1No text on this page.

·॥ श्री विश्वकर्मणे नमः ॥ ॥ वेधवास्तु प्रभाकर ॥ ॥ VEDHAVA8TH-PRABHAKAR Nak W. XEKC.32 AID - 3RD ATE HERERRISRPRISAXPAPSARASHRSHA RECT RErrant EANI संपादक स्थपति प्रभाशंकर ओधडभाइ शिल्पविशारद पालीताणा (सौराष्ट्र) वि. स. २०२१ सदाar सने १९६५ शिल्प स्थापत्य कला साहित्य प्रकाशन श्री बलवंतराय प्र. सोमपुरा एवं भ्राताओ MAHESHESE ·- बन्ध प्राप्तिस्थान स्थपति प्रभाशंकर ओ. सोमपुरा, शिल्पविशारद गोरायाडी, शिल्पि नियास-पादीताणा , सौराष्ट्र) Sthapati Prabhashanker O Sompura Goravadi, PALITANA (Saurashtra) श्री बलवंतराय. सोमपुरी Shri Balvantrai P Sompura ३, पथीक सोसायटी 3, Pathik Society, सरदार पटेल कोलोनी Sardar Patel Colony अहमदाबाद न.१३ AHMEDABAD-1.3 एन एम. त्रिपाठी एन्ड कुं. मिन्सेसस्ट्रीट, चंपद-२ सरस्वती पुस्तक मंडार रतनपोट दायोमाना अहमदावाद गुर्जर प्रथ रत्न कार्यालय गाधी रोड, अहमदाबाद श्री चौखम्बा संस्कृत सीरीज ओफिस गोविंद मदिर लेन पो यो न वागणसी- - Munshiram Manoharlal P B No 1188, Nal Sarak DELHE-6 यह ग्रंथका प्रत्येक विभाग एवं चित्राकृति भादि जान डीभाइन सपादकके स्वाधीन है। प्रथमावृत्ति 1st Edition प्रत १००० हिन्दी गुजराती संयुक्त अनुवाद तथा मूल Price Rs 10/- मूल्य रु.१० दश lexcluding postage पोस्टेज पृथक -- । मुद्र દુદાભાઈ ગોવિંદભાઈ ધામેલિયા, પ્રેમભકિત मुद्रणालय-पासीall- [-सौराष्ट्र ·5 neron hirty 5 - . r F am AM " •~ . स १ ना० महाराजा जामसाहेब. २ उत्तर प्रदेशका गवर्नर श्री मुनर्श ३ मद्रास और बंबइका गवर्नर श्री प्रकाशजी. ३ ग्रन्थ संपादक श्री प्रभाशंकरजी. " १४४ T ग्रन्थ संपादक श्री प्रभाशंकरजी. २ स्व राष्ट्रपति श्री राजेन्द्रप्रसादजी ·wariya AY A-lu ut ----- श्री सोमनाथजीका सन्मुग्व दृश्य inakailitar श्री मोमनाथजोका प्रवेश भाग ·۹ . नामदार महाराजा जामसाहब सर दिग्विजयसिंहली बहादुर ग्रन्थके बारेमें अपनी शुभाशिष भेजते हुए लिखते है : शिल्पशाखाके प्राचीन संस्कृत ग्रंथ लोगोंकी भाषामें अनुवाद होकर और गहरे ममेंकि माथ प्रसिद्ध होवे तो ज्ञानकी रखवाली होती है । असे प्रकाशनकी जरुरत तो थी। श्री प्रभाश करभाइ स्थपति द्वारा तैयार किये गये शिल्प ग्रंथको देखकर बडी प्रसन्नता हुई । शिल्पविशारद श्री प्रभाश करभाइके कुलमें परपरागत रितिसे शिल्पविज्ञानकी रखवाली होती रही है । असे कौशल्यवान स्थातिके हाथों श्री सोमनाथजी भहाप्रासादका नवनिर्माण हुआ है यह बडे गौरवकी वात है । असे शिल्पशास्त्रके निष्णातोके ज्ञानका लाभ उठोना भारतके लिये भी गौरवकी बात है। श्री प्रभाश करभाइ शिल्पशास्त्रके गहरे मौकी सुझबूझ रखते है । अपनी सरकार विद्या और कलाके अँसे ज्ञाताओंकी कद्र नियमानुसार करती आपी हैं। हम चाहते हैं कि हमारी सरकार असे स्थायी कलाके निष्णातको पद्वी प्रदानसे विभूषित करें और उनकी विशेषतया कद्र करें । जामनगर ता. १९-११-६० उत्तरप्रदेशके भूतपूर्व गवर्नर भारतीय विधाभवन बम्बई के कुलपति श्री कन्हैयालाल मुन्शोजी जिस ग्रन्थके बारेमें अपने पुरोवचन लिख भेजते है कि:- भारतके पास कमसे कम वीस शताब्दी पुरानी अपनी शिल्प स्थापत्यकी एक अपनी निजी परंपरा है । जिसकी समृद्धि और सिद्धी ब्यकत हुइ हो वैसे प्रकाशन जीनेगीने हैं । जिसमें अप्रकाशित साहित्य भी बहुत ही बोकी पहा है । भारतके कुछेक प्रदेशोमें स्थपति लोगोंके पास शिल्प साहित्यके हस्तलिखित ग्रन्थ है। प्रस्तुत ग्रंथ असे एक संग्रहके फल- स्वरूप है। जैसे एक हस्तलिखित ग्रन्थका उद्धार एक कौशल्यवान प्राचीन पर पराके पालक स्थपतिके हाथों ग्रंथके स्वरुपमें हुआ है। श्री प्रभाशंकरभाइका जन्म एक असे सोमपुरा कुल में हुआ है जो कुल प्राचीन शिल्प स्थापत्यकी पर पगकी रखवाली करने के पेशेमें मशहूर है। वे सोमनाथजी आदि जैसे महाप्रासादेके निर्माण करनेवाले और - ·। जौनपवाम स्यातनाम स्थपति तो है ही। शिल्प पुस्तक में पादनमे से वास्तुशासाने भी निष्णा-ज्ञाता है येसा भी पतित होता है। श्री सोमपुराने मामुली स्कूलो तालीम पाई है। फिर भी अपने स्वप्रयत्नोसे उन्होंने शिल्प स्थापत्यका आमुल अभ्यास किया है। भिसके लिये वे धन्यवाद के पात्र ठहरते है । कला और विद्या दोनेका अमा अच्छा समन्षय, क्रियात्मक ज्ञान के माधक असे स्वपतिही प्राचीन भारतकी समृद्ध पर पराको नया जीवन दे रहे है । बम्मई ता ३०-१०-६० एनिया सुप्रसिद्ध पुगतवत, पनारम हिन्दु युनीवीटीफे कला और स्थोपरप पिभागके अध्यापक डो यामुदेवश्रग्ण अग्रवालजी पंथ मंसदक और उनको फलाको सराहते हुप लिखते हैं :- भी प्रभाशंकरजी सोमपुग स्थपति मंदिर निर्माणके प्रख्यात और प्रकार अनुभवी है । असे विद्वान अल्प देखे जाते है। श्री सोमनाथ जीके मध्यको लीन भग्न मदिर पर वास्तुशासके नियमानुसार नव निर्माण उन्होने किया है । उनमे प्राचीन वास्तु विधाचायेकि कौशल्यके नवसंस्कार देखकर प्रमन्मना होती है। मेरी इच्छा कनसे एक असे व्यकित के दर्शन करनेकी थी। वही इच्छा नई दिल्ही में करीब पंद्रह साल पहले श्री प्रभाशंकरभाइके परिपय से पूर्ण हुभी । वे शास्त्रीय ज्ञानके साथ क्रिण कौशरयके मच्चे ज्ञाता है । मुझे विश्वास है कि शिरप स्थापत्य कला असे ग्रंयके प्रकाशनसे समस्त वास्तुशास्त्रके सुस्पष्ट अध्ययनका एक नया द्वार सुलेगा । भिस बातके रिये समाश स्थपति प्रभाशंकरजीका अत्यत अनुगृहित है। भारत सरकारके 'टेम्पल म प्रोजेकट' मग्रीन्टेनन्ट श्री कृष्णदेवनी अन्धके बारेमें अपनी प्रचस्ति जिस प्रकार लिखते है :- पश्चिम भारतके पर परागत शिल्पशाखके महान ज्ञाता श्री प्रभाश करनी सोमपुगसे सुन्दर और मचित्र अनुवाद मह प्रकाशित किया गया शिल्स प्रय उत्तम है। मंदिर स्थापत्यकी रचना पद्धतिके विशाल ज्ञानको सक्रिय अनुभव ·3 के साथ मिलाकर उन्होंने जिस विषय गहरी सुमधुश बताभी है। यह एक अद्भुत बात है। उनका यह प्रयत्न संशोधन क्षेत्रकी एक आदर्श कृति है। भोपाल केम्प ता. १३-१०-६० द्वारका ज्योतिपीठके जगद्गुरु श्री पंकराचार्य जी महाराजके शुभाशीर्वाद और शुभ संदेश :- शिल्प-स्थापत्य-कला विशारद, शिल्पप्रवर श्री प्रभाकर मो. सोमपुरा का ग्रन्थका प्रकाशन-कार्य बही प्रसशाका पात्र है। शिल्प स्थापत्य कलाके ग्रंथ क्षीण होते जा रहे हैं । राज्याश्रय से रहित होकर शिल्पि- लोंग आज अन्य व्यवसायमें जा रहे हैं । अिस तरह जिस देशमें विद्या और कलाका हास होता जा रहा है। जैसे जमाने में प्रसिद्ध ज्योतिर्लिंग श्री सोमनाथजीके महाप्रासादकी आश्चर्यजनक और असाधारण र नाम कौशल्यवान शिल्पज्ञ महोदय श्री प्रभाकरभाइने अपनी कलाका जो निर्माण किया है यह एक आनंहका विषय है । पूज्य जैनाचार्य श्रीमद् विजयोदयसरिश्वरजी महाराजके शुभाशिर्वाद :- शिल्पशास्त्री श्री प्रभाशंकरभाई शिल्पविशारद से किया गया ग्रंथ संपादनका कार्य शिल्प स्थापत्यके कार्योमे उपकारक हो । जैन आगमोमें शिल्प विषयक संदर्भ मिलते है । यह ग्रंथ शिल्पज्ञान उपर कलश समान | आर्य साहित्य-ग्रंथांका सर्जन संस्कृत भाषामे हुआ है । शिल्प विशारद स्थपति श्री प्रभाकर ओघडभाइ सोमपुराने बहुत से भव्य जिन- मंदिरे और पर जिनालय, कलामय उपाश्रय, धर्मशालायें, ज्ञानशाला ए आदि धार्मिक स्थापत्यका सर्जन किया है। करीव चालीस सालसे अनवरत वे भिस विषयमें हमारे परिचयमे आये हैं। उनके सुपुत्र श्री बलवंतराय स्थपति भी पीछेले पंद्रह वर्षो से हमारे परिचयमें रहे हैं। हमारे आशिर्वाद है कि आर्य स्थापत्य और सद्धर्म के आदको अपना कर आपकी प्रगति हो । , .

·Ha श्री उदयेश्वर मंदिरका मंडोवर-उदयपुर (माळया) ·દિવાસ્તુ પ્રભાકર પ્રસ્તાવના પર બાંધેલા જગતમાં પ્રત્યેક પ્રાણીને શીત, તાપ અને વર્ષોની પ્રાકૃર્તિક અગવડ સામે રક્ષાની આવશ્યકતા પ્રારંભમાં સમજાઈ. આથીજ વાસ્તુ વિદ્યાનો પ્રારંભ સ્થૂળ રૂપે આદિકાળથી થયેલે ગણી શકાય. પૃથ્વી પર વસનારા પ્રાણી છે ભૂમિ દીને કે કેતરમાં કરેલા દર અને પક્ષીઓએ વૃક્ષ માળાની માફક માનવીએ ઘાસની પર્ણકુટી બનાવી અગર પર્વતની ગુફા- એની શોધ કરી તેમાં વાસ કર્યો. આમ માનવ વિકાસના પ્રારંભ પછી સામુહિક વાસનું ગ્રામ્ય સ્વરૂપ અને પછી નગર રૂપ થયેલ જોઈ શકાય છે. માનવ સભ્યતાના વિકાસ સાથે જ શિ૯૫ને વિકાસ ક્રમશઃ થતો ગયો. “વસ” ધાતુ પરથી વાસ્તુ. વાસ્તુના અર્થમાં ભવન, રાજપ્રાસાદે, દેવપ્રસાદે, સામાન્ય ગૃહ. જળાશયો, નગર, દુગ, દેશમાર્ગ, વિશ્રામસ્થાન આદિ સમાવિષ્ઠ થાય છે. ભારતીય વાસ્તુ વિદ્યાને પ્રારંભ ઘણે પ્રાચીન છે. વેદ-બ્રાહ્મણ ગ્રંથ-રામાયણ, મહાભારત, બૌધ ગ્રંથ અને જૈન આગમ, સંહિતાએ આદિમાં વાસ્તુ વિદ્યાના ઉલ્લેખ મળે છે. स्थापत्यवेदो विश्वकर्मादि शिल्पद्यास्त्र अथर्व वेदेस्योपवेदः ॥ સ્થાપત્ય વાસ્તુવિદ્યા એ અથર્વવેદનો ઉપવેદ છે અથર્વવેદના સૂકતોમાં સ્થાપત્ય કલા વિશે ઘણું કહ્યું છે. પ્રાચીન આર્યયુગમાં તે સાદા રૂપમાં અલ્પજીવી પદાર્થોથી થવા લાગી. કાષ્ટ, ઈષ્ટિકા અને પાષાણ પછી ધાતુ આદિ વાસ્તુ દ્રવ્યનો વપરાશ ઉમે ક્રમે થતે ગયે અને રામાયણ અને મહાભારત જેવા ઐતિહાસિક મહા કાવ્યમાં દેવાલ, રાજમહાલય અને સામાન્ય ગૃહના વિવિધ વર્ણનને શાબ્દિક ચિત્રો આપેલા છે. માનવ વિકાસની સાથે શિલ્પવિઘાને પણ વિકાસ થતો ગ. વદિક, જૈન કે બૌધ સંપ્રદાયની ગુફાઓ કોતરવા પછી પાષાણુનાં દેવા- લના બાંધકામોની પ્રથા શરૂ થઈ હોય તેમ માનવાને કારણે મળે છે ·દેશના જુદા જુદા ભાગોમાં ગુફાઓ કોતરી શકાય તેવી ગિરિમાળાઓ છે ત્યાં પ્રથમ સાદા રૂપમાં કેતરાવા લાગી પાછળથી તે અલકૃત થવા લાગી કેટલીક ગુફાઓની છત કાષ્ટની પ્રતિકૃતિ રૂપે છે તેથી તે કળા કાષ્ટ પરથી પાષાણમાં ઉતરાવી હોય તેમ લાગે છે આવી કળામય ગુફાઓની છત અને દીવાલો પર પૌરાણિક ધાર્મિક પ્રસંગે અને સુ દર મૂર્તિઓ કેતરાયેલ છે તેના દર્શન કરતા જગતના કળા વાચ્છુઓનું મસ્તક ભારતના શિલ્પીઓ પ્રતિ નમે છે રિલ્પીઓએ જડ પાષાણને સજીવરૂપ આપી પુરાણના કાવ્યને હુબહુ પ્રદર્શિત કર્યું છે તેમાં દર્શન કરી ગુણજ્ઞ પ્રેક્ષકે શિલ્પીની સર્જન શક્તિની પ્રશંસા કરતા ધરાના નથી અહીં ટાકણના શિલ્પ વડે શિલ્પીઓ અમરકૃતિ સર્જી ગયા છે અખડ પહાડોમાથી કતરેલ ઈલેરાના કલાભ મદિરની ભવ્ય કળામય વિશાળ પ્રાસાદની રચના શિપીઓની અદભૂત તળા ચાતુર્યને અજોડ નમને છે કોઈપણ દેશની સંસ્કૃતિનું મૂલ્ય તેના પ્રાચીન સ્થાપત્ય અને સાહિત્ય પરથી આ કાય છે. વિદ્યા કળા તે દેશનું અમોલુ ધન છે શિલ્પ સ્થાપત્ય માનવ જીવનનું અત્યત ઉપયોગી મર્મભર્યું આ કળા હ્દય તેમજ ચક્ષુ બનેને આકર્ષે છે શિલ્પ દર્ય એ માત્ર તરગ નથી પણ હૃદયને સભર ભાવ છે જગતમાં ભારતનું સ્થાપત્ય ઉત્તમ કોટિનુ દેશને અ ગ છે ગરવ લેવા સરખુ છે ભારતમાં સર્વ સાહિત્યને પ્રારભ ધર્મ બુદ્ધિથી પ્રેરાઈને થયેલ છે શિલ્પશાક પણ ધર્મ ભાવના સાથે સકળાયેલું છે જેની બુદ્ધિપૂર્વકની રચના પ્રાચીન ઋષિમુનિઓએ કરેલી છે ભારતીય વાસ્તુવિદ્યાનો પ્રારભ કાળ ઘણે પ્રાચીન છે દે, બ્રાહ્મણ ગ્રથો, ઉપનિષદ, રામાયણ, મહાભારત, પુરાણ, જૈન આગમ, બૌધગ્ર થો, સહિનાઓ અને સ્મૃતિગ્ર શેમાં વાસ્તુવિદ્યાના ઉલ્લેખે મળે છે શિલ્પ સ્થાપત્યની પ્રાસાદ રચના ભારતનો આધ્યાત્મિક વિચારધારામાથી ઉદભવી છે પુનર્જન્મના સિદ્ધાંત મુજબ જીવ પ્રાણ વિકાસ સાધતે અનેક કેટીની પેનીઓમ' જન્મતા જન્મતા આખરે બ્રહ્મમાં વિલીન થાય છે આ સિદ્ધાત દેવમદિરના શિખર શકુ આકારે ચે છે ધર્મ પ્રવૃત્તિથીજ ધાર્મિક સ્થાપત્ય ભારતમાં ઠેર ઠેર ઉભા થયા તે દ્વારા શિલ્પી વર્ગને ·૩ S ઉત્તેજન પણ મળ્યું. પ્રાચીનકાળમાં શિલ્પીઓને બ્રહ્માના પુત્ર માની પૂજન થતું. એશિયા ખંડમાં જાપાનમાં બૌધ ધર્મનો પ્રચાર થતાં તે દેશની રાજ- માતાએ પ્રજામાં સહર્ષ ઢઢેરા દ્વારા ઈચ્છા પ્રદર્શિત કરેલી કે “મારા રાજ્યના નગરે અને ઉદ્યાનમાં શિલ્પીઓના ટાંકણાને ગુંજારવ સદા થતો રહે.” શુક્રાચાર્યે કળા અને વિદ્યા વિશે બહુ સુંદર સ્પષ્ટતા કરી છે. વિદ્યા અનંત છે અને કળાની ગણત્રી થઈ શક્તી નથી પરંતુ સામાન્ય રીતે વિદ્યા બત્રીશ છે અને કળા એસઠ પ્રકારની કહી છે. આગળ જતાં તેઓ વિદ્યા અને કળાની સામાન્ય વ્યાખ્યા આપતાં કહે છે. यद्यत्साद वाचिक सम्यकर्म विद्याभिसंज्ञकम् । शक्तो मुकोपि यत्कत कलसिंझंतु तत्स्मृतम् ।। જે કાર્ય વાણીથી થઈ શકે તેને વિદ્યા કહે છે અને મુંગે પણ જે કાર્ય કરી શકે તે “કળા”. શિલ્પ, ચિત્ર, નૃત્ય આદિ મૂક ભાવે થઈ શકે છે તેથી તે દરેકને કળા કહી છે. કળાના પ્રકાર વિષે જુદા જુદા આચાર્યોએ જુદી જુદી સંખ્યા કહી છે- શુક્રાચાર્યો અને લલિત વિસ્તારમાં તેમજ કામસૂત્રમાં અને શ્રીમદ્દ ભાગ- વતમાં–કળ ૬૪ પ્રકારની કહી છે. સમુદ્રપાળે જેનસૂત્રમાં ૭૨ કળા વર્ણવી છે. યશોધરે કામશાસ્ત્રમાં કળા ૬૪ કહી છે પરંતુ તેમાં અવાન્તર ભેદે પ૧૨ કળાના ભેદ પાડેલા છે. સૂત્રધાર, શિલ્પી, સવર્ણકાર, કંસકાર (કંસારા), ચિત્રકાર, માલાકાર (માળી ), લેહકાર, શંખકાર (શંખના આભૂષણે બનાવનાર ', કુંભકાર કુલિન્દકાર, (વણકર)-આમ કળામાં વિવિધ હુન્નરો સમાવ્યા છે. નય, ગીત અને વારિત્ર એ સર્વ કળા છે. હુન્નરકળાના જ્ઞાતાના જૂથ પ્રમાણે તેઓની જ્ઞાતિએ બંધાઈ–મહાભારતમાં વિશ્વકર્માને હજારે શિ૯૫ના સૃષ્ટા કહ્યા છે. વાસ્તુશાસ્ત્રના મહાન પ્રણેતા ઋષિમુનિઓ હતા. તેઓ અરણ્યના શાંત વાતાવરણમાં રહી અનેક શાસ્ત્રો અને વિદ્યા અને કળાને જીજ્ઞાસુઓને પિતાના આશ્રમમાં રાખીને વિદ્યા દાન કરતા. મત્સ્યપુરાણકારે તેવા અઢાર આચાર્યોના નામે આપેલ છે. ભૃગુ, અગ્નિ, વશિષ્ટ, વિશ્વકર્મા, મય, નારદ, નમ્નજિત, વિશાલાક્ષ, પુરંદર, બ્રા, કુમાર, નંદીશ, શૌનક, ગગ, વાસુદેવ, અનિરૂદ્ધ, શુક અને બૃહસ્પતિ, ·અગ્નિપુરાણ અ ૩૯ મા લોકાખ્યાયિકામાં તત્ર ગ્રંથ કર્તાના ૨૫ નામ આપેલ છે માનસારમાં ખત્રીશ શિલ્પાચાર્યનું નામ આપેલા છે કે આ ચામાં કેટલાક નામોની પુનરૂકિત થઈ જાય છે તેમા શિપને પણ વિષય રૂશે એ રીતે ૧૮રપ૩=૭૫ માથી ખરા વિશ્વકર્મા પ્રકાશમાં કહ્યું છે કે – इतिप्रोक्त नास्तुशास्त्र पूर्व गर्गायधियते । गर्ग त्पराशरः प्राप्तस्तम्याप्राप्तोवृहदय नहदयविश्वकर्मा प्राप्तवान वास्तुगायकम् ॥ મહર્ષિ વર્ગ મુનિ વાસ્તુશાસ્ત્રના મહાબુદ્ધિમાન જ્ઞાતા હતા તેમાથી પરાશર મુનિને પ્રાપ્ત થયુ તેમાથી બ્રહદશને પ્રાપ્ત થયું બ્રહદ્રથ મુનિથી વિધકને વાસ્તુશાસ્ત્રનું જ્ઞાન પ્રાપ્ત થયું તેમણે જગત હિતને સારૂ પ્રવર્તાવ્યું આ ક્રમ પછલા યુવાન વિશ્વકર્માને હોય કારણકે મૂળ તે આદિ વિશ્વકર્માજ શિલ્પશાસ્ત્રના પ્રણેતા ગણવામાં આવે છે એક સ્થળેથી વાસ્તુશાસ્ત્રના જ્ઞાતા- એની નોધ મળેલ છે તેમા શીનક, રાવણ, રામ, પરશુગમ હરિ, ગાલવ, ગૌતમ, ગોભિલ ( અને વિશ્વકર્માના ચાર ગિોમા ) વિજય, સિદ્ધાર્થ, અપરાજિત, યાચાર્ય, ગધેલ, મયપુત્ર, કાર્તિકેય અને ચ્યવન–આમ જણાવેલ છે માનનામા બત્રી શિલ્પાચાર્યોના નામ આપેલા છે બૃહમ હિતામાં મતુ, પરાશર, કાશ્યપ, ભારદ્વાજ, પ્રહલાદ, અગત્ય, માર્કંડેયના નામે આપેલા છે તે ઉપરાત ગર્ગ, મય અને નગ્નજીત અને વરિષ્ટના પ્રમાણે પિતાના 2 થના અવતરણ રેફરન્સ આપેલ છે કમભાગે એક આચાર્યો સિવાય કે આચાર્યોને એક સળગ ઝવ હજુ ઉપલબ્ધ થયો નથી શ્રી વિશ્વકર્મા અને તેના શિગેના સવાદ રૂપ ચ અપગજીતપુરા, જયપૃચ્છા, નારદ અને વિશ્વ માના સ વાદરૂપ ક્ષીરાવ અને વૃક્ષાર્ણવ ગ્ર કે જ્ઞાનપ્રકાશ, ઢીયાણુંવ, જ્ઞાનરત્નકોશ, વિશ્વકર્મા પ્રકાશ, વાસ્તુવિદ્યા જ્ઞાનસાર, અપરાજિત વાસ્તુશાસકારિકા, રત્નતિલક- આ ગ્ર ત્રિવાય દશમી સદીમાં વિવેચન લક્ષણ સમુચય માળવામાં ભેદેવનાકાળમાં સમરક સ શિપ વિષય શ્રી માલદેવે “પરિમાણુ મજી” - સટી વાતુસાર માગધીમાં લે છે ·પ { મઠન નામને સૂત્રધાર સોળમી સદીમાં થયેલ તેના પિતા ગુજરાત પાટણના ભારદ્વાજ, ત્રિના હતા. તેઓ મેવાડના રાણાકુંભાના નિમંત્રણથી ગુજરાતમાંથી મેવાડમાં વસેલા. તે વિદ્વાનના કાળમાં શિલ્પગ્ર અસ્તવ્યસ્થ અને ઘણા અશુદ્ધ થયેલા તેને પુનરૂદ્ધાર વિદ્વાન મંડને કરીને તેણે નવા ગ્રંથની રચના કરી. પ્રાસાદમંડન, રૂપમંડન, વાસ્તુમંડન, રાજવલભ, દેવતા મૂર્તિ પ્રકરણ, રૂપાવતાર, વગેરે શિ૯૫ગ્રંથની સુંદર રચનાઓ કરી. તેના પરિવારમાં ગોવિંદે, “કલાનિધિ” અને “ઉદ્ધારા દેરણી”, મંડનના કનિષ્ઠબંધુ માધજીએ “વાસ્તુમંજરી, મંડનના બે પુત્રો ગોવિદ અને ઈશર, અને ઈશરને પુત્ર છીતા થયે. સૂત્રધાર રાજસિહે “વાસ્તુશાસ્ત્ર”, સૂ સુખાનંદે સુખાનંદ- વાસ્તુ”, પં. વસુદેવે “વાસ્તુપ્રદીપ”, “સચ્છિ૯૫ તંત્ર”, સૂ, વીરપાલે “પ્રાસાદ- તિલક” રચ્યાં. ? આમ પશ્ચિમ ઉત્તર ભારતના વિદ્વાનોના ગ્રંથે વર્તમાનમાં પ્રાપ્ત થાય છે. પૂર્વ ભારતમાં ઓરિસ્સામાં શિલ્પના ગ્રંથ છે તેમાં શિલ્પસાહિત્ય મળે છે. તે સંસ્કૃત, પ્રાકૃત, લેક ભાષા મઢમાં ગ્રંથે છે. દ્રવિડ ગ્રંર્થોમાં ભયમતમ, માનસાર, કાશ્યશિલ્પ આદિ ૨ થે છે. સેળમી સદીમાં શ્રીકુમારે શિલ્પરત્ન ગ્રંથની રચના કરી. મહાયાલય ચંદ્રિકા, વિશ્વકર્મા વગેરે પ્રાપ્ત થાય છે. પુરાતત્ત્વવિદે ગ્રંથની ભાષા પરથી આ ગ્રંથ બારમી સદી પછીના કાળના રચાયેલા કલ્પે છે તે વિવાદાસ્પદ છે. બૃહદસંહિતા બીજી કે છઠ્ઠી સદીની કહેવાય છે. શુકનીતિ તેની પછીના કાળની છે. લક્ષાત્સમુચ્ચય દશમી સદીને રચના કાળ જણાય છે. પ્રાચીન રૂઢીના શિપને ઘાટના વિકાસને અંતે આ ગ્રંથ લખાયા હોય. ગ્રંથમાં દર્શાવેલા ચાર વિભાગના ઘાટથી ગુપ્તકાળના અને તે પહેલાં અને પછીના કાળના સ્થાપત્યના ઘાટમાં ભિન્નતા છે તેથી આપણે અનુમાન કરી શકીએ છીએ કે કાળના ગ્રંથ નો કાં તો નાશ થશે અને દશમીથી બારમી સદી પછી સ્થાપત્યના નિયમ રૂઢ થયા પછી આ ગ્રંથેની રચના થઈ હોય વાસ્તુશાસ્ત્ર અને શિલ્પ સ્થાપત્યની વ્યાખ્યાની સ્પષ્ટતાના અભાવે તે ત્રણેનું યથાર્થ સ્વરૂપ સમજને ભાષા પ્રયોગ કરવામાં કે મીશ્ર અર્થ કરે છે. વાસ્તુશાસ્ત્ર એ સર્વના બહોળા અર્થમાં છે. તેમાં અંતર્ગત સ્થાપત્ય અને સ્થાપત્યનું અંતર્ગત શિલ્પ છે. 1 ?

·૧ વાસ્તુશાસ્ત્ર-દેશ, પથ, નગર, દુર્ગ, જળાશય, રાજપ્રાસાદ, દેવપ્રાસાદ, સામાન્ય જ્ઞાન, શિરાજ્ઞાન, ભૂમિપરીક્ષા એ સર્વ વિદ્યાનું શાક એ વાસ્તુશાસ્ત્ર ૨ સ્થાપત્ય-નગર, દુર્ગ, જળાશય, રાજપ્રાસાદ વગેરે વિશાળ બાધકામ સ્થાપત્ય ૩ શિલ્પ-૬ના દ્વારા રાજભવન, દેવપ્રસાદ, જળાશ આદિ સ્થાપના સુશોભન, અલકરણ, મૂર્તિપ્રતિમા, ગોખ, જરૂખા આદિ અલકૃત ભાગ તે શિલ્પ બિપીઓના કર્તવ્યની પ્રા સા– ભારતના શિલ્પીઓએ પુરાણના પ્રસગને પાષાણમાં સજીવ કોતર્યા છે તેમના ટાકણની સર્જનશકિન પ્રદ માને પાત્ર છે જડપાષાણને વાચા આપનારા આવા કુશળ શિલ્પીઓ પણ વિજ છે તેઓ ભારે ધન્યવાદને પાત્ર છે. અલબત્ત કલા કઈ ધર્મ કે જાતિની નથી. એ તે સમગ્ર માનવસમાજની છે 'ભારતીય શિલ્પીઓએ આ કળા દ્વારા સ્વર્ગ–વિકુ ને પૃથ્વી પર ઉતાર્યું છે સ્થાપત્ય આજે રાજકર્તા સરકાર બેદરકાર બની છે એ દેશનું દુર્ભાગ્ય સૂચવે છે જડ પાષાણમાં પ્રેમ, શૌર્ય, હાસ્ય, કરુણ કે કેમળ ભાવ મૂર્તિમંત કરે બહુ કઠીન છે ચિત્રકાર તો ૨ગ રેખાથી તે દર્શાવી શકે છે, જ્યારે શિલ્પી ૨ની મદદ વિનાજ પાષાણમા ભાવ સર્જન કરે છે તેમાં તેની અપૂર્વ શક્તિ રહેવી છે ભારતીય કળાએ તે જગતના શિલ્પ સ્થાપત્યમાં ઘણે કિંમતી ફાળો આપે છે કળા પ્રત્યે ભારતીય શિલ્પ સ્થાપત્ય પર વિધમીઓના સાતસો વર્ષના પ્રહાર પછી પણ શિલ્પીઓએ કળાને જીવતી રાખી છે પાશ્ચાત્ય શિલ્પીઓ તાદશ્યતાનું નિરૂપણ અનુકરણ કરે છે, ત્યારે ભારતીય શિલ્પીઓએ પિતાની કૃતિમા ભાવના રેડવાનું કઠીન કાર્ય કર્યું છે ગાય છે તેના અનેક કવિએ સ્ત્રીની પ્રકૃતિ વિકૃતિના ગુણેના ગાન સૌદર્યનું પાન કરાવનાર ભવભૂતિ અને કાળીદાસ જેવા મહાન કવિઓએ તેના રૂપ અને ગુણોની શાશ્વત ગાથા ગાઈ છે તેની પ્રકૃતિથી રીઝેલા ભારતીય શિલ્પીઓએ સ્ત્રી મદને માતૃત્વભાવે પ્રદર્શિત કર્યું છે, જ્યારે પાશ્ચાત્ય શિલ્પીઓએ વામનાના ફળ રૂપે તેને કડારી છે ·ભારતીય શિલ્પીઓએ ભારતીય જીવન દર્શન અને સંસ્કૃતિને પોતાનું સર્વોત્તમ લક્ષ માનીને રાષ્ટ્રના પવિત્ર સ્થાને પસંદ કરીને ત્યાં પિતાનું જીવન વીતાવીને વિશ્વની શિલ્પકળાના ઇતિહાસમાં અદ્વિતીય વિશાળ ભવનના નિર્માણ કર્યા છે, જે જોતાંજ હૈ કઈ આશ્ચર્યમુગ્ધ બને છે. ભારતીય શિલ્પીઓએ પહાડોમાંથી દીર્ઘકાય શિલાઓ ખોદી કાઢીને ભૂખ અને તરસની પણ પરવા કર્યા વગર પોતાના ધર્મની મહત્તમ ભાવના રાષ્ટ્રના ચરણોમાં ધરી છે. જનતા જનાર્દન અને ધર્મ સંસ્કૃતિના પ્રતીકનું પ્રસ્થાપન કર્યું છે. જનતાએ પણ શંખનાદ વડે પિતાના શિલ્પકારની અક્ષય કીર્તિને ચતુર્દિશ ફેલાવી છે. જગતે આવા શિપીએની અજબ સ્થાપત્ય કળાના કારણે ભારતને અજરઅમર પદે સ્થાપેલ છે. આવા પુણ્યવાન શિલ્પીઓને કોટિ કોટિ ધન્યવાદ ઘટે છે. શિલ્પના આદ્યપ્રણેતા વિશ્વકર્માની ઉત્પત્તિ વિશે પૃથક પૃથક મત છે. તેમાં પુરાણમાં દક્ષપ્રજાપતિની ૬૦ કન્યાઓમાંથી દસ કન્યાએ “ધમ” ને વેરે પરણાવી તેમાંની વસુ” નામની કન્યાથી અષ્ટ વસુ થયા. તેમને કનિષ્ઠ પુત્ર પ્રભાસ થયા. તેઓએ મહર્ષિ ભૃગુની બહેન સાથે પાણિગ્રહણ કર્યું તેનાથી વિશ્વકર્મા થયા. આમ પુરાણમાં ઉલ્લેખ છે. માનસર ગ્રંથમાં વિશ્વકર્મા સત્યયુગમાં મૃગશીર્ષમાં બ્રહ્મકુળમાં થયેલા. વિશ્વકર્મપુરાણના આધારે વર્તમાનમાં શિલ્પીઓ મહા સુદ ૧૩ ના રોજ તેમના મત્સવ શિલ્પી વગ ઉજવે છે. સૂત્રસંતાન અપરાજિત ગ્રંથમાં શ્રી વિશ્વકર્માના ચાર માનસપુત્રો (૧) જય (૨) વિજય (૩) સિદ્ધાર્થ અને (૪) અપરાજિત કહ્યા છે. અન્યમાં મય અને ત્વષ્ટા નામ પણ આપેલાં છે.. પદ્મપુરાણ ભૂખંડમાં વિશ્વકર્માનાં પાંચ મુખથી પાંચ શિલ્પીઓ. ઉત્પન્ન થયા તેમ પદ્મપુરાણના ભૂખંડમાં કહેલ છે. તે વિરાટ વિશ્વકર્મ કહ્યા છે તે પંચાનને અને પંચાલાદિ પૂજે છે. સૂત્રસંતાન ગ્રંથમાં ચારે માનસ પુત્રોને વિશ્વકર્માએ જ્ઞાન આપ્યાનું જણાવે છે. ૧. જયને હેમવંત પાછળ એક ગુફાશ્રમના રમ્ય સ્થાને શ્રી વિશ્વકર્માએ વાસ્તુશાસ્ત્ર સંબંધનું જ્ઞાન આપ્યું. તેની ચોવીશ હજાર ( ગ્રંથ) શ્લેક પ્રમાણની ગ્રંથાકારે રચના થઈ.

·૨ વિજયને હેમકૂટ મહાશૈલી ઉપર . સ યોજન ઊંચે વિરૂપાખ્યાશ્રમે શ્રી વિશ્વકર્માએ નૃત્ય, ગીત, વારિ, રાગ, તાલ, લાસ્ય હાસ્ય તાડવ, સવર, છ રાગ, છત્રીસ રાગીણ વિષયનું જ્ઞાન આપ્યું તે બારહજાર શ્લોક પ્રમાણ ગ્રંથની રચના થઈ તે ભારતના નામે ઓળખાયુ ૩ સિદ્ધાર્થને મદાર પર્વત સુખોસીનથી શ્રી વિશ્વકર્માએ તાલુ ક સ્વર શાસ્ત્ર, ગણિત, તિષ, વ્યાકરણ, અલ કાર સહિત છદ તથા તેને મુકિત માનું રહસ્ય પણ આપ્યું ૪ અપરાજિતને પણ વાસ્તુવિદ્યાનું જ્ઞાન જયના જેવુ આપેલ લિંગ પ્રતિમા, પીઠ, રાજગુહા, નગર, દુર્ગ, પ્રોલી માર્ગ, ગપુર, જળાશ આદિ વાસ્તુશાસ્ત્રનું રહસ્ય આપ્યું અને તે દસહજાર ગ્લૅક પ્રમાણ ગ્રથની રચના થઈ પદ્મપુરાણ તથા લૌગેશિવાગામ તથા વણિપુરાણ ૩-૬ માં વિશ્વકર્માના પાચમુખના નામ અને તેમાથી ઉત્પન્ન થયેલ પચ શિલ્પીઓના નામ અને ગોત્ર કહ્યા છે તેમા પાચ શિલ્પીઓના (1) મનુ લેહકમના (૨) મય કાષ્ટ- કર્મના (૩) ત્વષ્ટા ક સરકાર (૪) શિલ્પી શિલ્પકાર (૫) દેવજ્ઞ સુવર્ણકાર એમ પાચ શિપીઓના નામ અને કર્મ, સ્ક દપુરાણના નાગરખડગ, દ-૧૩-૧૪ માં કહેલ છે શિલ્પીઓમાં સામાન્ય રીતે એક મુખના વિશ્વકર્મા બ્રહ્મા સ્વરૂપ જેવા દાઢીવાળા, ત્રણ નેમ, ચાર ભૂજાના સૂત્ર-માપકરણને ગજ, પુસ્તક અને કમ ડળ એમ ચાર મૃષ્ટિમાર્ગે ધારણ કરેલ છે, હસનું વાહન છે (તિરીયકૃતિ પચ બ્રહ્નોપનિષદમાં વિશ્વકર્માને પચમુખી અને દશભૂજાના કહ્યા છે તે પંચમુખ પૂર્વાદિ દિશાના ક્રમે, મનુ, મય, ત્વષ્ટા, શિલ્પી અને દેવજ્ઞ (તક્ષ કહ્યા છે તેમન દશ હાથના આયુધ મી તિપિતાના કર્મ પ્રમાણે કલ્પ શિલાક કરન પાઓ કમ ડળ સૂવા હડી, સાધણ (લેવલ) અને પુસ્તક જમણા હાથમાં અને ટાકણ ગજ, ચુનાલે, માળા અને ઓળભો એમ પાચ ડાબા હાથમાં ધારણ કરેલા પપુરાણ ભૂખ ડમાં પચમુખને દશભૂજ વિશ્વકર્માના જમણા પાચ- હાથમા કોદાળી, પાવડો, તગારૂ (તાસળી), ઘટિકાપાત્ર (ઘડો) અને સુવર્ણ કમ ડળ છે અને ડાબા પાચ-હાથમાં કરવત, હાડી, સાણસી, અલ કાર અને અગ્નિકુડ ધાર કરેલા છેઆ સ્વરૂપ લેહકાર, સુવર્ણકાર; કાણકાર અને કસકાર (ક સારા)ને પૂજ્ય છે ·૯ સ્કંદપુરાણ નાગરખંડ ૩૪, ૬ માં પાંચ શિલ્પીઓના કર્મ કહ્યા છે - अयस्कृतिमनूनां च मयानां दारुकर्म च । त्वष्टाणा ताम्रकर्माणि शिलाकर्म च शिल्पिनाम् ॥१३॥ सौवर्ण तक्षकाणां च पंचकर्माणि तानि वै । एते पंचकरूपाश्च यज्ञकर्म पराः स्मृताः ॥१४॥ વિશ્વકર્માના પાંચ પુત્રોમાંના મનુએ લેહકમ મયે કાષ્ટકર્મ, ત્વષ્ટાએ તામ્રકમ (કંસારાનું) શિલ્પીએ પાષાણુકર્મ અને તક્ષક દેવ સુવર્ણ- ચાંદીનું કર્મ કર્યું તે પાંચ પ્રકારના કર્મો યજ્ઞકર્મો કહેવાય છે. વસિષ્ઠપુરાણના પ્રવરાધ્યાયમાં ઉપરોકત પાંચે કર્મકારના ૨૫-૨૫ ગોત્રો કહ્યા છે. પરંતુ શિપી સોમપુરાના - અઢાર ગાત્રો આથી ભિન્ન છે એટલે સેમપુરા શિલ્પીઓ વિશ્વકર્માના રૂપ હોઈ તેઓના શેત્ર પૃથક છે. વિશ્વકર્મા પૃથક પૃથક કાળમાં પ્રગટ થયા વેદ અને ઉપનિષદોમાં તેના ઉલ્લેખ છે. વેદ અને યજુર્વેદમાં ભૃગુકુલમાં વિશ્વકર્મા થયા. તે પછીના કાળમાં આંગીરસ કુળમાં ઉત્પન્ન થયા. અને ત્રીજો અવતાર છઠ્ઠા કુલોત્પન્ન પ્રભાસવસુના પુત્ર વિશ્વકર્મા પ્રગટ થયા. આંગીરસ વિશ્વકર્મા વિરાટ વિશ્વકર્મનો ચેથ અવતાર મનાય છે તેમ મહાભારતમાં તેનો ઉલ્લેખ છે. આચાર્ય વિશ્વકર્માને પાંચમા અવતારને ઉલેખ વાયુપુરાણુમાં છે. જગદગુરુ વિશ્વ- કર્માના છઠ્ઠા અવતારનું વર્ણન સકલાધિકારમાં આપેલ છે. પ્રજાપતિ વિશ્વ- કર્માના સાતમા અવતારને ઉલ્લેખ મૂલસ્તંભમાં આપેલ છે. કાશ્યપીય વિશ્વકર્માના આઠમા અવતારનું વર્ણન સ્કંદપુરાણમાં છે. શિલ્પાચાર્ય વિશ્વકર્મા અને બ્રહ્મકુત્પન્ન વિશ્વકર્માના નવમા અને દશમા અવતારનો ઉલ્લેખ બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણમાં આપેલ છે. જુદા જુદા ગ્રંથો આપેલ વર્ણન અને અવતાર જુદા જુદા નામે કરેલ હેવાથી તે સમજવું કઠીન થઈ પડે છે યજુર્વેદ ૩૧-૧૧ તથા વિસિઝપુરાણુ . અને મનુસ્મૃતિમાં કહ્યું છે કે - ॥ विश्वकर्मा कुले जाता गर्भ ब्राह्मण निश्चितां ।। વિશ્વકર્મા કુળમાં જનમેલા જન્મથી જ બ્રાહ્મણે છે. તેમાં શંકા નથી. પ્રાચીન કાળમાં આ સર્વ વગ શુદ્ધ કર્મકાંડ ધમને આચરણને પાળનારા હતા. વ્યવસાયના કારણે અને ઉતરતા વર્ગના સંસર્ગથી તેઓ તે કર્મકાંડ વિસરતા ગયા તેમ તેઓને મૂળ કર્મકાંડી બ્રાહ્મણે પોતાનાથી ભિન્ન માનવા લાગ્યા. આથીજ તેઓની પૃથક વ્યવસાય પ્રમાણેની જ્ઞાતિએ બંધાઈ. મ

·) (૫) સ્થપતિ
(
)
ભારતમાં શિલ્પીઓની જાતિ જુદા જુદા પ્રાતમાં વસેલી છે તેમાના
વેડા વર્ગની માહિતી મેળવવા પ્રયાસ કર્યો છે ચાર, પાચ કે સાત વર્ષ
પહેલા તેઓ જે વ્યવસાય કરતા તેઓ વર્તમાનમાં બીજ વ્યવસાયમાં
ધમ ધતાથી કે વટાળ પ્રવૃત્તિમાં પડી ગયા છે તેથી બિપીવગની ચોક્કસ
માહિતી મેળવવામાં ઘણી મુશ્કેલી પડે છે
વિશ્વકર્મા અને તેના વંશજોના અઢારેક (૧૮) શિપીઓની ધ
આ નીચે આપુ છું
(૧) વિશ્વજ્ઞ (વિડમા શિલ્પકર્મ કર્તા) (૨) આચાર્ય (વિડમા )
(૩) ૫ ચાલ (ગુર્જર મહારાષ્ટ્ર) (૪) દેવજ્ઞ (
(પશ્ચિમ ભારતના મોમપુરા) (૬) રથાકાર (વિડ અને ગુર્જર આદિ પ્રદેશમા)
(૭) સૌધન્ય ( ) (૮) પય ( ) (૯) નારાશ સ
) (૧૦) કસાલી (કસાગ ) (૧૧) કમલિયન (
(૧) અર્કશ બી (
) (૧૩) જાગીડ (અગીરમ બ્રાહ્મણુનું
અપભ્રશ આ લોક મધ્યપ્રદેશ અને ઉત્તરપ્રદેશમાં વસે છે) (૧૪) ધીમાન
(મપુરા) (૧૫) ૫ચ શિલ્પી ( ) (૧૬) કેકાસ (
(૧૭) તક્ષા (સુવર્ણકાર ) (૧૮) કર્મકાર ઓઝા (કુ ભકાર )
ઉપરોકત ૧૮ પ્રકારના શિલ્પ કર્મકાર પૃથક પૃથક વિભાગમાં વહેચાયેલા છે
વર્તમાન કાળમાં જે જે પ્રમુખ શિલ્પી જ્ઞાતિ વગનનુ સોધન કરતા
પ્રાપ્ત થયું તે આપીએ છીએ -
૧ સમપુરા–શિલ્પને આ અભ્યાસી વગર પશ્ચિમ ભારતમાં સોમપુરા
શિલ્પીઓને છે સ્ક દપુરાણના પ્રભાસ ખડમાં તેમની ઉત્પત્તિઓ પ્રભાસ-
સોમનાથમા થઈ તે રસિક ઈતિહાસ છે તેઓ બ્રાહ્મણ તરીકે કર્મ કરે છે
પરતુ દાન સ્વીકારતા નથી તેમપુરાને પવિત્ર માનેલ છે, તેની ઉત્પત્તિ અને
તેઓએ શિલ્પ વ્યવસાય કેમ સ્વિકાર્યો તે પુરાણમાં કહ્યું
प्रभासेहत्पत्तिय स्य शिल्पकर्म प्रदायिना ।
सोमपुरा ज्ञाति रुपोहि देहः श्री विश्वकर्मणः ॥२॥
मोमनाथालयाफेचित सोमपरारिति स्मृताः ।
पापाणकर्मकर्तारो विश्वकर्मानुगामिन ॥२॥
चतुराशिति विज्ञेया ब्राह्मणा द्विजमणि ।
धर्मशास्त्र गुणैर्युक्ता भोगैश्चय विभूपिता ॥३॥

·૧૧ સૌરાષ્ટ્રના સોમનાથ-પ્રભાસક્ષેત્રમાં જેની ઉત્પત્તિ છે તેવા શિર્કર્મના જ્ઞાતા સેમપુરા વિશ્વકર્મા સ્વરૂપ છે. સોમનાથજીની આજ્ઞા વડે વિશ્વકર્માના અનુગામી પાષાણ કર્મના કર્તા, ચોરાશી કળાના જ્ઞાતા, ચોરાશી પ્રકારના બ્રાહ્મણોમાં ધર્મશાસ્ત્રના ગુણયુક્ત ભોગ અને ઐશ્વર્ય વડે ભતા એવા બ્રિજ કર્મમાં અનુરકત સોમપુરા બ્રાહ્મણે થયા. સોમપુરા શિલ્પીઓ મૂર્તિઓ ને મંદિરનું નિર્માણ કરે છે તેઓ પાસે હસ્તલિખિત શિલ્પગ્રંથોનો સંગ્રહ હોય છે. યજ્ઞોપવિત ધારણ કરે છે. તેઓ માં ૧૮ ગોત્ર છે. તેથી પરસ્પર લગ્ન ગ્રંથીથી જોડાય છે. સગેત્ર લગ્ન કરતા નથી. પુનર્લગ્નની પ્રથા પાછળથી દાખલ થઈ. બ્રાહ્મણ સિવાય કેઈનું જમતા નથી. આ સોમપુરા શિલ્પીએ-ગુજરાત, કચ્છ, સૌરાષ્ટ્ર, રાજસ્થાન અને મેવાડમાં વસેલા છે એટલે તેઓએ પશ્ચિમ ભારતના સુપ્રસિદ્ધ શિપ સ્થાપના તેઓએ નિર્માણ કરેલા છે. તેઓ બ્રાહ્મણ હોવાથી તેમણે યજમાન વૃત્તિ સ્વિકારી દાન ગ્રહણ કરવાની ના પાડી તેથી દેવોએ તેઓને આ પૃથ્વી પર વિશ્વકર્મા સ્વરૂપે પ્રવૃત્તિ કરાવી. ૨ મહા પાત્ર-મહારાણું પૂર્વ ભારતના રીસામાં વસે છે તેઓ શિલ્પના સુંદર મંદિરે શાસ્ત્રવિધિ પ્રમાણે બાંધે છે. તેઓ પાસે શિલ્પચ થે હસ્તલિખિત હોય છે. પુરી અને ભુવનેશ્વર તથા કોનાના મંદિર તેઓના વડીલેના બાંધેલા છે. વિશ્વકર્મા મહારાણા અને મહાપાત્રની બે પદવીઓ ત્યાંના શિલ્પીઓ વિશેષ ધારણ કરે છે. પુરીમાં તેઓના ૩૦ કુટુંબો વસે છે. યોજપુરમાં બે કુટુંબ અને ભુવનેશ્વરમાં બે કુટુંબ વસે છે. ૩. પંચાનન જાતિના શિલ્પીઓ–કર્ણાકટ, આંધ્ર ને મહારાષ્ટ્રના પ્રદેશમાં વસે છે. વિશ્વકર્મા જાતિના પંચાનન નામની જાતિના શિ૯ એ પોતાને બ્રાહ્મણ તરીકે ઓળખાવે છે. યજ્ઞોપવિત ધારણ કરે છે, વિશેષ ભાગના માંસાહાર કરતા નથી, છેડે વર્ગ અમુક પ્રદેશમાં રહે છે. ગાયત્રી પૂજાપાઠ કરે છે, સ્ત્રીએ પુનર્લગ્ન કરતી નથી, તેઓ પાસે શિલ્પગ્રંથેનો સંગ્રહ હેય છે. આ પંચાનન શિલ્પીઓ એકજ જ્ઞાતિના છે અને તેઓ (૧) શિકી (૨) સુવર્ણકાર (૩) કંસકાર (૪) કાષ્ટકર્મકાર અને (૫) લેહકાર એમ જુદા જુદા પાંચ વ્યવસાયના જુથેની એકજ જ્ઞાતિ છે–એકજ વ્યવસાય ધંધાદારીનું એક ગેત્ર છે તેથી તેઓ પોતાના ધંધાદાર ભાઈમાં સગોત્ર લગ્ન કરી શકે છે, તેઓ બ્રાહ્મણ સિવાય " . હાથનું ભજન લતા નથી.

