·No text on this page.

·अनन्तशयनसंस्कृतग्रन्थावलिः ।
ग्रन्थाङ्कः ९१.
श्रीसेतुलक्ष्मीप्रसादमाला
ग्रन्थाङ्क: ३.
श्रीवराहमिहिराचार्यप्रणीतं
होराशास्त्रं
श्रीरुद्रविरचितेन विवरणेन
समेतं
संस्कृतग्रन्थप्रकाशनकार्याध्यक्षेण
के. साम्बशिवशास्त्रिणा
संशोधितम् ।
तच
अनन्तशयने
महामहिमश्रीसेतुलक्ष्मीमहाराज्ञीशासनेन
राजकीयमुद्रणयन्त्रालये तदध्यक्षेण
मुद्रयित्वा प्रकाशितम् ।
कोलम्बाब्दाः ११०२, ऊस्ताब्दाः १९२६.

·No text on this page.

·श्रीपद्मनाभसेवि-
न्यखिलश्रीवर्धनी महाराज्ञी ।
श्रीसेतुलक्ष्म्यभिख्या
प्रत्यक्षा जयति वञ्चिभूलक्ष्मीः॥
ग्रन्थावलिरियमिन्धे
प्रसाधिता तत्प्रसादगुणगुम्फा ।
श्रीसहितसेतुलक्ष्मी-
प्रसादमाला सुवर्णमणिचित्रा ॥

·No text on this page.

·PREFACE. This edition is based on the following three palm leaf manuscripts. 1. 5. Belonging to the Palace Library, Trivandrum. 2. a. Lent by Mr. Govinda Pisharoti, Kailasapuram, Vaikkam. 3. T. Do. Srikumaran Moothathu, Ayankudi, Kaduthuruthi. The colophons in these manuscripts show that the name of the commentary is Vivarana, and its author Rudra; while the following verses at the end of the manuscript a furnislı certain facts regarding the date and nativity of the commentator. "कृत्वा रुक्मिसहोदरीकमितरि प्रावण्यपूर्त मन- स्तद्विभ्रम्य गिरा वराहमिहिरोक्तरर्थनामिश्रया । सत्स्वीकृत्यनुविद्धमागमिकताप्राणं सुधीदं (?) प्रिया- यार्थ व्याकृषि वास्तवज्ञसदनो नन्वल्पयाहं धिया ॥ भद्राशीनिश्ताध ह मकरेऽकै बुधोदये । इदं होराविवरणं रुद्रेण सुसमापितम् ॥" The manuscript # runs up to the end of 26th chapter. It is written on palm leaves in Malayalam characters anil looks about three centuries old. It is almost free from errors. The commentary in this inanuscript unlike in the other two mentions the name of the metre etc. in the text. The manuscript e having been returned to the owner soon after transcription, no description is given here. The manuscript t consists of Vivarana, runuing up to the end of the 24th adhyâya with only a Malayalam comimentary on the 25th. The commentary on the 26th chapter is incomplete; and at the end of the manuscript is found fragment of a Malayalam commentary on the 8th chapter. It is written on palm leaves in Malayalam characters. It is about two centuries old and is full of errors. K. SAMBASIVA SĀSTRI. -

·No text on this page.

·INTRODICTION. The Hori Silstra of Varihamihira is now publisleri in the Trivandrum Sanskrit Series, along with the commentary of Rudra. The lyrtis şii-tra consists of three branches viz., Ganitat, Samhită un llorii: in the list lorato con lo further lawsitiel is atakit. Praemit, Julirtit und Vimittar. The porenent work apparently treating of wataka, includes in its scopu! the other topics ilso; and hen, it seems, the signitimant title Brhujjíticka lit., the bivse Jütilka). T1 Horā sistra is said to reveal to us that matured! state of gexul and bail netions of an in their previous exisles mwy tu bar fruit, ils is (Vibet frelsi, "कर्मार्जितं पूर्वभवे सदादि TETET OF THPTCERE 1 In 1'*]xect of its ter's and latronic style containing depth uit' se"}se, the work prawlies the nitrits of Pinini; in being stite tarvikud nn lite of students it has spried the treatises on llora by 1:18:4, Yaratil, Jaintia Saktiparvi molesthers is the following verse shows "भूगोभिः पटुबुद्धिभिः पटुधियां होराफलजलये कादम्यापसमन्वितेषु बहुशः शाम्नेषु श्रेष्वपि । होरातन्त्रमहार्णवतरणे मनोधनानामह स्वर्ग इत्तविचित्रमर्थबहुलं शासप्लवं प्रारभे ॥" (1.8). The preculiar popularity of the work is also due to the fixed that it contains, in a nutshell, all that is t'entential in the work- 12 the uljeet lay in touch Thx althor is known to 1 trisha almut the middle of the 6th orntury AD). The following verse makes it curtain thut he was born of the Kipi-thila rotrat in the Avinti (untry and receivei liis education from his father 111 guru named Adityaclásit. "भादित्यदासतमयस्तदवासबोधः कापिडिकः सवितृसम्पवरप्रसादः । भावन्तिको मुनिमताम्यवलोक्य सम्पम् होरा बराहमिहिरो इपिरोपकार ॥" (p. 327). He is known to have written the following works » The different brunches it the patis dilatri. 1. Pancisiddhantat 2. Laghujataka ·2 3. Brhadyātrā +. Brhadvivahapatala 5. Brhatsamhitā. Trending the track of his predecessors the author reveals his high reneration for them, as is shown by the following extracts. (1) "मययवनमणिन्थशक्तिपूर्व- दिवसकरादिषु वत्सरा: प्रदिष्टाः।" (p 180). (2) "सत्स्वधं इसति ततस्त्वथैकगाना- मेकोऽशं हरति बलीत्यथाह सत्यः ॥" (p. 132). (3) "आयुयं विष्णुगुप्तोऽपि चैवं देवस्वामी सिद्धसेनश्च चक्रे।' (p 137). (1) 'स्वमतेन किलाह जीवशर्मा ग्रहदायं परमायुषः स्वरांशम् ।" (p. 189). (5) 'प्राहुर्यवनाः स्वतुङ्गगैः क्रूरैः क्रूरमतिर्महीपतिः।" (p. 186). It can be seen from the following extracts that all the subsequent writers on astrology refer to the work as a great anthority and regard the author as an incarnation of the sun. (1) “यच्छास्त्रं सविता चकार विपुलैः स्कन्धैनिभिज्योतिषां तस्योच्छित्तिभयात् पुनः कलियुगे संसृत्य यो भूतलम् । भूयः स्वल्पतरं वराहमिहिरव्याजेन सर्व व्यधा- दित्यं यं प्रवदन्ति मोक्षकुशलास्तस्मै नमो भास्वते ॥" (Bhattotpala's commentary on the Hors.). (2) "ज्योतिश्शास्त्रमिदं विधाय विपुलं त्रिस्कन्धभिन्नं पुरा लोकानां मनिमान् यतः कलियुगे तत्वातभीत्या-पुनः । स्वल्पं तत् सकलं ततो रचितवानादित्यदासात्मजो भूत्वा यो मिहिरो वराहमिहिरं नाना नमस्कुर्महे ॥" (Dasadhyayi, a commentary on the Hora). (3) “यः शास्त्रं विपुलं चकार विततैः स्कन्धैस्त्रिंभिज्योतिषां तस्योच्छित्तिभयात् स्वयं कलियुगे संश्रित्य यो भूतलम् । भूयः स्पष्टतरं वराहमिहिरव्याजेन संक्षिप्तवान् लोकानुग्रहमूर्तये भगवते तस्मै नमो भास्वते ॥" (p. 96). An erudite commentary named Vivarana by Rudra is added to the work. . From the fact that the commentator is called in this country. by the names Uzmutra : Varyar and itřntra Váryar, which are apparently Malayalam corruptions * ·3 of the Sanskrit terma Rudra, it can be surmised that he was a native of Kerala. Besides, the people called Vāryars are exclusively found to be natives of Kerala which, it is wellknown, was the seat of many learned men in ancient days who made the study of astrology and medicine their speciality. From the verse, "भद्राशीनिताद्यह्नि मकरेऽर्के बुधोदये। इदं होरा विवरणं रुद्रेण सुसमापितम् ॥" it is evident that the commentary was written on a Wednesday of the month Makara when the date indicated by the chronogrmme raffarer' coincides. The cbronogramme, however, when taken as Kalidina comes to 1690524 which happens to be Monday the 16th in the month of Karkatakam of 702 of the Kollain Era (1527 A. D)." It is therefore taken, though in quite a new way as-indicating the Kollam year, month and date which is Wednesday the 24th of the 6th month of the year 170 (995 A. 1)). To ignore the words graffeatter of the author and to guess out any possible alteration of the text so as to suit the Kalidina is inadmissible. The coinmentary is quoted* as authority in the Praśnamārga written in 825 K. E. (1650 A. n.); and this fact itself makes it clear that it is about four centuries old. if we take the chronogramme as representing the Kalidina (702-12-16), either admitting or ignoring the disparity of Wednesday in Makara, there is every chance of the commentary being four centuries old. Nīlakantha in his Bhāşya' on the Aryabhatīya, mentionst a Rudra as one of the teachers of Parameśvara who wrote Drggaạita about the beginning of the 15th century If this Rudra is the same as the author of Vivarana, his date may be assigned to the latter part of the 14th century A. D. As the chronogramme ends with the word af it seems natural to take it as representing Kali days; and if it is read as Harof instead of Harfi as there is small difference between the Malayalam characters IT and it, it comes to 1690324 Kali days corresponding to the 13th ghatika of the 29th day in the month of Dhanu of the Kollain year 702 (1527 A.D.); and in case the Sankrānti happened on 'न्यायः सर्वगृहेष्वयं विवरणे प्रोक्तोऽथ सोऽप्युच्यते ।' "परमेश्वरस्तु EG TRÀ SETTICHET-CT2T_TO-#Teamfaget FOCT- गोलयुक्तीरपि बास्य एव सम्यग् गृहीत्वा दृग्गणितं करणं चकार ।" And even A. D. Ý ·4 the same day, then the makarārka, the first day and Wednes. day would also coincide. There is another commentary on the work called Das àdhyāyī written by Govinda Somayāji. As this ends with the 10th chapter it cannot be said to serve the objects expected of a commentary. In the first two adhyāyas of both these commentaries are however found some parallel passages which give rise to the inference that one of them must have been indebted to the other. Bhattotpala's commentary named Bfhajjātakavivrti is narrow in its scope and is far from making the appearance of Vivaraña superfluous. From the referencest to Vyakaraṇa, Mīmāmsā and Yoga sästras, the commentator appears to be wellversed in those branches of knowledge. "मेषादयः क्रमेण क्रियादिसंज्ञा भवन्ति । अत्राष्टानां क्रियादीनां समासः। तौक्षिकादयो व्यस्ताः प्रोक्ताः । तेनायमर्थः सूचितः-आत्माद्यष्टभावानां धर्मादिचतु- भीवसापेक्षत्वम् आत्मनो धर्मसापेक्षत्वं धनस्य प्रवृत्तिसापेक्षत्वं पराक्रमस्यार्थागमसापेक्षत्वं सुखस्य धनव्ययसापेक्षत्वं सुखसिद्धर्धर्मसापेक्षत्वं शत्रुक्षयस्य प्रवृत्तिसापेक्षत्वं कलत्रसुखस्या- र्थागमसापेक्षत्वं मरणरोगपराभवादावर्थनाशसापेक्षत्वम् इति" ॥ (Vivarana p. 17). संज्ञासंविधानमाह---क्रियेति । मेषादीनां क्रियादयः संज्ञा उक्काः । अथाष्टादीनां क्रियादीनां समासः । तौक्षिकादयो व्यस्ताः प्रोक्ताः । तेनायमर्थः सूचितः ~आत्माद्यष्ट- भावानां धर्मादिचतुर्भावसापेक्षत्वम् आत्मनो धर्मसापेक्षत्वं धनस्य प्रवृत्तिसापेक्षत्वं पराक्रम- स्यार्थागमसापेक्षत्वं सुखस्य धनव्ययसापेक्षत्वं सुतसिद्धेर्धर्मसापेक्षत्वं शत्रुक्षयस्य प्रवृत्तिसाप- क्षत्वं कलत्रसुखस्यार्थागमसापेक्षत्वं मरणरोगपराभवादेरर्थनाशसापेक्षत्वम् इति । (Dasādhyāyi). + "प्रसज्यप्रतिषेधोऽसौ क्रियया सह यत्र नञ् पर्युदासः स विज्ञेयो यत्रोत्तरपदेन नम् ॥" (p. 2). "विशेषणमात्रप्रयोगे विशेष्यप्रतिपत्तिः' (p. 141). "वस्तिद्वारे विपन्नायाः कुक्षिः प्रस्पन्दते यदि । जन्मकाले ततः शीघ्रं पाटयित्वोद्धरेच्छिशुम् ॥" (p. 73). "मूलाधारोद्गतो वहिादशान्तमुपाश्रितः। पीयूषवर्षपूर्णाल्मा कामदो नतु मोक्षदः ॥ स एवोर्ध्वगतस्तस्मादपवर्गाय सम्भवेत् ।" (p. 5).

·5 It is a matter of extreme satisfaction for us that we are flow in xosition to publish this learned conimentary in the Trivandrum Suzskrit Scries. A work on Jyotişa named (oludipika lis ulready been published (No. 49. T. S. S); 4210 we hope to enrich the series by publishing more works on the subject. K. SAMBASIVA SĀSTRI.

·No text on this page.

·उपोद्घातः अस्य होराशास्त्रग्रन्थस्य प्रकाशने संशोधनावलम्बा आदर्शास्त्रयः । तत्रैकः क.संज्ञितो राजकीयग्रन्थशालीयः । द्वितीयः ख.संज्ञितो व्याघ्रालयान्तर्गतकैलासपुरनिवासिगोविन्दपिषा- रोटिसम्बन्धी। तृतीयः ग.संज्ञितः कटितिरुत्ति-आयाङ्कुटि-चोलिक्करभवनाधिपति- श्रीकुमारन्मृत्ततुखामिकः। त्रिप्वप्येषु सामान्यतस्तत्तदध्यायपरिसमाप्तिवाक्याद् विवरणमिति न्याख्याननामधेयं, रुद्र इति तत्कर्तृनामधेयं चावगम्यते । विशेषतस्तु ख.संज्ञितग्रन्थसमाप्तौ दृश्यमानेन "कृत्वा रुक्मिसहोदरीकमितरि प्रावण्यपूतं मन- स्तद्विभ्रम्य गिरा बराहमिहिरोक्तरर्थनामिश्रया । सत्स्वीकृत्यनुविद्धमागमिकताप्राणं सुधीदं(?) प्रिया- या व्याकृषि वास्तवज्ञसदनो नन्वल्पयाहं षिया ।। भद्राशीनिधूताबहि मकरेऽर्के बुधोदये। इदं होराविवरणं रुद्रेण सुसमापितम् ॥" इति सन्दर्भण अन्थकर्तुर्निवासभवनं नामधेयं जीवितसमयश्च शक्यान्यवधार- यितुम् । भत्र क.संज्ञित आदितः षड्विंशतिमध्यायान् यावदविकलं खरूपमुप- लभ्यत । प्रायः शुद्धपाठोऽयमादर्शस्तत्र तत्र विवरणे मूलश्लोकसम्बन्धिवृत्त- नामयनिवेदनपुरस्सरैरवतारिकादिमिरितराभ्यां विशिप्यते । अथ चायं त्र्य लविस्तृतिभिस्त्रिवितस्तिदीधैः प्रायो वनिवेधचिहितोभ- याचलेः प्रतिपक्ष मार्की पादोनग्रन्थत्रयनिविष्टपतिदशकात्मभिः केरलीय- लिपिभिरेकावशाधिकद्विशतसत्यस्तालपत्रपुटै रूपितखिशतवर्षवृद्धः प्रति- माति।

·M ख.संज्ञितः प्रतिरूपणानन्तरं तत्स्वामिने प्रतिसमर्पित इति न विशिष्य निरूपयितुं शक्यः । ग.संज्ञितस्त्वादितश्चतुर्विशतेरध्यायानां प्रस्तुतेन विवरणेन, ततः पञ्च. विंशस्य केनापि कैरलीव्याख्यानेन, षड्विंशस्य विशकलितव्याख्यानश्लोक- सङ्घटनेन, सर्वान्ततो होराशास्त्रीयाष्टमाध्यायस्य कैरलीव्याख्यानघटितेन केना- प्यंशेन च लब्धाकृतिर्वर्तते । प्रायः स्खलितबहुलपाठोऽयं द्विशतवर्षपर्युषितः । अत्र च व्यङ्गुलवितानानि अध्यर्धवितस्तिदीर्घाणि च मनाग् जीर्णत्रुटितानि चत्वारिंशदुत्तरं पञ्चशतं केरलीयलिपीनि तालपत्रपुटानि दृश्यन्ते । तत्र च प्रतिपुटमष्ट पङ्क्तयः प्रतिपङ्क्ति एकैको ग्रन्थश्च विद्यन्ते । अनन्तशयनम् , के. साम्बशिवशास्त्री. १०-४-१०२. . .. PA- ·अवतारिका। -n. श्रीवराहमिहिराचार्यप्रणीतं किमपि ज्योतिर्निबन्धनमिदं होराशास्त्र नाम श्रीरुद्रविरचितेन विवरणेन समन्वितं प्रकाश्यते । गणित-संहिता- होराभिधानैस्त्रिभिः स्कन्धैराचिताकृतेः किल महतो ज्योतिश्शास्त्रस्य कोऽप्य- न्यतमः स्कन्धो भवति होरा । वस्तुतो जातकं प्रश्नो मुहूर्तो निमित्तमिति चतुर्भिरः खरूपिताय अपि होरायाः प्रथमं जातकं सुविपुलमवशिष्टाभिव्यञ्जनक्षमं च प्रतिपाद्य नहज्जातकमिति नान्नान्वर्थेन स्थाने प्रथतेऽयं ग्रन्थः । जन्मवतां पूर्वजन्मार्जितानां सतामसतां वा कर्मणां या पाकानुगुणा फलाभिसमर्पणप्रवणता तदभिव्यञ्जनमस्य मुख्यं कृत्यम् । तदुक्तमत्रैव "कर्मार्जितं पूर्वभवे सदादि यत्तस्य पक्तिं समभिव्यनक्ति।" (पृष्ठम् . ९) इति। जाग्रत्खपि मययवनमणिन्थशक्तिपूर्वप्रमुखैः पूर्वैराचार्यैरुपनिबद्धेषु परेषु होराशास्त्रनिबन्धेष्विदमेव निबन्धनं पाणिनीयमिव वीर्यबहुलं सूत्रजालं, कार्यविपुलमाकृतिलधिष्ठमखिलादरणीयम् । तथाचोक्तमाचार्यैः "भूयोभिः पटुबुद्धिभिः पटुधियां होराफलज्ञप्तये शब्दन्यायसमन्वितेषु बहुशः शास्त्रेषु दृष्टेष्वपि । होरातन्त्रमहार्णवप्रतरणे भन्मोद्यमानामहं स्वल्पं वृत्तविचित्रमर्थबहुलं शास्त्रप्लवं प्रारमे ॥" (पृष्ठम् ..८) बहूनां प्राचामाचार्याणां मतानि यावदपेक्षमालोज्य संहृत्य च सार सप्रमाणं प्रवृत्तस्यास्य प्रतिष्ठा काप्यन्यैव मन्ये ।

·- अस्य चैवंविधस्य ज्योतिर्निबन्धस्य निबन्धा श्रीवराहमिहिराचार्य: क्रिस्तोरनन्तरं षष्ठ्याः शताब्यास्तृतीये पादे स्वजीवितप्रकाशेन भुवं प्रकाश- यामासेति ज्ञायते। मुक्तकण्ठमाचार्योक्तमेव प्रमाणमधिकृत्येयांस्तु भागः प्रत्यक्षो विदुषाम्- अस्याभिजनः -कपिष्ठिलाभिधः जनकः शिक्षकश्च गुरुः --आदित्यदासः जन्मभूमिः---अवन्ती इति । यथा- "आदित्यदासतनयस्तदवाप्तबोधः कापिष्ठिलः सवितृलब्धवरप्रसादः । आवन्तिको मुनिमतान्यवलोक्य सम्यग् होरां वराहमिहिरो रुचिरां चकार ॥" (पृष्ठम् . ३२७) इमे चैतदाचार्यविरचिता अन्ये ज्योतिषग्रन्थाः (१) पञ्चसिद्धान्तः (गणितविषयः) (२) लघुजातकम् (होरांशः) (३) बृहयात्रा (मुहर्तादि) (होरांशः) (४) बृहद्विवाहपटलः (५) बृहत्संहिता (संहिता) इति । पूर्वाचार्यबहुमतेन पथा सञ्चरमाणोऽयं स्वतन्त्रस्यागमसिद्धिमान्यतामा. स्मनश्च विद्याविनयगौरवमसामान्यमभिव्यञ्जयति । यथा (१) "मययवनमणिन्थशक्तिपूर्व- दिवसकरादिषु वत्सराः प्रदिष्टाः ।" (पृष्ठम् . १३०) (२) “सत्स्वधं हसति ततस्त्वथैकगाना- मेकोऽशं हरति बलीत्यथाह सत्यः ।।" (पृष्ठम्. १३२)

·-
(३). "आयुयं विष्णुगुप्तोऽपि चैव
देवस्वामी सिद्धसेनश्च चक्रे।"
(पृष्ठम् . १३७)
(४) "स्वमतेन किलाह जीवशर्मा
प्रहदायं परमायुषः स्वरांशम् ।"
(पृष्ठम् . १३९)
(५) “प्राहुर्यवनाः स्वतुङ्गैः
क्रूरैः क्रूरमतिर्महीपतिः ।"
(पृष्ठम् . १८६)
इति ।
शास्त्रमिदमखण्डितमखिलज्योतिर्विदभ्युपगतेः सुप्रतिष्ठितम् , आर्चायश्चायं
ग्रहाणामिवाधीश्वरस्तान्त्रिकाध्यक्षः साक्षामिहिर एवेति चाभियुक्तोक्तिमनु-
मरामः । यथा भट्टोत्पलकृतबृहज्जातकविवृतौ
"यच्छास्त्रं सविता चकार विपुलैः स्कन्धैस्त्रिभिज्योतिषां
तस्योच्छित्तिभयात् पुनः कलियुगे संसृत्य यो भूतलम् ।
भूयः स्वल्पतरं वराहमिहिरव्याजेन सर्व व्यधा-
दित्थं यं प्रवदन्ति मोक्षकुशलास्तस्यै नमो भास्वते ॥"
गोविन्दसोमयाजिविरचितायां दशाध्याय्यां
"ज्योतिश्शास्त्रमिदं विधाय विपुलं त्रिस्कन्धभिन्नं पुरा
लोकानां मतिमान् यतः कलियुगे तत्पातभीत्या पुनः ।
स्वल्पं तत् सकलं ततो रचितवानादित्यदासात्मजो
भूत्वा यो मिहिरो वराहमिहिरं नाम्ना नमस्कुर्महे ॥"
श्रीरुद्रकृते च प्रस्तुते विवरणे-
"यः शास्त्रं विपुलं चकार विततैः स्कन्धैस्त्रिभिर्योतिषां
लस्योच्छित्तिभयात् स्वयं कलियुगे संश्रित्य यो भूतलम् ।
भूयः स्पष्टतरं वराहमिहिरव्याजेन संक्षिप्तवान्
लोकानुग्रहमूर्तये भगवते तस्मै नमो भाखते ॥"
(पृष्ठम् . ९६)
इति ।

·-- अथैतादृशो होराशास्त्रस्य विशदं विपुलं च विवरणाख्यानं किमपि व्याख्यानमप्यनुयदिदं प्रकाशितमवतार्यते । व्याख्यानस्यास्य नामधेयं विवरणमिति कर्ता चास्य रुद्रनामेति चाद- शतोऽवगम्यते । यथा- १. "इति श्रीरुद्रकृते बृहज्जातकविवरणे द्रेकाणाध्यायः पच- विंशः।" २. "इदं होराविवरणं रुद्रेण सुसमापितम् ।" इति अस्य च विवरणकर्तुः उषुत्र वारियर, इड्डत्र वारियर इति वा श्रूयमाणं रुद्रदेश्यं नामान्तरं केरलीयत्वं विशदयति । यद् वारसंज्ञिता केरलाभिजना एव दृष्टाः । केरलाश्च प्रायो बहोः कालादारभ्य ज्योतिषायुर्वेदा- दिनैकतन्त्रविज्ञाननिधीनां महापण्डितानां काप्याकरभूमिरिति चानपलपनीयं तत्त्वमप्यस्य मन्ये केरलीयतया सुतरां प्रसीदति । अस्य च रुद्रस्य जीवितसमयनिर्धारणाय पूर्वोक्तख.संज्ञितादर्शयतेना- नेन "भद्राशीनिधृताद्यहि मकरेऽर्के बुधोदये इति परिसमाप्तिपद्यपूर्वार्धेनं विवृतं इव विविक्तः कोऽपि पन्थाः । येन गच्छता- मस्साकमिदमिदं द्रष्टव्यं भवति । तथाहि - 'भद्राशीर्निधृताचे त्यंशेन निर्दि श्यमानया कलिदिनसङ्ख्यया यावता मकरमासो बुधवारश्च सम्मिलतस्ता- वत्या भवितव्यम् । परन्तु इयं सा (१६९०५२४) निर्दिश्यमाना कलिदिन- सङ्ख्या ७०२ तमकोलम्बवर्षे कर्कटकमासं सोमवारं चैव सङ्घटयितुं कल्पते, नतु मकरार्कबुधोदयौ । तयोः सङ्घटनमनुसृत्य चेत् कामपि निर्दिश्यमानामन्यां *गणनामुद्दिशेम, तदा १७० तमे कोळम्बवर्षे पञ्चानां मासामतीतौ चतुर्विशे दिवसे इति शक्यमुपपादयितुम् । "भद्राशीनिधृताद्यही"ति पद्यस्य चायमर्थः---भद्रया आशिषा निधुते सम्भृते आद्यहि अहर्मुखे मकरेऽर्के मकरमासि बुधोदये बुधवारे होराविवरणं नाम इदं व्याख्यानं रुद्रेण निर्विघ्नं परिसमापितम् इति । .. कालिदिनगणनां विना कोळम्बवर्षमासदिवसास्मिकाम ।

·- पत्र च 'भद्राशीनिधृतायेति मङ्गलपरिसमाप्तियोतकशब्दघटनाचातुर्य- मन्यथयित्वा यथाकथञ्चिद् 'भूधृते निधृताधही'त्यादिपाठभेदकल्पनेन मकरार्क- अधोदयसङ्घटनानुगुणकलिदिनसङ्ख्यासम्पादनश्रमम्तु न क्षोदक्षमः । इयता विवरणकर्तायं रुद्रः १७० तमकोलम्बवर्षसमाने ए. डि. ९९५ तमे वर्षे व्याख्यानमिदं सुसमापयन् लब्धजीवितोऽभूदिति वक्तव्यं भवति । किन्तु मार्गोऽयमिदम्प्रथमः । ८२५ तमे कोळम्बवर्षे (१६५० ए.डि.) कृतत्वेनाभ्युपगते प्रश्नमार्गे अश्यमानेन "न्यायः सर्वगृहेप्वयं विवरणे प्रोक्तोऽथ सोऽप्युच्यते" इति लोकपादेन स्मर्यमाणमिदं विवरणं ततः प्राचीनं सत् म्वकर्तृ रुद्रस्य माकी चतुःशताब्याः प्राचीनत्वमभिव्यक्तुमलम् । भद्राशीरिति यथास्थितरीत्या वा मकरार्कबुधोदययोः सम्मेलनानुगुणम- न्यथाकृतया वा ययाकयाचन विधया कलिदिनसल्यानिर्देशमभ्युपयतामपीद- मन्य चतुःशताब्दयाः प्राचीनत्वमपरिहरणीयमेव । आर्यभटीयसूत्रभाष्यकारेण नीलकण्ठसोमयाजिवरेण पुनराचार्वेण उम्गणितक्तः परमेश्वरपण्डितस्य गोलविद्यासम्पत्तिप्रभवानाचार्यान् - रमेश्वरस्तु रुद्रपरमेश्वरात्मजनारायणमाधवादिभ्यो गोलविद्यो गणित- गोकयुकीरपि बाल्य एव सम्यग् गृहीत्वा हग्गणितं करणं चकार ।" इति स्मरता गृह्यमाणो रुद्रो यद्यस्मद्विवरणकारः स्यान्नाम तदा ए. डि. शशताब्दयाः प्रारम्भजीविनः परमेश्वरपण्डितात् प्राचीनोऽयम् ए. दि. चतुर्दशशताब्दद्या उत्तरार्धजीवीत्यपि शक्यते सम्भावयितुम् । अत्र कश्चिदयमभ्यूहः- यद् 'अहि'पदस्वारस्यात् कलिदिनसङ्ख्या- बश्वम्भावेन. सादृश्यभूयस्त्वमूलकलेखकप्रमादापतिते 'शे गे'न विनिमीयमाने 'भद्रागीरिति पाठाभ्युपगतौ सम्पद्यमानयानया १६९०३२४ कलिदिन- सङ्गयया ४६२७ तमकलिसंवत्सरसमाने ७०२ तमकोलम्बबर्षे (१५२७ तमे कैस्ताब्द) कलिदिशा मेपत्तः अष्टानां मासामष्टाविंशतेर्दिवसानां त्रयोदशानां नाडिकानां चातिकमो लभ्यते । तदानीन्तनगणितप्रक्रियया यदि सूर्यसक्रमो- अपि पटेत तवा मकरार्कः प्रथमदिनं बुधोदयश्चापि यथावत् प्रकल्पेरन् । अतो बाल्यानस्यास्य चतुश्शताब्याः प्राचीनत्वं वकन्यमिति । .

·- जाग्रत्यपि श्रीगोविन्दसोमयाजिवर्यविरचिता . दशाध्यायीसंज्ञिता व्याख्या स्वतोऽसमया नास्य . विवरणस्य गतार्थताशङ्काया अप्यलम् । किन्तु प्रथमयोरध्याययोस्तत्र तत्रोपलभ्यमाना समानवाक्यसरणिरनयोरन्यतरप्रभवतां विशदयतीव च । यथा--- क्रियतावुरिजितुमकुलीरलेयपार्थोनजूककोर्ष्याख्याः । तौक्षिक आकोकेरो हृद्रोगश्चेर्थसिः क्रमशः ॥ विवरणव्याख्या- मेषादयः क्रमेण क्रियादिसंज्ञा भवन्ति । अत्रा- ष्टानां क्रियादीनां समासः । तौक्षिकादयो व्यस्ताः प्रोक्ताः । तेनायमर्थः सू- चितः -- आत्माद्यष्टभावानां धर्मादिचतुर्भावसापेक्षत्वम् आत्मनो धर्मसापे. क्षत्वं, धनस्य प्रवृत्तिसापेक्षत्वं, पराक्रमस्यागमसापेक्षत्वं, सुखस्य धनव्यय- सापेक्षत्वं, सुरख ? त)सिद्धेधर्मसापेक्षत्वं, शत्रुक्षयस्य प्रवृत्तिसापेक्षत्वं कलत्रसुख- स्यार्थागमसापेक्षत्वं, मरणरोगपराभवादावर्थनाशसापेक्षत्वम् इति ॥ (पृष्ठम्.१७). दशाध्यायी-संज्ञाविधानमाह क्रियेति । मेषादीनां क्रियादयः. संज्ञा उक्ताः । अथाष्टा(दी?)नां क्रियादीनां समासः । तौक्षिकादयो व्यस्ताः प्रोक्ताः । तेनायमर्थः सूचितः-आत्माद्यष्टभावानां धर्मादिचतुर्भावसापेक्षत्वम्, आत्मनो धर्मसापेक्षत्वं, धनस्य प्रवृत्तिसापेक्षत्वं, पराक्रमस्यार्थागमसापेक्षत्वं, मुखस्य धनव्ययसापेक्षत्वं, सुतसिद्धर्धर्मसापेक्षत्वं, शत्रुक्षयस्य प्रवृत्तिसापेक्षत्वं, कलत्रसुखस्यार्थागमसापेक्षत्वं, मरणरोगपराभवादेरर्थनाशसापक्षत्वम् इति । श्रीभट्टोत्पलाचार्यनिबद्धा नाम्ना बृहज्जातकविवृतिर्व्याख्यापि प्रायो मूलार्थविवरणसङ्कुचितगतिर्विवरणस्यास्य प्रादुर्भावापेक्षां न मनागपि निरो- धुमर्हति । तत्रतत्रानुगुणस्तन्त्रान्तरीयप्रमाणवाक्योद्धरणैर्योतिस्तन्त्रव्याख्यातुर- प्यस्य श्रीरुद्रस्यान्येष्वपि तन्त्रेषु किमप्यसाधारणं नैपुणमभिव्यज्यते । यथा --- (१) व्याकरणम्- "प्रसज्यप्रतिषेधोऽसौ क्रियया सह यत्र नन् । पर्युदासः स विज्ञेयो यत्रोत्तरपदेन नञ् ॥" (पृष्ठम्, २).

·(२) मीमांसा "विशेषणमात्रप्रयोगे विशेष्यप्रतिपत्तिः ।" (पृष्ठम् . १४१). (३) आयुर्वेदः "वस्तिद्वारे विपन्नायाः कुक्षिः प्रस्पन्दते यदि । जन्मकाले ततः शीघ्रं पाटयित्वोद्धरेच्छिशुम् ॥" (पृष्ठम्. ७३). (१) योगशास्त्रम् - "मूलाधारोद्तो वहिादशान्तमुपाश्रितः । पीयूषवर्षपूर्णात्मा कामदो नतु मोक्षदः ॥ स एवोर्ध्वगतस्तस्मादपवर्गाय सम्भवेत् ।" (पृष्ठम् . ५). कि बहुना पण्डितवरस्यास्य श्रीरुद्रस्य समप्रगुणसम्पन्नमिदं ज्योतिर्विदां बहुमतं होराविवरणमस्मदनन्तशयनसंस्कृतग्रन्थावल्यामेव प्रथमं प्रकाश्यत इति भन्या वयमपि । खसा चास्य काचिल्लब्धावतारा नाम्ना गोलदीपिका (प्रन्थाः ४९) सगोत्रमनुजं प्रतीक्षमाणापि जाता कृतार्था । इतःपरमप्येव- मनेकेषां सगाणामप्याविर्भावेन प्रमोदितुमिमे कृतभागधेये स्तामित्याशंसुरब विरमामि । भनन्तशयनम् , के. साम्बशिवशास्त्री. १०-४-१०२.

·No text on this page.

·विषयानुक्रमणी। पृष्ठम्. १ ८ १३ १४ १५ १६ १७ विषयः. राशिप्रभेदाध्यायः १. मङ्गलाचरणम् स्वव्यापारस्य लोकानुग्रहविषयत्वप्रदर्शनम् होराशब्दनिर्वचनं होराशास्त्राभिधेयं च कालपुरुषदेहावयवभूतराश्यंशकोपदेशः राशिस्वरूपनिरूपणम् राशिनवांशद्वादशांशाधिपतिनिरूपणम् त्रिंशांशकनिरूपणम् राशीनां पारिभाषिकसंज्ञान्तरकथनम् षड्वर्गनिरूपणम् राशीनां रात्रिदिनसंज्ञत्वं पृष्ठोदयादिकथनं च राशीनां क्रूरसौम्यादिविभागः पक्षान्तरेण होराद्रेक्काणाधिपतिलक्षणम् ग्रहाणामुच्चनीचविभागः ग्रहाणां वर्गोत्तममूलत्रिकोणपरिज्ञानम् लगादिद्वादशभावानां तन्वादिसंज्ञा तृतीयादीनामुपचयसंज्ञा च लमादीनां संज्ञान्तरकथनम् केन्द्राणां संज्ञास्तद्राशिबलं च केन्द्रान्तरालराशीनां संज्ञा लमादिबलनिरूपणम् राशीनां वर्णाः ग्रहयोनिभेदाध्यायः २. ग्रहाणां मेषादिराश्यवयविना कालपुरुषेण सम्बन्धः सूर्यादिग्रहाणां संज्ञाः १९ २० २१ २२ २३ २४ २५ २७ २८ m mr ·पृष्ठम्. ३२ ३५ ४२ विषयः. ग्रहवर्णनिरूपणम् ग्रहाणां वर्णःस्वाम्यं देवतादिकथनं च ग्रहाणां प्रकृत्यादिकथनम् ग्रहाणां ब्राह्मणादिवर्णाधिपत्यं गुणविभागश्च चन्द्रार्कयोः स्वरूपम् कुजबुधयोः स्वरूपम् जीवशुक्रयोः स्वरूपम् शनैश्चरस्वरूपादिकथनम् ग्रहाणां स्थानादिकथनम् ग्रहाणां दृष्टि स्थानानि प्रहाणां कालादिनिर्देशः ग्रहाणां निसर्गशत्रुमित्रोदासीननिरूपणम् ग्रहाणां तत्कालमित्रामित्रविभागः ग्रहाणां स्थानबलं दिग्बलं च ग्रहाणां चेष्टाबलम् प्रहाणां कालबलं निसर्गबलं च वियोनिजन्माध्यायः ३. वियोनिजन्मज्ञानम् वियोनिजन्मज्ञाने योगान्तरम् वियोनिजन्तुषु चतुष्पदानामङ्गेषु राशिविभागः वियोनिवर्णज्ञानम् पक्षिजन्मलक्षणम् स्थावराणां लक्षणम् वृक्षविशेषनिर्देशप्रकारः भूतरुशुभाशुभलक्षणम् निषेकाध्यायः ४. गर्भाधानकालः ५२ " ५५ ·HIP पृष्ठम्. ६२ ६४ ६९ ७० ७२ ७४ " विषयः. पत्योरन्योन्यसम्बन्धस्तत्प्रयोगश्च अपत्यसद्भावादिज्ञानम् आधानलमवशात् प्रश्नलमवशाद् वा स्त्रीपुंसयोराहितस्य गर्भस्य च प्रसवावधि शुभाशुभज्ञानम् पित्रादीनां शुभाशुभज्ञानम् आहितस्य गर्भस्याधारभूताया मातुररिष्टकथनम् गर्भस्य गर्मिण्याश्च निषेकादिलमवशादरिष्टयोगः मातुः शस्त्रनिमित्तमरणयोगज्ञानं गर्भस्रुतिज्ञानं च गर्भसौख्यलक्षणम् निषिक्तस्य निषेककालाज्जातस्य जन्मकालाद् उभयोरपि प्रश्नकालाद् वा पुंस्त्रीविभागज्ञानम् पुंजन्मयोगान्तरम् क्लीबयोगाः गर्भस्य यमलत्वादिविज्ञानम् गर्भस्य बहुप्राणिस्वरूपत्वलक्षणम् गर्भस्य मासाधिपाः गर्भस्थस्य जन्तोः पूर्वकर्मविपाकेनाङ्गानामूनातिरिक्तता कुञादियोगाः वामनकहीनाङ्गयोगौ नयनविनाशयोगः प्रसवकालनिर्णयः निषेककालविशेषेण प्रसवकालविलम्बः जन्माध्यायः ५. प्रसूतिसमये पितुरवस्था जननक्रियायां सम्भाव्या विस्मापनयोगाः जारजातज्ञानम् पितृविषयो लक्षणविशेषः ७८ ८० ८२ ८५ ८६ ८९ ९७ . . ९८ १०० १०१ ·४ पृष्ठम्. १०१ १०२ १०३ १०५ १०६ १०७ ११० ११२ ११३ ११५ विषयः, जलमयदेशप्रसवलक्षणम् अत्रैव योगान्तरम् प्रसवस्थलविशेषः सामान्येन प्रसवदेशज्ञानलक्षणम् मात्रा हेतुबलात् परित्याज्यस्यापत्यस्य लक्षणम् अत्रैव योगान्तरम् स्वगृहपरगृहसमानस्वत्वभाविनां लक्षणम् प्रसूतिसमयसम्भवं लक्षणम् दीपगृहद्वारलक्षणम् ग्रहवशेन सूतिकागृहलक्षणम् सूतिकागृहे भागविशेषज्ञानम् सूतिकागृहे राशिविन्यासप्रकारः उपसूतिकानिर्देशः जातस्य शिशोः शरीरलक्षणम् चरचक्रेण गात्रलक्षणम् गाने ग्रहवशाद् व्रणादिविशेषज्ञानम् तत्रैव योगान्तरम् सद्योमरणाध्यायः ६. अरिष्टयोगः अरिष्टान्तरम् अरिष्टयोगविशेषे कालनिर्णयः अनिर्दिष्टकालविशेषाणामरिष्टयोगानां कालनिर्णयः आयुर्दायाध्यायः ७. पिण्डदशायां ग्रहवत्सराः ग्रहवत्सराणां नीचहरणम् दृश्यार्धहरणम् क्रूरोदयहरणम् ११९ १२० १२१ १२४ १२५ १२९ १३० १३१ १३२ १३३ ·पृष्ठम् . १३५ १३६ १३७ १३९ । १४१ " १४२ १४३ ५ विषयः. पुरुषादीनां परमायुःप्रमाणम् परमायुर्योगलक्षणम् परमतायुर्दूषणम् जीवशर्मसत्याचार्ययोर्मतेनायुयः सत्यमतेन ग्रहाणामायुर्दायानयनम् अंशकायुषि विशेषः सत्यमतस्य प्रवरत्वम् अमितायुर्लक्षणम् दशाविपाकाध्यायः ८. प्रहाणां दशाक्रमज्ञानम् केन्द्रादिषु ग्रहबहुत्वे दशाक्रमजानम् अन्तर्दशानयनम् उक्तानामन्तर्दशानां गणितेनानयनम् दशानामन्वर्थाः संज्ञाविशेषाः लमदशाविशेषनिरूपणम् निसर्गदशाक्रमो लमदशास्थानं च दशारम्भकालराशिवशात् फलविशेषः चन्द्रचारेण दशारम्भ फलविशेषः अर्कदशाफलम् चन्द्रदशाफलम् कुजदशाफलम् बुधदशाफलम् जीवदशाफलम् शुक्रदशाफलम् मन्ददशाफलम् दशाफलानां विषयविभागो लमदशाफलं च अन्येषामपि फलानां दशास्वतिदेशः १४४ १४७ १४८ १५० १५२ १५३ १५४ १५५ १५६ १५७ १५९ १६० १६१ १६२ ·ur पृष्ठम् . १६३ १६५ १६६ १६७ १७२ १७३ १७५ विषयः. ग्रहाणां स्वस्वभूतगुणव्यञ्जकत्वम् दशाकाले फलभोक्तुः पुरुषस्यावस्था एकग्रहस्य फलयोर्विरोध निर्वाहकत्वम् अष्टकवर्गाध्यायः ९. अर्काष्टकवर्गः चन्द्राष्टकवर्गः कुजबुधयोरष्टकवर्गः जीवशुक्रयोरष्टकवर्गः मन्दाष्टकवर्गः अष्टकवर्गफलनिर्णयः कर्माजीवाध्यायः १०. परवशादागन्तुकार्थप्राप्तिनिरूपणम् भेन्दुळणामास्पदपतिगांशनाथक्शाद् वृत्तिविशेषाः कर्मेशाध्युषितनवांशनाथानां तत्कालस्थितिवशाद् विशेषः राजयोगाध्यायः ११. अन्यमतेन पापग्रहाणां स्वतुङ्गस्थित्या फलविशेषः द्वात्रिंशद् राजयोगाः चतुश्चत्वारिंशद् राजयोगाः पञ्च राजयोगाः भन्ये राजयोगाः राजयोगे सत्यपि राजवंश्यानामेव राजत्वम् अन्येषां राजतुल्यत्वं च राजयोगफलागमकालः भोगिनां शबरदस्युस्वामिनां च जन्मज्ञानम् नामसयोगाध्यायः १२. नाभसयोगानां संख्याविभागः तत्राश्रययोगाः एतान् योगान् प्रत्यन्येषां मतम् १८२ १८३ १८५ १८६ १८७ १८८ " १८९ १९२ १९५ १९६ १९७ १९८ १९९ ·विषयः. पृष्ठम् - १९९ २०१ " २०२ २०३ " २०४ २०५ " आकृतियोगाः वजादियोगाः यूपेषुशक्तिदण्डाख्या योगाः नावादियोगपञ्चकम् समुद्रचक्राख्ययोगौ संख्यायोगसप्तकम् द्वात्रिंशद्योगानां क्रमेण फलकथनम् एषां फलदाने विशेषः गदादियोगफलम् वज्रादियोगफलम् यूपादियोगफलम् नावादियोगफलम् अर्धचन्द्रादियोगफलम् दामिन्यादियोगफलम् युगादियोगफलम् चान्द्रयोगाध्यायः १३. अर्कात् केन्द्रपणपरापोक्लिमस्थे चन्द्रे नातस्य स्वरूपम् अधियोगनिरूपणम् सुनभादियोगचतुष्टयम् सुनभानमाधुरुधुराणां विकल्पसङ्ख्या सुनभानभयोः फलम् धुरुधुराकेमद्रुमयोः फलम् सुनभादियोगेषु योगकर्तृणां ग्रहाणां पृथक् फलविशेषाः शनैश्चरे योगकर्तरि जातस्य रूपम् लमचन्द्रसाधारणवसुमद्योगनिरूपणम् द्विग्रहादियोगाध्यायः १४. अर्क चन्द्रादियुक्ते जातस्य स्वरूपम् चन्द्रे कुजादियुक्त जातस्य स्वरूपम् २०६ २०७ २०८ २१० २११ " २१२ २१३ ·८ पृष्ठम्. २१५ २१६ २१७ २१८ २२० २२१ २२२ २२३ विषयः. कुजे बुधादियुक्ते जातस्य स्वरूपम् बुधे जीवादियुक्त जीवे शुक्रादियुक्ते च जातम्य स्वरूपम् शुक्रे शनैश्चरयुक्ते जातस्य स्वरूपं त्रिग्रहयोगफलनिर्देशप्रकारच प्रवज्यायोगाध्यायः १५. चतुरादिग्रहयोगफलम् प्रव्रज्यायोगापवादः प्रव्रज्याविषये योगान्तरम् प्रव्रज्यायोगविशेषः राशिशीलाध्यायः १६. मेषे चन्द्रमसि मेषलमे च जातस्य स्वरूपम् वृषभे चन्द्रे वृषभलमे च जातस्य स्वरूपम् मिथुने चन्द्रे मिथुनलमे च जातस्य स्वरूपम् कर्कटके चन्द्रे कर्कटकलमे च जातस्य स्वरूपम् सिंहे चन्द्रे सिंहलग्ने च जातस्य स्वरूपम् कन्यास्थे चन्द्रे कन्यालमे च जातस्य स्वरूपम् तुलास्थे चन्द्रे तुलालमे च जातस्य स्वरूपम् वृश्चिकस्थे चन्द्रे वृश्चिकलने च जातस्य स्वरूपम् धनुषि चन्द्रमसि धनुर्लग्ने च जातस्य खरूपम् मकरस्थे चन्द्रे मकरलमे च जातस्य स्वरूपम् कुम्भत्थे चन्द्रे कुम्भलग्ने च जातस्य स्वरूपम् मीनस्थे चन्द्रमसि मीनलग्ने च जातस्य स्वरूपम् चन्द्रस्य यथोक्तफलदानं प्रति विशेषः मेषवृषगतेऽर्के जातस्य स्वरूपम् मिथुनादिराशिचतुष्कस्थेऽर्के जातस्य स्वरूपम् तुलादिचतुष्कस्थेऽर्के जातस्य स्वरूपम् कुम्भमीनगतेऽर्के जातस्य स्वरूपम् स्वतंशुक्रक्षयोः स्थिते कुजे जातस्य स्वरूपम बुधचन्द्रक्षेत्रगते कुजे जातस्य स्वरूपम् २२४ २२५ २२६ " २२८ २२९ " २३० २३१ ·पृष्ठम्. २३२ २३३ " २३४ २३५ " २३६ २३७ २३८ विषयः. विगुरुमन्दसंगते कुजे जातस्य स्वरूपम् कुजशुक्रक्षेत्रगते बुधे जातस्य स्वरूपम् मिथुनकर्कटस्थे बुधे जातस्य स्वरूपम् सिंहकन्यास्थिते बुधे जातस्य खरूपम् गुरुमन्नक्षेत्रगते बुधे जातस्य खरूपम् कुजभृगुबुधक्षेत्रगते गुरौ जातस्य स्वरूपम् चन्द्ररविगुरुमन्दर्भगते जीवे जातस्य खरूपम् कुजः स्वः च स्थिते शुक्रे जातस्य खरूपम् बुधमन्दक्षेत्रगते शुक्रे जातस्य खरूपम् चन्द्रविगुरुक्षेत्रगते शुक्रे जातस्य स्वरूपम् कुजबुधःस्थे मन्दे जातस्य खरूपम् शुक्रेन्दुसूर्यक्षगते मन्दे जातस्य स्वरूपम् गुरुवःगते मन्दे जातस्य स्वरूपम् मेषादिषु लमेषु चन्द्राक्रान्तराश्युक्तस्वरूपातिदेशः दृष्टिफलाध्यायः १७. मेषादिचतुष्कन्थे चन्द्रे कुजायैदृष्टे जातस्य फलविज्ञानम् सिंहादिनसुम्कसे चन्द्रे बुधाधेदृष्टे जातस्य फलविज्ञानम् चापादिचतुष्कम्थे चन्द्रे बुधायैदृष्टे जातस्य फलविज्ञानम् वीक्षणफलतारतम्यम कुजशुक्रनवांशम्थस्य चन्द्रमसोऽर्कादिदृष्टस्य फलम् बुधनवांशम् चन्द्रे सूर्यादिदृष्टे फलम् रविगुरुनवांशस्थे चन्द्रमसि सूर्यादिदृष्टे फलम् मन्दनवांशम्थे चन्द्रमसि सूर्यादिदृष्टे फलम् अंशकफलतारतम्यम भावाध्यायः १८. आदित्यम्य लमगतस्य द्वितीयस्थस्य च फलम् समान तृतीयादिभावचतुष्कस्थितस्यार्कस्य फलम् . २४१ २४२ २४३ २४४ २४५ २४६ २४७ ·१० पृष्ठम् २४८ २४९ -- " २५० २५१ २५२ २५४ २५६ विषयः. सप्तमादिभावषट्कस्थितस्यार्कस्य फलम् लमादिभावषट्कस्थितस्य चन्द्रस्य फलम् सप्तमादिभावषट्कस्थितस्य चन्द्रस्य फलम् लमादिद्वादशभावस्थितयोभीमबुधयोः फलम् लमादिद्वादशभावस्थितस्य जीवस्य फलम् लमादिद्वादशभावस्थयोः शुक्रमन्दयोः फलम् लग्नादिद्वादशभावस्थितानां ग्रहाणां फलविशेषः निर्देष्टव्येषु शुभाशुभेषु तारतम्यक्रमः आश्रययोगाध्यायः १९. ग्रहाणां स्वक्षेत्रत्वादिगुणविशिष्टराशिफलानि स्वोच्चस्थस्यैकस्यापि ग्रहस्य फलम् कुम्भलमजातस्याशुभफलत्वम् ग्रहाणां सूर्यादिहोरायोगफलम् देवाणफलम् नवांशकफलम् खत्रिंशांशस्थानां भौमसौरजीवसौम्यानां फलम् खत्रिंशांशस्थस्य शुक्रस्य भौमादित्रिंशांशस्थयोश्चन्द्रार्कयोश्च फलम् प्रकीर्णाध्यायः २०. प्रहाणामन्योन्यकारकत्वम् कारकत्वविशेषः वर्गोत्तमादौ शुभत्वनिरूपणम् केन्द्रस्थेषु ग्रहेषु विशेषः ग्रहाणां चारफलस्य कालावशेषः अनिष्टयोगाध्यायः २१. सुतहीनजन्मज्ञानम् । भार्यामरणयोगत्रयम् । विकलदारजन्मज्ञानम् २५७ २५८ २५९ २६० २६१ २६२ २६३ २६४ २६७ ·पृष्ठम्, २६८ २६९ २७१ २७२ २७३ " २७४ २७७ २७९ विषयः. कलत्रगतो विशेषः अनिष्टयोगान्तराणि त्वग्दोपलक्षणम् नयनारिष्टम् भोत्रारिष्टम् अनिष्टान्तराणि उन्मादलक्षणम् अन्येऽरिष्टयोगाः सीजातकाध्यायः २२० पुरुषजन्मोक्तफलातिदेशः बपुस्तु लमेन्दुगमिति यदुक्कं तत्प्रदर्शनम् भीमक्षेत्रे भौमादित्रिशांशके जातायाः स्वरूपज्ञानम् शुक्रबुधक्षत्रयोः कुजावित्रिंशांशजातायाः स्वरूपज्ञानम् चन्द्ररविगुरुमन्दक्षेत्रेषु कुजादित्रिंशांशजातायाः स्वरूपज्ञानम् मीणामनिष्टयोगः भखमये पतिश्चेति यदुकं तद्विज्ञानम् तव विशेषः बन्धकीत्वादिलक्षणम् अस्तराश्यशकवशेन मीणां पतिविशेषाः बपुस्तु लभेन्दुगमित्यस्य विवरणम् मर्तमरणं निधने इति यदुकं तद्विज्ञानम् पुनरपि भीगतो विशेषः बीणां प्रव्रज्यायोगज्ञानम् निर्याणाध्यायः २३. निर्माणकारणं निर्याणदेशन विचित्राणि मृत्युकारणानि राशिग्रहयोगकृतानि मृत्युकारणानि अन्यनिष्टयोगाः २८० .२८२ २८३ २८५ २८६ २८८

·१२
विषयः.
उक्तानां विचित्रमृत्युकारणयोगानामभावे पूर्वप्रदर्शितयोमत्युगृहस्य
ग्रहयोगेक्षणयोरप्यभावे सति ध्रुवत्वेन भाविनो मृत्योः कारणम्
परस्वाध्वप्रदेशेष्विति पूर्व प्रदर्शितस्य विशेषकवनम्
शवपरिणामचिन्ता
मानुषस्य पूर्वजन्मावस्थाकथनम्
निर्याणानन्तरगतिः
नष्टजातकाध्यायः २४.
नष्टजातकेतिकर्तव्यताज्ञानम्
गुर्वादिज्ञानम्
ऋतुपरिवर्तनप्रकारः
शुक्रपतिपदादितिथिलक्षणम्
चान्द्रमासावगमनम्
अत्र प्रकारान्तराणि
जन्मलमपरिज्ञानम्
प्रकारान्तरेण लमानयनम्
राशीनां ग्रहाणां च गुणकारा:
जन्मनक्षत्रानयनम्
गुणपिण्डावगन्तव्यानि नष्टजातकवस्तूनि
प्रकारान्तरेण जन्मनक्षत्रानयनम्
नष्टजातकविधानोपसंहारः
द्रेकाणाध्यायः २५.
मेघद्रेकाणस्वरूपम्
वृषप्रथमद्वितीयद्रेक्काणस्वरूपम्
वृषतृतीयद्रेक्काणस्वरूपं मिथुनमयमद्वित्तीयदेवाणस्वरूपं च
मिथुनान्त्यरेक्काणस्वरूपं कर्कटायद्वितीयद्रेक्काणस्वरूपं च
कर्कटान्त्यद्रेकाणस्वरूपं सिंहाद्यद्वितीयद्रेकाणस्वरूपं च
सिंहान्त्यद्रेकाणस्वरूपं कन्याप्रथमद्वितीयद्रेकाणस्वरूपं च
कन्यान्त्यद्रेक्काणस्वरूपं तुलाद्यद्रेक्काणस्वरूपं च

·१३
विषयः.
तुलाद्वितीयतृतीयद्रेक्काणस्वरूपं वृश्चिकप्रथमद्रेकाणखरूपं च
वृश्चिकद्वितीयतृतीयद्रकाणखरूपं धन्विप्रथमद्रेक्काणस्वरूपं च
धन्विद्वितीयतृतीयद्रेक्काणखरूपम्
मकरद्रेक्काणखरूपम्
कुम्भाद्यद्वितीयद्रेक्काणखरूपम्
कुम्भान्त्यदेकाणखरूपं मीनाद्यद्रेक्काणखरूपं च
मीनद्वितीयतृतीयद्रेक्काणखरूपम्
उपसंहाराध्यायः २६.
आत्मौद्धत्यपरिहारपूर्विका चिकीर्षितप्रतिज्ञानियूंढिः
अध्यायसङ्ग्रहः
यात्राहोराध्यायसङ्ग्रहः
पृष्ठम्
३२०
३२१
३२२
३२३
३२४
३२५
३२६
३२७
३२८
३३०

·No text on this page.

·॥ श्रीः॥ श्रीवराहमिहिराचार्यप्रणीतं होराशास्त्रं श्रीसद्रविरचितेन विवरणेन समेतम् । प्रथमोऽध्यायः। मातित्वे परिकल्पितः शशभृतो वांपुनर्जन्मना- मात्मेत्यात्मविदां क्रतुश्च यजतां भर्तामरज्योतिषाम् । लोकानां प्रलयोदयस्थितिविभुश्चानेकधा यः श्रुतौ पाचं न स दधातु नैककिरणस्त्रैलोक्यदीपो रविः॥१॥ (विवरणम् ।) नयति भगवान् गजास्यो यत्कर्णव्यजनमारुता भजताम् । गान्तो व्यसनानि हरन्यायान्तश्चार्पयन्त्यभीष्टानि ।। सत्यज्ञामपरब्रह्मज्योतिरानन्दरूपिणीम् । नौमि सर्वोत्तरोदात्तप्रश्नमालां सरस्वतीम् ।। सत्यवानपदायेष्ठदेशकालमबोधिने । नमः श्रीगुरवे साक्षात्परमेश्वरमूर्तये ॥ पामात्मनि गर्भसंस्कृतिमुखैमौंजीनिबन्धान्तिमैः प्रतैः कर्मभिरत्र भाति विधिवद् ब्रह्म प्रतिष्ठापितम् । भौतस्मातसमस्तकर्मसततानुष्ठाननिष्ठात्मन- स्तानेतान् प्रणमामि भूमिविबुधानिष्टार्थकल्पगुमान् ।। 'पृतमा' क. पाढा. ८." !'. 1926. 500, 10.10.10ty ·विवरणोपेते होराशास्त्रे श्रीसूर्यादीन् सुसंवेद्यनिग्रहानुग्रहान् ग्रहान् । जगत्सृष्टिस्थितिलयज्ञानहेतूनुपास्महे ।। श्रीमद्वराहमिहिरहोरातात्पर्यसागरे । सदर्थरनसंसिद्धथै टीकानौका विचार्यते ।। तत्र लोकानुग्रहार्थप्रतीतानागतवर्तमानकालविषयफलविशेष- ज्ञानोपायभूतं होराशास्त्रं चिकीर्षुः श्रीवराहमिहिराचार्यः प्रथमम् "आशीनमस्क्रिया वस्तुनिर्देशो वापि तन्मुखम् इत्युक्तं शिष्टाचारमनुसरन् पारिप्सितस्याविघ्नपरिसमाप्तये समुचितेष्ट- देवतामाशीर्मुखेन परामशति- मूर्तित्वे इति । अत्र सप्तविंशतिः पदानि । सः रविः नः वाचं दधातु इति क्रियाकारकसम्बन्धः। सः यच्छब्दयुक्तवाक्यसप्तकोक्तगु णविशिष्टः । रविः 'रु शब्द' इत्यस्माद्धातोनिष्पत्त्या शब्दब्रह्मस्वरूप- स्त्रयीमयो भगवानादित्यो रविशब्देनोच्यते । एतयन्मण्डलं खे तपति दिनकृतस्ता ऋचोऽषि यानि धोतन्ते तानि सामानी'त्यादिभिः सूर्यस्य त्रयीमयत्वम् अत एव शब्दब्रह्मस्वरूपत्वं च प्रदर्शयता रवि- शब्देन निर्देशाद् भगवतः श्रीसूर्यदेवस्यास्मिन्नादेशमधाने जातकशास्त्रे समुचितेष्टदेवतात्वं चन्यते । नः अस्मभ्यं वाचं प्रार्थ्यत्वेन विशिष्ट वाचमित्यर्थः, वाङ्मात्रस्याप्रार्थनीयत्वात् । वाचो वैशिष्ट्यं च यथा- कालप्रतिभानमप्रतिहतत्वं सत्यत्वं श्रोतमनोहरत्वम् इत्यादिभिर्गुणैः संयोगः । तादृशीं वाचं दधातु । डुधाञ् धारणपोषणयोरित्यस्मादा- शिषि लोट् । दधातु पोषयस्वित्यर्थः । नैककिरण इति प्रसज्यप्रतिषेधे नन् । तथाच भर्तृहरिः "प्रसज्यप्रतिषेधोऽसौ क्रियया सह यत्र नन् । पर्युदासः स विज्ञेयो यत्रोत्तरपदेन नञ् ॥" इति । एककिरणो न इति योजना । एकप्रकारत्वमेकत्वम् । अत्रैक १. 'मस्तर', २. 'धोत्यते । वाचं सत्यविषयां यथाकालप्रतिभानयुक्तामप्रातहतां श्रोतृजनहृदयंगमां चेत्यर्थात् सिध्यति । केवलवाङ्मयस्याप्रार्थनीयत्वात् दधा' ग. पाठः, ३. 'धान् दानधारणयो', ४. 'सम्पादय', ५. 'स्वम् । तस्मादनेकप्रकारकिरणः उष्ण- किरणः शीतकिरणश्चेत्यर्थः । या' क, ख. पाठः, --- ·३ प्रथमोऽध्यायः। शब्देन शैत्यादियुक्तकिरणविशेषणेनैकपकारत्वमाक्षिप्यते । तस्मादे- कत्वमेकप्रकारत्वमत्र नत्रा निषिध्यते । तथाच सति नैककिरणःशी- तकिरणः उष्णकिरणः शीतोष्णकिरणश्वेत्युक्तं भवति । यानि यानि प्रकाशकत्वयुक्तानि वस्तूनि रत्नादीनि, तेषां प्रकाशकत्वशक्तिरर्का- देव जायत इत्यर्थः । अत एव त्रैलोक्यदीपः त्रैलोक्यस्य प्रकाशक- त्वाद् दीपभूत इत्यर्थः । 'प्रकाशको द्वौ प्रथमौ ग्रहाणामि'त्यादिवचनेषु चन्द्रस्यापि प्रकाशकत्वमुक्तम् । तत् कथमित्यत्राह यः शशभृतः मूर्तित्वे परिकल्पितः । य इति यच्छब्दः सप्तस्वप्यवान्तरवाक्येषु योज- नीयः । शशभृतः चन्द्रस्य मूर्तित्वे मूर्तित्वशब्देनामृतत्वव्यावृत्तिरु- च्यते । अमूर्तानामदृश्यतं प्रसज्यते । अतस्तन्मा भूदिति चन्द्रस्य मूर्तित्वे दृश्यत्वकरणे परिकल्पितः सामर्थ्ययुक्तः । इदं व्यक्तमुक्तमा चार्येण संहितायां "सलिलमये शशिनि रवेर्दीधितयो मूर्छिनास्तमो नैशम् । क्षपयन्ति दर्पणोदरनिहिता इव मन्दिरस्यान्तः ॥" इति । आर्यभटेनाप्युक्तं -- "चन्द्रो जलमयोऽर्कोऽग्निः” इति । तस्मा- ज्जलस्वरूपः स्वतः प्रकाशशून्यश्चन्द्रः मूर्याशुसंस्पर्शवशाद् दृश्यमू- तिर्भवतीत्यर्थः । तस्माचन्द्रस्य प्रकाशक वमपि रविकृतमेवेति सिद्धम् । तथा यः अपुनर्जन्मनां वर्म च भवति । अपुनर्जन्मनां पुनरावृत्ति- शून्यानां वर्त्म मुक्तानां गमनभूमिरित्यर्थः । तथाचोक्तं- "दावेव पुरुपौ लोके मूर्यमण्डलभेदिनौ । परिवाइ योगयुक्त : रणे चाभिमुखो हतः ।।" इति । यः आत्मविदामात्मा इति तृतीयं वाक्यम् । आत्मानं विद- न्तीत्यात्मविदः । कः आत्मेति चेद् देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्राणेभ्यो ह- श्येभ्यो व्यनिरिकोऽन्तरतम आकाशवत् सर्वगतः सूक्ष्मो नित्यो नि- रवययो निर्गुणो निरञ्जनो गमनागमनादिरहितोऽहङ्कारममकारेच्छा- देषप्रयत्नरहितः स्वयज्योतिःस्वभावोऽग्न्युष्णवत् सवितृप्रकाशव- ग्चाकाशादिभूतरहितो बुद्ध्यादिकरणरहिता पाणादिवायुभेदरहितः १. 'तम्या' ख. पाठः. २. 'तथाचोकमा', ३. नि । आत्मविदामात्मा च भ- बति । भास्मानं' ग. पाठ:.

·विवरणोपेते होराशावे सत्त्वादिगुणरहितोऽशनायापिपासाशोकमोहजरामरणबुद्धिशरीरधर्म रहितो यः सर्वप्राणिहृदि स्थितः सर्वयुद्धेर्द्रष्टा स आत्मेत्यभिधीयते । तद्विदा निवृत्तिमार्गनिष्ठानां वैदान्तिकानां सिद्धान्तरूपेण प्रतिपायो य आत्मा तत्स्वरूप इत्यर्थः । यः यजतां क्रतुश्च भवतीति सम्बन्धः । यजतां यज्वनां कर्मकाण्डनिष्ठानां गृहस्थानां क्रतुश्च, क्रतुः हविस्संस्थ- सोमसंस्थादिभेदैर्बहुविधः, तत्स्वरूपः । यजमानानामभीष्टफलप्रदा- यिक्रतुदेवतास्वरूप इत्यर्थः । तथा यः अमरज्योतिषां भर्ता । अग्र- राणां ज्योतिषां च क्रतुषु हविर्भागभुजा ऋतुसम्पादनसाधनभूतधन- धान्यवर्धकत्वद्वारेण भर्ता भरणशीलः । तथाचोक्तम्- "अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याज्जायते दृष्टिवृष्टेरन्नं ततः प्रजाः ।।" इति । यः लोकानां प्रलयोदयास्थितिविमुश्च भवतीत्यन्वयः । प्र- लयोदयस्थितिविभुः प्रलयस्य संहारस्थ उदयस्य सृष्टेः स्थिते. पालनस्य च विभुः प्रभुः । कर्तुमकर्तुमन्यथाकर्तुमपि शक्तः प्रभुः रित्युच्यते । सांख्यैः सृष्टिस्थितिसंहारकर्तृत्वेन प्रतिपादितो य ईश्वरः तत्स्वरूप इत्यर्थः । यः श्रुतौ अनेका यो रविः श्रुतौ वेदे भनेकपा अनेकप्रकारेण पठ्यत इत्यर्थः । इति सप्तावान्तरवाक्यान्यत्र यम दर्शितानि । स तादृशः सर्वप्रकाशकानेककिरणोऽपवर्गप्रदः स्वर्गप्रदः सृष्टिस्थितिसंहारकर्ता प्रसिद्धो रविनों वाचं दधात्वित्येवंलक्षणेन प्र- धानवाक्येन सहानादिश्लोकेऽष्टौ वाक्यानि । अत्राशीर्वाद, सन्मू- खेनेष्टदेवतानमस्कारश्च प्रदर्शितः । तथा वस्तुनिर्देशश्चात्र वाक्यैः पदै- रक्षरैश्च यथासारं प्रदर्शितः । तद्यथा-वस्तुनिर्देश इति वस्तुनः प्र- तिपिपादयिषितस्य प्रमेयशरीरस्य निर्देशः सूत्ररूपेण प्रकाशनमुच्यते । अत्र खल्ल होराशास्त्रे जातकफलप्रदर्शनविषये तन्मूलत्वेनाष्टौ सूर्म- सोमकुजबुधगुरुशुक्रशनैश्चरा लगराशिश्चेति परिगृखन्ते । तत्र प्रमान- वाक्येन साक्षादविशब्दयुक्तेन सूर्यः । शशभृच्छन्दयुक्तेन वाक्कर चन्द्रः सूत्रितः । वापुनर्जन्मनामित्यनेन वाक्येनापवर्गविषयेगाप- वर्गस्य सत्त्वैकसाध्यत्वात् तथा परिवाजकस्य रणेऽभिमुखहतस्य च 1. 'र्ता च भवति अ', २. “धा स्थितच भवति । यो', ३. 'रस', ४. 'त्वयुक्तपुरुषसा' ग. पाठ ·प्रथमोऽध्यायः सूर्यमण्डलभेदकत्वसामान्योक्तिबलात् सत्वरूपो भौमः सचिनः । भयवा भौमस्याग्नेयत्वादग्नेश्च योगसाधनत्वेनापवर्गस्य मूलस्वाइपवर्ग- विषयेण वाक्येन भौमः सून्यते । तथाचोक्तं योगप्रकरणे "मूलाधारोगतो वहिादशान्तमुपाश्रितः । पीयूषवर्षपूर्णात्मा कामदो नतु मोक्षदः ॥ स एवोर्ध्वगतस्तस्मादपवर्गाय मम्भवेत् ।" इति । एवमपवर्गस्य मत्त्ववद्भिः साध्यत्वात् मपाषेश्च मूलाधारोत- वह्निसहकृतमनोमारुतमूलत्वाच्च वत्मापुनर्जन्मनामिति वाक्येम सत्का- त्मक पायो भौमोऽत्र मूत्रितः । आत्मविदामात्मेति वाक्येन बुध- नामधेयविच्छन्दयुक्तेन बुधश्च सत्रित : । क्रतुश्च यजतामिति वाक्येम 'कतूपयोग्यानि तपस्विनश्च' इत्यायुक्तरूपस्य चापादिद्रकाणस्य '. ग्माण्डमुक्त'त्याधुक्तरूपस्य मीनादिद्रेकाणस्य च स्वामी स्वयं स्वा- ध्याययसमवर्तकः सुरगुरुश्च मूत्रितः। तथा भर्तामरज्योतिषामिति पा- क्येन दाम्पत्यपुरुषवाचकमतशब्दयुक्तेन कामात्मक तथा भोगम- धानश्च शुक्रः चितः । लोकानां प्रलयोदयस्थितिविररित्यनेन प्रल- पशब्दयुक्तेन मृत्युकारकः शनैश्चरश्च मूचितः । भुतारनेकधा इति या. क्येन राशित्वसम्पादकानेकत्ववाचकानेकशब्दयुक्तम लमराशिच. चितः। ते पत्येक पाविषविशेषयुक्ताः आयुर्दापेऽष्टकवर्गे यम्बि- धेषु योगेषु च गृपन्त इत्यष्टभिर्वात्यैरव त्रिताः । तथा नववरणा- मकराशिचक्रगतानि सप्तविंशतिनक्षत्राणि सप्तविंशति(भिः?) पदैरण मंख्यासाम्यन प्रत्रितानि । त्रैलोक्यदीप इति पदेन जन्मनःपूर्व- मपादानभूतस्याकपम्दवाव्यस्य पूर्वलोकस्य, जननादिवरणान्तस्व बहलोकस्य, परणात परस्य गतिशब्दवाच्यस्य परलोकस्य कात 1. 'न् । भन नीबारकप्रभमथ रुचिरं मूत्रसूक्ष्म परस्ताद् दीपोपदीपदण्डयुति पुन- रनलस्थूलताबाटमस । पथात कालामिजालप्रकृतिपरि(ग)तं पूर्णमद्वैतमन्ते भारूपं ++ + + मनमयतिभिरदि नोजण्याद् भवानम् ॥ई ग. पाठ:. १. 'दि चापादिद्रेकामा- रूपेण', ३. 'कमीनकाणहरण व संबन्धवान् धर्मक्रियाफमप्रदो गुरुः सूत्रि' क... ४. 'त: । एवमत्राभिर्वायरकादिलमान्तस्य जानकफलोक्तिनिमितभूतस्याकर प्रस्ताव त त बास्यः प्रोकमायुायाधकवर्गयोगादिषु बहुविधविशेषयुक्ता प्रान्त इति बोतयित तेषामवपवयुक्तावनिर्देशः इत इस्लवगन्तव्यम् । तथा नई ग. पा.

·६ wom विवरणोपेते होराशास्त्र त्रयाणां लोकानां दीपत्वं तत्रत्यसमस्तवृत्तान्तदर्शकत्वं भगवतो रखें: प्रतिपादयता होराशाखपतिपाद्य वस्तु समस्तं मूत्रिनम् । एनए जातकविषयम् । नष्टजातकविषयं चात्र किश्चिदक्षरसंख्यया भूचितम् । तद्यथा - मृतित्वे परिकल्पितः शशभृतो वांपुनर्जन्मनामात्मेत्य- तावतेतिशब्दान्तेन श्लोकांशेन तत् प्रदयते । शब्दन्यायसमन्वितेवि. त्युत्तरश्लोके वक्ष्यमाणपदेनास्य शास्त्रस्य शब्दन्यायव्यतिरेकेणापिक चित् कचिदर्थवाचकत्वं भतिपादयिष्यमाणमत्राप्यनुसनव्यम् । मूर्तित्वे परिकल्पित इत्यत्र अपरिकल्पित इति पदच्छेदोऽप्यत्रापेक्ष्यते । तेन म. तित्वे अपरिकल्पितः शशभृत आत्मा इनि योजनीय अस्यायमर्थः मूर्तित्व इत्यक्षरसंख्यया पञ्चपष्टपधिकानि चतुश्शतानि भवन्ति । तत्र अपरिकल्पित इति परिकल्पितसंख्यया शून्यः परिकल्पित संख्या ततः शोधयेदित्यर्थः । इयमत्र प्रक्रिया -- पञ्चपट्यधिकचतुश्शतानि विन्यस्य ततः परिकल्पितशोधन कर्तव्ये एकविंशत्यधिकशतस्य शां- धनं कर्तुं शक्यते । ततः परस्याङ्कद्वयस्य शोधनं यथान्यायं कर्तुं शोष- नविषयाङ्कशून्यत्वान शक्यते । अतः परिकल्पितसंख्यायां चतुर्थपत्र- माङ्कयोः शोधन मूर्तित्वसंख्यायां चतुर्थपञ्चमाझ्योः शून्यत्वात् पुनरपि तत्रैव मूर्तित्वसंख्यायां विलोमेन द्वितीयपथप्रयोङ्गयोः कोपमा तथा कृते पञ्चषष्टयधिकचतुश्शतानि अष्टाविंशत्यधिकत्रिगनानि भ. वन्ति । स च राशिः शशभृतः शशेन पञ्चपश्चाशना भृतः रितः आत्मा भवति अस्य शास्त्रस्य श्लोकसंख्यारूपं शरीरं भवतीत्यर्थः । मूर्त्तित्वे सल्लापशोधनेन शशक्षेपेण च गोजालमिनि व्यशीत्यशिकानि त्रीणि शतान्यस्य शास्त्रस्य आत्मभूतश्लोकप्रमाणभूतानि भवन्ति । आदेरारभ्य 'अध्यायानां विंशतिः पञ्चयुक्ते'नि अध्यायसम्या कथनश्लोकावधिकानि गोजालप्रमाणानि पचान्यत्र शाने वक्ष्यन्त इत्युक्तं भवति । अत्र श्लोकसंख्यानयनप्रकारे निखः संख्या निर्दिष्टाः । अत्र प्रथमा मूर्तित्वमिति, द्वितीया परिकल्पितरहितं पूर्तिस्व अरागी. रिति, तृतीया परिकल्पितरहितं शशयुक्तमूर्तिवं गोजालमिति । एनाम मथमा स्थानत्रयगतानां संख्यानां पञ्चपदचतुर्णा योगे पञ्चदशम वन्ति । द्वितीयसंख्यास्थानत्रयस्थानाम् अष्टकदिकत्रिकाणां, नया तृती- ·प्रथमाऽध्यायः । यसंख्यागनानां त्रिकाएकत्रिकाणां च योगः सप्तविंशतिर्भवति । पन्च- दशयटिकामभाणो नवांशः नप्तविंशनिक्षत्रात्मको भवतीत्यर्थी लभ्यते, नतोऽत्र पञ्चदशभिः प्रथमसंख्वागतैः द्वितीयत्तीयसंख्यागता सप्त- विशतिर्जाता । सा पञ्चदशघटिकामाणन नवांशकथने सप्तविंशतिम- माणानि नक्षत्राणि लभ्यते इति पञ्च प्रमाणराशिः सप्तविंशतिः फलराशिः नवांशगननाडिका इच्छाराशिः पवित्रराशिकेन "प्रमाणमिच्छा च समानजाती आद्यन्तयोस्तत्फलमन्यजातिः। मध्ये तदिच्छाहनमादिहन म्यादिच्छाफलम्" इत्युक्तलक्षणेन तात्कालिन निवांशकनाडिकाभ्यः प्रष्टुर्जन्मनक्षत्रं लभ्यते । अत्र क्रियालाघवाय त्रिभिरपवर्तने कृते नवकं गुणहारः पञ्चकं भागहारकश्च स्यात् । तथा लमचन्द्रयोस्तुल्यत्वाचन्द्रभुक्तनवां- शनाडीभिरपि प्रष्टुजन्मनक्षत्रं लभ्यते । उभयत्रानीतयोर्जन्मनक्षत्रयोः संवादाभावे लनचन्द्रयोबेलाधिकेनानीतं जन्मः भवति । तथाचोक्तं-- "नाशके शीतगुमुक्त गाडिका निहत्य रन्ध्रेण विभज्य पञ्चभिः । फलान्युङ्कन्धेत्र तथैव लग्नभान प्रवननं गांप्वति नजानक।।" इति । अन्योऽपि नष्टजातककारोऽत्र दिङ्मात्रेण सचितः । उक्तोऽय नष्टजातकाकारो लग्नविषयः । अथारूढविषयः प्रदर्श्यते -- मूर्तिस्वे परिकल्पितः शशभृत इति द्वादशभिरक्षरैः स्वस्वसंख्यावशाद् योजितैः षट्चत्वारिंशत्संख्या शिवति । स च शशभृनः मूर्चित्वे परिक- ल्पितः कर्कटकराशावारूढ परिकल्पितः । परिकल्पित इत्युक्तिपलेन नदानयनप्रकाराऽवगन्तव्यः । एकोनपञ्चाशद्राशिरत्र कटस्थत्वेन परि एबते । तस्मादारुडचक्रशोधनं कर्तव्यम् । तत्यकारच, १. 'नता लमगतनवासनारि इच्छाराशि: सतविशांतर्गुणकार: पम्पदा भामरः एभराशिक: मद मन्मनक्षत्रं लव । अत्र क्रियालाधनाय गुणकारभा गहारयोलिभरपवर्तने कृते नवकं कारः पम्पक मागहीच भवति । लमचन्द्रयोस्तुल्य फलस्वाचन्द्रभुतनवांशकनाभि प्रजन्मनाया नयन काम्पम । त', २. राम' क. पा. ३. 'लभशी न. पा. .

·८ विवरणोपेते होराशास्त्र "प्रियो मौनी नटो गानी दानी यानी तनुः पटुः । भानुः खनिर्धनुः सूनुः क्रमात् त्याज्यास्त्वजादितः॥" इत्यनेनोक्तः । मेषादिराशिषु क्रमादारूढेषु सन्म कूटस्थगंशः प्रिया दयः शोध्या इति न्यायेन कर्कटराशावारूढे सति कूटस्थात् गानी- शोधनेन यथोक्तः षट्चत्वारिंशत्संख्यो राशिर्भवति । स चात्र प्रद- शितेन श्लोकसंख्याप्रमाणेन गोजालेन स्थानत्रयसंख्यायोगवशाव संक्षिप्तेन चतुर्दशकेन हत्वा चतुष्पश्चाशता विभज्य शिष्टेन प्रानन्म- नक्षत्रं लभ्यते । हारकः कुत्र प्रदर्शित इति चेत्, अत्र मूर्तित्वे परि. कल्पितः शशभृतों वर्मेति चतुदर्शभिरक्षरैः पञ्चपञ्चाशसंख्यो . शिर्भवति । स च अपुनः एकोनः चतुष्पञ्चाशत्मख्यो भवति । सोऽत्र हारकत्वेन मूत्रितः । अत्रापि यथोक्तयोर्गुणहारयोः दाभ्यापप- वर्तनेन सप्तकं गुणकारः, सप्तविंशतिर्भागहारश्च स्यात् । “मसाहन त्रिधनभाजितशेषमृक्षम्" इत्युक्तं भवति । कूटस्थराशः समकमपनीय आरूढचक्रशोधनं कृत्वा शेषेण यथोक्तकर्मण्यनुष्ठिने गुमनाम. भ्यते । सप्तकद्वयापनयनेन तद्वत् सूर्यनक्षत्रं लभ्यते । सप्तकनगापनय. नेन यथोक्तकर्मण्यनुष्ठिते लमराशिर्लभ्यते । एवमाविषयः नामा. सकचतुस्साधनानयनप्रकारोज शृङ्गमाहिकया मूत्रित इनि इष्टव्यम् । एवं वस्तुनिर्देशोऽपि सम्यक् मतिपादितः ॥ १ ॥ अथ स्वव्यापारस्य लोकानुप्राविषयत्व प्रदशयन रिकॉपित प्रतिमामाने भूयोभिः पटुबुद्धिभिः पटुधियां होराफल सायं शब्दन्यायसमन्वितेषु बहुशः शामेषु रमेष्वपि । होरातन्त्रमहार्णवतरणे भग्नांगमानामह स्वल्पं वृत्तषिचित्रमबहुलं शामबलवं प्रारमं ॥ इति । अहं भूयोभिः पदिभिः होराफलामय पासवाड रष्टेषु सत्स्वपि होरातन्त्रमहार्णवतरणे भरोपमाना पडुपिया शाखा प्रारमे इत्यन्वयः । भूयोभिः बहुभिः पदिभिः पटुत्वं गुणसमाना तमुक्तबुद्धिभिः । बुदेणाथ- - ·akarSAbalik RAM.Mousnes 1 RSANSKRIT ९ baldo TIRUFATI. -- प्रथमोऽध्यायः। 4008 'शुश्रूषा श्रवणं चैव ग्रहणं धारणं तथा । LIER: R होपाहार्थविज्ञानं तत्त्वज्ञानं च धीगुणाः ॥" इति प्रसिद्धाः । अनेन पटुबुद्धिभिरिति होराचार्याणां निर्देशेन हो- रातन्त्रनिर्वहणे ऊहापोहपटुत्वं विशेषेणापेक्ष्यते । तथाचोक्तं "स्वस्थचित्तो विविक्तस्थः पञ्चसिद्धान्तकोविदः । ऊहापोहपटुः सिद्धमन्त्रो जानाति जातकम् ॥" इति । होराफलज्ञप्तये जातकफलावबोधनार्थम् । दृष्टेषु श्रुतिमूलत्वात् पराशरादिभिः साक्षात्कृतेषु । होरातन्त्रस्य पूर्वजन्मैहिकपारत्रिकविषय- बहुविधविशेषावबोधकत्वाद् अदृष्टपारत्वेन महार्णवत्वरूपणम् । अत- स्तत्प्रतरणसाधनत्वाच्चिकीर्षितशास्त्रस्य प्लवत्वरूपणं घटते । पूर्वशा- स्त्राणां शब्दन्यायसमन्वयकथनेन चिकीर्षितशास्त्रे शब्दन्यायव्यतिरे- केणापि कचित् कचिद् अर्थविशेषसूचनं ध्वन्यते । स्वल्पमिति सार- सङ्ग्रहरूपत्वात् सुखाध्येयमिति भावः । अर्थबहुलं, स्वशास्त्रस्य जा- तकविषयत्वेऽपि प्रश्नशास्त्राद्यर्थानामपि प्रतिपादकत्वं द्योत्यते । पूर्वेषां होराशास्त्राणामभिधायकाभिधेययोः शब्दार्थयोः बाहुल्याद् दुर्घहत्वेन पटुधियामपि भग्नोद्यमत्वमुक्तम् । अत्र शास्त्रे सारमात्रोपदेशेन शब्दला. घवात् सुग्रहत्वेन होरातन्त्रमहार्णवतरणं सुकरं भवेदित्यभिप्रायः॥ २॥ अथ शिष्यप्ररोचनाय होराशब्दनिर्वचनपूर्वकं होराशास्त्राभिधेयं प्रतिपादयति होरेत्यहोरात्रविकल्पमेके वाञ्छन्ति पूर्वापरवर्णलोपात् । कर्मार्जितं पूर्वभवे सदादि यत् तस्य पक्तिं समभिव्यक्ति ॥३॥ इति । एके पूर्वापरवर्णलोपादहोरात्रविकल्पं होरेति वाञ्छन्ति इत्यन्वयः । एके मुख्याः। 'मुख्यान्यकेवलष्वेक' इति सिंहः । पूर्वापर- वर्णलोपात् पूर्वापरवर्णलोपं विधाय । पूर्ववर्णस्य अकारस्य अपरव- र्णस्य त्रकारस्य च लोपं विधायेत्यर्थः । ल्यब्लोपे पञ्चमी । अहोरात्र- १. 'नु' ग. पाठः, २. 'पं ध्व', ३. . "त्वेन होरातन्त्र' क. पाठ:: C A2:8614 N 26 ·--- . विवरणोपेते होराशास्त्रे विकल्पं, विशिष्टः कल्पो विकल्पः । वैशिष्टयं जननेन वा प्रश्नेन वा । अहोरात्रे यो विकल्पः तम् अकारत्रकारयोर्लोपं कृत्वा होरा इति वा- डन्ति । जननोपलाक्षितं वा प्रश्नोपलक्षितं वा तात्कालिकमहोरात्रा- वयत्रं होराशब्देन निर्दिशन्तीत्यर्थः । स च विशिष्टोऽहोरात्रावयव: नात्कालिकग्रहस्फुटानां लग्नस्थ च निर्णयसाधनत्वेनास्मिञ्छास्त्रेऽवधा- रणीयः । तथाचोक्तं श्रीपतिना-'ज्ञेयोऽत्र प्रथमं हि जन्मसमयः' इति । नदवधारणप्रयोजनमाह-(कर्मेति ।) अत्र सा होरेत्यध्याहर्तव्यः। सा होरा पूर्वभवे आर्जितं सदादि कर्म यत् तस्य पक्ति समभिव्यनक्ति इति सम्बन्धः । पूर्वजन्मनि आर्जितं सदादि । आदिशब्देन असच्च सदसच्च गृह्यते । दृढकर्मोपार्जितं सत्, अदृढकर्मोपार्जितमसत् , दृढा- दृढकर्मोपार्जितं सदसद् इति त्रिविधं यत् कर्म तस्य पक्ति परिपार्क समभिव्यनक्ति सम्यग अभिव्यनक्ति । तथा च सारावल्यां "यदुपचितमन्यजन्मनि शुभाशुभं तस्य कर्मणः पक्तिम् । व्यञ्जयति शास्त्रमेतत् तमसि द्रव्याणि दीप इव ॥" इति । "दशाप्रभेदेन विचिन्तयेद् दृढं दृढतरं चाष्टकवर्गगोचरैः । दृढादृढं योगवशेन चिन्तयेदिति त्रिधा जातकसूक्ष्मसङ्ग्रहः ॥" इति फलचिन्तनस्य त्रैविध्यं चाचार्यैः मदर्शितम् । अत्र 'आधानजन्मापरिवोधकाले संपृच्छतां जन्म वदेद्विलनाद्' इति वक्ष्यमाणनष्टजातकादिप्रश्नविशेषेषु प्रथमावधारणीयस्योदय- लग्नस्य साधनभूतं दिनगतं निर्णेतुं कालारूढयोरवश्यभाविनः सम्ब- न्धस्य प्रतिपादकं मूक्ष्मराशिप्रमाणमपि दर्शितं होरेत्यहोरात्रविकल्प- मित्यनन । कथमिति चेत् , 'लुप्ल छेदन' इत्यस्माद्धातोर्निष्पन्नस्य लो. पशब्दस्य छेदार्थवाचकत्वेन छिन्नस्य च भागद्वयात्मकत्वेन पूर्वापर- : वर्णविभागादित्यर्थात् सिध्यति । ततः होरेत्यत्र हकारः पूर्ववर्णः। रेफ- स्त्वपरवर्णः तदधःस्थितो वर्ण इति अक्षरसंख्यया रत्नदानमिति माण- द्वयाधिकाष्टविनाड्यात्मकं सूक्ष्मराशिप्रमाणमत्रोपदिष्टं भवति । षष्टि- घटिकात्मकस्याहोरात्रस्य द्वादशधा विभागे पञ्च पञ्च नाडिका मेषा- दिराशयो भवन्ति । तत्रैकस्य राशेः पञ्चघटिकात्मकस्य पत्रिंशो ·प्रथमोऽध्यायः । ११ भागो द्रेकाणद्वादशांशस्वरूपः सूक्षाराशिप्रमाणं रत्नदानम् । तस्यापि विधा विभागे सति व्यंशद्वययुक्तपोडशमाणात्मकः सूक्ष्मद्रेकाण इभ- स्तुत्यप्रमाणः स्यात् । शङ्कुच्छायाधवगते सावयवे प्रश्नकालदिनगते रत्नदानगणनेन यः मूक्ष्मराशिर्वर्तते तस्यारूढराशेश्च केन्द्रत्वे सति दिन- गतं शुद्धं भवति । आरूढे चरराशौ सति वर्तमानरत्नदाने यज्ञरत्नमिति, स्थिरराशी यज्ञभानुरिति, उभयराशी यज्ञम्नुरिति प्रमाणवशाद् दिन- गतनिर्णय इति साम्प्रदायिकस्य दिनगत निर्णयस्य साधनभूतं सूक्ष्म- राशिप्रमाणमत्र होराशब्देन प्रदर्शितम् । दिनगते यावन्ति रत्नदान- प्रमाणानि गतानि नां संख्यां त्रिभिः सङ्गुणम्य द्वादशभिर्विभज्य शिष्टे अर्काधिष्ठितत्रिकोणचरराशिमारभ्य गणिने भो राशिर्भवति स एव पुनरिभस्तुत्यराशिः । ततः परं वर्तमानरत्नदाने उक्तक्रमागतमारूढ- केन्द्रत्रिकोणैकतमामिभस्तुत्यं दिनगतावधित्वेन गृह्णीयात् । तदा दिन- गतं सूक्ष्म भवतीति सम्प्रदायविदोत्र दिनगतान यं कुर्वते । एवं निर्णीतेन दिनगतेन तात्कालिकोदयलग्नानयनं तथा तत्कालग्रहस्फुटा- नयनं च गणितशास्त्रोक्तन्यायेन कतैव्यम् । तथा कर्मपाकाभिव्यञ्जन- कालस्य गुलिकसम्बन्धवशादवधारयितव्यत्वं द्योतयितुमत्र गुलिको- ऽपि भूत्रितः । तद्यथा - एके इत्यहोरात्रविकल्पं वाञ्छन्तीत्यत्र वि- शब्देनाक्षरसंख्यया चतुष्कमुच्यते । तस्य कल्पः क्षयः । एके इति एकशब्देन मुख्यवाचिना सूर्यवार उच्यते । इतिशब्द आदिवचनः । 'इति हेतुप्रकरणप्रकारादिसमाप्तिपु' इत्यमरः । भूर्यवाराद्यहोरात्रगत- श्चतुष्कक्षयः एके इत्यहोरात्रविकल्पः । अत्राक्षरसंख्यया पष्टिवाचकाद् इतिशब्दादनन्तरोक्ताहारावशब्देन अहो रात्रश्च त्रिंशन्नाडिकात्मकत्वं घोतितम् । तयोः मूर्यवारादिचतुष्कक्षयः गुलिकवाक्यसंवादी । त- थाहि-सूर्यबारे विकल्पः चतुष्कक्षयः पविशतिर्नाडिकाः । सोमवारे ततो विकल्पः द्वाविंशतिः । भौमवारे ततोऽपि क्षयः अष्टादश । बुध- बारे चतुर्दश । गुरुवारे दश । भृगुवारे पट् । मन्दवारे द्वावित्यहोरात्र- विकल्पशम्देन व्यजितं भवति । तस्मादहोरात्रविकल्पो गुलिकः । तथाचोक्तं U १. 'गु' ख, पाठः, ·" विवरणोपेते होराशास्त्रे १२ "चन्द्रो रुद्रो जयो विद्या नयः स्तेनः खनी रवः । त्रिंशन्नाड्यहि गुलिको दिनपश्चमवनिशि ॥" इति । गुलिकस्वरूपं चोक्तमन्यत्र "अथ गुलिकः क्रूरतमः शनैश्चरस्यात्मजः खलः पापः । सर्पाकृतिरत्युग्रो निगद्यते मृत्युरखिलसंहारी ॥ नीलाञ्जनसङ्काशो रक्ताक्षो विषमभीषणो दीर्घः । पञ्चास्यः पृथुदंष्ट्रो भयङ्करः सर्वदा गुलिकः ॥ इत्याधुक्तस्वरूपो गुलिकोऽप्यत्र सर्वकालोपादानकारणत्वेनात्र शा- सारम्भे प्रदर्शित इति वेदितव्यम् । अत्रान्योऽपि योजनप्रकारः- एके अहोरात्रविकल्पं पूर्वापरवर्णलोपाद् होरेति वाञ्छन्ति इति जना । एके केचित् सम्पदायविद इत्यर्थः । अहोरात्रविकल्पम् अहो- रात्रशब्देन द्वादशराशयः कथ्यन्ते । तेषां घटिकामण्डलसमानत्वात् । अथवा अहोरात्रेत्यत्र हकाराक्षरसंख्ययाष्टकं, रेफेण द्विकं, त्रका- रेण च द्विकम् , एतेषां सङ्कलिते द्वादश लभ्यन्त इत्यहोरात्रेण द्वादश- राशयः कथ्यन्ते । एतेषां विकल्पः चतुर्धा कल्पनम् एकैकस्य राशेश्चतुश्चतुर्भागकल्पनं होरेति वाञ्छन्ति पूर्वापरवर्णलोपात् पूर्वापर- वर्णलोपं निमित्तीकृत्य । पूर्वशब्देन लयरहितः यथापूर्वस्थायी धातुरु- च्यते, अपरशब्देन भूमाववगाढं मूलमुच्यते । वर्णशब्देन ब्राह्मणक्ष- त्रियादिजीवविशेषवाचिना जीवसामान्यमुच्यते । लोपशब्देन विनष्टं वस्तूच्यते । पूर्व च अपरं च वर्णश्च लोपश्चेति द्वन्द्वसमासः। 'सर्वो इन्द्रो विभाषैकवद्भवतीत्येकवद्भावः । धातुमूलजीवमृतानि वस्तूनि निमित्तीकृत्येत्यर्थः । मेषादिराशिषु चतुर्षा विभक्तेषु प्रथमो भागो धातुः द्वितीयो मूलं तृतीयो जीवः चतुर्थो मृत इति कल्पनं होरेति वा- मान्तीत्युक्तं भवति । चतुर्भागस्य होरात्वकथनेन तत्र चतुर्भागे लग्न- बद् अंशकल्पनं कर्तव्यमिति द्योत्यते । तद्यथा-एको राशिः नवर्षा- परणात्मकः । तस्य चतुर्भागः पादत्रययुकास्त्रयस्त्रिंशद्घटिका भ- पन्ति । सैत्र नवांशकः पादोनचतुर्नाडिकात्मको भवति । पञ्चांशश्च १. 'पो षोडशघ', २. 'तन्नवा' ग. पाठः, - ·प्रथमोऽध्यायः । १३ पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशात्मकः पादोनसप्तनाडिकात्मको भवति । पञ्चां- शस्य नवभागः पादोनघटिकात्मको भवति । द्वादशांशकः (सपादैकोन)- पञ्चाशद्विनाडिकायुक्तघटिद्वयात्मकश्च भवेत् । इत्यादिभिर्धात्वादीनां विशेषा वक्तव्या इति वियोन्यादिष्वस्योपयोगाद् दशा घोत्यते । त- स्मादहो रात्रेश्च वृद्धिहासयोखैराशिकेन गुलिकानयनं कर्तव्यमित्यपि योत्यते । कालनिर्देशमात्रादेव ग्रहस्फुटानामुदयलग्नस्य चानयनं ग- णितशास्त्रज्ञानात् सेत्स्यति । गुलिकानयनमत्र व्यक्तमुक्त च । अतो जा- तकादिनिरूपणस्योपादानसर्वस्वमत्राभिहितं भवति ।। ३॥ अथ जननोपललित वा प्रश्नोपलक्षिते वा कालावयवे शुभाशुभनिर्देशस्य कर्तव्य- त्वात् प्रथमं कालपुरुषस्य देहावयवभूतान् राश्यंशकानुपदिशति कालाकानि वराङ्गमाननमुरो हत्कोडवासोभृतो वस्तिर्व्यञ्जनमूरुजानुयुगले जो ततोऽधिद्वयम् । मेषाश्विप्रथमा नवसंचरणाश्चक्रस्थिता राशयो राशिक्षेत्रगृहभानि भवनं चैकार्थसम्प्रत्यये ॥४॥ इति । नवचरणाः मेपाश्विप्रथमाः चक्रस्थिताः राशयः वराङ्गा- दीनि कालाङ्गानि भवन्तीति सम्बन्धः । सप्तविंशतिनक्षत्रेषु द्वादशधा विभक्तेषु एको भागः नवचरणात्मको भवति । मेषाश्विप्रथमाः नक्ष- त्राणां कादाचिकयोः धनिष्ठादित्वकृत्तिकादित्वयोगुंदासाय अश्वि- प्रथमत्वमुक्तम् । चक्रस्थिताः चक्रं द्विविधं स्थिरचक्र चरचक्रं च, तत्र स्थिरचक्र 'प्राच्यादिगृहे क्रियादय' इत्यादिना वक्ष्यते । चरचक्रं तु "मेषादेः कन्यान्तं सममुदगपमण्डलार्धमपयातम् । ताल्यादीनान्तं शेषार्ध दक्षिणेनैव ।।" इत्युक्तस्वरूपमपक्रममण्डलम् । तत्र स्थिरचक्रस्थिता राशयः प्रश्ने- वारदज्ञानार्थ गृह्यन्ते । चरचक्रस्थिता राशयः पुनर्जातके प्रश्ने च विलमानयनाथ गृह्यन्ते । राशय इति । वनसेनादिवद् अवयवनिर्वा- थत्वेन राशिशब्दः स्वस्मादंशकानां प्राधान्यं पनक्ति । अंशकेष्वपि नववरणा इत्युक्त्या नवांशकानां प्राधान्यं ध्वन्यते । एते राशयः १. 'गः । काल' ग, पाठः, ·i विवरणोपेते होराशास्त्रे १४ कालपुरुषस्य अङ्गानि । तत्र मेपी वराङ्गं पडायारेभ्यः परस्ताद्भागः। वृषभः तस्य अधः स्थितम् आकण्ठादाननम् । उगस्तदयो यावदाह- न्तरालं मिथुनम् । तदधः स्तनान्तरम् उदरस्योपरि हदयं कर्कटकः । तस्याधस्तान्नाभेरुपरिभाग उदरं सिंहः । नाभैरवस्ताद् वस्तरुपरि. भागो वासस्थानं कन्या । लिङ्गनाभ्योर्मध्यादारभ्य लिङ्गमूलावधिः- देशो वस्तिशब्देनोच्यते, म दुलार जिनामांमध्यप्रदेश विधा विभक्ते तदुपारभागः कन्धाराशिः, यामातुलाराभिरित्युक्तं भ- वति । लिङ्गमूलादारभ्य गुदावधियानं निकगशिः । अयं पुमान इयं स्त्रीति व्यज्यतेऽनेनेति व्यञ्जनम् । गुदादिनानुपर्यनावूरू चाप- राशिः। जानुमण्डलद्वयं मकरराशिः । नदयो गुलफावधि जयायुगलं कुम्भराशिः तस्याधोभागः पाशुगलं गीनगशिः । इनि देहे स्थिर- चक्रन्यासः प्रदर्शितः। अहालभनादिभिवा इनि वक्ष्यमाणनटनातक- प्रश्नादावस्योपयोगः । गश्यादयः पञ्च शब्दा भवनशमन एकार्थ- सम्प्रत्यये एकस्यार्थस्य सम्प्रत्यये अवोधने वर्नन्ने ॥ ४ ॥ कालाङ्गत्वेन प्रस्तुतानां राभागा कविशालामा नागः प्रतिमा मत्स्यौ घटी नृमिथुनं सगदं सीणं चापी नरोऽश्वजधनी मकरी मृगास्थः । तौ(लि ? ली) ससस्वदहना प्लवगा व कन्या शेषाः स्वनामसदृशाः स्वचराश्च सर्वे ॥५॥ इति ! अविनाभावसिद्धनाक्षेपणावान्यमा निर्वहणीयः । मीना राशिः मत्स्यौ मुखपुच्छप्रतिवद्धमत्स्यविनयाकारः । कुम्भराशि: घटी स्कन्धन्यस्तरिक्तघटः पुरुषः । सगदं सवीण नृमिथुनं गदाहस्त: दिकमाह- १. 'हः । तस्य सिंहराशिस्थानस्य काधा नाभगायनाभिरालाल धिकं वासोबन्धनस्थानं वासोभृच्छब्देनोच्यत। ओजवीतपुरापिण्डं नाभिजानुनिराहि म । अच्छिद्रं धवलं वासः पुंसां पृच्छयाम ! ) ॥ इति वचनान्नाभेर्वासस्थानाभावः सिध्यति तद् बमोमस्थानं न्यारासि । तांभाग वस्तिस्थानं लिङ्गमूलावधिकं तुलाराशिः ततो लिलादिगुदान म्यानं ज्यजनशदनांच्या तद् वृश्चिकराशिः । गुदा' ग. पाठः, ·१५ ': । तत्र थमोऽध्यायः । पुरुषः वीगाहस्ता नारी च (मिथुनराशिः) । नवमो राशिः चापी ध- नुर्धरः अश्वाकाराधश्शरीराः नरः । दशमो राषिः मृगाकारपूर्वा? मकराकारापरार्धश्च । सागो राशिः तुलाधरः पुरुषः । षष्ठो राशिः प्लवगता ससस्यदहना करधृतन सस्येन दहनेन च सहिता कन्यका। शेपाः स्वनामसदृशाः। तत्र प्रथमो मेपाकारः। द्वितीयो वृषभाकारः । चतुर्थः कर्कटाकारः । पञ्चमः सिंहाकारः । अष्टलो वृश्चिकाकारः । सर्वे स्वचराश्च सर्वे मेपादयो द्वादश राशयः स्वस्वाकारसमुचितपदेश- चारिणः । तथा मेषः दिवा बनचरः रात्री ग्रामचरः । तद् वृषभः क्षेत्रचरश्च इत्यादिपदेशा नष्टद्रव्यचोरादिस्थानज्ञानार्थमवधार्याः मेषराशेः पूर्वस्य मीनराशेः प्रथमग्रहणाद् व्ययराशिना पूर्वजन्मविवेक इति सूचितम् ॥ ५॥ उद्दिष्टानां शीना राशिमंजनवाईशानां नाशकाना बादशांशकानां चाधिपती- क्षितिजसितज्ञचन्द्ररपिसौम्पसिनावनिजा: सुरगुम्सोरिमन्दगुरपश्च गृहांशकपाः । अजमृगौलिचन्द्र गवनादि नवांशविधि भवनममांशकाधिपत : स्वगृहात् क्रमशः॥३॥ इति । क्षितिजसितज्ञादयो गृहांशकपाः। भवन्तीति शेषः। क्षि तिजः मेपराशेर्मेपनवांशकस्य मेपद्वादशांशकस्य चाधिपतिः। सिता पभराशेपभनवांशकस्य वृपभद्वादशांशकस्य चाधिपतिः । इत्याउनु सन्धेयम् । तत्राष्टमभवनपर्यन्तमैहिकराशयः । अन्ये पाररात्रिकराशयः। ग्रहेष्वपि तथैव द्रष्टव्यम् । नवांशविधिः अनमृगतौलिचन्द्रभवनादि इति सम्बन्धः । मेपराशी मेपादिचापान्तानां नवांशानां सम्भवाद् पभे मक- रादिकन्यान्ताः, मिथुने तुलादिमिथुनान्ताः, कर्कटके कादिमीना- न्ताय नवांशका भवेयुः इत्यनुवादः। अतो मेषादिचतुष्के पदात्रिंशभवां- शकाः राशेर्नववरणवाद , एको नवांशक एकं नक्षत्रचरणम् । ततः मेषतषमिथुनकर्कटकनाशात्मकम् अश्विनीनक्षत्रम् । सिंहाग्रंशचतुष्कं धरणी। पापाचंशचतुष्कं कृत्तिका इत्युक्तं भवति । एवं नव नव नक्ष- १. र्याः || उख. ग. पाट.. २. 'तम् । अयं कोको नवजातके वर्ण्यः ॥ उ' क. पाठ:. ३. 'यम् । नवां' ख. ग. पाठः, " ·विवरणोपेते होराशास्त्रे १६ त्राणि षट्त्रिंश (द्भिः? ता) नवांशकैर्भवन्ति । भवनममांशकाधिपतयः, द्वादशांशकाधिपतयः स्वगृहात् क्रमशो भवन्ति, स्वं स्वं राशिमारभ्य द्वादशांशका भवन्तीत्यर्थः । मेषे मेपादिमीनान्ताः प पादिमेपान्ता इत्यादि । अत्र कालचक्रदशाक्रमोऽपि मूच्यने । क्षिनिजाधष्टपदानां म. मासः सुरगुर्वादिचतुर्णा समासः । तेन दक्षिणःषु मेपादिमीनान्ने क्रमण गणनीयं वृश्चिकादिचापान्तं व्युत्क्रमेण गणनीयम् । नदर्थ क्षितिजापट पदच्छेदः कृतः । वामद्देष्वपि चापादिश्चिकान्तं क्रमण गणनीयं मी. नादिमेषान्तं व्युत्क्रमेण गणनीयम् इत्युक्तं भवति । तदर्थः मुरगुरुमौ- रिमन्दगुरवश्चेति चतुर्णा पृथक् समासः। अजमृगौलिचन्द्रभवनादिन- वांशविधिरिति दशापहारः कथितः । मेपत्रिकोणराशीनां मेपादिना- शाधिपा दशापहर्तारः । वृषत्रिकोणानां मृगादिनवांशाधिपाः, मिथुन- त्रिकोणराशीनां तुलादिमिथुनान्तनवांशाधिपाः, कर्किविकोणराशीनां कादिनवांशाधिपा दशापहर्तारः । भवनसमांशकाधिपतय इति । मेषादिर्मानान्ते गणिते सति पुनरव वृश्चिकादि व्युत्क्रमण गणना कार्या इत्युक्तं भवति ॥ ६ ॥ त्रिंशांशकानाह - कुजरविजगुरुशशुकभागा: पवनसमीरणकोर्पिजूकलेयाः । अयुजि युजि तु ते विपर्ययस्थाः शशिभवनालिझषान्तमुक्षसन्धिः॥७॥ इति । अयुजि पवनसमीरणकोपिंजूकलेयाः कुजरविजगुका - क्रभागाः भवन्ति । ओजराशौ पञ्चभागाः प्रथम कुजस्य, ततः पत्र शनेः, ततोऽष्टौ गुरोः, ततः सप्त बुधस्य, ततः पञ्च शुक्रस्येत्यर्थः । ते युजि विपर्ययस्थाः युग्मराशौ ते ग्रहांशाः उक्तविपर्ययेण प्रथमप- चांशाः शुक्रस्य, ततः सप्त बुधस्य, ततोऽष्टौ गुरोः, नतः पञ्च शनैः, ततः पञ्च कुजस्येति यावत् । अन्यदर्थान्तरं चिन्त्यम् । यस्य त्रिशाश उदितः तशाद् भवनादिष्ववकाशोऽवगन्तव्यः । कुजरविजयोः शुक- १. 'त् । शशि' ख. ग. पाठः.

·प्रथमोऽध्यायः। स्याप्यल्पोऽवकाशः गुरोरवकाशवाहुल्यं, बुधस्य मध्यमोऽवकाश इति भोजनशयनादीनां स्थानावकाशोऽनेन ज्ञेयः । तथाच कृष्णीये "ग्रहभागप्ववकाशो भोजनविधिशयनमैथुनानि पुनः। वाच्यो वर्णोत्को विप्रादीनां पुरोक्तानाम् ॥" इति । तत्र यस्मिन्नाङ्गे विरुद्धभूतक्यं सम्भवति तत्र तथाविधो रोगो वाच्यः। शशिभवनालिझपान्तमृक्षसन्धिर्भवति कर्कटकवृश्चिकमीनानाम- न्त्यमूक्षयोः राशिनक्षत्रयोः सममवसितत्वाद् ऋक्षसन्धिर्भवति । अतो. ऽस्मिन् राशिचक्रे त्रयः खण्डाः । अत्रान्तशन्देन यस्यकस्यचिदवसाने वक्तव्ये कर्कटकवृश्चिकर्माना निरूपणीया इत्युक्तं भवति । नक्षत्ररा- श्योयुगपद(स्मा? वसा)नो गण्डान्तसंज्ञः। अन्तशब्देनाशुभत्वं सू- चितम् । "जानो न जीवति नरो मातुरपत्यं भवेत् स कुलहन्ता । यदि जीवति गण्डान्ते बहुगजतुरगो भवेद् भूपः ॥ ७ ॥ मषादीनां पारिभापिकाणि संज्ञान्तराण्याह- क्रियतावुरिजितुमकुलीरलेयपार्थोनजूककोाख्या। तौक्षिक आकोकरो हृद्रोगर्थसिः क्रमशः॥८॥ मेषादयः क्रमेण क्रियादिसंज्ञा भवन्ति । अत्राष्टानां क्रियादीनां समासः । तौक्षिकादयो व्यस्ताः प्रोक्ताः । तेनायमर्यः सूचित:: मात्मायष्टभावानां धर्मादिचतुर्भावसापेक्षत्वम् आत्मनो धर्मसापेक्षत्वं धनस्य प्रवृत्तिसापेक्षत्वं पराक्रमस्यार्थीगमसापेक्षत्वं सुखस्य धन- व्ययसापेक्षत्वं सुखसिद्धर्धर्मसापेक्षत्वं शत्रुक्षयस्य प्रवृत्तिसापेक्षत्वं क- लसुखस्यार्थागमसापेक्षत्वं मरणरोगपराभवादावर्थनाशसापेक्षत्वम् इति ॥ ८॥ एवं चतुर्भिः श्लोकः राशीनां नामस्वरूपप्रतिपादनं कालपुरुषस्य दह नोक्त्वा पद्. - डेक्काणहोरानवभागसंज्ञा- लिंशांशका द्वादशसंशिताय । क्षेत्रं च यद्यस्य स तस्य वर्गों होति लग्नं भवनस्य चार्धम् ॥९॥ १. 'ति॥ एवं', २. 'मरू स. ग. पाटा. ३ 'क' क, पाठ:. HARI ·विवरणोपेते होराशास्त्रे इति । देवाणहोरानवभागसंज्ञाः त्रिंशांशका द्वादशसंजिताभ क्षेत्रं च एतेषु षट्स यद् यस्य स तस्य ग्रहस्य वर्गों भवतीनि गावन । होरा इति लग्नं भवनस्य अर्धं च । होरेत्युदयलग्नस्य गाव्यस्य च संज्ञा इति यावद् । अत्र कालगुरुपदेहप्रतिपादनानन्तरमुक्तानां पर र्गाणां द्रेकाणादिक्रमेणोक्त्या कालपुरुषस्थ मूलाधागडया पडायागः क्रमेण सूत्रिताः। "मूलाधारे गाणः स्यात् पिवृचिन्ता विस्तथा । स्वाधिष्ठाने तु होरा स्यान्मातृचिन्ता तथा शशी ।। मणिपूरे नवांशश्व भ्रातृचिन्ता कुजोऽपि च । अनाहते च त्रिंशांशो वाणीचिन्ता सुधस्तथा ।। विशुद्धौ द्वादशांशः स्यात् पुत्रचिन्ता तथा गुरुः । आज्ञायां क्षेत्रमुद्दिष्टं जायाचिन्ता सितस्तथा । द्वादशान्ते शनैश्वारी नाशचिन्ता च कीर्तिता। तत्रस्यैस्तदधीशैश्च बलावरवशात् फलम् ।।" इति तत्र दिल्मात्रमित्यवगन्तव्यम् । तत्र चन्द्रार्कयोविंशशिकाभावाद भौमादीनां होराभावाद् यथासम्भवं (त्या? व्या)दिविकल्पा ग्रहस्य वर्गा उच्यन्ते । तत्र षड्वर्गाणां वेदाङ्गत्वं प्रदर्शयनि देकाणः पादी, होरा वक्र, नवभागाः पाणियुगलं, त्रिंशांशकश्चक्षुपी, द्वादशाशको नासापुटं, क्षेत्रं श्रवणयुगलम् इति । अन्यदप्यर्थान्तरमत्र भूचितम् । नवांशका नव प्राणात्मकाः। "प्राणोऽपानः समानश्चोदानव्यानौ च वायवः । नागः कूर्मश्च कृकलो देवदत्ता धनञ्जयः ॥" धनञ्जयव्यतिरिक्ता नव प्राणा नवांशकाः । द्वादशांशकास्तु मनांबुद्धी न्द्रियदशकात्मकाः । नवभिः माणैादशभिरिन्द्रियैरपि एकविंशनिधि मूक्ष्मशरीरमुत्पद्यते । तथाचोक्तं भगवत्पादाचार्यण- "इह तावदक्षदशकं मनसा सह बुद्धितत्वमय वायुगणः । इति लिङ्गमेतदमुना पुरुषः सह सङ्गतो भवनि जीवः ॥" १. 'च उद', २. 'व्यम् ॥ गोजा' ख. ग. पाठः, ·प्रथमोऽध्यायः । १९ इति । स्थूलशरीरं तु त्वगमृङमासमेदोस्थिमज्जाशुक्लमयं तद्राशिसं- झम् इति । तत्र जातके लग्नराशेर फलम् अर्ध चन्द्रस्य प्रश्नो- ऽप्युदयारूढयोसदत् । अत: लमचन्दयोलवतः पवर्गफलं होराशा- स्त्रेण निरूपणीयमिति सूचितम् ॥ ९॥ गोजाश्चिकाकथुिनाः समृगा निशाख्याः पृष्ठोदया विमिथुनाः कथितास्त एव । शीपादया दिनबलाश्च भवन्ति शेषा लग्नं समेत्युभयतः पृथुरोमयुग्मम् ॥१०॥ समृगा गोजाश्विककिमिथुना निशाख्याः कथिता इत्यन्वयः । विमिथुनास्त एव पृष्ठोदया इति सम्बन्धः । शेपाः शीदियाः दिन- बलाश्च भवन्ति । तत्र विशेपमाह-पृथुरोमयुग्मम् उभयतो लग्नं समेति मुखपुच्छनिबद्धत्वात् । अतो मीनराशिरुभयोदयः । अत्रान्य- दप्यर्थान्तरं मूभिगम् । निशाख्या इत्युक्तत्वानिशापतेरप्येते राशयो भवन्ति । दिनबला इत्युक्तत्वाइ दिनपते राशय इत्युक्तम् । तथा चोक्तं- "सिंहः कन्या तुलाली च कुम्भान्त्या सूर्यराशयः । अन्ये तु राशयश्चान्द्रा थुनिशाराशयश्च ते ॥" निशाराशयों निशाफलदाः दिनराशयो दिवाफलदाः । पृष्ठोदया: अशुभदाः, शीपदियाः शुभदाः, इन्युक्तम् । तथाच कृष्णीये "पृष्ठदिया जिव्यत्य शुभ मूदिये शुभमुक्तम् । उभयांदये विमिश्र ग्रहरहिनेभ्यः फलं वाच्यम् ॥" इति । पृष्ठोदये पापसंयुनेऽत्यन्तमशु प्रत्वं शुभसम्बन्धे मध्यमत्वं तदि- परीतं शीपदिय वक्तव्यम् । पृष्ठे उदयो येषां ते पृष्ठोदयाः चिरेण शुभफलदा इत्ययः । अन्यथा शीदियाः । पृष्ठोदयस्थानां ग्रहाणां राशिषु दशामु च पृष्ठे फलोदयः, शीपोदयस्थानामादौ । उभयोदय- स्थानां मध्ये फलोदयः। वक्ष्यति च --- 'पृष्ठोभयकोदयसंगाः स्वान्त्या- न्तःमयमेषु पाकदा' इति ॥ १० ॥ - 'त्यन्वयः । शेक. ग. पा. १. य: ॥ अन्यम' ख.ग. पाठः, ·२० -- विवरणोपेते होराशास्ने अन्यमपि राशिविषयं विशेषमाह क्रूरः साम्यः पुरुयवानते ते चरागदेहाः प्रागादीशाः क्रियवृषन्युक्कटाः सत्रिकोणाः। मार्तण्डेन्दोरयुजि समभे चन्द्रभान्वीश्च होरे द्रेकागाः स्युः स्वभवनसुतात्रेत्रिकोणाधिपानाम् ॥११॥ इति । क्रूरः सौम्यः ओजराशयः क्रूराः युग्मराशयः सौम्याः। पुरुषवनिते ओजराशयः पुरुषाः युग्मरराशयः स्त्रियः । फरः सौम्य इत्यत्र जन्मना स्वाभाविकं क्रूरत्वं सौम्यत्वं च । मपसिंहकुम्भान- सर्गतः क्रूरः । मिथुनतालिचापधराः क्रूरेषु साम्याः । उपभाषी निसर्गसौम्यो । अन्ये सौम्येच रीः । करसौम्याश्रितानामपि करत्वं सौम्यत्वं च भवति। राश्यधिपानां बलहीनत्वे राशयः फलदा भवन्ति । अनेन भोजराशिषु जाताः क्रूरा भवन्ति, युग्मराशिपु जाताः पुरुषाः सौम्या भवन्ति । तथाच सारावल्याम् --"ओजेष्माः पुरुषाः सौम्या युग्मेषु सर्वभवनेषु' । ओजराशिष द्रव्याण्यपि रूक्षाणि पुग्मराशी- व्याणि सौम्यानि । ओजराशिषु विषमसंख्यं मिधुनकर्म गुमराशि समसंख्यम् । तथाच कृष्णीये "विषमेष ग्रहराशिष मैथुनमेकं वारगितरेषु ।" किं बहुना सर्वपदार्थानां विषमराशिषु क्रूरत्वं सनसांगा सम्यत्र च वक्तव्यम् । ओजराशि जाताः सत्वादिगुगयुनाः गुमरागिए जाताचापल्यादिस्तीगुणयुताः । ओजराशिबु ग्रहबहुत्वे पोपयुको भवति । विपरीते विपरीतम् । अस्योपयोगी जातके जन्मलम- राश्योस्तदधिपस्थितराश्योश्च ओजयुग्मत्वमवगत्य जातानां कर सौम्यत्वं पुरुषवनितात्वं च निर्णेतव्यम् । ते च राशयः परागहि. देहाः चरैस्थिरोभयाश्च भवन्ति । पुनरपि तथैव क्रमः । अतो मेपकर्कट- तुलामकराः चरा इत्यादि । चरराशिषु जन्मल(ो ? मे) तदीशी च- रस्थौ चेत् जातोऽपि सञ्चारशीलः । स्थिरराशिगताः सर्वे चेन् स्थि- तिशीलः । उभयराशिः मिश्रस्वभावः । प्रश्नादावपि चरराशी चरभूतं १. 'यः । ते चरागद्वि' ख. ग. पाठः. ५. 'दि । सनि' ख. ग. पाठः २. 'रा', ३. 'रा उभ' क. पाठः.

·प्रथमोऽध्यायः । २१ फलं स्थिरराशौ स्थिरम् उभये मिश्रमिति । तथाच महोत्पला. "स्थिरराशी लग्नगते स्थानप्राप्ति वदेन गमनं च । रोगोपशमी नाशो द्रव्याणां स्यात् पराभको नात्र ।। चरराशी विपरीत गिधं वाच्यं मूत्यु ये! स्थिरवत् प्रथम स्यादवरं चरराशियत् सर्वम् ।।" इति । धातुमूलगोवाश्चरादिभिरूयाः । चरो धातुः धातोनहि स्थिर- वासः, न गच्छतीत्यगः स्थिराणि मूलद्रव्याणि, विदेहाः देहशब्देन जीव जयः इति । सत्रिकोणाःक्रियपतृयकर्कटाः प्रागादीनां दिशा- मीशा भवन्ति । अनेन दिक्परिज्ञानं प्रयोजनम् । ते राशयो बलवन्त- श्वेत् तेषु विक्षु कार्यादिलब्धिः । अनि होरे मार्तण्डे-दोः भोजराशी राश्यर्धरूपा होरा प्रथा भूस्य द्वितीया चन्द्र । समभे चन्द्रभा- न्वोश्च समराशौ प्रथमाहरा चन्द्रस्य द्वितीया भूर्यस्य । अधिपतिबल- संपूर्तावेव होरायाः फलत्वमन्यथा विफलत्वं, तदर्थ मार्तण्डेन्द्रोरिति सम्बन्धार्थे षष्ठी। देकाणाः स्वभवनसुत्रित्रिकोणाधिपानां स्युः राशि- त्रिभागरूपेषु द्रेका प्रथनस्तद्राथपियस्य द्वितीयः पश्चमाधिपस्थ तृतीयो नवमाधिपस्य इति यावत् । अन्यथान्ये व्याचक्षते । एक- स्मिन् राशी नवांशकवशात् स्वभवनधुतवित्रिकोणाविधानामित्युक्ताः। कथमिति चंदू एकस्मिन् राशी प्रथमपञ्चमन(वां ? धमां)शाधिपानां काणाः । यथा -- मेपे कुमरविगुरुणां, वृषे शनिसितबुधानाम् इत्यादि । तथाच कृष्णाये---- "क्षितिसुतरविगुलारा भृगुजबुधौ भार्गवश्च रवितनयः । बुधचन्द्ररुधिरजीवा देवाणगणेश्वराः प्रोक्ताः॥" इति । काणाः स्युरिति फलदानशक्ता भवेयुरित्युक्तम् । प्रश्नादा- नपि- "देकाणसदृशश्चोरो लग्नांशसदृशं धनम् । इति ॥ ११ ॥ होराकाणयोः पक्षान्तरमाह- केचित्तु होरा प्रथमां भपस्य वाञ्छन्ति लाभाधिपतेर्द्वितीयाम् । १. "न्ति । अयु' क. ख. पाट:. २. 'महोरा सूख. पाठः, ३. 'स्य । दे', भ, ९॥होस. ग. पाठः.

·" विवरणोपेते होराशास्ने द्रकाणसंज्ञामपि वर्णयन्ति स्वहादशैकादशराशिपानाम् ॥ १२ ॥ उनि । केचित्तु प्रथमां होरां भपस्य वाञ्छन्ति । भपो राश्य- धिपः । द्वितीयां लाभाधिपतेः । चन्द्रार्कयोदौर्बल्ये कस्मिंश्चिद् विप- यऽयं विधिनिरूपणीयः। प्रथमोक्तहोराविधिर्जातके, पुनरुक्तः प्रश्ने इनि वाचार्य ? यो)क्तम् । तथाचोक्तं कैश्चित् - "ग्वीन्द्वोर्विपमे चन्द्ररव्योश्चात्र समे क्रमात् । होरा स्याल्लग्नपस्याद्या द्वितीया लाभपस्य तु ॥ आया तु जातके प्रोक्ता द्वितीया प्रश्नकर्मगि ।" इति । द्रकाणसंज्ञागा वर्णयन्ति स्वद्वादशैकादशराशिपानाम्, अत्र क्लनिमित्यध्याहर्तव्यम् । प्रथमद्रेक्काणस्तद्राश्यधिपस्य, द्वादशस्थाना- विपस्य द्वितीयः, एकादशस्थानाधिपस्य तृतीयः । अत्र द्रेकाणविधि- खिमकारः । द्रेकाणाः स्युः स्वभवनसुतत्रित्रिकोणाधिपानामित्येकः । चगगदिदेहा इत्युक्तक्रमेण त्रिकोणगतचरराशिपतेः प्रथमद्रेकाणः, स्थिरराशिपतेर्द्वितीयः, उभयराशिपतेस्तृतीय इति द्वितीयः प्रकारः । देवाणसंज्ञामपि वर्णयन्तीत्यादिनोक्तस्तृतीयः । केचित्त्वित्यत्र तुश- दन विषयभेदोऽस्तीति सूचितम् । आयः पक्षो जातविधाने द्वितीयो नातकविधान तृतीयः प्रश्ने । आचार्यस्य पूर्वोक्त एवेष्टः ॥ १२ ॥ राशीनां प्रहवशंन विशेषमाह- अजवृषभमृगाङ्गनाकुलीरा झपवणिजौ च दिवाकरादितुङ्गाः । दशशिखिमनुयुक्तिथीन्द्रियांशै- स्त्रिनवकविंशतिभिश्च तेऽस्तनीचाः॥ १३ ॥ इति । अजवृष(भ)मृगाङ्गनाकुलीरा अपवणिजौ च दिवाकरादि- बना भवन्ति । दिवाकरस्य मेषस्तुङ्गः चन्द्रस्य वृष इत्यादि । अत्युच- भागानाह-दशशिखिमनुयुक्तिथीन्द्रियांशैत्रिनवकविंशतिभिश्च इति । me- ' तेरेका ख, ग, पाठः, २. 'पि क्लप्तिमपि स्व', ३. 'नां वर्णयन्ति । ४. 'हार्यम् , ५. 'यः ॥ अथ राशी' ख, ग. पाठः ·- प्रथमोऽध्यायः । २३ तत्रापि तुझी इत्यध्याहार्यम् । तत्र मेषे दशभिरंशकैस्तुङ्गो दिवाकर इत्यादि योजनीयम् । तेऽस्तनांचाः ते ग्रहाः अस्तं नांचं येषां तेऽस्त- नीचाः । उच्चानां सप्तमराशयो नीचाः । तेषां दशाग्रंशा अतिनीचा- श्वेत्युक्तं भवति । अत्र अजवृपभादि पञ्च राशय एकेन पदेनोक्ताः । ततः पञ्चसु ग्रहेषु तुङ्गगतेषु जातो दिव्यो भवतीति सूचितम् । त- थाच कृष्णीये "मुखिनः प्रकृष्टकार्या राजप्रतिरूपकाश्च राजानः । एकद्वित्रिचतुर्भिर्जायन्ते स्वोचगैरतःपरं दिव्याः ॥" इति ॥ १३ ॥ उचोपदेशानन्तरमुच्चतुल्यफलान् वत्तिमानाह वर्गोत्तमाश्चरगृहादिषु पूर्वमध्य- पर्यन्ततः सुशुभदा नवभागसंज्ञाः। सिंहो वृषः प्रथमषष्ठहयाङ्गतौलि- कुम्भास्त्रिकोणभवनानि भवन्ति सूर्यात् ॥ १४ ॥ इति । चरगृहादिपु पूर्वमध्यपर्यन्ततः नवभागसंज्ञाः वर्गोत्तमा भवन्ति । सुशुभदाः मुनरां शुभदाः, शत्रुनीचाशत्वेऽपि वर्गोत्तमानां शुभदत्वमस्तीत्युक्तं भवति । तथाच स्वयमेव वक्ष्यति 'शुभं वर्गोत्तमे जन्म' इति, "वर्गोत्तमस्वपरगेषु शुभं यदुक्तं तत्पुष्टमध्यलघुताशुभमुत्क्रमेण" इति च । मेपे मेपनवांशः पे पनवांशः इत्यादि । नवभागसंज्ञाः सुशुभदा इत्युक्तत्वाद् द्वादशांशाः शुभदा इति तर्कणीयम् । तथाच सारावल्यां- "वर्गोत्तमा नवांशास्तथादिमध्यान्तगाश्चरायेषु । सूतेः कुलमुख्यकरा द्वादशभागाः स्वराश्याद्याः॥" इति । मूलत्रिकोणानाह-सिंहादयः सूर्यात् त्रिकोणभवनानि भ- वन्ति । सिंहस्य रवेः क्षेत्रत्वं त्रिकोणत्वं च, वृषभस्य चन्द्रस्य उच्चत्वं meani- १. 'शब्दोऽध्या', २. 'श्रः ।' ख. पाट:. ३. ति ॥ उच्चो' ख., ति वर्गो' ग. पाठ:. ४. नि । मूल' स. ग. पाठ: ५. 'त:' क. पाटः.

·- -- विवरणोपेते होराशास्त्रे त्रिकोणत्वं च, कन्यायां बुधस्य क्षेत्रत्वमुच्चत्वं विकोणत्वं च, इ- त्यादि । (ते)षु विशेषमाह विद्यामाधवः "सिंहे विंशतिरादितो गवि परे सर्वेऽशकास्तुङ्गतो मेषे द्वादश पञ्च योषिति परे तुङ्गाद्धयाओं दश। जूके पञ्च घटे तु विशतिरमी मूलत्रिकोणाहयाः सूर्यादेः क्रमशो ग्रहस्य कथिताः शेषाः स्वराज्यशकाः ॥" इति । अत्र सिंहो वृष इति द्वे पदे । अन्यत् समराम् । ने। चन्द्रा- दित्यप्राधान्यमुक्तम् । त्रिकोणभवनानि भवन्ति सूर्यादिनि वचनान त्रिकोणराशीनां स्वक्षेत्रेभ्यः प्राधान्यं सूचितम् ॥ १४ ॥ राशीनां प्रश्नादिकालविषयं विशेषमाह- होरादयस्तनुकुटुम्बसहोत्थवन्धु- पुत्रारिपत्निमरणानि शुभास्पदायाः । रिःफाख्यमित्युपचयान्यरिकर्मलाभ- दुश्चित्कसंज्ञितगृहाणि न नित्यमेके ॥ १५ ॥ इति । होरादयः राशयः तनुकुटुम्बसहोत्थवन्धुपुत्रारिपस्निमर- णानि शुभास्पदायाः रिःफाख्यमिति भवन्ति । एतैादशभावैः शरी. रिणां प्रश्नजातकेषु समस्तपदार्थश्चिन्त्येत । ततः सभ्यगविज्ञातजन्म- कालस्यैव जातकफलं चिन्त्यम् । तथाचोक्तं "तन्त्रे सुपरिज्ञाते लग्ने छायाम्बुयन्त्रसंविदिते । होरार्थे च सुरूढे नादेष्टुर्भारती वन्ध्या ।" इति । श्रीपतिश्चाह -"ज्ञेयोऽत्र प्रथमं हि जन्मसमयश्छायाम्बुयन्त्रैः स्फुटम्" इति । अत्र तनुः शरीरं, कुटुम्बो भरणीयजना, सहोत्या भ्रातरः, बन्धुशन्देन मातृपितृभागिनेयादिरुच्यते, पुत्राः आत्मजाः । अरिशन्देन शत्रुरोगादिरुच्यते, पत्नी भार्या, मरणशब्देन द्रव्यनाश- विपद्रोमपराभवादिरुच्यते, शुभशब्देन भाग्यधर्मादिरुच्यते । आस्पद- अन्दनावलम्बः । आयशब्देन सर्वाभीष्टागमः । रिफिशब्देन पापरा- गादिरुच्यते । इतिशब्देनामी भावा एव सर्वजन्तूनां सर्वपदार्थापका १. ति ॥ राशीनां प्र', २. "न्ति । अरिकर्म' ख. ग. पाठ.

·प्रथमोऽध्यायः । २५ इति सूचितम् । किं पुनखिविधमुक्तं लग्नादारभ्याष्टमपर्यन्तमैहिकरा- शयः, नवमादारभ्यैकादशपर्यन्तं पारत्रिकराशयः, द्वादशतमः सर्वेषां सुकृतदुष्कृतानां धनानां च व्ययभावत्वान्मोक्षराशिरिति विशेषः । अरिकर्मलाभदुश्चित्कसंज्ञितगृहाणि उपचयानि भवन्ति । लनात् षष्ठ- दशमैकादशतृतीयराशय उपचयसंज्ञा भवन्ति, शिष्टा अपचयराशयः । यतस्तत्र स्थिता ग्रहा उपचयकराः । अत्र मतान्तरमाह-एके उप- चयत्वं न नित्यमिति वदन्ति । "अयोपचयसंज्ञा स्यात् त्रिलाभरिपुकर्मणाम् । न चेद्भवन्ति ते दृष्टाः पापैः स्वस्वामिशत्रुभिः ॥" इत्यादिवचनदर्शनादेवमुक्तम् । इदं वराहमिहिराचार्यस्य नाभिप्रेतम् ॥१५॥ समादीनामेव संज्ञान्तराण्याह कल्यस्वविक्रमगृहप्रतिभाक्षतानि चित्तोत्थरन्ध्रगुरुमानभवव्ययानि । लग्नाचतुर्थनिधने चतुरश्रसंज्ञे घूनं च सप्तमगृहं दशमःमाज्ञा ॥ १६ ॥ इति । होरादय इत्यनुवर्तते । होरादयः कल्यादिसंज्ञावन्तोऽपि भ- वन्ति । लगायेकेन पदेनोक्ता अदृश्यभागस्थाः सप्तमादिषड्भागा दृश्य- मागस्था इत्युक्तं भवति । 'पर्यायमन्यदुपलभ्य(?) वदेच लोकादि'त्यु- त्तरत्र वक्ष्यति । तस्मादन्यशास्त्रेभ्योऽप्येतेषां पर्याया वेद्याः। लग्नाचतु- थनिधने चतुरश्रसंज्ञे भवतः । तत्र चतुर्थ जननगृहम् अष्टमं परैर्दत्तम् । तत्राष्टमराशिः स्वाधिपतिना युक्तश्चतुर्थराशिर्बलहीनश्चेत् तदा स्वपूर्व- भवनं परेषां दत्त्वान्यद् गृहं धनेनादाय तत्र स्थितो भवति । सप्तम- गृहं धूनं च भवति । दशमर्थमाज्ञा च भवति ॥ १६ ॥ पुनः प्रकारान्तरेण लमादीनां नामान्तराण्याह कण्टककेन्द्रचतुष्टयसंज्ञाः सप्तमलग्नचतुर्थखभानाम् । ३. 'रमाह' ख. पाठः. २. 'प' क. ग. पाठः. १. 'या उ' ग. पाठः. 'स्ति । भ' ग. पाठ:.

·-- विवरणोपेते होराशास्त्रे तेषु यथाभिहितेषु बलाढ्याः कीटनराम्बुचराः पशवश्च ॥ १७ ॥ इति । सप्तमलग्नचतुर्थखभानां कण्टककेन्द्रचतुष्टयसंज्ञा भवन्ति । मनमादीनां चतुर्णा कण्टकं केन्द्रं चतुष्टयम् इति तिस्रः संज्ञा भवन्ति । अत्र लनादिभावानामुभयत्र संज्ञानिर्देशेन लग्रादिभावानां तत्तत्संज्ञा- विषयफलं प्रति प्रत्येकं संज्ञान्तरानपेक्षितया स्वातन्त्र्यं द्योत्यते । यस्य पुरुषस्य जातकं निरूप्यते, तस्य साक्षात्सम्बन्धिनः कल्यादयो भावाः, परम्परया सम्बन्धिनस्तन्वादय इति विशेषद्योतनाय च पृथनिर्देशः कृतः। तद्यथा कल्यः स्वस्थः । “वातों निरामयः कल्य उल्लाघो निर्गतो गदाद्" इत्यमरः । रोगारोग्यसुखदुःखाद्यनुभवकृदन्तरात्मा कल्यः सः प्रथमभावः । स्वम् आत्मनो वसनाशनादिसम्पादकं धनं स द्विनीयो भावः । तृतीयो विक्रमः । 'विक्रमस्त्वतिशक्तिता' । चतुर्थों गृहम् आत्मनो भोजनशयनासनाधिकरणं मन्दिरम् । पञ्चमः प्रतिभा तत्तदुचितकार्याकार्यविशेषप्रतिभानम् । षष्ठभावः क्षतं वातपित्तादि- निमित्तो वा अभिघातपतनादिनिमित्तो वा निजागन्तुकभेदाद् द्विविधो व्रणः । सप्तमभावश्चित्तोत्थः वनिताभोगाभिनिवेशः । अष्टमो रन्ध्रम् भाधिव्याध्याधनिष्टागमः । नवमो गुरुः ऐहिकपारत्रिकसुखोपायोप- देष्टा । दशमो भावो मानश्चित्तसमुन्नतिः। एकादशो भवोऽर्थागमः । द्वादशो व्ययः अर्थव्यय इात यावत् । एते भावा आत्मनः सम्बन्धिनः। तन्वादयस्तु परम्परया सम्बन्धिनः। तत्र मातृपितृशुक्लशोणितोद्भव- स्त्वगरमांसमेदोस्थिमज्जाशुक्लस्वरूपः स्वकीयो देहः । तत्रात्मनः काष्ठानिवत् सम्बन्धः प्रसिद्धः स प्रथमभावः। द्वितीयो भावः कुटुम्बं व- सनाशनादिप्रदानभरणीयो वर्गः । तृतीयो भ्राता समानोदरः । सहो- स्थशब्देन भ्रातृसदृशा वयस्यादयो गृह्यन्ते । चतुर्थो बन्धुः मातुलपि- दव्यादयः । पञ्चमः पुत्रः । षष्ठः शत्रुः । सप्तमः पत्नी । अष्टमो मरणं पाणवियोगावस्था । नवमं शुभं धर्मम् । दशममास्पदं शत्रुभिरपरि- भवनीयस्थानम् । एकादशद्वादशाभ्यामायव्ययौ । एषां तन्वादीनां २. 'दीनां', ३. 'म' क. पाठः. ६. 'गस्थानम् । न' -- १. 'दीना', इत्यादि । एषां' क. पाठः, ४. 'धः स'ग, पाठः, ७. 'एतेषां' ग. पाठः ·२७ प्रथमोऽध्यायः । परम्परया स्वकीयत्वेन सम्बन्धः । एवं परम्परया सम्बन्धवन्तो- ऽन्येऽपि भावाः शास्त्रान्तरोक्ता अपि तन्वादिभिः साधम्र्येणोपल- क्ष्यन्ते । तथाहि "लग्नाद्याः स्युर्भावा मूर्तिः कोशो यौधो वाहो मन्त्रः । शत्रुर्मार्गोऽथायुधर्मो व्यापारश्च प्राप्त्यप्राप्ती ॥ मूर्तिरमत्रं भक्ष्यं भोज्यं भोजयितृभाव(मु ? उ)पदंशः । सेचनमन्नं सहभुक् पूर्तिकथा शयनमपि विलग्नाधाः (१)॥" इत्यादि । तनुशब्देनात्मशरीरस्वास्थ्यादृष्टस्थानमानसम्बन्धासम्बन्ध- तत्स्थानवृष्टिनद्यधोजलाप्तयश्च लक्षिताः । अत्र सप्तमलग्नयोः चतुर्थख- भयोरेकत्वेऽपि पृथग्भावः सूचितः । सप्तमलग्नयोः कण्टकसंज्ञा, चतुर्थ- खभयोः केन्द्रसंज्ञा । सर्वेषां चतुष्टयसंज्ञा । राशीनां बलाबलनिरूपण- प्रकारमाहोत्तरार्धेन-यथाभिहितेषु तेषु सप्तमलग्नचतुर्थखभेषु कीटनरा- म्बुचराः पशवश्च बलाढ्या भवन्तीति । कीटशब्देन दुष्टजातयो लक्ष्यन्ते व(न्ध्य ? न्य)महिषवराहादयः । तेषामस्ते सन्ध्यायां बलं भवति । नर- शब्देन तद्विपरीतनराः उदये वीर्यवन्तः । अम्बुचराश्चतुर्थे मध्याह्ने वीर्यवन्तः शशिभृगू च । स्नानव्रतनियमानुष्ठानहोमादिकं चतुर्थभवना- दूह्यम् । चतुर्थभवनाधिपः स्थिरराशौ चेत् स्वगृहस्थः कर्मादिकं क रोति, चरराशौ विदेशगृहस्थ इति विशेषः । उभयमपि द्रष्टव्यम् । खं दशमं, पशूनां चतुष्पाद्राशीनां दशमे बलमित्युक्तं भवति ॥ १७ ॥ केन्द्रान्तरालराशीनां संज्ञामाह - केन्द्रात् परं पणपरं परतश्च तह- दापोक्लिमं हिबुकमम्बु सुखं च वेश्म । जामिन्नमस्तभवनं सुतभं त्रिकोणं मेषूरणं दशममत्र च कर्म विद्यात् ॥ १८ ॥ इति । केन्द्रात् परं पणपरं भवति केन्द्रस्यानन्तरो राशिः पणपर- १. 'युःस्वान्तं धर्मो' ग. पाठः. २. 'र्तिश्च तथा कथा च शयनमपि ॥', ३. 'ज्ञा । ब', ४. 'घु स' कः पाठः. ५. 'ति । सप्तमे कोटराशिर्बलवान् लग्ने. बलवान् लग्ने नरराशिर्बलवा चतुर्थे जलराशिः दशमे चतुष्पाद्राशिरित्युक्तं भवति ॥ १७ ॥' ख. ग. पाठः.

