूपन्याप्तिधानत्वेनापि म. मिमन्त्रादिवत्पृथक् प्रतिरन्धकता याच्या तथा सन्याप्तिविषयताया व्यभिचारधीप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वमक्षतमे.. ता. ८ ·न अनुमानगादापर्याम् घेति धर्मितावच्छेदकतानिरूपविशेष्यत्तानिरूपक- विरोधिमकारताया पर प्रतिबन्धकतावच्छेदकतया धूमन्यापक पहिसमानाधिकरणतिधूमत्ववस्वान् पक्ष इत्याकारकतासः मत्त्वात्मकन्याप्स्यशे निर्धर्मितावच्चदफ कशानीयताहशव्याप्तिप्रकार- ताया प्यभिचारधीप्रतियन्धक्तावच्छेदात्यासम्मवाचाशपराम. शासग्रह । प्रतियन्धकतारच्छेदकीभूतप्रकारतावच्छेदकतापर्याप्त्य. धिकरणधर्मावच्छिन्नप्रकारताशालिपक्षधर्मताज्ञाननियेशे व धू. मत्वादिना पदार्थान्तरागादिपरामर्शासग्रह ताशप्रकारताव फडेदकतापर्यापयधिकरणस्य वास्तम्यूमादिघटितन्याप्तिनस्य वारशन्नमप्रकारतानरच्छेदकन्यादिति चाच्य धर्मिविशेप्यतानि सभ्यभिचारधीप्रतिवन्धकतायच्छेदक्तायां निरूपितत्वसम्बन्धे न यत्प्रकारताया बाच्छेदकर तदयच्छेदकतापर्याप्त्यधिकर परूपाश्रयीभूतप्रशारताशालिवेन सक्लपरामर्शसनहसम्भा दिति चेत् । तर्हि घहिन्याप्यमसामानाधिकरण्यादिविषयत्वेन किमपराद्ध दर्शितन्यातिपत्तद्घाटेतधर्मान्तराणामपि ध्यापक- स्वपटितत्वाविशेषात् विमपराद्ध या घूमत्याद्यसहितेन घूम- प्पापकरहिसामानाधिकरण्यत्यादिना तत्तद्विषयिताया अपि व्य. भिचारीमतिरत्यक्तारच्छेदकत्वोपरामे पहिव्याप्यधूमसमा. नाधिररणरासमयानय घूमच्यापश्चाहिसमानाधिकरणरासम चानयमित्यादिक्षानजन्ये ऽतिप्रसङ्गो दुरि इत्याशदर माणिमन्ना दिन्यायेन प्रतिवन्धक्वान्तरकल्पनमप्यनुमगनुरोधेनैव धूम व्यापकरद्विसमानाधिकरणवृत्तिमत्वादिरूप याप्यत्यग्रहे तद्धर्मि तापच्छंदवावटि व्यभिचारधीनोत्पद्यत इति पादानुभवादग्रहस्य समानधर्मितापच्छेदकव्यभिचारीप्रति. पन्यकरणमायश्यक बहिन्याप्ययूमसमानाधिकरणी रासभ इत्या दिशानदशाया रासमादौ वहिव्यभिचारप्रहस्यवानु मात्र तयारियधूमसामानाधिकरण्यवानस्येनापि प्रतिरन्धक स्थान्तरमति विशषमाह भयति होत्यादिना रामादौ ताई ऽपि प्यभिचारप्रवादित्यन्तैन । ननु घूमय्यापरवद्धिसमानाधिन रणमत्यादिप्रहपिश्ये पदि व्यभिचारमानानुरपादाऽनुभयसिद स्तदा पाहमग्यापक इत्यादिसानारोनकालघूमत्यादिग्रहवि. निवि ·हतया । अनुमितिमकरणम् । पयेऽपि तदनुत्पादस्तथा सामानाधिकरण्यांशस्याकिञ्चित्करत्वा. दिाते साध्ये धूमादिव्यापकताग्रहकालीनधूमत्वादिग्रहत्वेनैव प्रतिबन्धकत्वमुचितम् वस्तुतो वह्नयादी धूमत्वाद्यवच्छिन्नव्याप- कताग्रहदशायां धूमत्वाद्ययच्छेदन बढ्यव्यभिचारस्यापि सुन- धूमव्यापकवह्निसमानाधिकरणधूमत्वादिग्रहविषये ऽव- च्छेदकधर्मदर्शनरूपमतिबन्धकवशादेव न व्यभिचारग्रह इति न तादृशधूमत्वादिग्रहविपयताया व्यभिचारप्रहप्रतिबन्धकताघच्छे- दकत्वमिति नोक्तानुगमः साधीयान् अत आह व्यतिरेकसह- चारेणेतीति व्याचक्रुः । व्यतिरेकसहचारेण अन्वयसहचारग्रहनिर- पेक्षव्यतिरंकसहचारग्रहेणापि । अन्वयेति अन्वयव्याप्तिर्गृह्यत इत्या- चार्यमताश्रयणादित्यर्थः । तथा च तिरेकिण्यपि अन्वयव्याप्रेव गमकतया अनुगमासम्भवेऽपि नाव्याप्तिरिति भावः । यद्यप्यतन्मतं न विचारसहमित्युपेक्ष्य मणिकता व्यतिरेकव्याप्तेरनुमित्यौपयिक- त्वं व्यवस्थापितं तथापि जातिघटितलक्षणादरेणाननुगमनिवन्ध- नाव्याप्त परिहरणीयतया आपाततस्तन्मतावलम्बनेन समाहितम् । मनु विपरीतभ्रमानन्तरं ग्राह्यसंशयानन्तरं च विना प्राह्यव्याप्य. वत्ताशानं पुरुषत्वादिनिश्चयो नोत्पद्यने सति जायते अतोऽन्वयव्यतिरेकाद्विपरीतहानानन्तरप्रत्यक्षनिश्चयत्वाव- च्छिन्नं प्रत्यपि ग्राह्यव्याप्यवत्तानिश्चयत्वेन हेतुता कल्प्यते न व प्राधाभावज्ञानेन प्रतिबन्धादेव विपरीतभ्रमाद्यनन्तरम् प्रत्यक्ष- निश्चयानुत्पत्तिनिर्वाहे किं विशेषदर्शनस्य हेतुतयेति वार्य विपरीतभ्रमादिसत्वेऽपि सति विशेषदर्शने प्रत्यक्षनिश्चयोत्पत्या प्रत्यक्षनिश्चये प्राह्याभावग्रहस्थाप्रतिबन्धकत्वात् विपरीतनिश्चय. काले ऽनुमित्यादेर्धारणाय विपरीतनिश्चयस्य विशिष्टधीविरो. धिन्वकल्पनाया आवश्यकत्वेऽपि प्रत्यक्षनिश्चयान्यन्यस्य तत्पति- वध्यतावच्छेदकत्वोपगमात् । न च प्रत्यक्षनिश्चर्य प्रति विपरी- तज्ञानस्याप्रतिवन्धकाचे शहो न श्वेत इत्यादिपित्तादिदोपजन्य. विपरीतनिश्चयकाले श्चैत्यव्याप्यशत्दादिदर्शनाच्छसः श्वेत - स्यादिचाक्षुषापत्तिः तादृशदोपस्यैव श्वैत्यादिग्रहप्रतिवन्धकस्यात् यदि च विनटेपि दोपे तादृशविपरीतनिश्चयसत्वे न वैत्या- दिप्रत्यक्षं तदास्तु प्रत्यक्ष समानेन्द्रियजन्यदोपविशेषाजन्योपनी- तु तस्मिन् ·अनुमानगाटापर्याम् मानमिनविपरीतनिश्चयस प्रतियन्यरूपम् । एव शह चत डात चानुपनिश्चयोग्ती सया यत्र दोषप्तमबधान तर ता शनिश्चरम यदि दोपान गली न खत इति चापनि स्त्रयस्तदा ताप्नगाहाऽपि ममानान्द्रयजन्यविपरीतनिश्चयस्य प्रति पन्या पादेर अन एर मायाकारिम्रम साक्षलारिविटोपदर्शनमेव विरोधीत्यनेन मणिना दोगविशेषजन्यम्रमे समानेन्द्रियसन्यसरी विक्रमायामासानस्य पिराधिता नान्यविपरीतमानस्येयभिधान सङ्गन्छने च तुपा वशे उरगपत्रमेऽपि त्वचा तर तदमारग्रहा हममानेन्द्रियजन्यायनिवेशन शो म त इत्यादिनिश्च. थानन्तर सति विशपदर्शने चापसामनोनिगमे राहत इत्यादिमानसन्मानमिप्यत एवं विशेषदर्शनन तनिश्चयनाशे रिशे पदर्शनेन प्रति स्न्यालादानिश्चयान्तरस्य चानुत्पत्त्या ताशमानसो त्पादस्यारश्यस्तया त पूर्वक्षणे तदुत्पादोपगमे अनुमरिरोघयि रहात् । यस्तु वा तादृशमानलादिसाधारण विकनिश्चयान्यज्ञान खमेवानमियादिसाधारणविपरीतनिश्चयपतिवध्यतारच्छदक यत्र सयपि चमुपदे सनिक क्रायदर्शनसहितात्यादिदोगदय स्थाणुरित्यादिन्नमस्ता करादिदर्शन नाय म्यारित्यादिल किरनि श्थयस्ता भ्रमात्तरप्रत्यक्षे विशेषदर्शनहतुना । अथ तन भ्रमोन्य विझण न क्य ताहाकिमान विपरीतमानात्तरप्रयक्ष पर विशेषदर्शनहेतुतया तदुत्पत्तिक्षण प्रयझो पत्त विद्वापदर्शन हेतु- ताविरह पि वारस्यात् । याद च दूगधादिदापेण प्रतिरन्धान तदा तदुपादापत्तिारति तदा भ्रमात्तर विशेपदर्शनाक्य तदुत्पत्ति तदापि तदोपमरादिति चेन विशदर्शनसहितस्यैय पत्यादे प्रतिवन्यात्वनोमयापत्त । अस्तु वा नारदोषममवधान- लानाऽपिविशंपदर्शनस्य हतुवान्तर विपरीतमानपत्तादृशदी पा। चाप्रनिरन्यरत्यमिति मत प्रत्यक्षारशरतिव्याप्तिमाशय निरागनिनचादिना । मनो स्पिरातनिश्चय । पतच मत मिश्राामयानुमत न नूगायाना शिदर्शनामाव वैशिष्टमय माधारणयपरीतमानप्रनिगमतामुपान्य, मरायायुचर प्रत्यक्ष निश्चयारण । म च यशेमदानाम परिशिष्मायाम बझान वन रिडिदिप्रतिबन्यान्द यानिश्चपकाल रिहररामर्शपविशेपद ·प्रत्य- अनुमितिमकरणम् । शंनादनुमित्यापत्तिर्विशिष्टामावसत्वादेचं निश्चयत्वानिवेशात् सं. शयोत्तर संशयानुपपत्तिः योग्यनासशयस्य शाब्दबोधप्रतिवन्ध. फतापत्तिश्च प्रातेवध्यतावच्छेदके निश्चयत्वप्रवेशेन संशयोत्तरसंश- योपपादने बाधनिश्चयात्तरमपि संशयापात्तरिति वाच्यम् । परोक्ष- शाने बाधनिश्चयस्य प्रतिवन्धमत्वान्तरकल्पनेन बाधनिश्चयदशा. यामनामत्यापत्तिवारणात् प्रत्यक्षानेश्चयत्वस्येव च संशयादिसाधार- णविपरीतधोप्रतिवध्यतावच्छेदकतया ग्राह्यसंशयोत्तरं संश. यशाब्दयोधाद्युपपत्ते । न चैवं बाधनिश्चयोत्तरं संशयस्या- पत्तिः । अनुमित्यादिसाधारणवाधनिश्चयमतिवध्यतावच्छेदकगर्भ प्रत्यक्षनिश्चयान्यत्वस्त्र प्रवेशनीयतया संशयस्य बाधनिश्चयप्रति- बध्यतोपपत्तः । न च प्रत्यक्षनिश्चयान्यवुद्धौ विपरीतनि. श्चयत्वेन प्रतिवन्धकत्वान्तरस्पैतन्मतेऽप्यावश्यकत्वेन क्षनिश्चये विशेषदर्शनाभावविशिष्टविपरीतशानाभावहेतुताकल्पना. पेक्षया विशेषदर्शनस्य लघोर्हेतुत्वकल्पनमेवोचितमिति वा- च्यम् । व्याप्तेः सम्बन्धादिभेदेन भिन्नतया व्याप्यदर्शनस्या- ननुगमेन व्यभिचारात्तद्धे तुताफल्पनासम्भवात् नानावि- धविशेषदर्शनाभावकूटविशिष्टविपरीतझानाभायस्य चानुगतत्वाच । अत्रैवान्यत्रापि उत्तेजकहेतुतयातिप्रसङ्गवारणसम्भवेन सर्वत्रोत्तेजकविलयप्रसङ्गात् परमसत्यपि विशेषदर्शने विपरीत- शानासत्व इव विपरीतशानसत्वेऽपि सामग्नीवलात्प्रत्यक्षसामान्याप- तिर्दुरैवेति विपरीतशानानुत्तरप्रत्यक्षे संशयसाधारणविपरीत- शानाभावस्य विशेषसामग्रीत्वमावश्यकमिति गौरवं न च नाना- विधविशेषदर्शनाभावानां विपरीतधीप्रतिपन्धकतावच्छेदकगर्भनि- पेशे एकामावविशिष्टत्वेनैवापराभावस्य निवेशनीयतया ता- घदभावानां परस्परम अप्रामाण्यग्रहाभावादिभिश्च समं विशे- प्यविशेषणभाधे विनिगमनाविरहेण कारणताबाहुल्यमिति ता- शतादृशविशेपदर्शनानन्तरप्रत्यक्षे ताशविशेपदर्शनानां वि. परीताज्ञानानुत्तरप्रत्यक्षे तदभावस्य च पृथकारणत्वं युक्तमिति पाच्यम् । आनन्तर्यस्य स्वत्वघटितत्वेन कार्यकारणभावस्य त- सद्यक्तियिधामापत्तेः यदि च नानाविधविशेपदर्शनानां विपरी- वज्ञानविरोधित्वनानुगमानकविशेपदर्शनस्यान्यविशेपदर्शनजन्यप्र- अन्यथा ·६२ भनुमानगादापर्याम् त्यक्षे व्यभिचार इति न तजन्यतापच्छेदकाराचानन्तर्यानवेश- नम् । अत एयायच्छेदकधर्मदर्शनस्यापि सम्रह इत्युच्यते तदाऽपि विपरीतज्ञानानुत्तरप्रत्यक्ष विशेपदर्शनस्य व्यभिचारयारणाय वि. परततानान्याहतोत्तरत्वस्य विशेषदर्शनजन्यतायच्छेदकगर्भ वश्य निमेशनीयतया विशपदर्शनजन्यतावच्छेदकस्य तत्तद्यक्तिविश्रामो दुवार एवं विपरीतक्षानप्रतिभ्यतावच्छेदकशरीरस्ययहितोत्तर त्वप्रधेशस्यावश्यकतया तदननुगमात्तदभावजन्यतारच्छेदकस्य तत्तद्विपरीतशानाव्यवदिनोत्तरत्वाभावकूदगर्भत्याद्गोरव दुर्वार- मेव । यत्तु विशेपदर्शनजन्यप्रत्यक्ष व्याप्यधर्मविशिष्टधर्मिविशे ध्यकमेव तदनुत्तर तु न तथा तथा च तथात्वातथात्वयोर्विशेषदर्श मविपरीतज्ञानामावजन्यतापच्छेदकमवेशनैव व्यभिचारवारणे नान- न्तर्यप्रवेश इति। तदपिन करादिमान् पुरुष इत्यादिनिश्चयकालीनकरा- दिमरवनिश्चयरूपारच्छदकधर्मनिश्चयस्य पुरुषत्वादिनिश्वापकतया तजन्यनिश्चये विपरीनशानाभावव्यभिचारस्पानन्तर्यमनिवेश्य दुर्गा- रत्वात् क्रादिमत्यावच्छिन्नाविशयकत्यस्य विपरीतक्षानाभावजन्य- तावच्छेदकन्वे करादिमान पुरुष इत्यादिनिश्चयशून्यकालीनकरादिम- तामहोत्तरजातस्य क्रादिमानय पुरुष इत्यादिप्रत्यक्षस्यासमहप्रस- शात् । यत्नु विपरीनशानविरोधित्वनय विशेषदर्शनादीना हेतुना तत्व विपरीतझानाव्यवहितपूर्घत्वाम्यक्षणवृत्ति वविशिष्टयम् ।। सदयच्छिन्न च निश्चयपूर्व सर्वत्रैव सुलभामिति सामान्यतो नि चयत्वमेय तजन्यतावच्छेदमिति विपरीतक्षानानुत्तरप्रत्यक्षे तद- भावहेतुनापि नास्ति । न चैव विशेषदर्शनोत्पत्तिकाले सायाध- नुत्पत्या तत्पूर्वक्षणेऽपि उकारणसरवाद्विशेषदर्शनानन्तरमिव त. दुत्पत्तिक्षणेऽपि निश्चयो जायतामिति याच्यम् । इष्टत्यात् । न च यत्र सशयाद्यनन्तरम् असत्यपि विशेषदर्शने न सशयादिस्तत्र तनिश्चयापतिरिति घाध्य विपरीतकोटिमाननिवर्तकविशेपदर्श- माधसत्त्वे उपस्थिततमोटिज्ञानोत्पत्र्याधकविरहेणावश्यकत्यादि- ति । तदप्यसत् । अव्यवहितपूर्वत्वस्य ततद्वपतिघटिततया गौ- रवादिति । एव विशेषदर्शनाना हेतुत्व दीधितिकाराणामप्य. ननुमत संशोत्तर विशेपदर्शनासत्त्वे सरायजनकोटशुपस्थिति घर्मिशानादियरितसामनोबलात्सायस्यैवोत्पादेन संशयान्यमानत्व- ·अनुमितिपकरणम् । रूपनिश्चयत्वावच्छिन्नापत्त्ययोगात् । तत्सामग्न्यभावसहितशानसा- मान्यसामान्य एव तदानान्यज्ञानत्वावच्छिन्नोत्पत्तिप्रयोजकत्या- त् । अथैवं संशयसामग्यभावस्य निश्चयोत्पत्तावपेक्षणे संशय- प्रयोजकविशेषदर्शनस्याभावो विशेषदर्शनं तनिश्चये हेतुरित्या- पातामेतिवेन्न । तत्प्रयोजकाभावस्य तदन्यत्वाच्छन्नाजनक- स्थापि तदन्यत्यावच्छिन्नोत्पत्तिप्रयोजकत्वात् । अन्यथा पटशाना- न्यघटशानत्वावच्छिन्नोत्पत्तारपेक्षितस्य पटादिज्ञानसामग्न्यभावस्य पटशानान्यज्ञानत्वावच्छिन्नहेतुतामसङ्गात् विपरीतनिश्चयानन्तरं च तेन प्रतियन्धादेव न प्रत्यक्षं विपरीतनिश्चयस्य प्रत्यक्षसाधारणलो- किकसन्निकर्पाद्यजन्यविशिष्टवुद्धित्वावच्छिन्नं प्रत्येव प्रतिबन्धकरवा- विपरीतनिश्चयानन्तरं विशेपदर्शनेऽपि तन्नाशानन्तरमेव प्रत्यक्षं जा- यते यत्तु भूतले घटो नास्तीतिशान्दादिनिश्चयानन्तरंलौकिकसनिक पंवशाद्धटावगाही तत्संशयः कथ नोत्पद्यते लौकिकसानकजन्यत- शानस्यैव तदभावनिश्चयप्रतिवध्यत्वादतो लाफिकीनर्णयान्यतद्व- ताशानत्वं तदभावनिश्चयाभावजन्यतावच्छेदकं वाच्यम् । एव- मपि यादृशसामग्रीवलाल्लौकिकप्रत्यक्षे घटो भासते तत्साहितघ- राभावोपस्थित्यादिसहितघटामावभानसामग्रीतो वाधकाले संश. यापत्तिर्दुवारवेति निश्चयेऽपि विशेपसामग्न्यन्तरं कल्पनीयम् । तय निरुतविपरीतशानविरोधित्वावच्छिन्नमवति विशेषदर्शनस्यापि तेन रूपेण हेतुत्वमायातीति । तदसत् लौकिकसामग्या घ- लवत्या विपरीतकोटिभानप्रतिवन्धकत्वात् उक्तसंशयापत्त्ययो. गात् । तत्प्रतिवन्धकत्याकल्पने उक्तयाधनिश्चयानन्तरलौकिकस. निकर्पाद्यत्र वास्तवो घटादिनिश्चयस्तत्र घटामावभानप्रतिवन्ध. कासत्वेन तद्भानापत्त्या संशयापादनस्य ब्रह्मणोऽपि दुर्वारत्वादिति विशेषदर्शनहेतुतायां विवादान्मत इत्युक्तम् । संशयोत्तरप्रत्यक्षनिश्चये विशेषदर्शनहेतुत्ये घटादिप्रकारकमानसेच्छाधिरहविशिष्टघटाभा. यादिशाब्दसामग्न्या योग्यतासंशयात्मकघटादिसंशयघटिताया घदादिमानसं प्रति प्रतिवन्धकत्वं न कल्प्यत इति लायचे तदानी घटाभावादिमानसे तादृशशाग्दसामग्न्याः प्रतिबन्धक- तया मानसघटादिसंशयस्य विशेषदर्शनरूपकारणविरहेणैव च घदादिमानसनिधयस्य च धारणसम्भपात् विशेरदर्शनसरये च ·अनुमानगादाधर्याम् तस्य विपरीतकोटिशाब्दधीप्रतिवन्धकत्वात् सामग्न्यमावाजायत एव मानसामति केचित् मिथमत परिष्कुर्वन्ति । ननु दीधितिकारम- तेपि व्याप्यवमिनिश्चयस्य विशेषणशानादिविधया तदुत्तरप्रत्य क्षे हेतुतया तथाविधनिश्चयत्वन हेतुत्वाविवक्षादशाया ताह शप्रत्यक्षेतिन्याप्तरायश्यकत्वाद्विशेषदर्शनस्य हेतुतामत इत्यभिधा. भमयुक्तमिति चम्न निश्चयत्वेन हेतुत्यविरक्षण मिश्रान्यमते ना तिव्याप्तिमिश्रमते च तादृशनिश्चयत्वेनापि प्रत्यक्षविशप हे तुतेन्यादायेन तथाभिधानात् । अन च तादृशनिश्चयवन हे तुताविवक्षामात्रेण न समाधानम् अपि तु तद्विवक्षया प्रत्यक्षे ताशनिश्चयत्वेन हेतुनाचिरहनदर्शनेन चेति सामञ्जस्यात् । अथवा तादशनिश्चयजन्यतावच्छेदकानुभव वयाप्यज्ञातिमत्ववि पक्षणे नान्यमतेऽतिव्याप्तिरित्याशयेन विपरतिज्ञानात्तरप्रत्यक्षत्वाव छिन्न प्रति विशेपदर्शनहेतुनामते ऽतिव्याप्त्यभिधानम् । पदर्शनस्य चेति । चस्त्वर्थे भ्रमादिविरोधित्वेन ग्राह्याभा. पविरोधित्येन । तत्त्वम् प्रत्यक्षावेशपहेतुत्वम् । उत्तरवादि. ति । विशेपदर्शनवरूपेण हेतुत्वे अन्धकारे घटसशय आलोक- समवधानात्तग्निश्चयानुपपत्ति । एव कुटुमादी तेलसयोगादिरू- पव्य अकविरहाधीनसौरमादिसन्देहानन्तर व्यअकसमयधानेऽपि तनिश्चयानुपपत्ति । न चारोक्विस्य विशेषदर्शनजन्यतावच्छ दकत्वोपगमाग्नेयमनुपपत्ति । तत्र तर घटसौरभादेलौकिकम त्यक्षस्यैव विशेषदर्शन विनोत्पचेरिति वाच्यम् । शैकिर- सनिकपत्यपि विशेषादर्शनसहितदूरत्यादिदोषप्रयुक्त पुष्पत्यादिसाय तत्र विशेपदर्शन सत्येव लौविषप्रत्यक्षोत्प तविंशपदर्शनजन्यतावच्छेदारूपेण लौक्किस्यापि प्रत्यक्षस्य स. माहत्यात् । अत एवं विशपदर्शिनामनुमितिसामग्रीसत्वादनु- मितिरेव भविष्यति न प्रत्यक्षमिति कथ तस्य प्रत्यक्षहेतुतत्या क्षिप्य समानविपये प्रत्यक्षसामग्या परवचमिति प्रत्यक्षमेष जायते भानुमिनिरिति मणिशारेण समाहिनमु पत्तिवाद । विशेषद. शनस्यारोकिस्मत्यक्षमात्रहेनुस्व तादशप्रत्यक्षसामग्या अनुमिति सामग्यपेक्षया हीनयरत्वासाने । यदि च विपरीतज्ञानो सरमयनानिष्ठविवरदर्शनजन्यतावच्छेदकशरीर लोषिकचनियापि ·घा अनुमितिमकरणम् । न क्षतिः । दूरस्थे धर्मिणि पुरुषत्वादिसन्देहोत्पत्तिक्षण एव लौकिकसनिकपत्तिनिश्चयवारणाय दूरत्वादिदोपसमयधानकालीनप्र. स्यक्षेऽपि विशेषदर्शनहेतुताया आवश्यकत्वं तत एव दूरस्थे धमिणि संशयोत्तरमपि विशेषदर्शनं विना पुरुषत्वादिनिश्चयवा- रणसम्भवादित्युच्यते तदापि सम्बन्धादिभेदभिन्ननानाविधव्याप्स्य- वगाहिविशेषदर्शनावच्छेदकधर्मदर्शनसाधारणविशेषदर्शनत्वस्यानु- गतस्याभावान सेन रूपेण हेतुतासम्भव इति विपरीतशा- नविरोधित्वमेवानुगमकं वाच्यमिति भावः । अथ यदि आलोकस- योगादिसाधारण्यं विपरीतक्षानविरोधित्यस्य तदा तत्कथमुप- पद्यतां घटवभूतलादावालोकसंयोगसत्वेऽपि तत्र चक्षुःसंयो- गाद्यसत्त्वे तत्सत्त्वेऽपि च दूरस्वादिदोपाद्घटादिसंशयोत्पत्त्या आलोकसंयोगत्वेन विपरीतशानाविरोधित्यात् । यस्तु लौकिकप्रत्यक्षकारणान्तरसहितालोकसंयोगत्वेन तथात्वं तथापि तस्यात्मनिष्ठोऽन्यः सम्बन्धो ऽन्यश्च विशेपदर्शनस्येति उभयोरनुगतकारणतावच्छेदकसम्बन्धो दुर्वच इति चेन्न । लोकिकप्रत्यक्षकारणालोकसंयोगादिसमवहितात्ममनोयोगस्यैवात्म- निष्ठमत्यासनस्य विपरीतज्ञानविरोधित्वोपगमेन तत्साधारण- तद्रूपायच्छिन्नस्य विशेषदर्शनस्य समवायसम्बन्धेनेय हेतु- तासम्भवादित्यलमधिकेन । तथाविधनिश्चयत्वेन हेतुताविपक्षणस्य प्रयोजनान्तरमपि दर्श- यति मत पवेति। (दी.) अत एव लिङ्गवचादिलक्षणातिदेशवाक्यार्थज्ञा- नजन्योपमिती नातिव्याप्तिः तथाविधवाक्यार्थमतिसन्धानत्वेन तस्य हेतुत्वात् । न चोपनयार्यज्ञानजन्यन्यायार्थज्ञाने तच्छन्देन सद्देतितशब्दान्तरेण वा व्याप्त्यादिविशिष्टोपस्थितिद्वारा जनिते गान्दबोधेऽतिन्यासिः व्युत्पादपिप्यते च महावापाज्ञानस्या- वान्तरवाक्यार्थधीजन्यत्वं तदादेव विशेषरूपेणोपस्थापकत्वमिति वाच्यं । तत्रातिरिक्तस्य पदजन्यत्वस्थ कारणतावच्छेदके- अनुभवेशानिययत्वस्यामवेशाच ॥

·। यत्य अनुमानगादाधर्याम् (गा)लिसवत्यादिलक्षण घहिन्याप्पधूमवस्यादिघटितोयोतिदेश- घाफ्यार्थ साहश्यविशिष्टे पदविशेषवाच्यत्वादियोधवाक्यप्रति- पायो योऽर्थ सविषयक यज्ञानं पहिव्याप्यधूमवत्पर्वतसदृशो महा. नसपदवाच्य इत्यादिवान तजन्यायामय महानसपट्याच्य इत्याधुपमिती पस्तुगत्या साध्यव्याप्यत्वावच्छिन्नहेतुप्रकारक पक्षविशेष्यकं यत्तादृश ज्ञान तजन्यन्येऽपि नातिव्याप्तिरित्यर्थ । तथाविधयाक्याति महामसपदवाच्यत्यविशिष्टपति- व्याप्यघूमवत्पर्वतसादृश्यावच्छिन्नधर्मिज्ञानत्यनेत्यर्थ यद्यपि प्रमसाधारण्याय ताशविशिष्टयाफ्यार्थघटक्तत्तत्पदार्थानां पर- स्पयेपरलपावगाहितानत्वेनेवोपमितिविशेषे हेतुताया वक्तव्यत. या पक्षांश व्याप्तिप्रकारेण हेतुमत्तावगाहिशानायरूपमुपामितिजन- फतावच्छेदक तथापि पक्षाशे व्याप्यामायानवगाहिताश हेतुमत्तावमाहिशानत्यरूपमनुमिर्तिजनकतावच्छेदकव्याप्यवत्पक्षनिश्च नोकोपमितिजनकतावच्छेदकम् अतिदेशवाफ्या ज्ञाने धर्मितावच्छेदककोटिनिविष्टतया मानामितावच्छेदवघटकांश सशयस्यानभ्युपगमात् उपमितिजनकतायां तादृशनिश्चयत्यनिवेशस्थानर्थक्यादतो ताशरूपावच्छिन्नजनकताकत्वरूपानुमितिलक्षणस्य तपातिव्या- ति: अत एव निश्चयत्वनिवेशनमप्यर्थक्त् । अन्यथा नि अयत्वेनानुमितिजनकत्वे ऽप्यधिक वित्यादिन्यायादनुमितिजन- कताया पक्षविशेष्यकव्याप्यवत्ताबानत्वायच्छिन्नत्वात् ताश- झानत्यावच्छिन्नजनकताफत्वनिवेशमात्रेण भ्रमादिविरोधित्वाव- छिन्नहेतुताक्प्रत्यक्षविशेपे ऽतिव्याप्तिपारणसम्मवेन तदानयंक्य मापयेत । वस्तुतस्तु पहिव्याप्यवस्वन पर्यंतसदृशो महानसपदया- च्य इत्यतिदेशयाक्यार्थज्ञानसहस्तव्याप्ययत्ताघटितसादृश्यज्ञान. जन्यायामुपमिती जनकतावच्छेदककोटी व्याप्याश पर्वतादि- वृत्तित्वावगाहित्यस्याधिकस्य नियशेऽपि धम्यशे स्यायगाहिनिश्चयत्वरूपानुमितिजनकतावच्छेदकायच्छिन्नहेतुताकत्व ताशोपमितापक्षतस्यादतियातेरणाय तादृशनिश्चयत्वप- पाप्तहेतुनावच्छे कताकत्यपर्यन्ताववक्षणमावश्यकम् । तथा चानु मितिजनकतापच्छेदकता याशसमुदाये पर्याप्ता ताशसमुदा व्याप्यवश्वस्य व्याप्यष.

·३७ अनुमितिप्रकरणम् । पस्यैव लक्षणे निवेशनमावश्यकम् । अन्यथा समुदायपर्याप्तावच्छे- दकताया एकदेशापर्याप्ततया असम्भवापातात् । अत एवोक्तनिश्च यत्वघटकाभावदलस्यापि सार्थकता। एवं चाप्रामाण्यज्ञानानास्क- न्दितत्वस्य कारणतावच्छेदकतामते तदंशोपि लक्षणे निवेशनीयः। न च सादृश्यज्ञानस्योपमितिहेतुतायां पर्वतादिवृत्तित्वावच्छिन्न- व्याप्यादिविपयता पर्वतादिवृत्तित्वावच्छिन्नविषयतात्वेनैव निवेश्या न तु व्याप्यादिविषयतात्वेन प्रयोजनाभावात् । तथा चानु- मितिजनकतावच्छेदकधर्मस्योत्तोपमितिजनकतावच्छेदककोटिनिवे- शोऽपि नास्ति किं पर्याप्तिनिवेशेनेति वाच्यम् । व्याप्यवत्यघाटित. सादृश्यावच्छिन्नधर्मिकातिदेशवाक्यार्थज्ञानस्य तद्घटितसादृश्य- शानसहकारेण फलजनकतयोभयत्र सादृश्यात्मकधर्माणां विशि- प्यावश्यं निवेशनीयत्वात् । न च पर्याप्तिविवक्षायामपि धूमव्या पकवह्निमत्सादृश्यात्मकतादृशवहिमवृत्तिधूमवत्तानिश्चयजन्योपमि- तायतिव्याप्तिन शक्यते वारयितुमिति वाच्यं । सादृश्यघटक- भेदविषयताया अपि प्रवेशेन विवक्षितनिश्चयत्वे तत्कारणताव च्छेदकतापर्याप्तिविरहात् । लाघवानेदाघटितसादृश्यशानमेवोप- मिती कारणमिति तु न शवयम् । तथा सति मवादावपि तादृश- सादृश्यनिश्चयसत्त्वेन गवयादिपदवाच्यत्वोपमित्यापत्तेः । यदि च वैधयंशानादप्युपमितिः स्वीमियते वैधय॑स्य चेतरवैधर्म्यत्वेन झानं नापेक्ष्यते तदा व्याप्यधर्मरूपवैधय॑ज्ञानजन्योपमितावति- च्याप्तिः कारणतायच्छेदकतापर्याप्तिनिवेशेऽपि दुर्वारैवैति तद्वारण- प्रकारश्चिन्त्यः । महावास्यार्थविषयकशाब्दयोधे ऽवान्तरवाफ्या- थेविषयकनिश्चयस्य तादशनिश्चयत्वेनैव हेतुता । एवं विशिष्टपदार्य- गोचरशाब्दयोधेऽपि विशिष्टपदार्थोपस्थितेस्तद्विपयकनिधपत्वे- नैय हेतुता न तु विशेषणान्तरप्रवेश इत्यभिमानेन शाम्दयोध- विशेपेऽतिव्याप्ति शकते न चेत्यादिना । उपनयार्थज्ञानेति । उप- नयवाक्यप्रतिपाद्यसाध्यन्याप्यहेतुमत्पक्षरूपावान्तरवाफ्यार्थहानत्य- यः । न्यायार्थज्ञान इति । निगमनसहरुतोपनयजन्ये बहिव्याप्यधू मपानयं धूमज्ञानक्षाप्यवहिमानित्यादिमहावाक्यार्यशान र्थः । तेन प्रतिमादिपञ्चवाफ्यात्मकन्यायस्य विशिष्टैकार्यवा. नजनकतायाः स्ययं दूपणीयत्वेऽपि न क्षतिः । यद्यपि पहि- ·साध्यध्या- ६८ अनुमानगादाधर्याम् स्याप्यधूमपंचायमित्याशुपनयजन्यगाथै व्याप्यरत पयाभेदो धर्मि- णि भासते न तु व्याप्यस्य व्यान्यतापच्छेदकसम्बन्धः नामार्य योर्मेदान्वयम्यान्युत्पन्नत्वात् । तथा च नातिव्याप्तरबसरः पक्षा- दो व्याप्यममारकमानस्यैव लक्षणघटकत्वात् । यत्र तादात्म्य. सम्याधन धर्मिणो हेतुना तत्र व्याप्यस्य पक्षांशे तेन सम्बन्धे मोपनयप्रतिपाद्यन्येऽपि व्याप्याभेदम्येय हेतो भानात्तदंशे व्यानि प्रकारकरवामान नातिन्यान्यनमरः तथापि तादात्म्यसम्बन्धा- पउिनन्यातिविशिष्ध्यामरूपहेनुपरनच्छदघटितस्य स यमितिवास्यस्य प्रनिपाये विशिष्टार्थे निगमनाथस्यान्यस्य वा पस्यचिदर्थभ्यान्वयबोधनकातिन्यानिपरोऽय अन्य प्यहेतु विशिष्टपक्षपयन्तपरतच्छ दजन्ययाधातिव्याप्तिपरश्च तच्छन्दे- नेत्यप्रिमग्रन्थ इति न पौनरुक्त्यम् । व्याप्यविशिष्टपक्षरूपवा- पयार्यमानजन्यतामादाय तद्घटितमहावाक्यार्यगधे सयोगा. दिसम्बन्धन पक्षाशे व्याप्यप्रकारबमानकारणनाघटितरक्षण- स्यातिप्याप्यसम्ममादेव च व्याघ्यविशिष्टरक्षात्मकपदार्थशान. जयतामादाय तयटितमहानाक्यार्थचोधे सयोगादिसम्यन्धन पक्षाशे प्याप्यनमारकमानकारणतायटितरक्षणस्यातिध्यायस. म्मरादेव च घ्याध्यापशिष्ट्रपक्षात्मक पदार्थज्ञानजन्ययोधेऽनियानि माह तच्छादेनति । नाशविशिष्टार्थगचापदान्तराभावारस- नामानुधावनम् । मर्यनाम्नो विशेषरूपेण पदार्थोपस्थापकता. मने पर नबन्योपस्थिने पक्षनिशष्याच्यामिविशिष्टतुप्रकारफ- नियरकपनामम्मय न तु यदिम्यायेनोपस्थापनामत इत्य. बिगदायाह मनितसम्दान्तरेण येति । व्यातिविशिष्टहनुविशिष्ट पसे माधुनिश्मालशारिना घटादिपदनत्यर्प । इदमुपलक्षणम् । पिवियपतरामणिकपपंतादिपदे त्यपि पोयम् । व्याप्त्यादिविशि- परिधतिद्वारा प्यारयटिमहेनुपिशिष्टपपम्पितिद्वारा जनिते घहिण्यायधूमयान् पयंता इस्तीयाकारपशाम्दयो धातिव्याप्ति 1 म. नूपनयाटिनमदारापयायो पपमतिध्यातिः उपनयापटानस्प पतपिशेप्यास्याप्यप्रकारकमान येन तदंतुनाया मप्रामाणिकत्वात् मसरपदार्यशान येन तदायपाधे तुल्यादेषानुपस्थितपदार्यान्व- सांधाप्रसन्त । नयधणा सक्सपदार्थोपस्थितायपि भया.

·अनुमितिप्रकरणम् । न्तरवाक्यानानं विना तद्घटितमहापामयार्थानानुदयात् अवान्तः रवाश्यप्रतिपाद्यो यादृशविशिष्टायः तद्विषयमानत्वेन महावा- फ्यार्थशाने हेतुत्यमावश्यकमिति वाच्यम्। दण्डी कुण्डलीयासस्थी चत्र इत्यादी दण्डादिविशेषणाधितवैयादिशान विनर ताटश. यास्यार्थघटिततायद्विशेषणान्वितविशिष्टरुपमहावाक्याधियः स. भूहालम्पनरूपताकपदार्थावगाहितित उत्पत्तेमाणिकता स्वी. फारादित्यत थाह व्युत्पादयिष्यत इति । महाषाक्यार्थशानस्य ए. फविशिष्टार्थेनापरपदार्थसंसर्गावगाहिठानस्य । ययान्तरोति । ता. रशविशिष्टायविषयकानत्यायच्छिन्नजन्यत्वमित्यर्थः । अयं मायः। यादशविशेषणविशिष्टस्य विशेप्यम्य पिशेषणम्य या शब्दादुप. स्थितिस्तादशेनैव विशिष्टेन विशेष्यस्य विशेषणान्तरस्य धान्यययो. धोऽनुभवसिद्धः या च युगपदेयैफारमन्धमिर्माण सम्हालम्बनोप- स्थितानां विशेषणानां तुल्यतया मानानासायाविशेषणविशिष्टे विशंपणान्तरवैशिष्टययोधः मतो न तप विशेषणविशिष्टविशेष्योप- स्थितेरपेक्षा एकविशेषणविशिष्ट विशेषणान्तरवैशिष्टपं विशेष्ये पा यत्र विशेपणान्तरविशिष्टस्य वैशिष्ट्य भासते स चोयो विशिएवि. पयपोधादेवोत्परते न तु पिझलसमूहालम्बनात् । अत एयेष्ट- विशेष्यकोपायसाध्यतामानस्य प्रवर्तकतामाशा तन्मते विधिया- क्याखापत्यमेदभिया छतिसाध्ययागसाध्यमिष्टामन्येतादृशस्य समहा. लम्यनविलक्षणपिशिष्टयागविदोषणकयोपस्येव स्वीकार्यतया तद. थमन्तरा एतिमाभ्यो याग इत्यवान्तरवाश्यार्थयोधस्य कल्पनी- सतया गौरवम् उपायविशेप्यफफलसाधनतायाधस्य प्रवर्तकत्ये चा. इत्ययेफत्र द्वयमिति रीत्या प्रतिसाव्यत्येप्टसाधनत्वरूपविशेषण यायगाही यागः सतिसाप्य इष्टसाधनामिति योधः स्याशियते इति साघमिरयुनं विधियादे मणिकारेण । विशिष्टेन सममन्या- स्पोधे चिशिरधियो तुत्ये ताडसान्ययतात्पर्यधीयटितशा- पसामप्रश भियिपपकप्रत्यक्षादिप्रतिबन्धफनायां विशिएपि- पपककोपस्थितिनियिशते अन्यया सररथाने नवशेषणविरोम्योप- स्पितिदयमसी लाघपादपि तदनुतासिदिः। एवं चोपनयमतिपाद- इंतुपिशिष्टपदाविशेप्पकतपन्ययाधातिम्यामिरपति। ननु तदा दर्षितस्पेनोपस्थापकताया विचारासहवारूपं तदादिपदजन्य.

·अनुमानगादावर्याम् म्दयोधेऽतिव्याप्तिसङ्गतिः तथाहि तदादिपदस्य न घटत्वादिरूपविशे. पधर्मविशिष्टे शक्तिर्नानार्थताप्रसङ्गेन गौरवात् । घटादिक बुद्धिस्थी- कृत्य प्रयुक्ततच्छन्दास्पटादियोधस्य शतिम्रममन्तरेणापि प्रसङ्गात् । न च यस्तुगत्या यदूपावच्छिन्नं वृद्धिस्यीकृत्य यत्पदव्यक्तिः प्रयुका तद्रूपावच्छिन्ने तस्याः शतिरतो नार्य दोप इति वाच्यम् । पय- मपि पदच्यक्तिमेदनानन्तशक्तिकल्पनया गौरवात् । यत्पदव्यक्ति- प्रयोज्या प्रयोज्यवृद्धप्रवृत्तिोंपलब्धा तत्पद्व्यक्तिशक्तरगृहीतत्वेन । ततोऽन्वययोधानुपपत्तिश्च श्रतः सामान्यतः स्वप्रयोक्तृपुरुषवु- द्धिस्थे तदादिपदसामान्यशक्तिः कल्पनीया । तथा च तत्वनैया- पस्थितिः सर्वनामपदादविष्यति नतु विशेषरूपेण । न च घु- द्विस्थत्वेन शस्यानुगमेऽपि तेन रूपेण व्युत्पत्ती सत्यां घटत्यादि- रूपविशेषधर्मपुरस्कारेण बुद्धिस्थत्वरूपविशेषधर्मदर्शनादुपलक्ष- पीभूनघटत्यादिप्रकारेण शक्तिप्रहसम्मय इति तेन रूपेण न तत्प- दादुपस्थितिदुलभा सम्बन्धग्रहप्रकारताया पय स्मृतिप्रकारता. प्रयोजकतया प्रकारांशे शक्तिप्रहानपेक्षणादिति वाच्यम् । द्रव्यादि- पदाद्घटत्यादिप्रकारेण शक्तिम्रमशून्यस्य शाब्दबोधानुदयाच्छ- धीनोपलक्षणीभूतधर्मप्रकारकोपस्थितेः शाब्दयोधानुपयोगित्वा- दित्यत आह तदादेश्चेति । वियोपरूपेणोपस्थापकत्वं व्युत्पाद्यत इत्यनुपङ्गेणान्वयः । अयमभिप्रायः । स्वप्रयोक्तृबुद्धिप्रकारत्वेना- नुगतीस्तघटत्वादिरूपविशेषधर्मविशिष्ट तत्पदशकिरतो न वि- शपणमेवेन शक्त्यानन्त्यं न वा विशेषधर्मप्रकारकशाम्दयोघो- पयोगिविशेषधर्मप्रकारकोपस्थितेदुर्घटवा । न च ताशयुधिषि- पयत्वविशिष्ट मान्यवोपपत्ती किमतावता प्रयासेन विशेषरूपेणो- पस्थापकतया चिरहेऽपि क्षतिविरहादिति वाच्यम् । विशेषधर्म: प्रकारकसंसायनिकृत्यर्थमपि तदादेविशेषरूपेणोपस्थापकताया अ. घश्योपपाद्यत्यात् । वुद्धिप्रकाण्वन प्रवृचिनिमिच्घटत्यादी. नामनुगमेऽपि तादृशमम्याशक्यतया तदंशपरित्यागेन नि विशेषणकघटत्यादिप्रकारफयोघोपपत्तिः बुद्धिप्रकारत्यस्याशक्य. त्वपि च तत्पदं वुद्धिप्रकारविशिष्टं बोधयत्वित्याकारकमग- पत्सतपातो तेनानुगतरूपेण घटत्वपटत्यादिमानाच्छकरे- क्ये युद्धिप्रकारज्वम्य सङ्केतविपयत्वेऽपि तस्य श्योपलक्षणता ·अनुमितिप्रकरणम् । ७१ म तु शफ्यान्तर्भावेन विशेपणत्वं तदुपलक्षितघटत्वादिप्रकारक: त्वेनैव योधस्य सङ्केत्तविषयत्वात् न तु तद्विशिष्टप्रकारकत्वेन शान्दयोधप्रकारतायां शाब्दयोधविषयतावच्छेदकत्वेन सङ्केत: विषयत्वज्ञान प्रयोजकं यथा घटपदजन्यशाब्दबुद्धिप्रकारतायां घटत्वावच्छिन्नो घटपदजन्यशाब्दबोधविपयतावान्भवत्वित्याकारक- सङ्केतीयशाब्दबोधविषयतावच्छेदकत्वेन विपयत्वस्य ज्ञानं ता- शसङ्केतग्रहश्च घटत्वावच्छिन्नत्यविषयतानिरूपितसङ्केतीयशाब्दयो: धविषयत्वप्रकारतानिरूपितविषयतावान्घट इत्याकारकः शाब्दो: धप्रकारतावच्छेदकतायां च शान्दवोधविषयतावच्छेदकतावच्छे- दकत्वेन सङ्केतविषयत्वज्ञानम् । यथा लोमत्वस्य पशुपदजन्यशाब्द- योधप्रकारतावच्छेदकतायां लोमत्वावच्छिन्नलोमावच्छिन्नः पशु. 'पदजन्यशाब्दबोधविषयतावान्भवत्वित्याकारकसङ्केतीयशाब्दबोध- विषयतावच्छेदकतावच्छंदकत्वेन विषयत्वज्ञानं तादृशसङ्केतग्रहश्च लोमत्वावच्छिन्नस्वनिष्ठावच्छेदकताकत्वसम्बन्धावच्छिन्नलोमनिष्ठ- प्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छिन्ना याशाब्दयोधविपयत्वप्रकारता तनिरूपितविशेप्यतापाल्लोमादिमानित्याकारकः । प्रकृते च बुद्धि- प्रकारताश्रयावच्छिन्नस्तत्पदजन्यशाब्दयोधविपयो भववित्याका- रकभगवत्सङ्केतीयशाब्दबोधविषयतावच्छेदकत्वेन विषयत्वं न बुद्धिप्रकारत्वस्य किं तु तदंशे सङ्केतेन शान्दयोधविषयतावच्छे. दकतासामानाधिकरण्यस्यैवावगाहनात् सङ्केतीयशाब्दबोधवि: पयतावच्छेदकतासमानाधिकरणत्वेनैव विपयत्त्वमिति तस्य त. त्पदजन्यशाब्दयोधप्रकारतानवच्छेदकत्वनिर्वाहः । इदं च विशि- एशक्तपदस्थले उपलक्षितवाचकगगनादिपदस्थले च यद्धर्म धर्मितावच्छेदकीकृत्य शाब्दयोधविषयत्वेन सङ्केतविपयत्वग्रहस्त. धर्मप्रकारक एव बोध उत्पद्यत इति तत्र शब्दाश्रयत्वाद्यनि- यतधर्मप्रकारकयोधनिर्वाहः । दोधितिकारास्तु सर्वत्रैव शाब्द- योधप्रकारतायां तदवच्छेदकतायां च सङ्केतीयशाम्दयोधविप. यत्वप्रकारतानिरुपितविशेष्यतावच्छेदकत्वतरच्छेदकत्वरूपशक्य. वायच्छदकत्वतदवच्छेदकत्वज्ञानं हेतुः । यथा घटपदपशुपदस्थले घटत्वलोमत्वादेः । गगनपदस्थले च शब्दाश्रयत्व एघ निरुतशक्य- तावच्छेदकत्वसत्वात् शब्दाश्रयत्यप्रकारक एव शक्तिम्माजन्य.

·अनुमानगादापर्याम् योधति घटगगनपदयोरविशेष इति पदन्ति । तन्मते घु. दिप्रकारत्वस्य शाब्दबोधनकारतानयच्छेदकरचं दुरपपादम् । ना- नार्थहर्यादिपदस्थले योपलक्षणीमयता फेनाप्यनुगतरूण प्रवृत्ति निमिचानामभानाददाश्यस्वरूपसदनुगतरूपसत्वेऽपि शकिभेदाना- नार्थतानिर्वाहः । युद्धिप्रकारविशिष्टनाचकं तत्पदमिति सर्वो- पसंहारेण व्युत्पत्तिसोकांदपूर्वचमत्यादिविशिष्टे तदादिघटित- याश्यात्मवृत्यायनुपलम्मेऽपि न तत्प्रकारकादवोधस्य तदादिप. दादनुपपत्तिः । यथ सामान्यतो व्युत्पत्तधववाद्यपूर्वधर्मविशिष्टगो- चरत्वेऽपि सरूपतस्तद्धर्मप्रकारेण शक्त्वग्रहात्स्यरूपतस्तत्मकार- पोपस्थितेस्तादृशशाइयोधस्य चानुपपत्तिः । जातिमान् हस्तिप- कसम्बन्धीति ज्ञानात्स्वरूपतो इस्तित्यादिप्रकारफस्मरणानुद- यात्मपतम्नत्प्रकारकस्मती म्यरूपतस्नत्मकारकमम्बन्धिधिय एय हेतुयात् । यत्तनुगमयममोपरशात्सामान्यय्युत्पत्यधीनं म्यरूपनधेष वादिप्रकारका तिम्मरण मुघमिति सनस्ताहाच- पन्यादिमकारपदापापम्पितिशाग्दवोधयानानुपपत्तिरिति । त. दमत् । स्वारनम्न प्रकारकम्मनी म्यरूपतस्तन्मधारकानुभ- पम्य तुताया व्ययस्थानान्मापयशेन तद्विशिष्टतत्प्रकारकानु- भगदनिशिएकामकारकस्मरणानुपपत्तरिति घंन । प्रकरणादिना निविशेषणात्र यावरच्छिनं घपतृद्धिविषयतामहे यक्त पुद्धिबिश्यतावच्छेदयविशिष्टवाचक तत्पदमिति स्मृती स. म्यामपिशिष्ट प्रत्यादिविशिष्टपाचानापास्तदादिपदन मानसशान म्यपान्तत सम्भयेन समाम अस्यात् । न च चीऽस्य- परिरप रति निधयऽपि पिशिष्य चैत्र यादियिशिश्यावर- माया अनियंन ततयारशाप्दयोधानुपात्तिरिति पाच्यम् । यहिसिष्टपिरयादिप्रयोज्य पद नदिशिणयाचामिति सा. मान्यतो प्यान्याएधारणेन प्रकरणापर्धानम्प चयविशिष्टयुद्धि- प्रयोन्यायप्रदरग विशेगदांनतया नविशिष्टयाचपनामापियर पापन रितिश्यायालायाः मुनिधयग्यान । नन्ययमपि स्यमा पोमा पुरितारप म्यग्दापंम्याननुगमेन मालतरणदाउपमहार- ण पुणमिदुपटेगि पायरीनप्रतिनीपरम्पा तम्या प्युप- पिनुपरपानवाप्दषांपानुगपरियारपमरायपनि पाम्पम् ।

·शा- च तथा अनुमितिपकरणम् । ७३ तदननुगमोद्धारस्यावाहितैः परिचिन्तनीयवादित्य लमधिन । तत्रातिरिक्तति । शाब्दबोधनिरूपितावान्तरवाफ्यार्थयोधपदार्थोप- स्थितिनिष्ठजनकतावच्छेदकगर्भेऽनुमितिजनकतावच्छेदकोक्तधर्मा. प्रावेष्टस्य पदवृत्तिज्ञानजन्यत्वस्य निवेशादित्यर्थ. । यनावा- न्तरवाक्यार्थबोधानन्तरं चरमपदज्ञानं तदुत्तरं चरमपदार्थ- स्मृतिस्तत्र तदानीमवान्तरवाक्यार्थगोचरशाब्दबोधस्य विनष्टत्या- त् । महावाक्यार्थयोधहेतुत्यासम्भवेऽपि यत्र तादृशशाब्दयोधा- त्पत्तिद्वितीयक्षण एव पूर्वोत्पन्नचरमपदज्ञानात् चरमपदार्थस्मृति- स्तात्पर्यविषयकसमूहालम्बनरूपा तत्रैव तादृशशाब्दवोधस्य महाषा- क्यार्थयोधहेतुत्वम् । अन्यत्र समूहालम्वनरूपतावत्पदशानजन्यताव त्पदार्थगोचरसमूहालम्बनस्मृतिरेव गतिः । यो- ध्यम् अवान्तरवाक्यार्योधस्य महावाक्यार्थबुद्धो दत्यजातिपुरस्कारेणैव कारणता न तु पदजन्यत्वेन गो- वात् । न सति विशिष्टविषयकशाव्दयोधादि- व विशिष्टे गृहीतवृत्तिकपदजन्यविशिष्टस्मृतेरपि विशिष्ट इतरा- न्ययबोधोत्पस्या तत्र विशिष्टविषयकशाब्दधियो व्यभिचारः स्यादिति तादृशस्मृतिसाधारणपदजन्यत्वेनैव हेतुत्वमुचित- मिति वाच्यम् । पदभानजन्यत्वेन स्मृतिशाब्दधियोरनुगमे पदरूपलिङ्गशानजन्याविषयकानुमित्या तत्तत्कारणाव्यवहितो. तरत्वस्य कार्यतावच्छेदकनिवेशेनेव वारणायन्यात् । घान्तरवाक्यार्थबोधान्महायाफ्यार्थधीस्तत्राप्यवान्तरपाक्यार्थी घट- कार्थान्तरस्य पदजन्यस्मृतरवान्तरवाक्यार्थयोधानन्तरमव- श्यकल्पनीयतया तस्याः सफलपदार्थविषयकत्वोपगमेन दार्थस्मृतेरवान्तरवाक्यार्थधीजन्यशाब्दयोधे व्यभिचारवारण सम्यक । विशिष्टे गृहीतवृत्तिकपदाधीनवि- शिष्टस्मृतेरिय विशेष्यमाने गृहीतवृत्तिकपदाधीनाया उद्बो. धकान्तरवशाद्विशेषणमवगाहमानाया विशिष्टस्मृतितो विशिष्टपक्षादिविषयकेतरान्वयवोधवारणाय गृहीतविशिष्टतात्ते- कपदजन्योपस्थितित्वेनैव विशिष्टविषयकस्मृतेस्तादृशान्वयवो. धहेतुताया विशिएसिकग्रहानपेक्षावान्तरवा- फ्यार्थशान्दधीजन्यबोधे तस्या व्यभिचारस्यायश्यकासात् प्रका- यत्रा. व्याप्य- घक्तव्यतया ·अनुमानगादाधर्याम् रान्तरेण तहारणे तावत्पदार्थविषयकस्मृतिकल्पनाया किश्चित्कररावात अतोऽप्यपान्तरवाक्याधियः शादित्यपुरस्का- रेण कारणत्वान्तरमावश्यकमिति पदजन्यत्वपदं पदाजन्ययो- धम्यावृत्तधर्मपरम् तष शावत्यादिकमपीति । अधिक. प्रवेशेन निरुक्तनिश्चयत्वपर्याप्तजनकतावच्छेदकताघटितस्य ल. क्षणस्य नातिव्यासिरित्युक्त्वा विश्रयत्वमवेशेन पर्याप्त्यनि- घेशेऽपि नातिव्याप्तिरित्याह निश्चयत्वस्येति । परोक्षसंशयाम- भ्युपगमेन संशयान्यत्वस्योक्तयुक्तता शाब्दत्वादेनिवेशनीयतया हानत्वस्य च पदजन्यबुद्धावव्यावर्तकत्वादिति भावः ॥ व्याप्तिविशिष्टहेतुरूपविशेषणतावच्छेदकविशिष्टस्य तविशेष. पर्मितावच्छेदकपर्वतत्वाधषच्छिन्नस्य चैशिष्टयावगाहिनि शा- म्दयोधादी प्रत्यक्षादिसाधारणविशिष्टवैशिष्ट पयोधनिष्ठतद्विशेषणता- पच्छेदकप्रकारकनिश्चयजन्यतामादायातिध्याति शङ्कते न चे- त्यादिना ॥ (दी) न च तद्विशिष्टवैशिष्टयज्ञानं भति तत्तविशे- पणतावच्छेदकमकारकनिश्चयत्वेन हेतुत्वात् तादृशे शाब्दबोधे प्रत्यक्षे चातिव्याप्तिः दण्डो रक्तो न वेति संशये रक्तदण्डवान- यमिति ज्ञानानुदयादिति वाच्यम् । ज्ञानोपरमेऽपि विशिष्ट- विषयोपधानेनेच्छाद्वेषयोः कृतेश्च साक्षात्काराद्विशेषणविषय- काद्विशिष्टसंस्कारादेव विशिष्टस्मरणाच्च तदिपपफगुणानां सत्र हेतुत्वे न्यूनटानत्वस्प तत्राप्रवेशादिच्छादितः संस्काराचा- नुमितेरनुदयात् संस्काराचन्पत्वस्य गुरुतया ज्ञानत्वेनैव तत्र हेतुत्वात् ॥ (गा०) तथापि अवान्तरवाश्यार्थयोधादिनिष्ठशाम्दयोधा. साधारणकारणतामादायातिव्याप्तरुक्तरीत्या वारणेऽपि । तत्तदि- शिष्यैशिष्टयज्ञानं प्रतीति पर्वतत्वादिरूपधर्मितावच्छे- दकायरिछन्नविशेषणतापन्नव्याप्तिविशिएधूमादिविशिएवशिएय- हानत्यायच्छिन्नं प्रतीत्यर्थः । तत्तद्विशेषणतावच्छेदकप्रका- एफनिधयस्येन पर्वतयाचयच्छिन्नविशेश्यकन्यासिविशिष्टधू- ·अनुमितिमकरणम् । मादिमकारकनिश्चयत्वेन । तादृशे वहिव्याप्यधूमवत्पर्षत- घानित्यादिविशिष्टवैशिष्टयोधरूपे शाम्दयोधेऽतिव्याप्तेोरि- स्वात् तस्यैव प्रथममुपन्यासः स्मृतिव्यावृत्तधर्मस्य जन्यताध. च्छेदकल्वे स्मृतौ नातिव्याप्तिसम्भवः । उपमितेः पदवा. ध्यत्वावगाहिन्याः तादृशविशिष्टवैशिष्टययोधरूपताप्रयाशो न सम्भवत्यतः प्रत्यक्षशान्दयोधमाप्रोपादानम् । अथ किमिदं विशेषगतापच्छेदकप्रकारकधीजन्यतावच्छेदक विशिएवैशिएप- बोधत्वं न तावद्विशिष्टपतियोगिकं यद्वैशिष्टधं तदवगाहित्वं व्यधिक रणसम्बन्धाधगाहिविशिघ्रमे व्यभिचारात् । नापि विशिष्ट प्रकारकत्वं काञ्चनमयपहिमानित्यादिभ्रमप्रकारभूतविशिष्टापसि. काञ्चनमयो पहिरित्यादिशानानपेक्षणीयता- पत्तेः । नापि विशेषणान्तरप्रकारेण मासमानप्रकारकत्वं । रको दण्डः दण्डवान् पुरुष इति सम्हालम्बनस्थलेऽपि रक्को दण्ड इति- शानापेक्षाप्रसङ्गात् । नापि विशेषणान्तरप्रकारतानिरूपित- विशेष्यत्यावच्छिन्नप्रकारताकत्वं रक्तत्यादिप्रत्येकपदार्थोपस्थि- तिमूलके रक्तदण्डवानितिशाने व्यभिचारात् । न हि ताशाकारकयोधो रको दण्ड इत्यादिविशिष्टज्ञानानन्तरमेष जायत इति दीधितिकाराद्यनुमतम् । पाधग्रन्थे काञ्चनमयत्य- विशिएबहरसिध्धयोपनीतकाञ्चनमयत्यादिविशिष्टवाहिवैशिष्टयानु- मितिः शुद्धवाहित्वाधयच्छिन्नन्याप्यधूमादिमत्वज्ञानादिना पर्वते न सम्भवतीति कथं तद्विरोधितया व्यधिकरणकाञ्चनमय- त्वावच्छिमवहयमावस्य दोषान्तरासङ्कीर्णयाघस्य हेत्वाभासतेति मणिकारोक्तर्विशिष्टविशेषणक्षानं विनापि विशेष्ये विशेषणं विशेषणान्तरमिति रीत्या तादृशानुमितिसम्भव प्रत्यभिधाय स्वयं दूपर्णीयत्वात् । विशिष्टव्याप्तिक्षानं विनापि तद्घटकप्रत्येकपदार्थोपस्थितिभ्यो विशिष्टपरामशोत्पत्त्यानुमि- तिरिति मिश्रेणान्येन चामिधानात् एकत्यविशिएफर्तुः पूर्वमशा- नेऽपि क्षितिरेककर्तृकेत्यनुमितेरनेन स्वीकृतत्वाश ! अबाहुः । विशेषणान्तररकत्वादिविशेप्यतापन्नदण्डादिप्रकारकं सानं द्विधा रकत्याचपच्छिन्नप्रतियोगिकत्येन दण्डादिवैशिष्टायगाहि तद्- पानपछिमतवैशिष्ट्यायाहि च । ताहराविशिष्टप्रतियोगि- च ·प्रकारता तारा स्वरस अनुमानगादाधर्याम् च दण्डादिप्रकारतानिरूपक्ससन्तायामपच्छेदयतया भासते तद्विशिष्टसयोगादेव दण्डादिससर्गतया मानात् । दण्डादिविशपणतापभरचत्वादेरेव घा स्वरच्छिन्नमतियोगि. पसयोगात्मकपरम्परासम्बन्धन पुग्पादी विशिश्चशिष्टयगांधे एवं विशेषणतावच्छेदप्रकारकधी का. रण न तु विशिष्टविशेषणावगाहिन्यपि रवत्यादिक धशि- प्टरप्रतियोगिन्युपलक्षणतयावगाहमाने द्वितीयगये थत एव च प्रतियागिविज्ञपितामावबुद्धी घटो नास्तीयाकारिका या प्रतियोगिनि प्रकारीभवता घटत्वादे' मातयोगितावच्छे दक्तयैव भानमिति तत्र घटत्वादिप्रकारकज्ञानापेक्षानियम । यद्यपि विशिरिशेपणावगाहिझानमात्र पर विशिष्टज्ञानापे क्षाया मणिकारादे. । तथापि लायवोपनी- तैकत्वादिविशिष्ट धनुमितिर्विशिष्टहानमनपश्येवोत्पद्यत इत्य नुरोधादीधितिकारादीना दर्शितविशेषादर । दण्डो नास्ति रक्तो नास्तीत्यादिवानदशायां नियमती रतदण्डो नास्तीत्यादि शानोत्पादविरह एपोतविशिष्टवैशिष्टश्बोधे विशेषणतावच्छेदकम कारक्षिपणधीहतुनाफ्ल्पक । दण्डो रच इत्यादिशानदशाया- मपि पदाचित्ताशसमूहालम्बनबुद्धावु पद्यमानायां दण्डो रको नास्तीतिबुद्धेरनुत्पादे ताननुगतस्य कस्य चित्प्रतिबन्धस्ता कल्यत इति विवेचनीय चेदमधिकमन्य । केचित्तु रतदण्डवानित्यादिशानीया रक्तवादिविरोप्य तापन्नदण्डादिनिष्ठा प्रकारता द्विविधा । काचिदण्डादिविशेष- पतापनरतवाद्यन्तमायेन पाता काचिकेवलदण्डादावेव । सन प्रथमा शिरणतावच्छेदप्रकारक्शानाधीना नापरा पु. रमादिविशेभ्यतानिकपितप्रकारताया रक्तवादिवृचिन्वेऽपि पुरुषो न रतः इत्यादिधीनं ताराप्रकारतायोक्तानविरोधिनी इतरवि पणतानपच्छिन्नायाः पुरादिविशेष्यतानिरूपितरतरवादिप्रका रतापा एव तप्रतिवध्यतावच्छेद गरादित्याहु । अपरे तु विशेष्यतानिरुपितमकारतामात्र न विशष्यतायच्छेदक- ता भूतल पश्यदित्यादी मृतरत्वादधगदिधर्मिनाबस्छेदकता वरीयस्यापि प्रशाम् । अपि तु विरक्षणैर विषयता साप गत्या यथा ·७७ ३ अनुमितिप्रकरणम् । प्रकारतात्मिका तदन्यैव वा एवं विशेषणतावच्छेदकतापि विलक्ष- णविषयता तन्निरूपकदण्डादिनिष्ठप्रकारताशालिनि योधे विशेषण- तावच्छेदकरक्तत्यादिप्रकारकज्ञानापेक्षा प्रत्येकोपस्थितिमूलकं रक्त- एण्डवानयमित्यादिज्ञानं च न तथाविधविलक्षणप्रकारताशालाति पदन्ति । तदुभयमपि न सम्यगिव प्रतिभाति विशिष्ट- सानपूर्वकतदपूर्वकयोगविलक्षणाकारज्ञानयोपियभेदमन्तरेण वि- पयतालक्षण्यस्याननुभवात् । विशिष्टशानकायंतावच्छेदकत. या तत्सिद्धिरित्याप बालमलपितं तादशावलक्षणावपयतासैद्धा. घेव तन्नियामकतया विशिष्टज्ञानहेतुतासिद्धः । यदि च विशिष्टप्रतियोगिकविलक्षणसंसर्गावगाहिनि बोध एवान्वयव्यतिरे- काभ्यां विशिष्टविशेषणशानं हेतुः तज्जन्यतावच्छेदकं यदि विशिष्टप्रतियोगिफत्यावच्छिन्नसंसर्गताकवुद्धित्वं तदा गौरवम् उक्तवलक्षण्यपुरस्कारेण प्रकारताविशेषस्य कार्यतावच्छेदकत्ये लायवमिति विशिष्टप्रतियोगिकवैशिष्ट्यावाहिन्येव शाने व्यासज्यत्तित्यादिरूपयलक्षण्यासिद्धिरमत्यूहेत्यु- ध्यते तदा न वियदामह इति प्ररुतमनुसरामः । ननु यथा विशेषणतावच्छेदकरतत्यांश निर्धर्मितावच्छेदककताद्वशिष्टये. शिष्ट्ययोधे तत्मकारकशानत्वेनय हेतुता न तु तत्र संश- यान्यत्वप्रवेशः तथा तदंशे सधर्मितावच्छेदककविशिष्टवैशि- प्रययोधेऽपि तत्चद्धर्मितायच्छेदकायच्छिन्नविशेष्यकतत्का- रकमानत्येनैव संशयसाधारणहेतुता स्वीक्रियते निश्चय स्थेन विशेष्यतावच्छेदकप्रकारकधीहेतुताया मणिकारादिभि- रनामेघानादिति कथमतिव्याप्तिरतस्तथा हेतुतामनुभयेन द्रदयति रको दण्डो न घेति । ननु रको दण्डो न येति संशयानन्तरं रक्तदण्डयानितिनिधयानुत्पाद पयानुभयसिस स व पिशेपणसन्देहे विशिएसन्देहस्यौचित्यायर्जितत्यादुप- पचते निधयोत्पत्ती सायसामप्रमायस्यापेक्षितत्याद्रकदण्ड- पान्न घेति विशिष्टसंशयस्त्यनुभयसिद्ध एपेति निश्चयत्येन हेनुतायां साधकविरहो याधफस्य च सत्पम् । अथ के. चित् । यदि विशेपणतायच्छेदकप्रकारकसंशयापि विशिएशि- प्स्यपोष उपेयते तदा प्रामाण्यशशास्फन्दितादपि हाना. प्रकारताया ·७८ अनुमानगादापर्याम् चदुपगम आवश्यक. यप्रामाण्यसन्देहेन विषयसन्देहस्यैव अननात् सशये प्रामाण्यसशयस्याकिञ्चित्करत्वात् । अतो ऽप्रामाण्यनिश्चयास्वन्दितानारफलवारणायाप्रामाण्यनिश्चयानास्क न्दितत्वेनैव हेतुना वक्तव्येत्यप्रामाण्यवानीयगुरुशरीरनिश्चयत्वनिवे. शागौरयमित्यमामाण्यज्ञानानास्कन्दितनिश्चयत्वेन हेतुत्स्मेनोचि- तामिति विशेषणसयाद्विशिष्टसशयानुपपत्तिरूपयाधकमपि क- यश्चिदुदरणीयमिति बदन्ति । यस्तुतस्तु सशयस्य विशिष्टय. शिष्ट्यगोषजनकत्वे दण्डा रको न घेत्यादिसंशयारपत्यत्तद- भाषाधुमयविशिष्टदण्डादिवशिष्ट्यायपाहियोधोऽपि स्यात् न चेधापत्ति । तादृशमानस्यैका दण्डादौ धर्मिणि विरुद्धा, भयमकारकतया रतत्वादिनिश्चयत्वासम्मयात् । विशेप्यान्त रविशेषणतापनर्मिकसशयस्य चानुभवविरुद्धतया नत्र स. शयत्योपगमासम्मवाच्च । अत एप च केवल विशप्ये विदोषणामति रीत्या रक्तदण्डवानितिक्षानेऽपि उत्साय का. पैसवृत्तितया प्रतिबन्धक इति पदन्ति । न च तत्र सरायस्य प्रतिबन्धकत्वे विशिष्टवैशिष्ट्यबोधसाधारणधर्म एवं तत्पतिवध्यतावच्छेदकोऽस्तु तावतेय तर सशयानन्तरतद्विशि- वैशिष्टययोधयारणे तत्र तत्वारकानत्यनेय हेतुत्वमुचितमिति याच्यम् । तत्सरायद्वितीयक्षणे क्यश्चित्तत्प्रकारकनिश्चये तद्धि तीपक्षणे तद्विशिष्टवैशिष्टपधानिहाय विशिएवैशिष्टयविषयता मिम्नवैशिष्टपविषयताया सरायमतियध्यतावच्छेदकत्व पाच्यामितिनिधयत्येन विशिष्टवशिष्ट्ययोबाहेतुत्ये सशयातर बिनापि निश्चय विशिष्टवैशिष्ट्यर्घाप्रसङ्गात् । न च यत्र दण्डे रतत्वस्य सराय पुरुषे च दण्डस्यानुमितिसामग्री रक्तरदण्डस्य पुरुषे याधमहन्ध तत्र सशयसत्वपि कवल विशेष्ये विशेषणमित्यादिरीत्या रक्तदण्डवान्पुरुष त्यायनुमित्युत्पत्ते कय ताशोघे सरायप्रतिबन्धकदेति पाच्यम् । प्रत्यक्षं प्रत्येक तत्पतिवन्धक्ताया यतच्यावात् । अौरिकत्वमपि तर पिप देय सशयसवेपि शकिकसविपर्यावळदण्डवा नितिज्ञानोत्पन्न । रोकियत्यक्षसामप्र विपरीतहानविरो. विशेषणमिरीकिरमत्यक्षारमासरायस्य ना. पितमेव च ·न अनुमितिप्रकरणम् । ७९ पत्तिः । एवं च विशिष्टवैशिष्टयबोधव्यावर्तकविशेषणानव- च्छिन्ने ऽपि विशेष्ये विशेषणमितिरीत्या बोधे विशेषणे तद्वि- शेषणसंशयस्य प्रतियन्धकत्वेऽपि दण्डो रको घेति संशयवलादितरवाधाशुपनीतरक्तत्वादिविशेषितदण्डाद्यनुमिती - क्तत्वादिविशिष्टवैशिष्ट्यावगाहितामसगस्य तादृशसन्देहानन्त- रजातरक्तत्वादिविशेषितदण्डादिप्रकारकलौफिकप्रत्यक्षे विशि- एवैशिष्ट्यावगाहिताप्रसङ्गस्य धारणाय तयुद्धी विशेषणतावच्छेदकप्रकारकनिश्चयत्वेन हेतुताकल्पनमावश्यकम् । यत्तु निश्चयत्वेन विशिष्टवैशिष्ट्ययोधहेतुत्वे निश्चयत्यघटकयो- स्तदभावाप्रकारकत्वतत्प्रकारकत्वदलयोर्विशेषणविशेष्यभाये वि. निगमकामावेन कारणतायाहुल्यमिति तदभावप्रकारकशानत्वेन संशयस्य प्रतिबन्धकत्वमेव कल्पयितुमुचितं यत्र संशयद्वितीयक्षणे स्मरणादिरूपस्तनिश्चयस्तत्र द्वितीयक्षणे संशयनाशे सत्येव वि. शिष्टयोध उपेयत इति । तदसत् । तथा सति तुल्ययुक्त्यानुमित्या. दावपि लिङ्गादिसन्देहस्य तदभावप्रकारकक्षानत्वेन प्रतिबन्ध- कत्वापातात् निश्चयत्वावच्छिन्नहेतुताघटितानुमितिलक्षणे ऽस- म्भवापत्तेः । यत्तु विशिष्टवैशिष्ट्यवोधं प्रति निश्चयत्वेन हेतुत्वे विशेषणसंशयजन्यविशिष्टसंशयानुपपत्तिरिति याधकं तदप्यकिञ्चित्करम् । दण्डत्वसामानाधिकरण्येन । रक्तत्वनि- श्चयरूपकोटितावच्छेदकावच्छिन्नप्रसिद्धिस्थल चैत्रीयो दण्डो रक्तो न घेतिविशेषरुपावच्छेदेन रक्तत्वाभावावगाहि- संशयाद्रकदण्डवान वा चैत्र इति विशिष्टसंशयोदयात् तथाविधनिश्चयस्य ताशसंशयाविरोधित्वात् यत्त तत्र विशेष्ये विशेषणमित्यादिरीत्यैव विशिष्टकोटेरवगाही संशयो न तु विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहीति समाधानम् । त. दसत् धर्मिणि रकत्वादिविशेपितदण्डादेरुकरीत्या भा. नसम्भवेऽप्यभावांशे विशिष्टप्रतियोगिनो वैशिष्ट्यभाननियमात् । अमावांशे रक्तस्वादिविशिएदण्डादिवैशिष्ट्यभानस्यावश्यकरवा चदुपपत्तेदर्शिवप्रकारं विना असम्भवात् । न च लौकिक- प्रत्यक्ष पवाभावांशे तद्धर्मविशेपितप्रतियोगिनि प्रकारतया मासमाने तद्विशिवशिष्ट्यायगाहितानियम इति एव ।

·भनुमानगादाधर्याम् शाये कोम्योरपनयादेव मानाद्विशिष्टशिष्टयानवगाहनसम्भय इति वाच्यम । दण्डसामान्यामावस्यैर रस्त्याधुपलाक्षतप्र तियोगिरवादमावारी रखत्यादिविशिष्टदण्डादिरूपप्रतियोगिवैशि प्ट्यानवगाहन तादृशसभायस्य दण्डादिसामान्यामावावगाहितया दण्डवानितिविशिष्य निश्चपदशाया दण्डादी रचत्वादिस शयाविशिष्टसशयानुपपत्तारेत्यधिकमन्यत्रानुसन्धयम् दण्डो नवनि सशयानुयवसाय च रतत्वादिविशिष्टदण्डादि रुपविषयप्रकारेण न झानमान किं तु दण्डादिविशपणतानापनरत त्वादिप्रकारत्वेनैवति न तदनुपपचिरिति सक्षेप । विशिष्ट वैशिघ्यबोध प्रति विशेषणतापच्छेदकप्रकारकसायान्यत्वेनैव है नुता न तु तारशसायान्यहानत्वेनेति सशयाम्यत्यविशिष्टज्ञानत्य रूपनिश्चयत्वावच्छिन्नकारणताघटितलक्षणस्य न तपातिव्याप्तिरिति समायचे झानोपरमेऽपीत्यादिना छान वस्याप्रवशादित्यन्तन । हानत्वस्यावच्छदकगर्माप्रवेश हेतुगर्भविशपण न्यूनवृत्तेरिति । न्यूनवृत्तित्व चारच्छेद्यायाभिमतहेतुताया अयापकत्वम् । शा नत्वानिवेशे ऽनुयुद्धसस्कायद्विशिण्वैशिष्ट्यावगाहिप्रत्यक्षापति स्मृनावोद्रोयरस्य हेतुतया प्रत्यक्ष च ताइरहस्याकिञ्चि करवात तन विनापि झानेन विशिष्टवैशिष्ट्यप्रत्यक्षजननादिति तु न देयम् । अगत्योदोधासमयघानगिशिष्टसस्कारस्वाभाव स्यावच्छेदकयोटो प्रयशेन तदापरणीयत्वात् । कालान्त- उदोधासमपहितसरकाराद्विशिष्टनैशिष्ट्याघगाहिस्मरणनि चाहाय सस्कारमेदमुपश्य विशिपसस्त्रारत्वामाशानुधावनम् । उद्वाघसमयहिते सस्कार च रिशेपणाभावाद्विशिष्टसस्का रस्थामाय सुलम । मेदस्याव्याप्यत्तित्व ददोधफामारविशिष्ट सरकारमंद पर निवेश्य । अत एव ज्ञानत्यानवता लायसम्मन न्यूनवृत्तित्वमय तदनिशप्रयाजस्तयाऽमिहितम् । तद्विषयगु पाना हेनुन्य इति न्यूनवृत्तिताप्रकाशनाय द्विपयरगुणाना विशिष्टवितापणावगाहिनामिच्छाषिरुतिसस्ताराणाम् । ननु यि शिविण्यासादिस्थलऽपि तजनक विशिष्टज्ञानस्यारश्यकत्वात् संयंत्र शानमेय हेदुन विच्छादिकमित्याशङ्कायामिच्छादेर्वि शिष्चशिष्ट्यशेधनुरे हनुमाह छानोपरम पीत्यादिना । हा ·चारः अत अनुमितिप्रकरणम् । नोपरमेऽपि इच्छादिजनकविशिष्टज्ञाननाशेऽपि । विशिष्टविषयो. पधानेनेति । रक्तस्यादिविशिष्टदण्डादिरूपविषययकारेणेत्यर्थः । इच्छाद्वेषयोः साक्षात्कारादित्यन्वयः । रक्तदण्डमिच्छामि रक्तदण्डं देमि इत्याकारकेच्छाद्वेपसाक्षात्कार इच्छात्वादिमकारक इच्छादि- द्वितीयक्षणोत्पन्नेच्छात्वादिनिर्विकल्पकादिच्छातृतीयक्षण एव उत्प. स्यते तत्पूर्वक्षण एव जनकशानं नश्यतीति न विशिष्टवैशिष्ट्यावगा. होच्छाप्रत्यक्षाव्यवहितप्राक्क्षणे ज्ञानसत्त्वमिति इच्छादिकमेव हि तन्त्र हेतुः । यदि चेच्छात्वादिनिर्विकल्पकेपि विशिष्टविषयप्रकारेणेच्छा. दिकं भासते तथा च तदेव निर्विकल्पफमिच्छांशे विशिष्टवैशिष्टययो. धात्मकमिच्छासाक्षात्कारपूर्व स्थास्यतीति वाइशशानस्य न व्यभि- पच नरसिंहाकारकं तनिर्विकल्पकमितिसिद्धान्त इत्युच्यते तदापि, या विशिष्टविषयकफलसाधनताशानं प्र. थमं तदुचरं च फलेच्छा तदनन्तरं च विशिष्टोपायविषयि- णीच्छा तत्रेच्छात्वनिर्विकल्पकरूपे विशिष्टविषयकेच्छासाक्षात्कारे एवं द्विष्टसाधनताज्ञानानन्तरजातफलद्वेपजन्योपायपविषयकसा. क्षात्कार च ज्ञानस्य व्यभिचारो दुर्वार पर द्विक्षणस्थायिनो ज्ञानस्य तत्पूर्धक्षण पव नाशादिति भावः । कृतिसाक्षात्काराव्यवहितपूर्व च झानस्य विनश्यवस्थस्यापि सत्त्वं सम्भावितमपि नेति सूचयितुं स्वातन्त्र्येण कृतिसाक्षात्कारे व्यभिचारं दर्शयति कृतेश्चेति । अगापि विशिष्टविषयोपधानेनेत्यनुपज्यते । ननु विशिष्टधुखौ विशेषण- मानस्य हेतुतया विशेषणशानं विना विषयविशिष्टत्यादिसा- क्षात्कार एव न भवितुमर्हतीति अगत्या तत्पूर्व विषयस्मरणमंत्र कल्पनीयम् । तथा च विशेपणतावच्छेदकप्रकारकशानत्वावन्छि- मस्यापि न तत्र व्याभिचार इत्यत आह विशेषणेति । क्षानोपरमेऽपी. त्यनुपज्यते। रकत्यादिरूपविशेषणशाननाशेऽपि रक्तत्वादिविषयका- प्रक्तस्यादिविशिएदण्डादिविषयफसंस्कारादेव तादृशपिशिएविषय. कस्मरणोत्पत्तरित्यर्थः । तथा च तन्न व्यभिचारभयेन विशेषणक्षा. नस्यापि विशेषणविषयकावेनैव विशिएधीहेतुता चाच्या तथा च विशेषणविषयककृत्यादित पय विषयविशेषितकृत्यादिसाक्षात्का. रसम्मवान ज्ञानापेक्षेति विशिष्टवैशिष्ट्ययुद्धायपि विशिष्टविषयक- गुणमात्रस्य हेतुत्वम् स्पं च विशिष्टवैशिष्ट्यापगाहिसंस्कारा- ·मत ८२ अनुमानगादापाम् विशेषणतावरकमकारपक्षानं विनय तास्मरणनिर्वाहोऽपी. ति भायः । एवमुपनायकवानस्यापि सविषयकत्वेन हेद्धतातो न विषयोपनपा हानापेक्षेति योध्यम् । अनुयुसंस्कारात् उपनीत मानवारणाय हानप्रत्यासत्तिहेतुतायामविशिष्टसंस्कारमेद एप निवे. श्यानतूदुवोधकासमवधानविशिष्टसंस्कारस्यामावादिः कालान्तरी णोद्घोषकसमषधानविशिएसंस्कारादुपनीतमानानुपगमे सतिपि. यात् ततः स्मरणोत्पादे क्षणेकविलम्येनेयोपनीतमाननिर्वाहात् । मच स्मरणकल्पने गौरवादिशिएसंस्कारत्वामावनिवेशनमेवोचि. तमिति वाच्यम् । उद्योधकानामननुगततपा तदभामसहस्रस्य निवेशनीयतया महागौरवात लघुरूपेण कारणतासिद्धौ तधि- घोहकस्मरणकल्पनागौरषस्य फलमुखत्वेनादोपत्वात् । पव निर्विकल्पकादिस्मरणकल्पनेन विशेषणाधियोऽपि विशे. पणशानत्वेन हेतुत्वमप्रे प्ययस्थापयिष्यते इदानीं तु नि. विकल्पकरमृतिनं सिद्धान्तसिया कृत्यादिसाक्षात्कारश्चान्तरा धिपपस्मरणं विनषानुभवसिद्ध पाशपेन विशेपमहानादि- हेतुतायां हानत्वाप्रवेशोऽभ्युपगत इत्यवधेयम् । अतुमितावपि सविषयकायमात्रेण न कुनो हेतुत्वमित्याकालायामाह इच्छा- दित इति । व्याप्यवत्पतविषयकेच्छादित इत्यर्थः । मस्य चिरान्तरितत्वविरहेण कदाचिदिच्छादेरनुमित्युत्पादक सायामिष्टापतिः सस्मयतीत्याशवाह संस्काराचेति । व्याप्यवि- शिएपक्षविषयकसंस्काराच्चेत्यर्थः । मनु विशिष्टवैशिष्टपशेधा- दिहेतुतायामनुस्यसंस्कारान्यत्ववदनुमितिहेतुतायामपि हानत्य मुपेश्य संस्कारस्वैच्छादेश प्यावर्तनाय तदन्याचमेय कि न नि- घेश्यत इति तटस्थप्रप्ने उत्सरयति संस्काराचन्यत्वस्येति । अगत्या तु विशेषगतापच्छेदकप्रकारफगुणहेतुतायामवच्छेदक गौरपसहिष्णुतेति भावः । अतिभ्यातिशया तु संस्कारा- धन्यावस्येत्पादिप्रन्पो नायताति । सस्काराचन्यायनानुमिति- हेतुत्यापि उमयत्रैकरूपेणाहेतुतयातिव्याप्तेरनवकाशात । हानत्य घटितधर्मावयित्रकारणताघटितलक्षणे सम्मयशानिरासपरो. ऽयं प्रन्य इत्यप्याःn परामर्शमत्यक्षं प्रत्यनुमिताविय परामर्शन हेतुता परामर्श ·अनुमितिमकरणम् । ८३ बिना सत्प्रत्यक्षानुदयादिरयमिमानमूला परामर्शप्रत्यक्षातिय्याप्ति- शां तत्र तेन रूपेण हेतुतां निराकुर्षाणो निरस्यति न चेति ॥ (दी) न च परामर्शानुव्यवसायेऽतिव्यातिः सामान्यतः प्रत्यक्षे विषयत्वेन तत्तद्विपयकमत्यक्षे तत्वेन कदाचित् ज्ञाना- दिमत्यक्षे ज्ञानत्वादिना तत्र हेतुत्वं न तु यावानेव तत्त. दितरत्वादिपियनिष्ठो धर्मस्तेन तद्विपयत्वेन कार्यकारण- भावः मैत्रावलोकितचैत्रनिर्मितनीलेतरघटताविषयकत्वादिना त- स्वेऽनन्तकार्यकारणभावमसङ्गान्मानाभावादन्यथोपपत्तैश्च ।। (गा० ) परामर्यादिप्रत्यक्षे साध्यध्याप्यहेतुप्रकारकपक्षविशे- ध्यकसंशयान्यज्ञानत्यरूपपरामर्शत्वेम हेतुतां निराकर्तुं वस्तुगत्या यद्यत्प्रत्यक्षनिरूपितविषयनिष्ठहेतुतायच्छेदकं तनिर्धारयति सामा- न्यत इत्यादिना । सामान्यतः प्रत्यक्षत्वरूपसामान्यधर्मावच्छिन्ने प्रत्यक्षे। विषयत्वेनेति । विषयतायाः स्वाभयविषयादिभेदेन भिनत्वे. ऽपि विषयतात्वमनुगमकं कारणस्य प्रत्यासत्तिस्तादारम्यं कार्यस्य लौकिकसनिकर्षजशानीपविलक्षणविषयता। अत पवातीतादिविषय- स्य न प्रत्यक्षविषयावं कार्यान्यवहितपूर्वत्तिविषयरूपका. रणस्य तत्र तादात्म्येभासम्बद्धत्वात् । अव्यवहितप्राक्ष णवृत्तिकारणसम्बन्धस्य कार्यसम्पन्धप्रयोजकत्वात् । अताता. नागतघटादिरूपविपये कार्याव्यवहितप्राक्क्षणचिचक्षुसंयो- गादेरसत्वे अतीतानागतशम्दादिरूपविषयविशेषादाविन्द्रियसम- वायतत्संयुक्कसमबाययोः सत्येन तत्प्रत्यक्षस्य विषयतयोत्प- तिवारणाय विषयस्य हेतुत्वमावश्यकम । यदि चाव्यवहितमाक्- क्षणावच्छिन्नकारणसम्बन्ध एव कार्योत्पतिप्रयोजको न तु ताश- क्षणवृत्तित्वोपलक्षितकारणस्यापि सम्बन्धः तत्क्षणे प्रतिवन्ध- कसमवहितस्यापि देशस्यान्यदेशावच्छेदेन तत्क्षणवृतिप्रतिब- न्धकात्यन्तामावस्यान्यकालावच्छेदनाधिकरणतया तत्र द्वितीय. क्षणे कार्यापत्तेः । एवं पातीतादिविषयस्य वर्तमानकाला- सम्बन्धितयावच्छेधाधिकरणसम्बद्धस्यैव चावच्छेदकतया नित्यस्यापि सभिकर्षस्य वर्तमानकालापच्छेदेन न तत्र ·भनुमानगादाधर्याम् सत्वमिति नातिप्रलतः । अथैषमतीतादी विषये सामान्य प्रन्यासत्यापि प्रत्यक्षं न जायेत तर वर्तमानकालावच्छेदन नित्यस्यापि सामान्यस्यासस्यादिति चेध । कारणताघटकं ध्याप- पकत्यं विधा किश्चिद्यत्र यदा कार्य तत्र तद्व्यवहितप्रापक्षणा- पच्छेदेन कारणमित्यवं रूपं क्वचिव यत्र यदा कार्य तत्र तद- ध्यवहितप्रापक्षणवृत्तिकारणमित्येवं रूपं घस्य कारणता प्रथमोक्त- व्यापकताघटिता तस्य प्राक्क्षणाघरछेदेन देशे सायमेष कार्योत्प. तिमयोजकं यस्य कारणता द्वितीयव्यापकतायटिता माक्षण मृत्तस्तस्य - यदा कदाचिदेशे सत्त्वं देशे कायावादप्रयो- जकं लौकिकसभिकर्षादेः प्रत्यक्षहेतुतायो प्रथम ध्यापकत्यं सामान्यमत्यासत्यादेस्तोतुतायां च द्वितीयमिति नातीतादिविषयस्य लोकिकप्रत्यक्षमसङ्गो न था सामान्यप्र. यक्षानुपपसिरित्युच्यते सदापि पूर्वक्षणावच्छिन्नसन्निकपीडि- घयनाशकाले तत्मत्यक्षापत्तियारणाय विषयस्य कार्यसमावेन हेतुत्यमायदयकम् यदि च विषयनाशोत्पत्तिकालेऽपि प्रत्यक्षामिप्यते सम्या धर्तमानं च गृह्यते चक्षुरादिनति प्रवा- एस्तु प्राक्षणे धर्तमानतापरः अत पवाशुविनाशिमुखादिम का. रफलीकिंकप्रत्यक्षस्य सुखापुत्पादतृतीयक्षणे निर्वाहः विशेषण- शानस्य हेतुतयोत्पत्तिक्षणे तद्विरहेण द्वितीयक्षणे तद्विशिष्टयुद्धा- सम्मवादित्युच्यते तदापि प्रत्यक्षविशेष विषयविशेषस्य हेतु- व्यवस्थापनीयतया यदिशेष यदिशेपस्य प्रयोजकता सत्सामान्य तमामान्यस्येति नियमात्सामान्यकार्यकारणभाव आवश्यकः । तत्तद्विषयकेति । तसपतिविषयकप्रत्यक्षत्वाध. छिन्नं प्रति सद्यक्तित्वेन हेतुतेरपर्यः । न चेहमापिरो. पकार्यकारणमायो निधामाणिकः तत्तयक्तिपिपपकमत्यक्षस्य स. निक;दिशालिन्य क्यन्तरे पटल्यात् यावतीषु सनिकपादिपटि- तबामप्रसिमपधानं युगपञ्चायतपतिमासफसामप्रया ताबमति विषयकस्तस्यैष प्रत्यक्षस्योत्पत्तरिति पाच्यम् । तत्तभक्तिमे- देनेन्द्रियमानिकर्शदियटिनसामग्रीमेदनिवांहाय तत्तयतित्यन पि. पयस्य इंतुनाया मावश्यकस्यात् । अन्यथा तत्तद्घटेन्द्रिय. समिकादीनां साधारणधर्मपुरष्कारणिय देतुनया सपनिमा- ताया ·८५ तब्ध- भनुमितिप्रकरणम् । सकसामप्रशा एतद्यक्तिमासकसामप्रीतो बैलक्षण्यासम्भवात तादृशहेतुतासत्त्वे तादृशसामग्रयाः पृथक्तत्तद्यक्तित्वावच्छिन्न- घटितत्वनैव वैलक्षण्यात् । तदवलक्षण्ये च तव्यक्तिविषयक. धाधमहाभावादिघटितायाः समवायेन तद्यक्किविषयकविशिष्टप्र. त्यक्षसामनया विषयतासम्यन्धेन तत्तद्यक्तिप्रत्यक्षोत्पादकसामग्री. मत्क्षणवृत्तित्वविशिष्टायाः समवायेन तत्तद्यक्तिविषयकविशिष्टवु. चुत्पादप्रयोजिकाया व्यक्त्यन्तरमा सन्निकर्षदशायामप्यात्मनि सत्त्वेन तदानीमात्मनि समवायेन तादृशवुखापत्ते१र्यारत्वात् । न च सन्निकर्षस्यैव तत्तद्यक्तिसनिकपत्वेन हेतुत्वमस्तु ताव- नाप्यन्यव्यक्तिमात्रवृत्तिसन्निकर्षवति काले विषयतया क्तिप्रत्यक्षोत्पादकसामग्रीविरहः सुघटः तदानी तादृशव्यक्तिस. निकामावादिति घाच्यं गुरुणा तत्तद्यक्तिसश्विकर्पत्वेन हेतुता. पेक्षया लाघवात्तद्यकित्वेन विषयहेतुताया एवोचितत्वात् । न चौतकाले तत्तद्यक्तित्वावच्छिन्नस्य विषयस्य सत्त्वेन तद्घटि- तसामप्रचाक्षतैवेति न विषयतया तपक्तिमत्पक्षोत्पादकलाम- प्रीविरह इति विशिप्य विषयहेतुतया नोक्कातिप्रसहवारणस. म्भव इति वाच्यम् । एकाधिकरणप्रत्यासकारणतावच्छे- दकावच्छिन्नस्तोमस्यैव सामग्रीत्वात्तादात्म्यसम्बन्धेन तद्यक्ति- स्वावच्छिन्नसम्यन्धिन्यां तत्तयक्तौ समवायादिना ऽप्रत्यासन स्येन्द्रियसंयोगादेः सत्वेऽपि उक्तसामनीविरहात् । यदि च त- धर्मघटितधर्मावच्छिन्नजनकसामग्री तद्धर्मवत्ताप्रयोजकसामग्री समयहिता कार्य जनयति भत आत्मनि तद्यक्तिविषयकक्षा- नजनकसामप्रयो तद्विषयकत्वप्रयोजकसमवधानमपेक्षणीयं प्रत्य- क्षस्प तब्यक्तिविषयकत्वप्रयोजकत्वं च तद्विषयतानियामकसाम- प्रशस्तब्यक्तित्वसामानाधिकरण्यम् उक्तस्यले चेन्द्रियसन्निकर्षादी तदभावात्तत्तद्वयक्तित्वेन तचरप्रत्यक्षाहेतुत्वेऽपि नोक्कापत्तिरित्यु- च्यते तदापि सत्तद्घटादिव्याक्तिवृत्तितदूपाधात्मकविशेषण धीघटिता सामग्री तद्विशिष्टधुद्धिजनने तघटादिरूपविशे- प्यमासकसामग्रीसापेक्षा पाच्या । व्यक्क्यन्तरमासकसन्मिक- पादिघटितसामप्रीतस्तधतिभासफसामनया अविशेषे च व्यक्त्यन्त. एमात्रसन्निकर्पदशायामपि तयक्तिगतरूपादिज्ञानाचदिशिष्टयु- ·८६ अनुमानगादाश्र्याम् ज्यापतिद्वारय । न हि तपादिशानजन्यतापच्छेदकगर्ने तघनदिव्यक्तिविषयकत्वमपि प्रविष्ट येनोकप्रयोजकापेक्षया नातिप्रसाः स्यात् । तथा सति तत्प्रकारकममाघसमहमस: शादिति तत्तयतित्येन विषयहेतुत्वमावश्यकम् । सद्यक्ति विषयकत्वरूपकार्यतावच्छेदकोपलक्षितप्रत्यक्षस्य सम्हालम्पनरू. पस्य विषयतासम्बन्धेन व्यत्यन्तरे उत्पत्तायपि तद्विशिएस्यानु त्पत्तेत्र तपकित्वावच्छिनहेतुतार्या व्यभिचार: ताशकार्यता- घच्छेदकविशिष्टसमानाधिकरणामावघटितव्यापकताया अक्षतरवा- त् । तद्यक्तिवृत्तिविषयतात्येनैव कार्यतावच्छेदकसम्बन्धयो. पगमान व्यमिवार इत्याहुः । अनु परामर्शत्वपरामर्शप्रत्यक्ष- स्ययोरतिसामान्यातिविशेषोक्तरूपयहिर्मावेऽपि मध्यविधकार्यकार- गमावस्तेन रूपेणापीति शङ्कामपाक मध्यविधकार्यकारणभावस्य प्रामाणिकत्ये तदयच्छेदक विशियानात्मकं लघु रूपं दरी- यति कदा चिदिति । ताशकार्यकारणभावस्य नियुक्तिकत्वं कदाचिदित्यनेन सूचितम् । यद्यप्यतीन्द्रियाणां गुरुवार- भाषनास्थितिस्थापकानां प्रत्यक्षस्य चक्षुराद्ययोग्यस्पा- दीर्ना च चक्षुरादिना प्रहणस्य च धारणाय योग्यजातीपानां स्थविषयकमत्पने हेतुत्यकल्पनमावश्यक तथा सति यायद्विरोपकार- णयाधेनातीन्द्रिये विषयतया प्रत्यक्षवारणसम्मयात् । तथा- प्यादिपदमाघघटादिप्रत्यक्षे घटत्यादिना कार्यकारणमाघोऽतिनि- युक्तिक एव । वस्तुतस्तु अतीन्द्रियविषयाणां तादात्म्येन प्रति- बन्धकस्यकलानौयातिप्रसनयारणे योग्यजातीयानां बहूनां न प्रत्यप्तहेतुना थन्परस्ययमहनीयम् । इदानी प्रतिमन्दि - यन् परामप्रत्यक्षे परामर्शस्वेन हेतुर्ता निराकरोति न. त्यिति । तत्तदितरस्यादिरिति । व्याप्तिमकारकत्यपक्षधर्मवाविषय- कत्यहानत्वसंसपेतरत्यादिघटित इत्यपः । घरताविषयकत्या- दिना घटस्यतरप्रकारकमत्यक्षरयादिना । ननु हेतुत्वस्य प्रा- माणिकत्वं गौरवं न दोगयत्यत थाह मानामायादिति । ननु परामादिशून्यवाले सत्प्रत्यक्षत्यावचित्रापचितारणान्यपानुपप- स्या परामशांदिप्रत्यझ परामर्शयादिना कारणत्यकल्पनमा- पायमित्यत माह अन्यथोपपवेरिति । प्रत्यक्षपिपयताप्रपो- ·अनुमितिमकरणम् । ८७ जिकाया विषयतासम्बन्धेन प्रत्यक्षोत्पादकसामग्रया विषय. निष्ठतद्धर्मसामानाधिकरण्यरूपात् प्रत्यक्षविषयतायास्तधर्मसामा- नाधिकरण्यप्रयोजकादेव तत्तद्धर्मवत्तिविषयताकप्रत्यक्षत्वाव. च्छिन्नोत्पत्तिनियमोपपत्तेरित्यर्थः । अत एव प्रयोजकसमाज- नियम्यधर्मान्तराणामपि न कार्यतावच्छेदकत्वमिति भावः । वहिन्याप्यधूमवान्पर्वत इतिस्मरणे तारशनिश्चयत्वेन हेतु. स्वातत्रातिन्याप्तिरिति शकते अथेति । (दी०) अथ विशिष्टस्मरणेऽतिव्याप्तिः । न चोपेक्षान्य. त्वेन तत्र हेतुत्वम् उपेक्षात्वं हि न जातिवाक्षुपत्वादिना सङ्क- रप्रसङ्गात् आशिकत्वोपगमाच्च ॥ (गा०) विशिष्टस्मरणे च्याप्यविशिष्टपक्षस्मरणे । न च स्मृ. तिजनकतायाम् अप्रामाण्यशानामाववैशिष्ट्यानिधेशावनुमितौ च तनिवेशाकरूपेणोभयत्र हेतुतेति नातिव्याप्तिरितिषाच्यम् । अनुमितिजनकतायामप्रामाण्यज्ञानामावनिवेशे विशेष्यविशेषण. भावे विनिगमनापिरहादप्रामाण्यशानाभावस्य पृथकारणत्वोप- गमात् । अथ धूमत्वादिनैकधूमादिविषवकज्ञानात्तेन रूपेण धू- माधन्तरस्मरणवारणाय तत्तधूमादिव्यक्त्यवगाहित्वमपि स्मृतिज- नकतावच्छेदके प्रावष्टं न त्वनुमितिजनकतावच्छेदकतायामिति क- थमवच्छेदकतापर्याप्तिघटितलक्षणेऽतिव्याप्ति न च पर्याप्त्यनिवे. शाभिप्रायेणैव तदभिधानं न चोपेक्षान्यत्वेनेतिशङ्कानवतारात्न व समानविशेष्यत्वप्रत्यासत्यैवानतिप्रसङ्गे तत्तद्यक्तिविषयक- स्वस्य स्मृतिजनकतायां न निवेश इति वाच्यं । घहिव्याप्यघू. मत्यादिमकारकविषयतात्वेन विषयतायाः कार्यकारणसम्यन्ध- त्वोपगमे कारणतावच्छेदकगमें व्याप्त्यादिविषयतानिवेशे प्रयो. जनविरहेण सद्पावच्छिन्नजनकताघाटतोकलक्षणस्यातिव्याप्त्यन- घकाशात् । उकविषयतायाः सम्बन्धत्वे ऽप्यभावत्वादिनाभावा. न्तरस्य म्याप्तिशरीरे यत्र भानं तत्रापरामावादिविषयकस्मरणाप- तिवारवेति तत्तयक्तिविषयतात्वेनैवाभाषत्वायपच्छिन्नविषयताः स्मृतिजनकतापां निषेशनीयाः न स्वनुमितिजनकतायामित्यतिन्या- निरसातैवेति चेनायत्साभ्यव्याप्ययतुविशिष्टयनर्मिविषयकं सर्य.

·८८ अनुमानगादापर्याम् मेव ज्ञानं ततधर्मप्रकारेण सद्धर्माभयाशेषव्यक्तिविषयकं तत्साध्य. व्याप्यत शेतुविशिष्टतर्मिज्ञानस्य ताशस्मृतिहेतुतायो तपनर्मि- विषयकन्यस्याध्यापर्तकस्वेनानिधेशात्तापरामर्शतुताघटितलक्ष- जामिमायेणैवैतदतिव्यापयभिधानात् । आतिघटितलक्षणस्थे- दानामकरणात् । न च तादृशस्थलेऽपि नानासाधनादि- प्रकारेण मानाधिकरणायवगाहिचानस्य यदधिकरणादेयंघ- रसाधनादिप्रकारेण तद्विषयता तत्तत्साधनादिव्यक्तिभिमतत द्विषयसाधनादिप्रकारेण तद्विपयाधिकरणादिव्यत्यन्तरविषय- फरमरणापत्तिारैवेति तत्तयक्तिप्रकारतानिरूपिततसम्मक्तिविशे- ध्यतानां विशिष्य कार्यकारणभाव निवेशनमावश्यकमिति धाच्य- म् । तरस्थलीयपरामर्शस्य तरस्मरणनिष्ठकार्यतापच्छेदका तत्तासाधनादिव्यक्तिप्रकारतानिकपिततत्तत्साधनाधिकरणब्यक्तिधि- पयतानां विशिष्टनिवेशादेव अमृता चैपरीत्येन भानवारणात् कारणतायच्छेदककोटी तत्तयक्तिविषयतात्वेन विषयतानिपेशे प्रयोजनविरहात् तापतैय च शङ्कितातिव्याप्तिसङ्गतः। परे तु यापमितिविशेषेतिव्याशिवारणाय कारणतापच्छेदकत्वपतिः परामर्शत्वांशे निवेशनमावश्यामिति मन्यते तदापि परामर्शत्व. शरीरे या या विषयताः प्रविष्टास्तदन्यविषयत्वामयच्छिनत्वरूपंप. रामर्शवपर्याप्तावच्छेदकताकत्यमेध लक्षणप्रविष्टकारणतायां नि- घेर लाघवान्न तु परामर्शस्वघटका यावन्तः पदार्थास्तदन्य- पदार्थानवच्छिन्नत्यम् अधिकभेदनिवेशे गौरवात् एवञ्चोपमिति. विशेपे हेतुतावच्छेदकेऽधिकविषयतानिवेशादेव नातिव्याप्त्यक काराः स्मृतिकारणतावच्छेदेके च तसविषयाणामधिकानां निवे- शेऽप्यधिकविषयतानामनिवेशात्तवातिव्यानिशहासाति, । अ. तिरिक्तविषयतानवच्छिन्नत्यवत् उपेक्षान्यत्वानवच्छिन्नत्यमपि निवेश्यामित्याशयमूलायाः शङ्काया न चत्यादिना निरास इत्या तत्सद्विषयकस्मृती तत्तद्विपयकसंस्का रत्वेन हेतुत्यैव स्मृतेविषयनियमे शानत्वेनैव स्मृतित्वावचिउम्र प्रति हेनुता न तु तत्तद्विषयकस्मृतो तत्तद्विषयकनिधपत्वेनेति कथमसिम्याप्तिः । न चैषं सत्संशयास्मरणवारणाय तत्र गुनी तनिधयत्वेन हेतुत्वमापश्यामिति वाच्यम् । सं. 1 अथ ·वाच्यम् अनुमितिप्रकरणम् । स्कारस्य तर्मिकतद्धर्मप्रकारकस्मरणे तमकतदभावप्रकारका. न्यतद्धर्मिकतत्प्रकारकसंस्कारत्वेन हेतुतयैव तद्गोचरसंशया- तत्स्मरणापरययोगात्संशयजन्यसंस्कारस्य विरोधिप्रकारफत्वनि- यमादिति चेन्न । संस्कारस्य संस्कारत्वनैय हेतुता ज्ञानस्य तु तद्वोचरस्मृतौ तत्तनिश्चयत्येनेत्यस्यापि सम्भवेन घिनिग. मकाभावात् ज्ञानहेतुतायामपि विषयादिनिवेशस्याप्रत्यारत्येय. त्वात् । न च तद्गोचरशानजन्यस्य संस्कारस्य कालादिना नाशे अन्यगोचरसंस्कारात्तद्गोचरस्मरणवारणाय संस्कारहेतुतायां विपयनिवेशनमावश्यकमिति । संस्कारहेतुतायां विषयानिवेशेऽप्युक्तस्थले तनिश्चयरूपकारणव्यापारविरहेण त- स्मरणापत्त्यसम्भवात् । वस्तुतो ऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां तद्गो- चरस्मृतौ तद्गोचरनिश्चयत्वेन हेतुत्वसिौ तनिर्वाहकतया ध्यापारीभूतसंस्कारकल्पना संस्कारे प्रमाणान्तराभावादिति कथं संस्कारेण तद्गोचरनिश्चयत्वावच्छिन्नस्यान्यथासिद्धिर्यतस्तद्- पायच्छिन्नमहेतुः स्यात् । न हि यदुपजीब्य यत्सिध्यति तत्तयाघातकम् । एतेन संस्कारदेतुतायां विषयानिवेशे त- वंशे उपेक्षात्मकशानजन्यादन्यगोचरसंस्कारात् तत्स्मरणापत्ति- धारणाय तत्तविषयकस्मृती तत्तद्विषयकसंस्कारत्वन हेतुत्वमावश्यक- मिति ज्ञानहेतुतायां विषयनिवेशो व्यर्थ इत्यपि प्रत्युक्तम् । फलव्या पारी प्रति करणस्यैफेनैव रूपेण हेतुतेति प्राचीनसम्मतनियमा- नुरोधेन ज्ञानस्य स्मृतिजनकतायां विषयनिवेशनमावश्यकमित्यपि घदन्ति । य शानस्य ज्ञानत्वेनैव स्मृतिहेतुता तविषयकस्मृतायु- दोधफविशेषाणां हेतुताया आवश्यकत्वात्तत एव विषयनियमो- पपत्तेः उद्बोधकानां फलपलकल्यत्वात् । न च सम्बन्धिपदशाना- दीनामनुगतरूपेणैव तत्सद्गोचरस्मृतिहेतुतया तद्गोचरशानं घि- नापि तत्स्मरणापत्तिरिति घाच्यम् । तत्सम्बन्धित्वेन गृहोतं यत्तशा. नस्यैव तद्विषयस्मारफतया ताशादायकसमवधानस्थले तदान स्याप्यावश्यकत्वादिति । तदसत् । तया सति ज्ञानत्वमा. श्रेणापि हानस्य स्मृतिहेतुताया अप्रामाणिकत्यापत्तेः । उद्बोध. केन शानविशेपान्ययासिौ कालान्तरे यज्ज्ञानस्योपयोगिता तन्मानार्थ विशेषदर्शिना शाखाध्ययमादावप्रवृत्तिमसमाय । घ.

·अनुमानगादाधाम स्तुत स्मृती सम्बन्धिशानस्य सम्पन्धावगाहित्येन न हेतुता यत्र सम्बन्धो येन रूपेण गृहीत सम्बन्धाविषयकादपि तत्प्रकारकशाना सिम्यनयन्तरस्मरणात् । नापि सम्बन्धमहविषयतावच्छेदकायच्छि प्राविषयकत्वेन सम्बन्धहस्योपलक्षणतया माविसम्बन्धप्रहधिष यकमानस्या युद्धोधकतापत्ते सम्यन्धमहे सामान्यत पूत्यम प्यावर्तक तज्ज्ञानपूर्वस्व चाननुगतम् । सम्बन्धानुद्वोधे च पूर्वस म्यन्धप्रहोऽप्यस्मारक सम्बन्धोदोधका अप्यननुगता एप च स्मृत्यु पायफसम्पन्धिमानाना तत्तद्यतित्वेनैव हेतुता वाच्या तथा च यारशसम्यधिज्ञानसत्त्वे यस्य पुसो नियमतोऽनुभूतम्य यद्विप यस्प स्मृतिस्तद्वस्तुशानस्य तत्तधनित्वेन नानादेतुत्वकल्पनाम पेत्य तत्पुरुषीयतद्विषयस्मृती तस्तुभानत्येनानुगतरूपणकहेतुतव कल्यते यत्पूर्व च तद्विपयस्य मानुभवस्तत्कालीनतदस्तुज्ञानात्त स्य तविषयस्मृतिवारणाय च तद्वोचरस्मृती तद्विपयकनिश्चर्य स्येनापि हेतुत्वमावश्यकमिति दिक । उपक्षाशानात्स्मरणानुत्प त्या तदन्यत्वस्याप्यधिकस्य स्मृतिशारणतावच्छेदके निवेश्यतया नोपदर्शितनिधयत्वपर्याप्तापच्छेदकतापरणताक्त्य स्मृनायिति नातिव्याप्तिरिति शङ्का निरस्यति न चेति । उपेक्षान्यत्वम् उपे क्षात्वावच्छिन्नभेद तस्य तदा स्मृतिकारणतावच्छदघटकता स्यात् यधुपेक्षात्व स्मृतिजनकधीव्यावृत्तो जातिविशेष स्यात् स्मृत्यजनकज्ञानत्वरूपस्यापेक्षाव्यवहारविषयस्योपाधे स्मृतिज नकताया प्रवेशासम्भवात् स्मृत्यजनकान्यत्वस्य स्मृतिजनकरवरूप त्यात् । स्वस्य च स्यानवच्छदकत्वात् म हि तादृशजाति श. स्यकल्पना जातिसङ्करादिदोपप्रासादित्याह अपक्षात्य हीति । पत्र घ जातित्वाभावानुमाने उपेक्षा वस्य स्मृतिजनकतापच्छेद पभेदप्रतियागितापध्छदकत्येन पक्षता । अथेत्यादिशद्वितुर्मते ऽपि स्मृतिजनकतावच्छेदकमेदप्रतियागितारच्छेदयत्वस्य सशय ये तयटक विरोधिमकारकत्व चापसिनावात् । तत्र जातित्या भाषस्योमयमतसिद्धत्येऽप्युक्तपक्षतावच्छेदकावच्छेदेन सिद्धेश्यत्यानाशत सिद्धसाधन दोप 1 अनोपेक्षापरप्रवृत्ति निमित्तत्यंत पक्षता उपेक्षापदप्रवृत्तिनिमित्तायस्य प्रसिद्धयऽपि या दिमस्तस्य स्मृयजनकस्यादिरूपतया तयन्मिन्नान्यत्वस्य स्मृति साध्य ·. अनुमिनिप्रकरणम् । अनकतावच्छेदकत्वासम्मवेन स्मृतेरनुमितिजनकतावच्छेदक. पयांप्तजनकतावच्छेदकताकत्याक्षतेः । अत्राप्यवच्छेदकावच्छेदन साध्यसिद्धरुदेश्यत्वानोक्तदोष इत्यपि केचित् । तश्चिन्त्यम् । उपेक्षात्वस्य जातित्यवादिना तस्योपेक्षापदप्रवृत्तिनिमित्तत्वानभ्युप- गमेऽपि क्षतिविरहात् अवच्छेदकावच्छेदन साध्यसिद्धरद्देश्यत्वेऽपि जातित्वाभावासिद्धेः तादृशादपि स्मृत्युत्पादाश्चत्यप्रिम- प्रन्यासहतेश्च । तद्रूपवतः स्मृत्युत्पादकत्वे तद्रूपनिष्टस्मृतिजनकना- वच्छेदकभेदप्रतियोगितावच्छेदकताया एव विरोधित्वान्न तृपेक्षा- पदप्रवृत्तिनिमित्तताया इति । यत्तु स्मृतिजनकावृत्तिशानधर्मत्वेन पक्षता तादृशधर्मत्वं च तत्तज्ज्ञानान्यतरत्यादौ प्रसिद्धमिति तदसत् । एकांशे उपेक्षात्मकज्ञानस्यापि अन्यस्मृतिजनकतयोपेक्षा. त्वस्य स्मातेजनकात्तित्वाप्रसिद्धः अन्यथाशिफल्योपगमाञ्चेति था- घकासकतेः । स्वीययावद्विपयविषयकस्मृतिजनकावृत्तिज्ञानधर्मत्वेन तु पक्षत्वं सम्भवति । चाक्षुपत्यादिनेति । आदिना ज्ञानत्यव्याप्य- निखिलजातिपरिग्रहः तत्तज्जातिनिरूपितसङ्करस्य च पृथगेव हेतुता योध्या न तु मिलितस्य चैयर्थ्यात् । तजात्यव्यापकरपे सति तज्जातिव्यभिचारित्वे सति तजातिसामानाधिकरण्यं व्यापकत्वं तत्समानाधिकरणप्रतियोग्यसमानाधिकरणा- भावप्रतियोगित्वं तत्समानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं । तजातिव्यभिचारित्वं च तद्यक्तित्वावच्छिन्नप्रतियोगि- ताकतदभावसामानाधिकरण्यम् । यद्यपि व्याप्यजातिमत्यनित्ये. ऽपि कालिकादिसम्बन्धेन व्यापकजात्यवच्छिन्नस्य भेदो वर्तते व्याप्यजातेरपि व्यापकजातिशून्ये कालिकादिसम्बन्धेन वृत्तेर्विरु- सुजातेरपि कालिकादिसम्बन्धेन सामानाधिकरण्यमस्ति धायेन चावच्छेदकत्वं दृत्तिश्च पक्षस्योपेक्षात्वस्य नोमयमते उ. पेशात्वस्योपाधित्वमते विशेषणताविशेपेणैव वृत्तरिति स्वरूपा. सियापतिः । प्रस्तुतस्तु गुमाग्रजातिसकरम्य पत्र हेतुता तत्र साधनाप्रसिद्धिरेव गुणे जातिभिन्नस्यासमवायात् । समवा- यघटितचाक्षुषत्वसङ्करस्य क्वचिदपि प्रसिद्धिविरहात् । तथापि समवायदैशिकविशेषणतान्यतरसम्बन्धेन तथात्वं योध्यम् । थवा समवायेनापच्छेदकत्वस्थाने समयायावच्छिन्नावच्छेदकता. स. था म.

·पत्सम भनुमानगादापर्याम् शून्यं यत्समवेतं वदम्परवं समवायेन वदभाषादिमति समचा- येन वृत्तिस्थाने समपायेम वदवृत्तित्वे सति घेतं तदन्यत्वं तजातिसमानाधिकरणत्यस्थाने तजातिम- दसमवेतत्ये सति यत्समवेत तदन्यत्वं च निवेशनीयमिति नासिद्धिः । शिशिष्टभदस्य पक्षस्य समयेतत्वे ऽसमवे. तत्वे चाक्षतत्वात । यदि चैतन्निरुपकजातिभेदेन मि. प्रमेय तत्तज्जातीनां विशिष्योपादानादिति चाचपत्यादिसरस्य या हेतुना तत्र व्याप्यजाती व्याभिचारयारक व्यभिचारित्वविशे. पणं व्यर्थ चाक्षुषत्वादेर्व्याप्यजात्यप्रसिखे. तत्परित्यागे च भानस्वायव्यापकतत्समानाधिकरणवाक्षुषत्वादेरिय चाक्षुषत्वा. पच्यापकतत्समानाधिकरणस्योपेक्षात्वस्यापि जातित्यं स्यादित्यम. योजकत्यशङ्कामास इत्युच्यते तदा यजास्यव्यापकत्ये सति यजातिव्यभिचारि यत्तत्र तजातिसमानाधिकरणजातिरिति सा. मान्यतो पापया उपेक्षात्ये चाक्षुपरवादिसमानाधिकरणजाति- त्वामाव: चाक्षुपत्यादिव्यापकहानत्यादी त्वादिव्याप्यचाक्षुपत्यादी च व्यभिचारयारणाय दला. यम् । घस्तुनस्तु स्यान्यापकस्वभ्यभिचारिजातित्वव्यापकवि. रोधपतियोगि यद्यत्तद्भेदकूटं हेतूकृत्योपेक्षायादी जातिस. कीर्णधर्मे जातित्याभावः साधतीयः उपेक्षात्याचव्यापकतयमि- धारिवाशुपत्यादिजातो तद्विरोधासत्वेनोपेक्षात्वादोर्निरक्तस्यान. म्तायात् । तारशमेदकूटस्योमयमतसिद्धत्यात् । न च स. साम्यभिचारिजातरमसिया न तादृशं स्वं सत्तेति तत्र ध्य. मियार इति वाच्यम् । अपरजातित्वामावस्यय साध्ययोप- सातन साम्यसत्त्वेन व्यभिचारानवकासात् नुल्ययुक्ता यापादिवजात्यन्तरेण तित्ययाधकता यया मानां भूतत्वमूर्तस्ययोः परस्परं स. जातित्वलरनं तत्र जातिसङ्करदेतोरसियत्वेऽपि ज्याप्यन्यापक्रमापानापन्नसमानाधिकरणद्धयत्तित्वेन स्पाययक- मव्यापकापरवृति पत्तदन्यत्ये सति स्वार्थकधर्मपदवृत्ति यत्तद- म्यत्वे च मति भनेत्तित्वेन या तदुमयाचे जातिवामाप- सामानाधिकरण्यं साधनीयम् । पिनिगमनाचिरणोमयत्र जा. साध्या ज्ञान- यत्र परेण ·तथा अनुमितिप्रकरणम् । ९३ तित्याभावपर्यवसानमिति कृतमतिविस्तरेण । ननु चाक्षुषत्वा- दिव्याप्यमुपेक्षात्वं नानव स्मृतिजनकतावच्छेदकभेदप्रतियोगिताव. च्छेदकमुपगन्तव्यं भेदकूटस्य कारणतावच्छेदकत्वे बाधकामावात् न जातिसकर इत्याशय याधकान्तरमाह आंशि- कत्वति । यत्र समूहालम्यनज्ञानस्यैकविपयस्मारकत्वमपरवि- पयारमारकत्य तत्रोपेक्षात्यात्वजात्यनभ्युपगमे सकलविष. यस्मारकत्वं तदभ्युपगमे च सकलविषयास्मारकत्वं स्यादिति यस्य यद्विषयास्मारकत्वं तस्य तद्विपयावच्छेदेनोपेक्षात्वं स्वी- करणीयम् अन्यावपयांशे च तदभाव इति तद्विषयकस्मृती च तद्विषयावच्छिन्नमुपेक्षान्यत्वं प्रयोजकं वाच्यमिति अज्या- प्यवृत्तित्वादुपेक्षात्यं न जातिरित्यर्थः । न चांशिकोपेक्षायामपि न विषयान्तरावच्छेदेनोपेक्षात्वाभावः स्वीक्रियते फि तु तद्विष. यकत्वस्योपेक्षात्यानवच्छेदकत्वमा प्रतियोग्यनवच्छेदकस्या- भावायच्छेदकत्वानियमात् । तथानियमे दण्डादेव्यत्वादिना घटादिजनकत्वाभावप्रसङ्गादिति नोपेक्षात्वस्यान्याप्यवृत्तित्वं स्वा- भावासामानाधिकरण्यादिति वाच्यम् । जातावभावसामानाधि- करण्यवत् किञ्चिदवच्छिन्नवृत्तिकताया अपि सिद्धान्तविरुद्धत्वा. त् । यद्यपि उपेक्षान्यत्वस्य स्मृत्यजनकत्वादिरूपापाधित्वमते न स्थामायसामानाधिकरण्यमवच्छिन्नवृत्तिकत्वं वेति नायमुभयसिखो हेतुस्तथापि तन्मतसिद्धहेतुनैव तं प्रति जातित्याभावः सा- ध्यते मत एवोपगमादित्युक्तम् । धस्तुतस्तु प्रमेयत्यादिनांशिक- स्वजातित्वोमयाभावः साधनीयः । उपेक्षान्यत्वेन स्मृतिहेतुताया- दिना च तस्यांशिकत्वोपगमाज्जातित्वाभावमादाय पर्यवसान. मित्यांशिकत्वोपगमाश्चेत्यनेन दर्शितम् ॥ ननु माभूदुपेक्षावं जातिस्तगोचरप्रयत्नाजनकत्वरूपोपाधिरेय तद्विषयकस्मृतिप्रयोजकं वाच्यम् । अत एधैकशानस्य किञ्चिद्वि- पयास्मारक किचिद्धिपग्रम्सारकावं सोएपशते निरुतोपेक्षात्य- स्य विषयभेदनियन्त्रितत्त्वात् । अथया स्वसमानाधिकरणतद्विषय- कजिज्ञासानुत्तरत्वं तदित्याशङ्का निराकरोति नापीति ॥ (दी०) नापि प्रवृत्तिनिवृत्पजनकत्वमजिज्ञासितविषयत्वं ·अनुमानगादापर्याम् वा तादृशादपि स्मृत्युत्पादा । नापि संस्काराजनकत्वं तज- नम्नावच्छेदयरूपान्तरापरिचयात् अन्योन्याश्रयमसङ्गान् । संस्कारानुत्पत्त्यवास्मरणसम्भवै स्मुनिजनातायां तदमवेशाय । नाप्यनुभवत्वेन तयात्व संस्कारस्य फलनाश्यतया सकृदनु भूतस्य स्मरणोत्तरमस्मरणमसङ्गात् समानाकारस्यैव फलस्य नाशवान् । समूहालम्बनादिता नकरगोचरमिकस्मरणानु- पपत्तिः जायते च पुनः पुनः स्मरणादृढतरः संस्कारः ॥ प्रवृत्तिनिवृत्त्यजनकत्वमिति । स्मृतिप्रयोजक्भेदप्रतियोगिता घच्छेदकमुपेक्षात्यमित्यनुपज्यते । तादृशादपीति । तथा चौत. कण्या स्मृतिप्रयोजकमदप्रतियोगितापच्छेदकरूपचे ताहरायो स्मयुत्पादकता न स्यादिति माय । ननूपेशामानात्सस्वारानु स्पादेन तद्विपयकमस्वाराजनकवरूपापक्षात्वावच्छिन्नमदस्तत्स स्वारजनकत्यपर्यनसितस्तत्स्मृतिजनकनारच्छदको स्याका निरस्यति नापीति । तचमकनायच्छेदति । सरकार प्रत्युपेक्षासाधारणरूपेण निश्चयत्वमारण हेतुत्वे उपे साया सस्काराजनरत्व दुर्घटामिति सरकाराजनकत्वस्य तदै. योपेशारूपना सम्मपति यापेक्षाव्यात्तरूपेण सस्थारजनक वा स्यातारा च रूपमुपेश्नान्यनिश्चयत्वादन्यदुर्घचमत स. सार प्रत्यप्युपेशान्यत्येन हतुना धाच्या ईशोपेक्षात्वस्य स- स्थापजनवरयरुपत्ये आत्माश्रय स्मृत्यजनकस्वरूपत्वे च सस्कार प्रति स्मृतिजनकपन स्मृति प्रति च सस्वारजनकत्वेन हेतुते- त्यन्योन्याश्रय इति नैतशुचमित्यर्थ । ननु सस्कारजनकताव छेदकस्यापेक्षासाधारण्येऽपि उपेक्षान्यताना तमद्यचित्वेन स. सारमठियन्धत्योपगमानासा ससारानुपधापकत्वनिर्वाह । याशिकोपेशायना तचदिगपासकारत्यमेव प्रतिवध्यतावच्छे- दमिति तासामन्यविषयकसस्तारोपधायातया ऽन्यविषयस्मा- रकतोपपत्चिरित्यत माह सस्कारति । यनु ननु तत्तद्यक्तित्वेने योपक्षाव्यनीना भेदा सस्तारजनातावच्छेदका । न चय मे दसहघ्रस्य विशेष्यविपणमाय यिनिगमनाविरह पर भेद ·९५ अनुमितिमकरणम् । पृथक्पृथनिवैश्यैकैककारणताभ्युपगमात् । एकोपेक्षाशानव्यक्ति- दशायामन्योपेक्षाव्यक्तिभिन्नज्ञानसत्त्वेऽपि तदुपेक्षाव्यक्तिभिन्नज्ञानरू- पकारणविरहेणैव संस्कारानुत्पादसम्भवात् । न चोपेक्षाद्वयसत्त्वे सकलकारणसवारसंस्कारापत्तिस्तद्वारणाय तादृशव्यक्तिभेदद्वय- स्यकत्र निवेश्यत्वात् तयोर्मेंदयोविंशपणविशेष्यभावे विनिगम- नाविरहात्कारणताद्वयमिटमेव । उपेक्षाव्यक्तीनां तत्तद्यक्तित्वेन प्रतियन्धकतामतेऽपि तत्कालीनसंयोगादिव्यक्तीनां विनिगमनावि- रहेण प्रतिबन्धकतया गौरवात् । एवं च संस्कारानुपधायकत्वरूपो- पेक्षात्वावांच्छन्नभेदस्य स्मृतिजनकतावच्छेदकत्वेऽपि नान्योन्याश्र- यः इत्यतः संस्कारतीत्यवतारणं तदसत् । तत्तदुपेक्षाव्यक्तीनां तत्- कालीनसंयोगदिव्यक्तेर्वा तत्प्रतिवन्धकता कल्प्यते इत्यनुयोगस्या- शक्यसमाधानत्वात् । संस्कारानुत्पत्यवेत्यस्योपेक्षाज्ञानादित्यादिः। संस्काराजनकत्वस्य तदैवोपेक्षात्वरूपतासम्भवो यापेक्षाधीः सं. स्कारं जनयेत् तथा सति संस्काररूपव्यापारविरहेणैवोपेक्षाया अस्मारकत्वसम्भवे उपेक्षात्वस्य संस्काराजनकत्वरूपस्य सुनिर्घ- चत्वेऽपि तदवच्छिन्नान्यत्वस्य निष्प्रयोजनकतया स्मृतिजनकताव- च्छेदकगर्भे ऽनिवेशादित्यर्थः । तथा च विशिष्टस्मरणातिव्याप्ति- वारैवेति भावः । न च तद्विषयकस्मृतौ तद्विपयकसंस्काररूपन्या. पारेण यथा तद्विपयकशानत्वावच्छिन्नस्य नान्यथासिद्धिस्तथो. पेशान्यत्वसहिततटूपावच्छिन्नस्यापीति तेन रूपेण हेतुता दुर्वा- रैवेति वाच्यम् । संस्कारासिद्धौ संस्काराजनकत्वरूपोपेक्षा- त्यावच्छिन्नभेदयटितधर्मपुरस्कारेण कारणताकल्पनासम्भवात् । तादृशधर्मावच्छिन्नकारणतायाः संस्काररूपव्यापारसिद्धापनुपजी. व्यतया तेन तद्रूपावच्छिन्नस्यान्यथासिद्धावुपजीव्यविरोधरूप- बाधकानवकाशात् । यत्तु ननूपेक्षात्यस्यानुगतस्य निर्वचना- सम्भवेऽप्युपेक्षाज्ञानात्स्मरणानुत्पत्त्या तत्तदुपेक्षाव्यक्तिभिन्नत्वेनैवा- गत्या स्मृतिहेतुत्वमुपेयं तथापि न विशिष्टस्मृतावतिव्यामिरि- त्यत आह संस्कारानुत्पत्यवेत्यवतार्य उपेक्षाज्ञानात्संस्कारो नोप- गम्यते गौरवात् । तन्निाहाय च संस्कारजनकतायामुपेक्षा. भेदनिवेशस्यावश्यकत्व स्मृतिजनकतायां न तग्निवेशः संस्का- राभावेनवोपेक्षितास्मरणोपपत्तेः । न चैयं फलन्यापारी प्रति कर.

·अनुमानगादाधर्याम् पस्यैकरूपेणाहेतुतेति नियमपरित्यागे निधयायमपि संस्का रजनकतायामेय निवेश्यतां तथा व फयमतिव्यासिरितिया. च्यम् । संस्कारजनकतायो निधयत्यनियशे उपेक्षात्यत्वेन सह विशेष्यविशेषणमाचे विनिगमनाघिरदात्स्मृतिकारणतायामे. य निश्चपस्वनिवेशौचित्यात् । संशयामिगोचरसंस्कारस्यायायः कतया निधयत्येन विशिष्टसंस्काराहेतुत्ये संशयजन्यसरकारे विशिष्टपिपयकत्वमाप्रकल्पनमुपेक्षान्यत्वेन तदहेतुत्ये च उपेक्षा. ज्ञानात् विशिष्टविषयकसंस्काररूपमिकल्पनामिति न विनिगम नाचिरहेण वैपरीत्यप्रसक्तिः । घस्तुत उपेक्षाशानानां संस्कारम- तियन्धकत्वमेधोपेयते तथा च फलण्यापारी प्रति करणस्यैकरूपेण हेतुत्वनियमादुमयत्रैव निश्चयरयप्रवेशः । पतेनांशिकोपेशामा शानादन्यविषयक्रसंस्कारस्य प्रामाणिकतया सन्नेदाः स्मृतिजन फतायामेय निवेश्यन्ते न तु संस्कारजनकतायां तथा सति सर्वाशे उपेक्षाभेदैः सह विशेष्यविशेषणमावे विनिगमनाविरहेण कारण. तामाहुल्यमसात इति निश्चयत्वं संस्कारजनकतायामेव निवेश्य स्मृतिजनकतायां तन्निवेशेऽप्यांशिकोपेक्षाभेदैः सह विशेष्यविशेष. णमा चिनिगमनाविरहतादषस्थादित्यपास्तम् । तथा च वि. शिष्टस्मरणेऽतिव्याप्तिः मुस्टेयति व्याख्यानम् । तदसत् व्यापा- रासिद्धिदशायां कल्पनीयस्य तत्तदुपेशाम्पत्येन स्मृतिहेतुत्व- स्योचरकालकल्प्यव्यापारविरहेण कार्यातिप्रसङ्गधारणसम्मवेऽपि तत्सदुपक्षान्यत्येन कारणतामतेऽपि तेन रूपेण झानस्य संस्कारहेतुता निराकरणासम्भवादुक्काकया संस्कारानुत्पत्यवेत्यादिफकिकावतार- णासहतेः । ननु तद्विषयकस्मृती तद्विपयकशामत्वंन न हेतुता ऽपि तु तत्तद्विषयकानुभयरवेनैव । अनुमयत्यस्यापि जातिवन झानत्यापेक्षया गौरयामावात् । स्मृत्युत्तरमपि पूर्वानुभवादेव स्म. रणोपपतः स्मृतेः स्मृतिहेतुताया अप्रामाणिकन्वात् । तथा च न झा- नत्वघटितधर्मावच्छिन्न कारणताघटितानुमितिलक्षणस्य चिशिर- स्मृनायतिव्याप्तिः । न चानुमवत्यापेक्षया ऽगुरुणा शानत्वनापि स्मृतिहेतुनाया विनिगमनाविरहेण दुर्वारतया तादृशकारणतामा- दापातिव्याप्तिधारधेति घाच्यम् । यगुरुन्याप्यधर्मपुरस्कारेण करण- त्यसम्पये प्यापकसमस्यान्ययासिद्धिनिरूपकापादित्याराहां नि.

·२७ स्व- अनुमितिप्रकरणम् । रस्यति नाप्यनुभवत्वेनेति । संस्कारस्य फलनाश्यतया जन्यस्मृतिनाश्यतया प्रथमस्मरणेनैव पूर्वानुभवजन्यसंस्कारनाशे सकृदनुभूतस्य स्मरणोत्तरमननुभूतस्य विपयस्यानुभवरूपकरणव्या- पारासत्त्वेनास्मरणप्रसङ्गात् स्मरणान्तरानुपपत्तरित्यर्थः । स्वज. न्यस्मरणस्य संस्कारनाशकत्वे स्मृतिसाधारणेन ज्ञानत्वेन स्मृति- हेतुत्वेऽपि घटपटादिरूपनानाविषयावगाहिनानुभवेन जनितस्य ता. वद्विपयकसंस्कारस्य घटायेकैकगोचरस्मरणेनापि विनाशात्तदु- त्तरं पटादिस्मरणानुपपत्तिः तद्विपयकसंस्काराभावात्स्मृति- जन्यघटादिगोचरसंस्कारस्य च भिन्नविपयकतया पटादिस्मार- कत्वायोगादित्याशङ्कां निरस्यति समानेति । समानाकारस्य अन्यूनाकारस्य अतः प्रत्येकगोचरनानासंस्कारजनितसमूहाल- बनस्मरणे स्वजनकसकलसंस्कारनाशहेतुतानिर्वाहः । अथात्र ना. शकता यदि स्वजन्यस्वान्यूनविषयकस्मृतित्वेन तदा स्वपदस्य तत्तत्संस्कारव्यक्तिपरताया आवश्यकत्वात्तत्तयक्तिभेदेन कारणता- बाहुल्यं तदुपगमे तत्तध्यक्तित्वेनैव नाशकताया युक्तत्वात् । यदि च प्रतियोगितासम्बन्धन संस्कारनाशं प्रति जनकत्वानति- रिक्तविषयकत्वोमयसम्बन्धेन स्मृतित्वेन हेतुना जनकत्वनिवेशात् स्वजन्यसंस्कारस्य स्मृत्या न विनाशः जनकत्वस्थाने तटकं पूर्ववर्तित्वमेय वा निवेश्यं नियमानन्यथासिद्धत्वप्रवेशधैफल्यात् । व्यधिकरणस्मृतेरपि नाशकतापत्तिः , । व्यधिकरण- स्मृति प्रत्यपि संस्कारस्य स्वरूपयोग्यतया सामानाधिकरण्य. निवेशस्योभयमते आवश्यकत्वात् वस्तुतः सामानाधिकरण्यसहि. तमनतिरिक्तविपयकत्वमेय सम्बन्धः जनकत्वस्य पूर्वकालीनत्वस्य या निवेशः ज्ञानादीनां क्षणिकतावार- णाय प्रतियोगितासम्बन्धेन नाशं प्रति पूर्वत्वसम्बन्धे. नाशस्य सामान्यकारणताया आवश्यकत्वात् अत एवं स्वजनकस्मरणेन संस्कारस्य स्वोत्पत्तिद्वितीयक्षणे नाशाप- त्यनयकाशात् । तदानी च स्मृतेर्विनाशेन ततस्तदुत्तरक्षणेऽपि तमाशापत्त्यसम्भयात् । अनतिरिक्तविषयकत्वं च स्वावृत्तिवि- पयिताशून्यत्वं न तु म्वाविषयाविपयकत्वं प्रमेयत्वादिना सकलप्र- मेयविषयकस्मरणस्याविषयाप्रसिद्धः संस्कारनाशकतानुपपत्तेः । न . न ·चा ण्य अनुमानगादाधर्याम् भावत्यादिना सकरभागादिविषयवस्मरणार इत्यादिज्ञानजन्य- सस्कारनाशापत्तश्वेयुच्यत तदापि सम्बन्धमध्ये तत्तत्स्मरण व्यक्तिरूपस्यपदार्थमनन्तभीयानतिरिक्तपिपयकत्वस्यावृत्तिधिपयता- या अप्रसिधा दानचत्वेन तत्तद्यक्तिविश्रामस्यावश्यकत्यात स्व निष्टभेदप्रतियोगितावच्छदयविषयिनान्यत्वरूपानतिरिनविषयक- स्वेऽपि भेद तत्तत्स्मृतिव्यक्तिनिष्टत्वनियशनमारश्यम् अन्यथाय च्छदस्त्यान्तस्य वियितायामन्यावर्तस्तापत्तरिति चेत् सत्यम् । नत्प्रकारकनदिशेप्यामकारनाश प्रति तत्यकारक्तद्विशेष्य कस्मृतित्वन धारणता कार्यस्य सम्बन्ध प्रतियोगिता कार णस्य पूर्वधर्नित्वसहित तदसहित सामानाधिकर- तत्तद्विपयरसस्मारभेदोऽपि प्रतियोगिप्रत्यासनो हनु. थती घटवारस्घटविशेष्यसमूहारम्पनानात्मकस्मृत्या यथा समूहालम्पनामात्मस्त प्रकारकतद्विशेष्यक्सस्कारा ना श्यते तथा समूहाल स्नात्मकोऽपि तादृशसस्कारो नाश्यताम् थ. ग्यविषयास्मृतिविरहस्य तद्विषयकस्मृतिर्थाटतसामग्रीयिरहाम योजश्त्यादिनि दूपणस्य नारमाश । ममूहारम्बनानात्मकतद्वि पयश्ससारनाशपयाजक्सामप्रथा अन्यविषयक मसारमंदरपका- रणदघटितन्यात् । समूहार म्यनसम्बारनामयोजकसामग्या सम्यविण्यस्मृनिघटितत्वात्समदारम्यनसम्बारे च तादृश्यस क स्या अपि सामग्रया उत्तस्थर सरत् । न थर गोत्वामाय थान् गोयामाय न्यादिमाननन्यमम्याग्भ्य गोत्याभाय इत्याशरय. स्मरणादिना नाशापत्ति तारामनारना ताशस्मृतिसहका. रिणा यायत्तविषयविषयासस्वारभेदाना सत्यात्तद्विषयगोत्या दिपिण्यकारभद्रस्य च नदमहकारित्याहोरखामावादिनिष्टत सम्याधस्यापि सत्स्यरूपतया ताहास्मृतिनायसराविण्य त्येन तद्विलयामारमंदस्यापि तादाम्मृतिमहकारित्यासम्मया हिति वाच्यम् । तत्स प्रसारमान्यममारना तत्तत्मगारपस. पारदत्यन हेतुनाया उपगन्तन्यतया गोयामार यादिस्मृति माश्यगम्भारमाधारणम्प गामायादिप्रकारकमम्बारमेदस्य नारदाम्मृतिमहरिह गान् गोरयामाय न्यादिपी. ज्यमसर तार आयात् । ग्यवादिनाथ ·अनुमिनिप्रकरणम् । टपटादिविशेप्यसंस्कारस्य तेन रूपेण घटमात्रविशेष्यकस्मृति. तो विनाशवारणाय तत्तद्विशेष्यकान्यसंस्कारनाशे तत्तद्विशेष्य- कसरकारभेदस्य हेतुत्वमपि वाच्यम् । एवं समानप्रकारकस. मानविशेष्यकनानासंसर्गावगाहिसंस्कारस्यकमात्रसंसर्गकस्मृतितो विनाशवारणाय तत्तदसंसर्गकसंस्कारनाशे तत्तसंसर्गकसंस्कार भेदस्यापि हेतुता बोध्या । वस्तुतस्तादृशधर्मिविशेष्यतानिरूपित- तत्संसर्गावच्छिन्नतादृशधर्मप्रकारताकान्यसंस्कारनाशे तथावि. घतादृशधर्मप्रकारताकसंस्कारभेदो हेतुरित्येवोपगन्तव्यम् अन्यथा द्रव्यत्वपृथिवीत्योभयरूपेण घटं पटं चाचगाहमानस्य संस्कारस्य द्र- व्यत्वमात्रेण च घटं पृथिवीत्वमात्रेण च पदमवगाहमानात स्मरणाद्विनाशापत्तेः तत्र द्रव्यत्यमानेण घटं पृथिवीत्वमात्रेण पट- मवगाहमानस्य संस्कारस्य याशसामग्रीतो नाशस्तादृशसा. मनास्ताक्षतत्वात् ताशसंस्कारस्यापि द्रव्यत्वपृथिवीवो. भयप्रकारकतया घटपटोभयविशेष्यकतया च तनाशकसाम• प्रया तत्तत्प्रकारकभेदतत्तद्विशेष्यकसंस्कारभेदाप्रवेशात् तन्ना- शकसामग्रीषदकद्रव्यत्वपृथिवीत्वेतरधर्मप्रकारकसंस्कारभेदयटप- शभिन्नविशेष्यकभेदानां चोक्तसमूहालम्यनसंस्कारेऽपि सत्वात् । संस्कारना प्रति तादात्म्यालम्बन्धेन संस्कारत्वेनाप्ये- कहेतुता कल्पनीया अतः संस्कारनाशप्रयोजकसागप्रथा ना- दृष्टादिसाधारण्यम् । केचित्तु समूहालम्बनजन्यघटपटादि-. संस्कारा मिन्नभिन्ना एव संस्कारयोगपद्ये क्षतिविरहात् तथा च स्ववृत्तिविषयतावत्वस्यापि स्मृतिनिष्टनाशकतावच्छेदकप्रत्या- सत्तियटकत्योपगमात् घटादिस्मृत्या पटादिसंस्कारस्य न यि. হান तस्य तत्स्मृतिवृत्तिघटादिविपयतावत्वाभावादित्युत्तर- फालं पटादिस्मरणनिर्वाहः । एवं घटयद्भूतलमित्यादिविशि- प्रज्ञानाद् यट इत्यादिस्मृतिनिष्ठप्रत्येकपदार्थीयविपयताशून्या पर विशिष्टगोचरसंस्कारा उपगम्यन्ते ते च न तादृशस्मृतितो यि. नश्यन्ति तत्र तादृशत्गृतिनिष्टविषयतावस्यविरहादत उत्तर- फालं विशिष्टस्मृतिनिर्वाहः घर इत्यादिस्मृतेरपि घटा- तयावर्त- दिविषयकसंस्कारस्वावच्छिन्नविशिष्टसम्भारफलतया नाय समानाकारकताकथनसहतिरित्याहुः । स्मृ.

·१०० अनुमानगादांधर्याम् नाश तिवृत्तित्वाभावविशिष्टविषयताविरह संस्कारप्रत्यामनस्तनाशका एकैकगोचरस्मृतिदशायां संस्कारनिष्टविषयान्तरविषयतायां स्मू- तिवृत्तित्वाभावसरपेन तया प्रतियन्धान समूहालम्वनसंस्का: इत्यपरे । नन्वनुगतरूपेण स्मृतेनाशस्त्य नियुत्तिकं भवतां चरमस्मृतिजन्यस्येव ममाप्यनुभवजन्यससारनाशस्याप्यन नुगतेनापि कालादिना नाशसम्भवात् । न च यन विपये चरमम्मृतिव्यत्य उपेक्षारूपाः तत्रानुभवजन्यसस्कारस्थानुगता. स्मरणरूपनाशकानाशोपगम एव युक्तः तत्र चरमस्मृतिजन्य- संस्कारस्याप्रसिचाननुगतकालादेनाशाताया अनावश्यकत्वा- दिति वाच्यम् ज्ञानत्वेन स्मृतिसस्कारहेतुनामते चर: मस्मातीवेशपाणां संसाराजनकत्वनिवाहाय तत्तयक्तित्वेन' तासा सस्कारप्रतिबन्धाताया. कल्पनीयतयानुभवत्वेन स्मृ तिसरकारहेतुत्ववादिन उक्तस्थले नुभवजन्यसस्कारना- शेऽननुगताना हेतुत्वोपगमेऽपि गौरवानवकाशाचरमस्मृति- व्यतीनामपि तत्तद्यक्तित्वेन सस्कारनाशकतासम्भवात्सस्का- रस्य फरनादयतामवादसतिरित्यनुभवत्वेन स्मृतिसस्कारहे- तुतायां नोक्याधापकाश इत्यत थाह जायते, चेति । अ- नुभवजन्यसस्वारापेक्षया स्मरणात् दृढस्तदुत्तरस्मरणादितश्च ह- ढतरदतमा सस्तारा जायन्त इत्यवश्यमेव स्वीकार्य दा- ढा चोत्वरूपो जातिभेदो अरिति स्मृत्युत्पादप्रयोजकः न देववशसम्पन्नझटित्युयोधफसमयधानादेव झटिति स्मृ. तिनियमोपपत्ती न तत्प्रयोजक्तया सस्कारगतो जातिविशेषः सिध्यतीति वाच्य यादशसम्बन्धिविशेपज्ञानसचे पुन पुन णोत्तर मियमत स्मृतिनं त्वनुभयमात्रोत्तर तादृशोदोधकघटि- तसामान्यनुगमाय ससारगतजातिविशपम्यावश्यकत्वात् झ- टिति स्मृतेदेवाधीनत्यमुपगम्य सस्थापतिशयखण्डने शास्त्रा- दायभ्यासाऽपि नोपयुज्यतेति नानुभवचन स्मृतिसस्कारहेतुता. सम्भव इत्याशय । इद तु योध्य दृढतरादिमस्कार प्रति समान- विण्यस्मृतित्यताहगस्मरणोत्तरम्मरणत्वादिना न हेतुता पुन:- पुनरनुमगादपि सम्बारदाढ्यदर्शनात् नापि समानविषयमा नोत्तरक्षानत्यादिना उपेोत्तरोत्पन्नोपेक्षातो दृढतरसस्कारानुदयात् ·कता यत अनुमितिमकरणम् । रोगादिना मातार्थगोचरसंस्कारनाशोत्तरजातज्ञानात्तदनुद्याच किं तु समानविषयकसंस्कारत्वेन दृढसंस्कार प्रति दृढदृढत- रादिसंस्कारत्वेन हदतरदृढतमसंस्कारं प्रति एवं भावनायाः पटुतरमावनाजनकत्वप्रधाद: भावनया भावनान्तरजनने चोत्तरोत्तरज्ञानं सहकारि तस्य संस्कारत्वावच्छिन्नं प्रत्येव स्मृतिसाधारणशानत्वघाटितधर्मपुर- स्कारेण हेतुत्वात् न चैवं स्वजन्यशानसहकारेणेव स्वजनकक्षा- नसहकारेणापि संस्कारः पटुपटुतरसंस्कार जनयत्विति वाच्यं स्वजन्यसंस्कारानुपहितज्ञानत्वेनैव संस्कारहेतुत्योपगमात् । अन्यथा सर्वत्र विनश्यदवस्थज्ञानात पटुतरसंस्कारान्तरस्य दुर्वारत्वादन- न्ताप्रामाणिकसंस्कारकल्पनागौरेवेण इष्टापचेरयोगादिति । झानत्वेन स्मृतिसंस्कारहेतुत्वे युक्त्यन्तरमप्याह परित्यज्य चेति ॥ (दी०) परित्यज्य च निश्चिताव्यभिचारकं रूपं गृ- ह्यमाणन्यभिचारकेण कारणत्वकल्पनानुयात् इदमेव चान्यत्र सामान्यस्य च हेतुतावच्छेदकत्वे वीजम् । अभिहितं च तात्प- येटीकायां प्रथमसूत्रे ऽवयवविवेचनमस्ताचे मित्रैः। स्मृतीनां स्वकार्यसंस्कारविरोधिनीनामसहभावादिति चेन्न । चरमज्ञान- पदस्यानुभवपरत्वात्साक्षात्तजन्यत्वस्य वा विवक्षितत्वादित्यपि कश्चित् । किं च व्याप्यविशेप्यकात् पक्षविशेष्यकाच परामर्शी- दनुमितिदर्शनाच्च तदुभयवैशिष्टयावगाहिनिश्चयत्वेन तत्र हेतुत्वं लक्षणघटकमपि तदेव ॥ (गा०) निश्चितः कार्यतावच्छेदकावच्छेदेनाव्यभिचारी यडू पायच्छिन्नस्य तनिश्चिताव्यभिचारकं गृह्यमाणः कायें संशय. साधारणशानविषयीभूतो यदूपावच्छिन्नस्य व्यभिचार तद्रूपं गृह्यमाणव्यभिचारक च छानत्वावच्छिन्नस्य स्मृतिसं- स्कारयोर्न व्यभिचारशङ्कापि स्मृतेः संस्कापदिजनकत्यस्य स- न्दिग्धत्वादनुभवत्वावीच्छन्नस्य व्यभिचारः सन्दिग्ध इति न तेन रूपेण कारणताग्रहः सम्भयतीति भावः । यद्यपि तथा तत्र ·इष्टताध. १०२ अनुमानगादाधर्याम् व्यभिचारसशयस्य ग्राह्यसशयतया कल्पनात्मककारणताग्रहे न बिरोधिरवसम्भव प्राद्यसशयस्य परोक्षशानाविरोधिताया सर्वसम्मतत्वात् । तथापि कारणतायां सामान्य विशेषरूपावच्छि सत्वयो सशये सामान्यरूपस्य नियतपूर्वयतितावन्छेदकत्व क्लप्त विशेषरूपस्य तथात्वमसिद्धतया कल्प्यमिति तस्य कारणतावच्छ दकत्ये कल्पनागारमिति गौरपतिसन्धानेन प्रतिवन्धाद्विशेषरूपे ऽवच्छेदकत्वग्रहो न भवतीति बोध्यम् । इदमेव निश्चितान्यमि- चारकरवमेव अन्यत्र प्रवृत्त्यादिकार्ये सामान्यस्य च्छेदकमकारकप्रवृत्तिविषयविशेष्यकनिश्चयत्याद्यपेक्षया ऽधिकस. ग्राहकस्य तदुभयवैशिष्टयाचगाहिनिश्चयवादे । सस्कारस्य स्मृतिजन्यस्य नापसिद्धान्त इत्याविष्कर्तुं तत्र टीकाफारसपा- दमाह अभिहित चेति । प्रथमस्प्रे प्रमाणप्रमेयेत्यादिसूत्र अवयवधि- वेधनप्रस्ताव इति तन पूर्वपूर्ववर्णस्मृतिसहित उत्तरवर्णानुभव एवं पदप्रत्यक्षहेतुरस्तु इत्याक्षेप समाधान स्वकार्यति । स्व स्मृति तत्का- योय सस्कार स एव स्वानन्तरोत्पन्नविशेषगुणविधया विरोधी नाशको यासा तासामित्यर्थ एतच्च तृतीयक्षणानवस्थाननिर्वाहक त्रिचतुरादिव्यतीनामेकक्षणानवस्थानरूपासहभावप्रयोजकतया अ- मिहितम् । चरमज्ञानपदस्यनि । अनुभयपरत्वात् अनुभवस्वावच्छि- नरूपविशेषार्थकत्वात् तथा च ताशनिश्चयत्वावच्छिन्नज- न्यानुभवत्य लक्षण तस्य चानुभवत्वशून्याया स्मृतारतिव्या- मिन पड्कास्पदमशीति भाव अन्यस्थ समाधानान्तरमुपन्य- स्थति साक्षादिति । साक्षात्तञ्जन्यत्व सजन्याजन्याचे स ति तनम्यतावच्छेदकावच्छिन्नाजन्यत्वे सति या न्यत्व परामर्शजन्यतावच्छेदकविशिष्टगोचरसस्कारत्वावच्छिन्नज न्यायर्या स्मृती नास्तीति भाव । अत्र गौरवमस्वरसीज वि शिष्टवशिष्टयवाघहेतुताया ज्ञानत्यनिवेशनव्यवस्थापनाया क्यत्वेन तत्राति यातियथा चारणीया विशिष्टस्मरणेऽपि तेनैव प्रकारेण तद्वारण सम्मवतीति चरमशानपदस्यानुभवपरत्व नायर म्यनीयमित्याशयवानाह व्याप्येति । व्याप्यविशेष्यकात् मा. घयतासम्बन्धेन व्याप्यरुपरिशेय पक्षप्रकारकारपर्वत बाहिल्या इत्याचारका पक्षविशेष्यका अधिकरणतासम्बन्धेन ·सहात् एवं अनुमितिमकरणम् । पक्षरूपविशेष्ये व्याप्यप्रकारकात् वाहिन्याप्यवान् पर्वत इ. त्याकारकात्परामर्शात् अनुमितिदर्शनात् अविलक्षणायाः पर्व- तो चह्निमानित्यनुमितेरनुभवात् तदुभयवैशिष्ट्यावगाहिनिश्च- यत्वेन उभयानुगमन व्याप्यपक्षोभयनिरूपितवैशिष्टयविपयताशा. लिनिश्चयत्वेन तत्र हेतुत्वम् अनुमिति प्रति कारणत्वं न तु विशिष्टवैशिष्टययोधविशिष्टस्मरणजनकतावच्छेदकेन व्याप्यप्रकार- कपक्षविशेष्यकनिश्चयत्वादिना अन्यतरासंग्रहादित्यर्थः । ननु वै. शिष्टयमत्र व्याप्यताघटकसम्बन्धरूपं विवक्षणीयम् । अन्यथातिप्र- व संयोगावच्छिन्नाधारत्वादिकमेव धूमादेा. प्यताघटकं न त्वाधेयत्वं तत्कुत उतरूपेण पक्षप्रकारकस्य पर्वते धूम इत्यादिशानस्य संग्रह. तत्र संयोगावच्छिन्नाधेयत्वस्यैव संसर्गत्वात् न च पर्वते घूम इत्यादावपि व्याप्यताघटका संयोगादिरेव संसर्गः न त्वाधाराधेयमाव इति वाच्यं पर्वता- दिप्रतियोगिकसयांगादेधूमादिरूपविशेष्यानुयोगिकत्वविरहेण ता. दृशप्रत्ययस्य भ्रमत्वापातात् आधाराधेयभावानवगाहने सप्तम्युल्ले. खानुपपत्तेश्च न च संयोगाद्यवच्छिन्नाधेयत्वमेव च तत्र सम्बन्धः सत्संसर्गकत्वेऽपि तदन्तर्गतसंयोगादिसंसर्गकत्वमक्षतमिति धाच्यं विशिष्टसंसर्गकत्वेऽपि विशेषणीभूतसंयोगादेः संसर्गतावच्छेदक- तया तद्विषयतायाः प्रकारविशेष्योमयनिरूपितत्वाभावात् अ. न्यथा संयोगावच्छिन्नाधेयतासम्बन्धेन व्याप्यप्रकारकात् व्याप्ये पर्वतः इत्यादिज्ञानात् संयोगावच्छिन्नाधारतासम्बन्धेन पक्षप्रका- रकात् पर्वतवान् धूम इत्यादिज्ञानाचानुमितिप्रसङ्गात् एतेना- धाराधेयत्वयोस्तुल्यवित्तिवेद्यतया संयोगाद्यवच्छिन्नाधारस्वाव. गाहित्वेन तादृशाधेयत्यावगाहित्वेन वा व्याप्यपक्षविशेष्य- कपरामर्शयोरनुगम इति निरस्तं व्याप्ये पर्वत इत्यादिधियो दुर्यारत्वात् व्याप्यनिरूपिताधारत्वावगाहित्वेन पक्षनिरूपिताधेय- त्वावगाहित्वेन वाऽनुगमस्यान्यनिरूपिताधारत्वसम्बन्धाद्यवगाहि- भ्रमासंग्रहेनासम्मवात् । अथ पर्वते धूम इत्यादिसप्तम्युल्लेखि- प्रतीतो संपोगावच्छिन्नाधेयत्वमेव पर्वतस्य संसर्गतया मासतां सा च पर्वतधूमयोः संयोगानवगाहितयानुमितापहेतुरेवोक्तरूपे- णानुगमस्तु संयोगसम्बन्धेनैव व्याप्यांशे यः पक्षप्रकारका वध ·अनुमानगादापर्याम् पक्षाशे तत्सम्बन्धेनैव व्याप्यप्रकारकः तयोरेव परामर्शयोः स्वी. करणीयः प्रथमज्ञानस्योक्तयुक्त्या भ्रमत्वेऽपि तस्यानुमितिहेतुताया- स्तेनाप्रत्याख्येयत्वात् इति चैन च्याप्यतावच्छेदकसंयोगेन च्या- प्यस्य पक्षवत्तायाः तत्र साध्यासस्वेऽप्युपपद्यमानतया व्याप्यां- शे तेन सम्बन्धेन तद्वत्ताज्ञानस्य तर पक्षे साध्यानुमितिहेतुताया अ. नुभवाविरुद्धत्वात् । अन्यथा समचायादिना द्रव्यत्वादिव्याप्ये गुणादौ तेन सम्बन्धेन सत्यादिमकारकममात्मकज्ञानात्सत्त्वादी याधामवतारशायां व्यत्वादिसिद्धिमसः । अमाहुः माधाराधेयत्व- योस्तुल्यवित्तिवेद्यतामते पर्यते धूम इत्यनाधारतानिरूपिताधे- पता पूमवान् पर्वत इत्यत्र वाधेयतानिरूपिताधारता सम्बन्धः न तु तुल्यमुभयोः संसर्गतया भानं प्रत्येकमुभयोयमयप्रकारता- पत्तेः पवं चोभयौवाधारत्वविषयता पर्यतविषयतया बाधेयत्याव- पयता च धूमविषयतया निरूपिता तथा च पक्षविषयतानिरूपि- ता या आधारताविशेषविपयता तनिरूपितनिरूपितत्वविषयता- निरूपिताधेयत्वविषयतानिरूपितन्याप्यविषयताशालित्वेन द्वयोर- नुगमः व्याप्ये पर्वतः पर्वतवान् धूम इत्यत्र च पक्षविपयतानिरूपि- साधेयत्वविपयता व्याप्यविषयता चायारत्वविषयतानिरूपितेति - परीत्यामोक्तानुगमकरूपस्यैतत्साधारण्यमिति नातिप्रसः न चा. धारत्यावगाहित्यस्य कारणतावच्छेदकत्ये तदनवगाहिनो व्याप्य- तापटकशुद्धसंयोगादिना पक्षे हेतुमत्तानानादगुमित्यनुदयप्रस- * इति वाच्यं प्राचां मते आधाराधेयभावगर्भस्य हेतुसामा- नाधिकरण्यस्य च्याप्तिघटकतया हेतुनिरूपिताधारत्वावगाहिधिय एवानुमितिजनकत्वात् यदि च संयोगादिरेव संसर्गतया व्याप्ति- प्रयिष्टहेतुसामानाधिकरण्यघटको नाधारत्वं तदा संयोगादेयंत्र है- तुतावच्छेदकसम्बन्धता तत्र तेन सम्बन्धेन व्याप्यामकारक पक्ष- विशेष्यकशानमेवानुमितिजनकं न तु संयोगाचयच्छिमाधेयतास. म्वन्धेन पक्षप्रकारकं व्याप्यविशेष्यकशानं हेतुपक्षयोः सम्बन्धविध- या घ्याव्यतावच्छेदकसम्बन्ध्यनवगाहनात् तस्याधिकविषयत्वेन गौरवस्य पक्षविशेष्यकपरामर्शहेतुतायां विनिगकत्वाशन गण तादात्म्यसम्बन्धेन हेतुना तत्रैव प्यपक्षोभयविषयनानिरूपिततादाभ्यसंसर्गताकसार ·अनुमितिप्रकरणम् । १०५ घ न कश्चिदतिप्रसङ्गः निजातिघटितानुमितिलक्षणस्या- वश्यकत्वेन तादृशकारणतापटिनलक्षणस्यैव सर्वसाधारण्यस- म्भवात् । न च जातिघटितलक्षणे आतावनुभवत्यव्याप्यत्वस्या- वश्यं निवेशनीयतया स्मृती समानाकारत्वेन कार्यकारणभाष- व्यवस्थापनमने विफलं तावतैव स्मृतापतिप्रसङ्गमारणसम्भषादिति वाच्यम् । कार्यतासमानाधिकरणानुमयत्वव्याप्यजातिघटितलक्षणा- पेक्षया लाघवेन कार्यतापच्छेदकजातिघटितलक्षणस्यादरणीय- तया स्मृती व्याप्यपक्षोभयविशेष्यकपरामर्शद्वयसाधारणरूपेण कारणत्वे ताशकारणतातियोगिककार्थतावच्छेदकस्मृतित्वजा- तिमादाय स्मरणातिव्याप्ते. प्रसक्त्या साशलक्षणाभिमायणानुभव- त्यव्याप्यजातिघटितलक्षणेऽपि स्मृतावनुगतरूपेणाहेतुत्वेऽनु- भयत्यान्यानुभवान्यासमवेतत्वरूपानुभक्त्यव्याप्यत्यमुपेक्ष्य लघोरनु भवनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वरूपस्य नियेशनं सम्भवती. त्यभिप्रायेण वा स्मृती विशेषरूपेण हेतुत्यव्यवस्थापनस- इतेः लक्षणेऽपि ताश्येव कारणता विशिष्टवैशिष्ट्यबोधादा- वतिव्याप्तिवारणाय निवेश्येत्यवधेयम् रक्षणघरकम पि तदेवेति । तदेव उभयवैशिष्ट्यायगाहिनिश्चयत्वरूपानुगत- धर्मावच्छिन्न कारणत्वमेव प्रकृतलक्षणघटकमुपेयमित्यर्थः अन्य- रूपावच्छिन्नहेतुनाघटितस्य लक्षणस्यालक्ष्य एघ सत्वादिवि भाव । विशिष्टस्मृतिकारणता नोक्तानुगतरूपायच्छिन्ना अपि तु वि. शेषरूपावच्छिन्नेति न तत्रातिव्याप्तिरित्याह एकतरेत्यादिना तर विशिष्यय कार्यकारणभाव इत्यन्तेन ॥ (दी.) एकतरविशेष्यकंज्ञानादन्यतरविशेष्यकस्मरणाभा- वात् । अन्यथा नियमेन स्मृतेरुभयविशेष्यकत्वमसद्गात् समा- नप्रकारकत्वेनैव ज्ञानस्मरणयोः कार्यकारणभावाच तत्र विशि- प्यैव कार्यकारणभावः । न तूक्तरूपेण गौरवात् मानाभावाच इत्यपि केचित। एवं च विशिष्टवैशिष्ट्यवोधादी कापि नातिमस- दशापि । वदयाधनुमिता वयादिव्यभिचारधीविराधिधीवि- पयधर्ममकारकपक्षधर्मताज्ञानत्वेन हेतुतामते तु नितरां तथैव १४ ·समा अनुमानगादापर्याम् लक्षणे निवेशात् । अत एव व्याप्ययपक्षाघभावग्रहं प्रति व्या- प्यवत्पक्षादिज्ञानत्वेन हेतुत्वेऽपि न क्षतिः । व्याप्यविषयकत्वेन वा जन्यज्ञान विशेषणीयम् । एतेन स्मृति प्रति संस्कारद्वारा अनुभवं प्रति च साक्षादिशेपणधियो हेतुत्वस्य निर्विकल्पका त्मास्य वा स्मरणस्यानुभवं प्रत्येव वा तस्या हेतुत्वस्य निय- मतः कृतिसाक्षात्कारपूर्व विपयस्मृतेय फल्पनात् व्याप्यबच्चा दिज्ञानेऽतिच्याप्तिरित्यपि परास्तम् ।। (गा० ) तत्र स्मृतिस्थळ विशिष्यैव व्याप्यप्रकारकपक्षधि शेष्यकस्मृतित्यतादृशनिश्चयत्वादिरूपविशेषधर्ममुपादायैव कार्य- कारणमात कल्प्यत इति शेष । अत्र हेतुमाह नप्रकारफत्यनव शानस्मरणयो कार्यकारणभाषायेति । तृतीया. या वैशिष्ट्यार्थकत्यात् । समानप्रकारफत्वेनेत्यसमानप्रकारकयो रित्यर्थ । तथा चासमानप्रकारकशानस्य स्मरणाहेतुत्या दित्ययधारणार्थ । एतावतानुगतरूपस्य फारणतातिरिक्त त्तित्वलाम असमानप्रकारकशामस्य स्मृत्यकारणत्वे तस्य फलानुत्पादकत्ष हेतुमाह एकसरोति । व्याप्यादिभात्रविशे प्यफस्मरणानुत्पत्तरित्यर्थ । एतदेव हृढयति अन्यथेति । एक्तरयिष्यकशानादपि अन्यविशेष्यफस्मृतीना पक्षादिधि शध्यात्यनियमापत्तरित्यर्थ । फेचिनु नियमेनेत्यय स कारपोप । तथा चानियमेन नियामकामायन स्मृते स्मृतिमात्रस्योभययिराध्यक्त्यप्रसङ्गादिति ध्याचक्षते विशिष्ट विशपणतानच्छदक्प्रकारयविशेषणविशेप्यफनिश्चयत्वावच्छिमा म्यन्याप्यविशिष्टपक्षवशिष्टययोधादावित्यर्थ । आदिना विशि स्मृतिपरिप्रद । व्यतिरविणि व्यतिरेक याप्तेरव गमकता पक्ष बन्ययव्यतिरेक्याप्तिकारतयाय॑भिचारधीप्रतिवन्धकताव च्छेदयत्वनानुगमव्य कारणतायच्छेदकत्वमते ताशकारण ताया एव लक्षणे निशादेवविधयाप्त्यषगाहिज्ञानादन्यवि धयासिविषयक विशिष्चशिष्ट्यवोधाधनुदयात् तजनकतावच्छे गर्म विशिष्यैव तयाप्तियिषयतानियशन एकरूपेणानुमिति- ·अत अनुमिनिप्रकरणम् । १०७ विशिष्टवैशिष्ट्ययोधादिहेतुताविरहात् तत्र च नातिव्याप्तिप्र- सक्तिरित्याह घयाद्यनुमितावित्यादिना । विशिष्टवैशिष्ट्यबुद्धी विशेषणतायच्छेदकप्रकारकनिश्चयहेतुतानभ्युपगन्मिश्रमते व्या- प्यविशिष्टपक्षवैशिष्ट्यावगाहिमत्यक्षसामान्य तिव्यातिविरहेऽप्यमा. घबुद्धी प्रतियोगितावच्छेदकप्रकारकप्रतियोगिविशेष्यफनिश्चय- त्येन हेतुता मिथेणावश्यं स्वीकरणीयेति व्याप्यवान्पक्षो नास्तीत्याद्यनावग्रहे तन्मतेऽप्यतिव्याप्तिरस्ती. ति दर्शितरीत्येव पारणीयेत्याह । एवेति । अत उकरूपावच्छिन्नकारणताया लक्षणे प्रवेशादेव व्याप्यवरपक्षाद्यभावग्रहं प्रतीति । पक्षतावच्छेदकावच्छिन्न- विशेषणतया व्यासिविशिष्टायच्छिन्ना प्रतियोगिता तनिरूपितानुयोगिताप्रकारकाभावलौकिक प्रतीत्यर्थः । व्या- प्ययत्पक्षादिक्षानत्वेन व्याप्तिविशिष्टप्रकारकपक्षतावच्छेदकाव. च्छिन्नविशप्यकनिश्चयत्वनेत्यर्थः । दण्डो रतो नास्तीत्याद्य- भावग्रहस्य दण्डो रको न वेति संशयादनुत्पत्तेरानुभाव.. कतया विशिष्टवैशिष्ट्ययोघे विशेषणतावच्छेदकप्रकारकधीहेतु. तायादिनां तद्विशेपहेतुतायामिव मिश्रमवेऽपि सर्मितावच्छे. दफकप्रतियोगितावच्छेदकप्रकारकशानहेतुतायां निश्चयत्यनिवेश- स्यावश्यकत्वादिति भावःनि क्षतिः नातिव्याप्तिः व्याप्यपक्षविशेष्य- फयोरन्वयथ्यतिरेकव्याप्तिप्रकारकयोथ परामर्शयोरनुगमफरूपस्या. भावप्रत्यक्षजनकतानवच्छेदकत्यादिति भावः । यदि चानुमिति. परामर्शयोः समानविशेष्यकत्वानुमयानुरोधात् विनिगमकान्तराद्वा पक्षविशेष्यफ एवं परामोऽनुमितिहतुरुपेयते व्यतिरेकिाण च प्यतिरेफसहचारेणान्वयव्याप्तिरेव गृह्यते इति मतं व्यतिरेफ- च्यातेरनुमितिप्रयोजकत्वेऽपि माणेमन्त्रादिन्यायेन विरोधिताया थप्रामाणिकतयानुगमासम्भयेन पृथक् पृथगेय व्याप्तिमानयोर समितिदेहुरा पति किमये दर्शयरिया र अपमित्या रवारणं तदा नोकरीतिद्वयेन विशिष्टवैशिष्ट्ययोधादापति. ध्यातियारणमम्भवः । न या पूर्वोत्तरीत्यानुयुद्धसंस्काराद्विशिष्ट- पशिरण्योधयारपाय तहेतुतायां शानत्यमयेशस्याघदयकत्यादि- स्यालोच्य सदतिन्याप्तिधारणाय विशेषणान्तरं प्रवेशयति ·कारणमा समा- अनुमानगादाधर्याम् लक्षणे निवेशात् । अत एव व्याप्ययत्पक्षाधभावग्रई प्रति व्या- प्यवत्पक्षादिज्ञानत्वेन हेतुलेऽपि न पतिः । व्याप्स्यविषयकत्वेन वा जन्यज्ञानं विशेषणीयम् । एतेन स्मृति प्रति संस्कारद्वारा अनुभवं प्रति च साक्षाद्विशेषणधियो हेतुत्वस्य निर्विकल्पका स्मकस्य वा स्मरणस्यानुभवं मत्येव वा तस्या हेतुत्वस्य निय- मतः कृतिसाक्षात्कारपूर्व विषयस्मृतेश्च कल्पना व्याप्यवचा- दिज्ञानेऽतिब्याप्तिरित्यपि परास्तम् ।। (गा० ) तप स्मृतिस्थले विशिष्यत्र व्याप्यप्रकारकपक्षवि शेध्यकस्मृतित्यताहशनिश्चयत्वादिरूपविशेषधर्ममुपादायैव कार्य- कल्प्यत इति शेष । थत्र हेतुमाह नप्रकारकत्येनेव ज्ञानस्मरणयो कार्यकारणमायाति । तृतीया. या धैशिष्ट्यार्थश्त्यात् । समानप्रकारकत्येनेत्यसमानप्रकारकयो- रित्यर्थ । तथा चासमानप्रकारकशानस्य स्मरणाहेतुत्वा दित्यरधारणार्थ । एतावतानुगतरूपस्य कारणतातिरित. त्तित्वलाम' असमानप्रकारकज्ञानस्य स्मृत्यकारणत्वे तस्य पलानुत्पादकत्य हेतुमाह एक्तरेति । व्याप्यादिमाप्रविशे प्यस्मरणानुत्पत्तरित्यर्थः । एतदेव दृढयति अन्ययेति । एक्तरयिशेष्यकशानादपि अन्ययिशेप्यस्मृनीना पक्षादिवि शाध्यक्त्वनियमापसेरित्यर्थ । केचित्तु नियमेनेत्यय कारपरलप । तथा घानियमेन नियामकामावन स्मृते स्मृतिमात्रस्योभयशिप्यायसहादिति व्याचक्षते विशिष्ट शिपणतारच्छदप्रकारकाविशेषणविशेष्यफनिश्चयत्यावच्छिन्नज म्य याव्यविशिष्पक्षशिष्टयवाघादावित्यर्थ | आदिमा विईि एस्मृतिपरिग्रहः । व्यतिरोकिणि व्यतिरेक्याशेरेय गमकत पक्ष सन्यपश्यतिरेक्च्यातिनकारतयाव्यभिचारधीप्रतिपयक्ता च्छेदश्त्वनानुगमय्य कारणतावच्छेदकत्वमते ताशकार ताया एव रक्षणे निवेशादेकविधव्याप्त्यवगाहिबानादन्य' धव्यातिविषयक विशिष्टयैशिष्ट्यबोधाद्यनुदयात तजनक्तावर वगर्भ विशिष्यैव तयाप्तिविषयतानियेशन एकरूपेणानु ·अनुमितिमकरणम् । कारणता सदीयव्यापारमाणसत्वं कार्योत्पत्तावपेक्षित तथा संस्कारादप्यनुभवसामग्रीसहकृताविशिष्टवैशिष्ट्यबोधापतिः यदि च ज्ञानस्य स्वतः पूर्ववर्तिताया अपि कारणताघट- कत्यात्तत्सत्त्वमपेक्षितं तदा स्मरंणेनापि तदपेक्षताम् अतो च्यापारघटितभेक कारणत्वमन्यश्च तदघटितं वाच्यं तथा च दर्शितव्यभिचारो दुर्वार एवत्याशयेन कल्पान्तरमाह निर्विकल्पात्मकस्य या स्मरणस्यति विशिष्टस्मृतिपूर्व- मित्यादिः कल्पनादित्यनेनाग्चयः । केचित्तु विशेषणधिय इत्य-. निमस्य विशेपणतावच्छेदफधिय इत्यर्थकतया विशेषणता- बच्छेदफप्रकारकज्ञानस्यय शानत्वेन हेतुताव्यवस्थापकोऽयं ग्रन्थः एवं विशेषणविषयकादित्यादिपूर्वग्रन्थोऽपि विशेषण- विषयकपदस्य विशेषणताच्छेदकप्रकारार्थकतया विशिष्टस्मर. णपदस्य विशेषणतावच्छेदकप्रकारकझानत्वेन हेतुतायामिव व्यभि- चारप्रदर्शनपर इति न संदर्भनिरोधः न चैवं यद्यपि नि. विफल्पकस्मरणकल्पनपा विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिस्मरणोपप- त्तिः निर्विकल्पकस्य विशेषणतावच्छेदकप्रकारकरवायिरहात् किं तु विशिवशिष्ट्यस्मरणपूर्व विशिष्टविशेषणकस्मरण- फल्पनयप तदुपपत्तिः निर्विकल्पकात्मकस्य या इत्यनि- मान्यविरोधः विशपणतापच्छेदफस्मरणोपपादकतया तद्गोचरनिर्विकल्पकस्मरणोपगमेन सङ्गतावपि अन्तरा विशि. विशेषणगोचरस्मरणकल्पनीयत्याकथनेन न्यूनतापत्तिश्चेति पाच्य यतः स्मृतेः निर्विकल्पकतायाः सविवादतया तादृशी स्मृतिर्न संभ. पतीति विशिष्टवैशिष्टयस्मरणपूर्व विशिष्टस्मृतिकल्पनं न सम्भवती. ति विशिष्टवैशिष्टपधीहेतुतायामिव विशिष्टधीसामान्यहेतुतायामपि भानत्यनियश युटोस्तुन्यस्यादित्युभयत्रय न मानत्वप्रवेश इत्यभिप्रा. येणैव पूर्वमतिन्यातिसमाधानम् । एवं चेदानी निर्विकल्पकस्मरणो- पगोनेर प्रत्यक्षस्थल इस निर्विकल्पफविशिष्टशामयिशिष्टमेशि- यसानानि स्मृतिस्थले मामशो भयन्तीति विशिध्यशिष्टप- योधं प्रति शानरयन हेतुत्वे याधफाभाय इत्यर्थतो लामा. पन्तरापिशिष्टस्मृतिफल्पनाकयापि न्यूनतेति ध्येय. मपातिमसहचारणाय समानमकारकत्वनय स्मृति न ·१०८ में उ तत्रा अनुमानगादाभर्याम् व्याप्यविषयमायनेति । लिझोपधानस्य मणिश्तामभ्युपगमात् तन्मतेसम्भवऽपि क्षति उक्तविशिष्टवैशिष्ट्ययो विशिष्टस्मरणादेयाप्तिविषयकत्यनियमानातिव्याप्तिरिति भाव । नन्यनसुद्धसरकाराविशिष्टयोशष्टभायगाहिमत्यक्षादिवारणायायो धाभायनिशिष्टसस्कारान्यत्वमेव विशेषणतावच्छेदकप्रकारका हेतुताया निवेश्य तु मानव पूर्वोपदर्सितव्यभि चारस्य दुरित्यात् अनन्यगतिस्नया जनतापच्छेदकगौरव स्पादोपत्यात् भेदस्याव्याप्यवृत्तिताया उपगन्तव्यतया युद्धसरकार उद्बोधकामावावशिष्टतन्दसत्यात् तादृशात् मस्काराद्विशिष्टवशिष्टयस्मरणनिहा । सस्कारनिष्पन्धविशे पितस्याओंधकामाववैशिष्टयस्यात्यन्ताभाय एव वा निधेश्य च उद्बोधकासमवहितमानादिसाधारणोऽपि तथा च झानत्यस्य विशिष्वशिष्ट्यधीजनस्तायामनिशादेव तियाप्तियारणसम्भय किं व्याप्स्यविषयकत्यनिवशनेन वि. शिष्टस्मरणातिव्याप्तरनुभयत्यनिवर्शनापि वारणसम्भवा दित्याशय सानत्वन विशिष्टशिष्ट्ययोधहेतुताया ध्य भिचारमुरन् व्याप्स्यविषयक्त्वनिवेशस्य तदतियामिया रणप्रयोजनमत्य दर्शयति पननेत्यादिना । प्रथमतो विशेषण शानम्य तुताया मानत्वेन व्यवस्थिती विशेषणतावच्छेदक प्रकारकधियापि हेतुत्वे तत्प्रवेशसम्मव इत्याशयेन विशिष्ट- युद्ध विशेषणहानत्वेन हेतुत्व पूर्वपूर्वोपदर्शिताविशिष्टयैशि- एचस्मरण व्यभिचारमुद्धरति स्मृति प्रतीत्यादिना पल्पन यण । सरकारद्वारेति विशेषणधियो हेतुम्वस्य कलानादित्य मेनान्वय । तथा च न स्मृती ज्ञानत्वावच्छिन्नस्य व्यभि विशेषणशानक्षन्यसस्वारोत्पत्तिक्षण विशिष्या- नुमघस्योत्पत्या तत्र सस्कारद्वारा हेतु वासभवपि न क्षति साक्षा- देष तन तथात्यादित्याह अनुभव प्रति चति । न च साक्षातुचे स्मृती परम्परया हेनुत्वे चानुभव व्यभिचारात् पथ मय कल्प सभवदुतिफ इति वाच्य स्वस्वन्यापारान्यतरत्वा पच्छदन नियतपूर्वपतिताया एवं कारताघटकत्वात् प्र त्या व्यभिचारस्यानिश्चित्तरत्यात् । ननु व्यापारघटिता तस्य चार एव ·अनुमितिमफरणम् .. १०९ कारणता सदीयव्यापारमात्रसत्वं कार्योत्पत्तावपेक्षितं तथा चः संस्कागदप्यनुभवसामप्रीसहकृताविशिष्वैशिष्ट्यबोधापतिः यदि च ज्ञानस्य स्वतः पूर्ववर्तिताया अपि कारणताघट- कत्वात्तत्सत्त्वमपेक्षित तदा स्मरणेनापि तदपेक्षताम् अतो व्यापारघटितमेकं कारणत्वमन्यच तश्चटितं वाच्यं तथा च दर्शितव्यभिचारो दुर्यार एंवत्याशयेन कल्पान्तरमाह निर्विकल्पात्मकस्य या स्मरणस्येति विशिष्टस्मृतिपूर्व- मित्यादिः फल्पनादित्यनेनाम्ययः । केचित्तु विशेषणधिय इत्य- ग्रिमस्य विशेषणतावच्छेदकधिय इत्यर्थकतया विशेषणता. घन्छेदकप्रकारकशानस्यय ज्ञानत्वेन हेतुताव्यवस्थापकोऽयं अन्यः एवं विशेषणविषयकादित्यादिपूर्वग्रन्याऽपि विशेषण- विपयकपदस्य विशेषणताच्छेदकप्रकारांधकर्तया विशिष्टस्मर. णपदस्य विशेपणतावच्छेदकप्रकारकमानत्येन हेतुतायामिय व्यभि. चारप्रदर्शनपर इति न संदर्भनिरोधः न चघं यधपि नि. विकल्पकस्मरणकल्पनया विशिएवैशिष्टयावगाहिस्मरणोपप- तिः निर्विकल्पकस्य विशेषणतापच्छेदकप्रकारकरयायिरहात् किं तु विशिष्टवैशिष्ट्यस्मरणपूर्व विशिएविशेषणकस्मरण- फल्पनयप सदुपपत्तिः निर्विकल्पकात्मपस्य या इत्यप्रि. मप्रन्यविरोधः विशपणतायच्छेदकस्मरणोपपादफतया तद्गोचरनिर्विकल्पकम्मरणोपगमेन समतायपि अन्तरा विशि. विशेषणगोचरस्मरणफल्पनीयत्वाकयनेन न्यूनतापतिथेति पाच्य यतः स्मृतेः निर्विकल्पकतायाः सवियादतया तादृशी स्मृतिर्न संम- वतीति विशिष्वैशिष्टम्म विशिष्टस्मृतिकल्पनं न सम्भयती. ति विशिष्टयशिरपादेतुनायामिय विशिधासामान्यहेतुतायामपि मानत्यनियंशे युदोस्तुल्यत्यादित्युभयप्रय नशानत्यमयेश इत्यभिमा- येणेय मातम्यानिममाधानम् । एवं चेदानी निर्विकल्पकस्मरणो- पगमेनय प्रत्यक्षस्थल प निर्विकल्पफपिशिष्टशामपिशिएपेशि- स्पशनानि स्मृतिस्थले प्रमशो भयन्तीति विशिएपशिष्टप- पोथं प्रति शानरयन हेतुत्ये पाधाभाय इत्यर्थतो लामा- दरतरापिसिएस्मृतिफल्सनाकपनेऽपि म्युनतेति ध्येय. मपावित्रसपारपाय समानप्रकारकरनय स्मृति ने ·न तादृश अनुमानगादापर्याम् प्रति सस्कारमानयोहेतुत्वान्न निर्विकल्पकरमरणसमव स्वादिविशिष्टतदूघटादिगोचरसस्कारादिजन्यनायां निर्विकल्प- कसाधारणस्य घटत्वादिभिन्न प्रकारतानिरूपितविशेप्यताभिन्न- तद्घादिविषयताशालिघटत्वादिगोचरस्मृतित्यस्यायच्छेदकस्य च यत्र द्रव्यत्येन तद्घटायगाहिनी घटरवन चैतद्घटावगा हिन' सस्काराधटरयतघटादिविषयक निर्यिकरपर तत्र घ. टवविशिष्टनघरविषयकसस्कारादेव्यभिचारः एर निर्विकल्पक- स्मरणीयगमे प्रमेयत्वादिसामान्यलक्षणाजन्यमानाधीनविश्वविषय. कनिर्विकल्पकस्मरणेन स्वरुपतो निखिलजातिप्रकारधान स्यात् असशस्यानुभयसिद्ध स्वरूपतस्तत्यकारकस्मृती स्वरूपतस्तत्मकारसस्वागदेहै- तुतया ताशयारणाभायात् सरजातिनिधिकरपफसत्ये. ऽपि न स्वरूपत सकलजातियकारकस्मरणसभव' ताश- प्रत्यक्षांदरपि युगपरसकल जातिसग्नियिरहण नापत्तिसमव इति बाध्य शानरूपसनिक सत्वेन ताशमानसस्य दुवारत्यात् तत्कथमिदानीमपि निर्षिफल्पक स्मरणमहारतमिति बेन अनुयुद्धसस्कारान्यत्वापक्षण लघुना शानन विशिष्टधीहेतु. तासिद्धी तन्निवाहकतया निर्विकल्पक्स्मरणस्यावश्यक्त्वे त. तद्विषयकस्मृतौ तत्सविषयकसस्कारत्यादिना सामान्यतो हेतुत्वा- न्तरस्या कल्पनीयतया विशिष्टसस्कारादितो विशिष्टस्मरणस्येव तत्पूर्व निर्विकल्पकस्यापि स्मरणस्य सम्भव न चौरक्रमेण सविश्यापति स्वरूपातस्तत्प्रकारकोपनीतमाने स्वरूपतस्तस्मकार- फझानस्य हेतुत्योपगमात् । उद्बोधकाकल्पनेन वा मेयत्वादि- सामान्यलक्षणाययोज्ययावत्ममेयगोचरसस्काराद्यायज्ञातिनिर्विकरप कस्यापि वारणसमषाद तदनभ्युपगमऽपि स्वरूपतो भानयोग्यप्रमात्वपटकपदार्थनिर्विकल्पमूएफप्रमेयत्वादिविषयक स्परणजन्यतत्प्रकारकाविस विशेग्यकस्मरणादेव फारादी प्रमेय- स्वादिना सकलप्रमेयप्रकारकस्मरणोपरत्तरित्याशयेनेदग्नी निर्विक सकस्मरणोपगमात् । ननु विशिष्टज्ञानत्य परित्यज्य विशिष्टानुभव त्यस्य जन्यतापच्छेदात्योपगमेनैव विशिष्टस्मृतौ व्यभिचार पारणे किं निर्विकल्पकरमरणादिकरपनया न च विशिष्ट ·अनुमितिप्रकरणम् । १११ विषयानुभवत्यापेक्षपा • लघु विशिएविषयकरयमेय स्मृति. साधारणं विशेषणधीजन्यतावच्छेदकं तथा च निर्विकल्पकरमा रणमाषश्यफमेयेति योध्यं धानपिनाशेऽपि सध्यापारमूतया छ. या विशिष्टपिपयकतिजननात्तत्र व्यभिचारण पिशिष्टविषय- फत्वमानस्य विशेषणधीसन्यतापच्छदकत्यासंभयात् न घोपादान. प्रत्यक्षस्य साक्षात् तिहेतुतया एतौ न हानत्यावरियनस्य प्य- भिचार इति पाच्यं उपादानप्रत्यक्षस्य फलसमान. चिपयकत्यानियमेन सुसत्यादिविशिष्टफलाविषयकरती पत्वादिधियो व्यभिचारस्य दुर्यारत्वात् एवं निर्यिफल्पक- स्मरणोपगमेऽपि कृतिसाक्षात्कारपूर्व विशिष्टस्मृतिफल्पमया न त. दुपपतिः कृतिद्वितीयक्षणोत्पन्ननिर्विकल्पमस्मरणेन विशिष्ट- विषयकस्मृतिजननकाले कृतिनाशेन पिशिष्टविषयोपधानेन कृ. तिसाक्षात्कारासंभवादित्यालोच्य विशिष्टानुभयत्वस्यैव चि. शेषणधीजन्यतावच्छेदकत्वमाहानुभवामिति । तस्याः विशेषण. धियः अनुभवत्यजात्यनगीकारे विशिएप्रत्यक्षत्वस्यय तथा- त्वं स्वीकरणीयमिति ध्येयम् । इच्छाद्वपसाक्षात्कारे ध्यमिधा- रस्य कथितरीत्यानवकाशात् कृतिसाक्षात्कारे व्यभिचारमुद्धरति नियमन इति । यत्र या कृतिसाक्षात्कारस्तर फतिद्वितीय क्षणे विशिष्टविपयस्मृति कल्पयित्वा तदनन्तरक्षण एप पति- प्रत्यक्षोपगमादित्यर्थः न च एतित्वनिर्विकल्पकविषयस्मरण- योर्युगपदुत्पादासम्भवात् क्रमेण तदुभयोत्पच्ची कृतयिनाशा. द्विषयविरहेण कृतित्वविशिष्टकृतिप्रत्यक्षानुपपत्तिरिति याच्यं कृतित्वविशिष्टयुद्धी तज्ज्ञानस्य हेतुत्वानुपगमेन तनिर्विक- ल्पकस्यानभ्युपगमात् तत्र विशेषणधियो हेतुत्वेऽपि पिपयस्म- रणस्यैव कृतित्वविषयकत्वोपगमेनोपपत्तो 'स्यानावश्यकत्वात् अनादी संसारे सर्वदेय रुतिस्वविषयकसं. स्कारसंभवेन कृतिसाक्षात्कारजनकविषयस्मृती तहाने याध- कामावात् । न चैवमन्यत्रापि निर्विकल्पकोच्छेदः अपूर्वचैत्रत्वादेः प्राथमिकविशिष्टवुद्धिपूर्ण सत्स्मरणासम्भवेन तनिर्विकल्पकस्या इसकत्वात् यत्र विशिष्टान्तरचाभुपादिसामनीकाले घटादीन्द्रियस- योगोत्पत्तिस्तत्रय द्वितीयक्षणे विशिष्टान्तरचाक्षुषाशुपाया तदुत्तरं तनिर्विकल्पक ·अनुमानगादाधर्याम् . घटत्यादिविशिष्टधीनिहाय घटत्वादिनिर्विकल्पकस्यायक्ष्यकत्याच । जन्याने व्यापयविषयकत्यनिवेशे यत्र व्याप्तिविशिष्टधूमादेः पक्षतावच्छेदकयटकता तत्यानुमिता पहिनद्याप्यधूमादिविषय- फसम्हालम्बनानुमिती चाव्याहिं साध्यायननुगमनियन्धनव्या. त्यननुगमप्रयुक्ताऽव्यानिशरणानुरोधनावश्यविवक्षणीवहिव्याप्ति- विशिष्टपर्यततितावानजन्यव्यापयविषयकज्ञानजातीयवस्य ल. क्षणतया निराकर्तुमाह साध्यादेिित । (दी०) माध्यादेरननुगमात् एकोपादाने अन्यानुमिती देवास्याप्तिविपयिण्यां च तस्यामव्याप्तिः परमवशिष्यते । सा- पि तादृशज्ञानत्यनुभवत्वव्याप्यजातिमचविवक्षया निरसनी- या। एतल्लामायव चानुभवार्थकं चरमज्ञानपदम् । एवं चान्वय व्यतिरेकव्याप्त्योः पृथक् प्रयोजफवे ऽपि न क्षतिः । पर्व- सद्विव्याप्यवैशिष्टघावगाहिनिश्चयत्वावच्छिन्नकारणताप्रतियोगि- कार्यताया बहिव्याप्यवत्पर्वतनिश्चयत्वावच्छिमकारण- तापनियोगिकव्याप्त्पविषयकत्तिकार्यताया वा अवच्छदिका ज्ञानवृत्तिः सामानाधिकरण्येन वावच्छेदिका या जातिस्तद्- च का बोध्यम् । (गा० ) आदिना सम्यन्धविशेषादिपरिप्रहः एकोपादान ए. कसाध्यादिघटितव्याप्यादिविषयकपरामर्शजन्यतापटितलक्षणे अ. न्यानुमिती अन्यसाध्यकाचमिती देवात् देवधश- संपनसामग्रीविशेशत् तस्याम् अनुमिती परमित्यनेना तिच्यातेरसंभवस्य च व्यवच्छेदः । तारज्ञानवृत्तीति पर्व- तद्विव्याप्यशिएचायगाहिनिधयत्वावच्छिन्नजन्ये व्याप्स्यविषयके पहिल्याप्यधूमविशिष्टपर्वतस्यायपरिछनाविषयफनिश्चयवायच्छिन- अन्ये समयतेत्यर्थः | तवृत्तिन्धं तत्सम येतत्पम् अतो न सम्बन्धान्तरेण तवृत्तिप्रत्यक्षत्यादिकमा- दाय शानमानेऽतिथ्याप्तिः सत्तागुणत्यज्ञानत्यानुभप्रत्यजातिमा दायातिम्याप्तिधारणायानुभवस्यव्याप्येति । व्याप्यत्यहि भेदः या शान ·अनुमितिप्रकरणम् । गर्भम् अनुभवत्वान्यत्वे सति अनुभवान्यासमवेतत्वरूपं वि. वक्षितं तेनानुभवत्वनिरासः । यद्यपि अनुभवनिष्ठभेदप्रति- 'योगितावच्छेदकत्वरूपं यत्किविदनुभवासमवेतत्वरूपं वा त- दव्यापकत्वं निवेश्यापि अनुभवत्वान्तजातीनां वारणं संम- यति तथापि ईदृशव्यापकजातिवारकप्रकाराणां जातिघटितान्य- लक्षणे बहुशो ग्रन्थान्तरे घ दर्शितत्वात् दिक्प्रदर्शनायैव ए- कप्रकारोऽत्र दर्शितः व्याप्यपदमेव उक्तमेदगर्भव्याप्त्यपे- क्षया लघुशरीरदर्शिताव्यापकत्वार्थकमिति तु न युक्तं यां कां चिदित्यादौ दर्शितभेदगर्मव्याप्तेाप्यपदार्थस्य स्फुटतयोपा. दानेन विरोधादिति । जातिपदं समवायेन तद्वत्व- लामाय जातिभिन्नशानसमवेतधर्माप्रसिद्ध्या जातित्वनिवेशधै। यर्थात् यद्यपि तादृशधोऽनुमितित्वं तदेव च तावच्छेदक तथापि स्वरूपतस्तस्य लक्ष्यतावच्छेदकता दर्शितरूपेण च लक्षणत्वमित्यावरोधः । ननु व्याप्स्यविषय- . फत्वस्य जन्यज्ञानविशेषणत्वे सस्कारवारणायोपात्तं शानपदम- नर्थकं व्याप्यवत्तानिश्चयत्वावच्छिन्नजन्यसंस्कारस्य व्याप्तिवि- पयकत्वनियमादित्याशङ्कय तत्पदमुक्तार्थलाभसंपादकतया सा. र्यकपति एतल्लामायैव चति । जन्यपदस्य लक्षणया अनु. भवत्यव्याप्यजातिपुरस्कारेण जन्यजातीयत्वार्थे तात्पर्यग्रहायवेत्य- पंः । अनुभवत्वोपस्थापकज्ञानपदसममिव्याहारादनुभवत्यघटि- तोतार्थ झटिति तात्पर्यस्य प्रहात् पटो घटजातीयं द्रव्य- मितिवज्जलं घटजातीयं द्रव्यमित्यादिघाक्यस्य स्वरसतो ऽप्रयोगात्तत्तजातीयार्यकपदस्य समाभिव्याहतपदोपस्थाप्यधर्मव्या- साजात्यपरताया औत्सर्गिकरवादिति भावःजा- तिघटनायाश्च प्रयोजनान्तरमपि दर्शयति एवं चेति । पृथक् प्रयोजकत्येऽपि अनुमितिनिरूपितविभिन्नकारणतावच्छेदकशरीरे विशपरूपेण प्रवेशेऽपि न क्षति. न. एकतरीटतलक्षण रणे अपरख्याप्तिज्ञानजन्यानुमितावव्याप्तिः एकतरव्यानिशानज- न्यजायित्वस्यापरव्याप्तिशानजन्यानुमितावक्षनत्वादितिभावः कार्यतासामानाधिकरण्यस्थाने कार्यतावच्छेदकत्वनिवेशने जा तापनुभवत्वव्याप्यत्यपिशेपणे विनैव सत्त्यादिवारणं संभ प्यजात्या ·अनुमानगादाम R च घाच्य पति ताराजातीनां परामर्शजन्यतावच्छेदकोट्यनिविष्टत्वात् अनुमितिनस्यैव तयात्वादित्याशयेनाह पर्वतति । व्याप्यपक्षविशेष्यापरामर्शयोरनुगतरूपेण हेतुतामते तद्पाय छिन्नजन्यतयैव ज्ञानान्तरातिव्याप्पयनवकाशातावारणता घटितप्रथमकल्प व्याप्स्यविषयकावानिश अपच्छेदकत्वम्य पर्याश्यनिदेशाविषयविशेषविषयवस्थाधियस्य परामर्शजन्यता तापच्छेदकरवेऽपि नासमर समुदायस्य एषदेशानतिरिक्त तया समुदायस्यावच्छेदकत्वे तदेकदेशस्यापि तथावस्या याह. तस्यात् यत एयावच्छेदककोटिप्रविष्टवहित्वादिजातिमादाय व हृयादिरूपाविपयेऽतिन्यासिवारणाय झानवृत्तिरिति हानसमवेते त्यर्थ । अथ वाहित्यादिकमवच्छेदकविशेषणतया अवच्छेद फ्तायामेगावच्छदक न तु कार्यताया तथा च क्त जातिमादायातिप्रमति स्वावच्छिन्नविधेयताकत्वस म्बन्धन पार्यचिरायणतया चहित्वमपि कार्यतावच्छेदकामिति तारापरपराया सम्बन्ध मानामानात चिप यितासम्बन्धेन च वहिवस्यातिप्रसव तया अरच्छेदकरवायोगा दिति चेन यवन्डेद्याश्रये साक्षात्परपरया या यावन्ति विशेषणानि तावत्स्वेष कार्यतावच्छेदकत्वोपगमे बाधकामावाद पार्यतावच्छेदकादिविशेषणस्य कार्यतादौ तदवच्छेदकत्व वा यय- च्छेदकत्वमित्यत्र विनिगमकामानेऽपि न ज्ञानवृत्तीत्यादिषैयय॑म् । न च व्यधिकरणस्यानपच्डेदवानयमाद्विषयवृत्तन कार्यतावच्छेद पत्यममय इति याच्य साक्षादवच्छेद्याश्रयविशेपणतया विपक्ष पायच्छेदफ्तायामेय सामानाधिकरण्यापेक्षणात् अपच्छेदकध रवाना भेदऽपि अयच्छेद्यज्ञाननिरूपिताया अयच्छदकत्यप याप्त्यधिकरण यादृश ताराप्रकारापच्छेचानपचिपयनाया थ मेदादवच्छेग्रायत्यादेरभेद इति थाहविधेयकानुमिति पराम संजन्या इत्याचारके कार्यकारणभावग्रहे मनुमितिविषयता पा ऐक्यान कार्यकारणभाषेश्यम् अनुमितित्वहिन्यादीना भयच्छेदपतविलक्षण्येन तावत्समुदाय यद्यपि नैकमवच्छेदकत्व तपापि तत्कार्यतानिरूपितावच्छतात्वेन तदवच्छदकताना प्यासस्यवृश्चिन्ये पायाभाय । तादृशानुगतहपायच्छियाय ·अनुमिनिप्रकरणम् । च्छेदकत्वाधारतायाः समुदायवृत्तिधर्मेनैवावच्छेदादिस्यलं पल्लवन । ताशजातिमझानत्वस्य लक्षणत्वे सामानाधिकरण्यसम्बन्धे. म ताशजातिवशिष्टस्य ज्ञानत्व इव विषयवृसिधर्मेऽपि स. स्वेन तद्यावर्तनाय ज्ञानत्वत्वरूपेण ज्ञानत्वस्याप्यवश्यं निवेश- नीयतया गौरयमिति तदुपेक्षितं मानत्वाद्यवच्छिन्नलाध्यका- दिपरामर्शजन्यताघटितज्ञानवृत्तिजातिमादाय लक्षणं दुष्करं विषयवृत्तिज्ञानत्वादिजातिमादायातिव्याप्ते१रत्वादिति तादृशपरामर्शजन्यतापटितमपि लक्षणं संभवतीति सू. चयितुं ज्ञानवृत्तित्वविशेषणं परित्यज्य कल्पान्तरमाह सा. मानाधिकरण्येन वेति । कार्यविशेषणतया विलक्षणमयच्छे- दकत्यमिह सामानाधिकरण्येनावच्छेदकत्वम् । मतो ज्ञानत्वादेः कार्यतासमानाधिकरणत्वेऽपि न क्षतिः । यत्तु भालोकादिलिगका. नुमिती धूमादिलिगकपरामर्शस्य व्यभिचारवारणाय स्वसमाना- धिकरणतत्तलिङ्गरूपरामर्शाव्यवहितोत्तरपर्यतायुद्देश्यफवहयादिवि- धेयकानुमितित्यमेव तलिङ्गकपरामर्शजन्यतापच्छेदकं याव्यं त- था च परामर्शविशेषणतया शानत्यस्य परामर्शजन्यताव- च्छेदकत्वात्तदादाय प्रत्यक्षादापतिप्रसक्तिधारणाय सामानाधि- करण्यनेति फल्पानुसरणमिति । तन्न साधीयः। भव्ययहितोत्त- रत्वस्य कार्यतायछद्फत्ये ऽनुमितित्वनियंशस्य निष्प्रयोजनकनया ऽसंभवप्रसङ्गात् न एव्यवहितोत्तरत्यनिवेशे छापि व्यभिचारः प्रसज्येत येन तद्वारकतया अनुमितित्वनिवेशनं सार्थकं भघेत् । अधानुमितित्याप्रयेशे धूमपरामर्शाच्ययहितोत्तरोत्पन्नतासमाना- धिफरणात्मघटसंयोगद्वित्वाद्यधिकरणे घटादी परामर्शाभावेन प्यभिचार इत्यनुमितित्यनिवेशसार्थक्यम् । न च विषयविशेषगवगा- हित्यनियंशानिर्विषयसंयोगादिव्यातिरिति वाच्यम् । अव्यवहितो. तरत्यनियो विषयधिशेवगाहितायाः प्रयोजनान्तरामायेनानि- पेशात् । न च कार्यनिरुपितं दैशिकण्यापफत्यं न सापटकम् । अपि तु कार्यतावच्छेदकव्यापकसामानाधिकरण्य- प्रतियोगत्वम् । अत एव कियानधिकरणोत्तरदेशसंयोगोत्पत्चायपि तस्यास्तरकारणस्यमिति पाच्यम् । मते कार्यनिरूपितदै- शिफय्यापकतापा: कारणत्याघरकत्ये फाधिकरणदेशत्यस्य फारण- ·अनुमानगादापर्याम् फारणाधिकरणदेशत्वानियतत्पनिर्वाहात् । क्रियाधिकरणे उ. स्पद्यमानः संयोगो यथा तदनधिकरणोत्तरदेशे जायते तथा प. रामशांधिकरणे व तदनधिकरणेऽपि सिध्यभायादिघटितानु- मित्युत्पादस्य दुरित्वादिति चेत् । सत्यम् । अनुमितित्वमनिवेश्य स्वसमानाधिकरणपरामर्शाव्यवहितोचरत्वस्य अन्यतावच्छेदक- ये संयोगादिविशेष व्यभिचारो ऽस्येय तद्वारणाय स्याव्यघ- हिनपूर्ववर्तिपरामर्शसामानाधिकरण्यमेव विशेषणतया जन्यता- वच्छेदकमुपेयतां तथा च तद्विशिष्टाधिकरणं परामर्शाधिकरणमे- वेति तदुपलक्षितस्य संयोगादेः परामर्शव्यभिचारेऽपि त- द्विशिक्षाधिकरणताधरितव्यापकतागर्भकारणत्वमक्षतमित्यनुमिति- त्वनिवेशनमफलम् । न स्वत्वाननुगमेन नोक्तधर्मस्य कायतावच्छेदकत्वमपि तु अव्यवहितोत्तरत्वसामानाधिकरण्यो- भवसम्बन्धन परामर्शविशेष एव तजन्यतावच्छेदकः तस्य चानुमितिरूपकार्य विशेषणतया न कारणताघटकत्वसंभवः । परामर्शासमानकालीनपिनश्यदवस्थपरामर्शजन्यानुमित्यधिकरण- लायाः परामर्श विशिष्टानिरूपितत्वन कारणत्वायटकतया प. रामर्शस्य तादृशानुमित्यकारणत्यप्रसङ्गात् । न हि वि- शेप्यानरूपिताधिकरणतावच्छेदककालावच्छेदेन विशप्ये अस. म्यद्ध व्यावर्तके अधिकरणतानिरूपकतावच्छेदकत्वरूपमाधि फरणतानिकएकविशेषणत्वमुपेयते किं तूपलक्षणत्वमेव भू. तलायधिकरणे पुरुपादेः सत्वशायां पुरुपाद्यसम्बद्धन त. चायतकनापि दण्डादिना विशिष्टस्य पुरुषादरधिकरणत्यस्य भूतलादायमायात् । परामोपलक्षितस्य संयोगादेर्घटादी व्यभिचार एवेत्यनुमितित्यनियेशनमावश्यकमिति घाच्यम् । तदधिकरण तावच्छेदककालापच्छेदेनावृत्तेरप्येकामालापच्छिन्नत्या. विशेपितस्य सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन तदधिकरणतानिरूप. फतावच्छेदकत्योपगमात् । अन एवं सिद्धिसिपाधयिोम- पकाले कालान्तरावच्छिन्नतदधिकरणात्मवृत्तिसिपाधयिषाविर- विशिष्टसिद्धिनिकपिताधिकरणलासरवन विशिएसिद्धचमाव- रूपपक्षदाया अनिर्वाह इत्यालोच्य दीधितिकृतां पक्षनामन्ये पकसणायनित्यविशपितसामानाधिकरण्यसम्बन्धेन सिद्धी ·अनुमितिपकरणम् । ११७ सिपाधयियाविरहवैशिष्टयमित्यभिधानं संगच्छते अत एवं पक्षताया विशिष्टाभावरूपाया अतीन्द्रियक्षणघटितत्वेनातीन्द्रि- यतया प्रत्यक्षासंभवाभिप्रायेण विशेष्याद्यभावरूपाया नुपदं तदभिधानस्यापि संगतिः । एवं चानुमितित्वस्य परामर्शजन्यतावच्छेदककोटायप्रवेशेऽपि नोक्तव्यभिचारप्रसङ्गः । घटादौ परामर्शधिकरणतानियतायाः तदुपलक्षिताधिकरण ताविलक्षणायाः सामानाधिकरण्यघटितसम्यन्धेन परामर्श- विशिष्टाधिकरणताया असत्त्वात् । नापि विनश्यवस्थपरामर्श- जन्यानुमित्यधिकरणतायाः कारणताघटकव्यापकतायामनिवेशे तस्याः परामर्शरूपकारणनियम्यता न स्यादिति दूपणस्या- प्यवकाशः तदधिकरणताया अपि विशिष्टाधिकरणतात्वेन तादृश- व्यापकतायां प्रवेशात् अस्तु वा स्यवृत्तित्वस्थवृत्तिधूमादिएराम- शाव्यवहितोत्तरत्योभयसम्बन्धनात्मविशिष्टत्यमेव धूमादिपरामर्श- जन्यतावच्छेदकं तावताप्यन्यलिङ्गकानुमितौ तस्य व्यभिचार- धारणात् । यात्मवृत्तित्वविशिष्टस्येवाधेयतयात्मविशिष्टस्याप्य- नात्मन्यवृत्तेरिति झानत्यादिकं निवेश्यापि संयोगादौ व्य. भिचारवारणसंभवात् । विनिगमनाविरहेण तस्यापि कार्य- तावच्छेदकताया दुर्वारत्वादतिप्रसङ्गाश्च । न चाव्यवहितप्राक्- क्षणावच्छिन्नतल्लिङ्गकपरामर्शाधिकरणताविशिएसमयायस्तल्लिङ्ग- कपरामर्शजन्यतावच्छेदफसम्बन्धः एवं च शुद्धमनुमितित्वमेव तजन्यतावच्छेदकं शुद्धज्ञानत्वादिकं च नित्यसाधारणमिति न तथात्वसंभव इति धाच्यं तथा सति शानत्वस्य यंतावच्छेदककोट्यप्रवेशेन तद्वारकविशेषणोपादानानुपपत्तेः । तस्मात् यत्साध्यपक्षकानुमितिरेकलिगकपरामर्शजन्यैव प्रसिद्धा तत्पक्षकतत्साध्यव्याप्यवत्तापरामर्शजन्यताधरितमेव लक्षणमभि- प्रेतं पर्वतादिपदमपि तत्पक्षादिपरमेव तत्र च न मर्शषिशेषणतया शानत्वस्य जन्यतावच्छेदफकोटिप्रवेशप्रस- किरिति । तथा च झानत्वघटितयारशसाध्यकानुमितिरेकलिन- कपरामर्शादेव तदनुमितिकारणताघटितमपि लक्षण ज्ञानवृत्तिववि. शेषणमुपेक्ष्य सामानाधिकरण्येनावच्छेदकत्वं निवेश्य फर्तुं शक्यते इत्याशयेन सामानाधिकरण्येन घेत्यभिहितमिति तत्वम् ॥ परा- ·व्यम् । ११८ यनुमानगादापर्याम् ननु विशिरपशिष्टयोपातिप्याप्तियारणाप नानापदार्यघाटन. गुगतरत्याप्त्यविषयक्त्वनिशनमयुक्तं धमावत्यादियातिविद्याप्ति घटकपदायांविषयव निधेश्यापि तद्वारणसम्भवात् जातियटनपा यमधाधनुमितरपि सप्रहादित्याशयेनाह प्याप्तिमान इति । (दी०) ध्यातिमाने ऽवयं भासमानी यस्तादृशानुमि- त्यविषयस्तदविषयत्वमानं वा ग्राह्य या को चिदनुमितिव्य- क्तिमादाय तद्यक्तिसमवेतानुभवत्वान्यानुभवान्यासमवेतधर्म समवायित्वमिति वा वक्तव्यम् । अनुभवत्वनात्पनडी- पार तु तयक्तिसमवेतस्मरणासमवेवधर्मसमवायित्व वक्त- च्याप्तिज्ञानवावरिछनकारणताप्रतियोगिकार्य तावच्छेदनावच्छिना या विशिष्टपरामर्शवावरिउनकारण- तामतियोगिरकार्यता तत्समानाधिकरणानुभवत्वच्याप्पजाति- मचं तवमित्यपि पश्चिन् । (गा०) च्याप्तिधानविषयनदघटकपदार्थागतराविषयसत्यनिरे। दातिव्यामदुरारत्वात् अवश्यमिति । अनुमिती नियतमास- मानध्यातिपटक्साध्यापिपयन्यनिवेशस्यासमवसपादकत्वादस- इन्यतस्तारशानुमित्यविषय पति प्रातसाध्यकपकि चिदनुमित्यतिपय इत्यर्थः । यत्किञ्चिदनुमितिविषयताया' म छतसाध्यादिसाधारणत्यात् सामान्यनोऽनुमितिविषयताया प्रकृतमाघ्यक्यावरसमेयविज्ञप्यकसमूहा लम्बनानुमितिविषयताया च कंपटान्वयित्वात् । प्रहनसाध्यति यत्किञ्चिदिति था तिच्याप्त्यसम्ममयो रक्तामाविषमेवोर मङ्गपामिधान निवेश स्तु तारापदार्थस्य वस्य चिदेवस्य विशिष्यवेन्ययधेयम् । मनुमनत्यन्याप्य जातिघटितरक्षणे परामर्शत्यावच्छिन्नधारणता प्रतियोगिन्याप्त्यविपयवृत्तिकायंताशालिन्चन कतिपयानुमि हीना निशनमयुर तमनीनाम परानुमितिथ्यक्तिमुपादापा नुभयरय पायजात्या तवत्तिजातीपत्यस्यापि लघोरक्षणत्य- समयादिन्यासयन ताराजातिघटितरक्षण तथैव निष्ण मव ·अनुमितिप्रकरणम् । पयति यां कां चिदिति । अनुभवत्वस्य तत्सद्यक्तित्वावच्छिन्न- प्रतियोगिताक एवं भेदो निविष्टः न घनुमघत्यत्वाव. च्छिन्नप्रतियोगिताका अनुभवत्वत्वशरीरे सकलानुभवसमवेत. त्वस्य निविष्टत्वात् तदवच्छिन्नभेदनिवेशनेनैवानुभवत्वज्ञानत्वा- दिसकलव्यापकजातिवारणसंभवे भेदप्रतियोगितावच्छेदकशरीरे अनुभवेतरासमवेतत्वनिवेशनेनान्यत्वान्तस्य भानत्वादिसाधारण्य संपाद्य तद्वारणायानुयोगिन्यनुभवान्यासमवेतत्वरूपविशेषणान्तरण- वेशस्य प्रक्षालनाद्रीत्यादिन्यायविषयत्वात् तद्यक्तिसमवेतप्रत्य. क्षासमवेतधर्मसमवायित्वस्य लक्षणत्वसंमवेऽपि न क्षतिः अ. नुभयत्वव्याप्यताघटितपूर्वलक्षणस्यैवेदानी निष्कर्षणात् सक्ति- पदेन प्रत्यक्षादिव्यक्तिमुपादाय उक्तशब्देन प्रत्यक्षादिलक्षण- मपि संभवतीत्याशयेन प्रत्यक्षाद्यसमवेतवं नोपात्तामति के. चित् । तन्न तद्यक्तिसमवेतयत्किंचिदनुमवासमवेतधर्मसमवायि- त्वमित्येकशब्देन प्रमाचतुष्टयलक्षणसंभवात्तथानाभिधानवीजानु. योगस्य सावताप्यपरीदारात् । धर्मसमवायित्वमिति । समवा- येन तद्वत्त्वमित्यर्थः यथाश्रुते कालिकादिसम्बन्धन ताशानु- मितित्वसमवायस्यातिव्याप्ततया सम्बन्धविशेपेण समवायव- तानिवेशस्यावश्यकत्वे समघायस्यैव सम्वन्धताया उचितत्वात् । नन्वनुभवचतुष्टयसाधारणी जातिरप्रामाणिकी प्रत्यक्षत्वस्यैव विशेषणधीजन्यतावच्छेदकत्यसंभवादिति स्मृत्यन्यज्ञानत्वमेवानुभ. वत्वं तथा चानुभवत्वान्यत्यविशेषणमयुक्तं स्मृत्यन्यत्वायशिष्ट- स्यापि झानत्वस्य ज्ञानत्वानतिरिक्ततया विशेषणान्तरेण पारि- तन्यात । एवमनुभवान्यासमवेतेति स्मरणान्यज्ञानान्यासमवतेत्य- र्थकं तत्र । स्मरणभिन्नज्ञानत्वनिवेशनमनतिप्रयोजनकं झानान्य- समवेतेच्छात्वादस्तयक्तिसमवेतत्यविशेषणेनैव वारणात् स्मर- णान्यान्यत्वेन स्मृत्युपादानमपि न हि घर इत्यादिवक्तव्येऽनघट रति कश्चिद्वदतांति न्यायेनायुक्तमित्यत आहानुभक्त्वेति । अनु. भवत्वजात्यङ्गोकर्तृमते अनुभवत्वान्यत्वविशेषणस्यानुभवत्वव्यावर्त- नायावश्यकतया तदनंगीकारे स्वित्युक्तम् । मूलोक्तलक्षणे च. क्रवर्तिव्याख्यानमुपन्यस्यति व्याप्तीति। व्याप्तिज्ञानत्वावच्छिन्नति धमत्वायच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितव्याप्तिप्रकारकनिश्चयत्वावच्छिनेत्य- ।

·अनुमानगादाधयाम् थं । विशिष्परामस्यायच्छिन्नात पहियाप्यप्रकारसानिरूपिता तन्यावच्छिन्नविशेष्यताशासिनिश्चय यापच्छिन्ने यर्य धूमो पहिल्या प्प इत्याकारकन्याप्तिप्रकारद निश्चपस्य परणनिधया हेतुत्व तजन्यतावच्छेदफ धूमलिहश्चतिविधेयकानुमितिय पद्रिव्याध्य धूमवान् पर्यत इत्यादिपरामर्शस्य च तद्यापारविधया तरच त जन्यतावच्छेदक च पर्वतत्वापच्छिमपक्षकहिल्यायधिनविध यताकधूमलिङ्गकानुमितित्वम् पप व धूमधामस्छिन्नविशेष्यक घ्याप्तिप्रकारकनिश्चयत्वावच्छिनकारणतानिरूपितकार्यतावच्छेद कीमूनोपदर्शितधर्मापाच्छन्न-याप्यप्रकारतानिरूपितपर्यतत्वान्छि भविशेष्यताक निश्नपत्वायच्छिनकारणताप्रतियोगिता घ या पर तो पहिमानि यतारमानुमितिनिष्ठा कायता লাহােদ্ধা तासमानाधिकरणानुभवत्वव्याप्यजानिश्चानुमितित्वजातिव ता मादाय सकलानामती रक्षणसमन्वय पहियाप्यधूमरत्प पतवानित्यादिनिशिष्टशिष्यवृत्तितथाविधनिश्चय चावच्छिन्न विशेषणतावच्छेदकमकारकतामोयकारणताप्रतियोगिककार्यतामादा यातिप्रसवारणायायच्छिन्नान्त तथा बहिन्यातिविशि शायछिमपर्वतमकारताशालिज्ञानत्वावच्छिन्नताशर्यताया धूम स्थावच्छिन्नविशेप्यकपहिव्याप्तिमकारकनिधयत्वायाच्छिनकारणता निरूपितकार्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्वाभावान तामादापातिप्रसङ्ग व दिव्यायधूमवान् पर्वत येतादृशनिश्चयत्वापन्छिनकारणनाया यपि घूमत्यापछिचनिशप्यश्वहिन्यामप्रकारक्तादशनिश्चयवृत्ति स्वानाशकारणतानिरूपिनकार्यतारच्छदकावच्छिन्नताशकार्यता मादायातिप्रसङ्ग इत्यतस्तादशनिश्चयति यमपाय तादृश निश्चयत्वापच्छिन्न वनिशन ताहानिश्चयत्वान्यून वृत्तिस्य तद ८ अन्यथा यहिन्याप्यधूमधा-गर्वन इत्यादिविशेषणतावच्छेद कप्रकारकनिश्चयस्य यहि यातिरकारतानिमपितधूमत्वावच्छिन्न प्रकारतानिरूपितपरतत्वात्रिविशप्पताशारिनिधय चन पर्यन स्यामछिन्नावशेषगतापनघूम चावच्छिन्नविशप्यतानिरूपितव्यामि प्रकारनाशारिनिश्चयापन चिनिगमनापिरहेज हतुवाद धिक स्थिरयादिन्यायेन तारशानिधयतुनाया अपि तथाय धनिधयत्वापच्छिन्नता तान्नमषितकायतामादायातिप्रसङ्गवार ·१२१, अनुमितिमकरणम् । णासंभवात् तादृशनिश्चयत्वान्यूनवृत्तिस्वनिवेशे च वहिव्याप्य. धूमवान् पर्वत इत्येतादृशविशेषणतावच्छेदकप्रकारकानश्चयह- तुनाया पहिल्याप्यो धूम इत्येतादृशनिश्चयावृत्तित्वेन ताह- शनिश्चयत्यन्यूनवृत्तित्वेन न दोषः । वहिव्याप्यधूमवत्पर्वतवान् देश इत्येतादृशविशिष्टवेशिष्टयबुद्धित्वावच्छिन्नकार्यताया अपि धूम- त्वावच्छिन्नविशेष्यकन्यातिप्रकारफनिश्चयत्वावच्छिन्ना या विशेषण.. तावच्छेदकप्रकारकनिश्चयविधया कारणता तत्प्रतियोगिक- व्याप्तिावेशिष्टधूमवैशिष्टयाचगाहियोधनिष्ठकार्यतासमानाधिकरणत्वा त् उकातिप्रसङ्गवारणासंभवन तादृशकार्यतासामानाधिकर- पयमपहाय तदवच्छेदकावच्छिन्नत्यनिवेशनम् । एवं च ताश- व्याप्तिप्रकारकनिश्चयत्वावच्छिन्नकारणताप्रतियोगिककार्यतावच्छेद- कीभूतबहिन्याप्त्यवच्छिन्नधूमविशेषणताकवुद्धित्वेन वहिव्याप्य. त्वविशिष्टधूमावच्छिन्नपर्वताविशेषणताकवुद्रित्वावच्छिन्नायाः का. यतायाः अनवच्छिन्नत्यानातिप्रसन्नः अथैवमपि यहि- व्याप्यत्वावच्छिन्नधूमविशेषणताकघुद्धित्वावच्छिन्नजन्यतायच्छेदक- घटकोभूनेन धुद्धित्वेन वहिव्याप्यत्वविशिष्टधूमावच्छि- सपर्वतावशेषणतारुबुद्धित्वावच्छिन्नजन्यताया अवच्छिन्नत्या- प्रोक्तातिप्रसङ्गमारणसंभवः न च तदवच्छेदकापन्छिनेत्यत्र तदवच्छेदकपदस्यायच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणपरत्वात् नाय- च्छेदकैकदेशज्ञानत्वापच्छिमत्वमादायातिप्रसङ्ग इति याच्यं समुदायस्य एकदेशानतिरिक्तत्वात् समुदायस्य तथात्ये एकदे. रास्यातयात्यमित्यस्य शब्दमानत्वात् इति चेन्न तदवच्छेदका. पच्छिनेत्यत्र तदवच्छेदकतापर्याप्त्यपच्छेदकधावच्छिन्न पर्याप्तिनिरूपकतापच्छेदकताकत्यं विवक्षितं न्यूनाधिकपदार्था- पच्छिनोक्तजन्यतयोरवच्छेदकले नेकधर्मावच्छिन्नपर्याप्ति. फे न्यूनाधिफवृत्तिभ्यां तायपदार्थसमुदायत्याभ्यामेय तत्क- याप्ययच्छेदादिति नातिप्रसगः प्रयते च च्यातिनिश्चयव्याप्यव- सानिधयनिरूपितजन्यतावच्छेदककुक्षिनियिष्टपदाथांनां धिकमायविरहेण एकैनैव समुदायत्येन तदुभयापच्छेदकता. पतिरन्जियते यतो नासमयः । अथ धूमो यहिण्याय इत्येताटसम्यासिनिश्चयस्य धूमलिङ्गकयहिविधेयकानुमितित्यमेय ·च १२२ अनुमानगादाधर्याम् जन्यतावच्छेदकमुपेयते न तु तत्र पक्षविपयत्यान्तभाव' तथा सत्यनन्तपक्षभेदेन तत्कारणताबाहुल्यमसगात् वाहियाप्यधूमपान पर्वत इतिपरामर्शजन्यतापच्छेदाकोटी पतविपयत्या न्तमाच यावश्यक अन्यपक्षकानुमिती तदहेतुत्वात् क्थ ताशजन्यतावच्छेदकत्वयोरेक पदार्थावच्छिन्नपर्याप्तिरत्व न तदवच्छदकावच्छिन्यर तद्घच्छश्याव पदार्थावच्छिन्नत्यमेव निवेशनीय में वेधर्मायच्छिन्नपर्याप्तिनिरूपकतावच्छेदकता कव धूमो वहिन्याप्य इतिविशेषणतावच्छेदकप्रकारकनि श्रयजम्यतावच्छेदककाटा धूमनिष्टविशेषणताया निवेशात् । यहि व्याप्यधूमबान पर्वत इति विशेषणतावच्छेदकप्रकारकनिश्चयजन्य तावच्छेदकमाटी च तन्निष्टीवशेपणतावच्छेदक्ताया एप नि वेशात् नेताहदाजन्यतायास्तादृशजन्यतावच्छदक्यावत्पदार्थी वच्छिन्नत्यमिति नातिप्रसङ्ग प्ररते च परामर्शजन्यतावच्छेद पोटी पक्षविपयत्वस्याधिकस्य निवशेऽपि तजन्यताया व्या प्तिशानजन्यतावच्छेदकयावत्पदार्यावच्छिनत्वमव्याहतमेवेति ना समय इति वाच्य धूमो पहियाप्य इत्येताहशयाप्ति निश्चयजन्यतावच्छेदकोटी पर्वतरिशेप्यतया अनिरूपित महानसादिनिष्टविशेष्यतानिलपितवाहिविधेयताया यपि हिविधेयतास्येन निवेशात् वह्नि याप्यधूमयान् पर्गन इत्येतादश परामर्शजन्यतावच्छेदकसोटी च पर्वतनिष्टविशेष्यतानिरूपितयति विघयताया एर निस्शात् परामर्शजन्यताया व्याप्तिनिश्चय जम्यतारच्छेदफ्यारत्पदाथांवच्छिन्न चपिरहात् । निश्चयजन्यतावच्छेदककोग तदय्यरहितात्तरत्नमन्यलिङ्गकानु मिती व्यभिचारवारणाय निशनीय न तु तासानान्यहिनोत्तरत्र गौरवात् व्याप्यवचानिश्चयजन्यता यच्छदश्योग न तग्निश तमियाऽपि घूमो पहियाप्य इत्ये ताशानकारीनान्यरिद्यानुमिती व्यभिचारात् अपि तु च्याप्यरत्तानिश्चयाव्यवहितोचरत्वमेव परामदी जन्यताया न व्याप्तिमानजन्यतायच्छेदक्यावत्पदार्थापच्छिमय मिति चन्न । बरणव्यापारनिरूपितफलनिष्टजन्यतया प्राचीनमते एषयमांच्छिन्न यनियमादगत्या पतपसमधूमलिङ्गावहिविधे च एष व्याप्ति व्याप्यव तथा ·अनुमिनिप्रकरणम् । १२३ यकानुमितित्वमेव व्याप्तिज्ञानपरामर्शयोर्जन्यतावच्छेदकं वाच्यं तथा च तादृशजन्यतयोरेकधर्मावच्छिन्नपर्याप्तिनिरूपकतापच्छेदकताक- त्वमक्षतमेवेति नानुपपत्तिः एताशनियमस्याप्रामाणिकत्वात् अय- मेवास्वरसः केचिदित्यनेन सुचितः । धूमत्वावच्छिन्नधर्मिक- च्यातिप्रकारकहानीयकारणताया अपि वहिन्याप्यधुमवान् पर्व. त इत्येतादृशनिश्चयवृत्तित्वात तत्प्रतियोगिककार्यतायास्ता- दृशन्यासिनिश्चयत्वावच्छिन्नकारणताप्रतियोगिककार्यतावच्छेदकाव- च्छिन्नत्वमादायातिप्रसनयारणाय विशिष्टपरामर्शवृत्तित्वमपहाय तदयच्छिन्नत्वनिवेशः पदान्तरव्यावृत्तिस्तु पूर्ववोध्या । अत्र व्याप्त्यविषयकवृत्तित्वस्य निवेशेनैव विशिष्टंवशिष्ट्ययो- धादिवृत्तिकार्यतामादायातिप्रसद्वारणं संभवति गुरुतरव्याप्ति. निश्चयत्यायच्छिन्नकारणतामतियोगिककार्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्व- स्य निवेशागौरवामित्यप्यस्यरसः केचिदित्यनेन चितः ।। मिश्रव्याख्यानमुपन्यस्यति परे त्यिति । (दी०) परे तु पक्षधर्मतत्यत्र पक्षता विशेषणं तथा च पक्षताप्सहकृवतादृशपरामर्शजन्यत्वमर्थः यथोक्ताया कि- दोप्याद्यमावरूपाया वा पक्षतायाः प्रत्यक्षवारणाय परा- मर्शस्योपादानं तत्त्वेन जनकत्वमेकावच्छेदेन तदुभयजन्यत्वं च विवक्षितं तेन वाघादिकालीनेन दैवात् प्रतियोगिविषय- फेन परामर्शेन जन्ये पक्षतायाः प्रत्यक्षे तदुभयसमूहालम्बने या नातिप्रसङ्गः । तत्यनुभवत्वव्याप्यजातिमत्वाविवक्षया च नाव्याप्तिरित्याहुः । तच्चिन्त्यम् । (गा० ) यथाश्रुतव्याख्येयलक्षणे पक्षताजन्यस्यनियेशान्मूलोन- सदाचल्लामायाह पक्षधर्मत्यति । प्रतिसयोनिनियिष्टत्वं सप्तम्यर्थः तय पक्षनेत्यप्रान्येति तथा च पक्षधर्मतत्यत्र तत्प दप्रतिपाद्यकोरिनिविष्टा पक्षनेत्यर्थः तथा च पक्षपदं न घ; मिमात्रपरमपि तु पक्षताविशिष्टधर्मिपरमेयेति भायः । विशे. पणमिति सानपदार्थ इत्यादिः । धर्मन्यरुपपिपपविशेषणस्येन ·या गया तम्य सभर २४ अनुमानगादापर्याम् विषयतया मानान्यायिनि धर्मिरूपविशेष्याशे न तस्य विशे- पणन्यममय परामशांविषयस्य तस्य तद्विषयनिशपणत्या ममवात् दण्डाद्यविषयकम्य पुरुषादिक्षानस्य पुरुगदेदण्डादि- मत्त्वेऽपि दण्डादिविशिष्टपुरुगद्यविषयकत्वात् दण्डपुरुषाधि- त्पादितानस्य दण्डादिविषयक्वेऽपि न तद्विशिष्टविषयकत्य विषयतारच्छेदास्पर विपयविशेषणत्यादन पक्षतोपरक्षित मिविषयमेव ज्ञानमिह विवक्षित तथा सत्यपि पक्षता अन्यत्वसहित परामर्शजन्यव जन्पान्नात् रभ्यते विशेष्यीभूत तदन्यायिना तदन्यायनो विशेषणत्वात् मानविशेषणपक्षता सानान्वितनन्यपदार्थजन्यतायामन्ययादित्याशयेन थेष लक्षणार्थमाह तया चेति । अथारुणया मोम कोणातात्यादी गपादानापण्यादे साक्षात् प्रकार विशेषणन्वसमवेन गणादिसाध्यतया प्रतीयमाने सोमक्यादौ आएण्यादिसाध्यताप्रतीति तीति प्रकृतस्थरे तु पक्षताया शानाशे साक्षादप्रकारचाज्ञा नान्ययिना जन्यत्वेन क्थमन्वय । नचारुणयेत्यनापि पारुण्य गवि न साक्षात्प्रसार । ममेदसम्बन्धेनारुण्यविशिष्टाया एन तत्र साक्षात् प्रकारत्वात् तथा च परपरया गति प्रकारस्थापि यारण्यस्य यया गवान्वयिता तृतीयायसाध्य वेनान्वयस्तथा प्रयतेऽपि भानविशेषणप्रर्मनाया प्रकारीमूनधर्मिणि प्रकाभित्र न्या पक्षताया ज्ञानान्यपितापच्छदकावस्टिननन्यत्वे ज्यय' संमयतीति वाच्यम् । विशेषणविमरमेदायकतया अरुणाभेद स्यारण्यपर्यवसितस्य साक्षाद्गोपिशपणत्वसमगत् । मैव लो हितोप्णीय ऋत्विज प्रचल्तीत्यादी यथा रोहित्यस्य मत्वि मचरणाशे परपरया विशेषणस्यापि तदन्यापिना इष्टसाधनत्वेना म्ययस्तया प्रकृतेऽपि परपरया मानविशेषणीभूतपक्षताया अपि जन्यतान्यये बाधकामावात् । एव विशेषणविभचे सार्थकता मते मरुणयेत्यादाथारुण्य गवि परपरयर प्रकार रति सान्नात् तस्वकारस्य तदायिना अन्यय इति नियमामावाद । अथ मातु परपरया म्बविशेष्यवयिनापि स्वान्यय तथापि अन्य साया जानाम्यये उपलक्षणतया मासमानविषयाशे प्रकारीम् ·. अनुमितिप्रकरणम् । तायाः पक्षताया जन्यतान्ययो न संभवतीति उपलक्षणपु. छलग्नस्य विशेषणत्यायोगात् लोहितोप्णांपा इत्यादौ लौहि- त्यविशेयीभूतोष्णीपादावपि इएसाधनतान्वयोपगमेन लौहि. - त्यस्पारणयेत्यादावारुण्यविशेष्यतद्धर्मिणोऽपि कयसाधनत्चान्व- योपगमेनारुण्यस्योपलक्षणपुच्छलग्नत्वाभायेन सामअस्यात् प्रह- ते च परामर्श विषयेऽनुमितिजनकत्वयाधेन तदन्ययायोगात् । उपलक्षणताया एव वाच्यत्वादिति चेन्न । प्रकृतेऽपि जन्यपद- स्य प्रयोज्यपरतया कारणतावच्छेदकप्रविएविषयाणामपि अनुमि. तिप्रयोजकतया तेपामपि जन्यपदार्थान्वयः संभवत्येवेति सा. मअस्यात् परामर्शादिप्रयोज्यताया लक्षणघटकत्वेऽपि परामर्शा- धन्यायिप्रयोज्यताशरीरे जनकजनकत्वादिना या अन्यथासि- दिस्तदनिरूपकत्यस्य निवेशेनानुमितिजन्यप्रत्यक्षादौ अतिथ्या- तिवारणसंभवात् विपयप्रयोजकतायाश्च लक्षणघटकत्वे- न न विवक्षा अतो न लक्षणे व्यर्थविशेपणता । वस्तुतो ज्ञाना- शे पक्षनाश्रयमिवृत्तिताविषयकत्वस्य साक्षात् प्रकारतया भाने पक्षताया अपि धर्मिपारतन्त्र्येण स्वाश्रयधर्मिवृत्तित्याय- पयकत्वसम्यन्धेन तदंशेऽन्वयः स्वीक्रियते तथा च झानांशे पर- परासम्यन्धेन साक्षात् प्रकारीमयन्त्याः पक्षताया जन्यत्वान्व- यो निरायाध पर दण्डिनं पुरुषमानयेत्यादी अन्तरा मास. माने मत्वर्थसम्बन्धे यानयनकर्मत्वयाधेऽपि दण्डादावानय. नफर्मत्यान्वयो दण्डादेरपि स्वसभ्यस्यभेदसम्यन्धेन पारतत्र्ये- ण पुरुगदी साक्षात्मकारत्वोपगमेनोपपादनीयः । यत्तु प. सतायाः सहमतत्यसम्बन्धेन शानविशेषणत्वात् पक्षताजन्य- स्वलाम इति तदसत् । परंपरया विशेषणस्य परंपराघदकत. तत्पदावटितपरंपरासम्यन्धातिरिक्तसम्पन्धनान्चये आकाका विरहास् अन्यथा दण्डी पुरुष इत्यादी एककालीनत्वादिस- म्यन्धेनापि पुरषादी पारतन्ध्येण दण्डदण्डत्याधन्वयापत्तेः । . रुपयेत्यादावारुण्यरूपधर्म पयारणपदार्पः तत्पदोत्तरतृतीययेया- रण्यस्य मयसाधना योध्यते न तु विशिष्टान्ययपलायलाम इति मीमांसासिद्धान्तः । तद्नं तृतीयया गुणस्येय साधनरवं मपं प्रति विम्पष्टं गम्यते न तु द्रव्याप सियति इति । मा.