·૧૨ ગુટુર, તેમાલી શિપીઓ મદિરે બાધે છે, મૂર્તિઓ બનાવે છે, તેઓ પણ સગેત્રના છે કષ્ટો રો બનાવે છે, તેને ચાદી પણ ચડાવે છે આ પચાનન શિલ્પ- એમાં ટી બેટી વ્યવહાર પરસ્પરમાં છે. તેઓનો વિસ્તાર પ્રદેશ આધ્ર જીલ્લામાં બીજવાડા, કાકીવાડા, રાજમહેઠ, પૂર્વ-પશ્ચિમ ગોદાવરી તથા આધ્રના ૧૧ જીલ્લા કલ કડપ્પા, ચતુર, અન તપુર, મછલીપટ્ટમ, બાલાજી (શુગુ ટા) વિજયનગર એટલે ઉત્તરે વાડી જકશન, દક્ષિણે બાલાજી (રેણુગુ ટા) પશ્ચિમે કાવેરી મુચકુ દા નદી સુધી અને પૂર્વમા બ ગાળ ઉપસાગર સમુદ્રતટ સુધી છે પચાનન શિલ્પીઓ મહારાષ્ટ્રના વિસ્તારમાં છે આ વિશ્વકર્મા પ ચાના શિલ્પીઓમા વિ સ ૧૨૩૫ ના સમયમાં મેમેશ્વર ગગાધર કરીને સુપ્રસિદ્ધ વિદ્વાન લેહકર્મના જ્ઞાતા– ગુલબર્ગ જીલલામાં ગેનાલ ગામમાં થઈ ગયેલા તેઓ અવતારી પુરુષ ગણતા-વર્તમાન કાળમાં આ વર્ગને પણ ધારવાડ જીલ્લામાં દેવગિરિમા અને ગુડી સ સ્થાનમાં પણ એવા ગૃહસ્થી છતા આશ્રમ જીવન ગાળી રહ્યા છે મસુરમા સિ દ્વાલન સ્વામી શિલ્પના જ્ઞાતા હતા તેમના બે પુત્રોમાના નાગલિંગસ્વામી મંદિરને મૂર્તિઓ બનાવે છેબીજા મહાદેવ સ્વામી રાજ્યાશ્રયે શિપ વિદ્યાલય હાલ ચલાવે છે તેઓ પચાનના શિલ્પી જાતિના છે તે કુટુંબને મસુર રાજ્યથી શિપ પડિત તરીકે વપસન હજુ મળે છે આ વિશ્વકર્મા પંચાનન પાચ શિપીઓના સ્વરૂપ-કર્મ-દેવ, ગોત્ર, તિલકચિહુ અને વેદ નીચેના કેઈકથી જાણવા ૧ વિશ્વકર્મા પચ મનું શિપી દેવજ્ઞ વિશ્વજ્ઞ મુખથી ઉત્પત્તિ પૂર્વ દક્ષિણ પશ્ચિમ ઉત્તરે ઉધ સજા વામદેવ અધાટ તત્યુ ઇશાન કર્મ લેહકાર કાણકાર ક સકાર શિલ્પકાર સુવર્ણકાર ૪ શેત્ર સનાતન અહભૂત પ્રસ સુપણું “વેદ યજુર્વેદ સામવેદ અથર્વવેદ સૂઇ ३२ વિષ્ણુ બ્રહ્મા આદિત્ય ૭ તિલકચિહ્ન ત્રિપૂડ ઊભુ તિલક ચાદલે ચેરસ ઊભુ ચરસ ભય વણ ૩ સાન ૫ વેદ ·૧૩ હળશાળ રાજ્યકુળ બંધાવેલ હેલીબેડ- બેલુર અને સોમાનાથપુરમનાં સર્વોત્તમકૃતિનાં મંદિરો ઉપરોકત કુળના શિલ્પીઓના પૂર્વજોની રચના છે. ઈ. સ. ૧૧૧૭ માં ડંકનાચાર્ય નામે વિદ્વાન શિલ્પી તેમાં હતા. કર્ણાટક મિસુર પ્રદેશમાં ગણાય છે અને તેની શિપશૈલી વેઅર કે વિરાટ જાતિની દ્રવિડથી ઉત્તરે થતી. ૪ તલગણ પંચાનન વિશ્વકર્મા શિલ્પીઓ વગ – આંધ્ર અને તેલંગણ પ્રદેશ મેળવીને હમણાની સરકારે આંધ્ર પ્રદેશની રચના કરી તેમાં તેલંગણ આવી જાય છે. તેલંગણના નવ જીહલામાં હૈદરાબાદ, નિઝામાબાદ, નાલગુંડા, વરંગુલ, મહેબુબનગર, કરીમનગર, આદિલાબાદ વગેરે છે. તેઓ તેલંગણુના પંચાનન વિશ્વકર્મા વર્ગના છે. પરંતુ તેઓ ઉપરોકત આંબ, કર્ણાટક કે મહારાષ્ટ્રના પંચાનનથી ભિન્ન જાતિના છે. તેઓની સાથે રોટી બેટી વ્યવહાર નથી. ત્રણ વર્ષથી મુસ્લીમ પ્રદેશમાં રહેવાથી માંસાહાર કરે છે. છતાં તેઓનું બ્રહ્મત્વ ઓછું નથી. ગાયત્રી પૂજાપાઠ કરે છે. યજ્ઞો- પવિત ધારણ કરે છે. સ્ત્રીઓ પુર્નલગ્ન કરતી નથી. તેઓ બ્રાહ્મણ કે કઈ ઉચ્ચ જાતિના હાથનું ભેજન લેતા નથી. તેમાં મરણ બાદ અગ્નિસંસ્કાર કે ભૂમિદાહની પ્રથા છે. તેલંગણ શિપીએ મંદિરનું નિર્માણ કરે છે. મૂર્તિઓ પણ બનાવે છે. તેઓમાં રથ સેના ચાંદીને લુહાર, સુતારનું અને કંસારાના વ્યવસાય કરે છે. તેઓના શિલ્પીઓ પાસે હસ્ત લિખિત ગ્રંથનો સંગ્રહ પણ હોય છે. પ. વિરાટ વિશ્વ આહ્મ આચાર્ય શિલ્પીઓ દ્રવિડ પ્રદેશનાં મદ્રાસ, મદુરાઈ (છઠ્ઠો), દક્ષિણમાં રામેશ્વર, કુંભકેમ, ત્રિવેદ્રમ, કન્ય કુમારી, પશ્ચિમે કેરાલા (મલબાર), પૂર્વે ચિદમ્બર, કાંચી, શ્રીરંગમ અને ઉત્તરે બાલાજી સુધીમાં તેઓના જ્ઞાતિના શિલ્પીઓ તાલિમ અને મલયાલાય પ્રદેશમાં છે. આ દ્રવિડ શિલ્પીઓ વિશ્વકર્મા વંશના બ્રાહ્મણ કુળના હેવાને દા કરે છે. તેમના કેટલાક સિલોનમાં પણ વસે છે. કુંભકોણમ પાસે એક નાના ગામમાં ધાતુમૂર્તિઓમાં પ્રવિણ એવા શિપીઓ વસે છે. આ વર્ગના શિલ્પીઓ માંસાહાર કરે છે. પજ્ઞોપવિત ધારણ કરે છે. સ્ત્રીઓ પુર્ન લગ્ન કરતી નથી. વૃદ્ધ સ્ત્રીઓ મસ્તક મુંડાવે છે. તેઓ પાસે શિલ્પના હસ્ત લિખિત ગ્રંને સંગ્રહ પણ હોય છે. તેમાં હોય છે. તેઓમાં ત્રણ ગોત્ર છેઃ (૧) અગસ્ત (૨) રાજગુરુ (૩) સન્મુખ સરસ્વતી. તે છે સગોત્ર કરતી નથી. લગન ·આ વિરાટ વિશ્વ બ્રાહ્મણ આચાર્ય શિલ્પીઓમા મરણ બાદ $ વાર સ્ત્રી, પુરુને નનામીમા સુવાડીને સમશાન લઈ જાય છે. પરિણિતને પાલખીમાં બે મારીને મશાન ભૂમિ લઈ જવાનો રિવાજ છે તેમાં અગ્નિ સંસ્કારની પ્રથા નથી પરંતુ તેઓ ભૂમિદાહ દે છે આ વિચિત્ર રિવાજ છે આ દ્રવિડ શિલ્પીઓ પાસે નાયકર, પિલેવાલ, કેન્ટર અને મુદલીયાર લેકે કારીગર તરીકે કામ કરે છે પર તુ તે મૂળ શિલ્પી જાતિના નથી ૬ (૧) વૈશ્ય (૨) મેવાડા (૩) ગુજ૨ (૪) પોળી-આ ચારે અને પચાળ એમ પાચે જાતિના શિલ્પીઓ વિશ્વકર્માના પુત્રો હેવાને દા કરે છે. આમા વિશ્યશિલ્પીઓ પિતાને સર્વથી ઊંચા માને છે તેઓ બીજા કોઈનું બ્રાહ્મણ સિવાયનુ-જમતા નથી વશ્ય, મેવાડા, ગુર્જર અને પોળી આ ચારે વગ કાષ્ટ કાર્ય કરે છે પચાળ લેહ કર્મ કરે છે વૈશ્ય અને મેવાડા દેવાશી કામ એટલે મદિરના રથ, પાલખી, ભ ડાર આદિ વિશેપ કરે છે તેઓ ચાદીનું કામ પણ કરે છે વૈશ્ય ઊંચા છે. બાકીને ઉતરોત્તર છે ગુર્જર સિવાય બધા યશોપવિત ધારણ કરે છે કે હવે ગુર્જર પણ જઈ પહેરે છે સ્ત્રીઓ ભાગ્યે જ પુનર્લગ્ન કરે છે ગુર્જર અને પળી ગામડામાં ખેતીના ઓજારનું કામ કરતા હવે તેઓ શહેરમાં મકાનનુ, ફર્નિચરનું વગેરે કામ સુ દર બનાવે છે આ પાચેમાં કોઈને રેટી બે વ્યવહાર નથી કે વૈશ્યનુ બીજાઓ જમે છે કાણકાર્ય કરનારાઓ લેરગઢ યાત્રાએ જાય છે ત્યાં વિશ્વકર્માનું મંદિર હોવાનું માને પર તુ ખરી રીતે તે તે બૌધ મૂર્તિ વિશાળ છે પણ શ્રદ્ધાથી ત્યા યાત્રા કરે છે. ૫ ચાળ શિલ્પીઓ–લોડ કન કરે છે વર્તમાનમાં તેઓ એ જીનો અને મશીનરીનુ ટાળવા વગેરેનું વૈજ્ઞાનિક રીતે અજબ કામ કરે છે આ ૫ ચાળ ભાઈઓ ગામડાઓમાં ખેતીના ઓજારે કરી આપે છે શહેરોમાં ફીટીંગ સામાન-વગેરેનું કામ કરે છે તેઓમાના ચાદીના દાગીના પણ બનાવે છે અને વેપારી પણ છે પચાળભાઈઓમાં જ્ઞાતિ જાગૃતિ ઘણું છે તેથી તેમાં કેટલાક સુખી કુટુંબ પણ છે. પચાળ શિલ્પીઓઆ કર્ણાટકના પચાનન શિલ્પીઓના માફક વિશ્વકર્માથી પિતાની ઉત્પત્તિ માને છે અને પચાનને પ્રમાણે કર્મ, ગોત્ર, વેદ, દેવ વગેરેને પ્રામાણિક રીતે માને છે ·૧૫ - ૭ ગૌડ બ્રાહ્મણ શિપીઓ-રાજસ્થાનના ઉત્તર ભાગમાં જયપુર, અલવર વગેરે આસપાસ અને ગામડામાં વસે છે. જયપુરમાં વિશેષ કરીને તેઓ મૂર્તિઓ બનાવવાનો વ્યવસાય કરે છે. જોકે તેઓ મંદિરનું નિર્માણ પણ કરી શકે છે તેઓ પાસે શિલ્પના ગ્રંથ છે, બ્રાહ્મણ તરીકે વ્યવહાર રાખે છે, યજ્ઞોપવિત વિધિથી ધારણ કરે છે, પરંતુ શાકાહારી છે. આમાંના કેટલાક ગામડામાં વસનારા ખેતીનું પણ કામ કરે છે. પુનર્લગ્નની પ્રથા બહુ અલ્પ છે. આ વર્ગ ફકત પાષાણકમજ શિલ્પી તરીકે કરે છે. બહુ થોડા ધાતુમૂર્તિ ને ચિત્રકારીનું પણ કામ કરે છે. ૮. જાગડ જાતિના શિલ્પી વર્ગ-મધ્યપ્રદેશ અને ઉત્તર પ્રદેશમાં વિશેષ કરીને તેઓ આંગીરસને અપભ્રંશ જગડ કહેવાતા હોય તેમ કેટ- લાકની માન્યતા છે. તેઓ લેહકર્મ વિશેષ કરીને કરે છે ગુજરાતના પંચાળ ભાઈઓની જેમ તેઓ મશીનરી વગેરે બનાવે છે. અન્ય સ્થળે કાષ્ટકમ્ પણ કરે છે. ચિત્રકારીનું પણ કામ કેટલાક કરે છે, ગામડ માંના ખેતીનું કામ પણ કરે છે, કેટલાક સાદું પાષાણુ કામ પણ કરે છે, તેઓ વિશ્વકર્માને પિતાના ઈષ્ટદેવ માને છે, ભેપાલમાં તે જ્ઞાતિના વિદ્વાન વિશ્વકર્મા નામનું માસિક કાઢે છે, તેઓ દિલ્હી સુધી પણ વસતા હોય તેમ લાગે છે. કચ્છ, સૌરાષ્ટ્રમાં કુંભારિયા કડીયા પથ્થર અને ચણતનું કામ કરે છે સૌરાષ્ટ્રમાં પ્રભાસ, માંગરોળ, પોરબંદર, ઊના વગેરે તે પંથકમાં સલાટ નામે ઓળખાતી જ્ઞાતિ છે. તેઓ પોતાને સોમપુરાની જ્ઞાતિના કહે છે પરતુ તેઓ માંસ દારૂને ઉપયોગ કરે છે. તે સમપુરા જ્ઞાતિના અરધી ગુજરાત, સૌરાષ્ટ્રમાં, કચ્છમાં વિશ્ય, મેવાડા, ગુર્જર અને પંચોળી, સુતારે સિવાય સઈ સુતારના નામે ઓળખાતે વર્ગ છે. તેમાંના કેટલાક દરજીનું કામ કરે છે અને અમુક કાષ્ટકમ્ સુતારી કામ કરે છે પશ્ચિમ ભારતના ગુજરાત, સૌરાષ્ટ્ર, રાજસ્થાન, મેવાડના સોમપુરા શિલ્પીઓ અને ગૌડ બ્રાહ્મણ રાજસ્થાનના ઉત્તરે જયપુર અલવરવાળા શિલ્પીએ બ્રાહ્મણકુળના શિલ્પી છે. હજુ તેઓમાં બ્રહ્મત્વ કાંઈક અંશે રહું છે. પંચાનન શિલ્પીઓ વિશ્યકુળના અને એરિસ્સાના મહામાત્ર મહારાણું ક્ષત્રિયકુળના શિલ્પીઓ હોય તેમ અનુમાન છે દ્રવિડના શિલ્પીઓ કયા વર્ગના છે તે જોવાનું છે. બંગાળ, બિહાર, ઉત્તરપ્રદેશ, મધ્યપ્રદેશ, પંજાબ, સરહદપ્રાંત અને હિમાલયપ્રદેશના શિલ્પીકુળનું સંશોધન કરવાની અવર્ણચંકતા છે. ૧ ·ભારતના કેટલાક પ્રામા ધમ ધ રાજબળની વટાળ પ્રવૃત્તિથી ધર્મ- પરિવર્તનના કારણે કુળપર પરાને વ્યવસાયવાળો શિપી વર્ગ નષ્ટ થયો એવા લોકો શિલ૫ના આજીવિકાના અભાવે અન્ય વ્યવસાયમાં પડી ગયેલા છે કેટલાક હજુ મુસલમાન સલાટ તરીકે જીવે છે તેઓ મૂળ તે ભારતીય શિલ્પીએ છે કરછ પ્રદેશમાં સેમપુરા શિલ્પીઓને “ગઈધર” કહે છે તે ગજપરનું અપભ્રંશ છે સૌરાષ્ટ્ર, ગુજરાત આદિ પશ્ચિમ ભારતના જૂના લેખે શિલ્પ શાઅને સૂત્રધારથી ઓળખવેલ છેસૂત્રધારનો અપભ્રશ ઠાટ” શદથી રિપીઓ પરસ્પર સ ાધના અગ્રેજી રાજ્ય શાસનમાં કારીગરોના સમુહના ઉપરીને મીશ્રી શબ્દથી સ બાપે છે તે શિલ્પીઓ માટે યોગ્ય સાધન નથી શિલાવટનું અપભ્રંશ સલાટ જેને ઉત્તર ભારતમાં શિલાવટ કહે છે દ્રવિડ–મય સ્થપતિની એક શાખા અમેરિકાના મેકસીકોના પ્રદેશમાં જઈ વસેલ હાલ પણ તેઓ માયા નામથી પૃથક જાતિ તરીકે ઓળખાય છે તેના રીતરિવાજો-ધર્મ જુદા છે તેઓ અમેરિકામાં ઈજનેરી કળામાં કુશળમાં કુશળ આ જાતિ ગણાય છે મયશાસ્ત્રને ત્રીજી અધ્યાપમાં શિપીની મહત્તા ઘણી કડી છે शिल्पिमाता शिलापुनो दासत्व सब पूजा । मातामह पिता शिल्यि पुत्रांश्च मन देवताः ॥६॥ शिल्पिपूजा शिलापूजा शिस्पिदुखे न दुखितौं । शिल्पिनी कल्पित देव शिल्पि ब्रह्ममयं जगत् ॥७॥ धेनुर्गजतुरगाव ग्रामक्षेत्राणि छत्रयुत् । शिल्पिनो मनः संतुष्टं देव संतुष्टरेव च Ilam शिल्पि नमस्कया पूर्व पक्षात ब्राह्मणो राजा ॥ પ્રતિમાના શિલા પુત્ર રૂપ શિલ્પીરૂપ માતાથી જન્મ ધારણ કરે છે અને તેના પૂજનારા દાસ છે સર્વ દેવ પુત્રરૂપ છે અને શિલ્પી મતા અને પિતા રૂપ છે શિલાનું અને શિલ્પીનું પૂજન કરવું શિલ્પીના દુખે દુખી થવું શિલ્પીને દેવરૂપ કટપવા. શિલ્પી એ બ્રહ્મ જગતમાં છે તેને ગ, હાથી, ઘેડા, ગામ, ખેતર, છત્ર, ચામર આદિ ભેટ કરવા શિપીનું મન મ તુષ્ટ કરવાથી દેવ સંતુષ્ટ વાય છે પ્રતિમા પછી સર્વ પ્રથમ શિપીને નમસ્કાર કરી પછી બ્રાહ્મણ આચા- ન રજને નમસ્કાર કરવા ·૧૭ આપણુ મહર્ષિઓએ નીતિશાસ્ત્રના નિયમો નક્કી કરી વિરૂદ્ધ વર્તનારને પાતક લાગવાનું કહી સમાજને સચેત કરેલ છે અને રાજાઓને પણ આજ્ઞા કરી છે કે તેવા મનુષ્યને શિક્ષા કરવી. પાતકનું ફળ તેને ભોગવવાનું રહે છે. એ રીતે સ્થાપત્યના નિયમ વિરૂદ્ધ થયેલ બાધકામથી શિપી બને - સ્વામી યજમાનને તેના દેષનું ફળ ભેગવવાનું કહેલ છે. વર્તમાન કાળમાં આવા વેધને વહેમ ગણી માનવાને તાત્કાલિક બુદ્ધિએ તૈયાર નથી હોતા, પરંતુ તેઓ ભૂલી જાય છે કે મહર્ષિઓએ રચેલા શાસ્ત્રના નિયમો ઘણા ગહન અને ઊંડા વિચારને અંતે ઘડેલા છે. અને શાસ્ત્રીય નિયમે ખરેખર વ્યવહારૂ અને કેટલાક અગમ્ય છે તે જે વિજ્ઞાનની દષ્ટિએ બારીકાઈથી તપાસી ઘટાવવામાં આવે તો તેનું મહત્ત્વ જણાયા વગર ન રહે. પાશ્ચ ત્ય કેળવણી પામેલાઓ ઉપરછલી દષ્ટિએ આવી વાતને દષ્ટિએ આવી વાતોને હમ્બગ માને છે તે ખોટું છે. શાસ્ત્રમાં દ્વાર સામે થાંભલો આવે કે દ્વાર સામે ખૂણો પડતો હોય તે તે દષ્ટિને બરાબર નથી લાગતું. દ્વાર સામે કાર કે બારી કે જાળી હોવા જોઈએ. તેમ ન હોય તો વેધ કહેલ છે. પરંતુ આરોગ્યની દષ્ટિએ તે જરૂરી છે. તેમ હોય તો હવાનો સંચાર થાય, કહેલા માન પ્રમાણથી ઓછું હોય તો તે કામ નબળું થાય છે; અધિક હોય તો વજન વધીને ભારરૂપ થાય; પ્રમાણથી પાયો છે હય, ચણતરમાં સાંધચળે ન હોય, નીચે કરતાં ઉપર જાડું હોય, છંદભંગ કે થરભંગ હે ય કે સમસૂત્ર (લેવલમાં) ન હોય, દ્વાર સામે પાણુને સતત પ્રવાહ વહેતો હોય, દ્વાર સામે માગ પડતો હોય, એક કરે બે ઘર હેય, ઘરના કે પશ્ચિમે નજીક ફૂ હોય, જે ઘર જોતાંજ ભયાનક લાગતું હોય, ઘરના ઓરડાઓની ભૂમિતળ ઊંચા નીચું હાય, દ્વાર સામે પાટડે આવતો હોય, ઘરની નીચેની ભૂમિથી વિપરીત તેની ઉપરની ભૂમિના દ્વાર, સ્તંભ, પાટ કે ભીંત આઘા પાછા મૂકેલા હોય વગેરે અનેક દેશે કહ્યા છે. ગૃહના પ્રાસાદની પ્રતિમાના નગર કે રાજગૃહમાં એમ અનેક વેધ દેષ કહ્યા છે. વાસ્તુશાસ્ત્રમાં મકાન કે મંદિરમાં અમુક માપ મે વીને તેના પરથી તેનાં આય, નક્ષત્ર, ચંદ્ર, ગણ, રાશી આદિ મેળવવાનું કહ્યું છે તે ખગોળ તિષની દૃષ્ટિએ સરખાવીશું તો તેનું રહસ્ય વૈજ્ઞાનિક રીતે બરાબર યોગ્ય સમજાશે. ઘર કે મંદિરની ભૂમિ નીચે શલ્ય ( હાડકા ) હોય તો તે દેષ છે તેથી ભૂમિ શુદ્ધિ કરવી જરૂરી છે. આ વસ્તુ જે વૈજ્ઞાનિક રીતે ·૧૮ ઉથી વિચારવામાં આવે તે તે સત્ય છે. અમુક અમુક સ્થાન પર ઘર ન કરવું તે જે વિચારવામાં આવે તે સત્ય જણાયા વગર ન રહે ગાયકોએ વિવિધ વેવેદેષ ઉપર પાપ અને મૃત્યુનો ભય બતાવેલ છે, તેવા અ3 ની શિપીને નક અધિકારી કહ્યો છે, જ્યારે સ્વામી નિર્ધન થવાનો ભય બતાવેલ છે એ રીતે સમાજને સજાગ કરેલ છે તે પેયજ છે બાધકામના કોઈ પણ નિયમથી વિરૂદ્ધ કરવાનુ ફળ વેદોષનુ ફળ ગૃહસ્વામી અને તેના કુટુંબને ભે ગવવું પડે છે આથી જ્ઞાની સમજદાર શિપીને કાર્ય સોપવું ભૃગુ સંહિતામા શિ૯૫ના વાસ્તુ દ્રવ્યોમા પાષાણ, ઈટ, ચુને, લાકડું, માટી, અટલેહ (મિશ્રધાતુ), મુખ્યત્વે કહી છેવર્તમાન વૈજ્ઞાનિક કાળમાં બા ડામના દ્રવ્યોમાં અનેક રીતે શોધ થઈ રહ્યા છે તેમાં જુદી જુદી જાનન વાસ્તુ દ્રવ્ય બનાવે છે પરંતુ કેટલાક સ્થાને હવામાનને પ્રતિકૂળ દયે આરે ગ્યની દૃષ્ટિએ નુકશાનકારક થઈ પડે તેથી તેવાને શાસ્ત્રકારોએ નિષેધ કરેલ છે. વર્તમાનકાળના વિજ્ઞાનના વિકસિત સશોધનના સામે (ધર્મ વિરૂદ્ધ હોય તે સિવાય ) આપને કશું ન કહી શકીએ એક વસ્તુ મારે દુખ સાથે જણાવવી પડે છે કે વર્તમાનકામા પ્રગતિના નામે ભારતીય કળાને નાશ થઈ રહ્યો છે તે આપણા દેશના કેટલાક પાશ્ચાત્ય કેળવણીકારે તે નાશના કારણભૂત છે ભારતની કળાકૃતિ કરતા પશ્ચિમનું સારું છે તેવું તેઓ મનાવે છેઆપણું રોટલો દાળ કરતા પાક બ્રેડ સારા છે, આપણા સસ્તા કડુ કરીયાતની ઔષધિ કષ્ના પશ્ચિમી ઢબના ઔષધિના બાટલા સારા છે, ભારતની સંસ્કારી પતિવ્રતા આર્યનારી કરતા પશ્ચિમની લજા મર્યાદા વગરની નારી શ્રેષ્ઠ છે આવી અર્ધગતિની માન્યતાવાળા ભારતના પશ્ચિમે પક્ષપાતીઓની વિકૃત દષ્ટિમાં તેઓને દેશના કળા કે સ દાઈના ગુણે પ્રત્યે અભાવ છે ભારતમાં વર્તમાનમા હમણું શિલ્પ, સ્થાપત્ય અને ચિત્ર એ ત્રણે કળામાં એવી વિકૃતિ પડી છે કે ભારતી કળાને નાશ કરશે કે શું ? (૧) સ્થાપત્યમાં પશ્ચિમનું અનુકરણ કરી પશ્ચિમના માળા જેવા ઢગધડા વગરની વિકૃત અને કળા વિહિન ભવને ઉભા થઈ રહ્યા છે (૨) સુંદર મૂર્તિઓનું સર્જન આખને આનંદ આપતુ તેના સ્થાને એક સુકા લાક નું કું કે જેને કેઈ હાથ પગ મે માથું નથી તેવા શિલ્પની પ્રશ સા થઈ રહી છે () ચિત્રે સુ દર થવા જે પ્રેક્ષકોને આન દથી સભર કરી દેતા તેના સ્થાને ·૧૯ કાંઈ સમજ ન પડે તેવા બાળકોએ કરેલા રંગના લપેડા કે ગુણપાટ કોથળા પર રંગના ઢંગધડા વગરના પીછામાં ક૯૫ના સને તેના ગુણગાન ગવાય છે. પ્રેક્ષકને સમજાવવું પડે છે કે આ શું છે? આવા આવા વિકૃત ચિત્ર કરી જગતને મૂર્ખ બનાવે. યુરોપને આ એક ચિત્રકાર પિકાસાં કે જે લાખો પાઉંડ આવા વિકૃત ચિત્રમાં કમાય છે તે પોતે જ કહે છે કે મને પણ કાંઈ સમજ નથી પડતી તેવા આડા અવળા રંગના પીડાએ પ્રદર્શનમાં સુવર્ગચંદ્રક અપાવ્યા છે. દુનિયા મૂખ છે, તે બીજાને મૂર્ખ બનાવી રહ્યા નો ખુલ્લો એકરાર કહે છે. આવું જ એક મહિલા ચિત્રકાર કહે છે કે મારા પાળેલા વાંદરાએ કરેલા આડા ઉભા પછાએ જગતમાં સુવર્ણ ચંદ્રક અપાવ્યું એજ મહિલાએ જગતને ઉલ્લુ બનાવતું નિવેદન કર્યું મોડર્ન આર્ટના નામે ભારતીય કળાને નાશ થઈ રહ્યો છે. આ કાંઈ કળાનો વિકાસ નથી પણ ભારતીય કળાની હાંસી થઈ રહી છે. વર્તમાન કાળમાં શિલ્પ સ્થાપત્ય કળાને પ્રોત્સાહન આપનાર વર્ગ, ધર્માધ્યક્ષો, ધનાઢયે અને રાજાઓ હવે રહ્યા નથી તેથી કળાને પ્રોત્સાહન મળતું નથી તેમજ આ વિદ્યાના ગ્રંથના સંશોધન પણ હવે થતાં નથી. આથી વર્તમાન કાળની સરકારે આ કળાને સર્વ રીતે વિકસાવવી જોઈ.બે. વર્તમાન સરકાર તો નૃત્ય. ગીત, નાટકટક અને ફેક ચિત્ર જેવી અસ્થાયી કળાને પ્રોત્સાહન આપી રહી છે. જ્યારે સ્થાયી શિલ્પ સ્થાપત્ય કળાની ઉપેક્ષા થઈ રહી છે. સરકારની ઉદાસીનતા છે. સ્થાપત્યાધિકારી- વાસ્તુશાસ્ત્રમાં યજમાને શિલ્પીના ગુણદોષ તપાસીને શ્રેષ્ઠ શિલ્પીને સત્કારીને કાયધુરા સોંપવી. શાસ્ત્રકારોએ બાંધકામના અધિ- કારી પ્રમાણેમાં ચાર વર્ગ પાડેલ છે. (૧) સ્થપતિ-પ્રમુખ, ચીફ એ જીનીયર (૨) સૂત્રગ્રાહી-રેખા ચિત્ર દોરનારો, શિલપીઓની ભાષામાં “સૂત્ર છોડો ” આચિટેટ (૩) તક્ષક-સૂત્ર પ્રમાણને જાણનાર-પાષાણ કાર્યમાં નકશી રૂપ કરનારે – (૪) વર્ધકી–બે પ્રકારના કહ્યા છે. એક કટ કર્મ કરનાર, અને બીજા માટી કાર્યમાં નિપુણ (મેડલીસ્ટ). પ્રાસાદ શિલ્પની રચના ભારતના પ્રત્યેક પ્રાંતમાં કંઈક ભિન્ન ભિન કહી છે. તેમાં મુખ્ય તે ઉત્તર ભારતની જુદી જુદી જાતે છે પરંતુ તે વિશેષ ભાગે નાગરાદિ જાતિની રચના છે. દક્ષિણ તરફની દ્રવિડ જાતિ અને ઉત્તર દક્ષિણ વચ્ચેની વેસર (યુ 'ટ ૧) જાતિના પ્રાસાદે છે. શાસ્ત્રાએ ·૨૦ પ્રત્યેક પ્રાતના ભિન્ન ભિન્ન તરીકે (૧) નાગર (૨) દ્રવિડ (૩) ભૂમિ (૪) લતિન (૫) વિનાન (૬) મિશ્રક (૭) પુષ્પક (૮) સાવધારા આ મુખ્ય જતિ કહી છે ઉપરાંત બીજી પણ છે જતિ કહી છે ઉત્તર ભારત કરતા દ્રવિડના પ્રામાદેની ભવ્ય અને વિશાળ વિસ્તારની રચના હોય છે. ઉત્તર ભારતમાં વિશેષ કરીને વિધર્મીઓની ધમધતાના કારણે પ્રાસાદની રચના સંકુચિત થઈ હોય ભાતની પૂર્વે સમુદ્રપાર હિન્દી ચીન, અનામ (ચ પા), કે બેડીયા, સીયામ, થાઈલેડ, જાવા, સુમાત્રાના ટાપુમાં ભારતીય સાહસિક પ્રજા દોઢ બે હજાર વર્ષથી વસીને ત્યાં ઘણા જ ભવ્ય પ્રાસાદની રચનાઓ આશ્ચર્ય મુગ્ધ કરે તેવી છે તે ભારતના શિલ્પીઓની કૃતિ છે ભિન્ન ભિન્ન કાળમાં જુદા જુદા પ્રામા સુપ્રસિદ્ધ સ્થપતિઓ થઈ ગયા તેના મવાર ઉલ્લેખ મળવા દુર્લભ છે જે કઈ જાણમાં આવેલ તેની અહી સંક્ષિપ્ત નોધ આપેલ છે એ મપુરા શિલ્પીઓ પશ્ચિમ ભારતમાં મુખ્યત્વે પાવાણનું કાર્ય કરે છે, તે ઉપરાત ધાતુકામમાં પણ તેઓ પ્રવિણ હતા તે પ્રાચીન પુરાવાઓ પરથી જાણી શકાય છે ગુપ્ત કાળમાં પાચમી સદીના મરૂમડપના શાધર નામના શિલ્પી અને વિ સ ૭૪૪ માં ગુજરાતના શિલ્પી શિવનાગને બનાવેલ મુદર ધાતુની મૂર્તિઓ મળે છે બગાળમા પાલ રાજ્યકાળમાં નવમી સદીમાં ધાતુ કામના કુશળ કળાકાર ધીમન અને દીપાલ હતા તેના નમૂના નાલ દામાથી મળેલ છે વિસ ૧પ૬૬ મા અચળગઢ આબુની ચતુર્મુખ મૂર્તિઓ શિલ્પી- વાચ્છાના પુત્ર દેવાના પુત્ર અબ્દના પુત્ર હરદાગે બનાવેલ ત્યાની ૧૫૧૮ ની ધાતુ મૂર્તિ ડુંગરપુર નિવાસી ગેમપુરા શિલ્પી લુ ભા અને લાપાએ કરેલ છે જોધપુરના કિલ્લાની તે રામપુરા શિલ્પીએ રોળમી સદીમાં ભર્યાના તેના પર હજુ લે છે સાચી રૂપનો દક્ષિણને કળામય દરવાજે ઈ.સ પૂર્વની પહેલી સદીમાં પિતાના ખર્ચે બાધનાર આદ્મના શ્રી સાતપણ રાજાના મુખ્ય સ્થપતિ આના મદા હતા સારનાથ નામે શિલાલેખન શિલ્પી વામન હતા અનવર્માની ધાર પ્રગતિના ઉત્કર્ષક ઉત્તમ રૂપકાર સિંહાકના પુત્ર શિલ્પી રામદેવ હતા વિ સ ૯૯૯ પછી મુળરાજ સોલકીના થપતિ એમપુરા ગ ગાધરે ૩૪મહલની રચના કરેલી તે કાર્ય તેના પરિવારના પિત્ર પ્રાણધરે સિદ્ધરાજના ·૨૧ કાળમાં પૂર્ણ કરેલ. વિ. સં. ૧૦૨૭ ના કાળમાં વિમળ મંત્રીના આબુના સુપ્રસિદ્ધ પ્રાસાદના નિર્માતા ગણધર નામે સ્થપતિ હતા. ડભેઇના હીરા- ભાગોળના સ્થપતિ હીરાધર સોમપુરા હતા. તેની લોક વાર્તાઓ ગવાય છે. વિ. સં. ૧૨૮૫ ના કાળમાં વસ્તુપાળ તેજપાળના આબુને અદ્ભુત મંદિરના સ્થપતિ શોભનદેવ વિશ્વકર્માના અવતાર રૂપ હતા અગ્યારમી સદીમાં પ્રમાણુ મંજરી નામે કાષ્ટ શિલ૫ગ્રંથના કર્તા નકુલના પુત્ર મલદેવ હતા, વિ. સં. ૧૪૯૫ ના અરસાના રાજસ્થાનની રાણકપુરના સુપ્રસિદ્ધ ચતુર્મુખ જૈન મહાપ્રસાદની ધરણી વિહાર રચના દેપાક નામના સોમપુરા શિલપીએ કરેલ તેની લોક કથા ગવાય છે. વિ. સં. ૧૧૭૩ માં દક્ષિણના કર્ણાકટના બેલુરના સુપ્રસિદ્ધ મંદિરના નિર્માતા પંચાનન શિલ્પી ડંકનાચાર્ય હતા. પંદરમી સદીમાં મેવાડના કુંભા- રાણીના રાજ્ય કાળમાં કેટલાક સ્થાપત્યની રચના ભારદ્વાજ ગોત્રના સુપ્રસિદ્ધ સ્થપતિ મંડન સોમપુરા હતા. તેના ત્રણ પેઢીના પુત્ર પૌત્રોએ રાજ્યાશ્રયે કામ બાંધેલા અને તે પરિવાર શિલ્પન ગ્રંથની રચના પણ કરેલી છે સૂ. મંડન વિશ્વકર્મા સ્વરૂપ હતા. સત્તરમી સદીમાં મેવાડના કાંકરેલી રાયનગર પાસેના રાયસાગરને હજાર ફુટ લાંબે કાંઠે અને નવચેકીનું કાર્ય સોમપુરા શિલ્પી એ બાંધેલ તેને મેવાડના રાણાએ ગામ ગરાસ અને સત્તર હજાર કચ બક્ષિસમાં આપી સન્માન કર્યાનો લેખ છે. વિ સં. ૧૮૯૦ માં પાલીતાણાના જૈનના પવિત્ર શત્રુંજય પહાડની બે ભિનન ટેકરીઓ હતી. શેઠ મોતીશાહને મંદિરો માટે જોઈતી જમીન મેળવવા આ બે ટેકરી વચ્ચેના ગાળા પૂરી વિશાળ સૂકે બાંધનાર એ જનાના સ્થપતિ શ્રી રામજી સાધારામ કુશળ સૂત્રધાર વિશ્વકર્મા સ્વરૂપ થઈ ગયા. અમૂલ્ય કળાને વારસો મૂકનાર શિલ્પીઓના નામે મળતા નથી. એવા નિસ્પૃહ અજ્ઞાત સ્થપતિએ અમારા શતાઃ વંદન છે. આ ગ્રંથ દિપાર્ણવ ગ્રંથની પૂર્તિરૂપે સંગ્રહ કરેલ છે. જુદા જુદા ગ્રંથમાં કહેલા વેધ દેષ સંગ્રહેલ છે તેમાં વિશેષ કરીને જ્ઞાનસા૨ અપરાજીત, નિર્દોષ વાસ્તુ, ગૃહપ્રકરણ, વિશ્વકર્મા પ્રકાશ (ના તેરમા અધ્યાયને ૧૧૨ શ્લેક છે)ને વિશેષ આધાર લેવામાં આવેલ છે. અહીં અનેક વેધદોને બહુ સુંદર રીતે સમજાવેલ છે. ભૂમિ કેવી પસંદ કરવી, ભૂમિ પરીક્ષા, સ્થળની પસંદગી, કેવી ભૂમિમાં ઘર ન કરવું, ત્ય.જય ભૂમિ, ભૂમિમાંથી ·૨૪ તૈયાર છે પણ પ્રકાશિત થાય તેમ ઈચ્છું છું પરંતુ હું આ ગીત તે આટલું બધુ કાર્ય કઈ રીતે પ્રકાશિત કરી શકું? આર્થિક મુશ્કેલી છે પ્રયાસ છે કે આ ત્રણ ગ્રથો પણ પ્રકાશિત થાય. આવા કાર્યમા ક્ષતિઓ જાણે અજાણે થતી હોય એ સ્વાભાવિક છે મારા વ્યવસાયના અને મારે પ્રવાસ રહે હેવાથી યુફ રીડીંગમાં ક્ષતિઓ રહી જવા પામી હોય ત્યા સુજ્ઞ વિદ્વાને હસવૃત્તિ ધારણ કરશે એવી આશા રાખું છું થના મૂળ શ્લોકનો આધાર રાખીને અનુવાદ કરવાનો પ્રયાસ કરેલ છે કેટલીક વખત જુદો અર્થ કરી મતભેદ ઉભું થાય કેટલીક વખત શાસ્ત્ર પ્રમાણ અને પ્રત્યક્ષ પ્રમાણની ભિન્નતાના કારણે આવા મતભેદો તીવ્ર બને છે કેટલીક વખત અમુક પ્રાદેશિક શિલ્પીઓની કાર્ય પદ્ધતિ પરથી પણ મતભેદ ઉભું થાય છે પરંતુ સુજ્ઞ વિદ્વાનોએ દુરાગ્રહ સેવો ન જોઈએ પૂર્ણ વિચાર કરીને અન્ય મતને નિષ્કારણ ઉતારી પાડવા ન જોઈએ. કારણે, મ જોગે તપાસવા જોઈએ કેટલાક વિદ્વાનોને સમાગમ થાય છે, ત્યારે તેઓ પ્રાચીન વિદ્યા પ્રતિ આદર દર્શાવી ભલામણ કરે છે કે “આપના સક્રિય અને સિદ્ધાતિક જ્ઞાનને વારસો બીજાને પાછવી પ્રજાને આપ જોઈએ.” જોકે તેનું આ સૂચન ગ્ય છે પરંતુ વિદ્યાના પ્યાસી ઉત્કંડિત ઉમેદવાર હોવો જોઈએ વિદ્યા સોમપુરા યુવાને ગ્રહણ કરે તેવા પ્રયાસે બે ત્રણ વખત કરેલા પરતુ ઉપર જણાવ્યું તેમ પિતાની અંદરની ઉoઠા જોઈએ આથી મારા પ્રયાસો નિષ્ફળ ગયા તે કહેતા મને દુ ખ થાય છે ચાલુ ક્રિયા સાથે પ્રહણ કરનારા મને બહુ અપ મળ્યા છે તેટલા પૂરતાય મને કઈક સતેષ માની લઉ છુ પર તુ વિદ્યાના અનુવાદ તેના મમ અને આલેખન સાથે ના પ્રકાશનથી વધુ સતેષ માની લઉં છું તે પણ ઘણું છે શ્રી એમનાથજીના સાંધર મહાપ્રસાદનું નિર્માણ મારા હસ્તે થતા તેમજ પાટણુ મુબઈ, કલ્યાણ, અમદાવાદ, હૈદ્રાબાદ, કેરાલા (મલબાર) આગમ મદિર પાલીતાણ, પ્રયાસપાટણ, જામનગર, રાજકોટ વગેરે અનેક સ્થળોએ પ્રાસાદોમાં નિર્માણ શિલ્પ એ સૂવો સમન્વય કરી કરેલ અને તેમાં શ્રી મનાવજી જેવા માધાર મહાપ્રાસાદ ગુજરાતમાં આ વર્ષે બધા ·૨૫ આથી આવા સાંધાર મહાપ્રાસાદના યમ નિયમે બીજા સાધારણ નિરધાર પ્રાસાદથી ભિન્ન હોવાથી એ ભગિરથ કાર્ય કરવામાં બૌદ્ધિક શ્રમ લેવું પડે તેવું તે કાર્ય હતું. જોકે અમારા કુળના અભ્યાસ અને જૂના આલેખનના આધારે મને ઘણું મદદરૂપ થયા. આથી જ હું આવું મહાકાય પ્રભુ કૃપાએ કરવા સફળ થયો કેઈપણ વિદ્યાની સાધના વહેલા મેડી પણ ફળદાતા થાય છેજ તેવું મારા અંગત અનુભવેથી માનું છું, વેદોષના વિશે વિવેક વિલાસમાં મુનિશ્રીએ ઘણી સુંદર ભાષામાં કહ્યું છે – ग दोषो यत्र वेधादि यत्र संमार्जनादिकम् । वहु द्वाराणि नो यत्र यत्र धान्यस्य संचय ॥१॥ पूज्यन्ते देवता यत्र यत्राभ्युत्थानमादात् । यत्र ज्येष्ठ कलिष्ठादि व्यवस्था सुप्रतिष्ठिता ||२|| भानवीया विशन्त्यन्त-भीनयो यत्र नैव च । दीप्यते दीपको यत्र पालन यत्ररोगिणाम् ॥३॥ श्रान्त संवाहना यत्र तत्रस्यात्कमल गृहे । જ્યાં વેધ આદિ દોષ નથી જ્યાં ઘણી ચેખાઈ છે. જ્યાં પેસવા નીકળવાના બહુ કો નથી. જ્યાં ધાન્યને સંગ્રહ ઘણું છે જ્યાં દેવતા પૂજાય છે. જ્યાં અતિથિને આદર થાય છે. જ્યાં નાના મોટાની મર્યાદા જળવાય છે. જ્યાં સૂર્યના કિરણો છાપરામાંથી અંદર પેસતા નથી. જ્યાં દીપક સારી પેઠે પ્રકાશ આપે છે. જ્યાં રાગી લેકેનું રક્ષણ થાય છે અને જ્યાં થાકેલા મનુષ્યને આરામ મળે છે એવા પ્રકારના ઘરમાં હંમેશા લક્ષમી વાસ કરે છે. वृक्ष गुणदोष-खर्जुरी दाडिमी रम्मा कर्कन्धूवीजपुरका । उत्पद्यन्ते गृहे यत्र तनिकृतानि मूलतः ||१|| प्लक्षाद्रीगोदय विद्या-दश्वत्थोत्तु सदाभयम् । नृपपीडा बटानेत्र व्याधि मुदुम्बरात् ॥२॥ ખજુરી, દાડમી, કેળ, બોરડી અને બીજેરૂના વૃક્ષ જે ઘર આગળ ઉગે ત્યાં ઘરને સમુળગો નાશ થાય. ઘર નજીક પીપરનું વૃક્ષ હોય તો રોગ થાય. પીપળે હાય સદા કાળ ભય ઉત્પન્ન થાય. વડ હોય તે રાજાને ઉપદ્રવ થાય અને હું બરો હોય તે નેત્રના વ્યાધિ થાય, ·लक्ष्मी नाशकरः क्षीरी कण्टकी शत्रुमीपदः । अपत्यनः फली तस्मा-देपां काष्टमपि त्यजेत् ॥३॥ દૂધ નીકળે તેવા વૃક્ષે જે ઘર સમીપ હોય તે લક્ષમીને નાશ થાય. કાટાળા વૃક્ષથી શત્રુનો ભય ઉપજે ફળવાળા વૃક્ષથી સતતિનો નાશ થાય તેમ એ વૃક્ષનું લાકડું પણ તજી દેવુ कश्चिचे पुरो गागे वटाराध्य उदुम्बरः । दक्षिणे पश्चिमे भागे-अश्वत्थः प्लक्षस्तगोत्तरे ॥४॥ विवेकविल्लाम કઈ વિદ્વાને કહ્યુ છે કે ઘરના આગળ દક્ષિણ ભાગમાં ઉબરે પશ્ચિમ ભાગમા પીપળે અને ઉત્તર ભાગમાં પીપર સારે જાણ (વિકવિલાસ) શિલ્પ સ્થાપત્યને કલા સાહિત્યના 2 ઘાના પ્રકાશન અગે શ્રીમાન શ્રી શ્રીગોપાલજી નેવટીયાજી શે, સાહેબના પ્રયાસથી શ્રી બીરલાં કન્મનના આર્થિક પ્રોત્સાહન માટે તેઓશ્રીને હુ ઘણેજ ત્રાણી છ પૂજ્ય પિતાશ્રી અને વડીલેએ વિદ્યાના મસ્કાર સિંચ્યા અને માર્ગ દશને આપ્યા તેઓનું ઋણ મારાથી વાળી શકાય તેમ નથી બાળવયે અગ્રેજી વિદ્યાભ્યાસની મહેચ્છા હતી પરંતુ વિધિએ જુદુ જ નિર્માણ કરેલું હતું કેટલાક કારણોસર તૈટુ બિક વ્યવસાયની ' સાધના કરી વિદ્યાની તપ આરાધનાએ પ્રભુ કૃપાએ મને ઠીક ફળ આપ્યું આ ગ્રથનુ હિન્દીકરણ મારા પરમમિત્ર શ્રી કપીલરાય જયસુખલાલ આચાર્ય કેવિંદે કરી આપી મને આભારી કરેલ છે તેમજ આ ગ્રંથનું છપાઈ કામ પાલીતાણામાં પ્રેમભકિત મુદ્રણાલયના વિદ્વાન માલિક શ્રી દુદાભાઈ ગોવિંદભાઈ ધામેલિયા એમ એ, ટી ડી (ઈલેન્ડ)એ સુદર અને સમયસર છાપી આપ્યા બદલ તેમને વન્યવાદ ઘટે છે તેમજ મુદ્રાલયના પ્રેસ કામદારોને પણ ધન્યવાદ सर्वे मुखिनः सन्तु सर्वे सन्तु निरामयाः । समें भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिद् दुःख आप्नुयात् ॥ इतिशुभ भवतु સ્થપતિ- વિ સ ૨૦૨૧ આશ્વિન વદ ૦)) દીપેત્સવ ૨૪ ઓકટોબર ૧૯૬૫ શિલ્પી નિવાસ-પાલીતાણા (સૌરાષ્ટ્ર ) તા પ્રભાશ કર ઓઘડભાઈ સોમપુરા શિ૯૫ વિશારદ, ·२७ श्री वेधवास्तु प्रभाकर अनुक्रमणिका विषय - ३ ६ ८ श्लोक पत्र विषय श्लोक पत्र प्रय संपादकको अभिनंदन-पत्रिका १ १४ तारङ्गाका प्रासाद तल चित्र स्तुति ३ | पीठहीन, रथापत्यहीन, जंधाहीन, टीकाकारका परिचय शिखरहीन २६-२७ १५ भूमि परीक्षा ४-६ ४ | अतिदीर्घ, टुका, स्कंधहीन, विना त्याज्यभूमि बंधका, सांधचाला न हो मस्तक ऋतु अनुसारभृमि स्थूल, कम नीमवाला ये पांच दिग्मुढका नेष्टफल ओर दिग्मुढका प्रकारका दोष २८-२९ १५ दोष कहां न लगतोहे १०-१२ ७ दिग्मुढ, नष्टछंद, मस्तकभारी, आनहीन शिलारोपणके लिये नीम कहां तक ए चार प्रकारका दोष ३० १६ गाडनी और शल्यशोधन १३-१४ महापीठ. कामदपीठ, कर्णपीठका णितके तीन या चार अङ्ग मीलाना रेखाचित्र १६ प्रतोल्या स्वरुपका रेखाचित्र १५ मानहीन, अधिक यमचुल्लीवेध देवमंदिरसे कीस दिशामे लक्षण ३१-३२ मकान बनाना १६ १० जगतीचोकी मंडप और गर्भ गृहका नाभिवेध और वो कहां दोष न भूमितल केसे रखना ? १७ लगे १७-१९ ११ वेध-वेध्यका अंतरसे दोष शिखर रेखागलका महामर्म १७८ छंदभेद, जातीभेद, पदहीन, एकी- न लगे २०-२१ १२ प्रासादमें सात दफा वास्तुपूजन स्तंभ, मानसे दीधहस्व, वक्र, करना हीनमान ३५-३७ १८-१९ २२ १३ प्रासादवेध-- प्रासाद या मंडपोंका सम विषमतल, विभक्ति अनुसार तल शिखर स्तंभ, पट्टादि, सम विषमका दोष केसे ने हो ? बनाना ३८ १९ हीनमान, द्वारहीन, कौलीहीन, अपवाद खंड में एकस्तंभ ने मुकनी मूलगर्भ स्तंभ-स्तंभन्यासहीन २४-२५ २० दबाना नहि ।

·૨૮ . विषय लोक पत्र -म चूना या अधिक चूना, सांप- चाला विना माथाभारी. विना निम या कम निमजादोप ४० भिन्नदोप- भन्नदोपका लक्षण, क्या देवको पिनदेोप लगे यान लगे ४११४१ ३ २० चीन द्वारका रेखाचित्र २१ पूज्य प्रासाद या ध्वनहीन प्रासादमे असुर भूनपेतादि नाम करता है ४४-४५ २२ शविर का शुरुनाश और मंडपपरका चटाका समन्वय गृहमंदिरमे धनादंड न रग्वना ४७ इपूना देवप्रतिमा प्रमाणादिका दोप गृहपूजाकी मूर्तिका प्रमाण इपृजनमें क्या क्या देव कीतना रखना अधिक नहि ४९-५० एक हस्तप्रमाणके गृहमे स्थिर मूर्ति या लिङ्गन रखना २५ तिमादच्य मानाधिकके परिवार हीन मूर्ति घरे न पूजना ५२ न जैन तीर्थकरकी मूर्ति गृहस्थक घर न रखना पूजना तिमादोष- नील, छीद्र, पोल, जीवजाला, सांधाराला रेखामंडल गार गांउवाला दुपण द्रव्यसे प्रतिमा न बनाना ५४ २६ विपय लोक मूलमूर्ति और परिकर वर्णशंकर पापाणको उदयमे सम बेकी आगुलकी प्रतिमा न बनाना ५५ प्रतिमा दोप- हाथपापहीन, अव्यवहृत, नामिकाहीन, चीपटा गाग्वाली, उपदेखाती, उची द्रप्टिवाली विकराल, नीची द्रष्टिवाली नासिका पति द्रष्टिवाली बगलमें द्रष्टिवाली जंधा कटिहीन, नीचेसेहीन, भाल नख मुख विभाग- हीन, पतला द्रव्यवाली, पतला उदय- वाली, रुदन या हसती, अधिक अंगवाली लंबी आंख उघाड वध करता आश्चर्य वाली प्रतिमाके चित्र ५६-६४ २७- अन्याय धनसे बनाई हुइ, दुसरा कार्य के लीये लाये पापाण हो, कमी जास्ती अंङ्गवाली मूर्ति क्या प्रकारका अशुद्धि हुइ हो एसा लिंग या मृतिकी फीर प्रतिष्ठा करनी ? सो साल पहेले महापुरुपासे स्थापित या उनकी सानिध्यमा स्थापित लिंग खंडित या व्यंग हो तो भी त्याग न करना लिंग केसो हालतमे खंडित चलित पतित अग्नि स्पर्श हो तो भी समुद्धार करना ६८-६९ ४८ ३ ·૨૯ ४. ३३ ३४ नहि करना बिषय श्लोक पत्र विषय प्रलोक नख, केश, आभूषणके शस्त्र या वस्त्र जीर्णोद्धार में पूर्व मान रखना हीन । खंडित हो तो यह मूर्ति दोषित अधिक न करना और वास्तु नहि हे समुद्धार विधि करके द्रव्य-अधिक करना ९२-९३ पूजन करना ७०-७४ ३२ अन्य वास्तु मंदिरको द्रव्य दुसरेमें स्थापित मूर्ति ब्यङ्ग खंडित हो तो लेना दोष हे विसर्जन करके अन्य प्रतिमाका अथ गृहवेध- स्थापना करना ७२ तलवेध, तालवेध, द्रष्टिवेध, तुलावेध, धोतु रत्नकी खंडित मूर्ति फीर संस्कार स्त भवेध, मम वेव, मार्गवेध, वृक्षवेव, योग्य हे मगर काष्ट पापाणकी मूर्ति संस्कार छायावेध, द्वारवेध, स्वरवेध, कीलवेध, योग्य नहि. विसर्जन करना ७५ कोणवेधः भ्रमवेध, दीपालयवेध, लघुतम देोषवाली प्रतियाका त्याग कूपवेध, देवस्थानवेध ९५-९७ ४३-४ ७६ ३५ प्रथम भूमिका आगेका भागसे खंडित दग्ध फटी हुइ मूर्तिको मंत्र स्वामीकी द्रष्टि पीछला भाग पडे तो संस्कार न रहनेसे विसर्जन करना७९ ३६ दोष हे मूर्तिका तरुण या वाल स्वरुप बनाना विश्वकर्मा प्रकाशोक्त गृहका अंतस्थित मगर वृद्ध रुप नहि वनाना ३६ क्या सजोगोमे क्या स्थान पर असुरसे भ्रष्टलिंङ्गका फीर संस्कार करना ८२ १ अंधक, २ रुधिर, ३ कुब्ज, ४ कोग, भित संलग्न मूर्ति स्थापन करना ५ बधीर, ६ दिग्वक्र, ७ त्रिपिट्ट, अशुभ हे, चित्रलेपकी मूर्ति ८ व्यङ्ग. ९ मुरज, १० कूटिल, भित संलग्न करना ११ कुट्टकं, १२ सुप्त, १३ शंखाल, देवमूर्तिका आयुध कर्णसे उचा न करना १४ विधट, १५ कंक और १६ कर यह सोलोवेध १६ को लक्षण (जैनमत) प्रतिमा उत्थापन विधिसे करना ८५-८७ ३८ ९९-१०४ ४९-५ अथ जिद्धार उससे पुण्य विश्वकर्माक्त गृहका बहिन्धित दशवेध वीप्रनुगृहके शिवालय ये निष्कारण १ कोण, २ दक, ३ छिद्र, ४ छाया, तोडनेसे महादेोप २९ ५ ऋजु, ६ वंश, ७ उक्ष, ८ उच्च, जीर्ण व्यङ्ग वास्तु प्रासाद विधिसे ९ संधात ओर १० दत तोडना ९०-९१ । १०५-११८ ५२-५" ४ वेध १६- ३७ 63 ३७ ८८ 4 ८९ ·, . विषय जोक पत्र विपय श्लोक १ प्रकारके दुपितगृह- दुकान-वाघमुख आगे चोडा पीछे १. पर्वतपर, २ पर्व तपापाग मीलीत, संक्रडा अच्छा १३४ ३ पोपाण गुफाके मीलन, ४ जलप्रवाह गोखपर सुंटा, द्वारपर उपरी भूमिमें समीप, ५ पर्वत मध्यमे, ६ नदी ममीप, स्तभ हो या स्तंभपर द्वार हो एक द्वार ७ दो पहाडेाके पीच, ८ पहाड तरफ पर दे। द्वार हो की खंड या एकी स्तं एक दीवाल से भिन्न हाय, ९ घग्मे मदेव यह सर्व दुपित हे जलप्रवाह हो, १० स्विाड से गद गृहके कोण गोलम्वृत हो या १-२-३ आता हो, ११ पग्मे कौन उल्लुका को ना हो दाहिनी या बांयी ओर वाम हो, १२ किंवाड-जाली ग्विडकी लचे हे एसे गृह दुपित हे १३६ मोगहीन हो जीद्र हीन हो, १ घग्मे फलवाला या पुष्पाला वृक्ष या शुभ खरगोश शब्द करे, १४ अजगर साप चित्रा लेखन कराना का वाम हो, १५ जे गृहपर बीजली दिग्मुह, पदलोर, गर्भलोप, थरभग पडी हो या अग्निसे दुपिन हो, १६ देोप विपय पद तुलास्तभ विना स्मशान दुपिन, १७ समाधी हो. निम १३८-४० १८ गिना मा ( भवावरू), १९ म्लेच्छ पीढीया चडेाद-पगथीका इद्र यम, चाहालका वास हो २० भूमिमे वील राजा १४१ चाकोरा हो, २१ घो-गोह रहती हो अथ संवर्धन- एसा २१ प्रकारका दुपितगृह जानना ग्रह-भवन की वृद्धि करनेमे गुण दोप १५९-१०४ ५५-५६ जे ग्रह देखतेही भय कर लगता हो १२५ वारा भूमिका सो हाथसे उंचा मकान गृहमे क्या क्या प्रकारके चित्र न न करना (गर्गमत) १४२-४३ आलेखना १२६-१२७ ५७ / तुलावेध, तालुवेध, तलवेध, वास्तुसारमें कहेहुए सात प्रकारके वेध द्वारवेध १४४-४६ १ जलप, २ कोणध, ३ तालुव, वास्तुपुरुपका क्या अङ्ग न ४ कपाल्चेच, ५ स्तम, ६ तुलाध, दवाना १४७ ७ द्वाग्वेष ५९ | देवध्वज-कुप ओर वृक्षकी दुसरा तीसरा गृह भागे स कटा पीछे चोटा हो एमा प्रहरको छाया दोप १४८-४९ गृह दोपित नहि है १३४ ६१ सानिकोय, माम पेध १५०-५२८ ·૩૧ - वेध कीतना दूर विपय श्लोक पत्र विषय श्लोक पत्र पनीहारा, घटी, दीपस्थान, खाणीया, शाखागीरे-बालवृक्षने फलफूल आवे रसोइघर, द्रव्यकोष-सीडी, गृहके क्या शुष्कवृक्ष पल्लवीत हो. विना ऋतुके स्थानमे रखना फल पुष्पपत्र हो. वृक्ष प्रमाण जलगीरे वास्तुद्रब्यका गुणदोष १५३-१५५ ६७ येह सब अपशुकन समजना १७९-८१ ७६ गृहकार्य में कीतने जातीका काष्ठको मंदिर या गृहके पृष्ठभागमें छीद्र न होना प्रयोग करनेमें गुणदोष १५६-५७ ६८ इष्ट काममे थरमान रखना १८२-८३ ७७ कई दिशामें मस्तक रखके शयनकरने भितद्वार पाटबीम स्तभ नीचेकी भूमिसे में गुणदोप १५८ विपटिम उपरकी भूमिमे न रखे १८४ ७७ द्वारवेधमें क्या कथा- गृह या प्रासादनी पहेली भूमिका उदय १५९-६१ ६९ उपरकी भूति १२ अथ काम करना द्वारका उत्तरङ्ग नीचा हो तो नहि तो समवेध होता हे १८५ ७८ ललाटवेध, तुलावेध १६३ ७१ सूर्याकार या विकर्ण न बनाना १८६ ७९ स्त भद्वार भिति, पाट नीचेकी भूमिसे द्वार सम्मने स्तंभ-पाट घोडा भीत उपर विपरीत न करना १६७ ७१-७२ हो तो दोष है १८७ श्रेणीभङ्ग ब्रह्मदोष १७१ ७३ समला-न कागवेध १८८ भवनका बीचला चोकमें तीन दिशामें प्रस्तावनामें जहां स्वच्छता विवेक छपरेका नेवा जलधारा करनो चारो आदि हे वहां लक्ष्मी वास करती हे तरफसे न पडना चाहीए १७२ ७४ घर समीप वृक्षका गुणवोष १-२६ मूल घरसे डेहली वलाणक नीचे करना अशास्त्रीय वास्तु न करना १७३ १ उमंग, २ होनबाहु, 3 पूर्णबाहु, अथ गृहाद्भूतानि अकस्मान अकारण ४ प्रत्यक्षाय १८९-१९३ ७९-८१ द्वार उद्घाटने, स्वरनाद, कम्प, तोरण धज भङ्ग अकारणगीरे द्वार-गढ गृहगीरे ब्रहबाक्य-वेध ओर वेध्यका अंतर गृहभूमि फटे कम्पे गृहमे शृगालादि प्रमाणसे दोप मुक्ति कहां कहां पशु प्रवेश अकारण रक्तधारा सर्पप्रबेश दोष लगता नही १९४-१९६ ८१-८२ ये सर्व अकस्मात अकारण हो तो दोष उत्पन्न हो ते उसका नेष्ट फरकी महा देोष जानना १७६-७८ ७४-७५ अवधी अथ वृक्षोद्भतानि- मानहीनका कहां दोष लगता नहि गृह समीपका वृक्षमे से रुदन-हास्य गौतम १९८ ८३ अथ प्रवेश , ·विषय भयोक पत्र विपय लोक गर्गत-मन और चसुमे संतुष्टी हो गृहप्रामाद प्राम्भसे शुभमुहन देखना वहां दोष नहि १९९ ८३ वृपचक्र-पृची सूति बेटी जागती लक्षणहीन वास्तु हो परंतु मनकी देखना २६०-२६१ १०२- प्रसन्नता हो वहां दोप नहि २००-२०१ , द्वार स्थापनचक्र वत्सचक्र २६१-६६१०५- शुक्र अथ मरने द्वार स्थापन- स्त भचक मोम-पाटचक्र २६७-२७० १०८- ८१ पदका वास्तु में निश्चितरदमे ८५ घठा आलममाराचक्र २७१-७३ द्वार स्थापन करना २०२-२०८ ८६ शहरमें चारो दिशाका गृह द्वारमें राहु देखना राहु वत्म छोडके मुहुर्त करना पुप्प नक्षत्रकी प्रमशा शुभ हे- २०९-२१० ८७ २७४-२८० १११ देवमंदिरकी प्रदक्षणा- २११ देवमंदिरमें मनाताका नियम २१२ ८८ वास्तु पुरुपोत्पत्ति २८२-२८५ वास्तु पुरुपका अङ्ग पर देवोकी स्थान २ स्त भनेध, यास्तवेध, देवोध, २१३ चन्चलेप (ब्रहदसहिता)' कल्प नाम गृह नीर्णोद्वारमें हारप्रमाण कीनेसे वज्रलेप २ वज्रलेप ३ कल्क (वग्रसर) वास्तुपूजन करना २१४ ४ धातु-पत्रमंधारा २८६-१३ ११८- शिल्पि लक्षणा-वास्तुकार्य एक हायसे वज्रलेपका दुसरा प्रकार- कराल २ मुद्र कराना २१५-२१७८९ गुल्पास ४ करक५चिकणबद्धोदक एम- जे वास्तुमे गुण अधिक हो ओर दोप मिश्रणने वज्रलेप २९४-२१२ १२०-१ अल्पहो यह वास्तु निर्दाप समजना २१८ पूजा विधि-गणपति पूजन मंकल्प पूजा आम जे वास्तु दोष भरिक हो ओर गुण अल्प वास्तु पूजा वास्तुका सन देवका पूजन हो वह वास्तुकात्मग करना२१९-२२० ९० दिग्पाल पूजन कवागन पूजन मंत्र प्रामाद देवता यास थम्में देवोका वास होता हेतो पूजन करना २२१-२४४९१-९६ पूजा पूर्णाहती क्षमायाचन विमर्जन ३१-१३३ १२५-१ पास्तु द्रव्यानुमार वास्तुनामाभिमान पूजा द्रव्य-सूत्रबार पूजन विधि वास्तुपीठ भ २४५-२५० ९७ अन्य प्रतिष्ठा सामग्रीका शील्पीका अधिक अथ शल्यनिशान शल्यका प्रकारभूमि शुद्धि आचार्यका अधिकार यजमान सूत्रधार करना शल्यदर्शक कोष्टक शल्यशोधनका सूत्रधारना अष्टमूत्र काटखुणा सिद्धि प्रासाद मंत्र २५१-२५९ ९८-१०१ देव स्वरुप || संपूर्ण ॥ ३ T ·S 4. - onlowM 1- police maa ५५ M Frame 4+00mA Nirha PN4 12 हींडोलक तोरणयुक्त विविध स्तम्भो आबु ..