·२८ awtion विवरणोपेते होराशास्त्र संज्ञो भवति । तद्वद् आपोक्लिमं तद्वत् परत आपोक्लिमं भवति पण- परात् परो राशिरापोक्लिमसंज्ञ इत्यर्थः । केन्द्रपणपरापोक्किमगर्नया ल्ययौवनवार्धकावस्थासु फलं वाच्यम् । तथाच मागवल्या "केन्द्रात् परं पणपरमापोक्लिमसंज्ञितं तयोः परतः । बालयुवस्थविरत्वे क्रमेण फलदा ग्रहास्तेषु ॥" इति । केषाश्चिद् भावानां प्रसिद्धानि संज्ञान्तराण्याह वैगशिः हिबुकम् अम्बु सुखं च भवति । अस्तभवनं जामित्रं भवति । मुनर्भ त्रिकोणं भवति । दशमं मेधूरणं च भवति । अत्र कर्म च विद्याद् दशमे कर्मेति संज्ञामपि विद्यात् । कर्म विद्यादिति शब्देन जातम्य पहात विद्यादिति सूचितम् । चशब्दाद् यज्ञादिकर्म चिन्तनीयम् ॥ १८ ॥ लमवलमाह होरा स्वामिगुरुज्ञवीक्षितयुता नान्यैश्च वायोत्कटा केन्द्रस्था द्विपदादयोऽह्नि निशि च प्राप्ते च मध्यावय। पूर्वार्धे विषयादयः कृतगुणा मानं प्रतीपं ततो दुश्चित्कं सहज तपश्च नवमं त्र्याचं त्रिकोणं च नन् । इति । स्वामिगुरुज्ञवीक्षितयुता होरा वीर्यात्कटा भवति स्वामिना गुरुणा बुधेन च वीक्षिता युता वा होरा वीर्योत्कटा भवति । अन्य- नंच अन्यैः स्वामिगुरुबुधेतरैः । अत्रान्यशब्देन पापग्रहा गृह्यन्ने । नत्र गुरुज्ञो भाववृद्धिकरौ । अर्कस्य भावानां क्रोर्यत्वं तनुकुटुम्बादिभाव प्णत्वम् । चन्द्रोऽपि बलिष्ठो भाववृद्धिक(रः) क्षीणश्चेत् प्रकृतिवदनवग्न- शोककरः । शुक्रः सर्वत्र औशनसनयफलदः ईक्षणभावनाशकच । नथा चोक्तं "यो यो भावः स्वामिदृष्टो युतो वा सौम्यैर्वा स्यात् तस्य तस्याभिवृद्धिः । पापरेवं तस्य भावस्य हानि- निर्देष्टव्या जन्मिनां पृच्छतां वा ।।" "मृयादिभावनाथाः स्वर्थात् षष्ठाष्टरिःफगा नेष्टाः" इत्यादि च विचि- १. थः । केषा', २. 'त्' ॥१८॥', ३. । केन्द्र' स. 1. पाट.

·प्रथमोऽध्यायः । २९ न्तनीयम् । केन्द्रस्था राशयो वीर्योत्कटा इति शेषः । अत एव पणप- रस्थाः मध्यबला आपोक्लिमस्था हीनबला इति च द्रष्टव्यम् । तथा बादरायणः "केन्द्रस्थाः स्युरतिबला मध्यबलाः पणपराश्रिता ज्ञेयाः । आपोक्लिमगाः सर्वे हीनबला राशयः कथिताः॥" इति । द्विपदादयः अह्नि निशि च सन्ध्याद्वये प्राप्ते च वीर्योत्कटा भ- वन्ति । द्विपादाशयः अह्नि चतुष्पाद्राशयो रात्रौ कोटराशयः पूर्वसन्ध्या- याम् अपरसन्ध्यायां च वीर्योत्कटा भवन्तीत्यर्थः । अत्र कीटशब्देन वृश्चिकमीनमकरान्त्यार्धा उक्ताः । पूर्वार्धे मेषादिषद्के विषयादयः पञ्च षद् सप्त अष्ट नव दश च संख्याः कृतगुणाः चतुर्गुणाः मानं राशिप- माणं भवतीति शेषः । तत उत्तरार्धे तुलादिषद्के प्रतीपं प्रतिलोमेन दशादयो विषयान्ताः संख्याश्वतुर्गुणाः प्रमाणं भवति । ततो मीनमेष- योविंशतिः प्रमाणं, वृषभकुम्भयोश्चतुर्विंशतिरित्यायुक्तं भवति । ह्रस्व- दीर्घादिपरिज्ञाने अस्य प्रमाणस्योपयोगः, नोदयलग्नादौ । सहजं दु- श्चित्कं भवति, नवमं तपश्च भवतीति शेषः। तत् त्र्याचं त्रिकोणं च नवमस्य त्रित्रिकोणमिति संज्ञाप्यस्तीति यावत् । अत्र नवमस्थानं वि- शेषतश्चिन्तनीयमिति सूचितम् । तथाचोक्तं-"सर्वमपहाय चिन्त्यं भाग्यक्ष प्राणिनां विशेषेण" इति ॥ १९ ॥ राशीनां वर्णानाह रक्तः श्वेतः शुकतनुनिभः पाटलो धूम्रपाण्डु- श्चित्रः कृष्णः कनकसदृशः पिङ्गलः कर्बुरश्च । बभ्रुः स्वच्छः प्रथमभवनायेषु वर्णाः प्लवत्वं स्वेशाशाख्यं दिनकरयुताद् भाद् द्वितीयं च घेसिः॥ इति । मेषो रक्तः वृषः श्वेतः मिथुनः शुकतनुनिभः हरित इ- त्यादि । प्रथमभवनाद्येषु मेषादिराशिषु वर्णाः रक्तादय इति सम्बन्धः । लवत्वं स्वेशाशाख्यं प्लवत्वं दिक्प्रवणत्वं स्वेशाशाख्यं राशीश्वरस्य दि- गाख्यम् । ग्रहदिशः प्रागाद्या' इति वक्ष्यन्ते । ततो मेषराशिः दक्षिणप्लव १. 'थः । पू', २. 'त् ॥ १९ ॥' ख. ग. पाठः. ३. 'शिव' ग. पाठः: ४. षु वर्णाः में', ५. 'रदि' क. पाठ:.

·- विवरणोपेते होराशास्त्रे इत्यादि । स्वजन्मलग्नराशिः प्रश्नराशिर्वा यदिक्प्लवो भवति तां दिर्श गना राजाचिंरण रिपून् जयति । तथाच सारावल्यां "भवनाधिपतिदिशातः प्लव इति यवनैः प्रयत्नतः प्रोक्तम् । नन्प्लवगो विनिहन्यादचिरेण महीपतिः शत्रून् ॥" इनि । दिनकग्युनाद् भाद् द्वितीयं वेसिसंज्ञं च भवति । द्वादशं वासीति सकागन् सूच्यते । एवं राशीनां निसर्गभवाः ग्रहभवाः समयभवाश्च विशपा उक्ताः॥२०॥ इति होराविवरणे राशिप्रभेदः प्रथमोऽध्यायः ॥ अथ द्वितीयोऽध्यायः। अप ग्रहाणा नामरूपादिकं विवक्षुः प्रथमं मेषादिराश्यवयविना कालपुरुषण स सम्पं शावकाडितनाह कालात्मा दिनकृन्मनस्तुहिनगुः सत्त्वं कुजो ज्ञो वची जीवो ज्ञानसुखे सितश्च मनो दुःखं दिनेशात्मजः। राजानौ रविशीतगू क्षितिसुतो नेता कुमारी बुधः मरिर्दानवपूजितश्च सचिवौ प्रेष्यः सहस्रांशुजः ॥१॥ इनि । दिनकृत् कालात्मा कालपुरुषस्यात्मा आत्मशब्देन देहा- धिष्ठिना जीवात्मोच्यते । तुहिनगुः मनः चन्द्रोऽन्तःकरणम् । कुजः मन्त्रम् । सत्वशब्देनात्र "अविकारकरं सत्त्वं व्यसनाभ्युदयागमे" इ- म्पको गुणोऽभिधीयते । वीर्यमिति यावत् । ज्ञः वचः वागिन्द्रियम् । जीवः ज्ञानसुखे ज्ञानं सुखं च । सितश्च शुक्रोऽपि ज्ञानसुखे, किन्तु मदनः कामात्मकश्च । दिनेशात्मजः दुःखम् । आत्मादिभूतेषु ग्रहेषु बलवत्सु जातस्य पुरुषस्यात्मादयोऽपि बलिनो भवन्ति, दुर्बलेषु दु- मेला भवन्ति । आत्मभूतस्य दिनकृतो बलवत्त्वे जातस्यात्मप्रभावो जागत, मनाभूतस्य चन्द्रस्य बलवत्त्वे मनःप्रभावो जायते, प्रभावादेव मर्वकार्यसिद्धिः । आत्ममनसोरितरेतराश्रयत्वात् सूर्याचन्द्रमसोरेकस्य पसवादितरस्य बलसिद्धिः । तथाच संहितायाम् :- १. 'दि । दिन', २. 'न्धमाह' ख. ग. पाठः. ३. 'लस्या'.क. पाठः. • 'पविरनाम लव' इति मुद्रितसारावलीपाठः, . hua ·द्वितीयोऽध्यायः । ३१ "आत्मा सहैति. मनसा मन इन्द्रियेण स्वार्थेन चेन्द्रियगणः क्रम एवमेषः । एष शीघ्रः (१)। योगोऽयमेव मनसः किमगम्यमस्ति यस्मिन् मनो व्रजति तत्र गतोऽयमात्मा ॥" इति । अत्र दिनकृदादयः क्रमेण कथिताः । तेन किञ्चित् प्रयोजन विद्यते दिनयामाधिपत्यविज्ञानम् । तथाचोक्तं "ग्रहा वारनाथादयो वासरस्य (हप्र) माणाष्टभागाधिनाथाः क्रमेण । तथा यामवत्याश्च तत्पञ्चमाया य आद्यांशनाथः स एवाष्टमस्य॥" दिनेशात्मज इति दिनेशशब्देन अन्त्यांशस्य वारेशाधिपत्यमुक्तम् । दुःखस्वरूपस्य शनेर्यामात्मना विद्यमानस्य गुलिकस्यापि दुःखत्वं सूचितम् । मनस्तुहिनगुरिति पुरुषस्य मनःप्राधान्येन सर्वप्रवृत्तिई- श्यते । तस्माचन्द्रबलक्षयेऽन्या(हेन ? हैन) किश्चित् प्रयोजनं विद्यते । तथाचोक्तं "चन्द्रार्की बलयुक्तौ कुजादयः प्रोक्तमार्गबलहीनाः । शुभफलदास्ते सर्वे दशासु योगेषु सञ्चिन्त्याः ॥" इति । किन्तु जन्मनि बलवद्ग्रहैरेत एव भावा आत्मादयः शुभा भ- वन्ति, दुर्बलैर्दुर्बलाः, सौरस्य(?) विपरीतम् । तथाच सारावल्याम् । "आत्मादयो गगनगैलिभिर्बलवत्तराः । दुर्बलैर्दुला ज्ञेया विपरीतं शनेः स्मृतम् ॥" इति । रविशीतगू राजानौ । रविः राजा, चन्द्रो राज्ञी । क्षितिसुतो नेता दण्डनायकः।बुधः कुमारः। सूरिः दानवपूजितश्च सचिवौ । जीवः कार्यसचिवः, शुक्रो नर्मसचिव इति विशेषः । सहस्रांशुजः प्रेष्यः कि- करः । जन्मकाले यो ग्रहो बलवान् जातस्तत्समानरूपो भवतीति । रा- जानौ रविशीतगू इत्यनेनान्यदपि सूचितं-दिनपतिर्निशापतिश्च द्वा- दशराशीनामधिपौ । तत्र रविः (न्धरस्व)स्थानात् सिंहादारभ्य क्रमा - ·.. Hmar विवरणोपेते होराशास्त्रे षड्राश्यधिपतिः। तत्र चन्द्रः (स्व)स्थानादारभ्योत्क्रमेण षडाश्याधिपतिः। रविचन्द्राभ्यां दत्तमेव कुजादीनां राश्याधिपत्यम् । कुमारभूतस्य बुधस्य रविणा स्वस्थानाद् धनस्थानं दत्तं, पराक्रमसचिवस्य शुक्रस्य तृतीयं पराक्रमस्थानं दत्तम् । सेनापतेः कुजस्य बन्धुस्थानम् । बुद्धिसचिवम्य गुरोर्बुद्धिस्थानम् । प्रेष्यस्य शनेःप्रेष्यस्थानं पठं दत्तम् । एवं चन्द्रण व्युत्क्रमगणनया धनादिस्थानानि दत्तानि इति । तथाच माग- वल्यां "द्वादशमण्डलभगणस्तस्या(र्थे ?) सिंहतो रविर्नाथः । कर्कटकात् प्रतिलोमं शशभृदथा(स्या ?न्येऽपि तहानात । भानोरर्धे विहगैः शूरास्तेजस्विनश्च साहसिकाः । शशिनो मृदवः सौम्याः सौभाग्ययुताः प्रजायन्ते ।।" इति ॥१॥ अधुना व्यवहारार्थ प्रहाणां संज्ञा कतुकामः शालिनामाह हेलिः सूर्यश्चन्द्रमाः शीतरश्मि- हेमा बिद् ज्ञो बोधनश्चेन्दुपुत्रः। आरो वक्रः क्रूरदृक् चावनेयः कोणो मन्दः सूर्यपुत्रोऽसितश्च ॥ २ ॥ इति । सूर्यो हेलिः । शीतरश्मिः चन्द्रमाः । इन्दुपुत्रः हेमा विद ज्ञः बोधनश्च, बुधस्य चत्वारि नामान्युक्तानि । आवनेयः धारः पक्रा फरदृक् च, कुजस्य त्रीणि नामान्युक्तानि । सूर्यपुत्रः कोणः पन्दः असितश्च, मन्दस्य त्रीण्युक्तानि ॥ २ ॥ अधुना गुरुशुक्रराहुकेतूनां *संज्ञास्तिलकेनाह ... जीवोऽङ्गिराः सुरगुरुर्वचसांपनियोक शुक्रो भृगु गुसुतः सित आस्फुजिय। राहुस्तमोगुरसुरश्च शिस्वीमि केतुः पर्यायमन्यदुपलभ्य वदेव लोकात् ॥३॥ इति । जीव इति गुणवचनं जीवनप्रदत्वात् । अङ्गिरा इत्यनेन विशिष्टगोत्रजात इति । सुरगुरुरिन्यनेनाग्न्याधानापश्वमेधपर्यन्ताना * बसन्ततिलकेनेत्यर्थः , ·द्वितीयोऽध्यायः । ३३ ऋतूनामुपदेतृत्वमुक्तम् । वचसां पतिरित्यनेन शास्त्रव्याख्यानादिव्य- वहारपटुत्वं सूचितम् । ज्योक् एतानि गुरोर्गुणनामधेयानि । शुक्रः भृगुः भृगुसुतः सित आस्फुजित् च एतानि शुक्रस्य गुणनामधेयानि । राहुः तम अगुः असुरश्च, राहोत्रीण्युक्तानि । केतुः शिखीति केतोः शिखी- त्येकं नामोक्तम् । अनुक्तानां नाम्नां ग्राह्यत्वमाह चतुर्थपादेन- अ(न्यत् ? न्यं) पर्यायं च लोकादुपलभ्य वदेत् ॥ ३॥ भधुना प्रहवर्णान् वक्तुकामः शालिनीमाह रक्तश्यामो भास्करो गौर इन्दु. ात्युच्चाङ्गो रक्तगौरश्च वक्रः । दूर्वाश्यामो झो गुरुगौरगात्रः श्यामः शुक्रो भास्करिः कृष्णदेहः॥४॥ इति । भास्करः रक्तश्यामः भवति, उच्च रक्तः नीचे श्यामः। इन्दुर्गौरः धवलपायरक्तः । वक्रो नात्युच्चाङ्गः रक्तगौरश्च नातिदीर्घाङ्गः उच्चे रक्तः नीचे गौरः । ज्ञः दूर्वावर्णः । गुरुगौरगात्रः पीतगात्रः । 'गौरोऽरुणे सिते पीत' इत्यमरः । शुक्रः श्यामः । भास्करिः कृष्णदेहः कृष्णवर्णः । वर्णज्ञानप्रयोजनं सर्वग्रहेषु यो बलवांस्तद्वर्णस्तत्काले जातो भवति । प्रश्नकाले चोरादेरपि ॥४॥ अधुना ग्रहाणां वर्णस्वाम्यं ग्रहदेवताश्च दिक्स्वाम्यं सौम्यपापत्वं च शार्दूलविक्रीडि- तेनाह- वर्णास्ताम्रसितातिरक्तहरितव्यापीतचिनासिता वयम्ब्वग्निजकेशवेन्द्रशचिकाः सूर्यादिनाथाः क्रमात्। प्रागाचा रविशुक्रलोहिततमस्सोरेन्दुवित्सूरयः क्षीणेन्द्रर्कमहीसुताकेतनयाः पापा बुधस्तैर्युतः॥५॥ इति । क्रमात् सूर्यादिनाथाः वर्णाः ताम्रसितातिरक्तहरितव्या- पीतचित्रासिता इत्यन्वयः। तत्र ताम्रवर्णस्य नाथः सूर्यः, सितस्य श्वेतवर्णस्य नाथश्चन्द्रः, अतिरक्तस्य लोहितस्याङ्गारका, हरितस्य शु- कवर्णस्य बुधः, व्यापीतस्य हरिद्रावर्णस्य जीवः, चित्रो नानावर्ण- १. 'हः॥ ४ ॥ एवं ग्रहाणां निजशरीरवर्णानुक्त्वा तदधिदैवतानां वर्णानाह २. 'न्द्रः इत्यादि द्रष्टव्यम् । व्यापीतं विशेषेणापीतम् । वय' ख. ग. पाठः. - - ' F -- ·ARH -- - विवरणोपेते होराशास्त्रे स्तस्य शुक्रः, असितस्य शनैश्चरः । बलवति ग्रहे हृतनष्टादिद्रव्यवर्ण- ज्ञानं जन्मनि प्रश्नकाले चोक्तद्रव्यलाभः । अन्यथा हानिः । ग्रह- पूजायां तद्वर्णकुसुमपूजा । वह्वयम्वग्निजकेशवेन्द्रशचिकाः क्रमेण सू- यादिनाथा भवन्ति । अत्र सूर्यादीनां नाथा इति सम्बन्धः । आदि- त्यस्य वहिर्देवता, चन्द्रस्य अम्बु जलं देवता, कुजस्य अग्निजः सुत्र- झण्यः, बुधस्य विष्णुः, गुरोरिन्द्रः। 'इदि परमैश्वर्य' इत्यस्मादातोर्नि- पन्नेन परमेश्वर उच्यते । शुक्रस्य शची । शचीशब्देन शक्तिविशेष- वाचकेन शक्तिसामान्यलक्षणमाया मूलप्रकृतिरुच्यते । शनेः का ब्रह्मो। अत्रायं विशेषः-वहिशब्देनाग्निश्च रुद्रश्च विवक्षितौ । चन्द्रस्या- म्बित्युक्तत्वाद् धाराशङ्खाभिषेकादि । तत्र क्रूरक्षेत्रे हरपूजा शुभक्षेत्रे विष्णुपूजा युग्मराशौ दुर्गा इति विशेषः । अग्निज इत्यत्र स्थिर यदि गृहे षष्ठयादिपूजा, चरे यदि स्कन्दालये । केशव इत्यनेन श्रवणपूजा- दिकम् । इन्द्र इत्यनेनायुष्मत्यादिहोमपर्यन्तं कर्मोक्तं , विप्रपूजा- दिकं च । जीवस्यापि क्रूरक्षेत्रे हरपूजा शुभक्षेत्रे वैष्णवपूजा युग्मे दुर्गा करे युग्मे काली चेति । शचीत्यनेन बलहीनः शुको महायक्षीचामु- पच्यादीनामधिदेवता । क इत्यनेन ब्राह्मणानां प्रेष्यजनानाम् अन्य- देवतानां च ग्रहणम् । तत्र गणहोमादिकं कर्तव्यम् । अत्र प्रयोजन ग्रहपूजायां ग्रहोक्तदेवतापूजा, तथाच चोराणां नामानयने बलवद्- अहोक्तदेवपर्यायनाम, तथाच यात्रायां ग्रहदेवतां सम्पूज्य तदिशं या- बाद् इति । रविशुक्रलोहिततमःसौरेन्दुवित्सरयः प्रागाद्याः। प्रागादीनां दिशां नाथा इति यावत । अत्र पक्षान्तरमाह कुष्णीये "रविकुजसुरगुरुशशिंतनयभृगुजसौरेन्दुसैहिकेयानाम् । प्रादक्षिण्येन दिशः प्रागाद्याः कल्पिताश्चान्यैः ।।" अयं पक्षो नष्टमुष्टयादिषु ग्राह्यः । एतदाचार्यस्य नाभिप्रेतम् । प्रयो- जनं केन्द्रस्थे ग्रहे सूतिकागृहे द्वारज्ञानं हृतनष्टादिषु चोरादेर्गमनं च । क्षीणेन्दुर्कमहीसुतार्कतनयाः पापा भवन्ति पापफलसूचकाः । तैयुती बुधश्च । क्षीणेन्दुः, “अमावास्याचतुर्दश्योः क्षीणचन्द्रो न 'दः, शुक्रस्य शची, शने' क. ख. पाठः, १. 'शा । रवि' ग. पा. ३. 'तू धीख.गः पाठः - .

·, - द्वितीयोऽध्यायः । ३५ सर्वदा" इति चन्द्रस्यापरपक्षावसान एव पापत्वम् । अत एवाक्षीण- चन्द्रः केवलः शुभयुतश्च बुधो गुरुशुक्रौ च शुभा इत्युक्तं भवति आदित्यस्य स्वोच्चादिषु क्रूरत्वमेव न पापत्वम् । अत्र चन्द्रस्य क्षी- (ण)त्वे पापफलदत्वं न स्वतो जायते । चन्द्रस्य क्षीणत्वे अन्ये ग्रहाः स्थानबलादिबलवन्तोऽपि विबला भवन्ति । तस्मात् सर्वे ग्रहाः शुभानि न दयुः । तेन हि क्षीणचन्द्रस्य पापत्वम् । चन्द्रादप्यर्कस्य पापत्वं, तस्मादपि कुजस्य, तस्मादपि शनेः । रविकुजौ तु वह्निभूतस्वरूपौ क्षत्रकुलाधिपौ च । तथापि रवेः सत्त्वगुणत्वादत्यन्तं पापत्वं न वि- यते । कुजस्य तमोमयत्वात् पापत्वमुच्यते । शनेस्तु तमोमयत्वादन्त्य- जातित्वाद् वायुमयत्वाद् दुःखमयत्वाच्च कुजादपि पापत्वं जायते । यवनपक्षे रखेः क्रूरत्वं कुजशन्योः पापत्वमिति विशेषः । तथाच त- द्वाक्यं- "कूरग्रहोर्कः कुजसूर्यजौ तु पापो शुभाः शुक्रशशाङ्कजीवाः" इति । अस्य प्रयोजनं तु शुभग्रहैः पापग्रहश्च बलयुतैः फलभेद उ- च्यते । तथाच सारावल्याम् - "आचारसत्त्वशुभशौचयुताः सुरूपा- स्तेजस्विनः कृतविदो द्विजदेवभक्ताः। स्रग्वस्त्रगन्धजलभूषणसम्प्रियाश्च सौम्यग्रहैर्बलयुतैः पुरुषा भवन्ति । लुब्धाः कुकर्मनिरता निजकार्यनिष्ठाः साधुद्विषः सकलहाश्च तमोभिभूताः। फराः सदा वधरता मलिनाः कृतघ्नाः पापग्रहर्बलयुतैः पिशुनाः कुरूपाः॥" इति ॥५॥ अधुना ग्रहाणां प्रकृत्यादीनौपच्छन्दसिकेनाह बुधसूर्यसुतौ नपुंसकाख्यौ शशिशुक्रौ युवती नरास्तु दोषाः । शिखिभूखपयोमरुद्गणानां वशिनो भूमिसुतादयः क्रमेण ॥ ६ ॥ १. 'ति । पापग्रहाः पापफलसूचकत्वात् पापा इत्युच्यन्ते ॥ ५॥', २. 'एवं श्रीनपुंसकव्यकत्वात् तथाप्युच्यन्ते (१)-बुध' ख. ग. पान, ·विवरणोपेते होराशास्त्रे इति । बुधसूर्यसुतौ नपुंसकाख्यौ भवतः । शशिशुक्री युवती भवतः । शेषास्तु नरा भवन्ति । अत्र उत्तरत्र प्रथमं स्त्रीनिर्देशाद् नुधः स्त्रीनपुंसकमिति शनिः पुनपुंसकमिति च सिध्यति । अत्रार्थविशेषा ध्वन्यते-- शेषा रविकुजगुरवः पुरुषाः। तेषां मध्येऽर्कः पिता कुजो भ्राता गुरुः सुत इति । तथा शशिशुक्रौ युवती । शशी माता शुक्रो भार्या इति । भूमिसुतादयः क्रमेण शिखिभूखपयोमरुद्गणानां वशिनो भवन्ति । गणशब्दः पादपूरणार्थ इति केनचिद् व्याख्यातम् । तदसत् । यतोऽर्थ- बहुलं स्वल्पं शास्त्रप्लवं प्रारभ इत्युक्तवताचार्येण न केवलं पादपूरणा- र्थमयं शब्दः प्रयुक्त इति प्रतिभाति । तस्मादयमर्थोऽत्र गम्यते--गण- शब्दः प्रत्येकं योजनीयः । शिखिगणस्तावद् वहिरूपचक्षुरिन्द्रियपा- दव्यानमनोमयकोशाः । भूगणस्तु पृथिवीगन्धघ्राणेन्द्रियोपस्थप्राणाय- मयकोशाः । खगणो ह्याकाशशब्दश्रोत्रेन्द्रियवासिमानानन्दमयकोशाः । पयोगणः खल्वब्रसरसनेन्द्रियपावपानप्राणमयकोशामरुद्रणो बार- स्पर्शत्वगिन्द्रियपाण्युदानविज्ञानमयकोशाः । एवमुपदेशसिद्धोऽर्थः । मेषादिराशीनामपि स्वामिग्रहोक्तान्येव भूतानीत्यवगन्तव्यं, राशीना भूतानुपदेशात् । नन्वादित्यचन्द्रयोः कस्मानोक्तम् । उच्यते । नयोः पूर्वमेवोक्तं वह्वयम्ब्विति तावेव प्रसिद्धौ । प्रयोजनं "छायां महाभूत- कृतां च सर्वेऽभिव्यञ्जयन्ति स्वदशामवाप्य" इति वक्ष्यति । तत्र जल- प्रश्ने वर्षप्रश्ने चास्य विनियोगः॥६॥ अधुना ग्रहाणां ब्राह्मणादिवर्णाधिपसं चोपजातिकथाह विप्रादितः शुक्रगुरू कुजार्की शशी बुधश्चेत्यसितोऽन्तराणाम् । चन्द्रार्कजीवा ज्ञसितौ कुजाकी यथाक्रमं सत्त्वरजस्तमांसि ॥७॥ इति । शुक्रगुरू कुजाकौं शशी बुधश्च विवादितो, वर्णानामधिपतय इति शेषः । शुक्रगुरू विप्रो, कुजाकौं क्षत्रियो, शशी वैश्यः, अधः शूद्र १. 'ति । तथाचोक्तं 'चन्द्रशुक्रौ स्त्रियो ज्ञेयाविन्दुः खानपुंसकः । पुमासः कुजजीवार्का रविजः पुनपुंसकः ॥ इति । भूमिसु', २. नि । तरफलमत्रता भवन्ती खः॥६॥ वि' ख. ग. पाठः, .

·... - द्वितीयोऽध्यायः । इति । असितः अन्तराणाम् , अधिपतिरिति शेषः । अन्तरा अनुलोमप्र- तिलोमाः । अन्तरशब्देन विप्रक्षत्रियवश्यशूद्रसङ्करवर्णषु समीपप्रेष्यत्व- मुच्यते । उच्चादिस्थो विप्रक्षत्रियसङ्करवर्णजाः देवपार्षदा(दीन् ? दयः) मध्यबले क्षत्रियवैश्ययोः सङ्करजाः फल्लातप्रभृतयः। नीचारिस्थः शनै- श्वरः शूद्रान्तभूतजनाश्चण्डालादयः । राहुशिखिनोरपि तथैव । शशी बुधश्च वैश्याधिपौ । शनिः शूद्राधिपतिरिति केचित् । तथाच कु- ष्णीये- "विनी भृगुजेन्द्रगुरू क्षत्रियभावा दिवाकरोवीजी । वैश्यों बुधचन्द्रमसौ शनैश्चरः शूद्रसङ्करकृत् ॥" इति । शुक्रगुरू इत्यत्र शुक्रो मध्यमब्राह्मणः । गुरुरुत्तमब्राह्मणः। राशि- ग्रहसंबन्धवशाच्छेपम् । कुजार्कावित्यत्रायं न्यायो द्रष्टव्यः । कुजो माण्ड- लिका रविः सार्वभौमः । सामाधुपायचतुष्ट(यजन? याधिपत्यमप्य)नेन सूचितम् । शुक्रगुरुचिप्रत्वात् सामाधिपत्यमूघम् । कुजार्कयोः क्षत्रिया- धिपत्वाद् दण्डाधिपत्यमवगन्तव्यम् । शशिनो वैश्यत्वाद् दानाधिपत्यं ज्ञेयम् । बुधशन्योरन्त्यवर्णाधिपत्याइ भेदाधिपत्यं वेद्यम् । तथाच सङ्कामविजये "सानो भृग्वाङ्गिरसौ दण्डाधीशौ दिवाकरोवीजौ । दानाधिपः शशाको भेदस्य थुधार्कपुत्रौ च ॥" इति । ग्रहाणां द्विपदचतुष्पदपक्षिसरीसृपत्वमप्यनेन सूचितम् । विप्रश- ब्देन द्विपात्प्रवरी हि ब्रामगजनः । शुक्रगुरू द्विपदी, कुजाकों चतुष्पदी, शशी सरीसृपः, बुधासिता पक्षिणी इति । तथाच कृष्णीये "सूर्यात्मजेन्दुपुत्री पक्षिसमानौ सरीसृपश्चन्द्रः । द्विपदी भूगुदेवगुरू चतुष्पदी भूमिपुत्रार्की ।" प्रयोजनं हतनष्टादिषु ग्रहबलाचोरादीनां ग्रहोक्तवर्णप्रभवः । एवमुप- पाते तदोपघातः। चन्द्रार्कजीवाः शसितौ कुजार्की यथाक्रमं सत्त्वर- जस्तमांसि भवन्ति । चन्द्रार्कजीवाः सत्त्वगुणसूचकाः "सात्विकं शौचमास्तिक्यं शुभकर्मरतिर्मतिः।" । 'माः। मन्त्रा'स ग. पाट:... ' . गपाठः ·३८ विवरणोपेते होराशास्त्र ज्ञसितौ रजोगुणसूचको "राजसं बहुभाषित्वं मानक्रुद्दम्भमत्सराः।" गुजाका तमोगुणसूचको "तामसं भयमज्ञानं निद्रालस्यं विषादितो" इति । यस्मिन् ग्रहे बलवति जातस्तद्गुणस्वभावो भवति । पूर्वमाभिहित 'सत्त्वं कुज' इति तच्चन्द्रार्कजीवाः पुनः किमित्युक्तम् । उच्यते । इह गुणवचनः सत्त्वशब्दः, तत्र शौर्यपर्यायः, यत् सिंहादीनामप्यस्ति । तथाच "एकाकिनि वनवासिन्यराजलक्ष्मण्यनीतिशास्त्रले । सत्त्वोच्छ्रिते मृगपतौ राजशब्दः परिणमति (१) ॥" अथ गुणस्वरूपं- "यः सात्विकस्तस्य दया स्थिरत्वं सत्यार्जवं ब्राह्मणदेवभक्तिः। रजोधिकः काव्यकलाक्रतुस्त्री- संसक्तचित्तः पुरुषोऽतिशूरः॥ तमोधिको वञ्चयिता परेषां मूल्ऽलसः क्रोधपरोऽतिनिद्रः। मित्रैर्गुणैमिश्रगुणस्वभावा भवन्ति सर्वेऽपि शरीरभाजः॥" इति । अथवा यस्य त्रिंशांशे रविः तद्गुणप्रधानः पुरस भवति । तथाच स्वल्पजातके "सत्त्वं रजस्तमो वा त्रिंशांशे यस्य भास्करस्तादृक् ।" इति ॥७॥ अधुना चन्द्रार्कयोः स्वरूपं तोटकेना(?)ह- मधुपिङ्गलदृक् चतुरश्रतनुः पित्तप्रकृतिः सविताल्पकचः । तनुवृत्ततनुर्बहुवातकफः प्राज्ञश्च शशी मृदुवाक् शुभहक् ॥ ८॥ १. 'ता ॥ ७ ॥', २. साधैत्रिभिः श्लोकैप्रहाणां रूपमाह -'स. ग. पाम.

·द्वितीयोऽध्यायः । इति । सविता एवंविधगुणो भवति । मधुपिङ्गलदृक् मधुवत्ति- अले दृशौ यस्य स तथा । चतुरश्रतनुः तिर्यप्रसारितभुजयुगलप्रमा- गदैर्घ्ययुक्तशरीर इत्यर्थः । पित्तप्रकृतिः "पित्तं वहिर्वहिजं वा यदस्मात् पित्तोद्रिक्तस्तीव्रतृष्णो बुभुक्षुः" इत्याधुक्तगुणयुक्तशरीरः । अल्पकचंश्च । पुनर्भावफलाध्याये 'शूरः स्तब्ध' इति वक्ष्यति । तदनेन योज्यम् । व्याधिप्रश्नोपयोगार्थमन्योऽर्थो ध्वन्यते । मधुपिङ्गलगिति नयनविकलः अल्पकचः नष्टकचः पित्त- प्रकृतिः पित्तप्रधानदाहोष्णज्वरादयः (१) इत्यादि । तनुवृत्ततनुरिति । शशी तनुवृत्ततनुर्भवति । ह्रस्ववर्तुलदेहः बहुवातकफः वातश्लेष्ममिश्र- प्रकृतिरित्यर्थः । प्राज्ञः विद्वान् । मृदुवाम् अतीक्ष्णवचनः । शुभक् सोभननेत्रः । मधुपिङ्गलदृक् शुभदृग् इत्याभ्यां विशेषणाभ्यां चन्द्रार्क- योर्नेत्रगतविशेषव्यञ्जकत्वं द्योत्यते ॥८॥ क्रूरदृक् तरुणमूर्तिरुदार पैत्तिकः सुचपलः कृशमध्यः श्लिष्टवाक् सततहास्यरुचिः पित्तमारुतकफप्रकृति ॥९॥ कुज एवंविधगुणो भवति । क्रूरदृक् तरुणमूर्तिः तरुणवयसि फलप्रदत्वं धोत्यते । उदारः दाता कीर्तिप्रिय इत्यर्थः । पैत्तिकः आने- यत्वात् पित्तप्रधान इत्यर्थः । सुचपला धैर्यरहितः । कृशमध्यः मध्ये कृशः दर्शनीयः । क्रूरं पश्यतीति ऋरदृक् । अनेन नाम्ना निर्देशात् प्राणिवधरुचिरिति बोत्यते । अथवा ऋरा दृगस्येति कुजदृष्टरशुभत्वं सूचितम् । तथाच सारावल्यां- "इस्वः पिङ्गललोचनो दृढवपुर्दावाग्निकान्तिश्चलो मज्जावानरुणाम्बरः पटुतरः शूरश्च निष्पन्नवाक् । हिंस्त्रः कुञ्चितदीप्लकेशतरुणः पित्तात्मकस्तामस- अण्डः साहसिको विघातकुशलः संलक्षणोरु कुजः।।" इति । स एवंगुणः, श्लिष्टवाक् श्लिष्टा श्लेषवती वाग् यस्य स तथा । १. 'चः स्वल्पकेशः । शशी ख. ग. पाटः, २. ध । इति । कुक. पाठ.. ३. 'ते। : wom प.न.पा ·- विवरणोपेते होराशास्त्रे व्यङ्गयप्रधानवचन इति यावत् । सततहास्यरुचिः हास्यरसकुशलः । पित्तमारुतकफप्रकृतिश्च भूम्यात्मकत्वाद् भूमेश्च शब्दस्पर्शरूपरसगन्ध- गुणात्मकत्वात् सन्निपातप्रकृतिरित्यर्थः । अत एव योगवाही च भ- वति ॥९॥ जीवशुक्रयोः स्वरूपं वंशस्थेनाह बृहत्तनुः पिङ्गलमूर्धजेक्षणो बृहस्पतिः श्रेष्ठमतिः कफात्मकः। भृगुः सुखी कान्तवपुः सुलोचनः कफानिलात्मासितवक्रमूर्धजः॥ १० ॥ इति । बृहस्पतिरेवंगुणो भवति । बृहत्तनुः स्थूलकायः। पिङ्गल- मूर्धजेक्षणः पिङ्गलकेशः पिङ्गलनेत्रश्च । काचनेत्र इत्यन्यत्र पठ्यते । ने- त्रविकारयुक्त इत्यर्थः । श्रेष्ठमतिः मतिः शास्त्रोपस्कृता बुद्धिः विशिष्ट- बुद्धिरित्यर्थः । कफात्मकः श्लेष्मप्रधानः । तथाच सारावल्याम्- "ईषत्पिङ्गललोचनः श्रुतिपरः सिंहाब्दनादः स्थिरः सत्त्वाढ्यः सुविशुद्धकाञ्चनवपुः पीनोन्नतोरःस्थलः । इस्वो धर्मपरः सुनीतिनिपुणो बद्धोत्कटाक्षः क्षमी व्यापीताम्बरभृत् कफात्मकतनुर्मेद:प्रधानो गुरुः॥" इति । भृगुरेवंगुणः । सुखी भोगप्रधानः । कान्तवपुः कमनीयशरीरः। सुलोचनः शोभननेत्रः । कफानिलात्मा श्लेष्मवातप्रकृतिः । असित- वक्रमूर्धजः कृष्णकुटिलकेशैः। तथाच सारावल्यां "चारुर्दीर्घभुजः पृथूरुवदनः शुक्राधिकः कान्तिमान् कृष्णाकुञ्चितसूक्ष्मलम्बिचिकुरो दूर्वाङ्कुरश्यामलः । कामी वातकफाधिकोऽतिसुभगश्चित्राम्बरो राजसो लीलावान् मतिमान् विशालनयनः स्थूलात्मदेहः सितः।।" इति ॥ १० ॥ शनैश्चरस्वरूपादिकं वसन्ततिलकेनाह मन्दोऽलसः कपिलदृक् कृशदीर्घगात्रः स्थूलद्विजः परुषरोमकचोऽनिलात्मा । - १. “ति ॥ ९॥ बृ', २. 'नः । भृ', ३. 'शः ॥ १०॥ म' ख. ग. पाठः ·द्वितीयोऽध्यायः। स्नाय्वस्थ्यसूक् त्वगथ शुक्लवसे च मज्जा मन्दार्कचन्द्रवुधशुक्ररेड्यभीमाः॥११॥ इति । एवंगुणो मन्दः। अलसः मन्दोत्साहः । कपिलदृक् नेत्र- विकारी । कशदीर्घगात्रः कृशं च दीर्घ च गात्रं यस्य स तथा । स्थूल- द्विजः विकृतदन्त इत्यर्थः । परुपरोमकचः केशश्मश्रादिधारणशील इति यावत् । अनिलात्मा वातप्रकृतिः। किमर्थ रोमशब्दः कचशब्दश्च सह प्रयुक्ताविति चेदुच्यते । कर्णस्याधोभागेऽपि परुषाणि रोमाणि ब- हूनि सन्ति इति ज्ञापनार्थम् । एतत्सर्व बलहीनस्य मन्दस्येति मन्या- महे । बलयुतस्यान्यथा दृश्यते ज्ञानसामग्र्यं श्रेष्ठतादि । राहुर्मन्दसमः । केतुभीमसमः । इत्याद्यन्यशास्त्रोक्तमत्रापि द्रष्टव्यम् । उत्तरार्धेन ग्र- हाणां शरीरधातुसम्बन्धमाह-मन्दार्कचन्द्रवृधशुक्रमुरेड्यभौमाः स्नायुः स्थि असक् त्वक् शुक्लबसे मजा च भवन्तीति शेषः । अथशब्दः कात्स्न्ये । यथोक्तानां कात्न्येन अधिपतयः पृथक् पृथग् आत्मीय- धातुसारदेहा इत्यर्थः । तत्र मन्दः स्नायुसारः । स्नायुशब्देन अथित- सिरासङ्घात उच्यते । सिरालदेह इत्युक्तं भवति । अर्कोस्थिसारः। चन्द्रो रुधिरसारः । रुधिरशब्देन मांसमप्याक्षिप्यते । रुधिरस्य जीव- नावस्थायामेव सद्भावात् । अतो मृगादिषु मांसविषयविशेषकयनं चन्द्रेणैवेत्यवगन्तव्यम् । बुधस्त्वक्सारः । त्वक्शब्देन रसधातुरेवो- च्यते । धात्वग्निना पच्यमानाद्रसधातोरसृग्भावे त्वचः सम्भवात् । तथाच वाहट: "तत्र सप्त त्वचोऽसृजः । पच्यमानात् प्रजायन्ते श्रीरात् सन्तानिका इव ॥” इति । शुक्रः शुक्लगारः । गुरुर्वसासारः। मेदस्सार इति यावत् । भौमो मजासारः। मज्जा नाम अस्थामन्तर्व- र्तमानस्तदवष्टम्भकरो धातुः । जन्मनि यो ग्रहो बलवान् तदुक्तधातु- सारश्च भवति । अन्यथा तेषु रोगादिना पीहा च । व्याधिप्रश्ने यल्लमं यच नवांशको लग्ने वर्तते तत्स्वामिनो बलवशादभिहितदोपेण वा पीडा ॥ ११ ॥ ५. तिः । रा' ख. ग. पाठः. २. 'तुः कुजस' क. ग. पाटः. ३. 'ग्भ', .. 'तुः॥ ११॥ प्रहाणां प्रदेशादीनाह --दे' ख. ग. पाटः.

·४२ विवरणोपेते होराशास्त्रे अधुना ग्रहाणां स्थानादीन् शार्दूलविक्रीडितेनाह ... देवाम्वग्निविहारकोशशयनक्षित्युत्कराः स्युः क्रमाद् वस्त्रं स्थूलमभुक्तमग्निकहतं मध्यं दृढं पाटितम् । ताग्रं स्थान्मणिहेमशुक्तिरजतान्योत्तु मुक्तायसी रोक्काणैः शिशिरादयः शशुरुचज्ञग्वादिपूद्यत्सु वा । इति । अर्कात् क्रमाद् देवाम्ब्वग्निविहारकोशशयनक्षित्युत्कराः स्युरित्यन्वयः । अर्कात् । ल्यब्लोपे पञ्चमी । अर्कादारभ्येति यावत् । अर्कस्य देवालयं स्थानम् । चन्द्रस्य जलाशयः । तेन समुद्रनदी- तटाकवापीकुल्यादिरुक्तः । तदपि चन्द्रबलवशाद् राशिवशाच कल्प- नीयम् । भौमस्याग्निः स्थानं तेन श्रौतस्मााग्निर्वा पाकशालामु पच- नसाधनभूतो वा श्मशानाग्निर्वा । तदपि भौयस्य बलानुसारेण द्रष्ट- व्यम् । बुधस्य विहारः तेन क्रीडाभवनोद्यानादिरुक्तः । गुरोः कोश- गृहम् । शुक्रस्य शयनगृहम् । शनेः क्षित्युत्करः उच्छिष्टक्षेपणस्था- नन् । बलयति ग्रहे ग्रहोक्तस्थाने प्रसवज्ञानं हृतनष्टादिषु चोरादेरव- स्थानं च प्रयोजनम् । अर्काद् वस्त्रं स्थूलादि । अर्कस्य स्थूलं स्थूलैः सूत्रैर्निर्मितम् । चन्द्रस्य अभुक्तं नववस्त्रम् । कुजबुधयोः अग्निकहतम् । कुजस्यानिहतम् । दग्धैकदेशमिति यावत् । बुधस्य कहतं जलक्लिन म- लिनं छिन्नं वा । तथाच कृष्णीये "मलिनच्छिन्नादृढदग्धस्थूलाम्बुधौतजीर्णानि । सौम्येन्दुगुरुभुजङ्गमकुजशिखिभृगुसूर्यजानां स्युः ॥" इति । गुरोर्मध्यम् । नातिनवं नातिजीर्णं च । अतिबलिष्ठे पीतवर्णरू- पितपट्टवस्त्रादि । शुक्रस्य दृढं कालान्तरस्थायि चिन्त्रि?त्री)कृतपट्ट- वस्त्रादिकं वा । शनेः पाटितं छिन्नभिन्नजीर्णवस्त्रम् । आतिबलयुतस्य कृष्णवर्णरूषितपट्टवस्त्रमिति । प्रयोजनं सूतिकालवस्त्रज्ञानं हृतनष्टादि- चिन्तायां चोरादेवलवद्ग्रहवशाद् वस्त्रज्ञानम् । अर्काद् द्रव्याणि । अर्कस्य ताम्रम् । चन्द्रस्य मणयः वैडूर्यादयः । कुजस्य हेम । बुधस्य १.. 'यः। भौमस्यानिशाला । वुधस्थ विहारः बौद्धावासः । बौद्धानां तु विहारोऽस्त्री इत्यमरः गु', २. 'नम् । अ',. ३. ब्रम् । गुरो', ४. 'ध्यम् । शु', ५. 'ढम् । श', ६. 'बम् । अर्का' ख. ग, पाठः, ·द्वितीयोऽध्यायः । शुक्तिः । थमलरूपाणीति यावत् । गुरोः रजतं रूप्यम् । 'बलवच्चे हेम' इति बादरायणवचनम् । शुक्रस्य मुक्ता मौक्तिकम् । शनेः अयः कृष्णलोहः, सीसत्रणी च । तथाच वादरायण:---- अर्कस्य तानं प्रथाको हिगाशीभीमस्य हेम शशिजस्य शुक्तिः। जीवस्य रूप्यं स्वगृह स्थितस्य तस्येव हेमं भृगुजस्य मुक्ता । तीक्ष्णांशुदेहप्रभवस्य मीसं कृष्णा सं च प्रवदन्नि तज्ज्ञाः ।" प्रयोजनं सूतिकागृहे बलवग्रहद्रव्यसत्ता हतनष्टादिचिन्तायां च त- द्रव्यनाशपरिज्ञानं तच्छुभदशायां तस्मिन्नुपचयस्थे च तदाप्तिः उक्त- विपरीते हानिरिति । अथ ग्रहाणाम् ऋतब उच्यन्त----- शशुरुचज्ञग्वा- दिधत्सु शिशिरादयः । आद्यक्षरेण ग्रहाणां नामोच्यते । शादिः शनिः तस्य ऋतुः शिशिरः । शु शुक्रः तस्य वमन्तः । रु रूधिरः तस्य ग्रीष्मः । च चन्द्रः तस्य प्राद। ज्ञः बुवः तम्य शरन् । गु गुरुः तस्य हेमन्तः। वाशब्दो भिन्नक्रमाद्रिकाणेवा, एपामुदयाभावे द्रेकाणैः ऋतुः कल्पनीयः । शनिद्रेकाणेन शिशिरः शुक्रकाणेन वसन्तः इत्यादि द्रष्टव्यम् । आदित्यस्य ऋतुं नष्टजातके वक्ष्यति 'ग्रीष्मोऽर्क- लग्नेति । अतः कुजाको ये तद्रेकाणोदय : ग्रीष्मो वक्तव्यः । अत्र ग्रहाणामृतुविशेषकथनन अन्येऽपि फलपाकनिर्देशोपयोगिनथा- रविशेषवारताराराशिकालहोगदयोऽ'युपलक्ष्यन्ते । अत्रोक्तानां ग्रह- जात्याकारवर्णगुणस्थानवस्त्रद्रव्यकालादीनां ग्रहोदयवद् प्रहरष्टचापि नष्टमुष्टिचिन्तादिषु वलावलपशेन विशेषो ज्ञातव्य इति । प्रयोजन नष्टजातके ऋतुनिदेशः हृतनष्टादिचिन्तायां च 'अन्तःसाराजनयति रविरिति वक्ष्यमाणग्रन्योक्तग्रहवृक्षाणां तस्मिन् ऋता फलकुसुमादि- धारणं च द्रष्टव्यम् । अत्राचार्यण ग्रहाणां शाखाधिपत्यं नोक्तम् । उक्तं च स्वल्पजातके --- 'ऋगर्वसामयजुषामधिपा गुरुसौम्यभामसिता' इति । प्रयोजनं चास्य बलवति शाखाधिपे ब्राह्मणा जातस्तच्छाखा- पाठको भवति । ब्राह्मणे चोरे ज्ञाते (त)च्छाखाभिज्ञानम् , अनिष्टस्था- नस्ये ग्रहे सन्मन्त्रैः शान्तिरिति ॥ १२ ॥ १. 'यः । अथ स.ग.पा. २. 'रसुवा शि', ३ ४. कानुकाना' के. पाट:. ५. नि॥१९॥ स. ग. भाटा. -- 1--0/- दानिश' ग. पाठ:.

·विवरणोपेते होराशास्त्रे . ग्रहाणां दृष्टिस्थानानि मञ्जुभाषिण्याह - त्रिदशत्रिकोणचतुरश्रसप्तमा- नवलोकयन्ति चरणाभिवृद्धितः। रविजामरेड्यरुधिराः परे च ये क्रमशो भवन्ति किल वीक्षणेऽधिकाः ॥१३ ।। इति । रविजामरेड्यरुधिराः परे ये ते च त्रिदशत्रिकोणचतुर श्रसप्तमान् चरणाभिवृद्धितोऽवलोकयन्तीत्यन्वयः। त्रिदशस्थानयोग- तुर्थाशं पश्यन्ति त्रिकोणयोरधं पश्यन्ति चतुरश्रयोश्चरणत्रयं पश्यन्ति सप्तमे सर्व पश्यन्ति । क्रमशः वीक्षणेऽधिका भवन्ति किल । रविजः त्रिदशस्थानयोरपि दर्शनेऽधिकः । सर्व पश्यतीत्यर्थः । तथा अमरे- ज्यस्त्रिकोणयोः सर्व पश्यति । तथा कुजश्चतुरश्रयोः सर्व पश्यति । सर्वेऽपि सप्तमे सर्व पश्यन्तीति पूर्वमेवोक्तम् । तथाच यवनेश्वरः "जामित्रभे दृष्टिफलं समग्रं स्वपादहीनं चतुरश्रयो । त्रिकोणभै दृष्टिफलार्धमाहुर्दृश्चित्कसंज्ञे दशमे च पादम् ।।" गार्यश्च विशेषदृष्टिलक्षणमाह "दुश्चित्कदशमानार्किस्त्रिकोणस्थान् बृहस्पतिः । चतुर्थाष्टमगान् भौमः शेषाः सप्तमसंस्थितान् ॥" इति । अर्थादेव ग्रहोऽनुक्तस्थानानि न पश्यति । तथाच यवनः- "द्वौ पश्चिमौ षष्ठमथ द्वितीयं संस्थानराशेः परिहत्य राशिम् । शेषान् ग्रहः पश्यति सार्वकालमिष्टेषु चैषां विहिता गिष्टा ॥" इति । किलशब्देन ग्रहदृष्टेरनिश्चितत्वं सूचितम् । सर्वप्रश्नजातकविष- येऽवश्यं विचार्यत्वं सूचितम् । अनेन श्लोकेन ग्रहाणां कल्याक्रमा कालहोराधिपत्यं च सूचितम् ।। १३ ॥ अधुना ग्रहाणां कालनिर्देशं वैतालिकेनाह- अयनक्षणवासरतवो मासोऽधं च समा च भास्करात् । १. 'टिविशेषानाह ख. ग. पाठः. २. 'योदृष्टि' क. पाठः, ३. it', ४. 'फलपाकसमयज्ञानार्थ ग्रहाणां कालविशेषानाह ४ 4.1 .

·४५ द्वितीयोऽध्यायः । कटुकलवणतिक्तमिश्रिता मधुराम्लौ च कषाय इत्यपि ॥ १४ ॥ इति । भास्करादयनक्षणवासरतवः मारः अर्थ च समा च भवन्तीत्यन्वयः । आदित्यस्य अयनाख्यः कालांश:, चन्द्र क्ष- णाख्यः, कुजस्य वासरः । बुधस्य ऋतुः, गुरोगानः, शुक्रस्यामासः, शनैश्चरस्य संवत्सरः । अनेन लग्ननवांशकवशाद रिपुविजयादिकाल- निर्देशः । तथाच मणिन्थः- "वक्तव्यो रिपुविजये गर्भाधाने च कार्यसंयोगे । लग्नांशकपतितुल्यः कालो लग्नांशसमसङ्खयः ॥" इति । लग्नाधिपेन लग्नांशकाधिपेन लग्नस्थितेन वा कालो वक्तव्यः। लग्ने यस्य ग्रहस्य नवांशकोदयः स ग्रहस्तस्मानवांशकाद् यावत्सलाये नवांश भवति तावत्सङ्ख्योऽयनादिको ग्रहोपलक्षितः कालः शुभाशुभ- फलस्य पक्तो वाच्य इति केचित् । उत्तरार्धन ग्रहाणां रसविशेषानाह- भास्करात् कटुकलवणतिक्तमिश्रिताः मधुराम्ली च कषायश्च इत्यपि । भास्करस्य कटुको रसः चन्द्रस्य लवणः कुजग तिक्तः बुधस्य मिश्रः गुरोर्मधुरः शुक्रस्याम्लः शनैश्चरस्य षायः । प्रयोजनम् आधान- काले यो ग्रहो बलवान् तदुक्तरसदोहदो गर्भिण्या भवति । जन्मकाले केन्द्रगतग्रहरसाभिरुचिः । भोजनप्रश्नादावुदयारूदवशाद् वा केन्द्र- गतैहा षष्ठस्थानेन वा षड्रसाश्चिन्त्याः। उदयारूढयोर्बलवति रा- शावोजे रूक्षमन्नं युग्मे सौम्यं 'ऋरः सौम्य' इत्युक्तत्वात् । जसराशी जलग्रहदृष्टियोगे चाईम् । तथाचोक्तं--- "शुभोदये भवेन्मिथ भोजनं जीवनाश्रयम् । शुभराश्युदये तद्वदाई युग्मजलक्षयोः॥ पापोदये क्रूरलग्ने तूष्णमत्युष्णकारकम् ।" इति । 'भौमस्यारिविमर्दे'त्यादिश्लोकेनाविकाजाधिपत्यमुक्तं भौमस्य । तस्मादू भौमसम्बन्धे माहिषदध्यादि, चन्द्रसम्बन्धे इक्षुक्षीरविकारादि .. 'लनिर्देशः ल' क. पाठ: न.पा. By: । उ', ·? विवरणोपेते होराशास्त्रे चिन्त्यम् इत्याबृह्यम् । 'निगदितमिह चिन्त्यं मृतिकालेऽपि युक्त्या' इत्युक्तत्वात सर्वत्र देशनातिदशाकाला निरूपणीयाः । चतुष्पाद्राशी द्रवा वाच्याः । 'अन्तःसारानि'त्यनेनोपदेशभेदाश्चिन्न्याः। ते 'चराग- द्विदेहा' इत्युक्तविधिना आसनस्य (म? च) रादित्वं चिन्त्यम् । 'जीर्ण संस्कृतमित्यनेन गृहविशेषाश्चिन्त्याः । 'प्रागाद्या' इत्यादिना गशिप्लव- वशेन भोक्तुः प्रागाधभिमुखत्वमूह्यम् । मधुराम्लाविनि समासाद् दयो- गुरुशुक्रयोर्मधुराम्लसम्बन्धोऽभिप्रेतः ॥ १४ ॥ इति ग्रहयोगेक्षणवशानिरूप्य वक्तव्यानि नष्टभुष्टिचिन्ताकथनोपयोगिकानि जात्या- कृतिवर्णगुणद्रव्यवस्नदेशकालरसादीनि निर्दिश्य ग्रहाणां बलाबलनिरूपणाय शत्रुमित्रादागी- नविधि शार्दूलविक्रीडितेनाह जीवो जीवबुधौ सितेन्दुतनयी व्यर्का विभूजाः क्रमाद वीन्द्वर्का विकुजन्छिनाश्च सुहृदः केषाञ्चिदेवं मतम् । सत्योक्ते सुहृदस्त्रिकोणभवनात्स्वात्स्वान्त्यधीधर्मपाः स्वोच्चायुस्सुखपाच लक्षणविधेर्नान्ये विरोधादिनि॥१५॥ इति । केषाश्चिन्मतमेवमिति सम्बन्धः । अर्कस्य जीवः सुहृत् । चन्द्रस्य जीवबुधौ सुहृदौ । कुजस्य सितेन्दुतनयो मुहृदी । बुधस्य अर्कादन्ये पञ्च सुहृदः । गुरोभौमादन्ये पञ्च सुहृदः । शुक्रस्य च- न्द्रार्को विना चत्वारः सुहृदः । शनैश्चरस्य चन्द्रार्ककुजान् विना त्रयः सुहृदः । अन्ये शत्रवः इति । केचिद् यवनेश्वरादयः । तथाच- "रवेर्गुरुमित्रमतोऽन्यथान्ये गुरोस्तु (सौम्यं ? भौम) परिहत्य सर्वे । चान्द्रेरना भृगुनन्दनस्य त्वन्दुवर्जाः सुहृदः प्रदिष्टाः ॥ भौमस्य शुक्रं शशिजं च मित्रमिन्दोर्बुध देवगुरुं च विद्यात् । सौरस्य मित्राण्यकुजेन्दुसूर्याः शेषान् रिपू विद्धि नृणां च तद्वत् ॥" इति । केषाञ्चिन्मतमुपदिश्य स्वाभिप्रेतं सत्याचार्यमतमाह --- सत्योक्तं स्वात् त्रिकोणभवनात् स्वान्त्यधीधर्मपाः स्वोधायुःसुखपाश्च सुहृदः । लक्षणविधेविरोधादन्ये नेत्यन्वयः । 'सिंहो वृष' इत्याधुक्तलक्षणाद खात् त्रिकोणभवनात् स्वान्त्यधीधर्मपाः द्वितीयद्वादशपञ्चमनवमस्था- 'नानुपदिशति श्लोकद्वयेन-जी' ख. ग. पाठः, 'दः । इति कैष' ख, ग, पाठ.. ४. 'तू तू विस. पाटा. क. पाठ.. 'स्य शुक्रही स' ·- RA योऽध्यायः । नाधिपतयः, स्वोचायुम्सुखपाः निजतुझाष्टमचतुर्थस्थानाधिपतयश्च ब- न्धवः । अनुक्तस्थानाधिपाः शत्रवः । उक्तानुक्तस्थानाधिपा उदा- सीना इत्यादि द्रष्टव्यम् । अयं प्रकारश्च स्पष्टमुक्तः केनापि- "शबू मन्दसिती ममः शशिसुतो मित्राणि पा रवे- स्तीक्ष्णांशुर्हिमरश्मिजश्च सुट्टदो शेपाः समाः शीतगोः । जीवेन्दृष्णकराः कुजस्य सुट्टदो ज्ञाऽरिः गिताकी सगा मित्र सूर्यसितो बुधस्य हिमगुः शत्रुः समाश्चापरे ।। सरेः साम्यसितावरी रविसुतो मध्यः परे त्वन्यथा सौम्यार्की सुहृदो समौ कुजगुरू शुक्रस्य पावरी । शुक्रज्ञौ सुट्टदौ समः सुग्गुरुः सौरम्य चान्येऽग्यो ये प्रोक्ताः सुहृदस्त्रिकोणभवनान ने भी मया कीर्तिताः॥" अत्र केचिद् यवनमतेन नैसर्गिकभावमङ्गीकृत्य (स? स्व)मतेन तत्काल- बन्धुमावं च परिकल्प्य प्रश्नजातकादिफलं निरूपयन्ति । तथाच कु- प्णीये "मूलत्रिकोणभवनाच्चतुर्थपञ्चमधनव्ययाष्टमगाः । स्वोच्चे धर्मे च गता ग्रहास्तु तात्कालिकाः सुहृदः" ॥१५॥ अथ प्रहाणां नत्वालामवामित्रांवभाग शादलधि कातिना. अन्योन्यस्य धनव्ययायमहजव्यापारबन्धुस्थिता- स्तत्काले मुहृदः स्वतुगभवनेऽप्येकेरयस्त्वन्यथा । ध्येकानुक्तावान् सुहृत्समरिपून संचिन्त्य नैसर्गिकां- स्तस्कालन पुनस्नानधिसुहन्मित्रादिभिः कल्पयेत् ।। इति । अन्योन्यस्य धनव्ययायसहजव्यापारवन्धुस्थिताः त- काले स्थितिकाले सुहृदो भवन्ति । एके स्वतुङ्गभवनेऽपि स्थितः सुहद् भवतीति वदन्ति । ते च यवनश्चगदयः । तथाच तद्वाक्यं "मूलत्रिकोणाद् धनधर्मवन्धुपुत्रव्ययस्थानगता हेड्याः । तत्कालमेने सुट्टदो भवन्ति स्वौच्चे च यो यस्य विकृष्टवीर्यात् ॥" इति । अन्यथा अरयः । अन्यत्र स्थिताः शत्रवो भवन्ति । नैसर्गिकान् 'इति' क. ग. पाटः 'णीत्यादि ।॥ १५॥', ३. 'नात्कालिकब- शशदासीनानाह-स. ग. पाठः. - २ ४. "निन । अन्य' ग. पाट:.

·विवरणोपेते होराशाखे येकानुक्तभवान् मुहृत्समरिपून् सञ्चिन्त्य पुन तत्कालनाधिमान्मित्रा दिभिः कल्पयेत् । कानुक्तभवान् एकस्य ग्रहस्य द्वै क्षेत्र विद्यन, वत्र द्वयोरपि बन्धुत्वे बन्धुः । एकस्य बन्धुत्वे उदासीनः । द्वयोरप्यनुस्तन्वे शत्रुः । एवं नैसर्गिकोः सुहृत्समरिपंवः सञ्चिन्त्याः । पुनर्गिकवन्यो- स्तत्कालसुदृत्त्वे अधिबन्धुत्वं, नैसर्गिकसमस्य तत्कालबन्धुन्चे बन्धुत्वं, नैसर्गिकबन्धोस्तत्कालशत्रुत्वे समत्वं, नैसर्गिकसमम्य नत्कालशान्ये शत्रुत्वं, नैसर्गिकशत्रोस्तत्कालशत्रुत्वेऽधिशत्रुत्वम् इनि द्रष्टव्यम् । एवं प्रहाणां परस्परं पञ्चविधो बन्धः तदीयषड्वर्गाश्रयबलनिरूपणे प्रापः । तथोक्तं श्रीपतिना- "स्वोच्चे रूपं चरणरहितं स्वत्रिकोणे स्वार्थ नागांशानां त्रयमधिसुहृद्हगे मित्रभेऽरुध्रिः । अंशोऽष्टानां समगृहगते भूपभागोऽरिगेहे दन्तांशः स्यादधिरिपुगृहे नीचभे शून्यमेव ॥" अस्मिञ्चोके किञ्चिदर्थान्तरमपि सूचितम् । लमेशाद् धनव्ययादि- स्थानेषु यद्भावाधिपतिः स्थितः तद्भावसमृद्धिः । पित्रादिकारका: सूर्यादयो बलवन्तः शुभदृष्टलग्नेशादुक्तस्थानेषु गतान ने पित्रादयो ऽतिसुट्टदो भवन्ति । तद्भावादपि धनव्ययस्थानगताः पित्रादिकारका- वेत् पित्रादयोऽतिसुदृदो भवन्ति ॥ १६ ॥ अधुना ग्रहाणां स्थानवलं दिग्बलं च तोट ! दोघानाह- स्वोचसुहृत्स्वदृगाणनवांशः स्थानबलं स्वगृहोपगतैश्च । दिक्षु बुधाङ्गिरसी रविभौमौ सूर्यसुतः सितशीतकरौ चे ॥ १७ ॥ इति । स्वोच्चसुहृत्स्वदृगाणनवांशः स्थानवलं भवनि स्वगृहोप- गतैश्च स्थानबलम् । स्वगृहोपगतैश्चेत्यनेन स्त्रीराशा युग्मगशी बीग्रही चन्द्रशुक्रौ । अन्ये ग्रहाः पुरुषराशावोजराशौ वलवन्त इत्युक्तं भवति । अत्र गतशब्देन राशिगतिवशाद् ग्रहाणां बलभेदोऽस्तीनि ज्ञापितम् । १. 'कान्', २. 'पून स', ३. 'न्त्य' ग. पाठः. स्वोच', ५.. 'च ॥ बलविशेषमाह-स्वो', ६. 'लम् । अथ स.ग. पाठ:. -- ४. पद॥॥॥

·--- द्वितीयोऽध्यायः । आदिद्रेक्काणे स्त्रीग्रहस्य, मध्यरेकाणे नपुंसकग्रहस्य, अन्त्यद्रेकाणे पुरुष- ग्रहस्य बलम् । तथाच सारावल्यां "स्त्रीपुनपुंसकाख्याः क्षेत्रप्वाद्यान्त्यमध्यसंप्राप्ताः" इति । अथ दिग्वलनाह --दिक्ष्विति । पूर्वस्यां दिशि उदयकाले बुधागिरसौ वलवन्तौ, दशमराशी मध्यन्दिनकाले रविभौमी बल- वन्तो, पश्चिमस्यां दिश्यस्तमये सूर्यसुतो बलवान् , अर्धरात्रे चतुर्थभावे चन्द्रशुक्रो बलवन्तौ स्तः । यो ग्रहो यत्र बली तस्मात् सप्तमस्थानस्थो विबलो भवति । मध्ये तदनुपातत ऊह्यम् । तथाच यवनेश्वरः- "गुर्वैन्दवी पूर्वविलग्नसंस्थौ नभःस्थलस्थौ च दिवाकरारी । सौरोऽस्तगः शुक्रनिशाकरौ तु जले स्थितावय्यबलो भवेताम्" ॥१७॥ भधुना प्रहाणां चेष्टावलं (नाटकना !):- उदगयने रविशीतमयूखौ वक्रसमागमगाः परिशेषाः। विपुलकरा युधि चोत्तरसंस्था- श्चेष्टितवीर्ययुताः परिकल्प्याः ॥ १८ ॥ इति । उदगयने रविशीतमयूखौ चेष्टितवीर्ययुती । परिशेपाः चक्रसमागमगाः चेष्टितवीर्ययुताः परिकल्प्याः। परिशेपाः कुजादयः ता- राग्रहाः वक्र प्राप्ताः, आदित्याद्दरं गता इति यावत् । समागमं प्राप्ताश्च- न्द्रसमीपस्था इति यावत् । युधि उत्तरसंस्थाः विपुलकराश्च चेष्टितवी- र्ययुता इति सम्बन्धः । ताराग्रहाणां परस्परं योगो युद्धमित्युच्यते । तत्रोत्तरस्थो जयति दक्षिणस्थः परिभूयते । "कदाचिद् दक्षिणस्थोऽ(पि) जयी शुक्रः प्रकीर्त्यते । वर्णरश्मिप्रभायोगाद्यं चैतत् स्वया धिया ।" इति द्योतयितुं विपुलकरा इत्युक्तम् । आदित्यस्य विप्रकर्षः चन्द्रस्य सनिकपः परस्परयोगे उत्तरदिस्थितिश्च चेष्टितवीर्यमुत्पादयतीति द्रष्टव्यम् । १. 'स्तकाले सू' क. पा. ४. 'शादी' क. पाठः, २ 'स्तः ॥ १७॥ उख. ग. पाठः, ३. "प्राप्ता, ·५० विवरणोपत होगशाम् "दिवसकरेणास्तमयः समागमः सोलममदिनानाम् । भौमादीनां युद्धं निगद्यतेब्यान्य नाग।" इति संहितायामुक्तम् ॥ १८॥ प्रहाणां कालबलं निसर्गवलं च मालिन्याल - निशि शशिकुजलौराः सर्वदा शा चान्य बहुलसितगताः स्युः करसोम्यामिण । स्वदिवससमहोरालासगैः कालवीय शरुखुगुशुचसाया वृद्धिना वीचन्नः ॥ १० ॥ इति । शशिकुजसौराः निशि बलवन्तः म्युः । सः सर्वदा सम- वान् स्यात् । अन्ये अह्नि च बलवन्तः । म्युरिनि शेषः । ऋग्माम्याः बहुलसितगताः क्रमेण बलवन्तः स्युः । क्रमशन्दन प्रतिपदादिपर्वान्त बलस्य वृद्धिहासावुच्यते । क्रूरग्रहाः बहुलपक्ष कृष्णपी साम्यग्राः सितपक्षे । कृष्णपक्षेऽपि चन्द्रमाः ऋरोऽपि बलवान भवति । यम्मा यवनेश्वरः "मासे तु शुक्लप्रतिपत्प्रवृत्ते पूर्व शशी मध्यवली दशाह । श्रेष्ठो द्वितीयेऽल्पबलस्तृतीये सौम्यस्तु पबल्यान मदेव ॥" इति । निशि शशिकुजसौरा इत्यत्र क्रमो विधानः । शशी पूर्वभा. गस्य, तेन तदानीं मृष्टभोजनं सम्भवति । युजा मध्यभागम्य, नेन तदानीं मारणविद्वेषणादिक्रूरकर्माणि कुर्वन्ति । अन्त्यभागम्य शन. श्वरः । तस्मिन् बलवति सति तदानीमुपासनाशास्त्रार्थविचिन्तादिकं च सम्भवति । हीनबले तदानीमतिनिद्रा । सर्वदाजः । बुधं बलवनि म- वेदा विद्याभ्यासश्चिन्तनीयः । अन्यथा सर्वदा परिक्षामशीलः यूनादि- भिर्वा । अन्ये दिवा । तत्र प्रातःकालस्य सूर्यः, नेन तदानी देवचन्द नादिकं सम्भवति, हीनवलेऽध्वगमनं च । पश्यन्दिनस्य जीवः, नन तदानीं वैश्वदेवातिथिपूजा स्वभोजनं च सम्भवति । अन्यभागम्य शुक्रः, तेन तदानीं पुराणकाव्यनाटकादिकं च सम्भवति । अपरपले कुरा बलिनः । तेनापरपक्षेऽशुभकर्माणि । सितप । साम्या बलिना, १. 'कुसुतादी', २. 'नैसगिक चाह है, 'क्षे। स्वदि' ख. ग. पाठा. .- , ·A द्वितीयोऽध्यायः । ५१ तेन तत्र शुभकर्माणि कुर्वन्ति । इति । स्वदिवसक्षमहोरामासगैः काल- वीर्यं भवति । स्वदिवसे स्वसमायां स्वकालहोरायां स्वमासे च । स्वदि- वसः स्वारः । संवत्सरस्यादौ यस्य प्रथमैवारो भवति स तस्य संव- सरस्याधिपतिः । मासस्याप्येवमाधिपत्यम् । कालहोरा दिनद्वादशां- शात्मिका प्रसिद्धव । एभिः कालवीर्यं वक्तव्यम् । तथाच श्रीपतिः- "पादं स्ववर्षेऽथ दलं स्वमासे दिने स्वकीये चरणोनरूपम् । रूपं स्वहोरास्विति कालवीर्य- अक्तं हि होरानिपुणैः पुराणैः ॥" इति । वीर्यशब्देनोत्साहक्रियाशक्तिरुच्यते । अतः स्वदिवससमहोरा- मासेषु ग्रहाणां क्रियाशक्तिः फलप्रदानमिति चात्र व्यज्यते । अत्र 'उदगयने रविशीतमयूखाविति प्रथमोक्त्या रविशीतमयूखयोः सविता दशाफलानां पाचयिता चन्द्रमास्तु पोषयिता इत्युक्तन्यायन कालवि- शेषद्योतकत्वं प्रतिपादितम् । तस्माद् यस्मिन्नृक्षे फलं विवक्षितं लक्षणव- शाद् भवति, तत्र अर्कस्थितिकाले फलपक्तिः। तस्मिन् काले चन्द्रोऽपि तक्षं तस्य त्रिकोणं वा यदा प्रविशति, तदा विशेषेण फलव्यक्तिः। तत्र स्वारश्च सम्भवति चेत् तस्मिन् काले फलपाको दृढो भवति इत्यादि च द्रष्टव्यम् । स्वदिवससमहोरामासगैरित्यत्र स्वशब्देन स्व- कीयाः सर्वेऽपि कालविशेषाः संगृधन्ते । तथाहि-आदित्यस्य काल- विशेषास्तावत् उत्तरायणं सिंहगुरुः सिंहमासः सिंहचन्द्रः कृत्तिकोत्त- रफल्गुन्युत्तराषाढाश्च नक्षत्राणि । तेषु गुरुस्थितिकालः सूर्यस्थितिका- लश्च सूर्यवारः, सिंहराशिः सूर्यकालहोरेत्येत्रमादयः सूर्यस्य शुभाशुभ- पाकसमयविशेपाः। एवं चन्द्रादीनामपि द्रष्टव्यमिति । एवं फलकाल- ज्ञापनाय कादाचित्कानि स्थानबलदिग्बलचेशबलकालबलानि प्रथम- मुपदिश्यानन्तरं ग्रहाणां निसर्गवलमाह - शरुबुगुशुचसाद्या वृद्धितो वीर्यवन्त इति । शायः शनैश्चर इत्यादिनामाद्यक्षरेण ग्रहा निर्दिश्यन्ते । शनैश्चराद् भौमो बलवान् भीमाद् बुधः बुधाद् गुरुः गुरोः शुक्रः १. 'स्वस" ख. पाठः. २. 'वासरः' ग. पाठः, ३. 'म' क. ख. पाठ... ४. 'दशा' क. पाठः. ५. 'णानुरू', (. 'लदा' ग. पाठः. ७. 'यवलेन' ख. ग..पाठः, ८. 'वासर' ९. 'दि द्र' ख. ग. पाठः, १०. 'ष' ख. पाठः. ११. 'व्यम् ।' ग. पाठः, ग, पाठः.

·५२ विवरणोपेते होराशास्त्रे शुक्राच्चन्द्रः चन्द्रात् सविता इति क्रमेण बलाधिका भवन्ति । एवं ग्रहाणां निसर्गवलं कालबलं चेष्टावलं दिग्बलं स्थानबलं च सम्यक् प्रदर्शितम् । अनेनैव प्रकारेण मोजानां च योगकारकग्रहाणां बलयोगो योगवलाबलज्ञानायावगन्तव्य इति ॥ १९ ॥ इति होराविवरणे ग्रहयोनिभेदो द्वितीयोऽध्यायः ।। अथ तृतीयोऽध्यायः। अथ वियोनिजन्मा यात्रो विमृश्यते । विविधा योनयः वियोनयः । अस्य शास्त्रस्य प्रा- यण मानुषजातकविषयत्वात् तद्यतिरिकाः तिर्यस्रोतस ऊर्ध्वस्रोतसश्च वियोनिशब्देन गृ- ह्यन्ते । 'चतुरशीनिसहस्रभवान्यजो मनुज' इति योगशास्त्रेषूच्यते । तस्मादेकोनचतुरशी- तिसहस्रप्रमाणा विनोनयः सन्ति । तत्र कतिचन तिर्यञ्चः कतिचन स्थावराश्च इति द्ववियं, निरश्चामपि पशुपक्षिभेदेन द्वैविध्यमिति त्रिविधा वियोनयः । अवान्तरविशेषाणामतिबहुत्वाद उकलक्षणानां त्रिविधानामेव वियोनीनां नष्टमुष्टिचिन्तायुपयोगाय स्वरूपकथनलक्षणमत्र संक्षेपेण प्रतिपाद्यते। फरग्रहै। सुबलिभिर्विबलैश्च सौम्यैः क्लीवे चतुष्टयगते तदवेक्षणाद्वा । चन्द्रोपगद्विरसभागसमानरूपं सत्वं वदे यदि भवेत् स वियोनिसंज्ञः ॥१॥ मुंबलिभिः क्रूरग्रहैः विवलैः सौम्यैश्च क्लीबे चतुष्टयगते चन्द्रो- पगद्विरसभागेसमानरूपं सत्त्वं वदेदित्यन्वयः । पापफलसूचकानां बलवत्त्वे शुभग्रहाणामल्पबलत्वे च लग्नकेन्द्रस्य नपुंसकग्रहयोगे च सति चन्द्रस्थितद्वादशांशकसमानरूपं जन्तुविशेष वदेत् । स वियोनिसंज्ञो भवेद् यदि स चन्द्रद्वादशांशकः वियोनिर्भवति चेत्, तदवेक्षणा वा क्लीवग्रहस्यावेक्षणे सति वा । अवेक्षणशब्देन सप्तमस्य चतुष्टयान्त- भावात् सप्तमव्यतिरिक्तेह दृष्टिह्यते । सुशब्देन विशब्देन चाक्षरसं- ख्ययासम्प्रदायसिद्धबलपिण्डानयने प्रसिद्ध षड्भ्योऽधिकस्यातिबलन्वं १. 'न्ति । एतद् प्रहाणां नैसर्गिकबलम् ॥ १९॥' ख, पाठः. ३. 'वियोनिः विवि' क, ग. पाठः. १. 'म्यैः क्ली', ५.. 'गवन्तस्वितद्वाद- शांशस' ग. पाठः, ६. 'चाप्यक्ष क., 'द्वय' ग. पाठः, ग. पाठ.. .

·, तृतीयोऽध्यायः तन्न्यूनस्य चाल्पबलत्वमत्र द्योत्यते । अत्र पुनः केन्द्रगतानां बलाधि- फत्वं पणपरस्थानां मध्यवलत्वमापोक्लिमस्थानामल्पबलत्वं च "कण्ट- काधुपगतेषु निधेया रूपकार्धचरणा निजवीर्ये" इत्याद्याचार्यवचनप्रद- र्शितं परिगृह्यत इति सम्प्रदायः । चन्द्रोपगद्विरसभागेसमानरूपमित्य- नेन सर्वत्र चन्द्रेणेव शरीरलक्षणकयनैमिति प्रकाश्यते ॥ १॥ जम्मन् विषये योगान्तरं वैतालिक्नाह- पापा बलिन: स्वभागगा: पारक्ये विवलाश्च शोभनाः । लग्नं च वियोनिसम्भवं दृष्ट्वात्रापि वियोनिमादिशेत् ॥ २ ॥ इति । पापाः स्वभागगाः बलिना, शोभनाः पारक्ये विबलाव, लमं च वियोनिमम्भवम् , एवं दृश्वा अत्रापि वियोनिमादिशेद् इत्य- न्वयः । चन्द्रोपगद्विरसभागसमानरूपं वियोनिमादिशेत् । क्लीबसम्ब- न्धाभावे विलग्नस्य वियोनित्वे वियोनिजन्म भवतीति भावः ॥ २ ॥ वियोनिजन्तुषु चतुष्पदानामशेषु राशिविभागमुपजातिकयाह - क्रियः शिरो वक्त्रगले दितीयः पादांसके पष्ठमुरोऽध पावें । कुक्षिस्त्वपानोऽवयथ मेमुष्को स्फिक् पुच्छमित्याह चतुष्पदाङ्गे ॥ ३॥ इति । चतुष्पदाङ्गे इत्याह । शास्त्रमिति शेषः । क्रियः शिरः मेपराशिः चतुष्पदानां शिरो भवति । वक्त्रं गलं च वृषभराशिः । पादासौ च मिथुनम् । पृष्ठं कर्कटकः । उरः सिंहः । पार्श्वद्वयं कन्याँ । इक्षिस्तुलाराशिः । अपानः वृश्चिकराशिः। अघिद्वयं चापराशिः। मेमुष्की मकरः । स्फिची कुम्भः । पुच्छं मीनः । इति शास्त्रमाहेति सम्मन्धः । इतिवाक्याचतुष्पदग्रहणमुपलक्षणार्थम् । पक्षिणामप्येवम् । १.त्वन'ख. पाठः, २. 'गमि' क, पार:. ३. 'प्र' ग. पाठः, ४. 'र- ५. 'गमाह' र ग. पाठः, ६. 'इत्या'. ७. 'न्याराशिः । कु', ८. रराशिः । स्विम्भराशिः। 'ग. पाठ:. ९. 'न्धः ॥३॥'च. ग. पाठ.. - ·-- '.. ५४ विवरणापत होराशास्त्र तेषां पूर्वपादस्थाने पक्षपाली । शेषा अनः । प्रयोजनं राश्युपलधि- ताङ्गे वर्णोपधार दिविज्ञानमिति ॥ ३॥ লুয়াহা স্থগিত वान् धदेच्युतायोनौ । दृष्टया समानां प्रवदेव संख्या रेखा बहेत . संस्थैर पृष्ठे ॥४॥ वियोनौ लग्नाशकाद् ग्रहयोगेक्षणाद्वा वर्णान् वदेदित्यन्वयः । लग्नाधिपस्यांर्शक नाथस्य च बलाधिक्ये अंशकराशेः वर्णान् वदेत् । तस्याल्पबलत्वे योगेने वा ग्रहावलोकेन वा वर्णा वक्तव्याः । संख्यां दृष्टया समानां (म)वदेत् वर्णसंख्यां ग्रहाणां दृष्टिभिस्तुल्या वदेत् । अत्र संख्याशब्देन वियोनिसंख्यां केचिदिच्छन्ति । एको ग्रहः पश्यति चेद् एको वर्णः । द्वौ ग्रहो पश्यतश्चेद् द्वौ वर्णों । बहवो ग्रहाः पश्यन्ति चेत् तत्र वियोनौ बहवो वर्णाः सन्तीति वदेत् । बलयुक्त- रिति सर्वत्र योज्यम् । स्मरसंस्थैः पृष्ठे रेखां च वदेत् । स्मरसंस्थः सप्तमस्थानगतैर्ग्रहः वलवद्ग्रहवान् वियोनौ पृष्ठे रेखां वदेदित्यर्थः । चकारादुदयस्थैलाटे च ॥ ४ ॥ अथ पक्षिणां लक्षगं शस्नाह खगे गाणे पलसंयुतेन मा ग्रहेण युक्त चरभांशकोदये। वुधांशके वा विहगाः स्थलाम्वुजाः इनैश्चरेशीक्षणयोगसम्भवाः ॥५॥ इति । अा पक्षिविषयास्त्रयो योगा उच्यन्ते । वलसंयुनेन ग्रहेण युक्ते इति विष्वपि योजनीयम् । खगद्रेकाणे मिथुनतुलयोर्मध्यम सिंह- कुम्भयोः प्रथमे । बैंगे गाणे बलसंर तेन शहेण युक्ते शनैश्चरेन्द्रीक्षण- योगसम्भवाः लाम्बुजाः विहगा भवन्नीत्यन्वयः । चरभांशकोद- १० १. 'छे ॥ इति । दियो', २. शना', 'शश', ४. 'लाव' क पाट., ५, 'न प्र' ग. पाठः. ६. क. मा. पाठः. ७. 'त् । ए' श. पाऊ स्थर पाठः. ९. 'त् ॥ ४ ॥', १०. 'णमाह', ११. 'अथ द्रेकाणे' ज. ग. am. -- ·---- तुनीयोः यायः । येऽपि तथा । बुधाशकाच या नवरयाणवी सम्भवाः स्थल- पक्षिणः, चन्द्रयोगवीक्षण मन! जलपक्षिण शेषः । तथाच सारावल्या "विहगोदित ना? को बा ॥ बालना युरोऽ। चरभांशे । बौधो का निह स्थलाचु शनि शी णात् क्रमशः॥" इति । फरग्रहैरित्यादिवियोनि यक्ष या पयः । शनैश्वरयोगक्ष- णयोरपि पक्षित्वकारकत्वरि । । 'मुयात्मजेन्दुपुत्री पक्षिसमानावि'ति वचनात् शनैश्वरवीक्षणयोगा वे उक्तयोगा पाय इति द्रष्टव्यम् ॥५॥ स्थावराणां लक्ष यताललाय---- होरेन्दुरिरविना तायस्थ मायाजशन प्रमदः। लग्नाद् ग्रहः स्थरजलपनि पाय- स्नाधार पर नरम स्थना जानाः॥६॥ इति । विवले हारेन्दुरिगा प तरूणां जाम प्रवदेद् इत्य- न्वयः । लग्नार्कगुविन्दना विषयक जन्मावर जन्म । तोय- स्थले तरुभवः जले स्थले चनरूणामुनी भवति । अंशकृतः प्रभेदः लग्ननांशको जलनवांशकश्रेजलाश्रयंक्षाः, अन्यथा स्थलाश्रय- वृक्षाः । स्थलजलसंपतिः ग्रहः लग्नाद् यावान् स्थलतायजातास्तावन्त एव तरवो भवन्ति । स्थलराश्यधिपतिग्रही लग्नराशेर्यानति राशौ वर्तते तावन्तः स्थलवृक्षा भवन्ति । जलगश्याधिपनिश्चेत् गरिन्नो जलवृक्षा भवन्ति । अंशकाधिपतिनाप्येवं वक्तव्यम् । लग्नांशकयोबलाधिकेन हि सर्वत्र फलनिर्देश इति कृत्वा अंशकृतः प्रभेदः स्थल जलक्षपतिरिति च तन्त्रेण निर्दिष्टः । यत्र यत्र ग्रहः संख्या विवक्ष्यते, तत्र तत्र आयुर्दा- योक्ता हरणगुणनादयो यथासम्भवं योजनीयाः । तथाच सारा- बल्या- "द्वित्रिगुणत्वं नेपामायुदायप्रकारोक्तम्" इति ॥६॥ 1. ' शबरच' .... पा. २. ५: । क्व. ग. पाट:... 'स्वकथनका' क, ग. पा... मानना ७., ८, 'या'. ५. गम् । .. ..., ·५६ विवरणोपेते होराशास्त्र वृक्षविशेषनिर्देशप्रकारं मन्दाक्रान्तयाह अन्तस्सारा जनयति रविर्भगान् सूर्यमनुः क्षीरोपेतांस्तुहिनकिरणः कण्टकाढ्यांश्च भौमः। वागीशज्ञौ सफलविफलौ पुष्पवृक्षांस्तु शुक्रः स्निग्धानिन्दुः कटुकविटपान् भूमिपुत्रश्चै भूयः ।।७॥ इति । रविः अन्तस्सारान् जनयतीति सम्बन्धः । भन्त:- सारान् गृहादिकरणयोग्यान् । सूर्यसूनुः दुर्भगार्ने दृङ्मनसोरनिष्टान शाकोटकादीन् । तुहिनकिरणः क्षीरोपेतान् सप्तच्छदादीन् । भौमः कण्टकाढ्यान् कारस्करकिंशुकादीन् । वागीशज्ञौ सफलविफलौं वा- गीशः सफलान् फलप्रधानान् पनसादीन्, बुधो विफलान् फल- न्यान् चन्दनादीन् । शुक्रः पुष्पवृक्षान् पुष्पप्रधानान् चम्पकादीन् । प्रहाणां बलाबलवशेन वा योगेक्षणवशेन वा यथोक्तवृक्षाणां विकल्पो योजनीय इति द्योतयितुं चन्द्रभौमयोः पुनरपि वृक्षविशेषानाह-श्य इन्दुः स्निग्धान् वृक्षान् जनयति बलाधिकश्चेत् स्नेहयुक्तान् नालि- केरादीन् जनयति । भूमिपुत्रः कटुकविटपानं भल्लातकादीन जनयति । तथा दृश्यते "अर्कस्य मूलं स्थलजं नालिकेरादिकं फलम् । सारभूकहनिष्पत्रचन्दनार्थ प्रचक्षते ॥ अन्तर्जलयुतान्य++तिक्षारयुतानि च । भक्षानि + नवान्याहुःसूचकः शीतरोचिषा:(१) || मरिचायं सर्षपाचं निर्यासं स्थलभूरुहम् । तालवेवादिकं चूतं पनसाद्यं कुजस्य तु ।। कन्दसूरणपत्राढ्यं बृहतीतण्डुलीयकम् । वल्लीफलं बोधनस्य मूलं बहुरसान्वितम् ।। स्थलाम्बुजानि सस्यानि कुसुम्भं तण्डुलं तथा । दुकूलमुख्यपट्टानि तूलानि च गिरांपतेः । १. 'रमुपदिशति-अ ख. ग. पाठ:. २., ३. 'स्तु', ४. 'नशा' ग. पा. ५. 'लौ वृक्षौ वा' क. पाठः. ६. 'वस्तु क' ग. पाठः. ३. जनयति भ'कन अन' ग. पाठः ८. 'ति ॥७॥'ख. ग. पाठः, Rametunt ·५७ ma तृतीयोऽध्यायः। कन्दाढ्यं पुष्पवस्तूनि नालिकेरादिकं भृगोः । तूलतन्तुयुतं गन्धद्रव्याणि च विनिर्दिशेत् ॥ प्रियङ्गुमुद्गनिष्पावश्यामाकायं कषायकम् । हीनमूलं मालुपाद्यं मन्दस्य च विनिर्दिशेत् ।। विषवृक्षाण्यभोज्यानि दुर्भगानि फलानि च । उपेताहतुल्यानि राहोरौद्भिदमीरितम् ॥" इति ॥ ७॥ सर्वत्र शिवशेन प्रदवशेन च फलविशेपनिर्देशप्रकारमपि अत्र वृक्षगतविशेषणद्वारेण उपदेष्टुं वंशस्थेनाह शुभाशुभः रुचिरं कुभूतले करोति वृक्षं विपरीतमन्यथा । परांशके यावति विच्युतः स्वकाद् भवन्ति तुल्यास्तरवस्तथाविधाः ॥ ८॥ इति । अशुभः शुभः कुभूतले रुचिरं वृक्षं करोतीत्यन्वयः। अशुभराशिस्थितः शुभग्रहः कुत्सितभूतलस्थितं शोभनवृतं करोति । अन्यथा विपरीतं करोति । शुभराशिस्थितोऽशुभग्रहः शोभनभूतले कुत्सितवृतं करोतीत्यर्थः । यथोक्तेष्वन्तस्सारादिषु तरुषु स्थलजल- जादिषु एकप्रकारतरुसंख्यां निर्दिशति - परांशक इत्यादिना । ग्रहः स्वकार यावति परांशके विच्युतः तथाविधास्तरवः तावन्तः सन्तीति सम्बन्धः। 'अंशकतः प्रभेद' इति पूर्वमुक्ते पुनरप्यंशकेन निर्देशोक्त्या अंशकैरव विशेषा वक्तव्या इति घोत्यते ॥८॥ इति होराविवरणे वियोनिजन्माध्यायस्तृतीयः ॥ १. 'दिश्यते ४. 'पिनि' ग. पाठ:- शुख. ग. पाठः, २. 'तं सचिरं शो', ३. 'दित' क. पाठः, ५. 'णे तृतीयोऽध्यायः ॥' स. न. पाटः, ·. विवरणोपेते होराशास्त्रे अथ चतुर्थोऽध्यायः। अथ होरेन्दुसूरिरवीणां प्राबल्यविषयं मानुषजन्म विवक्षुः गर्भाधानकालमुपदिशति वंशस्थेन- कुजेन्दुहेतु प्रतिमासमार्तवं गते तु पीडक्षमनुष्णदीधितौ। अतोऽन्यथास्थे शुभपुनहेक्षिते नरेण संयोगमुपैति कामिनी॥१॥ इति । प्रतिमासं कुजेन्दुहेतु आर्तवम् अनुष्णदीधितौ पीडः गते तु गर्भक्षम भवतीति सम्बन्धः । कुजेन्दुहेतु कुजश्च इन्दुश्च कुजेन्दू तो हेतुर्यस्य तत् कुजेन्दुहेतु । जन्मकालभवयोः कुजेन्द्वोः, अथवा प्रश्न- कालभवयोः योगेक्षणषड्वर्गादिपरस्परसम्बन्धे सति आर्तवस्य शुद्धि- जर्जायते। तच्च प्रतिमासम् । "मासि मासि रजः स्त्रीणां रस स्रवति व्यहम् । वत्सराद् द्वादशार्चमेकपञ्चाशतः क्षयम् ॥" इत्याक्यलक्षणम् । तच्च अनुष्णदीपितौ स्त्रीणां जन्मन्दोरपचयस्थान- गते सत्कालचन्द्रे गर्भक्षमं भवति । ऋतुकालचन्द्रस्य जन्मचन्द्रानुप- पथस्थानस्थितस्य कुजसम्बन्धे सति यदातवं तद् गर्भाधानक्षम भव- तीत्युक्तं भवति । अन्यत्र बालाद्धातुरावन्ध्याभ्यः । तथाच बादरा- " . १ "खीणां गतोऽनुपचयक्षमनुष्णरश्मिः सन्दृश्यते यदि धरातनयेन तासाम् । गर्भग्रहार्तवमुशन्ति तदा च वन्ध्या- वृद्धातुराल्पवयसामपि तन्नहीष्टम् ।।" कुजेन्दुहेतु प्रतिमासमित्यत्र कुजेन्द्रोरातवहेतुभूवयोः पत्येकं मासः । नवांशकद्वादशांशकं परस्परसम्बन्धयुक्तं चेद् गर्भातवं भवतीत्यर्थोऽप्य- नुसन्धेयः । पुनरत्र हेतुशब्देन पुत्रकारको गुरुर्विवक्ष्यते । तस्यापि (1) १. 'ति- २. 'ममार्तवं भ' ख. ग. पाठः. ३. 'हम् ।' क. ग. पा. १. 'न्द्रो'। क. पाठः. ५. 'ति। अत्र कुजे ख, ग, पाठः. ६. 'संन' ग. पाठः. ५. 'क' क. पाठक - ·चतुर्थोऽध्यायः। कुजशशिगुरूणां नवांशद्वादशांशस्य च परस्परसम्बन्धे सति गर्भातवं भवतीति केचिद् व्यवस्यन्ति । इदमपि निरूपणीयं-नवर्षाचरणात्म- कस्य राशेरेकस्यांशस्य पञ्चदशघटिकात्मकस्य नवभागस्य द्वादशधा विभागे सति पञ्चसप्ततिर्विनाड्यो नवांशद्वादशांशभूताः मासशन्देना- क्षरसंख्यया द्योत्यन्ते । एवं गर्भग्रहार्तवमुक्त्वा उत्तरार्धन गर्भाधान- कालमुपदिशति- अनुष्णदीधितो अतोऽन्यथास्थे शुभपुङ्ग्रहेक्षिते कामिनी नरेण संयोगम् उपैति इति सम्बन्धः । अतः पीडादन्य- थास्ये उपचयस्थे इति यावत् । कामिनीत्युक्त्या "क्षामप्रसन्नवदनां स्फुरच्छोणिपयोधराम् । स्रस्ताक्षिकुक्षि पुंस्कामा विद्यातुमती स्त्रियम् ॥" इत्युक्तलक्षणलक्षिता गर्भाधानयोग्या तात्कालिकग्रहगोचरवशाद् वि- ज्ञातव्येति द्योत्यते । नयतिधातोर्युत्पनेन नरशब्देनोक्त्या तस्योत्पा- दकत्वमपि तात्कालिकग्रहवशाद् विज्ञातव्यमित्युक्तं भवति । अनुष्ण. दीधितो अतः अन्यथास्थै उक्तात् पीडदिन्येत्र स्थिते उपचयराशी स्थिते, अर्थानरजन्मक्षस्योपचयराशाविति सिध्यति । तथाहि-रजो. निर्गमनात् स्त्रीणाम् ऋतुः पोडश रात्रयः' इत्युक्तस्य ऋतुकालस्य सकलस्यापि दुष्एशिष्टस्त्रीपुरुषात्मकगर्भाधानविपयत्वात् तत्र नोपचया- पचयर्थचन्द्रनिरूपणं घटते । पुरुषस्य तूत्पादनयोग्यः कालो निरूप- पीयश्चेति चन्द्र नरस्योपचयस्थिते शुभपुग्रहेक्षिते शुभेन पुग्रहेण गुरुणा ईक्षिते, शुभंशब्देन आद्यक्षरग्रहणाद् शुभं शुक्रनक्षत्रं तत्र स्थिते चन्द्रे पुग्रहेक्षिते संयोगमुपैति । संयोगं सम्यग् योगं गर्भाधानक्षम योगमुर्पतीति यावत् । नन्वत्रातोऽन्यथास्थ इति स्त्रिया उपचयस्थ इति कस्मात्र व्याख्यायते । अयुक्तमेतत् , पुरुषप्राधान्यात् । यस्मादू पाद- रायणः "पुरुषापचयगृहस्थो गुरुणा यदि दृश्यते हिमममूखः । खीपुरुषसम्प्रयोगं तदा वदेत् स च वृथा नैक ।।" १. 'स्य पख. पाठा, २. मति' ग. पाठा. ३. 'नरेण नय' ख. पाठः. ५. मक, पाठ, ५. 'न्यथास्थे उ', ६. 'स्थान', ७. 'भेन', 6. 'त्रस्थि' ग. पाठः, ९. 'तू । पोर' ख. ग. पाठ:

·विवरणोपेते होराशास्त्रे ६० गते तु पीडर्भमनुष्णदीधिताविति न केवलमातवे द्रष्टव्यं जातकेऽपि । कथं, स्त्रिया लग्नादनुपचयस्थश्चन्द्रो ग्रहैदृश्यते यदि तर्हि तस्याः पुत्राः सम्भवन्ति । अत्र त्रिदशादिदृष्टिरपि शक्यैव । कदा पुत्रसम्भावने- त्यत्र स्वां स्वां दशामुपगताः स्वफलप्रदाः स्युरिति वक्ष्यमाणग्रन्थेन द्र- ष्टव्यम् । गुरोरष्टकवर्गेण वा स्त्रिया उपचयस्थश्चन्द्रो बलवद्ग्रहेण दृश्यते चेद् यत्नात् सिध्यति । चन्द्रस्य शुभयोग(त्व)मपि द्रष्टव्यम् । पुरुषोपच- यस्थश्चन्द्रो यदि ग्रहैदृश्यते च तदा पुनर्विवाहः कर्तव्य इति । नरेण संयोगमुपैतीत्यत्र षोडशसु रात्रिषु अष्टावोजरात्रयः स्त्रीजननयोग्याः अष्टौ युग्मरात्रयः पुंजननयोग्याश्चेति । प्रथमातृतीयैकादशीत्रयोदशीषु रात्रिघूत्पादिताः स्त्रियः पापशीलाः कुलविनाशिन्यो भवन्ति । द्विती- यचतुर्थराव्युत्पादिताः पुरुषाश्च दुराचारी अल्पायुषश्च भवन्ति । परि- शेषदिवसोत्पादिताः स्त्रीपुरुषाः सदाचारा वंशविवर्धनाश्च भवन्ति । 'भर्तुः शुद्धा चतुर्थेऽति स्नानेन स्त्री रजस्वला' इति वचनाल्लोकाचारतश्च प्रथमद्वितीयतृतीयरात्रिषु गर्भाधानं न कर्तव्यमिति सिद्धम् । चतुर्थरा- त्र्यादिषूत्पादितानां फलविशेषश्चान्यत्रोक्तः- "पुत्रोऽल्पायुर्दारिका वंशकर्ता वन्ध्या पुत्रः सुन्दरीशोऽतिदुष्टा । श्रीमान् पापा पुण्यशीलो गुणाढ्या सर्वज्ञोऽभूत् तुर्यरात्रात् क्रमेण ॥" इति । शुभंशब्दोक्तशुक्रनक्षत्रग्रहणेन उत्पादनकालस्य शुक्रनक्षत्रत्रिको- णादिसम्बन्धोऽप्युपलक्ष्यते । अत्र श्लोके अपरोऽप्यतिरहस्यभूतो योज- नप्रकारः गतिवनक्षत्रस्य गर्भाधाननक्षत्रस्य च प्रदर्शनार्थमुपदिश्यते। पूर्व संशाध्याये अहोरात्रविकल्पशब्देनोपदिष्टेस्वरूपकालविशेषसमुद्भवो जातकपश्नविषयजननमरणादिकालनिर्णयहेतुः गुलिकोऽत्र हेतुशब्देन विवक्ष्यते । तथा शुभपुङ्ग्रहेक्षित इति विशेषणम् अनुष्णदीधितौ योषि- तोऽनुपचयस्थे आर्तवनक्षत्रं प्रति आधाननक्षत्रं प्रति पुरुषस्य उपचयस्थे अनुष्णदीधितौ चेति उभयत्रापि योजनीयम् । आर्तवनक्षत्रं प्रति यो. जने शुभैः पुङ्ग्रहो गुरुरेव विवक्षितः ।आधाननक्षत्रं प्रति योजने शुभ- १. 'षा दु' ग. पाठ २. 'राम', ३. 'न्ति । शुभ' ख. ग. पाठा... त्रिको' क. पारः, ५':' क. ख. पाठः. ६. 'प' क., 'पा' ख. पाठः. ७. 'या', में ग. पाठ ·- चतुर्थोऽध्यायः । मिति शुक्रनक्षत्रं पुङ्ग्रह इति गुरुश्च विवक्ष्यते । 'मासि मासि रजः स्त्री- णामि'त्युक्तस्य मासस्य नाक्षत्रत्वाद् आर्तवस्य नक्षत्रसम्भवत्वेन अत्र न- क्षत्रं ज्ञातव्यम् । नक्षत्रज्ञानस्य 'सप्ताहतं त्रिधनभाजितशेषमृक्षमित्युक्त- न्यायविषयत्वाद् अत्रापि तत् कर्तव्यमिति स्थिते योजनप्रकार उच्यते- कुजेन्दुहेतुमतिमासं कुजश्च इन्दुश्च हेतुश्च कुजेन्दुहेतवः भौमचन्द्रगु- लिकाः । प्रतिशब्दो वीप्सार्थः । कुजेन्दुहेतूनां स्फुटेभ्यः प्रत्येकं मासः नवांशद्वादशांशः प्राग्वदुत्पादितः अ स्फुटीकर्तव्यः। कथमिति चेर्द, अतीतमासप्रमाणविनाडिकात्मकाः नवांशकद्वादशांशाः राशित्वेन स्थाप्योः । वर्तमानमासप्रमाणद्वादशांशके गतं विन्यस्य त्रिंशता हत्वा मासेन हत्वा लंब्धा भागाश्च स्थाप्याः। शिष्टं षष्ट्या हत्वा मासेन हृत्वा लब्धाः कलाश्च स्थाप्याः। एवं राशिभागकलात्मकं नवांशद्वादशांशक- स्फुट कुजस्य चन्द्रस्य च कर्तव्यम् । गुलिकस्य तु विलोमगत्वाद् गतद्वा- दशांशकानवांशकराशेरारभ्य विलोमेन गणयित्वा वर्तमानद्वादशांशक- स्फुटमानेतव्यमिति । कुजेन्दुहेतूनां नवांशद्वादशांशकस्फुटमानीय मा- समित्येकवचननिर्देशबलात् तानि त्रीण्यपि स्फुटानि संयोज्य जातीत् त्रिस्फुटयोगात् न्यायसिद्धेन सप्ताहननेन जाताद् राशिपिण्डात् प्रजाहृत- शेषात् सारहृतशिष्ठान्यश्विन्यादीनि नक्षत्राणि । तथा गुरोरपि नवांशक- द्वादशांशकस्फुटमुत्पाद्य सप्तभिहत्वा पूर्ववत् प्रजासारैर्यनक्षत्रम् अश्वि- न्यादिकमानीयते तस्य नक्षत्रस्य पूर्वानीतनक्षत्रेण केन्द्रत्रिकोणसंबन्धे सति पूर्वानीतनक्षत्रं गर्भार्तवनक्षत्रं भवति । शुभपुङ्ग्रहेक्षित इत्युक्त्या तयोर्नक्षत्रयोः समसप्तकदृष्टिरत्र गर्भातवनक्षत्रस्य मुख्य लक्षणं, तेद- भावे केन्द्रत्रिकोणसम्बन्धोऽपि निरूपणीयः । तस्मादार्तवदर्शननक्षत्राद् ऊर्ध्वकालभवेषु षोडशसु ऋतुदिवसेषु यत्र यत्र शुक्रयुक्तनक्षत्रत्रिको- णसम्भवः तत्र गर्भाधानं भवति । तस्य नक्षत्रस्य गुरुदृष्टियोगे पुरुष- १. 'त्यत्रोक्त' क. पाठः. २. 'सं', . ३. 'शकं द्वा', ४. 'के', ५. 'तः', 'चेत् पूर्णा अग. पाठः. ७. 'काः न' ख. ग. पाठः. 6. 'क' क. पाठः..९. 'प्याः। शिष्टं त्रिं', १०, 'कस्फु', ११. 'शात्' ग. पाठः.. १२: 'ता त्रि' क. पाठः. १३. 'गा न्या' क., 'गं न्या' ग. पाठः. १४. 'जासारैरश्विन्यादितो नक्षत्रमानेतव्यम् । तथा', १५. 'त्रं च ग', १६. 'दा भवेत् के', १७. "क्तत्रि' ग, पाठः, ·विवरणोपेते होराशास्त्रे स्योपचयस्थानगतत्वे च. गर्भाधान सम्भवः । तस्मानक्षत्राद् दशमं जन्मनक्षत्रं भवत्येव ॥१॥ एवं निरूपितस्य गर्भाधानस्य दम्पतिविषयत्वाद्. दम्पत्यारन्योन्यसम्बन्ध तत्प्रयोग चे? चोपे)न्द्रवज्रणाह यथास्तराशिमिथुनं समेति तथैव वाच्यो मिथुनप्रयोगः। असद्ग्रहालोकितसंयुतेऽस्तै सरोष इष्टैः सविलासहासः ॥२॥ इति । यथा अस्त राशिः तथा मिथुनं समेति सङ्गच्छते । पुरुष- जातके यः सप्तमराशिः तद्वशेन स्त्रिया जन्मादि वक्तव्यं, तथा स्त्री- जातके यः सप्तमराशिः तद्वशेन पुरुषस्य जन्मादि वक्रव्यम् । एवं दम्पत्योः परस्परसम्बन्धो विचिन्तनीयः । तद्यथा- "लग्नाधिपो वा मदनाधिपो वा यातो यदीये भक्नेंऽशके वा । तत्क्षेत्रजातं प्रवदेत् कलत्रं पुंसोऽङ्गनायाश्च पति तथैव ॥" "भार्याधिपस्थितक्षेत्रं भाया जन्मभं विदुः । तस्योचं तस्य नीचं वा तदंशं वाथ निर्दिशेत् ॥" इत्यादिभिर्वचनैः पुरुषस्य कलत्रजन्म वक्तव्यम् । तथा "यद्यत्फलं नरभवे क्षममङ्गनानां तत्तद् वदेत् पतिषु वा सकलं विधेयम् ।" इत्यतिदेशेन स्त्रिया भर्तृजन्मक्ष्मपि तद्वदेव निरूपणीयमिति स्थिते यथोक्तलक्षणवशाद् बहुषु जन्मःषु वक्तव्यतया प्राप्तेषु. नक्षत्रसम्ब- न्धवशाद् अनिष्टान्यपहाय शिष्टेषु नक्षत्रसम्बन्धवशाद् ग्राह्येषु द्वित्रेषु सत्सु इदं कलत्रजन्मक्षम् अथवाँ भर्तृजन्ममिति विशेषनिर्देशो नष्ट- 1. 'त्रं च भ ख. पाठा २. 'च दर्शयति-ख. ग. पाठः. 'त' स. पाठ.. ४. 'बदेव' क. ख. पाठः, ५. 'देदित्य' का गः पामः ६.. 'लमाक्त' .. 'वेदं में, . वाचन. ग. पाठ पाठ ·चतुर्थोऽध्यायः । ६३ जातकवशात् शुक्राष्टवर्गवशाच कर्तव्यः । तत्र नष्टनातकोतवशाच जन्मकालोदयलग्नं विन्यस्य राशिषदकं संयोज्य राशिगुणकार य- थासम्भवं ग्रहगुणकारं च कृत्वा सप्तभिनिहत्य सप्तविंशतिहतशेषे न- वकदानेन वा नवकविशोधनेन वा यथास्थितेन वा कलत्रजन्मई भ- जन्मई वा स्वोदयलग्नेन वक्तव्यमिति नष्टजातकवक्ष्यमाणमार्गः । तथाच वक्ष्यति "सप्ताहतं त्रिधनभाजितशेषमृक्ष दत्त्वाथवा नव विशोध्य नवाथवास्मात् । एवं कलत्रसहजात्मजशत्रुभेभ्यः प्रष्टुर्वदेदुदयराशिवशेन तेषाम् ॥" इति । शुक्रस्याष्टकवर्ग वक्ष्यमाणप्रकारेण राशिचक्रे निक्षिप्य प्रति- राशिफलसंख्यां विज्ञाय नक्षत्रमेकान्ते स्थापयेत् । अथ लग्नाधिपस्फुटे शुक्रस्टे च संयोजिते यो राशिर्भवति तत्र राशौ तत्सप्तमराशौ वा शु- जस्य स्वकीयः काणो यत्रास्ति तत्रस्थया काणसंख्ययात्र कर्म कर्त- व्यम् । उभयत्राप्यस्ति चेत् यो राशिः तयोर्लग्नस्योपचयस्थानं तत्रस्थया काणसंख्यया कर्म । उभावप्यनुपचयौ चेत् लग्नाधिपं सप्तमाधिपं संयोज्य तत्र जाते राशौ तत्सप्तमराशौ वा लग्नस्य उपचयस्थानभूते यत्र शुक्रस्य खकीयः काणोऽस्ति तत्रस्थया काणसंख्यया कर्म कर्तव्यम् । एवं समपशुक्रयोगराशी तत्सप्तमराशौ वा, तथा लग्नाधिपसप्तमाधिपयोग- राशौ तत्सप्तमराशौ वा । यत्र लग्नादुपचयंत्वं शुक्राष्टकवर्गे शुक्रकाण- योगध सम्भवति तत्रस्था काणसंख्या कर्मयोग्येति यावत् । कर्मप्रका- रस्तु-यंत्र यावती काणसंख्या यस्य यस्य ग्रहस्य काणयोगेन जाता तस तस अहस्य स्फुट विन्यस्य तया काणसंख्यया पृथक् पृथक् संगु- णय्य संयोजने कृते यो राशिर्लभ्यते तस्य गोसिंहादिगुणकारः कर्तव्यः । तथा तत्र राशौ प्रहाश्च सन्ति चेद् यथासम्भवं प्रहगुणकारोऽपि कर्तव्यः । एवं कर्मणि कृते यनक्षत्रं लभ्यते तन्नक्षत्रं भार्याया जन्मः भर्तजन्मक्ष १. ' तत्र जन्मक्षका' ख. पाठः. २. 'रकं य', ३. 'कारकं च', ४. 'भिहत्वा ७. यानष्टमें .. 'स्व', ९. 'यस्थानत्वं ग. पा.. १० 'त'ख. ग, पाठः .११. मोजन्मर्धन ग. पाल: सग. पाठ.. ५. 'शिष्टेन'म. पाठ:. ६. 'तथासंस्थि' ग. पाठः.

·६४ विवरणोपेते होराशास्त्रे पा वदेत् । पुरुषस्य पुनर्विवाहलक्षणे स्त्रियाः पुनर्भूत्वलक्षणे च सम्भ- पति कर्मयोग्यसंख्याया द्विगुणत्वेन त्रिगुणत्वेन वा यथोक्तकर्मणि कृते द्वितीयभार्याजन्मतं द्वितीयभर्तजन्मक्षं वा तृतीयभार्याजन्मलं तृतीयभ. जन्मङ्क वा लभ्यते । एवमादिप्रकारानीतजन्मर्षासम्बन्धवशात् पूर्वपद- शितद्विवादिसम्भवसन्देहनिवृत्त्याय पुरुषस्य एतन्नक्षत्रजातया सङ्गतिः अस्याः स्त्रिया एतन्नक्षत्रजातेन पुरुषेण सङ्गतिः गर्भाधानक्षमा भवेद् इत्यर्थः । एवं दम्पत्योर्निजनिजास्तराशिवशाद् गर्भाधानक्षमां परस्पर- सङ्गतिमुपदिश्य तत्र साम्पयोगिकमवस्थान्तरं दर्शयति- तथैव मिथु- नप्रयोगः वाच्य इत्यन्वयः । आदेशप्रधानत्वादस्य शास्त्रस्य रहस्यमन- न्यसाक्षिक मैथुनगतमवस्थान्तरमपि निर्देष्टव्यमित्यर्थः । तत्स्वरूपं दिल्- मात्रेणाह- अस्ते असद्ग्रहालोकितसंयुते मिथुनप्रयोगः सरोष इति सम्बन्धः। मिथुनप्रयोग इति वात्स्यायनशास्त्र साम्प्रयौगिकाधिकरणे विस्तरेण प्रतिपादितम् आलिङ्गनचुम्बनादिविविधोपचारपरिपोषित मिथुनकर्मोच्यते । स च अस्ते अस्तराशौ असद्ग्रहालोकितसंयुते पाप- हैरवलोकिते युक्त वा सति सरोषः कलहबहुल इत्यर्थः । इष्टैरालो- कितसंयुते सविलासहासः अन्योन्यानुरागयुक्त इत्यर्थः । अस्य वि- स्तरश्चान्यत्र- "फ्रेषु पतिं त्यजवि प्रमदा नन्दयति पतिमपापेषु चन्द्रे पापसमेते पुरुषो भुङ्क्ते बलाद् रवौ नारीम् ।" इत्यादिभिः प्रदर्शितः । तथात्रैव वक्ष्यमाणं "मन्दीशे शशिनि हियुके मन्ददृष्टेऽब्जगे वा तयुक्ते वा तमसि शयनं नीचसंस्थैश्च भूमौ ।" इत्यादिविशेषलक्षणं च निर्देशावसरेऽनुसन्धेयम् ॥ २॥ अथ “सन्तो वाहुरपत्यार्थे दम्पत्योः सङ्गतिं रहः” इत्यादिभिः सङ्गतिफलत्वेन प्रदर्शितमपत्यसद्भाव वंशस्थेन लक्षयति रवीन्दुशुक्रावनिजैः स्वभागगै- गुरौ त्रिकोणोदयधर्मगेऽपि वा। १. 'ख्यया दि' ग. पाठः.. २. 'न्य क. पाठः.. ३. 'योगाधि' ग. पाठः. ४. 'हालो' स. ग. पा. ५. 'न्यरा' ख. पाठः, ६. 'प्या' ग, पाठ... व.ल'ख. * 'वं.ल'व. ग. पाठ:

·चतुर्थोऽध्यायः । ६५ भवत्यपत्यं हि विबीजिनामिमे करा हिमांशोर्विदृशामिवाफलाः ॥३॥ इति । निषेकतात्कालिकैः प्रश्नतात्कालिकैर्वा रवीन्दुशुक्राव- निजैः स्वभागगैः गुरौ त्रिकोणोदयधर्मगेऽपि वा सति अपत्यं भवति हि इति सम्बन्धः । रविश्च इन्दुश्च शुक्रश्च अवनिजश्च रवीन्दुशुक्राव- निजाः एतैः स्वभागगैः रविशुक्राभ्यां पुरुषशुक्लरूपाभ्यां पुम्भाग- गाभ्याम् इन्द्रवनिजाभ्यां स्त्रीशोणितरूपाभ्यां स्त्रीभागगाभ्यामित्यर्थः । अत्र सूर्याधिष्ठितराशिवशेन पुरुषस्य, शुक्राधिष्ठितराशिवशेन शुक्लस्य, चन्द्राधिष्ठितराशिवशेन स्त्रियाः, कुजाधिष्ठितराशिवशेन शोणितस्य च गर्भोत्पादनसामर्थ्य तदसामर्थ्यजनकदोषराहित्यं च निश्चेतव्यमिति भावः। तथा गुरौ त्रिकोणोदयधर्मगेऽपि वा इति । त्रिकोणगते उदय- गते धर्मगतेऽपि वा सति अपत्यं भवतीत्यर्थः । अत्र सन्तानकारकस्य गुरोः त्रिकोणादिगतत्वेन तत्र कुम्भीपाकोन्मुखस्य यस्यकस्यचिज्जी- वात्मनः सन्निधिोत्यते । केवलं शुद्धाभ्यां शुक्लशोणिताभ्यामेव न गर्भोत्पत्तिः, किन्तु तत्र जीवात्मसानिध्ये च सत्येव गर्भो भवति । तथाचोक्तं- "शुद्धे शुक्लातवे सत्त्वः स्वकर्मक्लेशचोदितः । गर्भः सम्पयते युक्तिवशादभिरिवारणौ ॥" इति । अत्र शुद्धं शुक्लं शुद्धमार्तवं च स्वकर्मक्लेशचोदितो जीवात्मा च एतत्रितयं गर्भः सम्पद्यत इत्युक्तं भवति । शुक्लशोणितयोः शुद्धिश्च "शुक्लं शुद्धं गुरु स्निग्धं मधुरं बहुलं बहु । घृतमाक्षिकतैलाभं सद्गर्भायातवं पुनः॥ लाक्षारसंशशास्राभं धौतं यच्च विरज्यते ।" इत्येवलक्षणलक्षिता शुक्रावनिजाभ्यां स्वभागगताभ्याम् अवगम्यते । पुंस्त्रियोः शुद्धिश्च- "पूर्णषोडशवर्षा स्त्री पूर्णविशेन सङ्गता । १. 'W' ग. पाठः. २. 'वसा' ख. पाठः. ३. 'क्लं' क. ग. पाठः. ४. क. पाठः. ५. 'गाभ्याम्' ख. पाठः. m R ·AM विवरणोपेते होराशास्त्रे वीर्यवन्तं सुतं सूते तयोर्चुनाब्दयोः पुनः ॥ रोग्यल्पायुरधन्यो वा गर्भो भवति नैव वा।" इत्यादिलक्षणलक्षिता रवीन्दुभ्यां स्वभागगताभ्याम् अवगन्तव्या । एषां स्वभागगतत्वेऽपि गर्भानुत्पत्तिस्थानं दर्शयति- इमे रवीन्दुशु- कावनिजाः स्वभागगा अपि विबीजिनाम् अफलौः। तच्चोपमया द्रढ- यति-हिमांशोः कराः विदृशामिवेति । यथा चन्द्ररश्मयः सुव्यक्ता अपि नेत्ररहितानां विफला भवन्ति, तथा स्वभागगता अपि रवीन्दु- शुक्रावनिजा विबीजिनाम् अफला भवन्तीत्यर्थः । विबीजिनामिति ।बी- जासमर्थ रेतोऽत्रं विवीजं, विहतं बीजं विबीजमिति तत्पुरुषः। विहतं विनितम् आत्मफलसम्पादनासमर्थमित्यर्थः । तद्वन्तो विबीजिनः। बीज- विहतिश्च द्विधा निजागन्तुकहेतुभेदेन । तत्र निजहेतवो वातपित्तादयः। आगन्तुकहेतवश्च महदपध्यानदेवतापीडादयः। तेऽपि द्विविधाः प्राय- श्चित्तसाध्या असाध्याश्चेति । एतब्यक्तिश्च यथोपदिष्टबीजबलाबल- निरूपणे जायते। तद्यथा बीजबलावलनिरूपणंप्रकारोऽन्यशास्त्रप्रसिद्धो- ऽप्यत्र श्लोके सूचितः । स्वभागगैरित्यत्र स्वभशब्देन स्वाधिष्ठितनक्षत्र- मुच्यते, तीगच्छन्तीति स्वभागा इति निर्वचनेन स्वभागशब्देन "क्रमाच्चन्द्रक्रियाः पञ्च पञ्च मेषादिराशिषु । प्रकल्प्य तत्समं ब्रूयात् सर्वकार्येषु तत्फलम् ॥" इति प्रदर्शिताः षष्टिघटिकात्मकनक्षत्रद्वादशांशरूपा मेषादिराशय उ- च्यन्ते। तत्र गताः स्वभागगाः । अत्रेयं गणितप्रक्रिया-ग्रहाधिष्ठितन- क्षत्रगतनाडिकाःसावयवा विन्यस्य पञ्चभिर्विभज्य राशयो लभ्यन्ते । शेषात् त्रिंशद्गुणिताद् भागाः, षष्टया गुणिताल्लिंप्ताश्च लभ्यन्ते । तद्राशिभागकलात्मकं स्वभागगग्रहस्फुटं भवति । एवमानीतेषु रवी- न्दुशुक्रावनिजेषु गुरुमपि स्वभवशादेवमानीय उभयत्र स्थापयित्वा दक्षिणस्थिते गुरौ रविशुक्रौ योजयेत् वामस्थे चन्द्रावनिजी योजयेत् १. 'दितल्लक्ष ख. पाठः. २. 'ला भवन्तीत्य', ३. 'नः। तचोपमया द्र थः । बीज' क. पाठः, ४. 'को' ख. ग. पाठः. ५. 'भागगश', ६. 'था', ७. 'तेषां त्रि', '८. 'भागव', '९. 'येत् तत्र द ख. पाठः.१०, निजौ च यो ग, पाठी ·चतुर्थोऽध्यायः। ६७ तत्र दक्षिणस्थितं बीजस्फुटं तदोजराशावोजांशकस्य चेद् बीजबलं पू- मिति द्रष्टव्यं, तथा वामस्थ क्षेत्रस्फुट तयुग्मराशौ युग्मांशकस्थं चेत् क्षेत्रबलमपि पूर्ण वेदितव्यम् । एवं बीजबले क्षेत्रबले च सम्पूर्णे सति कस्मिन् काले अपत्यलब्धिरिति ज्ञातुमुपायोऽप्यत्र मूत्रितः । रवीन्दुशु- क्रावनिजैः स्वभागगैः सहित गुरौ लग्नस्य त्रिकोणोदयधर्मगे इति तत्र योजना । यथोक्तवदानीतानां रवीन्दुशुक्रावनिजानां गुरोश्च पञ्चानां स्फुटयोगराशौ लग्नत्रिकोणगते, अपिशब्दादस्य केन्द्रगते वा सति प्रथ- मवयस्यपत्यलाभःवाशब्देनास्य पणपरस्थिते मध्यवयसि, आपोक्लि- मस्थिते अन्त्यवयसि पुत्रलाभ इति द्रष्टव्यम् । एष प्रकारः केवलरवी- न्दुशुक्रावनिजगुरुस्फुटैरपि संवादार्थ विचिन्तनीयः । अन्ये सम्प्रदाय विदोऽत्र स्वभागगैरित्यत्र अक्षरसंख्यया क्रमेण रवीन्दोश्चतुभिर्गुणनं, शुक्रावनिजयोस्त्रिभिर्गुणनं च कृत्वा तथा गुरौ त्रीति वचनैवशात् त्रिगुणत्वं गुरोश्च कृत्वा यथादर्शितं बीजबलं क्षेत्रबलं कालविशेषं च निर्देष्टव्यं मन्यते । स प्रकारोऽपि संवादार्थ निरूपणीयः । तथा पुनर- स्मिन्निमे करा इत्युक्त्या इमेअक्षरसंख्यया पञ्चाशद्विनाडिकाचारक- शोपलभ्यमूक्ष्मग्रहस्थितिगतै रवीन्दादिभिः कर्तृत्त्वेन करशब्दवाच्यैर- प्यत्र कर्म कर्तव्यम् । अत्र विशेषोऽप्यस्ति - "मार्ताण्डोदयतोंऽशुमाननगृहं मेषान्ततो वामतः पञ्चाशद्विघटीभिरत्र विचरञ् चापातोऽनुक्रमात् । चन्द्रस्तत्त्वविनाडिकात्मकमुखो भागादिकं चानये भूयः पञ्चभिरभ्यसेत् पुनरिमौ. षष्टयादिनारोपयेत् ॥ एवं सन्ततिभानुशीतकिरणावानीय हित्वा रविं शीतांशोः पुनरत्र शुक्लतिथिजाः पुत्रान्विताः कीर्तिताः । पुत्रो नास्ति तथा सितेतरभुवां दत्तादिपुत्रोद्भवं तत्रादौ तु समादिशेज्जननतः प्रश्नेन वा पृच्छताम् ॥" इत्युक्तमार्गेणे च सूक्ष्मग्रहाणामष्टकवर्गेण च सन्ततिसद्भावासद्भावौ निर्देष्टव्यौ । अत्र सन्तत्यभावलक्षणे सति तस्य लक्षणस्य दौर्बल्ये १. 'मेवेति' ग. पाठः. २. 'लं संपू', ३. 'नात्' क. पाठः. ४. 'रत्र', ५. 'ण सू' ख. पाठः ·विवरणोपते होराशास्त्रे प्रायश्चित्तकर्मणा सन्ततिः स्यात् । दौर्बल्यं च लक्षणस्यासम्पूर्णतया शुभदृष्टियोगेन वा संभवति । तत्र निजानां वातपित्तोदिजनितानां दोषाणां प्रायश्चित्तकर्म- "जन्मान्तरकृतं पापं व्याधिरूपेण जायते । तच्छान्तिरौषधैर्दानैर्जपहोमार्चनादिभिः ॥" इत्यादिवचनवशात् कर्तव्यम् । आगन्तुकानां तु महदपध्यानजनितानां तत्तदुचितशुभकर्माणि प्रायश्चित्तत्वेन विधेयानि । देवतापीडानां तु "राक्षसभुनङ्गभैरवभूतानां भूमिनन्दनः स्वामी'त्यादिभिर्वचनैः बाध- कमवधार्य तदुचितानि बलिकर्माणि नृत्तादीनि च यथावलं विधेयानि । एवं दोषाणां प्रायश्चित्त कुनै सन्ततिलब्धिर्भवति । सन्तत्यभावलक्ष- णस्य सम्पूर्णत्वे शुभग्रहदृष्टियोगाभावे च विवीजित्वं सम्यग् भवति । तेषां विबीजिनाम् इमे पुत्रकारकत्वेनोक्ता रवीन्दुशुक्रावनिजगुरवः स्व- भागगा अपि दृष्टिहीनानां चन्द्ररश्मय इव निष्फला भवन्तीत्यर्थः । यथो- क्तलक्षणेन विबीजित्वाभावे वीजबलसद्भावेच अपत्यं भवति। अन्य- थापि बीजबलनिरूपणं- पुनहाणाम् अर्ककुजगुरूणां स्फुटानि पृथग् विन्यस्य लिप्तीकृत्य दिनगतनाडिकाभिः सावयवाभिर्गुणयेत् । अवय- वांश्च सार्धाधिकान् षष्टयारोप्य त्यजेत् । ततः षट्च्छतेन हत्वा लब्धा विनाडिकाः स्युः । पुनः षड्भिहत्वा लब्धाः श्वासाश्च भवन्ति । एतद् बीजबलसाधनं भवति । एवं त्रयाणामपि बीजबलसाधनमानीय स्था- पयेत् । तथा स्त्रीग्रहयोश्चन्द्रशुक्रयोश्च स्फुटाभ्यां पृथक् क्षेत्रबलसाधने च यथोक्तवदानेतव्ये । पुनः स्वं स्वं बीजबलसाधनं विन्यस्य विनाडीकृतेन दिनगतेन गुणयित्वा षष्टया हृत्वा लिप्तिका लभ्यन्ते, शिष्टा विलिप्ताश्च भवन्ति । एवं कृतानि बीजबलसाधनानि स्वे स्वे स्फुटे यथास्थानं योज- येत् । तथा कृतानि तानि पुङहस्फुटानि एकत्र योजयेत्, तद् बीजस्फुटं १. 'वा भ', २. 'त्तज', ३. “पीडितानां', ४. 'शैव', ५. 'ते सति स' ग, पाठः. ६., ७. 'ज' ख. ग. पाटः. ८. 'णां पृ', ९. 'स्वयं स्वयं बी' ग. पाठः. १०. "जसा' क. पाठः, ११. 'वं वी' ग. पाठः. १२. 'स्वा निजनिजबी' क. पाठः. १३. 'निम्फु ग, पाठः, ·चतुर्थोऽध्यायः । भवति । तथैवानीतक्षेत्रबलसाधनसंस्कृते स्त्रीग्रहयोश्चन्द्रशुक्रयोः स्फुटे च योजयेत्, तत् क्षेत्रस्फुटं च भवति । एवमानीतयोः बीजक्षेत्रस्फुटयोः ओजयुग्मराशिगतत्वेन शुभग्रहदृष्टियोगाभ्यां च तयोर्बलाबलं निरूपणी- यम् । उभयोरपि बलवत्त्वे सुखेन सन्ततिलाभः । अन्ये पुनरेवं बीजबलं क्षेत्रबलं च निरूपयन्ति --पुरुषस्य रविसितगुरुस्फुटानेकीकृत्य मण्डलं परिशोध्यावशिष्टमोज ओजांशकश्चेद् बीजबलमस्ति । अंशकेनाप्यलम् । तथा स्त्रियाः चन्द्रकुजगुरुस्फुटानेकीकृत्यावशिष्टं युग्मे युग्मनवांशकश्चेत् क्षेत्रगु(णम ? णो)स्ति इति । बीजबले सम्पूर्णे सति क्षेत्रस्य बलाभावे पुन- र्विवाहं कृत्वा सन्ततिलाभः । बीजबले त्वसम्पूर्णे अष्टकापार्वणतिलहो- मादिभिः कृच्छ्रेण सन्ततिलाभः । उभयोरपि बलशून्यत्वे तयोः बीज- क्षेत्रस्फुटयोः योगराशेः पञ्चमे सप्तमे वा षण्डग्रहयोगे सन्तत्यभावः । पापग्रहदृष्टियोगाभ्यां च तथैव वक्तव्यम् । अत्रैवं बीजक्षेत्रयोर्बलवत्त्वे सति तद्योगस्फुटस्य पञ्चमसप्तमयोः षण्डग्रहपापयोगाभावे च सति सन्ततिर्भवतीति वक्तव्यम् । तत्संख्या च, "गुरुस्थितसुतस्थाने यावतां विद्यते (फ? बोलम् । शत्रुनीचगृहं त्यक्त्वा तावन्तस्तनयाः स्मृताः ॥" इति । जीवाष्टकवर्गवशात् "लग्नस्येन्दोमुरोश्चैव द्वादशांशस्य पुत्रभे । बलाधिकस्य शुक्लाक्षैः पुत्रसङ्खथावगम्यते ।। पुत्राधिपभुक्तांशा यावन्तः पुत्रकास्तु तावन्तः। अंशवशेन विदध्यात् पुंस्त्रीवृद्धिक्षयादींश्च ॥" इत्यादिवर्चेनाच निर्देष्टव्यम् । इति दिङ्मात्रेण सन्तानचिन्ताप्यत्र वि- बीजिनामित्युक्त्या सूचितेति द्रष्टव्यम् ॥ ३ ॥ गर्भाधानसम्भवलक्षणमुक्त्वेदानीम् आधाराधेयकयोः स्त्रीपुरुषयोराहितस्य गर्भस्य च आधानलमवशात् प्रश्नलग्नवशाद्वा ज्ञातव्यमरिष्टं षड्भिः श्लोकैः संक्षेपेणोपदिशति- दिवाकरेन्दोः स्मरगौ कुजार्कजो गदप्रदौ पुङ्गलयोषितोस्तदा । १. ण्डपापग्रहयो' ग. पाठ:. २. 'श्चैतद् द्वा' क. ख. पाठः. ३. 'ई' क. पाठ:. ४. 'वशाच', ५. 'व्यम् ।' ग. पाठः. ६. 'न्ततिचि' ख. पाठः. ७. "टं वंशस्थेना- ह- क. पाठः, ·विवरणोपेते होराशास्त्रे व्ययस्वगौ मृत्युकरौ तथा युती तदेकदृष्ट्या मरणाय कल्पितौ ॥ ४॥ इति । दिवाकरेण पुंसः शुभाशुभनिरूपणम् , इन्दुना स्त्रियः शुभाशुभनिरूपणं च पूर्वमदर्शितमिह प्रकाशीक्रियते । दिवाकरस्य यत्र- तत्र स्थितस्य स्मरगौ सप्तमगतौ कुजार्कजी पुङ्गलस्य गर्भाधातुः पुरुषस्य गदप्रदा रोगमूचकौ । तथा यत्रकुत्र व्यवस्थितस्य चन्द्रस्य स्मरगौ कुजा- कंजी सप्तमगतः कुजः अर्कजो वा योषितः रोगसूचकौ । तदा निषेक- काल इत्यर्थः । तथा व्ययस्वगौ मृत्युकरौ दिवाकरेन्दोः द्वादशधनस्था- नगती कुजार्कजी तदा मृत्युकरौ भवतः। दिवाकरस्य उभयतः स्थितौ कुजार्कजौ पुरुषस्य मृत्युकरौ भवतः, तथा चन्द्रस्य उभयतः स्थितौ कु- जाकी योषितो मृत्युकरौ भवत इत्यर्थः । कुजार्कजौ युतौ तदेकदृष्ट्या मरणाय कल्पिती कुजार्कजयोरेकः दिवाकरेण युतः, इतरः तं पश्यति चेत् पुरुषस्य मरणाय भवति । तथा कुजार्कजयोरेकश्चन्द्रेण युक्त इतरः चन्द्रं पश्यति चेत् योषितो मरणाय भवतीत्यर्थः । तदा दिवा- करेन्द्रोः स्मरगौ कुजार्कजौ पुङ्गलयोषितोः गदप्रदौ भवतः इत्यन्वयः । दिवाकरेन्द्रोः व्ययस्वगौ कुजार्कजौ पुङ्गलयोषितोः मृत्युकरौ भवतः । तथा दिवाकरेन्दुभ्यां युतौ कुजार्कजौ तदेकदृष्टया पुङ्गलयोषितोः मर- गाय कल्पितावित्यन्वयः । अयं कुजार्कजन्यायः सर्वत्र भावभावाधि- पशुभाशुभकथनेऽपि योजनीयः । कुजसमानः केतुः । अर्कजसमानो राहुः । इति राहुकेतुभ्याम् एवं निरूपणीयं प्रायेण ॥ ४ ॥ स्त्रीपुरुषयोरन्योन्यमरिष्टमाह दिवाशुक्रौ पितृमातृसंज्ञितो शनैश्चरेन्दू निशि तद्विपर्ययात् । पितृव्यमातृष्वसृसंज्ञितौ तु ता- वयोजयुग्मक्षगतौ तयोः शुभौ ॥५॥ इति । दिवा अर्कक्षुको पितृमातृसंज्ञितौ भवतः, निशि शनैश्चरेन्दु १. 'को। तदा ग, पाठः,. २. 'तौ यो' ख. पाठः. ३. 'तावित्य' ग. पाठः, ४. वंशस्थेनाह-'क. पाठः ·चतुर्थोऽध्यायः । पितृमातृसंचितो भवतः, तद्विपर्ययात् पितृव्यमातृष्वमृसंज्ञितौ च भ- वतः इति सम्बन्धः । दिवा निषेकश्चेद् अर्कः पिता शुक्रो माता शनै- श्वरः पितृव्यः पितृसोदरः चन्द्रो मातृष्वसा । रात्रौ निषेकश्वेत् शनैश्चरः पिता अर्कः पितृव्यः चन्द्रो माता शुक्रो मातृष्वसा इत्युक्तं भवति । तौ ओजयुग्मरूंगतो तयोः शुभौ । तो पितृमातग्रही पितृव्यमातृष्वसृग्रहौ च ओजयुग्मसंगतो तयोः पितृमात्रोः पितृव्यमातृष्वस्रोश्च शुभौ यथाक्रम शुभकरौ भवतः। अत्र अर्थात् प्रतीयमानं पितृपितृव्यग्रहयोः युग्मराशि- गतत्वे सति अशुभत्वं, मातृमातृष्वसृग्रहयोः ओजराशिगतत्वे च सत्यशु- भत्वं विवक्षितमिति प्रकरणोत् सिध्यति । अत्र दिवाशब्देन दिवाराशयः निशाशब्देन निशाराशयः ओजयुग्मयोलग्नादित्वं च संवादाय गृह्यन्ते । "स्फुटमिह भवति द्वित्रिसंवादभावाद्" इति प्रश्नजातकयोः संवादो- ऽवश्यमपेक्षणीय एव । अनेनापि पुङ्गलयोषितोरेवारिष्टमुक्तं, प्रासङ्गि- कयोः पितृव्यमातृष्वस्रोररिष्टमपि मनोरोगहेतुत्वेन पुङलयोषितोर- रिष्टमेव भवति । "मनःशरीरयोस्तापः परस्परमनुव्रजेत् । आधाराधेयभावत्वात् तप्ताज्यघटयोरिव ॥" इति प्रसिद्धेः। पुलयोपितोरव गर्भाधानकाले पितृत्वं मातृत्वमपि सिद्ध- मित्यभेदोतिः । एतज्जातस्यापि चिन्त्यम् । तद् यथा-दिवाजात- स्यार्कशनश्चरी विपरीतराशी विपरीतनवांशकस्थौ चेत् पितृपितृव्याभ्यां विरुद्धो भवति । एवं स्त्रियाश्चत् तथैव । तत्र भेदः- यदि लग्ने पापस- हित कलत्राधिप बलिष्ठे च तर्हि ताभ्यां मैथुनादिकं च सम्भवति । एवं दिवाजातायाः स्त्रियाः चन्द्रशुक्रायोजराशावोजराशिनवांशकस्थौ भवतः, मदा मा मातृमातृष्वसृभ्यां विरोधी । तत्र पुंसश्चेत् तथैव । तत्रायं विशेष:- यदि लग्ने पापसहिते कलत्राधिपे बलिष्ठे च तर्हि ताभ्यां मैथु- नादिकं च सम्भवति । एवं रात्री चत् नत्रोक्तन्यायेन द्रष्टव्यम् । तत्र प्रातस्थानाधिपश्चन्द्रशुक्राभ्यां युतश्चेत् पुमान् भगिन्या सह मैथुनं १. 'तु:', २. 'धोक्तमं शुभाशुभ' ग. पाठः. ३. वे स' ख. ग. शिवशात् सि'. ६. 'ते', ख., "द्र' ग. पाठ.. 'स्वमिति' पाठः 'वरिर' ग, पाठः ९. 'क्तिः ॥ ५॥ ख.ग. पाठः, -- ·T ७२ विवरणोपेते होराशास्त्रे गच्छति । अर्कशनैश्चराभ्यां युतश्चेत् स्त्री भ्रात्रा सह मैथुनं गच्छति पुत्रस्थानाधिपश्चेत् पुत्र्या सह पुत्रेण वा नवमस्थानाधिपश्चेत् मातुलान्या मातुलेन वा सर्वत्र युक्त्या विचिन्त्य वक्तव्यम् ॥५॥ अतःपरमाहितस्य गर्भस्याधारभूताया मातुररिष्टं दर्शयति अभिलषद्भिदयक्षमसद्भि- मरणमेति शुभदृष्टिमयाते । उदयराशिसहिते च यमे स्त्री विगलितोडुपतिभूसुतदृष्टे ॥ ६ ॥ इति । उदयः इति सप्तम्यन्तमप्यध्याहार्यम् । उदयः शुभदृष्टि- मयाते उदयर्थमभिलषद्भिः असद्भिः स्त्री मरणमेति । लग्ने शुभदृष्टिम- प्राप्ते लग्नमभिलपद्भिः प्रवेष्टुकामैः द्वादशान्त्यद्रेक्काणस्थितैः पाप- ग्रहैः आहितर्गर्भा स्त्री मरणमेति । तथाच गार्गिः "अशुभैौदशक्षस्थैः शुभदृष्टिविवर्जिते । आधानलग्ने मरणं योषितः प्रवदेद् बुधः ॥" इति । अत्रैव लक्षणान्तरमाह -यमे उदयराशिसहिते विगलितोडपति- भूसुतदृष्टे च स्त्री मरणमेतीति सम्बन्धः । उदयलग्नस्थितं शनैश्चरं क्षीण- चन्द्रः क्षितिजश्व पश्यतश्चेद् आहितगर्भा स्त्री नियत इत्यर्थः। अत्र दृष्टिः सप्तमव्यतिरिक्तैव गृह्यते । सप्तमस्थयोः कुजचन्द्रयोलग्नस्थशनैश्चरदृष्टौ सत्यां युतौ तदेकदृष्टया मरणाय कल्पितौ इत्युक्तेन योगेनैव स्त्रीमर- णस्य सिद्धत्वात् ॥ ६॥ अर्थ गर्भस्य गर्भिण्याश्च निषेकलमवशात् प्रश्नलमवशाद वा वक्तव्यमरिष्टं साधन श्लोकद्वयेन दर्शयति - अशुभद्वयमध्यसंस्थिती लग्नेन्दू च सौम्यवीक्षितौ । १. 'ठं तोटकेनाह--(8) केः पाठः. २. 'पि। उ' क. ख. पाठः. १. 'है: स्त्री आ क. ख. पाठ:. ४. गर्भा म. ख. पाठः, ५. 'ति । अत्रै ख. गं. पाठक ६. 'थ योगान्तरं वैतालीयेनाह- क. पाठ:. .७. 'पाप' क. ग. पाठः, ·चतुर्थोऽध्यायः। ७३ युगपत् पृथगेव वा वदे- नारी गर्भयुता विपद्यते ॥७॥ इति । अत्र यदीत्यध्याहार्यम् । लग्नेन्दू अशुभद्वयमध्यसंस्थितौ सौम्यवीक्षितौ न यदि गर्भयुता नारी युगपत् पृथगेव वा विपद्यते इति वदेदिति सम्बन्धः। लग्नं च इन्दुश्च लग्नेन्दू पापयोर्द्वयोर्मध्यस्थितौ शुभग्र- हैरदृष्टौ चेद् अत्रोक्तयोगसम्भवः । लग्नेन्द्वोः पापद्वयमध्यसंस्थितिस्त्रिधा सम्भवति । तत्र लग्नेन्दू एकराशिमध्यगतौ तस्य राशेराद्यन्तयोः पाप- ग्रहौ तिष्ठतश्चेद् एकः प्रकारः । व्ययधनयोः पापग्रहौ तिष्ठतश्चेद् द्वि- तीयः।. लग्नात् तृतीये लाभे वा चन्द्रः, द्वादशधनचतुर्थेषु वा. दशम- व्ययधनेषु वा यथासम्भवम् अर्कभौमशनैश्चरास्तिष्ठन्ति चेत् तृतीयः । एषु त्रिष्वेकेन प्रकारेण पापद्वयमध्यस्थयोः लग्नस्येन्दोश्च शुभदृष्टय- भावे गर्भयुता नारी विपद्यत इति वदेत् । लग्नेन्द्रोः पृथक्स्थितयोः पापद्वयमध्यस्थितौ चन्द्रस्य शुभग्रहदृष्टत्वे लग्नस्य च शुभग्रहदृष्टयभावे पृथग् गर्भ एव विपद्यत इति वदेत् । लग्नस्य शुभदृष्टत्वे सति चन्द्रस्य च शुभदृष्टयभावे पृथङ् नारी विपद्यत इति वदेत् । लग्नेन्द्रोरुभयोः पाप- द्वयमध्यसंस्थयोरपि शुभग्रहदृष्टौ सत्यां गर्भो गर्भिणी च क्लिश्यते न विपद्यत इति वदेत् । निषेकाध्यायनिर्दिष्टानाम् अरिष्टानां प्रसवात् पूर्वमेव पाककालो निर्देश्य इति "निगदितमिह चिन्त्यं सूतिकालेऽपि युक्त्या" इति वक्ष्यमाणवशात् सिध्यति । अतो निषेकलग्नवशाद् नि- र्दिष्टा गर्भिण्या विपत्तिर्गर्भस्थस्य शिशोरविपत्तिश्च कथं घटत इति चेत् प्रसूतिकाले मातुर्विपत्तिसम्भवात् । तथाचोक्तं वाहटेन "वस्तिद्वारे विपन्नायाः कुक्षि' प्रस्पन्दते यदि । जन्मकाले ततः शीघ्र पाटयित्वोद्धरेच्छिशुम् ॥" इति । अत्र च दूतलक्षणं दर्शयति–दूत(स्य? स्या)शुचित्वे प्रजानाशः। दैवज्ञस्य चेन्मातुः । एतज्जातकेऽपि योज्यम् ॥७॥ १. 'पाप', २. 'चेद् ग' क. ग. पाठः. ३ 'वा व्य', ४. 'तृतीयवे', ५ ध्यान यसंस्थ' ख. पाठः ख. पाठः. ६. 'टयोगाना' ग. पाठः. ७. 'ति॥७॥"ख. ग. पाठः. L.

