·University of Mysore
Oriental Library Publications
SANSKRIT SERIES No. 61
आयुर्वेदसूत्रम्
योगानन्द नाथभाष्यसमेतम्,
THE
-க
AYURVEDASUTRAM
WITH THE
COMMENTARY OF YOGANANDANATHA
Wh
EDITED BY
8087
DR. R. SHAMA SASTRY, B.A., PH.D., M.R.A.S.,
Curator, Government Oriental Library, Mysore, Director of Archæological
Researches in Mysore, Periodical Lecturer to the Post-Graduates?
classes of the Calcutta University, and B. B. R. A. 8.
Campbell Memorial Medalist.
Saov
Sha
MYSORE
PRINTED AT THE GOVERNMENT/#
1992
Con llo...,
www

·Date.....
CENTRAL ARCIVEO! ODIGAL
LIBRARY, NEW viti.
Aco. No.....80.817
Call No.....Sa.64
Sha
#deed

·INTRODUCTION There is scarcely a word held to be more authoritative and sacred in Indian literature than the word “ Veda.” There is a proverbial saying with the Hindus that the Vedas are authoritative and infallible. In conformity with the high place assigned to the Vedas in the Indian literature, it has been usual to appeal to the four Vedas as the ultimate authority for solution of all difficult questions bearing on social, religious, moral and philosophical problems. The same authoritative sanctity is also claimed for the Brahmanas and the Sutras attached to each of the Vedas on the ground that they expound either briefly or in detail the same ideas that have been taught either in detail or in brief in the Vedas. With a view to command similar authoritative sanctity for ancient works of unknown authors on even secular branches of learning, it has been usual to append the word ' Veda to such treatises. Thus early works on warfare and medicine are called Dhanurveda and Ayurveda respectively. Except occasional references here and there to Dhanurveda and Ayurveda, no genuine ancient works as such are found extant. The Nitiprakasika on weapons and arms, though styled Dhanurveda, is evidently a modern metrical work. The Asiatic Society of Bengal, Calcutta, is said to contain a prose manuscript called Dhanurveda, the author and date of which are unknown. As to the Ayurvedic work in a hundred thousand slokas referred to by Charaka, Susruta, Vagbhata and a host of other medical writers, not even a fragment of it is found anywhere, 1* ·un putra text in the Library iy The discovery of an Ayurvedasutra among the palm-leaf nianuscripts with a Jaina physician in Mysore and the acquisition of a copy of it at first and of the palm-leaf manuscript itself later for this Library may not in these circumstances be considered as a gain of no value. On examination the work is found to contain Ayurveda Sutras in five Prasnas and a commentary on the sanie by some scholar called Yoganandanatha, who, judged by the n name, seems to have been a follower of Tantric cult and a logician as indicated by the style of his commentary. The Oriental manuscript Libraries in Tanjore and Madras have on inquiry been found to contain manuscripts of the Sutra text having sixteen Prasnas. Copies of these two manuscripts of the late native physician, D. V. Gopalachar in Madras were obtained for purposes of collation and edition. Clerical errors were however so numerous both in the text and the incomplete commentary that for sometime the edition of the work seemed to be an almost hopeless task. Constant perseverance in the restoration of the text and commentary resulted in bringing the work to the form in which it is now presented in print. There is however evidence in the text itself to prove that the present edition is far from satisfactory and that until the discovery of some more manuscripts there can be no complete and satisfactory restoration of the text. At the close of both the first and the second Prasnas there is recited as an aid to mëmorising the sutras a sort of mnemonic called Chittha string of words consisting of the words of each of the decades of divisions into which the sutras of the Prasna are divided. The present order of the reading of the sutras however, is not in accordance with the Chittha. The first two words of the third decade of the sutras in the first Prasna appear in the twenty.ninth instead of the thirtieth Sutra, indicating thereby the omission ·indicated by the stringa! of a sutra in the third decade. The sutras of the second Prasna appear to have been divided into divisions of fifteen sutras each. Here too, the present order of the reading of the sutras differs from the reading Prasna consist of one hundred sutras corresponding to the ten decades, as indicated by the word 'dasa,' ten, in the Chittha. Nor does the second Prasna contain 135 sutras corresponding to nine divisions of fifteen sutras each. No such Chittha is found in the other Prasnas. From this it follows that the text in its present form has undergone a vast change from its original and is full of omissions and commissions. What however led this Library to undertake the edition of this work in spite of the manifest mutilation which it has undergone, is an attempted restoration of the text coupled with the prominence which it gives to fasting * and deep-breathing + as a sure means both curative and preventive of all those diseases, which are found to defy the power of drugs in the form of churna, taila, lehya, or rasayana. In no other Indian medical work, ancient and modern, is so much efficacy attached to the theory of fasting and deep-breathing coupled with natural Rasa diet. Of late some celebrated physicians of America have been enthusiastically preaching and expounding, both from the platform and the press the theory of fasting and deep-breathing. of the two principal matters recominended as the practical outcone of the theory of health development in this book," says E. H. Dewey in his Introduction, P. 5, to his Science of Living, “is that of fasting or the abstinance from food until natural hunger calls for it, is the best way to bring about recovery from disease The second is that digestion is best promoted and food so assimilated as to afford the largest amount of nourishment * P. 160retro on vd h † 147 and 182.

·vi you cannot and the greatest quantity of rich blood, by giving the stoinach a long rest from all work during each twentyfour hours.” Again in page 221, he says possibly err as to eating too little, or in getting those meals too widely separated. You cannot fail to get immediate results for good, if the means are duly applied. You will find the self-denial less a tax than you imagine." As a means both curative and preventive of diseases, the efficacy of Pranayama or deep-breathing has of late been perceived by a number of celebrated physicians in Anerica and elsewhere and a large number of books and pamphlets have been published and given wide circulation. Another important theory which is expounded in this remarkable treatise and which tends to establish the unity of the curative means of diseases is the unity of the cause of various forms of diseases, the names of which are a legion and the remedies of which are according to both ancient and modern medical works infinite. According to both both the test the Sutras and the Commentary (pp. 172, 176, etc.), all diseases are due to Ajirna, indigestion, which in its turn is brought about by the accumulation of inucus (Ama) in the alimentary canal. A large portion of the treatise is taken up with treating of hygienic dietary and the dietetics laid down in this work seem to be quite in harmony with modern views on the subject. No less emphasis is laid on Samadhi, Yogic concentration of mind with regulation of breathing in and out in view of getting rid of bodily ailments. In connec tion with this topic the first two Padas of Patanjali's Yogasutra are intermingled with the Sutras and a few Sutras of the first Pada of the Yogasutra are scattered here and there in the first five Prasnas of the text. The Yoga-Tantric cult of Chakras with alphabetical letter-sounds severally distributed among them is described in detail. While diseases in general are all traced to indigestion caused by the accumulation of ·i Svabhavika Madhurat vii mucus (Ama) in the alimentary canal, location of particular diseases in particular limbs or parts of the body is decided by the indistinct utterance on the part of the diseased of such alphabetical letter-sounds as are assigned to those limbs. The letting of blood from such diseased parts is also taught as a means to get rid of those diseases. Massage (Tailodvartana) and application of Enema (Urdhvadhovastikarma) are other devices which are taught as in other works to be availed of as remedial or preventive means of diseases. In dietary, foodstuffs are divided into three classes; Tamasa, that which causes drowsiness, lethargy and indolence; Rajasa, that which causes hot temper, incessant activity and indiscreet proceedings, and Satvika, that which causes calm and serene temper, tranquillity of mind, balanced judgment and discretion. The combination of flavours are said to result in rasa, agreeable flavour, virasa disagreeable, or viruddha rasa, hostile stuffs as contrasted with artificial sweet meats is commended as the only safe diet conducive to long life and emancipation. Pathology, therapeutics, and materia medica are also noticed at some length. What however, forms the main theme of the treatise is, as noticed in detail in the table of contents, Patanjali's theistic Yoga. The commentator goes to the length of saying that “the only means to eradicate diseases defying drugs and to attain long life and final emancipation is Pranayama, deep breathing as taught in the Yoganusasana. It is the importance assigned to this naturopathic treatment of diseases that has led this Library to unundertake the restoration of the text of the Ayurveda Sutra for publication and to bring to light the longforgotten art of healing taught in this brief, though excellent treatise, in spite of the mutilated and defective character of text and the hopelessly corrupt form of reading, ·vii Little is known regarding the author and date of the work. As a number of works in Sutra style are found written even in the 20th century, the aphoristic style cannot be taken as a criterion of antiquity. Judging by the lucidity of the sutras and the lack of inseparable connection between the sutras in respect of words and technical terms as in the Sutras of Panini, one may be led to the conclusion that the Sutras are very old: Unlike the Vyakarana Sutras of Panini and Sariraka Sutras of Badarayana which cannot be explained without the aid of traditional commentaries, the Ayurveda Sutras are very lucid and susceptible of interpretation. Nor are the Sutras so inseparably linked together as to render the interpretation of a succeeding Sutra dependent upon the borrowing of some suitable words from the preceding sutras. Except a few technical terms such as “Vata, Pitta, Sleshma, and Dosha ' which are peculiar to Hindu Medical Science, there are no medical technical terms with which Charaka, Susruta, and other medical works are bristling. Nowhere are such technical terms as Triphala, Trikatuka, Panchala vana and the like are met in this work. If the author of this work had been acquainted with such technical terms, brevity would have compelled him to use those words in the list of drugs enumerated in the last three Prasnas. Another evidence likely to give the appearance of antiquity to this treatise is the absence of later astronomical facts, especially those of the times of Aryabhatta and Varahamihira. Unlike Aryabhatta and Varahamihira, the author speaks of a year of 360 days instead of 3651 days. In naming the months, he uses the words Madhu, Madhava, Sukra, Suchi, and other Vedic names, but not Chaitra, Vaisakha, and other later words which were current as early as the period of the Kautiliya Arthasastra. In the list of Nakshatras enumerated in the 14th and 15th Prasnas in connection with their worship of getting rid of diseases caused by ·ix the displeasure of the deities presiding over the constellations, he borrows the Vedic list of 28 Nakshatras, the Vedic Vichriti (Jyeshta) among them. Not a word is said of the Planets. Had the planets been known to him and had he been acquainted with the Zodiac and the planetary influence on man's weal and woe, he would have scarcely withstood the temptation of preferring planetary astrology to stellar astrology. It is very well known to historians of India that long before the Hindus borrowed through the Indo-Greek and Indo-Parthians on the North-Western frontier of India the Roman zodiacal terins together with astrological ideas, it was stellar astrology that prevailed in India. In the medico-astrological works that were written after the Indo-Greek contact with India no place is given to stellar astrology (lunar asterism) as described this Sutra. Nor is this all. The author attempts to imitate the style of the Taittiriyopanishad and in the 5th Prasia (sutras 44-49 and 85-88) uses the very words of the Upanishad. Apart from the internal evidences there is also some external evidence which gives some antiquity to this Sutra. It is the reference made by Vagbhata in the last chapter of his Ashtangahridaya to a medical work which he attributes to Brahma or Brahma's son Sanatkumara. He says that Brahma prescribed oil, clarified butter, and honey to cure Vata, Pitta, and Sleshma respectively. Though the very words are not found in this text, words giving the same purport are found here and there. In I. 70 sweets and acids are said to be the cause of Kapha. In his commentary on IV. 57 the writer says that clarified butter, milk, and oil are the prescribed remedies against wind. In V. 9, 10 and 11 similar general remedies against Kapha, and wind are prescribed. While these facts tend to give the work an ·for himself what is good antiquated appearance, there is some other internal evidence which, as pointed out by Dr. Brajendranath Seal, M.A.; PH.D., D.Sc., Vice-Chancellor of the University goes to show that the work is quite modern. They are the distribution of alphabetical letter-sounds among the various chakras of the body in the manner in which the sutras are distributed and located by recent writers on the medical science of the Hindus. Another evidence is the definition of Isvara in his three-fold aspects in a form which is evidently an improvement upon the Yoga definition. While the Yogasutra defines Isvara to be one who is not affected or touched by ignorance, egotism, love, hatred, and good and bad, the Ayurveda Sutra (IV. 141 defines him to be one who is not merely devoid of the above qualities, but also different from both Tamasesvara and Aja. The commentator on this sutra says that Tamasesvara, i.e., lethargic Jiva is always drowsy and deluded under the influence of salty diet; that Aja, the Unborn, is Satvika, pure, discreet, and active under the influence of pure and naturally sweet diet that these two reside in the body. While He who is devoid of all qualities is Paramatma and it is under his guidance that the world moves. Though the hiervous system seems to be the immediate cause of all inovement in the world, still in reality it is Paramatma that guides the Jiva to attempt at securing hurtful. These developed philosophic ideas coupled with modern notions of pathology and therapeutics point to the conclusion that the treatise cannot but be modern. Another conclusive proof of the modernness of the work is the therapeutical interpretation of the Yoga systein and the compilation of new Sutras by making use of the very words found in Bhojaraja's Rajamar- ·Patanjali's Yoga. xi tanda and Ranananda Sarasvati's Maniprabha on Patanjali's Yogasutras. In the third Prasna the author of the Ayurveda Sutra begins with the first sutra of Yoga.” Then instead of quoting Patanjali's second sutra defining what is meant by Yoga, he goes on to explain the meaning of Yoga using the words of Maniprabha and Rajamartanda, and more of the latter. While Maniprabha says that Yoga secures the fruit named Emancipation, the author says in his second sutra that it is fruitful. In his third sutra he defines Yoga not as restraint of the external activity of mind" in Patanjali's words, but in the words of the Maniprabha and the Rajamartanda bringing in Prakriti and her three gunas, as shown in the footnote below. * The author's new definition is the absorption of the mind into its source, the Prakriti, the spirit being perceived along with the Prakriti with no contamination with the objective world. Then the author goes on to differentiate this internal absorption of mind into three forms, Rajasa, active, Tamasa, lethargic, and Satvika, serene, as done both by Rama- * प्रकृतिपुरुषान्तर्मुखज्ञानगोचरप्रत्य राज-बहिर्मुखपरिणतिविच्छेदान्त- यप्रकृतिपरिणामो योगः ॥३॥ मुखतया प्रतिलोमपरिणामेन खकारणे लय: योगः। रज उद्रेकादस्थिरं बहिर्मुखात्सुख रजस उद्रेकादस्थिरं बहिर्मुखतया दुःसहेतु ॥४॥ सुखदुःखादिविषयेषु कल्पितेषु व्यवहितेषु सन्निहितेषु वा रजसा प्रेरितम् । तम उनेकात्कृत्या कृत्याज्ञान क्रोधादि मूढं तमस उद्रेकात्कृत्याकृत्यविभाग- मिनियमितो मूढः ॥५॥ मन्तरेण क्रोधादिभिर्विरुद्धकृत्यष्वेव नि- यमितम् । सात्विकोदयात्सुखम् ॥६॥ सत्त्वोद्रेकाद्वैशिष्टयेन परिहृतदुःखसा- धनसुखसाधनेष्वेव शब्दादिषु प्रवृत्तम् । त्रिधाभेदेन वायोर्नवयोगिनो भवन्ति। तद्भदेन च नवयोगिनो भवन्ति । IV.८॥

·xii nandasarasvati and Bhojaraja in their commentaries. While Patanjali confined his attention only to the analysis of mental states and did not concern himself with the therapeutic side of the problem, the author of the Ayurveda lays empliasis on dietetics without which the attainment of Yoga is in his view quite impossible. Accordingly he says in three sutras 7-10 that "naturally sweet diet promotes serene temper of mind; acid food, active temper and salty and spicy diet, lethargic temper and that one who is desirous of long life and emancipation should confine himself to sweet food. He says Thus he combines Yoga with therapeutics and inserts a few sutras of his own between the sutras of Patanjali, construing dietary as the chief proirotive cause of different inental conditions. In short his theory of knowledge is founded upon diet. (III. 18-20, etc.) that Satvika food promotes correct and valid perception and that Tamasa diet results in various forms of incorrect perceptions. This is a field quite new and not investigated. Modern medical world can have something to say on this neglected problem. In his introductory verses to his Rajamartanda Blioja calls himself king Ranarangamalla * and says that in addition to his Sabdanusasana on granımar and Rajamriganka on medicine, he has also written a commentary on Patanjali's Yoga, thus purifying nian in his three elements, speech, body, and mind. If he had seen the author's therapeutic interpretation of the Yogasutras, he would not have omitted to notice its therapeutic application in his Rajamartanda. As ive has not done so, it is certain that he was not aware of the Ayurveda Sutra. From this it follows that the author of the Ayurveda Sutra is indebted to Rajamar- * Chamundaraya, minister to Rajamalla 974-988 had the title of Ranarang amalla.--See P. 4 Introduotion to Gomathasara, Nirnaya Sagara Press, 1916.

·xiii tanda of Ranarangamalla, i.e., Bhoja. It is not possible to say whether the Ayurveda Sutra is the compilation of a single author froin various sources or whether additions and alterations were now and then made by different persons. It is however probable that some portions of the Sutra, especially the stellar astrology treated of in the 13th and 14th Prasnas, are extracts from works older than 5 century A. D. when it was replaced by Planetary astrology. The commentator, Yoganandanatha, is no less obscure than the author of the Ayurveda Sutra. It is probable that as he calls himself Ananda he belonged to the school of Ramanandasarasvati, the disciple of Govindananda, the author of the Maniprabna on the Yogasutras. The great savant, Dr. Brajendranath Seal, has found additional data which help to determine the age of this work. They are in the portions of the materia medica treated of by the author in the tenth and other subsequent chapters of the Sutra. In enumerating the properties of drugs in this portion of the work the author clearly betrays his indebtedness not merely to the Niglantus of Dhanvantari and Narahari, but also to Bhavaprakasa, a work written by Bhavamisra in the fifteenth century. In enumerating, for example, the properties of Valaka (not Valuka) in Sutra 24, Chap. 10, the author seems to have inerely transposed the very terms used in the Dhanvantari Nighantu. In giving the properties of Guvaka in sutra 30 he has used the words of Dhanvantari under the word Puga. With regard to the properties of Paundarika, he seems to have taken the idea of Bhramanasana from Dhanvantari or Narahari's Rajanighantu, Raktapitta from Charaka who has prescribed Padmakinjalka for Raktapitta. Tinduka in sutra 44 is given the same properties that are attributed to it by Dhanvantari and ·τίν Narahari ; but it is said here to be of Katurasa instead of Kashaya, as stated in the Nighantus. Likewise Tintrika, rather Danti, as suggested by the Vice- Chancellor, has the same properties that are given to Danti in the Nighantus. In the case of Sringi in sutra 14, the author's indebtedness to Narahari is quite clear from the use of the word "atisara" which is found only in the Rajanighantu, but not in the Dhanvantari Nighantu. Again in the enumeration of the properties of Nili or Nilini in sutra 31, he says that it cures the poison due to worms and is also an antidote to mental disorder (Moha) which is only found in Bhavaprakasa, but not in Dhanvantari or Rajanighantu. Accordingly the ascription of the work to Brahma in the tenth sutra of the first Prasna may be due either to the author's intention to give the work an authoritative origin or to its compilation from some older work ascribed to Brahma. From these considerations it follows that the Ayurvedasutra is a compilation from various medical and Yoga works, of which some are as early as the first century B. C. and a few as late as fifteenth century A. D. There is however some doubt as to the extent of the work at the time of the compilation. At the end of his commentary on the fifty-first sutra of the fifth Prasna the commentator says that his commentary on each of the sutras of the fifth Prasna, famous, acceptable to the learned, and made in the interests of the world is brought to a close. Then there come two verses one in Sikharini metre and another in Sloka metre in praise of Siva and his spouse Parvati, followed by a phrase meaning that the work has been submitted at the feet of the Lord of all. No such verses appear at the close of other chapters. Nor are there any verses at the beginning of the third and fourth chapters. At the commencement of the first chapter there is a verse in Sloka metre in praise of Vinayaka. In the beginning ·of the commentary on the second chapter there appears a verse in Prithvi metre in praise of Tripurasundari and the same verse with slight variation is repeated at the commencement of the commentary on the fifth chapter. From this it may be presumed that the cominentator regarded the text as having ended with the 51 st sutra in the fifth Prasna. The Sutra texts, on the other hand, do not end the work with the 51st sutra of the fifth Prasna, and close the work at the sixteenth Prasna, thus adding sutras divided into eleven additional chapters. Of these additional sutras, some are repetitions, and some making the 11th and 12th Prasnas are the second and third padas of Patanjali's Yoga sutra, while a good many are compiled from medical works treating of nieteria medica and remedial rites to avert evil spirits causing diseases. Accordingly two alterations suggest themselves in explanation of this anomaly: Whether the original text ended with the 51st sutra and the remaining sutras are later additions or whether the commentator looked upon the annotated portion only as important and deserving of commentary, the rest being explained in the light of the other works. The first alternative seems to be more plausible inasinuch as the commentator would not have abruptly closed the work with benedictory verses and a clear statement submitting the work at the feet of the Lord of the world. In support of this view there is this reason that in a medical work emphasising the loga method to cure diseases defying drugs there is no necessity for a knowledge either of the properties of drugs or of spells and charms. I am therefore inclined to think that both the compiler of the Ayurveda Sutra and the Commentator are not older than the 16th century A.D. I cannot close this introduction without acknowledging niy great indebtedness to Dr. B. N. Seal, the

·To The edition of this work is based
xvi
Vice-Chancellor to whom I have already made reference.
But for the invaluable suggestions made by him, I
should not have been able to edit this work.
ing manuscripts:-
A._Palm leaf manuscript containing the Sutra
text and its commentary.
B.LA
copy
of paper manuscript containing
only the Sutra text, obtained from late
D. Gopalachar, Madras.
C.- A copy of the Sutra text obtained from the
Tanjore Palace Library.
R. SHAMASASTRY.

·आयुर्वेदसूत्र विषयानुक्रमणी. प्रथमः प्रश्नः. विषया:. सूत्रम्. पुटम्. 1 1 .... 2 2 .... 3 2 .... वाधिकद्रव्यादननियम: चिरायुष्टेच्छाया आयुर्वेदजिज्ञासाहेतुत्वम् चिरायुष्टुकारणस्य रक्षणावश्यकता इन्द्रियातिलालनातिपीडनयोत्स्यागावश्यकता इन्द्रियातिलालनातिपीडनयोर्दोषवृद्धिक्षयरूपानारोग्यजनकत्वम् दोषवैषम्यनिवर्तनावश्यकता 4 3 .... 5-6 3 7 5 8 अनामपालनावश्यकता .. 9 5 10 6 : ..... 11 6 12 6 13-14 7 ... 15-18 ..... CO:00 19-20 आमस्य सर्वरोगकारणत्वम् लङ्घनस्यामनिवर्तकत्वे ब्रह्मण उक्तिः अनामयलक्षणमामनिवृत्तिरेव अनामयस्यात्मज्ञानसाधकत्वम् अहङ्कारिण एव कर्मकर्तृत्वम् भोगाधिकारिलक्षणम् कर्तभोकोरक्यम् शरीरिणः कर्तृत्वम् नाशीरणो भोक्तृत्वम्.... शरीरस्य भोगयोग्यत्वे कारणम् शरीराधिष्ठातृद्वयम् जीवात्मनो भोक्तृत्वम् परमात्मनो भोक्तृत्वाभाव: AYURVEDA 21 9 22 10 .... 23 10 .... ... 24 10 ... .... 25 11 ..... .4 . 26 11 G...

·xviii विषया:. सूत्रम्. 27 पुटम्. 11 ... सत्येव शरीरे भोग हता शरीरिणोऽत्राङ्गित्वम् 12 ... कायलक्षणम् 29 13 ...10 30 13 ... 31 14 .... 32 14 33 15 34 16 35-38 17 39 17 40 18 .... 41-40 18 ... प्रहलक्षगम् अवङ्गिरोगाः तनिवर्तका: योगस्य चिरायुष्माधनता रसवद्यैर्वाजीकाणविधिः निवर्त्यनिवर्तकज्ञानफलम् तत्तद्रव्यावलोकनम् षड्सात्मकद्रव्याणि द्रव्यस्थ विपाकस्त्रिधा न्युत्क्रमरसानां विकारकारकत्लम् पित्तोष्मणराहारपचनाहता पित्तकलायाः पोषकत्वम् अतिभोजनादिना पित्तकलाया दौर्बल्यम् पित्तकलादौर्बल्यादनिलप्रकोपः अजीर्णस्य ज्वरोत्पादकत्वम् एकस्यैव ज्वरस्य कार्यभेदेन नानारूपत्वम् अनिलज्वरलक्षणम् पवनपित्तप्रकोपज्वरलक्षणम् पवनकफविकारजातज्वरलक्षणम् 47 20 .... .... 48-49 20 50 21 51 22 ... 52 23 .... 53 24 .. 54 24 55 25 .... .... 56 .... .... 26 57 28 .... कफपित्तविकारजातज्वरलक्षणम् 58 28 आगन्तुक वरलक्षणम् ... 59 29 ·xix पुटम्. सूत्रम्. 60 30 61 30 62 31 ..... 63 32 .... 64 32 65 33 .... 66-67 34 .... 68 35 69 37 विषया:. दोषप्रकोपकार्याभावादग्निप्रज्वलनम् पथ्यानादनाद्धातुपुष्टिः आहारस्य सर्वधातुबलकारकत्वम् अनलप्रज्वलन सति रित्तकलायाः पाचकत्वम् दुष्टग्रहणीकलाया रोगजनकत्वम् अनलसहकृताया: कलाया: पचनप्रकार: आमाशये रिक्त वाय्वादिप्रकोपः मधुरीभूतस्यानम्य पवनप्रकोपहारकत्वम् अम्लीभूतस्य पित्तप्रकोपनाशकत्वम् मधुराम्लरसयोः कफकारकत्वम् जठरानलश षितस्याहारस्य कफनिवर्तकत्वम् स्वादुम्लकटुरसानां तत्तत्फलदायकत्वम् अनलपाचितरसानां तत्तद्ध तुपोषकत्वम् रसस्य रक्तधातुजनकत्वम् शरीरसा पञ्चभूतात्मकलम् तस्यैव पाश्चभौतिकत्वस्य विशदीकरणम् शरीरस्य सप्तधात्वात्मकत्वं, गुणत्रयात्मकत्वं च सत्त्वगुणादायुरारोग्यादीनामुत्पत्तिकथनम् .... रसानां धातुपोषकस्त्रम् .... 70 .... .... 71 38 72 39 73 40 74 40 .... 75 41 76-85 42 86 47 87 48 88 50 .... .... द्वितीयः प्रश्नः 1 52 ... 2 52 अधिकरसद्रव्यस्य पवननिवारकत्वम् शरीरस्थितसिरादिविभजनम् स्वादुरसद्रव्यस्य अनिलप्रकोपनिवारकत्वम्... 3 52 ....

·पुटम्. ... 54 56 67 .... 71 .... 73 .... 74 .. 75 77 .... 77 78 .... विषया:. सूत्रम्. गर्भाशयनिरूपणम् 4 मातुर्गर्भाशयगतोष्मणा गर्भस्थपिण्डस्यावयवेन्द्रियायत्पत्तिनिरूपणम् 5-7 तत्तद्वोत्पादकसिरावृतपादजानुपद्माद्यत्पत्तिविशदीकरणम् 8-14 शब्दश्रवणशक्तथाविष्करणम् 45 अवध्यास्सिराः 46 माशयगास्सिरा: 47 सिरागतासुग्गतरोगनिवृत्त्यथै सिराहग्विमोचनं कार्यम् पित्रोः पुष्टयोरविकृतप्रजोत्पादकत्वम् 49-50 योमिलक्षणम् 51 जीवात्मनो जन्मग्रहणम् 52 रूपस्याहारानुगुणत्वम् 53 स्वाद्वम्लादिरसानामारोग्यकारकत्वम् 54 रसैधातवः पोध्या: 55 शुक्लाधिक्ये पुत्रोत्पत्ति: 56 शोणिताधिक्ये पुत्रिकोत्पतिः 57 द्वयोस्साम्ये षण्डस्योत्पतिः 58 जीवस्य नानारूपेण जननम् 59 स्त्रीणां प्रतिमासं रजःप्रवृत्तिः 60 रजस्वलायाश्चतुर्थेऽहि स्नानम् 61 62 प्रजाकामस्य पुंसश्चतुर्दशदिनपर्यन्तं निरीक्षणे हेतुकथनम् 63 समेऽहान पुत्तस्योत्पत्तिर्विषमेऽहनि पुत्तिकायाः 64 प्रथमावृता पोषकशोषकद्रव्यादनम् 65-66 अन्तर्वनयाः प्रथमादिमासेषु पोषकद्रव्यादनम् 67-69 80 80 81 ... 81 82 82 ... 82 84 शुद्धाया भर्तगमनम् 84 ... .... 85 86 86 .... 87 ....

·70 ... .... .... 95 xxi विषया:. सूत्रम्. पुटम्. रस दीनां विकारनिवर्तकत्वम् 89 आमवृद्धिविकारस्य सर्वरोगहेतुभूतत्वम 71 89 द्रव्याणां रोगनिवर्तकत्वम् 72-73 90 द्रव्याणां दोषत्रयहेतुत्वम् 74 91 अनामपालनस्य रोगनिवर्तकत्वम् 75 91 स्नेहवद्रव्यस्यानलप्रवर्धकत्वम् 76-78 91 स्नेहस्य प्रयोजनम् 79 93 गर्भिणीकृतघृतप्राशनस्य गर्भस्थपिण्डगतजठरानलजनकत्वम् 80 94 खगादीनामूर्ध्वमार्गगामित्वं तैजसद्रव्याधिक्याधीनम् 81-82 94 घृतस्यायुरभिवर्धकत्वम् 83 95 योग्यद्रव्योपयोगादभिश्द्धिः 84-85 अन्नस्य भूतोत्पादकत्वम् ... 86 96 अन्नस्य भूतामिवर्धकत्वम् 87 96 अन्नशब्दनिरुक्तिः 88-89 97 90-91 98 गर्भिण्या घृतप्लुतान्नादनावश्यकता सति विकारे शोषकपोषकद्रव्यं भेषजम 98 प्रतिमासं गर्भवृद्धिः 93 98 स्नेहपाकविशिष्टवार्धिकद्रव्यस्य कार्यकारकत्वम् 94-95 99 पोषकद्रव्योपयोगकाले शोषकद्रव्यं नोपयुञ्जीत 96 99 रसानां धातुपोषकत्वम् 97 100 रसस्यामृगात्मता 98100 रसस्यात्मस्वरूपत्वम् 99 100 तृतीयः प्रश्नः. योगानुशासनम् .... 1-101 .... .... ... 92 ..... .... .... ..... .... .... .... .... .... .... ....

·xxii सूत्रम्. पुटम्. 2 101 B 102 .... .... 4 102 .... 5 103 6 103 .... 7-9 104 .... 10 104 .... 11 105 12 105 .... 13 105 84.. 14 106 15 106 विषया:. योगस्य फलोपधायकत्वम् योगशब्दार्थः रजोगुणस्य बाह्यविषयकसुखदुःखानुभवहेतुत्वम् तमोगुणस्य क्रोधमोहादिहेतुत्वम् सत्त्वगुणस्य सुखहेतुत्वम् त्रिगुणा मधुराम्लकटुरसादनहेतुका: मधुररसस्य सात्त्विकगुणोत्पादनद्वारा मोक्षहेतुत्वम् आम्लरसादनात्सुखानुभव: उषणरसाद्दुःखानुषक्तसुखानुभव: द्रष्टुस्स्वरूपावस्थानं सुखदुःखानुरूपम् आत्मनःस्स्सुखदु खःदीनामुपलम्भप्रकार: आम्लरसवव्यस्य रजोगुणहेतुत्वम् शोषकपोषकद्रव्याणां रोगनिवर्तकत्वम् योग्यव्यसंयोगजं भेषजम् सयोगविपर्ययस्य चित्तविभ्रमादिजनकत्वम् .... अतस्मिस्तद्बुद्धिः पित्तोद्रिक्ताहारजन्या अत्यन्तनिरीक्षणे प्रमाणस्यापि संशयग्रस्तत्वम अत्यन्तानिमिषदृष्टया चक्षुरिन्द्रियदोषः पित्ताद्विभ्रमो-त्तिः अनुभूतार्थे भ्रमो निवर्तकेन निवर्त्यः भ्रमात्मकं ज्ञानं रसवद्दव्यैर्निवर्तनीयम् दुष्टे सत्याशये भ्रमस्थानिवर्त्यत्वम् सति रोगनिमित्त पथ्यं भेषजम् केशानामाहारपरिणामजन्यत्वम् 16 107 .... .... 17 107 .... 18-19 108 20-21 108 22 109 1.2 23 110 .... 24 111 25 111 .... 26 111 '... 27 112 .... 28 112 .... 29-30 113 ·xxiii सूत्रम्. पुटम्. 31 113 32113 .... स ... 33 114 81 114 35-38 115 .... 39 116 40 117 ..... 41 117 42-43 117 .... विषया:. अहरहर्भेषजम् शोषकद्रव्यजातरुजां पो कद्रव्यं भेषजम प्रत्यहमामो निस्सार्यः पोषकद्रव्ययुक्त स्नेहादीनां व्याधिनिवर्तकत्वम् शिशोरविकृतमा स्तन्यपानावश्यकता सुकुमारद्रव्ययोगकरणं बालव्याधिनिवर्तकम् श्रोलेन्द्रियाच्छन्दज्ञानम् .... संशयविभ्रमात्मकज्ञाननिरूपणम् घ्राणेन्द्रियाद्गन्धप्रतीतिः विपर्ययज्ञानस्य प्रमाप्रतिबन्धकत्वम् साद्रव्यं भेषजम् प्रमाणनिरूपणम् निर्दोषचक्षुषः प्रत्यक्षप्रमाजनकत्वम् आगमप्रामाण्यम् विपर्ययविकल्पा निर्विकल्पकं ज्ञानम् निद्रा स्मृतिः व्यपदेशः 44 118 45-46 118 ... .... 47 119 48-49 120 50 120 51-52 121 .... 53 122 ... .... 54-55 122 56 128 ... .... 57 123 .... 58 124 अभ्यासः . 59-60 125 ... . * 61126 . वैराग्यम् प्रत्यक्षानुमानाभ्यां चित्तवृत्तिनिरोधः अनिलनिरोधनस्य भ्रमहेतुलम् योगाभ्यासाच्चिरायुष्ठम् 62 126 .... 68-127 .... .....

·xxiy सूत्रम. पुटम्. 64 128 .... 65 119 66 129 .... 67-68 130 ... 69 130 70 131 71 131 72 132 73-75 132 76-77 133 .... 78 133 .... 79 134 C... .... विषया:. प्राणादिपश्चकस्य रक्षणावश्यकता आत्ममनस्संयोगः धातूनां सत्त्वाधीनवम् आरोग्यवशात्प्रजाप्रजननम् स्त्रीपुंसावात्मभागौ प्रकृतिपुरुषो पितरौं योगाभ्यासशब्दार्थः भूयोनिरीक्षणात्स्वरूपप्रतिपत्ति: कन्यादातुरैहिकामुष्मिकफलनिरूपणम् वैराग्यशब्दार्थः धातूनां रोगकार्यकारकत्वम शरीरस्य भोगायतनत्वम् परमपुरुषख्यातेर्गुणवैतृष्ण्यम् वितर्कनिर्विकल्पज्ञाननिरूपणम् सविचारज्ञानम् निर्विचारज्ञानम् आनन्दनिरूपणम् समाधिः मधुररसस्य समाधिहेतुत्वम् समाधौ पित्तकलाप्रचलनम् ईश्वरस्य जगदात्मकत्वम् मूलाधारस्य सकलधातुपोषकत्वम् सिरागतामृतस्य तत्तदधिष्ठानवर्णदेवतापोषकत्वम् सिरासंधानमनुसृत्यामृतप्रवाहः 80 134 .... 81-82 135 .... .... 83 136 'RE 84 137 ... .... 85 138 1.30 86 138 ...* 87 139 .... 88 140 89-90 141 91-93 141 94 142 95 143 ·XXV सूत्रम्. पुटम्. 96 143 97 143 98 144 99144 ... 1145 .... 68.4 2 146 .... 4... .... 3 146 .... 4-5 146 6-8 147 .... 9 149 विषया: सिरामार्गगतपवनेन कलापूरणममृतसेचनं च इडामार्गगतश्वासपवनस्य मांसधातुनर्पणद्वारा शरीरपोषकत्वम् पादपद्मालवालस्य द्विसहस्रसिराङ्कराधारकत्वम् शरीरस्य सप्तधात्वात्मकत्वम् चतुर्थः प्रश्न: योगस्य धातुपोषकत्वप्रतिपादनम् समाधिनिरूपणम् संवेगस्य क्रियाहेतुत्वम् श्वासोच्छासाभ्यां शरीरदान्यापपत्तिः तत्रोपायभेदप्रदर्शनम् जहाप्रदेशगतपद्मस्य चलनोपकारकत्वम् समाधिलक्षणम् शरीरलक्षणम् शरीरस्य चलनात्मकत्वम् ईश्वरसिद्धिनिरूपणम् स्रोतोमार्गगताटादशदलपनस्य चेष्टाश्रयत्वम् उदरामयाः तत्र भेषजम् सर्वोदरामयानां जठराग्निप्रवृद्धिकरणं क्रियाक्रमः उदरामयनिदानम् सिराप्रदेशभेदाच्छ्वयथूत्पत्तिः अष्टविधोदरामयलक्षणानि पाण्डुशीभविसामयलक्षणम् कफपित्तरोगविवेचनम् AVURVEDA 10 149 11 150 .... .... 12-13 151 ... .... 14 152 ... .... 15 154 ... 16-17 165 PM. .... bana ..OD 18-19 156 20 158 21 160 22 161 23-29 161 .. 2.00 30 169 ... 31 170 ·xxvi .... ... .... .... .... .... ..... ... ...... विषया: सूत्रम्. पुटम्. त्वपालित्यस्य पाण्डुरोगहेतुत्वम् 32.5171 त्वपालित्यहेतुकथनम् . 33 172 पवनप्रकोपहेतुनिरूपणम् 34-35 172 पवनविकारे भेषजम् 36 174 पवनविकोर धातुस्थूलत्वस्य द्विगुणतया प्रतीति: 37 177 मधुररसस्य पवनप्रकोपनिवर्तकत्वादिनिरूपणम 38-40 178 आम्लरसस्य मांसधातुप्रदत्वम् 41 180 लवणरसस्य मेदोधातुप्रदत्वम् 42 180 मधुररसवव्यादीनां जवापद्मादिपोषकत्वम् 43-44 180 बहिःपवनरेचनपूरणाभ्यां रोगनिवृत्तिश्चिरायुष्टुं च 45-46 182 चन्द्रकलागतपवनेन पद्मस्य मुकुलीभावः, सूर्यकलागतपवनेन- विकासश्च 47 183 इडापिङ्गलाभ्यां वर्णप्रवाहः 48 185 मूलाधारपद्मस्य षट्कमलामामादिभूतत्वम् .. 49 186 दशदलपद्मस्य इडापिङ्गलागतामृतसेचकत्वम् 50-51 187 अर्थानां सुखसाधकत्वम् 52 188 प्रकृतिपुरुषयोरैक्यम् 53 189 तत्तद्भूतावयवाधिक्ये तत्तद्गुणोपलाब्धिः 54-60 190 तिक्तोषणकषायरसानां बलप्रदत्वम 61 197 रेचकादिना तत्तद्वर्णाधिष्ठितपद्मविकास: 62 198 प्रजाप्रजननम् 63 198 स्त्रीपुरुषयोस्स्वरभेदे कारणनिरूपणम् 64 199 कीटप्रदेशगतपद्मस्य कायाधारकत्वम् 65 200 नाभरधश्शतदळपास्यावस्थानम् 66 200 .... .... .... .... ..... .... .... .... .... ..... .... .... .... ..... .... .... .... 1000 ......

·xxvii विषयाः सूत्रम्. पुटम् पञ्चमः प्रश्न: 1202 .0 ... 2203 3-11 204 ... 12210 .... ..... 13211 14 212 .... वातपित्तकफदोषाणामामयोत्पादकत्वम् तत्तद्भूताधिक्यजातरसादनस्य धातुपोषकत्वम् षड्रसानां तत्तद्गुणनिरूपणम् रसेवकैकस्यापि दोषनिवर्तकत्वम रसादिद्रव्यसारस्य सर्वरोगनिवर्तकत्वम् एकस्याप्यनेकरसवव्यस्य बहुगुणप्रदत्वम् धारणरेचकात्मकद्रव्यैरामयाभिवृद्धिः तत्तद्भूतानिष्ठरोगाणां तत्तद्भूतावयवाधिक्यजातकार्यहेतुत्वम् दोषविकाराणामवस्थाभेदेन स्वस्थ्यादिनिरूपणम् देहदेशकालद्रव्यभेदेन चिकित्सा कार्या आमयानां द्वित्रिदोषगतत्वम् रोगनिवृत्त्यर्थे दोषपचनस्यावश्यकता दोषपचनकालः 15213 16 214 17-18 215 19218 20-21218 22 220 .... 23 220 ... 24 221 25223 ..... 26 228 27-32229 33234 एकधातुकज्वरलक्षणम् आमजातज्वरलक्षणम् दोषपचनकालस्य धातुप्रसादाधीनत्वम् साध्यासाध्यरोगनिरूपण । धातुसप्तकस्य दोषहेतुभूतत्वम् रसामृरगतज्वरलक्षणम् आस्थिमृदुकारकज्वरलक्षणम् दोषाणामस्थिमजामदेोधिष्ठितत्व-न दोषाणां चरमधातुप्रचारकत्वम् दोषविपर्ययः 34 236 . 35 237 ... 36238 2. 37 238 .... 38 238 PPA ·Xxviii .... .... ... .... ... .... 04. विषया:. सूत्रम्. पुटम्. मूलाधारपद्मस्य षट्कमलानामादिभूतत्वम् 39 239 मूलाधारपद्मस्यामृतसेचकत्वम् 40 241 तस्यैवाभिवृद्धिः 41 241 धातुपद्मपोषणाथै शतदळपद्मस्याविर्भावः 42242 शतदळपद्मस्य जठरामयाधारत्वम् 43 242 तस्यैव तत्तद्रसपाचनद्वारा तत्तद्धातुस्थाने स्वतेजसा भानम् 44-49243 त्रिकोणपद्मस्यावस्थानम् 50 250 त्रिकोणपद्मस्य प्रजाजननहेतुभूतत्वं, शरीरान्तर्गतशाखावभास- 51252 त्रिकोणजन्यामृतस्य पोषकत्वम् 52 254 रजस्तमसोरात्मज्ञानप्रतिबन्ध कत्वम् 57 254 नाभ्यादिषु मयूखविकासः 67 254 अब्भक्तकलादिना क्षित्यादिपोषणम् 75.255 शरीरतत्त्ववदनस्य फलनिरूपणादि 84 255 अनामपालनस्यानामयहेतुत्वम् 91 255 अप्रमादेन चिकित्सा कार्या 98 256 पृथिव्यादिभूतपञ्चकगुणस्य तत्तत्कार्यजनकत्वम् 100256 अभिघातजामायनां दुस्साध्यत्वम् 108 256 कत्वं च 10.. .... .... ... ... ... 1 2 .... ... ..... ... .... षष्ठ: प्रश्न: 1257 ... 16 258 0000 ..... लवणादिरसानामस्थिदाादिकरणम् तत्तद्रसजन्यानलस्य तत्तद्रसपाचकत्वम् मधुररसादीनां सन्निपातज्वरापहारकत्वम् गोघृतादीनां तत्तद्रोगापहारकत्वम् तिक्तबीजस्याजीर्णज्वरनिवर्तकत्वम् 41259 .... 42259 .... 64 58-260 ... ....

·xxix विषया.. सूत्रम्. पुटम्. 69 260 .... .... 78-79 261 जीर्णाज़ीर्णादिविवेकः वहेस्स्वस्थानज्वलनकाले युक्ताहारविहारयोर्धातुपोषकत्वम् प्रातरम्बुपानस्यामाशयावशोधनद्वारा सर्वरोगापहारकत्वम् गोक्षारप्रभृतीनां धात्वादिपोषकत्वम् 87261 .. 89 261 .... सप्तमः प्रश्न:. 1262 10268 .... .... 21 264 .... 36 265 .... 47 265 ... .... एकशरीरवद्रव्यमककभषजम् अम्लरसानुगतस्वादुरसस्यानिलहारकत्वम् . धान्यदिनिरूपणम् मधुररसस्यारिष्टरोगहारकत्वम् साध्यासाध्यज्ञानपूर्विका चिकित्सा आमस्यानलविकारकारकत्वम् सुषुप्तौ महिषादिदर्शनस्यारिष्टसुचकत्वम् अनलधातुवर्धकस्यारिष्टनिवर्तकत्वम् स्वादुरसवव्यस्यारिष्टनिवर्तकत्वर असाध्यज्वरनिरूपणम् 58266 ... 69 267 80 267 .... 86267 .... 91 268 ... 1268 7269 .... 19269 .... अष्टमः प्रश्नः पृथिव्यायुद्भवरसानां तत्तद्रोगनिवर्तकत्वम् .... श्वेतपुष्पादीनां मांसरसधातुस्थामयादिनिवर्तकत्वम् श्वतपुष्पवत्पादपादीनां पित्तादिहारकत्वम आयुष्कामयमानस्य तत्तद्विकारहेतुज्ञानावश्यकता देशभेदेनामयभेदस्तत भेषजं च भिषग्लक्षणम् दोषाणां कालानुसारित्वम् कालानुकूलमेषजकरणावश्यकता 29 270 .... 42 271 .... 49 271 .... ... 57-272 .... 58272 09. 0.

·XXX विषया:. सूत्रम्. पुटम् 59 272 भेषजकरणप्रकार: ... 70272 90273 1.40 पराशयमालक्ष्य तत्तद्धितकरणम् प्रात:कृत्यनिरूपणम् कालचक्रमहिमा एवंवेदनफलम् 96 278 .... 102 273 नवमः प्रश्न.. .... 9-28 274 31-70 275 .... 87278 .... कालनिरूपणम् घडतुनिरूपणपुरस्सरं षड्रसोत्पत्तिकथनम् . जृम्भान्तर्धानादिना कण्डूपाण्डुज्वराद्युत्पत्तिः दशमः प्रश्नः. तत्तदोषधिनिरूपणपुरस्सरं तत्तद्गुणपाठः 13-82278 .... ... एकादशः प्रश्नः. क्लेश ननूकरणद्वारा योग साधननिरूपणम् 1-54 283 .... .... .... द्वादशः प्रश्नः धारणाद्यङ्गत्रयनिर्णयाय अन्तरङ्गसंयमसाध्यतत्तद्विभूतिनिरूपणम् 1-55 286 कैवल्यानरूपणम् 56-76288 त्रयोदशः प्रश्न.. क्षयरोगलक्षणं, तद्भेषजं च 1 289 अजीर्णजन्यामज्वरे भेषजम् .... 10290 तत्तद्भूतजातरसानां तत्तदातुपोषकत्वम् 16 290 जास्तिरसानामारोग्यादिप्रदायकत्वम् 19 291 बाह्याग्निवाय्वादीनामन्तवाक्प्राणाद्याश्रयणम्.... 28291 आयुर्वेदज्ञानस्य नक्षत्रज्ञानपूर्वकत्वम् 46 293 .... ....

·xxxi .... .... विषया:. सूत्रम्. पुटम्. चतुर्दशः प्रश्नः. सप्तत्रिंशत्सिरातपादजानुपद्मादीनां तत्तन्नक्षत्रात्मकल्वं, तत्तद्व- र्णबोधकत्वं च 1-29 293 संक्षेपतः कालनिरूपणम् .... 30-35 296 तत्तन्नक्षत्रेषु तत्तद्रोगाविर्भावकथनम् 36-62 296 अश्विन्याद्यार्दान्तनक्षत्रविगतियोगग्रहयुक्तकालसंयोगवशाजातत- त्तद्रोगप्रतिपादनं, तन्निवर्तकद्रव्यकथनं, तत्तन्नक्षत्रदेवता- प्रार्थनादिरूपभेषजनिरूपणं च 63-87 297 .... .... ..... पञ्चदशः प्रश्नः पुनर्वस्वादिनक्षत्रविगतियोगग्रहयुक्तकालसंयोगवशाजाततत्तद्रो- गप्रातपादन, तन्निवर्तकद्रव्यकथन, तत्तद्देवताप्रार्थना- दिकं च 1-62299 ... रक्तपित्तविकारकारकाः 63303 .... ... 64 303 .... .... .... 65 304 .... 68 304 71 304 2. तनिवर्तका: रक्तपित्तामयप्रकोपहारकद्रव्यनिरूपणम् श्वासकासरक्तप्रकोपहारकद्रव्याणि हिध्मारोगनिवर्तकद्रव्याणि धातुकार्यकारकामयघातकद्रव्याणि चूर्णीकृतपटोलादिद्रव्याणां रक्तपित्तामयादिविनाशकत्वम् षोडशः प्रश्न: तत्तद्रोगविघातकलेह्यादिरूपतत्तद्रव्यगुणप्रतिपादनम् 73 305 .... 74-79 305 ".. 1-46 306 4...

·No text on this page.

·अशुद्ध शोधनम् . अशुद्धम्. सेति शुद्धम् स इति पाका कलादो पाया कला दौ पुटे. पो. 17 6 18 14 23 13 26 18 28 18 30 9 अजीर्णा नोपपद्य कार्या क्रियाक्रमः 13 " 19 20 हेत अजीणा नोपद्य कार्य क्रिया क्रमः क्षुत्य भागझो व्यसान कृती हि व्येष्यतंकफ गभि वधर्क जन्यां तेभिन्न त्मनैव सिर 33 भागो व्यञ्जन कृत हर्षे हृत्कफ गभिवर्धक 8 17 38 40 43 47 54 56 61 88 4 19 16 16 10 7 4 पन्ना ते भिन्न त्मन्येव सिरा पद्म तथा तेंजो दायु त स्मका 21 तथ तेजा द्वायु तजू त्मिका AYURVEDA 95 हम n ० ०० - 102 106 ·xxxiii अशुद्धम्. वन्ध भवान्त त्यर्थ पञ्चक 1 " प्रवाहा पण्डुराग परम हतु मिव स्याप तत्तदद्भू दृश्यस यधा शुद्धम्. पुटे, पतो. बन्ध 110 भवन्ति 112 21 त्यर्थः 117 19 पञ्चक 128 3 दुःख 134 22 प्रवाहो 139 23 पाण्डुरोग 172 179 6 हेतु 10 विव 188 20 स्यप 190 19 तत्तद्भू 203 23 दृश्यते 232 22 সুখ 239 13 साध्याः 267 11 कायिक 270 20 वृतू 276 19 व्रणांनी दीपनी सरा 279 11 भूनिम्बा 12 तृष्णापहः 19 क्रिम्यादि 280 4 283 4 र्शासि 290 12 ह्येवायं 16 24 हृदये 292 14 प्रविष्टा 18 साध्या कायक " वृतूम् व्रणनी दीपनीरसा भूनिम्बा तृष्णाप्रदः वृष्यादि मेदाश्च शसि हैवायं मेदाच : " हृदयं प्रविष्ठाः ·श्री: आयुर्वेद सूत्रम् सभाष्यम्- वप्रक्रीडोहळदन्तघातनिर्यन्महांशुभिः मेरोरात्माऽऽवृतो भाति तं वन्द सिन्धुराननम् ॥ परमकारणीभूतपरब्रह्म सकलजीवनोपकारकमायुर्वेदं प्रजा- पतिब्रह्मणेऽनुजग्राह. ओङ्कारश्चाथशब्दश्च द्वावेतौ ब्रह्मणः पुरा । कण्ठं भित्त्वा विनिर्यातौ तस्मान्माङ्गलिकावुभौ ॥ इत्यक्तरीत्या अथशब्देन परममङ्गलमाचरन् प्रथमसूत्रमनु- गृहाति-अथोत। अथातो धातुस्थदोषगत्यविकारहेतुभूतार्थ वार्ध- कद्रव्याण्यद्यात् ॥१॥ अस्यार्थः-धातुषु तिष्ठन्तीति धातुस्थाः. दोषाणां गतिः, विकाराभावकार्यहेतुपूर्विका गतिः. तासां हेतुभूतार्थानि अप्र- कोपकोरकाणि वार्धकद्रव्याणि भोज्ययोग्यानि अद्यात् इति सूत्रार्थः। धातुषु 'रसामृांसमेदोऽस्थिमज्जाशुक्लानि धातवः' ।। इत्युक्तेषु संचारार्थ तिष्ठन्तीति धातुस्थाः । ते च ते दोषा- श्चेति समानाधिकरणसमासः । * वाधिक + अष्टाङ्गसूत्रं. 1-13. AYURVEDA, ·2 आयुर्वेदसूत्रे - वायुः पित्तं कफश्चेति त्रयो दोषास्समासतः *। धातुवृद्धिकारकद्रव्याणां तावद्वृद्धिमात्रफलमुद्दिश्य प्रवृत्ति- श्चेत् अल्पफलमिति आयुर्वेदप्रवृत्तेः बहुपुरुषार्थप्रदायकत्वादि- त्याशयं मनसि निधायाह-चिरोति । चिरायुरिच्छा+प्रवृत्तिरायुर्वेदार्थपुरुषार्थोपपादिका ॥ चिरशब्देन कार्यसिद्धिद्रव्यादने जाते आयुष्कामयमानस्य प्रवृत्तिः इच्छतः पुरुषस्य चिरायुमें भूयादिति कामनाविषय. कप्रवृत्तिः शास्त्रसम्प्रदायकाथितविषयकानुभवहस्तकौशल्यादि- पाण्डित्यं यस्यास्ति तस्य ईदृशप्रवृत्तिः पुरुषार्थोऽयमिति चि- रायुरिच्छाप्रवृत्तिविषयः । आयुर्वेदार्थपुरुषार्थोपपादिकोत प्रयो- जनम् । अत्र सूत्रस्थानवचनम्- आयुम्कामयमानेन धर्मार्थसुखसाधनम् । आयुर्वेदोपदेशेषु विधेयः परमादरः ॥ नन्वस्मिन् शास्त्रे प्रयोजनं आयुर्वेदार्थपुरूषार्थोपपादिकेति प्रयोजनमित्युक्तं. तथा सति रोगाभावकार्य हेतुतायाः कारणत्वं न स्यादित्यस्वरसादाह-तद्धेत्विति ॥ तहेतुभूतार्थं रक्षेत् ॥ ३॥ तद्धेतुभूतार्थो नाम अरोगकार्यहेतुभूतार्थः । तदेव प्रयो- जनम् । तद्रक्षणमेव फलीभूतार्थ तद्धेतु करणीयमित्यर्थः । अत्र सूत्रवचन- विचारयित्वा सर्वाणि नित्यं देहं निरीक्षयन् । अविकारं निरीक्ष्यैनं पथ्येनैव च तं हरेत् । जीर्णाजीविवेकत्वं जिह्वायां विद्यते नृणाम् । अष्टाङ्गसूत्र. I-6. 1 रिच्छेत्प्रवृत्ति । अष्टाङ्गसूत्र. [-2. * ·प्रथमप्रश्न: am एवमाकारेण विकारं ज्ञात्वा तन्निवर्तनं पथ्यादनमेव भा- व्यम् । तद्धेतुभूतार्थ त्विमेव संरक्षणीयम् । हीनातिमात्रानादनं विकारहेतुकम् । तन्निवर्तकहेतुभूतार्थ रक्षणीयमिति तात्पर्यम् । इन्द्रियातिलालनातिपीडनयोः विकारहेतुकत्वं न स्यादित्य- स्वरसादाह-नेति। नेन्द्रियातिलालनातिपीडनौ ॥ ४ ॥ इन्द्रियाणि श्रोत्रत्वक्चक्षुर्जिह्वाघ्राणानि । तेषां शब्दस्पर्शरू- परसगन्धा विषयाः । वाक्पाणिपादपायूपस्थाः कर्मेन्द्रियाणि । हितमितप्रवृत्तिविषयकं कुर्यादित्यर्थः । ननु हीनभोजनातिभोज- नयोः रोगहेतुकत्वं प्रतिपादितम् । तत्र वचनं- भोजनं हीनमात्रं तु न बलोपचयौजसे । * अतिमात्र पुनस्सर्वानाशु दोषान्प्रकोपयेत् ॥ एतद्वचनानुसारेण अनयोरेव हेतुत्वं प्रतिपादितं, नेन्द्रि- यातिलालनातिपीडनयोः। तस्मादेतत्सूत्रं व्यर्थ स्यादित्यस्वर- सादाह-दोषेति । दोषवृद्धिक्षयोपपादकौ ॥ ५ ॥ दोषाणां वृद्धिरपि दोषरोगहेतुर्भवति । दोषाणां क्षयोऽपि दोषप्रकोपहेतुर्भवति । दोषहेतुकत्वं नाम दोषप्रकोपहेतुकत्वम् । दोषविकारस्य वृद्धिक्षययोश्च कार्यकारणभाव उद्दिष्टः नेन्द्रिया- तिलालनातिपीडनयोरिति । अत्र वचनं- न पीडयेदिन्द्रियाणि न च तान्यतिलायेत् ।। अष्टाङ्गसूत्र. VIII-3-4. । अष्टाङ्गसूत्र. I-29.

·4 आयुर्वेदसूत्रे इति। दोषाणां वृद्धिक्षययोरुपपादकत्वमनयो- रेव वृद्धिप्रतिपादकत्वात्- वृद्धिस्समानस्सर्वेषां विपरीतैविपर्ययः । एतयोरेव कार्यकारणभावः । परम्परया कारणत्वं वक्तुं शक्यत इत्यर्थः॥ ननु दोषवृद्धिक्षयौ स्वत एव प्राप्ती, नेन्द्रियातिलालना- तिपीडनयोः । तयोः कार्यकारणभावस्तु कालवशादेव प्राप्तः । तत्र सूत्रस्थानवचनं- चयप्रकोपप्रशमा वायोर्कीमादिषु त्रिषु । वर्षादिषु तु पित्तस्य श्लेष्मणरिशशिरादिषु ॥* एतद्वचनानुसारेण अनयोः कार्यकारणभावः कथं वक्तुं शक्य- त इत्यस्वरसादाह-लक्षणेति । - A लक्षणान्यपि तथा ॥ ६ ॥ अप्राप्तकाले प्राप्तलक्षणानि यत्र भासन्ते प्राप्तकाले तल्लक्ष- णाभावो यत्र भासते तत्र नियमः । लक्षणप्रमाणाभ्यां हि वस्तु- सिद्धिः । तत्र सूत्रवचनं कालार्थकर्मणां योगा हीनमिथ्यातिमात्रकाः । सम्यग्योगश्च विज्ञेयो रोगारोग्यैककारणम् । रोगस्तु दोषवैषम्यं दोषसाम्यमरोगता ॥ असाधारणधर्मवचनहेतुज्ञानजन्यामयनिवर्तकयोग्यकार्य व्य- पदिशति-योग्यरिति । अष्टामसूत्रं XII--24. । अष्टाङ्गसूत्र [-19-20.

·प्रथमप्रश्न: 5 - । । योग्यैस्तच्च निवर्तयेत् ॥७॥ अभिघातामयजन्यरुनिवर्तकरेचकापयोगिद्रव्यरसैः भाव्यं यत् तद्योग्यमित्यर्थः । यावदभिघातामयस्तच्छब्दार्थः । तं निव- तकद्रव्येण रेचयेदिति । अत्र सूत्रवचनं- आमदोषं महाघोरं वर्जयेद्विषसंज्ञितम् । विषरूपाशुकारित्वाद्विरुद्धोपक्रमत्वतः + ॥ ननु इन्द्रियाणां रोगहेतुकत्वं प्रतिपादयितुं इन्द्रियातिला- लनातिपीडनाद्भवतीति यदुक्तं तन्न रोचते। अतिमात्रभोजनमा- महेतुकं भवति । आमसंग्रह एव सर्वरोगकारणम् । आमनि- वर्तकत्वं युक्तमित्यस्वरसादाह-अनामेति । अनामपालनं कुर्यात् ॥ ८॥ यस्मादामसंग्रहाभावस्यैव रोगाभावहेतुकसामग्रीत्वं त- रमादनामपालनं प्रत्यहं विधिरिति । आम पालयतीत्यामपाल- नं, आमपालनं न भवतीत्यनामपालनं कार्यमित्यर्थः । अत्र- अनामपालनकर्मकरणस्य हेतुवचनं सूत्रे प्रतिभातम् । मात्राशी सर्वकालं स्यान्मात्रा ह्यग्नेः प्रवर्तिका। मात्रां द्रव्याण्यपेक्षन्ते गुरूण्यपि लघून्यपि ॥ ननु ज्वरादीनामप्रवर्तकसामग्री जठराग्निप्रवर्तकसामग्री । तस्मादनामपालनमप्रयोजकं स्यादित्यत आह-आममिति । आमं हि सर्वरोगाणाम् ॥ ९ ॥ आममेव कारणमिति, हिशब्दः प्रसिद्धिवाचकः । अत्र सूत्रवचनम्- योगे. अष्टाङ्गसूत्रम्, VIII-14. अष्टाङ्गसूत्रम्. VIII-1, ·6 आयुर्वेदसूत्रे आमाशयस्थो हत्वाऽग्निं* सामो मार्गान्विधाय च । विदधाति ज्वरं दोषः तस्मात्कुर्वीत लङ्घनम । जठराग्निप्रवर्तकसामग्री यस्यास्ति तस्य सर्वभोक्तृत्वं वक्तुं शक्यते । चिरायुरपि लभ्यते । ननु सर्वेषां रोगाणामामानेवृत्तिरेव तत्र भेषजमिति वक्त व्ये सति ज्वरादावामनिवृत्त्यकरणं दोषहेतुकं भवति। आम- निवृत्तिरपि लङ्घनादेव भाव्योति लङ्घनकरणमप्यावश्यकमिति ब्रह्मणा प्रतिपादितमित्याह-आदीति । आदिभूतमाह ब्रह्मा ॥ १० ॥ उभयमपि रोगनिवर्तकप्रतिपादनादामशोषणार्थ लङ्घनकरण- मपि परम्पराहेतुभूतामेति ब्रह्मा आहेत्यर्थः । अत्र सूत्रवचन- । लङ्घनं कार्यमामे तु विष्टम्भे स्वेदनं भृशम् । इति वचनाल्लङ्घनेन · आमनिवृत्तौ सत्यां तेन फलीभूतं कि- मासीदित्यत आह-तदिति । तन्निवृत्तिरनामयम् ॥११॥ आमनिवृत्तेरेव पुरुषार्थो भूत्वा अरोगवान् भवति । दोषाः कदाचित्कुप्यन्ति जिता लङ्घनपाचनैः । ये तु संशोधनैश्शुद्धा न तेषां पुनरुद्भवः ॥ इति लङ्घनपाचनैर्जितदेहस्य व्याधयो न पुनर्भवन्तीत्युक्तम् । तथा सति सर्वविषयात्मकानि पञ्चेन्द्रियाणि । मनस अत्मगो- चरत्वं केनोपायेन हेतुना भाव्यामित्यत आह-अनामयीति । अनामयी अत्मानं सम्मन्यते ॥ १२ ॥ *-1 अष्टाङ्गसूत्रं. VIII-27. तनिवृत्तेरनामयी. अनामयादात्मानं, cor ·प्रथमप्रश्न: 7 पूर्वोक्तरीत्या देहस्य अनामयत्वं सम्पाद्य आत्ममनननिदि- ध्यासनयोगेन परमसुखं जीवोऽनुभवति । तत्र वचनं- क्रमेणोपचिता दोषाः क्रमेणोपचिता गुणाः । गता ये च पुनर्भावं अप्रकम्प्या भवन्ति च ॥ अनामयकार्यकरणेन अरोगो भवन् स्वर्गसुखमेवानुभवतीत्य- र्थः । एवमुक्तरोत्या देहस्य अनामयत्वं साधितम् । तावता आ- त्ममननसामग्री न प्रतिवादिता। किं अरोगवान्भवतीति दृढतर- जठरानलवशत्वेन सर्वेन्द्रियाणां सर्वविश्यभोक्तृत्वं साधितम् ? अनामयत्वमात्ममननसामग्रीमात्रजन्यत्वं न भवतीत्यस्वरसादाह- अहमिति । अहम्प्रत्ययः कर्मकर्ता ॥ १३ ॥ अहंकाराधिष्ठितमात्रं रक्तोऽहं श्यावोऽहं इति प्रत्ययविषयक- महामिति ज्ञानम् । तथा ज्ञानवानहामति अनुव्यवसायेन ज्ञातुं शक्तः सत्कर्माधिकारी भवेत् । सुकर्मणा आत्ममननं कर्तुं शक्यत इति । कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः । इति धर्मविषयकशानगोचरत्वेन मनोविषयक- शानगोचरत्वं सिध्यति । अधिष्ठानभूतोऽयमात्मा, यस्सिध्यति स एव जीवात्मा। तावुभौ शरीराधिष्टितावेव । तयोरन्यस्य सर्व- भोक्तृत्वं व्यपदेष्टुमाह स्थानति । स्थानवानहंकारी ॥११॥ परमात्मनामधिष्ठानरूपत्वं नोपपद्यते । तज्जीवात्मनां सम्भ- वतीत्याशयवानाहत्यर्थः । यस्य यावत्कालो योगश्चराते तस्य अरोगित्वस्य स्वतस्सिद्धत्वादित्यत आह-यावदिति ॥ परब्रह्मणः ·8 आयुर्वेदसूत्रे यावदरोगी अभिमन्यते ॥ १५॥ शोषकपोषकद्रव्यविज्ञानानन्तरं अरोगकार्यहेतुकसामग्रीभ- जनात् 'अहमरोगवान्' इति व्यवसायज्ञानेन अभिमन्तुं शक्यत इत्यर्थः । यः अरोगी आत्ममनननिदिध्यासनयोगयोग्यो भवेत् तेन तत्ताद्विषयगोचराणि पञ्चेन्द्रियाणि शरीरे संसृज्य अत्मानु- गोचरान्तरिन्द्रियेण मनसा परमात्मा मन्तव्य इत्युक्तम् । बाये- न्द्रियाणां बाह्यविषयगोचरत्वमप्रयोजक स्यादित्यत आह-स इति । स एव भुते ॥१६॥ अजो ह्यधिष्ठाता ॥१७॥ सविषयानुभवो जीवस्सर्वमश्नुते । अत्र श्रुतिः- द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते । तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्ति अनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति ॥ इति श्रुतिरेव अत्र प्रमाणम् । इच्छति, जानाति, प्रयतते इति सर्वकार्यस्य आत्मनः आत्ममनस्संयोगस्य कारणत्वं प्रती- तम् । अतस्सर्वविषयभोक्तृत्वं जीवात्मन उपलब्धेः । तस्मात्प- रमात्मनाउनुभूयत इत्याह-भुङ्क्ते इति । भुले विषयभोगान् ॥१८॥ स्वप्रकाशरूपः परमात्मा सच्चिदानंदानुभवविषयवानिति तात्पर्यम् । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मति सत्यानन्तज्ञानं स्वविषया- नन्दात्मनः परमात्मा। * अजी यधिष्ठितो.

·प्रथमप्रश्न: 9 ननु एकस्सकलविषयभोगान्भुते । भोगाः कर्मा वीनाः । जीवस्य कर्मभोक्तृत्वं विधिरिति व्यक्तव्ये सति उपस्थिताविषय- भोक्तृत्वं जीवस्य, परमात्मनस्सविषयभोक्तृत्वं भासते, सर्व- झत्वात् । उभयोः कर्मभक्तृित्वं प्रसक्तमित्यस्वरसादाह-अन्य इति। अन्यः कर्म भुङ्क्ते ॥ १९ ॥ अन्यो जीवात्मा कर्माधिकागे सन् स्वकर्माधानविषयभो- गान् भुङ्ग इत्यर्थः । सुकर्मणा सुखप्रदानविषयफलं भुङ्के । दुष्ट कर्मणा दुःखविषयकफलं भुङ्क्ते । भोगस्य सुखदुःखात्मकत्वात् । सुखदुःखानुभवो भोगः जीवस्य लक्षण प्रतिभासितम् । जीवस्य सकलविण्यानुभवत्वं प्रसज्यत इत्यथैः । दुष्टकर्मज शरीरे सति सत्कर्मैव सदा कुर्यादित्यर्थः । परमात्मनः सत्कर्मविषयककर्मकरणत्वं विधिः । ईश्वर- स्थापि यत्किंचिन्कर्मजनककमाधिकारित्वं प्रसक्तमिल्यस्वरला- - दाह-य इति । यः कर्ता कर्मभोगी॥ २० ॥ राजसतामसफलप्रदहेतुकद्रव्यादनजातसुखदुःखफलं अहं- कारविशिष्टकर्माधिकारिणः प्रयच्छत इति। साक्षात्कर्मणः फला- वश्यंभावनि प्रमादित्यत आह-कतेति । कर्ता शरीरी ॥ २१ ॥ यावत्कर्मकर्ता शरीरी अत्र कर्ता भवतीत्यर्थः । यत्किचित्फ- लमुद्दिश्य यः कर्म करोति स शरीरीत्युक्तम् । शरीराभावा- दात्मन अन्न दनत्वं न योग्यमित्यस्वरसादाह-अशरीरीति । AYURVEDA. 2 ·name 10 आयुर्वेद सूत्र अशरीरी नानमत्ति ॥ २२ ॥ कर्मफलयोः कार्यकारणत्वं नियमेन अन्नादनत्वम् । स्वक. नुकूलफलं लभ्यते । तच्छरीरिणः स फ़लं प्रयच्छतीति भावः । अहरहर्मनुष्या अशनमिच्छन्ति । प्रत्यहमशनार्थं लोके तत्फलो- पयोगि कर्म चेत्कृतं तत्र फलाभावो न दृश्यते । तत्रापि शरीर- मस्ति । तस्मात् कर्मफलयोः कार्यकारणभावो नास्तीत्याह नेति। न केवलं शरीरं भोगयोग्यमात्मनो यो- गातू ॥ २३ ॥ प्रथमतः शरीरोत्पत्तिकालः तज्जन्मान्तरसंस्कारादेव बाल- कादीनां स्तन्यपानादिफलं प्रयच्छतीत्यर्थः । ननु बालकादीनामपि शरीरमस्ति, तत्र कर्म न कृतं, तेषा- मयोग्यत्वात् । स्तन्यपानादिफलं मात्रा दीयते । तस्मात्कर्मफलयोः कार्यकारणभावो वक्तुं न शक्यत इत्यत आह-भोगयोग्यमिति । तवानी दृष्टकर्माभावेऽपि जन्मान्तरकर्मकरणं कल्प्यते, शरीर- वत्त्वादात्मनः । शरीरधारणस्योचितत्वादेव बालकादीनां स्तन्य- पानादिकं मात्रा दीयते इति चन्न । शरीरधारणादीनां जन्मा- न्तरकर्महेतुफलत्वं कल्प्यते । आत्मनदशरीरवत्त्वात् आत्मनश्शरी- रधारणस्योचितत्वात् । आत्मसंयोगकारणभूतस्य शरीरिणो भो- गायतनत्वं जीवस्य प्रतीतम् । तस्माच्छरीराधिष्ठानयोग्यत्वं ना- न्यस्येत्यत आह-अजाविति । अजौ ह्यधिष्ठितौ ॥२४॥ * अहरहर्मनुष्या अशनमिच्छन्ति इत्यधिकपाठः.

·प्रथमप्रश्न: 11 न जायत इत्यजः । तौ जीवात्मपरमात्मानौ शरीराधिष्ठिता- वित्यर्थः । घटज्ञानवानहमिति यस्य प्रतीतिस्तस्यैव विषयानु- भवत्वं अनयोरन्यतरस्य सम्भवतीत्यर्थः । अत आह-अन्य इति । अन्योऽन्नमत्ति ॥२५॥ शरीराङ्गानि इन्द्रियाणि, अङ्गी शरीरी। जीवात्मन इन्द्रि- यगोचरविषयानुभवार्थं तदङ्गभूतेन्द्रियाणि संसृज्य जानाति, इच्छति, प्रयतते, इत्येतत्प्रत्ययान्यथानुपपत्त्या जीवात्मा अन्नम- श्नुते । तद्वयतिरिक्तात्मना किं तदनुभूयत इत्याशङ्कायामाह- अनत्तीति। अनत्त्येवमन्यः ॥२६॥ अन्यस्य परमात्मनः सर्वविषयानुभवत्वं प्रसिद्धामति अन्यस्य फलेनाविशिष्टत्वात् एतादृशार्थफलं “अनत्ति स्वयं स्वप्रकाशात्मकत्वात् स्वयमेवानुभवतीत्यर्थः। विकारकार्यहेतुकसामग्रीविषयककार्यानुभवशरीरमस्यात्मनो भोगयोग्यं स्यादित्यत आह-सतीति । सति शरीरे भोगाय ॥२७॥ शरीरे सति सर्वविषयभोगार्हत्वमात्मना सम्पादितमित्याहे- त्यर्थः। शरीरिणः कान्यङ्गानि? पञ्चेन्द्रियाणामप्यङ्गत्वं प्रतिपादि- तम् । मनस अगोचरत्वेन मनसोऽन्तरिन्द्रियत्वेन षडित्युपदिष्टम् । षण्णामात्मनो भोगविषयप्रापकहेतुभूतार्थत्वात् । तस्माच्छरोरस्य भोगयोग्यत्वमिति स्वत एवं सिद्धत्वात् । विषयविज्ञानमिन्द्रिया- धीनं, इन्द्रियाणि च शरीराधिष्ठितानि । सर्वविषयाः शरीराधीना इत्यर्थः ।

·12 भआयुर्वेदसूत्रे । ननु प्रवृत्तिद्धिविधा इष्टप्राप्त्यर्थमनिष्टपरिहारार्थ चेति ! स्वा- धिष्ठानानुभूतशरीरं संरक्षणीयमित्यका प्रवृत्तिः । सा द्विविधा प्रवृत्तिरात्मन उपपद्यते । तत्कथं शरीगङ्गभूतानि पञ्चेन्द्रियाणि ? तद्वारा इष्टप्राप्तिरूपफलं कथं लभ्यते ? अनिष्टपरिहारद्वारा इष्ट- प्राप्तिरूपफलमपि लभ्यते? अनिष्ट परिहारद्वारा उभयफलं शरी- रिणो भाव्यमित्यत आह-अष्टेति । अष्टाङ्गी शरीरी ॥२८॥ अष्टानामङ्गनां समाहारः अष्टाङ्गम्। शरीरम-यास्तीति शरी- री। अत्र सूत्रवचनम- कायबालग्रह वोङ्गा शल्यदंष्ट्राजरावृषान् । अष्टावङ्गानि तस्याहुश्चिकित्सा येषु संश्रिता* ॥ शरीरोपद्रवकार्यद रणीभृतव्याधय औपाधिकभूताः वातपित्त- कफप्रकुपितहेतुकातवोsपि न प्रवर्धन्त इति अष्टरोगाणां अ- त्वं प्रतिपादितम । शरीराणामेतादृशा व्य धयः। तेषां धातू- नामङ्गत्वं प्रतिपादितम् । सप्तधातुमयं शरी मिति अङ्गोषद्वका- रकन्गाधीना परम्परया अङ्गत्वं प्रतिपादितमित्यर्थः । मनु धातुप्रवर्धकद्रव्याणामङ्गत्वं वक्तव्यं चेत् तथा सुक- रमिति धातुविनाशकारकाणां शरीराशकानां अङ्गत्वं कथं स्यादिति चेन, शरीराभावकार्यस्य व्याधीनां कार्यकारणभावस्य वक्तुं शक्यत्वादि पर्थः। शरीरविनाश हेतुभूतानामरागाणां लक्षणप्रमाणे व्वपदिशति यावदिति। * भटाणसूत्रम् !-5.

·प्रथमप्रश्न: 13 । । यावत्कृतिविधेः : कायः ॥२६॥ यावन्निदानज्ञानविषयकज्ञानजन्यसाधकीभूतनिवर्तकानां कृ- तिः कार्यों निवर्त्यः । तत्रैतयोः यावद्विधिः यावच्छास्त्रोक्तक- मसहिष्णुत्वं यस्य निवर्तकं भवति स एव काय इति उपदेशः । अत्र सूत्रवचनम्- शोधनं शमनं चेति समासादौषधं द्विधा । शरीरजानां दोषाणां क्रमेण परमौषधम् ॥ * शरीरत्वावच्छेदेन कायबालशरीरस्याप्येकत्वेन क्रमेण परमौषधमिति कायबालचिकित्साभेदेन विवक्षितत्वात्क्रमश. ब्दार्थो विवक्षितः । ननु कायवालामयी आमहेतुजन्यामरोगनिव- किसामग्रयां सत्यां तजन्यरोगनिवृत्तेईष्टत्वात् तजातामयो कायबालेति प्रतिपादितौ। तदन्यजातरोगा ग्रहा ग्रहजातरोगाः । तेषां का गातिरित्याशयवानाह-आमेति । आमजामयकार्यहेतुकचित्तक्षोभभयनिग्रहवि- ग्रहो ग्रहः ॥३०॥ अत्र केचित्-आमजन्या व्याधयः। तेषां किंचित्सामग्री- प्रयुक्तकर्म तंत्र भेषजम् । ग्रहाभिभूतामयानां आमनिवृत्तिकर्म करणस्यायोग्यत्वात्, अत्र तन्निवर्तकसामग्रथा अननुभूतत्वात्, शास्त्रतः अदृष्टत्वाश्च । तस्मादेतत्सूत्रमयुक्तमिति वदन्तं प्रति परिहतुकामस्सूत्रं व्याचष्टे-आमेति । तद्रोगनिवर्तकतहनिग्रहरूपं तत्र भेषजम् । मन्त्रतन्त्रब- लिप्रदानादयो निवर्तकाः । ग्रहेष्वनुगुणेष्वेकदोषमार्गा ग्रहजन्या- दिरुजोऽपि बलिदानमन्त्रतन्त्राद्यैः निवर्तनः निवर्तयितुं सुखेन * अष्टाङ्गसूत्रम् [-24-25.

·14 आयुर्वेदसूत्रे शक्या भवन्तीत्यर्थः । तत्र सामग्रीमहरूपमन्त्रतन्त्रैः भयनि- अहो भवति । आमहेतुकसामग्रोजन्यरोगाभावादित्यर्थः । ऊर्ध्वा- गजाता अनेकरोगाः पूर्वोक्तप्रकारनिर्वतका निवाः ते ऊवाङ्ग जातरोगा बहवो दृष्टाः। तन्निदानमेतद्भिन्नाविषयकम्, एतनिदा- नस्यापि तद्भिन्नविषयकत्वात् । कर्णनेत्रशिरोनासिकाजिह्वास्थित- पवनपित्तप्रकोपकारकाः तद्धेतुकार्याहेतुकायहेतुभूतामयाः कार- णजन्या. इत्यू;ङ्गरोगान्विशिनाष्ट - आमेति। आमजामयकार्यहेतुकान्यहेतुकामयनिवर्तका अपूर्वाङ्गहेतुकाः ॥३१॥ पूर्वकायहेतुकजातरोगकार्यहेतुकसामग्रीजन्यहेतुप्रतिपादना- त् उत्तरकायाधिष्ठितरोगप्रतिपादकामजातरोगकार्यहेतुस्थिताः नि- वर्तकैः निवर्तयितुं योग्या भवन्तीत्यर्थः । रेचकलङ्घनाभ्यां निवर्तयितुमयोग्या इत्याशङ्कय तदामयानां तान्नवर्तकाः प्रकाश्यन्त--दोषेति । दोषसञ्चाराभावजास्थिकर्णनासादिसन्धिजरु- जशास्त्रणैके निवर्तकाः ॥३२॥ दोषाः वातपित्तकफाः प्रकुपिताः । विकारहेतुभूतसञ्चार- जन्यकर्णनासादिसन्धिजातदुष्टरक्तशल्यरूपरुजां तन्निवर्तकानि शस्त्रक्षाराग्निकर्माणि शिरोऽस्थिरक्तं विमोचयन्तीत्यर्थः। तत्र वचन- शस्त्रादिसाधकः कृच्छ्रस्सङ्करे च ततो गदः । एकशब्देन एकेषां मुख्यत्वं प्रतिपादितम् ॥

·प्रथमप्रश्नः 15 तन्निवर्तका इति बहुजातरुनिवर्तका न भवन्तोत्यर्थः । दोषहेतु. कास्ते च रुजो धातुविनाशकाः। तन्निवर्तकप्रकारकाः औषधा- दयः । अत्र वचनं- नावनाअनपानेषु योजयद्विषशान्तये । विषभुक्ताय दद्याश्च शुद्धायोर्ध्वमधस्तथा ॥ सूक्ष्मं ताम्ररजःकाले सक्षौद्रं हृद्विशोधनम् । शुद्ध हृदि ततश्शाणं हेमचूर्णस्य दापयेत् । न सजते हेमपाङ्गे पद्मपत्रेऽम्बुवद्विषम् ॥ * इति वचनात् । अन्नपानं विषाद्रक्षेद्विशेषेण महीपतेः । योगक्षमा तदायत्तौ धर्माद्या यन्निबन्धनाः॥। इति वचनान्तरेणापि सूत्रार्थो ज्ञाप्यत इति व्याधिहेतुक- द्रव्यादनाजातरोगाणां तन्निवर्तकौषधयोगवशाद्वयाधिनिवृत्तिरेव फलमिति अनिष्ट परिहारार्थमपि फलप्रवृत्तेदृष्टत्वात् खस्थानाभि- वर्धकसर्वभोक्तृत्वं कथं स्यादित्यत आह-प्रकाशमानति । प्रकाशमानप्रथमप्रयाणाधिगतनिस्सृतामृतप्र- तिप्रयाणाहृतयोगविभागधातुपोषकसुरसादनादरो- गवानजरः ॥३३॥ अग्निजस्वरूपकुण्डल्युद्भवश्वासानिलजातेनोष्मणा प्रकाशमा- नस्सन् प्रथमप्रयाणादुत्थितसहस्रकमलादागतामृतमाहृत्य यथा- योग सप्तधातून्सन्तर्प्य यो योगं करोति स चिरायुर्भवति । शुद्धरसादनाश्च फलं भवतीति अजरत्वं सुप्रसिद्धमित्यर्थः । अत्र कविवाक्यं- अष्टाङ्गसूत्रम् VII-26-28 अष्टाङ्गसूत्रम् VII-2.

·16 आयुर्वेदसूत्रे षाड्गुण्यमुपयुश्चति शक्तयपेक्षो रसायनम् । भवन्त्यस्यैवमङ्गानि स्थास्नूनि बलवम्ति च ॥ इतः परं शारीरविषयकयोगक्रमविधि प्रतिपादयिष्याम इत्युक्तम् । इदानीमिष्टप्राप्तिरूपफलं वक्तं “आयुष्कामयमानो यो- गं कुर्यात्" इति यत्प्रतिपादितं, 'सर्वजने दुष्कृतमिति' तत्तहु- रितबाहुळ्याहुःखदोऽयमिति आशयवान् सूत्रान्तरमाह- कायकालाधिकाले चरमधातुप्रवर्धकरसवव्यै- जीकरणं कुर्यात् ॥३४॥ रसायनं च सेवेत धातुपुष्ष्टीन्द्रियप्रदम् । इति वचनात् । | यावद्वर्गोत्तमद्रव्यैर्यत्प्रधानप्रमातिताः । तावद्रसा विरुद्धापूः तद्रसायनमीरितम् ॥ इति रसायनलक्षणम् । रसायनविधी कमविधी क्रमः रत्न- वर्गोक्तद्रव्येषु वज्रस्य रसद्रव्यत्वात् स श्रेष्ठो भवति । मणिवर्गोक्त- द्रव्येषु कान्तमाणिः रसद्रव्यत्वात् श्रेष्ठो भवति । पाषाणवर्गेषु रसवव्यत्वादभ्रकस्य श्रेष्ठत्वम् । सत्ववहव्यवर्गेषु भूनागसत्वस्य रसवहव्यत्वात् श्रेष्ठत्वं भवति । रसबद्दव्योपाधिकभेदद्रव्येषु रसे. न्द्रस्य रसवदव्यत्वात् श्रेष्ठत्वं भवति। संस्कारादिकर्मसु बीजकर्म- करणस्य रसवद्दव्यत्वात् श्रेष्ठत्वं भवति । अत्र 'चिरायुरि- च्छाप्रवृत्तिविषय आयुवेदार्थपुरुषार्थोपपादिका' इति प्रयोजन तथा होकैकस्य कार्यकारणभावशानं तत्तद्विषयकज्ञानगोचरज्ञानं * माघकाव्यम् [-93. + दुष्परिष्करोऽयं श्लोकः.

·प्रथमपन.. 17 प्रयोजकमिति तत्सर्व सङ्गीतम् । एवं पुरुषार्थोपपादितो वेदि- तब्य इत्याह-य इति । य एवं वेद ॥ ३५ ॥ एवमुक्तप्रकारेण ज्ञातव्य इत्यर्थः । एतावता निवनिवर्तकशानं जातम् । तावता उत्तमपुरुषा. थरूपफलं कथं लभ्यते इत्यत आह-सेति । स चिरायुर्भवति ॥ ३६ ॥ ननु निवर्तका लोके बहवस्सन्ति । एकदा सर्वविषयकपदार्थ- ज्ञानं सम्पादनीय, सर्वशरीराणां निवर्तकशानं परमपुरुषार्थ इत्यर्थः । एतत्पदार्थज्ञानानन्तरं ज्ञानविषयककार्यकारणचिरकाल- जीवितस्य पुरुषार्थ उपलभ्यते । एतज्ज्ञानविषयकज्ञानमेव भेषजं भवतीत्याह-तदिति । तदेव भेषजम् ॥ ३७॥ भेषजज्ञानानन्तरं चिकित्साकर्म व्याचष्टे-सेति । सैव चिकित्सा ॥ ३८॥ नराश्वगजादिशरीराणां नानाविधरोगास्सम्भवन्ति । तान्त्रि- वर्तकानि वृक्षलतादियोग्यद्रव्याण' षड्रसात्मकपदार्थोपकार- काणि । आयुर्वेदप्रतिपादितार्थमालोकनं कुर्यादित्याह --तावदिति । तावद्दव्यावलोकनं कुर्यात् ।। ३९ ॥ दोषप्रकोपाभावकार्यहेतुभूतधातुदूषकयावद्विषयगोचरेन्द्रिया- भिवर्धकद्रव्यावलोकनं कुर्यात् । षड्रसात्मकद्रव्याणि व्याचष्टे-रसा इति । AYURVEDA. 3 ·18 आयुर्वेदसूत्रे रसाः स्वाहम्ललवणतिक्तोषणकषायकाः तत्प- रित्राणकाः ॥ ४०॥ देहस्य सप्तधातुमयत्वात् ते रसास्सप्तधातून्यथाक्रमं परि- पालयन्ति । तेन सप्त धातवः प्रत्यहं त्रायन्त इति तत्परित्राणकाः । तत्र वचनं- ते रसा नु रसतो रसभेदाः तारतम्यपरिकल्पनया च। सम्भवन्ति गणनां समतीताः दोषभेषजवशादुपयोज्याः * ॥ तत्परित्राणकाः शरीरास्थतदोषान्समासन्तः शरीरसंरक्षका रसाः । रसादीनां प्रकोपरूपकार्यकारणत्वं वक्तुमयोग्यत्वात् तदर्थ दोषा एव सुप्रसिद्धाः । अतस्त्रयाणां षड्भिस्साकं कार्य- कारणभावः प्रसिद्ध इत्यत आह-स्वाद्विति॥ स्वादम्लकटुकाः पाया रसाः ॥४१॥ यथा समदोषा यथाग्निप्रवर्तकाः ॥४२॥ ते रसाः पाके स्वाद्वम्लकटुका भवन्ति । रसास्समाश्चेदोषा अपि समा एव । ते दोषा रसान्वयादिना प्रकोपरहितास्सन्तः जठराग्निप्रवर्तका इत्यर्थः । अत्र सूत्रवचन-- त्रिधा विपाको द्रव्यस्य स्वाद्वम्लकटुकात्मकः । षड्रसानां पाके त्रिधा विभावित्वं प्रतिपादितम् । ननु षण्णां मध्ये त्रिधा विभावित्वं दोषत्रयाणामेव षभिस्साकं कार्यकार- णत्वं भासते। तदन्यत्रयाणां का गतिरित्यत आह-सिद्धा इति । 'अष्टाङ्गसूत्र. XI. 44.

·-19 प्रथमप्रश्न: सिद्धाष्षट्पाके त्रयः ॥ १३ ॥ षडसास्त्रिधा भूत्वा दोषाणामप्रकोपकारका इति प्रतिपादि- तम् । तदेव विशिनष्टि-तिक्ततिः। तिक्तस्स्वादु पाके ॥४४॥ तिक्तरसद्रव्यं पाचकपित्तेन पाके कृते सति स्वादुत्वं भजति । कषायरसोऽपि तद्रसवदम्लीभूतो भवन् कफपित्तप्रकोपं हरतीत्याह-कषायेति । कषायोऽम्लरसः॥४५॥ कषाय अम्लो भूत्वा. पाके अन्योन्यद्रव्यसंयोगगुणान् प्रय- च्छति । कफपित्तप्रकोपस्य कषाययुक्ताम्लरसेन साकं कार्यकारण- भावो भवतीत्यर्थः॥ ऊषणरसोऽपि पाके लवणरसो भूत्वा कफपवनप्रकोपकार्य- स्य लवणोषणरसौ कारणीभूतौ । तन्निवर्तकत्वेन कार्यकारण- भावो भवेदित्याह-ऊषणमिति । ऊषणं लवणः पाके ॥४६॥ ऊषणरसो लवणद्रव्यं भूत्वा पवनकफहारीत्यर्थः । ननु मधुररसादिषसाः सप्तधातुपोषकाः । कषायरसो रसामुग्धातुप्रवर्धकः । असृग्धातोरेव रसासृगिति व्यपदेशः । कषायरसपोज्य एकधातुर्भवति । तस्मादेकरसप्रवर्तकत्वेन पोष- कत्वे कर्मणि एकधातुरिति व्यपदेशः, । मांसधातूनां षड्रसा एव पोषका इति व्यवह्रियमाणत्वात्, लोके षड्रसवदन्यव्यतिरेकेण रसवदस्य अदृष्टत्वात् षड्रसवव्याभावस्य इष्टानुभवत्वाच ।

·20 आयुर्वेदसूत्रे अत्ररोगोत्पादकपदार्थानामष्टत्वेन तु उत्पादकद्रव्या- णामसद्भावितत्वेन तद्रोगनिवृत्त्यर्थं शास्त्रप्रवृत्तिः कथं भवेदित्य- स्वरसादाह-व्युत्क्रम इति । व्युत्क्रमरसा विकारकारकाः ॥१७॥ स्वादुतिक्तयोर्मित्रत्वम् । कषायाम्लरसयोर्मित्रत्वम् । लव- णोषणरसयोर्मित्रत्वम् । एतद्वयतिरिक्तानां एतद्वयतिरिक्तपदाथै- रन्योन्ययोगे व्युत्क्रमरसयोस्सत्त्वम् । तस्माद्वयुत्क्रमरसावेव का- रकावित्यर्थः। तस्मात्कर्माधीनवशात्पाके सम्भवति तत्र अहष्ट- मेव नियामकम् । ईश्वरस्सर्वशस्स एव स्वकर्मानुकूलफलं प्रय- च्छति । प्रत्यहं सर्वरसादनत्वस्य सर्वशरीराणां सम्भावितत्वात् । अतः परमाप्तं पण्डितं स्वनिकटे संस्थाप्य भक्ष्याभक्ष्यपदार्थों विभज्य तत्सव पण्डिताय विज्ञापयन् तेन अरोगकार्यकारण- भावं जानन् प्रवर्तेत । तत्र वचनं- राजा राजगृहासन्ने प्राणाचार्य निवेशयेत् । सर्वदा स भवत्येवं सर्वत्र प्रतिजागृषिः * ॥ व्युत्क्रमरसवदव्यादनमेव विषमानम् । तस्मादरक्षणीयं न किंचित् । ननु अहरहर्भक्षितान्नं जठराग्निना पच्यते । तत्कृतपचनेन भक्षिताचं भस्मीभवति। सर्व सारकिट्टतया विभज्य तेन धातु- पोषणं कथं क्रियत इत्यत आह-पाचकेति । पाचकपित्तं पचत्याहारम् ॥४८॥ जठराग्निना भक्षितान्नं न पच्यते । तत् पाचकपित्तेन भाव्यम् । तेन सारकिट्टतया विभज्य किट्टकर्म कर्तुं योग्यमि- त्यर्थः । तत्र वचनं- अष्टाङ्गसूत्रं VII-1.