·mrüt sitt, BUL se tha is wory 13 Vampon ricas $ 271110? wo inn > TIS we thLA 41 SA 4 yutu Aw ur M w Artur Iftas o go vt 64 -4: 1 TK ILA SA YTA b. 03 reh 1 www LA 4 Will 11 unu21110 WA 1 www KAR Lanter ILTA147 . Law Lene Mir wu - Way wah دحيه ه ' Art ge word TV ·. ग्रन्थ संपादकको अभिनन्दन पत्रिका । आदिदेव महादेव कृपापात्रो महातनुः । ओघडजो महाप्राज्ञ शिल्पशास्त्र विशारदः ॥१॥ कैलासस्य महामेरो जीर्णोद्धारकारकः । प्रभाशंकर नामाय मान्यः केषां न कारकः ? ॥२॥ , सत्य सत्य पुनः सत्य सत्यधर्म प्रवर्तकः । वृक्षार्णव शिव प्रोक्ते क्षीरार्णव यतनो हरिः ॥३॥ ग्रन्थानां शिल्पशास्त्रस्य पुनरुद्धारकारकः । आदिदेव नमस्तुभ्यं नमस्तुभ्य विशारद ॥ ४ ॥ - Nine - । . 'આદિદેવ એવા શ્રી શિવજીની કૃપાવડે મહાપ્રાણ ઓઘડભાઈના સુપુત્ર શ્રી પ્રભાશંકર ઓઘડભાઈ શિલ્પવિશારદે શ્રી સેમિનાથજીને મહામેરુ કૈલાસ પ્રાસાદનો આપે જીર્ણોદ્ધાર કર્યો છે. શ્રી પ્રભાશંકરભાઈ સંસારમાં होने मान्य नथी ? (सबने मान्य, छ.) सत्यधमनी प्रवृत्तिया भाटे વૃક્ષાર્ણવ તથા ક્ષીરાઈવ જેવા મહાગ્રંથે રચના શિવજી અને હરિ દ્વારા રચાયેલા અને શિલ્પના મહાન પ્રાસાદ ગ્રંથેનો આપે તેના મર્મ સમજાવી જીર્ણોદ્ધાર કરેલ છે. આદિદેવ એવા શ્રી મહેશને તથા શિપવિશારદ શ્રી પ્રભાશંકર ઓઘડભાઈને અમારા વંદન હો. - . आदिदेव महादेव की कृपा पात्र महाप्राज्ञ ओघहभाइके मुत महाप्राज्ञ शिल्पशास्त्र विशारद महामेरु कैलास के बीद्धार कारक श्री प्रभा- : शंकरजी संसारमें कीसले मान्य नही है ? अपितु सबके है। य सत्य है भोर वारवार सत्य है कि शिवजी द्वारा रचित "वृक्षार्णव" और हरि रचित "क्षीराब” सत्यधर्मके प्रवर्तक है। शिल्पशास्त्रके मंथोके पुनरुद्धारक है। आदिदेव ! आपको नमस्कार हो और शिल्पविशारद ! आपको भी नमस्कार है। शुभेच्छक स्नेहाधीन मनःसुखलाल लालजीभाइ सोमपुरा L ·ALSOMPORA CESORPURA AOSOMPURA CBSORPIRA ROSOM PORA CBSOMPATRA श्री सरस्वती श्री विश्वकर्मा श्री गणपति ·- , श्री सरस्वत्ये नमः ॥ श्री विश्वकर्मणे नमः ॥ श्री गणेशाय नमः ॥ स्थपति प्रभाशंकर संग्रहित ॥ वेधवास्तु प्रभाकर ॥ ।। स्तुति ॥ श्री विघ्नेश नमस्कृत्य इंसारुढां सरस्वतीम् । ब्रह्मा विष्णु महेश्वरा श्रिया गौरीं नमाम्यहम् ॥ १ ॥ શ્રી ગણપતિને નમસકાર કરું છું. હંસવાહીની સરસ્વતી–બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહેશ, લક્ષમી અને ગૌરીને હું (પ્રભાશંકર ) નમસ્કાર કરું છું. ૧ श्री गणेशजी, हंसवाहीनी सरस्वती, ब्रह्मा, विष्णु, महेश, लक्ष्मी एवं गौरीजीको में (प्रभाशंकर) नमस्कार करता हु ।' . ॥ ग्रन्थकर्ता परिचय ॥ भारद्वाजमुने गोत्र शिल्पि श्री रामजीगुरुः । तत्पुत्रो नेमजी नाय भवानीशंकरात्मजः ॥२॥ वज्जोहमोऽघडजी वयः प्रभाशंकर निर्मिता । विश्वकर्मा प्रसादेन पूर्वाचार्यादित शिवम् ॥ ३ ॥ ભારદ્વાજ મુનિના ગેત્રમાં શિલ્પશાસ્ત્રી (મંગાઇ-નરભેરામ-લાધારામ ના પુત્ર) રામજીભાઈ વંશમાં થયા તેના પુત્ર નેમજી, તેમના ભવાનીશંકર, તેમના ઓઘડભાઈ અને તેમના કનિષ્ઠ પુત્ર નામે પ્રભાશંકર શિલ્પશાસ્ત્રી છે. શ્રી વિશ્વકર્માની પ્રસન્નતાથી પૂર્વાચાર્યોએ કહેલું વેધવાસ્તુશાસ્ત્ર મેં (પ્રભા- रे) निर्माण यु". २-3 ·(४) भारद्वाज मुनिके गोत्रमें शिल्पशासी (मंगलजी-नरभेराम-लाधाराम तत्पुत्र) रामजीभाइ वशमे हुआ। रामजीभाइके सूपुर नेमजी, ऊनके भवानी शंकर, ऊनके ओघडभाइ हुए। ओघडभाइके कनिष्ठ पुत्र प्रभाशंकर नामक शिल्पगाली है जिन्होंने श्री विश्वकर्मा प्रसादसे पूर्माचार्यानि कहे हुए वेयवास्तुशास्त्रका निर्माण किया । २-३ अथ भूपरीक्षा १-क्षेत्रमादौ परीक्षेय गन्यवर्ण रसप्लीः । मधुपुप्पाम्ल शीतानि गन्धानि विमानुपूर्वीतः ॥ ४॥ शीता रक्ता च हरिता कृष्णा वर्णा तथा कृमात् । मधुरा कटुफां तिक्तां फपायां च रस क्रमात् ॥ ५॥ વારતું ક્ષેત્રની પ્રસ દગીમાં પ્રથમ ભૂમિની પરીક્ષા તેના ગંધ, વર્ણ, સ્વાદ અને ઢાળ ઉપરથી કરવાની કહી છે. મીઠી સુગ ધવાળી-બ્રાહ્મણને, પુષ્પ वी-क्षत्रियने, माटी-वैश्याने, भने तीभी-शुद्र पथने | नयी स३४, સતી, લીલી અને શ્યામ વર્ણની ભૂમિ બ્રાધાણાદિ વર્ષને અનુક્રમે શ્રેષ્ઠ જાણવી. સ્વાદિષ્ટ, કડવી, તીખી અને તુરી સ્વાદવાળી ભૂમિ અનુક્રમે બ્રાણાદિ ચતુ- વને ચગ્ય જાણુવી ૪-૫ वास्तु विद्यामें जमीनकी जांच:- भूमिकी जांचमें उसकी गन्ध, वर्ण, स्वाद और ढाल परसे करने का कहा है । खुशबुदार प्राह्मणों के लिये, पुप्प सुरभित क्षत्रियों के लिये, खट्टी वैश्यों के लिये, और तिक्ष भूमि शुद्रोके लिये श्रेष्ठ है । रंग यानी कि वर्णकी दृष्टिसे सफेद, लाल, हरे और श्याम वर्णकी भूमि ब्राह्मणादि चतुर्वर्णके अनुक्रममें योग्य है । स्वादिष्ट, कडधा, तीखा और कपाय स्वादवाली जमीन अनुक्रममें ब्राह्मणादि चतुर्वर्णके लिये योग्य है । ४-५ १ भूपरीक्षा कई प्रकारसे होती है । जमीनके अन्दर गार बनाके फिर उसी मिट्टी को इसी गाटमें भरना । लो मिट्टी भरनेसे वृद्धि हो तो उत्तम अगर घटे तो नेट समझना । नान बोयर भी परीक्षा होती है। जमीममे १ गज ४१ ग्रज १ यज प्रमाणका गटे में पानी भरके सो कदम चळकर धापस आना । इस समयमे जो पानी पूरा भरा हुआ हो तो अत्तम भूमि, पानी न रहे तो ने जानना । भूमिके आकार परंसे भी कसोटी हो सकती है। लेकिन यह सब जो प्राम, शहर, नगर बसानेके समय हो सकता है। शहरमें मिली हुइ अमीन के गुण दोषकी जांच तो शुसके आकार परसे की जा सकती है।

·. . (५) अत्यंत वृद्धिदं वृर्णा ईशान प्रागुदक प्लवम् । पुरुषाधः स्थित शस्य न गृहे दोषदं भवेत् ॥ ६ ॥ अग्निपुराणम् ઈશાન અને પૂર્વ તરફના ઢાળવાળી જમીન સર્વને અત્યંત વૃદ્ધિ કરનારી જાણવી. ઘરની ભૂમિમાં શલ્ય દેષકારક છે, પરંતુ કદાચ જમીન મથળેથી માણસના ભાડાથી નીચે જે શલ્ય હોય તો તે ઘરને વિશેષ દેષકર્તા નથી, (પરંતુ પ્રાસાદને અને રાજભવનને પાષાણુ, જળ કે વાળુ રેતી સુધી ખોદી ४भीन शस्य टी. ना. शस्य मेटला, सिसा, २१, २, याम -એ દેષકારક કહ્યાં છે. પરંતુ ધાન્ય કે સુવર્ણાદિ દ્રવ્ય શ્રેષ્ઠ કહ્યાં છે. પણ તે stढी सेवा. ) १ इशान और पूर्व की ढालू भूमि मालीकके लिये श्रेष्ठ वृद्धि कर्ता है। घरकी भूमिमें शल्य दोषकारक है परंतु पुरुष प्रमाणसे' निम्न शल्य दोषकर्ता नही है। (किन्तु पासाद और राजभवनके लिये पत्थर, जल, या चालु आजाय वहां तक खुदाइ जरुरी है ) हड्डी, कोयला, वाल, भस्म और चमडा को शल्य कहेते है । धान्य-सुवर्णादि द्रव्य श्रेष्ट द्रव्य कहलाते है फिर भी उनको निकाल लेना चाहिये । ६ पसंद करने लायक भूमि--कौनसी भूमि वयं है ? स्मशाने पर्वतांग्रे च क्षारभूमि तथैव च । उदकाश्रिता चैत्यास्थि उरें जाश्रितां युद्धभूमिः ॥ ७ ॥ म्लेच्छ चांडाल कुग्रामन् त्यक्त्या भूमि वसेन्नरः । पूर्वाऽपर सोम श्रेष्ठा यमि दिग् विवर्जितां ॥ ८ ॥ સ્મશાન પૂર્વકાળમાં હોય તેવી જમીન, પર્વતની ટેચવાળી, ખારવાળી, પાણીના ધોધવાળી કે પ્રવાહવાળી, ભેજવાળી, જ્યાં પૂર્વકાળે દેવમંદિર કે સ્થાનક હોય તેવી જમીન, સર્પના રાફડાવાળી, જ્યાં પૂર્વે યુદ્ધ થયું હોય તેવી જમીન, લેછો, ચાંડાળ જેવા મુદ્ર વર્ણ વસેલા હોય તેવી જમીન કે તેના પાડોશની જમીન, કુગ્રામ જ્યાં સજજને ન વસતા હોય અને દુજને વિશેષ વસતા હોય તેવા ગ્રામને કુગ્રામ કહે છે–આવા ને સ્થાનની ભૂમિ પર મનુષ્ય વસવાટ માટે ઘર, ભવન કે દેવમંદિર પણ ન બાંધવું. પૂર્વ, પશ્ચિમ અને ઉત્તર મુખવાળી જમીન શ્રેષ્ઠ જાણવી. પરંતુ દક્ષિણ भुमनी भीन ( २४य हाय त्यां ) तवी. ७-८ भू ·( નેટ –વર્તમાનકાળમાં આ સૂત્ર જળવાતુ નથી, જૈન મદિર શહેરને વિષે ચારે દિશામાથી ગમે તે દિશામાં કરવાનું કહ્યું છે ) भूतकालमें जहां स्मशान हो एमी जमीन, पहाडकी चोटी हो, क्षार युक्त हो, प्रचंड जल प्रवाह आता हो, कोइ स्मारक हो, देवमंदिर हो, सॉपका वील हो, युद्धभूमि हो, म्लेच्छ चांडालो जेसे वर्ण बसे हो, या उनकी पडोशमे के उपरोक्त स्थानो पर रहेनेके लिये मकान और देवमंदिर नहीं करना चाहिये । पूरव, पच्छम और उत्तराभिमुख भूमि श्रेष्ठ है। किन्तु दक्षिणाभिमुख जमीन वयं है। ( वर्तमानकालमें यह सूत्रकी मुश्किल है. जैनमंदिर किमी दिशा होता है इसमें दोप नहीं है) ७-८ शीत काले उप्णदा च उष्ण काले शितप्रहा । प्रशस्ता सर्वोत्तमा भूमि पिते विश्वकर्मणा ॥ ९ ॥ જે જમીન ઠંડીના કાળમા ગરમ હૂંફવાળી જણાય અને ગરમીના સમયમાં ઉનાળામાં ઠંડક આપે તેવી ભૂમિ સર્વોત્તમ જાણવી તેવી ભૂમિ વસવાટને ચગ્ય વિશ્વકર્માએ કહી છે झाडमें जो उप्मादात्री हो, गर्भीमें ठंडी-शित प्रदान करती हो, यह भूमि वसने के लिये सर्व श्रेष्ठ कही है। एसा श्री विश्वकर्मा श्य दिन साधनम्- दिग्शुद्धि कृते वास्तौ दिग्मूढ वास्तु पेवकृत् । जोर्णे तु स्थापिते वास्तु येवोदोषो न विद्यते ॥१०॥ જાય, નગર, દેવમદિર, રાજભવન, ઘરે આદિ વાસ્તુ શુદ્ધ દિશાનું રાધન કરીને શુદ્ધ દિશામાં બાધવા પરતુ તે દિમુખ વિદિશામાં થાય તે દિમૂઢ વાસ્તુવેધ જાણવો પરંતુ આ વાતુ ભવન કે પ્રાસાદ કે ગૃહ જે દિમૂઢ છે તે તેના જીર્ણોદ્વારમાં તેને દેવ ન જાણ जलाश्रय, नगर, देवप्रासाद राजभवन और गृहादि वास्तु दिग्साधन होने के बाद शुद्ध दिगामे निर्माण करना चाहिये । किन्तु यदि दिग्मूढ ·- विदिशामें हो तो उसे दिग्मूढ वस्तुवेध समझना । परंतु जीर्ण वास्तु भवन या प्रासाद यदि दिग्मूढ हो तो भी जीद्विार में दोष नही है पूर्वोत्तरे च दिग्मूढ मूढ पश्चिम दक्षिणे । तय मूढ अमूढ वा तत्तु तीर्थ समं हितम् ॥ ११ ॥ પૂર્વ અને ઉત્તર દિશા વચ્ચે એટલે કે ઈશાનકાણ તરફ વૐ દિમૂઢ હિોય અગર પશ્ચિમ અને દક્ષિણ દિશા વચ્ચે એટલે નિત્યકેણ તરફ વક દિમૂઢ હોય તો તે દિમૂઢ ન જાણવું. તે તીર્થ સમાન જાણવું. (તીર્થ સમાન डित४२ छ.) ११. पूर्व और उत्तर के बीच अर्थात् इशानकोणमें या पश्चिम और दक्षिण के वीच नैऋत्यकोणमें वक्र दिग्मूढ होतो दिग्मूढ न मानना । यह तीर्थ समझना चाहिये (तीर्थ सम हितकर है.) ११ सिद्धायतन तीर्थेषु नदीना संगमेषु च स्वयंभू र्वाण लिङ्गेषु तत्र दोषो न विद्यते जिनेन्द्राणां समवसरणे दिग्दोषो न विद्यते ॥१२॥३ सूत्रसंतान વળી દિમૂહને દોષ કયાં કયાં નથી લાગતો તે કહે છે કે સિદ્ધપુરુષના આશ્રમમાં, તીર્થસ્થાનમાં, નદીના સંગમ સ્થાને, સ્વયંભૂ લિંગના મંદિર માટે દિમૂઢને દેષ લાગતું નથી; વળી જૈન તીર્થંકરના સમવસરણની રચના કરવાની હોય ત્યાં દિમૂઢને દેષ લાગતું નથી. ૧૨. दिशादोष कहां नहीं लगता है ? सिद्धपुरुषोंके आश्रममें, तीर्थ- स्थानमें, नदीका संगम स्थानमें, स्वयंभू वाण लिंग के मंदिरमें, दिग्मुख का दोष लगता नही. और जैन तीर्थंकरोंकी समवसरणकी रचनाका स्थानमें दिशादोष लगता नही । १२ " - शल्य शुद्धिर-जलांतिकं स्थित शल्य प्रासादे दोषदं नृणाम् । तस्मात्प्रासादिकी भुमि रखनेत् शिला जलात्रिकाम् ॥१३॥ २ इस श्लोकका अर्थ और रीतले बिठानेका मत है। कि पूर्वादि दिशाओंमें जमीन न हो तो दिग्मुख होता है । दुलरा मत यह भि होता है कि तीर्थ स्थानमें यातो जीगोद्वारये असा को तो दोष नही है। ३ अपराजित न १ ·(८) દેવમંદિરમાં શલ્ય જળ સુધી દોષકારક કહ્યું છે તેથી પ્રાસાદની ભૂમિ પાણી આવે ત્યાં સુધી કે બાઝેલ પથ્થર (મોરમ) કે ઊંડે રેતી આવે ત્યાં સુધી પાયે ખેદ ( જે પ્રદેશમાં રેતાળ ભૂમિ=જમીન હોય ત્યા શલ્ય શુદ્ધિ થાય તેટલે ઊંડે પાયે ખાદીને શિલા સ્થાપન કરવી ) ૧૩ देवमदिरमें शल्य जल तक दोपफर्ता कहा है। इससे प्रासाद भूमिके लिये तो जल या ठोस पत्थर तक यातो गहरेमें रेत आ जाने वहां तक नांव गाडना चाहिये। (जिस प्रदेशमें रेतीली जमीन हो वहां शल्य शुद्धि वहां तक गहरे जाकर क्रमशिला रोपण करना चाहिये । १३ पापाणं त जलांत वा वालुकांत खनेह भूमिम् । केशां गारा काप्ट लोहा स्थिकांतां शोधयेत् भूमिम् ॥१४॥ प्रकीर्ण वास्तु કેટલાક આચાર્યો કહે છે કે પથ્થર આવે ત્યાસુધી કે પાણી આવે ત્યાસુધી ઉડે કે તી આવે ત્યાસુધી પાયે ખાદી ભૂમિ શુદ્ધ કરીને શિલા स्थापना भाटे (देवम हिरनी भूभिनु) मनन ४२९ श-(वा) खसा- લાકડું, લોઢું, હાડકા, રાખ આદિ શલ્યનુ ધન ભૂમિમા કરી જમીન શુદ્ધિ કરવી ( ખાપરી શીંગડા વગેરે શલ્ય છે ધાતુ, દ્રવ્ય ને ધાન્યને પણ ઉત્તમ શલ્ય કહ્યું છે પણ તે કાઢી લેવુ ) ૧૪ कई आचार्योंका मंतव्य है कि शिला स्थापनके लिये देव मूमिको पत्थर, पाणी या तो गहरे मे शुद्ध वालू आजाय वहां तक नींव खोदना ४ धास्तुगज और कलानिधि ग्रंथोमे देवमदिरका नींय कीतना गहरे बोदना शिलान्त घा जलान्त घा वालुमान्न सनेतं.च । गोपुर च महाक्षारि इश्यंते पात लक्षयाम् ॥ वास्तुराज દેવમદિ-ગોપુર-મુલાકાદિને પાયો પથ્થર કે પાછું આવે ત્યાં સૂધી કે જ્યાં એકલી રાજ આવતી હોય ઊંડે બાઝેલી રેતી સુધી ખદવો તે ખાતના લક્ષણ જાણવા પર હીંડે દવાને હેતુ શ ોધન બને ભવનની દૃઢતાને છે તે લક્ષમાં રાખીને ४७ देवमदिर-गोपुर-बलाणकादि का नीय पाषाण, जल या द्रढ वालु-तक मोदना यह खानक लक्षण जानना-घेरा नींव खोदनेका हेतु शल्य शोधन और भवनकी द्रढसाफा है। भस्माङ्गार याप्टेन नख शापण चर्मणि. शृङ्गास्थि कपालश्च शल्य शुद्धि कृते सति ॥ मत्स्यपुराण ·चाहिये । बाल, कोयला, लकडी, लोहा, हड्डी, भस्म-राख आदि शल्यांका शोधन करके जमीन शुद्ध करना । १४ अथ गणितः आय ऋक्ष गण चंद्र चतुरंङ्गा प्रयोजयेत् । आयव्ययोरंश शुद्धिर्न जीर्णो चिंतयेत्गृहे ।।१५।। प्रकीर्ण वास्तु प्रताल्यावश्य ALI dueinगदीsir 1-1-17-2-- विचित्र प्रतोल्या चतुस्थम दिठा-1-पी -~--~11-1 विवरुय दर्शन मकर अतोल्या ਯੋਧੇ प्रनोल्या सम बेडयोकभासन चातुष्फिकारुप विशय स्वस्थमथुग्म TE POS ·( ૨૦ ) ૯ નવીન પ્રાસાદ કે રાજભવન કે ઘરમાં (૧) આય (૨) નક્ષત્ર (૩) ગયું (૪) ચદ્ર એ ચાર અને ગણિતના મેળવવા, પરતુ જીર્ણોદ્ધાર વાસ્તુમાં આય, વ્યય કે અશકની શુદ્ધિ જોવાની જરૂર નથી ૧૫ नवीन मासाट राज्यभवन और गृहोमें (१) आय (२) नक्षत्र (३) गग और (४) चंद्र इन चार गणित के अंगोको मिलाना, लेकिन नीर्ण वास्तुमें आय, व्यय या अंगको शुद्धिकी जरुरत नहि है। १५ દેવમદિની કઈ દિશામાં ઘર ન કરવું वर्जयेदईतः पृष्टमन तु गिन सूर्ययोः । ब्रह्माविष्णु श्च पार्श्वन्तु चंडी सर्वत्र वर्जयेत् ॥ १६ ॥ विवेक विलास જિન તીર્થ કરના મદિરની પાછળ, શિવ અને સૂર્યના આગળ, બ્રહ્મા અને વિષ્ણુના પડખે અને ચડીદેવીના મંદિરની કેઈપણ બાજુમા' નજીક ઘર ન કરવું ૧૬ जिन तीर्थंकरके मंदिरके पीछले भागमें, शिव और सूर्य के अग्र भागमें, ब्रह्मा और विष्णु के बाजु-पार्थ में और चंडीके नजदीक किसी भी भागमें मनुष्यको घर न बनाना चाहिये । १६ 1 ૯ નેટ–નાગાદિ શિલ્પપ્રથામાં એક ૧૫ પ્રમાણે ગણીત મેળવવાનું કહ્યું છે તે ઉપ- રાત એકવીશ અગો મેલવવાનું આમતાદિ પ્રમા કહ્યું છે, પણ તે દુર્લભ છે ઉત્તર- પ્રદેગમાં આ ગણિતની જુદી રીતે કહી છે ક્ષેત્રફલને અમુક અમુક વડે ગુણાકાર કરી અમુક ભાગે ભાગવાના કહ્યા છે કવિ શિલ્પમા પણ આવ, નક્ષત્રાદિ અગે મેલવવાનું કહ્યું છે. देय देव मनुयाग गक्षम या चक्रक्षेयो उदय आय वर्ण च है मुनि सुखकारयेत् ॥ દેવાલયને દેગલ ઘોમાં મનુષ્યગણ અને અધમ જનિનાને રાક્ષસગણુના નક્ષત્રો ગણિ- તમાં મેળવવા હે મુનિ! વરની ઉભણીને આય વર્ણ પ્રમાણે દેવે એ અહીં અર્થ કરવામાં આવે છે. દેવ કે મનુષ્યને જન્મ નક્ષત્રને જે ગણું હોય તે મેળવે પરંતુ વ્યવહારમાં શિપીઓ ને ધર્માચાર્યો તે મતનું સર્થન કરતા નથી ·- -- (११) । नामिवेधः-६ अग्रतः पृष्ठतश्चैव वाम दक्षिण तोऽपिवा । प्रासाद कारयेदन्य नाभिवेध विवर्जयेत् ॥१७॥ अपराजित सूत्र કોઈ પણ પ્રાસાદની આજુબાજુ બીજો પ્રાસાદ કરવાનું હોય તે આગળ, પાછળ કે પડખાને ગભવેધ થવા ન દે. મૂળ પ્રાસાદના ગર્ભે અન્ય પ્રાસાદ કરે. જે ગર્ભવેધ થાય તે નાભિધનો દોષ જાણવો અને તે તજ. ૧૭ - . जब एक प्रासाद की आगेपीछेके. बगलमें अन्य प्रासाद निर्माण करनेका हो, तब मूल मंदिरके आगे पीछे या बगलका गर्भ वेध न होना चाहिये. जो गर्भ वेध हो जाय तो इसे नाभिवेध कहते है । वह अवश्य त्याज्य है । १७ शिवस्याग्रे शिव कुर्यात् ब्रह्माण ब्रह्मणोऽग्रतः । विष्णोरने भवेद्विष्णु जिनो जैने वो रविः ॥ १८ ॥ ब्रह्मा विष्णोरेक नाभौ द्वों देषो न विद्यते । शिवस्याग्रेऽन्य देवस्य दृष्टि वेधान्महाभयम् ॥ १९ ॥ શિવના મંદિર સામે શિવનું, બ્રહ્માના સામે બ્રહ્માનું, વિષણુના સામે વિષ્ણુનું, જેનના સામે જૈનનું, સૂર્યના સામે સૂર્યનું મંદિર બાંધવું તે નાભિ- ૬ નાભિધમાં સન્મુખ કે પાછળ તે ઠીક છે, પરંતુ પડખે બીજું મંદિર કરવાનું હોય અને જે જગાની વક્રતા હોય તે ગર્ભગૃહના કે મડપના કે છેવટ ચતુષ્કિકાના ગર્ભ મેળવીને અન્ય મંદિરનું નિર્માણ કરવું; તેમ કરતાં એક બીજાનાં સ્તંભ કે કેણના વેધ ન થાય તે લક્ષમાં રાખવું. नाभिवेध में आगे पीछेकी बात तो ठीक है लेकिन पार्श्वमें दूसरा मंदिर बनाना हो जौर जगह की पकता हो तो गर्भगृह मंडप या चतुषिकका के गर्भ मिलाकर अन्य मन्दिर का निर्माण करना, धर्ना किसी एक दुसरा मंदिर का स्तंभ या कोणका वेध न हो यह ख्यालमें रखना चाहिये। चण्डिकाग्रे भवेन्माता, यक्ष: क्षेत्रादि भैरवः । झेयास्तेषामभिमुखे ये येषां च हितैषिणः । ચંડિના સામે કાઈ માતાનું, યક્ષ, ક્ષેત્રપાળ, ભૈરવનું, એમ એક સામસામે મુખે થઈ શકે जिनेद्रस्य तथा यक्षा देवाश्च जिनमातृकाः। आश्रयन्ति जिन सधै ये चोक्ता जिनशासन:॥ . જિન, યક્ષ, વગેરે સર્વ જિનશાસનના દેવ-દેવીઓ જિનના આશ્રયના છે. . - ·(१२) વેધ તજીને બાધવ બ્રહ્મા અને વિષ્ણુના મદિર એક સામસામા એક નાસિએ બાધવામા આવે તે દોષ નથી, પરંતુ શિવમંદિરની સામે અન્ય કેઈ પણ દેવ સ્થાપન ન કરવા, કારણ કે દષ્ટિવેધથી મહાભય ઉપજે છે. સૂર્યના માટે પણ તેમજ અન્ય ગ્રંથમાં કહ્યું છે ૧૮-૧૯ शिवमंदिरके सामने शिवका, ब्रह्माके सामने ब्रह्माका, विष्णुके सामने विष्णुका, जिनके सामने जिनका, सूर्य के सामने सूर्य का मंदिर नाभिवेध छोडकर करना. ब्रह्मा और विष्णु के मंदिर एफ ही नाभि पर करना इसमें दोप नही किन्तु शिव मंदिर के सामने किसीके भी मंदिरकी स्थापना न करना क्योंकि इससे द्रष्टिवेधसें महाभय पैदा होता है। (अन्य ग्रन्थोमें सूर्य के लिये भी अमा ही कहा है) १८-१९ प्रसिद्ध राजमार्गेच प्राकारस्यान्तरेऽपि वा । त्यक्त्वा द्विगुणीतां भूमि तत्र दोपो न विद्यते ॥२०॥ सूत्रमतान નાભિધમાં કે અન્ય બીજા વેધ વચ્ચે જે પ્રસિદ્ધ રાજમાર્ગ હોય, કિલ્લો હેય અગર કોઈ અસર વડી જેવું હોય અગર તે વેધસ્થાનથી બમણી ઊંચાઈ જેટલી ભૂમિ તજીને જે તે વેધ હોય તે તેને દેવ લાગતું નથી नाभिवेध या अन्यवेव वीचमें सरेभाम राजमार्ग' हो, किल्ला हो या दिवारका अंतर जमा हो या येघ स्थान से द्विगुणी भूमि छोटकर लो चेध हो तो उसका दोप नही है। २० उच्छायाद् भूमि द्विगुणा त्यक्त्या चैत्ये चतुर्गणाम् । येबादि दोपो नैवस्यादेव त्वष्ट मतं वया ॥२१॥ आचार दिनकर આ ચાર દિનકરમા કહ્યુ છે કે ઘરની ઊંચાઈથી ખમણી ભૂમિ તજીને અને જિન મૈત્ય મદિરની ઊંચાઈથી ચારગણી ભૂમિ તજીને જે સાચ વેધાદિ દોષ હોય તો તે દોષ લાગતું નથી એવુ વિશ્વકર્માનું કથન છે ૨૧ आचार दिनकर ग्रन्थमें कहा है कि घरकी ऊंचाइसें द्विगुणा भूमि तजना और जैनमदिर की उंचाइसे चौगुनी भूमि छोडकर जो सामने वैधादि दोप हो तो भी वह दोष लगता नहीं है असा विश्वकर्माका कपन है । २१ ·। (१३) कुर्षे कुम्मे पटेद्वारे पारव्यां यां तु पौरुषे । घट घजयोः प्रतिष्ठा यामेव पुण्याह सप्तके ॥ २२ ।। પ્રાસાદ બનાવતાં ચૌદ વખત મુહૂર્તોમાં વાસ્તુ શાન્તિ કરવાનું કહ્યું છે. परंतु तमाये (१) शिक्षा स्थापन समये, (२) मिस्त से, (3) पाट स्थापन (४) द्वा२ स्थापन, (५) ५शिक्षा समये, (6) प्रासा पुरुष स्थापने- આમલસારે સ્થાપન સમયે અને છેલ્લે, (૭) ધ્વજા પ્રતિષ્ઠા સમયે એમ સાત વખત પુણ્યાહ પ્રસંગે મુહૂર્ત અવશ્ય વાસ્તુ પૂજન કરવું. ૨૨ प्रासाद निर्माण कालमें चौदह मुहूर्तमें वास्तु शान्ति करनी चाहिये. फिर भी उसमें शिला स्थापन समय पर कुंभस्तंभ द्वार स्थापन पाट भारोट लगाने पद्मशिला लगाने वकत प्रासाद पुरुष स्थापन काले आमल सारा वजा प्रतिष्ठा समय अिन सात पुण्याह प्रसंगोपर वास्तु पूजन अवश्य करना । २२ अब प्रासाद वेधादिः- विभक्ति तलच्छन्दाय शिवरोध हि कारयेत् । अर्धा श्धिानकं ख्याते तलच्छेद तथाभिधम् ॥ २३ ॥ પ્રાસાદના તળછેદને વિભક્તિ પ્રમાણે જ ઉપર શિખર કરવું, ઉપરનું શિખર જે નામથી ઓળખાતું હોય તેજ તળછેદ રાખવું, તેમાં ફેરફાર કદિ ન કર. ૨૩ प्रासादके तलच्छेदकी विभक्ति अनुसार ही ऊपर शिखर करना; ऊपरका शिखर जिस नामसे ज्ञात हो उसको हो तलच्छेद रखना चाहिये। ईसमें कभी फेर नहीं करना चाहिये । २३ हीनमाने कृते दोषाः कथ्यते तान् समासतः । आयुहानि द्वार हीने कौलि हीने धनक्षयः ॥ २४ ॥ अपद स्थापितैः स्तंभै महारोगो विनिदिशेत् । स्तंभ व्यासोदये हीने कान्ता तत्र विनश्यति ॥ २५ ॥ શાસ્ત્રમાં કહેલા માનથી ઓછું કરવાથી થતા દેશે હું કહું છું દ્વારા માનથી હીન કરવાથી આયુષ્ય ઘટે, કૌલી નાની કરવાથી લક્ષમીને ७ नालिहीने प्रनालहीने पाठान्तरे ·(१४) श्रीताशाजन मसाद (RImm . म ---Apresentation Real 11. १५ -- MARitent ThNHRASE --mak५- RanRINE n५ |-400+. अगर म्याति * ·. - । । -- - - . (१५) નાશ થાય કે પ્રમાણહીનથી પણ તે ફરી સ્તંભના પદથી વિમુખ જે સ્તંભ સ્થાપન કરવાથી મહારોગ ઉત્પન થાય. સ્તંભની જાડાઈથી કે ઊંચાઈથી ઓછું કરવાથી સ્ત્રીનો નાશ થાય. ૨૪-૨૫ शास्त्रमें कहे हुए प्रमाणसे' हीनकम करनेसे होते हुए दोषोंका वर्णन अब में करता हूँ-द्वार मानसे कम करनेसे आयुष्य घटता है. कौली हीन या प्रनाल हीन से लक्ष्मी का नाश होता है. पदके स्थानसे ओर जगह पर स्तंभ रखने से महारोग होता है, स्तंभके प्रमाणसे पतला या 'चाइ में प्रमाणसे हीन स्तंभ से स्त्रीका नाश होता है । २४-२५ प्रासादे पीठ हीने तु नश्यति गजवाजिनः । रथोपरथ हीने तु प्रजा पीडा बिनिर्दिशेत् ॥ २६ ॥ जंघा हीने भवेत् बन्धोनाशः कर्तुकारेदिको स्तथा । शिखरे हीनमाने तु नश्यति पुत्र पौत्रकाः ॥ २७ ॥ अपराजित પ્રાસાદ પીઠ વગરનું કરવાથી હાથીઘોડાના વાહનોની સમૃદ્ધિનો નાશ થાય, પ્રાસાદના રથ ઉપરથનાં ઉપાંગે આદિમાનથી ઓછા કરવાથી પ્રજાને પીડા કરાવે, મંડોવરની જંઘા ઓછી કરવાથી ભાઈઓ અને કર્તા કરાવનારને નાશ થાય, શિખર પ્રમાણુથી નાનું કરવાથી પુત્રો અને પૌત્રોને नाश थाय. २६-२७ प्रासाद के पीठ बीना करने से हाथी घोडाका बहिनकी समृद्धिका नाश होता है. प्रासादके अंगो पाङ्ग रथ उपरथ भवादि मानसे काम करनेसे ग्रजाको पीडा होती है। मंडोवरकी जंघा हीनसे भाईयों कर्ता और कराने चालोंका नाश होता है। प्रमाणसे छोटा शिखर बनानेसे पुत्र परिवारका नाश होता है । २६-२७ अति दीधे कुलोच्छेदा इस्वे व्याधि समुद्भवः । स्थपुटे स्थापने पीडा कर्ता तत्र विनश्यति ॥ २८ ॥ स्कंध हीनो कबंधश्च समसंधि शिरोगुरु । अप्रसारिते पादश्च पंचते धन नाशकाः ॥ २९ ।। अपराजितसूत्र શિખર તેના પ્રમાણથી લાંબું કરવાથી કુળને નાશ થાય, વધુ ટૂંકું - वायी व्याधिशेष थाय-(१) शिम२ मांधणे २४माछु ४२वाथी, (२) - ·રાપટ ઘરમાં બે ધવગરનું શિખર, (૩) સાંધચાળા વગરનું કામ, (૪) નીચેથી સાકડું અને માથા ભારે કામ, (૫) પ્રમાણથી નીચે સાકડુ હેય એ પાચ દેષ ધનલક્ષ્મી નાશ કરવાવાળા છે ૨૮-૨૯ शिखरप्रमाणसे लम्बा करनेसे कुलका नाश होता है छोटा करनेसें व्याधि रोग होता है. स्थुल नीचेसें बेहद मोटा करनेसे करानेवालोंको पीडा कारक और नाश करने वाला होता है । (१) शीखर बांधणे काम हो (२) चपट थरके वंध विना (३) सांध पर सांध हो (४) ऊपर चौडा और नीचेसे संकडा (५) प्रमाणसे नीचेका संकडा हो असा पांच दोप लक्ष्मीका नाश करता है । २८-२९ दिग्मूढो नष्ट छन्दश्च द्वायते हीने शिरोगुरुः । ज्ञेया दोपास्तु चत्तारो प्रासादाः कर्मदारुणाः ॥३०॥ अपराजितसूत्र वालाला -- -जापा-की+गासहामी+मरीजाबो- ----अधी-- -30- '30----१०• •.-0- -१७ ---२ -Tue मा वृक्षार्णय अ०१८- -१२- ध्यो-मा कमधील भीबो- 94-IN- कामदपीठ. आरबी-फा--ग्राम-अधर- ·. (१७) 4जी भीन्न यार होषी हा छ-(१) हिमूद डेय, (२) छ', (3) વ્યયથી એ છે કે અશુજ આય હાય અને (૪) માથા ભારે કામ હોય તે પ્રાસાદ 'કર્મમાં મહાભયંકર ચારે દોષે જાણવા. ૩૦ और चार दोष कहा है-(१) दिग्मूढ हो (२) छंदभंग हो .(३) व्ययसे कम और अशुभ आय हो (४) और शिरसें भारी कार्य हो तो वह प्रासाद कर्ममें महाभयंकर चार दोष है । ३० मानाधिक न कर्ता मानहीन न कारयेत् । शास्त्रोक्त विधि मानेन शुभद सर्व कामसु ।। ३१ ॥ निदेपिवास्तु શાસ્ત્રમાં કહેલા માનથી અધિક ન કરવું, તેમ માનથી ઓછું પણ ન કરવું, પરંતુ શાસ્ત્રોમાં કહેલા માન વિધિથી સર્વ કાર્ય કરવાથી તે શ્રેયને આપનારૂં જાણવું. ૩૧ शास्त्रमें कहे हुए मानसे हीन या अधिक कार्य न करना किन्तु शास्त्रोंके कहे अनुसार विधिमानसे करनेसे कार्य श्रेयस्कर होता है। ३१ यमचुल्लीवेधः- एक द्वित्रिक मात्राभि गर्भ गेह यदायतम् । यमचुल्ली स्तदा नाम कई भवं विनाशिकः ॥३२॥ अपराजित सूत्र પ્રાસાદના ગર્ભગૃહ (મંડપ કે ચાકીના પદ) પહેલાઈથી એક બે ત્રણ માત્રા ઊંડાઈમાં વધુ હોય તો તે બાંધનાર અને બંધાવનારનો વિનાશ કરનારે ચમચુલ્લી નામને વેધ જાણો. ૩૨ प्रासादका गर्भगृह (मंडप या चोकीकाएद ) चोडाइसे. एक दो या तीन मात्रा से भी गहराई में जास्ती हो तो वह कराने वाले और शिल्पी का विनाशक यमचुल्ली वेध कहते है । ३२ अगत्यां लोपयेदच्छाला शालायां मंडपं तथा । मंडपे नैव प्रासादा ग्रस्त श्चैद् दोषकारकः ॥३॥ प्रासादमंडन જગતીથી શાલા (ચકી), ચાકીથી મંડપ અને મંડપથી પ્રાસાદને ગર્ભગૃહ એમ, ઉત્તરોત્તર ભૂમિતલ ઊંચાં ઊંચાં કરવાં, તેમ ન કરવાથી દોષ : १२४ थाय छे. तेथी-ते-७५२ ४ म..उत्तरेत्तर भूमियी ४२di rj. 33 जगतीसे शाला (चौकी), चौकीसे मंडप और मंडपसे प्रासादका गर्भगृह यही रीतसे उत्तरोत्तर भूमितल उंचा-उंचा करना । भूमितस .

·. (१८) नीची फरने से दोपकारक है। (इससे उपर कहे अनुसार उत्तरोत्तर भूमि ऊ ची कराते जाना) ३३ भित्तेः पृथुत्वे यन्मान तच्दृत कम अव॑तः । गर्भमध्ये यदा रेखा महामम क्षया वहा ॥ २४ ॥ सूत्रसंतान પ્રાસાદની ભીતની જાડાઈના માન પ્રમાણે ઉપર શિખરના ગે કમથી ચઢાવવા પર તુ મૂળશિખરની રેખા=પાય જે ગર્ભગૃહમાં ગાળે તે તે નાશ કરનાર એ મહામ ઉપજાવનાર દેષ ઉત્પન્ન થાય, થાયે, માટે ગભારામાં શિખરનો પાયો ગળવા ન દે. ૩૪ प्रासादकी दीवारोंकी चौडाइके मान अनुसार ऊपरके शिखरोंके श्रृंङ्ग क्रमसे चढाना. परन्तु शिखरकी मुख्य रेखाका पायचा अगर जो गर्भगृहमें गलता हो तो वह नाशकर्ता एसा महामर्म दोष पैदा करता है। (इस लिये गर्भगृहमें शिखरका पायचा गलना न चाहिये) ३४ ८ छन्दभेदा न कर्तव्यो जाति में दो न वा पुनः । उद्भवेच्च महामो जाति भेदे कृते सति ॥ ३५ ॥ सूत्रसंतान, ૮ છદભેદના મામાન્ય અર્થ શિલ્પીઓમાં એક સરખુ જેવું, मान હોય તેવું બીજી બાજુ હેવું જોઈએ એમ મનાય છે પરંતુ છદભેદ સમજવા માટે ઘણું વાંચવું વિચારવાનું છે તેવુ સાહિત્ય શિ૯૫માં છે સગીત, કાવ્ય, રાગ, રાગણી, સ્વર આદિમા લઘુગુ કહ્યા છે, તેવી રીતે શિલ્પમાં પણ તેના છ પ્રકાર છદના બનાવે છે. (૧) भे७४ (२) ५३७६ (3) Hd108 (४) भूयि ६ (५) GALSE (6)-४ या छे. મેઋછ દમાં નાગરા, કાવિઠાદિ, ભૂમિજાદિ લતિનાદિ, સાઘાર, વિટાદિ એ છ છા કહ્યા છે, એવી જ રીતે ગુમ ડ૫ના છ છદ-સતા પડ૫ના છદ . વિતાન (ધુમટ)ના છદ, શાલાના છદ, પીઠના છંદ, લિંગના છ૬, વેદિકાના છદ, ‘નગરના છ - જળાશયના છંદ, રથયાત્રના છદ, એમ અનેક છેદ કહયા છે તે બધુ ઘણુ વિચારવા સમજાવે છે छ दभेदका सामान्य अर्थ शिल्पियामे एफ समान, एक ओर हो असा दूसरी ओर समान हो असा होता है किन्तु छंदभेद समझनेमे खूध मननीय विचारणीय साहित्य शिल्पशास्त्रमे है संगीत, काव्य, एला, स्वर, राग, रागिनी आदिमे लघुगुरु कहा है जैसा शिल्पमे भी छ प्रकारके भेद बताये है (१) मेरुछन्द (२) खन्डछन्द (३) पताकाछन्द (१) सूचिछन्द (4) उदिष्ट छन्द (६) नष्टछन्द कहा है। मेरछन्दमे (१) नागरा (२) द्राविड (३) लतिन (e) भूमिज (4) घिरांट (६) साधार छन्द है गूढनृत्य चद्रावलोक, भद्राव- लोक आदि जैसे मटपके,छन्द है वितान (गुबज ) के छन्द, शालाका छेद, पीठके छंद, लिङ्गके छंद, वैदिका छद, नगर के, मलाश्रयोंके, रथयत्रके आदि अनेक छद कहे है यह सब मननीय है। मेर .

·. , (१९). છદભેદ કે જાતિભેદના દે થવા ન દેવા જાતિભેદથી મહામમને રષિ ઉપજે છે. ૩૫ छन्दमेद और जाति भेदके दोष न होना चाहिये. जातिमेदसे महामन दोष पैदा होता है। ३५ पद हीन न कर्तव्य प्रासाद मठ मंदिरम् । एक स्तंभे कृते द्वारे पुत्र पत्नी धन क्षयः ॥ ३६ ॥ सूत्रसंतान દેવપ્રાસાદ, રાજપ્રાસાદ, મઠ કે જળાશયમાં પદ હીન ન કરવું. એક { સૂત્રમાં જ્યાં સ્તો આવે તેમજ મૂકવા. આડા એક સ્તંભ કે એકી સ્તંભે કે ઘરના વચ્ચે એકજ સ્તંભ આવે તો તે વેધથી પત્ર, સ્ત્રી અને લક્ષ્મીને નાશ થાય. ૩૬ देवप्रासाद, राजप्रासाद या मठ या जलाश्रयोमें पद हीन न करना, एक सूत्रमें जहां स्तंभो पंक्तिमे खडे करना. द्वारके मध्यमें स्तंभ नींद- नीय है. एकी स्तंभो या घरमें एक स्तंभ होनेसे वेधदोषसे पुत्र, स्त्री और लक्ष्मीका नाश होता है । ३६ दीर्घ मानाधिक हस्खे चक्रे चापि सुरालये । छन्दमेदे जातिभेदे हीनमाने महद्भयम् ॥ ३७॥ सूत्रसंतान દેવાલય માનથી લાંબુ, ટૂંકું કે વાંકું કે છંદભેદ કે જાતિભેદથી પર હોય કે માનહીન હોય તે દોષથી મહાભય ઉપજે છે. દ્વાર વચ્ચે એક તંભ કે ખૂણે શાખના ગાળામાં હોય તે દેષ મહાભય ઉપજાવે. પરંતુ દ્વારના ગાળામાં ભ કે એ धू। હોય તો नथी. (युग्मेषु भवेद् श्रेष्ठ) ३५ देवालय मानसे लंबा, ढूंका, वक्र या छंदभेद या जातिभेदसे पर हो या मानहीन होता महा भय कर्ता है. दरवाजेके बीच एक स्तंभ या कोना गलता हो तो दोष है किन्तु दो स्तंभ या. कोने गलते होतो दोष नहीं है । ३७ समतल च विषम संघाटो मुखमंडपे । भित्यन्तरे. यदा स्तंभः पट्टादि नैव दृष्यते ॥१८॥ सूत्रसंतान પ્રાસાદના આગળ મુખમંડપ જોડતા જે બે ખંડ ઊંચાનીચા વચ્ચે ભીંતનું ગળતી T ।

·(२०) અતર હોય તો સ્તભ કે પાટ આદિ સમવિષમ, આઘીપાછા કે કાચાનીચા છે તે તેમા દેપ લાગતું નથી (અંતર ન હોય તે દોષ જાણ) ૩૮ प्रासाद के सन्मुख मंडप जोडनेमें विचमें दीवारका अंतर हो तो स्तंभो या पट्टादि सम विषम या उच नीचा हो तो दोप नहीं होता है। १८ क्षणमध्येषु सर्वेषु' स्तभमेक' न दापयेत् । दद्यायुग्माकारमेव मूलगर्भ न पीडयेत् ॥ ३९ ॥ એક ખડ કે પદની વચ્ચે આડો એક ત ભ ન મૂકો, પરંતુ બે જેટે રૂભ મૂકવા પણુ ગજે પીડાવા ન દેવો (ગર્ભ દબાવા ન દે) ૩૯. एक खंड या पदके बीच एकही स्तंभ न रखना. बल्कि टोका योग युग्म स्तंभ रखना. किन्तु मृल गर्भ देवना न चाहिये । ३९ अल्पलेप बहुलेप समसंधिः शिरो गुरुः । अप्रतिष्ठा पादहीनं तच वास्तु विनश्यति ॥४०॥ सूनस तान ચણતર કામમાં સાધામ છે ચૂને કે બહુ ચૂને ભરેલ હોય તેમજ ચડ્યુતર કામમાં નીચે ઉપરના થરને સાથ ચાળો ન હોય તે અગર કામ માથાભારે (નીચે ઓમાર એ છે ને ઉપર વધુ હેય) હેય અગર પાયા પીઠ વગરનું હોય તેવુ વાસ્તુ પ્રાસાદ, રાજભવન, મઠ કે કરનારે જાણવું ૪૦ काममें चुनाकम या ज्यादा हो. थरका सांध चाला न हो. मस्तक मारि काम हो या तो नीम पीड वगैरा कम हो यह वास्तु नागकरने चाला जानना । ४० अवभिन्नदोषः-मिन्नदोपकर यत्स्यात् प्रासाद मठ मंदिरम् । मृपकै र्जालकै द्वारा राश्मिभि च प्रभेदितम् ॥ ४ ॥ ब्रह्मा विष्णु शिवार्काणां भिन्नदोषान्नदृष्यते । जिन गौरि गणेशानां गृहे मिन्नं विवर्जयेत् ॥४२॥ सूत्रसंतान પ્રાસાદ, મડ કે મદિરને ભિન્નદોષ કહ્યું છે, ઉંદર કે કાળીયાના વાળા હોય અગર ભાત ફાટીને સૂર્યના કિરણે ગર્ભગૃહમાં પ્રવેશતા હોય તે તે ભિન્નદેષ જાણ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવના દેવમદિરેમ ભિન્નદેષ લાગતું નથી, પરંતુ જિન, પાર્વતી અને ગણેશના 'મદિરમાં નિર્દોષ જળાશય નાશને - લાગે છે ૪૧-૪૨ ·- (२१ ) - *- ब . १ . ! . , -- Dssor SALDIN POSRNER प्राचीन द्वार ·(२२) प्रासाद गठ या मंदिरको भिन्नदोष कहा है चूहे या मकडाके जाले हो या दीवार जर्जरीव होनेसे सूर्यका किरण गर्भगृहमें दाखिल होती हो तो मिनदोष कहते है. ब्रह्मा, विष्णु या महेशके मांदरोंमें मिनदोष नही लगता; वरना जिन, पार्वती और गणेशजीकी मंदिरोंमे मिनदोष लगता है। ४१-४२ मंडलं जालकं चैव कीलक मुपिर तथा । छिद्र संविश्वकाराश्च महादोषा इति स्मृता ॥ ४३ ॥ सत्रसतान પ્રાસાદ કે ઘરમાં ભમરા મંડળ કરે, કળીયા જાળા કરે, જીવડાં ખેતરી બાકા પાડે ભમરા દર કરે-છિદ પાડે, (પ્લાસ્તર) ચૂનામા તડે પડે, પિપડી પડે, ભીમા ચીરા પડે તે મહાદેષકારક ભિન્નદેષ જાણવા. અર્થાત્ કર્તાએ જીદ્ધાર કરાવ. ૪૩ प्रासाद या घरमें भौरे, मकडी, भुनगे आदि भितो, जाले छिद्र आदि करे या चूनेमें फटीव करें तो यह महादाप कारक भिन्नदोप समझना अर्थात् कर्ताको प्रासाद भवनका जीर्णोद्धार कराना चाहिये । ४३ भूत मैव पिशादि राक्षसाश्च वसन्ति । तस्मात्यासाद निप्यन्ने सर्वथा प्रोक्षण चरेत् ।। ४४ ।। મયઋષિએ કહ્યુ છે કે પ્રાસાદ દેવ વગરને અપૂજય (વાશી) રાખવાથી તેમાં ભૂત, પ્રેત, પિશાચ, રાક્ષસને વાસ થાય છે માટે પ્રાસાદમા હમેશા દેવ પધરાવવા ૪૪ मय ऋपिने कहा है कि प्रासाद देवहीन अपूज्य रखनेसें उसमें मृत भेत पिशाच और राक्षसका वास होता है. अतः प्रासादमें हमेशा देव पिराजमान करना । ४४ निश्चिन्हे शिखर द्रष्टा ध्वजाहीन तथैव च । अमुरा वास मिच्छन्ति वजाहीने मुरालये ॥४५॥ प्रासाद मंडन ધ્વજને ચિહ્ન વગરના દેવાલય જઇને અસુરો વાસ, કરવાને ઈ છે છે, માટે મદિરમાં દેવ પધરાવીને ધ્વજા ચઢાવી ધ્વજા વગરને પ્રાસાદ ન . રાખવે. ૪૫ ·. • । (२३) ध्वजा चिन्ह विनाका शिखर देवालयका देखकर असुर बास करना चाहते है इस लिये मंदिरमे देव प्रस्थापित करके प्रासादका शिखर ध्वजाहीन नहीं रखना । ४५ ९ शुकनासा समा घटा न्यूना श्रेष्ठा नं चाधिका। एतन्माने न वारांगनाख्ये मंडपे च बलाणके ॥४६॥ सूत्रसंतान શિખરના શુકનાસ બરાબર મંડપને આમલસારે શામરણની મૂલ ઘંટા સમસૂત્રમાં રાખવા, પરંતુ શુકનાસથી ઘટા નીચી હોય તો શ્રેષ્ઠ છે. પરંતુ શુકમાસથી ઘટા ઊંચી ન રાખવી એજ માન પ્રમાણ નૃત્યમંડપ કે બલાણુક (પ્રવેશદ્વાર પર મંડ૫)ના આમલસારા સમસૂત્રમાં રાખવા કે શકનારાથી નીચા રાખવા. ૪૬ शिखरके शुकनास बराबर मंडपका आमलसारा था उसके शामरणकी मूल घटा समसूत्रमें रखना. शुकनाससें नीची घटा उत्तम. किंतु शुक- नाससे अचो घटा नही रखना. इसी मानके समसूत्र नृत्यमंडप या बलाणक (प्रवेश मंडप)का आमलसाराचटा रखना । ४६ न कदापि ध्वजाद'डा स्थाप्यो वै गृहमंदिरे । कलशामलसारौ च शुभदौ परिकिर्तितौ ॥४७॥ यिवेकविलास ગૃહસ્થના ઘરમાં જે ગૃહમંદિર હોય તે તે પર કદાપિ વજદંડ ન ચઢાવ; પરંતુ આમલસારે અને કળશ ચઢાવવાથી તે શુભને દેનારૂં •:: ४७ गृहस्थके घरमें अगर देवमंदिर होतो उस पर कभी ध्वजदंड नही चढाना. किन्तु आमलसारा और कलश चढानेसें शुभ देनेवाला समझना । ४७ ૯ અપરાજિત સૂત્ર સંતાનના સૂત્ર ૧૮૫ ના તેરમા લેકમાં આ મતનું સમર્થન કરે છે જ્યારે તેજ ગ્રંથ અન્ય સ્થળે શુકાનાસન બરાબર મંડપને આમલસારા સમસત્રમાં રાખવાનું કહી ઘંટા નીચે ન રાખવો તેવું કહે છે. પ્રાસાદમંડન, વાસ્તુરાજ, વાસ્તુમંજરી, જ્ઞાનરત્નકેશ આદિ ગ્રંથમાં અહીં ઉપરોક્ત આપેલા મતનું સમર્થન કરે છે. अपराजित-सूत्रसंतान के सूत्रं १८५ के तेरमे श्लोकमें इस मतका समर्थन करते है हालांकि इसी ग्रंथमें अन्य स्थल पर शुकनास बराबर मंडपकी घंटा समसूत्र रखना. नीची नहीं रखनेका कहा है। प्रासादमण्डन, वास्तुराज, वास्तुमंजरी, ज्ञानरत्नकोश आदि ग्रंथोमें यहां उपरोक्त दिये हुए मतका समर्थन किया गया है। ' 7 .