·या तया गत्रा अनुमानगादाथर्याम् विषयतया झानान्वयिनि धर्मिरूपविशेष्याशे न तस्य विशे पणत्वसमय परामविपयस्य तस्य तद्विषयविशपणत्या. संमवात् दण्डायविषयकस्य पुस्पादिज्ञानस्य पुरुषार्दण्डादि. मत्वेऽपि दण्डादिविशिष्टपुरुषाद्यविषयकन्यात् दण्डपुरुषाधिः स्पादिज्ञानस्य दण्डादिविषयकत्वेऽपि न तद्विशिविषयकत्वं विषयतावच्छेदकस्यैव विपयविशेषणत्यादतः पक्षतोपलक्षितध. मिविषयकमेव ज्ञानमिह विरक्षित तथा सत्यपि पक्षता- अन्यत्वसहित पपमर्शजन्यत्वं जन्यान्तात् लभ्यते विशेष्यीभूत- तदन्वपिना तदन्वयिनो विशेषणत्वात् ज्ञानविशेषणपक्षता शानान्वितजन्यपदार्थजन्यतायामन्वयादित्याशयेन पैव लक्षणार्थमा चेति । अयारणया मोम कोणातीत्यादी गयादागारण्यादेः साक्षात् प्रकार- तया विशेषणत्वसमवेन गयादिसाभ्यतया प्रतीयमाने सोमक्रयादौ मारण्यादिसाध्यताप्रतीति संमय. नीति मकृतस्थले तु पक्षताया शानांशे साक्षादप्रकारत्वाशा नान्ययिना जन्यत्येन पथमन्धयः । न चारणयेत्यनापि मारुण्य गपि म साक्षात्कारः । अमेदसम्बन्धेनारुण्यविशिष्टाया एध सत्र साक्षात् प्रकारत्वात् तथा च परपरया गनि प्रकारस्यापि गयान्वयिमा तृतीयार्थसाध्यत्येनान्वयस्तथा प्रकृतेऽपि मानविशेषणधर्मनायां प्रकारीभूतधर्मिणि प्रकाराभव न्त्या पक्षताया ज्ञानान्ययितावच्छेदकावच्छिन्नजन्यत्वे ऽन्वय संमयतीति वाच्यम् । विशेषणविभक्तरभेदार्थक्तया अरुणाभेद- स्यारुण्यपर्ययसितस्य साक्षाद्गोविशेषणस्वसभवात् । मेयं लो हितोप्णीया गाविज प्रचरन्तीत्यादी यथा लौहित्यस्य मत्वि प्रचरणांशे परपरया विशेपणस्यापि तदन्वायना इष्टसाधनत्वेना- म्यषस्तथा प्रतेऽपि परपरया ज्ञानविशेषणीभूतपक्षताया अपि जन्यतान्यये बाधकामावात् । एव विशेषणविमत सार्थकता. मते मरणयेत्यादायारुण्य गयि परंपरयर प्रकार रति साक्षात् तरमकारस्यैव तदन्ययिता अम्बय इति नियमाभागद । अथ भवतु परपरया म्यविशेष्येऽन्यपिनापि स्वाम्यय तथापि जन्य सापा हानान्वये उपलक्षणतया भासमानविषयांशे मकारी यारण्यस्य यथा ·अनुमितिप्रकरणम् । १२७ क्षातुमशक्यतया न तल्लोकिकप्रत्यक्षसंभवः सिपाधयिपायोग्य- ताया उत्तेजकत्वमते सुतरां तथा योग्यतायास्तत्तत्क्षणात्म- कतया अयोग्यत्वादित्यत आह विशेप्याद्यभावरूपाया वेति । सिपाधयिपाभावाविशेपित्तसिद्धयभावरूपाया इत्यर्थः । आदिना सि- पाधयिषाभावरूपविशेषणाभावपरिग्रहः यत्र विषयविशेपे सिपा- धयिषावशात् कदापि नानुमितिस्तत्र सिद्धभावमात्रं पक्षता यत्र च सिपाधयिपां विना कदापि नानुमितिस्तत्र सैव पक्षतेति तयोः प्रत्यक्षस्य न दुरपवादत्वामेति भावः । न च परामर्शानुपादानेऽपि स्थलविशपीयविशिष्टाभावरूपपक्षताजन्यत्वघटितलक्षणं संभवती. ति परामर्शीपादानमनर्थकमिति वाच्यं मूलोपात्तपरामर्शजन्यत्वांश- सार्थम्याय प्रत्याविषयपक्षताया निवेशयितुं युक्तत्वात् परामर्श- जन्यत्वं परामर्शनिष्ठजनकतानिरूपितजन्यत्वं तत्र परामर्शनिष्ठ- त्यस्थाने परामर्शत्वावच्छिन्नत्वं तदुभयजन्यतयोरेकापच्छेदकाव- च्छिन्नत्वं च निवेशयति तत्वेनेत्यादिना । तत्वेन परामर्शत्वेन पक्षताजन्यताघटकजनकतायां च न पक्षतात्वावच्छिन्नत्वनिवेशनं प्रयोजनविरहात तदुभयजन्यत्वं पक्षतापरामर्शोभयजन्यत्वं तथा च पक्षताजन्यतावच्छेदकावच्छिन्ना या परामर्शत्वावच्छिन्न- जनकतानिरूपितजन्यता तद्वत्त्वं पर्यवसितम् । परामर्शत्वेन ज- नकताविवक्षायाः प्रयोजनमाह सेनेत्यादिना । अथ परामर्शसत्त्वे ऽनुमितिरेव भविष्यति न तत्मत्यक्षम् अनुमितिसामनया भि- भविपये बलवत्वात्तथा च कथमतिव्याप्तिरित्याशङ्कापरिहारा. याह बाधादिकालीनेनेति । आदिपदात् साध्याभाघश्याप्ययत्ताशान- प्रत्यक्षेच्छाविशिष्टप्रत्यक्षसामग्रीरूपानुमितिप्रतिवन्धकान्तरपरिग्रहः तथा च तत्रानुमितिसामनयेय नास्तीति भावः । पक्षताप त्यक्षे परामर्शजन्यतासम्पादक विशेषणमाह दैवात् प्रति. योगिविषयकणेति । देवात् कदाचित् स्वसामग्रीवशात् प्रतियोगि- विषयकैण केवलसिद्धिविषयकेण तथा च वहिव्याप्यधूमवान् प. चतः पर्वतविशेष्यकयहिनिश्चयश्चेतिसमूहालम्यनस्मरणोत्तरकाली- नैताशनिर्णयामाययानहमित्यादिप्रत्यक्षे पक्षताजन्यतापच्छेदकी- भूततारशसिमभावमत्यक्षत्वायच्छिन्नायाः परामर्शनिष्ठसिद्धिमान- त्वावच्छिन्नजनकतानिरूपितजन्यतायाध सत्वात्प्रसक्तोऽतिप्रसंग ·तथा १२६ अनुमानगादापर्याम् रुण्यस्य कयसाधनत्य साधनतावच्छेदकतया प्रयोजकत्वमेघ धूमावहिमानित्यत्र धूमपदस्य मुख्यार्थपरतैवेति मते यया हेतु- पञ्चम्या धूमस्य कारणतायां विषयतया अपच्छेदकत्वरूपं यहि झानप्रयोजनमेव प्रतिपाद्यत तयात्रापि हेतुन्तीयया साथ नतारच्छेदकत्वात्यायनसमवात् । थारुण्यस्य साधनताव च्छेदकरयं चाभयनामम्यन्येन । तनु तच द्रव्यद्वारवारच्छेदक त्वे लाघरं सिध्यति उपपद्यते इति तदर्थः । एवं च गो . यसाधननायां श्रुतिसिद्धायामारुण्यस्य तदवच्छेदकत्वे लाघवं तदायपद्रव्यान्तरनिष्ठकारणतान्तरायच्छेदकत्ये गौरवमिति प्रति. सन्धानेन गोनिष्टकारणतायामारुण्यस्यावच्छेदकत्वनिश्चये या रुप्यरिशिष्टगो' प्रयसाधनन्वमर्थात् प्रतीयते तादृशयोंघे अ. रुणपतिपदम्य तात्पर्याद्गुणिपरतया अरुणपदम्य गुपिपरगो- पदसमानलितति कारिवाभिप्राय' चेति । पक्षठाया उपदर्शितविक्षेपण चत्यर्थः । पक्षतासहरति । प. क्षताजन्यत्वे सति परामर्शजन्यत्वमर्थ. परामजन्यसाध्य- व्यायहेनुरिशिष्टपशिष्टयागादिगोपनाशपक्षाभाषप्रत्यक्षादाव. निन्यातिवारणाय पक्षनाजन्यत्वोपादानं । परामर्शजन्योपादा- नम्य प्रयोजनमाह यथोक्ताया इति । यथोक्ताया सिपाधयिषा. रिरहनिशिष्यसिद्धमानरूपाया' ! ननु तादृशामावस्य लोरिक- प्रत्यक्षमेर न समरति एमश्रणाटिनकामवृत्तिवरूपातीन्द्रिय अपघटितघमायच्छिनप्रतियोगितात्यात् 1 यदि चशमति त्वमेय वैशिष्ट्य सिपाविपाशालीनमिद्धी कालान्तरावउँदैन स्थसमानाधिकरणमिराधयिषामायनि-पितताहपशिष्यमपि तदानी सिराधपिपाविरहात्मविशेषणामानार्धाना विशिष्ट मायोजन एवान्यथा पक्क्षगारच्छिपरनिरंशेऽपि ताना. मिर्दिनीयसणे मिपायपिपाया उत्सनिस्तानाशा या तप सिवा- घायपाभानिलपिनशिप्टामवन तम्या उत्पत्तिद्धितीयक्ष लक्षणे या पितिरामायामश्चममगादिति सिद्धः सिपायपि- पारिरहेण पैशिष्पा पासणायन्दनाशचित्यमिति यदि म. पों तथाप्यनुगताननुगामिपावपिपामायमहसम्य शिशिरामायातियोगिनायदायटान तस्य युगसहयेणापि ·अनुमितिप्रकरणम् । १२७ ज्ञातुमशक्यतया न तल्लौकिकप्रत्यक्षसंभवः सिपाधयिपायोग्य- ताया उत्तेजकत्वमते सुतरां तथा योग्यतायास्तत्तत्क्षणात्म- कतया अयोग्यत्वादित्यत आह विशेप्याद्यभावरूपाया वेति । सिगाधयिपाभावाविशेपितसिद्धयभावरूपाया इत्यर्थः । आदिना सि- पाधयिपाभावरूपविशेषणाभावपरिग्रहः यत्र विषयविशेषे सिपा. धयिपावशात् कदापि नानुमितिस्तत्र सियभावमात्रं पक्षता यत्र च सिपाधयिषां विना कदापि नानुमितिस्तत्र सैव पक्षतेति तयोः प्रत्यक्षस्य न दुरपघादत्वामेति भावः । न च परामर्शानुपादानेऽपि स्थलविशेषीयविशिष्टामावरूपपक्षवाजन्यत्वघटितलक्षणं संभवती- ति परामर्शीपादानमनर्यकमिति वाच्यं मूलोपात्तपरामर्शजन्यत्वांश- सार्थक्याय प्रत्याविषयपक्षताया निवेशयितुं युक्तत्वात् परामर्श- जन्यत्वं परामर्शनिष्ठजनकतानिरूपितजन्यत्वं तत्र परामर्शनिष्ठ त्वस्थाने परामर्शत्वावच्छिन्नत्वं तदुभयजन्यतयोरेकावच्छेदकाय- च्छिन्नत्वं च निवेशयति तत्वनेत्यादिना । तत्वेन परामर्शत्येन पक्षताजन्यताघटकजनातायां च न पक्षतात्वावच्छिन्नत्वनिवेशनं प्रयोजनविरहात तदुभयजन्यत्वं पक्षतापरामशोभयजन्यत्वं तथा च पक्षताजन्यतावच्छेदकावच्छिन्ना या परामर्शत्वावच्छिन्न- जनकतानिरूपितजन्यता तद्वत्वं पर्यचसितम् । परामर्शत्वेन ज- नकताविषक्षायाः प्रयोजनमाह 'तेनेत्यादिना । अथ परामर्शसत्ये ऽनुमितिरेव भविष्यात न तत्प्रत्यक्षम् अनुमितिसामनया मि. अविपये बलवत्वात्तथा च कथमतिव्याप्तिरित्याशङ्कापरिहारा. याह बाधादिकालीनेनेति । आदिपदात् साध्याभाकव्याप्यवत्ताज्ञान- प्रत्यक्षेच्छाविशिएप्रत्यक्षसामग्र रूपानुमितिप्रतिवन्धकान्तरपारग्रहः तथा च तत्रानुमितिसामप्रयेव नास्तीति भावः । पक्षताम- त्यक्षे परामर्शजन्यतासम्पादक विशेषणमाह दैवात् प्रति. योगिविषयकणेनि । देयात् कदाचित् स्वसामग्रीवशात् प्रतियोगि- विपयकेण केवलसिद्धिविषयकेण तथा च वहिण्याप्यधूमवान् प- चतः पर्वतविशेष्यकरदिनिश्चयश्चेतिसमूहालम्बनस्मरणोत्तरकाली- नताशनिर्णयामाययानहमित्यादिप्रत्यक्षे पक्षताजन्यतायच्छेदकी- मततारशसिमभावमत्यक्षत्यावच्छिनायाः परामर्शमिष्टसिद्धिधान- स्वावच्छिनजनकतानिरूपितजन्यतायाश्च सत्वात्मसकोऽतिप्रसंग ·न अनुमानगादाधर्याम् उत्पासिद्धिज्ञानत्यायच्छिन्नजनकताया परामर्शत्वावच्छिनात्याविर हान्न भवतीति समुदायार्थ 1 एकावच्छिन्नत्वविवक्षाया' फलमाइ तदुभयसमूहारम्यनेति । पक्षतापरामर्शोभयसमूहालम्बनप्रत्यक्षेचे त्यर्य तादृशमत्यो विषयविघया तादृशापक्षतापरामर्शयो का. रणत्वेऽपि पक्षताप्रत्यक्षत्वपरामर्शप्रत्यक्षत्वरूपमिनधर्मयोरेय तदु भयजन्यतावच्छेदक्तया नातिव्याप्तिरिति भाव 1 अथ परा- मर्गप्रत्यक्षे परामर्शत्वेन न विपयस्य हेतुता अपि तु सा मान्यत प्रत्यक्षे विषयत्नयेति प्रागेवोक्त एव च एका वच्छिन्नत्यनिवेशनमफल च परामर्शप्रत्यक्षस्य पहि च्याप्यधूमवारपर्वत ज्ञानामात्याकारकस्य विशिष्टवैशिष्टयवोधत या विशेषणतावच्छेदकीभूतपहिव्याप्यधूमप्रकारपक्षनिश्चयत्वरूप परामर्शत्वन तन हेतुत्वमक्षतमवेति वाच्य मिधैर्विशिष्टये शिष्टयबोधे विशेषणतावच्छेदप्रकारकनिश्चयत्वेन हेतुत्वान भ्युपगमात् । यत्तु शानन्यायसुखयदात्मभिन्नमिद सिद्धभावया श्चादमित्येताहशाश्चिमानसेतिव्याप्तिवारणाय तदावश्यक तत्र साभ्यव्याप्यहेतुमत्पक्षनिधयत्यस्य प्रतियोगितापच्छेदकप्रकार कनिश्चयत्वात्मक्तया मिश्रमते तयाविधभेदप्रत्यक्षजनकताव च्छेदकत्वादिति । तम लौश्किमानसायोग्यवहयादिव्याप्यवत्प क्षविषयवनिश्चयत्वरूपपरामर्शत्वावच्छिनकारणताया एय क्षणे निवेशनीयतया ज्ञानव्याप्यमुखवदात्मरूपप्रतियोगिज्ञानमा दायातिव्याप्त्यनवकाशात् तबृत्यनुभवत्वयाप्यजातिमत्त्वस्या नुपदमेव विवक्षणीयतया ऽव्याप्त्यनवासाचेति । मैव पराम प्रत्यक्षे परामर्शत्वेन हेनुताया स्वय दूषितत्वेऽपि मिश्राभ्युप गततया तन्मते तामादाय समते च उत्तविशेषणतापच्छेद पप्रकारकनिश्चयत्वेन हेतुतामादापतिप्रसन्नवारणाय उभयज न्यतायोमधर्मावच्छिन्न पनिवेशस्यावश्यकत्वात् 1 अर्थकधर्मा- वच्छिन्नत्व यद्यपच्छेदककोटिप्रविविधर्मरत्व तदा उतस्थले पक्षतापरामर्शजन्यत्ययो प्रत्यक्षत्वरुपैकधर्मावच्छिन्नत्वात् तदोप तादयस्थ्य यदि च एकधर्मपर्यातायच्छदत्तावत्व ऽसमय यदि तल्लिनपरामर्शायमाहितोत्तरोपनानुमितित्वस्य प. रामर्शजन्यतावच्छेदकस्यात् पक्षताजन्यतावच्छेदककोटी च उत्प तदा ·अनुमितिपकरणम् । १२९ प्रत्वान्तानिवेशात् पक्षताजन्यतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणघ- टितधर्मावच्छिन्नपरामर्शजन्यत्वनिवेशेऽपि ने निस्तारः पर्वतो पह्निमानित्यादिसिद्धिकालेऽपि नीलपर्वतो पहिमानित्याद्यनुमि- त्युत्पत्त्या पर्वतत्वाद्यशे उद्देश्यतावच्छेदकत्वपर्याप्तः परामर्शज- न्यतावच्छेदककोदयप्रविष्टाया अधिकायाः पक्षवानन्यतावच्छेदके निवेशादिति चेन्न ।पक्षताजन्यतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणघटि- तधर्मावच्छिन्नपरामर्शजन्यतैव निवशनीया व्यभिचारविरहेऽपि पक्ष- तापरामर्शयोः सामान्यसामग्रीत्वविशेपसामग्रीत्वनिहाय पर्वतो वहिव्याप्यधूमवानित्यादिपरामर्शजन्यतावच्छेदककोटी पर्वतत्यादा- बुद्देश्यतावच्छेदकतापर्याप्तेरवश्यं निवेश्यतया उक्तदोपासम्म- वात् अन्यथा पर्वतो वहिव्याप्यधूमवाप्नीलपर्वतो पहिव्याप्य- धूमयानित्यादिसमूहालम्बनजन्यायाः पर्वतो वह्निमानित्यादिसिद्धि- कालीनाया नीलपर्वतो पहिमानित्याद्यनुमितेः पर्वतो चहिमानि- त्यादिसिद्धयभावजन्यतावच्छेदकानाकान्तायास्तथाविधपरामर्शज- न्यतावच्छेदकाक्रान्ततया अन्यलिङ्गकशुद्धपर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यक- घयनामेतेस्तादृशपरामर्शजन्यताथच्छेदकानाक्रान्तायास्तथाविध- सिद्ध्यभावजन्यतावच्छेदकाकान्ततया तत्कार्यतावच्छेदकच्याप्यव्या- पकभावविरहेण सामान्यविशेषभावानुपपत्तेः रामर्शजन्यतावच्छेदके विपयनिवेशस्यापि निष्प्रयोजनकत्वापातात् यदि चान्यलिङ्गकेच्छाकाले सिद्धिसत्वे ज्नुमितिवारणा- ससियनुचरत्वं तजन्यतावच्छेदककोटौ निवेश्यते तदा प. रामर्शजन्यतावच्छेदककोटावपि तादृशसियनुत्तरत्वं निवेशीयम् अन्यथा सामान्यविशेषमावानुपपत्त्या परस्परसहकारित्वासम्भ- धादिति नानुपपत्तिरिति संक्षेपः । पक्षतात्वपरामर्शत्वयोरन- जुगतसाध्यादिधदिततया एकोपादानेऽन्यानुमितावव्याप्तिरित्या- शङ्ख्याह तदृत्तीति । तादृशजन्यतावच्छेदकाश्रयवृत्त्यनुभवत्वव्या. प्यजातिमत्त्वविवक्षयेत्यर्थः । नाध्याप्तिःन एकोपादानेऽन्यानुमिता. वव्याप्तिः । चिन्त्यमिति जन्यताया अभावाविपयकवृत्तित्याना शेनैव सकलातिन्याप्तिवारणे गुरुतरपक्षतामन्यत्वनिवेशे गौरव- मेव चिन्ताजं बोध्यम् । (दी०) तकरणमिति । न च व्याप्त्यादिज्ञानकरणत्वे- १७ यन्यथा प- ·। तारालक्षणेन इतरमेदानुमाने तयटकस्य हेतुविषयकापावच्छेदेन ध्याप्तिमशरकमानत्वस्यैवानुमापकतासम्भवेण इतराशस्य धैयर्यन १३० अनुमानगादापर्याम् नेतरभेदसारने व्याप्तिज्ञानवं तादात्म्यसम्बन्धेन व्याप्तिमान- मेव वागमकं व्याप्तेरननुगमेऽपि अधिकस्य भागासिद्धिवारणमा- प्रयोजनकत्वादिति वाच्यं फलोपहितस्य लक्ष्यतया व्याति- ज्ञानत्वादेरतिप्रसक्तत्वात् । करण निष्ठव्याप्तस्तादृशध्यातिझा- मत्वत्वायनवच्छेद्यत्वाचतिरेकन्यासर्गमकतया झानवकाशाश्चेति ॥ (ito) तत्करणमितीति । तत्करणमनुमानमित्यत्र तत्पदेन पक्ष विशेपणतापनहनुविषयकत्यायच्छेदेन व्याप्तिमकारक यज्ज्ञान त जन्पशान परामृश्यते तन ताशमानकरणत्वस्यानुमामलक्षण त्य लभ्यते तच न घटते इतरभेदानुमापफस्यैप लक्षणत्वात् । वैयप - स तदापि तस्यानुमानेतरमेदानुमापकत्यासम्मयात् । यदि च प्रश्तहेतुताव कछेदकपदकधर्मस्यानुमापवस्वावच्छेदकत्यसम्मय एवं इतपस्य थैययम् प्रकृते च व्याप्तिशानन्यस्यानुमापकत्वे व्यातिप्रकार पत्वनैशिष्टयावच्छिन्नशाना यत्वमेवानुमापकतावच्छेदक महतहेतुनावच्छेदकीमूततानाहानकरणतात्वस्य वतारीरे स्वरूपतो पानत्यस्य निवेशात् सामानाधिकर प्रयरूपस्य व्याप्तिप्रकारकत्ववैशिष्ट्यस्य चानिशादिति मन्य व्याप्तिधानन्यायच्छिन्नस्य तादात्म्यसम्बन्ध भानुमापकायसम्मगत् धैयर्थे दुप्परिहरमेव ने माप्तिानत्य सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन एकत्यायन्छिनमान व नोक्लक्षणघटर छरीरे प्रानरयावच्छिन्न एवं व्यातिप्रकारकत्वस्य विशेषणस्यात् पति क्य व्ययंतति वाच्यम् उवरक्षणक्योरकत्र द्वय मितिरीत्या शानविशेषणतापन यासकारकत्वज्ञानन्ययोरेव प्यासवत्तिय्याप्यतायच्छेदक्त्यसम्मयेन पैयानुदागद । च माध्यादिभेदेन पिमिन्नाना व्याप्तानामनुगतरूपेण निशा म्मयान् निविद्यातिप्रकारकशनत्यमेव हेतु कार्य 1 तथा चान घ्यातिमका a ·. अनुमिनिप्रकरणम् । भानमात्रस्य पक्षीकृतत्वाद्भागासिद्धिरिति व्याप्तिशानत्वादेर्नानु- मापकत्वसम्भवः किश्चिद्याप्तिप्रकारकपक्षधर्मताज्ञानजन्यज्ञा. नवृत्त्यनुभवत्वव्याप्यजातिमत्करणत्वं. तु निखिलानुमानसाधार- णमितिवाच्यम् । भागासिद्धिमात्रवारकविशेषणस्यापि व्यभिचारा. घारकतया तदन्तर्भावेन न्याप्त्यवच्छेदकत्वविरहाद्ययंतावा अनुद्धा- रादित्याशङ्कते न चेत्यादिना पाच्यमित्यन्तेन । इतरभेदसाधने अ- नुमानरूपपक्षे तदितरभेदानुमाने । गमकम् अनुमापकं । तथा चेतरांशस्य वैयर्थ्यमिति भावः । अधिकस्य व्याप्तिज्ञानभिन्नांश- स्य । वारणमात्रेति मात्रपदेन व्यभिचारवारणप्रयोजनकत्वव्यव- च्छेदः फलोपहितकरणस्य अनुमित्युपहितकरणस्य लक्ष्यतया इ. तरभेदसाधने पक्षतया व्याप्तिज्ञानत्वादेरित्यादिना तादात्म्यस- म्बन्धेन व्याप्तिज्ञानपरिग्रहः । अतिप्रसक्तत्वात् पक्षातिरिके अनुगित्यनुपहितव्याप्तिक्षानेऽपि वृत्तेः तथा च व्यातिज्ञानत्वा- देरनुमितिफलोपहितकरणरूपपक्षेतरभेदात्मकसाध्यव्यभिचारवारक- त्वेनेतरांशस्य सार्थक्यमिति भावः स्वरूपयोग्यकरणमा- प्रस्य लक्ष्यतामभ्युपेत्य समाधचे करणत्यनिष्ठव्याप्तेरिति । ता. दृशव्याप्तिज्ञानत्वत्वाद्यनवच्छिन्नत्यादिति यधिकरणत्वेनेत्यादिः तथा च तनिष्ठतत्साध्यनिरूपितव्याप्तौ लघोरच्छेदकस्य सम्भवेत द्घटितगुरुधर्मस्य नावच्छेदकत्वं गौरवज्ञानस्यावच्छेदकतामहयि- रोधित्वादन्यथोपपत्त्या तस्यावच्छेदकत्वे मानाभावाश्चेत्येव व्यर्थ- विशेपणताया दूपकतावीज यथा वहिमानीलधूमादित्यादी प्रकृते च करणत्वनिष्ठेतरभेदव्याप्ती व्याप्तिज्ञानत्वत्वस्य व्यधि- करणतया अवच्छेदकरवासम्भवेन व्याप्तेश्चावछिन्नत्वनियमेनान्य- थानुपपत्त्या गुरोरपि तादृशज्ञानकरणत्वस्यावच्छेदकत्व घाच्यमि- ति न व्यर्थविशेषणता दोपः उक्तं च यनिष्ठा यनिरूपिता व्याप्तिर्येन विशेषणेन विना प्रहीतुं न शक्यते तत्तस्य सार्थकमिति । अत एष वहिमान् धूमप्रागभावादित्यादौं धर्मिभेदान्न वैयर्यमित्यमिप्रायः । न च व्याप्तिज्ञाननिष्ठकरणत्वं न व्याप्तिज्ञानत्वावच्छिन्नमनुमितिनि- यतपूर्ववर्तित्वं फलानुपधायकव्याप्तिज्ञानासंग्रहात् अपि तु त. नियतपूर्ववर्तितावच्छेदकधर्मवत्त्वमेव तादृशधर्मश्च व्याप्तिज्ञानत्व. मेवेति तमिष्ठव्याप्तः कथं व्याप्तिज्ञानत्वत्वाधवच्छेघस्यासम्भव इति ·तादशलक्षणेन इतरमेदानुमाने तद्धष्टकस्य हेतुविषयकत्वावच्छेदन ध्यातिप्रकारकमानत्वस्यैवानुमापकतासम्भवण इतरांशस्य धैययेन , अनुमानगादापर्याम् नेतरभेदसाधने व्यानिशानव तादाम्पसम्बन्धन व्यामिजान मेवबागमकं व्याप्तेरननुगमऽपि अधिकस्य भागासिदिवारणमा- धप्रयोजनकत्वादिति वार्य फलोपहितस्य लक्ष्यतया व्याप्ति- मानत्वादेरतिप्रसक्तत्वात् । करणत्वनिष्टब्यालेस्तादृशम्यातिजा- नत्वत्वायनवच्छेद्यत्त्वाव्यतिरेकव्याप्तर्गमकतया ङ्कानवकाशाचेति ॥ (Tro) तत्करणमितीति । तत्करणमनुमानमित्या तत्पदेन पक्ष विशेषणतापन्नहताविषयकावायच्छेदेन व्यातिप्रकारकं यज्ज्ञान 8 जन्यमान परामृश्यते तेन तादृशशानकरणत्वस्यानुमानलक्षण, यं लभ्यते तच्च न घटने इतरभेदानुमापफस्यय लक्षणत्वात् । 'वैययशd तष घटक तस्यानुमानेतरमैदानुमापकन्यासम्भवात् । यदि च प्रकृतहेतुतार च्छेदकघटकधर्मस्यानुमापकत्यावच्छेदकत्वसम्भव एव इतरांसस्य धैययम् प्रकृते च व्याप्तिहानत्यस्यानुमापकाचे व्याप्तिप्रकार फत्ववैशिष्ट्यावच्छिन्नशानत्यत्वमेवानुमापकतावच्छेदकं प्रकृतहेतुतापच्छेदकीभूततादृशमानकरणातात्वस्थ सत्शरीरे स्वरूपतो मानत्वस्य निवेशात् सामानाधिकर ण्यरूपस्य व्याप्तिप्रकारकत्वधैशिष्ट्यस्य चानिवेशादिति मन्य ते तदापि व्याप्तिझानत्वावच्छिन्नस्य भानुमापकायसम्मवात् धेयध्य दुपरिहरमेव यातिज्ञानत्वं सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन रफत्यायरिछन्नभानत्वं नोतलक्षणयटक छरीरे हानत्यावच्छिन्न एघ ध्यातिप्रकारकत्वस्य विशेषणत्वाद 'इति कर्य व्यतीत याच्यम् उकलक्षणघशयारेकर यूप मितिरीत्या भानविशेषणतापन्नध्यातिप्रकारकत्यज्ञानत्ययोरेप म्यासमवृत्तिव्याप्यतायच्छेदकत्यसम्भयेन वैययानुदागत न च माध्यादिभेदेन विमिन्नानां व्याप्तीनामनुगतरूपेण नियशासः मयात् किश्चियातिपकारमशानत्यमेव हेतुः कार्यः। तथा चाड , तादात्म्यसम्बन्ध न व्यातिप्रका तध ·अनुमितिमकरणम् । फरणकशानत्वेनेति । तादृशज्ञानवृत्यनुभवत्वव्याप्यजातिमाये- नेत्यर्थः यथाश्रुते विशेषणतावच्छेदकप्रकारकशानकरणकविशिष्ट वैशिष्ट्यवोधादावव्याप्तेः तस्यैव प्रत्यक्षलक्षणत्वादिति भावः । प्रत्य. क्षामितिमध्यनियेशे प्रत्यक्षविशेपात्मकत्वे तत्करणस्य अनुमि- तिकरणस्य प्रत्यक्षप्रमाणान्तर्भावः स्यादिति प्रमितिलक्षण्य. स्यैव स्वतन्त्रप्रमाणत्वनियामकत्वादितिभावः । तत् अनुमिता. नाकरणकशानत्वम् अत्र चानुमितेानाकरणकसानत्वेऽपि न प्रत्यक्ष. प्रमित्यन्तर्भावः अनुमिनोमि न साक्षात्करोमीत्यनुव्यवसायय- लात् अनुमिती प्रत्यक्षत्वविरुद्धानुमितित्वसिद्धः उक्तलक्षणे च चाक्षुपवृत्तित्यादिकं जातिविशेषणमुपगम्यानुमितेावर्तनसम्भवा- दित्यस्वरसः केचिदित्यनेन सूचितः ॥ (दी०) अनुपानमामाण्यं परीक्षितुं चाकिमतमुत्थापय- ति अथेति। (चि०) अथानुमानं न प्रमाणं योग्योपाधी- नां योग्यानुपलब्ध्याभावनिश्चयेऽप्ययोग्योपाधिशङ्कया व्यभिचारसंशयात् शतशः सहचरितयोरपि व्य- भिचारोपलब्धेश लोके धूमादिदर्शनानन्तरं वया- दिव्यवहारश्च सम्भावनामात्रात् संवादेन च प्रा. माण्याभिमानादिति नाप्रत्यक्ष प्रमाणमिति । न । अपमाणसाधणामामाण्यसाधने दृष्टसाधर्म्यस्यानु- मानत्वात् । एतदाक्यस्य सन्दिग्धविपर्यस्तान्यतरं प्रत्यर्थवत्त्वात् । तयोश्च परकीययोरप्रत्यक्षत्वात् अ- नुमानमप्रमाणमितिवाक्यस्य प्रामाण्याप्रामाण्ययोन्या- घाताच । (दी० ) अनुमानम् अनुमानवनाभिमतं धूमादिज्ञानम् असख्यात्युपनीतमनुमानमेव वा संवादेन संवादाभिमानेन ·. अनुमानगादाधर्याम् बाच्यं । स्वरूपसम्बन्ध पय करणत्वमित्यमिमायेणैर तलिखनात् । यस्तुतो ध्यातिज्ञानत्व न निखिलन्याप्तिज्ञानवृत्तिकरणतानिष्ठव्याप्त्य चच्छेदकं व्याप्तिक्षानत्यरूपापच्छेदकघटकस्य ज्ञानविशेषणतापन्न व्याप्तिप्रकारक वस्यापि करणतात्मकत्वात् व्याप्तिज्ञानत्वत्वस्य तवृत्तित्वाधानत्व सति व्यातिप्रकारकत्वत्वस्य तादृशज्ञानत्वात्म- कारणन्यावृत्तित्वात नियतपूर्वपतितायच्छेदकत्वरूपकरणतात्यस्य चोभयसाधारपयेन चोभयनिष्टव्याप्त्यवच्छेदकत्वं निष्प्रत्यूहमेव न्याने. साध्यादिभेदेनाननुगततयापि ध्यातिप्रकारकत्वत्वस्य न निखिलव्यातिप्रकारकत्वसाधारण्य तादृशानजन्यज्ञानवृत्त्यनु- मयत्यन्याप्यतातिमत्वरणत्वं तु सर्वसाधारणमेति नानुपप तिलेशोपि । धर्मिभेदेऽपि वैयय॑मभ्युपेत्य समायचे व्यति- रेकल्याप्तरिति । लक्षणस्य केवलयतिरेकिंतुतया व्यतिरेकच्या प्तिरेय भने गमक्तीपयिका तथा च साध्याभावाचायछेदन हेस्वमायव्यामेाद्यनया हेतुतावच्छेदकस्य साध्यव्याप्यतानवच्छे दफ्तेऽपि न क्षतिरिति भावः । (दी) लिदस्य नित्यत्वेऽपि अनुमितिकरणस्य स्व. रूपतः प्रत्यक्षोपजीवस्त्वं व्यवस्थापयामाह तच्चेति । अ. नमिनेानाकरणकज्ञानत्वेन प्रत्यक्षमितिमध्यनिवेशे सत्करण- स्यापि प्रत्यक्षप्रमाणान्तीवः स्यादिति तनिरस्यति तचत्ती- त्यपि चिन् । (गा० ) यय प्रत्यक्षोपजीयारादिति यदुक्तं तन्न घटते शायमानधूमादेनुमितिकरणतया तस्य प्रत्यक्षानुपजीयकरवान् घुमादेवारा प्रवृत्तिजनकामनापादानप्रत्यक्षापजीवात्यपि नि स्यहेतोतयात्यनानुमानत्वादच्छेदन तथायरानुपपत्ते अनुमान मामाम्यस्य निरूपणीयतया ऽनुमानाचायच्छेदेनोपजीवकत्वस अनायेच तद्ग्रपनापयादित्याशदादारपरतया तश्चयादिमूल मयतारयति रिशम्यरयादिना । स्वापत अनुमितिकरणत्याय च्छेदेन । अन्य तु यनुमानस्य प्रत्यक्षान्तमायाद्वापरिहारफतया तारमन्यमयतारयन्ति जन्मतमाह अनुमितरिति । पाना- ·अनुमितिमकरणम्। करणकशानत्यनेति । तादृशमानवृत्यनुमवत्वव्याप्यजातिमस्ये. नेत्यर्थः यथाश्रुते विशेषणतावच्छेदकप्रकारकशानकरणकविशिष्ट वैशिष्ट्यवोधादाकयाः तस्यैव प्रत्यसलक्षणत्वादिति भावः । प्रत्य- क्षमितिमध्यनिवेशे प्रत्यक्षविशेषात्मकत्वे तत्करणस्य अनुमि- तिकरणस्य प्रत्यक्षममाणान्तर्भावः स्यादिति प्रमितिवलक्षण्य- स्यैय स्वतन्त्रप्रमाणत्यनियामकत्वादितिभावः । तत् अनुमिती- नाकरणकशानत्वम् अन चानुमितेर्शानाकरणकशानत्वेऽपि न प्रत्यक्ष प्रमित्यन्तर्भावः अनुमिनोमि न साक्षात्करोमीत्यनुव्यवसायव- लात् अनुमिती प्रत्यक्षत्वविरुद्धानुमितित्वसिद्धेः उक्तलक्षणे च चाक्षुपवृत्तित्यादिकं जातिविशेषणमुपगम्यानुमितेावर्तनसम्मपा- दित्यस्सरसः केचिदित्यनेन सवितः ॥ (दो०) अनुमानप्रामाण्यं परीक्षितुं चाकिमतमुत्थापय-' ति अथेति। (चि०) अथानुमानं न प्रमाणं योग्योपाधी- नां योग्यानुपलब्ध्याभावनिययेऽप्ययोग्योपाधिशया व्यभिचारसंशयात् शतशः सहचरितयोरपि व्य- भिचारोपलव्धेश्च लोके धूमादिदर्शनानन्तरं वहया- दिव्यवहारश्च सम्भावनामात्रात् संवादेन च मा. मायाभिमानादिति नाप्रत्यक्षं प्रमाणमिति । न । अप्रमाणसाधम्र्येणाप्रामाण्यसाधने दृष्टसाधर्म्यस्यानु- मानत्वात् । एतद्वाक्यस्य सन्दिग्धविपर्यस्तान्यतरं प्रत्यर्थवत्त्वात् । तयोश्च परकीययोरप्रत्यक्षत्वात् अ- नुमानमप्रमाणमितिवाक्यस्य प्रामाण्याप्रामाण्ययोा- घाताच । (दी० ) अनुमानम् अनुमानत्वेनाभिमतं धमादिज्ञानम् असत्यात्युपनीतमनुमानमेव वा संवादेन संवादाभिमानेन ·अनुमानगादाम् सम्भावितस्यासतो ऽनुगताकारस्य परमार्यसत्स्वलक्षणमानसा- क्षिणाध्यक्षेणानुल्लेखात् अध्यक्षमूलकविकल्पोल्लिखितत्वाद्वा संवादः अनुमानामामाण्ये च तन्मूलकसमयनिर्णयायधीन- भवृत्तिकयोः शब्दोपमानयोः मुतराममामाण्यानाप्रत्यक्ष प्रमा- णमित्याह इतीत्यादि । अममाणसाधर्येण प्रमाणतामयोजक- रूपशून्यत्वेन दृष्टसाधर्म्यस्य साधHदर्शनस्य था । नन्वभि हितमेव साधर्म्यदर्शनं सम्भावना भावयति संभावनैव च य- हुशो व्यवहारहेतुरित्यत आह भनुमानमिति । (गा०) परीक्षितु परमत निरारत्य व्यवस्थापयितुम् अनुमित्या स्मकप्रमितेश्चाकिनानभ्युपमात् तत्करणत्वरूपानुमानत्वावच्छि ने तपाममामाण्यसाधन न सम्भवति अतो ऽनुमानपदमन्य था व्याचष्टे अनुमानमिति । अभिमतमित्यस्य परैरित्यादि धूमादिशान धूमादिक्षानत्वावच्छिन्नम् अनुमानम् अनुमानपदार्य प्रत्यर्थ तथा च धूमादिज्ञानत्येनैव पक्षतेति नानुपपत्तिरिति भाष । अनुमानपदाळूमादिज्ञानस्वादिना योधो रक्षणयैवेत्यभि- प्रेत्य मुख्यार्थपरतामपि सङ्गमयति मसदिति । रयाति ज्ञानम् उप- नीत विषयीकृतम् अनुमानमेव वा अनुमिति करणत्वावच्छिन्नमेव धा अनुमानपदार्य इत्यनुपज्यते तन्मते अलीफ एच, पदानां शतिर्न तु पारमार्थिके सदसत्सम्बन्धामाधेन तत्र पदम- त्तिनिमित्तीभूतानुगताकारासम्बन्धात् अनुगताकारस्य गोत्वादेर तघावृत्यात्मकरवेनामाषरूपतया ऽलोकयात् बसतोऽप्यनुमिति फरणत्यायच्छिन्नस्य तन्मने यनुमानपदार्यतेति योध्यम् । एव च घायांकरनुमिन्यनभ्युपगमेऽपि असण्यातिस्वीकर्तृणां तेषा मते मनुमितिकरणरंवावच्छिन्ने अप्रामाण्यसाधने नाश्रयायानरूपदो प इति भाव । ननु लिममानस्य पवनो घहिमानित्याधनुमि. त्यजनकत्वे लिपरामानन्तर बर्थिन पर्वतगमनप्रवृत्य- नुपपति पर्वतादी घहयादिनिश्चय विना तद्गमने घहिमाप्ति साधनवायच्छदरवहमदशगमनत्यनिधपायोगादित्याराहां परि ·अनुमितिप्रकरणम् । हरति मूले लोफ इति सम्माषनामात्रादिति । यद्यपि लि. अदर्शनेन स्मारितसाध्यस्य मानसनिश्चयोपगमेनाप्यनुमान स्याप्रामाण्यमायाति तथापि सर्वत्र व्यभिचारसंशयसम्भवेन व्याप्तिनिश्चयस्तावन्न सम्भवतीत्याशयेन सम्भावनादरः । न च पत्र संशये कोटियांशे तुल्यता विपरीतकोट्यंशे पवोत्क: व्यं ततः प्रवृत्त्यादिवारणाय तद्भावाप्रकारकत्वस्य तत्मकार- कशानकरणतायामवश्यं निवेशनीयतया कथं सम्भावनातः प्रवृत्त्या. दिकार्यानिर्वाहात कोट्यंशेोत्कट्यरहिततदभावप्रकारकान्यत्वस्य तत्कोटिकसम्मापनासाधारणस्य कारणतावच्छेदकत्वे च गौरव- मिति वाच्यम् । अगत्या गौरवस्थादोपत्वात् । वस्तुतस्तु तन्मतेऽनुग तधर्मस्यालीकतया सर्वत्राव्यवहितपूर्वापरीभावापन्नतत्तद्यत्योरेव हेतुहेतुमद्भावसम्भवः तत्र च तदभावाप्रकारकत्वस्य निवेशो ना- स्त्येवेति तत्त्वम् । ननु सम्भावनायाः प्रमाणान्तरगृहीतग्राहिन्वरूप सम्बादेन प्रमितित्वसिद्धा तत्करणस्य धूमादिशानस्य प्रमाणत्वं से- स्थतीत्यत आह मूले सम्पादेन चेति। वक्ष्यमाणयुक्त्या प्रमाणान्तर- गृहीतग्राहित्त्वरूपसम्वादस्य तन्मते सम्भावनायामसवेन संवादेन मामाण्यामिमानादित्यसङ्गतमतो व्याचष्टे संवादेनेति । ययावत. त्यागे वीजमा सम्भावितस्यति । सम्भाषितस्य सम्भावनाविप यस्यानुगताकारस्य बढेरप्यक्षेण प्रत्यक्षममित्या अनुल्लेखात् अधिषयीकरणादित्यर्थः । अनुगताकारस्य प्रमित्यविषयतासम्पाद- कं विशेषणमाह असत इति । वहित्वादरतद्यावृत्तिरूपतया अली. फत्वं योध्यम् । अध्यक्षस्थालांकाविषयत्वसम्पादकं विशेषणमाइ परमार्यसत्स्वलक्षणसाक्षिणेति । परमार्यसन पारमार्थिको लक्षणः स्वतो व्यावृत्तो वहयादिस्तन्मात्रविषयकेनेत्यर्थः । व- हित्यादेरसुगताकारस्य पारमार्थिक धयादावसत्त्वेन तस्य क. थमितरव्याशा व्यावर्तकधर्मादर्शनादित्याशङ्कापरीहाराय स्य- लक्षणेत्युकं तया च न सम्भावनायाः प्रमित्यन्तरविषयकत्व- रुपसम्बाद रति भावः । न चाध्यक्षस्य सम्भावनाविपयानुग- ताकाराविषयावेऽपि अध्यक्षविपयवह्वयादिविषयकत्वेन पनायाः सम्यादित्वमक्षतमिति वाच्यं सदसतोरेकज्ञानाविषय- तया अनुगताकारविषयिण्या विशिएबुद्धेः पारमार्यिकरहपादि- सम्मा- ·. रिति १३६ अनुमानगादाधर्याम् विषयकत्वासम्भपात् अनुगताकारवीहत्यादिसम्पन्ध्यलोकवा यादेरेव विशिष्टधीविषयस्यात् भ्रमस्यासन्मानविषयकत्वेन स- द्घटितस्य प्रमित्यन्तरविषयकत्वरूपसम्वादस्याभिमानो न भय सीत्यत आहाध्यक्षमूलकेति । सम्भावितस्यत्यनुपज्यने विकल्पो लिखितत्वात् तद्विपयकत्वात् । अनादियालनामूलक शशविषाणा- दिविकल्पव्यावर्तनायाध्यक्षमूल केति । सम्यादः सम्भावनाया इति शेषा तथा चाध्यक्षमूलकविकल्पोलिसितविषयत्वमेव सम्भावनानि- संवादः स एव प्रामाण्यामिमानप्रयोजकतया मूलकतोक्त इति भावः। योग्योपाधीनामित्यादिग्रन्थनानुमानाप्रामाण्य एव हेतु कथनादिति नाप्रत्यक्षव प्रमाणमित्यनुमानापमानशब्दानां त्रयाणा मप्रामाण्योपसंहारो घटते इत्याशङ्का परिजिहीपु. रनुमानाप्रामाण्यसाधकहेतोरेवोपमानशब्दयोरप्रामाण्यसम्पादकहे. तुपरता दर्शयति तन्मूलकसमयनिर्णयाधीनप्रवृत्निकयो- । तन्मूलोऽनुमाननिर्णयाधीगो समयनिर्ण- यादिः शनिनिर्णयादिः तदधीनप्रवृत्तिकयोः तादृशसहका रिससमवधामाधीनप्रमारूपफलोपधानकयोरित्यर्थः 1 आदि पदात्तात्पर्यनिर्णयादिपरिग्रहः समयादिसम्भावनात एव शा. ब्दादिप्रमा भविष्यतीत्यादिशङ्कापारहाराय निश्चयेत्युक्ती न चैवमनुमानं न प्रमाणमित्यनेनानुमानाप्रामाण्यमानस्य मकान्ततया प्रयाणाममामाण्योपसंहारविरोध इति वाच्यम् अनुमानमप्रमाणमितिवाझ्यस्य त्रितयानामाण्य । एय ता. पर्यात् अप्रामाण्यसाधने ऽप्रमाणसायम्यस्य यथाश्रुतस्य हेतु ता न घटते प्रमाणेऽपि यत्किञ्चिद्रूपेणाप्रमाणघटादिसाधर्म्य सस्यादित्याशद्वाद्धाराय प्रमाणतावच्छेदकरूपशून्यत्वधर्मंग साधम्र्य विवक्षितं तथा च प्रमाणताप्रपोजकरुपान्यत्वमेव पर्यवसितो हेतुरित्यभिसन्धायाह अप्रमाणेति । अयं च प्रसाध्यागको हेतुः नै- थायिक्रमते व्याप्तिनिश्चयत्यरूपप्रमाणताप्रयोजकरूपस्यानुमाने स- त्यादिति अत एवं पूर्व मणिकतोहस्यैव तद्धतीः सियर्थ पोग्योपापीनामित्यादिनन्धेन सर्वत्र व्यभिचारसंशयषामग्रीस- स्वमभिधाय घ्याप्तिनिश्चयस्यैव दुर्घटत्येन व्यभिचाराप्रकारकत्वे व्याप्तिप्रकारक्यानस्वरूपस्य प्यासिनिश्चयत्वस्यान ·धयावस्य पमानेत्यर्थः अनुमितिप्रकरणम् । सिद्धिः सूचिता । एवं चानुमानमप्रमाणं प्रमितिकरणतावच्छेदक- पशून्यत्वादिति प्रथमतभार्याकः प्रयुज्यते तत्र च व्याप्ति- निश्चयत्वात्मकतादृशरूपस्यानुमाने सत्यातुरयमस्माकमसिद्ध शने नैयायिकैरासद्धाबुद्भाषितायां व्याप्तिहानत्वं व्यभिचारा प्रकारकत्वासमानाधिकरणं स्थायन्छिनोत्पत्त्यव्यवहितप्राक्क्षण- विव्यापकव्यभिचारप्रकारकशानसामग्रोकज्ञानमाधमायादिवि है. रहावनीयं तावता च निरुकनिश्चयत्वप्रहप्रातेवन्धाताहशनि. प्रमाकरणतावच्छेदकत्वसन्देहार्धानासिद्धिसन्देहनि. त्तिीति ध्येयम् । हत्यत्रातीतत्वमविवक्षितं तथा च शा. एतच . ज्ञायमानलिहरणवामत एवोपपद्यते अतः स्वमताभिप्रायेण प्रत्यति साधर्म्यदर्शनस्य चेति । भ. हेतुरित्यनन्तरोक्तोतेपदोपस्थाप्यप्रकृतवाश्यार्थः कर्मस्नान्येति संभावनैव परकीयसंशयादेविषयकसंभावनेत्र व्यवहारहनुः अनुमान न प्रमाणमितिशब्दप्रयोगभयोजक इत्य. या तथा च परकायसन्देहविपर्ययज्ञानस्य तानिवृत्तिसाधन- सापेष्टसाधनताशानसम्पादकतया ताशशब्दप्रयोगप्रयोजकायो. पपादनाय नानुमानप्रामाण्यामितिमावः । इदमुपलक्षणं जल्यस्थ ले ऽपयवप्रयोगेन मध्यस्थस्य परिगृहीतकोटिविषयकसंभाव- नासम्पादकतयैव पादिजय इति घोध्यं तेन हेतुमानान्मध्यस्था सुमितेरवश्याभ्युपेयतया अनुमानमामाण्यं निर्वहतीति प्रागु. करणमप्युद्धृतं भवतीति ध्येयम् ॥ भनुमानमममाणामानवाश्यस्यामामाण्योपगमेऽप्रामाण्यस्य 4. ऽनुमानस्य प्रामाण्यापातात् अप्रामाण्याभा- पति अप्रामाण्यप्रकारकवरूपस्य तजन्यज्ञानभमन्यस्य विशे. माशे प्रामाण्यवस्यनिर्वाह्यस्वात् इति मूलोक्तव्याघातमुद्धति मिहितमित्यत्र मजनकत्वरूपतया नन्धियादिना ॥ (दी०) मनु न वयमापाततो भ्रमजनकत्वलक्षणमप्रा. पाण्यं निरूपयायो येन भ्रमस्य विषयवायाधीनतया प्रामाण्य संभाव्यतापि परं तु प्रमाकरणत्वन्यतिरेकमन आह भपि चेति।

·अनुमानगादार्याम् (चि०) अपि चानुमानाप्रामाण्ये प्रत्यक्षस्या- प्यप्रमाणतापत्तेः प्रामाण्यस्थानुमेयत्वात् स्वतच प्रामाण्यग्रहे तत्मंशयानुपपत्तः । व्याप्तिग्रहोपायश्च 'पक्ष्यते । (दी.) सत इति । न चानुगतामारासंस्पर्शिनि पर- मार्थसत्सलक्षणसाक्षिणि स्वसंवेदनसपिदिनमामाण्ये निर्वि- कल्पज्ञानेनामामाग्यं संदिह्यते परंतु तदुत्तरभाविनि समुल्लि. खितालीकानुगताकारे सविकल्पक एवेति वाच्यं निर्विकल्पकस्य सन्मानावलम्बनस्य स्वपिपयत्वप्रामाण्यावगाहित्वानामनुमाना- धीनसिद्धिकत्याद । सर्वमिदं सति व्याप्तिनिश्चये स्यात् स एवं तु न संभवत्युपायाभावात् इत्यत आह व्याप्तीति । थापातत इति यावदसद्विपयात्वस्य भ्रमत्यरूपत्त न व्य. यस्यापिन तादित्यर्थ । तस्य नमस्वरूपन्चे तस्य प्रामाण्य घद्विशेष्यार विनाप्युपपत्तेरनुमानप्रामाण्यानापादरियादिति भाव. निरूपयाम' अभ्युपगच्छाम विषयमाधाधीनतया विशेष्य- तासम्बन्धेन पियवानन्याप्यनया समान्येत आपायेत प्रमा करणत्यायतिरेकमिति निरूपयाम इत्यनुपज्यते । तथा च प्र माकरण घनदभावयोरेव तृतायपक्षा न समवतीति। अन्यत- राभ्युपगम आवश्यक । न तु प्रमाकरणत्वनमरणत्वयोरपी- ति। तदुमयमेव नाभ्युपेयने शदम्य विशिष्टशानाजनरत्येऽपि प. दायॉपस्थितिद्वारा मानसगिशिष्टशानप्रयोज्ञात्वात् । परमात पत्यर्थ शब्दप्रयोग उपपद्यत मानस च ज्ञान निश्चय माग्ना घेपन्यदेतदिनिमार प्रामाण्य प्रदे तत्स- शयानुपपत्तिरूपमूलानयाधमुद्धरति न चेत्यादिना । अनामा एयतारामावसपादकत्वन्तग्मचा निक्रिपारिशरणमाहा नुगताकारत्यादिना । अनुगताकायमस्पशिनि पहिल्याचावषयके पतेन निधिल्पक प्रामाण्यमयसम्पादकानुगताबारविषयक स्यरूपामानापयसहचरितमामात्र सूचित । परमार्थसदस्य । स्वन ·न अनुमिनिप्रकरणम् । लक्षणसाक्षिणि सन्मात्रविषयके एतेन संशयविरोधिसन्मात्रवि- पयकत्वरूपाप्रामाण्यव्यावर्तकदर्शनं सूचितम् । स्वसंवेदननि स्वात्मकं यत्संवेदनं ज्ञानं तेन संबंदितं प्रामाण्य या त. वेत्यर्थः निर्विकल्पकस्य स्वांश प्रामाण्यावगाहिलाया. स्वतः प्रामाण्येत्यादिपतयवतारार्थ प्रागेवाशङ्कितत्वेऽपि पुनरः मिधानं निर्विकल्पकस्य॑व तथात्वं तु सविकल्पक- स्येति सविकल्पके प्रामाण्यसंशयसम्पादकतसिद्धान्तसम्पा- दनाय । नन्वेवं प्रत्यक्षप्रमायाः प्रामाण्यं सन्दिह्यते इत्य- नुभयः कथमुपपद्यतामित्यत आह तदुत्तरभाविनीति । नि. विकल्पकाव्यवाहितोत्तरभाविनीत्यर्थः । तथा च निर्विकल्प- कस्य सविकल्पकादिसान्निध्यात्मकदापात् भ्रमात्मकस्तादृशा- नुभव इति भावः। एवं चाध्यक्षस्य स्वतः प्राम ग्यग्रहेऽपि न प्रामाण्यसशंयानुपपत्तिः प्रामाण्यग्रहस्य भिन्नधर्मिकतया थि- रोधित्वादिति नानुमानमामाण्यसिद्धिरिति न वाच्यमिति समुदित- तात्पयार्थः । निर्विकल्पकस्यति अनुमानाधोनसिद्धिकत्वात् त- मात्राधीनन्यवस्थितिकत्वादित्यर्थः । तन्मते निर्विकल्पकस्य स्वप्रकाशतया अनुव्यवसायाभावेन स्यस्य स्वनिष्ठस्वविषय- फत्याद्ययगाहित्योपगमे विपयानवस्थाप्रसङ्गेन संभावनायाश्चा- प्रमात्वन तद्व्यवस्थापकप्रमाणाभावादितिभावः । सर्वमिदं अनुमानप्रामाण्यव्यवस्थापकयुक्तिप्रदर्शनं व्यातिनिश्चये सती- त्यन्वयः स एव व्याप्तिनिश्चय एव न संभवति नोए- तुमईति उपायाभाशत् निश्चायकाभावात् । इति महामहोपाध्याय गदाधरभट्टाचार्यविरचिता अनुमितिविवृतिःसा ·अनुमानगादाधर्याम् व्याप्तिपञ्चकमकरणम् । (दी.) समारब्धानुमानप्रामाण्यपरीक्षाकारणीभूतध्या- मिग्रहोपायप्रतिपादननिदानं व्याप्तिस्वरूपनिरूपणमारभते न- वित्यादिना। (चि०) नन्वनुमितिहेतुव्याप्तिज्ञाने का व्याप्तिः न सावव्यभिचरितत्वं तद्धि न साध्यामावयवृत्ति । त्वं साध्यवाहिन्नसाध्याभाववदवृत्तित्वं साध्यवत्पति- योगिकान्योन्याभावासामानाधिकरण्यं सकलसाध्या- भाववन्निष्ठाभावप्रतियोगित्वं साध्यवदन्यावृत्तित्वं चा फेवलान्यायिन्यभावात् ॥ (गा०.) अनुमानप्रामाण्योपपादकतया च्यामिग्रहोपायस्यैवेदा. भीमभियातुमुचितत्वात् यक्ष्यत इत्यनेन तत्मतीक्षां विधाय ध्याप्तिस्वरूपनिरूपणमयुक्तमित्याशा परिजिहापुंस्तत्मापम्ये तस्य प्याप्तिमहोपायप्रतिपादनापयिकत्वरूपीजं दर्शयन् नन्वित्या. दिप्रन्यमयतारयति समारयति । प्यामिप्रदोपायाकथनेन प्रामाण्यव्यवस्थापनस्पानिप्पन्नत्वात् समारब्धति परीक्षाधि. शेषणम् । परीक्षा परमतनिराकरणपूर्यकरथमतव्ययस्थापनं कारणी. मतेति प्रतिपादनविशेषणम् । यद्यपि ग्यासिमहोपायप्रतिपा. निस्यानुमानप्रामाण्यम्ययस्थापकत्वकपनं म सस्याघश्यकत्यप्र. नाय प्यातिपदोपापच पक्ष्यते यतप्रन्यायतारणात घ्या. निग्रहोपायस्यानुमानमामाग्योपपादकतालाभेनेय ताहामात तथापि मामाण्यम्यवस्थापननिर्यादकतया मपतु म्यातिपदोपायस्पडा. भीमाकाहितरयम् । एपमपि सन ग्यातिस्परूपनिरूपणं पिना ·अनुमानगादावर्याम् व्याप्तिपञ्चकमकरणम् । (दी०) समारब्धानुमानप्रामाण्यपरीक्षाकारणीभूतव्या- मिग्रहोपायमतिपादननिदानं च्याप्तिस्वरूपनिरूपणमारभते न- वित्यादिना । (चि०) नन्वनुमितिहेतुव्याप्तिज्ञाने का व्याप्तिः न सावदव्यभिचरितत्वं तद्धि न साध्याभाववदवृत्ति. स्वं साध्यवाद्भिन्नसाध्याभावयवृत्तित्वं साध्यवस्मति- योगिकान्योन्याभावासामानाधिकरण्पं सकलसाध्या- भाववनिष्ठाभावप्रतियोगित्वं साध्यवदन्यावृत्तित्वं वा केवलान्वपिन्यभावात् ॥ (गा०.) अनुमानप्रामाण्योपपादकतया व्याप्तिमहोपायस्पैवेदा- भीमभिधातुमुचितत्वात् अक्ष्यत इत्यनेन तत्प्रतीक्षा विधाय प्याप्तिस्वरूपनिरूपणमयुकमित्याशहां परिजिहीऍस्तत्मायम्ये तस्य पाप्तिमहोपायप्रतिपादनापयिकत्वरूपबीजं दर्शयन् नन्धित्या. दिप्रन्यमवतारयति समारब्धेति । व्याप्तिग्रहोपायाकथनेन प्रामाण्यव्यवस्थापनस्यानिष्पनत्वात् समारब्धति परीक्षावि रोपणम् । परीक्षा परमतनिराकरणपूर्वकस्वमतव्यवस्थापन कारणी. मतेति प्रतिपादनविशेषणम् । यद्यपि च्यामिमहोपायमतिपा. हेनस्यानुमानप्रामाण्यव्यवस्थापकत्वकयनं न दर्शनाय प्यामिमहोपायच वक्ष्यते इत्येतदप्रन्यायतारणात व्या. निमहोपायस्यानुमानमामाण्योपपादकतालाभेनैव तहाभाद तथापि मामाण्यव्यवस्थापननिर्वाहकतया भवतु व्याप्तिप्रबोपायस्पैदा. नौमाकाहितरयम् । एपमपि सन ग्यामिस्वरूपनिरूपणं विना तस्यावश्यकत्यम- ·। प्रथमत १४२ मनुमानगादापर्याम् समवतीति प्रथमत एव तदेवोचितमित्येतत्सूचनायैतदमिहि तम् । निदानमिति । व्याप्तिघटकीभूताप्यभिचारांशमाने या धाभावमुद्या व्यभिचारवानाभावो हेतु । साध्यसमानाधेि परणवृत्तिहेतुनावच्छेदकाराग्रह च निशेषणज्ञानमुद्रया सहचार प्रहो हेतुरितिनमेण व्याप्तिग्रहोपायप्रतिपादनस्य व्यातिस्वरूप मप्रतिपाद्याशस्यत्वादितिमार पूर्वपशस्वैवामि धानन निरूपयतीत्यसङ्गनात आरमत इत्युक्त निरूपणस्य परमतनिराकरणपूर्वक्स्वसिद्धान्तक्थनरूपतया पूर्वपक्षामिधान सत्खण्डनयोरपि तदारम्मततिध्येयम् । मूले न तापदव्याम घरितत्वमिति । व्याप्तिरिति प्रश्नस्थमनुपश्यते । तथा चाय भिचारपदार्थो नानुमितिजनकशानविषय इत्यर्थ । अनुमि तिजनकत्व न मव्यभिचारपदावच्छिन्नहेतुविषयताघटितध मांवच्छिन्नमिति तु पर्यवसितम् । अत्र हेतुमाह तद्धि न सा ध्यामावववृत्ति वमित्यादि । यत साध्याभाषवदवृत्तित्वादिरूप तदव्यभिचरितत्व न व्याप्तिरित्यनुपरेणान्यप । तथा च सा श्यामावनदवृत्तित्यादिरूपा ये ये अयभिचारपदार्यास्तसदव च्छिन्नहेतुविषयताघटितधर्मावच्छिन्न गमारकूटरत्यादिति निर सपर्यवसितसामान्यामावसाधक' फरिता तु । न चान योजक विशपाभावष्टस्य सामान्याभावच्याप्यतायायि यादात् । अन साध्याभाववत्तित्वादिरूपा ये, पशाव्य भिचारपदायास्तदवारउन्नविषयतापटितधर्मानवच्छिन्नस्यकूटस्य प्रत्यकसाधक हेतु वक्ष्यति वेचलान्यायिन्यमारादिति । सा प्ये अत्यन्तामायापनियामित्यान्योन्याभावप्रतियोगितानपच्छेदक त्यरूपवान्ययित्वग्रहदशायामत्यरतान्योन्यामाचया दवच्छिन्नमतियोगिकरवमानासम्भयन प्रतियोगितया साध्यत दाश्रयविशेषितात्यन्तान्योन्यामाचवदवृत्तित्वमाच्छिन्नविषयताया स्तादृशदशाविरोधीयानुमितिजनकमान अमावादित्यर्थ । एष व तादृशविश्यताशून्यवृचिवमय यनुमितिजनकनायां दर्शि तसाध्यमाघको हेतुरभिमत इति नासिद्धयादि । दशदि ग मप्रिमाप्रिमंडेतवाऽपि परिष्करणीया । दौधितो अन्या- प्यति । कपिसयोगी पतामादित्यादायित्ययं । अव्याप्तिरिति साध्यन ·व्याक्षिपञ्चकमफरणम् । १४३ तत्र त्यधिकरणे तवृक्षादायप्यन्यदेशफालावच्छेदन कपि- मयोगाधभावसत्वादिति भावः । साध्यवझिनो यः साध्यामा- पवान् इति फर्मधारये अभेदसम्बन्धेन साध्यवामिनीयं य-. स्साध्यामायाधिकरणं तदवृत्तित्वमित्यर्थः स्यात्तथा सति तद्घर- कीभूतस्य अभेदसम्बन्धन माध्यवद्भिनीयं यत्तवृत्तित्वस्यैव लक्ष. णत्यसंभवात् साध्याभावपत्त्यांशस्य धैयर्यमतःसप्तमीतत्पुरुषं व्याच. ऐ साध्यवभिन्न इति । तथा च साध्यवभिनवृत्तियःसाध्याभाव. स्तद्वदत्तित्यमर्थः तत्र पूर्वयदभेदेन साध्ययद्भिन्नपदार्थविशेषि- तधामवृत्तित्यादेनं घंटफता तादृशपदार्थस्य धर्मिण्यविशेषण- त्यास् वृत्यादिविशेषणतयैव साध्यवनिम्नस्य निवेशादिति न साध्याभावांशयपर्यमिति भावः । अभाये साध्यीयत्वानिवेशे इदादिवृत्तिगगनाद्यभावयति पर्वतादी धूमादेत्तेरसंभव इति त. द्वारणाय साध्यपदसार्थक्यं न चाधिकरणभेदेनाभावभेदमत एवैतल्लक्षणकरणापर्यतादेन हदादिवृत्यभाववत्त्वमिति वाच्यम् अ. व्याप्यवृत्तिप्रतियोगिकामावस्य व्याप्यवृत्तित्याच्याप्यत्तित्यादि. रूपविरुद्धधमांध्यासेन भेदस्य लक्षणकर्तृसंमनत्यात् आकाशाभावा- देसेंदकाभायन तस्यात् अत एवोक्तधर्माणां भेदकत्यमतानि च न भेदफानीत्यनेन दीधितिरुधिराकरिष्यति । अथ या साध्यामावपदम् अनुयोगिताविशेषसम्बन्धेन साध्यीयपरम् अभा- थीयविलक्षणानुयोगितालाभायैवाभावपदं न स्वभावत्वमपि नि- वैश्यते प्रयोजनाभावात् इत्यं च साध्यवद्भिनवृत्तिर्यस्तादृशवि- लक्षणसम्बन्धेन साध्यीयस्तद्वदवृत्तित्वमर्थः तत्र च साध्यस्य यत्पदार्थाविशेषणत्वे इवादिवृत्तिप्रमेयत्यादिमति हेतोवृत्तेरसंभवः स्यादिति तनिवेशः । अत्र च साध्यामावः साध्यतावच्छेदका. वच्छिन्नप्रतियोगिताको घोध्यः अन्यथा घहिमान् धूमादित्यादी हदादिनिष्ठमहानसीयवाहित्वाचवच्छिन्न प्रतियोगिताकवहयाधभाष धूमबति सवेन पृधित्रीत्वाभावद्रव्यत्वाभावान्यतरवान् जलवादित्यादौ साध्यवद्भिन्नपृथिव्यादिनिष्ठस्य व्यत्वाद्यात्म. फसाध्यप्रतियोगिकाभावस्य जलादौ सत्येनाव्यापयापत्तेः । सा. ध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वेनापि प्रतियोगिता विशेषणी- “या अन्यथा हदादिवृत्तिसमयायादिसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिता..

·. प्रथमत' - १४२ भनुमानगादाधर्याम् समवतीति प्रथमत पय तदेयोचितमित्येतरसूचनायतदभिहि तम् । निदानमिति । न्यामिघटकीभूतायभिचाराराभाने या धाभावमुद्या व्यभिचारझानाभाग हेतु । साध्यसमानाधेि करणवृत्तिहेतुनाव उदवाशग्रह च विशेषणझानमुद्रया सहचार प्रहो हेतुरितिक्रमेण व्याप्तिग्रहोपायप्रतिपादनस्य व्यातिस्वरूप मप्रतिपाद्याशस्यत्वादितिमार पक्षस्यैवामि घानन निरूपयतीत्यसद्गतात यारमत इत्युर निरूपणस्य परमनिराकरणपूर्ववस्वसिद्धान्तस्यनरूपतया पूर्णपक्षाभिधान तत्खण्डनयोरपि तदारम्भततिध्येयम् । मूले न तापदव्याम चरितत्यमिति । न्याप्तिारति प्रश्नस्थमनुषच्यते । तथा चाय भिचारपदार्थो नानुमितिजनवज्ञानविषय इत्यर्थ । अनुमि तिजनकत्व न अन्यभिचारपदायांवच्छिन हेतुविषयताघटित माच्छितमिति तु पयंगसितम् । अत्र हेतुमाह तद्धि न सा ध्यामावववृत्तिम्यमित्यादि । यन माध्यामावववृत्तित्वादिरूप तदव्यभिचरित र न व्याप्तिरित्यनुपङ्गणान्य' । तथा च सा- घ्यामावरदवृत्तित्वादरूपा ये ये अयभिचारपदार्यास्तत्तदर टिनहेतुविषयतापटितयर्मावच्छिन्न गमानटरवादिति निर कपर्यवसितमामान्यामापसाधर फलितो हेतु । न चाप्र. योजक विशेषाभावस्टस्य सामान्याभाघव्याप्यतायाधि घादात् अत्र साध्यामाधवत्तित्वादिरूपा ये पञ्चाव्य भिचारपदायर्यास्तवच्छिन्नविषयतापटितधर्मानवच्छिन्नकूटस्य प्रयकसाधक हेतु वक्ष्यति फैयरान्यायिन्यमानादिति । सा प्ये अत्यन्तामावापनियापि पान्यान्यामावप्रतियोगितानरच्छेदक. त्यसपवटान्वयित्यनहदशायामत्यन्तान्योन्यामाग्यो. वच्छिन्नमतियोगितलमानासम्मन प्रतियोगितया साम्पत दाश्रयविदारितात्यन्तान्योन्यामाधवचित्यत्वावच्छिनाविषयताया स्तादृशदशाविशीयानुमितिजनकमाने यभावादित्यर्य 1 पर च तारविश्यताशून्यवृत्ति यमव यनुमितिजनकतायां दर्शि तमाध्यमाघको हेनुरभिमत इति नासिद्धयादि । ईनादि ना मनिमाग्निमहतबोऽपि परिषरमाया । दीधिती अन्या. प्पेनि । पिसयोगी पताचादित्यादाविग्ययं । अभ्यासिरिति साध्यत ·व्याप्तिपञ्चकमफरणम् । र इत्यापिकरणे तवृक्षादापयन्यदेशकालायच्छंदन पपि. मंयोगापमावसाचादिति भाषः । माध्यवभिनो या साध्यामा. धान् इति फर्मधारये मभेदसम्बन्धन सास्यवदामिनीयं य-, साम्यामायाधिकरणं तदचित्यमित्यर्थः स्यात्तथा सति तद्घद- कोमूतस्य अभेदसम्बन्धन साध्यवद्मिनीयं यत्तदवृत्तित्वस्पंच लक्षा पावसंभवात् साध्यामाधवत्यांशस्य वैयध्यमतःसप्तमातन्दुरुपं ध्याच- ऐ साध्यवभिन्न इति । तथा च साध्यवभिनवृत्तियः साध्याभाव. स्तवृत्तित्यमर्थः तत्र पूर्वयदभेदेन साध्ययनिनपदार्थविशेषि. तथा दृत्तित्यानं घंटकना ताशादायस्य धर्मिण्यविशेषण- सात् वृत्यादिविशेषणतयेय साध्ययनिनस्य निवेशादिति ने माध्याभावांशपय मिति भावः । अभावे साध्यीयायानिशे इदादिवृत्तिगगनामावति पर्वतादी धूमादे तेरसंभव इति त. दारणाय साध्यपदसार्थक्यं न चाधिकरणभेदेनाभावभेदमत एवंतालमणकरणात्पर्यतादेन इदादिवृत्त्यभाववत्त्वमिति वाच्यम् अ- व्याप्यवृत्तिप्रतियोगिफामावस्य व्याप्यवृत्तित्वाव्याप्यवृत्तित्यादि- रूपविरुद्धधर्मायासेन भेदस्य लक्षणकर्तृसंमनस्यात् आकाशामावा- देसेंदफामायन तस्यस्यात् अत पधोक्तधर्माणां भेदफस्यमतानि च न भेदकानात्यनेन दीधितिरनिराफरिष्यति । अथ चा साध्यामायपदम् अनुयोगिताविशेषसम्बन्धन साध्यायपरम् अभा- योयपिलक्षणानुयोगितालामायैवाभावपदं न त्वभावत्यमपि नि- पैश्यते प्रयोजनाभावात् इन्यं - साध्ययद्भिनवृत्तिर्यस्तादृशवि- लक्षणसम्बन्धेन साध्यीयस्तद्वदत्तित्वमर्थः तत्र यपदार्थाविशेषणत्वे हदादिवृत्तिप्रमेयत्वादिमति हेतोवृत्तेरसंभवः स्यादिति तनिवेशः । अब च साध्याभावः साध्यतावच्छेदका. पटिनप्रतियोगिताको योध्या, अन्यथा पहियान् धूमादित्यादी इंदादिनिष्टमहानसीयवहित्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकवहशयभाय- स्य धूमवति सत्वेन पृथियीत्वाभावदव्यत्वाभावान्यवरवान् सदस्यादित्यादौ साध्यवभिन्नपृथिव्यादिनिष्ठम्य द्रव्यत्वाद्यात्म- फसाध्यप्रतियोगिकामावस्य उलादी सत्येनाव्याप्स्यापत्तेः । सा- ध्यतावच्छेदकसम्वन्धावच्छिन्नत्वेनापि प्रतियोगिता विशेषणी. 'या अन्यथा इदादिवृत्तिसमयायादिसम्बधावच्छिन्नप्रतियोगिता- च साध्यस्य ·अनुमानगादापोंम् . पायाधमावस्य धूमादिमत्यपि वृत्तेरसम्मयस्य कालिकस ग्रन्धेन दन्यत्यामायादी साध्ये कालत्यादिहेती साध्ययद्भिता परमाणुगगनादिवृत्तिदैशिमविशेषणतासम्बन्ध्रायच्छिन्नप्रतियोगिता फसाध्यामायात्माहव्यत्वादेहत्यधिकरणवृत्तित्वनाव्याप्त प्रसर । पत्र साध्यामावरचाया सम्बन्धविशेषावच्छिन्नत्वानिवेशे वद्धि मान् धूमादित्यादी इदादिवृत्तिवह गद्यमावस्य पालिकाादस म्वन्धेन पर्वतादी पृचरव्याप्ति दैशिकविशपणताविशेषावच्छिन्न त्वनिवश वालिमसम्बन गरिनमतियोगिताकाकाशाभावाभावादी देशिकविशेषणतया साध्ये आत्मत्वादिहती साध्यद्भिग्नकाला- दिवृत्तेरामाशामावारमफसाध्यामायस्यास्मादिपु वृत्तंर्घटत्वामावा दिसाध्यस्थर सद्धती साध्यामारस्य घटवार्दशिविशे पणतासम्बन्धेन वृाचन मानामान चा यान्ति यत' सा ध्यतावच्छेदसम्बन्धेन साध्यरत्ताशान प्रति याशासम्बन्धेन स्वप्रकारपनिश्चय प्रतिस्यकस्तन सम्बन्धेनाभाववस्व नियम सयागन घयादी साध्ये ताशसम्म धो देशिविशेषगता । জাহিকায়বানাইবান্ধাহামাসের কিঞ্জিীবনয়া साध्य कारि सम्बध एव तथा समायादिना घटत्वादे रमारे दैशिकशिपणतया साध्य समयायादिति न दोष न च वृक्षांनष्टा या कपिसयोगाभावीयमूरामच्छिन्नविशेपण ता ताशसम्बन्धन घृशादी तादृशामाययत्तासानेऽपि कापसयो गावामानोत्पत्तस्तादृशसम्पन्चो न रक्षणघटक इति साध्य घनिन्नमृत्तियारपण व्यर्थमिात वाच्यम् सयोगतदभाग्योर विरुद्धत्वज्ञानामावदशाया वृक्ष कपिसयागामानवानिति शा नस्थापि वृशे कपिसयोगपचायानावितया वृक्षनिष्ठतदमा घीयरिशपणताया अपि साध्यात्ताहानप्रतियवातावच्छद कीभूतसप्तगताश्रयत्वात् । यिनु साध्या मनामावनिरूपित प्रतियागिनायच्छदरमम्पन्धन साध्यामायवत्व विधक्षित स च सम्बन्धा यत्सम्पन्धायच्छिनप्रतियोगिताक साभाय यमिति नातानुपांत । अथ सम्पायन प्रमयत्वाचन मायादन्यत्यप्रकारकप्रमाविषयत्वादिहतुस्थल कालिक्सम्य ग्यम्माणि तत्सम्यन्धापच्छिन्नमतियोगिताघटामाय-परमेयी ·व्याप्तिपश्चकप्रकरणम् । पितप्रतियोगितावच्छेदकत्वात्तेन साध्याभाववति काले हेतो. वृत्तरव्याप्तिः न च साध्यनिरूपितस्वनिष्ठप्रतियोगितावच्छेद- फसम्बन्धनिवेशानाय दोपः कालिकसम्वन्ध्रावच्छिनघटाभावादि. रूपप्रमेयस्य कालिकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितायाः घटादावेव सत्त्वात् कालिकसम्बन्धस्य समवायसम्वन्धावच्छिन्नप्रमेयाभावा- स्मकस्वनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धत्यविरहादिति वाच्यं ता दृशप्रमेयाभावस्य कालिकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताको योऽभा. वस्तस्यापि प्रमेयत्वेन साध्यतया तनिरूपिततादृशप्रमेयाभावनिष्ठ. प्रतियोगितावच्छेदकत्यस्य कालिकसम्बन्धेप्यक्षततयाऽव्याप्तेदुर्वा- रत्वात् न च यावत्साध्यनिरूपितप्रतियोगिता निवेशनीया तथा चोपदर्शिताभावात्मकयत्किञ्चित्प्रमेयनिरूपितस्वनिष्ठप्रतियोगिताव- च्छेदककालिकसम्बन्धमादाय न दोष इति वाच्यम् असमवेतप्रमे यस्य समवायसम्बन्धावच्छिन्नप्रमेयाभायोऽत्र नास्तीतिप्रत्यया- विषयतया तादृशप्रमेयाभावाभावत्वे मानाभावात् । तादृशप्र. मेयाभावनिष्ठयावत्प्रमेयनिरूपितप्रतियोगित्वाप्रसिधोक्तस्थलेच्या- प्तितादवस्थ्यात् न च साध्यतावच्छेदकसम्बन्धन वृत्तिम. धावत्साध्यनिरूपितप्रतियोगिताया निवेशनीयतया नोक्ताप्रसि- द्धिरिति वाच्यं सर्वत्र समवायिन्येकया सत्तयैव तादृशम मेयाभावाभाववत्तानिर्वाहे सर्वसमवाय्यसंग्नाहकगुणादीनां ताह- शप्रमेयाभावाभावत्वे मानाभावेन दार्शताप्रसिद्धेदुरित्यादिति चेन साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन वृत्तिमद्यत्किाञ्चत्साध्यनिरूपि- तस्यनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकासम्बन्धनिवेशेनैवोपपत्तेः कालिक- सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य दर्शितसाध्याभावाभावस्य सा. ध्यत्वेऽपि तस्य साध्यतावच्छेदकसमवायसम्बन्धेनावृत्तित्वात् । न चैवमपि कालिकसम्बन्धेन प्रमेयसाध्यककालस्वादिहेतायव्या प्तिः कालिकसम्बन्धावच्छिन्नप्रमेयाभावस्य यः कालिकसम्बन्धाव. च्छिन्नाभावस्तस्य स्वाभावात्मकस्य प्रमेयत्वेन साध्यस्य प्रतियो-" गितावच्छेदकीभूतकालिकसम्बन्धेन कालिकसम्बन्धावच्छिन्नप्रमे. याभावाधिकरणे हेतोवृत्तेरिति वाच्यं तादृशप्रतियोगितावच्छेदक- यत्सम्बन्धेन साध्यवद्भिन्नवृत्तित्वमभावस्य तत्सम्बन्धन तद्वदवृत्ति- त्यस्य विवक्षणीयत्वादुक्तस्थले च साध्याभावस्य कालिकसम्बन्धेन ·साध्य अनुमानगादाधर्याम् । साध्यागिन्नेऽवृत्त । अथैव तादृशप्रतियोगितायां स्वनिष्ठत्वनिवेशो विफलः तदनिमेशे घटभिन्नं घटत्लामावादित्यादी घटभेदात्म- कसाध्यनिरूपितप्रतियोगितावच्छेदकतादात्म्यसम्बन्धेन घटत्वात्म- फसाध्याभावरति घटत्व हेतोवृत्तः प्रसताया अव्याप्ठेरोश विवक्षयैव पारणसम्भवात् घटत्वरूपसाव्याभावस्य निमपितप्रतियोगितायच्छदकतादात्म्यसम्बन्धन साध्यवद्भिन्ने घंटे ऽवृते न चैवं ताशसाध्यस्य तादृशसम्बन्धेन सा. ध्यवद्भिनवृत्तिरमाव एघाप्रसिद्ध इति कथमव्याप्तिपरिहार, इति पाच्य घटभेदस्य घटत्याभायसमनियतत्येन तदभिन्नतया घ टवापि समवायसम्बन्धावच्छिनायास्तादृशमातियोगिताया स. चन ताशप्रतियोगितावच्छेदकसमयायेन साध्यवद्भिनघटः तिवटन्यरूपसाध्याभायस्य प्रसिद्धिसम्भयात् । तादशाभाव. यो दे स्वनिष्ठत्तस्य प्रतियोगिताविशेषणत्वेऽपि घटत्वरूपसा- ध्यामायनिष्टसाध्यनिरूपितप्रतियोगित्वाप्रसिद्ध्या तद्दोषतादवस्यात् संयोगिमेदम्य च्याप्यवृत्तित्यान्याप्यत्तित्वरूपवैधयण सयोगाभा- यामेदासम्भोऽपि सयोगयरचत्रकारकरमाविषयत्वाभापामेदे पाच- पामावास्वरूपसम्यन्धस्यापि साध्यनिरुपित प्रतियोगितावच्छेदक. सम्बन्धतया तेन सम्बन्धेन साध्यद्भिग्नवृत्तः तादशममा विषयत्ययसाध्यामापस्य प्रसिद्धया सयोगिभिनं गुण- स्यादित्यादारव्यातरनयशशादिति चन्न प्रतियोगितायां स्वनि- प्रत्यानियो पालियसामन्यारच्छिन्नप्रतियोगिताके आकाशामा- याभावादी साध्ये आत्म गदारन्यारत्वात् । तादृशमाध्यस्य फालिएसम्पन्धायन्टिनामात्र देशिकविशेषणतासम्म म्धापच्छिन्नतदभापम्प तारामाध्यस्वरूपतया देशिशिरणा- तासम्बन्धस्य साध्यनिपिनमनिषागतापच्छेदसम्बन्धस्यात्तन सम्बन्वेनावाशाभारम्पमाध्यामारम्य साध्यपहिले पाले है. तुमति च शृतेः प्रतियोगिताया म्यनिष्टन्यानी शिर्षो. पणताया माशामावनिष्टमान्यनिमपितमतियोगितापन्देदक मम्मन्यत्यविणा-यानरनवमतान् न च साध्यनिरूपितस्य. निष्टानियोगितानियो मायामाषपदापादानयययम् थमाया तनिष्टमातियोगिाया. सायनिकायपिरमय तदपाश्री ·तत्तत्साध्या- व्या- च्यातिपञ्चकमकरणम् । रिति वाच्यम् । स्वपदार्थस्य द्विधा निवेशेन साध्याभावनि- ठसाध्यीय प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन , साध्याभाववत्त्वनिवेश- धोव्येण तत्पदवैयर्थ्यानवकाशात् । तादृशसम्बन्धेन साध्यवद्भिन्न- वृत्ति यसद्वत्त्वमाननिवेशे साध्यवद्भिन्नवृत्यभावान्तरवति हेतोवृत्त्या. नुपपत्तेरित्याहुः अदं वोध्यं साध्यवत्त्वग्रहविरोधिग्रह- विपयसम्बन्धेन साध्यनिरूपितप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन वा नानुमित्यौपयिकव्याप्तिशरीरेऽभावसम्बन्धनिवेशसम्भवः सा- ध्यभेदेन व्याप्त दाल्लाघवेन तत्तत्साध्यकस्थले भावयति दैशिककालिकाविशेषणतासमवायादिसंसर्गाणामेय वि. शिष्याभावसम्बन्धतया निधेशोचित्यात् । उक्तगुरुरूपेण विशेषण- ताविशेषादीनां सम्बन्धताया अत्यन्ताप्रामाणिकतया तद्रूपा. परिजन्नस्य सम्बन्धविधया व्याप्तिघटकरवायोगाच्च परंतु यादृशसाध्यकस्थले यादृशसम्बन्धोऽभावसम्यन्धतया तिघटकः तत्परिचयायैव दर्शितोक्तयः तथा च यादृशसम्प- न्धेन प्रकृतसाध्यवति तगिनवृत्तिसाध्याभावो न वर्तते तादृशस. म्वन्धेन तद्वत्त्वं निवेश्यमित्युत्त्यैव तत्परिचयसम्भवादित्यलं या- ग्जालेन । तत्र च साध्याभाववत्पदेन साध्याभायत्वविशिष्टाधिकरणं विवक्षणीय तेन गुणान्यत्वविशिष्टसत्ताभाववान् गुणत्वादित्यादी विशिष्टस्यानतिरिक्ततया सत्तारूपसाध्याभावस्य गुणादौ सत्त्वेऽपि न क्षतिः गुणे गुणान्यत्वविशिष्टसचाभावो नास्तीत्यप्रत्ययात् तत्र ताशाभावत्वविशिष्टाधिकरणत्वानभ्युपगमात् । अथैतल्लक्षणे घटत्वघटाकाशसंयोगान्यतराभाववानाकाशत्यादित्यादावव्याप्तिः । घटत्वस्य व्याप्यत्तितया तद्घाटेतान्यतराभावयद्भिने घटे व तमानस्य घटाकाशसंयोगात्मकसाध्याभावस्य हेत्वधिकरण ग- पि वृत्तेः निरवच्छिन्नसाध्याभावयत्तानिवेशे च साध्यवाद्भ- प्रवृत्तित्याशययादितिचन्न । एतल्लक्षणकर्नुमते स्वप्रतियोगिसा- मानाधिकरण्यस्वप्रतियोगियैयधिकरण्यरूपविरुद्धधर्माध्यासो भा- पन्य भेदक इत्येताशयुक्त्या द्रव्यवृत्तिसयोगाभावगुणवृत्तिसं. योगाभाययोमदसिद्धिरित्यनुस्त्यान्याप्यवृत्तिसाध्यकस्थलेऽव्याप्तिः समाधीयते तथा च घटाफाशसंयोगस्योक्तान्यतराभावप्रति- योगित्वऽपि न तद्भावरूपता तया च सति तादृशविरुद्धधः ·१४८ अनुमानगादापाम् । मेयोः समायज्ञापत्तस्तयार्षिरोधामा संयोगामावस्याप्यधिकर- णमेदेन मेदासिद्धरव्याप्यत्तिसाध्यके सर्वत्रैवान्याप्तः तदभि- प्रायेण लक्षणान्तरस्यावतारणीयत्वादिति गगने ऽनिरिक एव तदभावः स्वीकरणीयः स च न साम्यवद्भिनवृत्तिरिति न दोपः । साध्यवद्भिने धर्तते इत्यनेनानवाच्छनाया एव वृत्तर्विव. क्षणान घटाकाशसंयोगात्मकामाचमादाय दोष इति तु न श्रद्धयं तथा सति मुपुरयादिकालावच्छेदेनास्मदाद्यात्मवृत्ती स्वा. धयाधयत्वसम्पन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकझानत्वाद्यभाये साये मु. खादावव्यातिस्तत्र साध्यवद्गिन ईश्वर ताशसम्बन्धन निरय- च्छिन्नवृत्तिकस्य झानत्वरूपाभावम्य तेन सम्बन्धेन सुखाय. धिकरण ऽस्मदाद्यात्मन्यपि वृत्त उत्पत्तिकालापच्छिन्नघरादि- वृत्तितावासम्बन्धावच्छिन्नमतियोगिताकसत्ताभावादिसाध्यकयट- त्यादिहतावन्याप्तिश्च ।। संयोगाभावनिष्टयोन्याप्यत्तित्वान्याप्यवृत्तित्वयोः प्रतियो- पिमामानाधिकरण्यमतियोगिययधिकरण्ययोर्वक्ष्यमाणरीत्या विरोध इत्यभिप्रायेणान्याप्यवृत्तिसाध्यकस्थलेऽव्याप्त्या लक्षणा न्तरमयतारयति कर्मादाविति । (दी०) कर्मादी संयोगाद्यमानस्य भिन्नत्ये मानाभावादाह साध्यवदिनि । देतोः साध्यवरपक्षभिमष्टान्तचित्वेनाव्याप्सराह समलेनि । माकल्यं साध्याभाववति साध्ये च वोध्यं साध्या- भावी वा साध्यतावन्डेदभावन्छिनप्रतियोगिताको ग्रायस्तेन विपरदेशनिष्ठाभावप्रतियोगिनि व्यभिचारिणि नातिव्याप्तिः न वा नानाव्यक्तिमाध्यमसद्धनायच्याप्तिः । अव्याप्यत्तिसा- ध्यफव्याप्यत्तिमदनाव्याव्यभिचारिणि पाच्याप्यटचाव- निव्यानेरिणाय अभावये प्रतियोगिव्यधिकरण योध्यम् । ऐलमा अपि प्रतियोगितायच्छदावनिमनियोगिव्यधि- फरणः नत्मनिपागित्वं च हेतुनापसंदकरूपेण बोध्यम् सेन दप्पलादी माध्ये विशिष्टगनादी नाव्याप्तिः न या विशिष्टमत्ता.

·.. व्याप्तिपञ्चकमकरणम् । १४९ त्वादिना तादृशाभावप्रतियोगिनि सत्तादीवतिप्रसङ्गः ।। (गा०) इदं त्वयधेयम् । व्यवृत्तिसंयोगाभावो न गुणादौ स्वीक्रियते अपि तु मलप्ततवृत्तिसंयोगवश्वप्रकारकप्रमाविषय: स्वाद्यभाष एव संयोगाभायत्वं कल्प्यते अनन्तगुणाद्य. ধিক্কা संयोगाभावकल्पनामपेक्ष्य तथाविधैकाभाये .संयो- 'गाद्यमावत्वकल्पने लाययात् च संयोगवत्यप्रकार- कप्रमाविषयत्वाद्यभावे द्रव्यत्वामावे द्रव्यभेदे संयोगिभेदादी वा सेयोगाभावत्यं कल्प्यत इत्यत्र पिनिगमकाभाव इति वाच्यम् । तादृशामाधानां समानियततयाऽभेदात् । एवं च द्रव्यवृत्तिसंयोगा- भावगुणवृत्तिसंयोगाभाययोर्भदः सप्रमाण एव । अथैवं द्रव्यत्वाभावा- दीनामप्यानन्त्यापत्तिः। कर्मादी गुणवृत्तिद्रव्यत्यामावो न कल्प्यते यपि तु फ्लप्ततवृत्तिद्रव्यगुणान्यतरत्वाभाव एव तदभावत्वमि- त्यादितर्कगवेपणया कर्मादिवृत्तिद्रव्यत्वाधभावस्य गुणादित्तितद्- भावतो भेदसिद्धिरिति चेत् । इष्टमैचैतदधिकरणभेदेनाभावभे- दवादिनां न चैवं संयोगाद्यभावत्वकल्पनायां धर्मिणामप्यानन्या- दुक्तविनिगमकाभावसम्भव इति वाच्यम् । विनिगमनाविर- हेणापि व्यत्वाभावादी संयोगाद्यभावत्वकल्पनाया निष्प्रत्यूहत्या- दिति । हेतोरिति । नानाधिकरणकस्येत्यादिः। अव्याप्तरिति पनद्रुप- यानतद्रसादित्यादायेतपाधिकरणस्य द्वित्वादिना भेदसत्वेऽपि व्यासज्यवृत्तिधर्मानपच्छिन्नत्वेन साध्यवनिष्ठप्रतियोगितायाः प्र. तियोग्यवृत्तित्वेन वा भेदस्य विशेपितत्वेन लक्षणगमनसम्भवानास- म्मवो दर्शितः। साकल्यामिति । बाध्यमित्यस्य विशेषणमित्यादिः। अत्र साध्याभावयति साकल्यविशेषणसत्त्व एव साध्ये तद्विशेषण- व्यावृत्तिःसद्गच्छते अन्यथा साध्याभाववत्तायाः हेतुमत्साधारण्येऽपि साध्पामावयद्यस्किश्चिद्व्यक्तिनिष्ठाभावप्रतियोगित्वमादाय नानाव्य. तिसाम्यफसद्धेती लक्षणसमन्ययसम्भवादतः साध्ये तदभाववति चेत्यानुफ्त्या साध्यामावति साफल्यविशेषणं प्रथमतो दर्शितम् । न च साध्यामावयति साकल्यविशेषणासखेपि यहिमान् पर्वतान्य. त्यादित्यादावतिव्याप्तिवारणमेव साध्ये साकल्यविशेषणप्रयोजनमा स्ति उभयत्र साकल्यविशेषणादाने यत्किञ्चित्साध्यामापयति प.

·१५० च -4 - अनुमानगादाधर्याम् चंते हेत्वभावसत्वेनातिव्याप्तिः साध्ये साफल्यविशेषणस. स्थे तु इदादरेव', सकलसाध्याभाववत्तया तत्र' हेतुसस्चेना. तिव्यापयुद्धारानोकाभिप्रायवर्णनं सम्यगिति वाच्यं , साध्या- भायवति साकल्यविशेषणासत्त्वे साध्ये साफल्यविशेषण- स्योक्तातिव्यातियारणप्रयोजनकत्यसम्भयेऽपि साकल्यविशेषणस्य वश्यमाणप्रयोजनस्यैव पास्तवतया तस्य साध्याभाववति . सा. कल्यविशेषणसत्व एप सनतेरादौ तत्प्रदर्शनस्योचितत्यात् । स्तुतस्तु साध्ये साकल्याविशेषणं परित्यज्य साध्याभावे सा. ध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वनिवेशरूपकल्पान्तरस्यावल, म्यनीयतया चरममेव तत्प्रदर्शनमुचितं साध्ये सदभावय, ति च बोध्यमित्युक्त्या साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिता-, को वाऽभायो प्राहा इत्युक्त साध्याभाववति व साकल्यं नि. येश्यने साध्याभायो या एतादृशो निवेश्यते इत्येतादृशविक- रूपः प्रतीयते स चाबियाक्षित इति सारम् । अन्याप्तिवारणा.' य साध्याभावे साकल्यविशेषणे धूमवान् यहरित्यादौ साध्य तावच्छेदकीभूतसंयोगादिसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकसकलसा-' 'यामायाधिकरणं गुणादिरेव स्यादयोगोलकादेईदासंयुक्त वावच्छिन्नप्रतियोगिताकामाधानधिकरणत्यादित्यतिव्याप्तिः द्विमत्त्वप्रकारकप्रमाविषयो धूमादित्यादी साध्यतावच्छेदकी- भूतस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकतत्तद्विपक्षावृत्तित्वावच्छि• तत्तद्विपक्षमाप्रवृत्तितया सकलसाध्याभावाधिक रणाप्रसिद्याध्याप्तिश्चेति तदुपेक्ष्य साध्ये साफल्यविशेष नं नियेशिनम् । ननु साध्ये साकल्यविशेषणदानेऽपि पर्व. तीयवदित्वादिना ऽभावसत्वेन सकलसाध्यामावसत्त्वात् व्या- सज्यवृत्तिधर्मानवच्छिन्नत्यनाभायविशपणे यहिधूमोभय- घान् यद्दरित्यादावतिव्याप्तिः वह्निमतस्तथाविधसकलसा- ध्यामावानधिकरणावात् साध्यतावच्छेदकातिरिक्तो यो सन्यवृत्तिधर्मलदनपच्छिन्नमतियोगिताकत्वनिवेशने च ययात्साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वमेवाभाये विशे- पणमुचितं किं साध्ये साफल्यविशेषणेनेत्यभिप्रत्य तथैवाह साध्यतावच्छेदकोति । साध्याभापति साफल्यविशेषण नामावस्य ·व्याप्तिपञ्चकंप्रकरणम् । . पस्तत्प्रतियोगित्वमर्थः तेन कपिसंयोग्यतत्त्वादित्यादी न् फपिसंयोगादित्यादौ तथाविधकपिसंयोगामावस्य सक- १५१ प्रयोजनमाह विपक्षेति । वैकल्पिकयोः साध्यतदभावयोः सा. कल्यसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वं विशेपणयोा. त्तिमाहन वेति । एकव्यक्तिके एतद्रूपयानतंद्रमादित्यादी हेत्व. धिकरणे पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टसाध्याभावो न प्रतियोगितावच्छे- दकावच्छिन्नप्रतियोगिव्याधिकरणः पूर्वक्षणादिवृत्ति विशिष्टैतद्रूपा., 'देरेतद्रसाधिकरणे वृत्तरेतद्रूपतपोभयत्वावच्छिन्नाभावोऽपि न त- था. प्रतियोगितावल्छदकावच्छिन्नाधिकरणाप्रीसद्धरिति तत्र लक्ष- णसङ्गतिरित्यतो नानाव्यक्तिक इत्युक्तम् । अत एवाव्याप्तिरेवों- तां नासंम्भवः । अत्र च नानाव्यक्तिसाध्यकत्वं व्यधिकरणहयवृ. तिसाध्यतावच्छेदककत्वम् । अत एव एतव्यावृत्तियावद्धर्मवा- नेतत्त्वादित्यादी नानान्यक्तिसाध्यके ऽन्याप्तिविरहेऽपि न क्षतिः । अव्याप्यवृत्तीति । कपिसंयोग्यतबूक्षत्वादित्यादावित्यर्थः थ. व्याप्तेारणायेत्यन्वयः। व्यभिचारिणि चेति । पृथिवी कपिसंयो. 'गादित्यादौ चेत्यर्थः । अभावद्वये साध्याभावे हेत्वभावे च तथा चाव्याप्यवृचिसाध्यकन्याप्यारीसद्धतावन्याप्तिवारणाय सा. ध्याभाव व्यभिचारिणि चाव्याप्यवृत्चायतिव्याप्तेवारणाय हे. स्वभावे प्रतियोगिवैयधिकरण्यमित्यर्थः । यद्यपि हेत्वभावे प्रतियोगिवैयधिकरण्यविशेषणस्यावश्यकतया फपिसंयोगी कपि. विभागादित्यादी चाव्याप्यवृत्तिहेतुके च्याप्तिवारणप्रयो. जनकत्वं साध्याभावे तद्विशेषणस्य सम्भवतीति व्याप्यवृत्ती- किञ्चित्करं तथापि हेत्वभावे तद्विशेषणप्रतिसन्धानं विन. य व्याप्यवृत्तिहेतुकस्थले व्याप्तिनिर्णयो भवतीत्येतदभिसन्धायैव तदुक्तं प्रतियोगिवैयधिकरण्यं च न प्रतियोग्यधिकरणावृत्तित्वम् । अव्याप्यवृत्तिसाध्यके तथाविधहेतुके च तादशसाध्याभायहेत्व. भावाप्रसिधा ऽव्याप्तेः अपि तु प्रतियोग्यनधिकरणवृत्तित्वं त. प्रतियोग्यनधिकरणवृत्तित्यविशिष्टसाध्यामानाधिकरणे- पु यारत्सु प्रतियोग्यनधिकरणत्तित्यविशिष्टः सन् वर्तते योऽमा- पिसंयोगाधनधिकरणगुणादिवृत्तित्वोपलक्षितकपिसंयोगाथमावस्य हेत्वधिकरणे सत्वेऽपि नाव्याप्तिः पतदृक्षत्यवा- 4 था न चा ·१५२. अनुमानगादाधर्याम् . कालस्य लसाध्यामायाधिकरणे. सत्त्वेऽप्यतिव्याप्तिः . प्रतियोग्यनधिक रणीभूतसाध्याभायाधिकरणयाघनिष्ठस्वप्रतियोग्यनधिकरणताका- भाषप्रतियोगित्यमिति • फलितोऽर्थः । प्रथमे साध्यतावच्छेद फसम्बन्धेन चरमे हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोग्यन धिकरणत्वं चोध्यं तेनायमात्मा आत्ममहाकालान्यतत्वादि- त्यादौ व्यभिचारनिरूपकाधिकरणस्य * फालिकस- म्वन्धेनात्मत्वाधिकरणत्वेऽपि नातिव्याप्तिः या. वाहमान धूमादित्यादी साध्यामायाधिकरणयाघदन्तर्गतकालज्ञानादिपुं. कालिकवियित्वादिसम्बन्धेन हेत्वभावप्रतियोग्यधिकरणतास. स्वेऽपि असम्मयो ऽव्याप्तियां इत्थं च प्रतियोगित्वे सम्य. न्धीयशेपावच्छिन्नत्वेन न निवशनीये सम्बन्धान्तरावच्छिन्नप्रति योगिताकयोः साध्याभावहत्वभावयोरक्तसम्बन्धेन प्रतियोगिस मानाधिकरणतया उसम्भवातिव्याप्त्योरनवकाशात् हेत्वभा. . घोऽपीति अपिशब्देन साध्याभावेऽपि प्रतियोगितावच्छेदकाव. छिन्नवैयधिकरण्य निवेशनीयमिति सूच्यते तेन विशिष्टसत्ता- थान् जातेरित्यादी हेत्वधिकरणादिषु साध्यामावतियो गिसस्यादेः सत्त्वेऽपि नातिव्याप्तिः । भव साध्याभावोऽपीत्युक्तौ अ. ग्रिमतत्पदेन हेत्यभायपरामर्शासम्भवः तत्र त्यभावपदोपादाने प्रक्षराधिक्यमिति तोक्तं तत्प्रतियोगित्वं साध्याभावयनिष्ठा भायप्रतियोगित्यं हेतुतावच्छेदकरूपेण हेतुतायच्छेदकावच्छि- वामित्यर्थः। त्वभावनिष्ठप्रतियोगिवैयधिकरण्यशरीरे स्वप्रतियो- गितावच्छेदकावच्छिन्ननिवेशस्य प्रयोजनमाह द्रव्यत्वादाविति । विशिष्टति गुणकर्मान्यत्वविशिष्टेत्यर्थः । प्रतियोगितायां हेत्वभाव. प्रतियोगितायां हेतुनावच्छेदकावच्छिन्नत्यनिवेशस्य प्रयोजन- माह न वेति । अत्रापि द्रव्यत्वादी साध्य इत्यनुपज्यते । विशि- एसत्तात्वादिना गुणकर्मान्यायविशिष्टसत्तात्वादिना तृतीयार्थ- श्यात्रापच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वं तस्यामाधेऽन्वयः प्रतियोगि. पदार्थकदेशप्रतियोगित्यान्वितमयन्छिनत्व या तदर्थः । तादृशा. भावति । सकलसाध्यामावमिष्टामावत्यर्थः। न च हेत्वमा प्रतियो- गिनावश्छदकावच्छिन्नवयधिकरण्यस्थले हेतुनावच्छेदकावच्छिन्न- यधिकरण्यमेव निवश्यतां ततोऽपि तत्प्रयोजननिवाहात् त. 4 7 ·न च व्याप्तिपश्चकप्रकरणम् । च व्यं सत्यादित्यादौ गुणादिनिष्ठविशिष्टसत्ताभाव- स्य हेतुतावच्छेदकाचच्छिन्नसमानाधिकरणतयेगातिव्यानेवारण- सम्भवात्प्रतियोगिताया हेतुतावच्छेदकारच्छिन्नत्यनियेशन- सफलमिति याव्यं हेत्वभावे हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नवेय- धिकरण्यनिवेशे सकलसाध्यासावयनिष्ठा या हेतुतावच्छेदका- घच्छिन्नानाधिकरणवृत्तिस्वविशिष्टनिरूपिताधिकरणता ' तनिरूप- काभावप्रतियोगित्वमयः स्यात्तदपेक्षया सकलसाध्याभा- 'यवनिष्ठा या हेतुनादच्छेदकापच्छिन्नयादशप्रतियोगितावच्छेदका- वच्छिन्नानाधिकरणता तद्वत्वरूपास्मदीयफलितार्थस्यागुरुत्या- ममापि सकलसाध्याभाववन्निष्ठं यधर्माव- छिन्नानाधिकरणत्वं तद्धर्मवस्वमित्येवार्थः स चातिलघुरेवे. ति वाच्यम् । एतादृशार्थकरणे मूलोक्त प्रतियोगिताया व्याप्ति- त्वं ब्याहन्यतेति मूलानुसारेण दीधितिकृता गुर्वर्थानुसरणा- त् उक्तविशेष्यविशेषणभावेनानिवेशे व्यर्थविशेषणसानवका- शात् । केचित्तु हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नवैयधिकरण्यानिधेशे सक- लसाध्याभाववनिष्ठविशिष्टसत्तात्वावच्छिन्नत्यधिकरणाभावप्रतियो- गित्वरूपव्याप्तिविशिएवैशिष्ट्यज्ञानस्य गुणेऽपि सत्त्वात् था. धानवतारदशायां तत्र द्रव्यत्यानुमित्यापत्तिः अस्मन्मते तु तत्प्रतियोगित्वं चेत्यतो लब्धस्य तादृशप्रतियोगितापच्छेदकहेतु- - तापच्छेदकस्य व्याप्तितया तद्विशिएवेशिष्ट्यायमाहिशानस्य गु- 'णेऽपि भ्रमत्वादित्याहुः ।। पतल्लक्षणं दूषयित्वोत्तरलक्षणमयतारयति यत्रैकव्यक्तिकमिति ।। (दी) यत्रैकव्यक्तिकं साध्यं विपक्षो वा तत्र निधूम- वादिव्याप्ये तत्वेन साध्ये निहित्वादौ चाव्याप्तिः तत्र है- बभावस्य वहयादेः प्रत्येकं यावद्विपक्षातिवादत आह सा- ध्यवदन्येति । अान्योन्याभावस्य साध्यबचावच्छिन्नप्रति- योगिताकत्वं व्युत्पत्तिबललभ्यं न हि भवति नीलो घटो यटादन्य इति । (गा०) यत्रैकव्यक्तिकं साध्य तप्राध्यातिरित्यन्वयः । एतद्- २० ·। अनुमानगादापर्याम् पवानेतद्रसादित्यादावनकाशेपत्वरूपसाकल्यस्य साध्ये ऽसचा. दिति भाया । साध्ये साफल्यविशेषणं परित्यज्य कल्पान्तरानु तुमरणाम ततहोपायकाश इत्यत थाह विपक्षो वेति । विपक्षः साध्याभाषयान् अवापि एकव्यक्तिक इत्यस्य विपरिण- तस्यानुपङ्गः तथा चतचटभिन्नं पटायादित्यादौ साध्याभाव- वत्येतद्घटादी साकल्याप्रसिद्धा ऽव्याप्तिरित्यर्थः । सकलप- दस्याशेपमानपरत्वे दोषान्तरमाह निघूमत्वादिव्याप्य इति । तस्येन निधूमत्यव्याप्यत्वेन तथा च धूमत्वावच्छिन्नाभावव्याप्यवान् घ- हित्यावच्छिन्नामायादित्यादावित्यर्थः । धूमत्वायच्छिन्नाभावे साध्ये एकव्यक्तिमतया पूर्वदोपाकान्तत्वेन तद्याप्यसाध्यकानु खरणं निधूमन्यव्याप्यजलत्यादेस्ताद्रूप्येण साध्यतायां सद्धेतु- त्यानुपपत्तिरतस्तत्त्वेनेत्युक्तम् । दैत्यभावस्येति । अथ घड्यात्मकहे. त्वमावस्य प्रत्येकं सफलसाध्यामाधयनिष्ठत्वासम्मवेऽपि सक- लतभिष्टवयमायादिमेदप्रतियोगितामादायैव लक्षणं सङ्गमनीयं हेतुतायच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगिवैयधिकरण्यनिवेशादेव क्ष्य- মিণিী सम्पन्धान्तरावच्छिन्नप्रतियोगिताकइन्वमावमादा. यातिप्रसतानवकाशेन हेत्वभावमतियोगितायां हेतुतावच्छेदक सम्बन्धावच्छिन्नत्यानिवेशात् । यत्तु यह्निमदिहेतुताभिप्रायको ऽयं ग्रन्थः तत्र हेतुभेदमादायापि लक्षणगमनासम्भवात् भे- दमेदस्यानवस्थामयेनाधिकरणस्वरूपस्य स्वीकरणीयतया तस्य च प्रत्येकविश्रान्ततया यावद्विपक्षवृत्तित्वासम्भवादिति तन्न । थाकाशाभावाद्यधिकरणकमेदभेदस्याकाशामावायधिकरणस्वरूप तया तस्य च यावद्विपक्षवृत्तित्वेन तमादायैव लक्षणगमनसम्भ घात् । न चेताहवारीत्याकाशाभावमादाय भेदहेतुकव्यभिचारित ण्यतिप्रसपन्या हेत्यभायन्येन सकलसाध्यामायाधिकरणवृत्तित्वं विपक्षणीयं तथा सत्यधिकरणस्वरूपामावस्य स्वस्मिन्नेव त. दभावत्वेन' वृत्तिरिति नातिव्याप्रयवकाशः । एवं चाशामा धमादाय नोक्काव्याप्तिपरिहारसम्भव इति वाच्यम् । उकस्थले साकाशामावस्य हेतुतायच्छेदकसम्बन्धन प्रतियोगिवैयधिकर- प्पविरहादेयातिव्याप्तियारणसम्मवेन तादृश विवक्षायां निष्प्रयो. जनकत्यात् यहिम दहनुकस्थल साभ्यामायाधिकरणस्य ·न्याप्तिपश्चकप्रकरणम् । हेतुरूपमवियोग्यनाधिकरणत्वेनाकाशाभावरूपहेतुभेदस्य प्रतियो- गिव्याधिकरणत्वेनाव्याप्तिवारणसम्भवादिति । अत्र केचित् । यत्र वढ्यभावान्यत्वविशिष्टनिघूमत्वव्याप्यं साध्यं वह्वयभावान्यत्व विशिष्टवयमावो हेतुस्तत्र वह्नयभावस्यापि सकलसाध्या- भाववदन्तर्गतया तत्र ययमावभेदासत्वेन तमादाय लक्ष. णगमनासम्भवात् । न च तारशविशिष्टहेतुकस्थले हेतुभे. दस्य सकलसाध्याभावनिष्ठत्वासम्भोऽपि अखण्डविशिष्टात्य. न्तामायस्य तथात्वमादायैव लक्षणं सङ्गमनीयमिति वाच्यं प्राचीनमते विशेषणाभावविशेप्याभावाभ्यामनतिरिक्ततया ताह- शविशिष्टाभावस्य ययभाषत्ववयुभयरूपत्वेन सकलसाध्या- भाववनिष्ठत्वासम्मवात् । यथैवमपि विपयितादिसम्बन्धावच्छि. नप्रतियोगिताकस्य बढ्यभायात्यन्ताभावस्याखण्डतया सकल- धूमवनिष्ठतया तमादायव लक्षणं सामनीयमिति चेन्न पृ. त्यनियामकतया विपयितादिसम्यन्धानामत्यन्ताभावप्रतियोगि- तानपच्छेदकत्वात् । संयोगादिरूपन्यधिकरणसम्बन्धावच्छिन्न- प्रतियोगिताफवद्यमावास्यन्तामावस्याराण्डस्य सकलधूमयनिष्ठा- त्येऽपि तदभावप्रतियोगिता न हेतुतायच्छेदकीभूतपद्वपमाय- त्यावच्छिन्ना तत्र लाघवेनाभावत्वस्यैवायच्छेदकत्वादिति न तमादायापि लक्षणसङ्गतिः । न च गुरुधर्मावच्छिन्नहेतुकस्थले लक्षणसङ्गमनाय पारिभाषिकमेवापच्छेदकत्वं हेतुतावच्छदके नियेश्यं तथा च यद्यमायत्वादेरपि ताशापच्छेदकत्वमक्षतमे- पेति पाच्यम् । एतल्लक्षणस्य परित्याश्यतया निषिलदोपोद्धारा- नावश्यकत्वेन पारिभापिकापच्छेदकत्वं न निपिटमित्यभिप्रायेण नदोपदानादिति पदन्ति । तदसत् तथा सत्यपि सकलसा- यामाययनिष्ठकालिकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकययभाषाघ- भाषमादाय लक्षणसमन्वयसम्भवात् । कालोपाधितानये साध्यामापयति पर्वतादी कालिकसम्बन्धेन यापमायादिसरयातत्र तत्सम्यन्धन तस्याभायो न पर्वत एयेति पाच्यं कालिकसम्बन्धेन तत्र यहपमायसवपि प्रतियोग्यनधिकर. पोमूनयहिमदयपयापच्छेदेन तत्र तत्सम्यन्धापल्टिप्रतियोगि. तागतमापस्यापि सत्पात् । पर्व विशिष्टामायस्य विशेप्यामाय:

·। अनुमानगादाधर्याम् विशेषणाभावाभ्यामनतिरिक्तत्वे द्रव्यं विशिष्टसत्यादित्यादायेया- व्याप्तिसम्भय तदुपेक्ष्याभावसाध्यकाभावहेतुकस्थलानुधायने वीजा- भावात् । तस्मात् प्रतियोगितावच्छेदकसम्यन्धेनव प्रतियोगियै. यधिकरपय निविष्टं प्रतियोगिता च हेतुनावच्छेदकसम्बन्धाय च्छिन्नैव निविष्न्याशयेनैव तदोपदानम् । हेतुतावच्छेदकस. म्वन्धेन प्रतियोगिवेयधिकरण्यदाने तु अनिमलक्षणापेक्ष- • या गौरवमेव तलक्षणावतारे पीजं योध्यम् । एतेन स. • पालशब्दस्य व्यापकतार्थकतया साध्याभावव्यापकीभूनाभावम- तियोगित्वमेय निष्कृप्टेतलक्षणार्धः धूमवान् बढेरित्यादी प्रमेय त्यादिना वह्नयमावस्य साध्याभावव्यापकत्वऽपि न क्षतिः 'यद्पावच्छिनप्रतियोगिताकाभाररव साध्याभावव्यापकतावच्छेदकं तद्रूपवयस्यैव लक्षणत्या एवं च हत्यभावे प्रतियोगियधि- करण्यं न निषेश्यते व्यापकतालक्षणे प्रतियोगिवैयधिकरण्यानिघे. 'शेनाध्याप्यवृत्तिहेतुकव्यभिचारिणि हेत्वमावस्य साध्यामाधव- निष्टहेतुरूपाभावप्रतियोगितया व्यापकत्वासम्भवेनातिप्रसहावर- होत् । व्यापकताशरीरे च हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्यामा चयनिष्ठत्वममाये निवेश्यते तेन वयभाववति कालिकादिस. म्वन्धेन धूमादिरूपामावस्थ वृत्तावपि धूमाभावादेन साध्या- भावव्यापकताक्षतिः सत्तावान् जातरित्यादौ साध्याभावयति हेतुतापच्छदकसम्बन्धेन वृत्तरप्रसिया ऽव्याप्तिश्च लक्षणपञ्चक एर दोपः अस्तु या हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन हेतुमत्ताशानं प्रति याशसम्बन्धेन इत्यभावयत्ताग्रहः प्रतिबन्धकस्तादृशसम्ब- धेन सापच्छिमाधिकरणभिन्नसाध्याभावाधिकरणकं यद्यरस्वं तद्धिनत्यमेव साध्यामायन्यापकतावच्छेदकत्वम् इत्थ च सता. वान् , जातेरित्यादी एतादृशं स्वं जातित्वाभावत्यादिकमेघ तानि च जात्यमायन्यादिकमिति लक्षणसमन्ययः इत्यं च ए तवृतनवान् फपिसयोगादित्यादौ फर्पिसंयोगाभायत्वावच्छि, प्राधिकरणत्यामसिया फपिसंयोगामापत्यस्य सांध्यामावव्या. पानारच्छेदकांगादतिव्यातिगरणाय इत्यभाषे प्रतियोगियधि: करण्यविशेषण देयमेर न देयमर पायधिकरणत्वाभावस्यै- याधिकरणामारस्थाने निवेशनीयत्वात् कपिसंयोगाभाचादेखि । - ·4 . च्याप्तिपञ्चकमकरणम् । घ तदधिकरणताया अप्यव्याप्यवृत्तितया तदभावस्य सा. ध्याभाववति सवनातिव्याप्त्यनवकाशात् । अधिकरणत्याभावश्च भावप्रतियोगिकतया ऽतिरिक्त एवेति विशेषणताविशेपेणव त. द्वत्वं साध्याभावाति विशेषणीयमिति । एवं च निधूमत्वव्याप्य. वान् निहित्यादित्यादी हेत्वभावस्य वहयादेः प्रत्येकं यावद्विपक्षा- घृत्तित्वेऽपि हेत्वभावत्वेन तेषां साध्याभावव्यापकत्वानाव्यातिरित पूर्वपक्षो ऽप्यकिञ्चित्करः यत्र यावतां साध्याभाववतां सम्भव- स्तन प्रातिस्विकरूपेण तत्तदधिकरणवृत्तित्वमेव हेत्वभावावशे- पणतया लक्षणघटकं न तु साध्याभावव्यापकत्यमित्यभिप्रायेणैयै. तदोपदानात् प्रकारान्तरानुसारेण परिष्कारे सकललक्षणानामेव परिष्कारसम्भवादिति कृतं पल्लवितेन । परे तु निघूमत्वव्याप्ये तत्त्वेन साध्ये इत्यस्य सामानाधिकरण्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियो- गिताकधूमाभावव्याप्ये साध्ये तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताक- पल्लयभावादायन्याप्तिरित्यर्थः । तत्र व हेतोरपि सकलसाध्या. भाववदन्तर्गततया तत्र हेतुभेदासत्त्वेन न वहयभावभेदमादाय , लक्षणसङ्गतिरित्यव्याप्तिर्दुचारैव तथाहि सामानाधिकरण्यसम्य- न्धन पर्वतत्यादी वर्तमानस्य वस्तादृशसभ्यन्धावच्छिन्नप्रतियोगि. ताफाभावस्य पर्वतादी सत्येन तत्र सामानाधिकरण्यस- म्यन्धावच्छिन्नमतियोगिताकधूमाभावसत्वात् साध्याभावाधिकर- णत्वमविदर्भवतिध्येयमित्याः । साध्यपद्यक्तिविशेषभेदमादाया- व्याप्ति परिदरति अग्रेति । साम्यवत्यायच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वमिति साध्यतावच्छदफविशिष्टसाध्यवयपर्याप्त प्रतियोगितावच्छेदकताका त्यमित्यर्थः । तेन घहिमान् धूमादित्यादी तत्तद्वद्धिमत्वावच्छिन्नम- तियोगिताकभेदमादाय न दोपः तादृशभेदप्रतियोगितावच्छेदक तायास्तत्ताविशिष्टयहिमस्य एवं पर्याप्तन्यात् । व्युत्पत्तियललभ्यम अन्यादिपदममभिन्याहारलभ्यं नमादिपदसममिव्याहारमानस्येय ताशपदसममिन्याहारज्ञानस्याप्यन्ययितावच्छेदकमावैच्छिमय. तियोगिताकामायशादत्यापच्छिन्नं प्रत्येय जनकरयादिति भावः । व्युत्पत्तियललभ्यमित्यनेन यथार्तलक्षणयाफ्यार्थ पयायनिति सू- चितं ताशसममिध्याहारस्थले तत्प्रतियोगिताकामापमाप्रयोधे प्रतिमसह ययति न हि भवतीति । प्रामाणिशम्पयहार इति ·: अनुमानगादाथर्याम् शेषः । तथा चान्वयिप्रतियोगिकामावमाययोघे मीलघटेऽपि पी. तयटादिभेदमत्वन तादृशव्यवहारोऽपि स्यादिति भावः । द्रव्यं न घट इत्यायप्रयोगानुयोगितावच्छेदकारच्छेदनैयान्योन्यामा. वादिरन्यादिपदेन प्रत्याय्यते अनुयोगितावच्छेदकच प्रतियो- ग्यवृत्तिरेव धर्म इति प्रकाशकदहीकृतव्युत्पत्त्यन्तविरोधात् घटो घटादन्य इति प्रयोगवारणसम्भवानील इति । घटादन्य इत्यादी प्राचीनमते पञ्चम्याः प्रतियोगित्वमर्थः । तत्र च प्रकृत्यर्थस्य घटत्वादिविशिष्टस्य घटत्वाद्ययच्छिन्नत्वविशिष्टाधेयतासम्बन्धे. नान्वयः । अथ या फेवलाधेयत्वमेव घटस्य सम्बन्धः ध. मिपारतन्ध्येण घटत्वादेरपि अवच्छिन्नत्वसम्बन्धेन तत्रान्वयोप- गमात् एकविशेषणत्वेनोपस्थितस्याप्यन्यत्र पारतन्त्र्येणाम्ययस्य घ्युत्पत्तिसिद्धत्वात् । प्रतियोगित्वस्य व्युत्पत्तिवैचित्र्येण अन्य पदार्थकदेशे भेदे निरूपकतासम्बन्धेनान्वयः घटादन्य इत्यादौ च निरूपकतासम्बन्धन घटत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताविशिष्टो ल. क्षणया घटादिपदार्थः तत्पुरुषस्थले पूर्वपदस्य तत्तद्विभक्त्यन्ता विशिष्टे लाक्षणिकत्याचाराघटादिपदार्थस्य चामेदसम्बन्धेन भेदे ज्वयः । नवीनमते घटादन्य इत्यादावनुयोगित्वं पञ्च- म्यर्थतन्त्र च प्रकृत्यर्थस्य घटत्यादिविशिष्टस्य स्ववृत्तिघ- टत्याचवच्छिन्नप्रतियोगितानिरुपकतासम्बन्धेनान्वयः । अनुयोगि- तायाश्चाश्रयतासम्बन्धेन भेदेऽन्वयः समासस्थले च घटत्याव- जिननिरूपितानुयोगिताविशिष्टे पूर्वपदस्य लक्षणा तस्य चा. भेदसम्बन्धेन भेद ऽन्वयः । अथैव साध्यवदन्यावृत्तित्वामित्ये- तादृशलक्षणवाफ्यादभेदसम्बन्धेन तादृशप्रतियोगिताविशिष्टविशे- पितस्तादृशानुयोगिताविशिष्टविशेपितो या यो भेदस्तवृत्तित्यमेर प्रतीयते । तया चानुमित्योपयिकव्याप्तिस्वरूपजिशासायां ता- सालक्षणामिधाने ऽर्थान्तरप्रसङ्गस्तादृशप्रतियोगितासम्बन्धे. न तादृशानुयोगितासम्बन्धन वा साध्ययदिशेपितभेदवदवृत चितामानस्यैव लाघवेनानुमितिहेतुन्वात् । इति चेन्न । बादशव्या- सिमानमनुमितिहेतुम्तस्यामेवास्य तात्पर्यात् । शान्दयोधविषयत्वे. ऽपि तन्मूलकोदीच्यव्याप्तिविषयमानसोपनीवमानस्यच तादृशता त्यनिर्वाह्यत्वात् । नाइशशाग्दयोथम्यापि कं चिदुपपादयितुं ·च्याप्तिपश्चकमकरणम् ।। सम्बन्धज्ञा- - शक्यत्वाच नीलो घरः कम्युग्रीवादिमदत्य इत्यादिवाक्यस्यान- माणत्वात् पटः कम्युग्रीवादिमदन्य इत्यादिवास्यत्य प्रमाण- त्वात् । अन्ययितावच्छदकनिरूपितपारिभाषिकमवच्छिन्नत्वं प्र. तियोगितायां भासत इत्युपेयम् अतः साध्यवदन्य इत्यादौ मतु- यन्तप्रतिपाद्यतावच्छेदकस्य साध्यसम्बन्धस्य साध्यापेक्षया: गुरुतयानयच्छेदकत्वेऽपि नोक्तलक्षणवाक्यार्थाप्रसिद्धिः पारिभाषिक तदवच्छिन्नत्वं च तद्विशिष्टसम्वन्धिनिष्ठाभावीश या या प्रति- योगिता तत्तदवच्छेदकत्वाभावकूदवदवच्छिन्नत्वं पताहशा- वच्छिन्नत्वस्य सम्बन्धतया प्रातिस्थिकरूपेण तत्तत्र- तियोगिताब्यक्तीनां दुर्शेयत्वेऽपि न क्षतिः विशिष्टंयुद्धावनपेक्षितत्वात् अनुमिति प्रति साध्यावच्छिन्न प्रतियोगितावगाहिज्ञानमेव कारणे लाघवात् न तु साध्यसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगितावगाहिशानमित्यनुमित्यौपयि. फव्याप्तिशरीरे तादृश्येव प्रतियोगिता निवेश्यते फम्बुग्रीवादिमत्या. न घटादित्यादी विशेषदर्शिनामनुमितेः प्रामाणिकत्वे निरुक्तपा- रिमापिकावच्छिनत्वमेवानुमित्यौपायकव्याप्तिघटकं तादृशगुरुध. मीवच्छिन्नसाध्यकानुमानस्य केवलान्वयिसाध्यकसमलितावादि. नस्तु स्वरूपसम्बन्धरूपमेवावच्छिन्नत्वं व्याप्तिशरीरे निवेशयन्तीति समासः मूले केवलान्यायिन्यभावादित्यादौ एतादृशलक्षणप- चफस्य फेवलान्ययिनि अप्रसिद्धरित्यर्थः । न च हेतुतावच्छेदक. सम्बन्धेन साध्याभावववृत्तित्वस्यायदयं निवेशनीयतया सत्ता- पान् दन्यत्वादित्यादौ अध्यातिरस्तीति केवलान्चयिसाध्यकमात्रे अव्याप्तिकथनमसहतमिति वाच्यम् । केवलान्वयिपदेन हेतुताय. च्छेदकसम्बन्धेन यस्किश्चिदधिकरणवृत्यमावाप्रतियोगित्वरूपके- पलान्ययित्वाथयसाध्यकमात्रस्योकत्वात् । अथवा हेतुतावच्छेदक सम्बन्धेन वृत्तित्वमनिवेश्य हेतुतावच्छेदकसम्बन्धातिरिको यो हेतुप्रतियोगिका सम्बन्धः तदन्यसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तित्वमेय नि. घेश्यं घहिमान् धूमादित्यादौ कालिकसम्बन्धन धूमादः साध्यामा. पदवृत्तित्वेऽपि तत्सम्बन्धस्य हेतुतापच्छेदकसम्बन्धातिरिक्तत्वात् हेतुमतियोगिकत्वाच लक्षणाघटकतया तदन्यसम्बन्धेन तवृत्ति- त्यामायः यस्येयेति भावः । पयं च समायान् द्रव्यत्यादित्यादी

·अनुमानगादाधर्याम्
हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्याभावबढत्तित्वाप्रसिदापि है-
तुतावच्छेदकसम्बन्धातिरिक्तहेतुप्रतियोगिकसम्बन्मान्यविशेषणता.
विशेषादिना वृत्तित्वमसिधा नाग्यातिरिति ध्येयम् ॥
,
इति श्रीगदाघरभट्टाचार्यविरचिता शिरोमणिकतन्या-
प्तिपञ्चकन्याफ्याया विवृतिः समाता ।।

·अनुमानगादाधर्याम् सिंहव्याघ्रप्रकरणम् । (चि०) नापि साध्यासामानाधिकरयान- धिकरणत्यम् । साध्यवैयधिकरण्यानधिकरणत्वं या 'तदुभयमपि साध्यानाधिकरणानधिकरणत्वं तच तत्र यत्किश्चित्साध्यानाधिकरणाधिकरणे धूमे चाप्रसिद्धम् ।। (दी० ) नापीति । साध्यमसमानाधिकरणं यस्य यदधि- करणानधिकरणं साध्यं तत्त्वं साध्यनिष्ठासामानाधिकरण्या- तियोगित्वम् । साध्यनिष्ठाधेयत्वानिरूपकाधिकरणत्तित्वमिति पावत् । तदनधिकरणत्यमित्यर्थः साध्यवभिन्नस्य च साध्य- निष्ठाधेयत्वानिरूपकत्वात्तदृत्तौ नातिप्रसद्गः माध्यनिष्ठाधेयत्वा- निरूपकाधिकरणत्वव्यापकाभावप्रतियोग्यधिकरणतासामान्यक त्वमिति निष्कर्षः तेन सत्तावान् द्रव्यत्वादित्यादी न दोपः ॥" (गा०)साध्यासामानाधिकरण्यानधिकरणत्वमित्यतपक्षण यदि त. धिकरणावृचिन्वरूपमसामानाधिकरण्यं निवेश्यने तदा द्रव्यं सत्या- दित्यादापतिव्याप्तिः सत्तायाः द्रव्यत्याधिकरणवृत्तिनया तादृशासा. मानाधिकरण्यानधिकरणत्वात् तदनधिकरणवृत्तित्वस्यासा- मानाधिकरण्यपदार्थावेऽनन्तरवक्ष्यमाणलक्षणाभेद इत्यतो ध्याचटे साम्येति । असमानाधिकरणं यस्येत्यत्रासमानाधिकरणपदस्य स्वा. मधिकरणाधिकरणाकत्ये द्रव्यं सरवादित्यादाषेवातिव्याप्तिः द्रव्य ग्वादः सत्ताधनधिकरणाधिकरणत्यविरहेण यत्पदन सत्यादरुग:: दानासम्मघात् सत्तापान . दम्याचादित्यादायव्याप्तिश्च सचा देव्यायापनधिकरणाधिकरणत्यादतस्तदधिकरणांनधिकरणकरय.

·करणक य घ. अनुमानगादापर्याम् परतया तत्पद प्याचष्टे यदधिकरणेति । यदधिकरणानधि साध्य तत्यानाधिकरणत्यस्य व्याप्तित्वे ध्यापि शिफार्थरूपतानुपपत्या विशिष्ट परामर्शस्यानुमितिहेतुत्वानिवाह यत्रतत्याननुगमन तत्चाधिकरणत्वाभावकूटस्य निवशनीय तया गौरव चेत्याशयेन यत्रतत्वाघटित साध्यासा- मानाधिकरण्यपदार्थमाद साध्यनिष्ठति । साध्यनिष्ठ दसामानाधिकरण्य स्वाधिवरणीभूतयत्किञ्चिद्यनिवृत्तित्वाभा घ तत्प्रतियागित्व तन्मानयागिकााटविटाधिकरणकत्व सा ध्यनिष्ठाभावीयाधेयत्यनिष्ठप्रतियोगिताया निरूपितत्यसम्बन्धेन पदवच्छेदक तवृत्तित्वमितियारत् । हिमान् धूमादित्या दौ साध्यनिष्ठाभायो हदायत्वाभावस्तर्द यप्रतियागितायामुक सम्बन्धेनावच्छेदको इदादिस्तवृत्तित्यानधिकरणत्व धूमादा बिति लक्षपासमन्यय । अन साध्यनिष्ठाभावप्रतियोग्याधेयत्व साध्यतावच्छेदकसम्बन्धायच्छिन्न ग्राह्यम् । अन्यथा हिमान् धूमादित्यादी पर्वतादिसमवनत्याद्यम धमादायानु पपत्ते सत्तावान् समनायित्वादित्यादी सा यनिष्ठाभाषीयसमवतत्वानेष्ठमातयागितायच्छदकाधिकरणाप्रसिद्ध रख्याप्ति चहिमान् धूमादित्यादावपि धूमादरयोगालकीपय हयादिनिष्ठपर्वतादिवृत्तित्वाभाषप्रतियोगितावच्दकपर्यतादिवृत्ति त्याव्याप्तिश्च साध्यतावच्छदवव्यापीभूताभावनियश च गो रवमित्याशयेन पलितार्धमाह साध्यनिष्ठाधेपत्वेति । अनिरूपक यमिह साध्यनिष्टायेयतात्वावच्छेदन ग्राह्य तन वह्निमान् धूमा दित्यादी महानसाद पर्यनीयवहिनिष्टाधेयत्वानिरूपकत्वपि नाव्याप्ति एव साध्यतारच्छदकसम्प-धावच्छिन्नत्यनाघयता नि घेशनीया तेनायमारमा भारममहाकालायरस्वादिस्यादी परस्य कारिकसम्बन्ध वच्छिन्ना मवादिनिष्टाधेयतानिरूपरत्येकी नियात तादृशाधयत्यानिरूपकरय प्राधिकरणत्वमविवक्षित त दैनिकपरयमार निविष्टम् । प्रथमतो द्रव्य सायादित्यादापति ঘাষাহাবিশ্ব व्यभिचारसामान्य एवाति यातिमुद्धर- ति साध्यद्भियस्येति । व्यभिचारनिरूपमाधिकरणस्य घे रयर्थ । प्राधिकरणवृत्तित्य हेतुतावच्छेदकसम्यन्धेन प्राथम् अ. तथा ·सिंहव्याघ्रप्रकरणम् । १६३ म्यथा यद्विमान् धूमादित्यादौ चह्निनिष्टाघेयत्वानिरूपकस्यावय- वादी धूमादेः समवायेन वृत्तेरव्या यापत्तेः इत्थं च सत्ता- पान् द्रश्यत्यादित्यादावल्याप्ति. साध्यनिहाधेयत्यानिरूपकाधि- करणे सामान्यादा हेतुतावच्छेदकसम्मन्धात्मकसमवायादि. सम्बन्धेन वृत्तरप्रसिद्धः एवं द्रव्यं विशिष्ट सदादित्यादा- पपि विशिष्टसत्वादेः सत्तावनतिरिक्ततया साध्यनिष्ठाधेयत्या. निरूपकाधिकरणगुणादित्तित्यानधिकरणत्वासम्भवाडव्याप्तिारत्य. तो निष्कृयार्थमाह साध्यनिष्ठति । अनापि पूर्वदोषवारणाय सा. ध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वनाधेपत्वं निवेशनी ग्म् । एवम- धिकरणत्यमप्यविवक्षितं तादृशाधेयत्यानिझपकत्वन्यापकतैवाभा- घे निवेशनीया तादृशाधेयत्वानिरूपकवृत्तित्वमाप्रनिवशे धूम- घान् परित्यादौ वयधिकरणत्वसामान्याभाषस्य साध्यनि- छाधेयत्वानिरूपकदादिवृत्तिवादतिव्यासिरतो व्यापकतानिवेशः व्यापकत्वं च तद्वन्निष्टा योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वं न तु तद्वनिष्ठात्यन्तामायाप्रतियोगित्वं सर्वस्यैय तथाविधद्वित्वा- परिटनामावप्रतियोगितया तदप्रसिद्धः न वा तनिष्ट भा. प्रतियोगितानरच्छेदकधर्मवर ताशप्रतियोगितानयच्छेदको- भूतामायत्वादिकमादाय घयधिकरणत्वसामान्यामावस्यापि धूमनिष्ठाधेयानानिहरकत्यव्यापकतया धूमपान यहारेत्यादायति. व्याप्त्यापत्तेः पच्छेदकत्व चायच्छेदकतापर्याप्पनधिकर- पत्वम् । अतो नोभयपदमादाय दोपः । अथवा यदधिकरणता. सामान्याभावत्वं साध्यनिष्ठाधेयत्यानिरूपफवृत्त्यत्यन्ताभावप्रतियो. गितानयच्छेदक तत्वमेव समुदायार्थः । यतो ऽभापत्यादिना व्यापकतामादाय न दोपः ! अधिकरणता च हेतुतायच्छेद- फ्सम्यन्धावच्छिना प्राधा तेन पहिमान् धूमादित्यादी घाय. नधिकरणधूमायययादी धूमाधिकरणत्यस मान्यामायासरऽपि न क्षतिः धुनमा पहारेत्यादी यत्किञ्चिद्वयधिकरणरामावस्य घूमानधिकरणाच्यापरुतया तिन्यामिवारपाय मामान्यपदं 'तथा २ ताशाधेयन्यानित्यव्यापामावप्रतियोगितापच्छे. दक यगावच्मिाधिकरपतात्यं यदपायाच्छन्नाधिकरणताया. पच्छिमामावत्य या ताशाग्रंपत्यानरूपफरयन्यापफतावच्छेदक ·-- भनुमानगादापर्याम् सापयत्त्वं व्याप्तिरिति फलितार्थः तेन धूमानधिकरणत्वथ्याप- फीभूतयहांधकरणचघूमाधिकरणत्योभयसामान्याभाषप्रतियोगिः तायाः चयधिकरणत्वसामान्यनिष्ठन्यऽपि नातिन्याप्तिः यदाधे. परणतामापनिवेशे द्रव्य गुणकमान्यत्यविशिष्टसरवादित्यादाव. व्याप्तिः द्रव्यत्वानधिकरणगुणादी इत्यधिकरणतात्यापच्छिन्नाभा- थासवादतो यद्रूपावच्छिन्नति । हत्यभावस्य व्यापातानिवेश व्यापकताशरीरे हेतुनावच्छेदकसम्बन्धायच्छिन्नं सदनिष्ठत्वं नि: घेश्यम् भन्यथा पहिमान् धूमादित्यादौ साध्यनिष्ठाधेयस्यानिरूप- काधिकरणे इदादी धूमात्मकाभारस्य कालिकसम्बन्धेन . तरव्याप्पयापत्तः तथा च मति सत्तावान् इज्यत्यादित्यादा- धन्यासिः साध्यनिष्ठाऽयत्वानिरूपकाधिकरणे हेतुतावच्छेदकस- म्बन्धेन वृत्तरप्रसिद्धरतो हेत्वधिकरणत्वाभावस्य व्यापकताथ- टितमेय तल्लक्षण कृतं तथा चाधिकरणताया विशेषणताविशे- पेग' पृत्तिमत्तया तेन सम्बन्धेन तद्वन्निष्ठत्व निवेश्यमतो न दोपः । पूर्वकल्पपरित्यागे चीजमाह तनेति । न दोप इति सामान्यादौ हेतुनावच्छेदकसम्मन्धेन पृत्तरप्रसिद्धावपि तत्सम्य- धायन्टिनाया द्रव्यत्पाधिकरणताया दन्ये प्रसिद्धाया अभा- घस्य साध्यानधिकरणत्वव्यापकत्वादिति भावः ।। साध्यययधिकरण्यस्य निरुक्तार्थकत्ये पुनः पोनस्पत्यमतस्त. पूणचष्टे साध्ययधिकरण्यमिति ॥ (दी.) साध्यवयाधिकरण्यं साध्यन्निवाधिफरणत्वं चरमाधिकरणत्वांशस्थानतिप्रयोजनकतया तदपहाय द्वयमेको. श्या अन्य दुपयति तदुभयमपीति । साध्येत्यादेः साध्यं यद- बिफरणानाधिकरणं तत्वाभावः साध्यस्य यदनाधिकरणं त. तिवाभावार्थः । तत्र फेवलान्यायिनि साध्यनिष्ठायसा- निरूपराधिकरणामसिध्या नानाव्यक्तिसाध्य के च एकसाध्य.. निष्ठा रेयत्वानिरूपकाधिकरणत्वं साधनाधिकरणव्यक्तयन्तरस्ये- स्पध्याति: चिद्यभिचारिण्यतिप्रसङ्गश्चाये दितीये च साध्य- ·सिंहव्याघ्रमकरणम् । 'वैयधिकरण्ये यदि साध्यबचावच्छिनप्रतियोगिताको भेदो वि. वक्षितस्तदा केवलान्वयिनि यादे च यत्किश्चित्साध्यवद्यक्ति- भेदस्तदा नानाधिकरणसाध्य के सर्वत्राव्याप्तिः ॥ (गा०) ननु मूले तदुभयमपि साध्यानधिकरणानधिकरणत्यमि- फरणतात्रयचटितत्वादनुवादे चाधिकरणताद्वयमात्रस्य निये. शादित्यनस्तादृशमूलं सङ्गमयति चरमाधिकरणत्वांशस्येति । चनतिप्रयोजनकतयति अनधिकरणत्यस्याधिकरणत्यामा- यरूपतया तघटकाधिकरणस्वांशं परित्यज्य साध्या- सामानाधिकरण्यामावमाध्यवैयधिकरण्याभावनिवेशनवोपपत्तरित भावः । असामानाधिकरण्याद्यधिकरणत्वामावस्यापण्डस्यासामाना. घिकरण्याचभावाघटिततपा वैयध्यमित्यनतिप्रयोजनक तयेत्युक्तं तदपहाय चरमाधिकरणत्यांशं परित्यज्य यं साध्यासामानाधिकरण्यामावसाध्यययाधिकरण्याभावरूपनिटल- क्षणार्थद्वयं साभ्यानधिकरणानधिकरणत्यमित्यनेन सत्तापान द्रव्यत्यादित्यादायव्यातिवारणाय विवक्षितस्य प्रथमलक्षणनि- फष्टार्थस्य फश्चिदपि प्रतिपादनासम्भवात्तदनुवादकतानुपपत्ति. रिति यथाश्रुतार्थानुयादपरतया सहमयितुम् अनुवादनीयलक्षण- दयार्थमाह साध्यत्यादेरिति । लक्षणद्वयस्य समेत रोपः। त. स्वाभाय इत्यन्तेन प्रथमलक्षणार्यस्यनम् एवं च साध्यानधिफरणा- मधिकरणसध्देन साध्यं यदधिकरणानधिकरणकं तद्योज्यते सदुसरत्यप्रत्ययेन तत्वं साध्यपदोत्तरसनिकृष्टनमा तद. प्रत्याय्यत इति प्रथमलक्षणार्थयोधफत्वं साप्या. नधिकरपानधिकरणत्यमित्यस्प । न च सायाधिकरणान- धिकरणस्यपदेन नगदममासे सत्येष तदर्थीमायो प्रयापयितुं বার বয়া च साध्यपदोत्तरननिपातो सम्भयो समस्पमानपदपूर्वनिपतितस्यय नमः साधुत्वात् म. पवित्रगुरित्यादी चित्रादिपदोत्तमपि नमनिपा- तापसरिति पाच्यं समम्पन्धिकार्ययोधकोत्तरपदयटिसस." मुदायेन समं गतो मम्पनियेशंस्यापि साधुनासादकत्यात् घरानाधिकरणस्यं साध्यामायपदयाचित्यमित्यादी च ४ नत्रा म्यथा पन्यथा ·म ताशा अनुमानगादापर्याम् घटाधिकरणत्यामावतदवृत्तित्वाभावप्रत्ययानुपपत्ते दि तत्रानधिकरणत्वादिपदाना घटादिपदै समासे शार्थप्रततिरुपपद्यते अनधिकरण वादिपदजन्यप्रतीनिविशेष्यीभू ताभावेन सममेव घटादिससर्गभानात् समस्यमानपदप्रतिपर धतापच्छेदककोटिनियिष्टना परपदाथान्वये राजपुरुषादन्य इत्यर्थे राजा पुरुष इत्यादिसमासापत्त । एष नमाऽन्वयितावच्छदका. घच्छिन्नामावस्यैव धोधनात् अधिकरणसामान्यभदयाननानधि करणपदार्थ स्यात् तस्य चाप्रसिद्धा नम्पदाधिकरणपदयो माथमिकसमासासम्भवायेति साध्यनिष्ठाभ्रेयत्वानिरूपकाधिकरपा. धात्तत्याभावरूपप्रथमलक्षणस्य निकृष्टयथाश्रुनार्थोपि साध्यान्न धिकरणानधिकरणत्यमिति शब्देन प्रतिपाद्यते तथाहि आ धेयतानिरूपकार्थकचरमाधिकरणपदघटितेनाधिकरणानधिकरणप देन अधिकरणमनधिकरण आधेयत्वानिरूपक यस्यति व्युत्प स्याऽधिकरणनिष्ठभदप्रतियागितायच्छदकीभूतनिरूपक ताकाधयता पत्वेनान्यपदार्थो बाध्यते बहुवीही विग्रहवाक्याद्याशविशेष पविशेष्यभायापनस्य योघ ताइपरीतविशेषणविशेष्यभायापत्रस्य प्रत्ययाचिया गौयस्येति विग्नहयाक्यात् यत्पदार्थसम्वन्धिापन चित्रगाश्चित्रगुरित्यताश्चगोनिष्टसम्बन्धप्रतियोगित्वेन यत्पदार्यस्य धोधनात प्रतस्थले च विग्रहयाक्यादन्यपदार्थनिष्ठाधेयतनिरूप कत्वावधिछनमेदवयेनाधिकरणप्रतीते एव धिकरणानधिारण यदधिकरणनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकीभूत निरूपकताकाधेयतावदिति व्युत्परया साध्यनिष्ठाधेयतानिरूपकत्या पच्छिन्नमेदवदधिकरणवृत्तित्व साध्यानधिकरणानधिकरणशब्देन प्रत्याय्यते तदुत्तरत्यप्रत्ययेन तत्त्व तदभायश्च साध्यपदोत्तरनि विटनापद्घटितवास्येनेति । द्वितीयलक्षणार्थमाह साध्यस्येति । तथा च साध्यानाधिकरणमाधिकरणम् आधेयतानिरूपक पस्येति व्युत्पत्या साध्यानधिकरणाधिकरणत्वशब्देन साध्यानधिकरण. घृत्तिन्य प्रत्याश्यते तदभावश्च द्विनीयनप्रति उन शब्दस्यैतदर्था नुवादयतेति भाव । पूरणसचलित तन्नेतिप्राय ध्याचटे त. प्रेत्यादिना । म्ल वेवसा वयिनि चहिमान् धूमादित्यादी चा ग्याप्तत्वस्थनारप्रथमलक्षणे वेघान्वायन्यव्याप्तिहेतु पूरयति सा च साध्य यह ·सिंहव्याघ्रमफरणम् । १६. ज्येत्यादिना अप्रसिद्धन्यन्तेन । साध्यनिष्ठाधेयतामिरूपकसामा. म्यमेदनिवेशाभिप्रायेणेयमसद्धिरभिहिता यत्किञ्चिनिरूपम्मेद निशे च तादृशमेदवदधिकरणे हेतोत्तरन्यामिनोध्या च. क्ष्यमाणप्रमेण नानाव्यक्तिसाध्यकत्वन्तरे ऽप्यन्याप्तिसत्वात् धु- ममाने तत्कयनं मूलरुतो न्यूनतासम्पादकमतो धूम इत्यस्यो. पलक्षणत्वामिप्रायेण पाठमपृत्वैव व्याचष्टे नानान्यक्तिसाध्यकेति । सत्र च यथासम्भवमव्यातियोध्या तेनैतद्भुत्तियावद्धर्मवानेत- स्थादित्यादौ यक्ष्यमाणरीत्याध्याप्तिविरहेऽपि न क्षति ! अत ए. या नानाधिकरणके सर्वश्रेति यक्ष्यति । अथवा नानाव्यक्तिसाध्यक त्यस्य मियो प्यधिकरणद्वयवृत्तिसाध्यतावच्छेदकक इत्यर्थः थाम्यातु पूरयति एकसाध्येत्यादिना इतीत्यन्तेन । सनया रीत्या न्याप्तिध यत्किञ्चित्साध्यनिष्टाधेयतानिरूपकत्वापच्छि. प्रमेदनियेशाभिमायण साध्यनिष्ठाधेयतानिरूपरसामान्यमदनिशे घ फेरलामायिन्यन्याप्तिरेय दोप इतिध्येयम् । पचिदिति पृथिव्य. म्पत्गविशिष्टदव्यत्ययत् इत्यत्लादिन्यादौ । यतिव्यातिरिति विशिष्ट- दव्यत्वस्य शुदद्रव्यत्वानतिरेकिरया पृथिव्यादेः साध्यनिष्ठाधेय. स्वानिमपत्यामम्मयादितिमाय. साधयतायां साध्यतावच्छेदका. पन्छिनत्यनिय नर दोप' यधिकरणतानिरूपक्तावच्छे. दकस्ययायतायदा नया पृयिनीनिष्टाधिकरणतानिरूपण तानपच्छेदकपृथिव्यन्यायविशिष्टव्यत्ययादेः पृषिीनिपिताधे. पतानयन्दकत्वादिनिध्येयम् । द्वितीयलक्षणे साध्यवराय. टिममातियोगिताकमदनिवेशे च धमादी नाध्याप्तिरनस्तक को पालायिसायफास्याप्तिरय यरिफश्चित्साध्यग्यक्तिमेरा निये घोमयस्थल एमाध्याप्तिानि मूलाभिप्राय स्कु. टयति वितीय चस्पादिना ।-साध्यपरायग्निप्रतियोगिताको मे- द: मायधिकरण्ये बियक्षितः माध्यधिकरण्यघटकलया विपक्षित इत्यर्थः पिलायिनि फेरलान्यपियर नानाधिश रजोति। एषम्यानमाध्यपि मत्तायान् व्यायादित्यादायसम्प सापरमो भेदस्यान्यम्मिन् माश्ययनि सागदायगतनानाय. निमायापिएनत्तिधर्मयानंतरचादित्यादापायाएयमम्मयानाना. म्याडिसायनि माता तथा घ द्वितीयरपणाभिमाग पूम ·अनुमानगादापर्याम् इति मूल नानाधिकरणसायकसामान्योपलक्षणमिति भाव ।। साध्यासामानाधिकरण्यानधिकरणत्वमित्यत्र साध्यासामाना धिकरण्यपदेन साध्याधिकरणवृत्तित्वाभावविपक्षणेऽपि द्रव्य सत्त्वा दित्यादापति यातिन सम्भवति सामानाधिकरण्यस्यास्याप्यवृत्तित या सत्तायामपि गुणाद्यवच्छेदेन व्यत्यादिसामानाधिकरण्याभाव सत्त्वात् किन्तु यहिमान् धूमादित्यादायव्याप्ति स्वाययपाधव च्छेदेन धूमादी वयादिसामानाधिकरण्यामावसत्त्वात् सापि हेतुनावच्छेदकसम्बन्धेन यद्धतुमत्तदयच्छिन्नत्वेनाभाव विशेष्य चारयितु शक्यते इत्यभिप्रायेण तत्पद तादशाभावपरतया व पीयत सार्वभौमस्य मतमुपन्यस्यति फेचित्त्विति ॥ (दी० ) केचित्तु साध्यासामानाधिकरण्यं हेतुतावच्छेद- फसम्बन्धेन हेत्वधिकरणे तेनैव सम्बन्धेन साधयत्तित्वाभा यस्तदधिकरणभिन्नत्वमर्थस्तेन धूमस्य स्वाययवे संयोगेन व. हिमति च समवायनात्तारपि न क्षतिः । तादृशाभावश्व स• म्बन्धान्तरेण तव वर्तमाने सुलभः व्यभिचारिणस्तु व्यभि चारनिरूपकाधिकरण ए ताशि ताशाभाववर्ष सत्तायां गुणे न द्रव्यत्वसामानाधिकरण्यमित्यनुभवात् । न चैवं गुणक- मान्यत्वविशिष्टसच्चेऽव्यातिः विशिष्टस्यातिरिकत्वात् । अनति. रिक्तले तु विशेषणविरोध्यसम्बन्धस्यैव परम्परया व्यासत्वात् फेवलान्यायनि चाव्याप्तेरभिधान दिनीयरक्षणाभिप्रायेणेत्याहुः । तचिन्त्यम् । सचायां गुणे न द्रव्यत्वसामानाधिकरण्यामितिम- तीतिईि द्रव्यत्वे गुणे न पृथिवीलमामानाधिकरण्यमितिमती. तिवत्सत्तानिष्टद्रव्यवसामानाधिकरण्यापछेदयत्वस्य परम्प- रासम्पन्धेन सामानाधिारण्यस्य वा अभाव गुणेऽवगाहते न तु सनायामेव द्रव्यत्तित्वाभावं सत्ता न द्रव्यत्तित्वाभाववती द्रव्यत्तित्याभावो न सत्तात्तिरित्यादितर्वजनसिद्धपतीनिवा- धितस्वाद पापकाभावात्तु सयोगतदभावयोरवच्छेदकभेदेनेकत्र ·सिंहव्याघ्रप्रकरणम् । प्रतीत्या तदुभयोरेकत्र सिद्धिः । अतीन्द्रियसाध्यकेऽत्तीन्द्रिये व्यभिचारिण्यतिप्रसगाच । तत्र सामानाधिकरण्याभावस्य प्रत्य- क्षत्वासम्भवेनासिद्धेः न च तदभाववद्वृत्तित्वेन तत्र तदनुमेयं तदृत्तिभिन्नत्वस्योपाधित्वात् । किश्वेदमिदानीमितिमतीतिनि- यामकविशेषणताविशेपेण हेतुतायां सद्धेतावव्याप्तिः तेन सम्ब- न्धेनाधिकरणे काले तेन सम्बन्धेन साध्यवहृत्तित्वस्य विरहि- णोऽप्रसिद्धेः॥ (गा०) हेत्वधिकरण इति सप्तम्यर्थों भाषान्वितमवच्छिन्नत्वं तेनैव सम्बन्धेनेति तृतीयार्थोऽपि 'वृत्यन्वितमवच्छिन्नत्वं वृत्तिप- दस्य सम्बन्धार्थकत्वे तु अभेद एव तदर्थः अनधिकरणत्वपदस्या- धिकरणत्वाभावो ऽभायमानं वा यद्यर्थः स्यात्तदा अव्याप्यवृ. स्यधिकरणताया अपि अव्याप्यवृत्तितया सत्त्वादी द्रव्यावच्छे. देन साध्यसामानाधिकरण्याभावाधिकरणत्वाभावस्य सामानाधि- फरण्यरूपतदभावाभावस्य चाक्षतत्वादतिव्याप्तिस्तदवस्थैवेत्यनधि- फरणपदमधिकरणभेदवदर्थकतया व्याकरोनि नदधिकरणेति । यद्यप्यधिकरणभेदेनामावभेदाभावात्संयोगादिनाधूमाधिकरणपर्वता. चयच्छिन्नो यः सम्बन्धान्तरेण तवृत्तिरूपादिनिष्ठगह्रयादिमत्संयुक्त त्याभावस्तस्यैव स्वावयवावच्छेदेन धूमादौ वर्तमानतया धूमा. देस्तादशाभायानधिकरणत्वं दुर्घट तथापि ताहशत्यधिकरणाव- च्छिनत्वविशिष्टामावानधिकरणत्वस्यैव विवक्षणीयतया न दोषः। रूपे पर्वते न पहिमत्संयुक्तत्वमितिवधूमे पर्वते न पहिमत्संयु. करवमिति. प्रतीत्यनुदयात् पर्वतावच्छिन्नत्वविशिष्टनिरूपिताया य. द्विमत्संयुक्तन्यामापीयविलक्षणाधिकरणताया रूपादावेदोपगमात् अमावाधिकरणतायामेव धाधिकरणविशेषावच्छिन्नत्यं निवेशनीयं तापतापि धूमरूपयोरभिन्नस्याप्यभावस्य परस्परानवच्छेदकावच्छि. प्राधिकरणतामेदेन कथितदोषनिराकरणसम्मवात् । उभयन हेतु तारच्छेदकसम्बन्धप्रयेशप्रयोजनं फ्रमेण दर्शयति तेनेति । स्या. ययये संयोगनावृत्तावपात्यन्वयः । तथा च स्थावययावच्छेदेन साध्यवरसंयुक्तत्यासत्येन तदभावस्याशततया प्रथमतो हेतुत्ता. २२ ·ण्य च व्य अनुमानगादाधर्याम् घच्छेदासम्पन्धानिवेशे स्वावषवरूपस्साधिकरणावच्छिन्नसाध्य वत्सयुक्त स्वाभापानधिकरणत्वविरहेण सयोगेन धूमहेती व स्यापि साध्यस्थ व्याप्तिन स्यादितिमाव । यद्यपि तादृशम अन्धनि शेऽपि पहिम सयुस्त्वादे कालि काव्याप्यत्तितया धू मादायुत्पत्तिकालायच्छदेन यहिमत्सयुसत्याभायपत्ते पर्वता देरपि कालोपाधितया तादृशाभावावच्छेदकत्वाव्याप्तिता दवस्थ्य तथापि इदानीमितिप्रतीतिनियामककारस्याव च्छेदत्वादिहेतिप्रतीनिनियामकदेशनिष्ठावच्छेदकताया धैरक्ष दुरपय यदभावात्पर्वते धूमे न वह्निमत्सयुक्त्य मितिप्रत्ययाभागे हेतुनिष्ठतादृशावच्छदकतानिरूपफरममेगमाये निवेश्यमतो न दोप । न च कालोपाधेरवच्छेदकताया मयच्छेद्याधिकरणनापच्छेदकस्य वाहिकसम्बन्धी नियामक ताशसम्बन्धानवच्छिन्न वमेव देशस्यायच्छेदकता या बैरक्षण्यम् । अन्यस्य दुयत्वात् तथा भिचारिणि कालिमसम्बन्धेन हेती वनमानसाध्यसामानाधि करण्याभाचे व्यभिचारनिरूपत्वधिकरणायच्छदकताया का लिकसम्बन्धावच्छिमत्वपिरहादतिन्यानिरितिराच्यम् रिक पाप्यवृत्तायपि कालिमसम्बन्धयटितारम चाकाशत्वायुम यसामानाधिकरण्ये दैशिम्सम्बन्धनात्मत्वाचनधिकरणकारस्य दे. शबिधयगावच्छदत्वात् कालविधया तस्यावच्छेदकत्वे तादश सामानाधिकरण्यस्य कारिकान्याप्यवृत्तित्वापच कारिक- सम्बन्धानवाच्छा वादन्यस्यैव देशविघयाय च्छेदकताया स्वीकरणीयत्वात् । हेत्वधिकरण इत्यत्र हेतुपदम भ धिमरणभिन्न बानुयाणितत्तद्धतुपरम् । अतो धूमायन्तरसमुच: स्थापयायवच्छदन धूमादस्तादृशामाववत्वापि न क्षति । एव च घ्यासे प्रतिधूमादभिन्न ऽपि नापि रूपेणानुगताना तासा धूमत्वा दिक्मंगच्छदकम् । यत्नु हेतुतावच्छद सम्बन्धन स्वानुयागिनो यदधिकरण तदनाच्छन्ना याधिश्रणता तदन्यत्वेन सा ध्यसामानाधिकरण्याभायाधिकरणताया विशेषणीयन्यान्नैप दो प न घा अननुगम एरच यारापाधिविधया हत्यधिकरणदे शस्थायरदात्यनारदोषस्य नुतावच्छदकसम्य-धापच्छि का वैरक्षण्यस्य ·सिंहव्याघ्रप्रकरणम् । मावच्छेदकत्वनिवेशेनापि वारणसम्भवः पर्वतरूपादी हेतुता- वच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नपर्वतादिनिष्ठावच्छेदकताकसाध्यसामाना- धिकरण्याभाववत्त्वाप्रसिद्धावपि रूपादिनिष्ठसाध्यसामानाधि- करण्याभावाधिकरणतायां धूमादिमसिद्धनिरुक्ताधिकरणतानां भेदस्याक्षततया तदन्यत्वेन धूमादी लक्षणसमन्वयादिति । तन्न साधु । तथा सति किञ्चेत्यग्रिमदोपासनतेः गगननिष्ठसा ध्यसामानाधिकरण्याभावाधिकरणताया एवोक्ताधिकरणताभि- मायाः प्रसिद्धः । वह्निमति चेति । तथा च तेनैव सम्बन्धेनेत्यनुरूवा यत्किञ्चित्सम्बन्धेनेत्युक्तो पर्वतावच्छिन्नवाहिमत्संयुक्तत्ववयपि तदवच्छिन्नवह्निमत्समवेतत्वाभावसत्त्वात् धूमस्य वहिव्याप्यत्व नोप- पद्यत इति भावः। साध्यवत्सम्बद्धत्वसामान्याभावनिवेशे वहि- भत्समवेतत्वसामान्याभावस्थ लक्षणाधटकत्वेऽपि हेत्वधिकर णविशेपावच्छिन्नसाध्यवत्सम्बद्धत्वसामान्याभावस्याप्रसिधा ऽस- म्भवो योध्यः साध्यवदसम्बद्धस्य गगनादेः हेतुमति सम्बन्धास- म्भवादवच्छेद्याधिकरणसम्वन्धिन एवायच्छेदकतया प्ठामाव हेतुमतोऽनवच्छेदकत्यात् । न क्षतिरिति नाव्याप्तिः ना- सम्भवश्चेत्यर्थः । साध्यवत्वं साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन बोध्यम् । तेन समयायेन चह्नो साध्ये संयोगेन धूमे पर्वताधवच्छिन्नय- हिमहत्तित्वसामान्याभावस्यासत्त्वेऽपि नातिव्याप्तिः सद्धताचपि यत्किञ्चित्सम्बन्धेन यः साध्यवान् तवृत्तित्वला- मान्याभावस्यासत्त्वेऽपि नातिव्याप्तिः । साध्य चोपलक्षणविधया ऽभावप्रतियोगितावच्छेदककोटी निवेशनीयं न तु विशेषणविध- तेनोत्पत्तिक्षणावच्छिन्नघटादौ गन्धाद्यसत्त्वात्ताद्दशघटाद्य- धच्छेदेन पृथिवीत्यादौ गन्धादिविशिष्टवृत्तित्याभावसत्वेऽपि ग- न्धवार पृथिवीत्वादित्यादौ मुलावच्छिन्नवृक्षादौ कपिसंयोगा' प्रभावसत्त्वात्ताशवृक्षाद्यवच्छेदनैतक्षवादी कपिसंयोगादिवि- शिष्टवृत्तित्वाभावसत्त्वेऽपि कपिसयोगि एतवृक्षत्यादित्यादौ ना- ध्याप्तिः तत्तत्कालदेशावच्छिन्नतत्तदधिकरणायच्छेदेनापि तत्र हेतौ तादृशसाध्योपलक्षितधर्मिवृत्तित्वसत्त्वात् चचम- पि धूमादौ पर्वतादिवृत्तेरनरच्छेदको यो देशः कालो वा तद्वच्छिन्नपर्वताद्यवच्छेदेन वह्नयादिमवृत्तित्याभाघस्य धूमा- वा या ·सामानाधि विशे अनुमानगादाधर्याम् दो सत्त्वाव्याभिचारतिवाथ्य तत्तदेशकालावच्छिन्नपर्यतादे घूमाचसम्बन्धितया धूमादावमाववृत्तावपि तादृशस्यानवच्छंद कत्वात् न चयमुत्पत्तिक्षणादिविशिष्टपर्वते धूमस्य न घहिम रसयुक्त्वमित्यादिप्रतीत्यनुपपत्ति द्रव्य ये गुणे न पृथियो त्यसामानाधिकरण्यमित्यादिप्रतातिरदुस्प्रतीते करण्यापच्छेदस्वाभावावलम्बनता न सम्भवति प्यस्यारच्छेदश्त्वे विशिष्टस्यानरच्छेदकत्यासम्भवादितिया ध्य तादशमीनीना सामानाधिकरण्य विशिष्टपर्वतायवच्छे प्रत्याभावागाहितयैवोपपत्ते उत्पत्तिक्षण पनते धूमस्य नघ हिमरसयुक्न रमित्यादौ पर्वतावच्छिन्न यधूमस्य घहिमासयुक्ताप तस्योत्पत्तिक्षणा नायच्छेदक इत्यादिरप्पयं सम्भवति धूमनि प्टपहिमत्सयुक्त्याभाव उत्पत्तिक्षणपर्वतोमयायच्छिन्नत्य तु ना य पर्वतस्य प्रतियोग्यपच्छेदक्तया तदन्तर्भावेन योरभावायच्छे दकत्वस्यासम्मगत् घटपटाभयार्घटत्वामानाधिकरणतायत् । एते मोसोमयावच्छिन्नसाध्यसामानाधिकरण्यामाधयत्यव्यावर्तनाय हे स्यधिकरणमात्रापच्छिमत्वमशन फेपाश्चिदनुपादेयमध तथा सति पद्वयादिनिष्ठधूमसामानाधिकरण्यामारस्याप्ययोगोरवस्था ययनामयावच्छिन्नतया हेतुतावच्छदकसम्बन्धेन हेतुमन्मा पायच्छेद्यतयाऽति यातिप्रसनाथ । चित्तु विशिष्टपर्यतादरय च्छेदफनामादायाध्यानियारणायावच्छेदकान्तरानवच्छिन्नईत्याधिक रणावन्नित्यममावे निवेशनीयम् । पय च पर्वतादे बालविध या धूमनिष्ठतिमत्मयुनत्यायभायायरछेदकावस्थापि ग्याति पर्वतादे म्यरमालतया पद्धिमत्सयुत्तरमादिरूपप्रतियोगिनोप्यय. ध्दा यात् तमिष्टामायापच्छेदयताया विरोधायायान्त. रसायनियोगमादित्यानु 1 तुमसम्पर्द्ध साध्य কামনাওমাথায় हत्यधिारणाधिनत्य मिरदास तुनानयच्छयमम्यन्धन हनुमामन्य हेतुमदयधि प्रमाणामायामासमार सासनि । तुनायच्छदवासम्बन्धन मायपहानग्यास्य सेन सम्बन्धन दयधिकरणाजिनामाय भग्य तंत्रय नारानुमायेय । २ प तथापिपरपावी य हिमामयुनायाघमाया प्याप्ययानरपति प्राधिकरणापित ·सिंहव्याघ्रप्रकरणम् । स्थावच्छेदकत्वं नियुक्तिकं प्रतियोगिमत्यभाववृत्तावेव विरो- धभञ्जनार्यमवच्छेदकभेदापेक्षणात् धूमवत्कपालादिसमवेतक- हिमन्महानसादिसंयुक्तघटादौ महानसाद्यवच्छेदेन वह्निम- संयुक्तत्यवत्ति हेतुमत्कपालाद्यवच्छेदेन वह्निमत्संयुक्तत्वा- भावसोलभ्येऽपि एतदूपवानेतद्रसादिल्यादवितद्रूपवत्समवेतत्व. चति हत्यधिकरणावच्छेदेन साध्यसामानाधिकरण्याभाववृत्त्य- सम्भवात् एतद्पादिमति सम्बन्धान्तरेण वर्तमाने साध्य वत्समवेतत्यामावस्य व्याप्यत्तितया हेत्वधिकरणानपच्छि- नत्वात् निरुताभावाप्रसिद्धेर्दुरत्वादिति वाच्यं पर्वते रू- पे न चह्निमत्संयुक्तत्वमितिप्रतीतिवलेन व्याप्यवृत्तेरपि सामा- माधिकरण्याभावस्याधिकरणविशेषावच्छिन्नत्योपगमात् । यत्तु व्याप्यवृत्तेरभावस्याधिकरणविशेगवच्छिन्नत्यानुपगमे हेतुताव- च्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नसाध्यवदृत्तित्वाभावाधिकरणतासामान्ये हे. त्यनुयोगकत्यहेत्वधिकरणविशपायच्छिन्नत्वोभयाभावा विव- क्षणीयः तथा च धूमादिनिष्ठस्वावयवाद्यवच्छिन्नतदधिकर- णतायां हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन हेतुमदवच्छिनत्वस्य रूपादिनिष्ठयह्निमत्संयुक्तत्याद्यभायाधिकरणतायां घटादिनिष्ठधूमव. कपालाद्यवच्छिन्नतदधिकरणतायां हेत्वनुयोगिकत्वस्या- भावेनोभयाभावसत्त्वाल्लक्षणसमन्वय इति । तन्न । व्याप्यवृत्तेर वच्छेदकत्वानुपगमे पृथिवी रूपादित्यादावतिव्याप्तिः पृथिवी- स्वादिव्य भिचारिजलायरूपादिनिष्टसाध्यसामानाधिकरण्याभावस्य व्याप्यवृत्तितया तदधिकरणतासामान्ये निरुक्तीमयाभाव- क्षतत्वात् हेत्वधिकरणावच्छिन्नत्वस्थाने ऽपच्छिन्नत्वहेत्वधिकरणानवच्छिन्नत्वोमयाभावस्यैव नि बैशनीयत्वान्नायं दोपः जलरूपादिनिष्ठपृथिवीसमवेतत्याभावा- धिकरणतायामवच्छिनत्वविरहेगोमयामायसवात्तावतैव दर्शि ताप्रसिद्धरपि निवारितत्वात्तादृशोभयाभावबदधिकरणतावदन्यत्व- मेव निवेशनीयं न तूताधिकरणतासामान्ये हेत्वनुयोगिकत्वता. शोभयाभावयत्वोभयाभायः प्रयोजनावरहादितिचेत् । एवमपि व. स्यमाणायाः कालिकसम्बन्धेन हेतायव्याप्तेरसङ्गतिवीरेव । तत्र कालिकसम्बन्धेनावृत्तौ गगनादायेव दर्शितोभयाभावयत्साध्यसा. स्या । अथ ·। ति भाव अनुमानगादाधर्याम् मानाधिकरण्याभावाधिकरणताया प्रसिद्ध अवृत्ताये सर्वत्र तादृशामायवत्वप्रसिधा सम्बन्धातरेण वर्तमानपर्यन्तानुधावनपि रोधश्च । तस्मायाप्यवृत्तरवच्छेदकत्वमेव ग्रन्थकारानुमतमित्य धंधेयम् । द्रय सरवादित्यादावाशङ्कितातिव्याप्तिमुद्धरति व्यभिचारि पश्चेति । तादृशेति हेतुतारच्छेदकसम्बन्येन हेतुमतीत्यर्थ । यवच्छेदकत्व सप्तम्यर्थ । तादृशाभाववत्त्व हेतुतावच्छेदकसम्म धेन साध्यवदृत्तित्याभाववचम् । अत्र प्रमाणाझाझायामाह सत्तायामिति । तादृशप्रतीत्या व्यवसामानाधिकरण्यवत्यामपि सत्ताया तदनवच्छेदकगुणाद्यवच्छेदेन तदभायवत्वावगाहनादि । एय सत्ताया द्रव्यत्वसामानाधिकरण्याभाचोपगमे विशिएसत्त्वे गुणाद्यन्यत्यविशिष्टसत्तात्याद्यपच्छिन्न अव्याप्तिरिति गुणायवच्छदेन साध्यसामानाधिकरण्याभारवाया केनापि क पेण तदनधिारणत्वासम्भवादितिभाव । विशिष्टस्यति । तथा च विशिएसन यमानवृत्ति तदधिकरणय न गुणादेरिति न हेत्वधिकरणाच्छदन हेती साध्यसामानाविकरण्याभावपत्य मिति नायाप्तिरितिभाव । यद्यपि हतुतावच्छेदकविशिष्टहेत्वधि फरणायच्छिन्नत्व निवश्यापीयमव्याप्तिन शफ्यते पारायतु तथापि प्रकारान्तरेणाव्याप्तिवारणसम्भवे रक्षणे ऽधिकनिवेश नमनुचितमित्यभिप्रेत्य विशिष्टस्यातिरिमवपक्ष आथित । न च हेतुतायच्दा विशिष्टाधिकरणतानिवशनमायपरकम् । भन्यया इव स्वायत् भूत यमूर्तयोभयस्मादित्यादी भूनने मूतत्वे च देतो म्याधिषरण गगने मनसि च साध्यसामानाधिकरण्य विरदेणाम्याप्तिप्रसन्मादितियाच्यम् । उभयत्यस्यैशयिशिरापरत्वरूप तामनमरम्म्य विशिम्यातिरिजन्यन तत्र स्थावच्छिन्ननिरूपि ताधिकरणत्यापपरम्परामम्यन्धनामय यस्यैव हेतुत्यमिति म्वीर यय या समाधानमम्मवात् गुणाघन्यत्ये सति सत्यादित्यादी विशिष्ट स्यानिरिकतापक्षमा पाल्यासारण विचारमा पाहि गुलादिनिसरशादता गुणावग्यस्यशियसत्तादरति বিনয় মামায়াত पर शनिवृत्तियपिशिष्यस्या पाप्परिणयन्यायात् ग य तत्तयपियति पविशिएसचा तधाग्यान स ·सिंहच्याप्रमकरणम् । दोनों मियो भेदेऽपि मुझसतादिकमनुगतं निरायाधमेवेति याच्यं शुद्धसत्यादौ तत्तद्यक्तिवृत्तित्वयशिष्ट्याभ्युपगमे भवतां तदेकत्वासम्भवात् तदनभ्युपगमे तस्यावृत्तित्यप्रसङ्गात् पवं सर्वपामेव यस्तूनां ततत्क्षणसित्वरूपविशेषणभेदान्दन- सक्त्या क्षणभङ्गापतिपर्यवसानं दुचारमेय । यथ प्रत्यभिशाधनुरो- धन एफम्मिन्नानादेशकालवृत्तित्यवशिष्टयं म्वीक्रियत पय । परे तु गुणे द्रव्यवृत्तित्वविशिष्टसत्ता नास्तीदानी पूर्वक्षणवृत्तिचवि. शिएघटत्यं नास्तीतिप्रतीत्यनुरोधेन मियो भिना अपि तत्तद्वि- शेपणविशिष्टसत्यघटत्यादयः स्वीक्रियन्ते तदवलम्पनेनेय ताह- शप्रतीत्युपपत्तिः द्रध्यत्तित्यादिवैशिष्टयपुरस्कारेण चानुगत- सत्गदेन द्रव्यत्वानुमापकता स्वीक्रियते अपि तु तदन्यता- शपिशेषणयिशिष्टगुणाचगृत्तिवल्लुन एवेति तत्र न्यायादि. स्यामिपिरदेऽपि न क्षतिरिति चेत् । ताहरावस्तुनां फेन रूपेण च्याप्यता न व्यत्तित्वादिविशिष्टत्येन ताशरूपस्याव्याप्या. जुगतधर्मसाधारण्यात् नापि तारशविशेषणविशिष्टतचम्पतित्या- दिना ताराविशेषणशिष्टयांशस्य व्यर्थत्वात् तव्यक्तित्वानुप. स्थितापनुमानानियादाश। एंव विशिष्टसत्ता नास्तीत्यत्र पि. शिटसत्तात्यारच्छिनामावम्य न विधेयतासम्भयः तदूपापली. दानुगतमत्तायति तदपायरिद्यनामायामम्मयान् । नापि तत्तय- निरयापन्निाभायम्य तत्तद्यक्तित्वस्य प्रतियोगिकोटायमुले- गात् विशेषणाच्छिनप्रतियोगिसम्बन्धी विलक्षणः स च नानुगतमत्तायाः सम्बन्धो ऽपि तु अतिरिना विशिष्टसचाया ए. पति प्रतियोगितापदकधर्मस्य गुणादिवृत्तिमत्तासाधारण्येऽपि तर विशिष्टामायो अत पर प्रतियोगितायच्छेदकायपिछल. प्रतियोगिताकसम्पन्धयत्यमाम्य विशिष्टामायसरे ऽपक्षि- तस्यादिति चेत् । तहिं गुणादिमाधारणसत्ताया एप तार- शातिरिनाः मायन्यः म्योफियतां शिमम्यम्यान्तरपम्पनेनेत्यभिः मयाद मगनिरिनाय चिति । पिपिणसम्पयस्वपनि सरपगुणाधन्यत्यशिरपरित्यः । परम्परपा परम्परामम्यान ग्यामिनिमपितममयापादिमम्यम्नतिपायाप्पान्यायादिति गुणापन्यन्यतिरसप्राधिकरणलाया गुजारापमत्यपार ·सत्तादिसम्बन्धवा अनुमानगादापर्याम् रामनग्धेन तवशिष्ट्यस्य इन्यमात्तित्वादितिभाव । एका रेण सत्ताया व्याध्यायन्यवच्छेदः। यम विशेषणशिष्ट्याग्छिन्नस- त्ताहेतुक्ठम्यवाद्यनुमिनिरमिमता ता तद्वशिष्ट्यानुमितिरवापरते पशिष्ट्य परम्परामम्बन्धेन व्याप्तिर्धाविरहे चानुमितिरसिदै वनिमार । यद्यपि विशिष्टनिरुपितसम्बन्धस्य विलक्षपाव ताशसम्बन्धन सत्ताया अपि व्याप्यत्व निमंहति तयापि विशरणापारउन्ननिरूपितसमयायस्यादिना न किं तु विशिष्टमत्तायानिति प्रत्ययं वैशिष्ट्यस्यैर सत्तादिवि रोग्णतापत्रस्योतपरम्परासम्बन्धेन धर्मिणि विशेषणत्योपगमाग तित्रमागवत्याशयेनेदमभिहितम् । मन्येवं रीत्या प्रथमलापपरि. कारे पश्यमाणकेवलान्यायिसाध्यकाव्याप्त्यसङ्गतिः तत्रापि सम्म न्यान्तरण हेतुमवृत्तौ हत्यधिकरणारच्छिन्नसाध्यसामानाधिकरण्या- भावप्रसिधा टक्षणमनसम्मगदत थाह केवलानयिनीति । द्विती. यलक्षणानि । म च तचैत्यनेनोमयवादिनस्यव परामर्शालयमल. क्षणे व्याप्त्यमारे ऽमङ्गातिरिवेति वाच्यम् । केवलान्यायिसाध्य- के ध्मे चाम्गप्तिप्रदर्शनादुमयन्यनोपस्थिनेपि लक्षणद्वये यथायोग तत्तस्यने ग्याप्त्यन्धये तात्ययात् । यद्यपि घूमादारपि साप्प सामानाधिकरण्यसामान्यामापटिनम्य प्रथमलसणायंस्य ना. प्याश्यपः तथापि यविचित्साध्याक्तिमेदनिशामिमा पेण दिनीयलक्षणस्यर यतिश्चिमाध्यसामानाधिकरण्यामार नियशामिमायणेष प्रयमलअगस्यापि भानाम्यक्तिमापरे ऽव्या. निमदर्शनमायगद्धम् । मूले च यतिशिरसाध्यानधिारणाधिकरण युपलक्षण परिमायाधिकरणानापियपि यायं तेन प्र. पलक्षमाशानिमयदयानाम्नायस्य नावात इति पम् । मामानाधिकरण्यम्यारमितायां प्रमाणसिका यामेय पतिनातियानिधारयनु दास्यनं तय न प्रमाण- भुनानीनएपविषयकल्पादित्यार मसायामिति प्रतीहिदाति । म. मापं गुसंध्यगादत पनवात्यय । शवयम्यतिनिरूपाय. म्पत्यर्थः तन मामानाधिकरपयार प्याल्यानिनामनं तदा दायरामामापियपि न शनि उनारमनीतो म. पापागात् मपदपस्यामाधारणदिनान सम्भवती ·माह घाभाष सत्ता न सिंहव्याघ्रप्रकरणम् । १७७ त्यासयाह परम्परेति । ननु उक्तपरम्परासम्बन्धो न वृत्तिनि- याममा भाकाशं द्रव्यत्वसामानाधिकरण्यवदित्यमत्ययादित्युक्तस- म्वन्धावच्छिन्नाभाव एवाप्रामाणिक इति तादृशामावावलम्बन- तापि नोकरतीतेः सम्भवति इत्याशङ्कोद्धारायानुरूपं दृष्टान्त. द्रव्यत्व इति । गुणस्यावच्छेदकतानियामकद्रव्यत्वस- म्बन्धशून्यतया द्रव्यत्यनिष्ठाभावावच्छेदकत्वं न सम्भवतीत्यगत्या गुणनिष्ठो व्यत्ववृत्तिपृथिवीत्वसामानाधिकरण्यावच्छेदकात्वस्य একেবান বাহাদমানাধিকব पप ताराप्रतीतिविश्य इत्यवश्यमुपेयं तहदायीत्यर्थः । स्थरसतो यादृशशदायादशोऽर्थः प्रतीयते तादृशशब्दोल्लिखितप्रत्यये ता. हतार्थविषयकत्वोवासति बाधके युज्यते इत्याशयेन दर्शि- तप्रतीते सत्तायां गुगावच्छिन्नद्र-यवृत्तित्वाभावावगाहितायां बाधकप्रतीतिमाह द्रव्यवृत्तित्वाभाववतीति । द्रव्यवृत्तित्वाभावामावस्य द्रव्यवृत्तित्वरूपस्य तायामस्मन्मतेऽपि सत्त्वान्नतस्याः प्रतीत वाधकत्वं सम्मयात विरोध्यविषयकत्वादिति वाच्यं तादृशशब्देन द्रव्य तित्वाभावयन्दर्यय प्रत्यापनात्तदाकारप्रतीतरपि नन्द्रेदावगा. हितया याधमत्वात् भेदस्याच्यावृत्तिताविरहेण सामानाधिकर- ण्याभायवनेदम्य तदभारविरोधित्वात् यदि च भेदस्याव्याप्य- वृत्तित्वमतमवलम्न्य ताइशमतीत्याविरोध्यविषयकत्वमुपपाद्यते तदा सत्तायां द्रव्यत्वसामानाधिकरण्यामायेऽपि तदधिकरण. भिन्नत्वस्याक्षततया इतिव्याप्तिवारणामशक्यमिति भावः । अव्या. प्यवृत्तित्यसाधकदर्शितप्रतोतेरभावरूपावशेष्ये सत्तावृत्तित्वाच. गाहिनाया उपगमात्तत्राभावविशेष्यकसत्तावृत्तिावविरोधिधिपय- कमत्ययं वाधकतयोपन्यस्यति व्यवृत्तित्वाभाव इति । यद्यपि द्रव्य वृत्तित्वाभाचे सत्तावृत्तिन्यं सत्तात्वसामानाधिकरण्यरूपं सामानाधिकरण्यस्याच्याप्यत्तितामते ऽध्याप्यवृत्तीति तदनव. च्छेदकगुणत्याद्यवच्छंदन व्यत्तित्वाभावं तदभावः पत्यवति न विरोधः तथाप्युक्युक्त्या दर्शितप्रतीतः सत्ता. त्तिमेदायगाहितया बाधावं दुचारमेर । यत्तु सचावृत्ताव. माये ऽवच्छेदफभेदेन सत्तावृत्तित्वाभावसम्भवेऽपि भवच्छेदका.

·भार अनुमानगादापर्याम् प्रतीतिदशायर्या जायमानतत्प्रत्ययस्य सत्त्याचित्यप्रहप्रति- बन्धकतया तदुत्तरं जायमानाया: सत्तायां गुणे न द्रव्यत्वसा. मानाधिकरण्यमितिप्रतीते. सामानाधिकरण्याभावे सत्तावृत्तित्वा- घगाहिरवासम्भन गुणनिष्ठसामानाधिकरण्यावच्छेदकत्वाभायाव- गाहित्य सर्वत्रव तदवगाहित्यापनमुचितमिति वर्णन तदसत् । एवं सति अवच्छेदकविपयियाः द्रव्यत्वसा मानाधिकरण्यत्वेन सत्तायां तत्सामानाधिकरण्यविषयकमतीते- रपि बाधकता सम्भवेन सत्ता नद्रव्यत्तित्वाभाववतीत्यादिप्रतीति। पर्यन्तानुधावनस्य निजतापतात् । नन्वेव सयोगादिमति सयो- गोदरप्यभायो मा सत्सीत् मूले न कपिसयोग इत्यादिप्रतीतेरपि मूलनिष्ठकपिसयोगावच्छेदकस्याभावायलम्बनतोपपत्तरित्यत भाइ पाधकाभावादिति । तत्र कपिसयोगाभायो वृक्षावृत्तिरित्यादि प्रत्ययस्याननुभवादिति भाव | सयोगामाचे वृक्षावृत्तित्वात्यय इच द्रव्यवृत्तित्यामावे सत्ताऽवृत्तित्यप्रत्ययेऽपि विवादसम्भवा- पर सामानाधिकरण्याभावस्य न प्रत्यक्षसम्भवस्तर तत्सत्वे मानाभावेन तदनधिकरणत्व निष्प्रत्यूहमिति अतिव्याप्तिरि- स्याह अतीन्द्रियसाध्यकेति । इद गुरु द्रव्यत्वात् पृथिया पाशाभावादित्यादावित्यर्थः । अथवा स्तम्भादौ पिशाचत्वा- भावस्येय स्तम्भत्वादी पिशाचत्वसामानाधिकरण्याभाव. स्य महति वारयादी रूपाभावस्येव महावायुत्यादौ रूपसामा नाधिकरण्याभावस्यापि प्रत्यक्षत्वादुभयनातीन्द्रियत्योपादानम् । तत्रेति । गुरुत्वादिसाध्यकस्थले साध्यसामानाधिकरण्यामा घस्यातीन्द्रियप्रतियोगिधनातीन्द्रियतया तीन्द्रियहरस्थले च धर्मिण एव तथात्वेन हतौ साध्यसामानाधिकरण्याभाव- स्य प्रत्यक्षासम्भोन तत्र तदसिद्धरित्यर्थ । तदभारद्वृत्तित्वेन गुरुत्वामाययत्तित्वेन तत्र इव्यत्वादी तत् गुरुत्वादिमहान त्वाभाव सत्यम् । अनुमेयमिति तद्विरुद्धदृष्टान्तनेत्यादि । तद्वदिति गुरुरवादिमदित्यर्थ । उपाधित्वादिति तद्विरुद्धदृष्टान्त तद इत्तिभिन्नत्वस्य साध्य-यापनाया पक्षीभूत प्रकृतहेतौ च मे दस्य च्याप्यवृत्तिवेन साधना परताया. सुमहत्वात् पक्षे साध्यसन्देहेन पक्षावृत्तिताहशोपाधी साम्यव्यापकपनिश्चयासम्म ·प्रा- सिंहव्याघ्रप्रकरणम् । १७५ घेऽपि सन्दिग्धोपाधित्वस्य दुधारस्वात् अनुकूलतकविरहे सन्दिग्धोपाधेरपि दूपकत्वादिति भावः । नन्वेवमतीन्द्रियसंयो- गांदरपि अव्याप्यवृत्तित्वं न स्यात् तद्वति तदभावस्य प्रत्य क्षासम्भवेनासिद्धेः अनुमानस्याप्रयोजकत्वात् । एवं सामाना. धिकरण्यस्याव्याप्यवृत्तितामाश्रित्य मणिरतेय सिद्धान्तलक्षणे हेतुसमानाधिकरणाभाये प्रतियोगिसामानाधिकरण्यामावस्य चिशेषणताकल्पे कर्मणि च संयोगाभावः प्रतियोग्यसमाना. धिकरण इति अन्धेनाव्याप्यवृत्तिसाध्यकव्यभिचारिण्यतिव्या. तिरुद्धृता तथा च तन्मते युक्तिर्भवतु मा वा उभयथा- पि तदाश्रित्य पूर्वपक्षलक्षणं व्याचक्षाणो नापराध्यतीत्याश- इच दूषणान्तरमाह इदमिदानीमिति । कालिकविशेषणतात्मक विलक्षणसम्बन्धेनेत्यर्थः । अभावादेरिहति प्रत्ययनियामको यो देशिकविशेषणताविशेषस्तत्र तादृशसम्बन्धलक्षण्यस्य माणिकतालाभाय विलक्षणप्रतीतिनियामकत्वाभिधानं न चे. दानोमितिप्रतीतो सम्बन्धलक्षण्याभावेऽपि कालत्वेनाधिकरणा. वगाहनादिहेतिप्रत्ययात्तस्य वलक्षण्यमुपपद्यते इति किं सम्वन्धवै. लक्षण्यनति वाच्यं सम्बन्धविशेषानुयोगित्वादन्यस्य फाल- स्वस्य दुर्वचत्वात् इदानीं कालत्वाभाव इत्यादिप्रतीत्या काले फालयाभाववृत्तेः प्रामाणिकत्वेऽपि काले कालत्वं नास्तीतिमती. स्यनुदयानास्तीत्याकारकप्रांतो कालिकसम्बन्धब्यावर्तकरूपाच- च्छिन्नाया एवं विशेषणताया नियामकत्वस्यावश्यकत्यात् दै- शिककालिकसम्बन्धसाधारणसम्बन्धतावच्छेदकस्यामामाणिकतया फालिकसम्बन्धताबच्छेदकीभूतस्य लक्षण्यस्य सिद्धनिष्पत्यू. हत्वाच्च । सद्धताविति फालत्वादिसाध्यकघटादिहेतापित्य. र्थः । काल इति कालावच्छेदनेत्यर्थः । अप्रसिद्धरिति वृत्ति. मतः कालावच्छेदेन कालत्यादिसामानाधिकरण्यवत्वादवृत्तिनिष्ठत- दभावस्याच कालानवच्छिन्नत्वादवच्छेद्याधिकरणासम्बन्धिनोऽनव- च्छेदकत्वात् । अथ हेत्यधिकरणमहाफालावच्छेदेन महाकाल पर फालवृत्तित्वाभावः प्रसिध्यति महाकालस्य गगनादिवदवृत्तितया तर फालवृत्चित्वासत्वात् स्वस्य तादात्म्यसम्बन्धेन स्वसम्बन्धितया स्वनिष्ठाभायावच्छेदकत्वसम्भवातानच तादात्म्यसम्बन्धो नापच्छे.

·अनुमानगादापर्याम् दक्तानियामर रूपे पर्वते न वह्निम सयुक्त्यमितिप्रतीतियत् स स्मिन् रूप न पहिमत्मयुक्त त्यमित्यादिप्रनीते सविवादत्वादिति पाच्य तथा माते नादाम्यसायन्धन व्यभिचारिणि तदतिारकसम्ब धेन स्वासम्बद्ध हतो तेन सम्बन्धन हेतुमत्स्यायच्छदन साध्यासा मानाधिकरण्यवत्वयिरहादतिव्याप्ते स्फुटतया तद्दापापक्षाया अनु चितत्वापानात् ।थन केचित कालिकसम्बन्धन गगनादरपि वृत्तिम स्वमताभिप्रायकोऽय ग्रन्थ तथा च चालायच्छदेन महावापिका लिकसम्पन्न साध्यपद्वतित्वमत्वात्तद्विराहणाऽप्रसिदिन विल्यत इति वदन्ति। धम्तुतस्तु स्वास्म-सामानाधिारण्यतदभावयोवृत्ताव पच्छदाचे स्माधिारणालमेर नियामर न तु सम्बन्धितामात्र स्वाधिारणायच्छदनैत्र स्वस्मिन् तत्यतीतरनुभवसिद्धत्वात् अत एवं सम्बन्धान्तरण सम्बद्ध इत्युपश्य सम्बन्धान्तरण वर्तमान इयमि हिन न च तादात्म्यादिवृत्त्यनियामकसम्य-धन व्यभिचारिण्य तिव्याप्त्यकथनान्यूनता दुरिवति वाव्य तादृशसम्बन्धेन सा ध्यपहात सभ्य हत्यधिकरणस्य चापसियाति याप्त्यस भवातून च तन सम्बन्धन पद्धेनी रक्षणसगमनाय वृत्तरधिकरणतायाच स्थान प्रतियोगितानुयागिन्ययारत निवेशनाय वादति याप्तेरा घश्यपनि याच्य प्राथा नेन सम्बन्धन याप्त्यनभ्युपगमसम्भवन घृत्यादरपि निवासम्भव इत्यभिप्रायनैवाति याप्त्यनुद्भावनात् । एतन हेत्यधिकरणपण्डझालावादन कालिक्समधन तदवृत्ती तद्विपयशान एर साभ्यासामानाधिकरण्यप्रसिद्धि सम्भर. ति न चयमपि पारत्वान् मघस्मादित्यादी सण्डकालस्य देखनधिकरणतया हत्यधिारणानिसाध्यासामानाधिकरण्या प्रसिदिचापति पाच्य हेतुनावच्छदमावच्छिन्नहेयधिकरणताप यं नानिम्शेन वशिज्य यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नस्य यन हेतुत्व भिहित ना ताहाघमस्यैव तम्मत म्घावच्छिन्ननिमापताधि पाण परम्परामरचन हनुत्वम्यानुमततया उपस्थल से घस्पर ताबासम्बन्धन हेतुतया तारासम्बन्धेनावृत्ती का रिकसम्यन्धन पार पत्ता गगनावादावर ताशसम्बन्धन साध्य पहानियामारस्य हेत्वधिकरणाशलायच्छदन प्रसिद्धरिति निर स्त वारशकारे उन तानस्य विषयनासम्बन्धसपि तारा ·सिंहव्याघ्रप्रकरणम् । सन्यन्यस्य वृत्तिनियाममत्वानभ्युपगमेन तमानस्य तत्कालीनता- विरहेण च तज्ञानानधिकरणत्वासनाने ऽभाववृत्ती तत्कालस्या. नवच्छेदयत्वात् महाकालानुयोगिकविशेषणताविशेषण घटा. दिहेतुमस्थलाभिप्रायकोऽय प्रन्यः तादृशसम्बधंन हेतुमत्तायाः गण्डकालेऽमायानानदिशा ममिद्धिरित्यपि योचित् । यस स्वनिष्ठहे. तुनावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नसाध्यवहतियामायानयच्छेदकतादृश- सम्पन्धायच्छिन्नम्बाधिकरणतायत्मामान्यकरयं विचक्षणीयमिति नाकाव्याप्त्यवकासः म्याययरपरमाण्यवच्छेदन घटादी वर्तमाने फालत्यादिमामानाधिकरण्याभावे तदधिकरणकालसामान्यस्या- नवच्छेदकतया तर लक्षणसमन्ययसम्मवात् केवलान्यायसा. ध्यके मेयत्यादी साधिकरणायच्छेदनय हेतुनावच्छेदकसम्बन्धा- पच्छिममाध्यमद्वात्तन्यसत्वात् स्वनिष्ठतदमायाप्रसियाऽव्याति- न क्षतिमायति मूलरतच तथान्यातेर्वक्ष्यमाणत्वात् । यदि चय- मारममिग्नं मानयदन्यत्यादित्यादी हेतोरारमान्यसफलवस्त्यय- च्छेदेनर देशिरुविशेरणतया साध्ययत्तित्वसत्वात् । यात्मनध फनाप सभ्यन्धेन हेतुमस्याभायात् तदपच्छेदेन हेती साध्यमामा गाधियारण्यामाघपत्त्यमम्भयात् हेतुनिष्टताशाभावप्रसिया- ध्यातिरिति घिमात्यने तदा तुनापच्छेदकसम्बन्धन पास्वाधि. फरणं तदधच्छेदेन म्बम्मिन् यतते योऽमायस्तरप्रतियोगितानपच्छे. फतारसमम्पन्धापच्छिन्नमाम्यवहत्तियकरयं व्याप्तिरित्येय धिक्ष- जीपं फालत्ययान घटादित्यादी कालसमवेतत्याचमाय पप प्रसिद्ध- स्तस्मतियोगितानवडेदकं च कालिकसम्यन्धावच्छिन्नकालयत्तित्य. म्यादिकमिति लक्षणममन्दयः । तुनारच्छेदकसम्बन्धेन यह- निमत्तनिष्ठनत्मम्यन्यायच्छिन्नमाध्यपहात्तत्यामायानयच्छदकतरस. म्सपायच्छिमनवम्नुप्रतनुभयाधिकरपतापसामान्यफरयं पा पनासम् भागममि मानवदन्यत्यादित्यादापारमाधयडेदन घर- स्गमायादिनिष्टस्यामान्यत्ति रामायम्यानयच्छेदकं घदन्यामा- ঘন্নানঘামধসেনামামনির लसणसमन्यपः भपाधिकरणयोगाद्विमान् धूमादित्यदी पुमादिगंयोगि. नः फगलादेयंटादिमिष्टयहिमामयुगम्यामायायदयात्यापि म सतिः फपासा संयोगेन पटानधिहरपनाकामपाधिफ- .

·अनुमानगादापर्याम् रणताय सामान्यानन्तर्गतत्वात् अथवा हेतुनावच्छेदकसम्बन्धे. न यत्स्वाधिकरणं तदवच्छिन्नस्ववृत्तिकान्यहेतुतावच्छेदकसम्मः न्यायच्छिन्नसाध्यवहृत्तित्वाभावकत्वविवक्षणान्न कश्चिद्दोषः स. धंय. सद्धेतावन्ततोऽवृत्ती प्रसिद्ध साध्यसामानाधिकरण्या- एवं तादृशस्ववृत्तिकान्यत्वसत्वेन लक्षणसमन्वयात् यहयादिनिष्ठधूमादिसामानाधिकरण्यामावे ऽयोगोलकादरिय तह चित्वस्याप्यवच्छेदकत्वात् स्यनिष्टहेतुनावच्छेदकसभ्यधापछि प्रवृत्यनवाच्छिन्न हेतुतावच्छेदकसम्बन्धारच्छिन्नसामानाधिकरण्या- भावकत्वं चा विवक्षणीयमित्यादयः परिकारस्य पन्यानो द्रष्टव्याः। माव इति महामहोपाध्यायगदाधरमहाचार्यचक्रवर्तिविरचिता सिंहय्यानलक्षणविवृतिः समाप्ता । 0000 ·अनुमानगादाधर्याम्। व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावभकरणम् । (चि०) अथेदं वाच्यं ज्ञेयत्वादित्यादौ समवायि- तया वाच्यत्वाभावो घट एच प्रसिद्धः व्यधिकरण- धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्य केवलान्वयित्वात् न चैवं घट एवं व्यभिचारः साध्यतावच्छेदकावच्छि- नप्रतियोगिताकसाध्याभाववद्गृत्तित्वं हि व्यभिचा- रः न च वाच्यत्वाभावस्तादृशो घटे इतिचेत्तर्हि ताशसाध्याभावसामानाधिकरण्याभावो व्याप्ति- स्तथा चाप्रसिद्धिः प्रतियोग्यवृत्तिश्च धर्मो न प्रतियो- गितावच्छेदकस्तद्विशिष्टज्ञानस्याभावधीहेतुत्वात् ॥ (दी०) समवायितयेति । वाच्यत्वं यथा न समवायि तथाग्ने वक्ष्यते । घटादिसमवायितयेत्यर्थ इत्यप्याहुः । प्रमेय- साध्यके च भावत्वेनाभावानामभावत्वेन भावानां वदित्वेन निर्वही अवृत्तिमात्रवृत्तिगगनत्वादिना विरुद्धघटत्वपटत्वाभ्यां च सर्वत्र प्रमेयमात्रस्याभावः सुलभः ॥ (गा०) अथ समवायितयोतिमूलं व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियो- गिताकाभावान्युपगमे पव सहच्छते तादृशाभावाभ्युपगमे सर्वत्र तदभाववति हेतोवृत्तरसम्भवः साध्याभावयत्तित्वस्य ता. दृशामावमादाय लक्षणसङ्गमने सर्वत्र व्यभिचारिण्यतिव्यामिरिति लक्षणपरिकारासम्भवेन सौन्दडमतमवलम्य लक्षणकर्तुरी- য়াঙ্কা न सङ्गच्छत इति चेत् । अत्रोपाध्यायानुयायिनः केवलान्वयिनि साध्यामावाप्रसिद्धिनियन्धनस्य दोपस्योद्भावि- ·निराकरिष्यत्याने तथा एवं निनश्या तार- अनुमानगादाधर्याम् तसासाध्यामावस्य क्यश्चित्मसिद्धारेव लक्षणस्य निदोष तेत्यभिमाननेयमाशङ्का तादृशाभिमानमेव तहीतिग्रन्थेन ध्यधिकरणधर्मावच्छिनामायोपगमे पथा व्य भिचारलणे साध्यतायच्याच्छिन्नसाध्यामावा निश्यत व्यातिलक्षणेऽपि ताद्दशसाध्यामाव उन्यथासम्भवस्यातिव्याप्तेर्ग प्रमतव्यतिर यभिचाररूपतानुप पत्तश्चेति पुनरप्रसिद्धिनिवन्धना याप्ति केयरान्वयिस्थर ए घेति तदर्थ न चैवमपि तत्तद्वहि नाच्छिनामावन्या वर्तकलाध्यतावच्छेदावच्छिन्नप्रतियोगिताकवरूपण साध्यामा घस्य निर्वशनीयनया वाच्यत्वत्वाग्जिलाध्यकस्थले स मवायि वाच्छिन्तदमावस्याताशिवात्साशाभावप्रसिद्धिरतुप योगिनीति कथामयमारावा साध्यातियोगिकाभानमात्रनिशामि मानस्याशदानीजर केवलानयिमाध्यस्थल व्यासज्यत्ति रूपाप्रच्छिन्नमतियागिताकस्य विशिप्राभावरूपस्य शाभावस्य प्रसिद्धि सम्भवन सौन्दडमतावलम्मनस्य निर्वाज स्वापातादिति महानसीयवाहियाद्यपच्छिमामाचार माध्यतावच्छ कापयांतपसमानाधिकरणघमानेष्टापच्छद फताकपतियागनाभिन्न प्रतियोगिताकाभाव निवश्य त्याममानेनाद्वासहत प्रमयत्यादिना प्रमयमान ध्यतावच्छदक तर प्रमयत्यादिविशिरप्रमयापर्याप्त तदपिशे पितयटन्वादिनिष्टमेवारदकत्व प्रसिद्ध समान धिकरण वृत्तिनाशावच्छदक्तानिरूपकप्रतियागिताभित्र 'च रणधर्मावच्छिन्न प्रतियोगितामानमन पर यादृदा साध्यता बच्छदक रिशिष्टमविशिष्ट चा तत्र तदनछिनत्वसमाना धिकरणधर्मावच्छिनत्याभयाभारतियागितानियशाभिप्रायकाइय इत्यप्याहु । न चय प्रमयत्वाच्छिन्नमाम्यवस्थापि ग्याधिकरणाचच्छिन्नामावमाप्रस्यैर लक्षणयटक्तासम्भवा हौधिनिकृता गगनापयत्यपरत्वोमयाधाद्धिनामया भावपर्यन्तानुसरणप्रयासो व्यर्थ इति बाध्य यवहित्याचवच्छिमाभाषवारणाय माध्यतावच्छदयसमनियनम तियोगिताक सायनायच्यापर्याप्त साम्यनिधर्मवृत्पर याच्य पाप एच यन सा व्यधिक तन महानसी ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । १८५ घटत्वपट- स्वयमने दूप. च्छेदकताकान्यप्रतियोगिताको वाऽभावो निवेश्यस्तदभिप्रायेणैव तस्तथाविधाभावानुसरणात् न घ घटत्वपटत्वोभयावच्छि- भाभावप्रतियोगितावच्छेदकता साध्यवृत्तिधर्मनिष्ठेय घटत्वपट- त्वयोः प्रत्येकं साध्यनिष्ठत्वादिति कथमसी लक्षणघटक इति साध्यवृत्तिधर्मानेष्ठत्यनेन पद्धर्मविशिष्टा- धिकरण साध्यवत्तत्वस्य विवक्षिततया त्योभयपर्याप्तावच्छेदकताया अन्यत्वप्रतियोगिकोटावनन्ती- वात् । वस्तुतो वृत्तिमवृत्तयो यावन्तः साध्यतावच्छेदकसम- नियतप्रतियागिताकाभावक्टाधिकरणदृत्तित्वामावास्तद्वत्त्वमेव सा. ध्याभाववदवृत्तित्यमित्यस्यार्थ हत्यभिधायकतयाथेत्यादिन- न्यः सार्वभौमैयाख्यातः दीधितिकृतामपि ताशग्रन्थस्य तदभिप्रायकत्रमेवानुमतं कूटघटितलक्षणस्य गोयत्वेऽप्यापाततः सम्भवदुक्तिकतयैव तस्याशङ्कितुराभिप्रायविष- यत्वौचित्यात् । व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभाववादिमते निर्दो. पस्यापि लक्षणस्य सम्भवेन तदुपेक्ष्य सदोषं कूटघटितल- क्षणमवलम्ब्य प्रतियोग्यवृत्तिश्चेत्याधयतारणमनुवितमित्यभिमे- स्यैव चाने तल्लक्षणमाक्षेप्यमिति न सन्दर्भविरोधः । यत्समानाधिकरणा इत्यादिलक्षणाभिप्रायकता चात्र न युज्यते ताडशव्याप्त साध्याभाववदवृत्तित्वरूपत्वाप्रसक्तर्मूलोक्तलक्षणप- रिष्कारासम्भवात् । व्यभिचारशरीरे च साध्यतावच्छेद- कायच्छिन्नसाध्याभावनिवेशावश्यकतां प्रदर्य केवलान्ययि- साध्यसाधारणसाध्याभावयत्तित्वरुपयातरव्यभिचाररूपता सम्भवतीत्याभिधानेनाव्यभिचारपदार्थरूपसाध्याभावववृत्ति. स्वाभावस्य व्याप्सित्वे निराकृते च साध्यामावववृत्तित्वपदार्थ- स्य च्याप्तिरवानभ्युपगमेऽपि न क्षतिरित्याशयेन यत्समा नाधिकरणा इत्यादिनिर्दोषलक्षणमवलम्म्यैव प्रतियोग्यवृत्तीत्या देः स्वयमयतारणीयत्वात् । न च साध्यतावच्छेदकसमानियत. प्रतियोगिताकाभावक्टवद्धृत्तित्वस्यापि व्यभिचारपदार्थत्वसम्भवा- दुक्तव्यातेरव्यभिचाररूपत्वमक्षतमेवेति वाच्यं तस्य व्यभिचा. रपदार्थस्ये न चैव ध्रर पवेत्यादिदर्शिताया शेयत्वादिहेतो दाच्यत्वव्यभिचारितापत्ते र्यारत्वाद्वाच्यत्वादेः समानाधिकरणध.