·प्रथमप्रश्न: 21 पित्तं पश्चात्मकं तत्र पक्कामाशयमध्यगम् । पञ्चभूतात्मकत्वेऽपि यत्तैजसगुणोदयात् ॥ ननु पाचकापत्तं न सारकिट्टतया पृथग्विभज्य अन्नमात्रं पचति । दोषा दुष्टान्सन्तः धातून्दूषयन्ति । तेनावश्यं दोष- पचनमपि कर्तव्यम्। तत्र वचनं- आहारं पचति शिखी दोषानाहरवर्जितान्पचति । दोषक्षये च धातून्पचति हि धातुक्षयेऽपि च प्राणान् ॥ एतद्वचनानुसारेण पाचकोपकारकत्वेन जठरानल एव प्रति. भाति न तत्पित्तमित्यस्वरसादाह-दोषेति । दोषधातुमलोष्मजं तथा ॥ १९ ॥ धातुदोषान्मलोष्मजान् पित्ततद्विकारं विभज्य पचतीत्यर्थः । ननु दोषपचनं रोगनिवृत्तिकारणम् । पाचकपित्तेन आमान्तलङ्घ- नेन संशोध्य दोषस्थितविकारान्पचति । तत्र अनिलानलात्मक- कुण्डलिताभ्यां जातोष्मैव पाचकपित्तमिति व्यपदेशः । अन्यथा शुद्धानलस्यैवेति नाशङ्कनीयम् । तद्वंद्वं दोषे हृते ताविपरीतगु- णान्प्रयच्छतीत्याशयवानाह-ग्रहणीति । ग्रहणीकलाऽऽयुस्तेजांसि दधाति ॥५०॥ बाह्यस्थितपदार्थानां गुणान्सङ्गृह्य दोषधातुस्थितदुर्गुणान्नि- गृह्य निग्रहं कृत्वा स्वार्जितगुणानुग्रहं कर्तुं समर्थ सत् पाचक- पित्तम् । निग्रहानुग्रहयोः पाचकपित्तस्यैव समर्थत्वात् । पित्त- कलायाः ग्रहणीपदं विशेषितम् । सा कला आयुस्तेजांसि दधाति । अत्र शारीरवचनं- अन्नभौतिकधात्वग्निकर्मेति परिभाषितम् । अन्नस्य पक्ता सर्वेषां पक्त्तुणामधिको मतः ॥ अष्टाङ्गसूत्रं XII-10 ·आयुर्वेदसूत्रे 22 । तन्मूलास्ते हि तद्धिक्षयवृद्धिक्षयात्मकाः । तस्मात्तं विधिवद्युक्तैरन्नपानौदनैहितैः । पालयेत्प्रयतस्तस्य स्थिती ह्यायुर्बलस्थितिः * ॥ इत्यादिवचनानि बहूनि सन्ति । कुण्डल्युत्थितश्वासानिला- नलचक्रजातपित्तोद्भवत्वादेव कलाज्वलने शिखिपदं प्रसिद्धम् । कुण्डलिनी अनलानिलात्मिका । तस्याः पित्तमस्तीति सकल- मतसिद्धम् । सा कला ज्वलनकला । सा देहं दहतीति यत्तद- युक्तम् । यावद्भुक्तानं सारकिट्टतया विभज्य दन्दह्यते । अन्नपचन- कार्यमात्रपर्वत्वेन कुण्डलिन्युद्भवश्वासानिलस्यैव दहनरूपकर्म- प्रतिपादकत्वम् । तत्सर्वशरीरान्तस्स्थितं सत् जीवनोपकारं करो- तीत्यर्थः । ननु ग्रहणीकला आयुस्तेजो दधातीति यदुक्तं तन्न युक्तम् । हितमितान्नादनमेव शरीरदायरूपधारणं च करोति । तद्यथा पथ्याथ्यावधि विज्ञाय अन्नपानादने सति तुष्टिः पुष्टिश्च भवति । तदभावे कार्य प्रतीयते। तस्मादेतयोरेव अन्वयव्यतिरेकाभ्यां कार्यकारणभावः । अन्नादनस्य निग्राहके रोगे सति स एव तदिति चेत् तैलादिना देहलेपनद्वारा धातुपुष्टिमिन्द्रियप्रदां कुर्यादित्यस्वरसादाह-भक्तमिति । भक्तादनेनामाशयातिरोधनात् कलाऽबला भ- वति ॥५१॥ भक्तमन्नम् । अन्नादनेनामाशयेऽतिपूर्णे सति कुण्डालनी- स्थितपित्तकला अबला भवन्ती सती अन्नादनाजातपाककृत- * अष्टाङ्गसूत्रं III-70-72 ·प्रथमप्रश्नः 23 जन्यरसेन धातुं व्यापकं कर्तुं असमर्था भवतीति कृत्वा तस्मा- कला अबला भवतीत्यर्थः । तत्र सूत्रवचन- मिश्रं पथ्यमपथ्यं च भुक्तं समशनं मतम् । विद्याध्यशनं भूयो भुक्तस्योपरि भोजनम् ॥ अकाले बहु चाल्पं वा भुक्तं तु विषमाशनम् । त्रीण्यप्येतानि मृत्यु वा घोरान्वयाधीन्सृजन्ति वा एवमादिकारणेन कला अबला भवतीत्यर्थः । तदेव विरू- द्धाहार इत्युच्यते । कला अबला सती अन्नं न पचति । से रोगोऽष्टप्रकारो भवति । नानाविधकार्योत्पादकसामग्रीभेदेन अ- जीर्णप्रधानाङ्गत्वेन ज्वरोपद्रवाः तद्भेदा भवन्तीत्याह-आमेति । आमाशयातिपूर्णात् कलाऽबलादामाशय- स्थितपवनगतितिरोधानादनिलप्रकोपो हि भवति । कला दौर्बल्यात् “ अजीर्णेन विना न ज्वरः आविर्भवन्तीत्यर्थः । अत्र निदानवचन- स जायतेऽष्टधा दोषैः पृथमिश्रेस्समागतैः । आगन्तुश्च मलास्तत्र स्वैस्स्वैर्दुष्टाः प्रदूषणैः ॥ आमाशयं प्रविश्याममनुगम्य पिधाय च । स्रोत्रांसि पङ्किस्थानाञ्च निरस्य ज्वलनं बहिः ।। सह तेनाभिसर्पन्तस्तपन्तस्सकलं वपुः । कुर्वन्तो गात्रमत्युष्णं ज्वरं निर्वर्तयन्ति ते ।। स ज्वर एकोऽपि ज्वरोपद्रवकारकहेतवो नानारूपा भवन्ति । तस्मात् नराश्वपशुगजादिषु बहुरूपा भवन्तत्यिर्थः । तत्तजाति- विधिविहितान्नादनादर्जार्णाजातज्वराः तदुपद्रवभेदेन अष्टधा * अष्टाङ्गसूत्रं VIII-33-34. । अष्टाङ्गनिदानम्. II. 3-5. " इति ज्वराः ·24 आयुर्वेदसूत्रे । * भवन्तीत्यर्थः । अजीर्णाजातज्वरस्तु अष्टधा उपहूयत इति यत्त- दयुक्तम्, भेदजनकसामग्रयभावादित्यस्वरसादाह-याशा इति। यादृशा दोषास्तादृशानिलप्रकोपजातानला- स्तादृशा ज्वराः ॥५३॥ ये दोषप्रकोपहेतुकास्ताविरुद्धरसजातास्तजन्यदोषाः पाच- कपित्तादिपञ्चप्रकाराः ते स्वस्थानच्युता बहुविधरूपा भवन्ती. त्यर्थः । तत्र वचनं- विविधैर्नामभिः करो नानायोनिषु वर्तते ॥ तद्विरुद्धलक्षणज्ञापकहेतुभेदप्रदर्शनेन सत्यवच्छेदके ज्ञाते सति एक एव ज्वरः कार्यभेदेन नानारूपो भवतीति वक्तुं शक्यते । तल्लक्षणं ज्ञातं सत् तत्तद्भेदोऽपि ज्ञातुं शक्यत इत्यस्वरसादाह- अक्षांति । अक्षिकर्णनासाशिरोरुग्विदाहजिह्वास्यशोषकु- क्ष्यो ज्वलयन ज्वलति ॥५४॥ अक्षिकर्णानासादिषु, तथा शिरोव्यथा, जिह्वाया विदाहः, आस्यशोषः । कुक्ष्य इति अन्तस्तापः । आपादमस्कं ज्वलनात् ज्व- लति स ज्वर इत्यर्थः । तत्र निदानवचनं- तस्य प्रापमालस्यमरतिर्गात्रगौरवम् । आस्यवैरस्यमरुचिर्ज़म्भा सानाकुलाक्षता ॥ अङ्गामर्दोऽविपाकोऽल्पप्राणता बहुनिद्रता। रोमहर्षी विनमनं पिण्डिकोद्वेष्टनं क्लमः ॥ हितोपदेशेष्वक्षान्तिः प्रीतिरम्लपटूषणे । अष्टाङ्गनिदानम्. II; 2. ।

·BAR प्रथमप्रश्न: 25 द्वेषस्वादुघु भक्ष्येषु तथा बालेषु तृभृशम् । शब्दाग्निशीतवाताम्बुच्छायोष्णेष्वनिमित्ततः । इच्छा द्वेषश्च तदनु ज्वरस्य व्यक्तता भवेत् ॥ * विरुद्धरसादनाजातज्वरस्यैताह शलक्षणलक्षित्वे ज्ञातव्य इत्यर्थः । एकहेतुकृतकार्यस्यैकत्वेऽपि तत्तदोषप्रकोपकारकरसविरस- जन्यामवृद्धिभेदजन्यौपाधिकज्वरं व्यपदिशाति-अङ्गेति। अङ्गपीडनमलमार्गातिरोधनातिपडिनधातुमार्ग- विगमनानिलादनलस्थलचलनादिनाऽनिलज्वरः ।। सर्वाङ्गानामतिपीडनं करोति । सर्वमलमार्गानतिरुध्य पी. डनं करोति। धातुमार्गगमननिरोधनाभ्यां चारतिजाड्यादिविकारं करोतीत्यर्थः । अत्र निदानवचनं- आगमापगमक्षोभमृदुतावेदनोष्मणाम् । वैषम्यं तत्र तत्राङ्गे तास्तास्स्युर्वेदनाश्चलाः ॥ पादयोस्सुप्तता स्तम्भः पीण्डिकोद्वेष्टनं श्रमः । विशेष इव सन्धीनां साद ऊों: कटोग्रहः ॥ पृष्ठं क्षोदामवाप्नोति निष्पीड्यत इवोदरम् । छिन्द्यन्त इव चास्थीनि पाङ्गिानि विशेषतः ॥ हृदयस्य ग्रहस्तोदः प्राजनेनैव वक्षसः । स्कन्धयोर्मथनं बाह्वोः भेदः पीडनमंसयोः ॥ अशक्तिर्भक्षणे हन्वोः जृम्भणं कणयोस्स्वनः । निस्तोदश्शङ्खयोर्मूर्ध्नि वेदना विरसास्यता ।। कषायास्यत्वमथवा मलानामप्रवर्तनम् । * अष्टांगनिदानं II-6-10. AYURVEDA.

·26 आयुर्वेदसूत्रे रुक्षारुणत्वगास्याक्षिनखमूत्रपुरीषता ॥ प्रसेकारोचकाश्रद्धा विपाकाः स्वेदजागराः । कण्ठोष्ठशोषस्तृट्शुष्की छर्दिकासौ विषादिता ॥ हर्षों रोमाङ्गदन्तेषु वेपथुः क्षवथोः ग्रहः । भ्रमः प्रलापो धर्मेच्छा विनामश्चानिलज्वरे ॥ * पवनपित्ते अङ्गपोडनं सङ्गेिषु प्रपीडनम् । मलमार्गातिरो- धनं सर्वमलद्वाराणां. वायुपूरितत्वान्मलमूत्रादिकार्यकारणं दुश्श- के च भवतीत्यर्थः । धातुचरमार्गविगमनं विरुद्धगमनं रोग- हेतुकम् । अनिलादनिलस्थलचलनं जठरानलस्थलचलनं भवति । लग्नस्थलचलनत्वात् आहारपचनं कर्तुमशक्यत्वादित्यर्थः । तत्र दो- षप्रकोपहेतुकरसविरसादनादजीणे जाते दोषभेदेन ज्वरास्त्रिविधा भवन्तीति वक्तुं शक्यते । सर्वसामान्यज्वर एकः तदन्तरदोष- भेदेन त्रिधा भूत्वा ज्वरश्चतुर्विधो जातः । इतः परमष्टज्वरस- जयापूरणार्थ पञ्चमो वातपित्तज्वर इति वक्तुं न शक्यते । एत- प्रतिपादितज्वरव्यतिरेकेण तदुत्पादकसामग्रचभावादेव तत्कार्य नोपपद्यते, कारणेन विना कार्याभावस्योक्तत्वादित्यस्वरसादाह- पवनेति। पवनपित्तहतकरसविरसजाताजीर्णजन्यामर- सासृग्धातुचराद्यदोष उभयलक्षणयुक्तरोगः प- वनपित्तप्रकोपज्वरः ॥ ५६ ॥ ननु पवनपित्तज्वरोऽस्तीति सूत्रे अस्तीत्यस्य व्याख्यान गम्यते। सूत्रव्याख्यानमन्यथा कार्य निदानशास्त्रेऽदृष्टत्वादिति * अष्टाङ्गानिदान II--10-18 HD ·27 प्रथमप्रश्न: - सूत्रार्थेऽरुचिर्न प्रतिपादितव्या । पवनपित्तवरः, पवनश्लेष्म- ज्वरः, पित्तश्लेष्मज्र इति द्वन्द्वजानि त्रीणि भासन्ते । तथा सति आगन्तुकाभिघातज्वर इति स्वरस्याष्टरूपत्वं चैवमाकरण सुबोधितमित्यर्थः । निदाने वातपित्तप्रधानद्वन्द्वज्वरस्य तल्लक्षण- प्रतीतेः अभावात् । किन्तु पवनकफज्वर एकः, श्लेष्मपित्तज्वरः, आगन्तुकाभिघातज्वर इत्यष्टधा ज्वरभेदः प्रतिपादितः । आयु- वैदे पवनपित्तज्वरो द्वन्द्व इति प्रतिपादितः । परब्रह्मणा प्रति- पादितार्थस्सामान्यज्वरः, त्रिदोषोत्थिता ज्वरास्त्रयः, त्रिदोष- द्वन्द्वजास्त्रयः, इत्यष्टरूपो भवति ज्वर इत्यायुर्वेदवचनतात्पर्यम् । पवनभूतद्रव्यस्य इतरधातुभ्यां साकं योगग्रहणस्य औपयोगि- कत्वात्। पवनस्तदितरयोः प्रभुः। विभुत्वादाशुकारित्वादलित्वादन्यकोपनात् । स्वातन्त्रयपारतन्त्रयाभ्यां व्याधेः प्राधान्यमादिशेत् ।"* तस्मात् द्वन्द्वजानि त्रिरूपाणि भवन्तीत्यर्थः। तत्रापि पव- नस्य द्वाभ्यां साकं द्विरुपदानं युक्तमित्यर्थः । कफपित्तयोः लघु- त्वात्तादृशबलं नास्तीत्यर्थः । तत्र वचनं- सर्वाकारं रसादीनां शुद्धयाऽशुद्धयाऽपि वा क्रमात् । वातपित्तकफैस्सप्त दश द्वादश वासरान् । प्रायाऽनुयाति मर्यादां मोक्षाय च वधाय च ।। इति वचनानुसारेण सामान्यतो द्वन्द्वजास्त्रयश्च, आगन्तुकेन साकमष्टप्रकारो भवतीति तात्पर्यम् । सामान्यज्वरस्य यावदजी र्णाभावकालस्य तत्तद्विमोचनहेतुकत्वात् । एकैकधातुप्राधान्यं सप्त- * अष्टाङ्गनिदानं I-11. अष्टाङ्गनिदानं II-60-61.

·28 आयुर्वेदसूत्रे । दिनानन्तरं विमुच्यते । पवनपित्तपवनकपद्वन्द्वजानां दश द्वादश दिनानि अवधिः । कफपिनज्वरस्य दिनमवाधः । पवनपित्तपवन- कफयोः दशदिनान्यवधिः। तावन्मात्रण ज्वरो निवर्तते। रसा- दीनां धात्वाकारं चेत् निवृत्तिर्भवति । रसादयो विरसास्सन्तः धातुचराश्चेत् पूर्वोक्तकालाननतिक्रम्य शरीरं विमुञ्चन्तीत्यर्थः । एवं- पवनकफविकारहेतुकरसविर सयाजाताजीर्ण- जन्यामयमांसमंदोधातुचर उभयलक्षणसहितः पवनकफविकारजातज्वरः ॥५७॥ एतस्यापि पूर्वोक्तरीत्या व्याख्यानं कर्तव्यमिति । द्वन्द्वदो- पान्तरमाह-कफपित्तेति । कफपित्तविकारहेतुकरसविरसजाताजीर्णज- न्यामयास्थिमज्जाधातुचराद्यदोषश्चोभयलक्षणयु-- कोरोगः कफपित्तविकारजातज्वरः॥ ५० ॥ तत्तत्कालहेतुकविकारा भवन्तीत्यर्थः । ननु अष्टविधज्वराणां सङ्खयापूरणं, दोषत्रयोत्पादितज्वरास्त्र- यः, तत्तद्वन्द्वदोषजातज्वरास्त्रयः । केवलाजीर्णजातज्वर एकः । सर्वेऽपि ज्वरा रसविरसजाताजीर्णजन्या एव । अजीणाभावज्व- राभावयोः कार्यकारणभावो वक्तुं शक्यते। अजीर्णभावस्य च ज्वरस्य च व्याप्तेदृष्टत्वात् । "नाजीर्णेन विना ज्वरः” इति नियामकशास्त्रस्य विद्यमानत्वात् । तद्वयतिरेकेण आगन्तुकज्वरा- ·प्रथम प्रश्नः 29 भावत्वेन तेन साकं अष्टविधप्रकारत्वं नोपपद्यत इत्यस्वरसा- दाह-मन इति। मनःकामभयभूताभिघातकालहेतूत्पन्नज्वर- स्यान्तर्विदाहश्वासखासमदभ्रममूर्छाच्छद्यतिसार- शोकक्रोधभयगुणास्तन्निवर्तकनिवर्तका आगन्तुक- ज्वराः ॥ ५९॥ तस्मा- मनोऽभिघातज्वरो मानसिकज्वरः। मनोदायसम्पादनमेव तत्र भेषजम् । कामः-यावत्प्रीतिविषयकमनोभावहेतूत्पन्नज्वरः । यावदर्थानभिभूततदन्यानुभवनित्यज्ञानविषयविपरीतशानजन्यज्व- रो भयजातज्वरः । एवं भूतज्वरस्य अभिघातज्वरत्वम् । ते काल- स्वभावजातज्वरा- एव । तादृशज्वरा बहवस्सन्ति । दागन्तुकज्वरस्यापि सन्निधानपूर्वकत्वादष्ट सङ्ख्यापूरणं सूत्रेण कृतमित्यर्थः। तत्र निदानवचनं- वर्षाशरद्वसन्तेषु वाताद्यैः प्राकृतः क्रमात् । वैकृतोऽन्यस्स दुस्साध्यः प्रायश्च प्राकृतोऽनिलात् ॥ वर्षासु मारुतो दुष्टः पित्तश्लेम्मान्वितो ज्वरम् । कुर्यात्पित्तं च शरदि तस्य चानुवलं कफः ॥ तत्प्रकृत्या विसर्गाच्च तत्र नानशनाद्भयम् । कफो वसन्ते तमपि वातपित्तं भवेदनु ॥ बलवत्स्वल्पदोषेषु ज्वरस्साध्योऽनुपद्रवः । सर्वथा विकृतिज्ञाने प्रागसाध्य उदाहृतः ॥* * अष्टाङ्गनिदानं 1150-53.

·30 आयुर्वेदसूत्रे । इत्यष्टविधज्वरलक्षणानि व्यपदिष्टानीत्यर्थः । श्लेष्मपित्तादि- द्वन्द्वज्वररूपदोषाणां एतद्धेतुभूतविरसजन्यरसा रोगा अस्थिम- जाधातुपर्यन्तं उक्तदोषैः साकं दृढतरसञ्चारेण वधोत्पादकलक्ष- णसामग्रीसहितैः दोषाः प्राणहरणं कर्तुं योग्या भवन्तीत्यर्थः । तत्र ग्रहणी यदा अबला भवति तदा रसाः पाके विरसा भूत्वा तत्तद्धेतुकतत्तद्रोगान् कुर्युः । कलाबलाभावकार्यहेत्वनि- मित्तकार्यकारणमेव तत्र भेषजम् । आदोषपचनपर्यन्तं लङ्घनं कामिति आमहेतुककार्याभावहतुजन्यामयानां आमाभावपरिपा- लनं निवर्तकमिति नोपद्यते आमहेतुककार्यभावात् । अत्र कोऽयं नियामक इत्यस्वरसादाह-पवनति । पवनाद्यप्रकोपादग्निबलं पोषयन्क्रियाक्रमः॥६॥ निर्वर्तकैरोषधाद्यैः वातपित्तकफा अप्रकुपिताः भवन्ति । तैरग्निबलं पोषयन् यावत्कर्म विधीयते, स एव क्रिया क्रमः । लङ्घनैः क्षपिते दोषे दीप्तेऽग्नौ लाघवे सति । स्वास्थ्यं क्षुत्तृड्डुचिः पक्तिर्बलमोजश्च जायते । * इति वचनम् । अत्र दोषप्रकोपकार्याभावकर्मकरणं च अग्निप्रज्वल- नकार्यपरिपालनं च क्रियाक्रमो भवति । यदुक्तं तदेव प्रतिपादयति-पथ्येति । पथ्याहोपे क्षीणेऽग्निबले जाते क्षुत्त्यचिश्श- क्तिः बलकालविभागझोवमनविरेकाच्छासखासह- द्रोगविषमज्वरातिसारेभ्योऽभयात्सुखीभवेत्।।६१॥ * अष्टाङ्गचिकित्सा I. 3. बिलकाविभागात्, ·प्रथमघ्रश्न: 31 हितमितपथ्यादनादोषे क्षीणे दोषप्रकोपकार्याभावकरणे त- स्मादग्नेवलं कर्तुं हृढतरसामग्रयां सत्यां श्रुत्तृडुचिश्शक्तिः । धातुक्षमो यदि भवेत्तदनन्तरं वमनविरेककर्मकरणेन श्वासखास- हृद्रोगविषमज्वरेभ्यः भयरहितस्सन् सुखी भवेत् । तस्य चिरा- युष्वं भवतीत्यर्थः । ननु इदमप्यनुपपन्नम् । पथ्यान्नादनात्पूर्णे सति धातवः पु- ष्णन्तीति यत्तदयुक्तम् । अन्नादनस्य च तज्जाताजीर्णस्य च का- र्यकारणभावो वक्तुं शक्यः । तस्मात्सारकिट्टतया पाके कृतका- यकरणेन अनलेन आमाशययोः कार्यकारणभावो वक्तुं शक्य- त्वादित्यत आह-आमेति । आमाशयस्थितं सर्वधातुबलकारकम् ॥६२ ॥ अन्नपानादनाजाताहारो धातून्यथायथं कुर्वन् सन्तर्पयन् सारं विसृज्य तेनामाशयमापूरयति । तेन पूर्णे स धातून्पु. पणातीत्यर्थः । अत्र सूत्रवचनम्- प्रसृष्टें विण्मूत्रे हृदि सुविमले दोषे स्वपथगे। विशुद्ध चोद्गारे क्षुदुपगमने वातेऽनुसरति ॥ तथाग्नावुद्रिक्त विशदकरणे देहे च सुलघौ । प्रयुञ्जीताहारं विधिनियमितः कालस्स हि मतः ॥ * आमाशयातिपूरणायाहारं विधिनियमितं कालहितं प्रयुञ्जीत। ननु षड्रसद्रव्यादनापाके तद्रसान् धातुषु संस्थाप्य धात- वस्तुष्टास्सन्तः तेन विरसद्रवेणामाशयः पूर्यताम् । तावता पाचक. पित्तकलायाः अबलत्वेन कार्यकरत्वासम्भवात् तयोः कार्यका- रणभावः कथं भवेदित्यस्वरसादाह-समानेति । अष्टाङ्गसूत्रं. VIII 55. । '* ·32 आयुर्वेदसूत्रे समानानिलेन तत्स्थान कला ज्वलयन प- चति ॥ ६३॥ समानवायुनाऽनले प्रज्वलिते सति सा कळा सर्व भुक्तं पचति । धातुदेहशोषककार्यस्य च आमाशयस्य च कार्यकारण- भावस्य च वक्तुं सुकरत्वादिति भावः । अत्र सूत्रवचनम्--- समानोऽग्निसमीपस्थकोष्ठे चरति सर्वतः । अनुगृह्णाति पचति विवेचयति मुश्चति ॥ रसे कोष्ठे चरति सति एवमाकारेण कलायाः अबलत्वं स विमोचयेदित्यर्थः। ननु अबलाग्निना आमाशयस्थितमन्नं पक्तुं असामये सति अतस्लमानानिलेन सम्बुक्षयन्तीति यदुक्तं तदसङ्गतं, अत्यशनाजा- ताजर्णिस्यतन्निवर्तकन विना शुद्धसमानानिलेन आमाशयस्थितानं, अनलप्रज्वलनीभूतद्रव्यादनं विना ग्रहणीकलायाः अबलत्वमप- हर्तुं शक्यते । अत आह-दुष्टेति । दुष्टग्रहणी रोगस्य कारिका ॥६॥ प्रत्युत ग्रहणीकला दुष्टा सती रोगकारिका भवतीत्यर्थः । आमेनान्नेन दुष्टेन तदेवाविश्य कुर्वते । विष्टम्भयन्तोऽलसकं च्यावयन्तो विषूचिकाम् ॥ इति सूत्रवचनम् । विरुद्धान्नादनेन ग्रहणोकला दुष्टा सती भुक्तानं सङ्गाह्यधातुपोषणं कर्तुमसमर्था । ग्रहणीकलाया भाव्य- कार्यस्य अजर्णिजातामयस्य च हेतुमत्तया कार्यकारणभावत्वन दुष्टग्रहण्या रोगकारकत्वं सिद्धामित्यर्थः । तत्स्थं. पा. + अष्टा सूत्रं. XII 8. सूत्र. VIII. 5.

·LA प्रथमप्रश्न: 33 ननु मन्दानलप्रज्वलन जठरानलेन भवितव्यम् । अत्र बहि- रनलस्यायोग्यत्वात् समानानिलेन भवितव्यमभिव्यञ्जनमिति यत्त- केवलं निवर्तकद्रव्यादनं विना न समर्थोऽयमिति मत्वा निव- तकद्रव्यमाह-द्रवति । द्रवद्रव्यैविभजन्कालादन्नं प्राणानिलेन कोष्ठ गतं समानानिलेन तत्स्था कला ज्वलयन्ती पचति ।। ६५॥ , - वस्तुतस्तु द्रवद्रव्यैस्साकं योऽनमात्री स व्यञ्जानानि द्रवी- भूतानि कृत्वा भुनक्ति । तद्भुक्तानं अग्निसमीपस्थितसमानानिलेन पक्तुं प्रज्वलितेन सारकिट्टतया विभजतानं हृद्तं सत् प्राणा- निलेन आहारकोष्ठं गतं करोति, तदनन्तरं नाभिप्रदेशगतं कार- यति । तस्मात्सा कला अतिप्रज्वलिता सती धातुपोषकगुणं न धत्ते। प्रत्युत धातुशोषणं च करोति । ग्रहणीकला अति- प्रज्वलिता सती धातुदूषणं करोति । तस्मात्सा कला दाहा- वशेषं पचति । धातुक्षयकारिकाऽपि भवति । एवमाशयांश्च प. चेत् । तदप्यजीर्णमिति व्यवहरति । तेन धातुपोषकत्वस्य पतितत्वात् तत्पचनं अनग्निकृतीमिति यत्तन्न रोचत इत्यर्थः । अत्र वचनं- चयादीन् यान्ति सद्योऽपि दोषाः कायेऽपि वा न वा। व्याप्नोति सहसा देहमापादतलमस्तकम् ॥ निवर्तते तु कुपितो मलोऽल्पाल्पं जलोधवत् । नानारूपैरसंख्येयैः विकाराः कुपिता मलाः।. नापयन्ति तनुं तस्मात्तद्धत्वाकृति साधनम् ॥ * अष्ठाङ्ग सूत्रम् XII-28-30 AYURVEDA, 5 ·34 आयुर्वेदसूत्रे ननु द्रवद्रव्यादनेन यावद्धातुतृप्ति भोजनं कृतं चेत् पञ्च- विधपाचकपित्तमध्ये अत्यग्निना पचति चेत् तत्पाचितानं धातु- प्रदं न भवति । तत्सावशेषपचनमपि न क्रियते । तस्मादाशया रिक्तीभृतास्सन्तः तद्वदजीर्णवदन्नप्रकोपं कुर्वन्तीत्यस्वरसादाह- रिक्त इति । रिक्ते वायुः प्रकुप्यते ॥ ६६ ॥ तत्र सूत्रवचनं- बलवत्यबलात्वनमाममेव विमुञ्चति । ग्रहण्या बलमग्निहि स चाऽपि ग्रहणीबलः ॥ * दूषितेऽनावतो दुष्टा ग्रहणी रोगकारणा। यदन्नं देहधात्वोजोबलवर्णादिपोषणम् ॥ इति शारीरवचनम् । अत्यग्निना द्रवीभूतत्वेन कालादन- मपि सावशेषाभावपचनात् आशया रिक्तीभूताः । तेष्वाशयेषु वायुः प्रवर्धते । अनिलस्य रूक्षगुणवव्यत्वात् । आशये रिक्त सात वायुः प्रकुप्यत इत्यर्थः । तत्र रूक्षो लघुस्सितः खरस्सू- क्ष्मश्चलोऽनिलः । अग्निप्रज्वलनहेतुभूतेन्धनसंयोगे सति ज्वलनं भवेत् । आशयानां रिक्तीभूतत्वेन अनलस्य ज्वलनहेतुकद्रव- द्रव्याभावेन ग्रहणीकलायाः स्वप्रज्वलनगुणवत्त्वेन स्थातुमश- क्यत्वादित्यस्वरसादाह-अनलेति । अनलोऽल्पो भवति ॥६७ ॥ वस्तुतस्तु इदमप्यनुपपन्नं, आमाशये रिक्त सति पवन- प्रकोपकार्य प्रति हेतोरदृष्टत्वात् । अनामयकार्यकारणत्वं अना- * अष्टाङ्ग शरीर III-52-53. + अष्टाङ्ग शारीर III-52-54.

·प्रथमप्रश्नः मपालनत्वम् । तस्यारोगहेतुकत्वात् । 'रिक्ते वायुः प्रकुप्यते' इत्येतत्सूत्रं व्यर्थ स्यात् । ग्रहणीकलायाः समानानिलसमी- पस्थितत्वेन ज्वलनहेतुकसामग्रीसत्वात् । 'अनलोऽल्पो भवति' इति सूत्रमपि व्यर्थ स्यादिति चेत्, पञ्चाणोपकारकास्नग्रहणा- होषोपकारकाः। मलमूत्राधिकमपि विशेषतः । आशये रिक्त सति पवनप्रकोपहेतुत्वं यत्र दृश्यते तत्रायं नियमः-मलमूत्र- निरोधनाजातामये दृष्टे सति तन्निवर्तकद्रव्येण रेचिते तेन रिक्तीकृताशये यत्र पवनप्रकोपहेतुत्वं तत्र त श्यत इति तात्प- र्यम् , तस्य दृष्टत्वात् । आमाशयस्य रिक्ततया कक्षता वातस्य। रूक्षगुणत्वं प्रथमत उपात्तं विरुद्धरसादनाजाताजीर्णगुणहिताम- येन सारकिट्टतया अविभज्य पचनात् मलमूत्रादिकं द्रवीभूत. मप्रकृतमिति प्रतिभाति । तत्र सिद्धकलायाः अज्वलितत्वाजा- तानलपचनात् जातामये इष्टे सति तद्विरुद्धचलकृताशयस्य रिक्ततया दोषप्रकोपहेतुकत्वं स्यात् । तस्मात् 'रिक्त वायुः प्रकुप्यते' इति सूत्रं सम्यक्प्रतिपादितमित्यर्थः । अजीर्णजाता- मये आमाशयरिक्तत्वाजातानलप्रकोपस्य च सन्धुक्षणावश्यक- त्वेन आदौ पवनप्रकोपरहितकार्यस्य कारणीभूतरसद्रव्यं व्या- चष्टे-मधुरीति। मधुरीभूताभ्यवहृतान्नं पवनप्रकोपहारकम ॥६६॥ तत्स्वभावसिद्धमधुररसेन तत्तद्दव्यकर्मोपाधिना अनिल- प्रकोपाभावकार्यस्य यन्निवर्तकं मधुरीभूतं कृत्वा तावद्भुक्ताचे पवनप्रकोपं हरतीति हारकम् । आमाशयरिक्तताकायें सत्स्था- नप्रकोपे सति यावद्भुक्तानं पक्तुं अग्नेरनवकाशात् तन्निवर्तक- ·36 आयुर्वेदसूत्रे 'स्वादुरसवद्दव्यमद्यात्प्रथमतः अश्नीयादित्यर्थः । तद्वदन्त्यमधुरी- भूतद्रव्यमानलप्रकोपहारकमित्यर्थः। तत्र त्रिधा विपाको द्रव्यस्य स्वाद्वम्लकटुकात्मकः।* एतद्वचनानुसारेण पाके मधुरीभूतद्रव्यं दोषनिवर्तकम्, उत स्वतस्स्थितस्वादुरसवव्यं वा । नाद्यः, सकलद्रव्याणि पाके त्रिधा विकारीकोते । तन्निवर्तकद्रव्यमस्तीति नियामका- भावात् । नान्त्यः, स्वादुरसवहव्यं सकल दोषान्हरतीति । तत्र वचन- तक्राद्या मारुतं नन्ति त्रयस्तिक्तादयः कफम् । कषायतिक्तमधुराः पित्तमन्ये तु कुर्वते ।। एतद्वचनानुसारेण एकस्येव नियामकत्वं भवतीति अवच्छेद- कत्वाभावात् । तस्मादेतदैक्यामीति तन्न । मधुरीभूतव्यञ्ज- नैस्साकं प्रथमतोऽन्नमश्नुयात् । तत् हृद्तमम्लीभूतं भवेत् । तदा हृदयं प्रविश्य ततः पक्वाशयगतं भवेत् । ततः कटु- रसो भूत्वा पच्यते । तस्मान्मधुरीभूतद्रव्यं..........भवति, त- त्पवनप्रकोपमपहरतीति मत्वा तस्मादेतत्सूत्रं सार्थकमित्यर्थः । आमाशयरिक्तत्वमेव पवनप्रकोपहेतुकं, पित्तप्रकोपकार्यस्य च हेतोरदृष्टत्वात् । अहरहर्भुक्तानं पच्यमानं सत् दोषत्रयनिवर्त- कत्वेन घातून् पोषयतीति वक्तव्यम् । तत्र पित्तप्रकोपकार्यस्य च हेतोरदृष्टत्वात् अहरहर्भुक्तानं पच्यमानं सत् दोषत्रयनिव- -र्तनं करोतीति वक्तव्यम् । तत्र पित्तप्रकोपकार्यस्य च तद्धेतो- रदृष्टत्वात् । कार्यज्ञानस्य कारणज्ञानेन विनाप्रसक्तरित्यस्वर- -सादाह-हृद्गतेति। * अष्टांग सूत्र. I-17. + अष्टांग सूत्र. I-15.

·प्रथमप्रश्नः 37 हृद्गतकफप्लुतान्नमम्लीभूतं पित्तप्रकोपनाश- कम् ॥ ६९ ॥ अस्यार्थः-आमाशयस्य पवनप्रकोपहेतुत्वं प्रतिपादितम् । पित्तप्रकोपस्याजीर्णोत्पत्तिकारणत्वं वक्तुं शक्यत्वात्, तत्का- र्यस्य च हेतोरदृष्टत्वात् इत्यस्वरसं मनसि निधाय कैश्चिया- ख्यानं क्रियत इत्यस्वरसान्तरमाह-हृदिति । अस्यार्थः-मधुरीभूतार्थान् भुक्तवतः उदानानिलेन कण्ठं प्रविशत्तत् हृद्भतं सत् कफप्लुतं संसर्गदोषवशात् अम्लीभूतं भवति । स रसः पित्तप्रकोपं करोति । अत्र सूत्रं- आम्लोऽग्निदीप्तिकृत्निग्धः हृद्यः पाचनरोचनः । उष्णवीर्यो हिमस्पर्शः प्रीणनो भेदनो लघुः। करोति कफपित्तात्रं मूढवातानुलोमनम् * ॥ एतद्वचनानुसारेण पित्तप्रकोपहेतोरदर्शनात् पित्तनिवर्तकः स्वा- दुरसः पित्तप्रकोपं हरतीत्यर्थः । तत्र सूत्रवचनं- "तकाद्या मारुतं नन्ति" इति प्रतिपादितम् । एतद्वचनानुसारेण स्वादुरसस्य पित्तप्रकोपराहित्यजनकत्वं प्रति- पादितम् । एतत्सूत्रवचनद्वयस्यार्थस्सुबोध' इत्यर्थः । ननु दोषप्रकोपनिवर्तनद्वारा धातून्पुष्णन्तौ स्वाद्वम्लरसौ पवनप्रकोपं कुरुतः । तस्मात्तनिवर्तको न भवेदित्यस्वरसाहाह मधुरेति। मधुराम्लरसौ कफकरौ ॥ ७० ॥ मधुररसश्चाम्लरसश्चोभयमपि कफप्रकोपं दत्ते । मधुर- रसः पवनपित्तनिवर्तकरसः तत्तहव्यं भूत्वाऽन्तः प्रविशति । * अष्टाङ्ग सूत्र x-10-11.

·38 आयुर्वेदसूत्रे तस्य तन्निवर्तनमेव पुरुषार्थः। तत्कफहेतुकमित्युच्यते । तिक्तो. षणकषायरसाः कफनिवर्तकाः । रसादिषट्कस्य दोषनिवर्त- कत्वम् । रसादिषु स्वाद्वम्लरसौ बातपित्तप्रकोपहेतू भवतः । तयोरेव हि ष्यत् कफकारका इति । स च स्वादुरस औपा- धिकरसोऽम्लरस उभावपि पवनपित्तप्रकोपकारको । प्रत्युत पव- नप्रकोपस्यापि हेतू भवतः । कथं कफनिवर्तको भवतः इत्यस्व- रसादाह-हदिति। हृचुघताहारमनलशोषितमामाशयस्थ कर्फ हरति ॥ ७१ ॥ प्राशिताहारमनलशोषितमामाशस्थं कर्फ हरति । तदेवानं प्राशितं यथाक्रममाशयादिषु स्थित्वा सारकिट्टादिविभजनं कुर्वत् यदन्नं पचति आमाशयस्थं सत् तदेव कटुरसो भवति। तत्र सूत्रवचनं- त्रिधा विपाको द्रव्यस्य स्वाद्वम्लकटुकात्मकः ।* एतवचनानुसारेण स्वभावतस्स्वादुरसोऽपि औपाधिकाम्लरसो भूत्वा पित्तमपि जनयति । तदनन्तरं अम्लरसस्य कार्यकारित्वं वक्तव्यम् । आमाशयस्थितस्सन् कटुरसो भूत्वा कफनिवर्तको भवतीत्यर्थः । कटुरसस्य च कफनिवर्तकत्वं सुप्रसिद्धमिति भावः। - उद्वेजयति जिह्वाग्रं कुर्वैश्चिमिचिमां कटुः । नावयत्याक्षिनासास्यं कपोलौ दहतीव च ॥1 ननु एकमेव द्रव्यं त्रिधा विभजनं करोतीति सूत्रे प्रति- पादितमित्युक्तम् , तञ्चिन्त्यम् । आदौ स्वादुरसस्यैव कार्यका- * अष्टाङ्ग सूत्र I-17. + भधाङ्ग सूत्रं X-5.

·प्रथमप्रश्न: ४ । रित्वं च वक्तव्यम् । तदनन्तरमम्लरसस्य कार्यकारित्वं वक्त- व्यम् । कटुरसस्यापि तथा कार्यकारित्वभजनात्। तस्मात्स्वा- द्वम्लकटुरसानामेव दोषसाम्यं प्रतिपादितम्, नैव रोगमात्र- निवर्तकसामग्री प्रातिपादिता इति । तत्र सूत्रवचनम् । रोगस्तु दोषवैषम्यं दोषसाम्यमरोगता। * एतद्वचनमत्र प्रमाणामति त्रयाणां दोषाणां समता या सामग्री दृश्यते सा सामग्री त्रिभिरेव कार्या। तथा सति तदितररसानां का गति- रित्याशयं मनसि निधाय तञ्चिन्त्यमित्युक्तम् । तत्र शारीरवचनं- भादौ षड्रसमुत्पन्नं मधुरीभूतमीरयेत् । फेनीभूतं कर्फ यातं विदाहादम्लतां ततः ॥ पित्तमामाशयात् कुर्याञ्चयवमानं च्युतं पुनः । अग्निना शोषितं पक्वं पिण्डितं कटुमारुतम् ।। एकरसवद्दव्यमेव पाके त्रिधा विभजनं करोतीत्यर्थः। सर्वधातु- पचनं हरतां वातपित्तकफदोषाणां अविकारकगति प्रापयितुं तत्र भोज्यद्रव्यादनं, तेषां बहुरसात्मकत्वात् । ते रसाः तत्त- द्विधिचोदितफलानि प्रयच्छन्तीति यान् रसान् यो भोक्तमुप- लभते तेन उपलभ्यमानरसं तदनुभववशात् फलं प्रदीयते इति रसान् विद्यात् । तस्माद्वहुरसद्व्यादनादेव तत्तद्विधिचोदित- फलं प्राप्यत इत्यस्वरसादाह-स्वाद्विति । स्वादम्लकटुकाः पाक्या रसा यथा समदोषा यथायथं योगफलदायकाः ॥ ७२ ॥ सर्वे रसाः पाकेन स्वाद्वम्लकटुका भूत्वा यथार्थस्थिता रसा एव तत्तत्फलदायका इति । समाधत्ते-य इति । * अष्टाङ्ग सूत्रं. I. 19. १अष्टाङ्ग. शारीर. III. 57-58.

·40 ताधिकव्यञ्जनानं भोक्तुमिच्छतश्शरीरस्य अब्भूताधिकवृद्धिं क- तस्मात् रसादीमां कार्यकारणभावः किसासीदित्यत आह-रसेति । वतीत्यर्थः । “रसो घसृक्,” रसो वै सः" । तस्माद्रसासृजो- आयुर्वेदसूत्रे ये रसास्तद्धेतुभूतास्तदुद्भूतजातानलास्तदुद्भूत- धातुपोषकाः ॥ ७३ ॥ अस्यार्थः-त तुकार्यहेतुभूतास्तद्धेतुभूताः इति । तत्तदु- द्तरसादनकार्यजातानलत्वं पाचकपित्तमेव । अनलपाचितरसाः तत्तद्भूतहितधातुपोषणं कुर्वन्तीत्येतत्सूत्रार्थः । तत्र वचनं- भौमाप्याग्नेयवायव्याः पञ्चोष्माणस्सनाभसाः । पञ्चाहारगुणान्स्वान्स्वान्पार्थिवादीन्पचन्त्यनु ॥ यथास्वं ते च पुष्णन्ति पक्वा भूतगुणान्पृथक् । पार्थिवाः पार्थिवानेव शेषाश्शेषांश्च देहगान् ॥ * सर्वशरिवव्यं पञ्चभूतात्मकमिति तत्पार्थिवभूताधिकं व्यञ्ज- नानं भोक्तुमिच्छतश्शरीरस्य पार्थिववायवं पुपोषति । अभ- गोत । एवं वह्निभूताधिकव्यञ्जनान्नं भोक्तुमिच्छतश्शरीरस्य वह्विभूतावश्ववृद्धिं करोति । एवमनिलस्य च । एवं नाभसोऽ- प्यभिवृद्धिं करोतीत्यर्थः । यद्यद्दव्यान्वितो रसस्तत्तद्दव्यगुणप्रदः। पञ्चभूताधिकद्रव्येभ्यः तत्तहव्याभिव्यञ्जनावयवा अभिवर्धन्ते । रसाद्रक्तम् ।। ७४ ॥ रक्तधातुजनकरसामृगभि वधर्ककार्यस्य कषायरसो हेतुर्भ- रेक्येन षड्रसास्सप्तधातुपोषका इति । तत्र शारीरवचनं- *अष्टाङ्ग शारीर. III.59-60.

·प्रथर्मप्रश्न: 41 रसाद्रक्तं ततो मांसं मांसान्मेदस्ततोऽस्थि च। अस्नो मजा ततश्शुक्रं शुक्राद्गर्भः प्रजायते ॥ * एवं सप्तधातूनां रसादीनां षण्णां च कार्यकारणभावोऽस्ती- ति ज्ञाप्यते । रसवव्यं रक्तधातुजनकं भवतु, कषायरसो रक्तधातुजनक इत्यत्र कोऽयं नियमः? दोषादीनामरोगकार्यका- रणत्वं प्रतिपादितम् । तेषां परंपरया धातुपोषणद्वारा धातुज- नकत्वं च विवक्षितम् । दोषधातुविकाराभावस्य रसादीनां च कार्यकारणभावे ज्ञाते सति देहारोग्यकार्यस्य रसानामेव सत्त्वे सुप्र- सिद्धिरिति भावः । कषायरसान्नादनात् रसासृग्धातुरेधते । ऊषणरसो मांसधातुप्रवर्धकरक्तधातून्सम्पोभ्य हेतुर्भवतीत्यर्थः । + रसाद्रक्तं, तस्मान्मासं, मांसान्मेदः, मेदसोस्थि, अस्थ्यो मजा, मजातश्शुक्लं, शुक्लागर्भो भवति । अब्भूतोद्भवस्वादुर- सरशुक्लधातुपोषकः । तद्विरसस्तनाशको भवति । पृथिव्युद्भ- वो रसो मज्जाधातुपोषको भवति । तद्विरसस्तनाशको भवति । तेजोभूगोद्भवोषणरसः अस्थिधातुपोषकः । तद्वि- रसस्तनाशको भवति । लवणमूषणरसभेदः । पवनभूतोद्भवस्ति- क्तरसः मांसमेदोभिवर्धकः, मेदसोऽपि मांसरूपत्वात् अभे- दोऽत्र विवक्षितः । गगनभूतोद्भवकषायरसः रसामुग्धातुप्रदः रसासृजारेकधातुरूपत्वात् । तस्माच्छरीरं पाञ्चभौतिकमिति व्यपदिशति-पञ्चेति । पञ्चभूतात्मकं शरीरम् ॥ ७५॥ * अष्टाङ्गशारीर. III.-62. + क्वचित्सूत्रपठे रसाद्रक्तं इत्यनन्तरं 'रक्तान्मासं, मांसादस्थि, अस्थ्नो मजा, मजातशुक्लं, शुक्लागर्भो भवाति' इत्यधिकं दृश्यते । तचैतद्भाष्यानुगणम्. AYURVEDA. । 6 ·42 आयुर्वेदसूत्रे पृथग्व्यवस्थिताः पञ्चभूताः अस्मिन् शरीरे नोपपद्यन्ते देहस्य दोषधातुमलाशयात्मकत्वात् । एकैकस्य महाद्रव्यत्वात् संसृष्टेरभावात् । एकैकस्य च नांशतस्संसृष्टिः । तेषां विभजनं कर्तुमशक्यत्वात् । एकैकशरीरे तत्तल्लक्षणसहितद्रव्योपलब्धेर- भावात् । तस्मात्पञ्चभूतात्मकं शरीरामिति वचनं न क्षोदक्षम- मित्याशयं मनसि निधाय आदौ गगनभूतस्य तत्संमृष्टिलक्षणं तत्कार्य च व्यपदिशति-श्रोत्रेति । श्रोत्रान्तस्स्थितशब्दगुणकबोधकसिराभ्यां श्रू- यते ॥७६॥ अस्यार्थ:-अन्तस्तिष्ठत इत्यन्तस्थितौ। तयोरन्तरिस्थतयोः शब्दो गुणो ययोस्तौ शब्दगुणको। बहुव्रीहौ कप्रत्ययः । उप- स्थितयोग्यविषयस्य बोधिकाभ्यां सिराभ्यां श्रूयते। तत्र शारीर- वचनम्- षडङ्गमङ्गं प्रत्यङ्गं तस्याक्षिहृदयादिकम् । शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धः क्रमागुणाः । खानिलाग्नयन्भुवामेकगुणवृद्धयन्वयः परे । * एकादशगुणवद्रव्यं शरीरेऽन्वेति । गन्धवद्गुणभूतो नासिका- यामुपलभ्यते। अब्भूतगुणलक्षणस्य जिह्वायामुपलब्धिः । तैजसगु- णवद्रव्यं अक्ष्णोः प्रतिभाति । तत्र रूपोपलंभकज्ञानं प्रमाणम् । पवनद्रव्यं स्पर्शगुणम् । शब्दगुणवदाकाशद्रव्यम् । कर्णशष्कुल्य- वच्छिन्नाकाशे शब्दोपलम्भकत्वात् । तस्मात्पञ्चभूतात्मकं शरीर- मिति वाक्यं सुप्रसिद्धम् । शब्दगुणवानाकाश इत्याकाशस्य अष्टाङ्गशारीर. III,--1-2 ·43 प्रथमप्रश्नः । लक्षणं प्रसिद्धमित्यर्थः । श्रोत्रान्तस्स्थितसिराभ्यां श्रूयते शब्दः। तावत आकाशस्य शरीरात्मकत्वं कथं सङ्गच्छते? 'यत्सत्वे यत्सत्वम् । यदभावे यदभावः' इति न्यायेन शब्दग्राहकप्रती- तशब्दग्रहणं अन्वयव्यातिरेकाभ्यां देहस्याकाशात्मकत्वं न साध- यति । तस्मात्पञ्चभूतात्मकं शर रामति वचनस्य यदूषण दत्तं तदपरिहार्य भवेदित्यस्वरसादाह-शब्द इति । शब्दगुणक आकाशः ॥ ७७ ॥ शब्दो गुणो यस्य स शब्दगुणद्रव्यमाकाशः । बहुव्रीही कप्रत्ययः । आकाशस्य शब्दगुणकत्वात् । द्रव्यान्तरस्पर्श सति तद्विषयकज्ञानं जायते । तदन्यथानुपपत्तथा तद्व्यापकत्वं वायोः प्रततिम्। (आकाशवनिर्गुणद्रव्यप्रतीतत्वात्) स्पर्शेकवेद्यत्वं वायोः प्रतीयते, स्पर्शगुणवान्वायुः इत्युपलम्भकत्वात् । स्पर्शों गुणो यस्य स स्पर्शगुणवान् । द्रव्यान्तरसंसर्गे सति तद्विषयकज्ञानं जायते । तद्वयतिरिक्तेन्द्रियाणां अविषयत्वे सति तद्विषयकत्वात् । तदधीनज्ञानविषयकज्ञानं त्वगिन्द्रियज्ञानविषयकज्ञानपवनस्य एक- देशशरीरव्यापकत्वं सुप्रसिद्धम् । रसासृग्धातुजन्यां त्वक् । तद- न्यधात्वनाधारभूतत्वचः श्वासोच्छासरूप सरूपपवनाधारकत्वं प्रतिपा- द्यते-रसेति। रसासृग्धातुजन्या त्वक् श्वासोच्छवासवहा ॥ सप्तधातुत्वगावृतानिलो वियज्जातः ॥ ७९ ॥ उभयोरपि धातुत्वग्व्याप्यकार्य प्रति एकशरीरस्य कार्य- कारणत्वं भवति । एतावता त्वयात्रस्य रसासृग्यातुजन्यत्वं सर्व- जातिशरीरत्वचां व्याप्यत्वं प्रत्यपादीत्यर्थः । स वायुराकाशजन्यः, ·आयुर्वेदसूत्रे आकाशाद्वायुः” इति प्रमासिद्धत्वात् । ननु देहस्य अनिलधा- रणत्वं दाहप्रतिबन्धकेऽसति अनलधारणत्वं च वक्तव्यम् । अन्य- था वहति नभोनिलवत् । अनिल शरणायोग्यत्वात् । जठराग्नेरन्न- पचनकार्यस्य दाहप्रतिवन्धकाभावकार्यत्वेनाइष्टत्वात् इति न वक्त- व्यम्, कुण्डलीगतपित्तस्य अनलवत्कार्यकर्मकरणोपयोगिकत्वात् । तत्पाचककर्म ग्रहणीकला पचनरूपकार्य करोति । तस्मादनला- त्मकं शरीरमिति वक्तमयोग्यत्वादित्यस्वरसादाह-पडिति । षट्पञ्चाशात्सरावृताक्षिगतानलः पञ्चरूपोपप- नमाहारं पचन अनिलजातानलस्स्वगतार्थ पश्य- ति ॥८०॥ अस्यार्थ:- षट्पञ्चाशत्सि राते आक्षिणी ययोस्तयोगतानलः तैजस- रूपाग्निः ज्वलहव्यसिरावृतनेत्रगोलमध्यस्थितत्वात्ज्वालावृतद्रव्या वयवानां दहनप्रतिबन्धकत्वं सम्पाद्य सोऽनलः भुक्तानपचनार्थ ग्रहणीकला भूत्वा शरीरं व्याप्य तिष्ठति । अतिदूरस्थ- माप तरलजातीयद्रव्यं विषयीकरोति । तस्मान्नेत्रगोलमध्यस्थि- तस्सन् यः पश्यति स एवानललर्वशरीरव्यापकः । अनिलजा- तानलः स्वगतार्थ अनिलजातानलद्रव्यं दूरस्थमपि विषयीक- रोति । अतिदूरस्थोऽप्यनिलश्चक्षुषा विषयो गृह्यते । कुण्ड ीगत- पित्तं तु सर्वभुक्तानपचनार्थम् । तस्याः कुण्डल्या देवतारूप- त्वात् । तत्पित्तमपि तैजसवद्भवति। चक्षुर्गोचरार्थ चक्षुर्गततै- जसं दूरस्थितमप्यर्थः विषयांकरोति। सा कला सर्व पक्तुं यो- ग्या भवतीत्यर्थः ।

·45 प्रथमप्रश्नः रसादिभेदविभजनार्थ रसनेन्द्रियप्रकल्पनम् । तदुद्भूतद्रव्य तद्विभजनार्थम् । तदुद्भतव्यतिरिक्तस्य तेन ग्रहीतुमशक्यत्वात्, इ. त्याशयं मनसि निधाय रसनेन्द्रियस्वरूपं विवृणोति- लालति । लालारूपो रसादिभेदान्विभजन जिह्वया रसं गृह्णाति ॥ ८ ॥ लालारूपरसः जिह्वाग्रवर्ती पदार्थान्गृह्णाति । भुक्तानाविभ- जनं च करोतीत्यर्थः । ननु रसादिविभजनं ग्रहणीकला अदुष्टा सती करोतीति सर्व विधिवत्प्रतीयते । सा अदुष्टा सत्यपि तद्विभजनशानं नानु- भूयते, तद्विभजनशानस्य जठराग्नेश्च कार्यकारणभावो गृह्यते चेत् जिह्वाग्रस्थितलालाजलस्य कार्यकारणभावः कथं गृह्यते? तद्भेदविभजनस्य अन्यथा सिद्धत्वात् । तस्मादनन्योद्भूतात्मकत्वं नोपलभ्यते इत्यस्वरसादाह - जिह्वति । जिह्वासंस्थितद्विसिराधारसर्वरसाभिज्ञा ॥२॥ अनलजाताब्लालारूपरसनेन्द्रियस्य रसस्पर्शमात्रेण तत्त. द्वयञ्जनं कृत्वा रसादयोऽनुभूयन्ते । अन्वयव्यतिरेकप्रमाणसिद्ध- त्वात् । द्विासराधारकत्वं सर्वरसाभिनत्वं अनलजन्यत्वं चैत- स्यैव प्रतीयते नान्यस्येत्यर्थः । पृथिवीलक्षणं गन्धवत्त्वम् । गन्ध- वती पृथिवी सर्वशरीरगन्धोपलंभिका भवति । शरीरं पार्थिवं गन्धगुणस्योपलक्ष्यमानत्वात्, यन्नैवं, तन्नैवं यथा वायव्यशरीरम् । यथेति वायुलोकनिवासिनां दृष्टान्तः शरीरस्य पार्थिवावयवत्वेन सर्वगन्ध उपलभ्यते । तस्मान्न पञ्चभूता. त्मकं शरीरमित्यस्वरसादाह- चतुरिति । । अस्य तु ·46 आयुर्वेदसूत्रे । चतुर्विंशतिसिरा नासिकाग्रगतोद्भवा पृथिवी चतुर्विंशतितत्वबोधिका ॥ ८३ ।। सर्वाणि तत्वानि नासाग्रे प्रतिभान्ति । तस्मात्पार्थिवावयवि शरीरं कथं स्यादित्यस्वरसादाह-यत्सिरेति । यत्सिरावृतं शरीरम् । अन्नाद्भूतानि जायन्ते, जातन्यन्नेन वर्धन्ते, अद्यतेऽत्ति च भूतानि, तस्मादन्नं तदुच्यते ॥ ८४ ॥ सर्वाणि शरीराणि पार्थिवानि । तदितराः आपो ह्यनयनिला- काशाः तत्कार्योंपलम्भकमात्रचरितार्थत्वात् । अतोऽन्यावयवं श- रीरं स्यादित्याशङ्कते- नासिकेति। नासिकाधिक्यविकारभूताः नासाग्रे प्रतीयन्ते।। तत्तनिष्ठगुणानि तानि चतुर्विंशतितत्वरूपगुणानि चतुर्व- शतिसिराधारकानि । सर्वेऽवयवा गन्धवद्गणभूयिष्ठाः । तस्मात् शरीरं पार्थिवमिति सर्वजनसिद्धमिति एतत्सिरावृतं शरीरमिति वक्तुं शक्यते । दोषधातुमलाशयात्मकं तत्सर्व गन्धोपलब्धिज्ञा-' नपूर्वकं पञ्चभूतात्मकं शरीरमिति सूत्रं न क्षम, तदेहातिरिक्त- देशस्थितं शरीरं समवेत्य तिष्ठतीति नोपयुक्तम् । किं च द्भतानि जायन्ते" इति वचनमपि नोपपद्यते, सर्वेषां सर्वका- लेऽपि प्रजोत्पत्तिरेव स्यात् इति चेन्न । अन्नादन सामग्रया सर्वदोषस्थितत्वात्ताहशं कार्य नोपपद्यते इति । किन्तु अदृष्ट- द्वारा स्त्रीपुंसयोगे सति प्रजाः प्रजायन्ते । तस्माच्छररािन्तास्थित- सप्तधातूनां मातृजात्रयः पितृजाश्च त्रयः । उभयमेलनं योनिः । अन्ना- ·47 प्रथमप्रश्न: शुक्लशोणितसन्निपातो योनिारित्यत्र पितृशुक्लसान्निपात्यम् । एत- च्छुक्लमहिम्ना अनेकेषां समाहारे सति सन्निपातः। पितृजश्शु- क्लसन्निपातः । एकरसश्चरमधातुः । बहुवचनं नोपपद्यत इति पितृ अस्थिमज्जाशुक्लधातुसान्निपात्यं योनेर्लक्षणम् । एवं मातृ- जानि रक्तमांसमेदांसि । एषां सान्निपात्यं योनिः। तस्मात् स्त्री- पुरुषयोस्संयोगे सति सप्तधातूत्पादकसामग्रीसन्निपात एव योनि- रिति व्यपदेशः । रक्तामत्यत्र रसासृजोरैक्यं, तदेकधातुरि- ति पूर्वमेव प्रतिपादितम् । इति मातृजाश्चत्वारो धातवः पितृ- जाश्च त्रयः । उभयोर्धात्वोमेलन योनिरिति समाधत्ते-मातृजमिति॥ मातृजं रक्तमांसमेदः, पितृ मज्जास्थिरेतः, सत्वरजस्तमोगुणात्मकं शरीरम् ॥ ६॥ स्त्रीणां चत्वारो धातवः । पुंसां त्रयो धातवः । न्यूनाधिक मात्रसंयोगवशात् स्त्रीपूर्वकमेव प्रथममुक्तरवात् । तस्मात् स्त्रीपुं- सयोर्मेलनम् । तत्र वदन्ति- 'मातापितरौ पितरौ जगतः पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरौ, स्त्रीपुसावात्मभागौ तेभिन्नमूर्तेस्सिसृक्षया । प्रसूतिकाले सर्वस्य तावेव पितरौ स्मृतौ ॥ मातापितृभ्यामन्यतरस्य बहुवचनेन प्रतिपादनम् । तस्मा- दुभयोर्धातुमेलनरूपं योनिरित्यर्थः । जगदुत्पत्तौ योनिरेव कार- णमिति झापनार्थ च स्त्रीधातवश्चत्वार इति । पितुरपि मातुरपि बंडुकारणीभूता जगदुत्पत्तिहेतुः प्रकृतिरेव । तस्याः महत्', महतोऽहंकारः, अहंकारात्पञ्च तन्मात्राणि" इति श्रुतेर्विद्य- मानत्वात् सर्वश्रेष्ठा माता प्रथमत उपात्ता । तत्र शारीरवचन- - " प्रकृतेः ·48 आयुर्वेदसूत्रे बीजात्मकैर्महाभूतैस्सूक्ष्मैस्सत्वानुगैश्च सः । मातुश्चाहाररसजैः क्रमाकुक्षौ विवर्धते * ॥ ननु मातृधातवश्चत्वारः । पितृजाश्च त्रयः। तावन्मात्रेण शरीरोत्पत्तिः प्रतिपादिता। इतः परं सत्वरजस्तमोगुणानां कस्य द्रव्यस्य गुणित्वम् ? । तथासति गुणगुणिनोः कार्यकारणभावो वक्तुं शक्यते । तेषां गुणिरूपद्रव्यादर्शनात् न गुणिनमन्तरण गुणास्सन्ति । तस्मात् सत्वरजस्तमोगुणात्मकं शरीरमिति सूत्र- स्यैकदेश व्यर्थ स्यादित्यस्वरसादाह-आयुरिति । आयुरारोग्यतेजोबलशुद्धादि वपुस्सत्वगुणो- त्पादकम् ॥८॥ सत्वगुणस्यैतादृशलक्षणानि सन्तीति प्रतिपादितम् । ननु गुणाश्रयो द्रव्यामिति गुणाश्रयत्वं द्रव्यस्य । पञ्चभूतानां गुणाः । इति ते तत्तद्रव्यनिष्ठास्सन्ति । अतस्ते पृथव्यवस्थिताः। अत एतेषां सत्वरजस्तमोगुणानामेते एतस्थ द्रव्यस्येति व्यपदिशेत् । तेषां गन्धादीनां गन्धरसरूपस्पर्शशब्दाः पञ्चभूतानां एकैकशोऽ- वच्छेदकाः । गुणत्रयस्य तेषां नावच्छेदकत्वात्, गुणो गुणिन- मन्तरेण स्थातुं नोपपद्यत इत्यस्वरसान्तरादाह-आयुरिति । आयुश्च आरोग्यं च तेजश्च बलं चैतानि स्वरूपाणि वपुष आविर्भवन्तीति कारणान्यथानुपपत्त्या तत्तत्कार्यकल्पनस्य विधे- यत्वात् ।अत्र शारीरवचनं- तेजो यथार्करश्मीनां स्फटिकेन तिरस्कृतम् । नैधनं दृश्यते गच्छत् सत्वो गर्भाशयं तथा ।। अष्टाङ्गशारीर. -2 अष्टाङ्गशारीर I-3 * ·49 प्रथमप्रश्न: सात्विकराजसतामसगुणाः तत्तदुत्पादकहेतुत्वकाः कार्यम- नुयान्तीति हेतुमद्भावस्य नियामकत्वात् । तत्तद्धेतुभूतरसादना- जातसात्विकराजसतामसगुणाः जीवात्मनि सन्ति । अत एव तस्य गुणित्वं प्रतिपादितम् । यथा स्फटिकस्थित तेजः । अर्क- तीक्ष्णकिरणाविर्भावे सति तत्रानलो दृश्यते। तत्र स्फटिकार्क- किरणसंयोगः कारणम् । कार्योत्पादकसामग्रयां सत्यां अवि- लम्बन कार्यकारणभावसामग्रीसान्निध्यात् कार्य यत्र दृश्यते तत्रायं नियमो ज्ञातव्यः तत्र जीवस्यावयवे सात्विकादयः अदृष्टादिसकलसामग्रयां सत्यां मातापित्रन्तरुपस्थितहिताहि- तान्नादनादन्तः प्रविष्टे सति प्रणीकलाश्रयो धातूनसम्पोष्य रसामृयांसमेदसां समाहारो रक्तधातुरिति व्यपदिश्यते । पैतृकं तु शुक्लम् । अस्थिमजारेतसां समाहारश्शुक्लमिति व्यपदि- श्यते । अन्यथा रक्तशुक्लावेव कारणे सप्तधातुमयशरीरोत्पत्ति- रूंपकार्यस्येति वक्तुं न शक्यते । तस्मात्सप्तधातुमयं शरीरमिति ज्ञापनार्थम् ॥ मृद्वत्र मातृजं रक्तमांसमजासृगादिकम् । पैतृकं तु स्थिरं शुक्रं धमन्यस्थिकचादिकम् ॥ इति वचनानुसारेण । अत्र काव्यवचन- स्त्रीपुंसावात्मभागी ते भिन्नमूर्तेस्सिम्रक्षया । प्रसूतिकाले सर्वस्य तावेव पितरौ स्मृती॥ तस्साच्छुक्लशोणनसन्निपातो योनिरिति । सान्निपात्यशब्द- महिना बीजात्मकधातुमेलनं सानिपात्यम् । तत्र शारीरवचन- शारीर. III. 4. AYURVEDA. म 1 अष्टाङ्ग, ·50 आयुर्वेदसूत्रे चेतन्यः चित्तवृक्षाणां नानायोनिषु जन्मसु । नानायोनिषु तेषु चेतन्यश्चित्तं आविर्भवति तादृशमित्यर्थः । ननु पैतृकास्त्रयः मातृजाश्चत्वार एवं सप्तधातुमयं शरीर- मिति शरीरकार्यस्य कारणत्वं प्रतिपादितम् । एवं सति श्रुति- विरोधस्स्यात् । “आत्मन आकाशस्लम्भूतः। अकाशाद्वायुः" । इति विद्यमानत्वात् । अन्तस्स्थितधातुपोषणं कुर्वन्ति ते । तस्मा- देव व्याख्यानमयुक्तमित्यस्वरसादाह-योति। यवस्था रसास्तत्तद्भूतजातास्ते धातुपोषकाः ॥ यत्र स्थिताः तत्तदवच्छेदकगुणाधिक्यं यत्र भासते तदव- च्छेदकावच्छिन्ना रसास्तवच्छेदकावच्छिन्ना भवन्तः तत्तद्धा- तुजनका इति ते रसा धातुपोषकाः ॥ अथात आदिभूतं. यः कर्ता यावत्कृतेस्तथा तदेव भेषजं मनःकामहद्तकफशुक्लादिभिरावृतं शरीरं दश॥ इत्यायुर्वेदस्य प्रथमप्रश्नस्य भाष्यं योगानन्दनाथकृतं सुप्रसिद्धं महाजनसंमतं प्रतिसूत्रव्याख्यानं लोकोपकारकम्. प्रथमप्रश्वः समाप्तः.

·12843 आयुर्वेदे द्वितीयप्रश्नः.. । गुहान्तरनिवासिनी गुरुकृपाकटाक्षादमी सहायमनुचिन्तकास्सरसिजेषु षट्सु क्रमात् । गुहामयभिषक्तया सततमष्टवाग्वादिनी महात्रिपुरसुन्दरीमिह मुहुनमस्कुर्महे ॥ रोगत्वं प्रतिपादितम् । रोगनिवृत्तिद्वारा धातुपोषणं वक्त- मुचितं भवति । तथा सति दोषप्रकोपनिवर्तकं रसद विना लोके निवर्तकद्रव्याभावः सुप्रसिद्ध इत्यस्वरसादाह-द्विरसेति। द्विरसार्थरसहीनार्थहीनरसवाननिलनिवारकः॥ स्वादुरसो रसपचनप्रकोपनिवर्तकः। पित्तप्रकोपोऽपि स्वा- दुरसेन भाव्यः । एकस्य द्रव्यस्योभयदोषनिवर्तकत्वं वक्तं शक्यते। द्विरसार्थहीनाधिकरसद्रव्यं पवनापेत्तप्रकोपनिवर्तकम् । अधिक- स्वादुरसद्रव्यं पित्तप्रकोपनिवर्तकम् । तस्मादधिकरसद्रव्यं पवनं हरतीति सूत्रे प्रतिपादितम्॥ कषायतिक्तमधुराः पित्तमन्यैस्तु कुप्यते । इति ॥ ननु शरीरं सप्तधातुमयं, तजन्यमपि सप्तधातुमयं भवति शरीरे सिराः कति सन्ति ? आशयाश्च मर्मस्थानसन्धयः ? तत्सर्व विहाय पैतृकास्त्रयः मातृजाश्चत्वारो धातव एवाभिाहता इत्याशयं मनास निधाय तत्रस्थितसिरामर्मास्थिसन्ध्याशया- नलादीनि व्याचष्टे--पडिति ॥

·52 आयुर्वेदसूत्रे । षट्सहस्रत्रिंशत्सिरास्त्रिंशच्छल्याश्शतद्वयदशो- तरसन्धयो नवाशीतिस्नायुपेशिधरा भवन्ति ॥२॥ शरीरमात्र सर्वत्र सिरावृतम् । तथाऽस्थीनि सन्धयश्चाशया- श्च सर्वैरेभिरावृतं शरीरमिति । तत्सर्व भूतमयम् । मातुरेवोत्प- द्यन्त इत्यर्थः । दोषास्सिरावृता मर्मगता आशयस्थाश्च । एते स्वस्थदोषमार्गा. अन्यस्वस्थधातून्प्रविशन्ति । स्वस्थास्वस्थदोषधि- शानार्थ सर्वशरीरं विभज्य तत्तज्ज्ञानं विज्ञाय दोषप्रकोपानप- हतु शक्यत एवेत्यर्थः । शरीरस्थितसिरादीन्विभजति ।। ननु सप्तधातुधरास्तप्तत्वं च पवनसप्तत्वं चाश्रितम् । अन्तः- प्रविष्टस्स्वादुरसो भूत्वाऽनिलप्रकोपं हरतीति यत्तदयुक्तं, धातु- पोषककार्योपकारकत्वेनान्यथासिद्धत्वात् । त्वगन्तस्स्थरसासृगा- दयो यथाविधि मार्गे सवारीकृताः। पवनप्रकोपस्य निवारकत्वं स्वादुरसस्य कथं भवेदित्यस्वरसादाह-सप्तेति । सप्तधातुधरास्सप्ताशयास्तन्मध्यगग्रहणीकला- जातः स्वादुरसोऽनिलप्रकोपं हरति ॥ ३॥ अस्यार्थः-सप्तत्वचः सप्तधातून्दधति । रसरक्ताद्यपि अ- निलसञ्चाराद्यथामार्गमनतिक्रम्य स्थितस्थापकत्वमनिल एव हरति । तस्य तावन्मात्रोपकारकगुणत्वात् स्वादुरस: अनिलप्रकोपं हर- तीति यत्तयुक्तमित्यर्थः । गतागतकलोपकारकत्वं अनिल एव करोति । तस्मादनिलप्रकोपनिवृत्त्यर्थ स्वारसद्रव्यादनं युक्त. मित्यर्थः । तत्र सूत्रवचन- प्राणादिभेदात्पश्चात्मा वायुः प्राणोऽत्र मूर्धगः ॥ उरःकण्ठचरो बुद्धिहृदयोन्द्रियाचित्तधृक् ।

·द्वितीयप्रश्न: 53 ठीवनक्षवधूगारनिश्श्वासानप्रवेशकृत् । उरस्स्थानमुदानस्य नासानाभिगलांश्चरेत् वाक्प्रवृत्तिप्रयत्नौजोबलवर्णप्रतिक्रियः ॥* इाते । एतद्वचनानुसारेण सर्वशरीरव्यापकत्वमनिलस्य ।। तस्मात्स्वादुरसः अनिलकोपं हरतत्यिर्थः ॥ ननु एतादृशाशयानां सर्वशरीरान्तस्स्थितत्वस्य सार्वजनी- नत्वेन तत्तत्कायौँपलम्भकत्वं यथाविधि चोदितमिति सप्ताशया- स्सप्तधातुमन्तः सर्वसाधारणत्वात् । तथा सति एष्वाशयेषु प्र- जाजननदेशं निर्गतुमशक्यत्वात्, किं च सप्तत्वक्सिराधात्वाशया- भिवर्धनं पञ्चपाचकपित्तानिलजातस्वादुरसोऽनिलप्रकोपमपहरतु तस्य रोगारोगैककारणत्वं सर्वशरीराणां सुप्रसिद्धमिति तात्पर्य मनसि निधाय प्रजाजननहेतुप्रदेशं विवृणोति-अष्टेति । अष्टमो गर्भाशयः स्त्रीणाम् ॥४॥ प्रजाजननहेतुकाशयः स्त्रीणामेव सम्भाव्य इत्यर्थः। तत्र शा- रीरवचन- गर्भाशयोऽष्टमः स्त्रीणां पित्तपक्वाशयान्तरे ।। सप्ताशयातिरिक्त पित्तपक पाशयान्तरं नेतरेषु सम्भावित- मिति गर्भाधानहेतुकत्वं स्त्रीणामेव सम्भावितत्वात् । अत एव प्रथमतः स्त्रीणां नामोच्चारणानन्तरं नामोच्चारणमिति सकलशा- स्त्रेषु श्रेष्ठक्रमोऽस्तीति व्यपदेशितम् । आदौ स्त्रीपुरुषयोर्धातुरेव योन्यां प्रविश्य जनयति । तथा सति धातुमेलनमेव पिण्डं भ- वेत् । यावत्कारणं तावत्कार्यमिति न्याया । । इदानोमङ्गजननका- अष्टाङ्गसूत्रस्थान. XII. 4---5. XII. 4---5. अष्टाङ्गशारीर. III.11.

·54 आयुर्वेद सूत्रे र्यदर्शनस्य हेत्वभावो दृश्यते । कारणेन विना कथं कार्योत्प- त्तिरित्यस्वरसादाह-स्वामिति । स्वं स्वं स्वोष्मणा स्त्रवद्रसात्मं चौजः। स्वं स्वं स्वस्य स्वयमेव हेतुर्भवति ॥५॥ खाङ्गानि स्वास्मन्नेव प्रजाः प्रजायन्ते, अन्यथा तदन्वय- व्यतिरेकाभ्यां सुखदुःखे कथमुपपद्यते । अन्यजननस्य तदन्वय. व्यतिरेके सति सुखदुःखानुभवोऽस्तीत्यत इतरजनने स्वशरीर- मेव कारणमिति । तत्र काव्यवचन- आत्मानमात्मना वत्सि सृजस्यात्मानमात्मना। आत्मना कृतिना च त्वमात्मनैव प्रलीयसे ॥ श्रुतिवचन- अङ्गादङ्गात्सम्भवसि हृदयादधिजायसे । आत्मा वै पुत्रनामासि स जीव शरदां शतम् ॥ गर्भाशयगतोष्मणा मातुः पित्तसारः सवति । तंत्सारजन्य- स्सारः शिरउत्पादको भवति । तद्रसात्मकं चौजो भवति । गर्भा- शयगतोष्मणा मातुः पाणिः सवति । तत्सारजन्यो रसः पाण्यु. त्पादको भवति । गर्भाशयगतोष्मणा मातुः पादसारस्वति । तत्सारजन्यसारः पादोत्पादको भवति । एवं पाश्वौँ च ।' पृष्ठो- दरजङ्घशिश्नोपस्थपायवङ्गादीनि गर्भाशयगतोमणा मातुरङ्गानि एषु नवन्ति । तत्सारजन्यसाराणिं तदुत्पादकानि भवन्ति । मातुराहाररसाहारास्तद्वयतिरिक्ताङ्गाभिवर्धकाः । तान्यङ्गानि र- तभूतानि सन्ति । तत्तदङ्गेषु वायुः प्रकुप्यते । तत्पवनको- पनिवृत्त्यर्थं स्वादुरसवव्यम्, तन्निवर्तनद्वारा भेषजं स्वादुर- समश्रीयात् ॥

·द्वितीयप्रश्न: 55 - अथ ज्ञापनार्थं तदुत्पादकान्यङ्गान्याह-शिर इति ॥ शिरःपाणिपादपार्श्वपृष्ठोरूदरजवशिश्नोपस्थपा- स्वङ्गानि भवन्ति ॥ ६ ॥ एतानि मातुर्गर्भाशये स्रवन्ति । तत्तदङ्गान्याविर्भवन्तीत्यर्थः । ते रसा गर्भाशयमुखं पुष्णन्तीत्यर्थः । गर्भाशयगतोष्मणा मातुः पादपार्श्वपृष्ठोदरजवशिश्नोपस्थेभ्यस्सारास्त्रवन्ति । तत्सारजन्य- साराः पाांद्यङ्गोत्पादकाः । तद्रसात्मकं चौजो भवति । अन्त- वल्याः शिरोमांसाशयानां सारस्य गर्ने स्रावितत्वात् । र्भाशये पवनप्रकोपस्य युक्तत्वात्, तदर्थ स्वादु रसवद्दव्यम- द्यात् । अङ्गाविर्भावानन्तरं श्रोत्रंत्वक्चक्षुर्जिह्वाघ्राणानामातक्षत्वात् तत्तत्स्थितानि तत्तत्स्थानं विहाय गर्भाशयं प्रवेष्टुमयोग्यत्वात् श्रोत्रादीनामाविर्भावः कथं स्यादित्यस्वरसादाह-श्रोत्रेति ॥ श्रोत्रत्वक्चक्षुर्जिबाघ्राणास्तथा ॥७॥ सर्वेन्द्रियाणि सूक्ष्मशरीराण्यपि मातुस्स्वशरीरास्थतप- ञ्चभूतानां गर्भाशये उपलभ्यमानत्वात् । इन्द्रियादीनां तत्तद्गुणत्वा- देव गुणिनमन्तरेण गुणावस्थानस्य वक्तमयोग्यत्वात् तत्तद्भूत- प्रवेशनात्तत्तदिन्द्रियसहिता एव गर्भाशयं प्रविशन्तीत्यर्थः । धात्वा- दीनां सारद्रव्यत्वेन स्वं स्वं स्वोष्मणा स्त्रवत्तत्तदाकृतिकार्यहे- तुकमातृधातुम्नावितावयवो गर्भाशये कुणपावयवाभिवृद्धिहेतुक- कार्य रसावकाशवद्भवतीति । तस्मात्तयोः कार्यकारणभावो वक्तुं शक्यते । अत्र तु निराकृति द्रव्यं सरन्ध्रकं कथमन्यत्र प्रवेष्टुं शक्यते ? शिरःपाण्यादिवत्सावयवद्रव्यत्वाभावात् सावकाशप्रवे- शानवकाशः । इदं तु निरवयवद्रव्यं खमातृस्थावयवसारं गर्भाशये स्रवतीति वक्तुमशक्यमित्यस्वरसादाह-सरन्ध्रेति ।

·56 आयुर्वेदसूत्रे सरन्ध्रकाभ्यन्तरधरास्त्रयस्त्रयस्सिराः । पाद- योश्चतुस्त्रिंशत्सरन्ध्रकाभ्यन्तरधराः ॥ ८॥ अस्यार्थ:- काश्चिदभ्यन्तरधराः काश्चित्सरन्ध्रकाः एकैकशस्त्रिसिरा- वृताः । सावकाशद्रव्यस्य व्याप्याकाशत्वेन शरीरस्य पश्चभूता- स्मकत्वेन आकाशद्रव्यस्यापि तत्प्रविष्टत्वात् तस्य त्रित्रिसिरावृत- द्रव्यत्वात् गर्भाशये सावयितुं युक्तमित्यर्थः। अत्र त्रित्रिसिर - वृताः सरन्ध्रकाभ्यन्तरधराः सप्तशतसङ्ख्याकाः पादमस्तकाधि- ष्ठिता इत्यर्थः । मातृगर्भाशये तदङ्गानि तत्रैव स्रवन्तीत्युक्तम् । तदेव विवृणोति-पादेति । पादयुग्मस्थितपनं गर्भाशये नावि- तत्वात् तत्पादयुगमजायत । अवर्णद्वयमपि तत्रैवाजायत । तद- नन्तरं मातृजानुस्थितत्रिसिरावृतं च मातृगर्भाशये कुणपपिण्डरूप- स्याविर्भावे कथं नु मातुरङ्गसार एव तत्राविर्भवतीत्यत आह- पादेति। पादस्थितपद्ममवर्णजनकं चतुस्त्रिंशत्सिरावृ- तम् ॥ ९ ॥ मातुरङ्गभूतपादं स्वं स्वं स्वोष्मणा स्रवद्रसात्मकसरन्ध्र. काभ्यन्तरं चतुस्त्रिंशत्सिरावृतं तत्पादस्थितावर्ण वामपादे स्व- रितप्लुतसहितावर्णात्मकं पादयुगमजायतेत्यर्थः । तदूर्वाङ्ग जानु- युगं स्वं स्वं स्वोष्मणा स्रवद्रसात्मकमजायतेत्याह-जान्विति । जानुपद्मगतमिवर्णजनकं चतुस्त्रिंशत्सिरावृतम्।। सरन्ध्रकाभ्यन्तरवरचतुर्विंशत्सिरावृतं वामेतरजानुयुगं स्व. रितप्लुतसाहतवर्णद्वयं गर्भाशये नावितं तजानुयुगमजायतेत्यर्थः ।

·द्वितीय प्रश्नः 57 गतागतकर्मोपकारकवर्णप्रयुक्तवातपित्तकफदोषाश्रयद्रव्याद- नेन अविकृतास्सन्तः गतागतकोपकारकजङ्घादेशगतपनं सरन्ध्र- काभ्यन्तरविंशतिासरावृत जानुपद्ममजायतेत्याह-उवणेति । उवर्णात्मकमूरुपदेशपद्मं विंशतिसिरावृतम् ।। स्वरिप्लुतसाहतोवर्णजङ्घापनं स्वं स्वं स्वोष्मणा स्रवंद्र- सात्मकं गर्भाशये आविर्भवतीत्यर्थः । श्रोणिप्रदेशस्थितसरन्ध्रकाभ्यन्तरधराश्रितर्वर्णज्ञापकमूरुप्रदे- शपद्मं स्वं स्वं स्वोष्मणा स्रवद्गसात्मकं दृश्यत इत्याह - ऋवर्णेति । ऋवर्णजनकं श्रोणिप्रदेशपद्म विंशतिसिरा- वृतम् ।। १२॥ ऋवर्णहेतुकमूरुप्रदेशप- विंशतिसिरावृतं स्वरितप्लुतसहि- तर्वाधारभूतं पाचकपित्तोष्मभिर्विशतिसिरावृतं वामेतरोरुप गतागतकर्मोपकारकबहुभारजं मातुरङ्गादेव गर्भाशये आविर्भव- तीत्यर्थः। लवर्णज्ञापकं श्रोणप्रदेशपमं तथैवाजायतेत्याह-लवणेति । लवर्णजनक श्रोणिप्रदेशपमं चतुस्त्रिंशत्सिरा- वृतम् ॥ १३ ॥ सरन्धूकाभ्यन्तरसिरावृतमूर्वाङ्गभारवहं श्रोणिप्रदेशपमं आ- विर्भवतोत्यर्थः। एवर्णाधारभूतभेवर्णस्वरितप्लुतवर्णाधारभूतकटिबीजवक्ष- तत्पार्श्वलग्नं आधारभूतमातुरङ्गान्येव तत्राविर्भवन्तीत्याह- एवर्णामिति । AYURVEDA.