·७४ विवरणोपेते होराशास्त्रे अस्मिन् विषये योगान्तर वैतालीयेनाह - क्रूरे शशिनश्चतुर्थगे लग्नाद् वा निधनाश्रिते कुजे । बन्ध्वन्त्यगयोः कुजार्कयोः क्षीणेन्दौ निधनाय पूर्ववत् ॥ ८॥ इति । शशिनश्चतुर्थगे क्रूरे कुजे निधनाश्रिते पूर्ववन्निधनाय भ- वति । लग्नाद् वा लग्नात् करे चतुर्थगते कुजे निधनस्थानगते च पूर्वव- निधनाय भवति । पूर्ववदित्यनेन शुभग्रहदृष्टयभावे गर्भिण्या गर्भस्य च निधनं भवतीत्युक्तं भवति । अर्थाल्लग्नेन्द्रोरेकत्वेऽपि सूर्ये सूर्यपुत्रे वा चतुर्थगे कुजे चाष्टमस्थे शुभग्रहदृष्टयभावे गर्भगर्भिण्योर्विनाश इत्युक्तं भवति । अन्यल्लक्षणमाह -कुजार्कयोर्वन्ध्वन्त्यगयोः लग्नस्य चतुर्थ- द्वादशस्थयोः क्षीणेन्दौ सति यत्रकुत्रस्थिते चन्द्रे शुभग्रहदृष्टयभावे पूर्ववनिधनाय भवति ॥ ८॥ अधुना मातुः शस्त्रनिमित्तं मरणयोग गर्भतिज्ञानं च वैतालीयेनाह उदयास्तगयोः कुजार्कयो- निधनं शस्त्रकृतं वदेत् तदा । मासाधिपतौ निपीडिते तत्काले स्रवणं समादिशेत् ॥९॥ इति । तदा कुजार्कयोः उदयास्तगयोः शस्त्रकृतं निधनं वदेत् । तदा निषेककाले प्रश्नकाले वा कुजे उदयगते सूर्ये अस्तंगते च शस्त्र- कृतं निधनं वदेत् । देहजरोगजं विना आगन्तुकशस्त्रकृतं निधनं वदेत्। शस्त्रमिति घातकवस्तूपलक्षणम् । इति गर्भगर्मिण्योररिष्टान्युक्त्वा गर्मस्यारिष्टमाहोत्तरार्धेन मासाधिपतौ निपीडिते तत्काले स्रवणं समादिशेत् । मासाधिपतीन् वक्ष्यति । यस्य मासस्याधिपतिर्निपी- डितः युद्धे पराजितः अथवा रविलुप्तकरः नीचगतो वा शत्रुक्षेत्रगतो वा तस्यं मासे गर्भस्य स्रवणं निर्दिशेत् ॥९॥ १. रमाइ- २. 'अन्यदरिष्टमाह -ख. ग, पाल ३. 'यं', .. ५. 'इरो', ६. "स्मिन मा ख. पाठक, - ·-- चतुर्थोऽध्यायः । गर्भसौख्यलक्षणं वंशस्थेनाह शशाङ्कलग्नोपगतैः शुभग्रहै- स्त्रिकोणजायार्थसुखास्पदस्थितैः। तृतीयलाभक्षगतैरशोमनैः सुखी च गर्भो रविणाभिवीक्षितः ॥१०॥ इति । गर्भिणीगर्भयोराधाराधेयत्वाद् अत्र अभेदेन सुखलक्ष- णमुच्यते । (शुभग्रहै: १) शशाङ्कलनोपगतैः त्रिकोणजायार्थसुखास्पद- स्थितैः शुभग्रहैः तृतीयलाभक्षगतैः अशोभनैश्च गर्भः सुखी भवतीत्य- न्वयः । शशाङ्कलग्नोपगतैः शशाङ्कोपगतैर्लग्नोपगतैर्वा शशाङ्कलग्नौप- गतैर्वा । अथवा चन्द्राल्लग्नाद् वा त्रिकोणयोः कलत्रस्थाने वा धन- स्थाने वा सुखस्थाने वा दशमस्थाने वा यथासम्भवं स्थितैः शुभ- ग्रहैः बुधगुरुशुक्रैः । तथा तृतीयस्थाने वा लाभस्थाने का स्थितैरशो- भनैः। बहुवचननिर्देशाद् भौमशनिराहुकेतुभिश्च गर्भः सुखी भवति सम्यक् पुष्टिमश्नुते । रविणा अभिवीक्षितः सूर्येण निरीक्षितः । शशा- कस्य वा लग्नस्य वा योगकर्तुविशेषणमेतत् । शशाङ्कस्योक्तस्थानेषु स्थितेष्वशुभेषु शुभेषु च रविदृष्टिरस्ति चेद् अथवा लग्नसोक्तस्थानेषु स्थितेषु शुभेष्वशुभेषु च रविदृष्टिरस्ति चेत् सुखयुक्तया गर्भिण्या सुख- युक्तो गर्भो धार्यत इत्युक्तं भवति । शशाङ्कस्य वा लग्नस्य वा शशाङ्क- लग्नयोर्वा यथोक्तस्थाने स्थितेषु शुभेष्वशुभेषु च रविदृष्टिरस्ति चेत् सुखयुक्तया गर्भिण्या सुखयुक्तो गर्भो धार्यत इत्युक्तं भवति ॥१०॥ अथ निषितस्य निषेककालाज्जातस्य जन्मकालादुभयोरपि प्रश्नकालाद् वा पुत्री- विभागज्ञानं शार्दूलविक्रीडितेनाह- ओजः पुरुषांशकेषु बलिभिर्लग्नार्कगुर्विन्दुभिः पुंजन्म प्रवदेत् समांशसहितैयुग्मेषु तैयोषिताम् । गुर्वकौं विषमे नरं शशिसितौ वक्रश्च युग्मे स्त्रियं यंशस्था बुधवाक्षणाच्च यमलं कुर्वन्ति पक्षे स्वके॥११॥ ख. ग. पाठः. २. 'तैर्वा लगो' खः पाठः. . ३. 'नावुप' क. पाठः. ४. 'ति ॥ १० ॥' कं. ग. पाठः, . ५. 'द्वाभ्यां श्लोकाभ्याम् आहितस्य गर्भस्य स्त्रीत्वपुंस्त्वविशेषनिरूपणप्रकारमाह -' ख. ग. पाठः. ४ ' १... 'णमाह ·E विवरणोपेते होराशास्त्रे इति । निषेकसमये प्रश्नसमये वा ओजः पुरुषांशकेषु बलिभिः लग्नार्कगुर्विन्दुभिः पुंजन्म प्रवदेद् इत्यन्वयः। ओजराशौ ओजांश- केपु बलयुक्तः लग्नार्कगुर्विन्दुभिः । लग्नं च अर्कश्च गुरुश्च इन्दुश्चेति द्वन्द्वः । एभिः पुञ्जन्य पुरुषस्य जन्म । गर्भस्थः पुरुष इति वदेत् । युग्मेषु समांशसहितैः तैः योषितां जन्म प्रवदेत् । समराशिषु वृषकर्क- टादिपु पसु समांशगतैः बलिभिः लग्नार्कगुर्विन्दुभिः योषितां जन्म प्रवदन् । गर्भगता स्त्री इति वक्तव्यमित्यर्थः । लग्नार्कगुर्विन्दूनाम् ओज- युग्मरराधाकरे विशेषकथनार्थमाह --- गुर्वकी विषमे नरं कुरुतः। लगादिगणने विषमराशिस्थितौ गुर्वौं गर्भस्थ पुरुषं कुरुतः । मेषा- दिगणने समराशिस्थित्या प्राप्तस्य स्त्रीत्वस्यायमपवादः । तथा युग्मे स्थिता शशिसितौ वक्रश्च स्त्रियं कुर्वन्ति । अत्र स्वतः स्त्रीग्रहस्य शु- ऋस्य समर शिस्थित्या स्त्रीकर्तृत्वं युक्तम् । अतश्चन्द्रेण तुल्य इति शशिसिवितिद्वन्द्वसमासः वक्रश्चेति पृथनिर्देशन कुजस्य लग्नादि- समरशिस्थित्वां शोणिताधिक्यद्योतकत्वात् स्त्रीकर्तृत्व, लग्नादिविष- पराशिस्थितश्चे खतः पुरुषग्रहत्वात् पुरुषकापि भवतीति द्योत्यते । चतुर्थपादन यमललक्षणमाह - उक्ताः ग्रहाः व्यंशस्थाः बुधवीक्षणात् स्वकं पक्षे यमलं कुर्वन्ति च इत्यन्वयः । यशस्थाः उभयराश्यंश- कस्थाः बुधस्य दृष्टया खके पक्षे यमलं पुरुषपक्षे पुरुषद्वयं स्त्रीपक्षे स्त्रीद्वयं कुर्वन्ति । कथम् । मिथुनधन्व्वंशकगतावादित्यजीवौ यदि बुधेन सन्ह(श्य ? श्ये) ते तदा यमलो द्वौ पुरुषो वक्तव्यौ । यथासम्भवं कन्यामीननवांशकगताश्चन्द्रशुक्राङ्गारका यदा बुधेन दृश्यन्ते तदा यमले द्वे कन्ये कुर्वन्ति । अथ द्वावेव वर्गों यथादर्शितस्थौ बुधः पश्यति तदैकः पुरुषश्चैका कन्या वक्तव्य इति ॥ ११ ॥ अथ पुजन्मयोगान्तरमुपेन्द्रवज्रयाह--- विहाय लग्नं विषमसंस्थः सौरोऽपि पुञ्जन्मकरो विलग्नात् । 'एम' ग. पाठः. २. 'ता' ख. पाठ: ३. 'श्च एते स्त्रि' क. पाठः. ४. 'स्य स', ५, ६. 'र्तृकत्वं', 'र्ता भ' ख. पाठः...८, ९. 'ग' क. पाठ: 10. न्ति ॥११॥ वि' ख. पाठः, .

·चतुर्थोऽध्यायः । प्रोक्तग्रहाणामवलोक्य वीर्य वाच्यः प्रसूतौ पुरुषोऽङ्गना वा ॥ १२ ॥ इति । लग्नं विहाय विलग्नाद् विषमसंस्था सौरोऽपि पुञ्ज- न्मकरो भवति । लग्नादिगणने लग्नादन्यत्र विषमराशिस्थितः तृतीय- पश्चमसप्तमनवमैकादशस्थितः सौरो गर्भस्थितं पुरुषं करोति । अपि- शब्देन समराशिस्थितो बुधः स्त्रियं करोतीति चोत्यते । उक्तानां यो- गानां स्फुटत्वाभावे विशेषमाह -प्रोक्तंग्रहाणामिति । भोक्तग्रहाणां वीर्यमवलोक्य प्रसूतौ पुरुषोऽङ्गना वा वाच्यः । प्रोक्तानां ग्रहाणामु- क्तेषु योगेषु पुरुषकारकत्वेनोक्तानां अहाणां वीर्यमवलोक्य प्रमूतौ पुरुषों वाच्यः, स्त्रीकारकाणां ग्रहाणां वीर्यमवलोक्य प्रसूतौ स्त्री जायत इति वक्तव्यमित्यर्थः । पुरुषपक्षग्रहाणां यथोक्तम् उच्चत्रिकोणक्षेत्राति- मित्रमित्रोदासीनशञ्चतिशत्रुनीचांदिषड्वर्गसम्भवानि स्थानबलानि वक्रयुद्धसमागमभवानि चेष्टावलानि दिग्बलकालबलनिसर्गबलानि च सम्यगानीय केन्द्रपणपरापोलिमस्थितिनिमित्तं च उत्तममध्यमाधम- बलत्वं चावलोक्य लग्नस्य लग्नांशकस्य च यथोक्तबलमवलोक्य पुरुषपक्षग्रहराश्यंशकानां बलपिण्डाधिक्ये पुरुषः प्रसूयते, स्त्रीपक्ष- ग्रहराश्यंशकानां वलपिण्डाधिक्ये स्त्री प्रसूयत इति च वक्तव्यमि- त्युक्तं भवति । यथोक्तयोगानां स्पष्टत्वे योगेनैव फलं वक्तव्य- मिति सर्वत्र द्रष्टव्यम् । प्रोक्तग्रहाणामित्यत्र प्रशब्देन आदिग्रहणवशात् 'पागाद्या रविशुक्र' इत्यादिनोक्तानां स्थिरचक्रचराणां सूक्ष्मग्रहाणां स्थितिबलेनापि निरूपणीयम् इति चात्र धोत्यते । पुरुषपक्षस्त्रीपक्षनि- रूपणमप्यत्र श्लोकद्वये दर्शितम् । तद्यथा- ओजः पुरुषांशकेषु इ- त्यत्र लग्नार्कगुर्विन्दूनाम् ओजयुग्मराश्यशकसङ्करे सति ओजगतराश्य- शकप्रमाणा वराटिका दक्षिणतः स्थायाः । युग्मराश्यंशकसंख्या वरा- टिका उत्तरतः स्थाप्याः। ततो गुर्वको लगादिविषमराशिस्थौ चेद् द- क्षिणतः संयोज्यौ । शशिसितवका लग्नादिसमराशिस्थिताश्चेद् वामतः संयोज्याः। एतेषु ग्रहेषु उभयराशिस्थितेषु यस्य बुधदृष्टिः तस्य खपक्षे १. 'नां ग्रहाणां वि' ग. पाठः, २. 'धि' क. पाठः, ३. 'लं चा' ख., 'लत्वमव' ४, 'ष क. पा... ५, ति वख: ६.. 'के सति ग. पाठः. क, पाठ, पाठ ·विवरणोपेते होराशास्त्रे द्विगुणं योजनीयम् । ततः पुनरपि शनैश्चरो लग्नादन्यत्र विलग्नादिविषम- राशिस्थितश्चेद् दक्षिणभागे एक योजनीयम् । सौरोऽपीत्यत्रापिशब्देन बुधो विलग्नादिसमराशिस्थश्चेद् वामभागेऽपि एकं योजनीयम् । वक्रश्चेति पृथनिर्देशेन कुजस्य वक्रबलंवत्त्वे लग्नाद् ओजराशिस्थित्यां दक्षिणभा- गेऽपि एकं योजनीयम् । एवं संयोजितेषु दक्षिणस्थानामाधिक्यं चेत् पुरुषः वामस्थानामाधिक्यं चेत् स्त्री प्रसूयत इति वक्तव्यम् । लग्नशब्देन 'लगे सङ्गे' इत्यस्माद् धातोर्निष्पन्नेन पूर्वक्षितिजे उदीयमाना क्षितिज- सङ्गिनी राशिकला च तथा प्रश्नकाले पृच्छकमाभृताधिष्ठितस्थिरचक्र- कला च तन्त्रेणोच्यते । अतो लग्नारूढयोर्बलाधिकेन वक्तव्यमिति सिद्धं भवति । इमौ श्लोको 'निगदितमिहँ चिन्त्यं सूतिकालेऽपि युक्त्येति वक्ष्यमाणत्वात् प्रसूतस्य पुंसः स्त्रियो वा सन्तानचिन्तायामपि योज- नीयौ । अत्र पुञ्जन्मति पुत्रजनकत्वमुच्यते योषितामित्यत्र योषिज्ज- नकत्वं विवक्ष्यते । श्रीपतिश्रीधरगोविन्दादिप्रणीतपद्धतिप्रदर्शिते ग्र- हलग्नानां बलानयने पृथग् ग्रहबलपिण्डानां षड्भ्योऽधिकत्वे अति. बलत्वं षट्प्रमाणत्वे बलवत्वं षड्भ्यो हीनत्वे हीनबलत्वं चात्र अक्षर- संख्यया पदसंख्य॑स्य षु इत्येतस्योपरि बलिभिरित्युक्त्या सूचितम् । इदं च सर्वत्र बलाबलोक्तौ द्रष्टव्यम् ॥ १२ ॥ अथ क्लीबयोगान् शार्दूलविक्रीडितेनाह- अन्योन्यं यदि पश्यतः शशिरवी यद्वार्किसौम्यौ तथा वक्रो वा समगं दिनेशमसमे चन्द्रोदयौ चेत् स्थितौ । युग्मौजदंगतावपीन्दुशशिजी भूम्यात्मजेनेक्षितौ पुम्भागे सितलग्नशीतकिरणाः स्युः क्लीबयोगाः स्मृताः॥ इति । अत्रोत्तरार्धगतं युग्मौजर्भगताबपीति पदं द्विवचनोक्तिव- लात् पूर्वत्र योगद्वयेऽप्यनुकृष्यते । असम इति पदं तृतीयचतुर्थयोगयो- मध्यस्थितं भिचिप्रदीपन्यायेन तयोर्द्वयोरपि योजनीयम् । युग्मौजई- - .. १.. 'शिषु स्थि',. २. 'लत्वे' ख. पाठः. ३: 'वृचक' कः पाठः. ४. 'ति', ५. 'ति पुं पु' क. ग.. पाठः, ६. 'हये घु' ग. पाठः. ७. 'थ नपुंसकलक्षणमाह - ख. ग. पाठः, ६. विति' क, गः पाठः, ९. 'त्तिदी' क. पाठः ·चतुर्थोऽध्यायः । गतौ शशिरवी अन्योन्यं पश्यतः यदि एका क्लीबयोग इति सम्बन्धः । युग्मराशिगतश्चन्द्र ओजराशिगतः सूर्यश्च अन्योन्यं पश्यतो यदि तदा एक: क्लीवयोगः । तथा युग्मोजसंगतौ आर्किसौम्यौ परस्परं पश्यतो यदि तदा द्वितीयः क्लीवयोगः । असमे वक्रः समगं दुिनेशं पश्यति यदि तदा तृतीयः क्लीवयोगः । इति योगत्रितयम् । असमे स्थितौ च- न्द्रोदयौ भूम्यात्मजेनेक्षितौ चेद् एकः क्लीवयोगः । ओजराशिस्थितं चन्द्रम् ओजराशिस्थितं लग्नं च यत्रकुत्रस्थितो भौमः पश्यति चेदि- त्यर्थः । युग्मौजर्सगतौ इन्दुशशिजी भूम्यात्मजेनेक्षितौ चेद् द्वितीयः क्लीबयोगः । युग्मगतं चन्द्रम् ओजगतं बुधं च यत्रकुत्रस्थितो भौमः पश्यति चेदिति भावः । पुम्भागे सितलग्नशीतकिरणा ओजभागे शुक्र- लग्नचन्द्राः यदि तिष्ठन्ति तदा तृतीयः क्लीबयोगः । इति च योगत्रि- तयम् । एते षड् योगाः क्लीबयोगाः स्मृताः । मुनिभिरिति शेषः । अत्र बादरायणः "अन्योन्यं रविचन्द्रौ विषमक्षसमक्षगौ निरीक्ष्यते । इन्दुजरविपुत्रौ वा तथैव गर्भे नपुंसकं कुरुतः॥ समराशिग(तः तं) सूर्य वक्रो विषमसंगोऽवलोकयति । विषमः लग्नेन्दूकुजेक्षितौ षण्डसम्भवं कुरुतः ॥ बुधचन्द्रौ कुजदृष्टौ विषमर्मगतौ तथैवोक्तौ । ओजनवांशकसंस्था लग्नेन्दुसितास्तथैवोक्ताः ॥" इंति । द्विविधाः क्लीबाः स्त्रीपुरुषव्यञ्जनहीनाः स्त्रीपुरुषधर्महीनाश्च । तेऽपि स्त्रीरूपिणः पुरुषरूपिणश्चेति (त्रि?द्वि)विधाः। तत्र व्यञ्जनहीनाः प्रथम योगत्रयेण लक्ष्यन्ते । धर्महीना द्वितीययोगत्रयेणेति द्रष्टव्यम् । शुक्लशो- णितयोगसम्भवः खलु गर्भः। तत्र शुक्लाधिक्ये पुरुषो जायते । शोणि- ताधिक्ये स्त्री। शुक्लशोणितयोः साम्ये नपुंसकम् इति व्यवस्थिते पुंबी- जकारकस्य सूर्यस्य स्त्रीशोणितकारकस्य चन्द्रस्य च परस्परदृष्टिसाम्ये १. 'श्व परस्परं प' क. ग. पाठः. पाठ:. ४, 'तः कुजः प' क. पाठः. : ग. पाठः, ७. 'रंग, पाठः २. "यः । इ'. क. पाठ... ३. 'मे च' क, ग. ... ' तियो' ख, पाठः. ६. 'षः । द्वि ख. .

·८० विवरणोपेते होराशास्त्रे शुक्लशोणितयोः साम्यं लक्ष्यते । तच्च दृष्टिसाम्यं सप्तमदृष्टौ न सम्भ- वति । तदा तयोर्युग्मौजर्भगतत्वासम्भवात् । ततैत्रिदशत्रिकोणचतुरश्र- गतास्वपि दृष्टिषु परस्परसाम्यं पद्धतिप्रदर्शितदृष्टिपष्टयशानयने पष्ठा- ष्टमस्थयोरेव भवति। तत्र परस्परदृष्टिसाम्यसम्भवे योगत्रये शुक्लशो- णितसाम्यसम्भवाद् व्यञ्जनहींनं नपुंसकं विवक्ष्यते । उत्तरत्र योग- त्रितये प्रथमंद्वितीययोः सत्त्वकारकभौमदृष्टिजन्यत्वात् तृतीये पुरुषस्थ- भावराश्यंशकैः स्त्रीस्वभावशुक्रचन्द्राभ्यां च लक्षितत्वात् स्त्रीपुरुषधर्म- सङ्करसम्भवेन केवल खीपुरुषधर्महीनं नपुंसक विवक्ष्यते । अत्र यो- गेषु स्त्रीपुरुषलक्षकांशकवलाबलवशात् स्त्रीरूपत्वं पुरुषरूपत्वं वा वक्त- व्यम् । एते पूर्वोक्तयोगाभावे वक्तव्याः । तेषां योगानामेतेषां च सम्भवे तेषामेव बलवत्त्वम् । एतजातकेऽपि विचिन्तनीयम् । तत् क- थम् । क्लीवयोगस्यैकत्वे सति स्पष्टतरं न दृश्यते । द्वित्वे सति पूर्णमेव । योगकर्ता बलहीनश्चेत् तस्य दशायामन्तर्दशायां वा अर्जुनादिवत् क्लीवत्वम् । अथवा जायासन्निधौ तां गन्तुमशक्ततया प्र(लोस)वा- दिकं वा विचिन्त्य वक्तव्यम् ॥ १३ ॥ इति स्त्रीपुनपुंसकलक्षणमुक्त्वा गर्भस्य यमलत्वविशेष शार्दूलविक्रीडितेनाह युग्मे चन्द्रसितावथौजभवने स्युर्ज्ञारजीवोदया लग्नेन्दु नृनिरीक्षितौ च समगौ युग्मेषु वा प्राणिनः । कुर्युस्ते मिथुनं ग्रहोदयगतान ब्यङ्गाशकान् पश्यति स्वांशे ज्ञे त्रितयं ज्ञगांशकवशाद् युग्मं त्वमित्रैः समम्॥ इति । अथ युग्मे चन्द्रसितौ ओजभवने ज्ञारजीवोदयाः स्युः वे मिथुनं कुर्युः । युग्मराशिस्थितौ चन्द्रशुक्रौ ओजराशिस्थिता बुधज- गुरवः उदयलमं च गर्भगतं मिथुनं कुर्युः । यमलत्वे एकं पुरुषम् पका स्त्रियं कुर्युः । तथा लग्नेन्दू समगौ नृनिरीक्षितौ च मिथुनं कुर्याताम् । स- मराशिगतौ उदयलग्नचन्द्रौ नृनिरीक्षितौ सूर्यकुजगुरुभिः पुरुषग्रहेलिभि- -- भ -- १. 'त्र त्रिद' ग. पाठः. २. 'रंपख. पाठः ३. 'भ्ययो' क. पाठ:. ४. 'बयोगशु' ग. पाठः. ५. 'ल' ख. पाठः. ६. 'म् ॥ १३॥ ख.. ग. पाठः. प्षमाह-ख., 'षणमाह- ग. पाठः ·चतुर्थोऽध्यायः। ८१ रपि निरीक्षितौ मिथुनं कुर्याताम् । युग्मेषु प्राणिनः ते वा । युग्मरा- शिषु प्राणिनः प्राणवन्तः बलाधिका इति यावत्, ते ज्ञारजीवोदयाः मिथुनं कुर्युः । ग्रहोदयगलान व्यङ्गांशकान् स्वांशे ज्ञे पश्यति त्रितयं भवति । ग्रहोदयगतान् ग्रईरुदयलग्नेन च प्राप्तान अधिष्ठितान् व्यङ्गा- शकान स्वांशगते बुधे पश्यति त्रितयं भवति गर्भस्थं प्रजात्रयं भवति । तत्र जगांशकरशाद् युग्मं बुधाधिष्ठितांशकवशाद् युग्मं, बुधो मिथु- नांशगतश्चेद् द्वौ पुरुषौ एका स्त्री, बुधः कन्यांशगतश्चेद् द्वे स्त्रियौ एकः पुरुष इति । अमित्रैः समम् । अमिः अन्येऽपि पुरुषराशिधङ्गांशकस्थाः बुधश्च मिथुनांशगतः पश्यति चेत् त्रयः पुरुषाः । अन्ये कन्यामीनांश- गताः बुधः कन्यांशगतेः पश्यति चेत् तिस्रः स्त्रियो भवन्ति । तथाच सारावल्या "समराशौ शशिसितयोर्विपमे गुरुवक्रलमसौम्येषु । योगेऽस्मिन् गर्भगतं मिथुनं गर्भस्थितं(?) वाच्यम् ।। लग्ने(न्दू) वा समगौ पुंग्रहदृष्टौ च मिथुनजन्यकरौ । उदयज्ञवक्रगुरवो पलिनः समराशिगास्तथैवोक्ताः ।। द्विशरीरांशकयुक्तान् ग्रहान् विलमं च पश्यतीन्दुसुतः। कन्याशे द्वे कन्ये पुरुषको निषिच्यते गर्ने । मिथुनांशे कन्यैका दौ पुरुषौ त्रितयमेवं स्यात् । मिथुनधनुरंशकगतान् ग्रहान् विलमं च पश्यतीन्दुसुतः॥ मिथुनांशस्थश्च यदा पुरुषत्रितयं तदा गर्ने । कन्यामीनांशस्थान् विहगानुदयं च युवतिभागगतः ॥ पश्य, शिरगुतनयः कन्यात्रितयं तदा गर्भ।" एतज्जातके चे दृश्यने (चेद् १) मिथुनांशकस्थस्य बुधस्य बहुकल- प्रता ताः गुरूप कृत पश्च, कन्यांशकस्थश्चेदपि बहुकलत्रता ताः कन्या- प्रसूतयोऽपि भ.नि इति ॥१४॥ १. 'नः यु' ग. पा.. २. 'बलव' स. पाठः. ३. 'ति । त' क, पाठः, ४., ५. 'त' ग. पाठः... 'न्ति ॥ १४ ॥' ख. ग. पाठः.

·८२ विवरणोपेते होराशास्त्रे गर्भस्य बहुप्राणिस्वरूपत्वलक्षणमुपजातिकयाह - धनुर्धरस्यान्त्यगते विलग्ने ग्रहैस्तदंशोपगतैर्बलिष्ठैः। बुधार्किणा वीर्ययुतेन दृष्टे सन्ति प्रभूता अपि कोशसंस्थाः ॥१५॥ इति । विलग्ने धनुर्धरस्य अन्त्यगते वीर्ययुतेन बुधार्किणा दृष्टे तदंशोपगतैः बलिष्ठहैः कोशसंस्थाः प्रभूता अपि सन्ति । लग्ने ध- नुषि धनुरंशके सति वीर्ययुतेन बुधेनार्किणा च दृष्टे तदंशोपगतैः धनुरं- शोपगतैः धनुरंशस्थितैः ग्रहैः सर्वैर्यत्रकुत्रापि स्थितैश्चापांशगतैः सर्वग्र- हैरित्यर्थः । कोशसंस्थाः जरायुस्थिताः प्रभूता अपि बहवोऽपि भवन्ति । एतज्जातके चेद् बहुजनपरिवारो भवति ॥ १५ ॥ गर्भगतप्रजालक्षणमुक्त्वा शुभाशुभनिरूपणाय क्रमेण मासाधिपतीन् नत्कुटकेनाह् कललघनाङ्कुरास्थिचर्माङ्गजचेतनदाः सितकुजजीवसूर्यचन्द्रार्किबुधाः परतः। उदयपचन्द्रसूर्यनाथाः क्रमशो गदिता भवति शुभाशुभं च मासाधिपतेःसदृशम् ॥१६॥ इति । मासाश्चतुर्विधाः। तथाचोक्तं - "सौरं विदुर्भास्करराशिभोगाद् दर्शावधि मासमुत्रन्ति चान्द्रम् । त्रिंशद्दिनं सावनसंज्ञमाहुर्नाक्षत्रमिन्दो गणभ्रमेण ।। इति । उक्तेषु चतुर्विधेषु मासेषु अत्र सौरं नाक्षत्रं चाङ्गीकृत्य योजनी- यम् । तत्र सौरमासयोजने तावत् सितकुजजीवसूर्यचन्द्रार्किबुधाः कलल- घनाङ्कुरास्थिचाङ्गजचेतनदा भवन्ति इत्यन्वयः । तत्र प्रथममासा- धिपः शुक्रः निषितं बीजं कललं शोणितेन मेलयित्वा सान्द्रं क- रोति । द्वितीयमासाधिपः कुजः सान्द्रीभूतं गर्भ धनं करोति । तृतीय- १. 'त्वमाह' ग. पाठः. २. 'णमाह' ख. पाठः, ३. 'लस्थैः।' क. पाठः. ४. ति।ल' खः पाठः. ६. 'न्ति ॥ १५॥', ७. ८. 'जं शो' ख. पाठः, . T 'लस्थैर्य क. पाठः. 'तीना' ख.ग, पाठः, ·चतुर्थोऽध्यायः । मासाधिपो जीवो घनीभूतस्य गर्भस्य अङ्कुरं करचरणाद्यवयवानाम् अङ्कुरं करोति । ततो जीवस्तृतीयमासि पुंस्त्रीक्लीबव्यक्तिं करोती- त्युक्तं भवति । चतुर्थमासाधिपः सूर्यों गर्भस्य अस्थीनि जनयति । प- ञ्चममासाधिपश्चन्द्रः चर्म त्वचं जनयति । पष्ठमासाधिपो मन्दः अङ्ग- जानि नखरोमाणि करोति । ततः सप्तममासाधिपो बुधः चेतनं चैतन्यं करोति । इति सप्तभिर्मासैगर्भस्यं सम्पूर्णतां सुखदुःखज्ञानं च उक्त- क्रमेण ग्रहाः कुर्वन्तीत्यर्थः । परत उदयपचन्द्रसूर्यनाथा अष्टमनवम- दशमा मासाः क्रमेण लग्नाधिपचन्द्रसूर्यनाथा भवन्ति । अष्टमस्य मासस्य निषेककाललग्नाधिपः प्रश्नकाललग्नाधिपो वा नाथो भवति, नवमस्य चन्द्रः दशमस्य सूर्य इति क्रमेण दशमासात्मकस्य गर्भधा- रणसौरकालस्याधिपतयः। अस्मिन् काले द्वादश नाक्षत्रमासाः प्रायेण सम्भवन्ति । नाक्षत्रैमासस्य सप्तविंशतिदिनात्मकत्वात् । एषु नाक्षत्र- मासेषु परतः अवसाने त्रयः दशमैकादशद्वादशाः उदयपचन्द्रसूर्यनाथाः, आदितः सप्त सितकुजजीवसूर्यचन्द्रार्किवुधनाथाश्च कथिताः। मध्ये द्वौ अष्टमनवममासी शिष्टौ । तयोः परतःशब्देन संज्ञाध्याय 'राहुस्तमो- शुरसुरश्च शिखीति केतुरिति हेभ्यः परत उक्ता राहुकेतू नाथाविति वेदितव्यो । अत्र पक्षे गर्भाधानदिवसात् प्रभृति सप्तविंशतिदिनानि प्रथमो मासः, तस्य शुक्रोऽधिपतिः। ततः सप्तविंशतिद्धितीयो मासः, तस्य कुजोऽधिपतिः । इत्यादि द्रष्टव्यम् । एवमष्टभिः सौरमासैनव नाक्षत्र- मासी भवन्ति । अत्र सौरपक्ष अष्टमस्य मासस्य लग्नाधिपो नाथः। नाक्ष- अपेक्ष केतुः । अष्टममासस्य ओजःसङ्क्रमणात्मकत्वाद् ओजःकारकेण सत्त्वात्मकेन कुजेन तुल्यफलस्य केतोराधिपत्यं युक्तम् । तथाचोक्तम्- "ओजोऽष्टमे सञ्चरति मातापुत्रौ मुहुः क्रमात् । तेन तो म्लानमुदितौ तत्र जातो न जीवति ॥ शिशुरोजोनवस्थानाबारी संशयिता भवेत् । तसिभेकाहयाते तु कालः सूतेरतःपरम्।।' १. नि करोति । अनजानि नखरामाणि । त' क. ग. पाठः... २, ‘स्य पूर्ण', ३. 'म', ४. 'त्रस्य मा' ख. पाट:. ५. मौ' ख.ग. पाठः. ६. 'ति द्र', ७. 'सा: सम्भव', 'ब' स. पाठः, Ammmmm- M-N9-41 - ·विवरणोपेते होगशाले इति । मासाधिपतीनुक्त्वा तत्फलमाह-शुभाशुभं च पासाधिपते: सदृशं भवति । मासाधिपतिरुच्चक्षेत्रमित्रादिगतश्चेत् तस्य मासे तदु- तानि शुभफलानि वक्तव्यानि । शत्रुनीचादिगनश्चेत् नदुक्तान्यशु- भानि वक्तव्यानि । कुत्रोक्तानीति चेद् दशाफलादिपूक्तानीत्यनुस- न्धेयम् । "संज्ञाध्याये यस्य यद् द्रव्यमुक्तं कर्माजीवे यस्य यच्चोपदिष्टम् । भावस्थानालोकयोगोद्भवं च तत् तत्सर्वं तस्य योज्यं दशायाम् ॥" इत्युक्तंन्यायेन स्वखमासे स्वकीयानि शुभाशुभानि प्रयच्छन्ति प्रा इति यावत् । मासाधिपतिग्रहस्वभावेन कटुकलवणादिरसेषु देवाम्चे- निविहारकोशशयनादिस्थानेषु शब्दस्पर्शादिगुणेषु वा गर्भिण्या रूचि- र्जायते । राश्यंशकदृष्टियोगादिवशेन तद्विशेषो विनिर्देश्यः । तथा शत्रु- नीचादिगतत्वे मासाधिपतेरशुभानि शोफज्वरादीनि च वाच्यानि । ग्रहाणां मौढ्यपराजयादिभिरतिकष्टफलप्रदत्वे स्त्रकीयमासे गर्भलवण- मपि भवतीति पूर्वमेवोक्तं- 'मासाधिपता निपीडिते तत्काले सवर्ण समादिशेद्' इति । अत्र तु मर्भिणीगर्भयो रोममात्रमशुभश्म्देनोक्तम् । रोगस्य चिकित्सया शान्तिर्भवति । यथोक्स- "गर्भिण्याः परिहार्याणां सेवया रोगतोऽपि वा। पुष्पे दृष्टेऽथवा शूले प्रत्याख्याय प्रसाधयेत् ॥" इति । गर्भस्यापि रोग उक्तः । तथाहि ..... "सञ्जातसारे महति गर्भे योनिपरिस्रवात् । वृद्धिमप्राप्नुवन् गर्भः कोष्ठे तिष्ठति सस्फुरः ।। उपविष्टकमाहुस्तं वर्धते तेन नोदरम् । शोकोपवासाक्षाद्यैरथवा योन्यतिस्रवात् ।। वाते क्रुद्ध कृशः शुष्येद् गर्भो नागोदरं तु तत् । उदरं वृद्धमप्यत्र हीयते स्फुरणं चिरात् ।।" १. 'स्मिन् मा ख. पाठः. २. 'म्वग्नीत्यादि' क., 'भच्वन्यादि' ग. पाठा, ३.. 'पि' क. ग. पाठः.. ४. 'दिगृहग' ग. पाठः. ५. 'नि वा', . 'कम् । ' ख. पाठ:. ७. 'वतीति' ख. पाठः, ८. भिण्या अपि' क. पाठः, mein ·चतुर्थोऽध्यायः । इत्यादिवैद्यशास्त्रोक्तानाम् उपविष्टकनागोदरादीनां चिकित्सासाध्यानां गर्भरोगाणां लक्षणं मासाधिपतेरशुभप्रदत्वे सति राश्यंशकदृष्टियोग- वशाद् बोद्धव्यमिति अत्राशुभशब्देन द्योत्यते । पूर्वत्र 'मासाधिपतौ निपीडिते' इत्यत्र असाध्यस्य गर्भस्रावस्य लक्षणमुक्तमिति अत्र न पौनरुक्त्यावकाशः । तत्र पूर्वत्र 'तत्काले स्रवणं समादिशे'दित्युक्त्या अस्मिन् मासे अस्मिन् नक्षत्रेऽस्मिन् वारेऽस्मिन् राशौ अस्यां कालहो- रायां स्रवणस्य सम्भव इति कालविशेषस्यापि समादेश्यत्वं विहितम् । तच्चासाध्यस्य गर्भस्रावस्यैव कालविशेषलक्षणं घटत इति च सर्व मनक्यम् । अत्र च दूतलक्षणं दर्शयति-स्थिरचक्रे यस्मिन् राशी गर्भिणी दृश्यते तद्राश्यधिपोक्तरसाभिलाषी ? षिणी) च भवति । बलहीने तद्रसहेतुको रोगो वाच्यः ॥ १६ ॥ अथ च गर्भस्थस्य जन्तोः पूर्वकर्मविपाकसम्भवामङ्गानाभूनातिरिक्ततां वंशस्थेनाह- त्रिकोणगे ज्ञे विवलैस्ततोऽपरै- मुखाडिहस्तैईिगुणैस्तदा भवेत् । अवाग् गवीन्दावशुभैर्भसन्धिगैः शुभेक्षिते चेत् कुरुते गिरं चिरात् ॥ १७ ॥ इति । तदा ज्ञे त्रिकोणगे ततः अपरैः विवलैः द्विगुणैः मुखा- ज्रिहस्तैः उपलक्षितः भवेदित्यन्वयः । अपरैः अन्यैः ततः बुधादन्यैः गुरुशुक्रमन्दैः। परे न भवन्तीति नञ्समासेन बुधात् पूर्वे व्युत्क्रमात् कुजचन्द्रसूर्या उच्यन्ते । तथा अपरशब्देन अन्यार्थेन क्रमाद् गुरुशुक्र- शनैश्चराश्वोच्यन्ते । ततस्तयोरपरशब्दयोर्भिन्नार्थयोरपि समानरूपत्वात् 'सरूपाणामेकशेष एकविभक्तौ (१. २. ६४) इत्येकशेषत्वात् ततोऽप- रिति पूर्व त्रयः परे त्रयश्च ग्रहा गृह्यन्ते । ततः बुधात् पूर्वपराभ्यां कुजगुरुभ्यां विबलाग्या हीनबलाभ्यां मुखद्वैगुण्यं भवति । ततः पूर्वप- राभ्यां चन्द्रशुक्राभ्याम् अङ्घ्रिद्वैगुण्यं भवति । ततः (पूर्व) पराभ्यां मू- यशनैश्चराभ्यां हस्तद्वैगुण्यं भवति । द्वैगुण्यं चात्र विबलग्रहजन्यत्वेन १. 'ते. स्रवणं इ' खपाठ:: १. "म् ॥ १६ ॥', ३. 'थ चतुर्भिः श्लोकैर्ग- भस्य' क.ग. पाठा. ४. . 'जन्मवि' .ख. पाठा. ५. 'तःप'.क. पाठः. सू' क. खः पाठः ६.. 'ति।

·८६ विवरणोपेते होराशास्त्रे विकृतत्वे परिणमति । 'वियोनिविकृताकारा जायन्ते विकृतैमलैरिति वैद्यशास्त्रोक्तं गर्भस्थजन्तोर्विकृताकारत्वम् अत्रोक्तेन लक्षणेन वक्त- व्यमित्युक्तं भवति । अत्र केचित्-ज्ञे त्रिकोणगे उदयपश्चमनवमेष्व- न्यतमस्थे ततोऽपरैविंबलैर्मुखाधिहस्तैदिगुणैर्युतस्तदा भवेत् । बुधोदये द्विशिराः, पञ्चमस्थे सति चतुर्भुजत्वं नवमस्थे चतुष्पात्त्वम् । एवं विष- लैरशुभैश्च । बलयुतैरपरैरन्यथा । त्रिकोणग इत्यत्रानुवर्तते । बुधे पल- युते सति वाग्बाहुल्यं बलहीने मुखरोगः । पञ्चमस्थो बलिष्ठश्चेद् बाहो- बलाधिक्यं बलहीनश्चेद् हस्तच्छेदः । नवमस्थो बलिष्ठश्चेद् वे(गे? ग) यायित्वं तत्रापि विहगद्रेकाणे चेद् रज्जुगमनादिक्रीडनं, बलहीनश्चेद् अविच्छेदः इति । उत्तरार्धेन वागिन्द्रियविकृतिमाह - गवि इन्दौ भसन्धिगैरशुभैः अवाग् भवतीत्यन्वयः। अत्रापि गोशब्दस्योभयार्थत्वं विवक्ष्यते । गवि वृषभराशौ इत्येकोऽर्थः । गोशब्दस्य वागर्थत्वाद् गवि वाचि द्वितीयभावे इत्यन्योऽर्थः । वृषभोऽपि कालपुरुषस्य वागे- रूप इति वाग्विशेषलक्षणों गृह्यते । भसन्धिशब्देन कर्कटवृश्चिकमीना- न्त्यद्रेकाणा गृह्यन्ते । अवागिति वक्तुमशक्त इत्यर्थः । शुभेक्षिते चेत् चिराद् गिरं कुरुते । चन्द्रः शुभेन दृष्टश्चेत् चिरात् स्खलित्वा गिरं कुरुते । अर्थादेव भसन्धिगैः शुभैः प्रियवाग् भवति, शास्त्रव्याख्यान- परत्वं च । अत्र गार्गिः "कुलीरालिझषान्त्यस्थैः पापेश्चन्द्र वृषोपगे। मूकः पापेक्षिते सौम्यैश्चिरेण लभते गिरम् ॥ मिश्रदृष्टे ग्रहबलान्मूको वा लग्नवाक् चिरम् ।" इति॥ १७ ॥ कुब्जादियोगान् मन्दाक्रान्तयाह सौम्याशे रविजरुधिरौ चेत् सदन्तोऽत्र जात: कुब्जः स्वः शशिनि तनुगे मन्दमाहेयदृष्टे । पङ्गुर्मीने यमशशिकुजैवीक्षिते लग्नसंस्थे सन्धौ पापे शशिनिचजडः स्यानचेत् सौम्यदृष्टिः॥१८॥ १. 'ति । विकृतिश्छिन्नभिन्नता ग्रन्थ्यादिसम्भवः अडल्याधिक्यं वा । महराश्मंशक- बलेन तद्विशेषो वाच्यः । उत्त' च. ग. पाठः. २. 'गिति' ग. पाठः. ३. 'गे' क.स. पाः .. 'ते ॥ १७ ॥ सौं' ख, ग, पाठः, --- ।

·८७ चतुर्थोऽध्यायः । इति । अत्र सौम्याशे रविजरुधिरौ चेत् सदन्तः जात इत्य- न्वयः । अत्रेति प्रश्नकाले निषेककाले वा । रविजरुधिरौ बुधस्य रा- शावंशके वा तिष्ठतश्चेद् गर्भस्थजन्तुः सदन्तो भवतीत्यर्थः । पुनरपि (कुगजदन्तादिना शिल्पव्यापारकुशलश्च भवति । शशिनि स्वः तनुगे मन्दमाहेयदृष्टे कुब्जो भवति । चन्द्रे कर्कटकस्थिते लग्नगते रविजरुधिराभ्यां दृष्टे कुब्जो भवति, आवास निर्माणतत्परश्च । पुनरपि लिख्यते । यत्रतत्र राशाववस्थिते शशिनि लग्ने बलयुते मन्दमाहेयदृष्टे सति आभनवगृहनिर्माणतत्परो भवति । उभौ बलहीनौ चेद् वातेन कुब्जत्वमिति । लग्नसंस्थे मीने यमशशिकुदृष्टे पङ्गुर्भवतीत्यन्वयः । सन्धौ पापे शशिनि च सौम्यदृष्टिन चेद् जडः स्यात् । सन्धौ कर्कट- वृश्चिकमीनेष्वन्यतमे पापग्रहे चन्द्रे च स्थिते सति शुनदृष्टिनास्ति चेद् जडो भवति श्रोतुं वक्तुमशक्तो भवति । न चेन सौम्यदृष्टिरिति योगचतुष्टयेऽपि संबध्यते बलबच्छुभदृष्टौ सत्यामुक्तयोगाभावः इति ॥ १८ ॥ वामनकहीनाइयोगी दोधकेनाह सौरशशाङ्कदिवाकरदृष्टे वामनको मकरान्त्याविलग्ने । धीनवमोदयगैश्च हंगाणैः पापयुतैरभुजाशिशिराः स्यात् ॥१९॥ इति । मकरान्त्यविलमे सौरशशाङ्कदिवाकरदृष्टे वामनको भ- वति । मकरस्यान्त्यं मकरान्त्यं तत्र विलग्ने सौरशशाङ्कदिवाकरैखिभि- रपि दृष्टे गर्भस्थजन्तुर्वामनकः । 'खो हस्वश्व वामन' इत्यमरः । अल्पार्थे कमत्ययः । हस्वतरशरीरो भवतीत्यर्थः । अन्त्यविलम इत्यु- क्तिसामर्थ्याद् अन्त्यस्य मीनराशेरपि विलमत्वे सौरशशाङ्कदिवाकर- दृष्टौ सत्याम् एतत् फलं योज्यम् । एते सौरादयो बलवन्तश्चेद् वामन- फत्वं विष्ण्वात्मकत्वं, मध्यबलाश्चेद् इस्वत्वं, हीनबलाचेद् वाममार्गा- १. 'र्थः। श' ख. ग. पाठः, ..२. 'ति । लन' ख. पाठः. ३. 'ति । लम' ग. १. 'ति॥१॥सौ ख. ग. पाठः, ५. 'स्य' ग. पाटः. - . पाठ स.ग. पाठ:. ६. 'म् । पा' .

·: -- विवरणोपेते होराशास्त्रे न्वेषी आत्मज्ञानरहितः । पापयुतैः धीनवमोदयगैः दृगाणैः अभुजाङ्- घिशिराः स्याच्च । चशब्देन सौरशशाङ्कदिवाकरदृष्टत्वमत्राप्यनुकृष्यते । पापयुतः भीमराहुकेतुयुतैः सौरशशाङ्कदिवाकरदृष्टैः दृगाणैः पञ्चम- नवापारियन क्रयेण असुजाघिशिरा भवति । पापयुते पञ्च- मस्थाकाणे सौरादिभिर्दष्टे अभुजो भवति । नवमभावनेकाणस्य तथात्वे अनधिः । उदीयमानद्रेकाणस्य तथात्वे अशिराः । तथाचोक्तं गागिणा "लग्नद्रेकाणगो भौमः सौरसूर्येन्दुवीक्षितः। कुर्याद् विशिरसं तद्वत् पञ्चमे भुजवर्जितम् ।। विपादं नवमस्थाने यदि सौम्यैर्न वीक्षितः।" इति । गर्भस्थस्य यल्लक्षणमुच्यते तत् प्रसूतिसमये साक्षात्करणीयम् । अतो विशिरस्त्वादिलक्षणं सम्पूर्णवलं चेद् असत्प्रजाविषयं द्रष्टव्यम् । असम्पूर्णवलं चेद् ‘भवति हि फलपक्तिः स्वमचिन्तास्ववीर्यैः' इति वक्ष्यमाणन्यायेन विकृतशिरस्कत्वादि वक्तव्यम् । भुजाङ्घयोः साक्षा- दभावः कार्याभावो वा बलाबलवशेन वक्तन्यः, यतो भुजकार्यहीनो- ऽपि भुजहीन इत्युच्यते ॥ १९ ॥ अथ नयनविनाशयोगज्ञानार्थे हरिणीमाह- रविशशियुते सिंहे लग्ने कुजार्किनिरीक्षिते नयनरहितः सौम्यासौम्यैः सबुबुदलोचनः । व्ययगृहगतश्चन्द्रो वामं हिनस्त्यपरं रवि- स्त्वशुभगदिता योगा याप्या भवन्ति शुभेक्षिताः॥ इति । सिंहे लग्ने रविशशियुते कुजार्किनिरीक्षिते गर्भो नयन- रहितः भवति । सिंहराशी लग्ने रविशशिभ्यां युक्ते कुजार्किभ्यां निरी- क्षिते सति गर्भस्थो जात्यन्धो भवति । अस्मिन् योगे सप्तमस्थयोः कु- जायोनिरीक्षणे सति पूर्वोक्तः पितृमातरोगोऽपि सम्भवेदिति द्रष्ट- व्यम् । सौम्यासौम्यैः सबुबुदलोचनः । सिंहलग्ने रविशशियुते सौ- म्येन गुरुणा असौम्याभ्यां कुजशनिभ्यां च दृष्टे सति सबुबुदलो- १. 'ममन्दरा', २. 'गैः द्रेकाणैः प' ख. पाठः, ३. "ते ॥१९॥ र', 'ताः। सिं' ख, ग, पाठः, ·• - hma चतुर्थोऽध्यायः । चनः शुक्राज(गा? का)दिरोगयुक्तलोचनः । अर्थात् रवियुते दक्षिणलो- चनहानिः शशियुते वामलोचनहानिरिति च सिध्यति । व्ययगृहगत- श्चन्द्रो वामं हिनस्ति लग्नाद् व्ययस्थानगतश्चन्द्रो वामं लोचनं नाश- यति । व्ययगृहगतो रविः अपरं हिनस्ति दक्षिणलोचनं नाश- यति । 'त्रिकोणगे झे' इत्यादिभिरुक्तानामरिष्टयोगानामपवादमाह अशुभगदिता योगाः शुभेक्षिता याप्या भवन्ति । अशुभैग्रहरुक्ता योगाः शुभग्रहैर्निरीक्षिताचेद् याप्या भवन्ति अत्यन्तदोपरहिता भ- वन्ति । 'शेपत्वादायुपो याप्याः पथ्याभ्यासादिति वाहटेन चिकि- साविपये व्याधौ याप्यत्वमुक्तम् ॥ २० ॥ अथ प्रश्नलग्नन निकलग्नेन वा गर्भस्य प्रसवकालं बसन्ततिलकनाद तत्काल इन्दुसहितो विरसांशको य- स्तत्तुल्यराशिसहिते पुरतः शशाङ्क। यावानुदेति दिनरात्रिसमानभाग- स्तावद्गत दिननिशोः प्रवदन्ति जन्म ॥२१ ।। इति । तन्काले इन्दुसहितः द्विरसांशकः यः शशाङ्के पुरतः तसुल्यराशिसहिते सति दिनरात्रिसमानभागः यावानुदेति दिन- निशोः तावद्गते जन्म प्रवदन्तीत्यन्वयः । इन्दुसहितः तत्कालचन्द्रेण युक्तः द्वरसांशकः द्वादशांशकः यः पुरतः ततुल्यराशिसहिते मेषात् प्रभृति तनुल्येन राशिना युक्ते सतीत्यर्थः । तत्कालचन्द्रः स्वाधिष्ठित- राशी यावति मेपादिद्वादशांशकं तिष्ठति मेपादितत्तुल्यराशी चन्द्रे स्थिते । पुरतः भविष्यति समये । यावान् दिनरात्रिसमानभाग उदे- तीति । तत्काललमस्य दिनराशेः रात्रिराशेर्वा यावान् यतिमः भाग- खिशांश उदेति पूर्वक्षितिजे लगति दिननिशोस्तावद्गते त्रिशनाडिका- स्मकस्य दिवसस्य रात्रैर्वा तावत्प्रमाणे गते जन्म प्रसूति प्रवदन्तीत्यर्थः । अत्र प्रश्न तत्कालचन्द्राधिष्ठितद्वादशांशकसंख्यया मेपादितो भविष्यति १. 'या सि', २.. 'म् ॥ २० ॥ त', ३. 'म ॥ प्रभलमेन निकलनेन वा गर्भस्य प्रसवकालं दर्शयति तत्काल इति । तख. ग. पाठ:. क. पाठः, ५, 'यनिमे द्वा', ६. 'तस्ततिमें रा', ७. "तं भविष्यति । या' ग. पाठः, N ·-. ९० विवरणोपेते होराशास्त्रे काले जन्मचन्द्र उक्तः । उदयलग्नगतभागवशाद् दिनरात्र्योः प्रसव कालगतागतनाडिकाप्रमाणं च वेदितव्यम् । तथाचोक्तं "यावत्संख्य द्वादशांशे शीतरश्मिर्व्यवस्थितः । तत्संख्यो यस्ततो राशिर्जन्मेन्दौ तद्गते वदेत् ।। तत्कालदिवसनिशासंज्ञं समुदेति राशिगतोऽयम् (१)। यावानुदयस्तावद् वाच्यो दिवसस्य रात्रे ॥" इति । तथा तत्कालेन्दुद्वादशांशकस्य नवधा खण्डितस्य गतागतवशेन प्रसवनक्षत्रमपि वक्तव्यमित्युक्तं भवति । तत्काल इन्दुसहितो द्विर- सांशको य इत्यत्र साम्प्रदायिका योजनविशेषाः सन्ति । ते च यथा- श्रुतमत्र लिख्यन्ते । तत्तुल्यराशिसहित इत्यत्र गणनारम्भराशिविशे- षानुक्त्या मेषाश्विप्रथमत्वन्यायेनागतं मेषादितो गणनं विना तत्का- लचन्द्राधिष्ठितद्वादशांशकराशिमारभ्यापि गणनं कर्तव्यमिति द्योत्यते । मेषादिगणनेन द्वादशांशकादिगणनेन च प्राप्तयोः प्रसवचन्द्रयोरक्ये त्रिकोणसम्बन्धे वा सति निस्संशयेन वक्तव्यत्वं भवति । अयं न्यायोऽत्र सर्वेष्वपि योजनप्रकारेषु द्रष्टव्यः । 'स्फुटमिह भवति द्वित्रि- संवादभावाद्' इत्याप्तवचनमत्र प्रमाणम् । 'बलयोगात् फलमंशकईयो- रि'त्युक्तमार्गेण राशिद्वादशांशकोक्तः प्रसवचन्द्रानयनप्रकारः चन्द्राधि- ष्ठितनवांशद्वादशांशकेनापि विचिन्तनीय इत्यत्र प्रदर्शितेन 'शकोय' इति शब्देन द्योत्यते । कथमिति चेत् , पञ्चदश घटिका हि नवांशक- प्रमाणं, तत्र नवांशे द्वादशधा खण्डिते एको भागः एका नाडिका पञ्च- दश विनाडिकाश्च भवन्ति । तस्य केन्द्ररूपेणाक्षरसंख्यया निदेशे शकोय इति निर्देश्यत्वं स्यात् । ततः शकोयशब्देनाबान्यार्थमपि प्रसक्तेन नवां- शंकद्वादशांशोऽत्र ग्राह्य इत्युक्तं भवति । तत्रापि मेपादिगणनेन चन्द्रा- विष्ठितनवांशकद्वादशांशकादिगणनेन च पूर्ववतुल्यराशिसहितपसव- चन्द्रद्वयं सम्भवति । अत्र द्विरसांशको य इत्युक्त्या च अन्योऽर्थो यो- त्यते । तद्यथा-द्विरसशब्देन द्विरसनो राहुः तस्य नवांशकद्वादशां- १. "म् । तथा तत्कालेन्दु' ख. ग, पाठः. २. 'म्भे', ३. 'क्त्वा', ४. 'शादि' ग. पाठ ५. क्ये वा त्रि' क: ख. पाठः, ६. 'व्यं भ', युक्तः', ८. 'अ' ग. पाठः. ९. 'श' ख.. पाठः. १०., ११., १२. 'शद्वा' ग. पाठा ..

·चतुर्थोऽध्यायः । शक इति शृङ्गग्राहिकया द्विरसांशकोयशब्देन राहुंस्थितनवांशद्वाद- शांश उच्यते । स यद्राशिसंज्ञः स राशिरत्र तत्तुल्यराशिः । चन्द्रे तत्र भविष्यति च प्रसवश्चिन्तनीयः। द्विरसांशको य इत्यत्र द्विरसंस्थांशक: द्विरसांशक इति राहुणाधिष्ठितं नवांशराशिं गमिष्यति चन्द्रे प्रसू- तिरिति द्विरसांशकवशाच द्विधा प्रसवचन्द्रानयनम् । अथ तत्काले द्विरसांशको य इति योजने तत्कालराहुः क्षणिकराहुरपि गृह्यते । दिनगतनाडिकाः षष्टया गुणिता विनाडिकाः ताश्च षष्टिगुणिता गुर्व- क्षराणि भवन्ति । तानि दिनगतगुर्वक्षराणि सहस्रेण हृत्वा राशयो लभ्यन्ते । शिष्टात् त्रिंशद्गुणिताद् भागाः तत्र शिष्टात् षष्टिगुणि- तात् कलाश्च लभ्यन्ते । एवमानीतं राशिभागकलात्मक मण्डला- च्छोधितं क्षणिकराहुस्फुटं भवति । तस्य राहोरपि नवांशं वा नवां- शद्वादशांश वा गच्छति चन्द्रे प्रसूतिरिति च प्रकारद्वयम् । तत्काल इन्दुसहितो द्विरसांशको य इत्यत्र तत्कालइन्दुशब्देन क्षणिकेन्दुरु- च्यते । तत्सहितो द्विरसांशकः द्वादशांशकः क्षणिकेचन्द्रसंस्थितद्वादशां- शक इत्यर्थः । स यद्राशिसंज्ञः तत्तुल्यं तमेव राशिं गते चन्द्रे प्रसूतिरि- त्यर्थः । इत्येकः प्रकारः। अन्योऽपि प्रकारः । तत्कालइन्दुसहितो द्वि- रसांशको य इत्यत्र तत्कालशब्देन काललग्नमुच्यते । षड्गुणितो दिन- गतकालः भागस्वरूपः सूर्यस्फुटन संयुक्तः काललग्नं भवति। मीनमेष- सन्धेरारभ्य पूर्व क्षितिजावधिर्घटिकामण्डलैकदेशः काललग्नमित्युच्यते । तत्रैकाया घटिकायाः पद् भागाः सम्भवन्ति, इति तत्कालशब्देन का- ललममुक्तं भवति । तत्र काललग्ने इन्दुसहिते तात्कालिकचन्द्रेण युक्ते यो द्विरसांशकः द्वादशांशकः तत्तुल्यराशि गते चन्द्रे प्रसवः स्यात् । तात्कालिकलमचन्द्रस्फुटयोगे यो द्विरसांशकः द्वादशांशक: नवांशद्वा- दशांशो वा ताभ्यामपि प्रसवचन्द्रनिर्देश इति प्रकारद्वयं सम्भवति । तत्कालइन्दुसहित इत्यत्र तत्कालेन्दुरन्यथाप्यानीयते । तद्यथा-दिन- गतनाडिकां विन्यस्य विनाडीकृत्य त्रिंशता हृत्वाराश्यादिफलं लभ्यते . १. 'सनस्यां' क. ख. पाठः, २. 'द्विविधा' ग. पाठः. ३. 'शकं वा क. ग; पाट:. ४. 'त्र तत्कालशब्देन का' क. पाठः. ५. 'केन्दुसं', ६. 'ल: सूर्यभा' ग, पाठः, ५. 'कात' ख. पाठः. ८. 'ल्ये क. पाठः ९. 'शिसहिते' ग. पाठ:' . १०. 'कः न. ख, पाठः ·९२ विवरणोपेते होराशास्त्र तत् कुलीरादि तत्कालेन्दुः । तद्राशिं गते चन्द्रे वा प्रसवः । अन्योऽपि प्रकारः दिनगताविनाडिकासु पञ्चचत्वारिंशद्भितामु राश्यादिफल लभ्यते। तस्मिन् सिंहादितो गणित यो राशिर्भवति तं राशि गते चन्दे प्रसवः स्यात् । अन्योऽपि प्रकारः विनाडीकृतं दिनगतं पवेदशभि- हृत्वा पूर्ववल्लब्ध राशिभागकलात्मकं फलं भवति । तत्र च लमराशि- मारभ्य गण्यमाने यो राशिर्भवति तद्राशि गते चन्द्रे वा प्रसवः स्यात् । विनाड़ीकृतं दिनगतं षष्टिभिर्हत्वा लब्धे राश्यादिकले गुलिकस्थित राशेरारभ्य विलोमेन गण्यमाने यो राशिर्भवति तं राशिं गते चन्द्रे वा प्रसवः स्यात् । अत्र तत्कालेन्दुद्वादशांशेन नत्कालेन्दुनवांशदादांशेन च द्विधा प्रसवचन्द्रो दर्शितः। द्वयोरपि मेपादिगणनेन द्वादशांशकादि- गणनेन चे स च पुनश्चतुर्धा भवति । पुनः राहुस्थितनवांशेन तनवांश- द्वादशांशेन च तथा क्षणिकराहुस्थितनवांशेन तन्नवांशद्वादशांशकेन च इति राहुवशादपि चतुर्धा प्रसवचन्द्रानयनमुक्तम् इत्यष्टधा भवति । क्षणिकेन्दुस्थितद्वादशांशकराशिना च एकः प्रकार इति नवधा । तत्का- ललग्नस्य तत्कालचन्द्रस्य च संयोजने जीतेन द्वादशांशेन (वा) तम- वांशद्वादशांशेन चेति द्वौ प्रकारौ इत्येकादशधा । पुनर्दिनगतवशाच पञ्च प्रकाराः । तत्र काललग्नतत्कालचन्द्रयोगद्वादशांशेन एकः।कर्क- टकावर्धनाडिकाचारेण द्वितीयः । सिंहादिपादोननाडिकाचारेण - तीयः । लग्नादिपादनाडिकाचारेण चतुर्थः । गुलिकांधेकैकनाडिका- विलोमचारेण पञ्चमः । इति दिनगतवशात् पश्च प्रकाराः। इति प्रसव- चन्द्रानयनविषये महामुनिभिरुदाहृताः षोडश प्रकारा दर्शिताः । अत्र साम्प्रदाधिक: सप्तदशोऽप्यतिरहस्यभूतो योजनप्रकारोऽस्ति । तत्काल इन्दुसहितो द्विरसांशक इत्यत्र तत्कालेन्दुः प्रश्नकालचन्द्रः। द्विरसशब्देन गुलिको गृह्यते तत्कालद्विरसनः तत्कालगुलिक . त्यर्थः । तत्कालेन्दोस्तत्कालगुलिकस्य च अंशको य इत्युक्त्या नवांश- द्वादशांश इत्युक्तं भवति । गुलिकस्य शकोयांशकाः गुलिकनवांश- राशेविलोमेन गण्याः । चन्द्रस्य शकोयांशकाः अनुलोमेन गण्याः । २. 'उचाशद्भिहत्या', ३. 'त् । ना' क. पा. ४. 'त' ग. पाठः. .५, 'च पु' ख- पाठः, ६. 'या' स. ग. पाठः. ७. 'लन्दुः ।।', .,८ तात्कालिकगु' क. पाठः. १. 'व: स्यात् । अ' ग. पाठः.

·.. - चतुर्थोऽध्यायः। ९३ तत्र गणनप्रकारे तयोर्योगो वा त्रिकोणबन्धो वा यत्र राशौ भवति तद्राशिसहिते शशाङ्क प्रसवं वदन्ति इति सम्बन्धः । अस्मिन् प्रकारे पूर्वप्रदर्शितैः कैश्चित् संवादे साते निस्संशयेन वक्तव्य इति । यावा- नुदेति दिनरात्रिसमानभाग इति लग्नराशिना दिनरात्रिज्ञाननिदेशेन दिनकराधिष्ठितराशेज्ञानमपि लग्नेन भवतीति द्योत्यते । तद्यथा उदयलग्नं विन्यस्य राशीनपास्य भागान् पष्टया हत्वा लिप्ताभिः सं- योज्य त्रिभिर्हत्वा पञ्चाशता हत्वा राश्यादिफलं लभ्यते । शिभाग- कलात्मक तत्फलं लग्नैराश्यादि तत्पसवकालार्कस्फुटं भवति । अथवा लग्नराशौ मतनवांशकनाडिकाः संकलय्य वर्तमाननवांशके गाना - विनाडीश्च संयोज्य नाटिकाः षष्टया हत्वा विनार्डीकृत्य पश्चसप्ततिभिः नवांशद्वादशांशराशयो लभ्यन्ते । शिष्टाद् भागाः कलाश्च लभ्यन्ते । तत् पूर्वानीतमेव प्रसवार्कस्फुटं भवति । अत्र केचित् प्रश्नकालचन्द्र- स्फुटे उदयलग्नस्य भागाः कलाश्च संयोज्य तत्र यो नवांशद्वादशा- शकः पञ्चसप्ततिविनाडिकाप्रमाणः प्राप्यते तद्राशिगतमर्क प्रसवार्क घुवते । अन्ये तु उदयलग्नं लिप्तीकृत्य तत्कालचन्द्रस्य सार्थोदिता नवांशद्वादशांशका यावन्तः तावत्या सङ्ख्यया हत्वा लब्धं रासिभाग- कलात्मकं फलं यत् तत् प्रसवार्कमाचक्षते । परे तु उदयलग्नस्य नवांशद्वादशांशकराशौ प्रसवार्कस्थिति निर्दिशन्ति । प्रसवलग्नस्य निर्देशः यावानुदेति दिनरात्रिसमानभागस्तावद्गते दिननिशोरित्यु- तेन दिनगतप्रमाणेन रात्रिगतप्रमाणेन वा यथोद्दिष्टेन प्रसवार्केण वा रात्रौ चेद् पदाशियुक्तप्रसवार्केण वा स्वदेशोदयसंक्षुण्णमित्यायुक्त- प्रकारेणोदयलग्नमानीय कर्तव्यः । अत्र उदयलग्नस्थितो द्वादशा- शको वा द्वादशांशकस्यास्य नवांशकराशिर्वा प्रसवलग्नं भवेत् । बल- वशेन वक्तव्यम् । अत्रापि तत्कालगुलिकत्रिकोणवर्गसम्बन्धवशानि- यः । वर्गेषु च "नवांशकं तु प्रथमं पश्चान्नवनवांशकम् । नवांशद्वादशांशश्च द्वादशांशमतः परम् ।। १. "मभवरा', २. 'दिकं प्र', ३. 'तनाडिकाविना', ४. 'टात् सभागक' ग. पाठ. ५. 'तवदेव' ख. पाठः. . ६. 'शनवांशक' क. ग. पाटः. ७. 'प्र' क. पाठः, ++In+Mra 'सख. पाठः ·९४ विवरणोपेते. होराशास्त्रे चत्वार्येतानि कर्माणि कृत्वा लब्धं विचिन्तयेत् । नवांशको नवांशस्य नवांशद्वादशांशको ।। द्वादशांशश्च लग्नेन्दुमान्दीनां बन्धसूचकाः।" इति वचनादेते यथोक्ताश्चत्वार एव ग्राह्याः । अत्र तत्कालेन्दुशब्देन आरूढं पृच्छकारूढं गृह्यते । तस्मात् पूर्वानीतेषु प्रसवचन्द्रराशिषु यो राशिरारूढराशित्रिकोणसंवादी भवति तत्र राशौ प्रसवचन्द्र इति द्रष्टव्यम् ॥ २१ ॥ निषेककालविशेषेण प्रसवकालं मालिन्याह उदयति मृदुभांशे सप्तमस्थे च मन्दे यदि भवति निषेकः सूतिरब्दत्रयेण । शशिनि तु विधिरेवं द्वादशाब्दे प्रकुर्या- निगदितमिह चिन्त्यं सूतिकालेऽपि युक्त्या ॥ २२ ॥ इति । मृदुभाशे उदयति मन्दे सप्तमस्थे निषेको भवति यदि अ- ब्दत्रयेण सूतिरित्यन्वयः। मृदुभं मन्दक्षेत्रं तस्यांशो मृदुभाशेः । मकर- नवांशः कुम्भे नवांशो वा । शशिनि तु एवं विधिः द्वादशाब्दे प्रसूति कुर्यात् । चन्द्रांशे उदयति चन्द्रे सप्तमस्थे सति निषेको यदि द्वाद- शाब्दे प्रसूतिरित्यर्थः । द्वादशाब्द इति द्वादशभिर्नाक्षत्रमासैः स्त्रीणा- मृतुकालाधिकरणैः यः संवत्सरो भवति स द्वादशाब्दः । तस्मिन्नब्दे चतुर्विंशत्यधिकत्रिशतदिनप्रमाणे पूर्णे सति प्रसूतिः स्यादित्यर्थः । अत्र केचित् द्वादशाब्द इति द्वादशभिर्वः प्रसवो वक्तव्य इति । अ- ध्यायमुपसंहरन् चिन्तास्वरूपं दर्शयति चतुर्थपादेन-निगदितमिह चिन्त्यं सूतिकालेऽपि युक्त्या इति । इह अस्मिन् चतुर्थे निगदितं 'दिवाकरेन्द्रोः स्मरगौ' इत्यादिभिः प्रदर्शितं गदादिलक्षणं सूतिकाले सूतिकाललग्नवशाद् अपिशब्देन प्रश्नलग्नवशाच्च युक्त्या चिन्त्यम् इति सम्बन्धः । युक्त्या साध्ययाप्यासाध्यत्वप्रदर्शिन्या सरया चिन्तनी- यमित्यर्थः । सा च सरणिः, १. 'बन्धं वि' क. पाठः.. २. 'ढत्रि', ३.. 'लं दर्शयति-', ४. 'शः । शशि' ख. ग. पाठः, ५. 'भ्या', .६. 'प्या विचि' क. ग, पाठः.

·चतुर्थोऽध्यायः । "चरे चरस्थिरद्वन्द्वाः स्थिरे द्वन्द्वचरस्थिराः । द्वन्द्वे स्थिरोभयचरा जायो रोगो मृतिः क्रमात् ॥" इत्यादिवचनविशेषैः प्रदर्शिता । तत्र साध्यलक्षणं पूर्वमिन्नेव श्लोके पद- र्शितम् । तद्यथा---पूर्वश्लोके जन्मशब्देन आदिग्रहणन्यायेन जैन इति जननं म इति मरणं च गृह्यते । तत्र जननकालः प्रदर्शितः । मरण- विपये योजना प्रदश्यते । 'तत्काल इन्दुसहितो द्विरसांशको य' इत्यत्र लग्नचन्द्रगुलिकानां योगः तत्कालशब्देन्दुशब्दद्विरसशब्दवाच्यानां योगः त्रिस्फुटयोगाख्यः । तत्र योऽशकः नवांशका तत्तुल्यराशिना स- हिते पुरतः शशाङ्के जन्मचन्द्रे सति चिन्ताविषयस्य मरणं प्रवदन्तीति सम्बन्धः । शेपं साधारणम् । अत्र त्रिस्फुटयोगराशिनी वा तदंश- केन वा बलाधिकेन जन्मचन्द्रयोगश्चिन्तायां निर्याणसूचक इत्यर्थः । तथा 'तत्काल इन्दुसहितो द्विरसांशको य' इत्यत्र अंशकशब्देन शशि- भवनालिझपान्तमृक्षसन्धिः इति प्रदर्शितं खण्डत्रयं च विवक्ष्यते । तत्र प्रथमं मेपादिचतुष्टयं सृष्टिखण्डः । सिंहादिचतुष्टयं स्थितिखण्डः । चापादिचतुष्टयं संहारखण्डः । एवं नवांशक राशीनामपि खण्डत्रय- कल्पनायां खण्डेवपि पृथक् पृथक् सृष्टिस्थितिसंहाराः सम्भवन्ति । तत्क्रमेण कर्कटवृश्चिकमीनान्तेगु आश्लेपाज्येष्ठारेवतीनक्षत्रेषु चर मस्य मीनांशकस्य संवत्सरान्मासाद् दिवसाच्च निर्याणचकत्वं भवति । अतः कर्कटवृश्चिकमीनांशकानाम् ऋक्षसन्ध्याश्रयत्वात् संहारसूचकत्वं मेप- सिंहधनुरंशकानां खण्डादिगतत्वाद् आयुर्दसूचकत्वम् । मध्यगतानां चशिकानां तत्क्रमवशेन मध्यफलसूचकत्वं भवतीति त्रिस्फुटयोगनक्ष त्रांशकवशेन फलविशेषमवगम्य तस्य फलस्य पाकश्च पुरतो भविष्यति काले तत्तुल्यराशिसहिते त्रिस्फुटयोगशितुल्यराशिगते सति भवि- ध्यतीत्युक्तं भवति । अत्र चिन्ताकाले गदप्रदत्वयोगे सति असाध्य- वाभावे च निणींते प्रतिक्रियानिर्देशार्थ गदविशेपाश्च विचिन्तनीयाः। गदाश्च द्विविधाः निजागन्तुकभेदेन । तत्र निजाश्च द्विविधाः शारीरा 1. 'जइ', २. 'कइ, ३. दानां यो' ग. पाठः ४, शिग' खा, शिना च ग' ग. पान: ५. 'नाव', ६. योश्चि', ७. 'ड', ८. मांशस्य', ९.. इत्रयादि', १०. 'द्वादशांश', ११. नित्तन' ग. पा.:. १२. 'भ्यते । तस्य पा' स. पा. १३. ' राशिं ग', ४. 'के गाल ग. पात:

·विणापत होगशास्त्र मानसीश्च । आगन्नवाऽपि द्विविधाः दृष्टनिमित्तजा अदृष्टनिमित्त श्चेति । इति चतुर्विका गदाः । तत्र शारीरा वातपित्तश्लभसमर्गसा पातजनिता रोगाः अष्टमगशिना तस्थेन तनिरीक्षकंग तदाधिपन बलावलवशानिदेश्याः । मानसास्तु पुनः भयशोककोधादिवंगजनि पञ्चमाधिपाटमाधिपयोगिक्षणादिसम्बन्धवशानिर्देश्याः । आगन्तु दृष्टिनिमित्तजा अभिघाताभिचारेशापादिजनिताः पठाधिपेन तत्स् तद्वीक्षकेण तद्राशिना वा निर्देश्याः । तत्राप्यष्टमाधिपस्य योगनिरी णादौ सति ते प्रबला भवन्ति । अष्टनिमित्तजास्त्वागन्तवः । ते "चरस्थिरोभयेष्वायधर्मधूनगतैः क्रमात् । बाधकाख्यग्रहाच्या देवादिग्रहजा गदाः॥" एपां विशेषाश्च यथाशास्त्रं निर्देष्टव्याः । अत्र द्विविधानामपि निजा गाणां प्रतिक्रिया वैद्यशास्त्रोक्तश्चिकित्साविशेषेर्धर्मस्थानग्रहयोगेक्षा वशाद् वक्तव्याः । आगन्तुकेष्वप्यभिघातादिजनितसद्योत्रणादिगर्ने चिकित्सैव वक्तव्या । शापाभिचारादिजनितेपु देवब्राह्मणपूजादिमन माणि तथा शूलबलिप्रभृतिखड्गरावणान्तादीनि बलिकर्माणि दशमर शिग्रहयोगेक्षणवशेन यथादोपवलं निर्देश्यानि । एवं गदमदत्वयोगे सा गदानां हेतवः स्वरूपाणि तत्प्रतीकारविशेषश्च साध्येपु गदेषु वक्तव्यः तथा पुनरसाध्येष्वपि आयुःशेपसम्भवलक्षणे सति याप्यत्वाय नित्यं पयिकी प्रतिक्रिया वक्तव्या। असाध्यत्वलक्षणे सति पूर्वप्रदर्शित स्फुटयोगविपयोपदेशवशेन निर्याणकालो विचिन्तनीयः । इनि संक्षेप अध्यायान्ते युक्त्या चिन्त्यम् इत्युक्त्या घोतितस्य चिन्ताप्रकार स्वरूपं दिमात्रेण प्रदर्शितम् । “यः शास्त्रं विपुलं चकार विततः स्कन्धैस्त्रिभिज्योतिषां तस्योच्छित्तिभयात् स्वयं कलियुगे संश्रित्य यो भृतलम् । भूयः स्पष्टतरं वराहमिहिरच्याजेन संक्षितवान लोकानुग्रहमूर्तये भगवते तस्मै नमो भास्वते" ।। २२ ।। इति होराविवरणे चतुर्थाध्यायः ।। -- ... -- १. . 'वा निर्दे' ग.,' 'वा बलब' क. पायः. २. 'रादि, ३. fu' ४. ; वृहज्जातकतात्पर्यटकायां निषेकाध्यायश्चतुर्थः ।' क. पाटः. क. पाठः. ति 'ति जानकारी टीकायां च' ग. पाठः ·PRA अथ पञ्चमोऽध्यायः। अथ प्रसवकालोदयालाग्रहस्थितिवशान्मातापितृदशाविशे वसूतिकागृहशयनदीपादि- लक्षणानि श्रोतृविस्तापनानि शाश्रमामायाजा शिष्यारोचनार्थमस्मिन् पञ्चमाध्याये निर्दिशति । तत्र प्रथमं गमूनि निमारमा लोकस्येनाह ---- पितुर्जातः परीत दावपश्यति । विदेशस्थ घर दिक्षाकरे ॥१॥ इति । इन्दो लग्नमपश्यति विकास अटे चरभे विदे- शस्थस्य परोक्षस्य पितुः नाम इल जयाद् भ्रष्टे मध्यश- ब्देन गगनमध्यस्थिती दशमशिगृह्यते । तस्माद् भ्रष्टे मध्याह्नमतीत्य नवमादिराशिस्थिते । तत्रापि चरभे चरराशौ दिवाकरे स्थिते विदेश- स्थितिवशात् परोक्षस्य पितुः पुत्रो जात इति वक्तव्यम् । चरभ इति विशेषनिर्देशात् स्थिरभे स्वदेशस्थिती परोक्षस्य, उभयराशौ विदेश- स्वदेशान्तराले परोक्षस्य पितुरिति सिद्धं भवति । लग्नस्य चन्द्रानीक्षि- तत्वम् अर्कस्य मध्याद् भ्रष्टता च पितृपरोक्षज्ञापकम् । चरस्थिरोभय- वशात् पितुर्विदेशस्वदेशतदन्तरालस्थितिज्ञोनम् इत्युक्तं भवति । तथाच सारावल्याम्- "होरामनीक्षमाणे शशिनि परोक्षस्थिते पितरि जातः । मेधरणाच्च्युते वा चरभे भानौ विदेशगते ॥" अत्र जातो विदेशनिरतो भवति ॥१॥ उद्यस्थेऽपि वा मन्दे कुजे वास्तं समागते । स्थिते वान्तः क्षपानाथे शशाङ्कमुतशुक्रयाः॥२॥ मन्दे उदयस्थेऽपि वा मध्याद् भ्रष्टे दिवाकरे परोक्षस्य पितुः पुत्रो जात इति सम्बन्धः । तथा कुजे अस्तं समागते च वा, त. थैव क्षपानाथे शशाङ्कसुतशुक्रयोरन्तः मध्ये स्थिते वा परोक्षस्य पि- तुर्जात इति । अत्र पिनृपारोश्यविपणे चत्वारो योगा उक्ताः । भ्रष्टश- ब्देन गगनमध्यादवरोणं विवक्षितम् । तच्च दिनार्धात् प्रभृति निशा- १. 'स्य. पा. २. शापनम् इत्युक्तं भवति ॥ १॥", ३. 'योः ॥२॥ इति ।म' स. ग. पा.

·९८ विवरणोपेते होराशास्त्रे पर्यन्तम् । मध्यलग्नाद् व्युत्क्रमेण पाताललग्नपर्यन्तमिति यावत् । पाताललग्नं भवनस्थानं चतुर्थ, तस्मात् व्युत्क्रमेण षट्सु राशिषु आरो- हणस्थानेषु भ्रष्टता न सम्भवतीत्यवसेयम् । अत्र परोक्षस्य पितुर्जात इत्युक्तिसामर्थ्याद् उक्तेष्वेषु योगेषु जातानां दत्तकपुत्रोत्पत्तिविषय- भूतः कश्चिदन्यः परोक्षः पिताप्यस्तीति द्योत्यते । तस्मादेषां प्रत्यक्षः परोक्षश्चेति द्वौ पितरौ भवत इत्युक्तं भवति ॥२॥ परोक्षस्य पितुर्जात इत्यत्र प्रस्तुतायां जननक्रियायां सम्भाव्यान् विस्मापनयोगविशे- षानाह शशाङ्क इत्यादिश्लोकत्रयेण शशाङ्के पापलग्ने वा वृश्चिकेशत्रिभागगे। शुभैः स्वायस्थितीतः सर्पस्तद्वेष्टितोऽपि वा ॥३॥ इति । पापलने वृश्चिकेशत्रिभागगे शशाङ्के शुभैः स्वायस्थितैः सर्पो वा तद्वेष्टितो वा जात इति सम्बन्धः । वृश्चिकेशत्रिभागगे वृश्चि- केशो भौमः, तस्य द्रेकाणं गते । मेषे प्रथम, क्षीणचन्द्रे कर्कटके द्वितीयं सिंहे तृतीयं वृश्चिके प्रथम मीने तृतीयं चापे द्वितीयं च द्रेकाणं गते इति यावत् । शुभैः धनलाभस्थितैः । अत्र योगे जातः सो वा सर्प- वेष्टितो वा भवतीत्यर्थः । अत्र च भगवान् गार्गिः "भौमद्रेकाणगे चन्द्रे शुभैरायधनस्थितैः । सर्पस्तद्वेष्टितस्तद्वत् पापलग्ने विनिर्दिशेत् ॥" इति । अत्र यथा जननलग्ने भौमद्रेक्काणगचन्द्रोदयः, धनलाभस्थितसौ- म्यत्वं च सुलभतया सम्भाव्यते, तथा मानुषीषु सर्पजननं सर्पवेष्टिता- पत्यजननं च न दृश्यते इतीदं लक्षणमसम्भाव्यमिति न शङ्कनीयम् । असम्भाव्यं चेदाचार्यः स्वयमेव तथा वदेत् । आचार्येणोत्तरत्र वज्रा- दियोगानुक्त्वा, "पूर्वशास्त्रानुसारेण मया वज्रादयः कृताः। चतुर्थभवने सूर्याज्ज्ञसितौ भवतः कथम् ॥” इति तेषामसम्भवं च स्वयमेवं वक्ष्यति युक्तिवशात् , तद्वदिहापीदं १. 'षु भ्र' क. पाठः. २. 'त्यन्वयः । वृ' ख. ग. पाटः. ३. 'क', ४. मं ५. 'वा तद्वेष्टि' क. पाठः. ६. 'तः पुरुषो वा', ७. 'वत्वं स्व' ग. पाठः. ८. 'वोक्तवान् यु' ख. पाठः, चक.ख. पाठः.

·- . पञ्चमोऽध्यायः । लक्षणमसम्भाव्यं चेत् स्वयमेवाभिदधीत । न च तथाभिहितम् । तस्मा- दिदं लक्षणं सम्भाव्यमेव । तथाचाप्तवचनं "विस्तीर्णा पृथिवी जनाश्च बहवः किं किं न सम्भाव्यते।" यदा भौमद्रेक्काणस्थस्य चन्द्रस्य जननकालोदयलग्नेन समकलत्वं तत्कालानीतस्य धनभावस्य लाभभावस्य च शुभग्रहैः समकलत्वं च युगपत् सम्भवति तदैवायं योगः परिपूर्णः स्यात् । ततो दुर्लभ एवायं योगः।तत् किमर्थमयं योगोऽभिहित इति चेद् अस्य योगस्य समक- लत्वाभावेन सम्भवे जातः सर्पः सर्पवत् क्रूरस्वभावो भवति । सर्पवे- ष्टितः विषविद्यानैपुणेन सर्पवेष्टितशरीरत्वादिप्रदर्शनकुशलो भवति । इदं प्रदर्शयितुमिदं लक्षणमुक्तम् इति सर्वमनवद्यम् ॥३॥ चतुष्पदगते भानौ शेषैर्वीर्यसमन्वितैः । द्वितनुस्थैश्च यमलौ भवतः कोशवेष्टितौ ॥४॥ भानौ चतुष्पदगते शेषैः द्वितनुस्थैः वीर्यसमन्वितैः च कोश- वेष्टितौ यमलौ भवत इत्यन्वयः । यत्रतत्र जन्मलग्ने भानौ चतु- पदगते चतुष्पाद्राशिगते सति मेषवृषसिंहधनुरपरार्धमृगपूर्वार्धान्य- समस्थिते सति शेषैर्गहरुभयराशिस्थितैर्वीर्यसमन्वितैरर्थात् केन्द्रस्थितै- रिति यावत् । यमलौ कोशेन जरायुणा वेष्टितौ प्रसूयेते । अत्राप्यस्य योगस्य प्रायिकत्वे जातो जीवति चेत् तादृशलग्नजातेनान्येन कोश- वेष्टितः सम्भूयोत्साहजनितेन कोशशब्दवाच्येन धनेन परस्परसम्ब- न्धवान् सदा सहचारी भवतीत्यर्थोऽपि द्योत्यते ॥ ४ ॥ छागसिंहवृष लग्ने तत्स्थे सौरेऽथवा कुजे । राश्यंशसदृशे गाने जायते नालवेष्टितः ॥५॥ लग्ने छागसिंहवृषे सौरे अथवा कुजे तत्स्थे राश्यंशसदृशे गात्रे नालवेष्टितः जायते इत्यन्वयः । छागे सिंहे वृषे वा लग्ने सौरे अथवा कुजे तत्स्थे लग्नस्थिते सति लग्ननवांशराशिसदृशे गात्रे शरीरप्रदेशे नालेन नाभिनालेन अथवा तत्सदृशेनान्येन वस्तुना वेष्टितो जायते । 'तो॥४॥ इति । भा' ख. ग. पाठः. २. 'षमार्स' ख. पाठः. ३. 'र', 'स्य क. पाठः. ५. 'तः ॥५॥ इति । ल' क. ख. पाठः. ६. 'ते ॥ ५ ॥ नि' ·१ १०० विवरणोपेते होराशास्त्रे अत्र जातः सौरेण वलयुतेन यदि तन्त्रानुष्ठानादिव्यापारसहितः, बलहीनश्चेत् परिकर्मादिकं वाच्यम् । एतच्छूद्रादिषु चेत् तन्तुना म- त्स्यग्रहणार्थं जालादिकं करोति । कुजेन यदि स्वर्णमेखलाबन्धनादिक वाच्यम् ॥५॥ निषेतुर्जनकस्य स्वरूपमपि जन्मलमन चिन्तनीय, तत्र परिणतुरन्यस्य जारस्य निषेक्तृत्वे सति तन्निर्देशाय लक्षणं वंशस्थेनाह न लग्नमिन्दुं च गुरुनिरीक्षते न वा शशाङ्को रविणा समागतः। सपापकोऽर्केण युतोऽथवा शशी परेण जातं प्रवदन्ति निश्चयात् ॥६॥ इति । गुरुः लग्नं इन्दुं च न निरीक्षते निश्चयात् परेण जातं प्रवदन्ति इत्यन्वयः । लग्नं जननलगं इन्दु च लग्गस्थितं पृथस्थितं वा चन्द्रं गुरुर्न पश्यति चेत् निश्चयात् निश्चयमाश्रित्य । निष्कर्पण चयः चयनं विचयनमन्वेषणम् इति यावत् , निश्चयः । नमाश्रित्येति ल्यब्लोपे पञ्चमी । नितरामन्वेषणं विमर्शनं कृत्वा वक्तव्यमित्यर्थः ततो गुरोनिरीक्षणस्य गुरुक्षेत्रस्य द्रकाणस्य नवांशस्य द्वादशांशस्य त्रिंशांशस्य योगस्य वा लग्नेन्दुसम्बन्धाभाव एव परेण जानत्वं बत- व्यम् । तथाच भगवान् गागिः, "गुरुक्षेत्रगते चन्द्र नाक्त बान्यराशिगे । तद्रेक्काणे तदेशे वा न परोत इप्यते ॥" इति । योगान्तरमुक्तयोगस्यापदादार्थमाह -शशाको रविणा न स- मागतः वा तदापि परेण जातं प्रवदन्ति । रविचन्द्रावेकस्यो चेत् परेण जातत्वं न वक्तव्यमिति तात्पर्यम् । तत्र रविचन्द्रयोगेऽपि विशेषमाह - अथवा सपापकश्चन्द्रः अर्केण युतः तदापि परेण जातं प्रवदेत् । सपापकः शशी पापग्रहेण सहकांशगश्चन्द्रः अर्केण सहकरा- शिस्थितश्चेत् परजातत्वं वक्तव्यमित्यर्थः । अत्र गुरुणा दृश्यते चेद् भर्तुरनुज्ञया परपुरुषगमनम् । पुनरपि भेदं दर्शयति- लग्नेऽर्कसहित १. 'णमाह-ख. ग. पाठः. २. 'त् निष्क' ग. पाठः, ३. 'यापि वि' ख. पाठः, ४. 'र्थः । अत्रों ख. ग. पाठा. - ·पञ्चमोऽध्यायः । १०१ चन्द्रे पापयुते गुरुणा न दृष्टे सति तन्मातुरेव दोषः । तत्र पापोऽतिब- लयुतधेदपवाद एव । अत्रोक्तेषु योगेषु प्रमूतिलग्नग्रहवशाज्जनन्याः मरिणेतुस्न्यो गर्भोत्पादक इति लक्ष्यते । तस्य जातिराकृतिः स्वभाव- भेदाश्च निर्देश्याः । नवमस्थितग्रहेण वा नवमाधिपेन वा बीजकारकेण रविणा वा बलाधिकेन ग्रहाणां संज्ञाध्यायोक्तान् विशेषानालोच्य जा- रस्य जात्यादि सर्व वक्तव्यम् । अत्र जातः परस्य व्यापारेणोपजी- वति ॥६॥ अन्यच पितृविषयं लक्षणविशेषं वैतालीयेनाह- करक्षगतावशोभनी सूर्या, यूननवात्मजस्थिती। बद्धस्तु पिता विदेशगः स्वे वा राशिवशात्त(था? दा)पथि ॥७॥ इति । अशोभनौ फरसंगतौ सूर्याद् घूननवात्मजस्थितौ कदा तु पिता बद्ध इत्यन्वयः। अशोभनौ कुजमन्दी क्रूरराशिस्थौ सूर्यस्य नवमे पञ्चमे सप्तमे वा स्थितौ चेत् पिता बद्ध इति वक्तव्यम् । राशि- वशाद् विदेशगः स्वे स्थितो वा पथि स्थितो वा भवति । चरराशौ विदेशगः स्थिरराशौ स्वदेशगः उभयराशौ पथि स्थित इति वक्तव्यम् । सूर्यस्य भुजगनिगलपाशभृङ्गाणसम्बन्धे साक्षाद् बद्धः तदभावे का- यवशाद् बद्ध इति विशेषोज द्रष्टव्यः । अस्मिन् योगे जातस्य पित्रा कृतेन दोषेण दण्डानुभवः ॥७॥ अथ षड्भिः श्लोकैः प्रसूतिदेशविशेषमाह । तत्र देशो द्विविधः । जलमयः स्थलमय- वेति । तत्र प्रथमं जलमयदेशप्रसवलक्षणं वैतालीयेनाह- पूर्णे शशिनि स्वराशिगे सौम्ये लग्नगते शुभे सुखे । लग्ने जलजेऽस्तगेऽपि वा चन्द्रे पोतगता मसूयते ॥८॥ 'भनव' क. पाठः. २. 'स्याकृ' ग. पाठ:. ३. 'म् ॥ ६॥' ख. ग. पाठ:. ४. 'णमाह- 'णमाह-' ख. पाठः. ५. 'षो द्र' ग. पाठ:. ६. 'व्यः॥ ७॥' ख. ग. पाठः. 'अ' क. ग. पाठः. ८. 'लदे' क, ख. पाठः. ९. 'णमुच्यते--पू' ख. ग. पाठ:: १.

·१०२ । विवरणोपेते होराशास्त्र इति । शशिनि पूर्णे स्वराशिगे सौम्ये लग्नगते शुभे मुखे सति पोतगता प्रसूयते इत्यन्वयः । पूर्णचन्द्रस्य कर्कटकस्थितिमकरस्थ एवार्के सम्भवति । तदा धनुर्मकरकुम्भेष्वेकत्रैव सुधस्य लग्नगतत्वं च सम्भवति । तस्माद् धनुषि बुधोदये मीनस्थे गुरौ शुक्र वा मकर- बुधोदये मेषगुरौ च कुम्भबुधोदये वृषगुरौ च कर्कटकचन्द्रे मकरमा- स्येव उक्तलक्षणसम्भवः । पोतगता पोतो जलयानविशेषः, तत्र स्थिता प्रसूयते । औचित्याज्जलमध्यप्रदेशे इत्युक्तं भवति । लक्षणा- न्तरमत्राह-लग्ने जलजे चन्द्रे अस्तगेपि वा पोतगता प्रसूयते । ज- लजे जलजाः कर्कटकमीनमकरान्त्यार्धानि । एवेकसमे लग्ने चन्द्रे अस्तगते सप्तमस्थेऽपि जलमध्यप्रदेशे प्रसूतिर्मवति । अत्रास्मिमा- दित्योदयसम्भवान्न निर्जलत्वप्रसङ्गदोषः “जलवत्यमलेन गतेऽधस्ता- ज्जलम्" इति कृष्णीयशास्त्रवचनात् । अस्मिन् योगे जातस्य सम- द्रममनादिकं च सम्भवति ॥ ८॥ योगान्तरं वैतालीयेनाह - आप्योदयमाप्यगः शशी सम्पूर्णः समवेक्षतेऽधवा। मेषूरणबन्धुलग्नगः स्यात् मृतिः सलिले न संशयः॥९॥ इति । सम्पूर्णः शशी आप्यगः आप्योदयं समवेक्षते, तदा सलिले सूतिः स्यात्, न संशयः । आप्यमम्मयं गतः, जसरासिंग इत्यर्थः । अत्र अप्शब्देन अप्स्वरूपस्य शुक्रस्य क्षेत्रयोरपि ग्रहणम् । आप्योदयं जलराशिं समवेक्षते, सप्तमस्थस्य दृष्टिरत्र गृपते, अषवा मेपूरणबन्धुलग्नग इति केन्द्रेषु सप्तमव्यतिरिक्तनिर्देशात् । एवमुक्त्या अन्यत्रापि योगेषु दृष्टिप्रसङ्गे सप्तमदृष्टिरेव प्राोति च ज्ञाप्यते । “अ- मावास्याचतुर्दश्योः क्षीणश्चन्द्रो न सर्वदा" इति पूर्वाचार्यवचने च- न्द्रस्य क्षीणत्वं प्रति दृष्टेन्दोः सिनीवाल्याः नष्टेन्दोः कहाब अहणेन सम्पूर्णत्वविषयेऽपि अनुमत्यां कलाहीनस्येन्दोः राकायां च पूर्णक- १. 'लराशौ जातः क' ग. पाठ:. २. 'ध्यदें क., 'ध्यदेश' ग. पाठः. ३. 'ये क. पाठः. ४. 'त् ॥ ८ ॥ आ' ख. ग. पाठः, ५. 'शिं गत ई', ६. 'प्र' ग. पाठ: कान' नि' क. ग. पाठः, ८. 'सा', ९, 'स्यापीन्दोः' ग. पाठक, -- -- ·पञ्चमोऽध्यायः । १०३ लस्य च ग्रहणं कार्यम् इत्युक्तं भवति इति केचिद् व्यवस्यन्ति । अत्र पोतप्रसूतेः सलिलप्रसूतेश्च सम्भवे प्रस्ताः सद्योमरणलक्षणाभावेन जीवन्ति चेत् सलिलयाने सलिलद्रव्यस्य सम्पादने च कुशला भव- न्तीति द्रष्टव्यम् । एतयोगत्रयमपि कूपप्रश्ने योज्यम् । अत्र जातस्य वापीकूपतटाकादिनिर्माणं सम्भवति । स्थलराशौ चेत् स्थितावेव तै- लघृतादिक्रयविक्रय, स्थिरे जलराशौ कृ(पी? षी)प्रवृत्तिः, चन्द्रे जल- राशौ यदि समुद्रयानम् ॥९॥ अथ स्थलप्रदेशविशष वैतालीयेनाह - उयोडपयोय॑यस्थिते गुप्त्यां पापनिरीक्षिते यमे । अलिकर्कियुते विलग्नगे सौरे शीतकरक्षितेऽवटे ॥१०॥ इति । यमे उदयोडुपयोः व्ययस्थिते पापनिरीक्षिते सति गुप्त्यां प्रसूतिरिति सम्बन्धः । उदयोडुपयोः उदयस्य वा उडुपस्य वा एकस्थ- योरुदयोडुपयार्वा व्ययस्थिते मन्दे पापनिरीक्षिते सति गुप्त्यां बन्धना- गारे, तत्र कार्यवशाद् रुदायाः प्रसूतिरित्यर्थः । सौरे अलिकर्कियुते विलग्नगे शीतकरेक्षिते अवटे प्रसूतिरिति सम्बन्धः । मन्दे कर्कटके बके या लग्नस्थे अवटे गर्ने । “गावटौ भुवः श्वभ्रे" इत्यमरः । अत्र जातः पतटाकारामादिव्यापारैर्जीवति ॥ १० ॥ पुनरपि प्रदेशविशेष वैतालीयेनाह - मन्देऽब्जगते विलग्नगे बुधसूर्येन्दुनिरीक्षिते क्रमात् । क्रीडाभवने सुरालये प्रसवं सोषरभूमिषूदिशेत् ॥११ ।। इति । अब्जगते विलग्नगे मन्दे क्रमात् बुधसूर्येन्दुनिरीक्षिते क्रीडाभवने सुरालये सोपरभूमिघु प्रसत्रमुदिशेदित्यन्वयः । अजगते न्ति । ए' क. पाट:. २. 'लमनद्रव्यस' ग. पाठः. ३. 'म् ॥ ९॥ स्थला', ४, पानाह' ख. ग. पाठः. ५. 'त पापदृष्टे म' क. रामः ६. "वि' ख. पाठक .. 'भ्रम् ' क. पाठ:. 4. 'र॥१०॥ मख. ग.पाट:. RaraneyamarewarrantiMarNew अत्र समाहारन्तः।

·१०४ विवरणोपेते होराशास्त्रे जलराशिगते लग्नस्थिते मन्दे बुधेन दृष्टे सति क्रीडाभवने प्रसूति वदेत् । सूर्येण दृष्टे सुरालये देवालये । चन्द्रेण दृष्टे सोषरभूमिषु लक्ण- सहितेषु प्रदेशेषु प्रसवं निर्दिशेत् । अत्र योगत्रये जाता यथाक्रमं नृत्त गीतवाद्यादिभिर्देवालयव्यापारादिभिलवणनिर्माणादिभिर्जीवन्ति । ब- लहीने सति एतेषां विरोधः ॥ ११ ॥ पुनरपि प्रदेशविशेषमुपजात्याह नृलग्नगं प्रेक्ष्य कुजः श्मशाने रम्ये सितेन्दू गुरुरग्निहोत्रे । रविर्नरेन्द्रामरगोकुलेषु शिल्प्यालये ज्ञः प्रसवं करोति ॥ १२ ॥ इति । नृलग्नगमिति विशेषणेन मन्दमिति विशेष्यं प्रकरण- सिद्धमाक्षिप्यते बलादानीयते । कुजः नृलग्नगं मन्दं प्रेक्ष्य श्मशाने प्र- सवं करोति । नृलग्नगं नरराशयो मिथुनकन्यातुलाधन्विपूर्वार्धकुम्भाः, तत्रैकत्र लग्ने स्थितं, मन्दं सितेन्दं प्रेक्ष्य रम्ये प्रदेशे प्रसवं कुरुतः । गुरुर्नुलग्नगं मन्दं प्रेक्ष्य अग्निहोत्रे प्रसवं केरोति ब्राह्मणगृहे करोति । तथा रविः नरेन्द्रामरगोकुलेषु राजभवने देवालये गोशालायां बल- वशात् प्रसवं करोति । ज्ञः बुधः शिल्प्यालये शिल्पिशालायां प्रसर्व करोति । नृलग्नगं मन्दं प्रेक्ष्येति सर्वत्र योजनीयमें । एतद्योगपञ्चकेषु जातस्य यथाक्रमं बहुशवदाहः, रम्यप्रदेशस्थितिश्च, अग्निहोत्रव्यापारश्च, नरेन्द्रगृहे वा देवालये वा गोशालायां वा स्थितिश्च, शिल्पमन्दिरस्थि- तिश्च सम्भवति ॥ १२॥ इति योगवशेन कादाचित्कान् प्रसूतिदेशविशेषानुक्त्वा सामान्येन देशज्ञानलक्षणं वैतालीयेनाह - राश्यंशसमानगोचरे मार्गे जन्म चरे स्थिरे गृहे। स्वाशगते स्वमन्दिरे बलयोगात् फलमंशकक्षयोः॥ १३ ॥ १. 'त् ।। ११ ।। नृलग्न' ख. ग. पाठः, २. 'न्दूर' क. पाठ. ३. 'म् ॥ १२ ॥ इ' क. ग. पाठः. ४. 'कदाचित् कालदेशविशेषान् प्र ग. पाठ:. ५. 'णमाह' क. ग. पाठः, देण्यामबहाने ·पञ्चमोऽध्यायः । १०५ इति । राश्यंशसमानगोचरे जन्म, वक्तव्यमिति शेषः । राशेरंश- कस्य वा समानगोचरे संज्ञाध्यायोक्ते । तत्र विशेषमाई-चरे मार्गे स्थिरे गृहे इति । चरराशौ चरांशके वा लग्नंगते तस्य राशेरुक्तपदेश- सम्भवे मार्ग प्रसूतिः । स्थिरराशौ स्थिरांशके वा लग्नगते तदुक्तप्रदेशस- म्भवे गृहे प्रसूतिः । उभयराशेश्वरासनमध चरराशिः स्थिरासन्नमर्ध स्थिरराशिरिति पक्षमङ्गीकृत्य इह चरस्थिरावेवोक्तौ । राश्यशकाभ्यां फलनिरूपणे तदधिपवशाच निरूपणीयम् इति प्राप्तस्य अधिपतेर्ग्रहस्य विशेष्यस्य विशेषणं स्वाशगते इति । अधिपतिग्रहे स्वाशगते स्वम- न्दिरे जन्म वक्तव्यम् । राश्यधिपे स्वःस्थिते स्वनवांशकस्थिते वा सति, अथवा अंशकाधिपे स्वक्षेत्रस्थे स्वनवांशस्थे वा सति स्वमन्दिरे प्रसूतिः । एवं राश्यंशकयोरधिपतिग्रहवशात् स्वगृहे बन्धुगृहे शत्रुगृहे ना प्रसूतिर्वक्तव्येति यावत् । अत एवाह बलयोगात् फलमंशक- क्षयोः इति । अंशकाधिपतेर्बलाधिक्ये अंशकेन फलं वक्तव्यं, राश्यधि- पतेर्बलाधिक्ये राशिना फलं वक्तव्यं, तयोः स्वशिगतत्वे स्वगृहे, मि- वर्भाशगतत्वे मित्रगृहे, परांशगतत्वे परगृहे प्रसूतिरित्यायुक्तं भवति । पूर्वोक्तयोगाभावे राश्यंशसमानगोचरादिषु प्रसवो वक्तव्यः । तेषां योगानां सम्भवे योगोक्तप्रदेशेष्वेव प्रसवो वक्तव्य इति ॥ १३ ॥ प्रसवानन्तरं कुन्त्यादिभिरिव मात्रा हेतुबलात् परित्याज्यस्य कर्णादेरिवायत्वस्य पक्ष वैतालीयेनाह - आराजयोस्त्रिकोणगे चन्द्रेऽर्के च विसृज्यतेऽम्बया । दृष्टेमरराजमन्त्रिणा दीर्घायुः सुखभाक् च स स्मृतः ॥ १४ ॥ इति । चन्द्रे आराजयोः त्रिकोणगे अम्बया विसृज्यते । अर्के च आराजयोस्त्रिकोणगे अम्बया विसृज्यत इत्यन्वयः । चन्द्रेऽर्के चेति पृथनिर्देशाद् योगद्वयमेतत् । आरार्कजयोरिति इन्द्वेन निर्दे- १. ति विशे' क. पाठः. २. 'षानाह', ३. 'मे', ४. 'र्गे जन्म प्र' ग. पाठः, 'णे तदधिपनिरूपणे त' क. पा.. ६. 'रे प्रसूतिः । एवं राश्यंशयोः स्थिते ग. 'हायो' क. ग, पाठः. ८. 'ति ॥ १३॥', ९. 'णमाह-'ख. ग. पाठः, - - पाठ P ·१०६ विवरणोपेते होराशाखे शाद् उभयोरारार्कजयोस्त्रिकोणगतत्वं च विवक्षितम् । अत्रार्कस्य पितृकारकत्वाद् अर्के आराजयोस्त्रिकोणग पि(ता?त्रा)विसृज्यत इति केचित् । अस्ते चेति वा पाठः । अमरराजमन्त्रिणा दृष्टे योगकर्तरि स विसृष्टः दीर्घायुः सुखभाक् च स्मृतः। अमरराजमन्त्रिणेति । बला- धिकेन गुरुणा दृष्टे अमरत्वं रसायनसेवादिजनितं, मध्यबलेन गुरुणा दृष्टे राजत्वं, स्वल्पबलेन गुरुणा दृष्टे मन्त्रित्वं च भवतीति क्रमं घो- तयितुम् अमरराजमन्त्रिणेत्युक्तम् । दीर्घायुष्यं सुखभाकत्वं च मात्रा विसृष्टस्यापि गुरुंदृष्टौ सत्यां जायते । स्मृत इति अस्य आगममूलत्वं द्योतयति ॥ १४ ॥ अत्रैव योगान्तरं वसन्ततिलकेनाह पापेक्षिते तुहिनगावुये कुजेऽस्त त्यक्तो विनश्यति कुजार्कजयोस्तथा । सौम्येभिपश्यति तथाविधहस्तमति सौम्येतरेषु परहस्तगताऽप्यनायुः॥ १५ ॥ इति । तुहिनगौ पापेक्षिते उदये कुजे अस्ते सति अम्बया त्यक्तो विनश्यतीत्यन्धयः । पापेक्षिते कुजादितराभ्यां यत्रतत्र स्थि- ताभ्यां दृष्टे कुजे सप्तमस्थिते च सति मात्रा त्यज्यते त्यक्तो नश्यति च इत्येको योगः। तथा पापेक्षिते तुहिनगौ उदये सति कुजार्कजयोराये व स्थितयोः मात्रा त्यक्तो विनश्यति इत्यन्यो योगः। अत्र पापेक्षितत्वम- स्तगतार्कदृष्टत्वमेव विवक्ष्यते । कुजार्कजयोराये इत्युक्तत्वात् । तत्रापि कुजस्य पाददृष्टिः मन्दस्य पूर्णदृष्टिश्च सम्भवति । तस्मादत्र उभयत्रापि योगे चन्द्रस्य लग्नगतत्वं पापैदृष्टत्वं च तुल्यम् । अत्र विशेषमाह सौम्ये अभिपश्यति तथाविधहस्तमेतीत्यन्वयः । यथोक्तयोगकर्तारं चन्द्रं सौम्ये शुभग्रहे बुधगुरुशुक्राणामन्यतमे पश्यति सति तथाविष- हस्तम् एति । स शुभग्रहः स्वाश्रितराशकादिबलविशेषवशाद् यस्या १. 'योस्त्रि' ख. पाठः. २ 'त्वं विवक्षितम् । आराजयोस्त्रिकोणगतत्वं वि' ग. पाठ.. ३. 'म् । अम' स. ग. पाठः, ४. 'चात्रोक्त मा ग. पाठ.. ५. रोटी' क. ग. पाठ. . 'रमाह-' ख. ग. पाता. ७. "त स', ८. 'क', ५. 'मेकत .पाः, ·पञ्चमोऽध्यायः । १०७ जातेः सूचको भवति तजातीयस्य हस्तं पामोति । शुभग्रहदृष्टिबलात् तत्र दीर्घायुः सुखभाक् च भवति । सौम्येतरेषु सौम्येभ्य इतरेषु सूर्य- कुजमन्देष्वेव पश्यत्सु च तथाविधहस्तमेति । तत्र विशेषः-परहस्तग- तोऽप्यनायुश्च भवति । विसर्जनयोगकर्ता चन्द्रः सौम्यैरदृष्टः सौम्ये- तरैदृष्टश्च यदि भवति तदा परहस्तगतोऽपि म्रियत इत्युक्तं भवति । तथाच सारावल्यां "म्रियते च पापदृष्टे शशिनि विलग्ने कुजेऽस्तगे त्यक्तः । लग्नाच्च लाभगतयोर्वसुधासुतमन्दयोरेवम् ।। पश्यति सोम्यों जातं यादृग् गृह्णाति तादृशो जातम् । शुभपापग्रहदृष्टे परभृतितोऽपि(१) स म्रियते ॥ सर्वेष्वेतेषु यदा योगेषु श(शि? शी) सुरेड्यसन्दृष्टः । भवति तदा दीर्घायुर्हस्तगतः सर्ववर्णेषु ।।" इति । अत्र जातः सर्वदा स्वभूमि त्यजति ॥ १५ ॥ इति कणभो जगजगुनश्शे कादिवन्मानृत्यकानामुत्तरकालदीर्घायुषां तथैव उत्तरकाल- निरायुषां व लक्ष गमुक्त्या स्वगृहपरगृहसमानस्तत्रभाविना लक्षणं वैतालीयेनाहः पितृमातृगृहेषु तहलात तरुमालादिषु नाचगैः शुभैः। यदि नैकगतैस्तु पीक्षिती लग्नेन्द्र विजने प्रसूयते ॥ १६ ॥ इति । पितृकारकस्य रवेः नवमाधिपस्य वा बलाधिक्ये सति पिटगृहे प्रसूयते, मात्रकारकस्य चन्द्रस्य चतुर्थाधिपस्य वा बलाधिक्ये सति मागृहे प्रसूतिरितीदं लक्षणं 'स्वाशगते स्वमन्दिरे' इत्यत्रैवोक्तं, किं पुनरत्रोच्यते । सत्यं तत्रोक्तमेवैतत् । किन्तु विशेषप्रतिपादनार्थ- मत्रानूयते । कोऽसौ विशेष इति चेत् पितृमातृगृहेष्विति बहुवचन- २. 'पा', ३. 'स' क. पाठः. 'ति ।। १५ ।' च. ग. पाठः. .. 'माह ख.ग. पाठा. 'म्यो बलवान् या ..........जातः ।', गृहीतोऽथवा म्रि' इति मुद्रित मारावलापाठः।

·विवरणोपेते होराशास्त्रे प्रयोगः । जातस्यास्य पितृकारकग्रहस्य "स्वतुङ्गवक्रोपगतैत्रिसगुणं द्विरुत्तमखांशगृहत्रिभागगैः" इति वक्ष्यमाणस्य गुणनस्य विषयत्वं सम्भवति चेद् यावान गुणकारः तावन्ति पितृगृहाणि तथा मातृकार- काहस्य चेत् तावन्ति मातृगृहाणीति द्योतयितुम् अत्र बहुवचनन- योगः कृतः। कथं पितृमातृबहुत्वमिति चेद् एकयोर्मातापित्रोरौरसः पुत्रः, अन्ययोर्मातापित्रोदत्तपुत्रः, परयोर्मातापित्रोः कृत्रिमपुत्रः, इत्या- दिधर्मशास्त्रोक्तपुत्रभेदवशात् पितृबहुत्वं मातृबहुत्वं पितृद्वैगुण्यं मात- द्वैगुण्यं वा यथावलं ग्रहर्वक्तव्यमिति जातस्य द्वित्र्यादिपितृमातृसम्भ- वस्य लक्षणमत्रोक्तमिति वेदितव्यम् । यथा एकस्य स्कन्दस्य कार्मि- केय इति शङ्करपुत्र इति पार्वतीनन्दन इति अग्निभूरिति पाण्मातुर इति नामभिरनेकपितृमातृसम्बन्धः, तथा जातस्य तत्काललक्षणवशात् कारणभेदजनितमनेकपितृमातृत्वं सम्भवत्येव । खगृहप्रसवस्याशक्त्या बहुविधोपद्रवजनितया अन्यत्र प्रसवस्य लक्षणमाह -तरुसालादिषु नीचगैः शुभैरिति । नीचगैः शुभैः तरुसालादिषु प्रसूयते । शुभैः शुभ- प्रहै नीचगतैः, अत एव मानहानिमनस्तापादिसूचकैः तरुसालादिषु तरोर्मूले सालः प्राकारः तत्समीपे वा । आदिग्रहणात् नदीकूलारण्य- पर्वतादयोऽनावृतदेशा गृह्यन्ते । अथोत्तरार्धेन उक्तलक्षणलक्षितस्य प्रसूतिदेशस्य विजनत्वं जनाकीर्णत्वं (च) विविनक्ति । लग्नेन्दु एकगतैः ग्रहैर्न वीक्षितौ यदि विजने प्रसूयते । एकत्र स्थितैः ग्रहैरुभयत्र स्थितौ लग्नेन्दू न दृश्येते यदि तदा जनरहिते प्रदेशे प्रमृतिर्वक्तव्या । लग्नस्ये- न्दोश्च पृथस्थितयोरेकस्थितयोर्वा बहुभिग्रहैदृश्यमानत्वे सति जना- कोणे प्रदेशे प्रसूतिरित्यर्थादुक्तं भवति । तथाच सारावल्यां "पितृमातृगृहे वर्गे त(त)त्स्वजनगृहेषु चलयोगात । प्राकारतरुनदीषु च सूतिनींचाश्रितैः सौम्यैः ॥ नेक्षन्ते लग्नेन्दू यद्येकस्था ग्रहास्तदाटव्याम् ।" १. 'स्य पि'. २, 'न स गु' ग. पाठः. ३. 'तः', ४. 'मः', ५. 'दे', 'णवशात् ख. पाटः. .. 'कुल्यार', ८, णे देंग, पाठः, .. ९.. 'ति । विज' ख. ग. पाठा. 'तृप्रबलतस्तत्तत्स्व' इति मुद्रितसारावलीपाठः ।

·पञ्चमोऽध्यायः । इति । विजनत्वलक्षणे पुनर्लग्नेन्द्वोः पृथस्थितत्वज्ञापनाय एकगतै- रित्युक्तम् । तथाहि-यदा लग्नाद् द्वितीये चन्द्रः, तृतीये चान्ये ग्रहास्तिष्ठन्ति, तदानीमेव लग्नेन्द्रोरन्यदर्शनाभावः सम्भवति । तथा हि पद्धतिप्रदर्शितदृष्टयानयनप्रकारादवधार्यते । तद् यथा "एकद्वित्रिचतुश्शरतुभवनैरूनीकृतांशात्मिका दृश्यद्रष्टभिदार्धिता तिथियुता खायच्युतार्षीकृता। खाग्न्यूना द्विगुणा वियत्तपनशु(द्धय ?द्धा)ीकृता च क्रमाद् दृष्टेः षष्टिलवाः स्युरत्र दशभाधिक्ये भवेन्नेक्षणम् ॥" इति । अस्यार्थः- दृश्याद् ग्रहाद् द्रष्टरि प्रहे विशोधिते यदन्तरं भवति तद् दृश्यद्रष्टुभिदा सा यथासम्भवः एकराशिना द्वाभ्यां वा त्रिभिर्वा चतुर्भिर्वा पञ्चभिर्वा षड्भिर्वा ऊनीकृता विशोधिता ततोऽशात्मिका कार्या । अर्धाधिक क्षिप्त्वा लिप्तानां विसर्जनं, राशीनां पड्भ्योऽधिकत्वे सति शिष्टानां त्रिंशद्गुणावरोपणं च कर्तव्यमित्यर्थः । तदा दृश्यद्रष्ट- भिदा भागात्मिका भवति । ततः क्रमान् सा एकोनितशिष्टा चेद् अ- र्षिता कार्या । तदा दृष्टः पष्टयंशा भवन्ति । द्विराश्यूनितशिष्टा चेत् ति- थियुता पञ्चदर्शसंयुक्ता कार्या । त्रिराश्यूनिशिष्टा चेन खाङ्कच्युता/- कृता कार्या । खाका नवतिः । ततः शोधिता अधीकृता च कर्तव्या। चतुरूनितशिष्टा चेत् खाग्न्यूना कार्या। त्रिंश(द्भिः? ता)शोधनीया। तत्र शिष्टा दृष्टिषष्टयंशा भवन्ति । अतः पञ्चमभान्त दृष्टयभावश्च ज्ञायते । पञ्चराश्यूनितशिष्टा चेद् द्विगुणा कार्या । अतः षष्ठभावान्ले दृष्टेः पूर्णता च ज्ञायते । षड्राश्यूनितशिष्टा चेद् वियत्तपनशुद्धा वियत्तपना विंश- त्यधिकशतं, तेभ्यः शोधिता अर्धाकृता च कार्या । तदा दृष्टेः षष्टयंशा भवन्ति । एवं द्वितीयादारभ्य यावदेकादशं दृष्टिपष्टयंशानी सद्भावः । दृश्यद्रष्टुभिदा दशराश्यधिका चेद् ईक्षणं न भवति । तथाच श्रीपतिः- "दिग्भ्योऽधिकं पश्यति न ग्रहेन्द्रः" इति । एवंप्रकारे दृष्टयानयने तीयभावस्थिता ग्रहाः स्वस्मादेकादशं लग्नं व्ययस्थितं चन्द्रं च न १. 'न्य' ग. पाठ:. २. 'म् ॥ अख. ग. पाठः. ३. 'टि', ४. 'शयु' ग. पाठ: ५. 'वभा' क.पाठः. ७. 'जा', ८. 'नामस', ९. 'श्यो' ग. पाठः.

·११० विवरणोपेते होराशास्त्रे पश्यन्ति इत्येवमभिप्रायेण एकगतैरित्युक्तम् । ननु उक्तप्रकारे दृष्टयान- यने लाभे व्यये वा सहस्थितयोलग्नेन्द्वोरपि दृष्टयभावः स्यात् । सत्यम् । ग्रहाणां दृष्टयभावस्तत्र भवत्येव, किन्तु लग्नस्य चन्द्रयोगेन चन्द्रदृष्टि- फलस्य सम्भवात् । “योगे दृष्टिफलं योज्यं दृष्टौ योगफलं तथा" इति वचनात् । ग्रहयोगस्य ग्रहदृष्टयुक्तफलप्रदत्वे सति लग्नस्य चन्द्रदृष्टिफल- सम्भवः, ततो ग्रहदृष्टयभावजन्यं विजनत्वलक्षणं नै जाघटीति । अतः पृथक्स्थयोरेव लग्नेन्दोरिदं लक्षणमुक्तं भवतीति सर्वमनवद्यम् । अत्र पूर्वोक्ततरुसालादिषु जातस्य वृक्षविक्रयादिना जीवनं, विजने प्रसू- यत इत्यत्र जातस्य निर्जनदेशेऽवस्थितिः ॥१६॥ प्रसूतिसमयसम्भवं लक्षणं मन्दाक्रान्तयाह मन्दाशे शशिनि हिबुके भन्ददृष्टेऽब्जगे वा तद्युक्ते वा तमसि शयनं नीचसंस्थैश्च भूमौ । यद्ववाशिजति हरिजं गर्भमोक्षस्तु तद्वत् पापैश्चन्द्रात् स्मरमुखगः क्लेशमाहुर्जनन्याः॥१७॥ इति । शशिनि मन्दीशे हिवुके तमसि शयनम् इत्यन्वयः । चन्द्रे मन्दराश्यंशकस्थे हिवुकस्थिते व सनि मातुः प्रसवकाले तमसि शयनं वक्तव्यम् । अब्जगे मन्ददृष्टे वा इत्यन्यो योगः। चन्द्रे जलराशिगते य- तंत्रस्थितेन मन्देन दृष्टे सति च तशि शबनम् । तद्युते वा चन्द्रे मन्द- युते वा यत्रतत्रस्थिते च सति तमास शयनम् इत्यपरो योगः । इति यो. गत्रितयम् । केचित्तु मन्दक्षांशे शशिनि हिबुके शशिनि मन्ददृष्टे शशिनि अब्जगे शशिनि तद्युक्ते शशिनि चेति अत्र तमाशयनस्य लक्षणपश्चकमा- चक्षते। एतेषु योगेषु यदाकदृष्टश्चन्द्रमा भवति तदान्धकाराभावः। यस्माद् यवनेश्वरः --- 'जातस्तमिस्र यदि नार्कदृष्टे' इति । अत्र जातस्य दीप- १. 'हेन्द्राणां', २, 'ग्यं', . ३. 'मच', ४. 'न च जा', ५. "क्तमिति' ग..पाठः. ६. 'म् ॥ १६ ॥', ७. 'व', ८. 'णमाह' ख. ग. पाठः. ९. 'ते स'. क. पाठः.१०. 'कु' वं. पाठः. ११. 'ते म' क. खं. पाठः. १२. 'क्त' क. पा. १३. 'ते । एत' ख. ग. पाठ:. "न्द्रस्मर' इति व्याख्यानुसारी पाठः, ·- पञ्चमोऽध्यायः । १११ दर्शने निद्राभावः। एतत् तमाशयनमाधानकाले अन्यत्रापि यथासम्भवं भोजनसुरतप्रश्नादौ योजनीयम् । नीचसंस्थैर्भूमौ शयनं च वक्तव्यम् । शयनस्थानाधिपे नीचगते भूमौ शयनं वक्तव्यम् । नीचसंस्थैरिति बहु- वचनाद् यथासम्भवं त्रिप्रभृतिभिग्रहः शुभैनीचसंस्थैर्भूमौ शयनं वाच्य- मिति द्योत्यते । केचिल्लग्नस्थे वा नीचगे चन्द्रे भूशयनमिच्छन्ति । तथाच सारावल्यां- "नीचस्थे भूशयनं चन्द्रेऽप्यथवा विलग्ने वा इति । एतदपि सुरतप्रश्नादौ युक्त्या योज्यम् । अस्मिन् योगे जा- तस्य शय्यासौख्यं न सम्भवति । राशियद्वद्धरिजं व्रजति तद्वद् ग- मेमोक्ष इत्यन्वयः । गर्भमोक्षः गर्भविनिर्गमः । लग्नराशिर्यथा क्षितिज प्राप्नोति तथा गर्भमोक्षः। तथाचोक्तं सारावल्यां- "शीर्पोदये विलग्ने मूर्धा प्रसवोऽन्यथोदथे पद्भ्याम् । उभयोदये भुजाभ्याम् इति । यदा लनाधिपो नवांशकाधिपो वा लग्नस्थो वा ग्रहो वक्रीभवति तदा वैपरीत्येन गर्भमोक्षो वाच्यः । तथाच मणिन्य:- "लग्राधियऽशकपती लग्नस्थे वक्रिते रहे वापि । विपरीतमतो मोक्षो वाच्यो गर्भस्य स क्रमशः॥" चन्द्रस्मरसुखगतः पापैः जनन्याः क्लेशमाहुँः । चन्द्रयुक्तैः चन्द्रस्मरयुक्तेः चन्द्रसुखयुक्तश्च जनन्याः क्लेशमाहुः । अत्र केचित् चन्द्रगतैः लग्नात् स्मरगतः सप्तमस्थैः सुखगतः चतुर्थस्थैरिति वदन्ति । तथाच सा- रावल्या "क्लेशो मातुः रैबन्ध्वस्तगतैः शशाङ्कयुक्तैर्वा" इति । अर्थाश्चन्द्रस्मरसुखगतैः शुभैर्जनन्याः सुखप्रसूतिश्च वक्तव्यों । अस्मिन् योगे जातस्य मानिमित्तं द्रव्यक्षयादिकं वाच्यम् । तत्र चतुर्थे पापः सप्तमे शुभश्चेत् कलत्रनिमित्तं मात(रं ? रमभिद्रुह्यति ॥१७॥ -- १. 'म् । राशि' ख. ग. पाठः, २. 'ति । चन्द्र' ग, 'ति । चन्द्रात स्म पाठ: .३ ५. 'व्या ॥ १७॥'ख. पाटा. - 'हु: । अर्था', ·११२ विवरणोपेते होराशास्त्रे प्रसूतिसमये मातरवस्थालक्षणमुक्त्वा सूतिकागृहस्वरूपं तद्गतविशेषांध चतुर्भिः को- कैलक्षयति । तत्र प्रथः दीपगृहद्वारलक्षणमिन्द्रवज्रयाह स्नेहः शशाङ्कादुद्याच वर्ति- पोर्कयुक्तःवशाचराद्यैः । द्वारं च तद्वास्तुनि केन्द्रसंस्थै- वाच्यं ग्रहैर्वीर्यसमन्वितैर्वा ॥ १८ ॥ इति । रात्रौ तम शयनलक्षणाभाचे प्रकाशार्थ मङ्गलार्थ च दिवापि मङ्गलार्थ न्यस्तस्य दीपस्य स्नेहः शशाङ्काद् वक्तव्य इति सम्बन्धः । शशाङ्कस्य चन्द्रहोरागतत्वे घृतादयो गोमहिषाजादिसम्भवाः नेहाः, सूर्यहोरागतत्वे तिलनालिकेरतौरवमधूकादिबीजसम्भवाः स्नेहाः। तद्वि- शेषश्च राश्यंशकग्रहयोगेक्षणवशॉन्निर्देश्यः । चन्द्राक्रान्तस्य राशेरंश- कस्य वा बलिनो गतैष्यत्खण्डाभ्यां दीपभाजनस्थस्य स्नेहस्य एताव- अष्टम् एतावत् तत्र वर्तते इति च वक्तव्यम् । देशकालावस्थानुसरणं स- र्वत्र कर्तव्यम् । उदयाद् वर्तिश्च । उदयलग्नवशात् लग्नस्थस्य वा लग्ना- धिपस्य वा ग्रहस्योक्ताद् वस्त्राद् उत्पन्ना,राशेरंशराशेर्वा बलिमो वर्णेन युक्ता बलसाम्ये विचित्रवर्णा वर्तिश्च वक्तव्या । तस्याश्च राशिगतैष्य- त्खण्डाभ्यां तस्या दग्धादग्धखण्डावादेश्यो । अर्कयुक्तविशाचराथै- र्दीपः । आदित्याधिष्ठितराशिवशात् सूतिकागृहं दादृशधा विभज्य 'पाच्यादिगृहे क्रियादय' इति वक्ष्यमाणप्रकारेण राशीत् कल्पमित्या तत्र यत्रार्कस्तिष्ठति तत्र क्षिपस्थानं वक्तव्यम् । अथवा राशवलापिक्थे सति 'प्रागादीशाः क्रिये'त्यादिना यत्रार्णाधिष्ठितराशिभवति तत्र दील- स्थानं वक्तव्यम् । चराद्यैर्दीपविशेषो वक्तव्यः । चरराशिस्थे र रदीपः स्थिरराशिस्थेऽर्के स्थिरदीपः उभयराशिस्थेऽर्के डोलायमानो लम्बितदीपः । अर्कराशिवशाद् दीपभाजनस्य सौवर्णराजतकांस्याय- समृन्मयत्वादि च यथासम्भवमौचित्यवशानिर्देश्यम् । तद्वास्तनि केन्द्रसंस्थैनहैद्वारं च वाच्यम् । ग्रहैः 'प्रागाद्या रविशुक्रलोहिवतमासौ- १. "तिकाले मा' क. पाठः. २. 'क्त्वा प्रसूख. पाठः ३. 'मं सूतिकागृहगतदीप ४ इयं प्र' ख. ग. पाठ.. ५.. 'शेन निर्दै क. ग. पा.. राश्यंशक', ७. “स्य ल', ८. 'शि क' ग. पाठ.. ९. 'दीप' क. स. पाठः 'तु' स. पाठ लक्षणमाह . .

·पञ्चमोऽध्यायः । ११३ न्दुवित्सरयः' इत्युक्तायां स्वस्यां दिशि द्वारं वाच्यम् । केन्द्रस्थग्रहाभावे गीर्यसमन्वितैर्वा इति । यो ग्रहो बीर्यान्वितः तस्योक्तदिशि द्वारं, केन्द्रे बहुषु ग्रहेषु सत्सु च वीर्याधिकेन, द्वौ वीर्याधिको चेद् द्वारद्वयं स्यश्चेत् त्रयम् इत्यादि बलौचित्यवशाद विज्ञेयम् ॥ १८ ॥ अथ ग्रहवशेन सातकागृहलक्षणं शार्दूलविक्रीडितनाह - जीर्ण संस्कृतमर्कजे क्षितिसुने दग्धं नवं शीतगौ काष्ठाढ्यं नदृढं रवौ शशिसुते चानेकशिल्प्युद्भवम् । रम्यं चित्रयुतं नवं च भृगुजे जीवे दृढं मन्दिरं चक्रस्थैश्च यथोपदेशरचनान सामन्तपूर्वान् बंदत॥१९॥ इति । गृहभावस्थितेन गृहभावाधिपेन वा वीर्याधिकेन ग्रहण इतिकागृहलक्षणं वक्तव्यम् । तत्र अर्कजे गृहकारके सति जीर्ण संस्कृतं न्दिरं भवतीति शेषः । जीर्ण पुराणं तदानीं संस्कृतम् अवस्थानक्षम तमित्यर्थः । क्षितिसुते दग्धं दग्धक(शेष? देश)मित्यर्थः । शीतगो वं तत्कालरचितम् । वो काष्ठान्यं नदृढं भवति । काष्ठाट्यम् म(शि? त)क्षितदारुनिर्मितमित्यर्थः । नदृढम् अश्लिष्टसन्धिवन्धम् । गशिसुते अनेकशिल्प्युद्भवं च अनेकैः शिल्पिभिनिर्मितम् । भृगुजे र्याधिके सति रम्यं चित्रयुतं नवं च मन्दिरम् । नवम् अभिनवर- चेतम् । जीवे मन्दिरं दृढं सारदारुकृतं मुश्लिष्टसन्धिबन्धं च भवति । चक्रस्थैर्यथोपदेशरचनान् सामन्त पूर्वांश्च वदेदित्य वयः । चक्रस्थैः मू- तेकागृहकारकस्य केन्द्रगतैः पणपरगतैरायोक्लिमगतै श्वेति यावत् । सा- मन्तपूर्वान समन्तभवाः मानन्नाः ते पूर्व अपां ते सामन्त पूर्वाः। नत्र केन्द्रेष्वेकन बलाधिको ग्रहस्तिष्ठति चेत् सूतिकागृहासन्ने तस्य साम- तत्वेनान्यद् गृह वक्तव्यम् । तच्च यथोपदेशरचनं जीणं संस्कृतमित्या- पुक्तलक्षणम् । तथा 'प्रागाद्या रखी त्युक्तग्रहदिशि वा 'पागादीशाः १. 'क्त्या स्व' ख. पाठः. २. 'यां दि' क. पाठः. ३ 'स्य दि' ग. पाठः. णमाह--', ५. 'न वा प्र' ख. ग. पाटः. ६. 'ण' क. ग. पाठः. ७. "ई मन्दिर भ' 5. ख. पाठः. ८. 'न्धिखण्डम् ।', ९. 'यः। मू' ग. पाठः, १०. 'तीग' सा' क. ख, पाठः, १०. 'तीगृ' क. पाठः. १३. 'म । य' ग. पाटः ए ·विवरणोपेते होराशास्त्रे किषनृयुकर्कटाः सत्रिकोणा' इत्यु कैराशिदिशि वा बलवशेन वक्तव्यम् इत्यपि यथोपदेशशब्देन छोत्यो । ग्रहस्योच्च नीचा तरस्थितिवशेन गृहाणामुत्तमाधममध्यमत्वं च वक्तव्यम् । सामन्तपूर्वानित्यत्र पूर्वशब्देन सामन्तगृहस्य अत्यासन्नत्वं, पणपरस्थितेन वीयाधिकेन ग्रहेण वा. च्यस्य गृहस्य सामन्तानन्तरत्वान्माध्यस्थ्यम् , आपालिमस्थेग्रहेण वा- च्यस्य भवनस्य तत्र दूरस्थत्वं च यथासम्भवं वक्तव्यमिति घोत्यते। तत्रे ग्रहाणां तुङ्गचक्रवर्गोत्तमस्वगृहस्वनवांशस्वदेवाणगतत्वसम्भवे भव- नानां द्विगुणत्वं त्रिगुणत्वं च वाच्यम् । आसन्नभवनद्योतकानां ग्रहाणा लग्नाधिपस्य शत्रुमित्रोदासीनत्ववशेन वि(प्रादित्व ? अन्वादि)वणवशेन च तत्तद्गृहवास्तव्यानां प्रतिवेशिकानां शत्रुभित्रोदामीनन्वविशेषो जातिविशेषश्च बलाबलवशेन निर्देष्टव्यः ।। १९ ।। अथैवं लक्षिते सूतिकागृहे प्रसूतेर्भागविशेष दोषाना, मेषकुलीरतुलालिघर्टः प्रा गुत्तरतो गुरुसौम्यगृहश्च । पश्चिमतश्च वृषेण निवासी दक्षिणभागकरी मृगसिंहो ॥ २० ॥ इति । मेष कुलीरतुलालिघरे प्राक् प्रागभित्तिसमीपे । गुरुसौन्य- गृहैरुत्तरतश्च उत्तरमित्तिसमीपे । वृषेण पश्चिमतो निवासः पश्चिममिति- समीपे । मृगसिंहौ दक्षिणभागकरी दक्षिणमितिसमीपकरौ । अत्र माव- विशेषेण ग्रहविशेषेण वा वैशिष्टयं विना राशीनां संज्ञामात्रेण निर्दे- शाद् राशि-रपि प्रसूतिसमयश्रवणकालोदयलग्नारुढच्छत्रभूलवशेन विशेषो निर्देश्य इति घोत्यते ॥ २० ॥ सूतिकारस्य सूतिकाशय्यायाश्च यत्र यत्र जीर्णशस्काराविशेषो मम्मः, आधारदण्डिकानां नतत्वोन्नतत्ववक्रत्वादिसम्भवो वा भवति तसभिर्दशाय राशिविन्यास. प्रकार वैतालीयेनाह- प्राच्यादि गृहे क्रियादयो दौ द्वौ कोणगता द्विमूर्तयः। १. 'येत्यायुक्त' ग. पाटः. २. 'कदि' ख. पाठः. ३. 'न्तस्थि', ४. 'स्थस्य प्र. पाटः. ५. 'त्र तत्र क. पाटः ६. यमाह-'ख. ग. पाठः, दिक्समी ग. पाठः ८. 'ण वा प्रख, ग. पाठः. ९. 'पि सूतीम' क. पाठ.. १.. 'यः ॥ २०॥' ग. पाठः. ११. 'रमाह-'ख. ग. पाटः. ११ -- wwmoreNrma ख.ग. पाठः५. 'म.

·पञ्चमोऽध्यायः। ११५ शय्यास्वपि वास्तुवद् वदेत् पादैः षनिनवान्त्यसंस्थितैः ॥ २१ ॥ इति । गृहे प्राच्यादि द्वौ द्वौ क्रियादयो राशयः द्विमूर्तयः को- णगता भवन्ति इति सम्बन्धः । प्राच्यादि प्राचीमारभ्येति यावत् । प्राच्यां दिशि क्रियो वृषश्च द्वौ । कोणे द्विमूर्ति मथुन राशिः। दक्षिणस्यां कर्कटासिंहौ द्वौ । नितिकोणे कन्याराशिरित्यायुक्तं भवति । एवं राशि- विन्यासं विधाय तत्र स्वदीर्घादिराशिभिः शुभाशुभग्रहैश्च योगेक्षण- वशात् तत्तदविष्ठितप्रदेशेषु जीर्णसंस्कारदाहचित्रत्वादिविशेषां वाच्यो। शय्यास्वपि वास्तुवद् वदेत् । शय्यास्थिति बहुवचनेन तत्रापि यथा- सम्भवं ग्रहैः जीर्णसंस्कृतत्वादि निरूपगीयमिति द्योत्यते । वास्तुव- दिति वास्तुनीव राशिविन्यासं कृत्वा विशेष वदेन । किन्तु पादैः षद्- त्रिनवान्त्यसंस्थितैः । प्रसवलग्नं खदायां शिरोविन्यासस्थाने निधाय ततः तृतीयषष्ठनवमद्वादशराशीन् खट्वापादेषु विन्यसेत् । तदन्तराल- रा(शिभिः शीन् )खवादण्डेषु च विन्यसेद् इत्यर्थादुक्तं भवति । दृश्या- धैन वामभागः, अदृश्यार्धेन दक्षिणभागः इति च 'के हामि त्यादिवक्ष्य- माणश्लोकेन सिध्यति । अस्य प्रयोजनं यमलविनतत्वं क्रूर:स्त- तुल्य उपधात इति । एवं सदैवापहतखवाप्रस(गाङ्गो) यम्मादवश्यं कचिदपि पापग्रहेण भाव्यं यमलर्केण च भाव्यमिति । तत्र यमलः सौम्यग्रहस्वाभियुक्ते दृष्टेऽप्यत्राप्यनियतत्वम् । पापग्रहोऽपि स्वोच्च राशित्रिकोणमित्रक्षेत्रस्थः अशुभफलकरो न भवति ।। २१ ॥ प्रसवकालोपयोगिनाम् उपसूतिकानां निर्देशलक्षगमनुष्टुभमाह चन्द्रलग्नान्तरगतैहैः स्युरुपसूतिकाः। बहिरन्तश्च चक्रार्धे दृश्याश्येऽन्यथा परे ॥ २२ ॥ इति । चन्द्रलग्नान्तरगतैः ग्रहैरुपसूतिकाः स्युः । चन्द्रस्य च लग्नस्य च अन्तरे ये ग्रहाः ते चन्द्रलग्नान्तरगताः । विस्मापनप्रत्य- १. 'त्युक्तं' ख. पाठः. २. 'शिन्यासं विन्यस्य विधा', ३. 'भैहै', ४. 'षो', ५. 'च्यः' ग. पाठः, ६. 'शिन्या' क. ग. पाठ:. ७. 'ति ॥ २१॥'ख. 'लोपयोगिकानां' क. ख. पाठः. 'णमाह' ख. ग. पाठः १०. 'स्य ल' ख. पाटा. ग. पाठः. ९.