·वाध्यत्व पदा तदभावस्य कथ व्यधिकर. वाच्य अनुमानगादापर्याम् मविच्छिन्नाभाषाप्रसिद्धे ध्यधिकरणधर्मायच्छिनाभाषकूटपति च हेतोवृत्तरिति सर्वमनाकुलम् । एव च फूटघटितलक्षणामि प्रायेणैव प्रमेयसाध्यस्थले उत्ताभावानुधावन मन्थना स फल घटत्वाचवच्छिन्नपटाद्यभावस्य साध्यतावच्छेदकसमनि यतप्रतियोगिताकत्वविरहादितिध्येयम् । ननु क्ति सा च तत्तत्पदयोद्धव्यत्वकारिका भगवदिच्छेवन पदार्थान्तरमपसिद्धान्तस्यात् । तथा च समवायित्व स भवायप्रतियोगित्वरूप तदनुयोगित्वरूप या भातु उभयथैव वाच्यत्यवृत्तीति तेन रूपण णधर्मावच्छिनप्रतियोगिताकत्व न च भगवदिच्छाया था. ध्यत्वपदार्थत्ये पटाघटादिपदावाच्यतानुपपत्ति घटादायिक पटादायपि घटादिपयोद्धव्यत्वप्रकारिकाया भगदिच्छाया विषयतासम्बन्धेन सत्यात्तदिच्छाया एकत्यादिति यद्धयंशे यस्य प्रकारता तस्यैव धर्मिणो विशेष्यता सम्बन्धेन तद्धर्मप्रकारकत्वविशिष्टचत्वोपगमात् पटादेर्घटादि पदवाच्च यतया भगवदिच्छयानवगाहनात्तत्र विशेष्यतासम्ब न्धन तद्बोद्ध यत्वप्रकारकत्वावशिष्टभगवदिच्छाविरहण तद याच्यत्वोपपत्ते न चैत्र विशिष्टेच्छाया वाच्यत्वरूपत्वे दि शेपणाशे समचायित्वाभायात्तेन रूपण विशिष्टाभावस्य व्यधिकरण धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वमव्याहतमेवेति विशिष्टाभावप्रतियोगिता न विशेषणान्तर्भावेन पर्याप्ता अपि तु विशेप्याशमा अवच्छिद्यते पुनरिय विशेपणनति प्रतियो गिताया अव्यासस्यत्तिगत् । समवायित्वस्य क्य प्रतियोगिताव्यधिकरणत्वमिति न प्रतियागिताया व्यासम्यवृत्तित्वानुपगम सर्वत्र घटपटामय भास्तीतिप्रतीति कधमुपपद्यता घटादिमति प्र तियोगितावच्छदावशिष्टपतियोगिसत्यन तद्विषयाभावासम्म पादिति यभारविशेपीयप्रतियोगित्वमवश्यमेव व्यासज्यवृत्युः पेय तथा सति च तत्र प्रतियोगितापयोप्याधिकरणस्या भयत्वायच्छिन्नस्य प्रतियोगितावच्छेदवघटवादिविशिष्टत्वास म्भवाबद्धर्मायटिने प्रतियोगिताया पर्याति प्रतियोगिता घाच्यम् यतो तथा च विशेष्यवृत्ते घटत्वेन ·च्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । ૧૮ अब्या- अत्र वच्छेदकविशिष्टतदवच्छिन्नस्यैव चाभावविरोधितया तादृशा- भावस्य सार्वत्रिमत्यादिति चाय प्रतियोगिताया सज्यवृत्तित्वेऽपि तकधर्मावच्छिन्नापर्याप्तिरूपविरोधशालिनोर्घ- सत्यघटपटोभयत्वयोः प्रतियोगितावच्छेदकन्वस्य व्यासज्य- त्तित्वोपगमात्ताशाभावस्य विरुद्धघटत्वपटत्याधुभयावच्छिन्ना- भाववत्कयलाययित्वोपपत्तेः यद्यपि घटपटो न स्त इत्या- दिप्रतीतिविषयसमानाधिकरणधर्मावच्छिन्नाभायप्रतियोगितायच्छद. फत्वमपि घटत्वाद्यन्तर्भावेण पर्याप्त तथापि तत्र द्वित्व- धर्मितावच्छेदकतापनस्यैव घटत्वादेरवच्छेदकता प्रतीयते च स्वातन्त्र्येणापीनि भेदः आस्तां चोभयाभावप्र- नियोगिताया गत्यन्तराभावास्यासज्यवृत्तित्यं तथापि विशि- प्टामावप्रतियोगितायास्तथात्वमप्रामाणिकमेव दण्डिपुस्पादिम- ति पुरुषत्वन दण्डविशिष्टो नास्तीत्यादिप्रतीतेरसिद्धरित्यत थाह दीधितो चाच्यावं यथेति । तथा यक्ष्यत इति । अयमाशयः । याच्यरयं शक्तिविषयत्वं न तु शक्तिर्धातुनव शक्तिप्रतिपादनात् । प्रत्ययस्य निरर्थकतापत्तेः विषयत्वं च पदार्थान्तरमिति नैयायिकैकदेशिसिद्धान्तः तस्य च स- मवायो न सम्बन्धः अपि तु स्वरूपमेवेति समवायित- या वाच्यत्वपदार्थामावो व्यधिकरणधर्मावच्छिनाभाव एवेति एकदेशिमतानुयायितया मणिकारलियनसहतिरिति । घटादि- समवापितयेति । तथा च वाच्यत्यपदस्य भगवदिच्छापर- त्वेऽपि नासद्गतिरिति यथाश्रुतपरतयेयोपपत्तेः समयायिपदस्य विशेषपरतया व्याख्यानमनुचितमित्याहुरित्य- नेनास्वरसः सूचितः । ननु याच्यत्वादिसाध्यस्थले सम- पायित्वरूपन्यधिकरणधर्मायच्छिन्नसाध्याभावप्रसिद्धः सम्भऽपि प्रमेयत्यादिना प्रमेयसाध्यफस्यले साध्याभायाप्रसिद्धिदुयोरेय ममेयसामान्यावृत्तिधमस्यामसिधा व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नस्यापि तस्यासम्भयादित्यत बाह प्रमेयसाप्यफ चेति । मायामा- पपीरमाची समनियततयाऽभिग्नायिति तत्प्रतियोगितात्येन प्रमंयत्यादिममयत्यमित्येताहशागावोऽपि फदयटनया परि फरणीयसाप्याभायपदचियरूपप्रथमलक्षणघटको भविष्यती- भावः ·मिति वाच्य व्याप्यतायाध काभावम्य ૧૮૮ अनुमानगादापर्याम् त्यभिप्रायः । न च यदभावीयप्रतियोगितास्येन साध्यताव च्छदकसमनयत्यमिति विवक्षण पाच्यत्यादिमायके य. हृयादिसायके वा तादृशाभावाप्रसिद्धिः निषिरन्यधिकरः णधर्मावच्छिन्नामावानां समनियतत्वेनाभिन्नतया घटादेरपि तथाविधवाच्यत्वाभावप्रतियोगित्यात् ঙ্কিায়াছিনামান देरपि यहयाद्यभावप्रतियोगित्वादिति तत्तत्प्रतियोगितात्यन स. मनयत्यं विनक्षणीयमिति कथमुताभावस्य लक्षणघटस्व समनयत्यशरीरे व्यापकतायास्तदभावप्रतियो- गितालावच्छिन्नाया विशेषरूपावच्छिन्नाया निवेशनेनानुपपत्यभागरात् । ननु साध्यनिष्ठान्योन्याभावप्रति- योगितानरच्छंदकत्वरूपा व्यापकता समनयत्यशरीरे नियने तदा व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नयोर्भावाभाववृत्तिप्रतियोगित्ययो योरेव प्रत्येक्रप्रमेयनिष्टान्यान्याभावप्रतियोगितावच्छेदक्तया नो- साध्यतावच्छेदयसमनियतप्रतियोगिताकत्वमित्यता उभागान्तरमाह घहिन्वेनेति । प्रमेयमानस्याभार इत्यने तनेनान्वय वह्निन्वन प्रमेय नास्तीतिप्रीत्या प्रमेयसा घहिन्यावच्छिन्न प्रतियोगित्वावगाहनात्मपत्वन्या. पिकेव ताशाभारीयरहिन्यापन्छिनप्रतियोगितेति भाव' । पदि च तत्र यहिनीस्तीनप्रतीतिसिद्धवहिमाननिष्ठप्रतियोगितव प्रमेयावसामानाधिकरण्येन भासत इत्युपेयने प्रमेयसामान्यस्यैव तत्प्रतियोगिनया भानोपगम तु घहिर्नास्तीत्यादावपि तादृशाती- तिसिद्धनिखिलममेयनिष्ठप्रतियोगिताया द्वित्वादिविज्ञप्तिप्रतियो- गितिरेन भानोपगमसम्भवात् समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नति- स्वादिसमनियनप्रतियोगित्याप्रसिद्ध्या पहिभिन्नत्यादिना याद्यमावीय हिमातिप्रतियोगितामादाय यद्विमान प्रमेय वादित्यादारनिव्याप्त्यापत्तरित्युच्यते तदा नोन रूपतत्याशयाभावान्तरमनुसरति अतिमात्रति । गगनं नाम्नीत्यत्र गानस्वसामानाधिकरण्यन गगनत्वावच्छि प्रतियोगिता प्रनीयते सय मगन बेन गगनभिन्न नास्तीत्यादी गगनमियादिसामानाधिकरण्येन प्रतीपनं अयच्छेदकैपये ऽमति पाय प्रतियोगिनाया थप्यस्यस्यापारात् गगनभिन्ननिष्ठमतियो- ताहामावस्य या ·শাধনাগাদাৰমণ। মিয়া ম্যা মাসিয়াগ খাবাগনা বান মাখা গালমনাম- মাঃ গিরিমসিমিনাযায় নিনবাদাম বড়মামায় पलियादिना পাপা যা যা খোলা এ নবভিন্ন প্রাম- নিনোনতানা সাশাল । তারা সনাবাথুলিনামালিন। মা যত্ন বি- বিগান মশামাৰ গান বানা ? মুশষ পাহা, সামান্য মাথকাৰ বসায় मम्पन्धन বৃষিকামঘনাঘাষাণামানা বাসায়ানমাথাব্যথা বাধনিয়াবনামাৱাৰা না বি- पापनामम्यग्नेयमानादिपरपातारासम्पन्न गनरया. ধিমামামামামাযযামানাঘমেয়াবিয়া মহামা, पिन । पेर मम्पायन पदापपट-य. ঘাগানিসমমিথসিফালিসাকেলা মামামায বি। মনিষীয়বাব- বাঘবাহমায়ারম্যান প্রায় का पिराधिविनामारम्य पेपलान्ययितत्पश्यम् । ल. মুনম।যমেমায়াল্লোমাবাদ এলিয়া- परफनापरकोप साप्तासम्पन्धेनाप्पपास्य पृ. মিয়া अपच्छेदकलायामनन्त्रयात्ममयापारिमग्याधन নাৱামেলামাখামাখি মাম যাব। শ্বাসঘামাবাদ ঘোষণমাধ্যমে तियोगितासम्योगमायमेपसामान्यस्य पर वादारगंन सा- যবে বল যানাবিনা খা মুমধামাস प्रतियोगितापच्छेपालि ममयायियापयच्छिन्नप्रमेयत्यादिना प्रमेयसामान्यमेदो सत्यययम् ॥ যােগযেমবিভিন্নমামামায়াব ষ ·वाच्यत्नादिसायके व मिति वाच्य १८८ अनुमानगादापर्याम् स्यभिप्राय । न च यदभावीयप्रतियोगितात्वेन सापनावं च्छदवसमर्नयत्यमिति विवक्षण यादिसाय वा तादृशामायाप्रसिद्धि निसिलत्यधिकर धमापच्छिमामावाना समनियतत्यनामिन्नतया नगदरपि तथाविधवाच्य वामावप्रतियोगित्यात् किञ्चिद्विक्षिणस्वाभावा देरपि वहाद्यमापनियोगियादिति तत्तत्पनियामितात्वन म मनयत्य विरक्षणीयमिति कथमुत्ताभावस्य लक्षणयकर समनय यशरीरे व्यापक्तायास्तदभावप्रतिया गितात्वापच्छिमाया व्याप्यतायाश्च विज्ञपम्पावच्छिन्नाया निमेशनेनानुपपत्त्यमावात् । ननु साध्यनिष्टान्योन्याभारप्रति योगितानच्छदश्वरूपा व्यापकता चरममनयत्यशरीरे निवश्यत तदा व्या प्रकरणाधमावच्छिन्नयामांवामावत्तिप्रतियोगित्ययोई योरेव प्रयेक्त्रमेयनिष्टान्यान्यामावप्रतियोगितानच्छदस्तया नो साध्यतापच्छेदकसमनियतप्रतियोगिताक वमित्यता यहिनति । प्रमयमात्रस्यामाध तनाम्य पहिरन प्रमय नास्तीतिमतांत्या एवं पहियावच्छिन्नप्रतियोगिन्वारगाहनात्पमेयत्व या पिक्व तादृशामागेयरहिमच्छिन्नप्रतियोगितति भाव यदि च तत्र बाहनाम्नानिप्रनीतिसिद्धहिमाननिष्ठप्रतियोगितर प्रमेयन्यसामानाधिरण्यन मासत इन्युपैयने प्रमेयसामान्यस्थव तत्प्रतियागिनया भानोपगम तु घछिर्नास्तीत्याठावपि ताशपती तिसिद्धनिसिरप्रमेयनिष्टप्रतियागनाया पहिगादिविशेषितप्रतियो मित्ति न मानोपगमसम्मान् ममानाधिकरणधर्मायच्छिन्नहि वादिममनियतप्रतियोगिताममिया यद्विमिन्नत्यादिना दयाघमायावरनिगात्रवृत्तिनियोगिनामादाय वहिमान प्रमय स्वादित्यानावतियाफ्यापत्तरियुच्यते तादृशामारस्य मानपतत्याशगामावान्तरमनुमनि थवृत्तिमाननि । गगन नाम्नीयत्र गान मामानाधिकरण्यन गगनत्वावच्छि प्रातियागिता नीयते संव गान वन गगनभिन्न नास्नीत्यादी गगनभिपवादिसामानाधिकरण्यन मनायन भयच्छेदवफ्ये ऽमति याधक प्रतियोगिनाया यययस्याकारात् गगनामिननिष्टमतियो क्तामावम्य ऽमापान्तरमाह प्रमेयसा तदा या ·प्यापरणपपांगरिमामारपरणम् । fr্যা মামলায় মালামাধান বিমানী হানা মানসিপ্লামাবার - rিণ লাগেনিয়খিনিসিয়ায় বাগবাদিতাম অধ্যমাণ বাধা Tয়নামাপা যা মামলা ও খাসির এবার নিশা প্লাব। প্রমাণিমাণিধন। গয়নুমষ্টি মি- বিন সালামষ শাবঃ ব্যাধি ৫ সাথ সাহার তাগাদা ঘামায়ণ বসায় ঘন যানবালাঘালােবাষণদামামা বাবধাৰামাগলাব্যাথল্যমান্যবসায় বালিয়াখালামাগণা বালানী খ্রি: ধানসেনানিব্যাগে নিয়া নিমনসামান্যমাঘষামালাতোয়াখা মালামা पिरति । पेन सम्पन्न ॥” যাযাফথানসমহানাগাসাসিধে- কমঘনাঘানা । এশিযনািম্বার থামিয়েমেনিবাসেন। প্রায় वा पिराधिपिदिणानामायम्य पंयनान्ययितत्यपधेपम् । द. মুমু। কােথহযেময়াদােমায়ান মায়া- নানা কাব্যে : মিয়া দ্বনাময়ানমায়ানমার পায়খানমষামনাবাধি ঃ যান্য। অষলামায়ামাখ্যা যোগমায়ানঃ- বিঘাথামানঘামায র যখন • पना घटस्याटल्याम्यां समयाग गगनादिना पा এমথগামামা য়াময় प्रतियोगितापवाति समयापिण्याचपच्छिन्नमयापादिना মনােয়ারা सधेरययधेपम् ॥ ननु থেথিযেমৰতিমালামামাবাব - ·अनुमानगादापर्याम् भिचाराभावरूपन्याशी साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्यामायस्प लक्षणघटकतया प्रसिद्धिनिरन्यनाव्याप्तेढुंवारतयेय वादिनी निवृत्ते व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नामापखण्डनपरप्रन्धानुस्थितिौर त्यतस्तादृशग्रन्थमयतारयति नन्वित्यादिना ॥ (दी०) ननु पारिभापिफमेधाव्यभिचरितत्वं तथाहि य- समानाधिकरणाः साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छे- दफातियोगितामा यावन्तो ऽभावाः प्रतियोगिसमानाधिक- रणास्तत्वम् । सर्वत्र वाच्यत्वामभावस्य तथात्वाद् यायचो. पादानम् ॥ (गाय) पारिमापिकमिति तान्त्रिकसङ्केतरूपपरिभाषया व्यारिप- तिपादक न तु योगेनत्यर्थ । अयभिचारतत्य अव्यभि चरितत्वपदम् । अथवा पारिमापिकमव्यभिचरितत्व परिभाषया ऽव्यभिचरितत्यपदप्रतिपाद्य व्याप्यत्वमिति शेष न तु था गेन तत्पदलभ्यमित्यर्थ च ध्यामचारघटकस्य साध्यतावच्छदवावच्छिन्नसाध्याभायस्य व्याप्तिघटक त्वयिरहेऽपि क्षतिरिति भाव । यदिति । यत्पद यद्धीपच्छिन्नपर थग्ने तत्पद तद्धमायच्छिन्नपर धर्मों हेतुताप- च्छेदकीभूतधूमत्वादि सद्धंतुस्थले हेतुतायच्छदकायच्छिन्नस- मानाधिकरणमाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्यादिविशेषणानान्तो ध्य- धिकरणधर्मायाच्छन्नप्रतियागिताका घटादिना वढ्या घमायादिश्व प्रतियोगिसामानाधिकरण्य- मारश्यामिति रक्षणसमन्वय । व्यभिचारिणि व्यभिचा रनिरूपकाधिकरणामते इत्यधिकरणे साध्यतावच्छदाया. दिवशेषणायान्तः साम्यतावच्छेदकामाच्छन्नमतियोगिताकसा ज्यामायादिरपि घ प्रतियोगिसामानाधिकरण्यामा. पात् ताहशामायस्य प्रतियोग्यधिकरण फारिकसम्बन्धेन सायपि विवनणीयस्वविशिष्टयायोवधिकरणान्तभावेण प्र तियोगिसामानाधिकरण्यविरहान्नातिव्याप्ति । अयमात्मा ज्ञानादि- स्यादी समानाधिकरणधमांरच्छिनप्रतियोगिताफसाध्यामावा. तथा न तस्प ·च्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावमकरणम् । च- घात दिकमादायाव्यातेरिणाय हेतुतावच्छेदकविशिएसामानाधिकर- प्यमभावविशेषणम् अभाववृत्तौ सम्बन्धमेदानिवेशेन हिमान् धूमादित्यादौ पहित्वादिना वहयभावस्य प्रति- योगिमति पर्वतादौ कालिकसम्बन्धेन वृत्तलक्षणसम्भ तत्राध्याप्तिधारणं तत्फलमिति ध्येयम् । अयमात्मा पृथिव्याद्यन्यत्वे सति द्रव्यत्वादित्यादी द्रव्यत्यसमाना- धिकरणात्मत्यत्वाद्यवच्छिमात्मत्वाद्यभावानां मतियोगिसामा. नाधिकरण्यविरहादव्याप्तिरतो हेतुसामानाधिकरण्यघटकहती हेतुतावच्छेदकवैशिष्ट्यनिवेशः । यद्यप्ययमात्मा कानादित्या- दी समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नामावमादायाव्याप्तिरभावे सा. ध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्यसामानाधिकरण्यविशेषणेनापि यितुं शक्यने धूमधान् यरित्यादौ धूमादिसमाना• धिकरणस्य तादृशामावस्य प्रतियोगिसामानाधिकरण्यावश्य- कत्वेऽपि स्वविशिष्टयावद्धत्यधिकरणान्तीवेन प्रतियोगिसा- मानाधिकरण्यस्यैव विवक्षणीयतया ऽयोगोलकान्तर्भावेन तादृशामावस्यातयात्वान्नातिव्यातिः स्वविशिष्टत्वधिकरणत्य- अ यत्पदेनैव हेतोरुपादेयतया तत्त्वमित्यत्र तत्पदेन तस्यैव परामर्शाद्व्याप्तहेतुनिष्ठत्वोपपत्तिरिति । तथापि कपि- संयोगाभाववान् जातित्यादित्यादौ साध्यसमानाधिकरणस्य कपिसंयोगाद्यात्मकामावस्य स्वविशिष्टत्वधिकरणाप्रसिया सत्तावानात्मत्वादित्यादौ सचाधिकरणकाले कालिकसम्यन्धेन विद्यमानस्य सत्तामायस्य तदप्रसिदाऽव्याप्तिवारैवेति हे. तुतावच्छेदकविशिष्टहेतुसामानाधिकरण्यमेवोपाचं यन्तु मात्मा ज्ञानादित्यादौ यात्मत्यत्वादिना आत्मत्वादेरभावस्य लक्षणघटकत्वेऽपि नाव्याप्तिः तस्य प्रतियोग्यधिकरणीभूता- मादावेकज्ञानविषयत्वस्वाश्रयाश्रयत्वादिरूपपरम्परासम्बन्धेन वा चर्तमानतया प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वादिति सामानाधिक- रण्यान्तपिशेपणमनर्थकमिति । तन्न । एकज्ञानविषयत्वादिना विशिष्वुद्धी प्रमाणाभावेन तेपां संसर्गस्वाभावात् चैवं यदभावो व्यभिचारविरोधीत्युपाधिलक्षणे, इहो- पार्नेिहोपाधिरितिप्रतीतिध्यपहारानुरोघेनाव्याप्यत्वस्य सम्य- ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावमकरणम् । १९३ (दी०) अत एवं भूतत्वमूतत्वोभयवान् मृर्तत्वादि. त्यादौ द्वित्वावच्छिन्नाभावस्य प्रतियोगिसामानाधिकरण्येऽपि भूतत्वमनोऽन्यत्वाद्यभावस्यातयात्वान्नातिमसङ्गः । साधनसमा- नाधिकरणस्य गोवायभावस्य तत्तत्साध्पव्ययत्यभावस्य चात- थात्वात् साध्यतावच्छेदकेत्यादि ।। (गा०) रणे मूर्तत्वरूपप्रतियोगितामानाधिकरण्येऽपि तथा च यावत्पदानुपादाने साध्यतावच्छेदकव्याप्यप्रतियोगिताकतादृशो. भयाभावस्यैव प्रतियोगिसमानाधिकरणतमातिव्याप्तिः स्यादि- ति भावः । यावत्पदसत्वे यारशाभावमादायातिव्याप्तेारणं तादृशाभायं दर्शयति भूतत्वमनोऽन्यत्याधभावस्येति । भूतत्या- भावस्य मनोऽन्यत्वाभावस्य वेत्यर्थः अतथात्वात् प्रतियोग्य- समानाधिकरणत्वात् यावत्पदे दत्ते साध्यतावच्छेदकव्याप्य. प्रतियोगिताफम्वनिवेशने चहिमान् धूमादित्यादौ ताशयावद. न्तर्गतमहानसीयवहयाद्यभावमादायैवाव्याप्तिः स्यादिति यथोक्त- विशेषणस्यैवोपादेयतया तादृशामाययोरपि लक्षणाघटकत्वा- दिति भावः । भूतत्वस्य वहिगिन्द्रियग्नाविशेषगुणात्मकतया प्रतियोगिस्वरूपाणां तनिष्ठप्रतियोगितानां चालनीन्यायेनोऽत्प. त्तिकालावच्छेदेन साध्यवनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेद- भूतत्वाभावस्य न साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नन्याप. कतावच्छेदकप्रतियोगिताकत्यमित्याशयेनाखण्डव्याप्यवृत्तिमनोऽन्य. स्वाभावानुधावनम् । उक्तरीत्या अत एवेत्यादिग्रन्थावतारात्प्रथम- तो वाच्यत्वाभावमादाय सर्वत्रैव व्यभिचारिण्यतिव्यासदर्शि- तत्वात्साध्याभावमादाय व्यभिचारिविशेपे ऽतिव्याप्तिप्रदर्शनं सन्दर्भविरुद्धामेत्याशङ्कानवकाशा । केचित्तु यावत्पदानुपादाने वा- व्यत्वादेरुदासीनपदार्थस्याभावमादाय व्यभिचारिसामान्य ऽतिव्याप्तिर्विश्राम्यतु साध्याभायमादायापि कचिदतिव्याप्तिः स्यात् सा व यावत्पदोपादानान्न भवतीत्यभिप्रायकतया न स- न्दर्भविरोध इत्याहुः । परे तु ननु साध्यतावच्छेदकव्यापकीभू. तप्रतियोगिताकयाचदभावनिवेशनवोपपत्तेः साध्यतावच्छेदका- घा कतया २५ ·अत आई । अनुमानगादाधर्याम् पच्छिमव्यापफतावच्छेदकप्रतियोगिताकयावदभावनिवेशनमफल तादृशमतियोगिताकत्वविशेषणव्यावर्तनीयस्य तत्तद्वयाधमात्र स्य घहित्य यापकप्रतियागिताकत्याभायेनातविशेषपानापि ध्या वर्तनसम्भवात् अत पवेति । यत पर साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न यापकतावच्छेदकमतियोगिताकाभावे या पत्यमुपात न तु साध्यतावच्छदकव्यापकप्रतियोगिताका भावे अत पवेत्यर्थ भूतत्वति । साध्यतावच्छेदक ग्यापकप्रतियोगिताकाभानिश भूनत्यमुर्तत्वाभयवान् मूर्तस्या दित्यादी भूतत्वाभावमनोऽन्यत्वाभावप्रतियोगितयो उभयत्याव्या पकत्वेनोमयत्यायच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावादेरेव लक्षणघटकतया प्रतियाप्ति स्यात् यथोक्तविशेषणानालामावनिवेशे च भूतत्वमनोर म्यत्वाभावानामपिलक्षणघटकतया मातिव्याप्तिरिति भाव नियमा भ्यतावच्छेदकव्यापकप्रतियोगिताकामावनिवेशेऽपि हेतुसमानाधि करणस्य मनोभिन्नभेदस्य प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगि सामानाधिकरण्यावरहानातिव्याप्ति साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्या पकताया लक्षण ऽनिवशे तादृशव्यापकताधाकसम्बन्धन प्रतियोगि सामानाधिकरण्यनिवशासम्भवा प्रतियागितावच्छेदसम्बन्धेनेय तत्सामानाधिकरण्यस्य विपक्षणीयत्वादिति वाच्य प्रतियोगिताय उदकसम्बन्धन सत्सामानाधिकरण्यतिवशेऽपि पहिमान् धूमा दित्यादी हेतुसमानाधिकरणस्य घहित्वव्यापकप्रतियोगिता पस्य पर्वतभिगभेदम्य प्रतियागितावच्छदक्समन्धेन प्रति योगिसामानाधिरण्य पातान्तविण नास्तात्यव्याप्त्यापत्या तेन सम्बन्धेन प्रतियोगितामानाधिकरण्यस्य निवेशासम्भवात् सा पितापच्छदकसम्बन्धनेर प्रतियोगिसामाधिकरपयमगत्या पा च मनोभिन्नभेदस्य तेन सम्बन्धेन मूर्त स्वादिरूपप्रतियागिसागानाधिकरण्यमक्षतमेयर्यात याने ध्यतायछदवसम्बन्धन प्रतियागिसामानाधिारण्यनियो प ध्यमाणस्थरान्तरऽप्यतिव्याप्ति स्यादिति तु नाम्माक होत इत्यभिप्राय इति ध्याचा । रामु समीचीनतया में प्रतिमाति साप्यतायच्छदपत्यादिपिशव्यापत्ते तनुत्तरमय साध्यताएकापन्छिन तथा प थावस्यमाणतया ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । १९५ भायः त्यादिविशेषणस्थले साध्यतापच्छेदकव्यापकप्रतियोगिताफत्वं विशेषणं किं नोपात्तमित्याकाहोदयादादावेव तादाविशेषणपरि- त्यागवीजकथनस्यासहतत्वादिति । गोत्याद्यमावस्येति । प्रतियो- ग्यसमानाधिकरणवादित्यर्थकेनातधात्यादित्यनेनान्वयः। तथा च साध्यतावच्छेदकेत्याद्यनुपादाने ऽसम्भव इति भावः। यद्यपि गोत्वा- भावादेरपि पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिएस्वाभावरूपप्रतियोगिसामानाधि. करण्यं तथापि व्यापकताया लक्षणाघटकत्वे साध्यतावच्छेदकस- म्बन्धेनेव प्रतियोगिसामानाधिकरपयं धूमवान् बढेरित्यादौ धूमामा. चादेः पूर्वक्षणवृत्तित्वादिविशिष्टस्वाभावरूपप्रतियोगिसामानाधिक- रण्यमादायातिव्याप्रणायावश्यं .विवक्षणीयं तथा चायम- सम्भव इति भावः । साध्यप्रतियोगिकामावनिवेशेपि गो. स्वाद्यमावमादायासम्भवस्य धारणसम्भवादाह तत्तत्साध्यव्यक्त्व- भावस्यति अस्य च नानाव्यक्तिसाध्यक इत्यादिः । तथा च साध्याभावमिवेशेऽपि वह्निमान् धूमादित्यादावव्याप्तिः स्यादिति । साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकत्वं च साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्यवानिष्ठाभावप्रतियोगितानपच्छेदक- त्वं गुणकर्मान्यत्वविशिएसत्तावान् जातेरित्यादौ विशिष्ट सत्ताध्यापकतावच्छेदिकाया अपि द्रव्यत्वाधभावप्रतियोगि- ताया न साध्यवनिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वं चति गुणादौ ताशप्रतियोगित्वावच्छिन्नाभावसत्त्वादतो वि. शिष्टसत्ताधभाष एवं रक्षणघटका च गुणादी सत्तादिरूपप्रतियोगिसमानाधिकरणत्वादतिव्याप्तिरतः साध्यता- पच्छेदकावच्छिन्नत्योपादानं सति द्रव्यत्वाभाषप्र. तियोगिताया थपि विशिष्टसत्तास्वाद्यवच्छिन्नवनिष्ठाभावप्रतियो. गितानवच्छेदकतया तादृशाभावानां गुणादायतथात्या नातिव्याप्तिः यत्किञ्चिद्पावच्छिन्नसाध्यचत्तानिवेशे तावाद जातेरित्यादौ विशिष्टसत्ताव्यापकतावच्छेदकप्रतियो- गिताकद्रव्यत्वाद्यभावादिकमादायाव्यानिाध्या साध्यवत्व सा- ध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन बोध्यम् । अन्यथा धूमवान् चरि- त्यादी धूमाभावायोगोलकान्यत्वाभावादिप्रतियोगितायाः का- लिकविशेषणताविषयितादिसम्बन्धेन धूमादिमति फाले शा- सत्ता- तस्य तथा च ·च ग्यतया पनुपानगादाघम् नाटौ च सयोगादिसम्येन सारच्छिमामायमत्वात् .. नापि मम्यान न व्यापस्तारच्छेदकत्वमिति केवला यनिवाच्यत्यादिनिष्ठप्रतियोगिनेर सम्पाटिसम्बन्धघाटनच्या पकनाबच्छदिका म्यादित्यतिन्यानि. । न मानान्येन घुनाटिमानिष्टा योऽमावस्नीयविपयनासम्बन्धी धम्पिनियोगितानपच्छेदिका या प्रमानिष्टप्रतियोगिता न. निरकपनामावस्य न जितनीयसाध्यतावच्छेदक- सम्बन सायनिष्ठन्यान्यतानिपिनस्वनियोगिवच्छिन्न व्यापकनारम्यान्मम्बन्वेन स्वरिशिष्टयावद्धवधिकरण प्रति योनिमानानाधिारण्य साध्यतापच्छदामयोगादिसन्यन्यार. टिममाशनष्टन्यान्यनानिपितरम्पतियोगिनिष्ठयापनायां 8. योगादमयन्याटिनयमादिप्रकारतानिम्नपिनविशेष्यतासम्बन्ध स्थापि तन मम्मन्यनायांगोलशादी में नियोरिनो ऽमत्वादिति वाच्य या विषयताया पिण्यता बनेर सन्मन्यता प्रामापिकी तु नयाग्धिविध्यतानि पर वादशादिशा ममवायन मानादिमायाम्पत्यादिहला घशानियातिमा मम्नति नन मामन्यन साम्यनिष्ठन्यान्यता नपिनविषयतासम्बन्धटित रामनारद प्रतियोगिताम्य माध्यतावच्छंदव समन्धन मायनिष्ठयायनानिमपिनसमनियोगिनिष्ठ यापरतामटयाग्स न्यायालगनममयायन यादी प्रतियागिसामानाधिकरणय- पिरहादिति न मम्बन्धमामाग्येन घूमादिमानो यो उमायनीयमन्मन्यमामान्याग्दिननियोगिनाया मयमान्यमामान्यानिनियागिसमन्मनाच्दा यांग समयसिमपागादिमन्यन्यन मान्य रूपम्याराधमाच्छन्नमदोगादिमन्यन्यायपनियां गिनास्तामामामत्यान ঘ মানবাবি माध्यताराममायामा पनि पानिमारनामनियायाध्दिमध्यासनापटाम पायापरमगंगादगन्य धन प्रतियोगिमारामाधि परविहाननियनिरिनि गम्यायन न मानामापश्य घ स प्रमादिमन्यमानमत्त्व ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावमकरणम् । १९७ तु यहि- न्यानामभावप्रतियोगितावच्छेदकसम्वन्धत्वे मानाभावात्तेन रू. पेण सम्बन्धानां व्यापकताघटकत्वासम्मवात । वस्तुतस्तु प्रतियोगिसामानाधिकरण्यशरीरे व्यापकतायाः स्वातन्त्र्येण निवेशस्य प्रतिक्षेप्यत्याज्ञानवान् द्रव्यत्वादित्यादावतिव्या. तिरवाधेति ध्येयम् । वस्तुतस्तु संयोगसमवायादिसाधारणा- गतसम्बन्धत्वस्य कथञ्चित्सुवचत्वेऽपि तेन रूपेण संयो- সাধনা सम्बन्धतया भानस्थ नियुक्तिकतया व्यापक- ताशरीरे लाघवानुरोधात्साध्यप्रकारेणाधिकरणस्य भाने सा. ध्यसम्बन्धोऽपि विशिष्य संसर्गतया निवेदया तथा च विशिष्य साध्यतावच्छेदकसम्बन्धनिवेशनमावश्यकं यत्किञ्चि. सम्बन्धेन साध्यवत्ताया व्यापकताघटकत्ये मान् धूमादित्यादी विषयितासम्बन्धेन साध्य प्रति गुणत्वाद्यभावप्रतियोगिताया अपि व्यापकतावच्छेदकतया ताशाभावस्य लक्षणघटकायेन तस्य च पर्वतादौ प्रति- योगितामानाधिकरण्यचिरहादसम्भवो वोपः । साध्यवनिष्ठा- भावाप्रतियोगिप्रतियोगिकत्यनिवेशे सर्वस्यैव साध्यवनिष्ठद्वि- स्वाद्यवच्छिन्नाभावप्रतियोगितया तादशाभावाप्रतियोगिनोऽप्रसि- द्विरित्यतोऽवच्छेदकगर्भता । ताशप्रतियोगितानवच्छेदकावं च नाशप्रतियोगितायां समानाधिकरणं सद्यद्यदवच्छेदकं त. त्तदन्यत्वम् अन्यथा व्यतिरेकिप्रतियोगितामात्रस्यैच व्यधि- साध्यवान्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकतया पिरु- धरत्वपटत्वोभयाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताकप्रमेयसामान्याभावस्यैव लक्षणघटकन्येन व्यभिचारिण्यतिप्रसङ्गात् । यत्तु चच्छेदकावच्छिन्नसाध्यवानिष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छेदकप्रतियोगिक- त्वरूपसाध्यतावच्छेदकाचच्छिमव्यापकप्रतियोगिकत्वनिवेशेनैव स- सामञ्जस्ये निष्क्तव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकत्वनिवेशनमफ- लं पहिमान् धूमादित्यादौ घटवादिता यहयाद्यभावप्र. तियोगिनां वह्नयादीनां चालनीन्यायेन साध्यवनिष्ठभेद- प्रतियोगितावच्छेदकत्वेऽपि घटस्वादिना द्रव्यत्वा- धभावमादायैव लक्षणसमन्वयसम्मवाद व्यभिवारि- णि व्यभिचारनिरूपकाधिकरणभेदाभावमादायैपातिव्याप्तिवारण- करणतया साध्यता- ·प्रतियो निवेशनीयतया ताया घ्यापारच्छेद १९८ अनुमानगादापर्याम् सम्भपाच । न च सायन्निष्टाभावप्रतियोगितानपच्छेद पप्रतियोगितामन्यापेक्षया वाहशविशेषणस्य न लघुशरते ति याच्य व्यापरतावच्छेदस्ताघटकामारप्रतियोगितापच्छेदक तायां स्वरूपसम्बन्प्रागन्नित्वन्याधिस्य सम्बन्धविशेषावच्छिनत्यस्य एतन्मते तदनिरशेन लामात् ठन्मते तदनिदो सांसामेव प्रतियोगिताना साध्यामिष्टो यो वियितासम्बन्धेन स्वार छिनस्यामावस्तत्प्रतियोगितावच्छेदयतया फातियोगिताया पाप्रसिद्ध्यापन भेदप्रतियोगितावच्छेदकता या व्यापकताघटकसम्बन्धारच्छिन्न रस्यैतन्मते निवेशवत भवन्मते ऽप्यमानप्रतियोगिताया तनिशस्यावश्यकठया तो साम्या दिति । तदसत् । यतोऽनपच्छेदप्रतियोगित्वमनपच्छेदकनिष्ट तियोगितानिरूपरत्व प्रतियोगिताया तनिष्टल च स्वरूपसम्बन्धेन वाच्यमन्यया बहिमान घूमादित्यादायपि विषयतासम्बन्धेन साध्य भ्यापक प्रमेयमित्याकारकविश्वविश्यशाने विषयितासम्बन्ध न जलवाद्यमानीयप्रतियोगिताया वृत्तम्तादृशामावस्य लक्षाघी पतापातात् विपयिताया वृत्त्यनियामक्तया एतदोषानयका ऽपि एतदहिमानेतमादेतपमानतद्रसादित्यादी जलवाय मारप्रतियोगिताया कालिक्सम्यन्धन साध्यव्यापसाध्यतत्स मानाधिकरणकर्मादी धर्वमानतया लक्षणयटकत्वापातार तथा च प्यापरनिपितवृची स्वपसम्बन्धावच्छिन्नन्वनिवेशस्यैठ• ग्मो ऽध्यायश्यानया न लाघवारका' विपरीतमय गौरवमा घयत्नाशनिशाधिश्येनेति । न च व्यापकनिष्ठमतियोगिता स्वनामागे न निशनीयो येनोगौरय स्यादपि तु अनुपी गितासम्बन्धन व्यापकशिपिन एन तत्रच व्यापकतावन्द दतियागिता नामापनियशापनया टायरमझतमेपति प्रतियोगिशारीमूतघमागच्छन्ननिरूपितत्यावच्छिन्ना- नुयोगिठाया यमाचारी प्रतियागिसम्बन्धनया माने घटादिमति घटावच्छिन्नामानिपिण्या' दृश्य नास्तीत्याकारस्पतीवेरा पच तच्छिन्ननिरूपितानुयोगिताया एप ससगंवया मानो पामा व्यापकत्रापच्छिन्नविरितामायस्य लक्षणे निवे याच्य ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । १९९ ध्यापकत्याचच्छिन्ननिरूपितानुयोगितायाः सम्यन्यतया निवेश. नीयतया सद्धेतौ हेतुसमानाधिकरणसाध्यव्यापकत्वापच्छिन्न.. साध्यव्यापकामावस्य सम्बन्धविशेषावच्छिन्नप्रतियोगिताफ- कश्चित्पसिया लक्षणसमन्वयसम्भवेऽपि व्यभिचारि- ण्यतिव्याप्तिः व्यभिचारनिरूपकाधिकरणेऽपि कस्यचित्साध्यच्या. पकस्य वृत्ते' व्यधिकरणधर्मायच्छिन्नामावस्य लक्षणयटकत्वा- नुपपत्तेश्चेति एवमनवच्छेदकपदेनावच्छेदकतापर्याप्त्यनाधिकर- णत्वमवश्यं वाच्यम् अन्यथा द्रव्यत्वाभावादेरपि वह्निमनिष्ठपूर्व- क्षणवृत्तित्वविशिष्टद्रव्यत्यवन्दप्रतियोगितावच्छेदकद्रव्यत्वप्रतियो- गिकत्वाल्लक्षणाघटकायापत्तेः तथा च घटत्वावच्छिन्नघटाभावादे. रपि लक्षणधटकत्वापात्तः वह्निमनिष्ठभेदमतियोगितावच्छेदकतायाः घटत्यविशिष्टपर्याप्ततया शुद्धघटस्य तत्पर्याप्त्यनाधिकरणत्वात् । अथ निरुक्तव्यापकतावच्छेदकताया निवेशे कपिसंयोगाभावादि- साध्यकस्थले कपिसंयोगाद्यात्मकामावानां लक्षणघटकरवा- उपपचिः कपिसंयोगाभावादिनिष्ठतत्प्रतियोगिताना साध्यवनिष्ठ- कपिसंयोगाद्यात्मकामावप्रतियोगितावच्छेदकत्वादित्यग्रिमप्रन्थधि- रोधः न च व्यापकताघटकाभावे प्रतियोगियधिकरण्यविशेषणस. स्वात्साध्यवन्निष्ठकपिसंयोगाद्यात्मकामावस्य न व्यापकतालक्ष- पघटकतेति वाच्यं प्रकृतव्यापकतायां तादृशविशेषणमवेशस्य निष्प्रयोजनकत्वात् । अत्र केचित् व्यापकताघटकाभावे प्रतियो- गिवैयधिकरण्यनिवेशनमावश्यकम् । अन्यथा अभावे सम्बन्धसा- मान्येन साध्यवग्निष्ठत्वनिवेशे कालपरिमाणवान् द्रव्यत्वादित्या- दो व्यतिकितावच्छेदकप्रतियोगितामात्रस्यैव फालिकसम्बन्धे. साध्यवद्दत्तियः स्वायच्छिन्नामावस्तत्प्रतियोगितावच्छे- दकतया घाच्यत्वादिनिष्टप्रतियोगिताया वच्छेदकतयातिव्याप्त्यापत्तेः दैशिकविशेषणतासम्बन्धेन निष्ठत्वनिवेशे तेन सम्बन्धेन वृत्तेरप्रामा- णिकतया चह्निमान् धूमादित्यादौ पर्वतत्वाद्यभावनिष्ठप्रातेयोोगे- ताया अपि व्यापकतावच्छेदकत्यापत्त्या पर्वतत्वाद्यात्मकाभाव. स्यापि लक्षणयटकत्वापातात् हेतुसामानाधिकरण्यघटकाभावीय. धृत्तावपि ताशसम्बन्धावच्छिन्नत्वनिवेशे नानास्थाने ताहश- व्यापकता- भावस्य ·अनुमानगादावर्याम् सम्बन्धनिमेशन प्रतियोगितानरच्छेदकरामिया व व्यघिर रणधर्मानच्छिनामागीयप्रतियोगिताउदकतारमाय सामा नाभिकरण्यात्यासत्यन्दिनन्यस्य निनि य गौरवात् य मात्र प्रतियागिवैयविकारण्यांनशनमेधाचिन व्यधिकरणधर्मा यस्टिनामारस्य प्रतियोगिसमानाधिकरपतयेय तमादाय दोग सम्मादतन्मन विच्छेदकताया सामानाधिरपयत्यासत्यापिट भरस्यानिशात् अभावीपवृत्ती सम्यन्यभेदानिशाय साधर प्रतियागियधिकरण्य च न प्रतियागिसमानाधिकरणमिनन्त्र वया सति तद्वहिपयागाधमारस्य प्रतियोगिसमानाधिकरत या अमागन्तरमादाय वहिमयोगादिनिष्टपातयोगिताया म पि घशिवायरस्टिनन्यापरतापच्छदकत्वापत्या तदमारमादा या याश्यापत्त विन्तु प्रनियोग्यनप्रिकरणीचर तया च प्रति याग्यनधिकरणीभूनसाध्याग्निष्टामार इत्यभावान्तार्थनिष्कर्ष । था च व्यापकताघटत्यनाभिमतो य सम्बन्धस्तेन सम्य न्धन प्रतियोग्यधिारण पाच्य तेन पाल्परिमाणादिसाध्य पस्थले सभ्यन्यसामान्यन प्रतियोग्यनधिरणसाव्याधिक रणाप्रसिधारपि न क्षति काल मचान कारपरिमापादि रयादी साध्यतापच्छदामालियसम्बन्धन प्रतियोग्यनाधिकरण माध्यापिरणामसिया ताशसम्मन्धम्य व्यापरताघटकाया सम्मऽपि न सति ता समभागादिमम्बन्धघटितन्यापरतायच दक्प्रतियागिता पदत्यादिना मन्यवाद्यमादमादायव रक्षणसम नयमम्मरात् । अयर देशिपिशपणतासम्बन्धम्य छापि या परनाघटकर न स्थान् सम्यगामारस्य पूर्वज्ञवृत्ति पवि शिपयामावा मतियागिनस्तन सम्बन्धन सापति वृत्तस्त म मम्मन्धन मानियाग्यनाधिकरणीमूनसाध्याप्निामागप्रमि र न च तारामम्यन्यस्य व्यापारवाटक वापि क्षतिथिर सामान्यादिमायालमाध्याम्पट विषयतासम्म घटित यापरतायच्रदयनियागितारमाध्ययस्वारकामामारमादाय पापपतिसम्मगदिति वाच्य ताशासम्बन्यस्यानपा तेन स मन कपिमयागामायादिसाध्यकमयमादिहेतुकम्पले त एपिसपोगामामायापनियागिनाया व्यापकतापच्छेद ·ज्यधिकरणथर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । स्वानुपपत्या अग्रिमप्रन्यासनतितादयस्थ्यादिति चेन्न लायवातु- रोधेन येन सम्बन्धेन यादृशप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टानधि- फरणं साध्यवत्ताशप्रतियोगितानवच्छेदकत्वमेव ताशसम्बन्धथ- टितव्यापकतावच्छेदकरवं वक्तव्यं इत्थच कपिसंयोगाभावादि. सायकस्थले तनिष्ठप्रतियोगिता नोक्तताहशपदेनोपादातुं शक्य- ते तादृशप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टानधिकरणत्वस्य साध्यपत्य- सम्भवात् किन्तु घटत्वाद्यमावनिष्ठप्रतियोगितैद दैशिकविशेष- पातया तदवच्छेदकावच्छिन्नानाधिकरणरवस्य साध्ययति घटादी सत्त्वात् तदनवच्छेदकत्वं च कापसयोगाभावादिनिष्ठप्रतियो. गिताया इति कपिसंयोगादेः दैशिकविशेषणताघटितव्यापकता. धच्छेदकप्रतियोगिताकत्वनिर्वाहः समनियताभावैक्यमते घटा- यभावानामपि घटत्यादिना प्रमेयसामान्यामावाभिमतथा प्र. मेयमात्रप्रतियोगिकन्वेन प्रतियोग्यनधिकरणीभूतसाध्यवतोऽप्र. सिद्धिरत: प्रतियोगितावदनाधिकरणत्वं विद्वाप प्रतियोगिता- यच्छेदकविशिष्टानधिकरणत्वनिवेशः । न च घटाघमावानां प्रमेयमात्रप्रतियोगिकत्वेऽपि तदीयघटादिमाप्रवृत्तिप्रतियोगिताव- दनधिकरणत्वमादाय व्यापकतालक्षणसामञ्जस्यमिति वाच्यं तादृशाभावानामभेदे घटो नास्तीत्यादिप्रतीतीनामपि स्वादिविशेषितघटादिवृत्तित्वेन यावत्प्रमेयनिष्ठप्रतियोगितावगा. हित्यसम्भवाव घटादिमात्रवृत्तिप्रतियोगिताया अप्रामाणिक- स्यात् समनियतामायानामभेदानभ्युपगन्तृनयेऽपि साध्याभाषा- दिप्रतियोगितया साध्यवदवृत्तिपदार्थामाघस्य प्रतियोगितामा दाय ताशप्रतियोगितानां व्यापकतानवच्छेदकत्वापत्तिवारणाय प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टानधिकरणत्यनिवेशनमावश्यकम् । मथ द्रव्यत्वायभावीयदव्यत्वादिनिष्ठमतियोगितानामपि संयोगादि व्यधिकरणसम्बन्धटितन्यापकतावच्छेदकत्वापत्तिः संयोगादिना ताशप्रतियोगितात्मकप्रतियोगितावच्छेदकावशिष्टाधिकरणाप्रसि. या यादृशप्रतियोगितेत्यत्र तारशप्रतियोगितावच्छिन्नायाः प्रतियो. गिताया उपादातुमशक्यत्वात्प्रतियोगितान्तरमुपादाय नवच्छेदकत्वान्तसरवात् च याद्यापकताघटकसम्ब- म्यान्तर्गतसंयोगादिना द्रव्यत्वायभावस्प प्रतियोगिसामानाधि.

·अनुमानगादापर्याम् करण्यासम्मवादसम्मया न च संयोगादिना द्रव्यत्याधमा- प्रस्य स्यसमनियतघटत्वायच्छिन्नप्रतियोगिताकवहयाद्यमावामि- नतया 'संयोगादिना बहयादिरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्य सत्त्वानासम्भय इति याच्यम् । एवमपि सत्तावान् जाते. रियादी हेत्वाधिकरणावच्छेदेन ताशाभाघानां संयोगेन अ. तियोगिसामानाधिकरण्यासम्मवेनाव्याप्तवारत्वात् । मैवं व्याः पकतायदकत्येमाभिमतो पः सम्वन्धस्तन सम्बन्धन वृत्ति मानिष्ठत्वेन प्रतियोगिताया विशेषणीयत्वात् न्यत्वादेः सं. योगादिनावृत्तितया उक्तदोपानवकाश .इत्याहुः । वस्तुतस्तु लघुरूपसमनियतगुरुधर्मस्यानवच्छेदकत्ये घटाघमावीयमतियो. गिताया थपि वहयादिव्यापकतापच्छदकत्वापतिः तारा तियोगिताविशिष्टघटाघमावप्रतियोगिवायां साधयेन घटत्वादे रेवावच्छेदकतया घटायमायमतियोगितानां तदनवच्छेदकत्वान न च प्रतियोगितायाः तत्तदभावीयप्रतियोगितात्वनावच्छे दकतायां गौरपेऽपि स्वरूपतोऽपच्छेदकत्येऽविशेषः प्रति. 'योगितायाः स्वरूपतो भानामावेन तेन रूपेणावच्छेदकताया अभ्यसम्मवादिति पारिमापिकमवावच्छेदकत्वं व्यापकताशरी: रे निवेशायं तथा च साध्यवप्नियाभावप्रतियोगितायच्छदको यो धर्मस्तदधच्छिन्नामाथषदसम्बद्धस्वविशिष्टसामान्यकं फिर लतः साध्यवत्किञ्चियक्त्यसम्बद्धस्थविशिष्टसामान्यकं य. स्यं तदन्यत्यमेन व्यापकतावच्छेदकत्वं तथा संयोगाद्यात्मकामावस्यापि साध्यतावच्छेदकावाच्छन्नव्यापकता घच्छेदकातियोगिताकत्वमनायासेनैव नियंति पतः संयोगाचमावनिष्ठप्रतियोगिताविशियर सर्वश्रेय साध्यवति वृत्तेस्तस्याश्च स्यपदेनोपादातुमशक्यत्वात् तार स्वं धर्मा- •न्तरमेव तदन्यत्यं च तारातियोगितायामक्षतमेति ।- सम्पत्यशरीरे च घ्यापकतायटकत्वेनाभिमतो यः सम्बन्ध स पय निपेशनीयः द्रश्यत्वादिनिष्ठप्रतियोगित्यं च संयोगा। दिसम्यन्धेन साभ्ययदसम्यवस्वविविएसामान्यकमेवातो संयोमादिपरिवव्यापकतापच्छेदकरयं तस्यति नोकदोरायकाश इति निक च क्रपि- कपि- ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । २०३ . (दी०) येन सम्बन्धेन हेतुस्तेनैव तदधिकरणं बोध्यं ते- नात्मत्वे साध्ये समवायन हेतोर्डानस्य विषयतयाधिकरणे पटा- दौ वर्तमानस्य साध्यामावस्यातयात्वे ऽपि न क्षतिः ॥. (गा०) येन सम्बन्धन हेतुरिति व्याप्यतावच्छेदकत्वेनामिमतों यः सम्बन्ध इत्यर्थः । योध्यमित्यस्य हेतुसामानाधिकर- ण्यघटकमित्यादिः । तेन तारशसम्बन्धधिशेपणेन आत्म- त्वे साध्य इति अयमात्मा शानादित्यादावित्यर्थः ॥ सा- ध्यामावस्थ साध्यतापच्छेदकावच्छिन्नसाध्याभावस्य अतथात्वे. ऽपि स्वविशिष्टस्य हेतुतावच्छेदकसम्यन्धेन हेत्वधिकरणस्या प्रसिद्या विवक्षणीयस्वविशिष्टईत्यधिकरणावच्छेदेन प्रतियोगि- सामानाधिकरपयविरहेऽपि न क्षतिः नाव्याप्तिः । पहिमान् धूमादित्यादौ धूमावयवादिवृत्तहित्वाचवच्छिन्नाभावस्य स्व- विशिष्ट पद्धतुतावच्छेदकसम्बन्धेन हेत्वाधिकरणं तदवच्छे- देन प्रतियोगितामानाधिकरणं सम्भवत्येवा तथाविधत्व. धिकरणपर्वतादेः जन्यमात्रस्य कालोपाधितया कालिकस- म्यन्धेन ताशाभाषादिविशिष्टत्वात् तदन्तर्भावेन तेन म्वन्धेन तारशप्रतियोगिसामानाधिकरण्यस्यापि सत्वाच अर भाववैशिष्ट्यादौ सम्बन्धविशेषानिवेशादित्यभिप्रायेण नित्यमा प्रवृत्तिहेतुकस्थलानुधावनम् । अथ बहिन्यापकस्य चरमक्रियामा. घस्य योऽभावश्चरमक्रियात्मकस्तस्य कालिकसम्बन्धेन इत्य. धिकरणे महाफाले वर्तमानस्य' न विवक्षणीयप्रतियोगिसा- मानाधिकरण्यसम्भवस्तद्विशिष्टस्य हेतुतावच्छेदकसंयोगेन धू.. माधिकरणस्याप्रसिद्धः धूमाधिकरणपर्वतादेस्तदसमानकालीन- तया तत्र कालिकसम्बन्धेनापि तवैशिष्टयासम्भवादिति आ- स्मत्वसाध्यकपर्यन्तानुधावनमफलं न च वृत्यनियामकसंयोगेन धूमसम्बन्धिनि परमाणावेव चरमक्रियावैशिष्ट्यस्य प्रसिधा तत्र चरमझियाभावरूपप्रतियोगिनोऽपि सत्त्वात्सम्भवत्येव वि. वक्षणीयप्रतियोगिसामानाधिकरपयं तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नहे. तुताकस्थलानुरोधेन हेत्वधिकरणावच्छेदेनेत्यत्र हेतुसम्पन्धित्वमा- प्रस्यैव विवक्षितत्वादिति चाव्यं पादशपरमाणौ ·तदीयचरमक्रियात्मकामाग्वै- २०४॥ अनुमानगादापर्याम् दापि धूमसंयोगो नास्ति शिश्वस्य हेतुसम्बन्धिन्यसत्त्वेन तमादायवान्यातिसम्मवा- दिति चेन्न महाकालस्यैव वृत्यनियामकसंयोगसम्बन्धेन हेतुसम्ब घितया तत्र कालिकसम्बन्धेन चरमक्रियात्मकाभाववैशिष्टयस्य दैशिकविशेषणतया तदमायस्यापि सत्येन विपक्षणीयप्रतियोगि- सामानाधिकरण्यसम्भचात् धृत्यनियामकसंयोगस्यापि संयोगवेन ईनुतावच्छेदकसम्बन्धात्यात् । न च तथापि वृत्तिनि पामकसयोगेन धूमहेनुकस्थलाव्यातिरस्त्येवेति घाच्यं तेन रूपेण सम्यन्यतायो मानाभावात् कालस्यावृतितया काले धूमस- योगस्य कालनिष्ठधूमाधेयत्वानियामकत्वेऽपि धूमस्य तेन सम्बन्धेन कालवृत्तित्वमस्त्येवत्यम्यापि सुवचत्वात् यहिमान् धूमादित्यादी सा- ध्यामाषमादाय नाव्याप्तिसम्मवः किन्तु चरमक्रियात्मकामाघमा दायेयेति अन्याः स्फुटतरपतिपत्यर्थमात्मत्यादिसाध्यकस्थला. नुधावनस्य सायंकवाशेति ॥ ननु शानवान् यारममहाकालान्यतरत्यादित्यादी हेतुममा- नाधिकरणानां साध्यतावच्छंदशान्छिन्नन्यापकतावच्छेदमा तियोगिताकयाघरमावानामेव सविशिष्टहत्वधिकरणमहाकाले कालिकसम्बन्धेत प्रतियोगिसामानाधिकरण्यसत्यादतिन्याप्तिः तादात्म्येन शानन्यापकस्यात्मनोऽभाष काले न प्रतियोगिसमानाधिकरणः यात्मनोऽकृतितया का ले कालिकसम्बन्धनात्तरिति वाच्यम् । काला. पत्तिये काटयत्तित्वाटतकारणत्याद्यनुपपत्या तदुपगमस्यावश्य- फन्वात् निन्यदन्याणां कालावृत्चित्वापि महाकालमित्रो द्रव्यन्वात मानभिन्नं गुणत्यादित्यादावनिध्यातिः पृत्तिमतामेव महा. फालदेसप्यानमेव्यापकतया तदमावानां यायतामेय महाका- ले ईदवरमानादौ च कालिकविशेषताविषयितासम्बन्धघटि- तप्रतियोगिसामानाधिकरण्यसादित्यत माह एवं दसान्तपीति । (दी० ) एवं दलान्तरेऽपि सम्बन्धभेदनिबन्दनी दोषः सम्बन्धेश्यविवरया निरसनीयः॥ (गा) दलान्तरे प्रतियोगिसामानाधिकरपरका न थात्मनः ·व्यधिकरणधर्मावरिछनाभावप्रकरणम् । २०५ तियोगिमत्तादले सम्यन्धभेदनियन्धनो दोषः कालिकादि- सम्बन्धमादायातिव्याप्तिरूपः सम्बन्धैक्यविवक्षया व्यापक ताघटकसम्बन्धप्रतियोगिमत्ताघटकसम्बन्धयोरैक्यविवक्षया तथा ज्ञानवान् आत्ममहाकालान्यतरत्वात् महाकालभिन्नो द्रव्यत्वादित्यादी साध्यतावच्छेदकसम्यन्धावच्छिन्नसाध्यनिष्ट- व्याप्यतानिरूपितव्यापकताघटकसमघायदेशिकविशेषणतादिसम्ब. न्धेन ज्ञानाभावमहाकालभेदाभावादिप्रतियोगिनां कालादावते. नौतिव्यातिरिति भावः अत्र च येन येन सम्बन्धेन स्वप्रतियोगित्वावच्छिन्नस्य साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकता तेन तेन सम्बन्धेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यमभावस्य विवक्ष. णीयम् अन्यथा इदं नित्यज्ञानं नित्यत्वे सति सविषयकवादित्या. दौ हेतुसमानाधिकरणनित्यज्ञानत्वाधभावस्य प्रतियोगिनः साध्य प्रति विपयितासम्बन्धनापि व्यापकतया तेन सम्बन्धेन है. त्यधिकरणेश्वरेच्छाकृत्योः प्रतियोगिसामानाधिकरण्येनातिव्याप्तिः येन येनेत्युक्तौ च तथाविधसमयायादिसम्बन्धेनातथात्वान्नाति- व्याप्तिः साभ्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्याप्यतानिरू- पितस्वप्रतियोगित्यावच्छितव्यापकताघटकयावत्सम्यन्धत्वेन ता. एशसम्बन्धस्य प्रतियोगिसामानाधिकरण्यशरीरे स्वात- ज्येण निवेशस्तथा सति अभावे साध्यतावच्छेदकावच्छि- व्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकत्वविशेषणवैयापातात् नहि तादृशविशेषणानुपादाने गोस्वाधभावमादायासम्भवः सम्भवति गोत्वाद्यभावानामपि त्यधिकरणे पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टस्वा. भावरूपप्रतियोगिनिष्ठव्यापकताघटकदैशिकविशेषणतासम्बन्धेन प्र. तियोगिसामानाधिकरण्यसत्वात् धूमवान् चरित्यादौ धू- माद्यभावस्यायोगोलके पूर्वक्षणादिवृचित्वविशिष्टस्याभावरूप- प्रतियोगितामानाधिकरण्यापि यावद्यापकताघटकसम्बन्धान्तर्ग- तसंयोगादिना प्रतियोगिसामानाधिफरण्यविरहात् घटत्वाद्यमा- घवान् प्रमेयत्वादित्यादौ घटरवाद्यात्मकाभावस्य च ताशप्रतियो. गिसामानाधिकरण्येऽपि विशेष्यतासम्बन्धघटितसाध्यव्यापकता. वच्छेदकप्रतियोगिताकस्य घटावृत्तिघटत्वाभावादिप्रकारकप्रमाया अमावस्य तादृशसम्बन्धेन घटे प्रतियोगिसामानाधिकरण्यविरहाद- न ·अनुमानगादोधर्याम् तिव्याप्त्यनवकाशात् अपि तु साध्यतावच्छेदकायच्छिन्नव्याप्यता. निरूपितयद्यत्सम्बन्धघटितव्यापकतापच्छेदकप्रतियोगिताका ये येऽभावास्तत्तत्सम्बन्धेन प्रतियोगिसमानाधिकरणा इत्येवं क्रमेणे- च निवेशाधापकताथा एकच लक्षणे निवेश इति । यत्तु साय- ता वच्छेदकसम्बन्धन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यनिवेशान ज्ञान- यानात्ममहाकालान्यतरस्यादित्यादावतिव्याप्तिः इत्यं च व्यापक तासाध्यतावच्छेदकसम्बन्धघटिता प्राधा अत एव यहिमान, धूमादित्यादी घटत्वादिना घरवृत्तित्वविशिष्टद्रव्यस्वत्वादिना वा द्रव्यत्वादेरमावस्य समवायादिसम्बन्धघटितलाध्यव्यापकताव. च्छेदकप्रतियोगिताकस्यः साध्यतावच्छेदकसंयोगादिसम्बन्धेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यधिरहेऽपि न क्षतिरिति तन्न । तथा सति कालिकविशेषणतया महाकालान्यत्वविशिष्टघटादी साध्ये कालत्वादिहेतापतिव्याप्त्यापतेः तत्र महाकालान्यत्ववि शिष्टघटाभावमहाकालान्यत्वाभावादीनां कालिकसम्यन्धेन महा- काले घटाविरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्यसत्वात् यदि चम हाकालान्यत्वविशिष्टोऽपि घटी महाकाले वर्तते अन्यथा सि. द्धान्तलक्षणे महाकालो घटवान् फालपरिमाणादित्यादौ महा- कालान्यत्वविशिष्टयटामावस्यैव' प्रतियोगिव्यधिकरणस्य सुलभ तया उभयाभावघटितप्रतियोगियधिकरण्यानवंचनायासस्य नि. प्रयोजनकत्यापत्तेरिति दर्शितविशिष्टसाध्यस्थले फालत्यादि सद्धतुरेति मन्यते तदापि घटत्वामापवान् प्रमेयत्यादित्यादौ घटत्यात्मकाभावस्य साध्यतावच्छेदकदेशिकविशेषणतासम्बन्धेन किञ्चिविशिष्टस्वामावारमकप्रतियोगिसामानाधिकरण्यसत्त्वादति- च्याप्तिस्मन्मते दुर्वाष न च तेन सम्बन्धेन भावरूपप्रति योगिसामानाधिकरण्यस्य विवक्षणीयतया नायं दोप इति पाच्यं तथा सत्यभावसाध्यकसद्धती निरुक्तयावदभावान्तर्गत. भाषरूपसाव्यामावस्य भावरूपप्रतियोग्यप्रसिधा तियोगिमामानाधिकरण्यासम्मवाव्याप्तः एवं साध्यतापच्छे- दकसम्पन्धन ट्यापकत्वादिनिपेशे सर्वत्रेत्यादिना धूमवान, पटेरि त्यादी वाच्यत्वाचभायमादायातिन्यातिप्रदर्शनस्यासनत्यापत्तेचे ति । यस दैशिकपिशेपणतायिशेपेण व्यापकता तेनैव सम्बाधे- भावरूपप्र.

·व्यधिकरणधर्मावच्छिमाभावपकरणम् । न प्रतियोगिसामानाधिकरण्यं सर्वत्र साध्यवत्वप्रकारकममाविषय. रत्वाद्यभावमादायैव लक्षणसगमनमतिव्याप्तिवारण नेति तदपि उक्तातिव्याप्तरात्मत्वादिसाध्यकस्थले साध्याभावमादाय हेतुताव- पच्छेदकसम्बन्धब्यावृत्तिमदर्शनविरोधाच्चानुपादेयमेव । फेचिन्तु प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेत प्रतियोगितामानाधिकरण्यप्रवेश्यान भागुतातिव्याप्तिः इत्थं च व्यापकतापि तेन सम्बन्धेन योध्या तो बहिमान धूमादित्यादी संयोगादिदितसाध्यव्यापकतावच्छेद- प्रतियोगिताकस्य समयायादिसम्बन्धावच्छिन्नमतियोगिताकत- हमायभावस्य इत्याधिकरणे समयायादिना प्रतियोगिसामानाधिकर- ण्यावरहेऽपि न क्षतिः तादशाभावानां साध्यतावच्छेदकसम्बन्धय- टितसाध्यानिष्ठव्याप्यतानिरूपित्तस्वप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धन- टितव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकरवाभावेन निरुक्तयावदभावा- नन्तः पातत्वादिति न चैवं व्यधिकरणाधर्मावच्छिन्नाभावस्य -स- म्वन्धावच्छिन्नमतियोगिताकत्ये मानाभावेन तादृशामावस्य क्षणघरकत्वानुपपत्तिरिति वाच्यं संयोगेन घटत्वेन पटो नास्ती- त्पनुभवयलाचाहशाभावप्रतियोगितायामपि सम्बन्धस्यावच्छे- दकत्वात् अनुभवानादरे व समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रति. योगितायामपि सम्बन्धस्यावच्छेदकत्वासिद्धेः । अथ बाघवुद्धिप्र- तिबन्धकतायाः सम्बन्धविशेषनियन्त्रितत्वानुरोधेन समानाधिकर- धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्य सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगि- ताकत्वमावश्यकम् अन्यथा एकैविधघटाघमावज्ञानस्य सं- योगसमवायादिकपनिखिलसंसर्गावगाहिशाजप्रतिबन्धकत्वप्रसङ्गात् न च संयोगसम्बन्धावच्छिन्नघटादिप्रकारकवुद्धि प्रति पस्तुग- त्या संयोगादिसम्बन्धेन घटादिमत्ताविरोधी योऽभावस्त- ज्ज्ञानत्वेन .प्रतिवन्धकत्वानोकातिप्रसङ्ग इति धाच्यम् वा. स्तववादशाभावत्वादिना प्रतिवन्धकत्वे घाभावत्वेन पदार्था- न्तिरावगाहिशानस्य घटादिमत्ताज्ञानाविरोधित्वप्रसङ्गात् तस्मा- सत्संसर्गकविशिष्टयुद्धी तत्तत्संसर्गावच्छिन्नप्रतियोगिताकामा. प्रत्यावगाहिहानत्वेन ,प्रतियन्ध्रकताया पकव्यतया समानाधिकर- {णधर्मावच्छिन्नप्रतियोगितायां सम्बन्ध्रस्यापच्छेश्कतासिद्धिरिति 'चेतहि घटत्वपिशिष्टपटायगाहिनमघटत्याचवच्छिमप्रतियोगिता- ·न २०८ अनुमानगादापर्याम् कपटाद्यमावशानयोरपि प्रतिवध्यप्रतिवन्धकभावसत्वात् तार शप्रतियध्यप्रतिबन्धकमावस्य सम्बन्धविशेषनियन्त्रितत्यानुराध भ्यधिकरणधर्मावरिउन्नप्रतियोगिताया यपि सम्बन्धा पच्छिन्नत्यावश्यकत्वात् व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नामावशालस्यान तिबन्धको वाधनन्थे राघोपनीताञ्चनमयत्यादिना वहया पनुमिति विरोधितया काञ्चनमयत्वाद्यच्छिन्नप्रतियोगिताकर हयाद्यभावस्य हेत्वाभासतातेरसहत्यापरित्यलमप्रातविचार ति वदन्ति । तदपि न साधीप निखिलरामावस्य किञ्चिद्विशिष्ट स्यामावनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकीभूतदैशिकविशेषणतासम्बन्धन तादृशातियोगिसामानाधिकरण्यमसेन व्यभिचारिण्यतिव्याते । यावत्प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन कचिदपि त्यधिकरणे सयोग विश्यतादिरूपसकलसम्बन्धन प्रतियोगिनो ऽवृत्तरसम्मवापते. प्रकारान्तरानुसरण व गौरवात् ।। अथ यावतमनुपादाय साध्यतावच्छेदकम्याप्यप्रतियोगि ताकस्य तदुपादाय साध्यतावच्छेदकव्यापकपतियोगिताकस्य निवेशे उमयत्यावच्छिन्नसाध्यक रिफ्यतिव्याप्तिक्षता न तु मते विरुद्ध पृथिवीत्यादिहेतापित्यत्र कि बीज तथा स ति तत्रापि रूपसामान्याभावामावस्य रूपस्य स्वद्धसमागमा धादिम्पप्रतियोगिसामानाधिकरण्यसानातिव्याप्तिसम्मवादित्या शहापरिहाराय तस्य समते लक्ष्यत्वमयोपपादयति कपादीति। (दी०) रूपादिसामान्यामाचे साध्ये पृथिवीत्वादिकं स देतरेव मलये परमाणात्पत्तिकाले चावयविनि तत्सत्वात् ।। (गा०) यीचरक्षणे प्रति शातिशया तु तद्ग्रन्थावतार तर पृथिव्यन्यावाद्यमावस्यापि यापदन्ताततया तस्य पृथिवीमदपत्र नियोगिसामानाधिकरण्यासम्भवनातिन्यामरनवकाशात् । यनु उ स्पतिशासाच्छदेन पसामान्यामावस्य पृथिव्यामपि सत्येन प्रथिन्यन्यत्वामावस्य न रूपसामान्यामाययापकतावच्छेदका नियोगिताकत्यमित्यभिसन्धिपूर्विका प्राचीनगदमात्रेणासदेनाधा मिमानिना पोररक्षण प्रतिव्यानिशा निराकरोति पादति । घामारस्य व्यमिधा रूपसामान्यामारसाध्यके प्राचा ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । सद्धेतुरेवेति यादृशरीत्या पृथिव्यन्यत्याभावस्य लक्षणायटक त्वोपपतिः तारीत्या साध्यवति हेतुमचाया अप्यावश्यकत. या सतुरेवेत्यर्थ इति व्यायानं तदनुपादेयमेव तादृशाश- वितुः पृथिव्यां रूपसामान्याभावसचेऽधिप्रतिपत्ताधयातिव्याप्ति- शङ्कासम्भनाने पृथिव्यां रूपसामान्यामायव्यवस्थापनौपयि. काकाहानुत्पत्या तदसङ्गत्यापत्तेः । मलये महाप्रलये परमाणू- नां नित्यतया तत्रोत्पचिकालाय छदेन रूपसामान्यामावासम्म. य इति भावः । यद्यपि पाकापनाशोत्पत्तिकाले पूर्वरूपात्मकन- तियन्धकसत्येन रूपान्तरानुत्पादेन तदानीमपि परमाणौ रूपसा. मान्याभावसम्भवः तथाप्यविनश्ययस्थरूपस्य प्रतिवन्धकरवे पूर्व- रूपनाशोत्पत्तिक्षणे व पाकजरूपोत्पत्तिसम्भव इत्यभिप्रायेग मलयपर्यन्तानुधावनम् । उत्पत्तिकाल इति अवयविद्रव्यस्य जन्य- सया प्रलयेऽसत्त्वाचदवच्छेदेन तत्राभावासम्भव इति भावः तत्सत्यात् रूपादिसामान्यामावसस्यात् ।। ननु सामान्यधर्मावच्उिन्नप्रतियोगिताकामायस्वात्यन्ताभावा- स्मकतया रूपमागभावयत्युत्पचिकालीनावयविनि रूपध्वंसयति म- लयावच्छिनपरमाणो कथ रूपसामान्यामाघसम्भवः समागभा. चयोरल्यन्तामावविरोधियादित्याशहां निरस्यति न च प्रतियो- गिवदिति ॥ (दी०) न च मतियोगिवत्तद्धसमागमाचयोरत्यन्तामाव- विरोधित्वं मानाभावात् । अत एवान्तराश्यामे रक्तं रूपं ना. स्तीतिमत्ययः । न चप रक्तिमध्वंसाधवगाही पूर्वापररक्तिम- ध्वंसमागमायवतीदानी रक्तंऽपि तया प्रत्ययमसहात् ।। (गा)पथा प्रतियोगिन एकफालावच्छिनकदेशावृत्तिवरूपस्यात्य- न्तामावविरोधिता तथा स्यध्यसमागमाययोरप्यत्यन्तामावविरोधि. तेति नत्यर्थः। मानामावादिति । ननु रूपध्वंसमागमायापच्छिन्नाधि. करणे तदत्यन्तामावस्य वृत्ती प्रमाणाभाषः घटापुत्पत्तिक्षणे तद्- द्वितीपक्षणं च तत्प्रत्यक्षासम्भवेन तहसित्येन रूपात्यन्ताभाषप्र. त्यक्षस्व सुनरामसम्मयात् द्वितीयादिक्षणायच्डेदेन रूपस्थय त.

·1 २१० अनुमानगादायर्याम् घोपत्या तदभावीयविशेषणताया असत्त्वेन तृतीयक्षणादापि ताराप्रत्यक्षामम्मयात् यनुमये विप्रतिपन्नस्य प्रत्यक्षमा शुद्राव्य निरसितुमशक्यत्वाध अनुमानं चाप्रयोजसमिति यस मागमाययोरत्यन्तामावविरोधित्वमायातमित्यत आह अत एवं ति । समागमाययो. अत्यन्ताभावाविरोधित्वादेय अन्तरापाने पूर्वपरदशायर्या रके मध्यदशायां श्याम इत्यर्थः । रक्त रूपं ना स्तीति प्रत्यय इति यसमागमावयोरत्यन्तामावविरोधित्वे तर पूर्वरक्ताम्यसमाविरक्तमागमावयोः सत्त्वेनात्यन्तामावायगाहिन्या प्रमात्मकतासमतीतेरनुपपत्तिरितिभावः । एप रक्त कपं नास्तीति. मत्ययः सादीत्यादिना मागमारपरिप्रहः । पूर्गपरेति । यत्र घटा- दो पाकादेकरननाशानन्तरं झपान्तरमुत्पन्न तनाशानन्तप्य रता न्तरं तमाशानन्तरोत्पनरूपान्तरनाशानन्तर रसान्तरमुत्पद्यते तर मध्यरक्तदशायां रकं रूप नास्तीति प्रतीत्यापतेरित्यर्थः तत्रापि यसरूपमागमावयो. सरनादिति माव । एतेन मन्मते रस्त्यायः च्छिन्नप्रतियोगिताकात्यन्तामायपत्ताशध्वंसमागभाषी ताराम शीतिविषयो अन्तरारकसमानालोनी पूर्वापररतसमागमा पी च न तथाविधायिति मातिमसङ्ग इति निरस्तं तार शायंसमागमाययोरंय रुपान्तरदशायर्या ताशप्रतीतिनियाम क्तया तपारपि तथास्यम्वीकारस्यावश्यक त्यात् थरकापसमागमाययौरतधारयस्वीकार तु पूर्णपरततादशार्या तास्यत्ययापत्त । ननु रत्तत्वावच्छिन्न प्रतियोगितामयसप्राग भायावर नारानीतिषिग्यो य च रक्तरूपतादशायरी शिम यशारमनाहानत्यय मापाचते मनुमि यात्मको पा भावं रवरूपलाषिकप्रत्यसमामग्या रत्तत्यापछिमातियोगितावरयन तवमाययक्षप्रति प्रतियधारयानापत्ति भन्यथाभयम्मतेऽपि पान्तलालापन तरनत्यापनिारयन्नामावस्यतानी पम्तरपटितमभितिगृतितया प्रयापत्त विशेष्यपरितम वियन सनिकायादेनुपान् रमाइप्रतिपन्यादागारि गरे नामग्यपम्पटग्या। मान्य तदपायसिसम्पाप्यता नादिमाये भानुमानितयायियमध्यपम्पएपार न प ताश प्रपपरमाधि भय- मरि तपाविधायनामापम्प तर ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । सत्त्वात्ताशप्रत्ययस्य प्रमात्वेन इष्टापत्तः यदा च तत्र रकं रूपं तत्कालावगाहिन इदानीमत्र रकं रुपं नास्तीतिमत्ययस्य प्रमा. त्वं पुनरशक्यापादनं ताहशमत्ययेन रक्तत्वावच्छिन्नप्रतियोगिता. फत्ये तत्कालावच्छिन्नत्वावगाहनात् यदा चन तत्र रक्तं रूपं तत्का- लावच्छेदेनैव ध्वंसमागभावयो रक्तत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्वी- कारेण तादृशाविषयवाधात् तद्धर्मोपलक्षिताभाषांशे तत्कालाय. छिन्नत्वावगाहिप्रत्ययस्य प्रमात्वं पुनरिटमेव न च तदमिनिष्ठ- ध्वंसादौ तत्कालावच्छेदेन रक्तत्वावच्छिनप्रतियोगिताकत्वं क- प्यते किं वा तत्कालावच्छेदेन तद्धर्मिण्येव रतत्वाव छिनप्रतियोगिताकात्यन्ताभावः कल्प्यत इत्यत्र विनिगमनावि. रहात् ध्यसायधिकरणेऽत्यन्ताभावसिद्धिनि प्रत्यू येति वाच्यं ध्वं. समागमायाधिकरणेऽत्यन्ताभावाकल्पने ध्वंसादेरतिरिक्तात्यन्तामा. घाकल्पनेन लाघवात् रक्कमपात्यन्ताभावस्यैव तन्मते रक्तरूपध्वं. सात्यन्ताभावसमनियततया तस्यैव ध्वंसात्यन्ताभावत्वात् । मैवं त. धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्याव्याप्यवृत्तित्वोपगमे विशेपाभाया. नामेवाधिकरणविशेषावच्छेदेन सामान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताक- त्वसम्भवादतिरिक्तसामान्याभावासिद्धिप्रसङ्गः एवमेकस्यैवाभाव- स्थाधिकरणविशेषकालविशेपवृत्तित्वावच्छेदेन घटत्वपटत्वादिरूपना- नाधर्मायच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसम्भवेनाभावभेदविलोपप्रसङ्गः एवं रत्तानधिकरणकालावच्छेदेन रक्तसादेरक्तत्वावच्छिन्नप्रतियोगि. ताकत्वोपगमे तत्समानाधिकरणतदसमनियतध्वंसाधन्तरस्य तत्स- मानाधिकरणकत्वादेरेव वा तादृशफालावच्छेदेन सत्कल्पनमादाय विनिगमनाविरहप्रसनश्चेति ध्वंसप्रागभावाधिकरणेऽत्यन्ताभाव- कल्पनमेव न्याय्यम् । अथैतादृशयुक्त्या रक्तध्वंसादिमति तद- त्यन्तामावसिद्धावपि रूपध्वंसादिमत्यां पृथिव्यां रूपत्वावच्छि. प्राभाचो नियुक्तिक एयेति चेन्न रूपोत्पत्तिद्वितीयक्षणे पुनस्तद- धिकरणे सामान्यसामग्रीवलात् रूपान्तरापत्तिवारणाय रूपं प्रति रूपत्वावच्छिन्नाभावस्य हेतुत्वं कल्पनीयम् । एवं चोत्पत्तिकाले पा- फापनाशोत्पत्तिक्षणे च रूपत्वावच्छिन्नाभावस्वीकारे तदनन्तरं रूपानुत्पादयसङ्ग रूपोत्पादानन्तरं रूपसामान्यस्य पुनरुत्पादश्च प्रागभावहेतुतया दुचारः रूपंवत्यपि पाकजमाविरूपप्रागभावस- ·पाकापसत्व सद २१२ अनुमानगादापर्याम् चान् न चैरपि पृथिव्यां पात्यन्तामाधो नियुचिद यत्सा वच्छदैन तत्र रूपात्यन्तामावो मरता स्वीक्रियते तत्कारावडेदन रुपमागमा रूपत्वापच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वस्वीकारेणैवोपपत्तरिति वाच्य दत्तात्तस्यात्। इद त्यधेियम् उक्त युक्त्या उत्पत्तिकालावच्छेदे न घटादी रूप वाच्छिनामावसिद्धावपि प्रलयकालावच्छदेन पर माणो तत्सत्त्व मानामाव । एकप प्रतिरूपत्वावच्छिन्नामाहे तुचमय न कल्प्यते स्पोत्पत्यनुरोधेनावश्यकल्पनीयम्पर्शसामा न्यामानस्य तहेतुतयेव रूपयति रुपान्तरात्ते शम्यवारणत्वान् यायो स्पीत्पत्त्यनन्तर स्पोत्पत्तिवारणाय स्पर्श प्रति अपामाव हेतुनाया धतुमशक्यत्गत् तत्र स्पर्शामाघहेतुनाया आवश्य कत्वात् न च रूप प्रति स्पशांभावहेतुत्ये यन माशस्तन स्पान्तरोत्पत्तिकाले मपान्तरोत्पादप्रसङ्ग इति वाच्यम् । एकजातीयस्याग्निसयोगस्य परसगन्धर्शनाशक्तया पर्व नाराकाल रूपनाशस्याप्यावश्यकत्वात् पत्र ध्वसमागमायाधिकरणे मामयिशत्यन्ताभागाभ्युपगम्तमते तादृशात्यन्तामावो न तदन धिकरणपु कल्यते अनन्ताधिश्रणेषु तादृशामावकल्पनामोदय रायवादकेषु तत्तद्धर्मावच्छिन्नतद्देषु तद्धमायच्छन्नप्रतियो गिताकत्यल्पनीयोपपरिति । (दी.) तत्सामानाधिकरण्यं च स्वविशिटहेत्वरिकरगा वच्छेदेन धोध्यं तेन गोत्वनन्यदव्यत्वमलयाचित्वादिना ग वादेरभावस्य गराधनधिमरणधर्मावच्छेदेन तद्वति काले महाका: ले वा वृत्तावपि यदा गोत्वं तदा गायर याल का जन्यद्रव्यं मलयात्तित्यादी नातिनसाः। सविशिष्टेतिविशेपणात् कपि संयोगाभाववान मेपत्वादित्यादी संयोगावात्मकस्य साध्या- भावस्य सार हेत्वरिमरणात्तित्वेऽपि नाव्याप्ति ॥ (गा० ) तरसामानाधिकरण्य प्रतियागिसामानाधिकरण्य स्व. गिरीएनि ।म्य यामाव प्रतियोगिसामानाधिकरण्य ग्राह्य स एय हायधिकरणापच्छेदनति हेतुनावच्छेदन सम्बन्धन हेतुनाथ लदसायन्टिनाधिश्रम यत्तसामान्यान्तावनेत्यर्थः । तेन ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नामावप्रकरणम् । वह्नयमावस्य धूमावयवावच्छेदेन द्रव्यं विशिष्टसत्त्वादित्यादी द्रव्यत्याधभावस्य कचिदपि प्रतियोगिसामानाधिकरण्यस्योपपाद- यितुमशक्यतया धूमवान् घरिल्यादौ अतिव्याप्त्यप्रसक्तेर्द- शितविवक्षायाः स्थलान्तरे प्रयोजनमाह तेन गोत्वेति। तद्वति गवा- दिमति कालिकसम्बन्धेन गोत्वादिना गवादी साध्ये प्रलया. न्तमान व्यभिचारिणि गोत्वादिहेतौ लक्षणघटकानां गोत्वाद्यव- च्छिन्नाभावानां गयादिमति पतत्काले गवाघनधिकरणदेशावच्छे- देन महाकाले च प्रलयावच्छेदेन वर्तमानतया प्रतियोगिसामानाधि. करण्यमक्षतमेव । एवं दैशिकविशेषणताविशेपेण गवादिव्यापकप्रल. यान्यत्वादेरमावोऽपि तेन सम्बन्धेन मलयान्यत्वादिमति महाकाले वर्तमानतया प्रतियोगिसमानाधिकरण एवं प्रतियोगिसामानाधि- करण्यघटकीभूनाभाववृत्ती सम्बन्धविशेषानिवेशादित्यतिव्याप्तिः स्यात् । निरक्तविवक्षणे च स्वविशिष्टयावद्धत्यधिकरणान्तर्गतमल. यान्तर्भावेन ताशामायानां न प्रतियोगिसामानाधिकरण्यं प्रलये तत्प्रतियोगिनो वृत्तरिति समुदायार्थः । गवादिव्यापकस्य च. रमध्वंसादेरमावस्य योऽभावश्चरमध्वंसादिस्तस्य गवादिमाते खपडकाले न प्रतियोगिसामानाधिकरप्यं तत्र तस्यावृत्तरता महाकाले वेत्युकं महाकाले च कालिकसम्बन्धेन वृत्तेस्त- थात्वमक्षतमेव गोसाध्यकस्थले व्यापकतावच्छेदकजन्यद्रव्यत्व- प्रलयावृत्तित्वाचवच्छिन्नामावमादायातिव्याप्तिवारणं न सम्मव- तीति स्फुटीकरणाय तद्रूपावच्छिन्नसाध्यकस्थलेऽप्यतिव्याप्तिमाह यत्र कालत्वमित्यादिना । अथैतादृशविवक्षापेक्षया लाघवात्प्रतियो- गिसामानाधिकरण्यघटकामायीयवृत्ती दैशिकविशेषणताविशेषा- पच्छिमत्वमेव निवेश्यतां तथा सति दैशिकविशेषणताविशेष. सम्बन्धेन प्रलयान्यत्वादेरभावस्य प्रतियोगितामानाधिकरण्य. विरहेणातिव्याप्त्युद्धारस्य शपयत्वात् । न चैवं वह्निमार धूमा. दित्यादी कालिकाविशेषणताविशेषसम्बन्धेन हेत्वधिकरणवृत्ते- दय॑त्वत्यादिना द्रव्यत्यादरभावस्य दैशिकायशेपणतया द्रव्य. चियाभावादध्याप्तिरिति वाच्यं हेतुसामानाधिकरण्यश. रीरेऽपि अभावीयवृत्ती दैशिकविशेषणतासम्बन्धावच्छिन्नत्य. निवेशनीयत्वात् । तायतापि लाघयानपायात् न ·२४ अनुमानगादाधर्याम् च शिकविशेपणताविशेषेण प्रतियोगिसामानाधिकरण्यान धेशऽपि उतस्थले ऽवियाप्तिस्तदयस्थैव मल्यान्यवरामावस्य प्रलयमावृत्तरभायमानाधिकरणकतया प्रलयात्माधिकरणस्वरू पत्वाचस्य च प्रल्यान्यस्वरूपप्रतियोग्यधिकरणे परमावादी दैशिकाविशेषणतया वृत्तरितिवाच्यम् । एवमपि प्रलयान्यकार चा दरमावस्य प्रल्यातरित गगनादावपि चर्तमानस्य प्रत्याना मक्तया प्रतियोगिसामानाधिकरण्यस्य दुरपपादतयातिव्याप्त्य नवकाशात् । मव दैशिकविशेषणतया प्रतियागिसामानाधिकरण्य प्रवेशऽपि देशिरविशपणतासम्बन्धेन प्रल्यावृत्तिसाध्यके काल त्यादि हेतापति याप्ति,पारीय तत्र प्रलयमात्रस्य व्यभिचारनिक पकाधिकरणतया साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्य प्रति व्याप फतावच्छदिवा यदभायप्रतियागिता व्यापकताघटकसम्ब घाव च्छिन्नमतियागितायस्य तस्य प्रलयमाप्रवृत्तितया प्रत्यात्मक त्याग्निरतरीत्येव प्रतियोगिसामानाधिकरण्यात् इतरसम्बन्धाव च्छिन्नाभावस्य प्रल्यानात्मकत्वऽपि प्रलयान्यवृत्तितया सुतरामेन तियागिसमानाधिकरणत्वादिति निरुपियक्षणमारश्यकम्। पतर मित्येव प्रलयावृत्तिसाध्यकानुसरण मन्थरुन इति । वस्तुतस्तु म रयादिमानवृत्तरमावस्य प्रत्याधनात्मकरवऽपि दशितस्थलेषु उ विवक्षामन्तरेणातिव्याप्तिवारणमशक्य प्रलयान्यत्वादेरमाव स्यापि स्वप्रतियागिनिष्ठ यापकताघटकस्वरूपसम्बन्धन प्रलया रमकनानाचसान्तगतयत्किञ्चिङ्कसवृत्तित्यविशिष्टस्वाभायरूपप्रति यागिना हेत्वधिकरण वसान्तर स्वस्य समानाधिकरणत्वात् य रिकचिसान्यतामायस्य तहासमात्रवृत्तस्तसमात्रवृतित्ववि शिष्टस्वाभावाधिकरणे ध्यसान्तरे सत्त्वेऽपि कारिकस म्वन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्गमावस्य स्वानधिकरणभ्वसा यच्छेदेन स्राधिकरणेापि सत्वन तत्र प्रतियागिसमाना धिकरपा यात् प्रल्या यत्यविषयवस्वोपरक्षितप्रमाया यतासम्बन्धन फेयलान्यायतया ताशसम्यधारच्छिन्नतादृश प्रमामारामसिद्ध प्ररयान्यत्वविषयस्यविशिष्टममाभावस्य प्र एये प्रसिद्धायपि प्रत्ये तदन्यविषयकनित्यग्रमापप्रतियोगिस मानाधिारणत्यार मरयाविषयरममामायस्य च जन्यममामा ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । प्रतियोगिकतया कालिकाव्याप्यवृत्तितया प्रतियोगिमत्यपि तच्छ्न्यकालावच्छेदेन वृत्तेस्तादृशाभावमादायातिध्याप्तिवारणास- म्भवात् उक्तविपक्षणे तु प्रलये प्रलयाविषयकप्रमाभावस्य विषयतया प्रतियोगिसामानाधिकरण्यविरहादतिव्याप्तिधारणसम्मकः एवमु- करीत्या घटत्वाभाववान् मेयत्वादित्यादौ व्यावृत्तिर्योध्या। हेतुमति प्रलय इति हेतुमरसामान्यान्तर्गतप्रलयान्तर्भावनेत्यर्थः 1 तत्सामा. नाधिकरण्याभावात् गवादिरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्याभावात् अत्र गवादेरमावस्येत्यनुपज्यते। हेतुमति स्ववैशिष्टशनिवेशफलमाह स्वविशिष्तीति । साम्प्रदायकैद्रव्ये संयोगसामान्याभावानभ्युप- गमात्सतुत्वार्थ कपिसंयोगाभाषपर्यन्तानुधावनं सकलहत्य- धिकरणावृत्तित्वेऽपीति नित्यगुणादी केनापि सम्बन्धेन कपि- संयोगासत्वादितिमाधः । एतेन हत्यधिकरणसामान्यान्तर्भावेन प्रतियोगितामानाधिकरण्यं नास्तीति सूचितं नाव्याप्तिरिति नि- स्यगुणादेः स्वविशिष्टत्वाभावात्तदन्तर्भावेनातयात्वेऽपि स्वविशिष्ट- हेत्याधिकरणान्तर्भावेन तथात्वस्याक्षतत्वात् । अत्र व्यापकताघट- कामाये उक्तयुक्त्या प्रतियोगिवैयधिकरपयस्य प्रवेशनीयतया साध्यपद्यत्किञ्चिद्यक्त्यसम्बद्धस्वविशिष्टसामान्यकभिन्नत्यरूपव्याप. कतापच्छेदकत्वस्य निवेशनीयतया वा कपिसंयोगाभावा- दिनिष्ठप्रतियोगताया अपि व्यापकतापच्छेदकत्वनिर्वाह इत्य- भिप्रेत्य कपिसंयोगाद्यात्मकामावमादायाव्याप्तिराशङ्किता अन्य. था पुनः सत्तावान् , जातेरित्यादी काले कालिकसम्म न्धेन हेतुसमानाधिकरणानां सत्तात्वाद्यवच्छिन्नसत्ताधभावानां हत्यधिकरणसामान्यान्तर्गतगगनाद्यन्तर्भावेन प्रतियोगिसामाना. धिकरणविरहात्प्रसकाव्यातारणाय स्वविशिऐति विशेषणमा. पदयकामिति । आदिपनाह्यमपि तादृशस्थलमेवेत्यपि बोध्यम् । अत्र साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नन्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताका यावन्तो ऽभावाः प्रत्येकं हेतुतायच्छेदकविशिष्टाधिकरणसामान्या. न्तभावेन तत्मतियोगिसामानाधिकरण्यं तादृशा यावन्तो ऽभाषा: यद्रूपविशिष्टाधिकरणत्वव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकाः तद्रू- पयाचामत्यादिक तादृशाभावे हेतुसामानाधिकरण्यविशेषणाघाटते देवधिकरणे स्वविशिष्टत्वविशेषणाघटित व्यधिकरणध- ·लवाद्यमावो न तु घूमाघभावो जलादावपि वदभावमत्यग- २१६ भनुमानगादापर्याम् मौरच्छिन्नामावटितं लघुलक्षणं सम्भवतीति योध्यम् ॥ ननु धूमवान् वहरित्यादावतिव्याप्ति. धूमामावादरपि अयोगो- लकादौ गोत्यायमारूपप्रतियोगिसमानाधिकरणत्वात् गोत्या. भायस्य तत्मतियागित्यं च धूमाभावे जलवृत्तित्वविशिगोत्या. भावो नास्तीतिप्रतीतिनियामकामावस्यामायाधिकरणकामावप्रति योगिकामावतया ऽधिकरणीभूतधूमामावस्वरूपत्वात् जलवृत्ति त्वविशिष्टगोत्वाघमावस्य शुद्धविशेष्यानतिरिक्तवादित्यारा जलवृत्तित्वविशिष्टगोत्याभावामावस्य धूमाभावातिरिकालप्तामा- वस्वरूपता प्रदर्शयन् तत्स्वरूपतां प्रतिक्षिपति जलेत्यादिना । (दी० )जलादित्तित्वविशिष्टगोत्वाद्यभावस्याभावस्तु ज. धूमामायापशिष्टसा मसात् ।। (गा० ) न च घूमामावस्य स्यप्रतियोगिनिष्ठन्यापकताघर- कथावत्सम्बन्धान्तगतसयोगसम्बन्धन प्रतियोगिसामानाधिकरण्य- विरहात्कथमतिन्याप्तिशति वाच्य जलपतित्वविशिष्टगोत्यामावद म्यान्यतराभावस्याप्युक्तयुक्त्या धूमाभारस्वरूपतासम्भपात योगसम्बन्धेन द्रव्यात्मकप्रतियोगिता समानाधिकरणत्वात् चैव जलवृत्तिद्रव्यमर तत्पतियोगि तस्यन प्रतियागितावच्छेद कजलवृत्तित्ववशिएयात्रान्तत्वात् तस्य च लहिपनि वृत्ती मानामाधानातिन्याप्ति', प्रस.यते यदि व जलवृत्तिवशिष्टयम् अन्यतरवपटीभूतमेदप्रतियोगिनि गोत्या. भारत्यारच्छिन्न पर विशेषण न त्वतरत्यापछि ने विशेष पतया प्रतियोगितावष्टदकमिति अलावृत्तिव्यस्यापि तत्रः तियोगित्यमित्युच्यते तदा ताशाभावस्य विशियामारानात्मक्तया अन्यतरस्वरूपप्रतियोगितावच्छंदकविशिष्टगोत्वामानाधिकरणधूमा भागाधिकरणान्यानुपपत्तिरिति याच्यं जलनिय घूमामावावधि হােয্যইথডে বিষয়ী যব নাম্বামিয়াবো पर धुमाभावात्मानिएकापेशियामारप्रनियागिन्यसामानाधिक रण्यमादायातिन्याप्तिमारावर जलतीत्यादिप्रन्यस्यारतारणीयत्या न् । म चैय नारशान्यतराभारस्यैर धूमामावस्मरूपता ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । तिक्षेप उचित इति विशिष्टगोत्वाभावस्याभाव इति प्र. न्थासङ्गतिरिवेति वाच्यम् । एतादृशग्रन्थस्यापि गोत्वाभा- यप्रतियोगिकाभावत्वेन रूपेण जलवृत्तित्वविशिष्टतादृशान्यत. रत्वावच्छिन्नाभावपरत्वात् न चैवमपि अयोगोलकभेदाद्यभावस्या- योगोलकत्यादिरूपभावात्मकस्य स्वनिष्ठजलवृत्तित्वविशिएगोत्वा- भावाभावस्वरूपताविरहात्तस्य प्रतियोगिसामानाधिकरण्यं न घटत इत्यतिव्याप्त्यमसतिः साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन व्यापकतायाः ल- क्षणाघटकत्वं प्रागेव दृषितम् अतो नायोगोलकान्यत्वाद्यभावस्य लक्षणाघटकत्वसम्भव इति वाच्यम् । अयोगोलकभेदाभावादेरपि पू- चक्षणवृत्तित्वविशिष्टस्वाभावरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्यसम्भवात् न चैवं धूमाभावस्य गोस्वाभावाद्यप्रतियोगिकत्वेऽपि पूर्वक्षणवृत्तित्व विशिष्टस्वाभावरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्यसरवादतिग्याप्तिताद- पस्थमितिवाच्यम् तादृशप्रतियोगिना स्वप्रतियोगिनिष्ठव्यापकता. घटकयावत्सम्यन्धान्तर्गतसंयोगादिना सामानाधिकरण्यविरहात् घटत्वाभावधान मेयत्वादित्यादावपि घदत्वाभावादिप्रकारकजन्यप्र. माभावस्य यावद्यापकताघटकसम्बन्धान्तर्गतविशेष्यतासम्बन्धेन प्र. तियोगिसामानाधिकरण्यविरहेणातिव्याप्त्यनवकाशात् । न चैवं ज- लवृत्तित्वविशिष्टगोत्वामाबद्रव्यान्यतराभावस्य धूमाधभावस्व- रूपतया संयोगेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यसत्त्वेऽपि धूमवावा. दिप्रकारकममाभावस्य यावयापकताघटकसम्बन्धान्तर्गतविशेष्य- तासम्बन्धेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यासम्भवात् धूमवान् चहे- रित्यादायतिव्याप्त्यसम्भचात्ताशामावस्य धूमाभावस्वरूपताप्रति- क्षेपो न युक्त इति वाच्यं तादृशाभावस्य तत्स्वरूपत्वे तुल्ययुक्त्या धूमवत्वप्रकारकप्रमाभावनिष्ठस्य जलादिवृत्तित्वविशिष्टगोत्याभावद्ग न्यत्वप्रकारकप्रमान्यतरामावस्य तत्स्वरूपतया द्रव्यत्वप्रकारका माया अपि तत्प्रतियोगित्वेन तयैव समं विशेष्यतासम्बन्धेन ता. इशाभावस्य सामानाधिकरण्यमवाद तिव्यातिप्रसनिरिति । लन्दा घमपि धूमयान् चहरित्यादापतिध्याप्तिर्द्वारा उक्ताभावस्य जलत्या- घमावस्वरूपत्वे तुल्ययुक्त्या धूमवदृत्तित्वविशिष्टतादृशाभावस्य धूमाभावस्वरूपत्वेन द्रव्यसामान्यस्य तत्प्रतियोगित्वानपायात एवं धूमाद्यमापस्य धूमत्यादिना प्रमेयसामान्याभावसमनियतत्वेन त. २८ ·ताहाय- २१८ अनुमानगादापर्याम् दमिन्नत्वोपगमात् प्रमेयमात्रम्यैर तत्प्रतियोगित्वात् यदि च धूनः त्यादिना प्रमेयं नास्तीतिमठीती धूममावस्या प्रतियोगित्यग्रहान तु प्रमेयान्तरस्य अथवा प्रतियोगिसामानाधिकरण्यारे न्य नचिसमानाधिकरणधर्मानच्छिन्नमतियोगिता निवेश या व च तागप्रतियोगिताको हेनुसमानाधिकरणामावो ग्राहः यात्र त्ममयनिष्टप्रतियोगिता २ तथाविधधूमधाच्छिन्नर मानच्छिन्ना च घूमादिमानवृत्तिप्रतियोगितैव तदाश्रयसामानाधि- फरण्य च नायोगालमाद्यन्तमारनेति मन्यते तथापि घूमामावत्य घहिमामयामारसमनियतनया तइभिन्नत्वेन बहरपि तदभावन तियोगितया वयोगोलकान्यत्वामावस्यायोगोलकान्यदृचित्यविधि- साफाशामापामारसमनियततया तदभिन्नत्येनाकाशामारस्यापि - प्रतियोगितया धूमपत्रादिभारवनमामावस्य घूमपद्विशेष्याय विशिष्ट्यत्यादिनमारकामामारसमानियततया द्रव्यत्वप्रकारक प्रमाया अपि तन्प्रतियोगित्वेन धूममेदस्य धूमत्वसदुमयन्याय जिनामावसमनिपततया तदमिन्नतेन सन्मायस्येव तत्पनियो- गितया हेतुममानाधिकरणनाशामागनां स्वविशिष्णयाव- वधिकरणान्तावन दर्शितप्रतियोगिमिः सामानाधिकरण्यमक्ष तम यतिन्याप्ति । अय माध्यतानच्छेदकापन्निव्यापकतापच्छे दिशा या या प्रतियोगिता तनिरूपकामावानां स्वविशिष्ट्या त्यधिकरणायच्छन तत्तप्रतियोगिताध्यसामानाधिकरण्य वि पनीयमिनि नातिन्यातिरिति चतई ताशी या या प्रतियो. गिना तदाश्रयमामानाधिकरण्य यर हचिद्यापदधिकरणान्त- माग्न तसामन्येतावनेर सामवस्य ऽमार यासस्य तत्तत्प्रतियो- गिठानिरूपकन्यस्य हेतुमामानाधिकरण्यविशेषणस्य हेत्वधिकरः पच विशिष्ट विशेग्णस्य वैयध्यप्रसरः एव सत्र नुस- मानाविकरणमुमयत्यायन्टिनप्रतियोगिताक साप्याचमासमादाय लक्षणसमन्वयमम्माधिकरणागजिनामारस्याप्रामाणिकत्व दपि दतिचिरहेम एतादृशन्यामिलनापासवायां प्रतियोग्यवृत्तिय स्यनेन ताइवामावलण्डनस्यासत्यापचिरित्यती लसणान्तरमाई पत्समानाधिकरणानामिनि (दी०) परसपानापिकरणानां साध्यतावच्छेदपावधि ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । नव्यापकनावच्छेदकरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकानां यावदभा. चानां प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यं तचं वा तव । शेयत्ववादिना वाच्यत्वादीनामभावः सुलभ एवं शेष दर्शितादिशावसेयमत आह प्रतियोग्यत्तिश्चेति ।। (गा) अत्रापि यत्तत्पदयो; पूर्ववद्यत्तद्धविच्छिन्नपरतायोध्या पहिमान् धूमादित्यादौ साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदक- धर्मावच्छिनप्रतियोगिताकाभावा वह्नित्वेन घटाद्यभावा एच तेपांच स्वविशिष्टयावद्धत्यधिकरणान्तर्भावेण वहित्यादिरूपप्रतियोगिता- चच्छेदकावच्छिन्नसमानाधिकरणतया लक्षणसमन्वयः अनापि प्रति- योगिसामानाधिकरण्यनिवेशे उक्तक्रमेण धूमवान् वह्नरित्यादावति- ध्याप्तिरता प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यनिवेशः तथा च धूमाद्यभावानां वह्निधूमोभयत्वाद्ययच्छिन्नप्रतियोगिताभ- यवहयादिना सामानाधिकरण्यसत्वेऽपि प्रतियोगितावच्छेदकीभूः ततादृशोभयत्वावच्छिन्नसामानाधिकरण्याभावान्नातिव्याप्तिः द्रव्या त्वेन धूमो नास्तीतिप्रतीत्या च द्रव्यत्यादेः प्रतियोगितावच्छेदकत्वं न भासते अपि तु धूमत्वादेरेव द्रव्यत्यादेस्तु तृतीयोल्लिखितवैशि प्ट्यमात्रं धूमादी भासत इत्युऐयते अतस्तादृशप्रतिविषया- भावस्य धूमाभावादिसमनियततया तत्प्रतियोगितापच्छेदक द्रव्य- त्यादिकमपि धूमाद्यभावप्रतियोगितावच्छेदकमिति प्रतियोगिताव- च्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यविवक्षणेऽप्यतिव्याप्तर्दुरितेत्याश. वाया नावकाशः। एतेन धूमकालावच्छिन्नधूमवत्तित्वविशिष्टस्य यहित्वरूपेण योऽभावस्तस्य धूमाभावसमनियततयावहित्यमपिधूमा भावप्रतियोगितावच्छेदकमित्यपास्तं वह्नित्येन तादृशधूमवद्दत्तित्यधि. शिष्टं नास्तीतिप्रतीतीतादृशधूमवद्वात्तित्वयोशष्टयस्यैव प्रतियोगिता- वच्छेदकत्वावगाहित्वोपगमात् अन्यथा धूमबत्तित्वविशिष्टवहिमति धूमशून्ये वह्नित्वरूपप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टवाहिरूपमतियो. गिसत्त्वेन तादृशप्रतीत्यनुदयप्रसङ्गात् अस्तु चा ताशवैशिष्टयस- हितस्य पदित्यस्य तथात्वं तावतापि न क्षतिः प्रतियोगिता- च्छेदकपदस्य प्रतियोगितावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणपरत्वात् । अथैयमपि घटभिन्नत्येन धूमघटान्यतरमास्तीत्यन घटधमान्य- ·अनुमानगादापर्याम् तरत्यमानस्य म प्रतियोगितावच्छेदकारभान धूमशून्ये घटपति ताशप्रतीत्यनुपपत्ते नापि घटभिन्नत्वसहितस्य तस्य गौरवात् किन्तु घटभिन्नत्वमावस्य॑र एव च ताशाभावस्य धूमामावसम नियततया धूमाभारस्यापि घरभिन्नत्व प्रतियोगितावडे दतम एर भेदत्यनायोगारमभदधदात्यन्तामावान्यतराभाव स्यायांगोलभदत्वावच्छियामाममनियततया भेदत्यमप्ययांगो लकमदामायप्रतियागितावच्छदकम् । एघ द्रयवभिन्नन्वेन द्रग्य त्वमयान्यनरामावस्य धूमभेदसमनियततया इयत्वभिन्न यम पि धूमभेदप्रतिगितावच्छदक तादशधमायच्छिन्नानां चायो गोलादारपि सत्यादतिव्याप्तिादयस्वेति चेत् तर्हि प्रतियो गिनापनदात्यनेन प्रतियोगिताया न्यूनवृत्तिभिन्न सघदवच्दक तदेव थियक्षणीय न्यूनवृत्तित्व व स्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगि तापच्छेदफन्चे सति स्यसमानाधिकरण व तद्भिनत्य च व्यधिकर पभ्रममाधारण घटधूमान्यतरादिनिष्ठप्रतियोगितायाथ न्यूनरोध घटभिनत्यादिफ न च यद्वित्वेन प्रमेय नास्तीत्य प्रमेयमामान्य पृत्तित्वेन पहिलापच्छिन्नप्रतियोगिता या प्रतीयते घहिनास्तीत्य पापि पद्वितितया सब प्रतीयत इत्युपयते परधर्मायच्छिमावि भिन्नातियागिताकल्पने गायात् तथा च कालिकादिसम्बन्धेन देतुममानाधिकरणयहिचानच्छियायभायमतियोगिताया न्यून विभिप्रायोदकाममियाऽन्याप्तिरिति पाच्य यदि येन प्रमे प नास्तीतिप्रतीती प्रमेयत्यविरपिताब पढेरय प्रतियोगिय मा. सने नापम्पत्यम्युपगम इति ताशाभावप्रतियागिताया प्रमेय मामान्यपृषि यम्यपामि । मया प्रतियोगितायच्छेदकपद प्रति पोगिमा भनतिरिम वृत्ति मघदपच्छदक तत्परम् पनतिरिक्त कृतिय च म्यगामान्यामरमामानाधिकरण्याभयामायण र नपास्य च व्यापारपममंगाधारणमपि घरधूमान्यता दिनिर्यातयोगितागाधामिरिन पश्यय घटभिप्रयादिष লিবানিয়াপা पायरामपादिमायापियामापन पहि- রায়েল্পিাহানাদার মহামাস্যালাঘব दारिन हापयार परियादिसमय ग्यप्यापातामा पवाना प्रतिसायारिति मानुपानिपीति प्रति त ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावमकरणम् । २२१ योगितायाः स्वन्यूनवृसिमिन्नं यदवच्छेदकं तदयच्छिन्नसामा. माधिकरण्यं वा विवक्षितं न्यूनवृत्तित्वं सामानाधिकरण्यघटि- तमिति व्यधिकरणधर्मसंग्रहः तत्पतियोगितासमानाधिकरणं सद्यत्ताप्रतियोगितानिरूपकाभावववृत्तितावच्छेदकं तदन्यतत्प्रति. योगितावच्छेदकं पा निवेश्यम् एतल्लक्षणे साध्यतावच्छेदकाव. च्छिन्नव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकामावनिघेशे वह्निमान् धूमा- दित्यादौ पहित्यादिना घटाद्यभावसमनियतत्वेन घटत्वादिना चह्नयाघभावस्य हेत्वधिकरणावच्छेदेन वदित्वावच्छिन्नरूपप्रति. योगितावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यसम्भवेऽपि वहिघटोभ. यत्वावच्छिन्नाभावस्यापि तथाविधतया तस्य प्रतियोगिताव. च्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्याभावनासम्भव इत्यतो व्याप- कतावच्छेदकरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वमुकम् अत एव व्य. धिकरणधर्मायच्छिन्नाभावानभ्युपगमे हेतुसमानाधिकरणस्य सा. ध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नामावस्याप्र- सिद्ध्या ऽसम्भवः अयमात्मा ज्ञानादित्यादौ केवलान्वयिसाध्य के चाव्याप्तिी भवतीत्यभिप्रायकतया प्रतियोग्यवृत्तिश्चेत्यादिग्रन्थ- सङ्गतिः न चायमात्मा ज्ञानादित्यादौ पूर्वक्षणादिवृतित्वविशि. यात्मत्वत्वादेरात्मत्यादिव्यापकतावच्छेदकतया तदवच्छिन्नामाव- स्योत्तरक्षणावच्छेदेन हेतुसमानाधिकरणतया इदं वाच्यं है. यत्वात् गुणत्वादेत्यादावपि एतत्क्षणान्यक्षणवृत्तित्वविशिष्टया. च्यत्वत्यादर्विषयतासम्बन्धेन जन्यज्ञानत्वविश्वविषयकजन्यज्ञाननि. एतद्यक्तित्वादेः साध्यव्यापकतावच्छेदकतया तवच्छिन्नाभावस्य चतत्क्षणावच्छेदेन प्रलयान्तर्भावेन च हेतुसमानाधिकरणतया व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावानभ्युपगमेऽपि न तादृशाभावाप्रति- द्धिरिति वाच्यं प्रतियोगियधिकरण्याघटितव्यापकताया एवं निवेशनीयतया निरुक्तधर्मावच्छिन्नाभावानामपि साध्ययति स. स्वेन तादृशधर्माणां व्यापकतावच्छेदकत्वासम्भवात् न च सा. ध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताफाभाव एव किं न निवे. श्यते प्रमेयसाध्यकस्थले संयोगसमयायादिरूपव्यधिकरणस- म्बन्धावच्छिन्नप्रमेयत्वादिनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकताफामायमादाय लक्षणसमन्वयादिति धाच्यं तथा सति लघुरूपसमानियतगुरु ·२२२ अनुमानगादायर्याम् धर्मस्यामावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वेन तद्रूपायच्छिन्नसाध्य है थाविधामायाप्रसिधा भ्यायापत्ते । अत्र च ज्ञानवानात्ममहास लान्यतरत्यादित्यादापतिव्यातिवारणाय साध्यतावच्छदकसम्म धेन व्यापकस्य तेनर सम्बन्धन प्रतियोगिसामानाधिकरण्य विवक्षणीय महाकालान्यत्वावशिष्टघटादसायकस्थले कारवा दे र्यभिचारित्वेऽपि तत्र हेतुसमानाधिकरणस्य महासराय स्वविशिष्टघटायमावस्य प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टसामानाधेि परण्यामानातिन्याप्त्यमावात् तादात्म्यसम्बन्धेन प्रमेयसा पिके ताशसम्बन्धन साध्य प्रति ताहासम्बन्धेन प्यार मायामयच्छेदकीमूनो यः प्रमेयत्वादिरूपरेवलान्वयिधर्मस्तदय छिन्नस्य सयागसमवायरिंशयितादिसम्माधाच्छिन्नामावमादा- येय रक्षणसमन्वयसम्मात् अभावप्रतियोगितायां सायना पच्छेदकसम्मन्धारच्छिन्नत्वस्य प्रयोजनविरहेणानिवेशात् तमि घेरोऽपि व्यधिकरणममवायित्वावच्छिन्नप्रतियागितापच्छेदकता प्रमेयत्यादिमन्द्रेदमादाय लक्षणसमन्वयसम्भगत् समवायितया था ध्यत्ववढ्दोऽपि दष्टय इति मिश्रास्ताहभेदस्यापि सो न्दडमम्मतत्वादिति केचित् तदसत् घटत्यामाययान् प्रमेयत्यादि त्यादी पूर्वोत्तदिशाऽतिन्याने स्वतियोगितापच्छेदसायधि अयापकताघटक्यानसम्बन्धेन प्रतियोगितावच्छेदकायच्छिन्न मामानाधिकरण्यनिवेदनमपि न भत् तथा सति दधार पेयत्यादित्यादी विषयतासयोगादिसम्यन्यायच्छिमप्रतियोगिता कामायमादाय प्रधिकरणधर्मायच्छिन्नामावानभ्युपगमेऽपि रक्षा सामसम्यात्मनियोग्यवृत्तियेतिप्रयायतारासहन एतेन विषय नामम्यन्धेन ध्यापकता तेन सम्पन्न प्रतियोगितायड पाणिनमामानाधिपरण्य पियक्षीय माध्ययस्यप्रकाराममाः स्यायजिनामायमादाप संयंत्र रक्षासङ्गमनमतिध्यातिप्राय पनि निरस्त अपायरयादिना पायरयादीनाममाय इत्येता सामग्यामतच अंपन्यम्य ज्ञानायग्यतामस्य विषयतासम्म गधनायापाया किन्तु सप्रतियोगितायवरमधन खा. पाय नय प्रतियोगितायछदशानिमायसामानाधिकरण विपक्षमाप म्पमियारिणि सायपमारस्य निशिनिशिष्टस्यामार.

·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावमकरणम् । २२३ निष्ठप्रतियोगितावच्छेदकविशेषणताविशेषेण तादृशाभावत्वरूपप्रति. योगितावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्येऽपि तवच्छिन्नभाव- सामानाधिकरण्यासम्मवान्नातिव्याप्तिः किञ्चिद्विशिष्टस्य स्वस्य यो ऽभावः सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन तद्विशिष्टस्याभावश्च स्वस. मनियतोऽपि स्वस्मादतिरिक एव अभावमात्रप्रतियोगिकामावस्येव तदभावप्रतियोगिरूपतायाः सिद्धत्वात् अतो धूमाघभावस्य सा- मानाधिकरण्यसम्बन्धेन हदादिवृत्तित्त्वविशिष्टधूमाद्यभावाभाववि. शिष्टत्वायच्छिन्नभावसामानाधिकरण्येऽपि न क्षतिः । यावदभा.. घानामित्यनामावपदं भावभिन्नपरम् अतः कालिकादिसम्बन्धेन हेनुममानाधिकरणस्य वयादिव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नहद- त्याद्यमावाभावस्य हदत्वादेः स्वप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्न. सामानाधिकरण्यासम्भवेऽपि न क्षतिः न च इदत्वाभावाभा. वस्य इदत्वाभायप्रकारकप्रमाविषयत्वाभावसमानियततया स्थ- प्रतियोगितावच्छेदकतादृशप्रमाधिपयत्यत्यावच्छिन्नभावसामानाधि. करण्यमस्त्येवेति वाच्यं तस्य भावतया भिन्नत्वात् एवं सति का पिसयोगामाववान् मेयत्वादित्यादौ कपिसंयोगात्मकाभावस्य ल- क्षणाघटकत्येऽपि विवक्षणीयस्वविशिष्टेत्यस्य सार्थकता पूर्वदि. शायसेया न च भावभिन्नामावविवक्षणेऽपि अयमात्माज्ञानादित्यादौ दैशिकविशपणतया हेतुसमानाधिकरणस्य साध्यतावच्छेदकाव- च्छिन्नव्यापकतावच्छेदकोभूतकालिकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिता- काकाशाभावाभावत्वावच्छिन्नमतियोगिताकस्याकाशाभावादेः स्व. प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नभावसामानाधिकरण्यासम्भवादत्र ल. क्षणसमन्वयासम्भव इति वाच्यम् आकाशाभावीयतादृशाभावत्वस्य दैशिकविशेषणतया साध्यवद्वत्तेराकाशाभावस्य प्रतियोगिताव- च्छेदकतया साध्यध्यापकतावच्छेदकत्वविरहेण लक्षणाघटकत्वात् अस्तु या व्यापकतावच्छेदकरूप पव भाववृत्तित्वविशेषणम् इदं वाच्यं शेयत्वादित्यादौ च व्यधिकरणसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकया. च्यत्वाधसायस्य प्रतियोगितावच्छेदकं न प्रतियोगितावच्छेदक- सम्बन्धघटितव्यापकतावच्छेदकमतस्तादृशाभावस्य न लक्षणायट- फतेति नोक्तमतियोग्यवृत्तिश्चेत्यादिनन्थासङ्गतिरिति न च प्रतियो. गितावच्छदकसम्यन्धेन व्यापकताविपक्षणेऽपि इदं वाच्यं शेयत्या.

·२२४ अनुमानगादापर्याम् दित्यादौ विपयितासम्बन्धेन वाच्यत्यवादिमतो शानादेयं व पसम्बन्धनाभावस्तस्य स्वप्रतियोगितावच्छेदकीभूतस्वापस म्बन्धघटितवाच्यत्वनिष्ठव्यापकतावच्छेदकयाच्यवन्याचवच्छिन तियोगिताकतया हेतुसमानाधिकरणतया स्वरूपसम्बन्धेन । तियोगितावच्छेदकायच्छिभवाच्यत्यादिसमानाधिरणतया तर ब्यधिकरणधर्मापच्छिन्नाभावानभ्युपगमेऽपि तमादायैर लक्षण सामजस्यमिति नाशग्रन्थासङ्गानेतादव स्थमिति पाच्य धूमधार यहेरित्यादौ सयोगसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकधूमावभावश्य कालिकसम्वन्धेन धूमत्यादिविशिष्ट वयादिना सभ सयोगेन सम पायादिसम्बन्धावच्छिमप्रतियोगितामस्यायोगोलकावृत्तिजातिवा धवच्छिन्नाभावस्य कालिकसम्बन्धेन ताशजातित्वादिविशिधायों गोलकोयम्पादिना सम समवायेन स्वरूपसम्बधापच्छिनप्रतिया गिताकस्य धूमवत्त्वप्रकारप्रमाविषयत्वाद्यमावस्य कालिकसम्म धेन ताहविषयत्वत्वादिविशिष्टसयोगादिधसेन अनुयागितास म्बन्धेन वादविषयावत्यादिविशिष्टतादृशविषयत्यत्वायमान छ सम स्वरूपसम्बन्धेन विषयतासम्यन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताक मपस्वप्रकारकममाघमावस्य विपयितासम्बन्धेन कालिकसम्बन्धेन था तादृशममात्यादिविशिष्ट यद्योगोलकादिविषयक ज्ञान तेन सम विषयतासम्बन्धन सामानाधिकरपयसत्वादतियातेवारणार प्रतियोगितापच्छेदकताघटक्सम्यन्धेनैव प्रतियोगितावच्छेदकयै शिष्ट्यस्य विवक्षणीयतया वहिमान् धूमादित्यादी विपयिता सम्पन्धेन व्यत्वत्यादिमत समयसम्बन्धावच्छिन्नाभाव स्वप्रतियोगितावच्छेदा समवायादिष्टितद्रव्य वादिनिष्ठव्यापकता या समासम्पर्धनावच्छेदकीभूतो यो दव्यत्वत्वादिस्तदयच्छि अप्रतियोगितामस्य स्वप्रतियोगितापच्छेदकताघटा विषयितास भ्यन्धन प्रतियोगितावच्छेदपविशिरझानादिना प्रतियागितावच्छेदकसमयायादिना सामानाधिारण्य न सम्भवती ति पापकतापच्छकनायामपि समतियोगिताबछेदकताघर पसम्बन्धापरिछनत्यस्यारश्य निशानात्वेन इद पाच्य शेयर दित्यादी दर्शितामायाना लक्षणाघयत्वादिति दिन । न चा. प्र लक्षण समयायित्यादिना याच्यत्याधमावायसमयायित्यादिका 'सम हत्वाधारण ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । २२५ प्रतियोगितावच्छेदकस्य घान्यत्वादिव्यापकतानवच्छदकत्वाद्वा- व्यत्वादिसाध्यकस्थले न तादृशामावानां लक्षणघटकता तथा च तादृशाभाव एव दुर्लभ इत्यत आह क्षेयत्वत्वादिनेति । वाच्यत्वादी- 'नामित्यादिपदाद घरादेरपि परिग्रहः। शेषमिति स्वविशिष्टयाबद्ध स्वधिकरणान्तर्भावेन प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकर- ण्यविनिवेशनं हेतुसामानाधिकरण्यशरीरे सम्बन्धविशेषनिवेशन तत्प्रयोजनं चेत्यर्थः । अत्र च निरुताभावेषु स्वविशिष्टत्वधिक- रणसामान्यान्तर्भावेन प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधि- करण्यनिवेशापेक्षया प्रतियोगिवृत्तित्वमेव निवेशयितुमुचितं स- खेतौ व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकानां ताशाभावानां केवलान्वयितया प्रतियोगिन्यपि वृत्तेर्लक्षणसमन्वयसम्भवाद्व- हिमान् धूमादित्यादौ कालिकादिसम्बन्धेन हेतुसमानाधिकर- णरूपान्यत्वप्रकारकप्रमाविषयत्वाद्यमावस्य दैशिकविशेषणतया हेतुसामानाधिकरण्यनिवेशनेन वयादिभेदस्य प्रतियोगितावच्छे- दकतादात्म्यसम्बन्धघटितसाध्यव्यापकतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियो. गिताकत्वयिरहण लक्षणाघरकतया प्रतियोग्यवृत्तित्वेऽपि न क्ष. तिः। कपिसंयोगाभायवान् मेयत्वादित्यादौ कपिसंयोगादेरुक्तरीत्या व्यापकतावच्छेदफरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वविरहेण दैशिक- विशेषणतया हंतुसामानाधिकरण्यविरहेण भावभिन्नत्यविरहेगा च लक्षणाघटकतया प्रतियोग्यवृत्तित्वेऽपि न क्षतिः। धूमवान् बढे- रित्यादौ धूमाद्यमावस्य प्रतियोगिवृत्तित्वेऽपि अयोगोलकान्यत्वा- दिप्रकारकप्रमाविषयत्वाभावस्य भावप्रतियोगिकतया अयोगालक- त्वाद्यतिरिक्तस्य प्रतियोगिन्यवृत्तित्यान्नातिव्यातिरित्यवधेयम् (१)॥ . (1) मन्दयोगोलकाम्यस्वप्रकारकामाविशेष्यत्वाभावस्यायोगोलकावृतिलावधिनाभावसम- नियततया सदभित्रवेन तानशामावतियायपोगोलकावृत्तौ अयोगोलके अयोगोलकान्य- सप्रकारकममाविकोयत्वाभावसत्त्वादतिम्यातिरिति चैत्र । हेतुममानाधिकरणसाध्यतावच्छेदकार- विनयापकतावच्छेदकायोगोलकत्वरकारकप्रमाविषयत्वाभाश्त्वचिनप्रतियोगितात्यायोगोलक- स्वकारकममाविषयत्वस्वरूपाभावस्थामावमाप्रवृत्तिप्रतियोगिताकन्येन स्वसमानयनादपि भाव- निरतियोगिताकवनात किादयोगारकावृतित्वावरित्राभावदनिरिकस्य यावदन्तर्गतस्य पति- गिनिवरदेवतियाप्तिविरहा । हेत्वधिकरणतित्वं प्रतियोगिनेव च नादशाभाववरू- देण गोभ्य तैनाधिकरणस्वरूपाभावमादाय वायथयतिभ्यायोनावकाशः। एवमय गोरकी- ·अनुमानगादापर्याम् चक्रवर्तिलक्षणमाह केवित्त्विति । (दी०) केचित्तु व्याप्यवृत्तेहेतुसमानाधिकरणस्य सा. ध्याभावस्य मतियोगिताया अनबच्छेदक हेतुसमानाधिकरणस्य व्याप्पवृत्तः प्रतियोगिव्याधिकरणस्य वा अभावस्य प्रतियोगि चायाः सामानाधिकरण्पेनानवच्छेदकं यत् साध्यतावच्छेदक तदवच्छिन्नसामानाधिकरण्यं व्याप्तिः एवश्व व्याप्सरच्याभिचारि- सम्बन्धरूपतापि सदच्छते । देती साध्यतावच्छेदकावच्छिन साध्यामावदृत्तित्वस्येव साध्यतावच्छेदके हेतुमनिष्ठाभावप्रति- योगितावादकत्वस्यापि व्यभिचारत्वात् ।। (गा०) व्याप्यवृत्तेरिति सद्धती साम्यावृत्तिघटत्यादिना साध्या माय पर लक्षणयटकः तत्मतियोगितानपच्छंदकत्यस्य साध्यतापळे फे सस्यालक्षणसमन्वयः व्यमिचारिणि साप्यतावच्छेदकाव छिमसायामायस्यापि लक्षणयटकल्यानातिव्याप्तिः फपिसयो- गी पतदृशत्वादित्यादी अन्याारणाप व्याप्यवृत्तरिति । व्याप्य पृत्तिय च निरवच्छिन्नवृत्तिकस्य न तु अपच्छिन्नवृत्तिकान्य त्वं कपिसयागी सत्त्वादित्यादी फपिसयोगत्याचवच्छिन्नपिस पोगामायादेवव्ये ऽपच्छिमवृत्तिक्तया तदन्यत्वाभावात् घर स्यादिना साध्यामारस्यैव लक्षणघटकतयातिव्याप्त्यापत्ते निक पन्याप्यतित्यरिशिष्टस्य हेत्वधिकरणविरवं बोध्यम् । अन्यथा पपिसंपांगी पतस्यादित्यादी पिसयोगसामान्यामावस्य द्रव्ये हे. तुममानाधिकरणतया गुणादी च निरपच्छिन्नवृत्तिक्तया तमा दायाच्यातिगरणासम्मपात् विधिकरणानिपतनिरवच्छिन्नाघे यतादयं हाधिकरणनिष्ट्रनिरवच्छिन्नाधिकरणताशव वा दल दयपरसितार्यः। कंचित्तु व्याप्यवृत्तुसमानाधिकरणसाप्पा भायस्यति समुदायस्य इत्यधिकरणे व्याप्यवृष्टिया साध्यामाय स्तस्येत्यर्थ हत्यधिकरणे घ्याप्यवृत्तिव च हत्यधिकरणामृतय विवियक्तिनिष्ठामापप्रतियोगितायाः सामानाधिकरण्यनानघ तर यमरयमयति गिटय पर यायमेगानित विचारमनदा पनि भालनमा बचपीमियागम् ति पुस्तके मारक- पाठ ।

·व्यधिफरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । २२७ च्छेदकं यदभावनिष्ठं तद्यक्तित्वं तत्त्वं न च विशिष्टसत्तावान् जा- तेरित्यादौ गुणादिनिष्ठसत्तादिरूपाभावप्रतियोगिताया विशिएस- ताद्यभावनिष्ठतयक्तित्वस्यावच्छेदकत्वात् विशिष्टसत्वाद्यभाष- व्याप्यवृत्तित्वानुपपत्तिः यदभावाभावत्यावच्छिन्नानाधि- करणत्यं तुमतस्तत्वमितिविपक्षणे व्यधिकरणधर्मावच्छिन्ना. मायासहप्रसगस्तभावाप्रसिद्धरिति वाच्यं यत्किञ्चिद्धत्व. धिकरणवृत्तितावच्छेदकानुयोगितानिरूपकतानवच्छेदकं यदमा. बत्वं तत्त्वस्य विवक्षितत्वात् गुणे गुणान्यत्वविशिष्टसत्ताभायो नास्तीत्यप्रत्ययेन विशिएसनामावत्याद्यवच्छिन्ननिरूपितानुयोगि. ताविशिष्यायाः सत्ताया गुणादिवृत्तितानभ्युपगमेन विशिष्टस. वायभावस्य व्याप्यवृचितानिर्वाहादित्याहु । ननु संयोगिभिन्नं प्रमेयत्वादित्यपातिव्याभिः संयोगिभेदाभावस्य तन्नेदप्रतियोगिता धच्छेदकीभूतसंयोगात्मकस्याव्याप्यवृत्तित्वेन लक्षणघटकत्वाभावा- यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावमादाय लक्षणसङ्गमनादिति चेन्न स. योगिभेदस्य व्याप्यवृत्तित्वे तस्य द्रव्यत्वसंयोगप्रकारकप्रमा. विशेष्यत्वाचवच्छिन्नभेदसमनियततया तदभिन्नत्वेन तद्भेदमतियो- गितापच्छेदकद्गव्यत्वादिकमपि सयोगिभेदाभायः तस्य हेत्यधिक रणे व्याप्यवृत्तितया तत्पतियोगितावच्छेदकत्वस्य च साध्यताय- च्छेदके सत्येनातिव्याश्यनवकाशात् एवं द्रव्यान्यत्वविशिष्टः सवाभावधान द्रव्यत्वादित्यादी ध्याप्यवृत्तेः सत्तारूपामावस्य प्र. तियोगितावच्छेदकं साध्यतावच्छेदकमित्यव्याप्तिरित्यपि नाशक नायं सत्तादिसत्येऽपिद्रव्यादी द्रव्यान्यत्वविशिष्टसत्तामाधोनास्ती. त्यादिप्रत्ययानुदयात् विशिष्टनिकापताधिकरणताविशेपस्यैव वि. विशिधाभावामावत्योपगमात् तापतापि नाभाषामावस्य प्रतियो. गिरूपताक्षतिः विशिष्टाभाषस्य विशिष्टाधिकरणस्वाभायसमनि. पतत्वेन तदमिन्नतया पिशिएसत्ताधिकरणताया अपि विशिरामा. पप्रतियोगित्वात् । परे तु सपोगत्वेन संयोगनिरूपिताधिकरणतायाः किञ्चिदच्छिमत्वेऽपि संयोगभेदाभापत्येन तपिपिताधिकरणका निरवन्छिनेय द्रव्ये संयोगिभेदस्वामत्ययात् अयच्छेदकमनन्त- र्भाग्य तदभाषायापच्छिन्नयताप्रतीतेः एवं द्रव्यादी सत्तावा. पन्धिनसत्तापधिकरणदासत्वेऽपि म्यान्पत्यविशिएसचा ·रणता २२८ अनुमानगादार्याम् त्वादिनेव तदवच्छिन्नमतियोगिताकाभावाभावत्वेनापि न वृत्तिः सत्र विशिष्टभावो मास्तीत्यप्रत्ययात्तथा च साध्य निष्ठयादशप्रतियोगिताकामायत्वावच्छिन्ननिरूपितानयच्छिन्नाधिक हे बांधकरणवृत्तिस्तादृशप्रतियोगितानवच्छेदकत्वमेव साध्यतावच्छन्दकं निवेश्यमिति न कश्चिदोष इत्याहुः । अपात्र हेत्वधिकरणवृत्तित्वं यदि येन फेनचित्सम्बन्धेन तदा कालि. फसम्बन्धेन धूमाधिकरणवृत्तिवहित्वाद्ययच्छिन्नवह्नयमावादिक मादायाच्याप्तिः यदि च कालिकसम्बन्धेन काले घहयभावी देवृत्तिर्वधनधिकरणदेशावच्छिन्नैवेति नासी हेत्वधिकरणे नि रवच्छिन्नवृत्तिक इति मन्यते तदापि सत्तावान् जातेरित्यादौ विधि- तासम्बन्धेन हेतुमति शानादौ वर्तमानसाध्यामावमादायाव्याप्ति दुधीरैव दैशिकविशेषणतासम्बन्धेन हेत्वांधकरणवृत्तित्वनिवेशे च घटत्याभावसाध्यके व्यभिचारिण्यतिव्याप्तिः तत्र समानाधि: फरणधमांवच्छिन्न प्रतियोगिताकस्य भावरूपसाध्याभावस्य तेन सः म्यन्धेनावृत्त-यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्यैव लक्षणयटकत्वात् एवं कालिकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताके आकाशाभावाभावे साध्ये आत्मत्वादिहेतावव्याप्तिः दैशिकविशेषणतया हेतुसमानाधिकरण स्याकाशामायस्य प्रतियोगितावच्छेदकतायाः साध्यतावच्छेदके कालिकसम्बन्धेनाकाशाभाधरूपप्रतियोगिमत्ताया एवं कालिकसम्वन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाशाभाषाभाषी नास्तीति- प्रत्ययनियामकत्वादाकाशामावस्यैव तारशसाध्याभावरूपत्ये या धकविरहादितिचे स्वीययारशप्रतियोगिताश्रयवत्ताशानं प्रति यादशसम्बन्धन स्वप्रकारफशानं विरोधि ताशसम्बन्धन हेत्व धिकरणवृत्तियोंऽभावस्तदीयताशप्रतियोगितानवच्छेदकत्वस्यैव नि घेशनीयत्वात् आकाशाभाषस्य दैशिकविशेषणतासम्बन्धो न दर्शिताकाशाभाषामायवत्ताज्ञानविरोधिज्ञानविषयः अपि तु कालिकसम्बन्ध पर न च तेन सम्बन्धेन स आत्मनि घर्तते मत माकानामावीयसाध्यनिष्ठप्रतियोगिताया न बादश प्रतियोगितेश्यनेनोपादानसम्भवः अपि तु श्यधिकरणधर्मावच्छि साध्यामाीय प्रतियोगिताया पव तादृशामाज्ञानस्य देशि फविशेषणतासंसर्गकस्य व्यधिकरणधर्मप्रकारेण साध्ययत्यावणा' सत्वात ·व्यधिकरणंधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । २२९ सा- हिनं समं प्रति विरोधित्वात् सामान्यतः प्रतियोगिप्रकारक- शाननिवेशे आकाशप्रकारकशानं प्रति दैशिकविशेषणतासम्य- न्धेन आकाशाभावप्रकारकज्ञानस्य प्रतिबन्धकतयोकदोपतादव- स्थ्यमिति यादृशप्रतियोगिताश्रयेत्युक्तं प्रतियोगिताश्रयवत्ताशानं च तत्प्रतियोगितावच्छेदकधर्माचच्छिन्नप्रकारकं प्रारं तेनाकाशत्वेन ताशसाध्यवत्तासानं प्रति दैशिकविशेषणतयाकाशाभावप्रकार- कज्ञानस्य विरोधित्वेऽपि न क्षतिः एवं च प्रतियोगिताश्रया- घगाहित्वनिवेशे प्रयोजनाभावात् यारशप्रतियोगितावच्छेदकाय. छिनप्रकारताशालिज्ञान प्रतिवन्धकमित्येव पकव्यं साध्यच. ताज्ञानविरोधियं वा एतल्लक्षणे निवेश्यं न चाकाशत्वादिना साध्यवत्ताज्ञानविरोधितामादाय दर्शितदोपतादयस्थ्यं साध्य तावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारताकशानविरोधित्वपर्यन्तनिवेशे व्यधि. करणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकसाध्यामाववत्ताज्ञानस्य व्यधिकर- णधर्मादिप्रकारकसाध्यवत्ताशानं प्रत्येय विरोधित्वन ध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारताकशानाविरोधितया तादृशसा. ध्यामावासिद्धेरिति वाच्यं घटत्वविशिष्टवहिमादित्यादिशा. नस्यापि साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारताकत्यस्याधिक स्वित्या. दिन्यायनाक्षतस्यात् न च तन्मात्रावच्छिन्नप्रकारताकत्यमवश्यं निवे. यमन्यथा आकाशत्वनियक्तसाध्यतापच्छेदकोभयरूपेण साध्य. पत्ताशानं प्रति दैशिकविशेषणतया आकाशामावयत्ताशानस्य विरोधितया तदोपतादयस्थमिति फथं घ्यधिकरणधर्मावच्छि- मामायसङ्ग्रह इति घाच्यम् । प्रतियोगितापच्छेदकमात्रायच्छि. भप्रकारतानियेशेऽपिव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभायासवहात्तदयच्छि- मप्रकारतामात्रनिवेदो उक्तस्थले आकाशामावीयदेशिकविरोषणता- या यारणासम्भवाद द्वितीयलक्षणे यादृशप्रतियोगितावच्छेदफयार. समातियोगितासम्बन्धावच्छिन्नमकारतावच्छेदकातिरिकानयन्छिन. प्रकारताशालिसानं प्रति येन सम्यन्यन स्यमकारक शान विरोधीति पियक्षणयदेतल्लक्षणेऽपि साध्यतापच्छेदकारतप्रतियोगितावच्छेद- फातिरिकानयच्छिन्नप्रकारताकशानविपेधितानिधेशेन प्रतीकारस. गमवाव प्रामाशायादेस्तादृशाकाशामायामाययादिरूपसाम्यता. पच्छेदकातिरिकतया तदयच्छिमप्रकारताफधानविरोधितामादाय - - -- ।

·ध्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । २३१ तियोगिना सामानाधिकरण्यमावश्यकमेव एकव्यक्तिवृचिसाध्य के अतस्तत्र प्रतियोगिन्यधिकरणसाध्याभावाप्रसिधा च्याप्तिरिति त. प्रोक्तं प्रतियोगिव्याधिकरणत्वं च न प्रतियोग्यधिकरणावृत्तित्वं सं. योगि सत्यादित्यादौ संयोगाद्यभावस्यातयात्वादभावान्तरमादाया- तिदयातः किन्तु प्रतियोग्यनधिकरणबृत्तित्वम् । एवं च में- तियोग्यनधिकरणीभूतहेत्यधिकरणवृत्तरितिदलद्वयपर्यवसितार्थःप्र. तियोग्यनधिकरणत्वं च साभ्यतावच्छेदकसम्बन्धेन प्रति- योग्यधिकरणभिमत्वमा समचायेन छानादिसाध्यकद्रव्यत्वा- दिहेती नातिन्याप्तिः इत्यं च प्रतियोगिता न सम्बन्धवि- शेषापच्छिन्नत्वेन विशेपणीया विशेषणताविशेषणामायसाध्य- के सर्वस्यैवाभावस्य तेन सम्बन्धेन किञ्चिद्विशिष्टस्वाभावरूपप्रति- योगिसमानाधिकरणतया प्रतियोगिव्यधिकरणाभावाप्रसिद्धरतो या- हवाप्रतियोगिताश्रयानधिकरणत्वं हेतुमतस्ताहशप्रतियोगितायाःसा. मानाधिकरण्येनानवच्छेदकंयत्साध्यतावच्छेदकं तदवच्छिन्नसामाना. धिकरण्यामिति सिद्धान्तलक्षणे यक्ष्यमाणरीत्या निष्कर्षणीयम् । अथ विशिष्टसत्तापान जातेरित्यत्रातिव्याप्तिवारणाय यारशप्रतियोगि. तावच्छेदफविशिष्टानधिकरणत्वं हेतुमत इत्यस्यैव घाच्यतया व. हिमान् धूमादित्यादौ घहित्यादिना घटाघमावीयमतियोगिताया लक्षणघटकस्यासम्भवादवच्छेदकयाहित्यापच्छिमानाधिकरणत्वस्य हे. तुमत्यसत्यात् तथा च सामानाधिकरण्येनेत्यनर्थफम्। अध फेचित् यारशप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टयारशप्रतियोगिताधयोभयानधिका रणस्यं हेतुमस इत्येव तत्सार्थक्याय यिवक्षणीयं दर्शितामावीयप्रति- योगितावच्छेदफचहित्यादिविशिष्टस्य हेतुमति सत्त्वेऽपि ताशम- तियोगिताधयघटादेरसत्वादुमयानधिकरणत्वं हेतुमको क्षतमेवेति ताशप्रतियोगितावच्छेदकत्यमादाय दोपवारणाय सामानाधि. करण्येनेत्यस्य सार्थकता न च चहित्येन घटाघमावस्य प्रतियो. गिता यदिभिनयावद्दत्तिरेकैघ स्वीक्रियते न तु घटादिरूपप्रतियोगिः भेदेन भिन्ना अमावस्य प्रतियोगितावच्छेदकस्य चैश्यात् तथा च घटादिनिष्ठप्रतियोगिताध्यसाधनादेरेव साधनवति सत्यात् तारामतियोगिताश्रयानधिकरणात्यं न समेति न सामानाधिफ- देनेरपस्य सार्थकतासम्भवः प्रतियोगिमेदेन प्रतियोगिताभेदे तु म.

·सामानाधिकरण्यनेन्यस्य म पाक यत् प्रतियोगिश्य तदनरस्छदकत्व साध्यतावच्छेदकर यागिताप तारा स्व कथितमदम्य तदयच्छदावाहित्यादि २३२ अनुमानगादापर्याम् हानसोपवहशादिनिष्ठाया यसपादिसामान्यामाधीयप्रतियोगिता पर्यायपहशायत्तितया तादृशमातियोगिताभयानाधिकरणस्वरय है नुमति पर्वतादी सत्यात् वाहिन्वादेस्तदयच्छदकत्वमादायाच्याप्तिी ति वाच्य यत प्रतियोगिमेदेन प्रतियागिताया न भेव अपि त्वद च्छेदकमेदैनैव एवमपि बहिभिनयान् घटादित्यादौ पहिमिन्नत्वन यहधमाचीयप्रतियोगिताया पहिभिन्ने सम्भाविततया तदाण्यान धिकरणत्यस्य घहिशून्ये तुमत्यक्षततया तादृशमतियोगि तापच्छेदकत्वमादायाव्याप्तेवरक्तया सार्थकता महाकाली घटयान् फालपरिमाणादित्यादी तुम कालान्यत्वविशिष्टघटाघमावीयप्रतियागिता तादशी महावालस्य महाकालन्यत्वयिशिष्टघटत्वाधवच्छिन्नाधिकरणताम्यत्वाद थपा वश्यमाणपस्या साध्यतावच्छेदकसम्बन्धसामान्ये यार प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टपतियोगित्वयादशप्रतियोगिताध्यत्र तियोगिकरयइत्याधिकरणीभूतयत्किञ्चिवक्त्यनुयोगिकत्येतनित्यावर छिनाभारस्तदनयच्छेदा मेय याच्यम् । एव च तत्रावृत्तिगगन धमाधमतियोगिवैव ताशी एव च बहिधादिना घटायमा प्रतियोगितावच्छेदकवहित्यादिविशिष्टप्रतियोगिकत्यतदाश्रमवाहिक नप्रतियोगिकारयोरेकस्मिन् सम्बन्धे मसत्वेन तादृशप्रतियोगितामा मपि तथाल्याचद्वारकतयापि सामानाधिकरण्येनत्यस्य सफलत्व भवधेयमित्याह । परंतु अत्यन्तामास्वान्योन्यामावस्यापि प्रति योग्यवृत्तियमाधिनप्रतियोगितात्योपणमात् पठादौ पहि त्यधिशिष्टाचवच्छिन्नजलादिमभेदोऽपि प्रामाणिक एवञ्च स्वाद छेदपविशिष्टायन्टिनस्वाभयभिष्टप्रतियोगिताकमदव त्वधिका निरंशनीयम् । एयश्च यहि वादिना जलायमावीयमति विक्षिणपच्छिन्नतदाश्रयालादिमनिष्ठमतियोगिताकत्वादनस्तद्ध ध्यदत्वमादाय दोश्यारणाय सामानाधिकरण्येनेति । सयो गी व्यत्वात् पहिमान् धूमादित्यादी सयाग यहित्वाधार च्छिन्नसयोगवशायमायप्रतियोगिताया गुणावग्रदत्यावधि सयागिषयतभेद सपोणयहन्यापयाटिनगुणहदादिभेद बादाय ।

·पधिकरणपविधिमाभाषपकरणम् । २३३ धारपवारणायावठिनातनिष्टातयोपादानम् । यथया पारसमति- बोगितापांकापनियारशमतियोगितामयातिप्रतियोगितायः यताकमेश्या हेतुमास्तदगपच्छदकर पियक्षणार्य बाहेरवादिमा घटापमापप्रतिपोगिताप्यतारशी ताशप्रतियो. गितावष्ठेवकवहिरयापन्निसायरामतियोगितासमानाधिकरण प्रतियोगितायरकताकस्य बहिन्धन घटयागेति • प्रती- तिविषयमेदस्य हेनुमति सरयात् त्यधिफरणधर्मस्रपाता. मायप्रतियोगितावच्छेदकत्ययदन्योन्याभायप्रतियोगितायामप्ययन् । दकरयार मत पर समवायितया पान्परययन्नेदोऽपि द्रश्य रति मिधरमिहितम् इत्यं च ताराप्रतियोगितावारणाय सामानाधि. करण्येनेति । ऐनुमतो यहिन्येन घटयनेदयायं घटत्येन पलिम देव- पत्यं पादाय पचिनिष्ठप्रतियोगितापास्ताहात्ययारणाय प्रस्त. प्रतियोगितासमानाधिकरणस्पतदपच्छेदकावच्छिमात्योभदप्रतिपो. गितापच्छेदकतायां नियतनं । महाकालो घटयान फालपरिम. पादित्यादी महाकालाम्यत्वविशिष्टघटायमायीयप्रतियोगितामा दाय लक्षपसमन्वयः न तु गगनस्यपटत्यादिना घटापमापीय. प्रतियोगितां तस्याः गगनायवच्छिन्नघटापयच्छिमकालभेदं गग. मत्यपटत्याधपछिपघटाद्ययच्छिन्नभेदं घादाय पूर्यप्रतीकाल्लाम- सम्भवेऽपि सामानाधिकरण्यन तयच्छेदकस्यामसि । अयपा तारामतियोगितासामान्ये पर्मसामानाधिकरण्यायशिष्टयधर्मा. वच्छेयत्वामावस्तधर्मविशिष्टसामानाधिकरण्यं व्याप्तिरित्यय वि. वक्षणीयम् । एवं च ध्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगितामादापापि लक्षणसमन्षयस्ता सम्मयतीत्ययधेयम् | पहिल्येन यहिधूमोभपं भास्वीरयेताशप्रतीतिविषयामायस्प पहिमान् पहिरयेन द्विधूमो. भयवानतिमतीतिसिमेमावाय प्रतियोगियधिशरणस्येऽपि म: स्य प्रतियोगितापच्छेदकत्यं न घहित्यमाने पर्याप्तं तथा सनि पहिस्वरूपमतियोगितायच्छेदकविशिष्टयाहिरूपप्रतियोगिमति हशामाषणस्ययमसात् किन्तु पहित्यतदुमयत्यवोरेव तत्पर्या- लिनस्तारशप्रतियोगिता समानाधिकरणतयायच्छेदकत्वेऽपि प. हिस्षस्य न क्षतिः । यदि च तादृशाभायप्रतियोगितावच्छेदकं वहित्यादिकमेव न तु प्रतियोगिविशेषणतापमुभयस्यं प्रतियो.

·दिकमेप तदवच्छिन्नानाधिकरणत्व च न हेतुमत इति न कपिस च्छिन्नानधिकरणत्वमादाय दण्डिसामान्याभावस्य प्रतियोगिवय २३४ अनुमानगादापर्याम् गिविशपणतानापन्न प्रतियोगितावच्छेदकरवायगाहिप्रतीत्या ताडे शेषणतापन्ने तदनवगाहनात् अन्यथा पहिवन घटो नास्तीत्यादापि घहिन्यघटस्वादुमयस्मिन्नायच्छदकत्यपर्याप्त्यवगाहनीचित्यात्सामा नाधिकरण्येनेत्यस्य वैयध्यांपत्त वाहित्वनोभयाभावप्रतियोगिता व्यासज्यवृत्तिरतो न ताशाभावस्य केवलान्वयित्वानुपपत्तिरि ति मन्यते तदा सामानाधिकरण्ययस्य प्रतियोगितापर्याप्त्य धिकरणवृत्ति-वनेत्यर्थ इत्याहु । तदुभयमपि न युक्तम् एव सात घटत्यादिना साध्याभावप्रतियोगिताया पि निरुक्तप्रतियोगिदै यधिकरण्यनिरूपकत्वसम्भवेन प्रथमलक्षणे प्रतियोगिवैयधि करण्यामभिधानस्य निर्वाजतया सन्दर्मविरोधापत्त । वस्तु लो पारशप्रतियोगितासम्बधापच्छिन्नप्रकारतावच्छेदकपकिश्चिद मावच्छिन्नामधिकरणत्व हेतुमतस्तदनवच्छेदकत्व सापतार च्छेदकस्य विवक्षणीय कपितयोगत्वाधच्छिन्नकपिसयोगादि निष्ठप्रतियोगितासम्य-धावच्छिन्न प्रकारतायच्छेदक कपिसयोगमा योगी एनक्षत्यादित्यादायव्याप्ति घटत्वापाच्छन्नप्रतियोगिताक त्वसम्बन्धेन च प्रमेयत्यादिना प्रतियोगिनो घटत्वेन प्रमेय ना स्तीत्यादिक्षाने भानात्प्रमेयत्वाधयच्छिन्नानधिकरणत्वस्य हेतुमत्य सम्भगत घटत्वाचवच्छिन्नप्रतियोगिताया यादशमतियागिते त्यनेनापादानासम्भवात्तथाविधप्रतियोगिताया यत्किञ्चिदिरयुक्त दपिडमान् दण्डिसयोगादित्यादौ तदण्डाव धिकरण्येऽपि न क्षति तत्तद्दण्डायच्छिन्नात्यन्ताभावप्रतियोगिता वच्छेदकत्वमादाय दोपवारणाय तर परम्परासम्बन्धेन दण्ड त्वादे साध्यतावच्छेदकत्वस्वीकारस्यावश्यकत्याद तत्सयोगत्व तद्वित्यादिविशिष्टमतियागिविषयकामावभाने सयोगत्यहिवा दिरूपसामान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियागिताया सप्तर्गतया भाने माता मावात्तत्तयोगत्वशादित्याटिनानाधिकरणत्वेऽपि हेतुमतोम क्षति सयोगत्वद्धियावच्छिन्नप्रतियागिताया घटस्वाधवच्छिन्न व न घो नास्तीत्यभाययुद्धी ससर्गतया भानोपगमे प्रमानिरूपित वेन मारता विशपया विशिएसचायान जातरित्यादी विशिएसचा अप्रसिद्धिरतो ·घ्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभाषमकरणम् । स्वाधयाच्छिन्नप्रतियोगितासम्बन्धावच्छिन्नप्रकारतावच्छेदकविशि. एसत्तात्वाद्यवच्छिन्नानाधिकरणत्वस्य हेतुमति सत्यानातिव्याप्तिः घ. हित्याचवच्छिन्नघटादिनिष्ठन्यधिकरणधर्मायच्छिन्नामापीयप्रतियोगि- तासम्बन्धावच्छिन्नप्रकारतावच्छेद घटत्वाधवच्छिमानधिकरणत्व. स्य हेतुमति सत्वात्सामानाधिकरण्येनेत्यस्य सार्थकता पक. मात्रवृत्तिसाध्यस्थले साध्यनिष्ठप्रतियोगितासंसगांवच्छिनप्र. फारतावच्छेदकावच्छिन्नानाधिकरणत्वं न हेतुमत इति साध्यवृत्ति- तथाविधमतियोगिताया अप्रसिद्ध्या न पूर्वोकलक्षणे प्रतियोगिव्य- धिकरणत्यं निवेशितम् यहित्वादिना उमयाभावमादाय दोषस्तु पू. घंवदेव धारणीय इति । परेतु यदि घटत्वेन यहिनास्ति यहित्येन घटो नास्तीत्यादौ यहित्यघटत्वादिरूपसमानाधिकरणधर्मस्यापि प्रतियो. गितावच्छेदकत्वं भासते अन्यथा ताहशमतीती प्रतियोगिनि तत्त. धर्माणामुपलक्षणतया भानेन तद्विशिष्टवैशिष्टयानवगाहितया तनि. विकल्पकानन्तरमप्युत्पत्यापत्तेः न च पहिल्यघटत्वादेः प्रतियोगिता. घच्छेदकत्वानवगाहने तनिर्विकल्पकानन्तरं तादृशाभावबुद्धिरिटैव प्रतियोगितापच्छेदकतया यदवभासते तनिर्विकल्पकानन्तरमेयामा. घप्रत्ययानुपगमादिति धाच्यं घहित्यादिनिर्विकल्पकानन्तरं तथापित धप्रत्ययोपगमे विशेषाभावेन तदुत्तरं घहित्याचशे प्रतियोगिताव. च्छेदकत्वानवगाहियहिनास्तीत्याकारकसमानाधिकरणधर्मावच्छि- भाभाषप्रत्ययस्यापि स्वीकारापत्तेः एवं स्वातन्त्र्येण प्रतियोगि- तावच्छेदकताविषयकामाचवुद्धौ प्रतियोगिनि मकारस्यापलक्ष. तया भानोपगमे यहिमति बहित्वेन द्रव्यं नास्तीति प्रतीत्याप- त्तिः। यत्तु प्रतियोगिप्रकारविरुद्धधर्म एव स्वातन्त्र्येण प्रतियोगि- तावच्छेदकत्वं भासते इति नियमान तदापचिरिति । तन तथा- सति इदादी यहिन्वेन किमपि द्रव्यं नास्तीति प्रतीत्यनुपपत्ते। न च प्रतियोगित्ये प्रतीतिप्रकारीभूतधर्मान्यूनवृत्तित्यभाननियमात् पर्वतादिवृत्तिवाहित्याधयन्छिन्नाभावप्रतियोगिताया द्रव्यत्वन्यून- त्तित्वानोक्तापत्तिरिति वाच्यं चहित्येन द्रव्यं नास्तीति शब्दज. पोधे प्रतियोगिताया द्रव्यत्वान्यनवृत्चित्वभासकाभावात् । न च संसर्गदया मासमाने रहित्वावच्छिन्नप्रतियोगित्ये द्रव्यत्यान्यून- वृत्तित्वस्य संसर्गतावच्छेदकतया भानमाकासावलादेव सम्भव..

·(नच घटत्यादिना पदयाथमावस्यापि घटायापच्यापाईमरमादाय प्रतिमेगगी प्रतियोगिवैयाधिकरयनि- घ प्रतियोगि तियोगितावच्छेदकताकमद्वत्वं तथा च संयोगत्वाधयन्छिनघटा- एवं पर्यवसानमिति घटत्वादिना पहयाद्यभावस्थापि २३६ अनुमानगादावर्याम् तीति पाच्यम् अन्यूनवृत्तित्यस्य नानापदाघटितस्य संसर्गधरकन या माने मानान्तरविरहेण स्यापसम्बाधा नियमानोपणमस्प- घोचितत्यात् इत्युच्यते तदा व्याप्यवृत्तितानिवेश्पक्षे थी. त्यादेव्याप्यवृत्तिघटत्वाद्ययच्छियायभावप्रतियोगिताछेरक तामादायासम्भवप्रसतिरित्यालोच्य पेशनमनुममार। तदर्यच प्रतियोगितावच्छेदकविशिधाधिकर पावृत्तित्वमेव तथा सत्यपि हेतुमतो घटत्वादिविशिष्टान- धिकरणतया पलित्यादिना पटावभावमादाय दोपप्रसक्त्या सामा नाधिकरण्येनेत्यस्य सार्थक्यसम्मधात्म सावच्छेदकविशिष्टानधिकरणावं प्रतियोगितावच्छेदकायच्छिन्नम- दिम दमादाय संयोगात्यन्तामावस्य मतियोगियधिकरण्यापछि भेदप्रतियोगितावच्छेदकतायां प्रकृतप्रतियोगितासामानाधिकरण निवेशनेन सामञ्जस्यात् । न च (१) परे स्वित्यादिनाभिहितद्वितीय प्रतियोगियधिकरण्यापरया वहिल्यादेस्तप्रतियोगितायां सामाना, धिकरण्येतावच्छेदकतयाध्यातिरिति पाध्यं प्यधिकरणधर्मा च्छिन्नप्रतियोगितायच्छेदकताकमैदानभ्युपगमेनोक्तापत्यसम्मवाद घटस्येन पटघान्नेत्यादी घटत्यायनिपटात्यन्ताभाषस्यैय दि. पयत्योपगमात् प्रतियोगितापच्छेदकं यत्रावच्छेदक तारातियोगितावच्छेदकताक भेदो निश्य(२) । अथैयपि घटत्वाचवच्छिन्नयहवायभावस्य घटत्वावच्छिनघटादिमद्दमादाय प्यधिकरणस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्यमादायाव्यासिरिवेति रबर और नाशीयवादानेचमतियोगितात्यावरियामाग- पाहयादि ने प्रतियोगिनायधिकरणपटवारिष समास मानकर लिनाक्तायास्तादशात्य ताभावतियोगितारछेदकतारमत्याश्येषत्वात् ।। नात मानविकरणमावितस्य भेदसारथाम मचात् इति शहित्त्व देतत्यादियों गतामा मात्र बारिकपनादराया प्रत्याराने पाध्यम से पुल के पाटाताम् । {1} মনিনী নোমাসাধিত বাকের ব্যায়ামুণ- नामेदएर वा निशपति पुस्तके वान्ताम् । लामानाधिकरण्येन पव वा घटस्याघवाच्छिन्नघटादि समानतयारी ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । २३७ तथा सामानाधिकरण्येन प्रतियोगितायामपच्छेदकं यद्य- दवच्छिन्नतत्समानाधिकरणप्रतियोगितावच्छेदकताकभेदस्यैव नि. घेशनीयवात् । अथ घहित्यादिना घटाभावस्य यदि घटत्या. दिकं प्रतियोगितावच्छेदक तदा घंटादिमति ताशाभावासत्व- प्रसङ्ग इति पहिम्यघटत्वाधारेवावच्छेदकतापर्याप्तिरुपगन्तव्या चानवच्छेदकपदस्यावच्छेदकतापर्याप्त्यनधिफरणपरतया व्याख्ययैध ताशाभावप्रतियोगितामादाय दोषाप्रसक्तो सा. सनाधिकरण्येनत्यस्य वैयय॑मशक्यवारणमेवेति चेन्न प्रति. रोगिविशेषणतापमतदनापन्नयोरखच्छेदकतावलक्षण्येन प्रत्ये- मेयावच्छेदकतापर्याप्तेः. पर्याप्तिविघक्षामात्रेण प्रतीकारास. भवात् सामानाधिकरण्येनेत्यस्य सार्थक्यं तदपि तियोगिधिशेपणतापन्नस्य याशं विलक्षणमवच्छेदकत्वं तत्प- प्स्यनधिकरणत्वलाभायैव यथा व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियो. गताकाभावस्यैव तत्प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टविरोधित्वोपगमे- गोक्ताभावस्य घटादिमति वृत्तौ बाधकाभावात् । अस्तु वा विलक्ष- गापच्छेदकतात्वेन प्रत्येक पर्याप्तयोरप्यघच्छेदकतयोस्तत्तत्प्रति- पोगितापच्छेदकत्यावेनानुगतयोः समानाधिकरणव्यधिकरणधर्म- ये पर्याप्त्यन्तरं तादृशानुगतरूपायच्छिन्नपर्याप्त्यधिकरणधर्मा. वच्छिन्नस्यैव धाभाववियोधतेति व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्य प्रतियोगिमति सत्वोपपत्तिः। एवं च हदत्यवहिन्वोभयावच्छि. भवहयभावमादाय पर्याप्तिनिवेशव्यावृतिप्रदर्शन समानाधिकर- णधर्मस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावप्रतियोगित. नवच्छेदकत्वपक्षीयव्याप्यवृत्तित्वघटितलक्षणाभिप्रायेणेति घन्ति । अभ्यभिचारिसम्बन्धरूपता अवयवशफ्त्या अव्यभिचारिसम्ब- ध्रपदप्रतिपाद्यता तथा च पूर्यवन तत्पदस्य परिमाषिक. तेतिभावः । ननु साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्याभाववद्वात्ति. स्वरूपस्य व्यभिचारपदार्थस्य तच्छरोरे ऽनिवेशात्कथमेवमि. त्यत आह देताविति । यथा हेत्यन्वयिसाध्यतावच्छेदकाच- छिन्नसाध्यामावयवृत्तित्वं व्यभिचारः तथा साध्यतावच्छेद- कान्वायनो हेनुसमानाधिकरणाभायप्रतियोगितायाः सामानाधि- करण्येनापच्छेदकत्वस्यापि तथात्वादित्यर्थः । पहिधूमस्य म्य - ·२३८. अनुमानगादाधर्याम् मित्रारीत्यग्रामाववत्तिय व्यभिचारपदार्यः । तदेकदेशे चा. भावे पप्ठ्यर्थप्रतियोगिताया निझपकत्वसम्बन्धेनान्वयः प्रति- योगिनायां चाधेयतासम्बन्धेन धूमस्यावच्छिन्नत्यसम्बन्धेन ५ मविशेषणतापन्नधूमत्वस्यान्वयं इति धूमत्यावच्छिन्नधूमाभावय- पतित्वलामः साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्यान्तर्भावन, न व्यभिचारपदार्यता शत्यानन्त्यप्रसङ्गात् । साध्यवाचकपपैय- यापातास । एवं समानाधिकरणाभावप्रतियोगितायां सामाना धिकरपयनायवच्छेदकत्वं व्यभिचारपदार्थः । सामानाधिकरण्ये च घ्युत्पत्तिवैचित्र्यात्प्रथमान्तपदोपस्थाप्यस्यापि वहनिरूपकत्वसम्य- म्धनान्यपः घहयाधन्तर्भावेनैव वा शक्तिः धूमपदं लक्षणया धमत्वपरम् । आधेयत्वं पप्रपर्यः अन्ययश्चावच्छेदकत्वे निरूपक त्वमिन् प्रन्ययार्थः । तथा च धूमत्यनिष्ठस्वसमानाधिकरणामापत्र- तियोगितापच्छदकतानिरूपको यद्विरित्ययययोधः । यद्यपि लापयरूपविनिगमकसत्वादभावयवृत्तित्व पय व्यभिचारपदा- क्तिकल्पनमुचितं तथापि शेयत्वं याच्यत्वस्याव्यभिचापतिमा माणिकन्यवहारानुरोधाडुपदर्शित गुरुरूपस्यापि व्यभिचारपरी यंत्यमावश्यक तय पाध्यत्वामायाप्रसिमा तदभावयत्तित्वा- माययाधासम्मयान उक्तरूपस्य व्यभिचारपदार्थत्वे प्यभिचार स्थामायो व्यभिचारमित्यव्ययीभावाथयणात् । शेयत्यसमानाधि फरणामायप्रतियोगितानवच्छेदकस्यमयभिचारपदार्थः । इन प्रत्यः पापों निरूपात्यं पायारपदं पाच्यावत्यपरं पव्ययाधेयस्य तथा य थायरयत्यनिष्ठस्यसमानाधिकरणाभाषप्रतियोगितानय. दफनानिमा शेयत्यमित्यरपोधः । अयमप्यय्यमिधारित पम्पन्धपदेनोनय्यामेः पय लामः न चाप्यभिचारिपदं तार शप्रतियोगितानसन्दकाध्यपर मानाधिकरण्यमिनि तल्लाम रनि पाध्ये पक्षियं पूमाम्यमिः पानिप्रयोगामापात् उकधर्मयोधकाध्यभिचारपदसमिप्यारते. প্লয়ঘস্থায়ীত্বকাঘা বার্মযোগব্যবসায় एवं पर्प तदप्छिन्न समानाधिकरणामापतियोगितानप. दापामापा प्युपणिमिसरया माध्यमायाकारणाय সিবাবিবাহ বৈশাখগঘাষাৰাঘাষণা- सभ्यन्धध तदायपरमा- ·व्यापकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । २३९ अति चेन्न मन्यभिचारिसम्बन्ध इत्यस्य अव्यभिचारिहतुनिष्ठं सा. असामानाधिकरण्यमित्यर्थः। एवं च साध्यतावच्छेदकनिष्ठस्वसमा- नाधिकरणामावप्रतियोगितानवच्छेदकतानिरूपकहेतुनिष्टसाध्यसामा. नाधिकरपयामिति पर्ययसितम् उक्तलक्षणस्याप्यौवाथै तात्पर्य न तु यथाश्रुतविशेषणविशेष्यमा वदापन्नस्याव्यभिचारिसम्पन्ध. पदेन बोधयितुमशक्यतया पारिमापिकवाया दुरित्वात् । न च यदपावच्छिन्नस्य यस्य व्यातित्व तदन्यरूपेण तस्यान्यभिचा- रिसम्बन्धपदार्यत्वेऽपि न क्षतिरिति वाच्यम् एवं सति साध्या- भाववत्तित्यमानस्य व्यभिचारपदार्थत्वेऽपि व्यतिकिसायको- कन्यारत्यभिचारिसम्बन्धरूपतोपपचेरुवधर्मस्य व्यभिचारपदार्थ- त्वव्यवस्थापनानुपयुक्तत्वात् । उक्तलक्षणेऽपि साध्यसामानाधिकर- प्यमन्त च्याम्यमिचारिसम्बन्धरूपताया व्यवस्थापयितुं शक्य- स्वात् । साध्यसामानाधिकरण्यानन्तभावेऽपि प्रतियोगिसमानाधि. फरणस्वसमानाधिकरणनिश्कयापदभावकत्वरूपपर्यवीसतपूर्वलक्ष- पार्यस्याव्यभिचारिसम्पन्धरूपतासम्मवात् ॥ (दी) अवच्छेदकत्ववेह तत्पर्याप्त्यधिकरणत्वं तेन वि. शिष्टाहयभावस्य हृदत्ववद्वित्वोभयावच्छिन्नाभावस्य च मतियो- गितावच्छेदकवेपि वद्वित्तस्य न क्षतिः सत्यवति गुणादौ सं- योगायभावोऽपि व्याप्यवृत्तिः वक्ष्यमाणं वा प्रतियोगितावच्छे. देकानतिरिक्तवृत्तित्वमेव तदवच्छेदकत्वमिहापि बोध्यं भवति च गुणत्वगुणात्तित्तद्रव्यमानसमवेतत्वाद्यवच्छिन्नमतियोगिता कव्याप्पत्यभावप्रतियोगितारच्छेदकगुणत्वाधनतिरिक्तदृष्येव संपोगत्वमित्याहुः ॥ (गा०) अबच्छेदकत्वमिति बनवच्छेदकमित्यत्र यदवच्छेदक- पदं तत्तात्पर्यविषयावच्छेदकत्वमित्यर्थः । तत्पर्याप्त्यधिकरणत्वं पर्याप्तिसम्बन्धेनायच्छेदकतावत्वं तथा च पर्याप्तिसम्बन्धेनाद- छदकत्वावच्छिन्नस्य भेदोऽनवच्छेदकपदेन विवक्षित इति मायः । विशिष्टवद्यमावस्य प्रतियोगितावच्छेदकन्वेऽपि यहि- स्वस्यत्यन्धयः । महानसीयत्वादिविशिष्टवयमावस्य मतियो- ·मात्र . २४० थनुमानगादापर्याम् गिनायर्या महानसीवस्वसहिनयहिन्यस्यावच्छेदकन्वेऽपि यतासम्बन्धेनावच्छेदकनावदन्यत्वस्य घहित्ये दुलंमन्वादि ति भावः । प्रतियोगिविशेषगतापन्नधान्तरसहितमहिन्यावधि- भावमादाय दोपं प्रदश्य प्रतियोगिविशेषतापनधर्मस्यैव प्रतियोगि- तावच्छेदकत्वं प्रतीयठ इति नियमानभ्युपगन्तुळधिकरमधर्माव जिनामावयादिनः प्रतियोग्यतिधर्मसहितप्रतियोगिवृत्तिय पर्यात प्रतियोगितारच्छेदकताको माधो ऽस्तीति प्युत्पादनाव तादृशामायमादायापि दूषणं दर्शगत इहत्यतिाउमयावधिनामार प्रतियोगिनारच्छेदकोमययटकमपेकस्यापच्छेदकताया अन्याहत' स्यादिनिमारः। न क्षतिरिति ययच्याश्रययिरोपणमाघापनेषु तद मापनेषु पयान पदयच्छेदकाय पयोनिसम्यन्येन तदवच्छिनमैदस्य तत्पयाप्त्यनरच्छेदकात्यामाप्रवृविधांपच्छेदन सत्त्वादहिन्या. स्वादशप्रतियोगितानपच्छेदकायस्य पदत्याटिने घटपटोन पत्यायपच्छिन्नमेदयग्निपन्यहत्यादितिमाः। न च पद्विनिष्टइदत्य घहिन्योमयावच्छिनप्रतियोगितायाः सामानाधिकरण्येन यदपप्छेद कार्य ताहिरमा पपांत इत्यम्य व्यधिकरणतपावडेदकत्वा दिवि कयं यदित्यस्य तादृशायच्छेदकत्वावच्छिन्नान्यन्यनियाद इति पाच्यं यतः सामानाधिकरण्यनानवच्छेदपनित्यस्य चित्र तियोगिताममानाधिकरमवृत्तियत्तताप्रतियोगितारच्छेदकत्यं दीच्छन्नभेदयत्वमः इत्यं च इदत्मपग्लिन्योमपायमिति: योगितायाः समानाधिकरणस्यव्येकमेवायच्छेदकरयम् उमथपर्याध तदमित्रमंदो यहित्य ऽव्याहत पयेति । ननु संयोगादिसापास- देवायम्याविचारणाय उदमायन्यायकव्याप्यहरियादिविशेष पोगदाने तत्साम्पसस्याम्पियमिचारिहतातिन्याप्तिप्रसा समाशनरस्य सनाटकायारिया प्यभिचारिदेवकरय- है संयोगमावर लसनघटकायमसनन परिहरति सावरती निामापपिपुपलक्ष मतिपगियधिकरणापत्यपि पोपम्। सय मापः । पायनियमा नायिधिकाम्या पा शममानाधिरनामावतियोगिग्यमानाम्यामाया प्रतिपागि माधिपायं पनप्रतियोगपधिकरणानिय विनामिना जि स्थापिरमपक्षियतिनिटामापारसियागिर ·पधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । २४१ भ्याप्यत्तित्वं प्रतियोग्यनधिकरणदृत्तित्वं च प्रतियोगिवैयधिक रण्यं संयोगाद्यमापसाधारणं इत्यधिकरणे तथात्वस्य विवक्षित. स्वात्सदेतुस्थले न तादृशामावस्य लक्षणधटकता तय गुणादेई. चिनधिकरणात्वात् सत्यादिहेतुकस्थले तस्य हेत्वधिकरणतया तत्र व्याप्यवृत्तिः प्रतियोगियधिकरणश्च साध्याभायो लक्षणघटक एवेति पक्ष्यमाणामेति सिद्धान्तलक्षण इत्यादिः । तदवच्छेदकत्वं प्रतियोगितावच्छेदकत्यम् इहापि पतलक्षणेपि योध्यं विवक्षणीयम्। अन्यथा लघुरूपसमनियतगुरुधर्मावच्छिन्नसाध्यकव्यभिचारिण्यति- व्याप्तरिति भावः तथा च संयोगादिरूपसाध्याभावस्य व्याप्यवृत्ति- स्वादिरूपाविशेषणेन ध्यावर्तनेपि न क्षतिः व्याप्यवृत्यभावान्तर प्रतियोगितावच्छेदकानतिरिकवृत्तित्यस्य संयोगत्वादी सत्येन तदवच्छिन्नसाध्यकन्यभिचारिण्यतिव्याफ्यप्रसकेरिति यथाश्रुता. शयो ऽयगम्यते स च न सङ्गच्छते सत्तावान् जातेरित्यादौ स. ताल्चस्य हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगिताचच्छेदकविशिषप्त- तात्वायनविरितवृत्तितायाः सत्त्वाचसाधारणतयाव्यातेवारणा- य स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकतत्कत्वरूप. तदनतिरिक्तवृत्तित्वस्यैव विवक्षणीयतया तटकाभावे व्या- प्यवृत्तित्वनिवेशे प्रयोजनविरहेण संयोगादिसाध्यकसद्धेती हेतुस- मानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकसंयोगत्वादेनिहतानतिरिक्त चित्वस्य संयोगत्वादिसाधारण्यविरहेणाव्याप्यनघकाशेन हेतु. समानाधिकरणाभावे व्याप्यत्तित्यनिवेशनयात् न च स्यवि. शिष्टसम्पन्धिनिष्ठाभाचे व्याप्यवृत्तित्वविशेपणादाने संयोगेन द. यस्याम्याप्यवृत्तितापक्षे संयोगेन साध्यतायां हेतुसमानाधिक- रणसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकं य. द्विशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावीयसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नन- तियोगितानवच्छेदक तादृशधर्मायसिद्धिः ताशाभावप्रतियोगिता. पच्छेदकीभूतसकलधर्मावच्छिन्नानामेव संयोगेनाभावानां केव- लान्ययित्वादिति स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठामाये व्याप्यवृत्तित्वाव शेषणस्यावश्यकतेति वाच्यं संयोगाधभावव्यावर्तकस्यावच्छि- महत्तिकान्यस्वरूपव्याप्यचित्यस्य निवेशने संयोगेन साध्यता- यां हेतुसमानाधिकरणसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धायच्छिनाभायो ·२४२ अनुमानगादापर्याम् गुणादीनामेय व्याप्यवृचिन तु द्रव्यस्यति तायामा प्रतियोगितावच्छेदक यद्विशिष्टसम्बन्धिनिष्टतारशामारप्रतिय गितानपच्छदक ताशयमांप्रसिद्धितादवस्यात् प्रतियोगिता साध्यतारच्छेदसम्बन्धाराधिनवं परित्यज्य पत्रसम्बन्धार रिय यस्य विशेषणताविशेगवच्छिन्नारस्य घा विशेषणत्व सस्यगरलम्पनीयतया व्याप्यसिपाविशेषणयम्यस्य दुर रत्वगत् तम्मावश्यमाग घेति मन्यस्यामा व्याप्य वृत्तिरवादिवि. शेषण न देयमेर तददानऽपि सयोगवादी व्यवसमानाधिक परणामायप्रतियोगिचीयपारिमापिकारच्छेदयविरहेणान्याप्त्या. सक्तपिपाराय । ननु पारिमापिकावच्छंदवायशरीरनिविष्टस्व विशिष्टमम्बन्धिनिष्ठामारे व्याप्यचित्यविशरमावश्यकम मत म्यया नुत्ययुक्त्या मचादितुऽपि कपिसयांगत्वादी पारिमारिन कारच्छदकत्वानिगंहादिति हेतुमनिष्ठामावेऽपि तद्विशतमा दाम मन्यमा ध्यान रित्याशङ्का मचादिहेतुरस्यले गुणत्वाधर टिमामारप्रतियोगितापा पारिमापिकावच्छेदकत्व सयोगमा दा प्रदयं यारयति भरति चति । गुणत्यायन्टिनामारानी प्याप्यत्तित्वामधान च सयोगविशिष्टसम्यान्धिनिष्ठामायीय प्रतियोगितानरच्छेदकायसूचनाय जन्यद्रव्ये पातशालाय दन गुणन्याययच्छिनामावस्य नवीनरम्युपगमाचन्मने गुगन्धः स्य मयोगग्यविशिष्टमभ्यधिनिष्ठामागीयप्रतियोगितानपच्छक स्व न मम्मयनीति गुपावृत्तित्यानुधारन सयोगी गुणान्यत्वे म ति मायादि गादी गुणात्तित्व न विशिष्टहनुममनाधिकरणा- मायप्रतियोगितायच्छेदरमत सयोगादिसाम्यवम्यामचारिमाने पाररातियोगितायदमुरादाय सयोगरम्य पारिमापिता. पच्छेदम्प मम्मपनि ताराधर्ममाह द्रव्यमाघसमयनन्येति । मगमम्य समपदमदारम दूयितुमुपन्यम्पति साध्यठार* विशिए शादि। (टी.) गाभ्यनारदा विशिष्टमाध्यमामानाधिार पगादापमानाधिकरणमाध्यामार वसयम् । परसपा नापिसमागमारसपाग मापताशानननिवन्याल मा.

·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । २४३ स्ति तत्वा च्याप्तिरिति तु न युक्त सर्वत्र साध्याभावपदवैयर्याद । (गा०) विशिष्टाभावो विशेषणविशेष्यसम्बन्धाभावरूप उभया. मावस्तु परम्परासम्बन्धन द्वित्यामाव इति सतेनेदं लक्षणम् अन्यथा व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नामा विनापि तादशाभावमादाय लक्षणस- मन्वयसम्भवे प्रतियोग्यवृत्तिरितिग्रन्थानुत्यितेरिति बोध्यं साध्या भायो वा पूर्वोक्तद्धितीयरीत्या साध्यव्यापकतावच्छेदकसम्बन्धाव- छिन्नमतियोगिताच ग्राह्यः। अवच्छेदकत्यमिहानतिरिक्तवृत्तित्व न तु स्वरूपसम्बन्धविशेषः यथोकधर्मयोस्तादशावच्छेद्यावच्छेदक- भाचे मानाभावात् स्वपदं हेतुतावच्छेदकार्याच्छन्नहेतुपर तथा च साध्यतायच्छेदकविशिष्टसाध्यसामानाधिकरण्यानतिरिक्तवृत्ति यदर्भविशिष्टसमानाधिकरणसाध्याभावत्वं तद्धर्मरत्वं व्यानिरि- ति समादेतार्थः । सद्धेती साध्यासमानाधिकरणसाध्यता घच्छेदकाच्छिन्नसाध्याभावस्य हेत्वसमानाधिकरणत्वनियमाता- दृशसाध्याभावत्य साध्यसामानाधिकरण्यानतिरिक्तवृत्तीति लक्षण- समन्वयः व्यमिवारिणि तादृशसाभ्याभावस्यापि हेतुसमानाधिकर- पत्तिया तदतिरिक्तवृत्त्येव तदिति न लक्षणसमन्वयः । गुणान्यत्यवि. शियसत्तावान् आतेरित्यादावतिव्यापारणाय साध्यतावच्छेदक- विशिष्टेति । साध्याधिकरणत्वं साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन योध्य तेन संयोगादिना धूमादेरमावस्य धूमादिमति स्वाययये वृत्ता- यपि नातिव्याप्तिः द्रव्यं विशिष्टसत्वादित्यादावच्याप्तर्वारणाय है. तुनापच्छेदकविशिष्त्योपादानं तद्विशिष्टाधिकरणत्वं हेतुतावच्छेद- कसम्पन्न योध्यं तेन धूमादिसमचायिनिष्ठवहित्याचवच्छिन्नधड्या. घमावस्य यदशादिसामानाधिकरण्यविरहेऽपि न क्षतिः सायहेतु सामानाधिकरण्यघटकवृत्तित्वद्वयं देशिकविशेषणतासम्पन्न योग्य सेन द्रव्य सायादित्यादी देशिकविशेपणतया हेतुसमानाधिकरण. स्य द्रव्ययस्यायध्छिन्नद्रव्यत्याधभावस्य कालिकादिसम्पन्धेन सा. ज्यमन्महाकालादिवृत्तित्वेऽपि न क्षतिः। यद्यपि हेतुसमानाधिकरण. सायामापत्ययटकममावत्यरूपं विशेप्यं व्यतिरेकिसाध्य के साध्या- समानाधिकरणाभायलाधारणमिति विशिष्टसाध्यसामानाधिफरण्य- एम्यावृत्तित्यरूपं तदनतिरिक्तवृत्तित्यं दुर्ध तथापि यायन्तः स्य. समानाधेिफरसाध्यामाषा: पिशिएसाम्पसमानाधिकरणा इत्या ·४४ अनुमानगादापाम् पंस्य विपक्षपीयन्यान दोप ययाष्यदृचिसाध्यकच्यमिचारिया प्याति साध्यामारस्य साध्यवत्यपि वृत्तरिते तु नाशनीय । मिचारनिरूपकाधिकरण यत्तदवृत्तिमापच्छिन्नामावस्यापि साग मावनया नम्य च साध्यान्यवृत्त । यसमानाधिकरपति यपत्र शिएममानाधिकरपत्ययं । वन द्रव्य गुणमान्यत्वे सति सत्त्वाद त्यादी सत्चाममानाधिकरणमन्यत्वत्यापच्छिन्नद्रव्यत्वामावरमाय साध्याचामानप्रनिरन्यायपि न क्षति यद्धर्माधिनसान नाधिकरण्यशपरे च हेनुतारच्छेदसम्बन्धेन पदमावच्छिन्ना पिकरण निशिनीय प्रयोजन च सुटभर अधिरपवृष्टि त्य च निपच्छिन्न माह नेन कपिसयोगी पता बादित्यादी हे नुसमानाधिकरणपिसागवाच्छिन्नपिसयोगामागादिविग्या प्रमाया अन्यायवाचचहानपिरहवालानागा साध्यवनाहाना तिरन्धकत्येऽपि न क्षति प्रमाया मासामान्य तेन व्यभिचारि णि नातिव्यातिः समानाधिकरणयमाद्रिनामावन्यन ध्यधिक रणमांच्छिन्नमाध्यामागचाशनस्यापि विरोधित्वान्सद्धता पि लक्षागमनासम्मर इत्यता मानसामान्यमुपेश्य प्रमासामान्य निवसन प्रमापद च यानामभिन्नपरमत उम्रमारमरमानस्या भाषावार प्रमाऽपि न क्षति साध्यवत्वाधानपद तत्सामान्या रम् मनो अधिकरमधमांगच्छिमसाध्यातमानस्य तधर्मद स्थन माध्यात्तामानरिणप्रित्यापि न क्षति एव च साध्यपद माध्यतारच्छेदनशिटपर मान च स्वसमानयमितावच्छेदकक त्वेन स्वरियतामामातयागितावच्छेदकससर्गकत्वेन च वि शनीय घूम रायटियसयोगसम्बन्याग्निप्रति योगिता माघमावत्तासानस्य सदस्य यादिना घूमादिमकार मिश्यमांवच्छिमाशिष्यकथन स्यायसिन्धकारक समयायादिसम्बन्धेन घूमत्यायशिमप्रकारक चहान प्रत्यानिवन्धमान् कामिनीजिकासादव च तार समानमामान्यपिरोधि भादनियातनाका साध्यामायपवय च्यादिति । अत्र च मागतारच्छकविशिरमामानाधिकरपयार पदपत्य म्पत्यापकनारसमामानाधिकरण्यावयाचसाध्यताथ प्टेदकपिसिएमामानाधिारण्याय या समानाधिकरणसापामावर तन साध्ययत्तासानसामान्यान्वर्ग 1 ·च्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावभकरणम् । ध्यापकतावच्छेदकं तत्त्वं व्याप्तिरित्येतादृशार्यकावे प्रथमलक्षणे नसा- यामावपदवेययं यत्समानाधिकरणनिष्ठामावप्रतियोगितावच्छेद- बामावरूपपत्सामानाधिकरण्यव्यापकतावच्छेदकत्वात् यत्समाना. धिकरणसाध्याभावनिष्ठामावप्रतियोगितावच्छेदकत्याभावरूपस्य य. समानाधिकरणसायाभावत्वव्यापकतायच्छेदकत्वस्यातिरिकतग्रा तद्घटितलक्षणे यसामानाधिकरण्यव्यापकतावच्छेदकत्वस्यानिदे- शासघटितलक्षणसम्मवेऽपि प्रकृतलक्षणे धैयर्थ्यानवकाशात् एवं यत्समानाधिकरणसाध्याभावप्रमात्यव्यापकः साध्यवत्ताज्ञानप्रतिय- म्धकत्वामावस्तस्वमित्येतादृशार्थकरवे द्वितीयलक्षणेऽपि न तद्वैयर्य पत्समानाधिकरणप्रमावयापकताघरकामावाधसमानाधिकरणसा- ध्यामाचप्रमात्वव्यापकतायामभारान्तरस्यैव निवेशादित्यवधेयम् । (दी०) यत्तु साध्याभाववति यदृत्तौ प्रकृतानुमितिविरो- पित्वं नास्ति तत्वं वा व्याप्तिरिति। तन्न अनुमित्याविरोधित्वज्ञा- नस्यानुमितिजनकत्वे साध्याभावववृत्तित्वज्ञानस्यानुमित्यवि- रोधितया व्यभिचारिण्यतिप्रसङ्गात् ।। (गा साध्यामायवतीति यनिष्टसाध्याभावयत्तित्वविशिष्टनिरूपि. तविपयितासामान्य प्रकृतानुमितिप्रतिवन्धकतावच्छेदकत्याभावस्त- विमित्ययः वहिमानधूमादिन्यादौ हेतुनिष्ठसाध्याभावववृत्तित्वत्ववि- शिष्टनिरूपितविपयिता ब्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावयत्तित्यत्ववि. शिविषयितैय सा च न धधनुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदिका तच्छा- लिशानस्यानुमित्यप्रतिवन्धकत्यात् व्यभिचारिणि साभ्यतावच्छेद भावच्छिनसाध्याभावयत्तित्वविपयितापि तादशी तद्वत्ताज्ञानस्य च व्यभिचारज्ञानविधया ऽनुमितिप्रतियन्धकत्वात् तावाविषयिताया अनुमितिप्रतिवाचकतावच्छेदकत्वान्नाविव्याप्तिः यनिष्ठत्वानुपादाने घूमाशे यहित्यावच्छिन्नववधभावतित्वावगाहिनमनिष्ठयहर- भावपत्तिन्वत्वविशिधनिरूपितविपपिताया अनुमितिप्रतिबन्धकता- पदकस्यादहिमान् धूमादित्यादावव्याप्तिरतस्तदुपादानं तथा व भ्रमविषययतित्वेन पदधमायबृतित्वस्य हेतुनिष्ठत्वामा. धान दोपः यनिष्ठपदार्थानरूपितविपयितासामान्ये यनि- ठसाध्याभावपत्तिस्ववियपितासामान्य इवि या ययुच्यते ·तदा अनुमानगादाधर्याम् त्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभावववृत्तित्वमेय समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभाववतित्वत्वेन भात शाः दृशक्षामायहेतुनिष्ठतथाविधसाध्यामाग्यवृत्तित्वविषयिताया अप्य नुमितिप्रतियन्धकतावच्छेदकत्यादसम्भवो ऽव्याप्तिति साध्यामा वयदृत्तित्वत्वाविशिष्टनिरूपितत्वं विषयिताविशेषण तादृशम्रमवि- यिता च न साध्याभावववृत्तित्वत्वाशिएनिरूपिता तादृशविपरि- तानिरूपकस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभावववृत्तित्वस्य दि. शेपणीभूतं यत्समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभावबद्दतित्वत्वं तद्विशिष्टत्वाभावात् न च तद्विशिएनिकापतत्वं यदि तदवच्छिन्नति- रूपकताकत्वं तदा समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभाववदः वृत्तित्वत्वस्य तद्ममविषयवृत्तावसत्त्वेऽपितनिष्ठविपयितानिरूपकावे व्यधिकरणीभूयावच्छेदकत्वात् भ्रमविपयितायास्तद्विशिष्टनिरूपि- तत्वमक्षतमेव यदि च वस्तुगत्या यत्र तद्वैशिष्टयं तनिरूपितत्वमेध 'तद्विशिरनिरूपितत्वं तदा व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्यामाववव तित्वत्वविशिष्टनिरूपितत्वमेयोक्तनमविपयिताया अक्षतमिति कर्य तद्यावृत्तिरिति वाच्यं तदयच्छिन्नतदाश्रयनिष्ठनिरूपकताकविषय- साया एप तथात्यात् तथाहि विशेषणीभूतधर्मान्तरविशिष्टेन व्या पर्वमानस्य विशेष्यस्य भाने विशेषणांशे प्रकारीभवन्त्यां व्यक्ती विशेष्यसम्बन्धितावच्छेदकताया विशिष्टवैशिष्ट्यबोधे भानात् सा. घ्याभावववृत्तित्वरूपावदोषणविशिष्टविषयण निरूपकीभूय विषय ताट्यावर्तने व्यावनकचिपयस्याश्यतया व्यावत परसाध्यामावर घवृत्तिनात्वं नस्यापि निरूपकतावच्छदकीय विषयिताम्यावर्तक- स्वादुक्कममाविषयितान्यावृत्तिः तद्यावर्तकविषयच्यापर्तकस्य तनिष्ठ साध्यामावत्तिनास्यस्य ताशावपयितानिरूपकतानवच्छेदकत्वात् ताराविषयिताया लक्षणाघटकत्वात् एव चभ्रमविषयिताब्यावर्तक तयेय साध्यामायस्पदसार्थ तारावियिताया उत्तरमेण हेतु निष्टसाध्यामाधवत्तित्वत्वविशिष्टानिरूपितत्येऽपि हेतुनिष्टाधेप तात्यविशिष्यनिरूपितत्यानपात् साध्यामाषपदमनुपादायाधिक रणवृत्तिनात्ययिशिएनिमपितविषयितानियो वृत्ती समानाधिकर पघमांच्छिमामायाधिकरणीयत्वनमाविपयितापारणेऽपि वृत्तिवि. शरण तमिरधिकरण यत्र समानाधिकरणमाघाउमामाघम' ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावमकरणम् । २४७ मल्लविषयतावारणासम्भवात्साध्याभावांशनिवेशस्थापि सार्थक्यात् (घ तावत्पर्यन्तनिवेशेप यहित्वावच्छिन्नवयभावत्वेन ब्यधि. रणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकवयमायमवगाह्य तादृशाभायवट्ट- तित्वावगाहि यज्ज्ञानं तदीयताइशलाध्याभाववक्तित्वाविपयितापि साध्याभाववत्तित्वत्वविशिष्टनिहापितैय व्यधिकरणधर्मावच्छिन्न- प्रतियोगिताको यः साध्यामावस्तद्ववृत्तित्वत्वस्यैव तत्र विशेष- णतया भानातद्विशिष्टत्वस्य च तादशज्ञाननिष्ठविपयितानिरूप. फसाध्यामायपतित्वे सस्वादिति तद्दोपतास्थ्यामिति पाच्यम् । अमावांशे साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नमतियोगिताकत्वस- ग्यन्धेन साध्यप्रकारकम्यमिवारशानमेवानुमितिविरोधि यत्र व व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताफाभावे साध्यतावच्छेदका- पच्छिमप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेन साध्यं प्रकारस्तादृशज्ञानविषय- घटकस्य साध्यतावच्छेदकायच्छिन्नप्रतियोगिताकत्यसम्बन्धेन सा. ग्यविशिष्टस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नामावस्याप्रसिद्या तादृशान- विपयिताया विशिष्टनिरूपितत्वासम्भवात् न चैवमपि समाना- धिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्यामावयधिकरणधीयच्छिन्नसाध्यामाव. द्वयाविशेषिताधिकरणवृत्तित्वावगाहिनः समानाधिकरणधर्माव- छिन्नाभावांशे भ्रमशानस्य विषयिताया व्यधिकरणधर्मापन्छि- बामायववृत्तितात्यविशिष्टनिरूपितत्याद समानाधिकरणधर्माय- च्छिन्नसाध्यामावविषयितानिपताधिकरणाधिपायतानिकापताधे. पत्यविषयतात्वेन प्रतिवन्धकतायच्छेदकत्वाव्याप्तिरिति वाच्यम् । हेतुसामानाधिकरण्यविशिष्टसाध्यामावत्वविशिष्टविष. पितायां प्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वाभावस्य विवक्षितत्वात् , उक्त- अमे च समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावविपयितायास्तादशयि. शिष्टनिरूपितत्यामावेन तस्य एप च प्रतिबन्धकतापच्छेदफाये- नाव्याप्त्यनयकाशात् । अथ यत्र ज्ञाने हेतुसमानाधिकरणतया मासमाने ब्यधिकरणमांच्छिमप्रतियोगिताकत्वसाध्यतावच्छे- दफायच्छिमप्रतियोगिताकत्वोमयसम्बन्धेन साध्यस्यैका प्रकारता तादशज्ञानीयव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावविषयितायां साध्यनाय. छेदकायच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धन साध्यविशिष्टामावनि- पितस्यस्य विषयोभपदभावे साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोग ·तादृशनमस्याप्रामाणिकरवात् प्रामाणिकत्वे च संसर्गीयविषयि- २४८ अनुमानगादार्याम् गिताकत्यासम्भवेपि व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस- म्वन्धेने साध्यविशिष्टामावनिरूपितत्वस्य साध्यतावच्छेदकार छिनप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धविपयितानिरूपकविषयितात्वेनानुमि तिप्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वस्य वामतत्यादव्याहित्येिति चेन्न ताद्धयानिरूपकत्येनामावविपयिताया विशेषणीयतया सामञ्जस्या त्। अथ साध्यरूपविशेषणविशिष्टस्याभायस्य विपयितानिरूपकतया लक्षणघटकत्वे साध्याभावयोः सम्बन्धस्य सम्बन्धविधया लक्षण घटकत्वमावश्यक, स च सम्बन्धः साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नम तियोगिताकत्वरूपः, व्यधिकरणघटत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वक पधाननुगत इति प्रथमस्य निवेशे केवलान्वयिनि साध्यविशेषि तामावस्यैवाप्रसिद्धिः, व्यतिरेकिसाध्यकसद्धती च ताहेतुल मानाधिकरणाभावाप्रसिद्धिरित्यसम्भवश्वरमस्य निवेशे च सर्वत्र व्यभिचारिण्यतिव्याप्तिः प्रतियोगितावच्छेदकधर्माणां चोपलक्षणी- भूतेन केन चिद्रूपणानुगमय्य तेन रूपेण तेषां निवेशो न सम्भ पति प्रतियोगितावच्छेदकोपलक्षणस्य सम्बन्धघटकतया भाना: सम्भवात् । न चावच्छेदकावच्छिन्नत्वाविशेपितप्रतियोगिताया एव सम्बन्धतया निवेशाधाननुगमनियन्धनोकदोष इति घाच्या म् । अवच्छेदकावच्छिन्नत्वाविशषितप्रतियोगिताविषयकाभायज्ञान- स्य प्रतियोगिमत्त्वज्ञानाविरोधितया ताणाविरोधिनः प्रतियो- गिविशेपितामायज्ञानस्य चानुभवविरुद्धतयापच्छेदकायच्छिम- त्वाविशेपितप्रतियोगिताया संसर्गतयाभानात् । न च स्वाथ छिनप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकविशेपित पया- भायो निवेश्या, न तु साध्यविशेपितः, पहिन्यादिना घटाधभाव एव घशादिसाध्यकधूमादिहेतुकस्थले लक्षणयटक इति धाः ध्यम् । प्रमेयत्वाचवच्छिन्नसाध्य ताशाभायाप्रसिद्ध एवं स्वायच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेन यहित्यादिविशेषित पतिः स्पादिना घटादेरमावे भासमाने यत्र सम्बन्धघटकप्रतियोगिताया पाधितवहपादिनिष्ठत्वस्य भानं सादशज्ञानीयामाषविपत्तिाया उक्तसम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकविशिष्टाभाषानिरूपितत्यानुभिः तिपिरोधितया चागुपपत्तोरस्यात् स्थानिसायचित्य ·व्यापिकरणधर्मावच्छिन्नाभावभकरणम् । २४९ विशिष्मतियोगितानिशे च सर्वत्र सदेतायप्रसिद्धो, एवं प्रति. योगिविशेष्यतापन एवाभावे प्रतियोगिपारतन्त्र्येण समानाधि- करणधर्मस्य स्वापच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेन प्रकारत्यै प्रामाणिक न तु प्रतियोगिविशेष्यतानापने वतिनास्ति यहि त्वेन घटो नास्तीत्येव प्रतीतेः, न तु घहित्येन नास्तीति तथा- व विशिष्य प्रतियोग्यविशेपितस्योकसम्बन्धेन साध्यतावच्छेदक- विशेषितस्यामारस्य विषयित्वनिरूपतया निवेशो न सम्म- पत्येवेति । मयं प्रतियोग्यादिविशेषितामावीयत्वेन विशिष्टनि- रुपितविपयिता लक्षणे न निवेश्यते, अपितु स्वनिरूपकहेतुसमाना- धिकरणामावनिष्ठो यः सम्बन्चस्तत्प्रतियोगिताम्यनिष्टतत्सम्यन्या- पच्छिन्ननिरूपकतावच्छेदकतावच्छेदकतात्वेन,यत्र हेतुसमानाधिक रपटत्वाद्यवच्छिन्नबद्धभावे वह्नित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसभ्य- न्यम पदयादेः साध्यस्य प्रकारतातादृशमानविपयितानिझपकाभाव- निष्ठो न निरुततनिरूपकतावच्छेदकसम्बन्ध इति तद्विषयिता- युदासः या घहित्वावच्छिन्नघटाभावे तनिष्ठवाहिन्यायच्छिम. प्रतियोगिताकत्वमेव बहे सम्बन्धतया मासते तत्र तत्सम्यन्ध. प्रतियोगी न बहिरपि तु घट एवेति साध्ये वास्तवतत्सम्य प्रतियोगित्वनिवेशाताशमानीयासायविपयितायुदासः साध्य निवेशयत्र यहित्येन घट पदित्वावच्छिनप्रतियो- गिताकत्यसम्बन्धेन तत्सम्वन्धानुयोगिनि यहिन्यावन्निघटा. भाचे प्रकारस्तादशहानीयामाविषयितापास्तत्सम्बन्धप्रतियोग्य- पच्छिन्ननिरूपकताकत्वेऽप्यनुमितिविरोधित्वेऽपि च न दोषः, पर घटत्यावच्छिन्नयद्वपमारे घटत्यावधिनप्रतियोगिताकत्यमे. र पहिल्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्यत्येन पहः संसर्गतपा मा- सते तादृशमानस्य प्रामाणिकत्ये साध्यप्रतियोगिको हेतुसमागा. धिकरणाभावानुयोगिको यदापच्छिमपतियोगिताकत्यत्वविशिए. सम्बन्धस्तापच्छिनप्रतियोगिताकत्यत्यविशिष्टमम्पन्भापन्छि- प्रसाम्यनिष्ठनिरूपकतावच्छेदकत्वं विषक्षणीयमितिा साध्यामायवद्- पृत्तिन्यरूपविषयस्य प्रतियातायच्छेदककोट्यप्रवेशदतिव्याप्ति- रतावितयितापर्यन्तनिषेशन हेतुनिष्ठसाध्याभाषयचिवात्वविशिष्ट प्रतिपन्धकतावच्छेदकाविपयितापपर्याप्त्यमारपियक्षणे एय माध्यम ·वारसद्धतायपि लक्षणगमनासम्भवात् । एवं प्रकृतेत्यनुपादाने २५० अनुमानमादाधर्याम् तियोगिकाभावमाधनिवेशे व्यभिचारिण्यतिव्याप्तिः प्रतियोगिता यां साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्वावगाहिन एव ज्ञानस्यानुमिति: प्रतिबन्धकतया वाटतावषये प्रतिबन्धकतावच्छेदकपिपयिता या अपर्यातः साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्यामावनिवेशध न सम्भवतीति तदुपेक्षित ध्यधिकरणधर्मावच्छिमाभाववा- तित्यविषयितायां प्रतियन्धकतायच्छेदकत्वाभावादतिव्याप्तिरता सामान्य इत्युक्तम् । प्रकृतानुमितिपदं प्रकृतानुमितिसामान्यपर म् अन्यथा व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभावयवृत्तित्वा- भावविषयकसमूहालम्वनात्मकप्रकृतानुमितिप्रतिवन्धकतावच्छेदक त्यस्य हेतुनिष्ठताशसाध्याभावववृत्तित्वविपयितायामपि स. कामिनीजिशासादी प्रसिद्धा यानुमितिसामान्यप्रतियन्धकता तब पच्छेदकत्यामायो धूमामाययत्तित्यविपयितायामशत एवं तदि पयकशानस्यापि अन्पलिमकान्यसाध्यान्यसंसर्गकानुमित्यप्रति पन्धकरयादतः भरतेति तरसाध्यकतक्षेनुकतरसंसर्गकपरम् । सद्धे. तुनिष्टप्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्यामापयत्तित्वयिपयिताया धनुमितिमतियन्धकस्वरूपासियादिछाननियादसम्भयः स्यार तो यनिष्ठसायाभावयनित्याविषयितासामान्यस्यानुमितिप्रति पन्धकवृत्तित्याभायमुपेत्य निरुतायतासामान्ये ऽनुमितिप्र. तिबन्धातायष्छेदकत्याभावपर्यन्तानुधावनम् अघच्छेदकरयं च यः रुपमम्याविरोषः म प धूमामाययत्तित्यत्येन घटादिपिए यकशानस्याप्यनुमिति नियन्धकना माभायपत्तित्यन्यविः शिष्टविषयिताशालिशानन्यन प्रतिबन्धकताल्पनस्यासम्मयाचा शपिपयिताण प्रतियन्धकतानिहात्तिस्यापसम्यन्धपापच्छे कयामत्येनानिय्यामिरिति वाच्यं धूमामाषपतित्यत्यः पारितानिरपितपिरयिताशालिबान समसाधारणप्रतिबन्ध फतापनसम्मवाम् तारजापिपिनायेन पास्तयधूमामाषपाणि- त्यस्यविनियनिरुपितयियितायाः प्रतिवन्धरतापदकायस्या- सनस्यात् म अयं समानाधिकरणमायटिसापासपण. धिकरणमापच्छिमगाम्यामायायपिपिताधिकरणतित्यापगा না মানাঘবেষনাবলিগ্নেমাত্রা য়ায়ায় কি ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । पयितायाः व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभायचढत्तित्वल्ववि. शिष्टनिरूपितत्वात् समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्यामाववि पयितानिलपिताधिकरणविपयितानिरूपिताधेयत्वविषयितात्वेन २ प्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वाव्याप्तिरिति वाच्यं हेतुसामानाधि करण्यविशिष्टसाध्याभावत्वविशिष्टनिरूपितविपयितायां प्रतिवन्ध कतावच्छेदकवाभावस्य विषक्षणीयत्वात् उक्त मे च समानाधि. करणमावच्छिन्नामावविपायतायास्तादृशविशिष्टनिरूपितत्वाभावे. न तस्या पय च प्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वनाव्याप्त्यनवकाशात् न च हेतुसमानाधिकरणव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्यामाव- स्थैव यत्र हेतुसमानाधिकरणसाध्यामावत्वसमानाधिकरणधर्माया छिन्नसायामावत्याभ्यां भान वाशभ्रमविपयिताया हेतुसमा- माधिकरणसाध्याभावत्वविशिष्टनिरूपितत्वात् । समानाधिकरणध. भावच्छिन्नाभाषयावच्छिन्नविषयतात्वेन प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्या. धाव्याप्तिरिति वाच्यम्। अनुयोगिताद्वयावच्छिन्नानिरूपितत्येन सादर सविपयिताया निवेशनीयत्वात् । अथ यन शाने हेतुसमानाधिकरण- तया भासमाने व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभाये व्यधिकरणधर्मा. धादिछनप्रतियोगिताकत्वसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताक- स्वोमयसम्बन्धेन साध्यस्य एका प्रकारता तारशशानीयव्याधि- करणधर्मावच्छिनामावीयविषयितायां साध्यतावच्छेदकावच्छि प्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेत साध्यविशिष्टामावनिरूपितत्वस्य विषयीमबदभावे साध्यतावच्छेदकावन्छिनप्रतियोगिताकत्यास. स्पेनासम्भवेऽपि व्यधिकरणधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वसम्बर चैन साध्यविशिष्टाभावनिरूपितत्वस्य साध्यतावच्छेदकापच्छि- प्रतियोगिताकत्यसम्बन्धविषयितानिरूपितविपयितात्येनानुमिति प्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वस्य चाक्षतत्वात् अध्याप्तिदुधारेवेति चे. साहाम्रमस्यामामाणिकरवात् प्रामाणिकरये च संसर्गीय- विषयिताद्वयानिरूपकत्वेन लक्षणघटकाभाविपपिताया विशेष. गोयतया सामञ्जस्यात् । अथ साध्यापविशेषणविशिष्टस्याभावस्य विषयितानिरूपफतया लक्षणयटकत्वे साध्याभाययोः सम्यन्यस्यापि सम्बन्धविधया लक्षणटमाश्य सव सम्बन्धः साध्यना- पच्छेदकायाच्छन्नसाध्यनिष्टप्रतियोगिताकत्याणे व्यधिकरणा- ·चरम अनुमानगादापोम् अन्छिनप्रतियोगिताकत्वरूपश्चाननुगत इति प्रथमस्य निवेशे केव लावायनि साध्यविज्ञपितामायाप्रसिद्ध व्यतिरेकिसाध्यकसद्धती ध तादृशहेतुसमानाधिकरणामायाप्रसिद्धिरित्यसम्भव स्य निवेशे च सर्वत्र व्यभिचारिण्यतिव्याप्ति मतियोगिताव- छेदकधर्माणा चोपलक्षणीभूतेन केनचिट्ठपणानुगमय्य निवेशो न सम्भवति प्रतियोगितारच्छेदकोपटक्षणस्य सम्वन्धविधयाऽभा. नात् । न चायच्छदकावच्छिन्नत्वाविशेपितप्रतियोगिताया एव स. म्यन्धतया निशानाननुगमनिवन्धनो दोष इति वाच्यम् अव. ज्छेदकावच्छिन्नत्वाविशेषितप्रतियोगित्वविषयकाभायज्ञानस्य तियोगिमत्तानानाविरोधितया तज्ज्ञानाविरोधिनः प्रतियोगिधि शपिताभावमानस्य चानुभवाविरद्धतया ऽवच्छेदकायच्छिन्नत्या. विशेषितप्रतियोगिताया ससगंतया इभानात् न च स्वावच्छिन्न- प्रतियोगिताकत्यसम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकविशेषित पवाभावो निवेश्य न तु साध्यविशेपितः यहित्यादिना घटाद्यभाव एवं वयादिसाध्यकस्थले लक्षणघटक इति वाच्यम् । प्रमेयत्वाचच्छि- असाध्यकस्थले ताशाभावाप्रसिद्ध एय स्वावच्छिन्न प्रतियोगि ताकत्वसम्बन्धेन चह्निन्वादिविशेषिते चह्नित्वादिना घटादेरभाव भासमाने यत्र सम्बन्धघटकप्रतियोगिताया धाधितस्प चहयादि. निष्ठत्वस्य भान ताशज्ञानीयाभावविपयिताया उत्तसम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकविशिष्टामावनिरूपिततया अनुमिनिविरोधितया घानुपपतेर्दुवारस्वात् स्वावच्छिन्नसाभ्यवृत्तियविशिष्टप्रतियोगि तानिवेशे च सर्वत्र सद्धतावप्रसिद्धि. एवं प्रतियोगिविशेष्यता तापन्न पवाभाचे प्रतियोगिपारतन्त्र्येण समानाधिकरणधर्मस्य स्वातव्येण व्यधिराधर्मस्य स्त्रावच्छिनप्रतियोगिताकत्यसम्ब. म्धन प्रकारत्व प्रामाणिक न तु प्रतियोगिविशेष्यतानापन्ने यहि नास्ति यहिन्वेन घटो नास्तीत्येव प्रतीते. न तु घहित्वेन ना- नीति तथा च विशिष्य प्रतियाग्यविशेषितस्य उत्तसम्बन्धेन साध्यतावच्छेदक विशेषितस्याभावस्य विपयित्वनिरूपतया नि. पेशो न सम्भवत्येधेनि चन्मयम् प्रतियोग्यादिविशेषिताभावीयरवेन विशिष्टनिमपितविपयिता न रक्षणे निवेश्यते अपि तु स्वनि- रूपातुसमानाधिकरणामावनिष्ठो य सम्बन्ध सत्प्रतियोगिसा- ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावमकरणम् । २५३ ध्यनिष्ठतत्सम्बन्धावच्छिन्ननिरूपकतावच्छेदकताकत्वेन यत्र हेतु. समानाधिकरणघटत्वावच्छिन्नवहयभावेचहित्वाद्यवच्छिन्नमतियोगि- ताकत्वसम्बन्धेन यह्नयादेः साध्यस्य प्रकारता तादृशशान- विषयितानिरूपकामावनिष्ठो न निरुक्ततनिरूपकतावच्छेदकस- म्बन्ध इति तद्विषयिताब्युदासः यत्र वह्नित्वावच्छिन्नघटायभावे त. निष्ठवहित्यावच्छिन्नमतियोगिनाकत्यमेव वः सम्बन्धतया भासते तत्र तत्सम्बन्धप्रतियोगी न पहिः अपि तु घट एवेति साध्ये वास्तवतत्सम्बन्धप्रतियोगित्यनिवशात्तादृशक्षानीयाभावविपयिताव्यु- दासः साध्यनिवेशाद्यत्र यद्वित्वेन घट एवं वाहित्वावच्छिन्नमतियो- गिताकत्वसम्बन्धेन तत्सम्बन्धानुयोगिनि बद्वित्वावच्छिन्नप्रतियो. गिताकघटाभाचे प्रकारस्ताहशज्ञानीयाभावविपयितायास्तत्सम्य. न्धप्रवियोग्यवच्छिन्ननिरूपकताकत्वेऽप्यनुमितिविरोधित्वेऽपि च न क्षतिः। यत्र घटत्वावच्छिन्नवह्नयमावे घटत्यावच्छिन्नप्रतियोगिता- फत्यमेव वाहत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वत्वेन चढेः संसर्गतया भासते ताशज्ञानस्य प्रामाणिकत्वे साध्यप्रतियोगिको हेतुसमा- नाधिकरणाभावानुयोगिको यद्धर्मावच्छिन्नमतियोगिताकत्वत्यवि. शिष्टः सम्बन्धः तद्धर्मावच्छिन्नमनियोगिताकत्वत्वविशिष्टसम्ब. धावच्छिन्ननिरूपकतावच्छेदकत्वं विवक्षणीयमिति दिए । न च व्यभिचारमानस्यानुमितिकारणव्याप्तिज्ञानं प्रत्येच प्रतिवन्धफत्व. मिति व्यभिचारिण्यतिव्याप्तिरिति वाच्यं तजनकज्ञानप्रतिवन्धक- तावच्छेदकत्वाभावस्यैव विवक्षितत्यात् । अनुमित्यविरोधित्वज्ञानस्य मनुमितिप्रतियन्धकतावच्छेदकत्वाभावप्रकारकशानस्यैव । अनुमिति हेतुत्व इति पतन्मते निरुतविपयितानिष्ठतादृशावच्छेदकत्वाभा. वस्यैवानुमितिकारणीभूतज्ञानविषयत्वादिति भावः । अनुमि. त्यविरोधितया अनुमितिजनकशानाप्रतिबन्धकतया साध्याभाव. पदवृत्तित्वज्ञानस्यानुमितिजनकत्वाभावादिति भावः । अतिप्रसङ्गा- दिति हेतुनिष्ठसाध्यतावच्छेदकायच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववत्- तित्वविपयितासामान्ये ऽनुमितिजनकवानप्रतिबन्धकतावच्छेद- फरयामावस्याक्षतत्वादिति भावः। न च हेतुनिष्टसाध्याभावयवृ- त्तित्यविपपिता ऽनुमितिजनकज्ञानप्रतिवन्धकतावच्छेदिका इत्येता- दृशक्षानीयहेतुनिष्टसाध्याभावववृत्तित्यविपयिताया अपि तादृश- ·२५४ अनुमानगादापर्याम् वियितासामान्यान्तर्गततया तत्र च प्रतन्याप्तिज्ञानप्रतिवन्ध. पतावच्छदकत्वस्यापि सरंचन नातिन्याप्रयवश इति वाच्यम् पर सति सद्धतावपि हेतुनिष्टत्यधिररणधर्मावच्छिनामायववृत्ति- त्यविषयितायामनुमितिजनकमानपिरोधित्वभ्रमनिष्ठताशसाध्यामा यावृत्तित्ववियतायामनुमितिप्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वसत्त्वेन ल. क्षणगमनासम्म तद्वारणाय इतराविशेषणनेन ताशपिपयि- ताया पर लक्षणे निवेश्यतया विषयिताविशेषणत्वन साध्याभा. पावृत्तित्वरिपयितामादायातिव्यानिवारणालम्मवादिति ध्येयम् ॥ मियरीत्या साजात्यघटनेन साध्यामाववचित्ररूपां व्याप्ति परिहत्यापन्यस्यति वित्त्विति ॥ (दी) पेचिनु यावन्तः साध्यामात्राः प्रत्येकं तत्तत्स. जातीया ये तत्तदधिररणनिरूपिततित्वमावास्तवं तत्वं साजात्पश्च समानासमानानिमरणाविच्छिन्नमतियोगिताफ- खान्यतररूपेण । साध्यामावश्च पूर्वोत्तद्वितीयरीत्या प्रत्येतव्यो च्याप्पत्तिश्च प्रतियोगितावउदकावछिन्नमतियोगिव्पपिर- गोवा तेन तत्तत्सा पव्यक्तरव्याप्यचे; साध्यस्याभाववति देवातावपि नाव्याप्तिः। (गा०) धूमयान् यहरित्यादी व्यधिकरणयमांगच्छिन्नामारस. जातीयस्य घटत्यादिना वदधिकरणचित्यामारस्य हेती स. स्यादतिम्यामिरता यायन्त इति । तया च यापदन्नांतसमानाधि. करणमामिश्रामायसजातीयम्य वदधिकरणयुनियामायस्य दतायसवामानिम्यानि तर समानाधिरणयमांगच्छिमसा. यामायाधिकरणहतित्वम्य घ्यधिकरणधर्मावच्छिमामायमादाया. निग्यासिगरमाय प्रत्येक तत्तत्सजातीया इति । तया च पश्यमा पेण व्यापारणथमायजिनसाध्यामायणहतियामावस्य . मानाधिकरणमामाच्छन्नमाम्यामायाजातीयत्यामाराम दोष । यायामाभ्यामाय न साध्यामायानां निम्परतया माजाम्ये म्य पे प्यतिरिमाया पहिमान् घुमादित्यादी यायमाभ्या: मायसाज्ञायालसियाम्यातिप्स्वपसचिरयन वेग जाये ·अनुमानगादाधर्याम् स्वस्य तथाविधतवृत्तित्वामाये सत्त्वात् । एतेन समनियताभावा- नामक्यमते पधिकरणापच्छिन्नाभावस्य समायादिसम्बन्धा- यच्छिन्नगगनस्यावच्छिनगगनाधमावामिन्नतया तस्य समानाधि. करणधर्मावच्छिन्नगगनादिनिष्ठप्रतियोगितानिरूपकतया व्यधिकर णयमायच्छिन्नाभावस्य निरुतापवत्वानुपपत्या स्वसमानाधिक रणधमांवच्छिन्नसमानाधिकरणसम्यन्धावच्छिन्नमतियोगिताया य. निरूपकत्यपर्यन्तनिवेशनमयासो नोपादेयः समनियतामावश्यमते गगनाभावत्वगगनामावभिन्नत्वान्यतररूपेणापि साजात्यधिवक्षणं सम्भवतीति ध्येयम् । ननु यावत्साघ्याभावान्तर्गतानां तत्तत्साध्य ध्यक्त्यभावादीनामधिकरणे हेतोवृत्या वहिमान् धूमादित्यादार च्यातिरत आह साध्याभावधेति । द्वितीयरीत्येति यत्समानाधिक रणानामित्यादिद्वितीयलक्षणरत्येत्यर्थः । साध्यतावच्छेदकावच्छि• प्रयापकवावच्छेदकरूपायच्छिन्नप्रतियोगिताकामाय एव साध्या- भाउपदेन विवक्षित इति भावः । साम्यतापच्छेदकायच्छिन्नव्याप- कतावच्छेदकप्रतियोगिताकामावविवक्षणे तथाविधवहिघटोमया- भाग्मादाय दोपतादवस्थ्यमतः प्रथमरीत्यति नातं साध्यता. वच्छेदकायरिजन्नमतियोगिताकामावविवक्षणे वाच्यत्वादिसाध्य- कस्यले लक्षणसमन्यवसम्मवेऽपि स्वम्पसम्बन्धन तादात्म्य- सम्बन्धन वा प्रमेयमानसाध्यकस्थले तथाविधामावामसिध्या ऽव्या. तिरतो ध्यापकतावच्छेदकपर्यन्तानुघायनं तया च शेयत्वत्मा- दिना वाच्यत्वामाप एव तथेति ने दोप: साध्यतावच्छेदक ममनियनप्रतियोगिताकामावनिवेशे च वयादिसायके तानों ता!मपामावादिकमादाय दोपस्य व्यासज्यवृतिधर्मानच्छि- प्रत्वं प्रतियोगितायां निवेश्य वारणेऽपि सत्तादिसायकस्थले विशिष्टसत्तामावमादाय दोष इति वारशाभावी न निधेशितः व्यापकतावच्छेदकाच्छिन्नप्रतियोगिता च न्यूनवृत्तिधर्मावच्छिन्ना अतिरिवृत्तिधर्मावच्छिन्ना या या या प्रतियोगिता तदन्यत्येन निषिणीया तेन पहशदिसायकरथले पहिन्यादिना महानसी याविघटान्यतरामावमादाय ने दोष: न्यनवृत्तित्वमतिरिक्तरः त्तियं च विन्दव्यात वाच्य नाताध्यधिकरणधर्मावविध नामा- पासंग्रहः घ्यापकता च साध्यतावच्छेदकसम्यन्धायच्छिन्ना प्राधा ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावमकरणम् । तेन संयोगादिना वयादिसायके समवायादिना वहयाद्यभावमादा- यासम्मवचारणाय साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वन प्रति. योगिताया विशेषणीयतया समघायादिना द्रव्यत्वादिसाध्यके वि. पयतादिसम्बन्धेन साध्यव्यापकस्य ज्ञानादेः समयायादिना ऽभा. वमादाय दोपस्य नावकाशः तादात्म्यसम्बन्धेन प्रमेयसाध्यक- स्थले समवायित्वरूपव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छे. दकताक्रभेद् एव लक्षणघटकः समनियताभावैक्यमते तादृशमे. दृस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकात्यन्ताभावाभिन्नतया व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेन तत्साजात्यस्य प्रसिद्धि- सम्भवात् । यत्तु संयोगेन प्रमेयत्ववान्नेति प्रतीतिसाक्षिकः सं. योगावच्छिन्नप्रमेयत्वानिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकताक एव भेदो ल. क्षणघटका अत्यन्ताभावस्येव तेन सम्बन्धेन तदवृत्तियों धर्मः तत्सम्बन्धेन तदवच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकताकभेदस्यापि उ. सयुक्तिवलासिद्धिरिति तन्न धह्निमान् धूमात् गुणवान् द्रव्य- त्यादित्यादी विपयितादिसम्बन्धेन वहित्यगुणत्यादिमतः साध्य- तावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नाभारस्य व्यापकताव च्छेदकताघटकसम्बन्धावच्छिन्नत्वेन प्रतियोगितावच्छेदकताया अवश्यं निवेशनीयतया तादृशाभावस्य प्रामाणिकत्वेऽपि लक्षण घटकत्वासम्भवात् । ननु कपिसंयोगी एतहक्षत्यादित्यादौ कपि- संयोगत्वावच्छिन्नाभावस्यापि लक्षणघटकतया तदधिकरणे हे. तोवृत्तेरव्याप्तिः न च साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नन्यापकताशरी. रे प्रतियोगिवैयधिकरण्यनिवेशस्य निष्फलतया कपिसंयोगत्वा- देः साध्यव्यापकतानवच्छेदकत्वेन तादृशामाधानां न लक्षण. घटकतेति वाच्यं संयोगेन वयादिसाध्यकस्थले चहित्यादीनां संयोगरूपसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धघाटितव्यापकतावच्छेदकत्वसम्प- त्तये व्यापकताशरीरे प्रतियोगिवैयधिकरण्यनिवेशनस्यावश्य. कत्वात् अन्यथा साध्यवत्युत्पत्तिकालावच्छेदेन बह्नित्वद्व्यत्या. घवच्छिन्नस्य संयोगसम्बन्धेनाभावसत्वात् साध्यतावच्छेद- फसम्बन्धघटितव्यापकतावच्छेदकस्यैवाप्रसिद्धिप्रसहात् व तत्तदधिकरणपदेन तत्तदभाीयन्याप्यवृत्तितानिरूपकाधि- फरणमेव विवक्षणायं व्याप्यवृत्तितानिरूपकत्वं च निरवच्छिन्ना- ३३ वारणाय तथा ·२०८ अनुमानगादाधर्याम् धेयतानिरूपकत्वम् पर च सयोगाधमावस्य तथाविधाधिकरण गुणादिरेवेति न दोष । इत्य च फपिसयोगाभावान् कपिसयोगा धिकरणत्याभावपान् वा मेयत्वादित्यादी कपिसयोगतदधिकरण सादिरूपाणा यायत्साघ्यामावान्त पातिनाममावाना तथापि धाधिकरणाप्रसिद्धा ऽम्याप्तिरत साध्याभाव व्याप्यत्तित्वेन विशिनष्टि व्याप्यवृत्तिश्चेति । तथा च तादृशामावस्य तथाविध यावदनन्तर्गततया तयाविधाधिकरणामसिद्धावपि न क्षति ध्या प्यवृत्तित्व च निरवच्छिन्नवृत्तिकत्व न त्वरच्छिन्नवृत्तिकान्य व तथा सांते सयागेन धूमसाध्यकव्यभिचारिणि सयागेन धूमस्या प्रच्छिन्नधूमाघमावस्य महानसादापयाग्दिनवृत्तिकतया यो गोलमान्यत्वाद्यमावे साध्यतावच्छेदकसम्बन्धघटित यापस्ताव च्छेदकरपाच्छिमप्रतियोगिताफ्त्वपिरहेज व्यधिकरणधर्माव छिनप्रतियोगितामामावस्यैव रक्षणघटकतया शतन्याप्ति एवं च चनयमावसयोगाद्यमारस्यापि छचिनिपच्छिन्नतिकवन रक्षणयटक्तया तदीयन्याप्यचिनानिरूपाधिकरणवृत्तिवामा वमादाय दावारणायाधिकरणपदस्य व्याप्यवृत्तितानिरूपकाधि परणपरत्वमापश्यमित्यवधेयम्। कालिक्सम्बन्घावच्छिन्नप्रतियो गिताकामाशाभावाभाचे साध्ये यात्मत्वादिहेतापव्याप्ति व्या ध्यवृते साध्यमायस्यामाशामावस्य व्याप्यवृत्तितानिरूपका घिकरणे या मादी हेतोवृत्तरतम्तदमावीयप्रतियोगितावच्छद पारच्छिन्नविधिकरण्यनिरूपाधिकरणमय तत्तदधिकरणपद न रिक्षपाय प्रतियागितावच्छेदशावच्छिन्न पनिवेशाम् । तपान्यत्वावशिष्टगुणत्यवान् गुण वादियादी समयायक पसायनापच्छदवसभ्यन्धघटितविशिएमाध्यव्यापकतावच्छदक विशिटगुणत्ययावच्छिन्नामारस्य प्रतियोगियधिकरपयनि सपनाया हेतुमत्यसयऽपि नातिव्याप्त तथा किमान्यावच्छिन्नमतियोगिताकाकाशवामायामावादिमाय पात्मपादारयाप्ति तम व्यायाचयावमाध्यामावान्त पाति न भावाशत्यामाधाद प्रतियोगितायच्छदावच्छिनपधिक रयनिसमाधिपणाप्रसिधे पालाण्याचाशावच्छेदन तारत साम्पादमायोपप्रतियोगिमायात् सम्प्रेष तारामायस्य प्र ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । २५९ . तियोगिसमानाधिकरणत्वात् अतो व्याप्यवृत्तिन्यमुपेक्ष्य तादृशा. 'भावे प्रतियोगितावच्छेदकायच्छिन्नपैयधिफरण्यमेव निवेशयति प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नति । अत्र च समनिताभावैक्यमते सर्वेपामेव ध्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रतियोगितया तत्प्रतियो. ग्यनधिकरणाप्रसिद्मा तदसंग्रहः विशिष्टसाध्यव्यापकतावच्छेद- कावच्छिन्नयत्किञ्चित्प्रतियोगिताश्रयवैयधिकरण्यनिवेशे च चा- व्यत्वत्यादिना घटाद्यभावस्य घटादिव्यधिकरणत्वेन लक्षण- घटकतानिर्वाहेऽपि प्रतियोगिमदन प्रतियोगिताभेदमते जन्य. ज्ञानविषयत्वादिसाध्यकस्थले यत्किञ्चित्कालावच्छेदेन परमाण्या- दो प्रसिद्धस्य साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नाभावस्य यत्किञ्चित्प्र- तियोग्यनधिकरणवृत्तेः प्रतियोगियधिकरण्यनिरूपकाधिकर- णाप्रसिद्ध्या ऽन्याप्तिः तत्रापि यत्किञ्चित्प्रतियोगितान्तर्भावन तादृशाधिकरणत्वप्रसिद्धिसम्पादने यत्किञ्चित्प्रतियोगिताश्रयप्र. तियोगिवैयधिकरण्यनिरूपकाधिकरणे त हेतोवृत्त्याव्याप्तितादव- स्थ्य एवं पहिमान् धूमादित्यादौ द्रव्यत्वाद्यवच्छिन्नस्य सं. योगेन योऽमावस्तस्य द्रव्येऽप्युत्पत्तिकालावच्छेदेन घर्तमा- नस्य गुणादी प्रतियोगित्यधिकरणस्य प्रतियोगिवैयधिकरण्य- निरूपकाधिकरणे गुणादी हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन . तेरासिया ऽध्यातिवारणाय हेतुतायच्छेदकसम्बन्धेन का स्यचिदधिकरणे प्रतियोगिवैयधिकरण्यममाये विशेषणं दे. यम् एवं चैतद्रूपान्यत्वविशिष्टसत्तावान् जातेरित्यादी सम- पायघटितसाध्यव्यापकतावच्छेदकविशिष्टसत्तावाद्ययच्छिन्नाभाय- हेत्याधिकरणे सत्तादिरूपप्रतियोगिसमानाधिकरणतया च्यधिकरणधर्मावच्छिन्नामावस्यैय लक्षणघटकतया तिन्या- तिरतः प्रतियोगितापच्छदकापच्छिमयोपादानम् । मय केवला- न्वयिसाध्यस्थले लक्षणषटकानां चाच्यत्वत्वाधवच्छिन्नघटा. घमायानां सर्वेशमेय प्रतियोगितावच्छेदकयाच्यत्वत्वापच्छिमा- नधिकरणाप्रसिद्धिः न च यत्किञ्चित्प्रतियोगितावच्छेदकार- च्छिन्नानाधिकरणत्तित्यमेव नियशनीयं तथा च समनियतामाया- मामेश्योपगमेन व्यतिरेकितावच्छेदकधर्मस्यापि उक्ताभावप्रतियो- गितायच्छेदकतया तदयच्छिमानधिकरणत्यस्य प्रसिधा तेषां ·अनुमानगादाधर्याम् लक्षणघटकतेति वाच्य तथा सति संयोगामावसायकरथले सयोगात्मकामावस्य यत्किचित्प्रतियोगितावच्छेदकसमवेतसा मान्याभावत्वावच्छिन्नानाधिकरणत्तित्वात् तद्यावर्तनासम्भवा त् विशिष्टसाध्यव्यापकतायच्छदकत्येन प्रतियोगितावच्छेदकवि- शेषणे उत्तस्थले ताशप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नानाधिकर णाप्रसिद्धेर्दुारत्वात् प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोग्यम. धिकरणवृत्तित्वनिवेशे च व्यधिकरणधर्मावच्छिनप्रतियोगिता कामाघस्य प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोग्यप्रसिद्या ता भशप्रतियोगियधिकरण्य दुर्घटमिति । अब केचित् स्वप्रतियो- गितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिसमानाधिकरणा ये ये त. दन्यत्व व्यधिकरणान्तार्य न तु प्रतियोगितावच्छेदकावन्छिन प्रतियोग्यमधिकरणवृत्तित्व व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नामावस्य थि. शिष्टप्रतियोग्यप्रसिद्मा सिप्रहात् न चैव धूमधान् घडू रित्यादी साध्यतावच्छेदकीभूतसयोगसम्बन्धघाटनच्यापकता. घच्छेदकधूमत्यायन्छिनसयोगसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकानाधू माधमायानाम् उत्पत्तिकालाबच्छेदेन धूमादिमति वृत्तव्य- धिकरणघीयच्छिनामावस्यैय प्रतियोगितावच्छेदकायच्छिन्न. प्रतियोगिज्यधिकरणतयातिव्याप्तिरिति वाच्य साध्यतावच्छेदक- सम्बन्धेन व्यापातामनिवेश्य येन समन्धेन व्यापश्ता तत्सम्बन्धा- पच्छिा यापरतावच्छेदकावच्छिन्नामाय निवेश्य विषयतासम्बन्धेन माध्यव्यापकस्य ज्ञानस्य समयायसम्पन्मापच्छिन्नामात्रमादायो. सदोषस्य पारणीयतया अयोगोरकभेदादरभावमादाययातिव्याप्ति धारणसम्मात् थाइरामतियागितापच्छेदको यो धर्मस्नावारी- एनारामतियागितामयसामानाधिपरण्य विचक्षणीप तेन सम. नियतामावश्यमने पारपत्यवादिना घटाघमायस्यापि घटत्यादिना पाच्यत्याभावाभिन्नतया वाच्यत्पादियतियोगिश्त्येन प्रतियोगिता- पच्छेदपघाच्याय परिशिष्टयाध्यत्यादिम्पप्रतियोगिसमानाधिकरण. यऽपि न दातिः न यमपि पाच्यायादिमायो सयपामयामा- पाना प्वंक्षणादितित्वविशिष्टस्यामापमप्रतियोगिना समानाधि प्रतियोग्यसमानाधिकरणामाधाममिद्धिरिति वाच्यं गया विशिष्टस्याधयाधिकरणापमापीयप्रतियोगिताभिन्नत्ये. परणतया ·বেবিলম্বীরাঙ্গামায়মাণ। ন দেবনাথাঘোষা ছিল শেখ নবাবিসাথখালাঘবাস যাবশ্বনিময়াদি निधमनियोगिता गप्पपिशिएगाधयामि . मनिपगिनामिनायन सािमायमादाय लक्षणमाम्य. यसम्ममा म प गारि पनामापभिनं मेयरयादिग्यादी मा. দিবাসবেমানায়েমাবনিম্নমান সমাঘমাথামােথাব্যাথাস বিশ্বে रयादेसदमायमंदादिमानियागिसमानाधिकरणकनया निगम- সিগনামিকাসাফায়োগিনাঙ্গীমায় पधिकरणमायटिनामा एपेन्यतिप्याकरिति वाच्यं स्वार- ধবিষয়ছি নিবন্ধন पत যােসম্বলিয়ামিন যোদ্ধসাথে প্রানঘালিসা দিবনা তেমাথাখিদে একমা पमिन एतामायापोमायरुपैगदमापदामायाय पायपि तार. शाधिकरणे एलबमापभेदो नाम्नायनारया एमदमायभेदापाय- प्रितिगिताकामापरयेन सम्पानिायादेतदमापभेदत्यापछि.. पातियोगिनायां निगनमातियोगिनामेदम्याशतत्यादिश्याः । रा. पिरयं व्यापकतापटकसम्यग्धापरिनामापनिपेशे प्यापकता. शरीरे प्रतिरोगियधिकरण्यस्यामायापिशेषजरयापि संयोगा- दिसाम्यस्यमियारिणि प्रपोगोलकाम्पत्याभायमादापासिष्यसि पारणसम्मयात् तत्र तन्नियो प्रयोजनामायेनाम्याप्यतिमा. प्पामायमादापात्यायनयकाशात् अमापे प्याप्यचित्यविशेष पच्याश्यसनेः अस्तु या साध्यापापातायच्छेदकस्यापि सा. ज्यनिष्ठम्पधिफरणधर्मायपिउनाभाषप्रतियोगितापच्छे फतया स. दमायथ्यापर्तनाप व्यापकताशरीरे प्रतियोगियधिकरण्यप्रये. शास्तथाप्येतातप्रतियोग्यसामानाधिकरण्यपियक्षणे सस्याम्पा. तियारणप्रयोजनकस्यामियानामहतिः भमा तदानियेशे ध्यायः प्रतिसायकेऽपि यावरसाध्यपतिपयकजम्यानव्यविपिशेषस्य म. तियोगियधिकरण्यघटितसापच्यापरतायपत्यात् पापच्छेदेन हेतुमति तदभाषवृत्तासम्भवस्येप प्रसमात् । पत्र पदन्ति । प्रतियोगितायडेदफापच्छिमतियोग्यनाधिकरणवृत्तित्य कालविशे.