·58 आयुर्वेद सूत्रे एवर्णजनकं कटिप्रदेशगतपद्मं चतुस्विंशत्सि- रावृतम् ॥१४॥ ऐवर्णजनकं बीजगतपार्श्वगतपद्मं चतुस्त्रिंश- सिरावृतम् ॥ १५॥ ओवर्णजनकं वङ्क्षणप्रदेशगतं पद्मं द्वादश- सिरावृतम् ॥ १६ ॥ औवर्णजनकं बीजप्रदेशगतं पद्मं द्विसिरावृ. तम् ॥ १७॥ मिथुनकोपयोगिका ए ऐ ओ औ. इत्याद्यचः काटप्रदे- शपा बक्षणप्रदेशपद्मं चतुस्विंशत्सिरावृतं मातुरङ्गानि स्वं स्वं स्वोष्मणा स्रवद्रसात्मकं गर्भाशये आविर्भवन्तीत्यर्थः ॥ दीर्घस्वरितप्लुतस्वररूपभूतानां ए ऐ ओ औ वर्णाना- माधारभूतानि । अनुबन्धकहेतुवर्गस्य मध्ये कखवर्णद्वयस्य एवर्णा- धारपद्मपावस्थितपद्मस्य प्रजाजननहेतुभूतस्य मिथुनकर्महेतु- पद्मं विवृणोति--कखेति । कखवर्णजनकं तत्पार्श्वपनं षोडशसिरावृतम् ।। अवर्णकवर्णहवर्णशापकांसरावृतपवनताल्वाष्टपुटव्यापार औ- वर्णज्ञापकसामग्री सरन्धकाभ्यन्तरचतुर्विंशत्सिरागतपवनं दीर्घ- स्वरितप्लुतसहितमजं तत्पार्श्वस्थितं सत् श्रोत्राकाशमुद्भावय- तीत्यर्थः। मिथुनकर्मोपकारकमेपनं सरन्धूकाभ्यन्तरधरात्रषष्टिसिरा- वृतं गधवर्णदेवताधारभूत सप्तधातुरसजन्यरेतआधारभूतं सक लधातसिरामयं मन्मथगेहपनं विवृणोति-गघेति ।

·59 द्वितीयप्रश्न: । गघवर्णजनकमेटप्रदेशस्विषष्टिासरावृतः।।१९।। गर्भाशये पिण्डं यथा भवति तथा मातुशहाररसजातं स्वं स्वं स्वोष्मणा. स्रवद्रसात्मकं वत्पिण्डं यथा दृश्यते त- न्मेद्रपद्माजायत इति वक्तव्यम्, तस्य मातुरङ्गाभावत्वेन मेटूप- मस्यायोग्यत्वात् । एतदाविर्भावकथनमयोग्यमिति न वाच्यम् । रेतोऽधिकत्वात् पुत्रो भवतीति न्यायात् । शुक्लशोणितसन्नि- पातो योनिरिति लक्षणवचनाच्च । एतयोरैक्यं योनिः। तद्व- चनं तत्तदङ्गाविर्भावकथनं मातुराहारपरिणामवशात् पुनिष्ठरेत- स आधिक्यं यत्र भवाते तत्र मेढ़पद्मस्य हेतुत्वात् शुक्रशोणित- सान्निपात्याविर्भावकथनं तत्तदभिवर्धनं च । स्वं स्वं स्वाष्मणा- स्रवद्रसात्मकं पुन्निष्ठाङ्गाविर्भावं तत्सान्निपात्याभिवर्धनं तस्या- पि योनिलिङ्गस्यापि मढूपद्मत्वात् तज्जातत्वकथनं तदङ्गाभव- धनं च युक्तमित्यर्थः । पुनिष्ठमेद्रपद्मं स्त्रीनिष्ठयोनिपमं चेत्युभं- यस्यापि मन्मथगेहत्वात् । रेतआधिक्यजातोपाधिकवशाच्च । दीर्घमेद्हेतुकपद्मस्य पुन्निष्ठत्वेन तदङ्गाभिवर्धनं युक्तमिति तात्पर्यम्। स्त्रीनिष्ठसिरावृतमेद्रपद्माधारभूतपृष्ठदेशपझं विविच्य दर्श- यति-ति । डोच्चारणहेतुकं पृष्ठदेशगतं पद्मं चतुस्त्रिंशत्सि- रावृतम् ॥२०॥ सरन्धकाभ्यान्तराधारचतुस्त्रिंशत्सिरावृतं वर्णदेवताधार- भूतपृष्ठदेशपद्मं ऊर्ध्वाङ्गसर्वदेहभारं भजत पादजानुजङ्घोरुकटि- श्रोणिभ्यां गतागतरूपचलनात्मकर्म कुर्वत् मिथुनकर्मोपकार- कफलमात्रमेव भजत् अपानपवनाधारकं जठरानलप्रदेशाधा-

·60
आयुर्वेदसूत्रे
रभूतं तजातमलनिस्सारणहेतुकं भवतीत्यर्थः । ननु स्त्रीपुरुषसा-
धारणलिङ्गमेढ़पने तत्तजातिजन्यस्वरा एव तत्तद्वर्णशरीरज्ञाप-
काश्शरीरभेदमपि तत्र जाता वर्णा एव ज्ञापयन्तीत्युक्तम् ।
तत्तद्देशस्थितगुदविवरस्यापि सरन्धूकत्वात् तद्गुदप्रदेशविवरं
विहाय योनिलिङ्गमेद्रपद्मस्थितरन्ध्राणां हीनाधिकत्वात् तत्त-
जातजन्यस्वरज्ञापकगुदस्थितरन्ध्रमार्ग विहाय लिङ्गमेदरन्ध्राधार-
सिरारन्ध्रमार्गगतपवननिस्सरणगधवर्णभेदज्ञानज्ञापकं भवतीत्या-
शयं मनसि निधाय गुदद्धाराधारभूतवर्गदेवतां विवृणोति-इति।
ङोच्चारणहेतुकं पृष्ठदेशपनं चतुस्विंशत्सिरावृ-
तम् ॥ २१ ॥
उकारानुबन्धदेवताधारभूतपृष्ठदेशपद्मं चतुर्विंशत्सिराव-
तम् । पृष्ठदेशपद्मविवरस्य विट्संसरणमात्र एव चरितार्थत्वात्
सवर्णस्वराभेदज्ञापकं भवतीत्यर्थः ।
सर्वाशयानामाधारभूतगुदावृतवलयपद्मयोनिलिङ्गमेद्रपद्मावृत-
सिरावर्णाधारभूतगुदावृतचक्रपद्मं चछवर्णदेवतात्मकं विवृणोति-
चछति।
चछवर्णोत्पादकं तत्पार्श्वपद्मं चतुर्दशसिरावृ-
तम् ॥ २२॥
गुदपद्मस्य वक्राकारेणावृतपझे तत्पार्श्व पद्मं पवननिस्सर-
णहेतुभूतचछवर्णदेवतात्मकं गर्भाशये आविर्भवतीत्यर्थः ।
जठरानलरूपपाचकपित्तस्य आधारभूतजठरानलपनं आवि-
भवतीत्याह-जति ।
जझवर्णोच्चारणहेतुकं जठरानिलपमं चतुर्द-
शसिरावृतम् ॥ २३॥

·द्वितीयप्रश्न: 61 कुण्डल्याधारभूतगतपवनदेवतारूपषटकमलानामाधारभूत- त्वांत श्वासोच्छवासरूपपवनाधारभूतं नाभिपद्मं मातुराहारर- सजातरसाहृत कमलकाण्डालवालस्थरूपं विवृणोति-अति । वर्णोत्पादक नाभिप्रदेशापद्म विंशतिसिरा- वृतम् ॥ २४ ॥ कुण्डलीगततत्पार्श्वगपवनस्य आधारभूतं सरन्ध्रकाभ्यन्तर- धरं विंशतिसिरावृतम् । नाभिप्रदेशप- अवर्णदेवतात्मकं पा- चकपित्ताग्निजनकं आग्नचक्रजातश्वासानिलोष्मणा सहस्रदळा- वृतशिरःकमलस्थामृतजनकं भवतीत्यर्थः ॥ नामिरन्ध्रसिरावृतकुण्डलीरूपपवनचक्रं सरन्ध्रकाभ्यन्तरध- रत्रिंशत्सिरावृतं नाभिपद्मावृतपवनचक्रं व्याचष्टे-टठति । टठवर्णोत्पादकं नाभिप्रदेशपद्मं त्रिंशत्सिराव- तम् ॥ २५॥ कुण्डल्याधारभूतानिलात्मनाभिरन्ध्रसिंरावृतपवनचक्रं मातु- राहाररसाद्गर्भाशयं पोषयत् टठवर्णदेवतात्मकं त्रिंशत्सिरावृतं नाभ्यावृतपवनचक्रमाविर्भवतीत्यर्थः । नाभिपार्श्वस्थितरोमराजिकार्यजनकाभ्यावृतालवालचक्रं द्वा- विंशतिसिरावृतडढवर्णदेवतात्मकं मातुराहाररसादनाजातरस- नावितं गर्भाशयरोमराजिशाखि जायत इत्याह-डढोति । डढवर्णहेतुकं रोमराजिपार्श्वगतं द्वाविंशतिसि- रावृतम् ॥२६॥ सरन्ध्रकाभ्यन्तरधरद्वाविंशतिसिरावृतपवनेन डढवर्णदेवता ·62 आयुर्वेदसूत्रे श्रोत्रविवरप्रापणरोमराजिहेतुकपार्श्वद्वयपद्मं जायत इत्यर्थः । तद्रोमराजिफलीभूतहृत्कमलं विवृणोति - णवणेति । णवर्णाधारभूतं हृत्कमलं त्रिंशत्सिरावृतम् ॥ विंशत्सिरावृतं हृत्कसलं प्रादुर्भवतीत्यर्थः । पञ्चाशत्सिरावृतस्तनद्वयपमं सकलस्वराभिव्यञ्जकमाह- तथेति । तथवर्णोत्पादकं स्तनदयपद्मं पञ्चाशत्सिरावृतम्। अधिकस्तनद्वयप सुस्वराभिव्यञ्जकहतुकं स्तनद्वयपद्मवत् पुंसामधिकघोषधातुज्ञापकं तन्मांसग्रन्थिरूपं दीर्घस्वरितप्लुतस- हिताचामाधारभूतं तादृशस्तन युग्मं स्वं स्वं स्वोष्मणा स्रवद्र- सात्मकं मातुराहारपरिणामाजातं गर्भाशये स्तन युगं जायत इ. त्यर्थः ॥ सरन्ध्रकाभ्यन्तरधरकण्ठदेशपद्मं दधवर्णोत्पत्तिकार्यहेतुकं क- ण्ठदेशपमं जायत इत्याह-दधेति । दधवर्णोत्पादकं कण्ठदेशप पञ्चाशत्सिरावृतम्। सर्ववर्णानामाधारभूतं सर्वसिराभिव्यञ्जकं गर्भाशये मातुरा- हाररसपरिणामहेतुकं कण्ठदेशपनं जायत इत्यर्थः ॥ सरन्ध्रकाभ्यन्तरधरसिरावृतं अनुस्वारनवर्णदेवतात्मकं जा- यत इत्याह-नेति । नवर्णोत्पादकं ग्रीवाय षोडशासरावृतम्॥३०॥ नवर्णोत्पादकं षोडशसिरावृतं गर्भाशय ग्रीवापनं जायत इत्यर्थः । शिरस्स्थानाधिष्टितनवर्णरूपानुस्वारदेवतात्मकं षोडश- सिरावृतं ग्रीवानाधारभूतपनं मातुर्गर्भाशयं प्रविश्य ग्रीवाझं जायत इत्यर्थः॥

·द्वितीयप्रश्नः 63 पफवर्णस्थानबाहुप्रदेशं षोडशसिरावृतपनं मातुरङ्गं स्वं स्वं स्वोष्मणा स्त्रवद्रसात्मकं पफवर्णदेवतात्मकं बाहुप्रदेशमित्याह- पर्फति। पफवर्णोत्पादकं बाहुपद्मं पोडशसिरावृतम् ॥ पफवर्णोत्पादकं तथा बाह्वोः षोडशासरावृतं सरन्ध्रकाभ्य- न्तरधरबाहुप्रदेशपद्मं गर्भाशये आविर्भवतीत्यर्थः ॥ जिह्वानस्थितलालारूपरसादिबन्धनहेतुकं बभवर्णदेवतात्मक द्विसिरावृतं जिह्वान्तःप्रदेशगतपनं मातुरङ्गात्स्त्रवत् तत्तत्सार- गभाशयं प्रविश्य रसबन्धनपनं जायत इत्याह-बभेति । बभवर्णजनक प्रकोष्ठप्रदेशपद्मं पञ्चाशत्सिरा. वृतम् ॥३२॥ बभवर्णज्ञापकं रसबन्धनपद्मं सरन्ध्रकाभ्यन्तरधरं पञ्चाश- त्सिरावृतप्रकोष्ठगतपद्मं बभवर्णदेवतात्मकं रसवद्दव्यादनसारजातं मातुरङ्गात्स्रवीभूतं प्रकोष्ठपद्मं गर्माशये आविर्भवतीत्यर्थः । अनुस्वारसहितबिन्दुरूपमवर्णदेवतात्मकं मनाविषयकयाव- च्छन्दोच्चारणजातार्थबोधकहस्तविन्यासज्ञापकं हस्तपनं जायत इत्याह-मेति । मवर्णोच्चारणहेतुकं सकलशब्दार्थज्ञापकं हस्त- गतपद्मं पञ्चाशत्सिरावृतम् ॥ ३३ ॥ ताल्वोष्ठपुटव्यापाराधीनशब्दाविषयज्ञापकयावत्सिरासजा- तीयव्यापकं हस्तपद्ममाविर्भवतीत्यर्थः ॥ जिह्वाग्रस्थितलालारूपरसादिज्ञापकं यवर्णदेवतात्मक द्विसि-

·64
आयुर्वेदसूत्रे
रावृतजिह्वाग्रगतपमं मातुरङ्गात्स्रवीभूतरसबन्धनपनं गर्भाशये
जायत इत्याह-यवर्णेति ।
यवर्णज्ञापकं रसबन्धनपद्मं द्विसिरावृतम्॥३४॥
सर्ववर्णज्ञापकहेतुभूत लालारूपजलात्मकाविर्भूतं यवर्णदवता-
त्मकं गर्भाशये जिह्वाग्रगतपनं जायत इत्यर्थः ।
जिह्वाग्रास्थितपद्मपार्श्ववर्तिसरन्ध्रकाभ्यन्तररेफवर्णदेवतात्मक
मातुराहाररसपरिणामवशात् गर्भाशये जिह्वापााग्रपनं जायत
इत्याह-रेफेति।
रेफवर्णोत्पादकमोष्ठपद्मं षोडशसिरावृतम् ॥
लवर्णजनकं वाचस्पतिप्रदेशस्थं द्विसिरावृतम्।।
सकलवर्णोत्पादकवाचस्पतिप्रदेशगतमाष्ठपद्मं स्वं स्वं स्वो-
ष्मणा स्त्रवद्रसात्मकं गर्भाशये दृश्यत इत्यर्थः ॥
चतुर्विशतिसिरात्मकलवर्णज्ञापकं तद्वनिष्ठितदेवतात्मकं
स्वं स्वं स्वोष्मणा स्रवद्रसात्मकं नासिकाग्रगतपझं जायत
इत्याह-वेति।
ववर्णोत्पादकं नासिकाग्रगतपद्मं चतुस्विंशत्सि-
रावृतम् ॥ ३७॥
गन्धवती पृथिवी सर्वद्रव्यनिष्ठगन्धं चतुस्त्रिंशात्सरावृता
जिघ्रन्ती गर्भाशयं प्रविश्य प्रादुर्भवतीत्यर्थः ॥
एकैकसिरावृतं तालुद्वयगतपनं शवोच्चारणहेतुभूतं आस्य-
प्रदेशं सम्प्राप्य श्रोत्रप्रदेशपमं भवतीत्याह-शति ।
शवर्णज्ञापकं गन्धवहपद्मं द्विसिरावृतम् ॥३॥

·द्वितीयप्रश्नः 65 ॥ द्विसि रावृतशवर्णदेवतात्मकं तालुद्वयपद्मं रसनेन्द्रियगतला- लारूपजलजनकं व्याचष्टे-षेति । षवर्णोत्पादकतालुद्वयपद्ममेकैकसिरावृतम्।। तालुप्रदेशाधारकद्विसिरागतपवनेन षवर्ण श्रोत्रेन्द्रियं प्राप्य ताल्वोष्ठपुटव्यापारसामग्रीसान्निध्ये भवतीत्यर्थः ॥ पञ्चाशत्सिरावृतमाक्षिपनं सवर्णाधारभूतं जायत इत्याह- सेति । सवर्णज्ञापकमक्षिप्रदेशगतपद्मं चतुःपञ्चाश- सिरावृतम् ॥१०॥ तत्तजनाक्षिपद्मं सवर्णशापकं गर्भाशये आविर्भवतीत्यर्थः । सरन्ध्रकाभ्यन्तरद्विसिरावृतपक्षप्रदेशपद्मं आविर्भवती- त्याह-हति। हवोत्पादकं पक्षप्रदेशपद्मं द्विसिरावृतम् ।। मातुराहारादनाजातं हवर्णदेवतात्मकं जायत इत्यर्थः । सरन्ध्रकाभ्यन्तरधरद्विसिरावृतळवर्णदेवतात्मकं अपाङ्गदेश- पनमाविर्भवतीत्याह-ति। ळवर्णोत्पादकमपाङ्गन्देशपद्मं द्विसिरावृतम् ॥ मातुराहाररसाजातं मातुरपाङ्गपनं गर्भाशये आविर्भवतीत्यर्थः। एकैकासरावृतं द्वात्रिंशद्दन्तपतिपद्मं क्षवर्णदेवतात्मकं जायत इत्याह-क्षेति । AYURVEDA. 9 ·66 आयुर्वेदसूत्रे क्षवर्णज्ञापकं दन्तपङ्किप्रदेशपद्मं त्रिंसिरा- वृतम् ॥ ४३ ॥ मातुराहाररसाजात दन्तपतिपद्मं गर्भाशये आविर्भवती- त्यर्थः। पञ्चदशसिरावृतं कपोलपझं रवर्णदेवतात्मकं गर्भाशये प्रादु. र्भवतीत्याह-रेफेति। रेपोत्पादक कपोलपनं रवर्णदेवतात्मकम् ।। रेफदेवतात्मकं कपोलपनं गभाशये आविर्भवतीत्यर्थः । आदिक्क्षान्तवर्णाधारकाङ्गपद्मं पादाद्यङ्गाधिष्ठितं वर्णोचारण- प्रयत्नजातवर्णाद्यनुभवज्ञानविषयकताल्बोष्ठपुटव्यापारजातपवनप्र- यत्नप्ररिताङ्गशापकवर्णशानविषयकशानवत्त्वात् , यन्नैवं तन्नैवं यथा घटः । स्वरितशब्दविषयकज्ञानं ताल्वोष्ठपुटव्यापाराधीन- संस्कारजातवर्णानुभवविषयकं ज्ञानेच्छाप्रयत्नजातवर्णानुभवज्ञान- विषयकत्वात् • यन्नैवं तन्नैवम् । इयं शब्दविषयप्रवृत्तिः इच्छा- ज्ञानविषयिका, समर्थप्रवृत्तिजनकत्वात्, यथा घटः। एतदनु- मानचतुष्टयं सर्ववर्णानां तत्तदङ्गाधिष्ठितपद्मविषयकं भवति । सरन्ध्रकाभ्यन्तरधरास्सप्तशतसिरा आस्यं च तत्प्रदेश- मावृत्य ताल्वोष्ठपुटव्यापारभेदकर्मणां वर्णानां उत्पत्तिकारणं, तद्- शानादिकर्मव्यतिरेकेण वर्णानि नोत्पद्यन्ते । अन्यथा वीणा- नादवत्तत्राणां यावदुष्टताडनात्पवनेन नखजातकर्मणा तत्तद्वर्ण- जनकहेतुभूतत्वं भवतीति वीणायन्त्रशरीरे तत्तद्वर्णोत्पादकं तत्त- प्रदेशस्थिततत्तद्वर्णजनकनिबन्धनं कृत्वा तावद्वर्णजनकाडुष्ठ- ·द्वितीयप्रश्नः 67 पुटघट्टनेन एतादृशवर्णनिमित्तमेतत् इति तजनकहेतुभूतकारण- कर्मणां तजन्यशब्दानां व्याप्तिं गृहीत्वा तत्तद्वर्णजनककर्म करो- तीति तत्तत्कारणानुगुणकार्यमेव उत्पद्यते । सरन्ध्रकाभ्यन्तर- धरास्त्रिंशत्सिरावृतास्सन्तः हस्ताङ्गुष्ठताडनेन प्रेरिता रणत्सप्त- स्वरादिभेदाः पृथक्पृथग्विभिन्नास्सन्तः श्रुतिमण्डलाः स्वर- व्यक्तोत्तरोत्तरतारतम्यं भूत्वा होनमध्यमोत्तमाः कर्मकरणात्तत्त- दनुस्वरितस्वराश्श्रूयन्ते । तद्वदेव शारीरयन्नं विज्ञाय तत्त- द्वर्णानां व्याप्तिं गृहीत्वा तत्तद्वात्मकाः शब्दावच्छेदकप्रयत्न व्यापारकर्मकरणात्तत्तत्स्वराधिष्ठितवर्णात्मकाइशब्दाः तत्तद्धेतु- भूतसिराभिः श्रूयन्त इत्याह-सिरेति । सिरास्यदोषगतिजातशब्दः कर्णयोः प्रपद्यते ।। ननु शब्दगुणवदाकाशमिति आकाशस्यैव शब्दजनकत्वम् । कर्णशकुल्यवच्छिन्नाकाश एव शब्दो भासते, नान्यत्र । ताल्वो- ष्ठपुटव्यापारादिकं निमित्तकारणम् । न तावत्सिराणां समवायत्वं तासां शरीरावयवाकारजनकत्वम् । ता न शब्दबोधकाः । पा- बकस्य दुष्टत्वेन धातुपोषकत्वे भ्रमः । तस्मात्पूर्वोक्तरीत्या सूत्रव्या- ख्यानं न सङ्गतमिति । अत्रोच्यते-आकाशस्यैकत्वेन अनेकवर्ण- भेदजनककार्यस्य सामग्रयभावात् । शरीरान्तस्स्थितधातु- सञ्चारितवायुः अत्र न विवक्षितः, किन्तु ताल्वोष्ठपुटव्यापारा- झाङ्गसङ्घटनाजातशब्दकार्यहेतुकपवनश्शब्दजनक इति वक्तुं श- क्यते । ताल्वोष्ठपुटब्यापाराङ्गाङ्गसंसर्गाजातपवनात् योग्यं भव- तीति । यावत्कालविषयकोपाधिकपवनजातशब्दान्तरारम्भकः क- दम्बमुकुळन्यायेन वा वीचीतरङ्गन्यायेन वा शब्दान्तरं जायते । तस्माहव्यसंयोगजातपवनस्य समवायकारणत्वं वक्तुं शक्यते ।

·68 आयुर्वेदसूत्रे ? ताल्वोष्ठपुटव्यापारो यत्र दृश्यते तत्रैव वातशब्दनिमित्तकशब्दो नियमेन श्रूयते । तस्मात्तयोस्संयोगः समवायकारणमिति द्योत्यते। ताल्बोष्टपुटव्यापारहेतुककार्यस्यास्यसंयोगस्य सिरादीनां वर्ण- भेदस्य निमित्तकारणत्वं ज्ञाप्यते । वर्णभेदात् शब्दविषयकशा- नभेदकार्य विचित्रहेतुप्रतिपादकसामग्रीजन्यं कारणस्य क्रिया- विशेषमात्रवैलक्षण्यतया विचित्रवर्णज्ञापकत्वमनुभूयते । सोऽनु. भवः सामग्रीभेदाद्भवतीति देशतः कालतः घटनारूपकार्यवि- शेषतः सिरादिबाहुल्यसंयोगात् हीनाल्पतरोश्चरितस्वरादिवर्ण- भेदशानं तत्सामग्रीभेदात् भवतीति यत्र यस्संबन्धवर्णः स एव वौसिष्टक ? इत्यभ्युपगमात् श्रोत्राकाशस्य व्यवधानसामीप्यदेश. भेदजातमहिना उच्चोच्चतरोच्चतमोच्चारणभेदात्तत्तद्वर्णात्मकशब्द- भेदो शायते । शब्दभेदबोधकवाक्यं सिराभेदोद्भववर्णभेदबोध- ककार्य च पक्षद्वयं गृहीतम्। साध्य तु तदुञ्चारणहेतुभूतव- र्णभेदाविषयकज्ञानपूर्व सिरादिभेदजन्यवर्णविषकज्ञानात्मकत्वात् भेर्यादिशब्दवत् । अत्र शारीरवचनं- दोषधातुमलादीनां ऊष्मेत्यात्रेयशासनम् । तदधिष्ठानमन्नस्य ग्रहणाद्रहणी मता ॥ सैव धन्वन्तरिमते कला पित्तधराह्वया । आयुरारोग्यवीयौजो भूतधात्वग्निपुष्टये ॥ एतद्वचनानुसारेण तत्तत्प्रदेशोद्भववर्णज्ञापिका ग्रहणीकला । तत्तद्रसादनाजातवर्णादिभेदज्ञानं तत्तद्रसद्रव्यपाकशातपोषकैक- कार्यविषयकं रसविरसादनजातदोषादोषज्ञापकं उचोच्चतरशब्द- भेदविषयकशानगोचरजनकत्वात् । तत्तद्रसाहाराद्रसजातफल- ·द्वितीय प्रश्न: 69 कार्य वर्णोच्चारणहेतुपूर्वकं तत्तद्वर्णग्रहणीकलाषोडशकैकफल- मात्रकार्यत्वात् श्रोत्रान्तस्स्थितसिरासंबन्धकरणेन ग्रहणीकलायाः शब्दबोधककार्यहेतुकत्वं व्यपदिश्यत इत्यर्थः । पादपनमारभ्य कर्णशष्कुलीकृतपद्मपर्यन्तस्थितवर्णानां श्रोत्रान्तस्स्थितसिरासं- बन्धकार्यकारणं सप्तशतसङ्ख्यापूर्वकानां सिराणां आवेध्यत्वं विधिरिति ज्ञाप्यते । किं च देहधारकाष्टाशीतिसिरा न वेध्याः सिरासङ्कीर्णग्रन्थिकृतक्षुद्रवक्रग्रन्थिषु स्थिताश्च रक्तविमोचनकरणे न योग्या इत्यर्थः । ग्रहणीकलायाः रोगाभावकार्यहेतुकत्वं अविरु- द्धरसादनाजातकर्मानुसारेण पाचकपित्ताख्या ग्रहणीकला वात- पित्तकफैर्जुष्टानुबोधिकानुस्वारान् सवर्णान् सुबलान् अकारादि- क्षकारान्तवर्णान् स्वस्य चापरस्य च बोधयितुं समर्था भवन्ती- त्यर्थः॥ यदि विरुद्धरसादनाजाताजीर्णात् अनिलोऽजीर्णः तथा सति दोषगतयो विरुद्धा विकारकाः सत्यः शरीरं पीडयन्ति । यत्त- दुद्धोधकं रसादनानुसारेण विरुद्धबोधकत्वं विवर्णज्ञापकत्वं अब- लत्वं स्वरहीनत्वं तत्तद्वर्णष्पलभ्यते । तत्तद्वर्णाधिष्ठितस्थलं विकारभूतमिति विज्ञाय तत्तन्निवर्तककार्यकरणं विधिरिति । येनारोग्यं भवेद्यस्य भवेद्यत्तद्धलं तथा । तदेव भेषजं सौख्यं भवेत्तेनैव तत्तदा । इति उक्तत्वात् । येन केन प्रकारेण तन्निवर्तनं कारयेदि- दित्यर्थः । श्रोत्रोपलब्धवात्मकशब्दः सिरान्यदोषगतिक्रियाजन्य. हेतुवत् अन्याहेतुकत्वे सति तद्धे तुजन्यत्वात् घटवत् । एतद- नुमानेन सर्ववर्णात्मकशब्दानां सिरान्यदोषगतिक्रियाजन्यत्वं भासत । त्रयाणां कारणत्वं सङ्घ सङ्घ शक्तिः न त्वेकैकस्यति ·70 आयुर्वेदसूत्रे प्रतिपादितम् । ननु सिराणां शरीरयन्त्रधारणप्रयोजककार्यहे. तुकत्वं ब्रमः। सशब्दोत्पादककार्यहेतुभूतत्वस्य अन्यथासिद्धत्वात्। दोषगतिप्रकोपेन च रोगसम्भवात् । तथा हि विरुद्धरसादना- दजीणे सति यावत्कारणाधिक्यजाताः तत्तद्रोगकार्यहेतुका स- शब्दोपलम्भकान्यहेतुकाः। तत्तद्रोगनिवृत्यर्थ तत्तत्प्रदेशसिराग तामृग्विमोचनेन तत्तद्धेतुभूतरोगनिवर्तनस्य दृष्टत्वात् । सिरा- न्यगतरोगस्य तन्निष्ठामुग्विमोचननिवर्तककार्यस्य कार्यकारण- भावः सूच्यते। करणस्य क्रियाविशेषवैलक्षण्यमात्रप्रतिपादक- त्वात्। तत्र वचनम्- सिराविधिश्शल्यावधिश्शस्त्रक्षाराग्निकर्म च । इति । सूत्रवचनस्य सिराहग्विमोचनरूपकार्यप्रतिपादकत्वाच न ते शब्दजन्यकार्यहेतुका इति । अत्रोच्यते-विरुद्धरसादना- जातरोगनिदानभूतलक्षणात्तत्तत्सिराप्रबोधकवर्णनिष्ठविकारविरुद्ध स्वराघोषवर्णात्मकानि लिङ्गानि विज्ञाय तत्तद्रोगनिवृत्त्यर्थ तत्त- सिरागतदुष्टरक्तविमोचममात्र एव चरितार्थत्वात् । तस्मा- मान्यथासिद्धिरित्यर्थः। ननु वर्णप्रबोधकसिराः सप्तशतसङ्ख्याकाः । ता एव मर्म- स्थानभूताः आवेध्या इत्युक्तम् । यत्र यत्र विकारे जाते तत्त- प्रदेशस्थितसिरासृग्विमाचने कर्तव्यमित्युक्तम् । शिरोनेत्रविकारेषु ललाट्यां मोचयेत्सिराम् । इत्यादिवचनानि बहूनि सन्ति । तत्तद्वचनानुसारेण तत्तत्प्रदे- शस्थितसिरा वेध्याः । वेधार्हसिराणामवेधकत्वप्रतिपादनपर सि. रास्यसूत्रं व्यर्थ स्यादित्यस्वरसादाह-रिक्तोति ।

·द्वितीयप्रश्न: 71 रिक्तातिरिक्तातिपूर्णास्सिरा न वेध्याः ।। ४६ ॥ रिक्तास्सिरा ह्रस्ववर्णोच्चारणहेतुभूताः। अतिरिक्तास्सिरा (दीर्घ) वर्णोच्चारणहेतुभूताः । अतिपूर्णास्स्वरास्स्वरितप्लुतवर्णो- चारणहेतुभूताः। ननु तत्र सप्तशतसिराणां मध्ये अष्टाशीतिसिरा वर्णोत्पा- दकहेतुभूताः ह्रस्वसंयोगोचारणहेतुभूततत्तद्वेधविज्ञानविषयकक्षा- नविषयानुभवप्रमापदवृत्तिनिमित्तकाः सुस्वराः अष्टाशीतिसि- राजन्यपदविषयकप्रवृत्तिहेतुभूतत्वात् । ता न वेध्या इति ब्रमः । ह्रस्ववर्णानामधोमुखास्सिराः तजनकहेतुभूताः सिरा रिक्ताः । अतिरिक्तास्सिराः संसर्गवर्णोत्पादकवक्रमार्गगाः । अतिपूर्णाः सिरा गतागतोद्बोधकप्रवर्तकपवनगतकार्यानुकूलसुस्वराः प्लुता- श्च । तासां करणत्वं प्रतिपादितम् । करणस्य क्रियाविशेषवै- लक्षण्यद्योतककार्यहेतुभूतत्वात् । सप्तशतसिराणां मध्ये अष्टान- वतिसिराः सरन्ध्रकाभ्यन्तरधराः ! ता एव रिक्तातिरिक्तातिपू. स्सिरा न वेध्याः । कस्य चिदेहभेदेन अष्टानवतिसरा काश्चित्सरन्ध्रकाभ्यन्तरधराः । सर्वेषामेकप्रकारकवर्णोत्पादक- वर्णसमूहपदजन्यवाक्यानां तत्तच्छरीरावच्छेददर्शनात् । सप्त- शतसिराणां मध्ये तादृशा एव नोत्पादका इति व्यवच्छेत्तुं वक्तुमशक्यत्वात् । तत्तच्छरीररूपविचित्रस्वरशब्दज्ञानविषयकः आत्मा प्रतिशरीरं भिन्नः सुखदुःखादिवैचित्र्यादिभेदेनोपलभ्य- मानत्वात्, शब्दस्वरविचित्रवर्णाङ्गभेदद्रव्यगुणाधारकत्वात् । तस्मा त्परोदोधकत्वसर्ववर्णप्रदात्मकानां ते वैचित्र्योपलम्भकत्वात् । स- तशतसिराणां अवेधकत्वं वक्तुं विधेयाः सर्ववर्णानां भेदोदो- धकाः । तस्मात्सप्तशतसिराणामधोमुखत्वं प्रतिपादितमित्यर्थः ।

·12 आयुर्वेदसूत्रे 1" "धन्वन्तरिस्तु त्रीण्याह सन्धीनां च शतद्वयम् एतद्वचनमारभ्य न हि धन्वन्तरिमते । 'तदधिष्ठानमन्नस्य ग्रहणात् ग्रहणी मता। सैव धन्वन्तरिमते कला पित्तधराया ॥2" एतावत्प्रतिपादितार्थ सद्वर्णात्मकपदार्थप्रवृत्तिविषयकज्ञान- गोचरशानकार्योद्वोधकसिराः सप्तशतसङ्ख्याकाः ता न वेध्या इति झापनार्थ “सैव धन्वन्तरिमते” इति शारीरे प्रतिपादितम् । तदे- वायुर्वेदप्रतिपादितार्थमिदमिति विविच्य दर्शनात् ‘सैव' इत्युक्तम् आमपित्तं पक्त्वा पाचककला सुप्रसन्ना सती तदधिष्ठानवर्णानां शापकत्वात् ग्रहणीत्यभिधीयते । अविरुद्धरसद्रव्यादनाजातकला प्रबला सती सुवर्णसुस्वरसुपदसुवाक्यबोधिका। कर्णशकुल्य- वच्छिन्नाकाशस्य एतेन आयुरारोग्यतेजोधातुप्रतिपादिका भव. तीत्यर्थः । अत्र सुत्रवचन उन्मार्गगा यन्त्रनिपीडनेन स्वस्थानमायान्ति पुनर्न यावत् । दोषाः प्रदुष्टा रुधिरं प्रपन्ना तावद्धिताहारविहारभाक्स्यात् ॥ नात्युष्णशीतं लघुदीपनीयं रक्तेऽपनीते हितमन्नपानम् । तदा शरीरं हनव स्थितास्रमग्निर्विशेषादिति रक्षणीयः॥ सव्याधिनिदानहेतुभूतस्य शब्दोच्चारणावगम्य तयाधि- विधिरिति ज्ञानमुपलभ्य चिकित्सां कारयेदिति । यद्यन्तस्स्थित- विकारं शब्दोच्चारणादेव ज्ञात्वा साध्यविधि विज्ञाय कारयेदिति तात्पर्यम् । स्वरास्वरं जीर्णहेतुकसिराभिबोधककार्य दुष्टाकृग्वि- मोचनद्वारा सिराया हेतुत्वं प्रतिपादितमित्यर्थः । रिक्तातिरिक्ता- * स्थितासगनि. | अष्टाङ्गहृदयम्, सू. ६२. ।

·द्वितीयप्रश्न: 73 : तिपूर्णसिराणामवेध्यत्वज्ञापकं यादृशानां स्वरूपक्षाने सति वक्तुं शक्यते तत्प्रयोजनमपि तथा । तस्मान्मर्माशयमज्ञात्वा तनिषे. खुमशक्यमित्यस्वरसादाह--ता इति । तास्सिरा मर्माशयगा रिक्ताः ॥४७॥ रन्ध्रसञ्चारे पवनस्य योगाधारकत्वात् सरन्ध्रकायसिराव- च्छेदनेन दोषप्रकोपो भवति । ता न वेध्याः। या सिरा अतिरि- ताभ्यन्तरधरदोषसञ्चारार्थ अवकाशाभावद्रव्यत्वात् सरन्ध्रा सती अन्तरिन्द्रियं भूत्वा वर्तते सा सिरा न वेध्या मर्मस्थानतद्गुण- हेतुभूतत्वात् । तत्प्रयोजनं यावद्वर्णमात्रोच्चारणं तदन्वयाधीनम् । तास्सिरा न वेध्याः । अतिपूर्णास्सर्वकालेषु पवनपूरितरन्ध्रेषु दो- षसंचारहेतुभूताः श्रोत्राकाशस्य स्वभेदप्राप्योपकारकाः ताश्च म- माशयगा इत्यर्थः । ननु अष्टनवतिसिराणां मध्ये यत्र यत्र स्थाने यत्सिराश्रित वर्णदोषः प्रदृश्यते, किं च विरसादनाजातग्रहणीकलादौर्बल्येन तत्रस्थितवर्णदोषः गमनागमनमार्गनिरोधात्पवनादिषु विकारश्च प्रहश्यते, तत्र तत्तद्वर्णोत्पादकासिराश्रयस्थलेषु तत्तद्धेतुभूत- रसविरसजातरोगाः प्राप्नुवन्ति । शिरोऽस्थिविकारेषु सत्सु शि- रोरोगा इति व्यवह्रियन्ते । सिराविकारेषु नेत्रदेशेषु सत्सु, तत्रायं नेत्ररोगवानिति व्यवहियते । कर्णदेशस्थितसिराविका- रेषु सत्सु कर्णरोगवानिति व्यवहियते । तत्तत्सिराधिष्ठानस्थि- तदोषादयः विरसादनजातग्रहणीकलादौर्बल्ये तत्तदधिष्ठानस्थित- सिरामार्गगमनाभावजातरोगाः गमनागमनक्षोभवशात् तत्तत्स्थान- स्थितसिराविकारान् प्राप्नुवन्ति । तत्तद्विकारान् तावत्सिरा एव बोधयन्ति । तत्तत्प्रदेशाधिष्ठितत्वात् तत्तद्देशोपाधिना शिरा- AYURVEDA. 10 ·74 आयुर्वेद सूत्र रोग-नेत्ररोग-कर्णरोग-मुखरोग-नासिकारोग-जिह्वारोग-कण्ठरोग बाहुरोग-हृत्कुक्षिरोग-अजीर्णाग्निमान्द्यादिरोग-गुल्मरोग-मेहरोग- ग्रहण्यतिसाराशीरोग-श्वासरोग-रोमराजिप्रदेशोद्भव शोभपाण्डु- रोग-अण्डजातरोग-जंघाजानुरोग-श्रोणिकटि प्रदेशोत्थतरोगबोध- कसिरा एव तत्तत्प्रदेशेषु व्याधीन्संसृज्य तत्तत्पदेशस्थित- सिरा एव व्याधीन् शापयितुं पवनगत्या तावत्सिरा एव तत्तयाधिलक्षणानि विज्ञापयन्ति । तत्तद्रोगहेतुभूतविरसादनात् कलादबिल्यात् आमप्रकोपे सति तत्तद्रसाभिवर्धकरसा एव तत्तद्रोगनिर्वर्तका इत्याशयं मनसि निधाय "तास्सिरा मर्माश- इत्याह । ननु अष्टनवतिसिरास्सप्तशतसिरा रिक्ताति- रिक्तातिपूर्णास्सिरा न वेध्या इति प्रतिपादितम् । इदानीं सर्वरो- गेषु तत्तद्विधिचोदितसिरागतासग्विमोचनमेव रोगनिवर्तकसाम- प्रीति तत्कार्यापेक्षितत्वात् वेधार्हसिराणां प्रतिपादनं युक्तम् । तास्सिराः कीदृशाः? तज्ञानानन्तरं तलतिपादकं तदेव ज्ञातु- मावश्यकमित्यस्वरसादाह-सिरोति । सिरासृग्विक्षागविधि ज्ञात्वा विमोचयेत् ॥४८ सिरागतासग्विमोचनमात्रविधिः। काश्चिदवेध्याः । तस्मात् वेध्यावेध्यत्वप्रतिपादनकर्मणः प्रस्तुतत्वात् तत्तत्सिरागतासृग्गत- कार्यस्य तत्लिरागतासृग्गतरोगस्य निवृत्यर्थं सिरासृग्विमोचन कुर्यादित्यर्थः । न च तत्तद्रोगनिवृत्त्यर्थं तद्धे तुकसिराभेदनं अव- सरत्वात् मर्मस्थानाधिष्ठितसिराव्यतिरेकेण तद्धेतुकसिभिदावि- ज्ञानविषयकशानं ग्रहीतुमशक्यमिति वाच्यम् । यत्र विरुद्धर- सादनात् जाताजीर्णजन्यामया एव दोषविकारगतयो भवन्तीति तस्मादोषपचनपर्यन्तं लानं कार्यमिति । यत्र विरुद्धरसादमा- ·द्वितीयप्रश्नः 76 जाताजीर्णजन्यामयविकारो विरुद्धधातुप्रभवो भवति तत्र ते. नोञ्चारितशब्दभेदात्सिरा विज्ञाय तत्स्थानगतवर्णविरुद्धमिदं व. णामेति तद्वर्णजनकसिरास्थिति विज्ञाय दोषधातुगत्याऽसृग्विका- रो यत्र दृश्यते तत्र दुष्टाशयं विज्ञाय तत्तद्धेतुकलिराजलं च विज्ञाय तहेतुकृतामयाधिष्ठानस्थलं विज्ञाय सिरावेधनकर्मणां त तुजन्यामयो निवर्त्य इति "सिरासृग्विभागविधि ज्ञात्वा वि. मोचयेत्” इति सूत्रमीरितमित्यर्थः । तत्सर्वमायुर्वेदद्वितीयप्रश्ने उक्तमित्यलमतिप्रसङ्गेन ॥ ननु प्रजाजननहेतुभूतं वार्षिकद्रव्यमेव भवति । इत्थमेव प्रथमसूत्रे प्रतिपादितम् । यावद्विकारो यत्र दृश्यते तदानी- मेव तन्निवर्तकेन स निवर्तितो भवतीति प्रतिपादितम् । याव- द्विका रेऽपि लङ्घनेनैव निवर्तत इति कथं प्रतिपादितम् ? कथमेतत्सिराहग्विमोचनेन कार्यमित्य स्वरसादाह-नीरुजेति । नीरुजावयवादीदृशौ पितरौ ॥ १९ ॥ तयोश्च सर्वावयवाः पुष्टास्सन्तः प्रजोत्पादका भवन्तीति तेषामवयवानां रक्तधातुविकारे सात प्रतिबन्धकं भवति । तद- विकारकरणार्थमयं विधिोरेति. तथा मातापित्रोरवयवाः अवि- कारफलं प्रयच्छन्तीति सूत्रमीरितम् । प्रसन्नवर्णेन्द्रियमिन्द्रियार्थान् इच्छन्त इत्याहतरक्तवगम् । सुखान्वितं पुष्टिबलोपवणे विशुद्धरक्तं पुरुषं वदन्ति । एतद्वचनानुसारेण पुरुषपदं मिथुनोपयोगिपदप्रतिपादकत्वात स्त्रियमपि विषयीकरोति, प्रजाजनने उभयोरपि संयोगस्य हेतु- स्वात् । ननु पूर्वोक्तरीत्या अरोगकार्यजन्यफलप्रदानमेव सिरा- स्मृश्चिमीचनकर्मणः प्रयोजनमित्मुक्तम् । एतेन तयोः कार्यकारण- ·76 आयुर्वेदसूत्रे भावः प्रतिपादितः । मातापित्राश्च शरीरविषयकशास्त्रविज्ञान- जन्यकर्मणः फलं शरीरावयवदार्यकरणसामग्रीसम्पादनानु- भवावयवावयवित्वं सम्पद्यते । तयोः स्त्रीपुरुषयोश्शुक्लं चार्तवं च तो तथाभूतौ गर्भाशये पिण्डत्वेन प्रतिष्ठितौ । ताभ्यामेव बीजात्मकाभ्यामावकारभूताभ्यां प्रजाजननहेतुभूताभ्यां सत्व- माविर्भवति। तत्र शारीरवचन-- शुद्ध शुक्रातवे सत्त्वः स्वकर्मक्लेशचोदितः। गर्भस्सम्पद्यते युक्तिवशादग्निरिवारणौ ॥ ननु आमयकारकसिरागतासृग्विमोचनमात्रेण शुक्लार्तवी परिशुद्धावित्युक्तम् । न तावन्मात्रेण सङ्गच्छतेऽऽष्टाशयः। अवि- रुद्धदोषशुद्धन्द्रियशुद्धानला एते वार्धिकद्रव्यादनाद्भाव्या एत- सूत्रगतसिरागतदुष्टरक्तविमोचनमात्रादेव । इदानीं शुक्रातवी बीजोत्पादकहेतुभूताविति पार्थिवद्रव्यादनं विना कथं भवेता- मित्यस्वरसादाह-शुद्धोति । शुद्धाशयशुद्धदोषशुद्धानलशुद्धेन्द्रियगुणहेतुक- पार्थिवद्रव्यैः प्रजाः प्रजायन्ते ॥ ५० ॥ वार्धिकद्रव्यादनादेव सर्वाशयाः परिशुद्धा भवन्ति । इन्द्रि- याणि चाविकारदोषाणि । तथा पञ्चानिलाश्च पञ्च पाचपित्तानि चादुष्टास्सन्तः लघुगुणकारकवार्धिकद्रव्यादनाद्भवन्ति । किं च त्विकद्रव्यादनं सात्विकगुणहेतुकम् । राजसद्रव्यादनं राज- सगुणकारकम् । तामसद्रव्यादनं च तामसगुणकारकम् । वाधि- कद्रव्यादनाजाताशयादिकं विना बीजोत्पादनं न भवतीत्यर्थः । इदानीं शरीरजननकार्ये तत्प्रतिपादकसामग्री सम्पादनी- या। सा. आवश्यकी भवति । आशयाश्च दोषाश्च अनलाश्च ·द्वितीयप्रश्न: 77 इन्द्रियाणि च बार्धिकद्रव्यादनात्ते तु परिशुद्धास्सन्तः शरीरं पुष्णन्ति न ते शरीरोत्पादका इति आदौ शरीरोत्पादनकार्य तदुत्पादकसामग्रीसम्पादनं विना कथं शरीरोत्पादनस्य आ- शयादीनां च सम्बन्धो घटते? इत्यस्वरसादाह-शुक्रेति । शुक्रशोणितसन्निपातो योनिः ॥ ५१ ॥ पुरुषजन्यं शुक्रम् । स्त्रीजन्यं शोणितम् । तयोर्हेतुभूतं योनिः । सानिपात्यं संसर्गहेतुभूतात्मकं तयोस्सान्निपात्यमाभ- धीयते । शुक्रस्य सर्वदा बीजोत्पादकत्वं वक्तुमशक्यम् । किन्तु आशयाः परिशुद्धास्सन्तः तथा प्रजाजननहेतुभूता भवन्ति । स्त्रीजन्यशोणितस्यापि तथैव । योग्यकालस्त्रीपुरुषसंयोगव्यापार- हेतुभूतदिव्ययोनिदृढतरसंपर्कात् बीजाधारप्रदेशो गर्भाशय इति तजनकत्वस्य च सुप्रसिद्धत्वात् । योनावेव सत्वः गर्भ- स्सन् तदनन्तरं गर्भाशयं प्रविश्य विवर्धत इत्यर्थः । ननु अ- स्मिन्कार्य आशयाः परिशुद्धा भवन्तु । तद्वारा शुक्रशोणिते अपि परिशुद्धे च तयोरेव बीजात्मकत्वात् । कथं तदेधते ? कथं विवर्धते? कथं चेष्टाश्रयं चलनात्मकं चेति वक्तुं शक्यते? इत्यस्वरसादाह-योन्यामिति । योन्यामाविरभूदजो विधिचोदितः ॥ ५२ ॥ अजो जीवात्मा योनिं प्रविश्य गर्भाशये आविरभूत् अदृश्यत। " रेतोमात्रं विजहति । योनि प्रविशदिन्द्रियं गर्भो जरा- युवृतः। उल्बं जहाति जन्मना । ऋतेन सत्यमिन्द्रियम् ।" इति श्रुतेर्विद्यमानत्वात् । ननु शुक्लशोणितसन्निपाते पिण्डे सत्वं प्रविश्य गर्भाशये यस्थितं तदेव शरीरम् । लक्षणं तु “पञ्चभूतात्मकं शरीरम्" ·78 भायुर्वेदसूत्रे इति। तस्पिण्डानां आविर्भावः केन कारणेन भाव्यः? एवं गगनं नित्यद्रव्यम् । पृथिव्यादिचतुष्टयमनित्यम् । तत्र रूपद्रव्यग्राहक तेजः । तत्तेजश्चक्षुर्गोलके स्थित्वा सर्वार्थान् पश्यति । तद्विषयक- शाने चक्षुः कारणम् । तजनकीभूतं च लवणरसद्रव्यं कारणम् । तद्विषयज्ञानकार्यस्य हेतुहेतुमद्भावमातपादनं विना पञ्चभूता- त्मकं शरीरमिति लक्षणं न सङ्गच्छत इत्यत आह -यावदिति। यावदाहारानुगुणरूपवान् भवति ॥ ५३॥ यावद्दव्यादनयावत्कार्यानुगुणानलादिद्रव्यं यावद्रसवठ्ठज्या- दनजन्यस्वादुरसोद्भूतद्रव्यगुणकम् । रसनेन्द्रियविषयकं तच जि- ह्वाग्रवर्ति सर्वरसादिभेद विविच्य गृह्णाति । स्वादुरसवद्दव्यादन- जन्याल्पद्रव्याभिर्वधककार्यानुगुणकस्वादुरसवद्रव्ये स्वादुरस- वद्विषयकज्ञानवानयमिति । यावव्यादनजन्यस्वादुरसाभिवः धकनासाग्रति घ्राणेन्द्रियं गन्धरसवगाहकं सर्वगन्धाभि- व्यञ्जकर्थिव व्यावशिष्टगन्धवद्विषयकज्ञानवानयामिति । याव- लवणरसद्रव्यादनजन्यानलाभिवर्धकचक्षुरिन्द्रियं नेत्रान्तर्गोलवर्ति रूपादिभेदविषयकज्ञानगोचरज्ञानवानयामोत । तिक्तरसद्रव्यादन- जन्यपवनभूताभिवर्धककार्यानुगुणपवन भूतद्रव्यस्पर्शवद्विषयक- ज्ञानगोचरज्ञानवानयमिति । एवमुक्तरीत्या पार्थिवादिचतुष्टया- भिवर्धककार्यानुगुणवद्व्यं तत्तज्जिह्वेन्द्रियविषयकज्ञानगोचर- ज्ञानकार्यहेतुकं यावद्रसवव्यादनजन्यं यत्तत्तदिन्द्रियविष- यकज्ञानगोचरज्ञानहेतुकमिति प्रदर्शितम् । व्यतिरेकव्याप्तः दृष्टत्वात् । तस्मादन्वयब्बतिरेकाभ्यां कार्यकारणभावो गृहीत इत्यर्थः । तदर्थ सर्वमनुमानप्रमाणेन विविच्य ज्ञाप्यते । पृथिषीत्वविशिष्टद्रव्यं पृथिव्यसंयोगजन्यस्वादुरसवदज्ञान- ·द्वितीयप्रश्नः 79 विषयकं, स्वसमानाधिकरणानधिकरणकरसनेन्द्रियग्राह्यत्वे सति तद्विषयकज्ञानगोचरप्रत्ययहेतुकत्वात्, यन्नैवं तनवं, यथा का लादिः। अनलत्ववहव्यविशिष्टपृथिवीद्रव्यं आम्लरसवद्विषयकज्ञान- विषयकं, स्वसमानाधिकरणानधिकरणकरसनेन्द्रियग्राह्यत्व सति आम्लरसवद्व्यविषयकज्ञानगोचरज्ञानकार्यहेतुकत्वात्, यनैवं त- वं, यथा कालादिः । अन्द्रव्यावशिष्टानलत्ववद्दव्यं लवणरसज्ञानविषयकं, स्वस. मानाधिकरणानधिकरणकरसनेन्द्रियग्राह्यत्वे साते लवणरसवद्धि षयकज्ञानगोचरज्ञानकायहतुकत्वाद, यनै तन्नैवं यथा कालादिः । गगनविशिष्ठानलत्यवहव्यं तिक्तरसवज्ञानविषयकं, स्वस- मानाधिकरणानधिकरणकरसनेन्द्रियग्रामत्वे सति तिक्तरसवड्- व्यविषयकशानगोचरप्रत्ययकार्यकारणत्वात्, यन्नैवं तत्रैवं, यथा कालादिः। अनलत्वविशिष्टानलद्रव्यं ऊषणरसवव्यविषयकं, स्वस- मानाधिकरणानाधकरणकरसनेन्द्रियग्राह्यत्वे सति ऊषणरस- वहव्या यविषयकज्ञानगोचरज्ञान कार्य हेतुकत्वात्, यनैवं तन्नैवं यथा कालादिः। पृथिवीत्वविशिष्टानलद्रव्यं कषायरलवज्ञानविषयकं, स्वस- मानाधिकरणानधिकरणकरसनेन्द्रियग्राह्यत्वे सति कषायरसव- दर्थविषयकज्ञानगोचरकार्यहेतुकत्वात्, यनैवं तन्नैवं, कालादिः। अत्र सूत्रवचनम् श्माम्भोऽग्निश्माम्बुतेजःखवाय्वनायनिलगोऽनिलैः। हृयोल्मणैः क्रमाद्भूतैः मधुरादिरसोनवः ॥ यथा ·80 आयुर्वेदसूत्र नन्वस्यानुमानस्यानुमितिग्रहे सति व्याप्तिग्रहपूर्वकत्वं वक्त- व्यम् । अत्रानुमितिस्वरूपंपृ-थिवीत्ववत्संसर्गद्रव्योल्बणजन्य- स्वादुरसवद्दव्यविषयकस्वसमानाधिकरणानधिकरणकरस ने न्द्रि- यग्राह्यत्ववव्यविषयकज्ञानगोचरज्ञानत्वं अनुमितिरिति । तत्सं. सर्गजन्यस्वादुरसस्य रसनेन्द्रियविषयकशानगोचरज्ञानकार्यत्वं, तयोप्तिनहे सति अनुमित्युदयात् । ननु धूमाग्नयोरिव कार्यकारणभावे गृहीते स्वादुरसस्य पाकदोषनिवर्तकत्वं वक्तुं शक्यते । तत्र धूमत्वावच्छेदेन कार्य- कारणभावग्रहे स्वादुरसमात्रस्य व्याधिनिवर्तकत्वे उच्यामाने अतिप्रसङ्गात् इत्यस्वरसादाह-यावदिति । यावदारोग्यदा रसा निवर्तकाः ॥ ५४॥ स्वाद्वम्ललवणतिक्तोषणकषायरसाः यावच्छब्दार्थबोधकाः ते रसा एव निवर्तकाः आरोग्यदा इत्यर्थः । ननु सर्वशरीरिणां यदा व्याधयस्सम्भवन्ति तदामीमेव तेषां निवर्तकत्वं वक्तव्यम् । करणस्थ तु क्रियाविशेषमात्रवैल- क्षण्यतया तस्य फलायाव्यवच्छिन्नत्वनियमात् । वृथाऽपथ्यं न कुर्वीत वृथा भेषजसेवनम् । इति वचनानुसारेण व्याप्तिग्रह वक्तुमशक्यत्वाादेत्यस्वरसा- दाह -यावदिति। यावदभ्यवहृतरसेभ्यो मातृ पालयेत् ॥५५॥ यावदभ्यवहृतरसेभ्यः यावद्भुक्तरसेभ्यः मातृजं मातृपिण्डं यावत्सप्तधातून पालयेत् रक्षयेत् । रसेभ्यो जातधातूनां संरक्षण कारदित्यर्थः।

·द्वितीयप्रश्नः 81 ननु स्वाद्वादिषड्रसेभ्यः सप्तधातूनां रक्षणं कारयेदित्यु- क्तम् । तदेव ज्ञातुमावश्यकम् | अविरुद्धकषायरसादने वक्तव्ये सति कषायरसवद्दव्यादनस्य रसासृग्धातुप्रवर्धकपुरुषार्थस्य च हेतुमद्भावस्य सत्त्वात् तयोरेव कार्यकारणभावो नान्येषाम् । सप्तधातुप्रदत्वं तत्तजनकरसादीनां वक्तुं शक्यत इत्यत आह- रेत इति। रेतोऽधिकात्पितुः पुत्रो भवति ॥५६॥ यदा पुरुषस्थितं तेजः गर्भे आविर्भवति तत्कालमारभ्य पुरुष. विकारकार्येकफलं सामर्थ्य रसादयः प्रयच्छन्ति । माता स्वादुरस- वहव्यादन कला स्वादुरसहतुकशुक्लधातुप्रवर्धनं कुर्वन्ती अद्यात् । तस्मारिपतृसदृशः पुत्रो लभ्यते । आत्मा वै पुत्रनामासि इति श्रुतेविद्यमानत्वादित्यर्थः । मातुस्स्वादुरसवहव्यादनजातशेोणितस्यापि पिण्डं शरीराभि- वर्धकम । तेन स्वादुरसजन्यकार्यफलप्रदानस्य तस्य स्वभा- वत्वात् यावदन्तर्वनी पत्नी भवति तावत्कालं रसादयः पुरुषाणामिव स्त्रीणामपि धातुप्रदा भवन्तीत्याह-रक्तति । रक्ताधिकान्मातुः पुत्रिका भवति ॥ ५७ ॥ तच्छोणितस्यापि खादुरसजन्यत्वेन पिण्ड शरीराभिवर्धक- कार्यहेतुभूतं भवतीति तात्पर्यार्थः । रक्ताधिकप्रवेशनात् मातृ- सदृशः अतिरक्तप्रवेशनात् जातपिण्डे दृश्यते । मृद्वत्र मातृजं रक्तमांसमजासृगादिकम् । दैतृकं तु स्थिरं शुक्रं धमन्यस्थिकचादिकम् ॥ अष्टात. शारीर. III. 4.5 AYURVEDA. 11 ·82 आयुर्वेदसूत्रे सर्वमपि पैतृकं नाम मातुस्वादुरसवव्यादनजातशुक्र- मांसमजारेतआदिकं मातृरसाहारजातधातवस्सन्तः तत्रैव एधन्ते तथैव पितुस्स्वादुरसद्रव्यादनजाता अपि । पितृसम्बन्धिधमन्य- स्थिकचादिकं तन्मिथुनकाले न जायते। किन्तु तथोत्पत्तिहेतुभूत- मातुरेव शुक्लशोणितसन्निपातमात्रं तदानीमुपस्थितम् । तदनन्त- रमेवाभिवर्धक मातुः रसाहारादिकं न किमप्यन्यतरम् । याव- च्छरीरोत्पत्तिपर्यन्त आदिमध्यान्तजातरोगारोगैककारणमिति । तस्मात्तदारोग्यैकहेतुकं द्रव्यादन प्रतिमासं प्रत्येकं निवर्तकं विधि- रिति अत्र सूच्यते । पुत्रोत्पादनद्रव्यादनमपि पुत्रिकोत्पादनद्र- व्यादनमपि द्वयोमिथुनकाले शुक्रशोणिते अपि समे स्यातां चेत्तत्र का गतिरित्याशङ्कायामाह-द्विसम इति । द्विसमो यत्र षण्डो भवति ॥५८॥ अजो नाना जायते ॥५९ ॥ पूर्वोक्तरीत्या मातृरसादनं तत्र हेतुरित्यर्थः । न जायत इत्यजः नानारूपवान् बहुरूपस्सन् स जीवः जायते इति सूत्रार्थः। ननु इदमप्यनुपपन्नम् । एतदुत्पन्नपिण्डः अज इति प्रति- पाद्यते। रोगारोग्यैककारणप्रतिपादकसामग्रीकार्य व्यर्थ स्यात् । तस्य अजन्यत्वमविनाशित्वं चोभयमपि स्वत एव सिद्धम् । आरोग्यकार्यहेतुभूतकारणप्रतिपादकशास्त्रमपि व्यर्थ स्यात् इत्य- खरसादाह-मासीति । मासि मासि रजः स्त्रीणाम् ॥ ६ ॥ मासे मासे स्त्रियः रजस्खला भवन्ति । तच्चतुष्टयदिवस- पर्यन्तं स्पर्शयोग्या न भवन्तीत्यर्थः । पिण्डोत्पादकसकलसा- ।

·द्वितीयप्रश्नः 88 मग्रयां सत्यां अजो विधिचोदितस्सन् रजस्वलाशरीरं विशति । अजे आविर्भूते सति तावत्कालोपस्थितसामग्री सफला भवाते । तरसम्पर्कवशात् जीवस्य औपाधिकानित्यत्वं औपाधिकरूपत्वं अशानित्वं आभासज्ञानवत्वं जीवात्मनि भासते । तथैव व्यव. ह्रियते -वृद्धोऽयं श्यामोऽयं ब्राह्मणोऽयमिति । इदानी अहं सुखी अहं दुःखीति एतादृशप्रत्ययानुपपत्त्या रजस्वलासंसर्गदोषवशात् जीवात्मनः कथं कर्म फलादेशं प्रयच्छति, औपाधिकसुखदुःखानु- भवं प्राप्नोति न तु स्वतस्सिद्धमिति, अत्मत्वात् नित्यत्वाञ्च औपाधिकसुखदुःखादिकं लभते न स्वतस्सिद्धमित्यर्थः । तस्य रजस्वलासम्पर्कदोष इति व्यपदेशः । तस्मात्सा चाण्डालोव न तां स्पृशेत् नाभिभाषेत । तत्र श्रुतिः- तस्मान्मलवद्वाससान संवदेत न सहासीत नास्या अन्नम- द्यात् ब्रह्महत्यायै ह्येषा वर्ण प्रतिमुच्यास्तेऽथो खल्वाहुः अभ्यञ्जन वाव स्त्रिया अन्नमभ्यञ्जनमेव न प्रतिगृह्य काममन्यत् इत्यारभ्य तस्यै खर्वस्तिस्रो रात्रीवतं चरेत् अञ्जलिना वा पिबेत् अखर्वण वा पात्रेण प्रजायै गोपीथाय एतत्प्रतिपादितार्थः रजस्वलापास्संसर्गदोषमहिना अभूत् ॥ अत्र शारीरवचन- क्षैरेयं यावकं स्तोकं कोष्ठशोधनकर्षणम् । पणे शरावे हस्ते वा भुञ्जीत ब्रह्मचारिणी ॥ चतुर्थेऽह्नि ततस्त्रात्वा शुक्लमाल्याम्बरा शुचिः । इच्छन्ती भर्तृसदृशं पुत्रं पश्येत्पुरः पतिम् ॥ इति शास्त्रानुसारेण अजो नानारूपः पुरुरूप ईयते " इति सूत्रं सार्थकमित्यर्थः, बहुश्रुतिप्रतिपादकत्वात् । अष्टाङ्ग. शारीर. I. 25--26 1 ·84 आयुर्वेद सूत्रे चिरात्प्रजोत्पादकसकलसामग्रोसामर्थ्य सति स जीवः ऋतु- मती स्त्रियं प्रविश्य सुखदुःखाधिकं पापवशादनुभवति । तत्परि- हारार्थ स्नानादि, तेन तत्परिहारो भविष्यतीत्याह-चतुर्थ इति । चतुर्थेऽह्नि स्नायात् ॥ ६ ॥ चतुर्थे दिवसे तत्पापपरिहारार्थ मानं कुर्यादित्यर्थः । तदनन्तरं इष्टदेवताभजन गुरुदेवताभजनं देवब्राह्मणपूजनं प्रजानुग्रहार्थ देवताप्रार्थनं च कुर्यादित्यर्थः । अहं पुत्रकामिनी तत्संपदवाप्तयर्थ पतिं व्रजामीति परिशुद्धा सती पतिसंसर्ग कुर्यादित्याह-शुद्धति। शुद्धा पति ब्रजेत् ॥ ६२॥ सत्पुत्रावाप्तिभूयादित्यर्थः ॥ ननु यथा स्त्री रजस्वला ऋतुमती जाता सती तत-आरभ्य ब्रह्मचर्यादिव्रताचरणेन गर्भोत्पत्ति, भूयादिति सङ्कल्प्य चतुर्थे स्नानं कृत्वा पतिव्रजनं विधिरित्युपलभ्यते । तद्दिनव्यतिरिक्तकाले मिथुने जाते सति गर्भोत्पत्तेरदृष्टत्वात् । तत्र पूर्वदिनकर्तव्यता- कार्यमङ्गत्वेनाप्रतिपादितमिति न कोयनवसरः ॥ ननु चतुर्थेऽहि स्नायादिति विधिः । तत्पूर्वदिनत्रयं व्रताचरण- स्य विधेयत्वात् अदृष्टादिसकलसामग्रयां सत्यां अविलम्बन कार्यो- त्पत्तेदृष्टत्वात् चतुर्थदिनपर्यन्तं निरीक्षणस्य च प्रयोजकत्वात् तावत्कालाभावस्य उत्पत्तिरूपकार्याभावस्य हेतुमद्भावस्य दृष्टत्वात् चतुर्थेऽह्नि स्नानं कृत्वा पत्या साकं संसर्गकार्यस्य विधेयस्य बलत्वात् इत्यस्वरसादाह-प्रजोति ॥

·द्वितीयप्रश्नः 85 प्रजाकामास्तावत्प्रयत्नं मिथुनं तावहेतुकम् ॥ प्रजासम्पादनफलमवश्यं मे भूयादिति कामनया प्रवृत्तस्य पुंसः चतुर्दशदिनपर्यन्तं निरीक्षणस्य को हेतुरित्याकाढायांतत्र हेतुं ब्रूमः- रजस्खलादिनादारभ्य सप्त धातवः रक्तरूपेण स्रवन्ति । तदा स्त्रीणां सप्तमधातुप्रनावणं यतो लभ्यते पुनिष्ठचरमधातुप्रस्रावणं एककाले योन्यां सन्निपातो यदि भवेत् तदानीमविलम्बन कार्योत्प- त्तिर्भविष्यतीत्यर्थः। पुंसस्तावत्कालनिरीक्षणं युक्तमिति चतुर्दश- दिनपर्यन्तं सप्त धातवो रक्तरूपा भवन्ति · तावत्कालयोग्यमिति । तथाहि चतुर्थे दिने चरमधातुप्रस्रावणस्य योग्यता। अहश्च रात्रिश्च एककालं एकैकधातुप्रस्रावणकालः यत्रोपलभ्यते तावत्कालो योग्यकाल इति । चतुर्थरात्रौ चरमधातुः स्त्रियः रक्तरूपेण सवति । तदानीमेव गर्भोत्पत्तिर्भवति यावत्कालं पुरुषधातुप्रनाबणनियमो यत्रोपलभ्यते तत्र तावत्कालमुद्दिश्य त्रयोदशदिनपर्यन्तं योग्य पक्षमा गर्भाशयं प्रापयितुं योनिपद्मस्य विकसिताकारेण स्थित- त्वात्। तत्रोभयोस्सान्निपात्यपर्यन्तं विकसितं भवतीत्यर्थः । सान्निपात्ये मुकुळीभवतीत्यर्थः । पक्षमात्रमुन्मीलनीभवति । पक्ष- मात्र निमीलनीभवति । पक्षद्वयं मास इति “मासिमासि रजः स्त्रीणां " । इति अत्र स्त्रीणां पक्षमात्रं रक्तस्त्रावे सति स दोषाय भवतीत्यर्थः ॥ अत्र शारीरसूत्रवचन- ऋतुस्तु द्वादश निशाः पूर्वास्तिस्रश्च निन्दिताः। एकादशी च युग्मासु स्यात्पुत्रोऽन्यासु कन्यका ॥ उपाध्यायोऽथ पुत्रीयं कुर्वीत विधिवद्विधिम् । 1 अष्टाङ्ग शाररि. I.7 अष्टाङ्ग. शारीर. I. 27-28 ·86 आयुर्वेदसूत्रे इति शारीरसूत्रवचनानुसारेण युग्मदिनेषु पुत्रोत्पादकसा- मग्रयां सत्यां पुत्रो भवति । तदन्यदिनेषु पुत्रिकाजनकसामग्रयां सत्यां पुत्रिका भवतीत्यर्थ उपलभ्यते । तस्याश्चरमधातुरेव रक्त भवति । तत्तच्छुक्लसान्निपात्यं यत्काले भवति स कालः पुत्रं पुत्रिकां च प्रयच्छति। घृतमाक्षिकतैलाभं सद्गर्भायार्तवं पुनः । लाक्षारसशशास्त्राभं धोतं यच्च विरज्यते। शुद्धशुक्रार्तवं स्वच्छं सरक्तं मिथुनं मिथः । गर्भोत्पादश्च रक्तविशेषे वक्तव्यः । तद्विशेषस्तु शुक्लविकार एव, सप्तधात्वात्मकं शरीरमिति सर्वसिराणां सप्तधात्वावृतत्वात् । स्त्रीणां शुद्धधातुरेताहशरक्तरूपो भवतीत्यर्थः । पुरुषजननस्य हेतुः काल एव । किं स्त्रीजननस्यापि तदेवत्यत आह-द्वीति । द्विचतुःषष्ठाष्टदशद्वादशेऽहनि जाताः पुत्राः तदितरेऽहनि जाताः पुत्रिकाः ।। ६४ ॥ ननु उत्पन्नपिण्डस्य पोषकत्वं वक्तव्यम् । तत्पोषकद्रव्यैर्भा- व्यम् । तत्रापि कालविशेषो वक्तव्यः । स कालः पोषको वितु । ननु शुक्लशोणितसन्निपाते जाते गर्भोऽपि भवति। तत्रैव मासे ऋतुमत्या च प्रदर्शितानि दृष्टानि गर्भचिह्नानि । तद्रक्षणार्थ प्रथ- म? पोषकद्रव्यं पाययेदित्यत आह-प्रथमेति । प्रथमती पोषकं निवर्तकम् ॥ ६५ ॥ यदा गर्भलक्षणमपि जातं सैव च ऋतुमतीति दृष्टा, चिकित्सा तत्र पोषकद्रव्यादनं तत्र विधिः । द्वितीयमासे पोषकद्रव्यादनं तत्र प्रतीकारो भवति । एवं च दशमासपर्यन्तं पोषकशोषकचिकित्सा विहिता। तया गर्भ संरक्ष्य सुखेन पुत्रं सूते इत्याह-तदिति । 'अष्टाङ्ग. शारीर. I. 18-19.

·द्वितीयप्रश्नः 87 तदूचे ऋतौ शोषक तदनन्तरमपि शोषकर- साः गर्भाभिवर्धका यावत्कालोपयोग्याः ॥६६॥ यथायथोपयोगयोग्यकरणसवाहीणि अनिन्दितानि आरो- ग्यकार्यहेतुभूतानि आगामिरोगाभावकार्यकारणानि यावच्छक्ति- दोषाकारकाणि विधिवद्विविच्य ज्ञाप्यते-प्रथमेति । प्रथमद्वित्रिमासेषु मधुररसाः पवनहरा निव- तकाः ॥६७॥ अम्ललवणरसोपलम्भकद्रव्याभ्यां विशिष्टं स्वादुरसवव्यं अन्तर्वत्नयाः प्रथमद्वित्रिमासेषु प्रशस्तं भवति । एतदन्योन्यसंस- गंजातरसवद्रव्यं विरुद्धरसजातपवनप्रकोपरोगाङ्कुरहेतुकद्रव्याद- नं पवनहरं सकलशरीरोपयोग्यं सकलजीवमात्रसाधारणम् । तत्तज्जातिविहितपदार्थास्सेव्या इत्यर्थः । तावत्कालमात्रं तावद्र- सादनेन निवर्तकेन निवाः निवर्तयन्तीत्युक्तम् । तदितरकालेऽपि विरुद्धरसादनकार्यस्य सम्भावितत्वात् तत्रापि गर्भाभिवर्धक- द्रव्यादनस्यावश्यकत्वात् यावत्कालोपयोग्यं यथायथं विधेय- कार्यहेतुभूतान्यनिन्दितानि आगामिरोगाभावकार्यकारकाणि ताव- इव्याणि विविच्य प्रकाश्यन्ते-चतुरिति । चतुःपञ्चषट्सु मासेषु अम्लरसाः पित्तहरा निवर्तकाः॥६॥ खादुलवणरसोपलम्भकद्रव्याभावविशिष्टाम्लरसवद्रव्यं ग- भिण्याः चतुःपञ्चषट्सु मासेषु पाययितव्यम् । एतदन्योन्याभा- वप्रतियोग्यभावद्रव्यं अम्लरसवद्दव्यं विरुद्धरसाहारजन्यपित्त- ·आयुर्वेद सूत्र प्रकोपजातकार्यहेतुकद्रव्याभावात् अन्यद्रव्यादनं सकलपित्तप्र- कोपशमनं सकलशरीरारोग्यकारकं सकलजनोपकारकहेतुभूतं तत्तजातिविहिताम्लरसवद्दव्यं गर्भिणी पाययेदित्यर्थः। तेनैव गर्भो वर्धते तत्तदङ्गप्रकोपकारणं भवतीत्यर्थः । अन्तर्वत्नयाः आरो- ग्यविषये यावत्साम्लरसबद्दव्याणां निवर्तकत्वं प्रतिपादितम् । तदितररसवद्दव्याणां प्रयोज्याभावेन तेषामप्रयोज्यत्वं भवोदित्य- स्वरसादाह-षष्ठेति। षष्ठाष्टनवमासेषष्णरसाः कफशोषकाः प्रवर्त- काः ॥ ६९ ॥ षष्ठाष्टनवमासेषु स्वाद्वम्लरसोपलम्भकद्रव्याभावविशिष्टोष्ण- रसवव्यं अन्तर्वत्नयामयविषये तत्तद्दव्यादनं विधेयम् । तत्तद- न्योन्याभावप्रतियोग्यभावद्रव्यं उष्णरसद्रव्यमिति । तद्विरुद्धा रसाहारजातकफकोपकार्य द्रव्याभावद्रव्यादनं सकलकरदोषजा- तरुप्रकोपशमनकार्य सकलशरीरारोग्यकारकं सकलजीवनोपका- रकहेतुभूतं तत्तजातिविधिविहितोष्णरसवद्दव्यं गर्भिण्याः पाय- येदित्यलम् ॥ ननु वातपित्तकफदोषनिवर्तकत्वं षड्रसानामेव प्रतिपादितम् । उक्तरीत्या स्वाद्वम्ललवणरसवद्दव्याणां दोषत्रयस्थितविकारं नि- वर्तयितुमशक्यत्वात् “तत्राद्या मारुतं नन्ति" इति वचनानुसारेण उपादितविकारनिवर्तकत्वं स्वाद्वम्ललवणरसवद्दव्याणां प्रतिपा- दितं न तिक्तोषणरसबद्दव्याणामिति चेत् न; रसपाके तथ त्रयाणामेव प्रयोजकत्वप्रतिपादनात् तिक्तोषणकषायरसानां त- त्रैवान्तर्भावात् , किंच अनिमित्ते निवर्तकद्रव्यस्याप्रयोजकत्वात् ।

·द्वितीयप्रश्नः 89 न च तत्प्रागभावपरिपालनं निवर्तकं भवेदिति वक्तुं शक्यते सर्वत्रापि तथात्वे अतिप्रसङ्गादित्यस्वरसादाह-निवर्त्य इति । निवयों विकारः ॥ ७० ॥ निवर्तयितुं योग्यो निवर्त्यः, स विकारः । निवर्तकस्य वि- कारहरणं विचारणीयम् । सर्वव्याधिप्रागभावस्य सर्वदा विद्य- मानत्वात् । तस्येदमिदमिति प्रत्येकावच्छेदेन तत्तनिवर्तकत्वस्य निर्णेतुमशक्यत्वात् । तस्मात्तदा विकारे जाते सति तत्तनिवर्तक- त्वस्य निर्णेतुमशक्यत्वात् निवौं विकार इति सूत्रे प्रतिपादित इत्यर्थः॥ ननु विकारे सति स्वाद्वम्ललवणरसाः विकारप्रतिकारका इति पूर्वमेव प्रतिपादितम् । तच्चिन्त्य, “निवौं विकारः” इत्यत्र रसाद्या निवर्तकां न भवन्तीत्यस्वरसादाह -आमेति । आमवृद्धिविकारस्सर्वरोगहेतुभूतः ॥ ७१ ।। अत एव यः पाचकपित्तेन तूत्पाद्यते सोऽनलः पक्वाशयगतार्थ- मेर पचति । ताद्वेरुद्धरसजन्यामयस्य मलाशयस्थितत्वात् । पार्थि- वद्रव्यावयवोपाधिकरसोपलम्भकसुगन्धगुणभूयिष्ठपाकोपाधिक योग्यस्वादुरसद्व्यं पोषकद्रव्यं, अनलावयवाधिकलवणोष्णर- सबद्रव्यलघुतूलिकावयवजातक्षारगुणकतदितररसवद्दव्यातिरिक्त- द्रव्यं अद्रव्याधिकावयवस्नेहवद्रव्यं, स्वादुगुणभूयिष्ठपाके जठ- रानलप्रदं तिक्तज्ञानविषयकं यत् तत्पार्थिवद्रव्यम् । तत्पत्र- भेदद्रव्येषु त्रिविधोपकारकत्वं, पुष्पफलभेदद्रव्येषु त्रिविधदोषोप- कारकत्वं, फलभेदद्रव्येषु त्रिविधापकारकत्वम् । तत्तजातिविधि- विहितद्रव्याणि तत्तद्विकारप्रतिकारकाणीति तत्तल्लक्षणेषु शरीरेषु योग्यानीति विशोषतव्यम् । न तत्र स्थानांतरतत्तज्जातीय- AYURVEDA, 12 AND

·90
आयुर्वेदसूत्रे
-
विकाराणां निवर्तकभावः । अन्वयव्यतिरेकसहचरगम्यत्वं यत्रोप-
लभ्यते तत्राय नियमः । तदर्थ तत्तव्यमित्युक्तम् । यावत्कालेषु
तत्तत्कालोचितरसवव्याणां निवर्तकत्वं नियमेन यत्रोपलभ्यते
तत्राय नियमः । तदर्थमुक्तं तत्तत्कालेति । यावन्तो रोगाः यावन्नि-
वर्तककार्यविषयाः इति नियमेन कार्यकारणभावा यत्र दृश्यन्ते,
यत्सत्वे यत्सत्वं यदभावे यदभावः' इति नियमेन व्याप्तिग्रहो
यत्र तत्रायं नियमः । तदर्थमुक्तं तद्विषय इति । तत्तजातिविहित-
विकारेषु निवर्तका इति सूत्रार्थः। नानाजातिस्थरोगानिवा
इत्युक्तम् । सर्वनिवर्तकज्ञाने सति तथा वक्तुं शक्यते । सर्वपदार्थ-
स्वरूपस्य ज्ञातुमशक्यत्वादित्यत आह-निवर्त्य इति । निवयों
विकारः । शोषकपोषकवार्धिकविषयकद्रव्यत्वावच्छेदकज्ञानगोचर-
'ज्ञानोपाय इति विज्ञाय सर्वपदार्थविषयकत्वात् पुष्पफलसारा-
दिव्यं तेषु अप्रयोजनम् । कषायचूर्णतैलघृतले रसायनयोगेषु
तत्तद्विधिविहितद्रव्यषु तथोक्तत्वादिद पथ्यापथ्यविधिविचारज्ञान-
विषयकद्रव्यादनयोग्यभोज्यक्रम अग्रे प्रतिपादयिष्याम इत्यर्थः ।
ननु पत्रपुष्पफलादीनां फलवत्प्रवृत्तिविषयकं कषाय-
तैलचूर्णघृतलेारसायनादिषु भिन्नप्रकारकं पानभोज्यद्रव्येषु तद्भि-
नप्रकारकम् । सर्वद्रव्याणां द्विविधोपकारकत्वं तच्चिन्त्यम् ।
सर्वजातिषु सर्वकालेषु सर्वद्रव्येषु सर्वव्याधिषु अनुस्यूतप्रकारक-
तावच्छेदकं एकैकस्यैवेति वक्तव्यम् । अन्वयव्यतिरेकप्रमाणाभ्यां
यस्य कस्य कार्यकारणभावो गृहीतः तत्रैवोचितमित्यस्वरसादाह--
तत्तादिति।
तत्तव्यं तत्तत्काले
तत्तद्विषये तत्तनिवर्येषु
निवर्तकम् ॥ ७२॥

·द्वितीयप्रश्न:
91
यावत्पदार्था यावत्कालेषु यावद्रोगविषयेषु निवर्तकत्वेन
कार्यकारणत्वेन यावजातिषु सन्ति तेषु तत्तजातिविहितपदार्था
इत्यर्थः।
तदेव प्रतिपादयति-निवर्तकमिति ।
निवर्तकं भेषजम् ॥ ७३॥
ननु निवर्त्यगुणविशेष्यत्वस्य विकारस्य निवर्तकत्वं ऊर्ध्वाधो-
विरेककरणमित्युक्तम् । तदनन्तरं यद्दोषहेतुकं भवति तज्जन्य-
दोषप्रकोपे सति तद्विरेचनकार्यमयोग्यं स्यादित्यस्वरसादाह-
दोषेति।
दोषत्रयहेतुकः॥ ७ ॥
दोषत्रयकार्यस्य विरेचनकार्यस्य
युक्तत्वात्
तत्तनिवर्तकत्वेन
प्रतिपादयितुमशक्यमित्यर्थः ।
यत्प्रतिपादनेन आमवृद्धोषजन्यत्वं प्रतिपादितं भवेत् इत्य-
स्वरसादाह-सर्वेति ।
सर्वजन्तूनामनामपालनं निवर्तकम् ।। ७५॥
सर्वभूतानां अनामपालनं पुरुषार्थः । दोषे प्रथममामविरेचनं
करणीयम् । तथाहि - आमप्रकोपे सति तन्निवृत्तिकरणं जन्तू-
नामनामपालनं पुरुषार्थकं भवति ।
ननु अनामपालनं पार्थिवद्रव्यहेतुकं न भवति । तत् अल्पा-
हारादनं धातुपोषकं दोषोपकारकं च भवदित्यस्वरसादाह-
वह्नीति ।
वहिप्रवर्धकद्रव्यं यावच्छरीरोपबृहणजठरानल-
प्रवर्धकद्रव्यम् ॥ ७६॥

·92 आयुर्वेदसूत्रे धातुपोषकं वह्निप्रवर्धकत्वा । येनैव अनामपालनमपि अभिवर्धते तेनैव तदेव पोषकं तदेव शोषकं च समशोषक- करणपोषककरणम् । द्रव्यभेदे सति तद्वक्तुं शक्यते । वह्निप्र- वर्धकद्रव्यादनमात्रेण चरितार्थत्वाभावात् । किं तु स्नेहवद्रव्य- मिति वक्तव्यम्, तद्रव्यस्य शोषकार्यहेतुकत्वादित्याह-तत्तदिति । तत्तदास्स्नेहयोग्याः प्रवर्धकाः ॥ ७७ ॥ स्नेहवद्दव्यं वह्निप्रवर्धकपदार्थतावच्छेदकत्वेन एकप्रकारक- त्वेपि स्नेहवद्दव्यादने पदार्थभेदसंबंधादित्यर्थः ॥ निवर्तकपदार्था बहवस्सन्ति । तत्सर्वेषां प्रयोजकत्वं वक्तव्यं, ताशसर्वद्रव्यादनस्य योग्यत्वात्। शुद्धद्रव्यं स्नेहेन साकं विपाच्य तत्पाचकस्नेहं शोषकपार्थिवकार्य करोतीत्याह-विशुद्धोत। विशुद्धस्नेहमयं निवर्तकम् ॥ ७८ ॥ अभोज्यद्रव्याणि रोगप्रतिपादककारकाणि बहूनि सन्ति । भो- ज्यद्रव्याणि रोगनिवर्तकानि बहूनि सन्ति । कानि चिहव्याणि पाके रसान्तरं भूत्वा तत्तद्रोगोपशमनं कुर्वन्ति । द्रव्याणि द्रव्यान्तरसंयोगे सति तत्तत्संयोगजन्यफलं प्रयच्छन्ति । बहुद्रव्यसंयोगे बहुफलं प्रयच्छन्ति । विरुद्धद्रव्यसंयोगे सति विरुद्धद्रव्यफलं प्रयच्छन्ति । तत्सर्वमालोच्य तत्तजातीयबहुद्रव्ययोगकरणं शुद्धं भवति । यथा यवक्षारहरितद्रव्यसंयोगेन स्वस्वरूपं विहाय रक्तरूपं भाति । द्रव्यं द्रव्यांतरसंयोगे सति तत्तद्दव्यविहिताधिकगुणं विधत्ते । यावद्द- व्यसंयोगजन्यं विधत्ते । यद्दव्यसंयोगजन्यरसवव्यं शुद्धमित्यु- तं। तादृशशुद्धद्रव्यैस्साकं पाचितं स्नेहपानाभ्यां सुपाचितं स्नेह- गुणं प्रयच्छति । स्वाद्वम्ललवणविशिष्टयावव्यसंयोगहेतुकं पवन- ·द्वितीयप्रश्न: 93 1 । दुष्कृतकारकशक्तिविशिष्टगुणप्रधानप्रतिभूतकरकर्मकारकं ताव - त्पाककर्मकरणाच्छुद्धं स्नेहं तावद्दव्यगुणदायकम् । अतिपाचितं सुपक्वपर्यन्तं पाचितम् । अतिपाचितस्नेहं निवर्तकमित्युक्तम्। पवन- प्रकोपहेतुकयावद्रोगशोषकप्रतीकारहेतुकं निवर्तकम् । तत्तु शुद्ध- स्नेहम् । अपतर्पणं यत्र निवर्तकं भवति तत्रेदं वचन-- जीर्णाशने तु भैषज्यं युञ्जयात् स्तब्धगुरूदरे । दोषशेषस्य पाकार्थमग्नेः सन्धुक्षणाय च । शान्तिरामविकाराणां भवति त्वपतर्पणात् ॥ एतद्वचनानुसारेण शोषकद्रव्यहेतुकं कार्यम् । एतेन शोषकद्रव्याणां प्रयोजकत्वं प्रतिपादितम् । इदानीं शोषकं कथ्यते । तिक्तोषण- कषायरसविशिष्टयावद्दव्यसंयोगहेतुकं कफरोगप्रतिकारकशक्ति- विशिष्टगुणप्रधानप्रतिभूतकर्मकारकं यत्तत्कर्मणां यावद्गुणदायक शुद्धस्नेहं भवति । अतिपाचितमत्यन्तपाचितं सुपाकपर्यन्तम्, तत्त्तु स्नेहद्रव्यं कफप्रधानरोगजालनिवर्तकम् । पवनजन्यरोगेषु क्वचि- निवर्तकाः शोषकाः, क्वचिन्निवर्तकाः पोषका इत्यर्थः । तस्य स्नेहस्य प्रयोजनमाह-अङ्गति। अङ्गाङ्गसङ्गोऽङ्गविलेपनादङ्गाङ्गविभजनं वि- भाति ॥ ७९ ॥ अङ्गलग्नरोगाणां तत्तत्स्थलसंसर्गात् रोगो विनश्यति । अत्य- न्तवेदनाभावादङ्गेषु लेपनमात्रादेव तन्निवर्तते । दोषसञ्चाराभाव- जास्थिकर्णनासादिसन्धिजीवनेषु विमर्दनपादघट्टनं सम्यकार्यम् । 1 अष्टाङ्ग. सूत्र. VIII. 19-20, ·94 आयुर्वेदसूत्रे तेन सङ्कुचिताङ्गात्सम्यग्विकारो निवर्तते । गर्भाशयस्थपिण्डस्थ- सर्वाङ्गजनककार्य मातुरङ्गहेतुकं, तदन्याहेतुकत्वे सति तद्धेतु- कत्वात् । पिण्डाङ्गं मातुरङ्गजन्यमिति प्रतिपादितम् । पिण्डस्थि- तजठरानलकार्यस्य हेतोईष्टत्वात्, तस्यापि मातुराहाररसजन्य- स्वात् । पार्थिवाधिक्यद्रव्यादनात्पार्थिवाङ्गं भवति । अन्द्रव्याङ्ग- कार्यस्य अन्द्रव्याधिक्यद्रव्यादनं हेतुः । पिण्डस्थितजठरानलकार्य तेजसद्रव्याधिक्यजन्यम् । तस्मादन्तर्वनया घृतं पाययेदित्याह- अन्तर्वनचेति । अन्तर्वनीजन्यजातवेदा अन्तर्वत्नीघृतादनज- न्यः ॥२०॥ अन्तर्वनीजन्यजातवेदा एव जठरानलो भवतीत्यर्थः । प्रतत्रिणामङ्गाङ्गहेतुकत्वं अण्डानामङ्गजनकत्वं जठरानलस्यापि अण्डस्थितघृतमेव हेतुः । तत्तज्जातीयद्रव्यस्यापि गर्भाण्डजानां ईदृशकार्यकारणभावः प्रतिपाद्यत इत्याह - खेचराणामिात । खेचराणां जनयतस्सह सार्पिषा पक्षिशरीरे ॥ तैजसद्रव्याधिक्याश्रिताः ऊर्ध्वमार्गगत्याश्रितत्वात्, अग्ने: प्रज्वलनवत् । तैजसाधिक्यशरीरादेव ते जीवा अण्डस्था एवाभि- वर्धन्ते । अण्डोत्पत्तिहेतुभूतौ पवनानलाविकद्रव्यशरीरात्मको ता- वेव पितरौ । तज्जातीयपिण्डानि स्वयमेवाभिवर्धन्त इत्यर्थः । खगानां गगनवमारोहणं केन हेतुना प्राप्तम् ? पञ्चभूतात्मकं शरीरमिति लक्षणस्य सर्वसाधारणत्वात् । गमनागमनचलनात्मकं कर्म शरीरसामान्यमित्यत आह-आरोहणमिति ।

·द्वितीयप्रश्नः 95 आरोहणं गगनवम॑सु बजताम् ॥ २॥ खगानामारोहणकर्म अनलानिलात्मकद्रव्यगुणाधिकशरीर- त्वात् । खे गमनं सूक्ष्मार्थगोचरत्वं शीतोष्णसुखसहिष्णुत्वं च तेन लभ्यत इत्यर्थः ॥ भूचरशरीराणां तु पार्थिवावयवाधिक्यशरीरत्वात् भूमि- सञ्चारसहिष्णुत्वं स्नेहगव्यादनजातायुस्तेजारेतोधारणं भवती- त्याह-घृतति । घृतप्लुतान्नादनाद्वायुस्तेजोरेतांसि दधाति ॥ खेचराणां शरीराणां स्वतस्सिद्धधातुदाढर्यवत्त्वम् । भूचरशरी- राणां तन्न रोचते धातुदाढर्च । तत्तद्रसवद्दव्यादनजाताधिक- धातुदाढयं न स्वभावतः प्राप्तत्वादित्यर्थः । ननु घृत'लुतान्नादनं आयुराद्यभिवर्धकमित्युक्तम्। तञ्चिन्त्य, आधिकघृतप्लुतान्नादनस्य अजीर्णकार्यहेतुकत्वात्, आयुस्तेजोरेतसां क्षीणत्वकारणं च, गुरुत्वकार्यस्य च प्रतीतत्वात् । यानि द्रव्याण्य- जीर्णकारकाणि तानि तु क्षीणत्वकारकाणि । एवमन्वयव्यतिरेक. प्रमाणाभ्यां सिद्धत्वादित्यत आह-योग्यति । योग्यद्रव्योपयोगैरभिवर्धते ॥ ८४ ॥ व्याधिनिवर्तकत्वं योग्यद्रव्याणां योगः, तन्निवर्तकरसवह- व्यत्वं रोगाभावकार्यस्य निवर्तकत्वं, यद्दव्योपयोगनिवर्तकत्वं नाम रोगाभावकार्यस्य हेतुत्वमेव । अभिवर्धन्तामवयवा इत्यर्थः । ननु इदमप्यनुपपन्नं, योग्यायोग्यद्रव्योपयोगकर्मकरणं याव- द्रोगाभावकार्यहेतुकाप्रतियोगिकार्यफलप्रापकद्रव्यत्वात् याबद्रो- ·96 आयुर्वेदसूत्रे गाभावकार्यस्य कारणत्वप्रतिपादनमात्रे पर्यवसितम् । तावद्रोग निवर्तकं प्रति हेतुत्वं प्रतिपादितम् । न तद्गर्भसंरक्षणमात्रस्य हेतुत्वंप्रतिपादकावस्थेयम् । अत्रेदं द्योत्यते-पिण्डाभिवर्धककर्म- मात्रं प्रतिपादितमित्यस्वरसादाह-एधन्त इति । एधन्तेऽस्मा ऋतवः ॥२५॥ अत्र ऋतव इत्युक्ते षड्तूनां वार्धिकत्वं प्रतिपादितम् । इदं तु ऋतुप्रतिपादकप्रकरणं न भवति, किं तु गर्भाशयस्थ- पिण्डाभिवर्धककार्यस्य हेतुत्वप्रतिपादकावस्थेयम् । अत्रेदं न द्यो- त्यते, पिण्डाभिवर्धककार्यमात्रप्रतिपादकत्वात् । तथाहि-ऋतु- कर्मोद्देश्य ऋत्वभावकार्यहेतुत्वाभिवर्धककर्मादिविशिष्टकालशापक- त्वं ऋतुरिति । तादृशविशिष्टकालो गर्भाशयस्थपिण्डावयवाभि- वर्धकद्रव्यादनादृत्वभावावशिष्टकार्या एधन्त इत्यर्थः ॥ ननु ऋत्वभावविशिष्टकालाभिवर्धनेन कथं पिण्डावयवाभि- वृद्धिः ? तद्योग्याभावकालस्य अदृष्टत्वादित्यवरसादाह-अन्नेति । अन्नाद्भूतानि जायन्ते ॥ ८६ ॥ पिण्डाङ्कराविर्भावहेतुकयावद्रव्यादनं ऋत्वभावकार्यहेतुकं भवतीति सोर्थोऽत्र विवक्षित इत्यर्थः । सर्वरसद्रव्यादनस्य सर्वे- षामपि सम्भावितत्वात्, सर्वत्रापि कार्यस्यादृष्टत्वादित्यस्वर- सादाह-जातानीति। जातान्यन्नेन वर्धन्ते ॥ ७॥ जातपिण्डाशयः पूर्वोक्तरसद्रव्यादनहेतुरिति प्रतिपादित- मित्यर्थः॥

·द्वितीयप्रश्न: 97 - अन्नादनं शरीरदायकारकामति अन्वयव्यतिरेकप्रमाण- सिद्धत्वात् । 'यत्सत्वे यत्सत्वं यदभात्रे यभावः' इति न्यायेन अन्नादने सति शरीरदायं तदभाव तदभाव इति न्यायनयसिद्ध- त्वात् । अन्यथासिद्धेश्च-दिवा अभुजानस्य देवदत्तस्य सत्वं रात्रिभोजनमन्तरेण न संभवतीति, तस्यापि रात्रिभोजनमन्तरेण सत्वं नोपपद्यते, स्वावयवव्यतिरिक्तपिण्डावयवाभिवर्धक न भवति, अन्यसाधनस्य अन्यावयवाहेतुकत्वात् इत्यस्वरसादाह- अद्यत इति । अद्यतेऽत्ति च भूतानि ॥८॥ त्रिविधभूतानि । सात्विकराजसतामसद्रव्यादनात्तत्तद्गुणभूयि- शरीगभिवृद्धिकारणत्वात्त्रिगुणात्मकं शरीरम् । भूतानि त- त्तदभिवर्धकद्रव्यादुत्पद्यन्त इत्यर्थः । उक्कार्थमुपसंहरति-तस्मादिति । तस्मादन्नं तदुच्यत इति ॥ ८९ ॥ अन्नं धातुप्रदं पुष्टिदं अवयवाभिवर्धनकर एतादृशगुणं प्रय- च्छति । इतिशब्देन हेतुरुच्यते । रसवदन्नमवयवाभिवृद्धिं करोति । तस्मादन्नरसमयं उपसंहृतार्थ शुद्धरसवदन्नं प्राणमय पिण्डावय- वाभिवर्धकं तदुच्यत इत्यर्थः ॥ अन्नं तु स्वनिष्ठ सगुणं प्रयच्छति, अवयवाभिवृद्धिकरणे सामर्थ्याभावात् । शुष्कान्नादनं विरुद्ध फलं प्रयच्छति । कथमन्नं जीवातुरिते वक्तं शक्यामत्यत आह-धृतति । घृतप्लुतानमन्तर्वत्याः प्रदापयेत् ॥ ९ ॥ AYURVEDA 13 ·98 आयुर्वेदसूत्र - शुष्कानं विरुद्धफलं ददाति । घृतप्लुतान्नमेव कार्यकारकम् । तस्मादन्तर्वत्याः घृतप्लुतान्नं दापयदित्यर्थः । पुनरप्युक्तमर्थमुपसंहराति-तस्मादिति । तस्मात्स्वावयवविभवं धातुवर्धनं कुर्वत्यः प्रजाः प्रजायन्ते ॥ ९॥ धृतप्लुतान्नादनं अवयवाभिवर्धकमित्युक्तम् । यत्किचिद्विकारे सति तन्निवर्तकेन निवर्तनीयम् । तद्धृतप्लुतान्नमेव निवर्तकमिति वक्तुं न शक्यते, गुरुद्रव्यत्वात् । तस्मादसङ्गतमित्यखरसादाह- तदिति। तच्छोषकपोषकद्रव्यं तत्र भेषजम् ॥ १२॥ विकारे सति शोषकपोषकद्रव्ये कार्यकारके भवतः। जातशिशोश्च प्रथम प्रथम शोषकद्रव्यजातरुजः शोषकद्रव्यं भेषजम्, पोषकद्रव्यजातरुजः पोषकद्रव्यं निवर्तकम् । एवं दशम- मासपर्यन्तं अन्योन्यं निवर्तकं भवति । गर्भस्थशिशोर्यावव्य. मभिवर्धकं भवति तावद्दव्यमानं भेषजमित्यर्थः ॥ ननु गर्भस्थशिशुवजातशिशुरपि भेषजद्रव्यैः पोष्यते । प्रथमोत्पन्नशिशोः द्रव्यादनशानं नैधते । मातुराहाररसाहारजन्य- प्रतिकारकरसवव्यादनभेषजकर्मणः पोषकद्रव्यत्वात् । तद्वदत्रापि पोषकद्रव्याण्येव हेतुरिति वक्तमशक्यत्वादित्यस्वरसादाह - एवामिति। एवमुत्तरोत्तराभिवृद्धिासे मासे ॥ ९३ ॥ यावद्योगबरसादनं पक्षीकृत्य किंचित्किचिदेधितव्यम् । । In ·द्वितीयप्रश्न: 99 अवयवाश्च कालश्च देशश्चेति एतानुहिश्य तत्तद्योग्यद्रव्यं एधितं हितं निवर्तकं भवतीत्यर्थः। शोषकपोषकद्रव्यस्य इयं व्यवस्था कृता । एवं प्रतिमासं चिकित्साकरणं कर्तुमयोग्यम् । वर्धिष्णोः शरीरस्य वृद्धिकरणद्रव्यादनमेव योग्यामित्यस्वरसादाह-याव- दिति । यावहार्घिकास्तत्र भेषजाः ॥ ९४ ॥ वार्धिकद्रव्यमानं प्रशस्तं भवति । तथा चेदतिप्रसङ्गस्स्यात् । यावच्छब्दार्थमहिम्ना यावद्योग्यरसवव्यादनं विवक्षितमित्यर्थात्। न केवलं यावद्वाधिकद्रव्यं वृद्धिकारकं भवति, कालवशात् शोषककार्यगुणस्वभावत्वात् इत्यत आह-सर्पिवेति । सर्पिषा पोष्यपोषकाः ॥ ९५॥ यावद्वार्धिकद्रव्यं सर्पिस्संयोगानलपाकजन्य संस्कारविशिष्ट- पाकरसवहव्यं कार्यकारकं भवति, स्नेहबद्दव्यसंयोगजन्यवार्धिक- गुणप्रापकद्रव्यत्वादित्यर्थः ॥ लङ्घनादिना दोषे क्षीणे सति धातुशोषे सति तत्र पोषकद्रव्यं कार्यकारकं “असो पोषणकरो भवतीति” । तत्र शोषकद्रव्येण निवर्तककरणं अयोग्यमित्यत आह-नेति । न पोषककाले शोषकाः ॥ ९६॥ पोषककार्यकरणयोग्यकाले शोषकद्रव्यकालोचतकरणं अयो- ग्यमित्यर्थः । ननु पोषकाश्च शोषकाश्च लोके व्यवहारयोग्याः षडूसा एव । एकैकरसवदव्यस्य एकैकधातुपोषकत्वप्रयोजक- त्वमागतम् । तावत्पोषकत्वस्य स्वत एक सिद्धत्वात् । रसवह व्यातिरिक्तद्रव्याभावादित्यस्वरसादाह-षडूसा इति । - ·100 आयुर्वेदसूत्रे षडूसास्सप्तधातुपोषकाः ॥ ९७॥ रसासृजोरेकैकवत्कषायरसवत्पोषकतया जनयिता च? त- स्मादेकरसप्रधानत्वादित्याशयं मनसि निधाय षड्रसानां सप्तधातु- पोषकत्वं वक्तं सुकरमित्यर्थः ॥ तथाहि-सप्तधातुगुणकं तस्यो- पकारकं, तेषां षड्सपोषकत्वस्य स्वत एव सिद्धत्वात् । तस्मादिद- मसङ्गतमित्यस्वरसादाह-रस इति । रसो ह्यसृक् ॥ ८॥ रसो वै सः ॥ ९९ ॥ रसधातुरसृग्भवति एकरसजन्यत्वात् । अन्तस्थितस्सन् रक्त- मित्यभिधीयते । स एव बहिर्गतश्चेत् स्वेदरूपेण स्त्रवति । तद्रस- नेन्द्रियं ऊष्मणा बहिर्गतं भवति । रसो लालारूपः स एव रश्मिः । तज्ज्ञानवानात्मा । तद्विषयकज्ञानमानन्दहेतुकम् । रसने- न्द्रियज्ञानग्राहकज्ञानगोचरज्ञानं यस्यास्ति तस्यैवानन्दो भव- तीत्यर्थः॥ द्विरसार्थ जङ्घयोः नासिकायाः शुद्धाशयं मासि मासि प्रथमतौं वृद्धिस्सर्वजन्तूनां योग्ययोगो नव ॥ इत्यायुर्वेदस्य द्वितीयप्रश्नस्य भाष्यं योगानन्दनाथकृतं सुप्रसिद्धं महाजनसम्मतं प्रतिसूत्रव्याख्यानपूर्वकं अयुर्वेदभाष्यं लोकोपकारक संपूर्णम् .