·१.१६ विवरणोपेते होराशास्त्र यानां प्रसवलग्नवशात् सामान्येन निर्देश उक्तः । अतोत्रापि लग्नाद् यावच्चन्द्रं स्थिता ग्रहाः गृह्यन्ते । न चन्द्राल्लग्नावधि स्थिताः । नत्र चन्द्रे सप्तमादुपरि स्थिते सति केचिद् अदृश्यास्था ग्रहाः केचिद् दृश्या- र्धस्थाश्च सम्भवन्ति । तत्र अश्यार्धस्थितैः प्रसवोपयोगिन्यः सूतिका गृहान्तःस्था उपसूतिका वाच्याः, दृश्यास्थितैः मुतिकागृहाद बहिः- स्थिता वाच्याः । उच्चादिगतत्वेन तामां द्वित्रिगुणन्वं च शत्रुनी चादिगतैरनुपयोगित्वं च वक्तव्यम् । परे अन्यथा इति । परे दृश्या दृश्ये चक्रार्धे अन्तर्बहिःस्थिता उपमतिकाः म्युरिति वदन्नि । तथाच जीवशर्मा "उदयशशिमध्यसंस्ग्रहः म्युरुपमतिकास्तत्र । उदगधगते ह्ये दक्षिणगरन्तरे जे(ये? याः)" इति । अत्र पूर्व एव पक्षः श्रेयान् । ताचोक्तमाचार्यण बल्पजातक- "शशिलग्नान्तरसंस्थग्रहतुल्याः सूतिकाश्च वक्तव्याः । उदगर्धेऽभ्यन्तरगा बाह्याश्चक्रस्य दृश्यार्थे ।" इति । अत्र उपसूतिका अंग्रहैनिर्दिश्यन्ते, तसद्ग्रहतुल्यजातिवर्णवयो. रूपाश्च ता वक्तव्याः । जातिरुक्ता 'विप्रादित' इति । वयोऽपि शशि कुजबुधा बालाः। रविगुरू मध्यवयसौ । शुक्रो युवा । वृद्धोऽर्कज इति । वर्णाः रक्तश्यामादि । रूपाण्यपि मधुपिङ्गलगित्यादि ॥ २२ ॥ अथ जातस्य शिशोः शरीरलक्षणं दोधकनाह लग्ननवांशपतुल्यतनुः स्याद् वीर्ययुतग्रहतुल्यतनुर्वा । चन्द्रसमेतनवांशपवर्णः कादिविलग्गविभक्तमगात्रः ॥ २३ ॥ इति । लग्ननवांशपतुल्यतनुः स्यात् । लग्ननवांशाधिपेन तुल्य- शरीरो भवतीत्यर्थः । वीर्ययुतग्रहतुल्यतर्नुर्वा भवति । तत्काले यो १. 'त', २. 'त्र लग्नात् चन्द्र', ३. स्थाः स'ग, पाठ:. ४. 'न्ति । पूर्व ६. 'थोक्त' क. ख. पाठ:. 6. 'णमाह-' ख., ‘णमाह श्लोकचतुष्टयेन- 'ग. पाठः. ५. 'नुर्भवनि का। 7.4001 ५. 'क्षः त' ग. पाठः, ख. ग. पाठ.. पाठः क. ग. पाठा त ·-.. पञ्चमोऽध्यायः। ११७ वीर्याधिको ग्रहः, केन्द्रस्थितः इत्यर्थाद् भवति । तेन तुल्यतनुर्वा भवति। चन्द्रसमेतनवांशपवर्णः चन्द्रस्थितनवांशाधिपस्य वर्ण इव वर्णो यस्य स तथा । अत्र च वर्णः 'रक्तः श्यामो भास्कर' इत्यादिनोक्तः । का- दिविलग्नविभक्तभगात्रः कं शिरः तदारभ्य विलग्नादिभिः राशिभि- विभक्तं भगात्रं राशिस्वरूपं गात्रं यस्य सः कादिविलग्नविभक्तम- गात्रः। विलग्नं शिरसि कृत्वा तदाद्यै राशिभिः वराङ्गमाननमित्यादि- क्रमेण देहँन्यस्तैः ग्रहयोगेक्षणवशाद् गात्राणां लक्षणं वक्तव्यमित्यर्थः । तद्यथा-अत्र राशीनां प्रमाणमुक्तं 'पूर्वार्धे विषयादय' इत्यादिना पूर्व- मेव । यत्राङ्गस्थे दीर्धे राशौ दीर्घराश्यधिपोऽवस्थितो भवति तदङ्ग तस्य दीर्घ वक्तव्यम् । तथाच स(त्यति) दीर्घाधिपतिगृहे स्थितो ग्रहो. ऽवयवदीर्घकृद् भवति । अर्थादेवाल्पप्रमाणराश्यधिपोऽल्पप्रमाणराशी व्यवस्थितस्तदङ्गाल्पकृद् भवति । दीर्घराश्यधिपोऽल्पराशिव्यवस्थि- तोऽङ्गमध्यमकृत् । यत्र न कश्चिद् व्यवस्थितस्तत्र राशिममाणमेवाङ्ग- प्रमाणं वाच्यम् । अत्र स्थिरचक्रेण गात्रलक्षणमुक्तम् ॥ २३ ।। अथ चरचक्रेण गानलक्षणं शार्दूलविक्रीडितेनाह कंडक्ट्रोननसाकपोलहनवो वक्त्रं च होरादय- स्ते कण्ठांसकबाहुपार्श्वहृदयक्रोडानि नाभिस्तथा । वस्तिः शिश्नगुदे ततश्च वृषणावूरू ततो जानुनी *जोऽधीत्युभयत्र वाममुदितै→काणभागस्त्रिधा ॥ २४ ॥ इति । मूर्धादिवत्रान्तं कण्ठादिनाभ्यन्तं वस्त्यादिपादान्तं च शरीरं त्रिधा विभज्य त्रिष्वपि भागेषु चरचक्रन्यासः क्रियते । तत्र लमभावस्य गन्तव्यमारभ्य सप्तमभावस्य गतभागावधि चक्राम- दृश्यम् । सप्तमभागस्य गन्तव्यभागमारभ्य लग्नगतभागान्तं चक्रार्ध दृश्यम् । तत्रादृश्यार्धस्य दक्षिणाङ्गेषु यथोक्तेषु न्यासः, दृश्याँर्धस्य वामाङ्गेषु न्यासः कर्तव्यः । तत्र प्रथमं मूर्धापूर्वभागंन्यासमाह १. 'ययुतो प्र' क. पाठः. २. 'वी । च' क. ग. पाठः. ३. 'था। का', १. 'हे', ५. 'र्थः । अत्र स्थि', ६. 'णाह-ख. ग. पाठः. ७. 'श्यार्धेषु वा' ग. ८. 'गानाह-'ख. ग. पाठ:. 'जहाधी ति मुद्रितपाठ.. - पाठः.

·. ११८ विवरणोपेते होराशाने कंडक्टोत्रनसाकपोलहनवः वक्त्रं च क्रमाक्रमाभ्यां दक्षिणषाम- भागयो)रादयो भवन्तीति सम्बन्धः । होरा लग्नम् । तस्य ग- न्तव्यभागः शिरसो दक्षिणाध, धनभावो दक्षिणदृष्टिः, तृतीयो राशिः दक्षिणकर्णः, चतुर्थो दक्षिणनासा, पञ्चमो दक्षिणकपोलः, पष्ठो द. क्षिणहनुः, सप्तमस्य गतं वक्त्रदक्षिणार्ध, गन्तव्यभागः वक्त्रवा- मार्धम् , अष्टमो वामहनुः, नवमो वामकपोलः, दशमो वामनासा, एकादशो वामकर्णः, द्वादशो वामदृष्टिः, लग्नम्य गतभागः शिरसो वामार्धम् । एवमूर्ध्वाङ्गे लग्नादिचेरचक्रन्यासः । अथ मध्यमाङ्गे न्या- समाह -- कण्ठांसकबाहुपार्थहृदयकोडानि नाभिः । ते हारादयः पूर्ववत् क्रमोत्क्रमाभ्यां दक्षिणवामयोर्भागयोभवन्नीति सम्बन्धः । क- ण्ठस्य दक्षिणार्धे लग्नस्य गन्तव्यभागः, वामा गतभागः, दक्षि- णांसो द्वितीयराशिः, वामांसो द्वादशराशिः, तृतीयकादशौ दक्षिणवा- मबाहू, चतुर्थदशमौ दक्षिणामपाचे, पश्चमो हृदयदक्षिणभागः नवमो हृदयवामभागः, षष्ठो जठरस्य दक्षिणभागः, अष्टमो जठरस्य वाम- भागः, सप्तमस्य गताधू नाभेदक्षिणभागः गन्तव्याध वामभागः । इति देहमध्यभागे चरचक्रन्यासः । अधाकाये चरचक्रन्यासमाह ---- वस्ति- रित्यादिना । होरादय इत्यनुवर्तते । पूर्ववल्लग्नं वस्तिः, द्वितीयद्वादशौ शिश्नगुदयोर्दक्षिणवामभागौ, तृतीयैकादशौ दक्षिणवामपणमणी, चतुर्थदशमौ दक्षिणवामोरू, पञ्चमनवमौ दक्षिणवामजानुनी, षष्ठाष्टमी दक्षिणवामजचे । अस्तलग्नस्य गतगन्तव्यौ भागौ दक्षिणवामपादौ । इत्यधःकाये चरचक्रन्यासः। उदितैर्वामम् । उदितैरनस्तमित राशिभिः । वामम् इति दक्षिणेतरं विलोमं च योजनीयमिति शेषः । वामशब्दस्य दक्षिणेतरार्थवाचिवं विलोमार्थवाचित्वमप्यत्रापेक्ष्यते । अत उदितै:- श्यास्थैिः वामभागे प्रतिलोम इत्यर्थः सिध्यति । अत एवाश्या- र्धस्थैः दक्षिणभागे क्रमेण चेत्युक्तं भवति । तथाच पूर्व व्याख्यातम् । त्रिषु स्थानेषु न्यस्तेन चक्रेण कथं विशेषनिर्देश इत्याशङ्कायामाह १... 'य', २. 'धैं सप्तमस्य ग', ३, ४. 'वः', ५. 'चक्र' ग. पाठ. 'मभागे न्या' ख. ग. पाठः. ७. 'व्य' क. ग. पाठ:. ८. 'त्वमत्रा'. ९. यात सि' ग. पाठः, १०. 'व' ख. पाठः. ११. 'त्यु' क. पाठः. , ·पञ्चमोऽध्यायः । ११९ देकाणभागैत्रिधा । लग्नस्य प्रथमद्रेकाणे सति मूर्धाद्यङ्गेषु मध्यद्रेकाणे कण्ठाद्यङ्गेषु तृतीयद्रेकाणे वस्त्याद्यङ्गेषु इति त्रिधा न्यासः कर्तव्यः इति केचित् । अन्ये पुनरेवं व्याचक्षते-प्रथमद्रेकाणजातश्चेत् स प्रथमद्रे- काणो मूर्धा । द्वितीयद्वादशराश्योः प्रथमद्रेकाणी चक्षुषी । तृतीयैकादश- राश्योः प्रथमद्रेकागो को । चतुर्थदशमयोः प्रथमद्रेकाणी नासिके । पञ्चमनवमयोः प्रथमद्रेकाणी कपोलौ । षष्ठाष्टमयोः प्रथमद्रेक्काणौ हनू । सप्तमस्य प्रथमद्रेक्काणो वक्त्रम् । लग्नमध्यरेकाणः कण्ठः । द्वितीय- द्वादशराशिमध्यरेक्काणावंसौ । तृतीयकादशराशिमध्यरेकाणी बाहू । चतुर्थदशमराशिमध्यरेकाणी पार्श्वे । पञ्चमनवमराशिमध्यद्रेक्काणौ हृद्भागौ । षष्ठाष्टमराशिमध्यरेक्काणौ क्रोडभागौ । सप्तमराशिमध्यद्रे- काणो नाभिः । लग्नान्त्यद्रेकाणो वस्तिः । द्वितीयद्वादशराश्यन्त्य- द्रेक्काणौ शिश्नगुदभागौ । तृतीयैकादशराश्यन्त्यद्रे काणौ वृषण- मणी । चतुर्थदशमान्त्यद्रेकाणावूरू । पञ्चमनवमान्त्यद्रेक्काणौ जा- नुनी । पष्ठाष्टमान्त्यद्रेक्काणी जर्छ । सप्तमराश्यन्त्यद्रेकाणः पादौ । एवं प्रथमद्रेकाणजातस्य । मध्यद्रेक्काणजातश्चेत् , लग्नमध्यद्रेक्काणो मूर्धा । द्वितीयद्वादशमध्यद्रेक्काणौ चक्षुषी । इत्यादि । सप्तमराशि- मध्यरेक्काणो वक्त्रम् । लग्नान्त्यद्रकाणः कण्ठः इत्यादि । लग्नादि- द्रेक्काणो वस्तिः इत्यादि । एवं मध्यरेक्काणजातस्य । अन्त्यद्रेक्का- णजातश्चेत् , लग्नान्त्यद्रेक्काणो मूर्धा इत्यादि । लग्नादिद्रेक्काणः कण्ठः इत्यादि । लग्नमध्यद्रेकाणो वस्तिः इत्यादि पूर्ववत् । अयं पाठः श्रेयान् । अत्र शीर्पोदयपृष्ठोदयोभयोदयराशिमिरू_मुखाधोमु- खतिर्यङ्मुखैश्च द्रेकाणवैद् बलवशेन स्थानविशेषो वक्तव्यः । तत्र द्रेकाणाधिपस्य बलवत्त्वे द्रेक्काणवशात् स्थानकल्पना, लग्नस्य बल- वत्त्वे शीर्षोदयादिना, आदित्यस्य बलवत्त्वे ऊर्ध्वमुखादिनेति सम्प्र. दायः॥ २४॥ उक्तेषु स्थानेषु ग्रहवशाद् वक्तव्यं विशेष शार्दूलविक्रीडितेनाह नस्मिन् पापयुते व्रणः शुभयुते दृष्टे च लक्ष्मादिशेत् स्वाशस्थिरसंयुते च सहजः स्यादन्यथागन्तुकः । 1. 'इति केचित्' इत्यारभ्य 'अयं पाठः श्रेयान्' इत्यन्तं ख ग. पुस्तकयो. २. 'वशाद् ब' ख. पाठः. ------- नास्ति। ३. 'षमाह ख.ग.पाठ:

·wom १२० विवरणोपेते होराशास्त्र मन्देश्मानिलजोऽग्निशस्त्रविषजो भौमे बुधे भूभवः सूर्ये काष्ठचतुष्पदेन हिमगौ शृङ्गथब्जजोऽन्यः शुभः ॥ इति । पापयुते तस्मिन् व्रणो भवति इत्यन्वयः । तत्र पापग्रहण युक्ते अङ्गे व्रणो भवतीत्यर्थः । शुभैयुते दृष्टे च लक्ष्मादिशेत । शुभेन युर्वते दृष्टे वॉ लक्ष्म आदिशेत् । लक्ष्म किणादिचिह्नम् । पापग्रहयुक्ते स्थाने शुभस्य योगो वीक्षणं वा सम्भवति चेत् लक्ष्मैव भवति, न व्रण इत्यर्थः। अत्र तत्तद्रेक्काणस्थैः पापैः शुभैर्वा तत्तद्रेकाणाक्ताङ्गेषु व्रणलक्ष्मादिकं वाच्यमिति विशेषः । स्वर्भाशस्थिरसंयुते च सहजः, ग्रहे स्वराशिस्थे स्वनवांशकस्थे स्थिरराशिस्थे वा सहजो व्रणः लक्ष्म वा, अन्यथा आगन्तुकः स्यात् । ग्रहस्य स्वीशस्थिरसंयुताभावे आगन्तुकः जननानन्तरं कारणजनितः । व्रणकारणविशेषानाह मन्दे अश्मानिलजः शनौ व्रणकारके सति अश्मानिलजः अश्मना अनिलेन वा जातः । भौमे अग्निशस्त्रविषजः अग्निना शखेण विषण वा जातः । बुधे भूभवः भूभवो व्रणः भूम्यभिघातेन जातः । सूर्ये काष्ठचतुष्पदेन काष्ठेन दारुणा चतुष्पदेन गोमहिषादिभिर्जनितो व्रण। हिमगौ शृङ्गथब्जजः शृङ्गिभिर्जलचरैः मत्स्यादिभिर्जनितः । अन्यैः शुभग्रहैः । बहुवचनम् अक्षीणचन्द्रस्य पापयोगरहितस्य बुधस्य च शुभत्वात् , गुरुशुचन्द्रबुबैरित्यर्थः । शुभः शुभग्रहसहित देहावयवे सौष्ठवं वा भूषणं वा भविष्यतीति वक्तव्यम् ॥ २५ ॥ पुनरपि ब्रणादिज्ञानार्थ हरिणीमाह समनुपतिता यस्मिन् गाने त्रयः सबुधा ग्रहा भवति नियमात् तस्यावाप्तिः शुभेष्वशुभेषु वा । वणकृशुभः षष्ठे लग्नात् तनौ भसमाश्रिते तिलकमषकृद् दृष्टः सौम्यैर्युतश्च सलक्ष्मवान ॥२६॥ इति । यस्मिन् गात्रे त्रयः सबुधाः ग्रहाः समनुपतिताः शुभेषु १. 'हयु' ग. पाठः. ३. 'भग्रहयुग. पाठः. ५. 'च', ६. 'भग्रयोगवीक्षणं स ग. पाठः. ७. 'र्थः । स्व', 'ऋबु', ९. 'वती', १०. 'व्यम् । स' ख. ग. पाठः. A २. 'णं' ख. पाठः, .

·यस्य पष्ठोऽध्यायः । १२१ अशुभेषु वा, तस्य अवाप्तिर्नियमाद् भवति इत्यन्वयः । सबुधास्त्रयः बुधेन सह चत्वारः । तेषु शुभेष्वशुभेषु वा ते शुभा वा अशुभा वा मिश्रा वा भवन्त्वित्यर्थः । तस्यावाप्तिः तेषां चतुर्णा मध्ये यो बलवान् सोऽशुभश्चेद् व्रणस्य शुभश्चेद् भूषणस्य उभौ शुभाशुभौ बलिनी चेल्लक्ष्मणः अवाप्तिः तत्कारकग्रहस्य दशाकाले प्राप्तिः नियमाद् भवति असंशयेन भवतीत्यर्थः । समनुपतिता इत्यत्र विशेष उच्यते जन्मन्येकत्र सबुधास्त्रयस्ताराग्रहा भवन्ति (यात)स्य नियमात् पतितत्वं द्रष्टव्यम् । सूर्यचन्द्रसहितावन्यौ चेद् रोगादिना पतितत्वम् । लग्नात् षष्ठे अशुभः भसमाश्रिते तनौ व्रणकृद् भवतीत्यन्वयः । भसमाश्रिते तनौ 'कालाङ्गानि वराङ्गमित्याद्युक्तेन प्रकारेण षष्ठराशिसमाश्रितो यः शरीरप्रदेशः तत्र व्रणकृत् । लग्नात् षष्ठत्वकल्पना मेषाद् वराङ्गादि- कल्पना चात्र विवक्ष्यते । सौम्यैदृष्टस्तिलकमष कृत् । यद्यसावशुभः शुभदृष्टः तिलकमपकृत् न व्रणकृत् । तिलकमपकृत् तिलकः पितुः कृष्णोन्नतबिन्दुः मपो रोम च तो करोतीति तिलकमषकृत् । सौ. म्यैर्युतश्च सलक्ष्मवान् । यद्यसावशुभः सौम्यैर्युतस्तदा सपिठः ल- क्ष्मवान् । लक्ष्मवान् लक्ष्मणा सहितः, वैवर्ण्यसहित इत्यर्थः । सौम्यै- दृष्टस्तिलकमषकृत् सौम्यैर्युतस्तिलकमकृद् लक्ष्मवांश्च भवतीत्युक्तं भवति ॥ २६ ॥ इति होराविवरणे जन्माख्यः पञ्चमोऽध्यायः ॥ " १२ अथ षष्ठोऽध्यायः। अथ जननलनग्रहस्थितिवशेन शिशुशरीरगतव्रणादिलक्षणकथने “स्वीशस्थिरसं- युते च सहजः स्यादन्यथागन्तुकः" इत्यत्र सहजस्यैव तत्कालविस्मापनत्वम् । आगन्तुकस्य तु कालान्तरभावित्वात् सद्योमरणलक्षणसम्भवे सति निर्देशो हास्य एव स्यादितीदानीम् अस्मिन्नध्याये सद्योमरणलक्षणानि निर्दिश्यन्ते सन्ध्यायां हिमदीधितिहोरा पापैर्भान्तगतैनिधनाय । 'यः। बुधे' ख. पाठः, २. 'ते अशुभा वा शुभा वा' क. ग. पाठः. ३. 'षां म' ख. पाठः. ४. 'र्थः। लग्ना' ख ग. पाठः. ५. 'शितो' ग. पाठः. ६. 'शः। ल', ७. 'त्वं मे' ख, ग. पाठः. ८. 'निरूपणं चा', ९. 'क्षितम् । स सौ' ग. पाठ:. १०. "थे युतश्च तिलकमषकृत ति', ११. 'त् । सलक्ष्मवान् सपिप्लुः लक्ष्मणा' ख. ग. पाठः. १२. “ति होराशाले प' क., 'दि प' ख., 'बृहज्जातकवि' ग. पाठ.. १. R ·१२२ विवरणोपेते होराशास्त्रे प्रत्येकं शशिपापसमेतैः केन्द्रैर्वा स विनाशमुपैति ॥ १ ॥ इति । हिमदीधितिहोरा सन्ध्यायां भान्तगतैः पापैः निधनार भवति इत्यन्वयः । ओजराशेलार्ध युग्मराशेरधोध चात्र हिमदी धितिहोरा । सन्ध्यायां, द्वे सन्ध्ये प्रातःसन्ध्या सायंसन्ध्या च तथाचोक्तं संहितायाम् "अर्धास्तमयादूर्ध्वं व्यक्तीभूता न तारका यावत् । तावत् सायंसन्ध्या प्रातःसन्ध्यापि ताराणाम् ॥ तेज-परिहाणिमुखाद् भानोर|दयो यावत् ।" इत्युक्तलक्षणायां सन्ध्यायाम् । भान्तगतैः यत्रतत्र नवमांशान्त्यगतैः पापैः । पापेषु यत्रतत्र राश्यन्त्यगतेषु सन्ध्याकाले चन्द्रहोरायां जन्म चेत् सद्योमरणं स्यादित्युक्तं भवति । प्रत्येकमित्यन्यो योगः । केन्द्र प्रत्येकं शशिपापसमेतैर्वा सः विनाशमुपैति इत्यन्वयः । शशिपापस मैतैः शशिना पापैः सूर्यभौममन्दैश्च संयुक्तैः केन्द्रः स जातः शिशु- विवाशमुपैति ॥१॥ पुनरप्यरिष्टयोगमिन्द्रवज्रेणाह - चक्रस्य पूर्वेतरभागगेषु क्रूरेषु सौम्येषु च कीटलग्ने । क्षिप्रं विनाशं समुपैति जातः पापविलग्नास्तमयाभितश्च ॥२॥ इति । कीटलग्ने क्रूरेषु सौम्येषु च चक्रस्य पूर्वेतरभागगेषु जातः क्षिप्रं विनाशं समुपैति इत्यन्वयः । वृश्चिके लग्ने सति क्रूरेषु चक्रस्य पूर्वभागगेषु सौम्येषु इतरभागगेषु सत्सु । वृश्चिकाधे उदयति धनुर्मक रकुम्भार्धाः तथा तुलाकन्यासिंहार्धाश्च चक्रस्य पूर्वभागः । कुम्भस्यो तरार्धादारभ्य यावसिंहपूर्वार्धमितरभार्गः । अत्र कीटशब्देन वृश्चिक कर्कटावुच्यते । यद्यपि पूर्वम् “अह्नि निशि च प्राप्ते च सन्ध्याद्वय १. 'वितारेण ॥' ख. पाठः. २, 'श्चन्द्रसं', ३. 'ति ॥ १॥ च', ४. पापै न. ग, पाठक -- 'ग:

·- षष्ठोऽध्यायः । १२३ इत्यत्र जलजयोर्मकरमीनयोः कीटत्वमभ्युपगतं, तथापि न तयोः सन्ध्यक्षत्वान्नाभ्युपगम्यते । तथाच बादरायणः "पूर्वापरभागगतैरशुभैरलिकर्कटे लग्ने । जातस्य शिशोमरणं सद्यः कथयति यवनेन्द्रः॥" इति । पापैरित्यादि योगान्तरम् । विलग्नास्तमयाभितः पापैश्च विना- शमुपैति इत्यन्वयः । विलग्नस्य च अस्तमयस्य च अभितः लग्नराशे- रस्तमयराशेश्चोभयतः । धनव्यययोरष्टमषष्ठयोश्च स्थितैरिति यावत् । अभित इति “पर्यभिभ्यां सर्वोभयार्थेषु तसिर्वक्तव्यः' इत्यभिशब्दा- दुभयार्थे तसिप्रत्ययः । उदयलग्नास्तलग्नयोरुभयपापित्वे सति जा- तस्य सद्यो मरणं स्यादित्यर्थः । अस्य योगस्य शुभयोगेक्षणाभ्यामप- वादो भवतीति द्रष्टव्यं, यतोऽत्रैव योगे "निधनारिधनव्ययस्थिता" इत्यादिश्लोकेन नेत्रहानि वक्ष्यति । अन्ये पुनरभितःशब्द आभिमुख्ये वर्तत इति वर्णयन्ति । तत्र लग्नाद् यो द्वितीयंराशौ ग्रहो व्यवस्थितः, स उदयमभिलपतीति लग्नस्याभिमुख्य भवति । यश्च लग्नादष्टमराशी भवति, सोऽस्तमयमभिलपति सप्तमराशावभिमुखो भवति । तेनैत- ज्ज्ञातं-- लग्नाद् द्वितीयाष्टमगतैः सर्वैः पापैर्जातो म्रियते । अन्ये पुनरशितःशब्द आभिमुख्य एवं वदन्ति । यस्माद् यवनेश्वरः-"पापेषु लग्नाभिमुखेषु- सर्वेष्ववाप्तवीर्येष्वशुभर्भगेष्वि"ति । किन्तु यो लग्नाद् द्वादशस्थाने स्थितः स लग्नमशिलपति लग्नाभिमुखो भवति । षष्ठे यश्च स्थितः सोऽस्ताभिमुखो भवति, यस्माद् ग्रहाणां प्राङ्मुखी गतिः। तत्र पूर्वाभिमुखं व्रजतो लग्नद्वितीयस्थस्याभिमुख्यं न सम्भवति । नचाष्टमस्थस्यास्ताभिमुख्यं भवति । तेनैतज्जातं- लग्नद्वादशषष्ठा- श्रितैः पापैर्यस्य जन्म भवति, स म्रियत इति । गर्गः सर्वाण्येव ब्या- ख्यानान्यभिमतानीति । तथाच (त? क)यः(2) "अरिव्ययगतेः पापैर्यदि वा धनमृत्युगैः । लग्ने वा पापमध्यस्थे छूने वा मृत्युमाप्नुयात् ॥ इति ।। २॥ १. 'स्यास्त' ग. पाठ:. २. “वेदिति', ३. 'ति ॥ २॥' ख. ग. पाठः, ·- १२४ विवरणोपेते होराशास्त्रे भौमे विलग्ने शुभदैरदृष्टे षष्ठेऽष्टमे वार्कसुतेन युक्ते । तौ चार्कसंस्थौ शुभदृष्टिहीनौ जातस्य सद्यः कुरुतः प्रणाशम् ॥ ३ ॥ शुभदैः अदृष्टे भौमे विलग्ने पष्ठे अष्टमे वा अर्कसुतेन युक्ते सति जातः क्षिप्रं विनाशम् उपैतीति सम्बन्धः । तौ अर्कसंस्थौ शुभदृष्टिहीनों च जातस्य सद्यः प्रणाशं कुरुतः इत्यन्वयः । भौमार्कसुतौ अर्कसंस्थौ अर्कयुक्तौ मूढाविति यावत् । चशब्देन विलग्न इत्यनुकृष्यते । अर्था- लग्नस्थौ कुजार्कसुतौ मूढी शुभदृष्टिहीनौ चेत् सद्योमरणं कुरुतः । अर्कसंस्थावित्युक्त्या द्वादशस्थावपीति द्योत्यते । द्वादशस्थौ लग्नाभि- मुखावित्यर्थः । तथाचोक्तं यवनेश्वरेण "पापेषु लग्नाभिमुखेषु नश्येदवाप्तवीर्येष्वशुभर्सगेषु ।" इति ॥३॥ पापावुयास्तगतौ कूरेण युतश्च शशी। दृष्टस्तु शुभैर्न यदा मृत्युस्तु भवेचिरात् ॥ ४ ॥ पापो उदयास्तगतौ क्रूरेण युतः शशी शुभैर्न दृष्टस्तु यदा तदा तु अचिरान्मृत्युभवेदित्यन्वयः । एकः पापग्रहः उदये, एको- ऽस्तमये च, एकश्चन्द्रेण युतश्च, स चन्द्रः शुभग्रहैरदृष्टश्च यदा भवति तदापि अचिरान्मरणमित्यर्थः । एवं लग्नादारभ्य द्वितीयादिभावेषु यत्र यत्रावस्थितौ मन्दमाहेयो अन्योन्यं पश्य (ति? तः) चेत् तत्त- द्भाववशान्नित्यं दुःखदौ भवतः ॥४॥ क्रूरसंयुतः शशी स्मरान्त्यमृत्युलग्नगः। कण्टकाद् बहिः शुभैरनीक्षितश्च मृत्युदः ॥५॥ शशी. स्मरान्त्यमृत्युलग्नगः क्रूरसंयुतः मृत्युद इत्यन्वयः । उक्तेषु चतुषु स्थानेषु स्थितः शशी क्रूरसंयुतः, क्रूरशब्देन कुजोऽत्र गृ- यते । संयुत इत्यत्र उपसर्गेण समकलत्वं च गृह्यते । अपवादार्थ विशेषणमाह - कण्टकाद् बहिः शुभैरनीक्षित इति । कण्टकाद् बहिः स्थितैः शुभग्रहरदृष्टः । अत्र अनीक्षित इति चन्द्रविशेषणोक्त्या कण्टक- 'श्व', २. र्थिः ॥ ४ ॥' ख. ग. पाठः, ·- षष्ठाऽध्यायः । १२५ शब्देन लग्नकेन्द्रं गृह्यत इत्यवगम्यते । ततो लग्नस्य शुभकेन्द्रत्वं चन्द्रस्य शुभदृष्टिश्चास्य योगस्यापवाद इति सिद्धं भवति । तथाच सारावल्यां- "व्ययाष्ट*सप्तोदयगे शशाङ्के पापैः समेते शुभदृष्टिहीने। केन्द्रेषु सोम्यग्रहवर्जितेषु जातस्य सद्यः कुरुते प्रणाशम् ॥" इति ॥ ५॥ क्षीणे हिमगौ व्ययगे पापैरु(भ? द)याष्टमगैः । केन्द्रेषु शुभाश्च न चेत् क्षिप्रं निधनं प्रवदेत् ॥ ६॥ हिमगौ चन्द्र क्षीणे परिक्षीयमाणकरे (लग्ना)द् व्ययगे द्वादशस्थे पापैः क्रूरग्रहेरु(भद)याष्टमगैः केन्द्रेषु सौम्यग्रहो यदि न च भवति, एतैः पापग्रहैर्मृत्युमिच्छन्त्याचार्याः । यस्माद् भगवान् गार्गिः "क्षीणे (च) चन्द्रे व्ययगे पापैरष्टमलग्नगैः । केन्द्रबाह्यस्थितेः सौम्यैर्जातस्य निधनं वदेत् ॥" इति ॥६॥ शशिन्यरिविनाशगे निधनमाशु पापेक्षिते शुभैरथ समाष्टकं दलमतश्च मिश्रेक्षिते । असद्भिरवलोकिते बलिभिरत्र मास शुभे कलनसहिते च पापविजिते विलग्नाधिपे ॥७ ।। शशिनि अरिविनाशगे पापेक्षिते आशु निधनं भवति इत्य- न्वयः । चन्द्रे शत्रुस्थानमष्टमस्थानं वा गते पापग्रहेण दृष्टे सति आशु निधनं भवति । अथ शुभैरीक्षिते समाष्टकं, जीवितकाल इति शेषः । मिश्रेक्षिते च अतो दलमित्यन्वयः। मिश्रेक्षिते पापैः शुभैश्च मित्रैः ईक्षिते सति अतः दलं समाष्टकस्य दलं समानां चतुष्टयमित्यर्थः । अत्र शुभे बलिभिरसद्भिः अवलोकिते मासं जीवितकालः । अत्र शत्रु- ९. ति ॥ ५ ॥ शशि' ख. ग. पाठ:. २. 'न्द्रे पा', ३. शत्रुस्थानम- मस्थानं वागते निरीक्षि' ग. पाठः, 'षष्ठोदय', 'षु प्राणैर्वियोगं व्रजति प्रजातः ।' इति मुद्रितसारावलीपाठः.

·१२६ विवरणोपत होराशास्त्र स्थाने मृत्युस्थाने च स्थिते शुभे गुरुबुधशुक्राणामन्यतमे बलिभिरुन- वक्रादिबलयुक्तैरसद्भिग्रंहरवलोकिते मासमात्रमायुः । अन्यथापि यां- जना-अत्र योगे चन्द्रस्य रिपुविनाशस्थितौ शुभे इति शोभने, शुभ- ग्रहयोगाद् इति यावत् । अयमर्थः--- अरिविनाशस्थिते चन्द्र शुभयुक्ते- ऽपि अशुभैदृष्टे सति मासमात्रमायुः । अत एव रिपुविनाशस्थे चन्द्रे- शुभग्रहेण युक्ते शुभग्रहैदृष्टे सति अरिष्टाभाव इति सिध्यति । (विलना- धिपे पापविजिते कलत्रसहिते चं?)। अत्र चन्द्रमाः षष्ठाष्टमस्थानस्थः सौम्यक्षेत्रगतो वा भवति, अथवा पापक्षेत्रगतः सौम्यग्रहयुक्तो वा भवति तदा न मरणप्रदः। यस्माद् यवनेश्वरः "लग्नाच्छशी नैधनगोऽशुभः षष्ठे तु वा पापनिरीक्षितश्च । सर्वायुराहन्ति शुभैरमिश्रे तदीक्षितेऽब्दाष्टकपर्ययेण ।।" इति । यस्य कृष्णपक्षे दिवा जन्म शुक्लपक्षे रात्रौ, लग्नात् षष्ठाष्टमगः शशी शुभाशुभदृष्टोऽपि भवति, तस्य न मरणम् । यस्मान्मालव्यः "पक्षे सिते भवति जन्म यदि क्षपायां कृष्णेऽथवाहनि शुभाशुभदृश्यमानः । तच्चन्द्रमा रिपुविनाशगतोऽपि यत्ना- दापत्सु रक्षति पितव शिशुं न हन्ति ॥" इति । विलग्नाधिपे पापविजिते कलत्रसहिते च मासमात्रमायुरित्यन्या योगः । पापविजिते पापेन विजिते पापग्रहेण सह युद्धे पराजिते, ल- ग्नाधिपे शुभे अशुभे वा सप्तमस्थे सतीत्यर्थः । युद्धस्य समकैलत्वे सम्भवात् सप्तमस्थितलग्नाधिपपापयोः पापग्रहः लग्नाधिपं परिभूय लग्नजातं मासमात्रेण व्यापादयतीत्युक्तं भवति ॥ ७॥ अथारिष्टान्तरं मन्दाक्रान्तयाह -- लग्ने क्षीणे शशिनि निधनं रन्ध्रकेन्द्रेषु पापैः पापान्तःस्थे निधनहिबुकधूनयुक्ते च चन्द्रे । १. 'गवशाद', २. 'च मास' ख. ग. पाठः. ३. 'चक. ख. पाठः, ' तिल' ख. ग. पाठा.

·षष्ठोऽध्यायः । १२७ १ एवं लग्ने भवति मदनच्छिद्रसंस्थे च पापे मात्रा साधं यदि न च शुभैर्वीक्षितः शक्तिमद्भिः॥८॥ इति । क्षीणे शशिनि लग्ने पापैः रन्ध्रकेन्द्रेषु स्थितैः निधनं भवतीत्यन्वयः। क्षीणचन्द्रे लग्नस्थे सति पापग्रहैरष्टमे वा केन्द्रेषु वा स्थितैः सद्योमरणं भवतीत्यर्थः। योगान्तरमाह --- चन्द्रे पापान्तःस्थे निधनहिबुकबूनयुक्ते च । पापान्तःस्थे पापयोरुभयोर्मध्यस्थे चन्द्रे निधनस्थिते वा चतुर्थस्थिते वा सप्तमस्थिते वा च निधनं भवति । एवमिति । चन्द्रे एवं लग्ने सति मदनच्छिद्रसंस्थे पापे मात्रा सार्धं निधनं भवति । चन्द्रे पापान्तःस्थे लग्नस्थिते सति सप्तमे वाष्टमे वा स्थिते पापग्रहे मात्रा सार्धं मरणं भवति । स चन्द्रः शक्तिमद्भिःशुभै- ने वीक्षितो यदि तदैव निधनमिति सम्बन्धः । चशब्दस्त्वर्थे । स तु चन्द्रः लग्नस्थितश्चन्द्रः । चन्द्रस्य कर्तृत्वनिर्देशाद् बलबच्छुभनिरी- क्षितत्वे सति मातृमरणाभावोत्र द्योत्यते ॥ ८॥ अथारिष्टयोगान्तरमिन्द्रवज्रेणाह राश्यन्तगे सद्भिरनीक्ष्यमाणे चन्द्रे त्रिकोणोपगतैश्च शेषैः। प्राणैः प्रयात्याशु शिशुर्वियोग- मस्ते च पापैस्तुहिनांशुलग्ने ॥९॥ इति । चन्द्रे राश्यन्तगे सद्भिः अनीक्ष्यमाणे शेषैः त्रिकोणोपगतैः शिशुः आशु प्राणैः वियोगं प्रयातीत्यन्वयः । चन्द्रे यस्यकस्यचिद् रा- शेरवसाने स्थिते शुभग्रहैरदृश्यमाने सति शेषैः चन्द्रादितरैः शुभैरशुभैश्च लग्नत्रिकोणस्थितैः शिशुराशु प्राणैर्वियुज्यते इत्यर्थः । त्रिकोणोपगतैश्च पापैरिति वा पाठः । योगान्तरमाह - तुहिनांशुलग्ने अस्ते पापैश्च शिशुः आशु प्राणैर्वियोगं प्रयाति इत्यन्वयः । चन्द्रे उदयस्थिते सप्त- मस्थैः पापैरर्ककुजमन्दैरिति यावत् ।। ९ ॥ १. 'स्थैश्च पा', २. 'पैर्मात्रा', ३. 'भृ', ४, 'स्थैः पापैर्मात्रा', ५. 'भृ', ३. 'वो द्योग. पाठः. ७. 'ते ॥रा ख. ग. पाटः. ८. 'थः । यो ख., 'र्थः । तु' ९. स्थितैः पा' ख. पाठः. ग. पाठ:

·- १२८ विवरणोपेते होराशास्त्रे - अथारिष्टान्तराणि हरिण्याह अशुभसहिते अस्ते चन्द्रे कुजे निधनाश्रिते जननिसुतयोर्मृत्युलग्ने रवौ तु स शस्त्रजः । उदयति रवौ शीतांशौ वा त्रिकोणविनाशगै- निधनमशुभैर्वीर्योपेतैः शुभैरयुतेक्षिते ॥१०॥ इति । अस्ते चन्द्रे अशुभसहिते लग्ने कुजे निधनाश्रिते जननि- सुतयोः मृत्युः इत्यन्वयः । ग्रस्ते चन्द्रे राहुणा गृहीते पूर्णेन्दौ पाप- सहिते लग्नस्थिते सति कुजे निधनाश्रिते जननिसुतयोद्वयोरपि मृत्युः स्यात् । योगान्तरमाह - रवौ तु स शस्त्रज इति । सूर्ये ग्रस्ते अशु- भसहिते लग्नस्थिते सति कुजे निधनाश्रिते सति सः जननिसुतयोः मृत्युः शस्त्रजः शस्त्रनिमित्तो भवतीति सम्बन्धः । सोमग्रहणे राहु- केत्वन्यतरसंयोगे सत्यपि सूर्यग्रहणे च राहुकेत्वन्यतरस्य क्षीणचन्द्रस्य च संयोगे सत्यपि अशुभसहित इत्युक्त्या कुजस्य निधनाश्रितत्वोक्त्या चअशुभो मन्द इत्युक्तं भवति । अत्र सोमग्रहणेऽशुभः शनैश्चर एव । सूर्यग्रहणे शनैश्चरो बुधश्च इति केचित् । मन्दस्य अशुभशब्देन निर्देशः इष्टकष्टफलनिर्णयप्रकारेण शुभाशुभनिरूपणं कर्तव्यमिति द्योतयितुम् । उत्तरार्धनान्यो योगः-- रवी शीतांशौ वा उदयति त्रिकोणविनाशगैः पापैः निधनं भवति इत्यन्वयः । अस्य योगस्यापवादार्थ विशेषणं वी- योपेतैः शुभैरयुतेक्षिते इति । योगकर्तरि चन्द्रेऽके वा बलिभिः शुभै- रयुक्ते अदृष्टे च सत्येव शिशोर्मरणं वक्तव्यमित्यर्थः ॥ १० ॥ अथारिष्टान्तरमपरव(जे ? के)णाह असितरविशशाभूमि ययनवमोदयनैधनाश्रितैः। भवति मरणमाशु देहिनां यदि बलिना गुरुणा न वीक्षिताः॥११॥ १ 'पेन स' क. ग. पाठः. २. 'ने' ग. पाठः. ३. 'णे रा' ख. पाठः. 'ति । मन्द ख. ग. पाठः. ५. 'लवद्भिः शु', ६. 'नस्थितैः।' क. ग. पाठः, ·, षष्ठोऽध्यायः । १२९ इति । व्ययनबमोदय नैधनाश्रितैरसितरविशशाङ्कभूमिजैः दे- हिनामाशु मरणं भवतीत्यन्वयः । बलिना गुरुणा न वीक्षिता यदि । बलवता गुरुणा योगकर्तारो दृष्टाश्चेन्मरणं न भवतीत्यर्थः । अर्थात् प. ञ्चमस्थेन गुरुणा इति सिध्यति । पञ्चमस्थस्य लग्ननवमयोस्त्रिकोण- दृष्टिः व्यये चतुरश्रदृष्टिः धने दशमदृष्टिश्च सम्भवति । अत्र नैधनशब्देना- टममुच्यते । तत्रापि गुरोश्चतुरश्रष्टिः सम्भवति इति केचित् । अ- र्थादेव बलहीनगुरुणा वीक्षिताश्चेन्मरणं प्रवदेत् , किन्तु आशु न प्रवदे- दिति ॥ ११॥ अथारिष्टान्तरं पुष्पिताग्रयाह- सुतमदनवमान्त्यलग्नरन्ध्र- ध्वशुभयुतो मरणाय शीतरश्मिः। भृगुसुतशशिपुत्रदेवपूज्य- यदि बलिभिन युतोऽवलोकितो वा ॥ १२ ॥ इति । सुतमदनवमान्त्यलग्नरन्ध्रेषु अशुभयुतः शीतरश्मिः मर- णाय भवति इत्यन्वयः । उक्तेषु पट्सु स्थानेषु स्थितः पापयुक्तश्चन्द्रः सद्योमरणाय भवतीत्यर्थः । बलिभिः भृगुसुतशशिपुत्रदेवपूज्यैः युतः अवलोकितो वा न यदि इत्यन्वयः । शुक्रबुधगुरूणां योगे वीक्षणे वा सति चन्द्रो न मरणं करोतीत्यर्थः । अपिच अस्यापवादस्य निजो- क्तानां सर्वेषामरिष्टयोगानां पश्चादभिधानात् सर्वारिष्टयोगनाशकरत्वं द्रष्टव्यम् ॥१२॥ अथोक्तानामनुक्तकालविशेषाणां योगानां सम्भवे कस्मिन् काले योगफलं भवतीनि संशयस्य व्युदासाय तत्कालं भ्रमरविलसितेनाह योगे स्थानं गतवति बलिन- श्चन्द्रे स्वं वा तनुगृहमथवा। पापैष्टे बलवति मरणं वर्षस्यान्तः किल मुनिगदितम् ॥ १३ ॥ १. 'नस्थिते' क. ग. पाठः. २, 'ति ॥ ११॥ सु', ३. 'मरणाय न भवती' ख. ग. पाठः. ४. 'गानां नाशकर्तृत्वं' ख, पाठः. ५. 'यव्यु', ६. 'लं निर्दिशति- E ख.ग, पार. * 'अत्र द्वितीयभावार्थकमिदम् । S ·१३० विवरणोपेते होराशास्त्रे इति । बलवति चन्द्रे योगे बलिनः स्थानं गतवति पापैदृष्टे सति मुनिगदितं मरणं वर्षस्यान्तः भवति किल इत्यन्वयः । वर्ष- स्यान्तः वर्षमध्ये । चन्द्रस्य त्रयोदश पर्यया भवन्ति । तेषु कुत्र पर्यये कुत्र राशौ स्थिते शशिनि फलानुभव इति ज्ञातुमाह-योगे बलिनः स्थानं गतवति पापदृष्ट इति । योगे सद्योमरणयोगे । बलिनः योग- कर्तृणां मध्ये बलाधिकस्य । स्थानं तदधिष्ठितराशिम् । गतवति प्राप्ते सति । अथवा स्वं स्थानं जन्मचन्द्रराशिम् । अथवा तनुगृहं जन्मलग्नराशिम् । एषु त्रिषु एकं राशिं गतवति सति । तत्र विशेष- निर्देशायाह-बलवतीति । यत्र स्थितश्चन्द्रो बलवान् भवति । पुन- रपि विशेषमाह-पापैदृष्ट इति । यत्र स्थितश्चन्द्रो बलवान् पापै- दृष्टश्च भवेत् , तत्र मरणम् । त्रयोदशसु वर्षान्तर्गतपर्ययेषु यत्र पर्यये उक्तराशिषु स्थितः बलवान् पापदृष्टश्च भवेत् , तत्र मरणमादेश्यम् । एवं सम्भवेऽपि चन्द्रस्य शुभयोगः शुभदृष्टि; यदि स्यात् , तर्हि पुनरन्यस्मिन् पर्यये तादृशे चन्द्रे निर्देश्यम् । तस्माद् वर्षस्यान्तरेकोन- चत्वारिंशत्(सु) कालविशेषेषु यस्मिन् काले चन्द्रस्य बलवत्त्वं पाप- दृष्टिश्च शुभयोगेक्षणाभावश्च तत्र मरणमादेश्यमित्युक्तं भवति । अ- न्येषु योगेष्वपि योगकारकक्षजन्मक्षजन्मलग्नवशादेवं चन्द्रेण शुभा- शुभकालो वक्तव्य इति द्रष्टव्यम् ।। १३ ॥ इति होराविवरणे सद्योमरणाध्यायः षष्ठः ॥ अथ सप्तमोऽध्यायः। अथ सद्योमरणाभावेन जीवने ज्ञाते कियन्तं कालं जीवतीति ज्ञातुमायुयंविधान- मुपदिशति सप्तमाध्यायेन । आयुर्दायस्त्रिविधः - पिण्डदशा जीवशायदशा अंशकदशा चेति । तत्र प्रथमं पिण्डदशायां प्रवत्सरान् पुष्पिताप्रयाह- मययवनमणिन्थशक्तिपूर्वै- दिवसकरादिषु वत्सराः प्रदिष्टाः । नवतिथिविषयाश्विभूतरुद्रा दश सहिता दशभिः स्वतुङ्गभेषु ॥१॥ -- १. 'म् । तस्मात् त्र' ग. पाठः. २. 'न्मल', ३'भसम्भवका', ४. 'रा- नाहः ख. ग. पाठः - ·१ सप्तमोऽध्यायः । १३१ इति । मययवनमणिन्थशक्तिपूर्वैः दिवसकरादिषु स्वतुङ्गभेषु एते वत्सराः प्रदिष्टाः । मयादयो होराचार्याः । शक्तिपूर्वः शक्तिः पूर्वो यस्य सः शक्तिपूर्वः । पराशर इत्यर्थः । तैर्दिवसकरादिषु स्वोच्च- राशिस्थितेषु एते वत्सरा उपदिष्टाः । दशभिः सहिता नवतिथिविषया- श्विभूतरुद्राः दश दिवसकरादीनां क्रमेणोपदिष्टाः । तत्र दिवसकरस्य दशसहिता नव एकोनविंशतिः । चन्द्रस्य दशसहितास्तिथयः पञ्च- विंशतिरिति यावत् । कुजस्य पञ्चदश । बुधस्य द्वादश । गुरोः पञ्च- दश । शुक्रस्यैकविंशतिः । शनैश्वरस्य विंशतिः । एवं ग्रहाणां स्वस्व- परमोच्चस्थितानाम् आयुर्दायवत्सरा होराचार्यरुपदिष्टाः॥१॥ एतेषां नीचहरणं मन्दाक्रान्तयाह- नीचेऽतोऽधं हसति हि ततश्चान्तरस्थेऽनुपातो होरा त्वंशप्रतिममपरे राशितुल्यं वदन्ति । हिस्वा वक्र रिपुगृहगतैहीयते स्वत्रिभागः सूर्योच्छिन्नतिषु च दलं प्रोज्झ्य शुक्रापुत्रौ ॥२॥ इति । नीचे अतः अध हसति इत्यन्वयः । परमनीचस्थिता-. नामुक्तेभ्यो वत्सरेभ्योऽध हीयते । ततश्च अन्तरस्थे ग्रहे अनुपात इति सम्बन्धः। तत उच्चनीचयोरन्तरे स्थितस्य वत्सरज्ञानाय अनुपातः, त्रैराशिकं कर्तव्यमित्यर्थः । अत्रेयं प्रक्रिया -प्रहाणां तात्कालिक- स्फुटं विन्यस्य तस्मात् स्वं स्वं सावयवमुच्चं विशोधयेत् । शिष्टं षड्रा- श्यूनं चेन्मण्डलाद् विशोध्य राशिभागलिप्ताः स्वेन स्वेन वत्सरप्रमाणेन गुणयेत् । मासा दिवसा नाडिकाच जायन्ते । तत्र नाडिको षष्टिदि- वसः, त्रिंशदिवसा मासः, द्वादशमासाः वत्सरः इति प्रमाणक्रमेण उपर्युपर्यारोपिता वत्सरमासदिवसनाडिकात्मिका तस्य तस्य ग्रहस्य दशा भवति । तथाच सारावल्या "स्वोचशुद्धा ग्रहाः शोध्याः षड्राश्यूना भमण्डलात् । स्वपिण्डगुणिता भक्ता *भास्करैर्वत्सरादिकम् ॥ ख. ग. पाठः. २. 'र' ख. पाठः. ३. 'काष' ग, पाठः. ५. 'तीति । प्रहाणां' ख. ग. पाठः. * 'राशिमानेन वत्सराः ॥' इति मुद्रितसारावलीपाठः। १. 'णमाह 'स्म' ख. पाठ:.

·१३२ विवरणोपेते होराशास्त्रे इति । ग्रहाणां दशानयनमुक्त्वा लग्नायुराह होरा तु अंशप्रतिम, होरा लग्नं, तत्तु अंशप्रतिम नवमांशतुल्यम् , आयुर्ददातीति शेषः । या- वन्तो नवांशका लग्ने भुक्ताः, तावन्त्येव वर्षाणि ददातीत्यर्थः । अपरे राशितुल्यं वदन्ति केचिद् राशितुल्यं लग्नस्य राशिसंख्याप्रमाणमायु- रिति वदन्ति । तथाच मणिन्थः "लग्नक्षतुल्यं वर्षाणि मासाद्यमनुपाततः । लग्नायुयमिच्छन्ति होराशास्त्रविशारदाः ॥" इति । पक्षद्वयोक्त्या “बलयोगात् फलमंशकर्मयोरि"ति बलवशेन ल- मायुरानयनमित्युक्तं भवति । शत्रुक्षेत्रहरणमाह -वक्रं हित्वा रिपुगृह' गतैः स्वत्रिभागः हीयते इत्यन्वयः । भौमं वर्जयित्वा शिष्टहैः शत्रु- क्षेत्रस्थितैः स्वत्रिभागः स्वायुर्दायस्य त्रिभागः तृतीयोऽशः हीयते इ. त्यर्थः । मूढहरणमाह -सूर्योच्छिन्नद्युतिषु च दलं हीयते इत्यन्वयः । शुक्रम् अर्कपुत्र च प्रोज्झ्य वर्जयित्वा शिष्टेषु ग्रहेषु सूर्येणोच्छिन्नरश्मिषु सत्सु स्वायुषः दलम् अर्ध हीयते इत्यर्थः । हित्वा वक्रमित्यत्र केचि- देवमिच्छन्ति । यथा-वक्र(ग)तं ग्रहं हित्वान्यः शत्रुक्षेत्रगतस्त्रिभा- गमपहरतीति । एतदसत् । यस्माद् बादरायणः "भूम्याः पुत्रं वर्जयित्वारिभस्था हन्युः स्वात् * स्वात् स्वायुषस्ते त्रिभागम् । अस्तं याताः सर्व एवार्धहानि कुर्युर्हित्वा दैत्यपूज्यापुत्रौ ॥" इति ॥ २॥ दृश्याधहरणं चक्रवाकेनाह - सर्वार्धत्रिचरणपञ्चषष्ठभागाः क्षीयन्ते व्ययभवनादसत्सु वामम् । सत्स्वधं इसति ततस्त्वथैकगाना- मेकोंऽशं हरति बलीत्यथाह सत्यः ॥ ३ ॥ १. 'षः । अ', २. ,न्ति । पक्ष' ख, ग. पाठ:. ३. 'मुक्तं' क. पाठः. 'र्थः ॥ २॥', ५. 'णमाह-' ख. ग. पाठः, स्वादायुष इति पाठः स्यात् । वृत्तरत्नाकररीत्या प्रहर्षिणी ।

·१३३ सप्तमोऽध्यायः । इति । असत्सु व्ययभवनाद् वाम सर्वार्धत्रिचरणपञ्चषष्ठभागाः क्षीयन्ते इत्यन्वयः । असद्ग्रहेषु क्रूरग्रहेषु व्ययभवनादारभ्य वामं प्र- तिलोमं स्थितेषु यथाक्रमम् उक्तभागाः क्षीयन्ते । अयमर्थः-पापग्रहे व्ययस्थे तस्यायुः सर्व क्षीयते । एकादशभावस्थे आयुषोऽध क्षीयते । दशमभावस्थे तदायुषस्त्रिभागः क्षीयते । नवमभावस्थे चतुर्थांशः क्षीयते । अष्टमभावस्थे पञ्चमांशः क्षीयते । सप्तमभावस्थेऽपि दृश्यार्धस्थे षष्ठांशः क्षीयते । भावान्तरालेषु तु त्रैराशिकेन हरणं कर्तव्यमित्यर्था- दुक्तं भवति । तथाचोक्तं श्रीपतिना "लग्न ग्रहोनं यदि षड्गुहेभ्यो हीनं तदानी हरसम्भवः स्यात् ।" इति । सत्सु ततः अर्ध हसति । सत्सु शुभग्रहेषु व्ययभवनात् प्रति- लोमं स्थितेषु ततः यथोक्ताद् अर्ध हीयते । शुभग्रहे व्ययस्थे तदा- युषोऽधं नश्यति, लाभस्थे पादः, दशमे पादार्थमित्यादि द्रष्टव्यम् । एषु स्थानेषु ग्रहबहुत्वे विशेषमाह अथ एकगानां बली एकः अंश हरति इति सत्याचार्य आह इत्यन्वयः । एकत्र हरणस्थाने स्थि- तानां ग्रहाणां मध्ये बलवानेक एव आत्मनो यथोक्तमंशं हरति, नान्ये इति सत्याचार्यमतम् । तथाचोक्तम् - "एकोपगतानां यो भवति बलाधिको विशेषेण । क्षपयति यथोक्तमंशं स एव नान्योऽपि तत्रस्थः॥" इति । वराहमिहिरस्याप्येवं मतम् । इह सत्यमतोपन्यास आगमा- (सोनु)सृतिप्रयोजनार्थमिति ॥ ३ ॥ क्रूरोदयहरणं वसन्ततिलकेनाह- साधोंदितोदितनवांशहतात् समस्ताद भागोऽष्टयुक्तशतसङ्ख्य उपैति नाशम् । ऋरे विलग्नसहिते विधिना त्वनेन सौम्येक्षिते दलमतः प्रलयं प्रयाति ॥४॥ इति । क्रूरे विलग्नसहिते सार्बोदितोदितनवांशहतात् समस्ताद् १. 'स्थे तदा आ' ख. ग. पाठः. २. 'वेऽपि' क. ख. पाठः. ३. 'षु त्रै' क. ग. पाठ.. ४. 'लग्न' क. पाठः, ५. 'म' ख. पाठः. ६. 'त्यादि । सत्सु तु त' क, ख. पाठ.. '. 'म् ॥ ३ ॥'. ८. 'णमाह-' ख. ग. पाठः, .

·१३४ विवरणोपेते होराशास्त्रे अष्टयुक्तशतसङ्ख्यो भागः नाशमुपैति इत्यन्वयः। करे अर्कारसौरिणा- मन्यतमे विलग्नस्थे सति । सार्थोदितोदितनवांशहताद् अर्कोदितेन न- वांशकेन सहितानां लग्नोदितनवांशानां सङ्ख्यया गुणितात् । समस्तात् पृथक् पृथक् सलग्नानां सर्वेषां ग्रहाणाम् आनीतादायुयात् । अष्टयुक्त- शतसङ्ख्यः अष्टोत्तरशतेन हारकेण हत्वा लब्धो भागः पृथक् पृथक् सर्वेषामायुःपिण्डेषु नाशमुपैति । अत्र विशेषमाह - लग्ने सौम्येक्षिते अनेन विधिना दलं प्रलयं प्रयाति । लग्ने सौम्यग्रहदृष्टे सति रोद- यहरणार्थमानीतस्य भागस्यार्धमेव प्रलयं प्रयातीत्यर्थः । अत्र केचित् सार्थोदितोदितनवांशानां मेषादितो गणनमाचक्षते । तत्पक्षे मीनराशौ पापसहिते मीनान्त्यजातस्य सद्योमरणमेव स्यात् । तत्र जाताः केचन जीवन्तोऽपि दृश्यन्ते । अपिच सार्बोदितोदितनवांशशब्देन अस्तमिता- नामनुदितानां नवांशानां ग्रहणं च कर्तव्यं स्याद् , अतस्तदसदेव । अन्ये पुनः उदयलग्नं लिप्तीकृत्य ज्ञानवीरेण हृत्वा शिष्टात् ननखैः ल- ब्धानां सार्थोदितानाम् अंशकानां सङ्ख्यया गुणयन्ति । अस्य हरणस्य क्रूरोदयजन्यत्वाद् उदयलग्नोदितनवांशसङ्ख्यया सार्बोदितया गुण- नमेव अत्र आचार्येण क्रूरे विलग्नसहिते सार्थोदितोदितनवांशहताद् इत्युक्त्या दर्शितम् । एवमानीतस्य यथोक्तहरणशिष्टस्य "वर्ष द्वादश मासास्त्रिंशदिवसा भवेत् स मासस्तु । षष्टि ड्यो दिवसः षष्टिस्तु विनाडिका नाडी॥" इत्युक्तलक्षणस्य कालस्य सावनत्वात् सावनात्मकस्यायुःपिण्डस्य सौ- रीकरणं कर्तव्यम् । सौरपक्षे उत्तरायणदक्षिणायनद्वयात्मकेन खलु वत्सरेण लोकव्यवहारः । तथा पूर्वापरपक्षद्वयात्मकेन मासेन मासव्य- वहारः। तथा दिनराव्यात्मकेन सावनदिनेन लोके दिनव्यवहारः। तथाचोक्तममरसिंहेन- "अष्टादश निमेषास्तु काष्ठा त्रिंशत्तु ताः कला । तास्तु त्रिंशत् क्षणस्ते तु मुहूर्तों द्वादशास्त्रियाम् ॥ - १. त्ये', २. 'नां न ग, पाठः. ३. 'क्षण लो' ख. ग. पाठः. ४. 'कस्य व्य' ग. पाठः, ·सप्तमोऽध्यायः । ते तु त्रिंशदहोरात्रः पक्षस्ते दश पञ्च च । पक्षौ पूर्वापरी शुक्लकृष्णौ मालस्तु तावुभौ ॥ द्वौ द्वौ माधादिमासौ स्यातुस्तैरयनं त्रिभिः । अयने द्वे गतिरुदग्दक्षिणार्कस्य वत्सरः ॥" इति । अत्र दिवसमासवत्सराणां सावनचान्द्रसौराणां परस्परं भिन्न- त्वेऽपि अभेदेन लोकव्यवहारः प्रवर्तते । तस्मात् सावनेन निर्दिष्टस्य कालस्य दिवसमासवर्षात्मकस्य लोकव्यवहाराय सौरीकरणं कर्त- व्यम् । सौरसावनान्तरं च पञ्च दिवसाः पञ्चदश घटिकाः एकत्रिंशद् विघटिकाः पञ्चदश गुर्वक्षराणि च एकस्मिन् वत्सरे भवति । सौरी. करणार्थं च ग्रहाणामायुर्दाय विन्यस्य तत्रस्थानि वर्षाणि द्वादशभिर्गु- णयित्वा मासर्योजयेत् । मासांश्च त्रिंशता हत्वा दिनर्योजयेत् । ततः सावयवानि तान्यायुर्दायदिनानि तत्समेन हत्वा धीजगन्नू पुरेण हरेत् । लब्धानि सौरवर्षाणि पुनदशभिर्हत्वा तेनैव हारेणं लब्धाः (मासाः, पुनस्त्रिंशता हत्वा तेनैव हारेण लब्धाः) सौरदिवसाश्च भवन्ति । एवं सौरीकरणम् । एवं ग्रहाणां लग्नस्यायुःपिण्डेषु सौरीकृतेषु संयोजितेषु जातस्य शिशोर्जीवितकालः सिद्धो भवति ॥ ४ ॥ अर्थ पुरुषादीनां परमायुःप्रमाणनिर्देशार्थं शिखरिणीमाह-. समाः षष्टिर्विघ्ना मनुजकरिणां पञ्च च निशा हयानां द्वात्रिंशत् खरकरभयोः पञ्चककृतिः। विरूपा सा स्वायुवषमहिषयोादश शुनां स्मृतं छागादीनां दशकमहिताः षद् च परमम् ॥५॥ इति । मनुजकरिणां द्विनाः षष्टिः समाः पञ्च निशाश्च परम- मायुः स्मृतम् इत्यन्वयः । मनुजानां करिणां च द्विघ्नाः द्विगुणाः षष्टिः विंशत्यधिकशतं समाः वत्सराः पञ्च निशाच अहोरात्राः परमायुः स्मृ- तम् । मुनिभिरिति शेषः । हयानां द्वात्रिंशत् परमायुः । खरकरभयोः पञ्चककृतिः खरस्य करमस्य च पञ्चानां वर्गः पञ्चविंशतिरिति या- वत् । वृषमहिषयोस्तु सा विरूपा परमायुः विरूपा एकोना पञ्चककृतिः १. 'ण हृस्वा ल' स. पाठः. २. 'थ परमायुर्लक्षणमाह ---', ३. 'श्च ' स. -- PreANManth ग, पाठ.

·१३६ विवरणोपेते होराशास्त्रे चतुर्विंशतिरिति यावत् । शुनां द्वादश समाः परमायुः । छागादीनां दशकसहिताः षट् च । छगादीनाम् आदिशब्देन मृगादयो गृह्यन्ते । दशकसहिताः षद् षोडश इति । मुनिभिः स्मृतम् इत्युक्त्या उ- क्तानां परमायुःसङ्ख्यानां लग्नग्रहस्थितिवशानिर्देश्यत्वं द्योत्यते । तस्माद् विंशत्युत्तरशतायुषः पुरुषस्य द्वादशायुषः शुनश्च आयुर्दायकरणं तुल्यं भवति । कथमिति चेत् पुरुषस्य आयुषि एकोनविंशतिः सूर्य- स्थाब्दाः । शुनस्त्वायुषि तस्य सूर्यस्य षट्त्रिंशदिवसोनौ द्वौ संवत्सरौ। एवमन्येषां ग्रहाणाम् अन्येषां तुरगादीनां च परमायुषि आयुर्दायप्र- माणं कल्पनीयम् । तद्वशात् तुरगादीनामपि दशाफलविपाकः यथाकालं यथासम्भवं वक्तव्यः । अत्र एककालप्रसूतानां नरतुरगखरवृषभशुन- कच्छागादीनां जननलग्नग्रहस्थितिवशानिर्देश्यस्यायुर्दायस्य जात्यनु- सारेण नानाप्रमाणत्वसम्भवोक्त्या कारणवलेनायुषो वृद्धिहासौ भवत इति व्यज्यते। अत्र समाः षष्टिरिति प्रथममुक्त्वा पश्चाद् द्विघ्नति विशे- पणेन परमायुनिर्देशात् केषुचिद् विषयेषु षष्टेरपि परमायुष्ट्वेनै ग्रहणम् आचार्यस्याभिप्रेतमिति द्योत्यते । तदर्थमेव पूर्व ग्रहाणां वत्सरकथनेऽपि "नवतिथिविषयाश्विभूतरुद्रा दशे"ति पृथग् ग्रहवत्सरेषु दशकमपहाय शेषस्य निर्देशः कृतः । अतोऽल्पायुर्विषयविशेषेषु एवमप्यायुयानयनं कर्तव्यमित्युक्तं भवति ॥ ५॥ परमायुर्योगलक्षणं पुष्पिताप्रयाह- अनिमिषपरमांशके विलग्ने शशितनये गवि पञ्चवर्गलिप्ते.। भवति हि परमायुषः प्रमाणं यदि सहिताः सकलाः स्वतुङ्गभेषु ॥६॥ इति । विलग्ने अनिमिषपरमांशके शशिंतनये गवि पञ्चवर्गलिप्ते सति सकलाः स्वतुङ्गभेषु सहिता यदि परमायुषः प्रमाणं भवति हि इत्यन्वयः । अनिमिषो मीनः तस्य परमांशः अन्त्योऽशः । बुधे वृषभ- १. 'घायु', २, . 'नाचा' क. पाठः. ३. 'णमाह-'ख. ग. पाठः, ४. 'त्या' क. ग. पाठः.

·...' सप्तमोऽध्यायः । १३७ राशौ पञ्चवर्गलिप्ते पञ्चानां वर्गः पञ्चवर्गः पञ्चविंशतिरिति यावत् , तावतीभिर्लिप्ताभिः समन्विते सति । सकलाः बुधादन्ये सर्व ग्रहाः । स्वतुङ्गभेषु खस्वपरमोच्चराशिषु । सहिता यदि तदा परमायुषः प्रमाणं भवति । तद्यथा- मेषे परमोच्चस्थितस्य रवेरेकोनविंशतिवत्सराः । परमोच्चस्थितस्य चन्द्रस्य पञ्चविंशतिः । परमोच्चस्थितस्य कुजस्य ला- भस्थितत्वाद् दृश्यार्धहरणसम्भवेनार्धहान्या सप्त संवत्सराः षण्मासाश्च । बुधस्य परमनीचादतिक्रान्तस्य सप्त संवत्सराः षण्मासाः पञ्च दिनानि च । गुरोः परमोच्चस्थस्य पञ्चदश वत्सराः । शुक्रस्य एकविंशतिः । शनेः परमोच्चस्थस्य अष्टमगतत्वेन दृश्यार्थहरणसम्भवात् पञ्चमांश- हान्या षोडश वत्सराः। लग्नस्य "होरा त्वंशप्रतिममि"त्युक्त्या नव वत्सराश्च सम्भवन्ति । यथोक्तानां वर्षमासदिनानां पिण्डीकरणे वत्स- राणां विंशत्युत्तरशतं पञ्च दिनानि च यथोक्तं परमायुःप्रमाणं भ- वति । अस्य प्रमाणस्य त्रैराशिकेन तुरगादीनामपि यथोक्ते स्वस्मिन् परमायुषि ग्रहाणां लग्नस्य च वर्षमासदिनविभागो द्रष्टव्यः ॥६॥ "ज्योतिषमागमशास्त्रं विप्रतिपत्तौ न योग्यमस्माकम् । स्वयमेव विकल्पयितुं किन्तु वहनां मतं वक्ष्ये ॥" इत्यादिभिर्वचनैः प्रकटं प्रदर्शितात्मव्यापारो महात्मा वराहमिहिरः सम्यगविज्ञातहोरातन्त्र- रहस्यानाम् अवज्ञातसम्प्रदायसरणीनां परपक्षनिराकरणमात्रप्रवृत्तानाम् उत्तानचेतसां वैतण्डि- कानाम् आपातप्रतिभासमानदोषाभासप्रदर्शनपरं मतं वक्ष्यमाणसत्याचार्यमतप्रशंसनाय दर्श- यति श्लोकद्वयेन । तत्र प्रथमं शालिन्याह आयुयं विष्णुगुप्तोऽपि चैवं देवस्वामी सिद्धसेनश्च चक्रे । दोषश्चैषां जायतेऽष्टावरिष्टं हित्वा नायुर्विशतेः स्याद्धस्तात् ॥७॥ इति । विष्णुगुप्तोऽपि एवमायुयं चक्रे, देवस्वामी च एवं चक्रे, सिद्धसेनश्च एवं चक्रे इत्यन्वयः । विष्णुगुप्तश्चाणक्यः । न केवलं १. 'स्थत्वा' क. पाठः. २. णे' ख. पाठः. ३. 'क्त', ४. 'युषः प्र' क. पाठः. ५. "तस्थेऽस्मि', ६. भि', ७. 'वि' ख. पाठः. T ·१३८ विवरणोपेते होराशास्त्रे मययवनमणिन्थपराशरा एवमायुयं चक्रुः, चाणक्यदेवस्वामिसिद्ध- सेनाश्च एवंमायुयं कृतवन्त इत्यर्थः । मयादीनामेतेषाम् आचार्याणां दोषो जायते च । को दोष इति चेत् , अविमृश्यकारित्वमिति सिध्यति वक्ष्यमाणेन । तथाहि - अरिष्टमष्टौ हित्वा विंशतेरधस्तादायुन स्याद् इति सम्बन्धः । "शुभैरथ समाष्टकमि"त्युक्तलक्षणस्यारिष्टस्य कालम- ष्टवर्षात्मकं वर्जयित्वा विंशतिवर्षस्याधस्तादायुजर्जीवितकालः(न स्यात्)। तदवधिभवं मरणमिति यावत् । जातस्य वर्षाष्टकस्याधो बालारिष्टयोगेन मरणं सम्भवति । वर्षाष्टकादूर्व विंशतेरधस्ताद् द्वादशसु वर्षेषु मयाधु- क्तायुर्दायमार्गेण दशावसानाभावान्मरणं न सम्भवेत् । तेष्वपि वर्षेषु मरणं दृश्यते च । तस्मादेषां मयादीनाम् अविमृश्यकारितालक्षणो दोषः सञ्जायते इत्यर्थः ॥७॥ पुनरपि तेषामाचार्याणामायुर्दूषणार्थं शालिन्याह यस्मिन् योगे पूर्णमायुः प्रदिष्टं तस्मिन् प्रोक्तं चक्रवर्तित्वमन्यत् । प्रत्यक्षोऽयं तेषु दोषोऽपरोऽपि जीवन्त्यायुः पूर्णमथैर्विनापि ॥ ८॥ इति । यस्मिन् योगे पूर्णमायुः प्रदिष्टं तस्मिन् अन्यच्चक्रव- तित्वं प्रोक्तम् इत्यन्वयः । “अनिमिषपरमांशक" इत्यादिना प्रोक्ते पूर्ण परमायुरुपदिष्टम् । तत्रैव योगे अन्यच्चक्रवर्तित्वं च निर्दिष्टम् । बुधं विना षड्भिग्रहैः स्वतुस्थितैः परमायुरुपदिष्टम् । तथाचोक्तं "सुखिनः प्रकृष्ट कार्या राजप्रतिरूपकाश्च राजानः । एकद्वित्रिचतुर्भिर्जायन्ते स्वोच्चगैः परं दिव्याः॥" इति । तस्मात् परमायुर्योगे चक्रवर्तित्वं च सम्भाव्यमिति मयादीनां मतमित्युक्तं भवति । तेष्वयमपरोऽपि प्रत्यक्षो दोषः । तेषु मयादिषु अयं वक्ष्यमाणोऽपरोऽपि प्रत्यक्षो दोषः अविमृश्यकारितालक्षणो १. 'वमेवायु' क. पाठः. २. 'कुर्वन्तीत्य', ३. 'प्रदिष्टं' ग. पाठः, ४. 'गगैः प' क. पाठः. ५. 'गैरतः प' क. ग. पाठः, -- ·सप्तमोऽध्यायः । १३९ भवति । अथैविनापि पूर्णमायुर्जीवन्ति । परमायुर्जीवनं दृश्यते येषां, ते अथैर्विनाभूताः दरिद्राश्च दृश्यन्ते । तस्मादेषामायुर्लक्षणे वा चक्र- वर्तित्वलक्षणे वा योरेकत्राविमृश्यकारितालक्षणो दोषः प्रत्यक्षो जायत इत्यर्थः । इति विमलतरतपश्चरणपश्चात्कृतसकलजनैः करतला- मलकवदुपलभ्यमानसकलभुवनान्तर्वर्तिसमस्तवृत्तान्तनितान्तमहनीय- महिमभिः मयासुरपराशरादिभिर्दिव्यैरतिविचित्रकीर्तिपवित्रीकृतभुव- नत्रितयैश्च विपश्चिद्भिः चाणक्यमणिन्थयवनेश्वरसिद्धसेनादिभिरपि जगदनुग्रहाय महाकारुणिकैरुपदिष्टेषु होराशास्त्रेषु स्वयमविज्ञातचिरा- युरल्पायुविषयसम्पदायमायैरविज्ञातगुरुकुलावासपरिश्रमः "शिष्यस्य बुद्धिमान्यादाचार्यस्योपदेशसंवरणात् । परिमुषितसम्प्रदायान्यहह परे दूषयन्ति शास्त्राणि ॥" इत्यादिषूद्दिष्टविदग्धमानिलक्षणप्रथमोदाहरणभूतैः यैः कैश्चिदुत्तानबु- द्विभिरुद्धोषितमुत्थापितात्मदृषणमिदं दूषणद्वयमाचार्येण वराहमिहिरेण तावद् ईदृशमनधिगतपरमार्थं गतानुगतिक लोकवृत्तं प्रकाशयितुमत्रा- युर्दायप्रकरणे प्रदर्शितम् । तथाहि – आयुर्दायस्य चक्रवर्तियोगस्य च परमायुर्योगलक्षण एव केवलमेकीभूतस्य तत्कालात् पूर्वापरकालेषु भिन्नस्वरूपतया पूर्णायुर्जीवनस्य दारिद्रययोगस्य च सम्भवात् तद्- दूषणं न घटते । परमायुर्योगोक्तग्रहाणामुच्चासन्नराशिगतानामपि आयुर्दायानयने स्वल्पमेवान्तरं भवति । चक्रवर्तियोगस्य पुनरभाव एव, केमद्रुमाद्यनिष्टयोगसम्भवश्च स्यात् । शताधिकवर्षजीवनदर्श- नेऽपि पूर्णायुजर्जीवनस्य लोकव्यवहारसिद्धत्वात् पूर्णायुजीवनमथैवि- नाभावश्च युगपत् सम्भवतीति नैतद् दूषणं दूषणत्वेनाचार्यस्या- भिमतम् । किन्तु एवं दूषणमदूषणविषयेऽपि वदति । लोके दैव- विद्भिर्यथावद् विमृश्यैव लक्षणं वक्तव्यमिति शिष्यान् बोधयितुमेव प्रदर्शितम् ॥ ८॥ अथ जीवशर्ममतेन सत्याचायमेतन चायुर्दायमौपच्छन्दसिकेनाह- स्वमतेन किलाह जीवशर्मा ग्रहदायं परमायुषः स्वरांशम् । १. तिल', २. 'लांनवा, ३. ई', ४. स्थि' क. पाठः, armt----- ·१४० विवरणोपेते होराशास्त्रे ग्रहभुक्तनवांशराशितुल्य बहुसाम्यं समुपैति सत्यवाक्यम् ॥१॥ इति । जीवशर्मा स्वमतेन परमायुषः स्वरांशं ग्रहदायम् आह इत्यन्वयः । जीवशर्मा नामाचार्यः स्वमतेन आत्मोन्प्रेक्षया परमा- युषः स्वरांशं पञ्चदिनोत्तरविंशत्यधिकशतवर्षप्रमाणस्य सप्तभिर्विभज्य लब्धम् अंशं दिनसप्तांशसहितद्वाविंशतिदिवसाधिककमामान्वितमप्त- दशवर्षप्रमाणकं ग्रहदायं ग्रहाणामायुर्दायमाह मर्वेषां तुल्यप्रमाण निर्दिष्टवान् । अत्र जीवशर्ममतेऽपि पूर्वोक्तानि हरणानि यथोक्तं कर्न- व्यानि । ग्रहाणां वत्सरप्रमाण एव विशेष इत्याचार्यण तदेव दर्शि- तम् । सत्याचार्यप्रशंसापूर्वकम् अंशकायुर्दायमाह - ग्रहमुक्तनवांश- राशितुल्यं सत्यवाक्यं बहुसाम्यं समुपेतीत्यन्वयः । ग्रहमुक्तग्रह क्तः नवांशराशिभिस्तुल्यम् । राशिशब्देन नवांशकानां मेपादितो गणना धोत्यते । तस्मादियमत्र प्रक्रिया---ग्रहस्फुटानि विन्यस्य लिसीकृत्य द्वादशनवांशलिप्ताप्रमाणेन ज्ञानवीरेण हत्वा शिष्टा लिप्ताः नवांश- प्रमाणेन द्विशत्या हृत्वा लब्धा ग्रहायुर्दायवत्सरा भवन्ति । शेष द्वाद- शभिर्गुणयित्वा द्विशत्यैव हृत्वा लब्धाः मासाः । शिष्टं पुनखिशना हत्वा द्विशत्या हृत्वा लब्धा दिवसा भवन्ति । शिष्टं षष्टया हत्या लब्धा* नाडिका भवन्ति । एवं लब्धं वर्षमासदिननाडिकात्मकं ग्रहा- णामायुः ग्रहमुक्तनवांशराशितुल्यमित्युक्तम्। एवं सत्याचार्यस्य वाक्य बहुसाम्यं समुपैति । बहुसाम्यं बहुभिरुदाहरणत्वेनालोचितेषु जातकेषु दृष्टैर्जीवितकालैः साम्यं समुपैति । अथवा-बहुसाम्य बहुभिराचा- यमतैः साम्यं समुपैति इति । सत्यवाक्यमादरणीयमित्यर्थः । अत्र मययवनायुक्ते आयुर्दाये दोपार्भासप्रदर्शनेने तभिराकरणानुक्त्या च जीवशर्ममते स्वमतत्वेनाप्रामाण्यसूचनाञ्च सत्याचार्यमतस्य बहुसाम्य- सम्भवोक्त्या च वराहमिहिराचार्यस्य साक्षादभिप्रेतं सत्याचार्यमत. मित्यवगम्यते ॥९॥ 'त्य दृ' क. पाठः. २. 'क्तेषु आ', ३. 'येषु दो' स्व. ग, पाठः, 'भावसंप्र' ग. पाठः. ५. 'पु' ख. ग. पाठः. * द्विपात्या हरवे ति शेषः । १. - mument- ·- 20 days am-2-SARD::- सुप्तमोऽध्यायः । nme20 १४१ sns.me क: mo WER20masts: nainam 2018:. तत्र विशेष वंशस्थेनाह स्वतुङ्गवक्रोपगतैस्त्रिसङ्गुणं द्विरुत्तमस्वांशगृहत्रिमागगैः । इयान् विशेषस्तु भदन्तभाषिते समानमन्यत् प्रथमेऽप्युदीरितम् ॥ १० ॥ इति । ग्रहभुक्तनवांशराशितुल्यं ग्रहायुः स्वतुङ्गवक्रोपगतैः त्रिस- गुणं भवति । स्वोच्चस्थैर्वक्रगामिभिश्च ग्रहैः त्रिसङ्गुणं कार्यम् । तथा उत्तमस्वांशगृहविभागगैर्द्विगुणितम् । कार्यमिति शेषः । उत्तमस्वांश- गृहत्रिभागगैः वर्गोत्तमगतैः स्वनवांशगतैः स्वक्षेत्रगतैः स्वद्रेक्काणगतैश्च ग्रहैः स्वकीयमंशकायुर्द्विगुणं कार्यमित्यर्थः । भदन्तभाषिते इयांस्तु विशेषः । भदन्तः सत्यः। सत्यवाक्ये अंशकायुषि इयान उच्चवक्राभ्यां त्रिगुणीकरणम् उत्तमादिचतुष्के द्विगुणीकरणमित्येतावान् विशेषः । प्रथमे उदीरितमन्यत् समानमपि भवतांति शेषः । प्रथमे मययवना- दिमते उदीरितमन्यन्नीचमूढादिहरणमिति यावत् । तत् समानमपि । अत्रांशकायुष्यपि कर्तव्यमित्यर्थः । 'विशेषणमात्रप्रयोगे विशेष्यपति- पत्तिरिति न्यायात् त्रिसङ्गुणमिति विशेषणेन पूर्वप्रस्तुतं ग्रहमुक्त- नाशराशितुल्यमंशकायुरिति विशेष्यमत्राध्याहार्यम् ॥ १० ॥ पुनरप्यंशकायुषि विशेषमिन्द्रवज्रयाह--. किन्त्वत्र भांशप्रतिमं ददाति वीर्यान्विता राशिसमं च होरा । गरोदये योऽपच्यः स नात्र कार्य च नाब्दैः प्रथमोपदिष्टैः ॥ ११ ॥ इति । किन्तु अत्राय विशेष इत्यर्थः । अत्र होरा भांशप्रतिम- मायुर्ददाति, वीर्यान्विता राशिसमं च ददातीत्यन्वयः । अत्रांशका- युषि होरा लमं भांशप्रतिम नवांशतुल्यमायुर्ददाति । पूर्वोक्तग्रहदशान- 3 १, 'षमाह---, २. णं का', ३. 'पमाह ख.ग. पाठः ·. " १४२ विवरणोपेते होराशास्त्र यनवल्लग्नस्य दशानयनं कार्यमित्यर्थः । होरा वीर्यान्विता "होरा स्वामि- गुरुज्ञे"त्याद्युक्तलक्षणवीर्यान्विता चेत् केवलं भांशप्रतिममेव न, राशि- समं च आयुर्ददाति । वीर्यहीना चेद् भांशप्रतिममेव ददाति, वीर्य- वती चेद् भांशसमं राशिसमं च आयुरेकीकृत्य ददातीत्यर्थः । क्रूरो- दये योऽपचयः सोऽत्र न कार्यः । क्रूरस्योदये सति योऽपचयो भया- दिमते निर्दिष्टः, सोत्रांशकायुषि न कर्तव्यः । तथा प्रथमोपदिष्टैर ब्दैश्च न कार्यम् । प्रथमोपदिष्टैः 'नवतिथी'त्यायुक्तैः परमायुस्स्वरांशक- त्वेनोक्तैश्च वत्सरैरत्रांशकायुषि न कार्य न किञ्चित् कर्तव्यमस्ति ॥११॥ पुनरप्यत्र सम्प्रदायविशेषमिन्द्रवज्रयाह सत्योपदेशः प्रवरोऽत्र किन्तु कुर्वन्त्ययोग्यं बहुवर्गणाभिः। आचार्यकं त्वत्र बहुघ्नताया- मेकं तु यद् भूरि तदेव कार्यम् ॥ १२ ॥ इति । सत्योपदेशः प्रवरः । अत्रोक्ते पिण्डायुषि मयादिमते जी- वशर्ममते सत्यमते च त्रिष्वप्यायुर्दायेषु सत्योपदेशः प्रवरः सत्याचा- योपेदशः श्रेयान् । किन्तु अत्र बहुवर्गणाभिरयोग्यं कुर्वन्ति । बहुवर्ग- णाभिः बहीभिर्वर्गणाभिः गुणनक्रियाभिरयोग्यमनुचितं कुर्वन्ति, सम्प- दायविकला इति शेषः । यथा-परमोच्चे बक्रे स्थितस्य शुक्रस्य मीनां- शकत्वाद् द्वादश वत्सराः वर्गोत्तमत्वाद् द्विगुणिताश्चतुर्विंशतिः सम्भ- वन्ति । वक्रगत्या त्रिगुणिताः पुनसप्ततिः । पुनरुच्चस्थित्यो त्रि- गुणिताः षोडशाधिकं शतद्वयं शुक्रस्यैव आयुर्दाय इति । इत्येवं बह्वी- भिर्वर्गणाभिः सम्प्रदायवैकल्यात् केचिदनुचितमाचरन्तीत्यर्थः । अ- त्राचार्य तु, आचार्य सम्प्रदायः। अत्र गुणकरणे एवं सम्प्रदायः। बहुम्नतायां तु एकं भूरि यत् तदेव कार्यमित्यन्वयः । बहुघ्नतायां बहुगुणकारप्राप्तौ । गुणकारविषयाः षट् । तत्र द्वैगुण्यविषयेषु चतुर्वपि प्राप्तेष्वेकमेव द्वैगुण्यं कर्तव्यम् । गुण्यविषययोयोरपि सम्भवे एकमेव १. माह -- -'ख. ग. पाठः. २. 'त्या च त्रि' ग. पाहः, ·- अष्टमोऽध्यायः । १४३ गुण्यं कर्तव्यम् । द्वैगुण्यस्य च त्रैगुण्यस्य च सम्भवे भूरित्वादेकं त्रैगु- ण्यमेव कर्तव्यमित्यत्र सम्प्रदायः । एवमत्रांशकायुर्दाये सम्प्रदायवैक- ल्यसम्भवमनौचित्यजनितं दोषं दर्शयित्वा तत्परिहाराय सम्प्रदाय- स्वरूपनिर्देशादत्र शास्त्रे तत्र तत्र सम्प्रदायमार्गेण सूचितस्य गूढार्थस्य सत्ता शृङ्गग्राहिकया प्रदर्शिता । तत्र यद्यप्याचार्येणांशायुः परममुक्तं, तथापि (यदा) लग्नं सम्यग् बलीभवति तदांशायुः कर्तव्यम् । तथार्को बलवान् भवति तदा पिण्डायुः कर्तव्यम् । तथाच सारावल्याम् - "अंशोद्भवं विलग्नात् पिण्डं भानोरि"ति । यदांशायुःपिण्डायुषी द्वे अपि कार्ये तदा द्वाभ्यामपि दशान्तर्दशापाककल्पना कार्या इति ॥१२॥ अमितायुर्लक्षणं पुष्पिताग्रयाह गुरुशशिसहिते कुलीरलग्ने शशितनये भृगुजे च केन्द्रयाते । भवरिपुसहजोपगैश्च शेषै- रमितमिहायुरनुक्रमाद् विना स्यात् ॥१३॥ इति । इह कुलीरलग्ने गुरुशशिसहिते सति शशितनये भृगुजे केन्द्रयाते च शेषैः भवरिपुसहजोपगैश्च अनुक्रमाद्विना अमितमायुः स्यादित्यन्वयः । इह जीवलोके कर्कटके लग्ने गुरुशशिभ्यां सहिते बुधे शुक्रे च केन्द्रस्थिते सति शेषैरर्ककुजशनिभिः लाभशत्रुसहज स्थानगतैः जातस्य अनुक्रमाद्विना आयुर्दायानयनक्रम विना अमितम् अपरिच्छिन्नमायुर्भवति । अयमर्थः - एवंविधयोगं दृष्ट्वायुर्दायगणना न कर्तव्या । यस्मात् तस्य न संवदति ॥ १३ ॥ इति होराविवरणे सप्तमोऽध्यायः ।। - अथ अष्टमोऽध्यायः। अथ सप्तमाध्यायोक्तकमानीते ग्रहलनायुर्योगात्मके जननमरणयोरन्तरालभवजीवित- काले दशाफलानि गोचरफलानि योगफलानि च ग्रहस्थितिवशाद् वक्तव्यानि । कस्य कदा कीदृशमिति कालं विभज्य निर्देष्टुं प्रथमं जीवितकालं त्रिधा विभक्तुं मालिनीमाह- उदयरविशशाङ्कप्राणिकेन्द्रादिसंस्थाः प्रथमवयसि मध्येऽन्त्ये च दद्युः फलानि । 'ता॥१२॥', २. *णमाह -', ३. 'ति ॥ १३ ॥' ख. ग. पाठः, ४. 'णे आयुर्दायः स क. पाठः, १.

·- १४४ विवरणोपेते होराशास्त्रे नहि न फलविपाकः केन्द्रसंस्थाद्यभावे भवति हि फलपक्तिः पूर्वमापोक्लिमेऽपि ॥१॥ इति । उदयरविशशाङ्कप्राणिकेन्द्रादिसंस्थाः ग्रहाः क्रमेण प्रथ- मवयसि मध्ये अन्त्ये च फलानि दद्युरित्यन्वयः । उदयश्च रविश्च श- शाङ्कश्च उदयरविशशाङ्का इति द्वन्द्वसमासेन जातकनिरूपणे त्रयाणां साम्यं दर्शितम् । वक्ष्यति च- "भेन्द्रास्पदपतिगांशनाथवृत्त्ये"ति । त्रिभिरपि निरूपणे तुल्ये केन कर्तव्यमिति शङ्कायामाह उदयरवि- शशाङ्कमाणीति । प्राणी बलवान् । उदयरविशशाङ्केषु प्राणी यः, तस्य केन्द्रादिसंस्थाः, उदयरविशशाङ्केषु बलयुक्तस्य केन्द्रपणपरापोक्लिमस्था इत्यर्थः । केन्द्रस्थाः प्रथमवयसि, पणपरस्था मध्यवयसि, आपोक्लि- मस्था अन्त्यवयसि च फलानि कुर्वन्ति । केन्द्रस्थानां दशापाकः प्र- थमं, पणपरस्थानां वयसो मध्यत्रिभागे, आपोक्लिमस्थानामन्त्यत्रिभागे च दशाकाल इत्युक्तं भवति । केन्द्रपणपरापोक्किमेषु एकत्र द्वयोर्वा ग्रहाभावे कथं वक्तव्यमित्याशङ्कायामाह -- केन्द्रसंस्थाद्यभावे फलवि- पाकः नहि न । द्वौ नौ प्रकृतमर्थ सूचयत इति न्यायेन केन्द्रसंस्था- धभावेऽपि फलविपाकोऽस्त्येवेत्यर्थः । कथमिति चेदत्राह-आपो- क्लिमेऽपि पूर्व फलपक्तिर्भवति हि । केन्द्रपणपरस्थग्रहाभावे आपोक्लि- मस्थानां फलपक्तिः पूर्व भवति । अर्थादेव केन्द्रस्थाभावे पणपरस्थस्य फलं पूर्वमित्युक्तं भवति । तथाच (व्य ? स्व)ल्पजातके- "लमार्कशशाङ्कानां यो बलवांस्तद्दशा भवेत् प्रथमा । तत्केन्द्रपणपरापोक्लिमगानां बलवशाच्छेषाः ॥" इति ॥१॥ अथ केन्द्रादिषु ग्रहबहुत्वे कथं वक्तव्यमित्याशङ्कायां दशाक्रमज्ञानार्थमिन्द्रवज्रयाह- आयुः कृतं येन हि यत्तदेव कल्प्या दशा सा प्रबलस्य पूर्वा । १. "ति॥ १ ॥', २. 'यामाह-ख. ग. पाठः.

·अष्टमोऽध्यायः। ११५ साम्ये बहूनां बहुवर्षदस्य तेषां च साम्ये प्रथमोदितस्य ॥२॥ इति । येन हि यदायुः कृतं तदेव दशा कल्प्या इत्यन्वयः । येन ग्रहेण लग्नेन वा कृतं जनितमायुः सप्तमाध्यायोक्तप्रक्रियया आनीतमा- युर्यत् तदेव तस्य ग्रहस्य लग्नस्य वा दशा कल्प्या। सा दशा पूर्वा प्रब- लस्य । केन्द्रस्थानां पणपरस्थानामापोक्लिमस्थानां वा एकत्र स्थितानां बहुत्वे सति तेषां मध्ये यो बलवान् , तस्य पूर्व प्रथमा । पुनरप्येवं पलक्रमेण दशाक्रमः । तेषां बलसाम्ये सति कथमित्यत्राह-बहूनां साम्ये बहुवर्षदस्य । दशाक्रमस्य बलसाम्येन बलवशानिर्णेतुमशक्यत्वे सति बहुवर्षदस्य बहायुर्वत्सरप्रदस्य प्रथमा दशा । एवं वत्सराधिक्य- वशाद् दशाक्रमः । वत्सरसाम्ये कथमित्यत्राह -- तेषां साम्ये च प्रथमोदितस्य । यस्य ग्रहस्य मौढ्यानन्तरोदयः प्रथमं जातः, तस्य दशा प्रथमा । मौढ्यानन्तरोदयस्य प्राथम्यम् आदित्याद् विप्रकर्षा- धिक्ये सति सम्भवति। ततस्तदशाद् दशाक्रमनिर्णय इत्यर्थः । तथाच गार्गि: "वली लग्नेन्दुसूर्याणां दशामाद्या प्रयच्छति । तस्मात् ततः प्रयच्छन्ति केन्द्रादिस्थाः क्रमेण ते ॥ अत्रापि बलिनः पूर्व तत्साम्ये बहुदायदाः । तत्साम्येऽपि प्रयच्छन्ति ये पूर्व रविविच्युताः ॥" इति । अत्र तु ग्रहस्य आदित्याद् विप्रकर्षाधिक्ये सत्यपि अन्यस्य पहायुर्वर्षदातृत्वमस्ति चेत्, तस्यैव दशा प्रथमा। तथा बहायुर्वर्ष दातृत्वे सत्यपि अन्यस्थ बलाधिक्यमस्ति चेद् बलाधिकस्यैव दशा प्रथमेत्य- नुसन्धेयम् । एवमत्र फलकथनं प्रति दशानां कालविभाग उक्तः । "खां खां दशामुपगताः स्वफलप्रदाः स्युरि"ति वक्ष्यमाणफलनि- देशं प्रति स्वस्वदशाकालज्ञानोपायस्तावदत्र दर्शितः । फलनिर्देशकाले बक्ता श्रोता तटस्थश्च सम्भवति । ततो वक्तरि श्रोतरि तटस्थे चं १. 'हा'. पाठः. २. 'र्थः । अत्र' ख. ग. पाठः, ३. 'वा' ग. पाठः, छ ·-- -- - - १४६ विवरणोपेते होराशास्ने यानि तात्कालिकलक्षणानि सहसा दृश्यन्ते, तान्यपि सम्यगवधार्य फलनिर्देशः कर्तव्य इति तत्प्रकारसूचनमप्यत्र श्लोके परमकारुणिकेना- चार्येण कृतं वेदितव्यम् । तद्यथा "आयुः कृतं येन हि यत्तदेव" इति । येन हि यत् कृतं तदेव आयुरिति योजना । येन वक्रा श्रोत्रा तटस्थेन वा यत् कृतं करणेन निर्वर्तितं ज्ञेयज्ञानं तदेव आयुः । "पूर्वमायुः परीक्षेत पश्चाल्लक्षणमादिशेत् ।” इत्यादिभिर्वचनैरायुषः प्राधान्यकथनाद् आयुरित्युक्तम् । तदुपलक्षण- मेवान्येषां विवाहसन्ततिभोगविशेषाणामपि जिज्ञासितानां सर्वेषाम् । तत्प्रकारपदर्शनं च शिष्यहिताय किश्चित् क्रियते "पाषण्डाश्रमवर्णानां सवर्णाः कर्मसिद्धये । त एव विपरीताः स्युताः कर्मविपत्तये ॥" अस्यार्थः-पाषण्डा आश्रमा वर्णाश्च पापण्डाश्रमवर्णाः । पाषण्डा वेदबाह्याः । आश्रमाः ब्रह्मचारिगृहस्थवानप्रस्थसन्न्यासिनः । वर्णाः ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्राः । एषां सवर्णाः समानवर्णाः । पापण्डानां पाषण्डाः समानवर्णाः । ब्रह्मचारिणो ब्रह्मचारी, गृहस्थस्य गृहस्था, वानप्रस्थस्य वानप्रस्थः, सन्न्यासिनः सन्न्यासी, ब्राह्मणस्य ब्राह्मणः, क्षत्रियस्य क्षत्रियः, वैश्यस्य वैश्यः, शूद्रस्य शूद्रः सवर्णः । एत- दुपलक्षणं चण्डालस्य चण्डाल इत्यादीनामपि । सर्वेषां सवर्णा एव शुभसूचकाः । त-एव विपरीताः विपरीतवर्णाश्वेदशुभसूचकाः पाष- ण्डानामाश्रमिण आश्रमिणां पाषण्डा इत्यादि द्रष्टव्यम् । एष प्रकारो दूत्ये शकुनेऽपि चिन्तनीयः । वक्तगतः प्रष्टगतश्चावस्थाविशेषः शुभ- मशुभं वा सूचयति । तत्र प्रष्टगतो यथा "अशस्तचिन्तावचन" इत्यादि । वक्तृगतश्च यथा ---- "जुबाने पावकं पिण्डान् पितृभ्यो निर्वपत्यपि ।" इत्यादि । तटस्थगतानि लक्षणान्यपि फलविषये योज्यानि । १. 'व', २.. 'दर्शय' ख. ग, पाठः.. ३. 'विशेषे यो' ग, पाठः ज ·प्रब- अष्टमोऽध्यायः । १४७ "प्रशस्तं पुष्पसामान्यं श्राद्धपुष्पं विनायुषि । प्रशस्तं वस्त्रसामान्य नववस्त्रं विनायुषि ॥" इत्यादिलक्षणानि प्रेक्ष्यप्रेक्षकतटस्थगतानि जिज्ञासितवस्तून्यायुरादौ योजयितव्यानि । सा दशा कल्प्या पृच्छाकथनसमये दैवज्ञेन । आत्मनि पृच्छके वा तटस्थे वा यल्लक्षणं यथा दृष्टं तल्लक्षणं फलानुभ- कालेऽपि । तत्र दृष्ट एव प्रकारः, अथवा तदौपम्ययुक्तोऽवस्था-. प्रकारो निर्देश्यः । दैवज्ञस्य बहूनां सनिधौ विशेषलक्षणंप्रदर्शने सर्वेषा- मपि जिज्ञासायां सत्यां कस्य कथं तत्फलं वक्तव्यमित्यत्राह लस्य पूर्वा इति । तेषां जिज्ञासूनां मध्ये यः प्रबला, अन्ये यं प्रति प्रवणा भवन्ति सः प्रबलः, तस्य पूर्व फलानुभूतिः । जिज्ञासूनां प्रा- बल्यसाम्ये सति कथमित्यत्राह -साम्ये बहूनां बहुवर्षदस्येति । तेषां मध्ये वयोधिकस्य फलानुभूतिः । बलेन वयसा च साम्ये कथ- मित्यत्राह तेषां च साम्ये प्रथमोदितस्य इति । तेषां वयोधिकानां साम्ये प्रथमोदितस्य प्रथमं तत्र प्रदेशे प्राप्तस्य इत्यर्थः । तथाचाचा. येंण महायात्रायामुक्तम्- "अपृच्छतः पृच्छतो वा जिज्ञासोर्यस्यकस्यचित् । होराकेन्द्रत्रिकोणेभ्यस्तत्र वक्तुः शुभाशुभम् ॥" इति । अत्र च "भक्ष्याहृताकाररुतैश्च चिन्त्यम्" इति वक्ष्यति । तस्मात् तत्काललक्षणानि सम्यगवधार्य दैवज्ञेन जिज्ञासून प्रति शुभाशुभं व- तन्यम् इत्यभिप्रायः स्पष्टः । तत्पदर्शनमत्रापि कृतमिति द्रष्टव्यम् ।। दशासु कालविशेषनिर्णयार्थमन्तर्दशानयनं वसन्ततिलकेनाह- एकःगोऽर्धमपहृत्य ददाति तु स्वं त्र्यंशं त्रिकोणगृहगः स्मरगः स्वरांशम् । पादं फलस्य चतुरश्रगतः सहोरा- स्त्वेवं परस्परगताः परिपाचयन्ति ॥ ३॥ इति । केन्द्रस्थेषु ग्रहेषु लग्नचतुर्थसप्तमस्थाः, पणपरस्थेषु पञ्च- माष्टमस्थौ, आपोक्लिमस्थेषु नवमस्थः । एते एव दशापहारकर्तारः । - 'क' १. 'णद', २, ३. 'त्याह', ४. निमाह-'ख. ग. पाठः, ५. ग.पाठ:

·. - - १४८ विवरणोपेते होराशास्त्रे तेषां दशाभागानाह एकसंगः अर्धमपहृत्य स्वं ददातीत्यन्वयः। दशाधिपतिस्थितलग्ने तेन सह स्थितो ग्रहः तस्य दशाया अर्धमपहत्य स्वं फलं ददाति । एकलंगा बहवः सन्ति चेत् , तेषु बलाधिकोऽर्धाप- हारी भवतीत्येकवचनेन सूचितम् । एवमुत्तरत्रापि । तथा त्रिकोणगृहगः त्र्यंशमपहृत्य स्वं ददाति । चतुरश्रगतः (फलस्य) पादमपहृत्य, सरगः स्वरांशमपहृत्य स्वं ददातीति सम्बन्धः । एतेषु बहवः सन्ति चेत्, सर्वेऽप्युक्तभागापहारिणो न भवन्ति । तेषु बलाधिक एव भागं हरति । तथाच सत्य:- "एकोपगतानां यो भवति बलाधिको विशेषेण । एकः स एव हर्ता नान्ये तत्र स्थिता भागान् ॥" इति । सहोराः ग्रहाः एवं परस्परगताः परिपाचयन्ति । होरा लमं तेन सह वर्तमानाः सहोराः । अयमर्थः ग्रहाः सप्त लग्नं च इत्यष्टौ दशाधिपा उक्ताः । तत्र तेषु यस्य दशा वर्तते ग्रहस्य वा लग्रस्य वा, तसादुक्तेषु स्थानेषु स्थिता ग्रहा वा लग्नं वा उक्तं भागमपहरति । उक्तेषु ग्रहावस्थितराशौ वा लग्ने वा तभिकोणे वा तचतुर वा तत्सप्तमे वा एषु सर्वेषु वा ग्रहलग्नसंयोगाभावे तस्य दशायामप- हाराभावः ॥३॥ उक्तानामन्तर्दशानां गणितेनानयनमिन्द्रवजयाह स्थानान्यथैतानि सवर्णयित्वा सर्वाण्यघाइछेदविवर्जितानि । दशान्दपिण्डे गुणना यथांश छेदस्तदैक्येन दशाप्रभेदः ॥४॥ इति । एतानि सर्वाणि स्थानानि सवर्णयित्वा अवश्छेदपिक- जितानि कर्तव्यानीति शेषः । स्थानशब्देन प्रकरणवशाद् भागस्थान- वाचिना भागा गृह्यन्ते । अत्र दशापहारप्रकरणे दशापतेर्भागः सक- लदशा, सहस्थितस्य ग्रहस्य लग्नस्य वा तद्विभागः, त्रिकोणस्थितस्य १. 'षु अर्धापहारिषु ब', २. 'को भ' ग. पाठः. 'ति । सहो', त्रिको', .. 'नमाह-' ख. ग. पाठः, BH ir ३.

·१४९ ४ अष्टमोऽध्यायः । तत्रिभागः, सप्तमस्थितस्य तत्सप्तभागः, चतुरस्थितस्य तच्चतु- र्भागः । एतानि पश्चापि भागस्थानानि पृथग विन्यस्य क्रमादधोऽधः स्वं स्वं हारं न्यसेत् । सकलदशास्थानस्थाधो रूपं न्यसेत् "कल्प्यो हरो रूपमहारैराशेः" इत्युक्तत्वात् । द्विभागस्याधो द्वौ न्यसेत्, त्रिभाग- स्याधस्त्रीन् न्यसेत् । सप्तांशस्याधः सप्त । चतुर्भागस्याधश्चतुरः काणान् न्यसेत् । ततः- "अन्योन्यहाराभिहतौ हरांशी राश्योः समच्छेदविधानमेवम्" इति न्यायेन सवर्णीकरणं कार्यम् । तद्यथा- अत्र पञ्चसु स्थानेषूर्ध्व- स्थितेषु भागेषु अधःस्थितेषु छेदेषु पूर्वमेकस्य भागस्य छेदेन अ(न्यद्न्यं) भागं छेदं च गुणयेत् । तस्य छेदेन पूर्वगुणकारं तस्य भागं च गुण- येत् । तौ समच्छेदौ भवतः । एवं कृतेन समच्छेदेन तृतीयं भागं त- च्छेदं च गुणयेत् । तच्छेदेन पूर्वकृतौ समच्छेदौ तदंशौ च पृथक् च- तुरोऽपि गुणयेत् । त्रयोऽपि समच्छेदा भवन्ति । एवमितरावपि सव- येत् । अत्र पञ्चसु स्थानेषु स्थितानां समच्छेदानां भागानां च द्वा- भ्यामपवर्तनसम्भवात् तसिन्नपवर्तने अर्धीकरणे कृते सकलदशाधि- पस्य स्वान्तर्दशाभागाचतुरशीतिः। अर्धापहारिणो भागा द्विचत्वारिं- शत् । त्रिभागापहारिणो भागा अष्टाविंशतिः । सप्तंभागापहारिणो भागा द्वादश । चतुर्भागापहारिणो भागा एकविंशतिः । एषां भागाना- मधास्थिताश्छेदाश्च पृथक् चतुरशीतिसङ्ख्यास्तुल्याः स्युः । तैः का- याभावाच्छेदानपहाय पञ्चसु स्थानेषु स्थिता भागा एवात्र गृ. छन्ते । अत उक्तमधश्छेदविवर्जितानीति । उत्तरार्धेन प्रदर्शितैरेभिर्भा- गरन्तर्दशानयनत्रैराशिकं प्रति गुणकारभागहारावाह -दशाब्दपिण्डे यथांश गुणना तदैक्येन छेदः एभिर्दशाप्रभेदो भवति इति सम्बन्धः । यथाशं गुणना इति यस्यान्तर्दशा आनीयते, तस्योक्ता अंशास्तत्र गु- णकारः । अन्तर्दशापहारिणां यथासम्भवं खखस्थानगता अंशा गुण- कारा इत्यर्थः । तदैक्येनं तेषां गुणकारत्वेनोक्तानामंशानामैक्येन । १. 'तुरश्रभागः', २. 'ह' ग. पाठः. ३. 'ये' ख. पाठः. ४. 'बीन् । स' ५. 'तमभा' क. पाठः, ६. 'राः', ५. 'नच्छेद इत्यर्थः । ते' ग. पाठः, ग. पाठ:.

·१५० विवरणोपेते होराशाने पिण्डीकृतैश्चतुरशीत्यायुक्तभागैरित्यर्थः । तेषु पिण्डीकृतेषु अक्षर- सङ्ख्यया सौन्दर्यमिति भवति, स भागहारः । दशाधिपस्य दशान्द- पिण्डमपहर्तृणां यथाक्रममुक्तैरक्षरसङ्घधया वेदरविहरिप्रियपुत्रसङ्ख्यैः स्वैः खैरशैर्गुणयित्वा तदैक्येन अक्षरसङ्ख्यया सौन्दर्येण विभजेत् । लन्धं खखदशाप्रभेदा भवन्ति ॥४॥ भय दशान्तर्दशाकालाविशेषानुक्त्वा तत्र वक्तव्यानां शुभाशुभानां फलानां पुटमण्य- लघुतावबांधाय दशानामन्वर्थान् संज्ञाविशन् (वैतालीये? औपच्छन्दसिके)नाह सम्यग्बलिनः स्वतुङ्गभागे सम्पूर्णा बलवर्जितस्य रिक्ता। नीचांशगतस्य शत्रुभागे ज्ञेयानिष्टफला दशा प्रसूतौ ॥५॥ इति । सम्यग्बलिनः दशा सम्पूर्णा इत्यन्वयः । स्थानदिक्का- लचेष्टाबलसहितस्स दशा सम्पूर्णासंज्ञा स्यात् । स्वतुङ्गभागे दशापि सम्पूर्णा । निजपरमोच्चशिस्थितस्य दशापि सम्पूर्णी । तुझायलस्व स्थानबलान्तर्भावेऽपि गोबलीवर्दन्यायेन पृथगुपादानात् फलदानं प्रति वैशिष्टयं प्रदर्शितम् । अर्थादेव किञ्चिन्यूनबलस्य उच्चराशिगतस्य च दशा पूर्णासंज्ञेत्युक्तं भवति । बलवर्जितस्य दशा रिक्ता भवति । नीचांशगतस्य च दशा रिक्ता रिक्तासमेत्यर्थः । शत्रुभागे दशा अनि- एफला ञया । प्रस्ताविति सर्वत्र योज्यस् । जननकालनहास्थितिववा- देव दशान्तर्दशयोः सम्पूर्णादिसंझाकलकिन भास्थिति वशादिति भावः । अत्र च गार्गि: "सर्वैबेलैरुपेतस्य परमोच्चमतस्य च । संपूर्णाख्या दशा श्रेया धनारोयविवर्षिनी । १. 'न्ति। सम्पूर्णदावथो रिका ततोऽनिधफला स्मृता । तथावरोहिणी मध्या स्वारोहिण्यधमा तथा ।। ततो मिश्रफला चेति दशात्राविधा स्मृता ॥ ४ ॥', १. 'पानाह' ख. ग. पाठः, ३. 'चसंस्थि', ४. पर्णसंज्ञा स्यात् । तु' खें. पाठः ५. 'दूक.ग. पाठः "वः ॥ ५॥ भ्र' ख, ग, पाठः, Samy' ·अष्टमोऽध्यायः । १५१ खोच्चराशिगतस्याथ किञ्चिद्धलयुतस्य च । पूर्णा नाम दशा ज्ञेया धनवृद्धिकरी शुभा ॥ सबलैरपेतस्य नीचराशिगतस्य च । रिक्ता नाम दशा ज्ञेया धननाशस्य कारिणी ॥ यः स्यात् परमनीचस्थस्तथाचारिनवांशके । तस्यानिष्टफला नाम दशानर्थविवर्धिनी ।।" इति ॥५॥ पुनरपि संज्ञाविशेषानिन्द्रवजयाह भ्रष्टस्य तुङ्गादवरोहिसंज्ञा मध्या भवेत् सा सुहृदुच्चभांशे । आरोहिणी निम्मपरिच्युतस्य नीचारिभांशेष्वधमा भवेत् सा॥६॥ इति । तुङ्गाद् भ्रष्टस्य दशा अवरोहिसंज्ञा स्यादित्यन्वयः । परमोच्चाद् भ्रष्टस्य दशा अवरोहिणीत्यर्थः । सा सुहृदुच्चभांशे मध्या भवेत् । सा तुङ्गभ्रष्टस्य दशा सुहृदुच्चभांशे सुहृद्भे सुहृदंशे उच्चाशे च स्थितस्य मध्या मध्यसंज्ञा । निम्नपरिच्युतस्य दशा आरोहिणी, परमनीचभ्रष्टस्य दशा आरोहिणीसंज्ञा भवति । सा नीचारिभांशे- वधमा भवेत् । नीचारिभांशेषु नीचां अरिभे अर्थशे च स्थितस्य अधमसंज्ञा भवति ॥ ६॥ पुनरपि संज्ञाविशेषानुपजातिकयाह नीचारिभांशे समवस्थितस्य शस्ते गृहे मिश्रफला प्रदिष्टा । संज्ञानुरूपाणि फलानि चैषां दशासु वक्ष्यामि यथोपयोगम् ॥७॥ इति । शस्ते गृहे नीचारिभांशे समवस्थितस्य दशा मिश्रफला प्रदिष्टा इत्यन्वयः । शस्ते मूलत्रिकोणे स्वक्षेत्रे वा इत्यर्थः । तत्र 1. 'शा भवतीत्य', २. “ति ॥६॥'नी' ख. ग. पाठः, ३. 'स्ते स्वमू क. -- . ग..पाटा.

·१५२ विवरणोपेते होराशास्त्रे नीचांशे वा शत्रुक्षेत्रांशे वा अवस्थितस्य ग्रहस्य दशा मिश्रफलासंज्ञा प्रदिष्टा इति । फलानि च संज्ञानुरूपाणि । आसां दशानां फलानि च संज्ञाया अनुरूपाणि । सम्पूर्णायां दशायाम् आरोग्यधनयोः समृद्धिः। पूर्णायामारोग्यधनयोः सद्भावः । रिक्तायामारोग्यधनयोरभावः, रोग- दारिद्यबाहुल्यमिति यावत् । अनिष्टफलायां देहविषये वा धनविषये वा कष्टफलप्रायत्वं, नात्यन्ताभाव इत्यर्थः । अवरोहिण्यामारोग्यधनयोः क्रमावरोहणम् । मध्यायामवरोहणेऽपि किञ्चिद्वृद्धिः । आरोहिण्या- मारोग्यधनयोः क्रमोत्कर्षः । अधमायाम् उत्कर्षे किश्चिदपकर्षः । मि श्रफलायां त्वारोग्यधनसमृद्धयोर्व्याधिनैर्धन्ययोश्च देशकालवशान्मि- श्रत्वम् । एवं दशान्तर्दशानां संज्ञाविशेषान् निर्दिश्य तत्फलानि च सं- ज्ञानुरूपशब्देन सामान्यतो निर्दिष्टानि । विशेषतश्चैषां ग्रहाणां दशासु यथोपयोगं यथानुभवं वक्ष्यामि, 'सौर्या स्वमित्यादिभिर्वक्ष्यमाणश्लो- कैरिति शेषः । वक्तव्यस्य निर्देश विना वक्ष्यामीति भविष्यनिर्देशन यथोक्तदशाफलनिर्देशस्य पुरतो बहु चिन्तनीयमस्तीति द्योत्यते ॥७॥ तत्र लम(गता? )गत विशेषनिरूपण वैतालीयेनाह- उभयेऽधममध्यपूजिता देवाणैश्वरभेषु चोत्क्रमात्। अशुभेष्टसमा स्थिरे क्रमा- दोरायाः परिकल्पिता दशा ॥ ८॥ इति । लग्नस्वामिदशातुल्यफलत्वेऽप्ययं विशेषः- होरायाः परिकल्पिता दशा उभये द्रेक्काणैः क्रमादधममध्यपूजिता भवति इत्य- न्वयः । उभयराशी लग्नगते तत्पथमद्रेकाणे सति लग्नदशा अधमा, मध्यद्रकाणे मध्यो, अन्त्यदेकाणे पूजिता भवति । तथा चरभेषु उत्क- माच अधममध्यपूजिता अन्त्यद्रेकाणे अधमा मध्यरेकाणे मध्या आ- दिद्रेक्काणे उत्तमा च भवतीत्यर्थः । तथा स्थिरे क्रमादशुभेष्टसमा भवति । स्थिरराशावादिद्रेक्काणे अशुभा मध्यरेक्काणे इष्टा उत्तमा अन्त्यद्रेक्काणे समा मध्या भवतीत्यर्थः ॥८॥ १. 'ता' क. पाठः. २. 'णमाह-ख. ग. पाठः, ३. 'ध्यमा अ' ग, पाठः, ·अष्टमोऽध्यायः । १५३ अथ निसर्गदशाक्रमं लग्नदशास्थानं च शार्दूलविक्रीडितेनाह एक द्वे नव विंशतिधृतिकृती पञ्चाशदेषां क्रमा- चन्द्रारेन्दुजशुक्रजीवदिनकृदैवाकरीणां समाः। स्वे स्वे पुष्टफला निसर्गसमये पक्तिर्दशायाः क्रमा- दन्त्ये लग्नदशा शुभेति यवना नेच्छन्ति केचित्तथा। इति । चन्द्रारेन्दुजशुक्रजीवदिनकृदैवाकरीणां क्रमात् समा ए- तावत्यः । चन्द्रस्यैकं, क्रमादित्युक्त्या चन्द्रस्य प्रथममेका समेत्यर्थः। तत आरस्य द्वे समे । ततो बुधस्य नव समाः । अतोऽवगम्यते एते त्रयोऽपि स्तनन्धयादिबालविशेषा इति । ततो द्वादशसमाभ्यः परं शुक्रस्य विंशतिसमा निसर्गदशा । शुक्रो युवेति च द्रष्टव्यम् । ततः परं धृतिः अष्टादश समा गुरोनिसर्गदशा। गुरुः प्रौढ इति च धोत्यते। ततः परं कृतिः विंशतिसमा वेनिसर्गदशा । रविवृद्ध इति च व्य- ज्यते । ततः सप्ततेः परं पञ्चाशन्मन्दस्य निसर्गदशा । मन्दो वृद्धतमै इति चानुसन्धेयम् । एतेषु निसर्गदशाधिपेषु ग्रहेषु बलवत्सूपचयस्थि- तेषु तद्दशासु शोभनानि भवन्ति अन्यथा अशोभनानि । एतच्च सर्वथा चिन्त्यम् । स्वे स्वे निसर्गसमये दशायाः क्रमात् पक्तिः पुष्टफला भ- वति । एवमुक्ते निसर्गदशासमये दशायाः ग्रहाणां सप्तमाध्यायोक्त- प्रकारेणोत्पादितायाः पक्तिः पाकः तुल्यकालीना यदि भवति, तदा पुष्टफला भवति । ग्रहाणामायुयोक्तदशा अन्तर्दशा वा स्वे स्वे यथो- क्तनिसर्गसमये सम्भवति चेत् , सा सम्पूर्णफला स्यादित्यर्थः । अत्र केचिद् वदन्ति- यथापूर्वविधिना ज्ञाता शुभा सती शुभमत्यर्थं प्रय- च्छति, अशुभा सत्यशुभमत्यर्थमिति । एतच्चायुक्तम् । यस्माद् यव- नेश्वरः "श्रेष्ठा दशा स्वे वयसि ग्रहस्ये"ति । यवना अन्त्ये लग्नदशा शुभेति वदन्ति । निसर्गदशाया विंशत्यधिकशतप्रमाणाया अन्त्ये परस्ताज्जीवनकाले लग्नदशेति वदन्ति । सा शुभेति च वदन्ति । हयानामपि द्वात्रिंशदायुः। परमायुषि त्रैराशिकेन निसर्गदशायां कल्पि- १. 'चाह -' ख. ग. पाठः. २. 'र' क. पाट:. ३. 'यम् । स्वे', ४. 'र्थः। यव', ५. 'यादीना' क. ग. पाठः.

·१ १५४ विवरणोपेते होराशास्त्रे तायां परस्ताज्जीवनं दृश्यते चेत् , तत्काले लग्नदशेति यवनमतम् । के- चित् तथा नेच्छन्ति । लग्नस्य बलाधिक्ये तद्दशायाः प्राथम्यनिर्देशात् । स्वे स्वे पुष्टफलेत्युक्तनिसर्गदशावैपरीत्ये दशाफलानां केषाश्चिद् वैक- ल्यमपि सम्भवतीति द्योत्यते ॥९॥ दशारम्भकालराशिवशाच्च फलानां विशेषो भवतीति शार्दूलविक्रीडितेनाह- पाकस्वामिनि लग्नगे सुहृदि वा वर्गेऽस्य सौम्येऽपि वा प्रारब्धा शुभदा दशा त्रिदशषड्लाभेषु वा पाकपे । मित्रोच्चोपचयत्रिकोणमदगः पाकेश्वरस्य स्थित- श्वन्द्रः सत्फलबोधनानि कुरुते पापानि चातोऽन्यथा ॥ इति । पाकस्वामिनि लग्नगे अस्य सुहृदि लग्नगते अस्य वर्गे लग्नगते अपि वा सौम्ये लग्नगते प्रारब्धा दशा शुभदा भवतीत्यन्वयः। पाकस्वामिनीति दशापाकपतौ अन्तर्दशापाकपतौ वा । सुहृदि पाक- पतमित्रे । वर्गे षड्वर्गाणामेकतमे । सौम्ये शुभग्रहे । लग्नगे दशारम्भ- काललग्नस्थिते सति । (प्रारब्धा) दशा मूलदशा वान्तर्दशा वा | शुभदा निरन्तरशुभप्रदा भवतीत्यर्थः । अथवा पाकपे त्रिदशषड्लाभेषु स्थिते सति प्रारब्धा दशा शुभदा इत्यन्वयः । पाकाधिपे दशाप्रारम्भल- नस्य उपचयस्थिते सति ऑरब्धापि दशा शुभदा । अर्थादुक्तविपर्यये- ऽशुभंदा च भवतीति द्रष्टव्यम् । अत्र प्रसक्तस्य शुभाशुभदानस्य काल- विशेषं च दशान्तर्दशयोर्वर्तमानकाले पाकाधिपस्योपचयापचयादिरा- शिविशेषचारिणा चन्द्रेण दर्शयति-मित्रेत्यादि । पाकेश्वरस्य मित्रो- च्चोपचयत्रिकोणमदगश्चन्द्रः सत्फलबोधनानि कुरुते इत्यन्वयः। पाके- श्वरः दशापतिः, तस्य मित्रराशौ उच्चराशौ उपचयराशिषु च पञ्चम- नवमयोः सप्तमे च स्थितश्चन्द्रः सत्फलानि शुभफलानि बोधयती- त्यर्थः । अतोऽन्यथा पापानि च बोधयति । अतोऽन्यथा पाकेश्वरस्य अधुराशौ नीचराशौ उपचयत्रिकोणमदान्यराशिषु स्थितश्चन्द्रोऽशुभ- फलानि बोधयतीत्यर्थः ॥१०॥ १. 'त्याह --'ख. ग. पाठः. २.. 'गते ,. ३. 'दि वा पा' ग. पाठः... 'गतेदक, ग. पाठ ६. 'भा च' ख. पाठः. ७. 'स्य द- शाशु' ग. पाठः. ८. 'रस्य पाकपते; मि' क. ग. पाठः ९. 'र्थः ॥ १०॥ ग. पाठः १.. 'शौ ३' क. पाठ । ५. 'प्रा' ग, पाठ:.

·अष्टमोऽध्यायः। १५५ शुभाशुभानुभवकालस्य चन्द्रचारेण निर्देश्यत्वेन दशारम्भे चन्द्रस्थितिरपि निरूपणी- येति शार्दूलविक्रीडितेनाह- प्रारब्धा हिमगौ दशा स्वगृहगे सौख्यार्थमानावहीं कौजे दूषयति स्त्रियं बुधगृहे विद्यासुहृद्वित्तदा । दुर्गारण्यपथालया कृषिकरी सिंहे सितःऽन्नदा कुस्त्रीदा मृगकुम्भयोमुरुगृहे मानार्थसौख्यावहा ॥११॥ इति । हिमगौ स्वगृहगे प्रारब्धा दशा सौख्यार्थमानावहा भ- वति इत्यन्वयः। चन्द्रे स्वक्षेत्रगते प्रारब्धा दशा ग्रहाणां लग्नस्य च दशा अन्तर्दशा वा सौख्यमर्थं मानं चावहति । यस्य कस्य च ग्रहस्य दशा शुभदाप्यशुभदापि चन्द्रे कर्कटकस्थे प्रारब्धा दशा शुभदैवाव- बोध्यते पुरुषेणेत्यर्थः । कौजे स्त्रियं दूषयति । चन्द्रे कुजराशिस्थिते प्रारब्धा दशा स्त्रीदोषादनर्थमावहतीत्यर्थः । बुधगृहे विद्यासुहृद्वित्तदा चन्द्रे बुधगृहस्थे प्रारब्धा दशा विद्यां सुहृदो वित्तं च ददाति । सिंहे दुर्गारण्यपथालया दुर्गम् अरण्यं पन्थाश्च दुर्गारण्यपथाः, ते आलयो यस्यां दशायां सा दुर्गारण्यपथालया, कृषिकरी अर्थात् पर्वतारण्यादिषु कृषि करोति । सिंहस्थिते चन्द्रे प्रारब्धा दशा दुर्गारण्यपथेषु स्थिति कृषि करोतीत्यर्थः । सितःऽन्नदा । शुक्रराशिस्थे चन्द्रे प्रारब्धा दशा अन्नं ददाति मृष्टाशनं ददाति । मृगकुम्भयोः कुस्त्रीदा । मकरकुम्भयोः स्थिते चन्द्रे प्रारब्धा दशा कुस्त्रीदा, कुत्सितस्त्रीप्रदेत्यर्थः । गुरुगृहे मानार्यसौख्यावहा । गुरुक्षेत्रस्थे चन्द्रे प्रारब्धा दशा अभिमानमर्थं सौख्यं चावहतीत्यर्थः ॥ ११ ॥ अथार्कदशाफलं शार्दूलविक्रीडितेनाह सौयाँ स्वं नखदन्तचर्मकनकक्रौर्याध्वभूपाहवै- स्तैक्ष्ण्यं धैर्यमजस्रमुखमरतिः ख्यातिः प्रतापोन्नतिः । भार्यापुत्रधनारिशस्त्रहुतभुग्भूपोद्भवा व्यापद- स्त्यागः पापरतिः स्वभृत्यकलहो हृत्क्रोडपीडामयाः॥ 'त्याह-' ख. ग. पाठः पाठः. ४. 'लमाह PAP .. १. २. 'ति॥' क.ग. पाठः, ३. 'थ द' ग. ख. ग. पाठः, ·" " विवरणोपेते होराशास्त्रे इति । सौर्यामेतानि फलानि भवन्तीति सम्बन्धः । सूर्यसम्ब- धिनी दशा अन्तर्दशा च सौरी, तस्यां नखदन्तचर्मकनकक्रौर्याध्व- भूपाहवैः स्वम् । नखाः व्याघ्रनखादयः, दन्ता गजदन्तादयः, चर्म अजिनं, कनकं च एतानि चत्वारि विक्रयद्रव्याणि । एभिर्विक्रीयमा- परित्यर्थात् सिध्यति । तथा क्रौर्याध्वभूपाहवैश्च । क्रौर्य क्रूरकर्म । अ- ध्वशब्देन अध्वगमनं लक्ष्यते । भूपैः अर्थात् सेवितैः । आहवः युद्ध, पराक्रम इति यावत् । एभिरष्टाभिनिमित्तभूतैः स्वम् अर्थार्जनं भवता- त्यर्थः । तथा तैक्ष्यं क्षिप्रकारित्वं, धैर्यम् अध्यवसायादचलनं, शुभा- शुभप्राप्तौ हर्षविषादैरनभिभव इत्यर्थः । अजस्रमुद्यमरतिः अनवरत- मुत्साहेन प्रीतिः, ख्यातिलोकप्रसिद्धिः, प्रतापोन्नतिः दूरादेवारीणां भयजनकत्वं प्रतापः तस्योन्नतिः अप्रतिहतत्वम् , एतानि आदित्यद- शायां शुभफलानि । कष्टफलान्याह-भार्यापुत्रधनारिशस्त्रहुतभुग्भू- पोद्भवा व्यापदः । भार्यापुत्र धनेभ्योऽन्तरङ्गेभ्यो बहिरङ्गेभ्यश्चारिशस्त्र- हुतभुग्भूपेभ्यश्च उद्भवो यासां तथाविधा व्यापदो भवन्ति । तथा त्यागः निःसङ्गता, पापरतिः पापेषु रतिः, स्वभृत्यकलहः स्वभृत्यैः कलहः, तथा हृत्क्रोडपीडामयाः हृदयपीडा क्रोडपीडा जठरामयाश्च ॥१२॥ अथ चन्द्रदशाफलं शार्दूलविक्रीडितेनाह न्दोः प्राप्य दशां फलानि लभते मन्त्रद्विजात्युद्भवा- नीक्षुक्षीरविकारवस्त्रकुसुमक्रीडातिलानश्रमैः । द्रालस्यमृदुद्विजामररतिः स्त्रीजन्म मेधाविता कीर्त्यर्थोपचयक्षयौ च पलिभिवैरं स्वपक्षेण च ॥ १३ ॥ इति । इन्दोर्दशीमन्तर्दशां वा प्राप्य मन्त्रद्विजात्युद्भवानि फलानि मते । मन्त्रोद्भवानि ब्राह्मणोद्भवानि च फलानि प्रयोजनानि धनानि लभते। तथा इक्षुक्षीरविकारवस्त्रकुसुमक्रीडातिलानश्रमैश्च फलानि ल- भते । इक्षुविकारा गुंडादयः क्षीरविकारौं घृतादयः, वस्त्राणि त्वक्फल- १. 'वैश्च । क्रौ', २ 'नम् । अज', ३. 'लमाह- ख. ग. पाठः. ४. 'शा 'प्य फलानि मन्त्रद्विजायुद्भवानि मन्त्रनिमित्तानि. द्विजाति- निमित्तानि च लभते । तथा' ख. पाठः. ६. 'मैः इ' क., ७. 'द्रुडात् क्षी', ८. 'राद् दध्यादिका वस्त्रेभ्यः कुसुमेभ्यः की' क. पाठ:. ३ प्रा' क.ग. पाठ:.

·अष्टमोऽध्यायः । १५७ कृमिरोमभवानि, कुसुमानि कुङ्कुमचन्दनादीनि, क्रीडा क्रीडादयः, तिलं स्निग्धद्रव्योपलक्षणम् । अन्नम् (ददात?) ओदनादि, "सिक्थैर्विरहितो मण्डः पेया सिक्थसमन्विता । बहुसिक्था विलेपी स्यादोदनो विगतद्रवः ॥" कृतानादीनि मोदकापूपादीनि च गृह्यन्ते । स्वेदजनकः शरीरव्यायामः श्रमः । एतैश्च धनानि लभत इत्यर्थः । निद्रालस्यमृदुद्विजामररतिर्भवति । निद्रायामालस्ये मृदुषु मार्दवयुक्तेषु जनेषु द्विजामरेषु देवब्राह्मणेषु रतिः प्रीतिः । स्त्रीजन्म स्त्रीप्रसूतिः । मेधाविता धारणावत्वं, 'धीर्धार- णावती मेधा' इत्यमरः । कीर्त्यर्थोपचयक्षयौ च भवतः । कीर्तरर्थस्य च उपचयः वृद्धिः, क्षयश्च सम्भवतः । बलिभिर्वैरं बलवद्विग्रहः । स्व- पक्षेण च वैरं स्वजनविरोधश्च भवतीत्यर्थः । एवमष्टानि च कष्टानि च फलान्युक्तानि चन्द्रस्य बलवशेन निर्देष्टव्यानि ॥ १३ ॥ अथ कुजदशाफलं शार्दूलविक्रीडितेनाह- भौमस्यारिविमर्दभूपसहजक्षित्याविकाजैर्धनं प्रद्वेषः सुतमित्रदारसहजैर्विद्वद्गुरुद्वेषिता । तृष्णामृग्ज्वरभङ्गपित्तजनिता रोगाः परस्त्रीष्टता प्रीतिः पापरतैरधर्मनिरतिः पारुष्यतैक्ष्ण्यादि च ॥ १४ ॥ इति । भौमस्य दशायाम् अरिविमर्दभूपसहजक्षित्याविकाजैर्धनं भवति । अरिविमर्दः शत्रुजयः, भूपः, सहजा भ्रातरः, क्षितिः क्षे- त्राणि, आविकम् अविभवं कम्बलादि, अजा मेषाः, एतैर्निमित्तभूतै- र्धनम् । कुजस्यानिष्टफलान्याह पादत्रयेण-सुतमित्रदारसहजैः प्रदेषः। सुतमित्रकलबभ्रातृभिः प्रकर्षेण द्वेषः । विद्वद्गुरुद्वेषिता विदुषो गुरूंश्च देष्टुं शीलमस्येति तथा, तस्य भावः विद्वद्गुरुद्वेषिता । तृष्णासृग्ज्वर- भङ्गपित्तजनिता रोगाः । तृष्णा पिपासा, असृक् रक्तं, ज्वरः प्रसिद्धः, १. 'डायास्तिलेभ्योऽनात् श्रमाच्च एतेभ्यः सकाशात् शुभदशायां शुभानि फलानि प्रामोति । अशुभदशायामशुभानि । स्वभावं दर्शयति - निद्रा', निद्रा', २. 'तिः निद्रारतिः आलस्यरतिश्च मृदुः क्षमावान् द्विजामररतिः द्विजाः ब्राह्मणाः अमराः देवाः एतेषां रतिः भक्तिः, खीजन्म प्राप्नोति । मेधाविता बुद्धिवृद्धिश्च । की', ३. 'च । शुभदशायां कीर्त्यर्थ- योरुपचयः अशुभदशायां कीर्त्यर्थयोः क्षयः । बलिभिः स्वरक्षेण च वैरं प्राप्नोति ॥ १३ ॥', ४. 'भौमद' क. पाठः. ६. 'कृ' ख. पाठ:. ५. 'लमाह- स. ग. पाठः, ·१५८ विवरणोपेते होराशास्त्रे भङ्गः अभिघातः, पित्तं च, एतैर्जनिता रोगाः । परस्त्रीष्टता, अन्यपत्नी- सक्तता, पापरतैः सह प्रीतिः, अधर्मनिरतिः अधर्मेषु हिंसादिषु तात्पर्यम् । पारुष्यतैक्ष्ण्यादि च, पारुष्यं कटुव्यवहारादि तैक्ष्ण्यं नैपुण्यादि, एता- न्यनिष्टफलानि ॥ १४॥ अथ वुधदशाफलं शार्दूलविक्रीडितेनाह बौध्या दौत्यसुहृद्गुरुद्विजधनं विद्वत्प्रशंसा यशो- युक्तिद्रव्यसुवर्णवेसरमहीसौभाग्यसौख्याप्तयः । हास्योपासनकौशलं मतिचयो धर्मक्रियासिद्धयः पारुष्यश्रमबन्धमानसरुजा पीडा च धातुत्रयात् ॥ इति । बौध्यां बुधस्य दशायामन्तर्दशायां वा प्राप्तायामित्यर्थः । दौत्यसुहृद्गुरुद्विजधनं दौत्येन दूतकर्मणा सुहृद्भिः गुरुभिः द्विजैश्च निमित्तभूतैर्धनं भवति । विद्वत्प्रशंसा विद्वद्भिः प्रशंसा । यशोयुक्ति- द्रव्यसुवर्णवेसरमहीसौभाग्यसौख्याप्तयः आप्तिशब्दः प्रत्येकमभिसम्ब- ध्यते । यशसः कीर्तेः (अप्तिः?) युक्तिद्रव्यस्य यमलद्रव्यस्य पेटकादेः, सु- वर्णस्य, वेसरस्याश्वस्य, मद्याः क्षेत्रस्य, सौभाग्यस्य सकलवल्लभत्वस्य, सौख्यस्य च विषयानुभवजनितस्याप्तयः प्राप्तयो भवन्ति । हास्योपा- सनकौशलम् । हास्यं प्रहसनव्यवहारः, उपासनं सेवा, तयोः कौशलम् । मतिचयः शास्त्रोपस्कृतबुद्धिवर्धनम् । धर्मक्रियासिद्धयः धर्मकर्माणि त- फलसिद्धयश्च भवन्ति । चतुर्थपादेनानिष्टफलानि । पारुष्यश्रमबन्धमा- नसरुजा। पारुष्येण वाग्दोषादिना श्रमेण भारवहनादिजनितेन बन्धन पारतन्त्र्येण च जनिता मानसरुजा मनस्तापः । धातुत्रयोत् पीडा च । धातुत्रयाद् वातपित्तकफैः पीडा च सन्निपातरोगाश्च भवन्तीत्यर्थः । मिश्रदशायामुभयमपि द्रष्टव्यम् ॥ १५ ॥ अथ जीवदशाफलं शार्दूलविक्रीडितेनाह - जैव्यां मानगुणोदयो मतिचयः कान्तिः प्रतापोन्नति- माहात्म्योद्यममन्त्रनीतिनृपतिस्वाध्याययज्ञैर्धनम् । हेमाश्वात्मजकुञ्जराम्बरचयः प्रीतिश्च सद्भूमिपैः सूक्ष्मोहागमनैपुणं श्रवणरुग् वैरं विधर्माश्रितैः॥१६॥ १. पनिष्ठैः स', २. 'तिः', पापकृतैरिति पापोपकर्मिभिरित्यर्थः । अ' ख. पाठः. ३. ४. 'लमाह -'ख. ग. पाठः, " 4 ·अष्टमोऽध्यायः। १५९ इति । जैव्यां जीवस्य दशायामन्तर्दशायां वा । मानगुणोदयः मानस्याभिमानस्य गुणानामधृष्यगुणानामभिगम्यगुणानां च उदय उत्कर्षः । मतिचयः मतिः शास्त्रोपस्कृता बुद्धिः, तस्याश्चयः वृद्धिः । कान्तिः कमनीयता । प्रतापोन्नतिः प्रतापस्य वृद्धिः । माहात्म्योद्यम- मन्त्रनीतिनृपतिस्वाध्याययज्ञैर्धनं भवति । माहात्म्यं महानुभावता, उद्यमो व्यवसायः, मन्त्राः शैववैष्णवाद्यागमप्रसिद्धाः, नीतिः कौट- ल्यकामन्दकीयादिशास्त्रोत्पादिता, नृपतिः राजा, स्वाध्यायः वेदादिः विद्याभ्यासः, यज्ञा अग्निष्टोमादयः, एतैर्धनं भवति । हेमाश्वात्मज- कुञ्जराम्बरचयः । हेम्नः सुवर्णस्य अश्वस्य आत्मजस्य पुत्रस्य कुञ्जरस्य अम्बरस्य वस्त्रस्य च, एतेषां चयः सञ्चयो भवति । सद्भूमिपैः भीतिश्च । पूर्व राजनिमित्तं धनमुक्तम् । इदानीं सद्भूमिपैः प्रीतिः स- द्भिर्भूमिपालैः संमानेनानन्द उच्यते । सूक्ष्मोहागमनैपुणं सूक्ष्माणां दुरवगमानाम् ऊहेषु आगमेषु (च) नैपुणं भवति । शेषेणानिष्टफलम् । श्रवणरुक् कर्णरोगः । विधर्माश्रितैर्वैरं विरुद्धधर्माश्रितैर्विप्रतिपत्तिश्च भवति ॥१६॥ अथ शुक्रदशाफलं शार्दूलविक्रीडितेनाह शौक्रयां गीतरतिप्रमोदसुरभिद्रव्यानपानाम्बर- स्त्रीरत्तद्युतिमन्मथोपकरणज्ञानेष्टमित्रागमाः। कौशल्यं क्रयविक्रय कृषिनिधिप्राप्तिर्धनस्थागमो धन्यव्याधनिषाद्धर्मरहितैवैरं शुचः स्नेहतः॥१७॥ इति । शुक्रंदशायां गीतरतिः गीते गान्धर्ववेदप्रयोगे रतिः प्रीतिः। आगमशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते । शौक्रयां गीतरतिप्रमोद- स्यागमो भवति । गीतं च रतिश्च गीतरती। गीतशब्देन नृत्तवादित्र- योरप्युपलक्षणम् । गीतं गान्धर्ववेदप्रयोग इत्यर्थः । रतिः स्त्रीपुरुष- सम्प्रयोगः वात्स्यायनादिशास्त्रप्रसिद्धचतुष्पष्टिकलात्मकः । ताभ्यां प्रमोदः गीतरतिप्रमोदः । सुरभिद्रव्याणां कर्पूरकस्तूरिकादीनाम् , अन्न- १. . जीवस्येयं जैवी तस्यां दशा', २. हेतुभिर्धनं प्राप्नोति । 'हेमा' ग.पाठः. ३. 'लमाह ४. 'वृन्दोवीशनि' ग. पाठः, ५. 'चिस्नेहिता', १. 'स्येयं शौकी, तस्यां द' क. पाठः, --- ----- । - ख, ग, पाठः ·, - १६० विवरणोपेते होराशास्त्रे पानयोः रसनेन्द्रियास्वाद्ययोः, अम्बरस्य वस्त्रस्य च, त्रियाः कलत्रस्य च, रत्नानां स्वजातिश्रेष्ठानां, घुतेः कान्तेः, मन्मथोपकरणानां शयनो- पधानताम्बूलादीनां च, ज्ञानस्य काव्यनाटकादिज्ञानस्य, इष्टस्य मि- त्रस्य अभिलषितस्य बन्धोश्च, एतेषामागमः, सम्प्राप्तिः । पीनःपुन्य घोतयितुं बहुवचनप्रयोगः । क्रयविक्रये कौशल्यं वाणिज्ये निपुणता। कृषिनिधिप्राप्तिः कृषिकर्मणा निधेश्च धनस्यागमः, अर्थात् क्रयविक्र- याभ्यां कृषिकर्मणा निधिलाभेन च धनागमो भवेद् इत्युक्तं भवति । वन्यव्याधनिषादधर्मरहितैरैम् । वन्या वनचराः, व्याधा लुब्धकाः, निषादा हीनजातयः, धर्मरहिताः पाषण्डादयः, एतर्वैरं भवति । स्नेह- निमित्ताः शोकाश्च जायन्ते । मिश्रायामुभयमपि भवति ॥१७॥ अथ मन्ददशाफले शार्दूलविक्रीडितेनाह - सौरी प्राप्य खरोष्ट्रपक्षिमहिषीवृद्धाङ्गनावाप्तयः श्रेणीग्रामपुराधिकारजनिता पूजा कुधान्यागमः। श्लेष्मानिलकोपमोहमलिनव्यापत्तितन्द्रीश्रमा भृत्यापत्यकलनभर्सनमपि प्राप्नोति च व्यङ्गताम् ॥१८॥ इति । सौरी शनैश्चरसम्बन्धिनी दशां प्राप्य खरोष्ट्रपक्षिमहिपी- द्धाङ्गनावाप्तयो भवन्ति । खराणामुष्ट्राणां (पक्षिणां) महिषीणां वृद्धस्त्रीणां च प्राप्तयो भवन्ति । श्रेणीग्रामपुराधिकारजनिता पूजा । बहूनां समा- नजातीयानां सम्पातः श्रेणी । तस्यामधिकारी नियुज्यते ग्रामे पुरे वा। श्रेण्यधिकारेण प्रामाधिकारेण पुराधिकारेण च जनिता पूजा । कुधान्या- गमः वैरकश्यामाकादीनामागमः, एनिमित्तभूतैर्धनमित्यर्थः । अनिष्ट- फलान्याह-श्लेष्मानिलकोपमोहमलिनव्यापत्तितन्द्रीश्रमा भवन्ति । श्लेष्मणा कफेन ईयया अक्षमया अनिलेन वातेन कोपेन अस्थानको- धेन मोहेन अज्ञानेन मलिनेन कुत्सितकर्मणा चौर्यादिना व्यापतिः उक्तैः कारणभूतैर्जनिता व्यापत्तिश्च । तन्द्री निद्रालस्ययोरन्तरे वर्तते। तस्या लक्षणं- PI १. 'लमाह - ख. ग. पाठः. २. 'री द' ख. पाठः. ३. 'माषमुद्रतिलादीना' . क. पाठः, ·- अष्टमोऽध्यायः । १६१ "हृदये व्याकुलीभावो वाक्चेष्टेन्द्रियगौरवम् । मनोबुद्धधप्रसादश्च तन्द्राया लक्षणं विदुः॥" श्रमः देहसादः। एते च सम्भवन्ति । भृत्यापत्यकलत्रभर्सनमपि भृ- त्येभ्यः अपत्येभ्यः कळत्रेभ्यश्च भर्त्सनं तेर्जनं पामोति । व्यङ्गता च व्याध्यादिनाङ्गच्छेदं च प्रामोति ॥ १८॥ अथ दशाफलानां विषयविभागार्थ लग्नदशा(फला)थै च उपजातिकामाह - दशासु शस्तासु शुभानि कुर्व- न्त्यनिष्टसंज्ञास्वशुभानि चैव । मिश्रासु मिश्राणि दशाफलानि होराफलं लग्नपतेः समानम् ।। १९॥ इति । शस्तासु दशासु शुभानि कुर्वन्ति इत्यन्वयः । सम्पूर्णा- पूर्णारोहिणीसंज्ञास्वेव शुभानि कुर्वन्ति । अनिष्टसंज्ञास्वशुभानि कुर्वन्ति । अनिष्टसंज्ञासु रिक्तानिष्टफलावरोहिण्यधमासु । मिश्रासु मिश्राणि दशा- फलानि कुर्वन्ति । मिश्रासु मध्यामिश्रफलासंज्ञासु । मिश्राणि शुभफलानि अशुभफलानि च सङ्कीर्यमाणानि कुर्वन्तीत्यर्थः । होराफलं लग्नपतेः समानम् । होरी लग्नं तत्फलं तद्दशाफलं लग्नपतेर्दशाफलेन समानम् । लग्नपतेः लग्नाधिपग्रहोक्तफलवत् शुभमशुभं मिश्रं वा । एतदुक्तं भवति - लग्नाधिपदशाफलवत् लमदशाफलमिति । एवं योगारिष्टा उक्ताः। तेषां भङ्गा अमी प्रोक्ताः । तथाच सारावल्यां "प्रवेशे बलवान् खेटः शुभैर्वा सन्निरीक्षितः * | सिौम्यादिमित्रवर्गस्थो मृत्युकृन भवेत् तदा ॥ अन्तर्दशाधिनाथस्य विबलस्य दशा यदा । बलिनः स्यात् तदा भङ्गो दशारिष्टस्य तद् ध्रुवम् ।। १. 'एतान् प्राप्नोति । भृ' क. पाठः. २., ३. 'न', ४. 'ण भ', ५. 'कुत्सनं', ६. 'ति च।', ७. 'ताम् अङ्गवैकल्यं च', ८. 'एवं पृथक् पृथगुक्तानामिष्टफलाना- मनिष्टफलानां च निर्देशं प्रति विषय(वि)भागं दर्शयति . द' ख. पाठः. ९. 'सु सर्वे प्रहाः शुभानि फलान्येव कु', १०. 'यः । श्लोके यानि शुभान्यभिहितानि तान्येव कु- र्वन्ति, नेतराणि । अनिष्टसंज्ञासु अशुभान्येव, नेतराणि । मिश्रासु दशाफलानि मिश्राणि कुर्वन्ति शुभान्यशुभानि च । एतच प्रतिसूत्रं व्याख्यातम् । होरा', ११. 'राफलं लग्नद- शाफलं लग्नपतेः लमा', १२. 'नि' क. पाठः * 'सुनिरीक्षतः' इति, + 'सौम्याधिमित्रवर्गस्थ' इति च मुद्रितसारावलीपाठः। . १२ । TY ·- १६२ विवरणोपेते होराशास्त्रे युद्धे च विजितो योऽसौ खेचरः स शुभो यदि । दशायां न भवेत् कष्टं * स्वोच्चादिशुभसंस्थिते ॥" इत्यादि । लमदशाफलस्य लग्नपतिदशाफलतुल्यत्वे विशेषः पूर्वं चरा- दिषु द्रेक्काणवशेन प्रदर्शितः । एवं ग्रहाणां लग्नस्य च दशाफलानि संक्षेपेणोक्तानि दशासु प्रदर्शितानि । अन्तर्दशानां पृथक् फलविशेषा- नुक्क्या "अर्धमपहृत्य ददाति तु स्वमि"त्यत्रापहारेऽपि स्वफलप्रदान- स्योक्त्या च अन्तर्दशाफलमपि स्वस्वमूलदशाफलतुल्यमित्युक्तं भवति । तथापि मूलदशान्तर्दशयोराधाराधेयत्वसम्भवान्मूलदशाधिपस्य धा- तुत्वेऽन्तर्दशाधिपस्य जीव(ग्रह ?)त्वे च सति धातुकृतो जीवसम्भवो वक्तव्यः । विपर्यये जीवधातुर्वक्तव्यः। एवं मूलधातुर्वा धातुमूलं वा मू- लजीवो जीवमूलं वा तेषां कर्म वा भोगो वा विनाशो वा भवतीति यथालक्षणं विमृश्य वक्तव्यम् ॥ १९ ॥ एतत्प्रदर्शनायाह- संज्ञाध्याये यस्य यद् द्रव्यमुक्तं कर्माजीवे यस्य यच्चोपदिष्टम् । भावस्थानालोकयोगोद्भवं यत् तत्तत् सर्व तस्य योज्यं दशायाम् ॥ २० ॥ इति । संज्ञाध्याये यस्य यद् द्रव्यमुक्तं, यस्य ग्रहस्य यद् द्रव्यं ताम्रादि, "चन्द्रारोरगसौरर्धातुर्मूलं किलार्कशुक्राभ्याम् । जीवो जीवबुधाभ्यां मेषाश्विन्यादि धा(त्वम? त्वा) द्याः॥" इत्याद्यन्यशास्त्रेषु विस्तरेणोक्तं च अत्र यस्य यद् द्रव्यमित्यनेन विव- क्षितम् । तत्सर्वं तस्य दशायां योज्यं योजनीयम् । तथा कर्माजीवे च यस्य यदुपदिष्टं, कर्मेति शेषः । भावस्थानालोकयोगोद्भवं च भावैल- मादिभिः स्थानैर्मेषादिभिरालोकेन दृष्टया योगेन ग्रहयोगेन उद्भू- तानि च फलानि तत्तत् सर्व तस्य दशायां योज्यमिति सम्बन्धः। तथा २. 'दि। अथ दशाचिन्तने विशेष दर्शयति १. 'ख' ख. पाटः. पाठः. ३. 'च त' ख. पाठः. -सं' क. 'स्वोत्रादिषु च संस्थितः' इति मुद्रितसारावीपाठः. क. पाठे अस्य हो- कस्य समनन्तरचोकानां चाध्यायपरिसमाप्तिपर्यन्तं व्याख्यानं सर्वं भिन्नप्रस्थानं दृश्यते।

·- अष्टमोऽध्यायः। भावोद्भवं "शूरः स्तब्धो विकलनयनः" इत्येवमादि च, तथा स्थानो- द्भवं “कुलसमकुलमुख्य" इत्येवमादि "प्रथितश्चतुरोऽटन" इत्यादि च, य(चच्चा)लोकोद्भवं फलं "चन्द्रे भूपबुधावि"त्यादि, तथा योगोद्भवानि "एकस्यैश्चतुरादिभिः" इत्यादिवक्ष्यमाणानि च दशासु योजनीयानी त्यर्थः । योगकर्तृग्रहाणां बहुत्वे तेषां मध्ये यो बलवान् तस्य दशायां योज्यमिति भावः । नाभसयोगास्तु सकलदशास्वपि फलप्रदाः। वक्ष्यति च "इति निगदिता योगाः सार्ध फलैरिह नाभसा नियत- फलदाश्चिन्त्याश्चैते समस्तदशास्वपी"ति ॥ २० ॥ देशाकालोपभोग्यानां कर्मभोगविनाशविषयाणां वस्तुविशेषाणां पाञ्चभौतिकानाम् इयत्तानिर्णयाय प्रहाणां स्वस्वभूतगुणव्यञ्जकत्वं दर्शयति छायां महाभूतकृतां च सर्वे- ऽभिव्यञ्जयन्ति स्वदशामवाप्य । कम्ब्वग्निवाय्वम्बरजान् गुणांश्च नासास्यद्वक्त्वक्वणानुमेयान् ।। २१ ।। इति । सर्वे ग्रहाः स्वदशामवाप्य स्वां महाभूतकृतां छायां च अभिव्यञ्जयन्ति इत्यन्वयः । स्वामिति “शिखिभूखपयोमरुद्गणानां वशिनो भूमिमुतादयः" इति युक्तं कुज आग्नेयीं बुधः पार्थिवीं गु- रु भसी भृगुराप्या शनिवायवी च छायां स्वदशाकाले पुरुषस्य अभि- व्यजयन्ति अभिमुखेन यथावद् व्यज्जयन्ति । अत्र सर्वशब्दादादि- त्यचन्द्रावपि गृह्यते । ननु तयोर्महाभूताधिपतित्वं नोक्तम् । नैष दोषः । आदित्य चन्द्रौ वह्वयम्ब्वात्मको प्रसिद्धावेव । अतस्तावपि वह्वयम्भसो- रधिपती, न केवलं भौमसितावेव । ततश्चानेयीं छायां रविकुजावभि- व्यञ्जयतः। छायामिति । छाया कान्तिविशेषः । “वर्णमाकामति- छाया" इत्युक्तलक्षणा छायात्र गृह्यते । तथाचोक्तं वाहटेन- "खादीनां पञ्च पञ्चानां छाया विविधलक्षणाः। नाभसी निर्मला नीला सस्नेहा सप्रभैव च ॥ वातजा रुचिरा श्यामा भस्मरक्षा हतप्रभा। विशुदरता त्वाग्नेयी दीप्तामा दर्शनप्रिया ॥ 1. 'हो', २. 'अथ शरीरच्छायादर्शनेन प्रहदशाज्ञानार्थमिन्द्रवजामाह-छा', ३. 'प्य म' क. पाठः ·१६४ विवरणोपेते होराशास्त्रे शुद्धवैडूर्यविमला सुस्निग्धा तोयजा शुभा । स्थिरा स्निग्धा घनश्यामा शुद्धा श्वेता च पार्थिवी ॥" इति । छायालक्षणम् आचार्येणापि संहितायामुक्तं "छाया शुभाशुभफलानि निवेदयन्ती लक्ष्या मनुष्यपशुपक्षिषु लक्षणः । तेजोगुणान् बहिरपि प्रतिभासयन्ती दीपप्रभा स्फटिकरत्नघटस्थितेव ॥" स्निग्धद्विजत्वङ्नखरोमकेशच्छाया सुगन्धाथ महीसमुत्था । तुष्टयर्थलाभाभ्युदयान् करोति धर्मस्य चाहन्यहनि प्रवृद्धिम् ॥ स्निग्धा सिता सहरिता नयनाभिरामा सौभाग्यमार्दवसुखाभ्युदयान् करोति । सर्वार्थसिद्धिजननी जननीव चाप्या छाया शुभा तनुभृतां फलमादधाति ॥ चण्डा धृष्टा पद्महेमाग्निवर्णा युक्ता तेजोविक्रमैः सप्रतापैः । आग्नेयी चप्राणिनां स्याज्जयाय क्षिप्रं सिद्धिं वाञ्छितार्थस्य धत्ते॥ मलिनपरुषकृष्णा पापगन्धानिलोत्था जनयति वधबन्धव्याध्यनर्थार्थनाशान् । स्फटिकसदृशरूपा भाग्ययुक्ताप्युदारा निधिरिव गगनोत्था श्रेियसे स्वच्छवर्णा ॥" कम्ब्वग्निवाय्वम्बरजान् गुणान् गन्धरसरूपस्पर्शशब्दलक्षणांश्च यथा- क्रमं नासास्यक्त्वक्वणानुमेयान् अभिव्यञ्जयन्ति । अत्रास्य- शब्देन जिह्वेन्द्रियं विवक्ष्यते । बुधस्य दशायां बलवबुधराशिगत- स्यान्यस्य दशायां वा बलवबुधयुक्तेक्षितस्य दशायां वा नासानुमेय- द्रव्यलब्धिः । तथा शुक्रस्य दशायां जिह्वानुमेयगुणानां सम्भवो नि- र्देश्यः । इत्यादि द्रष्टव्यम् । यस्य जातकमगणितं, तस्य शरीरच्छायां दृष्ट्वा वर्तमानग्रहदशा ज्ञातव्येत्येतदाह - यदा स्वयं सुगन्धः पुरुषो भवति स्रक्चन्दनानुलेपनसुरभिद्रव्यवांश्च, तदा तस्य पार्थिवी बुध- कृता छाया ज्ञेया । यदा मधुराम्लादिमृष्टरसभोजी, तदा तस्य चन्द्र- * 'केशाश्छाया' इति, 'धृष्या' इति, + श्रेयसां' इति च मुद्रितसंहितापाठः ।

·अष्टमोऽध्यायः । १६५ शुक्रकृताप्या ज्ञेया छाया । यदा च रूपवान् दर्शनीयों भवति त- दादित्याङ्गारकयोरन्यतरकृताग्नेयी छाया ज्ञेया । यदा स्पर्शने मृदु- र्भवति स्त्रीस्तनर्पशनाद्यभिरतश्च, तदा शनैश्चरकृता वायवी छाया । यदा च वचनं पुरुषस्य कर्णसुखकरं भवति स्वयं गीतवादित्रश्रोत्रसुख- काव्यकथाव्याख्यानाधभिरतश्च, तदा तस्य जीवकृता नाभसी छाया ज्ञेयेति । एवं सर्वे ग्रहाः स्वां स्वां दशां शुभामशुभां वावाप्य छायां स्वस्खामिकपृथिव्यम्ब्वादिमहाभूतसमुत्थां घाणरसनाद्यवगतगन्धरसा- धनुमेयां यथोक्तलक्षणां पुरुषेऽभिव्यञ्जयन्ति । तया तद्ग्रहदशा वर्तत इत्यवगन्तव्यम् ॥ २१ ॥ देशाकाले फलभोक्तुः पुरुषस्यावस्थां दर्शयति- शुभफलदशायां ताहगेवान्तरात्मा बहु जनयति पुंसां सौख्यमर्थागमं च । कथितफल विपाकैस्तर्कयेद् वर्तमानां परिणमति फलोक्तिः स्वप्नचिन्तास्ववीयः ॥ २२ ॥ इति । शुभफलददशायां पुंसामन्तरात्मा तादृगेवेत्यन्वयः। शुभ- फलदस्य ग्रहस्य दशायां तद्वत्पुरुषस्यान्तरात्मा ताक्, यादृशो ग्रहः शुभफलं ददाति तादृशः। रविशीतगू चेद् राजसदृशः, क्षितिसुत- थेनेतृसदृशः, इत्यादि । बहु सौख्यमर्थागमं च जनयति । तत्सदृशं सौख्यं तत्सदृशमर्थागमं च बहु भूरि जनयति । पौरुषमुत्पादयती- त्यर्थः । अर्थादेवाशुभफलददशायां तदधमैः सादृश्यं दुःखमर्थक्षयं बहू जनयतीत्युक्तं भवति । अतएव कथितफलविपाकनखदन्तादिनिमि-- तधनागमादिभिः कथितैः शुभफलविपाकैः तथा भार्यापुत्रनिमित्त- व्यापदुद्भवादिभिरनिष्टफलविपाकैतुभिः सूर्यस्य दशां वर्तमानां तर्क- येत् धूमवत्वेन हेतुनानिमत्त्वमिवानुमानेन तर्कयेत् कल्पयेदित्यर्थः । किं धूमाग्नयोरिव दशाफलदशयोनियता व्याप्तिरित्यत्राह - परिण- मति फलोक्तिरिति । उक्तानां फलानामवश्यभावित्वमस्तीति सवीः १. 'न् नटनर्तकगणकं व्येक्षमाणाभ्यासी च ( ? ) तदा सूर्यभौमकृताग्नेयी छाया। य' ख. पाठ:. 'अथ दशायामन्तरात्मनः स्वरूपं(शा? मा)लिन्याह' क. पाटः.