·अनुमानगादाधर्याम् मेव तदर्थ न च व्यधिकरणमावच्छिन्नामावस्य प्रतियोगितावच्छे. दकविशिष्टप्रतियोग्यप्रसिद्ध केवलान्ययिसाध्यके प्रतियोगिः तावच्छेदकविशिष्ट प्रतियोगिव्यधिकरणसाच्याभाघाप्रसिद्धरव्याप्ति रिति पाच्य प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नमतियोग्यमधिकरण वृत्तित्व हि स्वप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नस्यप्रतियोगिवृत्तिम तियोगितावच्छेदकताकमेदवद्वृत्तित्वं झंयत्वत्यादिना याच्यत्वा. घभावस्य तादशभेदसमानाधिकरणतया प्रतियोगितारच्छेद. कावच्छिन्नप्रतियोगिवैयधिकरण्य मुघटमेव व्यधिकरणधर्मार च्छिन्नस्यप्रतियोगित्तिप्रतियोगितापच्छेदकशेयरयवादिना वाच्य स्ववनेदस्यैव तथात्यात् फपिसयोगाभायनान्मेयत्यादित्यादी का पिसयोगादिरूपसाध्यामायस्यापि यत्वत्यादिना कपिसयोगा भावादिमभेदसामानाधिकरण्यसवात् । तस्य च स्वप्रतियोगिता वच्छेदकावच्छिन्नययधिकरण्यनिरूपकाधिकरणाप्रसिद्धिरत प्रति- योगितावच्छेदकावच्छिन्नस्य भेदप्रतियोगितायछेदक्तायां विशे. पणम् । तर कपिसयोगात्मकाभागीयप्रतियोगितावच्छेदकी - भूतसमरेतसामान्याभावस्यायच्छिन्नसमयेनसामान्यामाधय दस्या. पि निरुत प्रतियोगितावच्छेदकताकत्वात् तत्सामानाधिकरण्य. मादाय कपिसयोगाद्यात्मकामावानां प्रतियोगितावच्छेदकाय. च्छिन्नप्रतियोगियधिकरण्यधारणाय साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न- व्यापकतावच्छंदवत्येन प्रतियोगितावच्छेदक विशेपणीय स मवेतसामान्याभावत्यादः कापसयोगाभावादिव्यापकतानवच्छे दक्तया न दोष न चात्र साध्यतायच्छेदकावच्छिन्नन्यापकताव. च्छेदकावन प्रतियोगितापच्छेदक विशेपिते तत्तत्साध्यव्यक्त्वमा यादीनामीशप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिवैयधिकरण्य घटते माध्यतावच्छेदकायच्छिन्न-यापकतावच्छेदकीभून. सप्रतियोगितावच्छेदकाप्रसिद्धः तया च साध्यामायश्वेत्यादिना साध्यामाषपदेन साप्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदक- अपायच्छिन्नप्रतियोगिताकामावश्विक्षणासङ्गतिरिति याच्य घ्याभावश्चेत्यादिप्रन्धस्य व्याप्यवृतितानिवेशापऽभावे ध्यतावच्छेदकाग्छिनेत्यादिविदोपणपरत्वात् द्वितीयकल्प प्रतियोगितावच्छेदकायभिनेत्यान प्रतियोगितावच्छेदकस्य. सा- ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । तारशव्यापकतावच्छेदकत्वेन विशेषणात्ताशरूपावच्छिन्न- प्रतियोगिताक एधाभाधो ऽत्र लक्षणघटक इत्यर्थकत्वात् ए- तत्कल्प चाभावांशे तादृशप्रतियोगिताकत्वविशेषणविरहेऽपि क्ष. तिविरहात् तत्रैव फपिसंयोगाभावत्वादिना घटादिमद्भेदसामा- नाधिकरण्यमादाय तदोषवारणाय स्वप्रतियोगिपत्तित्वं भेदप्रति. योगितावच्छेदकतायां विशेपणं संयोगसामान्याभावादेरपि सं. यांगाधात्मकाभावप्रतियोगितया कापिसंयोगाद्यात्मकामावस्य प्र. तियोगितावच्छेदककपिसंयोगाभावत्यादिना संयोगसामान्याभाव- धन्दसामानाधिकरण्यमादाय तदोपतादवस्थ्यवारणाय दृशप्रतियोगितावच्छेदको यो धर्मस्तवच्छिन्नतादृशप्रतियोगि- ताश्रयवृत्तित्वमेव भेदप्रतियोगितावच्छेदकतायां निवेशनीयं फापसंयोगाभावत्वम् च कपिसंयोगाभावानष्ठप्रतियोगितायामवाव- च्छेदकं संयोगसामान्याभावश्च न ताशप्रतियोगिताश्रय इति न तादृशभेदमादाय दोपः भेदप्रतियोगितावच्छेदकतायां स्वप्र- तियोगिताचच्छेदकसम्वन्धावच्छिन्नत्यमपि निवेशनीयं तेन कपि- संयोगाद्यात्मकाभावस्य कपिसंयोगाभावत्यावच्छिन्नकपिसयोगाभा- घादिनिष्ठविपयितासम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकताफभेदसा- मानाधिकरण्येऽपि न तदोपतादावस्थ्य एवं प्रतियोगितावच्छेद- कावच्छिन्नप्रतियोगिवैयाधिकरण्यनिरूपकत्वे स्वनिष्ठं यत स्वप्रतियो- गितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकताकभेद- मानाधिकरण्यं तनिरूपकत्यम् अतो व्यधिकरणधर्मावच्छिन्ना- भावस्य प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्ठप्रतियोग्यप्रसिद्धापपि न ता- दृशाधिकरणाप्रसिद्धिः कपिसंयोगि एतत्त्वादित्यादी हेत्यधिकर णेऽपि द्रव्यत्यादिना फपिसंयोगादिमतः कपिसंयोगत्यादिना च द्रव्यत्वादिमतो भेदसत्वात् तस्यापि ताशाधिकरणत्वाप- सिरतो ऽवच्छिन्नान्तनिष्टान्तयोरूपादानम पूर्वक्षणादिवृत्तित्ववि- शिष्टस्वाभावत्वादिरूपप्रतियोगितावच्छेदकरूपेण कपिसंयोगादि- मद्रेदमादाय तहोपतादवस्थ्यमतः तन्प्रतियोगिताश्रयनिष्ठप्रतियो- गितापच्छेदकतायां तदयच्छेदकावच्छिन्नत्वं विवक्षणीयम् एवं वि- शिष्टसाध्यव्यापकतावच्छेदकत्वनापि प्रतियोगितापच्छेदकं विशे- पणीयं तेन संयोगो द्रध्यत्वादित्यादी संयोगाभावस्य द्रव्यवृत्ति- ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । तार- रवृत्तरत्याप्त्यनवकाशात् फपिसंयोगाभावादेर्गुणादी निरपच्छि- प्रवृत्तिकत्वादिरूपन्याप्यवृत्तित्वादिसत्येन तादृशविशेषणेन प्या- वर्तनासम्भवाय तथा च फपिसंयोगामावादिसाध्यकस्थले क- पिमयोगाधात्मकामावस्य लक्षणघटकत्येऽपि तदीयव्याप्यवृत्ति- तानिरूपकाधिकरणाप्रसिद्धिरेवाव्यातिप्रयोजिका न तु शामावीयान्याप्यवृत्तितानिझपकाधिकरणे हेतोवृत्तिरिति वृत्ता- पाप हतोरिति न सहन्यते तथाप्यभावे व्याप्यवृत्तित्वादिविशेष- पानुपादाने यावदन्तर्गतकपिसंयोगादीनां व्याप्यवृत्तितानिरूपका- धिकरणाप्रसिद्धिः स्यादिति तादशाधिकरणपर्यन्तं न विवक्षणीयं तथा सति अध्याप्यवृत्तिसाध्यस्थले हेतोः साध्याभावयत्तित्य. नियन्धनान्यानिः सा च व्याप्यत्तितायुपादानान सम्मयतीत्य- भिप्रायः । अथवा कापिसंयोगादिसायकस्थले हेतोः साध्याभावीया. व्याप्यवृत्तितानिरूपकाधिकरणवृत्तित्वं तस्यलायाध्याप्तिपारफच्या- प्यचितानिरूपकाधिकरणवृत्तित्वनिवेशोगयिकमतस्तदधीना या कपिसंयोगामायादिसाम्पकस्थल कपिसंयोगाद्यात्मकामायीयता- शाधिकरणाप्रसिद्धि नियन्धनान्याप्तिस्तत्सम्पादकमीति न ता. हरामन्यासानिः । एनेन म्याप्यत्तितानिस्पकाधिशरणानिये- स्पाप्यत्तिमायकम्पले क्षणविशेषवृत्तित्वविशिष्टसाध्यामावस्य प्रतियोगिधपधिकरण्यघाटेतसामन्यापकनापच्छेदफावच्छिनप्रति. योगिताकस्यास्याप्यतेरधिकरण देतोपरया लक्षणगमनासन्भया दमम्मय एर सम्भवतीत्यन्यानिरिनि लिपनं न गुज्यत इत्यपि निरस्नम् ॥ तत्चन्मापामाययवत्तियम्य देतुतिमानयन्दकायोग्य. मंगमस्यगृमिघमायच्छिमामायमादाय प्यभिचारिण्यतिम्याति म्नमाध्यामारयत्तियत्यायनिजामायं नियश चेलायते तदा प्पधिकरपयायन्उिन्नपापानायसजातीयस्य ताइसम्य ततः मिस्यायेन पटापमायस्थ प्रमिदिःगुरुधमम्प प्रतियोगितागोर फल्याहीपारपर सम्मपति मग्पण ताशामापतिरपारम्य ए. मियायापलघुपमं ममनिपतनवा प्रतियोगितानपदपायेगतदए। जिनामायामिदः धन्यूनाननिनित्सित्यपारियनिगो जागिरयादापनिमानियामपामापानिमामिपत्यादिममा ·अनुमानगादाथर्याम् नियतधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकतथा तद्वति धूमादिसायकवहादि- देतायतिव्यास्तत्तत्साध्याभाववत्तित्वत्वविशिष्टव्यापकतापच्छेद- फरूपावच्छिन्नाभावादिनियेशे च निधूमवृत्तित्वत्वादिना इद त्तित्यघटान्यतराभावमादाय तदोपताघस्थ्यमित्यन्याशाभावं तत्तदधिकरणवृत्तित्वाभावपदन विवक्षति तत्तदिति । (दी) तत्तदाधिकरणपत्तिस्त्राभावश्च तत्तत्साध्याभाव. पचितात्वव्यापकव्यासज्यवृत्तिधर्मानवच्छिन्नप्रतियोगिताका तत्तत्साध्याभाववतितात्वातिरिक्तसमानाधिकरणधर्मानव- च्छिन्नमतियोगिताको चा चोध्यस्तेन साध्याभावबयक्तिविशेप- वृत्तित्वस्य पार्थिवत्वादिविशेपितस्य द्वित्लायवच्छिन्नस्य वा साध्याभाववचित्वस्याभावमादाय नाशिप्रसङ्गः । (गा०)व्यापकान्तमनवच्छिन्नान्तं च प्रतियोगिताविशेषणं प्रथम विशेषणप्रयोजनमाह तत्तत्साध्याभाववध्यक्तिविशेपेति । यद्यक्ती हे. तुरपि न चर्तते ताशहदादिरूपव्यक्तीत्यर्थः । व्यभिवारनि- रूपकत्वाधिकरणमात्रवृत्तिर्योऽयोगोलफादिव्यक्तिविशेपावृत्तित्वा- दिरूपसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदक रूपावीच्छनामा. यस्तयक्तिविशेषवृत्तित्वाभावस्य हेतायसम्भवात् किञ्चिद्विशिष्टस्य ताशाभाववत्तित्यस्याभाषमादायातिप्रसङ्गं दर्शयति पार्थि- यत्यादिपिशेषितस्येति अग्रिमेण साध्याभावववृत्तित्वस्येत्यने नान्वितम् । यहयादी पार्थिवत्यादिविशेपणाभावात्तद्विशिधनिघूम- सित्याभायस्यापि तत्र सत्त्यात्तमादायेत्यर्थः शेपणप्रयोजनं दर्शयति द्विरवाद्ययच्छिन्नस्येति । घटनिधूमवृत्ति त्योभयत्वाद्यवच्छिन्नस्येत्यर्थः । नातिप्रसङ्ग इति । इदादिवृत्ति- स्थत्वपार्थिवत्वादिविशिष्टनिधूमवृत्तित्वत्याद्यांच्छन्नाभावप्रतियोगि. ताया घहपादिवृत्तिनिर्धूमवृत्तित्वाधचितया तत्तत्साध्यामाषपद- पृत्तित्वत्वान्यापकत्वात् द्वित्वावच्छिन्नाभावप्रतियोगितायाः द्विः त्यादिवव्यासज्यवृत्तिताविरहेण निधूमवृत्तियादिनिष्ठभेदप्रतियोगि- तानयन्छंदकरवरूपनिर्धूम वृत्तित्वत्यादिव्यापकत्वसवापि व्यासज्य- सिधायच्छिन्नत्वात्ताशामावानां लक्षणाघरकत्यादिति भाषः। द्वितीयवि.

·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । २६७ धूमस्य वृत्तावपि ग्यासज्यवृत्तिधर्मस्य तत्तत्साध्यामावयवृत्तित्वनिष्ठभेदप्रतियोगि- तानवच्छेदकत्वरूपव्यापकत्वविरहात् तत्तत्साध्याभावववृत्तित्वत्य- ध्यापकधीवच्छिन्नामावनिवेशे द्वित्वावच्छिन्नाभावमादायातिप्रस- अस्य वारणसम्भवेऽपि प्रतियोगितायां व्यापकत्वविशेषणाप्रवेशे निर्धूमवृत्तित्वत्वादिना इदादिवृत्तिवघटान्यतराभाषमादायातिमा सङ्गो न शक्यते वापयतुमिति तत्र तद्विशेषणप्रवेशस्यावश्यक- स्वे व्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नाभाववारणाय तादृशधर्मानवाच्छ- प्रत्वमेव तत्तत्साध्याभाववृत्तित्वत्वव्यापकधर्मावच्छिन्नत्वापेक्षया लाधवानिवेशयितुमुचितमिति तदेव निवेशितं व्यासज्यत्तित्वं च स्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वम् ।। (दी० ) अत्र च हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्याभावव- त्तित्वं बोध्यं तेन वयभाववति स्वावयवे न दोपः । इत्यं च साध्याभावोऽपि हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन फस्य चिदधिकरणे वर्तमानो ग्राह्यः तेन जातिमान् सवादि- त्यादौ हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्याभावववृत्तित्वस्यामसि- द्धावपि न क्षतिरिति । (गा०) साध्यामावयवृत्तित्वमिति । साध्याभाववत्सम्बद्ध- त्वमित्यर्थः । तेन तादात्म्यसम्बन्धेन वृत्तेरप्रसिद्धावपि न तत्स. भ्यन्धावच्छिन्नहेतुकस्थलेऽव्याप्तिः सम्बन्ध प्रतियोगित्वरूपसम्बद्ध त्वैकदेशे सम्बन्धे हेतुतावच्छेदकसम्यन्धनति तृतीयाांभेदा. न्वयः पृत्तावपीति सम्बद्धत्वपीत्यर्थः। न दोष इति । हेतुतारच्छे- दकसम्यन्धानिवेशे पहिमान् घूमादित्यत्र पद्यमाववत्संयुक्तत्व स्वावच्छिनामावप्रतियोगिताया यहयमाववत्समवेतत्वाद्यवृत्तितया सामान्यतो वहयभावपत्तित्वत्वं प्रत्यव्यापकत्वेन तादृशामाय. स्य लक्षणयटकत्वानुपपत्तद्वयमावपत्तित्यत्वव्यापकप्रतियोगि- ताकस्य तद्ववृत्तित्वसामान्यामायस्य यद्वयमायवत्समयतत्ययति घूमे ऽसत्त्वाव्याप्तिः प्रसन्यत हेतुतावच्छेदकसम्बन्धनिशेचनिर्व- हिसंयुक्तत्वत्वावच्छिन्नामांयस्यापि ताहासम्यन्धावच्छिन्नसाया- माययचित्यत्वन्यापकप्रतियोगिताकत्वन लक्षणप्रटकतया त.

·२६८ अनुमानगादाधर्याम् मादाय रक्षणसमन्वय इति भाव । इत्थच हेतुतावच्छेदप सम्बन्धेन साध्यामारववृत्तित्वविवक्षण च सतीति शेष । तदा विरक्षपे च यक्ष्यमाणाप्रसिद्धिविरहादुपष्टम्भासहति । हेतुतापच्छे दरसम्बन्धन कस्यचिदधिकरणे वर्तमान इति। अनुयोगितासम्बन्धन हेतुवावच्छेदसम्बन्धपतिरित्यर्थ । अथवा हेतुतावच्छेदक सम्बन्धन धर्मयतिरित्ययं । विशिष्य हेतुतायच्छेदपुरस्का रेण हेतुमत्वनिषशनसम्मऽपि यहुपदार्थघटितहेतुतायच्छेदक्स्थले धर्मवन निरेशापेक्षया तेन रूपेण मिशे गौरवमिति सामान्यतो निवेशलामाय पस्यचिदिस्याभिहितम् । अथव्य गुणकमान्यन्व सति समादित्यादी समानाधिकरणमापच्छिन्नप्रतियोगितारस्यापि साध्यामावम्य सत्तादिरूपहनुसामानाधिकरण्यसम्मघेऽपि हेतुनाव च्छेदपशिश हेतुसमानाधिकरणनिरुतसाध्याभावाना व्यधिकरण धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताध्यनियमातादृशहेतुसमानाधिकरणत्वे गामावविशेषणे फेवलव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्यरू पणय साजात्यविषक्षण सम्मपतीति तनिवेशनमयोचितमिति चना तथा सति ताशयायलाध्यामावसजातीयवस्तस्यैव लक्षणय सम्भवतीति व्यभिचारिण समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्थापि विशिण्हेतुसमानाधिकरणत्वेन रक्षणघटेक्तया तद्घटक्यावर भावसजातीयाप्रसिधेयातिन्याप्तिविरहात सद्धेती तादृशयावद मापसजातीयन्यधिकरणधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकयत्किश्चिदभाव मादाय रक्षणसमन्वयसम्मवादिति साध्यामापवत्तित्वाभाव घाचविशेषणयापत्त । हेतुनारच्छेदकसम्बन्धेनति समवाया दिसम्बन्धेनत्यधं । साध्याभावववृतित्यस्य स्ससमानाधिकरणध मांगन्टिनमाध्यामायावृत्तिवस्य । न तिरिति । तादृशसाध्या भारस्य समवायसम्बन्धानुयोग्यवृतितया व्यधिकरणधर्मावच्छि प्रामायम्यर एक्षणपटवरयाचद्वति च ताशसम्बन्धेनापि वृत्ते प्रसिद्धरिति माय मित्रघट्य गुणकर्मान्यत्व सति सत्यादित्यादाय प्यातिविशेषणविशेष्यसम्बन्धस्य परम्परया हेतु चमभ्युपेय धारणी यत्यभिनय हेतुनायच्यदक्सम्बधन विशिदधिकरणवृत्ति वममावे विवक्षित यदि प सचादरेव पिशिएसचात्यादिना प्याप्यत्य तुतापच्यवसिमिपितहेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नाधि ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । २६९ करणतासामान्ये तत्तत्साध्याभावसजातीयतत्तदधिकरणानुयोगिक स्वामा तत्तत्साध्यामावयवृत्तितासामान्ये तत्तत्साध्याभावस. जातीयहेतुतापच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वविशिष्टहेतुतावच्छेदकाव. च्छेद्यत्वाभाव वा निवेश्य निवार्यते तदा जातिमान् सत्त्वादित्या- दाबुपदर्शिताप्रसिद्धिनियन्धनाव्याप्तेरुक्ताविवक्षामन्तरेणैव निवारणं सम्भवतीत्यवधेयम् । मिथास्तु साध्यामाववत्तित्वामावरूपन्याप्तेर्जातिमान स. स्वाद्रव्यं विशिष्टसत्त्वादित्यादावन्याप्तिमालोच्य सकलसाध्या- माययनिष्ठामावप्रतियोगित्वरूपां व्याति साजात्यादिघटनया परि- कृतयन्तस्तत्परिष्फते च यथाश्रुते वक्ष्यमाणदोपमुर्तुमभावप्र- तियोगित्वस्थले स्वावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकतत्प्रतियोगिताव- च्छदककत्वरूपपारिमापिकतत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वाश्रयहेतुताय. च्छेदकयत्त्वं निवेशयन् तादृशलक्षणमाह यद्वति । (दी.) यद्वा यावन्तस्तादृशाः साध्याभावाः प्रत्येक तेपां सजातीयस्य च्यापकीभूतस्य व्याप्यसत्तेरभावस्य प्रतियो- गितावच्छेदकन धर्मेण यद्दपावच्छिन्नं मति व्यापकत्वमवच्छि- यते तद्पवत्वं तत्त्वम् । (मा) तादृशा व्याप्यवृत्तयः साध्याभावाः साध्यतावच्छेद- कापच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकापावच्छिन्नप्रतियोगिताकामावाः प्र. त्येकं तेषां सजातीयस्य व्यापकीभूतस्य व्याप्यवृत्तेरभावस्य एकैकं तत्तदभावसजातीयस्य तत्तदभावव्यापकीभूतस्य व्याप्यवृत्ते- रमावस्य प्रतियोगितावच्छेदकेन यद्पायच्छिन्नं प्रति व्यापक- त्वमवच्छिद्यते तत्प्रतियोगितावच्छेदकं यद्धतुतावच्छेदकावाच्छ- अनिरूपितव्यापकतावच्छेदकं तद्रूपयत्त्वं तत्त्वं तेन रूपेण व्याप्य- त्यं वह्निमान् धूमादित्यादी यहित्याद्ययच्छिन्नवद्वयमावसजाती- यस्तद्यापीभूतो घूमत्वाद्यवाच्छिन्नधूमाद्यभावः याहत्वावाच्छन्नघ- रामावसजातीयस्तह्यापकीभूतो घूमत्वाद्यवच्छिन्नघटाद्यभावस्त- स्मतियोगितावच्छेदकं धूमत्यावच्छिन्नम्यापकतावच्छेदकामिति ल. च्याभिचारिणि धूमत्यावच्छिन्नवहर- क्षणसमन्ययः ·स्वाद्यभावस्य अनुमानगादापर्याम् भावसजातीयतसदभावव्यापक हित्वावच्छिन्नघटाद्यमावताशय हित्वावच्छिन्नवहयभायसजातीयतत्तदभावव्यापकवाद्विन्वावछिन्नघटा धभावरहित्वावच्छिन्नवह्नयभावप्रतियोगितायच्छेदकधीह-वादे बढ़ि वाद्यवच्छिन्नव्यापकताबच्छेदकत्वेऽपि ताशयावत्साध्याभाधान्तर्ग तधूमत्वावच्छिन्नधूमाभावसजातीयतद्यापकाभावप्रतियोगितावच्छे दकस्य कस्यापि वह्नित्वाद्यवच्छिन्नव्यापकतायच्छेदकत्वाभा यानातिव्याप्ति । प्रथमामाये व्याप्यवृत्तित्वविशेषणात्कापिसयोगी एतवृक्षवादित्यादौ कपिसयोगत्वाधवच्छिनकपिलयोगायभावस्य केवलान्चयिन सजातीयस्य व्यापकीभूतस्य व्याप्यवृत्यभावस्यान- सिद्धावपि न क्षति व्याप्यवृत्ति विशिष्टतदभाव प्रति एतदृक्ष व्यापकत्वात् साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन स ध्यव्यापकताया विवक्षणीयतया सयोगेन द्रव्यस्याव्याप्यवृत्तितामते सयोगेन तत्साध्यके ताशसम्बन्धेन व्यापकतामसिद्ध्यर्थ व्याप. कताघटकाभावे प्रतियोगिवैयधिकरण्यस्यावश्य निवेशमीयतया साध्ययनिष्ठप्रतियोगिसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदपस्या पिसयोगत्वादे साध्यव्यापकतावच्छेदस्वमक्षतमिति ध्येयम् । नानाव्यत्तिसाध्यके तत्तत्साध्यव्यक्त्यभावस्य नानाधिकरण पैकव्यरिसायके यत्किञ्चिदधिकरणवृत्तित्यविशिष्टसाध्यामा पस्य व्यापकीभूतामाधो न हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकता पच्छेदकरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताक इति ताशसाध्याभावव्या पर्तनाय साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकरूपायानेछ प्रतियोगिताकत्वनिवेशन व्यापकता च साध्यतावच्छेदक सम्यन्धघटिता प्राधा तेन समवायन द्रव्यत्वादिसाध्यकगुणादिहेती पिपयतया साध्यव्यापक शानादे. साध्यतावच्छेदकसम्बन्धाध छिनामाय प्रति हेतुतायच्छेदकसम्बन्धापच्छिन्नयमावस्या ध्यापकत्येऽपि न क्षति साध्याभायश्च साध्यतावच्छेदकसम्म ग्यावच्छिन्न प्रतियोगिताको प्राद्य तेन सयोगादिना बहयादिसाध्य कधूमादिहेतो समयायादिसम्यन्यायन्छिनरद्वयमाय प्रति सयोगा दिना धूमादरमापस्याव्यापकत्वेऽपि न क्षति व्यभिचारिणि स मानाधिकरणापन्छिनामायव्यापकम्यधिकरणदेनुनायच्छेदका यछिनप्रतियोगिताशामायमादायातिप्रसङ्गवारणाय सातीयत्यो ·ध्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । पादानं व्यतिरेकिसाध्यकस्थले यावत्साध्यामावसजातीयाप्रसिया एकैकतत्सजातीयत्वनिवेशनं साजात्यघटकसमानाधिकरणधर्माव- च्छिन्नप्रतियोगिताकत्वादिकमनुगतं निरुकभेदकूटरूपमेव ग्राह्यम् । अन्यथा यत्र भिन्नभिन्नसम्बन्धेन साध्यहेतुभावस्लत्र साध्यतावच्छे. दकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकसाध्याभावस्य यादृशप्रतियोगि- तानिरूपकत्वं तस्यैव तद्वत्या सजातीयत्वेन तसजातीयाभाव- निरूपितहेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगित्वाप्रसिद्धः स- जातीयस्यापि साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नामावस्य निवे. शे हेतुभ्यापकताया अपि तत्सम्बन्धघटिताया विवक्षणे उक्ता- प्रसिद्धिनिबन्धनदोपासम्मयेऽपि व्यापकीभूतस्येत्यादेवैयर्थ्यस्य दुवीरत्वात् तत्परित्यागे च चरमलक्षण एवं पर्यवसानात् । अय सजातीयामावे हेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्व- स्यानिवेशेऽपि स्वमात्रनिष्टयथाश्रुतसाजात्यनिवेशपक्षे नातिप्रस- गः । आत्मत्यादिसाध्यके विषयतादिसम्वन्धेन हेतौ शानादौ समवायादिसम्वन्धाचच्छिन्नज्ञानाद्यभायस्य साध्यामावव्यापकत्वे. ऽपि यथाश्रुतसाजात्यामानातिव्याप्त्यमसक्तैः संयोगादिना वयादी साध्ये समवायादिना हेतुं रूपविशेष प्रति हेतुतावच्छेदकसमवायेन वह्नयाद्यभावप्रतियोगिनोऽध्यापकत्वेऽपि च न दोपः। साध्यताव. च्छेदकसम्बन्धेनैव हेतुव्यापकताया विपक्षणीयत्वादिति चेतर्हि सजातीयाभावे साध्याभावव्यापकत्वविशेषणस्य वैयर्थ्यमापद्येत । स्वाव्यापकामावस्य स्वसाजात्यविरहेणैव व्यावर्तनात् व्यभिचारिणि साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्याभावसजातीयहेतुतावच्छेदकाव-- च्छिन्नत्याद्यभावमादायातिप्रसद्गवारणाय व्यापकीभूतस्येतिव्यमि- चारिणोऽभावस्य व्यभिचारनिरूपकाधकरणसाधारणसाध्याभावा. व्यापकत्वान्न दोपः व्यापकत्वं च न तत्समानाधिकरणाभावाप्रति- योगित्वं सर्वस्यैव द्वित्वावच्छिन्नाभायप्रतियोगितयाऽसंभवात् न च तदधिकरणवृत्तित्वं हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेनावश्यं वाच्यं तथा च वहृयाधभावयाने धूमाद्यभावस्य धूमाद्यनात्मकद्वित्वाधवच्छिन्ना- भावस्य संयोगादिरूपहेतुतावच्छेदकसम्बन्धेनावृत्त्या न तमादाय दोषावसर इति वाच्यम् एवमपि यत्र स्वरूपसम्बन्धेन हेतुता तत्र तादृशामावप्रतियोगितया हेत्वमावस्य व्वापकत्वानुपपत्तर्दु ..

·२७२ अनुमानगादार्याम् धारल्यात् नापि तादृशामा घप्रतियोगितानपच्छेदकरूपवचम् अमा. पत्याद्यात्मकताशरूपमादायाभावमात्रस्यैव व्यापकतया व्यापक स्वस्यान्यावर्तकतापत्ते एच वयाघमारयति धूमावयघादी स. मचायादिना वर्तमानं धूमादिरूपममावमादाय तदमावश्यापकता भगमिपा हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन सामानाधिकरण्यस्य निवे- शनीयतया सत्तावान् जातरित्यादी सत्त्वाद्यभावपति सामान्या दी हेतुतापच्छेदषसम्बन्धेन वृत्तरमसिया ऽच्याप्तिश्चेति तद्र निष्ठान्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वमेव साध्यामावच्या परत्व निधूमो घहिशून्यागादित्यादी हेत्वभावस्य ययादे प्र. त्येक धूमादिमनिष्ठभेदप्रतियोगितापच्छदकत्वेऽपि अपण्डस्य नि. हिन्याप्रकारकममाविषयत्वाघमावस्य वाशयापरतासम्भपात तत्प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नस्य हेनुयापकतयैव लक्षणसम न्वय. तद्वनिष्ठत्व दैशिकविशेषणतया प्रायम् अतो वह्नयाधमान पति घृमाद्यभाववद्भदस्य कालिकसम्बन्धेन वृत्तावपि न क्षतिः अभावाभावस्य प्रतियोगिरूप वेऽप्यभाववझेदो ऽतिरिक्त एवं अती धूमाद्यमापयति अयोगोलकादी दैशिकविशेषणतया घयायमा घवझेदस्य वृत्तिरव्याहतैवेति न घनवाद्यभावस्य धूमाद्यमावच्या पक्तापत्ति । यथया यदीयदैशिकविशेषणतासम्बन्धसामान्ये तत्त साध्यामारवयत्किश्चिद्यक्त्यनुयोगिरत्याभारस्तदन्यत्यमेव तद माव यापकत्वम् अमावस्येति भावमिन्नस्येत्यर्थकं तेन धूमवान् ज. लत्वामारादित्यादी जलत्वादिनिरूपितदेशिकविशेषणताया भान सिधा तर निरुच मंदटात्मस्व्यापकनासत्येऽपि नातिव्याप्ति यभाररूपसद्धती हेतुमत्वमकारकप्रमाविषयत्वामावप्रतियोगि- तावच्छेदवाच्छिन्नन्यापातामादायब लक्षणसमन्ययः धूमधान् घहरित्यादापयोगोलपादायुत्पत्तिकालावच्छेदेन वर्तमानस्य वयाद्य. भावस्य निरवव्यापकतासवादतिव्यासिरतो व्याप्यवृत्तरितियद्यपि तादृशामाया अपि इंदादी व्याप्यवृत्तयस्तथापि व्याप्यवृत्तित्ववि शिष्टम्य व्यापकन्य विपक्षणीयम् अनवच्छिन्नविशेषणतासम्बन्धन प्यापकतानिवेशलामायेर या तदुत्तम् अपच्छिम्रवृत्तिकान्यत्वरूप- व्याप्यत्ति न शक्यते निवेशयितु सयोगेन सस्ती हेतुनायच्छेदसम्बन्धेन हत्यमावस्यातयात्वात् । न ·व्यधिकरणधर्मावच्छिमाभावप्रकरणम् । प्रतियोगितावच्छेदक्रेत्यत्र प्रतियोगिता हेतुतापच्छेदकसम्व: न्धावच्छिन्ना ग्राह्या अन्यथा व्यधिकरणसम्बन्धापच्छि- नप्रतियोगिताकत्वभावस्य साध्याभावव्यापकस्य समान यतामावैश्यमते व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावरूपतया समानाधि- करणधर्मावच्छिन्नसाध्याभावासजातीयत्वेत मादायातिव्याप्तिः विरहेऽपि आत्मत्वादिसाध्यके विषयतया हेतौ शानादौ साध्या- भाचव्यापकसमवायसम्बन्धावच्छिन्नज्ञानाद्यभावमादायातिव्याप्तिः । भभावे हेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वविशेषण प्रवेश्य च नातिप्रसङ्गवारणसम्भवः समनियताभावैक्यमते समवाय-- सम्बन्धावच्छिन्नज्ञानाद्यभावस्यापि स्वसमवायिविषयकावसम्बन्धेन ज्ञानादिविशिष्टज्ञानादेर्विपयतासम्बन्धावच्छिन्नाभावसमनियतत्वेन. ताशसम्पन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वात् धूसामावळ्यापकमहान- सीयवहयभावप्रतियोगिनो वृह्नित्वादिना वह्नित्यायवच्छिन्नव्यापक स्वादतिप्रसङ्ग इति प्रतियोगिनो व्यापकतामुपेश्य प्रतियोगितावच्छे. दकस्य तदवच्छेदक्रत्वपर्यन्तानुधावनं द्रव्यं विशिष्टसत्यादिमादी साध्याभावव्यापकाभावप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टसत्तात्यादेहेतु- तावच्छेदकोपलक्षितहेतुव्यापकत्वासम्भवाद्य प्रतीत्यनुस्त्या ग्रंद्रूपाः धच्छिदं प्रतीत्युक्तं व्यापकता व हेतुतावच्छेद्रकसम्बन्धावच्छिन्ना ग्राह्या अतो महाकालभिन्न कालस्वादित्यादौ साध्याभावव्यापका: भावप्रतियोगिताचच्छेदकस्य साध्यतावच्छेदकादेः कालिकादिः सम्बन्धन हेतुळ्यापकत्तायामवच्छेदकत्येऽपि नातिप्रसङ्गः व्यापक: तावच्छेदकताघटकसम्बन्धमेदनिग्नेशनादिकं स्थयमूह्यं न धूमवान् वह्निमत्त्वप्रकारकप्रमाविषयत्वादित्यादावतिव्याप्तिः धूमा- यभायव्यापकस्य धूमाद्यभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकजलादिः तित्वविशिष्टधूमाभावाभावत्यादेखैतुतावच्छेदकस्वरूपसम्बन्धघटिव- हेतुध्यापकतायामवच्छेदकत्वादिति याच्यं भाववृत्तिप्रतियोगिताव. च्छेदकस्य व्यापकतावच्छेदकताया विचक्षणीयत्वात् । गश्याश्रुतमिश्मरमाणं. टप्पत्ति, राप्रपति। (दी०) साधनस्य तादृशाभावप्रतियोगित्वं तदवच्छेदकत्वं बा मानतावच्छेदकस्पति तु न वाच्यम् । द्रव्यं सत्यादित्यादी ·२७४ अनुमानगादाधर्याम् सम्बादेस्तादृशाभावव्यापकगुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्यात्वाधवच्छि- भप्रतियोगिताकतादृशाभावप्रतियोगित्वादतिव्याप्तेः । ज्ञेयं प्रमे- यादित्यादी प्रमेयत्वादेस्तादशमतियोगितानवच्छेदकत्वादव्या. सेश्व प्रमेयत्वव्याधिकरणप्रतियोगित्वस्यामसिद्धः । (गा० ) तादृशेति ये ये साध्याभावा प्रसिक्षा तत्तत्सजातीय तत्तद्यापकत्यर्थः । तदयच्छेदकस्य तादृशप्रतियोगितावच्छेदकन्वम् । थाचे द्रव्यं सत्यादित्यादाविति द्वितीये श्रेय प्रमेयादित्यादाविति । मनु प्रमेयत्वादेः फेवलान्वयितावच्छेदकत्वेऽपि वाच्यत्वत्वारिष साध्यामावव्यापक्व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेद कत्थमक्षतमेवेत्याशङ्कां निरस्यति प्रमेयत्यन्यधिकरणेति । प्रमेय. वस्य फेवलाम्वयित्वादिति भाव । धूमावभाव प्रति विषयितास म्वन्धन यहित्याधयच्छिन्नस्य योऽभावस्तस्य व्यापकत्वात्तमादाय समयायेनारमत्वे साध्ये समवायेन द्रव्यत्वे हेती आत्मस्वाभाव प्रति विपयितासम्बन्धेन द्रव्यत्ववज्ञानस्य य समवायसम्बन्धा चच्छिन्नप्रतियोगिताकामावस्तस्य व्यापकत्वाचमादायातिप्रसङ्गवार णाय प्रतियोगितावच्छेदकतायां हेतुतावच्छेदकताघटकसम्ब म्घावच्छिन्नत्यस्यावश्य निवेशनीयतया व्यधिकरणसमवायादि. सम्बन्धेन प्रमेयत्वस्यामावप्रतियोगितायामसमानाधिकरणतया ऽवच्छेदकत्यसम्मवेऽपि न निस्तार इत्याधयम 1 अन्योन्या. मात्र पर व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नावच्छेदकताको न त्यत्यन्ता मात्र प्रत्याशयेनेदम् अन्यथा घटत्यावच्छिन्नप्रमेयत्वावच्छिन्नमति योगिताकात्यन्तामायमादाय लक्षणगमनसम्मवात् । एतदुपरक्षण गुरुधर्मस्य प्रतियोगितानपच्छेदकत्वे कम्युनीयादिमत्त्वाद्यचच्छि नहेतुकाव्यातिरपि द्रष्टव्या । पतेन व्यापकीभूतामावप्रतियोगितायां हेतुनायम्छेदकानयच्छिन्नत्यन्यधिकरणधर्मानच्छिन्नत्वोमयामावपि पक्षणे प्रमेयहेतुकस्थले याच्यत्यत्वादिना घटायमावप्रतियोगितायां तारशीमयामावसत्वेन लक्षणसमन्वयेऽपि न निस्तारः उन स्पले हेतुतापव्छेदकायनिसन्नत्वामसिया मतीकारात् । उपलक्षणे समातीपादिपरित्यागेन लघुलक्षणमाह पोति ।

·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । २७५ (दी० ) यद्वा यावन्तस्तादृशाःसाध्याभावाः प्रत्येकं सत्म- तियोगितावच्छेदकेन धर्मेण यद्रूपावच्छिन्नं प्रति व्यापकत्वमव- च्छियते तद्रूपवत्त्वं वा तत्त्वमित्याहुः । (गा) व्यभिचारिणि व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावादिकमादायाति. ध्याप्तेरिणाय यावन्त इति वहिमान् धूमादित्यादौमहानसीयवह्नित्वा- पच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकस्य धूमत्यावच्छिन्नव्यापकतानव- च्छेदकतयाऽव्याप्तिरिति तादृशा इति । साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न- व्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताका इत्यर्थः। अत्र व्याप्य. पृत्तित्वविशेषणं प्रयोजनामावादनुपादेयं साध्याभावसजातीयत्वादि. विशेपणावच्छिन्नस्याभावान्तरस्य प्रकान्तत्वाताहशपदे तत्परत्वम्र- • मस्य झटिति निरासायाभावा इत्येतन्मात्रमनभिधाय साध्याभावा इत्युकं यावत्साध्याभावनिरूपिता न काचिदपि प्रतियोगितेति प्रत्ये- कपदम् । अत्र च व्यभिचारिणं प्रत्यपि क्वचित्किञ्चित्सम्बन्धेन साध्य- तावच्छेदकावच्छिन्नस्य व्यापकतया ऽतिप्रसङ्गस्य वारणाय प्रति. योगितावच्छेदकसम्बन्धेनैव व्यापकता निवेशनीया इत्थं च समवायसम्बन्धावच्छिन्नवयमावप्रतियोगितावच्छेदकसमवायादि. सम्बन्धेन वह्नित्वाद्यवच्छिन्नस्य धूमाद्यव्यापकत्यादसम्भव इति प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेनैव साध्यव्यापकता विवक्षणीया तथा ध केवलान्ययिसाध्यकस्थले व्यधिकरणसम्बन्धावच्छिन्नसाध्या- भावमादाय निर्वाहो न भवतीति व्यधिकरणसम्बन्धावच्छिन्नाभावः स्योपयोगिता योध्या । धूमवान् बहेरित्यादौ घूमाद्यभावप्रतियोगिता- घच्छेदकजलादिवृत्तित्वविशिष्टधूमाभावाभावत्वेन घयादिव्यापक- त्वेऽपि नातिव्याप्तिः साध्यतावच्छेदकावच्छिन्ननिरूपितस्यावच्छेद- कसम्बन्धघटितव्यापकतावच्छदकावच्छिन्ना यावत्यः प्रतियोगिताः प्रत्येकं तदवच्छेदकरूपेण तदवच्छेदकसम्बन्धेन यद्पावच्छिन्नं प्रति ध्यापकत्वमित्येताहशाथस्यैव विवक्षणीयत्वात् साध्यव्यापकता. पच्छेदकं यद्यपं तेन व्यापकत्वविवक्षणे व्यधिकरणधर्माव- च्छिन्नामावोपयोगिता न घटते इति साध्यव्यापकतापच्छेद- फायच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकत्वेन व्यापकतावच्छेदकनिवेशः ·अनुमानगादपिम् यथासग्निवंश में पथ्य प्रतियोगितायीः स्वरूपसम्बन्ध पत्ते धहित्वावच्छिन्न प्रतियोगितायाः यावत्साध्यव्यक्तिभेदन भिन्नायाः धूमत्यायच्छिन्न-यापकतावच्छेदकत्व न सम्भवती ति व्यापक्तावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगितायां व्यापकतावच्छंद- कत्व न निर्शितम्। पूरचाटतलक्षणे व्यमिचारिणि साध्याभावववृत्तियत्वम्याप फप्रतियोगिताको ने निधमतित्वविधियांच्छनाभावः अपि तु जगवृत्तित्वसामान्यामा ए सें चं व्यधिकरणधर्मात्रच्छि प्रतियोगिताक पवे वृत्तिमवृत्तिरित्यतिव्याप्तिवारणाय फूटप दमुपाचे ताशीतिव्याप्ति समानाधिकरणच्यधिकरणधीयच्छि मामायसाधारणरूपेण साध्यामावस्य व्याप्यतावच्छेदक कोटी प्र चर्शन एवं प्रसन्यते न तुं विशिष्टसाध्यामावनियों तथा सति निधूमवृतित्ववाद्यवच्छिन्नाभावस्यापि लक्षणघटकता निर्वाहादिति फूटपदमनुपादाय विशिष्य साध्यामा निवेश्यय लक्षणमुचित तदुपादनि वैहूनां दोषाणां वक्ष्यमाणत्वादिति फूटयटितलक्षण घोदिनमाक्षप्तु कटाघटित नलक्षण दर्शयति परे वित्यादिना । (दी०) परेतु वृत्तिमद्वृत्तयो पावन्तः साध्याभाववदृत्तित्वा- मावास्तद्वत्वं व्याप्तिः येन सम्बन्धन हेतुना तेनैव वृत्तिमस्य- मंपिं घोध्यं तेन व्यं धिकरणधर्मावच्छिन्नवाघमावति संयोगर्ने या वृत्तिस्तदभावस्य जात्यादी वर्तमानस्य धूमादायसवेऽपि न सतिः । साध्यामाग्य पूर्ववद्रोध्या, तदृचित्वाभावो. ऽपि स्वव्यापयतत्तत्साध्याभावादृत्तित्वत्वच्यापमपतियोगिताका तेत्तत्साध्याभावचित्वस्वातिरिक्तन समानाधिकरणेन सा ध्यामावववृत्तिवत्तिना वा धर्मेणानवछिन्नमतियोगिताको चौध्य तेनालौशयत्तितेन रूपेण यो बदिसामान्याभावव- इतित्वस्य यन्धनत्यापवच्छिन्नवायभाराधिकरणीभूनमदान- ' सतित्वादेरमावस्नस्य घुमादी स्वमिष्टसाध्याभापरवृत्तित्व- .

·ग्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । २७७ विरहस्य च हेत्वन्तरवृत्तेः स्वस्मिन्नसत्त्वेऽपि न क्षतिरित्यहिः ।। (गा०) साध्याभावववृत्तित्वस्य व्यधिकरणधीवच्छिन्नाभाव- मादाय व्यभिचारिमात्रे तिन्यासिरतो यावन्त इति। तथा च समा. नाधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभावववृत्तित्वस्य समानाधिकरण. धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकामावस्य यावत्तादृशाभावान्तर्गतस्य घ्यभिवारिण्यसत्यान्नातिव्याप्तिः । वृत्तिमद्वृत्तित्वानुपादाने समा- नाधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्न- साध्याभाववत्संयुक्तत्वाद्यभावस्यासंयुक्तादौ प्रसिदस्य हेतावस- स्वात् सयोगादिसम्बन्धेन हेतावव्याप्तिः न त्वसम्भवः यादृशसर्व. ग्धप्रतियोगित्यं वस्तुमात्र एव तादात्म्यविषयतादिरूपतादृशस- म्बन्धन हेतावेव पर लक्षणसमन्वयो भवति तादृशसम्बन्धेन जगत्सम्बद्धत्वस्य समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावाप्रसिद्धरिति तदुपादानम् । ननु वृत्तिमवृत्तित्वोपादानेऽपि जगत्सयुक्तत्वत्याव- च्छिन्नाभावस्य जात्यादिरूपवृत्तिमति चर्तमानस्य वारणासम्भ- चात् वह्निमान् धूमादित्यादावव्याप्तिर्दोरैव निधूमसंयुक्तत्वाधभा- घस्य निघूमवृत्तित्वत्वाव्यापकप्रतियोगिताकतया वृत्तिमन्मात्रस्यैव कालादिनिधूमवृत्तित्वेन च निधूमवृत्तित्वसामान्याभावस्य व्य. धिकरणधीवच्छिन्नप्रतियोगिताकस्यैव बृत्तिमवृत्तित्वेन धू. मवान् यरित्यादावतिव्याप्तेारणाय हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन सोध्याभावषवृत्तित्वस्य निवेशनीयतया यत्र संयोगादिना हेतुत्वं तत्र जगन्सयुक्तत्वत्वावच्छिन्नामावस्यापि हेतुतावच्छेदकसम्ब- धावच्छिन्नसाध्याभावववृत्तित्वत्वव्यापकप्रतियोगिताकत्वेन ले- क्षपघंटकत्वात् वृत्तिमत्पदस्य यथार्थतार्थकरवे कालिकसम्व- धेन गगनादेरवृत्तित्वमते तेन सम्बन्धेन यत्र हेतुता तत्रैव परमव्याप्तिधारकता तेन सम्बन्धेन जगवृत्तित्वाभावस्यावृत्ति- मात्र प्रसिद्ध स्वादित्यत याह येन सम्बन्धेनेति । न क्षतिरिति नाव्याप्तिरित्यर्थः। न तु नासम्मवा तादात्म्यकालिकादिसम्बन्धेन हेती लक्षणसमन्वयसम्भयादिति । ननु नानाव्यक्तिसाध्यके तत्त. साध्यव्यंपत्यभावयत्तित्वाभावस्य हेतावसयादव्याप्तिः कूटया टितलक्षण इस साध्यतावच्छेदफसमनियतप्रतियोगिताकामावनि- ·२७८ अनुमानगादापर्याम् घेश ताणातार्णदहनोमयत्वावच्छिन्नामावमादाय यह्वयादिसायके गुणादित्तित्वविशिष्टसत्ताद्यमाययत्तित्वाभावमादाय च स चादिसायके व्याप्तिदुपारय एवमव्याप्यवृत्तिकपिसयोगादिसा ध्यक हेत्वधिकरणस्यय जगत एच कपिसयांगत्याचवच्छिन्ना. भाववत्तया तवृत्तिवत्यव्यापकप्रतियोगिताकस्य व्यधिकरण धर्मावच्छिन्नामावस्यैव वृत्तिमवृत्तिनाच्याप्तिविरहेऽपि तादश कपिसयोगाभावादिसाध्यकद्रव्यत्यादिहेतौ कपिसयोगादिरूपसा ध्यामावववृत्तित्वाभावासस्वाव्याप्तिरित्यत थाह साध्याभाव धेति । पूर्ववदिति । मिधलक्षणे यथा साध्यतावच्छेदकापच्छिन्न ध्यापकतावच्छेदवरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताको व्याप्यवृत्तिरमायो निवेश्यते तथा ऽत्रापि निवेशनीय इत्यर्थ । तत्तवाहित्यकथितो भययावच्छिन्नप्रतियोगिताकामावाना प्रथम विशेषणेन कपिसयो गादिरूपाणा च द्वितीयविशेषणेन व्यावृत्ति । ननु साध्याभाव घवृत्तित्यप्रतियोगिफामाधमाननियशे प्रकृतहेतुसाधारणस्य ब्यधिकरणधर्मायच्छिन्नसाध्यामावयवृतित्यविशेषस्य समानाधि करणधर्मावच्छिन्नाभावोऽपि वृत्तिमवृत्ति सम्भवतीति यावत्ताह शामावान्तर्गततद्वत्वस्य हेतापमावादसम्म एव समानाधिकरण धर्मावच्छिन्नाभावववृत्तिव्यस्य प्रकृतइनुवृतितावच्छेदकीभूतकि चिद्धर्मावच्छिन्नस्यामायोऽपि यावत्तादृशामावान्तर्गत इति तद्वार विरहादपि व्यतिरोक्सिाध्यक्तूनामन्याभिचारित्यानुपपत्ति तत्त साध्याभावववृत्तित्वत्वायच्छिन्नप्रतियागिताकामावश्च विवक्षि तुमशक्य फेयान्वयिनि साध्यामावयदृचित्यत्वेन घटाय भावम्य तादृशगुरुधर्मस्य प्रतियोगतायच्छदवत्वमने प्रसिद्धाववि तस्यातयात्यमत व्यधिकरणधमानच्छिन्नसाध्यामावषवृत्तिय त्यस्य स्वघटस्केयरवृत्तित्यत्वसनियततया प्रतियोगितानयच्छे दफ्त्येन तदयन्छिनामावाप्रसिद्धेदुरत्वात् तत्तदभावववृत्ति स्यत्वधारयायामामायनियेश च पहिवायच्छिन्नयहरमा घन्यत्तस्तदमायत्वाधच्छिनामावस्यापि तारशतया तस्य च धू मादावसस्यादव्याप्ति साध्यामाववनिावचिताशधर्माय जिनामापनियेशनेऽपि घटवृति यत्याधवच्छिन्नसायके दाम्येन पटत्यम्यापादिदेती तासाध्यामावधान् पो प ता ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । २७९ टत्वाभावादिस्तवृत्तित्वनिष्ठतादृशसाध्याभाववत्त्वरूपतथाविधध- मावच्छिन्नाभावस्य घटादिमात्रवृत्तेहेतावसत्त्वाव्याप्ति?पोरैव सा. ध्याभावादिव्यावृत्तघटकतानिवेशे च प्रयासगौरवामिति तत्साध्याभावववृत्तित्वत्वसमनियतप्रतियोगिताकामावं विपक्ष- ति तद्वदिति । स्वं प्रतियोगिता । अत्र साध्याभावस्य साध्या- भावत्वेन सामान्यतो निवेशे व्यभिचारिण निधूमवृत्तित्वत्वा. धवच्छिन्नाभावप्रतियोगिताया व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभा- धवत्साध्याधिकरणवृत्तित्वसाधारणसाध्यामावववृत्तित्वत्वाव्याप. फत्वेन तादृशाभावस्य लक्षणाघटकतया वृत्तित्वसामान्याभावस्य तथाविधप्रतियोगिताकस्य च व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगि- ताकस्यैव वृत्तिमद्वृत्तितया तिव्यातिरिति तत्तद्यक्तित्वेनामावस्य व्याप्यतावच्छेदककोटिनिवेशलाभाय तत्तदिति । यद्यपि यत्कि- श्चित्साध्याभावववृत्तित्वत्वसमनियतमतियोगिताकवृत्तिमवृत्तिया. वदभाषवत्वं व्यभिचारिसाधारणं यावन्तः साध्याभावाः प्रत्येक तत्तदधिकरणवृत्तित्वत्वसमनियतैकप्रतियोगितायाः नानाविपक्ष- साधके ऽप्रसिद्धिः तत्तद्विपक्षावृत्तित्यावच्छिन्नाभाववत्तत्त. द्विपक्षवृत्तित्वत्वव्याप्यप्रतियोगित्वाप्रसिद्धः तथापि मभावानां प्रत्येकाधिकरणवृत्तित्वत्वसामनेयत्यस्य प्रत्येकम- तियोगितान्वयन एतदभावयत्तित्वत्यसमनियतप्रतियोगि. ताको यो यो ऽभावस्तभावघवृत्तित्वत्वसमनियत- प्रतियोगिताकश्च यो योऽमावस्तद्वत्वामित्येवं रीत्या निशा. मानुपपत्तिः एतल्लक्षणे साध्यामायसमुदायो न समुदाय- त्वन प्रविष्टः अपि तु प्रातिस्विकरूपेणेति कूटयटिताद्विशेषः। अधात्र स्वपदं न तत्तदभावीयप्रतियोगितात्वरूपेण प्रतियोगि. तापरं साध्यामावत्तित्वत्वातिरिकेपि तदमाधीयप्रतियोगि- तान्तरसत्वादिति तत्तत्प्रतियोगिताब्यक्तिपरं तद्वाच्यं तथा च य- किञ्चित्प्रतियोगितानिरूपकाशेपामावस्यातिव्यापकतया यावत्य. स्वादशातियोगिता प्रत्येक तमिरुपकामावलं मिली तथा च समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नजगहृत्तित्वसामान्याभावप्र- तियोगितानिरूपकवृत्तिमवृत्त्यभावाप्रसिद्ध्या ऽव्याप्तिरिति वृत्तिम- इत्यमायीयत्येन यायप्रतियोगिता निघेशनीया तथा च नि. यावता- ·यत्र याच्य अनुमानमादाधर्याम् रुपकाभाये वृत्तिमत्तित्वविदोषपां पर्थ मावास्यवि. शेषणमपि तथेति चेत् नोपादायत एच तम्न तद्विशेषणं घृत्तिमवृत्यभाषीययावत्मतियोगितावियाभूतामाये वृत्रिम चित्ययावत्याभिधानात् । च गुरुधर्मस्याभावमा तियोगितानवच्छेदकत्व स्वव्यापकतभाववदृत्तित्वत्वनिष्ठभेद- प्रतियोगितावच्छेदकत्वस्यान्यावर्तकन्यापस्तात्तविशेषणघटितत्य नामावपतियोगितानवच्छेदकतया तदवच्छिन्नात्योभ्याभावरू- पक्यापकत्वपुरस्कारेण ल प्रतियोगितानिवेशः सम्भवतीति नादशावच्छेदकभेदकटात्मकव्यापकत्वपुरस्कारणव तनिवेशः न च स्वव्यापकतनदायवद्वृत्तित्वत्वकत्यतत्तदभावयत्तित्वनिष्टान्यो श्यामाचप्रतियोगितावादकायाचच्छिन्नैकभेदोभयरूपेण प्रतियो. गितानिशसम्भवादवच्छेदकमेवफूटनिवेशनमफलमिति बदभेदादिलाध्यकस्थले लदभाषन्यक्तित्वेन घटत्यदिधरितस्य तदभावववृतित्वनिष्टान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्यस्य स्व. रूपतो घटत्यादिघदितघट्यूतित्वनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छे. दकत्वमपेक्ष्य गुरुशरीरतया प्रतियोगितानवच्छेदकत्वेन तदच्छि- कभेदनिवेशासम्भवात् । अत्र कल्प व्यधिकरणधर्मावच्छिच. साध्यामाधवचित्वत्यसमनियतप्रतियोगिताकस्य पर्यतत्तित्वप पंतान्यवृत्तित्वोमयत्वावच्छिन्नाभावस्य पर्वतावृत्तिवृत्तिवृत्तधूमा- दाबमावात् एकमात्रवृत्तिहलायपि तादृशामतियोगिताकस्य पतत्- क्षणापछिपवित्वतदन्यक्षणार्याच्छन्नवृत्तिवोभयत्वावच्छिन्नामा वन्यतत्क्षणावच्छिनावृत्ती वृत्तिमति वर्तमानस्यामाधादसम्म था । तारशामायच्याचनाय व्यासत्यवृतिधर्मानयन्दिनप्रति. योगिताकत्वनिवेद्रो गौरवं पर्यतनित्वसामान्याभावस्य ध्या स्यसम्भवश्वस्यतः कल्पान्तरमनुसरति तत्तत्साध्यामावति । अतिरिकान्तानिवशे व्यधिकरणयमावच्छिन्नाभायमानस्य संत- हायभिचारिमाचे इतिव्याप्तिरिति निशन यद्यपि यथाशु. तेनानेन महानसवृत्सित्यवादिना पधिकरणधर्मामविशामाय. पतित्यामाधारणं न सम्भयवि महानमादिनिरूपितत्वविशिष्ट, मित्यत्यम्य साध्यामापयनिरूपितत्यपशिएत्तियत्वासा. श्यामायगायत्तित्थत्वात्यत्वविरहात् नयापि प्राध्यामाययधि ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । ૨૮ त्तित्वत्वानिरूपितसमानाधिकरणधर्मनिरूपितावच्छेद्यस्वशून्यत्वस्या- नवच्छिन्नान्तेन विवझणान्न दोपः महानसवृत्तित्वत्वादिनिरूपि. तावच्छेद्यत्वस्य साध्यामावयवृत्तित्वत्वरूपविशिष्टपदार्थानिरूपि. तत्वात् न चैवमपि साध्यामाववन्महानसवृत्तित्वत्याद्यवच्छिन्ना- भाववारणमशक्यं तादृशधर्मनिरूपितावच्छेद्यतायां तद्घटक- साध्याभावयत्तित्वत्यनिरूपितत्वस्याधिकं त्वित्यादिन्यायेनाव्या- हतत्वादिति वाच्यं गुरुधर्मस्थामावप्रतियोगितानवच्छेदकतया महानसादिवृत्तित्वत्वसमनियतोपदार्शतगुरुधर्मस्थामावप्रतियोगि- तानवच्छेदकत्वात् । अथ गुरुधर्मस्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वे साध्यामावपदस्य साध्यतावच्छेदकायच्छिन्नन्यापरुतावच्छेदक- रूपायच्छिन्नाभावपरतया धूमवान् बढेरित्यादावतिव्याप्तिः धूमत्वा. यच्छिन्नध्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नाभाववद्वृत्तित्वत्वस्य स्वसम- नियतधूमत्वावच्छिन्नामावयवृत्तित्वत्वापेक्षया गुरुत्वेनामावप्रति- योगितावच्छेदकत्वविरहेण तदयच्छिन्नामायाप्रसिद्धः धूमत्याच. पच्छिन्नामारववृत्तित्यत्वावच्छिन्नप्रतियोगितायाध धूमत्वावच्छि. प्रव्यापकतावच्छेदकावच्छिन्नामावयत्तित्वत्वरूपविशिष्टपदार्थान. पच्छिन्नतया तनिरूपकामायस्य निरुताभावविशेषणानाक्रान्त. त्येन व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकसाध्यामावयत्तित्या. मायस्यैय लक्षणघटकत्वात् । यदि च साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न. ध्यापकतावच्छेदकमायच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्य तेन रूपेण न निवेशः अपि तु सदभायत्येनैव एतदेय सूचयितुं तत्वत्पदमुपात्तम् एवं च तत्तद्यक्तित्वेन धूमामायघटिततदभावयत्तित्वत्यापच्छि. प्रामाषम्य लक्षणपटरुतया न धूमादिसायकेऽनिव्याप्तिरित्युच्यते तथापि एतद्यक्तिभिन्नं घटमिन्नं धा मेयन्यादित्यादायतिव्याप्तिः तत्र तद्यक्तिस्येन रूपेण घटभेदामावघाटनतपकिमवृत्तित्यत्यापेक्षया ल. घोस्तत्समीनयतस्य किञ्चिद्विशेपणानपच्छिन्नघटत्वघटितस्य घ. स्मृत्तित्वत्वस्पयामाचप्रतियोगितापच्छेदकतया तपक्तिमहत्तिार स्थापच्छिन्नामावामसिद्धेः घटत्तित्वत्यायन्टिनातियोगितायाध साध्यामाययत्तियन्यरूपविशिष्टपदाधीनयन्छिनतया तनिरूपका. भाषस्य लक्षणघटकरयासम्भयात् प्यधिकरणधीयच्छिन्नसाया. मापयत्तियामारस्यय तयात्यात् यदि चामायधर्मी पिशेषणयिध. . - ·1 २८२ भनुपानगादापर्याम् या न निवेश्यते अपि तु अमावप्रभृतिरेय अमावे तु साध्यतापच्छेद फावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकापायांच्छन्नप्रतियोगिताकत्यमुपलक्षा णतया निवेश्यते एतलामायैव तत्वत्पदीपादानमपि न तु तत्तद्यक्ति विनाभायनिवेशलामार्थम् उपलक्षणीभूतप्रतियोगिताविशेषेणैवामा- पान्तरध्यात्तिसम्म तयतित्यस्योपलक्षणतया निवेशे प्रयोजना विरहात् एवं च घटवृत्तियत्यावच्छिमाभायोपि उकस्थले लक्षणध- रक घटमेदाभावस्य घटत्वस्य सत्प्रतियोगितावच्छेदकयटकस्यात् प्रतियोगिताविशेषोपलक्षिामावयवृत्तित्वपर्याप्तनिरूपकताकान्यत्य- पर्यन्तानिवेशात् धूमादिसाध्यकस्थले निर्धूमवृत्तियत्यावच्छिन्ना- मावस्य प्रतियोगितावच्छेदकारीरे मावविशेषणस्याधिकस्य निवेशेप न क्षतिः न चाभावप्रतियोगिकोटौं उपलक्षणतया मानस्यानुमयविपद्धत्वात् विशिष्ठनिकापितत्वाभावस्य निकपि. तत्यसम्बन्धावच्छिन्नविशिष्टामायरूपस्य घा विशिष्टानिरूपितत्वस्य प्रतियोगिकोटी प्रतियोगिताविशेषस्य कथमुपलक्षणविधया नि. घेश इति पाच्यम् अभावप्रतियोगिप्रकारशरोरे प्रतियोगितावच्छे- दककोट्यप्रविष्टस्य न मानमित्यस्यार्थः । प्रकृते निहतमतियो- गिताकत्वस्य निरूप्यत्यमतियोगिविशिष्माघटकत्वादेव निरूप्पा प्रतियोगिन्युपलक्षणस्वं न तु निरूप्यत्वामावप्रतियोगिताब- छेदकपटकतया अप्रवेशात् । तदभावप्रतियोगितावच्छेदकप्रवि- शामापस्यामावान्तरव्यावृत्तये ताशप्रतियोगिताकत्वस्य प्रति. पोगितावच्छेदकघटकतयेय निशात् यथा द्रव्यत्वस्य ट्रम्प स्योपलक्षितनिरूपितविरयित्वामानप्रतियोगिनि नोपलक्षणत्वं किन्तु विपयितानिरूपकांश पवेति । निधूमवृत्तित्वत्वस्य धूमन्यापक तावडेदरूपायच्छिन्नामावयवृत्तिात्यसमनियतत्ये ऽपि व्या- पकतायच्छेदकधर्मान्तरायडिमामारघटितविशिष्टनिरुप्यत्वे धू. मयावच्छिन्नधूमामायघटितविशिष्टनिरूपितत्वरूपताविरहात् तत्त. दिशियनिरूपितत्वयोर्न समनैयत्यम् इति न ध्यापकतावच्छेदकरू. पायच्छिन्नमतियोगिताकत्यघटितधर्मायच्छिन्नप्रतियोगिताकनिरूप्य- स्पाभाषामसिद्धिः । प्रतियोगितासंसर्गकसान एय ताशमान- स्प तपास्यात् जात्यस्टिनमतियोगिताकोऽमाय इत्याकारक- एस स्मरूपती घटस्थापयिनप्रतियोगिताकामाघमानस्य सर्पस ·। व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । २८३ म्मतत्वात् प्रकृते च साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदक रूपायच्छिन्नप्रतियोगिताको योऽभावस्तद्वहृत्तित्वत्वनिरूपितत्वप्रति- योगिकाभाववतः समानाधिकरणधर्मावच्छेद्यत्वस्य योऽभावस्तव- प्रतियोगिताका यावन्तोऽभावास्तद्वान् हेतुरित्याकारकन्या सिप्रहे प्रतियोगिताया विशेषणत्वेनानुपपत्त्यभावात् मत एव व्या- पफतावच्छेदकत्वादेः उपलक्षणविधया भानोपपत्तिः न च ताश निरूपितत्वप्रतियोमिकस्य तत्त्वावच्छिन्नप्रतियोगिताफस्य बाऽभाव. स्य निवेशे निधूमवृत्तित्वत्वावच्छिन्नाभावप्रतियोगितानिष्ठावच्छे- घतायामपि किञ्चिद्विशिष्टतादृशानरूपितत्वत्वावच्छिन्नाभावसावात् तादृशाभावासंग्रह इति वाच्यं तत्तदभाववदृत्तित्वत्वनिरूपितत्व. पयांप्तप्रतियोगितायच्छेदकताकाभावस्यैव निवेशनायन्यात इत्युच्यते तदापि घटत्वमेदादिसाध्यके व्यभिचारिण्यतिव्याप्तिवारणमशक्यं निर्विशेषणकघटत्यादिवृत्तित्यत्वस्यैव तत्र घटत्वादिवृत्तित्वाभावप्र- तियोगितावच्छेदकतया घटत्वत्वादिरूपताध्याभावस्य प्रतियोगि. तावच्छेदकशरीरे ऽनिवेशेन व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्यैव लक्षणघटकत्वात न च जातेः समवायेनैव स्वरूपतोऽवच्छेदक. त्वं न तु सम्पन्धान्तरण अत पय गोत्वादिजातिनिष्ठव्याप्ती पदविशे- पप्रवृत्तिनिमित्तत्वगवतरासमवेतत्वादेरवच्छेदकत्वं स्वीकुर्वन्ति न तु तादात्म्यसम्बन्धेन लघोरपि गोस्वादिजातेरिति निर्विशेषणकघट. स्वादिघटिततवृत्तित्वत्वस्यामावप्रतियोगितावच्छेदकत्वं न सम्भ- यतीति वाच्यं तादृशनियमे मानाभावात् यदि चाभावांशस्योप. लक्षणत्वं स्वीक्रियते तदा महानसवृत्तित्वत्वावच्छिन्नाभाववारणम- शक्यमेव यदि च साध्याभावातिरिक्तविशेषणाविशेषिताधिकरण: तित्वत्वावच्छेद्यताभिन्नसमानाधिकरणधर्मावच्छेद्यत्वामावं निवे. श्याविशेपितघटत्यादिवृत्तित्वाभावः संगृह्यते तदा तादृशाभावमा. दाय जातिसाधारणसद्धेतावव्याप्तिर्वज्रलेपायते । पर्ष साध्याभावव. दृत्तित्वत्वशरीरेऽभावादेविशेषणतया प्रवेशे वृत्तिमहचिपदमनर्थक- मापर्यत व्यधिकरणधर्मावछिन्नसायामावपत्तित्वस्य यः समाना. धिकरणधर्मावच्छिन्नामावः तत्प्रतियोगिताया लायेन वृत्तित्वत्वे. नावच्छिन्नतया तदवच्छेद्यताया अभावाघटितविशिष्टपदार्थानिरूपि- तत्वात् । अत्र वदन्ति । गुरुधर्मस्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वमतेने -- ·२८४ अनुमानगादाथर्याम् दममिहित व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्यामाववन्महानसवृत्तित्वत्या- यच्छिन्नामानवारणाय साध्यामावयदृत्तित्वत्यपर्याप्तावच्छेदकता भिन्नसमानाधिकरणधनिष्ठावच्छेदकरवानिरूपकत्वमेव प्रतियोगि ताया विशेषण देय न चैव घटत्यादिना साध्यामाषचत्तित्यामाघ सत्रहफलक समानाधिकरणपदोपादान निषेधापनिवशन च वि. फल ताहशामावस्यासट्टाइपि चलान्यायसाध्य साध्याभावय. दृचित्यत्वेन घटामावमादाय लक्षणसमन्वयसम्भवादिति वाच्य विषयितादिसम्बन्धेन पत्र हेतुना तत्र हेतुतावच्छेदकस म्यन्धेन साध्यामावति वृत्ते साध्याभावरद्विषयतापाया विपयादिरूपत्वेन साध्यामारवद्विग्यतात्यादिरूपसाध्यामाधवत्ति- स्यत्वस्य फेलान्वयितया तवच्छिन्नामावाप्रसिद्ध. ताशामाव- घटितलक्षणानुपपत्ते न च साध्यामावद्विषयतात्वादिक येन सम्बन्धेनावृत्ति टेन सम्बन्धेन तदधच्छिन्नाभाषमादाय रक्षणला मन्वय सम्भवतीति बाध्य कालिक्सम्बन्धन साध्यामावर- त्तित्वन्यावच्छिन्नस्य योऽभाषस्तस्य घसाधिकरण- हेत्वन्यापक्तया स्वरूपसम्बन्धावच्छिनप्रतियोगितावच्छेदपता- कामावस्यावश्य मिशनीयतया व्यधिकरणसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगितावच्छेदक्ताकामायस्य लक्षणघटकरवासम्मयात् थि- पयनाया जात्यादिरूपन्यापि विषयतात्वविशिष्टस्य न समया यादिना वृत्ति ताशस्य स्वस्मिन्नर वृत्तः जात्यादी व समन घायामागरात् कि तु स्वरूपसम्पन्धेनैव एव च समवायादिसा भ्यन्यायच्छिन्नमतियोगिताफ पर विषयतायावच्छिनामायो लक्षणयटको भविष्यतीत्यपि न पायमानादिरूपहेती कारिकवि पपतादिसम्पन्धाच्छिन्नप्रतियोगितासाच्यामावरवृत्तित्यत्वाव- छिनामावस्यासत्वन स्वरूपमम्यन्याच्छिनप्रतियागिताकामा. वस्यय विवक्षणीयत्यात् । न चंय माध्यामाययवृत्तित्वस्यातिरि धसमानाधिकरणधमानच्छिन्नामावस्यापि तमामसिद्धि घटः रसादे साध्यामाधवद्विषयतानिष्टप्रतियोगिताधयाधिकरण्यासम्म पादिति पाच्य घयादिना पटायमारस्पर तथात्वात् । म यमपि सामानाधिकरण्यमुपेत्य साध्यामावरवृत्तित्यनिष्ठत्येन प्रमयिोपतारस्य परत्यारे परादिस्वरूपसाध्यामाययविप ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । .२८५ यतानिष्टत्वेन गगनादेपि स्वनिष्ठविपयतात्मकत्वेन साध्या भाववद्विपयतानिष्ठतया साध्यामावरवृत्तित्वत्वातिरिक्तवृत्तित्व. धृत्तिधर्मानवच्छिन्नाभावाप्रसिद्धा उक्तस्थले ऽव्याप्तिदुबारव येन रूपेण यत्साध्यामावववृत्तित्ववृत्ति तद्रूपविशिष्टतदनच्छिन्नप्र- तियोगिताकामावविवक्षणे गगनाद्यवच्छिन्नामावस्य लक्षणघटकता- निवादापि हेतुनिष्ठव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभावववृत्तित्व- व्यतः किञ्चिदविशपिततत्त्वांतत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकामावस्य तथाविधस्य हेतावसत्त्वादसम्भव इति चेन्न । येन सम्बन्धेन यद्वर्तते तेन सम्बन्धेन तनिष्ठावच्छेदकताकान्यत्वस्य विय. क्षणीयतया सयोगादिसम्बन्धेन घटत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताका- भावमादायवोकस्थले लक्षणसमन्वयसम्भवात् उतार्थलाभा च साध्याभाववत्तित्यनित्योपादानं न तु तदपि लक्षण. घटकं प्रयोजनाभावात् सर्वत्र दर्शिताभावमादाय लक्षणसमन्व- यसम्मवेन समवायादिसम्बन्धेन घटत्वावच्छिन्नसाभ्याभाववत्सं. युक्तत्वाद्यमायस्य लक्षणाघटकरवेऽपि क्षतिविरहात् एतेन घूम- त्वत्याधवच्छिन्नघूमत्वाधभावस्य धूमत्वप्रकारकप्रमाधिपयत्वाद्य- साध्यामाववत्तित्ववृत्तिधर्मानवच्छिन्नप्रतियो- गिताकस्य वारणाय साध्याभावववृत्तित्वप्रतियोगिकत्वविशे- पणमप्यनादेयम् अत एव स्थसमानाधिकरणत्वस्य स्वप्रतियोगिता. घच्छेदकाविशेषणत्वकल्पापेक्षया लाघवमेव एतत्कल्पानुसरणवीज- भूतं निष्प्रत्यूहमिति। यदि च गुरुधर्मो नाभावप्रतियोगितावच्छेदक- स्तदा महानसवृत्तित्वत्वाद्यवच्छिन्नाभाववारणाय साध्यामावयवृ- तित्वत्यातिरिकेत्यनेन साध्यामाधवत्तित्वत्वाघटकत्वमेव विव. क्षणीय तदर्थश्व स्वाविषपातीतिवृत्तिसाध्यामावववृत्तितात्व. रूपविशिष्टनिरूपितविषयिताकत्वम् एवं च शुद्धवृत्तित्यत्वावच्छि प्रवृत्तरमाधोपि लक्षणघटक इति वृत्तिमतिपदसार्थक्यम् । स्वाविषयकत्वं च इतराविशेषणतानापन्नस्वविपयितारान्यत्वमतो विशेषणविधया साध्याभावववृतित्वत्वघटकसाध्याभावत्वादेस्त- पघटकावनिर्वाह इति पूर्वोक्तदोपानवकाशः । चरमापि विपयिता इतरविशेपणतानापन्ननिरूपितैव ग्राह्या तेन वृत्तित्वत्वादिविरो- पणकशाने साध्याभावववृत्तित्वत्वादोर्विशेषणतया चिपयत्वे भावस्य है ·२८६ अनुमानगादाधर्याम् ऽपि वृत्तित्वन्वादेर्न साध्यामाववत्तित्वत्याघटकार्य न साध्यामाययवृत्ति वत्वघटकघमंपर्याप्तप्रतियोगितावच्छेदकताको मावो निवेश्यतां घटकानार्थश्च स्वाविषयकप्रतीत्यवृत्तिसा- ध्यामावयवृनित्यत्वरूपविशिष्टनिरूपितविषयिताकत्वं तेन सा. ध्यामाययत्तिात्वविलवृत्तितात्वयोरेव घटकतानियोहः न तु स्वाविषयकप्रतीत्यविषयतादृशविशिष्टकत्यं तत्तदभाववत्तिय त्याघटकप्रीती केरलाधेयतात्वस्य विषयतया तदमायवनिक पितत्वविशिष्टाधेयतात्वे तदविषयकप्रात्यविषयत्यस्य दुर्घटत- या तदभाययवृत्तित्वत्वादेस्तद्घदकत्वानिवाहात् फेवलाय. तात्यस्पर तयटकतया वृत्तिमवृत्तिं तेन रूपेण घटा- घमायमादायातिव्याप्रयापत्तरिति घाच्यं तथा सति उक्त- रीत्या विषयितासम्बन्धेन यत्र हेतुता तत्र ताहशामावान सिद्धः घटत्यमिन्नं भेयायादित्यादी निर्विशेषणकपटत्यादिवृत्ति- तात्यस्य यथा समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नाभायचचितात्यघट घाच्यं क्षेयत्वादिल्यादावपि तादशस्य स्वा. विषयकप्रतीत्याविषयत्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभावविशेषितय. टत्यादिघटिनवदभावववृत्तित्वत्वरूपविशिष्टनिरूपितविपरताकत. तदमाघयवृत्तित्वत्यघटकतया त्तिमद्धृतितदचच्छि- हेताधसत्त्वनाव्याः कधमांवच्छिन्नामावनियशनव धारणसम्मवाच्च । तादृशधर्म निरुकसाध्यामावयवृत्तित्वत्नघटकत्वसत्येऽपि स्वाविषयकमती- तिवृत्तिसापामायवद्धम्यंन्तरवृत्तित्यधिपयिताकत्येन ययत्तित्याधरकत्वस्यापि सचन तदयांच्छनामावस्यापि पानिएकामाचानात्मकत्वात् न च स्याविषयफमतीरयः चितदमाययत्तित्वत्यनिरुपितविपयितासामान्यकरवरूपतत्तदमा. घरातत्वत्ययटकतानियो निर्विशेषणकपरत्वादित्तियत्य- स्य साध्यामावयत्तित्वत्ययरफत्याप्रसच्या घटकधर्माव. छिनामापनिवेशोऽपि सम्मयतीति पापं तथा सति प्या. पसायटितसामान्यपदार्थनिवेशने सदपटकपमानवमिमामाघ. नियेशापेक्षयाऽतिगारथात् समानाधिकरणपदसार्थक्यं तु उत्तरी- स्पेवेति ध्येयम् । कांचन व्याधिशरणघमायानसाध्यामापर फत्यं तथा नामावस्य तदभावत्रवृत्तित्यत्वायट साध्यामा ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । २८७ त्तित्वत्वेन पर्वतवृत्तित्ययदान्यतरामाययारणाय पतग्मतेऽपि स्वव्यापकतचत्साध्यामायवद्वृत्तित्वत्वकत्वं प्रतियोगिताविशेष. णमायश्यकं तथा च साध्यामाययवृत्तित्वत्वेन घटामायस्य लक्षणघटकता न सम्भवतीति निषेधद्वयनिवेशनसामानाधिक- रण्यपदोपादानयोः सार्थकतेत्याहुः । प्रतियोगितायां साध्यामाय- घवृत्तित्वत्यव्याप्यत्यनिवेशनप्रयोजनमाह मालोकाद्यवृत्तित्यनेति। पद्विसामान्यामाययाचित्वस्य योऽमायस्तस्य धूमादावसत्ये. पीत्यन्ययः वहिसामान्यामायः घहित्यापच्छिन्नवहषमायः । साध्यामायवत्तित्वत्यव्यापकतानिवेशनप्रयोजनमा यति । इन्धनत्याचपच्छिन्नति साध्यतायच्छदकावच्छिन्नध्यापकतावच्छेद- फरूपायच्छिनप्रतियोगिताकामावस्यैव सणघरकतया घटामा. योपेक्षणं महानसवृत्तित्वादेरमाय इत्यत्र महानसचित्यत्या. दिनैवेति योज्यं तादृशामायाधिकरणमहानसवृत्तित्यत्वाद्ययांच्छ- प्रताशपत्तित्यनिष्ठप्रतियोगिताकत्यं पप्यन्तार्य इति तु न सत् गुराधर्मस्थाभावप्रतियोगितायच्छेदकत्येऽपि ताशाभायाविरोपितम- धानसतित्यत्याधयन्छिभाभावपर्यन्तानुसरणे सन्दर्भयिरोधात् अधिकरणत्यान्तस्योपलक्षणतया नेपांशस्य पिशेपणतया मान. स्य व्युत्पचियिन्यतया तपायियक्षितुमसक्यस्यात् । अधिकरण- विशेषानुपरक्तपरमायमादायापि दोपं दशंपति सनिष्ठति । धूमादिनिष्ठसाध्याभाषपतित्यस्यत्तस्तपतित्यापसिनामायस्पे. पर्यः देत्यन्तरवृत्तः मालोकादिपत्तेः । पतेन प्रतिमपचित्यमा स्तीति एचितम् । स्वस्मिन् धमादौ । अत्र घ लक्षण सचामाययान् द्रव्यत्यादित्यादी सत्तापासमयतत्याभायस्य प्यधिकराधमांय- छिनप्रतियोगिताकस्यैप समयेतरहिन्येऽपि ग्यात्तित्यायटि. पामायस्यापि साम्पतायकापटिसनम्यापकतापरकर- এখামারবানির समानाधिकरणमायन्धिप्रति- योगिताफस्यापि तदत्तमंपतत्यामायस्य समपेनगुपरयादिशति. सपा मम्पत्यादेतहरयामापानानिम्यातिः। पयमतिमायकम्प. গি খামায়ান্নোবান্নানিল্লা নায়িযামঃ हरपरितसरा यत्र तत्रातिप्याशियारपाय साम्पसमाना. परमप सतीति विसर देयम् । एता पाशिव ·२८८ अनुमानगादापर्याम् प्रतिव्याप्तिधारणाय वृत्तिमयमात्रमुपादेयं कूटघटितलक्षणपद भापि महाकालान्यो घटादित्यादायति व्याप्तिद्रष्टव्या किं तु 3. दन्यदोषाणामेवानानवकाश इत्याधेयम् ॥ (दी० ) अन्ये तु वनिमवृत्तयो यावन्तः साभ्यामा बसमुदायाधिकरणवृत्तिन्वाभावास्तवं ताशवृत्तिस्वाभाव स्वभ्यापरताशवृत्तित्वत्वव्यापकमातियोगिताको वोध्या प्रयो- जन चोक्तमायम् | साध्याभावाधिरणयचित्ववन्यापकपति- योगिताकस्प न्यधिकरणपर्मावच्छिन्नस्यैवाभावस्य चिमदूर चित्वाद्यभिचारिण्यतिन्याप्तिरतः समुदायेति । साध्याभावः श्य साध्यतावच्छेदकमम्बन्गेन यो यः तेन समवायेन वह साध्यत्वे घूमे संयोगेन च तयाले बयवयवत्वं पर्वतव- घषयवसयोग च पर्वतस्य वयवयवस्य च सम्बन्धद्वयाय छिन्नबधमावद्वयानाधिकरणत्वेऽपि नातिव्याप्तिः । (गा० ) अन्ये स्विति । घटत्यादिना निघूमवृत्तित्याद्यमावमादाय प्यभिचारिण्यतिव्याप्तियारणाय यायचोपाक्षानम् एव च देवा न्वायन सान्यस्य व्यधिरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगितारस्यैवामा पस्य प्रसिद्धा तत्समुदायाधिकरणजगवृत्तित्वस्यावृत्ती प्रसिद्ध समानाधिकरणधर्मापच्छिन्नामावोऽपि थापदन्तर्गत इति तद सविरहाचारासाध्य विषयिताधतिरिक्सम्बन्धेन हतापल्या ति साधनसमानाधिकरणबेन माध्यामावविशेषणपने च म्यतिररिसाध्यस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्यैवा. भावस्य सद्धती लक्षणक्तया जगत एय तस्कूदाधिकरण तया व्यतिरेरिसायोऽपि विपयितातिरिक्तसम्बन्धेन तायव्या सिरिति वृत्तिमचित्तममाविशेषण ताहरावृत्तित्येति सा ध्यामायसमुदायाधिकरणत्तियर्थ । प्रयोजन चेति पूर्वद समयोजनम् यासंकायत्तित्येन रूपेण निहित्तित्यामाषमादाय बहिमान् धूमादित्यवाय्यानिधारणा पूर्वलक्षणोच मेय घरमस्य प्रयांशन तु साधनसमानाधिारण यस्य सायाभावाविशेष ·। तत्र साध्या- या या तया तस्य भावः - व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । २८९ गत्वे केवलान्वायसाध्यके शेयत्यादिहती घटादिवृत्तित्वाभाव- मादायाव्याप्तिवारणमेव न तु पद्विमान् धूमादित्यादौ महान- सत्तित्वाभावव्यावर्तनं महानसादेहित्यावच्छिन्नचय. भावानधिकरणत्वेन साध्यामावफूटानधिकरणत्वात् एतस्य च प्रागनुक्तत्वादुक्तप्रायमिति । समुदायपदप्रयोजनमाह भावाधिकरणेति । व्यधिकरणधमांवच्छिन्नाभावस्यैवेति । नि- धूमवृत्तित्ववाद्यवच्छिन्ननिर्धूमवृत्तित्वाधभावस्य प्रतियोगिता- व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभायाधिकरणमहानसादिवृ- त्तित्वावृत्तितया साध्याभावाधिकरणवृत्तित्वत्वाव्यापकत. जगवृत्तित्वसामान्यामावस्यैव । तद्यापकप्रतियोगिताक- च समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताक- स्थावृत्ताव प्रसिद्धत्वादिति व्यभिचारिण्य- तिव्याप्तिरिति । तादृशस्य जगद्वृत्तित्वाभावस्य सर्वत्रैव सत्त्वा- दिति भावः । अत्र च स्वव्यापकसाध्याभावसमुदायाधिकरण- त्तित्वत्वकत्ये सति साध्याभावसमुदायाधिकरणवृत्तित्वत्वव्या- पकत्वं प्रतियोगिताविशेषण तत्र च शेपदले समुदायानिवेशे. पि निर्धूमवृत्तित्वत्यावच्छिन्नाभावस्य लक्षणाघटकत्वेऽपि नाति- व्याप्तिः सम्भवति व्यतिरेकिसाध्यके ताशप्रतियोगिताया अप्रसिद्धेः जगदृत्तित्वसामान्याभावीयप्रतियोगितायाः साध्यामा. पाधिकरणवृत्तित्वत्यध्यापफत्येऽपि स्वव्यापकसाध्याभावसमुदाया धिकरणवृत्तित्वस्यकत्यरूपपूर्वदलविरहात् धूमाघभावसमुदाया धिकरणवृत्तित्वत्वशून्ये महानसादिवृत्तित्ये तादृशमतियोगितास. स्यादिति पूर्वपक्षयित्वा शेषदले समुदायपदाप्रवेशे पूर्यदलमेय मोपादेयं तदनुपादानेऽपि यहिमान् घूमादित्यादी थालोकात्ति- त्याधयच्छिन्नाभावप्रतिपोगित्यस्य आलोकादिनिष्ठपर्वतादिवृत्ति- स्वसाधारणसाभ्याभायाधिकरणत्तित्वत्वाव्यापकतया भावमादाय दोषाप्रसक्त तदुपादाने व्यतिरकिसाध्यकमात्र एवोकरीत्या तादशप्रतियोगित्वामसिया न्याप्तिप्रसनाथ तथा प धूमवान् यतरित्यादी घटत्वेन जगहत्तित्याभायमादापाति- व्याप्तिरित्याशयेन दीधितिशतेदमभिहितम् । यतिध्यातियारणाय पदले समुदायप्रयेशने च निवहिरत्तित्वत्यव्यापकप्रतियोगिताक. ताहशा- ·अनुमानगादापर्याम् स्यालोकावृत्तित्वावच्छिन्नाभावस्य हिमान् धूमादित्यत्र शेषद- लाकान्ततया पूर्वदलोपादानमावश्यक तब समुदायाप्रवेशे श्य- धिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभावाधिकरणवृत्तित्वत्वव्याप्यप्रतियोगि- वाकस्यालोकावृत्तिवृत्यमावस्य धूमे ऽसत्यादव्याप्तिरिति तत्रापि तत्प्रवेशनमिति केचित्समादधति । परं तु प्रतियोगित्वव्यापकता- विशेष्यतापग्नमेव साध्यामावसमुदायाधिकरणवृत्चित्वत्वं व्याप कत्यविशेषणविधया निवेश्यते न तु तदलस्योक्तरीत्या द्विधा निवेशः एवं च पूर्वपक्ष एवायं नावतरति न च गुरुधर्मस्या- भावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वमते प्रतियोगित्वव्यापकत्वविशेषि- तसाध्याभायसमुदायाधिकरणवृतित्वत्वाधिकरणनिष्ठान्योन्याभाव- प्रतियोगितापच्छेदकत्वत्वं नाभावप्रतियोगितावच्छेदकमिति प्रतियोगित्वे ताशावच्छेदकत्वत्वावच्छिन्नाभायरूपन्यापकता. निवेशासम्भवात्तद्दलस्य विधाविनिवेशनमावश्यकमिति बाध्य ग्यापकत्वांशस्योपलक्षणतया साध्यामावसमुदायाधिकरणवृत्ति- स्वत्वरूपव्याप्यांशे निवेशसम्मयात् व्यापकतावच्छेदकाय. च्छिमामाययानित्यादिशाने व्यापकतावच्छेदकत्वान्तस्येवोता. बच्छेदकत्वत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाचवुद्धी व्यापकताया 3. पलक्षणतया माने ऽविरोधात् । यस्तुतस्तु गुरुधर्मस्याभावप्रति- योगितानवच्छेदकन्ये साध्यामाधसमुदायाधिकरणवृत्तित्वत्याधि. करणनिष्ठान्योन्यामाषप्रतियोगितावच्छेदकत्वत्वमपि नाभावप्रति. पोगितावच्छेदक घहित्यापच्छिन्नवयभाववत्तित्वत्वाधिकरः निष्ठान्योन्याभाषप्रतियोगितावच्छेदकत्यत्यादिरूपसमनियतधर्मा. पक्षया व्यधिकरणधर्मायच्छिन्नसाध्यामावनाधिकन घटितस्य गुस्यादिति ताटशधर्मापच्छिन्नामाधो निवेशयितुमशक्या कि सु तारशान्योन्यामायप्रतियोगितापच्छेदकं यद्यत्तत्तद्भदफूटयः क्यमेव निवेशनीयम् एयं च प्रतियोगिताव्यापकत्वघटितीक्तधर्म- स्प प्रतियोगितानपच्छेदकरयमप्यकिश्चित्करमयेत्याहुः । तेनेति समपायेन बढे साध्यत्ये पर्यतस्य सम्बन्धद्वपापच्छिन्नबहामा पधानधिकरणत्येऽपि धूमे नातिन्याप्तिः संयोगेन पहिस्तथा स्पे पत्यषययस्य तादशाभापद्यानधिकरणापि यह ययप. रणे मासिम्याप्तिः सम्पायन पो. साध्यत्ये संयोगेन तस्य त ·व्यधिकरणधर्मावच्छिनाभावप्रकरणम् । यात्वे च पर्वतस्य वयवयवस्य च तादृशामावद्वयानधिकरण- त्वेऽपि पर्वतवयवयवसंयोगे नातिव्याप्तिरिति योजना सम्बन्ध द्यावच्छिन्नवह्नयभावद्वयं संयोगसम्बन्धावच्छिन्नवहयभावसम. वायसम्बन्धावच्छिन्नवयमावद्वयं साध्यतावच्छेदकसम्वन्धाच- छिन्नप्रतियोगिताकत्वानिवेशने तादृशाभावद्वयानधिकरणस्य पर्व- तादेःसाध्यामावकूटानाधिकरणतया तत्कूदाधिकरणवृत्तित्वामावा यावन्तस्तद्वत्वं धूमादावव्याहतमेवेत्यतिव्याप्तिः स्यादेवति भावः। न च साध्यतावच्छेदकसम्यन्धावच्छिन्नाभावनिवेशेपिसमवायेन वही साध्ये संयोगेन हेतौ धूमे नातिव्याप्तिर्वारयितुं शक्यते समपायस- म्बन्धावच्छिन्नवद्वयमायकूटाधिकरणसंयुक्तत्वस्य व्यधिकरणधर्मा- पच्छिन्नामावस्यैव संयुक्तवृत्तित्वात वयवयवमात्रसंयुक्तापसि. द्धः संयुक्तमात्रस्यैव तादृशाभावकूटाधिकरणगगनसयुक्तत्वादि- ति कथमन व्यावृत्तिप्रदर्शनं समवायेन धूमहेतुकस्थलपरता तु न युज्यते समवायेनं धूमवतः साघ्यामावकूटवत्त्वानिराकरणा- दिति वाच्यं संयुक्तमात्रस्यैव गगनादिसंयुकत्येपि ताश. संयोगस्य वृत्त्यनियामकतया तथा यस्य द्रव्यस्य वध- वयव पवाधिकरणत्वप्रत्ययः प्रामाणिकः न त्वन्यत्र तत्र संयो. गेन गगनादिवृत्तित्वाप्रसिध्या संयोगेन वयवयवान्यवृत्तित्या. भावस्यैव संयोगेन वृत्तिमहत्तेः सुलभतया वृत्तिपदस्य यथा. श्रुतपरतामते तादृशव्यावृत्तिदानसहतेः वृत्यनियामकतादात्म्य- सम्बन्धेन व्याप्तिस्वीकारे वृत्तिपदस्य सम्बभ्यर्थकत्वमावश्यक- मित्यमिमायेण एतदुपेक्ष्य द्वितीयस्थलानुसरणं साधनसमानाधि- करणत्वस्य साध्याभावविशेषणत्वपक्षे समवायादिसम्बन्धावच्छि- नयहरमावस्य वह्नयवयवत्वरुपसाधनसामानाधिकरण्याभावेन न त- प्रातिव्याप्तिसंभवः एवं सत्तामाधवान् द्रव्यत्वादित्यादावतिव्या- सिवारणाय साध्यसामानाधिकरण्ये सतीति विशेषणप्रवेशस्याघ- श्यकतया संयोगादिना वाहिमत्यवर्तमानवहयफ्यवत्यादौ तेना- प्यतिव्याप्तिारयितुं शक्यत इत्यतः पर्वतवयवयवसंयोगहेतुका- नुसरणं संयोगेन न्यस्याव्याप्यवृत्तितामते पर्वतस्य सम्यन्ध. हयावच्छिन्नवयमावद्वयाधिकरणत्वेऽपि न तस्य व्याप्यपतित्ववि- शिष्टसाध्याभायकूटवस्वम् अन्यथा अन्यान्यवृत्तिसंयोगादिसायके ·अनुमानगादार्याम् ध्यभिचारिणे जगन एव साध्यामावटाधिकरणत्वेनातिन्याति रिति दर्शितहती. पर्वतवृत्तियेऽपि तादृशामायफूटाधिकरणवृत्ति स्वाभायो ऽक्षत एवेन्यनिन्याप्तिप्रसह। पूर्वपत्र साध्यामारपदेन साध्यतावच्छेदकविशिष्टव्यापक तावच्छेदारच्छिन्नामावविवक्षणे नानाधिपक्षक तथाविधतत्त द्विपक्षावृत्तित्यावच्छिन्नामावटाधिकरणाप्रसिद्ध्या ऽच्यामि. सा ध्यतावच्छेदकविशिष्टसमव्यापकतावच्छेदकारच्छिन्नामावनिवेशने च गौरवमिति साध्यतावच्छेदकसमव्याप्तप्रतियोगिताकामाय एवं विवक्षितुमुचित. ताणातार्णदहनवृत्तिीद्वत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताका नां तथाविधसाध्यामाधानामधिकरणे धूमादेर्वृत्तावपि वाहित्यायव च्छिन्नपहरमाधघटिततादृशामायस्टवत्यवृत्तेरव्याप्त्यनवकाशादि त्याशयेन तथाविधमेवामा निसंशयति तथेति । (टी०) तया स्वव्यापीभूतसाध्यतावच्छेदकन्यापक- प्रतियोगिताकोऽपि चोध्यस्तैन यर पृथिवीत्वाभावादी साध्ये तचद्विपक्षायत्तित्वाधयरिउन्नाभाषाधिकरणमप्रसिद्धं तत्र स- देती पृथिवीवादी साध्ये जातिवाचवरिछनाभावयति सा- मान्यादाववर्तमाने द्रव्यत्वप्रकारकामाविषयत्वादी च नाव्या सिरतिव्याप्तिर्वा नाप्यमावत्वादिना अभावादी साध्ये तत्त. साध्यामावस्टाधिकरणपसिध्या अभ्यामिरित्याहुः ।। (गा०) मतियोगिता समनियताभावैश्यमते साध्याभावप्रतियो गिताया' साध्यामावसमनियतामारप्रतियोगिपदार्थान्तरवृत्तिऽपि साध्यतावच्छेदोन प्यधिकरणेन पा धर्मणावच्छिनाया साध्य मात्रवृत्तिप्रतियोगिताया. साध्यनारच्छेदसमनयत्यमरतमे । यय घरपायनियाच्यत्वनिष्ठमतियागिता घटनापच्चितर हपादिवृत्तियोगिन्यान मियते किं तु घटादिभिनयापद्धस्तुर चिरेकर स्वीमियते म तु याच्यादिमानिस्तथा स. ति परन्चन प्रमयत्यं नास्तीप्रितीनिविषयमातयोगितान्तरक राने गौरवादिति तारामतियोगिताया न वाच्यत्वत्वादिरूप ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । साध्यतावच्छेदकसमनैयत्यमिति चेत् का क्षति पाव्यत्वभिन्न त्वेन वाच्यत्य नास्तीत्यादिप्रतीतिविषयमभावमादायैव तत्रल क्षणसमन्वयसम्भवान् स्वयधिकरणवाच्यत्वभिन्नत्वावच्छिन्नाया प्रतियोगिताया वाच्यत्यभिन्नवृत्तित्वस्यासम्भावितत्वात्। वस्तुतस्तु घटत्वावच्छिनाच्यावाभावप्रतियोगिताया व्यधिकरणघटत्वा देरिव समानाधिकरणयाच्यत्वत्वादेरपि अवच्छेदकत्वमावश्यक घटत्वेन वाच्यत्व नास्तातिप्रतीत्या वाच्यत्वत्यादे प्रतियोगिता यच्छदकत्वानवगाहने तादृशप्रतीतेवाच्यत्वत्वविशिष्टवशिष्ट्यान- घगाहित्वेन तन याच्यत्वत्वादिप्रकारकज्ञानानपक्षापत्त एव च घट त्वेन प्रमेयत्व नास्तीत्यादिप्रतीतिविषयप्रतियोगिताया अतिरि- तत्वमावश्यकमवच्छेदकभेदादिति घटत्वेन वाच्यत्व नास्तीतिम तियोगिता वाच्यत्वादावेव वर्तते न त्वन्यत्रापि मानाभावादिति घटत्वादिना वाच्यत्वाभावोऽपि लक्षणघटक । अधैव साध्यताव च्छेदकरूपावाच्छनाभावघटित लक्षणे वह्नित्वावच्छिन्नसाध्यक स्थल वह्नित्वादिना घटाधभावो लक्षणघटको न स्यात् व्यापकताय उछदकवद्वित्वादिपप्तिप्रतियागितावच्छेदकताकत्वपिरहात् महान. सीयवाहित्वाद्यवच्छिन्नाभाववारणायावच्छेदकतापर्याप्तिविवक्षणस्या वश्यकत्वादिति चेन्न व्यापकतापच्छेदकपर्याप्तत्व हि व्यापकतानव च्छेदकापर्याप्तत्व व्यापकतानवच्छेदकावृत्तित्व तञ्चन्धनत्वाद्यवच्छि नहयभावप्रतियोगितावच्छेदस्तायामक्षतमिति तादृशामावमादा यैव लक्षणसमन्वयसम्भव इति अत एव यश्चेन्धनत्वाय च्छिन्नवयमावाधिकरणीभूतमहानसवृत्तित्वादेरभाव इति दीधि तिनन्य सङ्गच्छते अन्यथा इन्धनस्वादिना घटाघमायोपेक्षाया नि:जत्वमापद्येत एव घ सार्वभौमाणामेतल्लक्षणाभिप्रायकतया समवायितया वाच्यत्वाभावो घट एवं प्रसिद्ध इति मलग्न न्योपवर्णनमपि सङ्गच्छते । अथ पर्याप्तिसम्बन्धेनोभयत्वादिक यन साध्यतावच्छेदक तत्र प्रतियोगिताया अव्यासज्यवृत्तित्वेन तत्पर्याप्त्यधिकरणप्रत्येक यतो पर्याप्तिसम्बन्धेनोभयत्वादरत्यन्ता भावस्य तद्वच्छिनभेदस्य च सनात्तस्य प्रतियोगिताव्याप कत्व न सम्भवति न चान्याप्यवृत्तिसयोगादेयत्र साध्यता पच्छेदकता तत्र प्रतियोगिताव्यापकत्वनिहाय प्रतियोग्यसा ·अनुमानगादाधर्याम् मानाधिकरण्य व्यापकताघटकामावे निवेशनीय तायता उमय त्वस्यापि व्यापक र निर्वहति पर्याप्तिसम्बन्धनोमयत्वपर्याय धिरणस्य प्रत्यकानतिरिक्त तया प्रत्येकवृत्तामयत्वामावस्थापि प्रतियोगिसमानाधिकरणस्यात् इति याच्य पृथिवात्यघटत्योभय त्यादिना यत्र साध्यता तब जातिवाद्ययच्छिनामावप्रतियागि तासमानाधिकरणस्य तादृशसाध्यतावच्छेदकामाघस्य प्रतियो ग्यधिकरणावृत्तित्यविरण ताशप्रतियोगिताव्यापक्तापत्या तादृशामावमादाय तवच्छिन्नसाध्यकद्रव्यत्यप्रकारकप्रमाविषय त्यादिहतायतिव्याप्त्यापत्त प्रतियोग्यनधिकरणवृत्नित्वस्यवामावे निसनीयतया उमयरयामावश्यावर्तनासम्मवात् तदभाववत प्रत्येक तदनधिकरणत्वात् तस्येव तदधिकरणवाया अपि व्या सज्यवृत्तित्वादिति चन सामानाधिकरण्यस्याव्याप्यवृत्तितापसे प्रतियोगितामानाधिकरण्यामावविशिष्टामाववाघाटतव्यापकताया एव निवेशसम्मवात् पृथिवीत्वादावुत्तोमयत्यवनि पृथिवीत्या घच्छेदेन तदमावस्य प्रतियोगिसमानाधिफरणत्वऽपि जलत्याद स्तसामानाधिकरण्यामापविशिष्टतदभाववनातिप्रसझामायात उमयत्वाद्यमावस्य तदभाचवत्येकस्मिन्नपि तत्सामानाधिकर ण्यामाषानम्युपगमात् तत्सामानाधिकरण्यापच्छेदकस्य प्रत्ये कानतिरिक्तव्यात् । अथवा यनिरूपितसाध्यतावश्छदकताघटक सम्यन्यसामान्य प्रतियोग्यधिकरणयविश्विद्यत्यनुयोगिस्त्वामा पस्तदन्यत्यमेय प्रतियोगिताव्यापकत्वम् उभयनिरूपितपर्याप्ती तु म प्रत्येशानुपौगिकत्यामार तदनुयोगिन प्रयेकानतिरिक्त त्यादिति ! यनु प्राचीनमते कपादिसामान्यामावस्य अपतई सतरमागमावतप्रियमनियोगिक्तया रूपयसादिसाध्यवरूपा दिदेतातिन्याप्ति' रूपादिसामान्यामाीयरूपध्वसरवावच्छिन्नत नियोगितामा साध्यतापच्छदासमनियतत्वेन तद्धटिवामा पकूटाधिकरण रूपादरच पस्यापि रुपम सामायरूपतया तधरितस्य अपसामान्यामायापटिनकूटस्यापि पारतामेकाधिकरण्यमिति विवक्षा रक्षणघटकत्वादिति तन वरपरमाण्यादी रूपध्यसवापच्छिमामायबुद्धिनिहाय अन्य स्पाययरिसमामाये रूपध्वसत्वायरिणममतियागिताकत्यस्यायश्य- न ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । २९५ कतया तत पय रूपादिसामान्याभाववत्यपि तत्प्रतीतिनिर्वाहात् रूपादिसामान्यामावस्य रूपध्वंसादिप्रतियोगिकत्वानभ्युपगमात् साधनसमानाधिकरणत्वस्य साध्याभावविशेषणतापक्षे तेनाप्युक्त- स्थले रूपादिसामान्याभावव्यावर्तनात् स्वनिरूपकामाववत्त्वसम्ब- न्धेन साध्यतावच्छेदकसमनियतप्रतियोगिताकूटाधिकरणत्वमेव निवेश्य लक्षणस्य परिष्करणीयतया रूपादिसामान्याभावानधिक- रणस्थापि जलपरमाण्वादेरुक्तस्थले तत्कूटाधिकरणत्वेनाति- व्यासरनवकाशाच्च प्रतियोगितायाः प्रतियोगिस्वरूपत्वमते ना. नाव्यक्तिसाध्यकस्थले साध्यतावच्छेदकसमनैयत्यस्य प्रत्ये- फप्रतियोगितायामसत्त्वेऽपि स्थावच्छेदकावच्छिन्नतदभावीयप्र. तियोगितात्वेन समनयत्यस्य विवक्षणान दोपः तत्त- ह्नितत्तधूमादिस्वरूपप्रतियोगितानामपि स्वावच्छेदकरहित्यधू. मत्यावच्छिन्नतदभावीयप्रतियोगितात्वेन वाहित्यधूमत्यादिसमनैय- त्यात् घहित्याचपच्छिन्नवहयादिस्वरूपप्रतियोगितानां द्रव्यत्वाच. पच्छिन्नामाचीयपहयादिस्वरूपप्रतियोगितात्मकतया तवच्छेदक. द्रव्यत्वाचयन्छिनप्रतियोगितात्मकतया घटादावपि सत्त्वात् न तन्म. तियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगितात्वेन घहित्वादिसमनय. त्यमिति तदभावीयत्वं विशेषणं तथा सति यद्वित्वाद्ययच्छिन्ना. भावीयप्रतियोगितायाः घटादावसत्त्वानानुपपत्तिः । यद्यप्येवमपि घाच्यत्वत्वादिसमनियतप्रतियोगित्वाप्रसिद्धिर्दुवारय व्यधिकरण- धर्मावच्छिन्नामायानामभिन्नतया वाच्यत्यादिस्वरूपवाच्यत्वभिन्न त्यावच्छिन्नाभायीय प्रतियोगितावच्छेदफघटत्याचवच्छिन्नप्रतियो. गितानां पटादायपि सत्यात् यत्किञ्चिदेकधर्मायाच्छन्नतदभावी- यप्रतियोगितात्वेन समनयत्यघटकल्याप्यत्यविपक्षणे च पृथिवी. स्यापमाघादिसाम्यफस्पले घटायत्तित्यायच्छिन्नामाघयारणमरा. क्यं तदमाधीयपृथियीत्यामायादिप्रतियोगितानां पृथिवीरवामा. यत्वाधयाच्छिनामावीयप्रतियोगितात्मकतया पृधियीत्यामायत्या. दिरूपतदयच्छेदकायच्छिन्नमतियोगितात्वेन पृधियीत्यामावरया. दिसमनयत्यात् । तथापि यद्धर्मायछिनप्रतियोगितात्येन य. दमायनिझपितत्य ताराधमापच्छिन्नतदमापीयप्रतियोगिमायन प्याप्यत्यनिशान दोपः पृथियीत्यामाघरयापयिनप्रतियोगिता- ·अनुमानगादापर्याम् वेन पृथिवीत्यादिरूपाभावमाननिरूपितत्य न तु घटावृत्तित्या धन्छिन्नामानिपितत्यमिति । यद्यपि पूदनेश ययादि- मायके धूमाहिती साध्यताछेदकसम्बन्धापन्निसाध्यता वच्छेदकन्यापपप्रतियोगिताक्तत्तद्धावृत्तिलायच्छिन्नामायकूटा- धिकरणत्वस्य गुणादी प्रसिद्धायेऽपि तन हेतुतावच्छेदक्स म्बन्धेन वृत्तेरासियाऽ यातिमम्भव नधापि साध्यामायकूट- यति ताशवृचरप्रसिद्धा व्यातिस्तदनिवेशेऽपि सत्तारान् जा तेरित्यादी वक्ष्यत इति स्थलान्तरे कूटाधिकरणाप्रसिद्ध्या ऽध्या सिगरणरूप तत्प्रयोजनमाह यत्र पृथित्यामावादाविति । तत्तदि पक्षेति । घटपटादिरूपेत्यर्थ । नत्र सद्धेताविति तप साध्ये य सद्धतुरत्वादिस्तवेत्यर्थ । मायातिरित्यनेनान्यय यावतामै काधिपरण्य सम्भवति तायदभावसमुदायाधिकरणविवक्षाया तदोषामम्मोन स्थलान्तरे घ्यावृत्तिमाह पृथियात्वादाविति । द्वयवाद समपायेन हेतुले जातिवाद्ययच्छिन्नामावघटितकू टाधिकरण समवायन वृत्तरमसिया तिव्यातरनवकाशात् स्त्र रुपसम्बन्धेन हेतुत्वानुसरण साधनसमानाधिकरणत्यस्य सा- ध्याभापविशेषणतापक्षे जातिवाद्यच्छिनामावस्य साधनास मामाधिारणतया वारणसम्मवापि प्रत्येक साधनसमानाधिकर णजलात्तित्यतेजोवृत्तिवाद्यवच्छिन्नसमवायसम्मन्यावच्छिन्नामा घकूटाधिकरणताया सामान्यादायव सत्वादतिव्याप्तियारैवेति ध्येयम् । हितायदलमयोरनमाह नापाति । घटत्यादिना साध्य ताया घगदापन साध्यामायाधिकरणस्यमसिद्धिरत उत्तम मावत्यादिनेति । आदिपदा प्रमेयत्तपरिग्रह तत्तत्साध्यति घट त्यामानादिरूपसाध्यस्य य साध्यतावच्छदक्याप्यप्रतियोगिताको घटत्यपटत्वादिरूपा ऽमावस्तरसमुदायाधिकरणाप्रसिद्धरित्यर्थ या पतामेकाधिकरण्य सम्भयतीति विवक्षायामपि तादृशामावसमुदा यात घटादी हतोत्तरख्यातिरेर न च यावतामभायानाम काधिकरण्यमम्माम्नादृशामावक्राधिकरण यद्यत्तावदन्यतमट्ट तित्यायममनियतप्रतियागिताऽमाया पियक्षणीय यकृतित्व न्यायन्टिनामापश्चापदर्शिनस्थर न तथा अगत एव तायद पिनमान्तर्गत्यात् अपि तु घटत्यादिना जगचित्यसामान्या ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । भाव एव वृत्तिमवृत्तिस्तथाविधाभावः तावदधिकरणान्यतमत्वं घ तत्तदधिकरणावृत्तिशून्यत्वं न तु तत्तदधिकरणान्यान्यवमतो नाप्रसिद्धिरिति वाच्यम् एवमपि जातिप्रतियोगिकाभाववान् मेय- वादित्यादी जातिमतामेव प्रत्येकघटत्वपटत्वघटिततादृशताह. शकूटाधिकरणतया जातिमवृत्तित्वत्वावच्छिन्नामावस्यापि ता. हशतया ऽव्याप्तेर्दुवारत्वादिति । अत्र साध्याभाववत्तायां स. म्बन्धविशेषानिवेशे कालपरिमाणवान् मेयत्वादित्यादावतिव्याप्तिः कालस्यापि कालिकसम्बन्धेन कालपरिमाणाभाचाधिकरणतया जगत एव साध्यामारकूटवत्त्वात देशिकविशेषणतासम्बन्धनिवेशे च घटत्वाभाववान् पटत्वादित्यादावव्याप्तिः घटत्वादेस्तेन स. म्वन्धेनावृत्तेः तेन सम्बन्धेन तद्घटितकूटाधिकरणाप्रसिद्धः तेन सम्यन्धेन वृचिमत्त्वस्यामावविशेषणत्वे च घटत्याभावसायके व्यभिचारिणि व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावमादायातिव्याप्तिः का. लिकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताके घटत्वाभावाभावे साध्ये मात्मत्यादिहेतावव्याप्तिश्च घटातिरिक्तवस्तुमात्रस्यैव दैशिकविशे. पणतया साध्याभावकूटवत्वात् साध्यनिरूपितप्रतियोगितावच्छेद- कसम्बन्धनिवेशेऽप्ययमेव दोपः किञ्चिद्विशिष्टतादृशसाध्यस्य योऽभावस्तस्य देशिकविशेषणतासम्बन्धावच्छिन्नाभाधस्तद्रूप इति दैशिकविशेपणताया अपि निरुक्तसाध्यनिरूपितप्रतियोगितावच्छेद- कसम्बन्धस्यात् स्वनिष्ठतादृशप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन स्वा. धिकरणत्वनिवेशे च व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्य साध्यापति- योगिकतया तदसंग्रहप्रसङ्ग इति साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियो. गितावच्छेदकविशिष्टसाध्यवत्ताज्ञान प्रति यत्सम्बन्धायगाहियदभा. पवचाज्ञान प्रतिवन्ध्रकं तेन सम्बन्धेन सदभावाधिकरणत्वं विव. क्षणीय व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावपत्ताधुद्धिरपि व्यधिकरण धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिप्रकारकयुद्धि प्रतियनातीति ताशाभाव. स्य लक्षणघटकत्वनिर्वाहः यदि चामायवत्ताज्ञान प्रति दैशिकविः शेषणतासंसर्गकमपि तदभावाभावत्वावच्छिन्नप्रकारकं ज्ञानं प्रति. यन्धकम् । अभावामावस्यातिरिकतामते तादृशक्षानप्रतियन्धकताया आवश्यकत्वात् तस्य प्रतियोगिस्वरूपतामतेऽपि फलसाम्यानुरो- धन सदावश्यकत्वात् अभावाभावस्यातिरिक्तताग्रहदशायां ताप .

·२९८ अनुमानगादाधर्याम् तियन्धकताया दुरपयत्याच एव च कालिकसम्बन्धविच्छ नप्रतियोगिताफे घटत्वाभावजातित्यादरमावे साध्ये मात्मत्य जातियादाकव्याप्तिर्दुवोरैव देशिकविशेषणनासम्बन्धस्यापि नि रकरूपाक्रान्तावात् न चैव ताहासाध्यवत्यपि पक्ष तादृशसाध्या- भावस्वावच्छिन्नप्रकारकप्रमारूपप्रतिबन्धकज्ञानसम्भवात् तद्विष यस्य हेत्वाभासतापतिरिति वाच्य तर पक्षे साध्य नास्तीतिज्ञा मस्य ममत्य निविवादमिति तदुपपादनाय तादृशमाध्यप्रति योगिनस्तादृशसाध्याभावन देशिकरिशेपणतया घृत्यनभ्युपग मारित्युच्यते तदा निरुतसम्बन्धन साध्याभावत्वावच्छिन्नाधि फरणताकूटयत्वमेव विपक्षणीय हेतुमति तादृशाधिकरणताबिर हान्नोसाव्याप्ति । परे तु घटन्वादेरपि दैशिकविशेषणतास्वीकार आवश्यक अन्यथा घटे न घटत्याभाव इत्यादिनबुद्धरयमतीति ध्यपहारयोरनुपपत्ति काले न इयत्वमित्यादिप्रयोगाभावाशि कविशेषणताससर्गावच्छिन्नाधेयतान्वितस्यार्थावगाहियोधजनकत्व स्पैय नमपदे व्युत्पन्नत्वात् न च भावरूपप्रतियोगिवाचकपदस मभि याहृतनमा दैशिकपिशपणता अभावरूपप्रतियोगिवाचकप दसममिव्याहतनना च प्रतियागिभूताभावप्रतियोगितावच्छेदक प्रत्याश्यत इति व्युत्पत्तिरिति पाच्य प्रतियो गितापच्छदकसम्बन्धत्येन सम्बन्धोधोपगमे सपार्मचाभा वाना देशिशवशषणतासम्बन्ध्रावच्छिन्नप्रतियागिताक किञ्चि विशिष्टस्वाभावस्य योऽभावस्तद्रूपतया ताशसम्बन्धश्च । तियोगितावच्छक इत्यतिप्रसङ्गात् । विशिष्य समयायशालि कसम्म धमानस्यैवोपगन्तव्यतया प्रतियोगिन्यमाये सम्बन्धवि शेषापच्छिन्नप्रतियोगिताकत्यत्रोधकादयमभावो नास्तीत्यादित सम्बन्धानशेपापच्छिमाधेयताप्रनीती नियामकाभावात् मिव्याहारविशेषनिरपेक्षस्य तात्पर्यस्य नियामकत्व कालियादित भ्यधावच्छिन्नमतियोगिताकारमत्याभाषस्थात्मत्वरूपो यो ऽमा पस्तस्य समयायादिससर्गनात्पयणात्मनि अयममायो नास्तीतिम व्ययमसात् । पारनवतत्सम्बन्धायच्छिन्नप्रतियोगिताकामावरूपम तियोगिवाचकपदसमाभिव्याहारस्य तत्सम्यन्धायच्छिनाधेयतामा ननियामकावे पस्नुन पालिसम्म धापच्छिन्न प्रतियोगिताके ऽरिम संपन्य सम ·घटत्याभा- व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । प्रभावे कालिकसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वसंशयदशायाम् अ. प्रायममावो नास्तीत्यादिवाश्यादधिकरणे एतदभाधाभावमती. तावपि अधिकरणे कालिकसम्बन्धनाभाववत्वादिसंशयस्य सर्वानुभवसिद्धस्योच्छेदापत्तेः । अथैवं कालादावपि फालिकसम्य- न्धावच्छिन्नघटत्वाभावो नास्तीतिप्रतीत्यनुरोधेन घटत्वादेर्देशि- कविशेषणतास्वीकारस्यावश्यकतया तत्र समवायावच्छिन्नघट- स्वाभावो नास्तीतिव्यवहारापत्तिरिति चेन्न प्रतियोगिमति तद्- भावत्वेन वृत्तेरनभ्युपगमात् इत्थं च दैशिकविशेषणतासम्बन्धेन सा- ध्याभावत्वावच्छिन्नवत्वं लक्षणे निवेशनीयं कालिकसम्बन्धावच्छि. नप्रतियोगिताफघटत्वाभावाभाययानात्मत्वादित्यादी घस्य तादृशसाध्याभावत्वेनात्मन्यवृत्ते व्याप्तिः । पतेन यारश- साध्यस्थले साध्याधिकरणे साध्याभावस्य तदधिकरणे च सा- ध्यस्य न भ्रमः प्रसिद्धस्तत्र प्रतिवध्यप्रतिबन्धकभावकल्पना. या असम्भवेन प्रतिवन्धकताघटितलक्षणस्याव्याप्तिरिति निरस्त. मिति वदन्ति । (दी०) वन्न द्रव्यत्वपृथिवीत्वोभयवान् द्रव्यत्वादित्यादौ तदुभयान्यतरत्वावच्छिन्नाभाववति द्रव्यत्वादिरहत्तेरतिव्याप्तः । अपि चेदं पृयिव्यन्यत्वविशिष्टद्रव्यत्ववत् द्रव्यत्वादित्यादौ द्र- व्यवस्वावच्छिन्नाभावकूटाधिकरणगुणायत्तित्वस्य द्रव्यत्वे स- • चादतिव्याप्तेः । द्रव्पत्तत्वाचवच्छिन्नमतियोगितायाः पृथिव्य- न्यत्वविशिष्टद्रव्यत्वत्वसमव्याप्तत्वात् । किञ्च रूपाभावसाध्यक सद्धेतौ साध्याभावसमुदायनिविष्टसकलरूपन्यत्यधिकरणाम- सिद्धेः यावतामभावानामैकाधिकरण्यं तावतां समुदाये वि. वक्षितेऽपीदं पृथिवीकृत्तिगुणशून्यं सत्तान्यपृथिवीसमवेतशून्यं वा वायुत्वाद्रूपवदन्यत्वात्यादावतिव्याप्तिः तत्र ताशसाध्या- भावस्तोमस्य नियमतो रूपादिघटितत्वेन तद्वति तद्धतोरटनेः । वस्तुतो निखिलानामेव रूपाणां ताशाभावसहस्रसमानाधिकर- णत्वात् समानाधिकरणयावदभावाधिकरणामसिदिईरिव ।

·अनुमानगादाधर्याम् (गा० ) तदुभयेति व्यत्ययियीत्वान्यतरत्यापच्छिन्नमतियो. गिताया अपि तदुभयत्वसमानियततया तादृशाभावयतो गुणा- देरेय निरुतसाध्यामावफ्टाधिकरणत्वादिति भावः । प्रतियोगि- यैयधिकरण्याघटितसमध्यापकत्वस्य साध्यतावच्छेदकविशेषण त्वमुपगम्य तदुभयत्ववति प्रत्येकमुभयत्वामावसत्त्वेन तस्य प्रतिः पोगिताब्यापकत्वयारणे तु तद्रूपावच्छिन्नसाध्यकस तापव्यासिई प्रच्या व्यासज्यवृत्तित्याच्यासज्यवृतित्वान्यतररूपेण साध्यतापच्छे. दकसजातीयो यो धर्मस्तदवच्छिन्नत्वस्य प्रतियोगिताविशेषणत्यो पगमे नैतादृशातिव्याप्त्यवकाश इत्यता स्थलान्तरे ऽतिव्याप्तिमाह अपि चेति । द्रव्यत्वत्वावच्छिन्नेति शुद्धद्रव्यत्वत्याचवच्छिन्नेत्यर्थः पृथिव्यन्यत्वविशिष्टद्रव्यत्वत्वसमध्याप्तत्यादिति किञ्चिविशेषणा. वच्छिन्नस्य शुद्धधिशेप्यानतिरिकत्वादिति भावः । विशिष्टस्या- तिरिक्तत्वंन साध्यतावच्छेदकस्य प्रतियोगिताब्यापकत्वस्थाने प्रतियोगित्वावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकरवनिवेशेन एदव्यत्यादिसाध्यकस्थले गुद्धद्रव्यत्वाद्यभावस्य म्मवाद्दूषणान्तरमाह किञ्चेति । रूपाभावति त्यावच्छिन्नाभावेत्यर्थः । सद्धतावित्यव्यातिसूचनाय । सकलरूप व्यत्यधिकरणाप्रसिद्धेरिति तथा च तद्घोटतसाध्याभावफूटा धिकरणाप्रसिद्ध्याऽभ्याप्तिरिति भावः । यावतामिति तथा च प्रकृते सकलरूपघटितसमुदायस्य न लक्षणघटकता सकलरूपा णामकाधिकरण्यविरहात् । किं तु एकैकरूपयधिकरणधमाध. छिनामाषघटितटानामेव प्रत्येकं तदधिकरणता व रूपब स्वयं प्रसिद्धति नाव्याप्त्यवकाश इति भावः । इदमिति पायो पृथिवीवृत्तिद्वित्वसंयोगादिसवाद्वायत्वादेरुक्तसाध्यव्याभिचारिता गु. सामान्याभावस्य साध्यत्वं वायवीयस्पादिरपि साध्यामा' यः तदूघटितनिरुनामाषकुटरदृत्तित्वामाषस्य यावदन्तर्गतस्य वायुत्वादावमायान्नातिच्याप्तिसम्मव इति पृथिवीवृत्तीति घटतद्वायु द्वित्वपटतद्वायुद्वित्वादिरूपपृथिवीतिगुणामावामावानो यावतामै काधिकरण्यसम्मवेन संघटितटस्यापि लक्षणघटकतया त' दति पापो नोवृत्या नातिच्यातिसम्मयः । म पवित्यादिरू. पसाप्पामायस्य उत्पसिकाले उसस्पेन कालिफाव्याप्यवृतितपा था विशि- धारणस ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावपकरणम् । स्वस- व्या- तञ्च व्याप्यवृत्तित्वविशेषणेन तद्यावृत्तिः पार्थिवपरमाण्वकत्वादिरेव लक्षणघटक इत्यतिव्याप्तिर्दुवारैवेति वाच्यं प्राचीनमते द्वि. स्वादिमति तत्प्रागभावादिकालाघच्छेदेन तदत्यन्तामावासस्यात् द्वित्वादेरपि व्याप्यवृत्तित्वादिति । पृथिवीपदमेतत्पृथिवीपरम् इदंपदपृथिवीपदयोः कर्मधारयो वाभिप्रेतः न मानाधिकरणाभावाप्रतियोगित्वमनवच्छिन्नवृत्तिकत्वं वा प्यवृत्तित्वं न तु स्वसमानाधिकरणान्यन्तामायाप्रतियोगित्वं न द्वित्वादिसाधारणमिति पृथिवीपदस्य पृथिवीसामा. न्यपरत्वेऽपि न क्षतिरिति याच्यम् । एतदतिव्याप्तियारणानुरोधे. नात्यन्ताभावघटितव्याप्यवृत्तित्वस्यैव निवेशयितुमुचितत्वात् ए. तपात्यन्ताभाववान् मेयत्वादित्यादावेतद्रूपात्मकामावस्य लक्षणा. घटकत्येनातिव्याप्त्यापत्तेः प्राचीनमते ऽत्यन्तामावघटितव्याप्य-" वृत्तित्वनिवेशस्यावश्यकत्वाच । अत एवाग्रेतनरूपादिघटितत्वेने. त्यपि साधु सगच्छते । पार्थिवरूपमात्रस्यैषानित्यतया इत्यन्ता. भावघटितव्याप्यवृत्तित्वानिवेशे तस्य व्याप्यवृत्तित्वाभावेन तदा सङ्गत्यापत्तेः पृथिवीवृत्तीत्यत्र वृत्तिः समवायेन बोध्या तेन वाय. धीयस्पोदेः कालिकसम्बन्धेन पृधिवोवृत्तित्वेऽपि न क्षतिः पृ. थिवीसमवेतत्यावच्छिन्नाभायो गुरुधर्मस्य प्रतियोगितानवच्छेद- कत्ये प्रसिद्धः पृथिवीसमवेतत्वावच्छिन्नत्वेनाभिमतायां प्र. तियोगितायां केवलसमवेतत्वस्यैवावच्छेदकत्वसम्भवेन पृथिवी- समवेनत्यस्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वात् न च पृथिवीस- मवेतत्वावच्छिन्नाया जलत्यादिव्यावृत्तप्रतियोगितायाः अतिप्रस. के समवेतत्वे नावच्छेदकत्वसम्भव इति चाच्यं समवेतत्वाव. छिन्नमतियोगितातो ऽतिरिक्तायाः जलवादिव्यावृत्तप्रतियोगि- ताया अप्रसिद्धः गुरुधर्मस्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्येऽपि पृ. थिवीसमवेतत्वावच्छिन्नामावसाध्य नातिव्याप्तिसम्भवः ताह- शामावस्य समवेतत्वावच्छिन्नाभावसमनियततया तदभिन्न- त्वेन समवेतमात्रस्यैव तदभावतया घायुत्वादेरपि तथात्या- र न च पृथिवीसमवेतत्यविशिष्टामायवति जलादौ समवेत. स्वावच्छिन्नाभावविरहान तयोः समनैयत्यम् एवं च गुरुधर्मस्या- भावप्रतियोगितानवच्छेदफत्वेऽपि पृथियीसमवेतत्यस्य ताहाधि- ·रूप अनुमानगादाधर्याम् शिष्टाभावप्रतियोगितावच्छेदसत्यसायश्यफ समयतत्वरिशिष्वति जलादी तत्सत्वेन तन्माषस्य त प्रतियोगितावच्छेदात्यासम्मवा दिति वाच्य विशिष्टामावस्य साध्यये तस्य वायुसाधारणतया सधेनुत्वासलेन पृथिवासमवतत्यापलक्षितामावस्यैव साध्यताया उपगन्तव्यत्यादिति गुणपदोपादान पृथिवीसमवेतगुणत्याय छिनामागे गुणादिसाधारणत्यान समयतत्वावच्छिन्नाभारसम नियत इति लोक्तदोपावसर सपागभावारच्छिने सामान्या भावमुपगच्छता वाग्वादेरप्युत्पत्तिकालापच्छदेन पृथियोवृत्ति गुणसामान्यामावरत्वात् उत्साध्या पायुत्वादि सद्धतुरवेत्यतो नातिव्याप्तिसम्भव इत्यत साध्यान्तरमा सत्ताधति । सत्चान्यस्य निवेशप्रयोजन पूर्ववत् घायुयादपि सत्तान्यासमवेताभावाभा वत्वात् पृथिवीति । अन्न पृथिवीपद पृथिवीसामान्यपरमेव घटवा युद्रित्वादे. स्वसमानाधिकरणसत्तामारप्रतियोगिन ध्याय सिविशेपणव्यावृत्तावात् रूपादियटित यनत्यत्र दोपादान प्राधीनमतामिमायणपन्यस्तम् । पूर्वसाध्यमिप्रेय हे तो साभ्यसामानाधिकरण्यविशपणेन घायुत्ये नातिव्याभिरतो द्वितीयहत्यनुसरणम्। ननु समनियताभावश्यमते सत्तात्यधि पीसमवतत्वापच्छिमामावस्य सत्तान्यव्यसमधेतत्वावच्छिन्नाभा पाभिन्नतया विभ्वसमवेतथियाँसमयतत्वावडिभाभारस्य चि भ्घसमयेतस्पर्शवत्समवेतत्वावच्छिनामायामिन्नतया यायुत्यादिर- पि तदभाब इति ने ताशामावसायक इतिव्याप्ति सम्भव तीति पूर्वोत्तरूपामावान् वायुत्यादित्यायामेरोवविवक्षार्या दुरितामाद वस्तुत इति । अपायमाशय याताकाधिकरण्य तायत्समुद्रायाधिकरणत्यमित्यस्य यत्किश्चिदधिकरणवृत्तिसकत्सा श्यामायाधिकरणत्व यत्किश्चिदधिकरणवृत्तिसाध्याभाव चव्यापका धेयताकत्यपरसितमय साध्याभायाधिकरणाधिकरणकसकल. सायामाराधिकरण साध्यामारसमानाधिकरणसाच्यामावर रपयापकायता चपर्यरसित था माये व्यभिचारिमा वि. प्यामि जगत र साध्यवाविधिकरणावृत्तिसरलता पामावरस्यादिति समुदायोपादानस्याकिञ्चित्करतया तरिक्ष पपासम्मर द्वितीये च साध्यामावसमानाधिकरणसाध्यामायस्य ·7 TT व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । मुक्तस्यले निखिलरूपाणामेवाक्षतमिति तादृशसाध्याभावत्वव्या. पिका न केनाप्यधिकरणेन निरूपिताधेयतेति ताहशाधिकरणा- प्रसिद्धिस्तदयस्थैवेति । ननु स्ववृत्तिसाध्याभावत्वव्यापकं यद्यद. धिकरणवृत्तित्वं तत्तदधिकरणवृत्तिसाध्याभावत्वव्यापकस्ववृत्ति- ताकाधिकरणमेवाधिकरणान्तार्थः धूमवान् बढेरित्यादौ महानसा- दिकं न तथा अयोगोलकवृत्तितायास्तद्वात्तिसाध्याभावत्वव्यापक- स्यात् अयोगोलकादिवृत्तिताध्यामावत्यस्य च समानाधिकर- णधर्मावच्छिन्नसाध्याभावसाधारणतया तदृत्तित्वाव्याप्यत्वादि. स्थयोगोलकाधेय तादृशं स्वमिति नातिव्याप्तिः ताशय. त्किञ्चिदधिकरणहदादिवृत्तित्वाभावस्य ययादी सत्त्वेऽपि न क्ष. तिः तादृशं यद्यत्स्वं तावदन्यतमवृत्तित्वत्वसमनियतप्रतियोगि. ताकाभावस्य निवेशात् अन्यतमत्यं च तत्तवृत्तिशून्यत्वं न तु त. तदन्यान्यत्यम् यतो न केवलान्वयिसाध्यके अप्रसिद्धिरिति ता. एश स्वं यद्यत्तत्तदधिकरणवृत्तित्वाभावकूटवत्त्वनिवेशेऽपि फेवला. म्चयिसायके अव्याप्तिः हेतुमतोपि तथात्वादिति तदुपेक्षितं रूप- सामान्यामायवान् वायुवादित्यादौ च सकलरूपवतामेव तथात्वं स्वत्तितायाः तत्तवटादिवृत्तिसाध्याभावत्वव्यापकत्वादतो नाव्या- प्तिः । अथवा स्ववृत्तिसफलमाध्याभावसमानाधिकरणसाध्यामाव. स्थावच्छेदेन यदधिकरणवृत्तित्वं तादृशाधिकरणवृत्तिसमलसाध्या- भाववत्वमेय यायतामित्यादेरर्थ:धूमवान् यद्धरित्यादी च यत्किञ्चि. दधिकरणं न साध्ययत् तदृत्तिसालसायाभावसमानाधिकरणस्य साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्यामावस्य तदवृत्तित्वात् । किन्तु अपोगोलकायेवेति जगतोऽ तथात्यानातिव्यातिः रूपामाययान् यायुत्यादित्यादी च तादृशाधिकरणं तद्घटादिरेय व्यधिकरणध. विच्छिन्नसाध्यामावस्यैव तवृत्तिसकलसायामापसमानाधिक रणस्वाचस्व च तहात्तत्यनियमानाव्याप्त्यरसरः शेषं पूर्व पत् । मथया व्यासज्यवृत्तिसाध्यामावमाप्रवृत्तिधर्मावच्छिन्ना- घिकरणत्यमेव साध्यामायफूटाधिकरणत्यं जगत एक साया मावत्यापच्छिमाधिकरणतया प्यभिचारिष्यनिध्यानियारणाय प्यासस्यत्तित्यं धर्मविशेषण तथा सत्यपि जगत 'पय व्यधिक- करणयायरियनसायामाघमात्रवृत्तितथापिघधर्मायच्छिन्नाधिक- ·याच्य अनुमानगादापर्याम् रणत्वात् स एव दोष इति मायनाबच्छेदकतादृशधमन्यूनपत्ति सद्याप्य यद्यसदन्यत्वेन धर्मों पिशपणीय न्यूनबृत्तिाच स्वसमानाधिकरणामारप्रतियार्गित्यमानम् उपस्थले तपन्य धिकरणमारच्छिन्नसाध्यामारोमयत्यादिरेष तादृशो धर्मस्त- रूपान्तरसाधारणनित्यादिन्यूनवृत्तिनेऽपि ताहरामित्वाय. पच्छिन्नस्य क्वचिदप्यवृत्ते । तस्याधेयतानयच्छेदकतया आधेय- तापच्छेदकीमूतताहशधमन्यूनवृत्तितापिरहात् न च समनियनामा- धेश्ये ध्यधिकरणधर्मायजिन्नसाभ्याभावमाप्रवृत्तिन्यासन्यवृत्ति घमाग्रसिद्या फेवरामयिसाध्योऽव्याप्तिरिति सति व्यासत्यत्तित्यस्थले ऽव्यासज्यसत्यनेकवृत्तियमभिन्नाव- स्य निसनीयत्वात् क्वान्वायसाध्य साध्यामापत्वस्यघ तयात्वादित्यतो दोषान्तरदानाय हेतुतावच्छेदकसम्यन्ध निश यति विश्चेति । (दी०) किश्च हेतुतावन्दकसम्मन्यन या सान्यामा ववनि वृत्तिस्तदभावो वक्तव्यः अन्यथा धूमादावव्यामिः सा ध्यतावउदरसम्बन्धन साध्यामावति कालादी वृत्तिमन्मा स्पर वृचमभिचारिण्यतिपसहो वा तया च सत्तादिसा यके संयोगेन समवायेन वा हेतावव्यातिःसा याभावति तेन स. म्बन हत्तेरमसिद्धः साधनसमानाधिकरणलेन सा याभावा विशेषणीया इनि चविशेष्यन्ता तयापि भूनत्वमूर्तत्वाद्यारन्यतर- वेनाभावे साध्ये स्पर्शवदन्यत्वादावतिव्याप्ति तादृशसा याभाव- समुदायवति पृथिय्यादौ तस्याहत्तः। रिश्च महाकालगन्यत्वादि. साध्य व्यभिचारिणि कारिमाविशेषणनाविशेषण हेतापति च्यामिः ताहामाध्याभावममुदापति महागर तेन मम्बन्धेन दृचिमन्मात्रस्यैव कृतेः। (गा) धूमादामन्याप्तिरिति वह्निमन्माषसमवेत घटा. दो पर्वमानस्य निहिममयतस्यामाचम्य नयासरवादिति भाय ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । . एतच यत्किञ्चित्सम्बन्धावच्छिन्नताहमचित्यत्वसमनियतप्रति योगिताकाभावनिवेशाभिप्रायेण अन्यथा निर्घ हिसंयुक्रुत्वा- दिसाधारणतादृशवृत्तित्वत्वं प्रति तथाविधाभाषप्रति- योगिताया अन्यापकत्वात् तस्य लक्षणाघटकतया बृत्तिमन्मात्रस्यैव साध्यामावाधिकरणकालादी घृत्ते. निवहिवृत्तित्वसामान्यामावस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगि- ताकस्यैव वृत्तिमदृत्तित्वादव्याप्त्यसकतेः अत एव सम्बन्धमनिघे. ताहशाधिकरणवृत्तित्वत्वसमनियतप्रतियोगिताकामावनिवे. शपक्षे दूषणान्तरमाह साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेनेति । एतय का. लिफसम्यन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकसाध्याभावस्य कालादापस. स्वेऽपितस्य यथाविवक्षितसाध्याभावसमुदायवरवमक्षतमेवेति सूच- नाय । कालादावित्यादिपदाद्विपयितादिसम्बन्धेन घस्तुमात्रसम्य. धिन ईश्वरज्ञानादेः परिग्रहः । व्यभिचारिणीति यत्साध्यके वृत्ति मन्मात्राधिकरणस्य कालादी विवक्षितसाध्याभावकूटयत्त्वं ता. एशव्यभिचारिहेतावित्यर्थः द्रव्यत्यसाधनके व्यत्यपृथिवीत्या. न्यतरामावशुद्धद्रव्यत्वाभावयोवायुवादिहेतुके रूपाधारमकसा. ध्याभावस्य सत्त्वादिसाध्यफे संयोगेन ममवायेन पा यत्र हेतुता तत्र सत्तात्यायच्छिन्नामावस्य च साधनवदतित्वात् साधनसमानाधि- करणत्येन साध्यामापे विशेषिते न तादृशामायानादायोक्तस्थलेय. व्याप्त्यतिव्याप्तिमसन इत्याशते साधनति । स ती व्यधिकरण- धर्मापच्छिन्नामायानामेघ साधनसमानाधिकरणतया तादृशामाय. फूटाधिकरणं जगदेय व्यभिचारिणि च साध्यतावच्छेदकापच्छिन्न- साध्यामायस्यापि वयात्याचारशामावफूटाधिकरणं निःसाध्यमेव साधनसामानाधिकरण्योपलक्षितामायाधिकरणत्यमेव निवेश्यं न तु तद्विशिष्टाधिकरणत्वं तेन घ्यतिरकिणि हेतो तद्विशिष्टाधिकरण. चित्वस्यावच्छिनाभाषस्य वृत्तिमवृत्तित्यसम्मयेऽपि नान्याप्तिः साधनसमानाधिकरणत्वं साधनतावच्छेदकसम्पन्धेन साधना तापच्छदकविशिष्टयचित्तं तेन द्रव्यायादेः कालिकसम्यन्धे. नाधिकरणस्पन्दादी सचाधिकरणे गुणादी घ द्रव्यत्यपृथिवी- स्मान्यतरत्वावच्छिनामावस्य साऽपि द्रव्यत्यपपिपीत्योमयादि. मायके द्रम्परित्यविशिएसत्यादी नातिन्याप्तिः म ·अनुमानगादाधर्याम् सचापा सापामाषफूटपणादिवृत्तित्यसत्यात् विशिष्टसाधे तदा मावस्य दुर्लभतया नापदर्शितसाध्य के विशिष्टसरवे प्रतिव्याप्ति प्रसक्तिरिति वाच्य साधनठापच्छदकावच्छिन्नवत्वानिवशे द्र व्यत्वादिसाध्यके विशिष्टसत्वेऽभ्याशिवारणाय साधातावच्छेदक साध्याभावकूटववृधितायच्छदकत्वामावपर्यन्तनिवेशस्यावश्यकत या उक्तस्थले प्रतिव्यातिप्रसवे सयोगे साध्ये सयोगेन घटादिहती सयोगत्वावच्छिन्नसयोगाभावस्य उत्पत्तिकालापच्छेदेन साधनवति वृत्तेाप्यत्तित्वविशिष्टस्याधिकरणे गुणादी सयोगेन वृत्तेरमास ध्या व्याप्ति सयोगि सत्यादित्यादी जगत पय सयोगामाय. धत्त्वेनातिन्याप्तेरिणाप व्याप्यवृतित्यधिशिष्टामावरतानिवेशन स्यावश्यकत्वादिश्यतो ऽनवच्छिन्नर वृत्तिरत्र प्रवेश्या । अथ सा मनसमानाधिकरणत्वेन साभ्याभावे विशेपितेऽपि सत्तावार आतेरित्यादारव्यातिधारणमशक्यमेव प्रत्येक साधनसमानाधिक पास्यां द्रव्यत्वविशिएससामावद्रव्यान्यत्यविशिएसनामावाभ्या घटिताभावसमुदायस्य सामान्यादावेव सत्त्वात्तत्र व हेतुताय यच्छेदकसम्बन्धेन वृत्तरप्रसिद्ध । यत्तु द्रव्यत्वादिविशिष्टसत्तामा चमतियोगितावच्छेदकोटी सत्तास्य न निवेश्यते द्रव्यत्वादि वैशिष्ट्य मात्रस्यैव तत्प्रतियोगितायच्छेदकत्वसम्भवादिति द्र व्यत्वादिसाधारणद्रव्यवादिवैशिष्ट्यावच्छिन्नवरप्रतियोगिताया स तात्पसमनयत्यविरहान्न ताशामावस्य लक्षणघटक तेति स माधान तदति तुम्छ त्यस्त्रायशिष्टसत्तावान् जातेरित्यादावपि ईदृशयुक्तपा साम्यतावच्छेदकतारशाचशिष्ट सत्तात्वस्यामावप्रति योगितानवच्छेदकत्वात् द्रव्यत्वादिवैशिष्ट्यावच्छिन्नामावस्य साध्यतावच्छेदकसमनियतप्रतियोगिताकत्वामानात् व्यधिकरण भमायसिनामावमादायातिव्याहारतया पताक्षणवादि ना गुरुधर्मस्यामारप्रतियोगितावच्छेदकत्वमतस्यावलम्पनीयत्वात् द्रव्यत्यपिसिएसत्तारवाद प्रतियोगितानवच्छेदयत्वेऽपि समवेत धान् जातेरित्यादी समपायेनेतदूपान्यत्वविशिष्टामायसदूपान्यत्व विशिशमावादाना समयतत्यसमनियतप्रतियोगितामा प्रत्येक साधनसमानाधिकरणतया च तटितटाधिकरणी सामा या हेतुनापछेदकसम्यापन पेरणगिमाऽध्यातिधारणास ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । म्भवात् । एवं विशिष्टस्यातिरिक्ततामतावलम्बने दर्शितविशि- टामावानां साध्यतावच्छेदकसमनियतप्रतियोगिताकत्वपिरहोप- पादनेन समाधानमपि हेयम् उक्तस्थल एव द्रव्यत्वतदन्यसमवेतो- भयगुणत्वतदन्यसमयेतोभयकर्मत्वतदन्यसमवेतोमयाभावानां सा-- ध्यतावच्छेदकसमवेतत्वसमनियतप्रतियोगिताकानां प्रत्येक साध. नसमानाधिकरणानां समुदाययति सामान्यादौ समवायेन वृत्तेरप्रसिद्धाऽव्याप्तेस्तावतापि वारणासम्भवात् यादशाभावसमुदायाधिकरणं सायनाधिकरणं तादृशसमुदाया- धिकरणवृत्तित्याभावस्य विवक्षितत्वात् उक्ताभावसमुदायाधि- फरणतायाः साधनवत्यसम्भवात् न तत्समुदायस्य लक्षणघट- फतेति नाप्रसिद्धिरिति वाच्यम् एवं सत्यपि तादृशविशिष्टाभा. घायेकतरघटितव्यधिकरणधर्मावाच्छिन्नाभावस्तोमस्य तादृशस्या. धिकरणे केपाश्चिवृत्तिमतामवृत्तः साधनस्य च पृत्तेरव्याप्ति- तादयस्थ्यात् एतादृशविरक्षानुसरणे भूतत्वमूर्तत्यान्यतराभाव- घान् स्पर्शघदन्यत्वादित्यन भूतत्वमूर्तत्वोभयघटितसाध्या- भावकूटवति हेतौरवृत्तितया वक्ष्यमाणातिव्याप्तेरसम्भवप्रसङ्गान साधनयता नि:स्पर्शस्य कस्य चिदपि तादृशोभयघटितस्तो. माधिकरणत्वविरहेण तादृशस्तोमस्य लक्षणाघटकत्वात् प्रतियो- गितायां साध्यतावच्छेदकन्याप्यत्वविशेषणवैयापत्तेश्च पृथियी द्रव्यत्वप्रकारकप्रमाविषयत्यादित्यादौ जलावृत्तित्वतेजोऽवृत्तित्या- पच्छिन्नाभावघाटेतकूटस्य कचिदपि साधनवत्यसत्त्वेन तादृश. कूटस्य लक्षणाघटकत्वात् यादृशफूटवत्त्वं साधनवतः तद्ववृत्ति त्वामावस्य साधने ऽसम्भावितत्वादित्यतिव्याप्यनवकाशादिति चेत् । अत्राहुः । साध्यतापच्छेदकावच्छिन्नसाध्ययवृत्तिसमानाधि- करणधर्मायच्छिन्नामावभिन्नत्वेन साध्याभावविशेषणादुपदार्शत- विशिष्टामावनिरासः गुणकमान्यावविशिएसत्तायान् जातेरित्यादी विशिष्टसत्तात्वापच्छिन्नाभावस्य संग्रहायायच्छिमान्तं वृत्तिनि- रवच्छिन्ना प्राधा अन्यथा संयोगी सत्यादित्यादी संयोगत्या- पवच्छिन्नसयोगाचभावस्य साध्यवत्तितया उपधिफरणधर्मा. प्रच्छिन्नामावस्यय लक्षणघटकतया तिव्यापयापत्तेः सखेती साधनसमानाधिकरणस्य साध्ययदत्यन्यस्यामसिद्धः समाना- ·अनुमानगादार्याम् धिकरणधर्मापच्छिति । तथा घ घ्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसा. ध्यामाव एव विशिष्टभेदप्रसिद्धिन साध्यतावच्छेदकव्या. पकत्वं प्रतियोगिताविशेषणं व्यर्थम् अभाववान् मेयत्यादित्यादी घटत्वादरूपाभावस्य उक्तविशेषणेनैव धारणादिति वाच्यं प्रमे पसाध्यकस्थले घटत्वपटत्योभयापच्छिन्नप्रमेयसामान्यामावस्य गगनत्वाद्ययच्छिन्नगगनाद्यभाषामित्रस्य संग्रहाय साध्यतावच्छे- एकव्यापकत्वेन समानाधिकरणधर्मस्यावश्यं निवेशनीयतया घटत्यपटत्यादिरूपामावप्रतियोगितावच्छेदकघटत्यामावत्यादेश्या- भावत्याव्यापकत्वेन घटत्यादी विशिष्टमेदस्याक्षतत्यात् एतद्धि शेपणेन तव्यावृत्तेः। न च पाव्यत्वादिसायकस्थले घटत्वा पच्छिन्नवाच्यत्वामायस्य संयोगादिरूपयाधिकरणसम्बन्धावच्छि प्रधाच्यत्वाभावाभिन्नतया साध्यतावच्छेदकव्यापकसमानाधिकार णधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्यमक्षतमिति तत्संग्रहाय समाना- धिकरणसम्बन्धापच्छिन्नत्वस्य समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नामा यप्रतियोगित्यविशेषणताया आवश्यकत्यात् प्रमेयसायकस्या लीयोकामावस्य व्यधिकरणसम्बन्घावच्छिन्नगगनाघभावाभिन्न त्वेऽपि प्रतियोगितावच्छेदकयौ साध्यतायच्छेदकध्यापकत्व विशेषणमन्तरेणैव विशिष्टभिन्नत्वमव्याहतामिति वाच्यम् एवमपि गगनत्वादिना प्रमेयसामान्यामावस्य समानाधिकरणताहशसम्य- धापच्छिमप्रतियोगिताकतयोक्तामावस्य तदभिन्नत्वेन तत्र वि. शिष्टमेदनिहाय तादृशविशेषणम्यावश्यकत्यात् समानाधिकरण सम्बन्धावच्छिमत्वविशेषणं परित्यज्य साध्यतावच्छेदकसम्ब ग्धावच्छिन्नत्यं प्रतियोगितायां निवेश्य तत्कार्यस्य साध्यतावच्छेद- फव्यापकत्वरूपप्रतियोगितावच्छेदकविशेषणसार्थकत्वस्य घोपपाद- नसम्मवाच्च साध्ययत्तितादृशामावश्चोभयत्वादिना साध्या माव एव प्रसिद्ध इति न काप्यनुपपचिः । एतेन नालरूपघट त्योमयामाचवान् नीलघटान्यत्वादित्यादी साधनसमानाधिकरणं पीयं नीलरूपं न घटे इति तादृशनालरूपयटत्वात्मकसाध्या- भाषफ्टाधिकरणानसिमा ऽच्यातिरित्यपि निरस्तं ताशा भाव उक्तभेदासत्येन व्यधिकरणधर्मायच्छिनामावस्यैव लक्ष पपरकरयात् । एवं प्रवृत्तित्वविशिष्टाकायामावामाये साये ·व्यधिकरणधर्मावच्छिवाभावप्रकरणम् । मेयत्वादिहेती साध्यामावस्य विशिष्टाकाशामावादेराकाशाभावान- तिरिक्ततया जगत एव साध्यामावकूटाधिकरणतापत्त्या ऽतिन्याप्ति- रिति साध्याभावत्वविशिष्टाधिकरणत्वमेव विवक्षणीयं तथा च पटे घटवृत्तित्वविशिष्टाकाशाभावाभावो नास्तीतिप्रत्ययाभावात् पटा- देन तादृशविशिष्टाभावाधिकरणत्वमिति न दोषः। एवं च साधना. धिकरणेऽपि साध्याभावत्वेन वृत्तिर्विवक्षणीया अन्यथा जातिमदन्य- त्वविशिष्टाकाशामावस्याभावे साध्ये समवायेन हेती साधनस- मानाधिकरणाकाशामावस्य साध्याभावत्वविशिष्टस्याधिकरणे सामान्यादी समवायन वृत्तेरप्रसिद्धत्वादन्याप्त्यापत्तेस्तारशविपक्ष- यापि उकामयाभावसाध्यकस्थले ऽव्याप्तिवारणं सम्भवति प्रत्येका. धिकरणे उभयाभावामावत्येनावृत्तेः । वस्तुतो घरवृत्तित्वविशिष्टा- काशाभावाद्यमावो घटत्वाधभावसमनियततया तदभिन्न इति घटत्यादिरपि तदमावस्तद्घटितकूटाधिकरणता च न जगत इति दर्शितातिव्याप्त्यनवकाशात् साध्यामावत्वविशिष्टाधिकरणत्वधि- पक्षणमफलं साध्यामायत्वेन साधनवदृत्तित्वं तु साध्याभावत्वविशि- प्राधिकरणत्वाविवक्षणेऽपि घटान्यत्वविशिष्टद्रव्यत्याभाषयान् घटावादित्यत्र साध्यामावस्य द्रव्यत्वस्य द्रव्यत्वत्वादिना साधन- समानाधिकरणतया द्रव्यस्यैव तद्घाटितकूटाधिकरणत्वेनाव्याप्तेर्या- रणाय निवेश्यमेव न चैवमपि पृथिव्यन्यद्रव्यत्ववत् दव्यत्वादित्यादी साध्यतावच्छेदकविशिष्टचदष्टत्त्योः प्रत्येक साधनसमानाधिकरणयो' घटान्यत्वविशिष्टद्रव्यत्वामावघटेतरपृथिव्यन्यत्वविशिष्टगत्वामाव- पोरधिकरणं गुणाद्यवेत्यतिव्याप्तिदुर्वारैवेति घाच्यं विशिष्टस्यातिरि- ततामयलम्ब्यय तादृशातिमसनस्य समाधातुं शक्यत्यादिति। भू. तत्वमूर्तत्यायोरिति उमयत्यावच्छिन्नामायस्य साध्यत्वे हेतोयमि- चारित्यामायादन्यतरत्यापच्छिन्नाभायस्य साप्यत्यानुसरणं पृथि- प्यादाविति माकारो मूतत्वस्य मनसि च मूर्तस्यस्य साधनसमा. नाधिकरणतया माफाशस्य मनसस्तप्रत्यकं तदुभयानधिकरण- त्येन साध्यामावसमुदायानधिकरणस्यादिति भाषः । आदिशादात् भूतभेदमूर्तमेदान्यतरामाययान् भूतमान्यतरत्वादित्यादी भूतमे- दमूर्तमेदारमकसाभ्यामावघटितसमुदाययति कालदिगादी देतो. रवृस्पाऽतिव्याप्तः परिग्रहः । मनु साधनाधिकरणे पेषां परस्परमे.

·ता अनुमानगादाधर्याम् पाधिकरण्य तत्समुदायस्य विवक्षितत्यानाय दोष भूतत्वमूर्त त्याची प्रत्येक साधनसमानाधिकरणोऽपि साधनपति परस्पर मैकाधिकरण्यामावेन तदुमयधारितफूटस्य रक्षणायटयत्वात्तरे कतरघटितटस्यैर तथास्यात् तद्वति च हेतोईते प्रतियो गिताया साध्यतावच्छेदस्याप्यत्यविशेषण त्याज्यमेव एव च विशिष्टम्यानतिरिक्तत्वेऽपि पृषि यन्यन्यत्यवद्व्यत्यादित्यादी भौतरीस्याऽतिन्याप्ति सम्मपति उत्तविशिष्टामायानों साधनव. ति द्रव्यादावैकाधिकरण्यामावात् पर ताशक्टाधिकरणधि या दिवृत्तिस्वस्य व्यवृत्तित्वत्वादिना योभावस्तस्यापि शासित्वत्पयापरप्रतियोगिताक्यायदमावान्तर्गततया तद्वत्ववि रहादप्युक्हती नातिन्यातिसम्भव न च द्रव्यवृत्तित्यत्वावच्छि नामावप्रतियोगिताया आकाशादिवचि यसाधारणतया तादश वृत्चित्यत्वान्याप्यत्वान्न ताशामावा लक्षणघटक इति शच्य साधनसमानाधिकरणत्यस्य साध्याभावविशपणपक्षेप्रतियागिता याँ ताशवृत्तित्वन्यन्याप्यस्याविशेषणव्यावृस्यमापन ताशाविशेषण स्य परित्याज्यत्वात् वाहिमान् धूमादित्यपालीकाद्यवृत्तित्वेन रूपेण निहिचित्याभावस्य प्रतियोगिवाया आरोकादिनिष्ठपर्व तादिवृत्तित्वसाधारपसाधनसमानाधिकरणसाध्यामावकूटाधिकर वृत्तित्वव प्रत्ययापकतर ताशामाय यातनातू व्यासज्य चित्रमानवच्छिन्न मन प्रतियागिताविशेषणात्पर्वतसयुक्त्वपरतान्य सयुक्त्वोमयरवाद्यवच्छिन्नामावस्य पर्वतामयुत घटादी धर्तमानस्य घुमादायसवेऽपि न क्षति प्रतियोगिताया तादृशचित्वत्व याप्य- त्वविशेषणेऽपि तादृशामायमादाया यागाभ्यरतया एतस्य विशे पणस्य तद्विशेषणसत्त्वेऽप्यावश्यकत्वात् चरमाभावप्रतियागितायो सादरावृत्तित्वत्यन्याप्यत्यविशेषणपरित्यागे यत्किञ्चित्साधनाधि फरणधिसाध्यामायसमुदायस्या विपक्षणेपि प्रथमाभावप्रतियो. गिताया साध्यतारच्छेदश्व्याप्यस्वविशेषण परित्याज्यमेव पृथियो दयारकपमाविषयस्यादित्यादी जायसमयतत्ताधव छिनामावकटयत्यम्य साधनवत्यसन्वेपि तादृशामायकूदवत्सा मान्यादिवृत्तित्यत्यश्यापमतियोगिताकायदभावान्वगतानां !

·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । द थिव्यन्यवृत्तित्वत्वावच्छिन्नाभावानामेव वृचिमहत्तीनां हेतावस- वेनातिव्याप्त्यनवकाशात् एवं सत्तावान् जातेरित्यादी विशिष्ट- सत्तात्यायच्छिन्नाभावघटितकूटाधिकरणसमवेतत्वाप्रसिद्धिनिबन्ध नाव्यातिचारणायोपात्तसाध्यतावच्छेदकन्यापकसमानाधिकरणध. विच्छिन्नाभावभिन्नत्वरूपसाध्याभावविशेषणस्थाने साध्यामा- घप्रतियोगितायां साध्यवहत्यभावीयसमानाधिकरणधर्मावच्छि- नप्रतियोगिताभिन्नत्वं निवेश्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावी. यगगनादिकिञ्चिद्विशिष्टतदभवनिष्ठप्रतियोगिताभिन्नव्यधिकरणधर्मा- पच्छिन्नप्रतियोगितामादायैव व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावसङ्घहे समानाधिकरणधर्मे साध्यतावच्छेदकव्यापकत्वस्यानिवेशनीयतया ऽभावसाध्यकस्थल सध्यतावच्छेदकन्यूनवृत्तिघटत्याद्यभाभावत्वा- धच्छिप्रतियोगितासु साध्यवृत्त्यभावीयसमानाधिकरणधर्मावच्छि. नप्रतियोगिताभिन्नत्वामान घटत्वाद्यात्मकाभावव्यावर्तनात् सा. ध्याभावप्रतियोगितायां साध्यतावच्छेदकव्यापकत्वविशेपणमपि परि त्यजनीयम् उक्तरीत्यापि पृथिव्यन्यद्रव्यत्वाद्यभावस्य हेतुमत्यसत्वे ऽपि घटान्यवृत्तित्वत्यादिना गुणादिवृत्तित्वाभावमादायातिन्याप्ति रणीयेत्यतो दोपान्तरमाह किञ्चति । केचित्तु ननु स्ववृत्तिसाधन- समानाधिकरणसाध्यामावसमुदायाणधिकरणं यद्यत्साधनाधि- करणं तहृत्तिसाध्याभावसमुदायाधिकरणं यद्यत्स्व तदेव सा- ध्याभावसमुदायाधिकरणेत्यनेन विवक्षितं सद्धती तारों स्वं जगदेव वयधिकरणमहानसादिनिष्ठानां नियहिहदा- दिनिष्ठानां च धूमादिसमानाधिकरणसाध्याभावानां व्यधि- फरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकानां समुदायवत् यद्यत्साधनाधि- फरणं तवृत्तितादृशसमुदायवत्वस्य महालसादौ साध्ययति साध्यशन्ये च हदादी सत्याल्लक्षणसमन्वयः भूतत्वमूर्तत्वान्यतरा- भावयान् स्पर्शवदन्यत्वादित्यादी तादृशं स्वं मनो गगनं च गगनवृत्तिभूतत्वघटितसाध्याभावसमुदायाधिफरणत्यस्य रुपसाधनाधिकरणे एव मनोवृत्तिमूर्तत्वघटितसाध्यामायसमुदा- याधिफरणत्वस मनस्येव सत्त्वेन निरुतसाधनाधिकरणत्तिसा. ध्यामायसमुदायाधिकरणत्वस्य तत्र तत्र सत्त्वात् । स्वनिष्ठसाध्या. भाये साधनसमामाधिकरणत्यविशेषणानुपादाने घरगदिशून्यह. गगन- ·३१२ अनुमानगादाधर्याम् दादिनिष्टसमानाधिकरणधर्माधच्छिन्नसाध्याभावसमुदायाधिकरण त्वस्य साधनाधिकरणे ऽसत्त्वात् साध्यवर्दध ताश स्व तह तित्वाभावस्य धृत्तिमहत्तेर्हतायसत्त्वाव्याप्ति अतस्तत्र तद्विशेष णप्रवेश प्रथमसमुदायपदादाने भूतत्यमूर्तव्यान्यतराभायवान स्प विदन्यत्वादित्यादी गगन मनश्च न तादृश स्व तदृत्तिव्य धिकरणधर्मायच्छिन्नाभावाधिकरणमनोगगननिष्ठभूतत्वमूतत्वोमय- दितसाध्यामायसमुदायाधिकरणत्यस्य गगनमनसो प्रत्यकमस स्यात् किन्तु पृथिव्यादिचतुष्कमेव तथाविध स्व तद्वृत्तित्वाभाव स्य हती सत्वादतिव्याप्तिरिति तदुपादान धूमवान् घहेरित्यादा पपि पर्वतादे स्ववृत्तिसाध्यामायक्राधिकरणमहानसादिरूपसाध करणवृत्तिसाध्यामापकूटाधिकरणत्याजगदेव तारशस्व स्यात् अतो यद्यदिति तथा च पर्वतादित्तिसाध्यामायकूटाधिकरण यघत्साधनपदयोगोलकादेपि तदन्तर्गततया तद्वृत्तिसमा माधिकरणधर्मावच्छिन्नामावघटितकूटस्य पर्वतादावसत्त्वात् तादश स्व धूमादिशू-यमेवेति नातियाप्ति यद्यत्साधनाधि करणमित्यनुत्ला यद्यदधिकरणमित्येतायदुक्ती भूतत्वमूतत्वा न्यतामावान् स्पर्शवदन्यत्यादित्यादौ गगनादिवृत्तिसाध्यामा पकूटाधिकरण यद्यत्पृथिव्यादेरपि तदन्तर्गततया तवृत्तिमूर्तत्वा दिघटितकूटस्य च गगनादावसत्त्यात्ताहश स्य न गगनादिक भवेदपि तु पृथिव्यादिकमेवत्यतिथ्याप्तिरत साधनाधिकरणनिषे श पृषि यादेस्तत्र साधनामधिकरणत्वान्न दोष । धूमवान् बढेरि त्यादाक्योगोलकादिनिष्ठयाधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभावाधिक रणत्वस्य पर्वतादे सस्थाजगदेव तादृश स्वमिति चरमस मुदायपदोपादान पूर्ववत्ताश यघरस्त तायदन्यतमवृत्तित्वत्य व्यापकप्रतियागिताको मावो विवक्षणीय मतो नातिमातिर सम्मयो त्यता दोषान्तरमाह किश्चतीत्याहु । महाकालेति काला न्यत्वसाध्य पारिकविपणताधिशेषेण हती साध्यसामाना धिकरण्यविशेषणेनातिव्याप्तिवारणसम्भवान्महाकालभेदसाध्य कानु सरणमा यद्यपि महाकालरवसाध्य व्यतिव्याप्ति सम्भवति पनि न्मान पर महाकालरातिरिक्तवारवृत्तित्वसत्त्वात् तथापि सा प्रयतावादकायमिनामापतितलक्षणे तत्कालमाप्रतितत्र ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभायप्रकरणम् । स्कालावृत्तित्वावच्छिन्नाभावकाधिकरणाप्रसिधा नातिव्याप्तिः साधनाधिकरणे सम्भयदैकाधिकरण्यकसाध्याभावसमुदायाधि- करणत्वस्य प्रयोजनान्तरानुरोधेन नियशे तादृशाप्रसिद्धिविर. हेऽपि साधनाधिकरणीभूतखण्डकालव्यक्तिविशेषावृत्तित्वावच्छि- साभावघटिततादृशकूटाधिकरणतत्तत्कालवृत्तित्वाभावस्य तत्त- कालावृत्तौ वृत्तिमति घर्तमानस्य साधनें ऽभावानातिव्याप्तिरित्यः ग्रिमस्य एतेनेत्यादेरसगतिरिति ऐकमात्रविपक्षकानुसरणम् । आदि- पदान्महाकालत्वाभावादिपरिग्रहाँ अवृत्तिहेता साध्यसामानाधिकर प्यविशेषणेनातिव्यातिधारणसम्भवाद्यभिचारिणीति । वृत्तिमत्व. मात्रमत्र विवक्षितं तन्मात्रस्यैव व्यावर्तकत्वात् समवायादिना ; व्यत्वहेतुके तादृशसम्बन्धेन महाकालवृत्तित्वत्वावच्छिन्नाभावस्य वृत्तिमति पटत्यादौ वृत्र्हताववृत्तेनातिव्याप्तिसम्भव इति कालिकस- म्वन्धावच्छिन्नहेत्यनुसरणम् । इदमुपलक्षणम् । ईश्वरज्ञानान्यत्वा- दिसाध्यके विपयितासम्बन्धेन हेतुमात्रे साध्याभावसमुदायवात शिरशानादौ तेन सम्बन्धेन वस्तुमात्रस्यैव वृत्तरतिव्याप्तिद्रष्टव्या। एतेनं वृत्तिमदृत्तित्वविशेषणस्थले वृत्तिमदवृत्तित्वताशवृत्तित्व- त्यव्यापकप्रतियोगिताकत्वोभयामावस्य वृत्तिमदवृत्तित्वसाध्यव- वृत्तित्वप्रतियोगिंकत्वोभयाभावस्य वा निवेश महाकालवृत्तित्वस्य समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावे चरमदलामायनोमयाभावसत्वे. ऽपि न निस्तार एवं यथाथुते घटन्वादिसाध्यके व्यर्मिचारिणि सयोगेन हेता साध्यामाधवति सयुक्तमानस्यैव संयुक्तत्वात् एतदू- पस्वादिसाध्यके व्यभिचारिणि समवायेन हेतौ समवेतमात्रस्यैन एतद्रूपाद्यतिरिक्तसमवेतत्वादतिव्याप्तिरित्यपि द्रष्टव्यम् । साध्यतावच्छेदकायच्छिन्नन्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नामा- घकूटाधिकरणस्य नानाविपक्षमस्थले प्रसिद्धावपि सा- धनसमानाधिकरणतादृशामायकूटाधिकरणस्य नाप्रसिद्धिरिति साधनसमानाधिकरणत्वविशेषणप्रक्षेपे तादृशामायकूटाधिकरण. त्वगर्ममेय लक्षण सम्यक् साध्यतावच्छेदकव्यापकत्वापेक्षया साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नन्यापस्त्यस्य गुरुत्वेऽपि साध्यतावच्छेद. फव्यापकप्रतियोगिताकामावटिनलक्षण सत्तावान् जातेरित्यादी विशिष्टसत्ताभागादिवारकनिरक्तविशेषणप्रवेशेन महागौरयादयिशि- ·रणाय अनुमानगादास एस्यानतिरिक्तत्व पृयिष्यन्यद्रव्यत्यवत द्रव्यापादित्यादी घटान्यत्व- विशिष्टदव्यत्वाभावादेरपि साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकताप- पछेद फरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकतया उक्तदिशाऽतिव्याप्तिवा- तादृशामावटितलक्षणेऽपि साधनयति सम्भवदै- काधिकरण्यकतादशाभावसमुदायाधिकरणस्यावश्य विवक्षणी- पतया पृथिवी द्रव्यत्वप्रकारकप्रमाधिपयवादित्यादी धायसम्यन्धावच्छिन्नजलासमेतत्वावच्छिन्नाभावघटितटाधिकार णसामान्यादितित्वामावसत्वेऽपि अतिव्याप्तेरनवकागात् सा. धनयति सम्भवदेकाधिकरण्यकत्वविवक्षामन्तरेणैव पृथिव्यन्य- दव्यत्ववत् व्यत्यादित्यादी घटान्यवृत्तित्वत्यावच्छिन्नाभा- वमादायातिव्याप्तिवारणे उक्तस्थलेपि ताशामावमादायाति- व्याप्तिवारणसम्भवात् प्रतियोगितायां साध्यतावच्छेदकव्यापक त्याविशेषणं नोपादेवं पद्यपि साधनयति सम्भवदैकाधिकरण्य- ककूटनिवेशे न्यत्वविशिष्टसत्ताभावद्व्यान्यत्वविशिष्टसत्ताभाव. घटितकूटस्य सत्तावान् जातेरित्यादौ न लक्षणघटकतामसक्ति- स्तथापि साध्यतावच्छेदकव्यापकप्रतियोगिताकाभावनिवेशे ' ता. दशाभाविकतरब्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावघटितटस्थ तथात्या- दव्यासिरिति तदुपक्षेतिरीत्या सार्यभामलक्षणपरिकारमपि है. तुतावच्छेदकसम्बन्धेन तिमद्यावदधिकरणमहाकालमाविप शकव्यभिचारिण्यतिव्याप्त्या निराकुलते एतेनेति ।। (दी०) एतेन साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छे. दकरूपावच्छिन्नमतियोगिताकव्याप्यत्तिस्वसमानाधिकरणया- पदभावाधिकरणत्तित्वाभावा यावन्तो वृतिमवृत्तयस्तद्वत्वं व्याशिः फेवलान्वयिनः संयोगाधभावस्याभावाः संयोगादयो न व्याप्यत्तयः एवं साध्यस्य गुणसामान्यस्यामावो द्रव्यत्वा धिकरणे उत्पत्तिकालावच्छेदेन वर्तमानोऽपि न च्याप्पत्तिः उक्तरूपावच्छित्रप्रतियोगिताकाः कचिदमसिद्ध्यादिसम्पादकाः पुनरमादा न हेतुसमानाधिकरणाः उक्तसमुदायाधिकरण ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । कृत्तित्वतदभावत्तिमत्वानि पूर्वोक्तरीत्या प्रत्येतव्यानीत्यादि- कमपास्तम् । (गा०) अत्र प्रतियोगितायामचच्छिन्नान्ताविशेषणन्यावृत्तिभाव- धान् मेयत्वादित्यत्रंच घहिमान् धूमादित्यत्रापि योध्या यादृशसा. ध्याभावकूटाधिकरणं साधनवत् ताणीतार्णदहनोभयाभावादि. घटितकूटस्यापि तथाविधकूटतया तथाविधोभयादिमवृत्ति पंदार्थे धर्तमानस्य ताशकूटाधिकरणवृत्तित्वाभावस्य हेताय. सरवात् । अत्र च साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्येनापि प्र. तियोगिता विशेषणीया - अन्यथा घहिमान् पर्वतवयवयवसंयो. गादित्यादी संयोगसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकवयभावसम. घायसम्यन्धायच्छिनप्रतियोगिताकवलयभावयोः साधनाधिकरणे सम्भवदैकाधिकरण्याभावेन तदुभयघाटतकूटस्य लक्षणाघट- कत्वादतिव्याप्तिविरहेऽपि वहिमान् धूमादित्यादी साध्यताव: च्छेदकसम्बन्धातिरिक्तसम्वन्धावच्छिन्नाभावकूटस्यातक्रमेण ल. क्षणघटकतया तदति वयवयवाद्यतिरिके हेतोवृत्तरसम्भवापत्तेः व्यापकतापि साध्यतावच्छेदकसम्बन्धघटिता प्राह्या अन्यथा समवायेन वहिसंयोगे साध्ये संयोगेन साध्यव्यापकस्य बढेर समवायसम्बन्धावच्छिन्नाभावघटितकूटाधिकरणयहयवयवातिरिक्त- वृत्तौ सद्धतावव्याप्त्यापत्तेः इत्थं च संयोगसम्बन्धेन साध्यतायां तेन सम्बन्धेन व्यापकताप्रसिद्धयर्थ व्यापकताघटकामाये प्रति योगिवैयधिकरण्यविशेषणस्यायश्यकतया व्याप्यवृत्तिपदोपादानसा- र्थक्यमिति केचित् । वस्तुतस्तु येन सम्यन्धेन व्यापकता तेन सम्- म्धेनाभायो ग्राहाः साध्यतावच्छेदकसम्बन्धस्य विशिष्य निवरे ऽवच्छिन्नवृत्तिकान्यत्यरूपव्याप्यवृत्तित्वनिवेशे संयोगेन धूमादिसा- ध्यके तत्सम्बन्धावच्छिन्नधूमयावच्छिन्नाभावस्य धूमवन्यबन्टिना तिकतया ध्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावमात्रस्य व्याप्यवृत्तित्वेनाति व्याप्त्यापत्त्या ऽनवन्छिन्नवृत्तिकत्यरूपव्याप्यवृतित्वत्येव निये. शनीयतया एवमित्यादिवत्यमाणपकत्यसङ्गन्यापत्तेः अन्योन्या. भावघटितव्यापकतानिवेशाच्च व्याप्यवृत्तिपदसायंक्यम् । संयो गाभावसाध्यकस्थले. संयोगवाद्वितकूटाधिकरणताया द्रव्यमाने ·११६ अनुमानगादापर्याम् सत्त्यातहत्तिदेतायन्यातिारणरूपं तत्प्रयोजनमाद केवलान्य यिन इति । एतेन तत्साध्यके द्रव्यवृत्तेः सहेतुत्वमक्षतमिति सूचितं गुणवान् दन्यस्यादित्यादी गुणादावनच्छिन्नवृत्तिकगुणा- द्यमावति नित्यद्रव्यातिरिक्त हेतोवृत्याच्याप्तिधारणरूपमनपच्छि प्रवृचिकत्यरूपव्याप्यत्तित्वविशिष्ठामावनिरूपिताधिकरणतानिवेश नफलमाह पवामिति । साध्यामा उत्पत्तिकालावच्छेदेन द्रव्य- वृत्तित्यकथनं न्याये तद्वदृत्तित्वामावासत्वेनाव्याप्तिमसहसूब नाय न व्याप्यतिरिया द्रव्यत्याधिकरणेऽपीत्यनुपज्यते इति व्यारशनमसत् अनवच्छिन्नवृत्तिकरयरूपन्याप्यवृत्तित्वनिवेशे सं- योगी घटादित्यत्रोक्तरीत्याच्यासारणाय साधनवति च्याप्यति. त्वस्यावश्यं निवेशनीयतया ताव्याप्त्यप्रसके साधनवति व्याय- धित्वपर्यन्तनियेशनयोजनप्रदर्शनपरतया एतत्पडिव्यास्यापि न साधीयसी व्याप्यत्तित्वविशिष्टाधिकरणस्वामिवेशे संयोगी सत्वादित्यन गुणादी व्याप्यवृत्तः सयोगामावस्यैव द्रव्यत्याभाव- स्यापि लक्षणघटकतया जगतः साध्यामाचक्टामधिकरणत्वाद अतिव्याप्त्यनयकाशेऽपि धूमयान पहेरित्यादी साध्यतावच्छेदका संयोगसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितासाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्या पकतावच्छेदकायच्छिन्नामावकूटाधिकरणताया विश्वस्मिन्सत्त्वात यतिन्याप्तेर्दुरितया तत्पशनस्यावश्यकतया तायताप्युक्ताच्या- तिवारणसम्मवात् तस्माद्याप्यवृत्तित्वमच्छिन्नमृत्तिकान्यत्यमभि- मतमतोऽपि साध्यतावच्छेदकव्यापकप्रतियोगिताकामावोपेक्षा निश साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितात्वस्यैष निवेदनीयतया सयोगेन साध्यतायां व्यभिचारिणि व्यधिकरः धर्मायच्छिन्नप्रतियोगिताकस्यैव संयोगेन द्रव्याभावस्थावच्छि- नवृत्तिकान्यतया तिन्याक्तिः तग्निशनस्यैव देशिकालिकाव्याप्य. धृत्तिसाध्यभेदेन स्थलद्वये व्यावृत्तिरनिहितेति सारम् । स्वसमाना धिकरणत्वनियेशनप्रयोजनमा उत्तरपति । साध्यतावच्छे. दवावच्छिन्नन्यापकतावच्छेदकरूपत्य । मप्रसिद्धवादीति । सत्तावान् जातरित्यादी सत्तारवादपच्छिमामायक्राधि- करणे नुतावच्छेदकसम्बन्धेन वृत्तित्यानसिद्धिसम्पादक कपामायादिसारक सपाचारमकामायक्टाधिकरणाप्रसिद्धिस- ·. व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावमकरणम् । म्पादकाः सम्मवदैकाधिकरण्यापनसाध्याभावस्तोमाधिकरणत्व. विवक्षणे सत्तान्यपृथिवीसमवेतन्यं वायुयादित्यादावादिपद- ग्राहाया अतिव्याप्तेः सम्पादका योध्याः । पूर्वोक्तरीत्येति । समु. दायाधिकरणवृत्तित्व हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन तदभावास्तादश- वृत्तित्वत्वव्यापकप्रतियोगिताका हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन वृत्ति.. मवृत्तित्वं लक्षणधदकं वोध्यमित्यर्थः । अपास्तामिति न च सार्वभौममते सामानाधिकरण्यस्याव्याप्यवृत्तितया साध्याभाव. कूटचन्महाकालवृत्तित्वस्य समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नाभायोऽपि सामानाधिकरण्यानिरूपकखण्डकालाद्यवच्छेदेन घटादिरूपवृत्ति- मति वर्तमान एवेति महाकालान्यत्वादिसाध्यके नातिव्याप्ति- सम्भव इति वाच्यं तथा सति वह्ववादावपि स्वावयवावच्छेदेन निधूमसंयुक्कत्याद्यभावसत्त्वेन धूमवान् यद्धेरित्यादावतिव्यामेरुक स्थले ऽतिव्याप्तियारणस्य सुदूरपराहतत्वात् । यनु हेतुतावच्छे. दकसम्बन्धेन हेत्वधिकरणसामान्यावच्छेदेन तद्वत्त्वस्य विपक्षि- तत्वान्नातिव्याप्तिः व्यभिचारनिरूपकाधिकरणावच्छेदेन हेतौ त. द्वत्त्वविरहादिति तन एवं सति स्वावयवावच्छेदेन घटादि- वृत्तेः समानाधिकरणधमावच्छिन्नजगत्संयुक्तत्वाद्यभावस्य पर्व तावच्छेदेन धूमादावसत्त्वादसम्भवापत्तेः वृत्तिमवृत्तिपदेन हेतु. तावच्छेदकसम्बन्धेन यस्य यदाधिकरणं तदवच्छेदेन तवृ. तित्वविवक्षायामपि व्याप्यवृत्तेरवच्छेदकानभ्युपगमे व्यधिकरण- धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य साध्याभावकूटाधिकरणवृत्तित्वाभा- घस्थाधिकरणानवच्छिन्नतया ऽसम्भवस्य दुरत्वात् यदि च वृत्तिमत्यनवच्छिन्नवृत्तयो यावन्तस्तादृशाभावकूटाधिकरणवृत्तित्वा- भावा अनवच्छिन्नतद्वत्त्वमित्युच्यते तदा सामानाधिकरण्यस्या- व्याप्यवृत्तितापक्षेऽपि न दर्शितदोपनिरासः सम्मवति समाना- धिकरणधर्मावच्छिन्नमहाकालवृत्तित्यामावस्य वृत्तिमत्यनवच्छि- प्रवृत्तिकत्वविरहेण लक्षणायटकत्वात् हेतुतावच्छे. दकसम्यन्धेन यस्य यदधिकरणे तयच्छेदेन तदवृत्तित्वकिञ्चि- दवच्छिन्नत्वोमयाभाववन्तो यावन्तस्तादशाभावकूटयवृत्तित्यामा- था अनवच्छिन्नतद्वत्त्वं व्याप्तिरित्युक्तौ न कश्चिदोपः समा- चाधिकरणधर्मावच्छिन्नमहाकालवृत्तित्वामावे किञ्चिदयच्छिन्नत्व- - ·अनुमानगादाधर्याम् सत्यापि कालिकसम्बन्धेन घटायधिकरणखण्डकालायच्छेदैन घटाद्यवृत्तित्वासस्वनामयाभाववसायाः सत्त्वेन महाकालान्यत्व साध्यके व्यभिचारिणि ताशाभावस्य लक्षणघटकत्वेनातिन्या तिविरहात् समानाधिकरणांवच्छिन्नजगत्संयुक्तत्वाधमायस्य घटादी कपालाद्यवच्छदैन वृत्तेः संयोगादिना यघटायधिकरणंतर पच्छेदेन घटादायवृत्तनिरुक्तोमयाभावयत्वविरहात घाहमान धूमा दित्यादौन लक्षणघटकता अपि तु अच्छिन्नत्यविरहेणोभयाभाववतो ध्यधिकरणधर्मावच्छिनामावस्येन्यव्याप्स्यनवकाशादिति ध्येयम्। सामानाधिकरण्यस्य व्याप्यवृत्तित्व हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन कि: शिपदाधिकरणवृत्तयो यावन्तस्तादृशाभावकटाधिकरणवृत्तिय निरूपकत्यामावा यदधिकरणावच्छेदेन वर्तन्ते तत्त्वमिति वक्तप्यं महाकालवृत्तित्वनिरूपकायस्य समानाधिकरणधर्मावच्छिमामा' या सण्डकालवृत्तिः साधनाधिकरणमहाकाले नास्तीति नाका विव्याप्यवकाशः सद्धती तादृशामायकटाधिकरणजगदपृत्तित्व नि:पकरयस्य ध्यधिकरणधर्मायमिनाभाय एव तुतायच्छे दकसम्यन्धन किश्चिदधिकरणवृत्तिः स च त्यधिकरणसामा' म्य एष धर्तत रवि लक्षणसमन्ययः । यथया पृत्तिमचूसयो या पन्तस्तारशसाध्यामायसमुदायाधिकरणमृत्तित्यामायास्तद्वत्स्याधि करणतासामान्यक्रधर्मवत्त्वमेय विवक्षणीयम् । पृत्तिमत्यादिक देशिकविशेषणतासम्यन्धनय प्राधम् व कालिकसम्बन्धाय सिनपटत्यावच्छिन्नाधिकरणतायां सम्यन्धान्तरायडिमाधिकर सायवृत्तेदेशिकसम्यन्धायच्छिन्नमहाकालाहित्यामापस्यासत्या दिति कृतं पल्लवितेन ॥ (पि०) प्रतियोग्यत्तिय धर्मो न प्रतियोगि तावच्छेदका सविशिष्टज्ञानस्याभायधीहेतुत्यात् . 'न्यपा निर्विकल्पकादपि घटोनासीति प्रतीत्यापत्त, गवि शशाङ्ग नास्ताति मतीतरमसिद्धः शशराईमा स्तीति घशशे रहामाय इत्यर्थः । (दी०) सहिशिष्टेति । विशेषणतावरपदफविशिष्टमानाप रिशिष्टपशिष्टयमत्यपहेतुतान् ममात्रमरपपो हि पटत्यादिवि- ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नामावप्रकरणम् । , शिष्टस्य घटादेः मतियोगित्वमवगाहमानो विशेषणस्यापि घट- • त्वादेस्तदवच्छेदकत्वमवगाहते न तु स्वातन्त्र्येण घटो ना. । स्तीत्येव प्रतीतेः । तदिहाभावप्रत्ययो यदि व्यधिकरणधर्मेणा- चच्छिन्न प्रतियोगिनं नावगाहते नावगाहत एव तदा तस्यापि प्रतियोगितावच्छेदकत्वम् अथावगाहते तर्हि भ्रम एव । न च ततोऽर्थसिद्धिरिति भावः । यदि पुनरानु. भविको लोकानां स्वरसवाही घटत्वेन पटो नास्तीत्यादि प्रत्ययो न तदा तादृशाभावनिवारणं गीर्वाणगुरूणामपि शक्य- मिति मन्तव्यम् । (गा०) मूले प्रतियोग्यवृतिश्च धर्मो न प्रतियोगितावच्छेदक इति ध्यधिकरणधर्मावच्छिन्नामावनिराकवादिनः प्रतिज्ञावाक्यं तत्र धर्मत्यमनुपादेयम् । अवृत्तेरपि प्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य निराकर्त. ध्यत्वात् तत्त्वे साधकामाय एव हेतुरूहाः पक्षतापच्छदकप्रतियो- ग्यवृत्तित्वशरीरे साध्यतावच्छेदके च सामान्यतः प्रतियोगित- योन प्रवेशः सर्वपामेव किश्चिदभावप्रतियोगिनि सम्यन्धितया कि. सिदभावप्रतियोगितावच्छेदकतया च विशिष्टपक्षाप्रसिद्धः। किन्तु विशिष्यवाच्यत्वत्वादिना तथा च घाच्यत्वाद्यवृत्तित्वावच्छिन्ने पाच्यत्वादिनिष्ठप्रतियोगितानवच्छेदकत्वं साधनीय समूहालम्बना- नुमितिल्देश्या तत्तदभावीयप्रतियोग्यवृत्तित्वावच्छिन्ने तत्तदभावन- तियोगितानवच्छेदकत्यसाधनं न सम्यक् समनियताभावैक्यमते समयायित्यादिना वाच्यत्वाद्यभावस्य घटत्याचवच्छिनपटाधमाया. भिभतया समवायिपटादीनामपि तथाविधयाच्यत्याधमा- यप्रतियोगितया तवृत्तिसमवायित्वादेवांच्यत्वाचभावीयप्रतियो- ग्यवृत्तिप्ताया दुर्घटत्यात् प्रतियोगिताः विशिष्योपादाय तचरप्रतियोगितापदवृत्तित्वायच्छिन्ने तत्प्रतियोगितायच्छेदकत्या. मायसाधनमपि हयं याच्यत्वादिनिष्ठायाः प्रसिद्धसमानाधि. फरणदित्याधयच्छिमाभाषप्रतियोगिताया उपादाने सिद्धसाधनात् सोन्दोपाध्यायैरपि घ्यधिकरणसमपापित्यादिधर्मस्य समाना.

·दृष्टान्तः प्रतियोगिता- अनुमानगादधिर्याम् धिकरणधर्मापच्छिन्नमतियोगितावच्छेदकत्वानाकारात्. व्यधि- करणधीयन्छिन्नायाश्च मतियोगिताया उभयवाद्यसिद्धतया विशिष्योपादानासम्भवात् । फेचित विशिष्य समवायित्वत्वादिकं पक्षतायच्छेदकोश्त्य वाच्यत्यादिनिष्ठप्रतियोगितानवच्छदकत्वं सा- धनीयं तादृशप्रतियोगितावदस्तित्वमेय हेतुः यो यदधृत्तिः स तनिष्ठमतियोगितानवच्छेदक इति सामान्यतो ध्याप्तिमदर्शक प्रतियोग्यवृत्तिश्चेतिग्रन्थः वीप्साद्यभावेऽपि प्राथम्येन व्याप्तलाम- सम्भवात् वाच्यत्याधत्तिधर्ममात्रस्यैव व्यधिकरणतया वाघ्यावा दिनिष्ठप्रतियोगितायां तन्मते ऽवच्छेदकतया यद्यपि अत्रान्वय- दृष्टान्तदुर्भिक्ष तथापि व्यतिरेकेण बाध्यत्वादिनिष्ठोमपत्यादिक मेष दृष्टान्तः सम्भवतात्यदोपः । अथवा यो यदतिः सन- तदवच्छेदकः इति सामान्यव्याप्ती कारणत्वादिव्याधिकरण- कारणत्याधनबच्छेदक एवान्वयन यच्छेदकत्यविषयतावच्छंदकत्योभयसाधारणावच्छेदकतात्यस्पेक्ये भ्रमविषयतान्यधिकरणतरच्छेदकरजतत्यादी उक्तसामान्यन्या. भयारणाय विषयतान्यत्वेन यत्पदाथों विशेषणीय इत्याहुः। अध फालिकादिसम्बन्धेन पटादिवृत्तिघटत्यादेः समयायादिना पटादि- निष्ठप्रतियोगितावच्छेदकत्वखण्डनाय तत्तत्सम्यन्धेन प्रतियोग्य. त्तिय तत्तत्सम्बन्धेन प्रतियोगितायच्छेदकत्यामापसाधने पक्षना- घच्छेदकतया हेतुतया या विवक्षणीयम् तथा च समवायसम्बन्धेन पाच्यत्यादिवृत्तित्वारियोकरीत्या समवायादिसम्बन्धेन घर- स्याद्यवच्छिन्नयाच्यायामावखण्डनानुपपत्तिः नवप्रतियोग्यवृत्तित्य मित्यनेन प्रतियोगिनिष्ठावच्छेदकताघटकसम्बन्धावछिन्नामाधम तियोगित्यमय विवक्षणीयं तथा च घटत्वादेरेय घाच्यत्वादिनिष्टस- मयायादिसम्यन्यायच्छिनामावप्रतियोगितया नाप्रसिद्धिरिति पा. ध्यम् अव्याप्यते। संयोग्यमावप्रतियोगितापच्छेदकस्य प्रतियो. गिनिष्ठाभावप्रतियोगितया उक्तधर्मस्प पक्षतावच्छेदकरये याधस्य तुरये ध व्यभिचारस्य दुरित्यान् प्रतियोगिनिष्ठभेदमतियोगि. शायामयच्छेदकतापटकसम्यन्धेनायच्छेदकत्वम्य विपक्षणे इयः धिफरणसंयोगादिसम्यन्धेन पटरयाधवच्छिन्नबाध्यत्याधमायनि. पकरणानुपपीतः तेन सम्बन्धेन घटल्यादेभेदमतियोगितावच्छेद ·। ध्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । कत्वस्य धादिनोप्यननुमतत्वात् एवं घटत्वादौ समवायसम्बन्धेन पाच्यत्वादिनिष्ठप्रतियोगितायामवच्छेदकत्वस्यामावः प्रतियोग्य- प्रसिधा साधयितुमशक्यः । मैवं स्वप्रतियोगिकत्वयदनुयोगिक- स्वोभयाभाववद्यादृशंसम्बन्धसामान्यको यः स स्वानेष्ठत्वतत्सम्ब- धावच्छिन्नत्वोमयाभाववत्तनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकतासामान्यकः इत्यर्थविवक्षायामेव सामञ्जस्यात् संयोगादिसम्बन्धसामान्ये घटत्वादिप्रतियोगिकत्ववाच्यत्वाद्यनुयोगिकचोभयाभावसत्वात् :- थमस्वपदेन घटत्वाद्युपादानस्य मतद्वय एव सम्भवात् तन स्वनि. प्टत्वसंयोगादिसम्बन्धावच्छिन्नत्योभयाभाववाच्यत्यादिवृत्तिप्रति. योगितावच्छेदकतासामान्यकत्वसाधने नोद्देश्यासिद्धिः । प्रतियो. ग्यवृत्तिश्च धर्मो न प्रतियोगितावच्छेदक इति मूलमन्धस्य तथा- त्ये मानाभावादिति शेषः । ननु समवायितया पाच्यत्वं नास्तीत्या. घाकारकः समयायित्वादेर्वाच्यत्वादिनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकला. घगाहिमत्यय एवं मानमिति उक्तहेतोरसिद्ध्याशङ्कायामाह तद्वि- शिष्टज्ञानस्येति । अत्र च प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टप्रतियोगिता- नस्य अभावलौकिकप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नहेतुत्यादित्यर्थः । यद्यपि अ. घटनिर्विकल्पकानन्तर घटाभावप्रत्ययापत्तेरितिमूलदार्श- तयुक्त्या पाव्यत्यं न समवायीतिविशेषदर्शनप्रतिवध्यवाच्यत्वत्या. धच्छिन्नर्मिकसमवायित्वप्रकारकशानपर्यन्तापेक्षा समपायिन्या- पच्छिन्नवाच्यत्वाभावप्रत्यक्षे नायाति तथापि स्वतन्यमहान. सीयत्ववाहित्यादिप्रझारफशानान्महानमीययहिर्नास्तीतियुशनुदयात् महानसीयवाहिास्तीत्यमावबुद्धी महानसोययहिनावच्छिन्वे. न घड्यादिनिष्ठप्रतियोगितावगाहिन्यां यथा महानसीपत्यप्र. कारण पहिलावच्छिन्नविषयकज्ञान हेतुः पायितया नास्तीत्यादिवुद्ध व्यत्यादिनिष्ठप्रतियो- गितायां समवायित्याचवच्छिमन्यावगाहित्ये समवायित्यादिना पाच्यत्यत्वाधयच्छिन्नधर्मिकसानमपेक्षितं तथा च याच्यर न स. मयायोतिविशेपदर्शनदशायामप्यनुभूयमाना तथाकारा प्रतीतिः फथमुपपोत तस्याः घाच्यत्वाचनुयोगिकसमयायित्यामायापल. म्पनत्योपगमे सर्वत्रय तथास्यमुपेयतामिति गतं व्यधिकरणधमंस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वेनेत्यभिप्राय इति मिभानुसारिण्याख्यानं त. न्यथा तथा याच्यत्य ·व्यधिकरणधर्मावपिउनामावमकरणम् । या पाच्यत्वं ' नास्तत्यित्र घाच्यत्वत्यसामानाधिकरण्यविरोपित. स्थायच्छिन्नमतियोगिताया पय समयायित्वसंसर्गघटकतया मा- नोपगमसम्भयन पाध्यत्वत्वायच्छिन्नधर्मिकसमवायित्वप्रकारकसा. नस्यामानपेक्षणीयत्यमुपपद्यत इति । अत्रेदं समाधानं तदुभयधमा. पच्छिमप्रतियोगिताकामाययुद्धी तदुमयेकतरधर्मापच्छिन्नधार्मि- फतदन्यतरप्रकारकशानत्वेन हेतुता समपायितया पाच्यत्वामावस्य च ध्यधिकरणसमानाधिकरणयोः समयायित्ययाच्यत्वस्योमयोरेय प्रतियोगितापच्छेदकत्यपर्याप्तिरवश्यमहीकार्य समयायित्वमा अस्प प्रतियोगितापच्छेदकत्ये पाच्यत्यत्यप्रकारकशानमन्तरेणापि ताहशामायप्रतीत्यापत्तेः यत्र समयापितया याच्यत्यं नास्तीति. प्रतीत्या समयायित्ययाच्यत्ययोमयपर्याप्तप्रतियोगितायच्छेदकत्या. नयगाहने वस्या: समयापिपाच्यत्ययदिवमितिम्रमविरोधित्यानु. पपत्तध तं प्रति समयायितया प्रमेयत्वयाच्यरयोभयं नास्तीति- निश्चयवाचन सदुमयांशे प्रतियोगितापदकतापर्याप्त्यपगा. हिनिधपत्येनेय प्रतियन्धकत्वात् न च पिलक्षणयाच्यत्यमका- रतानिषेशनाठेघ दर्शितनिधपप्पापतिसम्म उमाश भयो दफरवपयांत्ययगाहित्यमप्रयोजफमिति पापं यतस्तर, डा. पातियोगितापच्छेदकत्यपर्याप्तिस्तदपसिमस्यामायपिराधित्यायो- सदयगादित्यमेवामापयुद्धस्तदयन्छिन्नविशिष्टज्ञानप्रतिय. म्यकता तन्त्रं समयायिनया पाच्यत्यप्रेमपत्योभयं नास्तीतिप्रतीतेः समयापित्याच्यत्ययोमयापिशिष्टपत्तायुममा तियग्यकरऽपि उभांश प्रतियोगितापच्छेदकनापपांरप. मपगाहिरयमेय पीगं तस्य च समयापितया पाध्यत्वं नास्तीतिधी. साभारपे सस्पास्तावापिशिष्टधीमतिपरयकर मनु उत्तोम- पामायपुरिति विशेष पर नापरत रति । यदि तपाः प्रती. से प्रतिपम्पत्यं मान्यस्या रपत्र पिरपसायचियमा पाममा. स्थीयते तदा समानाधिकरणपपिपिपरामायनिमपिण्या पटो मारनाम्पादियुरपि प्रतियोगितापपत्यागादिर पिलीय. तो महि तत्र घटम्यादिविशिष्टधीप्रतिपयकरपानुपेयमन्तोष पुरयागरं परिणरति सपमपतामक्षिमिकर एप कपालसम. बनम मास्ति मीलो पो नास्तीरयादिनानिगामाता- ·अनुमानगादापर्याम् विशेषस्यैय तादृशीप्रतियन्धकतापीजत्यसम्भवात् तथा घत व समवायितया बाध्यत्वं नास्तीत्यादिव्यधिकरणधर्माव- च्छिमामायबुद्धाचपि वाच्यत्वत्वाशे प्रतियोगितावच्छेदकत्वावगा हनमराक्यापहरमेवति वाच्यत्वत्वावच्छिन्नधर्मिकसमयायित्वा दिप्रकारकशानमन्तरेण न तत्सम्मवः । अथ बत्तत्वाननुगमेन प्रतियोगितापच्छेदकभेदेन तत्प्रकारकशानहेतुताभेदस्यावश्यक तया महानसीयत्ववाहिन्यादिरूपसमानाधिकरणधर्मावच्छिन्नामा त्यक्षं प्रत्यैवैकधर्मावच्छिन्नावशायकापरधर्मप्रकारकज्ञानत्वेन है. तुता पाव्या न तु व्यधिकरणसमवायित्वसमानाधिकरणाच्या रयत्याधुभयधावाच्छन्नप्रतियोगिताकामावप्रत्यक्ष सममायित्यायव च्छिमप्रतिगितामाभाषप्रत्यक्ष प्रति समवायिन्वादिप्रकारणा नवन फ्लमकारणतयच तन्निवाहादिति न तत्र धाच्यत्सत्वाव छिन्नधार्मिकसमायित्वप्रकारकमानापेक्षेति चेन्न प्रतियोगिविशे: पगतापनस्यैर प्रतियोगितायच्दकत्यममावतीत्या ऽपगाह्यते न तु स्वातन्त्र्यणेति नियमन समयायितया वाच्यत्यं मा स्तीत्याकारिकाया व्यधिकरणधारच्छिमामायमती. तेरपगन्तव्यतया ममनायित्वावशिष्टयाच्यत्यत्यापछि प्रशिष्ट्यायपादिन्यां ताराशुद्धी तु याच्यत्वं स.

·व्यधिकरणधर्मावच्छिनाभावप्रकरणम् । ३२५ तथा करीत्या मावलौकिकत्वावच्छिन्नं प्रति प्रतियोगितावच्छेदक विशिष्टप्रतियोगिज्ञानस्य कारणतया ताशकारणयाधेन व्यधिक. रणधर्मावच्छिन्नाभावाप्रत्ययादिति मूलं व्याख्येयं तथानुचि. तम् उत्तविशेषकारणताकल्पनोपजीव्यविशिष्टवेशिष्ट्ययोधसामान्य हेतुताश्रयविशेषणतावच्छंदकविशिष्टविशेषणशानामावस्यय दर्श- यितुमुचितत्वात् अतो मूले हेतुत्वादित्यस्यापेक्षणीयत्यादित्यर्थः इत्याशयेन प्रतियोगितापच्छेदकविशिष्टप्रतियोगिवानस्पाभाव- धिया अपेक्षणे विशिष्टचैशिष्ट्ययोधे विशेषणतावच्छेदकविशिष्ट विशेषणशानकारणत्यमेव हेतुत्वेनाभिप्रेतमित्याह । घ जन्यतायाममायविषयकत्वावच्छिन्नत्वमविवश्यं विशेषणता. पच्छेदफविशिविशेषणशानस्य विशिष्टपैसिट्योधत्वावच्छि- भाभावधीनिष्ठजन्यताप्रतियोगीमूतस्याभावेन समवायितया था. ध्यत्वं नास्तीत्यादिप्रतीतेय॑धिकरणधीवच्छिनामावायगाहि- त्यासम्भव त्यर्थपरतया तद्यास्यानमयोचितं न तु विशि- एवैशिष्ट्ययोघहेतुतायामुपान्यकल्प्यहेतुत्यान्तरपरतयेत्याशयेनाह दीधिती विशेषणतापच्छेदकेति । अयं मायः याच्य. स्थ समयायोति शानमन्तरण समवायिवाच्यत्ययानयमिति पिशिष्टवैशिष्ट्ययोधानुत्पत्त्या याच्यायत्यायन्छिन्ननिरूपितत्येन मा. समानवैशिष्ट्ये समयापित्यायच्छिन्ननिरूपितत्यायगाहिशाने पा. ध्यत्वत्यायच्छिन्नधर्मिकसमयायित्वादिप्रकारकसानत्वेन हेतुता. कल्पनमायश्यकं समयायितया याच्यत्यं नास्तीतिय्पधिकर- णधर्मायच्छिनामापयुद्धरपि पाध्यत्यत्यापच्छिनीपत्येन भासमाने ऽनुयोगितारूपपशिष्टये समयापित्यायच्छिनीयरयायगाहितपा सर ताराक्षानमयदयमपेक्षणीयमिति । ननु पशिष्टयांशे पाच्य. ग्यश्यनिष्ठधर्मितायच्छदकतानिरूपकार्यशेषणतापनसमापिरयाप. टिपप्रतियोगिताफरपापगाहियुनायेय सदयच्छिन्नधामसमपा. पित्यप्रकारकशानं प्यधिकरणधर्मायच्छिमामापयुदी घ पायरयरयायच्छिने समयायित्यस्य विशेषणत्यं मोपपते मपि तु तविशेषपतानापपस्पेय तस्य स्यापन्निप्रतियोगि- ताफरयसम्यन्येनामायांशे पिरोपणत्यमुपयते याच्पत्यसंसगंता. पप्पमतपेय पा तयापिपतदयसिनापस्य प्रतियोगितांचे ·। विद्यापितं तस्यापि प्रतियोगितापच्छेदपत्य तस्य प्रतिपागि तावच्छेदकायमपि तथा च मानामावन न व्यधिकरणधर्म अनुमानगादापर्याम् मानमुपेयते तथा च तत्र नोपदर्शितज्ञानापेक्षेत्याशहां परि जिहाँघुमात्र व्याचष्टे यमायप्रत्ययो होति । विशेषणस्य प्रति योगिघटादिनिरूपितविशेषणतापनस्य घटत्वाई प्रतियोगिता छेदकन्यमयगाइते प्रतियोगितया भासमानघटादिनिरूपितविशे पणत्वावच्छिन्ना या स्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसम्पन्धावधिया घटस्वादिनिष्ठप्रकारता तन्छाली माताति यावत् । न तु व तान्यण न प्रतियाग्यविशेषणत्वेन घटत्यादे प्रतियोगितामद फरयमवगाहते इत्यनुपरणान्वय ताशसम्बन्धावच्छिन्नघट या दिनिष्ठप्रशारता प्रतियागिनिमपितरकारतानवच्छिन्ना न भवती त्पर्य । घटो नास्तीत्येवेति अमावाशे स्वातन्त्र्येण घर त्यादिशिष्योलरहिनाया एवेत्यर्थ । प्रतीतेनुमादिति शेष । एतावता किमायातमित्यत आह तदिहति । अधिक स्य प्रतियोगितापच्छेदकावासिद्धिरिति भाय । अथ प्यधि परणधर्मस्य प्रतियोगिधिपतयेय ध्याधरणधर्मापति मामाययुद्धो मानमुपैयते न चैध सति तारा समया पिरयादिपविशेषणतायच्छेदकप्रकारकयाध्यत्यादिशानन्यताप ज्दामाततया तासन यिना म्यधिकरणधर्मापच्छिन्ना माययुचनुपपत्तिरिति याव्य नमारमकतारशहानदयामय तपुरभ्युपगमात् विशेषदर्शनशायामपि पाहायतामकारकहान सम्मधात् अनाहायस्येप विशेषणतापदमारबहान स्म विशियेशियमत्यपहरय विमानबालीनाया' मपायितया भास्तरियादियुररणत्या याधिकरणसमवापिरयामापायगाहिरपमुपपते समयापीत्यादिनमानावर समयायिपाध्याय राधिकरणधर्मस्य प्रतियोगितामा पापे मानमाम्ता तर तयगादिताया: सानुभवसिर स्पेशापडोमशायरवाद ताप्रतीतियांपरये समपापि पामाशापणादित्योपगम तर पाण्याय समयाची तिनमापेशान गायनागले मपापणात ति। समाप पहि स थायरव याज्य पायर मारतास्या कारप्रापप ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । . ब्यधिकरणधर्मस्व प्रतियोगितावच्छेदकत्वांशेऽपि भ्रम एवेत्यर्थः शिष्टयभान एवावच्छेदकतायाः भानादवच्छेदकताया वैशि- एपनियततया तद्वाधे तस्या अपि वाधादिति भावः । न चैवं गवि शशशृङ्गं नास्तीतिप्रतीतेरसिद्धेरिति मूलासङ्गतिः ताश- प्रतीतेः शृङ्गाशे शशीवत्वावगाहित्वानभ्युपगमे शशीयत्वे शुभ- निष्ठप्रतियोगितावच्छेदकत्वावगाहनासम्मवात्सदवगाहित्वे भ्रमत्वा. दुभयथापि व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावासाधकत्वासाशमती' तिनिराकरणस्यानुपयुक्तत्वादिति वाच्यम् । अभ्रान्तानामपि गवि पाशझं नास्तीति व्यवहारमूलप्रतीतिसत्त्वेनोक्तनियमस्यैवासिया व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावसिद्धिर्निपत्यूहैव तादृशप्रतीतेगों शृगाधिकरणकशशीयत्वाभायावगाहित्वोपगमे तस्या गवाधिकरण- फाभावावगाहितायामनुभवविरोध इत्याशङ्कामुत्थाप्याम्रान्तपुरुषीय गवाधिकरणकामावावगाहिताहशामाचप्रतीतिनिराकरणपरतया त- इन्थस्यावतारणीयत्वात् । ननु अभ्रान्तानां गवि शशशृङ्गं नास्ती ति प्रतीतिर्माभूत् शशशृङ्ग नास्तीतिप्रतीति पहोतुं शक्यते सर्वेषामेघ तथाविधव्यवहारदर्शनादित्याशङ्कायां शशशृङ्गं नास्ती- त्यादिमूलाचतारो बोध्यः यद्यपि शशशृङ्गं नास्तीति शब्देन श. शे शृङ्गाभाव इत्याकारकः शाब्दयोधो न शक्यते जनयितुम् । अनु. योगिवाचकपदोसरं सप्तमीविरहेण निराकाहत्वात् तथापि प- दार्थोपस्थित्यादिमूलकेशमानसबोधजनेनेच्छया व्युत्पन्नानां तथा प्रयोग इत्याशयः । ननु घटत्वेन घटो नास्तीत्याकारफस्या. भावप्रत्ययस्यानुभविकतया प्रतियोगिविशेषणतापन्नस्यैव प्रति. योगितावच्छेदकत्वमभावप्रत्ययो ऽवगाहत इति न नियमः ता. दृशप्रतीत्या स्वातन्त्र्येण भासमाने घटत्वादौ प्रतियोगिताय- छेदकत्वावगाहनात् अन्यथा घटत्वेनेत्याकारकतानुपपः तथा च घटत्वेन पटो नास्तीत्यादावपि घटत्यादौ पटादिनिष्ठप्रतियो. गितावच्छेदकत्वावगाहन निगवाधमेवेति व्यधिकरणधर्मावच्छि- भामावासद्धिीनस्प्रत्यूहब नच तत्रव्याधकरणधर्मस्यावच्छदकत्वा धगाहनसम्भवेऽपि अतिरिकामावकल्पनागौरवमयेन ताशप्रती तेः पटायधिकरणकघटत्वामावायगाहित्यमेव स्वीक्रियत इति धाप्यम् असति बाधके - तच्छान्दोग्लोखिप्रतीतेस्तवमति:

·हिनो ऽमायमत्यक्षस्य स्वीकारात् । यस्तुतस्तु कुमाप्यमावबुद्धौ ३२८ अनुमानगादाधर्याम् पावार्थविषयकत्यापरित्यागात् घटायाधिकरणकयटायाधमा पस्य च घटत्वेन पटो नास्तीत्यादिशब्दात्कथमप्यप्रतीतेः प्रती तिबलात्पदार्यान्तरसिौ तत्पदार्थकल्पनागौरवस्य फलभुनन्द- नाबाधकरपात न च प्रतियोगितापच्छदकविशिएप्रतियोगिशा. नरूपकारणबाधेन ताशप्रीतेन्यधिकरणधर्मावच्छिनामावायगा: हिता न सम्भवतीति युक्तं पटत्याधयच्छिन्नमिकघटत्यादिप्रकार कप्रतियोगिशानहेतुनायां मानामावात् तादृशशानं विनैव घटत्येन टो नास्तीत्याकारकस्य घटत्वादिविशिष्टपटादिवशिष्ट्यानवगा स्यानन्ध्येण प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टपतियोगिमानस्य हेतुता नास्ति न च तदकल्पने प्रतियोगिज्ञानशून्यकाले नास्तीत्या. फारफातियोग्यविषयकामावप्रत्यक्षस्य घटत्यादिनिर्विकल्पकानात. र विशेष्ये विशेषणमितिरीत्या घटामावप्रत्यक्षस्यापत्तिरिति- पाच्यं प्रतियोगिशानहेतुतामतेऽध्यभावे प्रतियोगितया घठी- दिरूपप्रतियोगिशानविरोधियाधादिग्रहसत्ये कामावग्रहापचेर्दुरित्यात यदि च निर्मितावच्छेदककर तियोगिभाने वाधकामावान् प्रतियोग्यविषयकामावप्रत्ययो नाप दयितुं शक्यते तथापि ताशयाधग्रहदशायां प्रतियोगिधाम মালহেল্পান্নারসন্ধায় নারী গছ হায় प्रतियोगिर्मितावच्छेदकतानापनामावत्यप्रकारकस्य स्वातन्त्र्येण प्रतियोगिविषयकस्य नास्तिघटीयश्चेत्याद्याकारकसमूहालम्बनप्रत्यः क्षस्यापतिः एवं घटत्यापच्छिन्नमतियोगिताकामावस्य यदा मा नं तदा निर्विकल्पकोपस्थितद्रव्यत्वादविवीध्ये विशेषणमितिरी स्या घटाचं मानापत्तिः कारणयाधेन न शश्यते धारापेतुं वाशामायस्य द्रव्यत्वाधवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वविरहेण तदा ने द्रव्यत्यादिप्रकारकज्ञानस्यानपेक्षणात् यदि समकारता पन्ने घमें स्वावच्छिन्नमतियोगिताकत्वसम्पन्धा. पच्छिन्नधय॑न्तरनिरूपितप्रकारतातदन्यप्रकारतानिरूपितविशेषणवि. पयतानिरूपितसंसर्गतासम्बन्धन भानं प्रति अभावीया- जोगिताधिशेषभदस्य कारणतां कल्पयित्या शोपपति' মহিষীগন্ধাবােন্ধিবিশ্বমিবাযতকাগামিকাযাদি प्रतियोग्यविषय याह ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । ३२९ शेषसम्बन्धन लौकिकप्रत्यक्षं प्रत्यभावत्वमेदस्य का- रणतां कल्पयित्वा च , पूर्वापत्तिर्वार्यते तदा तावतैय सकलापत्तिवारणादलं प्रतियोगिझानहेतुनया । न चैवमपि प्रतियोग्यविषयकस्याभावत्वाप्रकारकप्रत्ययस्यापतिविना प्रतियो- गिझानहेतुतां न शक्यते पारायतुमिति घाच्यं प्रतियोगिशानं विना प्रतियोग्यविषयकस्यदन्वादिना ऽभावप्रत्यक्षस्येदत्वादिरू- पतादृशविशेषणक्षानासत्ये च तादृशाभावानर्विकल्पकस्येष्टत्वात् अभावनिर्विकल्पकानभ्युपगमे प्रतियोगिशानहेतुतयापि तछारणा- सम्भवात् इदन्त्वादिना ऽभावप्रत्यक्षे ध्यभिचारवारणायाभा. यत्यप्रकारकाभाषप्रत्यक्षं प्रत्येव प्रतियोगिज्ञानस्य हेतुताया आ. घश्यफत्वात् विशेषणानवच्छिन्नविपयतासम्बन्धेन प्रत्यक्ष प्रति. अभावभेदस्य हेतुतां स्वीकृत्य तद्वारणे च मयापि तस्य तथैव यारणीयत्वात् । वस्तुतस्तु आपाधाप्रसिद्ध्यैव तादृशफलापत्त्यनव- काशः प्रसिद्धाया घटो नास्तीत्यादिबुद्धेर्घटत्वादिविशिष्टवैशिष्ट्या- वगाहितया तत्र प्रतियोगितावच्छेदकघटत्वादिमकारकझानस्य विशेपणतापच्छेदकप्रकारकशानविधया हेतुतायाः 'फ्लप्तत्वाचाह- शकारणविरहादेव न तच्छून्यकाले तदापत्तिः । यत्तु अना- हार्यप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टप्रकारकोपलम्भविरही विशेप्यी- भूतधर्मिप्रत्गसनो ऽभावग्रहे हेतुः तथा च यस्य पुंसः समवा- यित्वादिविशिष्टवाच्यत्यादिप्रकारको ऽनाहार्यभ्रमो प्रसिद्धस्त- दीयः समवायितया घाच्यत्वं नास्तीत्याकारकप्रत्ययो न ध्य- धिकरणधर्मावच्छिन्नाभावमवगाहितुमीष्टे तदीयतादृशप्रतियोग्यु पलम्भपिरहरूपतदीयाभावप्रत्यक्षकारणस्याप्रसिद्धरिति तत्पुरुपी- यतादृशप्रत्ययस्य वाच्यत्वाद्यनुयोगिकसमवायित्वाद्यभावविषयक स्वावश्यकत्वे सर्वत्रय तादृशप्रकारत्वमुचितम् । एकाकारप्रतोतेः पुरुषभेदेन विषयतावैचित्र्यानुचितत्वादिति मिश्रोक्तव्यधिकरण. धर्मावच्छिन्नाभावनिराकरणपन्थाः सोऽपि न साधीयान् अमावबुद्धौ स्वप्रतियोगितावच्छेदकाचीशएप्रतियोगिमत्योपलम्भत्वेन एककार. णातायाः स्वत्वाननुगमेन दुर्वचतया विशिष्य कल्पनस्यावश्यकन्वे यत्र तादृशोपलम्भप्रसिद्धिः तत्रैच तादृशोपलम्भानन्तरमभावनत्य- यथारणाय तदभावहेतुत्वोपगमात् प्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभाययु. ४२ ·भनुमानगादापर्याम् सौ कचिदप्रसिधा तदमायहेतुत्वासम्मयापि सन्निकर्षादिघटित- सामग्रीतस्तदुत्पत्ती याधकामावादित्यत आह पदि पुन रिति । स्वरसपाही विवादशन्या घटत्येन घटो नास्तीति पाठ घटत्येन पटो नास्तीति पाठी न साधु. ताशप्रतीतेः पटाधनुयो. गिकयटायाधमावावगाहिताया एवं व्यधिकरणधर्मावच्छिमार माधानभ्युपगन्तभिरुपगमात् प्रतियोगिविशेषणतापनस्येव प्रतियो गितायच्छेदकस्य भासत इति नियमस्य तदाकारप्रतीतिवले नाशक्यधारणत्वात् भानुमयिक इत्यस्य व्यधिकरणधर्मस्यावच्छे दफत्वावगाहितया अनुभवसिद्ध इत्यर्थकतया था कचित्त जमनीयः गीर्वाणगुरूणामपि न शक्यमित्यनेन प्रतीनिकारणयान ताशाभावनिराकरणावन्तो मिश्रादय आक्षिताः यदि तदेत्यनेन सादृशमतीतेरानुभविकर विवाद प्रदय ताशामावस्यापारमा बिकत्वं सूचितम् ॥ इति श्रीगदापरमट्टाचार्यचक्रवर्तिविरचिता व्यधिकरण- धर्मावन्निामावदीधितिषियत्तिः समाप्ता ॥

·अनुमानगादाधर्याम् - पूर्वपक्षप्रकरणम् । (चि०) अथ साध्यासामानाधिकरण्यानधिकर- णत्वे सति साधिकरणत्वं व्याप्तिः केवलान्वयिनि साध्यासामानाधिकरण्यं निरधिकरणे आकाशादौ प्रसिद्धमिति चेन्न । (दी०) साध्यति । साध्यस्यामामानाधिकरण्यं येषु तेषा- मनधिकरणत्वं तदभाववत्वमिति यावत् तस्मिन् सति साधि- करणत्वं तदवच्छिन्नाधिकरणताफलं सतिसप्तम्यावच्छेदकत्व- लाभात् तचेहान्यूनवृतित्वम् एवं च साध्यवत्तिसकलपदा- र्याभाववत्वं यदधिकरणताया अन्यूनत्ति तत्वमिति तु फ- लितार्यः। (गा० ) साध्यासामानाधिकरण्यानधिकरणत्वे सति सा. धिकरणत्वमितिलक्षणे दलयोः सामानाधिकरण्यं सतिस- सम्यर्थः । तत्र विशेष्यदलमवृत्तिहेतुकातिव्याप्तिवारणपरमिति यथाश्रुतव्याख्यानं न साधु अवृत्तौ साभ्याधिकरणावृत्तित्व- सत्त्वात् साध्यासामानाधिकरण्यपदस्य साध्यानधिकरणाधिकर. णकत्वाद्यर्थकतायामेव विशेषणदलस्यावृत्तिसाधारण्यसम्मवात् सया च सति केवलान्ययिन्यन्याप्तः अथ साध्यासामानाधिकरण्यं नोकरूपं किंतु साध्याधिकरणानधिकरणावरूपं तदनधिकर- पत्वमप्यवृत्तिसाधारणम् अधिकरणाप्रसिद्ध्या तदनधिकरणाप्रसि. देरवृत्तौ तदसस्वादिति चेदेवमपि केयलाम्पायिनीत्यादिप्रथवि.