·(२४) -अय देव प्रतिमा गृहपूजा प्रमाणादि दोषाः ।। गृहपूजा योग्य प्रतिमा प्रमाण:- अंगुष्ट पर्व दारम्य वितम्ति विदेवतु । गृहेषु प्रतिमा पून्या नाधिका शस्यते बुधैः ॥ ४८ ॥ मत्स्यपुराण મસ્યપુરાણુ કારે કહ્યું છે કે અગુઠાના પર્વથી વહેત (નવ આગુલ) સુધીની દેવ પ્રતિમા ઘરને વિષે પૂજવી તેથી મોટા પ્રતિમા ગૃહપૂજામાં બુદ્ધિમાને ન રાખવી. નવ હાથની મૂર્તિ સુધી દેવાલયમાં અને તેથી વિશેષ મેટી મૂર્તિ ખુલ્લામાં પૃજવાનુ વિશ્વકર્માએ અન્ય 2 મા કહ્યુ છે નિર્દોષ- વાસ્તુમાં બાર આગળ સુધીની મૂર્તિ બ્રાહ્મણને ઘેર, નવ આગળ સુધીની મૂર્તિ ક્ષત્રિયને ઘેર, સાત આગળની વૈશ્યને ઘેર, પાચ આગળ સુધીની શુદ્ધના ઘરને વિષે પૂજવા કહ્યું છે …૮ मत्स्यपुराण कारने का है। अंगूठेको पोरसे बालिश्त (नौ इंच) भरकी देव प्रतिमा घरमे पृजना, इपसे बडी प्रतिमा गृहपूजामे बुद्धि मानको नहीं रखना चाहिये । नौ हाथकी मूर्ति देवालयमें पूर्जना और इससे वही खुल्लेमें पूजनेका कहा है)। ४८ (निदेपि वास्तु ग्रन्थमे चारह आंगुल तफकी मूर्ति ब्राह्मणांके घर, चौ आंगुलकी क्षत्रियोंके, सात आंगुलकी वैश्योंके, और पांच इंचकी मूर्ति शूद्रोंके घरमें पूंजनेका कहा है ।) गृहे लिङ्गा द्वयं नार्य गणेशंत्रयमेव च । शक्ति त्रय तथा शंख मत्स्यादि दशकांकिम्ः ॥ ४९ ॥ द्वे चक्रे द्वारिकायास्तु शालिग्राम ट्रय तथा द्वौ शंग्यो नायेत् तत्र सूर्य युग्मं तथैव च । तेषां च पूजने नैव उद्वेग प्राप्नुयांद्गही ॥ ५० ॥ रुपमण्डन ગૃહસ્થના ઘરને વિષે એક પૂજામાં બે લિંગ, ત્રણ ગણપતિ, ત્રણ દેવીમુર્તિ ત્રણ શખ, મસ્યાદિ દશ અવતા, દ્વારકાના બે મુખવાળા બે શાલિગ્રામ દ્વારકાના બે શએ, અને બે સૂર્યની મૂર્તિઓ તે સર્વે એક પૂજામાં પૂજવા નહીં તેથી ઉદ્વેગની પ્રાપ્તિ થાય છે ૪-૫૦ ·. ( २५ ) गृहस्थके घरमें पूजामें दो लिंङ्ग, तीन गणपति, तीन देवीमूर्तियां, तीन शंख, मत्स्यादि दश अवतार, द्वारिकाके दो मुखबाले दो शालिग्राम, द्वारिकाके दो शंख और सूर्य की दो मूर्तियां-ईन सब एक पूजामे रखना नहीं चाहिये, क्योंकि उससे उद्वेगकी प्राप्ति होती है । नैक हस्तादि तोऽन्यूने प्रासादे स्थिरतां नयेत् । स्थिर न स्थापयेतहे गृहीणां दुःख कृच्चयत् ॥ ५१ ॥ सूत्रसंतात એક ગજથી નાની દેરીમાં સ્થિર લિખ કે પ્રતિમાનું સ્થાપન ન કરવું ગૃહસ્થ પિતાના ઘરમાં મૂર્તિ કે લિની સ્થિર સ્થાપન કદી ન કરવી. સ્થિર કરવાથી તે દુઃખદાયક થાય છે. ( રૌદ્ર પ્રતિમા ચંડી, રવાદિની ગૃહસ્થને ઘેર સ્થાપના ન કરવી. પૂજામાં પ્રતિમા ચળ રાખવી. ) પ૧ ~ एक गजसे छोटी देवकुलिकामे स्थिर लिंङ्ग या प्रतिमाकी स्थापना करना नहीं । गृहस्थको अपने घरमें मूर्ति या लिंङ्गकी स्थापना नही करना । स्थिर करनेसे गृहस्थको दुःख कारक होता है । रौद्र प्रतिमा चंडी-भैरवादिकी स्थापना गृहस्थके घर कभी नही करना. पूजाके लिये चल प्रतिमा ही रखना । ५१ प्रतिमा काष्ट लेपाश्म दंत चित्रायसां गृहे । मानाधिका परिवार रहिता नैव पूजयेत् ॥ ५२ ॥ मत्स्यपुराण प्रतिभा (१) ४ष्टनी, (२) अपनी, (3) पाषाणुनी, (४) iतनी, (५) चित्रनी, (6)ो-ययातुनी, न्ने भानथी न्यून , मधिर डाय? પરિવાર રહિત હોય તે તે ગૃહસ્થના ઘરે પૂજવી નહિ. અર્થાત્ ધાતુની પ્રતિમાનું ગૃહે પૂજન કરવું. (નોટઃ- ચિત્ર, લેપ કે દાંતની પ્રતિમાના દેાષ અન્ય ગ્રંથોમાં કહ્યા નથી. ) પર प्रतिमा (१) काष्टकी- (२) लेपकी (३) पाषाणकी (४) दांतकी (५) चित्रकी-ओर पंचधातु लोहकी मानसे अधिक या कम हो या परिवार रहित हो तो गृहस्थके घर पूजना नहीं - अर्थात् धातुकी प्रतिमाका गृह पनन करना । (नोटः चित्र, लेप या दांतकी प्रतिमाका दोष अन्य अन्धोमें कहा नही. है ) ५२ -.

·(२६) नेमिनायो वीर मल्लीनायौ वैराग्यफारकाः । त्रयो चे मंदिरे स्थाप्या न गृहे शुभदायका ॥ ५३॥ आचार दीनकर न ति शमा (१) नेमनाथ, (२) महावी२२वानी मन (3) મલ્લીનાથજી એ ત્રણે વિરાગ્યકારક છે તેથી એ ત્રણ પ્રતિમાઓ પ્રાસાદને વિષે સ્થાપન કરી પૂજવી શુભદાયક છે, પરંતુ ઘર મદિરમા તે ત્રણે પ્રતિમાઓ સ્થાપન કરવી શુભકારક નથી પ૩ जैन तिर्थंकरोंमे नेमिनाथजी, महावीरस्वामि और मल्लीनाथजी ये तीनां वराग्यकारक है। जिससे इन तीनोंकी प्रतिमा प्रासादमे स्थापन करना शुभदायक है, लेकिन घरमंदिरमें यह तीनोंकी प्रतिमाओकी स्थापना शुभदायक नहीं है । ५३ अय प्रतिमा दोपा- किलिका छिद्र मुपिरस बालक संधयः । मंडलानि च गारश्च महाषण हेतरे ॥५४ ॥ देवतामूर्ति प्रकरणम् પ્રતિમાના દ્રવ્ય-પાષાણુ કે કાષ્ટના ખીલા, છિદ્ર, પિલાણ, જીવના જાળા, સાંધા, મ ડલાકાર રેખા કે ગાર ગાઠા હેય તેવા દૂષણવાળું દ્રવ્ય દોષ કારક જાણવું ૫૪ प्रतिमाके द्रव्य-पापाण या काष्टमें कील, मुराख, पोल, जीवजंतुके जाले, सांधा, मंडलाकार रेखा, गार या गांठ हो वो यह दूपणवाला द्रव्य दोपफारक है। ५४ रसितव्ये परिवारे दोपदा वर्णसंकराः । न समांगुल संख्येप्टा प्रतिमा मानकर्णिके ॥५५॥ रुपमंडन दे.मू प्र. પ્રતિમાના પરિવારમાં કે પરિકરમાં પથ્થરની વણસ કરતા ( બે રંગ અગર રેખાવાળા હોય તો તે દોષકારક છે પ્રતિમાની ઊ ચાઈનું પ્રમાણ એકી આંગુલનું રાખવું ઈષ્ટ છે ૫૫ प्रतिमाके परिवारमें या परिफरमें पत्थरकी वर्णसंकरता (दो रंगवाला पा रेखावाला) हो तो वह दोपमय है। प्रतिमाकी ऊंचाइका प्रमाण सम अंक न रखना ईट है, दो अंगुल (दोहरा) नहीं रखना । ५५ १० 4 ·(२७) पाणिपाद विहिनांजातु धनक्षय विनाशिनी । चिरंपर्युषिता यातु नादर्तव्या यतस्ततः ।।५६ ॥ मत्स्यपुराण ટૂંકા હાથ પગવાળી કે અંગ વગરની પ્રતિમા ધનને નાશ કરે છે. અવાવરૂ પ્રતિમાઓ જયાં ત્યાંથી ગ્રહણ ન કરવી. ૧૬ छोटे हाथ पांववाली या अंगहीन प्रतिमा धरका नाश करती है। इधर उधरसे जैसी तैसी पड़ी हुई बिनउपयोगी प्रतिमा ग्रहण नहीं करना । ५६ १० नासाहीना श्रिय हन्ति दुःख दैन्ये कपोलयोः । ऊग्रदक् प्रतिमा शीध्र निहनिष्यति नायकम् । ५७ ॥ मयमतम् મયઋષિ કહે છે કે નાસિકાહીન પ્રતિમા લકમીને નાશ કરે છે, બેઠેલા ગાલવાની પ્રતિમા દુઃખ આપનારી જાણવી, ભયંકર દેખાવની પ્રતિમા કરાવનારને શિધ્ર નાશ કરે છે. પ૭ मयऋषि कहेते है कि नासिकाहीन प्रतिमा लक्ष्मीका नाश करती है । वेठे हुए गालवाली प्रतिमा दुःखदाता समझनी, भयंकर दिखाती प्रतिमा करानेवालेका जल्दी नाश करती है । ५७ ૧૦ પૂજનિક મુખ્ય પ્રતિમા ભંયકર સ્વરૂપવાળા પશ્ચિમ અને ઉત્તર ભારતમાં બહુ ઓછી જોવામાં આવે છે. જો કે મુખ્ય પ્રાધાન્ય સ્થાપિત ન હોય તેવા સ્વરૂપવાળી મતિઓ ભયંકર હોય તેવી શિવ સ્વરૂપમાં અરધુરાદિ વિષ્ણુમાં નૃસિંહાવતાર સ્વરૂપ, ચંડી કાલીદેવી સ્વરૂપ, ચંડીના સ્વરૂપમાં શરીરનાં પાંસળા હાડકાં દેખાતી સ્તન પેટ ઉપર વીછી દેખાતી -સપના આભૂષણવાળી મૂર્તિઓ જૂની જોવામાં આવે છે, તેની મૂર્તિ પૂજનિક બહુ ઓછી છે, વિશેષ કરીને પ્રાસાદની જધા કુંભના વિભાગમાં કરેલી હેય છે. જો કે પૂર્વ ભારતમાં બંગાળમાં “ કાળી”ની મૂર્તિ જીભ કાઢેલી ભયંકર રૂપવાળી શત્રુનું મર્દન કરતી પ્રમુખ રીતે પુજાય છે. भयंकर पुज्य मुख्य प्रतिमा पश्चिम और उत्तर भारतमें कम देखनेमे आती है। शलांकि प्रधान रुपसे स्थाषित न हो एसे स्वरूपवाली भयंकर मूर्ति हो-जैसे कि शिवकी अधोरेश्वर विष्णुका नृसिंहावतार चंडी और कालीकास्वरुप, चंडीका शरीरकी हडीया देखाइ देते है। लटकते स्तनवाली पेट पर बिच्छुवाली एसा रुद्रस्वरुपयाली पुरानो मूर्तियां हम देखते है। किंतु मुख्य प्राधान्य स्थान पर पूज्य होने के बजाय प्रासादकी अंधा कुमा के थरके विभागमें बनायी हुी है। पूर्व भारतमें बंगालमें काहिकीकी भूर्ति मुंहसे जीया नीकलती हुई शत्रुके मर्दन फरती पूजाती है। विर मैसुर प्रांतमे महिषासुरमर्दिनीकी मूर्तियां भी पूजाती है। લડતા ·(२८) उर्च द्रष्टिय रौद्री च राष्ट्र राज्ञो क्षयंकरी । अधोद्रष्टिय रौद्री च अचंके निहनिष्यति ॥ ५८ ॥ यदि नासाग्रद्रष्टि स्यात् शिल्पाचार्या विनश्यति । पार्श्वदृक् बंधुनाशाय समद्रष्टि तुं कारयेत् ॥५९॥ देवतामूर्ति प्रकरणम् પ્રતિમાની ઊંચી કે વિકરાળ દષ્ટિ હોય તે રાજા અને રાજ્યનો નાશ કરે, નીચી કે ક્રોધાયમાન દૃષ્ટિવાળી પૂજનારને નાશ કરે, નાસિકા તરફ દષ્ટિવાળી પ્રતિમા શિલ્પી અને આચાર્યનો નાશ કરે, પડખે દષ્ટિવાળી ભાઈઓને નાશ કરે, માટે સમદષ્ટિવાળી પ્રતિમા કરાવવી ૫૮-૫૯ प्रतिमाकी दृष्टि उर्च या रौद्र हो तो राष्ट्र और राजाका नाश करती है । नीची और क्रोधित द्रष्टिनाली प्रतिमा पूजकका नाश करती है । नाककी और द्रष्टिवाली शिल्पी और आचार्यका नाश करती है । चगलमे द्रप्टिवाली प्रतिमा माई ओंका नाश करती है । अतः ममद्रष्टिवाली प्रतिमा कगनी चाहिये । ५८-५९ जंघा हीना भवेत् भक्षा कटि हीना च घातिनी । अघो हीनानि दुःखाय शिल्पिनो भोग वर्जिता ॥ ६० ॥ भाले नखे मुखे चैव क्षीणोऽधिके कुलक्षयः । कृशा द्रव्या विनाशाय दुर्भिक्षाय कृगोदरी ॥ ६१ ॥ अपराजित પાતળી જા ઘવાળી પ્રતિમા ભક્ષણ કરે, કેડથી પાતળી કર્તાને ઘાત કરાવે, નીચેથી પાતળી પ્રતિમા દુ ખ આપે અને શિલ્પીની સમૃદ્ધિને નાશ કરે કપાળ, નખ, મુખ વગેરે પાતળા હોય તેવી પ્રતિમાથી દુકાળ પડે ૬૦-૬૧ पतलो जांपवाली प्रतिमा भक्षण करती है. कमरसे पतली कर्ताका घात कराती है नीचेसे पतली दुःखदायक और शिल्पिकी समृद्धिका नांशकरनेवाली है कपाल, नख, मुख आदि पतले हों एसो प्रतिमासे अकाल होता है । ६०-६१ रुदंती च हेसन्ती चाधिकाग च शिल्पिना- अति दीर्वा च द्रष्टा चेद गौ ब्राझग विनाशिनी ॥ ६२ ।। ११ मंदिवाना पाटान्तर मदसे मरे हुए अंगवाली विष्णुसहिता-पतन चलन पैदा यसन चैव रोदनम् । उत्पादन हतिश्चैरै दाह प्रवसन बलात् ॥ ८ ॥ - ·सांधार-महापासादकां द्वयजंघायुक्त मंडोवर । । Twwwwwwww " मा IPL . LITA ·(३०) રૂદન કરતી, હસતી કે અધિક અંગવાળી પ્રતિમા શિલ્પીએ કરી હોય કે પ્રમાણુથી ઘણી લાબી દેખાતી હોય તો તેવી પ્રતિમા ગાય અને બ્રાહ્મણને નાશ કરે છેદર रुदन करती इंसती या अधिक मंगवाली प्रतिमा शिल्पिने बनाइ हो या प्रमाणसे अधिक लंबी दिखाती है जैसी प्रतिमा गाय और ब्राह्मणांका विनाश करती है। अन्याय द्रव्य निष्पन्ना पर वास्तुदलोद्भवा । हीनाधिकाझी प्रतिमा स्व परोन्नति नाशिनी ॥६॥ विवेक विलास અન્યાયથી પેદા કરેલા ધનથી પ્રતિમા કરાવી હોય અથવા બીજા કામ સારૂ લાવેલા પાષાણુની પ્રતિમા કરાવી હોય કે હીન અ ગવાળી કે અધિક અ ગવાળી પ્રતિમા પિતાને કે પારકાને નાશ કરે છે ૬૩ अन्यायसे उपार्जित धनसे प्रतिमा वनवाई हो या किसी अन्य कामके लिये, लाये हुए पत्थरसें वनवाई हो अथवा हीन अङ्गवाली या अधिक अङ्गवाली प्रतिमा हो तो वह अपना या औरोंका नाश करती है । ६३ नतेनं रोदनं हास्यमुन्मीलन निमीलने । देवा यत्न प्रकुर्वन्ति तत्र विद्यान्महद्भयम् ॥ ६४ ॥ रुपमंडन જે સ્થાને દેવ પ્રતિમા શબ્દ કેરે, રૂદન કરે, હાસ્ય કરે અથવા ની ઊંચી કે તીરછી દષ્ટિ કરે કે સ્વય ચલાયમાન થાય તે સ્થળે મહા ભય ५२ ६४ जिस स्थान पर देवप्रतिमा शब्द करें, हास्य करें अथवा नीची, ऊंची या टेढी द्रष्टि करें अथवा स्वयं' चलायमान हो उस स्थान पर महाभय पैदा होता है । ६४ संस्कृते तुलिते चैव दुष्ट स्पर्श परीक्षते । चाण्डाल पवितया द्रष्टया मृतिकादि निरीक्षिता ॥ ६५ ॥ हृते दिने च लिंगे च प्रतिष्ठा पुनरेव च ॥ सूत्रसंतान-अपराजित અપરાજિતકાર કહે છે કે કારણવશાત્ તોલ કરેલી, દુષ્ટ મનુષ્યના પર થયેલી, ચિરાયેલી અગર પરીક્ષા કરવી પડેલ મૂર્તિ, પતિત કે ·(३१) ચાંડાલને સ્પર્શ થયો હોય કે રજસ્વલા કે સુવાવડી સ્ત્રીની દૃષ્ટિ પડેલી હોય તેવી પ્રતિમા કે લિંગની ફરીથી પૂર્વવત્ પ્રતિષ્ઠા કરવી. ૬૫ अपराजितकार कहते है कि किसी कारणसे तुली हुई, दुष्ट- मनुष्यसे छुई हुई, चुराई हुई या तो जांचकी हुई, पतित . और चाण्डालसे स्पर्शीत, रजस्वला या जच्चासे देखी हुई जैसी प्रतिमा या लिङ्गकी फिरसे पूर्ववत् प्रतिष्ठा करनी चाहिये । ६५ अति ताब्द शतास्यान्मूर्तिः स्थापिता या महत्तमै । खंडिता स्फूटिताप्यर्चाऽ अन्यथा दुःख दायिका ॥६६।। देवतामूर्ति प्रकरणम् , , જે મૂર્તિ સે વર્ષથી પૂજાતી હોય કે મહાત્મા પુરુષે એ સ્થાપન કરેલી હોય તેવી મૂર્તિ કદાચ ખંડિત કે ફાટેલી હોય તે પણ તે પૂજવી; પરંતુ બીજી એવી ખંડિત મૂર્તિ પૂજવાથી દેષ લાગે છે. ( શિવલિંગ કે બહુ મેટા તીર્થને માટે આ સૂત્ર એગ્ય છે. ત્યાં સામાન્ય રીતે આ સૂત્રને उपयोग ४२व नहि. ) ६६ जिस मूर्तिको पूजनेमें सो वर्षसे अधिक समय व्यतीत हुए हो या किसी बड़े महात्माने जिस मूर्तिकी स्थापनाकि हो, एसी मूर्ति खंडित या फटी हुई होते हुए भी उसे पूजना, किन्तु और कोइ एसी मूर्ति पूजनेमें दोष होता है । ( शिवलिङ्ग या बहुत बडे तीर्थके लिये यह सूत्र योग्य है। वहां सामान्यतः इस सूत्रका उपयोग नहीं करना चाहिये । ) ६६ तत्तत् स्थानेषु ये देवा स्थापिताश्च महत्तरैः । तत्सानिध्य सर्वकाले व्यङ्गिता न पि न त्यजेत् ॥ ६७ ॥ वैखानसागम् ધખાનસાગમ અર્ચા પદ્ધતિ અને ઈશ્વર સંહિતાકાર કહે છે કે ઉત્તમ સ્થાનમાં મહાપુરુષોએ સ્થાપન કરેલ કે તેમની સાનિધ્યમાં સ્થાપન થયેલ હોય તેવી મૂર્તિ કે લિ, વ્યંગ હોય તે પણ કઈ કાળે તે મૂર્તિ તજવી नहीं. (शिवदि मने महातीर्थ माट) १७ वैखानसागम अर्चा पद्धति और ईश्वरसंहिताकार कहते है कि उत्तम स्थानमें महापुरुषोंने स्थापनकी हो या उनके सानिध्यमें स्थापित /- ·11 - (३२) हुई हो औसी मूर्ति या लिङ्ग व्यङ्ग होते हुए भी कभी उनका त्याग नही करना चाहिये (शिवलिङ्ग और महातीर्थके लिये ) ६७ खंडितं स्फुटितं भग्नं चलितं चालितं तथा । पतितं पातितं जीर्णममिलिनो समुद्धरेत् ॥ ६८॥ प्रासादमण्डन ખ ડિત થયેલ કે ફાટેલું કે ભાગેલ કે ચલિત થયેલ કે ચલાયેલ લિડ હોય, તે પાપીઓથી અપવિત્ર થયું હોય, અગ્નિથી બળેલુ હિાય, પણ તેવી શિવલિંગ (ન તજવી) ને લેપાદિથી સમુદ્ધાર કર્યો ૬૮ खंडित, फटाहुआ, टूटाहुआ, चलितहुआ या हटायाहुआ, पापी- ओंसे अपवित्र हुआ हो, आगसे जलाहु हो फिर भी एसे शिवलिङ्ग ( का त्याग न करते ) का लेयादिसे समोद्धार करना । ६८ नवीनापि जीर्णामाया चातिव शोभना । परिष्कृता ऽ परिष्कृता वा तत्र दोपो न विद्यते ॥ ६९ ॥ १२ નવીન કે જીર્ણ પ્રાચીન પ્રતિમા હોય પણ તે મૂર્તિ રમ્ય અને અતિ મનહર આકર્ષક હોય તે તે ગમે તેવી અવસ્થામાં પરિષ્કાર કે અપરિષ્કાર (ખડિત કે ત્રુટિત) હોય તે પણ તેવી મૂર્તિ દેષિત ગણાતી નથી. (આ सूत्र मा ३५ छे ) ६६ नेयी या जीर्ण प्रतिमा हो पर अगर यह मूर्ति रम्य अति मनोहर आकर्षक हो तो चाहे कोभीभी अवस्थामें परिष्कृत या अपरिष्कृत ( खंडित या टूटी हुश्री ) हो तो भी वह दोपित नहीं है । ( यह सन अपवाद रुप है ) ६९ नेख केशा भूपणादि शम बत्राद्यलंकृतिः । विपमा व्यंगिता नैव दुपयेन्मूर्ति रंगकम् ॥ ७० ॥ अपराजित सत्र १० याय' ५१ हे - शास्त्रमान विहिन यदरम्य न तद्विपाश्चिताम् । प्रयेपामेवेतदम्य लग्म यत्र च यस्य हृत ॥ १०५-अ.४ જે મ િરામપ્રમાણ ન થાય તે વિદ્યાને રમ લાગતી નથી પરંતુ કેટલા એક એવો મત છે કે જેનું મન જ આગળ લાગ્યું કે તેને તે પ્રિય લાગે છે शुक्राचाय भी कहे जो मृति शास्त्रप्रमाण विहिन हो 47 तज्जयो को रम्य नहि फिन्तु शितका युस यह प्रिय औरच्छी त पमा मत है जिसका मन जहाँ लग्न हों, है। ताकी जासे प्रीत ताही ताको सुहात.), -- ।

·सूर्य मंदिर. मोढेरा (गुजरात) ३ rea Farm वितान (गुम्बज) आबु ·. RA तोरण (कमोन) स्तम्भपंक्ति नृत्यमंडप मोठेरा (गुजरात) प्रतोल्या तोरण. बडनगर (गजान ) ·- (३३) २ भूतिना नम, श, माभूषण, मन, शव है आभूषणे। विषम- અયોગ્ય, વાંકા કે ખંડિત થયા હોય તે પણ તે મૂર્તિના અંગને દૂષિત કરતા નથી, તેથી તેવી મૂર્તિ વ્યંગ કે ખંડિત ગણાતી નથી. ૭૦ - जिस मूर्तिके नख, केश, आभूषण, अस्त्र, शस्त्र या वस्त्रोंके आभूषण विम अयोग्य और टेटे, खंडित हो गये हों तो भी वे मूर्तिके अङ्गोको दूषित करते नहीं जिससे एसी मूर्तिको व्यंगित-खंडित नहीं मानना । ७० शान्ति पुष्टादि कृत्यैश्च पुनः सा च समीकृता । पुनरथोत्सव कृत्वा प्रतिमाऽयं ते सदा ॥ ७१ ॥ वैखानसागम ઉપર કહી તેવી ખંડિત થયેલી મૂર્તિનાં આભૂષણ અસ્ત્રશસ્ત્ર વગેરેને ફરીથી ચગ્ય બનાવીને શાન્તિ પુષ્ટાદિ કાર્યો વડે તેમજ ફરીથી રથોત્સવ -વરઘોડો કાઢીને તે મંગળ પ્રતિમાનું સ્થાપન કરી અર્ચન-પૂજન કરવું. ૭૧ उपरोक्त कहीहुई एसी मूर्तिके आभूषण, अस्त्र, शस्त्रादि फिरसे योग्य बनाकर शान्ति पुष्टादि कार्योसें ओर रथोत्सव करके उस मंगल प्रतिमाकी स्थापना करना, और पूजन-अर्चन करना । ७१ स्थापिता चैव या मूर्ति स्थगिता चेद्विसंर्जयेत् । तन्मूर्तिः प्रकर्तव्या नान्यमूर्तिः प्रवेशयेत् ।। ७२ ॥ नख केशा घंगकैश्चहारैः कंठ विभूषणैः । कंकण कटिसूत्रैश्च कीरीट कुंडलादिभिः ॥ ७३ ॥ वनमाला तुरगा या नूपूरैः पाद कंकणैः । शस्त्राधायुध भेदेश्च व्यभि वामपि न तां त्यजेत् ।। ७४ ॥ સ્થાપિત મૂર્તિ ભંગ ખંડિત થઈ હોય તે વિસર્જન કરી અન્ય મતિને પ્રવેશ કરાવી સ્થાપિત કરવી. પરંતુ જે તે પ્રતિમાના નખ, કેશ, मगार, २, ४, टिसूत्र, शिटस, वनमाता, वाहन घोडी, નૂપુર, ઝાંઝર કે શસ્ત્રાદિ આયુધ ખંડિત થયાં હોય તે તેને સુધરાવીને પુનઃ ક્રિયા વિધિવત્ સ્થાપન કરવી. પણ તેને ત્યાગ ન કરે. ૭૨-૭૩-૭૪ ·(३४) स्थापित मूर्ति व्यंग खंडित हुई हो तो विसर्जन करके अन्य मूर्ति प्रतिष्ठ करके स्थापित करना. किन्तु अगर मूर्तिके नख, केश, अंगहार, कंठा भूपण, कंकण, फदिमत्र, किरिट, कुंडल, वनमाला, वाहन अश्व, नूपुर, झांझर, शस्त्रादि आयुध खंडित हुए हों तो उनको समुद्धार करके विधिवत् स्थापन करना. किन्तु त्याग नहीं करना । ७२-७३-७४ धातु रत्न विलेपोत्या व्यन संस्कारयोग्यक । काष्ट पापाण जा भग्ना संस्कार हीनदेवता ॥ ७५ ॥ रुपमण्डन ધાતુ કે રસ્તની મૂર્તિ ખડિત કે વાકીચૂંકી થઈ ગઈ હોય તે પણ સરસ્કાર યોગ્ય પૂજનિક જાણવી પરંતુ પાષાણુ કે કાઈની પ્રતિમા અ ડિત થઈ હોય તે તે સસ્કારને યોગ્ય ન જાણવી ( અન્ય ગ્રથમા ધાતુ, લેપ, ચુનાની પ્રતિમા વિકલાંગ ખંડિત થઈ હોય તેને ફેર સુધારી પૂજવાનું કહ્યું છે પણ તે કયા કેવા સ્થાને તે વિચારીને કરવું ) ૭૫ जंधाना तापसरुप अने युग्म स्वरुपो ·1 अग्नीदेवनु स्वरुप १ . धातु या रत्नकी प्रतिमा खंडित या टेढी मेढी हो गई हो तो भी संस्कार योग्य पूजनीक जानना. परन्तु पत्थर या लकडीकी मूर्ति खंडित हो गई हो तो वह फिर संस्कारके योग्य नहीं है। (अन्य ग्रन्थोमें धातु, लेप, चूनेकी प्रतिमा विकलांग हुइ हो तो फिर - सुधार कर पूजनेका कहा है। पर कहां और किस स्थान पर यह सब सोचके कार्य करना ।) ७५ . PP 1 h AM PosmATRA Pano ... दोषो लघुत्तरे विबे नैव त्याज्य कदाचन । बाहुच्छेदे करच्छेदे पावच्छेदे तथैव च ॥ ७६ ॥ तथैव स्फूटिते भिन्ने यस्मिन्नवयवे गते । वैरूप्य जायते यस्य तत् त्याज्य प्रायशो भवेत् ॥७७॥ शिल्परत्नम् :-શ્રી કુમાર શિત્પરત્ન ગ્રંથમાં કહે છે કે જે મૂર્તિ બહુ દોષ કે વિશેષ ખંડિત ન હોય તેવી મૂર્તિને ત્યાગ ન કરે. પરંતુ જેમાં હાથ, કાં, પગ તૂટેલાં હોય કે ફાટેલ હેય, અવયવ ખંડિત થયા હોય તેવી કદરૂપી भूतियता ना त्या ४२वी. ७६-७७ .

·(३६) शिल्प रत्न ग्रन्यमें कहते है कि जो मूति बहु दोपी या विशेष खंडित न हो उसे त्यागना नहीं. पर जिस मूर्तिके हाथ, कर, पांव टूटे या फटे हो, अवयव खंडित हो एसी विरुप मूर्तिका त्याग करना चाहीये। ७६-७७ अङ्गोपाङ्गश्च प्रत्याङ्गौ कथंचिद् व्यंगपिताम् । विसर्जयेत् तां प्रतिमामन्य मूर्ति प्रवेशयेत् ॥ ७८ ॥ या खंडिताच दग्धाय विशीर्णाः स्फुटितास्तथा । न ता सां मत्र मंस्कारो गताच तत्रदेवताः ॥ ७९ ॥ अपराजित सूत्र પ્રતિમાના અગ, ઉપાગ, પ્રત્યાગ ખડિત થયા હોય તે તેનું વિસર્જન કરી બીજી પ્રતિમાને વિધિથી પ્રવેશ કરાવ– ખડિત, બળેલી, ફાટેલી, કે તડકેલી પ્રતિમામા માત્ર સંસ્કાર રહેતા નથી તેમજ તેમા દેવપણું પણ रहेनु नथी (तथा तेनु विसन ४२७ ) ७८-७८ अपराजितकार कहेते है कि प्रतिमाके अग, उपाङ्ग, प्रत्याग, खंडित हुए हो तो उसका विसर्जन करके और प्रतिमाका विधि पुरः सर प्रवेश कराना । खंडित, जलीहुई, फटीहुई प्रतिमाम मंत्रसंस्कार रहते नहीं और उसमें देवत्व भी नहीं रहता। (अतः उसका विसर्जन करना)७८-७९ वाहुपाद शिरोहीनां कर्णनासास्य हीनकम् । तादृशां परिवाराणां प्रतिमा परिवर्जयेत् ।। ८० ॥ प्रतिष्ठा मयुख જેના હાથ, પગ, માથુ, કાન, નાક અને મુખ ખડિત થયા હેય તેવી પ્રતિમા તેમજ તેના પરિવાર ( પરિકર )ને પણ ત્યાગ કર ૮૦ मतिष्ठा मयुखकारने कहा है कि जिन मूर्तिके हाथ, पांव, शिर, फान, नाक और मुख खंडित हुए हो जैसी प्रतिमा और उसके परिवार (मुख प्रतिमाके इंदगिर्द परिकर ) का भी त्याग करना । ८० कचित्तु बाल सदृशं सदैव तरुणां वपुः । मूर्तिनां क्ल्पयेच्छिल्पी न वृद्ध सदृशं क्वचित् ॥ ८१ ॥ शुक्राचार्य શિલ્પીએ મૂર્તિનું રવીપ હમેશાં તરુણ યુવાન બનાવવું કદાચ કઈ વેળા બાળક જેવું બનાવવું પડે પરંતુ કોઈપણ વેળા વૃદ્ધ સ્વરૂપ (પૂજનીય) મૂર્તિ બનાવવુ નહિ ૮૧ - ·। . - (३७) शिल्पिने मूर्तिका स्वरुप हमेशा तरूण-युवान बनाना, कभी बाल- स्वरुप (बालकुष्ण गजानन जेसे) बनाना किन्तु जइफ-वृद्ध स्वरुप कभी नही बनाना । ८१ देवो भ्रष्टास्तथा भग्नो विषमे च तटे स्थितः । यथा प्रतिष्ठितश्चार्यैस्तत्र दोषो न विद्यते ॥ ८२ ॥ अपराजित सूत्र દેવ મૂર્તિને અસુરેએ ભ્રષ્ટ કરી હોય, ખંડિત કરી હોય, તેવું વિષમ જંગલનું સ્થાન કે નદીના તટ પર વિષમ સ્થિતિમાં હોય તો તેને આર્ય ( પૂજ્ય ) લોકોએ જેવી રીતે પ્રતિષ્ઠા કરી હોય તેવો જીર્ણોદ્ધાર કરી ફરી પ્રતિષ્ઠા કરવી તેમાં દેષ નથી. ( અપવાદ રૂપ સૂત્રને વિકટ પરિસ્થિતિમાં प्रयोग उरी शाय. ) ८२ असुरोने देवमूर्तिको खंडितकी हो, भ्रष्टकी हो एसा जंगल स्थान हो या नदी तट पर विषम स्थितिमें हो तो आर्य लोगोंने जिसकी प्रतिष्ठा की हो उसका जीर्णोद्धार करके फिरसे प्रतिष्टा करने में कोई दोष नहीं । (अपवाद रुप सूत्रका विकट परिस्थितिमें उपयोग करना चाहिये) ८२ भित्ति संलग्न विंब च पुरुषः सर्वथाऽशुभः । चित्र मयाश्च नागाद्य भित्तौ चैव शुभावहाः ॥ ८३ ॥ आचारदीनकर ગર્ભગૃહમાં પાછળની ભીંતને અડીને પ્રમુખ દેવ પ્રતિમા કે શ્રેષ્ઠ પુરુષની મૂર્તિ બેસારવાથી હંમેશાં અશુભ ફળ દે છે, પરંતુ ચિત્રમય દેવ દેવી કે નાગ આદિ ભીંતને અડીને હોય તો તે શુભ જાણવું. ૮૩ गर्भगृहमें पीछली दिवारको छुकर मुख्य देव या श्रेष्ठ पुरुषकी मूर्ति विठानेसें हमेशा अशुभ होता है। किन्तु चित्रमयदेव देवियां नाग आदि दीवारसे संलग्न होवे तो शुभ है । ८३ आयुध जिन देवानां केशांतदधिक न हि । कृते कारयित्वा स्वामी गृहकर्ता विनश्यति ॥ ८४ ॥ आचारदीनकर निशासनमा अडेसा ॥२ निय। (१) भूवनपति (२) व्यत२ (3) તિષી (૪) વૈમાનિક એ ચારે યોનીના દેવની મૂર્તિઓનાં શસ્ત્ર કેશાન્ત (માથા સુધી )થી અધિક ઊંચા કરવાં નહિ. જે અધિક કરે તે કરાવનાર 7 .

·PEON CHOXI_02 Sumi SOMAT.be ·4 (४१) શુભ મુહૂર્તમાં જીર્ણોદ્ધારનો પ્રારંભ કરવો. વાસ્તુનું દેવનું પૂજન અને શિલ્પીને સંતુષ્ટ કરીને સેના કે ચાંદીના હાથીના કૂશળ કે નદીના શીંગડાથી પહેલું પાડવાનો પ્રારંભ કરે. ૯૧ शुभमुहूर्तमें जीर्णोद्धारका प्रारंभ करना वास्तुदेवका पूजन और शिल्पीको संतुष्ट करके सुवर्ण या चांदीके हस्तीदंत या नंदीके सींगसे गिरे हुएको गिराकर जिर्णोद्धारका प्रारंभ करना । ९१ १३ तद्रूपं तत्प्रमाणं च पूर्वसूत्र' न चालयेत् । हीने तु जायते हानिरधिके स्वजन क्षयः ॥ ९२ ॥ જીર્ણોદ્ધાર કરતાં જૂનું જે માપનું હેય તેટલા જ માપનું કરવું તેનું પૂર્વનું સૂત્ર ચાળવવું નહિ. જે પહેલાના જૂનથી ઓછું કરે તો હાનિ- નુકશાન થાય અને વધુ કરે તો પિતાના કુટુંબને નાશ થાય. ૯૨ जीर्णोद्धार करनेसे जिस प्रमाण मापका हो ईतने ही प्रमाणका करना. पहेलेका सूत्र चलायमान नहीं करना. यदि कम हो जाय तो हानिकर्ता है और जास्ती हो जायतो स्वपरिवारका नाश होता है । ९२ वास्तु द्रव्याधिक कुर्यात् मृत्काप्टे सैलजंहिश । शैलजे धातुजे चैव धातुजे रत्नज तथा ॥ ९ ॥ પ્રાસાદાદિ વાસ્તુ કાર્યને જીર્ણોદ્ધાર કરતાં જે દ્રવ્ય હોય તેનાથી અ- ધિક દ્રવ્યનું કરવું એટલે માટીનું હોય તો ઈટ લાકડાનું કરવું, લાકડાનું હેય તે પાષાણુનું કરવું. પાષાણનું હોય તે ધાતુનું કરવું અને ધાતુનું હોય તે ૧૩ છદ્ધારમાં દિગ્મઢને દેષ નથી. તેમજ જીર્ણમાં આપ નક્ષત્રાદિ ગણિત પણ મેળવવાની જરૂર નથી. તે રીતે તેમાં દોષ ગણાય તે દરેક આજ્ઞા કરે છે. છે તેથી નાનું કે મોટું ન કરવું. જે વસ્તુનું હોય છે. દ્વન્દ્ર વસ્તુનું ન કરવું તેમજ અન્ય સ્થળની બીજા સ્થળની લાવીને નવામાં ન વાપરવી, संकोचे मरण प्रोक्त विस्तारे तु धवक्षन । न द्रव्य श्रेष्ठ द्रव्य वा तत्कार्य तत्प्रमाणकम् । गरुडपुराण जीर्णोद्धारमें दिग्मुढ का दोष नहि, और आव नक्षत्रादि गणित मिलाने की आवश्यकता न है एसी शाखाशा है । पुरानासे छोटा न करना. पुराना वस्तु से हीन वस्तु उपयोगमें न लेना दुसरे पुराने मकानका पाषाण या काष्टादि नये मकान में उपयोग न करना। . .

·(d) (३) मुख्य घर या गर्भगृहसे बरामदा या मंडप चोकी ऊंचा हो (४) जमीन पूर्वमें ऊंची हो और पच्छममें नीची हो (प्लवदाप) (५) मकानके यासपासकी भूमि ऊंची हो-घर खडेमें हो-वे सब तलवेव समजना । ૨ તાલધ-બે પ્રકારે કહ્યા છે (१) २ ५२ ४. महिना जीया, ગોખલા, દ્વાર, કબાટ એ સર્વના ઉપરના તળ એક સૂત્રમાં ન હોય તે (૨) એકજ ખડમા પાટડા, પીઠીયા, એકજ સૂત્રમાં ન હોય તે અગર નાના મેટા કે ઊંચા નીચા હોય તે તાલવેધ જાણ. २ तालवेध-दो प्रकारके (१) जिस घर या मंदिरको खीडकियांद्वार, अलमारी आदि के उपरके तल एक सूत्रमें न हों (२) एक ही कमरेमें पाट-बीम-धरन-पीठ एक सूत्रमें न हो या तो छोटे मोटे हो या ऊंचा नीचा हो इन सपको ताळवेध कहते है। ૩ દષ્ટિવેધ-દષ્ટિવેધ ૭ પ્રકારના કહ્યા છે (૧) ઘરધણીની દૃષ્ટિ આગળના ભાગે જતી ન હોય (૨) મૂળ ઘરની સામેના ભાગનું દ્વાર વધુ નીચું હેય (૩) પ્રાસાદમાં દેવતાઓની દષ્ટિ દ્વારના શાસ્ત્રમા કહેલા નિયત સ્થાને ન હોય (૪)-જે ઘર દેખતા જ અરુચિકર કે ભય કર લાગતુ હાય (૫) એક મુખ્ય ઘરના દ્વારની સામે બીજના મુખ્ય ઘરનું દ્વાર આવતું હેય (૬) ઘરના તાર સામે બીજુ કાર બમણું હોવ (૭) એક ઘરનાં અન્ય ઘરવાળા ચેષ્ટા જઇ શકતા હોય તે દષ્ટિવેધ तgai ३ द्रष्टिवेध-सात प्रकारके .(१) मकान मालिकको. द्रष्टि आगेकै भागमे पहती न हो (२) मुलघरके सामनेके भागका द्वार बहुत नीचा हो (१) प्रासादमें द्वारके विभागमें शास्त्रमें फहेहुए नियत स्थान पर देवको द्रष्टि न हो (४) जिस घर-देखने ही घृणा या भय पैदा होता हो (५) मुख्य घरके द्वारके सामने औरके - मुख्य घरका द्वार आता हो (६) धाके दरवाने के सामने अन्प द्वार दो गुना हो (७)...एक घर वालोंकी चेष्टा अन्य घरवालो देख सकते हो-इन संब' द्रष्टिपेय कहा है। । - ·એ ( ૬ ) ૪ તેલાવે-ત્રણ પ્રકારના કહ્યા છે : (૧) એક પાટ ઉપર બીજો પાટ આડે આવે અને ત્યાં સ્તંભ ન મૂકેલ હોય તે (૨) નીચે ઉપરના માળનાં પાટ ઓછીવત્તાં કે પ્રમાણહીન હોય તે (૩) પઢીયાં (બડોદ) કે પાટડા (ખીમ ) ઊંચાનીચા હોય તે સર્વ તુલાવેધ જાણવા. ४ तुलाबेध-तीन प्रकारके (१) एक पाट (धरन ) के उपर दूसरा पाट (धरन) आता हो और जहां स्तंभ न रखा हो (२) नीचे उपर भूमिका पाटं कमी जास्ती हो या प्रमाणसें हीन अधिक हो (३) पाट (धरन) बडोद ऊचे नीचे हो-ये सब तुलावेध कहलाते है । . : ૬ સ્તંભવેધ-પાંચ પ્રકારના કહ્યા છે : (૧) એકજ પંકિતના સ્ત જાડાઈમાં અસમાનતા (ઓછાવત્તા) હાય (૨) પંકિતમાં ન હોય તે (૩) કાર કે બારીજાની સામે સ્તંભ હોય (૪) યોગ્ય સ્થાને પદમાં ન હોય તે (૫) ઘરના વચ્ચેના ભાગમાં હોય તે-હદય શલ્ય સ્તંભ વેધ જેણ. पांच प्रकारके स्तंभवेध-(१) एक ही पंक्तिमें आयेहुएं स्तंभोकी मोटाइ कमी जास्ती हो (२) पंक्तिमें न हो (३) द्वार खीडकी या जाली के सामने स्तंभ हो (४) योग्य स्थान पर पदमें न हो (५) घरके મમમ –નિસ ટૂર' રાય હતે હૈં કર્તમ હૈ મર્મવેધ-પ્રાસાદ કે ભવનની જમીન પર ઊંઘે સૂતેલ વાસ્તુ પુરુષ કલે છે. તેનાં મર્મ સ્થાન પર ભીંત, થાંભલો કે પાટ આવે તે મર્મવેધ જાણો. ७ मर्मवेय-भवनकी जमीनमें औंधा सोया हुआ वास्तुपुरुष कल्पीत है. उसके मर्मस्थान पर दीवार, खंभा, पाट ('वीम) आजावे उसे અને કાનના છે ·(१८) १६ भ्रमवेध-धरके मुख्य द्वारके सामने अरट, थाणी या रहेट हो तो यह भ्रमयेध समझना । ૧૭ દીપાલવેધ–ઘરની જમણી બાજુ ઘરના દ્વારની અર્ગલા (લોગળ) સમસૂત્રે દીવાનું ચાડુ ન હોય તે દીવાલયવેધ જાણ दीपालययेष-घरका दाहिनी और घरकी द्वारकी अर्गलाके समसूत्रमें दीपस्थान न रखा हो तो वह दीपालयवे जानना । ૧૮ ફધિ–ઘરના સામે ફ હોય અગર તેમા કૂવામા છાયા પડે તેવું ઘર હોય તે પધ જાણ १८ कूपवेध-भवनके सामने कुआं हो या कुओमे छाया पडती हो वहा कूपवे । ૧૯ દેવસ્થાનેવેધ–બે પ્રકારના કહ્યા છે (૧) ઘરના સામે કેઈપણ દેવનું સ્થાનક હાય (૨) દેવ દેવીના દેવમદિરથી કહેલી દિશાથી ઉલટી રીતે જે ઘર હોય તે દેવસ્થાન જાણુ १९ देवस्थानवेष-दो प्रकारके (१) भवनके सामने किसी देवका स्थानक हो (२) देवदेनीके मंदिरसे कहीहुइ दिशासे उलटी दीशामें भवन हो वह देवस्थानवेष । એવા એવા અનેક પ્રકારના વેધ પ્રયત્નથી તજવા. एसे एसे अनेक प्रकारके वेव प्रयत्नसे छोडना । गृहपृष्टि पूर्व भूमिपु स्वामि द्रष्टि यदामरेत् । तदागृहपते मृत्यु विश्वकर्मा प्रभापितम् ॥ १४ ॥ ઘરની પહેલી ભૂમિના આગલા ભાગથી જે ઘરધણીની દષ્ટિ પાછલા ભાગ તરફ પડે તે તે ઘરધણનું મૃત્યુ થાય તેમ શ્રી વિશ્વકમૉએ કહ્યું છે. ( ઍટલે પહેલી ભૂમિમા પછી તે ઠાર ન મૂકવું ) ૯૮ भवनकी पहली भूमिके अगले भागसे मकान मालिककी द्रष्टि पीछले भागकी ओर पड़े तो गृहपतिकी मृत्यु होती है असा श्री विश्वकर्माने कहा है । इससे पहली भूमिमें पृष्ठमें द्वार न रखना । ९८ ·- (४९) श्री विश्वकर्मा प्रकाशोक्त वेध- अतः परं प्रवश्यामि गृहाणां वेध निर्णयम् । अन्धकं रुधिर चैव कब्ज काण बधिरकम् ॥ १९ ॥ १ ३ ६ ७ ८ ९ M दिग्वधं चिपिट्ट चैव व्यंगजं मुरजं तथा । १३ कुटिल कुट्टकं चैव मुप्त च शंखपालकम् ॥ १० ॥ १० ११ ૧૨ ૧૪ ૧૧ ૧૬ विघटं च तथा कंक कैंकर षोडशं स्मृतम् । હવે ઘરના વેધ નિર્ણય હું કહું છું : (૧) અંધક (૨) રૂધિર (૩) ५०४ (४) ४५ (५) मधि२ (१) (७) विधि (८)व्य (4) भु२५ (१०) दुरिस (११) ४ (१२) सुत (१3) Aru (१४) विधट (१५) ४४ (१९) ४२-मम स प्रा२ना (धरना मत२ स्थित) ५ नवा. ९८-१०० अब मकानके वेधका निर्णय कहता हूँ : (१) अंधक (२) रुधिर (३) कुब्ज (४) काण (५) बधिर (६) दिग्वक (७) चिपिट्ट (८) व्यंग (९) मुरज (१०) कुटिल (११) कुटक (१२) मुप्त (१३) चंखपाल (१४) विघट (१५) कंक (१६) कैकर. इस तरह सोल प्रकारके (घरके अंतरस्थित ) वेध है । ९९-१०० अन्धक च्छिद्रहीनं च विच्छिद्रं दिशिकागकम् ।। १०१ ॥ हिनांग कुन्जकं चैव पृथ्वी द्वार बघिरकम् । रंघ्र विकीर्णान्दिग्वक्र रुचिरं च विपद्गतम् ॥ १.२ ॥ જે ઘર જાબી, બારી કે ખાળ વગરનું હોય તે અંધક ગણવું, દિશાઓમાં વિછિદ્ર હોય તે કાણવેધવાળું, અંગહીન સરખી બાજુ ન હોય તે મુજક ( કુબડું ) વેધવાળું, જે દ્વારે. જમીનમાં દબાયેલું ઊંડું હોય તે બધિરવેધવાળું, જ્યાં જ્યાં છિદ્ર-બહુ બારી બારણું હોય અને વિકઈ દિશામાં ( કાટખૂણે ન હેય ) ન હોય તે દિવ્યંક્ર વેધ- વાળું, બરાબર પદમાં મૂકાયેલ ન હૈયે રૂધિરધવાળું. ૧૯૧૨ -- - १ ·(८०) जो घर जाली, खिडकी या मोरी वगरका हो वह अंधक, दिशाओमे रिछिद्र हो वह काणवेध, अंगहीन असमान वाजूवाला हो वह कुब्जक (कुरूप), जिसका द्वार जमीनमे गडा हुए गहरा हो वह चविर, जहां जहां बहुत वारियों हो और विकीर्ण दिशाम (समकोन न हो) न हो वह दिग्वना, चगवर पदमे रखा न हो वह रुधिर वेवमाला जानना ।। तुङ्गहीन च चिपिट व्यङ्ग चानर्थ दर्शनम् । पार्थोन्नत च मुरज कुटिल तालहीनकम् ।। १०३ ॥ - પ્રમાણથી ઓછી ઊંચાઈવાળુ, ચપટા જેવું હોય તે ચિપટધવા જાણવું, જે જેતાજ અર્થ વગરના જેવુ દેખાય તેવું વાકુ હોય તે મુરજ વેધવાળું , તાલમાનથી હીન હોય તે કુટિલવેધવાળુ ૧૦૩ प्रमाणसे ऊचाई कम हो चिपट जैसा हो वह चिपट वेधवाला, देखनेसे ही जो अर्थहीन दिखता हो एसा टेढा हो वह व्यङ्गवेव, जिन घर वगलमें ऊंचा हो वह मुरजवेध, और तालमानसे हीन हो उसे कुटिलवेध समझना । १०३ शंखपाल जंघाहीन' दिग्व विकट स्मृतम् । पार्श्वहीन तथा कंक कैकरं च हलोनतम् ।। १०४ ॥ इत्येते अधमाः प्रोका वर्जनीयाः प्रयत्नतः જે ઘર જ ઘ–પ્લીંથ વગરનું કે બહુ ઓછા પરથારવાળુ હોય તે શ ખપાલ વેધવાળું જાણવુ, દિશામા વાકુ ચૂકુ હોય તે વિકટવેધવાળુ, પડખા જે ઘરના હીન જેવા હોય તે કકધવાળું, જે ઘર હળની જેવું ઉન્નત ઊંચુ હોય તે કેકરેધવાળું ભવન જાણવુ તે રીતે સળ પ્રકારના અધમવેધ કહ્યા તે વેધા પ્રયત્ન કરી તજવાં ૧૦૪ • जंधा यानी प्लीय हीन हो वह शंखपालवेध, दिशामां टेढामेढा हो वह विकटवेघ, जिस घरकी चगले पावं नीची हो वह कंकवेध, जो घर हलके समान उन्नत यातो ऊचा हो वह कैंकरयेध जानना इस प्रकार सोलह अघमवेध कहे है, उनका प्रयत्नपूर्वक त्याग करना । १०४ ·पितान -- वर . श्रीहारिकाधिश- जगत्मदिर. महाप्रासाद. (Eरिका युरि ) I पस प्रभाग सरल ३०॥ ३४ एवम 4 गर्भगृह . Unt Here पा ARTHA सोश MA - - - -- -उ अनुकिमा चनुष्फिका ... 1 सीक माय ..... + T- पल 15-12-34 -५२- भूभर ५३१५ ह . ई- 43.0 .... । SAR . देश भार.ओ.स्यपति. . FAIR . - Fer and ॥

·(५२) अव दश प्रकारके वहिस्थित वेध कहते है :- मथान्यान्दशवेधाश्च कथयामि वहिःस्थिताम् ।। १०५ ॥ कोणदृक्द्रि दृक् छाया ऋजु वंशाग्र भूमिकाः संघातः दंतयोश्चैव मेदाश्च दशधा स्मृताः ॥ १६ ॥ હવે ભવનના બીજા બહિસ્થિત દશ વેધ કહુ છુ (૧) કણ (૨) ६६, (3) छि, (५) छाया, (५) ऋतु (8) पश, (७) अ, (८) भूमि, (૯) સધાત અને (૧૦) દત એ બહારના દશ વેધે કહ્યા છે ૧૦૫-૧૦૬ अब दश प्रकारके वहिस्थित वेध कहेते हैं (१) कोण (२) दृक् (३) छिद्र (४) छाया (५) ऋजु (६)-वंश- (७) अय (८) भूमि संघात और (१०) दंत ये दशवेध चाहरके कहे हैं । १०५-६ હવે તેનાં લક્ષણ કહે છે. अब उनके लक्षण कहेते हैं:- कोणाग्रे चान्यगेहे च कोणाकोणान्तरं पुरः । तथा गृहाध संलग्नं कोणं न शुभदं स्मृतम् ॥ १०७ ।। कोण भवेद्व्याधिर्धन नाशोरि विग्रहः । एक प्राधान द्वार स्याभि मुखेन्यत्प्रधानकम् ॥ १०८ ॥ द्वारं गृहाच्च द्विगुणं तादृग्वेधं प्रचक्षते । द्रष्टि येथे भवेन्नाशो धनस्य मरणं ध्रुवम् ॥ १०९ ॥ ૧ એક ઘરના કાણની અગ્રભાગમાં બીજુ ઘર હોય અથવા જે ઘરની સમુખ બીજા ઘરને ખૂણે હોય અને તેવાજ અર્ધભાગે મળેલો બીજા ઘરને કેશુ હોય તે તે અશુભ જાણવુ તેવા કાણુધથી ઘરમાં વ્યાધિ થાય, ધનનાશ થાય અને શત્રુ સાથે ઝઘડા વિગ્રહ થાય ૨ એક મુખ્ય ઘરના મુખ્ય દ્વારની સામે બીજા ઘરનું મુખ્ય દ્વાર બમણું - ઊચુ હોય તે દધ જાણો તેવા દૃષ્ટિવેધથી ધનને નાશ થાય અને નિશ્ચયથી મૃત્યુ થાય ૧૦૭–૧૦૮-૧૦૯ १ एक, घरके कोणके अग्रभागमें दूसरा घर हो या जिस घरके सामने दूसरे घरका कोण है। और जैसे ही अर्धभागमें और घरका कोण हो तो वह घर अशुभ है। एसे कोणवेधसे घरमें रोग होता है, धनका नाश होता है और दुश्मनोंके साथ अघडे होते हैं । - ·- ककु मुख्य घरके मुख्य दरवाजेके सामने किसी और घरका मुख्य द्वार दुगुणा ऊचा हो तो वह दृक् वेध होता है । ईस वेधसे धनका नाश. और निश्चय मृत्यु होती । १०७-८-९ समक्षुद्र क्षुद्रवेथे पशु हानिकर परम् । द्वितीये तृतीये यामे छाया यत्र पतेद्गृहे ॥ ११० ॥ छायावेध तु तद्गेह रोगद पशु हानिदम् । સમાન સરખા બે ઘરમાં એક નાનું–નીચું હોય તે સુકવેધ જાણ. તેનાથી પશુ હાનિ થાય બીજા કે ત્રીજા પ્રહરની છાયા (દેવગૃહની ધ્વજા) પડે છે તે છાયા વેધ જાણ, તે રેગ અને અને પશુધનને હાનિ કરનારું અશુભ ફળ દેનારું જાણવું. ૧૧૦ दो समान घरोंमें से एक छोटा निचा हे तो क्षुद्रवेध उत्पन्न होता है उससे पशुधनका नाश होता है। दूसरे या तीसरे प्रहरकी देवगृह या ध्वजाकी छाया पडे तो यह छायावेध है। यह रोग और पशुधनकी अशुभ फलदाता है.। ११० आदौ पूर्वोत्तरी पंक्तिः पश्चाद् दक्षिण पश्चिमे ॥ १११ ।। वास्त्वंतरे भित्ति समं शुभदं तत्प्रकीर्तितम् । विषमे दोष वहुल ऋजुवेध प्रजायते ॥ ११२ ॥ જે ઘરની પહેલાં ઘરની પંકિત પૂર્વ ઉત્તરની હોય અને પછીની પતિ દક્ષિણ પશ્ચિમની હોય તેવા વાસ્તુના મધ્યમાં સમાન ભીંત હોય તે શુભદાયી ઘર જાણવું. પણ જે વિષમ રીતે અર્થાત્ જે એક તરફ લાંબી અને બીજી તરફ ટૂંકી હોય તેમાં અનેક દોષ દેનાર એ જુવેધ જાણ. તેનાથી મહાત્રાસ થાય તેમાં શંકા ન જાણવી. ૧૧૧-૧૧૨ जिन घरोके पहले घरोंकी पंक्ति पूर्व-उत्तर हो और बादकी दक्षिण-पश्चिमकी हो और एसे वास्तुके मध्यमें समान दीवार हो वह घर : शुभदायी है । किन्तु विषमः रीतसे यानी एक और लंबा और दूसरी और कम हो तो इसमें अनेक दोषदाता ऋजुवेध. जानना । इससे महा त्रास उत्पन्न होता है इसमें शक नहीं । १११-१२ ·(५४) कंगाग्रे चान्य वंशः स्यादने वा भित्ति बाह्यग्राः । तहश वेधयेद्गेह वंश हानिः प्रजायते ॥ ११३ ॥ જે ઘરમા વશની આગળ વશ હોય અગર આગળ બહારની ભીંત હોય તે વશવેધ જણ તે વશની હાનિ કરાવે ૧૧૩ जिस घरमें वंशके धागे वंश हो या आगे बहार दिवार हो वह वंश पेध होता है । इससे वंशकी हानी होती है ॥ ११३ उसयोर्यत्र संयोगो यूपाग्रेषु प्रजायते । उक्षवेय विना जीयाद्विनाशः फलहो भवेत् ॥ ११४ ॥ ઘરની ભૂજામાં સાગ ધૂપ-રભના અગ્ર થાય અર્થાત રથ ભની સન્મુખ હોય તે ઉષધ જાણો તેનાથી વિનાશ અને કલેશ ભાગમાં થાય ૧૧૪ घरकी भूजामें संयोग यूप-स्तंभके अग्र भागमे हो या स्तंभके सन्मुख हो वह उक्षवेध है। इससे विनाश और क्लेश होता है। ११४ पूर्वोत्तर वास्तु भूमौ विपरिते यनिम्नका । उच्चवेधो भवेन्नूनं तद्धेधे न शुभप्रदम् । ११५ ।। । જે વાસ્તુની પૂર્વોત્તર ભૂમિ વિપરીત હોય એટલે દક્ષિણ પશ્ચિમ ભૂમિ નીચી હોય તે ઉચ્ચવધ જાણુ તે અાભને દેનારે છે ૧૧૫ जिस वास्तुका पूर्वोत्तर भूमि विपरित हो यानी दक्षिण पश्चिम. भूमि नीची हो वह उच्चवेध समझना. यह अशुभ देनेवाला है । ११५ द्वयोर्गेहान्तर गत गृह तच्छुभदायकम् । गृहोचादर्द संलग्ने तथा पाराप्रमंस्थितम् ॥ ११ ॥ संधाय मेलनं यत्र गेहयोभित्तिरेकतः । विपि वश्य शीघ्रमेव मग्णं स्वामिनो योः ॥ ११७ ॥ બે જેટે ઘરની વચ્ચે છે અતર ભીંતે (કરા) હોય તે શુભદાયક જાણવું, પણ જે તે એક વરની ઊંચાઈથી બીજુ ઘર અધે ભાગે હોય તેવી તે પારાગ છેડાના આગળના ભાગમાં સ્થિત હોય અને તે જેડીયા ઘરની વચ્ચે એક જ ભતિ (ક) હોય તે તે સધાત જાણે તે વિધિવશે કરીને અને ઘરના સ્વામીનુ શીધ્ર પત્યુ થાય ૧૧૬-૧૧૭ ।- ·(५५) दो स्थानवाले ग्रहोंके बीचकी दो अंतर दीवार हो वह शुभदायक जानना । परन्तु यदि एक घरकी उंचाइसे दूसरा घर अर्ध भागमें हो अिसी तरह पाराग्र अंतके आगेके भागमें स्थित हो और साथवाले घरों के बीच एकही दीवार (करा) हो तो यह संधातवेध है। इससे दोनो घरोंके स्वामियोंकी शीघ्र मृत्यु होती है । ११६-१७ पर्वतानिःसृतं चाश्म देतवद्भित्ति सन्मुखम् । तदंतवेध मित्याहुः शोकरोगं करोति तत् ॥ ११८ ॥ પર્વતથી બહાર પથ્થરના દાંતાની જેમ નીકળેલા પથ્થરે જે ઘરની ભતેની બહાર સન્મુખ હોય તેને દંતવેધ કહે છે. તે શોક અને રોગ કરનારે વેધ જાણ. ૧૧૮ जिस धरोंमें पर्वतसे बहार निकाले हुए दंत जैसे पत्थरे हो जो घरकी भींतोके बाहर नीकला हो वह दंतवैध कहलाता है और वह शोक और रोग करनेवाला वेध है । ११८ अब २१ प्रकारके दूषित गृहो कहेते है। હવે ર૧ પ્રકારના દૂષિત ગૃહો કહે છે – अधित्यका सुयद्गेहं यद्गेहं पर्वतादधः । यद्गेहं चाश्म संलग्नं घारं पाषाण संयुतम् ॥ ११९ ॥ धाराग्रं संस्थित वापि संलग्नान्तर पर्वते । नदीतीरे स्थितं वापि शृङ्गान्तरगतं तथा ॥ १२० ।। (૧) જે ઘર પર્વત ઉપર હોય કે તલાટીમાં હાય. (૨) જે ઘર પર્વતેના પાષાણથી મળેલું હાય. (૩) જે ઘર પાષાણયુકત ગુફાને મળતું હાય. (૪) જે ઘર પાણીના મોટા પ્રવાહ ધેધ આગળ હેય. (૫) જે ઘર પર્વતના મધ્યભાગમાં આવેલું હેય. (૬) જે ઘર નદીના તીરે કાંઠે નજીક હેય. (૭) જે ઘર બે નજીક પહાડો વચ્ચે હોય. ૧૧૯–૧૨૦ (१) जो घर पर्वतकी तलहट्टीमें हो (२) जो घर पर्वतेकि पाषाणांसे मिला हो (३) जो घर पाषाण युक्त गुफा जैसा हो (४) जो घर जल प्रपातके पास हो (५) जो घर पर्वतके मध्यमें हो (६) जो घर नदीके किनारे समीप हो (७) जो घर दा समीप पहाडोंके बीच हो । ११९-२०.