·१६६ १ विवरणोपेते होराशास्त्रे वीर्यशालिभिः ग्रहैरुक्तानि फलानि परिणमन्त्येव, अवीर्यैः वीर्य- शून्य ग्रहैरुक्तानि फलानि स्वमेषु वा चिन्तासु वा परिणमन्तीत्यत्र विशेषो द्रष्टव्यः । बलवद्भिग्रहैः फलानां साक्षादनुभवः परिणमति । बलशून्यैः स्वमेन वा मनोराज्येन वा अनुभवः परिणमतीति निय- मात् फलानुभवेन ग्रहदशानुमानं सम्भवत्येव ॥ २२ ॥ यद्येवं फलानामवश्यानुभवनीयत्वं नियतं, तर्हि महान् सङ्कटः । मेषलग्रजातस्य वृष- भस्थे कुजे लमाधिपत्वेन धनवृद्धिकरत्वमष्टमाधिपत्वेन धनहानिकरत्वं च युगपत् सम्भवतः इत्यादिषु कथं निर्वाह इत्यत्राह- एकग्रहस्य सदृशे फलयोविरोधे नाशं वद् यद्धिकं परिपच्यते तत् । नान्यो ग्रहः सहशमन्यफलं हिनस्ति स्वां स्वां दशामुपगताः स्वफलप्रदाः स्युः॥ २३ ॥ इति । एकग्रहस्य सदृशे फलयोर्विरोधे नाशं वदेदित्यन्वयः। एकस्य ग्रहस्य केनापि निमित्तेन वृद्धिकरत्वम् अन्येन निमित्तेन हा- निकरत्वं च सम्भवति चेत् , सदृशो विरोधः । तत्र तयोः फलयोन शं वदेत् । तस्य भावस्य वृद्धाने नाशम् अदर्शनं वदेदित्यर्थः । तेन ग्रहेण तस्य भावस्य वृद्धिर्वा हानिर्वा न वक्तव्येति यावत् । एवं पर- स्परबाधया फलसम्भवाभावे वक्तव्येऽपि विशेषमाह-यदधिकं तत् परिपच्यते इति । तयोरेकं प्रति राश्यंशकयोगेक्षणादिभिः कारणैरा- धिक्यमस्ति चेत् तत्फलं परिपच्यते दृश्यते इति यावत् । आधिक्येन मुरिणां तत्र लग्नकदेऽपि तारतम्यं वक्तव्यमिति द्योत्यते । एकग्रहस्ग ह्माण्डकटाहभित्तिव्याप्तत्वनिर्देशेन कुत्र लग्नकक्ष्यति ज्ञानासम्भवः । फलकथनाय लग्नकक्ष्यास्थानमवश्यं वेदितव्यं च । अतस्तन्निर्धारणाय लग्नस्यान्ते निर्देशः कृत इति वेदितव्यम् । अतो राशीनामष्टधा वि- भागे पादोनचतुर्भागात्मके प्रथमो भागः शनैश्चरकक्ष्या । द्वितीयः सु- रगुरुकक्ष्या । तृतीयो भौमकक्ष्या । चतुर्थः सूर्यकक्ष्या । पञ्चमः शुक्र- कक्ष्या । षष्ठो बुधकक्ष्या । सप्तमश्चन्द्रकक्ष्या । अष्टमः पादोनचतुर्भागा- त्मको राशिभागो लग्नकक्ष्यति सर्वेषु राशिषु द्रष्टव्यम् । एवं द्वादशसु राशिषु अष्टधा विभक्तेषु षण्णवतिप्रमाणाः कक्ष्या भवन्ति । तत्रार्कः ·.- नवमोऽध्यायः । १६७ स्वदशायामधर्मनिरतेषु प्रीतिं जनयति । गुरुः स्वदशायामधर्मनिरतेषु वैरं जनयति इत्यादि स्वस्वदशाकालभोग्यत्ववशात् सदृशग्रहविरोधे- ऽपि अविरोधेन फलं वक्तव्यमित्यर्थः । एष न्यायः वस्तुनिर्देशप्रकर- णेऽपि । राश्यंशकयोगेक्षणादिभिः वस्तूनां विशेषनिरूपणे स्वरूपवर्ण- गुणादिषु परस्परविरोधप्राप्तावेवमेव न्याय इति सूच्यते ॥ २३ ॥ इति होराविवरणेऽष्टमोऽध्यायः॥ । - अथ नवमोऽध्यायः। दृढकर्मोपार्जितस्य दशान्तर्दशादिविषयस्य शुभाशुभविशेषस्य कालविशेषानुपदिश्ये- दानीमदृढकर्मनिबन्धनस्य गोचरफलस्वरूपस्य शुभाशुभविपाकस्य कालविशेषान् प्रदर्शयितु- मष्टकवर्गमाह-'स्वादक' इत्यादिभिः सप्तभिः श्लोकैः । शनैश्चरसुरगुरुभौमार्कशुक्रबुधचन्द्र- लग्नात्मकस्याष्टकस्य जननकाले येषु राशिषु स्थितिः, तेभ्योऽष्टभ्योऽप्यारभ्य राशिद्वादशके चरता प्रहाणां सप्तानां यत्र यत्र राशौ चारकाले शुभप्रदत्वं भवति, तेषां स्थानानां वर्ग: समुच्चयोऽष्टकवर्गशब्देनोच्यते । अर्थादेव चारकालेऽनुक्तराशिषु स्थितानामशुभप्रदत्वं चोक्त भवति । वक्ष्यति च "इति निगदितमिष्टं नेष्टमन्यदि"ति । तत्र प्रथममादित्यस्याष्ट- कवर्ग शार्दूलविक्रीडितनाह - स्वादकः प्रथमायवन्धुनिधनद्याज्ञातपोवूनगो वक्रात् स्वादिव तद्वदेव रविजाच्छुक्रात् स्मरान्त्यारिषु । जीवाद् धर्मसुतायशत्रुषु दशत्र्यायारिंगः शीतगो- स्तेष्वेवान्त्यतपस्सुतेषु च बुधालग्नात मा पापा । तियनन्दोलविश्वं तिर्यग्रूपा रेखा नव ऊभ्वरूपा रखास्त्रयोदश च यथा भवन्ति तथा । गिरिगिरिशपदं चक्र, पद- शब्देन तिर्यगूर्वयो रेखयोः सम्पात उच्यते । गिरयः सप्त गिरिशा एकादश । अक्षरसंख्यया सङ्कटप्रमाणानि पदानि यस्य तद् गिरिगिरिशपदं चक्रम् एवं कृते षण्णवतिकोष्ठानि भवन्ति । तदूर्ध्वं चक्रस्योपरितनकोष्ठपङ्क्तयाम् । लमाया राशयो ज्ञेयाः स्युः । मेषादित्वनिषेधार्थ लग्नाद्या इत्युक्तम् । तेषु केषुचिद् प्रहयुक्तेषु ग्रहाः फलदाः । शिष्टम् इष्टस्य सद्म शिष्टं स्थानम् इष्टस्य प्रहस्य भवनम् । अतस्तेषु राश्यधिपाः फलदा इत्यर्थः । भावाश्रितफलं पूर्व भावाधिपफलं पुनः । प्रहयुक्तेषु वक्तव्यं शिष्टे भावाधिपात् फलम् ॥ एन ...

·- नवमोऽध्यायः । स्वाधिष्ठितराशेरारभ्य यथोक्तराशिषु स्वकीयकक्ष्याचारकाले शुभं द- दाति, अनुक्तराशिषु स्वकीयकक्ष्याचारकालेऽशुभं च ददाति । तथा वक्राधिष्ठितराशेरारभ्य यथोक्तराशिष्वात्मनो वक्रकक्ष्याचारकाले शुभं ददाति, अनुक्तराशिष्वशुभं च ददाति । एवमष्टास्वपि कक्ष्यासु तत्तकक्ष्याधिपस्थितराशेरारभ्य यथोक्तराशिषु तत्तत्कक्ष्यायां चरन् शुभं ददाति, अनुक्तकक्ष्यास्वशुभं च ददाति । एवं द्वादशसु मासेषु षण्णवतिफलानि कक्ष्याचारवशाद् निर्देश्यानि । तथा चन्द्राष्टकवर्गेण सप्तविंशतिनक्षत्रात्मके चन्द्रपर्यये किञ्चिदूनसप्तदशनाडिकात्मकचन्द्र- कक्ष्याचारवशात् षण्णवतिफलानि निर्देश्यानि । एवमर्कचारवशाचन्द्र- चारवशाच्च गोचरफलानि कुशाग्रीयधिया यथास्वकालं तत्र तत्र व- क्तव्यानि । अत्राष्टकवर्गे कक्ष्याचारफलसुखावबोधाय तत्प्रस्तारोऽव- गन्तव्यः । तद्यथा "तिर्यग्विश्वोर्खनन्दं गिरिगिरिशपदं न्यस्य चक्रं तदूधै लग्नाद्या राशयः स्युर्ग्रहगणसहिताः शिष्टमिष्टस्य सद्म । तस्याधः सौरिमुख्यं ग्रहगणर्मुदयं चापि कक्ष्याक्रमेण प्रस्तार्य स्वस्वचक्रे लिख फलपदभागाष्टके बिन्दुरेखाः ॥" अस्यार्थः तिर्यग्विश्वोर्ध्वनन्दं चक्रं न्यस्य इत्यन्वयः । न्यस्येति 'वं च द्वा' ग. पाठः. २. 'या' ख. ग. पाठः. ३. “यड्नन्दोलविश्वं गि', ४. 'मुपरि न्यस्य क', ५. 'यांः', ६. 'स', 'के सदहितफलभा', 'र्थः तिर्यनन्दोर्ध्वविश्वं गिरिगिरिशपदं चक्रं न्यस्य । न्यस्येति ल्यवन्तं वा लोटि परस्मैपदमध्यमपुरुषैकवचनं वा भवतु । ल्यबन्तत्वे राशयो ज्ञेयाः स्युरित्यध्याहार्येण ज्ञेय- शब्देन सम्बन्धः । लोटपक्षे शिष्यं प्रति विधिः । तिर्यङ्नन्दोलविश्वं तिर्यगरूपा रेखा नव ऊर्ध्वरूपा रेखास्त्रयोदश च यथा भवन्ति तथा । गिरिगिरिशपदं चक्रं, पद- शब्देन तिर्यगूर्वयो रेखयोः सम्पात उच्यते । गिरयः सप्त गिरिशा एकादश । अक्षरसंख्यया सटप्रमाणानि पदानि यस्य तद् गिरािगिरिशपदं चक्रम् एवं कृते षण्णवतिकोष्ठानि भवन्ति । तदूर्ध्वं चक्रस्योपरितनकोष्ठपङ्क्तयाम् । लमाया राशयो ज्ञेयाः स्युः । मेषादित्वनिषेधार्थ लमाद्या इत्युक्तम् । तेषु केषुचिद् प्रहयुक्तेषु ग्रहाः फलदाः । शिष्टम् इष्टस्य सद्म शिष्टं स्थानम् इष्टस्य प्रहस्य भवनम् । अतस्तेषु राश्यधिपाः फलदा इत्यर्थः । भावाश्रितफलं पूर्व भावाधिपफलं पुनः । प्रयुक्तेषु वक्तव्यं शिष्टे भावाधिपात् फलम् ॥ १. , .

·विवरणोपेते होराशास्त्रे निपूर्वादस्यतेः लोटि मध्यमपुरुषैकवचनं, निहीत्यर्थः । तिर्यग्विश्वे तिर्य- विश्वीनास्त्रयोदश रेखा ऊर्ध्वनन्दा अध ऊर्ध्वा नव रेखा यथा भवन्ति, तथा चक्रं निधेहीति शिष्यं प्रति गुरोरुक्तिः । गिरिगिरिशपदमिति चक्रस्य विशेषणम् । गिरयः सप्त । गिरिशा एकादश । पदशब्देन तिर्यगूर्ध्वयो रेखयोः सम्पात उच्यते । गिरिगिरिशसङ्ख्यानि पदानि यस्येति बहुव्रीहिः । सप्तदशाधिकशतसङ्घचैस्तिर्यगूर्ध्वरेखासम्पातैर्युक्त- मित्यर्थः । (तथाकृते चक्रे ?)। तथाकृतस्य चक्रस्योर्ध्वं तदूर्वे । लग्नाद्या राशयः स्युः । अध ऊर्ध्वाः लग्नादयो द्वादश राशयो भवेयुः। कीदृश राशयः । ग्रहगणेन सहिताः चारवशात् सम्प्राप्तैः सूर्यादिभिग्रहैः सहिताः । शिष्टमिष्टस्य सम । शिष्टं ग्रहगणरहितमित्यर्थः । तदिष्टस्य ग्रहस्य सम, क्षेत्रमिति वेदितव्यम् । फलनिरूपणे राशीनां ग्रह- योगे सति ग्रहेण फलं वक्तव्यं, ग्रहाभावे राश्यधिपेन फलं वक्तव्य- मित्यर्थः । इति पूर्वार्धेन चक्रविन्यासः प्रदर्शितः । तत्र चक्रे अध इति वचनादत्र चक्रे उपरि कोष्टद्वादशकं लमकक्ष्येत्युकं भवति । तस्याधः सौरि मुख्यं शनैश्चरादिकं प्रहगणं कक्ष्याक्रमेणोपरि न्यस्य तस्य लमकक्ष्याकोष्ठद्वादशकस्याधः सप्त कोष्ठद्वादशकानि सन्ति । तेषामधस्तने कोष्ठे सौरि तत उपरितने गुरुं तत उपरितने भौमं तस्मादकं ततः शुक्रं ततो बुधं तत उपरितने चन्द्रं च न्यस्ये- सर्थः । एवं कृत्वाष्टकवर्गोदितसदहितफलभागाष्टके बिन्दुरेखाः प्रस्तार्या इत्यन्वयः । दहितफलभागाष्टके सत्फलान्युक्तस्थानानि अहितफलानि अनुक्तस्थानानि एवंरूपा णामुत्तानुक्तानां भागानामष्टके सस्वचक्रे स्वचक्रेण सहिते स्वस्वकक्ष्याचक्रसहिते । ल- मादिद्वादशराशिषु पादोनचतुर्भागात्मका आदिमा अक्षरसंख्यया शुभागप्रमाणा अष्टम- भागाः सौरिकक्ष्या । तथा द्वितीयाष्टमभागाः सुरगुरुकक्ष्या इत्यादि द्रष्टव्यम् । अतः सस्वचक्के भागाष्टके इत्युक्तम् । बिन्दुरेखाः, यत्र सत्फलं तत्र बिन्दुर्निक्षेप्यः । यत्रा- हितफलं तत्र रेखा च निक्षेप्या । अत्र प्रस्तारे अर्कस्य स्वकक्ष्यायां स्वाधिष्ठिताद् राशेरारभ्य प्रथमायबन्धुनिधनद्वयाज्ञातपोयूनेषु बिन्दुर्निधातव्यः । तृतीयपञ्चमषष्ठन्य- येषु रेखा निधातव्या । वक्रात् स्वादिवेति । वक्रकक्ष्यायां वक्राधिष्ठितराशेरारभ्य यथोक्तानुक्तस्थानेषु बिन्दुरेखाः कर्तव्याः । एवमन्यास्वपि कक्ष्यासु यथोक्तबिन्दुरेखा- विन्यासः कर्तव्यः एवं प्रस्तारविधिः । एवं सप्तानां ग्रहाणामपि प्रस्तारः कर्तव्यः । अत्र पृथक् पृथक् कक्ष्यासु ग्रहचारेण फले वक्तव्ये कक्ष्याधिपवशात् कक्ष्यास्वप्रह- वशाच तत्रस्थषड्वर्गवशाच्च निरीक्षकग्रहवशाच्च फलविशेषा वक्तव्याः । बलाबल- विशेषाद् ऊहापोहपटुभिरनवरतमाराधितनिजेष्टदेवतागुरुभिरवधानपरैर्दैवज्ञैरेवमष्टकवर्गविधा- गोचरफलानि नियतविषयैर्दशान्तर्दशाफलैः सह यथोक्तकालविशेषेषु निर्देष्टव्यानि ॥१॥च' क. ग. पाठः, ·नवमोऽध्यायः । १७१ ऊर्ध्वस्थिताः लग्नात् प्रभृति द्वादश राशयः कल्प्याः। पुनरेकैकत्र राशौ तिर्यकस्थिताः पादोनभचतुष्कपमाणाः शुभाङ्गादिवाक्यैरवगन्तव्या अष्टावष्टौ कोष्ठाः सम्भवन्ति । अत्राह---तत्राधः सौरिमुख्यं ग्रहगण- मुदयमपि च कक्ष्याक्रमेण प्रस्तार्य स्वस्वचक्रे फलपदभागाष्टके बि- न्दुरेखा लिख इत्यन्वयः । सौरिमुख्यं ग्रहगणं शनैश्वरसुरगुरुभौमार्क- शुक्रबुधचन्द्रानित्यर्थः । उदयं लग्नराशिं च । तस्य चक्रस्याधः लग्न- राशिस्थेषु अष्टसु कोष्ठेष्वित्यर्थः । कक्ष्याक्रमेण नतु बारक्रमेणेत्यर्थः । कक्ष्याक्रमः खलु कालहोराक्रमः । यथोक्तमार्यभटेन "सप्तैते होरेशाः शनैश्चराया यथाक्रमं शीघ्राः । शीघ्रक्रमाचतुर्था भवन्ति सूर्योदयाद् दिनपाः ॥" इति । तस्मादत्र प्रथमकोष्ठः शनिकक्ष्या इत्यादि । अष्टमकोष्ठो लग्न- कक्ष्या । एवं कक्ष्याक्रमः सर्वराशिषु ज्ञेयः । त(ल? )शात् प्रस्तार्य, यथोक्तक्रमेण लग्नादिराशिकोष्ठाष्टकेषु शनैश्चरादीन् कल्पयित्वेत्यर्थः । फलपदभागाष्टके इति । फलानां 'स्वादकः' इत्यादिभिरुक्तानां पदे स्थानभूते कोष्ठाष्टके । बिन्दुरेखाः बिन्दवो रेखाश्च बिन्दुरेखाःता लिख, यथोद्दिष्टेषु स्थानेषु बिन्दून् लिख, अनुक्तस्थानेषु रेखाश्च लिख । एवं बिन्दुरेखालेखने कृते चक्रस्थिताः षण्णवतिकोष्ठाः पूरिता भ- वन्ति । तद्यथा- स्वादर्क इत्यस्य प्रस्तारः प्रदर्श्यते बन्धुनिधनव्याज्ञातपोधूनग इति । उक्तेषु स्थानेषु अर्ककक्ष्यायाम् अर्काकान्तराशिमारभ्य बिन्दवः स्थाप्याः । अनुक्तेषु तृतीयपञ्चम- षष्ठद्वादशेषु चतुर्षु कोष्ठेषु रेखाश्च कर्तव्याः। वक्रात् स्वादिवेति । वक्र- कक्ष्यायां यथादर्शितायां वक्रस्थितराशिमारभ्य उक्तेषु स्थानेषु बि- न्दवः अनुक्तेषु रेखाश्च कर्तव्याः । तदेव रविजादिति । रविजकक्ष्यायां तथा रविजस्थितराशिमारभ्य उक्तानुक्तस्थानेषु बिन्दुरेखा लेख- नीयाः। शुक्रात् स्मरान्त्यारिषु इति । यथोक्तायां शुक्रकक्ष्यायां शुक्र- स्थितराशिमारभ्य सप्तमव्ययषष्ठेषु बिन्दवः अनुक्तेषु नवसु रेखाश्च नि- धातव्याः । जीवाद्धर्मसुतायशत्रुषु इति । जीवस्थितराशिमारभ्य यथो- फ्तेषु चतुर्षु बिन्दवः अनुक्तेष्वष्टासु रेखाश्च लेख्याः । दशव्यायारिगः शीतगोरिति । चन्द्राक्रान्तराशिमारभ्य यथोक्तेषु चतुर्पु विन्दवः अनु- . प्रथमाय- ·१७२ विवरणोपेते होराशास्त्रे क्तेष्वष्टासु रेखाश्च स्थाप्याः । तेष्वेवान्त्यतपस्सुतेषु च बुधादिति । बुधस्योक्तेषु सप्तसु स्थानेषु बिन्दुन्यासः, अनुक्तेषु पञ्चसु रेखान्या- सश्च कर्तव्यः । लग्नात् सबनध्वन्त्यग इति । अत्र द्वादशराश्यात्मक- पङ्क्त्यष्टकयुक्ते चक्रेत्यायां लमकक्ष्यायां लग्नादारभ्य यथोक्तेषु षद्सु कोष्ठेषु बिन्दवो निक्षेप्याः, अनुक्तेषु कोष्ठेषु रेखाश्च निक्षेप्याः। इत्यादित्यस्य यथोक्ताष्टकवर्गप्रस्तारे कृतेऽष्टाचत्वारिंशत्कोष्ठेषु बिन्दवो भवन्ति, अनुक्तेष्वष्टाचत्वारिंशत्स्थानेषु रेखाश्च भवन्ति । इति षण्ण- वतिकोष्ठा अपि बिन्दुरेखान्यत(म? र)योगेन अशून्या भवन्ति । एवं चन्द्रादीनामप्यष्टकवर्गप्रस्तारः कर्तव्यः ॥ १ ॥ चन्द्राष्टकवगै शार्दूलविक्रीडितेनाह - लग्नात् षद्धिदशायगः सधनधीधर्मेषु चाराच्छशी स्वात् सास्तादिषु साष्टसप्तसु रवेः षद्यायधीस्थो [यमात् । धीच्यायाष्टमकण्टकेषु च बुधाजीवाद्धनायाष्टगः केन्द्रस्थश्च सितात्तु धर्मसुखधीन्यायास्पदानङ्गगः ॥२॥ इति । शशी लमात् पत्रिदशायगः शुभ इत्यन्वयः । चन्द्रः लग्नकक्ष्यायाः पत्रिदशायेषु शुभः, शिष्टेष्वष्टास्वशुभः । आराद् भौ- मात् सधनधीधर्मेषु षत्रिदशायेषु शुभः, शिष्टेषु पञ्चस्वशुभः । स्वाद सास्तादिषु षट्त्रिदशायेषु शुभः, शिष्टेषु षट्स्वचुभः । रवेः साष्टसप्तसु पत्रिदशायेषु शुभः शिष्टेषु षट्स्वशुभः । यमात् पट्यायधीस्थः शुभः, अष्टस्वशुभः । बुधाद्धीन्यायाष्टमकण्टकेषु शुभैः, चतुर्बशुभः। जीवाद् धनायाष्टगः केन्द्रस्थश्च शुभः, शिष्टेषु पञ्चस्वशुभः । सितात १. 'र्गमाह-' ख. ग, पाठ:. २. 'या लग्नात् चतुर्ष स्थानेषु शुभः एवमुत्तर- त्रापि योजनीयम् । आ', ३. 'भः, शिष्टेषु च' क. ग. पाठः. 'जीवाद् व्ययायाष्टग' इति मुद्रितपाठः । (Vide page 177 Brihadjatakam translated by Swami Vijnanananda. "The sacred books of the Hindus" series Vol. XII), ·नवमोऽध्यायः । १७३ तु धर्मसुखधीव्यायास्पदानङ्गगः शुभः शिष्टेषु पश्चस्वशुभः। एवमेकोन- पञ्चाशत्सु शुभः सप्तचत्वारिंशत्स्वशुभः ॥ २॥ कुजाष्टकवर्ग शार्दूलविक्रीडितेनाह - वस्तूपचयेष्विनात् सतनयेष्वाद्याधिकेषूदया- चन्द्रावित्रिफलेषु केन्द्रनिधनप्राप्त्यर्थगः स्वाच्छुभः। धर्मायामकेन्द्रगोऽर्कतनयाज्ज्ञात् षनिर्धालाभगः शुक्रात् षड्व्ययलाभमृत्युषु गुरोः कर्मान्त्यलाभारिषु॥ इति । वक्रस्तु इनादारभ्य सतनयेषु उपचयेषु शुभा, शिष्टेषु सप्त- स्वशुभः। उदयाद् आद्याधिकेषु उपचयेषु शुभः, शिष्टेषु सप्तस्वशुभः । चन्द्राद् द्वितिफलेषु शुभः, अन्येषु नवस्वशुभः । स्वात् केन्द्रनिधन- प्राप्त्यर्थगः शुभः, अन्येषु पञ्चस्वशुभः । अर्कतनयाद् धर्मायाष्टम- केन्द्रगः शुभः, अनुक्तेषु पञ्चखशुभः । ज्ञात् पविधीलाभगः शुभः, अनुक्तेष्वष्टस्त्रशुभः । शुक्रात् षड्व्ययलाभमृत्युषु शुभः, अनुक्तेष्वष्टा- स्वशुभः । गुरोः कर्मान्त्यलाभारिषु शुभः, अन्येष्वष्टास्वशुभः । एवमे- कोनचत्वारिंशत्सु शुभः, सप्तपञ्चाशत्स्वशुभः ॥ ३॥ बुधाष्टकवर्ग शार्दूलविक्रीडितेनाह :- याद्यायाष्टतपस्सुखेषु भृगुजात् सध्यात्मजेष्विन्दुजः साज्ञास्तेषु यमारयोर्व्ययरिपुप्राप्त्यष्टगो वाक्पतेः। धर्मायारिसुतव्ययेषु सवितुः स्वात् साधकर्मत्रिगः षट्स्वायाष्ठसुखास्पदेषु हिमगोः साधेषु लग्नाच्छुभः ॥ इति । इन्दुजः भृगुजात् सन्यात्मजेषु याद्यायाष्टतपस्सुखेषु शुभ इत्यन्वयः, शिष्टेषु चतुर्वशुभः । यमारयोः साज्ञास्तेषु यायायाष्टत- पस्सुखेषु शुभैः, अनुक्तेषु चतुर्बशुभः । वाक्पतेः व्ययरिपुमाप्त्यष्टगः शुभः अनुक्तेष्वष्टास्वशुभः । सवितुर्धर्मायारिसुतव्ययेषु शुभः, अन्येषु सप्तस्वशुभः। स्वात् साधकर्मत्रिकेषु धर्मायारिसुतव्ययेषु शुभः, अन्येषु १., २. 'माह -.' ख. ग. पाठः, ३. 'भः यमादाराच उक्तेषु स्थानेषु शुभः अ', ४. 'ध्वन्यराशिष्य' क. ग. पाठः. ॥

·१७१ विवरणोपेते होराशास्ले चतुर्दशुभः । हिमगोः षट्स्वायाष्टसुखास्पदेषु शुभः, अन्येषु पदस्व- शुभः। लग्नाद् आद्यसहितेषु षट्स्वायाष्टसुखास्पदेषु शुभः, अन्येषु प- ञ्चस्वशुभः । एवं चतुष्पञ्चाशत्स्थानेषु शुभः । द्विचत्वारिंशत्स्थाने- ध्वशुभः॥४॥ जीवाष्टकदर्ग शार्दूलविक्रीडितेनाह - दिक्स्वाद्याष्टमदायबन्धुषु कुजात् स्वात् सत्रिकेष्वगिराः सूर्यात् सत्रितपस्सु धीस्वनवदिग्लाभारिगो भार्गवात्। जायायार्थनवात्मजेषु हिमगोर्मन्दात् त्रिषधीव्यये दिग्धीषट्स्वसुखायपूर्वनवगो ज्ञात् सस्मरचोदयात् ।। इति । अङ्गिराः कुजाद् दिकस्वाधाष्टमदायबन्धुषु शुभः । तथा स्वात् सत्रिकेषु दिक्स्वाद्याष्टमदायबन्धुषु शुभः । सूर्याद सत्रितपस्सु दिक्स्वाद्याष्टमदायबन्धुषु शुभः । भार्गवाद् धीस्वनवदिग्लाभारिगः शुभः । हिमगोर्जायायार्थनवात्मजेषु शुभः । मन्दात् त्रिषधीव्यये शुभः।ज्ञाद् दिग्धीषद्स्वसुखायपूर्वनवगः शुभः । उदयाद् दिग्धीषद- स्वसुखायपूर्वनवगः सस्मरश्च शुभः ॥५॥ शुक्राष्टकवर्ग शार्दूलविक्रीडितेनाह - लग्नादासुतलाभरन्ध्रनवगः सान्त्यः शशाङ्कात् सितः स्वात् साज्ञेषु सुखनिधीनवदशच्छिद्राप्तिगः सूर्यजात् । रन्ध्रायव्ययगो रवेनवदशप्राप्त्यष्टधीस्थो गुरोः ज्ञाद्धीच्यायनवारिगस्त्रिनवष*बन्ध्वागमान्त्यः कुजात्।। इति । शुक्रः लग्नाद् आसुतलाभरन्ध्रनवगः शुमः । शशाबाद आसुतलाभरन्ध्रनवगः सान्त्यश्च शुभः। स्वात साझेषु आसुतलामरन्ध्र- नवसु शुभः । सूर्यजात् सुखत्रिधीनवदशच्छिद्राप्तिगः शुभः । वे रन्ध्रायव्ययगः शुभः । गुरोः नवदशप्राप्त्यष्टधीस्थः शुभः । वाद् १., २. 'र्गमाह--' ख. ग. पाठः. -- * 'पुत्रायसान्त्य' इति मुद्रितपाठः । (Vide page 181 Brihadjutakam translated by Swami Vijnanananda:--"The sacred books of the Hindus" Series, Vol. XII).

·नवमोऽध्यायः । १७५ धीच्यायनवारिगः शुभः । कुजात् त्रिनवषड्बन्ध्यागमान्त्यः शुभैः। एवं द्विपञ्चाशत्स्थानेषु शुभः । चतुश्चत्वारिंशत्स्थानेष्वशुभः ॥ ६ ।। मन्दाष्टकवर्ग शार्दूलविक्रीडितेनाह -- मन्दः स्वात् त्रिसुताप्तिशत्रुषु शुभः साज्ञान्त्यगोभूमिजात् केन्द्रायाष्टधनेष्विनादुपचयेष्वाये सुखे चोदयात् । धर्मायारिदशान्त्यमृत्युषु बुधाचन्द्रात् त्रिषड्लाभगः षष्ठान्त्यायगतः सितात् सुरगुरोःप्राप्त्यन्त्यधीशत्रुगः॥ इति । मन्दः स्वात् त्रिमुताप्तिशत्रुषु शुभः, भूमिजात् साज्ञान्त्यगः त्रिसुताप्तिशत्रुषु च शुभः । इनात् केन्द्रायाष्टधनेषु शुभः, उदयादुपचये- वाघे सुखे च शुभः। बुधाद् धर्मायारिदशान्त्यमृत्युषु शुभः । च- न्द्रात् त्रिषड्लाभगः शुभः । सितात् षष्ठान्त्यायगतः शुभः । सुरगुरोः प्राप्त्यन्त्यधीशत्रुगः शुभः। अनुक्तेष्वन्यराशिष्वशुभः। एवमेकोनचत्वा- रिंशत्सु शुभः, सप्तपञ्चाशत्स्वशुभश्च भवतीति द्रष्टव्यम् ॥७॥ एवं प्रहाणामष्टकवर्गप्रकारमुक्त्वा तत्फलनिर्णयार्थ मालिनीमाह- इति निगदितमिष्टं नेष्टमन्यद् विशेषा- दधिकफलविपाकं जन्मिनां तत्र दधुः। सपचयगृहमित्रस्वोच्चगाः पुष्टमिष्टं त्वपचयगृहनीचारातिगर्नेष्टसम्पत् ॥ ८ ॥ (इति ।) इति निगदितमिष्टम् , अन्यन्नेष्टमित्यन्वयः । इतिशब्देन 'स्वादर्क इत्यादिभिः सप्तभिः श्लोकैरुक्तः प्रकारो निगद्यते । निगदित- मुक्तम् , इष्टं प्रथमायबन्धुनिधनादि । स्थानमिति शेषः । तदिष्टम् इष्ट- फलम् । अन्यद् अनुक्तं तृतीयपञ्चमादिस्थानं, नेष्टम् अनिष्टफल- मित्यर्थः। राशिषु द्वादशस्वपि कक्ष्यावशादष्टधा विभागे(न? ना)गतेषु १. 'भः ॥ मन्दा', २. 'पु शु', ३. 'प्वष्टस्वशु क. ग. पाठः, ४. "प्तचत्वा- रिंश', ५. 'विन्यासमु' ख. पाठः. ६. 'क्त्वा विशेषकथनाय तदेवानुवदति-', ७. 'ति स्वा', ८. 'कैरित्यर्थः । निगदि', ९. 'लस्थानम् ।', १०. 'लस्थानमिति' ग., 'सम्बन्धः । ननु' क. ग. पाठः.

·१ १७६ विवरणोपेते होराशास्त्रे षण्णवतिखण्डेषु ग्रहाणामष्टकवर्गस्थानेषु 'स्वादर्क' इत्यादिना यथो- क्तानि अष्टचत्वारिंशत् स्थानानि सूर्यस्य शुभफलप्रदानीत्युक्तं भ- वति । एवमन्येषामपि ग्रहाणां स्वैः खैः श्लोकैरुक्तानि स्थानानि शुभानि । तत्र प्रत्येकं शुभस्थानसङ्ख्या- "देवो धवो धिगो विष्णुः क्षमी रामो धिगः क्रमात्" इति । अशुभस्थानसङ्ख्या च "देवः सुम्भः समा रम्भा नाभिर्विद्वान् समा क्रमात् ।" इति । ननु सप्तमाध्यायेन जीवितकालो दर्शितः । अष्टमाध्यायेन द- शान्तर्दशादिभेदजनितेषु जीवितकालविभागेषु ग्रहाणां फलविशेषा दर्शिताः । तेषामिष्टानिष्टता च तत्र दशानां सम्पूर्णारिक्तादिसंज्ञा- भेदेन प्रदर्शिता । तदनेनाष्टकवर्गेण पुनः कुत्रत्यानीष्टानिष्टानि क- ध्यन्ते । सत्यम् । अनेनाष्टकवर्गेणापि जीवितकालभवान्येवेष्टानिष्टानि कथ्यन्ते । किन्तु दृढकर्मनिमित्तानि फलानि दशान्तर्दशादिर्भािनर्दे- श्यानि । अदृढकर्मनिमित्तानि अष्टकवर्गगोचरफलानि तदविरोधेन तत्र तत्र निर्देश्यानि । परस्पराविरोधे द्विविधान्यपि सम्भवन्ति । परस्परविरोधे तु दशाफलान्येव प्रबलानि । अपिच काल एव खलु फलानि सर्वाण्यपि पाचयति । स च "कालो बलीयान् विविधानुभावषड्भावनेताद्यवसानशून्यः । तस्यानुमेयत्वमुपक्रमान्तभाजो विभागाश्च खगर्मचारैः॥" अतोत्र जननकालग्रहस्थितिविशेषावगन्तव्यानां दशादिफलानां पा- ककालस्य तात्कालिकग्रहसंचारावगम्यत्वेन दशाफलस्य गोचर- फलस्य च सदासङ्कीर्णता भवत्येव । तत्र दशाफलान्यष्टमाध्याये दर्शितानि । गोचरफलानि तु मुहूर्तशास्त्रमसिद्धान्यत्र संक्षिप्य लि- ख्यन्ते । तथाचोक्तं विद्यामाधवेन- "पुंसां जन्मादिभावेषु यत् फलं ग्रहचारतः । वराहमिहिरेणोक्तं संक्षेपात् तदिहोच्यते ॥ १. 'लप्रमाणं दः, २. 'तम् ।', ३. 'ज्ञानिर्देशद्वारण द', ४. 'तानि (2)। भने' क.ग. पाठः. ५. 'ण कुत्रेष्टमनिटं वा कथ्यते । स' ख. पाठः. ६. 'नि स- म्भवन्तीति विशेषः । अ', .. रोजानि सं' क. ग. पाठः.

·नवमोऽध्यायः । १७७ . आयभ्रातृद्विषदुपगतौ स्थानमानादिलाभ वित्ते वित्तक्षयमथ सुहृत्पुत्रगौ क्लेशभीतिम् । कामे रोगान् व्यसनमतुलं धर्मगौ सूर्यभौमौ भौमो भङ्गं दिशति दशमे कर्मसिद्धिं दिनेशः ॥ क्रमेण भोगोदयमर्थहानि जयं भयं शोकमरातिभङ्गम् । सुखान्यनिष्टं गदमिष्टसिद्धि मोदं व्ययं च प्रददाति चन्द्रः॥ अर्थक्षयं श्रियमरातिभयं धनाप्ति भार्यासुतादिकलहं विजयं विरोधम् । पुत्रार्थलाभमथ विघ्नमशेषसौख्यं पुष्टिं पराभवभयं च करोति चान्द्रिः ।। नानादुःखं वित्तसमृद्धिं स्थितिनाशं बन्धुक्लेशं पुत्रधनाप्तिं रिपुबाधाम् । भोगान् रोगान् वित्तसुताप्तिं धनहानि स्थानप्राप्ति दुःखभयं यच्छति जीवः ।। अखिलविषयभोग वित्तासिद्धिं विभूति सुखसुहृदभिसद्धिं पुत्रलब्धि विपत्तिम् । युवतिजनितबाधां सम्पदं स्त्रीमुखाप्तिं कलहमुदयमाप्तिं दैत्यमन्त्री विधत्ते ॥ नानारोगशुचं सुखार्थविहति स्थानार्थभृत्यादिक स्त्रीवन्ध्वर्थसुखच्युतिं धनसुखभ्रंशं सपत्नक्षयम् । मार्गासक्तिमनल्पदुःखनिचयं धर्मप्रणाशामयान् दारियं धनलाभमर्थविहति धत्ते क्रमादर्कजः ॥ द्वादशजन्माष्टमगाः पुंसां दिननाथभौमशनिजीवाः । वित्तक्षयं प्रवासं रोगाञ् जनयन्ति मरणभीति वा ॥ इत्थं समस्तजगतामशुभं शुभं चें सञ्जायते हि निखिलं ग्रहचारशक्त्या । १. 'भ' ख, 'ज' ग. पाठः. २. '' ख. पाठः. ३. 'ति' ग, पाठः, ४. 'वा' ख. पाठ ·१७८ विवरणोपेते होराशास्त्रे पूजास्तुतिप्रणतिभिर्मुदिता ग्रहास्ते कुर्वन्त्यनिष्टगतयोऽपि जनस्य लक्ष्मीम् ॥" एवमुक्तानि गोचरफलानि कीटग्विधजातकस्य पुरुषस्य कीदृशे काले कीग्रूपाणि सम्भवन्तीति ज्ञानार्थमत्राष्टकवर्गप्रदर्शनं कृतम् । तथाहि-मातुलसंख्यदिवसात्मके सौरसंवत्सरे सूर्यस्य राशिचारा- त्मका द्वादश मासाः । एकत्र मासे पादोनभागचतुष्टयप्रमाणान्यष्टौ खण्डानि । तानि च शनैश्वरादिलग्नान्तानामष्टानां कक्ष्या भवन्तीति पूर्व प्रदर्शितम् । तते एकस्य मेषादिमासस्यादौ पादोनभागचतुष्टया- त्मकं खण्डं शनैश्चरस्य कक्ष्या । तस्यामादित्याष्टकवर्गप्रस्तारे बिन्दुश्चे- दिष्टफलं भवति । रेखा चेदनिष्टफलं भवति । एवमेव जीवादीनां क- क्ष्यास्वपीष्टानिष्टफलनिर्देशः । तस्मादष्टास्वपि बिन्दवः संभवन्ति चेत् तस्मिन् मासेऽर्कचारः शोभनफल एव । अष्टास्वपि कक्ष्यासु रेखा- सम्भवश्चेत् , सोऽर्कमासः (शून्यः ?) कष्टफलो भवति । फलविशेषाश्चा- कक्ष्याधिपयोर्यथोक्तगुणतारतम्येन वक्तव्याः । अर्कस्य रूपप्रधानं कटुरसप्रधानं वा द्रव्यं, शनेस्तु कक्ष्याधिपस्य स्पर्शप्रधानं कषायरस- १. 'साः । तेष्वेकत्र शुभाङ्गप्रमा', २. 'तः सर्वेष्वपि सौरमासेषु प्रथमं पा', ३. 'लं रे', ४. 'लमर्कचारे वक्तव्यम् । ए', ५. "पि द्रष्टव्यम् । ततो यत्र राशावष्टास्वपि कक्ष्यासु बिन्दवस्तत्र चारः शोभन: पत्राष्टास्वपि रेखाः स्युः तत्र चारः कष्टफल इत्युक्तं भवति । फलविशेषनिर्णयस्तु कक्ष्याचारिणो ग्रहस्य कक्ष्याधिपस्य च षड्वर्गयोगेक्षणसम्ब- न्धवशेन सजायते । फलानि च त्रिविधानि कर्मात्मकानि भोगात्मकानि विनाशात्मकानि चेति । तत्र कर्मात्मकानि कृषिगोरक्षवाणिज्यादिसम्पादनविषयाणि । भोगात्मकानि च वि. विधानपाननृत्तगीतस्रक्चन्दनवनिताद्यनुभवरूपाणि । विनाशात्मकानि च वाक्पारुष्यताडन- च्छेदनभेदनोत्सादनादीनि । एषां त्रिविधानामपि फलानामुपयोगीनि वस्तूनि च त्रिविधानि धातुमूलजीवभेदेन । तत्र धातवो धाम्याधाम्पलोहास्थितैलादिभेदेन बहुविधाः । मूलानि च तृ- णोलपगुल्मलतावनस्पतिवानस्पत्यादिभेदेन बहुविधानि। जीवाश्च जरायुजाण्डजस्वेदजादिभेदेन बहुविधाः । अत्र राशिषु द्रेक्काणैः क्रमेण कर्मभोगविनाशभेदावगतिः । द्रेकाणेषु स्थितैत्रिभि- स्त्रिभिर्नवांशैश्वरस्थिरोभयात्मकैर्धातुमूलजीवावगतिः । तेषां च प्रत्येकं नवग्रहयोगेक्षगवशा- नव नव भेदा भवन्ति । एवमकाशीतिभेदा वस्तुजातय एकस्मिन् राशौ सम्भवन्ति । तद्विशेषनिर्णयश्च तत्कालपञ्चभूतोदयसंबन्धिशब्दस्पर्शरूपरसगन्धरूपगुणसम्बन्धवशेन नासा- स्यहक्छ्रवणानुमेयत्वादिना वस्तुनामभिश्च राशिग्रहसंबन्धाक्षरप्रधानैः सेत्स्यति । ग्रहाणामु- चनीचादिवशेन वस्तूनामुत्तममध्यमाधमता च द्रष्टव्या । एवंप्रकारावगन्तव्यानां क. ग. पाठः.

·. १७९ नवमोऽध्यायः । प्रधानं वा द्रव्यम् । तस्मादकस्य शनैश्चरकक्ष्यायां तयोर्बलाधिक्ये दर्श- नीयं स्पर्शसुखपदं च पट्टवस्त्रादि भवति । बलवैकल्ये कम्बलादि भवति। एवं च बलविशेषेण वस्तुनिर्देशः । 'चन्द्रारोरगसौरैरि'त्यादिनिर्दिष्टा धातुमूलजीवाश्च ग्रहै राशिभिर्नक्षत्रैश्चावगन्तव्याः । तत्र राशिषु त्रयो द्रेक्काणाः कर्मभोगविनाशात्मकाः क्रमेणावगन्तव्याः । तेषु त्रिष्वपि द्रेकाणेषु त्रयस्त्रयो नवांशकाः चरस्थिरोभयात्मकाः धातुमूलजीवा भ- वन्ति । तस्मादेकस्मिन् राशौ कर्मधातुः कर्ममूलं कर्मजीवः, तथा भो- गधातुः भोगमूलं भोगजीवश्च, तथैव नाशधातुः नाशमूलं नाशजीव- श्चेति नव भेदाः सम्भवन्ति । तेषां च भेदानां नवग्रहयोगेक्षणादि- वशात् प्रत्येकं नव भेदाः सम्भवेयुः । एवमेकाशीतिभेदा वस्तुजातयः। पुनरपि तात्कालिकपञ्चभूतगुणर सम्बन्धवशेन विशेषनिर्णयः । ग्रहाणां बलवशेन तत्र तत्रोत्तममध्यमाधमत्वानि च वक्तव्यानि । ग्रहराशि- द्रेक्काणादिवर्णैश्चोरादिनामधेयप्रकारेणोपदिष्टैर्वस्तुविशेषाणां नामान्त- राणि च विचिन्त्यानि । एवंप्रकारावगन्तव्यानां वस्तुविशेषाणां स- म्पत्तिरिष्टफलं विपत्तिरनिष्टफलम् । पुनरपि इष्टानिष्टफलनिर्देशविशेष- माह-जन्मिनां तत्र विशेषादधिकफलविपाकं दद्युरिति । "प्रथमाय- बन्धुनिधनब्याज्ञातपोयूनग" इति निर्दिष्टानां फलानां सम्भवे तत्त- द्भावगता विशेषा वक्तव्याः । प्रथमफले मूर्तिगतानीष्टानि, आयफले लाभगतानाष्टानि इत्यादि तत्तद्भावफलवशेन फलपाकं दद्युरित्यर्थः । तथानुक्तस्थानेषु तत्तद्भावगतान्यनिष्टफलानि च दद्युः । तथा अर्कस्य फलनिरूपणे आत्मप्रभावपितृचिन्ताविषयाणि इष्टानिष्टानि वक्तव्यानि। चन्द्रस्य मनोजनन्यादिविषयाणि, कुजस्य सत्त्वसहजादिविषयाणि, बु धस्य वचनविषयाणि, गुरोः ज्ञानसुखसन्ततिविषयाणि, शुक्रस्य कलत्र- भोगविषयाणि, शनैश्चरस्य दुःखदास्यादिविषयाणि, इष्टानिष्टफलानि निर्देष्टव्यानीत्यर्थः। पुनरपीष्टानिष्टफलानां पुष्टयपुष्टिचिन्ताविषयं द- र्शयति-उपचयगृहमित्रस्वोच्चगा ग्रहा इष्टं पुष्टं दधुः। तथा अ(नु ?)- पचयगृहनीचारातिगैहेर्नेष्टसम्पत् । अनिष्टानां प्राचुर्य भवतीत्यर्थः । इत उत्तरं 'ननु श्रीपतिने'ति पूर्वपक्षावधि क. ग. पाठवाक्यानि भिन्नानि एतत्स- मानार्थकानि च दृश्यन्ते ।

·१८० विवरणोपेते होराशास्त्रे अत्राष्टकवर्गेण फलपाकसमयनिरूपणे संवत्सरस्य षण्णवत्यंशे पादोन- भागचतुष्टयप्रमाणे समये सूर्यस्य कक्ष्यावशादेकं फलं परिपच्यते । तत्रैव संवत्सरषण्णवत्यंशसमये चन्द्रस्याष्टकवर्गेण सप्तविंशतिदिना- त्मकचन्द्रभगणस्य षण्णवत्यंशाः प्रायः सप्तदशनाडिकाप्रमाणास्त्रयो- दश सम्भवेयुः। ततः सूर्यस्य हि कक्ष्याफलभागकाले चन्द्रस्य त्रयो- दश फलानि जायन्ते । तथा चन्द्रस्य एकफलपाककाले सप्तदशनाडिका- प्रमाणे चत्वारो राशयः सप्त च कालहोराः सम्भवन्ति । एभिः काल- विशेषैः सविता दशाफलानां पाचयिता चन्द्रमास्तु पोषयिता। 'इष्टान्यु- दयोच्चादौ क्षेत्रे कष्टानि चास्तनीचादौं' इत्यादिवचनवशेन परस्परानु- गुणैर्यधासम्भव प्रत्यब्दमासयुनिशाराशिकालहोरागतानि धनला- भधनहानिवस्त्रसिद्धिवस्त्रहानिसुखासनपतनभयभोजनमैथुनादिफलानि ग्रहगोचरसम्भवानि अष्टकवर्गेण सम्यग् विचिन्तनीयानि । तथा पूर्व- मायुयोक्तानि फलानि च वक्ष्यमाणेन 'भावाद् भवनभनाथगुणैर्वि- चिन्तनीयमिति श्लोकोत्तरार्धेन सूचितया नक्षत्रनाथदशया ग्रहाणां शुभाशुभानि दशाफलानि स्वदशायां स्वापहारे स्वच्छिद्रापहारे च तद- न्तर्गतापहारेषु च यथोक्तानि योजयितव्यानि । तथा कर्माजीवाध्याया- दिभिः प्रदर्शितानि कर्माजीवयोगफलस्थानफलभावफलस्वरूपाणि नै- सर्गिकफलानि जन्मिनां पुरुषाणां जननादिमरणावधिकालोपभोग्यानि ग्रहविशेषबलावगम्यानि ग्रहाणां यथोक्तेषु कालेषु प्राधान्येन योजयि- तव्यानि । ग्रहाणां कालविशेषाश्च "स्वदिवससमहोरामासगैः काल- वीर्यम्" इत्यादिषु सूत्रिता ग्राह्याः । एवमुक्तप्रकाराणि दशाफलानि दृढकर्मोपार्जितानि गोचरफलान्यदृढकर्मोपार्जितानि कादाचित्कानि नैसर्गिकफलानि दृढादृढकर्मोपार्जितानि प्रायिकाणि त्रिविधान्यपि क- लानि सम्यग् विचार्य परस्पराविरोधेन संयोज्य यथावलं यथानिर्दिष्ट यथासम्भवं यथाकालं च कुशाग्रधिया सांवत्सरेण सांवत्सरसूत्रोक्तगुण- शालिना सम्यगाराधितगुरुचरणप्रसादाधिगतसकलसम्प्रदायरहस्येने सत्यवादिना कामक्रोधाद्यनभिभूतेन सूर्यभक्तेन सतताराधितविद्याबद्देन पृच्छकाय शुभदिवसतिथिनक्षत्रसमयारब्धप्रश्नाय साधुवृत्ताय शुभा- ·दशमोऽध्यायः । १८१ शुभसमयजिज्ञासवे करतलामलकवत् सुव्यक्ततया निर्देष्टव्यानीति अ. ध्यायान्तोपदिष्टेनानेन श्लोकेन द्योतितं भवति । ननु श्रीपतिना जात- कपद्धतौ "पाकं द्वादशधा वदन्ति यवना दिग्भेदभिन्नं पुन- माणिन्थाः खलु बादरायणमुनिस्तं चाष्टधा प्रोक्तवान् । षड्भेदं खलु सिद्धसेनविबुधास्तं देवलाद्याः पुन- भैदैरब्धिमितैरुदारधिषणः श्रीविष्णुगुप्तस्त्रिभिः ।। पाकं द्विभेदं पुनराह सत्यस्तच्छास्त्रदृष्टया कथयाम्यशेषान् ।" इति पाको द्वादशधा प्रदर्शितः । तत् कथमत्र त्रिविधत्वेनोच्यते । सत्यम् । आचार्यस्तु फलपाकं त्रिविधमेव मन्यते तदन्तःपातित्वाद- न्येषां भेदानाम् ॥ ८॥ इति होराविवरणे नवमोऽध्यायः ॥ अथ दशमोऽध्यायः। अथ सर्वपुरुषार्थानामर्थमूलत्वाद् अर्थार्जनस धनं पुरुषस्य नैसर्गिक स्वभावं दर्शयितुं कर्माजीवमाह । तथा दशान्तर्दशाभेदैर्दृढकर्मोपार्जितकर्मविपाकसमयम् अष्टकवर्गेणादृढकर्मों- पार्जितकर्मविपाकसमयं च प्रदर्य तदधिकरणानां शुभाशुभफलानां पुरुषव्यापारसाध्येषु पुरुषार्थेष्वन्तर्भावात् पुरुषार्थेषु च धर्मकामयोरप्यर्थमूलत्वाद् अर्थपुरुषार्थस्य प्राधान्यादर्था- १. 'ति ॥ ८॥ इति हो' ख. पाठः. २. 'णेऽष्टकवर्गों न' क. पाठः. समाष्टमाभ्यामध्यायाभ्यां दृढकर्मोपार्जितानि दशाफलानि, नवमेनाष्टकवर्गाध्यायेन अहढ- कर्मोपार्जितानि गोचरफलानि च प्रदर्श, इदानी दृढाडकर्मोपार्जितानि नैसर्गिकफलानि प्रदर्शयितुमारभते । ननु "नैसर्गिकः स्यात् प्रथमोऽत्र भेदो दशाक्रमाख्यस्तु पुनर्द्वितीयः । अन्तर्दशाख्यः कथितस्तृतीयः प्रोक्तश्चतुर्थोऽपि देशाभिधान: ॥ स्याद्राशिसंज्ञः खलु पञ्चमोऽत्र षष्टस्तथा भावफलाख्यभेदः । ये.गाभिधानः खलु सप्तमोऽपि स्यादष्टमो दृष्टिफलाभिधानः॥ प्रोक्तोऽष्टवर्गो नवमो मुनीन्द्रारादिवर्गो दशमो ग्रहाणाम् । प्रत्यब्दमासधुनिशाफलैः स्यादेकादशो मैथुनभोजनायैः ।। स्याद् द्वादशः सत्त्वशरीरधातुः स्वरूपभेदैः कथितोऽत्र तज्ज्ञैः।" इति द्वादशधा फलपाकः, तत्कथमन त्रिविधत्वेनोच्यते । सत्यम् , आचार्यस्तु पाकं त्रिविध- मेव मन्यते तदन्तःपातित्वादन्येषां भेदानाम् । तथा' ख. पाठ:. ..

·१८२ विवरणोपेते होराशास्त्रे प्ति निमित्तानां व्यापाराणां स्वरूपज्ञानं प्रति कर्माजीवाध्याय आरभ्यते । तत्र प्रथमं परवशा- दागन्तुकस्यार्थस्याप्तिं लक्षयति ... - अर्थाप्तिः पितृजननीसपत्नमित्र- भ्रातृस्त्रीभृतकजनाद् दिवाकराद्यैः । होरेन्होर्दशमगतैर्विकल्पनीया भेन्वर्कास्पदपतिगांशनाथवृत्त्या ॥१॥ इति । होरेन्द्वोः दशमगतैः दिवाकराद्यैः क्रमात् पितृजननी- सपत्नमित्रभ्रातृस्त्रीभृतकजनाद् अर्थाप्तिर्विकल्पनीया इत्यन्वयः । हो- रेन्द्रोः लग्नाच्चन्द्राच्च दशमगतेन दिवाकरेण पितृतः अप्तिः। पितृधनं लभ्यत इत्यर्थः । लग्नाद् दशमस्थे चन्द्रे जननीधनलब्धिः । अत्रेन्दो- रपि दशमभावस्य इन्दुषड्वर्गसम्बन्धे सति जननीधनलाभो भवतीति वक्तव्यम् । एवमन्येषामपि षड्वर्गसम्बन्धेनापि बलाधिकत्वे योगफलं द्रष्टव्यम् । तथा लग्नाच्चन्द्राच्च दशमस्थे भौमे सपत्नादाप्तिः। सपत्न- शब्देन सहजशत्रवः पितृव्यतत्पुत्रादय उच्यन्ते । बुधे दशमस्थे मि- त्रेभ्यः । अर्थान्मातुलादिभ्यः अर्थाप्तिः । गुरौ दशमस्थे भ्रातृभ्यः । शुक्रे दशमस्थे स्त्रीभ्यः भार्याभगिन्यादिभ्यः । मन्दे दशमस्थे भृतक- जनाद् भृत्येभ्यो दासेभ्यो वा धनलाभो भवतीति वक्तव्यम् । चतु- र्थपादेन स्वव्यापारसम्भवस्यार्थस्याप्तिमाह भेन्द्रर्कास्पदपतिगांश- नाथवृत्त्येति । अर्थाप्तिरिति सम्बन्धः । भं च इन्दुश्च अर्कश्च भेन्दुर्काः तेषामास्पदपतिगांशः स्वाधिष्ठितराशेर्दशमराशिनाथेनाधिष्ठितो नवांश इति यावत् । तस्य भेन्र्कास्पदपतिंगांशस्य यो नाथः तस्य वृत्त्या वक्ष्यमाणया अर्थाप्तिर्भवति । भेन्द्राणां तदास्पदपतीनां तदं- शनाथानां च बलाबलुनिरूपणेन अर्थाप्तये पुरुषव्यापारः कर्माजीवो वक्तव्य इत्युक्तं भवति । अत्र केचित् - लग्नार्कशशाङ्कानां यो बल- वांस्तस्यैवास्पदपतिगांशनाथवृत्त्या धनं वक्तव्यमितीच्छन्ति । तद- युक्तम् । यसाच्छ्लोकेऽस्मिन् बलग्रहणं नास्ति । (तस्मादेव ज्ञायते ।) तस्मात् सर्वेभ्य एव । पुरुषस्य बहुप्रकारं धनागमदर्शनादिति । तथाच गार्गिः- १. 'यितुं प्रहर्षिणीमाह -अ' क. पाठ:. 'ति ॥१॥' ख. ग. पाठ:. 'त्या अ' क. ग. पाठः. ३.

·दशमोऽध्यायः । १८३ "उदयादिन्दुतो वापि ये ग्रहा दशमस्थिताः । ते सर्वेऽर्थप्रदा ज्ञेयाः स्वदशासु यथोदिताः ॥ लमार्करात्रिनायेभ्यो दशमाधिपतिर्ग्रहः । यसिन्नवांशे तत्काले वर्तते तस्य यः पतिः॥ तवृत्त्या प्रवदेद् वित्तं जातस्य बहवो यदा । भवन्ति वित्तदास्तेऽपि स्वदशासु विनिश्चिताः ॥" इति ॥१॥ भेन्दुर्कास्पदपतिगांशनाथवृत्तिविशेषानकादिक्रमेणाह -- अकाशे तृणकनकोर्णभेषजायै- चन्द्रांशे कृषिजलजाङ्गग्नाश्रयाच । धात्वग्निप्रहरणसाहसैः कुजांशे सौम्यांशे लिपिगणितादिकाव्यशिल्पैः॥२॥ इति । अर्काशे तृणकनकोर्णभेषजाद्यैराप्तिः । अर्थनिमित्तं कर्म भवति । तृणं होमसाधनगवादिभरणभवनाच्छादनाद्यौपयोगिकम् । कनकं मुख्यलोहोपलक्षणम् । ऊर्ण मृगादिलोमजनितवस्तु । भेषजं वि- विधौषधद्रव्यविशेषः । आ(दि ? द्य)शब्देन यथोक्तोपकारकद्रव्यान्त- राणि । एतैनिमित्तभूतैः क्रयविक्रयादिकर्मभिरर्थसिद्धिकरं कर्म वक्त- ध्यमित्यर्थः । चन्द्रांशे कृषिजलजाङ्गनाश्रयाच्च । कृषिः नदीवर्षादि- सलिलसम्पाद्यव्रीह्यादिजननं कर्म । जलजाः जलसम्भवमत्स्यशङ्खपद्म- नौकादयः । अङ्गनाश्रयः अङ्गनानां पतित्वेन वा परिचारकत्वेन वा अन्येन वा येनकेनचिनिमित्तेन संश्रयः। एतैर्निमित्तभूतैः कर्मभिरर्थ- सिद्धिर्भवति । धात्वग्निपहरणसाहसैः कुजांशे । धात्वग्निप्रहरणसाहसैः, धातवो द्विविधाः धाम्या अधाम्याश्च । तत्र धाम्याः कांस्यताम्रवङ्ग- सीसकनकरजतादयः । अधाम्या मृत्पाषाणहरितालमनश्शिलादयः । अग्निः धमनोपकरणाग्निरत्र गृह्यते । प्रहरणानि. आयुधानि धनुर्वेद- शिक्षाापकरणानि । साहसं हिताहितानपेक्षं कर्म रज्जुचरणाकाशखे- लनादि । एतद्विषयैः कर्मभिरर्थसिद्धिर्भवतीत्यर्थः । सौम्यांशे लिपि- १. 'न् प्रदर्शयितुं प्रहर्षिणीद्वयमाह- २. 'ह श्लोकद्वयेन- ३. 'धादिवि' ख. पाठः. क. पाठः. .ग. पाठः.

·१८४ विवरणोपेते होराशास्त्रे गणितादिकाव्यशिल्पैः । लिपिः पुस्तकलेखनादिविषया । गणितादि, गणितमष्टाधिकारिकं लौकिकगणितम् । आदिशब्देन ग्रहचारग्रहण- समागमगणितादयः। काव्यं लोकोत्तरवर्णननिपुणकविकर्म । शिल्पानि चित्रलेखनादीनि । एतन्निमित्तैः कर्मभिरर्थसिद्धिर्भवतीत्यर्थः ॥ २ ॥ जीवस्य द्विजविबुधागमादिधः शुक्रांशे मणिरजतादिगोमहिष्यैः। सौरीशे श्रमवधभारनीचशिल्पैः कर्मेशाध्युषितसमानकर्मसिद्धिः ।। ३ ।। अंशे इत्यनुवर्तते । जीवस्यांशे द्विजविबुधागमादिधमैः । द्विजा- वर्णिकाः तेषां धर्माः, अध्ययनाध्यापनादयः । विबुधा देवाः, तद्विषया धर्माः मन्त्रजपार्चननमस्कारादयः। आगमाः मीमांसादयः। आदिशब्देन देवस्वाधिकारादयः । एतद्विषया धर्मा आगमादिधर्माः। एतनिमित्तैः कर्मभिरर्थसिद्धिर्भवति । शुक्रांशे मणिरजतादिगोम- हिष्यैः । मणयो रत्नानि वैडूर्यादीनि । रजतादयः रूप्यम् । आदि- शब्देन अन्येऽपि सीसादयो गृह्यन्ते । गोशब्देन क्षीरघृतप्रधाना गवा- दय उक्ताः । महिष्यं महिषे साधु । युगशकटादिकृषीवलोपकरणमिति यावत् । एतन्निमित्तभूतैः कर्मभिरर्थसिद्धिर्भवति । सौरांशे श्रमवध- भारनीचशिल्पैः । श्रमोऽध्वगमनशिलाभेदनादिविषयः । वधः कशा- भिघातः । कर्मकरणमान्ये कर्माध्यक्षप्रयोजित इति यावत् । भारो वीवधादिवहनम् । नीचशिल्पानि कटकरणदारुतक्षणादीनि । अनृतवच- नमोषणादिकौशलं च नीचशिल्पानि । एतद्विषयैः कर्मभिरर्थसिद्धिर्भ- वति । चतुर्थपादेन उक्तानि निगमयति कर्मेशाध्युषितसमानकर्म- सिद्धिः । कर्मेशाध्युषितः आस्पद्पतिगांशः तत्समानेन तदुचितेन तमाथोचितेनेति यावत् । कर्मणा तृणकनकोंणेत्यायुक्तस्वरूपेण । सि- द्धिरर्थसिद्धिः । अत्र कर्मेशाध्युषितेति विशेषणोक्तौ विशेष्यस्यांशक- स्यानुक्त्या 'विशेषणमात्रे प्रयोगे विशेष्यस्य प्रतिपत्तिरिति न्यावेच १. तभूतैः के ग. पाठ. २., ३. 'रस्य श्र', ४. चानो शि' क. ग. पाठः, ५. ध्यप्रग. पाठः. - ·दशमोऽध्यायः । १८५ कर्मेशाध्युषितानवांशकाद् बलाधिक्ये सति कर्मेशाध्युषितेन राशि- नापि कर्माजीवो वक्तव्य इत्युक्तं भवति ॥ ३ ॥ कर्मेशाध्युषितनवांशनाथानां तत्कालस्थितिवशादपि विशेषमाह- मित्रारिस्वगृहगतैस्ततस्ततोऽर्था- स्तुङ्गस्थे बलिनि च भास्करे स्ववीर्यात् । आयस्थैरुदयधनाश्रितश्च सौम्यैः सश्चिन्त्यं बलसहितैरनेकधा स्वम् ॥ ४॥ इति । मित्रारिस्वगृहगतैः कर्माजीवकर्तृग्रहैः ततस्ततः अर्था भवन्ति । कर्मेशाध्युषितनवांशनाथे मित्रगृहस्थे यथोक्तकर्मभिः मित्र- गृहादर्था भवन्ति, शत्रुगृहस्थे शत्रुगृहादर्था भवन्ति, स्वगृहगते स्वगृहादेवार्था भवन्ति । भास्करे तुङ्गस्थे बलिनि स्ववीर्यादा भ- वन्ति । तुङ्गगते बलवति च स्ववीयर्यात् स्वशक्त्या अर्था भवन्ति । तु गशब्देन मध्यन्दिनस्थितिरपि भास्करस्य स्ववीर्यादर्थागमे हेतुरिति- चोत्यते । आयस्थैरुदयधनाश्रितैः सौम्यैश्च अनेकधा स्वं सञ्चिन्त्य- मित्यन्त्रयः । लाभगतैरुदयगतैर्धनगतैश्च अनेकप्रकारेणार्थागमः स- श्चिन्त्यः । शरीरिणामनशने मरणसम्भवाज्जीवनकाले शरीरवृत्तेरव- श्यभावित्वमस्ति । तथाचोक्तं "समृगोरगसारकं सपक्षिपशुमानुषम् । आ मध्याह्नात् कृताहारं भवतीह जगत्रयम् ।। नातः पापीयसी काश्चिदवस्थां शम्बरोऽब्रवीत् । यत्र नैवोधमः प्रातर्भोजनं प्रति दृश्यते ॥" इति । तस्मादाजीवस्यावश्यभाविनः केन कर्मणा निष्पत्तिरित्यमित्र- 'ति । कर्मेशाध्युषितसमानकर्मसिद्धिरित्यत्र नवांशकग्रहण नास्ति । प्रक. तत्याभवांशकस्य नवांशो व्याख्यातः । तथाच गार्गि:-- लमकर्माधिपो यस्मिन् नवांशे वर्तते प्रहः । चारक्रमेण तत्तुल्यकर्मणां सिद्धिमादिशेत् ॥ ३॥', २. 'पं प्रहार्षण्याह ...' ३. 'द आत्मश' क. ग. पाठः. ४. 'न्त्यः । येन प्रकारेण धनार्जनमाका- क्षति तेन प्रकारणायत्नादेवाप्नोतीत्यर्थः । अत्र गार्गि: --धनदा जन्मसमये मित्रारिस्व- गृहोगाः । यस्य तस्य धनं दगुमित्रारिस्वगृहोद्भवम् ॥ धनदो भास्करो यस्य तुझे बल- समन्वितः । भवेज्जन्मनि (य? तस्य स्याद् वित्तमात्मोद्यमार्जितम् ॥ लाभार्थलमगैः सौ- म्ययेन येनैव कर्मणा । धनार्जनं प्रार्थयते नायत्नात् स्वयमश्नुते ॥ इति । श' क. पाठः, १. । क. पाठः. 4 ·१८६ विवरणोपेते होराशास्त्रे ध्याये निरूपितम् । तत् कर्म सम्यगवधार्य तदनुरूपेण मोक्तानि दशा- फगानि गोचरफलानि च यथाकालं योजयितव्यानीति द्रष्टव्यम् ॥४॥ इति होराविवरणे दशमोऽध्यायः ।। .. अथैकादशोऽध्यायः। अथ दृढकर्मोपार्जितफलविशेषप्रदर्शकान् योगान् दर्शयितुमारभमाणः प्रथम पापग्रहाणां स्वतुस्थितिफलविशेषमन्यमतेनाह प्राहुर्यवनाः स्वतुङ्गगैः क्रूरैः क्रूरमतिर्महपितिः। क्रूरैस्तु न जीवशर्मणः पक्षे क्षित्यधिपः प्रजायते ॥१॥ इति । यवनाः स्वतुङ्गगैः क्रूरैः क्रूरमतिः महीपतिः भवतीति पाहुरित्यन्वयः। वक्ष्यमाणेषु राजयोगेषु ग्रहाणामुच्चादिबलाधिक्ये सति जातस्य राजभावः सम्भवति । तत्र फरग्रहाणामुच्चर्गतत्वे क रात्मा नृपतिर्जायते इति यवनाचार्या वदन्ति । अर्थाच्छुभग्रहाणामु- च्चगतत्वे धर्मात्मा नृपतिरित्यपि यवनानां मतम् । मित्रैरुचगतैर्मि- श्रस्वभावश्च भवति । तथाच तद्वाक्यं- "(पापैः पा)पमतिः स्यात् स्वोच्चगतैर्धर्मवित्तवान् सौम्यैः । व्यामिश्रेमिश्रमतिः पृथ्वीशो जायते मनुजः ॥" इति । अत्र जीवशर्मणो मतमाह-जीवशर्मणः पक्षे तु रैः क्षित्य- धिपः न प्रजायत इत्यन्वयः । क्रूरग्रहाणामुच्चगतत्वेन प्रकृष्टका- यत्वं वा राजप्रतिरूपकत्वं वा भवत्येव, साक्षाद्राजत्वं न जायत इति जीवशर्मणो मतम् । पापफल सूचकानां क्रूराणां पुण्यफलभूतसकल- लोकवन्धत्वादिलक्षणराजत्वप्रतिपादनशक्तिः कथं घटत इति जीवश- मणोमतम् । तथाच तद्वाक्यं 'णे कर्माजीवो द' क. पाठः, यवनानां जीवशर्मणश्च मतप्रदर्शनार्थ वैतालीयमाह-' क. पाठः. ४. 'बलत्वे' ख. पाठ:. ५. 'तं', ६. 'ण', . ७, 'त्वं', ८. 'ति दान' क. ग. पाठः. n. १. २. 'ढाढक' क.ग, पाठ:. ३. 'मं ९. 'तम् । य' ख.ग.पाठ:

·न एकादशोऽध्यायः । १८७ "पापैरुच्चगतैर्जाता न भवन्ति नरा नृपाः । किन्तु वित्ताधिकास्ते स्युः क्रोधिनः कलहप्रियाः ॥" इति । यवनाः पुनरेवं मन्यन्ते-द्विविधाः खलु राजानः क्रूरात्मानो धर्मात्मानश्चेति । तत्र शुभग्रहबलाधिक्ये जातानां क्रूरात्मत्वं न घटते । अतः क्रूरग्रहबलाधिक्यसम्भवे राजयोगे जाताः क्रूरात्मानो भवन्तीति । आचार्यस्याप्येतदेवाभिप्रेतमित्युत्तरत्र व्यज्यते । अनेनैव स्वल्पजातके- ऽभिहितं च "त्रिप्रभृतिभिरुच्चस्थैर्नृपवंशभवा भवन्ति राजानः । पञ्चादिभिरन्य(तमो ? कुलो)द्भवाश्च तद्वत् त्रिकोणगतैः ॥" इति ॥१॥ अथ द्वात्रिंशद्राजयोगान् वसन्ततिलकेनाह- वक्राकेजार्कगुरुभिः सकलैस्त्रिभिश्च स्वोच्चेषु षोडश नृपाः कथितकलग्ने । ध्येकाश्रितेषु च तथैकतमे विलग्ने स्वक्षेत्रगे शशिनि षोडश भूमिपाः स्युः॥२॥ इति । स्वोच्चेषु वक्रार्कजार्कगुरुभिः सकलैः त्रिभिश्च कथितैक- लमे षोडश नृपाः स्युरित्यन्वयः। नृपाः नृपयोगा इत्यर्थः । मेषरवौ क- किंगुरौ तुलामन्दे मकर प्रौमे च सति एषां चतुर्णामेकतमे लग्ने चत्वारो राजयोगाः। विभिश्चेति । वक्रार्कजाकैः, वक्रार्कजगुरुभिः, वक्रार्कगुरु- मिः, अर्कार्कजगुरुभिश्च त्रिभिस्त्रिभिरुच्चगतैरेकतमस्योदये सति द्वादश राजयोगाः। एवं षोडश राजयोगाः सम्भवन्ति । तथा शशिनि स्वक्षे- अगे सति काश्रितेषु च एकतमे विलग्ने षोडश भूमिपाः स्युरित्यन्वयः। काश्रितषु योरुच्चगतयोः वक्रार्कजागुरूणां मध्ये द्वयोरुच्चाश्रि- तयो अथवैकस्मिन्नुच्चाश्रिते सति उच्चगतस्यैकस्योदये सति च षोडश राजयोगा भवन्ति । द्वयोयोरुच्चगतयोरेकस्योदये सति द्वादश राज- योगाः, एकैकस्योच्चगतस्योदये चत्वारः । स्वक्षेत्रगे शशिनीति षो- डशस्वपि योजनीयम् ॥ २॥ १. 'ते ॥ अथ योगानाह' ख. ग. पाठः, २. 'कतम विल' क. ग, पाठा. 'यम् । ख. ग. पाठः, ·१८८ विवरणोपेते होराशास्ले अधुना चतुश्चत्वारिंशद्राजयोगाननुष्टुभाह - वर्गोत्तमगते लग्न चन्द्रे वा चन्द्रवर्जितैः। चतुराधैर्ग्रहैदृष्टे नृपा द्वाविंशतिः स्मृताः ॥ ३ ॥ लग्ने वर्गोत्तमगते चन्द्रे वा वर्गोत्तमगते चन्द्रवर्जितैः चतुराद्यैः ग्रहैः दृष्टे द्वाविंशतिः नृपाः स्मृता इत्यन्वयः । चतुरायैरिति चतुर्भिः पञ्चभिः षड्भिर्वा ग्रहैदृष्टे द्वाविंशती राजयोगा भवन्ति । तत्र षड्भिर्दृष्टे एका, पञ्चभिदृष्टे षद्, चतुर्भिदृष्टे पञ्चदश । एवं द्वाविंशतिर्वर्गोत्तमगते लग्ने सति भवन्ति । तत्र लग्ने चन्द्रण दृश्यमाने न योगभङ्गः, किन्तु पश्यतां मध्ये स न गण्यते । स तु पश्यतु वा न वा । अन्यैश्चतुरादिमि- हैदृष्टे योगा भवन्ति । तथा चन्द्रे वर्गोत्तमगते चतुराधेदृष्टेऽपि द्वाविं- शती राजयोगा भवन्ति । तस्मादत्र चतुश्चत्वारिंशद्राजयोगा उक्ताः परमार्थेनैतद् योगद्वयमेव वर्गोत्तमगते चन्द्रे चतुरायैदृष्टे एकः लगे द्वितीयः । सङ्ख्यादर्शनं गणितप्रदर्शनार्थम् । अत्र वर्गोत्तमे गणितं क्रियते । तदैतेषामेव योगानां चतुष्षष्टयधिक(योग?)शतद्वयं भ- वति । एवं चन्द्रयोगानामेकीकृतेऽष्टाविंशत्यधिकपञ्चशतानि भवन्ति वर्गोत्तममात्रनिर्देशात् तदाश्रयराशिभेदकृता भेदा अत्र नापेक्ष्यन्ते ॥३॥ अथ शिखरिण्या पञ्च राजयोगानाह- यमे कुम्भेऽर्केजे शशिनि गवि तैरव तनुगै- नयुसिंहालिस्थैः शशिजगुरुवपतयः । यमेन्दू तुङ्गेऽङ्गे सवितृशशिजौ षष्ठभवने तुलाजेन्दुक्षेत्रैः ससितकुजजीवैश्च नरपौ ॥ ४ ॥ यमे कुम्भे अर्के अजे शशिनि गवि च स्थिते सति तैरेव तनु- गैस्तेष्वेवैकस्मिल्लग्नस्थे सति इत्यर्थः । नृयुक्सिंहालिस्थैः मिथुनसिंह- वृश्चिकस्थैः शशिजगुरुवऊः नृपतयः त्रयो राजयोगा भवन्ति । अत्र षड्भिग्रंहैर्यथोक्तराशिस्थितैर्योगः । तत्र मन्दरविचन्द्राणामुदग्रस्थिति- भेदेन स त्रिविधो भवति । अतस्त्रयो राजयोगाः स्युः । अत्र *मेषस्थेऽर्के 1. 'न्ति । तथा' ग. पाठः. 'ध्ये न' क. पाठः ३. "क्ताः वर्गोत्तममा स.ग.पाठ.. १. 'न्ति । अथ' क. पाठ... ५. 'न्ते ॥ य ख ग. पाठः * 'परमोच्चगतेऽक' इत्याशयः ·- - एकादशोऽध्यायः । १८९ बुधस्य मिथुनस्थित्यसंभवात् केचिदेवं व्याचक्षते-यमे कुम्भेऽऽजे गवि शशिनि तैरेव तनुगैः तेषामेकस्मिन् लग्नगते सति त्रयो राजयोगाः । नृयुसिंहालिस्थैः शशिजगुरुवरैः तैरेव तनुगैः त्रयो योगा इति । यमेन्दू तुङ्गे, यमेन्दू मन्दचन्द्रौ तुङ्गे उच्चे अङ्गे लग्ने। यमे- न्द्वोरुवगतयोरेक (तमे ? तरस्मिन्) लग्नगते सतीत्यर्थः । सवितृशशिजी षष्ठभवने कन्यायां च यदि भवतः, तुलाजेन्दुक्षेत्रः ससितकुजजीवैश्च नरपो द्वौ राजयोगौ भवत इत्यर्थः । अयं योगः सप्तभिरपि ग्रहैर्य- थोक्तराशिस्थितैः सम्भवति । स च लग्नभेदाद् द्विविधो भवतीति योतयितुं नरपावित्यत्र द्विवचनं कृतम् ॥ ४ ॥ अथ शिखरिण्या राजयोगत्रयमाह- कुजे तुङ्गेऽन्द्वोधनुषि यमलग्ने च कुपतिः पतिर्भूमेश्चान्यः क्षितिसुतविलग्ने सशशिनि । सचन्द्रे सौरेऽस्ते सुरपतिगुरौ चापधरगे स्वतुङ्गस्थे भानावुदयमुपयाते क्षितिपतिः ।।५॥ कुजे तुझे मकरस्थे अर्केन्द्रोर्धनुषि स्थितयोः यमलग्ने यमस्य मन्दस्य उदये कुपतिः राजयोगो भवति । तथाच बादरायणः "लग्ने सौरस्तुङ्गे भौमश्चन्द्रादित्यौ चापं प्राप्तौ" इति । अत्र केचित् –यमलग्न इत्यत्र राशिविशेषानुक्त्या मकरस्यापि यमलमत्वसम्भवादाचार्येण मन्दभौमसहितस्य मकरस्य लग्नत्त्वं विव- क्षितमिति व्याचक्षते । तेषां माण्डव्यवचनं प्रमाणम् । तद्यथा "आदित्यश्च निशाकरश्च भवतो बाणासनार्धे यदा सार्थ भास्करिणा स्ववीर्यसहितः प्राप्तो मृगं मङ्गलः । प्राप्नोति प्रभवं हि यः स सुकृती क्ष्मापालचूडामणि- सस्यन्ति प्रतियोगिनो रणमुखे यस्मात् कृतान्तादिव ॥" इति । अत्रैव चन्द्रे कुजेन सह मकरस्थिते लग्नगतेऽपि राजयोग इत्याह- सशशिनि क्षितिसुतविलग्ने अर्के धनुषि स्थिते अन्यश्च भूमेः पतिः अन्यो राजयोग इत्यर्थः । अत्र बादरायणः १. 'तम् । कु' ख. ग, पाठः.

·१९० विवरणोपेते होराशास्त्रे "सूर्यश्चापे सेन्दु मस्तुङ्ग प्राप्तो लग्ने वा स्यात्" इति । सचन्द्रे सौरे अस्तस्थिते सुरपतिगुरौ चापधरगे स्वतुस्थे भानौ उदयमुपयाते क्षितिपतिर्भवतीत्यन्वयः । मेषार्कोदये तुलास्थे चन्द्रे मन्दे च, धनुःस्थिते सुरगुरौ च सति राजयोगो भवतीत्यर्थः ॥५॥ अथ शिखरिण्या राजयोगद्वयमाह- वृषे सेन्दी लग्ने सवितृगुरुतीक्ष्णांशुतनयः सुहृज्जायाखस्थैर्भवति नियमान्मानवपतिः । मृगे मन्दे लग्ने सहजरिपुधर्मव्ययगतैः शशाङ्कायैर्जातः पृथुगुणयशाः पुङ्गलपतिः ॥ ६ ॥ इति । सेन्दौ वृष लग्ने सुहृज्जायाखस्थैः सवितगुरुतीक्ष्णांशुत- नयैः नियमान्मानवपतिर्भवतीत्यन्वयः। चन्द्रार्कमन्दैमूलत्रिकोणस्थैः च- न्द्रोदये सप्तमस्थे गुरौ च सति नियमाद् असंशयेन राजा भवतीत्यर्थः। मन्दे मृगे लग्ने शशाङ्कायैः सहजरिपुधर्मव्ययगतैः जातः पृथुगुणयशाः पुङ्गलपतिर्भवति । मकरस्थमन्दोदये मीनचन्द्रे मिथुनकुजे कन्याबुधे चापगुरौ च सति प्रसूतः पुङ्गलपतिर्भवति पुङ्गला मनुष्याः तेषां पतिः राजेत्यर्थः । अत्र शशाङ्काद्यैरित्युक्तम् । शुक्रः क गच्छतु इत्यु- च्यते यथासङ्खयं पञ्चमस्थानस्याविद्यमानत्वात् । शुक्रस्य चन्द्रादेः पञ्चमत्वादनवकाशः । तेन शुक्राकौं यत्रकुत्रापि स्थिताविति ।।६।। अथ शिखरिण्या राजयोगत्रयमाह- हये सेन्दौ जीवे मृगमुखगते भूमितनये स्वतुङ्गस्थौ लग्ने भृगुजशशिजावत्र नृपती । सुतस्थौ वक्रार्की गुरुशशिसिताश्चापि हिवुके बुधे कन्यालग्ने भवति हि नृपोऽन्योऽपि गुणवान् ॥ सेन्दौ जीवे हये धनुषि स्थिते, भूमितनये मृगमुखगते, स्वतु- अस्थौ भृगुजशशिजौ स्वतुङ्गस्थे भृगुजे स्वतुङ्गस्थे शशिजे वा तयो- 'रौ स' क. ग. पाठः. २. 'र्थः । व', ३. 'ति । हये' स. ग, पाठः.

·एकादशोऽध्यायः । १९१ युगपत् तुङ्गस्थित्यभावाद् एकस्मिन्नुच्चगते लग्ने सतीत्यर्थः । अत ए- वाह अत्र नृपती । अत्र द्वौ राजयोगाविति यावत् । बुधे कन्या- लग्ने स्थिते सति वक्रार्की सुतस्थौ मकरस्थौ गुरुशशिसिताश्चापि हिबुके धनुषि स्थिताश्चेदन्योऽपि गुणवान् नृपो भवतीति सम्बन्धः ॥ ७॥ अथ शिखरिण्या राजयोगत्रयमाह- झषे सेन्दौ लग्ने घटमृगमृगेन्द्रेषु सहितै- र्यमाराकोऽभूत् स खलु मनुजः शास्ति वसुधाम् । अजे भूजे मूतौँ शशिगृहगते चामरगुरौ सुरेड्ये वा लग्ने धरणिपतिरन्योऽपि गुणवान् ॥ ८॥ सेन्दौ झषे लग्ने यमाराः घटमृगमृगेन्द्रेषु सहितैः योऽभूत् स खलु मनुजः वसुधां शास्तीत्यन्वयः। मीनचन्द्रोदये कुम्भमन्दे मकरभौमे सिंहार्के च सति यो जातः स राजेत्यर्थः । खलुशब्दो वाक्यालङ्कारे । भूजे अजे मूत्तौ अमरगुरौ शशिगृहगते च सति धरणिपतिः भूपतिः, अथवा शशिगृहगते सुरेड्ये लग्ने भूजे अजे च अन्योऽपि गुणवान् वरणिपतिर्भवतीति अत्र द्वौ राजयोगौ ॥८॥ अधुना राजयोगं विद्युन्मालयाह कर्किणि लग्ने तत्स्थे जीव चन्द्रसित रायं प्राप्तः। मेषगतेऽर्के जातं विद्याद् विक्रमयुक्तं पृथ्वीनाथम् ॥१॥ फर्किणि लग्ने जीवे तत्स्थे कर्कटकस्थे चन्द्रसित रायं प्राप्तः षस्थैरिति यावत् , अर्के मेषगते च जातं विक्रमयुक्तं पृथ्वीनाथं वि- गदित्यर्थः ॥९॥ अथ स्वागतया (१) राजयोगमाह- मृगमुखेऽर्कतनये तनुसंस्थे क्रियकुलीरहरयोऽधिपयुक्ताः। 'अत्र'क. पाठः. २. 'न्धः । झ ख. ग. पाठः. ३. 'तिर्भवति । अ', दौ यो' क. ग. पाठः. ५. 'गौं। क' ख. ग. पाठः. ७. 'भूमे थम्' - . ग. पाठः.

·१९२ विवरणोपेते होराशास्त्रे मिथुनतौलिसहितौ बुधशुक्रौ यदि ततः पृथुयशाः पृथिवीशः॥१०॥ इति । अर्कतनये मृगमुखे तनुसंस्थे सति क्रियकुलीरहरयोधिप- युक्ता यदि ततः पृथुयशाः पृथिवीशो भवतीत्येको योगः । तथा- कतनये मृगमुखे तनुसंस्थे बुधशुक्रौ मिथुनतौलिसहितौ यदि मिथु- नस्थौ तौलिस्थौ वा यदि ततोऽपि पृथिवीश इति योगद्वयम् । बुध- शुक्रयोरेककाले मिथः पञ्चमनवमस्थित्यभावात् । अतो मृगमन्दोदये मिथुनस्थौ बुधशुक्रौ अथवा तौलिस्थाविति योगद्वयकल्पनात्र क- र्तव्या । युवतितौलिसहितौ बुधशुक्राविति वा पाठः । तत्रार्कतनये मृगमुखगते तसिन्नेव तनुसंस्थे क्रियकुलीरहरयोऽधिपयुक्ता युवति- तौलिसहितौ बुधशुक्रौ यदा (भवति?) तदा पृथिवीशो भवति पृथु- (गुण ?)यशाश्चेत्येको योगः ॥ १० ॥ अथ राजयोगमनुष्टुभाह- स्वोच्चसंस्थे बुधे लग्ने भृगौ मेषूरणाश्रिते। सजीवेऽस्ते निशानाथे राजा मन्दारयोः सुते ॥ ११ ॥ बुधे स्वोच्चसंस्थे लग्ने, भृगौ मेधरणाश्रिते मिथुनस्थे, निशानाये सजीवे अस्ते, मन्दारयोः सुते स्थितयोर्जातो राजा भवति । अर्थात् सूर्यस्य सिंहस्थितिरप्युक्ता भवति ॥ ११ ॥ उक्तेष्वेतेषु योगेष्वराजवंशजातोऽपि राजा भवति । वक्ष्यमाणेषु राजवंश्य एव । तद् वक्तुकामो मालिनीमाह अपि खलकुलजाता मानवा राज्यभाजः किमुत नृपकुलोत्थाः प्रोक्तभूपालयोगैः । १. 'युवतितौ', २. 'शः । अ', ३. 'काः युवतितौलिसहितौ बुधशुक्रौ यदि ततः पृथुयशाः पृथिवीशो भवति । मिथुनतौलिसहिताविति वा पाठः । तत्पक्षे तु अर्कतनये मृगमुखे तनुसंस्थे बुधशुक्रौ मिथुनतौलिसहितौ यदि मिथुनस्थौ तौलिस्थौ वा यदि लतोऽपि पृथ्वीशौ इति योगद्वयम्' ख पाठः.

·३ एकादशोऽध्यायः । १९३ नृपतिकुलसमुत्थाः पार्थिवा वक्ष्यमाणै- भवति हि नृपतुल्यस्तेष्वभूपालपुत्रः ॥ १२ ॥ प्रोक्तभूपालयोगैः खलकुलजाता मानवा अपि राज्यभाजो भ- वन्ति नृपकुलोत्थाः किमुत । नृपकुलोत्थानां राज्यप्राप्तिरवश्यम्भावि- नीत्यर्थः । वक्ष्यमाणः भूपालयोगैः नृपतिकुल समुत्थाः पार्थिवा भ- वन्ति । राजकुलजाता एव राजानो भवन्ति । तेषु वक्ष्यमाणेषु योगेषु अभूपालपुत्रो नृपतुल्यो भवति ॥ १२ ॥ अथान्यान् राजयांगान् औपच्छन्दसिकेनाह *उच्चत्रिकोणगैबलसंस्थै- स्याद्यैर्भूपतिवंशजा नरेन्द्राः । पञ्चादिभिरन्यवंशजाता हीनैर्वित्तयुता न भूमिपाः स्युः ॥ १३ ॥ इति । व्यायः बलसंस्थैः उच्चत्रिकोणगैः भूपतिवंशजा नरेन्द्रा भवन्ति । विभिश्चतुर्भिर्वा उच्चगैस्त्रिकोणगैर्वा । पञ्चादिभिरन्यवंश- जाता अपि नरेन्द्रा भवन्ति । हीनस्त्रिभ्यो हीनैः भूपतिवंशजाः, प. श्वभ्यो हीनैरन्यवंशजा अपि वित्तयुता भवन्त्येव । न भूमिपा भवन्ती- त्यर्थः॥१३॥ अथान्यान् राजयोगान् विद्युन्मालयाह लेखास्थेऽर्केऽजेन्दौ लग्ने भौमे स्वोच्चे कुम्भे मन्दे । चापं प्राप्ते जीवे राज्ञः पुत्रं विद्याद् भूमे थम् ॥ १४ ॥ इति । अजेन्दौ लग्ने अर्के लेखास्थ इति । अजस्थ इन्दुरजेन्दुः तत्र लग्गस्थिते सति लग्नराशौ यत्रकुत्र स्थित इत्यर्थः । अर्के लेखास्थे उदय- ३. 'न्ति । व्याद्यैः त्रि', ४. 'भिः भूपतिवंशजाता अन्य', ५. 'ति लग्नराशिस्थित इत्यर्थः ल' क. ग. पाठः. 'स्वोच्चस्वगृहत्रिकोणसंस्थैः' इति मुद्रितपुस्तकपाठाङ्गीकारे वृत्तमुपपन्नं भवति । - १. २. 'स्वो' ख. पाठः. AA ·विवरणोपेते होराशास्त्रे लेखास्थिते, अर्धोदयकाल इति यावत् । अत्र मेषस्थेऽर्के चन्द्रेच सति मेषलग्ने अर्कस्या?दयकाले जात इत्युक्तं भवति । भौमे स्वोच्चे मकरस्थे, मन्दे कुम्भे, जीवे चापं प्राप्ते च सति जातं राज्ञः पुत्रं भूमे- थं विद्यादित्यन्वयः॥१४॥ अन्यं राजयोगं विद्युन्मालयाह: स्वः शुक्रे पातालस्थे धर्मस्थानं प्रासे चन्द्रे । दुश्चित्काङ्गप्राप्तिप्राप्तः शेषैर्जातः स्वामी भूमेः ॥ १५ ॥ इति । स्वः पातालस्थे शुक्रे, वृषभे तुलायां वा चतुर्थस्थान इति यावत् । चन्द्रे धर्मस्थानं प्राप्ते शेषैर्दुश्चित्काङ्गप्राप्तिप्राप्तैः यथा- योगं तृतीयलग्नलाभस्थैर्जातः भूमेः स्वामी भवतीति सम्बन्धः। अन्य- कुलजो धनवान् भवति ॥ १५ ॥ सौम्ये वीर्ययुते तनुसंस्थे वीर्याढ्ये च शुभे शुभयाते । धर्मार्थोपचयेष्वथ शेषै- धर्मात्मा नृपजः पृथिवीशः ॥ १६ ॥ स्पेष्टार्थः श्लोकः ॥१६॥ अन्यं राजयोग वंशस्थेनाह- वृषोदये मूर्तिधनारिलाभगैः शशाङ्कजीवार्किसितैर्नृपोऽपरः। मुखे गुरौ खे शशितिग्मदीधिती- यमोदये लाभगतैर्नृपोऽपरैः ॥ १७ ॥ इति । वृषोदये वृषलग्ने मूर्तिधनारिलाभगैः क्रमेण शशाङ्कजीवा- किंसितैरपरो नृपो भवति । 'उच्चत्रिकोणगैस्च्यायैरिति पूर्वमुक्तस्या- प्यस्य योगस्य गोबलीवर्दन्यायेन पुनरुपादानं पूजार्थमिति द्रष्टव्यम् । २. 'सौम्ये वीर्ययुते तनुसंस्थे वीर्याव्ये शुभे शुभयाते च सति शेषैर्धर्मार्थोपचयेषु स्थितैश्च जातो नृपजः नृपतिकुलजों धर्मात्मा पृथिवीशो भवती- सन्वयः । अन्यकुलजो धनवांश्च भवतीत्यर्थः ॥' क. पाठः. ३. 'व्यम् । यत्र' ख, ग. १. 'न्धः ॥ ख. पाठ:. पाठ ·- एकादशोऽध्यायः । १९५ शशाङ्कजीवार्कसुतापरैनृर्प इति वा पाठः । तत्रापरैरादित्याङ्गारकबुध- शुक्रैलाभस्थैरिति । यत्रकुत्र राशौ लग्नगते, गुरौ सुखे, खे शशितिग्म- दीधिती खे दशमे चन्द्राकौं, यमोदये मन्दोदये च सति अपरैग्रहः लाभगतैर्नृपो राजा भवति ॥ १७ ॥ अथान्यद् राजयोगद्वयं वसन्ततिलकेनाह - मेषूरणायतनुगाः शशिमन्दजीवा ज्ञारौ धने सितरवी हिबुके नरेन्द्रः। वक्रासितौ शशिसुरेड्यसितार्कसौम्या होरासुखास्तशुभखाप्तिगताः प्रजेशः॥१८॥ इति । मेषूरणायतनुगाः शशिमन्दजीवाः, धने ज्ञारौ, अथवा हिबुके सितरवी यदि तदा नरेन्द्रो भवतीत्यर्थः । वक्रासितौ शशिसुरेड्य- सितार्कसौम्याः क्रमेण होरासुखास्तशुभखाप्तिगताः यदि भवन्ति तदा प्रजेशो भवतीत्यर्थः । चक्रासिताविति पृथनिर्देशस्तयोरुभयोरपि होरास्थितिं द्योतयितुं कृत इति द्रष्टव्यम् ॥ १८ ॥ एवमुक्तानां राजयोगानां फलागमकालं स्वागतयाह - कर्मलग्नगतपाकशायां राज्यलब्धिरथवा प्रबलस्य । शत्रुनीचगृहयातदशायां छिद्रसंश्रयदशा परिकल्प्या ॥ १९ ॥ इति । कर्मलग्नगतपाकदशायां राज्यलब्धिर्भवति इत्यन्वयः । कर्मगतो लग्नगतश्च तयोर्योगकर्तुग्रहेष्वन्यतमयोः बलाधिकस्य पाक- दशायाम् अन्तर्दशायां राज्यलब्धिर्भवति । अत्र राजयोगाभावेऽपि कर्मगतस्य वा लग्नगतस्य वा पाकदशायाम् अथवा कर्माधिपस्य वा लग्नाधिपस्य वा पाकदशायां जन्मिनां स्वस्वगृहाधिपत्यस्य प्राप्तिरित्यनुसन्धेयम् । अथवा प्रबलस्य जन्मकाले यः प्रबलो ग्रहः तस्य पाकदशायां राज्यलब्धिर्भवति । "तुलायां दशमे भागे स्थिते कमलबोधने । अपि राजकुले जातो भिक्षान्नेनोपजीवति ॥" १. "ति । अन्यकुलजो धनवांश्च भवति ॥' क. पाठः. ३. 'दर्शयति २. र्थः । अत्र व स्व. पाठः क'ख.ग.पाठ:.

·१९६ विवरणोपेते होराशास्त्रे इत्यादीनामन्यशास्त्रोक्तानां राजयोगापवादानां सामान्यकारणं शत्रुनी- चगतत्वमेवेति ताननुक्त्वा शत्रुनीचगतानां ग्रहाणां दशापाककालमुप. दिशति-शत्रुनीचगृहयातदशायां छिद्रसंश्रयदशा परिकल्प्या । शात- यतीति शत्रुः । शातनं तनूकरणम् । ततो भौमादीनां किरणोच्छे- दकर्ता सूर्योऽपि मौढ्यावस्थायां शत्रुरित्युच्यते । सूर्यप्राप्तस्य स्वतः श- त्रुजितस्य वा शत्रुषड्वर्ग प्राप्तस्य वा नीचगृहं यातस्य वा नीचराशि प्राप्तस्य वा ग्रहस्य पाककाले छिद्रसंश्रयदशा परिकल्प्या । छिद्रं छिद्रमहारिभिः शत्रुभिरन्विष्यमाणमनर्थमूलमवस्थान्तरं छिद्रशब्दे- नोच्यते । तस्य संश्रयदशा प्राप्त्यवस्था राज्यभ्रंश इति यावत् । अथवा --छिद्रदशा अनर्थबहुलावस्था । संश्रयदशा अनर्थवाहुल्येन बलाधिकस्यान्यस्य संश्रयावस्था । अत्र छिद्रसंश्रयशब्देन भ्रंशप्राप्ति- रनासहिष्णुतया बलवदन्यराजसंश्रयश्च विवक्ष्यत इति परिकल्प्येति पदेन द्योत्यते । परितो विचिन्त्य कल्पनं परिकल्पनम् । शनीच- गृहयातदशायां पूर्वावस्थापरिहाणिर्भवत्येव । तत्रात्यन्तं भ्रंशो वा अनर्थबाहुल्यं वा अनर्थशमनायान्याश्रयो वा ग्रहाणां बलाबलवशेन निरूप्य वक्तव्य(म्) इत्यर्थः ॥ १९ ॥ गुरुवुधसितलग्ने सप्तमस्थेऽर्कपुत्रे वियति दिवसनाथे भोगिनां जन्म विद्यात् । शुभवलयुतकेन्द्रैः क्रूरभस्धश्च पाप- बेजति शबरदस्युस्वामितामर्थभाक् चे ॥ ॥ २० ।। मुरुबुधसितलमे अर्कपुत्रे सप्तमस्थे च भोगिनां जन्म विद्यादि- स्थन्धयः । गुरौ बुधे सिते च लग्नस्थे सति मन्दे सप्तमस्थे च भोगिनां भोगवतां राजतुल्यानामित्यर्थः । अत्र योगे गुरुबुधयोः शनेश्च त्रयाणां दिग्बलसम्भवात् कीर्तिमन्तः सुखिनो जायन्त इत्यर्थः । तथा गुरु- लग्ने, सप्तमस्थे मन्दे, वियति दिवसनाथे च भोगिनां जन्म विद्यात् । १. 'फ' क.ग. पाठः २. 'तिरनर्थप्राप्तिर', ३. “थः । अत्र च गार्गिः "लग्नगः कर्मगो वा स्यादथवा प्रबलो ग्रहः । स स्मात् स्वान्तर्दशाकाले राज्यदः प्रबलो यदि ॥ नीचारिगृहसंस्थस्य दशायां प्रबलस्य च । च्युतिर्बलविहीनस्य तन्मोक्षः परसं- श्रयात् ॥” इति ॥ १०. ॥ अथ भोगिनां शवरदस्युस्वामिनां च जन्मज्ञानं मालिन्याह गु', ४. 'च ॥ इति । गु' क. पाठः. - ·१९७ द्वादशोऽध्यायः। अब बुधसितयोलग्नगतत्वं न विवक्षितम् , असम्भवात् । अतो दिग्बलयुक्ता गुरुशनिसूर्या योगफलपदा इति द्रष्टव्यम् । शुभवलयुत- केन्द्रः क्रूरभस्थैः पापैश्च शबरदस्युस्वामितां व्रजति । केन्द्रः शुभवल- युक्तैः, पापैः क्रूरभस्थैश्च शबरदस्यूनां नीचानां स्वामितां व्रजति अध्यक्षतां व्रजति, अर्थभाक् च भवति । शुभग्रहैबलयुक्तैः केन्द्रगतैरिति कैश्चिद् व्याख्यातम् । तच्चायुक्तम् । यस्माद् गार्गिः "पापक्षेत्रगतैः पापैः केन्द्रस्थैः सौम्यराशिभिः । सबलैर्यस्य जन्म स्यादसौ वै दस्युनायकः ॥" इति ॥ २०॥ इति होराविवरणे एकादशोऽध्यायः॥ - अथ द्वादशोऽध्यायः। विशिष्टजननसम्भवानत एव कादाचित्कान् राजयोगानुक्त्वेदानी नमःस्थप्रहजनितान् नियतविषयानाकृतिसङ्ख्याश्रयदलभेदाच्चतुर्विधान् नाभसयोगान् निर्दिशति । तत्र प्रथम तेषां मजयाविभागमौपच्छन्दसिकेनाह- नवदिग्वसवस्त्रिकाग्निवेदै- गुणिता द्वित्रिचतुर्विकल्पजाः स्युः। यवनैत्रिगुणा हि षदछती सा कथिता विस्तरतोऽत्र तत्समासः ॥१॥ इति । द्वित्रिचतुर्विकल्पजा नाभसयोगाः सङ्ख्यया त्रिकाग्निवेदै- गुणिता नवदिग्वसवः स्युरिति सम्बन्धः । द्वयोस्त्रयाणां चतुर्णा च वि. कल्पेन जाता द्वित्रिचतुर्विकल्पजाः। द्वयोराकृतिसङ्ख्ययोर्विकल्पेन जाता योगाः त्रिकेण गुणिता नव सप्तविंशतिः स्युः । त्रयाणामाकृतिसङ्ख्या- प्रयाणां विकल्पजा योगाः अग्निगुणिता दिशः त्रिंशत् स्युः । चतु- र्णामाकृतिसङ्ख्याश्रयदलानां विकल्पजा योगा वेदगुणिता वसवः द्वात्रिंशत् स्युः । अत्र सप्तविंशतो सङ्ख्यायोगाः सप्तेति वक्ष्यति । अतो विंशतिराकृतियोगाः सप्त सङ्ख्यायोगाश्च । सप्तविंशतिभिः सहैव त्रिंशत् । अतस्त्रय आश्रययोगाः । त्रिंशद्भिः सहैव द्वात्रिंशत् । अतो 'सैः शुभक्षेत्रैवलयुक्तैरिति यावत् । पा' क, पाठः. ३. ति राजयोग एक. पाठः ४. 'गः प्रदर्यते-न' ख. ग. पाठः, २. “ति ॥ २०॥'ख. ग. पाठः.

·१९८ विवरणोपेते होराशास्त्रे द्वौ दलयोगौ । एवं सम्भूय द्वात्रिंशन्नाभसयोगा भवन्ति । एतेषु यो- गेषु राशिभिग्रहैश्च पृथक् पृथग् विकल्प्यमानेषु सङ्ख्याबाहुल्यं भवतीति यवनानां मतेनाह-यवनैः सा त्रिगुणा षदछती कथिता । ते नाम- सयोगाः सा इत्यनेन परामुश्यन्ते । निर्दिश्यमानप्रतिनिर्दिश्यमानयो- रेकार्थतामापादयन्ति सर्वनामानः पर्यायेण च तल्लिङ्गमुपाददत इति षदछतीगतस्त्रीलिङ्गेन सेति निर्देशः कृतः । षदछती षण्णां शतानां समाहारः षदछती, सा त्रिगुणा अष्टादशशतानि । यवनाचार्यः ते द्वात्रिंशन्नाभसयोगाः विस्तरेण फलविशेषैः सहेति यावत् । अष्टादश शतानि कथितानि । हिः प्रसिद्धौ । अत्र तत्समासः । अत्र तेषां स- मासः संक्षेपाद् द्वात्रिंशदेव कथ्यन्त इत्यर्थः॥१॥ तंत्राश्रययोगानाह - रज्जुर्मुसलं नलं घरायैः सत्यस्त्वाश्रयजानिहाह योगान् । केन्द्रैः सदसद्युतैर्दलाख्यौ सक्सौं कथितौ पराशरेण ॥ २ ॥ इति । इह सत्यस्तु चरायैः ग्रहयुतैः रज्जुः मुसलं नलम् आ- श्रयजान् योगानाहेत्यन्वयः । इह नाभसयोगेषु चरायै चरस्थैः स- वैग्रहैः रज्जुः स्थिरस्थैः मुसलम् , उभयस्थैः नलम् इति आश्रयजान् आश्रयभूतैश्चरादिभिर्जातानित्यर्थः । सदसद्युतैः केन्द्रैः दलाख्यो सक्सौ पराशरेण कथितावित्यन्वयः । केन्द्रैः शुभयुतैर्दलाख्यः स्रग्योगः, अशुभयुतैर्दलाख्यः सर्पयोगः, इति द्वौ दलयोगौ । एव- माश्रययोगास्त्रयः । दलयोगौ च द्वौ । वक्ष्यमाणेष्वाकृतिसङ्ख्यायोगेष्व- न्तर्भावेऽप्येषामवश्यभाविफलप्रदत्वप्रदर्शनाय प्रथमं निर्देशः कृत इति वेदितव्यम् ॥२॥ १. 'अथाश्रययोगत्रयं चौपच्छन्दसिकेनाह-', २. 'द्वौ । अत्र कैश्विद् व्याख्यातं चरराशिचतुष्के यदा सर्वे ग्रहा भवन्ति तदा रज्जुर्नाम योगः, एवं स्थिरराशिचतुष्के मुसलं, द्विस्वभावचतुष्के नलम् । तच्चायुक्तम् । यस्माद् गार्गिः -- "एको द्वौ वा त्रयः ... सर्वे सर्वैर्युका यदा प्रहैः । चरयोगस्तदा रज्जुः सेव्यानां जन्मनो भवेत् ॥ स्थिर- श्वेन्मुसलं नाम मानिनां जन्मकृन्नृणाम् । द्विस्वभावे नलाख्यं तु धनिनां परिकीर्तितम् ॥" तथाच सत्यः-"चरराशिगैर्महेन्दै रज्जुः स्थिरराशिगैस्तथा मुसलम् । द्विशरीरगतैर्योगो भ- बति नलो मुनिभिरुदिधः ॥” इति । व' क. पाठक, ·१९९ १ - --- द्वादशोऽध्यायः । एतान् योगान् प्रत्यन्येषां मतं दर्शयति योगा वजन्त्याश्रयजाः समत्वं पवाब्जवज्राण्डजगोलकायैः। केन्द्रोपगप्रोक्तफलौ दलाख्या- वित्याहुरन्ये न पृथक्फलौ तौ ॥ ३ ॥ इति । आश्रयजा योगा यवाजवज्राण्डजगोलकाद्यैः समत्वं व्रजन्तीत्यन्वयः। केन्द्रपणपरापोक्लिमानामसङ्करण चरादित्वासात् समत्वमाश्रयजानामाकृतिजैरित्यन्ये आहुः । तथा दलाख्यावपि केन्द्रोपगप्रोक्तफलौ केन्द्रोपगमोक्तैर्योगैस्तुल्यफलौ पृथक्लौ न भ- वत इति चान्ये आहुः । एवमन्येषां मते आश्रयदलयोगा न सन्तीति भावः ॥३॥ आकृतियोगानोह- आसन्नकेन्द्रभवनइयगैर्गदाख्य- स्तन्वस्तगैस्तु शकटं विहगः खबन्ध्वोः । शृङ्गाटकं नवमपञ्चमलग्नसंस्थै- लग्नान्यगैहलमिति प्रवदन्ति तज्ज्ञाः॥४॥ इति । आसन्न केन्द्रभवनद्वयगैः गदाख्यो योग इति तज्ज्ञाः प्रवदन्ति इत्यन्वयः । लग्नसुखगतैः सुखास्तगतैः अस्तदशमगतैः दशमलमगतैश्च ग्रहैर्गदाख्यो योग इत्यर्थः । लग्नसप्तमगतैः शकटम् । दशमचतुर्थगैर्विहगः । नवमपञ्चमलग्नसंस्थैः शृङ्गाटकम् । लग्नान्यगैः धनत्रिकोणे सहजत्रिकोणे हिबुकत्रिकोणे वा स्थितैहैहलसंज्ञो योग इति तद्विदो वदन्ति ॥४॥ अथ वज्रादियोगान् वैतालीयेनाह शकटाण्डजवच्छुभाशुभै- र्वजं तद्विपरीतगैर्यवः । कमलं तु विमिश्रसंस्थितै- वापी तद् यदि केन्द्रबाह्यतः ॥५॥ १. 'तमुपजातिकयाह २. 'न् वसन्ततिलकेनाह 'ग, पाठः. ४. "न्ति ||श' ख. ग. पाठ:. ४ PAN क.पाठः ३. .

·-- २०० विवरणोपेते होराशास्त्रे इति । शकटाण्डजवच्छुभाशुभैर्वज्रम् इत्यन्वयः। शकटवत् तन्व- स्तगैः शुभैः, विहगवत् खबन्धुस्थैरशुभैश्च वज्रं नाम योगः। तद्विपरीतगै- र्यवः खबन्धुस्थैः शुभैस्तन्वस्तगैरशुभैश्च यवो नाम योग इत्यर्थः । विमि- श्रसंस्थितैः कमलं तन्वस्तखबन्धुभिः चतुर्भिरपि शुभाशुभयुतैः कमलं कमलयोगः। तत् केन्द्रबाह्यतो यदि वापीत्यन्वयः । केन्द्रबाह्यतः केन्द्रा- दन्यत्र पणपरेषु चतुर्पु, अथवा आपोक्लिमेषु चतुषु स्थितैः शुभाशुभै- पी नाम योगो भवतीत्यर्थः ॥५॥ सूर्याश्चतुर्थभवने बुधशुक्रयोः स्थित्यसम्भवात् कथमेवमुक्तमित्यत्रोह पूर्वशास्त्रानुसारेण मया वज्रादयः कृताः। चतुर्थभवने सूर्याज्ज्ञासितौ भवतः कथम् ॥ ६ ॥ इति । मया पूर्वशास्त्रानुसारेण वज्रादयः कृता इत्यन्वयः । पूर्व- शास्त्रानुसारेण पूर्वैरुक्तानि शास्त्राणि दृष्ट्वा तदनुसारेणेत्यर्थः । मू. र्याच्चतुर्थभवने शसितौ कथं भवतः । तस्मात् तथोक्तयोगानाम् अस- म्भवेऽपि पूर्वशास्त्रेषु दृष्टा योगाः पूर्वशास्त्रबहुमानान्मयोक्ताः । अत्र कथमित्यन्ते निर्देशादक्षरसङ्ख्यया “मन्वन्तरं तु दिव्यानां युगानामे- कसप्ततिः" इत्युक्तस्य मन्वन्तरप्रमाणस्य सूचनात् पूर्वस्मिन् मन्वन्तरे बुधशुक्रयोः परिधिप्रमाणचलनेन तथापि सम्भाव्य, पूर्वाचार्या न वृथा वदन्तीत्याचार्यस्याभिप्रायो द्योत्यते । तथाच पूर्वशास्त्रवचनं प्रति वराहमिहिरेण संहितायामुक्तम् "आश्लेषार्धाद् दक्षिणमुत्तरमयनं तथा धनिष्ठाद्यम् । पूर्व कदाचिदासीद् यत् प्रोक्तं पूर्वशास्त्रेषु ॥ साम्प्रतमयनं सवितुः कर्कटकाद्यं मृगादितश्चान्यत् ।" (अध्या०३. श्लो. १,२) इति । कालान्तरायचस्यायनचलनस्य सद्भावदर्शनेनातिबहुकालान्त- रायचं बुधशुक्रयोः परिधिचलनमपि सम्भाव्यमिति पूर्वाचार्यमतनि- रासोऽत्र न कृतः, किन्तु तत्प्रदर्शनमेव कृतमिति द्रष्टव्यम् । आचा- र्येणान्यत्रापि पूर्वाचार्यमतविषयमात्मीयमतं प्रदर्शितम् । तथाहि- ), 'त्रानुष्टुभमाह---'क. पाठः, - A - ·१ द्वादशोऽध्यायः । २०१ "ज्योतिषमागमशास्त्रं विप्रतिपत्तौ न योग्यमस्माकम् । स्वयमेव विकल्पयितुं किन्तु बहूनां मतं वक्ष्ये ॥" इति ॥६॥ एवमद्यतनकालीनबुधशुक्रचारवशानाभसयोगेषु केषाञ्चिदसंभवेऽपि पूर्वशास्त्रप्रामाण्येन तत्प्रदर्शनमभिधाय पुनरपि प्रकृतमनुसरति कण्टकादिप्रवृत्तस्तु चतुर्ग्रहगतैग्रहः । यूपेषुशक्तिदण्डाख्या होराद्यैः कण्टकैः क्रमात् ॥ ७ ॥ इति । कण्टकादिप्रवृत्तैः चतुर्ग्रहगतैः ग्रहैः यूपेषुशक्तिदण्डाख्या योगा भवन्तीत्यन्वयः। कण्टकमारभ्य प्रत्तैः चतुषु राशिषु स्थितैग्रहैः यूपादयो भवन्ति । कः कुत्रेत्याशङ्कायामाह- होराद्यैः कण्टकैः क्रमा- दिति । होरादितो यूपः, सुखादित इषुः, सप्तमादितः शक्तिः, दशमा- दितो दण्ड इति यावत् ॥ ७॥ अथ नावादियोगपञ्चकमनुष्टुभाह नौकूटच्छत्रचापानि तद्वत् सप्तक्षसंस्थितैः । अर्धचन्द्रस्तु नावाद्यैः प्रोक्तादन्यःसंस्थितैः ॥ ८॥ इति । तद्वत् सप्तक्षसंस्थितैः ग्रहः नौकूटच्छत्रचापानि भवन्ति तद्वदिति यूपादिवदित्यर्थः । लग्नादारभ्य सप्तक्षसंस्थितैहैः नौयोगः । तथा सुखादितः कूटः । सप्तमादितश्छत्रम् । दशमादितश्चापयोगः । नावाद्यैः प्रोक्तादन्यक्षसंस्थितैस्तु अर्धचन्द्रो नाम योगो भवति । प्रोक्तादन्यक्षसंस्थितैरिति । प्रोक्तात् कण्टकाद् अन्य(त्र ? क्षे) पण- परादिसप्त(?)सस्थितैः, अथवापोक्तिमादिसप्तक्षसंस्थितग्रहैरर्धचन्द्रो नाम योगः सम्भवति ॥८॥ अथ समुद्रचक्राख्ययोगावनुष्टुभाह - एकान्तरगतैरर्थात् समुद्रः षड्गृहाश्रितः। विलग्नादिस्थितैश्चक्रमित्याकृतिजसङ्ग्रहः ॥९॥ इति । अर्थात् प्रभृति एकान्तरगतैः षड्गृहाश्रितैः ग्रहैः समुद्रो १. 'ति ॥अथ यूपादियोगचतुष्टयमनुष्टुभमाह -क' क. पाठः. २. 'तुहगत स. पाठः. ३. 'दितः प्रवृत्तश्चतुहगतैर्ग्रहैर्दण्ड' क. पाठः. ४. 'त् ॥ नौ' ख. ग. पाठः ५. 'ति । अत एवाप्रकारः ॥' क, 'ति ॥ए' ख. ग. पाठः, - BR ·१ २०२ विवरणोपेते होराशास्त्रे भवतीत्यन्वयः । धनस्थानमारभ्य एकान्तरस्थितैः लग्नाद् युग्मराशि- षट्कस्थितैरिति यावत् । एवंस्थितैहैः समुद्राख्यो योगः । विलग्नादि- स्थितैरकान्तरगतैः षड्गृहाश्रितैः चक्रं भवतीत्ययः । लग्नाद्योजरा- शिषद्कस्थितैहैश्चक्रनामा योगो भवति । इत्याकृतिजसङ्ग्रहः एवमा- कृतिजानां योगानां सङ्ग्रहः संक्षेपः । एतेषां योगानां राशिग्रहविशे- पजनितवैचित्र्यवशाद् विस्तरोऽपि वेदितव्य इति द्योतयितुं सङ्ग्रह इत्युक्तम् ॥ ९॥ एवमाकृतिजानां विंशतिमुक्त्वा सङ्ख्यायोगसप्तकं शालिन्याह सङ्ख्यायांगाः सप्त सप्तक्षसंस्थ- रेकापायाद् वल्लकी दामिनी च । पाशः केदारश्च शूलो युगं च गोलं चान्ये पूर्वमुक्तान विहाय ॥ १० ॥ इति । सप्तर्भसंस्थैः एकापायात् सप्त सङ्ख्यायोगा भवन्ती- त्यन्वयः । एकापायात् , "ल्यब्लोपे पश्चमी" एकापायं विधाये- त्यर्थः । तत्र सप्तक्षसंस्थैरेको योगः। तत एकापायेन षडक्षस्थैः द्वि- तीयः । तत एकापायेन पञ्चस्थैिस्तृतीय इत्यादि । योगानां ना- मानि क्रमेणाह - सप्तक्षसंस्थितैहैल्लको । षवृक्षस्थैदाननी । पञ्च- क्षस्थैः पाशः । चतुर्ऋक्षस्थैः केदारः । त्रिराशिस्थैः शूलयोगः । द्विरा- शिस्थैर्युगम् । एकक्षस्थैर्गोलयोग इत्यर्थः । अत्रन्येषां मतमाह- अन्ये पूर्वमुक्तान् विहाय सङ्ख्यायोगा इति वदति । पूर्वमुक्तेषु पञ्चविंशति- योगेषु सत्सु स एव ग्राह्यः । तेषामेकस्यापि लक्षणाभावे सख्या- योगों ग्राह्याँ इति वदन्ति । 'अन्यान् पूर्वमुक्तान् विहायेति वा पाठः ॥१०॥ उक्तानां द्वात्रिंशद्योगानां क्रमेण फलान्याह ईयुर्विदेशनिरतोऽध्वरुचिश्च रज्ज्वां मानी धनी च मुसले बहुकृत्यसक्तः। व्यङ्गस्थिरार्थनिपुणो नलजः गुत्थो भोगान्वितो भुजगजो बहुदुःखभाक् स्यात् ॥११॥ १. 'नां पञ्चविं' ख. पाठः. २. 'गानाह 'ख. ग. पाठ... 'गो', ४. 'ह्य' म. पाठः, ५. 'अथाश्रययोगत्रयदलयोगजातानां फलं वसन्ततिलकेनाह-' क. पाठ al ·" १ द्वादशोऽध्यायः । २०३ इति । रज्ज्वां रज्जुयोगे जातः, ईर्म्युः ईर्ष्याशीलः, विदेशनि- रतः अन्यदेशवासी, अध्याँचश्व भवति । मुसले मानी गर्वितः, धनी, बहुकृत्यसक्तः बहुकारम्भशीलश्च भवति । नलजः नलय गजातः व्यङ्गः अङ्गपैकल्ययुक्तः, स्थिरः, अनिपुगश्च भवति । आत्यनिपुण इति वा पाठः । स्रगुत्थी भोगान्धितः । सग्योगे जातः भोगान्वितः भोगैः स्रक्चन्दनवनितादिभिन्वितो भवति । भुजगजः बहुदुःखभाक् स्यात् । भुजगजः सर्पयोगज.तः बहुःदुखभाक् स्याद् बहूनि दुःखानि लभते ॥ ११ ॥ एषां फलदाने विशेषमाह-- आश्रयोक्तास्तु विफला भवन्त्यन्यविमिश्रिताः। मिश्रा यैस्ते फलं दारामिश्राः स्वफलप्रदाः ॥ १२ ॥ इति । उक्तेषु योगेषु आश्रयोक्तानामन्येषां च युगपल्लक्षण- सम्भवे आश्रयोक्ता विफला भवन्ति । अन्यविमिश्रिता इति हेतुगर्भ विशेषगम् । यर्मिश्रास्ते योगाः फलं दद्युः । अन्ययोगफलमेव भ- वति । अमिश्राः स्वफलप्रदाः। अन्धयोगैरमिश्रा एव आश्रययोगाः स्वफलं प्रयच्छन्ति ॥ १२ ॥ अथ गदादियोगफलं वसन्ततिलकेनाह यज्वार्थभाक् सततमध्वरुचिर्गदायां तवृत्तिभुक् शकटजः सरुजः कुदारः । दूतोऽटनः कलहकृद् विहगे प्रादेष्टः शृङ्गाटके चिरसुखी कृषिकृद्धलाख्ये ॥ १३ ॥ इति । गदायां यज्वा यजनशीलः, अर्थभाक् सततं धनयुतः, अध्वरुचिश्च भवति अध्वगमनशील इति यावत् । अर्थरुचिरिति वा पाठः । शकटजः तवृत्तिभुक् तद्वृत्त्या शकटवृत्त्या जीवति भारादीनां वाहनेन वहनेन वा जीवति । सरुजः रोगी, कुदारः कुत्सितभार्यश्च भवति । विहगे दूतः सन्देशहरः, अटनः गमनशीलः, कलहकर्ता च प्रदिष्टः । शृङ्गाटकयोगे ।चेरसुखी चिरकालसुखी । हलाख्ये काषेत् कृषिकर्ता भवति ॥ १३॥ १. 'षमनुष्टुभमाह-' क. पाठः. २. 'ति ॥ वज्रे' ख. ग. पाठः, - ·२०४ विवरणोपेते होराशास्त्रे । - अथ वज्रादिफलं वसन्ततिलकनाह वज्रेऽन्त्यपूर्वसुखितः सुभगोऽतिशूरः शौर्यान्वितोऽप्यथ यवे सुखितो वयोन्त्ये । विख्यातकीर्त्यमितसौख्यगुणश्च पझे वाप्यां तनुस्थिरसुखो निधिकृन्न दाता ॥१४॥ इति । वज्रयोगे अन्त्यकाले पूर्वकाले च सुखितः, सुभगः सर्वजनवल्लभः, अतिशूरश्च भवति । अथ : यवयोगे शौर्यान्वितः, वयोन्त्ये सुखितश्च भवति । पद्मयोगे विख्यातकीर्तिः प्रसिद्धयशाः, अमितसौख्यः अमितगुणश्च भवति । वाप्यां वापीयोगे तनुस्थिर- सुखः तनु अल्पं स्थिरं सुखं यस्य सः। अल्पसुखं बहुकालं भवती- त्यर्थः । निधिकृद् भूमावर्थस्थापनशीलः । दाता नच दानशीलो न भवति ॥१४॥ अथ यूपादिफलं वसन्ततिलकेनाह त्यागात्मवान् ऋतुवरैर्यजते च यूपे हिंस्रोऽथ गुप्त्यधिकृतः शरकृच्छराख्ये। नीचोऽलसः सुखधनैर्वियुतश्च शक्तौ दण्डे प्रियविरहितः पुरुषोऽन्स्यवृत्तिः ॥१५॥ इति । यूपे यूपयोगे त्यागात्मवान् त्यागवान् आत्मवांश्च, क्रतुवरैर्यजते च । अथ शराख्ये हिंस्रः हिंसाशीलः, गुप्त्यधिकृतः कारागृहरक्षकः, शरकृत् शरसम्पादकश्च भवति । शक्तौ योगे नीचः अलसः मन्दः, सुखधनैर्वियुक्तश्च भवति । दण्डे योगे प्रियविरहितः अभीष्टजनैर्वियुक्तः, पुरुषः पौरुषयुक्तः, अन्त्यवृत्तिः अन्त्यवयसि - त्तियुक्तश्च भवति । अन्त्यत्तिरित्यत्र उपनिषद्वाक्यविचारको वा शूद्र- वृत्तिरिति वा केचिद् व्याचक्षते ॥ १५ ॥ भथ नावादियोगफलं वसन्ततिलकेनाह- का युतश्चलसुखः कृपणश्च नौजः कूटेऽनृतः प्लवनबन्धनपश्च जातः । १.. 'च ॥ त्या' ख, ग. पाठः. २. 'सः क्रियास्वपटुः सु' क. पाठः. ३. 'ति॥ - की ख, ग. पाठः, ·द्वादशोऽध्यायः । २०५ छन्त्रोद्भवः स्वजनसौख्यरतोऽस्वसौख्यः शूरस्तु कार्मुकभवः प्रथमान्त्यसौख्यः ॥ १६ ॥ इति । नौजः नौयोगजातः कीया युतः, चलसुर्खः, कृपणश्च भवति । कूटे कूटयोगे जातः अनृतः सत्यरहितः, प्लवनबन्धनपश्च प्लवनं जलतरणादिकं बन्धनं कारागारं पाति रक्षतीति प्लवनबन्धनपः । अनृतश्च प्लवनबन्धनपश्च भवतीत्यर्थः । छत्रोद्भवः छत्रयोगे जातः स्वजनसौख्यरतः बन्धूनां मुखं करोति अन्त्यवयसि सौख्यवांश्च भवति । कार्मुकभवः चापयोगे जातस्तु शूरः, प्रथमवयसि अन्त्यवयसि च सौख्यवान् भवति ॥ १६ ॥ अथार्धचन्द्रादियोगफलं वसन्ततिलकेनाह अर्धेन्दुजः सुभगकान्तवपुः प्रधान- स्तोयालये नरपतिप्रतिमस्तु भोगी। चक्रे नरेन्द्रमकुटद्युतिरञ्जिताधि- णोद्भवश्च निपुणः प्रियगीतनृत्तः ॥ १७ ।। इति । अर्धेन्दुजः अर्धचन्द्रयोगे जातः सुभगकान्तवपुः सुभग- कान्तशरीरः, प्रधानः स्वजनप्रधानश्च भवति । तोयालये तु समुद्र- योगे तु नरपतिप्रतिमः भोगी च भवति । चक्रे चक्रयोगे नरेन्द्र- मकुटातिरञ्जिताद्भिः चक्रवर्ती भवति । आकृतियोगफलान्युक्तानि । सङ्ख्यायोगफलान्याह - वीणोद्भवः वीणायोगे जातः निपुणः सर्व- कर्मसु कुशलः, प्रियगीतनृत्तश्च भवति ॥ १७ ॥ अथ दामिन्यादियोगफलं वसन्ततिलक नाह दातान्यकार्यनिरतः पशुपश्च दाग्नि पाशे धनार्जनसुशीलसुभृत्यबन्धुः । केदारजः कृषिकरः सुबहूयभोज्यः शूरः क्षतो वधरुचिर्विधनश्च शूले ॥१८॥ इति । दाम्नि दामयोगे दाता, अन्यकार्यनिरतः, पशुपः पशु- १. 'खः कदाचित् सुखी कृ' क. पाठ:. २. 'तः, अ', ३. 'ति ॥ अर्धे' ख. ४. 'तः सुनि' क. ग. पाठः, " ग. पाट:

·विवरणोपेते होराशास्त्र पालश्च भवति । पाशयोगे धनार्जनसुशीलसुभृत्यबन्धुः धनार्जनः धनापादकः सुशीलः शोभनशीलः सुभृत्यः सुबन्धुश्च भवति । धना- जनविशील इति वा पाठः । केदारजः कृषिकरः, अतएव सुबहूप- भोज्यश्च । शूले शूलयोगे शूरः, क्षतः व्रणवान्, वधरुचिः वधप्रियः, विधनश्च भवति ॥१८॥ अथ युगादिकलं (प्रहीं। हरि)ण्याह - धनविरहितः पाषण्डो वा युगे त्वथ गोलके विधनमालनो ज्ञानापेतः कुशिल्प्यलसोष्टनः । इति निगदिता योगाः सार्ध फलैरह नाभसा नियतफलदाश्चिन्त्या ह्येते समस्तदशास्वपि ॥१९॥ इति । युगे योग धनविरहितः, पापण्डी वा पाषण्डवान् त्रयी- मार्गच्युत इत्यर्थः । अथ गोलयोगे विधनमलिनः, ज्ञानापेतः ज्ञानर- हितः, कुशिल्पी कुत्सितशिल्पी, अलसः मन्दः, अटनः । इति नाभस- योगाः फलैः सार्धं निगदिताः। एते नियतफलदा असन्दिग्धफलप्रदाः समस्तदशास्वपि चिन्त्याः। एते योगाः केचिदशुभाः केचिच्भाश्च । शुभदशायामप्यशुभानि कुर्वन्ति, अशुभदशायां शुभाने कुर्वन्ति । यतो नियतफलदा अतः समस्तदशास्वप्येतान् योगानालोच्यैव फलानां निर्देशः कर्तव्य इत्यर्थः ॥ १९ ॥ इति होराविवरणे नाभसयोगाख्यो द्वादशोऽध्यायः ॥ अथ त्रयोदशोऽध्यायः । "सृष्ट्वा प्रहेन्द्रान् निदधे तुलायामेकत्र सर्वानपरत्र चन्द्रम् । प्रजापतिः रवैरमतोलयत् तान् विशिष्ट आसं.द्धिमरश्मिभागः ॥" इत्यादिवचनप्रतिपादितमाहात्म्यस्य मनोरूपतया सर्वफलानुभावकस्य चन्द्रस्य अव- श्य विफलान् योगाना अधमसमवरिष्ठान्यकेन्द्रादिसंस्थे शशिनि विनयवित्तज्ञानधीनपुणानि । १... 'नशो' क. ग. पाठः. २. 'ति । के, ३. 'ति ॥ध' ख. ग. पाठा. ४. 'भवितव्यफ', ५. 'ह । तत्र प्रथममर्ककेन्द्रादिस्थे चन्द्रमसि जा(तस्य स्वरूप)- झानार्थ शार्दूलविक्रीडितेनाह अक. पाठ:. - .