·आयुर्वेदे तृतीयप्रश्नः. -:0:- ननु रसज्ञानं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवतीति सूत्रव्याख्यानं कृतम् । तञ्चिन्त्यं जीवात्मनां आनन्दानुभववत्त्वं, बाह्यन्द्रियाणां बाह्यार्थवि- षयकगोचरज्ञानं आनन्दहेतुकं न भवति, तद्विषयकज्ञानानुभवस्य न्द्रियार्थसंयोगकालमात्रं आनन्दहेतुकं, तद्विनाशे सति तन्ना- शात् । बाह्येन्द्रियविषयानुभवस्य तत्संसर्गनाशे सति तन्नाशात् इत्यस्वरसादाह-अथति। अथ योगानुशासनम् ॥ ३ ॥ अथशब्देनानन्तर्य सुच्यते। षड्रसवव्यादनस्य शरीरदा- wकार्यहेतुत्वं सम्प्रतिपादितम् । तस्मादृढतरधातव आत्ममन- स्संयोगसम्पादनार्थ हेतुभूतास्संतः तद्विषयकज्ञानानुभवानन्द अन्तरिन्द्रियात्मसंयोगजन्यं भवतीति मनास निधायाह जीवात्मनः परमात्मानुसन्धानमानन्दहतुकं भवतीति । ननु योगानुशासनमपि अजीर्णाभावलम्पादनार्थ कारणं भ- वतु। तथा सति आमनिवृत्तेरेव फलत्वात् अनिष्ट परिहारमात्रं फलं लभ्यते इत्यत आह-तस्मादिति । तस्माद्योगः फलदः ॥ २ ॥ विषयानुभवो विषयानन्दहेतुकः । आत्मानुभवोऽप्यात्मान- न्दहेतुकः, आनन्दहेतुककार्यस्य उभयोरपि समानत्वात् । योगा- नुशासनेन किमाधिकफलं लभ्यत इत्याशङ्कय अनित्यविषयकज्ञा- ·102 आयुर्वेदसूत्रे नगोचरज्ञानजन्यकार्यमनित्यं भवति । आत्मनो नित्यद्रव्यत्वात् नित्यद्रव्यविषयकज्ञानगोचरज्ञानमेव आनन्दो भवति । अन्तरि- न्द्रियस्य मनसः आत्मगोचरस्वभावत्वेन सर्वकाले आनन्दानुभवो लभ्यत इति आत्ममनस्संयोगस्यैव योगत्वात् योगः शाश्वतं फलं प्रयच्छतीत्यर्थः। ननु परमात्मनो नित्यद्रव्यात्वाद्विभुत्वाञ्च सर्वदा मनसः आत्मना समवेत्य स्थितत्वात् सर्वदा आनन्दानुभव एव भवेत् । इन्द्रियस्यार्थेन समवेत्य प्राप्यप्रकाशत्वनियमात् । तजूज्ञानगोच- रज्ञानं आत्मनो विषयीकृतं भवतीत्यत आह-प्रकृतीति । प्रकृतिपुरुषान्तर्मुखज्ञानगोचरप्रत्ययप्रकृतिपरि- णामो योगः ॥३॥ प्रकृतिविशिष्टपुरुषं विषयीकृत्य अन्तरिन्द्रियेण मनसा गुण- विशिष्टपरमात्मान विषयीकृते सति बाह्येन्द्रियार्थविषयज्ञानविरा- मेण तादृशगुणविशिष्टपरमात्मानुभवस्य परमानन्दहेतुकत्वात् त- द्विषयकज्ञानयोगः परिणामयोग इत्यर्थः । प्रकृतिपुरुषविशिष्टद्रव्यं यदा विषयो भवति तदा आनन्दानुभव इत्यर्थः । तथा सति विष- यानन्दमुद्दिश्य प्रकृतिविशिष्टात्मविषयकज्ञानं परमानन्दहेतुकमि- ति सर्वदा अयमानन्दानुभवं विषयीकरोतु, किं बाह्येन्द्रियविषय- गोचरज्ञानेन, अल्पानन्दानुभवहेतुकत्वादित्यत आह-रज इति । रजउद्रेकादस्थिरं बहिर्मुखात्सुखदुःखहेतु ॥४॥ परमात्मा कंचित्कालं राजसगुणविशिष्टो भवति। कंचित्का- लं सात्विकगुणविशिष्टो भवति। कंचित्कालं तामसगुणविशिष्टो भवति । यदा जीवात्मनि राजसादिगुणाः आत्मभावा भवन्ति ·तृतीयप्रश्न: 103 तद्गुणविशिष्ट आत्मा मनसा संयुज्यते, मन इन्द्रियेण, इन्द्रिय- मर्थन, इन्द्रियाणां प्राप्यप्रकाशत्वनियम इति न्यायस्य दृष्टत्वात् । राजसगुणसंसृष्टदोषवशात् आत्मानुभवं पिधाय बाह्यविषयकसु- खमनुभूयत इत्यर्थः। यदा सत्वो जीवः तामसगुणविशिष्टो भवति तदा तामसगुणविशिष्टस्सन् दुःखानुषङ्गं सुखमनुभवतीत्याह- तम इति। *तमउद्रेकात्कृत्याकृत्याज्ञानात्क्रोधादिभिर्निय- मितो मूढः ॥५॥ तामसगुणाधिक्यात् कार्यविवेकज्ञानराहित्येन मूढमनाः क्रो- धद्वेषादिभिः तद्विषयकशानमनुभवति । ईषणत्रयविशिष्टतद्विष- यकसुखमनुभूयत इत्यर्थः। यदा सत्वस्य सात्विकगुणाविर्भावो भ- वति, तदा धर्मप्रतिपादकवेदान्तशास्त्रेष्वासक्तः स्वधर्मशास्त्रप्रति- पाद्यकर्माचरणेन सुकर्मजन्यसुखमनुभूयत इत्याह-सात्विकेति । सात्विकोदयात्सुखम् ॥६॥ दुःखाभावसाधकशब्दादिप्रवर्तकं सात्विकम् । जीवः सा- त्विकगुणाविर्भावे सति तद्धर्मप्रतिपादककार्यकरणेन स्वर्गविषयक- सुखं भुत इत्यर्थः। ननु जीवात्मनः कदाचिद्राजसगुणानुभवः, कदाचित्तामसगु- णानुभवः, कदाचित्सात्विकगुणानुभवो दृश्यत इति प्रतिपादितम् । नियमेन त्रिगुणानुभवस्य को हेतुरित्याकाङ्क्षायामाह - मधुरेति । * तम उद्रेकात्सत्याज्ञानात् क्रोधादिभिर्नियामितं मूढम् ॥ िदयाहुःखाभावसाधकशब्दादिप्रवर्तकं सालिकम् ।

·104 आयुर्वेद सूत्रे मधुररसानादनादनुसात्विकगुणहेतुकम् ॥ ७॥ मधुररसविशिष्टमन्नं यो भुङ्क्ते स सात्विकगुणवान्भवति । स जीव औपाधिकगुणं भुङ्क्ते । त्रिगुणा मधुराम्लकटुरसादनहेतुका इत्याह-अम्लीति । अम्लीभूतान्नादनं राजसगुणकारकम् ॥८॥ कटुकास्तमोगुणहेतुकाः ॥९॥ यस्य मधुररसे प्रीतिरास्ते स मुमुक्षुर्भवति । स इतररसा- नादनं विहाय मधुररसवद्रव्यं भुत इत्याह-मुमुक्षोरिति । मुमुक्षोर्माधुर्यम् ॥ १० ॥ मधुररसवहव्यं मोक्षहेतुः राजसतामसजनकरसाभावत्वे सति सात्विकगुणहेतुकरसबद्दव्यत्वात् । यो रसः सात्विकगुणप्र- दो न भवति स मोक्षदोऽपि न भवति, कटुरसवत् । सर्वदा मुमु- क्षुभिः माधुर्यरसः पानयोग्यो भवति सात्विकगुणहेतुकमोक्षफ- लप्रदो भूत्वा सात्विकगुणकारकत्वात् । सात्विकगुणस्य मोक्ष- हेतुकत्वाच । ननु राजसगुणेन सुखानुभवे सति सुखहेतुभूतार्थतत्वशाने सति सुखविषयकतारतम्यानुभवो भवति । नित्यानन्दानुभव मोक्षहेतुकसुखं मधुररसजन्यम् । आम्लरसजन्यं राजसगुणवि- षयकसुखमनुभूयते । तस्माद्धेयोपादेयविवेकज्ञानं राजसगुणज- न्यसुखानुभवव्यतिरेकेण मोक्षहेतुकज्ञानजन्यसुखं ज्ञातुमशक्य- मित्यस्वरसादाह--आम्लेति । ।

·तृतीयप्रश्न: 105 आम्लरसादनाल्सुखमेक पनुभूयते ॥ ११ ॥ अम्लरसजन्यसुखं दृष्टानुभवदेशदेहकालन्तरभाव्यमोक्षावि- षयकलुखं प्रत्यक्षानुभवमित्यर्थः । तस्मादिदमेव मुख्यामिति एक- शब्देन ज्ञाप्यते । सुखदुःखाभावप्रयोजकत्वं तद्दःखानुभवं विना ज्ञातुमशक्य- मित्यत आह-उति । 'उष्णरसो दुःखानुषङ्गात्सुखं जनयति ॥ १२॥ सुखानुभवो दुःखानुभवाभावस्य सुखत्वादित्यर्थः । मनु दुःख कार्यकारककरणजातदुःखं अनुभवैकनाश्यम् । सुखज्ञानं तु दुःखानुभवपूर्वकम्। सुखानुभवस्य दुःखाभावकार्य प्रतियोगिकामा वानुभवज्ञान र्वकत्वात् । दुःखानुपङ्गवाखमपि दुःखहेतुकमपि भवति । सुख दुःखहेतुकार्यहे नुकसामग्रीपरिपालनमेव पुरुषार्थ एव फलं भवोदित्याशयं मनसि निधायाह-तदेति । तदा द्रष्टुस्स्वरूपावस्थानम् ॥ १३ ॥ द्रष्टुरीश्वरस्य स्वरूपावस्थानं जगत्स्वरूपं यस्यास्ति, स ईश्वरस्तु जगत्स्वरूशे भूत्वा तिष्ठति । तस्य सुखानुमवस्य दुःखाभावकार्यप्रतियोगिकाभावानुभवस्यैव पुरुषार्थत्वा ।। द्रष्टुः स्वरूपावस्थानं सुख दु खानुरूपं भवतीत्यर्थः । तस्य जगत्स्वरू- पशरीरं भोगायतनम् । सुखदुःखानुभवो भोग इत्यर्थः । 1 ऊषण. 2 तदा द्रष्टुरस्वरूपावस्थ नावृत्त्यसारूप्यामितरत्र.-A तदा द्रष्टुस्स्वरूपावस्थानं । वृत्तिारूप्यामितरत्र-B) योग I. 3 AYURVEDA 14 ·106 आयुर्वेदसूत्रे ननु परमात्मन ईश्वरस्य निर्लेपनत्वात् निर्गुणत्वात् नि- त्यानन्दानुभववत्त्वात् तस्य सुख दुःखादिवैचित्र्यं कथं संभवति शरीराधिष्ठानत्वस्य जीवात्मपरमात्मनोः समानत्वादित्यत आह- सुखति। 'सुखदुःखमोहात्मिकांद्यास्त्रयःप्रादुर्भवन्ति।१४ अहं सुखी अहं दुःखी कर्माधीनकर्मोंपाधिकरूपः प्रकृत्या- स्मकत्वात् । यदा जीवात्मनि आवृत्ते सति आत्मनः मायाश बलितत्वात् तावन्तो धर्मा उपलभ्यन्त इत्यर्थः । अत एव कर्माधि- कारित्वं जीवात्मन उपलभ्यते। आत्मन एव मोक्षाधिकारि- स्वादुरसान्नादनं तस्वैव लभ्यते । तजन्यसात्विकगुणो मोक्षो- पकारको भवति । यदा आम्लरसादनं उपलभ्यते तदा राजस- गुणाविर्भावो भवति । तेन केवलं सुखं भुके । कटुरसद्रव्यादनं यदा भवति तदा दुःखानुषक्तसुखमनुभूयत इत्यत आह-तदिति । तद्रजस्तहेतुगुणभूतजातम् ॥ १५ ॥ तद्रज इति तच्छब्देन सत्वर जस्तमोगुणा विवक्षिताः। तेषां मध्ये प्रथमगुणरजोगुणकार्य हि आम्लरसबद्रव्यम् । रजोगुणभू- तस्य आम्लरसवद्रव्यं कारणं भवतीत्यर्थः । तत्तु सत्वगुणका. यस्य स्वादुरसलवणरसजन्यत्वं तमस्सत्वगुणयोः हेतुभूतादि- त्यर्थः। सूत्रे हेतव इति बहुवचनयोगस्य विद्यमानत्वात् तमस्स- त्वयोरपि ग्रहणम्। ननु उक्तरीत्या स्वाद्वम्ललवणरसानां योजकं सत्वरजस्तमो- गुणजनकमात्र प्रतिपादितम् । वातपित्तकफजन्यरोगाणां निवर्त- करसद्रव्यस्य अन्यथासिद्धत्वात् तन्निवर्तकद्रव्याद्धीनेन जन्यरोगाः कथं निवर्तन्त इत्यत आह-यथेति । 1 सुखदुःखमाहात्मिका निवृत्तयः प्रादुर्भवन्ति. C, ·तृतीयप्रश्नः 107 यथारोगनिवर्तकाः शोषकपोषकाः ॥ १६ ॥ स्वादुरसवव्यं सत्वगुणहेतुकम । आम्लरसवव्यं रजो- गुणहेतुकम् । लवणोष्णरसवव्यं तमोगुणहेतुकम् । न ते रोगनि- वर्तकाः । किन्तु शोषक योषकद्रव्यादनादेव अनेकद्रव्ययोगत्वेन बहुरसवद्दव्यं रोगनिवर्तकं भवेदिति वक्तव्यम् । रोगस्तु यदा आविर्भूतो भवति तदा स. अनेकाभयाननुजायते । तत्र तद्रोग- निवर्तकेन अनेकरसबहव्यबाहुळ्येन भाव्यमित्यर्थः । ननु अत्र सत्वरसवद्दव्यं वा रोगनिवर्तकम् ? यत्किचि- द्रसवहव्यं चा? नाद्यः अतिप्रसङ्गात् । यत्किाचव्यादनामिति चेत् तदा एकरसवद्दव्यादनेनापि भाव्यम् । तथा सति अन्यथा सिद्धमिति अस्वरसादाह-योग्यति । योग्ययोगो योगः ॥ १७ ॥ यावद्रोगानुसारिनिदानज्ञानं तत्तद्दसवद्दव्यनिदानझानपूर्वक अनेकरोगामगतरोगस्य बहुरसवद्दव्ययोगनिवृत्तिसामग्रीकत्वात इति। ऋषिरेव हि जानाति द्रव्यसंयोगजं फलम् । भेषजकल्पवचनं तु- देशकालानुगुण्येन सङ्गृहीतं यथाविधि ॥ स्थापित भेषजं तैस्तैः कल्पनैरमृतायते ॥ यथारोगानुसारितत्तद्विधिचंदितरसवाहुळ्ययोगत्वं रोगनिवर्तकं भवतीत्यर्यः॥ ननु “अधिकं नैव दृष्यते” इति न्यायेन अनेकस्वादुरसव- दृव्यं वायुनिवर्तकम् । अनेकाम्लरसवदव्यमेलनं पित्तरोगनिव- ·108 अ युर्वेदसूत्रे तकम् । अनेकलवणोष्णरसवद्दव्यं कफनिवर्तकम् । एतादृशयो- गकल्पनमेव योग्ययोगो भवेदित्यस्वरसादाह चित्तेति । चित्तविभ्रमो विपर्ययः ॥ १८ ॥ यावद्रोगपित्तरसवदव्यमेळनव्यातरेकेण योगकरणं विरुद्ध- योगो भवति । तत्तु चित्तविभ्रमो भवति । चित्तं मनः । तयोरै- क्येन रजतत्वाभावति शुक्तो रजतं यत्र भासते तत्र चित्त- विभ्रमो भवतीत्यर्थः । ननु रजतत्वप्रकारकज्ञानग्राहकसामग्रीविशिष्टपुरोवर्तिनं यदा विषवीकरोति रजतत्वप्रकारकज्ञानग्राहकसामग्रया तद्विशिष्ट- मेव भासते हट्टापट्टणादौ तथा दृष्टत्वात् । यावज्ज्ञानगोचर- सामग्रया भावात् चित्तविभ्रमः कथं न्यादित्यस्वरसादाह- अतदिति । अतस्मिस्तदिति प्रत्ययः ॥ १९ ॥ यत्र रजतत्वाभावयति शुक्तौ रजतत्वं भासते तत्तत् । अत- स्मिन् अन्यस्मिन् तदिति भ्रमो जायते । तत्र विकल्पः, तद्विषयक- ज्ञानग्राहकसामग्री तद्विशिष्टार्थमेव गोचरकिरोति, पुरोवर्तिग्राह- कसामग्रयासरवादित्यत आह-पित्तेति । पित्ताधिकैकजातात्पीतशा ङः ।। २० ॥ ख पित्तप्रकोपर लादनेन पित्तरोगोद्भवो भवति। तत्र काच- कामालादिरोगवशात् श्वैत्यगुणविशिष्टपुरोवर्तिनि पीतगुणविशि योगामाते ज्ञानं जायते, तत्तदोषवशात् । तञ्च तद्दोषविरुद्धा- दनाद्भवति । तदा पीतश्शङ्ख इति ज्ञानं जायते । ।

·तृतीयप्रश्नः 109 1 ननु सबै व्याधयः दोषत्रयजन्याः । ते सर्वेऽपि तत्तद्रसादन- जन्याः । अतः सूत्रे पित्तविरुद्धद्रव्यादनाञ्चित्तविभ्रमो भवतीति यत्तञ्चिन्त्यम् । श्वैत्यगुगविशिष्टे शर्के पतिोऽयमिति ज्ञानं भासते। तदयुक्तमित्यस्वरसादाह--सेति । सा प्रतीतिः पित्तविरुद्धाहारजन्या ॥ २१ ॥ भ्रमविषयकज्ञानं च पित्तजन्यम् । पीतश्शङ्ख इति ज्ञानं च शुद्धपित्तविरुद्ध हारजन्यम् । पवनपित्तरोगजनकविरुद्धरसज- न्यत्वे सति तद्विरुद्धाहारजन्यत्वात्, यन्नैवं तन्नैवं यथा घटादिः। ननु शुक्तौ इदं रजतमिति भ्रमविषयकशानं जायते । पीत- श्शङ्ख इत्यत्रापि तथा प्रतीयते । तदुभयं यावव्यरसवव्यादन- जन्यनिवर्त्यभावकार्यहेतुभूतद्रव्यं तद्विरुद्धरसबद्दव्यादनकायहेतु- पूर्वकं रसविरसजन्यरोगाभावकारकद्रव्यत्वात्, यन्नैवं तन्नैवं यथा घटः। ननु यत्किचिहव्यं विषयीकृत्य अत्यन्तनिरीक्षणात् पूर्व प्रमाणत्वेनानुभूतमपि तत्रैव संशयो जायते। तत्र रसवहव्यादनं हेतुर्न भवति इत्यत आह-- अतीति । *अतिनिरीक्षणे दोषप्रमायां संशयो भवति।२२ इन्द्रियार्थसन्निकर्षे सति तदर्थविषयकज्ञानं जायते । तद्विषये तत्रैव तत्काले अतिनिरीक्षणदोषवशाद्भमो भवति । तत्रापि पूर्व- जातरजतप्रमाविषयकशानं अतिनिरीक्षणदोषजन्यं न संशयज्ञा- नस्व निवर्तकं भवतीत्यर्थः । 1 चक्षुर्दोषजाता च । तत्कालोचितकार्यक. रणम् । इत्यधिकपाठ:--A. B. 'अतिनिरीक्षणदोषात्प्रभूतायां संशयो भवति-A. B, । ।

·110 आयुर्वेदसूत्रे ननु यद्विरुद्धरसवद्दव्यादनं यावद्रोगहेतुकं. तद्विरुद्धद्रव्या- दनं तत्तद्रोगनिवर्तकमिति वक्तव्यम् । तथा सत्यमधुररसजन्य- रोगाणां निवर्तको मधुररस एव भवति । यथा कदळीफलविरस- जन्यरोगस्य अजीर्णस्य कदलीफलरसद्रव्यादनं निवर्तकमिति वक्तु- मशक्यमित्यर्थः। किंतु आम्लरसाद्या निवर्तका भवेयुरिति तात्प- र्यम् । यावद्दव्यादनज्ञानं यत्काले यथोपलब्धं तत्काल एव पूर्वदि- नान्नापेक्षया “घुतरान्नादनं पथ्यं भवतीति तत्कालयोग्यद्रव्येण प्रथमदिनजन्यरोगस्य तत्कालोचितरोगाभावकार्यस्य प्रागभाव- परिपालनं पुरुषार्थ इत्यर्थः । ननु रसविरसान्नादनाजातप्रमाप्रतीतस्थले यथा घटज्ञान- गोचरज्ञानानन्तरं तत्रैवातिनिरीक्षणेन चक्षुर्दोषवशात् तत्प्रतीति- विषयतद्विषयतात्कालिकसंशयः कथं स्यादित्यस्वरसादाह- अत्यन्तेति। 'अत्यन्तानिमिषदृष्टया चक्षुरिन्द्रियदोषस्तम्भ- वति ॥ २३॥ तदोषवशात् तत्प्रमा अतत्प्रतीतिविषयस्थले दोषग्रस्तेन्द्रिय- गोचरज्ञानजन्यप्रमायाः संशयज्ञानस्य अप्रतिवन्धकत्वात् तत्र सशयो भवतीत्यर्थः। न पीडयेदिन्द्रियाणि न च तान्यतिलालयेत् । एतद्वचनानुसारेण इन्द्रियातिलालनमेव अनिमिषदृष्टिरित न संशयः । विरुद्धरसादनजन्यं न भवतीति विशेषदर्शनसामग्रीसं- शयप्रतिबन्धकात् तन्निवर्तकरसादनसामग्री ? तस्य जनकत्वाभा- 1 A. B. कोश द्वयेऽप्येतत्सूत्रं न दृश्यते.

·तृतीयप्रश्न: 111 - । वात् । यदा यस्य भ्रमो भवति तस्य राजसतामसगुणप्रतिपादक- सामग्रया भिन्नत्वादित्यस्वरसादाह रज इति । रजस्तमोगुणहेतुकद्रव्यपरिणामकात् 'पित्ता- विभ्रमो भवति ॥ २४ ॥ राजसगुणजनकाम्लरसविरसद्रव्यादनं तद्गुणप्रधानजनकभ्र- महेतुकम् । तामसगुणजनकलवणकटुरसविरसवदव्यादनं तद्गुणप्र- धानजनकभ्रमहेतुकम् । तस्माद्भमस्तु रसविरसजन्यः । संशयस्तु न तथाभूत इत्यर्थः। ननु यत्संशयव्यतिरेकनिश्चयो यत्प्रवृत्तिप्रतिबन्धको तन्नि. श्चयस्त तुरनुमितौ व्याप्तिरिवेति न्यायशास्त्रानुसारेण अनिमिषह- ष्टिदोषशादेव भ्रमज्ञानं सम्भवतीत्यत आह-तदिति । तद्विषये चाक्षुषाण्यनुभूतार्थेषु ॥ २५ ॥ अन्येषां प्रमात्वेनानुभूतार्थे स एव विषयो यस्य तस्मिन् तद्विषये भ्रमो यस्य भवतीति स भ्रमो निवर्तकेन निवर्त्यः । ननु इन्द्रियार्थसन्निकर्षानन्तरं अयं घट इति ज्ञानानुभूतार्थे जाते सति ममोत्पन्नं ज्ञानमप्रमाणामेति यो मानसिकभ्रमो जायते तद्यावद्रसवव्यादनजन्यरोगग्रस्तेन्द्रियज्ञानगोचरत्वाभावादित्य- स्वरसादाह-यावदिति । यावद्गर्भाशयस्थं पिण्डं तावद्दव्यपरिपालनम्।। यावद्गर्भाशयस्थं मन इत्यर्थः । अस्मिन्मनास चक्षुरिन्द्रिय- ज्ञानगोचरघटविषयकमनसि अन्योत्पन्नज्ञानं अतद्विषयकं तदर्थ- प्रवृत्तौ न समर्थ प्रवृत्तिजनकत्वाभावात् भ्रमविषयकप्रमावत् । पित्ताश्रमो भवति-A. B.

·112 आयुर्वेद सूत्रे । यावद्विरसद्रव्यादनजन्यरोगग्रस्तेन्द्रियगोचरभ्रमज्ञानं मनोविषयक मानसिकभ्रमानुभवज्ञानगोचरसामग्रीविशिष्टत्वात् । तज्ज्ञानविषय- कं पिण्डं तद्भमनिवर्तकरसवहव्यादनपरिपालनम् । भ्रमविषयकं ज्ञानं तन्निवर्तकरसद्रव्येभ्यो रक्षणीयमित्यर्थः ॥ ननु भ्रमोत्पादकविरसद्रव्यादनाभावकार्यहेतुभूतार्थादने सति अदोषास्सन्तः तत्तदिन्द्रियार्थसन्निकर्षे जाते सति तद्वति तत्प्रकारकत्वानुभवात् तत्र भ्रमो न जायो, संशयज्ञानजनक- सामग्रयभावात् । भ्रमप्रत्ययविषयगोचराषियकज्ञानगोचरज्ञाना- नुभवेन तस्य श्रमाद्यभारविषयकत्वात् । तज्ज्ञानविषयकपिण्डस्य भ्रम संशयज्ञानविषयकत्वेन यत्किचिद्दव्यादनकार्यासंभव इत्याह अदोषेति। अदोषजातपिण्ड 'कचिनिवर्तयेत् ॥ २७॥ आशया दुष्टास्सन्तः इन्द्रियार्थसन्निकर्षे सति भ्रमाविषय- कमेव गोचरीकुर्वन्ति । तत्साधारणज्ञानविषयकस्य अदोषन- स्तेन्द्रियविषयकज्ञानगोचरत्वादित्यर्थः ॥ निमित्ते हि पथ्यं भेषजम् ॥ २८ ॥ ननु निमित्ते सति रोगो जायते । तत्रैव पथ्यं कार्यम् । तत्र लध्वन्नादनं पथ्यम् । तथाच यदा आशया दोषदुष्टा भवन्ति तत्र हीनादने आशयानां रिक्तत्वमस्तीति वक्तव्यम् । 'रिक्त वायुः प्रकुप्यते' इति सूत्रार्थानुसारेण तत्र वायोः प्रबलत्वात् सम्यग्गत्याशयाभावत्वाञ्च इन्द्रयाणि सविकाराणि भवान्त । तत्र पथ्य भेषजमिति सूत्रं न सङ्गतमित्यस्वरसादाह यावदिति । 1 निवर्तनीयमित्यर्थः-इति सुपठः. क चिनिवर्तकर्न निवर्तयति।-B _ विविकिम कि ·तृतीयप्रश्नः 113 : यावदाहारपरिणामजाताः क्लिष्टाः ॥२९॥ यावदिनभोजनमपि आशयानां क्लेशकारकम् । हीनभोजन- मपि आशयानामतिक्लेशकारकम् । तदुभयमपि पथ्यं न भव- तीति कृत्वा सूत्रमेव आक्षिपतीत्यर्थः ॥ क्लिष्टाः क्लेशाः, अक्लिष्टा अशाः ॥ ३० ॥ क्लिष्टाः क्लेशा भवन्ति । अक्लिष्टा अक्लेशा भवन्तीत्यर्थः ॥ ननु हीनभोजनाजातरोगस्य अतिभोजनमपि पथ्यं न भवति । अतिभोजनाजातरोगस्य हीनभोजनमपि पथ्यं न भवति । उभयोरपि निवर्तकं बन शक्यत इत्यस्वरसादाह-यावदिति । यावत्प्रस्तुतमहरहभेषजम ॥ ३१ ॥ अहरहर्भुक्तानामजीर्णाभावकरणेन आशयानां भुक्तत्वं यत्र भाति । आशया निर्दुष्टास्सन्तः यत्रेन्द्रियाणामरोगत्वप्रतिपादन तावद्गोचरज्ञानमेव तद्वति तत्प्रकारकत्वं वक्तुं शक्यत इत्यर्थः॥ ननु आशयेषु रिक्तेषु वातप्रकोपो भवतीति पूर्व प्रतिपादितम्। इदानीमपि यावद्रोगाणां प्रस्तुतत्वं नाम आमाशयस्य भुक्तकर- णत्वं वक्तव्यम् । तथा सति प्रत्यहं रिक्तकरणत्वं न योग्यमि- त्यस्वरसादाह-यावदिति । यावदुद्भूतशोषकगुणजाता रुजः 'तत्तदुद्भूतपो- षकद्रव्यं तत्र भेषजम् ॥ ३२॥ यावत्कार्याणां कारणीभूतरसवद्दव्याविर्भूतशोषकद्रव्यजा- तरुजां निवर्तकीभूतनिष्ठपोषक द्रव्यं तावद्रोगाणां भेषजं निव- तकं भवतीत्यर्थः॥ 1 तत्तद्भूतहितगुणवत्पोषकद्रव्यं. AYURVEDA. 16 ·114 आयुर्वेदसूत्रे पूर्वसूत्रस्यास्वारस्य निस्सारयन् आह-आमेति। आमनिस्सरणकार्य कर्तव्यम् ॥ ३३ ॥ प्रत्यहं आमनिस्सरणकार्य कर्तव्यमिति बोद्धव्यम् । “मम- आमवृद्धिः जाता इति ज्ञानानन्तरं आमनिस्सरणकार्य विधि- रिति ज्ञापनार्थ आमनिवृत्तिकरणमेव “प्रत्यहं मम आमवृद्धि- र्जायते" इति यस्य ज्ञानमास्ति तादृशं प्रति इदं भेषजं भव- तीत्यर्थः। ननु शोषकद्रव्यादनजातरोगाणां पोषकद्रव्यं तत्र भेषज- मिति वक्तुं न शक्यते । शोषकद्रव्यादनं नाम शुष्कद्रव्यादनम् । तेन अजीणे जाते सति तन्निवृत्यर्थ लङ्घनमेव कर्तव्यम् । तत्र निवर्तकीभूतपोषकद्रव्यं भेषजं भवतीति रुक्प्रदर्शनानन्तरं लङ्घनेन दोषप्रकोपनिवृत्तिं कृत्वा धात्वभिवृद्धयर्थ पोषकद्रव्यं तत्र भेषजं भवतु, आदावेव रुक्प्रदर्शने जाते प्रथमत एव पोषक- द्रव्यप्रदानेन दोषाः प्रकुपिता भवेयुरित्यखरसादाह-यावदिति। यावद्धात्वङ्कराभिवर्धकद्रव्याभावजातरोगाः तत्पोषकसंस्कारयुक्तस्नेहादयो निवर्तकाः ॥३४॥ किंचिद्विरुद्धरसद्रव्यादनज्ञानेन रोगाविर्भावात्पूर्वमेव तान्न- वर्तकेन निवर्तयितुं सुकरमेव । तव्यान्नादनादेव निवर्तयितुं शक्यते । अन्यथा रोगाङ्कुरे जाते सति तन्निदानहेतुभूताङ्गावि. र्भावपर्यतं निवर्तकेन ते निवां भवेयुः । धातुषु व्याध्यकुरावि. भर्भावकार्याभावकारणाजातरुजः तत्र पोषकद्रव्ययुक्तस्नेहादयो निवर्तकाः। अन्यथा तत्पोषकद्रव्ययुक्तस्नेहाद्याः तद्रव्यैस्सहिताः तत्पानाभ्यङ्गावलेपनात् व्याधीनिवर्तयन्तीत्यर्थः । * कोशान्तरे इदं सूत्रं न दृश्यते. ।

·तृतीयप्रश्नः 115 ननु सर्वेषां सर्वपदार्थादनस्य प्रस्तुतत्वात् सर्वद्रव्यादनं रोगहेतुकं भवति । यावद्रोगाणां यावद्रव्याणां कार्यकारणभावे ज्ञाते सति इदं व्याधिहेतुकं द्रव्यं इदं व्याधिनिवर्तकं द्रव्यं इति तयोर्व्याप्तिग्रहे सति तथा वक्तुं शक्यते । सर्वत्रापि तथा- प्यननुभवेन तयोाप्तेरभावादित्यस्वरसादाह-मातुरिति । मातुराहाररसाहारजनितावयवस्थितरसाःप्रव- तकाः ॥ ३५ ॥ तत्र शिशूनां स्तन्यपानादनेन यावद्धातुषु व्याध्यकुरावि- भर्भावकार्याभावकारणाजातरोगाणां तन्निवर्तकीभूताः शोषकपोष- कादयो मातुः रसाहारपरिणामेन सर्वरोगप्रागभावपरिपालनम् । स्तन्यपानेन अरोगास्सन्तः शतायुः पुरुषश्शतेन्द्रियः” इति रोगकार्यप्रतिबन्धकस्य विद्यमानत्वात् निवर्तकनिवांनुमितौ व्याप्तिर्गृहातुं शक्यत इत्यर्थः । ननु मातुराहाररसाहारजन्यावयवस्थितरसा वा आमय- निवर्तका इति प्रतिपाद्यन्ते। विरसादनेन मातुर्विकारे जाते सति तत्र पयस्स्थितरसाः अनिवर्तका भवन्ति प्रवृत्त्यादिहिता इत्य- स्वरसादाह-अविकारमिति । अविकारं निरीक्ष्यैनां मातृजं पाययेत् ॥३६॥ मातुस्स्तन्यपानं शिशोरामनिवर्तकं न प्रवर्तकं यदा भवति तदा एनां मातरं रोगनिवर्तकद्रव्येभ्यः अविकारो यथा भवाति तथा कुर्वन् तज्जन्याशशून् मातृ स्तन्यं पानयोग्यं पाययेदित्यर्थः। शिशोः पोषकशोषकद्रव्यमपि प्रवर्तकं भवति । केवलं स्तन्यपानमात्रं न प्रवर्तकमित्यत आह-योग्यति ।

·116 आयुर्वेद सूत्रे योग्यद्रव्येण च तान्पोषयेत् ॥ ३७॥ योग्यद्रव्येणैव च तान पोषयेत् । मातृस्तन्यपानादिना अजीर्ण जाते न स्नेहद्रव्यं तत्र प्रयोजकं भवति । तत्तद्रोगोप- योगयोग्ययोगयुक्त घृतं च तैलं च निवर्तकं भवतीत्यर्थः । तदेव योग्यद्रव्यमिति तात्रयम् । तान् शिशून् प्रत्यहं पोषयेदित्यर्थः । ननु मातृस्तन्यपयः तजन्यशराराणां रोगग्रस्तानां तत्प- यो निवर्तकं भवतीत्युक्तम् । इतः पूर्व षड्सवहव्याणां निवर्त- कत्वं प्रतिपादितम् । इदानी मातृस्तन्यमेव सर्वव्याधीनां निव- तकं भवतीत्युक्तम् । तथा चेत् षड्सबद्दव्याणां निवर्तकत्वं न स्यादिस्यस्वरसादाह-यावदिति। यावत्स्तन्यपाः तावद्वालकाः स्तन्यपानम् ।। स्तन्यपानं शिशूनां धातुपोषकं अन्नादनाहतुकत्वे सति रसबद्दव्यपोषकहेतुकत्वात् । अन्नादनं तु न धातुपोषकं अन्ना- दनायोग्यधातुपोषकत्वात् पोषकद्रव्यजन्यत्वाच्च इत्यनुमानवि- धया मातृजन्ययसां शिशोतुपोषकत्वं अन्वयव्यतिरेकप्रमा- णसिद्धम् । यावतस्तन्यपानोपजीव्य शिशोरशरीरमिति। सर्व- दा मातृपुत्रत्वमानं शिशुत्वज्ञापकं न भवतीत्यर्थः। मातुरजीर्ण- जाते सति तच्छिशोस्तदजीर्णवशात् तत्लदृशा आमयास्सम्भव- न्ति । तत्प्रतीकारस्तु केन कारणन भाव्यः । तेषां शिशूनां चूर्ण- घृततेलादीनामसंभावित्वात् , अयोग्यत्वाच्च । तत्तदामजन्यामयानां तत्तद्विधिविहितेन निवर्तयितुमशक्यत्वात् इत्यस्वरसादाह- बालीत । बालयोग्यनिवर्तकं कुर्यात् ॥ ३९ ॥ ।

·तृतीयप्रश्न:
1117
स्तन्यपानाहारोपजीव्यकार्यविशिष्टबालामयानां निवर्तक
ब्रूमः । तन्निवर्तकं रेचकप्रसाध्यम् । मातुराहारजातस्तन्यपानेन
अमितत्वेन जातरुज उभयशरीरजन्यत्वात् । प्रायश आमप्र-
द्धया तत्तद्विरेचकं सुकुमारद्रव्ययोग्यकर्मकरणात् तत्तद्वयाधीनां
निवर्तकमित्यर्थः।
ननु चाक्षुषप्रतीतिजन्यप्रमाप्रतिवन्धकलवणोष्णरसवहव्यसं.
शर्यावभ्रमौ चक्षुरिन्द्रियदोषजन्यौ। तन्निवतकैस्तु कथं निवर्तत
इत्यत आह-श्रोत्रेति ।
श्रोत्रेन्द्रियाच्छब्दज्ञानम् ॥ ४०॥
श्रोत्रेन्द्रियजन्यशाब्दप्रमाप्रतिबन्धकतिक्तरसवदव्यादनं तत्सं-
शयव्यतिरेकान्वयौ यजज्ञानप्रमाप्रतिवन्धको । कषायतिक्त मधु-
ररसाः परिशुद्धास्सन्तः निवर्तका भवेयुरिति वक्तव्यत्वात् । तथा
सति रसनेन्द्रियविषयकरसज्ञानजन्यप्रतीतिप्रतिबन्धकसंशयवि-
भ्रमौ केन कारणेन निवर्तनीयावित्यत आह - रसनेति ।
रसनेन्द्रियजन्यभ्रमादामविरसदोषादिकैकर-
सात्संशयविभ्रमौ भवतः ॥४१॥
रसनेन्द्रियजन्यशुद्धरसज्ञानप्रतिबन्धको स्वादुरसबद्दव्याद-
नावभ्रमादिहेतुको यत्संशयव्यतिरेकनिश्चयो यावदिन्द्रियज्ञान-
गोचरप्रमाप्रतीतिप्रतिबन्धको तद्विरुद्धद्रव्यादनं तद्धेतुरित्यर्थ ।
घ्राणेन्द्रियविषयकगन्धानजन्यप्रमाप्रतिबन्धकसंशयविभ्रमौ-
केन हेतुना निवत्यैते इत्यत आह --नाणेति ।
घ्राणेन्द्रियाद्गन्धप्रतीतिस्तथा ॥ ४२ ॥

·118
आयुर्वेदसूत्रे
घाणेन्द्रियजन्यशुद्धगन्धज्ञानप्रमाप्रतिबन्धकाम्लरसवद्दव्या-
दनं भ्रमसंशयहेतुकम् । तनिश्चयस्तद्धेतुरित्यर्थः ॥
श्रोत्रेन्द्रियविषयकशब्दज्ञानजन्यशाब्दप्रमाप्रतिबन्धकसंशय-
भ्रमौ कथं निवत्येते इत्यत आह श्रोत्रेति ।
श्रोत्रेन्द्रियाच्छब्दज्ञानं तथा ॥ १३ ॥
श्रोत्रेन्द्रियजन्यशाब्दप्रमाप्रतीतिप्रतिबन्धककषायविरसद्र-
व्यादनं शाब्दिकसंशयभ्रमहेतुकं भवतीत्यर्थः ।
त्वगिन्द्रियविषयकस्पर्शज्ञानजन्यप्रमाप्रतीतिप्रतिबन्धकति-
करसवव्यादनं तत्संशयभ्रमजनकम् । यत्संशयव्यतिरेकनि-
श्चयौ प्रतिबन्धको तनिश्चयस्तद्धेतुरिति न्यायेनैव निश्चय इत्यर्थः।
त्वगिन्द्रियविषयकज्ञानप्रमाप्रतीतप्रतिबन्धकदापनिवृत्त्यर्थ
पोषकाधिक्यशोषकद्रव्ययोग्यकारणं तन्निवर्तकं भवतु । पोष-
कद्रव्याणां निवर्तकत्वं स्वादुद्रव्ययुक्तयोगकरणं यस्य भेषजं निव-
तकं भवति तदेव त्वगिन्द्रियमित्यत आह-शोषकोत ।
शोषकद्रव्याधिक्यजातासृक्प्रतिबन्धकपवनान-
लगतिजातदोषविषयकाविपर्ययज्ञानं प्रमाप्रतिब-
न्धकहेतुकम् ॥ ४४ ॥
ननु पञ्चेन्द्रियविषयकज्ञानं प्रतिबन्धकरुनिवर्तकं भवतु ।
पोषकद्रव्ययोगार्थशोषकद्रव्ययोगकरण कथं भवेदित्यस्वरसा-
दाह-सामिति।
सार्द्रद्रव्यं तत्र भेषजम् ॥ ४५ ॥

·तृतीयप्रश्नः 119 सार्द्रद्रव्यं नाम अप्पयश्च मूत्रं च मधु च तैलं च घृतं च, इदं साद्रव्यं भवति । एतद्योगकरणं विशिष्य ज्ञाप्यत इत्यर्थः । ननु पोषकद्रव्ययुक्ताल्पशोषककल्पकद्रव्ययोग भेषजं नि- वर्तकं भवेदिति प्रतीयते। इदानी केवलं सार्द्रद्रव्ययोगकरणेन किं फलं भवेदित्यस्वरसादाह-सस्नेहमिति । सस्नेहमाद्र कार्यम् ॥ ४६॥ स्नेहयुक्तद्रव्यं निवर्तकमिति यथांच्यते तथा पोषकद्रव्या- धिक्यजातपार्थिवद्रव्यं चूर्णीकृत्यावपेत् । तत्पाककरणेन निद्रवं यथा भवति तथा अग्नौ विपाच्य तत्पानलेपनाभ्यङ्गावगाह- नात्तत्तजन्यपञ्चेन्द्रियविषयकप्रमाप्रतिबन्धकं निवर्तयितुं तदेव भेषजं भवतीति न वक्तव्य ।। तत्र प्रत्यक्षप्रमाणेन संशयभ्रम- योर्निवारणस्य शक्यत्वात्, इत्याशयं मनासि निधाय प्रत्यक्ष- प्रमाणस्वरूपं विविच्यते-चाक्षुषेति । चाक्षुषप्रतीतीतरजन्यभिन्नविषयकज्ञानप्रमा प्रमाणम् ॥ ४७ ॥ चक्षुरिन्द्रियविषयकज्ञानानुभवे सति तदभाववति तत्प्रका- रकत्वं तज्ज्ञानस्य यथा विषयो भवति तथा जाक्षुषप्रतीतिजन्ये- तरत्वं तद्भिन्नविषयकज्ञान प्रमाणमिति ताहशप्रमाणेन भ्रम- निवृत्त्यां सत्यां तन्निवर्तक भेषजं विना तत्प्रमाणस्य ज्ञातुं शक्य- स्वादित्यर्थः । ननु कामिलारोगग्रस्तचक्षुषः अस्मिन् शङ्ख पीतविषयक- ज्ञाने जाते शङ्खः श्वेतः शंखत्वात् इत्यनुमानप्रमाणेन न पीतत्व- * चाक्षुषप्रतीतिजन्येतरभिन्नविषयकज्ञानं प्रमाणम.

·120 आयुर्वेदसूत्रे भ्रमः, निवर्तके पुरोवर्तिनि पातत्वानुभवस्य बलवत्त्वादिति तत्त- दोषराहित्यमेव भ्रमसंशयप्रतिबन्धकं भवेदित्यत आह-निर्दोषेति । निर्दोषचक्षुस्तत्र जनकम् ॥ ४० ॥ तद्वति तप्रकारकत्वं दोषरहितचक्षुषा गृह्यत इत्यर्थः । ननु भूयोदर्शनेन धूमामघोाप्तिग्रहे सति धूळीपटलं दृष्ट्वा यत्र वह्निभ्रमो जायते तंत्र पूर्वानुभवव्याप्तिग्रहस्य अदो. षविषयकत्वात् वाह्यज्ञानविषयकज्ञानगोचरसामग्रीविरहादेव नमो जायते । तद्धमस्य दोषजन्यत्वं न वक्तव्यमित्यस्वरसादाह- चक्षुरिति। चक्षुर्गृहीतलैङ्गिकज्ञानं प्रमाणम् ॥ १९ ॥ निर्दोषचक्षुषा भूयो भूयः धूमं दृष्ट्वा वह्नि पश्यति, यत्र धूम- स्तत्राग्निरिति । तत्र दोषजनकरसवहव्यादनं न कारणम् । तदभा- वेऽपि भ्रमदर्शनात् । ब्राह्यन्द्रियविषयज्ञानगोचरसामग्रीवैकल्या- देव भ्रमो जायते । तत्र रोगोत्पादकसामग्रया अहष्टत्वात् । भ्रमसंशयौ रोगोत्पादकसामग्रीजन्यौ भ्रमजनकसामग्रीजन्यत्वात् । तत्र विरसजन्यरोगोत्पादकसामग्रया नियमेन दृष्टत्वात् । आग- मप्रमाणेनापि भ्रमनिवृत्तेः भ्रमो निवर्त्य इत्याह-भ्रमेति । भ्रमाभावजनकमाप्तवचनमागमः ॥ ५० ॥ आप्तवचनजन्या प्रमा स्वदोषजन्यप्रमाप्रतिबन्धिका भवति । आप्तवचनस्य भ्रमाभावप्रतीतिजनकत्वात् । तस्माद्रस- विरसजन्यदोषहेतुना इन्द्रियगोचरभ्रमविषयकज्ञानं प्रत्यक्षेण वा अनुमानेन प्रमाणेन वा आगमप्रमाणेन वा दोषजन्यभ्रमज्ञानं निवर्तते । तत्र दोषागामेव कारणत्वप्रतिपादनादित्यर्थः ॥ भ्रमाभावप्रतीतिकः ·तृतीयप्रश्न: 121 ननु धूळोपटलं दृष्ट्वा धूमभ्रमो यत्र भवति तत्र दोष एव हि कारणम्, न तलमाजनकसामग्री। तथा सति दोषो- त्पन्नकाले दोषसामग्रीसत्वात् सर्वत्रापि भ्रम एव स्यादित्यत- आह-दोषीत। दोषजन्यज्ञानविषयको विपर्ययः॥५१॥ विपर्ययज्ञानमात्रस्य दोषजन्यत्वात् पीतश्शङ्ख इति भ्रम- स्थले श्वैत्यानुमानं भ्रमनिवर्तकं भवतीत्यर्थः । ननु शुक्तान्द्रिय- विषयकसंसर्गानन्तरं शुक्तिविषयकज्ञाने जाते सति अहं शु- क्तिविषयकज्ञानवानिति प्रतीतिर्भवति । तदनन्तरं तत्रैव अ- न्यस्य भ्रमो जायते । अन्यपुंसः अतस्मिन् तदिति ज्ञानमुत्प- नमिति अन्येन वाक्ये प्रयुक्ते सति शुक्ति ज्ञानानुभवाद्देवदत्तस्य च शब्दज्ञानानन्तरं ममोत्पन्नं शुक्तिवानं प्रमाणं वा न वेति पूर्वानुभूतविषयिकायां देवदत्तस्य च शुक्तिज्ञानविषयकप्रतीतो विकल्पो जायते । तद्भमज्ञानं रसविरसजन्यरोगहेतुजं न भव- तीत्यस्वरसादाह-शब्देति । 'शब्दप्रयोगजनितज्ञानप्रतीतिविषयो विकल्पः।। मदिन्द्रियार्थगोचरयोग्यपुरोवर्तिद्रव्यं शुक्तित्वज्ञानविषयक- ज्ञानं भवितुमर्हति समर्थप्रवर्तकत्वात् । अस्मिन्विषये तदुत्पन्न ज्ञानं रजतविषयकं संशयज्ञानग्राहकसामग्रीव्यतिरिक्तसामग्री- जन्यत्वात्, एतद्रजतविषयकज्ञानं अप्रमाणं असमर्थप्रवृत्तिजन- कत्वात् इत्यनुमानविधया संशयान वृत्तेः कर्तुं शक्यत्वात् । अत्र संशयभ्रमजनकरसविरसद्रव्यादनस्य अदृष्टत्वात् परप्रयुक्तवा- क्यान्यज्ञानं प्रमाविषयकं भवतीत्यर्थः । L. 9. AYURVEDA 16 1योग.

·122 आयुर्वेदसूत्रे ननु इदं पुरोवर्तीन्द्रियविषयकं प्रमाप्रमागोचरोभयज्ञानग्रा- हकसामग्रीविषयकं शुक्तिरजतोभयविषयकज्ञानग्राहकसामग्रीज- न्यत्वादित्यस्वरसादाह--सदिति । सदसत्सम्बन्धविवेकविधिरहितज्ञानविषयकम्। आस्मिान्वषये देवदत्तस्य ज्ञानं शुक्तिविषयकम् । यशदत्तस्य झानं रजताविषयकम् । एतस्मिान्वषये सदसज्ञानगोचरज्ञान- मिदमिति निर्णेतुमशक्यत्वात् इदं ज्ञानं न रोगजन्यं, किं तु अन्य- प्रयुक्तवाक्यजन्यं, तदन्यज्ञानस्य रोगजन्यत्वात् । ममोत्पन्नशानस्य अरोगजन्यत्वादेव सदसद्विधिविरहितज्ञानविषयकः स एव सं. शयो भवतीत्यर्थः। इतः परं कैश्चिद्व्याख्यातं व्याचष्टे-सच्छब्दस्य पुरोवार्त- शुक्तिकाशकलं इन्द्रियविषयकमर्थों भवति । तत्पदार्थमुहिश्य हट्टपट्टणस्थितरजतसद्दशचाकचक्यादिसामग्रीजातपुरोवार्तशान - विषयकशुक्तो अन्यस्य इदं रजतं इति ज्ञानं तदज्ञानविषयक असद्विषयकं वा साध्यं, तत्सम्बन्धाववेकज्ञानामत्युच्यते । तद्वि- रहितज्ञानस्य यः पदार्थो विषयो भवति स एवार्थों झानाच- षयक इत्यर्थः। ननु इतरपदार्थज्ञानरहितज्ञानविषयकं प्रमात्वमिति वक्त- व्यम् । तथा सति. अस्मिन् शानविषयकज्ञानकाले सर्वपदार्थ- सामग्रयभावात् कथं पुरोवर्तिज्ञानं प्रमात्वेन ज्ञातुं शक्यत इत्य- स्वरसादाह-अभावेति । अभावप्रत्ययावलम्बना वृत्तिः निद्रा ॥५४॥ नितरां पुरोवर्तिविषयकज्ञानगोचरज्ञानग्राहकसामग्रीकाले 1 योग. I.10.

·तृतीयप्रश्नः 123 तदितरपदार्थज्ञाने सति इतराभाववति प्रमाणत्वं ज्ञातुं शक्यत एवेत्यर्थः । सा प्रतीतिः तिक्तकटुरसवव्यादनाद्भवति ॥ ननु सर्वपदार्थेन्द्रियसन्निकर्षसामग्रयां सत्यां तत्तत्सामग्रया तत्तदर्थो ग्रहीतुं शक्यते । तस्मात् सर्वपदार्थविषयकज्ञानग्राहक- सामग्री यावज्ज्ञानसामग्री शुक्तिविषयकज्ञानग्राहकसामग्री ताव- सामग्रथाः तदानीमसंभावितत्वात् काचित्सामग्री वक्तव्या । सा सामग्री तिक्तकटुरसद्रव्यादनसामग्री यस्यास्त सा सामग्री सर्वपदार्थग्राहिका भवतीत्यर्थः । ननु सर्वपदार्थतरत्वं शुक्ती कथं सम्भवति सर्वपदार्थानां सान्निध्याभावात् । उक्तरीत्या पुरोवर्तिनं ग्रहीतुं न शक्यत एवेत्यस्वरसादाह-प्रमाणेति । प्रमाणेनानुभूतार्थासंप्रमोषः स्मृतिः ॥५६॥ प्रमात्वेन पूर्वानुभूतार्थ पुरोवर्तिविषयकज्ञानग्राहककाले पदार्थत्वावच्छेदेन पूर्वानुभूतपदार्थ उपस्थिता भवन्तीत्यत्र न शङ्काविषया भवन्तीत्यर्थः । तावदर्थान् मनसि स्मृत्वा प्रमोष- राहित्यं कर्तुं शक्यत एवेत्यर्थः । सात्विकगुणोदयसामग्री मधुररसवहव्यादनसामग्री । तेन हेतुना मनसा पदार्थत्वावच्छेदेन सर्वपदार्थान्सङ्गृह्य स्मर्तुं शक्यत एवेत्याह-मधुरेति । मधुररसपरिणामाज्जातसात्विकोदयात् सोऽय- मिति व्यपदेशः ।। ५७ ॥ - 1 1 योग. I. 11 ·124 आयुर्वेदसूत्रे मधुररसबद्र्व्यादनं यस्यास्ति तत्परिमाणवशात् सात्विक- गुणोदयो भवति । तत्सात्विकगुणमहिना सर्वपदार्थोपस्थिति मनसा सङ्गहीतुं शक्यत एवेत्यर्थः। तस्मात्सोऽयमिति व्यपदेशो भवतीति प्रतीयते। ननु शुद्धरसपरिणामेन सात्विकगुणोदयात् इन्द्रियार्थसं- योगे सति तद्वति सत्प्रकारकतया तन्निष्ठप्रामाण्यं ग्रहीतुं शक्यते । विरसान्नादनेन रोगी भवन् अतद्वति, तत्प्रामाण्यं गृह्णाति, तत्र दोषसामग्रया बलवत्त्वात् इति रसविरसद्रव्यादनं प्रामाण्या- प्रमाण्यग्राहकसामग्री इत्युक्ते इदानीं योगाभ्यासवशात्प्रामाण्यं ग्रहीतुं शक्यत एवेत्यस्खरसादाह-इतरेति । 'इतरेन्द्रिययोगविरामोऽन्तनियमितोऽभ्यासः। स्वस्य इन्द्रियार्थसन्निकर्षे सति तज्ज्ञानविषयकज्ञाननिष्ठाप्रा- माण्यज्ञानप्रतिबन्धकाः इतरपदार्थारोपणसामग्रीसंपादनविषया- र्थाः इतरशब्देन प्रतिपादिताः । स्वेन्द्रियविषयज्ञानग्राहकसामग्रयां सत्यां तद्विषयकज्ञानं तद्विषयकज्ञानाभावश्च । एवमितरेन्द्रिययोग- विरामः । तद्विरामः अन्तरिन्द्रियेण मनसा अन्तरात्मनि अभ्या- सवशात् नियमितः, तस्य प्रत्ययेन नियमेन पुरोवर्तिनि प्रामाण्यं गृह्यत एवेत्यर्थः॥ इदत्वेन ज्ञातं वस्तु इतरभिन्नं भासते। ममोत्पन्नं ज्ञानं संश- यनमान्यविषयकं समर्थप्रवृत्तिजनकत्वात्, इत्यनुमानविधया प्रा- माण्ये गृहीते विरसद्रव्यादनस्य अन्तस्स्थितदोषजन्यरोगस्य बल- बत्त्वात् पुरोवर्तिनि संशयनिवृत्तिः कथं स्यादित्यस्वरसादाह- विषयति। - योग. 1. 13.

·तृतीयप्रश्नः 125 1 । विषयविरागतः प्रवाहोत्साहात् पुनःपुनरभि- निवेशनं वैराग्यम् ॥ ५९॥ अस्यार्थः-खचक्षुरिन्द्रियगोचरविषयकज्ञानस्याविषयो र- जतम् । अस्मिन् भ्रान्तिराहित्यं विरागत्वं, अन्तश्चित्तप्रवाहे शु. तिरियमिति धारावाहिकज्ञानम् । तद्धयानाहितज्ञाने उत्साहः प्रीतिः, पुनः पुनरभिनिवेशनं पौनःपुन्यं भृशार्थों वा । इयं शुक्तिः नेदं रजतमिति (संशय) क्रियादिराहित्यं विरागसम्बन्धि वैराग्यम्। पुरोवर्तिविषयः शुक्तिर्भवितुमर्हति रजतविषयकज्ञानाविषयकत्वे सति सविषयकत्वात् । मनसि उत्पन्नशुक्तिविषयकज्ञानस्य अ- प्रामाण्याभावत्वं सिध्यतीत्यर्थः । ननु धारावाहिकज्ञानानां गृहीतग्राहिणामपि पुरोवर्तिनीद- न्त्वेन रजतत्वेन अप्रमाजनकवाक्यज्ञानेन शुक्तौ संशयभ्रमज्ञान- विषयकं स्वत एव तद्भवतीत्यखरसादाह-दृष्टेति । 'दृष्टानुश्राविक विषयतृष्णावशीकरणसंज्ञास्तथा। पूरोवर्तिनीदन्त्वेन ज्ञानोत्पत्तिं विना इदं शुक्तिविषयक शुक्तिविषयकज्ञानग्राहकसामग्रीजन्यत्वात् इत्यनुमानेन पुरोवर्ति- शुक्तिकाशकले विगततृष्णा यस्यास्सापि विगततृष्णा, तस्या वशीकरणसंज्ञक विषयो भवतीत्यर्थः। ननु पुरोवर्तिनि शुक्तौ इन्द्रियार्थसकलसामग्रयां सत्यां तद्वति तत्प्रकारकानुभवे सति सोऽनुभवो न भ्रमसंशयज्ञान- | विषयदोषविकारकान्त: प्रवाहोत्साहपुन:पुनरभिनिवेशनं वैराग्यम् A. विषयदोषविकारगत: प्रवाहोत्साहासनः पुन:पुनरभिनिवेशनं वैराग्यम्-B. 2 योग:. I. 1, 15. विषयविवष्णा' इति पाठान्तरम्. S ·126 आयुर्वेदसूत्रे प्रतिबन्धकः भ्रमजनकभ्रमगोचरसामग्रसित्वात् । तथा हि- भवदुत्पन्नं ज्ञानं न शुक्तिविषयकं, किन्तु तद्रजतविषयकं, हट्ट- पट्टणस्थितरजतनिष्ठचाकचक्यादिरूपगुणवत्त्वस्य समानधर्मत्वात्, तस्मादित्यनुमानप्रमाणन ममात्पन्नं ज्ञानं भ्रमविषयकं इत्यनुमान- प्रमाणेनापि तद्वति तत्प्रकारकत्वस्य ज्ञातुमशक्यत्वात् । प्रत्यक्ष जन्यप्रमाणशानस्य अनुमितिजन्यप्रमाप्रतिबन्धकत्वात् । तस्मा- दुभयत्रापि प्रामाण्याग्रहादित्यस्वरसादाह -ताभ्यामिति । ताभ्यां चित्तवृत्तिनिरोधः ॥६॥ चित्ते मनसि वर्तत इति चित्तवृत्तिः । ताभ्यां प्रमाणाभ्यां तद्वति तत्प्रकारकत्वाग्रहः रसविरसजन्यरोगहेतुकत्वादित्यर्थः ॥ ननु अयं शुद्धरसवद्रव्यादनवान् भवति । सोऽप्रामाण्या- भावज्ञानवान् भवति । एवमाकारेण उभयोाप्तिग्रहे सति अप्रमाक्षानं वक्तुमशक्यम् । तथा हि --प्रमाप्रतीकारकसामग्री शुद्धरसवव्यादनसामग्रोति वक्तुं न शक्यते । पुरोतिनि तद्वति तत्प्रकारकशानानन्तरं तस्मिन्विषये अन्यस्य दोषवशान्द्रमो जायते । तेन हेतुना वाक्यप्रयोगो जातः । एतदुत्पन्नज्ञानं अप्र- माणविषयकमिति वाक्यश्रवणानन्तरं एतस्यापि प्रामाण्यविष- यशाने सति संशयो भवति । विरसादनमपि अप्रामाण्यप्रति- पादकसामग्री भवति, इत्याशयं मनसि निधाय भ्रमोत्पादक- सामग्रचन्तरं प्रतिपादयति-यावदिति । यावद्धातुसिरादिसञ्चरत्प्राणापानव्यानोदान- समानानिलनिरोधनं भ्रमहेतुकम् ।। ६२॥ समानानिलेभ्यो निरोधनो योगः:-A & B.

·127 तृतीयप्रश्नः प्राणादिपञ्चकानां निरोधनं यत्र दृश्यते तत्र रोगोत्पत्ति- भवति । तत्पवननिरोधनेन आशया दुष्टा भवन्ति । धातवोऽपि दुष्टा भवन्ति ! तज्जन्यकाचकामिलादिवशात् संशयविभ्रमौ भवत इत्यर्थः। ननु सर्वत्रापि संशयभ्रमजनकसामग्रयां प्रामाण्यज्ञानोच्छेद- स्स्यात् इत्यस्वरसादाह-आसन्नेति । आसन्नविषयकज्ञानहेतुकान्तरात्माऽन्तःकरण- योगाभ्यासवशात् पवननिरोधनादरोगी स चिरा- युर्भवति ॥ ६३ ॥ ननु घटेन्द्रियसन्निकर्षानन्तरं तज्ज्ञानग्राहकसामग्रयां सत्यां भ्रमज्ञानानुभवो भवेत् । तनिष्ठप्रामाण्यमपि गृह्यतां नाम, इतरे- न्द्रियविषयेषु तज्ज्ञानविषयकप्रामाण्यं कथं गृह्यते? पञ्चेन्द्रिय- विषयज्ञानेषु विरागो नाम विशेषेण रागो विराग इत्यर्थः। तस्मा- त्पञ्चेन्द्रियविषयशानेषु विशेषेण रागो भवतीत्यर्थः। इन्द्रियार्थ- सन्निकर्षानन्तरं आत्ममनस्संयोगसकलसामग्रयां सत्यां यावद्विषय- कज्ञानमुत्पद्यते, तद्धेतुकं प्रामाण्यं अप्रामाण्यग्राहकसामग्रीव्यतिरि- कसामग्रीजन्यत्वात्, मदुत्पन्नघटज्ञानविषयकप्रामाण्यवत् । आत्मा जीवः । अन्तःकरण चित्तम् । तस्य जीवात्मना योगः। तद्व- शात् तत्कारणवशात् तद्विषयकज्ञानगोचरज्ञाननिष्ठप्रामाण्यप्रतिब- न्धकं भ्रमजनकसामग्री पवननिरोधनं अरोगकारणं, अप्रामाण्या- भावसामग्रीजन्यत्वात् इत्यर्थः । ननु विषयपञ्चकेषु विरागो नाम विशेषेण रागो विरागः । शास्त्रस्य विषयानुभवमात्रफलं लभ्यते । तेन मोक्षविरोधो भवति । ।

·128 आयुर्वेदसूत्र प्रत्युत स व्याधिकारको भवति । एतेन चिरायुष्वं कथं प्राप्यते ? इत्यखरसादाह-तस्मादिति । तस्मात्प्राणादिपञ्चकफलीभूतं कार्यम् ॥६४ ॥ अस्यार्थः-शरीरं दोषधातुमलाशयात्मकम् , प्राणादिपञ्च- कोपजीव्यप्रकृत्याधारकत्वात्, यन्नैवं तन्नैवं, यथा घटः । चष्टाश्रयं शरीरमिति चेष्टाश्रयत्वं शरीरावच्छेदकम् । चेष्टा तु सा यद्धिता- हितप्राप्तिपरिहारार्थ स्पन्दनरूपा । तस्मात् शरीरं प्राणादिपञ्चक फलीभूतं भवति । सा चेष्टाश्रया प्रकृतिरिति । इदं सर्व श्रुत्या प्रतिपादितम् । सा श्रुतिः-“प्राणापानव्यानोदानसमानसप्राणा श्वेतवर्णात्मिका सा त्रिपदा व्याहृतित्रयात्मिका"। तत्र श्रुति- वचन प्रमाणम्-“भूरिति वै प्राणः । भुव इत्यपानः । सुवरिति व्यानः। रतैर्महच्छिरो भवति । मह इत्यन्नम्। अनेन वाव सर्वे प्राणा महीयन्ते। इति तस्मात् प्राणादिपञ्चकं संरक्षणीयं रोगाभावकार्यहेतुकं मोक्षहेतुः कथं भवेत् । यस्य प्राणादिपञ्चकं खवशं भवति, तस्य चिरायुष्वमपि लभ्यते । तस्मात्प्राणादिप- चकं फलीभूतं कार्यमित्युक्तम् । तस्माच्छुद्धरसवव्याद्नं श- रीरसंरक्षणं करोति, विरसवव्यादनं प्राणघातं करोतीति पर्य- वसितार्थः। ननु प्राणादिपञ्चकस्य फलीभूतं नाम-प्राणवायुः देहचलन- कर्म विधत्ते । स पवनः आविकृतस्सन् पादाभ्यां गतागतत्वं च कर्म निमेषोन्मेषादिकं च आपादमस्तकं कर्म कुर्वन् चलना- मकं कर्म कुरुते । अपानवायोश्च प्रयोजनमस्ति-मेदगुदप्रदेशेषु स्थितस्सन् स्वयमविकृतस्सन् तथा विक्रियते । ब्यांनानिलस्य ·तृतीयप्रश्न: 129 कार्य च-पाचकपित्तेन स्वयमपि पञ्चधा भूत्वा पाचकपित्तमापि पञ्चधा कुर्वन् अन्नं गृह्णाति, पचति, विवेशयति । सारकिट्टतया भुक्तानं विभज्य मुञ्चति । आशयप्रवेशं करोति । स सर्वशरीरं व्याप्य तिष्ठति । उदानवायोश्च प्रयोजनं-नासादिपर्यन्तं सश्चरन् वाक्प्रवृत्तिं करोति । बलवर्णयोश्च वृद्धिं विधत्ते । समानवायोश्च प्रयोजनं-जठरानिलस्य समीपे स्थितस्सन् भुक्तानरसं पक्वान्नं कायं प्रवेशयन् प्रतिमुश्चति । एवं पञ्चवायूनां फलम् । तेषां मोक्षफलप्रदानस्य अनावश्यकत्वादित्यस्वरसादाह-अदृष्टेति । अदृष्टनेन्द्रियेणात्मा मनसा संयुज्यते ॥६५॥ अदृष्टः ईश्वरः, तेन प्रेरितस्सन् अर्थसंसर्गगोचरेन्द्रियेण तद्विषयकगोचरफलं विज्ञाय औपाधिकहेयोपादेयविधिकलं वि- शाय मन इतरपदार्थविषयकविज्ञान विसृज्य आत्मज्ञानगोचर- शानफलं आमुष्मिकफलं च जीवात्मनो विधत्ते । एवं मनः आ- त्मसंयोगजन्याधिकफलं जीवस्य प्रयच्छतीत्यर्थः। ननु आत्मा मनसा संयुज्यते, मन इन्द्रियेण, इन्द्रियमर्थेन, इन्द्रियाणां प्राप्यकारित्वनियमात् । तत आत्मा इन्द्रियविषयक- शानगोचरफलं भुते। न तत्फलमामुग्मिकं-विषयसंयोगजन्यज्ञान- फलस्य बलवत्त्वात्, इत्यखरसादाह-सर्वेति । सर्वधातवः सत्ववदां गताः ॥६६॥ मनोनिरोधनेन श्वासोच्छासनिरोधनेन च मुखमार्गेण बहिः पवननिरोधनेन च खोदरपूरणकर्मकरणेन च पृष्ठमार्गेणापि बहिः- पवनापहारणम् । तत्पवनं नाभिप्रदेशेऽपि कृतकर्मकरणान्तरम् पवनेन कुक्षिस्थितसिरामार्गस्यानुबन्धनं निश्वासोच्छासानां क- ण्ठप्रदेशनिरोधनं आपादमस्तकं सञ्चरतीत्यर्थः । AYURVEDA. 17 ·130 आयुर्वेदसूत्रे ननु बाह्येन्द्रियविषयज्ञानगोचरज्ञाने वैराग्यं मनोविषयक आत्मविषयज्ञानहेतुकं भवतीति तत्र बाह्येन्द्रियविषयज्ञाननिष्ठ- भ्रमाभावानुभवग्राहकसामग्रयेव भ्रमोत्पादकसामग्रीव्यतिरिक्त- सामग्रीजन्येति वक्तव्यम् । तथाहि रोगाभावकार्य पञ्चेन्द्रिय- निरोधनजन्ययोगाभ्यासपवनवशात् भवति । तथा सति धातवो दृढतरास्सन्तः ? रोगाभावकार्यकारणवशात् श्रुतिप्रतिपादितफलं लभ्यत इत्यस्वरसादाह-यत्कालेति । यत्काले यद्योगे 'यथाविधि फलप्रदाः प्रजाः प्रजायन्ते ॥ ६७॥ तत्संयोगजातधातवः प्रवर्तकाः ॥६॥ (यां कामयेत दुहितरं प्रिया स्यादिति । तां निष्ठाय दद्यात् । प्रियैव भवति । स न तु पुनरागच्छति ।) अत्र तु अरोगत्वसम्पादनवशात् शतायुः पुरुषः शतेन्द्रि- यत्वं च लभते। ननु मातापित्रोः दौहित्रजननं मोक्षकरम् । तयोर्धातुदाळ- करणस्य आवश्यकत्वेन रोगाभावकार्यकरणद्वारा मोक्षप्राप्तिर्भ- वतीति दुहितृशिशुस्साक्षात्सामग्री स्त्रीप्रयुक्तरक्ताधिक्यसामग्रया भवतीत्यस्वरसादाह-स्त्रीपुंसाविति । स्त्रीपुंसावात्मभागौ भिन्नमूर्तेस्सिसृक्षया॥६९॥ 1 यथाविधि फलप्रदानुप्रजा: A&B. कुण्डलान्तर्गतसूत्राणि A. B. कोशयोरत्रैव पठितानि । व्याख्याता तु पृथकृत्योत्तरत्र 132 पुटे व्याचष्टे । * ·तृतीयप्रश्न: 131 स्त्रीपुंसोर्मध्ये पुत्रोत्पादकहेतुभूतरेतस आधिक्यं पुत्रजनन- हेतुकम् । पुत्रिकोत्पादनहेतुभूतं रक्ताधिक्यं पुत्रिकाजननहे. तुकम् । स्वस्माद्भिन्नमूतैरेव पुत्रादिरित स्मृतौ। मोक्षार्थिन: प्रवृत्तिः पुत्रिकाजननसामग्रीसंपादनपूर्विका दानयोग्यकन्याजनन- सामग्रया एव हेतुत्वात् । यन्नैवं तन्नैवं यथा घटः । पुत्रिका- जननसामग्री सम्पन्नपुत्रिकाजननसामग्री स्वसुखहेतुकमिथुनानु- भवकार्योपकार्यकत्वात् । प्रजाजननसामग्री लौकिकसामग्रीसं- पादनं विना कथं लभ्यत इत्यस्वरसादाह-प्रकृतीति । प्रकृतिपुरुषौ पितराविति स्मृतौ ॥ ७० ॥ तथा सति गुणविशिष्टपुरुषत्वात् मायाशबलित ईश्वरः आमुष्मिकफलं दत्त इत्यस्वरसादाह-वृत्तीति । 'वृत्तिव्यवहितस्वरूपनिष्ठमनउत्साहात्पुनःपुन- रभिनिवेशनं योगाभ्यासः ॥ ७१ ।। वृत्तिव्यवहितपुरुषः औपाधिकसंसर्गजातः प्रजाजनकसंस- गेहेतुभूतत्वात् । स्वभावतः तस्य गुणप्रोतद्रव्यत्वादेव वृत्तिव्यव. हितत्वं भवति । तदेव तत्स्वरूपम् । तस्मिन् निहितं मनः । तस्य मनस उत्साहः प्रीतिः । प्रीतेरेव हृदयेऽभिनिवेशनम् । इतर- पदार्थेषु विरागस्सन् य आत्मानं ध्यायति स तं ध्यातारं संसार- सागरानिमग्नं तारयति । तदेवोत्तमफलम् । तदर्थमेवायुर्वेदप्र- वृत्तेः प्रयोजन । । इदमेव बहुपुरुषार्थप्रदानहेतुकं भवतीत्यर्थः । यस्य मनस उत्साहो जायते तस्य मनसः पुनरभिनिवेशनं तृप्तिकारकम् । सर्वदा अभ्यासपाटववशात् सर्वस्मिन्विषये अध्या- त्मनिष्ठा मन: प्रसाद्य मोक्षप्रदा भवति । 1 वृत्तिर्व्यवहित-A& B ·132 आयुर्वेदसूत्रे आदरातिशयोद्भूतभूयोभूयोनिरीक्षायोगादिषु भूमिः॥ ७२ ॥ तत्र भूयो निरीक्षणात् स्वरूपं च प्रतिपद्यते। परमानन्दहे- तुकत्वात् इह लोके परमसुख प्रदानत्वात् भूयोनिरीक्षणयोगा- दिषु भूमिः अपरिमितानन्दस्य भूरित्यर्थः । ननु आत्मविषये यावद्विषयनाशे सति तन्नाशादित्यस्वरसा- दाह-तामाता तां निष्ठाय दद्यात् ॥ ७३ ॥ सालङ्काररूपादिविशिष्टां कन्यां यो दद्यात् सत्कुलप्रसूताय श्रोत्रियाय, कन्यादाने यः प्रवर्तते तस्य सुखं मोक्षफलं लभ्यते, ऐहिकसुखमपि भुत इत्यर्थः । कन्यादानफलमाह प्रियति । प्रियैव भवति ॥ ७ ॥ कन्यादानफलप्रदानस्य प्रतिभूः ईश्वरी भवतीत्यर्थः। ईश्वर- प्रीत्यर्थ यः कन्यादानं करोति तस्य ऐहिकफलमामुष्मिकफलं च दीयत इत्यर्थः। ननु कन्याजननमेव कामयन् स्वकर्मक्लेशचोदितस्सन् ईश्व- रप्रीत्यर्थ दानं करोति । तेन ईश्वरस्सुप्रीतो भूत्वा स्वयमेव प्रति- भूस्सन् फलं ददातीत्युक्तम् । तत्र कन्यादानकर्मणः ईश्वरप्रीति- रेव फलं भवति । तेनापि तस्य किं फलमासीदित्यस्वरसादाह- नेहोति। नेह पुनरागछति ॥ ७५ ॥ यत्तस्य इहलोकसुखदुःखादिकं तदीश्वरो नाददीत, ईश्वर- कैवल्यं पुनराददीत । इहलोकें प्रति स पुनर्नागच्छति गर्भदुःखा- दिकं न भुले । तस्माद्योगाभ्यासवशात् सप्तधातुमयं शरीरमिति ।

·183 तृतीयप्रश्नः शरीरस्य ऐहिकफलं मोक्षफलं च। तयोर्वैराग्यमेव उभयफलं विधत्त इत्याह-ऐहिकेति । ऐहिकामुष्मिकविषयानुभाव्यभोगैकनाश्यमि- ति ज्ञानं वैराग्यम् ॥ ७६ ॥ अविषयानन्दात्मकनैरन्तर्यज्ञानानन्दहेतुकं वै- राग्यम् ॥ ७७ ॥ ऐहिकामुध्मिकफलजन्येतरपदार्थविषयकफलान्युद्दिश्य आ- त्मा अनुभवविषयकमनोजन्यत्वात् तद्वैराग्यनैरन्तर्यज्ञानानन्दजन्यं विषयानन्दानुभवं विहाय आत्मज्ञानानुभवः परमपुरुषार्थ इति इतरविषयकज्ञानानुभवं निरस्यति। ऐहिकामुष्मिकफले नाश्ये इति ज्ञानं वैराग्यम् । ऐहिकामुष्मिकफलं विषयानुभाव्यं तत्तुच्छं कर्म प्रयासादनुभवे सति तन्नाशात् । तस्मादधिकफलदं वैराग्य- मेव हि मोक्षफलहेतुकं भवतीत्यर्थः । ननु परमात्मनोऽतीन्द्रियत्वेन इन्द्रियार्थसन्निकर्षाभावात् आत्मविषयकज्ञानाभावात् तज्ज्ञानविषयकानुभवानन्दस्सुतराम- प्रसिद्ध एव, किन्तु इन्द्रियार्थसन्निकर्षाद्यादृशार्थोपलब्धिः सैव सुखविषयकज्ञानानुभवोपलब्धिश्चेत् तज्ज्ञानमेव आनन्दानुभवहे- तुकम् । तदेव कार्य यावद्धात्विन्द्रियदाळपादकशुद्धरसाना- दनजन्यज्ञानं आनन्दहेतुकमिति प्रमाणत्रयोपलब्धिरित्यत आह- तस्मादिति। तस्माद्वातवस्तद्रोगभूम्यावष्टम्भाः ॥ ७८ ।। इन्द्रियार्थसन्निकर्षजन्यज्ञानं आनन्दहेतुकमिति उक्तम्। तस्मा- दिति-तत्कारणवशात् धातवः पञ्चेन्द्रियाणि तद्रोगकार्यकारका- णीत्यर्थः।

·134 आयुर्वेदसूत्रे । ननु भोगायतनं शरीरमिति प्रसिद्धम् । तथा सति विषय- मात्रफलोद्देश्यकार्यकारणविषयनाश्यैकनाश्यं इति तनिषेद्भुमश- क्यम् । यावद्विषयानुभवकाल एव भोगकाल इत्याशयं मनसि निधायाह-भोगेति । भोगायतनं शरीरम् ॥ ७९ ॥ सर्वार्थविषयकभोग्ययोग्यानां द्रव्याणां आयतनम् । सुख- दुःखानुभवो भोग इति दुःखस्यापि भोगयोग्यविषयकामनात्म- कद्रव्योपलम्भकत्वात् । तस्माद्भोगायतन शरीरमिति । शरीरत्वस्य भोगायतनत्वावच्छेदकत्वादीत वक्तुं शक्यत्वात् । ननु सुखविषयकप्रवृत्तिकमनोविषयकसुखानुभवज्ञानविषय- कप्रवृत्तिमुद्दिश्य प्रवृत्चेस्तद्विषयानुभवजानन्दः मत्कामनाविष- यकः दुःखविषयकज्ञानस्य मत्कामनाविषयकत्वाभावात् । तदर्थ- मेव भोगोपकार्यजनकसंपादनसामग्रयैव फलितार्थत्वात् । ननु सुखस्यापि दुःखानुषङ्गत्वात् सुखमपि दुःखमेव । विषयदुःखानुभवस्तु दुःखजनककर्मव्यतिरिक्तकर्मणा साध्यः । तस्मादुक्तरीत्या आनन्दहेतुकं बाह्येन्द्रियविषयोपलब्धिज्ञानानु- भवकार्य न भवेदित्यस्वरसादाह-तदिति । 'तत्परमपुरुषख्यातेर्गुणवैतृष्ण्यम् ॥८॥ तदेव परमपुरुषार्थः, यन्नित्य द्रव्यजन्यज्ञानविषयक नन्दहेतुकं भवति, सा ख्यातिः सच्चिदानन्दात्मिका । आन- न्दविषयकज्ञानं यस्यास्ति स एव जीवन्मुक्त इत्यभिधीयते । स सर्वदाऽऽनन्दानुभववान् भवति । मत्प्रवृत्तिस्तु दु खव्यतिरिक्ता, कामनाप्रयुक्तत्वात्, सुखात्मिका कामना परमपुरुषार्थिका। गु- पुरुष. योग I. 16. 1 तत्परं ·तृतीयप्रश्नः 135 । णवैतृष्ण्यं नाम मधुररसादनप्रयुक्तपुरुषविषयकज्ञानजन्यज्ञानं आनन्दहेतुकमिति विवक्षितमित्यर्थः । पुरुषख्यातिः परमपुरुषशान- विषयकख्यातिः । विषयज्ञानानन्दहेतुकवैराग्य बाह्यन्द्रियविषयक- ज्ञानं परमपुरुषगोचरं न भवति, इन्द्रियार्थसन्निकर्षाभावात्, किं तु अन्तरिन्द्रियगोचरज्ञानविषयकं यावद्विषयकशानं यावदनुभव. हेतुकं भवेदित्यस्वरसादाह-यावदिति । यावदिन्द्रियविषयज्ञानानां यदार्थोल्लेखिभावना क्रियते स वितर्कः ॥ ८१ ॥ तर्को विचार इत्यर्थः । यावदिन्द्रियविषयज्ञानानां याव- वद्विषयानुभव आनन्दहेतुक इति विचारः, तर्कसहकृतज्ञान- कार्यकर्मेत्यर्थः । यदार्थोल्लेखिभावनाक्रमस्तर्कशानेन भाव्यः त- द्भावनायाः यथायथं यावदिन्द्रियविषयकज्ञानानां यावद्विषयानु- भव आनन्दहेतुको भवतीत्यर्थः । ननु यावद्विषयानुभवज्ञानं यावदानन्दहेतुकम् । परमात्मा- नुभवज्ञानं परमानन्दहेतुकं, शरीरस्य उभयोरप्यायतनत्नात् । तत्र विषयानुभवस्य विषयैकनाश्यत्वेन परमात्मानुभवस्य पर मात्मविषयकत्वेन अयं नित्यानन्दानुभव इत्याशयं मनसि निधा- याह-पूर्वेति । पूर्वापरानुसन्धानशब्दार्थोल्लेखभावना निर्वि- कल्पः ॥ ८२ ॥ बाह्येन्द्रियज्ञानानुभववान् सवितर्कः । सवितर्को नाम सवि- कल्पः। सविकल्पज्ञानानुसन्धानमेव परमात्मानुसन्धानम् । तद- निर्वाच्यज्ञानविषयकम् । शब्दार्थोल्लेखभाषनाशून्यत्वम् । तदेव निर्विकल्पकर्म । देवदत्तो जीवन्मुक्तो भवितुमर्हति परमात्म- 1 योग. 1. 32. - ·186 आयुर्वेदसूत्रे - विषयकज्ञानानुभवात् । नित्यनैमित्तिककर्मद्वारा परमात्मानुभव- शानमुपलभ्यते । तस्यापि शरीरदायकरणहेतुत्वेन तदेव आ- रोग्यकार्यकरणमावश्यकं भवति । अत एव भागायतनं शरीर- मिाते यथार्थ भवतीत्यर्थः । तत्र स्मृतिवचनं- नित्यनैमित्तिकं कर्म दुरितक्षयकारकम् । ज्ञानं च विमलीकुर्वन् अभ्यासेन तु वेदवित् । अभ्यासपक्वविज्ञानः कैवल्यं लभते नरः। तत्र सूत्रस्थानवचनं- अन्नपानं विषाद्रक्षेत् विशेषेण महीपतेः । गक्षेमौ तदायत्ती धर्माद्या यन्निबन्धनाः । इति । तस्माच्छरीरदायकरणहेतुकं भवतीत्यर्थः॥ ननु परमात्मा मनोविषयको न भवति, निर्गुणत्वात् निर- वयवद्रव्यत्वात् निष्कायकत्वात् कालवत्, मनस आत्मगोचर- त्वस्य वक्तुमशक्यत्वादित्यस्वरसादाह-अन्तरिति। अन्तःकरणधर्मावच्छिन्नविषयावलम्बितदेवा- कालभावनायोगः सविचारः॥ २३ ॥ परमात्मा विचारणीयः अत एव सवितर्कः तर्कसह- कृतप्रमाणेन शातव्यः । तथाहि-अङ्कुरादिकं सकर्तृकं कार्य- त्वात् घटवत्, इति तर्कसहकृतानुमानेन ज्ञातव्यः । अन्त:- करणधर्मावच्छिन्नविषयावलम्बितत्वं मनोविषयकधर्मत्वं, सर्वदा आत्मानुभवत्वात् । तस्य अवच्छेदकं शरीरं सत् विष- यानुभवाम् भवति । तस्यापि शरीरदाळकरणमावश्यक- मित्यर्थः । मनःआत्मानं विषयीकरोति । अष्टाङ्ग. सूत्र VII. 2. अन्तःकरणविषयावलम्बितदेशकालधर्मावच्छिन्नभावना सविचार: A &B. तस्य स्वरूपमा- 1 ·137 तृतीयप्रश्नः नन्दस्वरूपम् । एवं गुणविशिष्टपरमात्मानं विषयीकृत्य अवल- म्बते । एवं विचाररूपतर्कस्य रोगाभावकार्यजनकप्रयोजनप्रयतनं फलं भवति । तस्माद्देशकालभावना योगस्य विचार इत्युक्तम् । देशस्तु द्रव्योपाधिना त्रिधा भवति । क्वचिद्देशविशेषजन्यद्रव्या- दनेन तद्देशीयानां वाताधिक्यं भवति । क्वचिद्देशविशेषजात- द्रव्यादनात्पित्तप्रकोपो भवति । क्वचिद्देशविशेषजन्यद्रव्यादनेन कफप्रकोपो भवति । तत्तद्देशीयानां तत्तद्रोगनिवर्तकद्रव्याणां तत्तद्देशस्थितानां शरीरदाळकरणं विचारयेदित्यर्थः । तत्तत्का- लद्रव्यादनमपि पित्तरोगनिवर्तमिति तत्तत्प्रयोजनानि विचा- रहेतुकानि संपाद्य कालं प्रापयदित्यर्थः॥ ननु मनस आत्मप्रकाशार्थ आत्मव्यतिरिक्तसर्वपदार्थक्षा- नस्यावश्यकत्वात् तर्कसहकृतज्ञानमावश्यक भवति । स तर्क आत्माज्ञानार्थ परंपरया हेतुर्भवति । सविचार इत्युक्तम् । तर्हि निर्विचारोऽपि मोक्षप्रपादको भवतीत्युच्यमाने सति वि- चाराभावो निर्विचारः कथं भवतीत्यस्वरसादाह - अस्मिन्निति । अस्मिन्देशकालधर्मावच्छिन्नधर्ममात्रावभास- नं निर्विचारः ॥ ८४॥ अस्मिन् ब्रह्माण देशतः कालतः वस्तुतश्च परिच्छेदाहित्यं तस्मिन्नारोपितधर्ममात्रं इदं भासते । तत्र इतरपदार्थविषयकक्षा- नराहित्यस्य उपस्थितत्वात्, तत्रेतरपदार्थविचाराभावो निर्व- चार इत्यर्थः । ननु सर्वविषयाने जाते सति आनन्दो भवति । एतद- भावो निर्विचारः, तानन्दानुभवोपलब्धिः कथं स्यादित्यस्वर- सादाह-सुखेति । AYURVEDA 18 ·138 आयुर्वेदसूत्रे । 'सुखप्रकाशोद्रेकाञ्चिच्छक्तिविषयकस्स आनन्दः।। सुखानन्दानुभवार्थोऽपि यत्सुप्ते सति प्रकाश्यते स एवा- नन्दो भवति । निर्विचारभाव्यमनोद्रेकस्य हेतुर्भवति। तस्मा- चिच्छक्तिविषयकः चित्स्वरूपज्ञानशक्तिविषयकः आनन्दो भव- तीत्यर्थः। ननु परब्रह्मणः निर्गुणत्वेऽपि स एव गुणवान्भवति । निर्गु- णत्वं नाम निरवयवत्वस्य अवच्छेदकत्वम् । आत्मनोऽपि निर्गु- णत्वात् मनसस्तद्गोचरत्वं वक्तुं न शक्यते । निर्गुणत्वस्य निर- वयवद्रव्यत्वात्, मनसोऽपि निर्गुणत्वात्, इन्द्रियत्वेन आत्मविष- यकज्ञानग्राहकत्वं वक्तुमशक्यत्वात, इति आत्मनः अगोचरत्वा- देव इन्द्रियाणामपि तत्प्राप्यत्वासंभवेन मनसोऽप्यप्रयोजकत्वा- पत्तिरित्यत आह-अस्मिन्निति । अस्मिन्ग्राह्यसत्यसत्तामात्रविषयकत्वेन समा- धिः सा स्मृता ॥ ८६ ॥ अस्मिन्ब्रह्माण ग्रहीतुं यौग्यो जीवः तस्य परमात्मविषय- कत्वेन ब्रह्मसत्ता स्वयं जगस्त्वरूपकारणत्वेन प्रकाश्यत इति सत्यं ब्रह्म मनसोऽप्यविषयो भवति । गुणराहतब्रह्मणः मनोग्रा- ह्यत्वस्य वक्तुमशक्यत्वात् । सत्तेति सत्तामात्रविषयकं ज्ञानमुपल- भ्यते । आत्मना सह मनस्समाधीयत इति समाधिः सा स्मृता। ननु निर्गुणब्रह्मणः जगत्कारकत्वं वक्तुमयोग्यमिति चेत्, न, 1 मुखप्रकाशमानभाव्यमनोद्रेका-A & B. एतदुपरि 'रजस्तमेवै- शारद्यान्तःकरणसत्वमनोद्रेकात्सानन्दः' इत्याधिकं सूत्रं A B. कांशयो: दृ- श्यते. तच न व्याख्यातं भाष्यकृता.