·भित्ति भिन्न तु यद्गेहं सदा जले समीपगम् । रुदन द्वार शब्दार्थ काफोलूक निवासितम् ।। १२१ ॥ कपाट छिद्र हीन च रात्रौ च शशनादितम् । स्थूल सर्प निवास च यच्च वजाहि पितम् ॥ १२२ ॥ (૮) જે ઘર પહાડની તરફ એક Íતથી ભિન્ન છૂટું પડેલું હોય (6)२ घर भागण सहक जना प्रवाह या साय. (१०)२ ઘરનાં કમાડ રૂદન કરતા હોય તે અવાજ થતો હોય (૧૧) જે ઘરના કેઈપણ ભાગમાં કાગડા કે ઘુવડ વસતા હેય (૧૨) કમાડ, બારી, બારણ કે ખાળ વગરના છિદ્ધહીન હાય (૧૩) જે ઘરમાં રાત્રે સસલા શબ્દ કરતા હાય (૧૪) જે ઘરમાં અજગર કે સર્પ રહેતા હોય (૧૫) જે ઘર પર વિજળી પડી હોય કે અગ્નિથી બળેલુ દૂષિત હોય ૧૨૧-૨૨ (८) जो घर पहाडकी ओर एक दीवारसे भिन्न हो (९) जिस घरके पास हमेशां जलका प्रवाह चाल हो (१०) जिस घरके किंवाड रुदन जैसे शब्द करन हो (११) जिस घरके किसी भागमें कौओं और उल्लओंका (१२) जो घर किवाड, जाली, खिडकी, मोरी हीन हो यानी छिद्र हीन हो (१३) जिस घरमें रातको खरगोश शब्द करते हो (१४) जिसमें अजगर सांप यसते हो (१५) जिस घर पर विजली गिरि हो या अग्निसे जो पित हुआ हो । १२१-२२ स्मशान बूषितं यच्च यत्र चैत्य निकास्थितम् । वासहीनं तथा म्लेच्छ चांडालैश्चाधिवासितम् ॥ १२३ ।। विशंतर्गतं वापि यच्च गोधाधि वासितम् । तत्गृहे न वसेत्कर्ता वसन्नपि न जीवति ।। तस्मातत्सर्व प्रयत्नेन वर्जयेन्मतिमान्नरः ॥ १२४॥ विश्वकर्मा प्रकार (१६) २ १२ भयानया इपित यमेनु सराय (१७) पत्या, माहिर, સમાધિ કે ચબૂતરે હોય (૧૮) જે ઘર અવાવરૂઘણા વખત પડતર હેય (૧૯) સ્વેચ્છ, ચાડાશે જેમાં વસેલા હોય (૨) જ્યા ભયમાં મોટાં બાર્કેરા દેય. (૨૧) ક્યા છે રહેતી હોય એવા એવા ઉપર કાા દલિત ઘરમા વરવું નહિ અને જે વસે તે જીવિત ન રહે. માટે બુદ્ધિમાન પુરુએ પ્રયત્ન કરીને એવા દૂષિત ઘરને ત્યાગ કર ૧૨૩-૧૪ ·, (५७) (१६) जो घर स्मशानसे पित हुवा हो (१७) जहाँ मंदिर समाधि या चबुतरा हो (१४) जो घर लम्बे अरसे से बसा हुआ न हो (१९) म्लेच्छ चांडाल जहां बसे हो (२०) जो घरकी भूमिमें बडे बडे विल हो (२१) जहां गोह रहती हो. एसे मकानोंमें वास न करना. अगर मानवी वसेगा तो जीवीत नहीं रहता है. इसलिये बुद्धिमान पुरुषांको कोषिश करके एसा दुपित मकानोंको छोटदेना । १२३-२४ द्रष्टया रौद्र करालं च भिषणं रौद्रतां नयेत् । वर्जयेत्तत्गृह चैव श्रियस्तत्र न विद्यते ॥ १२५ ॥ જે ઘર જોતાં જ ભયંકર, કાળ, ભીષણ લાગે તેવું બીહામણું ઘર તજી દેવું. તેમાં લક્ષ્મી રહેતી નથી. ૧૨૫ जो घर देखनेही भयंकर, कराल भीषण, भयावह लगता हो एसे घर छोडदेना. इधर लक्ष्मी नहीं रहती । १२५ गीधे फाक कपोताचा प्रति संग्राम भिषणाः । पिशाचा राक्षसाः क्रूरा गृहेषु परिवर्जयेत् ॥ १२६ ॥ इतिहास पुराणोक्त वृत्तांत प्रतिरूपकम् । निन्दितं च गृहे नेष्ट सप्तदेवादि चयत् ।। नग्न तपस्यि लिलां च मायादिनि न योजयेत् ॥ १२७ ।। ઘરને વિષે ગીધ, કાગડા, હાલનાં ચિત્રો કે વિકરાળ સામસામા કરે તેવાં કે પિશાચ, રાક્ષસ કે એવા કૂર રૂપનાં આલેખન (ચિત્રો) ન કરવાં. તેવાજ ઈતિહાસ અને પુરાણમાં કહેલા વૃત્તાંતના રૂપક સપ્તદેવનાં ચિત્રો ઘરની ભીંત પર ચીતરવા નહીં. વળી નગ્ન, યુગ્લીલ સ્વરૂપે. વૈરાગ્યવાન તપસ્વી, લોકલીલા કે માયાદિનાં ચિત્રો કે શિલ્પ ઘરને વિષે યોજવા नलि. १२६-२७ धरमे गिध, कौओ, पंडुकके चित्र या विकराल रुपदाले आमने सामने युद्ध कराते हो एसे चित्र या पिशाच, राक्षस जैसे, क्रूररुपके आलेखान कभी न करना । इतिहास और पुराणोंमें कहेहुए वृक्षांतके रुपक सप्तदेवके चित्रो घरकी दिवार पर कभी नहीं करना. नग्न, अश्लील स्वरुप, वैराग्यवान तपस्वी, लोकलीला. या मायाके चित्र या शिल्प घरमें नहि योजना चाहिये । १२६-२७ ·-- AN म सोमनाथजीनो महामेरु प्रामाद . मेकमण्जेवर Im -Ravaभूमि - - 15. यसस समय Ax५ ५५ में १७--- २४ 18

·।
-
--
-
(५९)
सात प्रकारके वेध ठकुर फेरुने वास्तुसारमें कहाहुआ वेधदेोषः-
ઠકકુર ફેરએ ધાતુસારમાં રહેલા સાત વધઃ- -
तलवेह-कोणवेह तालुयवेह कवालवह च ।
तहथंभ तुलावेह दुवारवेहं च सत्तासम् ।। १२८ ॥
(१). तसवेध (२) वेध (3) तालुवेध (४) यादवेध (५) स्तवेध
(6) तुमावेध (७) दारवेध. १२८
वास्तुसारमें कहे सात वेव (१) तलवेध (२) कोणवेध (३) तालुवेध
(४) कपालवेध (५) स्तंभवेध (६) तुलावेध (७) द्वारवेधे । १२८
ये वेधका लक्षण अब कहेते है : હવે નીચે તે લક્ષણે કહે છે –
समविसम्म भूमि कुंभि अजलपूर परोगहस्स तलवेहो ।
कूणसमं जइकूर्ण न हवइता कूणवेहो अ॥ ११९ ॥
इक्क खणे नीचुच्चं पीठ तमुपाह तालुयावेहे ।
बारस्सु वरिमपट्टे गब्बे पीढ च सिरवेहे ॥ १३० ।।
જે ઘરની ભૂમિ ઊંચા નીચી હોય, દ્વારની સામે કુંભી (ઘાણી, અરટ)
હોય કે બીજાના ઘરની પાણીની પરનાળ કે રસ્તો હાથ તે તલવેધ જાણુ.
જે ઘરના ખૂણા કારાબર ન હોય તે કેણવેધ જાણો. જે ઘરના એકજ
ખંડમાં પાટડા કે પીઢીયાં ઊંચાનીચા હોય તે તાલુવેધ જાણ. જે ઘરના
ઉત્તરંગમાં સચ્ચે પાટડો આવે તે કપાલવેધ કે સિરધ જાણ. ૧૨૯-૩૦
जिस घरकी भूमि समविषम हो और द्वारके सामने कुंभी (घाणी,
अरट) हो या किसी और मकानके पानीका परनाला हो या दुसरोका
रास्ता हो वह तलवेध जानना. घरके कौने बराबर न ही ले कोणवेध होता हे.
घरके एकही कमरेमें धरन या पोढ संन्चा नीचे हो वह तालवेध घाँके
दरवाजेके उपर धरन (बीय) आ जाय तो वह कपालवेध या सिरवेध
जानना । १२९-३०
गेहस्स मज्झि भाए थंभैणं तमुपोह उरसल्लं ।
अह अनलो विनलाई हविज जा थंभवेहो सो ॥ १३१ ।।
हिहिम उवरि खणायांहिणाहिय पीह तं तुलवेहं ।
पीठा समसंखाओ हवंति जइतस्थ नहुदोषो ॥ १३२ ॥

·(૬૦) दुमकूर यंभकोण य किलविधे दुवारवेहो । गेहुच्च विउग भूमि ते न विरुद्ध वुहा विति ॥ १३३ ॥ જે ઘરના મધ્ય ભાગમાં થાભલો આવતો હોય અથવા અગ્નિ કે જળનું સ્થાન હોય તે તે હદયશલ્ય જાણવુ તેને સ્ત ભવેધ કહે છે ઘરના નીચેના ભાગ કરતાં ઉપરના માળમા પીઢીયા ન્યૂન કે અધિક હોય તે તુલાવેધ જાણ પરતુ જે પાટડાની સ ખ્યા બરાબર હોય તો દોષ નીં જે ઘરના દરવાજા સામે વૃક્ષ, , ત ભ, મૃણ, લિ–ખી ટી, ખુ ટા હોય તે તે કારધ જાણ પરતુ ઘરની ઊંચાઈથી બમણું ભૂમિ છેડીને ઉપરોકત કોઈપણ વેધ હોય તે દોષ લાગતું નથી એમ બુદ્ધિમાન પુરુષોએ કહ્યું છે ૧૩૧-૩૨-૩૩ जिस मकानके मव्ये स्तंभको अथवा अग्नि या जलका स्थान हो उसे घरका हृदयशल्य समझना और उसे स्तंभवेध कहते हैं। जिस घरके नीचेकी भूमिए ऊपरकी भूमिका पीढीया कम या जास्ती हो वह तुलावेध जानना किन्तु परके धरन (वीम ) की संख्या बरावर हो तो वह दोप નદી હૈ નિહ વ ાને જોર , માં, તંબ, ગ, શિર, हो तो वह द्वारवेध कहलाता है । परन्तु घरकी उंचाइसे दोगुना भूमि छोडकर उपरोक्त कोई वेध हो तो वह दोपकारक नहीं ऐसा बुद्धिमान મનુષ્યોને ! ??—- सगडमुहा वरगेहा कायच्या तह य हट्ट वग्धमूहा । वाराडु गिहकमुच्चा हटुचा पुरड मज्झ समा ॥ १३४ ।। જેમ ગાડાને આગળને ભાગ સાડા અને પાછળ પહોળે હોય છે તેવા ગૃહપ્રવેશ દ્વાર આગળ સાકડુ અને પાછળ પહેલુ હોય તે દેષ નથી અને દુકાન-હાટ સિંહના મુખ જેમ આગળ પહોળા ભાગ રાખો દરવાજાની પાછળ મૂળ ઘર ઊચુ કરવું અને દુકાન આગળના ઊચી અને મધ્યમા સમાન હોવી જોઈએ ૧૩૪ (મુખ્ય ઘર ઊચુ રાખવું, ડેલી નીચે રાખવી, વચ્ચેની ભૂમિ નીચી હેય તે હરકત નહિ આ સૂત્ર ભૂમિતળ માટે અને ભજલા કે છાપરાના મથાળા માટે સમજવું ) जिम तरह पैलगाडीका आगला भाग संकहा और पीछेका भाग चौढा होता है उस तरह गृहप्रवेशद्वार आगेसें संकडा और बादमें ભાગમા ·और दुकाने (६१) चौडा हो वह दोष नही । दुकाने और हाट व्याघ्रमुख जैसा आगेसे चौडा रखना. दरवाजेके पीछे मुख्य घर उंचा बनाना आगले भागमें उची और मध्यमे समान होना चाहिये । १३४ आलय सिरम्मि कीला थंभो बारबरि बारु थंभुवरे । बार द्विवार समखणां बिसमा थंभा महाअसुहा ॥ १३५ ॥ a धुमली नवलमा भम मुक्त भार बरा औसा, 7 घर: केन १५९ पदमार्ग जतिय भूमि मण्यस्योपरि -. गर्भगृह क २०-३-3-3 . कौली -- *NH4 -- --१११मयाजा स्मीकमण्डप. . कसासन १०६ - स F a - TET باید پیش در ا मताभन 11- अमाशर-ओपति. आभार- FFE मासी मो.

·(६२) ગેખલાની ઉપરના ઘડા ખૂટી, ઉપરના માળે કાર ઉપર થાંભલો કે થાભલા ઉપર દ્વાર કે એક દ્વાર ઉપર બે કાર કે બેકી ખડ અમે એકી સ્ત ભ એ સર્વ અશુભકારક છે ૧૩૫ गोखलेके उपर खुंटा, उपरके भूमि पर द्वार पर स्तंभ या स्तंभके उपर द्वार या एक द्वारके उपर देश द्वार या दुभी कमरों पर एकही स्तंभ-यह सव अशुभकारक है। १३५ वलयामा कूणेहिं संकुल अहव एग दूति कूप । दाहिया वामइ दीइं न वासियण्ये रिस गेहं ।। १३६ ॥ ગોળ ખૂણાવાળા એક, બે કે ત્રણ ખૂણાવાળા અને જમણી કે લખી તરફ લાબા એવા ઘરમાં કયારેય પણ વાસ ન કરે, ૧૩૬ गोल वलय आकार कानेवाले एक या दो या तीन कोनेवाले घर हो और दाहिनी और वायी ओर लम्बे एसे घरमें कभी न रहना । १३६ फलि य तरु कुसुभवल्ली सरस्सइ नवनिहाणंजु अलच्छी । , कलश वद्धावणय सुमिणा वलियाइ मुहचित्त ॥१३७॥ वन्धुसाय ફળવાળા વૃક્ષ, પુની લતાએ, સરસ્વતી, નવવિધાનયુક્ત લક્ષ્મીદેવી, કળશ, વૃદ્ધિ આપનારા માલિક ચિહ્નો અને સુંદર સ્વપ્નાની માળ એવાં ચિત્રો ઘરમા ચીતરાવવા એ શુભ છે ૧૩૭ फलदार पेड, पुष्पलताएं, स्वस्वती, नाविधान युक्त लक्ष्मीदेवी, कलश, वृद्धि करनेवाहे चिन्ह और सुंदर स्वप्नकी पाला ऐसे चित्र घरमें बनाना शुभ है । १३७ J दिशिलो पद लोपं च गर्भलोपं तथैव च । उभयोनरके यान्ति स्वामि सर्व धनक्षयः ॥१३८॥ निर्दापवास्तु દિમુખ કે પદને લેપ કે ગર્ભને લેપ કરવાથી કરાવનાર અને કરનાર બને નર્કે જ છે અને સ્વામીની લસીને નાશ થાય છે ૧૩૮ ૧૫ ભલેપ સબ છે આ પÉના બાબતમાં ક્ષુક સગામાં શાસ્ત્રકારોએ અપવાદરૂપ કહે છે તેને વિવેક બુદ્ધિથી ઉપયોગ કરો गर्भलोप बरिमे पक्ष गम के विषयमे शाम्रकाराने सजोगानुसार अपवाद कहे है। इसमें विवेक बुद्धि का उपयोग करना। , ·- - - (६३) दिग्मुख या पदलोप या गर्भलोप करनेसे स्वामी और शिल्पि दोनोंका नौवास होता है और स्वामिकी लक्ष्मीका नाश होता है । १३८ , थरभंगो यदायस्य कोपिता स्तत्र देवताः । शिल्पिनी च क्षयं यान्ति तद्भवेत् स्वामि मृत्युदम् ।।१३९॥ निदेषवास्तु દેવાલયમાં પાષણ કે ઈંટના કામમાં થરનો ભંગ થાય છે તેમાં રહેનારા દેવતા કેપિત થાય છે અને શિલ્પીને નાશ થઈ સ્વામિનું મૃત્યુ થાય છે. ૧૩૯ देवालयमें पाषाण या ईंटोके थरका भंग हो तो रहनेवाले देवता कोपित होता है. शिल्पिका नाश होता है और स्वामिकी मृत्यु होती है। १३९ विषम पदस्तुलस्तंभ पादभित्ति नष्टकम् । क्रम पद चलिते यच्च न शुभ कर्तुकारकम् ।। १४०॥ अपराजितसूत्र કાટખૂણે પદ ન હોય તેવા પદ કે પાટડા કે એકી સ્તંભ હોય કે નીચે भीता पाया परनी हाय................... तत शनार्नु भशुभ થાય છે. ૧૪૦ चोरसाई में विषम पद हो एसे पद या धरन (बीम-पाट) हो, एकी स्तंभ हो या नीचे दीवारकी नींम न हो, तो स्वामीका अशुभ होता है। (वापि मंडप या मकाननेसे गीनने तीन स्तंभ एकी स्तंभ) नही रखना भिति स्तंभ और सीडी यमोक्ष न करना । १४० त्रिविभक्त तुल्यराशि द्विशेष नैव कारयेत् । विशेष एकशष च तदाद्धि मवाप्नुयात् ॥१४१॥ परिमाणमज्जरी ॥ પીઢીયાં (પગથીયા) જેટલી સંખ્યા હોય તેને ત્રણે ભાગતાં જે શેષ, બે રહે છે તે શુભ ન જાણવું. પરંતુ શૂન્ય રહે અથવા એક શેષ વધે તે તે સર્વ સુખની વૃદ્ધિદાયક જાણવું. ૧૪૧ तुला राशि (पीढीयां पगथी) के तीनसे बांटनेसे द्वि शेष रहे तो शुभ नही है । किन्तु शुन्य या एक शेष रहे तो सर्व सुखांकी वृद्धि करनेवाला समझना । ( इससे पीढीया पगथी कम या ज्यादा करगा) १४१ -1 .

·- (६८) अथ संवर्धन- प्रासाद च चतुर्दिक्ष्यु वृद्धि कृर्याद्विचक्षणः । नैवदोषो भवेत्त च भापित विश्वकर्मणा ॥ १४२ ॥ जयपृच्छा પ્રાસાદને જે સ વધન (વધારવુ હોય તે) કરવું પડે છે તે બુદ્ધિમાન શિલ્પીએ ચારે તરફ કરી શકાય તે તેને દેષ નથી એમ શ્રીવિશ્વકર્માએ કહ્યું છે ૧૪૨ प्रासादका अगर संयईन वृद्धि करनी पडे तो बुद्धिमान शिल्पिको चारो ओरसे हो सके तो वृद्धिसंवर्षन करना चाहिये । उसमें दोप नही है असा विश्वकर्माने कहाहै । १४२ १६ एक द्वित्रियोगेना वृद्धिति वास्तु शोभन । पुरां तु पूर्वतो वृद्ध अपरानव वर्धयेत् ॥१४॥ जयपृच्छा ભવન વાસ્તુને એક, બે કે ત્રણ અને વૃદ્ધિ કરવી સન્મુખ પૂર્વમાં વધારવું પરંતુ પશ્ચિમ તરફ એટલે પાછળ વધારવું નહિ ડાબી જમણી તરફ વધારવાથી સર્વ કામનાને આપનાર જાણવું ૧૪૩ भवन वास्तुको एक दो तीन अगोसे वृद्धि करना । सन्मुखके भागमें चढाना. किन्तु पीछेना भागमें बढाना नहीं । दाहिनी चाई औरसे वढानेसे सैर्वकामना में फलिभूत होति हे। १४३ उदये शत,हस्तांते मूल द्वादशभूमिका । मध्य उच्चं गृह श्रेष्टमग्रोच्चमशुभावहम् ॥१४४॥ इति गर्ग वास्तुराज શ્રી ગર્ગાચાર્યજીએ કહ્યું છે કે સે હાથ સુધી ઊચા કે બાર માન સુધીના ઊંચા ભવન કરવાનું વરાહમિહિર અને કિરણક્ષ તત્રમા સે હાથથી ઊચુ ભવન ન કરવાનું કહ્યું છે ભવનની રચના ભવન ફરતા ખડામાં મધ્યને ખડ ઊચા કરે પરંતુ ગૃહસ્થના ઘરને વિષે આગળ ડેલી બલાણુક કદી ઊંચુ ન કરવું કરે તો તે તે અશુભ જાણવું ૧૪૪ ૧૬ આજકાલ શહેરમાં ગાને ધણી અગવડ હોય છે. તેથી ભવિષ્યમાં જમીન મળી શકે તેમ ધારીને પાછળથી જમીન મા શક્તી હોય તે ભવિષ્યની અપેક્ષાએ તે લેવાની वि. मुक्षि वापर छे. आजकल शहरोमि जमीनकी बहुत असुविधा होती है । इससे अविष्यमे जीन मील शके यो मानकर बादमे जमीन प्राप्त हो शकती होतो भरिप्यकी अपेक्षा लेनेको विवेक बुद्धिका उपयोग करना । - ·(६५) गर्गाचार्यने कहा है कि भवन एकसौ हाथों तककी उंचोइका करना. या बारह सूगि (दरजे ) तकका उंचा करना। वहार भिहिर और किरणाक्ष 'तंत्रमें कहा है कि भवन एकसौ हाथोंसे उंचा बनाना नही । भवनकी रचनामें मध्यखंड (कमरा) उंचा करना किन्तु गृहस्थके मकानमें आगेका भाग डेहलो वलापाक कभी उचो न करना अगर करे तो वह अशुभ होता है । १४४ न्यूनाधिक्येन पट्टानां तुलावेध उपर्यधः । एकक्षयो नीचोच्चत्वे पट्टानां तालुवेधताः ॥ १४५ ॥ પાટ ઉપરના પીઢીયાં નાના-મોટા હોય તે તે તુલાવેધ જાણ. તેમજ એકજ ખંડમાં પાટડા ઉંચા નીચા હોય તો તે તાલુવેધ જાણ. ૧૪૫ विवेक विलासमें कहा है कि धरन ( वीम-पाट ) के ऊपरके बडोद (पीढीयां) छोटे बडे हों तो यह तुलावेध जानना । एक ही कमरेभे धरन (बीम=पाट ) चा नीचे हों तो तालुवेध जानना । १४५ भूमैषम्धातले वेधो द्वारवेधश्च घोटके । एकस्मिन्सन्मुखे द्वाभ्यां पुनर्नैव कदाचन ॥ १४६ ॥ ઘરની જમીન ઊંચી નીચી હોય તો તે તલવેધ, દ્વાર ઉપરના મધ્યે એકજ ઘડો (કેટ) હોય તે તે દ્વારે. પરંતુ જે એકને બદલે બે વેધ હોય તો તેને દોષ નથી. ૧૪૬ घरको भूमि ऊंची नीची हो तो वह तलवेध जानना. द्वारके उपरके भागमें एक ही घोटा (घेटिक) हो तो वह द्वारवेध समझना. परंतु दो घोडे हो तो दोष नही है । १४६ वास्तोर्वक्षसि शीर्षे च नामौच स्तनपोद्वयोः । गृहस्यैतानि मर्माणि नैषु स्तमादि सत्रयेत् ॥ १४७ ।। वास्तुभूमिमां पातु पुरुषनी छाती, मस्त, -नालिमे. रतन से पां અંગ ઘરના મર્મ સ્થાન જાણવાં. માટે એ પાંચ સ્થાનકોએ તંભ, પાટ કે હત ન રાખવા. ૧૪૭ .

·१ (६६) वास्तुभूमिमें वास्तुपुरुपका वक्ष, मस्तक, नाभि और दो स्तन ये पांचां अङ्ग घरके मर्म स्थान जानना. इसलिये उन पांच स्थानों पर स्तंभ, पाट, धरन या दीवार न रखना । १४७ देव ध्वज कृपक्ष न दोप उत्तरायतम् । द्वीदगी सर्वदेोपानां छाया तुष्टि दापयेत् ॥ १४८ ॥ गृहप्रकरणम् ઘરપર દેવના શિખરની ધ્વજાની છાયા કે ઘરની છાયા કૂવામાં है વૃક્ષની છાયા ઘરપર ખાજુમાં એટલે ઉત્તર દક્ષિણમાં પડે છે તે દર્તા નથી પરતુ જે તે ઘરની સામે કે પાછળ (પૂર્વ પશ્ચિમ ) એમ બે દિશામાથી પડે તો તે દેશકાક જાણવુ. ૧૪૮ घर पर देवकी ध्वजाकी छाया या घरकी कुमे यो वृक्षकी छाया घरकी पक्ष भागमें (उत्तर दक्षिण) पडनेसे दोपकर्ता नहीं है। किन्तु घरकी आगे पीछे (पूर्व पश्चिम) मे छाया घरके उपर पडे तो दोपकारक है। १४८ प्रथमांत्य यामवयं द्वित्रिप्रहर संभवा । छायावृक्ष ध्वजाकूप सदादुःख प्रदायिनी ॥१४९ ॥ सूत्रसंतान દિવસના પહેલા અને ચોથા પ્રહરની છાયા છેડીને બીજા કે ત્રીજા પ્રહરની છાયા દેવવ્રજ કે વૃક્ષની પડે અગર ઘરની છાયા તે સમયમાં भूपामा पता- सहव हुमन इनार MY. 1४८ ।' दिनके प्रथम या चोथे महरकी छाया छोडकर दूसरे या तीसरे प्रहरकी छायो देवधनकी या वृक्षकी घरकी छाया 'इस समय कूमे पडे तो हमेश दुःखकारक समझना । १४९ । समलाभ भवेत्यत्र अन्योन्य प्रतिष्टिते ।। खाजिकं च त्यजेद्वेश्म यदिच्छेदी जीवितम् ॥ १५० ।। संमराङ्गण सूत्रधार એક પછીતે બે ઘર હોય અથવા વચ્ચે એકજ પછીતની ભીંત હોય તે તેને “ખાજીક” નામને વેધકહે છે લાબા આયુષ્યની ઈચ્છાવાળાએ તેવુ ઘર તજી દેવું ૧૫૦ एक पछीतकी एतं दिवारसे दो घर हो और वीचमे पंजीतकी 'एक ही दीवार हो तो उसे खाजिक जानना लंबी आयुष्य चाहने वालों को एसे घरका त्याग करना चाहीये । १५० 1 , 1 - . ..

·(६७) है १ 17 - - - "- -- । । + सरले न च मागेण प्रवेशो यत्र बेश्मनि । मार्गवेध विजानीयान्नानाशोक फलप्रदम् ॥१५१॥ विश्वकर्मा प्रकाश मार्गश्चेको यदागच्छेदुमयोगृह पार्श्वयोः । मार्गवेधस्तदा सस्याच्छोक संतापकारकः ॥१५२॥ सराङ्गण सूत्रधार જે ઘરમાં થઈને રાહદારીનો સરળ માગ હેાય તે માગવે અનેક પ્રકારના શાકનાં ફળને દાતા જાણવો. તેવીજ રીતે હાજદેવ સમરાંગણ સૂત્ર- ધારમાં કહે છેઃ એક પડખે બે ઘર હોય અને એકજ માન હોય તે તે "भावेध" । भने भने हेना२ तणुकी. १५१-५३ जिस घरमें राहदारीका सेरळ रास्ता ही बह सवेध अनेक प्रकारके शोकफल के दाता है। इसी प्रकार एक बगलये दो घर हो और एक ही रास्ता हो वह मार्गवेध शोक और दुःख देनेवाला जानना । १५१-५२ जलघंट दीपमार रसोई दक्षिणांकरम् । इशाने कोषदेवे वामदिशिष्ट दीपंकरे ।। १५३ । नापसव्येन कुर्वित गृहमारोहण सुथा । "कुड्यांभित्या नकुंत द्वार तहै सुखैप्युभिः ॥१५४॥ निषिवास्तु પાણીયારૂ, ઘંટી, દિવાનું ચા, પાણી અને રડું એ સર્વ ઘરની જમણી તરફ રાખવા; ઈશાન કેણમાં દ્રવ્ય મૂકવાની તિર, દેવાલયમાં દેવની ડાબી તરફ દીવાનું સ્થાનક રાખવું. ઘરને દાદર જમણી તરફ–તેનાં ચઢવાનાં પગથીયાં અપસવ્ય ન રાખવાં. સુખના અક્ષિતાથી મનુષ્ય ભીંતમાં છેદ પાડીને કદાપી દ્વાર ન મૂકવું. ૧૫૩-૫૪ पनीहारा, चक्की, दीपककास्थान, फूलस्थाम और रसोईघर ये सर्व घरकी दाहिनी ओर रखना । इशान कोणमें द्रव्यकोष रखमा. देवा- यमें देवकी वायी और दीपस्थान रखना. घरका बीमा दाहिनी ओर रखना, । चढनेकी सीढियां अपसव्य न रखना । १५३-५४ वास्तुद्रष्यको गुणदोष- काष्टमुदिष्ट चैव पाषाणेधातु रत्मज । उत्तरोयन्द्रदं द्रव्पं लोहकर्म विवर्जयेत् ॥ १५५ ॥ प्रसाविकवास्तु उचमोत्तम धात्वादि पाषाष्टिक काष्टकम् । श्रेष्ट मध्याऽयम द्रव्यं लोह चैवाऽधमाऽधमम् ॥ १५६ ॥ -- . .

·(६८) વાસ્તુ કર્મમાં લાકડુ, ઈટ, પથ્થર, ધાતુ અને રત્ન એ દ્રવ્ય એકેકથી મજબૂત છે પરંતુ લેહનું કામ કરવાનું કહ્યું નથી ઉત્તમમાં ઉત્તમ ધાતુ અને રત્ન છે. વાસ્તુ કર્મમાં પાષાણ શ્રેષ્ઠ છે, ઈટ મધ્યમ છે અને કાઈ કનિષ્ઠ છે. પરતુ લેખડ ( વિશેષ કરીને મંદિરના કામમાં તો ) અધમમાં અધમ હીન દ્રવ્ય કહ્યું છે તેથી લેખડ દેવાલયના ઉપગમાં વર્જિત છે ૧૫૫-૫૬ वास्तुकर्ममें लकडी, इंट, पथ्यर, धातु और रत्न उत्तरोत्तर एकएकसे मजबूत है । किन्तु लोहेका फाम न करना । सर्वोत्तम द्रव्य धातु और रत्न है. वास्तुकर्ममें पापाण श्रेष्ट है. ईट मध्यम और फाष्ट कनिए है।। किन्तु लोहा (विशेषकरके मंदिरके काममें ) तो अमोधम हीन द्रव्य हे. इससे देवालयके काममें वयं है । १५५-५६ फारयेत्सर्व गेहेषु तदर्धा नैव कारयेत् । एकदारु मयागेहाः सर्वशील्प निवारकाः । द्विजात्या मध्यमा प्रोक्ता त्रिजात्याधमास्मृता ॥१५७॥ विश्वकर्मारकाश મકાનના કામમાં એક જ જાતનું લાકડુ વાપરવુ તે ઉત્તમ શલ્યનિવારક જાણવું બે જાતિના કાષ્ટ વાપરે છે તે મધ્યમ અને ત્રણ જાતિના કાઈ વાપરે તે તે કનિણ જાણવુ તેથી વિશેષ જાતિના કાઈ ઘરમા કદી ન વાપરવા. ૧૫૭ ( નેટ - શય્યા પલ ગમા ચાર જાતના વૃક્ષ કાણમાથી ફક્ત એક જ જાતનું લાકડુ વાપરવાનું વિશ્વકર્માએ કહ્યું છે ત્રણ જાતિના વૃક્ષના કાષ્ટ ઉપરની भूमि भvalमा न वा५२। qि x ) , मकानके काममे एक ही प्रकारकी लकडीका इस्तेमाल करना वह उत्तम शल्यनिवारक जानना । दो प्रकारकी लकडीका इस्तेमाल करना मध्यम है। और तीन प्रकारकी लफडीका उपयोग मकानमें करना यह कनिष्ठ है ॥ १५७ (नोट : शैया पलंगमें चार जातके पेडोमे से फक्त एक जातकी लकडीका उपयोग करना) शयनकी दिशाका शुभाशुभ फल :- सौम्य प्रत्यकि छरो' मृत्यु- वशाधारक मुजाजिदा । प्राकि ईराः शयने विद्या दक्षिणे मुखसंपदः । पश्चिमे प्रबलां चिन्ता हानि मृत्यु तथोत्तरेः ॥१५८॥ विश्वकर्माप्रकाश ·- (६९). १५ .शयन, - है . -- । ઉત્તર અને પશ્ચિમ તરફ મસ્તક રાખીને શયન મૃત્યુને દેનારૂં: રોંગ અને પુત્રને દુઃખ દેનારૂં જાણવું પૂર્વ કે દક્ષિણ તરફ મસ્તક રાખીને શનિ કરવાથી સુખ અને સંપદ સદૈવ પ્રાપ્ત થાય છે. પશ્ચિમે મેસ્તક રાખીને શયન કરે તે તેથી પ્રબળ ચિંતા કરાવે. ઉત્તરમાં મસ્તક રાખીને, કરે તો મૃત્યુ અને હાનિ કરાવે છે. ૧૫૮ उत्तर और पश्चिमकी, और मस्तक रखके सोनेको मृत्यु, रोग और पुत्रको दुःखदाता है। पूर्व या दक्षिणकी और. सर रखके शयन करनेसे सुखसंपदा मिलती है. पश्चिममें माथा रखे तो प्रबल चिंता करता है। और उत्तरमें मस्तक हो तो मृत्यु, और हानि होती है । १५८ अथ द्वारवेध- अन्यगृहा द्वारविद्ध गृहात्द्वार नै चिंतयेत् । वृक्षकोण स्तंभ मार्ग भ्रम कूपैश्च बेधितम् ॥ १५९ ॥ ઘરના દ્વારની સામે બીજાના ઘરનું દ્વાર હોય તો તે દ્વાર છે પરંતુ પિતાના જ ઘરનું દ્વાર હોય તો ચિંતા નહિ. ઘરના મુખ્ય દ્વારની સામે वृक्ष, भूया, थामन्यना भाग होय, भ्रम ( २५२८-धा ), ફૂ હોય તે તે વેધ જાણ. ૧૫૯ घरके द्वारके सामने दूसरोंके घरका द्वार होतो यह द्वारवेध है । किन्तु खुदके घरका द्वार हो तो चिन्ता नहीं, दोष नहीं, घरके मुख्य द्वारके.. सामने पेंड, कोण, स्तंभ या अन्य जनाका जानेका मार्ग हो, भ्रम (अरट, घानी, रहट ) या कुआं हो तो वह वेध है । १५९ उत्तानमर्थ नाशाय अधोमुखं व्याधि साधकम् । मीलीतं. व्याधि पीडायै विकर्ण च न हितं च तत् ॥ १६० ॥ निषिवास्तु. ઘરનું દ્વાર ઓળભે ન હોય અને અગાડુ હોય તે દ્રવ્યનો નાશ થાય, પછાડુ મૂકે તો વ્યાધિ કરાવે, મિલિત ટેડું દ્વાર હોય તે વ્યાધિ પીડાકારક જાણવું, દ્વાર જે કાટખૂણે ન હોય તે સ્વામિના હિતમાં ન तपु. १६० घरका द्वार अवलंबमे ओंधा रखानेसे द्रव्यका नाश होता है। पिछडा रखे तो व्याधि कराता है। मिलित टेढो द्वार होनेसे पीडाकारक है । काटखुण समकोण न होनेसे स्वामिका हित नहीं होता। १६० .

·(७०) पृष्ठि द्वार न कर्तव्य एक भृमि गृहेषु च । द्वितीय भूमि द्वार च न दोप अद्रिप्पयके ॥ १६१ ॥ निदेपिवास्तु સામાન્ય રીતે ઘરના જમીન મજલાની ભૂમિમા પછીતે દ્વાર ન મૂવુ બીજી ભૂમિમાં દ્વાર મૂકવામા દોષ ન જાણુ ૧૬૧ सामान्यतः एक भूमि घरमें पछितमें पीछे द्वार न रखवा. दूसरे दरजेमे द्वार रखने में दोप नही । १६१ कक्षौ द्वार न कर्तव्य पृष्टि द्वार विर्जयेत् । पृष्ठे चैव भवेत्रोगी कुक्षी व्याधि विनिर्दिशेत् ॥ १३॥ निर्देफ्यिासु ઘરના કરામાં દ્વાર ન મૂકવું અને પછી તે પણ હાર ન મૂકવુ મૂકે તે વ્યાવિ અને રાગ કશવે ૧૬૨ घरकी कुक्ष और पडीमेद्वार न रखना. कुक्षौ द्वार मूकनेसे माधी रहती है। और पृष्ठ-पछितमें द्वार रखनेसे रोग होता है । १६२ उत्तरगा देन्यस्ता कलाटे न समायदि । तुला ललाटिका सापि कुलक्षय' करी भवेत् ॥ १६३ ॥ ઘરના દ્વારા ઉતરગના પેટામાં પાટ સામેલ હોય કે સામાન્ય રીતે લલાટથી નીચે ઉતર ગ જે હેય તે અગર બે પાટની સંધિ થાય ત્યા જે એક બીજાના પિટામાં સાલવી નીચે સ્ત ભ ન મૂકે છે તે તુલાવે જણ.. અગર પાટકે ઉતરગ લલાટ બરાબર નીચે હોય તે તેવા તુલધથી ઘરધણીના કુળ નાશ થાય ૧૬૩ घरके द्वारके उत्तरंगमें धरन (पाटम्धीम) सामेल हुआ हो या ललाटसे नीचा उत्तरंग हो. या दो घरन (पाट) जहां संधी होता हो वहां एक दूसरेके वीचमे सालकर नीचे स्तंभ न स्सा हो यह तुलावेध है। धरन (बीम-पाट ) या उतरंग ललाष्टके काबर हो तो एसे बुलावेवसें स्वामिक कुछका नाश होता है । १६३ दारे सर्व गृहाणांतु तळमान लोपपेत् । अग्रत पृष्टतथैव समस्त्र च कारवेत् ॥ १६४ ॥ भिषिवास्त्र भान, पाछाना मया दारी (मारी, मणीया, माट, wal) ના ઉતરંગના તળ ન લાપવા તે બધા એક સૂત્રમાં રાખવા ૧૬૪ - - 7 ·६ - -- 1 (७१) मकानके समीद्वारो (खीडकी, जाली, कबाट, गोखलेका)को उत्तरंग समसूत्रमें होना चाहिये. उंचा निचा रखनेमें दोष है । १६४ मुरज वर्तुलं द्वार मानहीन च वर्जयेत् । प्रथमा भूमियत् द्वार तेनस्या दुपरिभूमिषु ॥ १६५॥ समराङ्गणसूत्रधार, ઘરના દ્વારા ઉપર ગોળ મુરજ ( ત્રિકેણ જેવું ) ન કરવું તેમજ પ્રમાણથી હીન=નાનું ન કરવું. પહેલી ભૂમિનું દ્વાર પહોળું હોય रेट પહેલું હોય તેવડું ઉપરના માળે કાર મૂકવું. મેટું ન મૂકવું. ૧૬૫ घरके द्वारके उपर गोल मुरज (त्रिकोण जैसा) न करना. और मान प्रमाणसे हीन-कम भी न करना । भूमितलके द्वार के गर्भ पर उपकी भूमिका द्वार मुकना. आगे पीछे द्वार न खडे करना । १६५ द्वार मध्ये कोण स्तंभमेकदोष च कारयेत् । युग्मेषु भवेत् श्रेष्टमेकैकं परिवर्जयेत् ॥ १६६ ॥ निर्दोषवास्तु ઘરના દ્વાર સામે મધ્યમાં જે ખૂણે કે થાંભલે એક શાખ ગળે તે તે દેષકારક છે. પરંતુ જે તે દ્વારમાં બે ખૂણી કે સ્તંભે કે બે શાખ ગળતી હોય તે સારૂં તેમાં દોષ નથી પરંતુ દ્વારમાં એક ન ગળવું : नये. १६६ घरके द्वारके सामने यदि एक काण, स्तंभ या शाख गलती हो तो दोषकारक है। किन्तु जो द्वारमे दो कोण, दो स्तंभ या दो शाख गलती हो तो, दोष नही है. यह अच्छा है. परंतु एक हो तो दोष है । १६६ स्तंभ द्वार" च भितिश्च विपरीत न कारयेत् । उपरि य परीत्येन दोषाः स्युबहवो नृणाम् ॥१६७॥ परिमाण मंजरी ઘરની નીચેની ભૂમિમાં પ્રાર, સ્તંભ અને ભત આવેલ હોય ત્યાં તે રીતે ઉપરની ભૂમિમાં દ્વાર, સ્તંભ કે ભીંત રાખવાં. પરંતુ જે બીજે માળે આડા અવળાં કરે તે તે દોષ દેનારું જાણવું. (અર્થાતું દ્વાર પર દ્વાર સ્તંભ પર સ્તંભ અને ભીંત ઉપર ભીંત એમ રાખવું. ) ૧૬૭, नीचेनी भूमि. समान, उपर द्वार, स्तभ, भिति; पाट, रखनासे दोष उत्पन्न होता है । १६७ • - - . " rr ·BACK ELEVATION DE TENPLE PANCHASARA PIASVANATH PATAN $ 4 * PRAHA sarnan AHCNITIOT ·w- -- । है + , 1 (७३) द्वारवेध तु यत्ने न सर्वथा हि परित्यजेत् । गृहोत्सेध तृतीयांश हीनो वा मान मुच्यते ॥१६८ ॥ परिमाणमंजरी સામાન્ય ઘરની ઉભણી હોય તેને ત્રીજો ભાગ તજીને જે રહે તેટલી દ્વારની ઊંચાઈ રાખવી. ૧૬૮ सामान्य गृहेकी उंचाइसे तीसरे भाग छोडके दो भागकी द्वारकी ऊंचाई -रखनी । १६८ द्वारवेध' यत्नेन सर्वथा ही परित्यजेत् । गृहोच्छाय द्विगुणितां नयता भूमि वहिः स्थिकम् ॥१६९॥ परिमाणमंजरी ઘરના દ્વાર સામે આવતા સર્વ વેધ યત્ન કરીને હમેશાં તજવા. પરંતુ જે ઘરની ઊંચાઈથી બમણી જમીન છોડીને તેટલે દૂર હોય તો તે વિધ દેષકર્તા નથી. ૧૬૯ घरके द्वारके सामने आयेहुए सर्व वेधांका यत्नसे त्याग करना चाहिये. परंतु घरकी उंचाइसें दोगुनी भूमि छोडके दूर वेध हो तो दोषकर्ता नहीं है । १६९ जलस्रवस्तथा द्वारे मृलैचानर्थको भवेत् । द्वाराग्रे देव सदन वालानामापत्ति दायकम् ॥१७०॥ निदेषि वास्तु प्रकीर्णक वास्तु ઘરના દ્વારની સામે પાણીની મોટી મેરી–ખાળ હોય તે તે અનર્થ કારી જાણવું. તેથી પાયામાં પાણીનું વહન થતું હોય. દેવનું સ્થાનક દ્વાર સામે હોય તો તે બાળકને માટે આપત્તિદાયક જાણવું. ૧૭૦ घरके द्वारके सामने पानीकी वडी मोरी हो तो वह अनर्थकारी है। उससे नींवमें पानी बहता रहता हो । द्वारके सामने देवस्थान हो तो बालकांके लिये आपत्ति कारक है । १७० थ्रेणीभङ्गास्य लोपेन ब्रह्मदोषो महाभयः । शिल्पिनो निष्कुलं याति स्वामि सबंधनक्षयः ।।१७१।। निर्दोषवास्तु શ્રેણીભેદને લેપ કરવાથી મહા ભય ઉપજાવનારે ગર્ભપને બ્રહ્મ- દેષ લાગે છે. તેથી શિલ્પીના કુળને નાશ થાય છે અને ઘરધણીની કમીને નાશ થાય છે. ૧૭૧ J ·(७) श्रेणीमङ्गका लोप होनेसे महाभयंकर दोष ओर गर्भ लोपसे ब्रह्मदोष लगता है। इससे शिल्पिका कुलनष्ठ होता है । और सामिकी लक्ष्मीका भी नाश होता है । १७१ चेणीय सर्वदिक्षु च वलाणकं न कारयेत् । बलाणकं हस्त्रोदेय त्रिदश जलधारियेत् ॥ १७२ ॥ गृहप्रकरणम् ભવનમાં મધ્યે ચેક રાખીને ચારે તરફ એારડાઓનું ચણતર કરવું પણ આગળ બલાણુકડેલી મૂળ ઘર બરાબર ન કરવુ પણ તે ડેલી મૂળ ઘર થી નીચુ કરવું અને તે ભવનના અંદરના ચાના નેવાની ધારા ત્રણબાજુ પાડવી (ચારે બાજુ નવા ચોકમાં ન પાડવા ) ૧૭ર भवनके मध्यचौक रसकर चारों ओर कमरे बनाना, और आगे प्रवेशमे बलाणक (डहली भाग) मूल घरके समान उदयका न करना. किन्तु वह वलाणक मूल गृहसें नीचा होना चाहिये और भवनका मध्य- चौकमें तीन ओरसे पानीका छपरेका नेवा गिरे यह शुभ है । (किन्तु चारो दिशाओके छपरेके नेवा चौकमे नहीं गिराना),१७२ अशास्त्र मंदिर कृत्वा प्रजाराज्यंगृहाणि च । तद्गृहाण्य शुभान्याह श्रियस्तत्र न विद्यते ॥ १७३ ॥ निप वास्तु શાસ્ત્રવિદ્યાથી રહિત મદિર કે પ્રજાના ઘર કે રાજભવન કરવાથી તે ભવને અશુભ જાણવા ત્યા લક્ષમી કદી વાસ કરતી નથી ૧૭૩- शास्त्रविधि रहित मंदिर पर या राजभवन बनाना.यह भवन, अशुभ जानना । यहाँ लक्ष्मीका वास कभी होता नहीं । १७३ -- अप गृहायद्भूतम्- (वास्तुराज) । सय मृद्घटिने नादे पतिते मरणं भवेत् ।' कम्पनेन च महारोगो विघटना कुलक्षयम् ॥ १.७४ ।। ઘરના દ્વારા પિતાની મેળે જાય, અવાજ થાય, અકસ્માત કે પડે તે તેથી સ્વામિનું મૃત્યુ થાય, કમ્પાયમાન થાય તે મહા રોગ થાય, 'આવી ઘટનાના દેવથી કુળને ક્ષય થાય ૧૭૪ ·;* 1 - । ६ (७५) घरके द्वार स्वयं खुल जाये, आवाज करें, अकस्मात् कोई गिर जाय तो इससे स्वामिकी मृत्यु होती है । इस घटनाके दोषसे कुलका क्षय होता है । १७४ राजवेश्मानि चैत्येषु प्रासाद तोरणे ध्वजे । अन्यानि यानि द्रश्यन्ते तत्र भयौं भवेत् ।। १७५ ॥ द्वार प्राकार वेश्मानि निर्मितं तु पतनं यदाभवेत् । द्रढस्थूणा कयाटादि वंशमङ्गः पति क्षये ॥ १७६ ॥ 1 રાજભવન, ચૈત્ય કે પ્રાસાદ, દેવાલયના તેરણ કે વજનું અકસ્માત પતન થાય કે એવા દશ્યથી મહા ભય ઉપજે. બારણાં, ગઢ, કિલ્લો કે ઘર અકસ્માત અકારણ પડે અગર કમાડો દઢ હોય છતાં તે પડે તે વંશને નાશ થાય અને સ્વામિનું મૃત્યુ થાય. ૧૭૫–૧૭૬ राजभवन, चैत्य या प्रासादके तोरण या ध्वजका अकारण पंतन हो तो महाभय पैदा होता है। द्वार, गढ, किल्ला या मकान अकारण गिरें या किंवाड मजबूत होते हुए भी गिरजाय तो. वंश नाश होता है और स्वामिकी मृत्यु होती है । १७५-७६ अकस्मात गृहभूमिश्च स्फुटिते कुख्यक तथा । 'यस्य गेहे शृगालादि प्रविष्टश्चाथ श्रूयते ॥ १७७ ॥ रक्तधारा गृहे द्रष्ट्वा द्वारेण सर्पः प्रवेशीनः । गृह तस्य विनश्येन पत्लि वां म्रियते पतिः ॥१७८।। इतिगृहाद्यद्भूतम् અકસ્માત ઘરની ભૂમિ ફાટે કે શિયાળ આદિ પશુ પ્રવેશ કરે, ઘર કે ફળીમાં લેહી જેવી ધારા દેખાય કે દ્વારમાં સર્વે પ્રવેશ કરતાં જણાય તો તે ઘરને વિનાશ થાય અને ઘરધણી કે તેની પત્નીનું મૃત્યુ થાય. १७७-७८ घरकी भूमि अकस्मात् फट जाय या मकानमें भृगालादि पशुका प्रवेश हो जाय, घर या- प्रांगणमें रक्तधारा द्रश्यमान होती हो या द्वारमें सांप प्रवेश करता हो तो यह घरका नाश होता है । पति या पत्निकी मृत्यु होती है। १७७-७८.