·त्रयोदशोऽध्यायः । २०७ अहनि निशि च चन्द्रे स्वेऽधिमित्रांशके वा सुरगुरुसितदृष्टे वित्तवान् स्यात् सुखी च ॥१॥ इति । अर्ककेन्द्रादिसंस्थे शशिनि विनयवित्तज्ञानधीनपुणानि अधमसमवरिष्ठानि भवन्तीत्यन्वयः। विनयः शिक्षा श्रुतातिरेकजनिता मनःशान्तिरित्यर्थः । वित्तं धनधान्यादिसम्पत् । ज्ञानं तत्काल समुचित- ज्ञानम् । धानैपुणं बुद्धिकौशलम् । एतानि चत्वार्यपि अर्कस्य केन्द्रस्थे चन्द्रे अधमानि अल्पानि, पणपरस्थ समानि मध्यमानि, आपोक्लिमस्थे वरिष्ठानि उत्कृष्टानि भवन्ति । अत्र चतुणी फलानां क्रमेण चतुर्यु के- न्द्रादिषु विशेषेणाधमसमवरिष्ठत्वं द्रष्टव्यम् । अर्कस्थितराशितद्वितीय- तत्तृतीयेषु विनयस्य अधमसमवरिष्ठत्वं, तथा अर्कात् चतुर्थपञ्चमषष्ठेषु स्थिते चन्द्रे वित्तस्य अवमसमवरिष्ठत्वं, सप्तमादिषु ज्ञानस्य, दशमा- दिषु धीनैपुणस्य अधमसमवरिष्ठत्वम् । चन्द्राश्रितवर्गवशेन तद्विशेषाश्च वक्तव्याः । स्वे अधिमित्रांशक वा स्थिते चन्द्रे अहनि निशे च सुर- गुरुसितदृष्टे वित्तवान् सुखों च स्यादित्य त्रयः । से स्वशिके सुरगुरु- सितदृष्टे अहनि सुरगुरुदृष्टे निशि सितदृष्टे च वित्तवान् सुखी च भवति । यत्रकुत्रचित् स्वनवांशे मित्रनवांशे वा स्थितश्चन्द्रः देवा गुरुदृष्टुश्चेत तथा रात्रौ सितंदृष्टश्चेत् तदा जाती वित्तवान् सुखी च भवतीत्यर्थः । अत्राहनि निशि (च) चन्द्रे स्वा(शकेऽधिमित्रां)शके वा यथासङ्ख्यं सुरगुरुसितदृष्टे (इति) केचिद् व्याचक्षते । तदयुक्तं, यस्माद् गागि:- "स्वांशेऽथवाधिमित्रांशे सुस्थितो दिवसे शशी। गुरुणा दृश्यते तत्र जातो वित्तमुखान्वितः॥ निश्येवं भृगुणा दृष्टः शशी जन्मनि शस्यते ॥" इति ॥ १॥ मोगान्तरमाह - सौम्यैः स्मरारिनिधनेष्वधियोग इन्दो- स्तस्मिंश्चमूपसचिवक्षितिपालजन्म । सम्पन्नसौख्यविभवा हतशत्रवश्च दीर्घायुषो विगतरोगभयाश्च जाताः ॥२॥ १. र्थः॥ १॥' ख. ग. पाठः, - -- ·२०८ विवरणोपेते होराशास्त्रे इति । इन्दोः स्मरारिनिधनेषु सौम्यैरधियोगी भवतीत्यन्वयः । यत्रकुत्रचित् स्थिताच्चन्द्रात् सप्तमपष्ठनिधनेषु स्थितैः सौम्यः बुधगुरु- शुक्रः, त्रिष्वपि पृथस्थितैर्वा बुधगुरुशुक्रैः अधियोगो नाम योगः। अत्र कैश्चित् षष्ठसप्तमाष्टमानां सौम्यग्रहत्रयस्यानस्थानादन्यतायाम- धियोगो व्याख्यातः । तच्चायुक्तम् । यस्मा स्माच्छ्रुतकीर्तिः "निधनं द्यूनं षष्ठं चन्द्रस्थानाद् यदा शुभग्रहै ? भर्युक्तम् । अधियोगः संग्रोक्तो व्यासकृतैः सप्तधा पूर्वः ॥ पापः पापैरेवं मिर्मिश्रस्तथैवोक्तः।" इति । तस्मिन् चमूपसचिवक्षितिपालजन्म भवति । नस्मिन गोगे शुभ- ग्रहेषु हीनबलेषु चमूपस्य जन्म, मध्यवलेपु सचिवस्य जन्म, पूर्णवलेषु क्षितिपालस्य जन्म भवति । तथाच बादरायणः "शशिनः सौम्याः षष्ठे छूने वा निधनसंस्थिता वा स्युः । जातो नृपतिज्ञेयो मन्त्री वा दण्डनायको वापि ॥" तत्र जाताश्चमूपसचिवक्षितिपालाः सर्वेऽपि सम्पनसौग्न्यविभवाः हत- शत्रवः दीर्घायुषः विगतरोगभयाश्च भवन्ति ॥२॥ अथ सुनभादियोगचतुष्टयं शार्दूलविक्रीडितेनाद .... हित्वार्क सुनभानभाधुरुधुराःस्वान्त्योभयस्थग्रह: शीतांशोः कथितोऽन्यथा तु बहुभिः केमद्रुमोऽन्यस्त्व- सौ। --- केन्द्र शीतकरेऽथवा अहयुते केमद्रुमो नेष्यते केचित् केन्द्रनवांशकेषु च वदन्त्युक्तिप्रसिद्धा न ते ॥ इति । अर्क हित्वा ग्रहैः शीतांशोः स्वान्त्योभयस्थैः सुनभानभा- धुरुधुरा भवन्तीत्यन्वयः । अर्क वयित्वा अन्यैः पञ्चभिग्रहैः पृथग्वा युक्तैर्वा चन्द्रस्य धनस्थितैः सुनभायोगः । व्ययस्थितैरनभायोगः । उभयत्र व्यये धने च स्थितैः धुरुधुरायोगः । इति विधा योगाः स्युः । अत्र योगत्रयेऽप्यादित्यो यदा द्वितीये द्वादशे वा भवति १. 'गः । तस्मि', २. 'ति । तत्र' ख. ग. पाठः भयाश्च' क. पाठः. ३. 'याः स्वस्थदेहा नि- ·त्रयोदशोऽध्यायः । २०९ तदा न योगभङ्गकृत् । किन्तु योगकर्तृणां (मध्ये न) गण्यते । अन्यथा तु केमद्रुमः बहुभिः कथित इत्यन्वयः । अन्यथा चन्द्रस्य ध- नस्थाने व्ययस्थाने च सूर्यवर्जितैरन्यैः पञ्चमिहैः शून्ये सतीत्यर्थः । चन्द्रस्योभयतो ग्रहाभावे केमद्रुम इति बहुभिराचार्यैरुक्तम् । अथवा अन्यैस्तु शीतकरे केन्द्रे ग्रहयुते असौ केमद्रुमः नेष्यते । चन्द्रस्य केन्द्र ग्रहाः सन्ति चेत् केमद्रुमो न भवतीत्यन्येषां मतम् । केचित् के- न्द्रनवांशकेषु ग्रहयुतेषु च केमद्रुमो न भवतीति वदन्ति । ते उक्ति- प्रसिद्धा न । ते तथावादिनः चन्द्रकेन्द्रांकशेषु ग्रहयुतेषु केमद्रुमाभाव- वादिनः उक्तिमसिद्धा न भवन्ति । अत्र चन्द्रस्य केन्द्रराशिषु ग्रहयोगे सति केमद्रुमाभाव आचार्यस्याभिप्रेत इति अथवेत्युक्त्वा पक्षान्तर- कथनेन द्योत्यते । अत्र केचित् चन्द्रस्य लग्नकेन्द्रस्थितावपि केमद्रुमा- भावं योजयन्ति । तदसत् । चन्द्रयोगेषु लग्नस्यानपेक्षितत्वात् । तारा- ग्रहैः पञ्चभिरेव सुनभानभाधुरुधुरा इति वक्तव्ये हित्वार्कमित्युक्त्या अर्कस्याप्येवं ताराग्रहैः पञ्चभिरेव वासि वेसि उभयचर्ये १री)ति योगत्रयमन्यशास्त्रोक्तमस्तीति सूच्यते ॥३॥ १. 'चा' ग. पाठः. २. 'त् । अत्र केचित् केन्द्रे शीतकरेऽथवा प्रयुते इत्य- त्रैवं व्याचक्षते-केन्द्रे जन्मलमात् केन्द्रे शीतकरे चन्द्रे वा ग्रहयुत्ते भौमादिरहितयोरपि चन्द्राद् द्विद्वादशस्थानयोः केमद्रुमो न भवति । च)न्द्रकेन्द्र प्रहयुते चन्द्रमसोऽपि प्रहयोगो- ऽन्तर्भवति । शीतकरे ग्रहयुते वेत्येतदनकं स्यात् । तथाच गार्गिः- "व्ययार्थकेन्द्रगश्चन्द्राद् विना भानुं न चेद् ग्रहः । कश्चिद् वा स्यान चन्द्रेण लग्नात् केन्द्रगतोऽथवा ॥ योगः केमद्रुमो नाम तदा स्याद् यत्र गर्हिताः । भवन्ति निन्दिताचारा दरिद्रामयदुःखिताः ॥" इति । एवं केन्द्रे शीतकरेऽथवा ग्रहयुते केमद्रुमाख्यम् अन्ये नेच्छन्ति । वराहमिहिर पुन- रिच्छस्येव । यस्मादन्यथा केमद्रुम इत्युक्त्वा परमतमुक्तम् । तथाचानेन स्वल्पजातके - "वर्जमन्त्यगैरनभा (१) चन्दा द्वितीयगैः सुनभा। उभयस्थितैधुरुधुरा केमद्रुमसंज्ञितो ह्यन्यः ॥" तथाच सत्यः "सुनभानभायोगो धुरुधुर( १ )श्चन्द्रसंस्थितात् केन्द्रात् । प्राक् पृष्ठतो ग्रहेन्द्ररुभयगतैस्तेषु. रविवर्जम् ॥ केमद्रुमोऽत्र योगो.... संज्ञितोऽन्यत्र ।" CC - ·- २१० विवरणोपेते होराशास्त्रे अथ सुनभानभाधुरुधुराणां विकल्पसङ्ख्यामिन्द्रवज्रयाह- त्रिंशत् सरूपा सुनभानभाख्याः षष्टित्रयं धौरुधुराः प्रभेदाः । इच्छाविकल्पैः क्रमशोऽभिनीय नीते निवृत्तिः पुनरन्यनीतिः॥४॥ इति । सुनभानभाख्याः सरूपा(:१) त्रिंशद् भवन्तीत्यन्वयः । एकैकग्रहैः पञ्च, द्वाभ्यां द्वाभ्यां दश, त्रिभिस्त्रिभिश्च दश, चतुर्भिश्च- तुर्भिः पञ्च, पञ्चभिरेका, एवमेकत्रिंशत् सुनभाः एकत्रिंशदनभाश्च भवन्ति । तथा सुनभायोगैरनभायोगैश्च युगपत् सम्भवद्भिः षष्टिप्रयं धौरुधुराः प्रभेदा भवन्ति । तत्प्रकारमाहोत्तरार्धेन- इच्छावि- कल्पैः क्रमशः अभिनीय नीते निवृत्तिः पुनरन्यनीतिरित्यन्वयः । अत्रोक्तयोगसङ्ख्यानामानयनं गणितपाट्यां व्यज्यते ॥ ४ ॥ -- सुनभादीनां फलान्याह- स्वयमधिगतवित्तः पार्थिवस्तत्समो वा भवति हि सुनभायां धीधनख्यातिमांश्च । प्रभुरगदशरीरः शीलवान् ख्यातकीर्ति- बिषयसुखसुवेषो निर्वृतश्चानभायाम् ॥ ५॥ इति । सुनभायां जातः स्वयमधिगतवित्तः, पार्थिवो वा, त- समः पार्थिवसमो वा, धीधनख्यातिमांश्च भवति हि । अत्र धन- इति केचिन्नवांशकेषु वदन्ति । यत्रतत्र राशौ यद्राशिसम्बन्धिनि नवांशके चन्द्रमा भवति, त स्य राशेर्द्वितीयराशौ ताराग्रहो भवति चेत् सुनभा द्वादशेऽनभा उभयस्थितैधुरुधुरा। चन्द्रनवांशराशितो द्वितीयद्वादशौ ताराप्रह(विरहितौ यदि) केमद्रुमाख्यः । तथाच जीब- शर्मा- "यद्राशिसंज्ञे शीतांशौ नवांशे जन्मनि स्थितः । तद्वितीयस्थितैर्योगः सुनभाख्यः प्रकीर्तितः ॥ द्वादशैरनभा ज्ञेया ग्रहैविद्वादशस्थितैः । प्रोक्तो धुरुधुरायोगोऽन्यथा केमद्रुमः स्मृतः ॥" इति । तारा' क., 'त् । हित्वार्कमिति । ता' ग. पाठः, ·- त्रयोदशोऽध्यायः। २११ शब्देन कुलधनमुच्यते । अनभायां जातः प्रभुः कर्तुमकर्तुमन्यथा- कर्तुमपि शक्तः, अगदशरीर, शीलवान् , ख्यातकीर्तिः, विषयसुख- सुवेषः, निर्वृतश्च भवति । अत्र निर्वृतशब्देन "सर्वत्र सम्पदस्तस्य सन्तुष्टं यस्य मानसम् । उपानद्गूढपादस्य ननु चर्मास्तृतैव इत्यत्रोक्तलक्षणस्वरूपः सदातनः सन्तोष उच्यते ॥५॥ अथ धुरुधुराकेमद्रुमयोः फलं वसन्ततिलकेनाह - उत्पन्नभोगसुखभाग् धनवाहनाढय- स्त्यागान्वितो धुरुधुराप्रभवः सुभृत्यः । केमद्रुमे मलिनदुःखितनीचनिस्स्वः प्रेष्यः खलश्च नृपतेरपि वंशजातः॥६॥ इति । धुरुधुराप्रभवः उत्पन्नभोगसुखभाग् उत्परिष्टकाललब्धै- भौगैः सुखं भजमानः, धनवाहनाढ्यः, त्यागान्वितः दानशीलः, सु- भृत्यः शोभनभृत्यश्च भवति । केमद्रुमयोगे नृपतेवंशजातोऽपि मलिन- दुःखितनीचनिस्स्वः मलिनः दुःखितः नीचः निस्स्वश्चेति कर्मधारय- समासः, प्रेष्या, खलश्च भवति ॥ ६ ॥ भत्र सुनभादिषु योगेषु योगकर्तृणां प्रहाणां पृथक् फलविशेषोन् वसन्ततिलकेनाह - उत्साहशौर्यधनसाहसवान् महीजे सौम्ये पटुः सुवचनो निपुणः कलासु । जीवेऽर्थधर्मसुखभाङ् नृपपूजितश्च कामी भृगौ बहुधनो विषयोपभोक्ता ॥७॥ इति । महीजे योगकर्तरि उत्साहशौर्यधनसाहसवान् भवति । सौम्ये योगकर्तरि सति पटुः प्रत्युत्पन्नमतिः, सुवचनः, कलासु निपुणश्चै गीतवाद्यादिषु निपुणः सूक्ष्मदृष्टिश्च भवति । जीवे योगकर्तरि सति अर्थधर्मसुखभाक, नृपपूजितश्च भवति । भृगौ योगकर्तरि सति कामी, बहुधनः, विषयोपभोक्ता च भवति ॥७॥ १. 'ते ॥ उ', २. 'पानाह-', ३. 'श्च । जी' ख. ग. पाठः, --- .

·२१२ विवरणोपेते होराशास्ने भय शनैश्चरे योगकर्तरि जातस्य रूपं पुष्पिताप्रयाह ---- परविभवपरिच्छदोपभोक्ता रवितनये पहुकार्यकृद् गणेशः । अशुभकृदुडुपोहि दृश्यमूर्ति- गलिततनुश्च शुभोऽन्यथान्यदूह्यम् ॥८॥ इति । रवितनये योगकर्तरि सति परविभवपरिच्छदापभोक्ता परेषां विभवं परिच्छदं चोपभोक्तुं शीलमस्येति तथा, बहुकार्यकृद् , गणेशः गणानां नाथश्च भवति । एतानि ग्रहाणां पृथगुक्तानि सुन- भादियोगविशेषफलानि तत्सामान्यफलैः पूर्वमुक्तैः सह सुनमादियोग- सम्पादकग्रहवशेन यथासम्भवं योजयितव्यानि । अत्रोक्तेषु चान्द्र- योगेषु चन्द्रस्य शुभाशुभत्वं विशेषेण निरूपणीयमिति शृङ्गग्राहिकया दर्शयति, अहि दृश्यमूर्तिः गलिततनुश्च उडुपः अशुभकृद् भवतीत्य- बकः । चन्द्रस्य पक्षयोरुभयोरपि दिवसेषु रात्रिषु च दृश्यमूर्तित्वम् अन्यमूर्तिवं च छहराकयोरन्यत्र कियति कियति काले सम्भवति । तत्राहानि दृश्यमूर्तिरुडपः अशुभकृद् भवति, गलिततनुश्च । अपर- पक्षमतः क्षीयमाणः अहनि दृश्यमूर्तिश्चेदत्यन्तमशुभकरो भवति । अन्यथा शुभः । अन्यथा पूर्वपक्षे रात्रौ पूर्यमाणतनुः दृश्यमूर्तिश्चेद- त्यन्तं शुभकरो भवति । अन्यदूह्यम् उक्तविपर्ययश्च तपः । अपर- पक्षे अहन्यदृश्यश्चेच्छुभकरः, पूर्वपक्षे अहनि दृश्यमानोऽपि नात्यन्त- मशुभः, अपरपक्षे रात्रावदृश्योऽपि अशुभः, पूर्वपक्षे रात्रावदृश्योऽपि मध्यफल:, इत्यादि युक्तिवशात् स्वयम्द्यमित्यर्थः ॥ ८ ॥ चान्वयोगान् लग्नानपेक्षान् यथासारमुपदिश्येदानी लग्नचन्द्रयोः सामान्यं वसु. मयोग वसन्ततिलकेनाह - लानादतीव वसुमान् वसुमाञ्छशाङ्कात् सौम्यग्रहरुपचयोपगतैः समस्तैः । दाभ्यां समोऽल्पवसुमाश्च तदूनताया- मन्येषु सत्स्वपि फलोविदमुत्कटेन ॥९॥ १. 'णां स्वभावोका', . २. 'ति का' ग, पाठः, ३. 'इयो म' क. पाठा. ४. 'गबाह- ग.: पाठ - ·३ चतुर्दशोऽध्यायः । २१३ इति । लग्नाद् उपचयोपगतैः समस्तैः सौम्यग्रहैः अतीव वसुमान् भवतीत्यन्वयः । शशाङ्कादुपचयोपगतैः समस्तैस्त्रिभिरपि सौम्यग्रहैः वसुमान् भवतीत्यर्थः । लनादुपचयस्थैः शुभैरतीव वसुमद्योगः, चन्द्रा- दुपचयस्थैर्वसुमद्योग इति विशेषो द्रष्टव्यः । उपचयस्थाभ्यां द्वाभ्यां समः, मध्यवसुमद्योग इत्यर्थः । तदूनतायाम् अल्पवसुमान् । द्वित्वादून- तायाम् उपचयस्थेनैकेन शुभेनाल्पवसुमद्योगो भवतीत्यर्थः । अर्थादेव लग्नचन्द्रयोरुपचयेषु शुभग्रहशून्येषु धनशून्यो भवतीति द्रष्टव्यम् । अ- न्येषु फलेषु दशाफलेषु गोचरफलेषु योगफलेषु च धनसिद्धिकरेषु वा धननाशकरेषु वा सत्स्वपि इदम् अत्राक्तं लग्नचन्द्रयोरुपचयनिमित्तं फलम् उत्कटेन अबाध्यत्वेन भवत्येवेत्यर्थः । अन्येष्वसत्स्वपीति वा पाठः । तत्रान्येषु फलेष्वसत्स्वशोभनेष्वपि इदं फलम् उत्कटेन बाहु- ल्येनाशुभमभिभूय शुभमेव फलं प्रयच्छतीत्यर्थः ॥ ९ ॥ इति होराविवरणे चान्द्रयोगस्त्रयोदशोऽध्यायः ।। अथ चतुर्दशोऽध्यायः। अथ ग्रहाणामितरेतरयोगफलं शार्दूलविक्रीडितेनाह तिग्मांशुर्जनयत्यथेन्दुसहितो यन्त्राश्मकारं नरं भौमेनापरतं बुधेन निपुणं धीकीर्तिसौख्यान्वितम् । क्रूरं वाक्पतिनान्यकार्यनिरतं शुक्रेण रङ्गायुधै- लब्धस्वं रविजेन धातुकुशलं भाण्डप्रकारेषु वा ॥१॥ इति । इन्दुसहितः तिग्मांशुः यन्त्राश्मकारं नरं जनयतीत्यन्वयः। यन्त्राश्मकार यन्त्राणि स्वस्तिकवस्तिनेत्रादीनि भेषजयन्त्राणि, स्वयं- वाहकशङ्कादीनि कालयन्त्राणि, तुलाघटीमुखानि जलोदरणयन्त्राणि सामान्येन कर्मोपकरणानि यन्त्राणि, तथा अश्मानि (१) कृष्णशिलादीनि करोति कायोग्यानि करोति सम्पादयतीति यन्त्राश्मकारः । तथा- विधं जनयतीति सम्बन्धः । भौमेन घरतं दुष्कर्मणि प्रीतियुक्तं जन- १. 'र्थः ॥ ९॥', २. 'लमाह - ख. ग. पाठः, ·- २१४ विवरणोपेते होराशास्त्रे यति । बुधेन सहितः निपुणं धीकीर्तिसौख्यान्वितं जनयति । बुधस्य मौल्ये सत्यपि योगबलेन एवंगुणयुक्तं तिग्मांशुर्जनयतीति सम्बन्धः । वाक्पतिना सहितः क्रूरम् अन्यकार्यनिरतं च जनयति । शुक्रेण स- हितः रङ्गायुधैः लब्धखं रङ्गप्रयोज्यैः कर्मभिरायुधव्यापारैश्च लभ्यमा- नार्थं जनयति । रविजेन सहितः धातुकुशलं भाण्डमकारेषु वा कु- शलम् । धातुषु "त्रपुताम्रावुभावेतौ त्रिसप्तांशकसंयुतौ । अमिना धाम्यमानौ तु कांस्यत्वमुपगच्छतः॥" इत्यायुक्तेषु धातुविषयेषु कर्मसु कुशलम् । अथवा भाण्डप्रकारेषु धा- त्वादिभिर्निष्पादितेषु घटपटपुस्तकादिषु द्रव्यविशेषेषु कुशलम् । अ- त्रापि तत्कर्मसु कुशलमित्यर्थः ॥१॥ एवम् अर्कसम्भवेषु षट्सु द्विग्रहयोगेषु चन्द्रस्य शिष्टान् द्विग्रहयोगाने शार्दूलविक्रीरि. तेनाह कूटस्न्यासवकुम्भपण्यमशिवं मातुः सवक्रः शशी सज्ञः प्रश्रितवाक्यमर्थनिपुणं सौभाग्यकीय॑न्वितम् । विक्रान्तं कुलमुख्यमस्थिरमतिं वित्तेश्वरं साङ्गिरा वस्त्राणां ससितः क्रयादिकुशलं सार्किः पुनर्भूसुतम् [॥२॥ इति । सवक्रः शशी कूटस्च्यासवकुम्भपण्यं मातुरशिवं जनयति । कूटशब्देन "अथौपनिषदिकमधर्मिष्ठेषु बलिष्ठेषु प्रयुञ्जीत" इत्यादिभिः कौटल्यादिसूत्रैरुक्त उपनिषत्प्रयोग उच्यते । तादृशप्रयोगसम्पादित- मारणोच्चाटनादिर वस्तुजातमित्याल्लभ्यते । तच्च स्त्रियश्च आसवा मद्यविशेषाश्च कुम्भाश्च (पण्यं) विक्रेयद्रव्यं यस्य स तथाविधं, तथा मातु- रशिवं व्यसनकरं च जनयतीति सम्बन्धः । सज्ञश्चन्द्रः प्रश्रितवाक्यम् अर्थनिपुणं सौभाग्यकीय॑न्वितं जनयतीति सम्बन्धः । प्रश्रितशब्देन शमप्रधानत्वमुच्यते । साङ्गिराश्चन्द्रः विक्रान्तं कुलमुख्यम् अस्थिरमति १. "विशेषेषु' ख. पाठः. ३. 'वं करोति' ख. २. 'नाह-'ख. ग. पाठः, पाठः, १. 'कंव' ग. पाठः, 4 ·चतुर्दशोऽध्यायः। २१५ वित्तेश्वरं च जनयति । अस्थिरमतिम् अस्मात् स्थिरो नास्तीति अस्थिरः अतिस्थिरमतिमित्यर्थः । अस्थिरशब्दस्य अनुत्तमशब्दादिवनङ्समासो वेदितव्यः। अन्यथा चञ्चलमतिरिति व्याख्याने "अतिमतिरतिविभवबलः सहस्रमासेषु जीवितं विद्यात् ।" "किं कुर्वन्ति ग्रहाः सर्वे चन्द्रकेन्द्रे बृहस्पतौ । गजयूथसहस्राणि निहन्त्येकोऽपि केसरी ॥" इत्यादिभिर्वचनैरन्यशास्त्रेषु प्रसिद्धस्य गजकेसरियोगस्य आयुरादि- फलमदत्वेन प्रायशोऽनुभूयमानस्य बहुभिराचार्यैरुक्तानि मनोरूपस्य चन्द्रस्य ज्ञानरूपेण गुरुणा योगे त्वप्रतिहतमनास्थैर्यसम्पादनीयानि फलानि कं शरणं व्रजन्तु । ससितः वस्त्राणां क्रयादिकुशलं जनयति । सार्किः पुनर्भूसुतं जनयति । द्विरूढा पुनर्भूः । केषुचिद् देशेषु प्रथमस्य भर्तुरपाये तस्या विधवायाः स्त्रियाः पुनरन्योऽपि पाणिं गृह्णातीत्या- चारोऽस्ति । ततः द्वयोः कालयोख्ढा स्त्री पुनर्भूरित्युच्यते । तस्याः सुतमित्युपलक्षणं जाराघुपभुज्यमानायाः खियां जातस्यापि सुतस्य ॥२॥ अथ कुजस्य शिष्टानां चतुर्णा द्विप्रहयोगानां फलानि स्रग्धरयाह. मूलादिलेहकूटैर्व्यवहरति वणिग् बाहुयोद्धा ससौम्ये पुर्यध्यक्षः सजीवे भवति नरपतिप्राप्तवित्तो द्विजो वा। गोपो मल्लोऽथ दक्षः परयुवतिरतो द्यूतकृत् सासुरेज्ये दुःखार्तोऽसत्यसन्धः ससवितृतनये भूमिजे निन्दितश्च ।। इति । भूमिजे ससौम्ये सति जातः वणिक मूलादिस्नेहकूटैर्व्य- घहरति । वणिग् वाणिज्यवृत्तिः । मूलादिभिः मूलेन नाळेन पत्रेण पुष्पेण फलेन निर्यासेन वल्कलेन चेत्यर्थः स्नेहैः तैलघृतवसामज्जै- भिश्चतुर्विधैरपि कूटैः पूर्वोक्तलक्षणैः, सौम्यस्य वचनरूपत्वात् कुटै- रसत्यवचनैरपि । व्यवहरति व्यवहारान् वाणिज्यविषयकार्याणि करोति । तथा बाहुयोद्धा मल्लश्च भवतीत्यर्थः । सजीवे भूमिजे ज्ञान- १. 'या जातं सुतम् इत्यादि योजनीयम् ॥ २॥' ख. पाठः. २. 'न्याह - ३. 'ज्जादिभिः' ख, पाठः, ४. 'याणि क' क. पाठः. स. ग. पाठः.

·२१६ विवरणोपेते होराशास्त्रे सत्त्वयोगबलेन पुर्यध्यक्षः नरपतिप्राप्तवित्तः द्विजो वा भवति । नरपति- प्राप्तवित्तः राजसकाशात् प्राप्तवित्त इत्यर्थः । द्विजो वा एकस्यौरसः पुत्रोऽन्यस्य दत्तपुत्रः कृत्रिमपुत्रो वा भवति । अत्र कुलद्वये पृथग् जन्म- जन्माधिकारयोः सम्भवाद् द्विज इत्युपचर्यते । नरपतिः प्राप्तवित्तो द्विजो वेति वा पाठः । भौमे सासुरेज्ये गोपः, मल्लः, दक्षः क्षिप्रकारी, पर- युवतिरतः परदारगमनप्रियः, द्यूतकृद् द्यूतादिकलहकर्ता च भवति । भूमिजे ससवितृतनये दुःखार्तः असत्यसन्धः अपरमार्थप्रतिज्ञः निन्दितः कुत्सितश्च भवति ॥ ३॥ अथ बुधस्य शिष्टान् त्रीन् द्विग्रहयोगान् शार्दूलविक्रीडितेनाह- सौम्ये रङ्गचरो बृहस्पतियुते गीतप्रियो नृत्तविद् वाग्ग्मी भूगणपः सितेन मृदुना मायापटुर्लङ्घकः । सद्विद्यो धनदारवान् बहुगुणः शुक्रेण युक्ते गुरौ ज्ञेयः श्मश्रुकरोऽसितेन घटकृद् दातान्नकारोऽपि वा ।। इति । सौम्ये बृहस्पतियुते सति जातः गीतप्रियः, नृत्तविद् रग- चरो भवति, शैलूषादिवद् रङ्गवृत्त्या जीवतीत्यर्थः । सितेन युक्ते सौम्ये वाग्ग्मी व्यवहारकुशलः, भूगणपः भूमिः क्षेत्रं गणः समूहः तद्रक्षको भवति । क्षेत्रेषु कृषिकर्मणा समुदायपालकत्वेन च जीवतीत्यर्थः । उभयोर्बलाधिक्ये भूपतिः सेनापतिर्वा भवतीति च द्योत्यते । सौम्ये मृदुना मन्देन युक्ते मायापटुः लङ्घकश्च भवति । मायापटुः माया- कुशलः, लङ्घकः शास्त्रीयवृत्तेर्लोकवृत्तेश्च अतिक्रमकर्ता भवतीत्यर्थः। उत्तरार्धेन गुरोरुक्तशिष्टौ द्वौ द्विग्रहयोगावाह-गुरौ शुक्रेण युक्ते सति सद्विद्यः धनदारवान् बहुगुणश्च भवति । गुरौ असितेन युक्ते श्मश्रुकरः घटकृद् दाता अन्नकारोऽपि वा ज्ञेयः । इमथुकरः नापितकर्मकुशलः घटकृत् कुम्भकारः तयोापारेषु कुशल इत्यर्थः । जुगुप्सितकर्मकुशल इति यावत् । अपिवा दातान्नकारः दानशीलः तत्रापि विशेषादन- कारः । अनदानकर्मतत्पर इत्यर्थः । अत्र जुगुप्सितयोः पूजितयोश्च कर्म- १. 'ते । भौ' ख. पाठः. ३. 'मकर ई' क. ग. m २. नाह'ख.ग. पाठः पाठः ४. 'तादा' खः पाठः.

·चतुर्दशोऽध्यायः । २१७ णोर्युगपदुक्त्या गुरुसौरियोगस्य फलविशेषो दर्शितः। तदुक्तमन्यत्र- “सम्पदो गुरुसंयोगे शनियोगे विपत्तयः । वाच्यो ग्रहाणां हि तयोोंगे तु फलसङ्करः ॥" इति ॥४॥ अथ शुक्रस्योक्तशिष्टमेकं द्विप्रहयोग पुष्पिताप्रयाह असितसितसमागमेऽल्पचक्षु युवतिजनाश्रयसम्प्रवृद्धवित्तः। भवति च लिपिपुस्तचित्रवेत्ता कथितफलैः परतोऽपरे विकल्प्याः ॥५॥ इति । असितस्य सितस्य च समागमे सति अल्पचक्षुः युवति- जनाश्रयसम्प्रवृद्धवित्तः । अर्थाद् युवति चयुवतिरिति द्रष्टव्यम् । तादृशाश्रयेण धनवृद्धिर्भवतीत्यर्थः । लिपिपुस्तचित्रवेत्ता भवति च । लिपीनां नागरादिबहुविधलिपीनां पुस्तकानां चित्रकर्मणश्च वेत्ता #वति । एवमेकविंशतिद्विग्रहयोगा उक्ताः । एतैरेव त्रिग्रहयोगस्यापि फलान्युपदिशति- कथितफलैः परतोऽपरे विकल्प्या इति । परतः अपरे योगाः कथितफलैः विकल्प्या इत्यन्वयः। चतुरादिग्रहयोगफलस्य उत्तराध्याये वक्ष्यमाणत्वाद् द्विग्रहयोगेभ्यः परस्ताद् अपर इति त्रिग्रह- योगा एव गृह्यन्ते । ते च कात्स्न्येन पञ्चत्रिंशद् भवन्ति । तेषु प्रथम- मर्केन्दुभौमैरेको योगो भवति । तत्फलानि कथितफलैरेव विकल्प्या(नि) इति सम्बन्धः । कथमिति चेद् अत्रार्केन्दुभौमयोगे अर्केन्दोर्योगफल- मुक्तम् । अर्कभौमयोरपि योगफलमुक्तम् । तथेन्दुभौमयोरपि योग- फलमुक्तम् । एवमुक्तस्त्रिभिर्द्विग्रहयोगफलैर्मेलितैरेकं त्रिग्रहयोगफलं वाच्यम् । एवमेवान्यानि चतुस्त्रिंशत् त्रिग्रहयोगफलानि कल्पनीयानी- त्यर्थः ॥५॥ इति होराविवरणे द्विग्रहाद्या योगाश्चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १. 'गमाह - ख. ग. पाठः. २. 'न्युद्दिश' क. ग. पाठः. DD ·२१८ विवरणोपेते होराशाले अथ पञ्चदशोऽध्यायः। .4 wnload अथ चतुरादिग्रहयोगफलं शार्दूलविक्रीडितमाह एकस्यैश्चतुरादिभिर्वलयतर्जाताः पृथीपंगैः शाक्याजीवकभिक्षुवृद्धचरका निग्रन्थियन्याशनाः । माहेयज्ञगुरुक्षपाकरसितप्राभाकरीनैः क्रमात प्रव्रज्या बलिभिः समाः परजिस्तत्स्वामिभिः प्र- [च्युतिः॥१॥ इति । बलयुतैरेकस्थैः चतुरादिभिजीताः पृथग्वीर्यगः माहे- यज्ञगुरुक्षपाकरसितप्राभाकरीनैः क्रमान शाक्याजीवकभिक्षुद्धचरका निग्रन्थिवन्याशनाश्च भवतीत्यन्दयः । एकाचारकराशिस्थितः चतुरा- दिभिः चतुर्भिः पञ्चभिः पा सतमिची बलयुनलवद्भिःजाना उक्त- ध्वन्यतमा भवन्ति शाक्पादिष्न्यनमा भागन्ति । तत्र विशेषमाह पृथग्वीर्ययुक्तैः माहेयादिभिः शाक्यादय इति । भौमेन शाक्यो भवति । शाक्याश्चाजीवकाच भिवथ द्रश्च च कावेनि द्वन्दः। निम्र- न्थयो वन्याशनाश्च निथवन्याशनाः । भत्रि बहुवचन निर्देशन प्रव्रज्याकारकग्रहाणा राश्यंशकादिवलावलक्शात् तनत्प्रवज्यास्वपि कर्मभोगविनाशद्रेकाणवशेन द्रेकाणान्ततधातुमूलजीवद्योनकांशकवशेन च प्रव्रज्याभेदा वक्तव्याः । तत्र भामेन बलाधिकन शाक्यश्चतुर्विश- तिभेदेषु बौद्धेष्वेकतमो वाच्यः । बुधेन आजीवका वाच्याः। आजी- वकाः प्राणात्मवादिन आर्हताः पिञ्छहस्ता उच्यन्ते । तथा आजीवो वृत्तिः । आजीवन्तीत्याजीवकाः देहवृत्त्यर्थ सापां हितवचनकारिणः अध्यात्मकुशलमानिनो गुरुशब्दवाच्याश्च गृह्यन्ते । गुरुणा बलाधि- केन भिक्षवः परमहंसकुटीचकादयः । क्षपाकरस्य बलाधिक्ये पद्धा शैववैष्णवाद्यागमकुशलाः स्वयं दीक्षिता जटाधारिणः परेषां मन्त्रोप- देष्टार उच्यन्ते । शुक्रस्य बलाधिक्ये चरका योगाभ्यासकुशला मुद्रा- धारिणश्चिकित्सानिपुणाः पापण्डभेदा उच्यन्ते । शनेलाधिक्ये निर्म- न्थयः अवधूताः ·प्र - पञ्चदशोऽध्यायः । २१९ "वर्णधर्माश्रमाचारसर्वयन्त्रणवर्जितः । अवधूतः स्वेष्टचारी ज्ञेयो ज्ञानपरायणः ॥" इत्युक्तलक्षणाः प्रव्राजका उच्यन्ते । आदित्यस्य बलाधिक्ये वन्या- शनाः वनवासिनो मुनयः । एषां सप्तविधानां पत्राजकानां सर्वेषामपि जननभूमिनिरपेक्षकत्वं साधारणो धर्मः । अत्र चतुरादिशब्देन चतु- दिदशमान्तैः सप्तमिर्भावैरपि क्रमेण शाच्यादयः प्रवज्याविशेषा निर्धारणीया इति छोत्यते । पृथग्वीर्यगैरित्यत्र पृथक्शब्देन भौमा- दीनामेकैकस्यापि यथोक्तचतुरादिस्थानगतस्य शाक्यादिप्रवज्याप्रव- तकत्वं सूचितम् । वक्ष्यति च "नवम भवनसंस्थे भन्दोऽन्यैरदृष्ट" इति । द्वयादीनां बलवन्त्वे विशे माह प्रवज्या बलिभिः समा इति । बलिभिः बलयुक्तैः । प्रत्रयायोगकारकेषु द्वौ ग्रही बलवन्तौ वेद् द्वे प्रव्रज्ये भवतः , त्रयश्चेत् तिन इत्यादि । "वां स्वां दशानुपागताः स्वफलप्रदाः स्युः" इति वचनादेको ग्रहो बलवान् स्वदशकाले स्वां प्रवज्यां ददाति । पुनरपशेऽपि बलवानस्ति के सोऽपि स्वदशाकाले स्वां प्रव्रज्यां ददाति । पुनरन्योऽपि बलवान् प्रव्रज्यांकारकोऽस्ति चेत् तस्यापि स्वदशायाँ स्वकीया प्रव्रज्या भवति । एवं प्रवज्या- कारकेषु यावन्तो बलवन्तः सन्ति तैः समाः समसङ्ख्याः प्रव्रज्या भवन्ति । परजितैः तत्स्वामिभिः प्रच्युतिः । प्रव्रज्यास्वामी ग्रहः परेण ग्रहयुद्धे पराजितो यदि भवति तदा प्रव्रज्यायाः प्रच्युतिः भ्रंशो भवति । स्वगृहात् पूर्व प्रव्रज्यया अध्युतः पश्चात् प्रव्रज्यामार्गादपि भ्रष्टो भवतीत्यर्थः ॥१॥ अथ प्रव्रज्यायोगस्यापवाद वैतालीयेनाह रविलुप्सकरैरदीक्षिता बलिभिस्तद्गतभक्तयो नराः। आभियाचितमात्रदीक्षिता निहतैरन्यनिरीक्षितैरपि ॥२॥ .. १. 'र्थः । अथ चतुरादीनामेकराशिगतानो मध्याद् द्वौ बहवो बलयुक्ता भवन्ति, ते च पराजितास्तदा तस्यावश्यमेव प्रवज्यामाश्रितो भ्रियते ॥ १॥ क. पाठः, ·२२० विवरणोपेते होराशास्त्रे इति । रविल्लुप्तकरैः ग्रहैः नरा अदीक्षिता भवन्तीत्यन्वयः । प्रव्रज्याकारकैहैः मौन्यं प्राप्तः प्रव्रज्यादीक्षाणामप्राप्तिरित्यर्थः । बलिभिस्तद्गतभक्तयो भवन्ति । बलिभिः प्रव्रज्याकारकाणां ग्रहाणां मौढ्याद् दीक्षाप्रदत्वाभावेऽपि उच्चादिबलसम्भवे तद्गतभक्तयः स्वय- मदीक्षिता अपि दीक्षायां दीक्षितेषु च भक्तियुक्ता भवन्तीत्यर्थः । निहतैरन्यानिशक्षितैहैभियाचितमात्रदीक्षिता भवन्ति । निहतैः बला- धिकेन विजितैः चतुरादीनामेकराशिस्थितौ ग्रहयुद्धस्स सम्भवाद् ग्रह- युदे विजितैः । उच्चादिवलसम्भवेन दीक्षाप्रदत्वे विधमानेऽपि जाता अभियाचितमात्रदीक्षिता एव भवन्ति । दीक्षा कर्तव्येत्यभियाचन- मात्रमेव भवति, न दीक्षाप्राप्तिरित्यर्थः । तथा अन्यनिरिक्षितैरपि । प्रव्रज्याकारकाणां ग्रहाणाम् अन्यग्रहेण निरीक्षितत्वे सति च दीक्षा- श्रद्धैव भवति, न दीक्षापाप्तिरिति यावत् । अत्र प्रव्रज्यायोगेषु सत्स्वपि रविलुप्तकरत्वेन वा युद्धपराजयेन वा अन्यनिरीक्षणेन वा ग्रहाणां दीक्षाप्रदत्वाभावेऽपि तत्तद्दीक्षामूलभूतेष्वागमेषु एकत्र वा द्वयोर्वा बहुषु वा बलवद्ग्रहवशेनाभिनिवेशः तदुक्तकर्मकुशलता च सम्भवतीति तद्गतभक्तयः अभियाचितमात्रदीक्षिता इत्येताभ्यां द्योत्यते ॥२॥ प्रव्रज्याविषये योगान्तरं शालिन्याह- जन्मेशोऽन्यैर्यद्यदृष्टोऽर्कपुत्रं पश्यत्यार्किर्जन्मपं वा बलोनम् । दीक्षां प्रामोत्यार्किडकाणसंस्थे भौमायशे सौरदृष्टे च चन्द्र ॥ ३ ॥ इति । जन्मेशो ग्रहोऽन्यैरदृष्टोऽर्कपुत्रं पश्यति यदि दीक्षा प्रामोति इत्यन्वयः। अन्यग्रहैरदृष्टो जन्माधिपतिरकपुत्रं पश्यति यदि तदा जातः प्रव्रज्यां प्रामोतीत्यर्थः । शनैश्चरजन्मपयोर्यो बलवान् तत्सम्ब- धिनी प्रव्रज्या भवतीत्यर्थः । वा अथवा आर्किरन्यैरदृष्टो बलोनं जन्मपं बलहीनं जन्माधिपं पश्यति यदि तदा जातोऽपि प्रव्रज्या प्रामोतीत्यर्थः। तथा चन्द्रे आर्किडकाणसंस्थे भौमाक्यंशे सौरदृष्टे सति १. 'तैरपि अन्यनिरीक्षित' स. पाठ;

·पश्चदशोऽध्यायः । २२१ च दीक्षां पामोति । चन्द्रे मन्दद्रेकाणे मन्दस्य कुजस्य वा नवांशे स्थिते मन्देन दृश्यमाने च सति प्रव्रज्यादीक्षां प्रामोतीत्यर्थः ॥३॥ अथ प्रव्रज्यायोगविशेषं मालिन्याह सुरगुरुशशिहोरास्वार्किदृष्टासु धर्मे गुरुरथ नृपतीनां योगजस्तीर्थकृत् स्यात् । नवमभवनसंस्थे मन्दगेऽन्यैरदृष्टे भवति नरपयोगे दीक्षितः पार्थिवेन्द्रः ॥ ४ ॥ इति । आकिदृष्टासु मुरगुरुशशिहोरासु धर्मे गुरुयदि भवति तदा नृपतीनां योगजः तीर्थकृत् स्यादित्यन्वयः । सुरगुरुशशिहोरासु धनु- मीनकर्कटकेषु लग्नेष्वित्यर्थः । अत्र केचित् सुरगुरुशशिलग्नेष्विति वदन्ति । नृपतीनां योगजः राजयोगे जातः तीर्थकृत तीर्थ शास्त्रं शास्त्र- कर्ता भवतीत्यर्थः। धनुषि मीने कर्कटके वा सौरदृष्टे लग्ने सति धर्मे गुरौ च सति यत्रकुत्रचिद् राजयोगे सति च जातः शास्त्रकारो भवति । अत्र प्रकरणवशात् प्रवजितैर ध्येयानां शास्त्राणां कर्ता भवतीति द्रष्टव्यम् । अन्यैरदृष्टे मन्दगे नवमभवनसंस्थे नरपयोगे च सति दीक्षितः पार्थि- वेन्द्रो भवति महाराजोऽपि दीक्षायुक्तो भवति । अत्र नरपयोगाभावे जातः केवलं दीक्षितो भवतीत्यनुसन्धेयम् । नवमगतस्य मन्दस्यान्य- ग्रहनिरीक्षणे सत्येव दीक्षाया अभावः, अन्यथा दीक्षापाप्तिः । तत्र राजयोगे सति राजत्वेऽपि दीक्षितो भवतीत्यर्थः । तथा पूर्वमन्यनिरी क्षितैरपि इत्युक्त्या पुनरन्यैर्यद्यदृष्ट इत्युक्त्या च इदानीमन्यैरदृष्टे इत्युक्त्या च त्रिरुक्तमुक्तं भवतीति न्यायेन प्रव्रज्यायोगस्यापवादो- ऽन्यग्रहनिरीक्षणमिति स्थिरीकृतं वेदितव्यम् । तथाचोक्तं- "नवमस्थाने सौरो यदि स्थितः सर्वदर्शनविमुक्तः । नरनाथयोगजातो नृपोऽपि दीक्षान्वितो भवति ।। नृपयोगस्याभावे योगेऽस्मिन् दीक्षितं नरं जातम् । निःसन्दिग्धं प्रवदेद् योगस्यास्य प्रभावेन ॥" इति ॥४॥ इति होराविवरणे प्रव्रज्यायोगः पञ्चदशोऽध्यायः ॥ --- १. 'पः॥३॥प्र' ख. पाठः, २. 'र्थः । नृ' ख. ग. पाठा.

·२२२ विवरणोपेते होराशास्त्रे अथ षोडशोऽध्यायः। लग्नादिराशिषु ग्रहास्थितिवशेन जातानि योगफलानि तथा ग्रहाणामितरेतरयोग- फलानि च प्रदर्येदानी राशीनां लग्नत्वयोगेन ग्रहयोगेन च जातानि फलानि प्रदश्यन्ते । तत्र लमस्य चन्द्रस्य च तुल्यफलस्वादभेदेन प्रथमं तत्फलानि शार्दूलविक्रीडितेनाह वृत्ताताम्रगुष्णशाकलघुभुक् क्षिप्रप्रसादोऽटनः कामी दुबैलजानुरस्थिरधनः शूरोऽङ्गग्नावल्लभः । सेवाज्ञः कुनखी व्रणाङ्कितशिरा भानी सहोत्थाग्रजः शत्तया पाणितलेऽङ्कितोऽतिचपलस्तोये च भीरुः क्रिये ॥ (इति ।) क्रिये लग्ने जातः, क्रियस्थे चन्द्रे जातश्च एवंविधो भवति इति सम्बन्धः । वृत्ताताम्रा वृत्ते आता दृशौ यस्य स तथा । भौमस्य तेजोरूपत्वाद् रक्तत्वाच्च तेजोमयस्य नयनस्य विशेषो वक्तव्य इत्यर्थः । उष्णशाकलघुभुग उष्णभोजी शाकभोजी शीघ्रभोजी च । क्षिप्रप्रसादः अल्पसन्तुष्टः । अटनः गमनशीलः । कामी । दुर्ब- लजानुः अमांसलपाद इत्यर्थः । अस्थिरधनः अस्थिराणि अदीर्घकाल- स्थितानि धनानि यस्य । सदा भिन्नरुचिरित्यर्थः । शूरः युद्धकुशलः । अङ्गनावल्लभः । सेवाज्ञः सेवापटुः । कुनखी नखविकारवान् । व्रणाङ्कि- तशिराः। मानी । सहोत्थाग्रजः सहोत्थेषु प्रथमः । शक्त्या पाणितले- ऽङ्कितः रेखारूपया शक्त्या अङ्कितहस्तः। अतिचपलः तोये भीरुश्च ॥१॥ पुनरपि शार्दूलविक्रीडितेनाह - कान्तः खेलगतिः पृथूरुवदनः पृष्ठास्यपावेऽङ्कित- स्त्यागी क्लेशसहः प्रभुः ककुदवान् कन्याप्रजः श्लेष्मलः। पूर्वबन्धुभिरात्मजैविरहितः सौभाग्ययुक्तः क्षमी दीप्ताग्निः प्रमदाप्रियः स्थिरसुहृन्मध्यान्त्यसौख्यो गवि ॥ इति । गवि वृष लग्ने वृषे चन्द्रे च जात एवंशीलो भवति । कान्तः । खेलगतिर्विलासयुक्तगतिः । पृथूरुवदनः पृथुनी ऊरुवदने यस्य स तथा । पृष्ठास्यपाः अङ्कितः लक्ष्मवान् । त्यागी दानशीलः। केशसहः । प्रभुः । ककुदवान् । कन्याप्रजः स्त्रीजनकः । श्लेष्मल कफा- १. 'श्च । कान्तेत्यादि । कान्तः।' ख. पाठ ..

·षोडशोऽध्यायः । २२३ न्वितः । पूर्वैर्बन्धुभिरात्मजैविरहितः । अपरैर्वन्धुभिः सहितश्च भवतीति अर्थाद् गम्यते । सौभाग्ययुक्तः । क्षमी क्षमावांश्च भवति । दीप्ताग्निः । प्रमदाप्रियः । स्थिरसुहृत् । मध्यान्त्यसौख्यः मध्ये अन्त्ये च वयसि सौख्ययुतश्च भवति ॥२॥ अथ मिथुनस्थे चन्द्रमसि मिथुनलग्ने च जातस्य स्वरूपज्ञानार्थ शार्दूलविक्रीडितेना- ह स्त्रीलोलः सुरतोपचारकुशलः श्यामेक्षणः शास्त्रविद् दूतः कुञ्चितमूर्धजः पटुमतिहास्येजितद्यूतवित् । चार्वङ्गः प्रियवाक् प्रभक्षणरतिीतप्रियो नृत्तचित् क्लीवाति रतिं समुन्नतनसश्चन्द्र तृतीयलंगे ॥ ३ ॥ इति । तृतीयलंगे चन्द्रे लग्ने च जातः एवंशीलो भवति । स्त्रीलोलः । सुरतोपचारकुशलः । श्यामेक्षणः नीलेक्षणः । शास्त्रवित् । दूतः सन्देशवचननिपुणः । कुञ्चितमूर्धजः कुटिलकेशः । पटुमतिः । हास्येङ्गितद्यूतवित्, हास्यवित् प्रहसनकुशलः, इङ्गितवित् परेषां हृदयज्ञः, धूतवित् सजीवद्यूतानां निर्जीवद्यूतानामपि विशेषज्ञः । चार्वङ्गः । प्रियवाक् । प्रभक्षणरतिः सततं भक्षणेन प्रीतियुक्तः । गीतप्रियः गान्धर्वकुशलः । नृत्तवित् नृत्तगुणदोषाः । क्लीवैर्याति रतिम् । क्लीवैः पण्डैः । समुन्नतनसः उन्नतघ्राणः ॥ ३ ।। पुनरपि शार्दूलविक्रीडितेनाह - आवक्रगुतगः समुन्नतकटिः स्त्रीनिर्जितः सत्सुहृद् दैवज्ञः प्रचुरालयः क्षयधनैः संयुज्यते चन्द्रवत् । हस्वः पीनगल: समेति च वशं सान्ना सुहृद्वत्सल- स्तोयोद्यानरतः स्ववेश्मसहिते जातः शशाङ्के नरः॥४॥ इति । शशाङ्के स्ववेश्मसहिते अर्थात् कर्कटकसहिते कर्कटके चन्द्रे लग्ने च स्थिते (जात) एवंशीलो भवतीति सम्बन्धः। श्रावक्रद्रुतगः ईषद् वक्र द्रुतं गच्छतीति तथा । समुन्नतकटिः । स्त्रीनिर्जितः स्त्रीणां वशग इत्यर्थः । सत्सुहृत् सतां सुहृत् । दैवज्ञः ज्योतिषः । प्रचुरालयः १. 'प्रक.ख. पाठ:.

·१ २२४ विवरणोपेते होराशास्त्रे प्रचुरैर्भवनैर्युक्तः । चन्द्रवत् क्षयधनैः संयुज्यते कदाचित् क्षीणः कदाचित् पूर्णश्च भवतीत्यर्थः । हस्वः खर्वः। पीनगलः । साम्ना वशं समेति च । सुहृद्वत्सलः बन्धुषु भक्तः । तोयोद्यानरतः तोयेषु उद्यानेषु च प्रीतियुक्तः॥४॥ तीक्ष्णः स्थूलहनुर्विशालवदनः पिङ्गेक्षणोऽल्पात्मजः स्त्रीद्वेषी प्रियमांसकानननगः कुप्यत्यकार्ये चिरम् । क्षुत्तृष्णोदरदन्तमानसरुजा सम्पीडितस्त्यागवान् विक्रान्तः स्थिरधीः सुगर्वितमना मातुर्विधेयोऽभे ॥५॥ तीक्ष्ण इत्यादि । अर्कभे चन्द्रे अर्कभे लग्ने च एवंशीलो भवति । तीक्ष्णः असहिष्णुः आशु कार्यकर इत्यर्थः । स्थूलहनुः। विशालवदनः विस्तीर्णास्यः। पिङ्गेक्षणः पिङ्गलदृष्टिः । अल्पात्मजः । स्त्रीद्वेषी ब्रह्म- चर्यरुचिरित्यर्थः । प्रियमांसकानननगः । अकार्ये चिरं कुप्यति।चिरम् आं फलकरणाद् , अभङ्गुरकोप इत्यर्थः । क्षुत्तृष्णोदरदन्तमानसरुजा सम्पीडितः । त्यागवान् । विक्रान्तः पराक्रमयुक्तः । स्थिरधीः स्थिर- बुद्धिः। सुगर्वितमनाः आत्मनि बहुमानयुक्तः।मातुर्विधेयः जननीवशश्च भवति ॥५॥ ब्रीडामन्थरचारुवीक्षणगतिः रस्तांसपाहुः सुखी श्लक्ष्णः सत्यरतः कलासु निपुणः शास्त्रार्थविद् धार्मिकः। मेधावी सुरतप्रियः परगृहैर्वित्तश्च संयुज्यते कन्यायां परदेशगः प्रियवचाः कन्याप्रजोऽल्पात्मजः॥ वीडेत्यादि । कन्यायां चन्द्रे लग्ने च एवंविधो भवति । ब्रीडामन्थरचारुवीक्षणगतिः स्त्रीस्वभावयुक्त इत्यर्थः । स्रस्तांसबाहुः स्रस्तं नतम् । सुखी । श्लक्ष्णः अपरुषः। सत्यरतः । कलासु निपुणः। शास्त्रार्थवित् शास्त्राणां तात्पर्यज्ञः। धार्मिकः । मेधावी । सुरतप्रियः। परगृहैः वित्तैश्च संयुज्यते । परगृहैः संयोगः स्वकीयत्वेन योगः । पर- देशगः परदेशवासी च भवति । प्रियवचाः वचनप्रियः । कन्या- मजः । अल्पात्मजच भवति ॥ ६॥ १. 'इति । अ' क. पाठः. २. 'अ'स, पाठः, इति । कक. पाठः, ·षोडशोऽध्यायः । २२५ देवब्राह्मणसाधुपूजनरतः प्राज्ञः शुचिः स्त्रीजितः प्रांशुः सोन्नतनासिकः कृशचलगानोऽटनोऽर्थान्वितः हीनाङ्गः क्रयविक्रयेषु कुशलो देवद्विनामा सरुग बन्धूनामुपकारकृद् विरुषितस्त्यक्तश्च तैः सप्तमे ॥७॥ देवब्राह्मणेत्यादिः। तमे तुलाराशौ चन्द्रे लग्ने वा सति एवं- शीलो भवति । देवब्राह्मण धुपूजनरतः । प्राज्ञः । शुचिः । स्त्रीजितः स्त्रीभिर्जितः वशीकृत इत्य ।। मांशुः तुङ्गः । सोन्नतनासिकः अत्यु- चघ्राणः । कृशचलगावः कृशानि चलन्ति स्तोकेन निमित्तेन रोगारोग्यभाजनानि गात्राणि यस्य स तथा । अटनः । अर्थान्वितः। हीनाङ्गः अङ्गवैकल्ययुक्तः । क्रयविक्रयेषु कुशलः । देवद्विनामा देव- निमित्तकर्मवशाद् द्वितीयनामसहितः । सरुग् रोगसहितः । बन्धूना- मुपकारकृत् । तैः विरुषितः त्यक्तश्च बन्धुभिः कोपितः परित्यक्तश्च भवति ॥ ७॥ अथ वृश्चिके जातस्य फलं मालिन्याह पृथुलनयनवक्षा वृत्तजङ्घोरुजानु- जनकगुरुवियुक्तः शैशवे व्याधितश्च । नरपतिकुलपूज्यः पिङ्गलः क्रूरचेष्टो झषकुलिशखगाङ्कश्छन्नपापोऽलिजातः ॥ ८॥ इति । अलिजात एवंशीलो भवति । अलौ वृश्चिकस्थिते चन्द्रे वृश्चिक लग्ने च सति जातः पृथुलनयनवक्षाः पृथुले विस्तीर्णे नयने वक्षः उरश्च यस्य स तथा । वृजजङ्घोरुजानुः वृत्ते परिवर्तुले जो ऊरू जानुनी च यस्य । जनकगुरुवियुक्तः । शैशवे व्याधितश्च शैशवे इति उभयत्रापि योज्यम् । नरपतिकुलपूज्यः । पिङ्गलः पिङ्गलवर्णः । क्रूरचेष्टः वधताडनादिकरचेष्टायुक्तः । झपकुलिशखगाङ्कः रेखाकारैः झषकुलि- शखगैः अङ्कितः । छन्नपापः गूढपापः॥८॥ १. 'प्रांशुश्चोन्नतेति मुद्रितपाठः. २. 'स्तु' ख. पाठः, ३. 'इति । स क. . पाठ: . TE ·२२६ विवरणोपेते होराशास्त्रे धन्विनि जातस्य स्वरूपविज्ञानार्थ शार्दूलविक्रीडितेनाह व्यादी_स्यशिरोधरः पितृधनस्त्यागी कविीर्यवान् वक्ता स्थूलरदश्रवोधरनसः कर्मोद्यतः शिल्पवित् । कुब्जांसः कुनखी सुमांसलभुजः प्रागल्भ्यवान् धर्मविद् बन्धुद्विट् न बलात् समेति च वशं सा(म्नै ? मै)कसा- [ध्योऽश्विजः॥९॥ इति । अश्विजः अश्विनि धनुषि चन्द्र लग्ने वा जात एवंशीलो भवति । व्यादीर्घास्यशिरोधरः। पितृधनः पितृसम्बन्धिभिः धनैः धन- जनकैः कर्मभिश्च युक्त इत्यर्थः । त्यागी । कविः प्राज्ञः काव्य- कृच्च । वीर्यवान् । वक्ता वचनकुशलः । स्थूलरदश्रवोधरनसः स्थूलाः रदाः दन्ताः श्रवः श्रवणम् अधरश्च नासिका च यस्य स तथा । कर्मोद्यतः कर्मसु उद्यतः । शिल्पवित् शिल्पज्ञः । कुब्जांसः । कुनखी । सुमांसलभुजः । प्रागल्भ्यवान् प्रतिभानवान् । प्रागल्भ्यवागिति वा । धर्मवित् । बन्धुद्विद् बन्धुष्वप्रीतः । बलाद् वशं न समेति । सा(नै ? मै)- कसाध्यः सान्ना प्रियवचनेन एकेनैव साध्यः वशीकर्तव्यो भवति ॥९॥ नित्यं लालयति स्वदारतनयान् धर्मध्वजोऽधाकृशः स्वक्षः क्षामकटिहीतवचनः सौभाग्ययुक्तोऽलसः । शीतालुर्मनुजोष्टनश्च मकरे सत्त्वाधिकः काव्यवि- ल्लुब्धोगम्यजराङ्गनासु निरतःसन्त्यक्तलज्जोऽघृणः॥ नित्यमित्यादि । मकरे चन्द्रे लग्ने वा सति जातो मनुज एवं- शीलो भवति । स्वदारतनयान् नित्यं लालयति । धर्मध्वजः धर्मकरण- अहितोऽपि धर्मसाधनचिह्नयुक्तः । 'धर्मध्वजो लिङ्गवृत्तिरित्यमरः । अधाकशः देहस्याधोधे कशः । स्वक्षः शोभनदृष्टिः। क्षामकटिः शुष्क- स्फिक्प्रदेशः। गृहीतवचनः श्रुतान्वितः । सौभाग्ययुक्तः । अलसः मन्दः। शीतालुः शीतासहः । अटनः । सत्त्वाधिक प्राणबलाधिकः । काव्यवित् काव्यशः । लुब्धः अर्थत्यागासहिष्णुः । अगम्यजराङ्गनासु निरतः नीचासु वृद्धासु च स्त्रीषु निरतः । सन्त्यक्तलज्जः स्वतो लज्जाशून्यः । अघृणा निधूणश्च भवति ॥१०॥ १. 'कृ', २. 'इति म' क. पाठः, ·- षोडशोऽध्यायः । २२७ अथ कुम्भे जातस्य स्वरूपज्ञानं तोटकेना(?)ह : करभगल: सिरालखररोमशदीर्घतनुः पृथुचरणोरुपृष्ठजघनास्यकटिबठरः । परवनितार्थपापनिरतः क्षयवृद्धियुतः प्रियकुसुमानुलेपनसुहृद् घटजोऽध्वसहः॥ ११॥ इति । घटजः घटे चन्द्रे लग्ने च जातः एवंशीलो भवति । करभगलः दीर्घकण्ठ इत्यर्थः । सिरालखररोमशदीर्घतनुः सिराला अगूढसिरा खरा परुषा रोमबहुला दीर्घा च तनुर्यस्य स तथा । पृथु- चरणोरुपृष्ठजघनास्यकटिः । बठरः निष्ठुरः, बधिर इति वा, बधिरो मूर्ख इति वा । परवनितार्थपापनिरतः परस्त्रीविषयपापकर्मसु निरतः। क्षयवृद्धियुतः कदाचित् क्षययुक्तः कदाचिद् वृद्धियुक्तः । प्रियकुसुमा- नुलेपनसुहृत् प्रियकुसुमः प्रियानुलेपनः प्रियबन्धुश्च । अध्वसहः अध्व- श्रमसहिष्णुः ॥११॥ अथ मीने जातस्य स्वरूपविज्ञानं मालिन्याह जलचरधनभोक्ता दारवासोनुरक्तः समरुचिरशरीरस्तुङ्गनासो बृहत्कः। अभिभवति सपत्नांस्त्रीजितश्चारुदृष्टि- द्युतिनिधिधनभोगी पण्डितश्चान्त्यराशौ ॥१२॥ इति । अन्त्यराशौ मीने चन्द्रे लग्ने च जातः एवंशीलो भवति । जलचरधनभोक्ता जलचराणि धनानि मुक्तावालादीनि सांयात्रिक- विक्रेयद्रव्याणि भोक्तुं शीलमस्येति जलचरधनभोक्ता । दारवासोनु- रक्तः दारेषु वासस्सु च अनुरागवान् । समरुचिरशरीरः । तुङ्गनासः । बृहत्कः बृहन्मूर्धा । सपत्नानभिभवति शत्रून् परिभवति । स्त्रीजितः । स्त्रीभिर्जितः वशीकृतः। चारुदृष्टिः शोभननेत्रः। द्युतिनिधिधनभोगी। पुतिस्तेजः, निधिः पूर्वैर्भूमौ निहितं द्रव्यं, स्वतेजसा निधिलाभेन च लन्धस्य धनस्य भोगवानित्यर्थः । पण्डितश्च भवति ॥ १२ ॥ १. 'नस्कुटकेना' इति पाठः स्यात् - ·२२८ विवरणोपेत होराशासे एवं द्वादशभिः श्लोकः लग्नचन्द्राश्रितराशिशीलान्यभेदेनोक्न्वा चन्द्रस्य यमातफल दानं प्रति विशेषमाह बलवति राशौ तदधिपती च स्वयलयुतः स्याद् यदि तुहिनांशुः। कथितफलानामविकलदाता शशिवदतोऽन्येऽप्यनुपरिचिन्त्याः ॥१३॥ इति । राशौ तदधिपतौ च बलवति सति तुहिनांशुः स्वबल- युतो यदि कथितफलानामविकलदाता स्यादित्यन्वयः। चन्द्रः यस्मिन् राशौ तिष्ठति तस्य राशेस्तद्वाश्यधिपतेश्च बलवत्त्वे सति चन्द्रः स्वयं च स्वकीयबलयुक्तः यदि भवति तदा यथोक्तानां फलानां साक- ल्येन दाता भवेत् । चन्द्रस्य चन्द्राधिष्ठितराशेस्तदधिपस्य च त्रयाणां बलवत्त्वे सति प्रोक्तफलानि सर्वाणि भवन्ति । एकस्य बलशून्यत्वे किश्चिन्यूनानि भवन्ति । द्वयोर्बलशून्यत्वे यानिकानिचिद् भवन्ति । त्रयाणां बलशून्यत्वे असाराणि वा स्वमचिन्तागतानि वा अनुपयो- गीनि भवन्तीत्युक्तं भवति । राशेर्बलशून्यत्वे राशिस्वभावजनितस्य उष्णशाकलघुभुक्त्वादिफलस्याभावः । राश्यधिपस्य बलशून्यत्त्रे 'वृत्ताताम्रगि' त्यादिफलस्याभावः । 'लग्नस्थापि स्वामिवीर्य हि वीर्य- मि'त्युक्त्या राश्यधिपवलाभावे राशेरपि वलाभावप्रसङ्गे 'स्वामिगुरु- वीक्षितयुते'त्यादिराश्युक्तबलवशाद् राशिफलानि प्रायिकानि भवन्ति इत्यादि निरूपणीयम् । एवमुक्तमविकलफलदातृत्वादिकमन्येषामपि चिन्त्यमिति चतुर्थपादेनाह--अतः अन्येऽपि शशिवद् अनुपरिचिन्त्या इत्यन्वयः । अतः चन्द्राद् अन्ये ग्रहा अपि शशिवत् चन्द्रस्योक्तवद् राशौ राश्यधिपतौ च बलवति स्वबलयुताश्चेत् स्वोक्तफलानामविकल- दातारः। अनुपरिचिन्त्याः इत्थंभावेन परिचिन्त्याः, यथावनिरूपणीया इत्यर्थः । इत्थम्भूताख्यानेऽनुशब्दो वर्तते इति 'लक्षणेत्यम्भूताख्यान- भागवीप्सासु प्रतिपर्यनवः' (१-४-९०) इति सूत्रवशाद् विज्ञायते । बला- बलवशेन विमृश्य फलानां तारतम्यमवगम्य निर्देशः कर्तव्य इत्युक्तं भवति । लग्नफलस्य तु बलवति राशौ तदधिपतौ चेत्येतावन्मात्रेण अधिपबलवशात् स्वबलवशाच्च वैकल्यं साकल्यं वा विमृश्य वक्तव्यम् ।।

·षोडशोऽध्यायः । २२९ एवं राशीना लग्नत्वसम्बन्धे सति सम्भाव्यानि शीलानि पृथक् पृथगुपदिश्य अनन्तरं प्रयोगवशेन सम्भाव्यानि फलानि क्रमेणोपदिशति । तत्र प्रथमं मेषवृषगतेऽर्के जातस्य स्वरूपज्ञानमौपच्छन्दसिकेनाह - प्रथितश्चतुरोऽदनोल्पवित्तः क्रियगे त्वायुधकृद् चितुङ्गभागे। गवि वस्त्रसुगन्धपण्यजीवी वनिताद्विद् कुशलश्च गेयवाद्ये ॥ १४ ॥ इति । उत्तरश्लोकगतं भानाविति पदं सिंहावलोकितन्यायेना- त्राप्यनुकृष्यते । भानौ क्रियगे वितुङ्गभागे तु प्रथितः चतुरः अटनः अल्पवित्तः आयुधकृच्च भवतीत्यन्वयः। आयुधभूदिति वा पाठः। तत्र शस्त्रधारणजीवीत्यर्थः । क्रियगे मेषं गते तत्रापि वितुङ्गमागे उच्चा. दन्यत्र भागे स्थिते सति । परमोच्चस्थस्य रवेः राजयोगादिषु पूर्व- मुक्तफलत्वान्मेषराशौ परमोच्चादन्यत्र स्थितस्य फलमत्रोच्यते । प्रथितः प्रसिद्धः । चतुरः विदग्धः । अटनः । अल्पवित्तः। आयुधकृद् आयुधव्यापारपरश्च भवति । भानौ गवि स्थिते सति वस्त्रसुगन्धपण्य- जीवी वस्त्रैः सुगन्धैः कर्पूरादिभिश्च वाणिज्यद्रव्यैः जीवितुं शीलमस्येति स तथा । वनिताद्विट् स्त्रीषु प्रीतिरहितः । गेयवाचे कुशलश्च भवति गेयेषु वाधेषु च कुशलः निपुणो भवति ॥ १४ ॥ अथ मिथुनादिस्थिते सूर्ये जातस्य स्वरूपविज्ञानं शार्दूलविक्रीडितेनाह - विद्याज्योतिषवित्तवान् मिथुनगे भानौ कुलीरस्थिते तीक्ष्णोऽस्वः परकार्यकृच्छ्रमवधल्लेशैश्च संयुज्यते । सिंहस्थे वनशैलगोकुलरतिर्वार्यान्वितो ज्ञः पुमान् कन्यास्थे लिपिलेख्यकाव्यगणितज्ञानान्वितः स्त्रीवपुः॥ इति । भानौ मिथुनगे विद्याज्योतिषवित्तवान् भवति विद्यावान् तत्र विशेषाद् ज्यौतिषज्ञानवान् धनवांश्च भवतीत्यर्थः । मानौ कुली- रस्थिते तीक्ष्णः असहनत्वाद् आशुकार्यकरः । अस्वः धनरहितः । परकार्यकृत् परेषां कार्यकर्ता । श्रमवधक्केशैः संयुज्यते च अमोऽङ्गसादः तजनकेन कर्मणा, वधो हिंसा वधेन, क्लेशेन उपतापेन च संयुज्यते। भानौ सिंहस्थे सति वनशैलगोकुलरतिः वनेषु शैलेषु गोकुलेषु च प्रीतियुक्ता। - ..

·. - २३० विवरणोपेते होराशास्त्रे वीर्यान्वितः । ज्ञः आत्मस्वरूपस्य सत्त्वगुणात्मकस्य सकलप्रकाशकस्य भानोर्मूलत्रिकोणक्षेत्रभूते सिंहे स्थितस्य फलमज्ञत्वं न सम्भवेद् , अतोऽत्र ज्ञ इति पाठः । भानौ कन्यास्थे सति जातः पुमान् लिपिले- ख्यकाव्यगणितज्ञानान्वितः स्त्रीवपुश्च भवति । लिपयो नागराद्याः, लेख्यानि चित्राणि, काव्यानि कविकर्माणि, गणितानि लौकिकगणि- तानि ग्रहविषयगणितानि च, एतेषु दानान्वितः । स्त्रीवपुः स्त्रीसमान- शरीरः॥ १५ ॥ अथ तुलादिचतुष्कस्थेऽर्के जातस्य स्वरूपज्ञानं शार्दूलविक्रीडितेनाह - जातस्तौलिनि शौण्डिकोऽध्वनिरतो हैरण्यको नीचकृत् क्रूरः साहसिको विषार्जितधनः शास्त्रान्तगोलिस्थिते । सत्पूज्यो धनवान् धनुर्धरगते तीक्ष्णो भिषक् कारुको नीचोज्ज्ञः कुवणिक् मृगेऽल्पधनवाल्लुब्धोऽन्यभाग्ये [रतः॥१६॥ इति । भानौ तौलिनि स्थिते जातः शौण्डिकः शुण्डया जीव- तीति शौण्डिकः शुण्डया निमित्तभूतया । "शुण्डा करिकरे मये" इत्यमरः । हस्तिशिक्षया मद्यशिक्षया वा जीवतीत्यर्थः । हस्तिशिक्षा आधोरणकर्म । मद्यं मदकरद्रव्यं ताम्बूलमदयन्तिकामादिरादि । एतै- निमित्तभूतैरंशकयोगेक्षणादिविज्ञेयविशेषैर्जीवतीत्यनुसन्धेयम् । अध्वनिां रतः चङ्क्रमणपरः । हैरण्यकः । हिरण्यप्रयोजनो हैरण्यः । कुत्सायां कन् प्रत्ययः । कुत्सितो हैरण्यो हैरण्यकः । हिरण्यार्थमकर्तव्यानि कुर्वाण इति यावत् । नीचकृत् नीचकारी । अचेतनत्वात् कीर्त्यर्थोत्साहशून्य इति यावत् । भानौ अलिस्थिते जातः क्रूरः। साहसिक हिताहितान- पेक्षकर्मकरः । विषार्जितधनः विषेण निमित्तभूतेन आर्जितधनः । विषविक्रयेण विषचिकित्सया वा आर्जितधन इत्यर्थः । शास्त्रान्तगः शास्त्रपारदृश्वा । भानौ धनुर्धरगते जातः सत्पूज्यः सतां पूज्यः। धनवान् । तीक्ष्णः । भिषक् भैषज्यकुशलः । कारुकः शिल्पी च भवति । भानौ मृगे स्थिते सति नीचः । अज्ञः । कुवणिक् कुत्सितवाणिज्यकरः । अल्पधनवान् । लुब्धः अन्यायेन परद्रव्यादित्सुः । अन्यभाग्ये रतः परेषां भाग्ये प्रीतः ॥ १६ ॥ -- ·२३१ यस्य षोडशोऽध्यायः । अथ कुम्भमीनयोः स्थितेऽ जातस्य स्वरूपज्ञानं वसन्ततिलकेनाह- नीची घटे तनयभाग्यपरिनुतोऽस्व- स्तोयोत्थपण्यविभवो वनितादृतोऽन्ये । नक्षत्रमानवतनुप्रतिमे विभागे लक्ष्मादिशेत् तुहिनरश्मिदिनेशयुक्ते ।। १७ ।। इति । भानौ घटे स्थिते सति नीचः तनयभाग्यपरिक्षुतः तन- यैर्भाग्यैश्च हीनः । अस्वः धनरहितः। अन्त्ये भानौ स्थिते सति तोयो- स्थपण्यविभवः । तोयेन निमित्तेनोत्थितं तोयोत्थम् । तोयोत्थानि पण्यानि वाणिज्यद्रव्याणि, तोयोत्था विभवाः धनधान्यादिसमृद्धयो सः तोयोत्थपण्यविभवः । वनिताहतः वनिताभिराहतश्च भवति । एवमादित्यस्य राशिशीलान्युक्तानि । अनन्तरं वक्तव्यानि चन्द्रस्य राशिशीलान्यपि पूर्वमेवोक्तानि । इदानीमुभयोरपि युगपद्यो- गभवं राशिफलमाह - तुहिनरश्मिदिनेशयुक्ते नक्षत्रमानवतनुमतिमे विभागे लक्ष्म आदिशेदित्यन्वयः । चन्द्रेणादित्येन च एकांशगाभ्यां युक्तो यो राशिः स राशिः 'कालाङ्गानि वराङ्गमाननम्' इत्यादिनोक्त नक्षत्रमानवशरीरे यत्र भवति तत्पतिमे विभागे देहावयवभागे लक्ष्म चिह्नमादेष्टव्यमित्यर्थः । अथवा नक्षत्रमानवतनुप्रतिम इत्यत्र "शशिचन्द्रानलहिमकरशशियुगगुणभूतचन्द्रवेदगुणाः। मुखवामनेत्रमस्तकदक्षिणहृत्कण्ठहस्तपादेषु ।। हृद्गलवामकराधिषु नरस्य रणकाक्षिणोऽङ्गानि ।" इंति पराशरहोरायाम् । एवं नक्षत्रमानवतनुपतिमे विभागे लक्ष्मा- दिशेदित्यर्थः । युद्धप्रश्नेऽनिष्टकर्ता बलिष्ठः पापो यस्मिन्नृक्षे स्थितः तत्प्रतिमे विभागे व्रणो भवतीति वक्तव्यम् ॥ १७ ॥ एवमादित्यचन्द्रयोः फलान्युक्त्वा कुजस्य राशिशीलान्याह । तत्र प्रथम स्वक्षशुक्र- क्षयोः स्थिते कुजे जातस्य स्वरूपज्ञानं तोटकेना(?) ह - नरपतिसत्कृताटनचमूपवणिक्सधनान् क्षततनुचोरभूरिविषयांश्च कुजः स्वगृहे । १. 'नौ अन्त्ये स्थि' क. पाठः, २. 'नत्कुटकेना' इति पाठः स्यात् । .

·२३२ विवरणोपेते होराशास्त्र युवतिजितान् सुहृत्सु विषमान् परदाररतान कुहकसुवेषमीपरुषान् सितभे जनयेत् ॥ १८ ॥ इति । कुजः स्वगृहे स्थितः सन् एवंविधान् जनयेदिति सम्बन्धः । नरपतिसत्कृतं राजभिः सम्मानित अटनं चम्पतिं वणिज सधनं च । तथा क्षततनुचोरभूरिविषयांश्च क्षततनुं चोरं निजत्रणेन आगन्तुकवणेन वा युक्तं चोरं, भूरिविषयम् अजितेन्द्रियं च जनयेन् । स्वगृहे मेषे वृश्चिके च । स्वक्षेत्रे स्थितस्यापि भूलत्रिकोणगतत्वेन उच्चा- रोहित्वेन वा शुभफलानि वक्तव्यानि । तथा मौव्येन शत्रुनिरीक्षित- त्वेन वा अशुभफलानि वक्तव्यानीति सार्वत्रिको न्यायोऽत्रापि फल. सङ्करे द्रष्टव्यः । सितभे वृषभे तुलायां च स्थितः कुजः युवतिजितान् , सुहृत्सु विषमान् , परदाररतान् , कुहकान् मायाकुशलान् , सुवेषान् शो- भनवेषप्रियान् , भीरून् भययुक्तान्, परुपान् निष्ठुरांश्च जनयेत् ॥ १८॥ अथ बुधचन्द्रक्षेत्रगते कुजे जातस्य स्वरूपं वसन्ततिलकनाः बौधे सहस्तनयवान् विसुहृत् कृतज्ञो गान्धर्वयुद्धकुशलः कृपणोऽभयो । चान्द्रेऽर्थवान् सलिलयानसमार्जितस्वः प्राज्ञश्च भूमितनये विकलः खलश्च ॥१९॥ इति । भूमितनये बौधे कन्यायां मिथुन च स्थिते सति सह- स्तनयवान् भवति । सहो वलम् । “सहसी बलरंहसी" इति यादवः । बलवांस्तनयवांश्च भवतीत्यर्थः। विसुहृद् बन्धुरहितः । कृतज्ञ उपकार- स्मा । गान्धर्वयुद्धकुशलः गान्धर्वे युद्धे च कुशलः । कृपणः कार्पण्य- युक्तः । अभयः भयरहितः । अर्थी अर्थवांश्च भवति । भूमितनये चान्द्रे चन्द्रराशौ कर्कटकराशौ स्थिते अर्थवान् भवति । सलिलयान- समाजितस्वः सलिलयानेन सम्यगार्जितधनश्च, माज्ञः विद्वान्, विकल: वैकल्ययुक्तः, खलः नीचश्च भवति ॥ १९ ॥ अथ रविगुरुमन्दङ्क्षगते जातस्य स्वरूपविज्ञानं शार्दूलविक्रीडितेनाह - निःस्वः क्लेशसहोऽभयो वनचर सिंहेऽल्पदारात्मजो जैवे नैकरिपुनरेन्द्रसचिवः ख्यातोऽभयोऽल्पात्मजः। .. - ·षोडशोऽध्यायः । २३३ दुःखातों विधनोऽटनोऽनृतरतिस्तीक्ष्णश्च कुम्भे स्थिते भौमे भूरिधनात्मजो मृगगते भूपोऽथवा तत्समः॥२०॥ इति । भूमितनये सिंहे स्थिते निःस्वः क्लेशसहः अभयः वनचरः अल्पदारात्मजश्च भवति भूमितनये जैवे जीवसम्बन्धिनि धनुषि मीने च राशौ स्थिते सति नैकरिपुः बहुशत्रुः नरेन्द्रसचिवः ख्यातः अभयः अल्पात्मजश्च भवति । भौमे कुम्भे स्थिते दुःखातः विधनः अटनः अनृतरतिः तीक्ष्णश्च भवति । भौमे मृगगते भूरिधनात्मजः भूपः, अथवा तत्समः भूपसमो वा भवति ॥ २० ॥ अथ कुजशुक्रक्षेत्रगते बुधे जातस्य स्वरूपविज्ञानं वसन्ततिलकेनाह - धूतानपानरतनास्तिकचोरनिःखः कुस्त्रीककूटकृदसत्यरतः कुजः । आचार्यभूरिसुतदारधनार्जनेष्टः शौके वदान्यगुरुभक्तियुतश्च सौम्ये ॥ २१ ॥ इति । सौम्ये कुजः स्थिते सति घूतान्नपानरतनास्तिकचोर- निःस्वो भवति । द्यूते विजिगीषुव्यापारे अन्नपानयोश्च निरतः ना- स्तिकः ऐहिकप्रधानः चोरः निःस्वः निर्धनः, कुस्त्रीककूटकृत् कुस्त्रीकश्च कूटकच्च, असत्यरतश्च भवति । सौम्ये शौक्रे वृषभे तुलायां च स्थिते सति आचार्यभूरिसुतदारधनार्जनेष्टः आचार्यश्च भूरिसुतदाराश्च धना- जनं च इष्टानि यस्य स तथा, वदान्यगुरुभक्तियुतश्च वदान्यो दान- शीलः गुरुभक्तियुतश्च भवति । आचार्योऽध्यापकः, गुरवः पित्रादय इति विशेषः । उभयत्रापि भक्तो भवतीत्यर्थः॥ २१ ॥ अथ मिथुनकर्कटकस्थे बुधे जातस्य स्वरूपविज्ञानार्थमिन्द्रवज्रामाह- विकत्थनः शास्त्रकलाविदग्धः प्रियंवदः सौल्यरतस्तृतीये। जलार्जितस्वः खजनस्य शत्रुः शशाङ्कजे शीतकरसंयुक्ते ॥ २२ ॥ १. 'ति ।। कु' क. पाठः. FF - ·२३४ विवरणोपेते होराशास्त्रे इति । सौम्ये तृतीये मिथुने स्थिते सति जातः विकत्यनः आत्मश्लाघी, शास्त्रकलाविदग्धः शास्त्रेषु कलासु च विदग्धः, प्रियं- वदः सौख्यरतश्च भवति । शशाङ्कजे शीतकरर्भयुक्ते जलार्जितस्वः जलेन वा जलयानेन वा जलोद्भवैर्वा आर्जितधन इत्यर्थः । स्वजनस्य शत्रुश्च भवति ॥२२॥ स्त्रीद्वेष्यो विधनसुखात्मजोऽटनोऽज्ञः स्त्रीलोलः सुपरिभवोऽर्कराशिगे शे। त्यागी ज्ञः प्रचुरगुणः सुखी क्षमावान् युक्तिज्ञो विगतभयश्च षष्ठराशौ ॥ २३ ॥ स्त्रीद्वेष्य इति । जे अर्कराशिगे सति स्त्रीद्वेष्यः स्त्रीणामप्रियः, विधनः विसुखः विपुत्रश्च, अटनः, अज्ञः मूर्खः, स्त्रीलोलेः, सुपरिभवः अयत्नेन परिभवाहश्च भवति । शशाङ्कजे षष्ठराशौ स्थिते सति त्यागी, ज्ञः विद्वान् , प्रचुरगुणः प्रचुरैर्बहुभिर्गुणैर्युक्तः, सुखी, क्षमावान् सर्वसहः, युक्तिज्ञः युक्तिषु कुशलः, विगतभयः भयरहितः जल्पे वादे वितण्डायां च भयरहितः । स्वपक्षस्थापनकथा जल्पः, परपक्षनिराकरणेन स्वपक्ष- स्थापनकथा वादः, परपक्षनिराकरणकथा वितण्डा ॥ २३ ॥ अथ गुरुमन्दक्षेत्रगते बुधे जातस्य स्वरूपज्ञानमौपच्छन्दसिकेनाह - नृपसम्मतपण्डिताप्तवाक्यो नवमेऽन्ये जितसेवकोऽन्त्यशिल्पः। परकर्मकृदस्वशिल्पबुद्धि- स्त्वृणवान् विष्टिकरो बुधेऽर्कजः ॥ २४ ॥ इति । बुधे नवमे राशौ स्थिते सति नृपसम्मतपण्डिताप्तवाक्यः नृपसम्मतश्च पण्डितश्च आप्तवाक्यश्च प्रमाणभूतवाक्यश्च भवति । अन्त्ये सौम्ये मीनराशौ स्थिते. सति जितसेवकः जिताः सेवागुणाति- शयेनाधरीकता अन्ये सेवका येन स जितसेवकः, पराराधनदक्ष इत्यर्थः । अन्त्यशिल्पः अन्त्यानां नीचानां शिल्पेन युक्तः। बुधे अर्क- जाँ स्थिते तु परकर्मकृत् परप्रेष्यः, अस्वशिल्पबुद्धिः अन्यशिल्प- २. 'लः, स्वपरिभव इति वा पाठः । सुक, पाठ:. 'भ्ये अन्ये मी', ४. 'सति प'ख' पाठः. १. 'स' ख. पाठः.

·२ षोडशोऽध्यायः । २३५ बुद्धिश्च भवति । अखो दरिद्रः शिल्पबुद्धिश्चेति वा । ऋणवान् , विष्टि- करः भारवाहश्च भवति ॥ २४ ॥ अथ कुजभृगुबुधक्षेत्रगते गुरौ जातस्य खरूपज्ञानं शार्दूलविक्रीडितेनाह सेनानीबहुवित्तदारतनयो दाता सुभृत्यः क्षमी तेजोदारगुणान्वितः सुरगुरौ जातः पुमान् कौजभे । कल्याङ्गः ससुखार्थमित्रतनयस्त्यागी प्रियः शौक्रभे बौधे भूरिपरिच्छदात्मजसुहृत्साचिव्ययुक्तः सुखी ।। इति । सुरगुरौ कौजभे मेषे वृश्चिके च स्थिते सति जातः पुमान सेनानीः सेनापतिर्भवति । बहुवित्तदारतनयः बहुवित्तः बहुदारः बहुतनयश्च, दाता, सुभृत्यः, क्षमी क्षमागुणयुक्तः, तेजोदारगुणान्वितः तेजसा परानभिभवनीयत्वलक्षणेन तथा दारगुणेन सौम्यगुणेन अभि- गम्यगुणेन च अन्वितः । दारंगुणशब्देन अभिगम्यगुणा लक्ष्यन्ते, अतो न पौनरुक्त्यदोषः । तेजसा दारैर्भार्यादिभिः गुणैर्विद्यादिभिश्च युक्त इति वा । सुरगुरौ शौक्रभे वृषभे तुलायां च स्थिते सति कल्याङ्गः स्वस्थशरीरः, ससुखार्थमित्रतनयः, त्यागी, प्रियः लोकप्रियश्च भवति । सुरगुरौ बौधे मिथुने कन्यायां च स्थिते सति भूरिपरिच्छदात्मजसुह- साचिव्ययुक्तः परिच्छदाः वसनासनशयनादयो भोगोपकरणवि- शेषाः आत्मजाः सुहृदश्च साचिव्यं सचिवकर्म एतैर्भूरिभिर्युक्तः, सुखी च भवति ॥ २५॥ चान्द्रे रत्नसुतस्वदारविभवः प्राज्ञः सुखैरन्वितः सिंहे स्याद् बलनायकः सुरगुरावुक्तं च यच्चान्द्रभे। स्वः माण्डलिको नरेन्द्रसचिवः सेनापतिर्वा धनी कुम्भे कर्कटवत् फलानि मकरे नीचोऽल्पवित्तोऽसुखी॥ चान्द्रे रत्नेति । सुरगुरौ चान्द्रे कर्कटके स्थिते सति जातः रत्न- सुतस्वदारविभवः रत्नानां सुतानां धनानां दाराणां च विभवेन युक्तो भवति । अर्शआदित्वाद् अच्प्रत्ययो मत्वर्थीयः । प्राज्ञः, सुखैरन्वितश्च १. 'रावह', २. 'थ गुरोः राशिशीलानि प्रदर्श्यन्ते-सेना' ग. पाठः. ३. 'न अधृष्यगुणेन त' ख. पाठः. ४. 'रशब्देन च अ' ग. पाठः, 'षः । सु , ५. ख.पाठ ·- २३६ विवरणोपेते होराशास्ने भवति । सुरगुरौ सिंहे स्थिते सति बलनायकः स्यात् । चान्द्रभे यदुक्तं यत् फलमुक्तं तदपि सर्वं भवति । सुरगुरौ स्वः धनुषि मीने च स्थिते सति माण्डलिक मण्डलाधिपः, नरेन्द्रसचिवो वा, सेनापतिर्वा, धनी धनवान् भवति । गुरौ कुम्भे स्थिते सति कर्कटवत् कर्कटराशावुक्तानि फलानि भवन्ति । गुरौ मकरे स्थिते सति नीचः अधमः, अल्पवित्तः वृत्तिमात्र- धनः, असुखी ईषत्सुखी च भवतीत्यर्थः । सुखीति वा पाठः ॥२६॥ अथ कुजः स्वः च स्थिते शुक्रे जातस्य स्वरूपज्ञानार्थ पुष्पिताप्रामाह- परयुवतिरतस्तदर्थवादै- हृतविभवः कुलपांसनः कुजः । सुखलमतिधनो नरेन्द्रपूज्यः स्वजनविभुः प्रथितोऽभयः सिते स्वे ॥२७॥ इति । सिते कुजः स्थिते सति परयुवतिरतः, तदर्थवादैः तदर्थैः परयुवतिनिमित्तैः वादैः व्यवहारैः हृतविभवः, कुलपांसनः कुलकलङ्क- भूतश्च भवति । सिते स्वे राशौ वृषभे तुलायां च, सुबलमतिधनः शोभ- नानि बलमतिधनानि यस्य स तथा, नरेन्द्रपूज्यः, स्वजनविभुः स्वज- नानां विभुः, प्रथितः प्रसिद्धः, अभयः ॥ २७॥ अथ बुधमन्दक्षेत्रगते जातस्य स्वरूपमौपच्छन्दसिकेनाह नृपकृत्यकरोऽर्थवान् कलावि- न्मिथुने षष्ठगतेऽस्वनीचकर्मा । रविजतंगतेऽमरारिपूज्ये सुभगः स्त्रीविजितो रतः कुनार्याम् ॥ २८ ॥ इति । अमरारिपूज्ये मिथुने स्थिते सति नृपकृत्यकरः राज- कार्यकरः, अर्थवान् , कलावित् । षष्ठगते कन्यागते सति अस्वनीच- कर्मा भवति । अस्वः अधनः नीचकर्मा अनुचितव्यापारश्च भवति । अमरारिपूज्ये रविजर्भगते सुभगः, -स्त्रीविजितः स्त्रीणां वशीभूतः, कुनार्या रतश्च भवति ॥ २८ ॥. - १. शुक्रस्य राशिशीलान्याह-पर' ग. पाठः २. 'नश्च भवति कुल' क. ग. पाठ..

·षोडशोऽध्यायः । - २३७ चन्द्ररविगुरुक्षेत्रगते जातस्य स्वरूपं शिखारेण्याह द्विभार्योऽर्थी भीरुः प्रबलमदशोकश्च शशिभे हरौ योषाप्तार्थः प्रवरयुवतिर्मन्दतनयः। गणैः पूज्यः सस्वस्तुरगसहिते दानवगुरौ झषे विद्वानाढ्यो नृपजनितपूजोऽतिसुभगः॥ २ ॥ इति । दानवगुरौ शशिभे स्थिते सति द्विभार्यः, अर्थी याचना- शीलः, भीरुः, प्रबलमदः प्रबलशोकश्च भवति । दानवगुरौ हरौ स्थिते सति योषाप्तार्थः स्त्रीसकाशादाप्तधनः, प्रवरयुवतिः प्रवरा राजकुलादि- सम्भवा युवतिर्यस्य स तथा, मन्दतनयः अल्पसुतश्च भवति । दानवगुरौ तुरगसहिते, गणैः पूज्यः, सस्वः धनसहितश्च भवति । दानवगुरौ झषे सति विद्वान् , आट्यः धनसमृद्धः, नृपजनितपूजः राजभिः कृतपूजा, अतिसुभगश्च भवति ॥ २९॥ भथ कुजबुधक्षस्थे मन्दे जातस्य स्वरूप वसन्ततिलकेनाह मूर्योऽटनः कपटवान् विसुहृद् यमेऽजे कीटे तु बन्धवधभाक् चपलोऽघृणश्च । निहींसुखार्थतनयः स्खलितश्च लेख्ये रक्षापतिर्भवति मुख्यभृतश्च बौधे ॥ ३० ॥ इति । यमे अजे स्थिते सति जातः मूर्खः अज्ञः, अटनः, कप- टवान् , विसुहृद् बन्धुरहितश्च भवति । कीटे तु, बन्धवधभाक् बन्धनं ताडनं च भजते । चपलः, अघृणः निघृणश्च भवति । बौधे मिथुने कन्यायां च स्थिते सति निर्दीसुखार्थतनयः निः निर्लज्जः निस्सुखः निरर्थः निस्तनयश्च, लेख्ये स्खलितश्च, रक्षापतिः कारागृहपतिः, मुख्य- भृतश्च मुख्यानां भृत्यश्च भवति ॥ ३० ॥ अथ शुक्रेन्दुसूर्यक्षगते जातस्य स्वरूपविज्ञानं मन्दाक्रान्तयाह वय॑स्त्रीष्टो नबहुविभवो भूरिभार्यो वृषस्थे ख्यातः स्वोच्चे गणपुरबलग्रामपूज्योऽर्थवांश्च । १. 'न' क. पाठः. २. 'पज्ञानं व', ३. 'तीत्यर्थः ॥' क. ग. पाठः, " ·. २३८ विवरणोपेते होराशास्त्रे कर्किण्यस्वो विरलदशनो मातृहीनोऽसुतोऽज्ञः सिंहेऽनार्यों विमुखतनयो विष्टिकृत् सूर्यपुत्रे ॥३१ ।। इति । सूर्यपुत्रे वृषस्थे वय॑स्त्रीष्टो वय॑स्त्रीणाम् अगम्यानां स्त्रीणामिष्टः बहुविभवरहितः बहुभार्यश्च भवति । सूर्यपुत्रे स्वोच्चे स्थिते सति जातः ख्यातः, गणपुरबलग्रामपूज्यः, अर्थवांश्च भवति । सूर्यपुत्रे कर्किणि स्थिते अस्वः, विरलदशनः, मातृहीनः, असुतः, अनश्च भवति । सूर्यपुत्रे सिंहे स्थिते सति अनार्यः, विसुखतनयः विसुखः वितनयश्च, विष्टिकृद् भारवाही च भवति ॥३१॥ अथ गुरुस्वदंगते जातस्य स्वरूपं शार्दूलविक्रीडितेनाह - स्वन्तः प्रत्ययिता नरेन्द्रभवने सत्पुत्रजायाधनो जीवक्षेत्रगतेऽर्कजे पुरबलग्रामाग्रनेताथवा। अन्यस्त्रीधनसम्भृतः पुरबलग्रामाग्रणीर्मन्दहक स्वक्षेत्रे मलिनः स्थिरार्थविभवो भोक्ता च जातः [पुमान् ॥३२॥ इति । अर्कजे जीवक्षेत्रगते जातः पुमान् स्वन्तः शोभनमृत्युः, वृद्धत्वेऽपि सुखित इत्यर्थः । नरेन्द्रभवने प्रत्ययिता विश्वासकर्ता, सत्पु. बजायाधनः, अथवा पुरबलग्रामाग्रनेता बलवशात् पुरनेता वा बल. नेता वा ग्रामनेता वा तत्रापि अग्रनेता अग्रणीभवति । अर्कजे स्वक्षेत्रे स्थिते सति जातः पुमान् अन्यस्त्रीधनसम्भृतः अन्यस्त्रीसम्भृतः अन्य- धनसम्भृतः, पुरबलग्रामाग्रणीः पुरस्य बलस्य ग्रामस्य च अग्रणीरग्र- नेता, मन्ददृक् अलसदृष्टिः, मलिनः मृजारहितः, स्थिरार्थविभवः, भोक्ता च भवति । एवं ग्रहाणां राशिशीलान्युक्तानि ॥ ३२ ॥ एवमुक्तिक्रमेण सूचितं लमचन्द्रयोः समानफलत्वम् इदानीं साक्षात्कर्तुं पुष्पिता- - प्रामाह शिशिरकरसमागमेक्षणानां सदृशफलं प्रवदन्ति लग्नजातम् । १. 'छो भवति । ब', २ 'लफलान्युक्ता' ख. पाठः.

·षोडशोऽध्यायः। २३९ फलमधिकमिदं यत्र भावाद् भवनभनाथगुणैर्विचिन्तनीयम् ॥ ३३ ॥ इति । लग्नजातं फलं शिशिरकरसमागमेक्षणानां सदृशफलं प्रवदन्तीत्यन्वयः । राशीनां लग्नत्वे जातं फलं लग्नजातशब्देनोच्यते । तच्च शिशिरकरसमागमेन राशीनां चन्द्रयोगेन यत् फलमुक्तं तत्सदृशं, तथा चन्द्रस्य अन्यग्रहवीक्षणे यत् फलं वक्ष्यते तत् फलमपि लग्नस्य ग्रहवीक्षणे सति चन्द्रवीक्षणेन सदृशं वक्तव्यम् । एवं राशिफलस्य दृष्टि- फलस्य च लग्नचन्द्रयोः सामान्येन निर्देश इत्युक्तं भवति । अत्र चन्द्रस्य राशिशीलमुक्तं, भावफलानि पृथग वक्ष्यन्ते च । लग्नस्य तु राशिशीलम् अत्र शिशिरकरसमागमेक्षणसदृशफलत्वनिर्देशेन प्रदर्शितम् । लग्नभाव- त्वजनितं फलं तु चन्द्रवद् भावान्तरसम्बन्धाभावाद् एकमात्रमत्रैव निर्दिश्यते अधिकमित्यादिना श्लोकशेषेण । यदिदं लग्नस्य राशिफल- मुक्त, तद् भावाद् भवनभनाथगुणैरधिकं विचिन्तनीयमिति सम्बन्धः । भावात् तनुकल्यादियथोद्दिष्टलग्नभाववशात् , तथा भवनभनाथगुणैः . यथोदिष्टैः भवनगुणैः राशिधर्मैः भनाथगुणैः राश्यधिपग्रहधर्मैः अधिकम् उद्दिष्टात् स्वरूपाद् आधिक्ययुक्तं विचिन्तनीयमित्यर्थः । राशिफलं भावफलं च राश्यधिपधर्मेलयित्वा वक्तव्यमित्युक्तं भवति । अस्या- र्थस्य 'वलवति राशौ तदधिपती चेत्यादिनोक्तन्यायेन सिद्धत्वेऽपि पुनरप्यभिधानं सारत्वेन द्रढीकरणार्थमिति द्रष्टव्यम् । अत्र भावाद् भवनभनाथगुणैर्विचिन्तनीयमित्युक्त्या साम्प्रदायिको वस्तुनिर्देश- प्रकारः सूच्यते । तद्यथा-भावादिति भावमाश्रित्य तत्तद्भावोपयोगीनि वस्तूनि विषयीकृत्येत्यर्थः । भवनभनाथगुणैः भवनानि मेषादिगृहाणि, भानि अश्विन्यादीनि नक्षत्राणि, भवननाथाः क्षितिजसितज्ञादयः, भ- नाथा शिख्यादयः। तथाचोक्तं "शिखिशुक्राचन्द्रारराहुजीवार्किचान्द्रयः । अश्विन्यावृक्षनवकत्रितयीपतयः क्रमात् ॥" " - १. 'लं विल' ग. पाठः, २. 'शफलं व ख, पाठः .

·२४० विवरणोपेते होराशास्त्रे इति । गुणाः गन्धरसरूपस्पर्शशब्दाख्या भूतगुणाः। "शिखिभूखपयो- मरुद्गुणानां वशिनो भूमिसुतादयः क्रमेण" इत्युक्त्या ताराग्रहाणां वयम्ब्वात्मकत्वेन चन्द्रार्कयोश्च भूतगुणाः प्रदर्शिताः । तदीयानां राशीनां च त एव भूतगुणा निर्देश्याः । नक्षत्राणां तु नवसंचरणात्मक- राशिगतानाम् एकैकस्य चरणस्य पञ्चदशघटिकात्मकस्य चतुर्धा विभागे सति पादोनचतुर्नाडिकाप्रमाणाश्चत्वारः खण्डाः सम्भवन्ति । तेषु प्रथमतृतीययोः द्वितीयचतुर्थयोश्च खण्डयोः क्रमोत्क्रमाभ्यां पृथि- व्यादिपञ्चभूतानामुदया वेदितव्याः । तत्र पादोनचतुर्नाडिकाप्रमाणे खण्डे पञ्चदशघटिकापादात्मके पञ्चभिर्घटिकापादैर्गन्धादिपञ्चगुण- युक्तायाः पृथिव्या उदयः । तथा चतुर्भिर्घटिकापादै रसादिगुण- चतुष्कयुक्तानामपामुदयः । तथा त्रिभिर्घटिकापादै रूपादिगुणत्रययु- तस्यामेरुदयः। द्वाभ्यां घटिकापादाभ्यां स्पर्शशब्दाख्यगुणद्वययुक्तस्य वायोरुदयः । तथा तत्रान्त्येन घटिकापादेन शब्दैकगुणस्याकाशस्यो- दयः । एवं प्रथमतृतीयखण्डयोभूतोदयव्यवस्था । द्वितीयचतुर्थयोस्तु व्युत्क्रमेण । प्रथमेन घटिकापादेन आकाशस्योदयः, द्वितीयतृतीयाभ्यां वायोः (उदयः), चतुर्थपञ्चमषष्ठैरग्नेरुदयः, सप्तमाष्टमनवमदशमैरपा- मुदयः, एकादशद्वादशत्रयोदशचतुर्दशपश्चदशैर्घटिकापादैः पृथिव्या उदयः । एवमुदीयमानाः भावाश्रयराशिनक्षत्रगताः तात्कालिका भूत- गुणाः गुणशब्देन निर्दिष्टाः । एवं भवनभनाथगुणैः पञ्चभिरपि वस्तु- विशेषा विचिन्तनीयाः। लोके खलु कर्मभोगविनाशसम्बन्धवशात् त्रिवि- धानि वस्तूनि । तानि प्रत्येकं धातुमूलजीवात्मकत्वेन त्रिविधानि भवन- गतद्रेकाणवशाद् द्रेकाणगतनवांशकवशाच्च ज्ञातव्यानि । एवमेकस्मिन् राशौ नवविधा वस्तुजातयः सम्भवन्ति । कर्मधातवः कर्ममूलानि कर्मजीवाश्च प्रथमद्रेक्काणेगतैरंशकैतिव्याः । भोगधातवो भोगमूलानि भोगजीवाश्च द्वितीयद्रेकाणगतैरंशकैतिव्याः। विनाशधातवो विना- शमूलानि विनाशजीवाश्च तृतीयद्रेक्काणगतैत्रिभिर्नवांशकैतिव्याः । १. 'यः पुनःभ्यां वा', २. 'योः पुननिभिर', . ३. 'यः पुनश्चतुर्भिर', 'यः पुनः पञ्चभिर्घ', ५. 'णनवांशैः क्रमेण ज्ञात', 'तैरंश' क, पाठः ६. 'तैबिभिनवांशैज्ञा', ·सप्तदशोऽध्यायः। २४१ एवं नवविधानां वस्तुजातीनां विशेषाश्च नवानामपि ग्रहाणां योगेक्षण- वशा(द्विद्भि)यन्ते एकाशीतिविया वस्तु नातयः सम्भवेयुः तद्विशे- षाश्च तात्कालिकभूतगुणैर्नासास्यदृक्त्वक्श्रवणानुमेयै राशिगतैनक्षत्र- गतैश्च कुशाग्रधिया दैवज्ञेन निर्धार्य वक्तव्याः इत्यादिकमपि वस्तु- निर्देशविधानमत्र सूचितं वेदितव्यम् ॥ ३३ ॥ इति होराविवरणे राशिशीलाध्यायः षोडशः ।। अथ ससदशोऽध्यायः। अथ ग्रहाणां दृष्टिफलानि प्रदयन्ते। तत्र मेषादिचतुष्कस्थे चन्द्रे कुजायैर्दष्टे जातस्य फलविज्ञानाथै शार्दूलविक्रीडि(तेना?तमा)ह - चन्द्रे भूपवुधौ नृपो नृपगुणः स्तेनोऽधनश्चाजगे निःस्वस्तेननृमान्यभूपधनिनः प्रेष्यः कुजायैर्गवि । नृस्थेऽयोव्यवहारिपार्थिववुधाभीतन्तुवायाधनाः स्वः यौधकविज्ञभूमिपतयोऽयोजीविग्रोगिणौ ॥१॥ इति चन्द्रे अजगे कुजाधैर्टष्टे भूपादयो भवन्तीत्यन्वयः मेषगे चन्द्रे कुजेन दृष्टे भूपः बुधेन दृष्टे बुधः गुरुणा दृष्टे नृपः शुक्रेण दृष्टे नृपगुणः शनिना दृष्टे स्तेनः रविणा दृष्टे अधनश्च भवतीत्यर्थः । गवि वृषभराशिस्थे चन्द्रे कुजायैदृष्टे निःस्वादयो भवन्ति । वृषभचन्द्रे कुजदृष्टे निःस्वः बुधदृष्टे स्तेनः गुरुदृष्टे नृमान्यः नृभिोकैर्माननीयः । शुक्रदृष्टे भूपः शनिदृष्टे धनवान् रविदृष्टे प्रेष्यश्च भवति । नृस्थे मिथुनराशिस्थे चन्द्रे कुजायैदृष्टे अयोव्यवहार्यादयः स्युः । मिथुनचन्द्रे कुंजदृष्टे अयोव्यवहारी भवति लोहवणिम् भवति बुधदृष्टे पार्थिवः गुरु- दृष्टे युधः शुक्रदृष्टे अभीः रणनिर्भयः शनिदृष्टे तन्तुवायः सूचिकर्म- कुशलः रविदृष्टे अधनः । स्वः कर्कटकस्थे चन्द्रे कुजदृष्टे यौधः बुध- दृष्टे कविः गुरुदृष्टे ज्ञः विद्वान् शुक्रदृष्टे भूमिपतिः शनिदृष्टे अयोजीवी अयसा जीवति । रविष्टे योगी नेत्ररोगवान् ॥१॥ १. 'त्रि' क. पाठः . २. 'लान्याह २. 'लान्याह--ख. पा. GG ·२४२ विवरणोपेते होराशाने अथ सिंहादिचतुल्कस्थे चन्द्रे बुधाद्दिष्टे जातस्य स्वरूपज्ञानं शार्दूलविक्रीडितेनाह ज्योति मनरेन्द्रनापितनृपक्ष्मेशा बुधाचेहेरौ तद्वद् भूपचमूपनैपुणयुताः षष्ठेऽशुभैः स्न्याश्रयाः। जूके भूपसुवर्णकारवणिजः शेषेक्षिते नैकृतिः कीटे युग्मपिता नृपश्च रजको व्यङ्गोऽधनो भूपतिः॥२॥ इति । हरौ चन्द्रे बुधाधैर्दष्टे ज्योतिदियो भवन्तीत्यन्वयः । सिंहस्थे चन्द्र बुधदृष्टे ज्योतिः ज्योतिषिको भवति गुरुदृष्टे आन्यः शुक्रदृष्टे नरेन्द्रः शनिदृष्टे नापितः श्मश्रुशिक्षानिपुणः रविष्टे नृपः राजा कुजदृष्टे क्ष्मेशः भूपतिः । षष्ठे कन्यायां चन्द्रे स्थिते सति तद्वद् बुधाचैरि- त्यर्थः । कन्यास्थे चन्द्रे बुधदृष्टे भूपः गुरुदृष्टे चमूपः शुक्रदृष्टे नैपुणयुतः कौशलयुक्तः सूक्ष्मेक्षिकायुक्तः अशुभैः सौरिसूर्य भौमैदृष्टे स्त्र्याश्रयाः स्त्रीजनाश्रया भवन्ति स्त्रीजनाश्रयजीविनो भवन्ति । जूके चन्द्रे स्थिते सति बुधायैदृष्टे भूपादयः स्युः तौलिचन्द्रे बुधदृष्टे भूप: गुरु- दृष्टे सुवर्णकारः शुक्रदृष्टे वणिग् वाणिज्यकर्ता शेषेक्षिते नैतिः शेषै- स्त्रिभिरपि नैकृतिः कुसूतिकर्मरतः । कीटे चन्द्रे स्थिते सति बुधाधैर्टष्टे युग्मपित्रादयः स्युः बुधदृष्टे युग्मपिता पितृदययुक्तो भवेदित्यर्थः । गुरुदृष्टे नृपः शुक्रदृष्टे रजका वस्त्ररम्जकः शनिदृष्टे व्यङ्गः अङ्गहीनः रविदृष्टे अधनः भौमदृष्टै वृश्चिकचन्द्रे भूपतिर्भवति ॥ २॥ अथ चापादिस्थे चन्द्रे बुधादिष्टे जातस्य फलं शार्दूलविक्रीडितेनाह-. शात्यु शर्जनाश्रयाश्च तुरगे पापैः सदम्भाः शठा भत्युशनरेन्द्रपण्डितधनिद्रष्योनभूपा मृगे। भूपो भूपसमोऽन्यदारनिरतः शेषैश्च कुम्भस्थिते हास्यज्ञो नृपतिर्बुधश्च झषगे पापश्च पापेक्षिते ॥३॥ इति । चन्द्रे तुरगे स्थिते बुधाबैदृष्टे ज्ञात्याश्रयादयः स्युः। चापचन्द्रे-बुधदृष्टे ज्ञातीनामाश्रयः, गुरुदृष्टे उशिस्याश्रयः, शुक्ररष्टे जनस्याश्रयः, पापैदृष्टे दम्भयुक्ताः शठा भवन्ति । स्वकार्यैकपः ठः । 1, 'मकरा की' क पार. २. 'टे भूग, पाठा.

·सप्तदशोऽध्यायः। २४३ परमार्थतो धर्मकरणस्वभावरहिता अपि वृत्त्यर्थं तल्लिङ्गधारिणः कपट- योगिनो डाम्भिका जायन्त इत्यर्थः । मृगे मकरस्थे चन्द्रे सति बुधा- धैर्दृष्टे अत्यु-शादयः स्युः । बुधदृष्टे अत्युशिः राजाधिराजः गुरुदृष्टे नरेन्द्रः शुक्रदृष्टे पण्डितः शनिदृष्टे धनी रविदृष्ट द्रव्यरहितः कुजदृष्टे भूपश्च भवति । चन्द्रे कुम्भे स्थिते बुधाचैदृष्टे भूपादयः स्युः । कुम्भे चन्द्रे बुधदृष्टे भूपः गुरुदृष्टे भूपसमः शुक्रदृष्टे अन्यदारनिरतः शेषैश्च भूपादय एव शनिदृष्टे भूपः रविदृष्टे भूपसमः कुजदृष्टे अन्यदारनिरतश्च भवति । झरेगे चन्द्रे बुधायैदृष्टे हास्यज्ञादयः स्युः । मीनचन्द्रे बुधदृष्टे हास्यज्ञः गुरुदृष्टे नृपतिः शुक्रदृष्टे बुधः पापैरीक्षिते पापश्च भवति । एवं चन्द्रस्य प्रदर्शितं प्रतिराशिवीक्षणफलं 'शिशिरकरसमागमेक्षणाना. मित्यादिना पूर्वमेवोक्तत्वाल्लग्नेष्वपि मेषादिषु यथाक्रमं योजयितव्यम् । ननु "अपि खलकुलजाता मानवा राज्यभाज: किमुत नृपकुलोत्थाः मोक्तभूपालयोगैः । नृपतिकुलसमुत्थाः पार्थिवा वक्ष्यमाणे- भवति हि नृपतुल्यस्तेष्वभूपालपुत्रः ॥" इत्येवरूपतया पूर्वोक्तेषु राजयोगेषु अप्रदर्शिता इदानीं चन्द्रस्य लमस्य वा यत्रकुत्रस्थितानामपि ग्रहाणां दर्शनमात्रेण राजाधिराजादियोगाथ प्रदर्शिताः । कथमेतद् घटते । सत्यम् । साक्षाद्राजयोगाः पूर्व राजयोगा- ध्याये प्रदर्शिताः । अत्र तु शिशिरकरसमागमेक्षणादिफलत्वेनोक्तस्य राजत्वस्य स्वस्वज्ञातिदेशपुराधिपत्येनापि सम्भवो द्रष्टव्यः ॥३॥ वीक्षणफलस्यापि तारतम्यं वक्तव्यमिति शार्दूलविक्रीडितेनाह होरेशर्वादलाश्रितः शुभकरो दृष्टः शशी तद्गत- स्न्यंशे तत्पतिभिः सुहवनगैर्वा वीक्षितः शास्यते । पत् प्रोक्तं प्रतिराशिवीक्षणफलं तद् द्वादशांशे स्मृतं सूर्याचैरवलोकितेऽपि शशिनि ज्ञेयं नवांशेष्यतः॥४॥ इति । होरेशर्थदलाश्रितैः दृष्टः तद्गतः शशी शुभकर इत्य- न्वयः । होरेशो लग्नेशः तस्य ऋक्षदलं राश्यधं चन्द्रहोरा आदित्यहोरा १. 'सूर्य', २. युःबु' पाठः ३, च'ग, पाठः, " ·MAPARAN २४४ विवरणोपेते होराशास्त्रे वा तस्यां होरायां स्थितैहैदृष्टः तस्यामेव होरायां स्थितश्चन्द्रः शुभ- करः । अन्यथा अशुभकरः । तथा व्यंशे स्थितश्चन्द्रः तत्पतिभिः सुह- द्भवनगैर्वीक्षितो वा शस्यते इत्यन्वयः । यस्मिन् द्रेकाणे चन्द्रः स्थितः तस्य द्रेकाणस्याधिपतिना सुहृद्भवनंगेन वा वीक्षितोऽपि चन्द्रः शुभ- कर इत्यर्थः । अर्थाद्रेकाणाधिपतिना अदृष्टः शत्रुक्षेत्रगतेन ट्रेकाणाधि- पेन दृष्टो वा न शुभकरः इत्युक्तं भवति । अर्थादेव स्वभवनगदृष्टः शुभफल एव । यत् प्रतिराशिवीक्षणफलमुक्तं तद् द्वादशांशेऽपि स्मृतम् । अतो नवांशकेषु शशिनि सूर्याधैरवलोकिते च फलं शेयमित्यन्वयः। फलं वक्ष्यमाणमित्यर्थात् सिध्यति ॥ ४ ॥ अथ कुजशुक्रनवांशस्थस्य चन्द्रमसोऽर्कादिष्टस्य फलं वसन्ततिलकनार आरक्षको वधरुचिः कुशलो नियुद्धे भूपोऽर्थवान् कलहकृत् क्षितिजांशसंस्थे । मूर्खान्यदाररतकाव्यविदः सिताशे सत्काव्यकृत् सुखपरोऽन्यकलनगश्च ॥५॥ इति । शशिनि क्षितिजांशसंस्थे सूर्याधैरवलोकिते सति आरक्ष- कादयः स्युरित्यन्वयः । कुजांशस्थे चन्द्रे सूर्येण दृष्टे आरक्षकः रक्षा- धिकृतः कुजेन दृष्टे वधरुचिः बुधेन दृष्टे नियुद्धे कुशलः, नियुद्धं पाहु युद्धम् । गुरुणा दृष्टे भूपः शुक्रेण दृष्टे अर्थवान् मन्देन दृष्टे कलह- कद् भवति । चन्द्रे सितांशे स्थिते सति सूर्येण दृष्टे मूर्यो भवति । कुजेन दृष्टे अन्यदाररतः । बुधदृष्टे काव्यविद् भवति । वाधविद इति केचित् पठन्ति । गुरुणा दृष्टे सत्काव्यकृत् । शुक्रेण दृष्टे मुखपरः । शनिदृष्टे अन्यकलत्रगश्च भवति ॥५॥ अथ बुधस्य नवांशस्थे चन्द्र सूर्यादिदृशे फलं बसन्ततिलकेनाह बौधे तु रङ्गचरचोरकवीन्द्रमन्त्रि- गेयज्ञशिल्पनिपुणाः शशिनि स्थितेंऽशे। स्वांशेऽल्पगात्रधनलुब्धतपस्विमुख्य- स्त्रीपोष्यकृत्यनिरताश्च निरीक्ष्यमाणे ॥६॥ 1. 'नगतेन वी ग. पाठः. २. 'ति । 'ख. ग. पाठः. ३. 'स्युः।' ग. ४. 'दे बा युद्धे कुशलः, गु' ख. पाठः, 'तू ।गु, ६. 'हि' ग. पाठ'. manum पाठः, ·सप्तदशोऽध्यायः। २१५ इति । शशिनि चौधेऽशे स्थिते सति सूर्यायैदृष्टे रगचरादयः स्युरित्यन्वयः । बुधांशस्थे चन्द्रे रविदृष्टे रङ्गचरः कुजदृष्टे चोरः बुध- दृष्टे कवीन्द्रः गुरुदृष्टे मन्त्री शुक्रदृष्टे गेयज्ञः गान्धर्वज्ञः शनिदृष्टे शिल्पनिपुणश्च भवति । स्वांशे कर्कटकांशे चन्द्र सूर्याथैदृष्टे अल्पगात्रादयः स्युः । चन्द्रे कर्कटकांशे रविदृष्टे अल्पगात्रः कुजदृष्टे धनलुब्धः बुध- दृष्टे तपस्वी गुरुदृष्टे मुख्यः शुक्रदृष्टे स्त्रीपोष्यः स्त्रीभिर्भरणीयः । शनि- दृष्टे कृत्यनिरतश्च भवति । अत्र केचित् कुजदृष्टेऽल्पधनः बुधदृष्टे लुब्धः गुरुदृष्टे तपस्विमुख्य इति पठन्ति ॥ ६ ॥ अथ रविगुरुनवांशस्थे चन्द्रमसि सूर्यादिदृष्टे फलं प्रहर्षिण्याह सक्रोधो नरपतिसम्मतो निधीशः सिंहांशे प्रभुरसुतोऽतिहिंस्रकर्मा । जैवेंऽशे प्रथितषलो रणोपदेष्टा हास्यज्ञः सचिवविकामवृद्धशीलाः॥७॥ इति । चन्द्रे सिंहाशे सति सूर्याधैर्दृष्टे सक्रोधादयः स्युरिति सम्बन्धः । सिंहांशकस्थे चन्द्रे रविदृष्टे सक्रोधः कुजदृष्टे नरपतिसम्मतः बुधदृष्टे निधिपतिः गुरुदृष्टे प्रभुः शुक्रदृष्टे अमुतः अपुत्रः शनिदृष्टे अतिहिंस्रकर्मा च भवति । शशिनि जैवेंशे स्थिते सति प्रथितबलादयः स्युः । जीवांशकस्थे चन्द्रे रविदृष्टे प्रथितबलः कुजदृष्टे रणोपदेष्टा युद्धोपदेशशीलः बुधदृष्टे हास्यज्ञः प्रहसनज्ञः गुरुदृष्टे सचिवः शुक्रदृष्टे विकामः ब्रह्मचर्यरुचिः शनिदृष्टे वृद्धशीलश्च भवति । वृद्धशीलः ज्ञान- वृद्धसमाचारः ॥७॥ अथ मृगकुम्भा(श)स्थे चन्द्रमसि सूर्यादिदृष्टे फलं शालिन्याह - अल्पापत्यो दुःखितः सत्यपि स्वे मानासक्तः कर्मणि स्वेऽनुरक्तः। दुष्टस्त्रीष्टः कृ(१)पणश्चार्किभागे चन्द्र भानौ तद्वदिन्द्रादिदृष्टे ॥८॥ a १. "शके स' ग. पाठः.. २. 'स्युरिति सम्बन्धः । जी' क. ग. पाठः, ·२४६ विवरणोपेते होराशास्त्रे इति । चन्द्रे आर्किभागे स्थिते सति अल्पापत्यादयः स्युरिति सम्बन्धः । चन्द्रे मन्दांशस्थे सूर्येण दृष्टे अल्पापत्यः कुजेन दृष्टे स्वे धने सत्यपि दुःखितः बुधेन दृष्टे मानासक्तः गर्वयुक्तः गुरुदृष्टे स्वकर्मणि अनुरक्तः शुक्रदृष्टे दुष्टस्त्रीष्टः शनिदृष्टे कृपणश्च भवति । लमराशा- बुंदीयमानस्यांशकस्यापि एवं मर्यादिग्रहदृष्टया आरक्षकादिफलं यो- ज्यम्। किन्तु कर्कटनवांशकं विना चन्द्रदृष्टिरशुभेति 'उदयरविशशाङ्के'- त्यादिना दशाप्रकरणे 'भेन्द्रर्कास्पदपतिगे'त्यादिना कर्माजीवमकरणे च प्रदर्शितम् । सूर्याधिष्ठितराशिवशादपि लग्नचन्द्राधिष्ठितराशिवत् फलनि- रूपणमिदानीं दृष्टिफलपकरणेऽपि प्रदर्शयति --भानौ तद्वदिन्दादिष्टे इति । भानौ इन्द्वादिदृष्टे तद्वत् फलं वाच्यम् । तद्वदिति यथा चन्द्र- स्योक्तं तथेति । ततः क्षितिजांशस्थे भानौ इन्दादिभिर्दष्टे आरक्ष- कादयः स्युः । कुजांशकस्थे सूर्ये चन्द्रेण दृष्टे आरक्षको भवति इति सम्बन्धः । कुजदृष्टे वधरुचिः बुधदृष्टे नियुद्धकुशला गुरुदृष्टे भूपः शुक्र- दृष्टे अर्थवान् शनिदृष्टे कलहकुद् भवति । एवं सर्वत्र सुधगुरुशुक्रशनै- श्वरसूर्यचन्द्रांशकेषु स्थितस्य भानोः यथोक्तक्रमेण चन्द्रस्योक्तानि दृष्टिफलानि योजयितव्यानि । किन्तु सूर्यदृष्टत्वे यत् फलमुक्तं तदेव सूर्यस्य चन्द्रदृष्टत्वेऽपि योजनीयमिति विशेषः। ताराग्रहाणां दृष्टिफलम् उदयस्य चन्द्रस्य सूर्यस्य च तुल्यमेवेति द्रष्टव्यम् । लमस्य तु चन्द्रदृष्टिफलं सप्तमस्थस्य चन्द्रस्य भावफलेन तुल्यमिति पृथस्- नोक्तम् ॥ ८॥ उक्तानामंशकफलानां तारतम्यं वसन्ततिलकेनाह- वर्गोत्तमस्वपरगेषु शुभं यदुक्तं तत्पुष्टमध्यलघुताशुभमुत्क्रमेण । बीर्यान्वितोंऽशकपतिनिरुणद्धि पूर्व राशीक्षणस्य फलमंशफलं ददाति ॥९॥ इति । ग्रहाणां यत् शुभं फलमुक्तं तस्य वर्गोचमस्वपरगेषु पुष्टमध्यलघुता वर्गोत्तमांशकगते ग्रहे फलं पुष्टं स्वांशगते मध्यं भवंश- १. 'म्। उद' प.ग. पाठः. - -- ·अष्टादशोऽध्यायः । २४७ गते फलं लघु अल्पं भवतीत्यर्थः । अशुभं फलम् उत्क्रमेण भवति । अशुभं फलं वर्गोत्तमांशगते अल्पं स्वांशगते अशुभफलं मध्यं शचं- शगते अशुभफलं पुष्टम् । वीर्यान्वितः अंशकपतिः पूर्व राशीक्षणस्य फलं निरुणद्धि । अंशफलं ददाति इत्यन्वयः। वीर्यान्वितः अंशकपतिः वीर्यवान् अंशकाधिपः राशीक्षणस्य फलं राशीश्वरे बलवत्यपि निरु- णद्धि । 'नान्यो ग्रहः सदृशमन्यफलं हिनस्तीति न्यायोन नास्तीति द्योतयितुं निरुणद्धीत्युक्तम् । आपच 'बलयोगात् फलमंशकश्योरिति पूर्वोक्तेनैव प्रकारेण वीर्यान्वितस्य अंशकपतेः फलदातृत्वे सिद्धेऽपि पुनः कथने राशीश्वरस्य अंशकाधिपस्य च बलसाम्येऽपि अंशकाधि- पफलमेव वक्तव्यमिति द्योत्यते । तथा अंशकस्य न्यूनबलत्वेऽपि राशीश्वरस्य फलम् अंशाधिपफलं च तारतम्येन योजयितव्यमिति च योत्यते ॥ ९॥ इति होराविवरणे दृष्टिफलाध्यायः सप्तदशः।। । अथाष्टादशोऽध्यायः। प्रहाणामितरेतरयोगफलानि राशियोगफलानि दृष्टिफलानि च प्रदर्थेदानी लग्नादि- भावयोगफलानि अष्टादशाध्याये प्रदयन्ते । तत्र प्रथममादित्यस्य लमगतस्य द्वितीयस्थस्य च. फलप्रदर्शनार्थ मन्दाक्रान्तामाह- शूरः स्तब्धो विकलनयनो निघृणोऽर्के तनुस्थे मेषे सस्वस्तिमिरनयनः सिंहसंस्थे निशान्धः । नीचेऽन्धोऽस्वः शशिगृहगते बुबुदाक्षः पतङ्गे भूरिद्रव्यो नृपहृतधनो वक्ररोगी द्वितीये ॥१॥ इति । अर्के तनुस्थे शूरः रणनिर्भयः स्तब्धः परैरचाल्यः विकल- नयनः नेत्ररोगवान् निघृणश्च भवति इति सामान्यफलम् । विशेषफ- ळमाह-मेषे सस्वः मेषेऽर्के लग्नस्थे सस्वः सधनः । तिमिरनयनश्च भवति तिमिरयुक्तनेत्रः । सिंहस्थे निशान्धः राज्यन्धः । नीचे तुलायां १. 'मं रवे वफगानि क्रमेणाह'-, २. 'षा' ग. पाठः. ३. 'स्थे लग्ने नि' स. पाठः.

·- २४८ विवरणोपेते होराशास्त्रे लग्नस्थेऽके अन्धः नयनरहितः अस्वः धनशून्यश्च भवति । पतङ्गे शशिगृहंगते लग्नस्थे बुबुदाक्षः पुष्पिताक्ष इत्यर्थः । द्वितीये पतङ्गे भूरि- द्रव्यः नृपहृतधनः वक्ररोगी च भवति । द्वितीये लग्नाद् द्वितीयराशिस्थे पतङ्ग इत्यर्थः ॥ १॥ अथ लग्नात् तृतीयादिस्थस्यास्य फलमौपच्छन्दसिकेनाह - मतिविक्रमवांस्तृतीयगेऽर्के विसुखः पीडितमानसश्चतुर्थे । असुतो धनवर्जितस्त्रिकोणे बलवाञ्छत्रुजितश्च शत्रुयाते ॥ २ ॥ इति । अर्के तृतीयगे मतिविक्रमवान् भवति । मतिः शाखनुदिः विक्रमस्त्वतिशक्तिता । अर्के चतुर्थे स्थिते सति विसुखः पीडितमा- नसश्च भवति सुखरहितः दुःखसहितश्च भवति । त्रिकोणे पञ्चमस्थेऽर्के असुतो धनवर्जितश्च असुतः सुताभावयुक्तः उत्पद्य नश्यतीत्यर्थः । अर्के शत्रुयाते बलवान् शत्रुजितश्च भवति शत्रुजितः जितशत्रुर्भवति । आहिताग्न्यादित्वात् परनिपातः । शत्रुजितः इत्युक्त्या अर्को बल. हीनश्चेत् शत्रुभिः परिभूयते च इति प्रोत्यते ॥ २॥ अथ सप्तमादिस्थेऽर्के जातस्य फलं वसन्ततिलकेनाह - स्त्रीभिर्गतः परिभवं मदगे पतङ्गे स्वल्पात्मजो निधनगे विकलेक्षणश्च । धर्मे सुतार्थसुखभाक् श्रुतशौर्यभाक् खे लाभे प्रभूतधनवान् पतितस्तु रिःफे ॥३॥ इति । पतङ्गे मदगे स्त्रीभिः परिभवं गतः परिभवं भामोति । अर्के निधनगे स्वल्पात्मजः विकलेक्षणश्च भवति । धर्मे अर्के सुतार्थ- सुखभाक् सुतान् अर्थान् सुखानि च भजते । खे दशमे श्रुतशौर्य- भाक् श्रुतं शास्त्रश्रवणम् । लाभे प्रभूतधनवान् पर्याप्तधनसहितः । रिःफे तु पतितः कर्मभ्रष्टो भवति ॥३॥ ४ १. 'हस्थे बु' ग. पाठः. 'ने ग. पाठः, 'ते विक. पाठः ३. 'ती' क. ग.

·अष्टादशोऽध्यायः । २४९ मथ लग्नादिस्थे चन्द्रे जातस्य फलं (शार्दूलविक्रीडितेनाह- मूकोन्मत्तजडान्धनीचबधिरप्रेष्यः शशाङ्कोदये स्वांजोचगते धनी बहुसुतः सस्वः कुटुम्बी धने । हिंस्रो भ्रातृगते सुखे सतनये तत्प्रोक्तभावान्वितो नैकारिHदुकायवह्निमदनस्तीक्ष्णोऽलसश्चारिगे। इति । शशाङ्कोदये जातः मूकोन्मत्तजडान्धनीचबधिरप्रेष्यः भवति । मूकः वक्तुमशक्तो भवति । उन्मत्तो वा जडः प्रतिवचना- शक्तो वा भवति । अन्धः नेत्रहीनो वा स्यात् । नीचः अनुचितकर्मकरः स्याद्वा । बधिरः श्रोत्रहीनः स्याद्वा । प्रेष्यः भृत्यो वा स्याद् । राशि- योगवशाद् विशेषमाह-स्वः कर्कटके मेषे उच्चे वृषभराशौ च स्थिते चन्द्रे लग्नगते धनी धनवान् भवति । चन्द्रे धने स्थिते बहुसुतः सस्वः धनवान् कुटुम्बी भरणीयजनयुक्तश्च भवति । भ्रातृगते चन्द्रे हिंस्रः हिंसाशीलो भवति । सतनये सुखे तत्मोक्तभावान्वितः चतुर्थे पञ्चमे च तत्रोक्तैर्भावरन्वितः चतुर्थे भवनसुखमित्राद्यन्वितः पञ्चमे पुत्रबुद्धिस- हित इति यावत् । अरिगे चन्द्रे नैकारिः बहुशत्रुः मृदुकायवह्निमदनः मृदुकार्यवहिः मन्दकायाग्निः मृदुमदनः मन्दकामश्च तीक्ष्णः तैष्ण्ययुक्तः अलसः मन्दः॥४॥ अथ सप्तमादिस्थानस्थे चन्द्रमसि जातस्य फलं वार्दूलविक्रीडितेनाह - ईष्यः स्त्रीप्रमदो मदे बहुमतियाध्यर्दितश्चाष्टमे सौभाग्यात्मजमित्रवन्धुधनभाग धर्मस्थिते शीतगौ।। निष्पतिं समुपैति धर्मधनधीशौर्यैर्युतः कर्मगे ख्यातो भावगुणान्वितो भवगते क्षुद्रोऽङ्गहीनो व्यये ॥ इति । मदे चन्द्रे ईयुः ईर्ष्याशीलः । स्त्रीप्रमदः स्त्रीषु सक्तश्च भवति । तीव्रमद इति वा । अष्टमे चन्द्रे बहुमतिः बहुबुद्धिः व्याध्य- दितश्च व्याधिपीडितश्च भवति । शीतगौ धर्मस्थिते सति सौभाग्या- मजमित्रबन्धुधनभाग् भवति । मित्राणि सख्यादयः बन्धवो मातुला- दयः । कर्मगे शीतगौ सति धर्मधनधीशौर्यैर्युतो निष्पत्तिं समुपैति 'स्वः मेषे उपे च' क. ग. पाठः. २. 'याग्निः' ख. ग. पाठः. 'नीषु' क. पाठः. ३. १. HH ·२५० विवरणोपेते होराशास्त्रे N परिणति प्रामोतीत्यर्थः। चन्द्रे भवगते ख्यातः भावगुणान्वितश्च एका- दशभावोक्तगुणान्वितः । व्यये चन्द्रे क्षुद्रः निकृष्टः अङ्गहीनः चक्षुरा- घङ्गविकलः॥५॥ अथ मादिस्थे कुजे जातस्य फलं वसन्ततिलकेनाह लग्ने कुजे क्षततनुर्धनगे कदन्नो धर्मेऽघवान् दिनकरप्रतिमोऽन्यसंस्थः । विद्वान् धनी प्रबलपण्डितमन्न्यशत्रु- नर्मज्ञविश्रुतगुणाः परतोऽवज्ञ ॥ ६ ॥ इति । कुजे लग्नगते क्षततनुः निजागन्तुकव्रणयुक्तशरीरः । कुजे धनगे कदन्नः कुत्सितानः । कुजे धर्मस्थिते अघवान् दुष्कर्म- युक्तः। अन्यसंस्थः दिनकरप्रतिमः । उक्तान्येषु लनधनधर्मेभ्योऽन्येषु भावेषु स्थितः दिनकरप्रतिमः आदित्योक्तसमानफलः । उत्तरार्धेन बुधस्य फलमाह-ज्ञे लग्नादिषु स्थिते क्रमेण विद्वदादयः भवन्ति । लग्ने बुधे विद्वान् द्वितीये धनी तृतीये प्रबलः चतुर्थे पण्डितः पश्चमे मन्त्री सचिवः षष्ठे अशत्रुः शत्रुरहितः सप्तमे नर्मज्ञः नर्मकुशलः अष्टमे विश्रुतगुणः । परतः अर्कवत् परतः नवमदशमैकादशद्वादशेषु अ- कवद् आदित्योक्तसमानफलः ॥ ६ ॥ अथ जीवे लग्नादिस्थे जातस्य फलमिन्द्रवज्रयाह - विद्वान् सुवाक्यः कृपणः सुखी च धीमानशत्रुः पितृतोऽधिकश्च । नीचस्तपस्वी सधनः सलाम: खलश्च जीवे क्रमशो विलग्नात् ॥७॥ इति । जीवे विलग्नात् प्रभृति भावेषु स्थिते सति क्रमशों विद्वदादयो भवन्ति । जीवे लग्ने स्थिते सति जातो विद्वान् भवति । धने सुवाक्यः शोभनवाक्यः । भ्रातस्थे कृपणः सद्भावरहितः निर्दय- १... 'ताशनः । कु', '२. 'नस्थाने सुः क. ग. पाठः, ·अष्टादशोऽध्यायः । २५१ त्वादियुक्तः । सुखस्थे सुखी । धीस्थे धीमान् । शत्रुस्थे अशत्रुः अजातशत्रुः । सप्तमे पितृतोऽधिकः पितृभ्योऽधिकः स्वकुले पूर्वजातेभ्यः स्वगुणैरधिको भवतीत्यर्थः । अष्टमे नीचः असम्मतः । नवमे तपस्वी । दशमे सधनः । लाभे स्थिते सलामः अपरिमितायसहितः । द्वाद- शस्थे खलश्च खलो निस्सङ्गः ॥७॥ शुक्रस्य फलमाह - स्मरनिपुणः सुखवांश्च विलग्ने प्रियकलहोऽस्तगते सुरतेप्सुः। तनयगते सुखितो भृगुपुत्रे गुरुवदतोऽन्यगृहे सधनोऽन्त्ये ॥ ८ ॥ इति । भृगुपुत्रे विलग्ने स्मरनिपुणः कामनिपुणो भवति सुख- वांश्च भवति । भृगुपुत्रे अस्तगते प्रियकलहः सुरतेप्सुश्च भवति । भृगुपुत्रे तनयगते सुखितः सञ्जातसुखः । अतोऽन्यगृहे गुरुवत् । अन्त्ये द्वादशे सधनश्च भवति ॥ ८॥ अथ लग्नादिस्थस्य शनेः फलप्रदर्शनार्थ शिखरिणीमाह : अदृष्टार्थो रोगी मदनवशगोऽत्यन्तमलिनः शिशुत्वे पीडातः सवितसुतलग्नेऽत्यलसवाक् । गुरुस्व चस्थे नृपतिसदृशो ग्रामपुरपः सुविद्वांश्चार्वङ्गो दिनकरसमोऽन्यत्र कथितः ॥९॥ इति । सवितृसुतलग्ने जातः अदृष्टार्थो भवति अदृष्टार्थों नित्य- दरिद्रः रोगी मदनवशगश्च भवति । अत्यन्तमलिनः अत्यन्तनीचः । शिशुत्वे पीडाः शैशवे एवं पीडातः । अत्यलसवाग अतिमन्दवचनः। अदृष्टार्थत्वेनात्यन्तमलिनत्वेन च तस्करत्वं व्यज्यते साक्षादनुक्तिः तारतम्यनिरूपणायेति द्रष्टव्यम् । तथा शनेश्चेष्टाबलादियोगे सति पारत्रिकप्रयोजन इति च अदृष्टार्थशब्देन घोत्यते । तथाच अदृष्टार्थः मुमुक्षुरित्यर्थः रोगी रोगोऽपि मोक्षहेतुरित्यर्थः । ' १. 'लाभस्थ स' ग. पाठः. '' क.ख. पाठा.

·२५२ विवरणोपेते होराशास्त्रे "विवेकिनो भवन् व्याधिविशुद्ध इव देशिकः । विषयेषु विरागाय विषमाक्षे च भक्तये॥" मदनवशगः मदनो वशगो यस्य जितेन्द्रिय इत्यर्थः । अत्यन्तमलिनः तपोभिः कर्शिताङ्गः । शिशुत्वे पीडातः अत्यलसवाक् शास्त्रार्थवादी इति । एवं बलिनि शनौ योज्यम् । बलहीने पूर्वोक्तमेव फलं वाच्यम् । राशिवशाद् विशेषमाह - सवितृसुते गुरुस्वर्वोच्चस्थे गुरु- क्षेत्रयोः स्वक्षेत्रयोरुच्चे च स्थिते सति नृपतिसदृशः ग्रामपुरपश्च तथा सुविद्वान् चार्वङ्गश्च बलतारतम्यवशाद् भवति । अन्यत्र दिनकरसमः कथितः लग्नादन्येषु धनादिभावेषु आदित्योक्तसमानफलः ॥ ९॥ एवं लग्नादिद्वादशभावेषु ग्रहयोगवशात् फलानि प्रदादानी तत्र स्थितानां सर्वेषां प्रहाणां फलविशेषप्रदर्शनार्थ मालिनीमाह सुहृदरिपरकीयस्वःतुङ्गस्थितानां फलमनुपरिचिन्त्यं लग्नदेहादिभावः । समुपचयविपत्ती सौम्यपापेषु सत्यः कथयति विपरीतं रिःफषष्ठाष्टमेषु ॥ १० ॥ इति । लग्नदेहादिभावैः मुहृदरिपरकीयस्वक्षतुङ्गस्थितानां फल- मनुपरिचिन्त्यमित्यन्वयः । लग्नदेहादिभावैः लग्नं देहः तदादिभिः धनसहजप्रभृतिभावैरित्यर्थः । सुहृद् बन्धुः अरिः शत्रुः परकीय उदा- सीनः तेषामात्मनश्च क्षेत्रेषु तुङ्गे च स्थितानां ग्रहाणां फलानां यथोक्तं फलम् अनुक्रमेण वक्ष्यमाणस्वरूपेण परिचिन्त्यं परितश्चि- न्त्यम् । समुपचयविपत्ती सौम्यपापेषु सत्यः कथयति । सत्याचार्यो देहादिभावानां समुपचयविपत्ती यथाक्रमं सौम्यपापेषु कथयति । (त? यस्मिन् भावे सौम्यः शुभग्रहः स्थितः तस्य भावस्य वृद्धिः, यत्र पापग्रहस्तस्य हानिरिति । रिम्फषष्ठाष्टमेषु किन्तु विपरीतं कथयति रिफषष्ठाष्टमेषु स्थितः शुभग्रहो व्ययारिमरणानां क्रमेण हानि क- रोति । पापग्रहो वृद्धिं करोतीत्यर्थः । लग्नदेहादिभावैरित्यत्र लग्नदेहादि- " १. 'नी प्रहाश्रितराश्यंशकवशेन फलतारतम्यं दर्शयति- ख. ग. पाठः.