·संचलायिसामाधिकरण्य रोघ तेन मन्थेन गगनादी साध्यासामानाधिकरण्यनसि धारिणि अतिव्यातश्चेत्यालोच्य लक्षणमन्यथा व्याख्यातुमुपत्र मन बाह तदवच्छिन्नति । अवच्चावच्छदकभाव कुता लभ्यत इत्या तया इत्यर्थः । अवरलंदश्त्यलामादिति । तदभावत्वरूपप्रत्यर्थे ध्याधिकरणसाधारणस्य त्यातरिजवृत्तित्यान् साध्ययापके अनुमानगादापर्याम् विदर्शनात् माध्याधिकरणयत्किञ्चिदनधिकरणके साध्यन्यून वृत्तिनायन्याप्तियारणाय साध्याधिकरणसामान्यानधिकरणविधि पक्षपास्यावश्यक्तया वृत्तिमत्यपि प्रसिद्धसम्भवातसाध्य व्याः सायसमानाधिकरण व्यमि साध्यस्येति । साध्यपदासामानाधिकरण्यपदयोर्यहुप्रीहिवलात्सा भ्यासमानाधिकरणलाभ. तदनाधिकरणत्व यदि तदधिकरणत्याम वः तदा केवलान्यायनि अत्तरेव साध्ययत्तितया तदधि परणस्यामसिध्याऽव्याप्तिरतो व्याचष्टे तदमावत्योमात । सतिसतम्या सामानाधिकरण्यार्य कनया तदभाववत्वसमानाधिकरणसाधिकरणत्यस्य विक्षनाये धूमादिदेती वहगद्यसमानाधिकरणधूमत्यादिसत्वादन्याप्तिरत शायामाह सतिसतम्येति । अनधिकरणत्वे सतीत्यय या सप्तमी यधिकरणतानिरूपकारवापसमभिन्याहतसाधिकरणत्वपदार्थंकदे शाधिकरणतानिरुपकतारच्छेदयस्यलाभादित्यर्थः अयच्छेदकाव घेदनतिरिक्तवृत्तित्वरूप विपश्यते तदा विपमन्याप्ते धूमा दाययाति धयाद्यसमानाधिकरणपदार्थाभावस्य हेतुशून्यसा- निधिकरणपदमभायवदर्थक्तया ध्यभिचारिण्यतिव्यातिश्च तत्र साध्यसमनियतस्य साध्यासमा धिारणपदार्थामायनालस्य हेत्वननिरिक्तवृत्तित्वादत पाहत वहति । अन्यूनचित्व व्यापार समुदितार्थमाह साध्यपदवृत्ती ति । सायानधिकरणाधिकरणक्वाप साध्याधिकरणानधिकरण पत्वरूप च साध्यासामानाधिकरण्य संपलायिसाध्यके न सिद्धनीति साध्यामामानाधिश्रण्यपदस्य साध्यपदवृत्तित्वार्य कता सुटीरता धूमयदचिइदत्वाद्यमानस्य धान्यापकत्वाद तिय्यातिरतः साध्ययदृष्टस्यो य ये पदार्यास्तदभायटलामा मालनि यि च मावस्याच्छिन्नतावत्पदार्थाभायम्य पावर यित्यापि न अति. साध्ययदर्शनवायलिनप्रतियोगितामा ·-- , 1 'पूर्वपक्षमकरणम् । मान्याभावश्च निवेशयितुमशक्यः घेन येन सम्बन्धेन यस्य सा- ध्यवदृत्तित्वं तत्तत्सम्यन्धावच्छिन्नतदभावस्य निवेशनीयत्वात् प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धाननुगमेनाभावैश्यासम्भवात् विशे. पणताविशेपसम्बन्धनिवेशपक्षे तु तदननुगमविरहात् एक एव सामान्याभावो निवेशनीयः साध्यपदं साध्यतावच्छेदक- विशिष्टपरम् अतो विशिष्टसत्तायान् जातेरित्यादौ गुणत्वादेः शुद्धसाभ्यवत्तित्येऽपि न क्षतिः तद्वत्वं च साध्यतावच्छेदक- सम्बन्धेन योध्यं तेन समचायेन वह्नौ साध्ये पर्वतत्वादेर्व- हिसंयोगिवृत्तित्वेऽपि संयोगेन हेतौ घूमे नातिन्याप्तिः यत्पदं हेतुनावच्छेदकविशिष्टपरम् अतो द्रव्य विशिष्टसत्यादित्यादौ नाव्याप्तिः तदधिकरणता हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन योध्या तेन समघायादिना धूमाधिकरणताया निहिसाधारण्येऽपि नाव्याप्तिः ॥ ननु हेतुब्यापकतानिवेशेनैवोपपत्तौ तदधिकरणत्वनिवेशवैय. , यमन आइ यथासनिवेश इति । (दी०) पथासन्निवेशे अधिकरणत्वस्य न वैयर्थ्य हेतुता- बच्छेदकसम्बन्धलाभाय वा तत् । येन येन सम्बन्धेन यो यः साध्यवदत्तिस्तेन तेन सम्बन्धेन तत्तदभावो बोध्यः । एतेन । साध्यवदत्तित्वं यदि साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन विवक्षितं तदा समवायेन साध्यतायां साध्यवदसमवेतस्य सार्वत्रिक- त्वात् सफलतच्छ्न्यासिद्धिः । अथ तदभावोऽपि तादृशेनैव- सम्बन्धेन वाच्यस्तदा जातिमान् प्रमेयत्वादित्यादावतिव्याप्तिः जातिमदसमवेतानां समवायेनाभावस्य केवलान्वयित्वादत एव न संयोगेन समवायेन वा इदं न जातिमत् जातिवादित्या. दौ साध्यवत्समवेतायप्रसिद्धश्च । नापि साधनतावच्छेदकन इदमेतद्रूपभिन्नं गुणत्वादित्यादावतिव्याप्तेः। नापि विपयतया घटभिन्नं मेयत्वादित्यत्राप्पतिव्याप्तः सविषयकमात्रस्यैव घट- 'भिन्नविपयत्वात् । घटनिर्विकल्पकेऽपि घटत्वादिभानात् । नापि -- -- ·अनुमानगादाधर्याम् सम्बन्धमात्रेण द्रव्यं सत्चादित्यादावतिव्याप्तेः । गृत्तिमन्मात्र स्यैव स्वरूपसम्बन्धेन महाकाले तृचेरवृत्तेरभावस्य च फेवलान्व. यित्वादिति प्रत्युक्तम् । विशेषणताविशेषेण वा साध्यवदत्तित्वं वक्तव्यं सर्वत्रैव तत्वयक्तित्वे तत्वदन्यत्वे तत्मकारकममाविषय- खे वा तत्सुलभम् । तेनैव सम्बन्धेन तदवच्छिन्नसामान्याभावो बाध्य इति । (गा०) यथोक्तविशेष्यविशेपणभावक्रमेण निवेश इत्यर्थ, न वैयमिति हेतुविशेषितव्यापकताया प्रकृतलक्षणाघटकतया तघटितस्य लक्षणत्वसम्भधेऽपि न वैयविसर प्रकृतलक्षण घटकस्य तथात्वसस्भव एवाधिकाशवयात् । मनु वैयर्थ्याभा- घेऽप्यनतिप्रयोजनकत्व दुर्यारमेवेत्यत आह हेतुतावच्छेदकस म्बन्धेनेति । हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन हेतु प्रति व्यापकताया लक्षणघटकत्वसूचनायेत्यर्थ । सम्बन्धसामान्येन हेतु प्रति व्यापकताया निवेशे वह्नयादेरपि धूमाद्यव्यापकतापत्तेरिति भाव । परिकश्चित्सम्बन्धन साध्यवदवृत्चतिकञ्चित्सम्बन्धावच्छिन्नाभा चनिशे धूमाघसमानाधिकरणायोगोलकत्वादेयंधिकरणसम्य न्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्य वयादिव्यापकत्वादतिव्याप्ति साध्यतावच्छेदकादिसम्बन्धेन साध्यवदवृत्तित्वादिविवक्षणे घ श्यमाणदोपाणा दुर्धारतेत्यालोच्य साध्यवदवृत्तितानिर्वाहक सम्बन्धाभाषप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धयोरैक्य विवक्षति येन येनेति । सयोगादिना ऽयोगालकत्वादेधूमादिमदत्तित्वात्तत्सम्य Fधावच्छिन्नतदभावस्य ध घड्यादिव्यापकत्वादतिव्याधिरतो येन येनेति चीप्सा । तत्तदभाव इति सयोगादिसम्बन्धावच्छि पसाध्यवदसयुक्तत्वाधवच्छिन्नसामान्याभावा एव यथायथ लक्ष न तु तत्तापदार्थाना तत्तयत्तित्वावच्छिन्नाभाषा भनन्ताभावनिवेशप्रसङ्गादित्यवधेयम् । एतादृशविवक्षाप्रयोजन ६ शंयति एतेनेत्यादिना। साध्यतावच्छेदकसम्यन्धेनेति पाभावप्रतियोगितया भासमानायां वृत्तायन्यय । समवायेनेति स पोलादीनामभ्युपलक्षक साध्ययदसमवेतस्यति । मेयत्वादेरिति घटका अस्य ·पूर्वपक्षप्रकरणम् । शेषः । असमवेतपदमपि असंयुक्तायुपलक्षणं सफलतच्छन्नति साध्ययवृत्तिसकलपदार्थाभावाप्रसिद्धिरित्यर्थः ।एकसम्बन्धेन व्य. भिचारनिरूपकाधिकरणवत्तरपि अपरसम्यन्धावच्छिन्नामावस्य हेतुव्यापकतामादायातिव्यासिवारणाय साध्यवदवृत्तेः सम्यन्यसा- मान्यनामावो ऽवश्यं निवेशनीयः संयोगसमयायस्वरूपादिनि. ठसम्बन्धताविशेषाणां मिथो मिन्नत्येऽपि सम्बन्धतात्येनानुगतानां तावनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धतावच्छेदकत्ये मानाभावात् सामान्यविशेषभावनापच्छेदकीभूतसम्बन्धतयो देनात्माश्रयविर. हात् प्रत्येकं सकलसम्बन्धावच्छिन्नाभावकूट एव वा नि. घेश्य इत्याभिप्रायेणेदम् अन्यथा मेयत्वादेरपि समवायादिना भावप्रसिद्धा ऽसहत्यापत्तेः । ताहशेनैवेति साध्यतावच्छेदकस. म्यन्धेनैवेत्यर्थः । एवकारेण सम्बन्धसामान्यव्यवच्छदः तावर्तव धूमवान् परित्यादावतिव्याप्तियारणसम्भवात् अयोगोलकीय- घवयादेः साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेनामावस्य हेत्वन्यूनवृत्तितावि. रहादिति भावः । आतिमानिति समवायेन जातिवावच्छिन्नसा. ध्यके व्यभिचारिणीत्यर्थः । केवलान्ययित्वादिति व्यधिकरणस- म्वन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेनेत्यादिः केवलान्वयित्वे सुतरा- मेव हेत्वम्यूनवृत्तित्वमिति तदभिधानम् । विशिष्य समयायादिस- म्बन्धनिवेशन निरस्यति अत एवेति एतादृशातिव्याप्तेरेवे. त्यर्थः समवायेन सयोगेन पा साध्यववृत्तेस्तेन सम्बन्धेना- भावः शक्यनिवेश इति शेषः । जातिमदसंयुक्तस्य संयोगेनाभा- यस्यापि केवलान्वयित्वादिति भावः । पतत्पक्षद्वयेऽधिकामज्यव्या- तिमाह इदमिति । समवेतादीत्यादिना सयुकपरिग्रहः । साधन तावच्छेदकेनेति सम्बन्धेनेति शेषः । साध्यवदवृत्चिरित्यादिकमपि पूरणीयम् । एवमप्रेऽपि जात्यादिसायके व्यभिचारिणि स्वरूप- सम्बन्धस्यैव साधनतावच्छेदकतया तेन सम्बन्धेन साध्यवदत्- सिजातित्वादेस्तादृशसम्यन्धावच्छिन्नाभावस्य हेत्यव्यापकत्वान- तत्करपे ऽतिव्याप्तिशङ्कावतारः । इदमिति पक्षनिर्देशः पतदित्यस्य पक्षनिर्देशताघ्रमपरिहाराय तथा सति रूपत्यावच्छिन्नभेदस्य साध्य. तालाभेन ताहशसाभ्यपदसमवेतरूपत्वादे. प्रसिद्धा तिव्याप्त्यनव- काशात् । भतिव्याप्तरिति एतद्रूपमाघसमताप्रसिधा एतद्रूपमिन्ना- ·पयकस्य घतार अनुमानगादाधर्याम् समवेतस्य समयायरूपसाधनतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नामावस्य ध्यधिकरणसम्बन्धावच्छिन्नाभावतया फेवलान्धयित्वादिति भाव । तद्घटादिमागसमयेतस्य रूपादे प्रसिद्मा गुणरुपैव्यक्तिति पक्षानुसरण नापि विषयतयति व्यभिचारिणि साध्यवधि व्यभिचारनिरूपकाधिकरणविषयकज्ञानादेषियतास म्बन्धावच्छिन्नाभायमादायातिव्याप्तनिराकरणासम्भवात् । घटभिन्न मेयत्वादित्यनापीत्यपिना पूर्वोक्तस्थलपरि प्रह घटभेदसाध्यकस्य नानाव्यक्तिविपक्षात्य द्रव्यविपक्षकत्व च पूर्वकरपापेक्षया एतत्पक्षस्यातिहेयतासूचनायैव तस्याधिकस्य प्रदर्शनमतिव्याप्तिधीज विषयतया साध्यवदवृत्तस्तत्सम्बन्धाप च्छिन्नाभावस्थ केवलान्वयित्व दर्शयति सविषयकत्ति । मानपद स्नपर घटभितविपयकत्वादिति घट इत्याकारस्य घटादिविष यकशानादेरपि विशेषणीभूतघटत्वतत्सम्बन्धविषयकत्वादिति भाव निर्विषयकस्य ताशसम्बन्धावच्छिन्नाभावस्य घ व्यधिकर णसम्बन्धावच्छिन्नाभावत्वादिति शेष घोषणादिविषयकत्वनियमेऽपि घटभिन्नाविषयक रूपकमेव सम्भवतीत्यत आह घटनिर्विकल्पकेऽपीति । ध टत्वादीत्यादिना रूपादिपरिग्रह तद्भासकसनिक दिघटितसा- मन्या अपि तदार्नी सत्यात् इन्द्रियाणा स्वव्यवस्थापकगुण पुरस्कारेणैव प्रवृत्तेश्चाक्षुपादौ रूपादिभानस्यावश्यकत्वाचति भाव । सम्बन्धमाप्रपा साध्यवदवृत्तिय साध्यवत्सम्यद्धत्वसामा न्य साध्य पदाधेयत्वसामान्य वा ताशसम्बन्धनाभाव स. म्वन्धत्वावच्छिन्न प्रतियोगितारच्छदकसम्बन्धताक एका इभाव प्रतियोगितावच्छेदकतया ये ये सम्बन्धास्तवच्छिन्नाभायकूटो स्वरूपसम्बन्धेन कालिकविलक्षणसम्यन्धेन प्रत्युक्तमिति पत्र साध्ययति साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेनावर्तमान तेन सम्बन्धेन पंचिदपि म घर्तते तत्रापि विशेषणताविशेषण साध्यवद स्तन सम्बन्धेन व्यभिचारनिरूपकाधिकरणवृत्तस्तुन प्रसि द्धा तस्य ताशसम्पन्धावच्छिन्नाभावमादायातिव्यातिनिराकर सम्भवादिति भाषः । पव सति विशेषणताविशेषस्येव वि शिष्योपादानमुक्ति सम्यधान्तरनियशने प्रयोजनामाषादिश्या । ननु विशिष्टयुद्धी वि घटनिर्विक घा ·पूर्वपक्षप्रकरणम् । शयेनाह विशेषणताविशेषणेति दैशिकविशेषणतयेत्यर्थः । एवं सति दर्शितातिन्याप्तीनां नावकाश इति सुचयितुं व्यभिचार. निरूपकाधिकरणे तेन सम्बन्धेन वृत्तिमति तेन सम्बन्धेन सा- ध्यवदवृत्तित्वसौलम्यमाह सर्यवेति व्यभिचारितुक इति शेषः। तत्तद्यक्तित्व इति यद्यत्ती हेतौ साध्यव्यभिचार इत्यादिः अयोगोलकादिनिष्ठतष्यक्तित्वं तन्मात्रवृत्तिरूपाद्यात्मकमेव न तु पदार्थान्तरं तस्य च न विशेषणताविशेषण वृत्तिरिति कंवला. न्यायिनं तस्य तादृशसम्बन्धावच्छिन्नाभावमादाय नातिप्रसन- निराकरणसम्भव इति तत्र तत्सालभ्यमनुपयुक्तमित्यारागाह तत्तदन्यान्यत्य इति तत्तद्यक्तित्वावच्छिन्नभेदावच्छिन्नभेदोऽपि स्वप्र- तियोगितावच्छेदकतत्तयक्तित्यादनातिरिक्त एव तथा च यक्ष्यते न हि घटभिन्नभेदो घटत्वादतिरिच्यते इत्याशयाह तत्म- फारकेति तचयक्तित्वादिप्रकारफेत्यर्थः । तत्प्रकारफम्रमाविषय- त्वस्य साधयत्यपि सम्भवात्यमेति । तत् तेन सम्बन्धेन सा- ध्यवदवृत्तित्वं विशिष्य समवायादिसम्बन्धनिवेशे जात्यमायादि- साध्यकम्पले तेन सम्बन्धेन साध्ययवृत्तित्याप्रसिद्धिरुता विशेष- ताविशेषस्य विशिष्य निवेशे तु न तद्दोपावसर ति सूचयितुं सर्व सभेती साध्यवाग्निष्टतयक्तित्यादी तन सम्पन्न साध्य. यत्तित्वप्रसिद्धिपरमिति तु न सम्मयति यत्वयाच्या त्यादिप्येष तामसिद्धिसम्मवास् तत्तयक्तित्यानुधायनस्य चय- यापातात् अभाव तत्सम्यन्धावच्छिन्नप्रतियोगितारत्यानियंश यत्किश्चित्सम्यन्धाच्छिन्नामावमादापानिव्याति. सम्बन्धमामा- म्येनाभावनिवेशे च नेन सम्बन्धेन साध्ययदवृत्तेः साध्ययम- मोतादेस्तासाभावस्य तुमत्यमत्वादसम्भव इति तनिशा यति तेवति । इदानी प्रतियोगितावच्छेदकमम्यन्यापनुगमन एक पयाभायो निवेशयितुं शक्यत इत्यभिप्रायेणाद तदयच्छि- असामान्यामाय इति । तासायमदत्तियापटिमसामान्या- भाय स्पर्थः। मियम्याख्यानमुपन्यस्यति कचित्यिति । (दी०) फेनिग नयत्वासन भमाध्यानि मायाविरो.

·३३८ अनुमानगादापर्याम् धीनि साध्यासमानाधिकरणानीति यावत् तानि सामानाधि- फरण्यानधिकरणानि यस्य तत्त्वं साध्यसामानाधिकरण्यामाव. व्यापकामावमतियोगिसामानाधिकरण्यसामान्यकत्वमिति फ. लितार्थः । अत्र च साध्यसामानाधिकरण्यं साध्यतावच्छे. दकसम्बन्धेन साध्यवति हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन धुचिः परं च सामानाधिकरण्यं देवतावच्छेदकसम्बन्धन हेतुपति तेनैव तिः तेन समवापेन पृथिवीत्वादेः साध्यतायां व्य- भिचारिण कालिकसम्बन्धेन हेती घटादौ द्रव्यत्वादेव सम- वायेन साध्यतायां समवापेन हेती सत्वगुणवादी नातिप्र- सहः। न वा संयोगेन बयादी साध्ये समवायेन तदव्या प्यस्य रूपविशेषादेः कालिकसम्बन्धनाधिकरणे काले स्पन्दे च कालपरिमाणस्पन्दत्वादेः समवायेन तदधिकरणे घटादेः संयोगेन वृत्तावपि चापसहः । सम्बन्धविशेपेण व्याप्यत्वला- भाष साधिकरणत्वमित्याहुस्तचिन्त्यम् । (गा०) नम्व्यत्यासेन साप्यपदानन्तर धूयमाणस्य नमस्तापूर्वा- भिसन्धानेन तथाचासाध्यसामानाधिकरण्येति वक्तव्ये साध्या. सामानाधिारण्यनत्यभिधान प्रमादनति भावः । असाध्यपदस्य साध्याभिनायकग्वे पतवृत्तिधर्मान् एतत्त्वादित्याचतिरिक्त सर्वत्र साध्यमिन्नम्य हेतुसमानाधिकरणतया चिय साध्यभिन्नाप्रतिमा ऽव्याप्तिरतो नपरस्य विरोभ्यर्थकतामाह साध्यविरोधीनीति विरोधस्य तदमारण्याप्यतारूपत्ये केवलान्वयिनि साध्या भावाममिद्या यातिरतः साध्यासमानाधिकरणानीति । फेव- छान्ययिन्यतायेय साध्यासामानाधिकरण्यप्रसिद्धिः यारिहेनुरेऽपि साभ्यासमानाधिकरणस्यान्ततो उत्तरेय हे स्वसमानाधिकरणतया तिव्याप्तिरिति साध्यासामानाधिकरण्यम पोदश्यतापध्दकायच्छेदेन हेत्वसामानाधिकरण्यापविधेयान्वयो प्रविपक्षित इस्यायेन म्यापकत्यापमपसिनत्यमन्तमविपर ज्यामिः ·पूर्वपक्षमकरणम् । ३३९ सामानाधिकरण्याधिकरणत्वाभावे मधिकरणत्वांशमनतिप्रयोजन. कतया परित्यजन् फलितार्थमाह साध्यति । साभ्यपदं साध्य तावच्छे कविशिष्टार्यकं तेन विशिष्टसत्तापान जातेरित्यादी नातिव्याप्तिः घ्यापकत्य तनिष्ठान्योन्यामावमतियोगितानव- च्छेदकत्वं न तु तत्समानाधिकरणात्यन्तामायप्रतियोगितानव- च्छेदकधर्मवत्यम् ममावत्यादिकमादायातिप्रसहात् गौरपाच्च -साध्यादिनिष्ठ हेतुसामानाधिकरण्यव्यक्तिविशेषामावस्य सायसा. मानाधिकरण्यामायव्यापकतामादायातिव्याप्तियारणाय सामान्य पदं व्यापकामावमतियोगितावच्छेदकस्यविशिष्टसामानाधिकरण्य. त्यकर्मयत्त्वमिति तु निष्कर्षः तेन व्यभिचारिणि हेतुसामा. माधिकरण्यसामान्यगगनोभयत्वायच्छिन्नाभाषस्य साध्यसामाना. धिकरण्यामावव्यापकत्वेऽपि न क्षतिः स्वपदं हेनुतापच्छेदकपरं तद्विशिष्टसामानाधिकरण्यनिवेशात् द्रव्यं विशिष्टसरवादित्यादौ नाव्याप्तिः परं च सामानाधिकरण्यं हेतुसामानाधिकरण्यं सा. भ्यतावच्छेदकसम्बन्धनिवेशनस्य व्यावृत्तिमाह समवायेन पृ. थिवीत्वादेरिति । व्यभिचारिण हेतौ घटादौ नातिप्रसङ्ग इत्य. प्रिमेण सम्बन्धः । धृत्तिमन्मात्रस्यैव कालिकसम्यन्धेन पृथिवी. त्याधिकरणे फाले ताइशहेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन वृत्तेरवृ. तिमाननिष्ठतदभापं प्रति हेतुसामानाधिकरण्यामावस्य व्याप. कत्येऽपि समवायरूपसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्यवत्पृथि- “ज्यादिनिरूपितकालिकसम्बन्धावच्छिन्नयस्यभावस्य महाकालादौ हेतुसमानाधिकरणे जन्यपृथिव्यसमानकालोने चरमध्यसादौ स- स्वेन तं प्रत्यस्याव्यापकत्वादिति भावः । साध्यघवृत्तित्वे हेतु- तावच्छेदकसम्बन्धनिवेशप्रयोजनमाद व्यत्वादेधेत्यादि । समचा- पेन साध्याधिकरणमहाकाले वृत्तिमन्मात्रयैव कालिकसम्बन्धेन वृतिः साध्यवति सम्बन्धसामान्येन वृत्तेरभाव प्रति हेतुमद्- वृत्तित्वामावस्य ब्यापकत्वेऽपि गुणत्यादिसाधारणं हेतुतावच्छे- दकसम्बन्धेन द्रव्यादिवृतित्वाभावं प्रति तस्याव्यापकत्या. दिति भावः । हेतुमचे हेतुतावच्छेदकसम्बन्धनिवेशप्रयोजनमाह संयोगेन वह्नयादी साध्य इति । वहिमानेतपादित्यादावित्यर्थः । समवायेनेति न्याप्यतानयि कालपरिमाणस्पन्दत्वादेवृत्तावपि ना- ·अनुमानगादापर्याम् प्रसङ्ग इत्यन्षय | काले काल्परिमाणादेवृत्तिकयनेन साध्यता वन्दरममन्धन साध्यवति हेतुतावच्छेदकसम्बन्धन वृत्ते ग्भाववति ना सम्बन्धसामान्यन हेनुमत्समवतलामावासत्वान तम्य तादृशाभाष यापयामित्यन्यातिप्रसत्तिवीज दर्शित म हाकालनिष्ठो यो यहधादिसयोगस्तत्साधारणरूपेण सयोगस्य सा ध्यतापच्छदक्सम्यन्धत्ये महाकालपरिमाणे सामानाधिकरण्या मावासम्मवान् स्पन्दत्यानुधारनम् । चतुर्थसम्यन्यनिशप्रयोजन माह ममायनेति । तदधिरणे रूपविशेषाधिकरणे घटादे मयोगेन वृत्ताचपोति । एतेन साध्यवासमवेतत्वाभावयति ध दादी हेतुममगायिनि सम्बन्धमामान्येन वृत्रमावसाचात्तस्य तादृशामावाव्यापकत्व दर्शित सत्यन्तम्यवावृत्तिन्यावृत्ततया साधिकरणत्यमित्यस्य वैयध्यमाशयाह सम्बन्धरिशेपेणेति । उ पदर्शितसम्बन्धनिवेशलाभायेत्यथ । तथा च साधिकरणारय लक्षणे , निवेश्यामिति मार । तशिन्त्यमिति चिन्तारीजम् एतद्रूपमिन्न गुणवान्महाकालान्यो घटादित्यादायतियाप्ति हेतुना पच्छदकसमयायकालिक्सम्यन्धेन साध्यत्तित्वस्य तेन सम्पन्धनावृत्तायेव प्रसिद्ध तादात्म्येन सर्वविषयमानमाधारण ग्माय चियितया च तापच्याप्ति तन सम्बन्धेन साध्य पदमम्यघियाप्रमिदं यदि च सामानाधिकरण्यद्वयघटरा निरहये हेतुनायउदमयन्ध परित्यज्य सम्यन्धक्य विश पणनायिहोपसम्यन्धा या नियते तदा मनोपायकार त्ययधेयम् । या पायावरणम्य निदांपतया मूलगवदूषणासनतिमा प्रसाद यथाश्रुनामिति । (टी०) ययातं ययासम्म विरल्प पयति नेत्यादि । (चि०) माध्यामामानाधिकरण हिमसायान- पिकरणाधिकरणत्वं माध्याधिकरणानधिकरण था फेवलागणिनि पतिशिरमाध्याधिकरणानधिपरणे धूम धान्यामः । नापि सममानाधिकरणारयन्नामा ।

·पूर्वपक्षमकरणम् ३४१. वामतियोगिसाध्यसामानाधिकरण्यं पर्वतीयवहे. महानसीयधूमसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगि- त्वात् द्रव्यत्वादेरव्याप्यतापत्तेश्च । न च प्रति. योगिविरोधित्वं व्याप्यवृत्तित्वं वा अभावविशेष- णं देय संयोगादौ साध्ये सत्त्वादेरनैकान्तिकत्वा- भावप्रसङ्गात् । न हि प्रतियोगविरोधी संयोगादेर- परो ऽत्यन्ताभावोऽस्ति अधिकरणभेदेनाभावभेदा- भावात् । नापि साधनवनिष्ठान्योन्याभावाप्रतियां- गिसाध्यवत्कत्वं व्याप्तिः मूले वृक्षः कपिसंयोगवान्ने. त्ययाधितप्रतीतेः तदम्योन्याभावस्थापि तत्र सत्त्वात् । न चैवं भेदाभेदः अवच्छेदकभेदेन तत्सत्याभ्युपग- मात् साधनवन्निष्ठान्योन्याभावाप्रतियोगि साध्य- वयस्येति पष्ठ्यर्थव्याप्यव्यापकभावानिरूपणात् साध्यसाधनयोाप्तिनिरूप्यत्वात् वाहमपर्वतस्य धूमवन्महानसनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगित्वाच वि. शेषाभावकूटादेवगभावव्यवहारोपपत्ती सामान्या- भावे मानाभावात् । नापि साधनसमानाधिकरणया. वद्धर्मनिरूपितवैयधिकरण्पानाधिकरणसाध्यसामाना- धिकरण्यं साधनसमानाधिकरणस्य प्रमेयत्वादेय. । धिकरण्याप्रसिद्धेः महानसादौ समवायितया वह्नि- वह्निमतोरत्यन्तान्योन्याभावयोः सत्वात् धूमादाव- प्युक्तलक्षणाभावाच । (दी) नन्वप्रतियोगिपदेन प्रतियोगितानवच्छेद- कावच्छिन्नं वक्तव्यमत आह द्रव्यत्वादेरिति । प्रतियोगिविरो- ·अनुमानगादापर्याम् पित्वं प्रतियोगितदधिकरणावृत्तित्वं । व्याप्यवृत्तित्वं स्वस- मानाधिकरणात्यन्ताभाषामतियोगित्वम् । अधिकरणेति । त- या सत्यभाव एव न सिध्येदिति भावः । संयोगायभावस्य च द्रव्ये प्रतियोगिसामानाधिकरण्यमव्याप्यत्तित्वं च पति- योग्यधिकरणीभूतद्वन्पत्तित्वं साधिकरणीभूतद्रव्यनिष्ठात्य- तामावप्रतियोगित्वं गुणे च प्रतियोग्यसामानाधिकरम्प व्याप्यवृत्तित्वं च पतियोग्यनधिकरणीभूतगुणश्यतिवं स्वा. धिकरणीभूतगुणनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वम् एतानि न च भेदकान्पविरोधात् सामान्यतयान्याप्यवृत्ती प्रतियोगिस- मानाधिकरणे च न तथालव्यतिरेक इति भावः। ननु सा ध्यवान् यस्येति साध्यवति सम्बन्धोऽवेष्टव्यः स चाधिकरण खं साध्यसाधनयोरपि सामानाधिकरण्यमेवेत्यतो दूषणा- न्तरमाद साध्येति । साध्यत्वसापनत्वे व्याप्तिपतियोगिता नुयोगिखे । यत्तयामेव व्याप्तिनिर्वतव्यत्यत आह वहिम- दिति । ननु यत्समानाधिकरणान्योन्यामावतियोगिता- वच्छेदकं यद्रूपावरिछनं न भवति तद्रूपावच्छिनेन समं तप सापानाधिकरण्यं व्याप्तिरित्यर्थः । न च धूमसमानाधिकरणा- न्योन्यामावतियोगितावच्छेदको चगित्वावच्छिन्नो वरः घूमवान् वहिमान्नेन्यमतीतेरत आह-वियोपेति । य एव प्रत्येक बहिमभेदा घूमसमानाधिकरणास्त एव चैकाधिकरणचि- स्वावच्छिमा बहिमत्सामान्यभेदबुदिमुपपादयन्ति तत्मवि- योगितावच्छेदकब बहित्वावच्छिन्नो वहिरिति भवस्यव्याप्तिः । साधनति । वैयधिकरण्यं तदनधिकरणदृत्तित्वं तप केवला. बपिन: साधनस्यामसिद्धपविप्रसञ्जकं च पृथिवी द्रव्यत्वादि. स्गदी अतः समानाधिकरणोपादानं घुमादेरपि बाचादि- ·पूर्वपक्षमकरणम् समानाधिकरणद्रव्यत्वाचनधिकरणचित्वमतो यावदिति । यद्यपि पृथिवीत्वादिममानाधिकरणघटत्वपटत्वाधनधिकरण- वृत्तित्वं द्रव्यत्वादेस्तदनधिकरणमात्रचित्वं च निखिलघटप- टादिरूपादीनां तथापि तादृशधर्मानधिकरणमात्रवृत्चित्वानव- च्छेदफसाध्यतावच्छेदकवचं वोध्यम् । नहि पृथिवीत्वसमाना- धिकरणस्तादृशः कश्चिदेको धर्मो यदनधिकरणमात्रवृत्तिता- बच्छेदकं रूपत्वादि घूमत्वादिकं तु वदयादिसमानाधिकरणा- योगोलकत्वाचनधिकरणमात्रवृत्तितावच्छेदकं तदवच्छेदकत्वं च तदनतिरिक्तवृत्तित्वं तच तच्छ्न्यधर्मात्तित्वं तेन मेयत्व- समानाधिकरणगुणत्वाचनधिकरणमात्रत्तितानाधिकरणगगना- दिवृत्तित्वेऽपि द्रव्यत्वस्य द्रव्यसाध्यकमेयत्वे नातिप्रसङ्गः । (गा०) दूषयतीत्यनेन सम्वन्धः। यथासम्भवमिति विकल्प. क्रियाविशेषणं साधनसमानाधिकरणामायाप्रतियोगित्वघटित- लक्षणे नानाव्यक्तिसाध्यस्य विशेषाभावमादाय दत्तं दोप- मुद्धृत्य दूपणान्तरमवतारपति नन्विति । प्रतियोगितानवच्छेद- क्रेति । न चैव धूमवान् चरित्यादौ धूमादेस्तथाविधद्रव्यत्वा- घवच्छिन्नत्वमादाय दोपः अनवच्छेदको यो धर्मस्तदवच्छि- असामानाधिकरण्यं तद्रूपायांच्छन्ननिरूपितव्याप्तिरिति विवक्षणात् प्रतियोगिविरोधित्वं यदि प्रतियोग्यनाधकरणवृत्तित्वं व्याप्यवृत्ति व यत्किञ्चित्स्याधिकरणनिष्ठाभावामतियोगित्व तदा संयोगी सत्त्वादित्यादौ घश्यमाणातिव्यास्यसङ्गतिः इत्याधिकरणान्तर्भा. वेन ताद्ववक्षण तिव्यातिपरिहारस्यापि सम्ममादित्यप्रिमग्रन्था. नुरोधेन तदुभयं व्याचष्टे प्रतियोगिविरोधित्वमिति । तथास- तीति । अधिकरणभेदेनाभावभेदस्वीकार इत्यर्थः । अमाव एव अधिकरणस्वरूपातिरिक्ताभाव एव अभावाधिकरणस्यामावरू. पत्वे घटादिशून्यानन्ताधिकरणव्यक्तीनां घटाद्यमावत्वं कल्प- नीयमिति तदपेक्षया घटाद्यमावत्वस्य एकैकम्यकापेव फल्प- नमुचितं लावादिति युक्त्या तसिद्धिः। यदि घामाया अपि ·तारशामावयव नोलघटपीतय- । उक्तन्यवहारा पारि ३४४ अनुमानगादाधर्याम् अधिकरणसमसरयफास्तदा किमपराद्धमधिकरणानामभाववर ल्पनयति भावः । ननु द्रव्यगुणादिनिष्ठसयोगाद्यभावस्याभदे सयोगाभायो द्रव्य प्रतियोगिसमानाधिकरणो गुणे न तथा गुणे च्याप्यवृत्ति द्रव्ये न तथेति व्यपदेशो म स्यात्तस्य मियो विरद्धधर्मद्वयविषयकवादित्याशय हारविषयाणामविरोध व्युत्पादयितु तन्नियक्ति सयोगाद्यभाव स्य चेति । द्वन्य इति थव्याप्यवृत्तित्वमित्यत्राप्यनुपज्यते ग्रया सरयमुद्देश्यद्वय विधयान्वयः एवमग्रेऽपि । गुण इति व्याप्यत्र तित्यमित्यत्रापि सम्बध्यते । न भदकानि सणेगाभावस्येत्यादि यविरोधादिति । प्रातयोग्यधिकरणयत्तित्वतदनधिकरणवृत्तित्रयो भीवामावरूपताविरहेण एकगापि सभयात् द्रव्यनिष्ठामावर तियोगित्वगुणादनिष्ठाभावाप्रतियागित्वयोरपि टामाचसमशीलतया तथात्यादिति भाव भाषिका पर अवयवन्यूत्पत्या तादृशायोलाभादाते ध्येयम् । या- दृशयोपिरोधस्तादृशयोन व्यवहारविपयतत्याह सामान्यत इति तथायव्यतिरेक इत्यनेनास्य सम्बन्धः । अन्याप्यवृत्ती प्रतिया गिसमानाधिकरणे चति तथात्वन च व्यवहीयमाणे सयोगा भाव इत्यर्थः । सामान्यतो न तधात्यायतिरको न स्वाधिकरण निष्टामावप्रतियोगित्वसामान्यामाय' प्रतियाग्यधिकरणवृत्तिन्त्र सामान्यामाव' व्यपदिश्यत इति शेष । स्वसमानाधिकरणान्यो न्यामाचप्रतियोगिताध्यवक्त्यमित्या साध्यसाधनयोः सम्बत्यो निविष्ट स च व्याप्यन्यापकभाय इत्यात्माध्रय इति दूपण दूषणा न्तपरतारायोइरति नन्विति । यम्पत्यनेन साध्ययनि साधनस्य सम्बाधान्यान्य' विरक्षणीय. स चाधिकरणत्व न तु व्याप्य व्यापरभार इति शेप. । तथा च नारमाधय इति भावः । साध्यसाधनयोः सम्बन्धनिवेशेऽपि न क्षतिः तयोरपि मस्य- धान्तरममयादित्यायनाह सायसाधनयारपीति । सामानाधि करण्यमेव सम्बन्ध समातीति शेष । नया च स एय घा वि. यत्रणीय इति माय' । मूल साध्यसाधनया साध्यत्वमाधन: स्वामिनिमप्यत्वात् शानिटितत्वात् साध्यत्यसाधनावे यदि मिधिकर्मन्यतस्करणस्याप तदा तयोम्यातियोटलत्यामा ·. पूर्वपक्षमकरणम् । पात् असङ्गतिरतो दीधितिकारः तदन्यथा निर्वक्ति साध्य- स्वसाधनत्वे इति । द्वन्द्वादिश्रूयमाणं व्याप्तीत्युभयत्र सम्बध्यते । यत्तद्भयामिति । यत्समानाधिकरणान्योन्याभावाप्रतियोगी यद्वान् तत्त्वं तद्व्याप्तिरिति क्रमेण साध्यत्वसाधनत्वेऽनन्तभाव्य इत्यर्थः। तथा च न व्याप्तेर्घटकता यत्तत्पदयो—मत्ववह्नित्वविशेषरूपेण धूमवढ्यादिपरत्वात् इत्थं च साधनतावच्छेदकादिभेदेन व्या. । तिभेदस्यागत्या स्वीकारादिति भावः । विशेषान्योन्याभावमादाय उपन्यस्तं दूषणं सामान्याभायखण्डनपरमूलमवतारयितुमुद्धरति नन्विति । यदिति याद्दशरूपावच्छेदेन यत्समानाधिकरणान्योन्यामा घप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावस्तादृशरूपावच्छिन्नसामानाधिकरण्य तस्य ताशरूपावच्छिन्ननिरूपिता व्याप्तिरित्यर्थः पर्वतादौ महानसी. यवहयादिमदन्योन्याभावसत्त्वेऽपि श्रुद्धवह्नित्वाद्यवच्छेदन महानसी. यवहयादावेव तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावःमुलभ इत्याह न चेति। नहीत्यर्थः धहित्यावच्छिन्नः शुद्धवह्नित्वावच्छिन्नग न चावच्छेदकत्व. तदभावयोर्विरोधेनैकत्रावस्थान दुर्घटमिति वाच्यम् विभिन्नावच्छेदेन भावाभावयोरेकत्र वृत्तावविरोधेनावच्छेदकतानवच्छेदकरूपेशावच्छे. दकत्याभायसत्त्वे वाधकाभावात् न च विशिष्टस्यावच्छेदकत्वे एक- देशस्थापच्छदकतानवच्छेदकत्यमेव न सम्भवतीति कथं दयच्छदेन घयादावेवावच्छेदकत्वाभाव इति वाच्यं यादृश- स्यावच्छेदकतापच्छंदकत्वपयाप्त्यनधिकरणत्वं तादृशधर्मावच्छ- देनावच्छेदकत्वाभावोपगमात् विशिष्टवाहित्वस्यावच्छेदकत्वेऽपि केवलस्य तस्य नत्पर्याप्त्यनधिकरणत्वेनानुपपत्त्यभायः। ननु सामा. न्याभावनिराकरणमनुपयुक्तं तावतापि सामान्यधर्मस्य प्रति. योगितानवच्छेदकतया उक्ताव्याप्तिपरीहारात् एवं विशेषामा. घमात्रेण निर्वाहोऽपि न सामान्याभावानभ्युपगमे यत्किञ्चिद्वि- शेषाभाववति पर्वतादौ नायं वहिमानित्यादिप्रतीतिव्यवहारयोः प्रसङ्गादित्याशङ्ख्यातिरिक्तसामान्याभावासत्त्वपक्षे दर्शितातिप्रस परिहरनेव लक्षणाच्या हृदयात य एवति। वाहिभन्दा तत्तद्वयवच्छिन्नभेदाः एकाधिकरणवृत्तित्यापच्छिन्नाः तादृशया. घद्दाधिकरणकव्यक्तिवृत्तित्वावच्छिन्नाः चह्रिमासामान्यभेददि हृदो न घहिमानित्याकारकबुद्धिम् उत्पादयन्ति विपयोभूयोप- - ·भनुमानगादाधर्याम् पादयन्ति तादृशाधिकरणवृत्तित्वावच्छेदेन तादृशयुद्धिविषयता- पच्छेदकरूपवन्त इत्यर्थः । पतावता ऽतिप्रसको पारितः। तत्प्रतियोगितायच्छदकश्चति चकारी चाहत्वावच्छिन्न इत्यन तरं योज्यः घहिन्यायच्छिन्नः शुद्धघाहित्वावच्छिन्नः तस्य त प्रतियोगितानय छेदकाय तेषां न बहिमानित्याकारकप्रतीती ताशसामान्यधर्मावच्छिन्नमतियोगिताकत्वेन विषयता स्वी. छत्य उक्तातिप्रसङ्गयारणानुपपत्तेस्तद्दोपतादवस्थ्यमिति भावः। न घ विरोपाभावकूटस्य तादृशमतीतिविपयतया यत्किञ्चिद्विशे- पाभाववति न तत्प्रसङ्ग इति वाच्यं तत्तवहित्वन सकलवही. मो युगसहनेणापि ज्ञातुमशक्यतया तत्तद्वयायवच्छिन्नभेदसमुदा- यस्य भानासम्मवात् पहिमत्प्रतियोगिभेदत्वेन तावद्भद भानोपगमे तेन रूपेण यत्किञ्चिद्भेदविषयकशानस्यापि प्रकार गतविशेषाभावेन तदाकारतासम्भवात्पर्वतो न पत्रिमानिति प्रतीतेदुरत्वात् न हि प्रकारत्याविशेषे विषयन्यूनाधि क्येन विचित्राकारता बुद्धीनां घटत्वप्रकारेण शतसहनादिव्य- क्तिविषयकप्रतीतीनां इत्येवाकारदर्शनात् अधिकम- । साधनसमानाधिकरणयावद्धर्मनिरूपितवैयधिक रण्यघटितलक्षणे वैयधिकरण्यं यदि तदधिकरणावृत्तित्वं तदा प्रमेयत्यायधिकरण्यस्यावृत्ती प्रसिद्ध्या प्रमेयत्वादेवैया धिफरण्याप्रसिद्धरिति मूलविरोध इत्यतो ऽन्यथा व्याच चैयधिकरण्यमिति । ननु साधनवैयधिकरण्यामधिकरणस्य. मेव कुतो न निवेश्यते इत्यत माह तश्चेति तादशवैयधिकरण्यं चैत्यर्थः । अप्रसिद्धमिति यद्यपि समानाधिकरणयावद्धर्मोपादा नेऽपि केवलान्ययिसाधनके साधनस्यापि ताशयाघद्धान्त गंततया ऽप्रसिद्धिरस्त्येव व्यतिरेकिसाधनकापि तदोषाधिक्यं तथापि समानाधिकरणयावद्धर्मोपादाने व्यतिरेकित्वं धर्म- विशेषणमझी कृत्य यापमाणप्रकारान्तरण परिकार नि नान्यथेत्याशयेनेयं व्यावृत्तिदर्शिता व्यावृत्यन्तरमप्यार अतिप्रसञ्जकं चेति । पृधियी द्रव्यत्यादित्यादाविति पृधिः घीत्यादद्रव्यत्यादिरूपसाधनानाधिकरणवृत्तित्यानाधिकरणत्वादिति मायः । धूमपान पहेरित्यादौ साधनस्य भानाव्यतितया यो प्रे घल्याम: सम्भव ·पूर्वपतमकरणम् । गोलकीययहिवैयधिकरण्यं धूमे सम्भवतीति तदुपेक्षितं धूमादे. रपीति तथा च यावत्पदानुपादाने द्रव्यत्वमहानसत्वादिरूपय. रिकश्चिद्धर्मवैयाधिकरण्यानधिकरणत्वमादाय व्यभिचारिण्यति- प्रसनः स्यादिति भावः । यावत्पदोपादानमिति । यावतां धर्माणां प्रत्येकनिरूपितवैयधिकरण्यानधिकरणत्वं निवेश्यम् । अतो नाना- धिकरणसाधनके तादृशयावद्धर्माधिकरणाप्रसिद्धावपि न क्षतिः द्रव्यत्ववैयधिकरण्यमादायातिव्याप्तिश्च समवायेन साध्यतायां न तु संयोगेन तथात्ये तेन सम्बन्धेन तद्वैयधिकरण्याप्रति खेरित्यवधेयम् । पृथिवीत्यादीति तथा च द्रव्यं पृथिवीत्वा. दित्यादावव्याप्तिः द्रव्यत्यादौ पृथिवीत्वादिसमानाधिकरणया- बद्धर्मवैयधिकरण्यानधिकरणताविरहादिति भावः । व्यधि- करणयोर्न ध्यातिरितिमतावलम्बनेन पहिमान् धूमादित्यादौ म. हानसीयवह्नयादौ पर्वतत्वादिवैयधिकरण्यसत्वेऽपि न दोष इत्येकव्यक्तिसाध्यकानुधावनम् । ननु तदनधिकरणमात्रवृत्तित्व- मत्र धैयधिकरण्यं घटत्यादेस्तादशवैयधिकरण्यं च सत्ता- धिकरणेऽपि धर्तमानद्रव्यत्वादेरत आह तदनधिकरणमात्रवृत्ति त्वं चेति । घटत्वपटत्वाचनधिकरणमात्रवृत्तित्वं चेत्यर्थः निखि- लघटपटादिरूपाणामिति यथासङ्ख्यमन्ययः तथा घान् पृथिवीत्वादित्यादायव्याप्तिस्तावतापि दुर्वारैव कुत्रापि रूपे तादृशयावद्धर्मवैयधिकरण्यानधिकरणत्वासस्वादिति भावः। तादृशाव्याप्ति परिजिहीर्युर्वेयधिकरण्यपदस्य तदनवच्छेदका. पच्छिन्नपरत्वमवलम्बते तथापीति अव्याप्त्यभावं स्फुटयति न हीति कश्चिदेको धर्मस्तादृश इत्यन्वयः पृथिवीत्यादिसमानाधि. करणनिखिलधर्माणामेव तद्यापकरूपादिसमानाधिकरणतया रूप- स्वाद्यवच्छेदेन तादृशधर्मानधिकरणमात्रवृत्तित्वासम्भवादिति भा- वः । अवच्छेदकाघटितलक्षणे धूमवान् वहेरित्यादी यावद्धर्मान्तर्ग• समहानसत्वादिकमादायातिव्यासारण सम्भवति पर्वतीयघूमा. देस्तपिपारणमाजिया इक्ष हुन जस्मफर्ममापा तद्वारणसम्भवः धूमत्वाद्यवच्छेदेन तदनधिकरणमात्रवृत्तित्या. दिति व्यभिचारनिरूपकाधिकरणमात्रवृत्तिधर्म मादाय तत्राति- ध्याति पारयति धूमत्वादिकं विति । नन्वयच्छेदकत्व । रूप.

·अनुमानगादापर्याम् मन्यूनानांतरितपत्तित्व तय धूमत्वादेर्जलादिसाधारणायोगी लकत्वादियधिारण्यन्यूनवृत्तित्वादित्यत आइ अयच्छेदकय चनि । तादृशंवैयधिपरण्यारच्छेदकत्व येत्यर्थ । वक्ष्यमाणप्रयोग नागुरोधेन तन्यावृत्तित्यरूपतदनतिरिक्तवृत्तित्यपदार्थ तन्ये धमत्वमधिक निवेशयति तोति । धर्मव वृत्तिमाय नानि प्रसङ्ग इति गगनादेगंगना यादवैयधिकरण्यशून्यस्यापि धर्मत्यावर हेण तादृशधावृत्तित्वस्य द्रव्यत्वादायक्षतत्वादिति भार । अय नळू यधमात्तित्यमित्यत्र साध्यतावच्छदकताघटकसम्बन्धेन धर्मत्तित्व निवशनीयमन्यथा धूमायादेरपि कालिकादिसम्बन्धे नायोगालकत्यादिधैयधिकरण्यशून्यवहयादिवात्तन्यनावच्छेदकत्या नुपपत्त तथा च द्रव्यवान् मेयत्यादित्यत्र गुणत्वादिवैयधिक रपयशून्ये गुणादिवृत्तिसत्त्वगुणत्वादी साध्यतावच्छेदकताघर फसमवायसम्बन्धन वृत्तेरासिया द्रव्यत्वादे गुणत्वादिवैयधि: करण्याबच्छेदकत्वानुम्पत्ति न च समवायेन तस्य साम्यत्वे साधनसमानाधिकरणघटत्यादिवैयधिकरण्यावच्छेदकस्य त्वस्य सुघट तंद्वयधिकरण्यशून्ये घटरूपादौ समवायेन वृत्ते प्रसिद्धरिति नातिव्यातिरिति वाच्यम् । अतिव्याप्तर्वारणसम्भषेऽपि धर्मपदानुपादान गुणस्पयधिकरण्यावच्छेदकत्वानुपपत्या अति- व्यामिप्रदर्शनात् तत्पदोपादानेऽपि तद्भयधिकरण्यावच्छदकत्वानुप' पत्या सन्दर्भविरोधस्य दुवीरत्वात् द्रव्यवान् द्रव्यसमाथि गुणान्यतरस्यात् सत्तावद्वान्मयत्वादत्यादायतिव्याप्तेर्दुरित्याश तत्र साध्यतावच्छेदकद्रव्यत्यसवादी द्रव्यवृत्तिधर्मवैयधिकरण्या- पच्छेदकत्याप्रसत्त दव्यावृत्तगुणत्वावियधिकरण्यशन्ये सा ध्यतावच्छदकताघरकसमवायेन वृतेरमसिया तद्वेयधिकरण्या यच्छेदकभेदकूटस्याव्याहतत्यादिति येन तन्यधर्मावृत्तित्वमि त्यनन सानधिकरणतन्यथर्मसामान्यकत्यस्य तदाश्रयस्थाभ यधर्मसामान्यक्त्यस्य या विवक्षिन यात् । एतन तदनधिकरण- मात्रवृत्तिर माध्यतापच्छदयसम्बन्धेन वाच्यम् । अन्यथा धूमादे. फालिकादिमम्बन्धनायोगोरमवृत्तितया धूमत्वाचवच्छिन्नस्यायागो फरमायनधिकरणमायत्तित्यानुपपत्ते तथा च समवायेन प्रमेय स्वावनिहायक याच्यत्वादिहेतावतिव्याप्ति तत्र व्यभिचारनि- द्रव्य ·पूर्वपक्षमकरणम् । ३४१ रूपकाधिकरणवृत्तिजातित्वाद्यनधिकरणमात्रसमेक्तत्वशन्ये मा. चादी मेयत्वादेवृत्याचच्छेदकत्वानुपपत्तेः साध्यतावच्छेदकस- म्वन्धन सम्वन्धत्वरूपधर्मत्यनिवेशपि तद्दोपतादवस्थ्यं जात्या. दौ समवायेन वृत्यप्रसिद्धया जातिवादिवैयाधिकरण्यशन्यसमा घेताप्रसिद्धः जातित्वादिवैयधिकरण्यावच्छेदकत्वस्य साध्यताव- च्छेदफे दुरुपपादत्वादित्यपि निरस्तं मेयत्वाश्रयाभूतसमवंतसा. मान्यस्य जातित्याद्यनधिकरणमात्रसमवेतत्वरूपजातित्वादिवैय- घिकरण्याश्रयतया मेयत्वादेस्तदवच्छेदकत्वानिर्वाहात् । केचित्तु साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन यत्सम्बद्धत्वं यश्च तादृशसम्बन्धेन त. दनधिकरणमात्रवृत्तित्वस्याभावस्तदुभयाभाववद्यावत्स्वाश्रयकत्व- विवक्षणान्न दोपः सम्बद्धत्वं सम्बन्धप्रतियोगित्वं न तु सम्बन्ध एवातो यत्र संयोगः साध्यतावच्छेदकसम्बन्धस्तत्रापि सम्बद्धत्वं स्वरूपसम्बन्धेनैव यतते अतो वैयधिकरण्यामावानुराधात् स्व. रूपसम्बन्धावच्छिन्नाभावनिवेशे संयोगस्य तेन सम्बन्धेनावृत्त्या तदभावताहशसाध्यतावच्छेदकसम्बद्धत्वोमयस्य स्वरूपसम्बन्धा- धच्छिन्नाभावः फेवलान्वयीति तमादायावच्छेदकलक्षणातिव्याप्ति- रिति निरस्तंन च सम्बद्धत्वस्य स्वरूपमम्वन्धेन वृत्तावपि स्वरू- पाननुगमेनैकैकस्वरूपसम्बन्धेनोभयामावस्य केवलान्वयितया तदोपतावस्थ्यमिति वाच्यं स्वरूपाणामननुगमेऽपि अनति. प्रसक्तैन येन फेनचिदूपेण तदनुगमसंभवात् अन्यथा विष. यादिभेदेनं विभिन्नस्य प्रमाविषयत्वादेः प्रमेयत्वत्यादिनापि फेवलान्वयित्यानुपपत्तिः तरकसम्बन्धाननुगमादित्याहुः। अथ तदनधिकरणमात्रवृत्तित्वं तदधिकरणावृत्तित्वे सति तदनधिकरणवृत्तित्वं तत्र सत्यन्तनिवेशादेव सामअस्ये विशेष्य. दलवैयथ्य तत्परित्यागे च सत्यन्तस्यावृचिसाधारणतया तछून्यत्वमात्रस्यैवावृत्तिव्यावृत्ततया धर्मत्वोपादानविरोधः न च तदधिकरणावृत्तित्वमाप्रनिवेशे प्रमेयत्वादेरित्यादिमूलास. अतिरिति विशेग्यदलनिवेशनमावश्यकं तदधिकारकावृत्तित्व शून्यत्वादन्यस्यातिसाधारणस्प विशिष्टशून्यत्वस्याभावान्तर तया चावैयमिति घाच्यं पृत्यंशमात्रस्यैव विशेष्यधि- भया निधेशनेवाभावान्तरस्य घटकत्वात् तदनधिकरणत्वांशस्या- ·स्वव्यापकतमधिकरणता अनुमानगादापर्णाम् ग्यायतकम्य निशे व्ययविशेषणताया दुर्यारत्थात् धैयर्थ्यमिया तदास्यय परित्यागे प्रमेयत्वायधिकरणावृत्तिवृत्तिमतो ऽसमिया प्रमेयत्वादेरिति मूलसङ्गतावपि महामसादाविति मूलस्य वाहत्वा दो सम्मन्धान्तरायच्छिनात्यन्ताभागविघटितरहयादिरूपसाधन, समानाधिकरणधर्मवैयधिकरण्यावच्छेदकत्वोपपादनपरतया दी घितिमारव्याख्यानासङ्गतेदुधारस्यात् । एतेनावृत्तिव्यावृत्तवधिक रणताव्यापकभेदप्रतियागितावच्छन्दकत्वमेध तद्वयधिकरण्यमित्य पि निरस्त तत्रापि साधनसमानाधिकरणधर्मानधिकरण वाप्रवेशे दीधितिकारीयनन्मूलन्याख्यानासगतिरिति तदनधिकरणमाप्रवृत्तित्वमित्यनेन पत्यस्य विरक्षिततया तन्मूलसकतेधर्मपदसार्यम्यस्य चो पपत्ते न च तादृशमूर सामनस्य तदनधिकरणेतरावृत्तित्व निवेशनेनापि सम्भवति निर्यात करण्य निवेश्य धर्मपदो पादानमयुक्तमिति वाच्य तदनाधकरणेतावृत्तित्वमित्यस्य तदनाधि फरणेतरवृत्तित्वप्रतियोगितामावार्थकत्वे तादृशव्यक्तिविशेषाद्य भावस्य तत्समानाधिकरणसाधारणतया तम्याप्रसिद्ध तार शत्तिस्यत्वायहिनाभावार्थकत्वे ताहरावृत्तित्वत्वम्य स्वसमाना धिकरणतदधिकरणवृत्तित्वत्यापेक्षया पोगितामवच्छेदक्तया तादृशामायाप्रसिधा तस्य तदर्यकत्वा नुपपतैरिति तच्छून्यधर्मावृतित्वरूपावच्छेदयत्वनिवेशे एकत रायभिचारिण्युमयमाध्य के विशप्याव्यभिचारिणि विशिष्टसा ध्यमे च व्यमिचारिण्यतिप्रसङ्गस्याग्रे दर्शनीयतया कल्पान्तरमा ह वस्तुतस्विति । (दी०) वस्तुतस्तु तादृशधर्मानाधिकरणमानवृत्तिस्वावच्छिन्ना- धिकरणतारत्वं तदवच्छेदयत्वं वाच्य तेन सत्ताइन्यत्वोभयवान् गुणान्यत्वविशिष्टाचारान् वा जातिमच्चादित्यादी मातिमस सत्ताया गुणवाभाववन्मानचिलचिरहेऽपि उभयत्वाय. परिमाधिपरणताया गुणत्वाभावयन्मात्रवृत्तित्वात् । प्रमेय सादेरिति । ननु व्यतिरेरिलेन धर्मों विशेषणीयः वस्तुतस्त गुरुशरीरत्वनाभावपति ·पूर्वपक्षप्रकरणम् । ३५१ यावत्पदं तादृशस्य कस्यापि न वैयधिकरण्यावच्छेदकमेतावन्मात्र- स्फोरणाय तथा च साधनसमानाधिकरणधर्मनिरूपितवैयधि- करण्यावच्छेदकं यद्यत्तद्भिन्नधर्मवता यावत्तादृशावच्छेदकत्वशू. न्यधर्मवना वा समं सामानाधिकरण्यमिति पर्यवसितमतो दोपा- न्तरमाह महानसादाविति । तथा च तदनधिकरणत्वं तदभा- वाधिकरणलं तद्भिन्नत्वं या द्वयमपि दुष्टमित्यर्थः एतेन तद- धिकरणावृत्तित्वमत्र वैयधिकरण्यमिति निरस्तं समवायितया महानसत्तित्वं बही नास्तीतिप्रतीतर्बयादेरपि ताशवैयधि- करण्याधिकरणत्वात् सम्बन्धविशेषेण वैयधिकरण्यविवक्षायां तु नोक्त दोप इति ध्येयम् । (गा०) यमप्यत्रापि तदनधिकरणमात्रवृत्तित्वं स्वव्यापकतदन. धिकरणताकत्वमेव न तु तदधिकरणावृत्तित्वे सति तदनधिक- फरणवृत्तित्व वृत्तिमत्व वा तदभावप्रयशेन उक्तरीत्या विशेष्यसार्थ- फ्यस्योपपादयितुमशक्यत्वात् नापि तदद्धिकरणावृत्तित्वमात्र त. था सति गगनादौ प्रमेयत्वादेस्तादृशवधिकरण्यसत्येन गगनत्या. धर्वाच्छन्नाधिकरणत्वाप्रसिद्ध्या गगनवादी निरुच्यमानवेयधिकर- ण्यावच्छेदकत्वासम्भवेन प्रमेयत्वादेरिति मूलस्य वैयधिकर- ण्यावच्छेदकाप्रसिद्धर्थकतया सङ्गमयितु शस्यत्वेऽपि उक्तक्रमण दीधितिकारीयमूलव्यारयानामङ्गतेदुर्वारत्वात् तदनधिकरण- मात्रवृत्तिस्यावच्छिन्नकत्वनिवेशेनैवोपपत्तेरधिकरणतानिवेशो व्यर्थः तदनधिकरणमात्रवृत्तिस्वावच्छिनकत्यस्य स्वविशिष्टव्यापक- तदनधिकरणताकत्वरूपतया गुणत्वाद्यनधिकरणसत्ताद्रव्यत्वोभय त्वविशिष्टसत्तात्वाश्रयसत्तायाः सत्त्वेऽपि गुणत्वाचनधिकरण. त्वेऽपि ताहशोभयत्वादिविशिष्टसत्तात्वावच्छिन्नव्यापकताया अन- पायेत तादृशोभयवादी तदनधिकापामाजिम्वावच्छिनफरत रूपवैयधिकरण्यावच्छेदकत्वस्यापि निर्वाहात् । तथापि वि. शिष्टाधिकरणतागर्भविशिष्टनिरूपितृव्यापकतालामायैवाधिकरणता. पद यस्तुतो मूलोक्तदोषाणामनिष्टलक्षणे यथाकश्चित् स.

·तादृशेवयाधिकरण्याशे अनुमानगादाधर्याम् कमनीयत्वेन निघष्टलक्षणे तदधिकरणावृत्तित्वरूपवैयधिकर ण्यमेव प्रधेश्य न तु स्वव्यापकतदनधिकरणताकत्वरूप मित्याशयेन सत्राधिकरणतापदोपादान स्वविशिष्याधिकरणस्ये ताहावयधिकरण्यमप्रादेय वि शिष्टनविशेषणत्वोपगमे वक्ष्यमाणातिव्याप्तिरेव दुर्वारा गुण- स्यायनाधिकरणे सताया वृत्ती उभयत्वविशिष्टसत्तात्याद्यय छिनायामपि तस्या तदधिकरणावृत्तिवरूपतदनधिकरणमा त्तित्वस्योपपादयितुमशक्यत्वात् वृत्ताप्यतितया भिन्नरूपे पापि तद्वति तदभावात् पचमधिकरणतापदामुपादाने स्वविशि हे साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेनैव तदधिकरणावृत्तित्वस्य निवश नीयतया जातिमान् मेयत्वादित्यादी जातित्वाद्यधिकरण स मवायादिना वृत्तेरासिया जातिवादी जातित्वादिययधिकर ण्यावच्छेदकत्व दुरुपपादम् अधिकरणतापदमधिकरणतासा मान्यपरम् । अन्यथा दू यगुणादिवृत्तित्वविशिष्टसत्तादिनिरूपि ताधिकरणताविशेपैरेव तत्र पत्ताघुद्ध्युपपत्ते शुद्धसत्तावाद्यपच्छिन्ननिरूपिताखण्डाधिकर मतान्तरानुपगमेन यत्किञ्चिद्विशिष्टाधिकरणताया धनधिकरणमात्रवृत्तित्तामादाय शुद्धसत्तात्यादरपि गुणत्वादि पैयधिकरण्यावच्छदकत्यापत्ति पर च धूमादे कालिकसम्म धावच्छिन्नाधिकरणताया अयोगोलकादिवृतितया धूमत्वादेरयो पोलकत्यादिधैयधिकरण्यायच्छेदकत्यानुपपत्तिरिति साध्यतावच्छ सम्बन्धावच्छिन्ननाधिकरणला विशपर्णीया न च तादाम्या दिवृत्यनियामकसम्बन्धन माध्यतायामव्याप्ति सम्बन्धिताया एच निवश्यत्वात् न च सम्बन्धिताया सम्पन्धरूपतया सयोगेन दण्डा दे साध्यत्य समरायन दण्डसमवतसयोगादिहता यतिव्याति स्वस्य स्थानधिकरणऽपि स्वसमानाधिकरणससयोगाधिकर पनाया दण्डत्वाधच्छिमसयोगस्य साधनसमानाधिकरणतद्द पडत्याधधिकरणचि वन तयधिकरण्यावच्छेदकरवानुपपत्ते पप समपाक्यमत समयायेन साध्यताया सद्धती साधनाधि परण संयंत्र समवेतमावस्यैय समपायसत्त्वादवच्छदकाप्रसिया उम्याप्तिरिति याच्य सम्बन्धानुयोगिताया पय सम्बन्धिरपकपत्या तत्र शुद्धसत्तात्वाद्यवच्छिन्न गुणत्वा ·. . पूर्वपक्षप्रकरणम् । सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वविशिष्टसाध्यतावच्छेदकसम्ब-: । धानुयोगितायास्तदनधिकरणमात्रवृत्तित्वं तत्त्वमित्यर्थपर्यवसा- नेन सर्वसामञ्जस्यात् स्वप्रतियोगिकसंयोगस्य स्वस्मिन् सस्वेऽपि तदनुयोगिताया असम्मवात् अन्यथा संयोगेन स्वस्मिन् स्वधि- शिष्टबुद्धःप्रमात्यापत्तेः एवं समवायैक्यमते समवायानुयोगिताभेद. स्यातिप्रसङ्गभङ्गायावश्यकतया उक्तानुपपत्यनवकाशात् । अधैः । पमपि महाकालो घटवान् महाकालपरिमाणादित्यादौ साधः नसमानाधिकरणमहाकालवृत्तिधर्मवैयधिकरपयावच्छेदकाप्रसिद्धा ऽव्याप्तिः अवृत्तिगगनत्वाद्यवछिन्नस्य कालिकसम्बन्धेन सम्ब. धित्याप्रसिद्धा गगनादेः कालवृत्तितामने महाकालेऽपि सादृश. सम्वन्धित्वसत्त्वात् गगनत्वादेरपि तथात्यायोगात् साध्यताव- च्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नाधिकरणतासामान्ये यविशिष्टप्रतियोगि- कत्वतदनधिकरणमात्रवृत्तित्वाभायोभयाभावस्तत्त्वं तदित्युक्तो गग- मादेः कालावृत्तिनामते गगनत्वादेरुतस्थले ऽवच्छेदकचोपपत्ताव: पि विषयितादिसम्बन्धेन घटादिसाध्यकनित्यक्षानत्यादिहेतुके तदप्रासद्धिारैव पस्नुमात्रस्यय नित्यज्ञानवृत्तिविपयिताप्रति योगित्यात् विषयितासामान्ये उमयाभावस्य दुर्घटत्यात् न च' पद्यमावच्छिन्ननिरूपितयद्यासम्वन्धावच्छिन्नाधिकरणता साधन- समानाधिकरणयत्किञ्चिद्धर्मानधिकरणमात्रवृत्तिः तद्धावच्छि तत्सम्बन्घावच्छिन्नाधिकरणताभिन्नत्वं साध्यसामानाधिकरण्य.' घटकप्रकृतसाध्यतावच्छेदकायच्छिन्ननिरूपितसाध्यतावच्छेदकस. म्बन्धावच्छिन्नाधिकरणतायां निवेश्यं न तु साध्यतावच्छेदके ऽनवच्छेदकन्यम् उक्तस्थले च समवायादिसम्बन्धावच्छिन्नघटत्वा.' पच्छिम्माधिकरणतानां तथाविधानां भेदस्य फालिकाविषयितास.' म्वन्धावच्छिन्नघटत्वावच्छिन्नाधिकरणतायां सत्याल्लिक्षणसमा इति वाच्यम् । उक्तयुक्त्या महानसीयवाहित्यविः शिएसत्तात्याद्यधच्छिमाधिकरणताभ्यः शुद्धयहित्यशुद्धसत्ता त्याचवच्छिन्नाधिकरणताया अनतिरेकिनया उक्तरूपायच्छि प्रसाध्यके च्याप्त । मैवं साधनसमानाधिकरणयकि' शिद्धर्मानधिकरणमात्रवृत्तितावच्छेदकं यादृमयादृशम्पावच्छिन्नय' घरसम्वन्धापच्छिमाधिकरणतात्वं ताशरूपावच्छिन्नतासम्बन्धा न्वय ·३५४ अनुमानगादार्याम् पच्छिन्नाधिकरणतात्वावच्छिन्नभेदक्टसमानाधिकरणं साध्यता पच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नयपायच्छिन्नाधिकरणतात्वं तपाध च्छिन्नसामानाधिकरण्यं व्याप्तिरिति विषक्षया सानुपपत्ति परिहारसम्भवात् गुयहित्यापच्छिमाधिकरणतात्वे प्रत्येक महानसीपत्यपर्वतीयत्वादिविशिष्टयहित्याद्ययच्छिन्ननिरुपिताधिकर पतात्यावच्छिन्नभेदफूटसमानाधिकरणत्वात् व्यभिचारिणि सा. ध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नाधिकर- णतात्वस्यापि व्यभिचारनिरूपकाधिकरणतितानवच्छेदकतया तवच्छिन्नभेदस्य निरुक्तभेदक्टान्तर्गतत्वात् तादृशाधिकरण- तात्ये च तद्भदसामानाधिकरण्याविरहेणातिव्याप्यनवकाशादि ति कृतं विस्तरेण । पूर्वकल्पपरित्यागे बीजमाह तेनेति । तदनधिक रणमात्रवृत्तिताशून्यधर्मावृत्तिव्यस्थले तादृशधर्मापर्याप्तत्वनिषेशे सचाव्यत्योभयत्वादेस्तथाविधसत्तापर्याप्तत्यधिरहेणावच्छेदकत्व- मुपपद्यत इत्याशयेन विशिष्टसाध्यकानुसरणं गुणत्वाभाववन्मा- प्रवृत्तित्यविरहेऽपात्यनेन तत्तितया उभयत्वादेः पूर्वकल्पे ऽवच्छे- एकत्यासम्भवः सूचितः महानसादावित्यादिमूलं साधनाधिकर- मे यहितद्वदत्यन्तामावान्योन्यामावप्रदर्शक सिंहगुहायलोकनन्या. येन पूर्वलक्षणद्वयषणपरतया साम्प्रदायिका ध्याचक्षते स्वयं च तेषामसामर्थ्य सूचनाय प्रकृतलक्षणपरतया तत्सङ्गमयिष्यन् तदा फाइहामुत्थापयितुं प्रमेयत्वादेरिति दूपणमुद्धरति नन्विति । न्य- तिरेकित्येन साम्यतापच्छेदकसम्बन्धन किञ्चिदधिकरणे वर्तमानो यो व्यतिरेकस्तत्प्रतियोगित्वेन तेन समवायेन साध्यतायां साधन समानाधिकरणस्य जात्यादिनिष्ठव्यतिरेकप्रतियोगिनः स. चादेरनधिकरणमारे साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेनाधिकरणत्याप्र- सिद्धावपि नाच्याप्तिः एतेनाकाशादिरूपन्यतिरेकप्रतियोग्याका- शामावाद्यनधिकरणाप्रसिद्धिमयेतान्योन्यामायप्रतियोगितावच्छेदक- परतया फेशा चियतिरेकिपदव्याख्यानमश्रद्धयम् यद्यपि प्रमे यत्यादेरपि फिश्चित्सम्यन्धापच्छिन्नत्यतिरेकप्रतियोगित्वमक्षतमेव तथापि येन येन सम्बन्धेन यचत्साधनसमानाधिकरणं तेन तेन स. म्पन्धेन तदनधिकरणमात्रवृत्तितानयच्छेदकत्ये विपक्षणीये ३५ निष्ठय्यतिरेकातियोगितावच्छेदकम्यस्य येन सम्यन्धेनेत्या ·पूर्वपतमकरणम् । सम्वन्धे विशेषणत्वोपगमान दोपः । अत्र चरमनिरुक्तस्यावच्छे- दकत्वस्य . स्वत्वगर्भतया तत्तद्यक्तिविश्रामात् व्यभिचारिण्ये. कधर्मयाधिकरण्यानवच्छेदकस्यापि साध्यतावच्छेदकस्य धर्मा. न्तरवैयाधिकरण्यावच्छेदकत्वेन तत्तद्धर्मवैयधिकरण्यावच्छेद- कानामेकैकमेदनिवेशासम्भव इति यावन्तो वैयधिकरण्या. घच्छेदकधर्माः प्रातिस्विकरूपेण तावद्भेदकूरवत्त्वनिवेशनस्या- वश्यकत्ये साधनसमानाधिकरणधर्म यावत्वविशेषणमनर्यक व्यभिचारिणि एकधर्मवैयधिकरण्यानवच्छेदकस्यापि साध्यता- घच्छेदकस्य धर्मान्तरबैयाधिकरण्यावच्छेदकत्येनातिप्रसङ्गविरहादि- ति व्यतिरेकित्वस्य धर्मविशेषणत्वमन्तरणैर सामजस्यं प्रमे यत्वादेर्वैयधिकरण्याप्रसिद्धायपि येषां वैयधिकरण्यं प्रसिद्ध तदरच्छेदकभेदकूटमादाय सद्धेती लक्षणगमनसम्भवादित्याशये. न धर्म यावत्वोत्कीर्तनं यावदवच्छेदकभेदकलाभार्थकतया क्या- चष्टे वस्तुतस्त्विति । ताशस्य साधनसमानाधिकरणस्य कस्यापि न वैयधिकरण्यावच्छेदकं साध्यतावच्छेदकमिति शेपः। एतावता लक्षण कीदशमित्याकाहायामाह तथा चेति । साधनसमानाधि- फरणेति ताशयत्किञ्चिदेकधर्मवैयधिकरण्यावच्छेदकं यद्यदित्य- र्थः तेन साधमसमानाधिकरणधर्मत्वावच्छिन्नानाधिकरणामसिद्धा. घपि न क्षतिः विशिष्टवहित्यादिरूपवैयाधिकरण्यावच्छेदकधर्मभे- दस्य शुस्वहित्वादावसत्वादव्याप्तिरतो ऽवच्छेदकानां तत्तद्यकि- त्यावच्छिन्नभेदकूदनिवेशनपक्षं परित्यज्यावच्छेदकताव्यक्तीनां तत्त- व्यक्तित्वेनात्यन्ताभायकूटं निवेशयति यावत्तादृशावच्छेदकत्वान्ये- ति।तादृशावच्छेदकत्वं यद्यत्तच्छ्न्येत्यर्थः विशेषणविशेप्यान्तर्भावन घहित्वादी पर्याप्त यदवच्छेदकत्व तदभावः केवलपिशेष्ये क्षित एवेति भावः । न च यद्यद्धर्मावच्छिन्नाधिकरणता ताराधनिधि- फरणमात्रवृत्तिस्तद्वत्वरूपमवच्छेदकत्वं विशिष्टयहित्यादी विशि- एवह्नित्यत्वादिरूपमेव यद्यत्पदेन तश्याव्यासज्यवृत्येवेति कयं वद. भावः शुद्धवहिस्वादाविति वाच्यम् यद्पावच्छिन्नपातारच्छेद- कतानिरूपकाधिकरणतासामान्यं तादृशानधिकरणमात्रवृत्ति का शधर्मयस्वरूपवैयधिकरण्यावच्छेदकतानिवेशान्महानसीयवाहिन्या- अपच्छिम्माधिकरणतानिरूपकतावच्छेदतत्त्वस्य महानसोपवादि- ·पदामिना निरसतानन्याशिरपि द्रश्या । सायन्यविशे. अनुमानगादाधर्याम् समुदाय व्यासज्यमृतिनया तत्पर्याप्स्यवछेदकधर्मस्यापि तथा त्वनानुपपस्यमावात् । वस्तुतस्तु पाशावच्छेदकलानिकर काधिकरणतासामान्यं ताशयमांनधिकरणमात्रवृत्ति तादृशाः च्छेदकलारूपमेव चयधिकरण्यापच्छदकत्वं निवेशनीय महान- सीयमहिन्वारच्छिन्नाधिकरणतानिपतावच्छेदकत्यं च महान सीयत्वादी ध्यासन्यवृत्तीति न दीपः तत्तदयच्छेदकतात्यन्तामा यापेक्षया नद्यच्छदकत्वावच्छिमभेदस्य धीमानयशाधिश्येन गुरु- मया न तनिशः तत्र विशिष्टस्यायच्छंदकत्वे शुद्धस्थानपन्छेद बयानुपपत्तिमयन व्यासन्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नात्यन्तामावस्येव ता. राधर्मायश्छिन्नमदस्थापि एकोन द्वारित्यादिप्रतीतिरलेन त. धर्मपनि स्वीकारात् विशिष्टपर्याप्तावच्छेदकत्यावच्छिन्नभेदस्य शुद्धयिशष्ये ऽशतमात् महानसादो वद्वितद्वतोरत्यन्ताभावान्योन्या. भायमान्येन प्रस्तलक्षणक्षतिमाविकरोति तथा चति । तदनधिर धात्य वैयधिकरण्यघटक । द्वयमपि दुष्टमिति साधनसमानाधिकरण भ्यघटेरिव तादशोभयवियतदनधिकरणवाटतयधिकरपनापन्छे दकरस्य यद्वित्तापच्छिन्न सामादिति मानव सर्वस्यैववस्तुनो चपनधिकरणतया मानपदव्यपद्याप्रसिधा घविन्वाधिनस्य यधिकरण्य दुरुपादमिति पाच्यं स्व-यापकतदधिकरणता कन्यापनदनापकरणमा प्रवृत्तिवस्य सूपपादत्वात् तदधिकरणा- भृत्तित्वरूपायधिकरपयप्रवेश प्रमेयाचारित्यादिदूपणानप्रकाशात मूलन्यूनतामझाय तपापि टपणान्तरमाह एतेनेति । सम्बन्ध भेदन बगपादिवैयधिकरण्यस्य यही सनत्यर्थः तदेव स्फुटीकरोति समनायितपेति । एतश चिविशेषण तादशति यत्किशि सन्य चार्याउन्नमयधिकरणत्तियामारसपत्ययः ताशधर्मपास- म्पदावमामान्यामानि च विद्ममिवारिण्यतिव्याप्तिस्य- पनि । साधनप्रति मन सम्यन्धेत यतते तेन सम्बन्धेन तरधिकरणावगमस्य उभयत्र विशेषताविशेषणस्य या धयधि: करणाय विलायामित्यर्थ नानदीप: नातोपि दोप.1 कवित এলাকায়থামায়াকা গুয়োৰ কাতামােলাবিযা। पदयामादिरूपाय दुर एववि सूचितमिन्याहुः । तन ताई' ·पूर्वपक्षमकरणम् । दादीपस्यापि पूर्वमुद्धृतत्यात् । (चि०)अथानोपाधिका सम्बन्धोव्याप्तिः उपाधिश्व साध्यव्यापकत्वे सति साधनांव्यापक व्यापकत्वं तु तदन्निष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं व्यभिचारे चावश्य- मुपाधिः प्रतियोगित्वं न विरोधित्वं सहानवस्थाननि- यमलक्षणं गोत्वाश्वत्वयोरतथात्यात् । अन्योन्याभा. थप्रतियोगिन्यसत्वाच । किन्तु यथाधिकरणाभाययोः स्वरूपविशेपः सम्यन्धः तथा प्रतियोगित्वमनुयोगि- त्वमपि अभावविरहात्मत्वं वेति चेत् यकिश्चि- साध्यव्यापकसाधनाव्यापकधर्मनिषेधो न धूमा दो प्रकृतसाध्ययापकसाधनाव्यापधर्मश्च सिद्ध्यसि- द्विभ्यां न निपेढुं शक्य यावत्साध्ययापके ममे- यत्यादी साधनाव्यापकत्वं यावत्साधनाव्यापके च घटत्यादी साध्यव्यापकत्वं निषिध्यत इति चन्न व्य. धिकरणत्वात् । (दी) उपाधिपदस्य साध्यसपन्यासवचनतया आत्मा- अपप्रसङ्गादाह साध्यव्यापफेति । व्यापकत्वं व्यासिनिरूपक स्वमात्माश्रयादिप्रस्तमत यार तनिष्ठति । पत्रोपाधिरव्या. प्पटचिनानाव्यक्तिको वा तत्रापि म्याप्यत्तिरसण्डवान्तत. स्तप्रित्यरफारफममाविषपत्याभावादिस्वास्ति यदि घ तस्पापि विशेषणान्तरविगिष्टस्य हिल्लापरिछमस्प वा तत्रा- भाषणम्भवानदा सापमानाधिकरणासन्तामामतियोगित मानपदफोभूनसापनसमानाधिकरपात्पन्नामारमतियोगिता- पदकधर्मर दलद्यापों पोपः । अनरस्यां निरसि. सुमार मतियोगिरपमिति । सईति । पादेशपालादच्छेदनति . ।

·३५८ अनुमानगादाधर्याम् पूरणीयं तेन नान्याप्यवृत्तरमावस्य मागभावादेश्व प्रतियोगि- तायामव्याप्तिः । अन्योन्येति । अत्र समवायादिसम्बन्धावच्छि- अप्रतियोगिताकाभाववति महानसादौ संयोगादिना बयादे- वृत्त्येन सम्बन्धनाभावः तद्वति तेनारत्तिर्वक्तव्या इत्यञ्च ते.' न सम्बन्धेनासम्बद्धत्वोक्ती नायं दोपः अन्योन्याभावस्य तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नपतियोगिताकतया तदति तेन सम्ब- धेन मतियोगिनोऽसम्बद्धत्वात् परं तु समवायेन सत्ताया अ- भावस्थ प्रतियोगितापामच्याप्तिः तदति समवायन ऋचेर- पसिद्धेः तादृशस्वसम्बन्धाधिकरणारचिवकत्वाभिधाने चप- धिकरणसम्बन्धावच्छिन्नाभावप्रतियोगितायामन्याप्तिः सिद्धा- न्तलक्षणवक्ष्यमाणरीत्या च खण्डशः मसिद्ध्या तत्परिदारोऽपी. ति ध्येयम् । अभावविरहात्मत्वमिति । न योगितत्त्वावच्छेदकयोरमसत्यतिप्रसक्ती प्रकृतोपयोगिप्रतियो. गितामात्रस्य लक्ष्यत्वे तु लक्षणेऽत्यन्तपदवैयथ्य सर्वत्र नित्यस्य नित्यसाधारणरूपावच्छिन्नस्य वा उपाधितासम्भवात् इतरफा तु भेदप्रतियोगितावारणाय संसर्गाभावपरतया तस्य सार्थक- स्वादिति वाच्यम् । विरहपदस्य तज्ज्ञानमतिवन्धकज्ञानविष यार्थकत्वात् । प्रतिबध्नाति हि तादात्म्येन प्रतियोगितानमा न्योन्याभावयुदि प्रतिबन्धकत्वं चाककालावच्छेदेन एकत्रा वर्तमानत्वम् अभावपदस्य च स्वाभावपरसात् । वस्तुतस्त्वे कसम्बन्धावच्छिन्नायास्तत्समानाधिकरणामावप्रतियोगिताया. नबन्छेदकमपि भवत्येव सम्बन्धान्तरावच्छिन्नायास्तस्या अवच्छेदकमतो यत्सम्बन्धावच्छिमाया: धिकरणामावतियोगिताया अनपच्छेदकं तत्सम्यन्यापछि. पाया एवं साधनसमानाधिकरणामावप्रतियोगिताया अब चान्योन्याभावप्रति- साध्यसमाना.

·पि तम्यक्तिन्याधयच्छिन्नाभायप्रतियोगियमादायायनाएया पकसाध्यसामानाधिकरण्यमनीपाधिकरवं तदा मनमाया रिक्त साधनव्यापकतां गृहीत्यापि घटादी तदप्यारकन्यप्रामग. घेन प्रकृतसाधननिष्ठप्ररतसाध्यव्याप्तिग्रहस्यानापाधि, in क्षेति नारमाध्यामपि त्यनयस्थैयेत्यभिप्रायेगादिपदमामन रा. धात्पन्तामायाप्रतियोगित्यघाटितोपाधिलक्षणम्य एतापमान माया. दित्यादिस्थलीयतत्संयोगाद्यपाधायव्याप्तिः तेषामयागशिनया साध्ययति तदभावसत्त्वात् एवं नानाव्यानिशान्यतापायायः 'पूर्वपक्षप्रकरणम् । छेदकं तद्वाच्यम् । तथा च संसर्गाभावत्वमनुपादेयमेव । वाशब्दोऽत्रास्वरससुचनाय । स च 'व्यधिकरणसम्बन्धेन सर्व- स्य प्रतियोगिनस्तादृशभ्रमे मानाभावात् स्वाभावसम्बन्धित्व- स्य स्वाभावज्ञानविषयत्वस्य वा लयोः सर्वत्र सम्भविला. व स्वाभावत्यादी पष्टयर्थप्रतियोगितायाः प्रवेशात् तत्र स्वरू- पमम्बन्धस्यैव शरणीकरणीयतया तस्यैवावश्यकत्वेन तथा- त्वौचित्याच्च । अभावत्वपतिवन्धकत्वयोः प्रतियोगिघटितवान् तथाविधव्यवहारगोचरस्यापि विना प्रतियोगितां नियतु- मशक्यत्वाचा (गा०) आत्माश्रयेति साध्यसमव्याप्तत्यघटकसाध्यनिरूपितोपा. चिनिष्ठव्याप्तरप्यनौपाधिकरूपतयाऽनौपाधिकत्वशरीरेनोपाधिकन्य- निवेशादिति भावः । यद्यप्यनौपाधिकत्यरूपव्याप्तः प्रकृतसाध. नघटिततया साधनभेदेन भेद आवश्यकः तथा च सायम. मध्याप्तोपाधिनिष्ठव्याप्तेः प्रयतसाधननिष्ठव्याप्तिभिन्नत्यान्नारमाश्रया घकाश तथापि सिद्ध्यसिद्धिव्यायातपरिहाराय साध्यसमध्या तस्य व्यभिचारित्वसम्यन्धावच्छिन्नाभायो विवक्षणीयः तम नमा तसाधनाप्रवेशात्साधनमेदेन न व्याप्तेमद इत्यभिप्रायेणेदम थामा. यादीति यावत्साध्यव्यापकव्यापकत्यरूपानोपाधिकरये यायामा म्यापकान्तर्गतं साध्यमपीति व्याप्तिनिरूपकत्वं यदि व्यापक तथा स्वनिष्ठव्याप्तिनिरूपकप्रकृतसाध्यकत्यघटितं तारशानीपाधिक कृतव्याप्तिघटितमित्यात्माश्रयः । यदि च यायरसाधनाया. .

·अव्याप्यवृत्तिनानाव्यक्तिक अनुमानगादापर्याम् ध्यातिल मणघटकनिरुतोपाधित्वस्य सकलोपाधिसाधारणस्वधिर हेऽपि सर्वत्र व्यभिचारिण किश्चिदुपाधिसाधारण्येनैत्र व्याप्ति लक्षणानतिप्रसन्न इति तदव्याप्तिन दोपायेति परिहरति यत्रोपाधिरिति । तद्वद्भिन्नेति तत्तदुपाधिमदिनेत्यर्थः तद्वत्त्वप्रकारकप्रमाविषयत्वस्य विषय भेदेन भिन्नतया नाखण्डत्वं संयोगाद्युपाध्यभावप्रकारकप्रमावि पयत्य फेवलान्वयोति तदभायामसिसिद्धरतस्तवत्यन्ताभावमुपेक्ष्य वद्वद्भेदानुरणं तद्वन्द्वेदाभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकात्मकतया से एव दोष इति प्रमाविषयत्यानुधावन साध्यवत्यपि तबद्भेदनमविषय- तासम्मवाजमानसामान्यमुपेक्ष्य प्रमानुधावनम् । आदिपदायभिचा. रनिरूपकाधिकरणभेदादिपरिग्रहः अस्ति निरुक्तोपाधित्वाश्रय इति शेषः । एतायतव तन नानोपाधिकत्वमिति भावः । ननु ता इशाखण्डोपाधैरपि किश्चिद्देशकालवृत्तित्वविशियस्य द्वित्याय छिन्नस्य धाभावः साध्यपत्यपि वतंत इति तस्याप्युपाधि न घटते यदि चाप्रतियोगिपदं प्रतियोगितानपच्छंदकाय छिनपरं तदा सद्धती साधनाध्यापकस्य घटादेव्यत्वमेयर स्वादिना साध्यव्यापकतामावायानीपाधिकरवव्याघात याह यदि चेति । केचिनु विशिष्टामावस्य विशेष्यविशेषणसम्बन्ध प्रतियोगिकत्यमेव स्यीकुर्वन्ति द्वित्यावच्छिन्नामा च नाही. यन्ति अत एग्र मणिकारेणापि ताशाभावान युगमादिति सि. द्धान्तमन्ये पश्यते इत्यतो यदि सम्भव इत्युक्त दलद्वयार्थ इति तया च सद्धेती घटत्यादिना साधनाव्यापकस्य घटादेः प्रमेय. त्यादिना साम्यव्यापकत्येऽपि साध्यव्यापकतावच्छेदकस्य साधन व्यापकतानयच्छेदकत्यासम्मयाग्न निरुक्तधर्मवत्वमिति न सोपा धितापत्तिरिति मायः । अन सम्यन्धादिचिवक्षा स्ययमूहा । स. दानवस्थाननियमापविरोधितायाः प्रतियोगित्तम्यरूपत्वषण्डन. स्य प्रसतानपयुक्त वसाव्युदासाय सत्खयोजनं दर्शयति भन- पस्थामिति । सहानवस्थाननियमस्य व्याप्तिपतया अनौपा. धिपत्यघटकोपाधिताशरीरनिविष्टप्रतियोगितायामनीपाधिकत्वान्तः रस्य निशे तटकप्रतियोगिन्तस्यन्तरे पानीपाधिकत्यस्येत्येवं फर्मण ग्यातिविषपानयस्यामित्यर्थ । यद्यपि सहानयाधाननि- इस्यत ।

·पूर्वपक्षप्रकरणम् । निपमस्तदधिकरणसामान्यावृत्तित्वं तच तदधिकरणवृत्तित्वत्वा- पन्छिन्नामावरूपं न व्यातिघटितमिति नानवस्थावसः न च तदभावन्यान्यस्वरूपसहानवस्थाननियमपदार्थाभिप्रायेणानवस्थाम- दर्शन मितिवाच्यम् एवमप्यप्रे सत्तामाववत्समवेताप्रसिद्धा सम. वायेन सत्तामावप्रतियोगितायामन्याप्तिप्रदर्शनस्यासत्यापत्तेः । तथापि तदधिकरणावृत्तित्वं यथाश्रुतं यदि व सहानवस्था न नियमपदार्थस्तदा विशिष्टसत्ताधभावप्रतियोगित्वासङ्ग्रहः वि. शिष्टस्यानतिरेकेण तत्र विशिष्टामावाधिकरणावृत्तित्वस्य दुर्ल- मत्वादितियदभावयनिष्ठाधिकरणतासामान्ये यधर्मावच्छिभनिक- पितरवामावस्ववत्वमेव विपक्षणीयं घटामावादिमनिष्ठान्यदीया- धिकरणतायां पटादिनिरूपितत्वस्याभावप्सत्यादतिप्रसङ्गस्य पार- णाय सामान्यपदोपादानं तदर्थश्च व्याप्तिरित्यभिप्रायेणेदं ता- चाधिकरणतायां प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्यनिये. शस्यावश्यकतया ऽने ऽमसिद्धिप्रदर्शनसङ्गतिः कपिसंयोगादेस्त. पभायाधिकरणे मिनदेशावच्छेदेन घटा स्वध्वंसमागमावा. धिकरणे निकालायच्छेदेन वृत्याऽव्याप्तिमाशय पूरयति पति । तथा च एकदेशावच्छिन्नं सदेककालायच्छिन्नं यदेकाधि. करणास्थानं तदभाय इत्यर्थः देशकालावच्छेद्यत्वयोरनुगत. करूपेण निवेशस्तु न युक्तः फपिसंयोगादितदत्यन्ताभावयोरे- कफालायच्छेवेन संयोगतत्मागमापाद्योधकदेशावच्छेदेनकाधि. फरणत्तितया तदोपतादयस्थात् । यद्यप्येकदेशकालावच्छिामि स्यादेरमायायच्छेदकदेशापच्छिन्नं वदयच्छेदककालायच्छिन्नं यत्तद- धिकरणनिष्ठाधिकरणत्यं तदनिरूपफत्वं तरसामान्ये यनिरूपितत्या. मावस्त पापों न सम्मपति पक्षनिष्ठकपिसंयोगावच्छेदफना. सायामपि तारशसंयोगानुत्पाददशायां तत्र तदभावायच्छदक- स्यास् साशसंयोगापच्छेदककालस्यापि मूलायच्छेदेन तदा भाषची तयात्यादन्यादुर्यारत्याद तथापि शासायच्छेदेन फपि. संयोगसत्यदशायामपि दानी शाम्रा पक्षो न कपिसंयोगाति प्रतीत्यापतियारणाप तारामतीत्या काळविशेषारिसमस्येय. भास्पावच्छेदकस्यमयगाधत इति स्यीकरणीयं तारशदेशका. स्पोछे मापदती पृथगषणेकरयसम्मयेऽपि तत्कालाप .

·- अनुमानगादार्याम् ध्यातिलक्षणघटकनिहतोपाधित्वस्य सकलोपाधिसाधारणत्यावर हेऽपि सर्वत्र व्यभिचारिणे किञ्चिदुपाधिसाधारण्येनैव व्याप्ति लक्षणानतिप्रसङ्ग इति तदव्यानि दोपायेति परिहरति यत्रोपाधिरिति । तद्भिन्नेति । अव्याप्यवृत्तिनानाव्यक्तिक तत्तदुपाधिमभिनेत्यर्थः तद्वत्त्वप्रकारकप्रमाविषयत्वस्य विषय भेदेन मिनतया नाखण्डत्वं संयोगाधुपाध्यभावप्रकारकप्रमावि पयत्वं केवलान्यपीति तदभावाप्रसिरिधरतस्तवत्यन्ताभावमुपेश्य तद्वन्दानुरणं तद्वद्भेदाभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकारमकतया स एव दोप इति प्रमाविषयत्वानुधावन साध्यवत्यपि तव दम्रमविषय तासम्मधाज्ञानसामान्यमुपेक्ष्य प्रमानुधावनम् । आदिपदायभिचा- रनिरूपकाधिकरणभेदादिपरिग्रहः अस्ति निरुक्तोपाधित्वाश्रय इति शेषः । एतायतच तत्र नानौपाधिकत्यमिति भाव निनु ता शाखण्डोपाधेरपि किश्चिदेशकालवृत्तित्यविशिष्टस्य द्वित्वाब: छिन्नस्य वामावः साध्यवत्यपि धर्तत इति तस्याप्युपाधित्वं न घटते यदि चामतियोगिपदं प्रतियोगितानवच्छेदकाय च्छिन्नपरं तदा सद्धती साधनापास्य घटादेद्रव्यत्यमेय त्यादिना साध्यव्यापकतामारायानौपाधिकत्वव्याघात माह यदि चेति । केचितु विशिष्टामावस्य विशेष्यविशेषणसम्बन्ध प्रतियोमिकत्वमेव स्वीकुर्वन्ति द्वित्यावच्छिन्नामावं च नाही यन्ति अत एय मणिकारेणापि तादृशामावानभ्युपगमादिति सि. दान्तप्रन्थे पश्यते इत्यतो यदि सम्भव इत्युक्त दलद्वयार्थ इति तथा च मद्धती घटत्यादिना साधनाव्यापकस्य घटादेः प्रमेय स्वादिना साध्यन्यापकत्वेगप साध्यव्यापकतावच्छेदकस्य साधन" व्यापकतानवच्छेदकत्वासम्मयान्न निक्क्तधर्मरत्वमिति न सोपा धितापत्तिरिति भाव' । अत्र सम्पन्धादिविवक्षा स्वयमूहा । सः हानयस्थाननियमरूपपिरोधिताया प्रतियोगित्यम्वरूपस्वखण्डन स्य प्रस्नानपयुक्तत्वदायुदामाय तत्प्रयोजनं दर्शयति भन पस्यामिति । महानवस्थाननियमस्य व्याप्तिरूपतया अनौपा. धिकत्यघटकोपाधिताशरीरनिविष्प्रतियोगितायामनीपाधिकायान्तः रस्स नियंशे तटकप्रतियोगिन्तत्यन्तरे चानापाधिकरवस्येत्येयं कामेण व्याप्तिविषयानप्रस्थामित्यर्थः । यद्यपि सहानयस्थाननि- इत्यत ·शस्यावश्यकतया sो ऽप्रसिदिप्रदर्शनसङ्गतिः कपिसंयोगादेस्त- दभावाधिकरणे मिन्नदेशावच्छेदेन घटादेः स्वध्वंसप्रागमावा. धिकरणे भिनकालायच्छेदेन वृत्याऽव्यातिमाशय पूरयति एकति । तथा च एकदेशावच्छिन्नं सदेककालावच्छिन्नं यदेकाधिः करणावस्थानं तदभाव इत्यर्थः देशकालापच्छेद्यत्वयोरनुगते- करूपेण निवेशस्तु न युक्तः कपिसंयोगादितदत्यन्तामाययोरे. ककालावच्छेदेन संयोगतरमागभावायोश्चैकदेशावच्छेदनकाधि. करणतितया तदोपतादधस्यात् । यधप्येकदेशकालावच्छिन्नमि- स्थादेरमावायच्छेदकदेशापच्छिन्नं तदयच्छेदककालावच्छिषं पचदा धिकरणनिष्ठाधिकरणस्यं तदनिरूपकत्वं तरसामान्ये यत्रिपितत्वात भावस्त पापों न सम्मपति प्रक्षनिष्टकपिसंयोगावच्छेदकशा घापामपि ताशसंयोगानुत्पाददशायां तय तदमावावच्छेदक- स्वात् साशसंयोगापच्छेदककालस्यापि मूलावच्छेदन तप- भाषवृत्ती तयान्याच्या दुर्गाप्रसाद तथापि शाखायच्छेदेन कपि. संयोगसत्यदशायामपि इदानी शाबापो एशो न कक्सिंयोगीति प्रतीत्यापत्तियारणाय तारामतीत्या कारविरोरायसितस्यैव . शस्यापच्छेदकायमयगायत इति स्वीकरणीयं वारशदेशका. पोई भाषाची धूपगपळेकरवसम्मवेऽपि पूर्वपक्षप्रकरणम् ।- नियमस्तदधिकरणसामान्यावृत्तित्वं तब तदधिकरणवृतित्वत्वा- पच्छिन्नाभावरूपं न व्याप्तिघटितमिति मानवस्थावसरः नच तद्भावव्याप्यत्वापसहानवस्थाननियमपदायांमिप्रायेणानवस्थामा दर्शनमितिवाच्यम् एवमप्यने सत्तामायवत्समवेताप्रसिया सम. वायेन सत्तामाक्प्रतियोगितायामव्याप्तिप्रदर्शनस्थासङ्गस्यापतेः । तथापि तदधिकरणावृत्तित्वं यथाश्रुतं यदि न सदानवस्था न नियमपदार्थस्तदा विशिष्टससाथमावप्रतियोगित्वासहा वि. शिष्टस्यानतिरेकेण तत्र विशिष्टामावाधिकरणावृत्तित्वस्य, दुर्ल- भत्वादिवियदभाववनिष्ठाधिकरणतासामान्ये यदर्मावच्छिन्नतिक पितत्वाभावस्तवत्वमेव विषक्षणीय घटामावादिमिष्ठान्यदीया धिकरणतायां पटाविनिरूपितत्वस्यामावसत्त्वादतिप्रसङ्गस्य वार; जाय सामान्यपदोपादानं तदर्थच व्याप्तिरित्यमिमाणेदं तर शाधिकरणतायां प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धविच्छिन्नत्वनिवे- तत्कालाप ४६ ·मनुमानगादाधर्याम् छिमेतदेशस्यानवच्छेदकरवानातिमसः तथा पकालापनि जयदेशस्यामाचावयच्छेदकत्वं तत्कालापरिउन्नतदेशावच्छि । त्यमेकदेशकालापच्छेदेनेत्यस्थार्य इति में कोऽपि दोपका- लपई क्षणपरं तेन दिषसारमकस्थलकालावच्छिन्नशाला पोगतदमायावच्छेदकरवेऽपि म तिः देशपदमपच्छेदकदेशी- तरानयच्छिन्नदेशपरमतो विभिन्नभागायछिलस्पूलावयवस्य तियोगितदभावोमयावच्छेदकरपसम्भवेऽपि न क्षतिः । अवैधम- पि व्याप्यवृत्तेरवच्छेदकानम्युपगमाद्घटत्वाभावप्रतियोगित्यासंघहर तदयच्छेदकस्यैवाप्रसिद्धः न चैकदेशकालायच्छेदेनेत्यस्थानवधिर- नित्ययिशेपणे तात्पर्यान घोप इति वाच्यं संयोगाधमावस्थानिय च्छिन्नाधिकरणतावति गुणादी संयोगादेखत्या संयोगापमावस्य प्रतियोगित्वसंप्रहेऽपि संयोगादेरनवनिमाधिकरणत्वाप्रतिमा तत्मतियोगित्वासंग्रहात् न घामायाधिकरणतायां न विशेषण मपि तु तनिष्टाधिकरणतायामेवेति माय दोपति पाध्यमेवमपि कपिसंयोगादे। स्वसमानाधिकरणनामावप्रतियोगितापत्ते : रत्वात् । यत्तु व्याप्यसेरवध्छेदकानभ्युपगमे यदधिकरणनिष्ठा- मावाधिकरणतायां पक्षणावच्छिन्नयदेशानवच्छेद्यस्वं सरक्षणा पच्छिन्नतद्देशानच्छिन्नतदधिकरणनिष्ठाधिकरणत्वानिरूपकत्ये स. ति पदधिकरणनिष्ठस्वाधिकरणतायां पद्यरक्षणावच्छिन्नयद्यद्देशान पच्छिमत्वं तत्क्षणापच्छिन्नतद्देशानपच्छिमतदाधिकरणनिष्ठाधिकर पत्यानिकपफतदभाषकस्यस्य विषक्षणीयस्यास् च्याप्पवृत्यमा तियोगिन्यपि तस्याक्षतयार तथाहि पटादी घटत्यामा पाधिकरणता यदेशकालानपच्छिमा तदनयच्छिना व्याप्य तिपटरवायधिकरणतामसिया तदानिरूपकायास् भमयच्छिन्नस्त्रा धिकरणसापघटादिनिहताशपटत्वामायाधिकरणत्वनिरूपकघर स्वायमापरवाच च्याप्यवृत्तिधरत्वादेः स्याभाषप्रतियोगित्वनिष्ठः घटत्यादरम्याप्यवृत्तिस्वसमानाधिकरणसंयोगादिप्रतियोगिताधार पाय सत्यन्त संयोगादेगनाधमाषप्रतियोगितावारणाय वि. शेयं विभिप्रभामिनस्य संयोगविशेषायस्छेदकमूलादेस्त मायापकत्वादासादिनिहतदमायाधिकरणतायो म मूला नापाव किन प्रतियोग्पनाधिकरणघटायानयोगाय ·पूर्वपक्षमकरणम् । मेव तदनवच्छिना व वृक्षादिनिष्टसंयोगविशेषाधिकरणतापीति वत्राव्याप्तिरता क्षणनिवेशः तानिवेशे च यत्क्षणावच्छिन्नस्य म. साः प्रतियोग्यवच्छेदकावं तक्षणापच्छिन्नतदनवच्छेप्रत्वमा भाषाधिकरणतायां तादृशतदनवच्छेद्यस्वं च न प्रतियोग्यधि- फरणतायामिति तथाविधाधिकरणत्वागतरानिरूपकावं प्रतियो। गिन्यक्षतमेवेति नाव्याप्तिरिति । तदपि न । मूलाग्रादिकपविभिमान घच्छेदन मध्यभागलपैकावच्छेदेन च वृक्षादौ वर्तमानयोः सं. योगयोरेकस्यापराभावमतियोगित्वापत्ते पकसंयोगाभावाधिकरपा- सायास्ताहरामध्यभागाद्यनवच्छिन्नत्वात् अपरसंयोगाधिकर पतायास्तदनवन्छिन्नत्वेनापरसंयोगस्यतदनपच्छिन्नाधिकरणतान्त- राप्रतियोगिखेन सत्यन्तदलसरवातत्र संयोगावच्छेदका- रादिभागस्पापरसंयोगाभावाभिकरणादावच्छेदकत्वेत विशेष्यदल- सत्त्वात् । मैवं यारशयारशावच्छेदकानपच्छिन्नत्वावच्छिन्नत्वोभ- यामाववनिष्ठं यदमावाधिकरणत्वं तनिष्ठं यचाहशावच्छे- दकानवच्छिन्नत्वावच्छिन्नत्योभयामाववदधिकरणत्वं तदनिरूपक- स्वविवक्षया सामनस्यात् गगनादेः स्वाभावाभावत्वं नोपेयत इति स्वामावनिष्ट प्रतियोगित्वासंग्रहो न दोपाय । अन्योन्याभाव- प्रतियोगिनि मूलोपदर्शितामप्यासिमुद्धरति अति बियादेईत्ते- रिति सम्मन्यविशेषमनन्तायामानाधिकरणवृश्चित्वसामान्या- भावनिवेशे ऽन्यातिरिति शेषः। येन सम्यन्धनाभाव इति यः सम्बन्धी पदभावप्रतियोगितावच्छेदकतया ऽभिमत इत्यर्थः प. ब्रमप्यन्योन्पामावप्रतियोगितावच्छेदकतादाम्यसम्बन्धेन मृत्यम- सिया तत्र तेन सम्बन्धेन उदधिकरणाइवित्वं दुर्घटसन प्राह तेन सम्बन्धेनासम्बद्धत्वोकाविति । स्वयं दृषणान्तरमाह परं रियति तवति सामान्यादाविति शेपा सिमवायेन इसे तियोगितावच्छेदकीभूतसमपायेन स्वसम्बद्धत्वस्य वा पति भतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन स्वसम्बवं पदधिकरणं वदति- तवमावकत्वामिधाने चेत्यर्थः तथा मति सतासमवायपश्तित्वस सदमाघे सत्येन प्रकाव्याप्तिपरिवारासम्मवादिति भावः व्या करणसम्बन्धेनेति संयोगादिना गुणायभावप्रतियोगितायां तेत सम्बन्धेन गुणाविसम्पयाधिकरणामसिया यातिरित्यासमा .

·. ३६४ अनुमानगादापर्याय लसणं प्रतियोगितावच्छेदसम्बन्धेन प्रतियोगिमत्यपि काले कालि कादिसम्बन्धेनामावस्य वृत्या अनुयोगताविशेषापामावावापळे इकसम्यन्धेनावृत्तिरवश्य वाच्या तथा च स्वपसम्बन्धेन सचाय- मआयस्य यासशादिरूपोऽमावस्तत्प्रतियोगित्वासंग्रहोऽपि यः सत्ताद्यभावसम्बन्धाधिकरणे सामान्पादौ समवायादिरूपता सम्बन्धन वृत्तरप्रसिद्धः। वयमाणरीत्यति यशसम्बन्धसामान्य एकदेशकालायच्छिन्नयदमावाधिकरणानुयोगिकरयस्य यपदि. शिष्टप्रतियोगिकत्वस्य च द्वयोयतिरेकस्ता पपस्वं वारशसम्बन्ध न तदभावप्रतियोगिन्यामिति रीत्येत्यर्थः न च व्याप्यवृत्त्वच्छक त्यानम्युपगमे एकदेशकालावच्छिनामावाधिकरणत्वाप्रसिधा तद्- यदितोमयामायाप्रसिद्धिरिति वाच्यम् । एकदेशकालापविनय भाषाधिकरणानुयोगिकत्यस्थले पदधिकरणनिष्ठामाषाधिकर- पतार्या यशकालानवच्छिन्नत्यान्टिनोमयाभाषस्तत शकालानयछिन्नत्वावदिन्नन्योमयामावस्तचराधिकरणानुयोगिक स्यद्वयं निषेश्य तदुभयप्रतियोगिक तमिवायच्छिन्नाभावनि- न चैवमपि समधायैश्यमते सम. पायेन द्रव्यत्वामावतियोगित्वासंग्रहः दरसम्बन्धावच्छिन्नाधिकरणतामिकामयामावविपक्षमा मधि- करणमेदेनाधिकरपतामेदं व्यवस्थाप्य वसप्तहे चान्योन्यामा- धप्रतियोगिन्यव्याप्तिः तादात्म्यसम्बन्धेनाधिकरणताया यति सम्बन्धिता च सम्यन्ध एवेति वदर्मिकोमयामावविवक्षणे पूर्वोक्त एष दोप इति पाच्य प्रतियोगितावच्छेदसम्बन्धनिपि तानुयोगिताधर्मिकस्य यत्प्रतियोगिकत्वविशिष्टसम्बन्धप्रतियोगित फस्वनिरुचपदमावाधिकरणवृतित्वोमयाभावस्य विवक्षया सम मायक्यमते प्रतिप्रसनवारणाय द्रव्यादिनिदव्यत्यादिप्रतियोगि- कस्यविशिष्टसमवायप्रतियोगिकस्यविवक्षयानुयोगिताठो गुणादिनि: एतदनुयोगिताभेदस्यान्युपेयत्येन प्रतीकारसम्मवात् अधिकमरे । मायामा मवृत्तिगगनादेस्तदमायनिष्ट प्रतियोगित्वं नोपयत एवं स्वीकारे च पस्य येन सम्यन्नाधिकरणे यस्य येन सम्बन्धेनाय. हिमा शान्टिना या पिरतत्तदुमयावृत्तिःम्पवृत्तियों धर्मास्य मिन्नन्ये सति समंवत्त्वमेव तत्सम्पन्चापन्निस्यनिहायोगिता- घेरोन सामअरया प्रतियोगितावच्छ .

·- धरित्यादौ चायोगोलकान्यत्वादिरूपोपाधेः साध्यवनिष्ठभेदप्रति- योगितया व्यापकत्वानुपपत्तिरिति तद्वारणायैवात्यन्तपदोपादानं यदि चाभावाभावत्वरूपमन्योन्यामाचप्रतियोगिव्यावृतं प्रतियो. पूर्वपक्षमकरणम् । निरूपकंतत्सम्बन्धावच्छिन्नमतियोगित्यमिति विवक्षणीयं तादर्शधर्म- व घटतदभावान्यतरत्यादिकमेव स्वभिन्नत्वनिवेशात् स्वस्य न स्वप्र. तियोगित्वम् । अवृत्तिद्वयस्य परस्परप्रतियोगित्यवारणाय वृत्तिमानि- छत्वेन धर्मो विशेषणीयः एवमपि गोत्वादेरश्वत्वादिप्रतियोगिता- प्रसङ्कवघटत्वादी द्रव्यत्वाद्यमायप्रतियोगित्वप्रसङ्गतावस्थ्यमेव स्वाभावविरोधित्वनिवेशे वश्यमाणमत इव स्वामावत्यत्र पाठ्यर्थ. प्रतियोगितानिवेशे नात्माश्रयः न च द्रव्यत्वाभायादेर्घटत्वादिप्र. तियोगिकत्वमिष्टमेव द्रध्यत्वाद्यभावयति घटत्वं नास्तीत्यादिप्र- त्ययस्य द्रव्यत्वाभावादिविषयकत्वे क्षतिविरहात घटत्यं द्रव्य- स्वामावप्रतियोगीतिव्यवहारश्च समनियतामावैक्यमते द्रव्यत्वामा- बद्रव्यसमक्तत्वविशिष्याभावादीनामभेदवादिनामिवास्मन्मतेऽपीए एवं घटत्यत्वेन घटत्वं व्यत्वाभावप्रतियोगीत्यादिव्यवहारोऽपि अ. धिकरणस्वरूपाभाववादिनां प्राभाकराणामिवास्माकमपीष्ट एव गोत्वादेरदयरवमतियोगिकत्वोपगमेऽपि क्षतिविरहः अश्यादी गो- स्वादिकं नास्तीतिप्रतीतेरश्वत्वादिविषयताया इयत्वात् गोत्वमश्व- स्वप्रतियोगीति व्यवहारो घटत्वं पटत्यप्रतियोगात्यादिव्यवहारश्चाधि- फरणवृत्यसाधारणधर्मस्वरुपाभाववादिभिरिम्यत एवेति पाच्यम् एवं सति सर्वत्र विरुद्धधर्मेणैवाभावमत्ययोपपत्ताचतिरिकामावासि. द्धिप्रसङ्गात् एवं विरोधिताघटकोमयामायेऽपि प्रतियोगितान्तरनि- घेशादनवस्थेति ध्येयम् । तत्वावच्छेदकति प्रतियोगितावच्छेदकेत्यः थः अप्रसक्त्यतिप्रसक्ती इति घटायन्योन्यामावाद्यभावस्य तत्पति. पोगितावच्छेदकघटत्यादिति भावः। ननु नेदं प्रतियोगित्वपमुख्या. निर्वचनं किं तु व्याप्तिलक्षणप्रविष्टोपाधित्वघटकव्यापकतानिवि- एप्रतियोगितास्वरूपनिरूपणमेव तादृशप्रतियोगिताया भेदप्रतियो- गिसाधारण्यविरहेपि न क्षतिः तायतापि व्याप्तिलक्षणस्य निर्दोष- गित्यमुपाधित्वघटकव्यापकताशरीरे निवेश्यते तदा साध्यवान- घोपाधिभेदमादाय दोपस्यानकाशाचरैयऱ्यामिति भावः मनु सा- ·तारातत्या. प्रतियोगि- अन्यथा ध्यसमागमाययोरस्यन्तामावदि. अनुमानगादाधर्याम् प्यनिष्ठष्यसमागमाषप्रतियोगिन यान्यनारपाधितानिधाहापा- स्यन्तपदोपादानं तस्यापि तसाप्रमापापवादित्यत मा सोति दोपः नित्यस्य व्यभिचानिरूपकाधिकरणमेदाः द्वित्वाधवान्य मामायमातियोगितामादायासम्मवयारणाय प्रतियोगितानवर फरपायच्छिन्नत्याविवशाया आवश्यकत्येनार्दन्धनादपि सावित्र तियोगितानच्छेदकाधिनायोगोलकादिभेदान्यतात्वादिनोपाधि- स्यसम्मव इत्याचपेनाह नित्यसाधारणति। न च ध्वंसप्तागमावा दीनां सामान्यधर्मो न प्रतियोगितापच्छेदक इति साम्यनि- ध्वंसमागमावादिरूपाभाषप्रतियोगितायध्छेद नाघनत्वमिति निन्यसाधारणधर्मपर्यन्तानुधावनमफलमिति घाभ्यं स्वसमाना- धिकरणान्धनध्यसासमानकालीनतत्प्रागमायानो गमायासमानकालीनतदप्यमानामान्घनत्वस्यैव सावच्छेदकत्वात् पद्धत्वमते ताशासागमायाधिकरणे बदानीमायनं ना. स्तीत्यादिप्रत्ययानुपपत्ता घस्तुतस्तु पतधूमवान पहेरित्यादापता ट्रॅन्धनादियकीनां नोपाधिता सम्मयति तसचक्तित्वादेः सा. प्यवभिष्ठध्यसादिप्रतियोगिठायच्छेदकरयादित्यादया नित्यस्ये- त्यनेन तसधतीनां व्याप्तिलक्षणाप्रपेशेपि म क्षतिरित्युक्त्वा वा शोपाधीनामपि व्यापकरूपेणोपाभितया ध्यातिलक्षणे प्रवे पवेति नित्यसाधारणरूपायच्छिचस्यः चेत्पतेनामिहिनं नित्यसा. धारण्यं चार तदेशनिष्ठापंसापतियोगिसापारण्यात्मकं तेना- ग्धमत्वादेरपि संग्रहात न्यूमतेति ध्येयम् । उपाधित्यसम्मवादिति या चायनरमायपच्छिन्नस्य महतोपाधियानुपपचापपि ध्यातिलक्षणातिम्यामिप्रसन्न व मारया मेलतियोगि वासापारणरूपापसिनमतियोगिताया लाटकरने मेवाति- योगितति प्रयोगोळश्मेदादिमदमतियोगितामा प्रयापोगोला मेदादेः साम्यनिष्ठमेमांतपोगितया अनुपारियेऽपि भयोगोल: कमेपघूमयदन्यतप्त्याचपच्छिन्नस्योपाधिता सम्मयाच्याशिलक्षणा मतिमसत्तिनिव्हति , हि तारपारिने धूमपात सचदछिनमेवो घरी येन मेवातियोगितामा परिण अस्पोपापि प्याटमेत जन्यं पृथियमारियादी पर ·पूर्वपक्षमफरणम् । माणुभेदादेन्यनिष्ठभेदप्रतियोगत्वेन साध्याव्यापकतया परमाणुभेदान्यतरत्वावच्छिन्नस्य परमाणुसाधारणत्वेन साधन- ध्यापकतया उपाधित्वं न सम्भवतीति सानोपाधिकावधार कतया स्यन्तपदसार्थक्यमिति वाच्यं साधनाध्यापकतायाम. स्यतामावत्वनिवेशस्य नियोजनकतया तादृशान्यतरवाव. च्छिन्नस्य परमाणुमिन्नस्य साधनाधिकरणपरमाणुनिष्ठमेदप्रति- पोगित्वेन साधनाध्यापकतयोपाधित्व न सम्भवतीति तानी पाधिकरववारकतया ऽत्यन्तपदसार्थक्यामिति धाच्यं साधना. ध्यापकतापामत्यन्तामायत्वनिवेशस्य नियोजनकतया साह शान्यतरत्यावच्छिन्नस्य परमाणुमिभत्वावच्छिन्नस्य च साधना- धिकरणपरमाणुनिष्ठमेदप्रतियोगित्वेन साधनाव्यापकतयोपाधि. स्वसम्मवात् । यत्तु घटामावभिन्नत्वाधवच्छिन्नस्यापि साध्या धनिष्ठघटाघमावस्वरूपघटाघमावनिष्ठ स्वभेदमतियोगितया सा- ध्यम्यापकत्वासम्मधेनानोपाधिकस्यापत्या तद्वारकतया अत्यन्त. पदसाक्ये तत्पदाने घटामावभेदादेरेयोपायित्वसम्मवादि- तितमा घटामावमेदात्पन्ताभावस्यापि साध्यवनिष्ठघटाभावमात्र. धृतित्वेन तुल्ययुक्त्या घटामावरूपतया प्रत्यन्तपदोपादानेऽपि त. घोपाधेदर्लम्यात् न चात्यन्तपवदानादस्यन्तामावत्वनिरूपकप्रतियो- गित्वलामादुकस्थले घटामावभिन्नस्य घटाभावात्मकमेदत्वनि- पकप्रतियोगित्वेपि अत्यन्तामावत्यनिरुपकप्रतियोगित्वविरहादु. पाधित्वं सम्मवत्येत्वति वाच्यं घटामावभिन्नं पटत्वादित्यादा. धुक्रमेण साध्यध्यापकस्य घटामाषभित्रस्य साधनसमानाधि- करणघटामाधरूपस्वभेदप्रतियोगितया उपाधितापत्या साधना. ध्यापफरवदलेपि अत्यन्तामावत्वनिरूपकप्रतियोगित्वनिवेशस्याप- श्यकत्वेन उकस्थले प्रमेयत्वादिरूपसाधनव्यापकतया तस्योपा- विश्वासम्मधात विवक्षान्तरेण घटाभाषभेदस्पोपाधित्वोपपा- दने घटामावमिन्नस्यापि तदुपपादनसम्भवनात्यन्तपदवयर्य- स्यावश्यकत्वादिति चेन्न अखण्डानित्यायोगोलकभेदरूपोपा- धेः साध्यवति कथंचिदपि नात्यन्ताभावः विशिष्टमाव- स्य विशेष्यविशेषणसम्बन्धप्रतियोगिकत्वमतावलम्पनात् छौ म स्त स्थाविप्रतीतः परम्परासम्बन्धेन द्वित्वाचभाव एष विषय ·अनुमानगादार्याम् इति मताश्रयणाच ध्यासन्यवृत्तिधर्मानवच्छिन्नत्वं पा प्रतिपो- गिताय विशेपणं देयं तथा चाप्रतियोगित्वगर्भमेव व्यापकत्वं पाच्यं न तु प्रतियोगितानवच्छेदकावच्छिन्नत्यरूपं प्रत्यकृतापि यदि येत्यनेनानवच्छेदकावछिन्नत्यनिवेशे प्रागनिर्भरो दर्शितः एवं धायोगोलकभेदसाध्यवदन्यतरत्यारावच्छिन्नस्योपाधित्वं दुरुपपा दमेव तादृशस्य साध्यवतः साध्यवनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वा- दयोगोलकभेदादेव तारशभेदप्रतियोगित्यादित्यत्यन्तपदसा- र्यक्यात् । नन्वेवमपि नित्यसंसर्गाभावत्वरूपात्यन्ताभावत्वघटक ध्वंसादिवारकनित्यत्वांशस्यानतिप्रयोजनकत्वमेवेत्याशङ्कायां नित्य- त्यांशो न निवेश्यत व केवलं संसर्गामायखलाभायात्यन्त पदमिति दर्शयितुं संसर्गाभावेति तस्य अत्यन्तपदस्य : म्योन्याभावप्रतियोग्यव्याप्ति परिहतमाह विरहपदस्थति तना नेति तदन्वित अभावान्वितं यानं तत्प्रतियन्धकशानविषया र्थकत्वादित्यर्थः अमावान्वय उपलक्षणं भानप्रभृतीनामेव विर हपदार्थघटकत्वं योध्यं तेन नामावपदवयर्यम् । एवं च तदभावनः हप्रतियन्धकप्रदविषयत्वमेय तदभावप्रतियोगित्यमिति फलितम् । पतच्चान्योन्याभावप्रतियोगिसाधारणमेवेस्याह प्रतिबभातीति । प्रति पोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगिप्रकारकनिश्चयस्याभावधीप्र. तियन्धकत्वादिति भावः। प्रतिबन्धकत्वं यदि कारणीभूताभावप्रति योगित्वं तदा प्रतियोगित्वान्तायेण तदनयस्थत्यतस्तदन्यथा नि. पंकि प्रतिवन्धकत्वं चेति । अत्र प्रतियोगितालक्षणे ऽभावप्रतियोगि- मच्चाज्ञानयोरपि भिन्नकालायच्छेदेने यात्मनि एकक्षणावच्छेदेन च मिनात्मनि पर्तमानत्वादेककालापच्छेदेनेति एकप्रेति व ाकाल पदं क्षणपरं तेन स्थूलकालावच्छेदेन तयोरेफाधिकरणकृतित्ये पिन क्षतिः अत्रैकोत्यनतिप्रयोजनकम् । अभावशानाधिकरणक्ष- गावच्छेदेन तच्छ्न्यात्मनिष्ठप्रतियोगितानासट्सहेऽपि तज्ज्ञानाधिक रणक्षणावृत्तियत्किञ्चित्प्रतियोगितानव्यतिमादाय लक्षणगमनस म्मयात् न च भानमारस्य परमेश्वरीयामावशानाधिकरण- क्षणतितया मावशानाधिकरणक्षणात्तिज्ञानामसिद्धिरिति घा ध्यम् । ममावशानापच्छेदकक्षणावच्छिन्नवृत्तिकान्यत्यरूपस्य एक कालापनदेनावर्तमानत्वस्य निषेरो नित्यस्य भगवानस्य काल' - ·न -- पूर्वपतमकरणम् । विशेषानपरिउमतया सर्पर प्रतियोगिताने साररावृत्तिकस्यानियमात घटापमापहानायच्छेदकक्षणानयन्टिमपटादिशानव्यतिमादायाति. प्रसास्तु एकक्षणापादन घटापमापहानाधिकरणात्तिपटादिशा- नस्यापि सत्येनातिप्रसादमायपदस्य स्थामायपरतयेय पारणीया वैवं सति एफक्षणापच्छिन्नत्यं परिपज्य एकाधिकरणावृतित्यस मिशेनापि निवादसम्भयः एकपुरपायघटाधमापमानव्यधिकरण पुरगन्तरीपघटादिशानमादाय घटादी तवमायप्रतियोगित्वोपपत्ते रिति पाच्यम् । समायमानस्य दि घटाधमायमानत्यनेय निवेशोन तु तत्तपावत्यादिना तपा च घटामायनानाधिकरणावृत्तिघट- भानमेय दुर्घटे। सपामेचारमना कदाचिटाभायमानवरयादित्येक- सपायच्छिन्नत्वनिवेशस्यावश्यकत्वात् न च तदधिकरणावृत्तित्वश- रौरे प्रतियोगितायां तदधिकरणवृत्तित्यत्वावच्छिनत्यनिवेशनमफलं तदधिकरणवृत्तित्वप्रतियागिकामावनिवेशनाप्युपपत्तेः घटाभाव. झानयाचिपटा दिशाने तरवृत्तित्वप्रतियोगिकतद्विशेपामावसत्येऽपि स्थामायस्प निवेशनीयतया ऽतिप्रसमानघकाशात तया च घटा. विशाने घटामायहानाधिकरणचित्यसत्त्वेऽपि तत्प्रतियोगिताका. भावसालम्पात् घटादेः स्वाभाषप्रतियोगित्यमुपपद्यत एवेति पाच्यं तदधिकरणवृतित्वनिष्ठप्रतियोगिताया प्रकारतया नियं. शने प्रतियोगित्यक्षाने प्रतियोगित्वान्तरज्ञानापेक्षया दुर्गेयत्वाप. या भाये तारशप्रतियोगितायाः सम्पन्धविधपैय निघेश्यतया प्रतियोगितायाः पत्र प्रतियोगिसंसर्गतया प्रास्तत्र प्रतियो- गिप्रकारीभूतधर्मापन्नित्यमानस्यावश्यकतया तदधिकरणाकृति- स्वत्वाचच्छिन्नमतियोगिताकामावस्यैव प्रतिवन्धकतारूपतया एक. क्षणावच्छिन्नरवानिवेशे उक्तानुपपत्तेरनुशारादित्यवधेयम् । भन्यो। न्याभावप्रतियोगितावच्छेदकति प्रसकिं निराकर्तुमाह अमाषप- रस्य पति । स्वाभावपात्यादिति । तथा च स्वीयो पोऽभाषः स्वनिष्ठतद्विरहत्वमेव स्वस्य तदभावप्रतियोगित्यं घटान्योन्यामावो ने घदत्वाभाव इति घटत्यादिनिष्ठतविरहत्वं न तामतियोगित्वमिति भावः । घट एतदभावप्रतियोगीत्यादी अभायपदं लक्षणया घटा. दिरूपसममिव्याहतपवाविशेपिताभावपरं प्रतियोगिपदं कानप्रति- बन्धकशानविषयत्वापन्डिसार्थक तदेकदेशनाने चामावविषयकत्वा.

·. . नया- योगोलकमेदत्यादिकमेव तथा धूमादिमति संयोगादिव्यधि- गितायामेवायोगीलकमेदत्वादेरवच्छेदकतया तस्य साध्यवनि- ३७० अनुमानगादावर्याम् न्यप इति स्वत्याननुगमेऽपि न प्रतियोगिपदस्य शक्त्यानन्त्यप्रसहो न घामायपदायांनन्ययापतिरिति ध्येयम् । सम्बन्धविशेषावधि नत्वस्य ध्यापकताघटकप्रतियोगितासमवश्यं निवेशीयतया में रप्रतियोगितामादाय दोपासंभवेन संसगांभाषत्वनिवेशवैयर्थ्यमि. त्यन्तपदं सम्बन्धविशेषावच्छिन्नत्याभार्थकतयैव न्याम्येयं तथा च प्रकृतोपयोगिमतियोगितामात्रस्म लस्यत्वेऽपि । भतिरि- त्याह वस्तुतस्त्वित्यादिना । एकसम्बन्धावच्छिन्नाया इति तथा घ साप्यनिष्ठाभावप्रतियोगितासामान्यानवच्छेदकत्वनिधेशे म. तियोगितावच्छेदकमात्रस्यैव साध्यवनिष्ठयत्किञ्चित्सम्बन्धावति सामावप्रतियोगितायच्दकतया ताशप्रतियोगितासामान्यानवः । च्छेदकसाधनवनिष्ठामायप्रतियोगितावच्छेदकाप्रसिद्धिः करणसम्बन्धावसिनायोगालकमेवाभावसत्त्वेऽपि तत्प्रतियोगिता यां लाघवेन शुद्धभेवत्वादेरवच्छेदकत्वोपगमादिति वाच्यं विषय- तासम्बन्धेन कालिकसम्बन्धेन वा अयोगोलकभेदायभावप्रतियो- छामावप्रतियोगितामवच्छेदकत्वासम्मयात् अयोगोलकभेदाविप यकभेदान्तरविषयकहाने विपयितासम्बन्धेन मान्यधर्मावच्छिन्नामावासम्मयेन तसाधारणतारशसम्बन्धात्र वच्छिमायोगोलकभेदाचमावस्य भेदसामान्यानधिकरणदेशाप सिया काले कालिकसम्बन्धावच्छिन्नमदत्वावच्छिन्नामावासम्भः पेनायोगोलकमेवाद्यनाधिकरणायोगोलकायवच्छेदन कालिकसम्यन्धनायोगोलकभेदाधमावस्य च शुद्धमेदत्वादेरवच्छेदकरयायोगात् । यदि च यत्किशिसम्बन्धाय- च्छिन्नप्रतियोगितानवच्छेदकत्वं निवश्यायोगोलकभेदत्यादेस्त पात्यमुपपाद्यते तदा वहिमान् धूमादित्यादी घयादिमनिष्ट संयोगममवायदेशिकविशेषणतासम्बन्धावच्छिनामावप्रतियोगिता नपच्छेदकधूमादिमनिष्ठसमवायसंयोगकालिकसम्बन्धावजिनामा पातियोगितावच्छेदकहित्यदन्यत्वत्वइदमेदवायवच्छिन्नस्योपा: धितापचिरिति मायसम्बन्धावच्छिनाया इति । तथा च सं. पोगादिसम्यन्यावारेछन्नवदनादिमनिष्टामावप्रतियोगितानवच्छेद भेदत्वकपसा काला प्रतियोगितायां ·पूर्वपक्षमकरणम् । पहित्यादेः साधनवनिष्ठतत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदक- त्वासम्भवावृधूमादिमनिष्ठविशेषणताविशेषादिसम्बन्धावच्छिन्नामा- वप्रतियोगितानवच्छेदकायोगोलकभेदत्वादेर्वहयादिमनिष्ठतारशस. म्वन्धावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वाच्च न कश्चिदोप इति भावः । संसर्गाभावत्वमनुगदेयमेवेति अयोगोलकभेदत्वादे. धूमपतिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्येऽपि विशेषणताविशेषसम्य. धादिघटितनिरुतोपाधितावच्छेदकत्यस्य तमाशतत्यादिति भा व: । स च थस्वरसश्च व्यधिकरणसम्यन्धेनेति तथा च यारशव्याधिकरणसम्बन्धेन संयोगादिना यस्य रूपादेः कचिदपि कस्यचिद्रमो म जातस्तस्य ताशसम्यन्धायच्छिन्नप्रतियोगित्वानु- पपत्तिः प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेनैव प्रतियोगिप्रकारकशानस्या- भावीविरोधिवासारशामावधीप्रतिवन्धकमानस्यैवाप्रसिद्धः। य. धपि समानधर्मिकयोरेवाभाषप्रतियोगिमहाज्ञानयोःप्रतिवन्धकभाव इति समानाधिकरणसम्बन्धावच्छिन्नाभावरथलेऽपि विरोधिनोर. भावप्रतियोगिज्ञानयोरेकतरस्य भ्रमत्यनियम इति यारशाभाषस्य तत्मतियोगिनो पा भ्रमो न कदाचिदपि प्रसियस्तदभावप्रति. योगित्वाव्याप्तिसम्भषः तथापि समानविशेग्यताप्रत्यासत्या प्रतिव. ध्यप्रतिबन्धकमायोपगमे भिन्नधर्मिकज्ञानस्यापि प्रतिबन्धकतावच्छे. दफाकान्ततया तारशप्रमात्मकहानमादाय लक्षणसमन्वयः सम्भ- वतीति प्यधिकरणसम्बन्धापच्छिन्नामावानुधापनम् । ननु प्रति. बन्धकत्वं न कारणीभूताभावप्रतियोगित्वमपि षेककालावच्छे- देनेकाधर्तमानत्यमिति मागेधोकमेवं च पारशव्यधिकरण- सम्बन्धेत यस्य प्रतियोगिनो भ्रमो प्रसिद्धस्तारशसम्बन्धा- पच्छिन्नतदभावशानासमानकालीनतत्प्रतियोगिविषयकसम्बन्धा- न्तरावगादिप्रमामादायैव लसणसङ्गतिः सम्भवतीत्यतो दूपणा- स्तरमाह स्वाभावेति । सम्बन्धत्वस्य नियमघटिततया गौरवा- दाह स्वाभावधानोति । तयोरित्यस्य स्यामावज्ञानप्रतिवन्धकहा. नविषयत्वापेसयेत्यादिः सर्वत्र सम्भवित्वादिति । सर्वत्र प्रति. योगितारूपत्वसम्भवावित्यर्थः तदभावनानविपयोदासीनेऽतिप्रस- अस्य स्वांशनिवेशेनेवायोगादिति भावः । ननु तया स्त्वित्य. त माह स्वाभावेत्यति । स्वामावत्यादाविलि पाठे य.

·स्वाभाष हति 1 सम्बन्धविधया भासमानस्य तस्य शरीरे तस्थ सम्बन्धविधा न च स्वाभाव स्पस्य सम्बन्धो ऽशुयोगिता न तु प्रतियोगि- ता सा च स्वरूपसम्बन्धम्पैवास्ता प्रतियागिता तु निरुत्तम. अनुमानगादापर्याम् याश्रुतरिरहत्यनिवेशपमे ममायमिरहत्यस्याविना परिमदः । पष्टयर्थप्रतियोगिताया इति स्वस्याभावः पप्ठ्ययस्य प्रतियोगियातिरिक्तानतिमसकस्य दुर्वचावादिति भायः । तत्र स्वरूपसम्बन्धस्यैवेति अन्यथा भारमामयादिति भावः। पद्यपि स्वाभायेत्या प्रतियोगितायाः सम्बन्धविधया निवेश सम्बन्धशानस्य विशिवुद्यहेतुतया स्याभाधेत्यन स्वाभावा भावत्यम्पप्रतियोगितानियेशेपि तज्ज्ञानारपूर्व न तज्ज्ञानापेक्षेति न दुयता तथापि विशिष्टसम्बन्धे सम्बन्धसम्बन्धस्यापि घरकतया. मानं ताररीत्या मानान्तर्गतमपि सम्बन्धविधया तझानमिति विषयतानयस्था दुर्वाश्य तथा यौचित्यात् प्रतियोगितात्वीरित्या त्याशक्यम् । मनुयोगितायाः स्वरूपसम्बन्धात्मकत्वेऽपि निरुतापे- क्षया लघोस्तशिरूपकत्वस्यैव प्रतियोगितात्वीरित्या प्रकारान्त- रेण मतियोगिताप्रवेशमाद अभावत्वेति ।मभावत्वं द्रव्यादिवप्रति योगिकभेववत्वं प्रतिबन्धकत्वं पका वर्तमानत्वादिप्रतियोगिकामाव इति भावः । नम्वभावादिव्यवहारगोचरत्वमेवाभावत्वं न तु प्रतियो- गितापदिनं निस्तापमित्यत आवति । विना प्रतियोगि- तामिति प्रतियोगितान्तीयमन्तरेत्यर्थः तथाविधन्यवहारगोचरवम् थभावादिशब्दमतिपाद्यत्वं तत्पदशक्तिविषयवार वा उभयपाधि बन्यताघटितं प्रतिपायत्वस्य तजन्यप्रतिपत्तिविषयत्वरूपत्वात तत्पदशक्त तत्पदजन्ययोपविषयायकारकमावदिच्छाम्पत्वाद जन्यता च व्यामिघटिता तस्याय प्रतियोगितापदितत्वादिति भावः । एवं च प्रतियोगिता स्वरुपसम्बन्धविशेष इति पूर्वमन एय मणिकारस्य निर्भर इति स्त्रितम् । इदं त्यवधेयम् घटो ना श्तीत्यभावयुद्धावभावांशे प्रतियोगिन पव प्रकारतया माना ण्यमावादेः कारणत्ये प्रतियोगिनो बच्छेदकत्वाच्च अभावनि प्रतियोगिनिरूपितो ऽनुयोगितात्यः स्परूपसम्बन्धः श्यमङ्गीकार्य प्रतियोगिन्यभावविशिएवुयात्मको घर इत्यादिप्रत्ययस्तु नानुभवसिद्ध इत्यमापीयप्रतियोगित बध. भभावीयो ·पूर्वपक्षप्रकरणम् । तास्यस्परसम्यन्धे मानाभावः प्रतियोगिव्यवहारस्त्यनुयोगि. तानिरूपकत्वमेवावलम्बते पंसस्य प्रतियोगिनिष्ठप्रत्यासत्या प्रतियोगिजन्यत्वानुरोधेन तस्य प्रतियोगिनि सम्बन्धोपगम आवश्यक इति चेदस्तु तथा तथापि अभावान्तरस्य ताशसम्य- न्यो निप्रमाण एव न च जन्यत्वस्य यत्र कार्यतापच्छेदकता तत्र भागमावादिनिष्ठानुयोगितानिरूपकरयापेक्षया प्रतियोगिता- सम्बन्धेन मागभाववत्वस्य तथात्वे लाघवास् प्रागभावस्यापि ता- शसम्बन्धः सिद्धतीति वाच्यं तत्र निरूपकतासम्बन्धेनानुयोगि- ताविशेषरूपप्रागभावत्वस्यैवावच्छेवकत्योपगमात् 'अन्यथा प्रागमा- धनिष्ठात्पन्ताभावादिभेदस्याधिकरणस्वरूपतामते जन्यत्वस्यात्य. न्तामावारिसाधारण्यापत्तेः गोस्वाधेति ॥ यत्साध्यस्येत्यत्र कर्मधारयसमासे न्यारोतुनिष्टत्यालाम इति षष्ठी- तत्पुरुषमवलम्प व्यावष्टे परसमानाधिकरणात्यन्तामावत्यादिना। (चि०) यावत्साधनाव्यापकमव्यापकं यत्सा. ध्यस्य यावत्साध्यव्यापकं व्यापक षा यस्य तत्त्वं तदिति चेन्न । सोपाघेरपि तथात्वात् । तथाहि साध- नस्य वढेरव्यापकं यावदाईन्धनं तत् प्रत्येकमव्यापक साध्यधूमस्य द्वितीये साध्यधूमस्य ज्यापकमार्दैन्धनं तयापर्फ महानसीयपहे। (दी०) यत्साध्यस्य यत्समानाधिकरणसाध्यस्प तथा- होत्यादि । यत्समानाधिकरणात्यन्ताभाषप्रतियोगितावच्छेद- के यावत् साध्यसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगिताप- च्छेदकं साध्यसमानाधिकरणात्पन्नाभावप्रतियोगितानवच्छे- दकं यावत् यत्समानाधिकरणात्यन्ताभावमतियोगितानवच्छे- दकं तत्त्वमित्यर्थे तु नोकदोष इति ध्येयम् । प्रतियोगितयो- वैरुसम्बन्धावच्छिमत्वं विशेषणवाविशेपावच्छिन्नलं वा र. कम्पम् । देन मतियोगितावच्छेदकमात्रस्पैर पत्किशि- ·३७४ अनुमानगादापयाम् सम्बन्धावच्छिन्नसाध्यसमानाधिकरणात्यन्ताभावमतियोगिता बच्छेदकत्वेऽपि एकसम्बन्धावच्छिन्नसाध्यसमानाधिकरणास्प- न्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदकस्य सम्बन्धान्तरावच्छिन्नसा. घनसमानाधिकरणात्पन्ताभावप्रतियोगितावच्छदकत्वेऽपि च न क्षतिः । व्यभिचारिणि तु पत्राधिकरण व्यभिचारो विशे- पणताविशेपावरिछन्नतन्निष्ठामावमतियोगितावच्छेदकं साध्य- वत्वप्रकारकममाविषयत्वत्वं विशेषणताविशेपावच्छिन्नसाध्यस मानाधिकरणामावतियोगितानवच्छेदकमिति नातिमसाः । वस्तुतस्तु हेतुसमानाधिकरणान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदक यावयदीवच्छिन्नयत्समानाधिकरणान्योन्पाभावप्रतियोगिता- वच्छेदकं सद्धर्मावच्छिन्नसामानाधिकरण्यं साध्यसमानाधिकर- णान्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकं यावत्स्वसमानाधिकर- पान्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकम् तत्त्वं वा व्याप्तिरिति ध्येयम् । (गा० ) यत्यन्तपवामि मूले सत्पदमस्तीत्युपाचानि न तु विवामिताकानि सम्बन्धपियेषाधिनत्वन प्रतियोगितामा म विशेषणीयतया व्यावृत्यमापात् । मोकदोष इति आन्धनायो- गोलकान्यस्वादीनां धूमादिना धूमादिसाध्ययनिष्ठतत्यक्तित्वो भपायाधयविनप्रतियोगितायत्वेऽपि तत्त्वस्य साध्ययनिष्ठामाव- प्रतियोगितानवच्छेदकत्याचाराधर्मस्य महानसीयवइयादिरूपय- किशिसाधनवनिष्ठामाषप्रतियोगितानच्छेदकत्वपि नवनिष्ठामावप्रतियोगिताबन्दकत्वसामान्यामायवत्त्वाभावादिति भाषः। पकसम्मत्यापन्नित्यमिति। साधनसमानाधिकरणामा योपपत्सम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगितापच्चरकावं यस्य तस्य सा- ध्वनिष्ठामापीयतत्सम्बधायच्छिमप्रतियोगितापच्छेदकत्वं साप्य- पभिष्टामापीयपधसभ्यधावच्छिन्नमातियोगितानयव्दकत्वं यस्य तप साधनयनिष्ठामीवापतरसम्पन्धायग्निप्रतियोगितावच्छेदक साघ- ·न पूर्वपक्षप्रकरणम् । स्वमित्येव विवक्षणीयमित्यर्थः । विशेषणताविशेपसम्बन्धमाप्रनि- पेभेनैव सामजस्ये सम्बन्धान्तरनिवेशनमफलमित्याशयेनाह वि. शेपणतेति । प्रथमलक्षणे सम्बन्धविवक्षायाः फलमाह प्रतियो गितावच्छेदकमात्रस्यैवेति । मात्रपदं कृत्मार्थकं तथा च सुतरां सा- धनसमानाधिकरणामावप्रतियोगितावच्छेदकसामान्ये साग्यस- मानाधिकरणामावप्रतियोगितावच्छेदकत्वमिति सम्बन्धाधिवक्ष- णे ऽतिव्याप्तिः स्पादिति भावः । लघुधर्मसमनियतगुरुधर्मस्य साम्यवभिठामावप्रतियोगितावच्छेदकत्वासम्मवायर्ममात्रमुपेत्य प्र- तियोगितापच्छेदकधर्मानुसरणं । यद्यपि कम्बुप्रीवादिमत्त्वादरपि विपयितासम्बन्धावच्छिन्नतविशिष्टामायप्रतियोगितावच्छेदकत्वं सम्भवति घटत्वादिविशिधविषयकेऽपि कम्बुग्रीवादिमत्वाप्रका- रके शानादौ तविशिष्टस्य विपयितासम्यन्धावच्छिन्नाभावसत्वे. लघुपटत्वादेस्तत्प्रतियोगितावच्छेद करवासम्भवात् तथापि विषयिताया प्रत्यनियामकत्वेनाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वं ना- स्तीत्यभिप्रायेणेदम् । मयोगोलकभेदत्वावस्तु धूमादिमभिष्ठकालि- कादिसम्पन्धावच्छिनामावप्रतियोगितायामयच्छेदकत्वमिति बो- ध्यम् । द्वितीयरक्षणे सम्बन्धधिवसाफलं दर्शयति एकसम्बन्धे. ति । तथा च यदि परिकञ्चित्सम्बन्धावच्छिन्नसाध्यसमामाधि- करणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकं पद्यत्तत्र साधनसमानाधिक- रणामावीयप्रतियोगितासामान्यावच्छेदकत्याभावो वियक्षित- स्तदा ऽसम्भवः स्पादिति भावः ! यदि साधनसमानाधिकरणा- मापीययत्किधिसम्बन्धावच्छिन्नाभावप्रतियोगितापच्छेदकत्वामा- यो नियेश्यते उभयदले प्रतियोगितासामान्यं पा तवा पुनरति- प्याप्तिरेवति हृदयम् । उमपलक्षण एवं सम्पन्यविवक्षणे व्यभिचा- रिण्यतिव्याप्तियारणाकारं दर्शयति व्यभिचारिण स्विति । तनिष्ठा. मावप्रतियोगितावच्छेदकमिति । तथा च साधनवमिष्ठाभाषप्रति- योगितापच्छेदकेषु साध्ययनिष्ठामायप्रतियोगितानवच्छेदकेषु था पाषासु साध्यवत्वमकारकप्रमायिपयत्वत्वान्तर्भायात्तत्र च सा. ग्यचमिष्टामावप्रतियोगितायच्छेदकत्वसाधनवग्निष्ठामावप्रतियोगि- तानपच्छेदकत्वयोरमावान लक्षपदयातिच्याप्तिरिति मायः । म. स्पाताभाषघटितायेन गुरुतया सदघटितमन्योन्यामायगर्भलभ.

·अनुमानगादाधर्याम् पवयमाह वस्तुत इति । यद्यप्पायोन्याभावगर्भलक्षणेऽपि प्रतियो. गितावच्छेदकतवोरेकसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्य विशेषणताविशेषाव- च्छिन्नत्वस्य घा निवेशनमावश्यकम् । अन्यथायोगोलकान्यत्वादे रपि धूमाद्यात्मकसाध्ययनिष्ठस्य विषयितादिसम्बन्धेन स्थापछि नभेदस्य प्रतियोगितावच्छेदकतयाऽतिप्रसङ्गात् अत्यन्तामाय- टितलक्षणे च तारसम्बन्धेनायोगीलकमेदत्वाधानभानादेयों ऽत्यन्तामावस्तत्प्रतियोगितारच्छेदकतामादायातिप्रसङ्गो न सम्भव ति विशेषणताविशेषसम्यन्धापच्छिन्नप्रतियोगितायों शुद्धभेदरयादे- रेगावच्छेदकत्यसम्भवेन गुरोरयोगोलकभेदत्यादरमपच्छेदकत्या- दिति तत्र प्रतियोगितावच्छेदकतावच्छेदकसम्बन्धनिवेशो नास्ति तथा चान्योन्यामायगर्भव्याप्ती लापानवकाश तथापि गुरुधर्मस्य प्रतियोगितायच्छेदकत्वमते ऽत्यन्तामावगर्भलक्षणेपि प्रतियोगिता घच्छेदकतावच्छेदकसम्बन्धनियेश यायपक एवं भेदत्यादेविष यितासम्बन्धेन प्रतियोगितावच्छेदकत्येऽन्ययोगोलकभेदत्यादेर्न तियोगितानवच्छेदकस्यनिर्वाहः विशेष्ये पर्याप्तस्यापि विशिष्टानु योगिकामायानभ्युपगमादिति ताशधर्मस्य साध्यव्यापकनाय. छेदकस्यनिर्याक्षय द्वितीये त्यतामादितलक्षणे तविश नस्यावश्यकता सधैयत्यभिप्रायेणेदम् । यस्तुतस्त्वित्यादि भ्रान्त फरिपतः पाठ पपि वदन्ति । यायव्यमिवास्तिव्यभिचारीत्युभयप्रैय यातिम्रमनिरासाय च्याच पायता तेपामिति । । (पि.) नापि साध्यं यायव्यभिचारि तदस्य मिधारित्वमनोपाधिकरयम् । साध्याग्यमिचारि. स्वपय गमकत्यसम्भयात् । तच्च दृषिप्तम् । नापि फारस्पन सम्पन्धी व्याप्तिः एकव्याशिय तदभाषा: त् । नानाव्यक्तिकेऽपि सकलमसम्पन्धस्य प्रत्ये. फयाहापभायात् । अत एव न कारस्न्न साम्पेन स. म्यायो प्याप्तिः । विषमव्याप्त सदभाषाप । न .

·-- पूर्वपक्षपकरणम् ३७७ यावत्साधनाश्रयाश्रितसाध्यसम्बन्धः साधना- श्रयमहानसादौ सकले प्रत्येकं बहेराश्रितत्वाभा. वात् नापि साधनसमानाधिकरणयावद्धर्मसमाना. धिकरणसाध्यसामानाधिकरण्यम् । यावद्धर्मसामा. नाधिकरण्यं हि यावत्तद्धर्माधिकरणाधिकरणत्वं त. शाप्रसिद्धम् । साधनसमानाधिकरणसकलमहानस. स्वाद्यधिकरणाप्रतीतेः । नापि स्वाभाविकः सम्य. न्धो व्याप्तिः । स्वभावजन्यत्वे तदाश्रितत्वादौ वा. व्याप्त्यतिव्यासेनाप्यशिनाभावः केशलान्यायिन्य- भावात् । (दी० ) साध्यमिति । यावतां तेपामित्यर्थः । दुपितं के- चलान्वयिन्यव्याप्त्या । सा च यथोक्तलक्षणेऽपि । गौरवं पर- मतिरिच्यते इति । कात्न्य साधनस्य साध्यस्य साध्याश्रय- स्य साध्यसमानाधिकरणस्य वा । आये कृत्स्नसाधनसामा- नाधिकरण्यं साध्ये कृत्स्नेषु साधनेषु साध्यसामानाधिकर- ण्यं वार्थः । प्रथमे एफेति नानेति च व्याप्तेबाहेतुवृत्तित्वं । पृथिवी पृथिवीत्वव्यापकजातेरित्यादावतिव्याप्तिव । अत एवं नेतरः । अर्थाभिधानपूर्वकं द्वितीयं निरस्यति अत एति । अत एव एकव्यक्तिपाध्यकाव्यामेरेव विषमन्या समव्यासेऽपि च संख्यापरिमाणादायकत्र सारने सकलसाध्यसम्बन्धस्या- भावात् भावाच शब्दवान् द्रव्याचादित्यादी । तृतीये सा. प्याश्रययावत्तित्वं चतुर्ये साध्यसमानाधिकरणयावसामा- नाधिकरण्यमर्थः । तत्र च यथासम्भवयेकमात्रवृत्तिसाध्य के वह्नयादी साध्ये धूमादावव्यामिरतिव्याप्तिय सचादी ! अर्थ. परिष्कारपूर्वी पञ्चमं निरस्पत्ति न चेति । एकमावत्तिसाधने, ४८ ·३७८ अनुमानगादाधर्याम् चाव्याप्तिश्च । तथैव पार्टी निरस्यति नापीति । तादृशाना सर्वेपी महानसत्वादीनां प्रत्येकनिरूपितान्यपि सामानाधिकर- ण्यानि न कुत्रापि वही । अथ यद्धर्मावच्छिमसामानाधिकर- ण्यत्वेन साधनसामानाधिकरण्यव्यापकता वद्धर्भावळीदसा. मानाधिकरण्यं विवक्षितमिति चेत् इतोऽपि लघुतया साधन व्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नसामानाधिकरण्यमेव व्याप्तिरि- तिसिद्धान्तयिष्यते । अविनेति साध्यं विना साध्याभाववति यो भावो वृत्तिस्तद्विरहः । साध्यं विना अभावः साध्याभावव्या पकीभावप्रतियोगित्वमिति वा। (गा० )पितमित्यत्र केन दोपणेत्याकाहायां हेतुं पूरयति केघलान्य गिन्यव्याप्यति। ननु साध्याव्यभिचरितत्वमाप्रोक्तो केवलान्यायिन्य- व्याप्तिः प्रसज्यत इत्यत पय शेषसार्थक्यं भविष्यतीत्याशङ्कायामाई सा चेति केवलान्वायन्यच्यातिश्चेत्यर्थः । यथोक्तलक्षणे यायतां सा. ज्यमव्यभिचारि तेषामव्यभिचारित्यरूपे केवलान्यायिसाध्य व्य तिरकिणो व्यभिचार्यय फेघलान्वयिनश्च व्यभिचार एवाप्रसि. र नि तदन्यभिचारित्वमपि तथेति साध्यं यस्याव्यभिवारि सारशयस्तुनो ऽप्रसिद्धरिति मावः । कास्न्येन सभ्यन्ध इत्यत्र सा' ध्यसाधनाश्रयसाधनममानाधिकरणधर्मेषु कास्नस्य विशेर तापना मूलस्ता दृषिताः न तु साध्याश्रयतासमानाधिकरणयां: म्तद्विशेषणत्यपक्षी मनो मूलन्यूनतामाय स्वयं तो दूषयितुं नावन्तमांध्य वितर्कति कास्नमित्यादिना । साधनसमानाधि: करणस्य या विवक्षितमिति शेषः । सकलधूमसम्यन्यस्य प्रत्ये कं पहपादायमायादित्यभिधानेन साध्यानुयोगिकस्नसाधनस- मन्धस्य व्यासितापक्षपणे मूलस्य तात्पर्य प्रतीयते तथा कुम्नसाधनानुयागिकमाध्यसम्बन्धस्यादपर्णन न्यूनतां परिद तसं दूगयेष्यन् साधनस्य काम्नमस्तांध्य पितकंपति भाध रनि । प्रथमपक्ष मूलाक दाणाद्वयं मरमय्याधिक दोषापमा ( ध्यायति प्रविशति पृषियोसियटत्यपटायसकलधर्मी 1 ।

·पूर्वपक्षप्रकरणम् । ३७९ धिकरणाप्रसिधा सफलतत्सामानाधिकरण्याप्रसिद्धिरतः पृधि- पोवृत्तित्यमुपेश्य तत्वव्यापकत्वानुसरणं पृथिवीत्वव्यापकत्वं पृथि- वीनिष्ठान्योन्यामावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वमवृत्तिसाधारणमिति तेन रूपेण हेतुत्वेऽवृत्तेरपि सकलसाधनान्तर्गततया तदधिकरणा- प्रसिया नातिव्यामिरतो जातिपदं समवेतार्यकम् । अत एव एक- व्यक्तिसाधनकाव्याप्तिसहितदर्शितातिव्यातेरवे इतरः कृत्स्नसा- घने साध्यसम्बन्धो व्याप्तिरिति पक्षः द्वितीयं साध्ये कारस्य- विशेषणपक्षम् । एकव्यक्ति तदभावादित्यत्र एकव्यक्तिकप- दं ताशसाधनपरं तस्य साधने कात्यविशेषणपक्षदूपण परत्वात् तथा चात एवेत्यस्य तारायणपरत्वासम्भवादेक- व्यक्तिलाध्यकाव्यातिपरतया व्याचष्टे अत एवेति न्यूनताभहा- य पूरयति समन्याप्तेऽपि चेति । संरयापरिमाणादौ संख्यादिसा. ध्यकपरिमाणादी शब्दवानिति रूपादेः साध्यत्ये सकलतद- धिकरणाप्रसिद्ध्या नातिन्याप्तिरतः शब्दसाध्यकानुधापनं तत्र गानस्येव सकलशन्दाधिकरणत्वात् । तृतीयचतुर्थयोराभिधा- नपूर्वकं दूपणमाह तृतीये चेत्यादिना एकमारवृत्तिसाध्यक यावत्साध्याप्रयाप्रसिद्धिदोषस्तृतीय पर न चतुर्थे घहिमान सत्ता दित्यादावतिव्याप्तिरपि तत्रवन चतुर्थे पावरसाध्यसमानाधिकरण- पर्वतत्वमहानसत्वाद्यधिकरणाप्रसिद्ध्या तदनवकाशादतो यथा- सम्मत्रमिति धूमादावव्याप्तिरिति सकले घहिमति प्रत्येक- घूमस्यावृत्तेः वद्विसमानाधिकरणयावद्धर्माधिकरणामसिद्धेश्चेति भावः। सत्वादावित्यत्र वह्नयादी साध्ये इत्यनुपज्यते पञ्चमे यथाश्रुते यावत्साधनाश्रयसम्बन्धः साध्ये लभ्यते तावता व्याप्त साधनान. धन्यानिर्वाह इति तनिहाय तारशसाध्यसामानाधिकरण्य स्थाधिकस्य प्रवेशनमर्थपरिकारः। स्वयमधिकं दूषणमाह एक- मानवृत्तिसाधन इति याचसाधनाश्रयाप्रसिद्धरिति भावः। त. थैव अर्थपरिफारपूर्वकमेव अत्रापि यथाश्रुने कृत्स्नसाधनस- मानाधिकरणसामानाधिकरण्यं साध्ये लभ्यते अतो व्याप्त. तुनिष्ठतासम्पादनाय सामानाधिकरण्यस्याधिकस्य नियेशनमेय परिकार इति योध्यम् । ननु साधनसमानाधिकरणानां मियों वियदानामेकाधिकरणानसिद्धाधपि तेषां प्रत्येकसामानाधिकर- ·पूर्वपक्षप्रकरणम् । ३८१ क्षणे साध्याभावववृत्तिमेदो विवक्षितोऽत्र तु तत्वात्यन्ताभा- व इति मेद इति भावः । सत्तावान् जातेरित्यादौ साध्याभाव- पति हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन वृत्तरप्रसिधा ऽव्याप्तिरतो ऽबिना- भावमन्यथा व्याचष्टे साध्यं विना भाव इति । तथा च न. भन्यत्यासः कार्य इति भावः । तथा च विनाशब्दार्थों ऽभा- य एव न तु तद्वान् तस्य च निपातार्थतया प्रयुक्तत्वसम्ब- न्धेनाभाचे साक्षादन्वय' प्रयुक्तत्वं च व्यापकत्वमेयेत्याशये- नाह साध्याभावव्यापकेति। साध्यस्य संयोगादिसम्बन्धो न तदीयव्याप्तिरतो व्याचष्टे सामानाधिकरण्यमिति । (चि० ) अथ सम्बन्धमात्रं व्याप्तिः व्यभिचा- रिसम्बन्धस्यापि केनचित् सह व्याप्तित्वात् धूमादि- व्यासिस्तु विशिप्यैव निर्वक्तव्येति । तन्न । लिङ्गप. रामर्शविपयव्याप्तिस्वरूपनिरूपणप्रस्ताचे लक्षणाभि- धानस्यार्थान्तरत्वात् । न च सम्बन्धमान तथा । त- दोधादनुमित्यनुत्पत्तेः । नापि व्याप्तिपदप्रवृत्तिनि- मित्तमिदम् । सम्बन्धज्ञानेऽपि व्याप्तिपदाप्रयोगात् । केवलान्यायिनि केवलान्वयिधर्मसम्बन्धो व्यति- रेकिणि साध्यवदन्यावृत्तित्वं ध्याप्तिः एतयोरनुमि- तिविशेषजनकत्वम् अनुमितिमात्रे पक्षधर्मतैव प्रयो. जिका न चातिप्रसङ्गः विशेपसामग्रीसहिताया एव सामान्यसामग्रथाः कार्यजनकत्वनियमादिति के चित् । तदापि न । साध्यवदन्यावृतित्वस्य धूमेऽस- त्यात् चहिमपर्वतान्यस्मिन् घूमसत्यात् न च सक- लसाध्यवदन्यावृत्तित्वम् चहिमतां प्रत्येक तथात्वा- त् । सर्वत्र लक्षणे साध्यत्वसाधनत्यतदभिमतत्या- ·३८२ अनुमानगादापर्याम् नां व्याप्तिनिरूप्यत्वेनात्माश्रयः । साध्यत्वं हि न सिद्धिकर्मत्वं सिपाययिपाविषयत्वं वा । महानसी. यवहौ तदभागत् । न च सामान्यतो व्याप्त्ययगमो. ऽस्त्येव परस्य कथमन्यथा दूषणेनासाधकतां साधये- दिति याच्यम् । स्वार्धानुमानोपयोगिव्याप्तिस्वरूप- निरूपणं बिना कथायामप्रवेशादिति । (दी०) अथेति । सम्मन्यः सामानाधिकरण्यम् । व्यः भिचारिसम्बन्धस्येति केनचित् मिचिपावरिछन्नेन । घूमा देरपि द्रव्यत्वादिनावविव्यापकत्वात् । तद् वोघादिति । न च व्यभिचाराग्रह सहकृतस्तद् बोधस्तया । व्यभिचार तद् व्य- तिरेकयोः अनुपस्थितावपि समानाधिकरण धर्मवचाज्ञानमा पादनुमित्युत्पादस्य सर्वानुभव सिद्धत्वात् । हेत्वन्तरे तब च रूपान्तरेण व्यभिचारग्रहे हेतुतावच्छेदकारदेऽप्यनुमित्यु- पादाय । विवदन्ते च सामानाधिकरण्यज्ञानस्यैव हेतुतायाम् । व्यभिचारमानाभावकारणत्यमपेक्ष्य कारणीभूतसामानाधिकर प्यमाने लापर्वनाव्यभिचारस्य विषयतावच्छेदकत्वमुचितम् । न च घ्पमिचारसंशयेऽनुमित्यनुत्पादाव्यभिचारनिश्चयत्वेन कारणतोक्ती गौरवम् व्यपिचारशानस्य हि भ्रमत्वनिश्वपर शायामेवाविरोधितया भ्रमत्वनानिधीयमानस्य विरोधिलं वाच्यम् । अव्यभिचारनिवपस्य च भ्रमत्वशतायामप्यनुमि- त्यननस्तया भ्रमन्नानमाणस्यैव नुवमिति तब गौर पान् । नानाविषव्यभिचारवानामानानां नियतपूर्ववनिवेन पत्पानापरि हेतुत्वमपेक्ष्य वक्ष्यमाणकारिपाव्यभिचारमा नस्पद हेनुवं युक्तापित्यप्पाहुः । सामानापिकरप्यविशिष्टप- सपर्मन्वं तु पसे साध्याई विना दुड मिति । बलान्य ।

·पूर्वपक्षमकरणम् । यित्वस्याग्रहे सामानाधिकरण्यमात्रग्रहादनुमित्पनुत्पत्तेस्तद्य- होऽपि वाच्यः । तच्च वृत्तिमदत्यन्ताभावाप्रतियोगिलादि- कमन्योन्यामावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वं वा । तथा च स. र्वसाधारण्याय लाघवात्सायनवतस्तवृत्तित्वस्य वा वृत्ते- रन्योन्याभावस्य वा विशेषणत्वमुचितमिति सिद्धान्तरहस्प- म् । शेपं केवलान्वयिखण्डने वक्ष्यामः । (गा०)मले व्यभिचारिसम्बन्धस्येति तद्यभिचारिनिष्ठतदीयसम्ब- न्धस्येत्यर्थः केनचित्सह व्याप्तित्वादित्यत्रान्यदीयव्याप्तित्वं प्रतीयते तथ न सम्भवतीति व्याचष्टे किञ्चिद्पति तथा व रूपान्तरावच्छि. प्रतवाप्तित्वादित्यर्थः तदेव दर्शयति धूमादेरपति व्यापकत्वात् व्या- प्तिनिरूपकत्वात् तथा च वह्नयादौ धूमादिव्याप्तिरिट्रैवेति भावः।मूले तद्वोधादिति केवलसाध्यसामानाधिकरण्यप्रकारकहेतुमत्ताशानादि- त्यर्थः अनुमित्यनुदयादिति अनुमित्युदयोपगमासम्भवादित्यर्थः तथा सति द्रव्यत्वादिहेतुना इदादायप्यम्रान्तानां वह्नयाघनुमानापचे उदाहरणे वीप्सितयत्पदप्रयोगे वैयर्थ्यांपत्तेः व्यभिचारस्य हेत्वा- भासतानुपपत्तेः सर्वत्र मेयत्वादिना सत्प्रतिपक्षतापत्तेश्चेति भावः । ननु व्यभिचारक्षानाभायः साक्षादेवानुमितिहेतुर्याच्यस्तथा च साध्याभावयभिचारिमेयत्वादेन सत्प्रतिपक्षाधायकत्वप्रसङ्गः न वा- व्यभिचारस्य हेत्वाभासतानुपपत्तिः व्यभिचारशद्वानिवर्तनेनैव च उ. दाहरणे वीप्सोपयोग इत्याशङ्कते दीधितौ न चेति । तद्रोधः साध्य- सामानाधिकरण्यप्रकारकहेतुमत्तायोधः सर्यानुभवसिद्धत्वादिति तथा च तनानुमित्यापत्तिरिति भावः । एवमेतन्मते कोटिद्वयस- हचरितधर्मद्वयदर्शनादुभयत्र व्यभिचाराग्रहे संशयानुमितिप्रसङ्गो- ऽपि दुर्वारः विपरीतकोटिसमानाधिकरणधर्मवत्ताज्ञानस्य विशि- एवुयाविरोधित्वात् अन्यथा साधारणधर्मदर्शनाधीनप्रत्यक्षसंश- यस्याप्युच्छेदापत्तेः व्यभिचारशानाभायहेतुत्वं सम्भवदुक्तिक- मपि नेत्याह हेत्वन्तरेति । द्रव्यत्यादौ वहयादिव्यभिधारग्रहदशा. यां धूमादिलिङ्गकवहयानुमितेरुत्पादादित्यर्थः । तथा त्साध्यकानुमितेस्तत्साध्यनिमपितव्यभिचारामहम्यभिचारित्यान च स- ·पूर्वपलमकरणम् । ३८५ प्रहहेतुता कल्पयतः सामानाधिकरण्यमात्रस्य च्याप्सित्वं म. न्यमानस्य मत गौरवाभावेऽपि साध्याभावववृत्तित्वरूपाव्यभि. चारशानहेतुतावादिनवीनमतापेक्षया कारणताद्वयकल्पने गौरव दुवारमेयेति भावः । हेतुव्यापकसाध्यसामानाधिकरण्यरूपव्याप्ति शानहेतुतावादिनां सिद्धान्तिनां मतेऽपि तन्मतापेक्षया लाघ- वमाह व्यभिचारमानेति । सिद्धान्तिमते व्यभिचारशानसामा- नाधिकरण्यज्ञानयोः न कारणताद्वयम् अपि तु स्वलमाना- धिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वरूपाप्यभिचारविषयतानिरू- पितत्वं साध्यसामानाधिकरण्यज्ञानहेतुतावच्छेदककोटिप्रविष्टसा. ध्यतावच्छेदकविषयतायां निवेश्यते तथा कारणताया ऐक्याल्लाघवमक्षुण्णमेवेति भावः । इदमत्रावधेयम् पक्षभेदेन साध्य- समानाधिकरणहेतुमत्ताशानहेतुतानामानन्त्यात्तत्राच्यभिचारविषय तानिवेशे ऽनन्तस्थले ऽवच्छेदकगौरव निरुक्तसाध्यतावच्छेद- कविषयतायां निरुक्ताव्यभिचारविषयतानिरूपितत्वं निरुताव्याभि- चारविषयतायां वा साध्यतावच्छेदकविषयतानिरूपितत्वं नि- घेदयत इत्यत्र विनिगमनाविरहेणानन्तपक्षभेदेनानन्तकारणताधि- क्यं चति पक्षविशेषमनन्तर्भाव्य सामान्यतस्तलिङ्गकतत्साध्य. कानुमितो तलिङ्गधर्मिकतत्साध्यनिरूपितव्यभिचारशानाभावत्वन- ककारणताकल्पनमेव सम्यक् । अत्र केचित् व्यभिचारग्रहस्य - रीरनिष्ठप्रत्यासत्या आत्मनिष्ठप्रत्यासत्या वा प्रतिबन्धकत्वं न स- म्भवति परपुरप्रवेशस्थले तच्छरीरे अभिभाव्यस्य व्यभि- चारज्ञानसत्त्येऽपि अभिभावकभूनादेरनुमित्युदयात् कायन्यूहस्थल एकशरीरावच्छिन्ने आत्मनि व्यभिचारग्रहसत्वेऽपि शरीरान्तरा. घच्छिन्ने तत्रानुमित्युदयादिति शरीरधिशेपावच्छिन्नत्वं निवे. श्यात्मनिष्ठमत्यासत्या व्यभिचारग्रहस्य प्रतिवन्धकता बाच्या तथा च चैत्रमैत्रादिशरिभेदेन तदभावस्यानन्तहेतुतापेक्षया सामानाधि. करपयसमानावच्छेदकत्वाभयप्रत्यासत्या अवश्यकल्पयसामाना. धिकरण्यज्ञानहेतुतायामन्यभिचारविषयकत्वनिवेश एव लधीयान् न च समवायसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य साध्यव्यभि. चाराग्रहस्य सामानाधिकरण्यसमानावच्छेदकत्व प्रत्यासत्तिभ्यां कारपताकल्पनेनैव सामजस्यादेतुतामवेऽपि शरीरभेदनिवे.

·अनुमानगादापर्याम् शन नास्तीति घाच्यं तथा सति तच्छरीरावच्छेदेन तदा स्मनि व्यभिचारधीसत्त्वेऽपि तदात्मनि तदभावस्यान्यावच्छेदनान्या स्मनि तदभायस्य तच्छरीरावच्छेदन वृत्तेस्तच्छरीरावच्छदेन तदा स्मन्यनुमित्यापत्तेदुर्यारत्वात् उमयप्रत्यासत्यवच्छिन्नकहतुतास्थले एककारणव्यकेरुभयाधिकरणप्रत्यासत्तेरमयाधिकरणप्रत्यासन्नका योत्पत्तिप्रयोजकतया न्यभिचारविषयकसामानाधिकरण्यज्ञानं तत्र कायव्यूहस्यले तदात्मनि शरीरान्तरावच्छेदनेतच्छरीरावच्छेदे न परपुरमयेशकर्तर्यात्मान्तरे ततच्छरीरावच्छेदेनैतवात्मनि अनुमित्यापस्यनवकाशा आत्मभेदेन ज्ञानव्यक्तिभेदादिति शान हेतुतायां शरीरभेदनिवेशमन्तरणवोपपतिरधिकरणभेदेऽप्यभाव व्यक्तिमेदाभावेन व्यभिचारवानामायहेतुतामते शरीरभेदनिर्व- शन पिना ऽतिप्रसनवारणोपपतेरयोगात् न च यद्देशाध- च्छेदेन यदा यदधिकरणे कार्य तदवच्छेदेन तदव्यवहितपूर्वक्ष- णे तदधिकरणे कारणमित्येतादृशावच्छेदकीभूतदेशघटितव्याप- ताघटितं कारणत्वं व्यभिचाराग्रहे स्वीक्रियते ताशकारणताश्रय स्य तद्देशावच्छेदेन तदधिकरणसत्त्वं तद्देशावच्छिन्नतदधिकर- णनिष्ठकार्पोत्पादे तन्त्रमिति तच्छरीरावच्छेदेन तदात्मनि व्यमि धारग्रहदशायां तदवच्छेदेन तदात्मनि तद्ग्रहस्य दुर्लभतया नोक्तातिप्रसन्न इति वाच्यम् । एवमपि यत्र महाशरीरनाशस्य व पशरीरस्य चोत्पाददशायां व्यभिचारग्रहस्तर खण्डशरीरोत्पाद द्वितीयक्षणे तदवच्छेदेनानुमित्यापत्तेर्यभिचाराप्रहहेतु तावादिना दुरत्यार तच्छरीरस्य व्यभिचारग्रहपूर्वकाले ऽसत्त्वेन व्यभि चारग्रहानपच्छेदकतया तदवच्छदेन तदद्महस्यात्मनि सत्वात न च तदा व्यभिचारग्रह एव न सम्भवति शरीररूपकारणविर हादित्याराहय यत शरीरावयवसाधारणचेष्टावत्यस्यैव शानजन नोपयिषतया शरीरासधेऽपि तदवयवावच्छेदेनैव ज्ञानोत्पत्तिस म्भवादित्याहु । व्यभिचारामहस्यानुमितिहेतुतामते अनुमितिसा मग्न्या अधिककारणताघटिततया भिनविषयकमत्यशादी तत्प्रतिय म्यक्तायां गौरवमित्याये । अव्यभिचारग्रहहेतुतामते तत्र संशया न्यत्यप्रवेशप्रयुक्त गौरवमाशइते अन्यमिचारीनधयत्यति । व्यः भिचारामकारकान्यमिचारप्रकारकमानत्वनेत्ययः । गौरमिति ·पूर्वपसमकरणम् । व्यभिचाराप्रहहेतुतामते व्यभिचारसंशयस्यापि प्रतिबन्धकत्वेन तत्साधारणव्यभिचारग्रहत्वावच्छिन्नाभावहेतुनया व्यभिचारप्रहे संशयभेदानिवेशेन लाघवादिति भावः । व्यभिचारशानप्रतिवन्ध.. कतामते व्यभिचारशाने निश्चयत्वानिवेशेऽपि उत्तेजकीभूतम्रमत्व. शाने निश्चयत्वस्य निवेशनीयतया गौरवमिति समाधत्ते व्यभिचार- धानस्यति भ्रमत्वनिश्चयदशायामेवेत्येवकारेण तत्संशयदशायामनु- मित्यविरोधित्वव्यवच्छेदः अप्रामाण्यशङ्कया निश्चितस्यापि विप. यस्य संशयोत्पत्तेः तच्छवाकलङ्कितस्य निश्चयकार्यकारित्व- मात्रं नास्तीति तथाविधस्य व्यभिचारग्रहस्य तत्संशयान्तरवद- नुमितिप्रतिवन्धकताधौव्यादिति भावः। भ्रमत्वेनानिश्चीयमानस्य. भ्रमत्वनिश्चयत्वावच्छिन्नामावविशिष्टस्य विरोधित्वं वाच्यं भवता वाच्यं भ्रमत्वशङ्कायामपीति तच्छकास्कन्दितज्ञानस्य विरोध्यप्रकार कशानस्यापि निश्चयकार्यासमर्थत्वादिति भावः । अपिकारात्तनि- श्चयदशासमुच्चयः भ्रमत्येनागृह्यमाणस्यति भ्रमत्वशानत्वावच्छि- भाभावविशिष्टस्येत्यर्थः पवकारेण तनिश्चयत्वावच्छिन्नाभाववै. शिष्टयस्य कारणतावच्छेदकत्वव्यवच्छेदः । तपैवेति घ्यभिचारा- प्रहहेतुतावादिन एवेत्यर्थः । गौरवादिति व्यभिचारव. द्विशेष्यकत्वावच्छिन्नाव्यभिचारप्रकारकत्यज्ञानामावविशिष्टव्यभिचा- राप्रकारकाव्यभिचारज्ञानत्वापेक्षया व्याभिचास्वद्विशेष्यकत्वाव. च्छिन्नव्यभिचारप्रकारत्वाभावाप्रकारकाव्यभिचारवद्विशेष्यकत्वाव. छिन्नम्यभिचारप्रकारकावप्रकारकज्ञानत्वावच्छिन्नाभावविशिष्टव्य- भिचारज्ञानत्यावच्छिन्नाभावत्वरूपकारणतावच्छेदकस्य गुरुशरी- रत्यादिति भावः ।। च भ्रमत्वज्ञानास्कन्दितस्यविषयकभ्रमत्व. शानदशायामव्यभिचारशानस्यानुमितिजनकतया तदवच्छेदका- भावप्रतियोगिनि भ्रमत्वज्ञाने भ्रमत्वान्तरमहाभावविशिष्टत्वं नि. वेश्य तादृशममत्वग्रहस्य निश्चयत्वेनैवाभावो निवेश्यः प्रमत्वश- । कास्कन्दितस्यापि परामर्शीयभ्रमत्यग्रहस्य भ्रमत्वसंशयान्त- रवदनुमित्यनुत्पादप्रयोजकत्वादित्यव्यभिचारग्रहहेतुतामते गौरव व्यभिचारग्रहोत्तेजकीभूतभ्रमत्यनिश्चये भ्रमत्यान्तरपदस्य संशय. । साधारणतज्ज्ञानत्वेनैवाभावनिवेशादिति वाच्यम् अप्रामाण्यग्रहे प्रामाण्यान्तरमहाभावनिवेशे तत्राप्यप्रामाण्यान्तरमहाभावस्य नि- ·नानावि ३८८ अनुमानगादापर्याम् वेशनीयतया तत्र भवतां निश्चयत्वनिवेशेन लाघवविरहात न चापच्छेदकोटिप्रविष्टाग्रामाण्यप्रहधाराया एक परित्यज्य नि श्चयत्वनिवेशनमुमयमत समानम् । अव्यभिचारग्रहहेतुनामते पुन रव्याभिचारप्रहे निश्चयत्यनिरेशनमधिकमिति वाच्यम अयभि चारविशिष्टशिष्टयमानत्वेनैव हेतुनाया वक्तव्यतया तत्सराये च तद्विशिष्टवैशिष्टशारगाहित्यानुपगमेनेवायभिचारसशयादनुमिति वारणसम्म तदर्श निश्चयत्वस्यानिवेशात् अव्यभिचारवि पयकाप्रामाण्यग्रहे प्रामाण्यग्रहसत्त्वेऽप्यनुमित्यनुपगमेनाप्रामाण्य महे ऽप्रामाण्यान्तरमहामावस्य न विशेषणत्वमन्यया विश पणानवस्थाप्रसङ्गादित्यपि बदन्ति । गौरवान्तरेण व्यभिचार ग्रहप्रतिरन्यकतामत दूषयतामन्येषां मतमाह घेति । हेतुनिष्टसाध्यामायवदृतित्वमाध्यतावच्छेदकनिष्ठहेतुस मानाधिकरणामावप्रतियोगितावच्छेदकत्वताशप्रतियोगितानिष्ट साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न वादिरूपरहुविधत्यर्य यत्किश्चिदेव निधन्यभिचारप्रहदशायामेयानुमित्यानु पादस्यानुभविकतया वंविधव्यभिचारज्ञानस्यैव पृथम्प्रतिवन्धकताया त्वादिति माय । नियतपूर्ति वन क्लुप्तानामपीति । अव्यभिचा रशानहेतुनामतेऽपि तद्धतुमूनयारामिचारशानामायानामनुमिती नियतपूर्ववत्तित्वादिति माव । एतेन यदुपनन्यथासिद्धिकल्पनमपे स्य एकधर्मावच्छिन्ने नियतपूर्वधतितासहिततकल्पने राघयमिति ध्यनितम् । यक्ष्यमाणकपिधेति । देवरान्वयिखण्डनावसरे साध्या भाव वदवृत्तित्वरूपर घुशरीराव्यभिचारेत्यर्थ तादृशाव्यभिचारमान स्यापि सर्वविघन्यमिचारप्रहमतिबध्यतया तरतुनयैर सकल व्यभिचारमानदशायामनुमितिवारणसम्मवात् यन्यभिचारान्त रापेक्षया तम्रीराघवस्यैव विनिगमक्तया विनिगमनादि रहण नानाविधान्यमिचारधियामेव कारणत्यमित्यस्यापि । फतुमशक्यत्वादिति माय । याहुरियम्बरसोद्भारन तदननु यसमानारतया ध्यमिचारान्तरणहस्य रमानाप्रतियन्यतया व्यभिचारा तरीदशायामुनाम्यभिवा मानसत्व नुमिनिस्वीकारे गुरशरीरप्यभिचारान्तरमहस्या नुमिनियिराधितया तारवयापक्षितत्यादस्माकमपि एशरीर स आवश्यक साक्षादुतायमिना ·सामा. पूर्वपक्षयकरणम् । ३८९ साध्याभाववत्तित्वरूपन्यभिचारग्रहाभाव एव हेतुरिति वक्तुं शक्यतया उक्तलाघवानवकाशात् व्यभिचारान्तरग्रहदशाया. मुक्ताव्यभिचारग्रहसत्वे ऽनुमित्यनुत्पादो ऽनुमवसिद्ध इति चेत्तर्हि अव्यभिचारग्रहासत्त्व एव तदनुत्पादो ऽनुभवसिद्ध इति उक्तास्मदीययुकिरेव जागर्ति किमेतावता प्रयासेनेति । ननु के- पलसामानाधिकरण्यस्य व्याप्सित्वे द्रव्यत्वादिना इदादौ वह्नयाघ- नुमानापत्तिरेव वाधिका तद्वारणाय साध्यसामानाधिकरण्यवि. शिष्टहेतुमत्ताज्ञानस्यैवानुमितिहेतुत्वमुपेयता किमव्यभिचारज्ञान- हेतुतया इदादौ वह्निशून्ये वह्निसामानाधिकरण्यविशिष्टवैशि- प्यासत्वात् व्यभिचारिण्यपि साध्यसामानाधिकरण्यविशिष्ट- स्य साध्यवत्येव सत्त्वात् पक्षे विशिष्टवैशिष्टयनहे हेतौ व्यभि- चारग्रहेऽप्यनुमितिरिष्दैव सामानाधिकरण्यविशिष्टवैशिष्ट्यस्याव्य. भिचारविशिष्टवैशिष्ट्यतुल्यत्वादित्याशङ्कां परिहरति नाधिकरण्यविशिष्टपक्षधर्मत्वं त्यिति । पक्षे साध्यसामानाधिकर- पयविशिष्टशिष्यं वित्यर्थः पक्षे साध्यग्रहं विना साध्यनिश्चय विना दुग्रहं दुनिश्चयं पक्षे साध्यसन्देहदशायां साध्यसामानाधि. करण्यविशिष्टस्यापि सन्देह औत्सर्गिकः स साध्यनिश्चयेनैव व्या- वर्तकधर्मदर्शनविधया निवर्तनीय इति भावः । तथा चान्योन्याश्र- यात्तत्सामानाधिकरण्यविशिष्टवैशिष्टपनिश्चयस्प तन्निश्चयहेतु- ता न सम्भवतीत्याशयः । पर्वते बहिसन्देहदशायां निश्रितसाध्या कमहानसादिवृत्तितया अगृह्यमाणायां पर्वतीयधूमव्यको पहि- सामानाधिकरण्यसन्देह औत्सर्गिफ इति तदानी तत्सामानाधि. करण्योपलक्षितधूमपत्तानिश्चयो दुर्घट इति कथमन्यभिचरितसा- मानाधिकरण्यप्रकारकहेतुमत्ताशानहेतुतापक्ष एवं प्रतीकार इति चेन्महानसीयधूमादौ प्रत्यक्षतो वह्निसामानाधिकरण्ये निधीय- माने लाघवज्ञानाधीनात् घूमत्यावच्छेदेन वाहिजन्यत्वानिश्चयरूप- विशेषदर्शनतस्तदवच्छेदेनैव तन्निर्णयात् धूमत्वदर्शनविषय- पक्षीयधूमेऽपि साध्यसामानाधिकरण्यसंशयायोगाव हेतुव्यापकसा. ध्यसमानाधिकरणवृत्तित्योपलक्षितमत्वस्य व्याप्तित्वपक्षे तत्प्रका- रकहेतुमत्त्वस्य पक्षे साध्यसन्देहदशायामपि निश्चयस्य निप्रत्यू. इतथा ऽनुपपत्त्यनवकाशाश्च । साध्यस्य केवलान्वयित्वज्ञानकाली. नायामनुमिती • केवलान्वयिसाध्यसामानाधिकरण्यशानमन्यार.

·साध्य इत्या सान अनुमानगादापर्याम् श्या च साध्यनदन्यावृत्तित्यमान हेतुरिति मते साम्यवध विश्विद्यविभिन्नवृत्ती नानाधिकरणकसाध्यके देतानन्याप्ति मूलोका साम्ययदन्यत्वस्य साप्यतायच्छदक विशिष्टावच्छिन्नभेदर- पन्ये तस्या अनयकाशात् स्य सिद्धान्तमतापेक्षया गो रवेण तन्निराम्रोनि फेवलान्यायति । दि मनुमिन्यनु परिति साध्यसामानाधिकरपयमात्र ग्रहस्य व्यभिचारग्रहाविरोधित्यादिति माय. । तनहाऽपि साध्ये घान्यायित्वग्रहोपि हेतुर्गाच्या अनुमितिहेतुळ ज्य यद्यपि समते अतिगगनादे स्वाभावामायत्वविरहादत्य नामाये चिमत्वमनियर तदभावसाधारण चलानयि मुवच तथापि साप्रदायिकानुमततद्घटित चलान्यायित्वशरीरे पृची साधनयन्मात्रस्य हिशेषणत्वापगमनेर व्यापकतापर्यय मयति समते पुनरत्यन्तामाधाश साधनवदृष्तित्वविशे पणप्रसेपेणपति साप्रदायिवानुमतमेव चलान्यायित्व दर्शय ति त मृत्तिमदरपन्तति । आदिपदानिएएस्य तादशाभारप्रति योगितानयच्छेदकधर्मयत्वम्य परिप्रद अन्योन्यामायघटितव्या पकतापर्यवसानाय तद्घटितमपि संघान्यथित्यमाह अन्यो न्यामावेति । गगनादे चारपन्तामायप्रतियोगित्वानुरोधेन तदमा पत्यम्वीकारेऽपि तदन्योन्यामायत्वममामाणिकमिययान्यामा घे पृत्तिमायमम्यारक्तिया नोपास सर्वसाधारण्याय साध्ये प्पतिकित्याग्रहबालीनानुमितिकारणीभूतमानविषयत्यनिहाय पापवाय माययायाचि यशान हेनुपान्तरादपनाराययात् । सापनेति साधनयती पन्तामाविशयनीमूनाया पत्ते साय मपतिाया अन्योन्यामायम्य या पिशपत्यमुचित तथा उच्चत स्यादिना पायमाणसिक्षाम्नमत एप पपयमानम् मय বা কার্যালমানেনা ময়দা মিশি माय लाग्यापिरहदशामा पर्ने माध्यम्पानगुमिनाया म सति नदानी पायपियन तुना मायक्षतिग्या गुमिपिर पर गाभ्यवधानिपपासम्मयात तथा च मापया ग्यानित्यमेवानुमिग्पोपवित परिवारियादिरमियर्थ । निधीगापरमायाविना तिमपिन- पूर्णरसम्यायाया शिति समामा ।

·अनुमानगादाधर्याम् सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । (चि०) अत्रोच्यते । प्रतियोग्यसमानाधिकरण- यत्समानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदका- वच्छिन्नं यन्न भवति तेन समं तस्य सामानाधिकर- पयं व्याप्तिः। (गा०) प्रतियोगितावच्छेदकापच्छिन्नं यन्न भवतीति यथाश्रुतमू- लाद्यपदार्थे साध्ये प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नान्यत्वं प्रतीयते ततश्च वहिमान् धूमादित्यादी हेतुसमानाधिकरणमहानसीयघ- हित्वाद्यवच्छिन्नाभायमादाय दोपो दुरः सर्वेपामेच वयादीनां ताशामायप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टतया तदन्यत्यासम्भवात् यत्पदस्य यद्रूपावच्छिन्नपरतया यदूपावच्छिन्नस्य प्रतियोगिताय. बच्छेदका येये धर्मा प्रत्येकं तदवच्छिन्नान्यत्यमित्यर्थे साध्यता- बच्छेदकस्य तत्तत्प्रतियोगितावच्छेदकधर्मावच्छिन्नभेदकूटेन प्र. त्येक सामानाधिकरण्यपर्यवसिते यहयादिसाध्यकहती वहित्या. देविभिन्नवहयादिव्यत्यन्तर्भावेन महानसीयवहित्वाद्यवच्छिन्नभेदैः प्रत्येक सामानाधिकरण्यसत्त्वेऽप्येकव्यक्तिसत्तादिसाध्यके सत्ता. त्यादी हेतुमनिष्ठाभाषप्रतियोगितापच्छेदकविशिष्टसत्तात्याद्यव. च्छिन्नभेदसामानाधिकरण्यासत्त्वादव्याप्तिः यद्पायच्छिन्नं प्रति. योगितावच्छेदकावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषय इत्यर्थे उक्तदोपो.. द्वारेऽपि यद्पं प्रतियोगितावच्छेदकभिन्न प्रतियोगितावच्छेदका. विषयमतीतिविपयो घा इत्यत एवं सामञ्जस्ये प्रतियोगितायच्डे. दकविशिष्टाविषयकमतीतिविपयत्यस्य सायतावच्छेदकविशिष्टे निवेशनमनुचितम् एचं स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छिन्नत्वस्य विवक्षया यदपायच्छिन्नं मतियोगित्यमुक्ताभावप्रतियोगितापच्छेदकानव- च्छिन्नमित्यर्थ शुद्धचाहिस्वरूपसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नतियो.

·अनुमानगादाधर्याम् गिन्ये महानसीयत्वादिविशिष्टवह्नित्वाचनपच्छद्यत्वं सुलभमेव यद्पावच्छिन्न प्रतियोगित्वं ताशप्रतियोगितामिममित्युक्तौ स. मवायादिना घटादौ साध्ये संयोगादिना घटादिहेतापतित्यासित संयोगादिसम्बन्धावच्छिन्नघटस्यायवच्छिन्नप्रतियोगितायां हेतुम- निष्ठाभावप्रतियोगिताभेदसत्त्वात् इदं वाच्यं शेयत्वादित्यादाव: प्याप्तियारणाय हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगितायां साध्यतापच्छेदक सम्बन्धावच्छिन्नत्वस्य निवेशनीयतया व्यभिचारिमारे एव स. म्बन्धास्तरावच्छिश्नसाध्यतावच्छेकायच्छिन्नप्रतियोगितायां सा. ध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नभेदोपादानं साध्यतावच्छेदकस- म्बन्धावच्छिनत्वं नुयोगिसाध्यतावच्छेदकावच्छिनप्रतियोगि- तायां निवेश्यातिव्यातिवारणे केवलान्यपिसाध्य तादृशप्रति. योगित्याप्रसिद्धिरिति मिश्ररीत्या परिकारेऽपि गौरयमित्युपा. ध्यायोपदिष्टनम्व्यत्यासपक्षमयलम्ब्य ध्याचटे प्रतियोग्यसमाना धिकरणेति। (दी०) प्रतियोग्यसमानाधिकरणति । मतियोग्यसमा नाधिकरणयपविशिष्टसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगिता नवच्छेदको यो धर्मस्तद्धर्मावच्छिन्नेन येन केनापि समं सा- मानाधिकरण्यं तद्रूपविशिष्टस्प तद्धर्मावच्छिन्नयावनिरूपिता व्याप्तिरित्यर्थः । (गा०) नच नव्यरयासेन साध्यतावच्छेदके प्रतियोगितायडे- काविषयकप्रतीनियिपयत्वमेय विपक्षणीयं तदपेक्षया साध्य तापच्छेदकापच्छिन्नप्रतियोगित्ये प्रतियोगितावच्छेदकामपरश्या त्यनिशप न गारपमिति पाच्य प्रत्येक घटादी घटपटोभर रयापयच्छिन्नभेदयत् गुरूपवित्यादी मानसीयत्यापन्तमधिन पर्यामयिशिपहपाधमायोपतियोगितायच्छेदकत्यापटिशनरस्य गुण्टरयान् मयप्छेदकाधिपरकमतीतिविपयन्यमन्तरणय प्रती- कारात् अपच्छाकत्यस्य पहिल्यमानीयस्यादिनिष्ठस्य सम्य पर्मन भित्रयेऽपि तत्तप्रतियोगितायतकापायाधनुगतरूपेण पायधितापायकतिलक्षणे परियारपदासायपर्यापय ·पयन्यक्तीनामनुगमात् सामान्य प्रत्यासत्या पक्षीयहेतुनिष्ठभ्यातेरपि सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । नधिकरणत्वमुपपादितवतो दीधितिकारस्यानुमतत्वात् । सार्य- भौमैस्तु विशेषधर्मावच्छिन्नमतियोगिताकूटानतिरिक्तसामान्यध. मावच्छिन्नप्रतियोगितासम्बन्धस्य विशेषरूपेणाव्यासज्यवृत्तरापे सामान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगितासम्पन्धत्वेनानुगतेन व्यासज्य: तित्यमिति कण्ठरवेणोकम् एवं सति महानसीयवहिभिन्नवाहित मान् धूमादित्यादौ साध्यतावच्छेदकमहानसीयवहिभिन्नत्ववहि- त्वाद्योः प्रत्येकं धूमादिसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदक- तापर्याप्त्यनधिकरणत्वेऽपि प्रकृतानुमितिविधेयतावच्छेदक- ता यादशरूपायच्छिन्ने पर्याप्ता तादृशरूपावच्छिन्नानुयोगिताक- तादृशावच्छेदकत्वावच्छिन्नभेदस्यैव व्याप्तिघटकत्वोपगमानाति- व्याप्तिः उक्तस्थलीयानुमितिविधेयतावच्छेदफतापर्याप्त्यवच्छे- दकदर्शितधर्मद्वयनिष्ठद्वित्वाद्यवच्छिन्नहेतुममिष्ठाभावप्रतियोगिताय. च्छेदफत्वपर्याप्तिमति विरोधेन तदवच्छिन्नभेदासत्त्वात् ध्यतावच्छेदकवृत्तिमहानसीयवहिभिन्नत्ववाहित्योभयत्वाद्यनुपस्थि- तिकाले तदवच्छिन्ने ऽनयच्छेदकत्वस्य दुर्घहतया अनु मित्यनुत्पादो व्यापकताज्ञानकारणतावादिनामिष्ट एव तेन तेन रूपेणानवच्छेदकत्यग्रहात्तदुपावच्छिन्नविधेयतावच्छेदकताकानुमि- त्यनुपपत्तिश्च केवलान्यायग्रन्थे ग्रन्थरतेच यक्ष्यते । यस्चतत्त्वेन हे- तोनिवेशे हेतुव्यक्तिभेदेन व्याप्तिर्भिधेत सा च नानुमित्युपयो. गिनी पक्षीयधूमादिव्यापकतायाः पूर्व वह्नयादावगृहीतत्वादिति पटूपविशिष्टेयुक्त तथा च धूमत्यादिरूपहेतुनावच्छेदकधर्मानेय विशिष्य निवेश्य तत्तद्रूपायच्छिन्नहेतुकानुमित्योपपिकच्या. प्तिनिर्याच्या तथा च महानसादो धूमवद्यादेव्यभिचाराग्रहात. हित्यादिना तत्तधूमवाद्ययच्छिन्ननिरूपिताया इच पक्षीयधूमा. दिसाधारणधूमन्वाद्यवच्छिन्ननिरूपिताया अपि प्रहसम्भवात्तद्धटितव्याप्तेः पक्षधर्म धूमे ग्रहादनुमिनिनिर्वाह इति भावान व सामानाधिकरण्यस्य व्याप्तित्वपक्ष हेतुन्यक्तिभेदेन व्या. हिमेद मात्रक एवेत्यमुम्लाहरण हेरुतिशत अपय इति वाच्यं हेतुव्यक्तिभेदेन व्याप्तिमेदेऽपि अनुगतरूपेण हेतुनियो धूमध्यापकय. हिप्रतियोगिकधूमनिष्ठसामानाधिकरण्यत्यादिना सामानाधिकर- व्यापकनाया ·३९४ अनुमानगादापर्याम् प्रयममनुगतसामानाधिकरण्यत्वरूपव्याप्तित्येन प्रहसम्भवनानुः मित्युपपत्तेः तत्तद्यक्तित्वेन हेतुनिवेशे ऽननुगमात् सामान्यमत्यास स्यापि पक्षीयहेतुनिष्ठव्याप्तैतित्वेन दुर्ग्रहत्तयाऽनुमित्यनुपपत्तेः। हे. तुतावच्छेदकाश्रयाधिकरणत्वमुपेक्ष्य तद्विशिष्टनिरूपिताधिकरणत्व प्रवेशपयोजनमग्रे वक्ष्यते । प्रतियोगितानवच्छेदकत्वमाण साध्या तायच्छेदकानवेशधहित्वत्यादिना यहिन्वादिकमनवगाहमानात् प्राति- योगिनानवच्छेदकवालमानाधिकरणधूमानिीतशानाद्वहिमानित्यनु मितिःस्यात्न चेप्टापत्तिसम्भवःकदाचिह्नित्वेन कदाचिद्रव्यत्यादि ना यहयनुमितिरितिनियमानुपपत्तेः न चानवच्छेदकत्वेन तत्तद्धर्माय गाहित्यमेव व्याप्तिग्रहस्यानु मिती विधेयतावच्छेदकतया तत्तद्धर्मभा. ननियामकमिति वाच्यम् अनवच्छेदकत्वेन यहित्यादिभाने द्रव्य- त्यादिभानस्यापि प्रायशः सम्भवात् एवं तत्तत्साध्यताय. च्छेदकावच्छिन्नव्यभिचारितया हेतुमानस्य हेतुसमानाधिकर णाभावप्रतियोगितानपच्छेदकत्वमात्रेण तत्तत्साध्यतावच्छेदकाय. गाहिव्याप्तिशानाविरोधितया विशिष्य साध्यतावच्छेदकानयगा. हिव्याप्तिशानस्य हेतुत्वे व्यभिचारस्य हेत्वाभासतानुपपत्तिधेति विशिष्य साध्यतावच्छेदकस्य व्याप्तिघटकतालाभाय प्रतियो- गितानवच्छेदकार्वोच्छन्ननेत्यनुफ्त्वा प्रतियोगितामवच्छेदको थो धर्मस्तदवच्छिन्नेनैत्युक्तं या घहित्यत्वादिविशेषणापच्छिन्नस्य साध्यतावच्छेदकता तर तेन रूपेणय तत्तद्धर्माणां व्याप्तिध. रकता यत्र स्यरूपत पय पहिन्याधखण्डधर्माणां सापताप पछेदकस्यं तत्रापि विशेषणायच्छिन्नतत्तद्धघाटततत्तद्धर्मपदि. तपत्तित्वरपयादित्यत्यादिना तनिवेशो न तु म्वरूपत एय अनपच्छेदकावरूपविशेषणपुरस्कारेण माने निशिंपणकमाना। मकस्य सम्पनो मानम्पासम्मयात पहपादीतरायत्तित्यम्य पदमा दिमात्रवृत्तिधर्मान्तरसाधारण्येऽपि तन्मात्रपुरस्फारण प्यापकता पच्छदारयनहस्यापि घहिन्यापयच्छिन्नविधेयकानुमितिहेतुत्यः पेयते मालयद्वपादित्तिरीयपपतानियो गौरयात् सकलपहल दित्तित्यस्य यहशदीतरपत्ति साधारणतया सम्माषपुरस्कारंण पारफतायदात्यप्रदस्य महेनुतासम्ममा तथा मति धना दिदमुनापि पाटपापपरिसमानुमितिमहान् सकलपादियाक्ति- ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । ३९५ दव्यत्यादौ इन्धनादिव्यापकतावच्छेदकत्वसवात् वहित्यादि. निष्ठतद्यक्तित्वघूमजनकतावच्छेदकजातित्यादेद्वित्वादिमात्रवृत्तित्वे. ऽपि तेन रूपेण व्यापकतावच्छेदकत्वग्रहाद्वहिमानित्याद्यनुमि. तिरनुमवविरुद्धा येन रूपेणोपस्थिते वहित्यादौ वयादीतरसा- धारण्यसंशयो न जायते तत्पुरस्कारेण व्यापकतावच्छेदकत्व. महादेवोक्तानुमित्युत्पादानुभवात् अत एव ज्ञानत्यत्वानुभवत्वव्या- पकगुणत्यव्याप्यजातित्वयोरविशेषेण ज्ञानत्वत्वरूपेण व्यापकता- वच्छेदकत्वग्रहात् ज्ञानवानयमित्यनुमितिर्न भवितुमर्हतीति दी. घितिकारवक्ष्यमाणदूपणं प्रत्युक्तम् अधिकमले वक्ष्यामः । तत्तद्यक्ति- सामानाधिकरण्यं न तत्तद्यक्तिगमकताप्रयोजकं पर्वतीयधूमे म- हानसीयवह्विसामानाधिकरण्याग्रहेऽपि ततः पर्वते लाघवज्ञानादिव- शान्महानसीयवह्नयनुमितिरिति दर्शयति येन केनापीति यायनिक- पितेत्याभ्याम् । तद्रूपविशिष्टस्य तद्धमावच्छिन्नयायनिरूपिता व्या- प्तिरिति तद्रूपावच्छिन्ननिष्टर तद्धर्मावच्छिन्नयावद्यक्तिगमकताप्रयो- जिका व्याप्तिरित्यर्थः । यथाश्रुते एकसाम्यव्यक्तिसामानाधिकरण्य- स्यापरव्यक्तिप्रतियोगिकत्वासम्मवेनासङ्गतः। यत्रैकैकसाध्यतावच्छेदकव्यक्तिर्न सकलहेतुमवृत्तितावच्छे- दिका तत्रानुगतरूपावच्छिन्नेनापि तेन रूपेण न तादृशहे- तुव्यापकतासम्भवः सकलसाध्यतावच्छेदकव्यक्तीनामेव चालनी- न्यायेन हेतुसमानाधिकरणतत्तव्यक्त्यवच्छिन्नाभावप्रतियोगिताव- च्छेदकत्वादित्याशङ्कामिष्टापत्त्या परिहरति दण्ड्यादाविति ।। (दी० ) दण्ड्यादौ साध्ये परम्परासम्बद्धं दण्डत्वादिकमे- र साध्यतावच्छेदकमतो नाव्याप्तिः । (गा०)परम्परासम्ममिति स्वसमवायिसंयोगादिसम्बन्धेन साध्य- सम्बद्धमित्यर्थः । एतच्च साध्यातितया दण्डत्वादेर्न व्यापकतार- च्छेदकत्वसम्भव इत्याशङ्कानिराकरणाय साध्यतावच्छेदकं दण्डि- संयोगत्यादिरूपनानाधिकरणवृत्तितावच्छेदकावच्छिन्नहेतुव्यापकता- पच्छेदकामित्यर्थः एक्कारेण दण्डादिरूपसखण्डधर्मव्यवच्छेदः तथा च तत्र प्रतियोगितानवच्छेदकत्वस्य दुरुपपादत्वेऽपि न क्षति:

·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । ३१७ दिव्यादिमति तन्तुकपालादौ विशेपणानवच्छिन्नघटत्वपदत्याद्यव. छिनामावस्य सत्वात् सर्वास्येव साध्यतावच्छेदकतादृशजा. तिषु तथाविधाभाषप्रतियोगितावच्छेदकत्वपर्याप्तेस्तासां व्याप. कतावच्छेदकत्वासम्मवेन तदनुगमकोकधर्मस्यैव परम्परास- म्बन्धेन तथात्वोपगमस्यायश्यकत्वादित्याहुः । अन्ये तु तद्दण्डवा. भास्तीत्यादौ प्रतियोलिविशेषणतया भासमानदण्डादिष्वेव प्रति- योगितावच्छेदकत्वपर्याप्तिमीसते तद्विशेषणतत्त्वादौ तु तदरच्छे- दकतावच्छेदकत्वमेव प्रतियोगितात्यधिकरणस्य तदवच्छेदकत्वा- संभवेन तदन्तर्भावेन तदवच्छेदकतापर्याप्त्यसम्मवात् न वानव. च्छिन्नावच्छेदकत्वमेव निवेश्यमिति वाच्यं सराण्डसाध्यतावच्छेद- फकव्यभिचारिण्यतिव्याप्तेः तथा च दण्डादरनयच्छेदकत्वं दुर्घट महानसीयवाहिनास्तीत्यादौ च महानसीयत्वादेः प्रतियोगिन्येव विशेषणतया मानात्तदन्तर्भावनैव प्रतियोगितारच्छेदकत्यपर्याप्ति. औसत पति विशेषः । अथ वद्वित्वाद्यश च सामानाधिकरप्य. सम्यन्धेन विशंपणतया महानसीयत्वादिकमवगाहमाना महा. नसीपत्यविशिष्टय हित्यवानास्तीत्याकारिका या प्रतीतिस्तस्या उ. क्युक्या घहित्वादावेय प्रतियोगितावच्छेदकत्यपर्याप्तिविषयकत. पा घहिन्वादेरपि यनवच्छेदकत्यं दुर्घटमेर स्यात् यदि चव. द्वित्याः समयायेन प्रतियोगितायां सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन व महानसीयत्यादेस्तदयच्छेदकतायामयच्छेदकत्ये गौरपान्महान. सीयत्वादिसहितस्य पहित्यादेः प्रतियोगितायावावच्छेदकरवमु. कमतीतिस्तु कम्युप्रीयादिन्नास्तीतिप्रतियदपच्छेदकात्यांचे प्रमा -पेयेत्युज्यते तदा यत्र सामानाधिकरण्यसम्यन्धन महानसीय. स्यादिपिशिष्टस्य पहित्यादेः साध्यतायच्छेदकता तत्स्थलीये व्य. भिचारिणि धूमादिदेतायतिव्याप्तिरिति स्यविशिष्टसम्यधिनि. त्यादिना नियायपारिभाषिक मेघावच्छेदकत्यं नियेशनीयं तथ तहसणे यादराम्प स्यपदार्थस्य नियेस्ताहात्यम् एयं च मदान- सीयस्यादिविशिष्टस्य पहिल्यादेस्तत्र स्थपदेनोपादानासम्मपात् पि. शिश्याहत्यादिकमेच पारिभाषिकमयच्छदकं तदयसिन मेदय गुदिन्यादायपि दुर्घटस्तथा चायच्छेदकं पारस स्वं तार. शाविषयमतातियिषपरयमेवानयच्यफरवपदेन पियसनीयं तपा ·महानसी. अनुमानगादाधर्याम् च सति सराण्डस्य दण्डादेः स्वरुपतोऽमानात् तस्यादिविशे- पणविशिष्टस्यैवावच्छेदकलक्षणस्थस्यपदेनोपादेयतया तद्वि- शिष्टाविषयकप्रतीतिविषयत्वस्य दण्डत्वादिविशिष्टस्य सुघट- स्वाह्यापकनायच्छेदकत्यमव्याहतमेवेति चन्न पारिभाषिकस्याय- छेदकत्वस्य सत्यस्तित्वेनाननुगतस्यामात्रकूटशानासम्मयेन प्रतियोगितायाः स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वस्यागत्या गुरुधर्म- साधारण्यमङ्गीकृत्य व्याप्तिलक्षणे तदेय निवेशनीयम् एवं च सा- मानाधिकरण्यसम्बन्धेन महानतीयत्वादिविशेषणावच्छिन्नस्य व हित्वादेः हेतु मनिष्ठाभायप्रतियोगितावच्छेदकऽपि महानसीयवा- दिविशिष्टनिरूपितसमवायादेरेव प्रतियोगितावच्छेदकताघटकस. म्वन्धत्य तत्रोपैयते शुद्धसमवायादिना घहिन्योदरातिप्रसकरवात शुद्धसमवायादम्वदय छेदकतावच्छदकसम्यन्धत्ये अन्वादिसामानाधिकरण्योपलक्षितयहित्वाद्ययच्छिन्नाभावात्तद्विशिष्टय द्विन्यायवच्छिन्नाभावस्य बलक्षण्यानुपपत्तेश्च तथा च साध्यता- बच्छेदकताघटकशुद्धसमवायादिना पुरसण्डवाहित्यादेरनवग्छे- दकत्वं न दुर्लभ महानसीयत्वादिसामाना धिकरपयस्य यत्रोपलक्षणता तस्यावच्छेदकको टौ न प्रधेशः यग्र विशेपणाचं तत्र तत्प्रवेश इत्यत एवं लक्षण्यमिति वाच्यम् उपलक्षणीभयत्तत्तद्धर्मावच्छिन्नमतियो गितावच्छेदकताकामावयुद्धावपि तपस्य प्रतियोगितापच्छेद- कांशे प्रकारतया मानात् तनावदकत्वमानस्यावश्यकतया ऽयच्छेदकशरीराप्रवेशपोपलक्षणताया उपलक्षणविधयाऽवच्छेदके तमासम्मवाद यदुपलक्षिननिरूपितसमवायादव छदेकताघटकस., म्बन्धत्वं तस्योपटक्षणविधया अपच्छेदकत्वं यद्विशिष्टनिरूपित. ममवायादेवच्छेदकताघरकमम्यन्यत्वं तस्य विशेषणविया पिछेदकत्वमिन्यस्यैव विशेषत्वान् एवं च एकत्वमागभावविशिष्टघ- टादः संयोगसम्बन्धनामावस्य प्रतियोगितायामप्रसिद्धतया विशिष्टनिरपितसंयोगादेवउदकत्यासम्मवेनागत्या विशेषण विषया प्रतियोगिताब छेदकत्वस्यान्यथैव चैलक्षण्यस्योपपाद नौयतया शुद्धसमयायादेव विशिष्टसत्ताधभावप्रतियोगिता पदकसम्बन्धतया ताहशामावस्य न च तत्र ताशसम्बन्धन प्रति ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । ३९९ योगिसमानाधिकरणतया दीधितियतां प्रतियोगिताय रेदफाय- शिष्टासामानाधिकरण्यपर्यन्तनिवेशव्यावृत्तिसङ्गतिः । मामूछा पि. शिष्टनिरूपितसमवायत्वादिना प्रतियोगितावच्छेदकताघटकसम्यन्ध. ता तथापि महानसीयत्वादिसामानाधिकरण्योपलक्षिनयहित्यादेस्त. विशिष्टयहित्यादेश्च प्रतियोगितावच्छेदकतयोर्भेदन लक्षण्यम् माया तद्धर्मावच्छिन्ना विशेष्यमात्रपर्याप्ता अन्त्या च विशेष्यविशेषण- भावापन्नयोधर्मिणोद्वयोः पर्याप्त रीत्यैवोपपादनीयं तायता- पि अपण्डस्य शुद्धचहित्वादेहे तुमग्निष्ठाभावप्रतियोगितानवप्छेदक- त्यमुपपद्यते धर्मान्तरोपलक्षितघहित्वाद्यवच्छिन्नाभाषस्य धूमादिमत्य- वृत्तविशिष्टवहिन्याचवच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकतायाश्च पि. शेषणान्तर्भावेनैव पर्याप्तः तत्वोपलक्षितदण्डायच्छिन्नप्रतियोगि- ताकहेतुमग्निष्ठाभायप्रतियोगितावच्छेदकता च तत्तावच्छिन्ना शु. विशेष्य एवं पर्याप्ता साध्यतावच्छेदकताघटकशुद्धसंयोग. सम्बन्धावच्छिन्ना चेति ताशसम्बन्धेन दण्डादेस्तारशा. भावप्रतियोगितानपच्छेदकत्वं दुरुपपादमिति पदन्ति । वस्तुनो गुरुधर्मस्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्वे पारिभाषिकावच्छेदकत्वं निये- शनीयं तच्छरीरे यादृशं स्वं निविष्टं ताशधर्मभेदनिवेशे पहित्या- दौ विशिष्टवाहित्यादिभेदासत्त्वेन तादृशधर्माविषयकप्रतीतिविपयत्वं निवेशनीयमिति गौरवमतः प्रतियोगितावच्छेदकं यादृशयादशरूपं स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितायच्छेदकतत्कत्वरूपं तत्त. दतिरिक्तवृत्तित्वमेवानवच्छेदकान्तेन विवक्षणीयं तथा च सर्वासामेय दण्डादिव्यक्तीनां हेतुसमानाधिकरणामावप्रतियोगितावच्छेदकतया .कस्याश्चिदपिदण्डादिव्यक्तेन यावत्प्रतियोगितावच्छेदकातिरिक्तवृस्ति- त्वं स्वस्य स्वातिरिक्तवृत्तित्यापिरहादिति भखण्डधर्मस्य व्यापकता. वच्छेदकतानुसरणम्। एतच एकोक्यभिप्रायेण यथाश्रुतमूललक्षणमु. पपादयन्तं सार्वभौमप्रभृतिमतमनुसृत्य एकोत्तत्यनादरे तु अनुगतर- पेण नानाव्यतिविधेयतावच्छेदकानुमित्यौपयिकव्याप्तियंदूपायच्छि. नमनवच्छेदकं यदपं वा ऽवच्छेदकतानच्छेदकं तदूपविशिष्टावाछि. मसामानाधिकरण्यं तद्रूपविशिष्टावच्छिन्ननिरूपिता व्याप्तिरित्या- दिरीत्या निर्वचनीया तथा सति दण्डिसंयोगादिहेतुकापि दण्डि- मानयमित्याकारिकानुमितिर्विशेषदर्शिनामपि • निर्यद्दति एवमेको- ·४०० अनुमानगादाधर्याम् त्या प्रतियोगिताधमिकामयाभावघटिताया अन्धकारेण । स्व. यमुपदर्शनीयाया व्यानरपि दण्डत्वादिविशिष्टदण्डायवछिन्ननिक- पितत्वनिर्वाहः हेतुसमानाधिकरणविशेषाभाषप्रतियोगितायां द. ण्डत्वपृथिवीरवयाप्यजातित्वादिविशिष्टावच्छेवत्वामाघस्याव्याहतः त्वात् दण्डयादिसामान्यामावप्रतियोगितायामेय तद्धर्मविशिए- निरूपितविलक्षणायच्छद्यस्यसत्त्वादिति ध्येयम् ॥ (दी) इत्यं च इदं व्यं गुणकर्मान्यत्वे सति सच्चादि- त्पादौ सवायधिकरणगुणादिनिष्ठात्पन्नाभावपनियोगित्वेऽपि द्रव्यत्वादेन व्याप्तिः । साधनस्य विशिष्टमत्तादेर्गुणादावतेः । (गा०) चति तुतावच्छेदकोपलक्षिततेसामानाधिकर- ण्यसाधारणपमुपंक्ष्य विशिष्टसामानाधिकरण्यत्वेन सामानाधिक रण्यनिशे चेत्यर्थः नाव्याप्तिरिति न विशिष्टसत्तायापहेनुता पच्छेदकविशिष्टवैशिष्टायगाहिज्ञानजन्यानुमित्योपयिकव्यापयनि- यांह इत्यर्थः तेन विशिष्टसत्तायागुपलक्षित हनुमत्तासानजन्या- सुमित्यापयिकव्याप्ती तदुपलक्षितहतुमामानाधिकरण्यमेष निधि एमिति लभ्यते यतो द्रव्यत्याधमा तादशहेतुसामानाधिक रण्यसायाचार हेती न व्यापादियासिरिस्पनान्तानां गुणा ·सिद्धान्तलक्षणमफरणम् । ४०१ समघायादिविशेषणसम्बन्धः स्वविशिष्टनिरूपितसमवायादिस्तु विशेषणतावच्छेदकसम्बन्ध इतिमताभिप्रायेणेदं तथा चोक्तस्था लेऽपि हेतुतावच्छेदकसम्बन्धः शुद्धसमवाय एवंति हेतुताव. छेदकसम्बन्धमात्रविवक्षया न प्रतीकार इति षाच्यं हेतुताय- च्छेदकांशिष्टवैशिप्पथावगाहिज्ञाने हेतुतावच्छेदकस्य पक्षे परम्प. रासम्बन्धन माननियमेन व्यापकताशरीरघटकाभावाधिकरणेऽपि तदीयतादृशसम्बन्धस्य निशितत्वात्तन्ते एव हेतुनः प. क्षे साध्यानुमितिनिर्वाहे विशिष्टत्वेन सत्तादद्रव्यत्वादिव्या. प्तिस्वीकारस्य निरर्थकतापातात न च दर्शितरीत्या विशिष्टव्याप. कतारहस्य विशेषणव्यापकतायगाहित्वेऽपि विशिष्टे पक्षधर्मतr. महस्य विशेषणे तदवगाहित्वेऽपि च विशिष्टहेतुकपरामर्शस्य विशे. पणे साध्यसामानाधिकरण्यावगाहित्वानियमान विशेषणहेतुका- नुमितिसामग्न्या विशिष्टहतुकानुमितिपूर्वमावश्यकतेति वाच्यं सा ध्ये विशिष्टतोयापकतामहेऽपि विशिष्टहती साध्यविरोधग्रह- सत्त्वे ऽनुमित्यनुत्पत्या विशिष्टहेतुकस्थले विशिष्टाधिकरणत्व- घटितहेतुसाध्यसामानाधिकरण्यविषयकस्यैव परामर्शस्यानु- मितितुता घाच्या अन्यथा विरोधस्य जनकज्ञानाविरोधित- या हेत्याभासत्वम्य दुर्घटत्वप्रसङ्गात् तथा च साध्यवति विशिष्टत्वधिकरणत्यभाने विशेपणस्य परम्परासम्बन्धस्यापि तत्र भाननियमेन विशिष्टहेतुकपरामर्शस्य नियमतो विशेष पोऽपि साध्यसामानाधिकरण्यावगाहित्वात् । मैवं विशिष्टनि. कपितव्यापकताशरीरे विशेषणस्य धर्मिपारतव्येणैव चि. शिष्टाधिकरणविशेषणतया प्रवेशः न तु स्वातन्त्र्येण तथा च त- हे न विशेषणव्यापकनावगाहित्यनियमो निर्वहति विशेषणनि- रूपितव्यापकतायास्तद्वमिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वत्वपर्याप्त- प्रतियोगितावच्छेदकताकामावाटतत्वात् विशिष्टयन्नियामा घप्रतियोगितावच्छेदकत्वरूपप्रतियोग्युपरागेणामायभाने च वि. शिष्टयत्वान्तर्गतविशेष्यवस्वपरित्यागेन विशेषणवनिष्ठाभावप्र. तियोगितापच्छेदकत्वत्वे प्रतियोगितावच्छेदकत्वपर्यमिभानास. म्भवात् ' अभावप्रतियोगिप्रकारघटकस्य उपलक्षणतया भामा- नुपगमात् न च परम्परासम्बन्धेन विशेषणनिष्ठव्याप्स्ययगाहि. - ·अनुमानगादाधर्याम् या प्रतियोगितार्मिकामयाभावघटिताया प्रन्थकारण , स्व. यमुपदर्शनीयाया व्याप्तेरपि दण्डत्यादिविशिष्टदण्डायच्छिन्ननिक पितत्वनिषाहः हेतुसमानाधिकरणविशेषाभावप्रतियोगितायां द. ण्डत्वपृथिवीत्यव्याप्यजातित्यादिविशिणायच्छेद्यत्वाभाघस्याव्यात. त्वात् दण्ड्यादिसामान्यामावप्रतियोगितायामेव तदर्मविशिष्ट निरुपितविलक्षणायद्यत्वसत्वादिति ध्यपम् ॥ (दी) इत्यं च इदं द्रव्यं गुणकर्मान्यत्वे सति सत्यादि- त्यादी सत्चायधिकरणगुणादिनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वेऽपि द्रव्यत्वादेन व्याप्तिः । साधनस्य विशिष्टमचादेर्गुणादाववृत्तेः । (गा०) इत्यं चेति हेतुतावच्छेदकोपलक्षितहेतुसामानाधिकर ण्यसाधारणरूपमुपेश्य विशिष्टसामानाधिकरण्यत्वेन सामानाधिक रण्यनिवेशे चत्पर्यः नाध्याप्तिरिति न विशिष्टसत्तात्यापहेतुता- घच्छेदकविशिष्टचैशिष्टयावगादिक्षानजन्यानुमित्योपयिकव्याप्त्यनि- घाह इत्यर्थः नेन विशिष्टसत्तात्याग्रुपलक्षितहेतुमत्ताशानजन्याः सुमित्यापयिक याप्ती तदुपलक्षितहतुमामानाधिफरण्यमेघ निधि एमिति लभ्यते यतो द्रव्यत्वाद्यभाये तादशहेतुसामानाधिक रज्यसत्वाचाही हेती न द्रव्यत्वादेव्याप्तिरित्यनान्तानां गुणा दो विशिएसत्तारवायुपलक्षितहेतुमत्ताशानसम्मयपि न त प्पत्यायनुमित्यापत्तिः या घटपटगृत्तिसंयोगत्यादिना हेतुना घटपटाद्यन्यतरत्यं माध्यं तपोभयतित्यपिशिताधिकरणापास- या हेतुतावच्छेदकोपलक्षितदनुसामानाधिकरण्यगर्भव्याप्त्यन्तर मयप स्वीकरणीयमन्यया नदेवनासायकानुमि युक्छेदमस साव राम्याश्यन्तरानभ्युपगमे सादृश्य हेनु कानुमितिरप्युटि पंत तुदसामानाधिकरण्यसहिनतदत्तिधर्मविपसारयत्व ফিরিয়াঘিমাল্লা विशिष्टाधिकरणताग यायमा पात् । यपं विदिशदिशएपायगाहिमाने विशिष्टनिरुपित. समयापस्प सम्बन्धनपा तेन मम्बन्धेन प्यामिहंतुनाशक मायग्न हनुमावस्या विपक्षणायनात कम । विशिष्टपादानं न २ पिशिष्टशियो विशिएनिपि: तसमक्षापरपादिमा म पिरोपणसम्याधता अपितुपुर पर " ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । सीयधूमादिनिष्ठसामानाधिकरण्यस्य सामान्यप्रत्यासत्ति वि. ना पूर्व प्रहासम्भवेन तत्स्मरणासम्मवात पक्षीयधूमे त- दुपनयासम्भवेनायोगात् अतोऽतिप्रसङ्गेन च धूमादिव्यापकवड्या- दिसामानाधिकरण्यमात्रस्य व्याप्तित्वासम्भवात् धूमत्वादिरूपहे- तुतावच्छेदकस्य द्विधा व्याप्तिशरीरे प्रवेशस्यावश्यकत्वं दर्श- यन् व्याप्तेभेदमभेद च दर्शयति वस्तुतास्त्वत्यादिना । प्रथ. मपक्षप्रदर्शनं तत्पक्षे धूमत्वत्वाधप्रवेशेन लाययेन सामान्यप्रत्या- सत्तिपक्षे तज्ज्ञानस्यैवानुमितिहेतुत्वमिति सूचनाय । रासभादि- साधारण्यादिति तत्साधारण्ये च भ्रमं विनापि रासभादिलि- मकवहयाद्यनुमानापत्तिारोति भावः । अथ ध्यापकताप्रविष्टहतुता- चच्छेदकधर्मितावच्छेदककसामानाधिकरण्ययप्रकारकशानस्यैवा- नुमितिहेतुत्वोपगमानायमतिप्रसङ्गः धूमत्वादिप्रकारेण भासमा ने रासभादी साध्यसामानाधिकरण्यग्रहस्य धूमत्याधुशे म. मत्वनियमात् वक्ष्यमाणधूमत्यादिमानिष्ठवयादिसामानाधिकर- ज्यस्य व्याप्तित्वेऽपि तद्धर्मितावच्छेदकतापनहेतुतावच्छेदकवि- शिष्टवत्ताशानस्य हेतुताया अवश्योपयत्वात् अन्यथा विशिष्ट- सत्तादिव्यापकद्रव्यत्वादिनिरूपितविशिष्टसत्तादिनिष्ठसामानाधिक रपयोपलक्षितयत्ताज्ञानाद्गुणरूपपक्षे ऽभ्रान्तस्य द्रव्यत्वाद्यनुमाना- पत्तेः साध्यसामानाधिकरण्यविशिष्टवत्वस्य पक्षे साध्यनिश्चयं विना दुनिश्चयतया तदुपलक्षितवत्तानिश्चयस्याप्यनुमिनिहेतुताया उप- गन्तव्यत्वात् केवलसामानाधिकरण्यप्रकारेण पक्षधर्मताशान स्थानुमितिहेतुत्वे धूमामाववान् पक्ष इत्यासीद्धग्रहदशायामपि साध्ये धूमादिव्यापकताझानादप्यनुमित्यापत्तेश्च असमानप्रकार- फतया धूमाभाव पक्ष इत्यादिबुद्धधूमवृत्तिसामानाधिकरः ण्यवद्वान् पक्ष इत्यादिज्ञानाविरोधित्वादिति चेत् । सत्य धूमत्वा- दिमति सामानाधिकरण्यामित्यस्य धूमत्यादिविशिष्पविशेषणता- पन्नं सामानाधिकरण्यमित्यर्थः । न तु धूमादिवृत्तित्वविशेषितसा. भानाधिकरण्यमिति तथा च एकमविशेषणतापन्नधूमत्वादिरूप. हेतुतावच्छेदकसामानाधिकरण्योभयं व्याप्तिरिति पर्यवसितं कारणं च धूमव्यापकवहिसमानाधिकरणधूमवान् पर्वत इत्या. दिरेव परामर्शः तावतोतोभयस्य हेतुविशपणतया नुमितिजन ·. ४०२ अनुमानगादापर्याम् परामर्शनिष्टकारणताया उभयवादिसिद्धत्वाद्विशिष्टहेनुकपराम- न्तिरकारणायाकल्पनप्रयुक्तलाघवानुरोधेन विशिष्टस्य व्याप्ति: प्रहस्थले ऽधिकरणे स्वातन्त्र्येण यिर्शपणवत्त्वमानमुपगम्यविशेष णेऽपि ध्याप्तिभानं कल्पनीयमिति धाच्यं शम्दाधीन विशिष्टयत्व गर्मव्याप्तिग्रहे स्वातन्त्र्येण विशेषणवत्त्वगर्भव्याप्तिमानानियमा त् तादृशव्यातियोधकाम्दस्य स्वातन्त्र्यण विशेषणवस्यामा सकत्वात् । अथ तदुत्तरं विशेषणे मानसव्यातिप्रह एवानुमित्य- य करप्यते तत्कारणतायाः फ्लप्तत्वादिति चेन्न । एवं सति दण्डा.. घुपलक्षितमिहेतुकानुमितविलयप्रसङ्गात् तहेतुकम्पातिप्रह- स्थले परम्परासम्बन्धेनोपस्थितदण्डादी ब्याप्तिग्रहस्य कल्पन' सम्मवातं स्वान्तव्येण सकलपरम्परासम्बन्धघटितसकलविशेष. णावत्वग्रहस्याप्रामाणिकतया विशेषणहेतुकपरामर्शस्य कारण तापा: पलप्तत्वानियमाच । ननु घहिसंयोगिसयोगाद्यात्मकसाध्यसामानाधिकरण्यस्य व्या- तित्वे एकैच हि सा व्याप्तिरिति मूलप्रन्यविरोधः महानसपर्व- तादिनिष्ठधूमादिगतवहिसंयोगिसंयोगारक्यासम्मवादित्यत माह सामानाधिकरण्यव्यक्तीनामिति । (दी० ) सामानाधिकरण्यव्यक्तीनां भेदेऽपि निरूपकवा- वच्छेदकस्पाधिकरणतावच्छेदकस्य चैक्यास्याप्तरेक्यम् । वस्तु- वस्तु धूमत्वादिविशिष्टव्यापकवादिसामानाधिकरण्यस्प रास- भादिसाधारणत्वाचूमत्यादिमति ताशसामानाधिकरण्यं तद ति घूमत्वादिकं वा च्यातिः। (गा०) भेदापीति । अधिकरणभेदेन घूमादिभेदेन चेत्यादिः। निरूपकतावच्छेदक वहिन्यादिरूपसाध्यतावच्छेदकं अधिकरणता पच्छेदकं धूमत्यादि हेतुतावच्छेदकं तदेक्यात् साध्यतु भेदे ऽप्यभेदात् तदभेद तात्पर्येण ऐक्यं भात एकत्वम्य'. यद्दारः ननु लक्षणया तयवहारसमर्थनमसतं सामान्यप्रत्यास स्यमायपक्षे विशिष्टपयमशनिहाय व्यापयेत्यकथनात् तधियां- दस्य प सामानाधिकरण्यस्य व्याप्तित्ये धूमन्यादरमयेऽपि .

·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । (दी०) अयं कपिसंयोग्येतदृक्षत्वादित्यादिसंग्रहायास- मानाधिकरणान्तम् । यत्तु इदं संयोगि व्यत्वादित्यत्राच्याप्ति- वारणाय तत् संयोगस्य शाखाद्यवच्छेदन वृत्तेक्षत्वावच्छेदेन तत्सामान्याभाववृत्तावविरोधात् । तत्र चातीन्द्रियस्य संयोगस्य सत्चात् परितः प्रतियोग्युपलब्धेर्दोपाद्वा वृक्षे न संयोग इति नाध्यक्षमिति तन्न । द्रव्ये संयोगसामान्याभावे मानाभावात् । (गा०) अथैतहक्षत्वादेरव्याप्यवृचिकपिसंयोगादिव्याप्यतोपग- में कपिसंयोगाद्यनवच्छेदकमूलादेः पक्षतावच्छेदकत्वे तदवच्छे- देनापि एतवृक्षादौ कपिसंयोगादेः सिद्धिप्रसङ्गः न चेष्टापत्तिः सलिङ्गकपरामर्शस्य भ्रमानुमित्यजनकत्यनियमात् न च तदव. च्छेदेन हेतुमत्ताशानस्य तदवच्छेदेन साध्यानुमितिहेतुत्वादे. तवृक्षन्वादिरूपच्याप्यवृत्तिहतोश्च किञ्चिदवच्छेदेनावृत्ते तिमसङ्ग इति वाच्यं यदि स्वरूपसम्वन्धरूपावच्छेदकत्वावगाहिन्यामनुमि. तावपि तादृशहेतुमत्ताज्ञानत्वेन हेतुत्वमुपेयते तदापि तुल्य- युक्त्या एतवृक्षत्यादरिख मूलाधवच्छिन्नसंयोगादिविशेपस्यापि कपिसंयोगादिव्याप्यतया तेन हेतुना मूलाधवच्छेदेन कपिसं. योगाधनुमितेनि प्रत्युहत्वादिति चेत् अत्रोपाध्यायाः । साध्यस्य पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्यं विना व्याप्यस्य पक्षधर्मत्वम- नुपपन्नमिति पक्षधर्मतायलात्पक्षतापच्छेदकसामानाधिकरण्येनेय साध्यं सिद्धति न तु तदवच्छेदेनापि प्रमाणाभाषादिति ताट- शानुमितेरप्रामाणिकतया तत्र परामर्शहेतुताफल्पनमेव मास्तीनि. न तयापत्तिरिति समादधिरे । मिश्रादयस्तु याघानवतारे म. लाधवच्छेदेन कपिसंयोगादिसिद्धिरिष्टैवेति वदन्ति एतत्तत्त्वं प्रन्यवद्धत्यामासे घश्यति । प्राचीनसिद्धव्यावृत्तिस्थलं दूपयितु- मुपन्यस्यति यत्चिति । तत् असमानाधिकरणान्तम् । ननु द्रव्ये संयोगत्वावसिनामावसत्त्व पवावच्छेदकगमावलक्षणाव्यातिः प्रसज्यते तदेय म विरोधात् वृक्षादी च संयोगानवच्छेदकी. मूतमागाप्रसिदमा तरसामान्यामावावच्छेदक एवं दुर्लमः शा. खामूलादीनां सर्वेषां तत्तत्संयोगावच्छेदकत्वादित्यत आह सं.