·- (७६) अथ वृक्षाद्भूतानि-(वास्तुराज ) वृक्षाणां रोदने व्याधि ईसने देशविग्रहम् । शाखा प्रपतनोदस्मात् संग्रामे हि निघातस्तु । वालानां मरणं कर्तुम् वालानां फल पुप्पतः ।। १७९ ।। વૃક્ષમાથી રૂદન સભળાય તે વ્યાધિ થાય, હસવાને અવાજ આવે તે દેશમાં વિગ્રહ કે ભ ગ થાય, શાખા-ડાળ અકસ્માત પડે તે સંગ્રામમાં ચોદ્ધાઓને વાત–સ હાર થાય બાળવૃક્ષ–થોડા સમયમાં આવેલા વૃક્ષને પરિપકવ સમય પહેલા ફળ કે ફૂલ આવે તે બાળકોના મરણ થાય ૧૭૯ . - - " पेडमें से रोनेकी आवाज सुनी जाय तो व्याधि होती है। इंसनेकी आगाज निकले तो देशभन्न होता है । शाखा या हाली अकस्मात् तूट पडे तो संग्राममें योद्धाका संहार होता है। वाल वृक्षमें अकाल फलफूल प्राप्त हो (परिपम्प होने पहेले फल आवे) तो वालकोंको मृत्यु होती है । १७९ शुप्केषु संप्रशेहेतु दुर्भिक्ष च वल क्षयः । अनृती चेत्फलं पत्र द्रश्यते यदि वा द्रुमे ।। १८० ॥'. ज्वलनादपि च वृक्षाणां रौद्रस्यादि धनक्षयः । पतनात्पूजित वृक्षाणां सर्व राज्य विपर्यते ॥१८॥ इति क्षाद्भूतानि સૂકેલા વૃક્ષ કરી કેળ, પાન પત્તા આવે, તે તે દુષ્કાળ અને બળ હીeતાના લક્ષણ જાણવા તુ વગરના ફળ પત્ર આવે તે .. ઉભેલું વૃક્ષ અકારણ બળી જાય તે ભય કરનારૂ કે લક્ષમીને નાશ પૂજાતા વૃક્ષ (પીપળે, વડલ) જે અકારણ પડે કે બળે તે સર્વ રાજ્યનું પરિવર્તન થાય (નેટ -દુષ્ટ વૃક્ષ એટલે જે કાપતા ૨ક્ત જેવુ નીકળે, ભૂત=ભૂતના વાસો રહે તેવા વૃક્ષ પીપળો, આબલી વગેરે ) ૧૮૦-૮૧ शुष्क पेड़ फिरसे पल्लवित हो तो अकाल और बलहीनता आती है ऋतुकाल पिना फलफूल आ जाय तो लक्ष्मीका नाश हो अकारणही वृक्षका. पतन हो जाय तो भयंकरता और धनक्षय होता है। पूजते वृक्षं यदि गिरे तो राज्यका परिवर्तन होता है । (दुष्टवृक्ष-जिसको काटते ही रक्त થાય -- ·3 - . ( ७ ) जेसा निकलता है । भूतप्रेतका वासवाला वृक्ष पीपला-ईमली ) इति वृक्षाद्भूतानि । १८०-८१ अथ गृहदोषा- सुचि मुख भवेछिद्र प्रासादे पृष्ठे च यदा । प्रासादे न भवेत्पूजा गृहे क्रिडन्ति राक्षसाः ॥ १८२ ॥ निदेषवास्तु પ્રાસાદ કે ઘરને નીચેની ભૂમિમાં જે સોયના મૂળ જેટલું પણ છિદ્ર પછીતે (પાછળ) ન રાખવું. જે છિદ્ર રાખે તે પ્રાસાદમાં પૂજા કરનાર ન રહે અને તેવા ઘરમાં રાક્ષસે ક્રીડા કરે એટલે કે ઉજજડ થાય. (ઉપરની ભૂમિ કે ચતુર્મુખ પ્રાસાદ કે ઘર માટે તે દોષ નથી. ) ૧૮૨ प्रासाद वा घरके नीचेकी भूमिमें पीछली दीवारने सुईके मुंह जितना छिद्र नहीं रखना. यदि छिद्र रखे तो प्रासादमें पूजा करनेवाला नहीं रहता, अर्थात् मृत्यु होती है। अगर मकानसे एसा हो तो उस घरमे राक्षस रहते हैं-उजाड होता है । ( उपरकी भूमि या चतुर्मुख प्रासाद या घरके लिये यह प्रमाण नही समझना) १८२ इष्टि कमेंषु सर्वेषु थरमान न लोपयेत् । इष्टिकादि थरे किंचित् वेधदोषो न कारयेत् ॥१८३॥ निषिवास्तु ઘર કે મંદિર કામમાં ઈટ કે પથ્થર વગેરેના ચણતરમાં ઘરમાન ન લોપવો. એક સત્રમાં થરે રાખવા. ઈટ કે પાષાણુના ઘરનું ચણતર એક સૂત્રમાં થવાથી તેમાં વેધ દેષ ઉપજ નથી. ૧૮૩ मकान या प्रासादके ईंट या पाषाणका चुनमें समथर एक सूत्रमें लेना चाहिये.. थरमानका लोप नही होना चाहिये. इंट, पथ्थरके थर एक. सूत्रमें होनेसे वेधदोष नहीं होते । १८३ अधःभित्तौ कृतं पूर्वे तस्मिनैव तथोपरि । - - द्वार द्वारस्य कथितं- उपर्युपरिभूमिषु ।। १८४ ।। पट्टोपरि च न स्तंभभिति विपरितं न कारयेत् । - ·- + . (७८ उपर्युपरिभूमिपु' द्वादशांश- विवर्जयेत् । समवैध भवेत्तत्र समस्त कुलजः क्षयः ॥ १८५ ॥ समरांगण सूत्रधार' ભવનની નીચેની ભૂમિમાં જ્યા તે, દ્વાર, ત ભ કે પાટ આવતા હોય ત્યાજ ઉપરના માળે મૂકવા. ભીંત પર ભૈત, દ્વાર પર ગર્ભદ્વાર તેમજ પાટડા ઉપર પાટ આવે પર તુ પાટ ઉપર થાંભલે કેભીંતે ઉપરના માળે ન મૂકવા તેવુ વિપરિત કામ ન કરવું વળી નીચેના મજલાની ઉભણી ઉદયથી ઉપરના મજલાની ઉભણી બારમો અ શ એ છે રાખવી પરંતુ તેમ ને કરતા નીચે પ્રમાણે જેટલી જ ભણું ઉપરના માળની રાખે તે આખા કુટુંબનો નાશ કરનાર એવે સમવેધ ઉત્પન્ન થાર્ય ૧૮૪-૮૫ भवनकी नीचेकी भूमिमे नहां दीवार द्वार, स्तंभ, पाट रखे हो इस तरह उपरकी भूमिमें वहां भी रखना दीवार पर दीवार, द्वार पर गर्ने द्वार, पाट पर पाट (वीम) स्तंभके पर स्तंभ- रखना. किन्तु वीम-धरन=पाटके उपर खंभा या दीवार नहीं रखना । असा विपरीत कार्य न करना । नोचेकी भूमिकी उंचाइ (-उदय ) से चारहवां अंश- घराकर 'उपरकी भूमिका उदयमान रखना. एसा न करनेसे उपर नीचेका उदय सरखा रखनेसे सारे परिवारका नाश करनेवाले समवेध उत्पन्न ! होतो हैं । १८४-८५ सुर्पाकार गृह कार्य विकर्ण नैव कारयेत् । अग्रतथ भच्छेष्ठ पृष्ठित परिवर्जयेत् ॥ १८६ ।। निपिवास्तु સુપડાની જેમ આગળનો ભાગ પહોળી અને પાછળનો ભાગ સાંકડે હોય તેવી કે વાણી ન હોય તેવી જમીન કે ઘર ન કરવું પરતુ આગળ લાગ સાક હોય કે પાછળ પહેલુ હોય તેવી જમીન કે ઘર સારું જાણવુ પણ પાછલો ભાગ સાંકડો હોય તેવું તજી દેવુ. ૧૮૬ ૧૭ સુપડા આકારનું ઘર કે જમીન માટે વાતુમારમાં રએિ દુકાન કે હાટ માટે પર કહ્યું છે પરંતુ તે માટે આગળ સાંકડ અને પાછળ પહેલુ રાખવાનું તે ગ્રંથકાર કહે છે सुपड़े के आकार के घर या'जमीन के बारेमे धास्तुसार य थमे ठक्कर पेल्ने दुकान या द्वाट के लीये अच्छा कहा है। मगर घर के लीये आगे सफडा और पीछे चौडा रखनेका अथकारने कहा है। १७ ·(७९) सुर जेसी आगेसें चौडी और पीछे संकडी हो या समकोण (गुनीये ) में न हो एसी जमीन या घर नहीं करना. 'किन्तु आगेका भाग सांकडा हो एसे घर श्रेष्ठ जानना. पीछेका भाग संकडा हो असो घर वर्जना । १८६ द्वार मध्येस्तुला स्तंभो नागदंतश्च भित्तिका । द्वार मध्ये समाश्रेष्ठा न चैते विषमा स्थितां ॥१८७|| प्रकीर्णक वास्तु ઘર કે પ્રાસાદના કાર સામે પાટડે, થાંભલે કે નાગદંત ( ઘડાં ) કે ભીંત આવે છે તે નેષ્ઠ જાણવું. જે એકી હોય તે દોષ છે, પરંતુ તે मी (2) डायता श्रेष्ठ न. १८७ घर या प्रासादके द्वारके सामने बीम-पाट, स्तंभ, नागदंत (घोडा) या आडी भीत्त-दीवार हो तो वह नेष्ट है । विषममें दोष है. किन्तु सम (द्वय) में दोष नहीं है । १८७ पार्वाधिक पृष्ठहीनं समुलो वेधदायकम् । कुंडी भित्वा नकुर्वीत द्वारं तत्र सुखमीप्सुधीः ॥१८८॥ समराङ्गण सूत्रधार જે ઘરને કરે અધિક લાંબે હોય અને પછીત ઓછી હોય તે નળાંગ ઘરને સમુલા નામને વેધ કહે. સુખને અભિલાષી મનુષ્ય ભીતે ખોદીને દ્વાર ન મૂકવું. ૧૮૮ जिस घरका पार्श्व (करा) अधिक लंबा हो और . पछीत कम हो तो वह नलांग घरको समुलवेध कहता है । मुखके अभिलाषी मनुष्यको दीवार खोद कर द्वार मुकना उचित नहीं है । १८८ अथ प्रवेश- उत्संगो हीन बाहुश्च पूर्णबाहुस्तथा परः । प्रत्यकायश्चतुर्थश्च निवेशः परिकीर्तितः ॥ १८९ ।। समराङ्गण सूत्रधार ઘર કે નગર કે પ્રાસાદના ચાર પ્રકારના પ્રવેશ કહ્યા છે (૧) ઉત્કંગ (२) डीनमा (3) भाई भने (४) प्रत्यक्षायं. १८६ ·1 + 7 (८०) प्रासाद, घर या नंगरके चार प्रकारके प्रवेश 'कहै हैं (२) उत्संग (२) हीनवाहु (३) पूर्णवाहु (४) प्रत्यक्षाय । १८९ उत्संगे एकदिकाम्यं द्वाराभ्यां वास्तुवेश्मनेाः । स सौभाग्य प्रजावृद्धि धनधान्य, जयप्रदा ॥ १९० ।। વાસ્તુગ્રહના ઘરમા સન્મુખે એકજે દિશામાંથી પ્રવેશ થાય તે ઉસંગ નામને શ્રેષ્ઠ પ્રવેશ જાણ તે સૌભાગ્ય, પ્રજાવૃદ્ધિ, ધનધાન્ય અને વિજયને દેનારે ઉત્તમ પ્રવેશ જાણ ૧૯૦, वास्तुगृहके द्वारमें सन्मुख एकही दिशामें से सामनेसे प्रवेश हो वह उत्सग प्रयेश कहलाता है । और यह सौभाग्य, प्रजावृद्धि, धनधान्य और विजय देनेवाला है । १९० यदि प्रवेशो हि वास्तु गृहाद् दक्षिणतां भवेत् । प्रदक्षिणा प्रवेशाद्धि भवेत् पूर्णबाहुकः । -तत्रपुत्राश्च पौत्राय धनधान्य मुखानि च ॥-१९१-॥ . જે વાસ્તુ ઘરમાં ઘરની જમણી તરફ થઈને પ્રવેશ થાય તે પ્રદક્ષિણાથી પ્રવેશ થાય તે પૂર્ણબાહુ પ્રવેશ જાણ તે પુત્ર, પૌત્ર, ધનધાન્ય અને સુખને દેનાર પ્રવેશ જાણ ૧૯૧ - - 'जिस वास्तु गृहमें दाहिनी ओरसे प्रवेश हो सकता हो. प्रदक्षिणासे प्रवेश हो वह पूर्णवाहु प्रवेशा है । यह पुत्र, पौत्र, धनधान्य और मुखे देनेवाला है। १९१ . ॥ या प्रवेशतो वास्तुगृहे भवति वामत् । तहिनवाहक वास्तुगृह निदित वास्तु चिन्तकः ।। १९२ ।। જે વાસ્તુગહમા ડાબી તરફ થઈને (અપસવ્ય પ્રવેશ થાય તે હીન- બડે નામને નિંદિત હવે થાય તેમાં વાસ્તુશાસ્ત્રના આચાર્ય કહે છે તે ને પ્રવેશ ઝા (૨) ·+ (८१) जिस वास्तुगृहमें बायीं ओरसे ( अपसव्य ) प्रवेश हो, वह हीनबाहु प्रवेश कहलाता है और वह निंद्य-नेष्ट है। १९२ गृहपृष्ठ समाश्वित्य वास्तुद्वारं यथाभवेत् । १८प्रत्यक्षायत्वसौ नियो वाम वर्तः प्रवेशस्ततः ॥१९३॥ समराङ्गण सूत्रधार વાસ્તુઘરની પછીતે થઈને ઘરની ડાબી બાજુથી જે પ્રવેશ થાય તે પ્રત્યક્ષાય અગર પૃષ્ઠભંગ પ્રવેશ નિંદિત-નેષ્ઠ જાણ. ૧૯૩ घरकी पछीत ( पृष्ठ दिवार ) से बायी ओरसे जो प्रवेश होता ही उस प्रत्यक्षाय या पृष्ठ भग प्रवेश करते है और वह निंद्य और नेष्ट है । १९३ उच्चायाद्विगुणाभूमि वेधदोषो न जायते । यदा भित्यंतरेवानि प्राकारा राजमागौं हि ॥ १९४ ।। १८ (१). Scar प्रवेश सन्भुभ याय. (२) Y४मग-धरनी पछीत / प्रवेश थाय त. (૩) અપસવ્ય પ્રવેશ પ્રથમ ઘરમાં પ્રવેશ કયાં જમણી તરફ નમીને વારસુઘરમાં પ્રવેશ થાય તે. (૪) સવ્યપ્રવેશ-પ્રથમ ઘરમાં પ્રવેશ કર્યા પછી ડાબી તરફ નમીને વાસ્તુઘરમાં પ્રવેશ થાય તે (૫) પ્રતિક્ષય- જે ઘરનું મુખ પશ્ચિમ સામે હોય તેમાં પૂર્વ સામે પ્રવેશ કર્યા પછી પશ્ચિમમાં વાસ્તુઘરમાં પ્રવેશ થાય છે. (૬) હીનબહુ- જે ઘરનું મુખ દક્ષિણ સામે હોય તેમાં પ્રવેશ કર્યા પછી ડાબી બાજુ તરફ નમીને વાસ્તુઘરમાં પ્રવેશ થાય તે -આમ પંડિતમાં મતમતાન્તર કહેલા છે (૭) ઉસંગ પ્રવેશ- જે ઘરનું મુખ ઉત્તરમાં હોય તે ઘરમાં સૃષ્ટિાગે થઈને વાતુ ઘરમાં પ્રવેશ થાય છે. (૮) પૂર્ણાહુ પ્રવેશ- જે ઘરનું મુખ પૂર્વમાં હોય તેમાં પ્રવેશ કર્યા પછી વાસ્તુઘરની સન્મુખ પ્રવેશ કરવામાં આવે છે, १८ (१) उत्संग सन्मुख प्रवेश होता हो। (२) पृष्टभंग घरको पछीतसे होकर जो प्रवेश होता हो । । (३) अपसव्य- पहेले द्वारमें दाखिल होकर दाहिनी औरसे प्रवेश हो वह । (४) सव्यप्रवेश- पहेले द्वारमें दाखिल होकर बांयी औरसे प्रवेश हो वह । (५) प्रतिक्षय- जिस घरका मुख पश्चिमे हो उसमें पूर्व में दाखिल होकर फिर पश्चिममें जाकर घर में प्रवेश हो बह। (६) हिनवाहु-जिस घरका मुख पश्चिममें ही उसमें प्रदेशके पार बांयी और माकर प्रवेश हो एसे पंडितामें मतभेद है। (७) उत्संग प्रवेश-जिस घरकी मुख उत्तरमे हो और सृष्टिमार्ग से वास्तुगृहमें प्रवेश होता हो। (८) पूर्णबाहु-जीस घरका मुख पूर्व में हो, उसमें दाखिल होकर वास्तु- गृहमें सन्मुख प्रवेश हाता हो । .

·(८२) अदर्शने नदीपारे दूरे या समभूमिषु । विदिफू स्थ न ढोपा ये नवेधोन्दरतः सदा ।। १९५ ।। न दोषा नीच जातेपु न देोपा भग्नमंदिरे । चतुप्पयां तेन भवेत्वेधो न च जीर्ण गृहान्तरे । न तत्रवेध देोप स्यात्सत्य ब्रह्ममुखाच्छुतम् ।।१९६|| विश्वकर्म प्रकाश શ્રી વિશ્વકર્મા કહે છે કે દેવ કયા કયા ન લાગે – ઘરની ઊંચાઈથી બમણ ભૂમિ તજીને વેધદેપ હોય તે દોષ લાગતું નથી અગર જે ઘર અને વિધ વચ્ચે ભીંતનુ અતર હોય, ગઢ, કિલો કે વડી કે રાજમાર્ગ હોય તે દેપ લાગતું નથી અગર દેખાય નહિ તેવું હોય કે નદીના સામે કાંઠે પાર વેધ હોય તો કે દર સરખી ભૂમિમાં હોય કે ત્રિકોણ, વાવ્યું કે છેટે હોય તે તે દેષ લાગતો નથી નીચ જાતિના લોકોને દોષ લાગતો નથી જીર્ણ મદિર મા દેવ નહિ રામા વેધ દેવ નહીં જૂના મકાનમાં વેધ દેવ નહિ. તેવા વેધદેની સત્ય વાત બ્રહ્માના મુખેથી મે સાભળી છે ૧૪-૯૫-૯૬ श्री विश्वकर्मा कहते हैं कि कहां नहीं दोप लगता:-घरकी उंचाइसे दोगुनी भूमि छोडनेसे ढोप नहीं; घर और वेधके बीच दीवारका अंतर हो, गढ, किल्ला या राजमार्ग होनेसे दोप लगता नहीं । अगर देख नै सके इतना दूर हो, नदीके सामनेके तट पर हो या रि सम भूमिमें हो या विकर्ण (व्यासा ) दूर हो तो दोष लगता नहीं । नीच जातीको दोष नहीं लगता. जीर्णमंदिर, चौपालमे-पुराने मकानमें चैधढोप नहीं. एमी वेधदापाकी सत्य वार्ता मैंने श्री ब्रह्माजीके मुखसे मुनी है.। १९४-९५-९६ ५ पडू वर्षे नियते स्वामि गत श्रीनवमे भवेत् । चतुर्षे पुत्र नाशः स्याम॑वं नाशस्तथाष्टमे ॥ १९७ ॥ विश्वकर्म प्रमाण * * વેધ દેવનું ફળ છઠ્ઠા વર્ષે સ્વામિનું મૃત્યુ પામે કે નવમે વર્ષે લક્ષ્મી જે અગર ચોથા વર્ષે પુત્રને નાશ થાય અગર આઠમે વર્ષે સર્વ નાશ - . થાય ૧૯૭ ·(८३) धदोषका फल-छठवें वर्षे स्वामीकी मृत्यु हो । नौवे साल लक्ष्मी नाश हो या चौथे वर्षे पुत्र नाश हो आठवें वर्षे सर्व नाश होता है । १९७ १९ पर्वताग्रे नदीतीरे चत्वरे गोष्ठ भूमिषु । समुद्रकूले वाऽरण्ये मानहीन न दूषितम् ॥ १९८ ॥ गौतमी तो . ગૌતમ ઋષિ કહે છે કે પર્વત ઉપર કે આગળ નદીના કાંઠે કે ચેરા પાસે, ગાયના ગોંદરે, સમુદ્ર કાંઠે કે અરણ્યમાં માનહીન વસ્તુને દેષ લાગતો નથી. ૧૯૮ 1 श्री गौतम ऋषि कहते हैं कि पहाडके उपर या आगे, नदीके तीरपर चौपाल-गोष्ठ भूमिमें समंदरतीर पर, जंगलमें अगर वास्तु मानहीन हो तो भी. दोपकर्ता नहीं । १९८ । - मनसश्चक्षुषायंत्र संतापो जायते हृदि । तथा कार्य गृह सैवरिति गर्गस्य भाषिते ॥ १९९ ॥ गगंतो - ब्रहदसंहिता મન અને ચક્ષુને જે કાર્ય જોઈને સંતોષ થાય તેવાં કાર્યો હમેશાં નિર્દોષ જાણવા એમ ગગ ઋષિએ કહ્યું છે. ૧૯ गर्ग ऋषि कहते हैं कि जिनको देख मन और चक्षु प्रसन्न संतुष्ठ होते है वह कार्य हमेश निर्दोष है । १९९ वास्तु लक्षण हीनेपि यत्र वैराच्यते मनः । तत्र दोषो न विन्धाच्च धर्मकामा मोक्षदे ॥ २० ॥ वास्तुकौतुक ૧૯ મે ૨૦૨ થી ૨૦૫ આ ચાર કને વિવેકબુદ્ધિથી ઉપયોગ કરો. જ્યાં त्यां न ३२३. १९ २०२ से २०५ श्लोक-आ चार 'लोक का भुपयोग विकदिसे करना. जहां तहां न करना ।

·(८४) જે વાસ્તુ લક્ષણથી હીન હોય પરંતુ જ્યા મનની રુચિ વધે તેવું સારું લાગે ત્યા દોષ ન જાણ તેવા વાસ્તુ ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષને દેનારા જાણવા ૨૦૦ जो वास्तु लक्षणसे हीन हो फिर भी जहां मन प्रसन्न होता हो वहां दोप न जानना असे वास्तु धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष देने- चाले जानना । २०० शास्त्रमान विहिनं यद् रम्यं तद्धिवि पश्चिताम् । एकेषामेव तद्रम्य लग्नं यत्र च यस्य हुन् । २०१ ॥ शुक्रनीति શુક્રાચાર્ય કહે છે કે શાશ્વમાનથી રહિત હોય તે વિદ્વાનેને રમ્ય લાગતું નથી પરંતુ કેટલાકને એ મત છે કે જ્યા જેનુ મન લાગ્યું- રુચ્યું હોય તે તેને પ્રિય લાગે છે (તેમાં ન જાણુ) ૨૦૧ शुक्राचार्यजी कहते है कि शास्त्र मानसे रहित विद्वानोंको रम्य लगता नहीं फिर भी कितनोंका मंतव्य है कि जहां जिसका मन लगत्ता हो वह उसे प्रिय लगता है। ( उसमें दोष नहीं ) २०१ . " - . - -- ·(८५) ॥ अथ भवने हार स्थापन ॥ ܢ ܐ -- एकाशीति पदे वास्तौ द्वांत्रिशद् देवता पदे । पूर्वा पर याभ्योत्तरे वच्मि द्वाराणि चै कमात् ॥ २०२ ॥ पूर्व जयेंद्र सूर्य. तथा सत्य भृशाकाशे पदे । यमे गृहक्षते गंधर्व भृगे पदे द्वार स्थितः ॥ २०३ ॥ अपरा नंदी सुग्रीवे च तथा पुष्यदंत वारुणे । सोम्ये कुबेर भल्लाटो दितिदिति द्वारं स्थापन ॥ २०४ ।। 1 T - - - T - - એકાશી પદના વાસ્તુ મંડળમાં ફરતા બત્રીશ પદોમાં દેવતાઓ પૂર્વ દક્ષિણ પશ્ચિમ અને ઉત્તરે સ્થાપન થયેલ છે. તેમાં પૂર્વાદિ દિશામાં શુભ સ્થાને દ્વાર સ્થાપનના અનુક્રમે કહે છે – પૂર્વમાં જયંત-ઈન્દ્ર, સૂર્ય, સત્ય, ભૂશ અને આકાશના પદમાં દ્વાર મૂકવું. દક્ષિણમાં-ગૃહક્ષત, ગંધર્વ અને ભૃગરાજના પદમાં દ્વાર મૂકવું. પશ્ચિમમાં-દૌવારિકા (નદી), સુગ્રીવ, પુષ્પદંત અને વરુણના પદમાં દ્વાર મૂકવું ઉત્તરમાં- કુબેર, ભલલાટ, દિતિ અને અદિતિના પદમાં દ્વાર મૂકવું. . " २०२-२०३-२०४ एकाशी पदका वास्तुमंडलमें चारो दिशाका बत्रीस पदमें देवताओ पूर्व, दक्षिण, पश्चिम और उत्तर स्थापीत है. वही पदमें द्वार स्थापन करनेमें शुभाशुभ फल कहा है. उसमें शुभ फल दाता पदका स्थान संक्षिप्तमें बताता हूं. :- पूर्व में जयंका स्थानमें इंद्रका स्थानमे, सूर्यका. स्थानमें, सत्य, भृशः और आकाशका पद स्थानमें द्वार मुकनेसे शुभ फलदाता हे. अन्य पद अशुभ फलदाता हे. दक्षिणमे-गृहक्षतका स्थानमें गंधर्व और मृगका स्थान-पदमे द्वार मुकना. पश्चिममे -नंदी, मुग्रीव पुष्यदंत और वरुणका पद स्थानमे द्वार मुकना. उत्तरमें-मुख्य-भल्लाट-कुबेर, अदिति, दिति । २०२-२०३-२०५ ·-- द्वाराणि तु प्रवक्ष्यामि प्रशस्तानीह यानि तु । पूर्व गद्र जयंत च द्वार सर्वत्र प्रशस्यते ।। २०५ ।। याम्य च वितथं चैव दक्षिणे.न विदुर्बुधाः । पश्चिमे पुष्यदंत च वरुणं च प्रशस्यते । उत्तरेण तु भल्लाट सोम्य तु शुभदं भवेत् ।। २०६ ॥ मत्स्यपुगण મસ્યપુરાણુકાર એકાદશી પદના વાસ્તુમડળમાં શુભ એવા હાર મૂકવાના સ્થાન કહે છે – પૂર્વમાં ઈદ્ર જ્ય તના પદમા, દક્ષિણમા વિતથ (ગ્રહક્ષત) ના પદમા, પશ્ચિમમાં પુષ્યદત ને વરુણના પદમાં અને ઉત્તરમાં ભલ્લાટ અને સોમ (કુબેર) ના પદમાં દ્વાર મૂકવાથી તે શુભ ફળદાતા જાણવું ૨૦૫-૨૦૬ मत्स्यपुराणमे बहुत संक्षिप्तमें कहते हैं कि पूर्व में इंद्रके स्थानमें, दक्षिणमे गृहक्षतको पदमे , पश्चिममे पुष्यदंतका पद स्थानमें, और उत्तरमें भल्लाटका पद स्थानों द्वार रखनेसे शोभा और शुभफलदाता है। २०५-२०६ वास्तोश्च परिधानुक्ता द्वात्रिंशदमराः कृमात् । शुभद्वार तु गृहण्यादशुभ नैव गृह्यते ॥ २०७ ।। दिशा भागेषु च तथा द्वार' शोभन मण्डितम् । झं गृहक्षत पुष्यदन्त भल्लाट चिह्नतः ॥ २०८ ॥ अपराजित सूत्र -- એ રીતે વાસ્તુના-ફરતા ચારે દિશાના ફરતા બત્રીશી પદમા દ્વાર ૨થાનના શુભાશુભ ફળ અનુક્રમે કહ્યું તેમાં શુભ દ્વાર સ્થાન કહ્યા હોય ત્યા ઠાર મૂકવા અને અશુભ સ્થાને ન લેવું ચારે દિશાના વિભાગે પૂર્વમાં ઈદના સ્થાને, દક્ષિણમાં ગૃહસતના સ્થાને અને પશ્ચિમમાં પુષ્યદતના સ્થાને તથા ઉત્તરમાં ભલાટના સ્થાને ઠાર મૂકવાથી શોભાને આપે છે અને તે શુભ ફળદાતા જાણવા ૨૦૭-૨૦૮ जिस रितसे वास्तु के चारों और घूमते, पत्रीस पदांमे द्वार स्थानके शुभामुभ फल अनुक्रम कहे, जिसमें शुभद्वार स्थान जहां कहे हो वहां रखना और अनुभ स्थान ने सेना । + . .

·(८७). चारों दिशाओंके विभागमें पूर्वमें इंद्रके स्थानमें, दक्षिणमें गृहक्षत स्थानमें और पश्चिममें पुष्यदंतके स्थानमे तथा उत्तरमे भल्लाट स्थानमें द्वार रखनेसे शोभा बढ़ती है और उसे शुभफल दाता समझें । २०७-२०८ पूर्वतोऽभिमुखं वेश्म ध्वजे चाये तु शान्तिदम् । याम्यतोऽभिमुखं गेह सदा कल्याणकारकम् ।। २०९ ॥. गह च वारुणे शस्तं धनधान्यादिकं भवेत् । कौबेरी मुखघेहं च शान्ति पुष्टि सुखावहम् ॥२१०॥ अपराजित सूत्र 1 પૂર્વ મુખનું ઘર શાંતિ અને કીર્તિ દેનારૂં જાણવું, દક્ષિણ મુખનું ઘર હમેશાં કલ્યાણકારી જાણવું, પશ્ચિમાભિમુખ ઘર ધન ધાન્યાદિ દેનારૂં જાણવું भने उत्तर भुगनु घ२ शांति, पुष्टि मने, सुमन देना शु. २०८-१० अपराजित सत्र संतान अ० १०१ को १४-१५ श्लोकमे कहेते हैं। कि शहरमें चारों ओरका भवन शुभ जानना. पूर्व मूखका गृह शान्ति और कीर्ति देता है. दक्षिणाभिमूख गृह हमेशा कल्याणदाता समजना. पश्चिमाभिमूखका गृह धनधान्य दाता है. और उत्तराभिमूख गृह शान्ति पुष्टि और सुखको देता है एसे चारों दीशाका गृह उत्तम कहा है । कोइ दिशा निषिध नहीं कही । २०९-२१० एक चण्डया रवे सप्त तिस्रीदद्याद्विनाथके । चतरस्त्री विष्णु देवस्य शिवस्याद्ध प्रदक्षिणा ॥ २११ ॥ सूत्रसंतान દેવ પ્રદક્ષિણાને પ્રકાર એ છે કે ચંડીને એક, સૂર્યને સાત, વિનાયક-ગણપતિને ત્રણ, વિષ્ણુને ચાર, અને શિવજીને અરધી પ્રદક્ષિણ वी. ( २६१ शिव धनांत मोजाय नडि.) २११ । चंडीदेवी मंदिरमे एक, सूर्यको सात, गणेशको तीन, विष्णुको चार और शिवमंदिरमें आधी प्रदक्षणा करनी । ( क्योकी शिवपनाल उल्लंधन नहीं होते ) २११ ·पूर्वापर यदाद्वार प्रणालं चोत्तरे शुभम् । प्रशस्त शिवलिङ्गनामिति शास्त्रार्थ निश्चल ॥ २१२ ॥ सूत्रसंतान પૂર્વ અને પશ્ચિમ મુખ ઠારવાળા પ્રસાદને ઉત્તર દિશામાં પ્રનાલ (પાણીવાહની) રાખવી તે શિવજીના માટે વિશેષ પ્રશસ્ત છે ઉત્તર-દક્ષિણ મુખના પ્રાસાદને પૂર્વમાં પ્રનાલ રાખવી એમ શાસ્ત્ર નિશ્ચય જાણ ૨૧૨ पूर्व पश्चिम मुखवाला प्रासादको प्रनाल उत्तर और रखनी. शिव- लिङ्गके लिये यह प्रशस्त है । उत्तर दक्षिण मुखके प्रासादको प्रनाल पूर्व मे रखनी एसे शास्त्रार्थ निश्चित है । २१२ स्तंभौधेर्यथा वास्तु वास्तुवेयैस्तथा सुराः । देववेयै भयेन्मृत्युः शिल्पिकारावरादिषु ॥ २१३ ॥ સ્ત ભવેધવાળુ ભવન કે વાસ્તુવેધવાળું દેવમદિર કે દેવપ્રતિમા વેધ હેય તે શિલ્પી અને કરાવનાર બનેનું મૃત્યુ થાય ૨૧૩ स्तंभवेवयाला भवन या वास्तुवेधवाला देवमंदिर देवप्रतिमावेधसे शिल्प और. स्वामीकी मृत्यु होती है । २१३ गहे देव गृहे वापि जीणेचोद्धर्तुमीप्सिते । प्राग्वदवार प्रमाणं च वास्तुत्यादोऽन्यथा कृते ॥ २१४ ॥ ઘર કે મદિરને જીર્ણોદ્ધાર કરતા જે દ્વારા પ્રમાણે ફેરફાર કરે તે વાસ્તુનું નવીન પૂજન કરવું ૨૧૪ घर या मंदिरका जीर्णोद्वार करते वकत अगर द्वार-प्रमाणमें फर्क करें तो वास्तुका नया पूजन करें ।-२१४, स्थयति लक्षण- मुशीलश्वानुरो-दक्ष शास्त्रज्ञो लोभ वर्जित् । क्षमावान्नुद्विजश्चैव सुत्रधार स उच्यते ।। २१५॥ સ્થપતિ લક્ષણ કહે છે સુશીલ, ચતુર, કુશળ, શાસ્ત્રોના જ્ઞાતા, ચારિત્રવાન, નિલભી, ક્ષમાવત એવા તીક્ષાલકુળને સૂત્રધારીપતિ=ગાધર જાણુ. ૨૧૫ -- . 7 - - ·Bitch मा शिखरका शुकनास उद्येश्वरमंदिर उदयपुर (मध्यप्रदेश) -- .

·十 ·। , . (८९) सुशील चतुर इल्मी चारित्रवान शास्त्रोमें प्रविण, निलेोभी और क्षमावान एसो द्विज ब्राह्मण कुलका सूत्रधार-स्थपति गजधर जानना । २१५ सोमपुराणां सुहस्रेस्तु सचरे देवभुवनानि वै । शिल्पिहस्ते कृते सौख्यं अन्यवर्णान्विवर्जयेत् ॥ २१६ ।। બ્રાહ્મણકુળના એવા સોમપુરા શિલ્પીના હાથથી દેવમંદિર કે રાજભવનના કાર્યોના નિર્માણ કરાવવા. તેઓના હાથથી થએલા કાર્યો સુખ અને સિદ્ધિને દેનાર જાણવું. ૨૧૬ ब्राह्मण कुलके सोमपुरा शिल्पीके हाथसे देवमंदिर या भवनके कार्य निर्माण कराना. उनसे सुख संपत्ति पैदा होती है । अन्यवका त्याग करना । २१६ न •, एकहस्ते तु कल्याणं द्विहस्ते मृत्युरेव च । गृहादियैक शिल्पिना भाषितं विश्वकर्मणा ॥ २१७ ॥.. ભવન કે મંદિર કરાવનાર યજમાને પરીક્ષા કરીને વિદ્વાન શિપીને પિતાનું કાર્ય સંપ. શાસ્ત્રકાર કહે છે કે જે કાર્ય એકજ શિલ્પીના હાથે થયેલું હોય તે કલ્યાણકારી જાણવું. પરંતુ ચાલુ કામે બીજા શિલ્પીને બદલવાથી બે હાથથી થયેલું કાર્ય સ્વામીને મૃત્યુ દેનારૂં જાણવું તેમ વિશ્વકર્માએ કહેલું છે. ૨૧૭ . भवन या मंदिर बनवानेवाले यजमाने जांचके वाद विद्वान स्थपतिका कार्य सेोपना चाहिये. शास्त्रकार कहते है कि जो कार्य एक शिल्पीसे हुआ हो वह कल्याणकारी है। किन्तु-चालु कार्य ने पिलि बदलने से दो हाथोंसे बनाहुआ कार्य मृत्युदाता जानना एसा विश्वकर्माका विधान है । २१७ गुणाश्च बहवो यत्र दोषमेकं. भवेद्यदि । गुणाधिक्य अल्पदापं कर्तव्य नात्र संशय ॥ २१८ ॥ થયેલાં ભવન કે પ્રાસાદ-દેવમંદિરમાં ઘણુ ગુણો હોય અને એકાદ દેષ દેખાતું હોય તો પણ તેને દેષ નથી. જેમાં ઘણું ગુણો હોય અને થોડા દોષવાળું કાર્ય શ્રેષ્ઠ જાણવું, તેમાં જરાપણ સંશય કરવો નહિ. જેમ T4 ·(९०) અગ્નિમાં પાણીના બિ દુઓથી અગ્નિ ઓલવાતું નથી તેમ ઘણા ગુણે પણ ફળદાતા જ જાણવા ૨૧૮ किये हुए भवन या देवमंदिरमे अनेक गुण हों और एकाद दोप हो तो भी यह दोप लगता नहीं । अनेक गुणवाला और थोडे देोपवाला फार्य श्रेष्ट ही है। इसमे किंचित संशय रखना नहीं । जिस तरह शुद्ध अग्निमें थोडे जलविंदुओंसे अग्नि घुझाता नहीं ईसी तरह अनेक गुण फलदायी होता है । २१८ अल्पदाप गुणाधिक्य दोपायन भवेद्गृहम् । दोपाधिक्य गुणाल्पत्व गृहमन्ते विर्जयेत् ॥ २१९ ॥ જે ગૃહકાર્ય ડા દોષવાળું અને ઘણું ગુણવાળુ હોય તે ઘર દોષ- વાળું ગણાતું નથી પરંતુ જેમાં ઘણા દેષો હોય અને ગુણે ઓછા હોય તેવું ઘર અને પ્રયત્નશી તજી દેવું ૨૧૯ जो गृहकार्य कमदोपवाला और ज्यादा गुणवाला हो वह दोप वाला नहीं है । किन्तु गुणसे दीप अधिक हो तो यह भवन आखिरमे छोडदेना चाहिये । २१९ गुणदोपौ च विज्ञाय शिल्पिकुर्वीत बुद्धिमान । अन्यथा यदि कुर्यान्तु कर्ता भर्ता विनश्यति ॥ २२० ॥ मयमतम् મયત્રષિ કહે છે કે શિપીએ ગુણદોષ વિચારીને જ કાર્ય કરવું એથી ઊલટુ બીજા કરે તે વાસ્તુ કરનાર અને કરાવનાર બન્નેને નાશ થાય છે ૨૨૦, मयऋपि कहते है कि शिल्पिको गुणदोपका विचार करके कार्य करना चाहिये-अन्यया करनेसे स्वामि और शिल्पि दोनोंका नाश होता है। २२० - - ।

·। - 1. (९१) अथ प्रासाद देवतान्यास विश्वकर्मा उवाच- प्रासादे देवतान्यास स्थापयेच समस्ततः । तदनुक्रमतो वक्ष्ये श्रुणुचैकाग्र मानसः ॥ २२१ ॥ पादे पराक्रमंदेव प्रतिष्ठाप्य भूमध्यतः । प्राग्भारोद्भव देव शिलायां च तदृधतिः ॥ २२२ ॥ शिलोद्भवोधृता चादौ दंष्ट्रया भूः समस्तिका । वराहरूपेण खरशिलायां धरणीधरः ॥ २२३ ॥ सूत्रपातं समोसायं स्थाप्यश्चिन्तामणिस्तथा । आद्यस्तरो देशे च तत्र नागकुलानि च ॥ २१४ ॥ प्रतिष्ठाप्याः पनगाश्च स्थाने पोल्यभिधानके । तदूबें कुम्मकाख्ये च संस्थाप्या जलदेवताः ॥ २२५ ॥ पुष्पकं च तदूर्षे तु चिप्पिका पुष्पकान्विता । संस्थाप्याः किन्नरास्तत्र चिप्पिका पुष्पकाकुला ॥ २२६ ।। जाज्यकुम्भे स्थितो नन्दी कर्णाल्यां च ततो हरिः । गजपीठे गणेशश्च अश्वपीठे तथाऽश्विनौ ॥ २२७ ॥ नरपीठे नरांश्चैव स्थापयेत् क्रमयोगतः । क्षमां देवीं च खुरके स्रष्टार' कुम्भके तथा ॥ २३८ ॥ निर्म मोद्गम सीमायां ततः सृष्टिविनिर्गता । सन्ध्यात्रय प्रतिष्ठाप्य ऋमतो भद्रकाये ॥ २९५ ॥ कलशे च स्थितादेवी पार्वती तु हरप्रिया । धनदोऽन्तरपये प्रतिष्ठाप्यो यथाक्रमम् ॥ २१ ॥ . 4 - (.. 4 C શ્રી વિશ્વકર્મા કહે છેઃ પ્રાસાદના સમસ્ત થરમાં દેવતા ન્યાસ સ્થાપન આહાહન તેના કમથી કહું છું તે એક ચિત્તે સાંભળે–પાયાની ભૂમિમાં પરાક્રમદેવની સ્થાપના કરવી. તે ઉપરની શિલાઓમાં પ્રગટનાર દેવ બ્રામિ ·(९२) ઉપરથી પહેલા ખર શિલાના થરમાં વરાહરૂપે ધરણીધરનું સ્થાપન કરવું. સૂત્રપાત નોધમા ચિંતામણી નીચે ઉપરના થરમાં નાગકુળનુ-આહાહન કવુ પડશલાના વારિમાર્ગમાં નાગદેવનું તે પર કુલિકાના થરમાં જળદેવતા પુષ્પક ઠામા કિન્નર અને અ તરાળના થરમાં પુષ્પકર્કલ, જા ડબામાં નદી, કણમાં હરિ, ગપીઠમાં ગણેશ, અશ્વપીડમાં અશ્વિનીકુમારે, નરપીઠમાં નરદેવ, એમ ક્રમગે કરીને મહાપીઠમાં દેવેનુ આહાહન કરવું ખરાના થરમા ક્ષમાદેવી (પૃથ્વી)નું આહ્વાહન કરવુ કુંભમાં તેના મૃષ્ટિમાર્ગ નિકળાના ત્રણ ભદ્રમાં ત્રણ સ ધ્યાનું સ્થાપન કરવું, કળશાના થરમાં શિવને પ્રિય એવા પાર્વતી દેવીનું હાહન કરવું, અતર પત્રમાં કુબેરનું આહ્વાહન કરવું એમ યથાક્રમે કરીને દેવની પ્રતિષ્ઠા કરવી ૨૨૪ થી ૨૩ विश्वकर्मा कहते हैं : प्रासादके समस्त घरमें देवता न्यास, स्थापन, आवाहन उसके क्रमसे मैं कहता हूं उसे एक चित्तसे सुनिये । चुनीयादकी भूमिमें पराक्रम देवकी स्थापन करें, उसके उपरकी शीलाओमे प्राग्भार देव, भूमि परसे पहले खरशीलाके घरमें तराहके रुपमें धरणीधरकी स्थापना करे । सुत्रपात नों में चिंतामणी, नीणे उपरके घर, नागकुलांका आव्हाहन करे । सडगोलाके वारिमार्ग में नागदेवका, 'उस पर कुंभीकाके घरमें जलदेवता, पुप्पकंठामें किन्नर, अंतराल के घरमे पुष्पकुल, जाडवामें नंदी, कणीमे इगि, गंजपीटमें गणेश, अश्वपीठमे अश्विनीकुमार, नरपीठमें नरदेव, भैसे कर्म योगसे महापीठमें देवांका आवाहन करे । खराके घरमें क्षमादेवी ( पृथ्वी ) का आवाहन करे । - कुम्भमे उसके सृष्टि मार्ग से निकलते तीन भद्रमे तीन संध्याकी स्थापन- करे । कलशेके घरमें शंकरके प्रीय पार्वती देवीका आवाहन करे। अंतर पत्रमें कुबेरका आवाहन करे. असे ययाकर्म करके देवांकी प्रतिष्ठा करनी चाहिये । २२१-२३० कपोतान्यां गन्धर्वा अन्तःपत्र' च किन्नरा । शारदा मचिकायां च जंघायां मेरेव च ॥ २३ ॥ लोणागच दिग्पालाः सुराश्चाध गणेश्वराः । उदीच्यामिंद्रदेवश्व सावित्री भरणे स्थिता ।। २३२ ॥ भारपारा शिरांवटयां पट्टेदेव्यश्च संस्थिताः । १ . नियाराः कपोताभ्या मन्त्रको मगम्तयाँ ।।३३३ ॥

·. (९३) पर्जन्यः कूटछायैतु छाद्यनिर्गम संयुते । तदन तरतो देवान् स्थापयेद् गर्भ मध्यतः ॥ २३४ ।। शाखयोश्चंद्रसूयौं तु त्रिमूर्तीश्चोत्तरङ्गकेः । उदुम्बरे स्थिता यक्षा अश्विना वर्धचंद्रकं ॥ २३५ ।। कोलिकायां धराधारः क्षितिश्चोत्तानपट्टके । स्तंभेषु पर्वताः प्रोक्ता आकाश च करोटके ॥ २३६ ।। મડેવરના થરવાળાના કેવળના થરમાં ' ગધર્વનું આહ્વાહન કરવું, અંતરપત્રમાં કિન્નરતુ, માંયીના થરમાં શારદા=સરસ્વતીનું આહ્વાહન કરવું, જધા મેરુરૂપ છે તેમાં લોકપાલ, દિગ્ધાલ, ગણેશ્વર આદિ દેવનું આહાહન કરવું, ઉદ્દગમ=દેઢીયામાં ઈંદ્રનું, ભરણમાં સાહિત્રિનું, શીરાવંટીમાં દેવીનું ઉપલા કુવાળમાં વિદ્યાધરનું, અંતરપત્રમાં સુરનું, ફટછાઘમાં પર્જન્ય (વરુણ)નું છાજાના નિકાળા સાથે તેમાં સંસ્થાપના કરવી, ગર્ભગૃહમાં મૂળનાયક દેવની સ્થાપના કરવી, બેઉ શાખામાં સૂર્ય અને ચંદ્રની, ઉતરંગમાં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહેશની, ઉંબરમાં યક્ષની, અર્ધચંદ્રમાં અશ્વિનીકુમારની, કેપીમાં धराधा२-( ) नी, उत्तानपंट-मारवटमा पृथ्वी क्षितिनी, સ્તંભમાં પર્વતની અને ઘુમટમાં આકાશ દેવેની સ્થાપના કરવી. २३१ थी २७६ .: :: मंडोवरके घरवालोके कवालके घरमें गंधर्वको आवाहन करें । अंतर पत्रमें किन्नरंका, माचीके थरमें शारदा सरस्वतीका, जंधा मेरुरुप है उसमें लोकपाल, दिग्पालं, गणेश्वर आदि देवांका आवाहन करें। उदगम् दाढियेमें इंद्रका, भरणीमें सावित्रिका, शीरावटीमे' देवीका, उपलें कीवाळमें विद्याधरको, अंतरपात्रये सुरका, कूट छाद्यमे पर्जन्य (वरुता) के छालेके निकालेके, साथ उसमें संस्थापना करवी, गर्भ गृहमे सूलनायक देवकी स्थापना करें । दोनों शाखोमें सूर्य और चंद्रकी, उत्तरगमें ब्रह्मा, विश्णु, महेशकी, उंवरमें यक्षकी, अर्धचंद्रमें अश्विनीकुमारकी, कोळीमे धराधारकी, उत्तानपट=भारवटमें पृथ्वी क्षितिजको, स्तंभमें पर्वत शैलकी और गुम्बजमे आकाश देवकी स्थापना करनी चाहिये ।। २३१-२३६ ·(૨૪) जालके ऋपि संध्याश्च मुरा, मध्ये प्रतिषिताः। , પર લાવી જો જમતી તથા ૨૩૭ ૫ ब्रह्मा विष्णुस्तथा सूयं ईश्वरी च सदाशिवः ।. ऊरुश्रृंगे तथा पंच भद्रभद्रेप्वयं विधिः ॥२३८ ॥ शिखरे चेश्वर विद्याच्छिखायां तु सुराधिपम् ।... ग्रीवायां त्वम्बर देवमंडके च निगाचराम् ॥ २३९ ॥ पद्माक्षे पत्रपो चाऽमलमामल सारके । कलशे च स्थितोरुद्रो व्योम व्यापी सदाशिव ॥ २४ ॥ सद्यो वामस्तथा घोरस्तत्पुरुप ईश एव च । જળ રિચવ પંનમઃ | ૪ पचवरचाणि पंचाग मंसया भद्रान्तगा, भवेत् । ચેન્ન સહયતા પ્રાપ્ત ત્રિવાર છું !! ૨૪ર છે न्यूनाधिक स्थिता यह देवास्तव ते पुनः । हीनेहीनाः प्रतिष्ठाप्या अधिक चाधिकाः श्रुता-॥२४३ ।। t ) !! જાલીમા ઋષિ સિવ દેવે સારો પ્રતિષ્ઠિત કરવા, પ્રનાલની મક૨ મુખે ગગાજમના અને ચદેશમાગોમતીનું આહ્વાહન કરવું, શિખરના ભદ્રપરના પાચ ઉશશુગે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, સૂર્ય ઈશ્વર એ સદાશિવનું અઆહાહન કરવુ શિખરમા ઈશ્વર, કળશમાં ઈદ, આમલસારાના ગળામાં અવાર દેવ, અડક વચલા ગોળ આમલસારામા નિશાચર, ચદ્રસમા પદ્માક્ષ, એમ આમલસારામાં આહાહન કરવુ કળશમા દ્ધ અને ગોળ અડકમા સદાશિવનું આહાહન કરવું. પ્રાસાદના ઉપગમાં કર્ણપ્રતિરથ, રથ, નદી અને ભદ્રશાં. અનુક, સવો, વામ, અરે, તપુરુષ અને પાચમાં અગમાં ઈશ; આહાહન. કરવું એમ પાચ મુખના પાચ આગે ભદ્ર 'સુધીની જાણવા એ રીતે પ્રસાદની ત્રણ બાજુના અગેનું જાણવુ એછો કે વત્તા શિરે પ્રમાણે રેવનું સ્થાન જાણવું જે થરની હીન પ્રતિષ્ઠા કરે તે હીન ફળદાતા, અને અવિક છે કે તે અધિક શુભકારક જણવું.'૨૩૭-૨૪૩ - ·( ९५ ) जालीमें ऋषि संघ देवोके साथ प्रतिष्ठित करे । परनालके मकर मुखको गंगाजल, और चंडेशमें गोमतीका आव्हाहन करे । शिखरके भद्र परके पांच उरु अंग ब्रह्मा, विष्णु, सूर्य, ईश्वर, और सदाशीवका आव्हाहन करे । शिखरमें इश्वर, कलशमें इन्द्र, आमलसाराके गलेमें अंबरदेव, बीचके आमलसारमें निशाचर, चंद्रसमें पद्माक्ष, जिस तरह आमलसारमें आव्हान करे। कलशमें रुद्र और गोल एडकमें सदाशीवका आव्हाहन करे । प्रासादके ऊपांगोंमें कर्ण प्रतिरथ, रथ, नंदी और भद्रमे अनुक्रमसे सद्यो, वाम, अघोर, तत्पुरुष और पांचमें अंगमे इशका आव्हाहन करना चाहिये । जिस तरह पांच मुखके पांच अंगोमय तकके जानने चाहिये । वैसे प्रासादके तीनों ओरके अंगोका जाने । कम या ज्यादा थके मुताबीक देवांका स्थान जाने । अगर घरोंकी हीन प्रतिष्ठा करें तो हीन फलदाता, और अधिक हो तो अधिक शुभ कारक समझें । २४०-२४३ अर्चाजुक्सि थर स्तंभ पीठ मंडोवरेषु च । पुजन लोपयेद्यत्र निष्फलं तत्प्रजायते ॥ २४४ ॥ દેવની પૂજા, પ્રાસાદના થરે, સ્તંભ, પીઠ અને મડેવર આદિમાં દેવતાઓનું પૂજન કરવું. જે જેમાં લેપ થાય તે પ્રાસાદનું પુણ્ય ફળ નિષ્ફળ જાય છે, ૨૪૪ देवकी पूजा, प्रासादके थर, स्तंभ, पीठ और चंडोवर आदिम देवताओंका पूजन करें । अगर उसमें लोप होगा तो प्रोसादका पुण्य- फल निष्फल जायेगा । २४४ श्री विश्वकर्मा कहते है कि प्रासादका समस्त अंङ्गमे देवता न्यास-आव्हाहन क्रमसे कहते है।