·139
तृतीयप्रश्नः
निर्गुणब्रह्मणः करचरणाद्यवयवाभावात् न जगत्स्वरूपत्वं वक्तुं
शक्यते । तथा श्रुती तस्त्वरूपं प्रतिपाद्यते-
एतं मनोमयमात्मानमुपसङ्कामति ।
एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसङ्कामति ।
एतच्छुत्यनुसारेण जगस्त्वरूपत्वं ब्रह्मणः प्रतिपाद्यते, परब्रह्मणः
निर्गुणत्वं प्रतिपाद्यते । शुद्धनिर्गुणपक्षे योगिनामप्यगोचरत्वेन
समाधिरेव न स्यात् । किं च मनसः आत्मगोचरत्वानुपपत्तिश्च ।
जगतोऽनित्यत्वेन तस्याप्यनित्यत्वप्रसङ्गात्, इति नाशङ्कानीयम्,
जीवात्मनो मायाशबालितत्वेन तथा प्रतीतेः। अतस्तु मायानि-
वृत्तिपर्यन्तं वस्तुभेदोऽस्ति । सर्वथा यस्य समाधिना माया न
निवर्तते तावत्पर्यन्तं वस्तुभेदो नास्ति, तत्समाधिना माया-
निवृत्तेः। यदा मनस आत्मसाक्षात्कारोऽस्ति तदा आत्मनो
मनोविषकत्वस्य वक्तुं शक्यत्वादित्यर्थः । यदा जीवात्मनि
मायानिवृत्तिरुपलभ्यते तस्य परब्रह्म जगदाकारेण परिणमति ।
अयं घट इत्यत्र घटज्ञानविषयकत्वामव निर्गुणब्रह्म मनोविषयक
भवति । सैव प्रमा भवति । अत एवोक्तं “सा स्मृता” इति ।
प्रकृतिरेव स्मृतेत्यर्थः। सर्वेषां मोक्षहेतुस्समाधिः। तस्य सर्वे-
षामसम्भावितत्वात् तत्प्रमाफलकसामग्रया अभावाच्च । तेषां
मधुररसवहव्यादनस्य सात्विकगुणप्रदायकत्वात् सात्विकगुणस्स-
माधिहेतुः, राजसतामसगुणजनकाम्लोषणरसव्यतिरिक्तसात्वि-
कगुणहेतुमधुररसजन्यत्वात् । तस्मान्मधुररस एव समाधिहेतु-
रित्यत आह-मधुरोत।
मधुररसो रसासृग्गतपवनाविकृतमधुप्रवोहा-
साहोदयः प्रयन अङ्गष्टं च समाश्रितः ॥८॥

·140 आयुर्वेदसूत्रे मधुररसस्तु रसामुग्धातुचरपवनस्य अविकारं कुर्वन् कु- ण्डलीस्थितः श्वासोच्छासाभ्यां शिरकमलस्थामृतमाहृत्य आपा- दमस्तकं तर्पयन् इडामार्गगमनेन पवनेन कुम्भकं कृत्वा अङ्गुष्ठपयन्तं सञ्चार्य तत्तदङ्गं प्रसिञ्चदित्यर्थः । ननु कला प्रबला सती मधुरसजन्यपवनस्य श्वासोच्छा- सानिलाभ्यां शिरस्स्थितामृतमाहृत्य शिरस्सन्तर्पणं विधत्त इति वक्तव्यम् । कला अबला सती तेन आपादमस्तकसन्तर्पणेन धातुपोषणं कथं विधत्त इत्यस्वरसादाह-तत्रेति । तत्र स्थितकला दशदलकमलं विकासयन्ती प्रचलति ॥ ८॥ कुण्डल्युद्भवपित्तकलाधारदशदळपद्मं विकासयन्ती अमृतं विसृजतीत्यर्थः। ननु पवनस्तु शिरःकमलस्थामृतमाहृत्य धातुसन्तर्पणं करो. तीत्युक्तम् । इदं तु समाधि सामग्रीसम्पादनप्रकरणम् । समाधि- फलं तु आत्मसाक्षात्कारानुभवरूपम् । तत्सामग्री शरीरविका- राभावकार्य सम्पादयति । तेन आत्मसाक्षात्कारो लभ्यत इत्य- स्वरसं ज्ञापयन् अवतारान्तरमाह-अङ्गुष्ठति अङ्गष्ठमात्रः पुरुषोऽङ्गष्ठं च समाश्रितः॥८९ ॥ ईश्वरस्सर्वस्य जगतश्शरीरं वहति ॥ ९० ॥ अमृतेनापादमस्तकं सन्तर्पणं रोगाभावकार्यसम्पादकसामग्री- प्रतिपादितशरीरदायजन्यं समाधिकार्यहेत कत्वात्, यन्नैवं तन्नैवं 1 ईश्वरस्सर्वस्य जगतः प्रभुः प्रीणाति विश्वभुक् । शरीरं वहति । A&B. - ·तृतीयप्रश्न: 141 यथा घटः, इत्यनुमानविधया शरीरदाळप्रयुक्तयोगसम्पादनेन मोक्षप्राप्तिर्भवति । “अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषः” इत्यत्र लिङ्गशरीरं पा- दमात्रम् । तत्र श्रुतिः- पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपाद- स्यामृतं दिवि । त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः" इति । एषा श्रुतिः अङ्गुष्ठमात्र प्रतिपाद्य तिष्ठति। स एवेश्वरो भवति । सोऽपीश्वरः त्रिपादन दिवि स्थितामृतमाहृत्य स्वशरीरं सन्तर्प्य जगच्छरीरमपि वहति । विराडूपेश्वरगोचरज्ञानसाधक अन्तरिन्द्रियात्मगोचरज्ञानसामग्रीसम्पादनापेक्षया जगच्छरीरात्म- विषयकज्ञानगोचरज्ञानग्राहकसामग्रया आत्मसाक्षात्कारो भवे- दित्यर्थः॥ ननु योगिनामपि मूलाधारमादिभूतं सकलधातुपोषकं श्वा- सोच्छासाभ्यां शिरस्स्थितममृतमाहृत्य शरीरसन्तर्पण विधत्ते- तस्य सर्वधारणत्वात् । योग विनापि तत्कर्म कर्तुं शक्यत एवेत्य, स्वरसान्तरमाह-मूलेति। मूलाधारमादिभूतं सकलधातुपोषकम् ॥९॥ मूलाधारस्य कुण्डलिनीरूपस्य अनिलानलचक्रात्मकस्य तनिष्ठश्वासोच्छासाभ्यां धातूनाममृतादनम् । योगाभ्यासजन्य- पवनेन मूलाधारमादिभूतं यावत्कालं धातुदायकरणं जठरानि- लप्रदं चिरायु-प्रापकं यावदिन्द्रियाणां अर्थविषयकज्ञानानुभव- सार्थकरणं च लभ्यत इत्यर्थः। ननु शरीरपादपः अमृतजलपोच्योपकारकः । अमृतातिविरि- कव्यानपवनस्य शरीरव्यापकतावच्छेदकत्वात् । ननु मूलाधार- पद्मस्य सकलधातुपोषकसकलशरीरव्याप्यपवनसंयोगे सति ·142 आयुर्वेदसूत्रे तत्पोषकत्वं वक्तुं शक्यते, तस्य कुण्डल्याधारमात्रोपयोगिक- त्वात्, सर्वशरीरव्यापकत्वाभावेन तत्पोषकत्वमपि न रोचत इत्य- स्वरसादाह-सिरोति। सिरापथगतपवनशिकार कमलस्थामृतमाहर- सिञ्चति ॥ ९२॥ सिरामार्गेषु सर्वदा सञ्चारभूः पवनो व्यानपवनस्य मूलाधा- रस्थितत्वन तत्र स्थितामृतमाहरन् शरीरशाखिबीजोत्पादक- पादपद्ममूले पूर्वरसामुग्धातुषु चरन् पवनः प्रभवतीत्यर्थः । ननु सकलामृतात्मकानलानिलचक्रात्मककुण्डल्युद्भवप्रकाश- मानप्रथमप्रयाणाधिगतश्वासानिलोष्मणो जातामृतमाहृत्य उच्छा- सानिलेन तत्सर्व सङ्गाह्य धातुसन्तर्पणं करोतीति यत्तदेव शरीरदायोपकारकं भवतीति व्यानवायुना पादपद्मपूरकेन किं . फलं भवदित्यस्वरसादाह-शरीरात। शरीराङ्कुरशाखानामादिभूतं तथा ॥ ९३ ॥ पञ्चशास्त्रं शरोरामिति शरीरमेव अङ्कुरं पञ्चशाखान्वितं मूलाधिष्ठानपद्माधारभूतम् । तस्य शाखा एव अवयवा इत्यर्थः। ननु मूलाधारपद्ममेव शरीराङ्कुरस्य आलवालमित्युक्तम् । तत् तदङ्गास्थितवर्णानां तत्तदधिष्ठानदेवतानां अमृतपोषकत्वभावनच- लनात्मककर्मोपकारकं नोपपद्यत इत्यत आह-तत्तदिति । तत्तदधिष्ठानवर्णदेवतानां सिरामार्गगतामृतं पो- षकम् ॥ १४ ॥ तत्तद्देवतात्मकं अकारादिक्षकारान्तं तत्तदङ्गाधिष्ठानाधि- ष्ठितम् । तस्य तत्तत्सिरामार्गगतामृतं पोषकं भवति । तस्य तथा । 'पञ्चशाखाः पञ्चाङ्गला: ' इत्यधिकः पाठः-A & B. 1 ·तृतीयप्रश्न: 143 आपादमस्तकं सञ्चारितव्यानपवनोऽपि पोषको भवति । अवर्णो- त्पादकपादपद्म शाखावेलारूपम् । तावत्पर्यन्तं सहस्रारपद्मगता- मृतं रक्षकं भवतीत्याह-तदिति । तत्पादपद्माधारे सरित्प्रवहति ॥ ९५ ॥ पादपद्मपर्यन्तं सिरासन्धानमनुसृत्य अमृतप्रवाहो भव- तीत्यर्थः। ननु कुण्डलिनीगतश्वासोच्छवासमहिम्ना आगतामृतस्य आ. धारपद्मालवालपर्यन्तं प्रवाहकरणस्योचितत्वात् कथं ह्याधार- पद्मपर्यन्तं प्रवाहकरणं नोपपद्यत इत्यत आह -मांसेति । मांसानुसृतसिरामार्गगतपवनेन कलाः पूर- यन् अमृतं सेचयेत् ॥ ९६ ॥ तन्मार्गमनुसृत्य इडापवनेन पादपद्मपर्यन्तं सेचयेदित्यर्थः । तेन तदाधष्ठानस्थितवर्णदेवताः सन्तोष्य पालयेदित्यर्थः । ननु रसासृग्धातुपवनेन अमृतपोषकत्वं तद्धातूनामेवेति वक्तव्यम् । तदितररक्तधातोरमृतपोषकत्वाभावेन जीवनं नोपपद्यत इत्य- स्वरसादाह-मांसेति । मांसानुसृतसिराभावास्सन्ति'॥ ९७ ॥ इडामार्गगतश्वासपवनः सहस्रारकमलस्थामृतमाहरन् मां- सधातुं सन्तर्प्य शरीरपोषको भवतीत्यर्थः । रसासृग्धातुपवनस्य शरीराङ्गाविभागकार्यकारकनियमस्थापकत्वात् मांसधातुगतसिरा- णां अप्रयोजकत्वेन रक्तधातुपोषकत्वं पवनस्य कथं सङ्गच्छते । पवनसिरासृग्धातुमात्रप्रदान चरन् तत्पोषकत्वमात्रस्यैवोचित- त्वात् न रक्तधातुपोषको भवतीत्यस्वरसादाह-द्वीति । 1A.B. कोशेषु एतन्न दृश्यते, ·144 आयुर्वेदसूत्रे द्विसहस्रसिराशाखावत् पादपद्ममूलकम्॥९॥ द्विसहस्रसिराशाखिनः पादपद्मालवालं सिराङ्कुराणामाधारक पादपद्मप्ररोहाकुराणामेव अमृतमाहरत् धातुपोषकं भवतीत्यर्थः । द्विसहस्रसिरोद्भवाङ्कुराणां सप्तधातुपोषकत्वेन शरीराधारकत्वं कथं स्यादित्यस्वरसादाह-सप्तेति । सप्तधातुमयं शरीरम् ॥ ९९ ॥ षड्सा इत्यत्र स्वाद्वम्ललवणतिक्तोषणकषायकाः। ततः षट्सङ्ख्याद्रव्यमाश्रित्य तिष्ठतो गुणवत्पोषकत्वस्य सुप्रसिद्धत्वात् । धातु म 'रसासृङमांसमेदोस्थिमज्जाशुक्लानि धातवः' इति । ततो धातुमयं शरीरमित्युक्तम् ॥ इदानी प्रतिपादितप्रश्नो योगशास्त्रं भवति । तन्मध्ये सप्त- धातुमय शरीरमिति प्रतिपादनं योगाभ्यासस्यापि धातुपोषक- त्वमेव फलमिति द्योतनार्थ तथा प्रतिपादितम्-आयुर्भवतीत्यर्थः । धातवः रसादिपोषिताः शुद्धरसद्रव्योपजीवकत्वात् । तस्माद्धा- तूनां रसादिपोषितत्वं सुप्रसिद्धमिति भावः ॥ इत्यायुर्वेदस्य तृतीयप्रश्नस्य भाष्यं योगानन्दनाथकृतं सुप्रसिद्धं महाजनसम्मतं प्रतिसूत्रव्याख्या- नपूर्वकं आयुर्वेदभाध्यं लोकोपकारक संपूर्णम्.

·आयुर्वेदे चतुर्थप्रश्नः श्वासपवनस्य ननु रसादीनां धातुपोषकत्वं वक्तुमशक्यम् कुण्डलिनी स्थितश्वालोछ्वासपवनस्यैव अमृतप्रदत्वेन प्रतिपादितत्वात् । रसादीनां धातुपोषकत्वं कथं स्यादित्यस्वरसादाह-गतेति। गतागतामृतवशादागतसमाधिक्रियया योग- सानिध्यम् ॥१॥ कुण्डलिन्याः अनिलानलचक्रात्मकत्वादेव अनिलचक्रात्मकस्य प्रथमप्रयाणगतस्य ऊष्मरूपत्वादेव शिर:- कमलस्थामृतमाहर्तुं शक्यत्वादित्यर्थः । तस्मादमृतवशाद्धातुपोष- कत्वं समाधिहेतुकमिति कृत्वा तक्रियया योगानां सान्निध्यं भवतीत्यर्थः । तस्माद्योगस्य धातुपोषकत्वं परम्परया प्रतिपा- दितमिति भावः । धातूनां पोषणप्रति रसादि हेतुर्भवतीति रसादीनां हेतुत्व- प्रतिपादनं रसवव्यादनेन भाव्यम्, तदन्नाद्यदनस्य अन्वय- व्यतिरेकाभ्यां धातुपोषणप्रति हेतुत्वप्रतिपादनात् । समाधयो धातुपोषका इति कथं प्रतिपद्यत इत्यस्वरसादाह-तीव्रति । तीव्रसंयोगाख्यामासन्नः समाधिः ॥२॥ मनस आत्मानिदिध्यासनस्य तीव्रसंयोगत्वं नाम इतरार्थज्ञान- ज्ञापकसामग्रयसमर्थितत्वे सति आत्मसमवेतत्वम् । तेषामात्मवि- गितागतानिलवशा-A & B. AYURVEDA 2 योग. I. 1, 21 19 ·146 आयुर्वेदसूत्रे pamine । षयकविषयतरज्ञानंप्रति हेतुरेव समाधिरित्यर्थः । ननु परमात्मनो विभुत्वेन मनस आत्मना साकं धृढतरसंस्कारस्य स्वत एव सिद्धत्वादित्यस्वरसादाह-संवेग इति । संवेगः क्रियाहेतुर्दृढतरसंस्कारः ॥ ३ ॥ संवेगो नाम कारणम् । तस्य लक्षणं क्रियाविशेषमात्रवैल- क्षण्यं तदवच्छेदकम् । स एव क्रियाहेतुर्भवति हढतरसंस्कारोऽपि भवतीत्यर्थः । तरशब्देन सुतरां हेतुरित भावः । ननु एतत्समाधानमनुपपन्नं, तथा चं श्रुतिः- अन्नाद्भूतानि जायन्ते जातान्यन्नेन वर्धन्ते । अद्यतेऽत्ति च भूतानि तस्मादन्नं तदुच्यत इति । अनममृतं तमु जीवातुमाहुः इति श्रुतेः विद्यमानत्वात् । एतत्प्रमाणप्रतिपादितसमाधेरदृष्टत्वा- दित्यस्वरसादाह--गतेति । गतागतोपायभेदवतां समाधिफलं चासन्नम् ।। अत्र गतागतविषयकज्ञानमात्रं न विवक्षितम् । अन्नादना- भावे सति धातुपोषकशरीरपुष्टियस्यास्ति तस्येदं विवाक्षितम् । ते तु परमयोगिनो भवन्ति । तेषालवच्छेदकं गतागतोपायभेद- झानवत्त्वम् । गतागतरूपश्वासोश्वासाभ्यां शरीरदायॊपायं, भि- द्यत इति भेदः अन्नादनाजातजनकयोगजन्यभेद इत्यर्थः । समाधेः फलं शरीरदाढर्यकरणम् । शरीरेण सर्वकर्माधिकारी भवति । शरीरं सत्कर्मादिमोक्षहेतुकं भवतीति भावः । ननु श्वासोछ्वासानिलयोर्गतागतत्वस्य शरीरिणां स्वत एव सिद्धत्वात् स्वतस्लिद्धकर्मणः विशेषविधिं विना कथं शरीर- दाढर्यकारकत्वं कथं वा मोक्षोपयोगिकत्वं भवतीत्याशङ्कयाह- मृद्विति। ।

·चतुर्थप्रश्नः 147 । मृदुमध्यातिमात्रत्वात्ततो विशेषः ' ॥५॥ श्वासानिलः इडामार्ग गत्वा मन्दमन्दं सञ्चरन् शरीरं नीरोगं करोति । स एव मोक्षहेतुको भवति । तदनन्तरं मध्यमार्ग गत्वा नाभिप्रदेशपर्यन्तं मन्दमन्द सञ्चरन् शरी- रदाढर्थकारको मोक्षहेतुकश्च भवति । अतिमात्रगमनेन सुषुम्ना- मार्ग गत्वा अत्यन्तमुदरमापूर्यते चेत् तस्य शरीरापिङ्गलामार्ग गत्वा शरीरस्य निरतिशयमोक्षहेतुको भवति । तेभ्यो विशेषा- दझ्यासवशात् प्रयत्नाभावेऽपि सर्वदा यः कुंभकं करोति सः अरोगी भूत्वा राजयोगमार्गसम्पादनेन सर्वकर्मपरित्यागवान् भव- ति । तेनैव मोक्षफलमश्नुते । तत्र श्रुतिः- संन्यासयोगाद्यतयः शुद्धसत्वाः ते ब्रह्मलोके तु परान्त- काले परामृतात्परिमुव्यन्ति सर्वे” इति श्रुतिप्रमाणेन असंशय- ज्ञानगोचरवान्भूत्वा शरीरदाढर्चकर्मकरणद्वारेण सर्वविषयभोगा- नुपभुज्य तद्भोगविषयकपदार्थानश्वरानिति विज्ञाय सर्वदा आत्म- विषयकज्ञानं इहलोकेऽपि सर्वदा परमानन्दानुभवहेतुकम् । स एव ततो विशेष इत्यर्थः । राजयोगोऽपि भवति। तस्य उपायेभ्यो मृद्वादिभेदभिन्नस्य उपायवतां विशेषो भवतीत्याह-मृद्विति । मृदुमध्यातिमात्रा इत्युपायभेदाः ॥६॥ पूर्वोक्तरीत्या मृदुमध्यातिमात्रगमनं रोगनिवर्तकद्रव्यानिवृत्त रोगनिवृत्तयर्थम् । अयमेवोपायः शरीरदाढर्यकर्मकरणद्वारा मो- क्षफलप्रापको भवतीत्यर्थः । ननु यत्तु त्रयाणां मार्गाणां शरीरदायकर्मकरणपर्यन्त- मपि उपायो भवतीत्युक्तं ततोऽधिकमार्गपर्यन्तगमनमपि उपायो- भवतीत्याह-मृद्विति। 1 योग. I. 22.

·148 आयुर्वेदसूत्रे मृदुसंयागो मध्यमसंयोगस्तीव्रसंयोगश्च ॥ ७॥ इडामार्गगमनमन्दानिलेनापि कुण्डल्युद्वधिकरणं उपायो भवति । एवं सुषुम्नामार्गगमनपवनेन कुण्डलीसंसर्गजातकुण्ड- ल्युराधकर्मणा च माक्षोपायो भवति । तच्छरीरदार्यसम्पाद- नसामग्री उपायो भवतीत्यर्थः । तत्तिगुणहेतुकानिलानां शरीर- दाळकरणमात्रस्याप्रयोजकत्वात् तद्गुणोपायव्यतिरिक्तकर्मणा यो- गाग्निसन्धुक्षणेन बहुजन्मार्जितपापसङ्घातं भस्मीकृत्य मोक्षहेतु- भवतीत्याह-त्रिवति । त्रिधा भेदनेन वायोनवयोगिनो भवन्ति ॥८॥ पवनस्य त्रिविधविकारत्वफलं क्रियते । मृदुपवनस्य संयो- गः मृदुपवनकुण्डलीसंयोगः । मध्यमवेगपवनस्य कुण्डलीसंयोगः । तीव्रगतिमार्गानिलस्य कुण्डलीसंयोगः तीव्रसंयोगः । मध्यमा- निलस्य संयोगः नाभेरूलप्रदेशस्थं हृत्कमलपर्यन्तं आगत्य तत्र- स्थस्य निरुद्धपवनस्य अन्तःपदमार्गमवलम्ब्य गच्छतः आत्मनि समवस्थानम् । स एव समाधिः । आत्मज्ञानसम्भवाल्लभ्यते । स एव मध्यमसंयोगः । तीव्रसंयोगः तदुपरि शिरकमलपर्य- न्तम् । तदुपरि सुषुम्नामार्गादागतपवनगतिहेतुकं सिरामार्ग- पूरणं सकलशरीराणामायुष्कारकम्, तत्कर्मण: सकलशरीरो- पकारकत्वात् । शरीरारोग्यकरणार्थं नवप्रकारो भूत्वा शरीरं संरक्षतीत्यर्थः। ननु बहिःपवनं इडापिङ्गलासुषुम्नामार्गमावृत्य उदरमापूर्य शरीरारोग्यमात्रोपकारकः समाधिः तस्य चलनस्य प्रधानाङ्गोप- कारकत्वाभावात् । चलनात्मकपवनस्य सिरापूरणमात्रप्रयोजकत्वेन 'एते जङ्गमाः" इति कथं वक्तुं शक्यत इत्यस्वरसादाह-पञ्चेति ।

·चतुर्थप्रश्न: 149 पञ्चदशकमलं जङ्घादेशगतं सहस्रसिराधारकं पञ्चाशन्मर्मगतम् ॥९॥ गतागतसंस्कारोपकारकपवनयोगस्समाधिः । कुण्डल्या- धारभूतपञ्चदशकमलं जङ्घाप्रदेशस्थं सहस्रसिरावृतं सत् मर्म- स्थानानुसन्धानकारकं जङ्घाभ्यां चलनोपकारकमिति वक्तुं शक्य- त्वादिति । तस्मादेते जङ्गमा इति प्रदर्शिताः । जङ्घापद्मप्रदे- शस्थपञ्चदशदलपद्मवच्छरीराङ्गं चलनात्मककोपकारक, जङ्गम- शरीराङ्गकत्वात् यन्नैवं तन्नैवं यथा स्थाणुः । तत्पञ्चदशपद्मकं पादसहनावलम्बक सहस्रसिरावृतं द्विशतपञ्चाशत्सिरावृतका- इत्वात्, यन्नैवं तन्नैवं यथा स्थाणुशरीराङ्गम् । पञ्चाशन्मर्मगतं पञ्चाशद्वर्णात्मकं तत्तद्वर्णबोधकाभिनयचलनात्मकाङ्गाधारभूतत्वा- त्, यन्नैवं तन्नैवं यथा घटः ॥ गतागतसंस्कारोपकारकपवनयोगस्समाधिः।। सामधिरिति-समाधिश्चलनकर्मविशिष्टकर्मा, पवनाश्रितज्ञा- नेच्छाप्रयत्नजन्यहेतुज्ञापकद्रव्याश्रितत्वात् , यथा घट इति । ताल्वोष्ठपुटव्यापारजातशब्दानाह-हस्तेति । हस्तविन्यासा- नुसृताशाबोधकः तच्छब्दज्ञापकाभिनयकर्मविशिष्टविषयकज्ञाना श्रितत्वात् । एवमनुमानप्रमाणेन आयुर्वेदसूत्रार्थव्याख्यानं कृतम् ॥ ननु चैतन्याधिष्ठितं शरीरं चेष्टाश्रयं चेष्टाश्रयजन्यफला- नुभवानन्दात्मकत्वात् , यन्नैवं तन्नैवं चैतन्यरहितशरीरवत् । जी- वच्छरीरं सात्मकं, प्राणादिमत्त्वात् । यज्जीवच्छरीरं न भवति 1 A & B कोशेषु हस्तादिसूत्र नदृश्यते, ·150 आयुर्वेदसूत्रे - तत्प्राणादिमन्न भवति, शवशरीरवत् । ईश्वरच्छाधीना चेष्टा ईश्वरप्रेरितकार्याधीना भवतीत्यत आह-ईश्वरेति । ईश्वरप्रेरितचेष्टाश्रयं हिताहितकार्योद्देश्यविष- यप्रवर्तकचेष्टाश्रयं शरीरम् ॥ ११ ॥ ईश्वरप्रेरितचेष्टाश्रयं कीदृशं चैतन्यं ? चक्षुर्वद्रूपग्राहकत्वाभा- वात्, श्रोत्रेन्द्रियवच्छब्दग्राहकत्वाभावात् । तस्माच्चैतन्यस्वरूपं गृहतुिमशक्यामित्याशयं मनसि निधायाह-ईश्वरोत । जन्यशब्दज्ञानं चेतनसद्भाव प्रमाणम् । तथा हि-तत्त. दङ्गाधष्ठितवर्णाः ताल्वोष्ठपुटव्यापारादिना वर्गात्मकाश्शब्दाः ईश्वरप्रेरितशब्दाः शरीराद्यजन्यत्वे सति जन्यव्यापारहतुकत्वात् । अङ्कुरादिवत्। अङ्कुरादिकं सकर्तृकं कार्यत्वात् घटवत् । इति ईश्वरसद्भा- वेनुमानं प्रमाणमिति तेन हेतुनोपलभ्यते । बीजभूमिजीवनसा- मनयां सत्यां कार्यमुत्पद्यत इति न तेनापीश्वरसिद्धिः । अन्व यव्यतिरेकाभ्यां अङ्कुरायुत्पादकदृष्टसामग्रीसत्त्वात् घटवत् । अङ्कु- रादिवदृष्टान्तसद्भावे प्रमाणम् । शरीरावच्छेदकं चेष्टाश्रयम । चेष्टाश्रययोग्याङ्गानि बहूनि सन्ति । सर्वदा चलनप्रसङ्गस्यैवोप- स्थितत्वात्। तथा सति अतिप्रसङ्ग एव स्यादित्यस्वरसादाह- ईश्वरीत। चेष्टास्वरूपं हिताहितप्राप्तिपरिहारार्थस्पन्दनम् । न तु स्प- न्दनमात्रम् । तत्सर्व ईश्वरप्रेरितचेष्टाश्रयम्, तथा सति नातिप्र- सङ्गः। यस्य यावक्तर्मानुगुणभाग्यं यदधिष्ठानाधीनं तत्सर्व अनु- भवयोग्यं कर्तुं प्रतिभूर्भवतीत्यर्थः । प्रयोजकत्वात् चेष्टारूपेण ईश्वरसद्भावस्य प्रेरितत्वादित्यर्थः। ।

·चतुर्थप्रश्नः 151 ननु शरीरावच्छेदकं चेष्टाश्रयमित्युक्तम् । तथा साते सर्वदा चेष्टाकरणप्रसङ्गात्, ईश्वरस्य सर्वशरीराङ्गव्यापकत्वेन सिद्धत्वात् तस्य चेष्टाकरणमेव प्रयोजकं भवतीत्यस्वरसादाह-हिता- हितेति। हितप्राप्त्यर्थ अहितपरिहारार्थमेव स्पन्दनकरण ईश्वरप्रेरित- मु । आत्मा मनसा संयुज्यते, मन इन्द्रियणे, इन्द्रियमर्थन, इन्द्रियाणां प्राप्यकारित्वनियमात् । ईश्वरः यदर्थकर्मकरणमिच्छ- ति तावदानुभवज्ञानेन अनन्दानुभववान् भवतीत्यर्थः । ननु परिशुद्धरसादनं यस्यास्ति तस्योन्द्रयादयः सुप्रसन्ना भवन्ति । रसवद्दव्यादनं चेष्टाश्रयहेतुकं शरोराङ्गस्य रसादन- पोषितत्वात् । तस्माच्छुद्धरसवद्रव्यादनस्य चलनात्मकशरीरस्य च हेतुहेतुमद्भावयोरेव वक्तुं शक्यवात् इत्यस्वरसादाह-शु- द्वति। शुद्धरसाहारजन्यधातुप्रेरिततिरागतपवनवशा- चलनात्मकम् ॥ १२ ॥ तत्र वचनं- आहारं पचति शिखी दोषानाहारवर्जितः पचति । दोषक्षये च धातून्पचति च धातुलयेऽपि च प्राणान् ॥ एतद्वचनानुसारेण शरीरदाढयकरणं अप्रचलनं च रसा- दनादेव भवतीत्यर्थः ।। ननु शुद्धरसादनं धातुपोषणमात्रं करोति। तेन रोगाभावात् पञ्चेन्द्रियाण्यपि स्वविषयविषयकविषयज्ञानस्य शुद्धरसवद्र- ब्यादनेन लाभात् तद्वति तत्प्रकारकत्वमपि गृह्णन्ति । तेन चल- नात्मककोपकारकत्वं न स्यादित्यस्वरसादाह-जङ्केति । - ·152 आयुर्वेदसूत्रे जङ्घापद्मपोषकामृतप्रवाहपरिणामयोगवशाच्च- लति ॥ १३॥ जङ्घाप्रदेशस्थितपञ्चदशदळपद्मं येन वशादागतामृतप्रवाहात् तत्पनं पोषयत् तञ्चलनात्मककर्मोपकारकं भवतीत्यर्थः । ननु ईश्वरसद्भावे किं मानं? स्वहितफलप्रापकाविषये चल- नात्मककर्मप्रवृत्तिः । अहितफलनिवृत्तिविषये चलनात्मककर्मप्र- वृत्तिश्च । तदुभयमपि शुद्धरसाहारजन्यं धातुदायंकरणप्रयो- जकम् । सकलकर्मविषयकचलनात्मकक्रिया पवनन सिरागता- मृतप्रवाहप्रेरणावशात् चलति । पूर्वोक्तरीत्या ईश्वरेण विनापि शरीराङ्गचलनक्रियां कर्तुं कर्मकरणेनैव सिद्धत्वात्- 'कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः" इति । तस्मा- दीश्वरो न सिद्धयतीत्यस्वरसादाह-लवणेति। लवणरसजन्यपवनयोगरसप्रवर्तकलेशाकर्मवि- पाकाशयापरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः ॥ ११ ॥ लवणरसजन्यः तामसगुणविशिष्ट ईश्वर एकः शरीरे स्थितः। स ईश्वरः नित्योऽपि तामसगुणस्य णविशिष्टत्वात् तजन्य इत्युक्तः । पवनजनकस्वादुरसवव्याद- नजन्यसात्त्विकगुणविशिष्ट ईश्वरः तद्गुणविशिष्टे शरीरे स्थितः अजः । क्लेशगुणीवपाकाशय अजः। तस्माद परामृष्टः आमयरहितः ईश्वरः पुरुषविशेषः । तावुभावपि शरीरस्थितौ । तयोरेकः अज- रस्सर्वस्वतन्त्रोपि सर्वशरीरं व्याप्य सर्वकर्मोपकारकः । स्वान- अनित्यत्वात् तद्- 1 विशेषः जीव: A & B.

·। सिराभिः आत्मेच्छायाः प्रयत्नशानात् गतागतप्रेरकपवनवशात् चतुर्थप्रश्नः 153 न्दानुभवहेतुकपदार्थज्ञानेन इच्छा जायते । तच्चलनात्मकं कर्म प्रवृत्तिः। तत्स्वत्वशापितात्तदितर ईश्वर: मायाव्यतिरिक्तः नि- कळङ्कः निर्गुणः निरवयवः नित्यानन्दात्मकः योगिनामप्यगोचरः। तावुभौ पतत्रिणौ शरीरवृक्षं परिष्यज्य स्थितावित्यर्थः । क्लेशक- मविपाकाशयो जीवः । क्लिश्यन्त इति क्लेशाः अविद्यादयः। वक्ष्यमाणानि अविहितानि नीषद्धद्रव्याणि नश्वररूपाणि कमाणि । वश्यमाणानि-विपच्यन्त इति विपाकाः कर्मफलानि जात्या- युस्सुखदुःख भोगात्मकानि फलानि । तानि तामसगुणहेतुकलव- णकटुरसद्रव्यादनहेतुकजातानि । तेषामाशयो निदानस्थाना- स्मकः मायाशबलितो जीवः । साशयस्थितजङ्घापद्मस्थितसहस्र- - "जवाभ्यां पद्भया धर्मोऽस्मि । विशि राजा प्रतिष्ठितः। प्रतिक्षत्रे प्रतितिष्ठामि राष्ट्र। प्रत्यश्वेषु प्रतितिष्ठामि गोषु । प्रत्य- नेषु प्रतितिष्ठास्यात्मन् । प्रतिप्राणेषु प्रतितिष्ठामि पृष्ठे । प्रति- द्यावापृथिव्योः प्रतितिष्ठामि यझे।" इति श्रुतिप्रतिपादितशरीरेषु विशन् कर्म करोमीत्यर्थः । ननु शरीराङ्गगतचेष्टादिकं आत्माधीनं, तेन परमात्मा सि- सुधाति । परमात्मनः इच्छाविषयकशानकार्य आत्मेच्छाविषयकज्ञा- नपूर्वकं, शुद्धचैतन्यप्रेरितकर्मकार्यहेतुभूतत्वात् । यन्नैवं तवं यथा घटः । इत्यनुमानविधया परमात्मसद्धिः। स्रोतोमार्गस्थितसिराप्रेरितसर्ववर्णज्ञापकाधारदेशस्थितकर- प्रभवाष्टादशदळपद्मावलम्बकताल्वोष्ठपुटब्यापारादिकं सकर्तृकं का. यत्वात् घटवत् इत्यनुमानेन आत्मासिद्धिः। तदर्थ शरीराङ्गचेष्टा व्याचष्टे-स्रोत इति । 1ते. ब्रा. अटक II. प्रपा 6,5, 25. AYURVEDA. 20 ·154 आयुर्वेदसूत्रे स्रोतोमार्गसिरात्रिशतधराष्टादशादळ'पद्मं प्रती- तिगमनागमनचेष्टाश्रयं भवति ॥१५॥ तास्सिरा मर्मशः स्रोतोमार्गसञ्चरितास्त्रिशतसङ्ख्याकाः। एतादृशचेष्टाश्रयस्य शरीरस्य आत्माधिष्ठितत्वात् तास्सिराः स्रोतोमार्गप्रवाहस्य वेलारूपा भवन्ति । कण्ठप्रदेशस्थिताष्टदळ- पनं सर्ववर्णोच्चारणहेतुभूतपवनप्रवर्तकं तत्प्राणदेवताधारं तस्मि- नेव कार्यहेतुभूतज्ञाने सति चलनात्मकर्मकरणात् आत्मा ज्ञातुं शक्यत एवेत्यर्थः । ननु चलनात्मकं कर्म ईश्वरप्रेरणाजन्यम् । एतत्कर्म स- कर्तृकं कार्यत्वात् इत्यनुमानेन परमात्मा अन्तस्थितस्सन् कर्म कुरुते । अत्र ईश्वरप्रयत्नजन्यभावः चलनात्मकर्मभावः। तथा सति अन्वयव्यतिरेकाभ्यां कार्यकारणभावस्य तयोरेव दृष्टत्वात्। इत्यनुमानेन ईश्वरसिद्धिरित्यर्थः । गुणत्रयजनकस्वाद्वम्ललवणर- सादनेन पवनप्रकोपो निवत्यते। तन्नादनेन शरीरमविकारं सत् चलनात्मकं कर्म कुरुते । तत्ताद्विकारे सति तत्तत्कर्म कुरुते । कर्मप्र- वर्तकं च गुणत्रयम् । प्रतिपादकस्वाद्वम्लरसविरसादनेन सुष्ठ कर्म कर्तुं न शक्यते । तत्र इडामार्गेण बहिःपवनस्तत्र भेषजं भवति, साध्यरोगाणामपि तन्निवर्तकत्वात् । स्वाद्वम्ललवणरसविरसादनेन उदरामयो जायते । तस्यापि इदमव भेषजं भवति । पवनदोषे अप्रकोपे सति शरीराङ्गकर्मक- रणं सूच्यते । तत्प्रकोपे सति शरीरजन्यकार्याभावो दृश्यते । शरीरादिविकारहेतुभूतान्नादनं तत्तत्कर्महेतुकम् । तस्माद्व्याधि- प्रागभावपरिपालनमेव फलीभूतं कार्यमित्यर्थः । अष्टदळ-इति व्याख्यानात् प्रतीयते.

·155 चतुर्थप्रश्न: ईश्वरस्तु करचरणाद्यवयवी भूत्वा प्रपञ्चोत्पादकं कर्मकुरुते । तथाच श्रुतिः- ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीत् बाहू राजन्यः कृतः । ऊरू तदस्य यद्वैश्यः पद्भयां शूद्रोऽजायत। चन्द्रमा मनसो जातः । चक्षो- स्सूर्योऽजायत । मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च ” इति शरीरान्तरात्मव्याति- रिक्तेश्वरसद्भावे प्रमाणम् । अन्तस्थितस्सन् कर्म कुरुते । तस्मात्प्रत्यहं पथ्यादनेन भा- व्यम् । अन्यथा रोगास्सम्भवन्ति । तेन शरीरिणः करणसामर्थ्या- भावात् असाध्य उदरामयः। सिरामार्गेषु बहिःपवनपूरणं उदर- रोगनिवर्तकं तदुपयोग्यनिवर्तकानिवृत्ते सति पवनपूरणयोगस्य करणस्य निवर्तकत्वात् । आत्ममनस्संयोगो योगः योगार्जकत्वात् । स एव जठरानलप्रदो भवति । उदरामयविषये आग्निप्रज्वलनद्रव्यं निवर्तकम्, योगाग्निजनकसामग्रयास्तत्र भेषजत्वात् । अजीर्णा- जातोदरामयानिदानं व्याचष्टे--स्वाद्विति । स्वादम्ललवणरसजन्यानिलसिरया पूरयन जघनपद्मविषयं प्रचलति ॥ १६॥ स्वादुरसविरसद्रव्यादनादजीर्णादामाम्बुवृद्धिरु- दरं जायते ॥१७॥ स्वादुरसविरसद्रव्यादनं उदरामयहेतुकम्, तदनलेनाजीणे जाते सति तेन अम्बुभूताधिक्यप्रवृत्तेर्जातत्वात् तेन मन्दानलो भवति । अधिकानलदोषो भवति । तत्र निदानवचनम्- रोगास्सर्वेऽपि मन्देऽग्नौ सुतरामुदराणि तु । अजीर्णान्मालिनैश्चान्नैर्जायन्ते मलसञ्चयात् ॥ 1 A & B. कोशेषु इदं दृश्यते. न व्याख्यातमत्र, ·156 आयुर्वेदसूत्रे ऊर्ध्वाधो धातवो रुवा वाहिनीरम्बुवाहिनीः । प्राणानथपानान्सन्दूष्य कुर्युस्त्वङ्मांससान्धगाः॥ आध्माप्य कुक्षिमुदरमष्टधा तच्च भिद्यते । रसविरसादनजाताजीर्णन जातरोगः तन्निवर्तकाभावसाम- प्रया आमादिवृद्धिं जनयति । तेन मन्दानिलोऽपि भवति । शरी- रस्य पञ्चभूतात्मकत्वेन स्वादुरसादनात्पवनप्रकोपो निवर्तते । तद्विरसद्रव्यादनात्पवनप्रकोपो दृश्यते । तस्मादुद्भूताभिवृद्धितया सरन्ध्रकाभ्यन्तरधरसिराणामपि परिपीडनात् पवनसञ्चाराभा- वत्वेन आपस्त्रवन्ति आ कुक्षिपरिपूरणात् । रसासृमांसधातुषु सिरा दृश्यते । तस्मात्कुक्षिजलं तत्तु धातुवत् न जीर्यते। स उदरामयो भवति । स एवाष्टधा मिद्यते इत्यर्थः । ननु उद्भूतरसविरसद्रव्यं पवनप्रकोपहेतुकं उद्भूतग्रहण- स्वादुरसविरसद्रव्यत्वात् । कथं तर्हि फलरसविरसद्रव्यजन्यरोग- स्य स्वादुरसवद्रव्यं न भेषजानिवृत्तनिवर्तकं पवनप्रकोपाप्रव- तकद्रव्यत्वात् यन्नैवं तन्नैवं यथा घटः । आमनिवृत्तिद्वारा उद- रामयोऽपि न जायते । तत्प्रागभावपरिपालनकार्यस्य तदुपयो- गिकस्वात् इत्याह-स्वाद्विति । स्वादुरसवद्विरेचनद्रव्यं तत्र भेषजम् ॥१८॥ उदरामयनिवर्तकद्रव्याणि क्वाथकल्कावलेहभेषजद्रव्याणी- त्यर्थः । तत्र वातकृतोदरामये ते पदार्थाः । सर्वेषामपि स- म्भावितत्वात् इति तन्निवर्तकस्य रेचनोपयोगिद्रव्यत्वेन तत्तद्द- व्ययोग्यकालं विज्ञाय चिकित्सा कायति व्यपदिशति-शनैरिति 1 अष्टाङ्ग निदान. XII 1-3.

·चतुर्थप्रश्नः 157 शनैश्वानरेव रेचयेत्॥१९॥ सर्वजन्तूनामप्युदरं जलाधारकमिति, तेजश्च बलं च आ- युश्चेत्येतान्यनलाधारकाणीति मत्वा शनैश्शनैरेव रेचयेत् । शरी- रान्तस्स्थितसिराजाताकार्यमुदयमयं, तन्निवृत्तिकार्य अन्तस्थि- तजलविरेचनकार्य कुर्वीत । तत्र निदानवचनम्- सर्वेषु तन्द्रा सदनं मलसङ्गोऽल्पवह्निता। दाहः इश्वयथुराध्मानमन्ते सलिलसम्मवः॥ सर्व त्वतोयमरुणमशोफ नातिभारिकम् । गवाक्षितं सिराजालैः सदा गुडगुडायते । नाभिमन्त्रं च विष्टभ्य वेगं कृत्वा प्रणश्यति॥"" एतद्वचनानुसारेण सिराविकारजन्यजलनिवर्तकं यत्ताद्ध- रेचनकाय, तेनोदरामयो निवर्तते सिराविकारजन्योदरामयहेतुक- जलद्रव्यत्वात्, तद्विरेचनयोग्यार्थः निवर्तक इत्यर्थः । ननु गजाश्वादीनामपि उदरामयः प्राचुर्येण द्योतते । स्वादुरसवद्दव्यं तत्र भेषजमिति ते पदार्थास्तत्र नोपयुक्ताः तेषामपि योग्यद्रव्याणां विवक्षितत्वात् । तदुदरामयानां आध्मा- ननिदानस्य सर्वजनसाधारणत्वात् । यावद्वयाध्युपयुक्तभोगयो- ग्यद्वाणि पवनप्रकोपनिवर्तकानि । तत्तजातिविहितपदार्थानां स्वादुरसवद्दव्यत्वं यावत्पदार्थेषु भासते । तत्रायं नियमः- स्वादुरसवद्दव्यत्वस्य सर्वेषामपि सम्भावितत्वात् आदाननिदाना- देः सर्वजन्तूनां समानद्रव्यत्वात् स्वदुरसबद्दव्यं तत्र भेषजमि- ति आयुर्वेदप्रतिपादितार्थः ॥ सर्वजन्तूनां धातुपोषकत्वं च स- 1 अष्टाङ्ग निदान, XII.8-10.

·158 आयुर्वेदसूत्रे मानमिति घण्टाघोषेण नराणामुदरामयानां स्वादुरसद्रव्याणि चाविरसद्व्याणि च आरोग्यकारकाणीति प्रतिपादितानीत्यर्थः॥ मूलाधारो बलं पुंसां शुक्लं यत्तद्धिं जीवितम् । इति वचनानुसारेणापि नियामको ज्ञायते । सर्वजन्तूनां श- नैश्शनैरेव रेचयदिति सूत्रात्सम्यक्प्रतिपादितमित्यर्थः । ननु एकैकरसद्रव्येण विरेचनकार्यकरणं कर्तव्यं वा, उत अल्पमल्पं वा दातव्यं वा सर्वमेलनं वा आमानिवृत्तिकरणं किं- चिकिचित्करणं वा? नाद्यः-एकैकद्रव्येण विरेचनं कार्यमिति चेत् उक्तविरेचनपदार्थानुहिश्य यावत्करणविधिरप्रयोजकं स्यात् । न द्वितीयः-अल्पाल्पकरणेन केवलमामनिवृत्तेरेवाभावात् । शु- द्धामनिवृत्तिकरणं उदरामयनिवृत्तिकरणं, उदरामयनिवृत्तिकर्म- निवर्तकत्वस्य चरितार्थत्वात् । न तृतीयः -सर्वपदार्थानां समी- कृत्य योगकरणमिति चेत् अतिविरेचनं स्यात्-धातवःस्रावय- न्ति । तत्नावणेन अतिरिक्ततया दोषप्रकोपस्स्यात् । तस्मादे- तावन्मात्र व्यर्थं स्यात् इत्यस्वरसादाह-पवनति । पवनाद्यप्रकोपादग्नेर्बलं पोषयन्क्रियाक्रमः॥२० पवनाद्यप्रकोपादिति । आदिशब्देन वातपित्तकफदोषाः प्रति- पादिताः। तेषामप्रकोपकरणं फलीभूतार्थस्स्यात् । तस्य अग्नि- बलदूषकत्वात् येन केन प्रकारेण जठराग्निप्रवर्धकसामग्री- कार्यस्य फलीभूतार्थत्वात् सर्वोदरामयानां जठराग्निप्रवृद्धिकरणं कियाक्रमः॥ पवनादीनां प्रकोपरूपाभावकार्यस्य प्रायोगिकत्वेन शद्ध- दोषादिविज्ञानं शुद्धरसादनजन्यमिति तयोाप्तिं गृहीत्वा भूयो- ·चतुर्थप्रश्न: 159 दर्शनेन कार्यकारणभावः गृहीतुं शक्यते । तद्विरसद्रव्यादनं उदरामयहेतुकमिति कार्यकारणभावो ग्राह्यः । तस्मात्पवनाद्य- प्रकोपकार्यसम्पादनार्थ तत्रैव क्रियाक्रमज्ञानं विवक्षितम् । तथा हि-उदरामयहेतुकामनिवृत्तिकरणद्रव्यं केवलं प्रयोजक भवति । वाताप्रकोपकामययोगः कार्यः । स एव क्रियाक्रमः। तस्मात्सेयमाविपत्तिरिति दोषत्रयेण अविपत्कार्य ज्ञाप्यते । एत- द्विरेचनकरणं जठराग्निवर्धकं मन्दानलहेतुकद्रव्यजातामयनिवर्त- कत्वे सति अनलप्रवर्धकद्रव्यत्वात् । दोषनिवर्तकव्यापत्प्रकृते उदरामयचिकित्सायां तदेव प्रतिपादितम्- व्याघ्राश्वगन्धा च पुनर्नवा स्यात् पिण्याकशिग्रूणि रसोनपित्सु?। सवज्रवल्लीकरिकर्णकुण्डलं रुजापहं सूरणतितपत्रम् ॥ अस्मिन्योग केवलविरेचनद्रव्याणि स्वादुरसवाद्विरेचनद्रव्याणि प्रतिपादितानि । पवनाद्यप्रकोपकारकविरेचनगुणाभावकायद्रव्या- णि प्रतिपादितानि। न केवलाविरेचनकरणस्य पवनप्रकोपकारक- त्वमिति पूर्वसूत्रे प्रतिपादितम् । तश्चिन्त्यम्। तेन पित्तप्रकोपो भवति । तनिदानभूतलिङ्गानि भ्रममूर्छाविदाहारत्यरुच्यादीनि ज्ञातव्यानि । पित्तोद्रेकजातोदरामयस्य लक्षणानीत्यर्थः । कषाय- तिक्तस्वादुरसद्रव्यादनात् प्रकोपहेतुकपवनः सिरामार्गस्थितपव- नविगत्या रसामुग्धातुसारं नावयति । तत्सार एव पित्तमिति विज्ञयम् । अयं पित्तोदरामयचापक इति वक्तव्यम् । सरन्ध्रका- भ्यन्तरधरैस्तु अन्तराळमार्गेषु विरुद्धपित्तं पूर्यते । अनिलवि- गत्या रसासृग्धातुसारेण उदाभ्यन्तरपूरणात् धातुपचमवत् । जठरानलस्य अजीर्णद्रव्यत्वात् कुक्षी विपक्षावर्द्धते स एव पि- तोदरामय इत्याह-विरसति ।

·160 आयुर्वेदसूत्रे भाव्यम् । विरसद्रव्यादनाजीर्णजन्यसिरामार्गस्थितपवन- विगत्या सिरारसातिप्रस्त्रवणादजीर्णादामाम्बुवृद्धे- रुदरं जायते ॥२१॥ विरसद्रव्याद्नजन्यपित्तोदरस्य हेतवो वक्तव्याः । कषा- यरसविरसद्रव्यादनेन वा तिक्तरसविरसद्रव्यादनेन वा पित्त- प्रकोपो भवति । अनलाजीर्णद्रव्यत्वात् । तन्निवर्तनं लङ्घनादेव यत्र कषायतिक्तस्वादुरसविरसद्व्यादनमुपलभ्यते वत्र पित्तोदरामयोत्पत्तिः। तत्र सूत्रवचनं- कषायतिक्तमधुराः पित्तमन्येषु कुप्यते । इति ॥ अन्यविति कषायतिक्तस्वादुरसवत् पित्तप्रकोपानवतकम् । तद्विरसाः पित्तप्रकोपकारकाः । एतत्त्रयाणां मध्ये एकरसद्रव्या- दनजन्यपित्तप्रकोपस्य निवर्तकं तद्विरसान्यरसादनम् । न तद्वयति- रिक्तशुद्धरसाः उदरामयहेतुकाः पित्तप्रकोपनिवर्तकरसविरसा इति "पित्तमन्येषु कुम्यते" इत्येतद्वचनस्य तात्पर्यम् । कषायतिक्तव्यतिरिक्त स्वादुरसवद्वयतिरिक्तरसविरसद्व्या- दनं उदरामयहेतुकं जठरानलाजीर्णद्रव्यादनत्वात् यन्नैवं तन्नै- वं यथा घटः । एकरसविरसद्रव्यादनं नोदरामयहेतुकं जठरा- नलजीर्णद्रव्यादनत्वात् इत्यनुमानप्रमाणेन कषायतिक्तस्वादुरस- विरसद्रव्यादनमेलनस्य उदरामयहेतुकत्वं सुप्रसिद्धमिति भावः । ननु अष्टविधोदरामयानां कारणीभूतद्रव्याणि षड्सविरस- द्रव्याणि । लोके एतद्वयतिरिकानामभावेन इतररोगाणां कारणी- भूतद्व्याभावात् सर्वेषामप्युदरामयप्रसङ्ग एव स्यादित्यस्वरसा- दाह-तावदिति।

·चतुर्थप्रश्न: 161 तावत्सिरागतप्रदेशभेदात् श्वयथुबोधकम् ॥२२॥ वातप्रदेशावलम्बकसिराविकारे सति उक्तरीत्या वातोदरा- मयो जायते । तया पित्तप्रदेशाधलम्बकसिराविकारे सति पित्तो- दरं जायते। कफप्रदेशावलम्बकसिराविकारे सति कफोदरं जायते। तत्तदोषहेतुकसिराणां कार्य एव द्वन्द्वदोष इति दोषद्वयजन्या- स्त्रयः-पवनपित्तदोषजन्योदरामय एकः । कफपवनदोषजन्यो- दरामय एकः । पित्तकफजन्योदरामय एकः । त्रिदोषजन्योद- रामय एकः। सर्व मिळित्वाऽष्टविधरोगा जाताः तावत्सिरागतेति-तत्तद्विरुद्धरसविरसजातसिरामार्गगत- पवनगतितिरोधानादनले मन्दे सति तेनाजीर्णत्वं तदवच्छे- दकम् । तत्तत्प्रदेशभेददोषत्रयाश्रयादुदररोगस्य हेतुबोधकत्व- मेव तत्तदवच्छेदकं भवतीत्यर्थः । पित्तप्रदेशभेदस्थितसिरा- विकारः कथं ज्ञातुं शक्यते पित्तोदरामयज्ञाने सति तस्य निवर्तकेन निवर्तयितुं शक्यत्वादित्याशयं मनसि निधायाह- पवनेति । पवनप्रकोपहेतुकरूक्षातिशीतललध्वतिवेदनारु- चिविवर्णविरसास्यतन्द्राम दाहभ्रमतृष्णाज्वरा- तिसाराङ्गपीतत्वं पित्तप्रकोपोदरामयहेतुकम्॥२३॥ रूक्षगुणत्वं--सिरामार्गरन्ध्रेषु पवनातिगत्या तत्तदङ्गेषु उ. ष्णोपलब्धिरुत्पद्यते । तत्र तस्य पवनविकारस्य रूक्षत्वमवच्छे- दकम् । यत्र पवनस्य अल्पगत्या सिरामार्गरन्ध्रेषु पवनगति- रोधनं दृश्यते तत्रातिवेदना जायते । तद्वदेव विरसास्यत्वं AYURVEDA 21 ·162 आयुर्वेदसूत्रे विवर्णत्वं च लक्षणं भवतीत्यर्थः । सर्वशरीरव्या प्यपवनस्प वि. कारग्रस्तत्वात् । सर्वशरोराङ्गवेदनाभावात् कथमेकदेशवेदना इत्याकांक्षायां यावद्विरसाद नजन्यसारः यावत्लिराप्रदेशेषूपल- भ्यते तत्रायं नियमः । शङ्कासमाधानं च कृतं-सर्वशरीरसञ्चा- रितपवनस्य बिकारस्थ सर्वशरीरवेदनाभावज्ञानमेव सिराप्रदे- शसञ्चारात् तत्तदङ्गे नीरोगत्वं प्रतीयते । चिकित्साकार्य तत्त- दङ्गेष्वेव तत्प्रतीकारद्रव्यादनेन तद्विरुद्धरसादनजन्यदोषनिवृत्तेः न दोषप्रकोपं निराकृत्य सुखं भूयादित्यर्थः । केचिद्विरुद्धरसजन्याद्भिः सिराभ्यन्तररन्ध्रमार्गेषु पूर्णप्र- देशत्वात् विवर्णित्वं विरसास्यत्वं च ज्ञाप्यते । तेन पवनन- कोपनिवर्तकरसविरसादनजन्यमुदरामयमिति ज्ञातुं शक्यत एवे- त्यर्थः । पित्तोदरामयहेतुकानंदानद्रव्यजन्यलक्षणानि निरूप्यते- मूर्छादाहभ्रमतृष्णारुचिज्वराङ्गपतित्वं पित्तप्रकोपोदराम- यहेतुकम् । प्रकोपनिवर्तककषायातक्तस्वादुरसविरसद्रव्यादनं पित्तप्रदेशब्याप्यसिरारन्ध्रमार्गगतपवनगतिविकारकमांसधातुशेष कं, पवनदोषप्रकोपजनकरसविसातिरिक्तमांसधातुशोषकविरस- द्रव्यादनजन्यत्वात् । यन्नैवं तन्नैवं यथा घटः । इत्यनुमानविधया मांसधातुशोषकजन्यमांससारः पित्तोदरामयहेतुकः जठरानला- जीर्णधातुसारद्रव्यत्वात् । तेन मूर्छाऽपि जायते । तद्धातुशोष- वशात् दाहो भवति । धातुसारस्य इतरपदार्थस्पर्शनाद्धमो भवति । तेन जठरानलस्थलनिरसनात् बहिःप्रज्वलनात् ज्वरो भवति । तत्सारातिप्रदर्शनात् तेन रागो भवति । मांसधातोश्च निर्गतरसत्वात् पैत्त्यं प्रतीयते । एतादृशलक्षणलक्षितः पित्तो- दरामयोऽयमिति व्याख्यातम् ।

·चतुर्यप्रश्नः 163 इतःपरं अष्टविधोदामयस्य सङ्ख्या- श्वासखासभ्रमविदाहतिमिरत्वपलिततनुरेतो- धातुसिराजातरसः कफः कर्फ करोति ॥२४॥ मांसधातोश्च मेदोधातुजनकत्वात् तद्विकारे सति श्वास- खासभ्रमविदाहत्वक्तनुतत्सिराजातसारकफः कथं करोति । कफ- दोषप्रकोपनिवर्तकं तिक्तोषणकषायरसविरसद्रव्यादनम् । कफो- दगमयहेतुकं कफप्रदेशस्थानव्याप्यासिरारन्ध्रमार्गगतपवनगति- विकारमेदोधातुशोषक, पवनपित्तप्रकोपजनकरसविरसातिरिक्त मेदोधातुजनकशोषकरसविरसद्व्यादनजन्यत्वात् । यन्नैवं तन्नैवं यथा घटः। ननु कषायतिक्तमधुररसाः पित्तप्रकोपनिवर्तकाः । तद्वि- रसाः पित्तप्रकोपकारकाः । स्वाइम्ललवणरसाः पवनप्रकोपनिव- तकाः । तद्विरसाः पवनप्रकोषकारकाः । वातपित्तयोः स्वादु- रसविरसद्रव्यं वातपित्तप्रकोपकारकम् । रसांवरसजन्यपवन- प्रकोपे सति तद्विषयरोगे द्वन्द्वप्रकोपो भवति । स्वादुरसविर- सस्य वातपित्तप्रकोपहेतुकत्वात् । द्वित्रिविधरसजन्यरोगप्रसक्ति- यंत्र दृश्यते तत्र स्वादुरसविरसद्रव्यादनं द्वन्द्वरूपकोत्पादक- मित्याह-पवनेति । पवनपित्तप्रकोपजनकद्वित्रिरसजातानुसरित उक्तोभयलक्षणयस्तवातपित्तोदरामयो ज्ञेयः ॥२५ अस्यार्थ:- पवनपित्तप्रकोपकारकद्रव्यं तद्रसविरसादनजन्यं तदन्य रसाजन्यत्वे सति तद्रसजन्यत्वात् यौवं तन्नैवं यथा घटः ।

·164 आयुर्वेदसूत्रे पवनरागस्तु स्वाद्वम्लविरसजन्यः तदन्यरोगकार्याहेतुकत्वे सति तद्रोगकार्यजनकद्रव्यत्वात् इति व्यतिरेकानुमानेन निर्णेतु शक्यत्वात् । पवनप्रकोपनिवर्तकः स्वाद्वम्ललवणरसः । तद्वि- रसजन्य उदरामयः । पित्तप्रकोपनिवर्तकः कषायतिक्तस्वादु- रसः । तद्विरसः पित्तप्रकोपकारकः । तस्मादुभयदोषप्रकोप- जनकस्य स्वादुरसविरसद्रव्यादनत्वात् स एव द्विदोषप्रकोपको भवति । द्वित्रिविधरसजातरोगी पवनपित्तप्रकोपजातोदरामयो । तनिदानं तत्तल्लक्षणलक्षितादज्ञातव्यमित्यर्थः । ननु स्वाद्वम्ललवणरसादीनां विरसत्वं सूत्रे प्रतीयते । स विरसः पवनपित्तप्रकोपकारक इत्युक्तम् । एवं सति कषाय- तिक्तस्वादुरसानां विरसत्वं अस्मिन्सूत्रे प्रतीयते । स विरसः पित्तप्रकोपकारको भवतीत्युक्तम् । इदं नोपपद्यते । विरसत्वं नाम दोषप्रकोपकविरुद्धरसवद्रव्यं भवति । तद्रसद्रव्यादनं कथं दोषत्रयोपकारकं कालवशाजाततद्वयतिरिक्तरसस्य गुणा- तिरिक्तगुणवत्परिपूर्णद्रव्येष्वेव तथा प्रतीतत्वात्। तत्र सूत्रवचनं- मधुरं श्लेष्मलं प्रायः जीर्णाच्छालियवाहते । मुद्गागोधूमतः क्षौद्रात्सिताया जाङ्गलामिषात् ॥ प्रायोऽम्लं पित्तजननं दाडिमामलकाहते। अपथ्यं लवणं प्रायः चक्षुषोऽन्यत्र सैन्धवात् ॥ तिक्तं कटु च भूयिष्ठमवृष्यं वातकोपनम् । ऋतेऽमृतापटोलीभ्यां शुण्ठीकृष्णारसोनतः । कषायं प्रायशश्शीतं स्तम्भनं चाभयामृते ॥" 1 अष्टाः सूत्र. X.33-35.

·चतुर्थप्रश्न: 165 एवं प्रकारेण षड्रसानां रोगप्रकोपहेतुकत्वं प्रतिपादितम् । न ते रोगहारकाः । तथा साति तद्विरसद्रव्यादीनां रोगप्रतिपाद- कत्वं वक्तुं शक्यत्वादिति न वाच्यं, मधुररसस्य बहुगुणवव्य. त्वेन तच्छलेष्मलमिति वक्तुं शक्यत्वात् “मधुरं श्लेष्मलं प्रायः इति वचनं नाशङ्कनीयम् । तद्विरसद्रव्यं सकलदोषकारकं षडूसाना- मपि तथा वक्तुं शक्यत्वादित्यर्थः । एवं पवनकफोदरामयस्य सूत्र- प्रतिपादितार्थः पूर्वोक्तप्रकारेण योजनीयः। एवं पित्तकफोदरा- मयस्यापि एतावदों योजनीयः । एवमाकारेण सप्तसङ्ख्योदरा- मया जाताः । तदुपरि सूत्रत्रयं व्याचष्टे-कफेति । कफपित्तप्रकोपजनकद्वित्रिरसजातानुसरिततत्त- लक्षणलक्षितकफपित्तोदरामयो ज्ञेयः । कफपित्तो- दरामयं द्वित्रिरसजातानुसरितोभयलक्षणज्ञानज- न्यकफपित्तामयं विद्यात् । म रजनकद्वित्रिरसानुसारततत्तल्लक्षणज्ञानगोचरपवन- पित्तकफोदरामयो दुस्साध्यः ॥ २६ ॥ ननु दोषत्रयजनकरसविरसादनहेतुकोदरामयसद्भावे किं मानं? तजनकहेतोरेवाभावात् । तत्रैकदोषजन्यास्त्रयः । द्वन्द्वजाता- स्त्रयः। त्रिदोषजन्य एकः। एवं सप्तविध उदरामयः । इतःपरम- ष्टसङ्ख्यापूरणार्थ उदरामये तद्भिन्नभूतदोषस्यैवाभावात् वाता- दीनां प्रयोजकत्वस्य तद्भेदोपाधिवशात् सप्तविधप्रकारस्य पूर्वमेव प्रतिपादितत्वात् तदितरोदरामयस्य हेत्वभावेन शातुमशक्य- त्वात् कारणाभावे कार्यानुदयादित्याशङ्कच समाधत्ते-क्लिमीति । रसासृङ्गासमेदोविका- ·166 आयुर्वेदसूरे । क्लिमिजनकप्लीहोदरामयस्तथा ॥२७॥ अस्यार्थः-क्लिमयस्तु विरसजातामयजन्याः। तेश्यो जात- प्लीहोदरामयास्सम्भवन्ति, क्लिमेस्सारजन्यमांसग्रन्थिरूपत्वात् । तस्य जठरानलकार्यस्य प्रयोजकत्वात् तद्वदेव दोषप्रयुक्तो भ- वति । तस्मादष्टविधोदरामयस्सङ्गच्छत इत्यर्थः । पाण्डुशोफविसर्परोगाणां प्रतिपादनस्यावसरत्वात् उदरामय- जनकासिरामार्गगतपवनगत्या उदरामयकार्यधातुत्रयदोषेकजन्यत्व- स्य एतेषामपि समानत्वात् उदरामयनिरूपणानन्तरमेतन्निरूप- णस्य प्रस्तुतत्वादाह-कट्विति । कट्वम्ललवणरसवव्यादनजातमल "मार्गाव- रोधनात् तत्सिरारन्ध्रमार्गगतोर्ध्वहृत्परिपूरणपवन- प्रकोपनात पाण्डुशोफविसर्परुक्प्रदो भवति ॥ २८ 1A. B. कोशयोरतन दृश्यते. कर्फ करोति इत्यन्त त्र.दन-तरं कट्वम्ललवणादिसूत्रात् प्राक् अधो लिखित: अधिकपाठ: A. B. कोशेषु दृश्यते- " त्रिदोषप्रकोपजनकमन्दानलसन्धुक्षणकारकपवनयोगजन्यजठरानलप्रवर्धक- सिरामार्गपूरितानिलानलशेषजन्यरोगहारकः । वज्र रवहिपर। विश्वा वधूवरा वर्णाङ्गो वर्षाभूवर्धमान । ततक्रियोपकारकक्वाथ कल्कतैलधुतलेह्यादयो निवर्तका: । पवनप्र- कोपकार्योदरामयनिवर्तकाः । निवर्यो रोग. । पवनपूरण कार्यदुस्साध्योद मयविनाश- कम् । पर्जन्या पांशपर्णी तारा नेता वीता धावनी सुवृता । मूर्तिका तुद्रिा कामुकः किरतकः । कटुकः । कशेरुक: । क्रोष्ठुक । त्रिकण्टकः । बबुर कः । कुरण्टकः । कशेरुकाः । सरसामृमांससरित्प्रभवति"। A. वजीदधिवहनरा विश्ववधूधरवर्णा वर्षाभूवर्धमानः घृपिकादयः इति पाठभेदः-B. जतामलमार्गा A.-B, 2 ·चतुर्थप्रश्नः •167 । कट्वम्ललवणरसाः तद्विरसाश्च पित्तप्रकोपकारकाः । तद्वि- रसाः तजन्यपाण्डुशोफविसर्पकारकाः । तद्विरसादनजन्यामदोषः पाण्डुशोभविसर्परोगकारकः । तद्विकारः आमाशयं प्राप्य सिरा- रन्ध्रादूर्ध्वमार्गमवगम्य हृद्गतः पवनगतिविकारकारकत्वात् तद्वया- प्यसिराविकारकारकत्वात् तद्गतरक्तप्रदूषणात् तद्वयाप्य स्थित स्सन् पाण्डुरूप भते । रक्तविकारे सति शोभो भवति । मांस- विकारकारकत्वात् विसर्पो भवति । तद्गताममेव पित्तं भवति । तद्रोगस्थानस्थितत्वात् विक रप्रदो भवति । तस्य विषरूपत्वात् धातवः प्रदूष्यन्ते । तजन्यलक्षणानि तत्रतत्र प्रकाश्यन्ते। तदा- मरूपत्वात्पित्तं हृदयस्थितामपित्तसारं सिर रन्ध्रभागमापूर्य पक्का- शये नावितत्वात् तत्पकसारस्यैव मूत्रत्वात् हृत्कमलं प्रविश्य तत्रैव स्थितं हृदि स्पन्दनं करोति । द्विसिरावृतपद्माधारजिह्वा- प्रवेशनात्पित्तस्य तत्सिरारन्ध्रप्रवेशनात् जिह्वायाम रुचिर्दश्यते । हृद्यस्थितामपित्तसारं सिरारन्ध्रभागमापूर्य पक्काशये स्रावित. मूत्रत्वात पाचकपित्ताभावो भासते । तद्धा- तुप्रवेशनमपि तदात्मत्वेन तत्पूर्ववर्ण विहाय पीतवर्णे भासते। तत्प- श्वाशत्सिरारन्ध्रधमनी सम्पूर्य अक्षिपद्मं प्रविशति। तत्र पीतत्वं प्रती. यते। शतासरारन्ध्रधमनीषु पित्तसारप्रवेशनात् तच्छाखाङ्गुलीषु क- ष्णारुणकनकपीतदत्वेन तत्पूर्ववर्ण विहाय पीतवर्ण भासते । तत्र- स्थरक्तं बहुवर्ण भासते । नाभ्यावृत्तचक्राधारकुण्डल्याधारभू- तानीलात्मकनाभ्यावृत्तपद्महृद्गतामपित्तसारः नाभ्यात्तचक्राधा- रत्रिंशत्सिराभ्यन्तरमार्गेषु प्रविशन् तावद्विकारान् जनयती- त्याह--भ्रमेति । । त्वात् तत्पक्कसारस्यैव भ्रमवमिपिपासादितृष्णामूर्छान्तर्विदाहाङ्ग- ·168. आयुर्वेदसूत्रे स्पन्दनारुचिपाण्डुता पित्तपाण्डुशोभलक्षणम्।पा- दजानुजोरुकटिपृष्ठबीजपातिव्यथातिसाररू- क्षतातिशीतसर्वाङ्गस्पन्दनं पवनशोभपाण्डुलक्ष- णम् ॥ २९ ॥ वातपाण्डुलक्षणान्युच्यन्ते-पादेति । अवर्णादिभूतपादपद्मस्य चतुस्विंशत्सिरा तालवालं तदाम- पित्तातिसारं शिरकमलादागतामृतानरोधनादामपित्तातिसारप्र- दर्शनात शोभपाण्डुविसामयचिह्नज्ञापकं भवति । विरसादन- विकारवत्पवनो रसामुग्धातुगतश्चेत् पाण्डुरूपविकारं भजते । स एव पवनो मांसधातुगतश्चेत् श्वयथुर्भवति । स एव धातु- गतश्चेत् विसामयो जायते । यस्य पादे विकारो जायते तत्प्रदेशस्थावर्णोच्चारणं स्पष्टोच्चारणवदश्राव्यम् । तत्प्रदेशे श्वय- थुदर्शनं वा पाण्डुशोभविसर्पामया वा ज्ञातव्याः । अवर्णस्थानभूतजानुपद्माधारकं चतुस्त्रिंशत्सिरावृतजानु- पद्मालवालं श्वासोच्छासाभ्यां शिरःकमलस्थामृतोपहरणमार्ग रसविरसजन्यामपित्तसारसंस्कारं तत्सिरामार्गगतपवनविवृत्या पू. र्ववत्पाण्डुशोभविसपामयाः। रसामुग्धातुदूषणात्पाण्डुत्वम् । मां- सधातुदूषणाच्छ्यथुदर्शनम् । मेदोधातुदूषणाद्विसर्परोगाः प्रादु- भवन्तीत्यर्थः । ये तद्वर्णाधारतत्तद्देशीयपद्मावृतसिरामार्गगतपवनप्रचारणा- भावकार्यजनकपाण्डुशोभविसर्पामयाः पूर्ववद्धातून्दूषयन्ति अचां वर्णानामुच्चारणसकलसामग्रयां सत्यां अश्राव्यत्वं, ते पवनप्र. कोपजाता इति ज्ञातुं शक्यत्वादेव पित्तप्रदेशकमलाधार- ·चतुर्थप्रश्न: 169 शिरःकमलस्थामृतप्रवाहवशात् तद्विरुद्धरसजन्यामपित्तसारसं- योगकार्य सिराणामेव, तद्रोगलक्षणज्ञानज्ञापकत्वात् । यावत्कालं यावत्सिरामस्पर्शनं तत्तल्लक्षणलक्षितरोगाभावस्य तत्तन्निदान- शापकत्वात् । पृष्ठदेशमारभ्य बीजपार्श्वमेढ़ादधःप्रदेशपद्ममारभ्य कचटतपवर्गाणां तत्तबीजजनकपवनादेव एतदधिष्ठितपद्मानि पञ्च- दशसङ्ख्याकानि पित्तप्रकोपविकारभावकार्यकारकपित्ताधारकप- झानि । पित्तप्रकोपसामग्रयां सत्यां तत्तद्वर्णविकारज्ञापकलक्षणल- क्षितानि तत्तन्निदानज्ञापकानि । ओष्ठप्रदेशपर्यन्तं पञ्चदशाधारभूत- पद्मस्थानाधिष्ठितपित्तं तत्तल्लक्षणानि तत्रैवाविर्भूतानीत्यर्थः । इतःपरं कफपाण्डुशोभविसर्पामयचिन्हानि प्रकाश्यन्ते- श्वासति । श्वासखासनासाक्षि'पक्ष्मकर्णकपोलदन्ताति' पीनसशिरस्तोदनं पाण्डुशोभ विसर्पामयलक्ष- णम् ॥ ३० ॥ कफप्रदेशे हृदि अमपित्तातिसारस्य त्रिशस्सिरावृतहत्क- मलस्थितत्वात् तत्सिरागतपवनविगत्या श्वासखासौ भवेताम् । अक्षिपक्ष्मकर्णकपोलदन्तानां मलाधिक्यं वेदनातिप्रतीतत्वात् । एत लक्षणाणि कफप्रकोपजन्यामयरूपपाण्डुशोभाविसमयलक्षणानि तत्तन्निदानन ज्ञाप्यन्ते । ननु पवनपित्तकफप्रकोपेन पवनपित्तकफरोगा इति प्रति- पाद्यते । तश्चिन्तयम् । रसविरसान्नादनं वा शुद्धरसवव्याधि- श्वासकासाक्षि-A & B दन्तातिमिर-A & B 8 विसामयलक्षणम्-B. AYURVEDA, ।

·170 आयुर्वेदसूत्रे क्यानादनं वा तदाशयस्थपवनवेगनिरोधनं वा रोगहेतुकमिति वक्तव्यम् । तथा सति सर्वशरीरसंचरितपवनप्रकोपाः विरस- विषसंपर्कदोषजा: तत्पवनस्य शरी व्याप्यसंचारकर्मगुणवद्रव्य- त्वात् । तद्विरसविषसंपर्कवशात् पवनप्रकोपो भवतु । कफ- पित्तयो पङ्गत्वादेव तयोर्विरसविषसंसर्गस्य वक्तुमशक्यत्वात् । तद्वत् अयं कफरोगः, अयं पित्तरोगः इति कथं ज्ञायत इत्य- स्वरसादाह-बाोति। बाह्यविषग्रस्तवहातुदूषकाः ॥ ३३ ॥ सर्पादिना दष्टस्य विषग्रस्तस्य दृष्टत्वात् । तयोः पङ्गुत्वा- देव तद्विषसंसर्गामावपि सर्वशरीरव्याप्यपवनवच्छरीरस्य पि- त्तकफयोः शरीरान्तःपातित्वेन विषसंस्पृष्टपवनसंसर्गवशात् दो- पत्रयप्रकोपो भविष्यात । तद्वदत्रापि पवनव्याप्यविषरसदष्टपवन- संयोगस्य तयोविद्यमानत्वात् अयं पित्तदोषः अयं कफदोष इति वक्तुं शक्यते । तर्हि रोगमात्रस्य पवनप्रकोपजन्यत्वात् सर्व- रोगाणां पवनप्रकोपाधीनत्वात् सर्वे रोगाः पवनजन्या एव स्युः । तस्मात्कफपित्तयोः पृथक्तयाऽवच्छेदकतासंभवात् तथा सूत्रस्थाने प्रतिपादित- विभुत्वादाशुकारित्वादलित्वादन्यकोपनात् । खातन्त्रयपारतन्त्रयाभ्यां व्याधेः प्राधान्यमादिशेत् ॥ एतद्वचनानुसारेण पवनस्यैव सर्वरोगप्राधान्यं प्रतोतमिति चेत् न । तत्सर्वशरीरव्याप्यत्वेऽपि धातुपोषकं न भवति । मन्दा- निलसन्धुक्षणकर्मगुणवद्रव्यत्वात् । अनलमन्दत्वनिवर्तकसन्धुक्ष- णगुणवव्यस्य धातुपोषकत्वाभावात् । पित्तकलाया एव जठरा- नलत्वात् पित्तप्रकोपे सति अनलो मन्दो भवति । तेन कफप्रकोप 1A. B. कोशयोरेतन दृश्यते.

·चतुर्थप्रश्नः 171 एव स्यात् । पित्तकफप्रकोपो यावच्छरीरनाशकः सिरामार्गगत- धातुपोषकपवनमार्गनिरोधनद्रव्यत्वात् । व्याध्यवच्छेदकं शरीरवि- नाशकत्वं, पित्तकफव्यतिरेकेण शरीरनाशकत्वाभावात् । वायोस्तु तत्संसर्गद्वारा रोगहेतुकत्वप्रतिपादनम् । तस्मान्मुख्यत्वेन प्रा- धान्यं पित्तस्यापि संभवतीत्यर्थः । पवनस्य व्याधेः प्राधान्यप्रति- पादनं सर्वशरीरव्याप्यपवनमन्तरेण रोगकार्यहेतुकत्वं वक्तुं न शक्यत एवति तात्पर्यम् । ननु पाण्डुशोफविसर्परोगाः तत्तद्भिन्नज्ञानविषयकसामग्रीज- न्याः । नत्वेकपदार्थज्ञानग्राहकसामग्री बहुपदार्थग्राहिका भवति । बहुपदार्थविषयकज्ञानं नैकपदार्थाविषयकज्ञानग्राहंकसामग्रीजन्यं, एकपदार्थविषयकज्ञानग्राहकसामग्रीजन्यत्वात् । तथाहि घटेन्द्रि- यविषयकसामग्रयां सत्यां घटविषयकज्ञानं जायते पटपदार्थ- विषयकज्ञानं नोदेति । तद्वदेवात्रापि । एकरोगजनकसामग्री कथं रोगक्रयप्रतिपादककार्यजनकसामग्री, बहुकार्यज्ञानग्राहिकाया अदृष्टत्वात् । अन्यथा एकपदार्थग्राहकसामग्रयां सत्यां सर्वपदा- र्थविषयकज्ञानोप्तत्तिरेव स्यादित्यस्वरसादाह-वातेति । वातपित्तरसविरसद्रव्यसंसर्ग'जातवातगतिरोध- नाद्रसासृग्धातुविदूषणात्त्वक्पालित्यं पाण्डुरोगहे- तुकम् ॥ ३२ ॥ अस्यार्थः-वातपित्तप्रकोपरोगाः रसविरसद्रव्यसंस्कारजा- ताः, तेन पवनगतिरोधनद्वारा रसामुग्धातुं विदूष्य त्वक्पालित्यं यत्र दृश्यते तत्र पाण्डुरोगोऽस्तीति निदानं ज्ञातव्यम् । स एव पा- ण्डुरोग इत्यर्थः । ननु वातपित्तप्रकोपसामग्रथा वातप्रकोपो जा- 1जातसिरागतपबनातिरोधनातू-A, & B.

·172
आयुर्वेदसूत्रे
यते। पित्तप्रकोपसामग्रया पित्तरोगो जायते । पण्डुरागज्ञापकत्व-
पालित्यं कथं स्यादित्यस्वरसादाह-हदिति ।
हृदि स्थितामपित्तविषसारं पादपद्मशोषकं अ-
वर्णबोधकचतुस्त्रिंशत्सिरासंसर्गवशादमृतप्रवाहरो-
धनात्पवनजन्यामयाः प्रवर्धन्ते ॥ ३३ ॥
रसविरसद्रव्यादनजातामाशयव्यापकपवनविगत्या आमपि-
त्तविषसारः अवर्णोद्बोधकतत्पादपद्मपोषकसिरारन्ध्रमार्गगतामृत-
प्रवाहं निरुध्य वातविकारजन्यपाण्डुरोगः हृदिस्थितामपित्तसारः
परंपराहेतुर्भवतीत्यर्थः । स एव वातोदरस्यापि हेतुर्भवति । वात-
पित्तपण्डुरोगस्यापि परंपरया हेतुर्भवति। अनिलजन्यवातामयस्या
पि हेतुर्भवति । अत एव उदरामयनिरूपणानन्तरं पण्डुशोफ-
विसमियानामवसर इति प्रतिपादितम् । एतत्प्रतिपादितामया-
नां जनकीभूतामपित्तरसविषद्रव्यस्यैकत्वात् । एककारणजन्य-
स्य नानाकार्यप्रतांतिः उपाधिभेदाद्भवति । सुवर्णस्यैकत्वेऽपि
तजन्यकार्य तत्तद्रूपभंदन बहुविधं प्रतीयते, तत्र कारणबाहु-
ब्यस्य दृष्टत्वात् ।
ननु अयं वातपाण्डुरोगः, अयं पित्तपाण्डुरोगः, अयं कफपा-
ण्डुरोगः इति तादृशप्रतीतेर्विद्यमानत्वात् तत्कार्यहेतुभूतार्थाः दोषा
एव भवेयुः। विरसजन्यामपित्तविषरूपद्रव्यस्य विरसजनकत्वात्
तत्पाण्डुशोफविसर्पामयानां तत्तजनकीभूता दोषा एव हेतवो भव-
न्तीत्यस्वरसादाह -- अमृतति ।
अमृतप्रवाहालवालोपजीव्यावर्णोद्बोधक सरन्ध्र-
काभ्यन्तरधरसिरामपित्तविषसारग्रसनं पवनप्र-
कोपहेतुकम् ॥ ३४ ॥

·चतुर्थप्रश्नः 178 शिरःकमलस्थामृताहरणयोग्यश्वासोच्छ्वासानिलाभ्यामाहृत तद्वर्णबोधकारिकार्योत्पादकतत्पद्मान्येव आलवालानि तेवमृत- पूरणं कर्तुं सरन्ध्रकाभ्यन्तरधरषसिरा एव हेतुभूता भव- न्तीत्यर्थः। ननु सिरामार्गगतामृतप्रवाहप्रतिबन्धकजन्यामयकारणं आ- मपित्तविषसारं भवितुमर्हति तत्सिरासंसर्गसंस्कारजातरोग- हेतुकत्वात्, यन्नैवं तन्नैवं यथा घटः । इत्यनुमानप्रमाणन आम- पित्तरसस्यैव हेतुत्वप्रसंगादित्यस्वरसादाह-सिरे इति । सिरामार्गगतपवनमांसधात्वनुसृतजानुजङ्घो- रुबीजपार्श्वपद्मगत इ, उ, ऋ, ए, ओ, ऐ वर्णोद्दो- धकसरन्ध्रकाभ्यन्तरधरसिरामार्गगतपवनगतिनि- रोधानादनिलप्रकोपो भवति ॥ ३५ ॥ आमपित्तरससारं जानुजङ्घोरुबीजपावस्थितपद्माधारकसि- रामार्गसंस्पर्शनान्मांसधातुदूषणात् इवर्णबोधकसिरास्पर्शनं पव- नगतिरोधनं जानुपद्म यहतुकं उ वर्णबोधकसिरासंस्पर्शनं पवन- गतिरोधकारकं जबोरुपद्मद्वयहेतुकं ऋवर्णबोधकसिरासंस्पर्शनं पवनगतिनिरोधनवात्सराभ्य उत्पन्नं ज्ञानं सिरामार्गगतपवन- गतिजन्यविस्वरोद्वोधकहेतुको भवति । यावद्रोगजनकसामग्री तत्तद्रोगनिदानहेतुभूतविस्वरोद्बोधककार्यकारिणी भवति । उदर- पाण्डुशोकविसर्पकुष्ठरक्तवातपवनकार्याणां एकसामग्रीजन्यत्वात् तत्सिरागतपवनकार्यभेदादेव तद्रोगभेदं जनयतीत्यर्थः। तत्तद्रो- गनिदानं तत्तत्स्थस्वरविशेषावर्णात्मकपदोच्चारणं तत्तद्वयाधिवि- ज्ञानहेतुकं भवतीत्यर्थः।

·174 आयुर्वेदसूत्रे ननु पवनविकारा बहवस्सन्ति । तथाहि नेत्रवायुः, कर्ण- वायुः, शिरोवायुः, पक्षाघातवायुः, धनुर्वायुः, अर्दितवायुः, गुल्म- वायुः, प्लीहवायुः, कटिवायुः, इति । तत्तल्लक्षणलक्षितानि तत्तद्- ज्ञापकान्यपि बहूनि सन्ति । सिरासंचरितपवनगतिविकारभेदात् तत्तदङ्गास्थितानि तत्तद्विकारभूतानि । एक एव पवनस्सन् तत्त दङ्गगतोपाधिभेदात् तत्तन्नामाभिधेयाः तत्तदङ्गोपद्रवकारकाः प्र- णघातुकाश्च भवन्तीत्यस्वरसादाह-तदिति । तत्सिरामार्गगतपवनप्रकोपदाधिष्ठानोपाधि- भेदात्पवनविकारभेदाः । 'आमपित्तविषरसविरोधि द्रव्यं भेषजम् ॥ ३६ ॥ आमपित्तरसविरसजातरोगास्तच्छब्दार्थः । तत्सिरारन्ध्रमा- गेंषु अनिलविकारो भूत्वा तत्सिरासंसर्गप्रदेशेषु यावत्कारणा- नुगतपवनगतिवैचित्र्यात् उवर्णबोधकसिगसंस्पर्शनं पवनगतिरो- धकारकम् । कटिप्रदेशपद्मश्वयथुहेतुकम् । एवर्णबोधकसिरामार्ग- संस्पर्शनं पवनगतिरोधकारकम् । बीजपद्मश्वयथुहेतुकम् । ऐवों- द्वोधकसिरामार्गगतपवनगतिरोधनं तत्पार्श्वश्वयथुहेतुकम् । आ- मपित्तरससारं बीजपार्श्वश्वयथुहेतुकम्, तद्वर्णबोधकासरामार्ग- गतपवनगीतकारकत्वात् । यन्नैवं तन्नैवं यथा घटः । इत्यनुमा नेन अच्स्वराधिष्ठानहेतुभूततत्तत्पद्माधारकासरारन्ध्रभागगतप- वनगतिः सुस्वरविशिष्टवर्णात्मकपदज्ञानप्रतिपादिका, ज्ञानेच्छा- प्रयत्नादिना ताल्वोष्ठपुटव्यापारात्मकबाह्यपवनाहृतसंस्कारोद्वो- 1 भेदाः । मांसधातुपोषकद्रव्यं तत्र भेषजम् । आम-इति A. B. कोश- योरधिकःपाठः.