·हेतुतावच्छेद १०४ अनुमानगादापर्याम् कामविषयत्यरूपम्याप्तित्वनिवीहः द्वितीयपक्ष ध धूमय्यापार पहिसमानाधिकरणवृत्तिधमत्यपधुमपान् पर्वत इति ज्ञानं हेतु न तु सरूपतो धूमत्वाप्रकारकं तानाधूमत्यवत्वान् पक्ष इत्या कारक तामामारस्य धूमामाववान् पक्ष हत्याकारकधूमत्यत्व धमकारफासिद्धिमानाप्रतिवायत्वात् एतन्मते व यसाधारणधर्मावच्छिने साध्यसमानाधिकरणावृत्तित्वमेव विरोध न तु हेतुनावच्छेदकान्छिन्ने साध्यासामानाधिकरण्य. मुपदर्शितशानस्य हेतुतावच्छेदक धर्मितावच्छेदकोकृत्य सा. मानाधिकरण्यानवगाहितया तथाविधविरोधशानाप्रतियध्यावा त् यदि विरोधस्यानुमिति प्रति साक्षाविरोधितया हेत्वामा सत्यमुपपादयितु शक्यते तदा समानाधिकरणवृत्तियांशे नि मितावच्छेदकसमानाधिरणवृत्तिमधुमयान् पर्वत इत्येता दशमपि शानं हेतुरुपेयने अन्यया धूमत्वत्वादिविषयितायाः का সেনাবন্ধী মই গায়ান লাগালাথিক ण्यप्रकारकत्वापेक्षया समानाधिकरणवृत्तिमकारकत्वस्य गुल्म पि सामान्यस्याप्रत्यासत्तित्वे विशिष्टपरामर्शनिवाहानुरोधेन ते. न रूपेण हेतुनाया अगत्योपगमात् । आधा हेतुनावच्छंदक धर्मसहितसाध्यसामानाधिकरण्यापा । भिवेति प्रतिधूमादिकमि त्यादिः । विनीया साध्यसमानाधिकरणवृत्तिहेतुतावच्छेदकापा अभिन्ना सर्वधूमादिसाधरणी अनुगतरूपावच्छिन्ना । नानाव्य- किदण्डादिविशिष्टतुकस्थलेपि परम्परासभ्यपदण्हत्यायखण्ड धर्म एव हेतुनावच्छेदकतया उपगन्तव्य इति भावः । यद्यपि साध्यसामानाधिकरण्यायच्छदकरपवयमाणल्याप्त्यभिप्रायेणापि एकैध हि सा व्याप्तिरित्यादिग्रन्थः सनाउने तथापि स्वयं श ५ स्वरूपसम्बन्धपावच्छेदकस्यप्रयेशस्य सण्डनीयतया ख यिशियाधिकरणायत्तियाय साध्यासमानाधिकरणाकरयरूपपारिमा বিষাক্টাস্কর্যয় এ বিষযয়ঃ এনার রান্না ध्यातिप्पशरीरवि कथं विदीशव्यामेरक्योपपत्तिसमवेत तगा ममनुमितिहनुरित्यताराव्याक्यमुपपादितम् । मिधादिमनमयलाय प्रतियोग्यसमानाधिकरणपदप्रयोजनमा दमय कपिसयोगीति।

·सिद्धान्तलक्षणपकरणम् । ४०७ रोतविषयकस्यान्युपनयक्शेन सम्मवाद्विनिगमनाविरहेण एक- तरस्य प्रामापयासिद्धः शब्दस्याप्तोक्तवासिया , तदव्यवस्थाप. कत्वात् अनुमानस्य च लिङ्गाभावेनासम्भवादिति भावः । ननु वृक्षादौ यावत्संयोगविशेषाभावानामुभयसिद्धतया तत एव हेतोस्तत्राप्रत्यक्षस्यापि तत्सामान्याभावस्य सिद्धिनिप्रत्युहैवे. तिशङ्कां निरस्यति न चेत्यादिना । (दी० ) न च यो यदीययावद्विशेषाभाववान् स तत्सामा- न्याभाववानितिव्याप्तेर्यावसंयोगाभावा एव मानम् । यत्तदर्थ- योरननुगमात् एकावच्छेदेन तदीययावद्विशेषाभाववत्वस्योपा- धित्वाच । एतेनायं संयोगसामान्याभाववान संयोगयावद्विशे- पाभाववत्त्वादितिपरास्तम् । व्यर्थविशेषणत्वादमयोजकत्वान्नि- र्गुणत्वादेरुपाधित्वाच । न च प्रतियोग्यनवच्छेदकतयैव वृक्ष- त्वादेरभावावच्छेदकत्वम् । गुणाधनवच्छेदकममेयत्वादेस्तद- भावावच्छेदकत्वमसनात् । यथा च घटपूर्ववतित्वस्य प्रतिदण्डं धद्विसामानाधिकरण्यस्य वा प्रतिधूमं भिन्नत्वेऽपि दण्डत्वं धूमत्वं वा तत्सायान्यस्यावच्छेदकं तथैव संयोगसामान्यस्यावच्छेदक द्रव्यत्वादिकमित्यस्यापि सुवचत्वाचेति सम्मदायविदः । (गा०) यः संयोगीययावविशेषाभाषयान् स संयोगसामा. न्याभाववानितिव्याप्तरेवाने व्यर्थविशेषणत्याप्रयोजकत्वादिदोषण निराफरणीयतया प्रथमतः सामान्यमुखीव्याप्तिमनुमानोपष्टम्भक- तया दर्शयति योयदीयेति । यदाययस्य याविशेषामाययान् यः स तद्धर्मावच्छिन्नाभावयानित्यर्थः संयोगत्वाश्रयस्य विशेष. धर्मावच्छिन्नाभायफूटं वृक्षादौ वर्तत इति तत्रोक्तव्याः संयो। गत्वावच्छिन्नामावसिद्धिः मतियोगिनोर्यरचतवन निवेशे संयो. गत्तिकपिसंयोगत्यादिरूपसामान्यधर्मावच्छिन्नाभायमादाय सि. असाधनं स्यादिति धर्मस्य यत्त्वतत्वेनोपादानं संयोगादिसम्ब. न्यायच्छिन्नसंयोगत्यापच्छिमाभाषमादाय सिद्धसाधनवारणाय समपायसम्याधापच्छिन्नाभाव पय साधनीयः अन्यसम्पाया.

·अनुमानगादार्याम् योगस्येति । वृक्षत्वावच्छेदेनेति वृक्षायादेः प्रत्येकं सकलसंयो. गातिप्रसक्तत्वाचस्य संयोगावच्छेदकत्यासम्मवात् भाकाशादि. संयोगस्यापि याववृत्तरेकस्याभावावृक्षत्वे तत्संयोगानतिप्रस. हासम्भवादिति भावः । ननु वृक्षत्वावच्छेदेन वृक्षादौ संयोगसामा- न्याभावसत्ये वृक्षे संयोगो नास्तीत्यादिप्रत्यक्षापत्तिरित्यत आइ. तत्र वेति । अतीन्द्रियस्यति अतीन्द्रिय प्रतियोगिकतया संयोग सामान्याभावस्यातीन्द्रियायमिति भावः । प्रतियोगितावच्छेदकयो. ग्यत्वस्य तन्त्रस्ये त्याह परित इति । यद्वा ननु संयोगसामा. न्याभावस्य वृक्षे सत्वे महत्त्वोभूतरूपवन्मात्रप्समवेतसंयोगसामा- न्याभावोऽप्यावश्यकः तद्यापधर्मावच्छिन्नाभावस्य तद्धीवग्छि नामावनियतत्यादिति योग्यमारप्रतियोगिको ऽयमभावः कथं क्षे साक्षास्क्रियते इत्यत आह परित इति । प्रतियोग्युपल- ब्धेविभिन्नावच्छेदनामावग्रहं प्रति विरोधिज्ञानमुद्या प्रति धन्धकत्वं न सम्भवतीति तस्य दोपत्वमयनं दोपविधया प्रतिवन्धकत्वलामाय । श्रथ या संयोगाविषयकमयोपनीतभाना घात्मकं वृक्षादिरूपाधिकरणशानं तदनिमक्षणे वृक्षादौ ताह शसंयोगसामान्याभावग्रहप्रसङ्गः ताशदोषस्य प्रागसत्यात् एवं पृक्षे न संयोग इत्यादिलौकिकप्रत्यक्षस्यालीकतया तत्र ताट शप्रतिपन्यकत्वकल्पनमेवाशक्यमिति चेन्न वृक्षादी संयोगसा- मान्यामावलौकिकप्रत्यक्षस्थामसिद्धत्येऽपि गुणादौ तत्प्रसिद्ध्या ऽधिकरणीयविषयतासम्बाधेन संयोगाभावलौकिकत्वायच्छिन्न प्रति स्वविषयसंयोगयत्वसम्पन्न प्रत्यक्षत्वेन प्रतिवन्धकत्वक 'ल्पनात्सर्वत्र द्रव्ये तत ईश्वरीयप्रत्यक्षस्यैव सर्वदा साहासम्ब- न्धेन सस्नेनातिप्रसङ्गावरहात् । इदमापाततः द्रव्यरूपाधिकरण. विषयकसयोगामावविषयकप्रत्यक्षस्य कदाचिदप्यनुदयेन ताशा प्रत्यक्षसामग्च्या पवाकल्पनेनापादकामावादेवातिप्रसङ्गवारणस- म्भयेन ताशप्रतिबन्धकताकल्पनस्यायुतत्वात् कचिदापति सम्मपि लाघयात्तादाम्पसम्यन्धेन द्रव्यत्वेनेव ताशसम्म- धेम संयोगामावलौकिकप्रत्यन्तं प्रति प्रतियन्धकत्वौचित्यात् । मामामायादिति लौकिकमत्यक्षस्य योग्यानुपलब्धिविरहेणास. ग्मयादुपनीतमानस्य संपोगाभायो वृक्षावृत्तिरित्याकारकविए- ·सामा- सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । ४०९ या तादृशामावयत्वासम्भवेपि न क्षतिः । न च भेदप्रति- योगितावच्छेदकवाच्यत्यघंटाद्यन्यतरत्वव्याप्यधर्मावच्छिन्नसंयोगा- दिसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकयावदभावयतस्तद्धर्मावच्छिश्नप्र- योगिताकाभाववत्त्वासम्भयाव्यभिचारः वाच्यत्वादेः संयोगादि- नावृत्तित्वात् तेन सम्बन्धेन घटादेव ताशाभाववि. रोधितया घटत्यादरेव तत्मतियोगितावच्छेदकत्वसम्भवन गुरोरन्यतरत्यस्य तत्प्रतियोगितानपच्छेदकत्यादिति वाच्य घाच्यत्वादिसाधारणान्यतरनिष्ठप्रतियोगित्वस्य न्यूनवृत्तिघटत्या- दिनानवच्छेदादगत्या गुरुणान्यतरत्यादिनैव तदवच्छेदात् । . स्तुतो यत्सम्यन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकामावस्य सभ्यतय. टकता तत्सम्यन्धावच्छिन्न प्रतियोगितावच्छेदकत्वनय न्यधर्मस्य विशेषणीयतया उक्तसामान्यधर्मस्य भेदप्रतियोगि- तावच्छेदकत्येऽपि संयोगादिसम्बन्धावच्छिनप्रतियोगितानय. च्छेदकतया तत्सम्बन्धावच्छिन्नाभावाप्रसिद्धावपि न व्यभि- पर भेदप्रतियोगितावच्छेदकजातित्वघटफनित्य- स्यादेः समवायसम्बन्धायच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकगर्भ निवेश. स्य गौरवणासमवेपि न जातित्वादिसामान्यव्याप्तिमः । घ. स्तुतस्तु यद्धौ प्रतियोगितावच्छेदकत्वाविशेषणमनुपादेयमेव क. म्बुनीवादिमत्स्यसमानाधिकरणोमयावृत्तिधर्मायच्छिमामायनिष्ठमैद. प्रतियोगित्यस्य घटत्यादिघटिततादृशधर्मापेक्षया गुस्तया तदयच्छिन्नामापरूपव्यापकत्यामसियधर्म इत्यनेन कम्युग्रीवा- दिमस्वरूपगुरुधर्मोपादानस्य गुरुधर्मस्यामायप्रतियोगितानवच्छे. दफत्यपक्षे ऽसम्भवन व्यभिचारानयकाशात् । अमाघे यायत्त्वादि. विशेषणप्रवेशायत्किञ्चिजात्यादिव्यक्तभावयति जात्यादिसा. मान्यामायासत्वेपि न सामान्यव्याप्तिमः । यद्यपि यत्तदर्थ- घटितसाध्यहेतूनामननुगमेन नेका व्याप्तिरिति संयोगसामान्या- भारतदीयविशेषाभावकूटपोव्याप्ती, वायत्त्यादियिरोपणवेयध्यमे. प तथापि पतदोपत्य स्वयमग्रे याच्यतया पयाकचिच्छवा. संगतिः। अथ पृक्षादी यायसंयोगामाययस्यमुमयमाघसिद्ध तन पिमुसंपोगामावायच्छेदकस्याययपपिरोषस्य दिनविशेषस्य या दुपंचरयात् घंसमागमाययोरत्यन्तामायापिरोधित्ये कालपि કર चार अत ·४०८ अनुमानगादाधर्याम् यच्छिन्नविशेषाभाषकूटस्य तत्सम्बन्धायच्छिन्नसामान्यामावस्य व्यभिचारित्वे समवायसम्बन्धावच्छिन्नविशेषामाघकूटस्यापि त. सम्यन्धावच्छिन्नसामान्याभावव्यभिचारित्वं तुल्यन्यायेन स- म्भाव्यतेति प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धानामपि यत्यतत्वेन ध्याप्तावन्तभावः अत एव समवायसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिता फयावद्विशेशामावेन हेतुना तत्सम्बन्धावच्छिन्नसंयोगसामान्या भावसिद्धिः यधर्माश्रयविशेपाभावश्च उभयावृत्तियधर्मसमाना धिकरणधर्मायच्छिन्नाभावः उभयावृत्चित्वं च स्वप्रतियोगिता सित्वस्वसामानाधिकरणामयसम्बन्धेन भेदवदन्यत्वम् । अतः सं. योगत्यापेक्षया वृक्षवृत्तिसंयोगत्वादेः विशेषधर्मत्वेऽपि संयो. गसामान्याभावं वृक्षादावनभ्युपगच्छतो ऽवययविशेषरूपावच्छेदक दुर्भिक्षण वृक्षवृत्तिसंयोगत्वावछिन्नामावस्य वृक्षादावनभ्युपगत मेऽपि च न सन्दिग्धासिद्धिः वृक्षवृत्तिसंयोगत्यादीना- मुभयवृत्तित्वेन तवच्छिन्नाभावव्यावृत्तः न च हेतायुभया. वृत्तित्वविशेषणस्यासिद्धिवारकत्वेपि व्यभिचारावारकतया . यी यावत्यविशेपस्य धीविशेषविषयत्वरूपस्य परिचायकमेव ताशधर्मावच्छिनप्रतियोगिताकत्व न तु हेतुप्रविष्टमिति तु तथा सति यत्तत्पदार्थस्य हेतुसाध्यशरीराप्रवेशेव सामान्यव्याप्तित्यानुपपत्तरिति वाच्यं यावत्पदस्य ध्यापकत्वार्थ तद्धर्मसमानाधिकरणामयावृत्तिधर्मावच्छिन्नाभावत्वनिरू पिताया प्राधेयन्यसम्बन्धावच्छिन्नन्यापकनाया एव हेतुतया विशेषधर्मव्यापकन्याघटकाभावान्तरस्यैव च सामान्यधर्मव्यापक ताघटकतया वैयर्थ्यानवकाशात् न च तादृशामावत्वव्याप- कत्वं ताशाभावत्वनिष्ठभेदप्रतियोगितायामाधेयतासम्यन्धेना पच्छेदकमधिकरणमप्रसिद्धमिति तदनवच्छेदकत्यरूपहेत्वप्रसि. द्विरिति घाच्यम् । आधेयतासम्पन्धावच्छिन्नावच्छेदकतासम्बन्धेन प्रतियोगिताया अमावस्यय प्रतियोगितानवच्छेदकत्वस्थाने नि. घेशनीयत्वात् उत्तस्थले पधिकरणतारशसम्बन्धावच्छिन्नामा घप्रसिद्धिसीलभ्यात् यद्धर्मसमानाधिकरणेत्यत्र प्रतियोगिताय. प्रदकत्येन धमों विशेषणीयः तेन कम्युनीवादिमत्यादिध्यायध. माच्छिन्नप्रतियोगिताकयाषदभावयतस्तदर्मापनिमामायाप्रति न सत् फतया ·सामा. सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । या तादृशाभावयत्वासम्मवेपि न क्षतिः । न च भेदप्रति. योगितावच्छेदकवाच्यत्ययटाद्यन्यतरत्वन्याप्यधर्मावच्छिन्नसंयोगा. दिसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकयापदभाववतस्तदर्मावच्छिन्नप्र- योगिताकामावयत्त्वासम्भवाद्व्यभिचारः वाच्यत्वादेः संयोगादि- नावृत्तित्वात् तेन सम्बन्धन घटादेरेव ताशाभाववि. रोधितया घटस्वादरेव तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वसम्भवन गुरोरन्यतरत्वस्य तत्प्रतियोगितानपच्छेदकावादिति वाच्यं पाच्यत्वादिसाधारणान्यतरनिष्ठप्रतियोगित्वस्य न्यूनवृत्तिघटत्वा. दिनानवच्छेदादगत्या गुरुणान्यतरत्वादिनैव तदवच्छेदात् । च. स्तुतो यत्सम्यन्धायच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्य साध्यहेतुध. टकता तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकत्वनय भ्यधर्मस्य विशेषणीयतया उकसामान्यधर्मस्य भेदप्रतियोगि- तावच्छेदकत्वेऽपि संयोगादिसम्यन्धावच्छिन्नमतियोगितानय. च्छेदकतया तत्सम्यन्धावच्छिन्नामाचाप्रसिद्धायपि न व्यभि- पर भेदप्रतियोगितावच्छेदकजातित्यघटफनित्य. स्वादेः समवायसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकगर्ने निवेश- स्य गौरवेणासंभवेपि न जातिवादिसामान्यव्याप्तिमः । घ. स्तुतस्तु पदमें प्रतियोगितावच्छेदकत्वविशेषणमनुपादेयमेव क- म्युप्रीवादिमत्वसमानाधिकरणोमयावृचिधर्मायच्छिनामायनिष्ठभेद- प्रतियोगित्यस्य घटत्वादिधदिततादृशयापक्षया गुरुतया तदयच्छिन्नामावरूपव्यापकत्वाप्रसिद्धर्यधर्म इत्यनेन कम्युग्रीवा- दिमत्वरूपगुरुधोंपादानस्य गुरुधर्मस्यामावप्रतियोगितानपच्छे. दफत्वपक्षे ऽसम्मयेन व्यभिचारानवकाशात् । अमाये यावत्यादि- विशेषणप्रवेशाधकिचिज्जात्यादिव्यक्तवमाययति जात्यादिसा- मान्यामायासत्त्वेपि न सामान्यय्यातिमनः । यद्यपि यत्तदर्य. घटितसाम्यहेतुनामननुगमेन नैका व्यासिरिति संयोगसामान्या- मायतदीयविशेषामायटयोव्याप्ती पावत्यादिविशेषणयय मे. प तथापि पतदोपस्प स्वयम पाच्यतया यथाकविच्छा- संगतिः । अय वृशादी यापासंयोगामाययत्यमुमययापसिदं तम पिमुमंयोगामायायच्छेदकस्यायययविशेषस्य विगविशेषस्य या दुर्यचत्यात् पंसप्रापभायपोरत्यन्तामापपिरोधित्वे फालपिये. चार: यत ·४२० अनुमानगादाधर्याम् पावच्छेदेनापि तन तदभावासमवात् तयोस्तदपिरोधितामते द्रव्ये सयोगसामान्यामारस्याप्युत्पत्तिकालायच्छेदेन वृत्तावविरो धात् न च मूलाग्राद्यपच्छिन्नविमुसयोगव्यतीनां भेदादप्रमू लाद्यपच्छेदेनामाव' सुलम इति वाच्य तासां भेदस्याप्रामाणिक स्यात् न च नानारयवाच्छिन्नसयोगायकीनाममेदे स्सयोगव्यक्ती तत्चदययन्यत्तीनां तादात्म्यसम्बन्धन कारण- ताया व्यभिचार इत्यवच्छेदक भेदेन सयोगभेद आवश्यक यावश्यकश्यावच्छेदकन्यक्तीना विशिष्य स्वावच्छिन्नसयोगव्यक्ति पु हेतुताम्युपगम' भन्यथा मूलादिमानारच्छिन्नम्तान्तरस यागानामनायवच्छेदेनैतक्षादिवृत्तिविभुसयोगाना च वृक्षान्तः रावयवारच्छेदनानुत्पत्तिप्रयोजनस्य दुलमत्वापातादिति घाच्य च्याप्यत्तेपच्चिदकानम्युपगमेन वृक्षादी विभुसयोगस्य व्या. प्यवृत्तितया मूलाधाच्छदयानम्युपगमेन वृक्षादी विभुसयोगस्य व्याप्यवृत्तितया मूलाधरच्छिन्न विरहेण तन मूलादीनां हेतु ताविरहात् ध्याप्यवृत्तरवच्छेदकोपगमे तत्तदवच्छेदरस्वरूपतत्तः मिष्टावरदकतान्यतीनामभेदेपि व्यभिचारानवकाशात् अन्य। था मूलाग्रच्छिन्नसयोगस्य दिग्विशंपरप्याच्छिन्नतया तप्रा. वच्छेरक्तासम्बन्धन तत्तत्सयोगयतीनामुत्पत्त्या मूरदस्तत्र व्यभिचारस्य दुरत्वात् न च मूलारच्छिन्नसयोगानामगाव जिनसयोगादरपि भेद स्त्री शक्यत मूल प्राच्या शरी रपृक्षसयाग इत्यादिप्रतीत्या एक्सयोगयत्तार मूलनाच्या घरच्छिनत्य वगाहनात् न चाप्रमूलयो. शरीरसयोग इत्यस्या इच तारशमतीतेरवि सयोगढयावगाहित्यमस्मदनुमतमिति वाच्य यर मूलप्रतीचीमात्रामच्छिन्न पशरीरण सयोग. सा- प्राचीमात्रापच्छिन्नश शरीरान्तरसयोगस्ता मूल माच्या शरी रसयोग इति प्रत्ययापते. शरीरतस्सयोगायची नामवासामे- घारापयरन वृक्षारययेन चायनितया व्यभिचारस्यापि दर्शितसम्यन्यसोचमनरेण दुपारत्याच न हि तत्र गरी रावयचायच्छिमशरीरतरसयोगमलावच्छिन्नतदुभयसयोगयो दस तथा मति भूगवच्छिन्नमयोगस्य शरीरे चर- पायच्छिशरीरसयोगस्य वृक्ष व्याप्यत्तितया तदभायास.

·घ पच . सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । ४११ त्वप्रसङ्गात् तत्तदयच्छेदकावच्छिन्ननानासंयोगसाधारणं तत्त. दवच्छेदकावच्छिन्नत्वमेव तत्तदवच्छेदकजन्यतावच्छेदकं न तु संयोगनिष्ठतत्तद्यक्तित्वम् अनन्तकार्यकारणभावप्रसङ्गात् तथा च एकावच्छिन्नसंयोगस्यापरावच्छेदकायच्छिन्नत्वेपि तदवच्छिन्नत्यः विशिष्टस्य नान्यत्रोत्पत्तिरिति न व्यभिचारशत्यपि वदन्ति । यन्नु संयोगमात्रस्याव्याप्यवृत्तितासिद्धान्तानुर्धन मूलापाद्यवः च्छिन्नतरुविभुसंयोगादीनां भेदस्योकार आवश्यक इति । तद- पि न सम्यक् तारासंयोगव्यक्तीनां गानादौ दिग्विशेषरूपा- वच्छेदकनियमेनैव तादृशसिद्धान्तसगतेः । अब यदन्ति । द्रव्यमा- संयोगसामान्यामावस्यामामाणिकतायास्तनेत्यादिनो. केर्न चेत्यादिना गगनाइरेव संयोगसामान्यामाघसाधकमनुमान माहितं विभुद्रयसंयोगानभ्युपगमेन यावत्संयोगव्यक्ती नामेय प्रतिनियतदिग्विशेषावच्छिन्नतया तत्तद्यक्तित्वेन तदमावसत्त्वे ऽविवादानासिरकाशः विभुमात्र संयोगसामान्याभाषसिद्धायपि संयोगि द्रव्यत्यादित्यादीव्यावृत्तिस- तेवृक्षादावतध्याप्तिवलासंयोगगमान्यामाचासिद्धावपि न क्षतिः प्रतियोग्यनयच्छेदकस्य तदभावावच्छेदकत्यनियमसत्त्वे वृक्ष- त्वावच्छेदेन वृक्षादावपि संयोगसामान्यामावसिद्धः संमवेन त. प्रापि तदमाय साधयनां ताशनियमवादिनामाशहां न प्रतियोग्यनवच्छेदकवृक्षत्वादेरभावावच्छेदकन्यमित्यादिना निराका रिष्यति पूर्वमपि वृसत्यावच्छेदेन संयोगसामान्याभावसिरविरोध- भाषेण प्रतियोग्यनवच्छेदकस्यामायावच्छेदकत्यनियमेन से महतीत्याशयेनैव वृक्षादी संयोगतत्सामान्याभाषयावृत्ती म- पच्छेदकमेद उपपादेतः वृक्षे न संयोग इति प्रत्यक्षं च पारि तं न तु यो यदीयेत्यादिनियमस्य तत्साधकरवाशयेनति न सन्द- भविरोध इति । यत्र यत्किञ्चिदवयवनाशान्महावृक्षनाशानन्तरं खण्डवृक्षोत्पत्तिस्तत्क्षणे पूर्वोत्पनक्रियातो ऽवस्थितयाव- उदययवैगंगनादिसंयोगानां विनाराः द्विनायतणे च यण्डवृक्षस्या- पराच्यवनाशस्तृतीयक्षणे च तन्नाशस्तर पृक्षे विभुसंयोगानुत्प. स्या यायद्विशेषामापसोलभ्यं न च ताशवृक्षे मूतान्तरेणा- पि संयोगस्तदययपसंयोगैम्तत्कर्मणा या न सम्भवति तदयय. घा ·तत्त ४१० अनुमानगादाधर्याम् पावच्छेदेनापि तन तदभावासमवात् तयोस्तदपिरोधितामते द्रव्ये सयोगसामान्यामावस्याप्युत्पत्तिकालावच्छेदेन वृत्तावविरा धात् न च मूलानाद्यवच्छिन्नविभुसयोगव्यतीना भेदादप्रमू लाधवच्छेदेनाभाय मुलभ इति वाच्य तासा भेदस्याप्रामाणिक त्वात् न च नानावयवावच्छिन्नलयाग यत्तीनामभेद सयोग यत्तौ तत्तदयययव्यक्तीना तादात्म्यसम्बन्धन कारण ताया व्यभिचार इत्यवच्छदक भेदेन सयोगभद आवश्यक मावश्यपश्चावच्छेदकव्यक्तीना विशिष्य स्वावच्छिन्नसयाग यक्ति- पु हेतुनाभ्युपगम अन्यथा मूलादिमानावच्छिन्नम्तान्तरस यागानामप्रायवच्छदेनैतवृक्षादिवृत्तिविभुसयागाना च वृक्षान्त- रावयवावच्छेदनानुत्पत्तिप्रयाजकस्य दुरभत्वापातादिति घाच्य ध्याप्यवृत्तेरवच्छिदकानभ्युपगमेन वृक्षादी विभुसयोगस्य ध्या प्यवृत्तितया म्हाद्यवच्छिदकानभ्युपगमेन वृक्षादौ विभुसयोगस्य व्याप्यवृत्तितया मूलाधच्छिन्नत्यविरहेण तत्र मूलादीना हेतु ताविरहात् व्याप्यवृत्तेरवच्छदकोपगमे तत्तदवच्छदव स्वरूपतत निष्टावच्छदकता यतानामभेदेपि व्यभिचारानवकाशात अन्य था मूलाधवच्छिन्नसयोगस्य दिग्विशरप्यवच्छिन्नतया तत्रा धच्छेदकतासम्बन्धन तत्तत्सयागयतीनामुपत्त्या मूलादस्तत्र व्यभिचारस्य दुवारत्यात् न च मूसावच्छिन्नसथागानामगाव च्छिन्नसयोगादरपि भेद स्वीकतुं शक्यत मूल प्राच्या शरी रवृक्षसयाग इत्यादिप्रतीत्या एकसयागयत्तार मूलमाच्या धवच्छिन्नत्वावगाहनात् न चानमूठयो शरीरसयोग इत्यस्या इय तारशप्रतीतरपि सयागद्वयावगाहित्वमस्मदनुमतमिति वाच्य यन मूलप्रतीचीमात्रावच्छिन्न एक्शरीरण सयाग प्राचीमात्रापच्छिन्नध शरारान्तरसयोगस्तत्र मूल प्राच्या दारी रसयाग इति प्रत्ययापत्ते शरीरतरसयोगयतीमामासाम पशरीरावयवन वृक्षारयवेन चावरिउन्नतया व्यभिचारस्यापि दर्शितसम्य यसकोचमन्तरण दुर्यारत्याश्च न हि तन शरी रावयमावच्छिन्नशारीरतासयोगमूसावच्छिन्नतदुभयसयोगयाभदस तथा सनि भूगवच्छिन्नमसयागस्य शरीरे चर साच्छिमशरीरसयागस्य पृक्ष व्याप्यवृत्तितया तदभायास अग्न- ·घ . तम सिद्धान्तलक्षणमकरणम् । ४११ विप्रसङ्गात् तत्तदवच्छेदकावच्छिन्ननानासंयोगसाधारणं तत्त. दवच्छेदकावच्छिन्नत्वमेव तत्तदवच्छेदकजन्यतावच्छेदकं न तु संयोगनिष्ठतत्तद्यक्तित्वम् अनन्तकार्यकारणभावप्रसद्गात् तथा च एकावच्छिन्नसंयोगस्यापरावच्छेदकावच्छिन्नत्वेपि तदवच्छिन्नत्व- विशिष्टस्य नान्यत्रोत्पत्तिरिति न व्यभिचारशत्यपि वदन्ति । यत्तु संयोगमात्रस्याव्याप्यवृत्तितासिद्धान्तानुरोधन मूलानाधव. च्छिन्नतरुविभुसंयोगादीनां भेदस्वीकार आवश्यक इति । तद- पि न सम्यक् तारशसंयोगव्यतीनां गगनादी दिग्निशेषरूपा. वच्छेदकनियमनैव तादृशासिद्धान्तसङ्गातेः । अत्र वदन्ति । द्रव्यमा- संयोगसामान्याभावस्याप्रामाणिकतायास्तन्नेत्यादिनो। ते चत्यादिना गगनाडेरेव संयोगसामान्यामाचसाधकमनुमान माराद्वितं विभुदयसंयोगानभ्युपगमेन तत्र यावत्संयोगव्यक्ती. नामेव प्रतिनियतदिवशेषावच्छिन्नतया तत्तद्यक्तित्वेन तदभावसत्वे ऽविवादानासिद्धयफाशः विभुमात्र संयोगसामान्यामावसिदापि संयोगि द्रव्यत्वादित्यादी व्यावृत्तिस. तेवृक्षादावेतद्याप्तिवलासंयोगसामान्याभावासिद्धावपि न क्षतिः प्रतियोग्यनवच्छेदकस्य तदमायावच्छेदकत्यनियमसत्वे वृक्ष- त्यावच्छेदेन वृक्षादावपि संयोगसामान्याभावसिद्धः संभवेन त. प्रापि तदभावं साधपतां ताहशनियमवादिनामाशां न प्रतियोग्यनवच्छेदकवृक्षत्वादेरभावावच्छेदकन्वमित्यादिना निराक- रिष्यति पूर्वमपि वृक्षत्यावच्छेदेन संयोगसामान्यामावत्तिरविरोध- मात्रेण प्रतियोग्यनवच्छेदकस्यामाचावच्छेदकत्वानयमेन या से महतीत्याशयेनैव वृक्षादौ संयोगतत्सामान्यामावयोवृत्ती - पच्छेदकभेद उपपादितः पृक्षे न संयोग इति प्रत्यक्षं च पारि- तं न तु यो यदीयेत्यादिनियमस्य तत्साधकत्याशयेनेति न सन्द- मविरोध इति । यत्र यत्किशिदवयवनाशान्महावृक्षनाशानन्तरं राण्डवृक्षोत्पत्तिस्तत्क्षणे पूर्वोत्पन्नक्रियातो ऽवस्थितपाव तदययवर्गगनादिसंयोगानां विनाशः द्वितीयक्षणेच पण्डवृक्षस्या- परायययनाशस्तृनीयक्षणे च तनाशस्ता पृक्षे विभुसंयोगानुत्पा स्या पायद्विशेषाभावसौलम्यं न चयं ताशवृक्षे मतान्तरणा- पि संयोगस्तदयययसंयोगैम्तकर्मणा या न सम्भवति तदपय.

·M अनुमानगादापर्याम् पगगनादिसंयोगनाशककर्मणा मूर्तान्तरतवयवसंयोगानामपि त- दुत्पत्तिकाले विनाशादयययावयपिनोः संयोगानभ्युपगमेन त. दवयवेवेवारम्मकसंयोगसत्चे तेन तनिष्टसयोगजननास- भयात् उत्पत्तिकाले च द्रव्ये गुणवत्कर्म सत्वानुपपत्तेरिति सं. पोगसाध्यके द्रव्यत्यस्य सतुतैय न निर्वहतीति वाच्यं ता शिखण्डद्रव्ये तदवयवसंयोगजन्यस्य तत्कर्मजन्यस्य च स. योगस्यासम्भवेपि सर्वत्रैव सतां सदागतिशीलपवनादिपरमाणूनां कर्मभिस्तत्संयोगानुत्पत्ती वाधकविरहेण द्रव्यस्य संयुक्तत्वीनयमा- दित्यपि कश्चित् । यावत्सयोगामावा एव मानमिति । शायमान लिङ्गस्यानुमितिकरणत्वमताभिप्रायेण । यत्तदर्थयोरिति साध्यहतु घटकपत्तच्छब्दार्ययोः संयोगघटत्वाद्योरित्यर्थः । अननुगमादिति । एकरूपेण निवेशासम्भवादित्यर्थ एक्च्यातेनिहायतुमशक्यत्वा दिति शेषः । तथा च घटत्याद्यच्छिन्नामावघटादिविशेषाभावकू- टयोप्तेः संयोगसामान्यामावसिद्धापनुपयोगित्वाद्यावत्सयोग विशेषाभावे संयोगसामान्याभावीयविशेपच्याप्तश्चाने निराक तन्यत्वानोकानुमानसम्भव इति भावः । ननु मातहेती ध्यव्याप्तेरग्रहेपि यथा यो यत्र प्रवर्तते स कार्यतया तजानाती. त्याकारात् स्तनपानादिप्रवृत्तितद्विपयककार्यताशानयोाप्तिग्रहा- त् गयानयनादिप्रवृत्तिलिङ्गेन गयानयनादिकार्यताशानस्य सिद्धिः तथा प्रकृते संयोगीययावविशेषाभाये तत्सामान्याभाषव्यासे व्यंधविशेषणत्वादिना अनहेपि घटादिविशेपामायकूटे तरसा• मान्याभावव्याप्तिमहादेव सयोगीययावद्विशेषाभावे पक्षधमंता. शानाहगनादी संयोगसामान्यामावसिद्धिदुरिव ध्यतिरोकिहेतुका. नुमितानिय सामान्यच्याप्त्यधीनविशेषसिद्धी व्याप्तिविशिरपक्ष धमंताज्ञानस्य हेतुत्वानुपगमात् न च विशेपामावान्तरसामान्यामा यान्तरव्याप्तिप्रहारसयोगविशेषामायेन तत्सामान्यामाधसिभ्युपगमे यापरयाविशेपितकपिसयोगादिप्रतियोगितामा कपिसंयोगादिसा. मान्यामाययाप्तिग्रहादेव सधोगादिमतियोगिकामायन तरसामान्या. भावसिद्धिसम्मवाचावरमादिविशेषणमनर्थक प्रस्तहेतुतुल्यनिखि• लहेत्वन्तरेपु मरतसाम्यनुल्यसाध्यय्याप्तिप्रहापेक्षायाः स्थी. फर्नुमपायात ताशसकल देतुसायानां युगसहस्रणासर्व प्रस्तसा- ·-- सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । देशातुमशक्यत्वादिति वाच्यम् उपस्थितयावत्तारश- हेतुपु ताशतत्त्साभ्यध्यातिप्रापेक्षया सामजस्यात् ता. वन्मात्रापेक्षायाश्च तत्तत्साधनधर्मिकतत्तासाध्यव्याप्तिग्रहाभाव- विशिष्टतत्तत्साध्यसाधनोपस्थितेरनुमितिमतियन्धकतया सूपपा. दत्वात् एवं सति यावत्यविशेषणानुपादाने जात्यादिविशेष. घटत्वाधमाने जात्यादिसामान्याभावव्यभिचारोपस्थितिदशायां संयोगादिसामान्यामावसाधनासम्मवेन तादृशविशेषणसार्थ- क्यात् गगनाधत्तिस्वसमानाधिकरणनिरक्तधर्मावच्छिन्नमति- योगिताकयस्किश्चिदभावकं यद्यत्स्यं तदन्यो यो धर्मः स तनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदक इत्येतादृशोकसामान्यव्याप्ति. स्थलाभिषिक्तव्याप्स्यैव वा संयोगत्यादी गगनादिनिष्ठाभावप्रतियो- गितावच्छेदकत्वं साधनीयं तत्रानुमाने उपाधिमाह एकावच्छे. देनेति । अनवच्छिन्नतदीययावद्विशेपामावाधिकरणत्यस्य उपा. धित्यादित्यर्थः ययाश्रुने गुणादिनिष्ठाया यावत्संयोगाभावा- धिकरणताया व्याप्यवृत्तितपा ऽवच्छेदकविरद्वेण उपाय सा- ध्यव्यापकत्वानिर्वाहात् । न च गुणादिनिष्ठाया यावत्संयोगा- मायाधिकरणताया घ्याव्यतित्येपि गुणत्वाद्यवच्छिन्नत्यमा- पदयकमन्यथा ऽधिकरणतापच्छेदकमकारकशानासम्भवेन गु. णादौ तदभावमहासम्मवादितियाव्यं द्रव्यनिष्ठयावत्संयोगा. मावाधिकरणताया अपि द्रव्यत्यादिरूपैकावच्छिन्नतयोपाधेः साधनान्यापकतानिहाय सप्तमीनिर्देश्यं यदव्याप्यवृत्तित्व. निर्याहक विलक्षणमपच्छेचत्यं तस्यैव विवक्षणीयतया गु. णादिनिष्ठसंयोगाथमायाधिकरणतायां ताशापच्छेद्यायविरहेण साध्यध्यापकताया ययाभुते दुरुपपादत्वात् । अथैयं कपि- संयोगादिसामान्यस्य मूलाधवच्छेदेनामापयति कपिसंयोगा- दिमवृक्षादी अनयच्छिन्नतदीययापदिशेपामाववस्यविरहेण सा. योपाप्योर्न सामान्पव्याप्तिनिर्वाहः । अत्र फेचिन् अवच्छि. नत्वैकापच्छेदकानयच्छिमत्वोमयामाययद्यायविशेषाभावयत्यमिहो. पाधित्वनामिमतं गुणे यायद्विरोपामाययस्यमयच्छिन्नरयामा. पेनोकोमयाभायपर कपिसंयोगपति पृक्षे कपिसंयोगीयपार द्विशेषाभाषपत्यं मलापेकायच्छेदकापच्छिममिति उदनयच्छि.

·अनुमानगादाधर्याम् प्रत्याभावादुमयाभाववदिति नोसोपाधिसाध्ययो सामान्यव्यामि भद्ग । अथ वृक्षादिनिष्ठाना यायत्कपिप्सयोगविशेषाभाषाधिकर णतानां नैकारच्छेदकावच्छिन्नत्य सम्भवति वृक्षावृचिकपिसपो गादिव्यक्तीना ये ऽभावास्तेपा वृक्षादी व्याप्यवृत्तितया तनिष्ठतद धिकरणतानामनवच्छिन्नत्वात् न च व्याप्यवृत्त्यधिकरणतानामनच छिन्नतया अन्यासां चैकायच्छदकावच्छिन्नतया सर्वास्वव तासु उमयाभावो ऽक्षत इति वाच्यम् । एच सति पक्षनिष्ठसयांगव्य तीना दिग्दशाविशेषाद्यवच्छिन्नाना यावन्तोऽभाषा पक्षनिष्ठताध ग्निरूपिताधिकरणताना सर्वासामेकायच्छदकविरहेपि द्विवादीनाम घच्छेदस्यसम्भवेन सर्वास्य ताहातादृशायच्छेदकमादा थैरावच्छेदकावच्छिन्नत्व सम्मवतीत्युभयाभावसत्यादुनापा धेर्यायत्सयोगामावरूपसाधन यापक्तापत्ते ससमानाधिकरण यारत्तदभावाधिकरणतावच्छेदकावच्छिन्नत्वस्य एकावच्छेदका पच्छिन्नरवरूपत्वे व वृक्षादिनिष्ठमूलाधवन्द्धिनकपिसयोगारा भावाधिारणतास्वपि तथान्चसम्भवस्तत्समानाधिकरण व्याप्यवृत्तिापिसयोगामावाद्यधिकरणतानामपि ताहरायावद धिकरणतान्तर्गतत्यानदपच्छेदयस्प चाप्रसिद्धत्यादिति पेश एकावच्छेदकायच्छिन्नत्यस्य स्वसमानाधिकरणकिश्चिदच्छिन्न यावत्तदमायाधिकरणतावच्छेदकावच्छिन्नत्वरूपस्य विवक्षितत्व नानपच्छिन्नाधिकरणतामि सहायच्छिन्नाधिकरणतानामेशव च्छेदशावच्छिन्न यासम्भयपि क्षतिविरहात् । अषया दिशामाययस्यमित्यनेन यायत्तदायविशपामायत्यावच्छिन्ननि मपितमेशाधिकरणय विवक्षित न नु तत्समुदाय पच्उदायाच्छिन्नस्य च एकमात्रवृत्तिधर्मावाच्छन्नायच्छेदकाय जिन्नस्य न स्वभिन्नायच्छेदपत्य वृतात्तिसयोगाना पक्षनिष्ठामापा पपपि प्याप्यतयानपापि यपाध्यचिसाधारणयापरये न तेगमध्याप्यसित्यात्तत्साधारणयापत्त्यायरिएननिरूपिताधिष. परमात्रगृत्तिनत मुगरपाधिनतात.मादिकाय पपापछिमेति तामयामायो अपत इति न मापापाचो मामा पापानिमय पक्षनिष्ठसयोगसामान्यायपादिशेगमायाधि परगना य म प्रापेशायदावधिमा म तो पापरसयोगा याव रपता ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । ४१५ भाववान् इत्यादिप्रतीतिविरहात अपि त्यनुगतरूपायच्छिन्नतदय- च्छदकावच्छिन्ना यावत्संयोगाभायवद्गगनमितिप्रत्ययात् एक- रूपावच्छिन्नस्य प्रतियोग्यभायाधिकरणतावच्छेदकत्वविरोधात् ए. कस्यापि विशेषरूपसामान्यरूपाभ्यामुभयावच्छेदकत्वोपगमात् तथा च वृक्षनिष्टसंयोगविशेषाभावानां यावत्त्वावच्छिन्ननिरूपिताधिकर- णतान निरुक्तकावच्छेदकावच्छिन्नत्ववतीति तस्या उत्तोभयवस्था- दुपाधेः साधनाव्यापकत्वमिति वदन्ति । वस्तुतस्तु अनवच्छिन्नया. चद्विशपामाववत्त्वमेवोपाधिः ताशोपाधिना साध्यस्य सामान्य. व्याप्तिविरहपि संयोगसामान्याभावरूपपर्ययसितसाध्यव्यापकतया ताशोपाधेः सत्प्रतिपक्षोत्यापकत्वमव्याहतं तादात्म्येन सा- ध्यवतोप्युपाधिव्याप्यतया तादृशोपाध्यभावेन संयोगसामा- न्याभावरूपसाध्यवद्भदो ऽन्यत्राप्रासिद्धोपि साधयितुं शक्यत एव अभावसाध्यकव्यतिरोकिणि प्रतियोगिमात्रप्रसिद्धरपेक्षितत्वात् उपाध्यमावेन साध्याभावसाधनं तु न सम्यक् संयोगरूपस्य तस्य साधने सिद्धसाधनात् पक्षावृत्युपाधिव्याप्यत्येन साध्ये पक्षावृत्तित्वलाधनात्सत्प्रतिपक्षनिर्वाह इति केचित् । सिद्धसा- धनादितः साध्यामापसाधनासम्भवेपि प्रतियोगिवैयधिकर- ज्याघटितसाध्यन्यापरुनावच्छेदकतया गृह्यमाणोपाधितावच्छे. दकावच्छिन्नामाववचाशानात्पक्षे साध्यानुमितिप्रतिरोध एवेति सारम् । अथवा प्रतियोग्यधिकरणत्वरूपपक्षधर्मावच्छिन्नसामान्या- भावरूपसाध्यव्यापकतया एकाय छेदेनेत्यादयथाश्रुतस्योपाधि. तानिर्वाहः या प्रतियोगिमति यस्य सामान्यामावस्तत्रैका. यच्छेदेन तस्य यायद्विशेषामायवत्यनियमेन मुग्रहत्यात् गु. णादायेकापच्छेदेन यायद्विशेषाभावासत्येपि तत्र प्रतियोग्य- सत्येनायच्चिनसाम्यव्यापकत्याक्षतेश्य दिव्ये च प्रतियोगिम. स्वविशिष्टयायसंयोगविशेषामायाधिकरणे एकारच्छेदेन तदी. ययायद्विशेपामावासमा प्रतियोगिमात्यरूपाचच्छेदकविशिष्टता. धनाम्यापकत्यं वृक्षादिवृत्तिकापिसंयोगादियिशेपामावा. धिकरणताफूटान्तर्गतकतिपयामायाधिकरणतानामनयन्छिनत्येपि तत्कटस्य एकावच्छेदकायच्छिन्नत्यं यदुपपादनीयम् । यथ पनाहशोपाधेभ्यभिचारोनायकत्यं न सम्मपति प्ररुतसाध्य. तस्थ ·भनुपानगादापपाम् पणsiarगावागास मागियो पापाrपापारि বােঘয়াখালিয়া দুণ । ঘাগ এবামা নিৰিাখিৰিলামায়ে ঘর বানিয়াবাঘবায় মন सापेपि माम मामगारणापम ग IRain. हमापाया नियोपिमापविशिरणारिमामा. प्पामापपर्नयम पांगापिपानिप दंनुमतिमाप मानो र पवियोगादिगामापामापपगपापी का নিষাণাঘাবাঘ মামলমনি ঘটায়ায় पपापामापायांवर तयायामापारिणिहिती nि, पमिपाराप्रपनामपद पनि पन् । मपं रविण मारिणयोगपति तासामाग्पामायाय पं पापविमासी पपापविनोगमापगरपातपशिपांगिमापिसिनामाग्पामा पायापाययभापनिपामाप्रपा द्रये यापपपापन भिममा दिगंयोगा पतंप्त पापत्तनगमायस्पदंतुमति in पापविमपापविरामाषपापशापमा प्रतियोगिमाप पिशिष्टता मामायामावस्य निसी पापणापा प्रतियो गिमति र पिप्पपदपषसानेन पभिवापस सामा पापातिमहात् मोगावे गगनादिनिष्ठामायप्रतियोगितावरणे. पक्रयतापशनुमानीपपिपतिप्पातापपि एकायले पस्य समानाधिकरणोमपातितमीपनिप्रतियोगिताप यापदमा पाधिारणताशून्पगगनादिक यपत्तदन्यायस्योपाधिरपं योप्पम् पतेनेति भनछिन्नयायद्विशेषामायपापस्योपाधिस्वनेरयया । इति विशेषग्यारयुपष्टम्यमनुमान परास्त कृष्णान्तरमप्यार प्य यति तम्मत सयोगसामान्यामायस्प पेपलान्यपिनया मा. पयायस्यैप तप्पाप्यतायटेदकत्वेन इतरांशस्य व्यायादित्यर्पः नन्धमायादित्येष हेतुरस्थिरयत माह मप्रयोजकत्यादिति ध्यातिप्राइकतरन्यायादित्यर्थ । विशेषम्यासी उपाध्यन्तामपि सुलमामित्याह निर्गुणत्यादेरिति । मादिना निप्परिमाणत्यादेः ।

·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । ४१७ परिग्रहः यद्यद्धर्माश्रयानवच्छेदकं तत्तद्धर्मावच्छिन्नाभावावच्छे. दकमिति व्याप्त्युपष्टभ्यं वृक्षत्यादः संयोगसामान्यामावावच्छे. दकत्वसाधकमनुमानमाशय निराकुरुते न चेति । गुणाद्यनयच्छे. दकति । गुणत्याश्रयानवच्छदकेन्यर्थः । तदभावति गुणत्वाद्यव- छिन्नामावेत्यर्थः तथा च गुणत्याद्यवच्छिन्नस्यापि अव्याप्यवृत्ति- ताप्रसङ्ग इति भावः । घटादौ द्रव्यत्यावच्छेदन घटत्याद्यभावप्रसङ्गो घटत्वादेाप्यवृत्तितया तदवच्छेदकाप्रसिया तदनवच्छेदकत्व रूपापादकाप्रसिद्धर्न सम्भवतीति नाभिहितः । गुणत्वाद्याश्रय- स्य संयोगादेवच्छेदकप्रसिद्धा न गुणत्याचवच्छिन्नाभावाव- च्छेदकत्वापादकाप्रसिद्धिरिति भावः । मनु यद्धर्माश्रयानवच्छे- दकमित्यत्र यत्पदेन अव्याप्यवृत्यवृत्तिधर्मो विवक्षितः गुणत्वादे. श्च व्याप्यवृत्तिरूपादिवृत्तितया तदाश्रयानवच्छेदकत्यस्य न तद. वच्छिन्नाभावायच्छेदकत्वापादकता इत्याशय वृक्षत्वादौ सं. योगत्वाश्रयानवच्छेदकत्वरूपसंयोगत्वावच्छिन्नाभाचसाधकहेतोरसि. द्विमाह यथा चेति । दण्डनिष्ठघटकारणताघटकतदव्यवहितपूर्व- कालसम्बन्धस्येत्यर्थः । प्रतिदण्डं भिन्नत्वपीति दण्डत्वं तत्सा. मान्यावच्छेदकामित्यन्वयः । प्रतिदण्डं भिन्नत्ये पात्यनेन दण्डत्वं प्रत्येकातिप्रसकमिति सूचितमेवमपि । तत्सामान्येति घटपूर्वव. तितात्वावच्छिन्नस्येत्यर्थः । प्रत्येकातिप्रसक्तत्वेपि अवच्छेद्यतावच्छे- दकानुगतरूपावच्छिन्नानतिप्रसक्ततया तस्यावच्छेदकत्वम् । अन्यथा घटकारणतावच्छेदकत्वमेव तस्य भज्यतेतिभावः । ननु दण्डत्वस्य घटनियतपूर्ववर्तितावच्छेदकत्वं न घटनियतपूर्ववर्तितायाः स्वरूप- सम्बन्धरूपावच्छेदकत्वमपि तु तदव्यवहितपूर्वकालनिष्ठामावप्रति. योगितानवच्छेदकत्वरूपपारिभाषिकमेव तचातिप्रसक्तपि निरावा. धमेव स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकताया एवापच्छेद्यानतिप्रम- तत्वनियतत्वादिति प्रत्येकातिप्रसक्तस्य सामान्यानतिम- सकत्वेन सामान्यरूपावच्छिन्नावच्छेदकत्ये दृष्टान्तान्तरमा- ह वहिसामानाधिकरण्यस्येति । प्रतिधूमं भिन्नत्वेऽपि धूमत्वं तत्सामान्यावच्छेदकमित्यन्वयः । तत्पदेनात्र वह्निसामानाधिक रण्यपरामर्शः धूमत्वस्य तदनवच्छेदकत्वे तस्य पहिच्याप्यताय- च्छेदकत्वं नोपपद्यत न च व्याप्यतावच्छेदकन्यमपि स्वविशि- ·४१८ अनुमानगादाधर्याम् एव्यापकसाध्यकत्वरूप पारिभापिकमय तानिप्रसव साधार णमिति न दृष्टान्तसहतिरिति याच्य साध्यसामानाधिकरण्या घच्छदररूपवान च्यासिस्तनारच्छेदकत्व स्वरूपसम्बन्धवि शेष अत एव यन व्यथावशपणघाटननालधूम वादिना हेतुता तत्र व्याप्यत्यासद्धिरिति प्राचीनमतानुसारणेतदमिधानात् अन्यथा पुन स्वरूपसम्बन्धरूपकारणत्वप्रतियोगित्वादिनिरूपि तमनुगनधमनिष्ठम्वरूपसम्बन्धरूपमवच्छदकत्व दृष्टान्तविध या वाध्य सयोगसामान्यस्थ सयोग वरूपाचच्छद्यतायच्छेदकर पावच्छिन्नस्य सुवचत्वाश्चात प्रत्यक्सयागादिव्यत्यतिप्रसक्त- स्थापि द्रयत्नादस्तपावच्छिन्नानतिप्रसक्तत्वादिति भाव यद्यप्येवमपि प्रमयवाद सयागसामान्यातिप्रसक्तत्वेन मान्यावन्दकत्याप्रमत्या उक्त व्याप्तरलात्तदवच्छदन गमामा-याभावासाद्धन शयन बारयितु तथापि प्रतियोगिमत् सम्बदशकारयारच प्रतियोग्यनवच्छदफयारभावायच्छेदकत्व नियमस्तयारप तदनुभगत् न तु प्रतियाग्यनपच्छदकमात्रस्य मानामाचादि यन तात्पर्य द्रव्य सयागसामान्याभावस्य कार भेदाद्यवच्छदन स्ययमनुपद व्यवस्थापनीयतया सम्प्रदाय विद इत्यनेनास्सरसा दशित । तस्सा सया ·सिद्धान्तलक्षणमकरणम् । ४१९ त्यन्तामावविरोधिताया निरारुतत्वादिति भावः । एतेन तदवच्छे- देन संयोगादिसामान्यभाषोऽपि सुतरा वर्तने पापधर्माव: च्छिन्नाभाववति व्याप्यधर्मावच्छिन्नाभावसस्यनियमादिति सूचित न चोत्पत्तिकालावच्छेदेन घटादौ गुणस्य प्रागभाव एव न तु तत्सामान्यात्यन्ताभावोपि मानाभावादिति वाच्यं तदा तत्र जन्यैक. त्वहेतुभूतस्य एकत्वत्वावच्छिन्नाभावस्यावश्यकनया तस्यैव स्वसम- नियतगुणत्वाद्यवच्छिन्नाभावरूपतया विवादायोगात् संयागादिसा. यानित्यद्रव्यमात्रगृत्तिहेतुस्थले व्यावृत्तिदानायाह प्रलयेति । म. हाप्रलयस्य जन्यभावानधिकरणतया तदानीं संयोगाद्यसत्त्वादि. तिभाव । तदानीं च गगनादौ नित्येकत्यपरिमाणादिसत्त्वेन गुण. सामान्याभावस्यास्सवात्संयोगस्येत्युक्तम् । अत्र च प्रमाणं महाप्रल- ये गगने न संयोग इत्यादिमामाणिकव्यवहार एव तादृशव्य. चहारस्य वसावगाहित्वे ऽनिप्रसाद्यवहारानादरे चातीन्द्रिय- गगनादो गोत्वाद्यभावस्याप्रामाणिकतापत्तेः प्रत्यक्षासम्भवात् अनुमानस्याप्रयोजकत्वात् घहिमान् धूमादित्यत्रापि व्यावृत्तिदा. नायाह तथेति । दहनस्य दहनत्वावच्छिन्नस्य प्रतीतेरित्यन्त द्रव्य- स्याव्याप्यवृत्तित्वादित्यत्र हेतुः प्रत्यक्षप्रमाणमुन्वा युक्तिमप्याह वृत्तरिति । सयोगरूपसम्बन्धस्येत्यर्थः । वृत्तिमतो व्याप्यवृत्तित्व- स्य संयुक्तस्य तत्सम्बन्धेन व्याप्यवृत्तितायाः असम्भावितत्वा. दिति । अयमाशयः सम्बन्धिसत्तायाः सम्बन्धाधानत्वाद्यवच्छेदे. न सम्बन्धी नास्ति तदवच्छेदेन तत्सम्बन्धायच्छिन्नतदभाव. सत्त्वमावश्यकं संयोगादेः सम्बन्धस्य समयायस्य च्याप्यवृत्ति. त्वेऽपि न संयोगादेव्याप्यवृत्तिता गुणादौ समवायस स्वेऽपि स. योगाद्यतत्वनत्संयोगाधनपच्छेदकावच्छिन्ने संयोगादिमति तत्स- मवायसत्वेऽपि तदभावोपपत्तेरिति । कचित्तु वृत्तेरव्याप्यवृत्तित्वे वृत्तिमतोऽन्याप्यवृत्तित्वात् वृत्तेयाप्यवृत्तित्वे वृत्तिमतोऽपि व्याप्यत्तित्वं युक्तितौल्यात् संघोगादिप्रतियोगिफत्यविशिष्टसम. घायोऽपि न व्याप्यवृनिरित्याहुः । वहिमान् धूमादित्यादी काल. विशेषावच्छेदेन हेतुमति । वर्तमान सा-याभावमादाय स्यान् कालत्यादित्यादौ पटाद्यवच्छेदेन काले वर्तमान का. लिकसम्बन्धायच्छिन्नाभावमादाय व्यावृत्तिदानायाह । घट. च ·. ૪૨૦ अनुमानगादाधर्याम् पयामिति । प्रतियोगिमतो देशस्य प्रतियोग्यनाधिकरणकाला. बच्छेदेन प्रतियोगिमतः कालस्य च प्रतियोग्यनधिकरणदेशाव च्छेदेनामाययस्वमित्यर्थ । नत्तत्साध्यकेति गुणत्वाधवच्छिन्नसा ध्यकदन्यत्वाद्य यातिगारणायेत्यर्थ तत् असमानाधिकरणान्तम् | ययाप्यवृत्तिसाध्यके प्रतियोगिवैयधिकरण्याघटितव्याशेरप्रसि- या तद्घटितैव व्याप्ति व्याप्यवृत्तिसाध्य तु प्रतियोगिवैय धिकरण्यानुपस्थितिदशायामपि हेतुममानाधिकरणामायप्रति योगितायच्छदात्यसामान्यामारमहादमित्युत्पत्या प्रतियोगिदै यधिकरण्याघटितापि च्यातिरस्ति प्रतियोगियधिकरण्यध टितव्याप्तिस्मयत्रय प्रसिद्धानुमितियोजिका चत्याशयेन मल छतम्तदुपादानमित्याह नोपादेयमिति । व्याप्यवृत्तिसाध्य के सा चंनिपमुपादान प्रतिक्षिप्त न त्वनुपादानस्य सार्वत्रिकत्वमुक्त व्यायवृत्तेरपि साध्यस्याच्याप्यवृत्तित्वप्रहदशायां प्रतियोगिये यधिकरण्यघटित याप्तिशानादेवानमित्युपगमात् व्याप्यवृत्तिसा ध्यके सन नाशचिशपणापादानानियमः तदघटिताया अपि प्यासे सर्वत्रानुमित्योपपिकचात् अयाप्यवृत्तिसाध्य तु सः घंन तदुपादाननियम पर तटितन्याप्तरप्रसिद्धरिति थार्थ प्यान्यवृत्तिलाध्याय च समानाधिकरणामागप्रतियोगिता ध्यकत्य सत्तावान् व्यत्यात् बालिक्सम्बन्धावच्छिनाका शामावाभावान् यात्मत्यादित्यादिक चन तथा यतस्तथ सा. ध्ययति कालरात्मादी पारिश्देशियपिशेषणताभ्यां तदभाय सत्तात् प्रतियोगिधिकरण्याविशपिनहेतुममानाधिकरणामा पाप्रतियोगित्यम्य माध्ये सत्यन च्या प्रतियागिपैयधिक रण्यापटिन पनियमऽपि न दोष । चित्तु याप्यत्तिसापकत्य यथाभुतमय हनुमत्यमायम्य न दशिविशेषणतया पृत्तिपियक्ष पापा यता ६नुमनि कागदी पारिपरिणतादिना साया ময়মৰি নাথানি মায়াবি সমযয়ন বিধি पतया पृषि प्रामाणिकी यतो नामायमायाप्यभिचारिण्य নিখোণ বায়েবিয়ামিলানিনাযাযাথলি বিবি সদ্য মান বৃদিলামীণসানথোয় पापा पाटिषसम्मम्धापयिनपतियोगितामापामाययान ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । यात्मवादित्यादायव्याप्तेनिरासः तत्राकाशाभावस्याकाशाभावत्वे. नव देशिकविशेषणतया आत्मनि वृत्तिर्न तु उक्तसाध्यतावच्छेदका. चच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेन आत्मनि तादृशाभावाभावो नास्तीत्यप्रती. तेःअध्याप्यवृत्तिसाध्यकऽपि संयोगाभाववान्नित्यगुणत्वादित्यादावन- त्यौपायकद्विविधव्यातेः सम्भवेन सर्वथैवेत्युक्तं तावताप्यव्याप्यवृ. तिसाध्यफपि कचित्तदघटिनव्याप्तेः सम्भव इति सूचितमि- त्याहुः । यत्तु व्याप्यवृत्तिसाध्यके ऽच्याप्यवृत्तित्वग्रहाविषयसा- ध्यके सर्वधैवासमानाधिकरणान्तस्यानुपादेयतया तत्र लाघवेन प्रतियोग्यसामानाधिकरण्याघटितव्याप्तेरेवानुमानाङ्गतास्वीकारादि- ति व्याख्यानं तदसत् । तत्रापि शब्दादिना प्रतियोग्यसामाना- धिकरण्यघटितव्याप्तरेव यदा ग्रहस्तदा ऽनुमितरुत्पादाय ताह. शव्याप्तेरनुमानाङ्गत्वस्योपगन्तव्यत्वात् अन्यथा यादृशन्यतिरे- किसाध्ये न केवलान्वयित्वम्रमः तादृशसाध्यके लाघवेन सा- ध्यामाववदवृत्तित्वमावस्यैव व्याप्तित्वोपगमप्रसङ्गात् केवलान्य. यिनो यस्य साध्यस्य न व्यतिरेकित्यम्रमविषयता तत्साध्यके हेतुसामानाधिकरण्यविशेषणपरित्यागस्यापि प्रसगाच्च । यत्नु प्रतियोग्यमामानाधिकरण्येत्यत्र प्रतियोगिपदं स्वप्रतियोगिपरम- घश्य वाच्यम् अन्यथा प्रतियोगित्वस्य सामान्यरूपेण संघलान्य. यितया प्रतियोग्यसमानाधिकरणाभायस्यैव दुर्लभत्वापत्तेः तथा च स्वपदस्य तत्तदभावपरतया तत्तदभावप्रतियोग्यसामानाधि. फरण्यविशिष्टत्वेन हेतुमवृत्तीनां तत्तदभावव्यक्तीनां प्रति. योगितावच्छेदकत्वामायकूटज्ञानम् अनुमितिकारणं वाच्यं ता. दृशं च झानमसर्वस्य दुर्घटम् । अतः प्रतियोगिपदस्य प्रश्न- साध्यार्थकतया साध्याभावनिष्ठसाध्यसामानाधिकरण्यामावधि- शिष्टः सन् हेतुमदत्तिरभाव एवानुगतरूपेण निवेश्यः सद्धती सर्वेषामेव हेतुसमानाधिकरणाभावानां सर्वत्र हेत्वधिकरणे साध्यसमानाधिकरणतया साध्यसामानाधिकरण्याभापविशिष्टस्य हेतुमदवृत्तित्वं न प्रसिद्ध्यतीति साध्यामायनिष्ठत्वं साध्यसा. मानाधिकरण्ये विशेषणं सद्धतौ सर्वन साध्यामावभिन्नाभाये तत्प्रसिद्धिसम्भवः व्यभिचारिणि च व्यभिचारनिरूपकाधिक प्प एष साध्यामाये साध्यसामानाधिकरण्यामावविशिष्टतया ·पर च व्या ૪૨૨ अनुमानगादाधर्याम् हेतुमवृत्ति समिति साध्यामावस्यापि रक्षणघटकतया नाति च्याप्ति सयागेन प्रमेयसाध्यफसदेती साध्यामावासिरिता भाराप्रसिद्ध्या हेतुमति साध्याभायनिष्ठसाध्यसामानाधिकरण्या मावविशिष्टामारासिद्धिरिति साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नाभावनि साध्या सामानाधिकरण्यस्थामावा निवशनीय प्यवृत्तिसाध्यके साध्यतावच्छद कायच्छिनसाध्यामायनिष्ठसामा, नाधिकरण्यामसिना ईदृशव्याप्तिन प्रसिद्धतीति सत्साभ्यके प्रतियोग्यसामानाधिकरण्याग्निव •याप्तिरित्युक्त नोपादेय चेत्यादिनेति । तदपि न सामानाधिकरण्यविशपणीभूतसाभ्याभावे सायनायच्छदफसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्यनिवशे प्रयोग नाभावाच्याप्यात्तसाधकपि सम्बन्धास्तरावच्छिन्नसाध्यामाय एवं साध्यसामानाधिकरण्यमसिधा तत्राप्युतव्याप्तिप्रसिद्ध । परेतु ननु प्रतियोग्यसामानाधिकरण्या यातनुमितिमयाजकवे प्र तियाग्यसामानाधिकरण्यानुपस्थितिदशाया तदसमानाधिकर ग्याविषयकादेय हेतुसमानाधिकरणामायाप्रतियोगित्वज्ञानादनु मितिरुपेयन इत्यनुपपनमत आ६ नोगदयश्चति । पृत्तिसाम्यो अनुमितिपूर्वमव्याप्यवृत्तियमानाविषयसायके स छन प्रतियागिवैयधिपरण्य मापादयम् । अनुमितिप्रयासकडया विरार न निवेशनीय । तत्र तदघटितव्याप्तिशानमेय हेतु । मर्यथैयरयनेन यामाध्यक पदाधियनुमितिय साध्य तुमय प्याप्यति यहान तन तदनुमिति निर्वाहाय प्रतियोग्यसामाना धिकरण्यमुरादायाप व्याप्तरनुमिनिमयाजकत्यमुपेय यक्ष्यमाणरी रया प्यासानुगमान पनि गर हात भूचितं । सायदन्युपरमण प्रतियाग्यसामानाधिकरण्यातुपरिपतिदशामदयमाध्यामि নিযাত্রাবিসাঘামাধি বা বিন্তোষ। সাথে गृत्तिमायास्पर विपिघा प्याप्तिन ग्यव्याप्यसिसाध्य रतिसा समन यातिमहामाया न मम्मयसीयत माह मायादिभेदनति पायतायपातिप्प म्यातिघटानया सद्भय तद्भवस्याए पाल्पाविश्या হয়ন্তি মাথা মুগদাঘাঘালামায়েন্ধিায় प गारण्यासरस्यय गुणावी तदुपासापातामत। प्याय ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । प्रमात्वादिति सत्र तादृशानुमित्योपयिकन्याप्तिस्वीकारे सल्लि- हकपरामादपि भ्रमः स्यादिति तादृशानुमित्यापयिकव्याप्ति- गुणादेवृत्तिहेतोर्न स्वीकर्तुं शक्यते ऽत: साध्यतावच्छेदक- विशिष्टशिष्टयविषयकानुमित्योपयिकन्यातिशरीरे प्रतियोगिता- वच्छेदकविशिष्चयधिकरण्यपर्यन्तं निवेश्य तत्र ताशातिव्याति चारयति प्रतियोग्यसामानाधिकरपयं चेति ।। (दी०) प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यं च प्रतियोगिताव- छेदकावच्छिन्नासामानाधिकरण्यं तेनार्य गुणकर्मान्यत्ववि- शिष्टसत्तावान् जातेः भूतत्वमूतत्वोभयवान् मूर्तस्त्रादित्यादौ नातिप्रमङ्गः । न चोभयत्वमेकविशिष्टापरत्वं विशिष्टं च केवला. दन्यदिति तदभावो मनास सहजत एवं प्रतियोग्यसमाना- धिकरण इति वाच्यम् उभयत्वं हि न विशिष्टत्वादनतिरिक्तं न बा तदवच्छिनाभावः तदवच्छिन्नाभावात् । वैशिष्टयविरहे. ऽपि घटत्वपटत्वयोरुभयत्वस्योभयत्वेन तदभावस्य च मत्य. क्षसिद्धत्वात् । न च तत्र व्याप्तिरेवोभयत्वाधिकरणमूर्तत्वस्य मनसि सत्यादिति वाच्यं तथात्वेऽप्युभयत्वेन रूपेण तत्रासवा- नात्रोभयमिति प्रतीतेदे॒ारत्वात् । (गा०) न च तथापि व्याप्तिस्वीकारे क्षतिविरहः गुणो गुणान्यत्वविशिष्टसत्तावानित्यादी तादृशव्याप्तिसत्त्वेऽपि वाधेनैव हेतोदुप॒त्योपपत्तेः द्रव्यपक्षकताहशसाध्यकजात्यादिहेतोश्च स. मीचीनताया एवोपगमे क्षतिविरहात् याधानवतारदशायां च गुणादी जात्यादिलिङ्गकविशिष्टवैशिष्ट्यानुमितिभ्रमरूपा प्रमा. स्मकसालिङ्गकपरामर्शादपि स्वीक्रियते अत एव गन्धप्रागमा. वायच्छिन्नो घटो गन्धवान् पृथिवीत्यादित्यादौ वाधानव. तारदशायां प्रमात्मकपरामाद्विशिष्शनुयोगिविशिष्ट्यावगाहि- नो अमानुमितिमणिकारेणोपाम्यत इति वाच्यं भ्रमानुमिनि- जनकपरामर्शस्य ममत्वसम्भवे तदुपादानमावश्यकमित्याशयात् ·४२४ अनुमानगादाधर्याम् गन्धप्रागभावावच्छिन्नो घटो गन्धवान् पृथिवीत्यादित्यादौ पराम शंस्य कथञ्चिदपि भ्रमत्यासम्भवेनागत्या तन प्रमात्मकपरामर्शादभ्र मानुमिनिस्वीकाराद्गुणो विशिप्रसत्तावान् जातिमत्वादिति विशि. प्रतियोगिकवैशिष्टयविषयकानुमितिस्थलमुपेक्ष्य गन्धमागभावधा न घटो गन्धयानित्यादिविशिष्टानुयोगिकवशिष्ट्यविषयकानुमिति स्थलमसिद्धिव्यभिचारारावीणराधोदाहरणत्वनाभिहिताता म णितो ऽप्युक्तस्थले ऽव्याप्तिनीस्तात्याशय उन्नीयते । अथ विशि एनिरूपित एवं समवायादिविशेष्याविरोधिनी विशिष्टामावस्य प्रतियागितावच्छेदक सम्बन्ध मुद्धसमवायादेस्तथात्वे दण्डा- घुपलक्षितपुस्पादिमविरोधिनादशपुरपाद्यभावात्तदविरोधितद्वि शिष्टपुरुषायभावलक्षण्यानिवाहात् न च तदुपरक्षितपुरूषा घमावस्य स धर्मो न प्रतियागितायच्छेदक अपि तु प्रतियोगितासमानाधिकरण प्रतियोगितावच्छेदकस्यैव प्रतियोगिनि विशेषणत्यादतादृशस्यय चोपरक्षण यादिति ता. शामाययोर्विशेष इति वाच्यम् उपलक्षणेन दण्डादिना व्यावृक्ष प्रतियोगिनिष्ठप्रतियोगितायां पुरुषत्वादरतिरसततया त-मात्रे तदवच्छेदक्ताया पर्याप्त्यसम्भवेन दण्डादेरपि तदधच्छे स्कोटावरश्यमन्तीवात् यत एव पुरुषादिमात्रेण द ण्डाघुपरक्षितपुरुषाधमायस्य ने विरोध तदधच्चिसाभा घस्यैय तद्विशिष्टामाघत्वे सत्तान्यपृथिवीसमवेतशून्य धायुत्यादि त्यादी प्रन्थरता फूटपटिनरक्षणातिव्यातिदानमीप विरुध्येत पृथिवीसमयतत्वविशिष्टामावस्य चाम्यादी सत्येन वायुत्पादस्त साध्ये सद्धतुत्वात् तथा च प्रतियागितावच्छेदवारच्छिापामा मानाधिकरण्याविरक्षायामपि नातियाप्ति प्रतियोगितावच्छेदक सम्बन्धेन गुणादेशिएमत्तानधिकरणस्यादिति चन विशिष्ट निसापितसमन्धस्य विशिष्टाभावप्रतियागितावच्छेदकत्व सर्वत्र न सम्भयतीति प्रागुनस्यात् बगया विशिशभावप्रतियोगिता विशेषणान्तमायेन पर्याप्ता उपरक्षिताभावप्रतियोगिता तु दण्डा दिकपापच्छेदकोषरक्षितविशेष्य एए पर्याम युपगम्य तयोथिो पम्योपपादनीयत्वात् विशिणस्यानिरिकतामत विशिष्टमत्तामा सहजत पप प्रतियाग्यसमानाधिकरण इत्युभवसायकानुसरण ·न सिद्धान्तलक्षणमकरणम् । ४२५ नातिप्रसङ्ग इति हेतुमति विशिष्टाभावादेः शुद्धप्रतियोगितामा- नाधिकरण्येपि विशिष्टप्रतियोगिसामानाधिकरण्यविरहेण भ्रमानुमिनिजनकपरामर्शस्य प्रमात्वग्रसङ्ग इत्यर्थः व्याप्यवृति- साध्यकेऽपि प्रतियोगिवैयधिकरण्यावगाहिपरामर्शस्यानुमितिहे- तुतया उक्तसाध्यस्य व्याप्यवृत्तित्वेऽपि नातिप्रसङ्गाप्रसक्तिः । ननु मूर्तत्वाहिहेतौ भूतत्वादिविशिष्टमूर्तत्वत्वादिरूपतदुमयत्या- वच्छिन्नस्यैव व्याप्तिनं तु तदुभयवृत्तिबुद्धिविशेषविषयत्वरूप- तदुमयत्वावच्छिन्नस्य तथा च विशिष्टसत्तातिरिक्ततामते वि. शिष्टसत्तादिसाध्यकजात्यादिहेताविव उक्तोभयसाध्यकमूर्तत्वादि. हेतावपि यथाश्रुतप्रतियोग्यसामानाधिकरण्यनिवेशपक्षे नातिव्या- तिप्रसक्तिरित्याभिमानं न चेत्यादिना निराकरोति न चेति । सहजत पव प्रतियोगिपदस्य तत्त्वावच्छेदकविशिष्टपरता विनैव उभयत्वम् उभयव्यवहारविषयतावच्छेदकं न विशिष्टत्यात् एकविशिष्टापरत्वात् अनतिरिक्तम् अभिन्नम् अतिरिक्तमित्यनुक्त्या नानतिरिक्तमित्यभिधानम्। उभयपदार्थतावच्छेदकत्यावच्छेदेनाति. रिक्तत्वलाभाय नपदस्यानुयोगितावच्छेदकावच्छेदेनाभावांध- फत्वव्युत्पत्तेः तावता एकविशिष्टापरत्वमुभयनिष्ठव्यासज्यवृत्ति- धर्मश्च उभयपदार्थतावच्छेदकमस्तु न तन्मानं वक्ष्यमाणानुपपत्तेः प्रकृते च उभयत्वमेकविशिष्टापरत्वमेवेति शङ्काव्युदासः । अत्र हेतुः वैशिष्टयविरहेपि घटत्वपटत्वयोरुभयत्वस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वादिति घटत्यपटत्वयोः सामानाधिकरण्यविरहेपि तत्रोभयव्यवहारविष- यतावच्छेदकस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वा दित्यर्थः अन्यथा तत्रोभयव्य- वहारानुपपत्तेरिति भावः । यद्यपि घटत्वपटत्योभयमितिप्रती- तौ कालिकसम्बन्धघटितसामानाधिकरण्यरूपवैशिष्टयस्य विषय. तासम्भवः तथापि वाच्यत्वघटत्वोभयं समवेतमित्यादिप्रतीति. व्यवहारविरहण उभयं समयतमिति प्रतीतिव्यवहारयोः समवा- यिसमवेतत्वरूपवैशिष्ट्यविषयताया अभ्युपगन्तव्यतया घटत्यप. टत्वोभयं समवेतमित्यादौ तादृवैशिष्ट्याप्रसिद्धा ध्यासज्यवृत्ति- धर्म एव विषय इति भावः । तथा च तदनुरोधेन व्यासज्यवृत्तिधर्म- विशेषस्य उमयन्यवहारविषयताया आवश्यकत्वे एकविशिष्टापर- स्वस्य तथाव्यवहारविषयत्वमप्रामाणिकमिति न भूतत्वमूतत्वोमय- ५ ·४२६ अनुमानगादार्याम् चान् मूर्नत्यादित्यादायेकविशिष्टापत्यस्य साध्यतावच्छेदकत्व. प्रसक्तिस्तथा सत्यनुमितेरुभययानित्याकारक्तानुपपत्तैरिति नि व्यूढम् । मनु मूर्तत्वाधिकरणे मनमि भूतत्पमूर्त योभय नास्तीति पुसेरेकविशिघ्परामावावलम्बनेनैवोपपत्ति मनसि प्रतियोग सत्त्वेनोमयवृत्तिधर्मावच्छिन्नामावासत्वादिति क्वचिदेकविशिष्मा- परत्वस्यापि उभय-यवहारविषयतावच्छेदकत्वमावश्यकमित्यत माह नरेति । तदवच्छिन्नाभाय प्रत्येकाधिकरणवृत्तिरुभयव्यवहार- विषयतावच्छेदकावच्छिन्नाभाव तवच्छिन्नाभायात् एकविशिष्ठा परत्वावच्छिन्नामावात् नानतिरिक्त इति विपरिणतेन सम्बन्ध प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टनव प्रतियोगिना भायस्य विरोधादे कस्याधिकरणेपि व्यासज्यवृतिधर्मावच्छिन्नामावसत्वं बाधका- भावात इति भाव । एतेन मूर्तत्वस्य व्यासज्यवृत्युभपत्यावच्छिन्न व्यभिचारितापि व्यवस्थापिता आवश्यकश्च एकाधिकरणे ध्या सज्यवृचिधर्मायच्छिन्नतदभाव अन्यथा समवायघटितसामानाधि करण्येन घटत्वादिविशिष्टपटत्याद्यममिद्ध्या घटादी समयायेन घटान पटत्वोभय नास्तीतिप्रतीतरनुपपत्तेस्तय समयायिसमयतत्वरूपवशि प्ट्यावच्छिन्नाभावस्यैव विषयताया स्वीकरणीयत्वात् । अन्यथा ए फकालीनस्वादिरूपवशिष्ट्यावच्छिन्नस्य घटत्याद समवायन घटादी सत्त्वेन ताशप्रतीत्यनिर्वाहादिया वैशिष्टयविरहेपि घटत्वपटत्वयो गयत्वेमाभायस्य प्रत्यक्षसिचत्वादिति । ननु तथापि व्यासज्य पृसिनियतामयत्वेन साध्यत्व न मूतत्यस्य व्यभिचारिता सम्मपति एकप्रतियोगितल्यपि अभारस्य प्रतियोगिसमानाधिकरणतया मूर्त स्थाधिकरो मनसि उमयाभारस्थ प्रतियोगिव्यधिकरणत्वामा वात् तुमति प्रतियागियधिकरणस्पैव साध्यामापस्य व्यभिचार स्यात् यभिचारलक्षणेपि प्रतियोगितायच्छदवायच्छिन्नवैयधि परण्यपर्यन्तस्यानिशादित्याशा निरस्यति न च तयेत्यादिना च्यातिरय व्याप्तिरिय तथारपीनि मूर्त:वस्य मनसि सत्पात्य छ । उमयत्येनेति उभयन्वविशिष्टयत्ताया मनस्यसत्त्वादित्यर्थ । तथा च तत्रोभयत्यविशिष्टवैशिष्टयविषयकानुमिते मतया तत्प्रयो अपहेतोन सतुत्वस्वीकारसम्मय यत पर व्यभिचारलक्षणेपि मतियागितायडेकावच्छिवियधिकरण्यपर्यन्तमेव नियमि.

·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । ४२७ ति भावः । एकाधिकरणे उभयत्यविशिष्टासत्त्वे मानमाह नानो- भयमितीति । अत्रोभयमिति प्रतीत्यभावो म हेतुतयोतः उभयत्वे. नैकस्य सत्वोपगमेपि उभयत्राधिकरणचितायास्तादृशप्रतीति- विषयतया एकस्मिनधिकरणवृत्तित्वाभावेन ताहशमतीतर्ममत्व- स्यावश्यकत्वात्ताशप्रमाविरदोपपत्तेः । ननु प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यस्यामावविशेषणत्वे लक्षणे त्यन्तपदवैयर्य धूमाधिकरणनिष्ठचह्नयादिभेदस्य प्रतियोगिस. मानाधिकरणत्वेनैव साध्यतावच्छेदकस्य तत्प्रतियोगितावच्छे. दकताया अकिञ्चित्करत्वात् इत्याशङ्कमा साम्प्रदायकोपदर्शि- तमत्यन्तपदप्रयोजनमाह अत्यन्तपदं चेति । (दी०) अत्यन्तपदं चात्यन्ताभावत्वनिरूपकमतियोग्यसा- मानाधिकरण्यस्यात्यन्ताभावत्वनिरूपकमातियोगितायाथ लाभा- य अन्यथा सर्वस्यैवाभावस्य स्वसमानाधिकरणाभावान्तरभि- नत्वात्तद्भेदस्य च स्वस्वरूपानतिरिक्ततया मतियोग्यसामाना- धिकरण्यस्यैव दुर्लभत्वापत्तेः । सर्वेषामेवाभावानां हेतुसमाना- धिकरणात्यन्ताभावत्वनिरूपकमतियोग्यसमानाधिकरणात्यन्ता- भावान्तरात्मकस्य स्वभेदस्य प्रतियोगित्वात् अभावसायका- व्याप्तिश्चेति सम्प्रदायविदः । (गा०) अत्यन्ताभावत्वनिरूपकप्रतियोग्यसामानाधिकरण्यस्येति लाभायेत्यग्रिमेणान्वयः स्वं यस्य प्रतियोगिनो ऽत्यन्ताभावस्ताह शप्रतियोग्यसामानाधिकरण्यपर्यन्तस्याभावविशेषणत्यलाभायेत्यर्थः अत्यन्तामावत्वनिरूरकरतियोगिताया इति प्रतियोगितानवच्छे- दकेत्यत्र या प्रतियोगिता निविष्टा तत्रात्यन्ताभावत्वरूपानुयो. गितानिरूपकत्वविशेषणस्य लाभायेत्यर्थः । क्रमेण व्यावृत्तिमाह अन्यथेति सर्वस्यैवामावस्येति हेतुसमानाधिकरणाभावत्वे नोपादेयस्य सर्वस्य गोत्वाद्यमावस्येत्यर्थः स्वसमानाधिकरणामा. चान्तरभित्वात् स्वं यस्य समानाधिकरणं ताशघदत्याभा. वमंदवत्यादित्यर्थः । स्वरूपानतिरिक्तत्वात् गोत्वाद्यमाघरूपाधि- करणस्वरूपत्वादभावाधिकरणकाभावप्रतियोगिकामावस्याधिकर- ·४२८ अनुमानगादाधर्याम् णीभूताभाघस्वरूपतेति सिद्धान्तादिति भावः । प्रतियोग्यसमानाधि- करणाभावस्य दुर्लमत्वापसेरिति । गोत्वाधभावानामत्यन्ताभाव. त्वनिरूपकगोत्यादिरूपप्रतियोग्यसमानाधिकरणत्वेपि स्वनिष्ठभेद त्यनिरूपकघटत्वाद्यभावरूपप्रतियोगिसमानाधिकरणत्वनियमादिति भावः । न च भाषस्वरूपस्यैवाभावस्य तादृशत्वं सुलभमिति वाच्यं तस्यापि स्वसमानाधिकरणभेदभिन्नत्वेन तद्दोपतादयस्थ्यात् भेदभेदस्यानवस्थाभयेनाधिकरणस्वरूपत्वाङ्गीकारात् । प्रतियोगि- तावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यनिवेशे सर्वत्र न तादृशाभावाप्रसिद्धिः किन्तु विशेपणताविशेषेण साध्यता स्थले तन्मतेऽभाचे साध्यतावच्छेदसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिक स्वस्य निवेश्यत्वात् साध्यतावच्छेदकसम्बन्धस्य तर निवेशेऽपि तत्रैव तदप्रसिद्धिद्रष्टव्या। अत्यन्ताभावत्वनिरूपकप्रतियोग्यसामाना. धिकरण्यनिवेशेपि सर्वेपामेवाभावानां किञ्चिद्विशिष्टस्वाभावादि. पास्यन्ताभावयनिरूपकप्रतियोगिसामानाधिकरण्यनियमात् तद समानाधिकरणामावाप्रसिद्धः। यादृशप्रतियोगितेत्यादिना वक्ष्य. मागरीतेरनुसरणे प्रतियोगिन्यत्यन्ताभावत्यनिरूपकत्वनिवेशवै. पर्य्यमत्रास्वरसीजमेव । हेतुममानाधिकरणेति । हेतुसमा. नाधिकरणस्य भेदत्वनिरूपकामावान्तररूपप्रतियोगिसमानाधि. करणत्वेपि विवक्षितारयन्तामावस्यनिरूपकप्रतियोग्यसामानाधि- करण्यवान् गोत्वामावादिघंटत्वाभावादिरूपसाध्यस्य तनिष्ठस्वमे- दाकस्य तस्य प्रतियोगित्यादित्यर्थः । अभावसाध्यकेति घ. टत्वामावादिसाध्यकपरत्वादिसाधनेत्यर्थः । निरूपकप्रतियोगितानिवेशेपि सम्बन्धान्तरावच्छिन्नसाध्यामाव- प्रतियोगितावारणाय साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वनिये- रानीव्ये एतविशेषणमनर्थकं साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियो. ग्यसामानाधिकरण्ये निवेदय सम्बन्धातरावच्छिन्नाभावयारणेपि सर्वेपेवामायेपु उकरीत्याऽत्यन्तामापत्यनिरूपकमतियोग्यसामाना- धिकरण्यस्यापि साचन प्रतप्रतियोगितायदसामानाधिकरण्य. स्येव मिवेशमीयतया साध्यनिष्ठप्रतियोगितामयासामानाधिकरः पयस्य सत्यधिकरणनित्यविशिष्टामाये ऽसत्वेनाव्याप्त्यप्रस. तिरिस्यस्वरसीजम् ॥ यत्यन्ताभावत्व ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । ४२९ सम्प्रदायानुमतात्यन्ताभावत्यनिरूपकप्रतियोगितानिवेशपक्ष तिव्याप्तिमाशङ्कते अपेत्यादिना । (दी०) अथ यदा गोत्वं तदा गौरित्यत्रातिव्याप्तिः प्रलय- स्य गोवंसवत्त्वेन गवात्यन्तामावानतिकरणत्वात् । संसर्गा- भावमात्रोक्तावपि यदा स्पन्दः तदा अनुकं यदादृष्टं तदा जन्य ज्ञानं दुःखं वा यदा तस्यादृष्टं तदा तदीयं ज्ञानमित्यादावतिव्या- हिः । घणुकत्वादेर्यणुकादिशून्यखण्डमलयादिनिष्ठध्वंसमाग- भावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वात् । न हि तयोः सामान्याभावत्व. वादिमतेऽपि एकविशेषमागभावविशेपान्तरध्वंसवत्यपि समये तत्सामान्यावच्छिन्नध्वंसमागभावयोः सम्भव इति चेन्न प्रतियोगिमत इव ध्वंसादिमतोऽपि कालस्यात्यन्ताभाववत्वे- ऽविरोधात् । अन्यथात्यन्ताभावस्य कालमात्रादत्तित्वमसङ्गा- छ । इयांस्तु विशेपो यदेकस्य देशभेदावच्छिन्नं तथात्वमपरस्य तु स्वरूपावच्छिन्नमिति देशे कालस्येव कालेऽपि देशस्या- वच्छेदकत्वात् । तच्छ्न्ये च काले तदभावस्य प्रतियोग्यस- मानाधिकरणत्वात् । (ग) यदा गोत्वमिति कालिकसम्बन्धेन गोगोत्वयोर्हेतुसा- भ्यत्वलामाय गोमानयं गोत्यादिति मतिज्ञाहेतू अनभिधाय कालिकसम्बन्धावच्छिन्नधियोधकदाप्रत्ययघटितोदाहरणाभिधा- नमेषमपि । प्रलयस्येति व्यभिचारनिरूपकहेत्वधिकरणस्येत्यादिः ध्वंसवत्वेनात्यन्ताभावानधिफरणत्वादिति प्राचामनुमतं ध्वंस- मागभावयोरत्यन्ताभावविरोधित्यमादृत्य एतदेवाने निराकृत्य समाधेयम् । अथ कालिकसम्बन्धेन ध्वंसादिमत्यपि काले ऽत्यन्ताभाववृत्तायविरोध: महाकालादौ समवायादिसम्बन्धेन रूपात्यन्तामावस्य सर्वानुमतत्वात् न च कालिकसम्बन्धाव- च्छिन्नगवात्यन्ताभावस्य तत्सम्बन्धावच्छिन्नगोध्यंसात्यन्तामाव- रुपताया अत्यन्ताभाषस्य त्रितयप्रतियोगिकत्वमङ्गीकुणिः प्रा- ·अनुमानगादापर्याम् चोनेरुपगमात् कालिकसम्वन्धरूपतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन गोध्यसयति तत्सम्बन्धावन्निगामायवृत्तिनं तेषामनुमति पाच्यम् । एवमपि कालिकसम्बन्धेन प्रतियोगिमत्यपि तेन सम्यः धेनात्यन्ताभावस्य कालिकसम्बन्धन वृत्तायविरोधात् तेन सम्बन्धेन प्रलये वर्तमानमत्यन्ताभावमादायातिव्याप्तिधारणसम्म पात् अभावस्य सम्बन्धविशेपनिवेशे प्रयोजनाभायात् न च प्रतियोग्यसामानाधिकरण्येनाघटितापि व्याप्तिरनुमित्यौपायकी तद्विशेषणानुपस्थितिदशायामप्यनुमितेरानुभाविकताया घश्यमा प्पत्वात् । तत्र चाभावस्य सम्बन्धविशेषोऽवश्यं प्रवेश्यः ष न्यथा हेतुमति कालिकादिसम्बन्धेन वर्तमान साध्याभाषमादा याव्याप्तेरिति तादृशन्याप्तेरेयोक्तस्थले प्रमात्वप्रसङ्गपरोऽय प्रन्य इति पाच्य यत्र हेतुमति साध्याभावः कालियसम्बन्धन वर्तते तत्र प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यघटितव्याप्त्येष सतुतानिर्वाहास् प्रति योग्यसामानाधिकरण्यागर्भध्यातिप्रहस्य तत्र नमत्योपगमे क्षनिवि रहात्तादृशन्यासायप्यमापस्य सम्बन्धविशेषाप्रवंशात् 1मर प्रतियो ग्यसामानाधिकरण्यानुपस्थितिदशायां सत्तायान् द्रव्यत्यादित्या दायप्यम्रान्तस्पानुमितिरनुभवसिद्धा तदनुरोधेन मायसाध्य है. शिषविशेषणताबिशेपेण हेतुमत्तित्वगाया यपि व्याप्तनुमि तिप्रयोजपता याच्या तथा सति तादृशन्यासिममामादायोर स्पले अनुमिनिप्रसापरतया पतदअन्यस्य सामअस्यास् न व प्रतियोग्यसामानाधिपरण्यघटितघ्यातायभायस्थ सम्बन्धविशेष निशादायीयमम्यन्यायशाग प्रतियोग्यमामानाधिारण्यगर्भ- पभिचारप्रदविरोधिोनय प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यगर्भनरग भंन्यामी बनुगमय तयोरेयानुमियोपपिक तारा पतध्यतया মায়নশীষীঘনিশ্বায়িত্ব কায়েম্বারে प्रनियाधपतया तारशम्यासेनानुमिायुपयोगितानियांद पार বায়োলঘিষামাযষধানমসি- योग्यासमानाधिारण्पर्धाटनयमिवारमपिराधिस्यन मामनुगमनीयस्यात् सायरायमापीयसम्यायिोगटिनप्रति पाग्यमामानाधिाण्याटिनप्यान सदसम्मपात् रपायामापीयसम्पटिनप्रतियोग्यमामागाधिपरण्पपटि- इति प्यासी ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । तव्यानिशानादपि अनुमितिः स्यादितिचेत् । इष्टमेवैतत् एवं सति प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यम भावीयसम्बन्धविशेषटित. व्यातिप्रमानोप्युक्तस्थले ऽनुप्तितिषसङ्गो दुार इति चेत् का- क्षनिरस्माकम् । वस्तुतस्तु दीधितिकता स्वयं निष्कर्षणीयहेतुमति प्रतियोग्यनधिकरणत्यनिवेशकल्पे प्रतियोगिव्यधिकरणत्यय. टितव्याप्तावभावीयसम्बन्धविशपनिवेशस्य निष्प्रयोजनवेपि प्र. तियोग्यनधिकरणवृत्तिन्वविशिष्टस्य हेतुमद्वृत्तितागर्भयथाश्रुत- व्याप्ती तदीयसम्बन्धविशेषनिवेशनमावश्यकम् । अन्यथा संयोगी द्रव्यत्वादित्यादी प्रतियोग्यनधिकरणगुणादिवृतित्वविशिष्टस्यापि संयोगाधभावस्य कालिकसम्यन्धेन हेत्वधिकरणफालवृत्तितया अव्याप्तिप्रसङ्गात् एकसम्बन्धेन एकाधिकरणवृत्तित्वविशिष्टस्या- न्यसम्बन्धेनाधिकरणान्तरवृत्तित्यात् प्रतियोगिसामानाधिकर- पयामावनिवेशकल्पेपि गुणादौ तद्विशिष्टस्य संयोगाद्यभावस्य का. लिकसम्बन्धेन कालवृत्तित्वात् तत्कलोप्यन्याप्तेरावश्यकत्वात् न च प्रतियोगिसामानाधिकरण्यविशिष्टस्य तस्य कालवृत्तित्वे प्रतियोगि- सामानाधिकरण्याभावविशिष्टभ्य न तवृत्तित्यसम्भवः भाषाभाव. विशिष्टस्य एकाधिकरणवृतित्ये प्रतियोगितामानाधिकरण्याभाववि- शिष्टसंयोगाद्यभावस्यैच देशिकविशेषणमयापि व्यवृत्तित्यप्रसा- दिति वाच्यं विरोधिर्नार्भावाभाषयोः कालिकसम्बन्धेनैकाधिकरण- वृत्तितावत् भावाभावविशिष्टस्यापि मालिकसम्बन्धेन एका वृत्ती विरोधाभावात् । यद्यपि अमावस्य दैशिकविशेषणतासम्बन्धनिवेशे भायसाध्यके व्यभिवारिणि भावस्य देशिकविशेपणतानभ्युप- गमे ऽतिव्याप्या साध्यनिहापितप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धनि- वेशे समवायसम्बधावच्छिन्नमात्यभावसाध्यके जातित्वादिहे- तावच्यातिर्जात्यादिरूपहेतुमति ताशसम्बन्धेन वृत्तरप्रसिद्धः तथापि साध्यनिरूपितप्रतियोगितायच्छेदकसम्बन्धातिरिक्तसम्ब- न्धेन या साध्याभावस्य वृत्तिस्तदन्यहेतुमद्वृत्तेः प्रकृतप्रतियो. मितानिरूपितानुयोगितायच्छेदशसम्बन्धन हेतुमति वृत्तेर्स मा. वविशेषणत्योपगमान दोपः उक्तस्थले हेतुमति काले कालविशे. पवृत्तित्वविशिष्टानित्यस्यात्यन्ताभावस्य प्रसिद्ध्यातिव्याप्तिमङ्गतिः । अत्यन्ताभावत्वघटकानित्यत्वांशं परित्यज्य ध्वंससाधारणसंस.

·अनुमानमादापर्याम् गांमावत्वनियेतो महाप्रलये गोत्वरूपसामान्यधर्मायच्छिन्नप्रतियो गिनाकावसोपगन्तृमते ध्वसमादायोत्तस्थलातियाप्ति शक्यते घा रयितुमित्याराड्याह ससामावति । दैशिकविशेषणतयापि ध्वस स्य कालवृत्तित्यमित्याशयेनोक्तशवासहीत अन्यथा ऽभावस्य ताशसम्बन्धेन धृत्तिनिवेशे ऽत्यन्ताभावमिव ध्वसमादायाति य्याहारत्वात् न च प्रतियाग्यधिकरणमहाकाले गाँध्वसस्य देशिकविशेषणतासत्तेपि प्रतियोग्यनधिकरणालय तस्य ताश सम्बन्धी प्रामाणिक इति धान्य यदुपाधिविशिष्टस्य प्रतियो ग्यधिकरणत्व तदन्योपाधिविशिष्टस्यय महाकालस्य तदभावा धिकरणतया महाकालस्य दैशिविशेषणतया ध्यसयत्वे प्रलं. पारमकोपाधेरपि ताहशसम्बन्धेन तदाधारनाया यापश्यश्त्यात अन्यथा प्रत्ये गौर्नास्तीति व्यवहारामुपपचे । अधया निष्कर्ष णीयप्रतियोगिषधिकरण्यकल्याभिप्रायेणेद तरकल्प प्रयोजना भानादमारे वृत्तिविशेषानिशात् । न चामाये पृतिविशेषानि पेशे कालिकसम्य-धेन गगत्पन्तामावस्यापि प्रत्यवृत्ते स सीमायमाप्रपरत्वोतिविरोध पनि पाच्य प्रतियोगितावच्छे दक्पालिक्सम्यन्धेन तत्प्रतियोगिनी पसस्य इत्यधिकरणे ज्याधात् गयात्यन्तामायस्य प्रतियोगिव्यधिकरणत्वाभावात् स्य सस्य तत्प्रतियागिनी यन्तामायस्य प्रतियोगितापच्छेदषदेशिक पिशेषतासम्बन्धेन काले सत्यात् प्रतियोगियधिकरण्यमक्षतमे पापदादाति। यत्र चयमिवारनिरूपकाधिकरणं सामरयो सम्पदग्यानधिपरणे तस्मिन् गणुकासत्यात् पुनधणुकोत्पत्यनुरोधे। न परमाणुनारगन्दस्वीकारण्यायस्य यात तथा च देत्याधिारणतत्र पणुपमामाग्यायामबागमाययोरसत्यादतिम्यातिरिति माय Inj पनानामुगुणविपापा उरमोगनाशाया मधिकरणे परमपर माणुमपागनारामपमहापयर्यतीपक्षण पणुकसामान्य सापादनापतियामिनं विचारमग्यतो पदारमिति । शानरप मात्रेण मापनाया पर ये परीयडानसस्यादय संदतुरंपरपतो सम्यामिति । निरपमुथामिपतिनिर्गित मोखाप्रलयपि मु मनि म्यानमायात् नुम्य मम्मपनौति मतो दुध पनि सयमात्र प्रापरएप तुपा मदार पाम्पादिताए ·सिद्धान्तलक्षणमकरणम् । णेऽपि तजनकीभूतादृष्टस्याऽऽवश्यकत्यमिति तदा जन्यज्ञानत्व. सुखदुःखत्वाचवच्छिन्नध्वंससवानोपदीर्शतस्थलयोरतिव्याप्तिः स. म्भवतीत्यतः स्थलान्तरमाह यदा तस्येति । यदामसमवेतादृष्टं न प्रलयजनक स तत्पदेन विवक्षितः। व्यभिचारश्वाऽत्र खण्डमलये सुघु- प्त्यादौचयोध्यः।खण्डप्रलयनिष्ठद्यणुकादिध्वंसस्य झणुकत्वादिरू- पसामान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वासम्भवं व्युत्पादयति नहीं- ति । तयोः ध्वंसप्रागभावाः सामान्याभावत्वमपि सामान्यधर्मा. चच्छिन्नप्रतियोगिताकायमपि ध्वंसप्रागभावारत्यन्ताभावाविरो. धित्वमते न तयोस्तथात्यमित्येतत्मचयितुं मतेपीनि । एकविशेषति। एकविशेपप्रागभावयति न सामान्यावच्छिन्नध्वंसस्य विशेषान्तर- चंसथति न सामान्यधर्मावच्छिन्नमागभावस्य संभव इत्यर्थः अन्यूनानतिरिक्तवृत्तिधर्मस्यैवावच्छेदकतया तत्कालीनध्वंसादि- प्रतियोगिताशून्यानागतादिपदार्थसाधारणस्य ताशप्रतियो- गितावच्छेदकत्वासंभवादिति भावः । यद्यप्येवं महाप्रलयवृत्त- योपि गोवसाः प्रत्येकमेकैकगोन्यतिमात्रवृत्तिप्रतियोगिता- का इति न कस्यापि ध्यंसस्य प्रतियोगितायाः समनियतं गोत्वं तथापि चरमध्यसस्य यावद्रोप्रतियोगिकत्वोपगमे त. प्रतियोगितावच्छेदकत्वं गोत्वस्य संभवतीत्यभिप्रायेण संस- भावत्वनिवेशे पूर्वोक्तस्थलमुपेक्ष्य घणुकादिसाध्यकस्पन्दादि- हेतुकस्थले तिव्यासिरभिहिता । वस्तुतस्तु ध्वंसप्रागभा- घयोयधिकरणप्रतियोगिकत्वविरहाचरमगोध्वंसस्यापि यावदो- प्रतियोगिकत्वं न संभवतीति ध्येयम् । विरोधिनः प्रतियोगि- नो ऽधिकरणे काले पर चेदभावो वर्तते तदा सुतरां ध्वं. समागमाववति काले प्रलयादाचसौ वर्तत इति सूचनाय प्रतियोगिमत इवेति दृष्टान्तः । विरोधाभावात् बाधकाभावात् तथा च हेत्वधिकरणे प्रलयादौ गोत्वाद्यवच्छिन्नाभायसत्त्वानोक्त- स्थले ऽतिव्याप्तिरिति भावः । न च प्रलये गोत्वाद्यवच्छिन्नाभा- वो ऽप्रामाणिक प्रत्यक्षायोगादनुमानस्याऽप्रयोजकत्वादिति घा- व्यं प्रलये गौनास्तीति शब्दस्यैव प्रमाणत्वात् न हि ताह- रावाश्यस्याप्रामाण्यं कश्चिदुपैति न च ध्वंसादिरेव तत्र न. नों नात्यन्तामाव इति वाच्यम् अन्वयितावच्छेदकसमानाधिकर.

·अनुमानगादाधर्याम् णप्रतियोगिताकाभाषमात्रस्य नपा प्रतिपादने ऽतिप्रसवात्तदच्छि- नप्रतियोगिताकामावयाध धकताथा एव तस्य व्युत्पमतयाऽत्यन्तामा- धमात्रस्य सामान्यधर्मायच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वमते ध्वंसादेनमा प्रतिपादनासम्भवात् । अन्यथा-प्रतियोगिमति तयसप्रागभाववति च काले कालिकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्यात्यंतामावस्या- पृतौ शत्यन्ताभाचस्प तादृशापाताभावस्य ! कालमात्रावृतित्वेति दैशिकविशेषणतयेत्यादिः । ननु ध्वसप्रागभावयति अन्यतामाप. वृत्तौ तस्य तदपिरोधिताधत् प्रतियोगिमति तद्वत्या तस्य प्रतियो- ग्यविरोधिताप्यापनाविशेषादित्यत आह इयास्त्विति । एकस्य प्रतियोगिमतः कालस्य । देशभेदावच्छिन्नम् प्रतियोग्यनवच्छेदक- देशावच्छिन्नम्। तथात्वम् दैशिकविशेषणतासम्बन्धेन कालिकसम्ब- धावच्छिन्नास्यन्ताभाववत्वं तथा च प्रतियोग्यभाययोरेगावच्छेदेन एकत्रावर्तमानत्यरूपविरोधित्वं तावताप्यक्षतमेवेति भावः । अपर- स्य सादिमतः । स्वरूपावच्छिन्नम् ध्वसाधिकरणतावच्छेदक रूपावच्छिन्नम् तथात्वमित्यनुपज्यते । तथा च एकापच्छेदेन एकत्र वर्तमानतया ध्वंसाधविरोधित्वमायन्ताभावस्येति भावः । ननु काले वृत्ती देशस्यावच्छेदकत्वे किं मानमत आह देशे कालस्ये- घेति यथा देशे दैशिकसम्बन्धावच्छिन्नाभायस्य पुत्तो कालस्याय- च्छेदकत्वमिदानीमत्र गौास्तीत्यादिप्रतीतिबलात तथा कालिकस- म्यन्धावच्छिन्नाभावस्य वृत्तावपि देशविशेपस्यावच्छेदकत्व तथा- विधमतीतियलादेव तादृशमतीतेः कालावच्छेदेन देशवृत्तिर्देशाध. छेदेन कालवृत्तिा विषय इत्यत्र विनिगमकाभावात् अवच्छेदक- स्वाधिकरणस्ययोरेव सप्तम्यर्थत्वादितिभावः । प्रतियोगिमत्यपि काले गवात्यन्ताभावस्प वृत्तौ तस्यासमानाधिकरणान्तन धार- णात् कथ तमादायोक्तातिव्याप्तिर्शर्यत इत्यत आह तच्छ्न्येति । प्रतियोगिशून्ये प्रलयादावित्यर्थः तदभावस्य-वात्यन्ताभावस्य । प्रतियोगियधिकरणत्वात्प्रतियोगिसामानाधिकरण्यामाघयत्वात्। सामानाधिकरण्यस्याव्याप्यवृत्तितामत एप प्रतियोगिसामानाधिक रण्यामावस्थाभावविशेषणत्वात् अन्यथा सयोगी सस्वादिन्यादाप- तिब्यामि. तस्य व्याप्यवृत्तितापक्षे च प्रतियोग्यनधिकरणवृत्तित्वस्थ- पनिवेशनीयतया प्रलयादिवृत्तिगयात्यन्तामायस्यान्यत्र प्रतियोगि.

·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । समानाधिकरणत्वेपि लक्षणघटकत्वान्याघातादिति भावः । संसर्गामावत्वतद्धटितात्यन्ताभावत्वयोाप्तिघटितत्वेनानवस्था- माशङ्कतेन चेति । ( दी) न च संसर्गाभावविशेषोऽत्यन्ताभावः । ससर्गा- भावत्वं च संसर्गारोपजन्यप्रतीतिविपयाभावत्वरूपं जन्यताघट- कनियमघटितमिति वाच्यम् । तद्वदन्यात्तित्वरूपनियमस्य तत्र घटकत्वात् । एवं निपमान्तरस्यात्र प्रवेशेऽपि न क्षतिः व- क्ष्यते च नियमाघटितमपि संसर्गाभावादिलक्षणमनुपदमेव च विवेचपिष्यते संसर्गाभावत्वप्रवेशे प्रयोजनविरहोऽव्याप्तिश्च । (110) संसर्गामावविशेषः सदातनसंसर्गाभावः । संसर्गारोपः तादात्म्यातिरिक्तसम्बन्धेन प्रतियोग्यारोपः । तद्वदन्यावृत्तित्वे- ति । स्वाव्यवहितपूर्वक्षणावच्छेदेन तद्वनोऽन्यस्मिन् वर्तते य. तदन्यत्वेत्यर्थः । तत्र जन्यत्ये। पट्यर्थे सप्तमी । नियमान्तर- विशिष्टधीव्यावृत्तविशिष्टधीनियामकत्वरूपसम्बन्धविघटक- नियमस्य । अत्र संसर्गाभावत्यशरीरे । न क्षतिरिति । तद्वदन्या. धृत्तित्वरूपनियमस्यैव तत्र प्रवेशनीयत्वादितिभावः । स्वमते नि. यमानन्तर्भावस्यानुपदं वक्ष्यमाणत्वादाहुरित्युक्तम् । नियमाघटि. तमिति । आरोपस्याभावबुद्धिहेतुताया नियुक्तिकत्वात्तादात्म्याति- रिक्तसम्पन्धावछिन्नप्रतियोगिताकामावरवस्यैव संसर्गाभावत्वरूप. त्वादितिभावः प्रयोजनविरह इति । साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन पा. दृशप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नानाधिकरणत्वं हेतुमतस्ताशप्रति. योगितानवच्छेदकावस्य निवेशनीयतयाऽन्योन्याभावत्वादिनिरूपक- प्रतियोगितामादाय दोषाप्रसक्तेरितिभावः । प्रतियोगितावच्छेदक- सम्बन्धेन प्रतियोगिवैयधिकरण्यनिवेशकल्पमभिप्रेत्याह अन्याप्ति श्वेति । तन्मते सम्वन्धान्तरावच्छिन्नसाध्याभावमादाय दोपवारणाय साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताया एव निधेशनीयत- या तादात्म्यसम्बन्धेन यत्र साध्यता त साध्यतापच्छेदकसम्यन्धा- पच्छिन्नसंसर्गाभावप्रतियोगित्वाप्रसिद्धाज्याप्तिरप्यापद्यत इत्यर्थः । स्य ·अनुमानगादापर्याम् (दी० ) अप ज्ञानवान् द्रव्यत्वात् विशेषगुणवान् मनो- न्यद्रव्यत्वात जातिमान् भाववादित्पादावतिव्याप्तिः साध्य- शून्यानामपि हेतुमत्ता विषयत्वविशेषणत्वैकार्थसमवायः साध्यव. चादिति चेत् । मैवम् । प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगिनो पदधिकरणं तत्समन्धि या तवृत्तित्वाभावस्पोक्तत्वात् । भवति चवमन्योन्याभावपि प्रतियोग्यसमानाधिकरणः । तद्विशिष्टस्य च हेत्वधिकरणचित्वं वाच्यं तेन नाव्याप्यत्तिसाध्यकास. ग्रह । तद्वदृत्तिभिन्नत्वं तु नार्थः अव्याप्यवृत्तिसापाव्यभि- चारिण्यतिप्रमदान् । (10) ननु विषयताया वृत्यनियामकर प्रतियोगियधिकरण सम्बन्धित्वानिरपक्षे नातिव्याप्तिरित्यत माह विशेषेति । दि गुणाधीना देश वृत्ताववच्छदकरवमेव न स्वधिकरणस्यामिति मते मनसो मूत्वपि न शिकविशेषणतया ऽधिकरणयामिति द्रव्यस्वमात्रस्य हेतुब मनोकपदेवधिकरण एव साध्याभाव. प्र तियोगियधिकरण रनि नाति यामिसम्भव त्यती मनोन्येति । दिकाली मेश्वरादतिरिच्यते इति मते सद्धतुरेवेत्यत स्थलान्तरे नामाह जानाति । साध्यान्यानामपति । साध्यतावच्छेदकसम्ब- नत्यादि । पर अधिकरणत्वस्थान सम्बन्धित्वनिवेशे । अन्यो न्याभायोगीनि। नथा च न तादात्म्यसम्बन्धेन साध्यतायामध्याप्ति. रिति माव । तद्विशिष्टस्य प्रतियाग्यसामानाधिकरण्यावच्छिमस्य । नेननि । कपिसयागवान् पतदक्षत्वादित्यादी कपिसयोगाभाषक पसाभ्यामावम्य गुणादी प्रतियोगितामानाधिकरण्यामाग्यपि हेत्वधिकरणीभूतवृक्षादेनं फपिसयोगमामानाधिकरण्यामावधिशि एपिसयामावयव यत्र सामानाधिकरण्यविशिष्टयत्त्व तत्र तद माधवायाधिकरणत्याप्रत्ययात् अत माध्यामावा लक्षण घटक रति नाव्याप्तिरिति माय । हेत्वधिकरणावच्छेदन प्रति- योगसामानाधिकरण्यामापनिवेशननान्याप्तिधारणस्य विपि मूरोपातदनुमामानाधिकरण्याशनिवेशयेयध्यमिया ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । तथा चियक्षितम् । सार्वभौमेनादतं प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यघ- टकीभूताधिकरणावच्छिन्नहेतुसामानाधिकरण्यस्याऽभावविशेषण, त्वमुपेक्ष्य उपाध्यायमते प्रतियोग्यसमानाधिकरणत्वरूपविशेषणवे. शिष्ट्यावच्छेदेन हेतुसामानाधिकरण्यरूपचिशेपणचौशिष्ट्यनिवेशन एव लाघवमित्यालोच्य तदनुयायिना दीधितिकारण प्रतियोग्यसा. मानाधिकरण्यायच्छिन्नहेतुसामानधिकरण्यं निवेशितं यथाश्रृतमू- ललभ्यो ऽयमेवार्थः प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यहेतुसामानाधिकर- ण्ययोरुद्देश्यतावच्छेदकविधेयभावस्य विवक्षितत्वादुद्देश्यतावच्छे. दकविधेययोरवच्छेद्यावच्छेदकभावलाभस्य ध व्युत्पत्तिसिद्धत्वात् । प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यस्य हेतुसामानाधिकरण्यावच्छेदकत्वे प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यरूपहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नसंयोगाभा. घादेः सत्यादिव्याप्यत्वप्रसंगः सस्वादिसामानाधिकरण्यावच्छेदक- रूपयरवस्य सत्यादिव्याप्तित्यादिति सार्वभौमोक्तदूपणमेतन्मते नि- रवकाश तादृशव्याप्सायनेन पारिभाषिकस्यैवावच्छेदकत्वस्य विव- क्षितत्वात् अन्यथा विषयितासम्बन्धेन घटत्वावच्छिन्नस्य शानत्वा दिव्याप्यताया दुर्वारत्वात् तादृशसम्बन्धेन ज्ञानत्वादिसामानाधि- करण्ये झानविषयतारूपे घटत्वादेरवछदकत्वात् । नन्वव्याप्यवृत्ति. साध्यकाव्याप्तिवारणाय प्रतियोगिसमामाधिकरणभिन्नत्वरूपम- तियोग्यसमानाधिकरणत्वमेव निवेश्यतां किमुक्तविवक्षया गुणा- दो प्रतियोगिसामानाधिकरण्याभाववतोऽपि कपिसंयागाभावादे प्रतियोगिसमानाधिकरणभिन्नत्यविरहात् भेदस्याव्याप्यवृचित्वानु- पगमादित्यत आह तद्वत्तीति । प्रतियोगिमवृत्तीत्यर्थः नार्यः न प्रतियोग्यसमानाधिकरणपदेन विवक्षितः। अव्याप्यवृत्तीति । कपि. संयोगी सत्त्वादित्यादावित्यर्थः । अतिप्रसङ्गादिति । फपिसयोगामा. वरूपसाध्याभावस्य द्रव्यादी प्रतियोगिसमानाधिकरणतया तद्भिर त्वविरहेण लक्षणाघरकत्वादिति भावः । अनच सामानाधिकरण्य- स्थाच्याप्यवृत्तितायाः प्राक् स्वये दूषितत्वात्प्रतियोगिसामाना- धिकरण्यामावनिवेशपक्षेप्यातव्याप्तियारणमशफ्यामित्येतादृशानुप. पत्तिमेव यद्वेन्यादिकल्पान्तरानुसरणवीजतया व्याचष्टे अत्र चेति । (दी० ) अब च सामानाधिकरण्यवतो न तदभाववत्वं ·अनुपानगादाधर्याम् प्रतीतरन्ययैवोपपादितत्वादित्यस्वरसाद प्रतियोगिवैयधिकर- गेस्पादिविशेषणं वक्ष्पति तच इत्यधिकरणे चोध्यं मतियो- ग्यनधिकरणीभूनहेत्वधिकरणकृत्यमावेति पुनरभावान्तार्य- निष्कर्षः। (10) असामानाधिकरपयनिय शकल्पे चेत्यर्थ । इत्यस्वरसा दित्यनेनान्वय । प्रतीते सयोगामावे गुणे न सयोगमामानाधि करण्यमित्यादिप्रतीते । अन्यथा गुणादिनिष्ठ सामानाधिकरण्याय च्छेदकत्वाचभावविषयकतया । कपिसयोगी एतस्यादित्यादायपि कपिलयोगाभायादिरूपलाध्यामावस्य प्रतियोगिवैयधिकरण्यावच्छे- दफगुणादिवृत्तित्वाधाच्छन्नतया लक्षणघटकतैश्यव्याप्तिरत शाह तधेति । प्रतियोगियधिकरण्य चेत्यर्थ । त्यधिकरण हेत्वधिक रणनिरूपित एतत्कल्प च पृथक् हेतुसामानाधिकरण्य न निवेश्य. मेवेति भाव । एव च हेत्वधिकरणनिरूपितप्रतियापिनधिकरण वृत्तित्त्वमेवाभाये विशेषण देय न तु तदवच्छेदकावच्छिन्नत्यमन तिप्रयोजनकत्यात वृत्तो प्रतियाग्यनधिकरणनिरूपितत्वहेत्वधि करणनिरूपितत्वयोनिवेशापेक्षया तत्र हेत्यधिकरणनिरूपितत्वस्य नियो चलाधयमित्यालोच्य तथैव निष्कर्षयति प्रतियोग्य नधिफरणीभूतेति । प्रतियागितावच्छेदकापच्छिन्नानाधिकरणेत्य तेन न दशितातिथ्याप्ति । (दी) मनु प्रतियोगितार छेदकावच्छिमस्य पप फाप चिचत्सामान्यस्य वा मतियोगितावच्छेदकपदकिश्चिदवाधिनस्य वा अनधिकरणत्वमुक्तम् आधे पाप्पचिसाध्यकाव्याप्तिः एकपतियोग्यधिकरणस्यापि तद्यतयन्तरामधिकरणत्वात् द्वि- तीये संयोगसामान्यामाक्वान् द्रव्यसाभाववान वा सच्चादि- त्पादावतिव्याप्तिः माध्यामाववतो द्रव्यस्य तस्मतियोगिसंयोग- विशेपाभावाचा नित्यत्वादिविशिष्टदव्यत्वामावात्मकत. स्मतियोगिनोऽधिपरणवाघ स्वाभावाभावात्मयस्य विशिष्ट ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । स्याऽपि द्रव्यत्वस्य द्रव्यत्वाऽनतिरेकात् तृतीये कपिसंपोगाभा. ववानात्मवादित्यत्राऽव्याप्तिः साध्याभावानां कपिसयोगानां गुणानामधिकरणस्पात्मनस्तत्मतियोगितावच्छेदकगुणसामान्या- भावत्वावच्छिन्नाऽनधिकरणत्वात् । मैवम् । याशप्रतियोगि- तावच्छेदकावच्छिन्नाऽनधिकरणत्वं हेतुपतस्तादृशपतियोगिता- ऽनवच्छेदकत्वस्य विवक्षितत्वात् । (गा०) यस्य कस्यचिदित्यादिषष्ठयन्तानामनधिफरणत्वमित्यनेना. न्धयः प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नस्य यस्य कस्यचिदनधिकरण. त्यम् स्वप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नाधिकरणप्रतियोगिकभेदमा- प्रम् तत्सामान्यस्यानधिकरणत्यम् स्वप्रतियोगितावच्छेदकावच्छि. प्राधिकरणत्यायन्छिनभेदः । प्रतियोगितावच्छेदकयत्किञ्चिदिति । प्रतियोगितापच्छेदकं तत्तद्यक्तित्वेन निवेश्य तदवच्छिन्नाधिकरण- त्वावच्छिन्नभेदो घा विवक्षित इत्यर्थः । नव्यमते संयोगसामान्या- भावस्य केपलान्ययितया तत्र साध्ये सत्तादिः सचतुरेवेत्यतो द्रव्यत्वामाधवान् वेति । तत्प्रतियोगीति संयोगरूपसाध्याभाषप्रति- योगीत्यर्थः तत्तत्संयोगत्याच्छिन्नाभावाभावस्य तत्तत्संयोगा. देः संयोगसामान्यानतिरिक्तात्वादिति माध: । द्रव्यत्वरूपामावस्य एकव्यक्तिकतया व्यक्तिविशेषाभावरूपप्रतियोगितामानाधिकरण्यं घटत त्यतस्तस्य किञ्चिद्विशिष्टस्यामायरूपप्रतियोगिता- मानाधिकरण्यमाह नित्यवादीति । आदिना जन्यत्वादिपरिग्रहः। ननु घिशिष्टामाघो विशिष्टस्यैष द्रव्यत्यस्य प्रतियोगी न तु शुद्ध- स्प तस्येति कथं गुदद्व्यत्वस्य प्रतियोगिवैयधिकरण्यानुप- पचिरित्यत आह स्थाभायेति । न च सर्वस्ययाऽभावस्प पूर्य- क्षणादितित्वविशिष्टस्यामापरूपप्रतियोगिसमानाधिकरणतया प्र. तियोगिल्यधिकरपामायाप्रसिद्धा कात्तिभ्यासिरिति पाच्यम् । प्रतियोगितापच्छेदकसम्यन्धेन प्रतियोगिवैयधिकरण्यनिवेशप. से सम्भवस्य साम्यतापच्छेदकसम्यन्धन तंद्रयाधिकरण्य. निवेशपक्ष स्यरूपसम्यन्यायछिन्नसायकस्थले साम्यतायच्छेदक सम्यान सामेयाऽमायानां प्रतियोगिसमानाधिकरणत्यादया. म ·अनुमानगादाधर्याम् प्तिप्रसत्ता यत्सम्याधेन स्वप्रतियोगितावच्छेदकायच्छिन्नान- धिकरणत्व हेतुमतस्तासम्पन्धावच्छिन्नतभागीयप्रतियोगिता यां साभ्यतावच्छेदकसम्य-धाच्छिन्नत्वसाध्यतावच्छेदकधर्मा. पच्छिन्नत्वोमयाभाव पर विपक्षणीयः एव चौरस्थले सरूप. सम्बन्धेन प्रतियोग्यधिकरणत्वाप्रसिद्धावपि संयोगादिसम्बाधे. न घटाद्यमाचीयप्रतियोग्यनधिकरणीभूतहेतुमभिष्टघटाभावीयपनि- योगितासु स्वरूपातम्मन्धाचच्छिन्न वद्रव्यावाभावत्वाद्यच्छिन्नत्वो- भयामायस्थाक्षतस्यादतिव्याप्तिरित्यभिप्रायात् । आत्मनि सयोग- सामान्याभायस्य सर्वमतसिद्धत्वविरहारकपीति । जन्यद्रव्यवृत्ति इंनुके हेरवधिकरणजन्यद्रव्ये गुणसामान्यामावस्यापि उत्पत्ति- कालावच्छेदन स्वमते सत्यात्तत्र ताशप्रतियोगिवैयधिकरण्य न घटते अत भात्मत्य हेत्वनुसरणम् । गुणसामान्यामावत्यस्य कपि- सागस्वरूपाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्व स्फुटीकर्तुं कपिसयोगा. नां गुणत्वकीननम् । तत्पतियोगितापदच्छेफेति । तथा च ताशा. भावा अपि यत्किञ्चित्प्रतियोगितापच्छदकावच्छिन्नमतियोगिव्याध करणा एघ तत्प्रतियोगितापच्छदकत्वात् कपिसयागामावत्वस्येत्या পেনিস যায়নি। বিশিষ্টজান্নাখি करणत्वावच्छिन्नभेदवास्यमित्यर्थः । कपिसयोग्यतत्वादित्यादी क. पिसयागामावप्रतियोगितावच्छेदकायच्छिनाधिकरणसामान्यभेदव- यासम्भयात् सपदेन तादृशी प्रतियोगितोपादातु न शक्यत इति ना- ध्याति । द्रव्यत्वामाधवान् सत्यादिन्यादी हेतुमती द्रव्यादेः विशिष्ट दक्पत्यावभावरूपप्रतियोग्यधिकरपात्येपि द्रव्यन्चामावत्यापच्छिमा या प्रतियोगिता तवच्छेदकावच्छिन्नानधिकरणत्वात् तस्य लक्षण घटकनेति नातिव्याप्ति पिपिसयोगाभावधानात्मत्यादित्यादीच कपि सयोगामावत्यापच्छिना या प्रतियोगिता तदवच्छेदकावच्छिन्नाधि. करणमेय हेतुमत् फिन्तुगुणसामान्यामावत्यायच्छिन्नमतियोगिताय. दशावच्छिन्नानधिकरणमेय तदनयच्छदकमेव साध्यतावच्छेदक मिति भास्पासिरिनि माय (न वैध घटस्यावरच्छिनप्रतियोगिताय. छक्कासिमानाधिकरण धूमयतादृशप्रतियोगितानपच्छेदकं च पहिरधीमत्याकारवस्थामायकटापगादिनः समूहालम्यनशानस्यैघा. नुमितिदनुनया विशिएपगमस्थानुमितिदनुस्यममुपपनममाया ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । ४४१ घटिततया व्याप्तदुज्ञेयत्वापत्तिश्चेति वाच्यम्।हंतुमन्निष्ठभेदप्रतियो- गितायां स्थावच्छेदकाच्छिन्नयत्वसम्बन्धेनाम्वच्छंदिका या प्रतियो. पितातदनवन्छेदकत्वस्य एकसामान्याभावरूपस्य निवेशे तात्पर्यान्। ताशभेदप्रतियोगितायां स्वावच्छिन्नवस्वसम्रन्धेनाऽनवच्छेदकत्व. स्य साध्यतावच्छेदविशेषणतयैव सामअस्यऽपि यथासनिवेश न वैयर्यम् । तथाविधसम्बन्धेन तादृशभेदप्रतियोगितानवच्छेदकसा. ध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्य व्याप्तिरिति पुनरन्यो। न्याभावघटितलक्षणनिष्कृयार्थो योध्यः । सम्बन्धसामान्येन हेतुमचनिवेशे ऽध्याप्तेर्वक्ष्यमाणत्वात् सम्ब न्धविशेपेण हेतुमत्यम प्रतियोगिता सम्बन्धविशेषावच्छिन्नत्या. निवेशे चाऽमम्मवस्य वाच्यतया तत्र तश निवेशयति । अत्र चेति । (दी.) अत्र च ग्राह्यमामानाधिकरण्ये हेतोर्यादशः स. म्बन्धः भविष्टः तेनैव सम्बन्धेन यो हेतुमास्तत्र वर्तमानत्वम- भावस्य, साध्यस्य च यादृशः सम्वन्धः प्रविष्टस्तत्सम्बन्धार. छिन्नायाश्च प्रतियोगिताया अनवच्छेदकत्वं बोध्यम् तेन धूम. समायिनिष्ठाभावस्य सयोगावन्छिनप्रतियोगितामा घूमस- योगिनिष्ठाभावस्य च समायावच्छिन्नमतियोगिताया अव- न्छेदकत्वेऽपि वद्वित्वस्य न क्षतिः ॥ यद्वा साध्यतावच्छेदकमम्बन्धेन प्रतियोग्यसम्बन्धित्त्वं हेतुमतो वक्तव्यम् । तथा व सम्बन्धभेदन प्रतियोगिता न विशेषणीया । एवं स्थिते सामानाधिकरण्यादा सम्बन्धित्वं निवेशनीयं न स्वधिकरणत्वम् । तथाच धर्मिणो ऽपि व्याप्यत्वं व्यापकत्वं च निर्वहति । तथाहि तादात्म्येन सम्मन्येन धूपवतः सम्बन्धिनि महानसे वर्तमानो योज्योन्याभावस्तस्य तादात्म्य. सम्बत्यावरिछना या प्रतियोगिता तदनवच्छेदकवहिपचार. छिन्नस्य वहिमतस्तादाम्पेन सम्बन्धिनि महानसे घूमरतस्ता- दात्म्येन मम्बन्धित्वप एवं धर्मिनोधर्मपाप्यत्वव्यापकले बोध्ये।

·४४२ अनुमानगादार्याम् (गा०) बाह्यसामानाधिकरण्ये । अनुमितिकारणीभूतमानविषयहेतु निष्ठसाध्यसामानाधिकरपयशरीरे। साध्यस्य चेति। अत्रापि प्राधला. मानाधिकरण्य इति प्रविष्ट इति चाऽनुपज्यते। तथा च तत्सम्बन्धेन हेतुमति वर्तते योऽभावस्तदीयतासम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिता- नवच्छदको यो धर्मस्तदवच्छिन्नस्य तेन साध्यतावच्छेदकसम्ब. न्धेनाऽधिकरणे तन हेतुनावच्छेदकसम्बन्धेन धर्तमानत्व ताश. साध्यतावच्छेदकसम्बन्धन साध्यानुमितिश्योजकमित्यर्थ । व्यापकताघटकसाध्यीयसम्बन्धेन साध्याधिकरणे ताशसाधनी. यसम्बन्धेन माघनस्याऽवर्तमानत्यग्रहदशायामनुमितियारणाय सा. मानाधिकरण्यशरीरे सम्बन्धविशेषनिवेशनम् । वस्तुतस्तु वि रुद्धस्वेन शायमानधर्मवत्ताज्ञानस्याऽनुमितावेव प्रतिवन्धताया वक्ष्यमाणतया सामानाधिकरण्यशरीरे सम्बन्धविशेषानिवेशेऽपि न क्षति । सामानाधिकरण्यावगाहिताया प्रयोजकत्य च विशिष्टपरामर्शनिहायोपयते । पर्वतीयधूमव्यापको वाद्वारेति व्या- पक्रतापरामर्शस्य हेतुनाया दृपितव्यत्वात् । न च स्वव्यापकसाध्या फहेतुमानित्याकारक मामानाधिकरण्यानवगाहारशिष्टपरामश एव हेतुरास्तामिति वाच्यम् । बहुब्राहस्य सामानाधिकरण्यपर्व- पतितपादिति ध्येयम् । प्रतियोजिषधिकरण्यशरीरे प्रतियोगि- तावच्छेद सम्बन्धस्थान साध्यतावच्छदकसम्बन्धनिवेशन पर साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्यवद्धत्यधिकरणनिष्ठसम्बधान्तरा पच्छिमसाध्यामायमादाय दूषणस्याऽपि निराकरणसम्म प्रतियो गितायासाध्यतावच्छेदसम्बन्धावच्छिन्न पनिवशनमफलमित्याश- येनाह । यद्रेत्यादि । तादात्म्यसम्बन्धेन ध्यापकतानिहाय प्रतियो- ग्यनधिकरणस्यमनुक्या प्रतियोग्यसम्यन्विचमाभिहितम् । ननु प्रति. योगियधिकरण्ये सम्बन्धित्वनिवशपि तादात्म्यसम्य-धेन व्याप्तिर्न नियति, ताहासाध्यतावच्छेदसम्याधन साध्याधिकरणाप्रति- यातद्धटितसामानाधिकरण्यस्याऽप्रसिद्धरित्यत माह । पय स्थित तति । प्रतियागिरियाधिकरण्यशरीरे सम्बन्धित्यनिवेशे सती त्यर्थ । सम्पन्धिय नियनीयमिति तथा च साध्यतामानाधिक- रणय सायसम्यन्धिसम्बन्धि यमायमायस्य हेतुमामानाधिकरण्य मपि देनुसम्बन्धिसम्यग्धिात्वमादिना प्राहम् । धर्मिण । धूम- ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । घदादेवद्गिमदादेश्च ! तदेव दर्शयति । तथाहीति । तादात्म्य सम्पः धावच्छिन्नति पूर्वकल्पाभिप्रायेण । धूमवनिमतोयाप्ति. मुक्त्या धर्मिणो धूमवदादेहादिरूपधर्मव्याप्यत्वं पाहमदादि- रूपधर्मिणश्च धूमादिधर्मव्यापकत्वं चाह-एवमिति । (दी० ) अत एव जलादीनां पृथिवीवाभावव्याप्यत्वं तत्र तत्रोक्तं संगच्छते । यथा च याशेन सम्बन्धेन हेतोपाप्यता गृहीता तादृशेन सम्बन्धेन तस्य पक्षवि. शिष्टत्वज्ञाने यादृशेन सम्बन्धेन च साध्यस्य व्यापकत्व- मवगतं तादृशेनैव साध्यपक्षयोविशिष्टानुमितिः । तेन न धू. मावयः संयोगेन नवा समवायेन पर्वते वद्विधीः वाऽवगतव्यापकताघटकसम्बन्धेन' व्यापकस्याऽभावग्रहे गृही. तव्याप्यताघटकसम्बन्धेनैव व्याप्यस्याऽभावः सिद्ध्यतीति । कथमन्यथा समवायेन वह्निविरहिणि महानसे संयोगेन, संयोगेन ‘वा वद्विविरहिणि स्वावयवे धूमः समवायेन न निवर्तते, निवर्तते च संयोगेन वहिविरहिणि स्त्राव संयोगेनति नियम उपपद्यते । तथाच तादाम्पसम्बन्धेनैव जलादीनां व्याप्यत्व. ग्रहाघापकनिया तादात्म्येनैव तेपामभावः सिद्धयति, स एव चाऽन्योन्याभावः । इत्यमेव च तादात्म्यादृक्षशिशपयोयाति- निश्चय इति संगच्छते ॥ (गा०) अत पर तादात्म्यसम्बन्धेन व्याप्तिव्यवस्थापनादेव । तत्र तत्रोक्तमिति । धिचीत्वनेतरभेदसाधनायेत्यादिः सङ्गच्छते इति । अन्यथा जलादीनां संयोगादिना पृथिव्यादिवृत्तितया तेन सम्पन्धन च्याप्तेजलादिभेदसाधनानुग्योगितया च तदुक्त्यसंगोरिति भावः । पृथियीत्यामावस्य स्वरूपसम्पन्धावच्छिन्नामावन पृथियोन्यस्वरूपेग जलादिभेदः सिद्यति न तु तस्य कालिकसम्यन्धावच्छिन्नामायेने. स्यत्र, पृधिधीत्येन व्याप्यस्य जलादरन्योन्यामाय एय सिञ्चति म त्यत्यन्ताभाव इत्यत्र या कि नियामकमित्याराहायां व्यतिरोकि- ·४४४ अनुमानगावापर्याम् णि तत्सम्बन्धघटितव्यापकत्येन गृह्यमाण तत्सम्बन्धायच्छि. मप्रतियोगिताकादेवामाचा नायन सम्बन्धन यस्य प्यता गृहीता तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताक पर तदमायः सि. यतीति समाधास्यन् अन्धयिनि ध्याध्यताघटकसम्बन्धेन ग्रा- प्यवत्ताहानात् व्यापकताघटकसम्बन्धेनैव व्यापकं सिद्धातीति नि- यमं दृष्टान्तविधया दर्शयति । यथा चेति । तादृशेनैव विशिष्टझाने । पक्षधर्मिविशिष्टशाने विशिष्टानुमितिः। वैशिष्टयविषयकानुमितिः। व्याप्यतापटकसम्बन्धेनव व्याप्ययत्ताशानं हेतुरिति नियमस्य व्याप- कताघटकेनैव सम्बन्धेन व्यापकस्यानुमितिनियमस्य च क्रमेण प्रयो। जनमाह । तेनेति । अनवतीर्णवावस्याऽभ्रान्तस्येति शेषः । धूमावयवे नवनिधारिण्यन्वयः । तस्य समयायसम्बन्धन दिन्याप्यधूमयत्त्वे. ऽपि व्याप्यताघटकन संयोगेन तद्वत्त्वाभावादिति भावः । नया स. मवायेनेति पर्वतवृत्तिहेतुं प्रति समवायेन यहिरव्यापकत्वादिति भा- व प्रकृतीपयुक्तनियमद्वयमाह। तथैवेति । सम्बन्धेन । सम्बन्धेनव । एतनियमदयस्य प्रयोजनान्तरानुरोधेनाप्यावश्यकत्यमिति दर्शयति । कथमन्यथेति । अन्यथा-एतादृशनियमानभ्युपगमे । इति नियमः कथ- मुपपयन इत्यन्धयः।महानसे संगिन धूमो म निवर्तत इत्यन्वय । महा. नमर्मिकसिद्धिविषयसंयोगसम्बन्धावच्छिन्ननिवृत्तिप्रतियोगी नेत्य- यः। निवर्ततेचा धूम इत्यनुपज्यते । प्रकृतिमाह। तथा चेति । व्याप्यत्वप्र- हात्।स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नपृथिवीत्वाभावनिष्ठव्यापकतानिरूपित. व्याप्यतामहात् । व्यापकनिवृत्त्या स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगि- ताकेनैव पृथिवीत्वाभायामायेनातेपाम्। अलादीनाम्। म चैतावताऽपि अत्यन्ताभावसिद्धिः कथं निराहतेत्यत आह। स एव चैति सचान्यो- न्याभाव पवेति योजना ।तादाम्यसम्बन्धावच्छिनामावश्चान्योन्या- भाव एव न त्यत्यन्तामाय इत्यर्थः । यतो मंतरात्यन्तामायसिद्धि- रिति मावः । तादात्म्यसम्बन्धेन व्याप्ती प्राचां सम्मतिमाह । इत्थमे- घ चेति। तादात्म्यसम्बन्धेन व्याप्तिम्वीकारेणैव । इति ग्रन्था सङ्गच्छा ते इत्यत्ययः । ननु तादात्म्यसम्बन्धेन व्याप्यनभ्युपगमे का क्ष- ति. जलादिभेदमिजलादिभेदामामत्यापकीभूताभावप्रतियोगि- त्वेन पृथिवीत्वभानादेव सम्भवान् पृथि येकदेशे जलादिभेदमसि- या ताशयाप्तिग्रहमम्मवस्य व्यतिरेकिणि यस्यमाणत्यात् । ता. - - ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । ४४५ दास्यसम्बन्धेन धर्मिणोऽनुमितेरप्यनुभवसिद्धत्वे धर्मितादात्म्य- निष्ठव्यापकताज्ञानस्यैव तद्धेतुतायाः स्वीकरणीयत्वात् , असति प्र- तिवन्धके तत्तादात्म्यादिविधेयकानुमिती तादात्म्यसम्बन्धेन तस्य विधेयत्वोपगमे क्षतिविरहादित्यत आह-- (दी.) अत एवं गोतवाद्यग्रहदशायां यत्र सातादिः सा गौरिति तादात्म्येन गोपिकत्वग्रह सास्लादिना तादाम्येन गौः, गोर्व्यतिरेकाच सास्त्रादिव्यतिरेकः सिद्ध्यति । एवं च संयोगेन गगनादेरपि द्रव्यत्वव्याप्यत्वम् । हत्यनियामकसंयोगमात्रस्याऽभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वे सा. ध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोग्यसम्बन्धित्वाभिधाने वा पृ. थिवीलादिन्यापकत्वमपि । तदभावातोऽपि पृथिव्यादेः संयोगेन तत्सम्बन्धित्वात् । सिद्धिरपि तस्य नथैव न तु त्तिनियामकसम्बन्धेन । तेनाऽसम्बन्धित्वादव्याप- कत्वाच्च । व्यक्तीभविष्यति चैतदुपरिष्टात् ॥ (गा०) अत एवेति । तादात्म्यसम्बन्धेन व्याप्तिस्वीकारादेव । गोत्वत्याग्रहदशायां गौः सिद्धतीत्यन्वयः। अन्यथा तत्र गोत्वत्वरूप- साध्यतावच्छेदकानुपस्थित्या गोत्वसाध्यकानुमित्यौपयिकव्याते- ग्रहतया गोत्यसाध्यकानुमितेर्गोतादात्म्यस्यापि गोत्वरूपतया तनिष्ठव्यापकताया अपि गोत्वन्वोपस्थितिमन्तरेण दुर्ग्रहतया तादात्म्यर्मिकन्यापकताशानाधीनतादात्म्यसंसर्गकगवानुमितेश्चा- ऽसम्भवेनाऽयं गौरित्याकारकानुमितेरनुभवसिद्धाया अपलाप- प्रसङ्गादिति भावः । यद्यपि गोत्यांशे गोत्वत्वं धर्मितावच्छेदकीकृत्य व्यापकतावच्छेदकत्वावगाहिग्रह पय गोत्वेन गोसाध्यकानुमि- तावपि हेतुर्याच्या निर्मितावच्छेदकमव्यापकतावच्छेदकत्वन- हस्य व्यभिचारज्ञानाप्रतिवध्यतयाऽनुमित्यजनकन्यादिति ता- दात्म्येन गोत्यापच्छिन्नसाध्यकानुमितिरपि गोत्यत्यानुपस्थिति- दशायां न सम्भवति । तथापि यक्ष्यमाणप्रतियोगिताधर्मि- कोमयाभावघटितलक्षणाभिमायेणेदमभिहितं तन्मते . स्वरूप- ·अनुमानगादापर्याम् तः साध्यतावच्छेदकमकारिकायामनुमिती स्वरूपत साध्यतावच्छे. दकप्रकारकस्य साधनयनिष्ठाभावप्रतियोगित्वत्वावच्छेदन साध्यता- वच्छेदकरूपायच्छिन्नत्वसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्योभया- भायाचगाहिज्ञानस्य हेतुतया तत्र गोत्यत्वज्ञानानपक्षणेनाऽनुपपत्य- भावात् । इंशयुक्त्या तादात्म्येन व्यापकतासिद्धियत् गोत्यत्याग्रह दशायां या गौस्तत्र सास्नादिरिति व्याप्तिग्रहाधीनगवादिहेतुफला- स्नादिसिधनुरोधात् तत्सम्बन्धेन च्याप्यतासिद्धिरपि द्रव्या। केचित्तु तादात्म्यसम्बन्धेन व्यापकत्वानुपगमेऽपि गवान्यावृत्तिन्य- रूपव्याप्तिशानात् गोत्वादिविधेयकानुमितिर्निष्पत्युहव । तथा स- ति अयं गौरित्याकारकताऽप्यनुमितेर्निर्वहति स्वरूपतो गोत्याय- गाहिनो गयान्यावृत्तित्वज्ञानात्स्वरूपत एवं गोत्वविपथिण्यास्तस्या स्तम्भवात् । न चानवच्छिन्नविधेयताया अमलुप्तत्वात्तादात्म्येन गोरेव विधेयत्वमुचितम् । अयं गौरित्याकारक इदन्त्यावच्छिन्नविशे- ध्यकगोत्वादिप्रकारकप्रत्यक्षे या गोत्यादिप्रकारता तस्या एव विधे- यतात्योपगमेऽनुमितो तत्कल्पनेऽतिरिक्तविधेयताकल्पनाभावात् अस्तु वा गवान्यावृत्तित्वरूप यानिशानादेय तादात्म्येन गवातु- मितिः किं तादात्म्येन व्यापकतयेत्याशङ्कानिराचिकीर्पयो गोत्य- त्याग्रप्रहदशायामिति । गवतरावृत्तित्वस्य हेतुभूतसास्नादावग्रह- दशायामित्यर्थ प्रत्याहुस्तान। गयेतरावृत्तित्वमात्रस्य गोत्यत्वशब्दार्थ- ताविरहेणोदक्षरताया दुरत्वात्। गोत्वत्वपदं तवृत्तिधर्मपरमिति तुम सम्यक् । गोत्वस्यस्य विशिष्टगोवृत्तित्वस्वरूपस्य स्वरूपतोभा- नासम्भषेन तरशानदशायां तवृत्तिधर्मभानस्याऽवश्यकत्वात् अपरे तु गोत्यत्वाद्यग्रहदशायामपि गीः सिद्धतीत्यन्वयः । यदा गोत्य- त्वमनुमिती न भासते तदापि तम गार्मासत इत्यर्थः स्वरूपतो गोत्वस्यैव मास्नादिलितकानुमिनी मानस्योपगन्तव्यतया विधे, बनायाश्चाऽवच्छिन्नत्यनियमेन स्वरूपतो गोन्यप्रकारकानुमितेरनुम. घसिद्धाया अनुपपत्तिरित्युपष्टम्मसंगतिरिति प्राडुः । यत्तु अनव- छेदकोश तादात्म्यसम्बन्धन स्वरूपतः साध्यतावच्छेएफप्रकारक- भानादनवच्छेदकत्वांश आधेयनासम्पन्न स्वरूपतस्तत्यकारफ- मानाडा स्वरूपतस्त प्रकारकानुमिनिरित्युपगमन गोत्यत्याप्रहद- शायामपि नादाम्येन व्यापकतासानादमितिर्नियंहतीति नोक्ता- ।

·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । ४४७ पपत्तिरिति तदसत् । अयंगौरित्यादिज्ञानानुव्यवसाये स्वरूपतो गोत्वादिविशोषितप्रकारिताप्रकारेण ज्ञानभानात् समवायातिरिकेन निरूपितत्वसम्बन्धेन गोत्वादे स्वरूपतःप्रकारताया आवश्यकत्वेऽपि समवायातिरिक्तेनापरसम्बन्धेन स्वरूपतः प्रकारताया अप्रामाणिक- त्वात् अन्यथा व्यापकताज्ञानहेतुतामते स्वरूपतो ज्ञानत्वादविधेयता. घच्छेदकत्यानुपपत्त्या केवलान्यायग्रन्थे तज्ज्ञानस्याऽनुमितिहेतुता- खण्डनं दीधितिकतां विरुद्ध्येत उक्तक्रमेणैव तन्निर्वाहात् । न च तथा सति प्रतियोगिताधर्मिकोभयाभावघटितलक्षणाभिप्रायकतयाऽपिने- तद्न्यसंगतिरिति वाच्यम्। प्रकारित्वांश इवाऽवच्छेदकत्यांशेपि नि- रूपितत्वसम्बन्धेन जातेः स्वरूपतःप्रकारित्वाभिमायणैतद्वन्थसंगम. नात्।तस्याप्रामाणिकत्वाभिप्रायेणाऽग्रिमव्यापकतामानहेतुताखण्ड- नसंगते. । अपरे तु गोवत्याद्यग्रहदशायामपिस्वरूपतो भासमानगो- त्वावच्छिन्ने हेतुमन्निष्ठभेदप्रतियोगितानिरूपिततादात्म्यसम्बन्धाव- छिन्नावच्छेदकत्याभावरूपान्योन्याभावघटिततादात्म्यसम्बन्धाव- च्छिन्नव्यापकताशानात्तादात्म्येन स्वरूपतो गोत्वप्रकारिकाम्नुमितिः सम्भवत्येव । एकरूपेणा ऽवच्छेदकेऽपि अवच्छेदकतानवच्छेद- करूपेणा ऽवच्छेदकत्वाभावं स्वीकृत्यैवान्योन्याभावघटितलक्षणस्य ग्रन्थकता यद्पावच्छिन्नमित्यादिना परिष्करणीयत्वात् तदभिप्राये. वैतत्संगतेः । केवलान्वयिग्रन्ये च प्रतियोगिनि प्रतियोगितान- बच्छेदकरूपेण तत्त्वाभावस्येवावच्छेदकतानवच्छेदकरूपेणाऽवच्छे. दकत्वामावस्याऽप्रामाणिकतया व्यापकताज्ञाने साध्यतावच्छेदकस्य स्वरूपतो भानं न सम्भवतीत्यभिप्रायेण व्यापकताझानहेतुतामते स्वरूपतो ज्ञानत्वप्रकारकानुमितेरनुपपत्तेक्ष्यमाणतया न पूर्वा- परग्रन्थविरोध इति प्राहुः । तादात्म्येन गोतिरेकाच्चेति । तादा- रम्यसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकात्तादात्म्यसम्बन्धघटितव्यापक- तावच्छेदकगोत्वावच्छिन्नस्य भेदरूपाभावादित्यर्थः । समवाय- सम्बन्धावच्छिन्नाभायस्य साधकत्येपि तत्प्रतियोगितावच्छेदक- गोत्वत्वाद्यग्रहदशायां तदभावस्य ज्ञानासम्भवेन ततः. सास्ना- भावसिद्धसम्भवादिति भावः। एवं च । अधिकरणवस्थाने स- म्वन्धित्वनिवेशे व । गगनादेरपीति । तस्याऽधिकरणान- सिद्धावपि संयोगेन तत्सम्बन्धिवृत्तित्वस्याऽभावे ·ति भाव ४४८ अनुमानगादायर्याम् साध्यवासम्बन्धित्वस्य प्रसिद्धा यथोक्त यानिसत्त्यादि । वृत्यनियामपसयोग यावृत्तरूपेण सयोगस्याऽभा चप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धयन साध्यतावच्छेदकसम्बन्धस्य गगनीयसयोगस्याऽभावप्रतियोगितानयच्छेदकतया प्रतियोगिता या साध्यतावच्छेदकसम्बन्प्रायश्छिन्नत्यनिवेशकरपे तथाविधप्रति- योगित्वाप्रसिध्या सोगन गगनस्य व्यापकता न निर्वहतीत्यत उक्त वृत्यनियामकसयोगमात्रस्येति । तादृशसयोगसाधारणसयोग- त्यापच्छिन्नस्येत्यर्थ । यदत्यायुक्तपरये वृत्त्यनियामकसयोग- साधारणरूपेण ताशसम्बन्धत्वपिरहेपि न क्षति तन्मते प्रतियोगिताया साध्यतावच्छेदकसम्बन्धाचच्छिन्नत्यानिवेशादि- त्याशयेनाह | साध्यतावच्छेदसम्बन्धेनेति । पृथिवीत्वादिव्या पक्त्यमपीत्यत सयोगेन गगनादेरित्यनुपज्यते । ननु प्रतियो- गिताया साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्यानिवेशे पृथिव्यादिनि समयायादिसम्बन्धावच्छिन्नाभावप्रतियोगितया गगनादेन वृधि- पीत्वादिव्यापकतासम्भर इत्यत आह-तदभाववतीऽपीति । समवायादिना गगनायमाययतोऽपीत्यर्थ । तत्सम्बन्धित्वात्। गग. नदिसम्बन्धित्वात् । तथा च ताशगगनाथमावो न साध्यताव- च्छेदपसम्बन्धन प्रतियोग्यसम्बन्धितुनिष्ठ इत्यभावान्तरमा- दाय रक्षणसच निप्रत्यूहमेवेति भाव । ननु सयोगेन गगन- स्य व्यापकत्व पाधानवतारदशायामम्रान्तस्य वृत्तिनियामकस. योगेनव पथ न गगनानुमितिरित्यत आह । सिद्धिरपीति । तथर । वृत्यनियामकसोगनव तेनाऽसम्बन्धित्वादिति तथा च तत्सम्ब- न्धावगाहनेऽनुमितम्रमतया तत्र भ्रमात्मपरामर्शस्याऽपेक्षित. त्यादिति भार । यदपावच्छिन्नयत्सम्बन्धस्य व्यापकतायटकत्व तड्पाउन्नतत्सम्बन्धनयाऽनुमिनिरिति नियमाभिप्रायेण दो- पान्तरमाह । अयापकन्यायति । त्यनियामन सम्यन्धनय गग नायमानम्य प्रतियोगिममानाधिकरणतया त्तिनियामयसयोगेन प्रतियोगियधिकरणामावप्रतियोगिताया गगन सपन तत्सम्य. म्यस्य ध्यापकत्वाचक गादित्यर्थ नया च ध्यापपत्याघटकसम्ब. ज्यस्याऽनुमितापमानात् न तनाप्नुमिनिमम इति भाय । ननु पनिनियामक्सयोर्गन गगनादिसम्यन्धिनोऽसिया पथ ·सिद्धान्तलक्षणपकरणम् । ४४९ तेन सम्बन्धेन गगनाधभावस्य प्रतियोगियेयधिकरण्यमित्यत आह । व्यक्तीभविष्यतीति । वक्ष्यमाणोमयाभावघटितप्रतियोगिवेय- धिकरण्यं तत्रापि सुलभमिति भावः । कालिकविशेषणतया घटादिसाध्यके महाकालत्वादिहेती अ. प्रसिद्धिनिबन्धनाव्याप्ति शङ्कते नन्वित्यादिना । (दी०) नन्वष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यात्मककालमात्रवृत्तिधर्मस्य विशपणताविशेषणाऽव्याप्यवृत्ति किमपि व्यापकं न स्यात् । स्वावच्छेदकसम्बन्धन प्रतियोगिनोऽसम्बन्धिनि काले वर्तमान- स्याऽभावस्य प्रतियोगितायां तत्सम्बन्धाऽवन्छिन्नत्वस्य तेन सम्बन्धेन यत् प्रतियोगिसम्बन्धि तदन्यत्वस्य च काले ऽसम्भवगत् ॥ (गा०)खण्डकालवृत्येतत्कालत्वादिहेतुकस्थले ऽतीतानागतव्यक्ती. नां तत्तद्यक्तित्वावच्छिन्नतादृशसम्बन्यावच्छिन्नाभाव एवं हेतुमति प्रतियोगियधिकरणः प्रसिद्ध इति नाऽव्याप्तिरतो ऽनद्रव्यातिरिक्त- द्रव्यात्मकेति । जन्यमानस्य कालोपाधितामते द्रव्यात्मकस्याऽपि खण्डकालस्य सम्भवान महाकालपर्यन्तलाभ इन्यतोऽतिरिक्तान्तम्। यद्यपि गगनदिगारममनसां नित्यतया खण्डकालत्वासम्भवेन चतुर्द्रव्यातिरिक्तेन्युक्तावपि महाकाललाभस्तथापि यत्किञ्चिचतु- द्रव्यातिरिक्तवस्य पृथि-यादावपि सत्वात्पृथिन्यादिचतुष्टयाति- रिचत्वस्य च विशिष्याऽभिधान एव तल्लामः । तान्त्रिकैर्महाकाल- स्यैवाऽव्यातिरिक्तद्रव्यपदेनाऽमिधानात्तथाऽभिधाने विशिप्या ऽनभिधानेऽपि नाऽन्यपरत्वशङ्केति तथैवा ऽभिहितम् । खण्ड कालसाधारणमहाकालवृत्तेहेतुत्वे सण्डकालरूपहेत्वधिकरणे एव लक्षणघटकोकामायप्रसिद्धिरिति कालमात्रवृत्तीत्यत्र मात्रपदम् । समवायादिना कस्याचेत्साध्यत्वे समवायादिना घटाद्यभाव एव महाकाले तेन सम्बन्धेन प्रतियोगियधिकरणः प्रसिध्य- तीत्यतो विशेषणताविशेषणेति । कालिकयिशेषणतयेत्यर्थः । ब्याप्य- वृत्तिसाध्यके प्रतियोगिवैयधिकरण्यानुपादानेन फेवलान्वयिया- च्यत्वादेयापकतासम्भव इन्यतोऽन्याप्यवृत्तीति । कालिकसम्बन्धे.

·४५० अनुमानगादार्याम् नान्याप्यत्तित्वं च व्यतिकिमात्रस्यय, केवलान्वयिनोऽप्यनित्यस्य विश्वविषयाजन्यज्ञानविषयवादेयोध्यम् । एतत्सर्व घस्त्वभिमाये- णाऽनिहितम् । महाकालान्यवृत्तिहेतुकेऽन्यसम्बन्धेन साध्यताया च हेतुमति सर्वत्र साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन वृत्तिमन्मात्रस्यैव- तेन सम्बन्धेन वृत्तित्वभ्रमदशायां अनुमितिजनकशानानुपपत्तिरपि द्रपदया। एवं कालिक सम्बन्धेन व्याप्यवृत्तिसाध्यकेऽपि तेन सम्य. न्धेन साध्यभ्याऽच्याप्यवृत्तित्वम्रमदशायां प्रतियोगिवैयधिकरण्यय- टितायाः प्रतियोगिवेयधिकरण्यापटितायाथ व्यापकताया दुग्नं- हत्वान्महाकालत्वादिहेतुफानुमिन्यनुपपत्तिरपि । स्वावच्छेदकस- म्बन्धेन स्वावच्छेदकविशिष्टानधिकरणहेत्यधिकरणवृत्त्यभाषीयसा- ध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितानिवेशकल्प ताशप्रति- योगिस्यामसिद्यभिधानेनाऽव्याप्ति स्फुटीकरोति । स्वावच्छेद केति । स्थम् । प्रतियोगिता ।काले। महाकाले। तत्सम्बन्धावच्छिन्नत्वस्य। कालिकसम्बन्धावच्छिनत्वस्य, असम्भवादिति योजना कालिकस- म्बन्धेन वृत्तिमन्मावस्येच महाकाले वृत्तः, अत्तश्च तेन सम्बन्धेत सम्बन्धिनोऽप्रसिया कस्यापि कालिकसम्बन्धावच्छिन्नाभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोग्यसम्बन्धिहेतुमदृत्तित्वास. म्भवेन समयायादिसम्बन्धावच्छिन्नधयधभावस्येच तात्यासरम.. तियोगितायाश्च समवायादिसम्बन्धनवाऽवच्छिन्नत्यादिति भावः। साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन मतियोग्यसम्बन्धिहेतुमवृत्त्यभावीयस. बन्धावच्छिनात्याविरोपितलतियोगितानिवेशकल्प ताशसम्बन्धन प्रतियोग्यलम्वन्धिहेतुमत एवाप्रसिधाऽन्याप्तिरित्याह । तेनति । तन सम्बन्धेन । कालिकासम्बन्धेन । गगनाद्यभावप्रतियोगिनस्तेन सम्यन्धेन सम्बन्धिपतियोग्यमसिमा तेन सम्बाधेन प्रतियोग्य सम्बन्धित्यासिद्धि स्फुटीकत प्रतियोग्यसम्बन्धिवम्यत्यनभिप्राय पप्रतियोगिसम्बन्धि तदन्पाचस्पत्यसमासेनाऽभिधानम् । अथ कालिकसम्यन्धेन महाकालान्यवृतित्वविशिष्टस्य घट- स्य तत्सम्यन्धावछिनामाव एव महाकाले प्रतियोगिताव छेद- फविशिषप्रतियोगियधिकरणः प्रसिद्धस्तमादापय च लक्षणस. मन्ययात् कथमन्यात्यभिधानं न हि महाकालान्यवृत्तित्याय- शिश्यादिनिरूपिनः कालिकासम्बन्धोऽपि महाकाले सम्मपति ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । ४५१ तद्धर्मिवृत्तित्वविशिष्टनिरूपितसम्बन्धानुयोगितायास्तद्धर्मिनियत स्यात् अन्यथा सत्त्वादिति गुणादी द्रव्यादिवृतित्वविशिष्टस- ताद्यभावप्रत्ययानुपपत्तेः । न चैवं हृदादिवृत्तित्वविशिष्टयन्ह्यभावांदे- विपयितया सम्बन्धित्वं ज्ञाने न स्यात् ज्ञानस्य हुदादिवृत्तित्यानि रूपकत्वादिति हदो पन्हिमानित्यादी तादृशविशिष्टस्य बाधादि- रूपस्य हेत्वाभासत्वं न स्यात् । ज्ञाननिष्ठं विपयितया यादृश- विशिष्टवत्वमनुमितिप्रतिवन्धकतावच्छेदकं तादृशविशिष्टम्यैव तथा. त्वात् । यदि च तत्सम्बन्धेन तद्धर्मिसम्बन्धित्वविशिएनिरूपि. तस्तादृशसम्बन्धो विशेषणकोटिप्रविष्टधमिनियत इति सम्बन्धान्त- रेण इदादिवृत्तित्वविशिष्टनिरूपितविषयितासम्बन्धो ज्ञाने सम्भवत्ये. वेत्युच्यते । तदाऽपि इच्छादिविषयत्वविशिष्टघटादिनिरूपितविप- यितासम्यन्धस्य ज्ञानेऽसम्भवादिच्छाविपयत्वाभावसाध्यकघटा- दिपक्षकस्थले तादृशविशिष्टस्य बाधादिरूपस्य हेत्वाभासत्वानुप- पत्तिर्दुवारवेति वाच्यम् । विशिष्ट्रनिरूपितविपयितातिरिक्तसम्बन्ध स्यैव विशेषणीभूतसम्बन्धितानिरूपकाधिकरणत्वनियतत्वोपगमात्त- धर्मविशिष्टतन्निरूपितविषयितायां तदंशे तद्धर्मप्रकारकत्वमानस्या- अपेक्षितत्वात् । इच्छाविषयो घट इत्यादिक्षाने इच्छाविपयत्वविशिष्ट- घटादिनिरूपितविपयितासत्वेन वाधकाभावात् । न चैतदनुरोधेनैव विशिष्टचिताघटकसम्बन्धेन विशेषणविशेष्योभयाधिकरणे. ऽपि विशिष्टाधिकरणत्वं स्वीक्रियते प्रकृते चेच्छाविषयत्वतादश- घटयोद्धयोरपि विपयितासम्बन्धेन ज्ञाने सत्त्वात्तादृशविशिष्टाधि. करणत्वं ज्ञाने ऽक्षतमेवेति नेच्छाविपयत्यविशिष्टघटादेहेत्वाभासत्वा- नुपपत्तिः । इत्थं च कालिकसम्बन्धेन महाकालान्यत्वस्य महाकाले सरवाद्विशिष्टाधिकरणत्वं महाकाले वर्तत एवेति कथं विशिष्टा- भावः प्रतियोगिळ्यधिकरण इति वाच्यम् । विशेष्यसम्बन्धेनोभया- धिकरणेऽपि विशिष्टाधिकरणत्वाङ्गीकारे घटपटोभयसंयुक्तभूतले घट- समवायिकपालसंयुक्तत्वविशिष्टपटनिरूपिताधिकरणत्वप्रसङ्गात्।इ- च्छाविषयत्वं घदश्चेतिसमूहालम्पने पिताशविशिष्टाधिकरणत्यस- स्थापत्या प्रतिवन्धकतातिरिकवृत्तितया तस्य हेत्वामासत्यानुपपत्ति- तादयस्थ्यादिति निच महाकाले महाकालान्यवृत्तित्वविशिष्टघटाय. धिकरणत्वानुपगमे तस्य विश्वाधारत्वव्याघात इति शङ्कनीयम् । ता- ·अनुमानगादापयर्याम् दृशविशिष्टनिरूपिताधिकरणताविशेषस्य महामारे सवेपि घटादे घटत्यावच्छिन्नतिरूपिताधिकरणतासत्वनेव सर्वाधारस्वोपपत्ते । अत्र फेचित् । कालिकसम्ब-ग्रेनाधारता महाकालस्य न तु सूर्यकि गदे, इदानी घट इत्यादिप्रतीत्या क्रियादिरूपकालो पाधीश महाकालनिष्ठाधारताच्छदकस्यैवाऽवगाहनात् । अत এ লম্বা কান্তিকাহাফস কান্তাষাধিষশাব। নাহমান क्रियादाच थरायाधारस्वारगाहित्वोपगमे ताशप्रतीतीनामनु गताधारतागाहित्मानुभवतिरामात । कालत्वेनाखण्डोपाधिना सर्वेषा वियादीनामनुगमेन नामानुभवापपादने महाकालस्यै चामामणिकतापत्तरिनि प्राचीनमतामिमायणेयमध्याच्याशङ्का । तथा च सति कालिकसम्बन्धन महाकालान्यतित्यस्या प्रसिद्धया तदिशिष्टघटायभायमादाय लक्षणामनासम्भवात् । नघ रियाद कालरधान गुपगमामिप्रायेण चेदय प्रत्यस्तदा उपध्यातिरिक्तद्रयात्मकताया अध्यापकनयाऽभिधानासहति रिति वाच्यम् । तादृशद्रयात्मक एय काल इति मत विशेषसूचनार्थतया सत्सहने । तन्मात्रवृत्तिस्य च हेतोश्यता सपादक-ना अभिहितम्, इतरवृत्तेभिचारित्वात् । अथवा भवतु कालोपाधिरपि कालिकसम्यन्धनाधिकरण तदधिकरणस्वसाधक श्वेदानी घट इत्यादिप्रायपो व्यवहारश्च तस्य चाननुगतोपाधिमात्र विषयत्व ऽनुगताधारत्यायगाहित्रानुपपत्त्या नियादिरूपोपाधि विशिएमहाकालस्य धावाधारतावगाहित्वमावश्यकम, विशिष्टे घटानाधारपायगाहित्य विशिष्टान्तर्गतविशेषणापि तदयगादित्य मायरकमिति खण्डकालस्य कालिकसम्बानाधारतासिद्धि । पथ घेदानी महाकारान्यायविशिष्टा घट इति प्रत्यय खण्डकाले विशिष्टाधारताचा मान न वन्य इति तत्साधर प्रत्ययालादेष সস্তাবলিগ্যনিবন্ধ? বহুকাত বিগত্যা सिद्धिारय । तथा च महाकार विशिएघटामायोपि विशिष्ट नियामलमाधिकरण ताशप्रतीत्यनभ्युपगमे सण्डकाले न वि. शिएपतियोग्यधिकरणायप्रसिद्धिरित्युत्तस्थसपातिधारणमशक्य आय पारिस सम्बन्ध म्यरूपादनतिरिम सपा पण्ड ·सिदान्तलक्षणप्रकरणम् । ४५३ कालमहाकालानुयोगिकनाशसम्बन्धानां तत्तास्वरूपाणामनुगम- फतावच्छेदकाभावेन प्रत्येकमेव सम्वन्धता । तथा च. महाका- लस्वरूपसम्बन्धेनैव घटादेः महाकालत्यादिव्यापकता धाच्यति दुरद्धरैवाव्याप्ति. तादृशसम्बन्धेन महाकालान्यवृत्तित्वस्याऽप्रसिद्धे. रिति वदन्ति । तदसत । स्वरूपाणां प्रतिस्विकरूपेण सम्बन्धत्वे यत्किञ्चित्खण्डकालनिरूपितस्वरूपसम्बन्धेन साध्यतायां तादृशख. ण्डकालमात्रवृतितुकेऽपि प्रतियोगिव्यधिकरणाभावाप्तसिद्धिसम्भ- वान्महाकालमात्रवृत्तिहेतुकानुधावनस्य निर्वाजल्यापातात् । परेतु साध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्यवैशिष्ट्यविषयकानुमित्यौ. पथिकव्याप्तावेव प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टप्रतियोगियधिकरण्य- प्रवेशो न तु साध्यतावच्छेदकोपलक्षिनसाध्यवैशिष्ट्यविषयकानु. मित्यापयिकव्याप्तो, अन्यथा महाकालं पृथिव्यादिवृत्तित्वोपलक्षित. जात्यनुमानानुपपत्तेः । ताशसाध्यतावच्छेदके प्रतियोगितावच्छे. दकविशिष्टप्रतियोगियधिकरणत्वविशिष्टामावप्रतियोगितावच्छेद फत्वसवात् । इत्थं च यत्र साध्यतावच्छेदकोपलक्षितस्य सा. ध्यता तवा याप्तिशङ्कापरो ऽयं अन्यः, तत्र यथाश्रुतप्रतियोगि. वैयधिकरण्यस्यैव निवेशेन महाकालान्यवृत्तित्वविशिष्टघटाभावस्था- ऽपि लक्षणाघटकवादित्याहुः । तदपि न । अग्रिमविशिष्टदोपादा. नतधावृत्तिप्रदर्शनविरोधात् । (दी०) न च तादृशसम्बन्धन हेत्वाधिकरणीभूतयत्किञ्चि- म्यक्त्यवृत्तिमतियोगितावच्छेदकविशिष्टपतियोगिसामान्यकत्वमेव वक्तव्यम् । नया चाऽवृत्तिगगनाधभावद्वारिकैव तत्सिद्धिः । स- ताधिकरणकर्मादी समवायेन ज्ञानसामान्यस्य संयोगसा- मान्यस्य चाऽवृातिप्रसङ्गः । मृतत्वमूर्तत्वोमयत्वविशि- एगुणकर्मान्यत्वीवशिष्टसत्तात्वविशिष्टसत्तादिकन्तु न मनोगु- णादिवृत्ति, संयोगसामान्यं तु न किञ्चिद्व्यावृत्तीति वा- च्यम् । विशिष्टस्याऽनतिरिक्तत्वात् । समवायेन जातेः सा- ध्यत्वे मेयत्वादापतिप्रसङ्गात् । जातिमनिष्ठाभावमतियोगिता- ·अनुमानगादापर्याम् या जातित्वेनाऽनवच्छेदात् , जातिशून्ये च तारशसम्बन्धेन वृत्ते- रणसिद्धेः । संयोगादिसाध्यफगुणकर्मान्यत्वादी चातिव्या- तिः । अद्रव्ये हेतुमति ताशसम्बन्धेन वृत्तेरमसिद्धेद्रव्ये च संयोगादेरपि वृत्तेः । मवम् । (गा०) ताट शसम्बन्धेन । प्रतियोगितावच्छहकसम्बन्धन माध्य. तावच्छेदकसम्बन्धेन वा । वक्तव्यम् । अभावविशेषणतया अभाव पूर्वप्रतीकेन विवक्षणीयम् । गगनाद्यभावदारयति । तत्प्रतियोगिनः कालिकसम्बन्धेनाऽधिकरणाप्रसिया नदनधिकरणत्वाप्रसिद्धावपि वृत्तिमति प्रसिद्धायाः कालिकसम्बन्धेन महाकालवृत्तिमाया अभावस्य तत्र प्रसिद्धत्वादिति भावः । शानशन सत्यात संयोगी सत्यादित्यादी कोण सम्बन्धविशेष निवेशनयत्किञ्चित्पदोपादानयोड्यावृत्तिमाह । सत्ताधिकरणकाादा. विति। सम्बन्धविशेषानुपादाने कर्मादौ समवायन शानाभायप्रतियो- गिनोऽवृत्तायपि विषयतासम्बन्धेन शानस्य वृत्तस्तादशाभावो न लक्षणघडकः स्यात्, कमांदी संयोगाभायप्रतियोगिनोऽसत्वपि हेत्व. धिकरणद्रव्यवृत्तितया हेत्वधिकरणवृत्तित्वसामान्याभाववासम्भ- वास् सोऽपि न तथा स्थादित्यभावान्तरमादायाऽतिव्याप्तिप्रसक्ति- रिति भावः । यद्यपि यत्किञ्चित्पदस्य व्यावृत्तिनिसाध्यकोपि मम्भ थति झानस्य समायसम्पन्धेनाऽच्याप्यवृत्तितया साध्यापि प्रतियोगियोधकरण्यनिवेशभ्यावश्यकत्रात् । तथापि प्रसिधा- घ्यायवृचिसायके व्यभिचारिणि संयोगी सवादित्यादी ता दनुक्तो तत्र व्यावृत्तिर्न सम्भवतीति शङ्का स्यात् तन्निरा. साय तत्प्रदर्शनम् । केचिनु संयोगसाध्य के शादिपदनाद्यगुणान्य स्यविशिष्टमत्तातुर्क साध्यतावच्छंदकामयन्धस्य च्यापत्ति मदर्शनपर संयोगसामान्यस्य चेत्यपि । विषयताया वृस्यनियाम- कार्य प्रतियोगियधिकरण्ये सम्बन्धित्यानिशाने पूर्वस्थली. घरायसमिरित्यपरसादतदनुधायनम् । संयोगामायस्य का. लिकसम्यम्धेनेय सयंत्र फर्मणि प्रतियोगिसामानाधिकरण्यसस्था ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । ४५५ दतिम्याग्निप्रसक्तिरिति वदन्ति । तदमत् । उक्तास्वामेन पूर्वमपि ज्ञानसाध्यकं परित्यज्य स्थलान्तरानुसरणादत्र नि:जताशस्थ- लपरित्यागे सन्दर्भविरोधात् । आदिपदेन हेतो. साध्यस्य च विशे- पशब्दनापादानस्या ऽयुक्तत्वाश्च । प्रतियोगितायच्छेदकविशिष्टयोपादानस्य पूर्वोक्तस्थले एव व्यावृत्ति स्मारयति । भूतत्येति । यद्यपि पूर्व विशिष्टसाध्यके. तिव्याप्तिप्रदर्शनोत्तरं विशिष्टस्यातिरिक्ततापक्षे तदसङ्गातरित्य- स्वरसादुमयसाध्यकातिव्याप्तिदर्शिता तथा ऽपि द्वन्देऽल्पाक्षरस्य पूर्वनिपातनियमसत्व उभयविशिष्टान्तस्य प्रागभिधानम् । अत्र पूर्यस्थले द्विन्याद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताया: व्यासज्यवृ. तित्वोपगमे ऽतिव्याप्तिर्न सम्भवतीत्यस्वरसेनैव द्वितीयस्थलाति- व्याप्त्यवतरणं पूर्वाभिप्रायविरोधादनुपादेयम् । न मनोगुणा. दिवृत्तीति । विशेष्ये शुद्ध तवृत्तित्वसत्येऽपि विशिष्टें तत्र तट्ट- त्तित्वामावोक्षत पय । एकरूपावच्छिन्न एव तत्तदभावयोर्विरोधे. नावृत्तरित्यभिमानः । न चैवं विशिष्टान्तानुपादानेपि सत्तादौ विशि- एसचास्वादिना गुणाद्यवृत्तित्वसत्त्वेन विशिष्टसत्ताद्यभावस्य लक्ष. पघटकतयाऽतिव्याप्त्यप्रसक्तेन विशिष्टान्तच्यावृत्तिसम्भय इति वाच्यम् । प्रतियोगिनि किञ्चिद्रूपावच्छिन्ने हेत्वधिकरणयत्किञ्चिद्य- क्तिवृत्तित्याभावस्य लक्षणघटकल्वे सत्तावान् द्रव्यत्वादित्यादाव- पि सत्तात्वाद्यवच्छिन्नाभावस्य लक्षणयटकत्यापत्त्याऽव्याप्त्यापत्ता, हेत्वधिकरणावृत्तित्वस्य तवृत्तिभिन्नत्वरूपस्यैव निवेशनीयतया वि. शिष्टसत्तावान् जातेरित्यादी विशिष्टसत्ताधभावस्य लक्षणघट- कत्वानिर्वाणा ऽतिव्याप्तिप्रप्ततः। प्रतियोगितापच्छेदकविशिष्टत्वो. पादाने प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टत्यावच्छेदेन हेत्वधिकरणवृत्ति. स्वात्यन्ताभावस्यैव निवेशनीयतया विशिष्टसत्ताधभावस्य ल- -क्षणघटकतानिर्वाणाऽतिव्याप्तिधारणसम्भवाद्यावृत्तिलगतेः । सा. मान्यपदप्रयोजनमाह । संयोगसामान्यं चेति । संयोगी द्रव्यत्या- दित्यादौ संयोगत्वावच्छिन्नामावप्रतियोगिन्यां यत्किञ्चित्संयोग. व्यक्ती हेत्वधिकरणयत्किञ्चिद्धादिव्यत्तयत्तित्वसम्भवेऽपि तत्प्रति. योगिसामान्ये तदसावन ताशाभावस्य लक्षणाघटकतया ना. ऽव्याप्तिरित्यर्थः।

·४५६ अनुमानगादाधर्याम् विशष्यवृत्तबिशिष्यानुयोगितामाधोऽमरामाणिक इपाश न दूषयति । विशिष्टस्या नतिरिक्तवादिति । तथा चोमपत्वादिवि शिष्टस्य मूनत्पादः शुक्ष्मूतत्याननिरिक्तनया मृतवादितनो- वृत्तियादेरमावस्योमयत्यादिविशिष्टेऽपि तस्मिन्नसम्मगत् भूतत्य मूतत्यामयया-मूतत्यादित्यादातिन्याप्तिः विशिष्टानोपादानेऽपि दुरैवेतिमाव । न च भूनावमूर्तयोमय न मनसि, गुणा- यायविशिष्टसत्ता म गुणे इत्यादिसर्वानुमयसिद्धप्रतीतिबलादुम. यत्वविशिष्टसत्तात्यायच्छिम्मे मनोगुणादिवृत्तित्यामारसिद्धराय. श्यकामानातिध्यातिरिति वाच्यम् । নাবাসনায় সব गुणाधिकरणकद्धि वावच्छिन्नविशिष्टसत्तात्वावच्छिनामारस्येवा- विगाहनात् । जाती न सिञ्चित्समवेतीति निधयदशायाँ जाती न भूतत्यमूतत्वोमय न या विशिष्टसत्तति प्रति चत मनालि गुण न विचित्समवतीनि भ्रमदशायामपि तार रामतीतरानुमविकनया मनोगुणादिसमवतःवामावस्य तद्विण्यत्या सम्भवन मनोगुणाधिकरणकाभावस्य तद्विषयताया आवश्यक्त्वा- शाहशम्रमामायकालीनतथाकारकप्रतीतापि तस्यैव विषयत्वोधि स्यात्, अन्यथा कल्पनागौरवापत्ते । भूतत्वमूतत्वोभय न मनोवृत्ति गुणान्य-वविशिष्टसत्ता न गुणवृत्तिरित्यादिप्रत्ययश्च तादशोमपत्य विशिष्टसत्तावादी मनोगुणादिवृतित्वावच्छेदकत्यामाच ताश- चित्ये तादृशोभयत्वविशिष्टसत्तात्वाधच्छेद्यत्वाभाववाचगाहते तार शाभारस्य क्लमत्वात् । न च यत्किञ्चिद्धत्यधिकरणवृत्तितामवच्छेद- यसप्रतियोगितावच्छेदककत्वमेघ विवक्षणीयम्, उभयत्वावधग्छि नाभावप्रतियोगितावच्छेदकोभयत्यादेश्य मनोगुणादिवृत्तिताद्यनर च्छेदयत्वात्ताशाभावसग्रहेण नातिन्याप्तिरिति वाच्यम् । गुणा न्यावविशिष्टसत्ताद्यभावप्रतियागितावच्छेदस्य चैशिष्टयसहित सत्तात्वस्य गुणादिवृतितावच्छेदकशुद्धसत्तात्वाधानतिरिक्तया तर. मयच्छेदकत्वासम्भवेनोतविवक्षयाऽपि तादशाभावसमहासम्ममा । यदभायीय प्रतियोगितावच्छदकताया यतिवद्धत्वधिकरण तितावच्छेदकत्वपर्याप्स्यवच्छेदकामच्छिन्नपशताविरहस्तादृशामा पनिवेशदर्शितातिव्याप्तिपरिहार स्यात् इत्याशय दूषणान्तरमाह । समधानेति । जातिमनिष्ठताशाभाचेति । जातिमानिष्ठा यो घटत्वा- ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । तथा धमाघस्तस्यैव पटाद्यसमवेतप्रतियोगिकत्वेन तत्तत्प्रतियोगितायां जातित्यस्याऽनवच्छेदफत्वादिति भावः 1 जातिमदत्ते तित्वाय- च्छिन्नामावस्य तादृशत्वं न सम्भवतीति स्फुटयति । जातिशून्ये चेति । तादृश सम्बन्धेन समवाय सम्पन्धेन । अप्रसिद्धरिति । च जातिमदवृत्तियों भावस्तत्प्रतियोगिमामान्ये हे. तुमद्यत्किश्चित्पदेन जातिशून्यमेवोपादायाऽवृत्तित्यान्तं घटनीयं तघ न सम्भवति प्रतियोग्यप्रमिधा तदप्रसिद्धिरिति नाऽसी लक्षणघटक इति भावः। जातव्याप्यनितया तत्साध्यके प्रति- योगिवैयधिकरण्यस्य प्रयोजनविरहेणाऽप्रवेशेनोकदोपानवकाश इत्यध्याप्यवृत्तिसाध्य के पवाऽतिव्याप्तिमाह । संयोगादीति । अ. तिव्याप्तिरिति । संयोगत्वावच्छिन्नाभावस्य हेत्वधिकरणयत्किञ्चित द्यत्यसमवेतप्रतियोगिसामान्यरुत्वाभावेन लक्षणाघटकत्वादिति । तदसम्भवमेव स्फुटयति । अन्य इति । हेतुमतीति-सामान्या- दाचित्यर्थः । अप्रसिद्धरिति । तयाय यत्किञ्चियक्तीत्यनेन न सामान्याधुपादानप्तम्भव इति भावः । द्रव्ये च संयोगादेरपीति । तथाच द्रव्यमपि किञ्चित्पदेनोपादाय तादृशाभावस्य तथात्वं न शस्योपपादनमिति भावः ।। (दी०) माध्यतावच्छेदकसम्बन्धमामान्य निरुक्तप्रति. योगितियोगिफत्वविधिकरणयत्किञ्चियक्त्यनुयोगिकत्वसामा- न्योभयाऽभावस्य विवक्षितत्वात् । धूमसंयोग बदयधिकरणायो- गोल कानुयोगिकत्वस्य, चैत्रान्पत्वविशिष्टतदण्डसंयोगे एतद्दण्डा- धिकरणचैत्रानुयोगिकत्वस्य, गुणकर्मान्पत्वविशिष्टसत्तासमवाये च जात्यधिकरणगुणानुयोगिकत्वस्य विरहान्नातिप्रसङ्गः ॥ (गा०) साध्यतावच्छेदकसम्बन्धसामान्ये उभयाभावस्य वि. यक्षितत्वादिति योजना । तथा च स्वप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्ट- प्रतियोगिकत्वहेत्वधिकरणीभूनयत्किञ्चिवक्त्यनुयोगिकत्वसामान्यो. भयाभावयत्साध्यतावच्छेदकसम्बन्धसामान्यकत्वममाये, स्वप्रति- योगितावच्छेदकत्यत्र स्वावच्छेदकत्वं प्रक्षिप्य तादृशोभयाभाव. पत्साध्यतावच्छेदकसम्पन्धसामान्यकरवं प्रतियोगितायां पा विशे ·४५८ अनुमानगादाधर्याम् पण रेयमिति भाव । जलादिसयोगे वहयादिप्रतियोगिकन्यधूम घदनुयोगिकरवोपयामावसत्येऽपि साध्यतायउदकसम्बन्धसामा म्यान्तर्गततचट्माऽधिकरणानुयोगिकवाद्विसयागे घहिप्रतियोगिक- स्यतधिकरणानुयोगिकत्वोमयाभावासवान्न वद्वयमावस्य ल क्षणघदक्तति घटामाचमादायैष चन्हिमान्धूमादित्यादी ल क्षणसमन्रय । घटवान्महाकालस्वादित्यादी पुनरवृत्तिगगनादे- रमार एवं लक्षणघटक , कालिकसम्बन्धसामान्य तसत्प्रतियो रिकत्यामावनोमपामाघसौलभ्यात् । यत्किञ्चिद्धत्वधिकरणानु योगिकसाध्यतावच्छेदकसम्पन्धसामान्ये निरुतप्रतियोगिप्रति योगिकत्यामावनिवेशे जातिमान्मेयवादिन्यादावुत्तातिमाप्तिया- रणमशक्यम् । सामान्यानुयोगिकसमवायाऽप्रसिद्ध्या जात्याश्रया- नुयोगिकसमवाये च जात्यादिप्रतियोगिकत्यसत्त्वेन जातित्याध च्छिन्नामावस्य प्रतियोगिध्यधिकरणत्यानुपपत्ते । एव निरुकप्र. तियोगिप्रतियोगिफसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धसामान्ये हेत्वधिक रणयविञ्चियक्त्यनुयोगिकरवामावनिवशे घटयन्महाकालत्वादि त्यादावव्याप्तिधारणमशक्यम, गगनत्यधिशितप्रतियोगिककालि- कसम्याधाप्रसिद्धगंगनामावस्याऽपि प्रतियोगिव्यधिकरणत्वानुप पचेरित्युभयाभावानुसरणम् । यत्किञ्चित्पदप्रयोजनमा । धूमसयागे इति । ययोगोलकानुयोगिकत्वस्य विरहानातिप्रसङ्ग इत्यनेनाऽन्व या। साध्यतावच्छेदकसम्बन्धसामान्यान्तर्गतधूमसयोगे धूमप्रति योगिकत्ववन्दिमदनुयोगिकरयोमयोरेव सरन तसामान्ये उम. यामाषम्य दुर्घटत्याधारकश्चित्पदानुपादाने धूमयान्वहेरित्यादा पनिम्याति स्यात् । इत्यधिकरणस्य हेतुमरवन न निवश विन्तु त. ततित्वेन यन्विचिदेकहेतुमधननिवश इत्यंतल्लामाय तदुपा ने पुन:श्वधिकरणायोगोलकानुयोगिवत्यस्य धूममयोगे ऽभावादन्य सयागे च धूमप्रतियोगिकत्वस्याऽमावान् सयोगसामान्यस्योमया. माषयन्यादमवावच्छिन्नमायोऽपि लक्षणपदक इति नातिप्रसाद इत्यर्थः । प्रतियोगितायध्दवयिशिशाधवनिरुपद्रोपादानप्रयोजन सपोन वैवान्यत्यविशिष्टतदादत्यनैव चत्रादिनिष्ठतइण्डसा पर पलहण्डता, समवायेन विशिष्टमत्तासाम्य ज्ञातिरूपती पाऽतिप्यातियारणरूप दर्शयति । चैत्राम्यत्येति । निरुतादानुपादाने 1 ·सिद्धान्तलक्षगप्रकरणम् । संयोगसामान्यान्तर्गतवैत्रनिष्टतद्दण्डसंयोगे हेत्वधिकरणचैत्रा नुयोगिकत्यचैत्रान्यत्वविशिष्टैतहण्डाभावप्रतियोग्येतद्दण्डप्रतियोगि- करवयोः, समवायसामान्यान्तर्गतगुणानुयोगिकसत्तासमवाय च हेत्वधिकरणगुणानुयोगिकत्वविशिष्टसत्ताभावप्रयोगिसत्ताप्रतियोगि. कत्वयोद्वयोरेव सत्त्वेन ताहशामावस्य लक्षणघटकना न स्यादिति प्रसकातिप्रसक्तस्तदुपादानानावकाशः। चैत्रे गुणादौ च संयोगेन समवायन च विशिष्टदण्डविशिएसत्तावैशिष्ट्याप्रत्ययात्तदनुयो- गिकसयोगसमवाययोविशिष्टदण्डत्यविशिष्टसत्तात्वावच्छिन्नप्रति. योगिकत्वानभ्युपगमेनाऽन्यानुयोगिकयोश्च तयोश्चेत्रगुणाद्यनुयो. गिकत्वामावेनोमयामावस्याऽक्षततया विशिष्टसाध्याभावस्याऽपि लक्षणघटकत्वादित्यर्थः। अथाऽभ संयोगेन घटादौ साध्ये घटत्वादिहेतापतिव्याप्तिः संयोगसामान्यान्तर्गतघटादिसंयोगे घटाद्यनुयोगिकत्वघटादिप्रतियो. गिकत्योभयसत्त्वेन घटादिनिष्ठघटाद्यभायस्य लक्षणाघटकत्वात् । न च स्वस्मिन् संयोगेन स्वविशिष्टयुद्धनुदयात् अन्यत्र वि. शिष्टयुद्धिनियामकघटसंयोग घटप्रतियोगिकत्वमात्रम्, घटे ऽन्य. विशिष्टधीमात्रनियामकसंयोगे व तदनुयोगेकत्वमात्रमिति घटा- नुयोगिकत्वतत्प्रतियोगिकत्वोमयं न कुत्रापि संयोगे ऽस्ति, न हि समवायन संयोगाधिकरणत्वमेव संयोगानुयोगित्वं येन घटसममवेतसंयोगमात्रस्यैव घटानुयोगिकत्वं स्यात् । तथा सति तत्सम्बन्धानुयोगिताया एव तद्विाराष्टवुद्धिविषयताप्रयो- जकत्वेन स्वस्मिन्नपि स्वविशिष्टबुद्ध्यापत्तेदुवारत्वात्, किन्तु सम्बन्धान्तरमेवेति वाच्यम् । येन सम्बन्धेन घटे ऽन्याव- शिष्टधीस्तेन सम्बन्धेना ऽन्यत्र कदाचिद्धटविशिष्टबुद्धिजननादेक- धैव संयोगे घटानुयोगिकत्वघटप्रतियोगिकत्वयोरुभयोरेवावश्य- कत्वात् । यस्मिन्सम्बन्धे यत्प्रतियोगिकत्वविशिष्टे यदनुयोगिकत्वं तत्सम्बन्धेन तस्यैव तद्विशिटप्रमितेः । स्वप्रतियोगिफत्वविशिष्टे च संयोगे स्वानुयोगिकत्वानुपगमेन स्वस्मिन् तेन सम्ब- न्धन स्वविशिष्टप्रमापत्त्यनवकाशात् इति चेन । संयोगेना- अधिकरणांशे आधेयस्यैव विशिष्टवुद्धिर्जन्यते नत्वाधेयांशे, आ- घाराधेयभावानापन्नयोवृत्त्यनियामकसंयोगिनोश्च संयोगेन वि.

·४६. अनुमानगादावर्याम् शिष्टयुद्धेरप्रामाणिस्त्वात् । माधयत्यानुपस्थितिकालीने भूतले घट इत्यादिप्रत्यये घटायो भूतलादे. प्रकारत्वेऽपि आधेय- ताया एय ससगतोपगमात्, न तु सयोगस्य । एव सति . त्यनियामकस्य गगनादिमयोगम्य सम्बन्ध वानुपपत्ति विशिष्ट- युद्धिनियामकस्येव तथात्वादिति चेत् का क्षति । एव च येन सयोगेना ऽन्यत्र घटादिविशिष्टाद्धिजन्यते घटस्य नत्सयोगा- श्रयानाधारत्वेन घंटे न तेन सम्बन्धना ऽन्यावशिष्टयुद्धिर्जन्यते इति भयोगमात्र एव तत्प्रतियोगिफत्वतदनुयोगिकन्वोभयाभावस्या- क्षतत्वात् । अथ यम्य घटम्याऽध स्थितपटे येन सयोगेन घटविशिष्टवुद्धि- जनिता तेनैव च सयोगेन पटेन सम परिवृत्त्य स्थापिते तद्धटे पविशिद्धिरपि जन्यते तत्र सयोगे घटप्रतियोगिकत्यघटा- नुयोगित्वामयस्यावश्यकतया सयोगेन घटसाध्य तद्धटतत्पठा- न्यतरत्यरूपेण हेतुतायामतिव्याप्तिारैवेति चेत्। एव सति साध्य- तावच्छेदसम्यन्यानुयोगितासामान्य निरुक्त प्रतियोगिकत्वविशिष्ट- सम्बन्धनिरुपितत्वहेत्यधिकरणीभूतयविञ्चिद्यत्तिनिष्ठत्वोभयाभाष पय विवक्षिणीय । स्पस्मिन् स्वविशिष्ट धनुदयेन स्थतियो- गिकत्वनिशिसयोगनिरूपितत्यस्य स्थनिष्टानुयोगितायामसत्वात् सयोगीयानुयोगितासामान्ये घटप्रतियोगिफायविशिष्टसम्बन्धनिरू- पितत्वतद्धनिष्टयोभयाभावो ऽक्षत एवेति । एव च यदेतत्कल्पे समघायस्यमते ऽति यानिमुद्भावयिष्यति तद्यथाभुताभिप्रायेणेति ध्येयम्। अथ द्रव्यत्यादिक प्रति पर्याप्पिसम्बन्धेन द्वित्वादेर्या- पकायापत्ति । हेतुमत एवंकद्रव्यस्य पयाप्तिसम्यन्धेन द्वित्याद्य- नधिकरणत्वेऽपि द्विन्यादिपयांनी हेत्वधिकरणतत्तयक्त्यनु- योगिफयाभावासत्यादिति इम्यत्यादिना पयाप्तिसम्बन्धन गग- नाद हिन्वायनुमानापत्ति । न धापत्ति , परविशष्यय पर्याप्ति- ममर्गकन्यामन्यवृत्तिधर्मप्रकावयुदभ्रमनया सालिग पगमा साभानुमि युपगमासम्मयात् । न चैकमात्राप्तिधमाषच्छेदेन द्वि. स्यादिपर्यायवस्मिनगरऽपि उमयादित्तिपावच्छेदेन तत्प- योतिमवासेन सम्यन्धन तद्वनि सत्यशावत्यरूपमात्य दुचार 1 ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । मिति वाच्यम् । तद्यावृत्तप्रमालक्षणस्याऽपि कथश्विनिर्वचनसम्भ- वादिति चेन्मैवम् । उद्देश्यतावन्छेदकानतिरिक्तवृत्तित्वाविशेपित- पयाप्तेः क्वचिदपि सम्बन्धत्वानभ्युपगमेन तादृशपयाप्तिसंसर्गकानु- मितरापादनासम्भवात् । गगनत्वाद्यनतिरिक्तवृत्तित्वविशेपितपर्या- तेर्द्वित्वादिप्रतियोगिकत्याभावेन द्वित्वादिनिष्ठव्यापकत्वाघटकतया तादृशसम्बन्धेनापि तदनुमित्यापत्यनवकाशात् । यत्त हेत्वधिकरणयत्किञ्चिद्यक्त्यनुयोगिकत्वस्थले हेतुमत्त्वप- याप्त्यवच्छेदकयत्किञ्चिद्धर्मावच्छिन्नानुयोगिताकत्वनिवेश्यम् । द्वि. त्यादिपयाप्तौ च दृश्यत्वादेपयाप्स्यवच्छेदकेकमारवृत्तिधर्माव- च्छिन्नानुयोगिताकत्वविरहान तेन सम्बन्धेन द्वित्वादेव्यत्यादि- रूपप्रत्येकपर्याप्तधर्मव्यापकतापत्तिः । हेतुमदृत्तियत्किञ्चिदर्मा- चच्छिन्नानुयोगिताकत्वनिवेशे इमे ववस्त्रित्वादित्यादी पयां- प्तिसम्बन्धेन हेतुसाध्यभावेऽव्यातिः हेतुमदेकमानवृत्तिधर्माव- च्छिन्नानुयोगिताकत्वस्य यहुत्वादिपर्याप्तावसत्त्वेन तादृशसाध्या- भावे निरुक्तप्रतियोगिधैयधिकरण्यस्य दुरत्यात्. अतो हेतुपर्या- प्त्यवच्छेदकयत्किञ्चिद्धर्मनिवेश इति । तन्न मनोरमम् । एता- दृशरीत्या उक्तकल्पपरिकारेऽपि प्रतियोगिमनेदे हेतुपर्याप्त्यवच्छे- दकावच्छिन्नानुयोगिताकत्वस्याऽग्रिमकल्पे विवक्षणे आकाश आ- काशघटोमयत्वादित्यादौ अतिन्याहेर्दुवारत्यात् आकाशत्वाद्यवच्छि- प्रभेदस्य दर्शितहेतुपर्याप्त्यवच्छेदकतदुभयवृत्तिधर्मावच्छिन्ने ऽस- त्वात् , प्रतियोगिवृत्तिधर्मस्य भेदाधिकरणतानयच्छेदकत्वात् । न च व्यासज्यवृत्तिधर्मसाध्यके इंदशी रीतिरुपादेया नाऽन्योति वाच्यम्। आकाशत्वादेराकाशघटादीव्यासज्यवृत्तित्वनमदशायां तदवच्छिन्न- भेदस्य प्रत्येक हेत्वधिकरणवृत्तित्यग्रहेऽपिआकाशघटोमयत्वादिहेतु- ना आकाशत्वाद्यनुमित्युत्पत्त्या तनिहाय तनाऽपि साधनपर्या- प्त्यवच्छेदकावच्छिन्नाधिकरणताकमतियोगिमन्द्रेदघटितव्याप्तिशान- हेतुताया घाच्यतया तत्राप्यनुमित्यौपायकव्यातिप्रसिद्यापत्तेः तस्मावित्वादिसायकद्रव्यत्याफाशत्यादिकं सद्धतुरच । म यय- खित्वादित्यादावन्याप्तियारणाय च पर्याप्स्यतिरिक्तम्यरूपसम्बन्धेन प्रतियोग्यधिकरणत्यापच्छिन्नस्य भेद् एव हेतुमति निवेशनीयो न तु प्रतियोग्यवच्छिन्नभेदः प्रतियोगिमदवृत्तिधर्मवत्त्वं पा तेन ·अनुमानगादाधर्याम् प्रत्येकवृत्तिवहुत्वाचवच्छिन्नभेदमादाय म तदभावस्य प्रतियो- गियधिकरण्यामित्येव सारम् । इद तु वोध्यम् । साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नाभावनिरू- पितत्यविशिष्टसाध्ययनिष्ठाधिकरणताभिन्नहेतुमभिष्ठाधिकरणताक त्वमेव प्रतियोगियधिकरणहेतुसमानाधिकरणेति प्रतीकार्य । महाकालो घट्वान् महाकालत्यादौ च नैतादृशविशेपणाक्रान्ता- भाषाप्रसिद्धि कालिकसम्बन्धाधच्छिन्नपटाधभावस्यैव तथास्यात् । हेतुमभिएतदधिकरणताया साध्याभावाधिकरणताभिन्नत्वसत्वेन विशिष्टमेदसत्त्वात् इत्युभयाभावघटितप्रतियोगिवैयधिकरण्यानुधा वन दीधितिकतामफलमेव । एवं च प्रतियोगिवैयधिकरण्यस्य यादशप्रतियोगितावच्छेदकायच्छिन्नानधिकरणस्य हेतुमत इत्यादि कमेण निर्वचने ऽननुगमात् तत्तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वाभाव कूटनिवेशने ब्याप्ते शेयतेति दूपणान्तरमनधकाशमिति दिक् ।। ननु गगनादेरपि कालिकसम्बन्धेन कालवृत्तित्वमावश्यकम् , अन्यथा तेषां परमार्थसत्त्वानुपपत्तिस्तस्य कालपत्तित्वरूपत्वात् पच कारणत्वानुपपत्तिश्च तस्य पूर्वकालवृत्तित्वघटितत्वात् अत्र त्तित्वप्रयादश्च तन कालिकातिरिकसम्बन्धेना ऽवृत्तिवपर. । त्य घ कालिकसम्बन्धसामान्य गगनादिप्रतियोगिकत्वमहाकालानुयो गिकत्योभयाभावोऽपि दुर्लभ इति तदभावेऽपि प्रतियोगिवैयधि करण्य दुर्घटम् । एव स्वरूपसम्यन्धेन गगनादेरवृत्तित्वपक्षेऽपि विषयितया धादिमाध्यके नित्यज्ञानत्यादिहेतावच्याति , विप. यितासम्बन्धेन पदार्थमात्रस्यैव हेत्वधिकरणनित्यशानसम्यत्वात् तेन सम्बन्धेन प्रतियोगियधिकरणाभावाप्रसिद्धरित्यालोच्य क. रूपान्तरमाह-स्वरूपेत्यादिना । अत्र केचित् । साध्यतावच्छेदकसम्पन्धसामान्य निरुतप्र. तियोगिप्रतियोगिफत्वहत्त्वधिकरणीभूतयत्किञ्चिधतानुयोगिकत्व- सायप्रतियोगिकत्येतत्रित्वावच्छिनामावस्य विवक्षणान्न विष पितासम्यन्धन घटादिसाध्यके नित्यज्ञानत्वादिहनावग्याति, प. याधमायस्यैप तेन सम्यन्धेन प्रतियोगित्यधिकरणत्यात् । घट- पटयिपपिरययोभिवत्येन विपयितासम्बन्धसामान्ये ताहानिया. पच्छिनामापस्य सस्यात् । न चैतनित्यापछिटामायनिवेशे स्य- ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । रूपसम्बन्धेन गगनादेवृत्तिमत्त्वेऽपि न घटादिसायककालत्वादि- हेतावन्याप्तिः, प्रतियोगिभेदेन कालिकसम्बन्धस्यापि विमि. नतया गगनाद्यमावस्यैव तादृशप्रतियोगिव्याधिकरणत्वादिति वा. च्यम् । कालिफसम्बन्धन प्रमेयसामान्यसाध्यकस्थले ऽन्या- ः, तत्र सर्वस्यैव साध्यतया कालिकसम्बन्धसामान्ये एव सांध्यप्रतियोगिकत्वसत्त्येनोपदर्शितत्रित्वावच्छिन्नामावस्याऽसत्त्वा- त् । प्रमेयसामान्यस्य व्याप्यवृत्तित्वेऽपि तस्या ऽन्यायवृत्तित्व. म्रमदशायामनुमित्युपपत्यर्थं तत्र प्रतियोगिव्यधिकरणत्यघटित- घ्याप्त्युपपादनस्यावश्यकत्यात् । एतत्क्षणवृत्तित्वविशिष्टप्रमेय- सामान्यसाध्यकमहाकालत्वादिहेतोरव्याप्यवृत्तिसाध्यकत्वेन तत्रा- व्याप्तेश्च । न च तथाऽपि विषयितासम्बन्धन प्रमेयसामान्यसाध्यके नित्यशानत्यादिहतावच्यातेः सम्भवात्कथं त्वदुक्तिसगतिरिति वाच्यम् । साध्यप्रतियोगिकन्वेत्यनेन साध्यतावच्छेदकविशिष्ट- प्रतियोगिकत्वस्य विवक्षणात् प्रमेयत्वविशिष्टघटविपयितातो घट- स्वविशिष्टघटपिपयिताया भिन्नत्वेन घटाद्यभावस्य प्रतियोगि. व्यधिकरणत्वात् । न चेश्वरज्ञानीयप्रमेयत्वविशिष्टघटविषयितायां तादृशत्रित्वावच्छिन्नस्य सत्येन कथं तत्र घटाद्यभावस्य प्रति- योगिवैयाधिकरण्यमिति वाच्यम् । निरुक्तप्रतियोगिप्रतियोगिकत्ये. त्यनेन यदभावीयप्रतियोगितावच्छेदकपर्याप्तप्रतियोगितावच्छेदक- ताकत्वस्य विपक्षणादीश्वरज्ञानीयतादृशविषयितायां प्रमेयत्व- स्थाऽपि निरूपकतावच्छेदकत्वेन घटत्वपर्याप्त प्रतियोगितावच्छे. दकताकत्याभावेन घटाधभावस्य प्रतियोगिव्यधिकरणत्वात् । इत्यं च स्वरूपसम्बन्धेन गगनादेवृत्तिमत्वे कालिकसम्बन्धेन घटा- दिसाध्यकस्थले ऽप्यन्याप्तिः सम्भवति. प्रमेयत्वादिविशिष्टघटनिरू- पितकालिकविशेषणतातो घटत्वविशिष्टघटनिरूपितकालिकविशेष णताया अभिन्नत्वेन कालिकसम्बन्धसामान्ये घटत्वपयांप्तावच्छेद- कताकत्वाभावेन घटाद्यमावस्यापि प्रतियोगिव्यधिकरणतया त- प्रतियोगितावच्छेदकत्यस्य घटत्ये सत्त्वात् इदानी प्रमेयघटः दानी घट इत्यादिप्रत्ययानामेकेनय कालिकविशेषणत्वेनोपपत्तेनिक- पकतावच्छेदकभेदेन तादृशसम्बन्धभेदस्या ऽनभ्युपगमादतः क- ल्पान्तरमनुसरति-स्वरूपसम्बन्धेनेतीत्याहुः । तदसत् । तथा ·अनुमानगादापर्याम् सति स्वरूपसम्बन्धेन गगनादेरवृत्तित्वेऽपि विपयितासम्बन्धेन घटा- दिसाध्य के प्रमेयत्वविशिष्टघटादिमानविषयकक्षानमात्रवृत्तिहेतापति- ध्याते । म्यरूपसम्बन्धेन गगनादेरवृत्तित्येऽपि नित्यज्ञानीयप्रमेयत्वा- दिशिष्टघट निरूपितविपयितातो नित्यशानीयघटत्वविशिष्टनिरूपित विषयिताया अभिन्नत्धेऽपि क्षतिविरहेण विषयितासम्बन्धन घटा• दिसाध्यके ईश्वरमानमात्रवृतिहेतावन्याप्तेदुारत्वाच्च। एतेन साध्यतावच्छेदकविशिष्टप्रतियोगिफसाध्यतावच्छेदकसम्ब- धसामान्ये निरक्तोभयाभावस्य विचक्षणान्न घटवानित्यज्ञानत्वादि- त्यादायव्ययाति', तर घटत्वविशिष्ठनिमपितविपयितासामान्ये पटप्रतियोंगिकत्वामान पटामावस्यापि प्रतियोगित्यधिकरणत्या. त् । स्वरूपसम्बन्धन गगनादेत्तिमत्त्वे तु घटवान्महाकालत्यादि. त्यादायुक्त कामेण पर्याप्तिनिवशस्याऽवश्यकतया घटामावस्याऽपि- प्रतियोगियधिकरणतया ऽयातिरत कल्पान्तरानुसरणमित्य पि परास्तम् । उक्तस्थले साध्यनिरूपितविपयितासम्बन्धसामान्या- न्तर्गतप्रमेय यविशिष्टघटनिरुपितविपयितायां घटत्वपर्याप्तावच्छेदक- तापत्याभाधेन गुघटत्वविशिष्टनिरूपितविपयिताया च हेत्वधि- करणानुयोगिफत्वाभावेन साध्यनिरूपितविपयितासामान्ये उभ यामावस्य सत्याव्यामे । तस्मान्प्राचीनमते वृत्त्यनियामकपिप- यितादिसम्बन्धेन व्याप्त्यनभ्युपगमादुक्तस्थले च्याप्त्यसम्भवात् । पालिकसम्बन्धेन गपनादेरवृत्तियं तु धयान् महाकालत्यादि. ज्यादावव्याप्तिरत' परपान्तरमनुसरप्ति ॥ (दो०) सरूपसम्पन्धेन गगनादेधिमचे तु निरुक्तमः वियोग्यनधिकरणहेतुपनिठाभावपतियोगितासामान्ये बन्धावरिउमलयद्धपिरिउन्नत्वीभयाभावस्तन सम्पन्धन वदविच्छिन्नस्य तदतव्यापपत्र बोध्यम् । समवायसम्बन्धेन पपेपसामान्यामावस्प सापान्पादौ मचान्येयत्वादेरप्यभावप्रति योगितावरदपत्वं मुलभम् । (गा०) स्परूपसम्बन्धन-पारिमविशेषणतासम्यन्धन निहनप्रति योग्यनधिकरणनिमितियोगितापदरसम्याधन प्रतियोगितायछ। मा ·सिद्धान्तलक्षणाकरणम् । दकायच्छिमानधिकरणेत्यर्थः। एवं च स्वावच्छिन्नन्यसाध्यतावच्छे- दकसम्यन्धावच्छिन्नत्वोमयाभाववत्ताशप्रतियोगितासामान्यकोयो धर्मस्तदवच्छिन्नसामानाधिकरण्यं तद्धर्मावच्छिन्नविधेयकानुमिन्यो- पयिकी व्याप्तिरिति पर्यवसितम् । घटवान्महाकालत्वादित्यादौ सम- चायादिना घटाद्यभावीयप्रतियोगितैव प्रतियोगितापच्छेदकसम्यन्धेन प्रतियोगिवैयधिकण्यनिरूपिका प्रसिद्धा, तादृशप्रतियोगितासामान्ये कालिकसम्बन्धावच्छिन्नाचामायादेव निरुतोभयामवयस्वमक्षत. मिति लक्षणसमन्वयः। धनवान् यतरित्यादी संयोगादिना घटाध- भावप्रतियोगिनायां ममवायादिना धूमायभावप्रतियोगितायां च घूमत्वायवच्छिन्नत्वसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिनत्योभयाभाव- सत्त्वेऽपि साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकावन्छि। नामावप्रतियोगिताया अपि निरुकप्रतियोगितासामान्यान्तर्गतत्वेन तत्रोभयामावासत्यान्नातिव्याप्तिः । धूमादिममानाधिकरणस्य स- मवायादिना वह्याद्यभावस्य संयोगादिना घटाघमावस्य च प्रति. योगितायां लाध्यतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्यतादृशप्सम्बन्धावच्छि- नत्वयोरेकैकस्य सत्त्वेऽप्यक काभावेन द्वित्यावच्छिन्नाभावमत्त्वाल- क्षणसमन्वयः । यद्यपि ताशाभाषीयसाध्यतावच्छेदकधर्मायच्छिन्नप्रतियोगिता. सामान्ये साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्उिन्नत्वमाघस्याऽमावनिवेशे. ऽपि सामञ्जस्यम् । इदं वाच्यं यत्यादित्यादौ वाच्यत्यत्वावच्छिन्न- भेदादिप्रतियोगितायां साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नन्यस्य विर- हमादाय, प्रमेयसामान्यसाध्यके सयोगेन जन्यत्वविशिष्टघटादिहेती साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नमेदस्य संयोगसमयायकालिकविशेषण- तासम्यन्धावच्छिन्नतदवच्छिन्नाभायस्थ च हेतुमत्यसम्भवेऽपि विषयितासम्बन्धावच्छिन्ननदवाच्छन्नामावस्य, ज्ञानमात्रवृहिनी च संयोगसम्बन्धावच्छिन्नतदवच्छिन्नाभावस्य तद्वतिप्रसिद्ध्या त. दीयसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगितायामुक्तसम्बन्धावच्छिन्न- त्यस्य विरहमादाय लक्षणसमन्वयसम्भवः । तथापि हेतुमति सच. रेव सम्बन्धैः साध्यं वर्तते न तु कस्यामपि तादृशामावप्रतियो- गितायां साध्यतावच्छेदकायच्छिन्नत्वमिति म्रमशायामप्यनुमिः तेरानुभविकतया तदानी साध्यतावच्छेदकावरिछन्नत्वन तादृशामा.

·अनुमानगादापर्याम् चमतियोगित्वज्ञानासम्भवाद्विशेषितप्रतियोगिताधर्मिकसम्बन्धवि शेषावच्छिन्नत्वामावज्ञानस्याऽनुमितिहेतुता न सम्भवतीत्युमयामी धानुसरणम्। वस्तुतस्तु अमावशानभानत्यान्यनमवान्योगिमानवादित्यादाव व्याप्तियोध्या । तन प्रतियोगिव्यधिकरणहेतुसमानाधिकरणाभावी यसाध्यतावच्छेदकापच्छिन्नप्रतियोगितामसिद्ध । एव निरक्तप्रति योग्यनधिकरणहेतुमनिष्ठामावीयसाध्यता छदकसम्बन्धाधच्छिन्न प्रतियोगितासामान्य निरुक्तधर्मावच्छिनत्याभावनिशे कालो घर- यानित्यादायन्यातेरपरिहारी बोध्य इति । प्रमेय वावच्छिन्नसाध्यकस्थले साध्यतावच्छेदकावच्छि. मामायाप्रमिया तवच्छिन्नत्वमध्यप्रसिद्धमिति शहा परिहरति । समायनेति । यद्यपि विषयतादावपि तदच्छिमत्यप्रसिद्धिता म्भवस्तथाऽपि विषयतादिनिष्ठायास्ताप्रकारकत्वादिरूपनदवच्छे धताया प्रतियोगितानिष्ठाया अन्यूनानतिरिकत्वगुरुधर्मनिरूपित विलक्षणापच्छेद्यतायाश्च एकजातीयत्वस्याऽप्रामाणिकत्वेगाऽतिव्या लिमयेन प्रतियोगिताया यादृशमच्छिन्नत्य तस्यैर लक्षण निवशः कार्य इत्यभिप्रायेण तादृशावच्छिन्नत्यस्यैव प्रसिद्धिर्दर्शिता । अन्य सबै स्वयमूद्यम् । पूर्वरलो दोपान्तरमपि दर्शयति । अत एपेति । पूर्वकल्प परित्यज्यतत्कल्पावलम्बनादेवत्यर्थ । समवायस्योभयरत्ये हेतु, एकत्येनेति । उभयवस्पीत्यनेन द्रव्यत्याभावे हेत्वधिकरणगुणादी उमयामावघटितप्रतियोगिययधिकरण्यासम्मय. सूचितः । द्रव्य ज्ञातेरित्यादाविति । नाऽतिव्याप्तिरित्यप्रिमेणाऽन्वय । यद्यपि प्रति योगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोग्यनधिकरणाव प्रतियोगि. निरूपितताशसम्बन्धाननुयोगिरवम् । अधिकरण तानिशे तादा. म्येन साध्यतायाव्यभिचारिण्यतिव्याप्तं ,तथाच समवायैश्ये गुणा. दरपि द्रव्यत्यप्रतियोगिकसमयायानुयोगिता निधत्यू येत्येताकल्पे. ऽपि समयायेन ट्रन्यत्वामायस्थ लक्षणघटकाचानिर्वाहः नया. ऽपि प्रतियोगिप्रतियोगिवत्यविशिष्टताशसम्यन्यनिरूपितथि- रक्षणानुयोगितामा एक नियशनीयतया गुणादिनिष्ठसमवाया नुयोगितायाध द्रव्ययीयविशिष्टानिरूपिनत्वेन न दोष । पस्तुत' - ·सिद्धान्तलक्षणमकरणम् । स्वप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धन विशिष्टप्रतियोग्यवच्छिन्नभेदो हेतुमद्विशेषणम्। एवं च प्रतियोगितारच्छेद कविशिष्ट प्रतियोगिकत्व विशिष्टसम्बन्धाननुयोगिन्यव भेदाभ्युपगमात्समधायक्यमतेऽपि समवायन द्रव्यत्वाद्यवच्छिन्नभेदस्य गुणादावक्षतत्वाद् द्रव्यत्वाद्य- भावस्य गुणादौ समवायन प्रतियोगिवेयधिकरण्यमव्याहतमयति । इदमत्रावधेयम्। समवायकालिकविशेषणताद्युभयसम्बन्धेन यत्र द्रव्यत्वादेः साध्यता केवलसमवायादिना द्रव्यस्वादहेतुता तत्र साध्यतावच्छेदकसम्बन्धसामान्यान्तर्गतगगनानुयोगिकसमवायादा. युक्तोभयाभायासत्येनाऽतिव्याप्तिः समवायभेदमतेप दुर्वारा । साध्यतावच्छद कसम्बन्धतायच्छदकरूपविशिष्टीनरूपितानुयागिता सामान्य निरुक्तप्रतियोगिप्रतियोगिकसम्बन्धनिरूपितत्वहेत्वधिक- रणीभूतयत्किञ्चिद्यक्तिनिष्ठत्वोभयाभावविवक्षणेन तादृशदोपवारणे च निरुक्तप्रतियोगिप्रतियोगिकसम्बन्धनिरूपितत्वस्याने निरुक्त प्रतियोगिप्रतियोगिकस्यविशिष्टसम्बन्धनिरूपितत्वनिवेशेन द्रव्यं जा- तेरित्यादावयतिव्याप्तिः शक्यते धारयितुमिति । इदं त्ववधेयम् । म्वसमवायिसंयोगादिसम्बन्धेन यत्र लौहि. त्यादेः साध्यता तत्र सद्धेतावेतत्स्फटिकत्वादावुमयामावटित. प्रतियोगियेयधिकरण्यनिवेशपक्षे स्फटिकाद्यनुयोगिकजपादिसंयोगे लौहित्यादिनिरूपितपरम्परासम्बन्धघटकसाक्षाल्लौहित्यप्रतियोगिक- स्वामावेन हेतुमनिष्टसाध्याभावे प्रतियोगिवैयधिकरण्यं दुर्वारम् । साक्षात्परम्परासम्बन्धघटक साधारणं तत्प्रतियोगिकत्वं चानुगतं दुर्वचम् । तादृशस्य तस्य निवेशे ऽयोगोलकाद्यनुयोगिकवहिसयो- गादेरपि धूमादेः परम्परासम्बन्धघटकत्वसम्भवेन धूमादिप्रतियो. गिकतया तनिष्ठधूमाद्यमावेऽपि प्रतियोगिवैयधिकरण्यानुपपत्तेः । न च ताशसंयोग संयोगत्वपुरस्कारेण साक्षाल्लौहित्यप्रतियोगिकन्य- विरहेऽपि साध्यतावच्छेदकसम्बन्धतावच्छेदकस्त्रसमयायिसंयो. गत्यपुरस्कारेण तत्प्रतियोगिकत्वं स्वीक्रियते इति वाच्यम् । माना- भावात्, समघायस्य तत्प्रतियोपिकतयैव उद्घटितपरम्परायाः सम्पन्धतोपपत्तेः । किञ्चिद्गेणाऽपि संयोगादेलौहित्यादिप्रतियो- गिकत्वे संयोगादिना किञ्चित्समवायिनिरूपितत्वविशिष्टमंोगा. दिना था साक्षासम्बन्धात्मकेन स्फटिकादी लोहियादियुद्धर्म ·अनुपानगादापर्याम् মানুষ। যাহাষষ্ট অনুন্ধাবোম্বিয়া নুহাশকাষামেইনাৰ বন্ধানহীয়ান মুদ হার নলুয়ার ।।যা নামঘণনামধামাখা শান । ন য মামা থানামহামাখি सयोगादिरूपपरम्पगसम्बन्धेन यत्र साध्यता तत्र परम्पराघटक विशेष्याशे स्वप्रतियागिप्रतियोगित्तमुक्षा स्वप्रतियोगप्रतियो বিংগ্রেস্কেৰিবদনময়াম-প্লবিঘাঙ্গামায় নিহালায়। বন্ধুৱাৰণ হয়ায়গিরি না- মুম্বারঘিনি বাম। যকান্তিকখয়া পারাসাথি रण्यसम्म-धन घटादिक साध्य महाकालवृत्तित्वादिक हेतुस्तत्र বলিঙ্গন পাবলিন নিযালিখিতভাগা মাউৰা । নাদিনিবনয় বাহামাসায়িক বগণকেবাঘষিয়াবলাহয় স্কালিয়াচ सिद्धे । विशेषणीभूतसम्बन्ध विशिष्यानपश्य निरुक्तप्रतियोगि মরিকাযকলৰৰব লাঘ লিংয় সমানী-লিহী কাঠিন্ধবিহার্যময়রবাখেন কুৰি সাতক্ট অধিনাযাযাধি, বঙ্গ মানান যঘোন্ধবিহীuীমুসলমানী হয়মিখানিকঙ্কা ঘিগহন্নানাগান্ধি ৰানযাগিদখায়ন্তি মুম্বাইমনির্যাঙ্কিনীন দুয়ামারা বাবাঘরূগোবিন্নামূয়েবিঘাযনুযাসন্ধ নিকমবিস্বাশমনিয়াগামহামাযথ প্রয়েমশ্বর্গ- विशपणा निवेशे स्वसमयायिसमवेतत्वसम्बन्धन जातिसाध्यक মায়াকানগঞ্জ , বাহাম- ঘদ্বিধায় বা হাব-ঘন দাখিয়াঘাথরুযাকিংহাগ- পুনশক্ষণমনিয়ায়ন্তনি নিহালাম। থৈমবানিবাগিrafঘষলান্ধিঘিমাখামূলধন ঘামষ্টি বানাথ সন্ধাঘনাপাথ্যায় হঠ কালঘাব। র ব ধৰাৰখঘিাঝা বাবা যদিমুমিকাণায়ামুণবন্ত বিনিমগ্নাবগিন্নানয়াঙ্গলকাবানা ।

·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । पाणाममायनिशान दोपः गगनादिनिरूपितकालिकमम्य. घाप्रसिद्धायपि तग्निझपिननादात्म्यविपयितादिसम्पन्भवनिरू. पितत्वप्रसिया त्रित्यावच्छिन्नाभावसोलभ्यादिति घाच्य. । स्वरूपकालिकामयसम्यन्धीटतसामानाधिकरण्यसम्ब. न्धेन जन्यमानादेः साध्यत्ये व्यभिचारिणि कालवृत्तित्वादावति. साप्त्यापत्तेः । व्यभिचारनिम्पकाधिकरणप्रलयत्वादिनिष्ठायामुकस- म्यन्धघटकाधियताया कालिकसम्बन्धयनिरूपितत्वसाध्यायधि. पयतासम्बन्धग्निरूपिनत्ययोः सत्यनायतासामान्ये दर्शितपि. न्यावच्छिन्नाभावासत्वेन साध्याभावस्य प्रतियोगिवैयधिकरण्या- निर्वाहात् । प्रतियोगिताधर्मिकोमयाभावटितलक्षणे च नेयमनुपप. त्तिः । त्वधिकरणस्फटिकादिनिष्ठस्य समघायादिना प्रतियोगि- व्यधिकरणस्यामावस्य समवायादिसम्बन्धाधच्छिन्न प्रतियोगितायां स्थसमयायिसंयोगादिरूपपरम्पराग अबच्छेदकत्वाभावेनोभयामावा. क्षतेः । न च स्वसमवापिसमवायसम्य धन घटरूपादिसायके स- मवायादिना घटादिहेनावव्याप्तिः, तत्र किसिमवायिनिरूपित- त्वविशिष्टस्यसमवायादिमम्वन्धावछिन्नायां हेतुमत्कपालादिनिष्ठता. ध्यामायप्रतियोगितायां समवायिसमवायरूपसाध्यतावच्छेदकस. म्वन्धविच्छिनत्वसत्वात् । न हि तत्र दर्शितप्रतियोगितावच्छेदक. सम्बन्धसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धयोः शरीरलक्षण्यं किमपि श. फ्यते वक्तुम्, स्वांशस्य सम्बन्धाप्रवेशादितरांशस्याविशे. पात् । इयोस्तु विशेषः, दर्शितसाध्यतायच्छेदकसम्बन्धस्य स. म्बन्धतया भाने प्रथमसमवायविषयता प्रकारतानिरूपिता द्विती. यसमवायविषयता विशेष्यतानिरूपिता, उक्तप्रतियोगितावच्छेदक- सम्बन्धस्य सम्बन्धतया भाने द्वितीयसमवायविषयव प्रकारता. विशेष्यतोमयनिरूपिनेति, सचानुपयुक्त एवेति वाच्यम् । परम्परासम्ब धावच्छिन्नाभावस्था हि प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धता परम्पराघट- कयावदस्तुपु विशेष्यविशेषणभावापनेषु पर्याप्ता, विशिष्टसाक्षात्स- म्बन्धावच्छिन्नामावस्य तु तादृशसम्बाधता विशेध्य एप पर्याप्ता, विशेषणं तु सम्बन्धविधयाऽवच्छेदकतायामवच्छेदकमेव, न तु त. दन्तर्भावेण सम्बन्धविधया प्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य पर्याप्तिः, ईशरीत्यैवामावलक्षण्यनिर्वाहात् । तथा व परम्परासम्बन्धेन ·, अनुमानगादाधर्याम् यंत्र साध्यता तर परम्परापर्याप्तावच्छेदकताकत्वरूप साध्यता घरच्छेदकसम्बन्धायच्छिन्नत्य निशनीयम्, उनस्थले चाधिकरण विशेषणीभूतसमवायस्य प्रतियोगितावच्छेदकतायामेवाघच्छेदफत या प्रतियोगिताया तदन्तर्भावण पर्याप्सायच्छदकताकत्यामाना दिति दिक अधेतलक्षणे विपयितादिवृत्यनियामकसम्बन्धेन साध्यताया मन्याप्ति , वाशसम्बन्धस्य वृत्त्यनियामकतयाऽभावातियोगिता मवच्छंदकत्वन तत्सम्य-धावच्छिन्नत्वस्याप्रसिद्धत्वात् । न च तार शसम्यन्धस्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्वऽपि प्रतियोगितावच्छदकता यामेव तत्सम्बन्धाधच्छिन्नत्यप्रसिद्धि प्रतियोगि-यतपच्छेदकत्व निष्ठावच्छेद्यत्ययोन्नित्वेऽपि एकजातीयतया तादृशानुगतरूपेण निवेशादिति चाव्यम् । तथा सति ताशसम्बन्धेन साय. ताया व्यभिचारिण्यतिव्याप्ति प्रतियोगियोधकरगहतुमनिष्ठा भावीयान्यसम्य-धावच्छिन्नप्रतियागिता स्वाभाधेन तत्सम्बन्धाच्छन्नप्रतियोगित्वस्य चोप्रसिद्धत्वन ता शिप्रतियोगितासामान्ये तदुनयामावस्याऽक्षतत्वात् । मैषम् । प्रत्यनियामकसम्बन्धेन व्यापकसारधीकार ताशसम्म धस्या ऽभावप्रतियोगितानयच्छदकसे प्रतियोगितायच्छेदकताघटकस भ्यन्धन प्रतियोगितावच्छेदकानधिकरणामावप्रतियोगितावच्छे दकतासामान्य साध्यतावच्छेदकसम्मन्धावच्छिन्नत्वताहरूपा धच्छिन्न योभयाभावस्य विवक्षगीयतया सामञ्जस्यात् । तथा दि विपयितासम्म धेन साध्यताया सद्धती सम्पन्धापछि मावच्छेदकताफसाध्यवदभायो न प्रतियोगितापच्छेदकताघरक- सम्य धन प्रतियोगितावच्छदकाधिकरणहत्यधिकरण, मतो अन्यसम्बन्धेन साध्यादिमदभाय तत्सम्बन्धेनाम्याच्छिवाभावो था ताश इति ताप्रतियागितायच्छरकतायामुभयाभावसारा लक्षणसम चयः । तस्मम्मयावन्निसाध्यके व्यमिचारिण्यपि ताशसम्बन्धेन साध्ययदमायोऽपि ताश इति तत्पतियोगिता पच्छेरकमायामुमयसायन नातिव्यामि । बीहमान धूमादिस्या दो सयोगादिना घटादिमदमा समयायादिना प्रहपादिमदभा । মাঘীদিয়াবহাশথামার तत्सम्म धावच्छिन्न . प रक्षणपदक ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । ४७१ स्यालक्षण समन्वयः । धूमवान्यरित्यादौ साध्यतावच्छेदकसम्ब. न्धेन साध्यवतोऽभाव पर तादृश इति तत्प्रतियोगितावच्छेद. कतायामुभयस्यैव सत्यान्नातिव्याप्तिरिति । (दी०) अत एव समवायस्यैकत्वेन द्रव्यत्वप्रतियोगिक त्वगुणायनुयोगिकत्वोभयसत्त्वेऽपि द्रव्यं जातेरित्यादौ, पति- धूमोभयवान्बद्धरित्यादौ संयोगस्प द्वित्वावच्छिनपतियोगिक- त्वविरहेऽपि च नाऽतिष्पाप्तिरित्यपि बदन्ति । (गा०) संयोगस्य द्विन्यायच्छिन्नप्रतियोगिकत्वविरहेऽपि वद्विधूमो. भयवान ववरित्यादी नानिव्याप्तिरिति योजना । अयं भावः । प्रत्येक संयोगस्य द्वित्वावच्छिन्नप्रतियोगिकत्याविरहेण वह्निधूमोभयवान् घूमादित्यत्र संयोगसम्बन्धसामान्ये वह्निधूमाभपत्वावच्छिन्नप्र. तियोगिकत्वहेत्यधिकरणानुयोगिकत्वोमयाभाववत्त्वात्तादृशोमयत्वा- वच्छिन्नाभावोऽपि संयोगन प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नम्यधि- करणतया लक्षणघटक इत्यव्याप्तिः स्यादतः संयोगेनोभयसा- ध्यकस्थले प्रतियोगितावच्छदकावच्छिनत्व परित्यज्य प्रति. योगिताश्रयप्रतियोगिकत्वमेव निवेशनीयं तथा च यद्विधूमोभयवा- वन्हेरित्यादावपि वहिधूमोभयत्वायच्छिन्नाभावस्य लक्षणाघटक. तया पूर्वकल्पेऽनिव्याप्तिः स्यादिति । अथ साध्यतावच्छेदकभेदेन चेद्याप्तिपदार्थभेदस्तदैव प्रतियोगि- तावच्छेदकावच्छिन्नत्यपरित्यागः स्थलविशेषे सम्भवति तथा च सा- धनभेदेनापि तुल्ययुक्त्या तद्भदाभ्रूमरूपहेतुकवहिधमोभयात्मकसा- ध्यघटितव्याप्तिपदार्थप्रसिद्धिनिहाय तच्छरीरे प्रतियोगिताधयवै. यधिकरण्यनिवेशनस्य वह्निहेतुके तदुभयसाध्यकस्थले कथमति. च्यातिप्रसजकत्वमिति चेत् ? यथा संयोगसामान्ये द्वित्वावच्छि. अप्रतियोगिकत्याभावनिश्चयदशायामपि धूमन यहिधूमोभयानुमिति. भवतीति प्रतियोगिताध्यप्रतियोगिकत्वघटिनोभयामायविषयक- झानं धूमलिङ्गकताइशोभयानुमितिजनकमद्गीक्रियने, तथा तादृश- निश्चयदशायां सकलवहिमतामेव धूमवत्वमिति ब्रान्तानां घहिहे. तुकतदुमयानुमितिरप्यनुभवसिद्धा । तत्रापि प्रतियोगिताध- पप्रतियोगिकत्वघटितोमयामावविषयकशानमेवाऽनुमितिजनक या.