·" . अघचद्र । पुण्यक टमे जाटयामे - + । नोवेमे परामदेय - अतरपन सरदेय नीमकीशिला प्रारभारदेष फूटछाय पर्जन्य शिलामे पिराह गर्म गृहने मूटनायकदेय सूत्रपातरोध--चिन्तागमि परिशाशा सूर्य चद्रा नीचे परकायरमे नागाल ऊत्तर ग ! त्रिमूर्ति पाणिनारमें नागदेय... युदयरमे यक्ष कुभीस्तरमे जलदेय अश्वीनीकुमार चिन्नर फाली पृथ्यी चिप्यिकामे पुप्पकाल स्त भमे पर्यतदेय नदी धुमटमे आयाश पर्णिकामे दरि जोलिमे. प्रपिमय' गजपीटमे . गणेश प्रना - गंगा यमुना अश्वपीठमे अश्विनी ঘয়ে गोमती. नरपीठमे नगदेन, शीबरका पाय |यादा, विष्णु, सूर्य' बराम पृथ्वीन्क्षमा रुपैगमें भाम शीखरमे करशम अतरपन कुपैर आमलासगला अभ्यरदेय क्वाल गर्थ - गोलमड 'निशाचर किन्नर थद्रस पमाक्ष 1. मचिका शारदादेयी फलशमे रुद्र-सदाशिय जधाम लोकपालदिग्पाल' मासांदउपा कर्ण सयो। उमद्ग गणेश्वरदेष प्रतिरथ घाम २ भरणम सायिधि अचार -शीरापटी, देयी. । तत्पुरुपा -- येयाल -- विद्याधर भद्र • इशE उपरोक्त प्रासादक अंगमें देवताओंके आव्हाहन करनार देवपूजा- मासाएका थर, स्तंभ, पीठ और मंडोर आदिमे देवताओका आव्हाहेन 'करने पूजाफरना उसका लोप होये तो प्रासादका पुण्यफल निष्फलं होता है। इश्वर, सदाशिष प्रियस ध्या पार्यती. -- . . अतरपन . १ रथ नदी . 1 -- ·१ HA ( ९७) वास्तुद्रव्यानुसार वास्तुनामाभिधान पाषाणे निर्मितं यत्तुतत्गृहस्य । पक्केष्टक वास्तुनाम भवननिमुत्तमम् । आनष्टकैः सुम्नन्तु सुधार कद मेनतु ॥ २४५ ॥ मानस्य वद्धि त काष्टैर्यत्रश्च चन्दन स्मृतम् । वस्त्रैश्च विजय प्रोक्त राज्ञां शिल्पि विकल्पितम् ॥ २४६ ॥ कालमेति च विज्ञेय मष्टमंतृण जातिभिः । उत्तमा मिच चत्वारि गृहाणि गृहमेधिनाम् ॥ २४७ ॥ વાસ્તુદ્રવ્યના ઉપગ પરથી નામાભિધાન કહે છે – પથ્થરથી બનાવેલ ભવનને ઉત્તમ મંદિર કહે છે, પાકી ઈંટથી બનાવેલ ભવનને સુવન કહે છે, કાચીઈટથીના ઘરને સુમન, ગારે માટીના ઘરને સુધાર, કાષ્ટ-લાકથી બનાવેલ ઘરને માનસ્ય, વેતથી બનાવેલ ઘરને ચંદન, રાજાઓના વસ્ત્ર તંબુને વિજ્ય, તૃણ-ઘાસનાને કાલમ. હવે ઉત્તમ એવા ચાર દ્રવ્યના ગૃહના नाम हे छे. २४५-४६-४७ वास्तु द्रव्योंके उपयोगसे नामाभिधान कहते । पत्थरसे बने भवनको उत्तम मंदिर कहते हैं । पक्की इंटसे बने मकानको भुवग कहते हैं । कच्ची इंटसे बने घरको सुमन, मिट्टी से बनेको सुधार, काष्टसे बनेको भानस्य, बेतते वनेको चंदन, राजाओंके वस्त्र तंवुको विजय, तीन घासवालेको कालम, अब उत्तमसे चार द्रव्यके गृहके नाम कहते हैं। २४५-४६-४७ सौवर्ण राजस ताम्र मायसं घ प्राकीर्तिवर । सौवर्णन्तुकरनाम राजत' श्रीभवन्तथा ॥ २४४ ॥ ताम्रण सूर्य मंत्रन्तु चंडनाम तथा यसस् । देव दानव गंधर्व यक्ष राक्षस पनगाः ॥२४९ ।। द्वादशै ते प्रकारास्तु गृहाणां नियताः स्मृता । मातुषत्वनिल'नाम प्रायुव वारिबन्धकम् ॥२५०॥ विश्वकर्म प्रकोष સુવર્ણ, ચાંદી, તાંબુ અને અષ્ટહિ એ ચારના ગૃહના નામ કહે છે- સુવર્ણની ભવનને કર, ચાંદીના ભવનને વિભવ, ત્રાંબાના ભવનમ સૂર્ય મંત્ર, ·(९८) - અને લોહ અષ્ટલેહને ભવનને ચડ નામથી ઓળખાય છે. દેવ, દાનવ, ગર્વ, યક્ષ, રાક્ષસ અને પનગ (નાગ) એ પૂર્વોક્ત બાર પ્રકારના ગૃહ નિયમથી કદા- લાખના ઘરને “અનિલ” કહે છે નદીના બંધને “પ્રાયુવ” छ. २४८-४९-५० - भवन 1 चंदन सूर्यमत्र च द्र सुवर्ण, चांदी, तांबा और अटलोह-वे चारेकेि गृहोंके नाम कहते हैं । सुवर्णके भुवनको कर, चांदीके भवनको विभव, तावेक भवनको सूर्य मंत्र और लोह अष्टके भवनको चंड नामसे जानते हैं। देव, दानव, गंधर्व, यक्ष, राक्षस और नाग सब लोगोंने पूर्वक्ति वार प्रकारके गृह नीयमीसे कहे । लाखसे बने घरको 'अनिल' कहते है और नदीके वांधको 'प्रायुव' कहते है । २४८-४९-५० पापाणभवन पक्कीइंटकाभवन फच्चीइंटका मीही मदिर सुमन सुधार मानस वेत राजाकावस्त्रका तुणभ्यास सुवर्ण बांदी विजय फालम् श्रीभव बांकाभवन अपलोद जलबंध अनिल प्रायन कहेते हैं। अथ. शल्य विज्ञान 'जलान्त प्रस्तरां तं या पुरुषान्तमयोपि वा । क्षेत्रस शोद्धये 'चोधृत्य शल्यं सदनमारभेत् ॥ २५१ ॥ केगाः कपालमत्यास्थि भस्मलोहे च मृत्यथे । शल्यानेकविधाः प्रोक्ता धातुकाष्टास्थि सभवा ॥ २५२ ॥ तापरिक्ष्य प्रकर्तव्यो गृहार भो द्विजोत्तम । नयकोष्टी कृते भूमि भागे प्राच्यादितो-लिखे । अझ चट तप यशाक्रमावर्णा निमानि च ।।२५३॥ विश्वकर्म प्रकाश मंत्रश्चन ॐ ह्रीं कृष्मांडि फौमारि ममहदये कथय कथय हृीं स्वाहा । पक विशति चारमनेन मत्रेणाभि म त्र प्रश्ना मान्येत् ॥ २५४ ॥ -- 11 -- ·- on !! AM (९९) પ્રાસાદને રાજભવનમાં પાણી કે પથ્થર આવે ત્યાં સુધી અને અન્ય ગ્રહોને માણસના માથડા જેટલું ઊંડું ખોદવું ને શ્રેત્ર ( ઘરની ભૂમિ ) સારી રીતે શોધ કરીને શલ્યનો ઉદ્ધાર કરીને ગૃહારંભ કરે. વાળ, भोयरी, 11, 13si, लम-२१५, यामड, RAI, दु, ट, धातु, દ્રવ્ય, ધાન્ય, એમ અનેક પ્રકારના શલ્ય કહ્યા છે. તે ઘરની બૂમિમાં હોય તે મૃત્યુકર્તા જાણવા. ધાતુ, ધાન્યને દ્રવ્ય શલ્યમાં ગણેલા છે. ઘરના આરંભ કરતાં પહેલાં, દ્વીજમાં ઉત્તમ એવા શિપીએ તેની પરીક્ષા કરવી. ઘરની ભૂમિના નવ કોઠા=ભાગ પૂર્વાદિ દિશામાં અનુક્રમ પાડી तेमां अ, क, च, ट, त, प, य, श-शम ३२ मा भने वासिष्ट માગ અક્ષરો લખવા. સ્વામીએ એક કુમારિકાના હાથમાં ફળ આપીને આ મંત્ર એકવીસવાર सावी, ॥ ॐ ह्रीं कूष्मांडि क्रौमारि मम हृदये कथय कथय ही स्वाहा ।। એકવીશ વાર મંત્ર ભણીને પ્રશ્ન કરી ઉપરોકત કેઠામાં ફળ મૂકવું અને તે જે કોઠામાં ફળ મૂકે તેનું નીચે પ્રમાણે શલ્ય જાણવું. અને તે કાઢીને ભૂમિશુદ્ધિ કરવી. ૨પ૧-૨૫૪ प्रासादमें या राजभवन में पानी या पत्थर आ जावे वाहतक और अन्य गृहको आदमीकी उंचाई तक गहरा खोदना चाहिये । और क्षेत्र (धसीभूमि ) की अच्छी तरह शोधकरके शल्यका उद्धारकरके गृहारंभ करे । बाल, खोपडी, सींग, हड्डियों, भस्म, चमडा, कोयला, लोह, काष्ट, धातु द्रव्य धान्य वैसे अनेक प्रकारके शल्य कहे हैं । ये घरकी भूमिमें हो तो मृत्युकर्ता जाने । धातु धान्यको द्रव्य शल्यमें गीने हैं वे उत्तम हैं। लेकिन ले लेना चाहिये । घरेका आरभ करते पहले द्वीजमें उत्तम हो वैसे शिलपी उसकी परिक्षा करे । घरकी भूमिके नव कोठे-भाग पूर्वादि दिशासे अनुक्रमे बनाकर उसमें अ-क-च-ट-त-ध-य-श जिस प्रकार मोर आठ कोठेमें पूर्वादि सृष्टि मार्ग अक्षर लिखे । गृह स्वामी कुमारिका हाथमें फल देकर अिक्कीस या यह मंत्रको पढे ह्रीं कूष्मांडि कौमारि पमहदये कथय कथय ह्रीं स्वाहा । मंत्र बोलके प्रश्न करके कोठेमें फल खें जो कोठेमें फल रखें उसको नीन शल्य जाने और उसे निकालकर भूमि शुद्ध करे । २५१-२५४ ·भी तरतरगन्यीय ज्ञान मन्दिर जापुर (१००) प्रारंभः स्यादि प्रान्यां नरशल्य तदाभवेत् । सार्द्धहस्त प्रमाणेन तच्चमानुष्यनत्यवे ॥ २५५ ॥ अग्नेदिशि चकः प्रने खरशल्यं करद्वयो । याम्यादिशि च कृते प्रश्ने नरशल्य भयोभवेत् ॥ २५६ ॥ ने त्यान्दिशितः प्रश्ने साद्धं इस्ते श्वानास्थित । पश्चिमायान्तु शिशुशल्य सार्द्धहस्तरधानीत् ॥ २५७ ॥ वायव्यां दिगि तु प्रश्ने नराणां वा चतुष्करे । उत्तरस्यां दिशि प्रश्ने विशल्यं कटेरधः ॥ २५८ ।। ईशानदिशि यः प्रश्ना गोगल्य सार्द्धहस्ततः । मध्य कोप्टे च यः प्रश्नो वक्षो मात्रादधस्तदा ॥ २५९ ॥ शल्य दर्शक यंत्र डेठ हस्ते यालकका शल्य पश्चिम नैऋत्य डेट हस्ते श्वानशत्य चायच्य चार इस्ते नर शस्य त प मध्य दक्षिण फटिपुर विप्रशल्य छातीपुर नर शल्य कटिपुर "विप्रशस्य ra डेढ हस्ते १ दो हस्ते - गदायाशत्य अग्नि गो शल्य पूर्व হয়নি 'डेटा हस्ते नT NOT ·( ૨૦૧૬ પ્રશ્ન કરતાં પૂર્વ સ ખંડ કઢામાં દેઢ હાથ નીચે મનુષ્યના હાડકા નીકળે તે ઘરધણનું મૃત્યુ કરાવે. અગ્નિ દિશાના છે કેઠામાં બે હાથ નીચે ગધેડાના હાડકા નીકળે, દક્ષિણ દિશાના ૪ કેઠામાં કેડ નીચેથી મનુષ્યના હાડકા નીકળે, નિત્ય કેણુના ૪ કેઠામાં કુતરાના હાડકા નીકળે, પશ્ચિમ દિશામાં ત કેડામાં દેઢહાથ નીચે બાળકના હાડકાં નીકળે, વાયવ્ય કોણના 1 કઠામાં ચાર હાથ નીચે મનુષ્યના હાડકા નીકળે. ઉત્તર: દિશાના ૨ કાઠામાં બ્રાહ્મણના હાડકા કેડ નીચે ઊડે નીકળે, ઈશાનકેણુના આ કેઠામાં દેઢ હાથ નીચે ગાયના હાડકાં નીકળે, મધ્યના કઠામાં છાતી એટલે ઊડે મનુષ્યના વાળ, ખાપરી, લેહભસમ આદિ નરશલ્ય નીકળે, તે શલ્ય કાઢીને વાસ્તુ પૂજન કરી ભૂમિની શુદ્ધિ કરવાથી સ્વામી સુખ વિભૂવથી રહે છે. ૨૫૫ થી ૨૫૯ '5 प्रश्नकरने के पूर्व अ खं कोठेमें डेठ हाथ नीचे मानवकी हड्डियां नीकले तो गृहस्वामीकी मृत्यु ही। अग्निकोणके क कोठेमे दो हाथ नीचे गधेकी हड्डियां नीकले, दक्षिण दिशाके च कोठेमें कमरके नीचे से आदमीकी हड्डियां नीकले, पश्चिम दिशामें त कोठेमें डेढ हाथ नीचे बच्चोंकी हड्डियां नीकले, वायव्य कोणके .प कोठेमें चार हाथ नीचे आदमीकी हड्डियां नीकले, उत्तर दिशाके य कोटेमें ब्राह्मणाकी हडियां कमरतक नीचे से नीकले, इशानकोनेमे श कोठेम डेठ हाथ नीचे गायकी हडियां नीकले, मध्यके कोटेमें छातीकी गहराई से मनुष्यके बाल, खोपरी, लोहमस्म आदि तर शल्य नर शल्य नोकले तो वैसे शल्यको नीकाल कर वास्तु पुजन करके भूमिको शुद्ध करनेसे स्वामी सुख वैभवसे रहते है । २५५-२५९ इति शल्य विज्ञान } મ S ગૃહે કે પ્રાસાદના પ્રારંભ માટે શુભ મુહૂર્તે વિદ્વાન તિષ પાસે કઢાવવા. પ્રથમ માસ શુદ્ધિમાં વિશાખ, શ્રાવણ, માગશીર્ષ, પોષ અને ફાગણ એ પાંચ માસ ઉત્તમ ખાત માટે છે. પ્રતિષ્ઠા માટે મહા અને જેઠ માસ પણ લેવાય છે શુભ દિવસે ચંદ્રબળ નિષિદ્ધ કાળ છોડીને પ્રત્યેક મુહૂર્તી કરવા. પ્રથમ-ખનન મુહૂત, બીજું ખાત શિલારોપણ વિધિ જ્યાંથી પાળે પૂરવાનો પ્રારંભ થાય. ભૂમિ ઉપરથી નોંધ કરવાનું, કણપીઠ અને ઉપરનો ·((१०२) नध-ममाटे सास हिमोवा. श्री तमनु, याथु।. दारनु, पायभु' પાટન, છઠુ પશિલા અથવા છત, આછાદન વચ્ચે શિખરના પ્રારંભ અને શુકનીસ, સાતમુ આમલસાળાનું આ સાતે મુહૂર્તે તેના ચાદિ જોઈને ખૂબ ઉત્સાહથી અને ઉદારતાથી કરતા વાસ્તુ પૂજન કરવું છેલ્લે મૂર્તિ પ્રતિષ્ઠા જેમાં કળશ અને ધ્વજદડ સ્થાપન સાથેજ મૂર્તિ પ્રતિષ્ઠાદિ. ખૂબ ધામધૂમથી કરે - गृह या प्रासादके प्रारभके लिये शुभहुत विद्वान जयोतिपिके पास निकलवाये. प्रथम मास शुद्धिमें बैसाख, सावन, मगशीप, पुस और फाल्गुन पांच मास उत्तम खातके लिये है। प्रतिष्ठाके लिये महा और ज्येष्ठ भी लेते है । शुभदिन चंदवल निपिद्ध काळको छोडकर प्रत्येक मुहुर्त करे । प्रथम खनन मुहूर्त-दसरा खात शिलारोपण विधि जहांसे नींव पूरनेका पार म हो वही भूमि परसे नौध करे। कणपीठ और उपरका नौय अिसलिये शुभदिन देखे । तीमरा स्तंभका चौथा द्वारका, पांचवा पाटका, छठा पद्मशिला या छत आच्छादनका बीचमें शीखरका प्रारंभ और शुकनाथ, सातवां मामलसाखका । सातों मुहुर्त शमादि देखकर बडे उत्साहसे उदारतासे करके वास्तु पूजन करे । अंतमें मूति प्रतिष्ठा जिसमें कलश, बज दण्ड स्थापनके साथ मूर्ति प्रतिष्ठादि बढी धामधूमसे मनाये । મુહૂર્ત જેતાપ્રારભમાં વૃષચક્ર પૃથ્વી સૂતી, બેઠી કે ઉભી જોવાય છે. શિલારોપણ પર કારચકે તેમાં વત્સ દોષ અને રાહુ દેવ જોવા. ખંભરા, પાટચક્ર અને આમલસલા ચક જોઈ મુહૂર્તો કરવા છેલ્લા પ્રતિષ્ઠામાં પ્રતિમા સ્થાપન-પ્રાસાદભિષેક, ધ્વજદડ અને કળશ સ્થાપના ઘણા મહત્સવપૂર્વક કરવા તે સમયે સ્થપતિ-સૂત્રધાર અને અન્ય શિલ્પીગણ તથા બીજી શ્રમજીવીઓને ધન, વસ્ત્ર, સુવર્ણ, આભૂષણાદિથી સંતુષ્ટ કરી શુભાશિષ બાદત કરવા, मुहुर्त देखते वक्त पार भमे कृपचक्र पृथ्वी खडी या सोती देखते है । शिलारोपण पर द्वारचन, जिसमें वत्स शेप और राहु देखे । स्तंभचाम, पटचक्र और आमलसला चक्र देखे । मुहुर्त करने भंतमें मतिमें प्रतिमा स्थापना प्राखाशभिषेक मजदंड और कलश स्थापना ·( १०३ ) बडे महोत्सवके साथ करते वक्त स्थपति, सुत्रधार, अन्यशिल्पिगण और मजदरोंको धन वस्त्र सुवर्ण आभुषण आदिसे संतुष्ठ करे। और स्थपतिके शुभाशिष प्राप्त करे । પ્રાસાદ નિર્માણના પાંચ કે સાત મુહૂર્તે સમયે સ્થપતિ-સૂત્રધારેપૂજન કરી સુવર્ણદ્રવ્ય વડે ગજપૂજન આદિ આઠ સૂત્રધારનું પૂજન યજમાને કરવું. प्रासाद निर्माणके पांचके सात मुहुर्त के समय स्थपति-सूत्रधार पूजन करके सुवर्ण द्रव्यके साथ गणपूजन आदि अष्ट सुत्रोंका पूजन यजमानको करना चाहिये । -*" मुहुर्त चक्रादि गृहारंभकाले दृषचक्र । मृहार भेऽर्क भाद्राभैः शीर्षस्थैदहि ईरितः । अग्रपाद स्थितेवेदैः शुन्य स्यादृषचक्रके ॥ २६० ।। स्थिरता पृष्ठपादस्थैवेदैः पृष्ठे श्रियस्त्रिभिः । लाभोवेदैर्दक्षकुक्षौ रामैः पुच्छ पतिक्षति । कुक्षौ वामेऽब्धिभिनॆस्व मुखे पीडा त्रिभिश्च भैः ॥ २६१ ॥ ગૃહના આરંભમાં સૂર્યનક્ષત્રથી દિનિયા નક્ષત્ર સુધી ગણતાં નક્ષત્રો જુદા જુદા અંગ પર મૂકતાં તેનું શ્રેષ્ઠ નષ્ટ ફળ કહે છે. પ્રેમના ત્રણ નક્ષત્ર વૃષના માથા પર તેનું ફળ દેહ પછીના ચાર નક્ષત્રો આગલ પગે તેનું ફળ શૂન્ય. પછીના ચાર નક્ષત્રો પાછલા પગે સ્થાપવા-તેનું ફળ स्थिरता. छीना नक्षत्र पी'५२-सभाप्रास्त.. पछीना यार नक्षत्री જમણી કુખે-તે લાભ કર્તા. પછીના ત્રણ નક્ષત્ર પુછડે-તેનાથી સ્વામીને નાશ. પછીની ચાર નક્ષત્રે ડાબી કુંખે-તેનાથી નિર્ધનતા. પછીના ત્રણ નક્ષત્ર भुपमा स्थापना-तनु"ण 'पी।४।२४ : २६०-२६१ :- .. गृहके आर भमें सूर्य नक्षत्रसे दिनिया नक्षत्र, तक गीनते गीनते नक्षत्रोको अलग-अलग अंग पर रखे तो श्रेष्ठ या नेष्ठ फल कहे जाते हैं। प्रथमके तीन नक्षत्र कृपके सीरपर उसका फलदाह - उसके .. बादके चार नक्षत्र पीछले पैर पर उसका फल शून्य । - वादके. चार नक्षत्र पीछले ·(१०८) पैर पर उसको फेल स्थिरता, उसके बादके तीन नक्षत्र पीठ पर, लक्ष्मी प्राप्ति, और चार नक्षत्र दायीं करवट पर वही लाभकर्ता, और तीन नक्षत्र पूंछ पर फल निर्धनता, वादके तीन नक्षत्रकी स्थापना मुखमें और उमका फल पीडाजनक जानें । २६०-२६१ [५ भ વૃષચકેનું બોર્ડ (१) 3 નક્ષત્ર નેન્ટ " ४ ग्रेड લક્ષમીપ્રાપ્ત M 3 " (४) (५) (6) श्रेष्ठ न " ४ " नष्ट 3 નેટ . न '-२८ नक्षत्र ખાતે પંખતે પૃથ્વી સૂતી-એડી જવાની રીત - શુદ ૧ થી તિથિ, વાર રવિવાર અને અશ્વિનીથી નક્ષત્રથી નક્ષત્ર, એ રીતે જે દિવસે મુહૂર્ત જેવું હોય તે દિવસની તિથિ, વાર કે નક્ષત્રની સંખ્યાનો સરવાળો કરીને ચારે ભાગતા જે શેષ રહે તે તેનું ફળ જાણવુ શેષ ૧ વધે તે પૃથ્વી ઉભી તેથી ઘર કરતા કલેશ થાય છે વધે તે પૃથ્વી બેઠી તે શુભ શેષ રહે તે પણ શુભ અને શૂન્ય રહે તે જાગતી તે નેપ્ટ જાણવી. खातके वक्त पृथ्वी सोती या खड़ी देखनकी विधि । सूद १ से तिथि, रविवार से वार, अश्विनी से नक्षत्र-नक्षत्र । जिस प्रकार जिस दिनसे मुहुर्त देखना हो उस दिनकी तिथि चार या नक्षत्रको कुल मिलाकर चौर बैंक से विभाजित करके जो शेष संख्या बाँकी वे वहीं उसका फैल जाये । शेष १ बचे तो पृथ्वी खडी, उससे गृह वनौते केलेशे होवे, दो की संख्या शेष बचे तो पृथ्वी बैठी, वेही शुभ । तीन शेष बचे तो वह भी शुभ । और शेप ४ बचे तो जागती वही नेष्टं 'समझे । .

·अथ हार चक्रम् अर्काञ्चत्वारि ऋक्षाणि ऊबें चैव प्रदापयेत् । द्वौद्वौ दद्याच्च कोणेषु शाखायाञ्च चतुःश्चतुः ॥ २६२ ।। अधश्चत्वारि देवानि मध्ये त्रीणि प्रदाययेत् । ऊवें तु लभते राज्यमद्वेगः कोणकेषु च ॥ २६३ ॥ शाखायां लभते लक्ष्मीमध्ये राज्यप्रद तथा । अधस्ते मरणं प्रोक्त द्वारचक्र प्रकीर्तितम् ॥ २६४ ॥ સૂર્યનક્ષત્રથી દિનિયા નક્ષત્ર સુધી ગુણી પહેલા ચાર નક્ષત્રો ઉતરંગે રાજ્ય પ્રાપ્તિ પછીના ચાર ખૂણાના બળે નક્ષત્રો મળી આઠ નક્ષત્ર ઉદ્વેગ કરાવે, પછીના ચચ્ચાર નક્ષત્રો બેઉ શાખામાં તે લક્ષમી પ્રાપ્તિ કરાવે, પછીના ચાર નક્ષત્રો નીચે ઉંબરામાં તેનું મૃત્યુ ફળ, પછીના બે કીના છેલ્લા ત્રણ નક્ષત્રો દ્વારની મધ્યમાં રાજ્યપ્રાપ્તિ -આ રીતે દ્વારચક્રનું શુભાશુભ ફળ કહ્યું. तमा शुम ३० हेना२ नक्षत्रोमा दार स्थापन ४२. २६२-६३-६४ सुर्य नक्षत्रसे दिनिया नक्षत्र तक गीनकर पहले चार नक्षत्र उतरंगसे राज्य प्राप्ति, बादके चार कोनेके दो दो नक्षत्र सब मिलकर उद्वेग करावे- बादके चार चार नक्षत्र दोनों शाखामें हैं. वे लक्ष्मी प्राप्तिः करा. बादके बाद चार नक्षत्रसे नीचे देहली में मृत्युफल बताता है । बादके अंतीम तीन नक्षत्र द्वारकी मध्यमें राजप्राप्ति । अिस तरह द्वार चक्रका शुभाशुभ फल कहा हैं। शुभफल दीखते हो वैसे नक्षत्रों में द्वार स्थापन करें । २६२-६३-६४ " -ध नेष्ट नेष्ठ २ २ नेष्ट धारचक्र श्रेष्ट ध ध श्रेष्ट નક્ષત્ર (१) तर ૪ રાજપ્રાપ્તિ -(૨). ચાર ખૂણાના ૮ નેષ્ઠ (૩) શાખા (४) GAN ४ नेण्ट (५) मध्य ૩ શ્રેષ્ઠ ૮ શ્રેષ્ઠ ३ नेष्ट मेष्ट २० नेष्ट २८ ध श्रेप्ट ·. (१०८) उपरोक्त बतायी दिशामें और कही राशिमें उसी दिशामें द्वार न करे । लेकिन वत्स वही आकाशमें सृष्टि क्रमके मुतायीक फिरता है। जिससे उस राशिके मध्यके ३० दिवसोंमें और उसकी सामनेको दिशामें वत्स होता है अिसलिये उस विभाग द्वार न करे । वत्स चक्रमें भवनकी चारों दिशाओंमें सात सात विभाग करें। पहले विभागमे पांच दिन तक वत्स रहेता है । मरेमे दस दिन तक तीसरे पंदर दिन और मध्यमे तीस दिन तक वत्म रहता है । चादके पांचवेमे पंद्रह दिन. उद्योमे दस दिन, और सातमे विभागमे पांच दिन तक वत्स रहता है । भिस तरह प्रत्येक दिशामे वत्स रहता है। लेकिन जिस विभागमे वत्स हो, सामने हो के पृष्ठमें हो उन दिनोंमे द्वार न खडा करे । बाकी विभागोमे वत्स होरे तव द्वार शुभ मुहूर्तमें बडा करे । वत्स एक ही दिशामे तीन माह रहता है वैसा वाया लेकिन उस दिशाके ९० दिनका बंटवारा करके विभाग करे । अथ स्तंभ चक्र सूर्याधिष्टि न भात्रय प्रथमतो मध्ये तथा विंशति । स्तभाग्रे शर संख्यया मुनिवरैरुतानि पियानि च ॥२६७ ॥ स्तंभाग्रे मरणं भवेद् गृहपतेर्मूले धनार्थ क्षय । मध्ये चव सुखार्य कीर्तिमतुलां माप्नोति कर्ता मदा ॥ २६८ ॥ अग्रमे સૂર્યના મહાનલત્રથી દિનિયા નક્ષત્ર સુધી ગણત્રી કરી પ્રથમના ત્રણ નક્ષત્રો તભના અગ્ર ભાગમાં મૂકવા, ત્રણથી તે વેવીશ સુધીના અર્થાત વીશ નક્ષત્રો મધ્ય વિભાગમાં મૂકવા અને ૨૩ થી તે અબિજિત સહિત એકવીશ સુધીના એટલે પાંચ નસ્ત ભના મૂળ ભાગમાં મૂકવા એમ મુનિવરોએ કહ્યું છે તભના ઉપલા માત્ર ભાગના ત્રણ નક્ષત્રોથી સ્વામીનું મૃત્યુ થાય અને નીચે મૂળના પાચ નક્ષત્રોમા ધન અને મનેર ફળતા નથી પરંતુ વચલા ભાગના વીશ નક્ષત્રોમાં મુહૂર્ત કરવાથી नेष्ट સ્વામીને સુખ, લક્ષ્મી અને અતુલ કીર્તિ મળે છે २१७-२६८ ३ मध्ये श्रेष्ठ ૫ ·(१०९) । ४ दक्षिण । वाम मेर नेए Whiz ifullhintuild Anuman mmmmun नेत नेष्ट श्रम 100 Bini पृषचक्र. सूर्य के महा नक्षत्रसे दिनीया नक्षत्र तक गीनती करके प्रथम से तो नक्षत्र स्तंभके अग्र भागमें रखे । तीने से तेईस तकके अर्थात् बीम नक्ष। मध्य विभागमें रखे । और २३ से लेकर अभिजित सड - ८. नरके नक्षा अर्थात् पांच नक्षत्र स्तंभके मूल भागमें रखे । वैसा मुस्विराने वाया । स्तंभके उपरके अग्रभागमें तीन नक्षत्रसे स्वामी की मृत्यु होवे और नीचे मूलके पोच नक्षत्रोंमें धन और मनोरथका फलता नहीं मिलता। लेकिन बीचके बीस नक्षत्रोंमें मुहूर्त करनेसे स्वामीको मुख, लक्ष्मी और अतुल किति मिलती है । २६७-२६८ मोभचक्र वा पाटचक्र मले मोमे त्रिऋक्षे गृहपति मरणं पंचगमें सुखं स्यात् । मध्ये चैवाष्ट ऋक्ष धनसुत सुखदं पुच्छके चाष्ट हानिः ।। २६९ ॥ पश्चादग्रे त्रिभाति गृहपति सुखदं भाग्यपुत्रार्षद' स्यात् । सूर्धादेव च ऋक्षं यदि विधुदिनभ मोभचक्र विलोक्यम् ।।२७०॥ સૂર્યના મહા નક્ષત્રથી તે દિનીયા નક્ષત્ર સુધી ગણતાં પહેલાં ત્રણ નક્ષત્ર મોભ કે પાટ મૂળમાં મૂકવા તે અશુભ છેસ્વામીનું મૃત્યુ નીપજાવે, ગર્ભમાં પાંચ મૂકવા તે સુખ કર્તા છે મધ્યમાં આઠ નક્ષત્રે મૂકવા તે ધન, પુત્ર અને સુખ આપનારા છે. પુછડે આઠ તે હાનિકર્તા છે, પાછળના ભાગે અગ્ર ભાગે ત્રણ નક્ષત્રો મૂકવા તે ઘરના આપનાર તથા ભાગ્ય અને ઘણું પુત્રે આપનાર જાણવા, આ પ્રમાણે મેભ तथा पाट31 (मारवट)नु २५. से४०४ न. २६८-२७० -- । નક્ષત્રો મૂકવા સ્વામીને સુખ ·(१९०) 3 ५ ८ ८ . श्रे श्रे नट सूर्य के महा नक्षत्रसे लेकर दीनाया नक्षत्र तक गीनते पहले तीन नक्षत्रोंमे मोभको पाट मूलमें रखे वही अशुभ है। स्वामीको मृत्यु हो । गर्भ में पांच रखे वही मुखकर्ता है। मध्यमें आठ नक्षत्र रखेतो अिससे धन, पुत्र और सुख प्राप्त हो । पूछ पर आठ नक्षत्र रखेतो हानिकर्ता है। पीछेके भाग पर, अग्र भाग पर तीन नक्षन रखेतो वे घरके स्वामीको सुख देनेवाले, सुभाग्य और बहुत पुत्रोंको देनेवाले समझे । जिस तरह मोभ और पाटढा (भारवट) का चक्र एकही जाने । २६९-२७० , अथ आमलमारा घंटा चक्रम् ॥ घंटा चक्रं विधायवा मध्ये पूर्वादिशाकमात् । प्रीणि पीणि प्रदेयानि सृष्टि मार्गेण क्रामके ।। २७१ ॥ मध्ये चैव स्मृतो लामो पूर्व भागे जमा रयो । आमेयाश्चैव हानिः स्याद् दक्षिणे पतिनाशनम् ॥ २७२ ।। नैऋत्ये पारणालाभः पश्चिमे मर्वदा मुखम् । वायव्या मश्वलाभः स्यादुत्तरे व्याधिमंभवः । ईशाने वस्त्रलाभश्च घण्टा चक्रफल स्मृतम् ॥ २७३ ॥ આમલસાસનું મુહૂર્ત કરવામાં ઘટાચક્ર અવશ્ય જેવું, મધ્યમાં ત્રણ અને પૂર્વાદિ દિશા વિદિશાક્રમથી આઠ સ્થાનમાં ત્રણ ત્રણ મળીને ૨૭ નક્ષત્રો વહેચવા, મધ્યના ત્રણ નક્ષત્ર લાભદાયક, પછી પૂર્વના ત્રણ નક્ષત્ર રણુસ ગ્રા. મા વિજય અપાવે, પછીના ત્રણ નક્ષત્ર પછીના અગ્નિ કોણમા હાનિકારક પછીના દક્ષિણના ત્રણ પ્રતિનાશ, પછીના ત્રણ નૈરૂત્યના ત્રણ પુત્રલાભ પછીના પશ્ચિમના ત્રણ હમેશા સુખ આપનાર, પછીના વાયવ્યના ત્રણ વાહનનો લાભ અપાવે, પછીના ઉત્તરના ત્રણ વ્યાધિન સભવ, અને છેલ્લા ત્રણ નક્ષત્રો ઈશાનના વસ્ત્ર લાભ અપાવે, આ રીતે ઘ ટાચક્રનું ફળ જાણવું ૨૭૧-૭૨-૭૩ ·( १९१ ) । ३बेष्ट उत्तर ३श्रेष्ट ३ श्रेष्ट ३श्रेष्ट पूर्व पश्चिम 3श्रेष्ट ब - ३ श्रेष्ट ३नेष्ट ३नेष्ट গিয়া - अमलसाराके मुहुर्त करनेमें घंटाचक्र अवश्य देखे. मध्यमें तीन और पूर्वादि दिशा विदिशाके क्रमसे आठ स्थानमें तीन तीन कुल मिलाकर २७ नक्षत्रों में बांटे । पहले मध्यके तीन लाभकर्ता, बादके तीन रणसंग्राममें विजय देनेवाले, बादके तीन संधीनाम, बादके अग्निकोणके हानिकारक, वादके दक्षिणके तीन प्रतिनाश, नैऋत्य के तीन पुत्र लाभ, पश्चिम के तीन हमेशा सुख देनेवाले, वायव्यके तीन यातायातके वाहनका लोभ देनेवाले, उत्तरके तीनमें ब्याधिका संभव, और अंतके ईशानके तीन वस्त्र लाभ देनेवाले । यही घंटा चक्रका फल समझे । २७१-७२-७३ રાહુ સન્મુખ હોવા છતાં દ્વાર મૂકવાનું વિધાન. राहु सन्मुख होवे फिर भी द्वार रखनेका विधान :- सन्मुखो राहु पृष्ठे वा द्वार श्च स्थापयोत्सुधीः । सूर्यागुला शलाकाया विस्तागेगुलिका तथा ॥२७४।। द्विशलाका द्विकोणे स्याताम्रशुद्धा च तत्र स्थापिने वदने धीमान्तरिक्षः प्रजायते ॥२७५।। રાહુ સન્મુખ હોય કે પછવાડે હોય તેવા સમયમાં દ્વાર મૂકવાની અગત્ય હોય તે બુદ્ધિમાન શિલ્પીએ નીચે બતાવેલ વિધિ અનુસાર સ્થાપન કરવું. બાર આગળ લાંબી અને એક આંગળ પહોળી એવી શુદ્ધ ત્રાંબાની બે શલાકાએ ( પટ્ટીઓ ) કરાવી દ્વારના નીચેના બને ખૂણાઓ નીચે મૂકી તે પર દ્વારા સ્થાપન કરવું. આ પ્રમાણે દ્વારા સ્થાપન કર્યાથી અંતરિક્ષ द्वा२ थाय छे तेथी राईनो होष सागता नथी. २७४-७५ actor દ્વા૨ ·( ११.) राहु सन्मुख होवे या पीछे होवे उस वक्त द्वार रखनेकी अगत्य होवे तो बुद्धिमान शिल्यो निन्न विधिसे स्थापन करना बताते हैं। बार अंगुल लंबी और एक अंगुल चौडी वैसी शुद्ध त्रांवली दो सलाकाओ कगके द्वारके नीचेके दोनो कोनांके नीचे रख, उम पर द्वार स्थापन करें । वसे द्वार स्थापन करनेसे अंतरिक्ष द्वार होता है और उससे गहुका दोष लगता नहीं । ०७४-२७५ पुनः शुद्वदिशाकाले यिंगक्षे सुशोभने । द्वारचक्र शुभस्थाने बलिपूजाविगेनकै ॥२७६।। खातयेत् कूच्छ्ति द्वारभित्तिकायाश्च बुद्धिमान । नीत्या तदा शलाकाञ्च द्वार वे स्थापये तथा ॥२७॥ ફરી જ્યારે રાહુ શુદ્ધ દિશામાં આવે ત્યારે તિર્યગૃતિના શુભ નક્ષત્રના દિવસે પિતાના મૂળ સ્થાપનમાં હાર ચક્રને દ્વારા પ્રતિષ્ઠાની બલિપૂજાના વિધાનપૂર્વક નીચે બતાવેલી વિધિ પ્રમાણે સ્થાપવું બુદ્ધિમાન શિપીએ દ્વારના નીચેના ખૂણાએ ( શલાકાની જગ્યાએ ભીંતમા દિવ લ” કાચી બાકુ પાડવુ શલાકા એ ચી કાઢવી અને પછી હાર સ્થાપી દિવાલમાં પાડેલ ખાચણી લેવુ ) આ પ્રમાણે દ્વાર વાપન વિધિ જાણવી ૨૭૬-૬૭ फिर जब राहु शुद्ध दिशामे आये तब तिर्यग्गतिके गुभ नक्षत्र के दिन अपने मूल स्थानमे द्वार चक्रको द्वार प्रतिष्ठाकी बलिपूजाके विधानपूर्वक निम्न विधिसे स्थापित करे । बुद्धिमान शिल्पी द्वारके नोचेके कोने मे (सलाकाकी जगह पर भितिमें दिवाल कुरे के बील बनाके शलाका खींच निकाले और फिर बाकी स्थापना करके दिवाल का वील पूरा भरले ) वमे द्वारकी विधि जाने । २७६-२७७ । पुप्य नक्षत्रनी प्रशंमा ।। पापौवियुने हीने चन्दतारावलेऽपि च । पुप्पे सिद्धयन्ति मर्वाणि कार्याणि मगलानि च ॥२७८|| ચદમાં અને તારા બલડીન હોય, પાપગ્રહ થી વિંધાયેલ હોય અથવા પાપ- ગ્રોથી યુક્ત હોય તે પણ પુષ્યનક્ષત્રમાં સર્વમાંગલિક કાર્યો સિદ્ધ થાય છે ૨૭૮ चंद्र और तारे वलहीन होये, पाप ग्रहोसे विद्यालय होने और पाप ग्रहेसेि युक्त होरे फिर भी पुष्य नज्ञत्रमें सर्व मागलिक कार्य सिद्ध होते है । २७८

·( १९३)
*
॥ व सदोष उत्पन्न न थवा विषयमा ।।
भारद्वाज वशिष्टानां वंश ज्ञातीन् विशेषतः ।
प्रासादे च चतुारे पुरे च नगरायणे ॥२७९।।
कूपे कुडै तडागे वा वत्सदोषो न विद्यते ।
द्वारस्याभ्यन्तरे द्वारे मध्ये भौम चतुर्मुखम् ॥२८॥
प्रतिष्ठा मंडपे चैव होम स्थाने विशेषतः ।
वत्सदोषो न कर्तव्यश्चाथ सौभाग्यदायकाः ॥२८१।।
ભારદ્વાજ ગોત્ર અને વસિષ્ઠ ગોત્રના વંશજો કે જ્ઞાતિવાળાઓને વિશેષ
કરીને વત્સદેષ લાગતો નથી. તેમજ ચતુર્મુખ પ્રાસાદ, પુર, નગર, ફુવા,
કુંડ કે તળાવ. પ્રતિષ્ઠા મંડપ કે હેમશાલા. ચતુમુખ ભૂમિ કે દ્વારની
અંદરના ભાગે બીજું દ્વાર મૂકવામાં. આ સર્વેમાં વત્સદેષ લાગતું નથી.
વત્સદેષ હોય તો પણ તે સર્વ સુખ ભાગ્યને દેનાર જાણવું. ૨૭૯-૮૦-૮૧
भारद्वाज गोत्र और वसिष्ठ गोत्रके वशवालोके ज्ञातिजनों को विशेष
करके वत्सदोष नहीं लगता । और चतुर्मुख प्रासाद, पुर, नगर, कुए,
कुण्ड, तालाब, प्रतिष्ठा मडप या होमशाला, चतुर्मुख भूमि या द्वारके
अंदरके भागमें दूसरा द्वार खड़े करनेमें-अिन सबमें वत्स दोष नहीं
लगता । वत्स दोष होवे फिर भी वह सब सुख सौभाग्यके देनेवाला
ज.ने । २७९-८०-८१
वास्तुपुरुषोत्पत्ति और पूजन
पुरान्धकवधे रुद्रललाट पतितः क्षितौ ।
स्वेद स्तेतोद्भनं जातः पुरुषो वै सुदुःसहः ॥२८२॥
गृहीत्वा सर्वदेवस्त न्यस्तो भूवावधोमुखम् ।
जानकोणी च पादौ च रक्षौदिशि शिवे शिरः ॥२८॥
चत्वारिंशद्युताः पञ्च वास्तुदेहे स्थिताः सुराः ।
अष्टौ च बाह्मणास्तेषां वसनाद्वास्तुरुच्यते ॥२८४॥

·( ૧૨ ) प्रासाद भवनादिनां प्रारंभे परिवर्तने । . वास्तुकर्म सु सर्व पुपूजितः सुसटेा भवेत् ॥२८५]] 3 વિનિપિST વાસ્તુતવિક चरसी પ્રણેય સૂર્ય સત્ય મળે ના પરિષિ પૂર્ણ વિર્યા કોઝ હજી મર્યા પ્રલીધર વધાન: યમ સ अक्षा ૬ રાસ મિત્ર કર નિી પાય | સરવર્ઝાપુaહવિવારે સ્વા પnયાસમાં શ્ના सुतमा પર વાસ 13 પૂર્વે અંધકાસુર દૈત્યની સાથે યુદ્ધ કરતા રૂદ્રના લલાટમાથી પરસેવાનું બિદુ પૃથ્વી ઉપરે પડયુ અને તેમાથી એક આશ્ચર્યકારક અતિ સહ અને વિકરાળ એક પુરૂષ ઉત્પન્ન થયે આથી સર્વ દેવતાએ તેને પકડી ઊધે મુખે ભૂમિ પર સુવાડી તેને બે જ ધ, ઘૂંટણ, પગ નિરુત્ય દિશામાં અને માથુ ઈશાન કોણમાં રહ્યું તેમા શરીર પર પીસ્તાલીશ દવે, બેઠેલા છે તેમાથી આઠ દેવતાઓ ચારે દિશામાં રહેલા છે દેવોએ તેના કરવાથી તે જ વાસ્તુપુરુષ કહેવા પ્રાસાદ અને ભવન વગેરે વાસ્તુકાના પ્રારંભમાં સમાપ્તિ વખતે તેમજ અન્ય કર્મમાં વાસ્તુપુરુષનું પૂજન અવશ્ય કરવું તેમાથી સુખ પ્રાપ્ત થાય છે ( નોટ -આ વાસ્તુપુરુષના એના મમ સ્થાન પર સ્થ ભ–પાટ કે ભત ન આવવા દેવા તેમ આગળ કહ્યુ છે ) વાસ્તુના પદવિભાગ પ્રથમ પ્રથ કહ્યા છે તેમાં વિશે કરીને ૭૪૭૪૯ પદને મરિચિ વાતુ જીર્ણોદ્ધારના કાર્ય પ્રસગે પૂજે ·( ૧૨ ) *૮=૬૪ પદને ભદ્રકવાસ્તુ નગર ગ્રામ જળાશ્રવ અને રાજભવનમાં પૂજવો. ૯૮૯૮૧ પદનો કામદવાસ્તુ સામાન્ય ઘરને વિશે વિશે પૂજા ૧૦×૧૦=૧૦૦ પદને ભદ્રાન્થ વાસ્તુ પ્રાસાદ મંડપને વિશે પૂજા અને હજાર પદને સર્વતે ભદ્રવાસ્તુ મેરુપ્રાસાદ યજ્ઞયાગાદિને વિશે તેમજ છ હાથના મહાલિંગ સ્થાપનામાં પૂજવો. એકાશીપદના વાસ્તુ મંડપમાં મધ્યના નવપદ બ્રહ્મા તેનાથી ચારે દિશામાં છ છ પદના પૂર્વમાં અર્યમાં, દક્ષિણ વૈિવસ્વત, પશ્ચિમે રૌત્રગણુ અને ઉત્તરે પૃથ્વીઘર ચારે દેવ છ છ પદના છે. હવે બ્રહ્માથી ચારે કેણના ચાર ચાર પદના દેવદેવીઓમાં ઈશાને અગ્નિકોણમાં સાહિત્રિ અને અને સવિતા, નૈઋત્યકોણમાં ઇંદ્ર અને જયંત અને વાયવ્યકોણમાં રૂદ્રને રૂદ્રદાસ રથાપન થયેલા છે. અને તેની ચારે તરફ દેવામાં પૂર્વથી ઈશ, પર્જન્ય-જય, ઇંદ્ર, સૂર્ય, સત્ય ભંશ ને આકાશ દક્ષિણે અગ્નિ. પુષા વિતથ ગૃહંક્ષત યમ ગંધર્વ Fગરાજ અને મૃગ એ આઠ પશ્ચિમે-ખુણે પિતૃ-દૌવારિક, સુગ્રીવ, પુષ્યદેવ, વરુણ, અસુર શેષ પાપયક્ષમ, ઉત્તરમાં ખૂણે રોગ નાગ મુખ્ય. ભલ્લોટ, સેમ, શૈલ, અદિતિ ને દીતિ એમ ફરતા બત્રીશ પદમાં બત્રીશ દે વસેલા છે. વાસ્તુપદને બહારની દેવીઓમાં ઈશાને ચરક, અગ્નિકોણ વિદ્યારિકા, નૈઋત્યમાં પૂતના અને વાયવ્યમાં પાપરાક્ષસી–દેવીઓ છે. પૂર્વાદિ દિશાના “આપને આપવન્સ ૬૪ ચાવી વિદાર पूर्व શિષ્ઠ શિર્મચગયા ! રે સૂર્ય | ર મૃત છે दिन પ્રકા सभी अदिति બાપ आवास आर्यमा सावित्री કો રષિ सविता ત્રિય જ રા सोम पृथ्वीधर મટા હ7 વેવસ્વાન Irs थम છે છે e गंधर्व એજી) नाग सहवास जय រា પોષ અસર નળ યુદ્ઘતી સુવિ કારિઓ કે પરવર છે. ધન મુનિ ·- ( १९६ ) મધ્યમા પૂર્વે પિલિપિછી, દક્ષિણે જ ખા. પશ્ચિમે કંદા અને ઉત્તર અર્થમા એમ બ્રાહ્ય આઠ દેવીઓ વાસ્તુપદમા વસેલી છે ૨૮૨-૮૩-૮૪-૮૫ पूर्व कालमें अंधकासुर दैत्यके साथ युद्ध करते चकत्त रुद्रके ललाटमे पसीनेका चिन्दु पृथ्वी पर गीर पहा । उससे एक आश्चर्यकारक अति दुःसह, कुर पुरुष पैदा हुआ। जिससे सब देवोंने उसे पकडा और खुलाया । उसकी दोनो जंघा, घुटने, पैर नैऋत्य दिशामे और मस्तक ईशान कोनेमें रहे । उसकी देह पर पैंतालीस दंव बैठे हुए है । उसमे से आठ देव आठों दिशामे रहे हैं। देवोंने उस पर बसेरा किया अिसलिये वह 'वास्तु पुरुष' कहलाया । प्रासाद और भवन आदि वास्तु कार्य के प्रारंभमें, समाप्तिके चकन और अन्य कामे वास्तु पुरुपका पूजन अवश्य करें। घिससे मुख प्राप्त होता है। (नोट:- अिस वास्तुपुरुपके अंगके मर्म स्थान पर स्तंभ पाटके दीवार न आने टे वैसा आगे बताया गया है) वास्तुके पद विभाग पृथक पृथक कहे हैं। उसमें विशेष करके ७४७-४९ पदका मरिचि वास्तु जिद्विारके प्रमग पर पूजे । ८x6=६४ पदका भद्रक वास्तु नगर, ग्राम, जलाशय और राजभवनमे पूजे । ९४९-८१ पदको कामद वास्तु सामान्य घरों में पूजें! 20x1033०० पदका भद्राख्य वास्तु पासाद मंडपमें पूजे । और हमार पदका सर्व नो भद्र वास्तु मेरु प्रासादको स्थापनमें पूजे । एकाशो पदके वास्तु मंडलमे मध्यके नवपद ब्रह्मा, उससे चारों दिशाओंमे छ छ पदके, पूर्व मे अर्यमा, दक्षिण वैवस्तव, पश्चिममें मैत्रगण और उत्तर पृथ्वीवर यह चार देव छ छ पदके हैं । देव देवियों में ईशानमें आप आपवास । अग्नि कोनमे सवित्री और सविता, नैऋत्य कोनेमें इन्द्र और जयंत और वायव्य कोनेमें रुद्र और रुद्रदास स्थापन हुए है । और उसकी चारों ओर देवीमें पूर्व से इर्श पर्जन्य, जयईद्र सूर्य, सत्य, भृश और आकाश, दक्षिण अग्नि, पुषा, वितय, गहयत, यम, गधर्व भृगराज और मृग , ·, ( १९७) वैसे आठ पश्चिममें खुणे पीतु, दौवारिक, सुग्रीव, पुष्यदेव, वरुण, असुर, शेष, पापयक्ष्मा उत्तरमें रोग, नाग, गुख्य भल्लाट, साम, शैल, अदिति, दीति ये आठ एम चारों ओर बत्तीस पदमें वत्तीस देव बसे हुए है। वास्तु पदके वाहरकी देवियोंमें ईशानमें चरक, अग्निकोने में विदारिका, नैऋत्यमे पूतना और वायव्यमें पापराक्षसी, देवियां हैं। पूर्वादि दिशाके मध्यमें पूर्व पिलिपिच्छा । दक्षिणमे जम्बा, पश्चिममे' सेदा और उत्तरमे अय मा वैसी आठ देवियां वास्तुपद में बसी हुआ है। २८२-८३-८४-८५ घरमी विदारिका दिनि १००वास्तु मिलिपिका धन्य अय ३४ सूर्य सत्य भूरेश आमनी अधि मरिचित अर्थमा पूषा દિવસથી साविनि आपवस आप ફિને शैल હિતી सोम પુથીધર ना वैवस्कर म मार यम मुरया गंधर्व भाग मैत्रगण श छ रुदास जरात मृग पाखी યયન કમ રવજ્ઞાબુસિંગથી ટોળીમાં ઘર धा पूलस ·(१९८) ॥ वज्रलेप लक्षणम् ॥ वृहद् मंहिता - છાલ અગર वय, " आम तिन्दुकमान' कपित्थकं पुष्पमयि च शारमल्याः । वीजानि शल्लकीनां धन्वनवल्को वचा चेति ।।२८६।। एतैः शलिन्द्रोणः काथयितव्योऽष्ट भाग शेष श्च । अवतार्याऽस्य च कल्को द्रष्यरेतः समनुयोज्यः ।।२८७।। श्री वासकर सगुग्गुल भल्ला तक कुन्दुरुक सर्जरसः अतसी विल्वैश्च यतः कल्फोऽयं वज्रलेपारयः ॥२८८|| प्रासाद हयं वलभी लिङ्ग प्रतिमाम कुऽयकृपेषु । सन्तप्तो दातव्यो वर्षसहस्रायुत स्थायी ॥२८९।। તેના કાચા ફળ, કૅથના કાચા ફળ, મેમલના ફૂલ, સલકી શાલ વૃક્ષના થી બ ધન ધામન વૃક્ષ વૃક્ષની આ સર્વને એક દ્રોણ ભર પાણીમાં કવાથ કરે ત્યારે આઠમે ભાગ બાકી રહે, ત્યારે ઉતારી–પછી તેમાં સરલસરે વૃક્ષને ગુ દ, હીરા બેલ शु, निलामा, ३४३ ( पारनY१२ ) सण, Rell, भने मेर- બીલીની વેલ ફળ ગિરી- એ સર્વને બરાબર લઇ ઘેટી નાખવા એ વજલેપ નામને જાણ આ વજલેપ દેવપ્રાસાદ, હવેલી, વેલભી (વરડા), શિવલિંગ, દેવપ્રતિમા ભી તે અને હવામાં ગરમ કરીને લગાડવા આ લેપ હજાર વર્ષે પર્યત રહે છે, ૨૮૬-૮૭ ૮૮-૮૯ ते दुके कन्चेफल, कथके कच्चेफल, सेमरके फल, सालवृक्षके बीज. घामनक्षकी छाल, अगर वच-अिन मवको एक द्रोणभर जलमें कवाय करे । जव आठमां भाग चाकी रहे तब उतारकर उसमे मरावृक्षका गुंद, हीरावोल, घेळफळ गुगल, भिलामा, कुंदरु ( देवदार वृक्षका गुद ) राल, अलप्ती, और वेला (पोली ) की गिरी, अिन सबको वरावर लेकर पीसे । उसे वज्रलेप "कल्क" जाने । यह वज्रलेप देवप्रासाद, हवेली, पेकभी ( बरामदे ) शिवलिङ्ग, देव प्रतिमो, दीवार पर या कुएमे गरम करके लगादे । यह लेप हजारो साल तक वाकी रहता है । ०८६- २८७-८८-८९ માપ– ૧ દ્રોણ-૨૪૬ પળ અથવા ૧૦૨૪ તેલા ४६४ ·(११९) काक्षा कुन्दुर गुग्गुल्ल गृहधूम कपित्यनिल्व मध्यानि । नागवला फल तिन्दुक मदन फल मधूकमजिष्टाः ॥२९॥ सर्जरस रामलकानि चेति कल्कः कुतौ द्वितीयोऽयम् । वज्राख्यः प्रथमगुणै रयमपि तेष्वेव कार्येषु ॥२९१॥ गोमहिषाजविषाणैः खररोभ्णा महिष चर्मगच्यश्च । निम्बकपित्थरसः सह बजतरो नाम करकोऽन्यः ॥२९२|| લાખ, કુંદરૂ ગુગળ, ઘરનાં ધુમાડાંનાં જાળાં, કૅથના ફળ, બેલની गिरी, नामा (मेरना ,) भनi son, नी03, २१, मा भने આંબળા એ સર્વ વસ્તુઓના ક૯૫ને પહેલાની જેમ સિદ્ધ કરી દ્રોણ ભર પાણીમાં મેળવવાથી બીજા પ્રકારનો વજલેપ સિદ્ધ થાય છે. એમાં પણ પહેલા વજલેપમાં કહેલા ગુણ છે અને તે પણ પ્રાસાદ આદિના લેપમાં પહેલાં કહ્યો તેવા વજલેપની જેમ કામ આપે છે. - ગાય, ભેંસ અને બકરા એ ત્રણેના શીંગ, ગધેડા મહિષ=પાડા અને ગાય એ ત્રણેના ચર્મ. ધીમડાનાં ફળ, કંથનાં ફળ અને નીલ એ સર્વ પહેલાની જેમ ત્રીજે કલક સિદ્ધ થાય છે. એને “વળતર ” કહે છે તેમાં ગુણ પહેલાની જેવા અને આગળ કદા કાર્યોમાં કામ આવે છે. २८०-८१-८२ , लाख, कुदरु, गुगल, घरके धुओंके जाले, कथके फल, बेलकी गिरी, नालवला ( ग गेरण ) के फूल, महुडाके फल, मजीठ, राल, चोल, और आंबले अिन सब वस्तुओंके कलपको पहलेकी भांती सिद्ध किये हुए द्रोण भर पानीमें मिलाने से दूसरे प्रकारका वज्रलेप सिद्ध होता है । जिसमें पहले बताये वचलेपके जैसे गुण है। वह प्रासाद आदिके लेपमें वजलेप का काम देता है। गाय, भैंस, बकरा, भिन तीनोंके सींग, गधे, महिष (भैंसा) और गाय अिन तीनोंके चम, नीमके फल, कैथके फल, और मील, भिन सब चीजें पहलेकी भांति तीसरा कल्क सिद्ध करती हैं । उसे ·(१२०.) 'वज्रत्तर' कहते हैं । उसके गुळ और उपयोग भी पहले बताये बज जैसे बलपतर समझे । २९०-९१-९२ अष्टौ सोसकभागाः कामस्थद्वौ तु रीतिका भागः । मयकथितो योगोऽय विझेयो वजसंघातः ॥२९॥ આઠ ભાગ સીસુ, બે ભાગ કાસુ અને એક પીત્તળ- એ ત્રણેને એક સાથે ગળાવવા એ મને કહેલ યોગ છે અને તેનું નામ વાસધાત જાણવુ (બૃહદ સ હિતા) ૨૯૪ आठ भाग सीम, दो भाग कांमा, एक भाग पीत्तल, तोने यातुओक एक साथ वीघलाकर वनमंचात दोता है (वृहद् संहिता) उसे मयना योग कहा है । २९३ ભાગ . - N ॥ पजलेपको बीजो प्रकार ॥ करालमुद्गी गुल्मापकल्क चिकपाकाश्च ये । चूनुथियुक्ता यंचते सुधा प्रकृतयो मताः ।। २९४|| કરાળ મૃદ્દગી–ગુલ્માષ, કદ અને ચિકણુ ચૂર્ણ સહિત આ પાચને ચુનામાં સમાન ગણેલા છે ૨૯૮ बजलेपका दूसरा प्रकार कराल, मृद्गी, गुलमाप, कल और चिकण चूर्ण सह अिन पांचोंको चुनेमें समान माने हैं । २९४ अमयाक्ष वीजमात्रा गराः मार्थर्णिताः । ताः स्युः करालको मुद्रतुल्या याः क्षुद्रशराः ।.२९५।। सब मुद्गीति कथ्यते शिल्पशास्त्र विशारदः । અર્ધખાડેડી હરડે, બહેડા અને સાકર એ ત્રણને કરાલ કહે છે, મગના દાણા જેવા કરેલા સાકરના ટુકડાને "भुगा। એમ શિલ્પશાસ્ત્રના વિગેરેએ કહ્યુ છે ૨૫ आधी पीसी हीरडे, बहेडे, और मीसरी, भिन तीनों को मिलानका 'कराल' कहते हैं । मुंगके दाने जैसे किये मीसरीके टुकडोको 'मुदगी' कहते हैं । चैसा शिल्पशास्त्रके विशारद कहते हैं । २९५ - ..