·-- अष्टादशोऽध्यायः । २५३ भिर्भावः यो भावो निरूप्यते तं भावं लग्नं कृत्वा तस्य स्वरूपं देहत्वेन चिन्तनीयं, तस्माद् द्वितीयं तस्य भावस्य धनत्वेन, तृतीयं सहायत्वेन, चतुर्थमधिकरणत्वेन, पञ्चमं तद्भावोद्भववस्तुत्वेन, षष्ठं तन्नाशहेतुत्वेन, सप्तमं तत्सहचरत्वेन, अष्टमं तदायुट्वेन, नवमं तद्भाग्यत्वेन, दशमं तयापारत्वेन, एकादशं तल्लाभत्वेन, द्वादशं तब्धयत्वेन च विचिन्तनीय- मित्यर्थः । तद्यथा तत्र धनभावनिरूपणकारस्तावत् प्रदर्श्यते धनस्य द्वितीयो राशिलग्नम् अतो द्वितीयराशिना धनशरीरं ग्रहयोगेक्ष- णाधिपत्यवशेन पुष्टमध्यकृशत्वादियुक्तं सम्यग् विमृश्य वक्तव्यं ततो द्वितीयन धनस्य धनं धनशरीरपोषको रक्षकवर्गः । ततस्तृतीयेन तत्स- हाया अधमधनार्धधनातिधनस्वरूपाः गोमहिषतुरगादयः मणिहिरण्या- दयः मित्रक्षेत्रविद्यादयश्च विचिन्तनीयाः। धनशब्देन देहवृत्तिसाधनं वस्तु कथ्यते । तच्च शालिव्रीहितिलमुद्कापासादिकं धान्यजातं तत्सह- चराणि गोमहिषगजतुरगादिजीवधनानि क्षणभङ्गुरत्वेन अधमधनानि तथा मणिहिरण्यादयोऽपि देहवृत्तिसाधनद्रव्यसम्पादनोपकरणत्वेन क्षीयमाणत्वादर्धधनानि तथा मित्रक्षेत्रविद्यादयोऽतिधनानि यथा क्षी- रस्य पयो मित्रं निजयोगेन क्षीरवृद्धिं कुरुते क्षयावस्थायां पुनः क्षीर- क्षयात् पूर्वमेव संक्षीयते तादृशं मित्रमातिधनमाहुः क्षेत्रं च प्रतिवर्ष धान्योत्पादकत्वाद् अतिधनं विद्याधनस्य सर्वधनाधिकत्वं प्रसि- द्धम् । "अधर्म जीवधनं स्याद्धनमर्धधनं धनं विदुर्धान्यम् । अतिधनमार्याः प्राहुः क्षेत्रं मित्रं च विद्यां च ॥" एवं खलु वृद्धा ब्रुवते । तथा धनभावाच्चतुर्थेन धनस्याधिकरण भूता दायादापवरकपेटकादयो वक्तव्याः। तथा धनात् पञ्चमेन धन- जनिताः कोशदण्डशचादयः। धनात् खलु भण्डारसम्भवः तथा धना- देव सैन्यलब्धिः धनादेव शत्रवोऽपि जायन्ते । तस्मात् तेषां धनजनि- तत्वम् । तथा धनस्य षष्ठस्थानेन धनस्य परिपन्थिनः प्रमादभोग- कलत्रमदराजचोरादयो वक्तव्याः । तथा धनात् सप्तमस्थानेन धन १. 'बाद' क. ग. पाठः... २.. 'द्याथ ॥' ग. पाठः, ·२५४ विवरणोपेते होराशास्त्रे सहचारिणो अभ्यङ्गानपानादयो भोगविशेषा वक्तव्याः । धना- दष्टमभावेन धनस्यायुर्वृद्धिक्षयौ वक्तव्यौ तौ च धर्माधर्मनिमित्ताविति तद्विशेषोऽष्टमेन निर्देष्टव्यः । तथा नवमेन धनस्य भाग्यभूता आज्ञाभि- मानोत्साहादयः परिचिन्त्याः। तथा धनाद् दशमेन धनव्यापारभूता लाभविशेषा वक्तव्याः। तथा धनादेकादशभावेन धनस्य निजोत्पत्त्यु- पकारिणां कर्मकरवेतनकर्षणवापनसेचनादिकमकरवृत्तिद्रव्ययीजविशे- षाणां स्वरूपाणि वक्तव्यानि । तथा धनाद् द्वादशभावेन धनवतो जन्मलग्नेन धनस्य व्ययः भुक्तिविपक्तिजनितः परिचिन्तनीयः । एवं धनभावस्य लग्नत्वेन परिकल्पितस्य लग्नादिभिर्वादशभिर्देहादिस्वरूपै- र्भावैलग्नदेहादिभावैः सुहृदरिपरकीयस्वःतुङ्गास्थितानां ग्रहाणां फलानि यथावनिरूप्य जन्मिनो धनस्वरूपं वक्तव्यम् । नन्विदानीं धनं प्रति बहुविधा विशेषाः प्रदर्शिताः । धनरहिताश्च बहवो जना दृश्यन्ते । तेषां कथमिदं धनलक्षणकथनं घटते । मन्द! मैवम् । घटत एवैतत् । कथामिति चेद् जन्मिनः पुरुषस्य हि जातकलक्षणं निरूप्यते तस्य लग्नराशिग्रह- स्थितिवशेन धनसहितत्वं वा धनरहितत्वं वा सम्यग् आयव्ययकरणेन विनिश्चित्य धनसहितत्वमस्ति चेद् एतानि लक्षणानि योजयितव्यानि । आयव्ययकरणं चोक्तमुमामहेश्वरसंवादे- "सर्वेषां वारतारातिथिखगभनवांशार्कभागत्रिभाग- चन्द्राद्वोदयादपि बलवशतः स्वःसङ्ख्यावशाच्च । सम्पिण्ड्यात् कर्मभोग विलयमिति पृथक् स्वेष्यलिप्ताहतं तत् स्वद्रव्यावाप्तिभुक्तिक्षयपरिमितयः सम्भवेयुर्ग्रहाणाम् ॥" इति । एवमुक्तप्रकारेण आयव्ययकरणेन सर्वेषामपि भावानां सम्भ- वासम्भवप्रमाणानि गुरुकुलक्लिष्टैः सम्पदायविद्भिः दैवज्ञैः सम्यगारा- धितसूर्यदेवानुग्रहानवग्रहप्रतिभाप्रभावैरवबोद्धव्यानि ॥१०॥ निर्देष्टव्येषु शुभाशुभेषु तारतम्यक्रममाह स्वोच्चत्रिकोणस्वसुहच्छत्रुनीचगृहार्कगैः। शुभं सम्पूर्णपादोनदलपादाल्पनिष्फलम् ॥ ११॥ - . --- .. १. 'भादयो व' क. पाठः, २. 'शिस्थि' ग. पाठः. ३. 'ममनुष्टुभमा' क. पाठः.

·--- अष्टादशोऽध्यायः । २५५ इति । स्वोच्चे शुभं सम्पूर्णम् अशुभं निष्फलं, स्वत्रिकोणे पादोनं शुभम् अशुभं पादमात्र, स्वक्षेत्रे शुभमशुभं चाध, सुहृत्क्षेत्रे शुभं पादमात्रम् अशुभं पादत्रितयं, शत्रुक्षेत्रे शुभमल्पम् अशुभमनल्पं, नीच- क्षेत्रे मौन्ये च शुभं निष्फलम् अशुभं सम्पूर्णम् इत्युक्तक्रमेण शुभफला- नामशुभफलानां च पौष्कल्यं वैकल्यं वा वक्तव्यमित्यर्थः । एवं योग- फलेषु स्थानफलेषु दृष्टिफलेषु च ग्रहाणां स्वोच्चत्रिकोणादिनिमित्त- स्तारतम्यक्रमोऽनुसन्धयः । भावफलेषु तु ग्रहाणां स्वोच्चादिनिमित्तः तात्कालिकभावांशकनिमित्तश्च तारतम्यक्रमो विचिन्तनीयः । भाव- स्थितिनिमित्तं फलं हि भावफलं भावाश्च द्वादशापि द्वादशसु राशिषु जननकालोदीयमानांशकसङ्ख्यासमानसङ्खये अंशके वर्तन्ते । तस्मात् पूर्व पञ्चदशे भागे भावारम्भः तस्योपरितने पञ्चदशे भागे भाव- विरामः । एवं सति राशिमध्यादन्यत्र भावा राशिद्वयसम्बन्धिनो वर्तेरन् । तस्माद् भावारम्भकाले ग्रहाणां भावफलारम्भः ग्रहाणां भाव- समांशकत्वे भावफलं सम्पूर्णम् । तस्माद्रासक्रमेण भावावसाने ग्रहाणां भावफलाभावः। तथोक्तं श्रीपतिना "वदन्ति भावैक्यदलं हि सन्धि तत्र स्थितः स्यादफलो ग्रहेन्द्रः । भावप्रवृत्तौ हि फलप्रवृत्तिः पूर्ण फलं भावसमांशकेषु ॥ हासक्रमाद् भावविरामकाले फलस्य नाशः कथितो मुनीन्द्रैः।" इति । एवं भावादी भावमध्ये भावान्ते च तदन्तरालयोश्च भाव- फलानां तारतम्यं वेदितव्यम् इत्यनुक्तमपि युक्तिवशादवगम्यते इत्या- चार्येण ग्रन्थबाहुल्यभयानोक्तम् ॥ ११ ॥ इति होराविवरणे भावाध्यायोऽष्टादशः ॥ १८ ॥ १. 'न' ग. पाठा. २. 'व' क. ख. पाठः ३. 'ब' ग. पाठः.

·.. .२५६ विवरणोपेते होराशाचे अथ एकोनविंशोऽध्यायः । अथ प्रहाणां षड्वर्गयोगफलान्याह । तत्र प्रथमं राशिफलंधु वक्तव्यंषु केवलं. मेगा दिराशिफलानां पूर्व 'वृत्ताताम्राग'लादिभिः प्रदर्शितत्वादिदानी स्वक्षत्रत्वादिगुणविशिष्ट राशि, फलानि प्रदश्यन्ते. कुलसमकुलमुख्यबन्धुपूज्या धनिसुत्रिभोगिनृपाः स्वभैकवृद्धया । परविभवसुहृत्स्वबन्धुपोप्या गणपबलेशनृपाश्च मित्रभेषु ॥ १॥ इति । स्वभैकद्धया कुलसमकुलमुख्यवन्धुपूज्या धनिसुखि भोगिनृपाश्च जायन्ते इत्यन्वयः । स्वभैकवृद्धया स्वभानामेकैकवृद्धया कुलसमादयः स्युः । एकेन ग्रहेण स्वक्षेत्रस्थेन जातः कुलसमो भवनि द्वाभ्यां कुलमुख्यः त्रिभिर्बन्धुपूज्यः चतुर्भिर्धनी पञ्चभिः सुखी पभिः स्वक्षेत्रस्थैः योगी भोगयुक्तो जायते । सप्तभिरपि ग्रहैः स्वक्षेत्रस्थैः नृपो जायत इत्यर्थः । तथा मित्रभेषु क्रमेण परविभवसुहृत्वबन्धुपोप्याः गणपबलेशनृपाश्च भवन्ति एकेन ग्रहेण मित्रक्षेत्रगतेन परविभवपोप्यः परस्य विभवेन पोषणीयः द्वाभ्यां मित्रगृहस्थाभ्यां सुहृत्पोष्यः सौहार्द- युक्तेन येनकेनचित् पोष्य इत्यर्थः । त्रिभिः स्वेन आत्मीयेन पोण्यो भवति । आत्मात्मीयज्ञातिधनवाची स्वशन्दः । चतुर्भिर्वन्धुपोष्यो भवति बन्धुभिर्मातुलादिभिः पोष्यः। पञ्चभिर्गणानां पतिः। पदाभि- बलेशः सेनापतिः। सप्तभिर्ग्रहैरपि बन्धुक्षेत्रगतैर्नृपो भवतीत्यर्थः । अत्री- भयत्रापि एकेन स्वक्षेत्रगतेन कुलसमः द्वाभ्यां कुलसमः कुलमुख्यध त्रिभिः कुलसमः कुलमुख्यः बन्धुपूज्यश्च इत्यादि । तथा एकेन पन्धु- क्षेत्रगतेन परविभवपोष्यः द्वाभ्यां परविभवपोष्यः सुहत्पोष्यश्च इत्यादि केचित् पठन्ति ॥१॥ स्वोचस्थस्यैकस्यापि फलं मालिन्याह जनयति नृपमेकोऽप्युचगो मित्रदृष्टः प्रचुरधनसमेतं मित्रयोगाच सिद्धम् । A १. “ति सम्बन्धक, ग. पाठः, ·एकोनविंशोऽध्यायः । २५७ विवसुविसुखमूढव्याधिता बन्धुतप्ता वधदुरितसमेताः शत्रुनिम्नःगेषु ॥२॥ इति । एकोऽपि ग्रहः उच्चगः परमोच्चगतः मित्रदृष्टः नृपं जन- यति । अगीति सम्भावनायाम् । उच्चगतेषु वक्रादिषु ग्रहेषु लग्नस्य नियतत्वे सति पूर्व राजयोगाः प्रदर्शिताः । इदानीमुच्चगतग्रहस्य ल- मस्य चानियतत्वेऽपि मित्रदृष्टत्वेन कदाचिद् राजा भवेद् इत्यपिशब्देन द्योत्यते । मित्रयोगात् प्रचुरधनसमेतं जनयति । अथवा उच्चगै एकोऽपि ग्रहः मित्रदृष्टः प्रचुरधनसमेतं नृपं जनयति । तथा मित्रयोगाचे प्रचुर- धनसमेतं नृपं जनयतीति सम्बन्धः । सिद्धमिति प्रसिद्धं बहुषु शास्त्रेषु प्रसिद्धमित्यर्थः । अत्र केचित् मित्रयोगात् सिद्धं नृपं कस्यापि मित्रभूतस्य पुरुषस्य योगाद् योग उपायः सिद्धं साधितं राजानं जनयति इति योजयन्ति । तथा शत्रुनिम्नदंगेषु विव विसुखमूढव्याधिताः बन्धुतप्ताः वधदुरितसमेता भवन्ति । एकेन ग्रहेण शत्रुनीचर्कगतेन विवसः धन- रहितो भवति द्वाभ्यां विसुखः त्रिभिः शत्रुनीचगतैमूढ इतिकर्तव्यता- रहितः चतुर्मिळधितः पञ्चभिर्बन्धुतप्तः बन्धुविषयपरितापयुक्तः षभिः वधसमेतः ताडनादिभाजनभूतः सप्तभिग्रहैः शत्रुगृहस्थैर्नीच- गृहस्थैर्वा जाता दुरितसमेता महापातकयुक्ता भवन्ति ॥ २ ॥ अथ कुम्भलग्नजातस्याशुभफलप्रदर्शनार्थमुपजातिकामाह न कुम्भलग्नं शुभमाह सत्यो न भागभेदाद् यवना वदन्ति । कस्यांशभेदो न तथास्ति राशे- रतिप्रसङ्गास्त्विति विष्णुगुप्तः ॥३॥ इति । सत्यः कुम्भलग्नं न शुभमाह कुम्भस्य रिक्तकुम्भधरत्वाद् दुःखस्वरूपस्य मृत्युकारकस्य मन्दस्य मूलक्षेत्रत्वाच्च । तथा कल्पादौ मीनान्त्यस्थितेषु सर्वेषु ग्रहेषु मीनान्त्यलग्नराश्यष्टकवर्गस्य शोधनक- मणि शोध्यकाक्षशालित्वाच्च कुम्भलनमशुभैमिति सत्याचार्यों वदति । तत्र पक्षान्तरमाह-यवनास्तथा न वदन्ति किन्नु भागभेदाद् वदन्ति १, 'गतः ए' ग. पाठ:. १. च इति' क. पाठः. ३. 'मंस' ख. ग. पाठः. LT ·२५८ - यथा- - विवरणोपेते होराशास्त्रे कुम्भद्वादशांशो न शुभ इति वदन्ति च अतः कुम्भद्वादशांशी लग्नग- तश्चेन्न शुभ इति यवनानां मतम् । विष्णुगुप्तस्य मतमाह कस्य राशेरंशभेदो नास्ति सर्वत्रापि राशौ कुम्भद्वादशांशकं सम्भवती- त्यर्थः । तथा अतिप्रसङ्गः सर्वेषां राशीनां कुम्भाख्यो द्वादशांशो वयः स्याद् इति यवनमतस्य अतिप्रसङ्गाख्यो दोषोऽस्ति अतः सत्याचा- र्यपक्ष एव श्रेयान् इति विष्णुगुप्तः ॥ ३ ॥ इति प्रहाणां राशियोगफलान्युक्त्वा होरायोगफलं वसन्ततिलकेनाह- यातेष्वसत्स्वसमभेषु दिनेशहोरां ख्यातो महोचमपलार्थयुतोऽतितेजाः । चान्द्री शुभेषु युजि मार्दवकान्तिसौख्य- सौभाग्यधीमधुरवाक्ययुतः प्रजातः ॥ ४ ॥ इति । असत्सु असमभेषु दिनेशहोरां यातेषु जातः ख्यातः महोघमबलार्थयुतः अतितेजाश्च भवतीत्यन्वयः । असत्सु अर्ककुजम- न्देषु असमभेषु मेपमिथुनाद्योजराशिषु तथा शुभेषु युजि चान्द्रीं होरा यातेषु प्रजातः मार्दवकान्तिसौख्यसौभाग्यधीमधुरवाक्ययुतः भवति । शुभेषु चन्द्रबुधगुरुशुक्रेषु युजि वृषभकुलीरादिषु युग्मराशिषु ॥ ४ ॥ पुनरपि होरागतफलमिन्द्रवज्रयाह तास्वेव होरास्वपरक्षगासु ज्ञेया नराः पूर्वगुणेषु मध्याः। व्यत्यस्तहोराभवनस्थितेषु मां भवन्त्युक्तगुणैर्विहीनाः॥५॥ इति । अपरखंगासु तास्वेव होरासु जाताः पूर्वगुणेषु मध्याः ज्ञेयाः । अपरसंगासु ओजराशिषु चन्द्रहोर गतेषु अथवा युग्मराशिषु सूर्यहोरां गतेषु शुभेष्वशुभेषु वा जाता इत्यर्थः । शुभेषु अशुभेषु च व्यत्यस्तहोराभवनस्थितेषु जाता मा उक्तगुणैविहीना भवन्तीत्य- न्वयः । व्यत्यस्तहोराभवनस्थितेषु ओजराशौ सूर्यहोरां गतेषु शुभेषु युग्मराशौ चन्द्रहोरां गतेषु पापेषु इत्यर्थः ॥५॥ १. 'शः स', २. 'भोगसौ', ३., ४., ५., (. 'ताः', ७. 'न्ति' क. पाठ:: .

·. एकोनविंशोऽध्यायः । २५९ देकाणफलं वसन्ततिलकेनाह- कल्याणरूपगुणमात्मसुहृद्दगाणे चन्द्रोऽन्यगस्तदधिनाथगुणं करोति । व्यालोद्यदायुधचतुश्चरणाण्डजेषु तीक्ष्णोऽतिहिंस्रगुरुतल्परतोऽटनश्च ॥ ६ ॥ इति । आत्मसुहृद्दगाणे स्थितश्चन्द्रः कल्याणरूपगुणं करोति आत्मद्रेकाणे सुहृद्रेक्काणे च स्थितश्चन्द्रः कल्याणरूपगुणं करोति । अन्यग उदासीनः शत्रुद्रेक्काणगतः। तदधिनाथगुणं द्रेक्काणनाथसह- शगुणं द्रेक्काणनाथ उदासीनश्चेन्मध्यमरूपगुणं करोति शत्रुश्चेद् रूप- गुणहीनं करोति । तथा व्यालोद्यदायुधचतुश्चरणाण्डजेषु द्रेक्काणेषु स्थिते चन्द्रे जातः क्रमेण तीक्ष्णः अतिहिंस्रः गुरुतल्परतः अटनश्च भवति । सर्पद्रेक्काणस्थे (चन्द्रे) जातः तीक्ष्णो भवति । उद्यदायुध- देक्काणस्थे चन्द्रे जातः अतिहिंस्रः, चतुष्पाद्रेक्काणस्थे गुरुतल्परता, पक्षिद्रेक्काणस्थे अटनश्च भवति इति चन्द्रस्य द्रेक्काणफलमुक्तम् । पूर्वोक्तातिदेशेन लमद्रेक्काणफलमपि एवमिति द्रष्टव्यम् ॥ ६ ॥ अथ नवांशकफलं शालिन्याह स्तेनो भोक्ता पण्डिताब्यौ नरेन्द्र क्लीयः शूरो विष्टिकृद् दासवृत्तिः । पापो हिंस्रोऽभीश्च वर्गोत्तमांशे. ज्वेषामीशा राशिव द्वादशांशे ॥ ७॥ इति । मेषादिनवांशस्थिते चन्द्रे स्तेनादयो भवन्ति । मेषांशे स्तेनः वृषभांशे भोगशील: मिथुनांशे पण्डितः कुलीरांशे आत्यः सिंहाशे नरेन्द्रः कन्यांशे क्लीवः षण्डः तुलांशे शूरः वृश्चिकांशे विष्टि- कृद् भारवाही चापांशे दासवृत्तिः दास्येन वृत्तिं करोति मकराशे पापा कुम्भाशे हिंस्रः हिंसनशीलः मीनांशे अभीश्च शूरः । अधीरिति वा पाठः । वर्गोत्तमांशेषु एषामीशा भवन्ति मेषे वर्गोत्तमांशे चोरा- - १. 'वन्धुढे', २. 'णे जा' क. ग. पाठः.

·--- २६० विवरणोपेते होराशास्त्रे धिपतिः वृषभे वर्गोत्तमांशे भोगिनां प्रधानो भवतीत्यादि । द्वादशा- शकफलमाह-राशिवद् द्वादशांशे इति । द्वादशांश राशिवद् राशीनां पूर्वमुक्तमेव फलं वक्तव्यम् ॥ ७॥ अथ भौमसौरयोः स्वत्रिंशांशस्थयोः फलं वसन्ततिलकेनाह जायान्वितो बलविभूषणसत्त्वयुक्त- स्तेजोतिसाहसयुतश्च कुजे स्वभागे । रोगी मृतस्वयुवतिविषमोऽन्यदारो दुःखी परिच्छदयुतो मलिनोऽर्कपुत्रे ॥ ८॥ इति । कुजे स्वभागे स्वत्रिशाशे स्थिते सति जायान्वितो भवति बलविभूषणसत्त्वयुक्तश्च । तेजायुतः अतिसाहसयुक्तः अत्युत्माहसं- पन्नः । अर्कपुत्रे स्वत्रिंशांशे स्थिते रोगी मृतस्त्रयुवतिः मृतस्वभार्यः विषमः विषमशीलः अन्यहारः पौरदारिकः दुःखी परिच्छदयुतः सर्वो- पकरणयुक्तः मलिनश्च भवति ॥ ८॥ अथ जीवबुधयो: स्वत्रिंशाशगतयोर्जातस्य फलं वसन्ततिलकेनाह स्वांशे गुरौ नयशस्सुखवुद्धियुक्त- स्तेजखिपूज्यनि(१)रुगुद्यमभोगवांश्च । मेधाकलाकपटकाव्यविवादशिल्प- शास्त्रार्थसाहसयुतः शशिजेऽतिमान्यः ॥९॥ इति । गुरौ स्वांशे स्वत्रिंशांशस्थे धनयशःसुखबुद्धियुक्तः धनेन यशसा सुखेन बुद्धया च युक्तः, तेजस्विपूज्यनिरुगुबमभोग- वांश्च तेजस्वी च पूज्यश्च निरुक् निरामयः उद्यमभोगवांश्च उद्यमवान् भोगवांश्च भवति । शशिजे स्वत्रिंशांशस्थे मेधाकलाकपटकाव्यविवाद- शिल्पशास्त्रार्थसाहसयुतः मेधया कलाकपटकाव्यविवादशिल्पैश्च शिल्प कौशलं कलाशिल्पेन कपटशिल्पेन काव्यशिल्पेन विवादशिल्पेन च शास्त्रार्थैः साहसेन च युतो भवति । अतिमान्यश्च भवति ॥९॥ 'शे राशी' ग. पाठः. २. 'शस्थे रो', ३. 'परदारगः दुः' ग. पाठः.

·विंशोऽध्यायः । २६३ अथ शुक्र स्वत्रिंशांशस्थे (च?) आदित्यचन्द्रयोः भौमादित्रिंशांश (स्थे ? स्थिती च)- स्वत्रिंशांशे बहुसुतसुखारोग्यभार्यार्थयुक्तः शुक्र तीक्ष्णः सुललिततर्नुर्विप्रकीर्णेन्द्रियश्च । शूरस्तब्धौ विषमवधको सद्गुणाढ्यो सुखिज्ञौ चार्वङ्गेष्टौ रविशशियुतेष्वारपूर्वाशकेषु ॥१०॥ इति । शुक्रे स्वत्रिंशांशे स्थिते बहुसुतसुखारोग्यभार्यार्थयुक्तो भवति । तीक्ष्णः आशुकार्यकरः सुललिततनुः सौन्दर्ययुक्तः विपकी- र्णन्द्रियः इतस्ततो विप्रकीर्यमाणेन्द्रियः सर्वत्र तृष्णाचार्चल्ययुक्त इ- त्यर्थः ! रविशशियुतेषु आरपूर्वाशकेषु शूरस्तब्धादयो भवन्ति । भौम- त्रिंशांशके रवियुते शूरो भवति । तत्र चन्द्रयुते स्तब्धो भवति । मन्दत्रिं- शांशके रवियुते विषमो भवति अनृजुर्भवति । तत्र चन्द्रयुते वधको भवति ताडनादिरतो भवति । गुरुत्रिंशांशके रवियुते सद्गुणः चन्द्रयुते आब्यः । बुधत्रिंशांशके रवियुते सुखी चन्द्रयुते ज्ञः । शुक्रत्रिंशांशके रवियुते चार्वङ्गः चन्द्रयुते इष्टः लोकप्रियो भवति ॥१०॥ इति होराविवरणे आश्रयसंज्ञ एकोनविंशोऽध्यायः ।। अथ विंशोऽध्यायः। अथ प्रकीर्णकाध्यायो व्याख्यायते । अप्रकृतानि प्रकृतोपयोगीनि लक्षणानि प्रकीर्णका- न्युच्यन्ते । तत्र प्रथमं यथोक्तफलकर्तृणां ग्रहाणो परस्परसहायत्वस्य लक्षणमाह स्वक्षतुङ्गमूलत्रिकोणगाः कण्टकेषु यावन्त आस्थिताः । सर्व एव तेऽन्योन्यकारकाः कर्मगस्तु तेषां विशेषतः ॥१॥ इति । कण्टकेषु स्वक्षतुङ्गमूलत्रिकोणगाः यावन्त आस्थिताः ते सर्व एव अन्योन्यकारका भवन्तीत्यन्वयः । कण्टकेषु जन्मलग्नकेन्द्रे- विति यावत् । तत्रापि तेषां कर्मगा विशेषतः कारको भवति ॥१॥ १. 'शुक्र कान्त; सु', २. 'नुस्सुप्र' ख. पारः. ३. 'ति । कान्तः मनोहरः । स ', ५. '५' ख. पाठः, ५. 'यश्च भ' क. ग. पाठः. ..

·२६२ विवरणोपेते होराशाम्ने अत्रोदाहरणार्थ रथोद्धतामाह कर्कटोदयगते यथोडपे स्वोच्चगाः कुजयमार्कमरयः । कारका निगदिताः परस्परं लग्नगस्य सकलोऽम्बराम्वुगः ॥२॥ इति । यथा उडुपे कर्कटोदयगते स्वोच्चगाः कुषयमामूरयः परस्परं कारका भवन्तीत्यन्धयः । तत्र स्वर्वी लग्नगतश्चन्द्रः उचगतो गुरुश्च तथा तुङ्गस्थो मन्दः तौलिगतः ते परस्परं कारका भवन्ति 'नथी तुङ्गस्थो भौमः सप्तमगतः तदापि सर्वे परस्परं कारकाः यदा तुजस्थो रविः दशमे च तदापि सर्वे परस्परं कारकाः । लग्नगी गुरुचन्द्रापपि परस्परं कारको । अत्र कुजयमार्कमरिचन्द्रेषु परस्परं कारकेषु सत्सु गुरु- चन्द्रयोः दशमगतः सूर्यो विशेषात् कारकः । तथा मूर्यस्य स्वस्माद् दश- मस्थः स्वतुङ्गस्थो भौमोऽपि विशेषात् कारकः तथा भौमस्य मन्दः म- न्दस्य गुरुचन्द्रौ एवं लग्नवशात् खाधिष्ठितराशिवशाच लग्न केन्द्रस्थाना ग्रहाणां परस्परं कारकत्वं भवति । कारकत्वं नाम उपकारकत्व 'स्वां स्वां दशामुपगताः स्वफलपदाः स्यु'रित्युक्तस्य नियमस्वायमपवादः। तथाहि -सूर्यस्य गुरुं प्रति कारकत्वे सूर्यदशाकालेऽपि गुरोः फलानि पुष्टानि स्वस्वकाले भवन्ति । एवं सर्वेषामपि द्रष्टव्यम् । स्वर्वानुजमूल- त्रिकोणगत्वं विनापि कारकत्वं चतुर्थपादन दर्शयति- लग्नगस्य सकलोऽम्बराम्बुग इति । लग्नगतस्य ग्रहस्य दशमस्थानगतचतुर्थस्था- नगतश्च ग्रहः स्वादिगतवरहितोऽपि कारको भवति । लग्नगस्पेनि वचनात् परस्परकारकत्वमत्र नेष्यते ॥२॥ पुनरपि कारकत्वविशेषमाह स्वत्रिकोणोच्चगो हेतुरन्पस्य यदि कर्मगः। सुहृत् तदूगुणसम्पन्नः कारकश्चापि स स्मृतः ॥३॥ इति । स्वत्रिकोणोच्चगः हेतुः हेतुशब्देनात्र कारकत्वयोग्यत्वं विवक्षितं स्वत्रिकोणोच्चगो ग्रहः लमकेन्द्रगतत्वे कारकस्बयोग्यः सन् १. 'था स्वतु' ग. पाठः, २. 'षमनुष्टुभमाह', ३. 'मं विक, पाठ: .

·२६३ विंशोऽध्यायः । लग्नकेन्द्रादन्यत्र स्थितस्य कर्मगो यदि भवति सुहृत् तद्गुणसम्पन्नः सुहृद्गुणसम्पन्नः अतिबन्धुतां प्राप्त इति यावत् । सोऽपि तस्य स्व- स्माच्चतुर्थस्थितस्य कारको भवति । अत्रापि परस्परकारकत्वं नेष्यते । किन्तु अन्यस्य कर्षग इत्युक्त्या सर्वेषां ग्रहाणां दशमगतस्य ग्रहस्य बन्धुत्वे बलवत्त्व च सति कारकत्वं भवतीति द्रष्टव्यम् ॥ ३ ॥ पुनरन्यलक्षणमाह- - शुभं वर्गोत्तमे जन्म वेसिस्थाने च सद्ग्रहे । अशून्येषु च केन्द्रेषु कारकाख्यग्रहेषु च ॥ ४॥ इति । वर्गोत्तमे जन्म शुभं ग्रहाणां लग्नस्य च अंशकेषु वर्गोत्त- मेषु सत्सु जन्म शुभम् । वेसिस्थाने सद्ग्रहे च दिनकराद् द्वितीयराशौ सद्महे च सति जन्म शुभम् । अत्र वेसिग्रहणं वास्युभयचर्योरप्यु- पलक्षणम् । केन्द्रेषु अंशून्येषु च सत्सु जन्म शुभम् । कारकाख्यग्रहेषु च केन्द्राणामशून्यत्वे सति कारकाख्यग्रहाश्च सन्ति चेच्छुभतरं जन्मे- त्यभिप्रायः ॥ ४ ॥ पुनरपि केन्द्रस्थेषु विशेषं वैताली येनाह मध्ये वयसः सुखप्रदाः केन्द्रस्था गुरुजन्मलग्नपाः। पृष्ठोभयकोदयक्षगाः स्वान्त्यान्तःप्रथमेषु पाकदाः॥५॥ इति । केन्द्रस्थाः गुरुजन्मलग्नपाः वयसो मध्ये सुखप्रदा भवन्ति । गुरुर्जन्मराशिपतिर्लग्नाधिपतिश्च केन्द्रस्थिताश्चेद् वयसो मध्ये यौवनकाले शुभपदा भवन्ति । अत्र यवनेश्वरः "जन्माधिपो लग्नपतिश्च येषां चतुष्टये स्याद् बलवान् गुरुश्च । चतुर्यु होरादिषु सङ्गताश्च चतुष्टयं कालफलं प्रदद्यात् ॥" उदयरविशशाङ्केति सामान्येनोक्तस्य फलदानस्यायं विशेषविधिः । पृष्ठोभयकोदयसंगाः ग्रहाः स्वान्त्यान्तःप्रथमेषु पाकदा भवन्ति । पृ. ठोदयराशिगताः ग्रहाः त्रिधा विभक्तायाः स्वदशाया अन्त्यत्रिभागे फलदा भवन्ति शुभस्याशुभस्य वा फलस्य दातारो भवन्ति । उभ- योदयस्थिताः ग्रहाः मध्यत्रिभागे फलदातारः शीर्षोदयस्था ग्रहाः १. 'शुभन' ग. पाठः.

·- २६४ विवरणोपेते होराशास्त्रे पूर्वत्रिभागे दशाप्रवेशे फलदातारो भवन्ति । एषां पृष्ठोदयादिस्थिति- दशारम्भकाले चारवशाज्जातापि संवादार्थ विचिन्तनीया । तथाच गार्गिः- "आ(धन्त ? दावन्तेऽन्तः) फलदः शिरःपृष्ठो(द ? भ)येषु च । दशाप्रवेशसमये तिष्ठन् वाच्यो दशापतिः ॥" इति ।। ५॥ प्रहाणां चारफलस्य कालविशेषं पुष्पिताप्रयाह - दिनकररुधिरौ प्रवेशकाले गुरुभृगुजौ भवनस्य मध्ययातौ । रविसुतशशिनी विनिर्गमस्थौ शशितनयः फलदस्तु सार्वकालम् ॥ ६ ॥ इति । दिनकररुधिरौ भवनस्य प्रवेशकाले फलदावित्यन्वयः । गुरुभृगुजौ भवनस्य मध्ययातौ फलदौ । रविसुतशशिनौ भवनस्य विनिर्गमस्थौ फलदौ । शशितनयस्तु सार्वकालं फलदः । प्रवेशकाल- शब्देन प्रथमद्रेक्काणस्थितिकालः मध्यशब्देन मध्यरेकाणस्थितिकाल: विनिर्गमशब्देनान्त्यरेक्काणस्थितिकालः इत्युच्यते । बुधस्तु विष्वपि द्रेकाणेषु स्थितः सदा फलं ददातीत्यर्थः ॥ ६ ॥ इति होराविवरणे प्रकीर्णो नाम विंशोऽध्यायः ॥ - अथ एकविंशोऽध्यायः । अथ भावस्थानालोकयोगवशेन यथोक्तानां फलानो सङ्कीर्णत्वात् सम्भवासम्भवयोः सन्देहे सति अवश्यवक्तव्यानां पुत्रकलत्रादिफलविशेषाणामसम्भवप्रदर्शकान्यनिष्टयोगल- क्षणानि अत्र एकविंशतितमेऽध्याये प्रदर्श्यन्ते । तत्रादावेव सुतहीनजन्मज्ञानार्थ शार्दूल- विक्रीडि(तेना ? तमा)ह- लग्नात्पुत्रकलत्रभे शुभपतिप्राथवालोकिते चन्द्राद्वा यदि सम्पदस्ति हि तयो योऽन्यथासम्भवः। पार्थोनोदयगे रवी रविसुतो मीनस्थितो दारहा पुत्रस्थानगतश्च पुत्रमरणं पुत्रोऽवनेर्यच्छति ॥१॥ 'ल उच्य क.ख. पाठः ·एकविंशोऽध्यायः । २६५ इति । लग्नात् पुत्रकलत्रभे शुभपतिप्राप्ते अथवा आलोकिते तयोः सम्पदस्ति हि, अन्यथा असम्भवो ज्ञेय इत्यन्वयः। पुत्रकलत्रमे पुत्रभे कलत्रभे च शुभपतिप्राप्ते शुभप्राप्ते पतिप्राप्ते च अथवा आलो- किते शुभालोकिते पतिना(?)दृष्टे वा तयोः पुत्रकलत्रयोः सम्पदस्ति हि । हिशब्दः प्रसिद्धौ । अत्र पुत्रस्थाने शुभेन पतिना युक्ते वा दृष्टे वा सति पुत्रसम्पत् सुलभा भवति । तथा शुभग्रहेण युक्ते दृष्टेऽपि पुत्र- सम्पद् भवति । तथा अशुभेष्वपि पतिना(?)ग्रहेण युक्ते दृष्टेऽपि सति सन्ततिर्भवतीति तारतम्यं द्रष्टव्यम् । तथैव कलत्रविषयेऽपि योजनी- यम् । अत्र पुत्रकलत्रयोः सम्पदस्तीति प्रसज्य प्रतिषेधार्थमनूदितम् । अन्यथा तयोरसम्भवः । पुत्रस्थाने कलत्रस्थाने च अशुभेन युक्ते दृष्टे च अधिपतेरन्येन युक्ते दृष्टे च पुत्रकलत्रयोरसम्भवो ज्ञेयः। योगेक्षण- कर्तुरशुभग्रहस्य शुभग्रहराश्यंशकेक्षणादिभिः सम्बन्धेन अत्रापि पुत्र- कलत्रसम्पदभावे विशेषा विमृश्याः। चन्द्राद्वा चन्द्रात् पुत्रकलत्रभे शुभ- पतिप्राप्ते अथवा आलोकिते तयोः सम्पदस्ति । अन्यथासम्भवः, अ- न्यथा तयोरसम्भव इति योजनीयम् । लग्नचन्द्रयोर्बलावलेन पुत्रसम्पत् कलत्रसम्पच निरूपणीयेति वचनाद् अन्येषामपि भावानां लग्नाचन्द्राच यथाबलं निरूपणीयत्वं द्योत्यते । अत्रोदाहरणमाह --पार्थोनोदयगे रवौ मीनस्थितो रविसुतो दारहा भवतीत्यन्वयः। कन्यायामुदयस्थिते रवौ मीनस्थितो मन्दः दारहा भवति । अत्र कलत्रस्थानस्य पापयोगः पापदृष्टिश्च भवतः ततो दारहानिर्भवति । तथा पुत्रस्थानगतोऽवनेः पुत्रः पुत्रमरणं यच्छति च । अत्र पुत्रमरणं यच्छतीत्युक्त्या पञ्चमस्थे कुजे पुत्रा जायन्ते म्रियन्ते चेत्युक्तं भवति । ननु पुत्रकलत्रयोः सम्प- त्तिर्विपत्तिश्च कारकाभ्यां गुरुशुक्राभ्यामपि निरूपणीयेत्यन्यशास्त्रेषु दृश्यते । तथाहि - "धीचित्पुत्राङ्गसौख्यं सुरगुरुरवलाभोगयानानि शुक्रः" इत्यादीनि शास्त्रान्तरवचनानि बहूनि सन्ति । अत्र च तथा नोक्तम् । मैवम् । अत्रापि पूर्व "गुरौ त्रिकोणोदयधर्मगेऽपि वा भव- त्यपत्यं हि" इत्यत्र गुरोः सन्तानकारकत्वं प्रदर्शितम् । शुक्रस्य कलत्र- कारकत्वं पुनरत्र प्रदर्श्यते ॥१॥ १. 'भ्यां नि' क. पाठः, २. 'दि ख. पाठः. KK ·--- २६६ विवरणोपेते होराशास्त्रे अथ भार्यामरणयोगत्रयं प्रहर्षिण्याह (?) - उग्रग्रहैः सितचतुरसंस्थितै- मध्यस्थिते भृगुतनयेऽथवोग्रयोः। सौम्यग्रहैरसहितसन्निरीक्षिते जायावधो दहननिपातपाशजः ॥ २॥ इति । सितचतुरश्रसंस्थितैरुग्रग्रहैः दहननिपातपाशजो जायावघो भवतीत्यन्वयः । सितचतुरश्रसंस्थितैः सिताच्चतुरश्रे चतुर्थेऽष्टमे च संस्थितैरुग्रग्रहैः रविकुजमन्दैःजायावधः कलत्रमरणं दहननिपातपाशज: दहनेन अग्निना जनितो वा निपातेन गर्भपातेन जनितो वा 'गर्भे निपतिते तीक्ष्णमित्यादिषु निपतनशब्दस्य गर्भविमोचनार्थत्वदर्शनादत्र निपातशब्देन गर्भनिपातो लक्ष्यते । पाशेन उद्बन्धनसाधनेन जनितो वा जायावधो भवति । पक्षान्तरमाह अथवा भृगुतनये उग्रयोर्मध्य- स्थिते सति द्विद्वादशस्थयोः क्रूरयोरेकराशौ स्वस्मात् पूर्वापरस्थयोर्वा मध्यस्थिते भृगुतनयेऽपि दहननिपातपाशजो जायावधो भवति । तद- पवादत्वेन विशेषणमाह-सौम्यग्रहैरसहितसन्निरीक्षिते इति । शुभग्रहै- रसहिते अनिरीक्षिते च शुक्र उक्तं योगफलं भवति । शुक्रस्य शुभ- युक्तत्वे शुभदृष्टत्वे वा जायावधो न भवेदित्यभिप्रायः । कलंत्रकार- कस्य शुक्रस्य क्रूरैरुक्तयोगसम्भवेऽपि शुभदृष्टियोगे कलत्रसम्पद् भव- तीति यावत् । अत्र शुक्रस्य चतुरश्रयोः क्रूरस्थितिः क्रूरयोर्मध्यस्थि- तिश्च सौम्यग्रहयोगनिरीक्षणाभावश्चेति त्रयो जायावधयोगाः । जाया- वधाश्च दहनजः निपातजः पाशजश्चेति क्रमात् त्रयो भवन्तीति केचिद् व्याचक्षते । तत्पक्षे कलत्रकारकस्य शुक्रस्य पापग्रहोक्तयोगाभावेऽपि शुभग्रहयोगनिरीक्षणाभावेन केबलस्यापि कलत्रारिष्टंकारित्वमुद्धन्धन- प्रवर्तकं प्रसज्यते । तथाच गार्गिः चतुर्थाष्टमगैः शुक्रात् सौराराकहुताशनात् । तेषां द्वितीयमध्यस्थे तथा शुक्रे निपातनात् ।। शुक्रे सद्योगदृग्धीने पाशात् भार्यावधो भवेत् ॥ १. 'ज इति द' क. ग, पाठः. २. 'वापि जा' क. पाठः. ३. "त्व' ग. पाठा, ·एकविंशोऽध्यायः । २६७ इति । उग्रग्रहः सितचतुरश्रसस्थितैरिति सूर्यस्य शुक्राकचतुर्थादिष्वस- म्भवेऽपि बहुवचनप्रयोगेण तमोग्रहयोरपि उपरागानन्तरसमीपसमय- गतत्वादिबलसम्भवे कूरग्रहेष्वन्तर्भावो घोत्यते ॥ २ ॥ अथ विकलदारजन्मज्ञानार्थे वसन्ततिलकेनाह लग्नाद्ययारिगतयोः शशितिग्मरश्म्योः पत्न्या सहैकनयनस्य वदन्ति जन्म । द्यूनस्थयोनवमपञ्चमसंस्थयोर्चा शुक्रायोर्विकलदारमुशन्ति जातम् ॥ ३॥ इति । शशितिग्मरश्म्योः लग्नाद् व्ययारिगतयोः पल्या सह एक- नयनस्य जन्म वदन्तीत्यन्वयः । शशिनि लग्नाद् व्ययगते तिग्मरश्मौ षष्ठगते अथवा रवौ व्ययगते चन्द्रे षष्ठगते सति एकनयनस्य कोणस्य पल्या सह एकनयनया पत्न्या सहेति । एवंविधयोगे जातस्य विवाह- काले पत्नी चैकनयनां भवतीत्यर्थः । “व्ययगृहगतश्चन्द्रो वामं हि- नस्त्यपरं रविः" इत्युक्तयोगेन लग्नस्य व्यये रविचन्द्रयोरेकेन युक्ते पुरु- षस्यैकनेत्रत्वं भवति । तथा सप्तमस्य 'लग्नदेहादिभावै रित्यत्रोक्तमार्गेण सप्तमभावस्य कलत्रलग्नत्वे सति तययभूते षष्ठे रविचन्द्रयोरेकेन युक्ते पत्नी चैकनयना भवतीत्युक्तं भवति । शुक्रार्कयोधूनस्थयोः नवम- पञ्चमसंस्थयो; सतोः जातं विकलदारमुशन्तीत्यन्वयः । शुक्रे अर्के चैकसिन् राशौ द्यूनस्थयोः सप्तमस्थयोरथवा नवमँस्थयोरथवा पञ्चम- स्थयोः जातं विकलदारम् अङ्गविकलेया भार्यया युक्तम् उशन्ति आ- चक्षते शास्त्रविद इत्यर्थः । अत्र नवमपञ्चमयोः शुक्रायोः कैश्चिद् यथासंख्यम् एको योगो व्याख्यातः । तच्चायुक्तम् । यस्माद् गार्गिः "पञ्चमे नवमे छूने सहित रविभार्गवौ । यस्य कस्य भवेद् भार्या तस्यैकाङ्गविवर्जिता।" इति ॥ ३॥ १. कारण' ख. ग. पाठः. २. 'ना संभ' क. पाठ.. ३., ४. 'मस्थितयोः' ५. 'लभा' ग. पाठ:. - क.ग. पाठ:.

·२६८ विवरणोपेते होराशास्त्रे पुनरपि कलत्रगतं विशेषमाह कोणोदये भृगुतनयेऽस्तचक्रसन्धौ वन्ध्यापतिर्यदिन सुतःमिष्टयुक्तम् । पापग्रहैर्व्ययमदलग्नराशिसंस्थैः क्षीणे शशिन्यसुतकलत्रजन्म धीस्थे ॥ ४ ॥ इति । कोणोदये अस्तचक्रसन्धौ भृगुतनये च जातो वन्ध्या- पतिरित्यन्वयः । कोणस्य मन्दस्य उदये अस्तचक्रसन्धौ अस्तलग्ने चक्रसन्धौ शशिभवनालिझषान्ते स्थिते शुक्रे सति जातो वन्ध्यापतिः वन्ध्यायाः पतिः। तस्य भार्या वन्ध्या प्रसवहीना भवतीत्यर्थः । सुत- क्षम् इष्टयुक्तं न यदि पुत्रभम् इष्टयुक्तं शुभयुक्तं न चेद् भवति उक्त- योगे पुत्रस्थाने इष्टग्रहोस्ति चेद् वन्ध्यापतिनं भवेदित्यर्थः । क्षीणे शशिनि धीस्थे पापग्रहैः व्ययमदलग्नराशिसंस्थैरसुतकलत्रजन्म भवति क्षीणचन्द्रे पुत्रस्थानगते पापग्रहैरकारमन्दैः द्वादशे सप्तमे लग्ने च यथा- योगं स्थितैः असुतकलत्रजन्म असुतस्य अकलत्रस्य च जन्म पुत्र- कलत्रविहीनस्य जन्म भवेदित्यर्थः॥ ४ ॥ पुनरपि कलत्रगतालूक्षणविशेषान् हरिण्याह- असितकुजयोर्वर्गेऽस्तस्थे सिते तवेक्षिते परयुवतिगस्तौ चेत् सेन्दू स्त्रिया सह पुंश्चलः । भृगुजशशिनोरस्तेऽभार्यो नरो विसुतोऽपि वा परिणततनू स्त्रीदृष्टौ शुभैः प्रमदापती ॥५॥ इति । सिते असितकुजयोर्वर्गे अस्तस्थे तदवेंक्षिते सति परयु- वतिगो भवतीत्यन्वयः । असितकुजयोः मन्दभौमयोः वर्गे वर्गगते अस्तस्थे सप्तमस्थे शुक्रे तदवेक्षिते सति । एतदुक्तं भवति । अस्त- राशौ मन्दस्य भौमस्य वा वर्गगते शुक्रे मन्दभौमाभ्यां दृष्टे जातः पोरदारिको भवति । अत्रैव योगे विशेषमाह -तौ सेन्दू चेत् खिया १. 'षं हरिण्याह (1), २. - 'यो प्र', ३. 'ति म', ४.. 'परदारगो भ' 'त' ग, पाठः, ·एकविंशोऽध्यायः । २६९ सह पुंश्चल इति । तौ अस्तस्थितस्य असितकुजवर्गस्थितस्य शुक्रस्य द्रष्टारौ मन्दभौमौ अर्थाल्लग्नगतौ सेन्दू चेत् चन्द्रेण सहितौ चेत् स्त्रिया सह पन्या सह पुंश्चलो भवति । स्वयं पारदारिकः तस्य पत्नी च पुंश्चली भवतीत्यर्थः । भृगुजशशिनोरस्ते तो मन्दभौमौ चज्जातो नरः अभार्यो विसुतोऽपि वा भवति । चन्द्रशुक्रयोरेकराशिगतयोः सप्तमस्थौ मन्दभौमौ यदि भवतः तदा जातः पुमान् भार्यारहितः भार्याकार्यपुत्ररहितोऽपि वा भवति । पुनरपि योगविशेषमाह --स्त्री- बोरस्ते शुभैदृष्टौ तौ चेत् प्रमदापती परिणततनू भवतः । स्त्रीन्रोः स्त्री च ना च स्त्रीनरौ स्त्रीग्रहस्य पुरुषग्रहस्य च एकलग्नस्थयोः सप्तमे मन्द- भौमौ शुभग्रहैदृष्टौ यदि भवतः तदा प्रमदापती परिणततनू वार्धक- युक्तशरीरौ भवतः । चन्द्रशुक्रयोरेकस्मिञ्जीवार्कयोरेकस्मिंश्च युगपल्लग्न- स्थितयोः सतोः सप्तमे मन्दौमाभ्यां शुभग्रहदृष्टाभ्यां युक्ते सति जातस्य पुरुषस्य वृद्धत्वे वृद्धो भार्या भवेदित्युक्तं भवति ॥ ५ ॥ इति दिङ्मात्रेण कानिचित् कलत्रारिष्टलक्षणान्युक्त्वा साम्प्रतमनिष्टयोगान्तराणि मन्दाक्रान्तयाह- -- वंशोच्छेत्ता खमदसुखगैश्चन्द्रदैत्येड्यपापैः शिल्पी त्र्यंशे शशिसुतयुते केन्द्रसंस्थार्किदृष्टे । दास्यां जातो दितिसुतगुरौ रिःफगे सौरिभागे नीचोऽन्द्वोर्मदनगतयोदृष्टयोः सूर्यजेन ।। ६॥ इति । खमदसुखगैः चन्द्रदैत्येड्यपापैः वंशोच्छेत्ता भवतीत्य- न्वयः । दशमस्थेन चन्द्रेण सप्तमस्थेन शुक्रेण सुखगताभ्याम् आर- मन्दाभ्यां च जातो वंशोच्छेत्ता भवति कुलोच्छेदकरो भवति । शशि- सुतयुते त्र्यंशे केन्द्रसंस्थार्किदृष्टे शिल्पी भवति । बुधाधिष्ठितद्रेकाणे लग्नकेन्द्रगतेन सौरेण दृष्टे सति जातः शिल्पी भवति । नष्टसर्वस्वः शिल्पमात्रेण जीवतीत्यर्थः । त्र्यंशग्रहणं पूर्णदृष्टिरेवात्र ग्राह्येति द्योत- यितुम् । मेषेप्रथमद्रेक्काणस्थे बुधे तुलापथमद्रेक्काणस्थेन शनैश्चरेण दृश्यमाने पूर्णदृष्टिर्भवति । तुलान्त्यस्थेन दृश्यमाने मेषादिस्थे बुधे ३. 'रि' क. पाठः, 'ण सुखगतैः सुख. ग. पाठः... ५. 'षे' ख. पाटः. १. 'परदारगः त' ग. पाठः. २. "द्ध' क. ख. पाठः.

·२७० विवरणोपेते होराशास्त्रे 'षष्ठं द्वितीयभवनं द्वादशमेकादशं न पश्यन्ति' इत्युक्तस्य दृष्टयभाव- स्थानस्य आसन्नगतत्वेन दृश्यस्य बुधस्य द्रष्टुमन्दस्य दृष्टिरल्पैव भ- पति । ततः पूर्णदृष्टिरत्र ग्राह्यति त्र्यंशग्रहणं कृतम्।दितिसुतगुरौ सौरि- भागे रिःफगे सति जातो दास्यां जातो भवति । तस्य माता पर- प्रेष्येति यावत् । मदनगतयोर्केन्द्रोः सूर्यजेन दृष्टयोः सतोः जातो नीचो भवति अनुचितकर्मा भवतीत्यर्थः ॥ ६ ॥ अथान्यानरिष्ठयोगान् शार्दूलविक्रीडितेनाह- पापालोकितयोः सितावनिजयोरस्तस्थयोर्वातरुक चन्द्रे कर्कटवृश्चिकांशकगते पापैर्युते गुह्यरुक् । श्वित्री रिफधनस्थयोरशुभयाश्चन्द्रोदयेऽस्ते रवौ चन्द्रे खेऽवनिजेऽस्तगे च विकलो यद्यर्कजो वेसिगः॥७॥ इति । सितावनिजयोः पापालोकितयोः अस्तस्थयोतिरुप भव- तीत्यन्वयः । पापालोकितयोरित्यत्र पापशब्देन तमोग्रहावपि गृह्यते । अन्यथा मन्दालोकितयोरित्येव वक्तव्यत्वात् । कफानिलामा सितः, पैत्तिको भौमः, उभयोः पापदृष्टयोः वातशोणितरोगः स्यादित्यर्थः । चन्द्रे पापैर्युते कर्कटवृश्चिकांशकगते गुह्यरुग् भवतीत्यन्वयः। कर्कटवृश्चि- कयोरदृश्यदेशचारिणोरंशंकात्मकयोः स्थिते चन्द्रे रुधिरात्मके कर्क- टांशे वृश्चिकांशे स्थिते वा इत्यर्थः । पापैर्युत गुह्यरुग् भवति । अदृश्य- रोगः रक्तदोषसम्भवो विद्रधिभगन्दरादिः सम्भवति । चन्द्रोदये रिःफ- धनस्थयोरशुभयोः रवौ अस्ते चै सति श्वित्री भवति । चन्द्रस्योदये व्ययधनस्थयोः कुजमन्दयोः अस्तगते रवौ च सति जातः श्वित्री भवति । श्वित्रं नाम शुक्लत्वयोमा कुष्ठविशेषः तद्युक्तो भवति । चन्द्रे खें अवनिजे अस्तगे च अर्कजो वेसिगो यदि जातः पुमान् विकलो भवति । लग्नाद् दशमस्थे चन्द्रे सप्तमस्थे कुजे च अर्काद् द्वितीयस्थे मन्दे सति जातो विकलः वैकल्यवान् भवति ॥ ७ ॥ अथान्यानप्यनिष्टयोगान् वसन्ततिलकेनाह- अन्तश्शशिन्यशुभयोर्मदगे पतङ्गे श्वासक्षयप्लिहकविद्रधिगुल्मभाजः । १. 'शग', २. 'शात्म', ३. 'च श्वि' क. ग. पाठः. *

·एकविंशोऽध्यायः ।
२७१
शोषी परस्परगृहांशगयो रवीन्द्वोः
क्षेत्रेऽथवा युगपदेव तयोः कृशो वा ॥ ८॥
इति । पतङ्गे लग्नान्मदगे शशिनि यत्रकुत्रचिदशुभयोर्मध्यस्थिते
च सति जाताः श्वासक्षयप्लिहकविद्रधिगुल्मभाजो भवन्तीति सम्बन्धः।
श्वासास्तमकादयः क्षयो राजयक्ष्मा प्लिहकः रुधिराशयरोगः विद्रधिः
पिटकाविशेषः गुल्मो जठरशूलः । एषां विशेषाश्चन्द्रार्काधिष्ठितराशिबला-
बलवशानिर्देश्याः । तद्यथा
चन्द्रस्याशुभमध्यस्थत्वं शनिक्षेत्रे यदि
श्वासः जीवक्षेत्रे क्षयः बुधक्षेत्रे प्लिहकः कुजक्षेत्रे विद्रधिः शुक्रक्षेत्र गुल्मम्
इति विशेषः। अत्र केचिन्मृगगे पतङ्ग इति पठन्ति । तत्पक्षे चन्द्राधिष्ठित-
राशिवशाच्छ्वासादिषु विशेषनिर्देशः । राशीनां विशेषद्योतकत्वं पञ्च-
भूतवशेनेति द्रष्टव्यम् । रवीन्द्वोः परस्परगृहांशगयोः शोषी भवति ।
चन्द्रे अर्के च परस्परगृहांशगे सति चन्द्रे सिंहे सिंहांशके वा रवौ
कर्कटके कर्कटकांशके वा स्थिते सति जातः शोषी भवति क्षयरोगी
भवति । अत्र केचित्-सिंहे सिंहांशकस्थे चन्द्रे कर्कटे कर्कटांशस्थे सूर्य
इति च व्यावर्णयन्ति । तच्चायुक्तम् । यस्माद् गार्गिः
परस्परगृहे यातौ यदि वापि तदंशगौ ।
भवेतामर्कशीतांशू तदा. शोषी प्रजायते ॥
इति । अथवा तयोः क्षेत्रे युगपत् स्थितयोः सतोः शोषी भवति ।
अंशकनिषेधार्थ क्षेत्रे इत्युक्तम् । परस्परस्य क्षेत्रे युगपत् स्थितयोः चन्द्र-
क्षेत्रे कर्कटके सहस्थितयोः चन्द्रार्कयोः, तथा सूर्यक्षेत्रे सहस्थितयो-
श्चन्द्रार्कयोश्च जातः क्षयरोगी भवति । अस्मिन्योगे पक्षान्तरमाह
कृशो वेति । कृशशरीरो भवति वेत्यर्थः ॥ ८॥
त्वग्दोषलक्षणं वसन्ततिलकेनाह
चन्द्रेऽश्चिमध्यझषकर्किमृगाजभागे
कुष्ठी समन्दधिरे तदवेक्षिते वा।
यातैत्रिकोणमलिकर्किवृमृगे च
कुष्ठयेव पापसहितैरवलोकितैर्वा ॥९॥

·२७२ विवरणोपेते होराशास्त्रे इति । चन्द्रे अश्विमध्यझपकर्किमृगाजभागे समन्दरुधिरे सति तदवेक्षिते वा सति कुष्ठी भवतीत्यन्वयः। अश्वी धनुः तस्य मध्यं मध्य- देवाणः सिंहांशकमिति केचित् । तथा झषकर्किमृगाजभागाः यत्रतत्र राशौ स्थिता अश्विमध्यझषकर्किमृगाजनवांशानामन्यतमे यत्रकुत्रचि. द्राशौ वा स्थिते चन्द्रे मन्देन वा रुधिरेण वा सहिते सति अथवा मन्द- रुधिरयोरेकतरेण अवलोकिते वा तादृशे चन्द्रे जातः पुमान् कुष्ठी भवति कुष्ठयुक्तो भवति । अष्टादशानां कुष्ठविशेषाणामन्यतमेन युक्तो भवति । शुभाशुभराश्यंशकयोगेक्षणवशात् कुष्ठविशेषा वाच्याः। अस्मिन् विषये योगान्तरमाह-अलिकर्किवृषैः त्रिकोण यातैः मृगे च त्रिकोणं यात इत्यर्थात् सिध्यति । पापसहितैः पापावलोकितैर्वा जातः कुष्ठयेव भवतीति सम्बन्धः । त्रिकोणं यातैः लग्नपञ्चमनवमस्थानगतैरलिकृष- कर्किमकरैः पापानामन्यतमेन युक्तैरवलोकितैर्वा जातः कुष्ठयेव भवती- त्यर्थः ॥९॥ अथ नयनारिष्टं वैतालीयेनाह- निधनारिधनव्ययस्थिता रविचन्द्रारयमा यथातथा । बलवग्रहदोषकारणा- न्मनुजानां जनयन्त्यनेत्रताम् ॥ १० ॥ इति । रविचन्द्रारयमाः यथातथा निधनारिधनव्ययस्थिताः बलवद्ग्रहदोषकारणात् मनुजानामनेत्रतां जनयन्तीत्यन्वयः । यथा- तथा यथोक्तैर्ग्रहैर्यथोक्तेषु स्थानेषु यथासम्भवं तिष्ठद्भिरित्यर्थः । बल- वद्ग्रहदोषकारणाद् एषां चतुर्णा मध्ये यो बलवान् तस्य यो दोष उक्तः वातपित्तकफेष्वन्यतमः तेन कुपितेन कारणभूतेन अनेत्रतां नेत्रा- भावं जनयन्तीत्यर्थः । चन्द्रो बहुवातकफः मन्दः कफानिलात्मा अतोऽस्मिन् योगे तयोर्बलवत्त्वे श्लेष्मरोगेण वातयुक्तेन नेत्रदोषो भवति । तथोक्तं वाहटेन -- "चक्षुस्तेजोमयं तस्य विशेषाच्छलेष्मतो १. 'क इति' क. ग. पाठा...२. 'ध्ये'. ग. पाठः. ३. 'पालों क, ग. पाठ:.

·: । - एकविंशोऽध्यायः । २७३ भयम्” इति । तथा रविकुजयोर्बलवत्त्वे 'पित्तेन पित्तं वहिर्वहिजं वा' इत्युक्त्या तेजोमयं पित्तं, तेजसापि नेत्रहानिर्भवति । तथाचोक्तम् - "अश्मनो जन्म लोहस्य तत एव च तीक्ष्णता । कुण्ठतां च ततः पश्चात् तथा नेत्रस्य तेजसः॥" इति । द्वितीयस्थानगतेन रेण अष्टमस्थग्रहदृष्टेन दक्षिणदृष्टेरभावः । व्ययस्थेन षष्ठस्थदृष्टेन वामदृष्टेश्वाभाव इति विशेषोऽत्र द्रष्टव्यः । अत्रापि राश्यंशकयोगेक्षणवशात् तारतम्यं विमृश्य वक्तव्यम् ॥१०॥ श्रोत्रारिष्टं वैतालीयेनाह - नवमायतृतीयधीयुता न च सौम्यैरशुभा निरीक्षिताः । नियमाच्छ्रवणोपघातदा रदवैकृत्यकराश्च सप्तमे ॥ ११ ॥ इति । नवमायतृतीयधीयुताः सौम्यैश्च न निरीक्षिता अशुभाः नियमात् श्रवणोपघातदा भवन्तीत्यन्वयः । तृतीयनवमस्थिता अशुभाः शुभैरदृष्टाः दक्षिणकर्णस्योपघातं कुर्वन्ति । एकादशपञ्चमस्थिताः वा- मकर्णस्योपघातं कुर्वन्ति । प्रत्येकं चतुर्व पि स्थिताः रविचन्द्रारमन्दाः बुधगुरुशुक्ररदृष्टाः उभयोरपि कर्णयोरुपघातं कुर्वन्ति । मुखानिष्टयोग- माह -- सप्तमे रदवैकृत्यकराश्च दन्तवैरूप्यकराश्च भवन्ति । रदैशब्दः जिह्वामूलजिहादन्तच्छदानामप्युपलक्षणम् । सप्तमराशिवशेन मुखगता- न्यनिष्टानि वक्तव्यानीत्यर्थः ॥ ११ ।। अथानिष्टान्तराणि वैतालीयेनाह- उदयत्युडुपेऽसुरास्यगे सपिशाचोऽशुभयोस्त्रिकोणयोः । सोपप्लवमण्डले रवा- वुदयस्थे नयनापवर्जितः ॥ १२॥ इति । असुरास्यगे उडुपे उदयति त्रिकोणयोरशुभयोश्च सतो र्जातः सपिशाचो भवतीत्यन्वयः । असुरास्यगे असुरस्य राहोरास्यगते, १. 'नि' ग. पाठा. २. 'यमाः बु' क. ग. पाठः. ३. 'दन्तश' ख. ग. पाठः, - LL ·२७४. विवरणोपेते होराशास्त्रे सोमग्रहणचन्द्र इति यावत् । त्रिकोणयोः पञ्चमे नवमे च पापयोः मन्दभौमाभ्यामन्यतमेन युक्तयोरित्यर्थः। सपिशाचः पिशाचावेश- युक्तः असमञ्जवत् । रवौ सोपप्लवमण्डले उदयस्थे नयनापवर्जितः भवति । सोपप्लवमण्डलः ग्रहणकालीन इति यावत् । नयनापवर्जितः नेत्ररहित इत्यर्थः ॥ १२ ॥ अथोन्मादलक्षणं शार्दूलविक्रीडितेनाह संस्पृष्टः पवनेन मन्दगयुते चूने विलग्ने गुरौ सोन्मादोऽवनिसूनुनास्तभवने जीवे विलग्नाश्रिते । तद्वच्चाह यमोदयेऽवनिसुते धर्मात्मजवूनगे याते वा ससहस्ररश्मितनये क्षीणे व्ययं शीतगौ॥१३॥ इति । गुरौ विलग्ने चूने मन्दगयुते सति पवनेन संस्पृष्ट इत्यन्वयः। पवनेन वातरोगेण संस्पृष्टः । जीवे विलग्नाश्रिते अस्तभवने अवनि- मनुना सोन्मादो भवति उन्मादसहितो भवति । यमोदये अवनिसुते धर्मात्मजघूनगे च तद्वदाह । यमस्योदये, यमो मन्दः मिथुनराशिरिति केचित् , तस्योदये अवनिसुते भौमे धर्मात्मजवूनगे धर्मे आत्मजे धूने वा स्थिते सति तद्वदाह तद्वत् पूर्वोक्तवत् सोन्मादो भवतीत्यर्थः । क्षीणे शीतगौ ससहस्ररश्मितनये व्ययं याते वा तद्वद् भवति । क्षीणे चन्द्रे मन्देन सह व्ययस्थिते सति जातोऽपि सोन्मादः स्यादित्यर्थः ॥१३॥ अथान्यानरिष्टयोगान् वसन्ततिलकेनाह - राश्यंशपोषणकरशीतकरामरेड्य- नींचाधिपांशकगतैररिभागगैर्वा । एभ्योऽल्पमध्यबहुभिः क्रमशः प्रसूता जेयाः स्युरभ्युपगमक्रयगर्भदासाः ॥१४॥ इति । राश्यंशपोष्णकरशीतकरामरेड्यैः नीचाधिपांशकगतैः अरिभागगै; जाता दासा भवन्तीत्यन्वयः। राशिनाथश्च अंशनाथश्च शीतकरश्चोष्णकरचामरेड्यश्च एतैः पञ्चभिः नीचाधिपांशकगतैः नीचा- १. “इति यावत् ॥', २. 'ति सम्बन्धः' क, ग. पाठ:. ३. 'ज्यश्च राश्यंशपोरण. करामरेज्याः तैः प' क, पाठः, - ·एकविंशोऽध्यायः । २७५ धिपस्यांशकं प्राप्तैः शत्रुभागगतैर्वा जाताः दासा भवन्ति । दासविशे- षमाह - प्रसूताः एभ्यः अल्पमध्यबहुभिः अभ्युपगमक्रयगर्भदासाः भवन्ति । एभ्यः अल्पैरेकद्वैः मध्यैः त्रिचतुरैः बहुभिः चतुर्भिः पञ्चभि- र्वा प्रसूताः क्रमेण अभ्युपगमदासाः क्रयदासा गर्भदासाश्च भवन्ति । अनर्हत्वेऽपि स्वयमङ्गीकृतदासवृत्तयः अभ्युपगमदासाः । अदासा अपि विक्रयेण दासीभूताः क्रयदासाः । दास्या गर्भसमुद्भवाः गर्भदासाः॥ अथान्यान् अरिष्टयोगान् हरिण्याह- विकृतदशनः पापैदृष्टे वृषाजहयोदये खलतिरशुभक्षेत्रे लग्ने हये वृषभेऽपि वा । नवमसुतगे पापैर्दष्टे रवावदृढेक्षणो 'दिनकरसुते नैकव्याधिः कुजे विकलः पुमान् ॥१५॥ इति । वृषाजहयोदये पापैदृष्टे विकृतदशनो भवतीत्यन्वयः । विकृतदशनः दन्तविकारवान् भवतीत्यर्थः । तथा अशुभक्षेत्रे (अशुभ- क्षेत्राणि) मेषसिंहवृश्चिकमकरकुम्भाः तेषुवा वृषे हयेऽपि वा लग्ने पापै- दृष्टे खलतिर्भवति । खलतिस्त्वैन्द्रलुप्तिकः मस्तकाग्रे केशशून्यः । अत्र वृषाजहयोदये पापैदृष्टे विकृतदशनः खलतिश्च भवति, सिंहवृश्चिक- मकरकुम्भोदये पापैदृष्टे खलतिर्भवतीत्युक्तं भवति । रवौ नवमसुतगे पापैदृष्टे सति अदृढेक्षणो भवति । अढेक्षणः सूक्ष्मक्षणाशक्त इत्यर्थः। दिनकरसुते नवमसुतगे पापैदृष्टे नैकव्याधिः अनेकरोगयुक्तो भवति । कुजे नवमसुतगे पापैदृष्टे सति जातः पुमान् विकलो भवति ॥ १५ ॥ अन्यानप्यरिष्टयोगान् पुष्पिताग्रयाह -- व्ययधनसुतधर्मगैरसौम्यै- भवनसमाननिबन्धना विकल्प्याः। भुजगनिगलपाशभृढगाण- बलवदसौम्यनिरीक्षितैश्च तद्वत् ॥ १६ ।। इति । असौम्यैः व्ययधनसुतधर्मगैः भवनसमाननिबन्धनाः विकल्प्या इत्यन्वयः । व्ययधनसुतधर्मान् प्राप्तैः पापग्रहैः जाताः भव- नसमाननिबन्धनाः लग्नराश्यनुरूपवन्धनयुक्ताः विकल्प्याः विमृश्य १. 'पिक' ग. पाठा. २. ति दन्त', ३, 'त्यन्वयः। त' क. ग, पाठः, ४. 'ति ।। ख. ग. पाठः.

·२७६ विवरणोपेते होराशास्त्रे कल्पनीया इत्यर्थः । तद् यथा-मेषः पाशेन वृषश्च पाशेन नवमराशि- रश्वत्वात् पाशेनैव । मिथुनकन्यातुलाकुम्भानामन्यतमे विलग्ने निगलैब- ध्यते । शृङ्खलयेत्यर्थः । तथा कर्कटसिंहमीनाः शरीरबन्धनं विना दुर्गे क्षिप्त्वा बध्यन्ते । वृश्चिकः श्वभ्रे पिधानेन बध्यते । भृगो दुर्गे क्षिप्तः पाशेन बध्यते । तत्र बन्धनस्य चिरकालादि चरस्थिरोभयवशात् कल्प- नीयम् । तत्र बन्धनस्य विशेषं दर्शयति -- व्ययगः पापो दुर्बलश्चेद् वेश्यास्त्रिया बध्यते, ऋणदासत्वं वा । धनगो दुर्बलश्चेद् राजानं दूप- यति । तेन स्वस्य बन्धनं च भवति । सुतगतः पापो दुर्बलश्चेत् पुत्रेण बध्यते । धर्मगो बलहीनश्चेद् गुरुजननिमित्तं बन्धनम् । एवं युक्त्या विचिन्त्य वक्तव्यम् । बलवदसौम्यनिरीक्षितैः भुजगनिगलपाशभृद्द- गाणैश्च तद्वत् । बलवद्भिः पापग्रहैः, भुजगभृच्च निगलभृच्च पाशभृच्च द्रेकाणाः भुजगनिगलपाशभृगाणाः, तैश्च लग्नस्थितैः पापनिरीक्षितैः तद् अत्र योगे जाताः बन्धनयुक्ता विकल्प्या इत्यर्थः । अत्र केचित् पा(प? श)द्रेक्काणाभावाद् भुजगभृत् निगलपाशभृत् इति व्याचक्षते । भुजगभृत् कुलीरे तृतीयः, वृश्चिके प्रथमद्वितीयौ, मीने तृतीयश्च । निगलपाशभृत् मकरान्त्यरेक्काणः ॥ १६ ॥ अथान्यानरिष्टयोगान् हरिण्याह परुषवचनोऽपस्मारातः क्षयी च निशापतौ सरवितनये वक्रालोकं गते परिवेषगे । रवियमकुजैः सौम्यादृष्टै भास्थलमाश्रित भृतकमनुजः पूर्वोद्दिष्टैराधममध्यमाः॥ १७ ॥ इति । निशापतौ सरवितनये वक्रालोकं प्राप्ते परिवेषगे सति जातः पुमान् परुषवचनः अपस्मारातः क्षयी च भवतीत्यन्वयः। परि- वेषगे, "धूमो वेदगृहस्त्रयोदशभिरग्यशैः समेते खौ स्यात् तस्मिन् व्यतिपातको विगलिते चक्रादथास्मिन् युते। षभिभैः परिवेषः" इत्युक्तलक्षणं परिवेषं प्राप्त इत्यर्थः । अत्र चन्द्रमसस्त्रयः प्रकाराः व्याख्याताः त्रयो दोषाश्च । यस्यैकप्रकारश्चन्द्रमा भवति तस्यैको दोषः। थः । बलव' ख. पाठः, २. 'र्थः । रवि ग. पाठः , १.

·द्वाविंशोऽध्यायः । २७७ द्विप्रकारयुक्तस्य दोषद्वयं, त्रिप्रकारयुक्तस्य सर्वमपि वक्तव्यम् । रवि- यमकुजैः सौम्यादृष्टैः नभःस्थलमाश्रितैः दशमराशिगतैः भृतकमनुजो भवति भृत्यमनुजो भवति । पूर्वोद्दिष्टैः बह्वल्पमध्यैः क्रमाद् वराधम. मध्यमाः वरः श्रेष्ठभृत्यः अधमभृत्यः मध्यमभृत्यश्च भवति । तत्र रवि- श्वेत् श्रेष्ठभृत्यः यमश्चेद् अधमभृत्यः कुजश्चेन्मध्यमभृत्यः । अल्पमध्य- बहुभिः अभ्युपगमक्रयगर्भभृत्या इति केचित् ॥ १७ ॥ इति होराविवरणे अनिष्टयोग एकविंशोऽध्यायः ।। अथ द्वाविंशोऽध्यायः। लनराशिवशाद् ग्रहस्थितिवताच पुरुषजातकविषयान् इष्टानिष्टयोगानुपदिश्यानन्तरं स्त्रीजातकविषयान् विशेषान् द्वाविंशेनाध्यायेन दर्शयति । तत्र प्रथमं पुरुषजन्मोक्तफलाति- देशं वसन्ततिलकेनाह-- यद्यत् फलं नरभवे क्षममङ्गनान। तत्तद् वदेत् पतिषु वा सकलं विधेयम् । तासां तु भर्तृमरणं निधने वपुस्तु लग्नेन्दुगं सुभगतास्तमये पतिश्च ॥१॥ इति । नरभवे फलं यद्यद् अङ्गनानां क्षमं तत्तत् तासां वदेदित्य- न्वयः। पुरुषजातकोक्तेषु फलेषु यानि यानि फलानि अङ्गनानां क्षमाणि तानि तानि वदेद् , यानि पुनरङ्गनानामक्षमाणि तानि फलानि तासां न वक्तव्यानीत्यर्थः । अत्र क्षमाणि सद्योमरणायुरादिफलानि । अक्षमाणि राजयोगादिफलानि । अथवा पतिषु सकलं विधेयम् । राजयोगादिषु जातायाः यो भर्ता भवति, तस्य राजत्वादयः सम्भवन्तीत्यर्थः । स्त्रीणामेव वक्तव्यान्यसाधारणफलान्याह-तासां तु निधने भर्तमरणं वक्तव्यम् । स्त्रीणां जन्मन्यष्टमस्थानेन भर्तृमरणं, भर्तमरणस्यात्ममर- णकारकत्वेन स्त्रीणां तदेवाष्टमेन वक्तव्यम् । वपुस्तु लग्नेन्दुगम् । वपुः शरीरसौष्ठवं लग्नेन्दुगं लग्नवशाच्चन्द्रवशाचावगन्तव्यमित्यर्थः । अस्तमये सुभगता पतिश्च । अस्तराशिना सुभगत्वं भर्तृस्वरूपलक्षणं च वक्तव्यम्।। १. 'ति-य' ख. ग, पाठः.

·२७८ विवरणोपेते होराशास्त्रे वपुस्तु लग्नेन्दुगमिति यदुक्तं तत्प्रदर्शनार्थ वसन्ततिलकेनाह - युग्मेषु लग्नशशिनोः प्रकृतिस्थिता स्त्री सच्छीलभूषणयुता शुभदृष्टयोश्च । ओजस्थयोस्तु पुरुषाकृतिशीलयुक्ता पापा च पापयुतवीक्षितयोर्गुणोना ॥२॥ इति । लग्नशशिनोः युग्मेषु स्थितयोः सतोः स्त्री प्रकृतिस्थिता स्यादित्यन्वयः। युग्मराशयो वृषकुलीरादयः स्त्रीराशयः। तेष्वेकतमे(?) लग्ने चन्द्रे च स्थिते सति जाता स्त्री प्रकृतिस्थिता स्त्रीखभावयुक्ता भवतीत्यर्थः । लग्नशशिनोः शुभदृष्टयोः सच्छीलभूषणयुता च भवति । तादृशौ लग्नचन्द्रौ शुभदृष्टौ चेत् सच्छीलभूषणयुता शीलं जनमनोहर स्वभावः सत् शोभनं शीलमेव भूषणं सच्छीलभूषणं तेन युता च भव- तीत्यर्थः । अथवा सच्छीलैः भूषणैराभरणैश्च युता । अर्थादेव अशुभ- दृष्टौ चेत् शरीरसौन्दर्ययुता विशीला च भवतीति सिद्धम् । लग्नशशिनो- रोजस्थयोस्तु पुरुषाकृतिशीलयुक्ता भवति । लग्ने चन्द्रे च ओजस्थयोः मेषमिथुनादिपुरुषराशिस्थितयोः सतोः जाता स्त्री पुरुषाकृतिशील- युक्ता भवति । तत्रापि पापयुतवीक्षितयोर्गुणोना पापा च भवति । ओजस्थयोर्लग्नशशिनोः पापयुतवीक्षितयोश्च सतोर्जाता गुणरहिता पापाचारा च भवतीत्यर्थः ॥२॥ अथ भौमक्षेत्रे भौमादित्रिंशांशके जातायाः स्वरूपज्ञानार्थम् इन्द्रवजयाह- कन्यैव दुष्टा बजतीह दास्वं साध्वी समाया कुचरित्रयुक्ता। भूम्यात्मजः क्रमशोऽशकेषु भौमार्किजीवेन्दुजभार्गवाणाम् ॥ ३ ॥ इति । भूम्यात्मजः भौमार्किजीवेन्दुजभार्गवाणामंशकेषु स्थितयोः लनशशिनोः जाताः स्त्रियः (क्रमशः) एवंविधा भवन्तीति सम्बन्धः । १. 'र्थः। लनश ख. ग. पाठः, २. 'नोः जाता त्रियः एवंविधा भवन्तीति सम्बन्धः ॥२॥' क. पाठः. । ३. ४. 'वक्रार्कि' क. पाठः.

·द्वाविंशोऽध्यायः। २७९ भूम्यात्मजः मेषे वृश्चिके च। अंशकेषु त्रिंशांशकेषु । तत्र भौमराशौ भौम- त्रिंशांशके स्थिते लग्ने चन्द्रे वा जाता कन्यैव दुष्टा भवति । मन्दत्रिंशां- शके इह दास्सं व्रजति । गुरुत्रिंशांशके साध्वी भवति पतिव्रता भ- वति । बुधत्रिंशांशके समाया मायायुक्ता भवति । शुक्रत्रिंशांशके कु- चरित्रयुक्ता भवति । कुचरित्रयुक्ता कुत्सितचारित्रयुक्ता भवतीत्यर्थः ॥३॥ अथ शुक्रबुधक्षेत्रयोः कुजादित्रिंशांशजातायाः फलम् इन्द्रवज्रयाह - दुष्टा पुनर्भूः सुगुणा कलाज्ञा ख्याता गुणैश्चासुरपूजितः । स्यात् कापटी क्लीबसमा सती च बौधे गुणाढ्या प्रविकीर्णकामा ॥४॥ इति । असुरपूजितः तुलायां वृषभे च कुजादित्रिंशांशकेषु दुष्टादयो भवन्ति । तत्र कुजत्रिंशांशके दुष्टा, मन्दत्रिंशांशके पुनर्भूः द्विवारमूढा, गुरुत्रिंशांशके सुगुणा, बुधत्रिंशांशके कलाज्ञा, शुक्रत्रिंशां. शके गुणैः ख्याता च भवति । बौधे मिथुने कन्यायां च कुजादित्रि- शांशकेषु लग्नशशिनोः जाताः कापट्यादयः स्युः । तत्र कुजत्रिंशांशके जाता कापटी स्यात् । कापटी कपटयुक्ता । मन्दत्रिंशांशके क्लीबसमा नपुंसकतुल्या, गुरुत्रिंशांशके सती पतिव्रता, बुधत्रिंशांशके गुणाढ्या, शुक्रत्रिंशांशके प्रविकीर्णकामा नियमरहितकामेत्यर्थः ॥ ४ ॥ अथ चन्द्ररविगुरुमन्दक्षेत्रेषु कुजादित्रिंशांशफलं शार्दूलविक्रीडितेनाह खच्छन्दा पतिघातिनी बहुगुणा शिल्पिन्यसाध्वीन्दुभे ज्राचारा कुलटार्कमे नृपवधूः पुंश्चेष्टितागम्यगा। जैवे नैकगुणाल्परत्यतिगुणा विज्ञानयुक्ता सती दासी नीचरतार्किभे पतिरता दुष्टाप्रजा(चां?श्चां)शकैः॥ इति । इन्दुभे कर्कटके कुजादित्रिंशांशकेषु लग्नशशिनोः स्थितयोः सतोः स्वच्छन्दादयो भवन्ति । तत्र कुजत्रिंशांशके खच्छन्दा स्वतन्त्रा, मन्दत्रिंशांशके पतिघातिनी, गुरुत्रिंशांशके बहुगुणा बहुगुणयुक्ता, १. 'ती, बु' ख. ग. पाठः. १ ·, - २८० विवरणोपेते होराशास्त्रे बुधत्रिंशांशके शिल्पिनी शिल्पज्ञानान्विता, शुक्रत्रिंशांशके असाध्वी पुंश्चली । अर्कभे सिंहे कुजादित्रिंशांशकेषु क्रमात् ब्राचारादयः स्युः। तत्र कुजत्रिंशांशके वाचारा पुरुषाचारा, मन्दत्रिंशांशके कुलटा, गुरु- त्रिंशांशके नृपवधूः, बुधत्रिंशांशके पुंश्चेष्टिता पुरुषस्वभावयुक्ता, शुक्र- त्रिंशांशके अगम्यगा व्यभिचारिणी भवति । जैवे धनुपि मीने च कुजादित्रिंशांशकेषु नैकगुणादयः स्युः । तत्र कुजत्रिंशांशके नैकगुणा अनेकगुणा, मन्दविंशांशके अल्परतिरल्पमदनेत्यर्थः, गुरुत्रिंशांशके अतिगुणा, बुधत्रिंशांशके विज्ञानयुक्ता, शुक्रात्रिंशांशके सती चारि- त्रयुक्ता भवति । आर्किंभे मकरे कुम्भे च कुजादीनां त्रिंशांशकैर्दास्या- दयः स्युः । तत्र कुजत्रिंशांशके दासी, मन्दत्रिंशांशके नीचरता, गुरु- त्रिंशांशकै पतिरता, बुधत्रिंशांशके दुष्टा, शुक्रत्रिंशांशक अप्रजा(च?श्च) भवति ॥५॥ 'एतत् त्रिंशांशकैरिति ज्ञानार्थमनुष्टुभमाह शशिलग्नसमायुक्तः फलं त्रिंशांशकैरिदम् । चलावलधिकल्पेन तयोरुक्तं विचिन्तयेत् ॥ ६ ॥ इति । शशिलग्नसमायुक्तैः त्रिंशांशकैरुक्तमिदं फलं तयोर्वला- बलविकल्पेन विचिन्तयेदिर्त्यर्थः ॥ ६॥ स्त्रीणामनिष्टयोगमाह -- दृक्संस्थावसितसितौ परस्परांशे शौके वा यदि घटराशिसम्भवोंऽशः। स्त्रीभिः स्त्री मदनविषानलं प्रदीप्तं संशान्तिं नयति नराकृतिस्थिताभिः॥७॥ इति । असितसितौ परस्परांशे हक्संस्थौ, अथवा शौक्रे राशी घटराशिसम्भवोंऽशो यदि भवति तदा स्त्री नराकृतिस्थिताभिः स्त्रीभिः प्रदीप्तं मदनविषानलं संशान्ति नयतीत्यन्वयः । असितसितौ शनै- श्चरशुक्रौ परस्परांशे शुक्रांशे मन्दः मन्दांशे शुक्रः दृसंस्थौ अन्योन्य सप्तमस्थौ इत्येको योगः। तथा शौक्रे शुक्रक्षेत्रे वृषभे तुलायां वा घट- १, २, ३, ४, ५. 'कैः' क. पाठः, १. 'त्यन्वयः ॥६॥'क. ग. पाठः, :

·द्वाविंशोऽध्यायः । २८१ राशिसम्भवोंऽशः कुम्भनवांशः वृषभे कुम्भाशे वा तुलायां कुम्भाशे वा यदि जन्म भवतीति द्वितीयो योगः। अनयोर्योगयोरेकत्र जाता स्त्री नराकृतिस्थिताभिः स्त्रीभिः प्रदीप्तं मदनविषानलं मदनः स्वयं दुर्वारः तस्य विषत्वेन रूपणं व्यामोहजनकत्वेन, तस्य मदनविष- स्यापि अनलत्वेन रूपणमसह्यान्ताहजनकत्वेन, तस्य प्रदीप्तत्वं विशेषणमुक्तं पुरुषरात्मभावावसानदुर्बलैः शमयितुमशक्यत्वाद् उप- युपरि वर्धमानत्वं द्योतयति । तादृशं प्रदीप्तं मदनविषानलं नराकृति- स्थिताभिः स्त्रीभिः संशान्ति नयति । नराकृतिस्थिताभिरिति दृढसन्दा- निजघनदेशस्थापिततूलगर्भमूषिकादिमृदुचर्मकृतकृत्रिमलिङ्गाभिः चु- म्बनचूषणनखक्षतादिसुरतोपचारकुशलाभिः नरवच्चेष्टमानाभिरित्यर्थः । अत्र योगेऽपि शुभयोगनिरीक्षणाभ्याम् असितसितयोर्बलाबलवशेन च तारतम्यं द्रष्टव्यम् । एतयोगद्वयं पुरुषजातकेऽपि चिन्तनीयम् ॥ ७ ॥ अस्तमये पतिथेति यदुक्तं तद्विज्ञानं शार्दूलविक्रीडितेनाह शून्ये कापुरुषोऽवलेऽस्तभवने सौम्यग्रहाषीक्षिते क्लीबोऽस्ते बुधमन्दयोश्चरगृहे नित्यं प्रवासान्वितः। उत्सृष्टा तरणौ कुजे तु विधवा बाल्येऽस्तराशौ स्थिते कन्यैवाशुभवीक्षितेऽर्कतनये द्यूने जरां गच्छति ॥८॥ इति । अस्तभवने शून्ये अबले सौम्यग्रहावीक्षिते सति कापुरुषः पतिर्भवति इत्यन्वयः । शून्यत्वं ग्रहरहितत्वम् । अवले बलरहिते च सति सौम्यग्रहावीक्षिते शुभग्रहदृष्टिरहितेऽपि सति यः कश्चित् कापुरुषः कुत्सितपुरुषः पतिर्भवति । अस्तराशेर्बलवत्त्वं शुभग्रहदृष्टिश्चात्रापवादो भवतीत्यभिप्रायः । अशून्यत्वेऽपि पापग्रहयोगफलमाह - अस्ते बुध- मन्दयोः क्लीवः षण्डः । अस्ते चरगृहे सति भर्ता नित्यं प्रवासा- वितो भवति । चरग्रहणं स्थिरोभययोरपि स्वगुणप्रदर्शकत्वोपल- क्षणम् । अस्ते तरणौ उत्सृष्टा भ; उपेक्षितेति यावत् । कुजे तु अस्त- राशौ स्थिते सति बाल्ये विधवा भवति । अर्कतनये अशुभवीक्षिते यूने सति कन्यैव जरां गच्छति । शनैश्चरे सप्तमस्थे अर्कभौमयोरन्य- तरेण दृष्टे सति जाता स्त्री कन्यैव जरां गच्छतीत्यर्थः ॥ ८॥ १. 'म् ॥ ७॥ ख. ग. पा. २. 'शि' के. पाठ:. ३. 'यर्थ ! आर. ग. पाठ MM ·२८२ विवरणोपेते होराशास्त्रे पुनरपि विशेषं शार्दूलविक्रीडितेनाह आग्नेयैर्विधवास्तराशिसहितैर्मिः पुनर्भूर्भवेत् फरे हीनबलेऽस्तगे खपतिना सौम्येक्षिते प्रोजिमता। अन्योन्यांशगयोः सितावनिजयोरन्यप्रसक्ताङ्गना यूने वा यदि शीतरश्मिसहिते भतुस्तदानुज्ञया ॥१॥ इति । अस्तराशिसहितैरामेयः विधवा भवतीत्यन्वयः। आमेयः सूर्यः भौमश्च । बहुवचनग्रहणेन 'शिखीति केतुरि'ति संज्ञाध्याये निर्दिष्ट- स्तमोग्रहः केतुरत्र गृह्यते । आग्रेयरककुजकेतुभिरित्यर्थः । मिश्रः पुन- भूभवेद् आग्नेयैः सौम्यैश्च मित्रैः पुनर्भूः, प्रथमस्य भर्तुरपायेऽन्येन परिणीता पुनर्भूः तथा भवतीत्यर्थः । हीनबले कूरे अस्तगे सौम्येक्षिते सति विधवा न भवति । किन्तु स्वपतिना प्रोज्झिता उपेक्षिता भवतीत्यर्थः । सितावनिजयोरन्योन्यांशगयोः सतोः जाता अझना अन्यप्रसक्ता भवति । अन्योन्याशगयोः सितांशगते अवनिजे अव- निजांशगते सिते चेत्यर्थः । अथवा तौ सितापनिजी धूने पूनराशौ शीतरश्मिसहितौ यदि भवतः अस्तराशौ चन्द्रः कुजः सितश्च यदि सह तिष्ठन्ति तदा जाताङ्गना भर्तुरनुज्ञया अन्यप्रसक्ता भवति अन्य- स्मिन् पुरुषे प्रकर्षण सक्ता भवतीत्यर्थः ॥९॥ अथ बन्धकीत्वादिलक्षणं शालिन्याह सौरारः लग्नगे सेन्दुशुके मात्रा साध बन्धकी पापदृष्टे । कौस्तांशे सौरिणा व्याधियोनि- श्चारुश्रोणी वल्लभा सद्ग्रहांशे ॥१०॥ इति । सेन्दुशुक्रे पापदृष्टे सौरारः लग्नगे सति मात्रा सार्ध बन्धकी भवतीत्यन्वयः । सौरारः सौरस्य वा आरस्य वा क्षे मेष- वृश्चिकमकरकुम्भेष्वन्यतमे लग्नगे लग्नत्वं प्राप्ते चन्द्रेण शुक्रेण च युक्त दूरग्रहदृष्टे च सति जाता मात्रा सार्धं मात्रा सह माता च स्वयं च १. 'त्यर्थः ॥ सौं' ख. ग. पाठः. २. 'कुम्भानामन्य', ३. ध बन्धकी माता' क. ग. पाठा. .'

·- द्वाविंशोऽध्यायः । २८३ बन्धकी भवति पुंश्चली भवतीत्यर्थः । सुभगतास्तमये इत्युक्तं विवृ- णोति-अस्ते कौजांशे सौरिणा व्याधियोनिर्भवतीत्यन्वयः। अस्त- लग्नस्य अस्तमयमाने कुजसम्बन्धिन्यंशके सौरिणा युक्ते सति व्याधि- योनिः योनिरोगयुक्ता भवति । अस्ते सद्ग्रहांशे चारुश्रोणी वल्लभा भवति । अस्तराशौ शुभग्रहस्यांशके अस्तमयति सति सुभगा भवती- त्यर्थः ॥१०॥ अस्तराश्यशकवशेन स्त्रीणां पतिविशेषान् शालिन्याह - वृद्धो मूर्खः सूर्यजःऽशके वा स्त्रीलोलः स्यात् क्रोधनश्चावनेये। शौक्रे कान्तोऽतीव सौभाग्ययुक्तो विद्वान् भर्ता नैपुणज्ञश्च बौधे ॥ ११ ॥ इति । सूर्यजः अंशके वा अस्तमये स्थिते सति वृद्धः मूर्खश्च भर्ता भवतीत्यन्वयः । वृद्धो क्योधिकः । मूल् ज्ञानरहितः । आवनेये राशौ अंशके वा अस्तमये स्थिते सति स्त्रीलोलः क्रोधनश्च भर्ता स्थादित्यन्वयः । (अ? आ)वनेये आवनेयसम्बन्धिनि भौमक्षेत्रे अंशके वा इत्यर्थः । स्त्रीलोलः स्त्रीषु चपलः क्रोधनः क्रोधशीलः । शौके राशी अंशके वा अस्तमये स्थिते सति कान्तः अतीव सौभाग्ययुक्तः स्यात् । कान्तः कमनीयः अत्यन्तं सौभाग्ययुक्तश्च भर्ता भवति । बौधे राशी अंशके वा अस्तमये स्थिते सति विद्वान् नैपुणज्ञश्च भर्ता स्यात् । नैपु- णज्ञः कौशलः॥११॥ पुनरपि विशेषं पुष्पिताग्रयाह मदनवशगतो मृदुश्च चान्द्रे त्रिदशगुरोर्गुणवान जितेन्द्रियश्च । अतिसूदुरतिकर्मकृच्च सिंहे भवति गृहेऽस्तमये स्थितेंऽशके वा ॥१२॥ इति । चान्द्रे राशौ अंशके वा अस्तमये स्थिते सति मदन- वशगतः मृदुश्च भर्ता स्यात् । मदनवशगतः कामाधीनः मृदुः मार्दव- १. 'जे' क. ग. पाठः, २. 'षमाह -ख. ग. पाठः. ३. 'ज्ञश्च भर्ता भ- वति ॥ ११॥' क. पाठः.

·२८४ विवरणोपेते होराशास्त्रे गुणयुक्तश्च भवति । त्रिदशगुरोः राशौ अंशके वा अस्तमये स्थिते सति गुणवान् जितेन्द्रियश्च भर्ता भवति । जितेन्द्रियः स्ववशेन्द्रियः । सिंहे राशावंशके वा अस्तमये स्थिते सति अतिमृदुः अतिकर्मकृच्च भवति । अतिमृदुः मृदुमतिक्रान्तः कठिनस्वभाव इत्यर्थः । अतिकर्मकृद् बहुव्यापारकारी ॥१२॥ अथ वपुस्तु लग्मेन्दुगमित्युक्तं विवरीतुं वसन्ततिल(केना ? कमा)ह- ईयान्विता सुखपरी च सितेन्दुलग्ने ज्ञेन्द्रोः कलासु निपुणा सुखिता गुणाढ्या । शुक्रज्ञयोस्तु सुभगा रुचिरा कलाज्ञा त्रिष्वप्यनेकवसुसौख्यगुणा शुभेषु ॥ १३ ॥ इति । सितेन्दुलग्ने ईर्ष्यान्विता सुखपरा च भवति । यान्विता अक्षमा ईर्ष्या । ज्ञेन्द्वोर्लग्नगतयोः कलासु निपुणा सुखिता गुणाढ्या च भवति । कलासु आभ्यन्तरीषु बाह्यासु च चतुष्पष्टिकलासु च निपुणा। शुक्रज्ञयोः लग्नगतयोस्तु सुभगा रुचिरा कलाज्ञा च भवति । त्रिष्वपि शुभेषु लग्नगतेषु अनेकवसुसौख्यगुणा भवति । त्रिषु ज्ञेन्दुशुक्रेषु त्रिष्वपि अनेकानि वसूनि सौख्यानि गुणाश्च यस्याः सा तथा ॥ १३ ॥ भर्तृमरणं निधने इति यदुक्तं तद्विज्ञानार्थं वसन्ततिल (केना ? कमा)ह- फरेऽष्टमे विधवता निधनेश्वरोंऽशे यस्य स्थितो वयसि तस्य समे प्रदिष्टा । सत्स्वर्थगेषु मरणं स्वयमेव तस्याः कन्यालिगोहरिषु चाल्पसुतत्वमिन्दौ ॥१४॥ इति । क्रूरे अष्टमे स्थिते सति जातायाः विधवता वैधव्यं भवति । करे क्रूरग्रहे । तद् वैधव्यं कस्मिन् काले भवतीत्यत्राह–निधनेश्वरः यस्य अंशे स्थितः तस्य अंशाधिपस्य समे वयसि सा विधवता प्रदिष्टा। १. 'शयेन मृदुरकठि' क. पाठः, २. 'रा शशिशुक्रल', ३. 'शशिशुक्रल' ख. पाठ... ४, 'सा अनेकवसुसौख्यगुणा' क, ग. पाठः, ·२८५ द्वाविंशोऽध्यायः । निधनेश्वरः अष्टमाधिपतिः यस्य ग्रहस्य अंशे स्थितः तस्य तुल्ये वयसि यथोक्ते निसर्गदशाकाले । चन्द्रारेन्दुजानां बाल्ये शुक्रस्य यौवने गु- रोमध्यवयसि सूर्यस्य वार्धके मन्दस्यातिवार्धक इत्यर्थः । अत्र केचिद् दशान्तर्दशाकालौ वयःशब्देन ब्रुवते । अष्टमाधिपतिर्यस्यांशके व्यव- स्थितः तस्य यान्तर्दशा तस्यां विवाहात् परं विधवता प्रदिष्टेति । सत्सु अर्थगेषु तस्याः स्वयमेव मरणं भवति । क्रूरग्रहे अष्टमगते शुभ- ग्रहे धनगते च सति तस्याः स्त्रियाः स्वयमेव मरणम् आत्ममरणमेव भवति न वैधव्यमित्यर्थः । कन्यालिगोहरिषु इन्दौ अल्पसुतत्वं भवति कन्याचन्द्रे वृश्चिकचन्द्रे वृषभचन्द्र सिंहचन्द्रे च जातायाः स्त्रिया अल्प- सुतत्वं भवतीति दिङ्मात्रेण सन्तानचिन्ता दर्शिता । स्त्रीणामन्य. शास्त्रेषूक्तं नवमभावस्य पुत्रस्थानत्वम् । यथा "सौन्दर्य लगृहे पतिसौभाग्यं सुखं च जामित्रे । वैधव्यं निधनगृहे विचिन्तयेत् पुत्रसम्पदं नवमे ॥" इति । एतदाचार्येणात्र न दर्शितम् । 'गुरौ त्रिकोणोदयधर्मगेऽपि वा' इत्यत्र स्त्रीपुरुषयोः सामान्येन सन्तानचिन्तायोस्त्रिकोणविषयत्वस्य सूचितत्वात् ॥१४॥ पुनरपि स्त्रीगतं विशेषं शार्दूलविक्रीडितेनाह मध्यवले बलेन रहितः शीतांशुशुक्रन्दुजैः शेषैर्वीर्यसमन्वितैः पुरुषिणी यद्योजराश्युद्गमे । जीवारास्फुजिदैन्दवेषु बलिषु प्राग्लग्नराशौ समे विख्याता भुवि नैकशास्त्रकुशला स्त्री ब्रह्मवादिन्यपि [॥ १५॥ इति । सौरे मध्यवले शीतांशुशुक्रेन्दुजैः बलेन रहितैः शेषैः वीर्यसमन्वितैश्च ओजराश्युद्गमे जाता यदि पुरुषिणी भवतीत्यन्वयः । ओजराश्युद्गमे मेषमिथुनादिपुरुषराश्युदये शीतांशुशुक्रयोः स्त्रीग्रहयो। स्त्रीनपुंसकस्य बुधस्य च बलशून्यत्वे सति तथा पुनपुंसकस्य सौरस्य मध्यबलत्वे च सति पुरुषग्रहाणाम् अर्कारगुरूणां वीर्याधिकत्वे च सति जाता स्त्री पुरुषिणी भवति पौरुषयुक्ता भवतीत्यर्थः । प्राग्लनराशौ समे १. 'मभवने पक, ग. पाठः, २. 'या त्रिको' ख. पाठः, ·१८६ विवरणोपेते होराशास्त्रे वृषकुलीरादिखीराशीनामन्यतमे सति जीवारास्फुजिदैन्दवेषु गुरुकुज- शुक्रबुधेषु बलिषु वीर्यान्वितेषु सत्सु जाता स्त्री भुवि विख्याता नैक- शास्त्रकुंशला बहुशास्त्रकुशला ब्रह्मवादिन्यपि भवति ॥ १५॥ अथ प्रव्रज्यायोगज्ञानार्थ प्रहर्षिणीमाह पापेऽस्ते नवमगतग्रहस्य तुल्यां प्रव्रज्यां युधतिरुपैत्यसंशयेन । उद्वाहे वरणविधौ प्रदानकाले चिन्तायामपि सकलं विधेयमेतत् ॥ १६ ॥ इति । पापे अस्ते सति जाता स्त्री नवमगतग्रहस्य तुल्या प्रव्र- ज्यामसंशयेनोपैतीत्यन्वयः । नवमगतग्रहस्य तुल्यामिति नवमगते भौमे शाक्यपरिव्राजिका भवतीत्यादि पूर्व भौमादीनां प्रदर्शिताः शा- क्यादिप्रव्रज्याविशेषा भवन्तीत्यर्थः । एतदत्र स्त्रीजातकाध्यायोक्तं स- कलम् उद्वाहे वरणविधौ प्रदानकाले चिन्तायामपि (सकलं ?) विधेयम्। मुहूर्तलग्ने प्रश्नलग्ने च योजनीयमित्यर्थः । एवमुक्तेषु द्वाविंशत्यध्यायेषु राशिग्रहवियोन्यध्यायरहितैरेकोनविंशत्यध्यायैरुक्तानि जातकलक्षणानि सामान्यविशेषरूपतया "विप्रतिषेधे परं कार्यमि"ति न्यायेन परस्पर- विरोधरहितानि सर्वाग्यपि मुहूर्तविषये प्रश्नविषये च यथासम्भवं योजयितव्यानीति उद्वाहे वरणविधौ प्रदानकाले चिन्तायामपि सकलं विधेयमेतदित्यनेन द्योत्यते ॥१६॥ इति होराविवरणे स्त्रीजातकाख्यो द्वाविंशोऽध्यायः ।। -- अथ त्रयोविंशोऽध्यायः॥ जातस्य हि ध्रुवो मृत्युरित्यवश्यभाविनः पूर्वानीतायुर्दायकालावसानसम्भवस्य शरीरा- ज्जीवात्मनिर्याणस्वरूपस्य मृत्योर्लक्षणमिदानीं त्रयोविंशाध्यायेन प्रदश्यते । तत्र प्रथम नि- याणकारणं निर्याणदेशं च सामान्येन शार्दूलविक्रीडितेनाह- मृत्युर्मृत्युगृहेक्षणेन बलिभिस्तद्धातुकोपोद्भव- स्तत्संयुक्तभगात्रजो बहुभवो वीर्यान्वितैर्भूरिभिः । १. 'निपुणा ब्रह्मवादिनी मोक्षशास्त्रकुशलेत्यर्थः ॥ १५ ॥' कः पाठः, २. 'नोपदि- शति-ख. ग. पाठः; - ·त्रयोविंशोऽध्यायः । २८७ अग्न्यम्ब्वायुधजो ज्वरामयकृतस्तृक्षुत्कृतश्चाष्टमे सूर्यायैर्निधने चरादिषु परस्वाध्वप्रदेशेष्विति ॥ १॥ इति । मृत्युगृहेक्षणेन मृत्युभवतीत्यन्वयः । मृत्युगृहस्य अष्टम- स्थानस्य ग्रहकतेनेक्षणेन जातस्य मृत्युरादेष्टव्यः । केन ग्रहेण कृतेने- त्याशङ्कायामाह बलिभिरिति । अष्टमनिरीक्षकेषु ग्रहेषु यो बला- धिकः तत्कृतेन मृत्युगृहेक्षणेन मृत्युः । ईक्षणेन कथं मृत्युरित्यत्राह तद्धातुकोपोद्भव इति । यो ग्रहो मृत्युगृहं पश्यति तस्य धातोः संज्ञा- ध्यायोक्तस्य वातादेः कोपेन उद्भवो यस्य स तद्धातुकोपोद्भवः । सूर्यो बलवान् मृत्युगृहं पश्यति चेत् पित्तकोपोद्भवो मृत्युः, चन्द्रः पश्यति चेद् वातानुगतकफकोपोद्भवः, कुजश्चेत् पित्तोद्भवः, बुधश्चेद् वातपित्त- कफोद्भवः, गुरुश्चेत् कफोद्भवः, शुक्रश्चेत् कफवातोद्भवः, शनैश्चरो मृत्यु- गृहं पश्यति चेत् कफानुगतवातोद्भव इति द्रष्टव्यम् । तद्धातुकोपोद्भवः शरीरे कुत्रेत्यत्राह- तत्संयुक्तभगात्रज इति । तेन मृत्युगृहेक्षकग्रहेण संयुक्ते वराङ्गादिगात्रे कुपितेन पित्तादिना जनितः तत्संयुक्तभगात्रजः। तथाविधो मृत्युर्भवतीत्यर्थः । मृत्युगृहं बहवः पश्यन्ति चेत् कथमि- त्यत्राह -वीर्यान्वितैः भूरिभिः बहुभवो मृत्युः वीर्यान्विता बहवो ग्रहा मृत्युगृहेक्षका भवन्ति चेद् बहुभवः तत्तदुक्तधातुकोपैः तत्तदधि- ष्ठिताङ्गभवैः बहुभिः कारणैः सम्भूतो मृत्युरादेष्टव्यः । मृत्युगृहेसकै- रिति सामान्येन मृत्युकारणमुक्त्वा मृत्युगृहावस्थितैस्तविशेषमाह अष्टमे सूर्याधैरग्न्यम्ब्वायुधजः ज्वरामयकृतः तृक्षुत्कृतश्च मृत्युभव- तीत्यन्वयः । अष्टमस्थेन सूर्येण अग्निजः बाह्याग्निना जठराग्निना वा जनितः । चन्द्रेणाम्बुकृतः बाह्यजलेन अन्तर्जलकोपेन वा जनितः । कुजेन आयुधकृतः । अष्टमस्थेन बुधेन ज्वरकृतः । गुरुणा (आमयकृतः) आ. मयोऽपरिज्ञातव्याधिः तेन कृतः । अष्टमस्थेन शुक्रेण तृट्कृतः पिपा- साकृतः। मन्देन क्षुत्कृतः क्षुधाकृतो मृत्युरादेष्टव्यः । निर्याणदेश- माह-निधने चरादिषु परस्वाध्वप्रदेशेष्विति । अष्टमराशौ चरगृहे परदेशे मृत्युः, स्थिरगृहे स्वदेशे मृत्युः, उभयगृहे अध्वप्रदेशे मृत्युः । १. 'तेत्या' क. ग. पारः. २. 'त्याह-'.ग. पाठः, ३. 'स्थाने सू' क. पाठ:.

·२८८ विवरणोपेते होराशास्त्रे इतिशब्दः प्रकारवचनः । “इति हेतुप्रकरणप्रकारादिसमाप्तिषु" इति यादवः ॥१॥ इति मृत्युस्थानग्रहयोगेक्षणाभ्यां सामान्येन मृत्युकारणमुक्त्वा विचित्राणि मृत्यु- कारणानि शार्दूलविक्रीडितेनाह- शैलाग्राभिहतस्य सूर्यकुजयोमृत्युः स्वबन्धुस्थयोः कूपे मन्दशशाङ्कभूमितनयैर्बन्ध्वस्तकमस्थितैः । कन्यायां स्वजनाद्धिमोष्णकरयोः पापग्रहैदृष्टयोः स्यातां यधुभयोदयेऽर्कशशिनौ तोये तदा मज्जतः ॥ इति । सूर्यकुजयोः खबन्धुस्थयोः शैलाग्राभिहतस्य मृत्युः स्या दित्यन्वयः । दशमे सूर्ये चतुर्थे कुजे च सति जातस्य शैलाग्राभिर्यो- तेन मृत्युः स्यादित्यर्थः । मन्दशशाङ्कभूमितनयः बन्ध्वस्तकर्मस्थितेः कूपे मृत्युः मन्दे चतुर्थे सप्तमे चन्द्रे दशमे कुजे च स्थिते सति जातस्य कूपे मृत्युः । कन्यायामुदये हिमोष्णकरयोः पापग्रहैदृष्टयोश्च सतोः स्व- जनान्मृत्युर्भवति । उभयोदये मीनराशावुदयस्थे अर्कशशिनौ पापदृष्टौ यदि स्यातां तदा तोये मज्जतो मृत्युर्भवति ॥ २॥ राशिप्रहयोगकृतानि मृत्युकारणानि शार्दूलविक्रीडितेनाह- मन्दे कर्कटके जलोदरकृतो मृत्युदंगाङ्के मृगे शस्त्राग्निप्रभवः शशिन्यशुभयोर्मध्ये कुजःस्थिते । कन्यायां रुधिरोत्थशोषजनितस्तद्वत् स्थित शतिगौ सौरः यदि तद्वदेव हिमगौ रज्ज्वग्निपातैर्वधः॥३॥ इति । मन्दे कटके मृगाङ्के मृगे च सति जातस्य मृत्युः जलो- दरकृतः जलोदराख्येन महोदरव्याधिविशेषेण कृतो मृत्युर्भवतीत्य- न्वयः। तथा शशिनि अशुभयोर्मध्ये कुजःस्थिते सति जातस्य शस्त्रा- मिप्रभवः शस्त्रेणाग्निना वा निमित्तभूतेन जातो मृत्युः स्यात् । शीतगौ कन्यायामशुभयोर्मध्ये तद्वत् स्थिते सति रुधिरोत्थशोषजनितो मृत्युर्भ- वति रुधिरोत्थितेन शोषेण जनितो.मृत्युभवति । सौरखें हिमगौ तदेव १. 'त्यमरः॥१॥'ख. पाठः. २. 'न्युपदिशति श्लोकनवकेन' ख. ग. पाठः, 'त्युः द', ४. 'ह', ५. 'मकरे च' क. पाठः ·त्रयोविंशोऽध्यायः । २८९ . स्थिते जातो यदि तस्य रज्ज्वग्निपातैर्वधो भवति । रज्ज्वग्निपातैः रज्जुना अग्निना पातेन वा मरणं भवति ॥३॥ अथान्यानरिष्टयोगान् शार्दूलविक्रीडितेनाह- लग्नाद्धीनवमस्थयोरशुभयोः सौम्यग्रहादृष्टयो- द्रेकाणैश्च संपाशसर्पनिगलैश्छिद्र स्थितैवन्धनात् । कन्यायामशुभान्वितेऽस्तमयगे चन्द्र सिते मेषगे सूर्ये लग्नगते च विद्धि मरणं स्त्रीहेतुकं मन्दिरे ॥४॥ इति । अशुभयोलग्नाद्धीनवमस्थयोः सौम्यग्रहादृष्टयोः सतोः जातस्य छिद्रस्थितैः संपाशसर्पनिगल काणैश्च निमित्तभूतैः बन्धना- मृत्युभवतीत्यन्वयः । अशुभान्विते चन्द्रे कन्यायामस्तमयगे सिते मेषे स्थिते च सूर्ये लग्नगते च सति जातस्य मन्दिरे स्त्रीहेतुकं मरणं विद्धीत्यन्वयः ॥ ४॥ अथान्यानरिष्टयोगान् शार्दूलविक्रीडितेनाह- शूलोद्भिन्नतनुः सुखेऽवनिसुते सूर्येऽपि वा खे यमे सप्रक्षीणहिमांशुभिश्च युगपत्पापैत्रिकोणावगैः। बन्धुस्थे च रवौ वियत्यवनिजे क्षीणेन्दुसंवीक्षिते काष्ठेनाभिहतः प्रयाति मरणं सूर्यात्मजेनेक्षिते॥५॥ इति । सुखे अवनिसुते सूर्य वा स्थिते तथा खे दशमे यमे मन्दे च स्थिते सति शूलोद्भिन्नतनुः मरणं प्रयातीत्यन्वयः । सप्रक्षीणहि- मांशुभिः पापैः क्षीणचन्द्रसहितैः अर्कारमन्दैयुगपत् त्रिकोणावगैः त्रिकोणयोर्लग्ने च स्थितैश्च शूलोद्भिन्नतनुर्मरणं प्रयाति । लग्नपञ्चमन- वमेषु यथासम्भवं स्थितैः क्षीणेन्द्रप्रसन्दैश्च शूलमरणं भवतीत्यर्थः । बन्धुस्थे रवौ अवनिजे वियति दशमैस्थिते क्षीणेन्दुसंवीक्षिते च सति जातः शूलोद्भिन्नत मरणं प्रयाति । अत्रैव योगे क्षीणेन्दुसंवीक्षितत्वं विना सूर्यात्मजेनेक्षिते सति काष्ठेनाभिहतो मरणं प्रयाति । अत्र चतु. र्थस्थे रवौ दशमस्थे भौमे च द्वौ योगायुक्तौ । तत्रैको भौमस्य क्षीण- १., २. 'ससर्पपाशनि' ख, पाठः, ३. 'मे', ४. 'णमेति' क. ग, पाठः, NN ·" २९० विवरणोपेते होराशास्त्रे चन्द्रदृष्टत्वे सति शूलमरणफलः, अपरो भौमस्य सूर्यात्मजहष्टत्वेन काष्ठाभिघातान्मरणप्रद इति । अत्र श्लोके शूलमरणयोगात्रयः प्रद- र्शिताः काष्ठान्मरणयोगश्चैकः ॥५॥ अथान्यानरिष्टयोगान् वसन्ततिलकेनाह : रन्ध्रास्पदाङ्गहिबुकैलकुटाहताङ्गः प्रक्षीणचन्द्ररुधिरार्कसुतार्कयुक्तैः । तैरेव कर्मनवमोदयपुत्रसंस्थै- धूमाग्निबन्धनशरीरनिकुनान्तः ॥ ६ ॥ इति । रन्ध्रास्पदाङ्गाडिबुकैः प्रक्षीणचन्द्ररुधिराकसुतार्कयुक्तः लकुटाहताङ्गः मरणं प्रयाति । रन्ध्र क्षीणेन्दुना दशमे भौमेन लग्ने अर्क- मुतेन चतुर्थे अर्केण च युक्ते सति जातः लकुटाहताङ्गो मरणं प्रयाति। लकुटो दण्डविशेषः । तैरेव तैः प्रक्षीणचन्द्ररुधिरार्कसुताकैरेव यथाक्रम कर्मनवमोदयपुत्रसंस्थैः जातस्य धूमाग्निबन्धनशरीरनिकुट्टनान्तो भ- वति, धूमेन अमिना वा बन्धनेन वा शरीरनिकुट्टनेन वा अन्तो मृत्यु- भवति । शरीरनिकुट्टनं काष्ठपाषाणादिभिः शरीरोभिहननम् ॥ ६ ॥ अथान्यानप्यरिष्टयोगान् वसन्ततिलकेनाह- पन्ध्वस्तकर्मसहितैः कुजसूर्यमन्दै- निर्याणमायुधशिखिक्षितिपालकोपात् । ज्ञेयः क्षतक्रिमिकृतश्च शरीरपातः सौरेन्दुभूमितनयैः स्वसुखास्पदस्थैः ॥७॥ इति । बन्ध्वस्तकर्मसहितैः कुजसूर्यमन्दैरायुधशिखिक्षितिपाल- कोपात् निर्याणं बन्ध्वादिभिः यथाक्रम कुजादियुक्तैः जातस्यायुधेना- मिना राजकोपेन वा निर्याणं भवतीत्यर्थः । सौरेन्दुभूमितनयैः यथा- क्रमं स्वसुखास्पदस्थैः जातस्य शरीरपातः क्षतक्रिमिकृतः ज्ञेयः, क्षत- भवैः क्रिमिभिः कृतो ज्ञेयः॥७॥ 'यः का', २... 'रह' ख. पाठ...

·त्रयोविंशोऽध्यायः । २९१ अथान्यानप्यरिष्टयोगान् शार्दूलविक्रीडितेनाह - खस्थेऽर्केऽवनिजे रसातलगते यानप्रपाता वो यन्त्रोत्पीडनजः कुजेऽस्तमयगे सौरेन्द्विनाभ्युद्गमे । विण्मध्ये रुधिरार्किशीतकिरणैर्जूकाजसौरक्षगै- तिर्वा गलितेन्दुसूर्यरुधिरैव्योमास्तबन्ध्वाहयान् ॥ ८॥ इति । खस्थे अर्के अवनिजे रसातलगते यानप्रपाताद् वधः या- नाद् हयगजरथशिविकाद्यन्यतमात् प्रपातेन वधो भवति । अत्र पूर्व 'शैलाग्राभिहतस्य सूर्यकुजयोमत्युः खबन्धुस्थयोरि त्यत्रोक्तस्य योगस्य पुनरप्युपादानेन फलान्तरनिर्देशेन च सर्वेषामत्रोक्तानां योगानां राश्यंशयोगक्षणवशाद् व्यभिचारो बुद्धिमद्भिरभ्यूछ इति द्योत्यते । कुजे अस्तमयगे सौरेन्द्रिनाभ्युद्गमे यन्त्रोत्पीडनजो वधः । चन्द्रादित्य- मन्दानामुदये सप्तमस्थे कुजे च जातस्य यन्त्रोत्पीडनजो वधो भवति । यन्त्रोत्पीडनजः कुजेऽस्तमयगे क्षीणेन्दुसंवीक्षिते इति वा पाठः । रुधि- रार्किशीतकिरणैः जूकाजसौरक्षणैः जातः विण्मध्ये म्रियते सौरः मकरो वा कुम्भो वा। विणमध्ये मलमध्ये । गलितेन्दुसूर्यरुधिरैः व्योमा- स्तबन्ध्वाह्वयान् यातैर्वा विण्मध्ये म्रियते । गलितेन्दुः गलितशब्देन बलशून्यत्वमत्रोच्यते । विण्मध्यमरणं मरणवेलायाम् अकृतशौचस्य मलमध्यशायित्वम् ॥ ८॥ अथान्यानप्यरिष्टयोगान् वैतालीयेनाह वीर्यान्वितवक्रवीक्षिते क्षीणेन्दौ निधनस्थितेऽर्कजे गुखोद्भवरोगपीडया मृत्युः स्यात् कृमिशस्त्रदाहजः॥९॥ इति । क्षीणेन्दौ वीर्यान्वितवक्रवीक्षिते अर्कजे निधनस्थिते सति गुह्योद्भवरोगपीडया कृमिशस्त्रदाहजः मृत्युः स्यादित्यन्वयः । चन्द्रस्य क्षीणत्वं बलवत्कुजदृष्टिश्च यत्र तत्र स्थितस्यापि रक्तकोप- करत्वं जनयति । अर्कजस्य अष्टमराशिगतस्य व्यञ्जनहानिकरत्वं १.. 'नां रा क. ग. पाठ, २. 'ध्ये मृत्युः । जूकगते अजगते सौ' ग. पाठः, ·२९२ विवरणोपेते होराशास्त्रे च युगपत् सम्भवति चेद् गुह्यरोगेण कृमिशस्त्रदाहजनितः मृत्युभव- तीत्यर्थः॥९॥ अथान्यानप्यरिष्टयोगान् वसन्ततिलकेनाह- अस्ते रवी सरुधिरे निधनेऽर्कपुत्रे क्षीणे रसातलगते हिमगौ खगान्तः । लग्नात्मजाष्टमतपस्विनभौममन्द- चन्द्रैस्तु शैलशिखराशनिकुड्यपातैः ॥१०॥ इति । खौ अस्तगते सरुधिरे अर्कपुत्रे निधनस्थिते क्षीणे हिमगौ रसातलगते च जातस्य खगान्तः खगैरन्तो भवति पक्षिभिर्भ- क्ष्यमाणस्य मरणं भवतीत्यर्थः । इनभौममन्दचन्द्रैः यथाक्रमं लग्नात्मजा- ष्टमतपस्सु स्थितैः जातस्य शैलशिखराशनिकुड्यपातैरन्तो भवति । शैलशिखरपतनेन वा अशनिपतनेन वा कुड्यपतनेन वा मृत्युर्भवती- त्यर्थः॥१०॥ एवमत्रोक्तानां विचित्रमृत्युकारणयोगानामभावे पूर्वप्रदर्शितयोर्मृत्युगृहस्य प्रहयोगे- क्षणयोरप्यभावे सति ध्रुवत्वेन भाविनः मृत्योः कारणं वैतालीयेनाह - 'द्वाविंशतिमस्तु कारणं द्रेकाणो निधनस्य सूरिभिः। तस्याधिपतिर्भपोऽपि वा निर्याणं स्वगुणैः प्रयच्छति ॥ ११ ॥ इति । द्वाविंशतिमो नेक्काणस्तु निधनस्य कारणं सूरिभिः कथित इति शेषः । द्वाविंशतिमः जन्मद्रेक्काणादारभ्य द्वाविंशतिमः अष्ट- मराशिस्थो द्रेकाण इति यावत् । स रोक्काणः मरणस्य कारणं कथितः । कथमित्यत्राह -- तस्याधिपतिर्भपोऽपि वा स्वगुणैर्निर्याणं प्रयच्छती- त्यन्वयः । तस्याधिपतिः द्वाविंशतिमद्रेकाणाधिपतिः भपोऽपि वा अष्टमराश्यधिपोऽपि वा स्वगुणैः यथोक्तैरात्मीयगुणैः वातादिभिर्नि- याणं प्रयच्छतीत्यर्थः ॥ ११ ॥ १. 'त्यर्थः ॥ ९ ॥ अस्ते' ख. ग. पाठः, २. 'देक्ष' क. पा. * 'द्वाविंशः कथितस्तु कारणम्' इत्यन्यत्र मुद्रितः पाठस्तु समीचीनः ।

·त्रयोविंशोऽध्यायः । २९ परस्वाध्वप्रदेशेष्विति पूर्व प्रदर्शितस्य विशेषकथनार्थं वसन्ततिल केना? कमा)ह- होरानवांशकपयुक्तसमानभूमौ योगेक्षणादिभिरतः परिकल्प्यमन्यत् । मोहस्तु मृत्युसमयेऽनुदितांशतुल्यः स्वेशेक्षिते द्विगुणितस्त्रिगुणः शुभैस्तु ।। १२ ॥ इति । होरानवांशकपयुक्तसमानभूमौ मरणं भवतीति सम्बन्धः। होरा लमं तत्र यो नवांशंक उदीयमानः तस्य योधिपतिः स यत्र स्थितः तत्समानायां भूमौ मेषवृषयोर्दिवा अरण्यक्षेत्रे रात्री ग्रामे च इत्यादि राशीनां स्वस्वगोचरवशाद् वक्तव्यम् । अतोऽन्यदपि योगे- क्षणादिभिः परिकल्प्यं ग्रहयोगेन च ग्रहेक्षणेन च तद्भूमिगता विशेषा वक्तव्याः । मृत्युसमये मोहस्तु निर्याणकाले मोहः इन्द्रियाज्ञानम् अनुदितांशतुल्यः लग्नराशौ यावन्तोंऽशका अनुदिताः तावन्तो मोहा भवन्ति अन्तरांन्तरा ज्ञानसम्भवेन मोहानां बहुत्वम् । पुनरपि मोई- प्रमाणमाह- स्वेशेक्षिते द्विगुणितः लग्नस्य लग्नाधिपदर्शने सति अनुदितांशतुल्या मोहा द्विगुणिता वक्तव्याः। शुभैस्तु त्रिगुणः लग्नस्य शुभदृष्टौ सत्याम् अनुदितांशतुल्यप्रमाणा मोहावस्थास्त्रिगुणा भवन्ति । अत्रे प्रदर्शितैः कारणैरुत्पाद्यश्वरमोच्छवासकालः कदा भवतीति जिज्ञा- सायां पूर्वत्र प्रदर्शितायुयाध्यायनिर्णेयस्यायुषोऽवसाने निर्याणमिति प्रतिपत्तिरङ्गीकर्तव्या । सा चायुर्वेदोपदेशेन विरुध्यते । तथाहि- "मरणं प्राणिनां दृष्टमायुःपुण्योभयक्षयात् । तयोरप्यक्षयाद् दृष्टं विषमापरिहारिणाम् ॥" अस्थार्थः । प्राणिनां मरणम् आयुःपुण्योभयक्षयाद् दृष्टम् । आयु:- क्षये पुण्यक्षये आयुःपुण्ययोरुभयोरपि क्षये प्राणिनां मरणं दृष्टम् । अपिच-आयुःपुण्ययोः शेषे विद्यमानेऽपि विषमापरिहारिणां मरणं दृष्टम् इति । तस्मादवान्तरेषु दशान्तर्दशासन्धिषु च निर्याणं ३. 'राज्ञा', ४. 'हः स्वे ग. पाठ:. .. 'स्य', २. 'श उ' ख. पाठः, ५. 'द' स. पाठ.

·७ - २९४, विवरणोपेते होराशास्त्रे भक्तीति पूर्वाचार्यप्रदर्शितो मार्गः तदविरोधार्थमङ्गीकर्तव्यः । अथा- युर्दायोक्तसङ्ख्याविशेषाणां सङ्ख्येयैः कालांशकैः सम्बन्धः । कालां- शकाश्च बहुविधाः "अयनक्षणवासरतवो मासोऽधं च समाश्च भास्क- राद्" इति प्रदर्शिताः । “अत्युत्कटैः पुण्यपापैरिहैव फलमश्नुते" इत्यादिवचनबलाद् अत्युत्कटपुण्य करणेन मासवासरघटिका वर्षमास- दिक्सा भवेयुः । तथैवात्युत्कटपापकरणेन वर्षमासदिवसा मासदि- वसघटिकाश्च भवेयुरित्यवगम्यते । अतो निर्याणकालज्ञानं पूर्वाचार्य- प्रदर्शितैनिर्याणयोगैः शनिगुरुरविचन्द्रचारनिष्पनैरपि निरूपणीयम् । तथाच पूर्वाचार्या ब्रुवते- "लग्नपगुरुरविचन्द्रान् शशिना संयोज्य यद्भवेत्तारम् । शनिगुरुरविचन्द्राणां तस्मिन्नृक्षे किलान्त्य उच्छवासः॥ अत्रायं सम्प्रदायः जन्मकाले लग्नाधिपस्य गुरो रवेश्चन्द्रस्य च मन्दस्य च स्फुटवाक्यानि तत्कालगुलिकवाक्यं च पृथक् पृथग विन्यस्य निर्या. णयोगनिरूपणं क्रियते । तत्र प्रथमं लग्नस्फुटं मन्दस्फुटं च सं- योज्य तस्मिन् गुलिकं च योजयेत् । तत्र यनक्षत्रं भवति तत्र निर्या- णमन्दः । पुनस्तत्रैव गुरुं संयोज्य गुलिक योजयेत् तन्नक्षत्रे निर्या- णमुरुः । पुनरपि तत्रैव रविं संयोज्य गुलिक योजयेत् तनक्षत्रे निर्याणरविः । पुनश्च तस्मिंश्चन्द्रं संयोज्य गुलिकं योजयेत् तमक्षत्रे निर्याणचन्द्रः । शनिगुरुरविचन्द्रेषु चारवशादेवमानीतनक्षत्रेषु यथा- क्रमं युगपत् स्थितेषु सत्सु अन्त्योच्छवास इत्येको निर्याणयोगः। पुन- रन्यथापि निर्याणलक्षणमुच्यते- "लग्नाधिपस्थितनवांशकराशितुल्यै- रन्ध्राधिपस्य गृहमापतितो घटेशः । तस्मिन्वदेन्मरणमेतदनेकशास्त्र- संक्षुण्णभिन्नमतिभिः परिकीर्तितं तत् ॥ - 'ताः । तेषाम् अत्यु' क. ग. पाठः. २. 'कच यो' ख. पाठा, ३. 'श्य' ग. परि.

·त्रयोविंशोऽध्यायः । २९५ मृतीशनाथस्थितभांशकेशयोर्यमहगाणाधिपयोर्बलीयसः(१)। दशागमे मृत्युपयुक्तभांशकत्रिकोणगे देवगुरौ तनुक्षयः ।। प्राग्लममान्दिस्फुटयोगभांशे निर्याणमास प्रवदन्ति वज्ज्ञाः। निर्याणचन्द्रं गुलिकेन्दुयोगे राशिं च मान्दीन्दुविलमयोगे ॥" इत्यादिषु पूर्वाचार्यप्रदर्शितेषु बहुविधेषु निर्याणयोगेषु स्वगुरूपदिष्टेन मार्गेणं निर्याणसमयो निर्देष्टव्यः । निर्याणं नाम. देहिनो जीवात्मनो देहात् शुक्लशोणितोत्पन्नात् पाञ्चभौतिकात् कियन्तं कालमावासभूता- निर्गमनम् ॥ १२॥ तस्मिन् निर्याणे देहिनो देहस्य च पृथग्भावे सति शवभूतस्य देहस्य परिणामश्चतु- विधो भवति । तत्रैकोऽग्निसंस्कारे भस्मीभावः । द्वितीयो जलगतत्वेन (क्लो ? क्ले)दीभावः । तृतीयो वातातपसंस्पर्शवशाच्छुष्कभावः । चतुर्थः व्यादभक्षणवशान्मलीभाव इति । तेषां लक्षणं मालिन्याह- दहनजलविमित्रैर्भस्मसंक्लेदशोषै- निधनभवनसंस्थैालवगैर्विडन्तः । इति शवपरिणामश्चिन्तनीयो यथोक्तं पृथुविरचितशास्त्राद् गत्यनूकं च चिन्त्यम्॥१३॥ इति । निधनभवनसंस्थैः दहनजलविमित्रैः भस्मसंक्लेदशोषैः शवपरिणामः चिन्तनीय इत्यन्वयः । निधनभवनसंस्थैः अष्टमरांशि- स्थितैः दहनजलविमित्रैः ग्रहैर्ग्रहवगैर्वा दहनग्रहैरर्ककुजकेतुभिः जलन- हाभ्यां शशिशुक्राभ्यां मित्रैः गुरुबुधमन्दैः निमित्तभूतैः भस्मसंक्ले- दशोषैः यथाक्रमं भस्मत्वेन क्लेदत्वेन शुष्कत्वेन च शवपरिणामाश्चि- न्तनीयः । निधनभवनसंस्थैः व्यालवगैः विडन्त इति 'इतिशब्दः प्रकारवचने' निधनभवनसंस्थैः व्यालवगैः हिंस्रवर्गः द्रेक्काणरूपै- रिति यावत् । विडन्तो भवति शवभक्षैक्षितत्वादन्ते विष्ठा भवती- त्यर्थः । अथ देहानिर्गतस्य देहिन उत्तरांवस्था देहप्रवेशात् पूर्वावस्था च संक्षेपेण सूत्रयति । पृथुविरचितशास्त्राद् यथोक्तं गत्यनूकं च चिन्त्यं पृथुविरचितशास्त्राद् यवनादिभिः पृथुत्वेन विरचिताच्छा. खाद् यथोक्तं तत्र यथाप्रतिपादितं गत्यनूकं गतिरुत्तरावस्था भनूकं १. 'धु नि' क. पाठः, 'ण हि स'ग, पाठ:. ३. 'शवशा' ख. पाठः, २.

·विवरणोपेते होराशास्त्रे पूर्वजन्मावस्था एतद् द्वितयं च जन्मकालग्रहस्थितिवशेन चिन्तनीय- मित्यर्थः ॥ १३॥ तत्प्रकारं च संक्षेपेण मालिन्याह- गुरुरुडुपतिशुक्रौ सूर्यभौमौ यमज्ञौ विबुधपितृतिरश्चो नारकीयांश्च कुर्युः । दिनकरशशिवीर्याधिष्ठितत्र्यंशनाथाः प्रवरसमनिकृष्टास्तुङ्गभागादनूके ॥ १४ ॥ इति । तत्र प्रथममनूकमाह-गुरुः उडुपतिशुक्रौ सूर्यभौमौ यमझौ क्रमेण अनूके विबुधपितृतिरश्चः नारकीयांश्च कुर्युः इत्यन्वयः। तत्र गुरुरनूके देवं करोति देवलोकादागतं करोति । उडुपतिशुक्रौ पितृलोकादागतं कुरुतः । सूर्यभौमौ तिर्यञ्चः पशुपक्ष्यादयः तत्सङ्घादा- गतं कुरुतः । यमज्ञौ नारकीयान् नरकादागतं कुरुतः । पितृलोकश- ब्देन प्रेतभूतमानुषावस्थानदेश उच्यते । कीदृशा गुर्वादयो देवादीन् कुर्वन्तीत्यत्राह-दिनकरशशिवीर्याधिष्ठितव्यंशनाथा इति । दिनकरश्च शशी च दिनकरशशिनौ तयोर्यो वीर्यवान् तेनाधिष्ठितस्य व्यंशस्य द्रेका- णस्य योऽधिपतिः स दिनकरशशिवीर्याधिष्ठितत्र्यंशनाथः स गुरुश्चेद् देवलोकादागतं करोति । तादृशौ उडुपतिशुक्रौ चेत् पितृलोकादागतं कुरुतः इत्यादि द्रष्टव्यम् । तुङ्गभागात् प्रवरसमनिकृष्टभाः परमनी- चादारभ्य परमोच्चान्तःप्रदेशस्तुङ्गशब्देनोच्यते षड्राश्यात्मके तस्मिन् त्रिधा विभक्ते यो भागः तद्वशात् प्रवरसमनिकृष्टाः देवादयो भवन्ति । तत्र परमोच्चासन्ने राशिद्वये प्रवरः, तदधस्तने मध्यराशिद्वये गुर्वा- दयश्चेन्मध्यः, तदधः नीचासन्नराशिद्वये गुर्वादयश्चेन्निकृष्टा देवादयो भवन्तीत्यर्थः । तुङ्गहानादिति केचित् पठन्ति । हानं च्युतिः तदशा- दित्यर्थः । अस्मिन् पक्षेऽपि पूर्वोक्त एव प्रकारः ॥ १४ ॥ अथ निर्याणान्तरभवां गतिं मालिन्याह गतिमपि रिपुरन्ध्रयंशपोऽस्तस्थितो वा गुरुरथ रिपुकेन्द्रच्छिद्रगः स्वोच्चसंस्थः। १. 'ये म' क. पा. २. तिं दर्शयति ख.ग. पाठ:.

·त्रयोविंशोऽध्यायः । २९७ उदयति भवनान्ते सौम्यभागे च मोक्षो यदि भवति बलेन प्रोज्झितास्तत्र शेषाः ॥ १५ ॥ इति । रिपुरन्ध्रव्यंशपः रिपुज्यंशपः षोडशद्रेकाणाधिपः रन्ध्र- व्यंशपः द्वाविंशति(त)म रोक्काणाधिपः गुर्वादिष्वन्यतमो ग्रहो बल- वान् गतिं करोति यथोक्तक्रमेण देवलोकादिगतिं करोति । अस्तस्थितो वा सप्तमराशिस्थितो ग्रहो वा । अर्थात् षष्ठस्थितो रन्ध्रस्थितोऽपि । ग्रहाभावे खलु द्रेक्काणाधिपेन फलं वक्तव्यम् । तस्मात् षष्ठस्थितः सप्त- मस्थितोऽष्टमस्थितोऽपि वा बलवान् गुर्वादिष्वन्यतमो ग्रहः यथोक्तां गतिं प्रयच्छति । त्रिष्वपि स्थानेषु ग्रहाभावे सति षोडशद्रेकाणाधिपो द्वाविंशति(त)म द्रेकाणाधिपो वा बलाधिकः स्वकीयां देवलोकादिगति प्रयच्छतीत्यर्थः । गुरुः देवलोकगतिम् , उडुपतिशुक्रौ मनुष्ययोनिगति, सूर्यभौमौ तिर्यग्योनिगति, यमज्ञौ नरकगतिं च कुर्वन्तीत्यर्थः । अथ भवनान्ते सौम्यभागे उदयति स्वोच्चसंस्थः गुरुः रिपुकेन्द्रच्छिदेंगः यदि तदा मोक्षो भवतीत्यन्वयः । तत्र शेषाः बलेन प्रोज्झिताः भव- नान्ते सौम्यभागे । भवनान्त इत्यत्रान्तशब्देन अन्त्यद्रेकाणः। तत्र च सौम्यभागे अन्त्यद्रेक्काणान्त्यवर्तिनि बुधांशे जीवांशे वा उदयति उद- यलग्ने सति स्वोच्चसंस्थः कर्कटस्थो गुरुः शत्रुस्थाने वा केन्द्रेषु वा अष्टमे वा स्थितो यदि भवति तदा मोक्षो भवति । अपुनर्जन्मनां निर्याणं भवतीत्यर्थः । अपिशब्देन मरणसमयेऽप्येवं गुरुः स्थितश्चेत् मोक्षो भवतीति द्योत्यते । तत्र शेषाः गुरोरन्ये ग्रहाः बलरहिताश्च यदि भवन्ति तदैव मोक्षो भवेदित्यर्थः। मेषादीनां राशीनामन्त्यनवांशे धनु:- कन्यामिथुनमीनानामन्यतमस्मिन् (?) नवांशके उदयति परमोच्चस्थे गु(रु ? रौ) लग्ने चतुर्थे षष्ठे सप्तमेऽष्टमे दशमे वा स्थिते सति शेषा ग्रहा बलहीनाश्चेमोक्षः स्यादित्यर्थः ॥ १५ ॥ इति होराविवरणे निर्याणाध्यायस्त्रयोविंशः ॥ । १. 'तो वा' ग. पाठ.. २. 'लवान् स्व' ख. पाठः ३. 'दूसंस्थः य' क. ग. पाठ ४. 'ति स्वस्वो' ख. पाठः, ५. 'नेषु वा' क. पाठः. ६. 'र्थः । तत्र', ७. 'शके ध' ख. ग. पाठः. ८. 'ति रुकृते बृहज्जातकवि', ९. 'ख्यत्रयोविंशोऽध्यायः ॥' क. पाठ.. ०० ·२९८ ३ विवरणोपेते होराशास्त्रे अथ चतुर्विंशोऽध्यायः। विज्ञातजन्मसमयानां तात्कालिकलग्नग्रहस्थितिवशेन जननादिनिर्याणान्तसमयसम्भव- फलविशेषलक्षणानि प्रदर्श्य इदानीमविज्ञातजन्मनामपि पृच्छकानां दृष्टजातकवलक्षणकथ- नाय तदुपादानभूतनष्टजातकज्ञानोपायप्रदर्शनमारभ्यते चतुर्विंशाध्यायेन । तत्र प्रथमं तदिति- कर्तव्यतामिन्द्रवज्रयाह आधानजन्मापरिबोधकाले सम्पृच्छतां जन्म व विलग्नात् । पूर्वापरार्धे भवनस्य विद्याद् भानावुदग्दक्षिणगे प्रसूतिम् ॥ १॥ इति । आधानजन्मापरिबोधकाले सम्पृच्छतां जन्म विलनाद् वदेदित्यन्वयः। आधानं च जन्म च आधानजन्मनी तयोरपरिवोध- काले सम्पृच्छतां सम्यक् पृच्छता जिज्ञासया शुभवारे शुभनक्षत्रे शुभतिथौ भक्त्या सह पृच्छतां जन्म जातकं विलग्नात् विशिष्टलनात् प्रश्नविशिष्टसमयसम्भवाद् उदयलनात् “ल्यब्लोपे पञ्चमी" लग्नं विज्ञाय तेन साधनेन वदेदित्यर्थः । सम्यक्मश्नप्रकारस्तु महायात्राया- - "तस्मान्नृपः कुसुमरत्नफलाग्रहस्तः प्रातः प्रणम्य रवये हरिदिङ्मुखस्थः । होराङ्गतन्त्रकुशलान् हितकारिणश्च सगृह्य दैवगणकान् सकृदेव पृच्छेत् ॥" इति । तत्रैव दैवज्ञस्य इतिकर्तव्यताप्युक्ता-"अथ नृपतिसमीपे दैव- वित् पृष्टमात्रः फलमुदयनिमित्तैस्तर्कयेच्छास्त्रबुद्धयः" इति । अत्र पृष्टमात्रो दैवविद् उदयनिमित्तैः शास्त्रबुद्धया फलं तर्कयेद् इत्युक्तौ शास्त्रोपस्कृतया बुद्ध्या फलनिरूपणस्य साधनतयोक्तानि उदयनिमि- तानि । तत्रोदय उदयलग्नं, निमित्तानि प्रेक्ष्यप्रेक्षकतटस्थगतानि तात्का- लिकमक्ष्याहृताकाररुतादीनि विशेषसूचकानि लक्षणानि । तत्रोदय- लमानयनं 'होरेत्यहोरात्रविकल्पमि'त्यत्र सूत्रितमत्र कर्तव्यम् । तेन १. 'व्यमाह-', २. 'श्रकारकस्तु', ३. "दयलमनि' ख. ग. पाठः.