·৪৩২ अनुमानगादापर्याम् থা, লম্বা দা সনেমারবিলনকারীনাথ মসি বন্ধু মানিব্যার্থ । হয় যখ যষ্টিমুনাম অন্ন মৃগদাবলিনি ঘষাঘানিঘষাঘা বাঘা বাই বয়া মন্ত্রি মামলার যযামিনোকিয়ারবি আrথামাল্লাহাব শামছুর নিধারাগযলনি যাকিব বঙ্গ মাথায় বন্ধ্যায়। রঘাষ নাই প্রথঘিয মমান বাবাজায় মানালিখিনি। ঘ বের দামিন ননিহাগিলিনমধাখিনি যা * বিধাব, যথাৰণ ৰ থলথবিদাঃবাঃ। যা করি। (নমায়। খাসিযহীত ৰাথগিয়া দিঘিgয বীgীর নামান । প্রাথ একগামিতি বলে । ন ন দ্বিাণাধjণ করা হয় দুঃখ গ সামৰ নি নাবিসল বি বানু। সিগাষ ম হিমাধ-প্রহ্মাক্ষেমাননুমানানি। রাইয়া প্রাথঘিঞ্চিামায়রানব্যখিনানুগবি বিয়িংৰছি। লং যিািদাঘৱিাণাখির । বিবাহ হয়। মহানায় স্বময়গার , দুধগয়ায় কি विशिशिप्रतियोगिश्त्यस्य याधात् । तम्मायादिविशिएपनीती যামা লাঘব র যায়রিলিবি। মাথ খিদ্ধোধন। জলরা গ ঘাব, অখিয়ে কথা যা সব বিষমথ লিয়াফায়দাযফয়া এসে মাগলিহানায়ক মান্নানযাযাব दस्ताण द्विस्य पणामरित्युष्यम् । एप च परिमामयश्याष्टि প্রাই বাধাগাঘিাথা ধোয়া খান ময়শ্বাম্বোবধাসিধায়াধ্বসিযােগ ৪। খানিবৰ ভাব নিয়াহিয়া নিয়গিরিবালসাশালবালিহনিয়ায় বান্নোঘাষণা যাবশ্বরিমাণ যেutitলি সমাধ্যবিয়েশাদাছখোয়াসে বিঃ গাভাসাসিগোথা।

·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । ४७३ वस्तुतस्तु पर्वतो यहिमानित्यादावपि संयोगावच्छिन्नाधि- करणतैव सम्बन्धो न तु संयोगमात्रम् । अन्यथा पर्वतो वहिमा- नित्यत्र पर्वते वद्धिरित्यत्रापि संयोगमात्रस्यैर तथात्वापरया अविशेषप्रसङ्गात् । तादृशप्रतीत्योर्षिशेषाय प्रथमायां संयोगो द्वितीयायां तदवच्छिन्नाधेयता संसर्ग इत्युपेयते, किंवा प्रथमायां संयोगावच्छिन्नाधिकरणता द्वितीयायां संयोगस्तथेत्यत्र विनिगम- फस्य दुर्लभत्वात् । न च तादृशप्रतीत्योः संसर्गाशेऽविलक्षणत्वेऽपि विशेष्यविशेषणभायभेदाद्वलक्षण्योपपत्तिसम्भव इत्युभयत्रैव सं. योगमात्रस्य सम्बन्धतास्त्विति वाच्यम् । तावतापि पर्वतो यहि. मान् वही पर्वत इत्यनयोः, पर्वते वह्निः पर्यतवान्यतिरित्यनयोश्च प्रतीत्योर्विशेषानिर्वाहात् । न चैवं रूपवानित्यादावपि समवायाव. च्छिन्नाधारतेच सम्बन्धः स्यान तु समवाय उक्तयुक्तरविशेषादिति वाच्यम् । समवायातिरिकायाः समवायापच्छिन्नाधारताया अनभ्यु: पगमातू। अथ समवायावच्छिन्नाधारतायाः समवायरूपत्वे समवायाव- च्छिन्नाघेयतावश्यमतिरिक्ता स्वीकरणीया, अन्यथा रूपवान्घटो घटे रूपमिति प्रतीत्योः संसर्गवैलक्षण्यानुपपत्तेः। तथा च समवाया. वच्छिन्नाधेयता आधारता वाऽतिरिक्तत्यत्र विनिगमकं दुर्लभमिति समवायातिरिक्तसमवायावच्छिन्नाधारनासिद्धिनिष्प्रत्यहेवेति चेन्न । घटानुयोगिकरूपप्रतियोगिकसम्बन्धो रूपानुयोगिकघटप्रतियोगि- कसम्बन्धः परस्परं विलक्षण एव, अन्यथा दर्शितस्थले संसर्गः चैलक्षण्यानिर्वाहादिति सत्यम्, तत्र चाधारानुयोगिकः सम्वन्ध एवं समवाय इति परिभाषितो न त्वाधेयानुयोगिकः, स त्वाधेयतेत्येव परिमाप्यते तत्रको पिनिगमकानुयोगः?न चैवं संयोगिन्यपि संयोग पवाधारताऽस्तु स चाऽनुयोगितासम्बन्धेनाऽऽधारपदप्रवृत्तिनि- मित्तमिति संयोगस्य द्विष्टत्त्वेऽपि नाधेपे तद्यवहार इति पा. व्यम् । संयोगीयसमयायातिरिकाया आधेयघ्यावृत्तानुयोगि- तायाः स्वीकारे तस्या संयोगिनिरूपिताधारतात्वी पगमेनाऽतिरिकाधारताया निष्प्रत्यूहत्वात् । न चाधारतार्या संयोगिप्रतियोगिशत्वं कल्पनीयमिति गौरवम् । भवन्मतेऽपि संयोगे तत्समवेतत्यातिरिक्तस्य तत्प्रतियोगिकत्वस्य कल्पनीयतया एच ·प्रत्येकमुमयत्याय ४७४ अनुमानगादाधर्याम् साभ्यात् । अन्यथा भूनलादेः समवेतवटादिसयोगानुयोगितया स्वाधारतापते । एतेन सयोगिम्यायताऽपि सयोग एव । प्रति योगितासम्बन्धेन तस्याधेयपदप्रवृत्तिनिमित्ततया नाधारे तयवहार इत्यपि निरस्तम् । आधेयनिष्टाधारल्यावृत्तपदार्यान्तरकल्पनाया मा. घश्यक्त्यात् । आधाराधेययो सयोगानुयोगित्वप्रतियोगित्वरल्पने विपरीतरल्पनायामपि वाधकामानाति दिक् । एकनुयोगिफ्सयोगद्वयप्रतियोगितयो' च्छिन्नत्वविरहेऽपि तदुमयत्वापच्दनोभयत्यावच्छिन्न योपगमा न सयोगेनोमयसाध्य के ऽतिन्याप्तिरित्ययाहुः । प्रतियोगित्वावच्छे दत्यादे स्वरूपसम्पन्धरूपतया सम्मान तनिषेशे सम्बन्ध त्यस्य नियमघटिततयाऽ नरस्त्याशदा निरस्यति । (दी०) प्रतियोगित्वादिश्च स्वरूपसम्बन्धविशपो न सम्ब चत्वेन निविष्ठः । मामानाधिकरण्येऽपि सम्बन्धः संयोगवा दिनव निविगते । दर्शिनश्च नियमाघटितमपि सम्बन्धत्वम् । (गा०) प्रतियोगित्यादिश्यति।सम्य-शिपिन सम्बन्धविन रमणधदापि तु प्रतियागितात्मादिना दुवित्सम्यन्धविधा स्यरूपत पवेत्यर्थ । ननु सामानाधिकरय तरसम्बन्धिसम्यधिरय तत्र सम्बन्ध यिनय सम्बन्धनिपेश हत्यामा सामानाधिकरण्यऽपीति । स योगस्यादिनपति । सायनतायरछेदकादिभेदनय सम्बन्धादिभेदेना- ऽपि प्याप्तिमदस्पष्ट पारिनि भाय | सायसामानाधिकरण्यारे सायामयुनत्यादिरूप देतो सम्यम्यस्य प्रशारतया तम्येय स. योगायादिना नियंत, सायमम्बन्धस्य पारो तर्ममा विधव रायन निशानस्य स्थापत पर निया सम्मयति, जा स्यनिरितस्यापि मसतया माने स्थापनावि तपगमादिश्य- पपपम् । सम्पापरनितिम तिरिषाद दरित तिमि पमानिमिति नियोपियायविशेष पर तरसम्यम्पग्य मान Risingदिनियामयम्, मतीन्दिपसायापेनानियाम uণমা। বদিঘিঘনঘামবাসব ঘােষ पानम्तमाया प्रेम पाठिसापान पविण्यापार ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । ४७५ तानिरूपितविपयताया विवक्षणीयतया नाऽतिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । पवमपि संयोगादिना द्रव्यग्वादिम्रमविण्यतामादाय तस्यापि तत्स. म्यन्धत्वापातात् । न च विषयतायां प्रमाप्रतियोगिकत्वनिवे- शानायमतिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । प्रमात्वस्य तत्सम्बन्धानुयोगि. विशेष्यकत्यावच्छिन्नतत्प्रकारकत्यरूपतया सम्बन्धविघटितत्वात् । एवं तदनुयोगिकत्वविशेष एव तत्र सम्बन्धत्वमिति भावः। इत्थं च सामान्यतस्सम्बन्धघटितं साध्यवरसम्बद्धत्वरूपसाध्य- सामानाधिकरण्यं साध्यबदनुयोगिकप्रतियोगित्वं प्रतियोगिता. सम्बन्धेन साध्यवदनुयोगिकवत्वं या,तच संयोगत्वादिना तदूघटि- तात्साध्यवदनुपोगिकसंयोगप्रतियोगिकत्वरूपालघुशरीरमिति तदेव व्याप्तिघटक घाच्यम्, यतिप्रसङ्गस्य व्यापकतायां विशिष्य सम्बन्ध निवेशेनैव वारणसम्मवात् । हेनौ साध्यवदसंयुक्त्यादिनिश्चयदशा- या संयोगादिना पक्षे हेतुमत्तानिश्चयस्य साक्षादनुमितिप्रतिवन्धक- ताया अग्रे यक्तव्यतया तत्राऽनुमित्यापत्यनवकाशादिति मूचितम् । अमावत्वं चेदा मावमिन्नत्यन्तदा प्रतियोगितायां साध्यता- घच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्यतादृशसभ्यधावच्छिन्नत्योमयामायनियेश. पक्षे दैशिकविशेषणतया घटत्याभावादिसाध्यके व्यभिचारिण्य. तिप्रसङ्गः, ताशसम्यन्धावच्छिन्नतदभावस्य घटत्यादिरूपतया भा. घभिन्ननिरूपितप्रतियोगितायां तत्सम्बन्धावच्छिन्नत्वघटत्यामाय- त्यावच्छिन्नत्योमयामावस्याऽक्षतत्यादित्याराहां निरस्यति । (दी०) अभावत्वं चेदमिह नास्ति, इदमिदं न भवतीति प्रतीतिनियामको भावाभावसाधारणः स्वरूपसम्बन्धविशेषः । अतो नाऽभावसाध्यकव्यभिचारिण्यतिप्रसनः । तदपि वा नोपा. देयं प्रयोजनविरहात् । विपयतातत्त्वादिवत् प्रतियोगित्वाधिक- रणवतत्त्वप्तम्बन्धलादयोऽप्यतिरिक्ता एव पदापी इत्य- फदेशिनः ॥ (गा०) अमावत्यं चति । इदमिहनाऽस्तादमिदं न भवतीति द्वियि. घप्रतीतिकथनेनामायत्वस्य संमर्गाभारान्योन्यामायामयसाधारण्ये प्रमाणमुपदर्शितम्, तस्यान्यान्यामावसाधारण्ययिरऽभावान्तरप्र. तियोगितासामान्ये तादात्म्यसम्पाधापच्छिमन्वयिरहण तेन स.

·तेजननादिति भावः । तद्वच्छिन्न चामावपदस्य हदिशक्तिः परित अनुमानगादावर्याम् म्यन्धेन माध्यतायां व्यभिचारिण्यतिप्रसवात् । मायाभावसाधारण इति भावेनाऽपि घटे घटत्याभावो नास्तिघटोन घटभिन्न इति प्रती भांपैथ वा, अतो न भावोऽभाव हत्ययययव्युत्पत्या तापाययेऽपि न क्षतिः । स्वरूपसम्बन्धविशेष इति । ममा तत्प्रतियोगिता निकापतानुयोगित्वनामा सम्बन्धविशेष इत्यर्थः । न चा भावत्व- स्य स्वरूपसम्बन्धपत्येनिनुगमाइनुगतप्रत्यशपपत्ति, तदा नुगमकरूपान्तराभ्युपगमात् । पदार्यान्तरत्वेऽपि निरूपकमैदेन सम्यग्धान्तरपत्तदस्याऽऽयश्यकतयाऽनुगमकरूपान्तरपेक्षणात् । यन् मतियोगिनिरूपितसम्यन्धानामननुगमेऽपि प्रतियोगिता मितावच्छेदकस्य नपदप्रवृत्तिनिमित्तानण्डधर्मान्तरस्य सत्वावरी नास्ति पदो नास्तीत्यायनुगतममितिनिर्वाह इति । तम्न माधीयः । घटादी घटाभावादः कालिकादिसम्बन्धस्याऽपि स्वरूपतया तसं सर्गकप्रतीतितो घटाभावो नास्तीत्यायनुयोगितासंसर्गकमतीत- लक्षण्याय संसर्गतालक्षण्यस्याऽऽवश्यकतया संसर्गतावच्छेदक धर्मायशपस्वीकारस्य निर्वाहकस्याऽवश्यकत्यात तेनानुगतीकता नुयोगिताया एव संसर्गतावमितावच्छेदकठाया अपि सम्भवना इमावनिष्टाखण्डधर्मान्तरे मानाभावात् । नञ्पदप्रवृत्तिनिमितताया अपि तस्यामापगमात् । अथ नास्तीत्यादानुयोगितापसम्बन्धविशेषप्रकारेणाऽमाघमा नोपगमे तदंशे पर स्वनिकापितत्वसम्यान प्रतियोगिनः प्रकारत्वस- म्भवादमायाश तत्सम्बन्धन प्रतियोगिना भाने मागामावादनुयोगि- तायाः सम्बन्धत्वमेव न सिध्धेदिति चेन्न । मण्याद्यभावस्य दा. हादिहेतुतायां मण्यादिम्पतियोग्यवच्छिन्नानुयोगिताविशेषस्याऽध- छपकत्यापेक्षयानुयोगितासम्बन्धेन मध्यादेस्तयात्ये लाघवेन तत्सम्यन्यतासिद्धान चामयामावादिधारणाय मणिवाद्यांच्छन्न- निरूपितानुयोगिता मध्यादः सम्बन्यो धाच्या, तथा च ताशा. योगितायाः स्याश्रयतासम्बन्धेनापरछेदकवेपि न गारयमिनि पापम् । उभयस्याद्यच्छिन्ननिमपितानुपांगताया मणित्यादियि. शिटसम्यन्धताविरहात्, शुदानुयोगितासमधेनेय माणत्यादि विशिषभ्य उमपशवच्छिन्नामाप-यायकतासम्मपन ताENT.

·सिद्धान्तलक्षणमकरणम् । योगितात्वेन सम्बन्धतानुपगमात् । न च तादृशस्य विशिष्टमणित्या. धाच्छन्नामावव्यावर्तकता न सम्भवति, विशिष्टमणित्वाद्यवच्छिन्न. निरूपितानुयोगितायामप्यधिकं वित्यादिन्यायन मणित्वादिविशिष्ट निरूपितत्वसत्त्वेन तस्या अपि तत्सम्बन्धत्वादिति वाच्यम् । कार- णतावच्छेदकतापर्याप्स्यधिकरणपरिसमाप्तप्रतियोगिताकसम्बन्धिन एव कारणतया मणिनास्तीत्याकारकशुद्ध मणित्वावच्छिन्नप्रकारक प्रतीत्यविषयविशेषणान्तरसहितमणित्वाधवच्छिन्नाभावनिष्ठतादृश-' माणित्वाधच्छिन्ननिरूपितत्यसम्बन्धे च शुद्धमाणत्वादिविशिष्ट- परिसमाप्तप्रतियोगिताकत्यविरहेण तादृशाभावव्यावर्तनसम्मवात् । एतेन विशिष्टमणित्वाद्यवच्छिन्नाभाववारणाय शुद्धमणित्याध. घच्छिन्नप्रतियोगिताकत्येन हेतुता याच्या, शुद्धमणित्वाद्यवच्छिन्नत्वं च मणित्वान्यधर्मानपच्छिन्नत्वम्, नदपि यदि तादृशधर्मावच्छेद्यत्व. त्वाद्यच्छिन्नामावस्तदा किञ्चिद्विशिष्टतादृशावच्छेद्यत्वत्वावच्छि. प्राभावमादायातिप्रसङ्ग इति शुद्धतादृशावच्छेद्यत्वत्वावच्छिन्नामाय एव निवेशनीयः । शुद्धतादृशावच्छेद्यत्यत्वाधवच्छेद्यत्वमपि तदति- रिक्तानवच्छिन्नत्यमिति विशेषणानवस्थाप्रसङ्ग इत्यपि निरस्तम् । इत्यलमप्रस्तुताधिकजल्पनया। तदपि । तादृशामावत्यमपि । नोपादेयम् । हेतुसामानाधि- करण्यांशे विशेषणतया न निवेशनीयम्। प्रयोजनाभावादिति । स्वा. वच्छेदकयिशिष्टानधिकरणहेतुमनिष्ठत्यमानपुरस्कारेणाभायं निवेश्य तदीयस्येन प्रतियोगितानियेशादेव संघसामअस्यादिति भावः। प्रसङ्गात्प्रतियोगित्यादीनामपि पदार्थान्तरत्वं व्यवस्थापयति । विषयतेति ।तत्त्वम् विषयतात्वम्। प्राचीनकदेशिभिर्विषयताया अति- रिक्तपदार्थत्योपगमादृष्टान्तत्वेन तदुपन्यासः।यथा विषयताया यिप. यरूपत्वे द्रव्यत्वावच्छिन्नघटविषयकशानादटत्यापच्छिन्नततिपयकमा. मस्य विषयतालक्षण्यविरहादवलक्षण्यापत्तिः । न च द्रव्यत्यघट. स्वयोरपि तत्र विषयतया द्वलक्षण्यादेव लक्षण्यामिति पाच्यम् । सापताऽपि द्रव्यत्वेन घटविषयकाचटत्वेन च पटविषयकासा- नादन्येन घटं द्रव्यत्वेन पटमयगाहमानस्य भानस्य धलक्षण्या- पुपपादनस्याशस्यत्वात् । भानम्यम्पत्ये घटपटावित्यादिसमूदा. लम्पनीय घरपटादिविषयतानाममिन्नतापत्या तारतमानस्य पट- ·४७८ अनुमानगादापर्याम् । त्वाधवच्छिन्नघटादिनिष्ठविषयताशालितया भ्रमत्यापतिः । शानपि- पयोमयरूपत्वे व जातिमान् घट इत्यादिक्षानीयघटत्वादिविषयः ताया वैविध्यानुपपत्तिः ज्ञानविषययोरविशेषादिति जातिमानि- त्याद्याकारकै कविधघटत्यादिविषयताशालिज्ञानात्ताशयुद्धेर्खिलक्षणा कारता न स्यादित्यादियुक्त्या विपयतायाः विषयादिभेदभिन्नवि- पपतानामनुगमकतया च विषयतात्वस्यातिरिक्ततासिद्धिः, तथा प्रतियोगिताया. प्रतियोगिस्वरूपत्वे घटादिनिष्ठानां घटत्वदन्य- स्वादिरूपविभिन्नधर्मावच्छिन्नानां संयोगसमवायादिरूपविभिन्न सम्ब न्यावच्छिन्नप्रतियोगितानामचैलक्षण्येनाऽभाववेलक्षण्यानुपपत्तिः । अभावस्वरूपत्वे घायभावीयघटत्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगित्वकिञ्चि- द्विशिष्टघटाभावाभावत्वावच्छिन्नप्रतियोगितानामधलक्षण्यापत्तेः । घटत्यादेः प्रतियोगित्यन्यूनवृत्तितया तदवच्छेदकत्यानुपपत्तिः, घटा धभावस्य पटादिसाधारण्येन पटादेरपि तत्प्रतियोगितापत्तेचे त्यादियुक्त्या प्रतियोगित्वमप्यतिरिक्त सिधति । एपमधिकरणत्वं नाधिकरणस्यरूपमाधेयस्यरूपं वा, भूतले घटसंयोगदशाया. मिव परस्परासंयुक्तघटभूतलसत्वदशायामपादानी भूतलं घटय. दिति प्रत्ययमसगात् । संयोगरूपत्वे आधेयत्वस्यापि तुल्ययुक्त्या तदूपतया माधारत्वाधेयत्ययोरभेदभसङ्गेन परीत्येनाधाराधेय- भावप्रत्ययप्रसङ्गादिति तदप्यतिरिक्त पदार्थः। सम्वन्धत्वमपि क्ल सपदार्थान्तमायेण दुर्घचमिति पदार्थान्तरमेवेति भावः । आदिपदा दभाषत्वादिपरिग्रहः। दं तु पोध्यम् । अभावत्वं प्रतियोगियानातिरिच्यते तदभा- सत्यस्य तत्प्रतियोगित्यनियमात् । न चैवं घटायटभेदाभाव त्यापत्या घटादिमति भूतले घटमेदो नास्तीत्यादिप्रत्यापत्ति गिति वाच्यम् । संसायध्छिनप्रतियोगिताया एवाभावत्वरूपतापग- मात् । घटादिभेदस्य घटत्वाचत्यन्तामावसमनियनत्येन तदभि. प्रतया घटत्यादी नदीयसंसगांवरिटन्ननतियोगितासत्त्वातनवन- दमायमत्यायनात् । न चैवमपि घदमेदार्घटाउमावत्यानुपपनिन प्रतियोगित्यादिति पाध्यम् । अत्यन्तामायत्वात्मकानुयोगिता विशेषम्य प्रतियोगितानतिरिकल्पापगमादिति । इति-अनुमानगाहापयर्या सिद्धान्तलक्षणम् ॥

·अवच्छेदकत्यनिरुक्तिप्रकरणम् । - प्रतियोगितानवच्छेदकेत्यत्र पारिमापिकावच्छंदकत्वं निवेशयि.' तुमवच्छेदकपदस्य स्वरूपसम्बन्धरूपायच्छेदकत्वपरतामाक्षिपति । नन्वित्यादिना। (दी०) नन्यवच्छेदकत्वमिह न स्वरूपसम्बन्धविशेषः । सम्भवति लघौ धर्मे गुरौ तदभावात् , प्रमेयधूमत्वकम्युग्रीवा- दिमवघ्राणग्राह्यगुणत्वादेरतथावेन तेन रूपेण साध्यता व्यभिचारिण्यतिप्रसङ्गात् । नाऽप्यनतिरिक्तवृत्तित्वम् । प्र. तियोगिताया: स्वरूपसम्बन्धात्मिकायाः प्रतिव्यक्तिभिन्नत्वेन घूमत्वादेरपि तदतिरिक्तचित्वात् । (गा०) इह । पतल्लक्षणे, घटकत्वं सप्तम्यर्थः। तथा च घटत्वेन घटो. ऽभावप्रतियोगीत्यादिप्रतीतिसाक्षिको यो घटादिनिष्ठप्रतियोगितया सह घटत्यादेस्वच्छेदकभावरूपः स्वरूपानतिरिक्तः पदार्यान्तरात्मको वा सम्बन्धविशेषः स इह लक्षणे न शक्यनिवेशन इत्यर्थः । स्वरू- पसम्बन्धविशेषात्मकावच्छेदकत्वाभावघटितं निरुक्तरूपं न व्याप्ति रूपमिति यावत् । तेन रूपेण साध्यतायां व्यभिचारिण्यतिव्याप्तेरि- त्यनिममत्रैव हेतुः। प्रमेयधूमत्वाद्ययच्छिन्नसाध्यकव्यभिचारिसाधा- रणत्वादिति तदर्थः । प्रमेयधूमत्वेत्यादिकमतथात्वेनेत्यन्तं तत्र हेतुः । स्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितानिरूपिततादृशावच्छेद- कत्वाभाववत्ताशसाध्यतावच्छेदककत्वेनेति तदर्थः । संभवता- दृशप्रतियोगितावच्छेदकताकधर्मापेक्षया गुरुत्वं प्रमेयधूमत्वादे- स्तादृशमतियोगितावच्छेदकत्यामायसाधकम् । तस्य तत्साधकत्वोपष्टम्भकव्याप्तिमाह-सम्भवतीति । तस्मि- निति पूरणीयम् । तथा च लघुधर्मे तादृशावच्छेदकत्यस्य सम्भव इत्यर्थः । गुरौ तदभायात्-ताशावच्छेदकरवाभावनियमात् । तथा च सम्भवत्तदवच्छेदकताकधर्मापक्षया यो गुरु. स न तदवच्छेदक ·. - अवच्छेदकलनिरुक्तिप्रकरणम् । ४८१ घानुपगमेन नानाव्यक्तिदण्डाद्यवच्छिन्नस्य व्यापकतानिहाय प्र. तियोगिनायच्छेदकापर्याप्तविषयतापर्याप्तिरनवच्छेदकत्वान्तार्य इ. त्याशयनैव तदमिधानात् । फम्युग्रीवादिमत्वं व घटत्यव्याक संस्थानविशेषः । घटत्यापेक्षया तस्य गौरवं संस्थानस्य विजाती. यावयवसंयोगरूपस्यानन्तत्वात, अनुगमकजातिविशेषसापेक्षत्या. च । घटत्यस्य चैकस्य जातिरूपस्य निर्विशेषणकस्पावच्छ- दकत्ये लाघयादिति। न च घटसामान्यामावप्रतियोगितायां संस्थानविशेषस्यानध. च्छदकत्वेऽपि तत्तत्संस्थानबदमावफूट प्रतियोगितासु प्रत्येकं तेषा- मरच्छेदकत्वमावश्यकम्, तत्राऽतिप्रसक्तघटत्वस्याऽवच्छेदकत्वाल- म्मवादित्यनुगतरूपायच्छिष्यपि तेप्यनवच्छेदकत्व दुर्घटमिति तदयच्छिन्नसाध्य नातिव्याप्त्यवकाश इति वाच्यम् तसत्संस्थानयत्तत्तद्धटामावप्रतियोगितायामपि घटनिष्ठत्तत्तय कित्यस्यैव साक्षात्सम्बन्धेनावच्छेदकायसम्मवात्परम्परासम्बन्धेन स्वसमवायिसायेतत्वात्मकेन तत्तत्तयोगानां गौरवणानयच्छंदकता या ताशसम्यन्धन संस्थानविशेषावच्छिन्नघटादिसायके व्यमि- चारितापतिव्याप्तेदंर्घारण्यात् । ननु मृत्पापाणादिघटसाधारणं घटत्यं नैकम, मृवपापाणत्या. दिना सङ्करप्रसन्मादिति तत्तजातिव्याप्यं नानेय, तथा च तथा- विघसफलघटानुगमकस्थानयिशंपायच्छिन्नप्रतियोगितायो न स्य- रूपता घटत्यस्यायच्छेदफतासम्मयः, न्यूनवृत्तिस्यात् । नाप्यनुगत- रूपान्तरायच्छिन्नस्य, ताहरारूपान्तरप्रपेशेन गौरवादिस्यरचंनी. णमाहागुणत्यानुधाधनम् । प्राणग्राह्ययं प्राणग्रहणयोग्यता गुण. त्यन्यूनपचिप्राणमाघजातिरूपा, सा चातीन्द्रियऽपि गन्धं पति न दर्शितरूपयरसामान्यामायप्रतियोगितासमनयत्यानुप. पत्तिः । तादृशयोग्यतामात्रस्योपादाने गन्धावसुरमित्यादिरूपापा. स्तस्याः स्यापतो हेतुममानाधिकरणामायप्रनियोगिनायव्हेर- साहशजातित्यापयच्छिन्नाया अप्यनपच्छेदफरवं दु. संभमिति तद्विशेष्यतया गुणत्यनियशनम् । यत्यादिदेतुक स्थल च गुणरयस्य गुदस्यापि तुममानाधिकरणाभायप्रति योगितापच्छेवकरयासम्मयादिशिरगुणन्यस्य गन्यायसमनियतस्य गन्धावस्य कतया ·अवच्छेदकत्वनिरुक्तिपकरणम् । ४८३ महानसीयवाहिन्याचपच्छिन्नसाध्यके धूमादी घहित्यादेर्महानसीय- घवयाद्यभावप्रतियोगिताशून्यवहयातरवृतिया विशिष्टेऽपि तत्र तच्छून्यावृत्तित्यस्य दुर्घटतयातिप्रसङ्गाच । स्वव्यापकतत्कायनिवे. शने च विशिष्टस्याऽविशिष्टस्य घा याटशस्यावच्छेदकत्वमभिप्रेतं वाहशस्यैव स्वपदेनोपादेयतया विशिष्टयहिरवादिकं प्रति विशिष्टय. हपाघमावप्रतियोगिताया व्यापकत्वस्याऽक्षतत्येन ताशस्याय. च्छदकत्योपपत्तेः। ईदृशं यद्यत्स्वं तत्वामायकूटस्य च साध्यताय- च्छेदकपिशेषणता योध्य, अतः स्वत्याननुगमेनेकसामान्यामायनि- धेशासम्भवात् यत्किश्चिदेकायच्छेदकनिष्ठायच्छेदकत्यमादायाति- प्रसहानयकाशः। न च स्यपदस्प तत्तद्यक्तिपरतयाऽयच्छेदकनिष्ठं तत्तयतित्वमेव पर्यवसितमवच्छेदकायम्, तथा च विशेषणायच्छिन्ननिष्ठतचयक्ति. त्यस्यापि विशेष्यपर्याप्ततया विशिष्टयहिस्यादेवच्छेदकत्वे शु. सस्यापि मनवच्छेदकतादुर्भिक्षमिति वाव्यम् । मुखस्य विशेष- णान्तरसहितस्य या यादशस्याधिकरणता अभावप्रतियोगितानि. ठध्यापकताशरीरे निविष्टा तारशरूपपर्याप्तायच्छेदकतापर्याप्पयनधि. फरणत्यस्य साध्यतायच्छे इकयिशेषणस्योपगमान् । मेयधमत्यादिप. पतिाया अभायप्रतियोगितायच्छेदकताया मप्रसिद्धायपि तथायि. যাথা বিশ্ববাভাযা: মান্নাবিঘাযনায়ার। महानसीयत्यादिसहितयहित्यादिपर्यातायच्छेदकतापाः शुदयहि ज्यादायपर्याप्तन्याद्विशिष्टयदायमायमादाय दोगानयकाचात् । भत्र पदि हेतुसमानाधिकरणामापप्रतियोगितासामान्यानति. रिक्तवृत्तिरयं निवेदयते तदा निग्लिगहवादेरेय धूमादि. समानाधिकरणपिशेषामायप्रतियोगितया पहिल्यादेरपि स्यच्या. বসাবাহান্নানঘাসিনাযেংঘবাহামদিঘাপাৰা मान्यानतिरित नियन বামনঘানান स्थानुपपत्तिरिति ताशयरिकाशिकपतियोगिताननिरिक्षपत्ति. रवं स्थममानाधिकरणमंदप्रतियोगितानपच्छेदसारप्रतियो. गिताकत्य नियंशनीयम् । नपा सनि धूमयान पोरियादी धू. मरारपितारसायदकरयं न क्यान, धूमादिमामाम्यामायन. तियोगितामा मपि धूमादिस्यतया प्रतिधूमारि मिनायन.

·दिति भाव अनुमानगादाधर्याम् स्येक घूमत्यादिसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितापच्छेदय त्यादिति तत्तमत्वादेरेव तथात्वादतिव्याप्तिरित्याह । प्रतियोगिताया इति । स्वरूपसम्पन्धात्मिकाया इति । प्रतिव्यक्तिभेदप्रयोजकहेतुगर्भ विशेषणम् । अतिरिक्तपदार्थरूपप्रतियोगिताया सिद्धान्तविरुद्धत्वा | ताशप्रतियोगितासामान्यानतिरिक्वृत्तित्यनिये. शेऽपि हेतुसमानाधिकरणाभावत्वेन ताशामावनिवेश एप पू धोत्तदोष, न तु तादृशामायस्य प्रातिस्थिकरूपेण निवेशने, तत्तद्वि- शेषाभावप्रतियोगितात्यस्य पहित्यादिव्यापकतानपच्छेदकत्यादि। त्याशयेनाशङ्कने- (दी) न च तथाविधपरिकश्चिदेवाभावमतियोगितासामा- न्यशून्यायत्तित्वं तत् । अत एवातिरिक्तसामान्यामावस्या भावे धूमस्वादेरप्यनवच्छेदकत्वापातादने तत्साधनमपि साधु सद्गछत्ते इति वाच्यम् । विघटत्तिद्वित्वतार्णातार्णदहनवृत्ति द्वित्वाधाछिन्नमतियोगिताकामावतियोगितानतिरिक्तत्तिव हिलादापतिप्रसागर । (गा०) न चति । तथायिधति । प्रतियोग्यधिकरणहेतुमहत्ती য। যফিলি, বালিঘামনিমা। মান্ধ नियियाऽपि तथाविधामाघस्य सारस्प बापच्छाकता. घटना किन्तु एकस्यैवेति मारणायकम् | नाशपहियागि नामामावशून्यायत्तित्य বাবধাযহলারানিয়া गितात्पत्यम्, मतीन पूर्वानदोष । यत एपशाय दरयस्म मूलामिनायादव । मतिरिति । सामान्सामाव. म्य विशेषामायानिरिमायानम्युपगमे इस्पर्ध । धूमायादे. स्पीति । पिशेरामापटारतर्गतमेममायामुपादाय मायादी निकापासपोपपारनामम्मवादिति मा 1 सामाघनमि সিমাধাষামিবিশ্বাস। নাই মি।দগাষণাংকেমির বিমাঝামা- faryमामायामायामम्युपगमति विशामायनीति माप मामाग्पपमानिया धमावादावि पापादित ·। अनुमानगादापर्याम् (गा०) एतेनेति । ताणातार्णदहनामशभावप्रतियोगितामादा- थाऽतिप्रसङ्गतादयस्थ्येनत्यर्थ । अन्यूनवृत्ति विशेषितम, मन तिरिक्वृतित्वमपि । अत एव । दर्शितोभयाभावमादाय यहि त्यादापतिप्रसलादय | नानाप्रतियोगिवृत्त्येकप्रतियोगिताङ्गीकार प्रीति । तया सति यत्किशिदेकामावनियोगितासामान्याय-ता निवशेऽपि धूमत्वादेधूमादिसामान्यामायप्रतियोगितायउदक यो पादनसम्मवादिति भाय । उभयत्वादिरूपयासत्यवृत्ति प्रमा पच्छिन्नप्रतियोगिताया प्रत्येकमपि प्रतीनेरव्यासज्यवृत्तितया स्वपर्याप्त्यधिकरणपर्याप्त प्रतियोगिताया निश्याऽपि धाद्वित्वा दायतिप्रसङ्गशरणासम्मय इति ध्ययम् । प्रतियोगिताधार्मिकोभया भावघटितव्याप्तिपक्षे मेयधूमयान् परित्यादावतिध्याप्ति सः म्भवति साध्यतायच्छदकमेयधूमत्यादिरूपगुरुधमाघच्छेधारस्य पुत्रापि प्रसिद्धिविरहेण तद्घटिनोमयामायाप्रसिद्धेरिति तस्मते मेयहिमान घूमादित्यादापयामिमाहा रघुरूपनि । तादृशतस्वच्छ पत्यामसिद्धेरिति । ताशसाध्यतावच्छेदकायच्छिन्नत्यस्याऽप्रसि. रित्य विषयितासम्यन्धस्य त्यनियामकत्येनामावप्रतियोगिता नयच्छेदातया तारासम्बन्धायच्छिन्नामाषप्रतियोगिताया तर सिद्धिरित्यस्य वक्तुमराम्यस्यात् । अन्यथा मेयधूमयान पद्धरित्या दायतिच्यातरेय तादयस्यादिति माघ । प्रतियोगितापच्छेदकान निरिनपत्तियस्यसि । तथा च धूमादिसामान्यामायप्रतियोगिता याः प्रतिधूमादिक मिनत्येऽपि तत्प्रतियोगितामाघूमत्या देलन स्थसमानाधिकरणान्यान्यामायाप्रतियोगितानपज्यप तसरचारमा स्थायापररवत्यानतिरित्तवृत्तिस्य धूमपाता दशामेति भाषा: प्रतियोगितामा प्रतियोगिम्यकपतामने सामाग्यामाप' प्रतियोगितामा विशेगामायप्रतियोगितातो भैर, प्रतियोगि नामदार तथा न यहिमान् पूमादिग्पादायमापियांप, पूम. মালালামানিষানিসা परिम्पादया. पवानग्य - सामनिरिणनिग्यातिनि पाम् । सामा বাধাপ্তাঘ মাসখানিদাবি মায়ামৰাবা বলনায় গামছাৱধাৰায়ণমাসাধিসোনার ·अवच्छेदकत्वनिरुक्तिप्रकरणम् । नियोगितात्यावच्छिन्नावच्छेदकानतिरिक्तवृत्तित्वविवक्षणेनाव्याप्ति. निरासात् । स्वव्यापकतत्कत्यमित्यत्र स्वस्य व्याप्यता साध्यतावच्छेदक. ताघटकसम्बन्धेन, प्रतियोगितावच्छेदकस्य व्यापकता प्रतियोगि- तावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन च योध्या, तेन सम्बन्धसामान्येन धूमत्यादिकं प्रति समवायादिना धूमत्वादेरव्यापकत्वेऽपि समवाया. दिना घहित्यादिकं प्रति कालिकादिसम्यन्धेन घटत्यादेापकरये. ऽपि च न क्षतिः दण्डिमान द्रव्यत्यादित्यादी हेतुसमानाधिकर- पामायप्रतिपोगितावच्छेदकदण्डादौ दण्डान्तरसमानाधिकरणमेद. प्रतियोगितावच्छेदकत्येऽपि तत्तद्दण्डादी तत्तहण्डादिसमानाधि. करणभेदप्रतियोगितानवच्छंदकत्वस्याऽक्षततया सर्वश्रेय दण्डादि- व्यक्ती प्रतियोगितावच्छेदकानतिरिक्तवृत्तित्यमक्षतमेयेति नाति. ध्यातिः । दण्डायवच्छिन्नसाध्यकपद्धताचपीशरीत्याऽव्याप्तिरिति तु नासदीयम् । दण्ड्यादी साध्ये परम्परामम्बन्धेनाऽसण्डस्य दण्डस्यादेरेय साध्यतायच्छेदकतायाः स्वाहनत्यात् । मन्येवमपि हेतुसमानाधिकरणामायप्रतियोगितायच्छेदकय. द्विघटोमयत्यानतिरिक्तवृत्तितया यहित्यादेरयच्छेदकत्यं दुर्यारमे- घ । न चोभपत्यादेयमयादिपर्याततया प्रत्येकं तदत्यन्तामायस्तद. पच्छिन्नभेदश्च धर्तते, अयमेको नमायिति सर्वजनसाधारणानु भवस्य दुरपदयस्यात् । तादृशमतीनेरेकत्वादी विन्याचयच्छेदक- त्यामायाषगाहित्वोपगमे मूलायच्छिन्नो वृक्षो न कपिसंयोगीत्यादिन- तीतेरपि मूलादी कपिसंयोगाचयच्छेदकरयामायायगाहितास्थीका. रापत्तेः । यदि च तय याधकामाधादृक्षाधिकरणककपिसंयोगाप- भायो विपस्तदा भरतेऽपि एकत्याचयच्छिन्नाधिकरणकद्विरयामा. पादिविषयकत्वं दुरिमेय । एकस्याघपच्छिग्ने विन्यादिमत्यप्रत्ययानु पेन याकविरहस्य तुल्यत्यात् । प्रत्येकमुमगादो द्विग्यामायादि. समापि द्वित्यामायानुयोगिनानपच्छोकतया दोन दायित्ति प्रतीते. दुरपपादत्वात् । द्वित्यादिसामानाधिकरण्यमात्रेण तदभावप्रायपम्पे. एण्यात । नम्पदेगाान्ययितायच्छेदकायन्नामायग्रोधनात हि. स्थानिमामानाधिकरण्यमानायगाहिन्या यमाय प्रतीतेती न दापित्या. कारफतापिरहात् । तदाकारकमतीतरेय घानुमययिगदस्यात् ।

·अनुमानगादाधर्याम् तथा च द्वित्वाचनतिरिक्तचिता क यहित्वादेरिति वाच्यम्। एव सति विघटोमयवान् धूमादित्यादी साध्यतापच्छेदकद्वि- स्वादरवच्छेदकताश दुरुपपादत्वात् । प्रतियोगितावच्छेदकतारश द्विवादिकमुपादाया तस्यापच्छेदकानतिरिक्तवृत्तित्वस्य सम्पा प्रत्यात्, तस्य चौतरोत्याऽसम्मादिति स्वध्यापकतत्कस्वरूप तदननिरिक्तवृत्तियघटव्यापक्तायां प्रतियोगितात्यधिकरणत्वस्य भेदै निवेशनीयतया उमयत्वादापि वद्वित्वनिरूपिततादृशव्याप- फ्नाया अननस्येन तदपच्छेदकताप्रसहस्य दुर्यारत्वात् । न हि प्रत्येश्वृत्तिहमयत्वाचवच्छिन्नमद प्रतियोगिताम्यधिकरण । उम यावादासज्यत्तित्वेऽपि तदवरिछन्नप्रतियोगिताया प्रवास নিশা যমুনাখনাক্ষব্যাতিগোনা गितानधिकरणरवस्थासम्भवादित्याशय प्रतियोगितावच्छेदका नतिरिक्तवृवित्तपदामाच्छेदक स्त्रसमानवृत्तिकायेन विशेषयति- (दी०) स्वसमानवृत्ति चाऽवच्छदकं ग्राधम् । तस्त्रं च स्वपर्याप्त्यधिकरणपर्याप्तिचिस्त्वम् । यावादिकं तु न तया । पर्याप्तियायमेकी घट इसी द्वाविति मतीतिसाक्षिकः स्व. स्पसम्बन्धविशेष एव । विवादिकमपि न द्वित्वादिसमान: वृत्तिकमिति द्वित्वादिना साध्यनाया नाव्याप्तिः । घटक चानच्छेदकत्व सकपसम्बन्धविशेषः । एवं च यदविछिन्ने- स्पर पदोन्नतिषीवरित नेति वक्तव्यम्, तेनोक्ताव्या- विनिरास:। (गाय) स्पेनि। तथा च पहियटामयत्यादेहित्यादिममानवृत्तिः पनाविहादहिनदिनदनतिरिनपत्तियपि न पारिभापिकाया- दकतापनिरिति भाव । अर व्यापकतारे म्यममानाधिपणत्यभ्य स्याधिारत. नायकाधिमाधिपातायातम्यामायविशेषणयोपगमे तुहित्यापधिकरणम्य प्रगटियापयटिभदाधिकाणयेषि हिमायरियादिप्यार में प्रतियोगिताधारण्यमनिश्पयो । C ·अवच्छेदकस्यनिरुक्तिमकरणम् । ४८९ पपादयितुं शक्यमिति स्वसमानवृत्तिकत्वनिवेशनमयुक्तम् । नपा- व्याप्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदस्याऽव्याप्यवृत्तितामते सं. योगेन दण्डादेयंत्र साध्यतावच्छेदकता तर व्यभिचारिणि हेतु. समानाधिकरणामावप्रतियोगितावच्छेदकं दण्डादिकमादाय दण्डा. दिरूपसाध्यतावच्छेदके पारिभाषिकावच्छेदकत्वं व्यापकताशरीरे प्रतियोगितावयधिकरण्याप्रयेशे न स्यादिति याच्यम् । अव्या. प्यवृत्तिदण्डादिकमादाय पारिभाषिकावच्छेदकत्यासम्भवऽपि व्य- भिचारनिरूपकाधिकरणयत्किञ्चिद्व्यक्त्यवृत्तित्वरूपहेतुसमानाधि- करणामावप्रतियोगितावच्छेदकमुपादाय दण्डादेः साध्यतावच्छेद- कम्य तथात्वोपपादनसम्भवात् । तदवृती साध्ये तदत्तित्वाय. च्छिन्नभेदम्य कथमप्यसम्भवादिति तु चिन्तनीयम् । ननु किमिदं समानवृत्तिकन्यम् ? यद्यन्यूनानतिरिक्तवृत्तित्यं तदाऽनतिरिक्तवृत्तित्वान्तनिवेशवफल्यम्, म्यान्यूनत्ति यत्तदन- तिरिक्तवृत्तिन्यस्य स्वस्मिन्नियतत्वात् । ताणांताणदहनोमयत्यादिक- मादाय दहनत्यादरवच्छेदकत्यापत्तेश्च दुरिता । यदि चेकजाती. यथारोगत्यमेव तत्, तश स्थनिष्टश्यामज्यत्तित्याम्यासज्यपत्ति- त्यान्यतररुपयत्यम्, द्वित्वादी च घहिन्यादे ताहममानवृत्तिक- त्यं पहित्यादरय्यामज्यवृत्तियादित्युच्यते तदाऽपि घनिधूमोमययान धूमादित्यादी हेतुममानाधिकरणामायप्रतियोगितापच्छेदकयहिधूम. घटरित्यायनतिरिक्तपत्तितया साध्यतापच्छेदकस्य तथात्यापसे। दिन्यप्रिन्यायोरुभयोरेय यामज्यवृत्तितया निरुतसमानवृत्तिकताया दुरपवादन्यादिन्यत आह । तत्वं चति । स्थममानवृत्तिकन्यं चेत्यर्थः । पनिनिष्ठयावत्यनाणांताणामयत्यादिकमादाय पाहिन्यादाय- तिमसगामायं स्कुटयति । यापत्तवादिकमिति । भादिना दर्मि- तद्वित्यादिपरिग्रहः । न तया। न म्यायांप्यधिकरणपयांमन्यरूप- पहिन्यादिनिरूपितसमानवृत्तिफल्ययन् । पहित्यादेः प्रत्येकय. यादी पयांगत्यात्तस्य चाऽतयात्यादिनि शेषः । तथा च यायवादः मममानाधिकरणामायप्रतियोगितायच्दकन्येऽपि पहिग्यायन्यू नाननिग्लितियऽपि च न सतिरिति मायः ! ननु पयामिराययात्यमेय परिपादिपमानाधिकरणयापत्यादयं- हिन्यादिषयांव्यधिभरपरांमन्यमानमेवेन्यत भाद। पामिति ।

·अनुमानगादाधर्याम् अयमेको घट ल्यनेनाऽध्यासत्यवृत्तियटत्ययहित्यादीनां प्रत्येकमेव पर्याप्तिरिति दर्शितम् । इमो द्वामिति प्रतीतिवचनन ध्यासन्यवृत्ति द्विन्यादानां न प्रत्येक्पयातितया सति यमेशे द्वावित्यादिप्रती- त्यापवेरिति दर्शितम् । यद्यपि समुदायपयांत वेऽपि तदेवदेशमत्यकपर्यासत्यमनपया- दम, समुदायस्यादेशानतिरिवत्यादिति यारत्वादेवहिन्ादिप- पांन्यधिवरणाप्रत्याहियानन्य दुर्यारम् । तथाऽपि स्यपर्याप्त्य- पच्छेदकापछिमपयांतिवन्धमत्र विवक्षितमिति न दोष । व्याप्त न्यान्यासस्यो समान जातीयवृत्तियमावच्छिन्नपातयोरेर धर्मिणि पर्यनिसरऽप्यकभ्रमांयच्छिन्नेऽपर्याने । अन्ययाऽयमेश पहिरितिपदपको यागनिति मनीत्यापत्तेढुंवारत्यात् । मय पावित्यादी यदि घटवादिसामानाधिकरण्यमाण द्वित्वादिपयोनिमासन तदा आकाशावित्याफारमतीवरपि प्रमा त्यापति , आवारा गदिमामानाधिकारयेनाऽऽत्मामाशोमयत्यादे पयांतत्वादतस्ता धर्मितारच्छेदघटत्याचवच्छिन्नपयांव हि पपत्यमहरीकार्यम् । तया थायामज्यहनारि द्वित्वापच्छेदक त्यमायामिनि च्यामध्यतरयामन्यतिसमानसिक पारमेव । न चानेश्वृत्तेरव्यामज्यटनरपि व्यासज्यत्तिधर्मपया प्ययच्छेदक धमाम्नां नासधर्मस्य च नाऽव्यामध्यवृत्तिपर्णा व्ययप य धमारवृत्तवाते न प्यासज्यत्ययामः ग्यास्योपचायटिमपान मसर इनि पाध्यम् । घरो द्रव्य मिन्यादिवतीया नायियघटत्याध्यछन सत्यादिपपापपथ गानादेवभावानरयामामध्यपनिरयान्ययादयन्यमित्युक्त्यम- म्भयात् । नन पटयादिमामानाधिपमाघ ट्रायत्या' विषपानिमामले न तु नपच्छदने युनायरमेश पट या दापरि इदन्यादी घटयादिपर्याप्त्ययसामान पिपादम: মন্বন্যােসাপিঘশ্বায়ান্নাবান্নাল্লাহ্। पुमावादिषयांसपापिया समास्यामि ও শাফাযালােদাগান- তাহসাব বিবর্ণয, মহাষষপধাব- Nortrमानिपौ पासमातिष्पांज्यपदाताविराम ·तस्या व्या- अवच्छेदकत्वनिरुक्तिपकरणम् । व्यासज्यवृत्तिपर्याप्यवच्छेदकताव्यापकत्वामिति सज्याव्यासज्यवृत्योर्न समानवृत्तिकतामसङ्ग इति वाच्यम् । एवं सति अनतिरिक्तवृत्तित्वनिवेशवैफल्यापत्तेः । न्यूनवृत्तिमहानसीय- वह्नित्वादिपर्याप्त्यवच्छेदकतायाः वह्नित्वादिपर्याप्त्यवच्छेदकतान्या- पकताविरहेणैव तादृशधर्ममुपादाय वद्वित्वादेरवच्छेदकतापत्त्यस- म्भवादिति चेन्न । अनेकवृत्तिघटत्यादेहि तत्तद्घटत्वादिरूपैकैकमात्र- घृत्तिधर्मावच्छिन्नपर्याप्तिकूटस्य घटनिष्ठपयांप्तित्वादिरूपानुगतधर्मा- वच्छिन्नस्याऽवच्छेदकत्वमेवोपेयते न तु घटत्वावच्छिन्ने द्रव्यत्वा- देर्याचद्घटादिषु पर्याप्त्यन्तरम्, मानाभावात् । एवं चैकमात्रवृत्ति- धर्मावच्छिन्नायाः पर्याप्तेरवच्छेदकत्वस्यैव विवक्षणीयतयानुगत- रूपावच्छिन्नपयाप्तिकूटावच्छेदकानेकवृत्तिधर्मावच्छिन्नपर्याप्तिमादाय व्यासज्यवृत्तनांव्यासज्यवृत्तिसमानवृत्तिकतापत्तिरिति । न च कालाकाशावित्यादिप्रतीत्या एकमात्रवृत्तिकालत्वादेर- पि द्वित्वादिपर्याप्त्यवच्छेदकत्वावगाहनादेकमात्रवृत्तिधर्माणामपि व्यासज्यवृत्तिधर्मपर्याप्त्यवच्छेदकतया तस्याव्यासज्यवृत्तिधर्मस- मानवृत्तिकरवं दुर्वारमिति वाच्यम् । तादृशप्रतीत्या तथाविधधर्म- द्वयादी व्यासज्यवृत्तरेव द्वित्वादिपयांप्त्यवच्छेदकताया अवगा हनात् । प्रकृते चान्यासज्यवृत्त्यवच्छेकदताया एव निवेशेनाति- प्रसद्गविरहात् । अनाऽऽहुः । अव्यासज्यवृत्तिघटत्यादीनां पर्याप्त्याख्यसम्बन्धा- न्तरे मानाभावः समवायादिसम्बन्धेनैवोपपत्तेः । न च समवायस्यै- फ्येन पदादावपि घटत्यादिविशिष्टबुद्धिप्रसङ्ग इति प्रतिनियत- प्रतियोगिकपर्याप्तिसम्बन्धस्वीकार इति वाच्यम् । प्रतिनियत- प्रतियोगिकैकविधसम्बन्धेनैवोपपवेर्द्विविधसम्बन्धसिद्धः कथमप्य- सम्भवात् । एवं द्वित्वादेरपि पर्याप्तिसमवायादिरूपसम्बन्धद्वयकल्प- नमयुक्तम्, अनेकवृत्तिधर्मावच्छिन्नैकविधसम्बन्धेनैव निर्वाहात् । नचायमेको द्वित्वसम्बन्धीति प्रतीतेरेकमात्रवृत्तिधमांवच्छेदेना- ऽपि द्वित्वादेः सम्बन्धान्तरस्वीकार आवश्यक पति वाच्यम् । ताशप्रतीतायपि एकत्वसामानाधिकरण्येनानेकवृत्तिधर्मावच्छिन- सम्यन्धस्यैव भानोपगमात् । द्वित्वादिप्रकारकतत्सम्बन्धसंसर्गक धुद्धावेव तत्सम्बन्धांशे धर्मितावच्छेदकायच्छिन्नत्यभाननियमात् ।

·अनुमानगादाघर्याम् सम्पन्धप्रकारकोबुद्धो धर्मितावच्छेदक्सामानाधिकरण्यमाना- घगाहितासम्मवादिनि । तथा च समवायातिरिक्तस्य सर्गको टायनन्ताऽप्यतिप्रमद्वारणसम्मव । स्वाधिकरणतावच्छेदका. पच्छिनाधिकरणताकत्वरूपस्य समानवृत्तिकावस्य लक्षणे निवेशनी यत्वात्। व्यामज्ययास यात्तित्त्वान्यतररूपेण सजातीयत्वरूपसमान- वृत्तिकन्यमुपेक्ष्य स्वपर्याप्यधिकरणपर्याप्तत्वनिवेश्स्य प्रयोजन सू. चयति । विवादिकमिति । द्वित्वादिसमान दृत्तिकम् । द्विन्वादिपर्या. प्त्यधिकरणपर्याप्तवृत्तिकमायो द्वावित्यादिप्रत्ययविरहादिति भाषः द्वित्वादिना । बहिधूमोभयत्यादिना साध्यतायाम् । नाऽध्याप्तिः । न धूमादावन्याप्ति । दध्ये द्रव्याणीत्यादिप्रतीत्या व्यत्वाक- धर्मस्य विन्यवित्वादिन्यूनाधिकवृत्तिसण्यापर्याप्त्यवच्छेदकत्येऽपि तादृशधर्मस्य प्रत्येस्तपर्याप्त्यतिप्रसक्तत्येनाऽनुगमकत्किञ्चिद्ग- पच्छिन्नपातिकूट प्रत्येकाऽवच्छेदकतया पूर्वश्विक्षया सामञ्जस्य- मिति ध्येयम् । आत्माश्रयशङ्का निरस्पति । घटक चेति । स्वरूपस- भ्यन्धविशेष इति । तादृशावच्छेदकताधयसमनियतलघुधर्मानतिरि- तवृत्तित्यमादायव कम्मुनीवादिमत्वादारयच्छेदकन्योपपादनसम्भ. धादिति भार । प्रतियागिताधर्मिकामपामावघटनापक्षे गुरुधर्माच- च्छिन्नसाध्यकपद्धती साध्यतापच्छदकाउन्नत्याप्रसिद्धिनिबन्ध- नामव्याति परिहरति। एयमिति । यद्धर्मान्यूनवृत्तीति । तदन्यूनवृत्ति त्य तत्समानाधिकरणमेदप्रतियोगितानपच्छेदक यम्, तत्र पूर्वो- क्युक्त्या भेदे प्रतियागितापयधिकरपयानवेशावहिदामयत्वादेर्य- द्विवाद्यन्यनवृत्तियमक्षतमेति यद्धर्मपर्याप्यधिकरणपति वमणि निवेश्यमतो धूमममानाधिकरणामारप्रतियोगितायां ताशीम यत्वाचयच्छिमायसवापि न क्षति । प्रतियोगिताया प्रतियो. गिभेदेन मैदे घूमादिमामान्यामायप्रतियोगिताया प्रत्येक धूमन्या पन्यूनवृत्तिनाविरहेणानिध्याति । नानाप्रतियोगिवृत्तिप्रतियोगि ताया ऐक्य यहिघटोमपत्वाचच्छनप्रतियोगिता प्रत्येकार्या- सायां पहियादिपर्यायधिकरणपर्यामत्वमहिमपहिरषाचन्यून. त्तिस्यसस्यादव्याप्सिरनस्तदन्यूनवृत्तित्यमात्रमुपेश्याऽन्यूनतिधर्माव- ·अवच्छदकत्वनिरुक्तिमकरणम् । च्छिन्नत्यपर्यन्तस्योभयाभावप्रतियोगितायां निवेशः। अधात्र दण्डादिनानाव्यक्तिसाध्यतावच्छेदकके व्यभिचारि., विशेषेऽतिव्याप्तिः, निखिलानामेव दण्डादिव्यक्तीनां दण्डा. दिरूपसाध्यतावच्छेदकसमानाधिकरणमेदप्रतियोगितावच्छेदकतया हेतुसमानाधिकरणदण्डायवच्छिन्नाभावप्रतियोगितायां ताह शभेदप्रतियोगितामवच्छेदकावच्छिन्नत्वामावसत्त्वात् । तादृशमेद. प्रतियोगितावच्छेदकतानवच्छेदक यद्रूपं तद्रूपविशिष्टावच्छेय. याभावनिवेशे दण्ड्यादिमभिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकतानवच्छेद- कदण्डत्वादिविशिष्टायच्छद्यत्वस्य दण्ड्यादिसामान्याभावप्रतियोगि. तायां सत्त्वेन तत्रातिव्याप्तिपरिहारेऽपि धूमवान् वरित्यादा. वतिव्याप्तिः, धूमाद्यभावप्रतियोगिनायां लाधन स्वरूपन एवं धूमत्वादेरवच्छेदकतया विशेषणान्तरविशिष्टधूमत्वाद्यवच्छयत्वा. भावसत्वाम् । न च विशेषणान्तरविशिष्टघूमत्वाद्यवछद्यत्वा. प्रसिद्धा नातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । घटावृत्तिजातिम.सामान्या. भावप्रतियोगितायामेव तत्प्रसिद्धरिति चेन्न । दण्डाद्यात्मफसाध्य. तावच्छेदकस्य साध्यनिष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्यासम्भवे. ऽपि व्यभिचारनिरूपकाधिकरणं यत्तवृत्यन्यवस्थाखण्डम्य तथा- न्वात्तदवच्छेद्यत्वाभावस्यापि हेतुलमानाधिकरणाभावप्रतियोगि- तासामान्येऽसत्वेन दण्ड्यादिसाध्यके ऽनतिप्रसङ्गात् । अथ वा साध्यतावच्छेदकवनिष्ठभेदप्रतियोगितायां यादृशरूपा- धच्छिन्नत्वं नास्ति तादृशरूपावच्छिन्नत्वाभावस्य विवक्षणीयत्वादूद- ण्डादिसाध्यतावच्छेदकके व्यभिचारिणि दण्ड्यादिनिष्ठभेदप्रतियोगि- तायां तत्ताविशिष्टदण्डाद्यवच्छिन्नायांदण्डत्वादिविशिष्टाचच्छेद्यत्वा- भावसत्वाहण्ड्यादिसामान्याभावप्रतियोगितायां च तादृशाभावास स्वेनातिव्याप्त्यनवकाशात् । अवच्छेदकतयोरेकसम्बन्धावच्छिन्नत्वं निवेश्य सम्बन्धभेदनिवन्धनो दोपो निरस्यः। सत्तावान् जातेरित्यादौ सत्चात्वादेहेतुसमानाधिकरणाभाव. प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टसत्तात्वाद्यनतिरिक्तवृत्तितयाध्याप्तिरि. ति प्रतियोगितावच्छेदकाव्यभिचारित्वरूपस्य स्वव्यापकतत्कत्व. रूपस्य च तदनतिरिक्तवृत्तित्वस्य निवेशो न सम्भवतीति यह मविशिष्टस्य प्रतियोगितारन्छे कयत्किश्चिद्धर्मावच्छिन्नाव्यभिचा.

·४९४ अनुमानगादाघर्याम् रिना, प्रतियोगितारच्छेदकयत्किञ्चिद्धर्मावच्छिन्नस्य वा सद्रूपधि शिष्टव्यापकता तस्वरूप प्रतियोगितावच्छेदकानतिरिक्तवृतित्वमेघ निशनीयम, तावतेव च वहिघटोभयत्यादिरूपप्रतियागितावच्छ- दकमादाय बहिन्वाद पारिभाषिकारच्छेदकत्वनिरासः सम्भवति, घहित्यादिविशिष्टस्य तादृशोमयत्वाचवच्छिन्नाव्यभिचारित्वात, ता. रशोमयत्यादेवद्वित्वादिरिशिष्टव्यापकतानपच्छदकत्याचेति प्रतियो. गितावच्छदक स्वसमानवृत्तिकन्यविशेषणनिवेश विनर निर्गह, एव यद्धर्मान्यूनवृत्तिधमावच्छिन्नत्वामावस्य प्रतियोगितार्मिकस्य व्याप्तिघटकनापक्षेऽपि तदन्यूनवृत्तित्य यदि तद्यापकत्य तदा सत्ता. त्यव्यापरिशिष्टसत्तावावच्छिन्नत्यस्य हेतुसमानाधिकरणामाय. प्रतियोगितायां सत्यादुपस्थले पवान्याप्तिरिति तद्विशिष्टव्यापकता. घच्छेदकत्वरूप तदन्यून वृत्तित्यमेव निवेदयम्, तारतैव चहियटो मयत्वादेहित्यादिविशिष्टव्यापक्तानवच्छेद कनया घूमादिप्तमाना. धिकरणामायप्रतियोगितायां तादृशोभयत्वाद्ययच्छिन्नवसरऽप्य. प्याप्रयनकाशात् । यद्धर्मान्यूनवृत्तिधर्मे यद्धर्मसमानवृत्तिकवयि. शेषणप्रक्षेपमन्तरेणैव सामञ्जस्यमित्याशयेनाह । यस्तुतस्त्वित्यादि । (दी०) वस्तुतस्तु तदवच्चिनप्रतियोगिताकाभाववदसम्ब- स्वविशिष्टमामान्यस्त्वम्, स्वविशिष्टसम्पन्धिनिष्ठाभावमति. योगितानवरदकतत्कल वा तदननिरिक्तरचित वक्तष्पम् । (गा०) तदयच्छिन्नति । तत्पदमनतिारेरवृत्तित्वमतियो. गिभूतहतुसमानाधिकरणामायप्रतियागिनायच्छेदारयपात्यधि. स्यपदमनतिरिलत्तित्यनाभिमतपरम् घूमन्यायरिछनामाधवनि मेयधूमत्यादिपिशिष्टस्यासम्पनया में यघूमत्यादयच्छदातानिर्याद धूमत्यावाश्रयमहानसीयधू. माघमाययति धूमरयादिविशिष्टस्य सम्पतया धूमापारेरय दत्यानुपपरया तहमत्यादिरूपायउदयभेदमादापातम्याप्ति. रिति तदायप्रतियोगिय परित्यग्य तदयग्निप्रतियोगिता रथममायविशेषणमुपातम् । हनुममानाधिकरणामायनानयोगिता पम्प पन सम्बन्धनावरदपता नेन सम्बन्धन नरिमनत्य निवसनीपम्, तेन वियितया धूमायापयांच्यमम्प पानादर - परणपरम 1 ·अवच्छदकत्वनिरुक्तिप्रकरणम् । भावयति धूमत्वादिविशिष्टधूमादेः सम्बद्धत्वेऽपि न धूमत्वादेरव. च्छेदकत्वानुपपत्तिः । उत्पत्तिकालावच्छेदेन धूमत्वाधवच्छिन्नामा- घयति धूमत्वादिविशिष्टस्य संयोगरूपसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन स- म्वद्धतया तादृशं स्वं गुणत्वादिकमेवेति संयोगेन धूमादिसाध्यके घ्यभिचारिण्यतिप्रसङ्गस्य धारणाय प्रतियोगियधिकरण्यममा वि. शेषणं देयम् । धूमाद्यमावस्यापि हदादौ प्रतियोगिव्यधिकरणतया त- दभाधवारणासम्भवात् ।साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन स्वप्रतियोगिम. वृत्तियों यस्तद्भिन्नत्वनिवेश संयोगेनावृत्तेर्गुणादेरेवाभावस्य प्रसिद्ध्या तद्वति धूमत्वादिविशिष्टस्य संयोगेन सम्बद्धनया धूमत्वादरवच्छे. दकत्वानुपपत्त्या पूर्ववद् गुणत्यादरेवावच्छेदकत्यादतिव्याप्तिताद. यस्थ्यम् । स्वपदेनानुयोगिभूतामावोपादाने सयोगेन साध्यतायां स. द्धती तासम्बन्धेन गुणाभावप्रतियोगिनोऽधिकरणाप्रसिद्ध्या साहशामावाप्रसिद्धरत्याप्तिरतः प्रतियोगिवैयधिकरण्यविशिष्टाभा- धाधिकरणासम्बद्धत्यं विवक्षणीयम् । व्य गुणादित्यादौ हेतु. समानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकपृथिव्यन्यत्वविशिष्टद्रव्य. स्वत्वाद्यवच्छिन्नामावप्रतियोग्यनधिकरणगुणादौ द्रव्यत्वत्वा- दिविशिष्टस्यासम्बद्धतया द्रव्यत्यत्वादेरवच्छेदकत्वापत्तिरि. ति प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नवैयधिकरण्यमेव प्रवेश्यम् । तद्धर्मस्य तद्धावच्छिन्नामावप्रतियोगितावच्छेदकत्वनोपादानं शिरोवेएनेन नासिकास्पर्शमनुकरोतीति तद्धर्मावच्छिन्नवैयधि- करण्यविशिष्टत्वमेव निवेशनीयम् । तद्धर्मावच्छिन्नानधिकरणा- सम्बद्धस्वविशिष्टसामान्यकत्वं तु फलिताः। तद्धर्मावच्छिन्नानधि. करणत्वं साध्यतावच्छेदकसम्यन्धेन तदसम्बन्धित्वम् । तेन गुणवान् द्रव्यत्वादित्यादौ हेतुसमानाधिकरणसमवायसम्बन्धावच्छिन्नाभाव- तियोगितावच्छेदकगुणादिविषयकज्ञानत्वाधवच्छिन्नस्य विषयतयाद. व्यादिसम्बद्धस्य सम्बन्धसामान्यनामधिकरणे नित्यगुणादौ गुण त्वादिविशिष्टस्यासमेवतत्वेऽपि न गुणत्वादेरपच्छेदकताप्रसन्नः । एवं च महाकालो घटज्ञान कालगरिमाप्रादित्यादी उसयामायणटित. प्रतियोगिवैयधिकरण्यशालिहेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकगग. नत्वादिविशिष्टस्य साध्यतावच्छकसम्बन्धेन सम्बन्धिनोऽप्र. सिधाऽव्याप्तेरिणाय साध्यतावच्छेदकसम्बन्धसामान्ये ·अनुमानगादाधर्याम् पच्छिन्नप्रतियोगिकत्वयद्यदधिकरणानुपौगिकत्योभयामावस्तत्तदधि करणासम्पद्वस्वविशिष्टसामान्यकत्व विपक्षणीयम् । ईदृश च स्व तर गगनचादिकमेव प्रसिद्धमिति नाऽध्याति । तदसम्बद्धत्व च तदनुयोगिकसाध्यतावच्छेदयसम्रग्धानियोगित्व तेन पयोगादिस. पन्धन घटत्याचवचिउन्नामावति शाने कपालादौ विषयित्वल. मायादिना घटत्वादिविशिष्टस्य सम्बद्धत्वेऽपि वहिमान् धूमादि. त्यादी नारच्छेदकाप्रसिद्धि । तादात्म्येन साध्यतायां साध्यता- यच्छदक सम्बन्धन वृत्तरप्रसिधाऽव्याप्ति स्थादित्यवृत्ति यमुपे. स्यासम्बद्धत्वानुधावनम् । विशिष्टपत्तागन आतेरियादी हेतु. समानाधिकरणाभारप्रतियोगितावच्छेदकायच्छिनामावति गु. पाादी विशिष्टसत्तात्याद्याश्रयसत्तादः सम्यद्धनया विशिष्टसचा- त्वादेरपच्छेदपत्यानुपपत्तिरिति स्वाथ्यऽप्सम्यक्त्यमनिश्रेय स्व- विशिष्ट नियशनम् । यद्यपि विशेष्यस्य तत्सम्बन्धित्ये विशिष्ट तदसम्बन्धित्य दु घंटम्, तथापि स्यविशिष्टप्रतियोगिषत्वाभाययत्तदोच्छन्नामाय. यदनुयोगिफसाध्यतापच्छेदकसम्बन्धसामान्यकत्वस्य तदवच्छिन्ना- भायवदनुयोगिकसाध्यतावच्छेदसम्बन्धपतियोगितापछदाताप बांस्यधिकरणापर्याप्त विषयतापर्यायधिकरणत्वस्य चाविषक्षणायन. यान दाय । स्वविशिष्टप्रतियोगिकरयानि च विशिभ्यापादाय नदभा. पफरमेर निसनीयम् । तेन मधूमस्यादिविशिष्टप्रतियोगिवाया- पहिनाभाषस्य गुरुधर्मशाभायमतियेगिमानच्छदकतामने सिद्धायपि न क्षति । पस्तुलो मेयधमत्यादिविशिष्टपनियोगिकवाभायस्य शुसधूमत्या विप्रकारमाननिष्ठविपितामयामाधारणत्या थमायावियिशि- एप्रतियोगिस्त्ययम्यघुपर्मस्य न सरमतियोगिनायास्यसम्म पनि न मेयधूमस्यादियितिरीष्टप्रतियोगिव त्वयान्टिनामापा. प्रसिद्धिरिति सामाग्यत पक्षामायनियशोऽपि सम्भयनानिध्ययम्। पेन पेण यम्प पदममायम्धिता सम्पापापच्छिन्न त नासापायामापसायमभ्युपए पा पणम् । दिनीय गमण श सदन युपगमेन। धूमादिगमामाधिकरणामाश्मतियो- गिमापरमाननीययहि पापधिमाघमारयति यहिग्यातिथि।

·. अवच्छेदकत्वनिरुक्तिमकरणम् । शिष्टमहानसीयवहयादेरसम्बद्धतया पहित्वादापतिप्रसङ्गवारणाय सामान्यपदमा अथ साध्यतावच्छेदकसंयोगादिसम्बन्धेन घटत्वाद्यवच्छिन्ना- भाववति कालिकादिसम्बन्धेन घटत्वादिविशिष्टस्य पटादेः संयोगा. दिसम्बन्धन सम्बद्धत्वादवच्छरकाप्रसिद्धिः साध्यतावच्छेदकता. घटकसम्बन्धेन स्वविशिष्टत्वनिवेदोऽपि कालिकसम्बन्धेन घटत्वा. दिविशिष्टस्य कालिकसम्बन्धेन साध्यतायां महाकालपरिमाणा- दिहेतुके बच्छेदकाप्रसिद्धिारैव गगनत्वाचवच्छिन्नामावति काले कालिकसम्वन्धेन गगनत्वादिविशिष्टस्य स्पन्दादेः कालि- कसम्बन्धेन सम्बद्धस्यात् । प्रतियोगितावच्छेदकतावच्छेदकस. म्बन्धेन वैशिष्टयनिवेशे घटत्वादिसमनियतासमवेतगुरुधर्मस्य यत्र साध्यतावच्छेदकता तत्र ताशधर्मस्य घटत्वादिकमादायावच्छ. दकत्वानुपपत्तिः । घटत्वादेः समवायेन घटाद्यभावप्रतियोगिताव- च्छेदकत्वात्तसम्बन्धेन च तद्धर्मविशिष्टाप्रसिद्धरिति चेन्न । यत्कि- ञ्चित्सम्बन्धेन स्वविशिष्टसामान्ये ऽसम्बद्धत्वनिवेशनेन सामजस्यात् । न चैवं वह्निमान् धूमादित्यादौ हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियो- गितावच्छेदकघटत्याद्यवच्छिनाभावयति विपयितासम्बन्धन पति- त्वविशिष्टस्य साध्यतावच्छेदकसंयोगेनाइसम्बद्धत्वाद्वहित्वादेर्गुण. वान् द्रव्यत्वादित्यादौ हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदक- सविषयकत्वाद्ययच्छिन्नाभाववति घटादौ विपयितया गुणत्वादिः विशिष्टस्याऽसमवेतत्वात् गुणत्वादेरवच्छेदकस्वापस्याऽव्याप्तिरिति वाच्यम् । साध्यतावच्छेदके ताशपारिभापिकावच्छेदकतान्य- स्वमनिवेश्य साध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन साध्यतावच्छे. दफायच्छिन्ननिसापिताधिकरणत्वांशे साध्यसामानाधिकरण्यघटके पारिभाषिकावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन तादृशावच्छेदकावच्छि- शानिरूपितत्यस्य निवेशनीयतया विषयितया बहित्वादेरवच्छेदक- स्वेऽपि समवायरूपसाध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन बदित्याद्य- चच्छिन्ननिरूपितापामधिकरणतायां विपयितासम्बन्धेन यहित्या. अवच्छिन्ननिरूपितत्वाभावसत्येन लक्षणसमन्धयात । गुरुधर्मस्थापि प्रतीतिबलेनाधिकरणतानिरूपकतावच्छेदकत्वोपगमान गुरुधर्माः पच्छिन्नसाध्यकस्थले साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नाधिकरणत्वाप्र. सिद्धिः ।

·ঋণ ४९८ অনুমলিগা অল্প স্বাধকনামঙ্কোমনারনিৰিবিবিধ বিবাগ্ধা বানায়ান্তান প্রশ্বনাথ কৰিবিহীতাস্কার্য। বয়াঘন ক্লিয়ারি হিং যা বিথনা না বখানকা শঙ্কিাহিন্বিয়িং নিষিযনাবণ্য ব্যৱ।মুম্বাই ताप्रवेशमतेऽपिशी रीतिरेवादरणीया, अन्यथा यहिन्धादिधर्म জানঘ্যাকগ্রাদ্বিয় ঘদ্ভিাবনিম্বার্থহাসিনা ঘনিষ্য যষ্টিয়ালিয়ায ইবুনাকারী निशाद गौरवस्य वहिवत्यायनुपस्थितिदशाया बहिमानित्याचा জাকোমিযন্ত খামার। ও থাকেশ্বকন্ধিােৰদ্বাৰাৱামা- বা ঘাযোধ্যার্থ হয়ে মায়ামৰাৰকিমিডিয়াশাবাব হিহিমায় যুবক নিহা মূল্যবরিয়া যিশাইখ যাকশীগন। অধ্যায় প্রয়াত্ব আসেদিকরাঘব। যথা নিরাময় নিম্ববাথরুতগালিগামায়াম ছিন্নময়ি থামােথি বনে। নিষাদয় যায়। তানিয়া যেথাৎ কিরণমালাখিলোয়মবিঘাতিনীংযমাবলি আমাধবি বাথৰমাণৰ বান্না মাথাব্যথামাথারি সাবিত্যাযিাগযাণ কামনা। जानियाघपस्मिामाषयति च समवयस्येवामसिया तदमाय এমবসিবিগিৰিাধী শিখা।যে যথার্থ বিমান জানাৰী পিয়াখালগঞ্জ গাপিশোয়ালামালাপি নি।বাবাহার। মাখিদোমামসিলিসামবারঘুমঘাস্থি foঘনালাগ্লামানুসিয়াসিনা মমতা ভাষা। বিমানবাধিকাং। ঘামাচি আমাথাসায়ানিবিহুমাবিনি নামিবিয়ানা বধ খাবণতি। বিাই ·अवच्छेदकत्वनिरुक्तिप्रकरणम् । ४९९ सत्तावान् जातेरित्यादौ द्रव्यत्वत्वविशिष्टसत्तात्वादेविशिष्टसतात्या. श्रयसम्बन्धिगुणादिनिष्ठाभावप्रतियोगितापच्छेदकरवेऽपि विशिष्टस. तात्वादिविशिष्टसम्बन्धिद्रव्यादिनिष्ठामायप्रतियोगितानवच्छेदक. स्वाद्विशिष्टसत्तात्वादेरवच्छेदकतानिर्वाहः । सम्बन्धित्व साध्यता- पच्छेदकसम्बन्धेन बोध्यं तेन घटत्यादेविषयितादिसम्बन्धेन घट. त्वादिविशिष्टमम्बन्धिानादिनिष्ठामावप्रतियोगितावच्छेदकत्वेऽपि नावच्छेदकाप्रसिद्धिः। अथैवं महाकाली घटवान् कालपरिमाणादित्यादाववच्छेद- काप्रसिद्धिः । साध्यतावच्छेदकसम्बन्धन गगनत्वादिविशिष्टसम्ब- निधनोऽप्रसिद्धा स्वपदेन गगनत्वायुपादानासम्भवात् । न च सम्बन्धसामान्येन स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठः सम्बन्ध सामान्येन प्रतियोगित्यधिकरणाभावो निवेश्यः । विषयितया ग. गनत्वादिविशिष्टसम्बन्धिनि तद्विषयकशानादौ सम्बन्धसामान्येन प्रतियोगिव्यधिकरणस्य तादृशशानासमानकालिकतत्तद्घदाभावादेः प्रतियोगितायां गगनत्वादेरनवच्छेदकस्यादुक्तस्थले गगनत्वादिकमव. च्छेदकं प्रसिद्धति, तादृशक्षानादौ कालिकसम्बन्धेन गगनादेरभाव. सत्वेऽपि तस्य विषयितासम्बन्धेनैव प्रतियोगिसमानाधिकरणतया सम्बन्धसामान्येन प्रतियोगिव्यधिकरणत्वाभावादिति वाच्यम् । घहिमान् धूमादित्यादी हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छे. दकशानत्यादेवहित्वादिविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठस्य सम्बन्धसामान्येन प्रतियोगिव्यधिकरणाभावस्य प्रतियोगितानवच्छेदकतया वहिवा. देरवच्छेदकत्वापातात् । ज्ञानत्वाद्यवच्छिन्नाभावस्य विषयतासम्ब. धेन प्रतियोगिसमानाधिकरणतया लक्षणाघरकत्वात् । न च तादात्म्यसम्बन्धेन स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठभेदप्रतियो- गितानयच्छेदकत्वं विवक्षणीयम् , कालो घटवान् कालपरिमाणा- दित्यादौ गगनत्वादिविशिष्टाभिन्ननिष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छेदक. स्वाद् गगनस्वादिकमवच्छेदकमिति वाच्यम् ।सत्तावान जातेरियादी तादात्म्येन सत्तास्वादिविशिष्टसम्बन्धिनि सतादौ यो भेदस्तत्म- तियोगितानवच्छेदकत्वस्य विशिष्टसचात्वादी सत्त्वेन सत्तावादे- खच्छदकत्वापातात् । तादात्म्यसाध्यतावच्छेदकान्यतरसम्बन्धेन स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठस्य तेन सम्बन्धेन प्रतियोगिव्यधिकरणा- ·५.०० अनुमानगादापर्याम् मावस्य निवेशेऽपि घटत्यामायवान् घटायरवादित्यादी हेतुस. मानाधिकरणामावप्रतियोगितावच्छेदकघटस्वाभावान्यवृत्तित्वविशि. एघटत्याभायत्वादरम्यतरसम्यन्धन घटत्यामायायादिविशिष्टस. म्यधिनियम्यान्यतरसम्बन्धन प्रतियोगिव्यधिकरणामायस्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्यादण्याप्त्यापत्तेः। घटत्याभावत्वादिविशि- एसम्वन्धिनि पटादौ घटत्वाभाघान्यवृत्तित्वविशिष्टघटत्यामान. त्वाधच्छिन्नम्य साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन सत्त्यात्, घटत्यामा- घे च तच्छिन्नस्य तादात्म्यसम्बन्धेन सस्वात्तनिष्ठतदमाय- स्यास्यतरसम्बाधेन प्रतियोगिसमानाधिकरणस्वान् । एनेन यत्किञ्चित्सम्बन्धन स्वविशिष्टसम्यधिनिष्टो यस्तन सम्बन्धन योगियधिकरणोऽभावस्न प्रतियोगितानयच्छेदक- त्यविवक्षापि निरस्ता। तादारभ्यन सत्तास्वाधवच्छिन्नं प्रति तत्स. म्याधेन विशिएसत्तारवाद्ययच्छिन्नस्य व्यापकतयोत्तस्थले सत्ता- यदिरघच्छदकनाया दुरित्वात् । कालिकसम्बन्धेन पहिल्या- धच्छिन्न प्रति तेन सम्बन्धेन घटत्वाद्यपच्छिन्नस्य व्यापकतया घहिमान् धूमादित्यादी घहित्यादेश्यच्छेदकत्वापाताश्च । नच येन येन सम्यन्धेन यो यः स्वविशिष्टसम्बन्धी तेन तेन स. भ्यन्धेन प्रतियोगिध्यधिकरणो यस्तग्निष्टोऽमावस्तरप्रतियोगितानव. ध्छेदकन्यं विचक्षणीयम्, संयोगसमवायादिना घहित्वलत्तात्वा. घयच्छिन्न प्रति तेन सम्बन्धेन घटत्वविशिष्टसत्तावाद्यवच्छिन्न- स्याऽव्यापकतया च नोकदोषावकाश इति वाच्यम् । एवं सति वि. पायनासम्बन्धेन फम्युग्रीवादिमत्वादिविशिएमम्बन्धिनि तेन रूपेण घटायगाहिनि घटत्वाद्यप्रकारकशानादी विषयितया घटत्यादिवि. शिष्टस्यासत्वेन घटत्यादनेन सम्बन्धन प्रतियोगितावच्छेदकाव. छिन्नव्यधिकरणामावप्रतियोगितावच्छेदकतया घटन्वादिक्रमादाय कम्युनीयादिमन्वादेरवच्छेद कन्वनियांहासम्मवात् । म च हेतुसमानाधिकरणामाचीययासम्बन्धावरिउन्नयत्किशि प्रतियोगितायो यदवच्छेदकं तेन सम्बन्धेन स्वयिशिष्टसम्यन्धि. निष्टस्य तत्सम्यन्ध्रावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य साध्यतावच्छेदक- सम्बन्ध प्रतियोगिव्याधिकरणामावस्य प्रतियोगितानपच्छेदक.. र तम्य वाच्यम्, घटवान् कालपरिमाणादित्यादी तादात्म्य वि.

·अवच्छेदकत्वनिरुक्तिपकरणम् । पयितां च तादृशसभ्यन्धमादाय गगनत्वादेरवच्छेदकत्वं सङ्गमा नीयम् । विशिष्ट सत्तास्वादेर्गुणादिनिष्ठभेदप्रतियोगितायां गौरवेण नावच्छेदकत्वमपि तु गुद्धसत्तात्वादेरेवेति हेतुसमानाधिकरणता. दृशभेदस्य साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वे. न तदुपादानासम्मवात् । सत्तावान् जानेरित्यादौ यत्सम्बन्धेत्यनेन तादात्म्यसम्बन्धमुपादाय सत्तात्यादेविच्छेदकताप्रसङ्गः । वहि- मान् धूमादित्यादौ संयोगरूपसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धर्मिकोमया- भावघटितप्रतियोगिवैयधिकरण्यशालिन उत्पत्तिकालावच्छेदेन धूमाधिकरणवृत्तेः समयायसम्बन्धावच्छिन्नाभावस्य प्रतियोगि- तावच्छेदक रूपत्वादिकं वहित्वादिविशिष्टसमवायिनिष्ठस्य समवायन प्रतियोगिव्यधिकरणामावस्य प्रतियोगितानवच्छेदकम- तो पहित्वादेरवच्छेदकत्वापत्तिरिति प्रतियोगितावच्छेदकसम्ब• मधं परित्यज्य साध्यतावच्छेदकसम्बन्धः प्रतियोगिवैषधिकर. ज्यशरीरे निवेशितः । तथा च सति संयोगसम्बन्धर्मिकोभ- याभावघटितप्रतियोगिवैयधिकरण्यशालिनो रूपत्वाचवच्छिन्नामाव. स्य घहित्वादिविशिष्टमम्बन्धिनि सत्त्वान्नायं दोष इति वाच्यम् । घहिह्मणुकत्वादेयंत्र संयोगेन साध्यतापामयच्छेदकता तत्र तदव- च्छिन्नसमयायितेजापरमाणी समवायसम्बन्धावच्छिन्नरूपत्वाद्य- धच्छिन्नाभावासस्वेन तत्सम्वन्धारच्छिन्नाभावप्रतियोगितानय. च्छेदकत्वस्य कालविशेशवच्छेदेन हेतुसमानाधिकरणामावप्रतियो. गितावच्छेदकरूपत्यादी सत्त्वेन साध्यतावच्छेदकस्यावच्छेदकता. प्रसम्हात्। यत्तु स्वविशिष्टप्रतियोगिकत्वतदवच्छिन्नामाववदनुयोगिकत्यो. मयाभावयत्साध्यतावच्छेदकसम्बन्धसामान्यकत्वस्य विवक्षणीय तया न कश्चिदोषः । जातिमान् मेयत्वादित्यादी जातित्वाव. च्छिन्नाभाववत्समवेतत्वाप्रसिद्धाधपि जातित्वादिविशिष्टप्रतियो. गिकत्वतादृशामावदनुयोगियोमयाभावस्य समवायसामान्ये सत्त्वेन जातित्वादेरवच्छेदकत्योपपत्तेः। कालो घट्यान कालपरिमा. मादित्यादी कालिकसम्बन्धेन गगनत्वादिविशिष्टसम्वन्यप्रसि. दावपि ताशसम्बन्धसामान्ये गगनत्वादिविशिष्टप्रतियोगिकत्य- तदच्छिन्नामावषदनुयोगिकत्वोमयाभावसत्येन गगनत्वादेरवच्छे.

·अनुमानगादाधर्याम् दफतानिहादिति तन्न । तायता प्रथमलक्षणस्यैव परिकारेण द्वितीयलक्षणानुसरणानुपपत्तेः। भत्र पदन्ति साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन यदधच्छेदकविशिष्ट सम्वन्धिनः प्रसिद्धिर्यत्र तदवच्छिन्नाभावयदसम्बद्धस्यविशिष्ट सामान्यकन्चमेव तत्र तदवच्छेदकत्यम् ,तेन घटवान कालपग्मिाणा दित्यादौ गगनत्वादापपच्छेदकत्वप्रसिद्धिः, यदवच्छेदकविशिष्टे तदरच्छिन्नाभायपति साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन सम्बद्धत्याम सिमा तदमायो दुर्निरूपः तावच्छेदकरवं स्यविशिरोमादिरूपम्, तेन जातिमान् मेयत्वादित्यादी जातित्वादेरयच्छेदकत्योपपत्तिः । सर्वसाधारणस्यैकविप्रावच्छेदकत्वस्य दुर्वचत्वेऽपि न क्षति - फारो व्यवस्थितचिकल्पार्थक इति। अनेदं चिन्त्यते। ईदशावच्छेदकत्वयोरभाषद्वयविषयकज्ञानमनु- मितिहेतुः, प्रत्येकाभावस्य या वैकल्पिकी कारणता ? आये, कालो घटवान फालपरिमाणादित्यादी भ्रमं दिनानुमित्यनुपपत्तिः, द्वि- तायस्यावच्छदकन्यस्याऽसिद्धेः । द्वितीय, जातिमान् मेयन्वादि- त्यादौ प्रथमनिरुकायच्छेदकत्वाभावस्य जातित्येऽवाधितत्वात्तज्मा- नार्म विनैवानुमित्यापत्तिः । न च साध्यसाधनभेदेन कार्यकारणभावभेदस्याऽऽवश्यकत्वात् कालिकसम्बन्धेन घटादिसाध्यककालपरिमाणादिहेतुकानुमितो प्रथमनिरुक्तावच्छेदकत्वाभावज्ञानस्यैव, मेयत्यादिलिङ्गकजात्यायन- मिती च चरमनिरुक्तावच्छेदकत्वाभावज्ञानस्यैव हेतुतास्वीकारान्नो. जदूषणद्वयापकाश इति वाच्यम् । साध्यसाधनभेदनानुमितिश्याप्ति- ज्ञानयोः कार्यकारणमायभेदेऽपि एकसाध्यसाधनस्थले थाहशज्ञाना- दनुमितिस्तादृशमानसत्वेऽन्यत्रानुमित्यनुत्पादस्यानुभवविरुद्धतया प्रथमनिरुक्तावच्छेदकत्याभावशानात्कालो घटवान् कालपरिमाणादि. त्यत्राग्नुमितिस्वीकारे ताशझानान्मेयत्वादिलिगकजात्याद्यनुमि- तेरवश्यस्वीकरणीयतापातात् । अन्यथा सहेतुकानुमिवावतिव्या- तिवारणायोपाचप्रतियोगितापच्छेदकावच्छिन्नत्याद्यविषयकतज्ज्ञान- स्वैध लाघवन हेतुत्वापत्तिः । मेयत्वादिलिङ्गकजात्याद्यनुमिती घरमनिम्तावच्छेदकत्वामावज्ञानस्यैय हेतुत्वे समवेतमात्रमेव स. फलहेनुमति समयेतमिति अमदशायामनुमिरयुपपादनासम्भवाच ।

·- अवच्छेदकत्वनिरुक्तिप्रकरणम् । तदानी समवतवृत्तितया गृहीतघटत्वादिविशिष्टव्यापकतावच्छेदके हेतुव्यापकतावच्छेदकत्यग्रहादसमवेतवृत्तितया गृहीतगगनत्यादि- विशिष्टस्य च समवायेन सम्बन्धिताया दुर्घहत्वात् स्वविशिष्रेत्यादि- रूपावच्छेदकत्वस्य कचिदपि गृहीतुमशक्यत्वात् । वृत्तिमन्मात्र- मेव महाकाले कालिकसम्बन्धेन वर्तते इति निश्चयदशायां महा. कालत्वादिहेतुकघटाद्यनुमितेरिव तदानी मेयत्वादिलिगकजात्या- धनुमितेर्दुरपह्नवत्वादिति । इदं तु तत्त्वम् । यद्पावच्छिन्नस्य येन सम्बन्धेन सम्बन्धिनि घ. तमानस्य तेन सम्बन्धन प्रतियोगिव्यधिकरणाभावस्य प्रतियो- गितानपच्छेदकं हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकं ते- न सम्बन्धेन तद्रूपावच्छिन्नविशिष्टावृत्तिविषयतावान् यः साध्य- तावच्छेदकसम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नविशिष्टस्तद्वृत्तित्वं व्याप्तिः । धूमयान् यतेरित्यादौ हेतुमभिष्ठाभावप्रतियोगिताय- च्छेदकं धूमत्वादिकं संयोगादिसम्बन्धेन धूमत्वाद्यवच्छिन्नसम्ब- धिनिष्ठस्य तत्सम्बन्धेन प्रतियोगिव्यधिकरणामावस्य प्रतियोगि- तानवच्छेदकं साध्यतावच्छेद कीमूतताशसम्बन्धेन धूमत्वाद्यय- च्छिन्नविशिएनिष्ठविषयता च न तेन सम्बन्धेन धूमत्वाद्यात्मक- तद्रूपावच्छिन्नविशिष्टावृत्तिरिति नातिप्रसङ्गः । महाकालो घटवान् फालपरिमाणादित्यादी साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियो- गिब्यधिकरणहेतुसमानाधिकरणाभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकं गगनत्वादिकमेव तादात्म्यादिना तद्विशिष्टसम्बन्धिनि वर्तमानस्य तेन सम्बन्धन प्रतियोगिळ्यधिकरणाभावस्य प्रतियोगितानव- च्छेदकं तेन सम्बन्धेन तवच्छिन्नविशियावृत्तित्वं च कालि- फसम्बन्धेन घटत्याचवच्छिन्नविशिष्टनिष्ठविषयताया ति लक्षण- समन्वयः । धूमादिसमानाधिकरणस्य साध्यतावच्छेदफसंयोगा- दिसम्बन्धन प्रतियोगिन्यधिकरणामावस्य प्रतियोगितावच्छेदक सानत्यादिकं घहित्यादिविशिष्टसम्यन्धिनिष्ठस्थ सम्यन्धसामन्ये. म प्रतियोगिव्यधिकरणामायस्य प्रतियोगितानवच्छेदकं ज्ञानाध- विषयतासम्बन्धेन प्रतियोगिसमानाधिकरणस्यादिति यद्विरवादरयच्छेदकत्यप्रस इत्यतम्तन सम्यन्धेन प्रतियोगिया. करण्यनिग्रेशनम् । संयोगादिना यहपादिमनिष्ठो शानापमा. मायस्य ·५०४ अनुमानगादापर्याम् वश्च सयोगादिसम्बयधर्मिकोमयामायघाटनप्रतियोगिवैयधिकर ज्याभय इति न दोप । साध्यतावच्छेदकसम्बन्धन प्रतियोगिवैय घिकरण्पनियो काल मचान मयायादित्यादौ सर्वावस्यावच्छे दकत्वोपपत्तय उमयामावटितस्पर प्रतियोगिवयधिकरण्यस्य नि घेशनीयतया तादात्म्यादिना गगनादिसम्बन्धिगगनादिनिष्ठगगना- घमारस्य कालिक्सम्बत्यमिकामयाभावघटनपतियोगिवैयधि करण्यालितया काला घटवान् महाकालवादित्यादावयच्छेद काप्रसिद्धितादवस्थ्यमिनि ताशसभ्यन्धन तनिशितम् । सत्ता- घान् जातेरित्यादा देतुममानाधिकरणामारप्रतियोगितावच्छदाधि शिष्टसत्तावादे सत्तात्वादिशिष्टसम्बन्धिमिष्टप्रतियागि योधक- रणामावप्रतियोगितानवच्छेदक्तया सचात्वादेरवच्छेदकत्यापत्ति रत प्रतियोगितायच्छेदकारच्छिन्नप्रतियागिवैयधिकरण्यमेघ नि येशनीयम् । न च सर्वपापच्छिन्नस्य यत्र विशयितासम्बन्धेन सायना सा- नाबादिक हेतुस्तन समावस्य पारिभाषिकावच्छदकत्वानुपपत्ति मपत्यविशिष्टम्य विपरितासम्बन्धेन सम्बन्विनि सविषयक शाने तेन सम्पन्न प्रतियोगियधिारणामारानमिद्धेरिति वा घ्यम । घटत्वाधवच्छिन्नाविषयक सर्वत्वावच्छिन्नविषयकस्म दादियाने घटत्वाधयन्मिामायस्य प्रतियोगितावच्छदकस- म्यन्न प्रतियागितायउदघट वारच्छिन्नध्यधिकरणतया स पंत्वस्य ताशामायप्रतियागितानरच्छेदकत्वेन सर्वारस्यावी दक्त्योपाठ । न चरमपि यत्र नित्यत्वोपशिष्टमय साध्यतावच्छेदक तत्र जन्यमानस्य सायतायच्छदामूनस्यनितिहासम्बन्धियानित्य पाने चाभारस्य प्रतियागितारच्छरकायच्छिवियधिकाज्यस्या- ऽन्यसम्मपासमायावदक पारिमारिकायदयानुए पत्तिरिति धामम् । नित्यत्राधिकरण नियविशिष्टसमिति पान विपपितया निम्त्ययिसिष्टमम्पनियताया धनपायात तत्र बासस्य दुवायुषया जन्य पविशिष्टस्य यादरमियरमामा साधितथा तामितिमायस्पेय दियरमान शिशिष्टमतियागि पधिकरणम्प सुरमयसम्मान् । भन्यम् सय यायम् ।

·अवच्छेदकत्वनिरुक्तिमकरणम् । ५०५ यदपावच्छिन्नस्य येन सम्बन्धेन सम्बन्धिनि पर्तमानस्य तेन सम्बन्धेन प्रतियोगिव्याधिकरणाभावस्थ प्रतियोगितानव- छेदकं हेतुसमानाधिकरणामावनियोगितावच्छेदकं तत्सम्ब. धिनिष्ठनद्रूपापाच्छन्नमनियोगिकत्वभिन्नं याताध्यतावच्छेदकाय. छिन्नप्रतियोगिकत्वं तद्वत्साध्यतावच्छंदकसम्बन्धिसम्बन्धी था व्याप्तिः । प्रतियोगित्वाद्यन्तीयासहिष्णुतायां यदूगावच्छि: प्रस्य यारासम्बन्धेनाऽपम्बन्धित्वं हेतुमतस्तादृशमम्बन्धः निष्ठतद्रूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्यागिन्नत्यमेव साध्यतावच्छेदका. धच्छिन्नप्रतियोगिकत्ये निवेशनायमिति दिक् । यथाश्रुतानतिरिक्तवृत्तित्वपदार्थपरित्यागप्रयोजनं स्वयमेव द. शंयति। 1 (दी०) अत एवं सत्तावान् जातेरित्यादौ जातिमान ठाभावमतियोगिनारच्छेदकगुणान्पत्तविशिष्टसत्तात्वतुल्यवृत्तिक- स्वेऽपि सत्तात्वस्य न क्षतिः । एवं सविशिष्टसम्बन्धिनि. प्राभावमतियोगितानवच्छेदकावच्छेद्यत्वं चोध्यम् । (गा०) अत पवेति । ईशानतिरिक्तवृत्तित्वनियेशादेवत्यर्थः विशि. एसत्तात्यतुल्यवृत्तिकस्यपीति । स्वव्यापकस्वपर्याप्स्यधिकरणपर्याप्त विशिसत्तावकरयेऽपीत्यर्थः । न क्षतिः । न सत्तास्यादेवच्छेदक- त्यापत्तिः । प्रतियोगिताधर्मिकोभयाभावघटितव्यातिपक्षे विशि. एसचायादेः सत्तात्यायन्यूनत्ततामादायाऽध्याप्तियारणाय व्याप: करत्वं परित्यज्याऽन्यादशमन्यूनवृत्तित्वं निवेशयति । परमिति । स्थििशष्टति । स्यपद साध्यतावच्छेदकारम्, तथा च प्रतियोगि- तापच्छेदकसम्यन्धेन प्रतियोगिळ्यधिकरणहनुममानाधिकरणामा- घप्रतियोगितासामान्यवृत्तिनासम्बन्धायच्छेद्यत्वस्यविशिष्ट पम्यनिध. निष्ठामायप्रतियोगितानपच्छेदकावच्छेद्यत्वोमयाभायकन्यं तेन स. म्यन्धेन ध्यापकतायच्छेदकत्वं योग्यमित्यर्थः। विशिष्टमत्तारयादे- विशिएसचात्यायसम्बन्धिगुणादिनिष्ठामायप्रतियोगितावच्छेदक. तया तदनवच्छेदकससात्याधयन्छेयत्यामाघस्य जात्यादिममाना. चिकरणाभाषप्रतियोगितायां सत्वन विशिष्टसत्तायान् जातेरित्या. दायतिध्यातिरतः स्वविशिष्ट्रनि । स्थशिष्टच साध्यनाय.

·५०४ अनुमानगादाधर्याम् वश्व संयोगादिसम्बन्धर्मिकोभगभावघटितप्रतियोगिवैयधिकर- प्याश्रय इति न दोषः । साध्यतावच्छेदकसम्बन्धन प्रतियोगिवैया धिकरण्यनिवेशे कालः सर्ववान् मेयायादित्यादौ सत्वस्यावच्छे. दकत्वोपपत्तये उभयामायघटितम्यय प्रतियोगिधयधिकरण्यस्य नि. घेशनीयतया तादात्म्यादिना गगनादिसम्बन्धिगगनादिनिष्ठगगना- घभावस्य कालिकसम्बन्धधमिकामयाभावघटिनप्रतियोगिवैयधि. करण्यशालितया कालो घटवान् महाकालत्यादित्यादाववच्छेद- काप्रसिद्धितादवस्थ्यमिति तादृशसम्बन्धन तग्निवेशितम् । सत्ता. धान जातेरित्यादौ हेतुसमानाधिकरणामावप्रतियोगितावच्छेदकवि. शिष्टसत्तात्वादेः सत्तास्यादिविशिएसम्वन्धिनिष्ठप्रतियोगियोधक. रणामावप्रतियोगितामयच्छेदकत्तया सत्तात्वादेरवच्छेदकायापत्ति. रतः प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्न प्रतियोगिवैयधिकरण्यमय नि- शनीय । न च सर्वधावच्छिन्नस्य या विषयितासम्बन्धेन साध्यता हा. नत्वादिकं हेतुस्मत्र सत्यस्य पारिभापिकावच्छेदकत्वानुपपत्तिः मत्वपिशिएम्य विषयितासम्बन्धेन सम्बन्धिनि सर्वविषयक शाने तेन सम्बन्धेन प्रतियोगिव्यधिकरणाभावाप्रसिद्धरिति चा. च्यम् । घटस्वाधयन्छिन्नाविषयक सर्वत्वावच्छिन्नविषयक स्म. दादिशाने घटत्वाचयच्छिश्नाभायस्यैय प्रतियोगितायच्छेदकस. ज्यन्धेन प्रतियोगितापच्छदकघटस्वाच्छिन्नभ्यधिकरणतया स. त्यस्य ताशामावप्रतियोगितानयच्छेदकत्येन सर्पस्यस्यायच्छे. दकत्वोपपतः । नयमपि यत्र नित्यविशिष्टसर्वत्यं साध्यतायच्छेदकं तत्र जम्पशानस्य साध्यतायच्छेदकीभूतस्वविशिएशसम्यन्धियानित्या माने चामायस्य प्रतियोगितायञ्छदकावच्छिन्नवयधिकरण्यस्या इप्यसम्मयासारसायनायच्छेदक पारिमापिकाय छेदकरयानुए. पत्तिरिति पायम् । नित्यत्यानधिकरणे नित्यत्वविशिएसमिति पाने विषषितया नित्यपविशिएसम्पनिधताया अनपायात् तत्र तासस्य तुल्ययुपग्या जन्पत्यविशिष्टस्य घटाइरपि राना सम्बन्धितया तारिशिष्टामायस्येय ईयरमा विशिष्टप्रतियोगि. यधिकरणस्य तुलमरपसम्मयात् । अन्यत् सर्य पूर्वयटीयम् ।

·नस्य अवच्छेदकत्वनिरुक्तिप्रकरणम् । यद्पावच्छिन्नस्य येन सम्बन्धेन सम्बन्धिनि धर्तमानस्य सेन सम्बन्धन प्रतियोगित्यधिकरणामावस्य प्रतियोगितानव. छेदकं हेतुमानाधिकरणामावप्रतियोगितावच्छेदकं नत्सम्ब. धिनिष्ठनपावच्छिन्नग्रीनयोगिकत्वभिन्नं यत्साध्यतावच्छेदकाय- च्छिन्नप्रतियोगिकत्वं तद्वत्साध्यतावच्छेदकसम्यगन्धसम्बन्धी या व्याप्तिः । प्रतियोगित्वाद्यन्त वासहिष्णुतायो यदूपावच्छिा यादशसम्बन्धेनाऽ सम्बन्धित्वं हेतुमतस्तादृशमम्बन्ध: निष्ठतद्रूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वमिन्नत्वमेव साध्यतावच्छेदका. वच्छिन्न प्रतियोगिकत्ये निवेशनीयमिति दिक् । यथाश्रुतानतिरिक्तवृत्तित्वपदार्थपरित्यागप्रयोजनं स्वयमेव द. यति । (दी०) अत पर सत्तावान् जातेरित्यादी जातिमनि- ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकगुणान्यत्वविशिष्टसत्तात्वतुल्यवृत्तिक- खेऽपि सत्तावस्य न क्षतिः । एवं सविशिष्टसम्बन्धिनि. प्रभावप्रतियोगितानवच्छेदकावच्छेद्यतं वोध्यम् । (गा०) अत एवेति । ईदृशानतिरिक्तवृत्तित्वनिवेशादेवत्यर्थः। विशि. पृसत्तात्वतुल्यवृत्तिकत्याति । स्वव्यापकस्वपर्याप्स्यधिकरणपर्याप्त: विशिष्टसतात्यकत्येऽपीयर्थः । न क्षतिः । न सत्तायादेवच्छेदक- त्यापत्तिः । प्रतियोगिताधर्मिकोमयाभावघटितव्याप्तिपक्षे विशि. एसचात्यादेः सत्तात्यायन्यूनवृत्तितामादायाऽव्यातिधारणाय व्याप: फरयं परित्यज्याऽन्यादृशमन्यूनवृत्तित्वं निवेशयति । पथमिति । स्यविशिष्टेति । स्वपदं साध्यतावच्छेदकारम्, तथा च प्रतियोगि- तायच्छेदकसम्बन्धन प्रतियोगित्यधिकरणहेतुसमानाधिकरणामा पप्रतियोगितासामान्पवृत्तिनसम्बन्धावच्छेद्यत्वस्वयिशिएसम्यन्धि निष्ठामायप्रतियोगितानपच्छेदकावच्छेद्यस्योमयामायकन्यं तेन स. म्याधन व्यापकतायच्छेदकत्वं पोध्यमित्यर्थः । विशिधमत्तात्यावे. विशिएसत्तात्यायसम्बन्धिगुणादिनिष्ठामायप्रतियोगितायच्छेदक तया तदनवच्छेदकसत्तात्यायवच्छत्यामायस्य जात्यादिसमाना- विकरणाभायप्रतियोगितायां सत्येन विशिष्टसत्तावान् जातरित्या. दायतिध्याप्तिरतः स्वविशिति । स्ववशिष्ट सायनायक.

·अनुमानगादाधर्याम् देताघटकसम्बन्धेन बोध्यम्, अन्यथा धूमधान चरित्यादी कालिकादिसम्बन्धेन धूमत्वादिविशिष्टवयादिसंयोगिनिष्ठाभाव. प्रतियोगितायां धूमत्यादेवच्छेदकतया तदनपच्छेदकद्रव्यत्वाद्या यच्छेद्यत्वाभावस्य हेतुसमानाधिकरणामावप्रतियोगितासामान्य सचना तिव्याप्त्यापत्तः। सम्वन्धित्व साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेना विवक्षणीयम्, अन्यथा कालिकादिसम्यन्धेन धूमादिमति संयोगादि. सम्बन्धेन धूमत्वाद्यच्छिन्नाभावसत्वात् सम्बन्धसामान्येन धूमा- दिमनिष्ठाभाषीयसंयोगादिसम्बन्धावच्छित्रप्रतियोगितानयच्छदक ताशसम्पन्धावच्छिन्न प्रतियोगितामामान्यानवच्छेदकवटामाव- त्यादिकमेव, अभावत्यादेः केवलस्यैय संयोगादिसम्बधापच्छिन्नामा. घप्रतियोगितावच्छेदकत्वन ताशगुरुधर्मस्याऽनयात्वात, मेदप्रति योगितायां प्रसिद्धस्य तदरच्छेयत्वस्योभयाभावमादाय उकस्थले पवातिच्यातिः । संयोगन धूमत्वावच्छिनामावस्योत्पत्तिक्षणा घच्छंदेन धूमत्यादिषिशिष्टसम्बन्धिनिष्टतया तादशाभावप्रति. योगितानपच्छेदकयटामावत्यायवच्छेवत्वाभावमादाय संप्रयानि ध्यातवारणाय प्रतियोगिव्यधिकरणत्यनाऽयभावो विशेषणीयः।त. १ २ प्रतियोगिपदं प्रतियोगितावच्छेदकार्याच्छनपरमेय, म. भ्यथा सत्तायान जानेरित्यादी सत्तात्यविशिएसम्पान्धनिष्ठप्रति- योगियधिकरणाभावमतियोगितानपच्छदकविशिष्टमत्तात्याधयच्छ. पस्यस्य हेतुममानाधिकरणाभाषप्रतियोगितायां सत्येनाव्या- पयापत्तेः । यद्यपादिमनिष्टस्य घटाद्यमायस्य कालिकादिसम्यान प्रतियोगिसमानाधिकरणतया सम्पन्धसामान्यन प्रतियोगिव्य. धिकरणतमिष्टामायप्रतियोगितायच्छेदकं तदसमानकालीनघटा. विध्यक्तिनिष्ठतप्यक्तित्यादिकमयेति तपनपच्छदायरत्याधपच्छ प्राथम्य हेतुसमानाधिकरणामापप्रतियोगितापां सत्याध्यामिर. ता प्रतियोगितापच्छंदकमायन्धेन प्रतियोगिययधिकरण्यं निये- इयं न तु माध्यतापच्छदकसम्बन्धन, काली घरयान फालपरिमा- जादियानी कालिकसम्यन्धेन साध्यतायच्छेदकविशिष्टसम्यधिनि प्रण्डकाल तेन सम्बन्धन प्रतियोगियधिकरणस्याभाषस्य सु. लगायऽणि सधान कालपरिमाणादित्यादी महाकालस्यय कालि. करतापन तपस्ययिशिष्टमधिनया तर ताशसम्पन्न ·अवच्छेदकत्वनिरुक्तिप्रकरणम् । प्रतियोगिव्यधिकरणामावाप्रसिधान्याप्पयापतेः । कालिकमम्ब. মন মানালিমা সানামসাগামীমঝামানুঘাব- लक्षणकरणात्तन्मते उमयाभावघटन गाऽपि गगनायभावे कालि- कसम्बन्धेन वैयधिकरप्यस्य निर्वाहयितुमशक्यत्वात् । न व साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिमत्वमाऽभावप्रतियोगि- तायां निवेशायष्यति, एवं च प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रति. योगिवैयधिकरण्यनिवेशेऽपि सर्वस्वावच्छिन्नमाध्यके तदवच्छिन्न. सम्बन्धिमहाकालनिष्ठस्य प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धन प्रतियोगि. व्यधिकरणस्यामारस्य साध्यतावच्छेदकसम्बन्धान्छिनप्रतियोगि- स्वाप्रसिद्धिः। कालिकातिरिक्तसम्बन्धावच्छिनामावस्यैव प्रतियो. गितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगिव्यधिकरणयात तत्प्रति योगितायां कालिकसम्बन्धावच्छिन्नत्वविरहादित्यव्या- हितादवस्थ्यमिति घाच्यम् । प्रतियोगितापच्छेदफसम्पन्धेन प्र. तियोगिव्याधिकरणो यः स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठामावस्तत्पनियो- गितासामान्ये यद्यत्सम्वन्धावच्छिन्नत्वयद्यद्धर्मावन्छिन्नत्योमपा- मावस्तत्सम्बन्धायच्छिन्नत्वतधर्मावच्छिन्नत्योभयाभाववत्तादशहेतु- समानाधिकरणाभावप्रतियोगितासामान्यक यद्यस्वं तद्धर्मवत्वं तेन सम्बन्धेन व्यापकन्वमिति विवक्षया सवसामञ्जस्यातू । सर्वत्ववि शिष्टसम्बन्धिनि महाकाले समवायादिना प्रतियोगित्यधिकरणस्य तत्सम्बन्धावच्छिन्नघटाधभावस्य प्रतियोगितायां कालिकसम्बन्धा- यच्छिन्नत्वसवत्यावच्छिन्नन्योमयाभावस्य सस्वात् साधन नमानाधिः करणतयाविधघटाद्यभावप्रतियोगिनायामपि तथाविधीमयाभाव. सत्वेन कालिकसम्बन्धेन सर्यवायच्छिन्न कालपरिमाणादि. व्यापकत्यायपत्तः। न चैवं साध्यतारच्छेदकप्तम्वन्ध्रावच्छिनत्वस्य प्रतियोगित्या. विशेषणतया प्रतियोगित्व साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन बाध्यमि- न्यसिमपाशविरोध इति वाच्यम् । ताशग्रन्यायाप्युक्तोभयाभा. विशेषणतायामेव तात्पर्यात् । वस्तुतस्तु साध्यतावच्छेदकसम्बन्धायच्छिन्नत्वविशोषितप्रति. योगितासामा-ये प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगिष्यधि करणसविशिएसम्बन्धिनिष्ठाभावीयत्वपद्धर्मावच्छिन्नत्वामयाभाव.

·अनुमानगादाधर्याम् स्नासधर्म एवानवच्छेदकान्तार्थ इनि नप्रिमप्रायविरोधी न पा महाकालः सर्ववान् महाकालपरिमाणादित्यादाधमिद्धिः, प्रसि. दायां कालिकसम्याधावच्छिनघटाधमाधमप्रतियोगिताया सर्व स्वविशिष्टसम्बन्धिमहाकालनिष्ठा या समायसम्बन्धन प्रनियो। गियधिकरणस्नत्सम्यधावच्छिन्नघटायभावस्तदीयत्वसर्वत्यायप जिवनस्पोमयामायस्य सुलभत्वात् । ननु स्वविशिष्टसम्वन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वं ताशावच्छेदश्त्यावनिप्रतियोगिताको भेदः, यत्किञ्चित्प्रति योगिकभेदस्य तादृशावच्छेदकयत्किश्चिदभिन्नतादृशावच्छेदकसा- धारणत्वात् । तथा च लघुरूपसमनियत यद् गुरु रूपं विशिष्ट মনিষ্টামনমাননাৰ নাহার্ঘৰিাহg सम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वात्मकस्वसमानयत्तधर्माप- क्षया गुरुत्वेन प्रतियोगितानवच्छेदकनया ताशापच्छरकन्वाय. निमेदाप्रसिधा द्वितीयायच्छेदकलक्षणस्य प्रमेयधूमत्यादी प्रतियोगिताधर्मिकोमयाभावरितव्याप्तिलक्षणस्य प्रमेयवहिमान् धूमादित्यादायव्यामिः, प्रतियोगिताधर्मिकोभयाभावघटिसलक्षणे नवच्छेदकान्नेन स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितासामान्ये यद्गायच्छिन्नन्यसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धायच्छिमत्यांभयाभावस्त. पविपक्षणे विशिष्ट सम्बन्धिनिष्ठाभाषप्रतियोगितायच्छदक स्वामिछमेदाप्रकोऽगि सामान्यपदार्थघटकतया स्वविशिरस- भ्यन्धिनिष्ठाभायप्रतियोगिनानिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्यावच्छि नदरूपत्य ताशप्रतियोगितात्वव्यापकत्वस्योभयाभायविशेष. णतया प्रवेशान प्रमेयवहित्याधर्वाच्छन्नसाध्यके तपविशिष्टमम्ब- चिनिष्ठाभावप्रतियोगितानिष्ठ में प्रतियोगितावच्छक-वाजिन- भेदाप्रसिद्धवाव्याप्तिः । साध्यतावच्छेदकमम्पन्धायन्टिनातियो. गितासामान्य म्वविशिष्ट सम्बन्धिनिष्ठामाधीयत्ययद्पायमिन्यो. भयाभारम्तास्यानवच्छदकानार्थको प्रमेयवहिवविशिएसम्य धिनिष्ठामाचीयत्वघटितामयत्वावच्छिन्नामावासिय माऽदयाप्तिरि. त्यावयाह । (दी०) ताशप्रतियोगिताय विशिष्योपादेयाः, नातो ·अवच्छेदकत्वनिरुक्तिमारणम् । ५०९ गुरोरबन्छैदकत्वं विना दुर्वचत्वम् । प्रतियोगित सम्बन्धित्वं च साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन बोध्यम्, अनोन सम्बन्ध भेदमादाय दोपः । कालिकविशेषणताविशेषेण न साध्यताया ताशपति- योगितावच्छेदकत्वमनियतत्तव्यक्तिले प्रसिद्धम् । अभावश्च प्र. तियोगिव्याधिकरणो वोध्यः । (गा०) तादृशप्रतियोगिताश्चेति । स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभाय. प्रतियोगितास्त्वित्यर्थः। विशिष्य । नत्तद्यक्तित्वनैवेत्यर्थः । तथा च वस्तुगत्या या याः स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठामावनिरूपेताः प्रनि- योगितास्तत्तदवच्छेदकत्वावच्छिन्नभेदकूटयत्वमेवानवच्छेदकान्तार्थ इति गुरुवर्मविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छदकत्वस्य गुरुतया प्रतियोगितानवच्छदकत्वेऽपि न क्षति.। यद्यपि घदत्वावच्छिन्नाभावीया या प्रतियोगिता तदवच्छेद- कत्यं घटवादिनिष्ठनत्तयक्तित्वादिसमनिपतमिति तदपेक्षया गुरुत्वेन न प्रतियोगितावच्छेदकामात ताशप्रतियोगिता विशि- ज्योपादायाऽनवच्छेदकत्वादिकं दुर्वचम् । तथाऽपि यत्र प्रतियोगित तायां समशरीरनानाधर्मसमनयत्यं तत्र दानाधर्माणामेवैकप्रति. योगितायामवच्छेद तयावच्छेदकनिष्ठतत्तयक्तित्वानां लघुन्वे. ऽपि तत्पतियोगितावच्छेदकत्यन्यूनवृत्तितया तत्प्रतियोगिताय. च्छदकत्वस्य भेदप्रतियोगिताबच्छेदकत्वमव्याहतमेवेति ताशीत. योगितानां विशिष्य निवेशाभिप्रायको ऽय प्रन्यः, अन्याहशमतियो. गितावच्छेदकानां च तत्तद्यक्तित्वेनैव भेदो निवेश्यः। म चावल्छदकभेदेन प्रतियोगिताभेदानानाधर्मावच्छिन्नैकप्रति. योगित्यासम्भव इति वाच्यम् । अवच्छेदकासमनयत्यस्यैव प्रति. योगिताभेदकत्वात्, समनियतनानाधर्मावच्छिन्नप्रतियोगितस्ये पाकविरहात । एवं यत्रानगतकरूपायच्छिन्ननानाध्यक्तीनामे- कप्रतियोगितावच्छेदकावंतत्राऽप्यवच्छेदकनिष्ठतत्तद्यक्तित्वानां न्यू- नवृत्तितया तत्राऽपि तत्प्रतियोगितावादकत्वस्य भेदमतियो. गितावच्छेदकत्वमक्षतम्। न च तत्राऽपि तत्प्रतियोगितानिरूपितावच्छेदकवृत्यनुगत- ·अनुपानगादा पर्याम् कपायच्छिनकारकनायास्तचतिवेन भेदप्रतियोगित यामय च्छेदकत्वसम्भवात् तत्प्रतियोगिताकदकत्वत्वविशिष्टावच्छिन भदाऽप्रसिधा निशयितुमशश्य पवेति वाच्यम् । तादृशभेद निवशासम्मवेऽपि अच्छेदकतासम्बन्धेन तापनियोगिताविछ. प्रमदनिशऽविरोधेन प्रतियोगिताना शिशिष्य निवशेनोक्तसत न हि आश्नपतासम्बन्धन तत्तधनिरामच्छिन्नारच्छेदक ताया अवच्छ इकत्यापेक्षयावच्छेदकतासम्बन्धेन तत्तद्यक्तित्वा- वच्छिन्नप्रतियोगिताया अयच्छेदकत्व गौरव येनोक्तभदस्याऽन- सिद्धि स्यात् । एर धूमनगदेरपि धूमत्यादिपिशिष्टमम्बन्धि निष्ठाभावप्रतियोगिताया महानसीयत्वादिसहितस्याऽधच्छदकतया धर्मान्तरमतिरूपाच्छन्नप्रतियोगितारच्छकाना तत्तद्यक्ति वन भेदनिवेशो न सम्भवतीति धूम यादेधूमत्यादिविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठा- भावप्रतियोगितानवच्छेदकत्यानुपपत्ति । विशेषणावच्छिन्नधूमस्या- दिनिष्ठतद्यक्ति त्यस्यापि विशेष्यीभूतधूमत्यादिपर्याप्ततया तदव- छिन्नभेदस्य विशेष्याभूतथूमत्वादायसम्भवादिनि तन प्रतियो. गितावच्छेदकस्य तादृशारच्छेदकत्वावच्छिन्नभेद एव निवेश्य । तथा सति तादृशप्रतियोगितायच्छेदकताया व्यासग्यवृत्तितया धूमत्यादौ प्रत्येक तदर्याच्छन्नभेदमत्त्येनोत्तानुपपत्त्यनयकाशात् । न च तगावच्छेदकना यत्तेस्तत्तयतिधेन भेदप्रतियोगिताव च्छेदकत्य सम्भवतीति दर्शितरूपापच्छिन्नभेदाप्रसिद्धिरिति शङ्का- स्पदमपि । महाननीयवमत्वादिनिष्ठावच्छेदकतानामवच्छेदक सम्बन्धादिभेदेन भिन्नतया तत्तद्यक्तित्वेन तासाम यासज्यवृ. त्तितया धूमत्वादिनिष्ठभेदप्रतियोगिताबच्छेदकत्यासम्भयात्, त. तत्प्रतियोगितावच्छेदकतात्वेन च व्यासज्यवृत्तितया तेनैव रूपेण तादृशभेदप्रतियोगिनायच्छेश्कत्यात् । दुर्वचन्यामिति । पारिमापिकापच्छद्यावच्छेदकमावस्येति शेष । प्रतियोगिता धर्मिकोमयाभावटितरक्षणे स्वविशिधसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रति- योगितायां यदि सम्बन्धविशेपावच्छिन्नत्य न निवेश्य ते तदा प्रतियोगितावच्छेदकमात्रस्यैव बोहत्यादिविशिष्टसम्बन्धि निष्ठविश्वित्सम्बाधावच्छिन्नामारप्रतियोगितापच्छेदकत्वात् ताद- प्रतियोगितानपच्छेदकापच्छयत्वाप्रसिधासम्भव , महानसादि ·अवच्छेदकत्वनिरुक्तिप्रकरणम् । निष्टसमवायसम्बन्धावच्छिन्नवहयभावस्य साध्यतावच्छेदकसंयो- गादिसम्बन्धेन प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वेऽपि एतल्लक्षणे प्रतियो. गितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगिधैयधिकरण्यस्यैव निवेशेन ता. दृशामावाव्यावर्तनात् । न चाफाशाभावत्वादिकमेव तादृशाभावप्रतियोगितानच्छे- संयोगसमवायादिसम्बन्धावच्छिन्नाकाशाभावादिनिएमति- योगिनायां शुद्धस्थामावत्वादेरेव लयोरवच्छेदकत्वात् । तादृश. धर्मावच्छेद्यत्य च स्वरूपसम्बन्याच्छिन्नाकाशाभावाभावात्म- फाकाशादिनिरूपित प्रतियोगिनायां प्रसिद्धमिति वाव्यम् । आका. शाभावत्वादेरपि साध्यनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वात् । आ- काशाभावयहिमदन्यतरत्वादेर्वहयादिमनिष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छे. दकत्वेऽपि विषयितादिसम्बन्धायच्छिमननिष्ठाभावप्रतियोगिताय. च्छेदकरयं दुर्यारमेव तदुभयकतामात्रविषयकशानादौ विषयि- तासम्बन्धेनान्यतरवावच्छिन्नाभावासस्वात, असावत्वयाहिमस्वा- धवच्छिन्नाभावस्य सत्यादभावत्ववाहियत्त्वादेस्तादृशसम्ब- धावच्छिन्नान्यतराभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वासम्भवात् । विष- यित्वादेवृत्यनियामकतयाऽभावप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धत्वानु- पगमे तु धूमवान् वहरित्यादी हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगि- तायामाकाशामावयूमवदन्यतरत्यादिरूपधूमादिमनिष्ठाभावप्रतियो. गितानवच्छेदकावच्छिन्नत्यस्योभयाभावमादायातिव्याप्तिरित्येतला. ण प्रतियोगितायां साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्यम्, दर्शित- प्रयोजनानुरोधेन द्वितीयावच्छेदकलक्षणे च साध्यतावच्छेदक. सम्बन्धात्मकस्वशिष्टपम्बन्धित्वं च निवेशयति । प्रतियोगित्व. मित्यादिना । कालो घटवान् कालपरिमाणादित्यादी घटत्वादि. विशिष्टसम्बन्धिनि महाकाले प्रतियोगितारच्छरकसम्बन्धन प्रात. योगियधिकरणों योऽभारतदीयसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धाव. च्छिमप्रतियोगित्वाप्रतिदायपि यथाश्रुतस्य प्रतियोगिताधर्मिको भयाभावघाटेतलक्षणस्य न तत्राध्याप्तिप्रसक्तिः । स्थापि तद्विशिमम्बन्धिनया तनिष्ठस्यातीतानागतव्यक्तीनामेय तादृशाभावस्य तथाविधप्रतियोगिताप्रसिद्धरित्याह । कालिकेति । कल्पये एयाऽभावे प्रतियोगिवैयधिकरण्यं नियेशपति । अमा. खण्डकाल- ·भनुमानगादार्याम् पश्चेति । चोय इति । अन्यथा याप्य वृत्तिसाध्य व्यभिचारिण्य. तिव्यातारति शेष । अध्याप्यवृत्तिसयागादिसाध्यक-यभिचारिण्यतिव्याप्तिमवच्छेद करक्षगघटकामाय प्रतियागियधिकरण्यधिशपणमक्षपमन्तरणा- ऽप्युद्धस्तारशविशषणस्य तदसत्र हतुसमानाधिकरणामाव तारिशेपणस्यापि दशिनल्यावृत्यसकनेस्तस्य चानुपादेयत्व माशइन । न चेत्यादिना। (दी०) न च पौलमिदमीयं च प्रतियोगियधिकरण्यमनु पादेयम् , सयोमत्वावच्छिनाभाववति सयोगत्वादिविशिष्टस्य वृत्तेर्गुणादिनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छदकद्रव्यत्तत्वद्रव्यमात्रसप- चेतत्वावच्छिनाभावाति चाऽवृत्तरव्याप्त्यतिव्याप्योरनका शादिति वाच्यम् ।

·अवच्छेदकरयनिरुक्तिपकरणम् । स्यात् । संयोगवादी संयोगत्यादिविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रति. योगितानवच्छेदकरयविरहेऽपि ताशप्रतियोगितानवच्छेदकद्रव्य. स्वत्वाच्छिन्नत्यस्य हेतुसमानाधिकरणामायप्रतियोगितायां स. स्वेन तत्र निरुतोभयाभावासत्वाचति भावः । समयायादिनाऽस्या. प्यवृत्तिसाध्य के तेन सम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकविशिष्टव्यापक- तावच्छेदकस्य व्याप्यवृत्तितावच्छेदकधर्मान्तरस्य साधननिष्ठः व्यभिचारनिरूपकतावच्छेदफस्य सम्भवेनातिव्याप्त्युद्धारेऽपि सं- योगेनाव्याप्यवृत्तेः साध्यतायामतिव्याप्तिदुचारैव संयोगेन किञ्चि- दूपावच्छिन्नस्य व्याप्यवृत्तिताविरहात् साधनयनिष्ठसंयोगसम्ब- न्धावच्छिन्नाभावप्रतियोगितापच्छेदकस्य सांध्यवनिष्ठतत्सम्बधा- पच्छिन्नाभायप्रतियोगितावच्छेदकत्वनियमेन तत्सम्बन्धावच्छिन्न- तदयच्छिन्नाभाषपदसम्बद्धस्वविशिष्टसामान्यकत्वस्यासंयुक्तमात्र. वृत्तिगुणत्यादयेय प्रसिद्धेरिति इदमीयप्रतियोगिवैयधिकरण्याचा शेपणोपादानमावश्यकम्, नदावश्यकत्वे च हेतुसमानाधिकर. णाभावे तद्विशेषणस्याप्यावश्यकताऽन्यथा संयोगि दव्यत्यादि- त्यादावेवाऽव्यातेरिति समाधत्ते धूमवानिति । (दी०) धूमवान् वरित्यादावतिव्याप्तेः । न हुत्पत्तिकाला. वछेदनाऽपि महानसादौ संयोगेन किञ्चिद्वर्तते, येन बहिमदयो- गोलकनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकायोगोलकाचिद्रव्य- स्वाचवच्छिन्नाभाववदनित्वं घुमत्वादिविशिष्टस्य सम्भाव्यत । (गा०) ननु धूमादिमत्यपि पर्वतादौ शिखरावच्छेदेन धूमत्वाधव. च्छिन्नामावसत्यात्तेन रूपेण धूमादीनां व्याप्यवृत्तिताविरहेऽपि अयो। गोलकावृत्तिद्रव्यत्वादिना तेशं तथात्वमव्याहतमेय, शिखराद्यवच्छे. देनाऽपि तदवच्छिन्नद्रव्यान्तरसत्त्वादिति साधनाव्यापकतावच्छेद- फतादृशधर्मावच्छिन्नाभाववत्त्वमयोगोलकादेरेव, धूमत्वादिविशिष्ट- स्य तदसम्बद्धत्वान्नातिव्याप्तिरित्याशकां निराकरोति । न हीते । उत्पत्तिकालेति । तथा च धूमबति किश्चिद्देशावच्छेदेनायोगोलका- वृत्तिदन्यत्वाद्ययच्छिन्नाभावासत्येऽपि कालविशेषावच्छेदेन तद- वच्छिन्नाभावस्य तत्र सत्त्यामस्वादेरवच्छेदकत्वं दुघटमेति भावः । द्वितीयकल्पेऽवच्छेदकाप्रसिद्ध्याऽतिव्याप्तिविरहेऽपि प्रथम- ·अनुमानगादाधर्याम् कल्पे प्रतियोगिताधर्मिशोभयामावघटितलक्षणे च धूमत्वादिपि- शिएसम्बन्धिनिएसंयोगसम्बन्धावच्छिन्नामाचप्रतियोगितानवच्छे- दकघटामावत्वाधवच्छेद्यत्वसंयोगसम्पन्धावच्छिन्नत्वोभयाभावमादा याऽतिव्यासियोध्या। वस्तुतो द्वितीयावच्छेदकलक्षणेऽपि प्रतियोगिवैयाधिकरण्यान पेशे संयोगेन साध्यतायां सद्धेतौ तादशावच्छेदकाप्रसिधाऽन्या. ति स्यादिति साध्यतावच्छेदके स्वविशिष्यसम्बन्धिनिष्ठाभावप्र- तियोगितानयच्छेदकहेतुसमानाधिकरणामावप्रतियोगितावच्छेदकर्फ यवत्त दस्पाने स्वविशिएसम्यधिनिष्ठामावप्रतियोगितायच्छेदक- ताशप्रतियोगितावच्छेदकलामायकत्वं निवेश्येव तादृशाम्याति- धारणीयेति नर्थवाऽतियाप्तिरसद्धेती स्यादित्यत्र तात्पर्यम् । अथैवमपि प्रतियोगितावच्छेदकाचविछन्नवेयधिकरण्यपर्यन्तवि- शेषणमकिञ्चिन्करमेय, हेतुसमानाधिकरणाभाचे यथाश्रुनप्रतियो- गिवैयधिकरण्यनियेशनेऽपि गुणाम्यत्वविशिएसतावान जातरि- त्यादौ हेतुसमानाधिकरणप्रतियोगिन्यधिकरणाभावप्रतियोगिताब- च्छेदकगुणासमवेत वाद्यनतिरिक्तवृत्सित्यस्य साध्यतावच्छेदके स. चेनाऽतिव्याप्त्यनवकाशात्। हेतुसमानाधिकरणामावविशेषणपति- योगियधिकरण्यशरीरे प्रतियोगिताय छेदकावच्छिन्नत्यानिवेशने प्रत्यं गुणादित्यादौ पृथिन्यन्यत्वविशिष्टद्रव्यत्वायभावस्य प्रतियो- गिताश्रयानाधिकरणहत्यधिकरणकन्यामापन लक्षणाघटकतया वि शिष्टद्रव्यत्यत्वे द्रव्यत्वत्वविशिष्टसम्यन्धिनिष्ठस्वप्रतियोगिव्यधिकर. जाभावप्रतियोगितानयच्छेदकत्येऽपि अध्याप्त्यनवकाशेन इदमीय. प्रतियोगिपधिकरणपशरीरेऽपि तन्निवेशनन्यावृत्त्यसम्भवात् । यनु प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नत्याभियेशे यत्प्रतियोगिता- याधिकरणत्यं हेतुमत इत्यादिकमेण न्याप्तिर्नियाच्या, तथा च प्रतियोगिनाया प्रतियोगिस्वरूपाचे वयादिन्यक्तिभेदेन तनिष्ठम- तियोगितानां भेदारहित्याचवच्छिन्नमहानसीयवहुयादिनिष्ठप्रनियो. गिताश्रयानधिकरणत्वस्य हेतुमति पर्वतादौ सत्त्वादहिमान् धूमा. दित्यादापश्याप्तिरिति । तदसत् । प्रतियोगितामा प्रतियोगस्द- रूपधे महानसीयपहिचाद्यर्याउनमातियोगिताया यद्वित्वाद्यपच्छि- पमहानमीयपहयादिनिष्ठमतियोगिन्यामिन्नतया प्रतियोगितापम्छे- ·सा- आच्छेदकत्वनिरुक्तिप्रकरणम् । दकावच्छिन्नानधिकरणत्वनिवेशेऽपि वह्नित्वाद्ययच्छिन्नप्रतियोगि- तावच्छेदकमहानसीयवह्नित्वाद्यवच्छिन्नानधिकरणत्वमादाय तहो. पतावस्थ्यात् । व्यत्वादेरपि धूमादिस्वरूपधूमत्वाद्यवछिन्नप्र. तियोगितावच्छेदकत्वेन प्रतियोगितावच्छेदकसामान्यावच्छिन्नान- धिकरणत्वनिवेशेऽयोगोलकादावपि धूमत्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिता- यच्छेदकसामान्यावच्छिन्नानाधिकरणत्वस्य दुर्लभतया तथा विव. क्षणासम्भवात् । यदि च यादृशरूपायच्छिन्नप्रतियोगिताया अवच्छेदकावच्छि- मानधिकरणत्वं हेतुमतस्तद्यावच्छिन्नानवच्छेदकत्वविवक्षया म. हानसीयवहित्वादेर्य हित्वाद्यवच्छेद्यतावच्छेदकवहिवृत्तिप्रतियोगित्व- स्वावच्छिन्नानवच्छेदकत्वान्न दोष इत्युच्यते, तदा यशवच्छिन्न- प्रतियोगिताश्रयानधिकरणत्वं हेतुमतस्तद्रूपावच्छिन्नानवच्छेदक- त्वविवक्षया प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नत्वानिवेशेऽपि मञ्जस्यात् । मैधम् । प्रतियोगितापच्छेदकावच्छिन्नत्वानुपादाने एतद्रूपान्य- न्यविशिष्टसत्तावान् जातेरित्यादावतिव्याप्ते१र्यारत्वात् । तत्र हेतु- समानाधिकरणामावप्रतियोगितावच्छेदकस्य एतद्रूपासमवतत्वादेरे तद्रूपविजातीयरूपान्तरसाधारणमेतद्रूपान्यत्वविशिष्टसत्तात्वाद्यय- जिनं प्रति समवायेन व्यापकतानवच्छदेकत्वात् । सम्बन्धभेदानयन्धनदोषवारणाय हेतुसमानाधिकरणाभाषप्र- तियोगित्वतदवच्छेदकानतिरिक्तवृत्तित्वघटकप्रतियोगितयोयदि सा- ध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वं निवेश्यते तदैव प्रतियोगिवैय- धिकरण्यद्वयानुपादाने संयोगेन साध्यतापां व्यभिचारिणि - द. र्शितरीत्याऽतिव्याप्तिरापद्यते । यदि च तद्दोषवारणाय हेतुमन्त्रि ठाभावीयतत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितायां यदयच्छेदकं तत्सम्ब. न्धावच्छिन्नतवच्छिन्नाभाववदसम्बद्धस्वविशिष्टसामान्यकत्वं स्व- विशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावीयतत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितानवच्छे- दकतत्कत्वं वा निवेश्यते, उभयत्र विशिष्य विशेषणताविशे- पसम्बन्ध एव था, तदा धूमपान् बढेरित्यादौ सम्बन्धान्तरेण विशेषणवाविशेपेण वा प्रतियोगिवैयधिकरण्याघटितसाध्यव्या. पकतायामवच्छेदकस्य तत्सम्बन्धघटितहेत्वव्यापकतावच्छेदकायो - ·अनुमानगादाधर्याम् गोलकमेदवादे प्रसिधा घमत्वादेरवच्छेदकोपपत्तेरातिन्यान्य नयकाश इत्यारोच्य साध्यतावच्छेदकसम्यन्धानिक्षपक्षे प्रतियो- गिवैयधिकरण्यद्वयस्याऽनुपादेयतामाह । प्रतियोगितयोरिति । (दी०) प्रतियोगितयोकिप्सम्यन्यावच्छिन्नत्वस्य विशेषणता- विपावच्छिनत्वस्य वा विवक्षणे पुनरनुपादेयमेव प्रतियोगि- बपिरण्यद्वयम् । (गा०) यद्यपि घहिधूमादिनिरूपितसयोगसम्बन्धघटितन्यापकता विशिष्य समयायादिसम्बाधारच्छिनप्रतियोगिताद्वयघटितपारि- मापिकावच्छेदक वमन्तमायाऽपि निरंतु शक्यते तथा सत्य- प्पनतिप्रसङ्गात् । तादृशहेतुसमानाधिकरणामारीयसमवायसम्ब- म्यापरिजनप्रतियोगितावच्छेदकस्य यद्विशिष्टसयोगिनिष्ठतत्सम्य धावच्छिन्नाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्य तदन्यत्वस्य देवव्या- पक्ताय छेदकसायारण्यामावात् । यत्राऽधिकरणे तदवच्छिन्नस्य व्यभिचारम्तदसमयता यस्य हेनुमनिष्ठसमवायसम्बधापच्छिन प्रतियोगितायच्छदकम्य सयोगेन तद्धमविशिष्ट प्रति समवायेन व्यापश्तापामरच्छेदक्तया तादृशधर्माणां पारिमारिकारच्छेदक ताधाव्यात् । तथापि विशेषणतादिघटितव्यापकताया समवाया दिसम्यम्धापच्छिन्नप्रतियागिताद्वयघटितापच्छेदकत्वनिवेशे महा. नमभेदायादिविशिष्टस्य विशेषणताविशेषादिना य सम्बन्धी सामान्यादिस्तनिष्ठामायसमयायादिमम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगि- सानरच्छेदकास्य पदयादिसमानाधिकरणामाचीयतासम्बन्धाय- छिनप्रतियोगितावच्छेदकसम्भायितत्यान्महानसभेदत्वादरपि व দুখানাবান্নার । तत्र विशेषणताविशे- पसम्बन्धाधच्छिन्नप्रतियोगिनाद्वयघटिनारच्छेदात्यामावरूपव्याप. कतावच्छेदकरवमेवाऽनुमित्यौपयिक याच्यम् । तथा च सर्वत्र तादृशापच्छदकरवाभायानस्यै पानुमिनिहेतुत्यमुचितम्, एकजा. नावाच्दयामायसायानुरोधादित्याशयताह । विशेषणता. विशति । अनुपादेयमिति । तया च साध्यतायच्छरकसम्बन्धा दिनिय शामिप्रायण मूगरता प्रतियोगिवैयधिकरण्यमुपातमिनि भाष अनि यातियारणार दर्शयति ।

·अवच्छेदकत्वनिरुक्तिपकरणम् । (दी०) यत्राधिकरणे व्यभिचारस्तदन्यत्वत्वतदन्यत्वपकार- कप्रमाविषयत्वत्वमाध्यवचप्रकारकममाविषयत्वत्वादीनां साप. तावच्छेदकविशिष्टसाध्यवानिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदक- स्वाद्धतुतावच्छेदकविशिष्टहेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वा- धातिव्याप्तेरनवकाशात् । तथा च विशेषणताविशपावच्छिन्नय. दर्मविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितानच्छद कावच्छेद्यत्वं तत्सम्बन्धावच्छिन्नसाधनसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगि- तासामान्ये नास्ति साधने तद्धर्मविशिष्टसामानाधिकरण्यं व्या- प्तिरिति पर्यवसितोऽर्थः । यत्र सद्धतौ साध्यतावच्छेदक न प्रतियोगितावच्छेदकं तत्रैवेयं रीतिरुपादेयेत्यपि वदन्ति ।। (गा०) यत्राधिकरण इति।साध्यतावच्छेदकस्यापि कालिकसम्य- न्धेन साध्यवद्वत्तेरभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकतया येन सम्बन्धेन हेतुमद्वृत्तित्वमभावस्य तेन सम्बन्धेन स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठत्वं घाच्यम्, उभयत्र विशेषणनाविशेष एव वामावस्य सम्बन्धः । पतत्कल्पे च घडभिन्नं मेयत्वादित्यादी घटादिभेदाभावस्य घटत्वा- दिरूपस्य तद्यक्तिभेदाभावस्य तदीयालाधारणधर्मरूपाद्यात्मकतय. कित्वस्य च विशेषगताविशेषणावृत्तेर्घटभेदत्वादेलक्षणघटकवा. सम्मकः । एतद्घटतखटान्यतरत्वाचवच्छिन्नमेदामावस्य तादृशा- भ्यतरत्यस्य भेदविशेषणात्मकतया तादृशसम्बन्धेन वृत्तावपि ता. दृशमेदत्यानुसरणे प्रयासगौरवम् । गगनभिन्नं मेयत्त्रादित्यादी व्यभिचारनिरूपकाधिकरणगगनभेदामावस्य शब्दात्मकस्य गगन. निष्टान्त्यविशेषरूपस्य या समवायनव गगनवृत्तेस्तद्भेदत्वस्य ल. क्षणघटकत्वासम्मवाद्यभिचारनिरूपकाधिकरणं यत्तदन्यत्वमादा. यातिव्यातिनिराफरणायोगश्चेति तदन्यत्वप्रकारकप्रमाविषयत्वत्वा- नुधायनम् । यतु अयं घटो घटतद्दान्यतरत्वादित्यादौ व्यभिचारनिरूप. काधिकरणघटादिभेदत्य यो भेदस्तस्य भेदधारानवस्थामयेना. ऽधिकरणरूपस्य साध्यवति घटादी न विशेषणतया कृत्तिव्या- .

·अनुमानगादापर्याम् तरस दिरूणभावस्य विशेषणतानभ्युपगमादिति तदन्यत्य म मन्धेन व्यापकतायामपच्छेदकमिति प्रमाविषपायत्यानुधाधन मिति । तदसत् । घटादिरूपमेदस्य घशादी वृत्तिनियामक मान्धा. न्तरामावेन भेदत्यरूपेण वृत्तिनियामकस्वरूपसम्यन्यस्यावश्यापे यत्वात्। अयोगोलकान्याप्रकारकप्रमाविषयत्वत्वापेक्षया धूमादिप्रका- रकममाविषयत्वत्वे धूमादिश्यापकतापच्छदकत्वमाशु प्राहमित्या दायेन तदेवानुमति ! साध्यात्यप्रकारकति । साध्यतायच्छेदक सम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारकत्यर्थ । प्रतियोगिते ति । अमावीयविशेषणतासम्बन्धावच्छिन्नमतियोगितत्यर्थ ।. तिव्याप्तरिति । अयच्छवकताघटकामारे प्रायोगिवैयधिकरण्या- निरंशेऽपि धूमधान वहेरित्यादावित्यादि । हेतुममानाधिकरणा भावप्रतियोगितावच्छेदकस्य स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठामावति योगितानवच्छेदकरवाकरर्थत स्वपिशिष्टसामान्ये तदवच्छिन्ना भाववदसम्बन्धित्व लम्यत इति काद्वये एरातिन्यातिनि- रासो लभ्यते। अमानवच्छेदकत्वघटितव्यामिलक्षणे यथाधुनप्रथमनिरुवा पच्छेदकतापा निवेश जातिमान् मेयत्वादित्यादी सामान्यादि. समयतत्वासिला जातिवादेरवच्छदकनाया दुरुपपादत्वेनाति- व्याप्ति । अयच्छेदकरक्षण स्वविशिष्ट प्रतियोगिकसाध्यतावच्छे- दफसम्बन्धे तदयच्छिन्नामाश्यदननुयोगिकत्वनिवेशन फालो . टवान् काल परिमाणादित्पादो भारउदकाप्रसिद्धि, गगनत्वादि- पिशिष्टप्रतियोगिकालिकसम्बन्धाप्रसिद्ध । पर चरमनिरुवाम उदयनानिशपक्षापि तत्रायच्छदकाप्रसिद्धि, साध्यतावउदा सम्यान गगनत्यादिविशिष्टसम्बन्विना प्रसिद्धर्दशिनरीत्य नुसरणे च गौरवामिति कालिकसम्मन्धेन गगनादेरवृत्तित्य पक्षेऽपि प्रतियोगिताधर्मिकपारिमापिकापच्छद्यत्वामावटितच्या रियायलम्यनीया इत्याशयन वरपक्षमालम्म्यव निकष्टार्थमाह । तथा चति । प्रतियोगितायो सातापच्छेदक्सम्यन्यावच्छिन्नत्यनिवेशपक्षे तस्थापन्यस्यामायानुयोगिविशेषणतान सम्मति, स्पायस्छेद ·अवच्छेदकत्वनिरुक्तिमकरणम् । कसम्बन्धेन प्रतियोग्यनधिकरणहेतुमनिष्ठाभानीयसाध्यतावच्छे. दकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताया दर्शितस्थले प्रसिद्धरिति त. स्पक्षे प्रतियोगिदिशि साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वं नि. वेश्योमयाभावो निवेशितः । विशेषणताविशेषकपसम्बन्धनिये- शे च हेतुसमानाधिकरणकालभेदाद्यमावस्यैव तत्सम्बयावच्छि. नप्रतियोगित्वप्रसिद्ध्या तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताधर्मिकताह. शापच्छद्यत्वमात्रामावनिवेशोऽपि सम्भवतीत्युगयामावोपेक्षा । यद्यपि हेतुसमानाधिकरणामावप्रतियोगितासामान्ये साध्य- तावच्छेदकायच्छिन्नसमानाधिकरणामावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छे चत्वनिवेशेनेशपेपत्तावभावद्वयनिधेशनमनतिप्रयोजनकम् । तथा- मि तदनिवेशे प्रतियोगिनायां पारिभाषिकसाध्यतावच्छेदकाव- च्छेद्यत्वामावस्य लक्षणाघरकनया लक्षणान्तरमेवेदं स्थान मूलोक्त. लक्षणार्थ इति तदुपादानम् । यथासनिवेशे चावययम् । अन्यथा साधनसमानाधिकरणामावप्रतियोगितासामान्य साधनसमानाधि- करणसामान्ये वायद्धर्मविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठामावीयत्वं यद्धर्मविशि- एसम्पन्धिनिष्ठावं वातधर्मविशिष्टसामानाधिकरण्यस्यैव व्याप्तित्व. सम्भवेन भागान्तरस्याप्यनुपादानापत्तेः । वयते च मूलमननु. रुद्ध्व स्वसमानाधिकरणाः सर्वे पद्धर्मावच्छिन्नसमानाधिकरणा- स्तद्धर्मावलीढसामानाधिकरण्यं व्याप्तिरिति व्याधिग्रहोगायशेष दीधितिर्नया केचित्तु सामान्यपदस्य व्यापकतार्थकतग हेतुसमानाधिक. रणामावप्रतियोगितानिष्ठाभारप्रतियोगितानवच्छेदकं यद्विशिष्टस. म्बन्धिनिष्टामावप्रतियोगितानवच्छेदकारच्छंद्यत्याभावत्वं, तादृश. प्रतियोगितानिष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छेदको घा यद्विशिष्टसम्पन्धि. निष्ठामावप्रतियोगितानयच्छदकाचच्छेद्यत्वाभाव इत्यंध फलिना. थः । तत्र चाऽभावयानुपादाने ताशप्रतियोगितानिष्टामायम. तियोगितानवच्छेदकं यद्विशिष्टसम्यधिनिष्ठाभाषप्रतियोगितावच्छे. दकायउद्यतात्यमित्यर्थपर्यवसाने मेयधूमधान् वारेत्यादावनि. ग्याप्तिः, मेयधूपत्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठामावप्रतियोगितायच्छेद. कावच्चतात्वस्थ गुरुतयाऽयोगोलकभेदाभावप्रतियोगितानिष्ठ- ताशायच्छेदकावच्छेद्यत्वाभावप्रतियोगितायामप्यनयच्छेदकरया.

·अनुमानगादाधर्याम् च। विशिष्य तत्प्रतियोगिताबच्छेदकारच्छचल्यावरूपेण च व्या परवमयपनिवेशनम्। वहशादसमानाधिकरणदत्यायभावी या या प्रतियोगिना तत्तदयच्छदकायच्छद्यत्वरूपेण धूमादिसमा नाधिकरणामायान्तरप्रतियोगितासाधारणनिरूक्तप्रतियागतात्यच्या पकत्वाभावादसम्भरापत्त । मायद्वयोपादाने च तत्त प्रतियोगि तावच्छेदकभेदकूटनन्तो ये इदभेदत्वादया धर्मास्तदरच्छेद्यत्वा भावाना प्रत्येक तथाविधसकलाभावप्रतियोगितासाधरणतया ता- दृशावच्छेदत्वामाचक्टस्य प्रातिस्विकरूपण व्यापकतानिवेशाद तिव्याप्त्यनकाश इत्याहु । अन्ये तु यभारद्वगनुपादान प्रतियोगिताया प्रतियोगिस्वरूप- स्वमते घुमान् यहरित्यादावतिव्याप्त घहिममानाधिकरणायोगी रफमदायभावप्रतियागितामयागार कमेदादरूपाया धूमत्वादिविशि एसन्धिनिष्टामारप्रतियोगितावच्दामहानसातत्यायशिष्टायो- गोलक भेदत्वाधरच्छद्यत्वसत्यात् । विशिष्टभेद याद्यरच्छिन्नविशि एभेदरूपप्रतियागितान ध्रुद्धायोगालक्मेदादिरूपप्रतियोगिताया अ नतिरेकात् । ममायद्वयोपादाने चायोगोलक मेदत्याद्यवच्छिन्नप्रति योगिनाया धूमत्वादिविशिष्वनिष्ठो योग्भावस्तनिरूपितप्रतिया যিনাবশ্বায়জিয়ানবাহনভিগেনামা- पासवानातिव्याप्ति । न चैव हिमान् धूमादित्यादी धूमादिसमानाधिकरणपर्वता दिवृत्तिव्यविशिष्टइदभेदाद्यभागीयविशिण्हदम रामप्रतियागिताया पन्हादिसमानाधिकरणाभावप्रतियागितानवच्छदकशुद्धहदभेदस्ताव यच्छिन्नत्वमध्यक्षतम् । शुद्धहदभदादिरूपदमावप्रतियागितातो वि शिष्टइदमेदादिरूपप्रतियोगिताया अननिरमादित्य यातिरसम्भयो पति वाच्यम् इदभेदाचात्मकीतयोगिताया शुद्धहदत्वावच्छिन्न र सत्वप विशषणवशिष्टयानच्छदन तयारछन यामावापगमादिति । तदसत् । विशणशिष्यावच्छदनायच्छयत्यामावापगमे घूम यान् यहरित्यादायनिग्यानिवारणस्थापत्ययात् । अयोगालपम. दादिम्पाया गुद्धायोगौरफ्भवायच्छिन्नायामपि प्रतियोगिताया विविशिषणयंशियारपछदेन तदाच्छिन नामायसम्मात् । न च यायाशापण प्रतियागिनाना हनुसमानाधिश्रणा ·अवच्छेदकत्वनिरुक्तिप्रकरणम् । भावीयत्वं तादृशताशरूपावच्छेदन तथाविधावच्छेद्यत्वाभाववि. वक्षणान दोष इति वाच्यम् । एवं सत्यभायद्वयानुपादानेऽपि सा. मअस्यात् शुद्धे विशिष्टायोगोलकभेदत्वाद्यवच्छेद्यत्यासत्यात् । वि. शिष्टे तत्सत्वनय शुद्ध तत्सत्ये विशिष्टेऽयोगोलकभेदत्वाद्यवच्छे- द्यत्वाभावसत्वात् शुद्धऽप्ययोगोलकभेदादिरूपप्रतियोगित्वे ता. शाभावसत्ताया दुरित्वादभावदशेपादानेऽप्यतिव्याप्तितादवस्थ्या. त् । प्रतियोगिताधर्मिकायच्छेद्यत्वाभावघटितव्यातिपक्षे प्रमय- धतिमान् धूमादित्यादी साध्यतावच्छेदकनिमपितस्वरूपसम्बन्ध रूपाचच्छद्यत्वाप्रसिधा तत्र तदभावघटितलक्षणासम्भवात् , निरुक्त. पारिभाषिकावच्छेद्यत्वाभावघटितलक्षणस्याऽऽदरणीयत्वेऽपि घहि- मान् धूमादित्यादौ लाघवात्स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेद्यत्वाभावघटित- व्याप्तिरेवोचिता, साध्यतावच्छेदकभेदेन व्याप्तिभेदात् । न चैवमनवच्छेदकत्वघटितव्याप्तिपक्षेऽपि धूमवति क्वचिद्ध- हृयभावसत्येऽपि प्रमेयवहित्वं गौरवाड्मसमानाधिकरणाभावप्रति. योगितानवच्छंदकमिति भ्रमदशायामनुमितियारणाय गुरुधी. धच्छिन्नसाध्यफव्याप्तिशरीरे पारिभापिकावच्छेदकत्वामावस्यैव निवेशेऽपि यहित्वाद्यवच्छिन्नसाध्यकव्याप्तिशरीरे स्वरूपसम्बन्ध- रूपावच्छेदकत्वाभाष पय लाघवानिवेशयितुमुचित इति वाच्य. म्।धूमादिसमानाधिकरणाभावप्रतियोगित्वीयस्वरूपसम्बन्धरूपाय- च्छदकत्यामावस्य धूमादिवशयकतानवच्छेदककम्युग्रीयादिमत्यादि- साधारणतया व्यापकतावच्छेदफतानात्मकत्वेन यहित्यादिधर्मिकान. घच्छेदकत्वज्ञानस्याऽप्यहेतुन्यादिति केपाश्चिन्मतमाह । यति । य. दूपावच्छिन्नसाध्य के इत्यर्थः । प्रमेयवह्रित्वादी गौरवप्रयुक्तानपच्छे. दकत्वग्रहदशायां भ्रान्तानां द्रव्यत्वादिव्यभिचारिलिहून तद्रूपाय- च्छिन्नसाध्यफानुमितेरनुरोधेन सलिनकलघुरूपसमनियतगुरुध- विच्छिन्नसाध्यकानुमितायप्यघच्छेद्यत्वाभावघटितव्यातिपक्षे पा. रिभाषिकावच्छेद्यत्वाभावशानमेय यद्यपि हेतुस्तथाऽपि धास्तविक की व्याप्तिः सद्धतावेवेत्यभिप्रायेण सद्धेतावित्युक्तम् । यदन्तीत्यस्वरसः सूचितः । तद्वीजं च यदि गुरुधर्मावच्छिन्न साध्यकस्थले पारिभाषिकापच्छेद्यत्यामायज्ञानादनुमित्तिस्तदा बढि स्वापच्छिन्नसाध्यस्थले तन्मानानानुमिनिरित्युक्रनुमयिराधे.

·५२२ अनुमानगादाधर्याम् नाऽसम्मवात् । एक्जातीयपरामर्शसत्त्वे विषयम्पमापात् क्वचि देवानुमिति क्वचिन्नत्यमनुभरात् । अन्यथा यत्र व्यतिकिणि के घान्वयित्वमशाया नानुमितिस्तादृशव्यतिरकिसाध्यके सा ध्ययदन्यावृतित्वमेय व्याप्तिनं तु ध्यापकसामानाधिकरण्य गौ रवादियुक्तिसम्भवेन मुलातो व्यापफसामानाधिकरण्यमाल म्य सिद्धान्तप्रणयनविरोधापातात् । पत्र समवायन भेदप्रति- योगितावच्छेदकजातिवाद्यवच्छिन्नसाध्यकानुमिती स्वरूपसम्बन्ध रूपावच्छेद्यस्वाभावज्ञानस्य हेतुत्व हेतुसमानाधिकरणात्यन्तामा पप्रतियोगिताया नित्यत्वादेययन समवतत्वादिकमेवाऽवच्छे दक न तु तद्धटितजातित्यादिकमिति शानदशाया हेतो त दछिन्न-यापकतावच्छेदकायच्छिन्नाभायसामानाधिकरण्यग्रहेऽपि ध्यभिचारितुनाऽम्राग्ताना जातिवाद्यवच्छिन्नसाध्यकानुमित्या पत्ति, भेदप्रतियोगिताया जातित्वाधवच्छेद्यत्वप्रसिया तदमाव शानम्य प्रमात्वात् । एवमभावप्रतियोगितावच्छेदकमहानसीययति- त्वादेहित्यादिसमनयत्यभ्रमेण गौरवप्रयुतानवच्छेदकत्वभ्रमदशाया हेती तदधच्छिन्नन्यापक्तापच्छदकायच्छिन्नाभावसामानाधिकर पयग्रहेऽपि महानसीयवाहित्याधयच्छिनसाध्य कानुमितिप्रसा इति तपायच्छिनसायकानुमितायपि स्वरूपसम्बन्धरूपापच्छेद्यत्वा भावशानस्य हेतुत्वासम्भव । वस्तुनो मेदप्रतियोगिनाया प्रसिद्ध स्य स्वरूपसम्यन्धरूपमहानसावृत्तिद्र यत्याचयच्छिन्न यस्य सयो गसम्बन्धारच्छिन्नत्वस्य च द्वयोर्व्यतिरका धूमादिसमानाधिक- रणामायप्रतियागितासामान्ये वर्तत, सयोगादिसम्यन्यायच्छि- प्रप्रतियोगिताया शुद्धमहानसावृत्तित्रादिनवाऽवच्छेदादिति स्वायच्छचत्यघटितामयामाघवधूमादिसमानाधिकरणामायप्रति योगितासामान्यकत्व धूमादिव्यापकतानवच्छेदकमहानसावृत्ति ध्यत्यादिसाधारणतया न व्यापकतावदक्तास्वरूपमिति च- हिन्यादापपि तज्ज्ञान नानुमितिजनकम । अवच्छेदकत्यामायय- टितम्यातिपक्षेऽपि यहित्याचीच्छन्नसाध्यस्थर स्ररूपसम्ब न्धरूपावच्छदकरयामानहस्य हेतुनाया एतादृशयुत्तरेवाऽनवका शाह-इत्यादिफ मेध्यम् । पचिनु पारिमापिकारच्छेचारच्छेदकमायघटितव्यातायुक्त ·1 अवच्छेदकत्वनिरुक्तिमकरणम् । ५२३ रीत्या प्रतियोगियधिकरण्यानिवेशेन लाधवात् सर्वत्रैव तद्- घटितव्याप्यादर उचित इत्यस्वरसबीजमाचक्षते । गुरुधर्मस्याऽपि स्वरूपसम्बन्धरूपमवच्छेदकत्वं व्यवस्थाप्य तद्घटितव्याप्ति परिकुर्वतो मतमाह । (दी०) गौरवप्रतिसन्धानदशायामपि कम्युग्रीवादिमाना- स्तीति पतीतिबलाद् गुरुरपि धर्मोऽवच्छेदकः पतियोगितायाः। न चास्यास्तत्प्रतियोगिकाभावमात्रमवलम्बनम्, तथाविधय- किञ्चियक्तिसचे एक तादृशातीतेरनुदयात् । अत एव एक. घटवति भूतले कम्युग्रीवादिमानास्तीति शन्दो न प्रमाणम् , म. माणं च घटमामान्यशून्ये । (गा०) गौरवप्रतिसन्धानदशायामिति । घटत्वाद्यपेक्षया कम्बु- श्रीवादिमत्त्यादौ गुरुत्वज्ञानदशायामित्यर्थः । इति प्रतीतिवलादिति । इत्याकारिकायाः कम्युग्रीवादिमवाद्यात्मकप्रतियोगिविशेषणांशे प्रतियोगितावच्छेदकत्वावगाहिन्याः प्रतीतेलादित्यर्थः । भवति चेति शेषः । गौरवस्याऽवच्छेदकताव्यावर्तकत्वे गौरवज्ञानस्था- ऽवच्छेदकतामहविरोधिताप्रसनेन सद्दशायां ताशप्रतीत्यनुपप- त्तेरिति भावः। उक्तप्रतीतेरवच्छेदकतांशे प्रमात्वस्य सविवाद. तया तादृशमतीतेरयच्छेदकलासाधकत्वमुपेक्ष्य गौरवज्ञानकाली. नताशप्रतीत्यनुपपत्तिः साधकतयोपभ्यस्तति ध्येयम् । न च कम्बुग्रीधादिमानास्तीति प्रतीतायवच्छेदकत्वं न प्रकारः, अपि तु संसर्ग एवेति तदंशे सम्बन्धविशेषावगाहित्वतत्प्रकारकच. घटितभ्रमत्वमप्रसक्तमिति वाच्यम् । भ्रमत्यवत्प्रमात्वस्यापि प्रका. रतादिघटितन प्रमात्वविवादानपायात् । वस्नुनस्तु कम्बुग्रीवादिमत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वमभावे प्रतियोगिसम्बन्धः । कम्बुग्रीवादिमत्वावच्छिन्नत्याप्रसिद्धिपक्षऽपि विशेष्यविशेषणमावापनानां प्रतियोगित्वावच्छिन्नविकम्युग्रीधादि- मरवानां सम्बन्धघटकता, एवं च तेषां परस्परसम्बन्धमानमप्या. वश्यकम् , तेन विना विशेष्यविशेषणमाघानिर्वाहात् । संसर्ग सर्गों न विशिष्टधीविषय इति प्रवादस्य च संसर्गघटकवस्त्व- ·५२४ अनुमानगादाधर्याम् न्तराविशेषणत्वेन यस्य ससगती नत्ससी न भासते इत्यर्थः । तथा चोनमतीतेरवच्छिन्नो कम्युग्रीपादिमत्वम्रमत्व गुरुधर्म स्याऽनघच्छेदकत्वादिनां निष्पत्यूहमेष, ससर्गताविशेषसाधार णससर्गविशेषावच्छिन्नविषयताल्वरूपेणैव प्रकारताया भ्रमस्यघटक त्योपगमात् । प्रकारतात्य पुनरखण्डधर्मान्तर ससर्गताव्यात्तमेशा वा न ससंगविशेषभाने तज्ज्ञानापेक्षा, तादृशधर्मपुरस्कारेणव विषय ताविशेषस्य विशपणशानजन्यतावच्छेदकत्यात् । इत्थ च नोक्त प्रतीते प्रतियोगिताया गुरुधमावच्छिन्नत्यसाधकतत्यवधेयम् । गौरवप्रतिसन्धानकालीनायां कम्युग्रीचादिमानास्तीत्याकारि कायामपि प्रतीता कम्युग्रीवादिमवादे प्रतियोगितावच्छेदकत्व न भासते, अपि तु तत्सामानाधिकरण्यमात्रमित्याशङ्कने । न चे ति । तत्प्रतियोगिमेति । कम्वुनीवादिमत्त्वाद्याश्रयप्रतियोगिक त्यर्थ । अवलम्बनम् । विषय । तथाविधेति । कम्युग्रीधादिम- वाश्रय इत्यर्थ । नाशपनीनेरनुदयादिति । तथा च तस्यास्तस्म तियोगिफाभावमात्रावलम्बनत्ये यत्किञ्चिद्धटादिमत्यपि तथाविध- घटायभावस्थावाधेन तादृशप्रतीति स्यादेवति माय । अत ए वेनि । यत एर कम्मुग्नीवादिमानास्तीत्यादिप्रतीती कम्युग्रीवा दिमत्याद प्रतियागितावच्छेदकस्य नियमतो भासते, गुरुरपि धर्म प्रतियोगितावच्छेदकोऽन एवेत्यर्थ । एकघटवतीति । प्रतिपादकत्व शब्दा ययितया सप्तम्यर्थ । भूनले इति शाना- कारान्तर्गतम् । एवघटयति, भूतले, इत्यनयोमियोऽन्यये तदुत्तर- मति झानाकारान्तर्गत पूरणीयम् । न प्रमाणमिति । तादृशमती. तेरघच्छदकत्यावगाहित्वानियम एतादृशशब्दजन्यनाशप्रतीते: प्रमात्यस्याऽपि सम्भवन प्रमाणमपि स्यादित्युपष्टम्मसङ्गति. 1 प्रमाण चति । गुरुधर्मम्य प्रतियोगितानयच्छेदकावे बाधितावच्छेदकत्व. ग्राहकतया तादृशशब्दोऽपि प्रमाण न स्यादित्युषष्टम्भ । पतन गुरुधर्मस्यायच्छन्तायां युक्त्यन्तरमपि दर्शितम् । न च न्युनीयादिमा प्लास्तीति प्रतीतो कम्युनीयादिमत्य विशिष्टसम्बन्धि निष्टामायप्रतियोगितानयच्छेदकरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वमेव स मर्गतया मामते इत्युपपम्, तथा च गुरारनवच्छेदकत्वेऽपि नोन- दोबाय सर इनिघाच्यम् । तसत्प्रतियोगितायच्छेदकमैदानामनन्तानां ·५२५ अवच्छेदकत्वनिरुक्तिमकरणम् । सम्बन्धघटकत्वे मानाभावात, गौरवाच । गुरुधर्मस्थानवच्छेदकत्वे द्रव्यं गुणाद् गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्वादित्यादौ हेतुसमानाधिकर- णाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वत्यम्य न्यनिष्ठाभावप्रतियोगिताव- च्छेदकत्वत्वरूपसमनियतधर्मापक्षया गुरोः प्रतियोगितानवच्छेद- कत्येन तदधच्छिन्नाभावाप्रसिद्धाऽव्याप्तिरपीत्याह । न चेदिति । (दी०) न चेदेनं लघुरूपसमनियतानां गुरूणामव्याप्यता. पत्तिः, गुणादिगुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्तादिसमानाधिकरणा- भावप्रतियोगितावच्छेदकत्वनिष्ठायाः प्रतियोगिताया लायवेन द्रव्यादिनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वत्वेनैवावच्छेदात तत्तदवच्छेदकत्यव्यक्तीनां च प्रातिस्विकरूपेणाभावानां युग. सहस्रेणाऽपि ज्ञातुमशक्यत्वात् । (गा०) एवम् । गुरोरवच्छेदकत्वम् । लघुरूपेति । विशेषणान- वच्छिन्नद्रव्यत्वादीत्यर्थः । अधिकगौरवप्रदर्शनाय विशिष्टसत्तारूपहे- स्वनुसरणम् । लाघवेनेति । गुणत्वाद्ययच्छिन्नप्रकारेण हेतुमनिवेशा- पेक्षया निर्विशेषणकद्रव्यत्वादिपुरस्कारेण तान्नवेशे लाघवादित्यर्थः। ननु हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगित्यायच्छेदकत्वानां ता. दृशावच्छेदकत्वत्वेन नाऽभावो व्याप्ती निवेशनीयः किन्तु तत्ता- क्तित्वेन सर्वेपामभावकूट पवेति तादृशावच्छेदकतात्वस्य गुरुतया प्रतियोगितानवच्छेदकत्वेऽपिन क्षतिरित्यत आह। तत्तदवच्छेदकत्वे. ति।प्रातिम्विकेति । तत्तद्यक्तित्वेनेत्यर्थः । ज्ञातुमशक्यत्वादिति । अन- न्तानां तादशावच्छेदकन्वरूपप्रतियोगिनां प्रतियोगितावच्छेदकतत्त. यक्तित्वेन शानासम्भवादिति भावः निर्विशेषणकस्वघटितधर्मापेक्षया विशिष्टस्वघटितस्य गौरवेणानवच्छेदकत्वनिवन्धनामप्यव्याप्तिमाह । (दी) एवं द्रव्यत्वत्वादिविशिष्टद्रव्यत्वादेरच्याप्यताप्रसङ्गो ऽनुसन्धेयः । उपदर्शितमकारस्यापि स्वत्वादिघटितत्वेन दुर्यो. यत्वात् । अत एव घ्राणग्राह्यगुणत्वादिना साध्यतायां द्रव्यत्वादे- यभिचारित्वमपि सङ्गच्छते इत्यपि कचिदिति कृतं पल्लवितेन ॥ (गा०) पयामिति । रीत्येति शेरः। अध्याप्यत्वप्रसङ्गो अनुसन्धेय ·1 अनुमानगादार्याम् इति । अतो गुरोरवयरत्वमारश्यक मेरेनि शेष । अर इत्य- न्तरमयाह । उपदर्शितमकारस्याऽपाति अपियवादिन्यनन्नर योय । उपदर्शिनप्रकारस्य । मेयधूमवान् चरित्यादापति व्याप्तिधारणायानुसृतस्य पारिभाषिक हतुसमानाधिरणाभावप्रतियो. गितावच्छेदकत्यस्य । सत्यादीत्यादिना प्रातिस्विकरूपायाच्छन्न तत्तत्प्रतियोगितापरिग्रह । दुयत्वादिति । तथा च गुरुधर्मस्य प्र तियोगिनानवच्छेदक रे गुरुधमावच्छिन्नसाध्यकव्यभिचारियावृत्त- शक्यज्ञानक यातिनिर्वाचनमप्य शस्य स्यादिति माय । उक्स्थले हेतुसमानाधिकरणामावनियागितावच्छेदकमात्वस्य गुरुनया स्वरूपसम्बन्धरूपप्रतियोगितायच्छदकत्यासम्भऽपि उक्तरीत्या पारिभाषिकनदीयप्रतियोगितारन्छदवावस्यैत्र व्याप्ती निवेश. मीयतया न तदयच्छिन्नाभानामसिद्धिनिवन्धनाव्याप्तिरित्याराड्या उपदर्शितत्यादिग्रन्यापतरण तु न सम्मवति । arभाषद- कत्वत्यनिष्टतथापिकावच्छदक नाया स्वपदेन तन्मात्रस्योपादानात् । ताशापच्छेदकत्वत्वविशिष्टव्यापकतावच्छेदकावच्छिन्नाभावनिवे. शस्य पर्यवसितापात् । व्यभिचारित्वमपि सद्गच्छते इति । व्याभ चारस्य साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नामावदृत्ति वरूपागद् गुरुधर्म- स्थानवच्छेदको प्राणग्राहागुणत्वाधच्छिन्नप्रतियोगियाप्रसिया तदनुपपत्तरिति मात्र । न च साध्यतावच्छेदकविशिष्टन्यापकतारच्छेदकावच्छिन्ना. मावसामानाधिकरण्यमेध व्यभिचार इत्युक्तस्यल गन्धवाद्यवच्छि नामावमादाय व्यभिचार उपपादनीय इति वाच्यम् । व्यापक तावरदरताशरीर साध्यतावच्छेदारिशिष्टमम्बन्धिनिष्ठामायण तियोगिताना विशिष्योपादेयतया तनत्प्रतियोगितारच्छदकमद- फूटस्यान्तमायनीपवन व्यामचारमानस्या शक्यतया ऽनुमितिवि रोपित्यासम्भवन व्यमिचारस्य हत्यामासतानुपपत्त । पतेन व्यमिवारमानामारमहछनमामानाधिकरण्यमानस्य सामानुमितिदनुनामतावलम्रनामम्मयोऽपि दर्शिन । इदमुप एक्षणम् । जल प्राणग्राह्य गुणरत् उत्पत्तिकालावच्छिन्नो घटा घाणमाहागुणयानित्यादी यानानुपपतिरपि द्रष्ट या ॥ इति अनुमानगावाघमरच्छदात्यनितिप्रकरणम् ॥

·अथ सामान्याभावप्रकरणम् । व्याप्तिलक्षणावसरे सामान्याभावपार्थक्यव्यवस्थापनमुक्तलक्षणा- ध्याप्त्यतिव्याप्तिशङ्कानिराकरणपरतया सद्गमयति । नन्विति । (दी०) ननु ये एव मिलिता वह्नयभावा जलहदादौ व. दिर्नास्तीति बुद्धिं जनयन्ति, ते एव प्रसेकं धूमवति महानसा. दो वर्तन्ते, तत्र च तेषां स्वस्वावच्छेदकतत्तद्वन्विावच्छिन्नवै. यधिकरण्यनिरूपिका या प्रतियोगितास्तदवच्छेदकमेव वदित्व. मतोऽव्याप्तिः। (गा०)अनुगतधर्मस्य वहिवादेस्नदभावप्रतियोगितावच्छेदक- ताया आवश्यकत्यप्रदर्शनाय तादृशाभावानां वहिनीस्तीति धीवि. पयत्वकथनम् । तादृशप्रतीत्या प्रतियोगिविशेषणवाहिन्यांशे प्र. तियोगितावच्छेदकत्वावगाहनात् । अन्यथा प्रतियोगितायामय. च्छिन्नत्वस्यवासिद्धेरिति भावः । विशेषाभावानां ताशवुद्धिविप. यत्ये एकविशेषवत्यपि महानसादौ विशेषान्तराभावमादाय ताह- शधीप्रसङ्ग इत्याशङ्कावारणाय मिलिता इति । समुदिता इत्यर्थ. कम् । तथा च महानसादी वहिप्रतियोगिकयावदभाववत्त्वविरहा. नातिप्रस इति भावः। अथ तथाविधयावदभावत्वेनाभावानां नोक्तानीतिविपयतास. म्भवः, यावत्वस्य बुद्धिविशेषविषयत्वरूपस्याऽनुपस्थितावपि ता. दृशप्रतीत्युदयात् । नापि वहयभावत्वमात्रण यावतां वह्नयमावाना. म्, प्रकाराचैलक्षण्यन पर्वतीयवाहेिर्नास्तीति प्रत्ययात्तद्वलक्षण्यानु. पपत्तेः । वयभाषानवगाहिनस्तत्वेनाभावान्तरभ्रमस्य बहिर्ना- स्तीत्याकारकतानुपपत्तश्चेति चेन्न । वह्नित्यावच्छिन्नप्रतियोगिता. फत्वेन तादृशसम्बन्धेन वहिप्रकारण वाऽभावानां ताहशमती- निविषयस्योपगमात् । न चै महानसे घहिनास्तीत्याद्याकारि. काऽपि प्रतीतिरयाधितयत्किञ्चिद्विशेषाभावमवलम्बमाना प्रमा ·५०८ अनुमानगादाधर्याम् स्यादिति वाच्यम् । ईदृशानिप्रसरस्य अन्धतियाने समाधा. स्यमानत्वात् । धूमयति महानसादापिति । यथाश्रूतमूललभ्यमभाने इंतुसामानाधिकरण्यमुपपादयितुमुक्तम् । ननु सामान्यधर्मस्य विशपामावप्रतियोगिताचच्छेदकत्ये हेतु- मनस्तदवच्छिन्नाधिकरण वनियमेन स्वायन्छेदकापच्छिन्नानाधिः करणहेत्वधिकरणकाभावोयत्वरूपविशेषणाक्रान्तस्य न विशेषाभाष. प्रतियोगितानामिति क्य ता उपादायाव्याप्तिप्रसक्तिरित्याशङ्काया माह । नय चेति । तत्र । धूमपनि महानसादौ । वैयधिकरण्यान्याय घटितत्व सप्तम्यर्थ । तेषाम् । अभावानाम्, एतत् प्रतियोगिता इत्यत्र सम्बध्यते । स्वस्वावच्छेदयतसद्वाहत्वावच्छिपवैयधिकरण्य निरूपिका । स्वम्यावच्छेदक्तत्तदहित्वावच्छिन्नानाधकरणधूमा. धिकरणिका । तथा च स्वस्वावच्छेदकतत्तदहित्वावाच्छन्नानाधि फरणधूमाधिकरणवृत्तितत्तद्वन्ाभावीया या प्रातयोगिता इति समु दितार्थ । स्व प्रतियागितामामान्यामावानतिरितनामते तत्तद्धति- वायच्छिन्नवद्वेदातिरिक्तस्य वहित्यादिसाधारणतत्तत्प्रतियोगिता. धच्छदकत्वविशिशवच्छिन्नबन्दस्याभावात् प्रतियोगिवैयाकरण्य शरीरे तादृशमनिवेशेऽपि तत्तद्वदिवायच्छिन्द्रदमादाय विशे पाभावेषु प्रतियोगिवैयधिकरण्यस्य शक्योपपादनत्वादिति भाष । पतच सामान्याभावस्य विशेषाभायकूटानतिरिक्त त्वचत् सा मान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताया अपि विशेषधर्मावच्छिन्नप्रति- योगिताफूटानतिरिक्त त्यमित्यभिप्रायेणाभिहितम् । यदि पुनरमा चपय नातिरिध्यत प्रतियोगिता त्वतिरिच्यते एव, अन्यथा सा. मान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियागितात्यस्य व्यासज्यवृत्तितामुपगम्याति प्रसङ्गवारणसम्भवाविति मतम, तदाऽपि तत्तद्वहि पावच्छिश्नपढ़ें- दानम्युपगमेन हेतुमनिष्ठभदप्रतियोगितावच्छेदकतावच्छेदकाय- छिछनत्वरूप प्रतियोगिवैयधिकरण्यनिरूपकस्य सामान्यधर्मापछि अप्रतियोगितायामक्षतमेयेत्यव्याप्तिदष्ट या । पतपणानतद्रसादि- यादायत्तिसाध्यक लक्षणगमनानासम्मव उन । नानाधिकरण प्रत्येात्तमचादिसाध्योऽपि सत्तात्याधयच्छिन्नामावम्य तत्त. दधिकरणवृत्तिययिशिएतदभाषाटानतिरिक्तयाध्यामिएन्या । अप स्यायच्छेदपविराटचद्भदसमुदायबत्त्यरूप स्वायच्छेदक ·सामान्याभावप्रकरणम् । स्वविशिष्टायच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकनाकत्वविशिष्टप्रतियोगिता. फत्वविशिष्टभेदवचं वाऽनधिकरणान्तार्थ. प्रतियोगिवैयधिकरण्य शरीरे नियेश्यः। धूमपति महानसादौ च तादृशसमुदायान्तर्गतमहा. नसादिभेदस्यासत्वान्न तत्र वह्नयभावस्य प्रतियोगिवैयधिकरण्यमि- त्याशङ्कते । न चैवामिति । (दी०) न चैवं वद्वित्वावच्छिन्नस्य तदृत्तित्वान्न तथात्वम् । तथा सति इदरत्तिधूपाभावप्रतियोगितावच्छेदकदात्तित्वाव. छिन्नस्य वहिमदयोगोलकातिवादतिव्याप्तेः । (गा०) एवम् । यहित्वादेर्विशेषाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वे । तवृत्तित्वात् । महानसादिवृत्तित्वात् । न तथात्वम् । न विशेषाभाव प्रतियोगितानां महानसादौ प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नवैयधि- करण्यनिरूपकत्यम् । तथा च नोकाव्याप्तिरिति भावः ! तथा सतीति । तदधिकरणे स्वावच्छेदकयत्किञ्चिद्धर्मावच्छिन्न. सत्वे एव प्रतियोगितायास्तदधिकरणे स्थावच्छेदकावच्छिन्नवैय. धिकरण्यानिरूपकत्वमित्यर्थः । इदवृत्तीति धूमाभावान्वयि । तदुक्तिश्च हदे इदावृत्तिनास्तीति धीविषयहदनिष्ठहदावृत्तितत्तत्प. दार्थविशेषाभावदस्य धूमाभाषघटितत्वलाभाय, तावता इदा. वृत्तित्वस्य तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वे कथन्तानिवृत्तिः । अतिव्या. प्स्यापत्तेरिति । धूमवान् बहेरित्यत्रेत्यादिः। इदमापे विशषधर्माव- छिनप्रतियोगिताकूटस्यैव सामान्यधर्मावच्छिन्नत्वमित्यभिप्राये। । अन्यथा इदावृत्तित्वादेवूमत्वाचवच्छिमप्रतियोगितानवच्छदक. तथा धूमावाद्यच्छिन्नमतियोगितायाः स्वावच्छदकावच्छिन्नपैय- धिकरण्यनिरूपकत्वोपपत्ते । न च धूमामावस्येव घटजलाधमावस्यापि घटजलादिनिष्टह. दपर्वतावृत्तित्वं प्रतियोगिताधच्छेदकमित्ययोगोलके प्रतियोगिता. चच्छेदकावच्छिन्नम्यधिकरणामायाप्रसिद्धा अतिव्याप्त्यसअतिरिति घाच्यम् । सयोगेन गोत्याभावादावेव उभयाभावघटितस्य साध्यता. घच्छेदकसयोगसम्बन्धन प्रतियोगिवैयधिकरण्यस्य प्रसिद्धः। न च गोत्यादरपि हदावृत्तितया हदायवृत्तियरूपताप्रतियोगि. तावच्उदकावच्छिन्नस्य ययादेः संयोगेनायोगोलकवृत्तित्यान ·अनुमानगादाधर्याम् संयोगेन प्रतियोगितावच्छेदकावन्छिन्मवैयधिकरण्यमिति पाच्यम् । संयोगसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य गोत्वाद्यमावस्य केवला. न्वयितयाऽच्यायतकरयेन तस्य हृदापतिसामान्यामायप्रतीतिवि. पयताया नियुक्तिकत्वात् । घूमाघभावशून्ये महानसादी ताश- सामान्पामावप्रतीतेः प्रमात्ववारणाय संयोगेन वृत्तिमतां धूमादी. नामेव तादृशसम्यन्धावच्छिन्नाभावानां ताशसम्यन्धावच्छिन्न- हदावृत्तिसामान्यामायघटकत्वोपगमात् । केचित पहिमान् धूमादित्यादावप्युक्तकमेण प्रतियोगिव्यधिक रणामायाप्रसिद्धिमयेन प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगि. तावच्छेदकावच्छिन्नानाधिकरणहेतुमनिष्ठामावप्रतियोगितार्मिक- साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वसाध्यतावच्छेदकधर्मावच्छिन्न- त्वोमयामायघटितव्याप्तिरेषादरणीया । तथा च येन सम्बन्धेन हेत्वधिकरणे पर्वतादी किमपि धस्तु न वर्तते ताशेन विपयि- तासम्बन्धेन, जन्यमात्रस्य कालोपाधित्वानभ्युपगमे कालिकसम्ब. न्धेन च घटाद्यमाव एव प्रतियोगितापच्छेदकसम्बन्धेन प्रति. योगितापच्छेदकावच्छिन्नधिकरणः प्रसिद्ध इति तत्प्रतियो. गितायां साश्यतायच्छदकसम्यन्धापच्छिन्नत्वामावेन बहिमान् धू. मादित्यादाविव धूमवान् घहरित्यावायपि लक्षणसामनं सम्मवती. त्याशयेन तदभिधानम् । न चैवमनुगतरूपस्य विशेषाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वे त. स्याभावप्रतियोगितामात्रे पधानपच्छेदकतया तद्रूपावच्छिन्नसा- ज्यके व्यभिचारिण्यप्रेऽतिव्याप्रयभिधानविरोधः, तपस्य प्रतियो- गितासामान्यानयच्छेदकरवे तद्रूपावच्छिनत्वस्यामसिध्या प्रतियो- गितार्धामकोभयामावघटितलक्षणगमनासम्मवादिति पाच्यम् । म. नुगतधर्मस्याभावप्रतियोगितानपच्छेदकत्वे तपायच्छिन्नत्यस्याम- सिद्धा तदच्छिन्नलाध्यकश्याप्तिरिति तन्मते साध्यतावच्छे. दकसम्बन्धेन प्रतियोगिम्यधिकरणामावतियोगितानपच्छेदकत्व घटितमय लक्षणमादरणीयम्, तन्मते घड्यादेः कचिदीप घटा. घमायप्रतियोगितायच्छदकावच्छिन्नत्यासम्भयेन घरापमावस्य तदच्छिन्नत्यधिकरणस्य प्रसिद्धया अत्याप्त्यनयकाशादित्यारा येनामे तारजातिव्याप्यमिधानादिति यदन्ति ।

·सामान्यामाचप्रकरणम् । (चि०) सामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावः पृथगेव । अन्यथा सकलप्रसिद्धरूपाभावे प्रसिद्धरूपक- दन्पत्वे चाऽवगते वायौ रूपं न वा,वायू रूपवान्नवेति संशयो न स्यात् । विशेषाभावकूटस्य निश्चितत्वात् ॥ (दी०) अथानुगतं रूपं तत्तदभावपतियोगितानां नावच्छे. दकम् । अनपच्छेदकमेव ती भावप्रतियोगितायाः, अभावान्तरे मानाभावात् । तया च तद्रूपावच्छिन्नसाध्यके व्यभिचारिण्यति- व्याप्तिरत आह । सामान्येति । संशयान्यथानुपपत्ति प्रमाणप- ति। अन्ययेति । (ग) अथ यहित्यादेरनुगतधर्मस्य प्रत्येक तवयमावप्रतियो- गिताक्टातिधसकतया तदपच्छेदकरवं न सम्मवतीति नोककमेण यहिमान धूमादित्यावावन्यातिरित्याशङ्कते-अथेति । अभापप्रतियोगिताया । अभावप्रतियोगितासामान्यस्य । अमावान्तरे । तसद्विशेषामावातिरिकामावे। मानामावादिति । वहि- नास्तीति युद्धवहिप्रतियोगिकयाघदभावत्येन तत्तवहयभावसमुदाय पव विषय इत्यभिमानः तदूपावच्छिन्नसाध्यके । अनुगतरूपावाञ्छ. प्रसायके । उक्तसाध्ये प्रमाणमनुपन्यस्य तर्कमात्रप्रदर्शने न्यूनता स्यादिति कथमन्ययेत्यादिनन्यस्य सामान्याभावो यदि विशेषा. भाषेभ्यो नातिरिच्यते तदा विशेपामावफ्टनिश्चयदशायां सा. मान्यसंशयोन स्यादिनि विषयपरिशोधकतर्कपरस्थापि प्रमाणसूच- कतामाह । संशयान्यथानुपपत्तिमिति । संशयस्य । सामान्यामाव. रूपपक्षनिष्ठविशेषाभाषकूटनिश्चयकालीनसामान्यधर्मावच्छिन्नकोटि- कसंशयकोटित्वस्य । यन्ययानुपपत्तिम् । विशेषामावपार्थक्या- भाववति असत्वरूपां पार्यश्यसाधकम्यासिमित्यर्थः । प्रमाणय. ति प्रमाणमाचष्टे । इदन्तााख्यानात कल्लुर प्रकृतिप्रत्ययापत्तिः, प्रतिवश कारकमित्यत्र छदन्तपद भावरुदन्तपरमिति प्रहते प्रमाणपदस्य करणकदन्ततया कुल्लुप्रकृतिप्रत्ययापचिभ्यां प्रमापयतीत्येवं स्यादिति शद्वानवकाशः । विषयपरिशोधकतर ·अनुमानगादापर्याम् प्रदर्शनाचन्प्रयोजकल्याशिलामः । अन्यथानुप्रात्तन्यायमते पृय. र प्रमापताविरहेऽपि तमानस्य व्यातिलानरूपानुमानविधया प्रमाणत्वानासहतिः । अनुपतिपदस्य तम्मानपरत्वात् । अनु मान च रूपन्याद्यच्छिन्नामावो रुप गादिन्यूनवृत्तिधर्मापच्छिमा- भावेभ्यस्नदयच्छिन्नन्यूनवृत्तिनावच्छेदकधर्मायच्छिन्नाभायेभ्यो था मिन्न तादृशायापदभावनिश्चयकालीननुत्समानधर्मितारच्छेदक समानाधिकरणमापनरिमात्, घटायमाववदित्यतादृशं यो ध्यम् । व्यतिश्च पत्तमा अपत्यादिकमुपादाय सामान्यतो विशे- पत एव वा, तथा सत्याप घटामावादिदृशान्तसालभ्यात् । यत्र च सामान्यामागे विशेामावानतिरिक्तोऽपि तनिश्वयकालीन- सायकोटिः स्यादित्यप्रपोजकत्सशङ्काया नावकाश । सामान्या. मावयुद्धेशियामारकूटरिषयाववादिना पूर्वपक्षिमा विशेषा- माववेत्र सामान्यधर्मारस्टिनप्रतियोगिताकत्वस्य स्वीकरणीय- तथा सामान्यधर्मारजिनामानविषयकनिश्चयत्वरूपस्य नाशयार- दभावनिश्चयत्वरूपम्य धा सामान्यधर्मावच्छिन्नविशिष्बुद्धिप्रति. वन्यकतारच्छेदकस्य यायौ रूपं नाम्नानि युद्धावित यायो पायिवादिरूप नाम्नीति बुद्धावपि वन्मते सस्पेन ताहाबुद्धेरि- पेशयुद्धरपि वायो म्प न वयादिसशयपिरोधिताया दुरित्वात् । चाया पाधिवास नास्तीति निश्चयकालीन मध्यकोरिजलीयरूपा. समावे व्यभिचारतारणाय इनारमाव यायचविशेषणम् सामान्या. मानस्य पायस्यापि विशेषामा कूटनिश्चयशायां घटामावत्व- पसामान्यामावरदिना रूपविशेषामात्रकोटिकसायोपरया व्य. भिचार इति व्यधिकरणघमानरांच्छन्न वेन शोटिशिशेरपोयम् । यथा नाशनिश्चयशालीनसशय स्वप्रतियोगितापच्छेदकावष्ट्रि प्रशेटियन विदोपपीय । विशेषामारनिश्वयकालीनस्य सामान्या. माग्न तद्विर्शयामासस्यस्य मामान्यधर्मपुरस्कारेण प्रति योनिकोटियतया सामान्यधर्मस्य विशेपामारप्रतियोगितानवच्छे. दकया शिषामायम्य स्वपदनापादानामभरान मिचारः । पतेन बियामायाधिकरणकसामान्यामावस्याधिकरणस्व. रुपये मामान्यामावरन विशेगमारनिष्टकोटितायाः व्यधिकर पघमानविनतया ताहादिनामादाय व्यमिवारम्य पूर्वकलसे ·सामान्याभावमकरणम् । ८३३ दुर्वारत्वेऽपि न क्षतिः। द्वितीयकल्पे स्वप्रतियोगितायच्छेदत्यनेन यद्रूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेन स्वस्य स्वभिन्नवृत्तिता तद्रूपस्य विवक्षितत्वादूपत्वस्य विशेषाभावात्मकतनिष्ठसामान्यामावनियां. गितायच्छेदकत्वेऽपि निरुक्तरूपत्वाभावेन तत्कल्प उक्तदोपाभावात् । न चाभाव स्वमिन्नामावानुपगमे विशेषाभाषाधिकरणकसा. मान्यामावानामपि यक्षतावच्छेदकाकान्ततया अंशतो बाघ इति या. च्यम् । रुपसामान्यामावत्येन स्वमिन्नवृत्तरमावस्य पक्षतया सा- मान्याभावपार्थक्यमते विशेपाभावानां सामान्यामावत्वंन स्वस्मि- नेय वृत्तरपक्षयात् । सामानाधिकरण्यमात्रेण साध्यसि रहे. श्यत्ये अंशतो याधस्यादोपत्वाच्च । न चयमपि सामान्याभावाधिकर. णकविशेषामावस्य तदात्मकतया सामान्याभाचे विशेषाभायमेदो बाधित इति वाच्यम् । रूपवत्तिविशेषामाधानां भेदस्य साधनी. यत्वात । सामान्यामायात्मकविशेषामावस्य च रूपवदवृत्तित्वात् । रूपयत्तित्वं रूपविशिष्ट्रवृत्तित्यम्, अतो रूपसामान्यामायस्य स. मयभेदावच्छेदेन रूपोपलक्षितधर्मिवृत्तित्वेऽपि न क्षतिः । न च स्वनिष्ठरूपसामान्यामावामिनी द्रव्यत्वाधभावस्तत्तदधिकरणवृत्ति त्वविशिष्टद्रव्यत्वाद्यमावकृटातिरिको रूपसामान्यामावत्वेन, स्व. मिनवृत्तिरभ्युपगम्यतां तस्य च तावता स्वनिष्ठरूपसामान्या- भावात्मकतया पक्षतावच्छेदकाक्रान्ततया रूपवमिष्टामावभिन्नतया च अंशतोऽर्थान्तरमिति वाच्यम् । अवच्छेदकावच्छेदेन साध्य. सिद्धरुद्देश्यत्वात् । घायुवृत्तित्वस्य रूपोपलक्षितधामवृत्तित्वस्य घा पक्षतावच्छेदकनिवेशेनापि तद्वारणसम्मवात् । घटामावत्वादिना रूपविशेपाभावकूटनिश्चयकालीनसंशयकोटिन्यमादाय विशेषाभावे व्यभिचारधारणाय भ्रमभिन्नत्येन हेतुघटकनिश्चयो विशेषणीयः । चस्तुतोऽमावेऽनुयोगितासम्बन्धेन प्रतियोगिभ्रमोऽप्रामाणिक पवेन्याशयेनेदमनुमानम् । अन्यथा घटामावरवादिना रुपामावनि- श्चयदशायां रूपसंशयोपपादकरीत्येव पार्थिवत्वादिना रूपामावकू. टनिश्चयदशायामपि रूपसामान्याभावसंशयोपपत्रप्रपोजकोऽयं हेतुः 'स्यात् । न च प्रमात्यन प्रतिवन्धकत्वमादृत्य प्रमास्वघ. दिततोरप्रयोजकत्वं निरसनीयमिति याच्यम् । तथा सति रूपा. मावत्येन घटाभावादिभ्रमस्य रूपसंशयाविरोधिवप्रसङ्गात् । तथा च ·५३४ अनुमानगादापर्याम् निधये भ्रममिन्नत्यविशेषणमनुपादेयमेव । परंतु शुद्धाभावत्वादिना अमाषफूटनिश्चयकालीनसंशयकोरितामादाय व्यभिचारवारणाय प्रतियोगिर्मितापच्छदकतापनामायत्वप्रकारको निश्चयो निवेश्यः । ताशयावदिशेपामापनिश्चयत्वन मामान्यधर्मायच्छिनकोटिकसं. शपिरोधितया नामयोजकत्यराहायसः। अथवं सिद्धान्तिमते पार्थिव जलीय तेजसंच रूपं पायी नास्नी. स्याकारकोऽनुयोगितासम्बन्धेनाऽभावांशे प्रतियोगिमकारकनिश्चयो नपत्यव्याप्यधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकयावदभावविषयकः, अमा. घविशेषणे प्रतियोगिनि प्रकारतया भासमानधर्म प्रतियोगितापच्छे. दकरयमानस्याऽऽवश्यकतया तद्विषयस्य पार्थिवरूपत्वादिसामान्य- धापच्छिन्नामाघस्प तत्तटूपत्यायच्छिन्नामावानात्मकत्यात् । प्रतियोगिविशेपितत्तद्यक्तित्वाधमन्तधर्मवच्छिन्नामावकूटविषयकश्च प्रत्ययो नासर्वक्षस्थ सम्मयति, तायद्गेण प्रतियोगितानामनुपस्थितेः, सर्वशस्य च न संशय इति हेतुरयमसिद्धः। न चैकैकशस्तत्तद्धर्मापच्छिन्नामावनिश्चयकालीन संशयकोटि रघेन तत्सपिच्छिन्नाभावभेदः सामान्यधर्मावच्छिन्नामाचे साधनीयः । अबच्छेदकावच्छेदेन साध्यस्य साधनीयतया पूर्वपक्षिणां एकविशेषाभावात्मकसामान्यामाचे थपरविशेषाभाव. भेदसत्येनांशतः सिद्धसाधन न दोषायेति याच्यम सिद्धान्तिमते सकलविशेषाभावनिधयकाले सामान्य संशयस्या. प्रामाणिकतया यादशयिशेषामायव्यक्तिनिश्चयकाले न सामान्यः संशयस्तद्भेदसाधकहेतोरप्रसिधा तभेदस्य सामान्यामाघे साधनासम्मयात् । पूर्वपक्षिणा सामान्यसंशये रूपादिप्रति. योगिकयायदमाधनिश्चयत्वेनय प्रतियन्धकता स्वीकर्तव्या, न तु रूपत्यादिसामान्यधर्मायच्छिन्नामावनिश्चयत्यय । सामान्यामायस्यापार्ययेऽपि एकविशेषामायनिशपकाले सामान्यसंशयोपपत्यक कामावनिश्चयकालीनसंशयकोटि पहतोरप्र- योजकताया दुरित्याच । एतेन विशेषामा पक्षी करय सामान्यसंशयास्ययहितपूर्ववर्तित समानमितायच्छेदकासमानाधिकरणनिश्चयप्रकाररयेन हेतुना सामान्यामायभेदः साधनीया, संशयानुपपश्चिमित्यनेनापि विशेषा. । तथा ·सामान्याभावप्रकरणम् । मावस्य तादृशनिश्चयप्रकारत्वानुपपत्तिरेव विवक्षितेत्यपि प्रत्युतम् । उक्तयुक्त्या सामान्यामावभेदस्य विशेषाभावे सत्वेऽपि एकैकामावप्र. कारकनिश्चयमादाय तधोक्तहेतोरुपपरप्रयोजकत्वस्य दुर्वारत्वात् । यन पत्यावच्छिन्नामावं पक्षोशत्य पार्थिवजलीयतेजसरूप. त्यान्छिश्वप्रतियोगिविशोषितामावनिश्चयकालीनतत्समानधर्मिता- पच्छंदककसमानाधिकरणसंशयकोदित्वेन हेतुना रूपवृत्युभया. वृत्तिधर्मावच्छिन्नाभावभेदः साधनीयः । वायुः पार्थिवजलीयतैज- सरूपाभावयानित्यादिनिश्चयकालानं नीलरूपवान वा वायुरित्या- दिसंशयमादाय नीलवाद्यपिउनाभावे व्यभिचारवारणाय उ- भयावृत्तित्वमेव धर्म निवेशितं न तु रूपत्वव्याप्यत्वमिति । तदपि न । उक्तनिश्चयफालीनं तद्रूपयाग्न वा वायुरित्यादिसंशपमादाय तद्रूपत्वावच्छिन्नाभाव व्यभिचारस्य दुरित्यात् । उध्यते । रूपत्वावच्छिन्नकोटिकसंशयाव्यवहितप्राकालीनतरस- मानधर्मितावच्छेदककसमानाधिकरणनिश्चयत्यावच्छेदेन धर्मिता. वच्छेदकविशिष्ट प्रतियोगिविशेपितरूपत्वावच्छिन्नामावाविषयकत्वं साधनीयं हेतुध रूपत्वावच्छिन्नकोटिकसंशयाविरोधिनिश्चयत्वम् । नत्समानधर्मितावच्छेदककत्वं च तमितावच्छेदकताव्याप्य- धर्मितावच्छेदकताकत्वं तेन वाय रूपवान वेत्यादिसंशयपूर्वकालीन वाया पार्थिवरूपं नास्ति गगने व रूपं नास्तीति समूहालम्यननिश्चये नयाधासिद्धी। व्याप्तिश्च यत्तयां सामान्यतो विशेषतच सुप्रहा। सामान्याभावपार्थक्यमन्तरेण उक्तपक्षतावच्छेदकाक्रान्तवाया पार्थि- धादिरूपं नास्तीत्यादिनिश्चये तदूपं नास्तीति निश्चये च रूपत्वावच्छि- भामावाविषयकत्वानिर्याहादतिरिकसामान्याभावपर्यवसानम् । संश. यान्यथानुपपत्तिमित्यस्य विशेषाभावकूटनिश्चयस्य सामान्यसंशया- विरोधित्वानुपपत्तिीमत्यर्थः। अमावेप्यतिरिक्ताभावः स्वीक्रियते इ. त्यभिप्रायको मूलमन्य इति विशेषामाघस्य स्वनिष्ठसामान्यामाव. रूपतया बाधस्थानमायः। अन्यथा सामायधविच्छिन्नमति- योगिताकत्वावगादितायाः सामान्यसंदायप्रतियन्धकतानवच्छेदक- त्ये सामान्यामावस्य पार्थक्येऽपि विशेषामावस्यापि स्यवृत्तिसा. मान्यामाघात्मकतया तनिश्चये सामान्यसंशयानुपपञ्चेारत्वाद । तदषगाहितायाः सामान्यसंशयमतियन्धकतायच्छेदकत्यं च सामा.

·अनुमानगादाधर्याम् न्यामायापार्थक्येऽपि संशयोपपत्तश्यमाणत्वात् । न च सामान्याभावपार्थक्ये तदवगाहित्यमनिवेश्यापि रूपय दवृत्तिरूपामावनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकस्योपगमे स्वनिष्ठसामान्या भावान्मकाविशेषामावनिश्चयस्य सामान्यसंशयविधित्वमुपपद्य- ते इति वाच्यम् । ताशरूपेण प्रतिवन्धकरवे विशेषाभाघे ध. मिणि सामान्याभायत्येन तनिधयस्य सामान्यसंशयाविरोधित्व- प्रसङ्गात् । अस्तु वा विशेपाभायस्य स्थनिष्टसामान्यामापरूपता, तथापि रूपसामान्यामावत्येन यायुवृत्तिर्योऽभावस्तदविषयत्वस्य साध्य. नया वाधवारण सम्भवतीति । वस्तुतः पार्थिवादिरूपाभाघवान् यायुरित्याकारकनिश्चयव्यक्ति विशिष्योपादाय तदनन्तरोत्पनस. शयकोटित्वेन तनिश्वयविषयाभावभेद: सामान्यामाव साधीया, भावकोटिरेव सुलभो दृष्टान्तः।यनिश्चयव्यक्त्यनन्तरक्षणोत्पन्नसशये विशेषाभावस्थ न विषयता संघ व्यक्तिरुपादेया अतो न साधा, नपा व्यभिचारः । सामान्यधर्मावच्छिन्नकोटिक संशये यावद्विशे- पाभावनिश्चयवादिना प्रतिबन्धकत्ये सामान्यामावस्य तनिश्च- यविषयत्वमन्तरेण रूपत्वावच्छिन्नकोटिकवनियततदवच्छिन्नाभा. वकोटिकसंशयत्यानिर्वाहानात्राप्रयोजकत्यशङ्कायकाश इति दिक् । (दी०) यायाविति । यद्यप्पयं संशयो न वायुविशेष्यका, तस्य विशेषणत्वेनोल्लेखात् । न वा रूपविशेष्पकः, तथा सति रूपतदभावयोर्विरोधिनोरकोटितायां प्रकृतानुपयोगम- साद । सयाऽपि वायू रूपवान् तदभाववान् वेति रूपतदभाव. कोटिकसंशये तात्पर्यम् । अन्त्यस्तु रूपबत्तदन्योन्याभावकोटिक इति नाभेद इति सम्पदायविदः । (गा०) अयम् । संशयः । घायौ रूपं न येत्याकारकः प्रथमाता- संशयः। यायुविशेष्यक इति । रूपतदमावात्मकविरोधिप्रकारद्धयाय. छिपायुनिष्टविशेश्यनाक इत्यर्थः । तस्य । वायो । विशेषणायनोले. सादिति । रुपायरो परम्परया स्पयिशेषणकयोधजनकैनेय शब्देना- मिलापादित्यर्थः । सप्तम्पन्तयायुपदेन रूपाद्यन्वितसप्तम्पर्ध- ·सामान्याभावप्रकरणम् । पायोविशेषणतया प्रतिपादनादिति भावः । रूपविशेष्यक इति । वायुवृत्तित्वतदभावरूपप्रकारद्वयावच्छिन्नरूपविशेष्यताक इत्यर्थः । अकोटितायामिति । कोटितायाः प्रकारताविशेषरूपत्वादित्याशयः। प्रमतानुपयोगः । अतिरिक्तसामान्यामावासाधकत्यम् । तत्साधको. ततौ रूपाभावनिश्चयप्रतिवध्यस्थ रूपकोटिकसंशयस्यैव प्रवेशा दिति भावः । मूलांकसंशयद्वपस्थर वायुविशेष्यकत्वेनामेदमा. शय निराकुरुते । अन्त्यस्त्यिति । रूपवत्तदन्योन्याभावेति । तादा. त्म्यविशेषणताभ्यामित्यादिः । अत एव मूले प्रसिद्धरूपयन्नेद- निश्चयोपदर्शनमपि सङ्गच्छते इति भावः । यथाश्रुतपरित्यागेनास्वरसः सम्प्रदायविद इत्यनेन दर्शितः । वायौ रूपं रूपामावो वात धर्मिविशेषणकोटिद्वयधिशेष्यकसंश. य एवायम्, विधेयताया इव कोटिनाया अपि प्रकारत्यानियतत्वा. त् । न चैवमस्य रूपविशिष्टयुद्धनात्मकतया रूपाभावनिश्चया- प्रतियध्यतया पूर्ववत्प्रकृतानुपयोगप्रसङ्ग इति वाच्यम् । धर्मिणि रूपविशिष्टयुद्धरिव रूपांशे धर्मिविशिष्टयुद्धपि रूपाभावनिश्चय तियध्यस्यात् । धर्मधर्मिसम्बन्धाधगाहिताया एवं विपरीतशान:- तिवध्यतायां वीजतया विशेष्यविशेपणभावविषयांसेऽपि तादृश. बुद्धरेकस्याः प्रतिवध्यता नान्यस्या इत्यत्र विनिगमकामावात् । न च वायू रूपयानित्यत्र समवायो रूपसम्बन्वा तदपेक्षया च गुरुशरीरसमवायप्रतियोगिन्वरूपं समवेतत्वं वायौ रूपमित्यत्र वा. युसम्बन्ध इति विनिगमना सम्भवतीति वाच्यम् । अधि- कविषयतया अप्रतियध्यत्वे तदभावनिश्चयापेक्षया अधिकविष- यकस्य तदभावन्याप्यवत्तानिश्चयादेस्तद्वत्ताग्रहाप्रतिबन्धकत्वापाता. त् । उभयत्रय समवायस्य सम्वन्धतोपगमास । एकत्रानुयो गिता सम्पन्धनावच्छेदकसम्बन्धः,' अन्यत्र तु प्रतियोगिते. स्यभ्युपगमेन रूपयान वायुः घायौ रूपमिति प्रतीत्याविशेषात् । विशेपणे मकारतावच्छेदकसम्बन्धप्रतियोगिता- या विशेष्ये च तादृशसम्बन्धानुयोगिताया वास्तयसत्वं प्र. तीनेः प्रमात्वप्रयोजकम् । तया च घट रूपमित्यादौ समवायस्थ संसर्गत्वे प्रमात्यानुपपत्तिः। रूपे घटप्रतियोगिकसमवायानुयोगित्वा. सत्त्वादिति वाच्यम् । यत्रानुयोगिता सम्बन्धतापच्छेदकसम्यन्धः न च ·पर अनुमानगादाधर्याम् स्तवातस्य प्रमावनियामकताया यत्र च प्रतियोगिता ताह- शसम्बन्धस्तथ विपरीतस्य तनियामकनाय स्वीकरणीयत्वात् । न चैत्र सम्पन्धसम्बन्धो न विशिष्टधीविषय इति सिद्धान्तम हमसन इति वाच्यम् । अनुयोगित्वप्रतियोगित्वयोरपिश्यत्वेऽपि सम्बन्घतावच्छेदकत्वसम्मवात् । वस्तुतो धर्मिणि धर्मस्येय धर्म धर्मिण सम्ब-धान्तरमेघ न तुध. भ्यनु गोगिको य सम्बन्धस्त प्रतियोगित्यम्, पव सति विपरीतस्या- पिधपतु शक्यत्वात् । तथा चोमयत्र समशरीर पर सम्बन्ध, सति विशिष्य सम्पन्धभेदनिवेशस्याऽवश्यकतया उपदर्शितामय विधयुयोरेफरूपेण प्रतिवध्यत्यासम्भवेऽपि न क्षति । प्रतिवध्यम तिवन्धकमाययस्योपगन्तव्यत्वात् । पय घर्मिणि तदभाव- प्रकारकस्येय दशे धर्मिप्रकारकस्यापि निश्चयस्य उत्तशानयिरोधि. ता योध्या । एव च दर्शितकोटिद्वयविशयकज्ञानस्य सनि- एक्काटिविषयिताघटितधमायच्छिन्नप्रतियध्यतानिरूपितप्रतिय-ध- कतायच्छेदकोटिप्रविष्टापरकोटिविपयिताच स्वरूपसशयलक्षणमपि निप्पत्यूहमिति नीनमतमाह । विरुद्धयारिति । (दी०) पिरद्धयोरेकर्मिसंसर्गाचगाहिज्ञानमेव संशयो न तु तदुभयमकारताऽपि निपता, तथा च रूपतदभावविशेष्य- को वायुविशेषणयोऽसाविति तु नपाः । (मा०) विरुद्धोभयाशे एमिनिमपितधर्मरवावगाहित्वस्य, एकस्मिन् ताशोमयनिरूपितर्धामनायगाहित्वस्य च योरेकतरः सत्यमेय सशपरवमयाजसमित्य । तदुभयनि । विरुद्धोमयेत्यर्थ । निषता | सरायत्यायापिश ! असो । प्रथमात साय । नय कोरिद्वयविदोप्य साये मानामाय । प्रत्येकोटिया ঘিনমিয়ানমায়নমাৰোবাৰী पाषामायात् । विरोधियनिधयम्प चैदाऽनभ्युपगमेन तस्य सापताया निघायदयात् । न सामान्या यपरकार्यप्रतिष- ग्यास्यान मानमिति यापम् । तुल्पपल सामग्न्या मत. थारयात् ।

·व्ययस्थाप्य सामान्याभावप्रकरणम् । अथैयमेरुकोटी धर्मिविशेषणको धर्मिणि चापरकोटिप्रकारको पायौ रूपंरूपाभायवान्यायुरित्याकारकोऽपि संशयः स्यादिति चेत् ? स्थादेघ । न चैवं आधेयनासम्बन्धेन एकधर्मिसाध्यककोटिद्वयपक्ष- कलिङ्गपरामर्शसंघलनदशायां कोटिद्वयविशेष्यकर्मिविशेषणका. नुमितेह्याभावच्याप्यवत्तानिश्चयप्रतिवन्धकतया धारणासम्भ- घेनानुमितिरपि संशयाकारा स्थादिनि वाच्यम् । आधेयतासंसर्ग- कानुमित्यनभ्युपगमसम्भवेन तादृशपरामर्शघटितानुमिनिसामान्या एवासिद्धः । धर्मिणि विपरीतकोटिसम्बन्धनिश्चायकत्वाविशेषण धर्मिणि विपरीतकोटिव्याप्यवत्तानिश्चयस्येव विपरीतकोटौ धर्मि- च्याप्यवत्तानिश्चयस्यापि धर्मधर्मिभावावगाहिप्रत्यक्षविशेषादिवि- रोधितया क्लसप्रतिवन्धकतयैव तादृशानुमितिधारणसम्भवाच । धर्मर्मिभावसंसर्गकस्येव धर्मधर्मिभावप्रकारकस्यापि ज्ञानस्या- नुभवयलेन धर्मिणि धर्माभावनिश्चयप्रतिवध्यता रूपधर्मिकवायुवृत्तित्वकोटिकसंशयस्य प्रकृतोपयोगित्यमुपपादय- तामपरेषां मतमाह। (दी०) वायुत्तित्वतदभावकोटिको रूपधर्मिक एवाप सं. शयः, अधिकरणे तत्तदभावान्यवरनिश्चयस्यापि तत्राधिकर. पत्तित्वसंशयविरोषित्वात् । अन्यथा भूतले घटतदभावा. न्यतरनिर्णयेऽपि घटी भूतलवृत्तिर्न वेति संशयप्रसङ्गादिसपरे । (गा०) वायुवृत्तित्वेति । तत्तदभावान्यनगेति । तद्धर्मतद्धर्मामा. घान्यतरेत्यर्थः । तत्राधिकरणवृत्तित्वरिशिष्टवुद्धौ अधिकरणे तदभा- घनिश्चयस्य विरोधित्ये तत्र अधिकरणवृत्तित्वाभावयुद्धावप्य. धिकरणे तद्वत्तानिश्चयस्य प्रतिबन्धकना स्थादिति प्रतिवन्दिनिरा. करणाय तत्र तत्प्रतिबन्धकतायामिष्टापत्ति दर्शयितुमधिकरणे त. तानिश्चयस्य तत्राधिकरणवृत्तित्वसंशयवितधित्वाभिधानमिति न तस्य प्रकृतानुपयोगिना । अपिकारोऽधिकरणवृत्तित्वादिनिश्चय. स्य समुश्चयपरः। तत्मतिबन्धकतायाः प्रकनानुपयोगित्वेऽपि भ. वधारणपरत्वशङ्कानिराकरणाय तच्छन्दोपादानम् । विरोधित्वात् । प्रतिबन्धकस्यात् । अन्यथा । तत्र तदविरोधित्वे ।

·५४० अनुमानगादाधर्याम् थपरे इन्यस्वरमसूचनाय । तीजं च नासम्बन्धसम्बन्धादिप्र. फारक इब तत्सम्यन्धादिमकारकझानेऽपि तदभावनिश्चयस्य म्वतो विरोधित्वे मानाभायः । विरोधिशानान्तरसम्पादनद्वारेच तदिरोधित्वोपगमादिति । (दी०) अर्थतावन्त्यब रूपाणीत्पनिर्णयाद्यावदूपाभावा. निर्णये संशयो न विरुध्यते इति चेत् ? याबद्रपाभायानिर्णय इत्यस्य यावन्तो रूपामावास्तेषाम् , यावत्वेन रूपेण तेषाम् , यान्ति रूपाणि तावदभावानाम्, यावदूपत्वेन तदभावानां घा ऽनिर्णय इत्यर्थः ? न प्रयपतृतीयों, तथा निर्णातस्यात् । नेत- री, प्रतियोगितदभावार्यावत्यानुम्खेऽपि योग्यानुपलब्ध्या भूनल घटो नास्नीति निश्चयमात्रादेव घटतदभार संशयोच्छेद- निन तस्याकिश्चित्करत्वात् । (गा०) एतायन्येय रूपाणीनि । सर्वाणि क्रपाणि आप्यतेजस. पाधिवरूपानतिरिकानीत्यर्थः । इत्पनिर्णयात् । संशयस्थलतिरिक्त सम्मापनाविरोधिनस्तारमनिययस्यासत्यात् । यायपामाया- निर्णयति । यावत्येन रूपविषयके तदभावविषयक या रुपामायनि. ये चामतीत्यर्थः । रुप तत्तद्गानिरिक्तवसम्भावनायां यायु निष्टामायप्रतियोगिता रूपायव्यापकताः, पाभाये तधित. यामायानिरिकत्यसम्मायनायां च घायुत्तिये रुपामावत्यध्यापक ताया दुनियपत्यादिति भावः । संशयो न पिरूयते इति । सा. मान्यधमायांकनशनासाने प्रतियोगियभाये या गायत्यायगाहिन पय विशेाभायनिय यस्य प्रतियन्धकारादिति मायः। पापाभागानिधय इत्यत्र यायायाम उपलक्षणताया सहितुर नामित पितस्योपालनपोषणमायमदन यायसोडया:सम्मघा जितायत एवं विकाय दृष्यनि । गादिति । अमा प्रतियोगिनि घ पायपदायियमम्मयात प्रत्येकमुमययापलक्षणग्यम्प गि- रणय र मामात् वितरचतुष्टयम् । नेपाली नापि संपानिप यकः पक्षा । पापयन गं पायायनिर्णय ·सामान्याभावप्रकरणम् । ८४१ इति द्वितीयः । रुपाभावत्यावच्छेदेन वायुत्तित्वानिश्चपस्तद. ययावन्ति रूपाणि येन केनापि रूपेण विज्ञपितानां तेषां वाया- घभावनिश्चय इति तृतीयः । यायपत्येन विशपितानां तेषां घायानिश्चय इति चतुर्यः । रूपत्वावच्छेदेन वायुवृत्यभावप्रति. योगियानिश्चयस्तदर्थः । तथा निर्णीतत्यादेवेनि । पार्थिवरूपत्वाय- च्छिन्नाभावन्यादिना फेनापि रूपेण सर्वां रूपाभावानां पार्थिवरूप. स्वादिना केनचिद्रूपेण भासमानसकलरूपाणामभावानां च नि- श्चितत्वावेत्यर्थः । प्रतियोगीति । प्रतियोगिनि घटे तदभावे च यावत्वामानेऽपीत्यर्थः । घटत्वावच्छेदेनामावप्रतियोगिताया घटा- भावत्वावच्छेदेन भूतलवृत्तितायाश्चानवगाहनेऽपीति यावत् । यावद्विशेषाभावलिङ्गकसामान्यामावानुमितिस्थले यावत्त्वावगा- हिविशेषाभावकूटनिश्चपस्याऽऽवश्यकत्वात् । योग्यानुपलमध्यति । तस्य । पार्थिवादिरूपामावधान घायुरिति निश्चयेऽभावाद्यंशे यावस्यानवगाहनस्य । किञ्चित्करत्वात् । रूपसामान्यसंशया. नुपपादकत्वात् । विशेषाभावकूटनिश्चयम्य सामान्यसंशयप्रतिवन्धकतायां अति. रिकसम्भावनाया उत्तेजकतया संशयोपपत्तिमाशङ्कते । (दी०) न चातिरिक्तसम्भावनाचिरहसदकृत एव तद्वोध- स्तथा। सम्भावना च रूपं पार्थिवादित्रितयभिन्नं न वेत्याकारा । निवर्तते चेयं रूपत्वावच्छेदेनैतत्रितयभिन्नत्वाभावनिश्चयादेवेति वाच्यम् । गौरवात् । विनाऽपि अतिरिक्तसम्भावनां विशेपा: भावनिश्चये सामान्यसंशपदर्शनाच । (गा०) न चेनि । सहकृतत्वं सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन तद्वि- शिष्टत्वम् ।तद्वोधः। यावशभावनिश्चयः। तथा! रूपत्वावच्छिन्नको. दिकसंशयविरोधीनियतिरिक्तरूपाप्रसिद्ध्या तद्विषयकसम्भावना न सम्भवतीति कथमतिरिक्तसम्भावनया संशयोपपादनमत आह । सं. म्भावना चेति । संशयोपपादिकति शेषः। रूपमिति । तथा च पा- थिवादित्रितयभिन्नरूपाप्रसिद्धायपि प्रसिद्धरूपे रूपत्वेन स्पर्शादी प्र. सिद्धस्य पार्थिवादिभिन्नत्वस्य सम्भावना सम्भवत्येवेति भावः । ननु ·५४२ अनुमानगादापर्याम् प्रसिद्धरूपे पार्थिवाद्यनतिरिकरवनिश्चयेन नर्मिकातिरिक्तत्वसंगयो न युज्यते इत्यत आह । निवर्तने इति । इयम् । रूपत्वसामाना- धिकरण्येनातिरिक्तत्राणाहिनी सम्भावना | निश्चयादेवेत्येव- कारेण रूपत्वसामानाधिकरण्यमानविगाहनतिरिकत्वनिश्चयव्यव- च्छेदः । तथा च रूपत्वसामानाधिकरण्येन सकलप्रसिद्धरूपे. ऽप्यनतिरिक्तवनिश्चयेऽपि नसामानाधिकरण्यमानावगाहिन्या अ तिरिक्तत्यसम्भारनायाः सम्ममात् प्रहनमंशयोपपत्तिरिति भाव । गौरयादिति । अतिरिक्तसामान्यामायबादिमने तनिधयाय सामान्यसंशयनिकचकनायामतिरिकसम्मायनापिरहानिशातद. नभ्युपगमे च विशेपामावफ्टनिश्चयस्य तत्पनिबन्धातायां ताट. शामावनिवेशाधिस्यादिति भावः । अतिरिक्त सम्मायनाया उत्तेज. फवपि न संशयनिर्वाह इत्याह । बिनापीति । सामान्य सायद नात् । सामान्यसशयस्याऽऽनुमत्रिकत्यात् । इदमुपलक्षणम् । रूप. सामान्यसंशयं प्रति तदभारनिश्चयप्रतियन्धकतायां रूपे पाधिया- दित्रितयभिन्नत्वसम्भावनाया उत्तेजकत्ये या रूपं नास्तीत्याका. रकनिश्चयशायामपि ताशसम्भावनया पाया रूपं न पेति संशया पत्तिधन्यपि इष्टव्यम् । গায়ে গন্তু ৰাম্যবানাক্ষবাহিঙ্গার अपत्यादिना। (दी०) अथामावस्य सामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकत निश्चय एत तारामंगयविरोधी । अन्यया नवाप्यनिपसगाउ । स घन पहने । अमावस्य च पारदिपाभावधिकरणति- सन विशिष्टस्य नदवन्छेदन मा मामान्यावग्निपतियोगिता परम् । मम्मवानि पेटम् , नाहनामावपतियोगिनाया अतिरि. कत्लान् । तेन नगविशेषनो शिपान्तराभावयचन सामा- पाभावावपमाः। (गा०) ममागम्य मामाम्पायरियमनियोगितामानिधय एथे. निभानाम्यापमा पनि मामाउनप्रतिपागिः ব্যায়বান বিঘামিবিয়ামায়াহহিনি ।।

·सामान्याभावप्रकरणम् । ५४३ . एघकारण विशेषमायच्छिन्नमतियोगितात्यविषयफनिधपय्य पच्छदः । ताहरासंशयविरोधीति। सामान्यधर्माच्छिन्नकोटिकसं. सायप्रतिपम्पक यः। ताहशानिधस्वस्थय तम्प्रतियन्धकताय- सफायादिति मायः। मायया । सामान्यधर्मायजिनप्रतियोगि. तात्यायषिषयताय शेपस्य प्रतियन्धकतावच्छेदककुक्षायनियेशे । तयागि। मतिरिक्तसामान्यामाययादिनाऽपि । आतिप्रसन्नात् । तदा मावस्यादिना रूपसामान्यामापागादिनो समाचारमकानिश्चयस्य रु. पसामान्यसंशयपिराधिताप्रसवात् । तस्यापि धास्तपरुपवायच्छि. माभागविषय फरयात् । स च । तादृशानिधयश्च । प्रकृते । प्रकृतसंशया- ध्ययहिनपूर्वकाले। तादृशम्य रूपं नास्तीत्याकारकनिश्चयस्य सरे रुपयन पंति समयस्य फेनाप्यन युपगमात । तथा च पायद्विशेष भाघानां तादृशनिश्चयविषयतामतेऽपि नोक्तसंशयानुपपचिरिति कितिरितसामान्यामायनेति भावः। ननु विशेषामायानामेव सामान्यधर्मावच्छिन्नपतियोगिताकत्ये पृथिव्यादायपि रूपविशेषामायसवापं नास्तीति प्रतीतिमतः । ताशप्रतीतरभाये यायचायगाहिताया निराकृतत्वात् पृथिव्यादी यायपामायासत्त्वस्याकिचित्करत्वादित्यत आह । अमावस्यचेति । विशेषाभावस्य चेत्यर्थः। विशिष्टस्येति । सामान्यधर्मावच्छिन्न प्रति. योगिताकस्यमित्यप्रिमेणान्वितम् । तथा च तादृशविशेषणान्तर्भावे. णाभाये तादृशमतियोगिताकन्यपर्याप्तिरित्यर्थः । एवं च पायो रूपं नास्तीत्यादिप्रत्ययो घारयादितित्वविशिष्टाभावे रूपत्वाच्छन्न. प्रतियोगिताकत्यपर्याप्तिमघगाहने पृथिव्यादिवृत्तित्वविशिष्ट च तत्प. प्ति धान्न पृधियां रूपं नाम्तीत्यादिप्रत्ययः । ननु विशेषणांशे भावरूप सामान्यायच्छिन्नप्रतियोगिताकत्या. सत्यात्तदन्तर्भायेण तत्पर्याप्तिन सम्भवति। न चैवं दण्डी नास्ती. स्याघभावप्रतियोगिताब्यधिकरणदण्रयादेस्तदवच्छेदकत्वासम्म- पात्ताराविशेषणविशिष्टेऽवच्छेदकत्यपर्यानिन स्यादिति घाच्य. म् । इयत्वात् । तत्र दण्डत्यादिरूपविशेषणस्याघच्छेदकताया- मेगावच्छेदकन्योपगमात् । एयन्यत्रापि कुत्रचिद्विशिष्ट पर्या. प्तिस्त्येिवेत्याशयेनाह । तदवच्छेदेन घेति । तादृशाधिकरणपत्ति स्वारच्छेदेनेत्यर्थः । एवं र वायो रुपै नास्तोत्यादौ प्रत्यये वाय्वादि.