·चतुर्थप्रश्न: 175 त्वात्, धकहेतुभूतत्वात्, यन्नैवं तन्नैवं यथा घटः। तत्तद्वयाधिनिदानज्ञानं तत्तात्सराधीनवर्णात्मकपदज्ञानहेतुकं, अविकारहेतुकसामग्रोजन्य- यन्नैवं तन्नैवं यथा घटः । वाह्यपवनाकर्षणजातताल्वोष्ठ- पुटव्यापारसंस्कारोद्वोधकवर्णाधाररानं विरसद्रव्यादनजन्यपवन- प्रकोपहेतुकस्वरबोधकारक, पवनप्रकोपलक्षणज्ञानबोधकद्रव्यत्वात् आमपित्तसिरासारं यादृशसिरासंस्पर्शनात् तत्तदङ्गजन्यरोगा इते । सकलपवनरोगजनकसामग्री अमपित्तसारः, तत्तदद्भावलग्न- सिरासंस्पर्शनसामग्रोस्वरूपत्वात् । नानारूपघटाना एकमृत्पि- ण्डमेव कारणम् । तथा आकाशादिवदङ्गजन्योपाधिभेदात् कर्ण- पवनरोगः नेत्रपवनरोगः शिरःपवनरोगः इति व्यपदिश्यते । ननु आमपित्तसारः उदरपाण्डुशोफविसर्पकुष्ठपवनरो गाणां एकमेव कारणमिति वक्तुं न शक्यते, तत्तन्नामभेदेन कार्यभेदस्य दृष्टत्वात् । तत्र कारणभेदोऽस्तीति अवश्यं ज्ञात- व्यम् । घटः कलश इव भेदों भवतीति न वक्तव्यम् । तद्धि सर्व पृथुबुध्नोदाकारत्वेन अयं घट इति घटत्ववति घटत्व- प्रकारकत्वं ज्ञातुं शक्यत्वात् । न तद्वदेवात्रापि भविष्यति, अयं पाण्डुरोगः अयं शोफरोग इति रोगत्ववति रोगत्वविशि. टप्रकारकत्वेन ज्ञातुं शक्यत्वादिति वाच्यम्, तेषां मृद्विकार- व्यक्तीनां जलानयनकार्योपकारकत्वं पृथुतुनोदराकारव्यक्तीनां व्य- क्तिभेदज्ञाने सत्यापे पृथुबुध्नोदराकारस्य एकप्रकारकत्वस्य दृष्ट- त्वात् । दृष्टान्तेनापि अभेदज्ञानमात्रमिति नानुभूयते । तद्वदत्रापि फलभेदरूपभेदचिकित्साभेदज्ञानानुभवस्य दृष्टत्वात्, इति चेत् न । तद्वदत्रापि कार्यभेदाभावोऽस्ति । तथाहि-आमपित्तसार: उक्तरोगेषु एक एव हेतुर्भवति । तत्तचिकित्साभेदेन तत्तन्नाम. भेदानुभवः कथमपलापयितुं शक्यते? अत्र ब्रूमः-आमपित्त- ·176 आयुर्वेदसूत्र रससारस्तु उदरपाण्डशोफविसर्पकुष्ठवातरक्तवातविकाराणामेक एव हेतुर्भवति । स एक एव कार्यजनकः । सिरामार्गगत- पवनगतिनिरोधनरूपकार्यकारकद्रव्यत्वात् । तत्पवनगतिनिरोधनं एतदामयहेतुकम् । तत्तु क्वचिदङ्गमेदेषु रसासृग्दूषणद्वारा स्व- पालित्यं करोति । स पाण्डुरोग इति व्यवहारमात्रभेद उप- लभ्यते । तदेव यदा तत्सिरासंसर्गभेदवशात् तत्पवनगतिनिरो- धनं मांसधातुशोषकं भवति इतरमांसधातुः पृथुर्भवति । तच्छो- भरोग इति व्यवह्रियते । तद्गतिनिरोधनं यदा मेदोधातुदूषकं भवति स मेदस्सारः बहिःस्फोटरूपेण स्फुरणात् पवनविसर्प- रोग इति ज्ञानं जायते । स आमसार: मेदोधातून् सन्दूभ्य तद्वहिर्भूतमांसधातुमावृत्य त्वग्धातुं प्रविश्य बहिस्सर्पति चेत् तत्कुष्ठं भवति । यावत्पवनाधारकसिरा आमपित्तरससारम- स्तास्सन्तः यावत्पन्नविकारकार्यकारितत्तत्सिरावर्णविकारं कुर्व- न्तीति कुष्ठाः, कुत्सिताङ्गविकरं कुर्वन्तीति कुष्ठाः । पाइपद्माधार- कसिराहृगतामापत्तरससारसंस्कारयुक्तसिरा तद्विषसारं सवति । तत्पद्ममापूर्य पादाङ्गुलिभ्यः स्रवति । तच्छाखानि शीर्णानि भव- तीत्यर्थः। ननु रसविरसजन्याजीर्णजन्यामयहेतुकत्वे सति मेदोस्थि- मजाधातुगतसिराधारकपद्माश्रितामापित्तरसविषसारजन्यामयहेतु- कत्वादिति व्यतिरेक्यनुमानप्रमाणेन प्रतिपादितामयानां अजीर्ण- जन्यामानवर्तकसामग्रयतिरिक्तसामग्रीनिवर्तकद्रव्यत्वात् इति । तस्माल्लङ्घनतदुपयोगद्व्याणि निवर्तकानीति आयुर्वेदसूत्रचय व्याचष्टे । पवनप्रकोपहेतुकविरसाजातं रसामृङ्मांसचयप्रदेशगतं भवति । स्वादम्ललवणरसाधिक्यादनेन अजीर्णे जाते सति पवन- प्रकोपो भवति । अचां वर्णानां आधारभूतपद्माधारकसिरासंस- - ।

·चतुर्थप्रश्न: 177 गवशात् पवनामयाः प्रवर्धन्ते । तजनकामशोषे सति तन्निवर्तते । तावद्विरसाइनादजीर्णादामप्रवृद्धौ सत्यां रसासृनांसगतसिरा- संस्पर्शनाद्यत्र पवनविकारो जायते स आमपित्तसार: आमाशयं प्रविश्य हृत्कमलप्रवेशनात् विषसंसर्गवत् यावद्रोगहेतुकं ताव- द्धात्वन्तर्गतसिरासंस्पर्शनात् तद्धातून्सन्दूष्य रसासृझांसदो- धातवः दूषितास्सन्तः क्रमात्पाण्डशोफविसामयाः प्रवर्धन्ते । सुतरां मेदोधातुविकारे सति कुष्ठं भवति । स आमपित्तसारः रसामृमांसधातून्सन्दूष्य मेदोधातुस्थितत्वात् तावद्धातुसारस्य बहिःप्रदर्शनमेव कुष्टरोगकारणं भवतीत्यर्थः । ननु त्रिसाराधिक्यादनजातरोगास्तु अजीर्णरोगजन्यामया बहवस्सन्ति । तत्कार्यभेदस्य दृष्टत्वात् कारणभेदो वक्तव्यः । आमपित्तसारस्य एकरूपत्वात् शोफपाण्डुविसीमयानां धातु- दूषककार्यस्य एकत्वात् तत्र वक्तं शक्यते । तत्कार्यव्यतिरिक्तकुष्ठ- रोगकार्यस्य भिन्नत्वादित्याशय मनास निधाय कुष्ठरोगागमहेतुं वर्णयति-पूर्वस्मादिति। 'पूर्वस्माद्विगुणं पृथुतया भाति ॥ ३७॥ पूर्वधातुभ्यः स्थूलत्वं द्विगुणंप्रतीयते । म च तन्तुवद्धातुसा- रस्रावितरोगस्वरूपत्वात् सिराशौण्डिल्यतया पृथुत्वं भासते । आमपित्तसारस्य यावत्सिरासंस्पर्शनं तत्तद्रोगाणां तत्तत्सिरासं- स्पर्शनं कारणं भवति । तथा सति कारणवैचित्रयात् कार्यवैचि- ऋचं प्रतीयते । तन्तुगतरूपानुगतरूपानुविचित्ररूपवत्त्वं यावत्तन्तु- 1 एतत्सूत्रात्प्राक " पवनप्रकोपेहेतुकत्रिरसजातरसासृनांसं भगवयप्रदेश- गतं भवति" इति A.B. कोशयारधिकः पाठः. 2 एतत्सूत्र B कोशे नास्ति. AYURVEDA 23 ·178 आयुर्वेदसूत्रे गतरूपानुसारिवैचित्रयं तजन्यपटवैचित्रयं करोति। कारणगुणा हि कार्यगुणानारभन्ते । यावतिसरासस्पर्शनं तावत्लिराधारक पद्मगत- विकारकारकं, तदन्यरोगकार्यहेतुकत्वे सति तद्धेतुकत्वात् यन्नै- वं तन्नैवामिति । पाण्डुशोभविसर्पकुष्ठरक्तवातामयानां आमापित्तरूप- विषसंसर्गविशिष्टसिराणां नानारुपकार्यजनकत्वं सूच्यते। आमपित्तसारस्य एकत्वेऽपि तज्जनकद्रव्याधिक्यं कारणता- वच्छेदकं भवतीत्यर्थः । ननु सर्वशरीरव्याप्यपवनप्रकोपे सति तत्संचारयोग्यधातु- शोषो जायते । शोषणैककार्यकारकरूक्षगुणद्रव्यत्वात् अनन्ताव- च्छेदकं रूक्षगुणवत्त्वधातुशोषककार्यकारकत्वं प्रथमत एव प्रति प्रतिपादितम् । तत्र रूक्षो लघुश्शीतः खरस्सूक्ष्मश्चलोऽनिलः ॥ इति. तस्मात्पवनविकारमात्रेण आमपित्तरससारस्य एकदेशस्थि- तत्वाः सर्वधातुशोषणं कर्तुं न शक्यत इत्याशयं मनसि निधाय पवनविकारं प्रतिपादयति-त्रिसहस्रति । त्रिसहस्रसिराहेतुकं मधुरभूतं ज्वलयति॥३८॥ धातुप्रदेशवातपद्माधिष्ठितावर्णोच्चारणसामग्री विस्वरप्रति- पादिका यदि भवेत्तदा पवनप्रकोपकारकमधुरीभूतद्रव्यादनजात- पवनविकारकार्थहेतुत्वात् स्वाद्वम्ललवणरसवव्यधातुप्रदेशवात- पद्माधिष्ठितावर्णोच्चारणसामग्री विस्वरप्रतिपादिका याद भवेत्त- दा पवनप्रकोपकारकमधुरीभूतद्रव्यादनं पवनरोगप्रागमावपरि- पालनकारकास्तास्सिरास्त्रिसहस्रसंख्याकाः पादपद्माधारकाः ता- 1'ज्वरति' इति A. कोशे.

·चतुर्थप्रश्नः 179 वत्सिरावच्छररिंभवति पवनविगत्याधारकसिराणां तत्तद्गतितिरो- धानकारकद्रव्यं किं वक्तव्यम् ? तत्पवनप्रकोपकारकं भवति ।न तावद्धातुशोषकं, किंतु वेदना रोगकार्य भवातीत्यर्थः । ननु सर्वद्रव्येषु मधुररसः पवनप्रकोपनिवर्तको भवति । स्था- वरजातिस्थितमधुररसः पवनप्रकोपकारकः। जगमादिस्थितमधु- ररसवद्दव्यं पवनप्रकोपहारकम् । तथाऽपि उभयमपि परमधातु. पोषकम् । स्थावराणां स्वादुरसः रसासृग्धातुविकारकः । जङ्ग- मानां स्वादुरसः सर्वधातुपोषको भवतीत्याशयं मनासि निधाय प्रजाजननहेतुं प्रतिपादयति-प्रजोत । प्रजोत्पोदकहतुभूतं भवति ॥ ३९ ॥ जङ्गमानां मांससारः पयोविकारो भवति । तत्सजातीयान्य- सारोऽपि सर्वशरीराणां धातुरसस्स्वादुरेव भवति । तत्स्वादु- रसः प्रजाजननकारकः रेतोधातुविकारहारकद्रव्यत्वात् । खेचरा- णामण्डजस्वादुरसः पवनप्रकोपहारकः । भूचरशरीरजातक्षीरवि- कारजाताः पवनहरशुक्लधातुपोषका इत्यर्थः । स्थावरद्रव्यानष्ठमधु- ररसानामिक्षुकाण्डादिजन्यानां सर्वधातुपोषकत्वं वक्तुमशक्य- त्वात, स्थावररसात्मकत्वात् तनिष्ठस्वादुरसो गुरुर्भवतीत्यस्व- रसादाह-मधुरेति । मधुररसादनादसृग्धातुर्भवति ॥ १० ॥ स्थावरनिष्ठमधुररसादनं जङ्गमशरीराणां रसासृग्धातुप्रव- शरीररसारस्सर्वमावहति" इत्यधिकः पाठः मधुरेति सूत्रात्प्राक् A. B. कोशयो:, ·180 आयुर्वेदसूत्रे धक इक्षुकाण्डादिद्रव्यजन्यरसवद्दव्यत्वात् । रसासृग्धात्वभिवर्ध- कस्स्थावरनिष्ठस्वादुरसो भवतीत्यर्थः । स्थावरनिष्ठाम्लरसस्य प्रयोजनमाह-आम्लेति । आम्लरसादनं मांसधातुपदं भवति ॥ स्थावराणां लवणरसस्यप्रयोजनमाह-लवणोति । लवणरसो मे दोधातुप्रदः ॥१२॥ स्थावराणां लवणरसः जङ्गमशरीराणां मेदोधातुप्रवर्धको भवतीत्यर्थः। ननु स्थावराणां स्वादुरसः पवनप्रकोपकारकः । जङ्गमश- रीराणां स्वादुरसः पवनप्रकोपहारक इति भेदकथनं कथं वक्तुं शक्यते। तद्वदेव षड्रसानां गुणप्रदानं भेदद्व्यस्यैव वक्तुं शक्य- त्वात् स्थावराणां गुणप्रदान षड्रसानां तत्तजात्यवच्छेदेन भेद एव स्यादित्यस्वरसादाह-आद्योति । आद्यद्विधातुसारं जङ्घापद्महेतुकम ॥ ४३ ॥ तिक्तरसाभिवर्धित मेदोधात्वन्तस्स्थितदशदळपद्मं कण्ठप्र- देशगतम् । सहस्रसिरादागतामृतं तस्य पोषकम् । आद्य इति- स्वादुरसवव्यम् । द्वे इति-इमाम्भसोरेकीभूताधिकजातद्रव्य- गुणसारं स्वादुरसवद्दव्यं तदेव निवर्तकं भवतीतियत् तत्कथं ज्ञातुं शक्यते ? शुक्लधातुपोषकस्वादुरसं आद्यद्विधातुरसासृग्धा- तुदूष्यं भवति । जङ्गमद्रव्यनिष्ठस्वादुरसं सर्वधातुपोषकम् । त. गव्यं पयः गव्यं घृतं रसासृग्धातुविकारानिवय॑तद्धातु- पोध्यं भवति। तत्स्वादुरसस्य सर्वशरीरपुष्टिकरत्वात् अनिल- 1 अस्थिधातु इति A कोशे.

·चतुर्थप्रश्नः 181 निवर्तकस्वादुरसवहव्यत्वात् पादपद्माधारकजङ्घापद्माधिष्ठिताज्व- र्णानां आधारो भूत्वा स एव सुगतिकारकस्सन् तत्त- त्पद्मानि तत्तदाधिष्ठितवर्णानि च सहस्रारपद्मगतामृतं सहस्र- सिराभ्य आहृत्य तत्तद्वर्णाधारकपद्ममाप्लाव्य तत्तद्वर्णानुभव- ज्ञानद्वारा ऐकारज्ञापकपवनः तस्य पोषको भवति। तितर- साभिवर्धितपित्तदोषः नाभेरधस्स्थितदशदळपद्मं स्वाधारं कृत्वा पवनहृतामृतं स्वाधिष्ठानभूतं दशदळपद्ममाप्लाव्य हलादिव. र्णानां श्रोत्रप्रदेश प्रापयन् तिक्तरसः मांसमेदोधातुपोषको भ- वतीत्यर्थः । ननु अचस्सत स्वराः सन्तः सरन्ध्रकाभ्यन्तरधरसिरामार्ग- भ्यः श्रोत्रप्रदेशं प्रसरन्तः स्वराश्श्रूयन्ते । पादपद्ममारभ्य बीजपार्श्व- पद्मपर्यन्तं पवनस्थानमिति । अत एव चलनात्मकं कर्म कुरुते । जङ्घाभ्यां पद्भयां धर्मोऽस्मीति शरीरापगमागमौ भवतः। तदेवं चलनात्मकगतागतभेदं पवन एव कुरुते । तेनैव स प्रचरति । बीजपार्श्वपद्ममारभ्य हस्तपद्मपर्यन्तं कचटतपवर्गपञ्चकस्य तत्त- त्पद्माधिष्ठितत्वात् । सरन्ध्रकाभ्यन्तरगतपवनस्तु स्वाभिमानप- मेषु स्थित्वा अचां वर्णानां तत्तद्वर्णसन्ध्युच्चारणार्थ सुपदप्रयोगो- वारणार्थ तत्पदसमूहवाक्योञ्चारणार्थ स्वाभिप्रेतार्थबोधनार्थ पद- वाक्यप्रयोगव्यतिरेकेण स्वस्यापरस्य बोधयितुमशक्यत्वात् । तस्मादाभिः साकं हलादयः स्वाभिप्रेतार्थ परेषां विबोधयितुं शनवन्ति । एव शब्दशास्त्रे वैयाकरणः प्रथमत एव प्रतिपादितं-- वृद्धिरादैच, अदेङ् गुणः, इको गुणवृद्धी" एतत्सूत्रत्रय- स्याथै महाभाष्ये सर्व प्रपञ्चितम । पत्र यत्प्रतिपादितार्थ आभिः अत " ·182 आयुर्वेदसूत्रे -- साकं हलादयः कार्यकारका भवन्ति । पित्तदोषामिमान कुक्षिस्थित- तत्तत्पद्मस्थितवर्गपञ्चकवर्णानां तत्तत्सिरागतपवनः खाभिमानभू- ताज्वान् यथाविधि शास्त्रप्रतिपादितार्थान् बोधयितुं स्वरसहित- हलादीन् सिरास्यदोषगतिजातशब्दः कर्णयोः प्रपद्यत इति । पित्त- प्रदेशपद्मस्थितवान् पवन एव प्रापयतीत्याह-तिक्तेति । तिक्तरसाभिवर्धितं मेदोधातुस्थितदशदलप- कटिप्रदेशगतम् । सहस्रसिरादागतामृतं तस्य त. पोषकम् । तिक्तरसाधिककफप्रदेशामृतं तत्र दो- षजन्यम् । पिङ्गन्लामार्गादागतपवननिरोधनं सुभे- षजं सुपोषकम् ॥४४॥ तिक्तरसद्रव्यादनसंस्कारजन्यगुणाः तत्तद्विरुद्धादनरसजन्य' रोगवशात् स्वस्थोच्चारणाधीनवर्णात्मकपदसमूहवाक्य श्रवणं तत्त- त्पद्माधिष्ठितरोगविज्ञानहेतुकं भवति । ताल्वोष्ठव्यापाराधीनवर्णों- ञ्चारणहेतुभूततत्तत्पद्मस्थितरोगजनकसामग्रया यावद्धीनवर्णोच्चा- रणजन्यवर्णाकारं विज्ञाय कफविकारहेतुकस्वाद्वम्लरसवद्दव्या- धिक्यादनजन्यकफरोगस्य तन्निवर्तकामृतं पिङ्गलामार्गादागत. पवननिरोधनजन्यामृतं सुभेषजं भवतीत्यर्थः । हीनवर्णोच्चारणहेतुकतद्रोगस्य तन्निवर्तकद्रव्याभावेऽपि बहिः पवनरेचनं तत्पूरणं च निवर्तकं भवतीत्याह-बहिरित । बहिः पवनं रेचयेत् तमेव पूरयेत् ॥१५॥ अस्य फलमाह । तस्मादिति- 1 1 तत्र सेचयेत्-~A. तत्र सेवयेत्--B.

·चतुर्थप्रश्नः 183 - - तस्माच्चिरायुर्भवति॥ ४६॥ ननु एतत्सर्व न संसृज्य घटते । तल्वोष्ठपुटव्यापारसाम- ग्रयां सत्यां वाञ्छितार्थः श्रोत्रप्रदेशगतशब्दजनितवाक्यश्रवणेन तत्पदार्थः वाक्यविषयो भवति । न तत्पद्माधिष्ठितवर्णसिराभिरेव ज्ञायते, गौरवात् । “यद्धि मनसा ध्यायति तद्वाचा वदति, तत्कर्म- णा करोति" इति श्रुतिरेवात्र प्रमाज्ञापिका । किंच “अकुहविस- र्जनीयानां कण्ठः । इचुयशानां तालु । उपूपध्मानीयानामोष्ठौ । ऋटु- रषाणां मूर्धा । लतुलसानां दन्ताः '' इत्यादिवार्तिकवचनानां विद्यमानत्वात् तत्तत्पद्माधिष्ठितवर्णान् श्रोत्रप्रदेशं प्रापयितुं त- त्तत्सिराणां तत्सामाग्रचभावादित्यस्वरसादाह-चन्द्रेति । चन्द्रकलायतमरुत्प्रचोदितपद्मं मुकुलीभवति । सूर्यकलागतपवनाद्विकसति ॥४७॥ चन्द्रकला ताल्वोष्ठपुटव्यापारसामग्रयां सत्यां चन्द्रस्वरादा- गत पवनेन मुकुलीभवति । एतद्वर्णोत्पादकताल्वोष्ठपुटव्यापारसा- मग्रीजन्यपवनात्सरन्ध्रकाभ्यन्तरधरसिरामार्ग प्रविश्य तत्तत्पद्मा- धिष्ठितवर्णान्गृहीतुं तत्पद्ममुकुलीभाव एव कारणं भवतीति तत्सर्व मनसि निधाय तत्तद्वयाधिनिदानं पूर्वखराद्विकृतखराः, तत्पद्माधिष्ठितरोगविज्ञानहेतुत्वात् इत्यत्र प्रमाणं वर्णोच्चारणश्र- वणज्ञानानुभव एव । तदान कीदृशमित्युक्ते अनुभवं पृच्छेत् न तद्बोधयितुं शक्यम् । क्लिष्टोच्चारणं यदा क्रियते तस्य बीज- पार्श्वस्थानत्वात् तद्व्यापारजनकपवनस्तत्सिरामार्गे सञ्चरन् कव- 1 स्थिरायभवेत् --B. Ent ·184 आयुर्वेदसूत्रे । णे गृहीत्वा श्रोत्रप्रदेशं गमयति । तदाऽत्र 'कः' शब्दो जायते । तत्कविवरं गत्वा आविर्भवति । तेषां वर्णानां कण्ठ एव स्थानं भवति । इचुयशादिवर्णा आपि तालुप्रदेशं गत्वा आविर्भवन्ति । लतुलसा अपि दन्तदेशं गत्वा आविर्भवन्तीति परंपरया तत्त- सजातीया अप्याविर्भूता इत्यर्थः । एवं सूर्यकला सहायं कृत्वा तत्तत्पद्म विकासयन्ती वर्णान् जनयति । एवं चन्द्रकला च सूर्य- कला च तत्तत्पद्मानां निमोलनोन्मीलन च करोति । यावदर्थ जानाति तदर्थमिच्छति तावदर्थवदुच्चारितशब्दो विषयो भवतीत्येवं मनसि निधाय ताल्वोष्ठपुटव्यापारं करोति । तेन वायु- रुत्पन्नस्सन् तज्जातीयसिरागतपवनं सम्प्राप्य तद्वाञ्छितार्थप्रति- पादकवर्णसमूहं पदमुहिश्य ताल्वोष्ठपुटव्यापारसामग्रथा च शब्द उत्पद्यत एवेत्यर्थः। ननु मेरीदण्डसंयोगेन यावत्पवनानुगतशब्दश्श्रूयते । तत्र वायोस्सिरादिव्यापार विना स वायुश्शब्दबोधको भवति । तद्व- देवात्रापि स्यादिति चेत् न । तस्यापि शरीरमस्ति चर्मपुटमावृत्य आकाशाभ्यन्तरस्सन् भेरीशरीरामिति व्यपदिश्यते । तत्र सिग- गतपवनब्यापारं विना शब्दोत्पत्तिः कथं स्यात् । तद्वदेव वर्णात्म- कपदं श्रूयते । तत्र भेरीशब्दो जात इति कथमनुभूयत इति तादृशार्थध्वन्यात्मकशब्दमात्रमेव श्रूयते । स वर्णात्मकः चैतन्या- धिष्ठितसिरादिव्यापारं विना तस्य असंभावितत्वात् । ध्वन्यात्मक- शब्दत्वात् अस्यास्सामग्रया न तत्र तात्पर्यम् । ननु वर्णानां चैतन्याधिष्ठितश्रुतिरवत्वात् ताल्वोष्ठपुटव्या- पारस्य समानत्वात् वर्णात्मकशब्दः कथं स स्यादिति चेत् मनुष्याणामिव पश्वादीनां अविरळकण्ठाभावत्वेन वर्णात्मकशब्दो ·चतुर्थप्रश्न: 185 न श्रूयते नार्थबोधोऽप्यस्ति, हतार्थमियं प्रवृत्तिरस्यास्तोति । अविरळकण्ठत्वमेवात्र प्रयोजकम् । तस्मात्तणादि कमाहागे भवति। ननु अविरळकण्ठत्वमेव वर्णाताकशब्दनिष्पत्तौ प्रयोज- कम्, तर्हि आविरळकण्ठत्वं खेचराणामप्यस्ति तत्र वर्णात्मक- शब्दानष्पत्तिः कथं न स्यात्? मनुष्याणामिव अविरळकण्ठ- त्वस्य खेचरणामपि समानधर्मत्वात् । वर्णात्मकशब्दः कथं नो- पलभ्यते तेषां? यत्किचिच्छब्दाः श्रूयन्ते । मनुष्याणां तद्विष- यकज्ञानाभावेऽपि तत्तजातीयानां तदुचारितशब्दविषयकज्ञान- मस्ति । अन्यथा तेषां प्रवृत्तिरेव न स्यात् । तदन्यथानुपपत्त्या शब्दविषयकज्ञानं कल्प्यते । अविरळकण्ठवजातिमजन्तूच्चारित- शब्दा वर्णात्मकाः, तत्तजातिविषयकजन्तूच्चारितशब्दज्ञानप्रवृ- तेरुपलभ्यमानत्वात् मदुश्चारितशब्दविषयकज्ञानानुसरितप्रवृत्ति- विषयवत् । तस्मादविरळकण्ठवजातिविशिष्टजन्तूनां तत्तजाति- विधिविहितविषयकज्ञानानुभवानुसरितप्रवृत्तवृष्टत्वात् इत्याशयं मनसि निधायाह-इडेति । इडापिङ्गलाभ्यां प्रवहति ॥४८॥ इडापिङ्गलापवनवजातिविशिष्टजन्तूच्चारितशब्दाः वर्णात्म. काः, चन्द्रसूर्यकलाग्रस्ततत्तत्पद्माधिष्ठितवर्णानां निमीलनोन्मी- लनसंस्कारजातशब्दात्मकत्वात् । पश्चादीनां न तथा, एकदा उभयस्वरात्मकत्वात् । अत एव तृणादिद्रव्यमपाचितमन्नमत्ति पशुः, उभयानिलानलात्मकत्वात् । खेचराणामपि तथैव । जलच- राणामपि अपाचितान्नादनं इडापिङ्गलागतानिलाभ्यां पाचकपित्तं प्रवहात । मनुष्यान्यजातीनां युगभेदेन चन्द्रसूर्यकलाभ्यां तत्त- द्वात्मकाधिष्ठितानि संप्राप्य खेचरपश्वायुच्चारितशब्दा वर्णा- AYURVEDA, 24 ·186 आयुर्वेदसूत्र - त्मकाः, पुराणादौ तथा प्रतिपादितत्वात् । अन्ययुगादौ प्राणा दिपञ्चवायूनः अस्थिगतत्वात् तत्काले शब्दा वर्णात्मका भव- न्ति । सर्वशरीराणां सात्मकत्वादेव तथा वक्तुं शक्यते । जीव- च्छरीरं सात्मकं प्राणादिमत्त्वात् इत्यनुमानेन प्रमाणेन यानि यानि शरीराणि सात्मकानि तानि सर्वाणि प्राणात्मकान्येव । कलियुगकालग्रस्तशरीरादिगतप्राणादिवायवः रसासृग्धातुगताः । तदन्ययुगकालग्रस्तशरीराधिष्ठितप्राणादिवायवः अस्थिगता भव- म्ति । एतयुगकालग्रस्तानि शरीराणि अधर्मात्मकानीत्यत्र अधर्म- त्वमुपाधिः। ननु शरीरत्वावच्छेदेन सर्वशरीराणां प्राणादिमत्त्वादेव शरीरत्वावच्छे दकस्य स्थावराणामपि सत्त्वात् तेषामपि शब्दो- चारणत्वप्रसंग इत्यस्वरसादाह-पडिति । षटूमलानामादिभूतं मूलाधारकम् ॥ १९ ॥ षट्कमलाधिष्ठितशरीरत्वं येषामस्ति तेषां शब्दोच्चारणेऽपि सामर्थ्यमस्ति । तथा न स्थावराणां पादपद्मावच्छेदकं भवति । जगमशरीराणां शिरःकमलस्थामृतसारवत्पोषकत्वस्य तेषामव- च्छेदकत्वात् । तत्सहस्त्रारपद्माधिष्ठितशीर्षवत्त्वात् शिरःकमल- स्थामृतवत्त्वं शरीरपोषकम् । तत्स्थावरशरीराः पादपा इति । तस्मात्तेषां मूलाधारपद्मं षट्कमलात्मकं न भवति । सर्वेषां श- रोरत्वावच्छेदकत्वस्य साधारणत्वेऽपि येषां शरीराणां मूलाधा- रप- षट्कमलात्मकं तेषां शरीराणां शब्दोच्चारणत्वस्य योग्य- त्वादित्यर्थः। ननु स्थावराणामपि मूलाधारपद्मं दशदळात्मकं तिक्तोष- गरसात्मकं तदेव । तदेव शिरःकमलस्थं सन्मांसदोधात्वात्मकम् । तत्र मनुष्याणां सहस्रारपद्मं तत्तच्छिरसि प्रतिभाति । स्थावरा- 1 नैतत् B. कोशे दृश्यते. - ·चतुर्थप्रश्न: 187 - णामपि अग्रशाखं तदेव । शिरश्शिखामूलात्मकत्वात् शाखाग्रा- णि प्रवर्तन्ते । षट्कमलानामादिभूतमूलाधारकत्वलक्षणस्य स्थाव- राणामपि सत्त्वादित्यस्वरसादाह-तिक्तति । तिक्तोषणरसप्रदानजन्यमदोमज्जाधारकदशद- लपद्मं सहस्रसिरादागतामृतं तत्र सिञ्चति ॥५०॥ शाखाङ्कुरादयः तिक्तोषणरसप्राधान्येन जायन्ते । अङ्कुरप्रा- दुर्भावसमये तिक्तरसो वा ऊषणरसो वा यावदुचितसारः प्रतिभाति, तत्तदङ्कुरस्य मेदोमजाधारकत्वात् अङ्कुरादिकमेव दशदळपद्म, मूलाधारकं च तदेव भवति, उभयोरपि कदाचि- दूबीजावापकत्वस्य दृश्यत्वादित्यर्थः । ननु मनुष्याणामिव कुण्डलिनीशक्तरेभावात् इडापिङ्गलानु. सरितत्वात् श्वासोच्छ्वासाभावेन तद्वशादेव अमृतावसेचनं शा- खिशरीरस्य अयोग्यमित्यस्वरसादाह-इडोति । इडापिङ्गलागतामृतं सिञ्चति ॥ ५१ ॥ तत्पत्रचलनमेव शाखिनां श्वासोच्छ्वासौ भवतः । शा- खाग्रं दशदळपद्मात्मकं सुरूपत्वात् । सुलावण्यात्मकत्वात् । चक्षुरिन्द्रियविषयसुखज्ञानानुभवरूपविषयकत्वात् । तच्छाखाग्रव- र्तिदशदळपद्मं चक्षुरिन्द्रियविषयकं सुखानुभवविषयस्वरूपत्वात् । शाखिनां तत्पद्ममेव पोषकं भवतीत्यर्थः । ननु शाखाग्राणि सुरूपाणि सुलावण्यानि सुकुमाराणि, चक्षुः- प्रतीतिविषयसुखानुभवविषयहेतुभूतत्वात् इति यदुक्तं तञ्चिन्त्यं, । नैतत् B. कोशे दृश्यते. 2 नैतत् A. & B कोशयोदृश्यते.

·188 आयुर्वेदसूत्रे सर्वपदार्थानां चाक्षुषप्रतीतिविषयत्वादेव सर्वपदार्थानामपि सुखा- नुभवविषयत्वस्य वक्तुमशक्यत्वादित्यस्वरसादाह-सर्वार्थाना- मिति। सर्वार्थानां हेतुभूतानां सर्वसुखसाधकम् ॥५२॥ सर्वार्थानामिति- "समिधो यजति । वसन्तमेवर्तनामवरुन्धे । तनूनपातं यजति ।' इत्यनुवाकस्य स्वर्गसाधकयागानुष्ठानहेतुभूतत्वात् धर्मविषयप्रतिपादकत्वमित्युक्तम् । फलितार्थस्य आदिरूपेण फल- विषयकार्थप्रतिपादकत्वात् पदार्थरूपपुरुषार्थप्रापकद्रव्यत्वात् “पु. रुषार्थोऽयमिति फलितपुष्पफलानां हेतुभूतत्वात् कामनाविष- यकत्वादेव तृतीयपुरुषार्थस्य हेतुभूतत्वात् सर्वशास्त्राभिज्ञस्य धर्मशस्य हस्तकौशल्यादिज्ञानवतः सर्वदा परोपकारशीलस्य पण्डितस्य विप्रवर्णभेषजस्य आयुर्वेदार्थज्ञानद्वारा चिकित्सकस्य मोक्षप्राप्तिहेतुभूतत्वात् चिकित्सितं मोक्षहेतुर्भवति। तस्य श्रुति- रेव प्रमाणप्रतिपादिका। तथा हि- "अश्वत्थे वो निषदनं पणे वो वसतिष्कृता । गोमाज इत्किलासथ यत्सनवथ पूरुषम् ॥ यदिमा वाजयन्नहमोषधीहस्त आदधे । आत्मा यक्ष्मस्य नश्यति पुरा जीवगृभो यथा ॥ यत्रौषधीस्समग्मत राजानस्समितामिव । विप्रस्स उच्यते भिषग्रक्षोहामीवचातनः" ॥ ऋग्वेद. १०,९७, सू. इति श्रुतेर्विद्यमानत्वात् चिकित्सितस्य विप्रस्यैव मोक्ष- प्राप्तिहेतुभूतार्थत्वात् तच्छाखाग्राणां चतुर्विधपुरुषार्थप्रापकत्वस्य वक्तुं शक्यत्वादित्यर्थः। - ·चतुर्थप्रश्नः 189 यज्ञस्य शिरोऽच्छिद्यत । ते देवावश्विनाब्रुवन् भिषजी- वै स्थ इमं यज्ञस्य शिर प्रतिधत्तम्" इत्यनुवाकस्य तात्प- ये शस्त्रधारणं ब्राह्मणानामयोग्यं, इयं शस्त्रचिकित्सा यावद्बा- ह्मणानामयोग्यति, चिकित्साभेदे निषेधितम् । तस्मात् शस्त्र- चिकित्सा न कार्या । शूद्वैरेव कारयितव्या। तत्रापि तत्तच्छा- स्त्रप्रतिपादितसिरादिभेदं विज्ञाय शूद्रैरेव कारयितव्या इत्यस्य य उपदेष्टा स एव कर्ता । अस्यापि सैव श्रुतिः प्रतिपादिका- "तयोस्त्रेधा भैषज्यं विन्यदधुरग्नौ तृतीयं अप्सु तृतीयं ब्राह्मणे तृतीयम् । तस्मादुदपात्रमुपनिधाय ब्राह्मणं दक्षिणतो निषाद्य भेषजं कुर्यात् ' इति विधेः विद्यमानत्वात् । एवमागमशास्त्रे प्रतिपादितम्- 'दीर्घ तीव्रामयानां भिषगिव कौशलं नो धातुमायातु शौरिः ।"आपद्गुस्तानां त्रातुं चिकित्सा कार्येत्यर्थः । अत एव सर्वसुखसाधकमित्युक्तम् । ननु यदुद्दिश्य प्रवृत्तिः ईश्वरप्रीत्यर्थमुपकारिका भवति सा सर्वफलप्रदायिकेति वक्तुं शक्यते। अत्र तु चिकित्सा- कार्यप्रतिपादकोपकारकद्रव्यत्वादेव एतेषां शाखिनां चतुर्विध- पुरुषार्थफलप्रदानप्रतिपादकत्वं कथं स्यादित्यस्वरसादाह-प्र- कृतीति । प्रकृतिपुरुषयोरैक्यं भवति ॥ ५३ ॥ सर्वदा प्रकृतिपुरुषौ फलोपकारको। सर्वेषां प्राणदौ भवतः । तथा च श्रुतिः-'अन्नं ब्रह्मोत व्यजानात् । অদ্মায় खल्विमानि भूतानि जायन्ते। अनेन जातानि जीवन्ति । अन्न प्रयन्त्याभिसंविशन्तीति । तद्विज्ञाय।" इति श्रुतिरेवात्र प्रमाणम् ।

·190 आयुर्वेदसूत्रे तस्माद्यदुद्दिश्य प्रवृत्तिः ईश्वरप्रीत्यर्थ पुरुषार्थोपकारिका जग- द्रक्षणार्थ तावुभौ स्थावरशरीराण्यभूताम् । जङ्गमशरीराभिवृद्धिं कुरुतः । तावुभौ अभिवर्धते । स्थावरमूल सारमूलत्वक्सारकन्द- सारसारत्वक्सारक्षीरसारपुष्पसारफळसारनिय ससारक्षरिसार- काः अस्थिसारमजासारकाः। काण्डसारकाः । सर्वे ते पञ्चद- शसाराः स्थावरशरीराः। ततद्वयाधीनां तत्तत्सारभेदा निवर्तका भवेयुरित्यर्थः। ननु सर्वशरीराणि पाश्चभौतिकानि । शब्दस्पर्शरूपरसग- न्धानां आकारादिगुणत्वात् तद्गुणव्या यतिरेकेण: तेषामवस्थानस्य वक्तुमशक्यत्वात् तद्गुणिनमन्तरेण तद्गुणाभावस्य सत्त्वात् एत- त्साराणां व्याधिनिवर्तकत्वं कथं भवदित्यस्वरसादाह-पार्थिवेति । पार्थिवावयवाधिक्योपलब्धिर्यत्र तत्सारकं पा- र्थिवगुणम् ॥ ५४॥ आम्लरसस्सुगन्धश्चोभयमपि पृथिवीगुणो भवति । गन्ध- वत्वं पृथिव्या अवच्छेदकत्वम् । आम्लरसवत्वं गन्धवत्त्वं च युगपदेवोपलभ्यते । तत्तदङ्गमेव तत्तद्वयाधिनिवर्तकं भवति । तथा हि-पुष्पेषु अधिकगन्धोपलब्धिः । तत्पुष्पसारद्रव्यमिति विज्ञेयम् । ननु अर्कवृक्षस्य क्षीरसारद्रव्यत्वात् तावन्मात्रमेव प्रयोजनं न भवति । तत्पत्रस्यापवनानवर्तकत्वम । तन्मूलत्वचोऽ- पि पवनदोषप्रकोपानिवर्तकत्वम् । तत्पुष्पाणि क्रिमिरोगनिवर्त- कानि । इत्यस्य वृक्षस्य सारत्रयमुपलभ्यते । तत्र मूलसार- पत्रसारयोस्सारवत्त्वेनोपलभ्यमानत्वात् तत्सारौ अनुभवैकवेद्यौ भवतः । तत्क्षीरं यावदङ्गेनोपलभ्यते तत्प्रयोजनकार्यस्य क्षीर- 1नेत A&B कोशयोरस्ति.

·चतुर्थप्रश्न: 191 द्रव्यत्वादेव तत्पत्रसारो मूलसार इति व्यपदेशमात्रम् । तत्प्रा- धान्येन वक्तुमशक्यत्वात् इत्यस्वरसादाह - एकेति । एकदोषनिवर्तकं यावत्तदेकसारकम् ॥ ५५ ॥ तत्तङ्गेषु भिन्नगन्धाभावत्वात् भिन्नरसाभावत्वाच्च अय- मर्कवृक्षः पवनप्रकोपनिवर्तकः तिक्तरसवद्रव्यत्वात् । इत्यनुमा- नप्रमाणं वक्तव्यम् । तद्वदेव व्याप्तिर्वक्तव्या। तथा हि-यावत्ति- क्तरसवव्यं तत्पवनप्रकोपनिवर्तकम्, पित्तनिर्वतकस्वादुरसवद्र- व्यस्य पवनप्रकोपनिवर्तकद्रव्यत्वात् । एवमाकारा व्याप्तिः । तयोाप्तौ गृहीतायां सत्यां विषमव्याप्तिरेव स्यादिति नाश- ङ्कनीयम् । यावत्पित्तनिवर्तकस्य पवनप्रकोपनिवर्तकत्वेन याव- पित्तनिवर्तकद्रव्यं तावत्पवनप्रकोपनिवर्तकम् । पित्तनिवर्तकस्वा- दुरसवव्यस्य पवनप्रकोपनिवर्तकद्रव्यत्वात् । एवमाकारण व्याप्तिः गृहीतुं शक्यते । न तु तिक्तरसवद्दव्यमानं पित्तनिव- तकम् । तद्यथा-विषतरुफलसारं पित्तप्रकोपकारकं सत् पवन. प्रकोपनिवर्तकद्रव्यं तिक्तरसवद्दव्यत्वात् इत्येवमाकारेण व्याप्ति- ग्रहस्य वक्तुं सुकरत्वात् । न तत्र भोगयोग्यादनद्रव्यत्वमु- पाधिः। भोगयोग्यादनयोग्यातिक्तरल लवद्दव्यं पित्तप्रकोपनिवर्तकं, न तिक्तरसमात्रम् । विषतरुफलसारवव्यं तिक्तरसवव्यमपि भोगयोग्यादनद्रव्यं न भवतीति तत्र नाव्याप्तिः । भोगयोग्याद- नद्रव्यं यन्न भवति तत्पित्तप्रकोपनिवर्तकमपि न भवति, यथा घटः । तिक्तरसवद्रव्यं पवनप्रकोपनिवर्तकं न भवति । एक- रसवद्रव्यत्वं यत्र भासते तत्र अनेकसारसत्वेऽपि एतत्सारमेक- दोषप्रकोपानवर्तकं भवति । इति नाशङ्कनीय, भोगयोग्यातिरिक्त- रसवद्दव्यातिरिक्ततिक्तरसबद्दश्यत्वात् । तस्मात् यस्मिन्द्रव्ये एक- - ·192 आयुर्वेदसूत्रे गन्धवत्वं एकरसवत्वं च भासते तत्र अनेकसारसत्वेऽपि तत्स- मेकदोषप्रकोपनिवर्तकं भवति । तत्तदङ्गेषु प्रतिभातस्यैकसा- रत्वात् तत्सार एव सर्वाङ्गव्यापक इति तदेकसारवहव्यमिति ज्ञातव्यमित्यर्थः । ननु अब्द्रव्याधिकद्रव्योपलब्धिर्यत्र तत्रैव मधुररसप्रति- स्वाद्यावयवप्रदेशेषु स्वादुरसः प्रतीयते । तत्राद्रव्यावयवाधिक्य मपि प्रतीयते । एकसारस्य अवयवविशेषस्थानसत्वाभावादि- त्याशयं मनसि निधायाह-अन्द्रव्यति । अन्द्रव्यावयवाधिक्यजन्यस्वादुरसोपलब्धिर्य- द्यत्तत्तत्सारकम् ॥ ५६ ॥ अब्द्रव्यावयवाधिक्यं यत्र यत्र प्रतीयते तत्रैव स्वारसाधि- कोपलाब्धिरिति स्वादुरसवत्त्वं जलद्रव्यावच्छेदकमित्युक्तं, तश्चि- न्त्यम् । पञ्चभूतात्मकं शरीरमिति तन्मध्ये अन्द्रव्याधिक्यश. रीरभूरुहकुमार्यादि । तत्र जलाधिक्यद्रव्यमुपलभ्यते । तस्या- वच्छेदकत्वं तिक्तरसवत्त्वम् । तस्मात्तत्पवनप्रकोपकारि भवति । तिक्तरसवद्विषतरुफलसारं पवनप्रकोपनिवर्तकम् । यत्र जल- वद्दव्याधिक्यं तत्पवनप्रकोपनिवर्तकं स्वादुरसम् । तस्याव- च्छेदकं तिक्तरसम्, जलवहव्यस्यावच्छेदकत्वाभावात् । जलद्र- व्यावच्छेदकस्वादुरसः पवनप्रकोपकारको भवति । जलवहव्या- धिकरूपेक्षुकाण्डस्वादुरसोऽपि पवनप्रकोपनिवर्तको भवति । इति तात्पर्य गुणामावात, किं तु पित्तप्रकोपनिवर्तकः । तस्माजल- द्रव्यनिष्ठस्वादुरसः पवनप्रकोपनिवर्तको भवति इत्याशयवान् समाधत्ते-य इति ।

·चतुर्थप्रश्नः 193 ये ये शरीरास्समद्रव्यात्मकाः तत्र तत्र किं- चिदुचितस्वादुरसः ॥ ५७ ॥ पवनप्रकोपनिवर्तको भवतीति तात्पर्यम् । जलद्रव्यस्य अति- शीतलगुणवत्त्वेन पवननिवर्तकद्रव्यत्वं न भवति । तर्हि स्वाद्व- म्ललवणरसाः पवननिवर्तका इति प्रतिपादितशास्त्रस्य का गति- रिति नाशङ्कनीयम् । घृतनिष्ठस्वादुरसः पवनप्रकोपनिवर्तकः । क्षीराणि च तथा । तैलगुणश्च । एरण्डतैलगुणश्च । जलद्रव्या- वयवाधिक्याभावजन्यशरीरजातस्वादुरसः पवनप्रकोपनिवर्तको भवतीति न तात्पर्यम् । इक्षुकाण्डनिष्ठस्वादुरसस्य अधिकजला- वयवावृतशरीरत्वेन अतिशीतलद्रव्यत्वेन तनिष्ठस्वादुरसस्य म- धुरत्वात् तत्पवनप्रकोपनिवर्तकं न भवतीति तादृशस्वादुरसः पिचप्रकोपनिवर्तक इति तात्पर्यम् ॥ ननु यत्राद्रव्यावयवाधिक्यं तच्छरीरनिष्ठस्वादुरसस्य अति- माधुर्यात् तत्राधिकस्वादुरसबद्दव्यस्य जलत्वस्य अवच्छेदक- त्वात् तद्वच्छीतस्पर्शवत्त्वमपि तस्यावच्छेदकं भवति । यत्र शी- तस्पर्शवत्त्वं तत्र जलत्वं, शत व्याहीतुं शक्यत्वात् । तच्छी- तस्पर्शविशिष्टजलीनष्ठ स्वादुरसः कथं पवनप्रकोपनिवर्तको भ. वेत् ? अनुभवविरोधात् । तथाहि -शीतस्पर्शविशिष्टस्वादुरस- बद्रव्यं पवनप्रकोपकारकम् । तन्निष्ठपवनप्रकोपनिवृत्त्यर्थे अनल- संयोगजन्यकार्यसंस्कारीवीशष्टजलं पवनप्रकोपनिवर्तकमिति त- जलानलसंपर्कवशात् पवनजनकशीतलगुणं विहाय तस्य अनलसंयोगवशात् तज्जलं पवननिवर्तकं कथं भवेत् ? तस्मा- धत्रयत्राद्रव्यावयवाधिक्यं तत्रतत्र तथा अतिशीतलस्पर्शवत्व- AYURVEDA 25 ·- 194 आयुर्वेदसूत्रे मापि संभवति । तस्मात्तनिष्ठस्वादुरसस्य पवनप्रकोपनिवर्तकत्वं कथं भवेदित्यस्वरसादाह-तदिति । तत्पवननिवर्तकं सुभेषजम् ॥ ५८ ॥ जङ्गमशरीरजन्यस्वादुरस एव तच्छब्दार्थः । तजन्यस्वादु- रसः पवनप्रकोपनिवर्तकः । सर्वशरीराणि पाञ्चभौतिकानि । यत्र पार्थिवद्रव्याधिक्यगन्धोपलब्धिय॑ते तत्रैव तजंन्यस्वादुरस- स्य पवनप्रकोपनिवर्तकत्वात् । जलमात्रनिष्ठस्वादुरसस्य न ब्रूम:, जलस्य जडरूपद्रव्यत्वात् तस्य शरीराभावात् । ननु उषःपान- विधौ शुद्धजलसेवनं सकलदोषनिवर्तकमिति शास्त्रे प्रतिपादि- तम्, अन्यथा तत्प्रतिपादकशास्त्रविरोधः स्यात्। सर्व जगत् ज- लेन विना जीवितुं न भवति समर्थम् । तस्य स्वभावेन "जीव नम्" इति नैघण्टुकैः नाम प्रतिपादितम् ः तस्माजलनिष्ठस्वादु. रसः पवनप्रकोपनिवर्तको भवतीति यदुक्तं तन्न रोचत इति चेत न, स्थावराणां च जीवनोपकारकत्वस्य जलद्रव्यस्योचि. तत्वात् जलद्रव्यं जीवनं भवेत् । जङ्गमानां तु न तथा । तेषा- मपि अनलसंयोगजन्यसंस्कारात् जातजलनिष्ठस्वादुरसस्य पव. नप्रकोपनिवर्तकत्वमित्युक्तत्वात् । तत्र उष:पानविधावपि हंसो- दककर्मकरणविशिष्टजलं उषापानविधौ प्रशस्तमित्युक्तत्वात् । इतरत्रापि अनलसंयोगजसंस्कारविशिष्टस्य जलस्य पवननिवर्त कत्वे अनलसंयोगत्वमुपाधिः । यत्रयत्र अनलसंयोगसंस्कार- विशिष्टजलत्वं भासते, तत्रतत्र पवननिवर्तकत्वमपि संभवति । शुद्धशीतलगुणविशिष्टजलस्य पवनप्रकोपकारकत्वनियमात् । शै- त्यगुणविशिष्टजलनिष्ठस्वादुरसः न पवनप्रकोपनिवर्तकः । तत्र श्रुतिवचनं प्रमाण-"अग्निहिमस्य भेषजम्" इति। तनिवर्तक- विधौ अनलसंयोग एवोपाधिरित्यर्थः ·चतुर्थप्रश्नः 196 - ननु लवणरसः अद्रव्यजन्यः अम्विकारद्रव्यत्वात्, लव- णसमुद्रस्यैव सागरत्वात् । लवणं तजन्यं तत्पाकजन्यं सुम- नोहरं सुगन्धविशिष्टाम्लरसवहव्यं पवनप्रकोपनिवर्तक, अपक्कं तु न तथा । सुगन्धविशिष्टगुणाभावद्रव्यत्वात् लवणरसस्य शोषक- द्रव्यस्य कथं पवननिवर्तकत्वं कफनिवर्तकद्रव्यत्वात् कटुरसवत्, लवणरसस्य कटुरसान्तःपातित्वात् । तत्कालविशिष्टलवणरसः पवनविकारो न भवति कटुरसस्य अनलद्रव्यगुणवत्त्वात् । स्वा- द्वम्ललवणविशिष्टद्रव्याणि पवनप्रकोपनिवर्तकानि अब्द्रव्यानिष्ठ- गुणवव्यत्वात् जम्बीरफलवत् । लवणरसः पवनप्रकोपनिवर्तकः अब्द्रव्यगुणवत्त्वात् । न सर्वजलं स्वादुरसवत्त्वादेव, स्वादु- रसवदव्येभ्यः लवणद्रव्योत्पत्तेरभावात् । लवणसमुद्रस्य पार्थ- वशरीरस्य सप्तधात्वात्मकत्वात् मच्छरीरवत् ।। ननु केचित्तरवोऽनेकसारवन्तो भवन्ति । एकजातीयतरुषु अनेकभूतावयवाधिक्यस्य वक्तव्यत्वात् । तद्यथा-शिग्रुजाती- यतरुषु बोजसारवत्त्वं पत्रसारवत्त्वं पुष्पसारवत्त्वं मूलत्वक्सार- वत्त्वं मूलसारवत्त्वं, एतादृशसारवन्तः एते शिग्रुतरवः । यदू व्याधि- क्यापेक्षया एकस्य अनेकसारवत्वं भासत इत्याह-अनलेति । अनलद्रव्यावयवाधिक्यजाताधिकरूपोपलम्भ- कयावद्रसवद्व्यं तत्सारकम् ॥ ५९ ॥ अनलभूतावयवाधिक्यद्रव्यत्वात् तद्वत्त्वं यत्र प्रतीयते तद्वस्तु अनलाधिक्यद्रव्यामिति । यत्रयत्राधिकरूपोपलम्भकयावद्योगद्रव्य यावद्रूपवत्त्वेन नयनानन्दहेतुकं भवति तादृशचाक्षुषद्रव्यं तत्त्सार- कम् । केचिन्मनुष्याणामयोग्यत्वेऽपि तद्योग्यादनवत्त्वात् जाता ·196 आयुर्वेदसूत्रे ये बहबस्सन्ति तेषामप्युपकाराय भवन्ति, अनलभूतावयवाधिक्य- द्रव्याधिक्यवन्त इति तत्रानेकसारवत्त्वस्य वक्तुं शक्यत्वात् तत्सर्वसारं पवनप्रकोपनिवर्तकं भवति । अनलद्रव्यभूतार्थस्य सर्वेभ्यो भूतेभ्यः आधिक्यात् तादृशसारतरवः सर्वभूतानामुप- काराय भवन्तीत्यर्थः ॥ ननु यावद्भूरुहः तत्तदामयनिवर्तकाः भूरुहद्रव्यत्वात् स- म्प्रतिपन्नवत् देशसारौड्रल ? द्रव्यभेदेन तत्तजन्तूनां तत्तदोषावना- शकाः। कोचत्तरवः जगजीवनोपकारकाः । तस्य एकदा सर्व- पदार्थज्ञानेन भवितव्यम् । तत्सर्वपदार्थशानाभावेन निणेतुम- शक्यत्वादित्यत आह-गगनति । गगनद्रव्याधिकशब्दगुणोपलम्भकत्वं प्रमाणम्॥ अत्र गगनद्रव्याधिकशब्दत्वं नाम देशदेहकालद्रव्यकर्मणां यथायथै द्रव्ययोगकरणस्य शास्त्रज्ञानाभावेऽपि आप्तोदीरितश- ब्दस्सर्वत्रापि प्रमाणम् । यस्मिन्देशे यत्र यत्र यत्प्रवर्तकं तच्छा- स्त्रमिति विज्ञाय यद्वयाधिनिवर्तकं यद्दव्यं तदेव तद्भेषजमिति तत्र गगनादिकशब्दजातकार्यज्ञानं प्रमाणमिति । यद्यपि यस्य कस्यचित्पदार्थस्य कस्यचिदामयस्य प्रतीकारत्वं बहुवादि- सम्मताप्तोदीरितशब्द एव यत्र भासते तत्र गगनादिगुणोपल- ब्धिरेव प्रमाणमित्यर्थः । एवं पञ्चभूतोद्भवसारवद्रव्यं तत्तद्देशा- वच्छेदकभेदवशात् तत्तदेहावच्छेदकभेदरशात् तत्तत्कालावच्छे- दकभेदवात् इदं सर्वमालोच्य तत्सर्वमवलोक्य तत्सारद्रव्यं विज्ञाय भेषजं कार्यमिति । आयुर्वेदप्रतिपादितार्थतत्त्वज्ञानमेव निर्णीतमिति फलितार्थः॥

·चतुर्थप्रश्नः 197 ननु स्थावरस्थस्वादुरसः पवनप्रकोपनिवर्तकोपयोग्यभेष- जद्गव्यं न भवति, सप्तधात्वात्मकशरीरजन्यत्वाभावात् इक्षुका- ण्डशरीरवत् । यस्सप्तधातुमयशरीरजन्य स्वादुरसो न भवति स पवनप्रकोपनिवर्तकोपयोग्यभेषजद्रव्यं न भवति, सप्तधात्वात्मक- शरीरजन्यत्वाभावात् इक्षुकाण्डशरीरवत् । यस्साप्तधातुमयशरीर- जन्यस्वादुरसो न भवति स पवनप्रकोपनिवर्तकस्वादुरसोऽपि न भवति, यथा तालफलजन्यस्वादुरसः । इक्षुकाण्डस्थितस्वादु- रसः पवनप्रकोपकारकः कालपाकजन्यस्वादुरसवत्त्वादव अन- लपाकजन्यत्वाभावात्, यन्नैवं तन्नैवं यथा घट इति । एवं आम्लरसः पवनप्राकेपनिवर्तको न भवति । सप्तधातुमयशरीर- जन्यस्वादुरसद्व्यत्वाभावात् । एवं लवणरसवदव्यं पवनप्र- कोपनिवर्तकं न भवति, सप्तधात्वात्मकशरीरजन्यत्वाभावात् कालपाकजन्यस्वादुरसवहव्यत्वाञ्च स पवनप्रकोपकारको भ- वतीत्यर्थः । लवणरसवद्भूरुहद्रव्यं नानिलनिवर्तकं ऊषरभूजन्य- भूरुहद्रव्यत्वात् संप्रतिपन्नवत् । इत्यनुमानप्रमाणेनापि यावत्सप्तधा- त्वात्मकानि शरीराणि तदीयस्वादुरसवदन्यं पवननिवर्तकं भव- तीत्यस्वरसादाह--तितति । तिक्तोषणकषायरसाः रसासृांसमेदोबलप्रदाः' सर्वे च भूरुहः रसादिचतुर्धात्वात्मकाः तिकोषणकषाय- रसगुणप्रधानबलाधिकद्रव्यत्वात् । शुक्लमजास्थिधात्वभावद्रव्य- स्वेन तत्पोषकस्वाद्वम्ललवणरसगुणप्रधानद्रव्यत्वादित्यर्थः । ननु स्वाद्वम्ललवणरसाः स्थावरस्थाः । तनिष्ठस्वादुरसानां का गतिः? रसप्रधानत्वेन द्रव्यगुणान् वक्तुं योग्यत्वादित्यर्थः। 1 ‘तिक्तोषणरसौ मांसभेदोबलप्रदौ' इति A. B. कोशयोः. ।

·198 आयुर्वेदसूत्रे । ननु स्थावरजङ्गमशरीराः प्रकृतिपुरुषात्मकाः । अत एव सप्तधात्वावृतं शरीरमिति शरीरावच्छेदकं सप्तधात्वावृतत्वाम- ति। तद्वदेव षड्रसात्मकं शरीरमिति वक्तुं सुकरत्वात् स्थावर- शरीराश्चतुर्धात्वात्मका इत्यस्य विनिगमकाभावात् शरीरत्वाव- च्छेदकावच्छिन्नस्य सर्वत्रापि समानत्वात् इत्याशयं मनसि निधायाह-रेचकेति । 'रेचकपूरकधारकेभ्यो विकसति ॥६२॥ रेचकपूरकपवनधारणात् तत्तद्वर्णाधिष्ठितपद्मानां निमीलनो- मलिनेन तत्तद्वर्णबोधो जायते । तस्मादिदं शरीरं सप्तधात्वावृतं वर्णोच्चारणहेतुभूतद्रव्यत्वात्। ते तु न तथा । तावदद्योग्यत्वात् चतुर्धात्वात्मकेन अर्धशरीररवत्त्वाञ्च तत्कारकपुष्पपत्रलतादयःनि- मीलनोन्मीलनं च कुर्वन्ति बहिः पवनसंपर्कवशात् । रेचकधार- कात्वमात्रं व्यपदिशन्ति । तस्माञ्चलनात्मकं कर्म कुर्वते । ननु जङ्गमशरीरं शरीरान्तरजनकं स्थावरोत्पादकहेतुभूतद्र- व्यत्वात् । एवं वृक्षः वृक्षान्तरजनकः स्थावरोत्पादकहेतुभूतात्मक- त्वस्य च उभयोरपि समानत्वात् । अत एव स्थावरशरीराणामपि सप्तधात्वात्मकत्वं कथं निषिध्यत इत्यस्वरसादाह-लिङ्गोत । लिङ्ग-योनिसंयोगाच्च प्रजया पशुभिः प्रजननं प्रजायते ॥६३॥ लिङ्गस्य प्रजाजननहेतुभूतत्वाइ स्थावराणां च प्रजाजनन- काले वृक्षान्तरसंयोगकार्यस्य अदृष्टत्वात्, स्थावरशरोरत्वात् जङ्गमशरिवत् स्थावराणां वक्तुमयोग्यत्वात् । अत एवोक्तं रसा- दिचतुर्धात्वावृतं शरीरमिति । एतत्सूत्रात्प्राक् “सर्वकालद्रव्यगुणदौ कफपि तविकारनाशको" इत्यधिक: पाठ: A. B. कोशयोदृश्यते. 1 ·चतुर्थप्रश्नः 199 ननु “इदं स्त्रीवचनं, इदं पुरुषवचनं" इति तयोर्भेदप्र- तीतिः । ताल्वोष्ठपुटव्यापाराघटनात् जातपवनः स्मेरास्यदोष- गतिजातशब्दः स्त्रीणां योनिविवरं प्रविश्य स्त्रीजातिज्ञापकवचनं च । जङ्घामेट्रप्रदेशपद्मगतसरन्ध्रभागस्य अल्पद्वारत्वात् पुरुष- लिङ्गस्थितपद्मविवरमभ्युपेत्य वर्णात्मकशब्दः ताल्वोष्ठपुटव्यापा- राघटनाजातपवनभेदस्य सर्वेषामपि समानत्वात् तत्सामग्रीवि- शिष्टस्त्रीजनोञ्चारितशब्दानां अजाधिक्यस्वरात्मकत्वात् शब्दा उ- पलभ्यन्ते । तद्वदेव पुरुषजन्यताल्वोष्टपुटव्यापारादिकस्य समा- नत्वेऽपि स्त्रीजनोच्चारितशब्दः पुरुषजनोच्चारितशब्दाद्भिन्न इति कथमुपलभ्यते? शब्दज्ञानसामग्रयाः समानत्वादित्याशयं मनसि निधायाह-पृष्ठति । पृष्ठजनाशिनोपस्थदेशभेदात्स्वरादयः प्रभवन्ति जङ्घाशिश्नपद्मप्रदेशं सम्प्राप्य शब्दः प्रभवति । इत्येतत्तु वि- विच्य ज्ञाप्यते जङ्घाशिश्नप्रदेशगातेसरन्ध्रभागमभ्युपेत्य बहिनि- स्सरन् सन् हलादिवर्णाधिक्यबोधकतया वर्णात्मकशब्दश्श्रूयते । अयं पुरुषशब्द इति ज्ञातुं शक्यते । एवं स्त्रीजनानां ताल्वो- ष्ठपुटव्यापारसामग्रयां स्मेरास्यदोषगतिजातशब्दः कर्णप्रदेशविवर- भागमभ्युपेत्य पृष्ठोपस्थपद्मगतसिर रन्ध्रभागमुपेत्य तस्या योनि- विवराधारात् बहिर्निर्गतस्सन् अच्स्वरादिवर्णाधिकतया शब्द- श्श्रूयते । स शब्दस्स्त्रीजनोच्चारितशब्द इति भेदः प्रतीयते। तत्त- जातिविशिष्टशरीरा बहवस्सन्ति । तत्तच्छरीरावच्छेदकभेदात् वर्णभेदः । तत्तत्पृष्ठयोनिपद्मप्रदेशगतसरन्ध्रदेशा एव तत्तद्वर्ण- भेदज्ञापका इति वक्तव्यम् । एवं पुरुषजनानामपि भेदो ज्ञातव्यः ।

·200 आयुर्वेदसूने ननु श्वासोच्छासानिलात्मककुण्डल्याधारभूतकटिप्रदेश- गतपनं सर्वप्राणाधारकं शिरस्स्थितामृतप्रवाहालवालोपजीव्यरूप- त्वात् अमृतप्रवाहालवालपरिपूर्णकार्यहेतुभूतत्वात् । तस्माद्योग- धारणवशात् धातुपोषणं भवेदित्यस्वरसादाह-कटीति । कटिप्रदेशगतं कायाधारकम् ।। ६५॥ कटिप्रदेशगतं पद्मं चतुस्सिरावृतं ओवर्णोत्पादकभूतपाणि- पादाश्वां चलनात्मककार्यहेतुभूतत्वेन गतागतोपायकार्यकारक- याथात्म्यकत्वात् तदेव शरीरधारकं भवतीत्यर्थः । न तु प्राणा- धारहेतुकपवनमात्राधारकत्वात् सर्ववर्णाधारकपद्मवत् । ननु आयुर्वेदार्थज्ञानं चतुर्विधपुरुषार्थसाधकयोगधारण- कार्यहेतुकं ईश्वरसाक्षात्कारानुभवस्य हेतुभूतत्वात् । ईश्वरस्सु- प्रीतो भूत्वा तस्य मनोवाञ्छादिकं फलमेव ददाति । तस्माद्योग- साधनं विहाय तत्तद्विरसद्रव्यादनेन तद्धेतुभूतामयान्सम्पाद्य त- निवर्तककार्यकारणेन किमधिकफलं लभ्यत इत्याह-नाभेरिति । नाभेरधस्स्थितं कुण्डल्यादिभूतं पञ्चसहस्रसिरा- वृतं शतदळपद्मं प्रजायते ॥ ६६ ।। नाभेरधास्थित जठरानलपमं तयोर्मध्यगतं भवति । तत्पञ्च- सहस्रासिरावृतम् । सर्ववर्णाधारकपद्मानामादिभूतम् । सप्तधात्वा- धारात्मकम् । पञ्चभूतात्मकं च । तच्छतळपद्मं अविरुद्धरस- द्रव्यादनेन अविकारं भूत्वा तत्तत्सारद्रव्यैः शिरःकमलस्थामृतं मुहुर्मुहुः प्रजनयत् वर्तते । विकाराभाववत्पवनगत्या तच्छतद- ळपद्मसन्तर्पणेन सप्तधातवः पुष्णन्ति । रसायनादनेन वा, रोगधारणाद्वा, पथ्यान्नादनन वा, शरीरमविकारं कुर्वत् बहुकाल- जीवनं लभ्यत इत्यर्थः । अतश्शरीरसंरक्षणमेव सर्वपुरुषार्थसाध- - ·चतुर्थप्रश्नः 201 कम् । नीरोगशरीरं सर्वानन्दहेतुकम् । आनन्दज्ञानहेतुकम् । शब्द- स्पर्शरूपरसगन्धाः आत्मविषयज्ञापकाः इन्द्रियाधारभूतत्वात् । य- नैवं तन्नैवं यथा घट इति । इदं नीरोगशरीरं योगधारणसाधनम् , तत्त्वज्ञानमनोविषयकात्माधिष्ठितशरोरत्वात् चैतन्याधिष्ठितशरो- रवत् । सर्वपदार्थतत्त्वज्ञानं मोक्षहेतुकं, हेयार्थोपायव्यतिरिक्तो- पादेयज्ञानहेतुकत्वात् । इदं नीरोगशरीरं सर्वपदार्थशानानुभव- पूर्वकं रोगनिवर्तकद्रव्यादनसाध्यज्ञानपूर्वकत्वात् । आयुर्वेदचतुः- प्रश्नप्रतिपादितार्थः एतदनुमानचतुष्टयाधीनः उक्तशास्त्रप्रतिपादि- तार्थज्ञानपूर्वकत्वात् ॥ इत्यायुर्वेदस्य चतुर्थप्रश्नस्य भाष्यं योगानन्दनाथ- कृतं सुप्रसिद्धं महाजनसम्मतं लोकोपकारक प्रतिसूत्रव्याख्यानपूर्वकं आयुर्वेदभाष्यं सम्पूर्णम्. AYURVEDA 26 ·आयुर्वेदे पञ्चमप्रश्नः गुहान्तरनिवासिनी गुरुकृपाकटाक्षोदयैः सहायमनुचिन्तयन्सरसिजेषु षट्सु क्रमात् । सहासमभिनतयन्सततमष्टवाग्वादिनी महात्रिपुरसुन्दरीमिह मुहुर्मुहुर्भावये ॥ ननु नाभेरधस्स्थितशतदळपद्मं प्राणाधारकं सर्वेन्द्रिया- धारभूतं च । तत्पश्चसहस्रसिरावृतपनं शिरःकमलस्थामृतमा- हत्य पवनेन पूरितत्वात् आयुरभिवृद्धिकारकमित्युक्तम् । अत स्त्रयो दोषा आवकृताश्चेत् तत्पद्ममेव सकलश्रेयसां हेतुभूतमिति वक्तुं शक्यते । शुद्धरसवद्दव्यादनं दोषाणां सम्यग्गतिकारक भवति । विरसद्रव्यादनं विकारकारकं भवति, तत्तत्प्रदेशस्थि- तदोषादिविज्ञानं विना तद्ज्ञानविषयकज्ञानग्राहकत्वस्यासम्म- वात् । शुद्धरसबद्दव्यगुणाः शुद्धधातुवर्धकाः । विरुद्धद्रव्यगुणा विकारकारकाः । अतएव दोषस्थानं तत्स्वरूपं च व्याचष्टे- नाभरित। नाभेरधस्तादूर्ध्वं हृदि स्थितवातपित्तकफदो- पास्समस्ता असमस्ता असमग्रा अन्योन्यं ते आमयोत्पादकाः॥ १ ॥ नाभेरधस्स्थितः पवनः । तदूर्ध्वप्रदेशः नाभेरूस्थानम् । त- पित्तदोषस्याकरो भवति । तदुपरि हृदयप्रदेशः कफदोषस्य स्थान भवति । एतत्सर्व सर्वपदार्थगुणागुणज्ञानं च दोषस्वरूपज्ञानहे- ·पञ्चमप्रश्न: 208 तुभूतम् । अतो दोषादेः ज्ञानमावश्यकामति । दोषादिविज्ञानं विना तत्तदामयानां निर्णतुमशक्यत्वात् । तथाहि-स कीदृशो वायुः ? कुण्डलिनोस्थितश्वासोच्छवासरूपमुपपन्नस्सन् द्विविधप्र- कारको भवति । स एव वायुः प्राणापानव्यानोदानसमानभेद: उपाधिभेदात्पञ्चविध उपहूयते । स एव वायुस्सर्वसिराभ्यन्तर- गतस्सन् तत्तत्पद्माधिष्ठितसर्ववर्णानाहृत्य ताल्वोष्ठपुटव्यापाराघट्ट- नात् जातपवनस्य उपाधिभेदवशात् तत्तत्पवनगतिशक्तया सर्व- वर्णान् तत्तत्पद्ममवगम्य तत्तत्पमास्थितवर्णसमूहात्मकशब्दं श्रोत्र- प्रदेशं गमयन् तत्तच्छब्दार्थविषयकशानजन्यज्ञानं करोति । यत्र यत्र विरसद्रव्यादनादजीर्णे जाते सति अनिलात्मकश्वासोच्छवा- सगतिः सिरारन्ध्रमार्गमुपगतस्य पवनस्य विकारगतिं करोति । यत्र विकारगतिज्ञानं तत्र तदतिवेदनाविषयकम् । तत्तत्सिरागत- पवनः तत्तत्पद्मपर्यन्तं विरुद्धगत्या वर्णग्राहकश्चेत् तद्वर्ण श्रोत्रवि. वरमुपेतं परमाा यदा भवति तदा विवर्णशब्दात्मकपदं श्रूयते: यावद्वर्णग्राहकपवनमभ्युपेत्य दोषमार्गमुपगम्य पवनश्चरति, तदा समस्तदोषा असमर्था भवन्ति । स एव वायुः विरसादनादजीर्णे जाते सति अल्पमल्पं चरति । सोऽसमग्रगतिरिति । तेषां पव- नानामन्येषां संकरगतिर्यत्र दृश्यते स एव रोगो भवतीत्यर्थः । ननु दोषत्रयनिरूपणे धातुपोषकप्रतिपादकशास्त्रं न प्रतीयते। ते दुष्टास्सन्तः धातुदूषका भवन्ति । ते तु अदुष्टाश्चेत् यथापूर्व- मनातक्रम्य स्थित्युपकारका भवन्ति । अतो दोषनिवारणेन किं फलं लभ्यत इत्यस्वरसादाह-यत्रोत ।। यत्रस्था ये रसास्तत्तदुद्भूतजातास्ते धातुपोषकाः।। यत्र यावद्भूताधिक्यजातयावद्दव्यादनं तत्तद्भूताधीनतत्तन्नि- वर्तकधातुपोषकम् । यावदुद्भूतभूरुहरसाः यावदुद्भूतभूतजातधा- -- ·204 आयुर्वेदसूत्रे तुशाषकपोषकाः यावदुद्भूतभूरुहविरसादनजातरोगानवर्तकतत्स- जातीयरसवदव्यत्वात् । यावदुद्भतभूरुहजातरसात् तदितरशरीर- भूताधीनधातुशोषकरुनिवर्तकं भेषजं, इत्यनुमानरचना कार्यहे- तुकव्याप्तिग्रहवशात् तनिवर्तकनिवर्त्ययोः व्याप्तिग्रहे सति सर्व- त्राप्युत्तरत्रापि तथा वक्तुं शक्यत्वादित्यर्थः । ननु दोषप्रकोपनिवृत्तिद्वारा रसादीनां धातुपोषकत्वं वक- व्यम् । यावद्भतनिष्ठरसाः यावद्भतावयवजन्यरोगनिवर्तका इति पूर्वसूत्रे प्रतिपादितम् । तञ्चिन्त्यम्। केचिद्रसाः धातुपोषकाः, केचि- द्रसाः धातुदूषका इति वक्तुं शक्यते । विरुद्धरसादजीणे जाते सति तत्तद्विधिचोदितरोगा आविर्भवन्ति । ते तु दोषानुगतास्स- न्तः धातुगताश्चेत् तेषु ताद्विकारा आविर्भवन्ति । यदा अवि रुद्धरसादनेन दोषा अदुष्टास्सन्तः धातूनामविकारं कुर्वन्ति, शुद्धदोषाश्च थातून प्राणांश्च संरक्षान्त । ते तु दुष्टाश्चेत् धातु- प्राणेन्द्रियघातका भवन्ति । रसादीनं दोषप्रकोपकारकत्वं दो- षप्रकोपानवर्तकत्वं च वक्तुमुचितम्, इत्याशयं मनसि निधाय षड्रसानां च तत्तद्गुणान् वर्णयति-द्वीति । द्विरसार्थरसहीनार्थहीनरसवाननिलनिवारकः ॥ द्विरसार्थ इति स्वाद्वम्ललवणविशिष्टद्रव्यं पवनप्रकोपनि- वर्तकम् । स्वादुरसवहव्यं पवननिवर्तकं न भवति, इक्षुरस- कदळीफलनारिकेलतालफलेषु च व्यभिचारात् । स्वादुरसव- त्वं आम्लरसवत्त्वं च यस्मिन्द्रब्ये यदा प्रतीयते तत्र तद्र- सवद्विशिष्टद्रव्यं पवननिवर्तकं भवतीत्यर्थः । केवललवणरसव- व्यं पवनानवतकं न भवति, ऊपरभूमिजन्यलवणरसस्य पव- ·पश्चमप्रश्न: 205 ननिवर्तकत्वासम्भवात् । सामुद्रजं तु न तथा । स्वादुरसत्वं जलद्रव्यस्यावच्छेदकम् । तथा सति सामुद्रजलवणं तु ज- लस्य स्वभावनिष्ठस्वादुरसस्य तत्रैवान्तर्भावात् लवणरसविशि- ष्टभूद्रव्येण जलनिष्ठस्वादुरसस्याभिपूरितत्वात् । तर्हि तथा स. ति अस्ति चेदुपलभ्येत । अनुपलभ्यमानत्वात् तन्नास्तीति न वक्तव्यम् । लवणविशिष्टयोग्यद्रव्यं व्यञ्जनादिद्रव्ये चितया प्र- तीयते । स्वादुमचिरेतत्स्वादुतया प्रतीतेति व्यवहाँ शक्यत एवे- त्यर्थः । काश्चिद्भवः लवणरसविशिष्टा भवन्ति । काश्चिद्भवः स्वादुर- साविशिष्टा भवन्ति, तत्तद्भमिजलकूपादौ तथा दृष्टत्वात् । यत्र- यत्र लवणरसोपलब्धिः तत्रतत्र तादृशभूामेजन्यत्वं तत्रोपाधिः । स्वादुजलविशिष्टकूपजन्यजलगुणस्वादुरसस्य प्रतीतत्वात् तत्र लवणरसजनकभूमित्वाभावविशिष्टभूजन्यलवणत्वस्य तत्र विद्य- मानत्वात् । तत्र स्वादुरसप्रतीतेः वक्तं शक्यत्वात् । सैन्धवदेश- जन्यलवणरसविशिष्टद्रव्यस्य शुद्धभूजन्यत्वात् आम्लरसवत्त्वं भूमेरवच्छेदकम् । तत्रतत्र द्रव्यजन्यत्वादेव पवननिवर्तकत्वं वक्तं शक्यत एवेत्यर्थः । तत्र द्विरसार्थभूतद्वयद्रव्यगुणावशिष्टत्वात् तत्र द्विरसार्थप्रवृत्तिः पवननिवर्तिकेत्यर्थः । रसहीनार्थ इति रसहीनद्रव्यं पारदादिद्रव्यम् । तत्र औ- षधादरसानां सर्वदा सर्वकालेऽप्रतीतत्वात् । तत्र पवननिवर्त- कत्व सर्वजनसिद्धं सर्वशास्त्रमतसिद्धम् पारद इत्युपलक्षणम् । रसोऽवरलोहादिसाधारणमहारस इति पारदशब्देन सर्व सं. गृह्यते । अस्मिन्पारदद्रव्ये रसादय आविर्भूता भवन्ति । ही. नरसवत्त्वं त्वन्यद्रव्यस्य विरेककारित्वं सुप्रसिद्धम् । गुणस्य पवनानवर्तकत्वस्य सुप्रसिद्धत्वादिति बहवः ॥

·206 आयुर्वेदसूत्रे सूत्रस्थानवचनस्यापीदमेव तात्पर्यम् । तथाहि अव्यभि- चरितत्वं व्याप्तेरवच्छेदकम् । यत्र स्वादुरसवत्त्वं तत्र पवन- निवर्तकत्वं इत्येवमाकारेण व्याप्तिग्रहानन्तरं अनुमितौ प्रवृत्तिः । इक्षुकाण्डस्थितस्वादुरसः पवनप्रकोपनिवर्तकः, जलभूम्यात्मका- वयवग्रस्तत्वात् उर्वारुकफलरसवत् । एतदनुमानेनापि एकस्वादु- रसस्य पवननिवर्तकत्वं वक्तुं शक्यत एवेत्यर्थः । ननु आम्लरसवव्ये कालपाकवशात् माधुर्ये जाते सति स आम्लरस एव भवति । विरलद्रव्यादनं विकारकारकम् । तद्वदेव द्विरसवव्यमिति वक्तुं शक्यते । स पवननिवर्तकरस: कथं स्यादित्यस्वरसादाह-मधुरेति । मधुरातिमधुरं क्रमाद्वातपित्तघ्नौ कर्फ कुरुतः ॥ मधुरत्वं नाम मधुररसवव्यातिरिक्तस्वादुरसवव्यं प- वननिवर्तकम् तत्कालवशात् मधुरीभूतं भवति । तत्स्वादुरसव- द्रव्यं पित्तप्रकोपनिवर्तकं, तद्विरसवव्यं न भवति । एकरसजाति- विशिष्टद्रव्यत्वात् एकरसद्रव्यमेवेति । आम्लरसवदव्यत्वजाति- विशिष्टद्रव्यं कालपाकजोपाधिक मधुररसवहव्यं भवतीति प्रतीयते तदा तद्विरुद्धरसवद्दव्यं न भवति, तद्योग्यकालातीत- द्रव्यभावद्रव्यत्वात् । तत्र विरसवहव्यातीतकालत्वमुपाधिरिति- मधुररसवद्दव्यं तस्मादेवातिमधुररसवहव्यं पित्तप्रकोपनिवर्तकं भवतीत्यर्थः । आम्लरसबद्दव्यजातिावशिष्टैकरसवद्दव्यस्य पवन- निवर्तकत्वमात्रे चरितार्थत्वात् पवनव्यतिरिक्तदोषनिवर्तकद्रव्या- भावद्रव्यत्वात् इत्यत आह-आम्लति । आम्लात्याम्लौ च तथा ॥ ५॥ आम्लरसजातिविशिष्टद्रव्यस्य पाककालवशात् अत्याम्ल- रसे जाते सति तस्य अन्यदोषनिवर्तकत्वं वक्तुं न शक्यते । । यदा ·पञ्चमप्रश्न: 207 एकरसजातीयद्रव्यत्वात् । तस्मात्पवनानवर्तकत्वमेव सुप्रसिद्धमि- ति तात्पर्यम् । लवणरसवहव्यस्यापि तथात्वादित्यत आह- लवणेति । लवणं पवनं हन्ति । कफपित्तकरणम् ॥६॥ तिक्तोषणकषायरसप्रतिरेवाभावात् क्षारवद्दव्यत्वाञ्च पित्त प्रकोपकारकं भवतीत्यर्थः । ननु लवणरसस्य पवनप्रकोपकारकत्वं वक्तुमुचितम् । कफ- प्रकोपकारकमिति वक्तुं नोपयुज्यते । क्षारद्रव्यत्वाञ्च पवन- निवर्तकं भवेदित्यस्वरसादाह-हीनेति । हीनाधिकलवणरसः कफपवनं हन्ति पित्रं कुरुते ॥ ७॥ खादुरसगुणवद्र्व्यजन्यरसः लवणरसः हीनलवणरसो भ- वति । ततोऽधिकलवणरसः सिन्धुदेशोद्भवलवणरसः अम्लरसा- धिक्यद्रव्यजन्यत्वात् । बडबानलसंयोगवजलजन्यलवणरसद्रव्य- त्वात्कफनिवर्तकत्वं ब्रमः । नभ आदित्यभूतशरीरजन्यतिक्तरसस्य कफदोषप्रकोपनिवर्त- कत्वं वक्तुं नभोऽनिलद्रव्यजन्यत्वादेव तिक्तरसस्य पवन- प्रकोपकारकत्वं कफपित्तरोगनिवर्तकत्वं च व्याचष्टे--तिक इति । तिक्तः कफपित्तं हन्ति मारुतं कुरुते ॥८॥ तिक्त इति नभोऽनिलभूजन्यतिकरसः आकाशस्य निरव- यवद्रव्यत्वात्, वायोश्च निरवयवद्रव्यत्वात् उभाभ्यां जातशरीरं तिक्तरसवद्भवति । तिक्तरसद्रव्यादनं कफप्रकोपनिवृत्ति करोति । यत्प्रतिपादितं तत्सर्व सम्यगेव प्रतिपादितम् ।

·208 आयुर्वेदसूत्रे पित्तं हन्तीत्यस्य अनिलभूताधिक्यगगनभूतसंयोगजन्यत्वा- त् रसग्रहणोकलासन्धुक्षणपवनभूतगगनभूतसंयोगाजातातेक्तरसः उभयोरपि सर्वागमव्याप्यद्रव्यत्वात् पित्तप्रकोपनिवर्तकत्वं वक्तुं शक्यत एवेत्यर्थः। ननु तस्य तिक्तरसस्य पवनप्रकोपकारकत्वं न संभवति स्वजन्यत्वात् | स्वजनकशरीरच्युतनिम्बकुष्ठभूनिम्बशङ्गिशा- कर्काटककुटजपटोलकुमारिभूतलततलपोटुकर्कन्धूदेवगुग्गुलाद्याः तिक्तरसपदार्थाः पवनप्रकोपकार्यनिवर्तकद्रव्यत्वात् भोगयोग्यद्रव्य- त्वाच्च जठराग्निप्रज्वलनकार्याणां हेतुभूतद्व्यत्वाञ्च । सर्वे ते पवनप्रकोपनिवर्तका इति विशातत्वात्कथं “ मारुतं कुरुते" इत्यु- तमिति नाशङ्कनीयम् । तिक्तरसविरसवद्दव्यादनं पवनप्रकोपं कुरुत इति तात्पर्यात् । विरसद्रव्यादनं नाम विरुद्धरसद्रव्यादनम्। तदेव विषवव्यादनं भवतीत्यर्थः । अनलानिलभूतावयवाधिक्यजातकटुरसः कफप्रकोपनिवर्तक इत्याह-कदिति । कटु कर्फ हन्ति । वातपित्तहेतुकम् ॥ ९॥ कटुरसस्य कफनिवर्तकत्वं सुप्रसिद्धमेव । पित्तप्रकोपकार- कत्वमपि सुप्रसिद्धमेव । कटुकाः शुद्धरसाः कफरोगनिवृत्तिका- रकाः पित्तप्रकोपं च कुर्वते । इत्येतद्वयं सुप्रसिद्धम् । अनलानिल- भूतजन्यकटुरसद्व्यत्वेन कफप्रकोपं निवर्तयति, पित्तप्रकोपं च कुरुते । पवनप्रकोपनिवृत्तिं च कुरुते । शुण्ठी रास्ना कर्णग्रन्थिः चव्यं मूलकं तमालपत्रं अर्धक लशुनं हिगु एतानि कटुरसद्रव्याणि भवन्ति । पवनप्रकोप- 1 एतत्सूत्रात्प्राक् 'हीनाधिकतिक्तरसः पित्तपवनं हन्ति । कर्फ कुरुते । इति A. B. कोशयोरधिकः पाठः, 1 ।

·पञ्चमप्रश्न: 209 । कारकाणीति सूत्रसिद्धमपि एतद्विरसादनं पवनप्रकोपं करोती- ति तात्पर्यम् । अत एव सूत्रान्तरं व्याचष्टे-कटुकति । कटुकातिकटुकः कफानिलं हन्ति। पित्तं कुरुते॥१० शुद्धकटुरसः पित्तप्रकोपं कुरुत इत्यर्थः । कषायः कफपित्तं हन्ति। मारुतं कुरुते । हीना- धिककषायः कफमारुतं हन्ति । पित्तं कुरुते ॥३॥ कषायः कफपित्तं हन्ति । मारुतं कुरुते' इत्यस्य सूत्र स्य तद्वदेव व्याख्यानं योजनीयम् । ननु षड्रसद्रव्याणां मध्ये एकरसद्रव्यस्य तत्तद्रोगनिवृत्ति- कार्य तत्तत्कर्म तत्तत्फलं च प्रतिपादितम् । इदानी बहुरसद्र- व्याणां योगकार्यस्य तत्तद्रोगनिवृत्तिरेव फलं यत्र दृश्यते तत्र अनेकरसवव्याणां समूहकार्यकारकत्वं भवतीति मत्वा एक- रोगनिवृर्त्यर्थमनेकरसद्व्याणामनेकत्वंयंत्रापलभ्यते, तत्र बहुर- सबद्दव्याणां एकरोगनिवर्तकत्वस्यायोग्यत्वात्, तत्तद्वयाधीनां निवर्तकत्वमनेकद्रव्याणामिति तत्तद्वयाधिनिवर्तकत्वावच्छेदकत्व- स्य वक्तुमायोग्यत्वात्, एकै द्रव्यस्य एकरोगनिवृर्तकगुणत्वा- वच्छेदकस्य भिन्नत्वात् “बहुकल्पं बहुगुणम्' इति न्यायशा- स्त्रमवलम्ब्य बहुद्रव्ययोगकार्यकारकत्वमुक्तं चेत् अतिप्रसङ्गः स्यात्। एकद्रव्य मेकरोगनि वर्तकमित्यर्थस्य बहुशोदृष्टत्वात् । मल- निरोधनहेतुजन्यरोगे एकस्यैव रेचकद्रव्यस्य तन्निवर्तकसामथ- यस्य बहुद्रव्येषु बहुशो दृष्टत्वात् । तत्रापि बहुद्रव्यकल्पनागौ- रवात् एकद्रव्यस्यैव एकरोगनिवर्तकसामर्थ्यस्य बहुशो दृष्टत्वात् इत्यस्वरसादाह-दोष इति । AYURVEDA, 27 ·216 आयुर्वेदसूने दोषे त्रिदोषहेत्वन्यहेतुकविकारविरुद्धयावद्रसै- कभावात्मकैकरसादिः निवर्तकः ॥१२॥ त्रिदोषहेत्वन्यहतुकत्यत्र त्रिदोषाणां विकाराभावप्राग्भावपरि- पालनार्थ अविरुद्धरसवद्रव्यादनस्य फलं अनिष्टपरिहार एव भवति । दोषाणां स्वभावगतिकारकरसवद्रव्यं दोषाहेतुकम् । दोषप्रवणकार्यवद्रसविरसद्व्यादनं विकारकारकम् । तद्विरुद्ध- कार्यहेतुभूतवावद्रसवद्रव्यादनम् तद्यावद्रसवद्रव्यैकभावात्मकब- हुरसवद्रव्यादनयोग्ययोगकरणं एकव्याधिनिवर्तकम् । क्वाथ्यद्रव्ययोग्ययोगजन्यरसवव्यादनं तत्तद्रोगनिवर्तक- म्। बहुद्रव्ययोग्ययोगजन्यचूर्णीकृतद्रव्यरसवद्रव्यादनं तत्तद्रोग- निवर्तकम् ॥ तैलघृतलेह्यरसायनाद्यैः अनेकैकद्रव्यजन्ययोग्ययोगकृति- जन्यसंस्कारयुक्तानेकरसद्रव्यादनं यावद्गसैकभावात्मकं यत्त- देकरसवद्रव्यं भवति । तदनेकद्रव्याणां एकगुणफलं प्रयच्छति । कलियुगे सङ्के शक्तिर्भवतीति, न तु एकस्य द्रव्यस्य रोगनिव- किशक्तिः, कलियुगे आभभूतत्वात् सो शक्तिर्भवतोति प्रति- पादितम् । ब्राह्मणाशीर्वादवत् । एकब्राह्मणवदनोञ्चारितवाक्ये श- केरभिभूतत्वात् तेषां सो शक्तिर्भवतीतिवत् । तत्तद्रसवद्भहाणां एकस्यैव दृढतरशक्तेरभावात् सङ्घ शक्तिर्भविष्यतीति बहुद्रव्य- मेलनं तत्तनिवर्तककार्यफलम् । बहुयोगजन्यसंस्कार एव तत्क- तुफलं प्रयच्छति । अस्मिन्कलियुगे अधर्मबाहुळ्यात् व्याधयो ब- हवस्संभवन्ति । ततश्रीराणामल्पत्वात् तन्निवर्तकानि क्वचित्फ- लं प्रयच्छन्ति । क्वचित्सकलसामग्रयामसत्यामपि तत् तत्फ- लं प्रयच्छति । अत एवोकं- ·पञ्चमप्रश्नः 211 तच्छान्तिरौषधैर्दानैः जपहोमानादिभिः । इति । अस्मिन्युगे बहुसामग्रीभिरवश्यं भाव्यमित्यर्थः ॥ ननु इदं द्रव्यं एतद्रव्यादनजातरोगनिवर्तकमिति , अयं रोगः तान्नेवतककैद्रव्यसाध्यः तन्निवर्तकैकद्रव्यवत्त्वात् इत्यनुमान- विधया प्रामाण्ये स्थिते सति तत्र प्रजायते । सा प्रमा समर्थ- प्रवृत्तिसाधिकोत तयोः कार्यकारणभावं निश्चित्य तत्र प्रव- तते । तत्र व्याधिनिवर्तकद्रव्यसन्देहे सति तन्निवृत्तिकार्यविषये प्रवृत्तेरभावात् , तयोर्व्याप्तिग्रहस्य सुतरामशक्यत्वात् , अयं रोग- निवर्तक इति निश्चयज्ञाने सति तत्र प्रवृत्तिः, निश्चितार्थे संशयाभावात् , तनिश्चयस्य तद्धेतुत्वात् । एकपदार्थस्य तन्नि- वर्तकत्वसन्देहे सति पदार्थान्तरसंग्रहप्रवृत्तौ अतिप्रसंगस्स्यादित्य- स्वरसादाह-रसादति । रसादिद्रव्यसारजास्सकलामयनिवर्तकाः॥१३ रसासृनांसमेदोमजाशुक्लादिधातूनां विकारे जाते सति तद्रव्यं तन्निवर्तकमिति निश्चित्य तत्र विरेचनविधिः कार्य इति शाने जाते सति हरीतकप्रियोगविधिः क्रियते । तादृशहरीतक्यदनेन तदागतमलनिस्सरणं जायते । तत्र तन्निश्चये स्पष्टे त्वरितव्या- प्तिग्रहस्य सुकरत्वात् । तत्र हरीतकीत्युपलक्षणम् । तद्रसगुणवि- शिष्टद्रव्यजातिमात्रमेव विवक्षितम् । विकारग्रस्तदोषाणां याव- द्धातुसंचारित्वं यत्र प्रतीयते तावद्धातुगतरोगनिवृत्त्यथै अनेक- द्रव्याणां योग्ययोगकरणं विधिरित तत्र विधीयते। तन्निवर्तक- यावव्येण. रसवद्रव्यादनं विवक्षितम् । तन्निवर्तकद्रव्यमात्रस्य तन्निवर्तकत्वावच्छेदकत्वमिति तयोव्याप्तिग्रहणानन्तरं समर्थप्रवृ- 1 रसातिरसविरसातिद्रव्यसारजा:-A, ·212 आयुर्वेदसूत्रे तेरपि निश्चितत्वात्। तत्सारजा रसाः सकलामयानवर्तका इति सूत्रार्थस्सम्यकप्रतिपादित इत्यर्थः। ननु यावनिवर्तकानेकयोग्यद्रव्याणि बहूनि सन्ति । तान्येव सन्तु भेषजानि । तत्तस्थितानेकरसवव्यसमूहात्मकयावद्व्यं महारसं, तादृशरसवव्यं महारसबद्दव्यं भवति, अनेकरसवह- व्यसमूहत्वात् बहूदीरितशब्दसमूहवत् इत्यनुमानेन बहूनां श- ब्दानामेकीकरणविधौ यथा महाघोषो जायते तद्वदेव बहुद्रव्य- सजातीयमेलनविधी बहुगुणं विधत्ते । क्वाथचूर्णतैलधृतरसाय- नादौ योग्यद्रव्याणां एकीकरणपाकजविधौ सकलामयनिवृत्तिरे- तझानपूर्विका तत्तद्रोगनिवर्तकरसवद्रव्यज्ञानपूर्विका अनेकर- सवद्विशिष्टद्रव्यसमूहत्वात् । अन्यथा तत्तद्भहाणां प्रत्येकगुण- प्रतिपादकशास्त्रस्य व्यर्थतापत्तेः । तथात्वे बहुद्रव्याणां एकरसव- स्वासंभवात् रसानामेव गुणप्रधानत्वस्य सुप्रसिद्धत्वात् । तदे- कप्रकारत्वेन तदवच्छेदकमेकमेवेति निश्चेतुमशक्यत्वादित्यस्वर- सादाह-अदोषेति। अदोष'धातुपोषकमनेक सारकम् ॥ १४॥ तत्तव्यनिष्ठदोषनिवृत्त्यर्थ तत्तद्विधिचोदितसंस्कारवशात् अ- दोषद्रव्यं बहुसारवडरसगुणवत्संभवति यत्तदेव अदोषद्रव्य- मिति तद्वत्त्वं तत्तद्धातुपोषकयावद्दव्यस्यावच्छेदकं भवति । तहव्यमेकमपि अनेकरसवत्सत् तत्तद्बहुगुणं प्रयच्छतीत्यर्थः । ननु षड्रसवद्रव्याणां धातुपोषकत्वं यदा सम्भवति, तदा तेषां रसानां पवनादिप्रकोपकारकत्वस्य तथा तेषां धातूनामपि पोषकत्वस्य वक्तुमशक्यत्वात्, ते रसास्तदा अप्रकोपकारका भ- 1अदाषक---A. 2 पोषकमेकमनेक-A & B.