·(१२१) साधं त्रिपाद त्रिगुण किं जल्कसिकतान्वितम् ॥२९६॥ चूर्ण शर्कराशुक्तयो यद् गुल्माषं तदुच्यते । દેઢભાગે ત્રીજાભાગે–અથવા ત્રણ ગણા કેશર અને રેતી સાથેના सा४२ अने शुतना यूएन गुभाष ४ छ. २६६ डेढभागसे, सीसरेभागसे, या तीनगुने केसर, रेत, के साथ मोसरी और शुक्तना चुर्णको गुलमाष कहते हैं । २९६ कराल मुद्ग पूर्वक्ति मानेन सिकतान्वितम् ॥२९॥ चणकस्य च चूर्णस्य यत्पिष्ठं कल्क मिष्यते । चिकन केवलं कार्थ बद्धोदक मिति द्विधा ॥२९८॥ निश्छिंद्र मिष्ट मानेन क्षेत्रे त्विष्टायाचिते । पूर्वोक्तानां तु पंचानां विधातव्य प्रथक् प्रथक् ॥२९९।। આગળ કહેલા કરાળ-મૃદંગી, અને રેતી સાથે મેળવવું ચણાના લોટનું જે પિણ્ડ (પીઠું) તેને કલક કહે છે. કેવળ કવાથને ચિક્કણુ તથા બદ્ધોદક એમ બે પ્રકારે કહે છે. ઈટેના કામમાં ઈટોને નિછિદ બનાવવા માટે આગળ કરેલા આ પાંચે મિશ્રણને જુદી જુદી રીતે ઉપયોગ કરો. . २८७-८८-८ Shc आगे बताये कराल, मृद्गोको रेतके साथ मिलाये । बेपनको षिष्ठको कक्ल कहते है। केवल कवथिको चिक्कण और बद्धोदक वैसे दो प्रकारसे कहा है । इंटोंके काममें इंटोंके निश्छिद् बनानेके लिये आगे कहे अिन सब पांच मीश्रणांका अलग अलग उपयोग करें । २९७-९८-९९ तत्र तत्र तदुक्तेन द्रवेण परिमर्द येन् । केवले नाम्मसा पूर्व पूर्वोक्तास्त्रीप्रमद येन् ॥३०॥ તે તે મિશ્રણમાં કહેલા દ્રવનડે મર્દન કરવું. પ્રથમના ત્રણ મિશ્રણે કેવળ પાણી સાથે પહેલાં મર્દન કરવા. ૩૦ जिस जिस मिश्रणमें कहे द्रव से मर्दन करें। पहलेके तीन मिश्रण केवल पानीके साथ पहले मदन करें । ३०० ·(१२२) क्षोरद्रुमामलायाणां कदम्बाभययोरपि । त्वग्जलै त्रिफला तोय मापपूप च तत्समम् ॥३०॥ मध शर्करक्तियोश्चूर्ण तत्कायवारिणि । खुर संधुटन कृत्वा स्वाययिचाथ वासमा ॥३०२|| चिकणं कल्पयेगेन बद्धोदक मथोच्यते । દુધામાં વૃક્ષ, આમળા, બહેડા, કદમ અને હરડેની છાલનુ જળ તથા ત્રિફળાનું પાણી તેમજ તેટલા પ્રમાણુનું માલ જુથ. આ સર્વને કવાથ કરી તેમાં શર્કરા અને શુકતનું ચૂર્ણ નાખી ખૂબ હલાવવું અને પછી વસ્ત્ર ગાળ કરી તેના વડે ચિકણ બનાવવુ હવે બોધકની વિધિ કહે છે. ૩૦૧-૩૦૨ दुपवाले वृक्ष, आंबले, वहडे, कदम, और हीरडकी छालका पानी, त्रिफलका पानी और अितने ही प्रमाणमे माप जुथ अिन सबका कवाथ करके उसमे शर्करा और शुक्तका चूर्ण डालके बहुत हीलाये और फिर वस्त्र से उनके उससे चिकण वतारे । अर बद्धोधककी विधि कहते है। ३०१-३०२ दपिदुग्ध' मापयुष गुलाज्य कदली फलैः ॥३०॥ नालिकेरा भ्रफलयो जैले चै तत्प्रकल्पितम् । बद्धोदक भवत्येतत् समभाग' नियोजयेत् ॥३०४।। અડદને શુષ ગોળ, ઘી, કેળા તેમજ નાળીયેરને કેરીના પાણીમાં દહીં દુધ મેળવી બનાવેલું મિશ્રણ બોદક કહેવાય છે પ્રત્યેક વસ્તુ મરખા . मागे देवी 303-3०४ उडदका जुप, गुड, घी, केले और श्रीफलको आमके पानी में दही दुध मिलाकर बनाये मिश्रणको "वद्धोदक कहते हैं। प्रत्येक वस्तु समान प्रमागमें लें । ३०३-१०४ लय चूर्ण शतांश तु क्षौद्र मंशद्वयं भवेत् । आज्यं तु कवलीयफ नालिफेराम्बुमापयुक ॥३०५|| क्षीराङ्ग त्वकपाय च क्षीर दधि ततो गुलम् । पिच्छिल त्रिफलांम्भश्च ज्येगादिकमिद कमात् ।।३०६॥

·" ( १२३) अंशवृद्धया समायोज्य पूतपक्काम्बु शक्ति तः । एकी कृत्य कराल' च प्रक्षिपेद् द्रढवेष्टित्तम् ॥३०७।। अतीत्येकदिन पश्चादथैव धनतां भवेत् । नालिकेरस्थ शाखाभिदंडैश्च ताऽयेन्मुहुः ॥३०॥ अतीत्य दशरात्र तु गुद्गीगुल्माषकल्पकैः । युक्त संघुट्टितंयुक्तया सुधा भवति शोभना ||३०९|| દશ ભાગ ચૂર્ણ હોય તો તેમાં બે ભાગ મધ મેળવવું. ઘી, કેળાં, અડધયુકત નારીયેરનું પાણી દુધાળાં વૃક્ષની છાલને કા દુધ દહી તથા ગોળ તેમજ ભાતનું ઓસામણ, ત્રિફળાનું પાણી, એ દરેક ત્રણ ભાગથી આરંભી એકેક ભાગ વધારી લેવાં. આ બધાં ભેગા કરી તેમાં “ કરાલ નાખી ખૂબ મજબૂત બાંધી એક દિવસ રાખી મુકવું. પછી તે ઘાટું થશે. તેને નારીએરની શાખાઓ અગર દંડાઓ વડે ખૂબ ટીપવું. આ પ્રમાણે हेश शनि वीत्या "भृगी" "शुभाष” भने “ ४६ સાથે યુકિતપૂર્વક મિશ્રણ કરવામાં ઘણો ઉત્તમ ચુને તૈયાર થાય છે. 3०५-३०६-3०७-३०८-3०८ दस भाग चूर्ण होवे तो उसमें दो भाग शहद मिलावे । घी, केले, उडद युक्त श्रीफलका पानी, दुधवाले वृक्षांकी छालका काढा, दुध दही और गुड चावलका मांड, त्रिफलाका पानी वे सब तीन भागोंसे आरंभ करके एक एक भाग बढालेना । अिन सबको मिलाकर उसमें 'कराल' डालके खूब मजबूत बांधके एक दिन रख छोडे । फिर वह गाढा होगा। फिर उसे दंड से खूब पीपे । जिस प्रकार तीन रात बीतने के बाद 'मृद्गी' 'गुलमाष' और कल्कके साथ युक्ति- पूर्वक मिश्रण करनेसे वहुस बढिया चूना तैयार होता है । ३०५-०६-०७-०८-०९ पूर्व द्वयशे कराल मधुकृत कदली नालिकेराम्बुमाय । व्यूष चाक्षा कषाय रतन जलधि गुगत्रफलाम्भोस चैवम् ॥३१॥ वृद्धान्य' शक्रमेण स्फूटशशि धवल चूर्णयुक्तः शतांश । पिष्ठ सर्व यथावद् भवति थर सुधा, वज्रलेपस्तथैव ॥३१॥ १ ·( 8 ) કરાલ બે ભાગ તથા મધ કેળા નારીએરનું પાણીને અડદને બ્ષ બહેડાને કાઢે સ્તન, સમુદ્ર ગોળ અને ત્રિફળાનું પાણી એ દરેક ત્રણથી આર ભી એકેક ભાગ વધારી લેવા અને દશ ભાગ ચૂર્ણ મેળવી સર્વનું ખૂબ મર્દન કરવાથી શ્રેષ્ટ “વજલેપ” જે ચુને બને છે ૩૧૦-૧૧ कराल दो भाग, तथा शहद केले और श्रीफलके पानीको उडद का व्युप, बहेडेका काठ । स्तन, समुद्र गुड और निफलो पानी पिन हरेक को तीनसे आर भ करके एक एक भाग बढाते चले । और दस भाग चूर्ण मिलाकर मयका खुब मर्दन करनेसे श्रेष्ठ 'वज्रलेप' सा चुना વનતા હૈ ! ૩૦-૧૧ चतुनिद्वय मामान्त मुष्टिका युक्ति मदिना । श्रेष्ठ मयोत्तमा ज्ञेया सुधा सौधादि वन्धिनी ॥३१॥ આ તૈયાર થયેલ ચૂનાને ચાર ત્રણ અને બે માસ પર્યત મુઠીઓ દ્વારા મર્દન કરવામા આવે તે ક્રમે શ્રેષ્ઠ મધ્યમ અને ઉત્તમ ચુને બને છે શુકતા એટલે શુદ્ધ માટીના વાસણમાં ગોળ મધ અને કોજી એ ત્રણેને એકઠા કરીને ડાગરની કેઠીમાં ત્રણ રાત્રિ દીવસ રાખી મુકવામાં આવે તેને શુકત કહે છે ચૂપ એટલે મગ વગેરે બે દળ દ્રવ્યને અઢારગણા પાણીમાં દાળ મળી જતા સુધી સીઝવી પીળા જેવા કરતા કઈક ઘાડા પાકને ચૂપ કહે છે અભિલપિતાવે ચિતામણીના પહેલા પ્રકરણના ત્રીજા અધ્યાયના શ્લેક ૧૪૦ થી ૧૫૪ મા લેપ દ્રવ્ય આપેલ છે વિષ્ણુધર્મોતર પુરાણ વાલેપને અધ્યાય ૯૨ મો છે અપરાજિત પૃછા મા ૩૧૨ अिस तैयार हुए चुनेको चार. तीन और दो मास पर्यंत मुठीओं द्वारा मदं न करें तो क्रमसे श्रेष्ठ, मध्यम, और उत्तम चुना वनता है । शुक्ता मूग वगैरह द्वोदल द्रव्यको अट्ठारह गुने पानीमें दाल मिल जाये वहां तक सीज्ञा कर पीला मा वनाकर जो घाडा पाक जैसा हो उसे यूप कहते है। अभिलापताथ 'चिन्तामणि' के पहले प्रकरणके तीसरे अध्यायके श्लोक १४० से १५४ तक द्रव्य लेप दिये है। 'विष्णु धर्मातर' पुराणमें वज्रलेप अध्याय दसवां है । ३१२

·(१२५)
पूजाविधि
हाथजोड-
श्री मन्महागणाधिपतये नमः । इष्टदेवताभ्यो नमः । कुलदेवताभ्यो नमः ।
स्थानदेवताभ्यो नमः । बास्तुदेवताभ्यो नमः । सर्वेभ्योदेवेभ्य नमः ।
एतत्कर्म प्रधानदेवताभ्यो नमो नमः ।
गणपतिध्यानम्-सुमुश्वकदन्तश्च कपिलो गजकर्णकः ।
लंबोदरश्च विकटो विघ्ननाशो गणाधिपः ॥३१॥
धूम्रकेतुर्गणाध्यक्षो भालचंद्रो गजाननः ।
द्वादशैतानि नामानि यः पठेच्छृणुयादपि ॥३१४॥
तदेव लग्न सुदिन तदेव ताराबलंचंद्र बलं तदेव ।
विद्याबलं दैवबलं तदेव लक्ष्मीपते तेऽन्ध्रियुगं स्मरामि ॥३१५॥
अथ संकल्प
श्रीमद्भगरतो महापुरुषस्य विष्णोराज्ञया, प्रवर्तमानस्याद्य ब्रहणो द्वितीये
पगर्षे विष्णुपदे श्रीश्वेतवाराहकल्पे वैवस्यतमन्वन्तरे कलियुगे प्रथमचरणे
भरतवर्षे भरतखण्डे आर्यावर्त देशे जम्बुद्वीपे अमुक नाम संवत्सरे, अमुकमासे,
शुक्ल-कृष्ण पक्षे. अमुकतिथी, अमुकवासरे, अमुकनक्षो मम सपुत्रस्य
समायस्य सहपरिवारस्य सर्वानिष्ट प्रशान्तिपूर्वक आयुरारोग्य वृद्धये गृहा-
घिष्टित वास्तुपुरुष प्रीतथें ब्रह्मादिनां वास्त्वङ्ग देवतानो प्रीतर्थ अमुक कार्य
निमित श्रीवास्तुदेवता पूजन महंकरिष्ये ।
कलशं मंत्र--- गंगे च यमुने चैष गोदावरि सरस्वति ।
नर्मदे सिन्धो कावेरि जलेऽस्मिन्सन्निधि कुरु ।।३१।।
पंचामृत स्नान-पञ्चामृतैः स्नापयिष्ये कामधेनोः समुद्भवः ।
पयोददामि स्नानाथ देवेश प्रतिगृह्यताम् ।।३१७॥
शुद्धोदक स्नान-गंगा सरस्वती रेवापयोष्णी नर्मदा जल्लैः ।
स्नायितोऽसि मयादेव तथा शान्ति कुरुष्व मे ॥१८॥

·(१६) स्नान कराया वाद नीम्न मंत्र पढकर मूर्ति कलशकी पास पधरानी नाना रत्न समायुक्त कांचन' रत्नभूषितम् । आसनं देवदेवेश प्रीत्यर्थ प्रतिगृह्यताम् ॥३१९|| नमस्कार- नमस्ते देवदेवेश नमस्ते सुरपूजिते । नमस्ते जगदाधार नमस्ते वास्तुदेवते ॥३२०॥ वस्त्र अर्पण- जीवम सर्व लोकानां लज्जाया रक्षणं परम् । सुवेषधारि वस्त्रं हि कलशे वेष्टयाम्यहम् ॥३२१॥ स्थापनकी मूर्तिका अर्चन-चंदन कुमकुमादि से करना. पुष्प अर्पण करना धूप करना धृतदीप अर्पण करना फीर नैवेद्यः आचमन, ताम्बुल, आरती. आरति चक्षुदं सर्वलोकाना तिमिरस्य निवारणम् । आर्तिक्यं कल्पित भक्त्या गृहाणा सुरसत्तम् ॥३२२॥ प्रदक्षणोपद- यानि कानि च पापानि जन्मान्तर कृतानि च । तानि तानि विनश्यति प्रदक्षिणपदे पढे ॥३३॥ नमस्कार अपराध सहस्त्राणि क्रियतेऽहर्निशं मया । दासोऽयमिति मां मत्ला क्षमस्य परमेश्वर ॥३२४॥ नमस्ते वास्तुपुरुष भूशग्धानिरत प्रभो । मद्गृहे धनवान्यादि समृद्धि कुरु सर्वदा ॥३२५|| ॥ अथ वास्तुपूजा ॥ वास्तुका स्थापन बाजोट-पीठीका १४१ गजकी पर श्वेतवस्त्र, पर पीतवस्त्र पाथरतु उस पर चावलका अटदल कमल करके वास्तुकी आकृती करना मध्ये ब्रह्माका पदमे जलपूर्ण कलश. श्रीफल 'पंचरत्ने रखता वहां सुवर्णकी वास्तुपुरुपकी मूर्ति विधिपूजन करके स्थापन करना. ओर सुवर्ण महोर या रुपा रखना-नीम्न मंत्र पढके स्थापनकी बीच कलशकी स्थापना करना ॐ श्री सिद्वयै नमः । ॐ ब्रह्मणे नमः । ॐ ब्रह्मणे नमः । ॐ ब्रह्मासने स्थिरो भव ॥

·(१२७) 2 । २ नमस्कार अज्ञान तिमिरान्धस्य ज्ञानाजन शलाकया । चक्षुरुन्मीलित येन तस्मे श्रीगुरुवे नमः ॥३२६।। नीम्न मंत्रसे पूजा द्रव्य और अपने प्रोक्षण करके पवित्र करना. अपवित्रः पवित्रो बा सर्वावस्थांगतोऽपि वा । यः स्मरेत्पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः ॥३२७॥ ॥ ॐ नमो श्री वास्तुदेवाय । ॐ श्री विश्वकर्मणे नमः ।। (१) वास्तुमंडलाका पूर्वादि चार दिशाका देवोका मंत्र से आवाहन करना. १ ॐ क्लीं सिद्धयै नमः। ॐ अर्थमणे नमः। आगच्छ-२. अत्रस्थाने स्थिरो भव । २ ॐ क्लीं सिद्धयै नमः। ॐ विवस्वते नमः। आगच्छ-२. अत्रस्थाने स्थिरो भव । ३ ॐ क्लीं सिद्धयै नमः। ॐ मित्राय नमः । आगच्छ-२. अत्रस्थाने स्थिो भव । • ४ ॐ क्लीं सिद्धयै नमः । ॐ पृथ्वीधराय नमः। आगच्छ-२. अनस्थाने स्थिरोभा। (२) ईशानादिकोण से अंदरका अष्टकोण आपवत्सादि अष्टदेवका आवाहन- १ ॐ ऋद्धयै नमः। ॐ आपवत्साभ्यां नमः। आगच्छ-२. अत्रस्थाने स्थिगेभा । २ ॐ ऋद्धय नमः । ॐ सावित्रि सवितृभ्यां नमः। आगच्छ-२. अत्रस्थाने स्थिगे भव । ३ ॐ ऋद्धय नमः । ॐ इंद्रजयाभ्यां नमः । आगच्छ-२. अत्रस्थाने स्थिरो भव । ४ ॐ ऋद्धयै नमः। ॐ रुद्र दासाभ्यां नमः । आगच्छ-२. अत्रस्थाने स्थिरो भव । (३) इशानकोण से पूर्व का अष्टदेबोका आवाहन- १ ॐडी श्री ईशाय नमः । आगच्छ-२. अस्मिन स्थाने स्थिरो भव । २ ॐ हीं श्री पर्जन्याय नमः । आगच्छ-२. अस्मिन स्थाने स्थिरो भव । ३ ॐ ही श्री जयाय नमः । आगच्छ-२ अस्मिन स्थाने स्थिरो भव । ४ ॐ श्री श्री इंद्राय नमः । आगच्ज-२, अस्मिन स्थाने स्थिरो भव । ५ ॐ श्री श्री सूर्याय नमः । आगच्छ-२. अस्मिन स्थाने स्थिरो भव । ६ अडी श्री सत्याय नमः। आगच्छ-२. अस्मिन स्थाने स्थिरो भव । ७ ॐडी श्री भृशाय नमः । आगच्छर-२. अस्मिन स्थान स्थिरो भव । ८ॐ श्री श्री आकाशाय नमः। आगच्छ-२. अस्मिन स्थान स्थिरो भव । PANA 7 "- ·( १२८) (४) अग्निकोण से दक्षिणका अष्टदेवोका आवाहन १ॐ क्लीं श्री अग्नये नमः । आगच्छ-२ अस्मिन स्थाने स्थिरो मन । २ ॐ क्लीं श्री पूष्णे नमः । आगच्छ-२. अस्मिन रथाने स्थिरो भव । ३ ॐ क्लीं श्री विरोचनाय नमः। आगच्छ-२ अम्मिन स्थाने स्थिरो भव । ४ ॐ क्लीं श्री गृहक्षताय नमः । आगच्छे-२ अस्मिन स्थाने स्थिरो भर । ५ * ह्रीं श्री यमाय नमः । आगन्छ-२. अस्मिन स्थाने स्थिरो भव । ६ ॐ क्लीं श्री गंधर्वाय नमः । आगच्छ-२. अस्मिन स्थाने स्थिरो भव । ७ ॐ क्लीं श्री भृ गाय नमः । आगच्छ-२ अस्मिन स्थाने स्थिरी भव । ८ * क्ली श्री मृगाय नमः । आगच्छ-२ अस्मिन स्थाने स्थिरो भव । (५) नैऋत्यकोण से पश्चिमका अष्टदेवोका आवाहन- १ ॐ क्लीं श्री पितृभ्यो नमः । आगच्छ-२. अस्मिन स्थाने स्थिरो भव । २१ क्लीं श्री दौवारिकाय नमः। आगच्छ-२ अम्मिन स्थाने स्थिरो भव । ३ ॐ क्लीं श्री सुग्रीवाय नमः। आगच्छ-२ अस्मिन स्थाने स्थिरो भव । ४ ॐ क्लीं श्री पुष्पदंताय नमः। आगच्छ-२ अस्मिन स्थाने स्थिरो भर । ५२ पली श्री वरुणाय नमः। आगच्छ-२. अस्मिन स्थाने स्थिरो भर । ६ ॐ क्लीं श्री असुराय नमः । आगच्छ-२. अस्मिन स्थाने स्थिरो भव । ७ * क्लीं श्री शेपाय नमः । आगच्छ-२. अस्मिन स्थाने स्थिगे भव । ८* क्लीं श्री पापाय नमः । आगच्छ-२. अस्मिन स्थाने स्थिरो भव । (६) वायव्यकोण से उत्तरका अष्टदेवोका आवाहन- १ ॐ क्लीं श्री रोगाय नमः । आगच्छ-२. अस्मिन स्थाने स्थिरो भर । २. क्लीं श्री नागाय नमः । आगच्छे-२. अस्मिन स्थाने स्थिरो भव । ३ ॐ क्लीं श्री मुख्याय नमः । आगच्छ-२ अस्मिन स्थाने स्थिरो भव । ४ ॐ क्लीं श्री भल्लाटाय नमः। आगच्छ-२ अस्मिन स्थाने स्थिगे भव । ५ ॐ क्ळी श्री सोमाय नमः । आगच्छ-२ अस्मिन स्थाने स्थिगे भव । ६ * क्लीं श्री शैलाय नमः । आगच्छ-२. अस्मिन स्थाने स्थिरो भव । ७ ॐ क्लीं श्री अदिव्यै नमः। आगच्छ-२ अस्मिन स्थाने स्थिरो भव । * ककी श्री दित्यै नमः । आगच्छ-२. अस्मिन म्याने स्थिरो भव ।

·२ ( १२९) (७) वास्तु मंडलकी बहारका पूर्वादि अष्ट देव देवीओका आवाहन- १ ॐ चिपिच्छायै नमः । आगच्छ-२. अत्रस्थाने स्थिरो भव । विदायें नमः । आगच्छ-२. अत्रस्थाने स्थिरो भव । ३ ॐ जंभायै नमः आगच्छ-२. अत्रस्थाने स्थिरो भव । ४ ॐ पूतनाय नमः आगच्छ-२. अत्रस्थाने स्थिरो भव । ५ ॐ स्कंदाय नमः । आगच्छ-२. अत्रस्थाने स्थिरो भव । ६ ॐ पापराक्षस्यै नमः । आगच्छ-२. अत्रस्थाने स्थिो भव । ८ ॐ यरक्यै नमः आसेच्छ-२ अत्रस्थाने स्थिरो भव । इस प्रकार वास्तुदेवताओंका मंत्रपूर्वक यजमानका हाथ से अक्षत कुमकुम से आवहन करके गंवपुष्पादि नैवैद्यादि से पूजा करना. मंत्र ध्यान में "ॐ ह्रीं श्रीं कुरु कुरु स्वाहा" इस मंत्रका २१ जाप करना. ॐ वास्तुदेवाय नमः मंत्र से वास्तुदेवको नमस्कार करके नीम्न मंत्रोसे दीपाल और भैरवादिको नमस्कार करना यजमानको हाथ से अक्षत कुमकुम पुष्पादिसे मंत्रस्थोन पूजा करना. ॥ अर्थ दिग्पाल पूजन विधि ॥ दिग्पालः क्षेत्रपालश्च गणेशश्चण्डिका तथा । एतेषां विधिवत्पूजा कृत्वा कर्म समारभेत् ॥२८॥ पूर्व मे - १ ॐ आँ इँ क्लीं इंद्राय नमः । स्थिरासने स्थिरो भव । अष्ट गजारुह क्षेत्रपालैः प्रयुक्तो बलिं गृह्य गृह्य स्वाहा । अग्निकोणमें -२ ॐो हाँ वद्विमूर्तये नमः । स्थिरासने स्थिरो भव । अष्ट मेषारुह क्षेत्रपालैः प्रयुक्तो बलिं गृह्य गृह स्वाहा । दक्षिणमें- ३ ॐ ऋौं क्रौं कालमूर्तये नमः। स्थिरासने स्थिरो भव । अष्ट महिषारुद क्षेत्रपालैः प्रयुक्तो बलिं गृह्य गृह्य स्वाहा । नैरुत्यकोणमें-४ॐ ऐसाँक्षी क्षेत्रपाल क्षेत्राधिपमृत्यये नमः। स्थिरासने स्थिरोभव । अष्ट दिग्गजारुह क्षेत्रपालैः प्रयुक्तो बलिं गृह्य गृह्य स्वाहा ।

·उत्तर- पश्चिम- ५ ॐाँ श्रीं श्रु बवि वरुणाय नमः । स्थिरामने स्थिरो भव । अष्ट दिग्गजारुह क्षेत्रपाल प्रयुक्तो बलिं गृह्य गृदा स्वाहा । वायुकोण- ६ ॐ ऐं विश्वाधिनाय नमः । स्थिगमने स्थिरी भव । अष्ट दिग्गजारुह क्षेत्रपालः प्रयुक्तो वलिं गृहय गृहर स्वाहा । ७ श्री श्री कुवेगय नमः । स्थिगमने स्थिगे भव । अष्ट दिग्गजाह क्षेत्रपालः प्रयुक्तो बलिं गृहय गृहय स्वाहा । गान- ८ ॐ क्लीं क्लीं क्ले विश्व मराय नमः । स्थिरामने स्थिगे भव । अष्ट्र दिग्गजारुह क्षेत्रपालः प्रयुक्तो पलिं गृहय गृहप स्वाहा । आकाशे- ९ ब्रांत्री ब्राह्मणे नमः । स्थिगसने स्थिरो भए । अष्ट दिग्गजारुह क्षेत्रपालः प्रयुक्तो बलि गृहय गृहय स्वाहा । पाताले १० ॐ श्रॉ श्री श्रीयतये नमः । स्थिगसने स्थिरो भव । अष्ट दिग्गजारुह क्षेत्रपालः प्रयुक्तो बलि गृहेय गृहय स्वाहा दिग्पाल नमस्कार , ॐ पूर्व इन्द्राय नमः । २* आग्नेये अग्नये नमः । ३ ॐ दक्षिणे यमाय नमः । ४. नरुत्ये नैरुत्याय नमः । ५ ॐ पश्चिम वरुणाय नमः । ६ ॐ वायव्ये वायुदेवाय नमः । ७ ॐ उत्तरे कुत्रेगय नमः । ८ ॐ ईशान ईशानाय नमः । ९ ॐ आकाशे ब्रह्मणे नमः । १० ॐ पाताले विष्णवे नमः । भैरवाय नमस्कार * पूर्ये हेतक भैरवाय नमः । २ ॐ आग्नेये त्रिपुरान्तक भैरवाय नमः। ३ * दक्षिणे आदिवताल भैरवाय नमः। ४ नैरुत्ये अग्निजिक्षाफभैरवाय नम । ५ * पश्चिमे कालभैरवाय नमः । ६ ॐ वायव्ये करालभैग्वाय नमः । ७ * उत्तरे एकपादभैरवाय नमः । ८६ ईशाने कालमुखभैरवाय नमः । ९ * उस्ले स्वछंदभरनाय नमः । १० पाताले गंधमालिकभैरवाय नमः।

·७ रुद्र. ( १३१) वास्तुपूजनके स्थापनमें स्थपति-शिल्पिका-चांदीका अष्टमूत्र रखके यजमोन से पूजा करानी. विश्वकर्मा स्वरुप स्थपति-शिल्पिकी मंगोपचार पूजा करनी गजका पूजा करके वस्र और द्रव्य रु. १श या ५ मुकाना. शिल्पि यजमानकी शुभाषिर्वाद देवे हस्त गजपूजन मंत्र- ईशो मारुत विश्ववद्धि विधयः सूर्यश्चरुद्रोयमः । वैरूपोवसवोष्टदंतिवरुणो षड्वक्र इच्छाक्रिया ॥ ज्ञान वित्तयति निशापति जयौ श्री वासुदेवोहली । कामोविष्णुरिति ऋमेण मरुतो हस्ते बायोविंशतिः ॥३२९।। राजवल्लभ १ इश, २ वायु, ३ विश्वदेव, ४ अग्नि, ५ ब्रह्मा, ६ सूर्य, ८ यम, ९ विश्वकर्मा, १० वसु, १० वसु, ११ गणेश, १२ वरुण, १३ कार्तिक, १४ इच्छा, १५ क्रिया, १६ ज्ञान, १७ कुबेर, १८ चंद्रमा, १९ जय, २० वायु, २१ बलभद्र, २२ कामदेव, २३ विष्णु एम २३ देवो स्थपति पूजन गज पूजन विधियो कर । तिनो स्थापनकी साथमे आरती करके अयं पुष्पांजली. आवाहन न जानामि न जानामि तवार्चनम् । प्रजांचैव न जानामि क्षमस्व परमेश्वर ॥३३०॥ मंत्र हीन क्रिया हीन भक्ति श्रद्धा विवर्जितम् । यत्पूजित मया देव परिपूर्ण तदस्तुमे ॥३३॥ स्तुति वांद जो मुहूर्त करना हो वह करके आवाहन कीया देवोका और स्थापनका विसर्जन करना. गच्छ गच्छ सुर श्रेष्ट स्वस्थाने परमेश्वर । यत्र ब्रह्मादयो देवा गच्छ वं वास्तुदेवते ॥३३२।। यांतुदेव गणा सबें पूजामादाय माम । इष्ट काम समृद्धयर्थं पुनरागमनाय च ॥३३॥ , - : ।। इति पूजाविधि समाप्त ॥

·મજા દ્રવ્યાદિ સ્થાપન ત્રણ ગાપતિ દિપાલ વાસ્તુ રાતું લી પીળ રેશમીવર ઘઉં શેખ ચાખા ધાન્ય કીરા કળશ hી ત્રાબાના વજ ૧ શિલાપત્ત વિધિમાં નીચેની સામગ્રી ક્રમશિલા અશિલાને લપેટવાનાવો દિશા ચિદ વચનાવાઈ ૧ પૂર્વ પીળુ ૨ અગ્નિ મા રાતુ ૩ દક્ષિઘ દે ઘેરા બલી ૪ નત્ય રડમ વાદળી ૫ પશ્ચિમ પાસ પીળુ ૬ વાગ્યે દવા રાકેદ લીવું ૮ ઈશાને ત્રિશલ છેલ્થ ૯ મધ્યની કુમશિલાટી રાતું નવ રિલાઓ નીચે-વાકણાવાળા વાખાના કદી ન ૯ વાસ્તુના સ્થાપનમાં કાસાની થાળી, વાટકે, સુવહુની પા વાલની મૂર્તિ વાતુના સ્થાપનમાં ચાદીના અદભૂવાદિ ગજ, એાળ, રાક, હવેડી, સૂત્રતાર, કાટખુ કપાસ, તારે, ચુનાલે, ખનન વખતે—ત્રીકમ. પાવડે, કેશ ૫ ચરત્નની પાટલી અબીલ ગુલાલ, કંકુ, હળદી-ધૂપ ગદા ત્રાબાના કાચબા ન ગ ૯ કપુર, કેસર સતઘાચ-પચરનની પિટલી ૯ કેડી ૯ ચોઠી ૯ ગ ગાજળ, શેવાળ બાબુ ૩ ડાયમેટરનુ નાભિ માટે ભૂગળુ ત્રણ ફુટ લાબું મધ્યમા ચાદીને ફર્મ પ્રાસાદ પ્રમાણુને મુખવામ-તજ, એલચી, લવી ગ, જાવ ત્રી વગેરે સુકેમે-કાજુ, દ્રાક્ષ, અજર, બદામ વગેરે કેળા-દાડમ, કેરી, પપૈયા, મુમુખી, સતરા, જામફળ વગેરે ઋતુના ફળે પ્રત્યેક છ છ નગ નાડાછડી, ઢાળ, મરડાઈંગ, શ્રીફળ પકે ૭ નવમા પિડા, બરફી, લાડુના ત્રણ ત્ર, પડીકા, સેપારી શેર ૨, ખારેક શેર ૧, સાકર. શેર ૦૧, ગોળ શેર ૫, ધાણા શેર છો, કમળ- કાકડી છે, ૨ દ્વારા સ્થાપન મુફત મા પચરત્નની પોટલી, રાહુ પ્રમુખ હોય તે ત્રાબાની શલાડી ૧૪૨ ની નગ ૨ દ્વાર ઉપર ખાધવાને લીલા અને ટુકડો તેમાં કેડી, ચઠી, મરડા- શી ગ, શેરી પિળની ધૂળ ·( ૧૨ ) પંચામૃત–દહીં, દૂધ, ઘી, મધ, સાકર ચંચગવ્ય, ગાયનું છાણ મૂત્ર ઘીનો દી ફાનસ, નાગરવેલી પાન, ગજ પૂજનમાં રૂા. ૨૧ કે ૧૧ પૂજનમાં રોકડા તથા પરચુરણ. માળીનો સામાન - ફૂલ, ધરેહાટ, આંબા કે અશપાલ- દ્વાર ઉપર મૂકવાને રેશમી પાઘડી શાલ (શિલ્પીની ) ૩ આમલસારાના શુભ મુહૂર્તમાં ગાયનું ઘી શેર ૧ સમાય તેવડે ત્રાંબાનો કળશ ઢાકણા સાથે પ્રાસાદ પ્રમાણની પ્રાસાદ પુરુષની સુવર્ણના પતરાની મૂર્તિ પુરુષની મૂર્તિ પ્રમાણની સહેજ ભેટે હેલી, ગાદલું, ઓશીકું વિના પાન. ચાદર, દિપાલને બલી માટેનું દ્રવ્ય-આચાર્ય કહે છે પ્રમુખ સૂત્રધારને શાલ પાઘડી ધોતી જેટા અન્ય શિલ્પીઓ શિલ્પીઓ તથા શ્રવજીવીને ચગ્યતા પ્રમાણે આપી સંતુષ્ય કરવા, -- અમલસારા પર રેશમીપાઘડીને શાલ વી ટવા તે શીપીના પ્રત્યેક મુહૂર્ત સમયે જોઈતી તાત્કા- લિક ચીજ વપરાશ થાપન માટે મેટા પાટલા ત્રણ, બેસવાના પાટલા નંગ ૧૦ શુદ્ધ જળનો હાંડે, ધૂપીયું, દીપક સારૂ ફાનસ, દીવી રૂ, દીવાસળીનું બાકસ. તગારા, પાવડો, ચુનાલે, ચુને સીમેન્ટ, રેતી, પાણીના મેટાપીપ નીસરણી, દેરીસૂત્ર, મંગળ ગીત ગાવાને સુવાસણ બહેને, મંગળ વાત્ર. * * 3 r R ક ·सूत्रधार पूजनविधि इत्यनन्तरतो वक्ष्ये पूजित्वा सूत्रधारकम् । यज्ञमंडपयोमध्ये मंडलंकारयेच्छुभम् ।। ३३४ ॥ पट्टाच्छादनक कृत्वा स्वस्तिकं च समालिखेत् । सूत्रधार सत्रामने पादौ प्रक्षाल्य सादरम् ।। ३३५ ॥ कु कुमालेपन कृत्वा दिव्य वस्त्रमावर्णयेत् । मुकुट कुण्डल सत्र कंकण दिव्यमुद्रिकाम् ॥ ६ ॥ हारकेयूर संयुक्त पादाभरणस युतम् । देयंखीनरयुग्मस्य पुत्रपौत्रौश्च स कुलम् ॥ ३३७ ॥ गृहोपस्करक सर्व गोमहिश्चादिकम् । दासी कर्मकरांश्चैव यानमुखासनादिकम् ॥ १३८ । ग्रामश्चैव ततोदद्याद्ऽथवा भूमिरुत्ता । ते न तुप्टेन तुष्टा हि ब्रह्मा विष्णु हरादथः ॥ ३३९ ॥ कर्मकगणां मर्वेषां धनढयाच सर्वज्ञः । वस्त्र प्रावग्णैः सर्वे उत्तमादिक्रमेण तु ॥ ३४० ॥ હવે હું શ્રેષ્ઠ એવા સૂત્રધાર–સ્થપતિની પૂજનવિધિ કહુ છુ યર મંડપના મધ્યમાં શુભ એવુ મ ડળ કરવું, વસ્ત્રથી આચ્છાદિત કરી સ્વસ્તિક મડળ રચવું સૂત્રધારને સૂવાસને બેસારી પાદ પ્રક્ષાલન આદર પૂર્વક કરવું કુમકુમનું લેપન કરવુ કિંમતી એવા દીવ્ય વો ઓઢાડવા મુકુટ, કુંડળ, સૂત્ર કડા, ઉત્તમ વીંટી, હાર, બાજુબ ધ, પગના અભૂષણે આદિ સર્વ અલ કારે સ્ત્રીપુરુષ ( સૂત્રધાર અને સૂત્રધારપની )ને તેમના પુત્ર પરિવરાદિ સહિત સર્વને આપવા રહેવાનું ઘર અને ઘરની સર્વ સામગ્રી, ગાય, ભેસ, ઘોડા આદિ તથા કામ કરવા દાસી અને ચાર વર્ગ, વાહન, સુખાસન, પલ ગ ગામ અથવા સારી ભૂમિ-જમીન અથવા સૂત્રધારને પ્રસન્ન કરવા તેની પ્રસન્નતાથી બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશની સંતુષ્ટ પ્રસન્નતા જાણી અન્ય બીજા કામ કરવા વાળા અને ધન યોગ્યતા પ્રમાણે આપવા તેમને વસ્ત્રો એટાડવા તે સર્વને ઉત્તમ એવા વસ્ત્રધન એગ્યતા પ્રમાણે કમથી દઈ વગેરે આપવા सत Pot ---Yn ·( १३५ ) अब मैं श्रेष्ठ सूत्रधार स्थपतिकी पूजन विधि कहता हूं । यक्ष और मंडपके मध्यमे शुभसा मण्डल करें। वस से आच्छादित करके स्वस्तिक मडल रचें। सूत्रधारको सूत्रासन पर बीठला कर आदरपूर्वक पोद प्रक्षालन करें । कुमकुमका लेपन करें और कीमती शालदुशाले और दीव्य बस्त्र पहनावे । मुकुट, कुन्डल, सूत्र कडा, उत्तम अंगूठो, हार, वाजुबंध, चरणके आभूषण आदि सर्व अलंकार स्त्री पुरुष ( सूत्रधार और सूत्रधार पनि ) को दानोंको उनके पुत्र परिवारादि सहित सबको दे। रहने के लिये घर, ग्रहसामग्री, गाय, भैंस, घोडा, आदि और काम करने वाले दासी और चाकर. वर्ग वाहेन, सुखासन, पलग, वगैरह दें। गांव या अच्छी भूमि-जमोन दें । सूत्रधारको पसन्न करें । उसकी प्रसन्नतासे ब्रह्मा विष्णु और महेशकी संतुष्टी और प्रसन्नता जाने । अन्य दुसरे काम करने वाले सबको योग्यता मुतावीक धन दे और वस्त्रो से आच्छादित करे । उन सबको उत्तम से वस्त्र उनकी योग्यताके क्रमसे दे कर सतुष्ठ करें । ३३४ थी ३४० योजनीया स्तथा सवें मिष्टान्नैः खंड पक्कैः । तांम्बुल विलेपन दधा द्यावत् सतुष्ट चेतसः ॥ ३४१ ।। तुप्टेव च जगतुष्ठ त्रैलोक्य सचराचरम् । सर्वतीर्थोद्भव पुण्य सर्व देवानुजकम् ।। ३४२ ॥ સર્વને મિષ્ટાન ભેજન પકવાનનું કરાવવું, પાનબીડુ આપવું, ચંદન અર્ચવું. પ્રત્યેકના ચિત્ત પ્રસન્ન કશ્યા. એમના સંતુષ્ટ થવાથી સચરાચર ત્રિલેક સંતુષ્ટ થાય છે અને સર્વ તીર્થોથી મળનારૂં તથા સર્વ દેવેનું પૂજન કરવાથી થનારું પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે. ૩૪૧–૩૪૨ सबको मिष्टान्न भोजन पका कर खिलाये । पानकी गिल्लोरी खिलावें । चंदनकी अर्चना करें सबके चित्तको प्रसन्न करें । उनके संतुष्ठ होनेसे सचराचर त्रिलोक संतुष्ट होते । और सब तिका और सर्व देवोंके पूजन से प्राप्त पुण्य मिलता है । ३४१-३४२ ·(१३८ ) ॥ प्रासादाङ्गदेवस्वरुप ॥ प्रासादे देवरुप स्यात् पादौ पाद गिलास्तथा । गर्भश्चैवोदरे ज्ञेया जंघा पाढालमुच्यते ॥ ३४९ ॥ स्तंभाच जानवो ज्ञेया घटा जिव्हा प्राकीर्तिता । दीपः प्राणोऽस्य विज्ञेयो हुगनो जलनिर्गतः ॥ ३५० ॥ ब्रह्मस्थान यदेतच तन्नाभिः परिकीर्तिता । हृदय पीठिका ज्ञेया प्रतिमा पुरुपः स्मृतः ॥ ३५१ ॥ पादचारस्तु हेकागे ज्योतिस्तच्चक्षुरुच्यते । तदुर्षे प्रकृतिस्तस्य प्रतिमात्मा स्मृतो वुः ॥३५॥ प्रतिष्ठा પ્રાસાદના અગમા દેવરૂપની કલ્પના કરી છે પાયાની શિલાઓ-દેવના પગરૂપ છે, ગર્ભગૃહ પેટરૂપે, પાયાઉપરને જગતી સુધીનો જ ધારૂપ થાભલાઓ ઢી ચણરૂપ, ઘ,ટ જીલ્ડારૂપ, દીપક પ્રાણ૩૫, પ્રણાલ ગુદામાર્ગરૂપ, મધ્યનુ બ્રહ્મસ્થાન નાભિરૂપ, પીઠિકા=સિહાસન હૃદયરૂપ પ્રતિમા પુરુષરૂપ હે કાર પગને સચાર, દીપને પ્રકાશ ચતુ, તેની ઉપરનો ભાગ પ્રકૃતિરૂપ, પ્રતિમાને આત્મારૂપ બુદ્ધિમાન પુરુએ જાણ ૩૪૯ થી ૩૫૨ . प्रासादके अंगोंमे देवरुपोंकी कल्पना की है । बुनियादकी शिलाये देवकि पैर स्वरुप, गर्भ ग्रह पेट स्वरुप, चुनियाद से लेकर जगतीतक जंघा स्वरुप, खंभे घुटन स्वरुप, चंट जीव्हारुप, दीपक प्राण स्वरुप, परनाल गुदामार्ग स्वरुप, मध्यका ब्रह्म स्थान नाभिरुप, पीठिका सिंहासन हृदयरुप, प्रतिमा पुरुषरुप, हे कार पगका संगर, दिपक, प्रकाश, चक्षुरुप उसके उपरका भाग प्रकृतिरुप, प्रतिमाओंका आत्मारुप बुद्धिमान पुरुष समझे । ३४९ थी ३५२ ·। ( १३९ ) तलकुभादवो द्वारं तस्य प्रजनन स्मृतम् । शुकनासो भवेन्नासा गवाक्षः कर्णउच्यते ।। ३५० ।। कायपाली स्मृता स्कंधो ग्रीवा चामल सारिका । कलशस्तु शिरो ज्ञेयो ध्वजाः केशाः प्रकीर्तिताः ॥ ३५४ ॥ मेदश्च वसुधा विद्यात् प्रलेपो मांसमुच्यते । अस्थिनि च शिला स्तस्य स्नायुः कोलादयः स्मृता । एवं पुरुषरुपं तु ध्यायेच्च मनसा सुधीः ॥ ३५५ ॥ કુંભાના તળનો નીચલો ભાગ લિંડરૂપે, ભાગ લિરૂપે, શિખરનું શુકનાશ નાસિકારૂપે શિખરની એક બાજુનો ગોખ કાનકર્ણરૂપે, શિખરનું બાંધણું ખંભારૂપે, અમલસારાનું ગળુ-ગળારૂપે, કળશ મસ્તકરૂપે, ધ્વજ પાઘડીએ કેશરૂપે જાણવા. પૃથ્વી ભેદરૂપ, ચુનાને લેપ માંસરૂપ, શિલાઓ હાડકારૂપ, કેલ અર્થાત્ પાઉને કુકરા વગેરે સ્નાયુરૂપ, જાણવા, એ રીતે પ્રાસાદના સર્વ અંગેનું મનથી ધ્યાન કરવું. ૩પ૩ થી ૩૫૫ कुभके तलके नीचेका भाग लिङ्गरुप, शिखरका शुकनास नासिका रुप, शिखरके बाजुके गोख कानरुप, शिखरका बंधना कंधेरुप, आमल- सारका गला गलारुप, कलश मस्तकरुष, ध्वजा केशरुप आदि जाने । पृथ्वी मेदरुप, चुनेका लेप मांसरुप, शिलाओं हड्डी के रुप, कोल कुकरा आदि स्नायु रुप जाने । जिस तरह प्रासादके सर्वरुपेका मनसे ध्यान करें । ३५३ थी ३५५ ·ધારેલ દેવગણ અને મનુષ્યગણ નક્ષત્રો લાવવાનું કેક ક્ષેત્રફળના બન્ને બાજુના આગળના આંકડા કેકમાં મૂકેલા છે, દેવગણ નક્ષત્રો સદમાં ! પૂર્વ દક્ષિણ { પશ્ચિમ | ઉત્તર D મૃગશીર્ષ નશન અનુરાધા શ્રવણ અશ્વિની રેવતી R : 1 પુનર્વસ, ૧ ૪ ૧ ૫ | 12 ૩. ૧૭ ૨૭ ૨ ૧૪ ૬ ૨૩ ૨૨ ૨ ૪-૦૨-૧૩ ૨૭-૨-૧૮ ૪ ૧ ૮ છે ૨૫ ૨૬ 9 ૫ ૧૭ ૧૩ ૧ ૧૦ ૨૫ 9 ૬ ૨૭-૧૮-૯ છે. ૧૭ ૨૦ ૨૧ ૨૨ ૧૧ ૧ ૮ ૧૪ ૨૫ ૧૭ ૪ ૧૫ 18 ૨૭ ૩-૬-૧૨-૧૮-૨૧- ૧૦ ૨૦ ૧૯ ૧૪ ૧ર ૧૦ ૫ ૨૬ ૨૭ ૧૧ 1 ૫ ૨૫ ૬ ૧૪ s ૪ ૧૨ ૧-૧૦-૧૯ ૨૭-૧૮ ૧૩. ૧૯ ૫ ૨૫ ૧૭ ૩. ૮ ૨૦ ૨૭ ૮ ૨૪ ર ૧૦ ૧૧ ૯ ૭ ૮-૧૭-૨૧ ૨૭-૮-૧૮ ૨૬ રર. ૨ ૧૩ ૨૦ ૨૩ ૧૭ ૫ છે. ૮ ૧૩ ૧૫ ૧૭ ૨૨ ૨૭ ૧૮ ૨૭-'૧૫૧૮૧ ૧૯ ૧૩ ૦ 1 ૧૪ ૨૭ ર ૧૦ ૨ ૦ ૧૧ * ૨ ૩ હ. ૫ ૧૩ ૨૭. ૨૫– ૧-૧ | ૨૭-૨-૧૮ ૨૨ ૧૦ ૧૪ ૧૬ ૩ ૧૭ 5 २७ ૨૩ ૪ ૨ ૦ ૨૪ R ૧. ૨૭. ૨૪ ૫–૧૪– ૩ ૯-૧૦-૧૭ ૨૫ ૨૫ ૮ ૨૧ ર ૫ ૨૭ ૨૩ છે : ૧૬ ૨૨ ૧૫ ૮ ૪ ૧૦ ૦૭ ૧ થી ૨૭ સુધીના અકે ઉપરની પહેલી પતિકના ૧ થી ૨૭ ના અક સામે ઉપરના છૂટા છૂટા આકડા છે ·ધારેલ દેવગણું અને મનુષ્યગણ નક્ષત્રો લાવવાનું કાષ્ટ, ક્ષેત્રફળના બન્ને બાજુના આગળના આંકડા કોષ્ટકમાં મૂકેલા છે. મનુષ્ય નક્ષત્ર ચંદ્રમા ! પૂર્વ દક્ષિણ પશ્ચિમ - - - ઉત્તર નક્ષત્ર હિણું અદ્ધ ભરણી hકા“ ર ૧ ૧૪ ૨૧ ૨૫ ૧૫ ૧ ૧૬ ૭ ૨૦ ૧૦ ર ૨૪ ૨૬ ૨૧ ૧૭ ૧૦ ૫ ૩. ૭-૧-૨૫ ૨૩-૫-૧૪ ૨-૧૧-૨૦ ૪ ૧૭ ૧૨ ૧૩ ૨૪ ૪ ૫ ૨૨ ૫ ۹۶ ૨ ૫ ૧૯ ૧૫ ૫ 8 ૧૪ ર ૨૩ ૪ ૬ ૮-૧૭-૨૬ ઉ-૧૬-૨૫ -૧૦-૧૯ ૭ ૨ ૩ ૧૯ ૬ ૧૦ ૧ ૨૬ ૧ ૩ 2 ૨૨ ૬ ૨૦ ૧૨ છે ૨૧ ૧૧ ૧૬ ૮ ક ••• ••• ૧૦ ૨૩ ૨૧ ૧૬ ૧૫ 9. ૨૫ ૨ ૧ ૬ ૩ ૧૧ ૧૬ ૧૧૭ ૨૧ ૨૬ ૮ ૧૯ ૨૩ ૧૨ ૧૩-૪-૨૨ ૮-૧૭-૨૬ પ- ૪-૨૩ ૧ ૩ ૨૬ ૧૨ ૪ ૨૪ ૨૨ ૧૫ ૧ ૩ ૧૪ ૧૪ مي ૧૫ ૨૩ ૫ ૨૨ ૧૪ ૧૩ ૨૦ ૧૫ ૫-૧૪-૨૩ ૧-૧૯-૧૦ ૧૩-૪-૨૨ જ : ૧૬ ૧૧ ૩ ૧૦ ૬ ૧ २४ કે ૮ ૧૭ ૪ ૧૬ ૧૨ ૨૦ ૨૧. છે ૨૫ ૨૬ ૧૮ ૫ ૨૧ ૧૫ ૨૫ ૧૬ ૧૧ ૧૯ २० ૨૫ ૨૪ ૮ ૨૧ ૧૭ ૩ ૨૬ ૧ ૧૪ ૨૧ ૧૯-૧-૧૦ ૨૦-૨-૧૧ ૧ ૭-૮-૨૬ જ : ૨૨ ૮ ૧૨ ૨૨ २४ ૧ ૩ ૧૫ ૨૫ ૧૫ ૧૪ ૩ ૨૩ ૧૨ ૫ ૨૨ ૧૧ ૨૪ ૨-૧૧-૨૦ ૪-૧-૨૨ ૭-૧-૨૫ ૨૫ ૨૦ ૩. ૧ ૬ ૧૯ ૧૦ ૧૭ ૨૨. ૨૬ ૧૩ ૬ ૨ ૧૨ ૧૦ ૨૧ ૨૦ ૧૭ ને લંબાઈ પહોળાઈના એક બાજુના સમજવા તેના ઉપરનું નક્ષત્ર સમજવું.

·प्राचिन शिल्प स्थापत्य कला का अलर साहित्य अन्योल प्रकाशन In गिला स्थापत्य माहित्यका संपादक श्री प्रभाशंकर मो. सोमपुरा शिल्पनिगारद ·स्थपति प्रभाशंकर ओघडभाई. शिल्पविशारद सशोधित प्राचीन शिल्प स्थापत्य का अलभ्य साहित्य ग्रन्थोका प्रकाशन १ दीपार्णवः-श्री विश्वकर्मा प्रणित शिल्पका प्राचीन महान ग्रन्थ --७६ +१८८=५५६ पृष्ठो; ३५० लाईन ब्लोक रेखाचित्र; १०५ हाफटोन फोटा ब्लोको सहित मूल श्लोक और उनका गुजराती अनुवाद मर्म और टीपणी आदि भरपुर संपूर्ण विवरण के साथका दलदार ग्रन्थ अध्याय २७ जिनमें प्रासादका संपूर्ण प्रमाणा अनेक देवदेवीओंकी शिल्पाकृतियों अनेक प्लान इलियेशन साथ दीये गये है । शिल्लका प्रत्येक अङ्ग प्रासाद विषय बहुत सुन्दर रीतसे दीया गया है । स्व० राष्ट्रपति डो. राजेन्द्रप्रासादजीने यह ग्रन्थकी प्रसंशाकरके रु. चारहजार पारितोषिक दीया । ना० जामसाहेब. पू मू गवर्नर श्री कनैयालाल मुनशीजी, और विद्वान पुरातत्वज्ञ डा. वासुदेव शरणजी अग्रवालजीने विस्तृत भूमिका दीहै । श्रीमद् शङ्कगवार्य ती तथा जैनाचार्य श्री विजयोदयमूरिश्वग्जीने ग्रन्धकी प्रामाणिकता, उपयोगिता और स्थपति श्री प्रभाशंकरभाइजीका दोर्य अनुभत्रकी प्रसंशाकी है । ५० पृष्ठकी विद्वद् पूर्ण प्रस्तावना पढनेसे सौंपादककी कुशलतो और विद्वताका परिचय होता है. इसमें ६० प्राचीन ग्रन्थो का प्रमाण दीया है । मूल्य रु. २५ डाकखर्च पृथक २ प्रासाद मञ्जरी-मूल सहित हिन्दी अनुवाद पंदर शताब्दीका यह ग्रन्थ सूत्रधार मण्डनके कनिष्ठबन्धु सूत्रधार नाथजीने वास्तुमञ्जरी नामक बडाग्रन्थकी रचनाकी हे उसके मध्यका स्तवक प्रामाद विषय का सक्षिप्त रुप है । ग्रन्थमें ८० रेखाचित्र बड़ा है और हाफटोन फोटो ब्लोक २० है । इस ग्रन्थकी भूमिका एशिया खण्ड के सुप्रसिद्ध पुरातत्वज्ञ डो. वासुदेव शरणजी अग्रवालजीने लीखी है। जिसमें ग्रन्थकी और संपादक स्थपति श्री प्रभाशंकरभाइजीकी विद्वताका परिचय दीया है । इस ग्रन्थका अनुवाद टीप्पणसे भरपुर है अनेक शिल्पग्रन्थोका प्रमाण दीया गया है । मूल्य रु. ७ सात रु. डाकखर्च पृथक Fic ।

·( १४६ ) ३ प्रासादमञ्जरी-मूल सहित गुजगती अनुवाद विवरण उपरोक्त मूल्य रु. ७ सात डाकखर्च पृथक ४ PRASAD -MANJARI-मूल सहित अंग्रेजी अनुवाद उपरोक्त दीये हुए विवरणवाली अंग्रेजी आरत्ति--जीनका अंग्रेजी अनुवाद और अन्य विभाग प्रस्तावना. भारतकी प्रथा २ प्रासाद- जातीका लक्षण आदि पुगतचज्ञ विद्वान श्री मधुसुदनभाई ढाकीजीने अच्छी तरह से लिखा है। भारतके प्रत्येक प्रांत और विदेशके भारतीय गिल्प स्थापत्यका ग्मज्ञ विद्वानोंको भारतीय प्राचीन कलाका मुन्दर परिचय हो । यह ग्रन्थ अब प्रेममे है मुल्य अंदाज रु १ अग्यार डाकखर्च पृथर ५ जिनदर्शन शिला- यह ग्रन्थ दीपार्णव के उत्तरार्ध रुप है। उनमें जैन पासाद शिखर-जिन प्रतिमालक्षण-जिन परिकर लक्षण २४ यक्ष २८ यक्षणी, दश दीपाल, नवग्रह, पोडप विद्यादेवी, जिन अष्ट प्रतिहार, जिन क्षेत्रपाल, पद्मावतीको पृथक पृथक स्वरुप, माणिभद्रजी, सरस्वती, घंटाकर्ण यह सर्व देवदेवीयांकी मूर्तिका रेखा चित्र-आलेखन चोसठ योगीनी नाम, चारनपी' नाम समवसरण-अष्टापद, मेमगिरि. न दीश्वरद्वीप यह चारो शाश्वत तीर्थकी रचना प्रमाण आदि शास्त्रोक्त शिल्प कृतिओं-जीनायत-१०८. ८४, ७२, ५२, २४ आयतनकी रचना क्रम अनित अनागत और वर्तमान तीर्थकगेकी चोवीशी क्रमका नाम लाच्छन, वीश पिहरमानका नाम लाच्छन, चौदसो वाचन गणधर, सहस्त्र कूटोन्तर्गत १००४ तीर्थकरो. अमंगल, चौदस्वप्नका आलेखन आदि जैनदर्शनका स्थापत्य विषयका यह अद्भुत ग्रन्थ है सिद्धचक्र महाय त, अपिम'डळयत्र है जिनमें १७५ देवदेवीयोका रेखाचित्र स्वरुप आदि है। मूल रु. ९ नव डाक पृथक ६ वेधवास्तु प्रभाकर-डम ग्रन्थमे प्रासाद गृह प्रतिमा आदिकं वेधदोप अनेक प्रकारके दीये हुऐ है विविध प्राचीन ग्रन्थोके प्रमाणोके सार अच्छी तरहसे दीये है यह ग्रन्थ दीपार्णव ग्रन्थकी पूर्तिरुप है । . .

·है। ( १४७ ) इसमें त्रिया विधिपूजन आदि द्वार स्थापन प्रासादके थरदेवतान्यास, शल्यविज्ञान मूहुर्त चक्रादि वास्तु, वास्तुपूजन, वज्रलेपका प्रकार, वास्तुद्रव्य, गणित कोष्ठक प्रासादाङ्ग प्रमाणो आदि० विषयोंसे पूर्ण अलभ्य सुन्दर ग्रन्थमें रेखाचित्रो नकसा आदि दीया हुया मूल्य रु. १० दस डाक पृथक ७-८ भीरार्णव- वृक्षार्णव- | यह दोनु मन्थ विश्वकर्मा और नारदजीका संवादरूप अद्भुत अद्वितिय महाग्रन्थ है सांधार महाप्रासादा चतुर्मुख महाप्रासादा के विषय है. तीन साढे तीन भूमि उदयका महामंडपों पृथक पृथक प्रकारका कहा है जीनमें अनेक विषयोकी चर्चा की है जो विद्वान लोगका विषय है श्रीराणका २२ अध्यायका ८०० लोक प्रमाण प्राप्त हुआ है । दृक्षाणवका १८०० लोक प्रमाण-प्राप्त हुआ है । ये दोनु दुष्याप्य शिल्प साहित्य अवर्णनीय है. ये दोनु मन्थमें महाचर्मुख प्रासादकी चारो ओर २७-२७ मंडपकी रचना मेघनाद आदि मंडप बनाने का विवरण है। तीन भूमि तक का एकी लिङ्गको स्थापना की विधि चतुर्मुख में कही है। एसा अद्भूत ग्रन्थ दुर्लभ है । दोनु ग्रन्थका संशोधन हो । रहा है ९ बेडाग्रा प्रासाद तिलक-यह ग्रन्थ पंदरवी शताब्धीका सूत्रधार वीरपालकी सुन्दर रचना है शिल्पका अन्य ग्रन्थो अनुष्टुप छ दमे है । ये प्रासाद तिलक संस्कृत राग रागणी मे शार्दुल विक्रिडीत वसंततिलिका आदि छदमे ग्रन्थकी सुन्दर रचना की है । अब तक उसका चार अध्याय प्राप्त हुआ है । ग्रन्थका संशोधन कार्य चल रहा है । संशोधन कार्य में श्री अमृतलाल भाइ मृ त्रिवेदी. शिल्पी बहुत श्रम ले रहा है । शिला स्थापत्य कला साहित्य वलवंतराय प्र. सोमपुरा एवं भ्रातुओं प्रकाशन ·॥ ढवी सरस्वती स्मरुप ।। तुवरीदेवी नारदीदेवी सर्वमङ्गला MA 12 विद्यारीदेवी le सर्व विद्या सर्व प्रसना

·No text on this page.