·अनुमानगादार्याम् वृत्तित्वावच्छिन्न रूपत्वाद्यवच्छिन्न प्रतियोगिताकत्व भासते इति पृथि व्यादिवृत्तित्वस्य तदनवच्छदकत्वान्न पाथच्या रूप नास्तीत्यादि प्रतीतिरिति भाव। विशेषधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताफूटातिरिक्तसामान्यधर्मायच्छि नप्रतियोगितानभ्युपगमे विशेषधविच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वावच्छे- दाधिव्यादिवृत्तवस्य सामान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वान वच्छदकत्व न सम्भवतीत्याशयेन सामान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियो- गितायास्तत्तत्प्रतियागिताफूटातिरिक्तत्वमभ्युपेत्येतदुपपादयति .. सम्भवतीति । इदम् । एफपिशेपाभायधहत्सित्यस्य सामान्यधर्मा धरिजनप्रतियागिताक वानवच्छेदकत्वम् । अतिरिकत्वात् । विशप रूपावच्छिन्नप्रतियोगिताम्या भिन्नत्योपगमात् । सामान्यामारस्थाति रित्तत्वेऽपि तथात्वस्याऽऽरश्यकत्वात् । अन्यथा सामान्याभावत्वस्य विशपाभायसाधारण्यनातिप्रसद्स्य दुरित्वादिति माघ । एक- विशेषवत । पृथिव्यादे । सामान्याभाववत्वममा । वस्तुगत्या रूपत्वाचवच्छिन्नप्रतियागिताफ्स्याभावस्पाश्रयत्वेऽपि न रूपत्याय यच्छिन्नप्रतियोगितात्वविशिष्टामाववत्ताप्रसन्न । यतो न पृधिच्या रूप नास्तीत्यादिप्रत्ययमसग इति भाय । अय चाभ्युपगमवाद । वस्तुन सामान्यधर्मावच्छिन्नत्वस्य विशपधर्मायच्छिमप्रतियोगितासु स्वापारऽपि सामान्यधर्मावच्छि त्वयिशिष्टताशप्रतियोगितानिरूपयत्वे पृथिव्यादिवृत्तित्यस्या नवच्छेदकत्यसम्भयनानिप्रसागरणसम्मयात् । सामान्यामावविशषामाषप्रतियोगितापच्छदरसामान्यधवि रोपधर्मपाभेदातादृशामावयोर्भदइति मिश्राशुक्मिाहते । नचति । (दी०) न च प्रतिपोगिताच्छदवभेदस्याभावभेदनिया मस्तपा भेदसिद्धि । मतियोगिभेदस्य तत्त्व एवघटप्रतियोगि- पप्प पागभावादिचतुपयामेदमसङ्गान् । आउदय तु भिद्यत एव तत्र, पचिन् तादात्म्यस्य कचित् ससर्गस्य कृषि पूपिरकागिनतवादेय तयात्वादिति वाच्यम् । संसर्गमति- योगिविशेषणसाधारणपस्यापच्छदारसय दुई पत्ता , पूर्ण ·सामान्पाभावप्रकरणम् । ५४५ परकालीनत्वादेर्वसादिप्रतियोगितावच्छेदकत्वे मानाभावाच्च । (गा०) विशेषधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताक्टस्य सामान्य धर्मावच्छिन्नत्वोपगमे प्रतियोगिताभेदस्याभावभेदनियामक- स्वेऽपि न समीहितसिद्धिरिति प्रतियोगितावच्छेदकभेद- पर्यन्तानुधावनम् । न चैवं दण्डत्वाधनुगतरूपावच्छिन्ननाना- दण्डाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्यैफ्यानुपपत्तिरिति वाच्यम् । अवच्छेदकताभेदस्यैव विवक्षितत्वात् तत्रानुगतरूपावच्छिन्नासु नानाव्यक्ति अवच्छेदकताया एकस्या एवोपगमात् । अत एव महानसीयवाहिन्यशुद्धवह्नित्वाधोरभेदेऽपि न तदवच्छिनाभावभेदा- प्रसिद्धिप्रसङ्गः । अथ पाऽवच्छेदकभेदोवच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणलक्षण्य- म् । तथा च यादशधर्मे यदभावीयप्रतियोगितावच्छेदकता न पर्याप्ता सोऽभावस्तादशधर्मपर्याप्तप्रतियोगितावच्छेदकनाकाभाव. भिन्न इति पर्यवसितम् । संसर्गप्रतियोगिविशपणसाधारणमवच्छे- दकत्वमेकमेवातो नैकाभावस्य तदुभयावच्छिनप्रतियोगिताकत्या- नुपपत्तिरित्यभिमानः। ननु प्रतियोगितायच्छेदकभेदो नाभावभेदका,अपि तु प्रतियोगि- भेद पथ । विशेपाभावप्रतियोगिनामेव च सामान्याभावप्रतियोगि स्वान्न तयोर्मेदः । न च प्रतियोगिभेदस्य तथात्वापि एतद्रूपभिन्नरूप- प्रतियोगिकतया विशेषान्तराभावस्येव सामान्यामावस्याप्येतद्रूप स्वावच्छिन्नाभावभेदसिद्धिचारदेति वाच्यम् । रूपान्तरविशेषाभाव. स्यापि सामान्याभावतया सिमसाधनात् । रूपत्वावच्छिन्नाभाव. त्यावच्छेदन च नैतदूपत्वावच्छिन्नाभावभेदसिद्धिसम्भव', एतद पत्यावच्छिन्नाभावस्यापि सामान्याभाचत्वोपगमेन भागासिद्धिस- न्देहादित्यत आह । प्रतियोगीति । अभेदप्रसङ्गादिति । भदकविरहे. गा भानुपपत्तरित्या । र मेकातरानुसरणे व तपक्षिया सर्यावच्छेदकभेदस्यैव भेदकत्वमुचितमिति भावः। भागभावादिचतुष्कस्य प्रतियोगितावच्छेदकभेदं व्यवस्थापयन् स्वमते तभेदमुपपादयति । अवच्छेदकं त्विति । तत्यत्रैव छेदः । क्वचित् । मन्योन्याभावप्रतियोगितायाम् । क्वचित् । अत्य- ·अनुमानगादाधर्याम् तामाधादिप्रतियोगितायाम् । ससर्गस्य । सयोगादे । कचित् । व समागभावप्रतियोगितयो । पूर्वापरेति । स्यपूर्वकालीनतघट्ट स्वस्वोत्तरकालीनतद्घटत्यायरित्यर्थ । यथासयमन्यय । पूर्वा परकालीनघटादिसामान्य न स्यापि पसाद प्रतियोगि अत स्तदटत्यानुधावनम् । प्रतियोगिताभेदम्य नियामपि तु न नि- पातम् । अपच्छेदकभेदेन प्रतियोगिताभदै तायताऽपि सामा न्याभावपाश्यसिद्ध, अवच्छेदकोदेन तदभेदेऽपि ध्वसमाग भावाविप्रतियागिताया अप्यभेदसम्भवन प्रतियोशिमेदपक्षोक्त दूषणमासात् । दुर्वचत्वादिति । सयोगेन घटो नास्तीत्वादी संयोगी घटो नास्तीत्यादी विलक्षणप्रत्यये च सयोगादिनिष्ठरिलक्षणाथ च्छेदकत्ययोरेव भानस्याऽनुभविकत्यादित्यर्थ । एव च प्रकृतनि यमे एकविधावच्छेवकत्यातीधे यरिधावच्छदकमेवाद् भेदानु पपत्ति । कथचियच्छेदकतापानुगमे एकामावस्यालि ससंगप्रति योगिविशेषणरूपावच्छेदक्यामदाद् भेदापत्तिरिति भाष अवच्छवकताया सजातीयावच्छेदकता मेदस्थामायमेवकत्ये नोकदोपायसर इत्यतो दोषान्तरमाद। पूर्वति । मानामावादिति । अव्यावर्तकस्यादिति भाव । मनु ध्वसमागमाययो दकमन्यदेवोभयसिद्धम्, सदातनामा घभेदक प्रतियागितायच्छदाभेद पापगन्तव्य । प्रतियोगिभद- स्य च न तथाघसम्भव , एकप्रतियोगिकाम्योन्यायन्तामाक्या सयोगसमवायादिनानासम्ब-धावच्छिनकप्रतियोगिकात्य-तामाया मा चाभेदापरित्यत माह । किश्शेति । (दी०) किश्चावच्छेदकभेदस्याभावभेदनियामकत्वं न तजनकत्वम्, अत्यन्ताभावादिस्वरूपस्प तस्यानन्यवाद । नापि तव्याप्यत्वमपि, वैयधिकरण्यात । अत एव न त यापकत्वमपि, अभेदेऽप्यविरोधात्र । (मा०) तअनकरवम् । अमावभेदजनकत्वम् । अत्यन्तामायादी त्यादिना प्रागमायान्योन्यामावयो परिप्रद । तस्य । अत्यन्ता माधादीना परस्परमेदस्य 1 अजन्यत्वादिति । तथा च तजन फत्वमप्रसिद्धमिति माय । पैयधिकरण्यादिति । अपच्छेदक . ।

·सामान्याभावप्रकरणम् । . - । निष्ठस्य मिपस्तद्भेदस्य व्यापकत्वाभिमतामायपरस्परमेदवैय. १ धिकरण्यादित्यर्थः । यद्यपि अभावप्रतियोगितारच्छेदकयोरपि मियो भिन्नतया प्रतियोगितावच्छेदकनिष्ठे अभावप्रतियोगि- । तावच्छेदकभेदे नामावनिष्ठामावभेदवैयधिकरण्यम् । तथापि । अमावान्तरप्रतियोगितावच्छेदकनिष्ठस्वप्रतियोगितावच्छेदकभेदस्य : स्वभेवानधिकरणे स्वस्मिन्नपि सत्वेन व्यभिचारातू । साध्यान- धिकरणवृत्तित्वरूपन्याभिचार एव चात्र वैयधिकरण्यपदेन विव. क्षितः । प्रतियोगितावच्छेदफवृत्तित्वविशिष्टस्य भेदस्य व्याप्यत्व. । विवक्षणे च सादृशस्वाभावावृत्तित्वेन तत्रामावभेदासाधकत्वं द्रष्टव्यम् । अत एव । वैयधिकरण्यादेव । अभावभेदस्य प्रतियो. गितावच्छेदाभेदामधिकरणवृत्तियादेवेति यावत् । व्यापकतापक्षे दोषान्तरमाह । अभेदेऽपीति । सामान्याभावस्य विशेषाभाषाभेदेऽपीत्यर्थः । अधिरोधात् । प्रतियोगितावच्छेदक- भेदाविरोधात् । व्यापकव्यभिचारस्थादोपत्वादिति भावः । तथा च तस्य व्यापकत्वानुरोधान्न सामान्याभावपार्थक्यमिति भावः । च्याप्यतापक्षमेव परिष्कृत्य शङ्कने । न चेति । (दी०) न च तदितरधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वं तद- वच्छिन्नप्रतियोगिताकान्यत्वस्प व्याप्यम् । मानाभावाद । अत एव च समनिपतसुखदुःखादितत्तत्संख्यापरिमाणव्यक्तया- दिनानाधर्मावच्छिन्नोऽप्यभिन्न एवाभावः । भेदसिदिस्तु भा. पदमावस्यापि विरुद्धधर्माध्यासादेव । (गा०) तदितरधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वम् । तदवच्छेदकता. भिन्न प्रतियोगितावच्छेदकताकत्वम् । तद्धर्मावच्छिन्नमतियोगिताका- न्यत्वं च तदवच्छेदकतानिरूपकप्रतियोगिताकान्यत्वम् । सामान्या मावत्वावच्छेदेन च उक्तहेतुना विशेषाभावभेदः साधनीय । अतो विशेषाभावान्तरे सामान्यामावत्वेनाभ्युपगते विशेषामायभेदस- रेऽपि न दोप। मानाभावात् । विपक्षबाधकतकाभावात् । अत एवेति । प्रतियोगितावच्छेदकभेदस्याभावभेदाव्याप्यत्यादेवेत्यर्थः । संख्यादिसामान्यस्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वं न सम्मपत्ति ·५४८ अनुमानगादार्याम् तत्समनियतस्य लोदव्यत्यस्यैव तधात्यादिति तत्तत्संख्ये- त्युनम् । आत्मत्यजातेरीश्वरसाधारण्येन न सुपादिसमनयत्यमिति मुखादिसामान्यस्य प्रतियोगितापच्छेदकस्यसम्भवः । वस्तुतोऽव- छदकतासम्बन्धेन सुखाद्यवच्छिन्नामावो विवक्षित', शरीरनिष्ठ स्य च मुखादिसमनियतलघुधर्मान्तरस्यासम्ममात् तासामान्य- स्य तथात्वमक्षतमिति सुशादिसामान्यमेवोपाचम् । अभिन्न एया भावः । सीक्रियने इनि शेप । अतः प्रतियोगितावच्छेदकमदे. नाभाभदमते तादृशामावानामपि भेदादुपष्टम्भासङ्गतिरिति दुप- णमनरकाशम् । मनु प्रतियोगितावच्छेदकभेरस्याभावमेदासाधकरवे घटत्य. पटत्वावच्छिन्नाभावानामपि भेदो न सियेदित्यत आह । मे. दसिद्धिस्त्यिति । मावदिति । मावस्य घट्पटादेर्यथा घटत्यपट स्वादिविधर्मसम्बन्धाद् भेदसिद्धिस्तथा घटपटाधभावानामपि एकवंशकालावच्छिन्नघटपटायधिकरणवृत्तित्वतदभावादिरूपधर्मस. म्यन्धान्मियो भेदसिद्धिरित्यर्थः । घटामायादे. घटायधिकरणा- धृत्तित्व च घटयति पटो नास्तीतियद् घटा नास्नीत्यादिप्रतीति- विरहात् सिद्धतीति भार । सामान्यधर्मावच्छिन्नाभावस्य विशे पधनियत्किञ्चित्तवधिकरणवृत्तित्वेऽपि तत्र ताशाभावप्रका. रकप्रतीतिविरह इव पटादिमति पटाघमारवृत्तावपि पटाद्यभावप्र- कारकप्रतीतिविरहस्तुत्यन्यायेन शक्यापपादन इति प्रतिवन्दिस्तु सिद्धान्तमन्ये स्वयमेव दर्शयिभ्यते इति प्रतियोगितावच्छेदकमेदव सद्धिराधो ऽध्यभावभेदाप्रयाजक इति दर्शयति । यत पच चौत। (दी०) अत एच गगनादीनामवृत्तीनां समनियतानां वा धर्माणामक एवात्यन्ताभावः । युगपदुत्पन्नविनष्टानां समान- देशानायसति वायके एक एव सः भागमावो वेति | व्यधि. परणधीवनिप्रतियोगिताकोऽपि चेदभावः प्रामाणिकस्तदा तोवस्त्र प्रतियोगिनाः सर्वेरेव थपधिकरणः सर्वश्व समानासमानाधिकरणः सम्बन्पैररच्छियन्ताम् , आकाशाभाव एव वा तयाऽऽस्तामिति । मैत्रम् ।

·सामान्याभावप्रकरणम् । (गा०) गगनादौनाम् । गगनत्याचवच्छिन्नानाम् । समनियतानाम् । परस्परामावासमानाधिकरणानाम् संख्यात्यपरिमाणत्वाद्यवाञ्छना. नाम् । एक एपेति । समनियतानामभावानामभेदे बाधकविरहादिति भावः । प्रतियोगिनामवृत्तिये समनपत्ये घा नान्योन्यामावस्य समनयत्यसम्भव इत्यत आह । अत्यन्तेति । अग्रे इवात्राप्यमाते याधके इति चोध्यम् । अग्रेतनमेय वा योज्यम् । तेनैतद्रूपरसाद्य. भावानां भिन्नेन्द्रियग्राह्याणामभेदे पतषं नास्तीत्यादिवदेतद्रसो नास्तीति चानुपाद्यापत्तेर्वाधकतया तेषां भेद एवेति लभ्यते। न चाभावानामभेदेऽपि रूपत्वरसत्वाधवच्छिन्नप्रतियोगिता- कत्वानां प्रतिनियतेन्द्रियग्रहणयोग्यत्वोपगमानोक्तातिप्रसङ्गः । सम- नियतरूपरसादीनामभेदस्तु नैवमापादयितुं शक्यते, शुक्लत्वमधुर- त्वादिजातीनां सङ्करापत्तेः । नापि रसगुरूवादीनाम्, समनयस्य. प्रसङ्गेन रसत्वगुरुत्वत्वादिजातीनामभेदप्रसङ्गादिति वाच्यम् । रसाधभावस्य चक्षुरादिग्रहणयोग्यत्वे तद्धर्मानुयोगिताविशेषगदी. नामपि तदयोग्यताया दुर्वारत्वात् । आश्रययोग्यताया एव तद्यो: ग्यताप्रयोजकत्वात् । चानुपादिविषयविशेषणताया इन्द्रियप्रत्या- सत्तिघटकीभूतायाः सस्त्रे चाक्षुपादिसामग्रीसत्त्वेन चक्षुराद्ययो- ग्यताया दुनिर्वाह्यत्वाच । पर्तनाभावानामिव तनिष्ठानुयोगिताविशेषादीनामपि प्रति- योगितावच्छेदकयोग्यताधीन योग्यत्वमिति निरस्तमिति केचित् । वस्तुतस्तूक्ताभायानामभेदेपि न क्षतिः । भेदेपि रसाभावा- देश्चक्षु संयुक्तविशेषणतावलाश्चानुपादिवारणायामावचाक्षुपप्रत्यक्षं प्रति चाक्षुषधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताया निरूपकत्वसम्बन्धेन हेतु. साया आवश्यकत्यादनुयोगिताप्रत्यक्षेऽपि त तुतां स्वीकृत्यैव रस. त्याचपच्छिन्ननिरूपितानुयोगितानामपि चानुपादिविषयत्ववारण- सम्भवात् । रसादिसामान्याभावानां चक्षुरादियोग्याभावान्तरास. मनियतत्वेन उभयमते चक्षुराद्ययोग्यतया अभावचाक्षुपादायुक्त. हेतुताया उमयानुमतत्वेऽपि नानुयोगिताचाक्षुपादौ कारणान्त. रकल्पनाधिक्यम् । अभायतदीयानुयोगित्वयोश्च प्रतियोगितानिरूप- कत्वनानुगमसम्भवनामावप्रत्यक्षस्थलीयकारणतयैव निर्वाहात् । युगपदिति । युगपदिनष्टानां समानदेशानामेको ध्वंसा, युग ·- अनुमानगादापर्याम् पदुत्पन्नानां समानदेशानामक प्रागमाय इति योजना | व्यधिकर আনাসনালয় বনবিড় বন্নাকামি त्ययासह इत्यत समानदेशत्वानुसरणम् । समानदेशात व दे शत समनयत्यम् । रूपद्विवादीनां समानाधिकरणानामपि एकना शाभ्युपगमे तटूपाचनधिकरणतद्विवायधिकरणव्यक्त तरे त पनासमत्ययप्रसङ्गात् । विभिन्नापच्छेदकानयाटिउन यमपि समानदे सत्व पटक बोध्यम् । तेन युगपद्विनधानामुत्पन्नानां च मुलाप्रापच्छि शरीरमहारहादिसमबनविभिन्नसयागधिमागानां व्युदास । तद् पसमागमानानामभेदे सानपच्छेदवावच्छेदेनापि स्थावसादिर तीतिप्रसन्नात्।तुल्यमागमावतरसकलकारणानां पाकजरूपरसादीना मागमावैये सामप्रधदेन कार्यमेदानुपपचिरतस्तप्र प्रागमायमद स्यावश्यकतया तद्यायतनायासति यायक इति दर्शिनवायकामा घपर न तु यापकप्तामा यामावपरम् किमविनष्टक मात्पन्नाना समा- नदेशानामपि घसाथैक्ये प्रत्ययातिप्रसङ्गरूपराधकसत्त्वेन युगप- विनशत्वादिरूपविशेषणवेययमसङ्गात् । एष सति अवयव परसाद्यात्मककारणमेदेनैव विभिन्न सामग्रीकानामपाकजरूपरसा. दीना युगपदुत्पन्नाना प्रागमावैक्यमिति ध्येयम् । समावसमनयत्ये प्रतियोगितावच्छेदकमेदादेमंदाप्रयोजकत्वे ग्यधिकरणधर्माच्छिन्नप्रतियोगितारपटत्वघटत्याचवछिन्नघटप टामावादीनामपि न भेद्र स्वीमियत इत्याह । पधिकरणेति । प्र तियोगिविशेषणतानापन्नस्य प्रतियोगितायच्छदकत्व नामावबुद्धी भासते इति नियमानम्युपगमे एव स्यधिकरणधर्मावच्छिन्ना भावस्य प्रामाणिकनति मनसि ५ चेत् प्रामाणिक इत्यु. कम् । प्रतियोगिता । घटपटादिनिष्टा विभिन्न प्रतियोगिता । न्यधिकरणै । पटायघटत्याविधौ । अपछिचन्तामि यतने. नावय । धरिति तु येन सम्य-धन यस्य प्रतियोग्यत्तित्व रोम मम्बन्धेन तस्यापच्छेदात्वलामाय, न तु धर्मस्व विव क्षितम्, गगनादीनामयियस्छेदक गोपगमात् । प्रतियोगिताय- च्छेदसम्बन्धभेदेनापि न प्यधिकरणयविष्टिनाभारद । त्पाद । सर्वश्चति । समानासमानाधिकरणे । प्रतियोगिनिरूपित स्तदनिरूपित । सन्यन्धे । त्यधिकाणांवच्छिन्नामावति ·सामान्याभावप्रकरणम् । योगिता अवच्छिद्यन्ताम् । तथा च संयोगसमवायादिसम्बन्धाव. च्छिन्नघटत्वाचवच्छिन्नपदगुणाद्यमायोमिन , एवेति फालतम् । न्यधिकरणसम्बन्धावच्छिन्नम्याधिकरणधर्मावच्छिन्नामावयोरपिन भेद इत्याह । आकाशाभाव इति । समचायादिना आकाशत्याच- पच्छिन्नाफाशायभाव इत्यर्थः । तथा । व्यधिकरणधर्मावच्छिन. प्रतियोगिताकः । पवं च व्यधिकरण धर्मावच्छिन्नाभाववादिनां नाभावकल्पनाधिषयम, भपि. तु प्रतियोगिताकल्पनाधिक्यमेवे- ति ध्येयम् । पूर्वपक्षिमुखेनैव समाधान प्रकाशयितुं प्रथमतः प्रतिबन्दि- माह । एवं हति। (दी०) एवं हि तत्तद्देशकालाधवच्छिन्नानवच्छिन्नतत्तद. धिकरणकृत्तित्वेन विशिष्टस्य तदरच्छेदेन का एकस्यैवाभाव. स्प घटपटगोत्वाशत्वादिप्रतियोगिकत्वसम्भवेन तत्तद्भेदोऽपि विलुप्येत । तत्तत्प्रतियोगिकत्वं तत्तत्तभावो न च तत्राधिकर- णविशेषवृत्तित्वस्यान्तर्भावोऽवच्छेदकत्वं चेति तु समानम् । (गा०) पवम्। सामान्याभावस्य विशेषाभावाभेदेऽपि। एकविशे- पाभाववत्यपरविशेषाधिकरणे सामान्याभावत्वविशिष्टवत्ताप्रत्यय. स्य कथितरीत्या धारणसम्भवेन तत्तदिति । यत्राधिकरणे यदेशका. लावच्छेदेन न घटादिसत्वं तद्देशकालावच्छिन्नं यत्तदधिकरण- तित्वं तद्विशिष्टे तवच्छेदेन चा एकस्मिन्नेवाभावे देशतः कालत. चाव्याप्यवृत्तिघटपटादिप्रतियोगिकत्वस्य कल्पनया यत्राधिकर- णे न गोस्वाश्वत्वादिकं अवच्छेदकविशेषानवच्छिन्नतत्तित्वविशि. ऐ तदवच्छेदेन या तत्रैवाभावे व्याप्यवृत्तिगोत्वाश्वत्वादिप्रतियो- गिफत्वस्य कल्पनया घटादिमति तदवच्छेदकदेशकालाय. च्छिन्ने पटो नास्तीत्यादिप्रतीतिघद् घटो नास्तीत्यादिप्रतीते, समादायश्वत्वं नास्तीतिवदोत्वं नास्तीत्यादिप्रतीतेश्च पारण. सम्भवेन अभावमात्रभेद एवोच्छिद्यतेत्यर्थः । अपच्छिन्नानच्छि- भवृत्तिकत्वरूपाव्याप्यवृत्तित्वव्याप्यवृत्तित्वयोरेकस्मिन्नप्यभाये वि. भिन्नप्रतियोगिकत्वावच्छेदकविधया स्वीकारे विरोधविरहादिति ।

·अनुमानगादापर्याम् भाव' । घटपटायभावभेदव्ययस्थापकयुक्त प्रहते तुल्यतामाद | तदिति । तत्प्रतियोगित्यमिति । अमापनि घटादिप्रतियोगिक स्वमित्यर्थ । तत्तत्स्वभाव. तत्तदभावस्वरूपम् । अधिकरणविशे. पवृत्तित्वस्य । तत्तद्देशकालावच्छिन्नानपच्छिन्नतदेशवृत्तित्वस्य । अन्तर्भाव । स्थानिये विशेषणतया प्रवेशः । अवच्छेदकत्व वा सम्म. वतीति शेष । भमारस्य विशेषणादिकमनन्तायैव स्पस्मिन्पर्या याप्यवृतित्वाचेति भार । प्रहतेऽपीति । सामान्यधर्मापछि. नप्रतियोगिताकाधेपोत्यर्थ । समानमिति । तस्यापि अमावस्वरू- पानतिरिक्तस्यादिति भाव । धर्मविशेषावच्छिनप्रतियोगिताकत्वस्य अभाबम्परूपानतिरिक्तत्वे सामान्यामावस्यानतिरितत्वमते विशे- पधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्येभ्य सामान्यधर्मावाच्छन्नप्रतियोगि ताकत्वस्यातिरिक्तताया अप्यनिर्वाहन एकविशेषपति विशेषान्तरा. भावत्वेने सामान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकोनाप्यभावमाप्र- त्ययप्रसङ्गो योग्य । यदि चाभावविशेषणस्यापि सामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिता कत्वस्य तत्वेनाधिकरणविशेषवृत्तित्वावच्छिन्नत्व स्वीकृस्यातिप्र- सगो चारपितु शश्यते । तदा घरपठादिप्रतियागिकत्वस्यापित वन तथास्यमुपगम्यातिप्रसङ्गवारणसम्भवाद् घटपटाद्यभावाना मपि भेदो न सिर्वोत्तस्माद् घटपटाभावभेदयादिना सामान्या भावविशेषाभावभेद थावश्यक पयति । सामान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्पान्याप्यवृत्तित्वानिक मुपगम्य सामान्यामावपार्थक्यनिराकरण उक्तप्रतिय द१रद्धरता- मालोक्य सामान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्व याचद्विशेषामा- घेषु व्यासज्यवृत्ति य मन्यन्ते चमतमपि निराकरोति । (दी०) अत एव सामान्यावच्छिन्न प्रतियोगिताक- व्या- सज्यवृत्तीत्यपि मत्युक्तम् । अव्यासम्यवृत्तेस्तत्स्वभावस्य त. स्वानुपपत्तेः, अतिरिक्तक्ल्पने च किमपराद्धपतिरिक्ताभावेन । (गा०) यत पवेति । सामान्याभावत्वस्य धर्मिस्वरूपानतिरिक्त स्वादेवेत्यर्थः । व्यासस्यहचीति । तथा च यत्किचिद्विशेषयति . या- ·. सामान्याभावप्रकरणम् । । पदाश्रय सन्निकर्षविरहेण सामान्यधर्मावच्छिन्नामावत्वप्राहकामावान तेन रूपेणामावग्रहप्रसङ्ग इति भावः । अव्यासज्यवृत्तः प्रत्यक- स्वरूपस्य प्रत्येकविश्रान्तत्वेनासम्मवद्यासज्यवृत्तिताकस्य तथा- स्वानुपपासज्यवृतित्वस्वीकारायोगा । ननु सामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वमतिरिक्तमेघोपगन्तव्य. मतो न तद्यासज्यवृत्तित्वानुपपत्तिरित्यत आह । अतिरिक्तति । अतिरिक्ताभावेनेति । अमावस्यातिरिक्तत्वे सामान्यावच्छिन्नप्रति. योगिताकत्वं तरस्वरूपमेव न त्यतिरिक्तमिति हृदयम् । ननूतयुक्त्या सामान्यायच्छिन्नप्रतियोगिताकत्यमनिरिक्तसा. मान्यामायवादिनाऽप्यतिरिक्तमेवोपेयम्, तथा चालमतिरिकाभावेन, फ्लप्तावशेषाभावकूटे तादृशधर्मस्य व्यासज्यवृत्तितयैवोपपत्तः । अभावविशेषणस्यापि गुणादिनिष्टबुद्धिविशेषविषयतात्मकविन्यादि पत् कथञ्चिद् व्यासज्यवृत्तितासम्भयश्चेत्यत आह । किञ्चति । (दी०) किश्च व्यधिकरणयोर्घटपटयोत्विपतीतिवद् व्यधिकरणानामपि विशेषाभावानां युगपदिन्द्रियसनिक सा. पायावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वात्ययोऽपि स्यात् । (गा०)व्यासज्यवृत्तिधर्मग्रहे एकाधिकरणघटितयायदाश्रयसैनिः कों यदि हेतुरुपेयने तदा वक्ष्यमाणातिप्रसङ्गानवकाशात, तन्निरा. करणाय ब्यधिकरणयोरित्यादिदृष्टान्तप्रदर्शनम् । व्यधिकरणयोः । एकाश्रयघटितसभिकर्षरदितयोः । व्यधिकरणानाम् । पृथिवीजला. दिरूपनानाविशेषाधिकरणे सनिकृष्टानाम | सामान्यावच्छिन्नेति । रूपत्वाधवच्छिनेत्यर्थः। अथ रूपत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वविशिष्टाभाववत्तानवा- दितत्प्रत्यक्षमलीकम्, पृथिव्यादौ च तद्विशिष्टवरपिरहेगा तदवगा- हिप्रत्यक्षापादनासम्भव इति चेन्न । पृधिव्यादिघोटतसीनकर्षद- शायां सामग्रीवलापत्याचवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वे विषयतया प्रत्यक्षसामान्यस्यान्यत्र प्रसिद्धस्याऽऽपत्तेयास्यात् । पाचदिशे. पामावानां सामान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वविशिष्टानां विशे. पाधिकरणव्यावृत्तविलक्षणाधिकरणतोपगमे अनिरिकामायादिम तेऽप्यगौरवात् ।

·अनुमानगादाधर्याम् नन्यमाययतिधर्मग्रहे प्रत्यासत्य-तरमिन्द्रियसयुक्तविशेषणवि. शेषणनारूप वाध्यम्, तर इन्द्रिय सयुक्तचितायच्छदसत्यमेव प्रत्यासत्तिरूपेयत । रूपत्वाद्यच्छिन्नानरूपितानुयोगितायां च न पृथिव्यादिवृत्तितावच्छदकत्वमिति याविशपामावानामेकाथ- यघटितसन्निको व्यासज्यत्तिताइशधर्मप्रत्यक्षेऽप्यपक्षित इत्य त माह । अपि चेति । (दी०) अपि च रूपान्तरेण सम्बन्धविधया या व्यास- ज्यवृत्तिधर्मस्य ज्ञाने न यावदाश्रयसनिकांपेक्षा, मानाभावात् । एव चैकाभावसनिकऽपि सामान्याभावयुद्धिप्रप्त । यादृशे च तस्य ज्ञाने यावदाश्रयाणां मनिकोऽपेक्ष्यते तत्र तेषां त - दस्य च ज्ञानमपि । तदझाने तदभेदशाने च तदग्रहात्, आ. अयभेदभ्रमेण वढूपदर्शनाच । न चात्र यावद्विशेषाभावानां पथममुपस्थितिः सम्भवति, तत्पतियोगिनां विशेषतोऽनुपस्थि- तेरिति दिक। (गा) रूपान्तरेण । मेयत्यादिसामान्यप्रत्यासत्या सम्बन्धवि घया येति । असभिकष्टस्यापि सयोगादे ससर्गतया भानोपगमा- दिति भाव । मानाभावादिति । सम्बन्धसामान्यप्रत्यासत्याग्रुपनी तव्यावृत्तविलक्षणैव विषयता यायदाश्रयसनिकर्षजन्यतावच्छदि- कति शेष । सामान्याभावबुद्धिप्रसन्न । सामान्यावच्छित्रप्रति योगिताकत्यससर्गकाभावसाक्षात्कारप्रसस । नन्वनुयोगिताविशेषतसर्गकामावलौकिकत्यस्य ताशससो शे उक्तसनिक विशपजन्यतावच्छेदकलगककत्वनिरूपकविषयता विशेषशालित्वनियतत्वोपगमान्न तादृशसत्रिकर्ष विना उक्तापत्तिीि- रयत आह । यादृशेति । तस्य । व्यासज्यवृत्तिधर्मस्य । तेषाम् । पावदाश्रयाणाम्। यद्यपि तेषां परस्पर भेदशामापेक्षयैव तज्ज्ञानापेक्षालाम , तथा. याभयाणा लौकिकप्रत्यक्षापेक्षालाभाय सातव्यण स्वाश्रयशाना पक्षोक्ति हानमप्यपक्ष्यते इ यनुपले गान्चय । तदपेशाया प्रमाणभू ·सामान्याभावप्रकरणम् । तावन्ययव्यतिरेकाचाह तदक्षाने इत्यादिना । तदक्षाने । यावदाश्रय सनिकर्षसत्त्वेऽपि दोषादिवशात्तत्तत्साक्षात्कारविरहदशायाम् ।त. दभेदशाने । दूरत्यादिवशादाश्रयाणामभेदभ्रमे । तवनदात् । द्वित्वा- घमहात् । आश्रयभेदभ्रमेण । एकस्मिन्नेव मध्यपिहितदीर्घदण्डादौ भेदभमेण । एतावता प्रकृते किमायातमित्यत आह । न चावति । विशिष्य । तत्तद्रूपत्यादिरूपप्रतियोगितावच्छेदकधर्मेण । अनुप- स्थितेरिति । पाचपादीनां युगपदसन्निकादिति भाव.। प्रतियोगि. तावच्छेदकावच्छिन्नानुपरागेणाभावसाक्षात्कारानुपगमादिति शेषः। यद्यप्यनेनेदन्त्यादिनाप्यभावप्रत्यक्षमङ्गीकरिष्यते । तथाप्यनुभ- यानुरोधेन तमस एप तथा भानं नाभावान्तरस्य । अस्तु पाद. ग्वेन यावदूपाद्यमावशानं तथापि प्रतियोगितावच्छेदकपुर- स्कारेणानुपस्थितानामभावानां न भेदग्रहः । अनुभवविरोधादि. ति । ततव्यासज्यवृत्तिधर्मग्रहोऽशक्य एवेति भावः । अत्र च द्वित्वादिप्रत्यक्षेनुभवानुरोधाचाववाश्रपप्रत्यक्षादेहेतुत्वेऽपि प्रश्ते तद्धेतृत्वमप्रामाणिकम् । पकधर्माययप्रत्यक्षादितोऽन्यस्याग्रहात स्वाश्रयप्रत्यक्षादिहेतुत्वे ऽनुगतकार्यकारणभावासम्भवात । सम्भवे. ऽप्यनेकसमवेतसमाप्रत्यक्षत्वस्यैव तर जन्यतावच्छेदकत्वोपग- मात् । एवमतीन्द्रियसामान्यामावस्य विशेषाभावभेदो नियुक्तिक एव, तत्रोपदर्शितामेदे बाधकामवकाशादित्यालोच्य दिगित्युक्तम् । दिगर्थस्तु यथाऽनन्ताधिकरणे भावो नाधिकरणस्वरूपा, ता. भावत्वकल्पनापेक्षया लाघवाचदानयकाभावकल्पनमुचितम् । तथानन्तविशेपामा सामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वाविफल्प- नापेक्षया लाघवानदायकामायकल्पनमुचितमिति । एवं रूपं नास्तीति प्रतीतिविषयतया सामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेन यावद्विशेषाभावनिरूपितातिरिक्तकाधिकरणताऽयश्यं कल्पनीया । अन्यथा रूपादिमति ताशप्रतीतेः प्रमात्यापत्तेरिति किं लाघवम् । न च रूपवति तत्तदूपाभावरूपविषययाधेनैव तारशप्रती. तेरप्रमावमिति वाच्यम् । घटवतलमित्यादी घटत्यादिना पा. पघटादिमानानियमवदुक्तप्रत्ययेऽपि रूपामायत्यादिना पायपा. मायादिभानानियमात् । योग्यतादिवशाच्छदादिजन्यताहशाने. बाधितामावमाप्रमानसम्भवात् । न यशदविशेषादेविदमावाय- ·अनुमानगादाधर्याम् गाहित्वं कार्यतावच्छेदक कल्पयितुं शक्यते, येन नियमः स्यात् । तथा सति गौरयात् । सामान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वे ज्या सज्यवृत्तित्वकल्पवयोश्च । अतिरिकाधिकरणतानभ्युपगमे प्रतिबन्धकसमयहितेऽपि प्रति. पन्धकतावच्छेदकधर्मायच्छिन्नाभायवरूपकारणतावच्छेदकायच्छि नविशेपाभावसम्यन्धस्य कार्योत्पत्तिप्रयोजकस्याक्षतत्वातदापत्ति रिति फेचित् । तन्ना सामान्याभायपार्थक्येऽपि यावद्रूपाभावत्वाद्ययं. च्छिन्ननिरूपिताधिकरणताविशेषकरपनमावश्यकम्, रूपवति यापा सादशाभावप्रतीतरप्रमाया । सैव चाधिकरणता सामान्यावचिछ. प्रप्रतियोगिताकत्वविशिष्टनिरूपिता न स्यतिरिक्तति सामान्या. भावपार्थक्यवादिभिरभ्युपगमात् । घटपटाद्यभावानामभेदे घटा• भावत्वपटामावत्यायच्छिन्नाधिकरणतानामतिरिचानां फल्पनमा. घश्यकम् । फ्लुप्ताधिकरणतात येण निर्वाहासम्मवादिति छ. शितप्रतिवन्धनवकाशात् । घस्तुतः कारणतावच्छेदकोपलक्षितकारणसवं सर्वत्र फा. त्पित्ती तन्नं न तु विशिष्टसत्वं गौरवादिति परामर्श स्वयं घ. क्ष्यते । एवं च सामान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्य विशेषा- भावेषप्यभ्युपगमे तद्विशिष्टाधिकरणताया विलक्षणत्येऽपि प्रतिया न्धकविशेषाभावात् कार्योत्पत्तिप्रसो दुर्याय एव इत्यादियुक्तिरेय दिगित्यनेन पर्शिता। सार्वभौममतमा । फेचिरियति । (दी०) केचित्तु अनन्तविशेपाभावानां सामान्यावच्छिन- प्रतियोगिताकत्वस्य तथासज्यत्तित्वस्य च कल्पनामपेक्ष्य ला. यवान सामान्यावच्छिन्नमतियोगिताकन्वेनैक एवाभावः कल्प्य- ते । कल्पनीयशरीरस्योभयत्र तुल्यत्वेऽपि एतदपेक्ष्य तस्य गुरु- स्यात् । पिनिगमकाभावेऽपि च सामान्याभावसिद्धिरमत्यूदेव । धर्मकल्पनातो धर्मिकल्पनाया गुरुत्वं कल्पनीयानेकत्वयुक्तम् । (गा)मनु सामान्यधर्मायच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वविशिष्टामाय- स्यातिरितम्य कल्पनापक्षेऽप्यतिरिक्योर्विशेष्यविशेषणयो। कारपनी- ·सामान्याभावप्रकरणम् । यतया फल्पनीयांशसाम्यमित्याराड्याह । कल्पनीयति । शरीरस्य । संशस्याएतदपेक्षया। अतिरिक्तसामान्यामायबादिमतापेक्षया। तस्य। तदनतिरिक्ताभाववादिमतस्य । गुरुत्वादिति । सामान्यासावत्यक- ल्पनायां धर्मिणामानन्त्यादेिति भावः । अभ्युपेत्याह । विनिगमकति। अप्रत्यू हैवेति । सिद्धिविरोधिनो गौरवस्यानयकाशादिति भावः । ननु धर्मकरूपनातो धर्मिकल्पना गरीयसीति प्रथादादतिरिक्ता- भावरूपधर्मिकल्पनौरवपराहतमित्यत आह । धर्मति । कल्पनीया- नेकवेति । धर्मकल्पनापक्षे कचित्तन्मात्रकल्पना, धर्मिकल्पनापक्षे तु धर्मस्थापि कल्पनीयत्वात्तदुभयकल्पने कल्पनीयाधिक्यप्रयुक्तमेष, न तु धर्मिकल्पनामात्रप्रयुक्तमित्यर्थः । तथा च भरते कल्पनी- याधिक्यविरहादतिरिक्सामान्यामायक्षेन गौरवमिति भारः। गौरवान्तरमाशङ्कते । न चेति । (दी०) न चातिरिक्ताभावस्य तत्र च सामान्यावच्छि- नप्रतियोगिताकत्वस्यानन्तवावायधिकरणत्तित्वस्य च क. ल्पनामपेक्ष्य क्लानन्तवावायधिकरणवृत्तित्वानां यावद्विशे- पाभावानामेव सामान्यावच्छिन्नमतियोगिताकत्वस्य तद्यास- यत्तित्वस्य च कल्पनैव लघीयसीति वाच्यम् । एवं सत्यभा- वमात्रासिद्ध्यप्रसङ्गादित्याहुः ।। (गा०) लघीयसीति । न च सामान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिः ताकत्वे ऽध्यनन्ताभाववृत्तित्वकल्पनासाम्यमिति वाच्यम् । विशेषा. भावानामपि सामान्याभावाधिकरणतया सामान्यधर्मावच्छिन्नप्रति- गोगिताकत्वे यावद्धमिवृत्तित्वं कल्पनीय तदयेक्षयातिरिक्तसामा. न्यामावे यवृत्तित्वकल्पना तेषां भूयस्त्वेन साम्यानवकाशात् । एवं सतीति । एवम् । कल्पनीयेऽभावग्नताधिकरणवृत्तियकल्पनागौर- घस्यातिरिक्ताभावसिद्धिपिरोधित्वे । अभावमात्रोत । अधिकरणादा. वभावत्वकल्पनादेवोपपर्भावातिरिक्तः कोऽप्यभायो न लियेदित्य- या अतिरिक्ताभावस्य तत्रानन्ताधिकरणवृत्तित्वस्यच कल्पनामपेक्ष्य मभावत्वेऽनन्ताधिकरणादिवृत्तित्वकल्पनाया लघुत्वादिति भावः ॥ इति अनुमानगादाधों सामान्यामावप्रकरणं समाप्तम् ।।

·अथ विशेषव्याप्तिप्रकरणम् । (चि०) यया मतियोगिव्यधिकरणस्वसमानाधिक- रणात्यन्ताभावाप्रतियोगिना सामानाधिकरण्पम् । (दी०) यदेत्यादि । अथात्र नानाव्यक्तिरूपादिसायक- कव्यक्तिपृथिवीस्वादावव्याप्तिः । न च तत्र रूपवत्वादिक. मेव साध्यम्, तच्चे परम्परासम्बन्धेन रूपत्वादिकमेव, तेन च सम्बन्धेन न तदभावः कापि पृथिव्यादाविति वाच्यम् । रूपादेरसाध्यतापत्तेः। (गा०) व्यधिकरणवहिधूमयोाप्यनभ्युपगमेन वहिमान् धूमा. दित्यादौ तत्तयाघभावमादाय दोषासंस्पर्शाविशेषलक्षणेऽन्यथा- ऽव्यातिमाशते । अधाति । नानाव्यक्तिरूपादिसाध्यकेति । यद्यप्यवच्छेदकत्वाघटितप्रकृत- लक्षणे यथा यावद्धत्वधिकरणवृत्तिसाध्यैक्यविरहेण सकलसाध्य. व्यक्तीनामेव हेतुसमानाधिकरणतत्तद्यक्तित्याद्यच्छिन्नाभाचप्रति. योगितया हेतुसमानाधिकरणाभावाप्रतियोगिसाध्यदुर्भिक्षम् । तथा साध्यैपयेऽपि प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नव्यधिकरणहेतुनिष्ठ द्विस्वाद्यच्छिन्नाभायप्रतियोगिनायाः साध्येऽक्षततया 5व्याप्सिर्दुर्षा- व भयाभावघटितप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नवैयधिकरण्यनि. घेशपक्षे च एतद्रूपवानेतद्रूतादित्यादावपि, एतद्रूपतद्रूपोभयत्वाद्यय. च्छिन्नाभावेऽपि तस्य सरवन लक्षणगमनामावादसम्भव पव। तथा- पि यथाश्रुतप्रतियोगिवैयधिकरण्यनिवेशेषीत्यस्याऽऽदौ प्रणीय- तया मासङ्गतिः । तनिवेशाभिप्रायेणेयोपाध्यायस्यैतदोषोद्धरणप्रकारमाशङ्कते । न | पृथिवीत्वादिहेतुके । रूपवत्वादिकमेव सा. ध्यमिति । तथा च अपव्याप्तस्तत्रानभ्युपगमान्नाध्यामिरिति भावः । ननु रूपवत्वं रूपसमवायः तस्य च साभ्यतानिर्वाहेऽपि तन्मते द्रव्यत्यादिनापि शक्यसाधनस्य पाया- चेति । तत्र समवायक्यमेत ·अनुमानगादापर्याम् दिसाधारणस्य तस्य सिद्धावपि रूपन्यासिद्धा तसिध्धनुरोधेन पृथिवीत्वादी रूपन्याप्रावश्यकतैवेत्यत आह । तच्चेति । तथ। प्रत तसाध्य रूपयत्यादिकं च । परम्परासम्बन्धेन । साघ्यमानमिति शेषः । परम्परासम्बन्धेन स्वसमवायिरूपाद्यात्मकेन रूपत्यादेः पक्ष सिद्धावर रूपादेस्तत्र सिद्धिनिर्वाह रति भाव । ननु रूपवादेरपि ममवायादिना हेतुमनिष्ठाभाषप्रतियोगि. स्वात् फथ व्यापकत्वनिर्वाह इत्यत माह । तेन चेति । तेन । स्वसम- वायिरूपात्मकेन । न तदभाव इति । तथा च साध्यतावच्छेदकस. म्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितायास्ताशसम्बन्धेत प्रतियोगियधि. करण्यस्य वा निवेशामानुपपत्तिरिति भाव । असाध्यतापत्तरिति । पृथिवीत्यादिलिङ्गकप्रमापरामर्शजन्यानुमिती समवायादिना यि- धेयतानु परित्यर्थः । तथा चानुभविकतदुपपत्तय रूपादिन्यारे रावश्यकत्वादव्याप्ति(वैवेति मावः । मन्यवच्छेदकावयटितलक्षणपक्षेऽपि नानाव्यक्तिदण्डाद्यवच्छिन्न- साध्यकन्यापयनिधीहेण प्रातिस्पिरपावच्छिउसकलदण्डायव. च्छिन्नन्यभिचारिहतुकानुमिती दण्डादेविधेयतारच्छेदकत्र यथा- ऽपलप्यते तथतल्लसगपक्षेऽपि पृधितीत्वादिलिगकानुमिनी रूपादेवि धेयताऽप्यपलपनीयत्यत. प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नयाधिकर- ज्यनिरेशावश्यकत्वाभिप्रायेण दोपान्तरमाह । द्रव्यान्यत्वादीति । (दी०) व्यान्यस्वादिविशिष्ट सत्ताधभावस्य द्रव्यादिवृत्ति त्वात् सत्तादिसाध्यकद्रव्यत्वादावव्याप्तेश्च । अन्यया विशिष्ट- वया मवादः साध्यत्वे व्यभिचारिणि जातिमत्वादावतिमसद्भाव । ध्युम्पादीयप्यते च विशिष्टाभावस्य विशेष्यप्रतियोगिफत्वम् । द्वित्वाचवच्छिन्नमाध्पाभावस्य तर सत्वाच । (गा०) सत्तादीत्पादिना गुणान्यत्वादिविशिष्टसत्तादिसाध्यक- परिग्रह विशिष्टप्रतियोगिवयधिकरण्यप्रदेशप्रयोजन प्रकाशयति। भन्ययेति । विभिप्रतया। प्यान्यायादिविशिष्टतया । सरवादःसा. प्पत्ये । व्यभिचारिग 1 समरिपयतयैव तत्सायके अनिप्रसङ्गात् । सम विनाऽपि गुणत्यादिना गुणादाविर विशिशिष्टयसाधक्तान ·विशेषव्याप्तिप्रकरणम् । सनात् । न च द्रव्यादी द्रव्यान्यस्यादिविशिष्टसत्तादिसिद्धिर्वाधादेवा. शक्यापादनेति वाच्यम् । धानवतारदशामापचेटुंरित्यात् । अन्यथा सामानाधिकरपयमात्रस्य व्याप्तित्यापचेः । पाधादेव पावादी द्रव्यत्यादिना रूपाचगनुमानोपपत्तेः। ननु विशेष्यवति विशिष्टाभावप्रतीतिर्विशेषणाभावं सर्वत्र वि. शेषणविशेष्योमयसम्बन्धाभावं घायगाहते, न तु विशेष्यप्रति. योगिकामावम्, प्रतियोगिमति विराधनाभावासस्वात्तत्कथं यि. शिधाभाषमादाय सत्तादिसाध्यकऽन्यातिः। न चैयं विशिष्टसत्ता- रिसाध्यके वात्यादिहे नावतिव्याप्तिः, जातिमनिष्ठामावप्रतियोगि- तायाः सत्तात्मसाध्येऽसत्यादिति वाच्यम् । गुणाद्यन्यत्वविशि- एत्यादिनाऽपि सत्तादेः साध्यत्वे जात्यादिहेती व्याप्यत्वोपगमात् । বিৗবাহিৰেশ্বৰ ৰাথবাঘামৰ নাইনীদেবী पगमादित्यत आह । व्युत्पादयिष्यते चेति । विशिष्टाभावोऽतिरि- जो विशेषणाद्यभावस्वरूपो वा भवतु तस्य विशेषणावच्छिन्न. विशेष्यप्रतियोगिकत्वमावश्यकम् , विशेषणावच्छिन्नविशेष्यज्ञानं विनाऽसम्भवन्स्यास्तत्प्रतीतेस्ताइविशेष्यशि तत्प्रतियोगिताव. गाहिताया दुरपह्नवत्वादिति भार्चः। ननु विशिष्टस्यातिरिक्ततामते विशिष्टामावमादाय न दूपणा. घसर इति एकव्यक्तिसाध्यकेऽपि द्वित्वच्छिन्नमाध्याभाव. मादाय दूषणमाह । द्वित्येति । तत्र । हेतुमति । न च विशिष्टस्याति- रिक्तत्वे प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नत्वाविशेषित्तप्रतियोग्यसा- मानाधिकरण्यमेव निवेशनीयमिति नोभयाभावादिकमादायाव्याप्ति. प्रसक्तिरिति वाच्यम् । सत्तागुणत्योमयवान् द्रव्यत्वादित्यादावति- व्याप्तिवारणाय विशिष्टस्यातिरिक्ततामतेऽपि प्रतियोगितावच्छेदका. पच्छिन्नावनिवेशनस्याऽऽवश्यकत्वात् । न च द्रव्यत्यादौ सत्तादिव्याप्सिरिटैच, गुणत्वादेव तत्समा- नाधिकरणप्रतियोगिव्यधिकरणाभावान्तरप्रतियोगित्वान तद्या. पकतापत्तिरिति किं तद्विवक्षयेति वाच्यम् गुणत्वस्य ताशामावतियोगित्वेऽपि सत्तागुणत्योभयत्वसामानाधिकरण्येन तारशाभावप्रतियोगित्वाभावसत्वात 1 प्रम विनव द्रव्यत्वहेतुका. या द्रव्यं सत्तागुणत्वोभयवदित्यनुमितेर्वारणायाभाव प्रतियोगि- - ·५६२ अनुमानगादाधर्याम् तावच्छेदकायच्छिन्नपैयाधिकरण्यस्यावश्यं निवेशनीयत्यात । पहि स्वाधवच्छेदेन किञ्चिद्भूमादिव्यक्तिसमानाधिफरणामावाप्रतियोगि. त्यासत्वेन विधेयतायच्छेदकसामानाधिकरण्येन ताहामायाप्र- तियोगित्वज्ञानस्यैवानुमितिहेतुतायाः प्रतियोगित्वामावघटितल. क्षणधादिना स्वीकरणीयत्वात् । अत्र यथा अवच्छेदकदेशकालावच्छिन्नपक्षकस्थले पि शुद्धस- मवायादिना व्यापकताग्रहान तद्विशिष्शानुयोगिकवैशिष्टयानुमिति. रुपाध्यायैरङ्गीक्रियते । तथा विशेषणान्तरवैशिष्टयावच्छिन्नस- तादिसाध्यकेऽपि विशिष्टप्रतियोगिक समवायादिना व्यापकताप्रह मन्तरेण न घिशिष्टवैशिष्टयानुमितिस्तै रुपगन्तव्येति साध्यताव. छेदक प्रतियोगिताधच्छदकावच्छिन्नाविरोपितप्रतियो- गिधैयधिकरण्यनियेशेऽपि नातिप्रसङ्ग इति न विशिष्टाभावमा- दाय द्वित्वाद्ययच्छिन्नाभावमादाय वा सतावव्याप्तिः । साध्यता- वच्छेदकविशिष्टनिरूपितसमवायादिना प्रतियोग्यनधिकरणहत्व. धिकरणस्य सद्धतायप्रसिद्धावपि न क्षतिः, उभयाभावघटितप्रति. योमियधिकरण्यस्य प्रवेशनीयत्वात् । विशिष्टवैशिष्टयसाध्यक- स्थले एप चा विशिष्टवैशिष्टयानुमिनिरपेयते । म च विशिप्रप्रतियोग्यसामानाधिकरण्यानिवेशे द्रव्यं सत्ता- गुणत्वोभययद् द्रव्यत्वादिस्यादापतिप्रसङ्गो दुर्धार इति वाच्यम् । तत्रोभयत्वोपलक्षितवत्तानुमितेः प्रमारूपतया इष्टत्वात् । विशिष्ट- वैशियशानुमितेश्योक्तरीत्या धारणसम्भवादिति यथाश्रुतलक्षणपरि. कारप्रकारो हेयः। तथापि धूमादिना पर्वतादी अपूर्ववयाद्यनुमाना- नुपपत्तेचीरत्वात् । क्वचिदपि यही धूमसमानाधिकरणाभावाप्रति. योगिन्यासत्यात् । पर्यतीयधूमसमानाधिकरणामावाप्रतियोगिरवस्था- भ्यवहायसवात् । पर्वतीयचढेरसन्निकण तत्र दुग्रहत्यात । महा. नसीयधूमसमानाधिकरणाभायाप्रतियोगित्वस्य तादृशावही गृहीत- स्वऽपि तस्य तारशधूमे पक्षधमंताग्रहविरहेणाकिञ्चित्करत्वात् । न च व्याप्तिपदार्थनिर्वचनमिदं न त्यनुमित्यौपपिकव्याप्तिस्य- रूपकथनमिति वाच्यम् । अथान्तरप्रसङ्गात् । धूमो घहिन्याप्य इत्यादी तत्तधूमत्यादिप्रकारण हेत्वनुपस्थिते, तत्तधूमादिसमा. नाधिकरणाभाषाप्रतियोगित्यस्य शम्देन योधयितुमशक्यत्वाच ।

·- विशेपव्याप्तिप्रकरणम् । यत्त सामानाधिकरण्यम्याव्याप्यवृत्तितामन्युपेत्यैतालक्षणम् , तथा च साध्याभावनिष्टं यत् साध्यसामानाधिकरण्यं हेतुमात तच्छ्न्योऽभावोऽभाषान्तार्थः । केवलान्यपिसाध्य के द्वित्याधयच्छि. असम्बन्धान्तरावच्छिन्नप्रतियोगिताक एव साध्याभावः प्रसिद्धः। न च स्वरूपसम्बन्धेन प्रमेयमानसाध्यस्थलेमायमानस्यैव सा. स्यामावतया साध्यामावनिष्टसाध्यसामानाधिकरपयशून्याभायान- सिद्धिरिति पाच्यम् । अमावप्रतियोगिसाध्यस्य वृतिमत्त्वेन वि. शेषणीयतयां मवृत्रमावस्य तादृशस्य प्रसिद्धः । तत्प्रतियोगि- नोऽवृत्तेरननुमेयत्वाद्यापकतापिरहे क्षतिविरहादिति । तदपि न । तादात्म्पेन प्रमेयमाप्रसाध्यकस्थले पस्तुमारे एवं व्यापकताया उपपादनीयतया उत्क्रसिद्धिप्रकारासम्भवात । प्रगल्मसमाधानमाशते । मधेति । (दी०) अयाप्रतियोगित्वं प्रतियोगित्त्वाभावः, सच येन रूपेण, तपावच्छिन्नव्याप्यावं हेतौ । अस्ति चायं रूपादो, रूपवादि- नान पृथिवीनिष्ठामावतियोगित्वमिति प्रत्ययादिति खेन्न । (गा०) प्रतियोगित्यस्याव्याप्यतित्येऽपि प्रतियोगिनि तदस्य दुर्घटतया नमोऽस्यन्तामायाकल्पमाद । मप्रतियोगित्पमिति ! प्रतियोगिनि प्रतियोगिायामावस्यीकारे प्यभिचारिण्यतिग्यासि मारायाह । स चेति । गेन रूपेणेति । यद्पायच्छिन्नसाय इत्यर्थः । तपावच्छिन्नन्याप्यत्यमिति । तथा च धमत्यादिना पन्यादि. मनिष्ठामायप्रतियोगिनो धूमादेव्यत्यादिना तस्यामाययस्येऽपि म पहपाद मायावधिप्पाप्यतापतिःहन्यस्यापयन्छिनापाया पिए यति मायः। मनु रासयक्तिरयादिनापिण्यादिमिष्ठामापप्रतियोगिनि रुपाको प्रतियोगितानपादकापरयापच्छेदेम सदभापया मानामाय रयत माद । भस्ति घेति । पम् । धिम्यादिमिठामापप्रतियो.' पिरयामायः । इति प्रयपात् । दायारातियोगिरयामापापगा. दिमापयस्याऽनुमविकरयाद। (दी)मावास्या हिरूपलादी प्रतियोगिनाया य.

·+ . अनुमानगादापर्याम् । वन्छदकत्वाभावो गृह्यते, न तु तदभावावच्छेदकत्वम्, सर्वत्रैव • रूपे पृथिवीनिष्ठामावप्रतियोगित्वं न तु कुत्रापि रूपे तदभाव इस्पबाधितप्रत्ययात् । अन्यथा यो यो धो यस्य यस्य ना- बच्छेदकस्तत्तदवपछेदेन नत्तदभावोऽप्युक्तरीत्या सिख्येव । प्र- मेयमत्वेन न चह्निमन्निष्ठाभारप्रतियोगितमिति प्रत्ययात्तद- बच्छेदेन तादृशमतियोगितामावस्यापि मुवचत्वाच । (गा०) अग्रिमतत्पदस्य प्रतियोगितापरत्वं स्फुटयितुं प्रतियो. पिताया इत्यसमासाभिधानम् । ननु शब्दव्युत्पत्तियललभ्यं सत्या- यच्छिन्नप्रतियोगित्याभाव परित्यज्य अपत्यादिनिष्ठत स्वच्छेदक त्वामावायगादित्वं कुतः स्वीक्रियते इत्यत आह । सर्व- घेति । तदमें स्वरूपसम्बन्धात्मकनवादकतासिद्धी त. धर्मविरोधिमामानाधिकरण्यमानायगाहिप्रतीनेरयाधफनया रूप. ये पृधिनिष्ठामाषप्रतियोगितात्वरूपानुगतरूपावच्छिनप्रतियोगि. तावच्छेनुकत्यायगाहित्यसूचनाय सर्ववेत्युकम् । ननूक्तप्रतीत्या रूपवानतिरिक्तवृत्तित्यरूपं ताशप्रतियोगिता- स्वावच्छिन्ननिरूपितावच्छेदकत्वमेवायगाहते, न तावतापि या. थकनानियांहः । स्वरूपसम्पन्धरूपयोरेव विरोधिद्वयावच्छेदकत्व- योविरोधादतो याधकप्रत्ययान्तरमाइ । न त्विति । ताशप्रतियो. गित्वाभावा रूपप्तामान्यावृत्तिरित्यर्थः । ननु तादृशामाधे रूपावृत्तित्यप्रत्ययोऽसिद्धः, स्वयमेव संयोग्य. न्योन्यामाये वृक्षावृत्तिवप्रत्ययस्यासिद्धिमुद्भाव्याम्पोन्यामावस्या. ध्याप्यवृत्तिताया व्यवस्थापनीयत्यात्। तत्प्रत्ययात् प्रकृतप्रत्ययस्या. विशेषात् । न च रूपत्वेन न रूपे प्रतियोगित्यमिति राम्दा रूपस्याव. छिनप्रतियोगित्वामाव इय प्रतियोगितानिष्ठो रूपत्यावरिउन्नत्यामा- घोऽपि क्लसन्युत्पत्तितः प्रतीयते, अवच्छिन्नत्यान्तस्य तृतीयान्तेनो. पस्थितस्य नप्रयांमायेन प्रथमान्तपदार्यान्वितेन प्रतियोगितया. ऽन्वयाऽविरोधात । एवं व याधकप्रत्ययस्य विवादमस्तत्वेऽपि प्रतियोगित्ये स्परयावच्छिसयामाय पर उभयसिद्धावानुरोधा. दुकप्रत्ययविषयः स्वीकार्यः, न तु रूपे प्रतियोगित्यामावाडक्लप्स.

·1 । विशेपच्यातिपकरणम् । वेन गौरवस्थैव बायकत्वादिति याव्यम् । एवं सति वृक्षे मूलेन सयोग इति प्रत्ययस्यापि वृक्षवृत्तिसंयोगे सप्तम्यन्तार्थमुलावच्छि- प्रत्वामावावगाहितापत्या संयोगादरण्याप्यतित्यानुपपत्तः । न च संयोगवत् प्रतियोगित्वम्याध्याप्यवृत्तित्ये वृक्षे मूले न सं. योग इतिवद्रूपे उपत्वे न रूपाभावप्रतियोगित्वमिति अवच्छेदक. पदोत्तरसप्तम्युल्लिखितप्रत्ययापत्तिरिति वाच्यम् प्रतियोगिताया अव्याप्यवृत्तितापिरहेऽपि अपत्यादस्तदयन्दकत्यन रूपये रूपा. भावप्रतियोगित्वमिति प्रतीतिव्यवहारापत्तेदेशकालादेविलक्षणमेवा- वच्छेदकावं सप्तम्यर्थो न स्ववच्छेदकस्यमामिति समाधानस्या. प्रापि तुल्यत्वात् । साहशायच्छदकतानिरूपकमेवाव्याप्यवृत्तीति नियमस्याप्रामाणिकत्वात् । युज्यते व साध्यतावच्छेदकावच्छेदेन साध्ये प्रतियोगिया. भावावगाहिज्ञानस्यैवानुमितिहेतुत्वम्, न तु साध्यतापच्छेदकध- मिकानयच्छदफावग्रहस्य, धर्मितावच्छेदकतया साध्यतावच्छेद- দুনিয়াবিবিযাযা প্রকায় মহানাযা गौरवात् । कदाचिहित्यत्यादिना कदाचिश्च स्वरूपतो पहित्या. वेषिधेयतावच्छेदकतया मानमिति नियमस्य निर्वाहत्यात् । दण्डिसंयोगादिहेतुकानुमितौदण्डादेविधेयतावच्छेदकरयानुपपत्तेः। एनन्मते च तसद्दण्डत्यादिविशिधावच्छिन्ने विशेषाभायप्रतियोगि. त्यसत्यपि अवच्छेदकतावच्छेदकर्मदेन एकायच्छेदनापि विपद व्यसत्योपगमाइण्डत्यादिविशिष्टावच्छिन्ने तदभाव सत्येऽविराधे. ५ तदुपपत्तेः सुकरत्वादित्याशदा प्रतियोगितानयच्छेदकरण प्र. तियोगित्यामाधोपगमे प्रतियन्दिमाह । अन्यथेति ! यस्य । कारण त्यकार्यत्वादेः । उत्तरी स्पेति । इण्डे द्रव्यत्येन न घटसनकरयमिति प्रतीसियलेनेत्यर्थः । अनापीपतिसम्मयेन लक्षणे दूषणान्तर. माह प्रमेयेति । शनि प्रत्ययादिति । मतिप्रसवनया द्रव्यरयादे. रिघ प्रमेयधूमावादेगुस्नया धूमामायप्रतियोगितानपच्छेदकरपेऽपि. शेषादिति माया । सुचायायेति । तथा च प्रमेयधूमयान् घहे. रिस्पादावतिभ्याप्तिरिति भावः एतदतिव्यापयुसारमाराने । भति । ।

·विहादिति भावः। विशंपण्याप्तिमकरणम् । पदकधर्मवत्वम् । न चैवं पूर्वस्मादभेदः, तन्न साध्यजातीयत- मानाधिकरणसाधनजातीयत्वस्य, अत्र च साध्यसाधनयोः सा- मानाधिकरण्यस्य व्याप्तित्वे तात्पर्यात् । घटकयोस्तादृशमतियोगि- वावच्छेदकतच्चान्यान्यात्यन्ताभावयाभेदेन भेद इत्यपि कश्चित् । (गाय) साध्यजातीयेति । सजातीयत्वं साध्यतावच्छेदकसाध- नतावच्छेदकाम्याम् तेन अनयच्छेदकवहिल्यावच्छिन्नसमानाधि- करणवृत्तिधुमत्यारित्यर्थः । अत पय व्यधिकरणयोरपि सामा- भ्यतो व्याप्तिनिर्वाहात् सामान्यलक्षणानुपगमेऽप्यनुमानोपपत्तिः । साध्यसाधनसामानाधिकरण्यस्य अनवच्छेदकरूपावच्छिन्नस्वसाः मानाधिकरपयमाधनकायच्छेदकोभयस्य युक्त्यन्तरेण सामान्य- प्रत्यासत्ती व्यवस्थापितायां साध्यसाधनव्यक्तिभेदन भिन्नानामपि व्याप्तीनां तया युगपज्ज्ञानसम्भयन सर्वसाधारणैकव्यासायामह. कश्चिदित्यस्वरसीजम् । व्यधिकरणयों, व्याप्तिरिति अन्ध. छनेवासाभिधानादुकरीत्या भेदस्याऽऽवश्यकत्वम् । (चि०) यत्समानाधिकरणान्योन्याभावप्रतियोगि घवन्न भवति तेन समं तस्य सामानाधिकरपयं वा, स्व- समानाधिकरणान्योन्याशाचाप्रतियोगियतकत्वं वा । अन्यवृत्तिवाहितद्वतोरन्यवृत्तिधूमवनिष्ठात्यन्ता. भावान्पोन्याभावप्रतियोगित्वाद् व्यधिकरणवाहि घूमपोर्न व्याप्तिः, किं तु तत्तमस्य समानाधिक- रणनत्तहिना । न चैवं धूममात्रे न व्याप्तिरिति पाच्यम् । सर्वघूमव्यक्तस्तथात्येन घूममात्रस्य व्याप्य. स्यात् । घूमसम्बन्धिवहिस्तयाण एप । युगपदुत्पन्न- विनष्टयोश्च व्याप्तिरेव । कर्मणि च संयोगाभाचा प्रति- योग्यसमानाधिकरणः। यद्वा प्रतियोगिवैयधिकरण्या- वच्छेदकान्छिन्नत्यमत्यन्ताभावविशेषणम् । कर्मणि ·अनुमानगादाथर्याम् (दी०) अध प्रमेषघृपत्वं न गौरवेण सामानाधिकरण्य- प्रतियोगितावच्छेदकम् ,विवक्षितं चात्र तयेति चेत ? असमा. नाधिकरणधूमकव्यक्तिचितया बन्हित्वमपि न तदवरछेदक- म, कम्युग्रीवादियवादिना च घटादेरसाध्यतापत्तिरिति ब. 'हुम्पाकोपच । अत एव प्रमेयमस्वं गौरवण प्रतियोगिताया इ. व तन्यतापा अपि नावच्छेदकमित्युक्तावपि न निस्तारः। (मा) पत्र लक्षणे। तथा साध्यतावच्छेदकस्य हेतुनिष्ठसामा. नाधिकरण्यप्रतियोगिस्वायच्छेदकत्यम्। साध्यतावच्छेदकायच्छिक प्रतियोगिताकसामानाधिकरण्यस्यैव च्याप्तियोपगमादिति भाषः ! चेदित्यनन्तरं तहाँति पूरणीयम् । असमानाधिकरणधूमकेति असमानाधिकरणो धूमो यस्येति व्युत्पत्या धूमनिष्ठ लामानाधिकर• प्रतियोगिताशून्येत्यर्थकम् 1 न तदधच्छेदकामिति । अनतिप्र. संक्त पत्र स्वरूपातम्याधरूपाचच्छेदकत्वोपामादिति भावः। तथा च घहिमान् धूमादित्यादावेवाच्याप्तिरिति भावः। धूमनिष्ट नामानाधिकरण्यप्रतियोगितात्वावच्छिन्नातिप्रसक्तत्येड पि घहितिप्रतियोगितात्वाच्छिन्नानतिप्रसक्ततया ताशप्रतियो. गितापच्छेदकाय घहित्यादेदुधार मित्याझ्याह । कम्युग्रीवति । इदं तु गुरुधर्मावच्छिन्नसाध्यके व्यभिचारिण्यतिप्रमङ्गयारणाय गुरुधर्मस्य सम्बन्धप्रतियोगितानपच्छेदकत्वमभ्युपगतमिति तन्मतमनुसृत्यैया- प्याप्यभिधानम् | घस्तुता सम्बन्धप्रतियोगितावच्छेदकत्वं गुरोर. पि, अत एव स्वविशिष्टसम्बन्धीत्यादिपारिमापिकावच्छेदकत्वनिह. तिरपि सङ्गच्छता अन्यथा स्वविशिष्टसम्वन्धस्य स्वायच्छिनप्रति- योगिकसम्बन्धरूपनया गुरुधर्म तादृशापच्छेदकता अप्यानाहा. दित्यवधेयम् । अत एव । कम्युग्रीवादिमस्त्रादिना घरादेरसापता- पचेरेव । तच्छ्न्पताया अपोति । गौरवरुपयाधकास एवं प्रति- योगितानवच्छेदकस्य तदमायावच्छेदकवनियमादिति भावः18 स्युक्तावपि । इत्युक्त्या उकातिव्याप्तिविरद्देऽपि । न निस्तारः । न लक्षणस्यादपिता। (दी०) अत्र बदन्ति । अप्रतियोगित्वं प्रतियोगितानव- .

·बिरहाति भावः। विशेषज्याप्तिमकरणम् । पन्दश्चर्यवतम् । न चैवं पूर्वस्मादभेदः, तत्र साध्पनातीयस- मानाधिकरणसाधनजातीयवाप, अत्र च साध्यसाधनयोः सा- मानाधिकरण्यस्य व्याप्सित्वे कार्यात् । घटकयोस्ताशप्रतियोगि- वावच्छेदकतत्वान्यान्यात्यन्ताभावयो देन भेद इत्यपि कश्चित् । (मा) साध्यजातीयेति । सजातीयत्वं साध्यतावच्छेदकसाथ- রাষভটাকা, বন জনবিভিন্নমমনাম্বি- करणकृत्तिधमत्यादेरित्यर्थः । अत एव व्यधिकरणयोरपि सामा- न्यतो व्यातिनिर्याहात सामान्यलक्षणानुपगमेऽप्यनुमानोपपत्तिः । নায়াগনভাসানাগিয়েয নয়াবায়ে मानाधिकरण्यसाधनतावच्छेदकोभयस्य युक्त्यन्तरेण सामान्य- मायासची व्यवस्थापितायां साध्यसाधनव्यक्तिभेदेन भिन्नानामपि व्याप्तीनां तया युगपमानसम्भवेन सर्वसाधारणकव्याप्तावाप्रइ. कश्चिदिन्यधरसवाजम् । अधिकरणयोन ध्याप्तिरिति ग्रन्थ छतैयाभिधानादुक्तरीत्या भेदस्याऽऽवश्यकत्यम् । (चि०) पत्समानाधिकरणान्योन्यामावप्रतियोगि पन्न भवति तेन समं तस्य सामानाधिकरपथं वा, स्व. समानाधिकरणान्योन्याशावाप्रतियोगियतका वा। अन्यवृत्तिवाहिलदतोरन्यवृत्तिधूमवसिष्ठात्यन्ता. भावान्योन्पामावप्रतियोगित्वाद् व्याधिकरणयहि धूमयोर्न व्याप्तिः, किं तु तत्तमस्य समानाधिक- रणलत्तहिना । न चैवं धूममात्रे न व्याप्तिरिति धाच्यम् । सर्वधूमव्यक्तस्तथात्वेन धूममात्रस्य व्याप्य: त्यात् । धूमसम्बन्धिवहिस्तद्याप्य एघ । युगपत्पन्न विनष्टपाथ व्याप्तिरेव । कर्मणि च संयोगाभायः प्रति. योग्यसमानाधिकरणः। यहा प्रतियोगियधिकरण्या- पच्छेदकान्निस्यन्ताभाषषिशेषणम् । कर्मणि ·10 - ५६८ अनुमानगादापर्याम् . च संयोगाभावस्य प्रतियोगियधिकरण्यावच्छेदका- पच्छिन्नत्वम् । न चान्योन्यामावस्याव्याप्यत्तित्यम्, अभेदस्यायाधितप्रत्यभिज्ञानात् । (दी०) अत्यन्ताभावगर्भवसामान्यविशषभेदेनान्योन्यामा वगर्भमपि व्याप्तिद्वपमाह यत्समानाधिकरणत्पादिलक्षणदपेन । (गा) यन्योन्यामावगर्मव्याप्तियामेदमाराध्यामहा अत्यन्तेति। अत्यन्तामावगर्मवदिति । अत्यन्तामावगर्भव्याप्तिद्वयं यथा सा मान्यविशपमेदेनोवामित्यर्थः । एतेन सामान्यविशेषभेदेन मेदगर्भ स्थाप्तिद्वयानामधाने न्यूनतेति स्वपित्या उत्तरीयैव भेदे प्रत्यकार: स्वरस इति दर्शितम् । नन्यत्यन्तामावगर्भलक्षणयोः प्रतियोगितानयच्छेदकावच्छिन्न- त्वामनियोगित्यमात्रामिधानन सामान्यविशेपमायः सूचित इत्यत्रा. पि तथा भेदेऽभिप्रेते तधाभिधीयतेति शडूया अन्यथा भेदमाद । प्रथम इति। (दी०) प्रथमे एकस्य साध्याधिकरणां-शस्पाऽऽधिक्या. द्वितीयलक्षणम् । अब यद्यपि नानाव्यक्तिसाध्यकस्थले तत्त- साध्यवतस्तत्तत्साध्यववस्य च माधनसमानाधिकरणान्योन्या. भावप्रतियोगित्यात्तदवउदकत्वाचाव्याप्तिः । तथापि यद्पा- वच्छिन्नं ताशान्योन्याभावप्रतियोगितानपच्छे तपा. वच्छिन्नमायानाधिकरण्पमित्पन तात्पर्यम् । (गा०) याधिक्यादिति । यदायप्रतियोगिन्च तहत्तित्यरूपे प्रय माध्ययतोऽप्रतियोगितया सामानाधिकरण्यघटकनया च पृदियेशः । दिलीये च अप्रतियोगिताध्यय दृन्नित्वरूप अभतिया. गित्यविशेष्यतापनस्यैर वृत्तिविशेषणत्वमित्येकधैव तनियश इत्या. शायदमुपलक्षणम्। प्रथमे विशिष्टपरामनियादोऽपि एल्यः । यत्राप्यपच्छेदात्यमन्तमापयितुं यथानुनमाक्षिपति । यति । नानाव्यविहायस्थले इति। नानासापताधिकरण यत्र विभिन्न ·--- तत्तदहित्यादिना विशेपन्याप्तिप्रकरणम् । सायं तत्ययः । प्रनिगेगित्वाचघच्छेदपत्वाचेत्यस्य साध्यर. साम्यवत्त्वयोग्यासण्यमन्वयः । साध्येऽवच्छेदकभेदनिवेशेऽपि न निस्तार इति सुचनाय साये प्रतियोगिवायच्छेदकत्वाभिधा- नम् । अत्याप्तिरिति । यद्यपि एकाधिकरपासायके एतद्रूपवा. नेतासादित्यादावपि उभयत्वावविन्नभेदप्रतियोगित्वमादायाप्रति- योगित्वघटितलक्षणे पाथुनेऽसम्भव एव सम्मति । तथा- पि प्रतियोग्यवृधित्वस्य भेदविशेषणत्वोपगमेन तत्र लक्षणसमन्द य सम्भवतीत्याशयः । यद्पावच्छिन्नमिति । यापदं साम्यनाद. छेदकपरम् । अनवच्छेदकम् । अवच्छेदकत्वात्यन्ताभाववत् । বিশ্বাসঘাষিত पन्यादेवच्छेदकनानवच्छेदकसामान्यरूपाचच्छेदनावच्छेदकन्या- चिन्तामाववत्वमित्याशयः ।। न चावच्छेद्यानरच्छेदकापावच्छिनेऽधच्छेद्यामावस्योपगमे य. पविशियायन्छिने प्रतियोगित्वाभाव इति विवक्षया यथाशुत- प्रतियोगिचामावघटितलक्षणमेव सुपरिकरमिति कय तदुपेक्षेति पाध्यम् । अवच्छेदकताया व्यासज्यवृतित्वस्य सिदान्तसिर. तया तस्मा स्वसमानाधिकरणारयन्ताभावप्रतियोगित्वरूपमव्याय- पृत्तित्वमपि सिद्धान्तसिद्धम् । पच्छेदकैकदेशे पर्याप्तिसम्बन्धेन বমানবামিনুষ্টঙ্কনাথবাববনষ্টকাখি, पच्छेदकरवाभाव स्वीक्रियते इति । प्रतियोगिताया अव्याप्यवृत्तिय स्वसिद्धान्त इत्याशयान । ननु वहिसयोगवान धूमादित्यादौ साध्यतावच्छेवफयहाध. घछिन्ने तत्वदहिसंयोगादिमदन्योन्यामावतियोगितावच्छेदकाय- सवाव्याप्तिः । न च तत्तद्वद्वित्वादिविशिष्टवहपाचवच्छिन्ने तरसsपि वशित्वविशिष्टबहाधवच्छिन्ने तदभाव मुलभ । एकस्यापि विमिन्नविशेषणावञ्छित्रस्य विरोधिद्वयावच्छेदकत्वोपगमादिति पाच्यम् । पर सति तदहिसयोगवान घुमादित्यादापतिव्याप्ते । तदारणायाधिशापितसाप्यताम्हदकावच्छिन्नेऽपछेवकरयामाष स्य विचक्षणे उत्ताभ्यातेदुरत्वात् । सस्यतापच्छेदकतापच्छे বন্ধাৰমিছামিয়ানমন্ধনশিৰণ আলাদা বা दिवायतापरवेदककस्थलमातिरित्यत माह । बहधादाविति। .

·५७० अनुमानगादापर्याम् (दी०) वयादौ वत्संयोगादौ तदादौ वा साध्ये स- वत्र साक्षात् परम्परया वा अनुगमक बहिस्वादिकमेव साध्य तावच्छेदकम् , तदवच्छिन्नवत्वस्य च न ताशान्योन्याभाव- प्रतियोगितावच्छेदफत्वमिति । यद् यद्रूपावच्छिन्नं याारूपा- वच्छिन्नमनवच्छेदफमिति वा यथायथं वक्तव्यम् । शब्दैश्यस्या- नुपादेयत्वात् । (गा० ) ययादिसाध्यकस्यले पहित्वादेः साक्षादपरछेदक- स्वाभिधानं हटान्तविधया । पहिसंयोगामी साध्ये स्वाश्रयप्रतियो- गिकत्वरूपपरम्परासम्यन्धी घहित्वादेः साध्यतावच्छेदकताघट. फ, बहिसंयोगवत्यानित्यादौ च स्याश्रय प्रतियोगिफसंयोगवस्वादि. रूप इति नानाविधपरम्परायास्तथात्वसूचनाय तवदादायित्युक्त म् । बहिन्यादेरनुगमकवामिधानेन च ठस्य विशेपान्योन्यामा. धप्रतियोगितावच्छेदकतानवच्छेदकत्वं तच्छिन्ने तादृशमति. योगितावच्छेदकत्वामावोपपादकं दर्शितम् । ताहोति । हेतुम निष्टत्यर्थः । यवच्छेदकरयमितीति । अविशेपिततदवच्छिने एव य. पच्छदकत्यामावसौलम्यामिति रोष. । यहयादेविधेयतावच्छेदक- तया अनुमितो मानमनुरुध कल्पान्तरमाह । यदिति। एकन्यति घहित्यादिसाध्यकस्थळे एकाधिकरणकहेतुकस्थले च यदनयच्छ- दमिति वक्तव्यम् । न च यद्विद्रध्यत्वादित्यादौ जातित्याचपच्छिन्नवाहित्यादेरयच्छ- दकत्वामायमादाय यथाश्रुनेऽतिप्रसङ्गः । अयिशेपितसाध्येऽनय. पछेदकत्यप्रश्न निर्धर्मितावच्छेदककनया नानुमितिहेनुराित पा. व्यम् । यतोऽविशेषितस्यानवच्छेदफत्वमित्यस्यानवच्छिन्नोऽप्रच्छ. दफत्यामावोऽयं, तस्य च साध्यतावच्छेदकप्रकारेण भासमाने. ऽपि प्रहसम्मकः । वस्तुतो यदनयच्छेस्कमित्यप्रावध्छरकमदस्यैर विवरणाप्रोक्तातिध्यातिरिति तत्त्वम् । यइपायरिछनम् ! अनय. च्छिन्नपदपायच्छिन्नम् । अनयच्छेदकामिति । अनुगतरूपेण नाना. ध्यदिमायके घहिमान् धूमादित्यादी वक्तव्यम् । साप्यताया दकै नच्छिन्नत्वप्रयेशानातिस्यादिविशिष्ट्याहित्याचयनित्यान ·विशेपथ्यासिभकरणम् । ५७१ इच्छेदकत्वमादाय पद्धिमान् द्रव्यत्यादित्यादी नातिप्रसङ्ग । म. शनातीयत्वादिसहितवाहित्यादेयंत्रावच्छेदकतायामवछेदकता त. शापि तत्पर्याप्त्याधिकरणकवलवाहित्वाचवच्छिन्नेऽपच्छेदकत्वा. भाववृत्तावविरोध इति नाव्याप्तिः । यमानुगतेकरूपविशिधनाना- व्यक्त्यपच्छिन्नानां साध्यता तत्र यपविशिष्टसाध्यतावच्छेदका- धच्छिनस्पानवच्छंदकत्वं तटूपविशिष्टावच्छिन्नं व्यापकम् ! यत्र च सायदावच्छेदकविशेषणमप्यननुगतं तद्विशेषणं त्वंनुगतं तत्र युद्धपावछिन्नविशिष्टायच्छिन्नस्यैवानपच्छेदकत्वं तद्रूपाधच्छि- विशिष्टापछिन्नं व्यापकमित्यादिकं यादृशम्पेत्यादिना दर्शितम् । अपि सर्वत्रानभित्वेन यद्रूपं विशेपणीयम् । तेन नोक्त- दोपावकाशः । शक्यस्येति । साम्यसाधनभेदेन कार्यकार: समावभेदस्याऽऽवश्यकतयेत्यादिः । व्यधिकरणयोप्यन्यापक- मावविरदे प्रतियोगित्वादित्यन्तइत्यसङ्गविमाशङ्कते । यधपीति । (दी०) अन्येत्यादि । यधप्युक्तरीत्या सर्वत्र वाशपतियो- गितानवच्छेदकत्वपर्यन्तानुपाचनस्या ऽऽवश्यकत्वेनाफिश्चित्कर- मेव तादृशाभावमतियोगित्वम् । तथापि विशिष्टसामानाधि- करण्यरूपापा ब्यालेन्धिकरणासम्भवित्वमाचे तात्पर्यम् । ध्यामिरेवेत्यस्प कालिकीत्यादिः । (पा०) उत्तरीत्येति । कपादिनानाव्यक्तिसापके पृयिवोत्याये- कव्यक्तिदेवव्यानिवारणानुरोधनेत्यर्थः । संबंध। लक्षणे । भकि- ফি। সিন্ধীদিগন্নাথবাবহতয়িাসী जाम् । विशियति । ताशप्रतियोगितानमन्छेवकरूपविशिरेत्य- धः । सामानाधिकरण्यापाया इत्यन्तं हेतुगर्भविशेषणम् । तथा पपतो न व्याधि सापसमानाधिकरणवृत्तिघूमत्यादिकशा अपि तु साम्यसामानाधिकरण्यरूपैव अतो व्यधिकरणपर्वतीयघूममहा. नसीयवहपापोस्तदसम्भवः । सामानाधिकरण्यदलविरहादित्ये. तापमात्रे तात्पर्य, सामानाधिकरण्यविरहस्यैव प्रतियोगित्या. दित्यन्तेन सूचना तु साध्यविशेषणदलविरहस्य तत्र व्याप्ति विरहप्रयोजकत्यमित्यर्थः।

·६७२ अनुमानगादायम् : वैशिकव्याप्ती व्याप्यव्यापकयोस्त्पत्तिविनाशयोगिपद्यमप्रयो अकमतः पूरयति । व्याक्तिरेवेत्यस्येति । एवं परस्परमित्यपि पूरणीय, म् ! व्यापकामन्तरमुत्पन्नस्य तत्सत्त्व एव विनष्टस्यापि व्याप्य. स्वादेकदिशि व्याप्यतायामुनस्यायोजकत्वात् । भेदस्याव्याप्यवृत्तितानिराकरणं प्रहते सङ्गमयति । अन्यो- न्यामाघेति। (दी०) अन्पोन्पामावगर्मलक्षणस्याव्याप्यवृत्तिसाध्यकस- देतावच्याति निरस्पति । न चेति । अभेदस्पति । तथा च मु. ले महीकहो विहङ्गमसंयोगी नेति प्रतीनेरनुभूषमानविशिष्टभे- दोरेखिन्या अपि शिखी दिनष्ट इति मतीतिवद्विशेषणाभाकवि- पयतामा कल्पते, वाधकालात् । यत्र च विशिष्टमेदे न वा. पकं तत्र तथा प्रतीर्तिवलाचसिद्धिरमत्युहवेति नातिमसङ्गः। (गा०) भव्याप्तिम् । हेतुसमानाधिकरणमेदे विशेषणान्तरासत्त्वे मेंदाव्याप्यचित्यहाधीनामव्याप्तिशङ्काम् । न्यूनतामझायाव्याप्य. पुचिस्यसाधकतया पूर्वपक्षप्रन्योपदर्शिता प्रतीतिमन्ययोपपादय- ति । तथा चति । अनुभूयमानो विशिष्टभेदोलेखी विशिष्टभेदयो- घकापाभिलप्यमानविषयकत्वम्, पाक्याशानविधया ताह- शपास्यप्रयोजकत्यं या यस्यास्तारपया इत्ययः । पिशिष्टामावोले. निमत्यपस्य विशेषणामायविषयकरये दृष्टान्तमाह । शिवीति । इस्पादिमतीतियविति । इत्याकारिकाया विशिष्ट सोलविन्या विशेष्याविनाशप्रत्ययस्थलीयप्रतीतिस्तवाहित्यः । विती विनष्ट, त्यादिशब्दोलेक्षिप्रतीतस्तव्यदमुख्याधिषयकत्यपरित्यागे यो. जमाद । यायकालाविति । ससच्छन्दमुख्यार्थविरोधिविषयका. सीतियलादित्यः । अत एष गुणो म संयोगात्यादिमतीसेपिरो. पणाभायविषयपरमप्रतिपन्धनयकारा पाह। पति । पत्र पर्मिकप्रतीती। विशिष्टभेदे । विशिष्ट मेदाविषयकरपे । न पायका म् । न प्रतीस्पातरविरोधः । तथा मनोनियलात् । विशिष्टभेदोले- घिनौतिपलात् 1 रिसायन शिविटमिदिः । अत्रापि त. म्यनुगमनीयम् । नातिप्रसन्न । म गुणादी विशिष्टमेदासिरिमसः । .

·विशेषव्याप्तिप्रकरणम् । भेदस्याव्याप्यवृत्तित्वस्यवस्थापनाय मूलोक्तयाध निराकु रने अत्याविना। -- (दी०) अत्र वदन्ति । अभेदस्य भेदाभावस्य ज्ञानं न वाधकम्, भेदवत् तत्पतियोगिताबच्छेदकस्य संयोगात्मनस्तदः भावस्याच्याप्यनिवेन तदुपपत्तेः । यया हि प्रतियोगितावच्छे. दकावच्छिन्नपतियोगिज्ञाने तदत्यन्ताभावस्याग्रहादभावव्यव- दाराच स एव तदभाव इति कल्प्यते; तथा प्रतियोगितावच्छेद- कधर्मग्रई तदन्पोन्याभावस्याग्रहादभावव्यवहाराच स एप तस्याभाव इति निश्चीयते । आधिक्षेऽपि चान्याप्यत्तिवान् । (गा० ) अदपनेम भेदात्यन्ताभावो मेवस्य पृक्षावृत्सित्वं भिन्न भेदो या विवश्यते ? तपाद्यं दूपयति । अभेदस्येति । भेदवत् 1 मे. वस्येय प्रतियोगिनो व्याप्यवृत्तिरये समावस्यापि तथा संयो. गादिरूपये च न याधकमिति सूचीयतुमेतद्दष्टान्ताभिधानं स्यमते. नातदुपपचे । उभयतीत्योरविरोधोपपत्ते । संयोगिमेदाभावस्य संयोगरूपायव्यवस्थापनमा । यथा हीति । प्रतियोगिनो माया. भावत्वपिरहेऽपि प्रतियोग्यमायज्ञानयोस्तत्तद्रूपेण परस्परप्रतियध्य- प्रतियन्धकमायः सम्भवत्येय प्रायभेदेन विपरीतज्ञानप्रतियन्धकता. मेरस्य स्वरधान तुगमेनाऽऽश्यकन्यादित्यचेराह । अभायव्ययहा. राति । स प । प्रतियोग्येय । स पय । प्रतियोगितायच्छेदकधर्म एष । मायामावस्यातिरित्वेऽपि प्रतियोग्यादिकाने तेन हेनुमा কৰি এয়গায় বাহামায নাম্যবার पपतरमावमात्रामायस्यातिरिकतरयमपि सम्भयतीरपाशर्यनादमा विषयेऽपिचति । माधिष संयोगिभशमायस्य संपोगानिरिकाये । मपाध्यत्तित्यादिति । संयोगादिपप्रतियोगितापरकपमा पदकमात्रापन्नितिकरयोपगमादिश्यप। (दी०) अत एव न मलावरच्छेदन कपिसंपोगिभेदाभार- मनं तथा । असम्भवादसिदेष । नापि फापसंपोगिभेदस्य सारनियमानम् । असिदी, वचित्तस्यैव प्रदान । नापि ·17 अनुमानगादापयाम् कपिमयोगिभिन्नभेदतानम् । कपिसंयोगिभेदवत्तवेदस्याप्य- व्याप्पत्तित्वेनाविरोधात् । नापि मृलावच्छेदेन तम्मानम । अ- सिः । तद्धर्भवन्निनभेदस्य तदर्भमात्रपर्यवसित्ततपा कपिसंयो- गिभिन्नभेदात्मनः फपिसंयोगस्य मूलचित्वे विरोधाच निहि घरभिमभेदो परत्वादतिरिच्यते, अवपक्लुमघटत्वेनैवोपपची अतिरिक्तकल्पनायां मानाभावात् । अन्यथा सर्वश्रामावस्या भांवों अतिरिक्त एव फलप्येत । (गा०) अतपय । कापिसंयोगिभेदामायस्य कपिसंयोगायच्छे. दकमानायच्छिन्नकापसंयोगाविरूपत्यावेव ने तथा । न एका- धच्छेदनामावविश्पकत्वेन पाधकतया पक्तुं शक्यम् । संयोग. रूपत्वपक्षेऽसम्मवादिति । मूलापच्छेदेन कापसंपोगस्यावत्तेर्भयन्मते. ऽपि ताशनानासम्मवादित्यर्थः । यतिरिक्ततामते याद । यसिद्धे. धेति । मयाऽनभ्युपगमादित्यर्थः । द्वितीयं दूपयति । नापीति । यसिवि विवृणोति । तत्तित्वस्येति । प्रदास् । ग्रहोपगमात् । तृतीयं दृश्पति । नापीति । अव्याप्यवृत्तित्वेन । अव्याप्यवृत्तियो- पगमेन । व्याप्यवृचिधर्मावच्छिन्नमेदस्येयास्माकमध्यव्याप्यवृत्ति. त्यादिति माषः। सम्मानम् । भिन्नमेछामम् । असिद्धरिति । कपिसंयोगाचच्छेदः फमात्रावच्छेदेन तदुपगमादिति भावः । तस्य कपिसंयोगरूपतया मवतोऽपि मूलावच्छेदेन तस्मानासम्मव इत्याह । तसर्मति । तदम. मालपर्यवसिततया। तदात्मकतानियमेन । पतश कपिसंयोगिमि. प्रमेदपिसंयोगयोस्तादात्म्ये हेतुः । मूलवृत्तित्वविरोधात् । मूलाव. छिन्नत्वविरहाता उपदर्शितसामान्पनियममेव दृष्टान्तेन द्रढयति।न होति । एतदेवासिद्धमित्यत माहा मावश्यकेति । मावा कथममाय. व्यवहापधुपपत्चिरित्यारावामपनिनीपुराहामन्ययेति । अत्यन्तान्यो- न्यामाययारभावावपि प्रतियोगितत्वावच्छेदकाम्यामतिरिव्येयाता. मित्यर्थः । तथा चाभावामावस्यानातरिक्ततावादिनां सिमान्तानु. रोधिनाममात्वं न मायमिनावं तनियतं या, किंतु भावसा. पारण. .स्वकासम्बन्यविशेष पयति भेदायविपन्नभेस्य भेदप्रतियो. -- ·गितावच्छेदकरूपत्वे T विशेषव्याप्तिमकरणम् । न किञ्चिदाधमिति भाव। भेदस्यान्याप्यवृत्तिता प्रकारान्तरण निराकुर्वाणस्य यस्य कस्य. चिन्मतमाशय निराकरोति । मत पाति । (दी०) अत एवात्यन्ताभावप्रतियोगिनोरन्योन्याभावमति योगितावच्छेदकयोः सामान्यत एवं क्लुप्तो विरोधः । तर कपितयोगवस्यपि वृक्षे मूले न कपिसयांग इति मतीतरन्पया सुपपरपा तारदाघयोः स सङ्काच्यताम्, न हापा प्रतीतिर कपिसंयोगिभेदविषयत्वेनोपपादयितुं शक्या, नियमतः सपा- गवत्वेन प्रतियोगिनोऽनुपस्थितः, प्रतियोगिफोटौ तदनुल्लेखाच्च । न कपिसंयोगीति प्रतीतेस्तु शिखी विनष्ट इतिवद्भा- समानविशेषणस्पाभावमाविषयत्वेनोपपत्रस्याबान्तिमयोरपीति मूले परासम् । (गा०) अत एव । वक्ष्यमाणदूषणादेव । सामान्यत । सकला. त्यन्तामायान्योन्याभवसाधारणरूपेण । तत्र तपोविरोध्योर्मध्ये । अन्यथानुपपत्या । अन्यविषयकतयोपपादनासम्मथेन । आधयो । अत्यन्ताभावप्रतियोगिनी । स । विरोध सदोच्यताम् । सयो. गाधमायव्यावर्तकविशेषतर्भाव्येत्यादि । एतन सयोगात्यन्ता. भावव्याप्यवृत्तित्वप्रतिषन्दिनिरास रुन । भन्योपपत्तिमाशङ्कते । नीति । नियम इति । तारशप्रातिपूर्वमिति शप । सयागर. स्पेनेति । तथा चामाववुयो प्रतियोगितावच्छेदकप्रकारकयुदतु तया सयोगप्रकारकोपस्थिते प्रागसत्यन जायमानयास्तादशम तीतेनं तदछिमेपिययकरयसम्म रति माय । तस्योपस्थित নিৰিৱেষ নােমরনবাস মাথায় দুবলা- न्तरमा । प्रतियोगिकदापिति । तदनुलेखाच । सयागयतोऽमा. না। বথ ও ন ব মাযমানঘাগিয়নার বাম नीति भाष । भासमाविशेषणस्येति । प्रतियोगिकोटी मास . मानस्य सयोगस्यत्यर्थ । माप्तमात्यनन पता विशेपो दाद व । अन्तिमपोरपि । अन्योन्यामायप्रतियोगितापच्छेदकयोर.

·- अनुमानगादाधर्याम् पि । न सङ्कोच्यतामित्यनुपज्यते । तथा च पाधकप्रतीतिविरहे। ऽपि विरोधसङ्कोचे प्रथमावधारणस्य भ्रमत्वकल्पनप्रसारूपयाध. कपलादेय दर्शितप्रतीतेविंशयणात्यन्तामायविषयकत्यमिति न त लादन्योन्यामावाव्याप्य वृत्तिस्वामिति मायः। सामान्यतो विरोधस्य क्लसत्यमेष निरापुरते । (दी०) अन्योन्पामावान्तरस्य प्रतियोगितावच्छेदकान्तर- समानाधिकरणतया स्वस्वप्रतियोगितावच्छेदकासामानाधि- करण्यपर्यवसायिनो विरोधस्य स्वत्वघटितत्वेन विशेपे एव विश्रामात् । अत्यन्ताभावप्रतिपेोगिनोरिवान्योन्याभावमतियो. गितावच्छेदकयोरयाधितसामानाधिकरण्यानुभवेन प्रतिरुद्धतया तथाविधविरोधकल्पनाया अनकाशाच । (गा०) अन्योन्याभावान्तरस्येति । पकस्यान्योन्यामावस्या- न्यदीपप्रतियोगितावच्छेदकसमानाधिकरणतया तत्तदन्योन्यामाये तत्तत्प्रतियोगितापच्छेदकासामानाधिकरण्यरूप पध विरोधः क्लसः । तथा च तत्तदभावत्वरूपाननुगतधर्माणामेव विरोधितावच्छेद फत्वम्, न तु घटमेदसयोगिभेदादिसाधारणकधर्मस्येत्यर्थः । तथा च न प्राथमिकनियमावधारणस्य भ्रमत्वप्रसह इति भावः । नन्यच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वविशिष्टसामानाधिकरण्यसम्बन्धेन धर्मविशिष्मान्यत्वमेव भेदस्य सामान्यत प्रतियोगितावच्छेदक- विरोधः सुपच । न च सामानाधिकरण्यघटकसम्बन्धनयनि वेशस्याऽवश्यकत्वादिदमपि न सर्वसाधारणमिति घाच्यम् । स्वनिरूपकत्वावायच्छेदकताघटकसम्बन्धायच्छिन्नस्वावच्छेदका धिकरणतावच्छेदकावच्छिना या स्वावच्छेदकवत्ताग्रहविरोधिता- अध्यकसम्बन्धन वृत्तिस्तदरच्छेदकायोमयसम्बन्धेन प्रतियो- गिताविशिष्टाम्यानुयोगितावत्वमेवानुगत अन्योन्याभावनिष्ठ शिरो- चित्यम् । द्वित्वायच्छिन्नप्रतियोगितानिरूपितभेदनिष्ठायोगितायां विरघावच्छिन्न प्रतियोगितविशिष्टयसवाद्विरोधानुपपत्तिवारणाय 'श्याधिरणवृत्तिनावच्छत्वमुपेक्ष्य स्वावच्छेदकाधिकरणताच- त्यनिवेशागोत्यामायाधिकरणकगोयामायस्वरूपघटदस्य ·विषयकवनोपपत्तिः विशेषणभेद एव तस्या विषयः । अग्रेऽपि नं कपिसंयोगीति किपाणिधिदित इत्यत आह । न पल्विति । इति प्रतीतः । .. विशेषज्यातिनकरणम् । ५७७ वृत्तिवाविरोधानुपपत्तिवारणायाभावे प्रतियोगितावच्छेदका- विकरणवृत्तित्वमुपेक्ष्य अनुयोगितायां तदयच्छेदकत्वं निवेशितमि- त्यश्वेरपिरोधानुभवप्रतिरोधेन सामान्यतो विरोधकल्पनैव न स. म्मवतारयाह । त्यतामायेति । बाधकसत्त्वमभ्युपेत्यापि धान्नवैषम्यं प्रदर्शयन संयोगीति प्रतीविशेषणासंसर्गाभावविषयकत्व निराकरोति । किञ्चति । (दी०) किञ्च शिखी विनष्ट इति प्रतीतेविशिष्टध्वंसोले- खिन्या विशेष्ये तद्वापादास्ता विशेषणध्वंसविषयता, न संयोः गीति मती विशिष्टभेदमवगाहमानायाः कथं विशेषणतर्गाभा- । न खलु महोणापि वायरिदं रजत पिति प्रतीतरङ्गत्वावलम्बन व्यवस्थापयितु शश्पते । न च (गा० ) तदाधात् । वसप्रतियोगित्वयाधात् । आस्तां वि- शेरणासविषयतति । तावतापि यसविपयकत्वमव्याहतमेयेति माः । ननु तावतापिसे विशिष्टधामप्रतियोगिकरणम्य बाधित. "शावगाहनात्ताशप्रतीतेन प्रभावोपपत्तिः, तदाहित्वानुभवा- पलाणे च मूले न संयोगीति प्रतीने दावगाहन्वानुभवापलापः त्याकारिकाया रविषयकप्रतीतः । शक्यते इति । अपितु तस्या समस्वमेव कल्प्यते इति शेषः । अयं भावः । यारशमतीतयांदराव्यवहारजनकल्यं तस्या एव त. दाकारता रहवाविषयकप्रतीतितश्च न रजतमिदमिति व्यवहारः अपित्विदं रङ्गमित्येव, अतो रहे इद रजनमिति प्रतीते रजतरवाय गाहितामन्तरेण र जतामति व्यवहारजनकत्वासम्भवात् त. स्यास्वदयमाहित्यद वृक्षो न कगिसोगीति व्यवहारजनकपतोते. स्वादशवाक्यमतिपायसंयोगिभेदविषयत्वमावश्यकम् । ताश. वाक्यस्यानुयोगिवाचकपदोत्तरसप्तमीविरहेण सयोगसंसगाभावा- धोधकत्यात, सयोगिभदायगानमन्तरेण प्रतीतेः संयोगिभेदयरोधक ७३ प्रतीत्यापन:

·. ५७८ अनुमानगादाधर्याम् वाक्यप्रयोजकत्यासम्भवात् । शिणी विनष्ट इत्यादिशब्दाश शि. मायामपि नाशप्रतियागिन्यस्य मत्व यार्थाधिवक्षयान्वयोप- पादनस्य शक्यतया तदाकारकप्रतीतेः शिखाप्रतियोगिकनाश. विषयकत्यसम्भवः । विशेषणसंसर्गामायविषयकत्वासम्मऽपिशि- स्त्री विनष्ट इत्यादिप्रतीतविशेषणनाशविषयकत्ववत् प्रकृतप्रती. तेर्विशेषणभेदविषयकावं सम्भवति बाधकबलादिति न विशिष्ट भेदस्याव्याप्यवृत्तितामिद्धिस्तत्रेनि शङ्कने । न चेति । प्रत्यक्षादिमतीतेरपि तन्मूलकव्यवहारचलेन विषयव्यवस्थापक तेत्यालोच्य व्यवहारवलेनैवान्योन्यामावस्याच्याव्यत्तितां साधयि- तुमुपकमले । युज्यते चेति । (दी०) युज्यते चान्योन्यामावोऽव्याप्यत्तिः, कथमन्यथा पकतादशायां घटादावयं न श्यामो, दण्डादिविनाशममये चै- बादौ नार्य सद्दण्डवानित्यादयो व्यवहाराः । न च तत्र विशे- पणसंसर्गाभाव एव प्रतीयते, अनुयोगिनि समर्मी विना त- दनुपपत्तेः । न खलु भूतलं न घट इयादीनि वाक्यानि कदा- चिदपि घटसंसर्गाभावं योधयन्ति । तथाले वा घटोन घट इत्यादरपि प्रसङ्गान् । (गा०) पकतादशायामित्यादिसप्तमीद्वयं व्यवहारान्वयित्रिष. यत्वार्थक न त्वधिकरणत्यार्थकम्, अन्यकालीनतथाविधव्यव. हाराणामपि प्रातसाधकत्यात् । पच च व्यवहाराकारे उभयत्रा- यच्छदककालयोधकपदं प्रणीयम् । इत्यादय इत्यादिपदाईशि. काव्याप्यत्तित्य साधकानां मूल नाय कापसंयोगीत्यादिव्यवहारा. जां परिग्रहः । इदानीमय न स्याम इत्यादी इदानीं यः श्यामस्तऐ. दाप्रतीयते इत्युक्तिमम्भवात् स्थलान्तरानुघायनम् । तद्दण्डना. शसमये च तहण्डयतोऽनसिध्या तत्र नाय प्रकार सम्मवतीति मायः । अत एव च तद्दण्डारित्यागमुपेक्ष्य तमाशानुधावनं त. एण्डपर्यन्तानुसरणं च । अनुयागिनोति । अनुयोगियोधकपदे इत्य- यः । नदनुपपत्तः । ससगाभाषप्रतीत्यनुपपत्तेः । नम्पदजन्यत.

·क्षितत्वादिति भाया। विशेषव्यातिपकरणम् । ५७९ अनुयोगिकससगांभावोधे तेन सम सांभावस्याऽधाराधेय. मावर प्रकारतयैत्र भासते इति नियमन तदुपस्थापकविभवेरपे- ननु नपर्थससर्गामाये साधाराधेयायस्य प्रकारतानियमस्या- सिधा सप्तमी यिनापि ते श्यामरूपादिससर्गाभावस्य घटा. दो सम्बन्ध ससर्गमर्यादया लाह्य प्रत्ययः स्यादेबेत्यत माह । न सरियति । तथा च ताशनियमानङ्गीकारे भूतल न घट इत्या. दितोऽपि धाराधेयभावससर्गकाभाषयोध. स्यादिति भावः । न च तारशनियमस्वीकार ऽपि म कमियमापति, सामग्रीसत्वे नियमभङ्गभपस्य कार्यो पचिपिरोपित्यासम्भयादिति वाच्यम् । ताशनियमवादिनां फलामायेन नम्समभिव्याहारमानघटिता- यास्नाशयोधसामन्या एघालमत्वात् । उकस्थले विशेषणस- सामावतीतिमहीकुर्वतेय नम्पदघटितसामग्-पास्तादृशयोधोरप- सिप्रपोजकताया वारूपत्वात्। ननु मामाणिकै तल न घट इत्यादिवाक्यं प्रयुज्यते एव, ततश्च तात्पर्यसवे ससर्गाभावप्रतीतिरिवेत्यत आह । तथात्वे वेति । नेयाये । तन ससर्गाभाययोधकावोपगमे 1 प्रसङ्गात् । प्रामाणिक भयोगप्रसङ्गात् । पटादौ घटादिससर्गाभावस्थायाधितत्वातस्य च मवतामुक्तवाक्येन बोधसम्भवादिति भावः । ननु आधाराधेयमावससर्गकसंसर्गाभाववोधने इतरविशेषण- 'त्या स्पर्धान्धयपरपदजन्यप्रतियोग्युपस्थितिरपेक्ष्यते, भूतल न घट इत्यादौ च तदमावाभापति । न चैपमपि नाय तहण्डयानित्यादौ धर्मिणोऽनन्ययन तद्विशेषणतया सार्यान्वययोधपत्य प्रतियोगि- वाचकपदस्य न सम्भवतीति कथ प्रतोपपचिरिति वाच्यम् । तत्र तद्दण्डयानयमिदानी तहण्डाभावगानित्यव बोधोपगमेन घर्मिणोऽपि प्रशान् । यत्र शर्मिणि दण्डन कदापि तत्र विशिष्टमंश्योध- भ्येय स्वीकाराव तायना अन्योन्याभावस्याव्याप्यवृत्तिस्यासिद्धि- रित्याशयाह । अपि चति । (दी०) अपि च विशिष्टतावकदण्ड्यादिपदेभ्यो पर्युपप- जनतयोपस्थितस्य दण्डादेः कथं प्रतियोगित्वेनाभावेऽन्वयः ११. - ·अनुमानगादाधर्याम् तरविशेषणतयोपस्थापितस्य निराकास तपाऽन्यत्र विशेषणत्वे. नावपायोगाद । (गा०) विशिष्टंति । विशिष्टपरदण्यादिपदान्तर्गतदण्डादिपदे भ्यो धर्मिविशेषणतया स्वार्यान्वयपरेभ्य उपस्थितस्येत्यर्थः । पतेन पदापिस्थिती पदार्थस्य प्राधानगेन भानेऽपि नासहतिः। प्रतियोगित्वेन प्रतियोगिविधया। अनुयोगितासम्बन्धेन विशेषण- विधयेति यावत् । इतरविशेषणतयोपस्थापितस्य । एकपदार्थविशे- पणतया स्वार्थान्ययपरपदाभिमादानुपस्थापितस्य । अन्यत्रा तत्पदा नुपस्थितांशे। विशेषणतयाऽन्ययस्य निराकानयाऽयोगादित्यर्थः । अयैताशव्युत्पत्तिकल्पन निरर्थकम् । न च दण्डिनो का. मित्यादौ सम्बन्धिविशेषणतया मासमानदण्डादेयिंभक्त्यर्थविशे- पणनया मानवारणाय उक्तव्युत्पत्तिकलपनमावश्यकमिति वाच्यम् । प्रकृत्यर्थकदेशेन प्रत्ययार्थस्यान्वय इति व्युत्पत्यन्तरविरोधेन तादृशा. तिप्रसप्तस्याप्यनवकाशात । दण्डिनायित्यादी दण्डादत्विादाव- वयवारणाय तादृशव्युत्पत्तरावश्यक्रन्चात् । न च तदकल्पने पति मानास्तीत्यादी बयादेरभावविशेषणतया ऽन्चयापत्तिरिति वा- च्यम् । प्रतियोगिपदादन्यद्यदन्यत्कारकादपि । वृत्तिशब्दकदेशम्य सम्बन्धस्तेन नेष्यते । इति व्युत्पत्त्यन्तरविराधेनैव तादृशान्यय. योधाप्रसक्ते । समासस्थय तद्धितान्तस्याप वृत्तिशब्दत्वात् । पर्व- तस्य हिमानित्यादी पर्वतसम्बन्धादेवयादायन्वयवारणाय ता. दृशम्युत्पत्यन्तरकलानाऽऽवश्यकत्यादिति चेत् ? राज्ञः पुनधन मित्यादी धनांविशेषणपुत्रादिविशेषणतया विवक्षितस्य राजस. म्बन्धादेर्धनादिविशेषणनयाऽन्वयवारणायोक्तव्युत्पत्तिकल्पनमावश्य- कम् । एवं राजपुरुषादिपदामा यत्र द्वन्द्वस्तष समासघटकपूर्व- पदार्थऽपि प्रत्ययार्थान्ययात् प्रकृनित्ययटकमध्यवधानं प्रत्ययान्तर- ध्यवधानाभायरूप वाच्यम् । तथा च तत्पुरुषस्थपूर्णपदोपस्थाप्ये. ऽपि समुदायोत्तरपष्टयाद्यर्थस्यान्वयवारणाय तदावश्यकत्यम् । न च प्रनियोगिपदादित्यादिन्युत्पतिविरोधेनेय न तदन्ययममक्तिरिति चाव्यम्। समस्थमानपदार्थान्यये एकदेशाम्ययित्यविरहात् । अन्यथा दोपस्थापितसकलपदार्थानां विभक्त्यांवयानुपपवेरिति भावः । .

·विशेपच्याप्तिकरणम् । अथ घरपटावित्यादी घादिविशेषणतया स्वार्थान्वयपरहि- पचनासुपस्याप्यमरयादेश, चैत्रस्य घरपटावित्यादौ तथाविधनप्रस- मरन्धाश्च पाद विशेषणतयाययो निर्विवाद इति कामुक थुपतिकल्पनम् ? न च स्वविशेषणविशेषतयोपस्थापितस्य सा. शास्वविशेषणतयानन्वय इत्यव व्युत्पत्तिः । अत्राप्युपस्थापिता- तार्थः पूर्ववनिष्कर्षणीयः । इत्थं च चैत्रस्य घरपदी पश्यती. त्यादी कर्मत्यादिविशेषणता समानादिविशेषणस्य द्वित्व त्रसम्बन्धादेः पटादिवशेणवे न या घटीदे पटायपिशे- आणत्वात्मार्थामकाविशेषण साक्षात्परपसाधारणमिति 'घा. व्यम् । एवं सति नाय तद्दण्डयानित्यादौ मभावांसे दण्डिनो बि- शेपण यानुपम दण्डस्य ताशपणतया अन्यये पाकविरहाह- शितव्युत्पत्तेः प्रमानानुपयोगस इति चेत् । न । एकविशेषणतया स्वार्थयोधकपदमन्यत्र पृथा विशेषणतया मनोधकमित्येव व्युत्प- त्यहीकारान् । घटपटाविन्यादी विदित्वादेरेकोभयादि- विशेषणतया माननाविरोधात । राम पुत्रधनमित्यादौ तत्पुरुषे ঘ যুথালীকথা জঘাংলাযঘাঘড় । বান্না শিব মহাজোট গৰিকীখণসহ বিঘিয়া- दिति । आकाला जिज्ञासा अन्योपानम्, तत्र च पदयियो- जन्योपस्थिति कारणमिति मतानुसारण निराकानयेत्यमि. हितम् । भानुपूयिशेषearsकामवपक्षे तु निरुपा भिक्षपद. সাবদিবিন্ধানঃ সুবাঃ। या न दण्ड इत्यानु!पिरह एव तत्र निराकाइति तदा सन् । तधा सतीतरविशेषणपोषस्पितिकपनस्यानुगयोगिनाप- तेः । तादृशानुपूत्यो दण्डादिससर्गामायबोधप्रपोजकत्ये दण्डा- दिपदस्य मत्यर्धायिपक्षया दण्डादिपरत्वेऽपि दण्डादिसांभाय- पौधानिहाप्रिमशानुपस्थितः । বাংথ গ্রহাই মাখামায মুগ্ধ रतानुरोधेन सप्तम्यपक्षामनवदार शरते सति । । (१०) म चाय विशिष्टोपस्थापक पदं विशेषणमाप्रपरम् । ज्या सति यो न दण्डो घटो नश्याम रूपमित्पादापि दण्डा. - ·५८२ अनुमानगादाधर्याम् दिसंसर्गाभावप्रतात्यापनर्दुरित्वात् । एतेन नोऽभारवल्लाक्ष- णिकनया विनैव सप्तमीमन्नयोधसमर्थन प्रत्युक्तम् । एवं च चैत्रो न पचतीत्यादावाख्याताउत्त्या लक्षणया वापस्थितस्य करेव भेदी भासते इन्यस्तु । (गा.) विशेषणमाघपरमिति । तथा च दण्डादेनिरुतस्यतरः विशेषणतयोपस्थितावस्थामावान्न तत्र संसाभावदोध दर्शि तव्युत्पत्तिविरोध इति भावः । एव च सति सप्तम्यपेक्षा स्मारयति । तया सतीति । तथा सति, अधिकरणसंसांभावयोः संसर्गस्य संसर्गतया भानोपगमे इत्यर्थः। संसर्गामावयोधप्रसङ्गादिति । वि. शेषणमाप्रपरदण्ड्यादिपदेभ्यो दण्डादिपदस्याविशेषादिति भावः । इदमुपलक्षणम् । मत्वर्थाविवक्षायां मतुपोऽसाधुनापत्तिरित्यादि दूषणमपि द्रएट्यम् । एनेन । चैत्रो न दण्ड इत्यादी दण्डादिसंसर्गामाययोधप्रस. ना विनय सप्तमीमिति । नमससर्गामापेन सममनुयोगिन्याधा- राधेयभाषयोधे एव मातम्यपेक्षा नमन संसर्गामायन सममाधारा. धेयभावस्य प्रकारतयेय माननियमात । नर्थसंसर्गामावती में- दान्य ययोधे तु न इत्यामायनेति मायः । प्रत्युक्तमिति । न दण्डोस्यादी मत्यविषशायाभितरविशेषणतयेत्यादिव्युत्पत्तिपिरोधेन दण्डारे रमापायथासम्भयात् । तदायिवक्षायां नमः संसामावादकत्ये. ऽपि प्रतियोगिपाचकपदसमानविमतिकानुयोगिरायपदन नामा. पयोधीपपिकाकारानं तत्र सम्मपनि उक्तानिय सहस्य दु. घारस्यादिति मायः । यद्यपि न दण्डोरया मत्याधिकरणानुषो. गिकत्यर्थदण्दादिप्रतियोगिकम सगाभायस्यापि नन्ना योधन सम्मपनि, म कला मादित्यादी नानुपमृय प्रादुर्भायादित्यादी चमतिप्राययायोरन्तरा नमधप्रशस्य एयरस्यात् । तथापि न पाम पादायगांवग्यति ध्येयम् । ननुन पनि चत्र यादी पाककृत्यादिममगमावस्याऽध. ধানমনসবনামধাঘন্নাস্বঃ গ্রাম भामने पनि निमामिता ममध्यपेक्षा कमी मत माह। hair पंच, उनानिममधारणाप संसामाधेि सप्त.

·+ विशपच्यामिप्रकरणम् । या नियमेनागेशिनये व स्वनि वैयाकरणमने, लक्षणयोन स्वमते । फतुरेथेत्येवकारेण कृतिसंसर्गामावो व्यवच्छेदः । लक्षणां विनापि भ्यमत उपपादयति । वस्तुत इति (दो०) वस्तुना न पचति वैत्रो नेदं चैत्रस्यत्यादौ विभाय- धेस्य कृतिसम्बन्धादरमावाययो) नया सप्तमी नापेक्ष्यने, बोक्ष्यने व प्रातिपदिकार्थस्यति निपुणतरमुपपादयिष्यामः । (a) द्विविधनिभात्यो माययोधे एव सतम्यपेक्षा नास्तीप्ति पगयेत न पचतीत्यादिस्यलयकथनम् । आदिपदायां पटीन दण्डादित्यादिस्थलीयजन्यवाभावयोधपरिग्रहः । प्रातिपदिका. यस्य श्रमाययोधने इत्यनुज्यते इति । उपपादयिष्यामा नयूवादे प्रतियोग्यभाषा नुहायोगक्षेमावित्यादिना ! तदुपपत्तिप्रकारच यत्र नभोऽसचे प्रतियोग्यनुमोगिनी सम्बन्ध प्रकारतयैव भासते अ. तम्तय तदुपस्थापकधिमतापेक्षा नियमः। प्रथमान्नपदायुपस्थापिते पास्यातायस्य सम्बन्धः ससांतया भासते इति तदमावस्यापि मासत इति न तदुपस्थापकवित्वपक्षेति । अन्योन्यामावस्य व्याप्यवृतितानियममुपपादयतां मतमाह । (दी.) नमो वैधपरतणा न श्याम इत्पादेः सामादि. विधमत्यपः । वैषम्य व रक्तवादिकमेव । यदादुराचा यो:-श्यामाक्तो विधर्मा, न तु पृथगिन्यपि बदन्तीति कृतं पल्लवितन। (40) धायपत्तयेति । वैधभ्य तदत्तिधर्मवत्वम्, तत्र । शक्तिलक्षणा घेत्यन्यदेतत्। वैध प्रतियोगिनोऽपलभ्यतया तदा न्तमविणाधेयत्वप्रतियोगितामावगन चातिप्रसनाधेयायसामा- म्यामायनिं च सामादिवृत्तित्वाभावस्याप्रययप्रसन नमो वृत्त। उनुप्रयत्तावपि न क्षतिः । वृत्तावमावति च मण्डशो वृत्ति যবোমা মন্তু বঙ্গবাজােমহামখেয়াৎ ঘলয়াম- वैधम्मम्भव स्यम्मिन् स्ववैधयानावात् । वैधम्यस्य भेदनिय. तस्यादिति शब्दायां विशिष्टवैधाय न भेदनियतामिति समाधते । मप्र इति। १ ·. -- अनुमानगादापर्याम् धर्य चेति । रामादिवैधम्य चत्यर्थः । रक्तत्यादिकमेति र तत्वादः श्यामरूपाशुपलक्षिनवृत्तिवापि तद्विशिष्टावृत्तित्वादिति भावः । न च श्यामरूपविशिष्टात्तिरवं श्यामरूपायच्छिन्नाधिकरण. साकम्बामाववत्वं तल्लाभश्च न न श्याम इत्यतः सम्मपति, पदा धैकदेशस्य धम्युपसर्जनतया च उपस्थितस्य श्यामरूपस्याधिकर- णत्वे विशेषणतया अन्वयासम्मवादिति वाच्यम् । धर्मिणः श्या. मरूपायनिछन्नत्वसम्बन्धेनान्वयोगमादय नल्लामसम्मवात । स्वस्मिन् विशिष्टधर्यमाचार्याणामनुमतमित्याह । यदाहुरिति । एवं च मूले न कपिसयोगी वृक्ष इत्यादिभतीतेरपि संयोगादियि. शिवैधयमेव विषयः तच कपिसंयोगाधमाय एप तस्य कपिसंयो. गावच्छिन्नावृत्तित्यान् । विभिन्नकालावच्छेदेनय विमिन्नदशाय- च्छेदनापि वर्तमानयारेकाधिकरणतायामपरस्यानवच्छेदकत्वादिति नोक्तप्रतीतिबलाशिकमव्यायवृत्तिवं भेदस्यत्यवधेयम् । (चि०) व्याप्यव्यापकभायाज्ञानेऽपि वस्तुसत- स्तधात्वेनाजायमानस्य सम्बन्धयनैव भानस्थ प- प्ठयत्वम् । न चैवमननुगमो दोपाय, कस्य का व्याप्तिरित्पननुगतस्यैव लक्ष्यत्वात् । अथ धृमवाति घहिहदी न स्तः, धूमवान् बहिमभूदो न भवतीति प्रतीत सज्यवृत्तिप्रतियोगिकी चहियहिमतोरत्य- मतान्यान्याभावी धूमवति विद्येने इति कथमेते ल. क्षणे इति चेन्न । तादृशाभावानभ्युपगमात् • अभ्यु। 'पगमे या तत्र तदुभयं प्रतियोगि न वहिवह्निमन्तौ । (गा) मूले व्याप्यव्यापकभावाशानेापीति । निरुक्तव्याहित्य व्यापकन्यायाभ्यां व्यामिव्यापकत्वयोरज्ञानप्रीत्यर्थः । वस्तुसतः । यस्तुगत्या यो व्याप्यध्यापकभायस्तस्य । तथात्वेन व्याप्तित्यादिना । सन्नायमानस्य । अविशेषतम्या पष्टपर्थस्यम्। समामविवरणवाक्य- स्पष्टया प्रतिपत्तिः। सम्भवतीति शेषः । प्याप्यध्यापकमावस्य विशेषणानच्छिन्नस्य शब्दार प्रति रत्तिः सम्भवस्यत आह ।

·. विरिति भावा नयमननुगम इति । एथम् । साध्यादिविशेषधादेननियक्तधर्मस्य व्याप्तिलक्षणत्व अनसुगमा प्रस्यसकलव्याप्तिमाधारण्यावरहः। कायच्छिमस्यैव लक्ष्यत्वात् । निरुक्ताननुगतलक्षणवस्येन प्रतिपादन नीयरचात् । तथा च लक्ष्यतावच्छेदकैपयाभावानाध्याप्तिरिति भावः। सिमानतुसाया अननुगतव्यामिधार्टिनरूपावच्छिमाया व्यभिचार- विशेषज्यामिप्रकरणम् । ५८५ सम्बन्धवेनैवेति । भातस्य । अवछिन्नस्य । अतो निश्क्तव्याप्ति- वादिना याप्त्यादिक्षाने तेन कण ज्ञानापक्षाविरहानामाश्रया. सम्पन्धत्वस्य नियमटितभाशयाऽऽद । निरूपितेति । (दी०) सम्बन्धलेनेति । निरूपिततत्वमेतत् । कस्येति । इत्य चाननुगताया अपि . व्याप्नेनिं यथाऽनुमितिहेतुस्त्या वक्ष्यते । एते । अन्योन्याभावात्यन्ताभावगर्ने । (যe} শানিহীল্লা সিবিলায় যখন বা तश्च नियमाघदिनोवेति भावः तत्वमस्य निरूपितमित्यर्थः । भूले वोपाय । अव्यायकस्य साध्यादेः का प्राप्तिरितिप्रश्ने । अननु तत्तत्साध्यादिनिरूपित्तव्याशिवरूपाननुगतलातायछेद- ननु सत्याननुगमामाभूलक्षणाव्यामिदोपः, तथाप्यनुमितो व्या. धारणासम्भव हत्याशदायां दीधिनिदाह । त्र्य चमि । बस्यम् । साध्यादिविशेषघटितत्वेन । अननुगतायाः सना. घसके नैकरूपेण कारणायकमा निययितुमशक्या. पार तथा वक्ष्यते इति । सामान्यतोऽनुमितित्वावच्छिन्न प्रति घ्या. शिक्षामत्येन न हेतुता भूपि तु अभावहानत्येन शानश्येन था, हेतुता विशेषसामन्यवानतिप्रसङ्गात । तत्तासायविषयकतात. लिनकानुमितित्व मेवाननुगततत्तत्मायलिङ्गादिघटितव्याप्तिहानज- লম্বী ও বখা যায়। মুখ্য कस्वांचे लक्षणप्रये याक्षेपसहरने लक्षणे त्यस्याव्यदिना- न्योन्यामावलक्षणापरतासम निराकुरुते । पन इति । याय. तान्योन्यति । अन्योल्मामायगायन लक्षणयोरक्यामिनि विषयमा मानगिनि भाका गतस्यैव।। . " ७४ ·अनुमानगांदापर्या तादशाभावानभ्युपगमादिति समाधानस्याभिप्रायवितण वि. चारासहत्यं प्रदाभ्युपगमे घेत्यादिसमाधानमवतारयति । नन्वि त्यादिना । (दी०) तादृशेति । ननु किं द्वित्वादिकं मतियोगितावच्छे. दकमेव न भवति, किंवा भवत्येव, परंतु क्लसानामेव स्वसमा नाधिकरणत नद्धविच्छिन्नमतियोगिताकानामभावानां लाघवा. दिस्यभिप्राय: १ नाद्यः, एकैकाभावप्रतीतितो द्वौ न स्त इति प्रतीतेविलक्षणत्वात् । शब्दादिना द्वौ न स्त इति निश्चयेऽप्ये- कामात्रसंशाच्च । विषयानुगर्म विना अनुगताकारमत्यया. योगात् । (गा०) क्लमानामेवेनि । घटो नास्ति पटो नास्तीत्यायन. ज्यपासिद्धप्रतीतिविषयाणामित्यर्थः । इत्यभिप्राय इति । समाधा. तुरभिमायः । एकैकामावप्रतातितः। घटो नास्तीत्यादिप्रतीतितः । दोन स्त इतीति । तत्र घटपटो न स्त इतीत्यर्थः । एवममऽदि। विलक्षणत्वादिति। तथा च तादृशप्रतीतियलक्षण्यानुरोधेन घटाया- पच्छिन्न प्रतियोगिताकावं न तद्विषयः, अपि तु घटपटीमपत्याच पच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वमेयेति स्वीकरणीयमिति मायः । ननु घटो नास्ति पटो नास्तीत्यनेष घटाटी न स्त इत्यत्रानि घटपटत्यायी छत्रप्रतियोगिताकत्येनामायद्वयं भासते। घटपटांशेऽपि अधिकस्य द्विस्यस्योपलक्षणतया मानेनव प्रतीति- लक्षण्यमित्यत आह । शम्दादिनेत्यादि । प्रत्यक्ष घटपटीन स्त इति निश्चयस्थले घटादिशम्ये प्रत्येकवटल्यावच्छिन्नामावस्यापि निश्चयसम्मयात् प्रत्येकामाय संशयो नभयस्येपेरयन माहाशम्दादि- माताएकामायसंशयात । यत्र घटो न घरयादिसंशयात् ।उनप्रायः पस्योक्तरूपेण प्रापेकामायविश्वकरये तस्य पताहतासंशयप्रतिपन्ध- करयापसिरिनि भायः । तत्र सारसंशगनुरुपाद काचिदिशप- ति सम्मवतीरपती राणान्तरमप्याह । विषयामुगम घिनेति । अमापापम्पपिपपस्पानुगतरूपेण मानं विनश्यर्थः । - ·तथारियोभवशालिनि तादशौ द्वौ न त इत्यमत्यपाल । वि म परिहता । तदवच्छिन्नकोटिकसंशये तदशे प्रतियोगिता. प्रत्येकाभानप्रतियोगितावच्छेदकघरवादी द्वित्वसामानाधिकरपय स्य विशेषणविरहेऽपि न क्षतिः । प्रतियोगिताप्रकारकशाने च विशेष माहिमकरणम् । ५४७ अभावद्वयमनुगतरूपेणैव भासते इति शङ्कते । न चेति । (दी० ) न चोभावस्य द्वित्वाधिकरणप्रतियोगिकत्वमात्र द्वित्वसमानाधिकरणधर्मायन्छिन्नप्रतियोगिताकत्वं वा द्वर्ष ना. सीनि प्रतीतविषयः । तादृशद्वित्साधिकरणव्यक्तिविशेषविरहिणि वसामानाधिकरण्यामानेऽपि प्रतीतेरनुगताकारत्वाच । (गा० ) प्रतियोगित्वमात्रमित्यनेन विशिष्य घटत्वादेः प्रति. योगितायच्छेदकस्यविषयव्यबाद । एतावतेतसशयानुपपत्ति पच्छेदकत्वावगादिन एयाभावनिश्चयस्य प्रतियन्धकायान् । द्वित्व समानाधिकरणेति । द्वित्यसामानाधिकरण्योपलक्षितेत्यर्थः । तेन - वत्यपि घरी न उपलक्षणस्यापि प्रतियोगितावच्छेदकादौ प्रकारत्योपगमाद । यद्यपि द्वित्वसामानाधिकरण्यं घटएटद्वित्वसामानाधिकरण्यं तद्घटत्यादिसाधारणमिति तदच्छिन्नाभावमादाय घटपटीभष. स्त इति प्रापयापत्तिरेताकारपेऽपि यथा- धुते ऽवतरति दिवसामानाधिकरप तमा- मान्यनिष्ठापमानाधिकरण्यप्रतियोगिता विवक्षितम् । प्रथम. पक्षे चोरमा | ताशति । ता घटपादिगा यो नि. पाधिकरणब्यक्तिविशेषस्तद्विरहिणि तथाविधोमयशालिनि घटः पाशुभययाति घटपटादिकपी सौ न त स्पप्रापयात, तथा च ताशप्रापयापत्तिरिति भावः । द्वितीये दोपमा नियमामाना- विकरपयेति विसामानाधिकरयन रुपम घस्याग्रहदशायमपि पदपटी न स्त इत्यायाफारकानुगतमतौरयुदयादिस्यः । (दी०) अव त न नाशमतीतेपटरसपटरवादपतरावच्छिन्न प्रतियोगिताकामावपिपकत्वम् । भन्पतरत्वानुलऽपि पटपटी नस्त इसनुगतपत्ययश्च । न ए परम्परासम्बन्धेन तारादि-ब- ·५८८ मनुमानगादापर्याम् सामान्याभाव एव दोन स्न इनि मतीनपिपः। द्वित्वारिक- रणयोरेव प्रतियोगित्वाल्लंखात् । द्वित्वादर्घटादिवृत्तित्वानुपन्धि- तावपि अन्ततः शुदेनापि घटपटौ न त इत्यादिमत्ययाच । (गा) यत एव । वक्ष्यमापताशदोपादेय । अन्यतरायच्छि- प्रति । यन्यतरत्योपलशिनावच्छिन्नत्यर्थः । अमावविषयकत्व. मित्यन्तस्य नादृशामावत्यप्रकारकमित्यर्थः। अन्यतरत्वानुल्लेखऽपि । सन्यतस्त्वामहदशायामपि । परम्परासम्बन्धेन । स्वायच्छिन्ना- श्रयत्वमभ्यन्धन ! द्वित्वसामान्याभावः । घटपटवृत्तिद्वित्यत्वाय- टिममायः । द्वोन स्त इतीति । घटपटा न स्त इनीत्यर्थः । दिन्याधिकरणयाः । घटपटयाः । प्रतियोगियोल्लेखान् । प्रतियो. गिन्वायकरान्देन विषयाभिलापात् । ननु घटपटी न स्त इत्यादिघाश्यनो विशेषणीभूतद्वित्यम्याः ' पि प्रतियोगिरमत्ययः शिस्त्री विनष्ट इत्यादी शिनादेरिय कथं. चित्सम्भवतीत्यत आह । द्वित्वादेरिति । (दी०) अन एक्कविशिष्टापराभावोऽपि न तदालम्ब मम् । विरुद्धयोरपि जलत्वपृथिवीत्वयोद्वित्वनाभावमत्यय इ. युक्तत्वाच । नान्त्या, तयात्वेऽपि माध्यतद्दतोस्तामाभाव. प्रतियोगितानपायान् । ( गा० ) अत एन । एकविशिष्टापरत्वेनानुपस्थितांवपि तारा प्रत्ययम्याऽऽनुमायकवादेव । शिरमानस्थले प्रतीत्यनुपपत्ति मुक्या येशिएचामायम्पले तामाह । विरुद्धयोरपीनि । उक्तत्या- घेति । मयत्यादिः! दमनायधेयम् । घटपटौ न त इत्यादिप्रतीत्या घटायपट. त्ययोनिश्छिन्नधर्मिविशेषणनापनित्ये न प्रतियोगिताबाद- कायायामिरयगाधने न तु द्विग्यमाने यलपटत्यादौ च, यकि. चितुभषयात प्रत्यादिमनि च तारामतीतरनुदयापानात् । नापि घरपटामायापरिनिरयेऽपि, ताइशपिविष्टानुपस्थिता যা নামঘৰ। নব নিয়ঃখী মনিঘাষাধি: परणे वृत्तः कपमपरदकतापमिसम्मयः, भवटचाधिकरण ·५५० अनुपानगादापर्याम् . (गा.) एकैघटवनि जायमानाया इत्यनेन घटत्वावच्छिन्ना- मावावगाहिता निराहना । अनुत्पद्यमानाया इत्यन्तेन च घटप्रति. योगिकामाचमाघावगाहित्यनिराकरणम् । तत्र तदुभयं प्रतियोगीत्या. दिप्रन्यो यथाश्रुनो न सरच्छते उमयस्य प्रतियोगित्वे प्रत्येकमप्रति योगिन्यस्य दुर्घटस्वादनो व्याचप्टे । तदुमयत्वमेवेत्यादिना । नन्वेव. मप्यबादकत्वाघटितलक्षणस्यैवाऽऽशिततयाऽनुपपतिस्तदवस्यवे' त्यन माह । यथ्यमाणेति। यायत्साघनाध्यापकमयापकं यत्समानाधिकरणसाध्यस्य नाव मनोपाधिकत्वमाशय स्वयं पूर्वरानन्ये सोपाघावतिन्याप्त्या दूषित तम्, तब दूपर्ण प्रतियोगितावच्छेदकधर्मघटिताव्यापकत्वनिवेश न सम्मवनीति ताशमेव निवेदय तदनौपणाधिकरवं मूलरुत् प्रथम परिष्करानि । यायस्वसमानाधिफरणेति । (चि०) अथवाऽनोपाधिकत्वं व्याप्तिः। तच या. यत्स्वसमानाधिकरणात्यन्नातावप्रतियोगितावच्छेद- कावच्छिन्नं गत् तत्प्रतियोगिकात्यन्ताभावसमाना. धिकरणं यत् तेन समं सामानाधिकरण्यम् । न घेवं सोपाधिः, तन माधनसमानाधिकरणात्पन्नामाव. प्रतियोगिन आदेंन्यमयच्यादपायोपनामावस्नेन सममाप्यस्य घूमादेःसामानाधिकरण्यामायात, उपा. धे माध्यव्यापकत्वात् । (दी०) तनि । स्वम्, सायनसाभिमतम् । तपा च सापनममानाधिकरणारयन्ताभावनियोगितावच्छेदका पाव- नो घर्ग यदविच्छिन्नसमानाधिकरणा-यन्ताभावपनियोगि. वावदकास्तदविलीटमामानाधिकरण्यमित्यर्थः । (गा) मत्र र स्यपदस्प सायपरत्य यपदस्य व साधन तक यायसाध्याश्यापकं यत् साधनामारमियनया अध्या पपीनापानीमपत इति तयास्तापरस्वममंदीधितिकविरारगम्य , - ·11 भनुमानगादाधर्याम् अप्रतियोगिताक पयामायो विवक्षणीयः, तारशस्यामसिद्धिरित्या द्वितीयामा यावत्वस्य विशेषणता मूलस्थसमासान्तर्गनयाव- त्पादलामेऽप्युकिसम्भवमात्रेण प्रसक्तो तां निराकुरुते । ताशेति। अयच्छेदकविशिष्टत्यस्य न प्रतियोगिरिशेपणत्वं धूमसमानाधि. करणामावप्रतियोगितावच्छेद हदवृत्तित्वादिविक्षिपदव्यत्वत्यादि। नाभावस्यापि यावदभावान्तर्गततया तत्र वयादिसामानाधि- फरण्यामानाच्यातिरिति प्रतियोगितायां सदीच्छन्नत्वस्य तथात्वं निवेशितम् । प्रायशः । अनेकाधिकरणकहेतुके । तथा । अप्रसिद्धिः। घहिमपर्वतादीनां धूमान्महानसादिनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छे दकपर्वतत्यत्वमहानसावृत्ति वायच्छिनाभावागधिकरणत्यादिति भावः । परवृत्तिहेतुके तत्वधिकरणस्य॑य ताशयावदभाववता- प्रायश इत्युकम् । यावताममानानां प्रत्येकनिरूपिनसामानाधिकरण्यनिवेशे ऽपि न निस्तार इत्याह । रुपादोति । अध्याप्ती हेतुमाह । कापीति । अस- म्भवादिनि । घटीयरूपादौ नाशघटत्याधमाधासामानाधिकरण्या- दिति भावः । साध्यतावच्छेदके तत्तदभावसामानाधिकरण्यावच्छे. दकत्यनिशे नानाव्यकिसाध्यतावच्छेदककस्थले व्याप्ति एव्या । ननु थाईन्धनायुपाधेस्तत्तददिग्घनत्वादिना धुमादिमनिष्ठाभा- वप्रतियोगित्वेऽपि अयोगोलकान्यावादेरुपाधेरतथा यादवच्छेदका नुसरण व्यर्थमित्यत आह । सर्वति । (दी०) सर्वत्र सोपाधों एकच्यक्तिकस्य सम्भवतोऽप्यूपाधे. धर्मान्तरविशिष्टत्वादिना अभावो भवत्येव साध्यसमानाधि- करण इत्यवच्छेदकानुसरणम् । (गा०) धर्मान्तरम् । वृश्चित्वादिकम् । आदिना द्विवादि- परिप्रहः । अभावममानाधिकरणं यत् इत्यत्र अभावाः समानाधि: फरणा यस्य साध्यस्थति यहुनौहिमवलमय द्वितीयाभावे याव- स्यस्य विशेषणरयमुपगम्य उकाविशेषणविशेष्यमापरीस्य वि. नैप मूल धर्णयतामन्येषां मतमाह साधनेति । - (दी) माधनसमानाधिकरणात्यन्नामापनियोगिताब- ।

·कप्रन्पस्य तस्य तत्परत्वामावा 1 भावमिन्नत्वं च प्रथमा न्यतराभावामावो न तु जलान्यत्वधिशिवसत्तामावादिरिति प्रतियोगितायां भाववृतित्यनियशमन्तरेणापि उपपत्तदक्षरतयो- यमव्याप्तिरिति वाच्यम् । श्यमामाघे सदातनत्वनिवेशेऽपि द्वि. तौयस्यातणाव हेतुसमानाधिकरणतचपात्यन्तामावमादाए द. मितझोपश्य दुर्यारतया द्वितीयतद्विशेषणस्यापश्यकत्ये प्रथम विशेषव्यातिप्रकरणम् । बलान्यत्वविशिष्टसत्तामायजोन्यावविशिष्टससामावान्यतरामावो. ऽपि उरतेजान्यतरास्यत्वविशिष्टसत्तैप तदभाव एव तादृशा- भावे न विशेषणम्, विशेषणपि द्वितीयामावे কথাবধান ইবাদানায়িকাশেনিয়নিভন্তক सामान्यामावत्यावरिछनप्रतियोगिताफनिखिलरूपंपु साध्यसा- मानाधिकरणपविरहाव्याप्तद्वितीयाभावे सद्विशेषणस्याघश्यकतया वर तद्विशेषणस्य नियोजनकत्यात् । नघ मयमामा सदातनत्वनिवेशे भागमावस्य चातयात्वा- नैव धारणीयस्यादिति । बदिशेपणस्य प्रयोजनान्तरपिरहणानुपादानात । द्वितीयाभाधे स. दातनत्यविशेषणेन जयपन्यापनापि तेजःपरमाणुरूपेषु जल सामानाधिकरण्यावरण उताव्यातस्तत्र भावभिन्नत्वीयोपणे- ফন্তি মিমানাযিকর্মোবলমানিষাণীনাথষ্ট देतजलावलयामारामावस्यास्प्रितियोगिताकजल অংশই অল্পবামাবাজিয়েছিলােবামায়ে মখদামাই देनुमभिष्टतेजस्याभायप्रतियोगितायछेदकतनेजस्त्वतेजस्त्यामाया- न्यतरामावस्यापच्छिन्नप्रतियोगिताकेतजस्वरूपामा जलस्वता. मानाधिकरण्यापरहादव्यापारणाय द्वितीयामायऽपि भावमिन- । वन । एतबलत्वजलत्यामायान्यतरा. आर एनालायलत्यमेवेति तदछिनाभापस्यैतमलापजल. शामावरूपस्यादेतजलवस्थातथारवाद । ইহুদূৰ কৰাঘয়াযাের্থ বিনযামাই ময়নামীয় ও पातनत्यायोपणमाRANA | अन्यथा जलनिष्टरुपागमायप्रतियो. गितापच्छेदकपत्यायिन्लामाये जलयसामानाधिकरण्य- पिरहणम्यातिवारणासम्मयात् । खविशेषणमिन्याः ·अनुमामगादाधर्याम् तस्य धूमादिमत्यप्यनवच्छिन्नवृत्तिकद्रव्यत्यादिरूपाभावप्रतियोगि. त्यात् । यद्रूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वविशिष्टयत्वं हेतुमतस्त- पायच्छिन्नाभावे साध्यसामानाधिकरण्यविवक्षया हेतुसमानाधि- करणतेजस्त्वाभावप्रतियोगितावच्छेदकजलवामावतेजस्त्वामावो- भयाभावत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताके जलवामाये जलत्वसामानाधि. करपयविरहेऽपि न क्षतिः । तजलावृत्तित्वाधवच्छिन्नाभावाभावस्तः जलवाभाव एष न तु तजलावृत्तिलस्वाभावादिरपि, तबल. घामावेऽपि तथात्वस्यावश्यकतया तत पवाजले तारशा. भावप्रत्ययोपपत्तेरिति हेतुसमानाधिकरणतजलावृत्तिस्वरूपाभाय. मादाय नाव्याप्तिः । एवं तजलवामावजलत्याभावान्यतरा. मायत्वाद्यवच्छिमाभावोऽपि तजलत्वाद्यभाव एव । एवं भूत. स्वाभाषमूर्तत्यामावान्यतराभावत्वायच्छिन्नाभायोऽपि न भूतत्वा. भावमूर्तत्वाभायौ कि त्यतिरिक्त एको भूतत्यविशिष्टमूर्तत्वाधमाय एव इति भूर्ते मनस्त्यादित्यादौ मनोनिष्ठभूनत्वाद्यभावमादाय शुद्ध मूर्तस्वाद्यभावो न लक्षणघटक इति । यद्यपि भावभिन्नत्वविशेषणेऽपि स्नेहसमानाधिकरणाभाषप्र- तियोगितावच्छेदकरूपत्यावच्छिन्नाभावत्यावच्छिन्नप्रतियोगिताका. नां निखिलरूपध्वंसमागभावानां जलत्यासमानाधिकरणतयाध्या- तिाव । तथापि सदातनत्वेनाप्यभावस्य विशेषणीयतया नदोपः। न च स्नेहसमानाधिकरणजलान्यत्वविशिष्टसत्ताभावप्रतियोगि- तावच्छेदकं यजलान्यत्वविशिष्टसत्ताभावतेजोन्यत्वादिविशिष्टस. सामावान्यतरामावस्वं तदवच्छिन्नमतियोगिताके तेजोन्यत्ववि- शिष्ठसत्तामाये जलस्यसामानाधिकरण्यविरहाव्याप्तिरभावे भा. घमिन्नत्यं निवेश्यापि न शक्यते धारयितुमिति प्रतियोगितायां भाव वृत्तित्यमेव निवेश्यम् । अमायश्चत्यादिफक्किकाऽपि कश्चित् तत्परतया व्याश्यया । एवं चामायांशे सदातनत्यविशेषणमन- कमिति पाच्यम् । प्रतियोगितायां भाववृत्तियनिशेपि म्नेह- समानाधिकरणपार्धियादितत्तद्पात्यन्तामायप्रतियोगितावच्छेदक तसम्पत्यापच्छिन्नप्रतियोगितायतत्तदूपमागमावध्यसेषु जलत्यसा. मानाधिकरण्यविरहेणामाये सदासनत्यनियेशस्यावश्यकत्वात् ।

·| সমবায়ভিম্বঘোষ্পিমারাবিয়াকান্না स्थामावमादायवातिव्याप्तियारणसम्भय इति पाध्यम । अभाव. এরিযায়ামাগান্ধারমাছিমলিযমন্তবঘানচিত- अत्यनियमः सिद्धान्तसिख इति तद्पनिकापितध्वंसादिरूपानुयोगिः वृत्तिस्पस्य अवश्यं निवेशनीयस्यात् इत्यत माह । घटस इति । रुपये तन्वमपि तु अमायमानाधिकरणकत्वमेवेति भावः । म- विशेषच्यातिप्रकरणम् । ५९७ नामुक्तसम्पन्धन साध्यसामानाधिकरण्यस्यातायात् । पटध्वं. মাশৰবসাসদায়িয়য়মাঘ ঘন্ধয়ানা विरुषोऽसदातनत्या लक्षणाघटकः। में च यावत्वस्यानुयोगिताविशेषणत्वे ऽभुयोगिताया सदातन वृत्तित्यविशेषणमफलम्, हनुमग्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकतच. दूपत्वावच्छिन्ननिरूपितध्वंसत्यागानुयोगिता सम्बन्धविशेषाय- उमप्रतियोगिताकत्वस्य निष्प्रमाणतया सम्बन्धविशेषाय. छिनप्रतियोगिताकत्यावशेषणेनैव धारणात् । ध्वंसादिसाधार- मायत्तितया उत्ताव्याप्यनकाशात् । तथा च पदभ्यंसान्य- तामादायाच्या दुरितया पादनुयोगितानिवेशमतेऽपि सदातन- (दी०) पदध्वंसो ध्वसत्वादित्यादौ च पध्वंसवादेस्तत्म- कारकप्रमाविशेष्यत्वादेवी भावाभाववृत्तिरतिरिक्तोऽभावस्तादृशो ने घटध्वंसत्वादिसमानाधिकरण इति नातिव्याप्तिरित्यपि वदन्ति। (गा) मावाभाववृत्तिरित्यतिरिक्तत्वे हेतुगर्भविशेपयम् । तपा বামহামনিয়াঙ্কামাযাথিঙ্কসদ্ধামাবর্য মাখােথ- धिकरणामतामायान्तरादतिरित्तय व्यवस्थाप्य तदेय साध्यासामा 1वाश इति। पपि घटवसत्वायभाषस्य गोत्याचसापपरयेऽपि घटापं. मान्यस्पपिशिष्टामापत्याधमावस्य गोत्याभायावृत्तितपा पोरयामा- पानात्मकम्प साध्यासमानाधिकरणतयैव मातिम्याप्त्यवकाशस्त. यापि समाधिसीकरण साभायस्यातिरिकापं पयस्पाय चिन्नु ARATAR यमते प्रतियोगित्यं समते अटरया. মাধৱবোমায়াখানায় প্রমাথি, প্রয় ৰাখিবোয়ালকলাবধান। वमादायातियाप्तियारिता ।

·अनुमानगादापर्याम् न च मांगभावस्य सामान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकरवीवर हासत्प्रतियोगितावच्छेदकतपत्वावच्छिन्नात्यन्ताभावस्य च सा. ध्यसामानाधिकरण्यानाव्याप्तिमसक्तिरिति वाच्यम् । ध्वंसप्तागभाव. योरत्यन्तामावविरोधितामते द्रव्योत्पत्तिकालं तत्र रूपं नास्तीनि सामान्यामाधबुद्धः प्रागभावविषयकतया तत्रापि सामान्यधर्मा. वच्छिन्न प्रतियोगिताकावस्यावश्योपेयत्वात । अन्तराश्यामे रतं रूपं नास्तीतिबत पूर्वपररक्तिमध्यसागभाववति रकेपि ताशप्र. तीतेः कालविशेषावच्छिन्नरयस्य सामान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगि- ताकत्ये कञ्चित स्वीकारेण धारणसम्भवात् । एवं च समुपदर्शितदो पवारणाय द्वितीयेऽपि तद्विशेषणमावश्यकम् । एवं च हेतुसमा नाधिकरणलपरमाणुरूपात्मकाभावप्रतियोगितावच्छेदकरूपसामा म्याभावत्वाधच्छिन्नमतियोगिताकं तेजःपरमाणुरूपमादायाव्याप्ति धारणाय मावभिन्नन्यं प्रथमे हितीये घाऽभावे विशेषणमिति । ननु घटध्वंसो ध्वंमत्वादित्यादावतिव्याप्ति हेतुसमानाधिक रणाभावप्रतियोगितापच्छेदकधदध्वंसत्वत्वाधच्छिन्नप्रतियोगिता काभावानां गोत्वाधभावाधिकरणकानां अभायाधिकरणकाभावधर्म- प्रतियोगिकतयाऽधिकरणीभूततत्तदभावात्मकानों साध्यसामाना धिकरण्याद् भावपु सदभावत्वेन फ्लुप्तपरत्वाभावादिभिरेव घटक. सत्वं नास्तीति युद्ध्युपपत्तेत्तत्राप्यतिरिक्ततदभावाकल्पनात, पट घंसादिनिष्ठतदायम्प पटध्वंसादिरूपत्वेऽपि सदातनत्वाभावेन पटध्वंसादेक्षणायटकस्यात् । माववृत्तिघटध्यसत्याभावस्य गोत्या- भाषायतिरिक्तत्वेऽपि यह्निमान धूमादित्यादी साध्यासमानाधिकरण दव्यत्वामायरुपतदधिकरणध्वंसत्याद्यभावे साध्यसामानाधिकरण्य. विरहेणाध्याप्तः । एवं जलाम्यत्वविशिष्टसत्ताभायतेजोन्यत्वविशिष्ट- सत्तामायान्यतराभावामावस्य तेजोन्यत्वविशिष्टसत्ताभावादिरूपत्वे अमाघे भावभिन्नत्यधिशेषणत्वप्रक्षेपेऽप्यगतेस्तत् परित्यज्य हेतुम निष्ठामावप्रतियोगितावच्छेदकायच्छिन्नप्रतियोगिताकयावदनुयोगि. तास्वेय स्वाश्रयटितपरम्परासम्बन्धेन साध्यवदृत्तित्वस्य वि. पक्षणीयनया प्रतियोगितावच्छेदकैपये थमायव्यक्तिभेदेनानुयो. गिताभदानम्युपगमेन भावादिघृत्यभावानां साध्यासामानाधिक रपयेऽपि पम्पसत्वत्वाचवच्छिन्ननिरूपितानां यावदनुयोगिता.

·पोऽसदातनल्या लक्षणाघरका । मिप्रतियोगिताकत्वाविशेषणेनेव वारणात् । सादिसाधार प्रतियोगितामास्यैव किश्चिदधिच्छिमत्यनियमवत्सम्बन्धावच्छि- अत्यनियमा सिद्धान्तसिद्ध इति तद्रूपनिकापितध्यसादिरूपानुयोगि- धृतित्वस्य अवश्यं निवेशनीयस्यान् इत्यत थाह । घटध्वस इति । विश्शेपच्यातिपकरणम् । বাদাভাযান মাগধাৰাখিবোদ্ধা। सायन्यत्वतरमकारकप्रमाविषयत्यावभावध स्थाधिकरणपटभ्यंसा- मच यायस्वस्यानुयोगिताविशेषणत्वे ऽजुयोगिठायां सदातन- पतित्वविशेषणमफलम्, हेतुमनिष्ठामावप्रतियोगितावच्छेदकतस. दूपावावच्छिन्ननिरूपितध्वंसत्यपानुयोगितायां सम्बन्धषिशेपाव खिन्नप्रतियोगिताकायस्य निमाणकतया सम्बन्धविशेषाय- अप्सम्बन्धविशेषावच्छिन्नतत्तद्रूपवावच्छिन्न प्रतियोगिताकास्यन्ता- भापतितया उक्ताव्याप्त्यनवकाशात् । तथा च पटध्वंसान्य. रखामावमादायवातिव्यातिधारणसम्म hि areयम | अभाव- तामादायाव्यासारतया यावदयोगितानिवेशमतेऽपि सदावन (दी०) पदध्वंसो ध्वसत्वादित्यादौ च घटध्वंसावादेस्तत्म- कास्कप्रमाविशेष्यत्वादेर्या भावाभाववृत्तिरतिरिक्तोऽभावस्वादशी नेयध्वंसल्लादिसमानाधिकरण इति नातिन्यासिरित्यपि वदन्ति । (गा०) भाषामायवृधिरित्यतिरिक्तत्व हेतुग विशेषणम् । तथा चामायवृत्तिप्रतियोगिकामायाधिकरणकाभावत्वं नाधिकरणस्य- पाये तन्त्रमपि तु अभावमाप्राधिकरणकत्वमेवेति भावः । भ- धिकरणीमूनामाषान्तयनिरिक्तस्य व्यवस्थाप्य तदेव सायासामा- बाधिकरण्ययोजकतयोपदर्शयति । तादृश इति । यद्यपि पटभ्यसयामायस्य गोत्यायमापापेऽपि पटपं- सान्यत्यविशिष्टामायामास गोयामापावृतितया गोपामा- पानारमकस्य सायासमानाधिकरणतयेय मातिप्याएपकाशस्त. पापि समाधिसोमण यापस्यातिरितस्य व्ययस्थाप्य फेरितु यमा मते प्रतियोगितयं सन्मते जटाया. पिजस्यामापायतराप्रमापामाषी अटरयामाषादिरपि, याव. तमादापातिव्यातियारिता ·अनुमानगादाधर्याम् था तस्य सामान्यतस्तत्प्रतियोगिस्वानुपपत्ते । तथा चामाये भावमिन्नत्यनियंशेऽपि दर्शिताव्याप्तिारैवेति यनुयोगिताया मुमयावृत्तित्वमेव तन्मत विशेषण प्रक्षिप्य तादृशानुयोगिताधा- बदभाव साध्यसामानाधिकरण्य निश्यमिति दर्शितविशिष्टामावों लक्षणघटक इत्यभिप्रायफतया फक्किामेतां सङ्गमयन्ति । परे तु नन्वयममावो नसत्वादित्यादी हेतुलमानाधिकरणा मावप्रतियोगितायच्छदकं घसान्यत्यनिशिष्टामावत्वत्यं तदव च्छिन्नप्रतियोगिताको घसत्तिरमावो ऽमावाधिरणकामाववृत्ति- धर्मप्रतियोगितामावतयाऽधिकरणापूनध्यसका इति भापत्ति- रसायमायत्वाभाव एव । तत्र च निरुतयाघदमावान्तर्गते साध्य सामानाधिकरण्यविरहाव्याप्तिरिति सदातनत्वममाविशेषण प. रित्यज्यानुयोगितायामेव फादाचित्कात्तित्वं निवेश्य तारशानु. योगितायद्यावदमाघे सध्यसामानाधिकरण्य विवक्षणायम् । उक विशिष्टनिरूपिता व घससाधारणी एक्वानुयोगितति नान्याप्ति । घस्तुतस्नु प्रथमाभावे मिन्नहेतुमग्निष्ठत्वमेव प्रवेश्य दर्शि- ताब्याप्तिारणीया उनस्यानुयोगिताविशेषस्य निवेशेऽयममा घोऽत्यन्तामाववादित्यादी घटात्यन्तामानमेदविशिष्टग्मावत्वामा- धमादायोक्तरीत्या ऽत्यादुधारत्वात् । एव च घटभ्यसो ध्यस. स्वादिस्यादावतिव्याप्ति, हेतुसमानाधिकरणस्याभाववृधिधर्मामा. पस्य तदधिकरणस्वरूपत्वेन लक्षणायटकत्वात् । ममायावृत्तिध- मामावस्य च साम्यममानाधिकरणत्यादित्याशङ्कायां घटायसा स्यादिफक्किामघतारयन्ति । (चि०) एतदेव गायत्स्वव्यभिचारियभिचारि- साध्यसामानाधिकरप्पमनीपाधिकत्वं गीपते । पदापाययत्समानाधिकरणात्यन्तामायाप्रतियो- गिप्रतियोगिमात्यन्तामायासामानाधिकरण्यं पस्य तस्प तदेवानांपाधिकत्वम् । सौपाधी तु साध्याग्नि- ठात्यन्तामायापतिपोगिन उपायोऽत्यन्ताभाषस्तन ·विशेषच्याप्तिप्रकरणम् । समं हेतोः सामानाधिकरण्यम् । उपाधेः साधनाव्या- पकत्वात् । (दी०) यावदिति स्वं व्यभिचारि येषां तेषां यावतां व्यभिचारिणा साध्येन सामानाधिकरण्यमियर्थः। (मा.) यावत्स्वव्यभिचारीत्यादिलक्षणे स्वस्य व्यभिचारीति तत्पुरुपे विषमव्यात हेतुव्यभिचारिसाध्यादेः साध्याव्यभिचारित्वा- दव्याप्तिः, साध्यव्यापके व्यभिचारिण्यतिव्याप्तिश्च । व्यापकव्यमि- चारिणां यावतां व्याप्यव्यभिचारित्वात् अतो यहुवी हिमवलम्बते । स्थमिति । यावन्तः स्यव्यभिचारिणो व्यभिचारिणो यस्येति बहुव्रीही धूमाद्यव्यापकमहानसत्वादीनां बहयाद्यन्यभिचारितया वहिमान् धूमादिस्यादायव्याप्तिरिति व्यभिचारिष्यभिचारीत्या तत्पुरुषमाश्र यते । तेपामिति । यावत्वं स्वस्मिन् साध्ये वा न विशेषणमिति स्फुटयति । यायतामिति । एवं च निरुक्तयावत्साधनाव्यापका. व्यापककसाध्यसामानाधिकरण्यं पर्यवस्थतीति भावः । यत्समानाधिकरणत्यत्र यरपदस्य साधनपरत्वे यस्येति यत्पदस्य व साध्यपरत्वे साध्यस्य यावत्साधनव्यापकव्वाप्यत्वं लभ्यते तन्य विषमन्यातसद्धत्वादावव्याप्तिकवलितमिति प्रथमयत्पदस्य साध्य परतामाह । यत्पदमिति । (दी०) यावदिदि । यत्पदं साध्यत्वाभिमतपरम् । सोपा- धिवारणाय यावदिति लुप्तसप्तमीकस्य द्वितीयात्यन्तामावस्य विशेषणम् । तथा च साध्यव्यापकतावच्छेदकावच्छिन्नमतियो- गिताकात्यन्ताभावत्वव्यापकस्वसामानाधिकरण्यसामान्याभाव. कत्वमर्थः । केवलान्वयिस्थले त्वाकाशादिरेव तथाविधो ऽभावः प्रसिद्ध इति सम्प्रदाया। (गा०) एतेनैवाप्रिमयत्पदस्य साधनपरतालाभान सा वर्णिता। तदेवानोपाधिकत्वमिति मूले तदेवत्यनन्तरं तत्साध्यानेपितमिति पूरणीयम् । प्रथमाभावादी यावत्वविशेषणे यावदभावप्रतियो. ग्यासियासम्भवः । यावतां प्रत्येकप्रतियोगित्वनिवेशने ऽपि ·६०० यनुमानगादापर्याम् साध्यव्यापकपत्किश्चिदमध्याप्यत्वमादाय व्यभिचारिण्यतिव्याप्ति- रतो द्विनीयाभावे तस्य विशेषणतामाह लुप्तेति । अमावस्यासामा नाधिकरण्यनिवेशे केवलान्वयिनि साध्यध्यापकामावस्य गगनादेः सामानाधिकरण्यामसिद्धाऽज्याप्तिरजोडमावे यस्यासामानाधिक रण्यामत्यर्थ स्पष्टयितुं लुप्तसप्तमीकस्येति । अप्रतियोगिप्रतियोगिक स्य यशश्रुतस्याप्रसिधादिग्रस्ततया तस्य प्रतियोगितानवच्छेद- फायग्छिनप्रतियोगिताकार्थकता दर्शयन् यार पदार्थव्यापकतामा न्तव्य व्यासपिशिएकार्थरूपतामुपपादयति । तथा चति । गगना• देगगनावमापामायत्व स्वय निराकरिष्यति थत सम्प्रदाय रति । (दी०) फेचिनु ताशयावदभावशून्यत्वं यदधिकरण- ताया व्यापक तत्वमर्थः । न च तादृशप्रतिपोगितानवच्छे- दकान्तमेव यावत्वेन विशिष्य यावत्तादृशाश्रयत्व यदपिक- रणताया व्यापकं तवमिन्यय लाभादेव सामञ्जस्पे भावयो। पादानमनतिप्रयोजनकमिति वाच्यम् । यायता तादृशाना- मिन्धनादीनामेकाधिकरणपस्यापसिद्ध । न चावच्छेदकारामप. हाय अमनियोग्येव यावत्वेन विशिष्यताम् । साभ्यव्यापकस्यापि रूपान्तरेण साध्यसपानाधिकरणात्यन्ताभाषप्रतियोगित्वापो. पदार्शवत्वादित्याहुः । (मा) ताशयावदभारशू पायमिति । साध्य यापरतावच्छेद- कावच्छिन्नप्रतियोगिताका यावन्तोऽमावा प्रत्येक तन्यत्वमि र्थ । तेन घूमचान वहरित्यादौ सर्वत्र वयायधिकरण धूमादिव्याप- क्तावच्छेदक्वहि वाद्यवच्छिन्नामावामावेन यावत्यावच्छिन्नतावद- भाषामावसत्वेऽपि न सति । यावत्तादृशाश्रयत्वमिति । यद्यसम्म न्ययाटेतन्यापरतायच्छेदक यद्यत् तेन सम्बन्धेन तदापरवामि त्यः। माध्यतावच्छेदकसम्बन्धयटित वापरतावच्छेदकाश्रयणां यावरचावच्छिन्ननिमपित साध्यतापच्छेदकसम्बन्धनाश्रयत्वमिति पाय । यथा सनिवेशवपयांदनतिप्रयोजनकमिति । तारशानाम् । पापकतावच्छेदपरूपरताम् । ऐकाधिकरण्यामप्तिरिति । तथा ·- विशेषज्याप्तिप्रकरणम् । " घन तावतामेकं प्रति व्यापकत्वप्रसिद्धिरिति । अप्रतियोग्यवेति । तथा च इन्धनादीनां न तथात्वं अपि त्वखण्डजल. स्वाभावादीनामव विशेषणताविशेषसम्बन्धेनैव व्यापफत्यस्य वि. पक्षणात् तेन सम्बन्धेनैव वाध्यायविषक्षया यावताशाअय. स्वमेकस्यापीति नाप्रसिद्धिरिति भावः । रूपान्तरेण । द्वित्वादि. ना । प्रतियोगित्वनैतदन्वयः। साध्ययापकतावच्छेदकावच्छिमा. मावान् प्रातिस्विकरूपेणोपादाय तदभावत्येन हेतुल्यापकस्यनिवे. शापेक्षया यावद्यापकतावच्छेदकयर्मान् विशिष्योपादाय तेन रूपेण ध्यापकतानिवेशनमयोचितमिति एतन्मते स्वरसपोज बोध्यम् । (चि०) यदा यत्सम्यन्धितावच्छेदकरूपवयं पस्य तस्य सा व्यातिः । तथा हि धूमस्प पहिस. ' म्पन्धित्वे धूमत्वमवच्छेदकम्, धूममात्रस्प पहि- सम्बन्धित्वात् । पहेस्तु धूमसम्पन्धे न पहित्यमय- च्छेदकं धूमासम्बन्धिनि गतस्यात् । न यतिप्रसक्तम- चच्छेदकम् , संयोगादी तात्यादर्शनात् । किंतु घहायान्धनप्रभवयाहित्यं धूमसम्पन्धितापच्छेदर्फ तादृशं च व्याप्पमेय। अधषा यत्सामानाधिकरण्यावच्छेदकावच्छिन्नं पस्य स्वरूपं तत्तस्य वयाप्यम् । पहिमामानाधिकरण हि धूमे धूमत्वेनावच्छियते सोपाधौ तूपाधिना । (दी) अवच्छिनं सामानाधिकरण्यं सामानाधिकरण्याव. छेदकरूप वा व्यातिः । इत्थं च धूपत्वद्रव्यवस्वादेाप्यता. पदकत्वं दण्डवानियतपूर्ववर्तिताछेदकधर्मात्मफकारण- तावच्छेदकत्ववदभेदे ऽपि उहितानुपहितभेदादा समर्थनीयम् । तर आयपभिषेसाई । पत्सम्बन्धितति । (गा०) पासम्पन्धितत्यादिलक्षणयो शुटीचिफोः प्राय ·विशेषव्याप्तिमकरणम् । लोको घूमो वेत्यादौ विशिष्य सन्देहेऽपि सामान्यतोऽवच्छे. दकरूपवस्वनिर्णयः सम्भवत्येवेति हृदयम् । (गा०) विशेषानुसरणस्य फलं स्वयमेघाह । जनकत्वादीति । व्यावृत्ता । भिन्ना। तथा च तदादाय नातिप्रसङ्ग इति भावः। प्रथमे- अनुपपत्तेः सत्वात् तामेव पक्षान्तरानुसरणवीजत्तया दर्शयति । अत्र चेति । परामर्शात् । गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्तात्यायपच्छिन्नसामा- नाधिकरण्यप्रकारेण प्रमालपादेव ज्ञानात् । न चेष्टापत्तिः शश्या । परामर्शभ्रमं विना नमानुमितेरनुभयविरुद्धत्वात् । एतत्तदर्श नायैव परामर्शस्य प्रमात्वसम्पादकं सत्यादिहेतौ तादृशव्याप्ति. सत्यममिदितम् । सामानाधिकरण्यावच्छेदकरूपस्य व्यासितापक्षे च तद्विशिष्टस्य पोऽसत्वात्तद्विशिष्टवैशिष्टधावगाहिपरामर्शी भ्रम एवेति नातिप्रसङ्ग इति भावः । ननु गुणादौ विशिष्टसत्तात्वादिविशिष्टस्येच गुणादिसामाना- धिकरण्यविशिष्टस्याप्यसत्वात् प्रथमपक्षऽपि नातिप्रसङ्ग इत्याशहां निरस्यति । साध्यति । असम्भवीति । तथा च सामानाधिकरण्य- व्याप्तिपक्ष व्याप्त्युपलक्षितहेतुवैशिष्टयस्यैय ज्ञानं कारणं वाध्यम, गुणादिसामानाधिकरण्योपलक्षितसत्तादिवशिष्टपं च कर्मादायपी- रपतिप्रसको दुवार पवेति भावः । न च सामानाधिकरण्यव्यातिपक्षे तद्धीमतावच्छेदकतापमतदवच्छेदकतधर्मविशिष्टवैशिष्ट्यशानस्य है. तुतयाऽतिप्रसहवारणं सम्भवतीति वाच्यम् । गौरवात् । एत. कल्पे पक्षवृत्यधिकरणतानिरूपकतावच्छेदकायच्छिन्नं सामाना. धिकरण्यमिति ज्ञानस्यैव कारणत्वे तु न कोऽपि दोषः। ननु साध्यसामानाधिकरण्यावच्छेदकधूमत्वादेयातित्वे यत्र पनवृत्ती धूमत्यालोकत्वयोर्विशिष्य संशयो व्यर्थविशेषणतया.सा. यसम्यन्घितानवच्छेदकस्य धूमालोकान्यतरत्यस्यैष चाऽधा. रण तमनुमसिद्धाया अनुमितरनुपपत्तिः । तत्र विशेषणसन्दे- हेन धूमत्वादिरूपव्याप्तिविशिष्टस्थापि पक्षे सन्दिग्धत्वात् । धाम वृत्ती यस्य विशेषणम्य निश्चयस्तविशेषणवरस्पत्तिकस्वरूपतदि- शियामायव्यास्तकधर्मस्यापि धर्मिणि 'निधसम्मयात् विशि. एसंशयो म सम्भयतीति धर्मिवृत्ती विशेषणनिधयविघटकत.

·६०४ अनुमानगाढाधर्याम् या तर विशेषणसशवस्य धर्मिणि विशिष्टसशयनिर्धादकत्वादि- त्यत थाह । अयमिति । अयम् । पक्षवृत्तिः । इत्यादौ । इत्यादिस. शयस्थले । विशिष्य ! धूमत्यादिना । सन्देहेऽपि ! सामा न्यतः । साभ्यसामानाधिकरण्यावच्छेदकरयरूपमामान्यधर्मपुरस्कार रेण । अमछेदकरूपत्वनिर्णय । अवच्छेदकप्रकारका पक्षे हेतुनिधय । सम्भवत्येति । इद च स्वरूपसम्बन्धरूपायच्छे दकत्व प्रविष्टमित्यभिप्रायेण । वक्ष्यमाणानतिरिच वृत्तित्वरूपाबच्छे. दक्षत्वम्य स्वत्वघटिततया धूमत्वालोकन्यादिसाधारणसामान्य. धमंयासम्मवात् तनियशनासदते । तन्मते च धूमालोका न्यतरत्वादेरेवावच्छदकत्तया तत्प्रकारकनिश्चयादेवानुमित्युप पतिर्दधन्यो । यवच्छिमसामानाधिकरण्यादेव्याप्तित्वेऽपि अतिप्रसङ्गमारणा- य सामानाधिकरण्यघमिनावच्छेदस्तापनसामानाधिकरण्याचच्छे- दकतत्तधर्मप्रकारकहेतुमत्तानिश्चयस्य हेतुनयाऽन्यतरत्यादिप्रकार: कहतुमत्तानिश्चयादेवोत्तस्थल नुमितवापायत्वात् । न चानतिरित्त वृत्तित्वरूपायच्छेदसत्यनिशपक्षे नीलधूमत्या दिवारणाय स्वसमानाधिकरणतादृशान्तराघटितत्व यदि नि घेश्यते तदा धूमत्यादिघटितधूमालोकान्यतरत्वस्यावच्छदकत्वा- सम्मवात क्य तत्प्रकारकशानादमिनिरिति वाच्यम् । तन्मते ऽपि घूमत्वालोक्यान्यतरत्यादिशरीरे विच्छेदकताघटकसमवायेन धूमस्वादेरप्रवेशाप्तस्यावच्छेदकत्वसम्मन तत्प्रकारकपक्षधर्मता. सानादेवानुमित्युपपत्ते । (दी०) अनावच्छदकत्वं मान्यूननित्वम् , अन्यूनान- तिरिक्तरतित वा । बयादी साध्ये मेपत्तादापतिप्रसाद, घूमवादायमसदाच । किंतु अनतिरिक्तचित्वम् । तच्च यद्यपि न तदभावादचित्वम् । गुणवान् सत्चादित्पन सचात्वेऽति. पसात् । न च कर्मादिनितावच्छेदेन गुणमामानाधिकर- प्याभाववया सत्तायां वर्तमानखान तथा । तथा मति विशि- पृसत्तात्वे मागुतदिशा च घूमत्वादावव्याप्तिपसाव ।

·, ग । -- विशेषच्यातिप्रकरणम् । (गा० ) अन्यूनवृत्तित्वमित्यादिपक्षयोराद्ये वोपमा । घहयादा- विति । उभयत्र तमाह । धूमत्वादाविति । अत्रापि वनपादौ साध्ये इत्यनुपज्यते । अप्रसङ्गादिति । तस्य वयादिसामाना- धिकरण्यन्यूनीत्तत्यादिति भावः । सत्तात्वेऽतिप्रसङ्गादिति । सत्तायां गुणसामानाधिकरपयाभावविरहादिति भावः । सामाना- धिकरण्यस्याव्याप्यवृत्तितापक्षमालम्ब्य शहते । न चेति । न तथा। न उक्तस्थले सत्तात्वेऽतिप्रसङ्गः। तथा सति । सामानाधिकरपय. स्याध्याप्यवृत्तित्वे मति । प्रागुक्तादेशा । स्वावययावच्छेदेन धूमा. दावपि पहिसामानाधिकरण्याभावसत्येन । अव्यातिप्रसङ्गात् । गुणादिवयादिसामानाधिकरण्यानवच्छेदकत्वप्रसङ्गात् । (दी०) तथापि अतिरिक्त यद्धपविशिष्टत्यधिकरण: त्तित्वं न वर्तते तत्वम् । साध्यासमानाधिकरणात्तिस्वविशि- प्राधिकरणकृत्तित्वसामान्यकत्वम, सविशिष्टाधिकरणात्तिया- वसाध्यासमानाधिकरणकत्वमिति तु फलितार्थः । सत्तात्ववि- शिष्टसत्ताधिकरणकर्मादित्तित्वस्य साध्यासमानाधिकरणे क- ‘मत्यादी सत्वान्नातिमसङ्गः । कर्माद्यन्यत्वविशिष्टसत्ताश्रयश्च न कर्मादिरिति नाप्रसङ्गः । एवं च मेयत्वादेरपि केलाय. पिसामानाधिकरण्यावच्छेदकत्वोपपत्तिः । गा० ) अतिरिक्त । साध्यासमानाधिकरणे । न घर्तते इत्यने- नान्वय । तथा च यधर्मविशिष्ाधिकरणवृत्तित्व साध्यासमाना- धिकरणावृत्तीत्यर्थः । यधर्मयत्यमुपेभ्य यद्धर्मविशिष्टत्वस्य निवेशाद गुणवद् विशिष्टसत्यादित्यादौ नाव्याप्तिरित्यग्रे स्वयमेव यक्ष्यते । सम्बन्धविशेषलाभाय हेतुपदम् । साध्यसमानाधिकरणवृत्तिहेतुसा. मानाधिकरण्यव्यक्तिविशेष साध्यासमानाधिकरणावृत्तित्वमादाया. तिप्रसनवारणाय सामानाधिकरण्यसामान्यमन्तर्भाव्य पतल्लक्षणा- थैमेव समासयटिकवाक्येनाह । साध्यासमानाधिकरणेति । अप्रैकवृत्तरधिकाया निवेशादितो लघुलक्षणान्तरमाह । स्व- विशिष्टंति । गुणवत् सत्यादित्यत्र सत्तारवे लक्षणत्रयस्यैवातिप्रस.

·. अनुमानगादाघर्याम् हमुखरति । सत्तालेति । इद वाच्य मेयादित्यादी धाच्यत्वादिमा मानाधिकरण्यगूल्ये हेतुतारच्छदकसम्ब-धेनावृत्ती मेय वादत्त्या यतिप्रसक्ततया तस्य सामानाधिकरण्यावच्छेदकत्वानुपपत्तिारति यणस्यापि यथोक्तानतिरिक्वृतित्वविपक्षया नावकाश इत्याहापव चेति । केवलान्वपीत । हतुतावच्छेझ सम्मान किञ्चिद्रस्तुनो ऽधिकरणे धर्तमानस्यामाषस्य साध्यतायच्छदकसम्बन्जायच्छिन्न प्रतियोगिताशून्यत्वमेव केवलान्वयित्व तेन समयायादिना दन्य पसरवादिसाध्यकम्य सयागादिना इतोमयत्वाधारउन्नस्य व्या प्यतोपपतेरपि सप्रइ । उपपत्तिरिति । साध्यासमानाधिकरणमा- अस्पैर मेयत्वादिविशिष्टासमानाधिकरणत्वादिति मात्र । (दी०) यत्तु ऋतिपत्वादिकमेव तर व्याप्ति, सद्य मेयत्वादिनति । तन्न । व्याप्तिविरहित्तितया गृह्यमाणेन रूपे ण व्यामिमहासम्भवात् । अन्यथा अतिप्रसङ्गात् । (गा) दृत्तिमत्वादिकामिति । वृत्तिमत्त्व हतुतारच्छेदास म्बन्धन बोध्यम, फेवलस्य हेतुतावच्छदकसम्बन्धघटितसाय सामानाधिकरण्यातिप्रमतत्वात् । आदिपदात सयोगम मेयत्वा पवच्छिन्नदेनुकस्थल व्यत्वस्थ परिग्रह । तत्र व्यातिरिति । त- था च मेयत्वादेरतिप्रसवत्व न क्षतिमावहतीति भार । ननु घूमनाहारत्यादिप्रयागावरहात् पञ्चम्पा प्रत्ययंताप- कायच्दन गमकतावोध करन व्युत्पन्नम् । गमकतावच्छद के च व्याप्यतावच्छदारूपम्, सामानाधिकरपयावच्छेदकपस्य घ्यातित्वमते तदेव रूप तथा, यमेदाप्यपच्छेद्यापच्छदषमावसमर्थ- नावाच्यापरसामानाधिकरप्याव्याप्तिपशव्यापकतानिरूपकताव. स्लेवरम् । एव चोरस्यले मेयत्वादेर्गमकवानवच्छेदकतया मेया दिति हेसुमपागानुपपत्तिरित्यत माह। तद्ग्रहश्चेति । तद्प्रद । तार सायच्छदावृत्तिमाचादिरूपयामिमह मियत्यादिना । घर्मिताय छेदक्मेयत्वादिनवारण। मनुमितिहतुरिति भार | अपमाशय । व्यायता यदि गमनामक पञ्चम्यध स्यात्तदा पाप्यनाथ रस्त्यमेव गमवारन्यदकरवम्, तदेव च न, या सति पञ्चम्पैध ·विशेषम्पाप्तिप्रकरणम् । ६०७ हेती व्याप्यतावोधनादुदाहरणाकासानिवृत्तेः । अपि तु साध्यानु मित्योपयिक यातिपक्षधर्मनाशानविषयता साध्यगमकता पञ्चम्यर्थः । तदरच्छेवकं च रूपं यदयच्छिन्ने धर्मिणि व्यापयादिग्रहः तादृशं च रूपं व्यापकसामानाधिकरण्यम्य व्याप्तित्व व्यापकावनिरूपकताव. च्छेदकधर्म एव । धूमव्यापफरनिसमानाधिकरणद्रव्ययानित्यादिशा- नादनुमित्यनुत्पत्या तद्रूपावच्छिन्ने व्यापकसामानाधिकरण्यग्रह- स्यैयानुमितिहेतुत्योपगमात् ।। साध्यसम्बन्धितावच्छेदकरूपच्या- प्तिपक्षे साध्यसम्बन्धितावच्छेदकयत्वानित्याकारकनिर्मिता च्छेदककव्याप्तिवानादनुमित्यनुत्पत्या मेयत्वाधवच्छिन्नर्मिक ताशशानस्याप्यनुमित्युत्पादकतया मेयत्वादेरपि पाव्यत्वादिग- मकतावच्छेदकत्वमिति । तद्धर्मविशिएयोधकपदोत्तरपञ्चम्या च तोच्छिन्न निरुक्तं गमकत्वं प्रत्याय्यताम्, तद्धर्मावच्छिन्नविष. यकव्याप्त्यादिप्रमाधानानुमितिविधेयत्वक गम्यत्वं पा साध्ये प्र. त्याय्यतामित्यन्यदेतत् । धर्मितावच्छेदकारच्छेदेन तत्सामानाधिकरण्यमात्रेण घा व्या. विधीनुमितिहेतुः? तब न प्रथमः, तथा सति मेयत्यादेवाच्यत्वादि. गमकतावच्छेदकत्वानुपपत्तिरित्याह । व्याप्तिविरहीति । गृह्यमाणेन रूपेण । गृह्यमाणरूपावच्छेदन । व्याप्तिमहासम्भवादिति । तादृशमे- यत्वादिरूपधर्मावच्छेदेन व्यातिप्रहस्य प्रमात्मकत्वग्रहासम्भवादित्य. धः। तथा च विशेषदर्शिनस्तद्रूपेण गमकतावच्छेदकत्वमहासम्भवेन प्रमेयादिति हेतुवाफ्यादर्थयोधानुपपत्तैरिति भावः । न द्वितीयः । तथा सति घहिन्वादेरपि धूमाविगमकतावच्छेदकत्यप्रसङ्गात् । सामानाधिकरण्येन घूमादिसम्बन्धितावच्छेदकार्दैन्धनमभव. वह्नित्वादिप्रमासम्मवादित्याशयेनाद । अन्यथेति । अधिकरणे साध्यस्य सम्बन्धविशेषानिवेशने अयमात्मा आत्ममहा- कालान्यतरत्यादित्यावतिव्याप्तिः कालस्य कालिकसम्बन्धेन साध्य. घस्वास् साधनसमानाधिकरणत्वस्य साध्यसामानाधिकरण्यनिय- तत्यात् । पर्व हेतोः सम्बन्धविशेषानियशे चह्निमान् धूमादित्यादी साध्यासमानाधिकरणधूमावयवत्वादेः समघायादिना धूमादिमति इत्तेरन्याप्तिः । साध्यति सम्बन्धसामान्येनावृत्तिव्यनिवेशे द्रव्यं सत्यादित्यादी वृत्तिमन्मायस्यैव साध्यवति काले वृत्तरवृत्तेत्र है।

·. प भनुमानगादाधर्याम् स्वसमानाधिकरणत्यनियमादित्यतः सम्बन्धविशेष निवेशयति । साध्यतेति। (दी०) साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्याधिफरणे येन येन सम्बन्धेन अवर्तमानत्वं हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन हेत्वधि- करणेऽपि तेन तेन तधात्वं योध्यम् । (गा०) नन्वनतिप्रससत्वरूपावच्छेदकन्वयिवक्षणे व्यवि. शेषणघटितनीलधूमत्वादायपि तस्याक्षतत्वात्तवच्छिन्नस्यापि पाप्यतया व्याप्यत्यासिद्धिरूपहत्याभासविरहेण नीलधूमादिति नाश्यप्रयोक्तान निगृह्येतेत्यत पाई। नीलति । (दी.) नीलधुमस्यादेरिणीयत्वे तु स्वसमानाधिकरण ताशधर्मान्तराघटितत्वेन विशेषणीयम् | सामानाधिकरण्यो- पादानाद् धूममागभावत्वादिसङ्ग्रहः । तदघटितत्वं च तद- विषयकपतीनिविषयत्वम् । (गा०) धारणीयत्वे स्वित्यनेन तदयारपोऽपि न क्षतिः । तत्र हेत्वामासविरद्देऽपि आधिक्येन निग्रहोपपत्तेरिति हेत्वाभासे वश्यमाणं सचितम् । म्वति । स्वम, अवच्छेदकत्वेनाभिमतम् । याद्द- शंकप विशिष्टमविशिष्टं चा स्वलमानाधिकरणं यत्तारशंसाध्यस. म्यन्धितानतिरिक्तवृत्ति धर्मान्तरं तवघटितत्वेनेत्यर्थः। विशेषणीयम् । सामानाधिकरण्यानतिरिक्तवृत्ति-प्रमिनि शेपः । नीलघुमत्वादे. धादिसामानाधिकरण्यानतिमततत्वरूपविशेष्यदलचरयेऽपि तस्य तथाविधधूमत्यादिघटितवाहिशेपणदलेन तग्निरास शते भावः । स्वस्य स्वाविषयकप्रतीतिविषयत्वरूपस्वाघटितत्वासत्वाधर्मा- न्तति । तदपंश्च न स्वभिन्नं धूमन्यांदनीलधूमन्यामिनस्यात्, तु स्वाविषयकप्रतीनिविषयत्य स्थावृत्तिविषयताश्रयत्वपर्य- घसितम् । शुद्धधूमावपर्यासविषयतायाः नीलादिसहितधूमरवा. दिपयोतविषयतामिन्नत्यनादोपात् । सामानाधिकरण्यपदप्रयोजनमाह । सामानाधिकरण्यति । धूम- मागमारस्यादेवूमत्वादिरूपमामानाधिकरण्यायच्छदकधर्मान्तरच. रतस्यापि सतहल्यर्थः । तत्सद्वारावं घर्मिभेदे न घपयमिति ·. विशेपव्याप्तिप्रकरणम् । ६०९ प्रधादानुरोधेन । अयच्छेदकतापरकसम्पन्धेन स्वाधिकरणे तेन स. म्बन्धेन वृत्तिः स्वसामानाधिकरण्यम, सेन धूमत्यधूमप्रागभावत्वयोः स्थाश्रयप्रतियोगित्यस्वाध्यप्रतियोगिस्वाभ्यां प्रागमाघधूमयोवंत- मानत्वेऽपि च क्षतिः । येन सम्बन्धेन यस धर्मान्तरस्यायच्छेदक. त्वं तेन सम्बन्धेन तदघटितत्यं तन सम्बन्धेन ताम्रकारकापाय. प्रतीती स्वीयावच्छेदकतापटकसम्याधेन प्रकारत्वपर्पयसितं विपक्षणीयम्, तेन संयोगादिना घयादी साध्ये न तासम्बन्धा. पच्छिन्नवहसमायवत्वप्रमाविषयत्वाभापायच्छिन्नस्य तादाम्पेन • याताऽनिर्वाहः । तारशामाधादिप्रकारकप्रतीतो पहिमतस्ता. दात्म्येन याप्यतायां संयोगादिना अवच्छेदकस्य यहादः संयो. गादिना प्रकारकत्वानियमात् । ययताहशविशेषणप्रवेशे यहित्यादिरूपसाध्यतायल्छेदकपटि- तपहिमदन्यावृत्तित्याचपच्छिन्नस्य याहयादिश्याप्यत्वानुपपतिः । तत्र चाधिशस्य प्रकाशकरवादयेयध्यन इटापत्तरयोगात् । न च धर्माग्नरस्य विशेष्यविधया घटकावधियक्षा सम्भयति धूमान्यान्य- যাবশ্ববানুভঙ্কৰথ। বনথিৰূঘোথান ব্যথা निश्यामन्यपि न युज्यते । धूमालोकान्यतास्यास्याप्यतावच्छ. वकण्यापातात, तघटकथमस्थादेस्तदम्यापफरयादिति । मेयम् । स्घटकसायसम्बन्धितापच्छंदधमन्तिरत्न यारशधर्म प्रति प्रतारात्यस्य ताराधमांपर्याप्तयिषयतापपीतिपर्यय. सितस्य विपक्षपा प्रतीकारात् । घटितस्य नदयिश्यकम्तीस्पषिश्ययापं तमायस्य तारतम. तीतिपिपयत्यापस्य तदभापायन निधेशोऽनघटल्यापादनींचत इत्यायेगा। तदपरियमिति । मिधादिमतमा स्थापमापयिराति। (दी.) सतमम्बन्धविग्रेप एवायदफनम् । अन एर पतिभक्तपवछंदकमित्यादिफपाप सहमत । मन्पा. ऽनिमसक्त नतिप्रमत्ततस्याप्रसक्तयन निराकरणायोगात् । रिम्दयांब मारामारोरधिकरणे एफपिंकन मुम्बन्धन एनि. विरूपते, अनम्नमायदाभेदापे । व्यापकता ·। - अनुमानगादापर्याम् (गा०) अन्यथा। अनतिप्रसक्तत्वस्यविवक्षणे । मतिप्रसक्तीअनिप्रस. सत्येनोपस्थिते। अप्रसक्तत्वेन। शङ्कानास्पदत्वेन ! निराकरणायोगात् । निराकरणवैयर्यप्रसङ्गात् । सत्तात्वादेर्गुणादिसामानाक्षिकरण्याव- च्छेदकत्वं निराकुरुते । विरुद्ध योश्चेति । चत्वर्थः । भावाभावयो. रिति स्वरूपकीर्तनम् । एकस्य । एकरूपायच्छिन्नस्य । वृत्तिर्विरुद्धते इति । तासामानाधिकरण्यावच्छेदक न तद्विरुद्धसामानाधिकरण्या. पच्छेदकमिति नियम इति पर्यवसिनसमुदायार्थः । यद्यपि भूमत्वादेशादिसामानाधिकरण्यावच्छेदकत्व विरुद्ध पर्वतत्यपर्वतत्वाभावादिसामानाधिकरण्यावच्छेदकत्वमवर्जनोयम् , पर्वतत्यादिसामानाधिकरण्यस्य तदभावसामानाधिकरण्यस्य च व. हयादिसामानाधिकरण्यरूपत्वादिति दर्शितनियमो न सम्भवति । तथापि तसामानाधिकरपयत्वतद्विरुद्धसामानाधिकरण्यत्यावच्छिन्न- योनकापच्छद्यत्वमिति नियमोपगमान दोपः। वयादिसामानाधिक- रण्यस्वरूपेणैव पर्वतत्यनदभावसामानाधिकरण्यस्य धूमत्वाचवा छयत्वात् , लक्षण ऽपि साध्यसामानाधिकरण्यत्वावच्छिन्ननिरूपि- तमपच्छेदकत्वं निविष्टम् । अन्यथा द्रव्यसामानाधिकरण्यत्वादिना धूमादिसामानाधिकरण्यस्य वहिन्याचवच्छिन्नतया व्यभिचारिण्यति- प्रसङ्गात् । अत उक्तनियमवलेन सत्तात्यदिगुणादिलामानाधिकरण्य- स्वायच्छिन्नानरच्छदकत्वसियेघ समीहितसिद्धिः । अत इति । तत्र । तत्तद्विरुद्धसामानाधिकरण्ययोः । अवच्छेदकमेवापक्षा । पिभिन्न धर्मावच्छिन्नत्यस्यावश्यकता । सामानाधिकरपयस्यावच्छि. नत्यनियमादिति भावः । (दी०) अत एव व्यभिचारिणि साध्यतदभावमामाना. धिकरण्ययोविरुद्धयोरुपपादनायोपारिसदभावारच्छेदकारनु- मपन्त पापाचार्याः । सत्तास्वं तु गुणाधभावस्व गुणस्या- पि न सामानाधिकरण्यावच्छेदकम् । विरोधात् । अव्या. पत्तेव फपिसंयोगादेराधिकरणे दक्षादौ तदभावस्य मयोगेन च बरधिकरण महानमादी समायावच्छिन्नमतियोगिताकतद. भानस्य समेनाविरुदत्वात्, वहिपनि च संयोगेन वर्तमानस्य ·विशेषव्याप्तिमकरणम् । प्रमादेयभावयति स्वावपये संयोगेनायर्तमानस्वाच तदृसत्व- त्वधूमत्याने साध्यसामानाधिकरण्यावच्छेदकत्वविरोधः । (गा०) अत एघ । बिरुद्धसामानाधिकरण्ययोर्विमिन्नावच्छ- धत्वस्यावश्यकत्वादेव । व्यभिवारिणि । सपक्षविपक्षवृत्ति. तो । विरुद्धयोः । असम्भवदेकावच्छेद्यताकयोः । उपपादनाय । अवच्छिन्नत्वनियमनिहाय । अपनछेदको । यथा क्रमेणापच्छेद. ककोटिप्रविष्टौ । अनुमन्यन्ते । स्वीकुर्वन्ति । एतावता किमाया- तमित्यत आह । सत्तात्वं स्विति । विरोधात् । तत्सामानाधि. কবেষ্যঘেযেৰ নৱৰায়ৰামানাঘরোয়া पि प्रसनात, पिनिगमकस्य दुर्लभत्वादित्याशयः । एवं च स. तात्यं न गुणसामानाधिकरण्यावच्छेदकं तद्विरोधिसामानाधि. करण्यानतिमसकत्वात इत्यनुमाननानपच्छेदकत्वसिद्धिद्रव्या, ता- दृशानुमाने च दर्शितप्रतिवन्दिरेव विपक्षवाधिका । उक्तनिया में भावत्वाभावत्वमेव विवश्यना कि विरुद्धवनिवेदशेनेत्याकाहायो तत्प्रयोजनमा । अव्याप्यवृत्तश्चेति । कपिसयोगादेरधिकरण त. दभावस्य सत्वेनाविरुद्धत्वादेतवृक्षत्वत्वादन साध्यसामानाधिका । रण्यावच्छेदकत्वविरोध इत्यन्वयः । विरुद्धत्वं तदनधिकरणवृत्तित्व- विशिष्टत्वम् । तादृशश्च विरोधः कार्पिसंयोगाभावादी कपिसंयोगांद. गुणादौ, अतस्तादृशविरोधविशिष्टतदभाषाधिकरणगुणादिवृत्ति- स्ववत्यां सत्तायां संयोगसामानाधिकरण्यस्यावच्छेदकन सत्तास्वं विरोधादिति नातिप्रसङ्गः । अथ वा संयोगतदभावयोरविरोधेऽपि, द्रव्यत्वाधभावस्य संयोगविरुद्धतया सत्तात्वस्य संयोगसामानाधि. करण्यावच्छेदकत्वे द्रव्यत्वाद्यभावसामानाधिकरण्यावच्छेदक स्वस्यापि प्रसन्योक्तविरोधन तदुभयसामानाधिकरण्यावच्छेदक स्वासम्मवान्न फस्यापि सामानाधिकरण्यस्थावच्छेदकं तदिति नातिप्रसनः। द्रव्ये संयोगाद्यमावस्याल्याप्यवृत्तितया व्याप्यदृश्यमाघमन्त- भीन्यायव्यातिवारणसम्भवाद्विरोधनिवेशस्य प्रयोजनान्तरमाद । संयोगेन चेति । तदभावस्य । घरपमावस्य | सत्येनापियवस्वाद धूमत्वादविच्छेदकत्वविरोध इत्यन्वयः । तत्सम्बन्धेन तवति पुरे..

·. अनुमानगादार्याम् स्तत्सम्बन्धेन तद्वत्वविरोध्यधिफरणवृत्तियनैव समं विरोधि- स्वादहरासमवायिवृत्तिध्मनिष्टयहिसंयोगिवृचित्वस्य घूमत्वावठिक- प्रत्याविरोष इत्यर्थः। एकेन सम्यन्यनेत्यस्य प्रयोजनमाह । यतिमति च संयोगेनेति । संयोगेनायर्तमानन्वात् । विरुद्धस्य मंयुक्तत्वस्यासत्यात् । तत्र स. मेयनत्वस्य च विपद्धत्वादिति शेषः । अनापि घूमत्वादेन वहिम संयुक्तत्वावच्छेदकत्वविरोध इत्यन्वयः। नन्य साध्यानधिकरणवृत्तित्वादिरूपन्यभिचारस्य हेन्यामा. सतानुपपत्तिाहामायाद्यनयगाहित्वेन तज्ज्ञानस्येशव्याप्तिहाना- विरोधिस्वादित्यन याह । घ्यभिचारधीरिति । (दी०) व्यभिचारधीरप्येतन्याप्तिबुद्धी विरोधिन्येव । तद्धर्मविशिष्टस्य साध्यानधिकरणत्तित्वग्रह तदवच्छेदेन सा- ध्याधिकरणवृत्तिन्वग्रहायोगात् । अस्तु वा एतन्मने हेतुति- धर्मस्प साध्यमामानाधिकरण्यानवच्छेदकत्वमेव व्यभिचारः । दौरेव साक्षाद्विराधिनी, व्यभिचारान्तरधीस्तु परम्परयेति । (गा० ) व्यभिचारचौः । साध्यानविकरणवृत्तित्वधीः प्रिहा. योगात् । प्रहानुत्पत्तेरानुमविकस्वाद । यद्धीशियस्य तदनधि. करणवृत्तित्वं तत्वस्य तद्ववृत्तितावच्छेदकमाविरुद्धत्वेन विष पविरोधादिति माय । वस्नुनो विरुद्धस्यापि विरुद्धत्वानयगाहिधि- यो ऽविरोधिवादाह । यस्तु वेति । हेतुवृत्तिधर्मस्य । तुता. घच्छेदकनया ऽभिमतस्य । व्यभिचारः । व्यभिचाररूपहेत्वाभासः। सर्मितावच्छेदका पवायच्छंदकत्वग्रहो हेतुरित्याशयनंदम् । ननु तथाप्यनुमितिजनकमाने व्यभिचारान्तरधियो मुमवासि. ६ विरोधियं मायतवत्यतं आहा तोरवेति । तद्धीः । इतुति घमें तादृशानयच्छदकत्वरूपम्यभिचारधीः । परम्परयो । उक्त प्यामचारधाद्वारा। पतम्मने नीलधूनत्यादियारणाय विशेषणान्तरमपि न प्रदे. यमित्याह । मालेति।

·- विशेषव्याप्तिप्रकरणम् । (दी.) नीलघूमत्वादिकं तु गौरवानारच्छेदकम् । ए- वं च लघुघटत्वादिकमेव सामानाधिकरण्यावच्छेदकं व्याप्तिः, न तु तत्सहचारितकम्युग्रीवादिमत्वादिकम् । तेन च , गुरुणा ऽपि रूपेण व्याप्तिग्रहे कथायां हेलोपन्यासे वाऽनुयोगः प्रकारान्त. रव्याप्तिवादिनामपि समानः (गा०) गौरवात् । सम्भवदवच्छेदकताकधूमत्वाधपेक्षया गुरु शरीरत्वात् । अवच्छेदकम् । बधादिसामानाधिकरण्यनिरूपित। स्वरूपसम्पन्धात्मकायच्छेदकत्यवत् । मन्वेवं ताइशधर्मान्तराघटितघटत्वादिसमनियतकम्युग्रीवादि. मत्त्वाचवच्छिन्नस्यापि व्याप्यत्वानुपपत्तिरित्यत आह । एव चेति । ननु द्रव्यवान् कम्वुग्रीवादिमत इत्यादी घटत्वादेव्याप्तित्यपि सामानाधिकरपये व तदवच्छेदकपटत्यादिरूपव्याप्तापि गौर. घेण कम्युनीयादिमत्यादेरनयच्छवकतया तदवच्छेदेन व्या- तिग्रहानुपरत्ति, तथा च सति तस्य गमकतानवच्छेदकतया तद्विशिष्टयोधकपदेन हेतूपन्यासानुपपत्तिश्च । न च तस्यानति- रिक्तवृत्तित्यरूपव्याप्त्यवच्छेदकतर्ययोभयोपत्तिरिति घाच्यम् । एवं सति नीलधूमत्वादेरपि अवच्छेदकधूमत्यादिरूपयाप्पयनतिरिक्त पृत्तित्तया नीलधुमत्वाधवच्छेदेनापि व्याप्तिप्रहसम्भवानीलधूमान दित्यपि प्रयुज्यतेत्यत आह । तेन चेति । अनुयोगः। कयन्ता! प्रकारान्तरव्याप्तिवादिनाम् । धूमव्यापकवाहिसमानाधिकरणधुमत्या. दिरूपव्याप्तिवादिनाम् । समान इति । तन्मतेऽपि नीलधूमादित्यादि- प्रयोगवारणाय स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकरवग्रहयिषयताया एवं गमकतापच्छेदकतानिर्वाहकत्यस्योऐयत्यादिति भावः प्रयोगोऽपि नेप्यते एव यदुपस्थितिनियता स्थस्योपस्थितिस्तदपेक्ष: या गौरवमेयं व्याप्त्याचवच्छंद्रकत्वविरोधीति समाधानमपि व. त्यमेवेति द्रष्टव्यम्। व्यक्तिपाइल्यकृतगौरवण पत्यरसत्वादीनां द्रव्यत्यादिसाय. सामानाधिकरण्यावच्छेदकत्वमेव न स्यादित्यशपीटापतिमाह । पमिति । । तयां ·अनुमानगादापर्याम् (दी.) एवं द्रव्यं रूपात रमादित्यादी सकलगुणसाधार- गम्य गुणस्वस्थ द्रव्यम्बादिसाधारणस्य गुणासमवेतले सति द्रव्यममवेतत्वस्य बकस्यापच्छेदकायमम्भवे बहुना हावादी- नां न तयम् । विरुद्धयर्भयाधिकरणयोग्य एकत्यफेन स- म्बन्धन वृत्तों कथं विरोधः ? कथं वा व्यत्वादी माध्ये हेतु खेन विशिष्य रूपादेः प्रयोगः ? वा परामर्शदा अनुमितिरिति विभावनीयम् । ( गा० ) द्रव्यादीति । जन्यद्रव्यादीत्यर्थः । मादिषदात् कर्मदम्य स्वादिपरिग्रहः । द्रव्यसमवेत्यत्र कर्मस्वादिवारणाय द्रव्यपदम् । सत्र कल्पऽस्वरसं प्रकाशयति । विरुद्धधर्मद्वयति । कयं विरोधः । किंममाणको विरोधः । शिशिप्य । कसत्वादिविशिष्टबोधकपदेन । तण परामशात् । विशिप्य रूपादिमत्तापरामर्शात् । अनुमितिरि- ति । कथमित्यनुपश्यते । न च प्रकारान्तरप्यातिवादिनामप्ययमनुयोगः समान इति मागे- पोक्तमिति वाच्यम् । व्याप्त्यन्तरवादिमते पक्षधमंतामहप्रकारी मनधर्म नदवच्छेदकत्वमानस्यानपेक्षितन्वान, नीलधूमादिति प्रयो- पतुरधिनय निप्रदात् । एतन्मते तन्मार्गानुसरणे स्वरूपलम्ब- घवच्छदकत्वस्य रघुत्वेऽपि सविधादतया निधनानी. चित्पात् । न च कारणत्वादरिवाऽधेयत्वादपि स्वरूपसम्बन्धरूपमयच्छे. एकत्वं प्रतीतिसिस्तया दुरपवमिति वाच्यम् । पहिमति घूम- इति प्रतीत्या धूमन्ये यहिमामानाधिकरण्यावच्छेदकत्वावगा- हमवत् घुमति घहिरिति प्रतीत्यानिमसक्के ऽपि वहिन्ये धूमसार मानाधिकरण्यावच्छेदकत्वमानस्याविषण सिद्धरित्यमिप्रायः। सार्वभौममतमाह। अपरेविति । (दी) अपरे तु यदर्पविशिष्टदेवधिकरण साध्याधिक- रणवाया अवन्दकं स धर्मो व्याप्तिः । ग्रन्यस्तु घूमम्य धूम- वा, पूपस्तम्, घूमर केस्तु परिपतस्वित्पादिपकारण ·विशेषव्याप्तिप्रकरणम् । . - व्याख्येयः। अत्र चावच्छेदकत्वं न स्वरूपसम्बन्धविशेषः । वि. रुद्धदिकालावच्छिन्नत्तिकस्य न्यूनदेशकालत्तिकादेश्वाधिकर- णतायां तदसम्भवात् , तुल्यवृत्तिकधर्मयाधिकरणत्वयोर्मियो- वच्छेयावच्छदकभावस्य च नियन्तुमशक्यत्वात् । नाप्यन्यून- वृत्तिकत्वम् । न्यूनत्तिकधूमादेरव्याप्यतापः। कि वनीत रिक्तवृत्तित्वम् , स्वान्यूनतितत्कत्वमिति यावद । अत्तो न फेवलान्वयिन्यन्याप्तिः । अत्र च यदन्यूनवृत्ति साध्यं तच्चं स्व. व्यापकसाध्यसम्बन्धित्वपर्यवसनमपेक्ष्य गौरवं परमवशिष्यते । तच्च अन्धकार एवाग्रे विवेचयिष्यते इत्याहुः । (गा ) यधर्मविशिष्टेति । गुणवत् सत्यावित्यादी सत्तात्या. दिविशिएसत्तायधिकरणत्वं गुणादावृतिप्रसक्तत्वन न साध्याधि- करणतावच्छेदकमिति नातिश्मन इति । एतत्कल्प झटितिस्फूर्तिः के भूमस्य पहिसम्यधं इत्यादिम्लपिराधमपच्छदकत्वमनिय च्ययोद्धरति । अत्यस्त्यिति । घिराद्धति । एकस्मिन्नेय गृहा. दी प्राचीप्रतीच्यवच्छेदेन पर्तमानस्य व्यक्तियस्य एकस्मिय घटादी स्थित्युत्पतिक्षणावच्छिाधतत्प्रागमापादेध एकस्मिन् साध्ये हेतुभूमस्यापरस्यस्यर्पः । न्यूनदेशकालोत । पहादी सा. घे धूमादोरत्यर्थः । तदनम्मयात । ताशाबदकत्यासम्म पाव । तत्र तप्राययादिति भावः । तुल्यवृत्तिकति । तद्पत इसादीत्ययः । नियन्तुमशपत्यादिति । तथा च ना. विदेण दयारंच परस्परावच्छेदकस्येन अन्योन्यायादुमयोरेयान. पच्छेदात्यमिात भावः । एवं च लक्षणेऽसम्मय इति दर. ग्यम् । केपलान्यसाध्य साध्यापिकरणतास्यातिश्यरूपन. दननिरित तित्याप्रसिद्मा तत्सलाया । स्यान्यनगृतीति । स्य: ध्यापकसायाधिकरणताकामित्यर्थः । नन्यप्रानतिययाजनकाधि. करण तापक्रन गारयम, तपरिया ध प्राथमिकसिधातल. क्षणाभद त्यत थाह । म धेति । ममे । उपाध्यामियादी। मारक्षरस्यमस्वरसपीज ·. भनुमानगादावर्याम् (दी०) उपाधिनति । विशेषणतामापनेनोपाध्यनुमवे. नेति यावत् । पहायान्धनप्रभवदित्वेन रासमान्यनादौ च तथाविधवहिविशिष्टत्वेन घूमसम्बन्येऽवधिमाने तयाविध. वेरप्यनुमवेशात् । रासभत्वादिकं तु निविद्यते न वैत्यन्यदेतन् । (गा०) ननु सोपाधिदेतात्रवृत्तिनाउपाविना तनिष्ठसाध्यसम्बन्धित टाया थवच्छदासम्भवादुवाधिनत्यसलामत याह । विशेषगनेति । अरच्छेदयिशपणतापनेनत्यर्थः । तथा चावच्छेदकविशेषणता- मापनीमयावच्छेदकावे पवावच्छेद्यसामानाधिकरण्यं तन्त्रमिति उपाधिपशिष्टयाग्छिन्नसाध्यतापच्छेदकादिना साध्यसम्बन्धे ऽव. चिमान घच्छेदकविशेषणकोटिमविष्टतथा साधनातेरप्यु- पाधेरवच्छेदकस्य दुरपवादमिति भाव । मनु धमयान यहरियादागान्धनममरवाहित्य सामानाधिकर. ण्यायच्छदक तथा धनप्रमश्वविशिष्ट हित्व तत्र च वैशिष्टय. घटक तयाधनममवबहे. प्रशा न तु विशपणतयत्यत आह । उ. पाध्यनुप्रवेदोनेति । उपाधिघाटनप्रणेत्यर्थः । विशेषणवत् सम्ब- यस्यापि घटकत्वान्न दोप इति भावः । सम्बन्यावयया विशे. पणविध्या च घटकत्व स्थलभेदेन दर्शयनि । बहाविति । ननु वनिदेनुकं यथा साधनतावच्छेदकस्यावच्छेदकयटकत्व न तथा रासमाईन्धन हेतुके इत्यत थाह । रासमत्वादीति । अन्यदेत. 'दिति । तदनिशऽप्युपाध्यनुपवेशम्याक्षतत्वाद् उपाध्यनुप्रवेशेन साधनतारच्छेदकस्यारच्छदकताया विवक्षणादिठि मावः। सोपायी तु उपाधिनत्यनैवकारपूरणन नियमपरतया केषां. चियाख्यान नियमासम्मोन दृपयति । अब चेति । (दी) जन चेदं नहर निसिह वा पर्शादित्पत्र वि. नाप्युपाधिवेशं शीनन्वेन शीनान्यत्वेन वा साध्यासमानाविक- रणतया साधनव्यापकतया वा सयपनुपापिना फवलन विशे- पणीम्य वाता-पस्पर्मत्वेन चोपाधिना स्वत एव रूपी सा- ध्यममन्यो अन्छिधने इत्युपाश्निति नियमे न तात्पर्यम् ।

·..... विशेपण्यामिप्रकरणम् । परंतु शुद्धस्य साधनतावच्छेदकस्यानवच्छेदकतामात्रे । (गा०) नियमे न नात्पर्यमित्यग्निमेणान्ययः । स्नेहवत स्पर्शा- दित्यत्र विमाप्युपाधिप्रवेशन साध्यासमानाधिकरणतया स्वयमनु- पाधिना शीतत्वेन विलेन स्पर्श साध्यसम्पन्ध्रोऽयच्छिद्यते त्य- कोऽन्ययः । सर्वत्र शीतपदं शीतस्पर्शपरम् । केवलन । किञ्चिद. पच्छेदकविशेषणतानापनेन । एतन उपाधिपदस्योपाधिघटित- परत्वलभ्ये सोपाधिनिसाध्यसम्बन्धितार्या उपाधिारतधर्म एव स्वतोऽवच्छेदक इति नियमे तस्य पदस्प यथावतार्थपरस्यलये ताशसाध्यसम्बन्ध ऽनुपाधिरेच स्वनोऽयच्छदक इति नियम च व्यभिचारो दर्शितः । अन्छिद्यते इत्यस्य विशेषणतयाऽयच्छे. दकस्यपरतालभ्ये उपाधिभिन्नस्य तद्घटितस्य च ताहशायच्छ. दकस्यामायनियमे व्यभिचार दर्शयति । निःस्नेहमित्यादिना । निःस्नेहं सादिश्यप विनाप्युपाधिप्रवेशं साधनव्यापकनया स्वयमानुपाधिना शीतान्यावेन विशेषणीभूष स्पर्श साध्य. सम्बन्धोऽयच्छियते इत्यन्ययः । विशेषणीभूय । भयच्छदकीभूते स्पर्शस्ये सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन विशेषणामय । व्यभिचार; पदीहशनियमे प्रकृतानुपयोगोऽपि पोयः । विशेषताएघर्ति पुरणलभ्ये उपाधेः स्यतोऽनवच्छेदकल्पनियमे व्यभिचारं दर्शयति। जीतान्यस्पर्शस्येन चेति । अस्य च गुदनिःस्नेहस्याव्यापकत्वेऽपि पक्षधर्मजलोणस्पर्शान्यतरत्यापच्छिन्नसाध्यापकतोपाधिस्यम | अत्रापि नियमे मरतानुपयांगो द्रष्टव्यः। मनु नियमस्यानभितत्य प्रशतानुपयोगितेत्याशन परिहरति । पर चिति । अनयच्छेदकतामा इति । ययादिएदस्य साध्या- दिसामान्यपरतया प्याकस्य साधनसायच्छेद के साध्यसम्यनिधना. पच्छेदकरयस्य सोपाधी तुफारेण व्ययच्छेदादिति गायः । থাঘি খননাহানিলিখো মুখে ঘ- फारार्धतया उपाधिनयति नियमपायमपि मम्मवतीत्यपि कंचित् । इति भनुमानगादायों विशेषयातिन करपणम् ॥

·५ १ ६ (५) यहानी बिरामी माय (0) बरिषेदय' । राजन तिवा] । महा न्यख्य समनमिन महिला म्य महोपाध्यमिप्रमियी चैन । पहराय ११) म मामा प्रधिकरणकानुदा नामम (Pr) गायरा ! अंगदधाम चापचय हामहे याय १० रामकृष्णमट्टाचार्य तिता । अंगडेशगययवराचनतत्व वरिचिता पशि विनिरूप पूर्व चितमय रघुन थन शिरोमणे व पिण्या परकृत। विरचना वन्य म गर्भत । ६(५०) प्रभम्नादमय र मह । तर (१) मई का । पार्थमयि मत प्रणे णादरहस्यम् । प्रारमिप्रविरचितम् । नामावगवनदुनिनेहमपुरण्य' (२) क्रमदापका । और महामहागयय स्यव्यस्यया महिना नईद । काम कि शमविरचिता। विवाद- (v) वैवरणमिद तन्मय महानहो मेदश्रीगोविन्दभद्रापार्यकृन विवरण पेत पाध्याय भग्नशमरिचता । (6) दीरनिवेदप । नायकाय । महा यमद्दत चार्य बागमभ्या दिर मोपाध्याय मित्रमियविरचित विनाक्यमलना, (५) मख्यसरह । तब सपनवविवेचना (४) व्याकरण मेदान्तनुपानिधी । पर्वनय श्रीधिमारद (क्षेमेन्द) विरचितम् । विश्वधामविरचित सच्चतन्वयाचदा नमू भावागेश (10) विरामजदय न । विराचरम् । समसमूत्रत्याख्या म महामहे पायमिरमिविरचित परिणाचा १ (९) नहदारण्य कमार मदिर श्यया (1) न्यपालि मोदून पडदा मिदिन 1 मोदवरतातपारथुम नचार्यसदिता । अनिवासाचार्यविर मास्यया टक्या समनात । चित न्यायमरसमध्ययटक्या पुना।। रस्त्रादिप्रेषणस्थानम् । जयकृष्णदास गुप्तः, सेक्रेटरी, चौखम्रा सस्त सीरीज आफिस, बनारस सिटी।

·... ३ २ (१५) शिवस्तोत्रपरी । सत्पलदेवविधिता । मेयरलाच.... अंमराजविरचित सिमेना( वेदतः। (२१) अनुमानचिन्तामणिग्याख्याया शिरोम- (11) मीमांस बालपाशः जमिनीयादशा णिकृतदीपित्या जागदीशी टीका। १९ ययार्थसंग्रहः श्रीभट्टनारापयात्मज (१०) वीरमित्रदेष । महामहोपाध्यायश्रीमित्र- माशङ्करविरचितः। (मीमामा) २ मिअवचित परिभाषा-संस्कारका शरमक सापिण्यदीपक्च (१०) प्ररणपशिवा प्रभाकरमतानुसार-मी- माम दर्शनम् । महामहोपाध्यायधीशालि- (११) पारमित्रोदय 1 महामहोपाध्यायधी- मित्रमिप्रविरावेत आदिवप्रकाश कनामिविरचितम् श्रीशङ्करमरकृती मीमांसास रसग्रहश्य सम्पूर्णः (मीमांसा) ३ / (१२) स्मातमारोदार विद्वराविश्यम्भरत्रिपा (१८) भौतासिद्धिसिद्धान्तसार । पण्डितपवर- ठिसक जैत । भासदानन्दव्यासमणीततत्कृत याख्यास- (१३) वेदान्तरसमजूषा । पीभगपुरुषों समाचार्यकृता । .... २ मलड्कृतः। (वेदान्तः) (१०) कात्यायनयानसूत्रम्। महामहोपाध्याय । (६४) प्रस्थानरत्नाकर । गोस्वामधीपुरुषो- समीपहाराजविरचित ... श्रीकचार्यविरचितमध्यसहितम् । १३ (२०) मनसूबभाग्यम् । श्रीभास्तराचार्यविर- (३५) वेदान्तपारिजातसौरभ नाम ब्रह्ममीमांसा भाग्य पीनिम्बार्काचार्यविरचितम् ।। चित सपूर्णम् (वेदान्तः) (২৪) মনীন ভাষ। - (২৪) যীশন।ধামঃমহিলাসকারা- नारायणनीविरचित-योगसिद्धान चन्द्रि नन्दपूर्णविरचितया खएडनफझिकावि- कासमाख्यया व्याख्या सबस्तिम् ।। भजताख्यया व्याख्यया विद्यासागरीति {१.) वेदान्तदर्शनमा परमहसपरिव्राजकाचार्य- प्रसिद्धया समेतम्। (वेदान्त.) १५ श्रीरामान दसरस्वतीस्वामिकृतब्रह्माऽमृत- (२३) अख्यातचन्द्रिका श्रीभट्टममविरचिता १ कमिमाख्यव्याख्यासवलितम् । (१३) श्रीलदमीमहलर-वालबोधिनीव्याख्य- (३८) विश्वप्रकाश । नेश । विद्वद्वाभीम- पाऽवतरणिक्या च सहितम् । हेश्वरसरिविरचित । (२४) बदाम्पनि मरीचिका श्रीवजनाथ- 1 (३९) श्रीसुयो धनी । श्रीवहभाचार्यविनिर्मिता भट्टकता (वेदान्त) श्रीमद्भागवतन्याख्या गोस्वामी श्रीविठ्ठल- (२) झोडपत्रसग्रह । अत्र श्रीमालीशदूर नाथदीदिनविरचितटिपणीसहिता ।श्रीम- सिद्धान्तबागीशविरचितानि भनुमानजा- हागवतदशमस्कन्धजमकर्ण प्रीसुबो- गदीश्या प्रत्यवानुमानगादाचर्या प्रत्य चिनीतिपण्यो -प्रकाश मेस्वामि आंधी सानुमानमाथुर्या व्युत्पत्निवादस्य शकि- पुरुषोत्तमजीमहाराज विराचेत ३ पादस्य मुक्तिवादस्य शन्दशनिभकाशि (४०) दीरमित्रोदय । महामहोगा यायप्रीमि- काया कुमुमाञ्जलेय कोडपत्राणि ३ मिश्रवराचित पूजाप्रकाश । ... (१६) अनमूत्रम् ,द्वैताद्वतदर्शनम्। श्रीमुन्दरभ- | (1) पदान्ताद्धान्तसपस् । अतिसिद्धा- राचित महातमेनुकाऽभिधटीकासहित तपरनामक ! श्रीजनचारिवनमाज- श्रीदेवाचार्यप्रणीतासिद्धान्तजनवीयुतम् । मिविरचिन | वेदान्तकारिकावती (२०) षड्दर्शनसमुच्चय । बौद्धनैयायिकका श्रीपुरुषोत्तमप्रमाद शर्मता अध्यात्म पिलिजैनशोधिक जमिनीयदर्शनसपः । सुधातरशियारय टीक्या हता। मणिभइकन क्या सहन । हरिभद- () स्वानुभवादर्श श्रीमत्परमहसपरिवाज- १ क्षाचार्यनारायणाशमाशयमाधवाश्रमावि- (२८) अझदेनमार्तण्ट प्रशाशयाश्यामहित चितः । वनटी विभूषितश्च । १ ८ .. ... १ १ ... ..

·५ . ... , ५ (11) माचकस्मृति बिलम्भट्टीममायापा- (१०) विरमिदमः। रजनीतिमा: RE- ध्यासमलान मेतराम हता । व्य महोपाध्यायत्रीमित्रमिप्रविचितः । यहाराध्याय: ११ (५१)पूर्वमीमाता भविकरणकौमुदी। श्रीमग्म- (1) गादाधरी । भागदावरभट्टाचार्यचकर हामहोपा याय ५० रामकृष्णभट्टाचार्य- सिंहता । भोगड़ेशे पायायविरचित- विरचिता परिशिष्टाधिकरणनिरूपणपूर्व- तत्त्वचिन्तामण्या श्रीरधुनष्यतावितशिरो- के टिपल्या परिष्कृत मनविचितदीभिन्या गर्भिना। ५) प्रसस्तपादमायटीकामप्रहः । नत्र - (१६) शामदीषिका । पार्थमाथिनिय माणि- पादरहस्यम् । श्रीशकरमिश्रविरचितम २ ता। रामाणविरचितमुनिनेहप्रपुरण्या- 1 (५३) क्रमदीपिका । श्रीम महामहोपाध्याय ज्यव्याख्यया महिला पदा कामरिक्शवभद्रविरचिता । विद्या- (11) वैपाकरण मेद्वान्तर मग महामहो। विनोद गोविन्दभद्राचाकत देवणापेन । पध्याय-श्रीनागेशभरविरचिना। (५४)वीर मित्रोदयः । तपिकाश । महा- गौमट्रल पार्य-दालम्मट्टाभ्यां विर महोपाध्याय श्रीमित्रमित्रविचित ।। चितकिालागादयसवलिना। (५) सांख्यमग्रा । ता मारूपनत्व विवेतनम (10) व्यकरणमिदान्तमुनिधी.1 यारिमानर (मेद) विरचितम् । पनीय विधारयविनित। मायालयाचार्यदीपनम् भवागणेश- (४) विमिरेदपालकाशी महामो- विरचितम् । ममामसत्रश्याच्या सत्रों- যমিমখলিঃ। पशारिणीमा (१९) बहदारण्यकार्निमार मारण्या | (61) ग्यापारगुद्धि । दामोदनाय पाद- मिपरचित.। महारती नपरघुर्म दाताधम दिनानिक साचाविर- मास्या यसमलट। चितम्पायभारतमाण्यमा दीक्याना जयकृष्णदाम गुप्ता, सेक्रेटरी, पादिप्रेषणस्थानम्। चौराम्या संस्कृत मिरीज आफिस, यनारस सिटी। ८ ८ RHE SN LAVAN LIBRARY