·पञ्चमप्रश्नः 213 वेयुः, तेषां धातुपोषकत्वस्य वक्तुं सुकरत्वात् इत्याशयं मनासि निधाय यद्रसेभ्यो व्याधयस्सम्भवन्ति तैरेव ते निवर्तन्त इति तदुभयमपि व्याचष्टे-पक्केति । पक्कामाशयगाः पवनाद्याः स्वादुकधायकटुकै- स्तिक्ताम्ललवणैः कालपाकजयोग्यैः' धारणरेच- कात्मकद्रव्यैर्विविधैः द्विविधामयाः प्रवर्धन्ते॥१५॥ पक्कामाशयगा: पवनाद्या इति पक्वाशयमलाशयगता दोषाः लवणैः स्वादुकषायकटुकैः, केवलं स्वादुरसद्रव्यादनं कफप्रको- पहेतुकं भवति, स्वादुरसजन्य: पवनप्रकोपो जायते, तत्पवन- प्रकोपनिवृत्यर्थ लवणाम्लरसद्रव्यादनं कुर्यात् । केवलं कटुरस- द्रव्यादनं पित्तप्रकोपजनकम् । पित्तप्रकोपनिवृत्त्यथै स्वादुरसद्र- व्यादनं कुर्यात् तिक्तरसद्रव्यादनं च । उभयं पित्तनिवर्तकं भवती- त्यर्थ इत्येवंप्रकारेण आयुर्वेदप्रणेतृपरब्रह्मतात्पर्य वार्णितमित्यर्थः। त- थाहि-अतिकटुरसद्रव्यादनेन पवनप्रकोपहेतुकरूक्षगुणविशिष्टद्र- व्यादनात् पवनप्रकोपो जायते । कटुरसद्रव्यादनात रूक्षप्रकोपतै- जसगुणजन्यग्रहणीकलाप्रकोपस्य दृष्टत्वात् । तेन पवनप्रकोपे सति ग्रहणीकलायाः सन्धुक्षणकारकस्वभाववत्त्वेन पवनः अतिप्र- ज्वलनहेतुभूतो भवति। अथवा अतिमान्धकारको वा भवति । तस्मात्कटुरसद्रव्यादनं पित्तप्रकोपकारकं रूक्षगुणविशिष्टपवनप्र- कोपहेतुभूतकटुरसवद्रव्यत्वात् । तेन ग्रहणीकलाया एव पित्त- द्रव्यत्वात् तया अनिलसमगत्या ग्रहणीकला शुद्धा सती प्रज्वलिता भवति। तद्विषमगत्या तद्विकारो भूत्वा अनलं मन्दं करोति । तेनाजीर्णरोगाश्चाविर्भवन्तीति परब्रह्मण. आशयश्च वर्णित इत्यर्थः॥ 1 कालपाकोग्यैः --A & B 2 द्विविधैः--A & B ·214 आयुर्वेदसूत्रे कालप कद्रव्यजरोगस्तत्सर्वरेचनगुणविशिष्टः । सा कला आ- मनिवर्तकान्तरगुणविशिष्टा । आमकारकद्रव्यं सकलामयहेतुकम् । एतद्गुणविशिष्टद्रव्यादनादामयाः प्रवर्धन्ते । ननु वातपित्तकफदोषैरेव तद्रोगोत्पा कसामग्रयां सत्यां तत्तद्रोगा आविर्भवन्तीत्युक्तम् । तच्चिन्त्य, तथाहि पञ्चभूतात्मकं शरीरामेति शरीरसंरक्षणं शरीरस्यैव सर्व- रोगालयत्वाच्छरीरमेव यावदुद्भतात्मकयावहव्यान्तर्भूतावयवाधि- क्यहितकार्यजातगुणकारकं यावद्भुतावयचाभिवर्धकतत्सजातीयर सद्रव्यादनजन्यत्वादिति तत्तद्भूतनिष्ठरोगाणां तत्तद्भूतावयवाधि- क्यजातकार्यहेतुकत्वम् । भूगुणौ गुरुमन्दौ । स्निग्धहिमावापः । श्लक्ष्ण- सान्द्रतराऽनेः। मृदुस्थिता गुरुमारुतः। सूक्ष्म- विशदा वियतः। विरुद्धविषयकाः प्रतिकारकाः। देशदेहकालद्रव्यकर्मणां यथायोगो यावद्रोगघा- तकः ॥ १६ ॥ श्ववयवाधिक्यगुणोपलम्भकदेहगौरवगुणोपलब्धिः जायते । उभावपि भूगुणौ भवतः । तत् पार्थिवावयवाधि क्योपलम्भकपञ्चभूतात्मकं शरीरमिति तद्दब्यावयचाधिक्योपल- म्भकपार्थिवद्रव्यावच्छेदकगन्धवत्त्वज्ञानानुभवात्मकत्वं तत्पार्थि- वावयवाधिक्यपञ्चभूतात्मकमिति तादृशरसवहव्याधीनं तद्वि- काराविशिष्टद्रव्याधिक्यपञ्चभूतात्मकं शरीरामिति । एवमनलद्रव्यावयवाधिक्योपलम्भकवह्नित्ववद्रव्याच्छेदकतै- जसगुणवत्वं वह्निभूताधिक्यवह्निद्रव्याधिक्यज्ञापकतैजसरूपापल- । गुणश्च ।

·पञ्चमप्रश्न: 215 म्भकज्ञानानुभवात्मकत्वं तत्तैजसावयवाधिक्यपञ्चभूतात्मकमिति तादृशगुणविशिष्टपञ्चभूतात्मकद्रव्याधिक्यादनं वह्निभूतावयववि- कारहेतुकम् । एवं सर्वद्रव्येषु योजनीयम् । तथाहि --पार्थिवद्रव्यावय- वाधिक्यादनं पार्थिवद्रव्यावयवविकारहेतुकम् । जलाधिक्यगुणो- पलम्भकरसाधिक्यद्रव्यादनं जलद्रब्यावयविकारहेतुकम् । वहि- द्रव्यावयवविकारकारकं वह्नयाधिक्यगुणोपलम्भकरसाधिक्यद्र- व्यादनम्। इति यथायोग यावद्रोगघातात्मकषइरसद्रव्याणां नानारोग- निवर्तकत्वं प्रतिपादितम् । तञ्चिन्त्यम्, तथाहि- एतत्प्रयोजनं दोषत्रयप्रकोपकारकत्वं दोषत्रयप्रकोपनिवर्त- कत्वं च । देशदेहकालभेदेन तत्तदोषनिवर्तकमिति प्रतिपादि- तम् । तन्न क्षोदक्षममित्यस्वरसादाह-स्वस्थेति । स्वस्थास्वस्थास्सामजामयास्सदोषगा विदो- षगा: :॥१७॥ यावत्पार्थिवद्रव्यादनेन दोषाः स्वस्था भवेयुः, यावद्विरस- द्रव्यादेनन अजीणे जाते सति अन्योन्यस्थानस्थितत्वात् अस्वस्था भवेयुश्च । निर्दिष्टकार्यव्यतिरिक्तकार्यकारकत्वं तेषामेवावच्छेद- कम् । तत्तद्रव्यादनम् दोषाणां स्वस्थत्वकारकम् । विरुद्धगति- कार्यहेतुभूतद्रव्यादनजन्या ये त एव साभजामयाः । तेषां निवर्तक- द्रव्यादनन नीरोगत्वम् । सदोषेति-तत्र दोषाणां ये विकृतास्ते विकारग्रस्ताः । धातुशोषकशरीरमार्ग गच्छन्तीति ते दोषगाः तद्विकाराभावकार्य- हेतुकरसद्रव्यादनेन विशेषगाः विकाररहिता भवन्तीत्यर्थः । 1 ते दोषगा इति पाठ इति भाति.

·216 आयुर्वेदसूत्रे इयं दोषविकारगतिः, इयं दोषविकाराभावगतिरिति विरु- द्धाविरुद्धरसवव्यादनजन्या इति प्रतिपादिताः, विरुद्धाविरुद्ध- रसवद्रव्यादनमात्रज्ञानहेतुकत्वात् इत्यनुमानरचनेन प्रतिपादिता सती वर्तते। वलवद्वयादिका ये एतत्प्रतिपादितार्थावच्छेदक- त्वानुभवास्त एव शरीरं तथा रक्षन्ति तद्भक्षितान्नं तेनानले- न जीर्यते, एतत्प्रतिपादितार्थस्य संभावितत्वादित्यस्वरसादाह- विहितति। विहितपाक हेतुरसा विपाकान्तस्थितविरुद्धर- सा विषमदोषधातुमागा विषमदोषाः ॥१८॥ विरुद्धाविरुद्धरसद्रव्यादनज्ञानं विहितरसविपाकान्तस्स्थर- सवाव्यादनशानपूर्वकं तद्विकारकार्यहेतुभूतरसवद्रव्यादनशानज- न्यनिवर्तकज्ञानपूर्वकत्वात् । तेऽन्तास्स्थतरसादनविरुद्धरसाः वि- कारकारकाः तद्विकारग्रस्तदोषाविषमदोषाः, धातुमार्ग गच्छन्तीति धातुमार्गगाः । त एव विषमदोषा इत्यर्थः । तद्विरसवद्दव्यादन- जन्यविकारज्ञानज्ञापकं स्वहस्ततलमेव घ्राणेन्द्रियविषयकज्ञानग्रा. हकं तत्प्रत्यहं तत्रैव यावसाभावदर्शनं आरोग्यहेतुकमिति प्रत्यहं विज्ञाय तत्तु भूयोभूयो दर्शनेन स्वहस्ते वा अन्त स्स्थितामयानां हेतुभूतरसा दक्षिणहस्ततले आविर्भवन्तिाआरोग्य- ज्ञानं यावद्विरलादनजन्यामयहतुकरसविरसाभावज्ञानविषयकज्ञानं भावेतुमर्हति । तथाहि-घ्राणेन्द्रियविषयहस्तगतरसज्ञानं विपाका- तस्स्थितामयहेतुरसविरसाविर्भावज्ञानविषयकज्ञानहेतुकरसविर- सादनजन्यामयज्ञानहेतूपलम्भकं तद्रसवद्रव्याधिक्यादनम् ।अनिल- 1 वाताहितरसा; 2 मार्गका-A. & B.

·पश्चमप्रश्न: 211 । द्रव्यावयवविकारहेतुकं अनिलद्रव्यादनगुणोपलम्भकतद्रसाधिक्य- द्रव्यादनम् । आकाशद्रव्यावयवविकारहेतुकमेव । एवं विरुद्धविष- यस्य प्रतियोगित्वेन हेतुत्वात् । ननु तत्तद्रव्यगुणविशिष्टरसानुगुणयावद्रसबद्दव्यं यावद्रोग- घातकमिति वर्तते। तथाहि-गगनभूताधिक्यज्ञापककषायरसानुगुणं सत् श्रोत्रविवरप्रदेशगतशब्दज्ञानप्रतिबन्धकश्रोत्राकाशविवरगत- नाभसकषायरसाधिक्यद्रव्यं तन्निवर्तकं स्यात् । तस्मात्तद्गगन- गुणाधिक्यमिति विज्ञेयम् । तथैव पवनगुणाधिक्यद्रव्यमपि वि- शेयम् । पवनगुणाधिक्यद्रव्यज्ञापकमृदुस्थिरगुरुद्रवद्रव्यज्ञानं विरुद्धविषयकपवनभूतावयवाधिक्यज्ञापकं पाश्चभौतिकविरुद्ध- विषयकद्रव्यमिति । एवमनिलाधिक्यगुणज्ञापकश्लक्ष्णसान्द्रतादे- गुणाधिक्यतैजसगुणाभिवर्धकद्रव्यं अनलभूताधिक्यज्ञापकं पा- ञ्चभैतिकम् । एवं जलभूताधिक्यज्ञापकस्निग्धहैमगुणावशिष्टजल- द्रव्यं विरुद्धविषयकम् । एवं पृथिवीत्वज्ञापके गुरुत्वमन्दत्वे । आम्लरसद्रव्यत्वात् । पार्थिवद्रव्यावयवाधिक्यस्वादुरसज्ञापकं यत् तत्पञ्चभूतात्मकं विरुद्धविषयकम् । एतत्सर्व विज्ञाय चिकित्सा कार्या। ननु चिकित्साशानं विरुद्धविषयकज्ञानपूर्वकम् । विरुद्ध- विषयकत्वं नाम विरुद्धद्रव्यज्ञानविषयकत्वम् । तत्र विरुद्धद्रव्य- ज्ञानस्य प्रतियोगित्वेन हेतुत्वात्। तथा सति शरीरस्य लक्षणं पञ्च- भूतात्मकत्वम् । तल्लक्षणं तद्ज्ञानपूर्वकम् । तत्र श्रुतिः- आकाशाद्वायुः। वायोरग्निः । अग्नेरापः। अद्भयः पृथिवी। पृथिव्या ओषधयः । ओषधीभ्योऽनम् । अन्नात्पाञ्चभौतिकं श- रीरामिति ।" AYURVEDA 28 ·218 आयुर्वेदसूत्रे चिकित्साकाले पण्डितानां द्रव्यज्ञानमावश्यकमिति काल- योगविषयगव्यज्ञानं देशयोगविषयद्रव्यज्ञानं देहयोगविषयकद्रव्य- ज्ञानम् --एतत्सर्वज्ञानं विना पञ्चभूतात्मकरसबद्रव्यज्ञानं किमासी- दित्याह-देहेति। देहदेशकालद्रव्यकर्मणां यथायोगकरणं याव- द्रोगघातकम् ॥ १९॥ देशभेदेन द्रव्यभेदं विज्ञाय चिकित्सा कार्या। कालभेदेन द्रव्यभदं विज्ञाय चिकित्साकरणं विधिः । एतेषां कर्मकरणं यथा- योगकरणं तत्तद्देशीयानां तत्तद्रव्यभेदगुणं विधत्ते । तत्तत्काल- विशिष्टदेहानां तत्तद्रव्यभेदगुणं विधत्ते । एवं देहदेशकालभेदेन रसवव्याणां योगः बहुविधगुणान् प्रयच्छतीत्यर्थः । तत्तद्रव्यक- मणां यथायोगो यावद्रोगघातकः । ननु तत्तद्दव्यभेदगुणं देशकालभेदज्ञानेन तत्तनिवर्तकरस- वद्दव्यर्कर्मणां कृतिः अनेकधातुसञ्चलितजनितदोषस्यापि एक- धातुकत्वात् अयं द्विदोषः त्रिदोषोऽयमिति प्रतीतिः तज्जरसामय- भावादेव तद्ज्ञानं कथं स्यादित्यस्वरसादाह-विरसेति । विरसविषमपचनजातद्विदोकविधधातुमार्ग- गा द्विदोषगाः ॥ २० ॥ विरसविषमपचनं नाम विरुद्धरसवद्व्यसंयोगजयावहव्यं पक्वाशयं प्रविश्य तहव्याजुगुणविकारं कुरुते । तत्पाचकानलो- 1 नैतत् A. B. कोशयोदृश्यते. 2 एतत्सूत्रात्याक्--यावहातुविरुद्ध- रसादिगततद्रसाभावदर्शनकालो दोषपचनकालः । विरुद्धरसजातयावद्धात्वधिरोह- गादेकधातुक: । इति द्वे सूत्रे A & B कोशयोरधिक दृश्येते.

·पञ्चमप्रश्न: 219 ऽपि विकारं भजति । विषमरसपचनमपि करोति । तत्संस्कार- जन्यपवनगतिःविस्वरवर्णकशब्दज्ञापकताल्बोष्ठपुटव्यापारं करोति। तत्पदाधारपद्म मुकुलीकरोति । तदनन्तरमपि पित्तप्रकोपकारक- रसवव्यान्तरापादनेन तत्तत्संस्कारजातगुणान्वयमेव बिभर्ति । यदा तद्यावद्विकारं करोति तदा पित्तविशिष्टपवनगत्यैव ज्ञाप्यते। रसविषमदोषेण संस्कारजातपित्तविकारयुक्तस्सन् तत्तद्धातुमार्ग संप्राप्य सञ्चरन् तत्तद्धातून सन्दूष्य तत्तद्विकारज्ञापनं कुरुते । तदा पित्तप्रकोपदोषोऽयमिति झातुं शक्यत एवेत्यर्थः । एवं कफप्रकोपकारकद्रव्यान्तरादनं संभवति । तदा कफप्रकोपज्ञापक- गुणान्विधत्ते । कफपित्तामयगतो देवदत्तः इति तत्तद्रव्यगुण- विशिष्टपवनस्य तत्तदोषगुणज्ञापकगतिः परेषामपि ज्ञाप्यत इति । अयं कफरोगयुक्तः पवनविकारः द्वन्द्वयुक्तपवनविकारकफज्ञाप- कगतिं करोति । तदा विषमरलादनजातसंस्कारगुणविशेष- पवनदोष एव अनेकधातुमार्गगतिकारकशक्तया भवति । तत्तद्धातु- पोषणं च करोतीत्यर्थः । ननु पित्तप्रकोपरसबद्दव्यादनेन पित्तप्रकोपकारकगुणान् गच्छति । स एव पित्तपवनप्रकोपगत्या ज्ञातव्यः । एवं वफ प्रकोपकारकरसविरसद्रव्यादनेन कफप्रकोपगुणान्विधत्ते । तदा कफप्रकोपद्वन्द्वगतिरिति व्यवड़ियने । एवमयं त्रिदोषरोग इति एवमाकारज्ञानेन व्यवहर्तुं शक्यते । तत्तजनकाङ्गानामदृष्टत्वात् 'अयं त्रिदोषरोगः' इति ज्ञानं चात्र कथं स्यादित्याह--चरमति । चरमरसपचनरोगस्त्रिदोषगः ॥ २१ ॥ 1 एतत्सूत्रात्पूर्व- 'विषमरसानेकपथधातुमार्गगाः द्विदोषणाः । इति A & Bकोशयोराधिक: पाठ:

·220 आयुर्वेदसूत्रे चरमरसपचनधातुर्मजाधातुश्शुक्लधातुरिति तावुभौ चरम- धातू इत्युपलभ्यते। पवनपित्तकफरोगाणामस्थिधातुपर्यन्तं गति- भवति । तदा तद्धातुशोषणमात्रं कुरुते । प्राणघातं न करोति । या- वद्विरुद्धरसादनसामग्रीजातरोगस्य यदा मज्जाधातुप्रवेशो भवति तदा प्राणान्विमुच्य निर्वाणं गच्छति । तदा त्रिदोषगतिरिति विज्ञेया। ननु तत्तद्विरुद्धरसद्रव्यादनेन तत्तदोषाः प्रकुपिता भवन्ति । सर्वे रोगाः दोषप्रकोपजन्याः । तत्तद्रोगनिवृत्त्यर्थ दोषपचनं कार्य- मित्याह-यावदिति । यावदादोषपचनं निवर्तकं ॥ २२ ॥ यावन्तो रेगाः यावद्रसदोषजन्या इति दोषप्रकोपत्वभूयो- भूयोदर्शनहेतुभूतव्याप्तिग्रहजन्यानुमानं तत्र प्रमाणमित्यर्थः । पक्वाशये विरसप्रधानास्ते दोषाः विकारं भजन्ति । धातुमार्गे सञ्चरन्ति च । अनलाद्यामरसास्ते प्रादुर्भवन्तो घ्राणेन्द्रियविषया भवन्तीत्युक्तम् । तद्विरुद्धदोषगमनप्रतिबन्धकार्य तत्पाचनविधि- प्रयतनं लङ्घनकरणेन प्रेक्षणीयम् । स एव फलितार्थ इत्याह- यावदिति । यावहातुप्रसादाधीनो दोषपचनकालः ॥२३॥ विरुद्धरसजातरसामुग्धातुविकारकारकस्यामरसवद्रव्यादन- जन्याजीर्णजन्यकफरोगः । विरुद्धरसजाततदितरपवनपित्तविकार- हेतुकरसविरसद्रव्यादनाभावकार्यावलम्बिलङ्घनकरणमेव भेषजं 1 रसाजीर्णविरसाधिकविरुद्धरसजदोषाधिकैकवशानिर्गतस्वस्थानच्युतो बहि- रुज्ज्वलयन् ज्वरस्सामजातः । विषमरसपचनरसविरसादियावद्धातुप्रसादाधीनो दोष--इति A & B कोशयोः पाठः.

·पञ्चमप्रश्न: 221 भवति । यावद्धात्वधिरोहणपर्यन्तं लङ्घनकरण भेषजं भवति । तदितरदोषाभावकार्यकरणं सुभेषजं भवतीत्यर्थः । स एव यावद्धा- तुगतसामयैकधातुगतामय इति ज्ञेयम् । पक्काशयेन सान्द्रसान्द्रतानलेन दोषविकारपाचनविधि प्रयतनं लङ्घनकरणमेव फलितार्थः। ननु दोषप्रकोपाभावज्ञानं तत्तद्रोगकार्यहेतुभूतविरसादनवि- षयकज्ञानव्यतिरिक्त ज्ञानजन्यज्ञानविषयकं, समर्थप्रवृत्तिजनकज्ञान- विषयकत्वात् इत्यनुमानप्रयोगप्रकारेण रोगनिवृत्तिज्ञाने सति रो- गाभावज्ञानं जातम् । तेन दोषप्रकोपनं विना तदभावज्ञानं कथं लभ्यत इत्याशयं मनसि निधाय विरुद्धतिसूत्रस्य अस्वरसान्तर. माह-विरुद्धति । विरुद्धरसजातयावद्धात्वधिरोहणादेकधातुकः॥२४॥ अस्याथै व्याचष्टे- एकविरुद्धरसवद्रव्यादनजन्याजीर्णजन्यसंस्कारविशेषदोष- धातुगतिः एकविरसद्रव्यादनजन्या सा गतिः विरसद्रव्यादनज- न्याजीर्णजाता सती अनेकधातुसंचारकार्ये दृष्टे सति एकरसवि- रसद्रव्यादनजाताजर्णिवत्त्वं अनेकविरसादनजन्यत्वाभावेन अयं ए- कधातुविकारकरोग इति ज्ञानं कथं प्रवर्तते? तस्माद्विरसादनजा- तरोगः यावद्धात्वारोहणात् अयं एकधातुगतिजातरोगः, अयं द्वि- दोषगतिजातरोगः इति ज्ञातुं निवर्तकाभावहेतुरोगाभावस्य तद्धे- तुत्वज्ञापकत्वात् तदभावाद्यहेतुत्वात् अजीर्णजन्यरोगाभावकार्य तद्धेतुनिवर्तकलङ्घनेनैव भाव्यं, इति अनुमानप्रमाणेन यत्र अजी- र्णाभावः तत्र रोगाभाव इति तयोः व्याप्ती सत्यां दोषपचनं निवर्तकं स्यादिति न वाच्यम् । दोषाः दुष्टास्सन्तः क्षुभिताभ- ·222 आयुर्वेदसूत्रे वन्ति । तद्धातुक्षोभ एव प्राणघातं करोति । तस्माद्दोषाणां अवि- कारगतिज्ञानपर्यन्तं लङ्घनकरणं आवश्यकमिति ध्येयम् । तेन दो- षप्रकोपनिवृत्तिर्भवतीत्यर्थः । ननु विरुद्धरसवव्यादनेनं अजीणे जाते सति तदजीर्णजी- र्णतापर्यन्तं लङ्घनकरणं विधिः दोषप्रकोपनिन्तिपर्यन्तं योग्यत्वात् अजार्णजन्यपवनस्य लङ्घनकरणेनाजीर्णनिवृत्तौ सत्यां पवनप्रको- पनिवृत्तेः दृष्टत्वात् । तत्र तैलादिकं निवर्तकं भवति । पित्तदोष- प्रवर्तकरसद्रव्यादनादजीणे जाते सति तत्प्रकोपो भवति । लङ्घ- नकरणादेः पित्तनिवर्तकत्वात् क्वाथेन चूर्णेन वा तन्निवृत्तिः । एवं पचनविकारकारकद्रव्यादनेन अजीणे जाते सति कफवि- कारो जायते। कषायकरकचूर्णादयस्तत्प्रतिकारका भवन्ति । एवं तत्तद्रोगाणां बहूनि निवर्तकानि । दोषा अजीर्णेन प्र- कुपितास्सन्तः यावत्कालं धातुक्षोभं कुर्वन्ति । तत्रायं लङ्घनकर- णविधिः। अजीर्णजन्यसंस्कारे धातुशोषैककार्य विकारे दृष्टे सति तत्त- ज्ज्वरो जायते। तत्र आमदोषपचनरस्य नियामकत्वात् । तदजीर्णजन्यमन्तस्स्थितं सत् तद्विरससर्वरसान्तरं भजति । त- संस्कारजन्यदोषः दोषान्तरं भजति । स दोषः धातुमार्ग गत्वा धातुक्षोभकार्यकरणं करोतीति यत्तस्य स्वहस्ततले विरसगन्धज्ञा- नभेदं यदादावुपलभते तदेव तत्तदोषाविर्भावकार्यस्थ तत्तत्प्राग- भावज्ञानाभावज्ञानविच्छेदनपर्यन्तं दोषप्रकोपजन्य रोगान्तरकार्य- स्य हेतुभूतत्वात् तादृशज्वरस्य निदानं स्वहस्ततले तत्तद्गन्ध ज्ञानमेव नियामकं लभ्यते । तावत्पर्यन्तं लङ्घनकरणं भेषजं भव- तीत्यर्थः।

·पञ्चमप्रश्नः 223 ननु अस्थिगताजीर्णजन्यरसविरसजन्यभेदविशिष्टजरभेद- ज्ञाने जाते सति तावत्कालपर्यन्तं लवनविधिर्भवतु । अगामि- जन्यदोषागतिजन्य कार्य विषमज्वरकार्यम् । तस्य लिङ्गज्ञाने जाते सति तयोाप्ति भूयोदर्शनेन तत्सहचरज्ञानं संगृह्य भषजं कर्तुं शक्यते । आगामिरोगस्य लिङ्गज्ञानाभावात् कथं लैङ्गिक- ज्ञानावधारणं भवेत् ? इत्यत आह --रसति । रसाजीर्णविरसाधिकविरुद्धरसजदोषाधिकैकव- शाभिभूतस्स्वस्थानच्युतो बहिरुज्जुलयन ज्वर- स्सामजातः ॥ २५ ॥ ननु दोषाणां पचनमिति विग्रहः । अत्र षष्ठीतत्पुरुषः । तत्पाचनमेव निवर्तक कर्मेति प्रतिभाति । दोषाणां शरीरस्थि- तधातुगत्यविकारैकफलस्य संभावितत्वात् लङ्घनेन दोषपचनं अवश्यक कार्यमित्युक्ते सति बन्धः स्यात् । धातुपोषकपुरुषार्थों- पकारककर्मणि तद्दोषपचनार्थ लङ्घनकर्मकरणस्य दोषस्य बल- हीनकार्यकर्मणस्समर्थनैकस्वभावत्वात् । कारणबलाधिक्यकार्ये क- र्तव्ये सति तद्धेतुबलहीनकार्यकर्मकरणस्य तथात्वात् । धातु- पोषकपुरुषार्थोपकारककर्मणि तदोषपचनार्थ लङ्घनकर्मकरणस्य तथात्वात् । तेषामन्त्यपवनदोषहीनपचनकार्य सूच्यते । तस्मात् विरसाजाताजीर्णनिवृत्तिपर्यन्तं लचनकरणं विधिरिति । अन्यथा रसाजीर्णेन रसा विरसा भवन्ति । तद्विरसबाहुल्येन दोषा अपि बलहैन्यवन्तो भवन्ति । हीनकारणेन हीनकार्य भवति । यत्र वि- रुद्धा रसा आविर्भवन्ति तत्र दोषा अपि दुष्टा भवन्ति । तद्दो- 1 एतत्सूत्र A. B. कौशयोः " यावद्धातु" इत्यादिसूत्रात्प्रागेव दृश्यते.

·224 आयुर्वेदसूत्रे षविकाराधिक्यवशात् विरसजन्याजीर्णे वृत्ते सति दोषविकार- गत्या अग्निसन्धुक्षणकरणमपि न क्रियते । जठरानलः स्वस्थान विहाय बहिः प्रज्वलन् स तु सामज्वरमाविर्भावयतीत्यर्थः । ननु लौकिकसामग्रीमात्रं न कारणं सुकर्मकरणविधवि- द्यादयोऽपि संभवन्ति, पूर्वजन्मकृतं पापं व्याधिरूपेण बाधते । अवश्यमनुभोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम् ॥ इति वार्तिकवचनानुसारेण ज्ञातव्यम् । रसविरसवद्रव्यादने जाते सति केषांचियाधयस्लभवन्ति । इति सर्वत्र नियमेन वक्तुमशक्यत्वात् सर्व बलवतः पथ्यं" इति न्यायवचनानु- सारेण बलवद्विषये रसाजीर्णविरमाधिकविरुद्धरसे जाते सत्यपि तत्र रोगो न दृष्टः । लौकिकसामग्रीमात्रमेव कचिन्न कारणम् । आमाद्यात्मककार्याणां संभावितत्वात् प्रारब्धकर्मणां बलित्वात् सर्वत्रापि रसाजीर्णजन्यरोगास्सम्भवान्तीत्येतत्प्रतिपादनं व्यर्थ स्यादिति । तेन यत्र रोगोत्पादकामवृद्धिर्भवति तत्र ताहनोगका- र्यमाविर्भवति । तथाहि-रसाजीर्णविरसधिकविरुद्धरसजकार्यवै- चित्यात् तत्सद्रोगजनककारणवैचित्यू पुनर्वक्तुं शक्यते । याव- दजीर्णजन्यामयस्य लङ्घनमेव निवर्तकं रोगनिवर्तकसामग्रयति- रिक्तसामग्रीनिवर्त्यत्वात् , लङ्घनादिसामग्रीकार्य विना अनिर्व- य॑त्वाच्च । तस्माद्विरसद्रव्यादनसामग्री यादृशी भवति तद्रोग- कार्यवैचित्रयं तादृशं संभवति । तथाहि-सर्व रोगास्संजाता- स्वजनकाधिक्यवशात्तयोदशरूपज्वरास्सन्निपातविकारास्संभव. न्ति । स्वादुरसविरसत्वजातयावत्कार्य शिर:कमलस्थामृतं सर्व- सिरारन्ध्रभागमुपगम्य विरसविषमदोषसंपर्कवशात् यदा विकारो ·पश्चमप्रश्न: 225 । जायते तदा आमरसः स्वादुरसजाततान्द्रिकदोषनामकरोगा- कृतिज्वरं ज्वलयति । रसाजीर्णविरसाधिकाविरुद्धरसाजीर्णजात- त्वात् । तद्धि स्वादुरसः रसाजीर्णरोगः तान्द्रिकदोषः । स तदधीनरसविरसः संग्रहजातरोगत्वात् पवनगतिवशात् आमवि- रससंग्रहसंसर्गाजायते। तत्र अमृतसंपर्कः पोषको भवति । पव- नगत्याधारकाजीर्णजनकसरन्ध्रकाभ्यन्तरधरसरामार्गगतपवनस्य सगन्धिसन्धिदोषप्रयुक्तसामज्वरशापकपादपद्मस्थावर्णोपधगबीज- पाश्चमेट्रपृष्ठप्रदेशगतकवर्गपञ्चकवर्णसमूहपदव्यञ्जकेतरवर्णोच्चारण पदगतिसाजात्याभावज्ञानविषयकं भवितुमर्हति । रसाजीर्णविर- साधिकविरुद्धरसजन्यदोषाधिक्यवत्त्वात् । यन्नैवं तत्रैवमिति । सन्धिगतदोषप्रयुक्तसामज्वरपाद्वीजपार्श्वमेट्रपृष्ठप्रदेशक्रमात् अव- ोपगतकवर्गपञ्चकात्मकपंदज्ञापकचतुस्त्रिंशत्पत्रिंशात्सरासंस्पर्श- वशात् नाभिशूलपादशोभाङ्गवेदनाबलोपद्रवज्ञापककफप्रणवतापा- न्तरदोषप्रयुक्तसामज्वरशापकजानुपद्मस्थायिपवर्णोपधपृष्ठप्रदेशज- ठरनाभिपद्मगतचवर्गपञ्चकवर्णपदाभिव्यञ्जकेतरवर्णसाजात्याभिज्ञा- नविषयकं रसाजीर्णविरसाधिक्यविरुद्धरसजन्यदोषाधिक्यवत्त्वात् अयमान्तरदोषयुक्तसामज्वरः जानुपृष्ठप्रदेशनाभिपनगतजानुपम- गतेवर्णबोधकचवर्गपञ्चकचतुस्त्रिंशत्सिरासंस्पर्शवशात् दाहविदा- हविविधमोहयातनातिशिरस्कम्पकरातिसारहिक्कातिश्वासादिवि- गुणविशिष्टान्तरदोषप्रयुक्तसामज्वरः ज्वलयति। सर्वधातुमार्ग दश- दिनपर्यन्तं धातुषु सञ्चार्य प्राणान्वियोजयति । तस्मादान्तरदोषोऽ- यमिति व्यवहियते। अयमान्तरदोषः जानुपागतेवर्णबोधकपृष्ठपार्श्वगतनाभिप्रदे- शस्थेवर्णोपधचवर्गवर्णपञ्चकात्मकपदार्थावबोधक वर्णसमूहपदक- दम्बकवाक्ये चवर्गोंचितवणेतरेभ्यो भिन्नघोषात्मकवाक्यं श्राक्यति। AYURVEDA, 29 ·226 आयुर्वेदसूत्रे HOM तद्वर्णभेदमवश्यं विज्ञाय तदा तद्विरसार्थजन्यामपित्तसंस्पर्शात् तत्सिरामार्गगतामृतं तत्पद्माधिष्ठितधातुशोषणं करोति । तत्प्रती- कारकमपि भवति । सोऽयमसाध्यरोग इति विज्ञेयम् । विरुद्धाहारदोषप्रयुक्तसामज्वरनापकजङ्घापद्मस्थावर्णबोधक- त्रिंशत्सिरावृतनाम्यावृतचक्रपद्मचतुस्सिरावृतरोमराजिहृत्पद्मचतु- स्त्रिंशत्सिरावृतहृदयपद्मं च टवर्गपञ्चकवर्णात्मकपदाभिव्यञ्जके- तरवर्णसाजात्याभावज्ञानविषयकंरसाजीर्णविरसाधिक्यावरुद्धरस- जन्यदोषाधिक्यवत्त्वात् यन्नैवं तन्नैवं, इत्यनुमित्या विरुद्धामविशि- सामज्वरं जङ्घापद्मनाभ्यावृतपद्मरोमराजिपार्श्वपद्महृदयपद्मानि जवापद्मस्थवर्णप्रयुक्तकवर्गपञ्चकज्ञापकोवणेपधगवर्णात्मकपदसमू- हवाक्यजन्यशानं जङ्घापद्मावलम्बकविंशतिसिरावबोधकनाश्यावृ- तपद्मावलम्बकत्रिंशत्सिरावबोधकरोमराजिपााधारकद्विद्विसि रावृतवर्णबोधकहृदयपद्मस्थावलम्बकचतुर्विंशत्सिरावृतवर्णबोध- कसकलसिरासंस्पर्शवशात् वेदनासहितरूक्षोपसमर्थ दाते। ना- भ्यावृतचक्रपद्मस्य वृत्तावृतप्रदेशत्वात् । तत्र ज्वरः स्वलयति । कुक्षौ च तद्वदेव प्रतिभाति । हृदयपद्ममपि ज्वलयति । दाहं करोति । भ्रमोऽपि भवति । तस्मादेतल्लक्षणलक्षितत्वात् स रोगी जीवति । अयं सामज्वरः पित्तदोषप्रकोपजन्यः, पित्त- दोषप्रकोपकार्यकत्वात् । तत्तत्पद्मावलम्बकसिरारन्ध्रगतामृतस्य रसाजीर्णविरसाधिकविरुद्धरसजदोषाधिक्यसंस्पर्शवशात् जङ्घा- पाप्रदेशं ज्वलयति । नाभ्यावृतपद्मप्रदेशश्च तद्वदेव दह्यते। हृदय- पद्मप्रदेशे च तथैव दुःखं करोति । तत्पद्मगतवर्णविकारज्ञापकपदा- र्थात्मकविषमरससंस्कारव्याप्तवर्णामृतपोषकद्रव्यत्वाहाहं करोति । मूछीमापादयति । स एव दोषज्वरः विभ्रमदोष इति व्यवहियते। ऋवर्णजनकमूरुपमं च तवर्गपञ्चकपञ्चाशत्सिरावृतस्तनद्वयपझं ·पञ्चमप्रश्न: 227 च त्रिंशत्सिरावृतकण्ठदेशपद्मं च षोडशसिरावृतग्रीवान्तस्स्थित- पझं च पवनगतिधारकसिरारन्ध्रमार्ग रसाजीर्णविरसाधिक- विरुद्धरसजदोषाधिक्यसिरासंस्पर्शवशात् जातदोषः सिराङ्गदो- षयुक्तस्लामज्वरः पञ्चदशदिवसपर्यन्तं धातुमार्गेषु संचरन् तत्प्रदे- शस्थितपद्मप्रतापकामयत्वात् सदोषीसरागतसर्वाङ्गगतज्वरनिवृत्त्या रसधातुरसाजीर्णविरससंस्पर्शवशात् स रसः धातुविकारो भूत्वा शीता करोति । ऋषवर्णजनकश्रोणिप्रदेशपमं त्रिंशत्सिरावृतं पफवर्णबोधकषोडशसिरावृतपद्मं च वभवर्णावलम्बकपञ्चाशत्सि- रावृतपनं च वर्णोद्चनप्रलापनकरम् । सामज्वरः अयं प्रलापंदोष इति व्यवहियते । चतुर्दशदिनपर्यन्तं ज्वरावृत्तिः, दोषप्रको पकालावधिः । एवर्णजनककाटिप्रदेशगतचतुस्सिरावृतं सत् यव- रलशवर्णानामुपधाभूतं भवद्विासरावृतयवर्णाधिष्ठितरसबन्धनपनं च षोडशसिरावृतरेफवर्णज्ञापकोष्ठपद्मप्रदेशं च लवर्णबोधकद्विसि- रावृतगन्धवाहपद्मं च रसाजीर्णविरसाधिकविरुद्धरसजन्यदोषाधि- क्यवशात् द्विसिरावृतयवर्णज्ञापकरसबन्धनपद्मस्य षोडशसि- रावृतरेफवर्णज्ञापकोष्ठप्रदेशपद्मस्य विकारं कुर्वन् कर्णकुब्जदो- षविकारात्मकः बहिरेव ज्वलयन् ज्वरस्सामजातः । एककारणजन्यसामग्रीजातज्वरः तत्तद्वाधिष्ठिततत्तत्प- द्मावलम्बकसिरासंस्पर्शवशात् तत्तद्वर्णज्ञानभेदविषयकज्ञानं तत्त- होषयुक्तसामज्वरभेदविषयकपूर्वकं तत्तद्वर्णाधिष्ठितपद्मावलम्ब- कसामविषयजन्यसिरासंस्पर्शभेदजन्यज्ञानविषयकत्वात्, यन्नैवं तन्नैवे यथा घट इत्यनुमानप्रमाणेन वर्णभेदज्ञानविज्ञानानुभवस्य दोषजन्यज्वरज्ञानाविषयज्ञानानुभववत्त्वादित्यर्थः । ननु सर्वे रोगाः आमरसावरसजातामयाजीर्णविरसावेषमात् जातरोगकार्याः एकसामग्रीजन्यसामज्वरसमयभेदात् नानारूपा ·228 आयुर्वेदसूत्रे भवन्तीत्यर्थः । तस्मात् एककारणजातकार्यस्यापि समर्थोपध- बाधाछिन्नत्वेऽपि कारणवैचित्रयसंभावितत्वात् जन्यमप्येकमेव कारणं सर्वस्यं जन्यत्वाविशेषात् । अजीर्णजन्यकार्यावच्छेदकं अजीर्णमात्रनिवर्तकमेव निवर्तकम् । अत एवाजीर्णजन्यामयाश्च अजीर्णजन्यविरसविषमरसजातरोगाश्च तत्तत्करणभेदभिन्ना भव- न्ति । अजीर्णजन्यामयेभ्योऽजीर्णविरसविषमादनजातरोगाणां भिन्न- त्वात् तत्तन्निवर्तका अपि भिन्ना भवन्तीत्यर्थः । तथापि अजीर्ण- मात्रजन्यामयानां लङ्घनकरणमात्रमेव केवलं निवर्तकम् । निवर्तकान्तरसामग्रीमपि नापेक्षते अल्पकारणसामग्रीजन्यत्वात् । तद्विषमरसामयजन्याजीणव्यतिरिक्ततद्विरसविषमरसादनात् ना- नारोगा भवन्तीत्याह-विषमरसेति । तत्र विषमरसपचनरसविरसादियावद्धातुप्रसादाधी- नो दोषपचनकालः ॥२६॥ विषमरसादनाजातरोगाणां यावन्निवर्तककरणं विषमर- सदोषजन्यसंस्कारकार्यस्यैव पुरुषार्थत्वात् । तद्विषनिवृत्तिकार्यस्य विषमरसवहव्यादनजातकायजन्यसंस्कारविशेषन एव निवर्तकः । तस्मादजीर्णजन्यामया अपि भिन्नाः अजिर्णजन्यविरसविषमज- न्यदोषजन्यत्वात् । अजर्णिस्य उभयत्राप्येकत्वेऽपि तजनकी- भूतरसानां भिन्नत्वकारणवैचित्रयात् कार्यमपि भिद्यत इत्यर्थः। ननु सामज्वरस्समयभेदात् भिन्नः बहुरूपवदुपायवैचित्रयात्। काचिज्ज्वरोत्पादकसामग्री अजीर्णरूपा । काचित्सामग्री अजी- जन्यविरसविषमरससिरासंस्पर्शजन्यदोषविषमगतिकारकसाम- ग्री । तन्निवर्तकं तु तद्विरसानकरस द्रव्यादनसामग्री । याव- ·पश्चमप्रश्न: 229 होषजन्यधातुविकाराभावपर्यन्तं दोषविकारगतिनिवृत्तिपर्यन्तं त- त्तनिवर्तकेन तत्तत्पचनं कुर्यादिति वक्तव्यम् । तथा सति अस्थि- मज्जाशुक्लधातुगता सती यावदोषगतिः प्राणहानं कुरुते। तेषां निवर्तकानामप्रयोजकत्वात् श्रेयान्प्रसादाधीनो दोषपचनकाल इति तावदोषपचनमारोग्यकारकं न भवतीत्यस्वरसादाह-एवमिति । एवमेकधातुगतास्सुसाध्याः ॥२७॥ एवमुक्तरीत्या सर्वदोष एकधातुगतिजन्यविकारः यत्र प्रह- श्यते तत्राय नियमः । न द्वित्रिदोषेषु नियमः । एवंप्रकारेण एकधातुगतव्याधीनां सुसाध्यत्वमित्यर्थः । ननु दोषप्राणागतिः केनोपायेन ज्ञातव्या? पवनदोषगतिः स्वाभाविकाविकारवेद्या। पङ्गुकफा पङ्गुरिति तयोर्गमनस्य वक्तु- मशक्यत्वात् । नाभिप्रदेशपर्यन्तं पादपद्मादारभ्य बीजपनपर्यन्तं पवनप्रदे- शः । बीजपार्श्वपनमारभ्य हृदयपद्मपर्यन्तं पित्तदेशः । तदूर्घदेशः शिरप्रदेशपर्यन्तं कफप्रदेशः । एवं देशभेदं विज्ञाय दोषाणां गमनमीनिश्चित्य अयं साध्यरोगः अयमसाध्यरोग इति व्यव- हर्तुं शक्यते । दोषस्य दोषान्तरेण संसों द्वन्द्व इति । कचित्र- याणां दोषाणां समाहारत्वं त्रिदोषत्वम् । सर्वे केनाकारेण ज्ञात- व्यमित्यस्वरसादाह-द्विरसेति । द्विरसजद्विदोषप्रचारमांसमदोनुगतरसप्रधानैक दोषपचनद्विदोषजा दुस्साध्याः ॥२८॥ 1 A & B कोशयोरेतत्सूत्रं चतुर्थप्रश्नस्यान्तिमं सूत्रम् .

·230 आयुर्वेदसूत्रे अल्प- द्वयोर्वातपित्तयोः प्रकोपकार्यहेतुभूती यौ रसौ, स्वादुरसविरसः पवनप्रकोपहेतुकः । अधिकस्वादुरसविरसः पित्तप्रकोपहेतुकः । तावेव विरसौ कार्यभेदकारको। ताभ्यामु- त्पन्नो विकारः द्विरसजः । द्विदोषप्रचारोति । चरतीति चरः। प्रकृष्टं चरतीति प्रचरः । रसासृनांसधातुविधा ये ते मांस मेदोऽनुगता इति । शिरः षट्कमलात्मकं, मांसाधारकं शिरः । मेदोधारकं भिन्नम् । तद्धातुशोषकरसौ भिन्नौ । तत्र स्वानुगत. कार्यमुद्दिश्य प्रवर्तको यौ रसौ तावेव प्रधानभूतकर्मकारको। एवं रसप्रधानकदोषपचनं यत्रोपलभ्यते तत्रेयं सूत्रप्रवृत्तिः । प्रकारान्तरमपि द्योत्यते । रसविरसजन्यदोषप्रकोपस्य पवनलङ्घ- नौषधैः प्रकोपराहित्यकरणमेव पचनमिति केचिद्व्याख्यानं व्या- चक्षते । रसप्रधानकदोषपचनं रसोपरसलोहादीनां महारसानां योगकर्म सर्वरोगनिवर्तकमिति विवक्षितम् । तव्यनिष्ठरसाः तैज- सा इति व्यवहियन्ते । तत्सजातीयानलसंयोगेन तद्रसेषु तत्तद्गुणा आविर्भवन्ति । एतत्सर्व तैजसद्रव्यं आमविरसविषजन्यप्रकोपजन्य- रोगाणां निवर्तकम् । रसवद्रव्यनिष्ठषड्रसादीनां अनलसंयोगजन्य- रसविशिष्टद्रव्यमधिकरसाविर्भावप्रभावहेतुकं,अधिककालरसगुण- प्रधानरूपकाकारद्रव्यत्वात् तैलघतलेह्यादिवत् । अनलसंयोगजन्यमहारसवहव्यनिष्ठषड्रसादिरसगुणः काल- पानयोगकरणजातरसविरसादिविभावादेव रसगुणविशिष्टगुणप्र- धानशीलकः अनलसंयोगजन्यगुणाविर्भावगुणविशिष्टकालाधिक्य- द्रव्यत्वात् यन्नैवं तन्नैवं यथा कालादिः इत्यनुमानप्रमाणज्ञानस्य तदधिकरणज्ञापकत्वं विवक्षितम् । एवं द्वन्द्वरोगाणां सर्वपदा- र्थेषु निवर्तकज्ञानमनिवर्तकज्ञानमुभयज्ञानविषयकज्ञानं रोगनिव. तककार्यहेतुकम् । निवर्तकैकानिवृत्तद्रव्यत्वात् । इतररसापेरस- ·पञ्चमप्रश्नः 231 लोहसाधारणमहारसानामन्यद्रव्यसंयोगजन्ययोगकरणं गुण प्रय- च्छति । तद्विरसान्तरप्रापकसामग्रीसान्निध्याभावद्रव्यत्वात् । ननु यावदोषप्रकोपहेतुकविरसद्रव्याजीर्णजन्यज्वराः तत्त- होषनिवर्तकाः, दोषप्रकोपजनकस्वादुरसविरसद्रव्यजाताजर्णिज- न्यज्वराः तत्तदोषनिवर्तकाः दोषप्रकोपजनकस्वादुरसविरसद्व्य. जाताजीर्णजन्यत्वात् । अजीर्णजन्यविरसरसाः ज्वरोपद्रवकार्य कुर्वन्ति, तदुपद्रवविशिष्टज्वरनिमित्तकद्रव्यत्वात् । ज्वरप्रकोपज्ञानजनकदशोपद्रवरोगाणामुत्पत्ति दर्शयितुं व्या- चष्टे-एवमिति । एवमन्योन्यदोषजाताश्च ॥२९॥ अन्योन्यानिमित्तकज्वरोपद्रवाः दशाविर्भवन्ति । श्वासमू - भ्रम छर्दितृष्णातिसारहिकाकासाङ्गवेधनमूढातिरोगाः। एते ज्वरोप- द्रवा दश । तदुपद्रवाविर्भावजनकसामग्री ज्वरप्रकोपकार्यहेतु- भूतामरसविरसविषक्रिमिसंस्पर्शनं यावद्वर्णाधारकपद्मावलम्बक- सिरासंस्पर्शजातपवनगतिविकारजन्यतत्तद्रोगकार्यसिरागतपवन- गतिजन्यरोगात्मकान्योन्यसंसर्गहेतुभूतत्वात् । एवमन्योन्यदोषजा- तरागाः ज्वरप्रकोपकार्यहेतुका इत्यर्थः । ननु बिरसाधिक्यजातज्वरः मांसमेदोदोषगत इत्युक्तत्रि- विधरसाधिक्यजातज्वरश्चेत् अस्थिमज्जाधातुपर्यन्तं ज्वरोऽनुधा- बति। दोषत्रयप्रकोपजनकविरसजातज्वरस्य अस्थिमज्जाधात्ब- धिरोहकत्वात् । अयं त्रिदोषज्वर इति व्यवहर्तुं शक्यत इत्यत आह-विरसेति।

·232 आयुर्वेदसूत्रे द्विरसाधिकैकजातत्रिदोषरसरूपानुगुणरोगा असाध्याः :॥३०॥ वातपित्तप्रकोपजनका द्विरसाः आमरसस्थितकालजातज्व. रप्रकोपकारका भवन्ति । तदा आमरसविरसवत्त्वं विरुद्धकार्य- जनकं द्विरसादिविरसान्तरजनककालहेतुकद्रव्यत्वात् । इत्येष ज्वरः सप्तधातुगतस्तन् प्राणघातको भवति । तादृशरोगोऽसा- ध्यो भवति । तथाहि- तत्तज्ज्वरोत्पादकामरसविरससामग्रीकार्य ज्वरोत्पादकका- यमात्रं सप्तधातून्विशोभ्य प्राणान्विमोचयति इति यदुक्तं तञ्चि- न्त्यम् । आमो ज्वरमात्रोत्पादकसामग्री ज्वरं जनयित्वा स्वयं तत्क्षणजन्यसंस्कारं तत्तत्कायें विधाय स्वरूपान्न दृश्यते। तेषु पोप्तदसामग्रीजन्येषुवत (?) सर्वज्वराणामजीर्णजन्यत्वात् । ज्वरोत्पादकसामग्रीमात्रजन्यज्वरः प्राणान्विमोचयतीति य. तत् तथाचेदतिप्रसंगस्स्यादित्यस्वरसादाह-एवमिति । एवमेकधातुगताश्चासाध्याः ॥३३॥ एवमुक्तरीत्या तदुपद्रवरोगाश्च प्राणघातकाः । तद्विरसज- न्यदोषानुसरितज्वरहेतुकप्राणापकारकद्रव्यत्वात् । विषादनजात- रोगवच्छरीरवत् । वर्णोपधगपद्मानुसारिकवर्गपञ्चकशापकपद्मा- धारकसिराः धातुशोषकपोपकाः तदाधारकरसवदाश्रितशरीर- 1 एतस्तूत्रात्पूर्व-"अस्थिमजानुगतानुसारितप्रकोपजाता असाध्याः । एव- भन्योन्यदोषजाताश्च" इति A & B कोशयोगधिकः पाठः. 2A & B कोशयोरेतन दृश्यसे.

·पञ्चमप्रश्न: 233 त्वात् । तद्विरसानुसरितसंस्काराद्वोधकसंसर्गसिराधिगतदोषग- तिविकारकार्यकारकोपयोगिरसधातुत्वात् । अधौतधातुं संप्राप्य पवनविकारकारकगतिः तदन्यविकारकारकत्वात् श्वासं च मूग च (करोति)। तदुभयोरपि रसधातुजत्वेन दृश्यत्वात् । एवं रसधातुं. संशोध्य अन्यधातुशोषं कर्तुं स एव एव ज्वरः तद्धातुं संप्राप्योज्जृम्भते । भ्रमच्छर्दी भवतः। एवं मांसधातुं संप्राप्य हिकादिशोको भवतः। एवमेवान्यधातुं संप्राप्य भ्रम- हिक्कारोगो जायते । स एव ज्वरः कासमन्वहं जनयन् वर्तते। अस्थि संप्राप्य शोफ करोति । स एव ज्वरः वातपित्तक- फानुसारतस्सन्मजाधातुमवलम्ब्य विजृम्भते । तदा स दशविध- रोगाकारो भवति । एवमन्यदोषजाश्चेति सूत्रव्याख्यानं कृतम् । ननु रसविरसजन्यविरसाधिकविरुद्धरसदोषाः सर्वरोग- हेतुकाः । अजीर्णगुणाविर्भावज्ञानाभावजन्यविरसजन्यदोषवि- काराभावज्ञापकशुद्धरसज्ञानदोषाः विकाराभावकार्यकारकाः । एवं दोषाः सर्वरोगहेतुकाः । एवं दोषाः दुष्टास्सन्तस्त्रयोऽपि विकारकारका भवेयुः दोषधात्वात्मशरीरिणः । सुकर्मपरिपाकवशात् दोषा अदुष्टास्स- न्तः विकारप्रतिबन्धका भवेयुः। सर्व रोगाः विरसजाता इति यत्प्रतिपादितं तन्न, क्षोदक्षमामत्यस्वरसादाह-अदोषा इति । अदोषास्तदोषास्समदोषास्सरुजा रुजः॥३२॥ प्राणापानव्यानोदानसमानाः पञ्च वायवः शरीरकार्योपका. रकाः। शरीराधारकस्य अदोषत्वं कथं सम्यक्तया भासते ? पित्त- स्यापि दोषत्वादेव सदोषपञ्चरूपोपपन्नं संगृह्याति पचति, विदे- AYURVEDA 30 ·234 आयुर्वेदसूत्रे । शयति, मुश्चति-इत्येतेषां पञ्चविधकर्मणां शरीराधारकत्वाच्च कफदोषस्यापि शरीरदायकारकत्वात् दोषत्रयं शरीरं रक्षति। तस्माददोषत्वं कथं शरीरोपकारकमिति नाशङ्कनीयम् । दोषाणां विकारकारकत्वाभावः अदोषशब्दार्थः । सदो षाः विकारकार्यापादकगतिगुणविशिष्टदोषाः । सदोषारसप्तधातु- शोषकारकाः । तस्माच्छरीरस्य सदोषत्वं दुष्कर्मानुभववशाल्ल- भ्यते। तेन धातवः पीड्यन्ते । दुःखं चानुभूयते । समदोषत्वं नाम तदुभयाभावगतिविशिष्टदोषाप्रविवर्धकत्वम् । तेन धातवः पुष्णन्ति । नीरोगत्वं प्राप्नुवन्ति । तस्मात्समदोषं यथा भवति तथा शरीरं संरक्षणीयमित्यर्थः। सर्वदा शरीरस्थदोषाणां एक- रसहेतुभूतकार्यस्य किंचिन्निमित्तं वक्तव्यम् । तदेतद्रसजन्यविर- सपरिणामजातरोगकार्यमेवमिति ज्ञातव्यम् ॥ ननु विषमगतिविशिष्टो यो दोषः तस्य वैषम्ये रोगः । दो. षस्य समा गतिरारोग्यामति व्यपदेशः कृतः । तथा सति षड्रसाः सप्तधात्वात्मकाः। विरसषट्कस्यादनं धातुशोषकम् , तद्रसात्म- कदोषधातुविरसद्रव्यत्वात् इत्यनुमानेन धातुशोषककार्यस्य रसा- दिहेतुत्वम् । तस्माद्दोषवैषम्य रोगः । दोषसाम्यमरोग इति यत्प्रतिपादितं तद्विरुद्धमित्यत आह-त इति । ते त्रयो दोषहेतुभूतास्सप्तधातव इति ॥ ३३ ॥ सप्तधातव इति व्यपदेशमात्रं भवति । षड्रसा एवं निश्चितम् । तेषां सप्तसंख्याकत्वं कथं स्यादिति न वक्तव्यम् । रस एवासृक् इति तयोः पार्थक्याभावविवक्षया सत्यं षड्रसास्सप्तधातव इति व्यवहर्तुं शक्यते। तथाहि- MINS ·पञ्चमप्रश्नः 235 स्वादुरसवद्रव्यत्वगुणवत् रसद्रव्यमित्यनुभूयते उद्भूतरस. व्यतिरिक्तरसवव्याभावात् । तस्माद्रसादयो गुणा गुणिनमन्तरेण गुणा नावतिष्ठन्त इति द्रव्यमावश्यकम् , द्रव्याश्रया गुणा इति । सप्तधातुकशरीर द्रव्यत्वात् रसादीनां गुणत्वात् गुणगुणिनोर्मेदस्य अवसितत्वात् रसायो द्रव्याश्रया भवन्ति। तस्मात्सप्तधात्त्वात्मक- षडूसव्यतिरिक्त इति न वाच्यम् , द्रव्यरसात्मकत्वात् । शरी- रान्तस्स्थितरसाः धातुरूपेण परिणमन्ति | तावद्धातूनां द्रव्य- निष्ठत्वात् धातूनां द्रव्यगुणत्वात् रूपादिवत् भेदो न दृश्यते । रसवद्रव्ये रसनेन्द्रियविषयकम् । रूपवद्रव्यं चक्षुरिन्द्रियविषय- कम् । रसद्रव्यं रूपरसवद्रव्यं सादृश्यात् ! षड्रसविकार एव. धातुरिति रससप्त नेन्द्रियेण गृह्यते । तत्सजातीयं सप्तधातुसजातीयरसेषु लभ्यते । तेऽन्तस्स्थितास्सन्तः धातुमेव पुष्णन्ति । तद्यथा-इक्षुकाण्डस्थितस्वादुरसः यत्रयत्र भेदवशात् वर्तते तनिष्ठस्वादुरसं संगृह्य तत्संसर्गजातिव्यं विभजन् रसं करोति । तदनन्तरं तत्स्वादुरसं विहाय तत्संयोगिद्रव्यं पृथ- कया तद्भक्ततया भजते रूपादिवत् । असिगाभवनं बुद्राभावात् । नीलो घट इति घटनिष्ठनीलरूपं विहाय अन्यद्रव्यावयवतया स भासते । अत्र रसव्यतिरिक्तद्रव्यस्याभावात् तद्वत् एषु च धातुत्वपृथगाकारकतत्तद्गुणविशिष्टतया चक्षुःप्रतीतिः जायते । तद्वत लवणोषणकषाया इत्याह्वयन्ते, आश्रयादिवत् । शरीराङ्ग- स्थितानि भवन्ति । तेन रसादय इत्याहूयन्ते । न वाच्यम्, श- रीरं सप्तधात्वात्मकम् । धातवश्च रसात्मकाः शरीरं रसात्मक- द्रव्यं सप्तधात्वावृतत्वात् । तदर्थ पृथुबुघ्नोदराकारत्वेकभासं तत् । स्वादुरसश्शुक्रश्लेष्मरूपवत्त्वेन परिणमति । आम्लरसः मज्जा- रूपाकृतिः परिणमति । लवणरसः अस्थिरूपाकृतिः परिणमति ।

·236 आयुर्वेदसूत्रे तिक्तरसः मेदोविकाराकृतिस्सन् परिणमाति । ऊषणरसः मजा- धात्वाकारत्वेन परिणमति। कषायग्सः रसासृग्धात्वाकृतिस्सन् भासते । तस्मात्पृथक्तया अभिधेयत्वेऽपि आश्रयादिवत् रसा- दिव्यञ्जकं वक्तुं न शक्यते । बहिःप्रदेशस्थिताः शरीरान्तः प्रविष्टास्सन्तः तत्तत्सजातीयधातुषु विलीयन्ते तत्तद्रसाः। त- त्तद्धातूनां पोषणं च कुर्वन्ति । संशयं विना शुद्धगुणविशिष्ट- बहुरसवद्रव्यं शरीरदाळकरणं भवतीत्यर्थः । ननु रसवद्रव्यादनेन प्रकुपितपवनद्रव्यस्य रसासुरवातुशोषं कर्तुमिच्छतः पवनभूतस्य प्रकोपनिवर्तकं कषायरसवदकें भवति । कषायरसस्य रसासृग्धातूनां पवनप्रकोपनिवर्तकत्वं वक्तुमयो- ग्यमिति पूर्वसूत्रव्याख्यानं न क्षोदक्षममित्यस्वरसादाह-सति । सानिलाननिलाधिकानिलरूक्षलघुभावितो र- सासृग्गतः ॥ ३४ ॥ अस्यार्थः--द्रव्यसंयोगविशिष्टजन्यकषायत्वसजातीयरसा न धातुविकारकारकप्रतिबन्धका इति वक्तुं शक्यते, तत्सजातीय: विरोधिप्रतिबन्धकद्रव्यत्वात् । तद्रसासृग्धातुप्रवर्तकोष्णस्वभाव- गुणवत्त्वं लघुत्वस्वभावगुणवत्त्वं भजत् रसासृग्धातुशोषणं क राति । अतः बहिःप्रदेशस्थितपवनद्रव्यादने तत्संजातविशिष्टरस- गुणविशिष्टस्सन् धातुशोषणं करोति । तत्सर्वमेतद्वाक्येन प्र. तीयते । न पूर्वसूत्रविरोधश्च । तत्र श्रुतिरेव प्रमाणम् । षड्रसास्सप्तधातुजनकाः रसव्याप्तत्वात् । रसानां धातूनां च उपव्यञ्जकत्वभावसंबन्धात् । रसामुग्धातुजातरसप्रकारजत्वेन भेदस्याप्रतीयमानत्वात् । आम्लशरीरा एव धातव इत्येवं त- ।

·पश्चमप्रश्नः 237 - । त्तद्धातुभेदेन तत्तच्छरीरभेदात् रसभेदजन्यस्य तदधीनज्ञानजन्य - त्वात् । द्रव्यभेदोऽपि तथा प्रतीयते यत्र रसाधिक्यप्रतीतिः तत्रैव तत्तद्रव्याधिक्यं तत्तद्भूरुहाणां प्रतीयते। स्वादुरसविशिष्टोऽयं वृक्षः । लवणरसविशिष्टोऽयं वृक्षः। कषायरसविशिष्टोऽयं वृक्ष हात तत्तत्सारभेदेन प्रतीयते । तदेतच्छरीरवन्त इति बहुजन- सिद्धत्वादित्यर्थः। ननु पित्तदोषप्रदेशाश्रितमांसदोधातुस्स्वादुरसाश्रितः । त- स्मात्स्वादुरसस्य पित्तप्रकोपनिवर्तकत्वं वक्तुमशक्यम् । विरोध- स्स्यात् । रसानां धात्वात्मकत्वात् । धातूनां रसाश्रितमांसा- श्रितत्त्वात् । तदोषाश्रितरसात्मकधातूनां दोषप्रकोपनिवर्तकत्वं वक्तुमयोग्यमित्यस्वरसादाह-पित्तति । पित्ताश्रयात्तदधीनपित्तमांसमेदोनुसरनस्थिमृ- दुकारकः ॥ ३५॥ पित्ताश्रितत्वात् मांसमेदोधातुस्स्वादुतिक्तकषायत्त्वात् तदा- श्रितपित्तविरोधकत्वं शुद्धस्वादुरसस्य शुद्धतिक्तरसस्य शुद्ध- कषायरसस्य च वक्तुं न शक्यते, तदाश्रितरसात्मकत्वात् । किंतु पित्तप्रकोपाय विरोधित्वस्य वक्तुमुचितत्वात् पित्ताश्रि- तत्वादिति तदधीनपित्तमिति पित्तं रसाधीनम् । पित्तप्रकोपे सति तद्रसवद्रव्यस्यैव तन्निवर्तकत्वात् स्वादुरसाधीनं पित्तमिति मांसदोधातुगतं सत् वर्तते । मृदुस्थौल्यगुणं विधत्ते। ननु दोषत्रयनियुक्तरोगा असाध्याः । तदोषप्रकोपकार्यत्वं रसविरसाधीनजन्यविकारहेतुकं दोषवृद्धिक्षयोत्पादनकायनिवर्त- कद्रव्यत्वात् । अतः कषायप्रकोपयुक्तकार्योपयोगिकेतरदोषाश्रय- कार्य व्यपदिशति-मन्दति । ।

·238
आयुर्वेदसूत्रे
मन्दोष्णादिसमदोषाधिकाक्षीणवृद्धिगुणका-
स्थिमज्जा मेदोऽधिष्ठिताः॥३६॥
मन्दगुणवत्त्वावच्छेदकपवनत्त्वं उष्णगुणवत्त्वावच्छेदकपि-
तत्वं तदितरदोष कफावच्छेदकं तत्क्षीणवृद्धिगुणाश्रयत्वम् , तथा
सति मजाधातुपर्यन्तगतसकलसामग्रीसान्निध्यं सम्पादयन् रो-
गाभिवृद्धिं कुर्वन् तद्रोगिणमन्त्यसन्निहितं करोतीत्यर्थः ।
ननु दोषाणां मज्जाधातुपर्यन्तं रोगावरोहणेन सकलधातु-
दोषगसामग्रयां सत्यां पञ्चधातुगतप्राणोद्भवानां च वायूनां सं-
चाराभावत्वेन तच्छरीरं विहाय बहिःप्रदेशगतत्वात् स जीवः
शरीरावतरितो भवति । दोषाणां कार्यकारित्वस्य तावन्मात्रेणैव
चरितार्थत्वात् शुक्लधातुप्रवेशजकार्यकरणस्य प्रयोजकत्वाभावात् ।
तस्मात्सप्तधातुगणनस्य प्रायोजकत्वाभावेन व्यर्थ स्यादित्यस्वर-
सादाह-अदोषेति।
अदोषधातुरसानुसारानुसरास्थिरसपचनचरम-
धातुप्रचारकाः ॥ ३७॥
एतत्कार्यकारकस्य पचनत्वं दोषाणां चरमधातुप्रचारणत्वम् ।
प्रचरन्तीति प्रचारकाः । शुक्लधातुपोषककार्य शुद्धस्वादुरसादन-
हेतुकम् । न शोषककार्यम्। अदोषत्वं नाम अदोषधातुरसानुसा-
रानुसरदोषप्रकोपकार्याभाववृद्धिकारकमित्यर्थः । उक्तमर्थमुपसं-
हरति-भूतेति।
भूतपूर्वपदार्थजातधातुहेतुभूतानलसमरसपच-
नविरुद्वार्थरसपाकयोगाद्विपर्ययः॥३०॥

·पञ्चमप्रश्नः 239 - भूतपूर्वपदार्थजातेति । पञ्च भूताः पूर्वेः यस्य स तथा। भूतपूर्वश्चासौ पदार्थश्च । शरीरं पञ्चभूतात्मकमिति सर्वपदा- र्थो विवक्षितः । तजाता धातवः । तेषां हेतुभूतो योऽनलः तेनानलेन समरसपचनं सारकिट्टतया विभज्य पचतीति समरस- पचनम् । तस्माच्छुद्धरसवब्यादनजातस्संस्कारः । तस्माद्धातवः पुष्णन्ति । शरीरमभिवर्धते । नीरोगत्वं भजतां पुंस्त्वमभिवर्धत इति तात्पर्यम् । इन्द्रियवान् भवति । विरुद्धार्थरसपाकयोगः वि- रसादनपाकजातो यो रोगः स धातुविरुद्दकार्यको भवति । स एवं भविष्यन् विपर्ययो भवति। ननु धातूनामाकारज्ञानं विकारज्ञानपूर्वकं तद्विकाराभाव- कार्याभावज्ञाने सति सृष्टिसंहारक्रमज्ञानात् । विरसादिकार्या- भावज्ञानं विकाराभावसाध्यकार्यहेतुकं तद्विकारका भावहेतुभू- तद्रव्याधीनत्वात् यन्नैवं तन्नैवं यधा घटः इति न्यायनयेन ब्यति- रेकानुमानसिद्धौ उक्तरीत्या उपसंहारज्ञानं व्यर्थ स्थादित्यस्व- रसादाह-डिति । 'षट्कमलानामादिभूतं मूलाधारकम् ॥३९॥ अस्य सूत्रस्यायमर्थस्सम्पन्नः-आधारपद्माधिष्ठित आम्ल- रसः। स्वादुरसकमम्बुतत्त्वम् । ऊषणरसाहितलवणगुणविशिष्ट- मनलतत्त्वम् । तिक्तरसगुणविशिष्टं वायुतत्त्वम् । कषायरसात्मक- माकाशतत्त्वं च । एतानि पद्मानि रसामृझांसमेदोमज्जाशुक्लधा- त्वात्मकानि पञ्चभूतात्मकानि । प्रकृतिपुरुषाधारसहस्रारपझं 1 एतत्सूत्रात्प्राक् “प्रातःपूर्वाह्रादनैरविकारं निरीक्षयेत् । विसृष्टविण्मूत्रा- द्विमलाशयः हात A & B कोशयोरधिकः पाठः, ·240 आयुर्वेदसूत्रे आकारतत्त्वपद्मजनकम् । तद्वायुतत्त्वपद्मजनकम । तत्तेजस्तत्व- पद्मजनकम् । तदम्बुतत्त्वपद्मजनकम् । तत्पृथिवीतत्त्वपद्मजनकम् । तत्सजातीयाम्लरसविरसवद्विकारो भूत्वा पृथिवीतत्वमम्बुतत्वे विलीयते । स्वादुरसात्मकाम्बुतत्त्वं स्वादुरसविरसवद्विकारो भूत्वा जस्तत्त्वे विलीयते । कटुरसान्तर्हि तलवणरसगुणविशि- टतेजस्तत्त्वं लवणरसविरसविकारो भूत्वा वायुतत्त्वे विलीयते। तिक्तरसगुणविशिष्टवायुतत्त्वं तिक्तरसविरसादनजन्यरोगग्रस्तं सत् आकाशतत्त्वे विलीयते । कषायरसात्मकाकाशतत्त्वं कषायरस विरसादनजातामयग्रस्तं सत् स्वयमेव विलीयते। अयं संहार- क्रमः । तत्तत्पद्मनिष्ठरसाः तत्तत्सजातीयविरसद्रव्यादनजातरोगाः सहारक्रमोपकारकाः। एतादृशार्थ मनसि निधाय षट्कमलाना- माधरभूतपद्मं तत्तत्पद्मविनाशपूर्वकं तत्तच्छरीरान्तश्शरीरनाशं कुरुत इत्यर्थः । ननु पञ्चभूतविकाराः पञ्चेन्द्रियाणि । तद्विकाराः षडूसाः । सप्त धातवः। इति तत्र रसासृजी एकीकृत्य षड्रसात्मकोऽय मिति उपयुक्तत्वेन रसासृजी एकीकृत्य तथैव प्रतिपादितम् । रसा एव धातवः । धातूनां च रसानां च भेदाभावात् । अतः पञ्चमहाभूतानां इन्द्रियाणां विषयादिवत् रसादीनामपि तद्वदेव भूतविकारत्वं वक्तव्यम् । तस्माद्रसानां षट्संख्यागणनं व्यर्थ स्यादिति ऊषणरसान्तहितलवणरसस्य अस्थिधातुजनकत्वात् । एतावत्पर्यन्तं वर्णबोधकसिराणामेव . धातुमध्यगत- स्सन् उभयपार्श्वधारकत्वेन दशदळपद्मं सहस्रसिरात्मकपद्मा- धारकषट्कोणचक्रस्य . त्वात् । लवणोषणरस- योरेकत्वेन दशदळपद्मात्मकास्थिधातुं सम्पद्य एधते । इत्यनुनयेत् । सकलवर्णोद्वोधकसिराधारचक्रमध्ये अदृष्टत्वात् सहस्रसिराधारक- ·पश्चमप्रश्न: 241 ... . षट्कोणचक्रस्य अमृतोपजन्य त्वात् । एतावत्पर्यन्तं व- र्णबोधकसिराणामेव तत्पोषकत्वं नान्येषामिति धातुमध्येऽन्त- तत्वात् . सत्त्वेन तत्तद्वर्णबोधकपद्मानां सहस्रसिरा- धारकत्वात् । तेषाममृतसिरासंसर्गात् । लवणैक.. प्रधान- जन्यानलभूतात्मकास्थिधातुजनकषटोणचक्रस्य अमृतोपहरण- शोलाभावत्वात् इत्यस्वरसादाह-इडेति । इडापिङ्गलापूरितानिलतत्सिरागतामृतं सि- श्वति ॥ ४० ॥ इडापिङ्गलपूरितानिलात्मकषट्कोणचक्रबोधककुम्भकानिलपू- रणकार्यहेतुकः सः इडापिङ्गलपूरितानिलशिरःकमलादमृतमा- वृत्य तावत्सिरास्संपूर्य ष टोणानिलचक्रस्य उन्मीलिनद्रव्यत्वात् अनलानिलद्रव्ययोस्सहसंचारयोः द्रव्य पिङ्गलपू- रितानिलानलप्रज्वलनकार्यस्य व्यञ्जनानिलत्वात् । तस्मात्पवन- पूरणचक्रप्रतिभासहेतुरित्यर्थः । ननु रेचकपूरककुम्भ कानिलेन उदरकुम्भमापूर्य अमृतं सि- ञ्चतीति यत् तञ्चिन्त्यम्, षटोणचक्रस्य कुण्डल्यधस्स्थितत्वात् । कुण्डल्युपरिगतपद्मानामेव तत्पूरणकार्यकरणप्रतिपादनात् । कु- ण्डलीडापिङ्गलपवनेन अमृतसेचनकवर्णस्यादित्यस्वरसादाह- पृष्ठेति। पृष्ठोरूदरजवाशिभोपस्थदेशाद्यैरभिवर्धते॥११॥ 1 एतत्सूत्रात्प्राक् “तिक्तोषणरसप्रधानजन्यमेदोधात्वाधारदशदळपनं सह- ससिराधारकं षटोणचक्रं प्रतिभाति " इति A कोशे. षटोणचक्र प्रतिमाति" इत्येतावन्मात्रं B कोशे अधिकः पाठः, AYURVEDA 31 ·242 आयुर्वेदसूत्रे लवणोषणजन्यास्थिधात्वाकारभूतष टोणचक्रं कुण्डलीप्रदे- शादधास्स्थतत्वात् पृष्ठचक्रवत् तदूव/दरवत् पृष्ठदेशवत् पा- ककर्मणि सहस्रसिराभिरभिवर्धते । तेषामपि श्वासोच्छासपव नगतिसंयोगद्वारा अभिवधितत्वेन श्वासोच्छासयोरेतत्पोषक- कर्महेतुकत्वप्रतिपादनात् पृष्ठोदरपद्मवदभिवर्धत इत्यर्थः ॥ अस्थिधात्वन्तर्भावितमजाधातोरमृतागमनसंसर्गप्रसंगामा- वेन अमृतोपजीव्यत्वं नोपपद्यत इत्यस्वरसादाह-नाभेरिति । नाभेरधस्स्थितं कुण्डल्यादिभूतं शतदळ'पद्मं पञ्चसहस्रसिरावृतं सरोरुहमजायत ॥ ४२ ॥ कुण्डल्यधस्स्थितरसामुांसमेदोधातूनां श्वासोच्छासपव- नयोः स्पर्शयोग्यत्वाभावात् उपजीव्योपजीवकसंबन्धस्यानव- काशात् तत्पोषककर्मणः आवश्यकत्वेन पञ्चसहनसिरावृतश- तदळपनं अजायत तावद्धातुपनपोषणार्थम् । एतद्विना पोष- कत्वाभावेन तदाधारभूतसरोरुहमजायतेत्यर्थः । भूतस्वादुरसोपजीव्यशुक्लधात्वभिवर्धनकार्य, कथं संगच्छत इ. मज्जाधात्वन्त- त्याह-जठरोति। जठराग्नेरालवालकतया भाति ॥ १३ ॥ जठराग्नेराविर्भूतपाचकपित्तकलापक्वादिकस्य आधारभू- तत्वेन जठराग्निरूपपित्तकलाप्रज्वलनार्थ आलवालाधारभावत्वेन ज्वलनक्रियायोग्यत्वात् शुक्लधातोरापादतलमस्तकपर्यन्तं सर्व- धात्वाधारकतया आलवालकतया भासत एवेत्यर्थः ॥ दिशदल-B.

·243 पञ्चगप्रश्नः सप्तधातूनां षड्रसात्मकत्वं स्वाद्वम्लवणतिक्तोषणकषायर- सानाममृतपोषकत्वं कथं स्यादित्यत आह-मधुरेति । मधुररसं प्रचालयन शुक्लधातुस्थाने स्वतेजसा भाति ॥ १४ ॥ मधुररसवहव्यम्, स च पित्तन पच्यमानस्सन् तत्पाच- कपित्तपाकजन्यक्रियासंस्कारवशात् शुक्लधातुत्वेन वर्धते । क- षायरसद्रव्यादनादजीर्णे जाते सति पवनप्रकोपो भवति । पव- नदोषप्रकोपः शुक्लधातुगतस्सन् शुक्लशोषणकार्य करोति । तद्विरसद्रव्यं पाचकपित्तेन पच्यमानं सत् रसामुग्धातुविकारं करोति । शुक्लधातुस्थानं गगनभूतप्रदेशः । गगनभूतगुणाधि- क्यद्रव्यसिद्धं तेजः । पित्तकलापचनजातसंस्कारयुक्ततेजस्त्वात् शुक्लातुरूपगुणो भातीत्यर्थः । तत्स्वादुरसविरसद्रव्यादनाद- जीणे जाते सति सोऽसृग्धातुविकारं करोति । तदनिवर्तने जलमलातिसाररोगादयस्संभवन्तीत्यर्थः । शुक्लधातुवृद्धिरूपल- वणरसाधिक्यद्रव्यत्वात् तेजसा भाति । रसासृग्धातुविकार द्धिश्च एतद्विरसाधिक्यस्वतेजसा भातीत्यर्थः ॥ m ननु यावद्रसवदन्नादनं कफप्रदेशहदतमात्रं सत् भुक्तं मधुरीभूतविकारं भजते । ततः पक्वाशयं प्रविश्य आम्लरसाव- कारं भजन् पाचकपित्तेन पच्यमानं सत् स्वभावाम्लरसवद्र व्यमजाधातुमेधते ॥ धातुगतामयानवहृत्य कालपाकजीतीयजातोपाधिकरसप्रधा- नगुणान् यच्छति।

·244 आयुर्वेदसूत्रे तदाम्लरसद्रव्यं मांसधातुविकारं करोति । तेन कफप्र- कोपनकासशोभपाण्डुविसीदयस्संभवन्ति । तदोषजन्यामयप्र- कोपनिवृत्यर्थ कटुरसवहव्यादनम् । तेन तदोषजन्यामयप्र- कोपनिवृत्ति कुर्वत् रसपाचकपित्तेन पच्यमानं सत् शुक्लधातु- रूपं गतं पदं नः (?) तेन भ्रमणमूर्छारतिरोगादयः प्राप्नबन्ती- त्यर्थः॥ ननु यावद्रसवदन्नादनं कफप्रदेशगतमात्रं सत् तद्भुक्ता- नं मधुरीभूतं भवति । तत्पक्वाशयं प्रविश्य आम्लोभूतं सत् पाचकपित्तेन पच्यमानं सत् तत्तद्दव्यभेदेन पाकं कर्तुं न श- क्रोति । मधुररसकार्यमाम्लरसविकारकार्यं च कण्ठमार्गप्रवे- शानन्तरं पूर्वान्नानदनजातमधुररसं प्राप्य कफप्रदेशहदतं सत् मधुररसं भजति । तदनन्तरं आम्लरसविकारं कुर्वन् पक्का- शयं प्रविश्य पाकान्तरमधिगम्य तद्रसान्तरं भजति । अति- मधुररसद्रव्यं कथं शुक्ल धातुप्रवर्धकमित्यस्वरसादाह-आम्लेति । आम्लरसं विपाचयन मज्जाधातु स्थाने स्वते. जसा भाति ॥४५॥ आम्लरसद्रव्यं पाचयन् यावदन्नस्य भुक्तस्य प्रथमद्रव्य- निष्ठतत्तद्विधिविहितगुणान्प्रयच्छति । कालपाकजन्योपाधिव- शात् तद्रसान्तरं भजन्नपि औपाधिकरसगुणान्न प्रयच्छति । सर्वरससंसर्गयुक्तानादनत्वेऽपि तत्पाचकपित्तं तत्तद्रसवद्दव्यं ए- कदा विभज्य पचति । स एव रसः स्वेतररसगुणाधीनफलं प्रयच्छति । तादृशाम्लरसद्रव्यं मज्जाधातुत्वेन प्रवर्धते । तद्धातु- 1 मेदोधातु-B.

·पञ्चमप्रश्नः गतपवनविकारं हन्ति । तन्नैवाम्लरसद्व्यं मांसधातुविकार करोति । तद्विरसद्रव्यादनादजीर्णे जाते सति तत्तद्धातुविधि- विहितामयाः प्रजायन्ते । अनिलाधिकाम्लरसद्रव्यं मजाधातु- पोषकम् अनिलभूतादिरूपोपलम्भकाम्लरसद्रव्यत्वात् । अनि- लभूतादिरूपोपलम्भकाम्लरसद्रव्यं मांसधातुविकारकारकमांस- धातुशोषणोपकारकद्रव्यत्वात् । इत्यनुमानप्रमाणेन आम्लरसवद- निलद्रव्यं मजाधातुबलकारकं मांसधातुविकारकारकं चेत्युभ- यफलं प्रयच्छति तत्तज्जातीयधातुपोषकत्वं प्रतीयते । मांस- धातुविरुद्धरसद्रव्यस्य मांसशोषकत्वं च प्रतीयते । एवं लक- लभूतोत्पत्तिकमः । एवमेव सकलभूतानां संहारक्रमश्च बोद्ध- व्यः । अन्योन्यं यावद्धातुपोषकत्वं तदन्योन्ययोरेव धातुना- शकत्वं च ब्रूमः । रसानां धातुपोषकत्वं यत्र प्रतीयते स एव सृष्टिक्रम इति ज्ञातव्यः । एतद्रसानामेव धातुशोषणैककार्य यत्र प्रतीयते, स एव संहारक्रम इति बोद्धव्यः। तद्वदोषाश्च मलाश्चाशयाश्च तदन्योन्यकार्य विशिष्टसृष्टिं सृजन्ति । तदेव सृष्टिनाशं करोति । अत एवात्मानमात्मना सृजति । कृतनाशत्वमात्मन्येव । यत उभयोरपि धातवः रसा एव शा- तव्या इत्यर्थः ॥ आत्म- ननु स्वादुरसद्रव्याणि इनुकाण्डादीनि बहूनि 'सन्ति । तबदाम्लरसवभूरुहो बहवस्सन्ति । अथ स्वादुरसस्य शुक्लधा- तुपोषकत्वं, आम्लरसस्य मज्जाधातुपोषकत्वं वक्तुं शक्यते । तद्वत् लवणरसवद्भूरुहोऽयं भेषजयोग्य इति अदृष्टत्वात् कथं लवणरसवहव्यं धातुपोषकमिति व्यवहर्तुं शक्यत इत्यस्वरसा- दाह-लवणेति ।

·246 आयुर्वेदसूत्रे लवणरसं विपाचयन अस्थिधातुस्थाने स्वते- जसा भाति ।। ४६ ॥ इदं लवणरसवद्रव्यं पथ्यवर्गेषु औषधयोगकार्येषु लवणरस. वद्भूरुह इति व्यवहाराभाचेपि सकलरसानां धातुपोषकत्वं ल- वणरसेन विना पाकं कर्तुं अशक्यमिति लवणरसत्वं लवण- द्रव्ये प्रसिद्धमिति भोज्ययोग्यद्रव्यजनकद्रव्यादिषु लवणरसपा- कस्य कर्तु योग्यत्वात् । अत एव अस्थिधातोलवणद्रव्यात्म- कत्वेन लवणं समुद्रजलविकारबडबानलकार्यान्तःप्रविष्टत्वेन तद्ध- डबानलात्मकमिति सुप्रसिद्धमिति भावः ॥ लवणं मेदोरोगहेतुकम् । मेदोधातुशोषकद्रव्यत्वात् । लव- णरसः अस्थिधातुपोषकः अनलसजातीयद्रव्यत्वात्, सर्वरसोप- कारकत्वात् । अत एव पाचकपित्तं लवणरसं विपाचयत्, अस्थिधातुस्वरूपं भजत् सकलभारं वहति । लवणरसयोगद्र- व्यादनं अस्थिधातुबलप्रदम् । सकलरसयोगवत्वेन हि सकल- धातुपोषकत्वम् । अतएव लवणरसस्य षड्रसानामपि बलप्र- दायकत्वम् । शुद्धरसवव्यादनेऽपि लवणरसं विना पाच्या भा- वात् । शुचिशब्दस्य लवणत्वाभिधाने तु लवणरसो मेदोधा- तुविकारकारकः, लवणाम्बुजन्यलवणरसद्रव्यत्वात् । तद्विरस- द्रव्यं अस्थिधातुशोषकं भवतीत्यर्थः॥ ननु कषायरसवद्रव्यादनादजीणे जाते सति शुक्लधातुशो- षककार्ये पवनविकारो जायते । तत्पवनप्रकोपनिवृत्त्यर्थ स्वा- दुरसद्रव्यादनं विधिः । तस्माच्छुक्लधातुविकारे जाते सति स्वादुरसवद्रव्यादनं विधीयते । कटुरसद्रव्यादनादजीर्णे जाते 1 पाचकाभावाद.