·-- - चतुर्विंशोऽध्यायः । समतलविन्यस्तशङ्कुच्छायाविपरीतगणितलब्धदिनगतनाडिकाविना. डिकादिसम्यगुत्पादितेन विलग्नेन जन्म जननकालं वदेत् । आधानका- लज्ञानस्य गर्भविषयभावाभावपुष्टयपुष्टिप्रसवकालविशेषज्ञानमात्रेणोपक्षी- णफलत्वाद् अल्पप्रयोजनत्वेन जन्मकालस्य तु निर्देष्टव्यत्वमाचार्येणो- क्तम् । जन्मकालज्ञानेन हि यावज्जीवितसम्भवानि नित्यानि नैमित्ति- कानि च बहुविधानि फलानि वक्तव्यानि । निषेककालजननकालयो- रान्तरालिकफलविशेषाणामपि केनचिज्जिज्ञासितत्वे तान्यपि तत्काल- लग्नवशाद् वक्तव्यानीति द्योतयितुं वा निषेककालस्य दुरवबोधत्वेन गर्भकालफलानि प्रश्नकालविलग्नेन वक्तव्यानीति द्योतयितुं वा अत्रा- धानप्रश्नस्य प्रसङ्गः कृत इति द्रष्टव्यम् । नष्टजातकप्रश्ने सामान्येन गुरुरविचन्द्रलग्नानां चतुर्णा स्वरूपमादेष्टव्यम् , अन्येषां प्रायशस्त- न्मुखेनावगन्तव्यत्वात् । तत्र अयनर्तुमासानां सूर्यसम्बन्धित्वात् तज्ज्ञा- नाय प्रथममयनज्ञानोपायमाह - पूर्वेति । भवनस्य पूर्वापरार्धे भानौ उदग्दक्षिणगे प्रसूति विद्यादित्यन्वयः । भवनस्य उदयलनराशेः पूर्वार्धे लग्नगते सति भानौ उदग्गे उत्तरायणगते सति प्रसूति विद्यात् । तथा राशेरपरार्धे लग्नगते सति दक्षिणगें दक्षिणायनगते भानौ प्रसूति विद्यादित्यर्थः। अत्र पूर्वापरार्धशब्देन आदित्यहोरायामुत्तरायणे चन्द्र- होरायां दक्षिणायने जन्म इत्यपि द्योत्यते । दूतचेष्टां च दर्शयति शरीरे दक्षिणभागे स्पृशति चेद् उत्तरायणे, वामभागे दक्षिणायने । स्वावस्था च वायौ दक्षिणस्थ उत्तरायणे, वामे दक्षिणायने जन्म इति च द्रष्टव्यम् ॥ १ ॥ गुरुज्ञानार्थमिन्द्रवजामाह- लग्रत्रिकोणेषु गुरुं त्रिभागै- विकल्प्य वर्षाणि वयोनुमानात् । ग्रीष्मोऽर्कलग्ने कथितास्तु शेषै- रन्यायनांवृतुरकेचारात् ॥२॥ - १. 'कादि', २. 'न्मका' ग. पाठः.

·- ३०० विवरणोपेते होराशास्त्रे इति । लग्नत्रिकोणेषु त्रिभागैः गुरुं विद्यात् । लग्नस्य त्रिकोणेषु द्रेकाणैः----लग्नस्य प्रथमद्रेकाणे लग्नगतं गुरुं विद्यात् , द्वितीयद्रेक्काणे पञ्चमगतं, तृतीयद्रेक्काणे नवमगतं गुरुं विधात् । वर्षाणि वयोनुमा- नाद् विकल्प्य विद्यात् । वर्षाणि गुरोर्वर्षाणि द्वादशराशिचारजनितानि वर्षाणि । तेषु गुरोराहत्तयः कति गता इति वयोनुमानात् प्रष्टुर्वयसोऽनु- मानात् ज्ञातव्या इत्यर्थः । अत्र नुमानादिति पञ्चाशता द्रेकाणद्वा- दशांशः सूचितः । तेन स्वभादिकेन वा मेषादिकेन वा गुरुवर्षावृत्तयः कल्प्या इत्युपदेशार्थः । ऋतुलक्षणमाह-ग्रीष्म इति । अर्कलग्ने ग्रीष्मः ऋतुः ज्ञेयः । पूर्व संज्ञाध्याये अर्कस्य ऋतुसम्बन्धो न दर्शित इति अत्रोक्तं ष्मिोऽर्कलग्ने इति । अर्थादर्कस्य डेक्काणेऽपि ग्रीष्म इति द्रष्टव्यम् । शेषस्तु कथिताः। शेषैः शशुरुचज्ञग्वादिषु कथिताः शिशिरा- दयः शिशिरवसन्तग्रीष्मप्रावृदशरद्धेमन्ता ऋतवः क्रमेण शशुरुचाग्वा- दीनामुदयेन द्रेक्काणैर्वा ज्ञेयाः । तत्र शिशिरवसन्तग्रीष्मा उत्तराय- णस्था ऋतवः । अन्ये दक्षिणायनस्थाः । ऋतुज्ञाने विशेषमाह-- अन्यायनौ अर्कचाराद् ऋतुरिति । अयनस्य ऋतोश्च अन्यत्वे लक्ष- णवशात् प्राप्ते सति उत्तरायणे दक्षिणायनौ दक्षिणायने उत्त राय- णौ च प्राप्ते सति अर्कचारोऽयनं तदशाद् ऋतुरेव परिवर्तनीयः । अयनं यथाप्राप्तमेव ज्ञेयमित्यर्थः ॥२॥ ऋतुपरिवर्तनप्रकारामिन्द्रवञ्जयाह-- चन्द्रज्ञजीवाः परिवर्तनीयाः शुक्रारमन्दैरयने विलोमे। द्रेकाणभागे प्रथमे तु पूर्वो मासोऽनुपाताच्च तिथिर्विकल्प्या॥३॥ इति । अयने विलोमे चन्द्रज्ञजीवाः शुक्रारमन्दैः परिवर्तनीया इत्यन्वयः। प्रावृड्वसन्तौ शरद्ग्रीष्मौ हेमन्तशिशिरौ च परिवर्तनीया इत्यर्थः । अर्कस्यापि बुधेन परिवृत्तिः कुजवद् द्रष्टव्या । प्रथमे द्रेकाण- भागे पूर्वो मासः। द्रेकाणे द्विधा विभक्ते सति तत्पूर्वार्ध लमगतं चेन्मा- सद्वयात्मकस्य ऋतोः प्रथमे मासि, द्वितीया चेद् द्वितीये मासि 1. 'तनुस्व' क, 'तनुस्वभावादि' ग. पाठः.

·- चतुर्विशोऽध्यायः । ३०१ जन्मति वक्तव्यम् । तत्रापि मासि अनुपातात् तिथिश्च विकल्प्या । अनु- पातात् त्रैराशिकात् । तिथिः मासे गता दिवसाः । तथाहि-पञ्चभि- ट्रैकाणभागैरेक(त्रिं स्त्रिं)शदिनात्मको मासः ततो दशभिर्लिप्ताभिरेको दिवसो लभ्यते इति क्रमेण द्रेक्काणगतलिप्ताभिः मासगतास्तिथयो ज्ञेया इत्यर्थः । एवमयनर्तुमासैलक्षणावगतैर्जन्मसमयार्काधिष्ठितराश्यंशकला ज्ञेया इत्युक्तं भवति ॥ ३॥ अथ शुक्लप्रतिपदादितिथिलक्षणमिन्द्रवज्रयाह - अत्रापि होरापटवो द्विजेन्द्राः सूर्यांशतुल्यां तिथिमुद्दिशन्ति । रात्रिद्युसंज्ञेषु विलोमजन्म भागैश्च वेलाः क्रमशो विकल्प्याः॥४॥ इति । अत्र होरापटवो द्विजेन्द्राः तिथिं सूर्यांशतुल्यामुद्दिशन्ती- त्यन्वयः । सूर्यांशतुल्यां सूर्याधिष्ठितराशेरंशाः त्रिंशदात्मका भागाः वतुल्यसङ्ख्या, प्रश्नकालार्काधिष्ठितराशौ यावत्सङ्घयोंऽशो वर्तते ताव- त्सङ्ख्यायां शुक्लप्रतिपदादितस्तावत्सङ्ख्यायां तिथौ जन्मेति वदन्ति । एवमानीता तिथिः पूर्वानीताज्जन्मकालार्काद् यावति राशौ चन्द्रे स्थिते सम्भवति तत्र राशौ जन्मचन्द्र इत्युक्तं भवति । रात्रिद्युसंज्ञेषु विलोमजन्म उद्दिशन्ति । रात्रिराशिषु लग्नगतेषु तद्विलोमे दिवसे जन्म, दिवाराशिषु लग्नगतेषु रात्रौ जन्म वक्तव्यमिति शेषः । भागैः वेलाच क्रमशो विकल्प्याः । भागैरुदयलग्नगतभागैः क्रमशः दिवसे रात्रौ च जननवेला 'विकल्प्याः । लग्नगतस्य दिवाराशेः यावत्सङ्ख्यो भागो वर्तते रात्री तावत्यां नाडिकायां जन्म । तथा लग्नगतस्य रात्रिराशेः यावत्सङ्ख्यो भागो वर्तते दिवसस्य तावती नाडिका जननवेला व- क्तव्या। पूर्वानीतस्य जन्मार्कस्य राशेरारभ्य राशिप्रमाणवशाद् गण्य- माने यथोक्तजननवेलायां यो राशिः सम्भवति स राशिर्जन्मलग्नमि- स्युक्तं भवति ॥४॥ १.. "णमाह--'ख. ग. पाठः, ·३०२ विवरणोपेते होराशास्त्रे चान्द्रमासावगमनमिन्द्रवज्रयाह केचिच्छशाङ्काध्युषितान्नांशा- च्छुक्लान्तसंज्ञं कथयन्ति मासम् । लग्नत्रिकोणोत्तमवीर्ययुक्तं भं प्रोच्यतेऽङ्गालभनादिभिर्वा ॥५॥ इति । केचित् शशाङ्काध्युषितात् नवांशात् शुक्लान्तसंज्ञं मासं कथयन्तीत्यन्वयः। प्रश्नकाले शशाङ्काध्युषितो यो नवांशराशिःतसिन् नवक्षचरणात्मकत्वान्नवधा विभक्ते यत् नक्षत्रचरणं भवति तेन नक्ष- त्रेण सञ्जातसंज्ञो यः शुक्लान्तमासः चान्द्रमास इति यावत् । “दर्शा- वधि मासमुशन्ति चान्द्रम्" इत्युक्तत्वाद् दर्शस्य च चन्द्रस्य शुक्ला- त्यन्ताभावसम्भवोत् शुक्लान्तश्चान्द्रमासः । तस्य नक्षत्रेण संज्ञासम्भ- वश्व अमरसिंहेनोक्तः "पुष्य युक्ता पौर्णमासी पौषी मासे तु यत्र सा। नाना स पौषो माघाद्याश्चैवमेकादशापरे ॥" बोधायनेन चोक्तम् - "चित्रादितारकाद्वन्द्वं यदा पूर्णेन्दुसंयुतम् । तदा चैत्रादयो मासास्त्रिभिः षष्ठान्त्यसप्तमाः ॥" इति । प्रश्नकालचन्द्रे नवभिर्गुणिते नवांशराशिस्फुटं भवति । तत्र यन- क्षत्रं वर्तते तेन नक्षत्रेण चित्रादितारकाद्वन्द्वेष्वन्यतमेन पूर्णेन्दुयोगे यस्य मासस्य संज्ञा जायते तस्मिंश्चान्द्रमासे प्रष्टुर्जन्म केचित् कथयन्तीत्यर्थः। जन्मचन्द्रज्ञानोपायमाह लग्नेति । लग्नत्रिकोणोत्तमवीर्ययुक्तं भं प्रोच्यते । तद्विद्भिरिति शेषः लग्नत्रिकोणेषु लग्नपश्चमनवमेषु उत्तमवीर्य- युक्तं त्रिष्वपि तेषु यो राशिरधिकबलवान् भवति सः भं जन्मभं जन्म- कालचन्द्राधिष्ठितराशिरित्यर्थः । तत्रापि संशये सति विशेषज्ञानोपाय- माह अङ्गालभनादिभिर्वेति । अङ्गालभनं अगस्पर्शनम् । आदि- शब्देन पृच्छकारूढराश्यादयः । प्रश्नकाले पृच्छको वराङ्गादिषु यदङ्गं स्पृशति स्थिरचक्रे च यस्मिन् राशौ तिष्ठति, यद्राशिसम्बद्धमक्षरं वा २. 'धिर्मास', ३. 'स्य चन्द्र' ख. ग. पाठः, ४, 'क्लान्त- भांव' ग. पाठः. ५. 'वत्वातू' क. ग. पाठः. ६. 'बो', ७. 'नीयेन' ग. पाठ १. 'नमाह- ·- चतुर्विंशोऽध्यायः । ३०३ प्रथमं ब्रूते तादृशैनिमित्तैः तत्रापि बहूनां सम्भवे बलवशेन पर्जन्मचन्द्र वदेदित्यर्थः ॥५॥ अत्र प्रकारान्तराणीन्द्रवज्रयाह- यावद्गतः शीतकरो विलग्ना- च्चन्द्राद् वदेत् तावति जन्मराशिम् । मीनोदये मीनयुगं प्रदिष्टं भक्ष्याहृताकाररुतैश्च चिन्त्यम् ॥६॥ इति । शीतकरो विलग्नाद् यावद् गतः चन्द्रात् तावति जन्मराशि वददित्यन्वयः । प्रश्नकालचन्द्रालग्ने विशोधिते यच्छिष्यते तं शेषं चन्द्रे संयोज्य जातं राशि जन्मराशिं वदेदित्यर्थः । मीनोदये मीनयुगं पदिष्टम् । मीनराश्युदये प्रश्ने सति मीनयुगं प्रदिष्टं मीनराशिरेव ज- न्मराशिरित्याचार्यैरुक्तम् । तथा भक्ष्याहृताकाररुतैश्च चिन्त्यम् । भक्ष्येण आहृतेन आकारेण रुतेन च जन्मराशिविचिन्तनीयः । भक्ष्येण मेषादीनां भक्ष्यविशेषेण । आहृतेन भक्ष्यादितरेणापि राशिसम्बन्धिना अजचर्मशृङ्गवीणागदादिना । तद्यथा--स्नुहीदलार्कपत्रतृणादिभिः मेषभक्ष्यैः प्रश्नकाले यदृच्छयोपगतैः मेषो जन्मराशित्वेन चिन्त्यः, पलालतृणादिभिः वृषभराशिः, ताम्बूलशयनवीणादिभिः मिथुनराशिः, मृज्जलजीर्णपर्णादिभिः कर्कटः, मृगवराहगजादिभिः सिंहः, सस्या- लातजलतरणसाधनादिभिः कन्या, विक्रेयद्रव्यमानसाधनप्रस्थतुला- दिभिस्तुला, विषविषधरविषवैद्यादिभिर्वृश्चिकः, धनुर्धानुष्कशरतुरगप- (वा ? यो)णादिभिर्धनुः, गजचर्मशृङ्गतद्भक्षितशेषजलचरवस्त्वादिभि- मकरः, कुम्भकुम्भकारजलपात्रादिभिः कुम्भः, जलबडिशवागुरादिभिः मीनराशिश्चिन्त्यः। प्रश्नकाले यदृच्छयोपगतैरतैर्जन्मराशिनिरूपणीयः, नतु पूर्वमेव प्रत्यक्षसन्निहितैरिति द्रष्टव्यम् । आकारः तेषां प्रतिरूपाणि आलेख्यगतानि वा दारुदन्तलोहादिनिर्मितानि वा यदृच्छया प्रश्न- कालदृष्टानि जन्मराशिं द्योतयन्ति । तथा रुतानि मेषादीनां वाशि- तानि, अथवा तत्काले केनचिद् यदृच्छयोदीरिता मेषादिराशिवाचक- शब्दाः तैश्च सहसा श्रूयमाणैर्जन्मराशिसन्देहनिर्णयो भवति ॥६॥ २. 'भिश्चापराशिः, मृग' क. ग. पाठः. ३. 'या वाग' ४. नि', ५. 'ण' न', ६. 'तीत्यर्थः ॥' क. ग. पाठः. " " १. '' क. पाठः. पाठः ·- ३०४ विवरणोपेते होराशास्त्रे अथ जन्मलग्नपरिज्ञानायेन्द्रवज्रामाह होरानवांशप्रतिमं विलग्नं लग्नाद् रविर्यावति वा हगाणे । तस्माद् वदेत् तावति(मं?) विलग्नं प्रष्टुः प्रसूताविति शास्त्रमाह ॥७॥ इति । होरानवांशप्रतिमं होरा लग्नं तस्य यो नवांशः तत्तुल्यं, लग्न- राशौ मेषांशे वर्तमाने मेषराशिनष्टजातकजन्मलग्नमित्यर्थः। विलग्नं हो- रानवांशप्रतिमम् इत्यन्वयः। अथवा रविः लग्नाद् यावति गाणे स्थितः तस्मात् तावति(मं?) राशि प्रष्टुः प्रसूतौ विलग्नं वदेदित्यन्वयः। तस्मा- ल्लग्नादित्यर्थः । लग्नात् लग्नद्रेकाणादारभ्य गण्यमाने यावत्सङ्ख्थे द्रेक्काणे रविः स्थितः लग्नात् तावत्सङ्ख्यं राशिं प्रष्टुः प्रसूतिलग्नं वदेत् । षत्रिंशत्सु रोक्काणेषु द्वादशाधिक्ये द्वादशकमपोस्रं चतुर्विशत्याधिक्ये चतुर्विशतिमपोह्य शिष्टया सङ्ख्यया लग्नराशेरारभ्य गणने यो राशि- र्भवति स राशिः प्रधुनष्टजातकजन्मलग्नं भवति । इति शाखमाह इति पूर्वशास्त्रेषु दृश्यत इत्यर्थः । अत्र रवेइँकाणस्थितिप्रदर्शनेन प्रश्नकाले वक्ष्यमाणेषु पत्रिंशद्रेक्काणस्वरूपेषु यद्रेक्काणस्वरूपसम्बन्धिनो वस्त्वन्तरस्य प्रश्नकाले यदृच्छया दर्शनं श्रवणं वा भवति तद्रेक्का- पस्थितो रविः प्रष्टुर्जन्मनि वक्तव्य इति द्योत्यते ॥ ७॥ अथ प्रकारान्तरेण लग्नानयनमिन्द्रवज्रयाह (?) - जन्मादिशेल्लग्नगे वीर्यगे वा छायाङ्गुलघ्नेऽर्कशुद्धेऽवशिष्टम् । आसीनसुप्तोत्थितोत्तिष्ठतां भं जायासुखाजोदयस्थं प्रदिष्टम् ॥ ८॥ इति । लग्नगे वीर्यगे वा ग्रहे छायाङ्गुलघ्ने अर्कशुद्ध अवशिष्टं जन्म आदिशेदित्यन्वयः । अवशिष्टं जन्म जन्मलग्नं भवति इत्यादि- शेत् । लग्नस्थितो ग्रहोऽस्ति चेत् तस्य तत्कालस्फुटं ग्राह्यं, तदभावे १. 'याह-'ख. ग. पाठः, २. 'ध शिष्टया शिख. पाठ..

·चतुर्विंशोऽध्यायः । वीर्याधिकग्रहस्य तत्कालस्फुटं ग्राह्यम् । तद् विन्यस्य छायाङ्गुलन्ने प्रश्न- कालभवद्वादशाङ्गुलशङ्कुच्छायाङ्गुलैस्तस्मिन् गुणिते अर्कशुद्ध द्वादश- भिर्हते यदवशिष्टं तज्जन्म जन्मलग्नमित्यादिशेत् । लग्नगतस्य ग्रहस्य वीर्याधिकस्य ग्रहस्य वा तात्कालिकस्फुट राशिभागलिप्तात्मकं यथा- स्थान विन्यस्य छायाङ्गुलैगुणयेत् । यथासम्भवमूर्छारोपणे कृते राशिस्थानगतेषु द्वादशभिर्हतेषु यदवशिष्टं तज्जन्मलग्नम् । अथवा राशीनपि भागीकृत्य यथोक्तकर्मणि कृते यदवशिष्टं तज्जन्मलग्नम् । अथवा, भागानपास्य लिप्तास्वेव यथोक्तकर्मणि कृते यदवशिष्टं तज्ज- न्मलग्नं भवतीत्यर्थः । तात्कालिकलक्षणेन लग्नकल्पनामाह -आसी- नेति । अष्टा आसीनश्चेत् तस्य जन्मलग्नं लग्नात् सप्तमस्थं राशि वदेत् । सुप्तः शयानश्चेत् तत्काललग्नात् सुखस्थं चतुर्थं राशि जन्मलग्नं वदेत् । प्रष्टा उत्थितश्चेद् दशमस्थं राशि जन्मलग्नं वदेत् । प्रष्टा उत्तिष्ठन् उत्थानं कुर्वन् यदि पृच्छति तदा तत्काललग्नमेव प्र- छुर्जन्मलग्नं वदेदित्यर्थः । एतल्लक्षणं तटस्थगतानां तत्कालदृष्टानाम- प्येतादृशानामुपलक्षणम् ॥ ८॥ अथान्यप्रकारेण नष्टजातकप्रदर्शनाय राशीनां ग्रहाणां च गुणकारानाह- गोसिंहो जुतुमाष्टमौ क्रियतुले कन्यामृगौ च क्रमात् संवा दशकाष्टसप्तविषयैः शेषाः स्वसङ्ख्यागुणाः। जीवारास्फुजिदैन्दवाः प्रथमवच्छषा ग्रहाः सौम्यवद् राशीनां नियतो विधिर्ग्रहयुते कार्या च तद्वर्गणा ॥ इति । गोसिंहौ जुतुमाष्टमी क्रियतुले कन्यामृगौ च एते रा- शयः क्रमाद् दशकाष्टसप्तविषयैः संवा इत्यन्वयः । गोसिंहौ वृषराशिः सिंहराशिश्च दशकेन संवर्यः गुणनीयः । तथा जुतुमाष्टमौ मिथुन- चिको अष्टभिर्गुणनीयौ। क्रियतुले मेषजूको सप्तभिर्गुणनीयौ। कन्यामृगौ विषयः पञ्चभिर्गुणनीयावित्यर्थः । शेषाः स्वसङ्ख्यागुणाः शेषा अनु- ताश्चत्वारो राशयः स्वसङ्ख्यागुणाः निजनिजसङ्ख्यया गुणनीयाः। १. 'तम', २. 'स्य वा वी' क. पाठः. ३. 'स्थं वि', ४. 'वा राशिभा' ग. पाठ.. ५. 'न' ख. ग. पाठः. ६. 'निन्द्रवज्रयाह-', ७. 'णितव्यः ।' क. पाठः, PP ·- विवरणोपेते होराशास्त्रे तत्र कर्कटकः स्वसङ्ख्यया चतुर्भिर्गुणनीयः। चापराशिनवभिर्गुणनीयः। कुम्भराशिरेकादशभिर्गुणनीयः । मीनो द्वादशभिर्गुणनीय इत्यर्थः । ग्रह- गुणकारानाह -जीवारास्फुजिदैन्दवाः प्रथमवत् संवा इत्यन्वयः। प्रथमवत् पूर्वोक्तवत् क्रमेण संवा इत्यर्थः । तत्र जीवो दशकेन सं- वर्यः। आरोऽष्टभिः संवर्यः। आस्फुजिच्छुक्रः सप्तभिः संवर्यः। ऐन्दवो बुधः पञ्चभिः संवर्य इति भावः । शेषा ग्रहाः सौम्यवत् सौम्योक्त- वत् । पञ्चभिरित्यर्थः । शेषा अर्केन्दुसौराः पञ्चभिर्गुणनीयाः । गुणन- स्येतिकर्तव्यतामाह-राशीनां विधिः नियतः । येन राशिना कर्मेष्यते तस्य राशेः स्वोक्तंगुणकारेण गुणनविधिनियतः । ग्रहयुते तद्वर्गणा च कार्या तत्र राशौ ग्रहेण युते सति ग्रहोक्तेन गुणकारेण च गुणनं क- तव्यम् । ग्रहाभावे तु राशिगुणकार एव कर्तव्य इति द्योतयितुं नियतो विधिरित्युक्तम् ॥९॥ उक्तेन विधिना जन्मनक्षत्रानयनं वसन्ततिलकेनाह सप्ताहतं त्रिघनभाजितशेषमृक्षं दत्त्वाथवा नव विशोध्य नवाथवास्मात् । एवं कलत्रसहजात्मजशत्रुभेभ्यः प्रष्टुर्वदेदुदयराशिवशेन तेषाम् ॥ १० ॥ इति । उदयलग्नं निजेन राशिगुणकारेण हत्वा तत्र ग्रहाणां योगे सति तत्स्फुटानि च स्वस्वगुणकारेण हत्वा संयोजितेषु जातं गुणापिण्डं ग्रहाभावे स्वोक्तगुणकारेण गुणितमुदयलग्नमेव गुणपिण्डं तत्सप्ताहतं त्रिधनभाजितशेषमृदं भवति । सप्तभिर्गुणपिण्डं हत्वा त्रिघनेन त्रयाणां घनेन "समत्रिघातस्तु धनः प्रदिष्टः" इत्युक्तलक्षणेन सप्तविंश(तिभि- रि?त्ये)त्यर्थः। सप्तविंश(तिभिर्भा? त्या भा)जिते यच्छिष्यते तत् प्रष्टु- जन्मक्षं भवति । अथवा शेषे नव दत्त्वा, अथवा नव विशोध्य अस्माच्छेषा- नव विशोध्य प्रष्टुर्जन्मङ्क्ष भवति। लग्नद्रेकाणवशाद् यथाप्राप्तेन वा नवक- दानसिद्धेनवा नवकविशोधनसिद्धेन वा त्रिधनभाजितशेषेण प्रष्टुर्जन्मक्ष भवति । जन्मत्रयरूपेषु नक्षत्रेषु इदं जन्मक्षमिति निर्णीयत इत्यर्थः । 'क्तेन गु', २. “पि', ३. 'रः कर्तव्य एष इ' क. पाठः. 'नमाह-' ख, ग. पाठः ·चतुर्विंशोऽध्यायः। ३०७ एवमुदयराशिवशेन कलत्रसहजात्मजशत्रुभेभ्यः तेषां कलत्रादीनां जन्मदं वदेदित्यन्वयः। उदयराशिवशेन उदयराशौ षड्राशीन् क्षिप्त्वा कलत्रभावमुत्पाद्य तस्य राशिगुणकारगुणनं यथासम्भवं ग्रहगुणका- रगुणनं च कृत्वा संयोजिते गुणपिण्डे सप्ताहते त्रिधनभाजिते सति शे- षेण पूर्ववत् कलत्रजन्मदं वदेत् । तथैवोदयलग्ने राशिद्वयं क्षिप्त्वा जातेन सहजभावेन पूर्ववद् यथोक्तकर्मणा सहजजन्मदं वदेत् । तथैवोदयलग्ने राशिचतुष्टयं क्षिप्त्वा जातेन पञ्चमभावेन यथोक्तकणि कृते पुत्रस्य जन्मज्ञ वैदेत् । तथैवोदयलग्ने राशिपञ्चकं क्षिप्त्वा जातेन षष्ठभावेन शत्रोर्जन्मःमपि ज्ञेयम् । एवमुदयराशिवशेन प्रष्टुर्जन्मर्के तत्कलत्रभ्रात- पुत्रशत्रूणामपि जन्माणि निर्देष्टव्यानीत्यर्थः ॥ १० ॥ इति गोबलीवर्दन्यायेन वक्ष्यमाणनष्टजातकप्रकाराभ्यन्तरमपि बहुविधकर्मोपयोगित्वा- ज्जन्मनक्षत्रानयनं प्रदर्य सामान्येन गुणपिण्डावगन्तव्यानि नष्टजातकवस्तून्याह- वर्षर्तुमासतिथयो धुनिशे झुडूनि वेलोदयक्षनवभागविकल्पनाद्याः। भूयो दशादिगुणिते स्वविकल्पभक्ते वर्षायो नवकदानविशोधनाभ्याम् ॥११॥ इति । अत्र पूर्वोक्तप्रकारेण राशिगुणकारेण यथासम्भवं ग्रह- गुणकारैश्च गुणितं राश्यंशकलात्मकमुदयलग्नमेकान्ते स्थापयेत् । गोसिंहादिगुणने द्वौ पक्षौ विद्यते । भूयोगुणनं पृथग्गुणनं चेति । तत्र भूयोगुणनं यथा राशिभागकलात्मकमुदयलग्नं विन्यस्य रा- शिगुणकारेण गुणित्वा पुनर्ग्रहगुणकारेणापि तमेव गुणितं. गुणयेत् । ग्रहगुणकारा द्विवाः सन्ति चेत् तैरपि गुणितं गुणयेत् । अत्र भूयोगु- भने क्रमो न विवक्षितः यथासम्भवैर्गुणकारैर्गुणनं कर्तव्यमित्येव नि- यमः । पृथग्गुणने तु उदयलग्नं राश्युक्तेन गुणकारेण गुणयेत् । लग्ने ग्रहसम्भवे सति ग्रहाणां स्फुटानि लग्नान्न्यूनानि समान्यधिकानि वा पृथग् विन्यस्य स्वस्वगुणकारेण सगुण्य तानि संयोजयेत् । एवं भूयो- गुणनेन वा पृथग्गुणनेन वा स्वसम्पदायसिद्धेन गुणपिण्डमुत्पाय १. 'जनाजाते' क. ग. पाठः. २. 'भवेत्', ३. 'नं प्रथमं भूयो राशिगु' क. पाठः, - ·३०८ विवरणोपेते होराशास्ले स्थापयेत् । तत्र च लग्नस्य प्रथमद्रेकाणे सति नवकदानं कर्तव्यम् । म- ध्यरेकाणेन नवकदानं शोधनं वो कर्तव्यम्। लग्नस्य अन्त्यद्रेकाणगतत्वे नवकशोधनं कर्तव्यम् । तथाकृतो गुणपिण्डः कर्मयोग्यो भवति । नव- कदानविशोधनाभ्यां कर्मयोग्ये गुणपिण्डे भूयो दशादिगुणिते स्वविक- ल्पभक्ते क्रमेण वर्षर्तुमासतिथयो युनिशे उडूनि वेलोदयक्षनवभाग- विकल्पनाद्याश्च इति प्रोक्ता वर्षादयो भवन्ति हि इत्यन्वयः । भूयो दशादिगुणिते दशादयः दशकाप्टसप्तविषयाः।वर्षर्तुमासतिथयः वर्षाणि लोकशास्त्रप्रसिद्धानि प्रभवादीनि षष्टिवर्षाणि । ऋतवः पूर्वोक्ताः शिशि- रादयः पद् । मासाश्चैत्रादयो द्वादश । तिथयः शुक्लप्रतिपदादयस्त्रिंशत् । एते दशकगुणितेन गुणपिण्डेन धुनिशे दिनं रात्रिश्च, एते द्वे अष्टगुणि- तेन उडूनि अश्विन्यादीनि सप्तविंशतिनक्षत्राणि, एतानि सप्तगुणितेन गुणपिण्डेन वेलोदयर्शनवभागविकल्पनाद्याः वेला दिनमाननाटिकाः रात्रिमाननाडिको वा त्रिंशद्, उदयक्ष द्वादशराशिष्वेकतम,(१) नवभागा: नवांशाः। आदिशब्देन द्विविकल्पा होरा राश्यर्धरूपाः, त्रिविकल्पा द्रे- काणाः, द्वादशविकल्पाः द्वादशांशाः, पञ्चविकल्पाः त्रिंशांशकाच गृ- ह्यन्ते । एते पञ्चगुणिते गुणपिण्डे स्वविकल्पभक्ते स्वः विकल्पः स्ववि- कल्पः वर्षविकल्पः षष्टिः, ऋतुविकल्पः पडित्यादयो यथोक्ताः स्वस्व- सङ्कथाविशेषाः, तक्ते गुणपिण्डे शिष्टसङ्ख्यया नष्टजातका वर्षादयो ज्ञेया इत्यर्थः । एतदुक्तं भवति । एकान्तस्थापितं गुणपिण्डं प्रतिराश्य यथोक्तं नवकदानविशोधन विधाय कर्मयोग्यं कृत्वा चतुर्यु स्थानेषु स्थापयित्वा एकं दशभिर्गुणयेद् । द्वितीयमष्टभिः, तृतीयं सप्तभिः, चतुर्थ पञ्चभिश्च गुणयेत् । ततो दशभिर्गुणितं प्रतिराश्य वर्षविकल्पेन प(ष्टिभिर्ह ? घ्या होत्या शिष्टेन प्रभवादिवर्षेषु एतावति(मे १थे) वर्षे प्रष्टुर्जन्मेति वक्तव्यम् । पुनरपि तमेव प्रतिराश्य ऋतुविकल्पेन पदकेन हृत्वा शिष्टेन अस्मिन् ऋतौ जन्मेति वक्तव्यम् । पुनरपि प्रतिराश्य १. 'ण नव', २. 'वान क', ३. 'ते', ४. 'का वा उ' क., ६. 'तेन गु, ७..'ण्डेन स्व' क. पाठ.. ९. 'व्यम् । अत्र केचिद् दशगुणितं गुणपिण्डं वर्षविकलोन परमायुःप्रमाणेन विंशत्यधिकशतेन हवा योऽत्रशिध्यने तत्समस्तस्य वर्षों वर्नत इति व. दन्ति । पुक. पाठः Himra-mu+. ख. पाठः, ५. 'शाः त्रि' क.ख. पाठः. ८. 'स्थया व ख. पाट:.

·चतुर्विंशोऽध्यायः। ३०९ मासविकल्पेन द्वादशकेन हृत्वा शिष्टेन मासो वाच्यः । पुनस्तमेव कर्म- योग्यं विन्यस्य त्रिंश(द्भिः? ता) तिथिविकल्पैः हृत्वा शुक्लप्रतिपदादि- दर्शान्तासु तिथिषु अस्यां तिथौ जन्मेति वक्तव्यम् । पुनरष्टगुणितं गु- णपिण्डं विन्यस्य धुनिशाविकल्पेन द्विकेन हत्वा शिष्टेनैकेन दिनं द्वाभ्यां रात्रिः । पुनः सप्तगुणितं विन्यस्य नक्षत्रानयनप्रकारः पूर्वमेवोक्तः। पुनः पञ्चगुणितं कर्मयोग्यं विन्यस्य दिनमानेन रात्रिमानेन वा त्रिंशता हृत्वा शिष्टेन जननवेला ज्ञेया । द्वादशहतशिष्टेनोदयलग्नं ज्ञेयम् । नवहृतशिष्टेन नवांशो ज्ञेयः। द्वाभ्यां हृतशिष्टेन राश्यधैं ज्ञेयम् । त्रिभिः द्रेक्काणः, द्वाद- शभिः द्वादशांशकः। त्रिंश(द्भिःता)त्रिंशांशको ज्ञेय इत्यर्थः। अत्र राश्य- शकलात्मकस्य लग्नस्य राशिस्थानहृतशिष्टेन वा भागीकृत्य हृतशिष्टेन वा लिप्तीकृत्य हृतशिष्टेन वा परस्परविरोधपरिहाराः कर्तव्याः। नवक- दानं गुणपिण्डे नवानां रूपाणां दानं तत्प्रथमद्रेक्काणगतलग्नराशि- सम्भवगुणपिण्डे कर्तव्यं, मध्यद्रेक्काणगतलग्नराशिसम्भवे गुणपिण्डे नवकदानं नवकविशोधनं वा न कर्तव्यम् । अन्त्यद्रेक्काणगतलग्न- राशिसम्भवगुणपिण्डे नवानां रूपाणां विशोधनं कर्तव्यम् ॥ ११ ॥ पुनरन्येन प्रकारेण जन्मनक्षत्रानयनमार्ययाह -- संस्कारनाममात्रा द्विगुणाश्छायाङ्गुलैः समायुक्ताः। त्रिनवकभक्ताः शेषं नक्षत्रं तद्धनिष्ठादि ॥१२॥ इति । द्विगुणाः संस्कारनाममात्राः छायागुलैः समायुक्ताः त्रि- नवकभक्ताः कर्तव्या इत्यन्वयः । संस्कारनाममात्राः नामकरणवेलायां यन्नाम बालस्य क्रियते तत् संस्कारनाम । तत्र ह्रस्वानामेकमात्रत्वं दीर्घाणां द्विमात्रत्वं हलामर्धमात्रत्वं च परिकल्प्य तत्सङ्कलितेन या सङ्खथा भवति तां सङ्ख्यां द्विगुणीकृत्य सूक्ष्मः प्रश्नकालद्वादशाङ्गुल- शङ्कुच्छायागुलैः संयोज्य त्रिनवकेन सप्तविंशत्या भाजयोदित्यर्थः । तत्र त्रिनवकभक्ते यच्छिष्यते तच्छेषं धनिष्ठादिनक्षत्रं भवति । (ननु) 'मेषाश्विप्रथमा' इत्यत्र नक्षत्राणामश्विन्यादित्वं प्रदर्शितम् । अत्र तु ध- निष्ठादीनि नक्षत्राणत्युिक्तिः कथं घटते । सत्यम् । केचिदयनद्वयात्म- २. 'व्यम् । एते दशगुणितेन । पु' क. पाठः. 'वा पख. पाठक, ४. 'माह' ख. ग. पाठ:. ५. 'स्कल्पितेन' ख. पाठः, ननु स' क. ख. पाठ -- ३. १. 'त्वा मा' ग. पाठः.

·A ३१० विवरणोपेते होराशास्त्रे कस्य वत्सरस्य उत्तरायणादितः प्रवृत्तिमिच्छन्ति । उत्तरायणस्य च धनिष्ठादित्वमाचार्येण संहितायां दर्शितम् - "आश्लेषार्धाद् दक्षिणमुत्तरमयनं तथा धनिष्ठाद्यम् । पूर्व कदाचिदासीद् यत् प्रोक्तं पूर्वशास्त्रेषु ॥ साम्प्रतमयनं सवितुः कर्कटकाद्यं मृगादितश्चान्यत् ।" इति । अतो बजादियोगकथनवत् पूर्वशास्त्रानुसारेण उत्तरायणादित्वाद- निष्ठादित्वमुक्तम् । श्रीपतिना चायं पक्षो नियुक्तिकत्वेन प्रदर्शितः "दिनप्रवृत्तिमरुतामजादौ तुलाधरादौ चै निशाप्रवृत्तिः । ते कल्पिते यैमृगकर्कटायोरत्रोपपत्तिं तु न ते ब्रुवन्ति ॥" इति । वर्षस्य उत्तरायणादित्वे नियुक्तिकेऽपि सति आचार्येणात्र नक्षत्राणां धनिष्ठादित्वोक्त्या सामान्येन नक्षत्राणामश्विन्यादित्वमुचि- तम् । किन्तु कदाचिन्नक्षत्राणां धनिष्ठादित्वेन नष्टजातकविषये पर- स्परविरोधः परिहर्तव्य इति द्योत्यते ॥ १२ ॥ पुनरन्यथापि नक्षत्रानयनं प्रदर्शयति द्वित्रिचतुर्दशदशतिथिसप्त त्रिगुणा नवाष्ट चैन्द्रायाः। पञ्चदशनास्तत्तद्दिङ्मुखान्वितं भं धनिष्ठादि ॥१३॥ इति । ऐन्द्रायाः दिशः द्वित्रिचतुर्दशदशतिथिसप्त त्रिगुणाः नव अष्ट च भवन्ति इत्यन्वयः। द्वे च तिस्रश्च चतुर्दश च दश च तिथ- यश्च सप्त च इति द्वन्द्वसमासः । त्रिगुणा नव सप्तविंशतिरष्ट च इति यथाक्रमम् ऐन्द्रयादिदिक्षु पृच्छकाधिष्ठिता सङ्ख या ग्राह्येत्यर्थः । अतो दैवज्ञेन यस्यां दिशि स्थितः पृच्छको दृश्यते तस्यां दिशि ऐन्द्रदिगा- धुक्तासु द्विग्यादिसङ्ख्यासु या सङ्ख्या भवति सात्र कर्मयोग्येत्यर्थः । तत्कर्माह-पञ्चदशना इति । सा पृच्छकारूढदिग्भवा सङ्ख्या पञ्चदश- भिर्गुणिता त्रिनवकभक्ता कर्तव्या । तत्र यच्छेषं तच्च तद्दिङ्मुखान्वितं तदिङ्मुखाः पृच्छकारूढदिङ्मुखा यावन्तः पुरुषाः प्रश्नकाले भवन्ति तावत्या सङ्ख्ययान्वितं कार्यमित्यर्थः । तद् धनिष्ठादिनक्षत्रं भवति । तत् प्रष्टुर्जन्मनक्षत्रमिति वक्तव्यम् ॥ १३ ॥ १. 'यां प्रद' ग. पाठः. २. 'न' ख. पाठः, ३. 'तुक. पाठ.. ख. पाठः. ५. 'ब्जयासु ग्रा' क. पाठः. ६. 'तेन दै' ग.पा. ७. 'स्य' क. पा. ८. ९. 'वृष्टव्यम्' ग. पाठः. HAH ४. 'तासु स' क.

·- चतुर्विशोऽध्यायः । ३११ नष्टजातकविधानमुपसंहरनार्यामाह- इति नष्टजातकमिदं बहुप्रकारं मया विनिर्दिष्टम् । ग्राह्यमदः सच्छिष्यैः परीक्ष्य यत्नाद्यथा भवति ॥१४॥ इति । इति मया इदं नष्टजातकं बहुप्रकारं विनिर्दिष्टम् इत्यन्वयः। इदमिति अत्याश्चर्यभूतम् अतिदुष्करमपि नष्टजातकं पुरोवर्तिवद् ग्रा- ह्यमित्यर्थः । नष्टजातकं नष्टमदृष्टम् । अदर्शनस्य द्वौ प्रकारौ । तत्र पृ- च्छकेनाप्यविज्ञातत्वमेकः प्रकारः, दैवज्ञेनाविज्ञातत्वं द्वितीयः प्रकारः। पूर्वस्मिन् प्रकारे पृच्छकस्यात्मीयजातकस्वरूपजिज्ञासा प्रश्नहेतुः । द्वितीयस्मिन् पृच्छकस्य दैवज्ञं प्रति परीक्षाप्रयतनं प्रश्नहेतुः। द्विवि- धेऽपि नष्टजातकप्रश्ने दैवज्ञेनादृष्टत्वं समानम् । तस्मादात्मनाप्यवि- ज्ञातस्य पृच्छकजननकालस्य स्वरूपं जीवार्कचन्द्रलमानां तात्कालिक- स्फुटात्मकं दैवज्ञेन प्रश्नकालोदयलग्नारूढादिभिर्निर्देष्टव्यं जातकं नष्ट- जातकशब्देनोच्यते । बहुप्रकारमित्यत्र निर्देष्टव्यानां प्रकाराणाम् इ- याचे विद्यमानेऽपि बहुशब्देन विशेषितत्वादन्येषामत्रानुक्तानामपि सम्प्रदायागतानां नष्टजातकानयनप्रकाराणां सत्ता द्योत्यते । किञ्च 'आधानजन्मापरिवोधकाल' इत्यत्र परिबोधशब्देनाक्षरसङ्ख्यया एक- द्वित्रिनवसङ्ख्याद्योतकेन 'लग्नत्रिकोणोत्तमवीर्ययुक्तं भंप्रोच्यते' इत्यस्य तथा 'पूर्वापरार्धे भवनस्य विद्याद् भानावुदग्दक्षिणगे प्रसूतिमित्यस्य च तथा 'लग्नत्रिकोणेषु गुरुमि'त्यस्य च तथैव 'होरानवांशमतिमं वि- लग्नमि'त्यस्य च जन्मकालचन्द्रार्कजीवलग्नज्ञापकेषु सारत्वं द्योतयितुं क्रमेण नष्टजातकप्रश्नोदयलग्नस्य गुणकाराः प्रदर्शिताः। नवसङ्ख्यायो- तकस्य धकारस्थानन्तरोक्तेन कालशब्देन प्रश्नकालदिनगतनाडीवि- नाड्यात्मकं प्रकल्प्य नवभिर्गुणयित्वा जातेन स्फुटेन वा तन्नवांशेन वा प्रर्जन्मचन्द्रनक्षत्रं च लभ्यत इति द्योत्यते । एवमादीनि बहुवि- धानि नष्टजातकरहस्यानि गुरुमुखादवगन्तव्यानि । एवं बहुप्रकारनि- देशेन परोक्षस्यापि नष्टजातकस्य त्रिचतुरलक्षणसंवादे प्रत्यक्षवनिर्दे- टन्यत्वं भवेदित्यनुसन्धेयम् । अदः सच्छिष्यैः तथा ग्राह्यं यत्नात् २. 'मिति न' ख. पाठः .. ३. 'व्यं न' क, 'व्यजातं न' ख. पाठः. ४. 'त्र च त' ख. पाठः, ५. “कं भागलिप्तात्मकं प्रक. पाठः, ६. 'वा प्रख. पाठः, ७. 'ह्यम् इ' क. ख..पाठः, १. 'राति ख, ग. पाठः. - ·३१२ विवरणोपेते होराशास्त्रे परीक्ष्य यथा भवति तथा ग्राह्यम् । इदं नष्टजातकं सच्छिप्यैः सांवत्सर- सूत्रे विनिर्दिष्टगुणयुक्तैः सद्भिः शिष्यैः- "स्वस्थचित्तो विविक्तस्थः सम्यग्गणितकोविदः । ऊहापोहपटुः सिद्धमन्त्रो जानाति जातकम् ॥" इत्यायुक्तलक्षणगुणयुक्तैः शिष्यैः। शिप्यरित्युक्त्या दैवज्ञमानित्वं विना सदा गुरूपदेशपरतन्त्रैरिति द्योत्यते । दैवज्ञानामेवंगुणत्वाभावे नष्टजा- तकस्य बहुमकारोपदेशवशाद् बहुषु नष्टजातकजन्मादिषु सम्भवत्सु स्वयं सत्यनक्षत्रादिग्रह(ग? णा)कोविदाः नष्टजातकशास्त्रमसत्प्रलाप एव नानेन सत्यं नष्टजातकं वक्तुं शक्यते इति शास्त्रदूपणमेव तादृशा घोषयन्ति तैरिदं शास्त्रं नाध्येतव्यम् । तादृशगुणहीनाय च सम्प्रदा- यविद्भिर्नोपदेशः कर्तव्य इत्यभिप्रायः । गुरुकरुणयव प्रश्नकाले सत्यज्ञानोपलब्धिर्भवति । गुरुश्च साक्षात्परमेश्वर एवे । यथोक्त-- "यावन्नानुग्रहः साक्षाज्जायते परमेश्वरात् । तावत् न सद्गुरुं कश्चित् सच्छास्त्रमपि नो (लभेत् ? भजेत्) ।" इति । तस्माये ये यत्किञ्चनोपदिशन्ति ते ते सर्वे परमेश्वरानुग्रहलन्धाः परमेश्वरस्यावतारभेदा एव इति प्रतिपत्त्या स्वगुरुणा परमेश्वरस्य च मनसा वाचा कर्मणा च पूजा कर्तव्या इत्यपि सच्छिष्यैरिति पदेन घोत्यते । एवमत्र होराशास्त्रे त्रयोविंश(तिभिर? त्या)ध्यायैः प्रदर्शितं बहुविधविशेषयुक्तनैसर्गिकफलदशाफलगोचरफलानुभवप्रदर्शनसाधनं जननादिनिर्याणान्तं जीवितकालविषयं जातकलक्षणं दैवज्ञेन जिज्ञासून प्रति निस्संशयं निर्देष्टव्यमिति द्योतयितुमयं नष्टजातकाध्यायश्चतुर्वि- (शो'शः)पठितः । अत्र चाध्यायान्ते 'ग्राह्यमदस्संच्छिष्यैः परीक्ष्य यत्नाद्यथा भवति इत्युक्तया यथानिर्दिष्टस्य जातकलग्नस्यापि सत्यत्वं घोत्यते । भवति'शब्देनान्ते मङ्गलं च सूचितम् ॥ १४ ॥ इति होराविवरणे नष्टजातकाध्यायश्चतुर्विंशः ।। -- १. 'सं', २. 'कब', ३. 'ण', ४. 'स्यै' ग. पाठः. ५. व । या', ६. 'पाद्य स्व' ख. पाठः. ७. 'त्य', ८. 'शोपदर्शितः ।', ९. 'ति रुद्रकृते बृहज्जातकविवरणे नष्टजातकाख्यश्चतुर्विशोऽध्यायः।' क. पाठः, ·- -- अथ पञ्चविंशोऽध्यायः। ३१३ अथ संज्ञाध्याये पूर्वमनिर्दिष्टानां 'व्यालोद्यदायुधचतुश्चरणाण्डजेष्वि'त्यादिभिरनेकत्र प्रस्तुतानां निजसम्बन्ध्येकदेशमात्रदर्शनग्राह्यकालविशेषोपयोगिनां द्रेक्काणानां रूपाणि प्रद- शयति। तत्रादौ मेषाद्यस्य स्वरूपविज्ञानार्थ वैतालीयमाह- कव्यां सितवनवेष्टितः कृष्णः शक्त इवाभिरक्षितुम् । रौद्रं परशुं समुष्यतं धत्ते रक्तविलोचनः पुमान् ॥ १॥ इति । मेषस्य आदिमो द्रेकाणः कठ्यां सितवस्त्रवेष्टितः पुमान् भवति । सितवस्त्रेणाच्छादितकटिप्रदेश इत्यर्थः । कृष्णः स्वयं कृष्ण- वर्णः । अभिरक्षितुं शक्त इव तारुण्यौदार्यादियोगेन रक्षणसमर्थ इव प्रतीयमानः। तथा रक्तविलोचनः समुद्यतं रौद्र परशुं धत्ते च । हिंस्र इत्यर्थः ॥१॥ अथ मेषद्वितीयस्य स्वरूपज्ञानार्थमिन्द्रवज्रामाह रक्ताम्बरा भूषणसक्तचित्ता कुम्भाकृतिवाजिमुखी तृषार्ता। एकेन पादेन च मेषमध्ये द्रेकाणरूपं यवनोपदिष्टम् ॥२॥ इति । मेषमध्ये यवनोपदिष्टं द्रेकाणरूपम् एवंविधा स्त्री भव- तीति सम्बन्धः । रक्ताम्बरा रक्तेन वस्त्रेण युक्ता । भूषणसक्तचित्ता भूषणाभिनिवेशिनीत्याकारलक्ष्यो मनोधर्म उक्तः । कुम्भाकृतिः महोद- रीत्यर्थः । वाजिमुखी अश्वमुखी । तृषार्ता पिपासयाभिभूता । एकेन पादेन उपलक्षितां च । विकलैकपादेत्यर्थः। भूषणभक्षचित्तेति वा पाठः॥ अथ मेषतृतीयज्ञानार्थमिन्द्रवज्रामाह क्रूरः कलाज्ञः कपिलः क्रियार्थी भग्नव्रतोऽभ्युद्यतदण्डहस्तः । रक्तानि वस्त्राणि बिभर्ति चण्डो मेषे तृतीयः कथितस्त्रिभागः॥३॥ १. 'कर', २. 'ति-', ३. 'र्थः ॥ रका' ख. पाठः. ४. 'ध्ये रोकाणं यवनोप- दिष्टम् एवं' क, पाठः. ५. 'मः इत्युजः तदुक्त्या ', . ६. 'ता। वि', . ५..'यः ।। वरः' ख. पाठः.

·५ विवरणोपेते होराशास्त्रे इति । मेषे तृतीयस्त्रिभाग एवंविधः कथितः । क्रूरः, कलाब: कलाकुशलः । कपिलः कपिलवर्णः । क्रियार्थी अग्निकार्यार्थनशीलः । भग्नव्रतः व्रतभङ्गवान् । अभ्युद्यतदण्डहस्तः उद्यतदण्डायुधः ।रक्तानि वस्त्राणि बिभर्ति । चण्डः घातकश्च भवति ॥ ३॥ भथ वृषप्रथमस्वरूपं (तोटके ? दोधके)नाह कृश्चितलूनकचा घटदेहा दग्धपटा तृषिताशनचित्ता। आभरणान्यभिवाञ्छति नारी रूपमिदं प्रथमं वृषभस्य ॥४॥ इति । इदं वृषभस्य प्रथम रूपम् । कुञ्चितलूनकचा नारी कुञ्चिता पक्रा लूनाश्छिन्नाः कचा यस्याः सा तथा । घटदेहा घटाकारोदरप्र- धानदेहा । दग्धपटा अग्निदग्धेन पटेन युक्ता । अर्थात् साग्निकोऽयं द्रेकाण इति द्योत्यते । तृषिता अशनचित्तौ च । क्षुत्पिपासान्वितेत्यर्थः। आभरणान्यभिवाञ्छति । इङ्गिताकारलक्ष्येण आभरणाभिलाषेण युक्ता च। एवंविधा नारी॥४॥ वृषद्वितीयज्ञानार्थ स्वागतामाह क्षेत्रधान्यगृहधेनुकलाज्ञो लाङ्गले सशकटे कुशलश्च । स्कन्धमुबहति गोपतितुल्यः क्षुत्परोऽजवदनो मैलवासाः॥५॥ इति । वृषमध्यद्रेकाण एवंविधः पुरुषः।क्षेत्रधान्यगृहधेनुकलाज्ञः क्षेत्राणां धान्यानां गृहाणां धेनूनां कलाविद्यानां चाभिज्ञः । सशकटे. लागले कुशलश्च शकटकर्मणि लागलकर्मणि च कुशलः । स्कन्धमुदहति उनतं स्कन्धं वहति । गोपतितुल्यः वृषभसमानः । क्षुत्परः, अजवदनः छागमुखः। तस्माचतुष्पादश्च (१) भवति । मलवासा मलिनाम्बरः॥५॥ १. 'वं कब, पाठः. २. 'कर्मार्थ क. पाठः ३. 'ति ॥कु' ख. पाठः. ४. 'ति । वृषभे प्रथमस्य इदं रू' क. पाठः. ५. 'ता। क्षु', , 'वृषमध्यः ॥' स. पाठः. ": 'समुहह क. पाठः ८. 'ति ॥ द्विख. पाठा. 1 .

·पञ्चविंशोऽध्यायः । ३१५ अथ वृषतृतीयस्वरूपं * प्रकटेनाह - द्विपसमकायः पाण्डरदंष्ट्रः शरभसमाधिः पिङ्गलमूर्तिः। अविमृगलोमा, व्याकुलचित्तो वृषभवनस्य प्रान्तगतोऽयम् ॥६॥ इति । वृषभवनस्य प्रान्तगतोऽयं द्रेकाणः एवंरूपं १ पो) भवति । द्विपसमकायः गजवन्महाशरीरः । पाण्डरदंष्ट्रा, दंष्ट्रा दन्ताः। शरभसमाधिः शरभवदतिवेगयुक्तपादः। पिङ्गलमूर्तिः। अविमृगलोमा अविवद् दीर्घाणि मृगवद् विचित्राणि च लोमानि यस्य स तथा । व्याकुलचित्तश्च ॥६॥ अथ मिथुनप्रथमस्वरूपज्ञानार्थं वसन्ततिल (केना ? कमा)ह- सूच्याश्रयं समभिवाञ्छति कर्म नारी रूपान्विताभरणकार्यकृतादरा च । हीनप्रजोच्छूितभुजतुमती त्रिभाग- माधं तृतीयभवनस्य वदन्ति तज्ज्ञाः ॥ ७ ॥ इति । तज्ज्ञाः तृतीयभवनस्य आबद्रेकाणमेवंरूपं वदन्तीति सम्बन्धः । रूपान्विता नारी आभरणकार्येषु कृतादरा सूच्याश्रयं कर्म समभिवाञ्छति । सूची आश्रयो यस्य कर्मणः तत् सूच्याश्रयम् । हीनप्रजा प्रजारहिता । उच्छ्तिभुजा, ऋतुमती रजस्वयं ॥७॥ भथ मिथुनद्वितीयस्वरूपमुपेन्द्रवज्रया(१)ह- उद्यानसंस्थः कवची धनुष्माब् शूरोऽस्रधारी गरुडाननश्च । क्रीडात्मजालङ्करणार्थचिन्ता करोति मध्ये मिथुनस्य चायम् ॥ ८॥ इति । मिथुनस्य मध्यरेकाणे अयम् एवंविधः पुरुषः । उद्यान- संस्थः । कवची कवचवान् । धनुष्मान् धनुर्धरः । शूरः, अत्रधारी । गरुडाननः पक्षिमुखः । क्रीडार्थाम् आत्मजाम् अलङ्करणार्थी च चिन्तां करोति ॥८॥ १. 'तः ॥ सू', २. 'ला ॥ उ' ख. पाठः. ३. 'ण एवं' क. पाठः. ४. 'षा गर', ५. 'ति ॥ भूस. पाठः, * वृत्तरत्नाकररीत्या मौक्तिकमालेति नाम भवति ।

·- ३१६ विवरणोपेते होराशास्त्रे अथ मिथुनान्त्यस्वरूपं स्वागतयाह- भूषितो वरुणवद् बहुरत्नै- बद्धतूणिकवचः सधनुष्कः। नृत्तवादितकलासु च विद्वान् काव्यकृन्मिथुनराश्यवसाने ॥ ९ ॥ इति । मिथुनराश्यवसाने द्रेकाण एवंविधः । वरुणवद् बहुरत्नैः भूषितः बद्धतूणिकवचः सधनुष्का नृत्तवादितकलासु च विद्वान्, नृत्तेषु वादितेषु कलासु च विद्वान् काव्यकच्च भवति ॥ ९ ॥ अथ कर्कटायस्वरूपं स्वागतयाह पत्रमूलफलभृद् द्विपकायः कानने मलयगः शरभाङ्गिः । क्रोडतुल्यवनो हयकण्ठः कर्कटे प्रथमरूपमुशन्ति ॥ १० ॥ इति । कर्कटे प्रथमरूपमेवमुशन्ति । पत्रमूलफलभृत् पत्राणि मूलानि फलानि च बिभ्राणः । द्विपकायः बृहच्छरीरः । कानने मल- यगः चन्दनक्षप्रिय इत्यर्थः । शरभाधिः अतिजवपादः। क्रोडतु- ल्यवदनः वराहमुखः । हयकण्ठः हयतुल्यदीर्घगलः । अत एव चतु- पादश्च (१) भवति ॥१॥ अथ (कर्कट)द्वितीयद्रकाणस्वरूपमिन्द्रवजयाह--. पद्मार्चिता मूर्धनि भोगियुक्ता स्त्री कर्कशारण्यगता विरौति । शाखां पलाशस्य समाश्रिता च मध्ये स्थिता कर्कटकस्य राशेः॥११॥ इति । कर्कटकैस्य मध्ये स्थिता मध्यरेक्काणस्वरूपा स्त्री एवं भवति । पार्चिता पद्मरलङ्कृता । मूर्धनि भोगियुक्ता शिरसि सर्पण युक्ता । कर्कशा यौवनवती । अरण्यगता विरौति शब्दं कुरुते । पलाशस्य शाखां समाश्रिता च भवति ॥११॥ १. 'ति ॥ पत्र', २. 'ति ॥ पद्मा' स्त्र. पाठः. ३. 'कराशेमध्यस्थि' 'ति॥ भा' ख. पाठः पाठा. ----enreyan ·पञ्चविंशोऽध्यायः । अथ कर्कटान्त्यं स्वरूपमुपजातिकया(?)ह --- भार्याभरणार्थमर्णवे नौस्थो गच्छति सर्पवेष्टितः । हैमैश्च विभूषणैर्युत- श्चिपिटास्योऽन्त्यगतश्च कर्कटे ॥ १२ ॥ इति । कर्कटे अन्त्यगतस्त्रिभागः एवंरूपः । अर्णवे नौस्थः पुरुषः सर्पवेष्टितः सन् भार्याभरणार्थ गच्छति । हैमैर्विभूषणैर्युतश्च । चिपिटास्यः वृत्तविस्तीर्णमुखः ॥ १२ ॥ अथ सिंहा(बस्वरू)पं रथोद्धतयाह शाल्मलेरुपरि गृध्रजम्बु(क? कौ) श्वा नरश्च मलिनाम्बरान्वितः। रौति मातृपित(१)विप्रयोजितः सिंहरूपमिदमाचमुच्यते ॥ १३ ॥ इति । शाल्मलीवृक्षस्योपरि गृ(ध्र ? धो) जम्बुकश्च श्वा च मातृ- पितृविप्रयोजितः मलिनाम्बरः नरश्च रौति शब्दं करोति । इदमेवंविधस् आधं सिंहरूपं सिंहस्य प्रथमद्रेक्काणरूपमुच्यते । आचार्यैरिति शेषः ॥१३॥ अथ सिंहद्वितीय वंशस्थेनाह हयाकृतिः पाण्डरमाल्यशेखरी विभर्ति कृष्णाजिनकम्बलं नरः। दुरासदः सिंह इवात्तकार्मुको नतायनासो मृगनाथमध्यमः ॥ १४ ॥ इति । मृगनाथमध्यरेक्काण एवंरूपो भवति । हयाकृतिः च्यायतदीर्घशरीरः । पाण्डरमाल्यशेखरः, कृष्णाजिनकम्बलं बिभर्ति कृष्णाजिनं कम्बलं च बिभर्ति । सिंह इव दुरासदः, आत्तकार्मुकः आयु- धधरश्च भवति । नतापनासः नतनासिकाग्र इत्यर्थः ॥ १४ ॥ १. 'खः ॥शा' ख. पाठः. २, ३. 'श' क. पाठः. ४. 'षः ॥-ह', ५. 'र्ति । सिं', ६. 'र्थः ॥ऋ' ख. पाठ.. ܪ ܐ ·- - ३१८ विवरणोपेते होराशाये अथ सिंहान्यस्वरूपमुपजातिकयाह ऋक्षाननो वानरतुल्यचेष्टो विभर्ति दण्डं फलमामिषं च । कूर्ची मनुष्यः कुटिलैश्च केश- मृगेश्वरस्यान्त्यगतस्त्रिभागः ॥१५॥ इति । मृगेश्वरस्यान्त्यगतस्त्रिभाग एवंरूपो मनुष्यः । ऋक्षाननः ऋक्षोऽच्छभल्लः शाखामृगविशेषः तस्याननमिवाननं यस्य स तथा । अतश्चतुष्पाञ्चायं द्रेक्काणः । वानरतुल्यचेष्टः दण्डं फलमामिषं च बिभर्ति । दण्डभरणादुद्यदायुधः । कूर्ची दीर्घश्मश्रुः । कुटिलैः केशै- रुपलक्षितच ॥१५॥ कन्यायस्वरूपमिन्द्रवज्रयाह पुष्पप्रपूर्णेन घटेन कन्या. मलप्रदिग्धाम्बरसंवृताङ्गी। वस्त्रार्थसंयोगमभीप्समाना गुरोः कुलं वाञ्छति कन्यकाद्यः ।। १६ ॥ इति । कन्यकायो द्रेक्काण एवंरूपः । कन्या पुष्पप्रपूर्णेन घटेन उपलक्षितां । मलप्रदिग्धाम्बरसंवृताङ्गी मलिनाम्बरमावृतशरीरा । वखा- र्थसंयोगमभीप्समाना वनप्राप्तिमर्थप्राप्तिं च काझमाणेत्यर्थः । गुरोः कुलं वाञ्छति गुरुकुलं गन्तुमिच्छति ॥ १६ ॥ कन्यामध्यरेक्काणरूपं वैतालीयेनाह पुरुषः प्रगृहीतलेखनः श्यामो वस्त्रशिरा व्ययायकृत् । विपुलं च बिभर्ति कार्मुक रोमव्याप्ततनुश्च मध्यमः ॥ १७ ॥ इति । प्रगृहीतलेखनः (श्यामः) पुरुषः। स च वस्रशिरा वस्त्रवेष्टि- 1. 'विधो म' क, पाठा. ३. 'स्य मुखमिव मुखं या ४. 'स ऋक्षाननः । अ' क. पाठः. ६. 'श्च ॥ पु', ७. 'ध्यापद्रे' ख. पाठः. .. 'ता। सा च'म' क. पाठ:. ९. 'प्ति चार्थ', १०. 'ति । ख. पाठ:. २. 'क्षः शा', ख..पाठ:. ५..'धश्च ·DO पञ्चविंशोऽध्यायः । तमस्तकः। व्ययायकद् आयव्ययगणनपर इत्यर्थः । विपुलं कार्मुकं विभर्ति च, रोमव्याप्ततनुश्च । एवरूपः कन्याया मध्यरेक्काण इत्यर्थः ॥ १७ ॥ अथ कन्यान्त्यस्वरूपमिन्द्रवज्रया(?)ह गौरी सुधौतादुकूलयुक्ता समुच्छूिता कुम्भकटच्छुहस्ता। देवालयं स्त्री प्रयता प्रवृत्ता वदन्ति कन्यान्त्यगतस्त्रिभागः ॥१८॥ इति । गौरी स्त्री अनागतातवा स्त्री । "गौरी तु नग्निकानाग- तार्तवा" इत्यमरः । सुधौतादुकूलयुक्ता सुधौतेन आट्टैण दुकूलेन विशिष्टवस्त्रेण युक्तौ । समुच्छ्रिता उच्चशरीरा । कुम्भकटच्छुहस्ता कुम्भश्च कटच्छुश्च हस्ते यस्याः सा तथा । कटच्छुलॊहभाण्डविशेषः। प्रयता शुद्धा | देवालयं प्रवृत्ता देवालयं प्रति गच्छन्तीति यावत् । एवंरूपा स्त्री कन्यान्त्यगतस्त्रिभागः इति वदन्ति । शास्त्रकारा इति शेषः॥१८॥ मा तुलाधस्वरूप वसन्ततिलकेनाह वीभ्यन्तरापणगतः पुरुषस्तुलावा- नुन्मानमानकुशला प्रतिमानहस्तः । भाण्ड विचिन्तयति कस्य विपण्यमेतद् रूपं वदन्ति यवनाः प्रथमं तुलायाः॥ १९ ॥ इति । यवना तुलायाः प्रथमं रूपम् एवंविधं वदन्ति । तुलायाः प्रथमद्रेक्काणः पुरुषरूपः । से कीदृशः किं करोतीत्याह -वीथ्यन्त- रापणगतः वीथ्यां राजवीभ्याम् अन्तरापणम् अन्तर्निषद्यां गतः । तुलावान्, उन्मानमानकुशलः उन्माने माने च कुशलः। प्रतिमानहस्तः (प्रतिमान) तुलाभारादिमानसाधनम् । एतद्भाण्डं कस्य विपण्यं विक्रे- यमिति चिन्तयति । एवरूपः प्रथमद्रेक्काण इत्यर्थः ॥ १९ ॥ १. 'र्थः ॥ गौ', २. 'वा । गौ', ३. 'का । उच्च'; स. पाठः. ५. 'स पुरुषः की', ६. 'त्यत्राह' क. पाठः. ९.. 'नेकु' क. पाठः 'र्थः ॥क ख. पाठ: ४. 'घः ॥ बी' ७. 'णगतः अ' ख. पाठा, Commun.

·३२० विवरणोपेते होराशास्त्रे अथ तुलाद्वितीयस्वरूपं तोटकेनाह - कलशं परिगृह्य विनिष्पतितुं समभीप्सति गृध्रमुखः पुरुषः। क्षुधितस्तृषितश्च कलसुतान् मनसैति तुलाधरमध्यगतः ॥ २० ॥ इति । तुलाधरमध्यगतः द्रेकाणः पुरुषः पुरुषरूपः । किं च गृध्र- मुखः कलशं परिगृह्य विनिष्पतितुं समभीप्सति गन्तुमिच्छति । क्षुधि- तस्तृषितश्च बुभुक्षया पिपासया च युक्त इत्यर्थः । कलत्रसुतान् मनसा एति ध्यायतीति यावत् ॥ २० ॥ • अथ तुलान्त्यस्वरूपं वंशस्थेनाह - विभीषयंस्तिष्ठति रत्नचित्रितो वने मृगान् काश्चनतूणवर्मभृत् । धनुर्धरः किन्नररूपभृन्नर- स्तुलावसाने यवनैरुदाहृतः ॥ २१ ॥ इति । तुलावसाने द्रेकाण एवंरूपः । धनुर्धरो नरः वने मृगान् विभीषयन् तिष्ठति । रत्नचित्रितः रनरलकृतः । काश्चनतूणवर्मभृत् , किन्नररूपभृत् विकृतरूप इत्यर्थः ॥२१॥ अथ वृश्चिकप्रथमस्वरूपमुपजातिकयाह : वस्त्रैविहीनाभरणैश्च नारी महासमुद्रात समुपैति कूलम् । स्थानच्युता सर्पनिबद्धपादा मनोरमा वृश्चिकराशिपूर्वः॥ २२॥ इति । वृश्चिकराशिपूर्वद्रेकाण एवंविधा स्त्री भवति । मनोरमा नारी स्थानच्युता महासमुद्रात् कूलं समुपैति । वस्त्रैविहीना परिधानी- योत्तरीयावकुण्ठनसाधनैर्वस्वैर्विहीना, आभरणैा विहीना । सर्पनिबद्ध- पादा च । एवंविधं स्त्रीरूपं वृश्चिकादिद्रेकाणस्य रूपमित्यर्थः ॥ २२ ॥ 1. श्च । कं', २. 'तीत्यर्थः॥' क. पाठः. ३. 'त् ॥ वि' ख. पाठः ४. 'धृत् ।' क. पाठः. ५. थिः ॥ वस्त्रैः' ख. पाठः ६. 'वो', ७. ना वजैः' क. पाठः, t, वही', ९. 'थः॥ स्था' ख, पाठः, ·पञ्चविंशोऽध्यायः। ३२१ भय वृश्चिकद्वितीयस्वरूपं (तोटके ? दोधके)नाह स्थानमुखान्यभिवाञ्छति नारी भर्तृकृते भुजगावृतदेहा। कच्छपकुम्भसमानशरीरा वृश्चिकमध्यमरूपमुशन्ति ॥ २३ ॥ इति । वृश्चिकमध्यमरूपम् एवंविधमुशन्ति । भुजगावृतदेहा नारी भर्वकृते भर्थ स्थानसुखानि अभिवाञ्छति । कच्छपकुम्भसमानशरीरा कच्छपवद् वृत्तं कुम्भवन्महोदरं च कच्छपकुम्भसमानं तथाविधं शरीरं यस्याः सा तथा । एवंरूपा स्त्री वृश्चिकमध्यमरूपं वृश्चिकमध्यरेका- जस्य रूपमेवमिति उशन्ति । आचार्या इति शेषः ॥ २३ ॥ भय वृधिकान्त्यस्वरूपं पुष्पिताप्रमाह- पृथुलचिपिटकूर्मतुल्यवकर श्वमृगसृगालवराहभीष (१) कारी । अवति च मलयाचलप्रदेश मृगपतिरन्त्यगतश्च वृश्चिकस्य ॥ २४॥ इति । वृश्चिकस्य अन्त्यगतो द्रेक्काणः पृथुलचिपिटकूर्मतुल्यवः पृथुलं चिपिटं कूर्मतुल्यं च वक्रं यस्य स तथोक्तः, तादृशो मृगपतिर्भ- वति । श्वमृगसृगालवराहाणां भीषकारी भयङ्करः। मलयाचलप्रदेशम् अवति च । मलयाचलप्रदेशं चन्दनवनमिति यावत् । एष द्रेकाणः मुखे नररूपः अधःकाये सिंहरूपश्चतुष्पाचे भवति । एवं वृश्चिकान्त्य- देकार्णरूपम् ॥ २४॥ अथ धन्विपूर्वस्वरूपमिन्द्रवज्रया(?)ह - मनुष्यवक्रोऽश्वसमानकायो धनुर्विकृष्यायतमाश्रमस्थः। ऋतूपयोग्यानि तपस्विनश्च रक्षत्यथाद्यो धनुषस्त्रिभागः ॥ २५ ॥ ५ 'ति । भुख. पाठः, २. 'स्याः । ए' क. पाठः. ३. 'षः ॥ पृ', ४. 'था ता' ख. पाठ:. ५. 'ञ्च । ए' क.पाठः. ६. 'णम् ।। मनु' ख. पाठः. करप्र इति मूलपाठः. * RR ·३२२ विवरणोपेते होराशास्त्रे इति । अथ धनुषः आयः त्रिभागः आश्रमस्थः आयतं धनुर्वि- कृष्य ऋतूपयोग्यानि तपस्विनश्च रक्षतीत्यन्वयः। ऋतूपयो(ज्या?ग्या) नि यज्ञोपयोगिद्रव्याणि । मनुष्यवक्रः, अश्वसमानकायः अश्वसमा- नाधाकायः । तस्मादयं द्रेक्काणो नरश्चतुष्पाच्च उद्यदायुधश्च ॥ २५ ॥ अथ द्वितीयस्वरूपमुपजाति(कमा? कया)ह . मनोरमा चम्पकहेमवर्णा भद्रासने तिष्ठति भद्ररूपा। समुद्ररत्नानि विघयन्ती मध्यत्रिभागो धनुषः प्रदिष्टः ॥ २६ ॥ इति । धनुषो मध्यत्रिभाग एवंरूपः प्रदिष्ट इति सम्बन्धः । कीग्रूप इत्यत्राहै - भद्ररूपा मनोरमा चम्पकहेमवर्णा स्त्री भद्रासने समुद्ररत्नानि विघयन्ती तिष्ठति । भद्रमासनं भद्रासनम् । समुद्ररवानि समुद्रजातानि मुक्तापवालादीनि रत्नानि । विघट्टयन्ती चलयन्ती, तिष्ठ- तीत्यर्थः । एतादृशं धनुर्मध्यरेकाणरूपम् ।। २६ ॥ अथ तृतीयस्वरूपमुपजातिकयाह - कूर्ची नरो हाटकचम्पकाभो वरासने दण्डधरो निषण्णः । कौशेयकान्युहहतेऽजिनं च तृतीयरूपं नवमस्य राशेः॥२७॥ इति । नवमस्य राशेः तृतीयरूपम् एवंविधं भवति । हाटक- चम्पकाभः कूर्ची दीर्घश्मश्रुनरः चरासने दण्डधरो निषण्णः कौशेय- कानि अजिनं च उद्वहते इत्यन्वयः। कौशेयकानि पट्टवस्त्राणि । अजिनं चर्म । दण्डधरत्वेन उद्यदायुध इत्यर्थः । एवंविधं धनुषस्तृतीयद्रेकाण- - रूपम् ॥ २७॥ १. गः आय' क. पाठः. २. श्च ॥ म' ख. पाठ:. 'श्च ॥म' ख. पाठः. ३. 'ह मनोरमा भद्रस्वरूपा च', ४. 'दिर' क. पाठः.. ५. 'थः ॥ कू', ६. 'ति। कू', .. । रोख. पाठः .

·- - - पञ्चविंशोऽध्यायः । ३२३ अब मकरप्रथमस्वरूपं (तोटके ? दोध नाह रोमचितो मकरोपमदंष्ट्रः सूकरकायसमानशरीरः। योक्त्रकजालकबन्धनधारी रौद्रमुखो मकरे प्रथमस्तु ॥ २८ ॥ इति । मकरे प्रथमस्तु द्रेक्काण एवंविधो भवति । रोमचितः रोमभिर्व्याप्तशरीरः । मकरोपमदंष्ट्रः मकरो नक्रः तत्सदृशी दंष्ट्रा यस्य स तथोक्तः । सूकरकायसमानशरीरः सूकरैशरीरतुल्याधाकायः । योक्त्रकजालकवन्धनधारी योक्त्रं वृषादीनां युगबन्धनपाशः, जालकं निगलाकारलोहजालबद्धपर्यन्ता वागुरा एवंरूपबन्धनद्रव्यधारणशीलः। रौद्रमुखः भयङ्करमुखः पुरुषो भवति । एष डेक्काणो निगलमृचतु- पादो नरा ॥ २८ ॥ अथ द्वितीयस्य स्वरूपमुपजातिकयाह - कलास्वभिशाजदलायताक्षी श्यामा विचित्राणि च मार्गमाणा। विभूषणालङ्कृतलोहकर्णा योषित् प्रदिष्टा मकरस्य मध्ये.॥ २९ ॥ इति ।मकरस्य मध्यरेक्काण एवंविधा योषित् प्रदिष्टा । कलासु अभिज्ञा कलाविद्यासु कुशला । अब्जदलायताक्षी, श्यामा यौवन- मध्यस्था, विचित्राणि वस्तूनि वस्त्रादीनि मार्गमाणा अन्विच्छन्ती। विभूषणालकृतलोहकर्णी विभूषणालस्कृता लोहकर्णी च । विभूष- णानि कर्णाभरणादन्यानि गृह्यन्ते । कर्णे लोहालङ्कारयुक्तेत्यर्थः॥२९॥ अथ मकरान्त्यस्वरूपं रथोद्धतयाह - किन्नरोपमतनुः सकम्बल- स्तूणचापकवचैः समन्वितः। १. 'मद्रे ख. पाठः. २. 'था। सू' क. पाठः...३. 'रतु', ४..'च॥ कला' सपाठ: ५. 'त् । क' क. पाठः. ६. 'णी' ख. पाठः. ७. 'ता:च लो' क. पाठः. ..'णीच कर्णेस. पाठः. ९. 'रा इत्युदं भवति ॥' क. पाठः. कि.पाठ.. .

·३२४ विवरणोपेते होराशास्त्रे कुम्भमुद्वहति रत्नचित्रितं स्कन्धगं मकरराशिपश्चिमः ॥३०॥ इति । मकरान्त्यद्रेक्काण एवंविधः । किन्नरोपमतनुः किन्नर- वद् विकृतशरीर इत्यर्थः । सकम्बलः कम्बलवोष्टतः । तूणचापकवचैः तूणेन शरधिना चापेन कवचेन च समन्वितः । रत्नचित्रितं स्कन्धगं कुम्भमुदहति । एवंविधः पुरुषों मकरान्त्यरेक्काणरूपम् ॥३०॥ अथ कुम्भाधस्वरूपं रथोद्धतयाह - लेहमधजलभोजनामिष- व्याकुलीकृतमनाः सकम्बलः। कौशिकेय(१)वसनोऽजिनान्वितो गृध्रतुल्यवदनो घटादिजः ।। ३१॥ इति । घटादिजः कुम्भस्य आदिभवो द्रेक्काण एवंरूपो भवति । स्नेहमयजलभोजनामिषव्याकुलीकृतमनाः स्नेहास्तैलादयः, मद्यं मदिरा, जलं पानीयं, भोजनमोदनादि, आमिषं मांसम् । एतेषामभावात् कथ- मेतेषां प्राप्तिर्भवेदिति व्याकुलीकृतबुद्धिरित्यर्थः । सकम्बलः शयना- सनसाधनकम्बलयुक्तः। कौशिकेयवसनः कौशिकेयं पट्टविशेषः । आज- नान्वितःचर्मणान्वितः, गृध्रतुल्यवदनः। एष द्रेक्काणः पक्षी चै॥३१॥ अथ द्वितीयस्वरूपज्ञानार्थ वैतालीयमाह - दग्धे शकटे सशाल्मलो लोहान्याहरतेऽङ्गना वने । मलिनेन पटेन संवृता भाण्डेर्मूनि गतैश्च मध्यमः ॥ ३२ ॥ इति । कुम्भमध्य(द्रेक्काण) एवंविधः । अङ्गना वने मलिनेन पटेन संबंता दग्धे शकटे लोहान्याहरते इत्यन्वयः । सशील्मलाविति घनविशेषणं, शाल्मलीवृक्षसहित वने । दग्धशकटगतानि लोहानि १. 'रावापेन चा' ख. पाठ:. २. ३.. 'पः ॥ ख. पाठ. ४., ५. 'गमैयाकु', ६. 'दि एतेषामागमं प्राप्तिं प्रति व्याकुलांपालमनाम एतेषां राहित्येन कथमेषां' क. पाठः. ७. षः। भजिन चर्म गू', ८. 'च॥ पाठः. ९, १०, 'हे' ख. पाठ;. ११. श १२. 'णम् । अग्निदग्धे श' क. पाठा. 'गतं कु' क. पाठ:.

·पञ्चविंशोऽध्यायः । ३२५ गृहती मलवस्त्रसंता मूर्ध्नि स्थितैर्भाण्डैश्च उपलक्षिता अङ्गना तरुणी कुम्भमध्यरेक्काण इत्युक्तं भवति । अयं द्रेक्काणश्चाग्निसहितः॥३२॥ अथ कुम्भान्त्यस्वरूपमिन्द्रवज्रयाह श्यामः सरोमश्रवणः किरीटी त्वपत्रनिर्यासफलैर्बिभर्ति । भाण्डानि लोहव्यतिमिश्रितानि सञ्चारयत्यन्त्यगतो घटस्य ॥३३॥ इति । घटस्यान्त्यगतो ट्रेक्काण एवंविधः । श्यामः पुरुषः तथा सरोमश्रवणः लोमशकर्णः, किरीटी च सन् , त्वक्पत्रनिर्यासफलैः लोह- व्यतिमिश्रितानि भाण्डानि बिभर्ति सञ्चारयति च । त्वक् चर्म, पत्रं दलं, निर्यासो हिङगुग्गुल्वादिः, फलानि हरीतक्यादीनि, एतैः क्रय- विक्रयसाधनभूतैः सह लोहव्यतिमिश्रितानि भाण्डानि बिभर्ति संगृ- झाति, सञ्चारयति च प्रसारयति (च)। एवंकर्मा पुरुषः कुम्भान्त्यद्रे- काणरूपैः॥ ३३ ॥ अथ मीनायस्वरूपमिन्द्रवज्रयाह सुग्भाण्डमुक्तामणिशङ्खमिश्र- व्याक्षिप्तहस्तः सविभूषणश्च । . भार्याविभूषार्थमपां निधानं नावा प्लवत्यादिगतो झषस्य ॥ ३४ ॥ इति । झषस्यादिगतो द्रेक्काण एवंकर्मा पुरुषः। सुग्भाण्डमुक्ता- मणिशङ्खमिश्रव्याक्षिप्तहस्तः यज्ञपात्रैः मुक्ताशङ्खादिभिश्च जलद्रव्यैः मित्रैः मिलितैः व्याक्षिप्तहस्तः सविभूषणः विभूषणैः सहितश्च सन् १. 'हाति' ख. पाठः. २. 'ह' ख. पाठः. ३. 'ण्डैरुप', ४. 'ता च । एष द्रेकाणः श्रीरूपः॥' क. पाठः. ५. 'तः ॥ श्या' ख. पाठः. ६. 'रूपः । श्या', मवर्णः स', ८. 'णः रोमसहिते श्रवणे श्रोत्रे यस्य स तथा । कि' क. पाठः. ९. 'लैः सह लोख. पाठः. १०. 'न्धा', ११. 'ग्गुलादीनि फ', १२. 'न्धा', १३. 'पः॥ सुख. पाठः १४. 'दिद्रे', १५. 'व्यमि' क. पाठः. १६. 'तः स ख. पाठः. १४ 'मः श्या- :

·३२६ विवरणोपेते होराशास्त्रे भार्याविभूषार्थम् अपां निधानं समुद्रं नावा प्लवति । एवंव्यापारः पुरुषो मीनादिद्रेक्काणः ॥ ३४॥ अथ मीनद्वितीयस्वरूपं वसन्ततिलकेनाह अत्युच्छ्रितध्वजपताकमुपैति पोतं कूलं प्रयाति जलधेः परिवारयुक्ता। वर्णेन चम्पकमुषा प्रमदा विभागो मानस्य चैष कथितो मुनिभिर्वितीयः ॥३५॥ इति । मीनस्य द्वितीयस्त्रिभागः मुनिभिरेष कथितः । एष इति एवमुक्तरूप इत्यर्थः । चम्पकमुषा वर्णेन उपलक्षिता प्रमदा परिवार- युक्ता अत्युच्छ्रितध्वजपताकं पोतमुपैति जलधेः कूलं प्रयाति चेत्य- न्वयः । चम्पकमुषा चम्पकसदृशेनेत्यर्थः ॥३५॥ अथ मीनान्त्यद्रेक्काणस्वरूपमिन्द्रवज्रयाह श्वभ्रान्तिके सर्पविवेष्टिताङ्गो वस्त्रविहीनः पुरुषस्त्वटव्याम् । चोरानलव्याकुलितान्तरात्मा विक्रोशते(?)ऽन्त्योपगतो झषस्य ॥ ३६ ।। इति । झषस्य अन्त्योपगतः द्रेक्काणः एवंविधः पुरुषो भवति । वस्त्रैः विहीनः पुरुषः अटव्यां श्वभ्रान्तिके सर्पविवेष्टिताङ्गः चोरानल- ध्याकुलितान्तरात्मा विक्रोशते इत्यन्वयः । वस्त्रैः परिधानीयोष्णीषैः। श्वभ्रान्तिके गर्तसमीपे । चोरैरनलेनौग्निना च व्याकुलितः अन्तरात्मा यस्य स तथा । विक्रोशते हाकारं कुरुते । एष सर्पद्रेक्काणः अग्निस- म्बन्धी च । इति षट्त्रिंशद्विधानां द्रेक्काणांनी रूपाणि प्रदर्शितानि । एतद्रूपसम्बन्धिनामसाधारणवस्तूनां प्रश्नसमये दर्शने वा श्रवणे वा १. 'णः ॥ अत्यु' ख. पाठः. २. 'भ्यु' ३. 'ग एवंरूपो मु', ४. "भिः कथितः च', ५. 'भ्यु', ६. 'यः ॥ अ' क. पाठः. ७. 'थः ॥ श्वं', नि' 'न्त्यद्रे', १०. 'पः । व' क. पाठः. ११. 'नि', १२. 'यः । श्व' १३. 'के चो', १४. 'न दवानि', १५. 'नलस', १६. 'नामेवं क', १७. ने श्र' क. पाठः. . ख. पाठः. ख. पाठः.

·षड्विंशोऽध्यायः। ३२७ सति तत्सम्बन्धिना द्रेक्काणेन सूर्यस्य योगे चन्द्रस्य योगे वा सम्भ- वैति प्रष्टुः शुभमशुभं चा फलं दैवज्ञेन निर्देष्टव्यमित्यादिबहुविधो- पयोगि नेकार्णज्ञानम् । इति समस्तदृष्टजातकनष्टजात(के ? क)लक्षणो- क्त्यनन्तरं द्रेकाणरूपाणि परमकारुणिकेन वराहमिहिराचार्येण सम्यक् प्रदर्शितानीत्यवगन्तव्यम् ॥३६॥ इति श्रीरुद्रकृते बृहज्जातकविवरणे द्रेक्काणाध्यायः पञ्चविंशः॥ - अथ षड्विंशोऽध्यायः। अथ चिकीर्षितप्रतिज्ञानियूँढिम् आत्मौद्धत्यपरिहारपूर्वकं वसन्ततिलकेनाह आदित्यदासतनयस्तवाप्तबोधः * कापिष्ठिलः सवितृलब्धवरप्रसादः। आवन्तिको मुनिमतान्यवलोक्य सम्य- घोरां वराहमिहिरो रुचिरां चकार ॥ १॥ इति । वराहमिहिरोऽहं मुनिमतानि सम्यगवलोक्य रुचिरां होरा चकारेत्यन्वयः। मुनिमतानि गर्गवसिष्ठपराशरादीनां मतानि । सम्यग- वलोक्ये सम्यक् शब्दादर्थतस्तात्पर्यतश्चावलोक्य, पश्यार्थाः ज्ञानार्थाः, विज्ञायेति यावत् । ग्रहणधारणोहापोहार्थविज्ञानतत्त्वज्ञानगुणयुक्तया बुद्धया यथावदवधार्येत्यर्थः। रुचिरां रुचिपदां श्रोतॄणां पठनरुचिप्रदा- मित्यर्थः । होरां गणितजातकशाखाख्यस्कन्धत्रयात्मकस्य ज्योतिःशा- स्वस्य सारभूतं निषेकादिशवपरिणामान्तकालाधिकरणनानाविधफलप्र- दर्शनपरं शास्त्रं चकार कृतवानस्मि । कीदृश इत्यत्राह-आदित्यदास- तनयः आदित्यदासाख्यस्य कार्तान्तिकोत्तमस्य तनयः । अनेन विशे- पणेन सम्प्रदायशुद्धिरुक्ता । तदेव दर्शयति-तदवाप्तबोध इति । तस्मा- दादित्यदासात् पितुरेव अवाप्तः बोधः ज्ञानं साम्प्रदायिकं जातकविषय. १. 'वे सति', २. 'णरूपज्ञा', 'कमुपदिशति ५. 'क्य वि', ६. 'र्थज्ञा' ख. पाठः. ८. 'णं ना', ९. रं जातकशा', १०. 'त्याह' क. पाठः 'कापित्थके' इति मुद्रितपुस्तकपाठा, १ ३. 'स्तजातकदृष्टल' क. पाठः. ७. 'का' ख. पाठः, or ·-- ३२८ विवरणोपेते होराशास्त्रे ज्ञानं यस्य सः तदवाप्तबोधः। कापिष्टिलः कपिष्ठिलगोत्रजात इत्यनेना- भिजन्म सचितम् । सवितृलब्धवरमसादः सवितुरादित्यदेवाल्लब्धो वर- प्रसादो यस्य सः सवितलब्धवरप्रसादः । नतु रावणादिवत् केवलं लब्धवरः, किन्तु आदित्यदेवाल्लब्धवरो लब्धप्रसादश्चेत्यर्थः । अनेन परमकारुणिके सवितरि आत्मनो भक्त्यतिशयं द्योतयता भगवदनुग्र- हस्य प्रसादोपबृंहितत्वेन सर्वकामदुघत्वं प्रतीयते । आवन्तिकः अवन्ति- विषयभवः । चकारेति उत्तमपुरुषेऽपि परोक्षविषयलिययोगेण अत्र शास्त्रे प्रोक्तेषु विस्मापनप्रत्ययादिलक्षणविधिषु स्वमनीषापरिकल्पि- तत्वं परिहियते । एवं पुरातनैरुक्तानि लक्षणानि । एषां लक्षणानां लक्ष्येषु संवादश्च सम्यग् दृश्यते । अतो मया लोकानुग्रहकाम्यया सम्प्र- दायसिद्धानि प्रदर्शितानि इति प्रतीयते । आगममूलमिदं शास्त्रामिति योतितं भवति ॥१॥ अध्यायानुक्रममाह सार्धेन श्लोकद्वयेन राशिप्रभेदो ग्रहयोनिभेदो वियोनिजन्माथ निषेककालः। जन्माथ सद्योमरणं तथायु- देशाविपाकोऽष्टकवर्गसंज्ञः॥२॥ कर्माजीवो राजयोगाः खयोगा- श्वान्द्रा योगा द्विग्रहाद्याश्च योगा। प्रव्रज्यातो राशिशीलानि दृष्टि- र्भावस्थानान्याश्रयोऽथ प्रकीर्णः ॥ ३ ॥ १. 'रम', २. 'हन', ३. 'नि द', 'ति ॥ अध्यायसंग्रहार्थ: मुपजातिकामाह -. रा', ५. 'ज्ञः ॥ इति । प्रथमो राशिप्रभेदः द्वितीयो प्रहयोनिभेदः तृतीयो वियोनिजन्मा चतुर्थो निषेककालः पञ्चमो जन्म षष्ठः सद्योमरणं सप्तम आयुयः अष्टमो दशाफलानि नवमोऽष्टकवर्गः ॥ 'पुनरपि शालिनीमाह-कर्मा', ६. 'णा इति । दशमः कर्माजीवः एकादशो राजयोगः द्वादशः खयोगः त्रयोदशश्चान्द्रयोगः चतुर्दशो द्विग्रहयोगः पञ्चदशः प्रव्रज्यायोगः षोडशो राशिलानि सप्तदशो प्रहष्टिः अष्टादशो भाव फलम् एकोनविंश आश्रययोगः विंशः प्रकीर्णः॥ पुनरपि शालिनीमाह - नेश', क. पाठ..

·3 पड्विंशोऽध्यायः । ३२९ मेष्टा योगा जातकं भामिनीनां निर्याणं स्यान्नष्टजन्मा गाणः। इति । तत्र प्रथमं राशिभेदाध्यायेन द्वितीयेन ग्रहयोनिभेदाध्या- येन च शास्त्रव्यवहारसिद्धः १ द्धये) राशिग्रहाणां संज्ञा तत्सम्बन्धिनी विशेषाश्च प्रदर्शिताः । तृतीयेन वियोनिजन्माध्यायेन मानुषेतराणी चतुष्पदा पक्षिणां तरूणां च लक्षणानि प्रदर्शितानि । चतुर्थेन निषे- काध्यायेन ऋतुकालमिथुनमैथुनगर्भसम्भवानां, सम्भूतस्य गर्भस्य (स्त्री)पुन्नपुंसकत्वप्रसवकालानां च लक्षणानि प्रदर्शितानि । पञ्चमेन जन्माध्यायेन विस्मापनतात्कालिकलक्षणप्रपञ्चदर्शनपुरस्सरं जातक- 'शासप्रतिपायानां लक्षणानां प्रथमसाधनं जन्म प्रदर्शितम् । षष्ठेन सोमरणाध्यायेन जातस्यारिष्टनिमित्तानि विनाशलक्षणानि प्रद- शितानि । सप्तमैनायुयाध्यायेन अरिष्टलक्षणाभावाज्जीविताज्जीवन- कामज्ञानं प्रदर्शितम् । अष्टमेन दशाविपाकाध्यायेन जीवता जीवित- कालस्य यथानिर्दिष्टक्रमभाविभिर्दशान्तर्दशाभेदैर्बहुधा विभक्तास्य पुन- रावर्तमानवर्षमासदिवसाधात्मकस्य तत्तत्कालफलविशेषानुभवनिर्देश- साधनत्वं प्रदर्शितम् । ततो नवमेनाष्टकवर्गाध्यायेन ग्रहाक्रान्तराशि- चक्रस्य षण्णवतिधा विभक्तस्य ग्रहगोचरवशेन फलविशेषनिर्देशप्रकारः प्रदर्शितः । ततः कर्माजीवाध्यायेन राजयोगाध्यायेन खयोगाध्यायेन चान्द्रयोगाभ्यायेन द्विग्रहादियोगाध्यायेन प्रव्रज्याध्यायन राशिशीला- ध्यायेन (दृष्टिफलाध्यायेन) भावाध्यायेन (स्थानाध्यायेन ?) माश्र- याध्यायेन प्रकीर्णकाध्यायेन क्रमादेकादशंभिरध्यायैर्जन्मिनां पुंसां नै- सर्गिकानि लक्षणानि प्रदर्शितानि । एकविंशेन ने(r)योगाध्या- येन पुंसां पुत्रकसनेन्द्रियाद्यनिष्टयोगाः प्रदर्शिताः । द्वाविंशेन भामि- नजिातकाध्यायेन स्त्रीणां लक्षणान्युक्तानि । त्रयोविंशेन निर्याणाध्या- येन पुंसामनुभूतदशाफलगोचरफलनिसर्गफलानामवसाने देहवियोग- लक्षणस्य निर्याणस्य कारणभेदाच प्रदर्शिताः। चतुर्विशेन नष्टजातका- १. णः । अध्यायानां विशतिः पञ्चयुक्ता चत्वार्युक्तान्यत्र वृत्ता (?) शतानि ॥ इति ! एकविंशोऽनियोगः द्वाविंशः स्त्रीजातकं त्रयोविंशो निर्याणं चतुर्विंशे नष्टजातकं पञ्चविंशो काणफलम् । पर्दिशोऽध्यायक्रमप्रदर्शनपरोऽध्यायः ॥' कृ. पाठः. । SS ·३ ३३० विवरणोपेते होराशास्त्रे ध्यायेन दैवबैरवश्यमादेष्टव्यस्य पृच्छकानां जातकफलस्य मूलभूत- जन्मकालपरिज्ञानेऽपि प्रश्नकालविलग्नवशाज्जातकानयनं प्रदर्शितम् । पञ्चविंशाध्यायेन संज्ञाध्याये पूर्वमदर्शितानां तत्रतत्र फलविशेषनिर्दे- शोपयोगिनां देक्काणानां रूपं प्रदर्शितम् । तस्मात् पञ्चविंशो द्रेक्का- णाध्यायः ॥ ३३॥ अथ उत्तरार्धेन अध्यायसङ्ख्यामाह- इत्यध्याया विंशतिः पञ्च चोक्ता वृत्तान्येभिः स्युस्यशीत्या शतानि ॥ ४॥ इति । उक्त प्रकारेण अध्याया विंशतिः पञ्च च उक्ताः । तथा एभिरध्यायः व्यशीत्या शतानि वृत्तानि स्युः । अत्र शास्त्रे अध्यायाः पञ्चविंशतिः । तेषु चाध्यायेषु साकल्येन त्र्यशीतिसहितानि त्रीणि शतानि वृत्तानि (इति) उक्तं भवति । एवं जातकविषयं शास्त्रं पञ्च- विंशत्यध्यायं त्र्यशीत्युत्तरशतत्रयप्रमाणश्लोकत्वेनोपसंहृतम् । अथ के- चिचतुर्थपादमन्यथा पठन्ति-"जन्मायेतद्यात्रिकं चाभिधास्ये" इति। भस्मिन् पंक्षे श्लोकसङ्ख्या नोक्ता स्यात् ॥४॥ * श्रीमान् वराहमिहिराचार्यः स्वात्मना विरचिताया यात्राहोराया अध्यायानुपदि- शति प्रश्नास्तिथिम दिवसा क्षणाश्च चन्द्रों विलग्नं त्वथ लग्नभेदः। सिद्धिर्महाणामथ.चापवादो विमिश्रकार्य तरवेधैनं च ॥ अतःपरं गुह्यकपूजनं स्यात् स्वमं तों स्नानविधिः प्रदिष्टः। याज्ञे ग्रहाणामपि निग्रहश्च क्रमादयोक्तः शकुनोपदेशः॥ एते प्रश्नादयः शकुनोपदेशान्ता यात्राहोरायां निर्दिष्टाः॥ 1. मन्येत', २. 'त्यं', . ३. 'प', 'तः', ५. 'मयं निर्गमब" इति द्वितपाठ:. * राशिप्रभेद इत्याचारभ्यैतदन्तो भागः पञ्चविंशाध्यायान्तिमोऽशो योजनामा .

·n ....... षड्विंशोऽध्यायः विवाहकालः करणं ग्रहाणां प्रोक्तं तथोक्ता विपुला च शाखा । स्कन्धैस्त्रिभिज्योतिषसङ्ग्रहोऽयं मया कृतो दैवविदां हिताय ॥ विवाहकालो विवाहपटलः, ग्रहाणां करणं पञ्चसिद्धान्तिकाख्यं गणितशास्त्रं, तथा विपुला शाखा संहिताख्यं शास्त्रं मया कथितम् । एवमयं ज्योतिषसङ्ग्रहः गणितस्कन्धसंहितास्कन्धजातकस्कन्धाख्यै- सिभिः स्कन्धैः मया दैवविदां हिताय कृतः॥ पृथु विरचितमन्यैः शास्त्रमेतत् समस्तं तदनु लघुर्तयैतत् तत्प्रदेशार्थयुक्तम् । कृतमिह हिं समर्थ धीविषाणामलत्वे मम यदिह दुरुक्तं सज्जनैः क्षम्यतां तत् ॥ मया संक्षिप्य लघुतया कृतमपीदं शास्त्रं धीविषाणामलत्वे समर्थ पुद्धिभङ्गस्य निर्मलीकरणे समर्थम् । इह मया यद् दुरुक्तं भवति तत् सन्जनैः क्षम्यताम् ॥ ग्रन्थस्य तु प्रचरतोस्य विनाशमेति लेख्यान बहुश्रुतमुखाधिगतंक्रमेण । पचन्मयोरुकृतमल्पतया कृतं वा कार्य तदत्र विदुषा परिहृत्य रागम् (१)॥ इत्यस्य ग्रन्थस्य पाररक्षणाय विद्वज्जनं प्रार्थयते ॥ दिनकरमुनिगुरुचरणप्रणिपातकृतप्रसादमतिनेदम् । बालमुपसङ्ग्रहीतं नमोऽस्तु पूर्वप्रणेतृभ्यः॥ दिनकरो रविः, मुनयो वसिष्ठरोमशपौलिशाः, गुरुः पितामहः प्रमा, एते पञ्च सिद्धान्तकारः । तेषां प्रणिपातेन कृतप्रसादमतिना पया इदं ज्योतिर्विषयं शास्त्रं सारसङ्गहरूपेण प्रदर्शितम् । इति । (स्वी सर्व)लोकानुग्रहाय स्कन्धत्रयसारसङ्ग्रहात्मकम् आत्मनो व्या- पारमुपसंहरनाचार्यः ज्योतिश्शास्त्रस्य प्रणायकान् पूर्वाचार्यान् नम- स्करोति-नमोऽस्तु पूर्वप्रणेतृभ्य इति । १. 'पृथत् तद् नि', २. 'म', ३. 'थमेव', ४. 'या', ५. 'तो', ६. 'म' इति मुलवासा .

·३३२ विवरणोपेते होराशाचे षड्विंशोऽध्यायः । श्रीमद्वराहहोरातात्पर्यमनल्पमपि यथाशक्ति । विवृतं मयेह तदिदं विशोधयन्तु सुधियोऽनुगृह्णन्तु ।। कृत्वा रुक्मिसहोदरीकमितरि पावण्यपूतं मन- स्तद्विभ्रम्य गिरा वराहमिहिरोक्तरर्थनामिश्रया । सत्स्वीकृत्यनुविद्धमागमिकतामाणं सुधीदं प्रिया- यार्थ (१) व्याकृषि वास्तवज्ञसदनो नन्वल्पयाहं धिया ।। भद्राशीनिर्धतायहि मकरेऽर्के बुधोदये । इदं होराविवरणं रुद्रेण सुसमापितम् ।। इति होराविवरणे षड्विंशोऽध्यायः ॥ शुभं भूयात्।

·होराशास्त्रे स्मृता अन्यकर्तारः।
सत्यः
४६, १३२, १४०, १४१, १४२, १९८, २५२, २५७.
मयः १३०.
यवनाः १३०, १५३, १८६, १९७, २५७, ३१३, ३१९.
मणिन्थः १३०.
शक्तिपूर्वः १३०.
विष्णुगुप्तः १३७, २५७.
देवस्वामी १३७.
सिद्धसेनः १३७.
जीवशर्मा १३९, १८६.

·No text on this page.

·विवरणोपात्तवाक्यतद्ग्रन्थतत्कर्तारः । पृष्ठम् . वाक्यानि. प्रन्यनाम. कर्तृनाम. , - भर्तृहरिः ... - ... संहिता आर्यभटः ... १ - ५ ... , श्रीपतिः सारावली २ 'आशीर्नमस्क्रिया- 'एतन्मण्डलं- 'प्रसज्यप्रतिषेधोऽसौ ३ 'प्रकाशको द्वौ- 'सलिलमये शशिनि-' 'चन्द्रो जलमयो-..' 'द्वावेव पुरुषौ- ४) 'अग्नौ प्रास्ताहुतिः- 'मूलाधारोद्गतो 'प्रमाणमिच्छा च- 'नवांशके शीतगु- प्रियो मौनी नटो- ९ 'शुश्रूपा श्रवणं चैव- 'स्वस्थचित्तो- १० शयोऽत्र प्रथम- , 'यदुपचितमन्य- 'दशाप्रभेदेन १२ 'चन्द्रो रुद्रो जयो- 'अथ गुलिक:- 'सर्वो द्वन्द्वो- १३ 'मेषादेः कन्यान्तं----' १७ । 'प्रहभागेष्ववका-' 'जातो न जीवति-- १८ 'मूलाधारे हगाण:-' , 'इह तावदक्षदशक- १९ "सिंहः कन्या तुलाली- 'पृष्ठोदयेषु-' २० 'ओजेषूप्राः पुरुषा:- 'विषमेषु ग्रह-- २१ स्थिरराशी लग्न- ""क्षितिसुतरवि-' . ... ... ... ... कृष्णीयम् ... भगवत्पादाचार्यः १ . १ कृष्णीयम् सारावली कृष्णीयम् ... भट्टोत्पल: . ... कृष्णीयम् ·पृष्ठम्. वाक्यानि. प्रन्थनाम. कर्तृनाम. । , - ... .". कृष्णीयम् सारावली . " ... विधामाधव , -- ... सारावली " . - ... - ... बादरायणः . ... , सारावली ... २. 'द्रेकाणसहश- २२ 'रवीन्द्वोर्विषमे- २३ 'सुखिनः प्रकृष्ट- 'वर्गोत्तमा नवांशा- २४ / 'सिंहे विंशति- 'तन्त्रे सुपरिज्ञाते- २५ / 'अथोपचयसंज्ञा--' २७ 'लग्नाद्याः स्युर्भावा--' २८ 'केन्द्रात् परं पण. 'यो यो भाव:---- 'मूवादिभाव- २९ । 'केन्द्रस्थाः स्यु:- 'सर्वमपहाय-- ३० 'भवनाधिपति- 'अविकारकर- ३१ 'भारमा. सहैति-.' 'महा वारनाथा- 'चन्द्राको बल-' , 'आत्मादयो गगन-.' ३३ द्वादशमण्डल- ३५ 'रविकुजसुरगुरु-' " 'अमावास्याचतु- ३५ 'क्रूरग्रहोऽर्कः कुज- 'आचारसत्त्व ३. "विनौ भृगुजेन्द्र-' 'सानो भृग्वाङ्गिरसौ. 'सूर्यात्मजेन्दुपुत्रौ-' 'साविक शौच- ३८ 'राजसं बहुभाषित्वं-' 'तामसं भयमज्ञानं- 'एकाकिनि वन- 'यः सात्विकस्तस्य-- संहिता .... ... ... ... 1 सारावली .. कृष्णीयम् , " ... सारावली कृष्णीयम् समामविजयः कृष्णीयम् " , " ... ... ...

·३ वाक्यानि. प्रन्थनाम. कर्तृनाम. स्वल्पजातकम् सारावली वाहटः, ३८ | 'सत्त्वं रजस्तमो- ३९ "पित्तं वहिर्वति- 'इस्वः पिङ्गल- ४० | 'ईषत्पिङ्गललोचन:-' 'चारुर्दीर्घभुजः- ४१ 'तत्र सप्त त्वचो- ५२ 'मलिनच्छिन्न- १३ | 'बलवस्वे हेम-- 'अर्कस्य तानं-' 'ऋगर्वसाम- ५४ 'जामित्रभे दृष्टि- 'दुश्रित्कदशमान्---- कृष्णीयम् " -- ... बादरायणः. ... " " स्वल्पजातकम् ... यवनेश्वरः गायः १ . 'द्वौ पश्चिमौ षष्ठम् यवनः मणिन्थः -- ... यवनेश्वरादयः .... - ... कृष्णीयम् " यवनेश्वरादयः श्रीपतिः ... - सारावली , यवनेश्वरः १ ४५ 'वक्तव्यो रिपु- 'शुभोदये भवेन्मिभं- ५६ रवेर्गुरुमित्रमतो. 'शत्रू मन्दसिती- 'मूलत्रिकोणभव- 'मूलत्रिकोणाद् धन- १८'स्वोये रूपं चरण- ४९ सीपुनपुंसकाख्या:- 'गुवैन्दवी पूर्व- 'कदाचिद् दक्षिण- ५. 'दिवसकरणास्त- 'मासे तु शुक्ल- ५१ / 'पादं स्ववर्षेऽथ- ५२ 'चतुरशीतिसहस्र- ५५ / 'विहगोदितहकाणे-' 'सूर्यात्मजेन्दुपुत्रौ- 'द्वित्रिगुणत्वं तेषाम्-' ५५ 'अर्कस्य मूलं- ५८'मासि मासि रजः- , . संहिता ... ... यवनेश्वरः श्रीपतिः , योगशास्त्रम् सारावली ... १ " सारावली ...

·पृष्ठम्. वाक्यानि. ग्रन्थनाम. कर्तृनाम. बादरायणः ... ... . ... " बादरायण: ... ... ... " " .. ... ... ... ... ... - ५८ | 'स्त्रीणां गतोs- ५९ 'क्षामप्रसन्नवदनां- 'रजोनिर्गमनात् 'पुरुषोपचयगृह- ६० 'भर्तुः शुद्धा चतुर्थे-'. , 'पुत्रोऽल्पायुर्दारिका- ६२ 'लमाधिपो वा-' 'भार्याधिपस्थित- ६४ 'क्रूरेषु पतिं त्यजति-' 'सन्तो ह्याहुरपत्यार्थ- ६५ 'शुद्ध शुक्लातवे-' 'शुक्लं शुद्धं गुरु- 'पूर्णषोडशवर्षा स्त्री- ६६ 'क्रमाच्चन्द्रक्रिया:- ६७ 'मार्ताण्डोदय- ६८ 'जन्मान्तरकृतं पापं-' 'राक्षसभुजङ्गभैरव- ६९ 'गुरुस्थितसुतस्थाने-' , 'लग्नस्येन्दोर्गुरो- ७१ 'स्फुटमिह भवति 'मनःशरीरयोस्ताप:- ७२ 'अशुभैादश- ७३ 'वस्तिद्वारे विपन्नाया:-' ७९ 'अन्योन्यं रविचन्द्रौ- ८१ 'समराशौ शशि- ८२ । 'सौरं विदुर्भास्कर- ८३ "ओजोऽष्टमे_' ८४ 'गर्भिण्याः परि-- 'सजातसारे महति- ८६ । 'कुलीरालिझषा-' ८८ 'लग्नद्रेकाणगो- ८९ । 'शेषत्वादायुषो- ... " ... . ... . ... ... ... . गागिः वाहट: ... बादरायणः - सारावली ... ... गार्गिः ... , " ... ••i वाहट:

·५ पृष्ठम्. वाक्यानि. ग्रन्थनाम. कर्तृनाम. ... ... ... ... ... सारावली ... गार्गि: , १ गार्गिः कृप्णीयम् सारावली ... , १ पद्धतिः . श्रीपतिः . यवनेश्वरः " सारावली ९० 'यावत्संख्ये ९३ 'नवांशकं तु प्रथम- ९५ 'चरे चरस्थिरद्वन्द्वाः ९६ 'चरस्थिरोभयेवाय_ ९७ 'होरामनीक्षमाणे- ९८ 'भौमढेक्काणगे चन्द्रे ९९ 'विस्तीर्णा पृथिवी- १०. 'गुरुक्षेत्रगते चन्द्रे- १०३ 'जलवत्यजलेन । १०७ म्रियते च पापदृष्टे १०८ 'पितृमातृगृहे वर्ग- १०९ । 'एकद्वित्रिचतुश्शर दिग्भ्योऽधिकं पश्यति - ११. 'योगे दृष्टिफलं योज्यं -' 'जातस्तमिस्त्रे यदि- १११ 'नीचस्थे भूशयनं 'शर्दिये विलने 'लग्नाधिशक 'केशो मातुः क्रूरैः ११६ 'उदयशशिमध्य- 'शशिलनान्तर -- १२२ 'अर्धास्तमयादूज़ “१२३ 'पूर्वापरभागगतै . 'पर्यभिभ्यां 'पापेषु लग्नाभि- 'अरिव्ययगतैः १२४ । 'पापेषु लनाभि- १२५ व्ययाष्टससोदयगे 'क्षीणे च चन्द्रे व्ययगे १२६ 'लग्नाच्छशी नैध- 'पक्षे सिते भवति- १३१ 'स्वोच्चशुद्धा ग्रहाः -' ... " " मणिन्थ: सारावली जीवशर्मा स्वल्पजातकम् संहिता -- बादरायण: ... यवनेश्वरः , यवनेश्वरः सारावली ... , गार्गिः यवनेर: " मालव्यः १ .... सारावली ·६ पृष्ठम्. वाक्यानि. ग्रन्थनाम. करीनाम. मणिन्यः -- बादरायण. श्रीपतिः वराहमिहिर m .... -- - १ - सारावली .. स्वल्पजातकम् . गागि: १ -- ... - . २३२ 'लमर्शतुल्यं वर्षाणि 'भूम्याः पुत्रं -- १३३ / 'लग्नं ग्रहो यदि-' 'एकापगतानां- १३४ 'वर्षे द्वादश मासा- १३७ 'ज्योतिषमागम-' १३८ 'सुखिनः प्रकृष्ट- १३९ 'शिष्यस्य बुद्धि १४१ 'विशेषणमात्र १४३ अंशोङ्गवं विलनात्- १४४ लग्नार्कशशाकानां.--' १४५ 'बली लग्नेन्दुसूर्याणां १४६ पूर्वमायुः पापण्डाश्रमवर्णानां 'अशस्तचिन्ता 'जुह्वाने पापकं १४७ 'प्रशस्तं पुष्पसामान्य 'अपृच्छतः पृच्छतो १४८ / 'एकोपगताना' १४९ 'कल्प्यो हरो रूपम्-' 'अन्योन्यहारामिहतो --- १५० / 'सबेलैरुपेतस्य- १५३ 'श्रेष्ठा दशा स्वे वयसि १५७ 'सिक्थैविरहितो- १६१ / 'हृदये व्याकुलीभावो 'प्रवेशे बलवान् खेटः १६२ 'चन्द्रारोरगसौर १६३ 'वर्णमाकामतिच्छाया 'खादीनां पञ्च पञ्चानां - १६४ 'छाया शुभाशुभफलानि १६८ ‘शनैश्चरसुरगुरु-' ११९ "तिर्यग्विश्वोर्खनन्दं-' . - महायात्रा आनार्यः . ... गागिः यवनेश्वरः -- ... , ... सारावली - - संहिता वाहट: आचार्य: आर्यभट: ...

·पृष्ठम्. वाक्यानि. प्रन्थनाम. कर्तृनाम. . आर्यभट: ..... ... ... ... ... ... विद्यामाधव: जातकपद्धतिः । श्रीपतिः गार्गिः ... यवनाः जीवशर्मा आचार्यः . स्वल्पजातकम् . बादरायणः माण्डव्या बादरायण: , - १७. 'सप्तैते होरेशा:- १७६ 'देवो धवो धिगो- 'देवः सुम्भः समा- 'कालो बलीयान्-' 'पुंसां जन्मादिभावेषु- १८. 'इष्टान्युदयोचादौ--- १८१ | 'पाकं द्वादशधा वदन्ति- १८३ | 'उदयादिन्दुतो वा-' १८५ 'समृगोरगसारङ्ग- १८५ 'पापैः पापमति: स्यात्-' १८७ | 'पापैरुच्चगतैर्जाता- 'त्रिप्रभृतिभिरुच्चस्थै- १८९ 'लग्ने सौरस्तुङ्गे- 'आदित्यश्च निशा- १९. 'सूर्यश्चापे सेन्दु--- १९५ 'तुलायां दशमे भागे- १९७ पापक्षेत्रगतैः पापैः- २०० आषार्धाद्-' २०६ 'सृष्ट्वा महेन्द्रान् निदधे-' २०७ | 'स्वांशेऽथवाधिमित्रांशे-' २०८ 'निधनं यूनं षष्ठे- 'शशिनः सौम्याः षष्ठे- २११ । 'सर्वत्र सम्पदस्तस्य-' २१७ 'त्रपुताम्रावुभावेतौ त्रि- 'अथोपनिषदिकम्-' २१५ 'अतिमतिरतिविभव 'किं कुर्वन्ति ग्रहा:- २१७ सम्पदो गुरुसंयोगे २१९ वर्णधर्माश्रमाचार २२१ 'नवमस्थाने सौरो-' २३, शशिचन्द्रानलहिम- २३९ शिखिशुक्राचन्द्वार- , गार्गिः वराहमिहिरः संहिता १ श्रुतकीर्तिः बादरायणः - .... कौटल्यादिसूत्रम् कौटल्यः .... । .... .. ... , पराशरहोरा पराशर ...

·पृष्ठम्. वाक्यानि. प्रन्थनाम. कर्तृनाम. २५२ 'विवेकिनो भवन्- २५३ | 'अधर्म जीवधनं- २५४ | 'सर्वेषां वारतारा- उमामहेश्वर- [संवादः श्रीपतिः यवनेश्वरः गार्गिः . ... ... ... गार्गि: وو - गार्गिः .. वाहटः ... - २५५ वदन्ति भावैक्य २६३ 'जन्माधिपो लग्नप- २६४ | 'आदावन्तेऽन्तःफल २६५ 'धीचित्पुत्राङ्ग- २६६ 'चतुर्थाष्टमगैः २६७ ‘पञ्चमे नवमे चूने- २७० षष्ठं द्वितीयभवनं-' २७१ | 'परस्परगृहे यातौ- २७२ 'चक्षुस्तेजोमयं तस्य- २७३ | 'अश्मनो जन्म- २७६ / 'धूमो वेदगृहै- २८५ | 'सौन्दर्य लग्न- २९३ | 'मरणं प्राणिनां , २९४ 'अत्युत्कटैः पुण्य- | 'लग्नपगुरुरवि - 'लग्नाधिपस्थित २९८ 'तस्मान्नृपः कुसुम- 'अथ नृपतिसमीपे- ३०२ 'दर्शावधि मासम्- 'चित्रादितारका-' ३०६ 'समत्रिधातस्तु धनः-... 'दिनप्रवृत्तिमरुताम्- ३१२ / 'यावन्नानुग्रहः- .... " , महायात्रा , " बोधायन: .. श्रीपतिः , ...

·श्लोकानुक्रमणी। .२०३ -१९९ ३११ २४९ अजवृषभमृगा अतः परं गुह्यक अत्युच्छ्रितध्वज अत्रापि होरा अदृष्टार्थों रोगी अधमसमवरि अनिमिषपरमांश अन्तःशशिन्यशुभ अन्तःसाराञ्जन अन्योन्यं यदि अन्योन्यस्य धन अपि खलकुल अभिलषद्भिरुद अयनक्षण २०२ १९३ २११ ९४ २७३ अर्कोश तृण अर्थाप्तिः पितृ २२ | आश्रयोक्तास्तु ३३. भासन्न केन्द्र ३२६ इति नष्टजातक ३०१ इति निगदित २५१ इन्दोः प्राप्य दशा २०६ | ईयान्विता सुख १३६ | ईयुः स्त्रीप्रमदो २५० ईयुर्विदेश ५६/ उग्रग्रहैः सित ७८ उच्चत्रिकोण ५७ उत्पन्नभोगसुख १९२ उत्साहशौर्य ७२ | उदगयने रवि ४४ उदयति मृदु १८३ | उदयत्युडपे १८२ उदयरवि २०५ / उदयस्थेऽपि वा २४५ / उदयास्तगयोः ७२ उदयोड्डुपयोw १२८ उद्यानसंस्थः २६८ १२८ ऋक्षाननो वानर २१७ | एकं द्वे नव २९२ | एकग्रहस्य २८२ | एकक्षगोऽध ३२. एकस्यैश्चतुरा २९८ । एकान्तरगत १.२ ओजः पुरुषां १४४ कं इक्छ्रोत्र १३. कव्यां सितवस्त्र २४४ | कण्टककेन्द्र १०५/ कण्टकादिप्रव २२३ / कन्यैव दुष्टा अर्धेन्दुजः सुभग अल्पापत्यो दु:खि अशुभस्यमध्य भशुभसहिते भसितकुजयो भासितरवि असितसित अस्ते रवी स आमेयैर्विधवा आदित्यदास आधानजन्मा आप्योदयमाप्य उभयेऽधममध्य १०३ ३१५ १५२ ३१८ १५३ १६६ १४७ २१८ .२०१ मायुः कृतं येन ११७ ३१३ २५ आयुयं विष्णु आरक्षको वध आराजयो भावकद्रुतगः ·२८४ २९६ १९६ १४३ करभगलः कर्कटोदयगते कार्कणि लग्ने कर्मलनगत कर्माजीवो राज कललधनाङ्कुरा कलशं परिगृह्य कलास्वभिज्ञा कल्यः स्वविक्रम कल्याणरूपगुण कान्तः खेलगतिः कालाङ्गानि वरा कालारमा दिन किन्त्वत्र भांश किनरोपमतनुः कीर्त्या युतश्चल कुज़रविज कुजे तुङ्गेऽर्केन्द्रो कुजेन्दुहेतु कुञ्चितलूनकचा कुलसमकुल कूटख्यासव कूर्ची नरो हाटक केचिच्छशाङ्का केचित्तु होरा केन्द्रात् परं पण कोणोदये भृगु क्रियः शिरोवक्त्र क्रियतावुरि कूरः कलाशः कूरः सौम्यः पुरुष कूरग्रहै: सुबलि कुरहा तरुण रखंगताव फरसंयुतः शशी २१७ क्रूरे शशिनश्च २६२ रेऽष्टमे विधवता १९. क्षितिजसित १९५ क्षीणे हिमगी ३२८ क्षेत्रधान्यगृह ८१ खगेहगाणे ३२० : खस्थेऽऽवनिजे ३२३ गतिमपि रिपु २५ गुरुयुधसित २५९ गुरुरुरुपति २२२ गुरुशशिसहिते १३ गोजाश्विककि ३. मोसिंहौ जुतुमा ४. गौरी सुधौताई ३२१ प्रन्यस्य तु प्रच चकस्य पूर्वेतर १६ चतुष्पदगते १८९ चन्द्रज्ञजीवा: ५८चन्द्रलमान्तर ३१४ चन्द्रे भूपबुधौ २५६ चन्द्रेऽश्चिमध्य २१४ चान्द्रे रमसुत ३९२ । छागसिंहवृषे ३०२ छाया महाभूत १२२ जनयति नृप २५ जन्मसदिशेलमगे २६८ जन्मेशोऽन्यैर्य जलचरधन १७ जातस्तौलिनि ३१३ जायान्वितो बल २० जीर्ण संस्कृत ५२ | जीवस्य द्विज ३१ जीचोऽगिराः सुर १०१ जीवो जीवन १२४ / जैव्या मानगुणो २. ११ ·. २.३१. १०० १९७ २७३ २२१ २७२ ।। २३२ १५१ १३१ २३१ २३.६ ज्ञायुर्वीशजना ज्योतिढ्यिनरेन्द्र झषे सेन्दौ लगे तत्काल इन्दु तस्मिन् पापयुते तास्वेव होरास्व तिग्मांशुर्जनय तीक्ष्णः स्थूलनु त्यागात्मवान् त्रिंशत्सरूपा त्रिकोणगे झे त्रिदशत्रिकोण दग्धे शकटे दशासु शस्तासु दहनजलविमि दातान्यकार्य दिक्स्वाद्याष्ट दिनकरमुनि दिनकररुधिरौ दिवाकरेन्द्रो: स्मर दिवार्कशुक्रौ दुष्टा पुनर्भूः एक्संस्थावासत देवब्राह्मणसाधु देवाम्ब्वग्निवि धूतानपान देवाणहोरा द्वाविंशतिमस्तु द्वित्रिचतुर्दश द्विपसमकायः द्विभार्योऽर्थी याद्यायाष्ट धनविरहितः धनुर्धरस्यान्त्यगते में कुम्भलभ शुभ २४२ नरपतिसत्कृता न लग्नमिन्दुं च १९१ नवदिग्वसवत्रि ८९ | नवमायतृतीय ११९ नित्यं लालयति २५८ निधनारिधन २१३. निशि शशिकुज निस्वः क्लेशसहो २०४. नीचारिभांशे २१० नीचेऽतो ८५ नीचो घटे तन ४४ / नृपकृत्यकरो ३२४ । नृपसम्मत १६१ नृलग्नगं प्रेक्ष्य २९५ / नेष्टा योगा जात २०५ नौकूटच्छत्रचापानि १७४ | पत्रमूलफल ३३१ | पद्मार्चिता मूर्धनि २६४ परयुवतिरत ६९ | परविभवपरि ७० पुषवचनो २७९ पाकस्वामिनि पापा उदयास्त २२५ पापा बलिनः ४२ | पापालोकितयोः २३३ | पापेक्षिते तुहि १७ पापेऽस्ते नवम २९२ पितुर्जातः परोक्ष ३१. पितृमातृगृहेषु ३१५ पुरुषः प्रगृहीत .१०४ ३२९ २०१ :२१२ २७६ १५४ ५३ . १०६ २८६ १०७ ३१८ ". २३७ । पुष्पप्रपूर्णेन १७३ / पूर्णे शशिनि १ पूर्वशास्त्रानु पृथुलचिपिट २५७ पृथुलनयन ३२१ ·पृथु विरचित .. २१५ १९१ ११४ १९५ २०३ प्रथितश्चतुरो प्रश्नास्तिथि प्रांच्यादिगृहे प्रारब्धा हिमगौ प्राहुर्यवनाः बन्ध्वस्तकर्म बलवति राश बुधसूर्यसुतौ बृहत्तनुः पिङ्ग बौधे तु रगचर बौधे सहस्तनय बौ यां दौत्यसु भार्याभरणार्थ भूयोभिः पटु भूषितो वरुणवद् भौमस्यारि भौमे विलग्ने भ्रष्टस्य तुझाद मतिविक्रम मत्स्यौ घटी मदनवशगतो मधुपिङ्गल २७७ १८८ १३८ २५८ ३०३ २७८ १९९ १९ ५३१ मूर्तित्वे परि २२९ । मूलादिस्नेह ३३० मृगमुखेऽर्क ११४ मृत्युर्मृत्युगृहे ६५५ | मेषकुलीर १८६ | मैफ़्रणाय तनु २९. यज्वार्थभाक् २२८ यथास्तराशि ३५ यद्यत्फलं नर यमे कुम्भेऽऽजे २४४ | यस्मिन् योगे पूर्ण २३२ यातेष्वसत्स्वस १५८ यावद्गतः ३त ३१. युग्मे चन्द्रसिता ८ युग्मेषु लग्नशशि ३१६ योगा वजन्त्याश्रय १५७ | योगे स्थानं गत १२४ | रक्तश्याम १५१ रक्तश्वतः शुक २४८ रक्ताम्बरा भूषण १४ रज्जुर्मुसलं नलं रन्ध्रास्पदान ३८ रविलुप्तकर २६३ | रविशशियुते ३२१ । रवीन्दुशुक्रा ३२२ राशिप्रभेदो १७५ राश्यंशपोष्णकर ११० राश्यंशसमान २८८ राश्यन्तगे सद्भि १०३ | रोमचितो मकरो ४. लग्नत्रिकोणेषु १३० लग्ननवांशप १८५ लमांशकाद् ग्रह २४९ लग्नादतीव लग्नादासुत ३१३ १९८ मध्ये वयसः २९० २१९ te ६४ ३२८ २.७४ .. १२७ मनुष्यवक्त्रो मनोरमा मन्दः स्वात् त्रि मन्दाशे शशिनि मन्द कर्कटके मन्दे जगते मन्दोऽलसः मंययवन मित्रारिस्वगृह मूकोन्मत्तजडा मूर्योऽटन: कपट ११६ २१२ १७४ ·५ ૧૬s S लग्नाद्धीनवम लग्नाद् व्ययारि लग्नातू पुत्रकलन लमात् षट्त्रिदशाय लमे कुजे क्षत लमे क्षीणे शशिनि लेखास्थेऽर्केऽजेन्दौ बंशोच्छेत्ता खमद १२५ २८. ३१७ वकस्तूपचये २६३ १६५ १५९ २८९ शकटाण्डज २६७ शशाङलग्नो २६४ | शशाङ्के पाप १७२ | शशिन्यरिविना २५० शशिलग्नसमा १२. शाल्मलेरुपरि १९३ शिशिरकरसमा २६९ शुभं वर्गोत्तम १७३ शुभफलददशायां १८७ | शुभोऽशुभः १८८ | शून्ये कापुरुषो २४६ / शुरः स्तब्धो विक २३ | शूलोद्भिन्नतनुः २०४ | शैलाग्राभिहतस्य २३७ शौक्रयां गीतरति ३३ श्यामः सरोम ३.७ | श्वभ्रान्तिके ३२. संज्ञाध्याय यस्य २३३. | संस्कारनाममात्रा २७५ | संस्पृष्टः पवनेन २२९ | सक्रोधो नरपति २५० सङ्ख्यायोगाः सप्त ३६ | सत्योपदेशः प्रवरो ३२० सन्ध्यायां हिम ३३१ सप्ताहतं त्रिघन ७६ | समनुपतिता ३११ समाः षष्टिर्दिना २९१ सम्यग्बलिनः २२२ | सर्वार्धत्रिचरण २८३ साोदितोदित सुतमदनवमा १९४ सुरगुरुशशि २७५ | सुहृदरिपरकीय २२६, सूच्याश्रयं सम २२४ | सेनानीबहु १६२ वक्रार्कजागुरुभिः वर्गोत्तमगते वर्गोत्तमस्वपर वर्गोत्तमाश्चर वळेऽन्त्यपूर्व वयंस्त्रीष्टो न वर्णास्ताम्र वर्षर्तुमास वस्त्रैविहीना विकत्थन: शास्त्र विकृतदशनः विद्याज्योतिष विद्वान् सुवाक्यः विप्रादितः शुक्र विभीषयंस्तिष्ठति विवाहकालः विहाय लग्नं वीथ्यन्तरापण वीर्यान्वितवक्र वृत्ताताम्रगुष्ण वृद्धो मूर्खः सूर्य वृषे सेन्दौ लमे वृषोदये मूर्ति व्ययधनसुत व्यादीर्घास्यशिरो वीडामन्थर २७४ १४२ १२१ १२० १३५ १५० १.३२ १३३ १२९ । २५ ३१.

·२६२ २३८ १३९ २०७ . ३६१ १९४ सौम्यक्षाशे सौम्ये रजचरो सौम्ये वीर्ययुते सौम्यैः स्मरारि सौरशशा सौरारः लग्नगे सौरी प्राप्य खरो सौरे मध्यबले सौयों स्वं नख स्तेनो भोका स्त्रीद्वेष्यो विधन स्त्रीभिर्गतः परि २५४ ८६ / स्वत्रिकोणोच्चगो २१६ / स्वन्तः प्रत्ययिता १९४ / स्वमतेन किलाह स्वयमधिगत ८७ | स्वक्षतुङ्गमूल २८२ | स्वः शुक्रे पाताल १६० | स्वाशे गुरौ धन २८५ | स्वादर्कः प्रथमाय १५५ स्वोच्चत्रिकोण २५९ स्वोचसंस्थे बुधे २३४ | स्वोचसुहृत्स्व २४८ हयाकृतिः पाण्डर २२३ हये सेन्दौ जीवे ३२१/ हित्वा सुनभा १४८ | हलिः सूर्यश्चन्द्रमाः ११२ | होरादयस्तनु ३२४ होरानवांशक २५१ / हौरानवांशप ३९५ / होरास्वामि २७९ | होरेत्यहोरात्र १४१ होरेन्दुसूरि २६१ होरेशर्क १९२ ४८ ३१७ खोलोल: सुर १९० स्थानसुखान्यभि स्थानान्यथैतानि ३२ स्नेहः शशाका अहमद्यजल स्मरनिपुणः सुख खुम्भाण्डमुक्ता स्वच्छन्दा पति स्वतुजवक्रोपगतै ३०४ २८ स्वत्रिंशांशे बहु ·शुद्धिपत्रम् । . पशिः पृष्ठम्. अशुद्धम्. १८ १८ २ १९ ३० १० ३ २४ १ द्वादशा प्रश्नो पुरुष गुजाका पये सोश्च भाशे युधति स्थित णान्तर याज्ञे ख्यान द्वादशां प्रश्न पुरुषे कुजार्की प्रये साश्च भांश युवति स्थिते णानन्तर यज्ञो ख्याद् १५१ १० २८८ १९ २५ २४ ३३० ३३१ १७

·No text on this page.

·READY FOR SALÊ. RS. AS. P. SAETA (Stuti) by H. H. Svâti Srî Râma Varma Mahârâjah. 100 Fallegar cadranara: (Kavya) Syânandûrapuravarnanaprabandha by H. H. Svâti Sri Rama Varma Mahârâjah, with the commentary Sundarī of Rajaraja Varma Koil Tampurân. 2 0 0 0 Trivandrum Sanskrit Series. No. 1-4 (Vyakarana) by Deva with Purushakâra of Krishnalilásukamuni. 1 0 0 No. 2-अभिनवकौस्तुभमाला-दक्षिणामूर्तिस्तवौ by Krishnalilâsukamuni. 0 2 0 No. 3 tongu: (Kavya) by Vâmana Bhatta Bâna (Second Edition). O 4 0 No. 4fermateria: (Kavya) by Nilakantha Dikshita. 200 No. 5m eftalat: (Alankâra) by Mahima Bhatta with commentary. 2 12 No. 6-teita: (Vyakarana) by Saranadeva. 2 0 0 No. 7-aaranulat (Vedânta) by Sadasivendra Sarasvati. 24 0 No. 8. ERICH (Nataka) by Ravi Varma Bhậpa. 100 No. 9_fara afatet (Vedânta) by Virûpå kshanâtha with the commentary of Vidyâchakravartin. 08 No. 10mA Riot (Gajalakshana) by Nilakantha. 08 No. 11-ntarula (Nataka) by Kulasekhara Varma with the commentary of Siva. råma. 2 40 No. 12MP HTMARE (Vedânta) by Bhagavad Adigesha with the commentary of Raghavananda. 0 80 No. 13-Tham (Nataka) by Kulasekhara Varma with the commentary of Sivarama. 2 0 0 0 0 ·2 0 tra Rs. As. P. No. 14-aar: (Niti) by Kâmandaka, with the commentary of Sankarârya. 3 8 0 No. 15-FatheçaH (Nâtaka) by Bhâsa. (Second Edition). 1 1 8 0 No. 16-afareita erreure (Nâtaka) by Bhâsa. 1 8 No. 17-AIT Do. Do. 1 0 0 No. 18-rautah (Stuti) by Nârâyana Bhatta with the commentary of Desamangala Vârya. 4 0.0 No. 19-Hainaut (Mimâmsa) by Nârâyana Bhatta and Nârâyana Pandita. ' 1 4 0 No. 20__fahres (Nâtaka) by Bhâsa. 1 8 0 No. 21-acuta Do. Do. 1 0 0 No. 22-मध्यमव्यायोग-दूतवाक्य-दूतघटोत्कच-कर्णभारोहभङ्गानि (Nataka) by Bhâsa. i 80 No. 23-Arifurahiat: (Kosa) by Kesavaswâmin (Part I. 1st & 2nd Kândas). 1 12 0 No. 24-Feftort: (Kâvya) by Chakra kavi. 1 0 0 No. 25--Tragimet (Nyâya) by Gangadharasuri. O 12: 0. No. 26–97 1997 (Nataka) by Bhâsa. 0 12 0 No. 27-ART(Kavya) by Kalidasa with the two commentaries, Prakasika of Arunagirinatha and Vivarana of Nârâ. yana Pandita (Part I. 1st & 2nd Sargas). 1 12 0 No. 28 HTX: (Dharmasútra) by Vikhanas.0.8 -0. No. 29_01aTfuracima: (Kosa) by Kesavuswâmin (Part II. 3rd Kânda). 2 4 0 No. 30- argiaan (Silpa). 0 12 0 No. 31-erforatiana: (Kosa) by Kesavaswâmin (Part III. 4th; 5th & 6th Kândas). 1 0 0 ·8 RS. AS, P. .. No. 32-ARHA: (Kavya) by Kalidasa with the two commentaries, Prakâsikâ of Aruna. girinâtha and Vivarana of Nârâyana Pandita (Part II. 3rd, 4th & 5th Sargas). 2 8 0 No. 33-Raine: (Vyâkarana) with the commentary Dîpaprabhâ of Nârâyana. 0 8 0 No. 34—Aforçutor: (Tecular :) (Nyâya) by Rajachůdâmanimakhin. :1 4 0 No. 35-forer: (garaus:) (Nyâya) by Gopi. nâtħa. 1 80 No. 36-HITEHT: (Kavya) by Kalidasa with the two commentaries, Prakâsikâ of Arunagirinatha and Vivarana of Nârâyana Pandita (Part III. 6th, 7th & 8th Sargas). 3 0 0 No, 37-15 (Smriti) by Vararuchi with commentary. 0 4 0 No. 38-— TAPOFTgATE (Kosa) by Amarasimha with the commentary Tikâsarvasva of Vandyaghatiya Sarvânanda (Part I. 1st Kânda), - 2 0 0 No. 39–41 (Nâtaka) by Bhâsa 0 12 0 No. 40_PERETE (Alankâra) by Râjânaka Sri Ruyyaka with the Alankârasarvaswa of Sri Mankhuka and its commentary by Samudrabandha (Second edition). 2 8 0 No. 41-3416H4C6H (Kaipa) by Apastamba with Vivarana of Sri Sankara Bhagavat Pada. 0 4 0 No. 42mfHTETT** (Nâtaka) by Bhâsa. 1 8 0 No. 43-ATAPOSFIGATITE (Kosa) by Amarasimha with the two commentaries, Amarakosodghatana of Kshîraswâmin and Tikasarvaswa of Vandyaghatîya Sarvânanda (Part II, 2nd Kânda 1-6 Vargas), 2.80 ·RS. AS. P. No. 44-# (Tantra) by Bhattaraka Sri Vedottama. 0 4 0 No. 45-1944H (Prapanchahridaya). 1 0 0 0 No. 46— TANIER: (Vyakarana). by Nilakantha. Dikshita. 0 8 0 No. 47-ASRAETTE (Vedânta) by Srî Krishnânanda Sarasvatî. (Part I). 1 12 0 No. 48- Do. Do. (Part II). 2 0 0 No. 49—11941. (Jyotisha) by Parameswara. 0.40 No: 50--Tamagui(Alankâra ) by Singa Bhûpala.. 3. 0.0 No. 51- Herige114944 (Kosa) by Amarasimha with the two commentaries, A marakoso-- dghâtana of Kshîraswâmin and Tîka - sarvaswa of Vandyaghatîya Sarvânanda (Part III. 2nd Kanda 7-10 Vargas). 200 No. 52-ATHI TOETATE (Kosa) by Amarasimha with the commentary Tikâsarvaswa of Vandyaghatîya Sarvananda (Part IV... 3rd Kânda) i 80 No. 53-leelaufer: (Vedantaj by Prakâsâtmayatindra. 0 12 0 No. 54thereferiaal: (Vyakaräna): 0 4 0 ri No. 55–ATEHETTA (Nâtaka) by Sri Mahendravikramavarman. 08 0 No. 56-gouleaf 1 (Silpa). 0 8 0 No. 57—ealeafta- (Kâyya). 1 4 0 No. 58—EIRRATS77# (Vedânta) by Sri Krishnananda Saraswati (Part III). 200 No. 59—ATER (Nâ taka) by Sriharshadeva with the commentary Nâgånanda- Vimarsini of Sivarama 3 4 0 No. 60-gla: (Stuti) by Sri Laghubhattâraka, with the commentary of Sri Ragha. vânanda. 080 ·5 RS. AS. P. No. 61-farglatt (Vedânta) by Sri Krishnananda Sarasvati (Part IV). 1 8 0 No. 62-Hatine: (Sarvamatasangraha). 0 8 0 * No. 63-faseragatan (Kavya) by Bharavi with the commentary Sabdârthadîpika of Chitrabhanu (1, 2 and 3 Sargas). 2 8 C No. 64–Harga: (Kavya) by Kalidasa with the commentary Pradipa of Dakshinâvartanatha. 100 No. 65-HT (Silpa) hy Mayamuni. 3 8 0 No. 66— HETSHOORT (Darsana) with the commentary Parimala of Maheswarânanda. 2 8 0 No. 67-kgta4: (Tantra) by Narayana with the commentary Vimarsini of Sankara (Part I. 1-6 Patalas). 3 4 0 No. 68--Fart: (Agama) by Sri Bhojadeva with the commentary Tâtparyadîpikâ of Srî Kumara. 2 0 No. 69-TIAPayaganefa: (Tantra) by Isanasivagurudevamisra (Part I. Sâmānyapâda). 1 8 0 No. 70-tagstaben: (Part I). 2 80 No. 71— Tap: (Tantra) by Narayana with the commentary Vimarsini of Sankara (Part II. 7-12 Patalas). 3 8 0 No. 72- arrayeganefa: (Tantra) by Isanasiyagurudevamisra (Part II, Mantrapada). 400 No. 73 - Bacalauri971: (Vedanta) by Sri Madhusudanasarasvati, 0 4.0 ·6 RS. AS. P. No. 74– s191984fa: (Dharmasastra) with the commentary Balakridâ of Visvarâpâchârya. (Part I-Åchâra and Vyavahâra Adhyâyas). 4 0 0 No. 75-farea (Silpa) by Srikumâra (Part I). 3 4 0 No. 76_rigsfang: (Part II). 3 4 0 No. 77-Tralatayagangrèt: (Tantra) by Isanasiyagurudevamisra (Part III. Kriyapada 1-30 Patalas). 3 4 0 No. 78-TUOTTEE with the commentary Anavila of Haradattacharya, 5 0 0 · No. 79-een of Kautalya with commentary by Mahamahopadhyaya T. Ganapati Sastri (Part 1–1 & 2 Adhikaranas). 8 00 No. 80-iznes of Kautalya with commentary by Mahamahopadhyaya T. Ganapati Sastri (Part II—3 to 7 Adhikaranas). 8 0 0 No. 81.-fr115190ezila: (Dharmasastra) with the commentary Balakrida of Visvarûpâchârya (Part II. Prâyaschittâdhyâya). 3 12 0 No. 82— Titre of Kautalya with commentary by Mabamahopadhyaya T. Ganapati Sastri (Part III-8 to 15 Adhikaranas). 8 0 0 No. 83-amarerayaayefa: (Tantra) by Isanasivagurudevamisra (Part IV, Kriyapada 31–64 Patalas and Yogapada). 40 0 0 No. 84-Haustieq: (Part III). No. 85-Racersiicat (Tantra). 4 80 2 12 0 ·in 1 12 0 RS. AS. Þ. No. 86-- Haafar (Kavya) of Sri Krishnakavi. 2 0 0 No. 87— AFTATATERT: (Sangita) of Sangſtåkara Sri-Pârsvadeva. No. 88–. 1647137: (Alankâra) of Mammatabhatta with two commentaries the Sampradayaprakasini of Sri Vidyachakravartin and the Sâhityachân dâmani of Sri Bhattagopala (Part I. 1-5 Ullâsas). 5 0 0 No. 89— FERARE (Vyākarana) by Bharatamiéra. O 8 No. 90—#Atan (Mīmāmsā) with the commentary Kāśikā of Sucaritamiśra (Part I). 2 8 0 No. 91-TTTH (Jyotisa) of Varāhamihirāchārya with the Vivarana of Rudra. 3 0 0 0 Apply to: The Curator, for the publication of Sanskrit Manuscripts, Trivandrum VIDYA Á SANSKRIT TIRUPATI. ONENA НА, 4008 LIBRARY A2:864 N 26 24

·No text on this page.