·पश्चमप्रश्नः 247 मज्जाधातुविकारकारकपवनप्रकोपो जायते । तादृशपवनप्रको- पनिवृत्यर्थ आम्लरसद्रव्यादनं विधीयते । (लवणरसद्व्यादना- दजीणे जाते सति , तिक्तरसद्रव्यादनादजीणे जाते सति च पवनप्रकोपो जायते । तत्प्रकोपनिवृत्त्यर्थ लवणरसद्रव्यादन विधीयते । कटुरसद्रव्यादनादजीणे जाते सति पवनप्रकोपो जायते । पित्तविकारशुक्ल धातुपोषणं करोति । तत्र मूर्छाभ्रम- तन्द्रारुचिसर्वाङ्गतोदारतयो जायन्ते । एतद्गुणाविर्भावकपवनपि- त्तप्रकोपहेतुकरसावरसादनादाणे जाते सति तत्र द्वन्द्वदो. षगुणाविर्भावो भवति । तत्र स्वादुरसद्रव्यादनं निवर्तकं भवति । तिक्तरसद्रव्यादनकार्य अप्रयोजकं स्यादित्यस्वरसा- दाह-तितेति। तिक्तरसं विपाचयन मेदोधातुस्थाने स्वतेज- सा आति ॥ १७ ॥ पाचकपित्तं तिक्तरसं विपाचयत् मेदोधातुगतं पित्तवि- कारं हरत् तत्स्थाने स्वतेजसा पाचकपित्तजन्यतेजसा स्वय- मेव भाति । तिक्तरसादनादजीर्णे जाते सति तजन्यरोगो:- स्थिधातुशोषं करोति । तत्पित्तविरुद्धलवणरसेन पित्तप्रको- पो भवतीत्यर्थः॥ ननु आम्लरसवाव्यादनादजीणे जाते सति कफप्रकोपो दृश्यते । तत्प्रकोपनिवृत्त्यर्थ कटुरसद्रव्यादनं विधिः । आम्ल रसविशिष्टगन्धवद्रव्यत्वं पृथिवीत्वावच्छेदकम् । पृथिवी अन्द्र- व्यजन्या साद्रव्यत्वात् । तज्जन्यत्वेन शीतत्वं गुरुत्वम् । ए- प्रचालयन.

·248 आयुर्वेदसूत्रे तल्लक्षणलक्षितकफप्रकोपस्य पृथिवीद्रव्यसंयोगजन्य त्वात् । तद्वि- रुद्धद्रव्यादनमपि कफप्रकोपहेतुकम् । कटुरसद्रव्यादनेनैव कफ- प्रकोपनिवृत्तिरित्याशय मनसि निधायाह-ऊषणेति । ऊषणरसं विपाचयन् मांसधातुस्थाने स्वतेज- सा भाति ॥१८॥ सर्वत्र सत्त्वात् पवनप्रकोपकारककफप्रकोपनिवर्तकत्वस्य बहुशो दृष्टत्वात् पवनप्रकोपकारकमिति वक्तुमशक्यत्वाच । तथा हि-सरन्ध्रकाभ्यन्तरधरसिरामार्गगतपवनप्रकोपस्य हतः (?) क- फप्रकोपो भवति । कटुरसाधिकद्रव्ये पक्वाशयगते सति तत्क- फप्रकोपं हरतीति वक्तव्यम् ॥ आचार्यस्सर्वचेष्टास्नु लोक एव हि धीमताम् । एष शिरस्तोदो यत्र प्रकाश्यते तत्र कटुरसवहव्यविले- पनं शिरस्तोदनिवर्तकं भवति । किंचानलमन्दादजीणे जाते सति कुक्षी वेदना जायते । तत्र कटुरसद्रव्यादनं निवर्तक भवति । शीतोदकस्नानेन रसाजीणे सति सर्वाङ्गेषु पवनप्र- कोपो जायते । तत्र अनलसंयोगादिना स्वेदनं आमज्वरादीनां निवर्तकं भवति । तत्र पवनप्रकोपस्य निवृत्तिः यदा भवेत् तत्सिरारन्ध्रमार्गगतपवनगतितिरोधानं सर्वत्रापि मांसधातोः कफग्रस्तत्वात् कफप्रकोपे सति पवनगतितिरोधानं कुरुते । तत्र वेदनाsपि जायते । तत्र पवनप्रकोपकार्यनिवर्तकद्रव्यं वा भेषजं तजनकक प्रकोपनिवर्तकद्रव्यं वा भेषजम् । वनप्रकोपनिवर्तकरसवव्यादनमन्तरेण तत्पवनप्रकोपनिवृत्तिं क- तुमशक्यत्वात् । तस्मारकटुरसवहव्यं पवनप्रकोपकार्यनिवर्तके ·पञ्चमप्रश्न: 249 विधेयमिति चेष्टा स्वाचार्यः परेषाम् । रोगजनकसमूहाहेतु- त्वात् । कटुरसवद्रव्यं पवनप्रकोपनिवर्तकमिति व्यपदेशमात्रेरि- तार्थः ।तजनकीभूतरसविरसादनादजीर्णजातामपित्तविषक्रिमि- निवर्तनद्वारा कटुरसस्य हेतुत्वमित्यर्थः । कटुरसस्य क्रिमिदो- षनिवर्तनमात्रे चरितार्थत्वात् । मांसधातुप्रकोपकारककफोद्रेक- कार्य पवनोद्रेककार्यहेतुकं तत्कारणनिवर्तकमन्तरेण तत्कार्य- निवृत्तेरसंभवात् । तत्पवनप्रकोपकार्यनिवर्तकं कफप्रकोपनिवर्त- कसामग्रीसंपादनमेव विधेयं भवति । तत्सामग्रीसम्पादनं कटु- रसद्रव्यादनमेवेत्यर्थः। ननु मधुररसगुणाधिक्यद्रव्यं अन्द्रव्यतादृशाधिक्यद्रव्या- दनादजीणे जाते सति रसामुग्धातुविकारं करोति । तदादाननि- दानभूताः रोगाः जलातिसारमहामलातिसार ग्रहण्यतिसाररक्त- पित्तरोगाश्च रक्तवायुश्च संभवन्ति । तन्निवर्तकं कषायरसवद्रव्या- दनमिति मनसि निधायाह-कषायति । कषायरसं विपाचयन रसासृग्धातुस्थाने स्व- तेजसा भाति ॥४९॥ पाचकपित्तेन कषायरसद्रव्यादने पक्वाशयगते सति तत्पि- त्तकलायाः पाकः क्रियते । तत्पाकजन्यसंस्कारेण रसासृग्धातु- विकारं हरति । तन्निवर्तककषायरसद्रव्यादनं तत्र हेतुरिति रसामुग्धातुविकारनिवर्तकसामग्रीरूपबलवत्तेजसा समर्थोऽस्मीति प्रतिभातीति अत्र स्वतेजसा भातीति प्रतिपादितम् ॥ कषायरसविरसादनादजीणे जति सति तच्छुक्लधातुगति- विकारं कुर्वत् तच्छुक्लगतपवनप्रकोपे सति तद्धातुगतिविहित- AYURVEDA 32 ·250 आयुर्वेदसूत्रे रोगास्सम्भवन्ति । मूर्छरोगश्च हिक्कारोगश्च भ्रमविकारः रक्त वायुश्च शोभाश्च अङ्गकम्पश्चापस्मारश्च पादस्फुरणं च सम्भव- न्तीत्यर्थः। ननु सृष्टिसंहारक्रमद्वयमपि प्रतिपादितम् । पञ्चभूतानामु- त्पत्तिक्रमः तत्संहारक्रमश्च ज्ञापितः। तथा सति दृष्टं जगच्छ- रीरात्मकं जीवच्छरीरात्मकं प्राणादिमत्त्वात् इतीदं जगत्सर्व शरीरात्मकं प्रपञ्चात्मस्वरूपत्वात् इत्यनुमानप्रमाणेन स्वाङ्गशरी- रोत्पत्तिः वक्तव्या । तत्र शरीरात्पादकसामग्रयां सत्यां नित्यं शरीरकार्य जायते । शरीरोत्पादकसामग्रयामसत्यां तत्कार्योत्पत्ते. रशक्यत्वात् इत्यस्वरसादाह-सकलेति ! सकलरसाधारादिभूतमङ्गुष्ठदळे नाभिपद्माधि- ष्ठितं त्रिकोणं नाम सरोरुहमजायत' ॥५०॥ सकलरसाधारादिभूतं नाम अङ्गुष्ठदळं षडूसात्मकं सप्त धात्वात्मकं अवर्णोपधगकवर्गपञ्चवर्णाधारभूतं पञ्चभूतात्मकश- रीरोत्पत्तेः आधारभूतत्वेन सकलरसाधारभूतमिति । अङ्गुष्ठद- ळमात्रविशिष्टनाभ्यधस्स्थितपझं त्रिकोणपद्मम्- अङ्गष्ठमात्रः पुरुषोऽङ्गष्ठं च समाश्रितः । इति श्रुत्यनुसारेण प्रकृतिपुरुषयोराधारभूतमिति तावेव प्रजाजननं कुरुतः । तयोरधिष्ठानत्वेन तत्र स्थितः असृगेव रस इति । अत एव शरीराधारभूतमिति सम्यक्प्रतिपादितम् । "रसो वै सः रस ह्येवायं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवति" । इति श्रु. तेविद्यमानत्वात् । तत्रैव त्रिकोणपनं पुरुषस्याप्यस्ति । बीजेs- 1 'अष्टदळनाभिपद्मं सर्वार्थानां बीजभूतं त्रिकोणमजायत' इति-A&B. Namaste ·पञ्चमप्रश्न: 251 । धःकोणौ, तदुपरिकोणमेकमाधारभूतं कामगिर्यात्मकं रुद्रात्मक- शक्तिविशिष्टं कामेश्वरदेवतात्मकम् । एतादृशगुणविशिष्टमूर्ध्व- कोणं अधःकोणद्वयस्य दक्षिणपार्श्वकोणस्य सूर्यचक्रात्मकजालं- धरपीठे उड्डियाणदेवतात्मकतदितरवामकोणं सोमचक्रात्मक- पूर्णगिरिगह्वरपीठं परब्रह्मात्मकशक्तिविशिष्टं त्रिकोणपनं प्रकृति- पुरुषयोरैक्यकर्मणा सर्वदा आनन्दानुभवसुखमनुभूयते । स्त्री प्र- कृतिः । पुरुषस्तु ईश्वरः । तयोरैक्यसुखं सर्वदा अनुभूयते । अत एव सर्वरसाधारभूतमिति । सर्वजन्तूनां त्रिकोणपनं सर्वरसा- श्रयं प्रजाजननहेतुभूतसुखैकाश्रयत्वात् । यन्नैवं तन्नैवं यथा घट इतीदं सर्व रसाश्रयमिति सर्वप्रमाणसिद्धम् ॥ प्रजाङ्कुराविर्भाववद्भूमिप्रदेशः रसादीनामाम्लरसवानिति व्य- पदिश्यते । अत एव सर्वरसात्मकत्वं ब्रूमः । प्रजाजननहेतुभूत- प्रदेशत्वात् पुंसामपि मेढप्रदेशः त्रिकोणवद्भासते । बीजद्वय- स्थितत्रिकोणद्वयाविकारभूतबीजद्वयाधिष्ठितं तदुपरि मेढप्रदेश- मेककोणम् । तस्मात्सर्वपुंसां त्रिकोणपनं प्रतीतमिति यत्त- दयुक्तम् । अण्डजातपुंवच्छरीराणां मेढात्मकबीजदयपद्मस्य अभा- वात् तेषां त्रिकोणपद्मस्याभावादिति नाशङ्कनीयम् । बीजादुत्पन्न- त्वस्थ उभयोरपि समानत्वात् । ते अण्डजा इति सर्वशास्त्र- सिद्धत्वात् । प्रत्यक्षेण त्रिकोणविकारमेढबीजाभावेऽपि बीजजन्य पिण्डमित्युभयोरपि समानम् । अत एव अण्डजानां अन्तस्स्थित- पेशीति व्यपदिश्यते इति केचित् । अण्डजानां शरीराणां अण्डजत्वं "समानमित्यर्थः। ननु सर्वशरीरस्थितपद्मानां सर्ववर्णाधारत्वात्, तेषां प्रयो- जनमपि वर्णज्ञापकत्वमात्रमेवेति प्रतिभाति । तत्र त्रिकोणपद्मस्य ·252 आयुर्वेदसूत्रे अगणितत्वात् कथं प्रजाजननहेतुभूतपनं न प्रतिभासत इति । तथा सति सर्वकालेऽपि त्रिकोणपद्मस्य यावच्छरीरपर्यन्तं सत्वात् प्रजोत्पत्तिस्स्यात् । स्त्रीपुरुषसंयोगव्यतिरकेण प्रजोत्पत्तेरदृष्ट- त्वात् इति नाशङ्कनीयम् । सप्तधातुमयशरीरं शरीरान्तरजन कम् । तस्मात्रिकोणपद्मान्तरं जायत इत्यर्थः । इन्द्रियं प्रजा- जननहेतुभूतं न वर्णोत्पादकं बाह्यकर्मकृत्याधारभूतत्वात् । तस्मा- त्प्रजाजन्मप्रतिपादनकथनं सर्वकालेऽपि संभावितमिति यत्तद- युक्तमिति तात्पर्यम् । महाशरीरपिपीलिकाशरीराणां इदं त्रिको- णप- सर्वसुखसाधनमिति निश्चित्य प्रवृत्तेईष्टत्वादित्यर्थः । ननें केवलं त्रिकोणपनं न प्रजाजननहेतुकं शुक्लधातोरेव प्रजाजननकार्यहेतुत्वात्। तस्य आधारभूतमात्रत्वेनैव चरितार्थ- त्वात् । अङ्कुरोत्पादकबीजावापं विना प्रजाजननकार्यस्यायो- ग्यत्वादित्यस्वरसादाह-तस्मादिति । तस्मात्तनुरजायत । तस्माच्छाखाश्शरीरे भान्ति ॥५१॥ तस्मात्पूर्वोक्तरीत्या स्त्रीणां पुयोगे सति प्रजाजननकार्य शक्यते । अन्यथा तत्सर्व शाखाशरीरस्य मेदस्य प्रजाजनन- हेतुभूतत्वेऽपि (न संभवति ) तन्मेदस्यापि शाखाशररित्वात् । तस्मादित्युपसंहारसूत्रद्वयप्रदेशात् त्रिकोणस्थानमपि प्रजाजनन- हेतुभूतम् । तद्वन्मेद्रस्यापि प्रजाजननहेतुत्वमिति तन्मेद्रस्यापि शा- खाशरीरत्वात् । तस्मादित्युपसंहारसूत्रद्वयप्रदेशात् त्रिकोण- स्थानमपि प्रजाजननहेतुभूतम् । तद्वन्मेदस्यापि प्रजाजनन- ·पश्चमप्रश्नः 258 हेतुकत्वमिति कृत्वा तस्मादित्युपसंहारपदं सूत्रद्वयेऽपि पठित- मिति॥ इत्यायुर्वेदस्य पञ्चमप्रश्नस्य भाष्यं योगानन्दनाथकृतं सुप्रसिद्ध महाजनसम्मतं प्रतिसूत्र- व्याख्यानं लोकोपकारकृतं समाप्तम्. महादेवस्त्वेनं प्रकटयति तद्वैभवपदं गदविट्साम्राज्यं सततमभवत्तद्विलसितैः । स दक्षो वामाश्याऽप्यधिकधनविद्यावितरणे कटाक्षैः कामाक्षी कलयतु शुभं नः प्रतिदिनम् ॥ जनकरशंकरस्साक्षात् जननी सर्वमङ्गला। रक्षणेऽवहितौ तौ मे को विचारः कुतो भयम् ॥ सर्वेश्वरपदान्तिके समर्पितम्.

·254 आयुर्वेदसूत्रे . ६० तज्जन्यामृतं तत्पोषकम् । अचलोऽजो मनोविषयकः। तदान तत्पुरुषार्थकम् । सात्विकद्रव्यादनं तद्बोधकम् । इतरार्थादनात्तन्न भाति । रजस्तमोगुणौ आत्मज्ञान प्रतिबन्धको । सर्वार्थानां हेतुभूतं शरीरम् । सोऽजस्समं पश्यति। स सर्वान्नमत्ति। तत्पोषकोचितरसास्तच्छाखाफलकाण्डतत्पोषकाः । ६१ प्रातःपूर्वाह्नादने रसविकारं निरीक्षयेत् । विसृष्टविण्मूत्राद्विमलाशयः। ६३ अरोगस्याशयास्सर्वशरीरसाधकाः। ६४ रसाशयस्साशयस्सर्वाशयो वा शरारी। षट्पञ्चाशद्वसुमतीकला हृद्देशा भान्ति । नाभ्यामुद्भतजाताः पञ्चाशत्प्रभाः प्रविभान्ति । तदूर्वानले द्वाषष्टिमयूखाः प्रतिभान्ति । चतुःपञ्चाशत्कुक्षौ पवननिष्ठाः प्रभाः प्रपद्यन्ते । ६९ तदूर्व वियद्गता द्वाषष्टिप्रभाः प्रकाशन्ते । श्रोत्रनेत्रनासिकामध्यगतमनस्सु मयूखा विकसन्ति । ७१ तदूर्वकायान्तस्स्थितसहस्रारे पझे शुक्लरूपद्धयं यत्र प्रति- भाति। ७२ पञ्चमप्रश्ने एकपश्चाश सूत्रपर्यन्तमेवोपलब्धं भाज्यं यथामातकं मुद्रितम् । अतः परं षोडशप्रश्नपर्यन्तं भाष्यानुपलम्भात्सूत्राण्येव केवलं मुद्रितानि. 1 तद्ज्ञान-B * स्सर्व-B ६६ ६७ ६८ * ·पञ्चमप्रश्न: 255 ७७ क्षित्यादिमनोऽन्ताः षड्तव इति । ७३ षड्रसास्समरसास्ताः कलारूपाः कलाख्याः प्रत्यहं प्रहश्यन्ते। क्षितिमभक्तकलाः पुष्णन्ति । आपोऽनलपोषिताः। अनिलादनलः। अनलादाकाश। 1अनन्तरं मनः। ७९ मनोयुगात्मेत्यभिधीयते। एभिगवृतं शरीरम् । षट्पदार्थजाताष्षसात्मकास्तत्तद्रव्यादेशा इत्युपदेशः । ८२ तत्तद्रसानास्वाद्य विरक्तमनोजः अन्योन्यमन्योन्यमनु- भूयते। स्वतस्स्वयमेवंवित् । तत्तल्लोकात्प्रेत्य एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्कामति । एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसङ्कामति । एतं मनोमयमात्मानमुपसङ्कामात । इमान्लोकान्कामरूप्यनुसंचरन्नेतत्साम गायनास्ते । ऊर्ध्वाधस्तिर्यमयूखानलो भवति । तच्छाखानविराट्पुरुषस्सर्वमश्नुते। अनामपालनमनामयहेतुकम् । धातुपोषकमानन्दहेतुकम् । रसद्रव्यविज्ञानमानन्दहेतुकम् । ९३ ८८ ९० ९१ ९२ 1 अनन्तं-A ·256 आयुर्वेदसूत्रे तदन्योन्यसंयोगज्ञानपूर्वकमात्मस्वरूपविज्ञानमानन्दहेतु- कमू। ९८ १०२ विज्ञानसामग्री आत्ममनोविषयपूर्वकं तत्तद्विषयविज्ञान- स्याश्रयवान् भवति । रोगपापविसर्जनं साश्रयस्थितस्थापकम् । ताभ्यामधिभूतं अभयदं सर्वशरीरधारकं धातुलक्षणम् ।९७ निवानिवर्तकविषयविधि ज्ञात्वा विषये नप्रमत्तं साध्या- साध्यविधिनिषेधज्ञानपूर्विका कार्या चिकित्सा। एकैकशरीरद्रव्यभेदमकैकभेषजम् । ९९ पृथिव्युद्भवगुणोऽम्लरसवन्निरसद्रव्ययोश्शोषकपोषकः। १०० अब्भूतगुणो गतरसवद्दव्ययोश्शोषकपोषकः । तेजोभूतोद्भवावूषणरसान्तर्हितलवणोषणरसौ अम्बुपव- नयोश्शोषकपोषको। पवनभूतोद्भवः सकलरसावगतस्पर्शयोग्यद्रव्यरसापहृत- रसादिकीर्णरक्तरसस्सकलदोषनिवर्तकः । १०३ गगनभूतोद्भवतच्छायात्मभूनिष्ठतिक्तरसाधीनानिलानलो. मरुज आकाशाधीनकषायरसा यावत्सर्वदोषस्था- मयापहाः। १०४ यावद्धातुपोषकद्रव्यादनात्तत्तद्रोगनिवर्तकाः । विषयविषयाणामात्माभिघातान्मारुतोद्रेकहेतुकम् । अदनाभिघातजरुजोऽदनाभिघातहेतोरदनजामनिवर्तकनि- वृत्तिः। १०७ दुस्साध्या अभिघातजाः । सिरानिवर्तकाश्शरीरनाशकाः । भूतलक्षणम्-B ·षष्ठः प्रश्नः 257 ११२ अन्त्यकालव्यसनादभिघातज इति । क्षयाशीगुल्मनेत्ररुक्प्रवचनहेतुकम् । देहशोषादेहपाकाद्देहसारोऽतिसरति। स्वादुरसश्शुक्लपोषकः। स्वादुरसविरसरशुक्लशोषकः अम्लरसो मज्जाप्रवर्धकः। अम्लरसविरसो मजाहीनताप्रदः । इत्यायुर्वेदस्य पञ्चमप्रश्नः समाप्तः. अथ षष्ठः प्रश्न २ ३ ५ ६ लवणरसोऽस्थिहढकरः। लवणविरसोऽस्थिमृदुकरः । तिक्तरसो मेदाप्रवर्धकः । तिक्तरसविरसा मेदोऽभिधातकः । ऊषणरसो मांसाधिक्यप्रदः । ऊषणविरसो मांसहीनताप्रदः । कषायरसोऽमृग्धात्वाधिक्यप्रदः । विरसकषायो निर्गतरसासृक्प्रवर्धकः । अमृगेव रसः । असृगेव रसासक्। विरुद्धद्रव्ययोगाद्विरसो भवति । विषमोत्पादको भवति । AYURVEDA ९ १० १२ 38 ·258 आयुर्वेदसूत्रे १६ सोऽविपक्वो भवति। तस्माद्विषमानलो भवति। यद्रसाजातोऽनलस्तद्रसं पचति रसानुसरो दोषः। दोषानुसरो रोगः। १७ रोगानुसरो धातुः। धातुप्रचरा दोषाः। आद्यास्त्रयः। २० पवनप्रकोपं हरन् तद्रसानुसरो धातुपोषकः । २१ आद्यास्त्रयो विरसैकताभावात् तदनुगतरोगाः। ૨૨ पवनप्रकोपजाताश्चासाध्याः । ૨૨ आद्याजातरोगस्सद्यो मारकः। द्वितीयाजातश्चतुरहः । २५ तृतीयषडात्रम् । तत्रैकरसो विरसोऽष्टमे प्राणघातकः । आद्यरसाद्विरसो दशमेऽहनि। अन्त्यरसाद्विरसश्चतुर्दशाहनि । अन्त्यद्विरसरस एकरसो विरसोऽष्टादशेऽहनि ३० तिक्तास्त्रयो मेदोमांसासृक्प्रचारं प्रवर्धयन्ति । ३१ विरसा रसविषमप्रदा भवन्ति । ३२ तिक्तात्रय एकदा रसा विरसा भूत्वैकैकमनेकगुणरसा- प्रदर्शयन् नान्यरसोत्पादकोऽनलो भवेत् त्रिस्सप्ता- हान्निवर्तते। २७ २८ - । ३ 1 रोग:-A. 2 तत्रैकरसो द्विरसो-रसाद्विरस:--A&B. मनेकरसगुणान्प्रद-B.

·षष्ठः प्रश्न: 259 ३७ ३८ ३९ ४२ तत्तद्रोगास्सुसाध्याः । तिक्तरसाद्विरसषोडशाहस्सुसाध्यः । तिक्तरसाद्विरसैकरसविरस एकादशाहस्सुसाध्यः। अधिक रसवद्रव्यमामयहेतुकम् । यदोषाहारसातिमात्रका रसास्तदोषजनकाः। यावदजीर्ण तावद्रोगः । यावजीर्ण समयो निवर्तकः । मधुररसादि सन्निपातज्वरापहम् । गोघृतं सर्वरोगहृत् । आजमाविकं बालरोगविनाशनम् । माल्पानलाम्बुजस्वादुरसं पित्तहरम् । पाकाम्लरसः पवनानुगमन्दाक्षिरोगहारकः । सिद्धपाकाद्धे स्वादुरसः पवनहारकः। ४६ अमिपाकरसबद्दव्यमनिलामयनिवर्तकम् । स्वादुबीजलवणाम्लकद्रव्यं सकलपवनापहरम् । आम्लबीजलवणकाण्डस्वादुपत्रादिकं पित्तावृतानिल- निवारकम् । लवणबीजस्वाद्वम्लगारद्रव्यं कफावृतानिलगदापहम् । ५० कषायरसनिभं आम्लगात्रभूरुहं सकलामयापहारकम् । ५१ कषायरसरशुक्लशरीरनाशहेतुकः । स्वादुरसाश्चरमधातुनाशकरसविनाशकाः । अषणरसवत्पोषकमजाप्रबोधकपवनहराम्लरसः तदुद्भू- तरोगघातकः। 2 यद्दोषहार. 3 B कोशे नास्त्येतत् . 4 रोगादिसन्निपात-A भधिकंपात-A, ४८ ६२ 1 मामहेतु.

·260 आयुर्वेदसूत्रे ६० । तिक्तरसवदस्थिशोषकामयानिवर्तकम्। लवणरसोऽन्तस्स्थितामयापहः । लवणरसगुणकमेदोधातु दूषकनिवर्तकः । तिक्तबीज कटुशाखाशरीरं कफरोगजालामयरसाजाता- जीर्णज्वरस्य सप्ताहान्निवर्तकम् । तावदजीर्णरसो रसान्तरं भवति। तत्तद्रसस्तत्तद्रोगनिवर्तकः । तद्विषमो भवति। 4 पित्तहेतुकाम्लरसाजीर्ण षड्रात्रात्तद्रसान्तरं भवति । ६२ तद्रसस्तहोषजनकः । ६३ कफहेतुकलवणरसाजीर्ण नवरात्रं तावदसान्तरं भवति । ६४ तद्रसस्तहोषजनकः। विरसानजाताजीणेऽपि ज्वरः । यद्विरसानलापाच्यः स्वादुरसः, कषायो यद्भवेदानिलहे- तुकः, आम्लविरसस्तिक्तरसः पित्तहेतुकः तद्विरसास्त- श्रेषजाः । अनल एव निवर्तकः । ६८ जीर्णाजीणेविवेको जिह्वायां विद्यते नृणाम् । ६९ स्वाजल्यां दृश्यते रसः । यत्रस्था ये रसास्तत्रैव भान्ति । तस्मात्पाचकपित्तं पचत्याहारम् । ७२ धातून्पचत्यनिल: विवर्धकम्-A. 2 पोषक-B. 3 ज्वर:-A&B. 4 दीप्ति-A. । विरस: कटु-A. 6 अनिल-A. नल:-B.

·षष्ठः प्रश्नः 261 ७४ । ७७ ७८ स एव ज्वरः। धातुक्षयो भवति। पित्तो ह्यष्मा ज्वरो नास्त्यूष्मणा विना कषायतिक्तमधुराः पित्तनिवर्तकाः । 1 यद्वहिस्स्वस्थाने ज्वलितो भवति तदाहारो धातुप्रदो भवति तदानलस्स्वस्थः । तदाहारविहारौ धातुपोषको। ७९ रसामृक्वादुमांसाम्लमेदोलवणोऽस्थि तिक्तमज्जोषण- शुक्लकषायाः प्रतिपक्षकाः। शुक्ले स्वादु मजाम्लः लवणमेदस्तिक्तमांसोषणकषाय- रसा रसामुग्धातुप्रवर्धकाः । दोषप्रकोपहेतूद्भवदोष एव विकारः। ८२ यदा विकारमङ्गे पश्यति तदाऽविकारकरणं कुर्यात् । आप्यं तापहारि। धातुधारणस्वादुरसवदव्यं अनिलजातानलामयभेषजम् । ८६ यद्रसाधिक्यभूतोऽस्ति तद्रसाधिक्यरसो गुणदायकः। ८६ प्रातः पीत्वाऽम्बु आमाशयस्थरोग विशोधयत् सर्वरो- गहारकम् । पयः पित्तकफपवनस्पन्दहरं श्वासखासज्वरविनाशनम् । ८८ गव्यं धातुविवर्धनम् । आज श्वासकासजित् । औष्ट्रकं कफपित्तनुत् । मानुष्यं सर्वदोषघ्नं सन्निपातज्वरनिवारणम् । यो वह्नि-A. 2ज्वरो-A. 3 नैतत् A. कोशेऽस्ति. । ८७ ९२

·262
आयुर्वेदसूत्रे
कटुकादिः रक्तरोगादिकषायकाण्डदेहकफावृत्तरुजापहः । ९३
सर्वदेशकालदेहगतैकरसस्तत्तद्धातुगतरोगविनाशकः ।
इत्यायुर्वेदस्य षष्ठः प्रश्नः समाप्तः.
अथ सप्तमः प्रश्नः
१
२
1
३
एकशरीरवद्रव्यमेकैकभेषजम् ।
तिक्तरसवत्तदामयजन्यरोगहारकः ॥
ऊषणरसवन्मांसधातुनाशकाम्लरसस्तद्धातुमयान्
हन्ति।
स्वादुरसैः रसासृग्धातुनाशकामयैः तद्विरुद्धकषायरसै 2.
स्तद्विनाशकश्शोणितवायुरुत्पद्यते ।
यद्रव्योचितसारो यद्सा नुसरितगुणप्रधानकरसः
तज्जातीयोऽन्य रसप्रतिबन्धकगुणदायकः ।
यावद्धातुगतद्रव्योचितसारा स्तजातीयान्यद्रव्यस्था-
स्तद्रसानुगुणकामयोत्पादकाः ।
म्युत्क्रमैर्विरसैर्धातुरसैविषमैर्धातुशोषक' जातानिल
उत्पद्यते।
अप्स्वासृक्स्वादुविरसस्तद्धातुजन्यपवनजनकः ।
५
६
7
न्मांसधातुनाश्याम्लधातुस्थामयान B. मांसधातुनाशकाम्लरसस्थयातु-
स्थामयान्-A. कषायरस:-B&C. 3 तद्रसानुसरित.-A
4 तजातीयान्य-C. 5 सार:-A. B. C. मयोद्वन्धका:-C.
विरसैर्धातुशोषकजातानिल--A&C.

·सप्तमः प्रश्नः 263 यावद्योगैक कषायरसनिवर्तकः 2 प्रथमधातुस्थविभूत- गुणशुद्धस्वादुरसविरसान्त्यजन्यानिलः तितधाती चरन् एकैकं नैकविधो बहु हूयते । प्राकृतवैकृतरूपानिलाम्लरसानुगतस्वादुरसोऽनिलहरः । १० मन्दमधुरमध्यमाम्लाधिकलवणद्रव्यैकसंसृष्टान्तिकम- लरोधार्शस: कायपवनादिरोगाः प्रपद्यन्ते । हीनाम्लरसमध्यलवणधिकाम्लरसवद्रव्यैः श्वासखासव- मनोद्दारादीनां इन्द्रियाधिगताध्मानाद्यामयाश्च दृश्यन्ते।१२ माम्भोरसवद्भूताम्बुरसक्षारगुणानुसर स्वादुरसव- द्भूरुहाः रसासृक्पित्तपवनापहाः । १३ यद्रव्यानुसरितं यद्रव्यं तत्सारान्यसारवद्वीजं तजन्य- तैलं तद्रव्यं वर्धयन् यावत्सारफलदं पवनहरं सक- लधातुपोषकम् । यावद्रव्यसारान्यद्रव्ययोगरसान्यसारोषणजातं यावद्र- व्यान्यजन्यधूमहतुक मनलगुणानुसरितमार्द्रज्वलन- ज्योतिरात्मकभूतोषण 10 रसगुणदं कफानिलहरं पित्त- प्रकोपकारकं मूलाधारोद्बोधकम् 11 । पवनात्मकासवपेय 12 भूरुहास्सतुषैकबीजकाण्डा 13 देह- वातयोग्यसकलदोषहरास्सुप्तधातुप्रदाः । १४ 5 द्रव्यैः 6 1 यावद्दव्यैक-C. 2 निवर्तका:-A. B.C. तिक्तधतुचरन्-A. B&C. 4 बहूयते-A. कविपृष्टान्तिक-B. म्बुरसक्ष्मानुगुणानुरस-A&C. 7 नुसतं-C. 8दर्शयन्-B. धूमधातुक-A. 10 त्मकमृतोष्णरस-A&C. धारवोधकम् --C. 12 पवनात्मकमासवपेये--A&C. 13 सतुष्टेकर्षाजकाण्डे-A&C.

·264 आयुर्वेदसूत्रे 1 हवं लघु । उत्तरोत्तरं गुरु कालपाकजद्रव्यम् । १७ तथाश्वेतकृष्णरक्तधूम्रभेदाह्वया गुरुसमलघुगुणदाः १८ क्रमाद्वातपित्तकफामयापहाः । १९ प्रथममध्यमान्तिमानामेकैकवर्णा विरसमध्यमोत्तमरूप- भूसारजात रूपभेदा भवन्ति । २० वर्णभेदादिकं धान्यम्। २१ नवधान्यानि भवन्ति । ૨૨ सप्तधातूनां दोषत्रयाणां पोषकशोषकसमहीनमध्यमोत्त- मगुणदं धान्यम्। २३ पवमेतावाप्रियङ्गवः । २४ श्यामाकाश्च मे नीवाराश्च मे। उहालकानामेवं विद्यात् । आद्यास्त्रयो धातुपोषकाः। इतरे शोषका। २८ उहालकस्स्वादुरसः । पवनप्रकोपहारकः । स्थूलादिभे- दात्पूर्ववद्गुणदायकः । अस्थिरसदोषनिवर्तकः । आद्यपवनगतिक्रमोद्भूता तिरिक्तगत्यागतामृत सुधा- भावभूतास्तत्तद्गुणेशोषकाः। ३० पवनप्रथमप्रयाणाधिगतनिस्सृतामृतपूताम्भाधमारसगु- णाम्लरसो विरसो भवति । हीनाधिकश्चायमितरतरं विभाति । २६ २७ २ ९ ३२ 3 गत:-B&C. 1 धूमभेदाखिहयो-A. 2 भूतस्सारजात-C. क्रमायाद्भूताति-A&C. गतमृत-A.C. धिकछायेतरेतरं-B. 5 6 स्तद्गुण-A.C.

·सेप्तमः प्रश्न 265 ३८ मध्यानिलगतिकृत कार्य घ्राणेन्द्रियमविषयकुरुते । दोषगत्या तद्विषयमविषयीकुरुते। गन्धवती पृथिवी। मधुमाधवसमयोचित मधुररसोरिष्टरोगहारकः । मधुश्च माधवश्च वासन्तिकावृतू । द्वितीय भूतोद्भवस्वादुरसक्रमातिक्रमाद्विरसो भवति । तद्रसश्चरमधातुपोषकः । तजन्यगुणो विकारकः । जलमलं अजलजम्बुलं विभाति । यावत्सारविकार निवर्त्यनिवर्तका निवर्तन्ते । तजन्यान्यजन्यश्वयथुजन्यमारष्टसूचकम् । अन्नाद्यनद्य मतिसारसरणं गतायुर्तापकम् । अनामसार विगतिर्यत्रान्तकालमयात्मिका101 कषायरसनिभं आम्लगात्रभूरुहे। अविषयविषयानुभव:12 तत्कार्यनाशकः। साध्यासाध्यज्ञानपूर्विका चिकित्सा । सारविषये14 विधिज्ञ पण्डितमभिमन्येत । अप्रमत्तश्चिकित्सायाम् । ४२ ४६ असाध्यात्स्याज्याः। ६० 1 गतकृत-A&C. 2 मविषयं कुरुते-B. 3 माधवसंयोजि:-AC. 'द्वितृतीय-B. 5 अजलजम्बुला-A&C. विकारा इति सुपठम. 7 निवर्तकेन-A&C. दन्याद्य-A&B&C. अनायासार-A&C. अनायसार--B. कालमयापिका-A. 11 नैतत् A.C. कौशयोरास्ति. 12 नुभवात--B. 13 कार्या स्वचिकित्सा-A.C. 14 साध्याविषये इति सुपाठः. A YURVEDA 34 10 ·m 266 आयुर्वेदसूत्रे साध्येषु प्रवर्तयेत्। । परोपकारः पुण्याय भवति। ६० ताश्च वर्तका एवमनामपालनं कुर्यात् । पवनामृतपूरितपूतधातुबद्रसाश्च निवर्तकाः । भूतधातुशोषकहेत्वजन्यान्यहेतुकाप्रयास्संसाध्याः । यावदजीर्णानुभवकालो यावदामहतानलस्तावत्कालं ज्वरो निवर्तते। आममेवानलविकारकारकम् । आमेनाहतोऽनलो पहिरुज्ज्वलयन् ज्वरयति। यावत्समये समयो नियामकः । अजीर्णारिष्टारोचकश्वयथ्यतिसाराधीनसन्द्रियविना- शास्ते हश्यन्ते । यत्रस्था ये रसा रसामृग्विरसनात् द्रव्यं द्रव्यान्तरं विभाति । शोभा प्रभेषजम् । ग्रीष्मोत्थितरसा आकाशावकाशपवनगमनात्पञ्चपव- नानिरीक्षणात् गगनानिलगुणकषायतिक्तरसावष्ट- म्भविकारकारकाः। पवनगतात्प्रयत्नच्युताद्यद्भूतशोषास्तद्रसानपहरन् तद्विर- सस्तन्निवर्तकः। आद्याविभूतोद्भवशब्दश्शब्दान्तरं श्रूयते । ६६ एकमनेक भाति । 1 निवर्तका इति सुपाठः. 2 हेवजन्यहेतु-C. त्पञ्चपवनपश्चानिरीक्षणात्-C. ६४ AN ३ ६७ ·सप्तमः प्रश्न: 267 ६८ । ७० ७४ नीलपीततृणानि सुषुप्तौ दृश्यन्ते । महिषाहिगर्दभदर्शनम् । भूतप्रेतपिशाचाश्च । एतान्यरिष्टसूचनाङ्गानि । ७१ द्विधातुशोकमधुररसः कफदोषहेतुकः । गगनानिलगुणरसकटुरसास्वादुरसजनितकफापहाः। ७३ आद्यद्विधातुशोषकं यादृशं एतादृशं यश्चाक्षुषं सकृदवि- षयीकरोति। यद्भताधिकजाता धातवस्तभूताधिकगुणाभिवर्धकाः । यद्धीनगुणो भवेत्तच्छोषकः । तज्जाताश्च साध्या.21 मन्दं मन्दं पचत्यनलः । जीर्णानलादजीणोनलः । अनलधातुवर्धकमरिएनिवर्तकम् । पवनधारणात्तत्तत्सारादुस्थितरसास्तेजोभूतोद्भवसक- लरसा अमृताहितपथरोधनाद्विरसा भवन्ति । न प्रकाशार्थ न गोचरति । चन्द्रानलनक्षत्राश्च तैजसानि भान्ति। हीनझे नभोऽर्थ संवत्सरारिष्टहेतुवदृश्यते । तज्जन्यजातरोगाश्चासाध्याः । ८५ सास्वादुरसबद्रव्यं तत्तत्प्रदिष्टारिष्टहारकम् । ८६ ७७ ७८ ७९ ८२ ८३ 1 रिष्टसूचकानि-B. श्वासाध्या:-A&C. 3 अमृताहितपथिरुदानद्विरसा---A&C. 4 B कोशे प्रकाशार्थमिलेव पाठः, 5 तैजसानिहन्ति --C.

·268
आयुर्वेदसूत्रे
९८
अभूतोद्भवस्वादुरसश्शुक्लधातुगतविकारनिवर्तकः ।
स्वस्थेवेवमरिष्टानां कायिकानामेवंविधिः।
बालानामेकमासम् ।
मासकस्या दिनम् ।
वातपित्तविकृतिविकारारोचकजातज्वरा न साध्याः ।
पवनश्लेष्मविकृतश्वयथुविकारजातज्वरो मारकः । ९२
श्लेष्मपित्तविकृतिविकारातिसारजातज्वरः शरीरनाशकः ९३
पित्तपवनविकृतिश्लेष्मविकारारतिजातज्वरः प्राणघातकः।९४
वातपित्तश्लेष्मविकृतिसर्वेन्द्रियाविकारजातज्वरः शरी-
रनाशकः।
वेगधारणात्यशनादभिघातजामयानां अन्तरुदीरणाना-
मल्पाशनमरसवद्रव्यं क्वचिदृश्यते ।
अष्टार्थ वाञ्छन्ति ।
इत्यायुर्वेदस्य सप्तमः प्रश्नः समाप्तः.
९५
९७
अथ अष्टमः प्रश्नः
१
अहरहस्सरसादनमिच्छन्ति ।
अरिष्टगामी रोगहारकः।
पृथिव्युद्भवरसासृक्षायरसनेन्द्रियप्रवर्तकरसो रसो-
चितकषायनिवर्तकः।
अबुद्भवमांसोषणरसः श्वयथुदूषकः ।
आकाशभूतो-A&C.
2 मासैकसाथै दिनम् -C.
।
३

·अष्टमः प्रश्नः 269 ६ ८ वह्निभूतोद्भवमेदास्तक्तरस: 1 जलमलातिसारनिवर्तकः । ५ वातभूतोद्भवमजान्तर्हितलवणाम्लरसो रसासृग्धातु- रोगनिवारकः । श्वेतपुष्पं मांसरसधातुस्थामयान् हन्ति । पीतपुष्पं मेदोधातुगतविकारविनाशकः । नीलपुष्पं सन्धिमज्जा धातुरोगधिकारघ्नः । अनेकपुष्पवद्रव्य शुक्लहीनबलरोगापहः । १० रक्तपुष्पाज्जातबीजजन्या: फलसारकाः । श्वेतपुष्पजातबीजजन्याः सारसारकाः । पीतपुष्पजातबीजजन्याः पत्रसारकाः। कन्दाज्जातबीजजन्याः कन्दसारकाः । १४ बीजाज्जातबीजजन्याः बीजसारकाः । १५ पुष्पाज्जातवीजजन्याः पुष्पसारकाः । पीतपुष्पाज्जातश्शुक्लधात्वधोगतविकारप्रकृतिमपहरन् स्वादुरसवञ्चरमधातुपोषकः । श्वेतजन्यजातरसास्तत्पुष्पवन्महीरुहः सकलपवनापहाः। १८ श्वेतपुष्पवत्पादपाः पित्तप्रहारकाः । पीतपुष्पवन्महीरुहः कफामयान् नन्ति । नीलपुष्पवत्तरवः द्वन्द्वयोगरोगान् प्रहरन्ति । एकशाखिनोऽनेकपर्णास्तथा । पृथिव्येकैकजातो 10 रक्तरूपे। - १९ २० २२ 6 1जलमेहाति-A. 2-4 पुष्पी-B. 5 रसास्थिमजा-B. काण्डा-A&07 हव-A&C. प्रदहन्ति-B. वर्णा-B&C. 10 'रकरूपे'-इत्यादि 'च्याणि' इत्यन्तंन A.C. कोशयोदृश्यते ।

·270 आयुर्वेदसूत्रे २४ २७ २८ अनलोत्पादकजाताः पीतधर्ममध्यभूताः। अनेकावयवी 1 पीतप्रमा। अनिलाधिक्यद्रव्याणि दुर्गुणगुणहीननिर्गुणवन्न भासन्ते ।२६ जातरूपानिलरूपे अनेकवणेष्वेकाधिको भवेत् । एकैकजातीयानामनेकजन्मनामेवंविधिः । तद्भूतरूपाधिगतवातपित्तकफान्यविकारहेतुज्ञानवानायु- कामो भवति। * दोषप्रभावज्ञानपूर्वकं नाभेरधस्तादूर्ध्वं हृदिस्थवातपि- त्तकफाः समस्ता असमस्तास्समग्राण्यामयप्रतिपा- दकाः । यत्रस्था ये रसास्तत्तद्भतजातास्ते धातुपोषकाः । अविकृतास्ते तान्पुष्णन्ति । शुक्लशोणितसन्निपातकास्तथा । मातुराहारजातहेतुकाः तावद्रव्यजा रुजः योनिप्रकृतय. श्चिरावृतास्ताभिरावर्तन्ते । ताभिरभिवर्धन्ते । तेन च लोकोऽभिभूयते। शुक्लशोणितसन्निपातकाले वा मातुराहारजातहेतुका योनिप्रकृतयस्ताभिरावृतास्ताभिरभिवर्धन्ते । शरीरे शोषकपोषकद्रव्यैस्तथा । कायकामविकारजाताः मानसिकाश्चाभिधानजाः या- वन्तोऽभिवर्धन्ते यावद्रव्यजातरोगाः अवयवविका- रहेतुकास्तावद्रव्यजातरुजः प्रपद्यन्ते । ३० । รุ ง 2 दोषभाव-A&C. 1 पित्रप्रभा इति पाठ:. 3 स्थितान्पुष्गन्ति-A. 4 तच्चकिलोको-C.

·अष्टमः प्रश्न 211 ४१ ४२ ४३ भूतपूर्वजातरसजातरोगास्तत्ततपूर्वरसादनाजात- रोगाः। समानजात्यामयहेतुकजातिद्रव्यैः तद्भूतभूतावयवाः प्र. वर्धन्ते। दर्शनस्पर्शनाभिभाषणादि भेदाः प्रदृश्यन्ते । जागलानूपसाधारणदेशादिक्रमाद्वातकफपित्तामयाः तद्भू- तभूतभेषजाः विध्युक्तप्रकारास्स्मृताः । शोधनशमनरूपं द्विप्रकारं भेषजम् । 3 दोषास्तत्रेरिताः। तैर्देहशोधनं भेषजम् । तैर्देहशोधनमन्नं भेषजम् । ४६ ऊर्वाधोवस्तिकोपकारकम् । तस्मिन् निवर्तकतैलघृतलेहादयः पोषकाः । शास्त्रविषयद्रव्यभेदज्ञानवान् भिषक् । सर्वोषधक्षमो रोगी भवेदरोगी। व्युत्क्रमास्ते दोषविकारकाः । विषमगतिविकारकारको रोगः । अरोगी दोषसमगत्या। अहरहरात्मानमेवाभिमस्यात् । प्रातरुत्थायाभिमतदेवतायाजनम् । ५६ तद्रूपलक्षणोपशयाप्तिभिर्निर्धारणम् । ४७ ५५ 1 भाषणवि-B. 2 रूपप्रकार---A&C. 3A.C. कोशयो- नैतदृश्यते। 4-5 तदाहः-A.B.C. 6भिगमनं न्यध्यात्-B. भिगमन स्वस्यात्-A&C.

·23 आयुर्वेदसूत्रे ६० ६१ ६२ ६३ ६४ ६६ ६७ दोषाः कालमनुसरन्ति। कालानुकूलभेषजं कुर्यात् । तिक्तक्षीरप्रदाशाखादिभिर्दन्तस्यान्तः प्रक्षालनम् । लोचनावलोचनम् आपादमस्तकं तैलाभिषेचनम् उद्धर्तन कफघ्नम्। यथासुखोष्णाद्भिः प्रक्षालन । ततः सङ्कल्पपूर्व स्नानमाचरेत् । दशविधस्नानमशक्तेषु। अशुद्ध सत्यायुर्विनश्यति। शुद्धकर्माधिकारः । आयुष्कामयमान भेषजम् । शतायुः पुरुषश्शतेन्द्रिय आयुध्येवेन्द्रिये प्रतितिष्ठति । पराशयमालक्ष्यान्तहितं कुर्वन् प्रवर्तेत । यान्यनवद्यानि कर्माणि तानि सेवितव्यानि । यान्यनिन्दितानि तानि त्वयोपास्यानि । नो इतराणि । यान्यस्माकं सुचरितानि । ये के चास्मच्छ्रेयांसो ब्राह्मणाः तेषां त्वयाऽऽसनेन प्रश्वसितव्यम्। श्रद्धया देयम् । अश्रद्धया देयम् । श्रिया देयम् । ह्रिया देयम् । भिया देयम् । ६९ ७१ ७२ ७३ ७५ ७६ ७७ ·अष्टम: प्रश्न: 273 । । ८३ । ८६ ८८ ८९ ९० सविदा देयम् । वित्तशाठ्यं न कारयेत् । तस्माद्विषयप्रवृत्त्या सुखमेकमनुभूयते । धर्मार्थकामहेतुपूर्वकम् । मध्यमस्सर्वपुरुषार्थः। प्रकाशयेत्पण्डितानाम् । न पीडयेन्नातिलालयेदिन्द्रियाणि । एवं सततम् । न हिंस्यात्सर्वभूतानि । प्रातराविकारं निरीक्षयेत् । विसृष्टविण्मूत्राद्विमलाशयः । सर्वात्मानं स्वशरीरवत्पश्यति । देवब्राह्मणगोऽर्थिनस्सुपूजयेत् । विधिनियमिताचारवान् भुते । आयुरारोग्यमैश्वर्य यशोलोकांश्च शाश्वतान् । अर्कानिलानलनक्षत्रादयः कालचक्रसिद्धाः प्रचरन्ति । विविधसुखं कालचक्रं प्रयच्छति । स कालस्सर्व सृजति । स सर्वजगत्पोषकः । स एव नाशहेतुकः । नित्यनियन्ता स एकः । स एवंवित्। जगदन्नमयं करोति । कालकर्मवशात्तत्तत्फलं प्रददाति । इत्यायुर्वेदस्य अष्टमः प्रश्नः समाप्तः. ९३ ९९ १०० १०१ १०२ १०३ १०४ 1नियो-A. 35 AYURVEDA ·274 आयुर्वेदसूत्र अथ नवमः प्रश्न: १ ६ ८ १० विचित्ररूपा विचित्रावयवाः । विचित्रविधिः। स्थावरजङ्गमान् कालः प्रवर्धते । अणोरणुत्वं वहति । महतो महान् भवति। षडूसाः कालचोदिताः। गुणावगुणवेदनं कुर्वन्ति विषमकालहेतुकाः । विरुद्धफलदं विषमपाकपरिपाकजम् । सूच्या यावद्दलद्वयं भिद्यते स कालो लवः । त्रिशल्लवास्तृटिः। तृटिद्वयं कालः। कालद्वयं मात्रा। मात्राष्टादशभिः काष्ठा। काष्ठास्त्रिशत् कला। कलास्त्रिंशत् क्षणः । षड्भिरेका नाडिका। नाडिकाद्वयं मुहूर्तम् । तश्चतुर्भिर्यामः। यामचार्दिवा। तथा निशा। अहर्निशं दिनम्। १२ १४ । १७ १८ २० २१ 1 प्रवर्धयतीति सुपाठ.. 2णविधान-A&C.

·275 नवमः प्रश्नः ૨૨ २६ ૨૮ ३० पञ्चदशाहः पक्षः। पक्षद्वयं मासः । मासद्वयं ऋतुः। त्रिऋतु एकायनम् । षड्तवो द्वादशमासास्संवत्सरः । स वर्षस्तावद्वलनियामकः । ૨૭. दिनपक्षमासऋतुसंवत्सरायनं कालं करोति। रसभेदाद्विविधफलमन्योन्यं करोति । २९ द्रव्यभेदादुरधिगता बहुकाले बहुविधा भूता भवन्ति । मधुमाधवसमये मधुररसः प्रादुरभूत् । मधुश्च माधवश्च वासन्तिकावृतू । ३२ मधुररसः पवनं हन्ति कफप्रकोपहेतुकः । ततोऽधिरसः पित्तं हन्ति कफप्रकोपकारकः । स्वादुस्तिक्ततया पाके भाति । शुक्लधातुस्तेनैव वर्धते। तद्विशुद्धगुणकारकः। स्वस्थास्सप्तधातवः प्रवर्धन्ते। तदविकारे सति मधुप्रेरित शुक्लम् । तद्वत्तौ मधुरान्नादनं भेषजम् । स्त्रीपुरुषयोरङ्गाङ्गलिङ्गनं तदा । सर्ववर्णपुंसां तत्तत्प्रियतमाः पोषकाः । तत्तत्काले तत्तद्रसवद्विभाति'। यावद्वर्षास्तावदाल-B&C. 2 नैतत् B कोशे. 3 स्वस्थानल: सप्तधातवः-A&C. तद्वृद्धौ-सुपाठः तथा-A&C. 6 सर्वपुंसां-C. 7 दूसो विभाति-C. ३६ ३७ ४२ ·276 आयुर्वेदसूत्रे ४४ ४६ ४८ १० तत्साजात्यरसवहव्यं पोषकम् । शुक्रशुचिसमये आम्लरसः प्रादुरभूत् । शुक्रश्च शुचिश्च ग्रैष्मावृतू । अम्लरस: अनिलप्रकोपकारकः । अधिकाम्लद्रव्यं पित्तप्रकोपनाशनम् । कफप्रकोपहेतुर्भवति। अधृतं पोषकं कार्यम् । अन्नपानव्यञ्जनाहाराभिभाषणैः कालानुकूलनक्चन्द- नादिकं भेषजम् । एतहतुनैव प्रापयेत् । नभोनभस्यकालयोगाल्लवणरसः प्रपद्यते । नभश्च नभस्यश्च वार्षिकावृतू । अस्थिधातुपोषकः तत्तत्कालोचितकार्यकारणः । अविकारं निरीक्ष्यैतत्प्रयोजयेत् । विसृष्टविण्मूत्राद्विमलाशयः । लवणं पवनं हन्ति कफपित्तहेतुकम् । हीनाधिकलवणरसः कफपवनं हन्ति पित्तं कुरुते । इषोर्जमासयोगात्तिक्करसः प्रादुरभूत् । इषश्चोर्जश्च शारदावृतूम् । तिक्तं स्वादु हीनाधिकतिक्तरसः पित्तकफ हन्ति मारुतं कुरुते । दोषहेतुप्रकोपो भवति । ६० पाके। દર I 2 मादुरभूत्-B. अदृतं--C, अदृशं-B, ३ रोक्येतू-A&C.

·नवमः प्रश्न: 277 ७० ७२ ७४ सहसहस्यकालयोगात्कटुरसः प्रादुरभूत् । सहश्च सहस्यश्च हैमन्तिकावृतू । ६६ कटुकातिकटुकः कफानिलं हन्ति पित्तं कुरुते। ६७ मांसधातुप्रदो भवति । ६८ तपस्तपस्यसमययोगात्कषायरसः प्रादुरभूत् । ६९ तपश्च तपस्यश्च शैशिराहतू। आमाशयस्थितापानानिलातिरोधनात्तत्प्रवर्तकसिरापूरित. गुम्भनादनिलरोधनात्तन्मार्गगानिलप्रकोपनाद्गुल्मादयो भवन्ति। ७१ उदरहृदयकण्ठनासिकाशिरोरुजा। तस्मादन्नपानानिलपूरितं मोचयेत् । ७३ पक्काशयगताननिरोधनं नातिपीडनम् । दोषास्तेनैव वर्धन्ते। जलाशयपूरितमूत्रनिरोधस्तनिरोधरोगहेतुकः। ७६ सद्रोधास्सिरापथवेदनाविड्रोधात्रवृद्धयजीर्णाक्षिकर्णा- मयप्रदाः। क्षुत्प्रतिहताक्षिकुक्षिशिरोविन्द्रियदौर्बल्यम् । भारतीक्ष्णरसाअनघ्राणनमनर्कविलोकनहेतुकम् । क्षुच्छमनाभावजन्या दाहभ्रमवाधिर्यहेतुकुक्षिरुजः प्रजा- यन्ते। तृष्णामास्तथा। दाहतश्चेन्द्रियदौर्बल्यम् आलस्यातिजृम्भणानलो भवति । तैलाभ्यकाइमर्दनम्। कफनिरोधनाच्छासो भवति। ७७ ७८ ७९ ८२ ·278 आयुर्वेदसूत्रे ८८ ८९ अरुचिश्वासशीधुहिक्काहदामयाः प्रपद्यन्ते । जृम्भान्तर्धानात् कण्डूपाण्डुज्वरकुष्ठविसर्पिदुष्टकोष्ठा- मयाः प्रपद्यन्ते। प्रियालापस्वापनं भेषजम् । क्षतजासङिरोधनात् शोभपाण्डुज्वरदोषप्रदो भवति । छर्दितिरोधनात् मोहभ्रमारुच्यनिलातिमन्दकारकाः । ऊर्ध्वाधोविरोचनं भेषजम् । चरमधातुविसर्जनकालकसन्निरोधनात् तेजअयुःक्षमो! भवति । मेहातिसारशोभहदामयाः प्रपद्यन्ते । इत्यायुर्वेदस्य नवमः प्रश्नः समाप्तः. ९० ९२ अथ दशम: प्रश्न: २ २ ३ देहानिलपथगतसुखकालविरुद्धकर्मकरणं देहविनाशकं भवति । तत्तत्पोषकद्रव्यजन्यं भेषजम् । तत्कालोचितकार्य करणम् । यावहतुजातरसाः पोषकाः। अहरहरविकारं निरीक्षयेत् । पथ्योचितान् पोषयेत् । तदुपकारकद्रव्यावलोचनमार्जनं धातुपोषकम् । r कारणम्-B. 1 क्षयः इति पाठे भिषजः प्रमाणम् . 3 मज्ञवनं-A. मज्जवनं-C.

·देशमः प्रश्नः 870 ९ S १ (अ) शुचिमलापहारकम् । पार्थिवावयवयोगात्सर्वरसानुगुणदं भवति । स्वादुरसवाव्ययोगाच्छुक्लाभिवृद्धिं करोति । अब्भूताभिवर्धकम् । तत्कालातियोगाम्लरसवज्जलं पचनपित्तप्रकोपहारकम् १२ तित्रिका तिक्तरसा ज्वरपित्तापहा । शृंगीसति ज्वरातिसारनुत् । *मूर्वा स्वादुरसा विषमज्वरहृद्रोगनाशिनी विषा तिक्तरसा विषमज्वरक्षयतृष्णापहा । 6 कल्यस्तिक्तरसो रक्तपित्तकुष्ठकण्डूकफरोगनः। 7 नेता तिक्तरसा रक्रपित्तकण्डूव्रणनी। दीपनीरसा भूनिम्बा तिक्तरसा कफज्वरतृष्णाप्रकोप- हारिणी। १९ कैडयः कटुरसो रुच्यो ग्राही दीपनः कासापहः । रोहिणी तिक्तरसा सर्वज्वरकासजित् । २१ मुस्ता तिक्तरसा कफपित्तज्वरारोचकविनाशिका। तारस्तिकरसः मदभ्रमज्वरातिदाहनुत् । २३ वालुकं तिक्तरसं दुष्ट कण्डूविसर्पकविदाहज्बरविनाशकमा२४ तुरुष्कः कटुरसो देवताप्रियः 10 कुष्ठकण्डूकासतृष्णाप्रदः। २५ मृगमदः कटुरसः कासपवनहरः हृद्यगन्धप्रदः। उशीर: रसः शीतलहन्नेत्र रुजापहः । 1 पवन-B. 2 तन्दिका--A&C. 3 संगीस-B. वृषा-A&C. 6 कल्यास्तिरसो-A&C. 8 दिवनिरसारः - A&C. कुछकामलकफतृष्णा-A&C. 11 शीतलकफहृन्नेत्र---A. २० २७ 4 मूला-A&C. सता--A. 7 9 कुष्ठ-A. 10 ·280 आयुर्वेदसूत्रे ० or शौण्डं तिक्तरसं कफमुखरोगहरं वृष्यं बल्यं रसायनम् । २८ कोलिकं कटुरसं वातपित्तान्यमुखरोगजित् । गुवाकः कषायरसो भेदिमोहकृत्कफपित्तहरः । नीली तिक्तरसः वृष्यादिविषप्रमोहजित् । तपस्विनी तिक्तरसा श्लेष्मामयरक्तपित्तविनाशिनी। ३२ धरुषी तिक्तरलो विषकुष्ठविनाशकः । शैलेयकं तिक्तरसं विषमू भ्रमपवनपित्तविनाशकम् । ३४ वालुकं तिक्तरसं वातपित्तशिरोरुङ्गुत् । ३५ लाक्षा तिक्तरसा कफकुष्ठज्वरभ्रमविनाशिनी। ३६ सुप्रभा तिकरसा ज्वरविदाहापहा गर्भस्थामयान् हन्ति । ३७ ताम्रपुष्पी कषायरसः रक्तपित्तातिसारजिन्दर्भसं- स्थापनः पौण्डरीकं 10 मदभ्रमरक्तपित्तातिसारजित् । सिंहिका कटुरसा उष्णज्वरारोचकानाहन्नी । तित्रिका11 कटुरसा कफमेहामयापंहा वृष्यवृह्मणी । ४१ शैलूषः स्वादुरसः सर्वशूलछतिसारहरा दीपनपाच- 91 नबल्या। ४२ ४३ तिन्त्रिका कटुरसा शोभपाण्डुकफानिलनी दोगपहा। तिन्दुकः1 कटुरसः कफामयापहः । 1 गुवा-B. 2 मोहहृत्कफ-A.C. निरि-A.&.C. 4 धरुषि:--C. 5,6 B कोशे पदद्वयमिदं त्यकम्. 7 ताम्रपुष्पं-A.&.C. 8 कफ-A.&.C. 9 सारद्विड्भवसंस्थापिनी-B. 10 हेण्डलिक-B. तन्त्री दन्ती-B.&.CA. 12 टुन्दक:-A. दुन्दुक:-C.

·देशमः प्रश्न 281 ४८ । स्थोणेयः तिक्तरसः शोभकासहिकावम्यरोचकाहिध्मा- विनाशनः । दीर्घायुस्स्वादुरसः रक्तपित्तानिलविनाशकः । ४६ जीवकं कटुरसं चक्षुष्यं सर्वरोगजित् । माषा स्वादुरसा रक्तपित्तहरा कफशुक्लकारिका। वृष्यवल्ली स्वादुरसा बल्या वृष्या समीरजित् । यष्टिः स्वादुरसा छर्दिविषमापित्तपवनापहा। इक्षु स्स्वादुरसः श्वासकासपवनासक्पितरसहरा रसायनी । गोपा स्वादुरसा वातपित्तातिसारनी। कर्णिका स्वादुरसा लघुज्वरश्वासकासादिदाह जित् । ५३ वाकूची स्वादुरसा कुष्ठवातज्वरविनाशिनी। मदनस्तिक्तरसः क्षयगुल्मप्रमेहकारकः । वंशस्तिक्तरस: कफविषहरो वर्थः । त्रपुस स्वादुरसं वातासृपित्तमूत्रकृच्छ्रविकारनुत् ५७ कोशातकी स्वादुरसा वातपित्तगुल्मप्रमेहहारिका । वन्ध्या कषायरसा पाण्डुशोभोदगर्शःकफपित्तातिसार- जित सरा। धात्री कषायरसा कफपित्तहरा वृष्या। ६० विद्रुमः तिक्तरसः नेत्रकण्ठरोगघ्नः केशवृद्धिको लघुः ६१ । ५६ ५८ 1 स्थौण:-A.&.C. देवकं-A. वन-0. ३ बिक्षुः-A.&.B.. निक्षुः-C. 4 कासविदाह-A.&.C. 5 दाहाची-B. वारजि:-C. BA.C. कोशयोस्त्यक्तमिदं पदद्वयम्. 7 वृष्य: स्थिरा--B. 9 रात्रि:-A &.C. 10 कतिद्रुमः-A...c. AYURVEDA 36 ·282 आयुर्वेदक्षत्र ७० शशि स्तिकरसा गुल्मव्रणप्रमेहोष्णोदराक्रिमिशूलहरा । ६२ विशल्या कटुरसा कफवातहरा विरेचनी । ६३ आखुकर्णी स्वादुरसा वातपित्तपाण्डुक्रिमिशोभहरा । कलला कटुरसा श्वासकासपित्तामयविनाशिनी। तिक्तरस: कफवातगुल्मार्शोहरो विरेचकः । विशल्या तिक्तरसा प्लोहगुल्मोदरकफपित्तापहा । हैमवती कटुरसा कुष्ठपाण्डुशोभक्षयापहा । ६८ त्रिवृत् स्वादुरसा वातपित्तप्रशमनी विरचनी। राना कटुरसा शोभवातोदरकफविधातकी । तुरगी कटुरसा वातश्लेष्मक्षयकासनेत्रामयान् जयेत् । वर्षाभूस्तिक्तरसा कफपित्तशोभपाण्डुजित् ।। કર बला स्वादुरसा वातपित्तज्वरविनाशिनी । ७३ पिप्पली स्वादुरसा वातपित्तजिद्रम्य रसायनी । ७४ आमण्डा' स्वादुरसा पित्तगुल्मोदरातिहरा विरेचनो। ७५ मिसी कटुरसा वातपित्तज्वरव्रणविनाशिनी बल्या। ७६ बला पीवरा स्वादुरसा वातपित्तव्रणज्वरनेत्रामयापहा । ७७ शालिनी स्वादुरसा वातपित्तजित् बल्या । वामनी कटुरसा बातम्लेष्महरा हत्कण्ठकृमीन हन्ति । क्रिमिघ्नः 10 कटुरसः वातपित्तजित् क्रिमिनेत्रामयान्हन्ति । ८० ७१ ७८ ७९ 1कसि-A.G.C. 2 कफवातगुल्माझेहरा--A&C. 3 आधुपर्णी-A. 4 कला-A. 5 जिवरा-A. जिष्या-A. 7आमन्ता-A&C. 8मिशि-B मिशी-A. 9 शालिं:-A&C. 10 किमि म:-B&C.

·283 एकादश: प्रश्न: ८१ ८२ ८३ लवणो लवणरस उच्यते। सकलशूलपवनापहः । पटुजः कटुरसः रक्तातिसारत्रिदोषघ्नः । सामकं कटुरसं गुल्मादनावचनम् ? । गुदाश्च द्वयगुलादूर्ध्व मेढ़ाश्च व्यङ्गुले तथा। चतुरङ्गुलिमायामं विस्तारं कुक्कुटाण्डवत् ॥ ओमात्महितदण्डस्मिऽन् चक्रमध्ये मतेऽनिशम् । अष्टप्रकृतिरूपाऽस्ति कुण्डली सुप्तनागवत् ॥ इत्यायुर्वेदस्य दशमः प्रश्नः समाप्तः. ง अथ एकादशः प्रश्न: १ २ ५ ६ [क्लेशतनूकरणार्थः] देहानिलगतिकरणार्थश्च । अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः पञ्च क्लेशाः । अविद्याक्षेत्रमुत्तरेषां प्रसुप्ततनुविच्छिन्नोदाराणाम् । ३ अनित्याशुचिदुःखानात्मसुनित्यशुचिमुखात्मख्यातिविद्या। ४ हग्दर्शनशक्तंचोरेकात्मतेवास्मिता ! सुखानुशायी रागः। दुःखानुशायी द्वेषः। स्वरसवाही विदुषोऽपि तथारूढोऽभिनिवेशः । ते प्रतिप्रसवहेयाः सूक्ष्माः । ध्यानहेयाः तवृत्तयः । क्लेशमूलः कर्माशयो दृष्टादृष्टजन्मवेदनीयः । 1 रुच्यते-A. नात: पां B कोशे A प्राथो दृश्यते 3 नाम Namak=Salt ? ९ ·284 आयुर्वेदसूत्रे m १७ २० २१ सतिमूले तद्विपाको जात्यायु गाः । १२ ते हादपरितापफलाः पुण्यापुण्यहेतुत्वात् । परिणामतापसंस्कारदुःखैः गुणवृत्तिविरोधाच दुःखमेव सर्व विवेकिनः। हेयं दुःखमनागतम् । १६ द्रष्टदृश्ययोः संयोगो हेयहेतुः । प्रकाशक्रियास्थितिशीलं भूतेन्द्रियात्मकं भोगापवर्गार्थ दृश्यम्। विशेषाविशेषलिङ्गमात्रालिङ्गानि गुणपर्वाणि । द्रष्टा दृशिमात्रः शुद्धोपि प्रत्ययानुपश्यः । तदर्थ एव दृश्यस्यात्मा। कृतार्थ प्रति नष्टमप्यनष्टं तदन्यसाधारणत्वात् । स्वस्वामिशक्तयोः स्वरूपोपलब्धिहेतुः संयोगः । तस्य हेतुरविद्या। ૨૨ तद्भावात् संयोगाभावो हानं तदृशेः कैवल्यम् । विवेकख्यातिरविप्लवा हानोपायः । ૨૧ तस्य सप्तधा प्रान्तभूमिः प्रज्ञा । योगाङ्गानुष्ठानात् अशुद्धिक्षये ज्ञानदीप्तिराविवेकख्यातेः । २७ यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमाधयोs- ष्टावङ्गानि । /२८८ अहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमाः। एते जातिदेशकालसमयानवच्छिन्नाः विभौमा महाव्रत। ३० शौचसंतोषतपस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि नियमाः । वितर्कबाधने प्रतिपक्षभावनम् । वितर्काहिंसादयः कृतकारितानुमोदिता लोभक्रोधमो- ૨૨ છે २६ २९ ·एकादशः प्रश्नः 285 हपूर्वका मृदुमध्याधिमात्रा दुःखाज्ञानानन्तफला इति प्रतिपक्षभावनम् । ३३ अहिंसाप्रतिष्ठायां तत्सन्निधौ वैरत्यागः। ३४ सत्यप्रतिष्ठायां क्रियाफलाश्रयत्वम् । अस्तेयप्रतिष्ठायां सर्वरत्नोपस्थानम् । ३६ ब्रह्मचर्यप्रतिष्ठायां वीर्यलाभः । अपरिग्रहस्थैर्ये जन्मकथन्तासम्बोधः । शौचात् स्वाङ्गे जुगुप्सा परैरसंसर्गः । ३९ सत्वशुद्धिसौमनस्यैकाग्रयेन्द्रियजयात्मदर्शनयोग्यत्वानिच४. सन्तोषादनुत्तमसुखलाभः । कायेन्द्रियसिद्धिरशुद्धिक्षयात्तपसः । ૨૨ स्वाध्यायदिष्टदेवतासम्प्रयोगः । समाधिसिद्धिरीश्वरप्रणिधानात् । स्थिरसुखमासनम्। प्रयतशैथिल्यानन्तसमापत्तिभ्याम् । ४६ ततोद्वन्द्वानभिघातः। तस्मिन् सति श्वासप्रश्वासयोः गतिविच्छेदः प्राणायामः। ४८ सतु बाह्याभ्यन्तरस्तम्भत्तिः देशकालसङ्खयाभिः परि- दृष्टो दीर्घसूक्ष्मः। बाह्याभ्यन्तरविषयाक्षेपी चतुर्थः । ततः क्षीयते प्रकाशावरणम् । धारणासु च योग्यता मनसः । ૧૨ स्वविषयासंप्रयोगे चित्तस्य स्वरूपानुकार इव इन्द्रियाणां प्रत्याहारः। ततः परम वश्यतेन्द्रियाणाम् । इत्यायुर्वेदस्य एकादशः प्रश्नस्समाप्तः. ४७ ·286 आयुर्वेदसूत्रे . अथ द्वादशः प्रश्न: १ २ ४ ६ १० देशबन्धः चित्तस्य धारणा। तत्र प्रत्ययैकतानता ध्यानम् । तदेवार्थमात्रनिर्भासं स्वरूपशून्यमिव समाधिः । ३ त्रयमेकत्र संयमः । तज्जयात्प्रज्ञालोकः। तस्य भूमिषु विनियोगः। त्रयमन्तरङ्गं पूर्वेभ्यः। तदपि बहिरङ्गं निर्बीजस्य । व्युत्थाननिरोधसंस्कारयोरभिभवप्रादुर्भावौ निरोधक्षणचित्तान्वयो निरोधपरिणामः । तस्य प्रशान्तवाहिता संस्कारात् । सर्वार्थतैकाग्रतयोः क्षयोदयौचित्तस्य समाधिपरिणामः । ११ शान्तोदितौ तुल्यप्रत्ययौ चित्तस्यैकाप्रयतापरिणामः । एतेन भूतेन्द्रियेषु धर्मलक्षणावस्थापरिणामा व्याख्याताः। १३ शान्तोदिताव्यपदेशधर्मानुपाती धर्मी । क्रमान्यत्वं परिणामान्यत्वे हेतुः । परिणामत्रयसंयमादतीतानागतज्ञानं । शब्दार्थप्रत्ययानामितरेतराध्यासात् सङ्करस्तत्मविभाग- संयमात् सर्वभूतरुतज्ञानम् । संस्कारसाक्षात्करणात् पूर्वजातिज्ञानम् । प्रत्ययस्य परचित्तज्ञानम् । १९ न तत्सालम्बनं तस्याविषयीभूतत्वात् । १६ १७ २० ·287 द्वादश: प्रश्नः २२ २३ २४ २५ २६ २७ २८ २९ ३१ कायरूपसंयमात् तबाह्यशक्तिस्तम्भे चक्षुःप्रकाशासम्प्र- योगेऽन्तर्धानम्। सोपक्रम निरुपक्रमं च कर्म तत्संयमादपरान्तज्ञान- मरिष्टेश्यो वा। मैत्रयादिषु बलानि । बलेषु हस्तिबलानि । प्रवृत्त्यालोकन्यासात् सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टज्ञानम् । भुवनज्ञानं सूर्यसंयमात् । चन्द्रे ताराव्यूहज्ञानम्। धुवे तद्गतिज्ञानम् । नाभिचके कायव्यूहज्ञानम् । कण्ठकूपे क्षुत्पिपासानिवृत्तिः । कूर्मनाड्यां स्थैर्यम् । मूर्धज्योतीष सिद्धदर्शनम् । प्रातिभाद्वा सर्वम्। हृदये चित्तसंवित्। सत्वपुरुषयोः अत्यन्तासंकीर्णयोः प्रत्ययाविशेषो भोगः पदार्थात् स्वार्थसंयमात् पुरुषज्ञानम्। ततः प्रातिभाश्रावणवेदनादर्शनास्वादवाती जायन्ते । ते समाधावुपसर्गा ब्युत्थाने सिद्धयः । बन्धकारणशैथिल्यात् प्रचारसंवेदनात् चित्तस्य परशरीरावेशः। उदानजयात् जलपङ्ककण्टकादिषु असङ्ग उत्क्रान्तिश्च । समानजयात् ज्वलनम्। श्रोत्राकाशयोः सम्बन्धसंयमात् दिव्यं श्रोत्रम् । ३४ ३६ ३७ ३९ ·288 आयुर्वेदसूत्रे ४८ कायाकाशयोः सम्बन्धसंयमात् लघुतूलसमापत्तेश्चा- काशगमनम्। बहिरकल्पिता वृत्तिः महाविदेहा ततः प्रकाशावरणक्षयः। ४३ स्थूलस्वरूपसूक्ष्मान्वयार्थवत्त्वसंयमाद्भूतजयः । ततोऽणिमादिप्रादुर्भावः कायसम्पत्तद्धर्मानभिघातश्च । ४५ रूपलावण्यवलवज्रसंहननत्वानि कायसम्पत् । ग्रहणस्वरूपास्मितान्वयार्थवत्त्वसंयमादिन्द्रियजयः । ततो मनोजवित्वं विकरणभावः प्रधानजयश्च । सत्वपुरुषान्यताख्यातिमात्रस्य सर्वमावाधिष्ठातृत्वं स- वंशातृत्वं च। तद्वैराग्यादपि दोषबीजक्षये कैवल्यम् । स्थान्युपमन्त्रणे सङ्गस्मयाकरणं पुनरनिष्टप्रसङ्गात् । क्षणतत्क्रमयोः संयमात् विवेकजं ज्ञानम् । जातिलक्षणदेशैः अन्यतानवच्छेदात् तुल्ययोस्ततः प्रतिपत्तिः। तारकं सर्वविषयं सर्वथाविषयमक्रमंचेति विवेकजं ज्ञानम् ५४ सत्वपुरुषयोः शुद्धिसाम्ये कैवल्यम् । जन्मौषधिमन्त्रतपस्समाधिजाः सिद्धयः। जात्यन्तरपरिणामः प्रकृत्यापूरात्। निमित्तमप्रयोजकं प्रकृतीनां वरणभेदस्तु ततः क्षेत्रिकवत् ६८ निर्माणचित्तान्यस्मितामात्रात् । प्रवृत्तिभेदे प्रयोजकं चित्तमेकमनेकेषाम् । तत्र ध्यानजमनाशयम् । कर्माशुक्लाकृष्णं योगिनस्त्रिविधमितरेषाम् । ६० ६२ ·त्रयोदशः प्रश्न:. 289 ६४ ६७ ६८ जातिदेशकालव्यवहितानामध्यानन्तर्य स्मृतिसंस्कार- योरेकरूपत्वात्। ६३ तासामनादित्वं चाशिषो नित्यत्वात् । हेतुफलाश्रयालम्बनैः सङ्गृहीतत्वात् तेषमभावे तदभावः। ६५ अतीतानागतं स्वरूपतोऽस्त्यध्वभेदात् धर्माणाम् । ते व्यक्तसूक्ष्मा गुणात्मानः । परिणामैकत्वात् वस्तुतत्वम् । वस्तुसाम्ये चित्तभेदात् तयोर्विविक्तः पन्थाः । न चैकचित्ततन्त्रं वस्तु तदप्रमाणकं तदा किं स्यात् । तदुपरागापेक्षित्वात् चित्तस्य वस्तु ज्ञाताशातम् । सदा शाताश्चित्तवृत्तयः तत्प्रभोः पुरुषस्थापरिणामित्वात्। ७२ न तत्वभासं दृश्यत्वात् । एकसमये चोभयानवधारणम् । चित्तान्तरदृश्ये बुद्धरतिप्रसङ्गः स्मृतिसङ्करश्च । ७५ चितेरपतिसङ्कमाया तदाकारतापत्तौ स्वबुद्धिसंवेदनं। ७६ इत्यायुर्वेदसूत्रे द्वादशः प्रश्नः. ७० ७३ ७४ अथ त्रयोदशः प्रश्न: धातुशोषककर्मानेकविषयक कार्यजन्यमन्दानलप्रयुक्त सि- रापथगतदोषगतप्रतिबन्धकयावद्धातुधिकारकारकया- वत्क्रिमिगतदोषवृद्धिक्षयः क्षयः । तन्त्रिवर्तकपोषकद्रव्यं तत्र भेषजम् । AYURVEDA १ २ 37 ·290 आयुर्वेदसूत्रे 09 V लक्षणान्यपि तथा। योग्यस्तश्च निवर्तयेत् । अनेकहेतुकद्रव्यमनेककार्यकृत् । अनामपालनं कुर्यात् । आमं हि सर्वरोगाणाम् । आदिभूतमाह ब्रह्मा। गन्धवद्गुणभूयिष्ठ पार्थिवद्रव्यावयवादिकरसविरसद्रव्या- दनजन्यामपित्तीवषयक्रिमिग्रस्तसिराविकार-रसासू- ग्धातुविकारा अत्र दृश्यन्ते । रसविरसवद्रव्यादनाजीर्णजन्यामज्वरे लङ्घनं विशोषकद्र- व्यं च तत्र भेषजम् । तच्छोफपाण्ड्वामयातिसारार्शसि कुष्ठरक्तपित्तमेहविकारा दृश्यन्ते। अनेकरोगानुगतो बहुरागपुरोगमः । इतिहेतुकं षड्रसवि- रसद्रव्यं यथायोगं धातुनाशकृत् । रसो हामृक। रसो वै सः । रसं हैवायं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवति । शुक्ले स्वादु । मजाऽऽम्लम् । अस्थि लवणम् । मेदः तिक्तम् । मांसे ऊषणम् । कषायरसाः रसासृग्धा- तुपोषकाः। १४ रसासूक्स्वादु। मांसमाम्लं । मेदो लवणम् । अस्थि तिक्तम् । मजोषणम् । शुक्लं कषायरसः विरसः । विरसा रसासृग्धातुनाशकाः १५ ये ये रसास्तद्भूतजातास्ते तत्तद्भूतपोषकाः । १६ रसोपरसलोहादिनाधारमहारसात्पञ्चभूतात्मकाः ये ये महारसाः महारोगनिवर्तकास्तत्तत्कृतिविषयकरसा जारणाभावनात्मका:। १२ । । १७ ·त्रयोदशः प्रश्नः 291 १८ २० नाजारितं रसं मारयेत् । जारिता रसा आरोग्यभक्तिमुक्तिप्रदायकाः । १९ सोमरसास्सपित्तास्सविषाः पाकीकृता रसासृमांस- गामपित्तज्वरानुगत पवनपित्तविभ्रमतन्द्रारुग्दाहदो- षप्रजागरोपनिवर्तकाः। मृतलोहामृतं सपाकीकृताश्शुद्धरसा: दोस्थिगतवि- कारानुसरितपवनपित्तद्वन्द्वहेतुकरसाजीर्णाजन्याम- पित्तविषक्रिमिकण्ठकुब्जसिताङ्गकर्णिकरक्तजिह्वातले तन्द्रादाहशोषप्रकोपनिवर्तकाः । २१ यावद्गन्धपवनाजीर्णजन्यामविकारकवचनदोषा यावद्व- हिईश्यन्ते, यावद्गन्धेतराजीर्णजन्यामधिकारपित्तदोषा यावदेहे प्रभवन्ति, यावद्गन्धपवनाजीर्णजन्यामविकार- पित्तजनकदोषाः यावद्वाहिः प्रदृश्यन्ते; ताव द्गन्धविशे- षाज्ञानं दोषत्रयपूरितहेतुकाजीर्णजन्यामपवनविकार- दोषाः। २२ रसविरसवव्यादनाजीणजन्यामविशेषः पित्तदोषः। २३ न तैजनजन्यः पित्तदोषः। २४ बहिःस्थिता दोषा दन्तावकारकारकाः । ૨ पञ्चाशद्वर्णाधिष्ठिता यथायोगं तथा तत्तदङ्गाभिवर्धकाः । २६ बाह्याग्निराग्निस्थाने ज्वलयति । २७ अग्निमें वाचि श्रितः, वाग्वृदये, हृदयं मयि, अहममृते अमृतं ब्रह्मणि। ૨૮ वाक्प्रवर्तकः सिराधमनीः प्रज्वलयति। वायुमें प्राणे श्रितः । प्राणो हृदये। हृदयं मयि । अहम- मृते। अमृतं ब्रह्मणि । ३० 'याव' इत्येव मूल पाठः. वायुः प्रवर्तक: 2 ·202 आयुर्वेदसूत्रे -- । अग्निं वा वादित्यः सायं प्रविशति । तस्मादग्निर्दूरान्न द- दृशे। सूर्यश्चक्षुर्गमयतु । सूर्यो मे चक्षुषि श्रितः। चक्षुहृदये। हृदयं मयि । अहममृते । अमृतं ब्रह्मणि । ३१ मनोविकाराकारकमन्नमद्यात् । रसवद्दव्यं शिरोनिरामयकारकम् । सर्वेन्द्रियाह्लादकम् । ३३ दुस्संयोगवर्णमनोगव्यं पञ्चप्राणाधारकम् । चन्द्रमा मे मनसि श्रितः। मनो हृदये । हृदयं मयि । अह- ममृते । अमृतं ब्रह्मणि। अन्द्रव्यं सर्वशरीरपोषकम् । ३६ रेतो वा आपः । आपो मे रेतसि श्रिताः। रेतो हृदये। हृदयं माय । अहममृते । अमृतं ब्रह्मणि । रेतसो वा तस्मिन्नेतो दधाति । विगन्धविगतरसालवालं सर्वशरीरपोषकम् । ३८ पृथिवी मे शरीरे श्रिता । शरीरं हृदयं । हृदयं मयि । अह- ममृते । अमृतं ब्रह्मणि। ३९ यावत्सरसवद्रव्यं निरामयकारकम् । यावत्तनूरुहस्तावत्तनूंषि भिन्नति । ४१ ओषधयः सोमे राशि प्रविष्ठाः । पृथिवी तनुम् । ओषधि- वनस्पतयो मे लोमसु श्रिताः । लोमानि हृदये। हृदयं माय । अहममृते । अमृतं ब्रह्मणि । ૨ इन्द्रो मे बले श्रितः । बलं हृदये । हृदयं मयि । अहममृते। अमृतं ब्रह्मणि। । ४३ 1 ते. बा. III. 10, 8, 17. 2 A कोशे नेदं 'इन्द्रो मे-ब्रह्मणि' इति वाक्यं दृश्यते।

·चतुर्दशः प्रश्नः 293 । यावत्तनूरुहस्तावत्तनूंषि बिभूति । पर्जन्येनोषधिवनस्प- तयः प्रजायन्ते । पर्जन्यो मे मूनि श्रितः। मूर्धा हृदये । हृदयं मयि । अहममृते । अमृतं ब्रह्मणि । 1 वनस्पतिप्रेरितो मन्युर्भवति । ईशानो मे मन्यो श्रितः। मन्युहृदये । हृदयं माय । अहममृते। अमृतं ब्रह्मणि। ४५ अयुर्वेदज्ञानं नक्षत्रज्ञानपूर्वकम् । इत्यायुर्वेदस्य त्रयोदशः प्रश्नः समाप्तः. अथ चतुर्दशः प्रश्नः. १ २ ३ अश्वनी नक्षत्रात्मकं सप्तत्रिंशत्सिरावृतं अवर्णाधारकपाद- पनं सर्वशरीराधारकम् । भरणि-ऋक्षरूपं सप्तत्रिंशत्सिराश्रितं इवर्णजानुपद्म चल- नक्रियाकारकगतागतकर्मोपकारकम् । कृत्तिकाभाधिष्ठितं सप्तत्रिंशत्सिरावृतं उवर्णाश्रितजङ्घापनं जङ्गमशरीराधारकम् । रोहिणी-ऋक्षरूपं सप्तविंशत्सिरावृतं ऋवर्णाश्रितमेढ़पनं प्रजाजननकारकं । सिरावलम्बक-ऋवर्णबोधकोरुपनं जङ्गमशरीरधारकम् । मृगशिरोनक्षत्ररूपं सप्तत्रिंशत्सिराश्रितं लुवर्णबोधकप्रदेश- गतकमलं जलमलाशयधारकम् ! आनक्षत्रात्मकं सप्तत्रिंशत्सिराश्रितं एवर्णज्ञापकपृष्ठप्र- देशकमलं अतिसुखकारकम् । 1 वनस्मतीत्यादि-ब्रह्मणीत्यन्तं न C कोशे. 2 तै. ब्रा. III. 10, 8. रतिसुखकारकम्-C. । ६ ·294 आयुर्वेदसूत्रे ९ पुनर्वसूभाप्रतिपादकं सप्तविंशत्सिराधारकं ऐवर्णाधार- कमलं रतिसुखकारकम् । तिथ्यतारारूपं सृप्तत्रिंशत्सिरावृतं ओवर्णाश्रितनाभि- पानं श्वासपवनगतिकारकम् । आश्लेषानक्षत्रात्मकं साप्तत्रिंशत्सिरावृतं औवर्णाधारभूतं कुण्डलीकृतनाभ्यावृतपद्मं पवनगतिकारकम् । मखानक्षत्रात्मकं सप्तत्रिंशत्लिरावलम्बकं 'अम्' इत्यनु- सारबोधकनाभ्यावृतपनं पाचकपित्तप्रतिपादकम् । १० फल्गुनीनक्षत्ररूपं सप्तविंशत्सिरावलम्बकवर्णज्ञापक- वृषणद्वयपद्मं सप्तधात्वङ्कुरालवालपोषकम् । ११ उत्तरफल्गुनीनक्षत्रात्मकं सप्तत्रिंशत्सिरावलम्बखवर्ण- शापकरामराजपनं विसर्जनरूपसुखहेतुकम् । फल्गुनीनक्षत्रात्मकं सप्तत्रिंशत्सिरावलम्बकखवर्णज्ञाप- कस्वाधिष्ठानपनं सर्वाशयद्योतकम् । हस्तोडुरूपप्रतिपादकं सप्तत्रिंशत्सिराश्रितगवर्णज्ञापि- दक्षिणपक्षपद्मं गर्भाशयकारकम् । चित्रानक्षत्ररूपं सप्तविंशत्सिरावृतं धवर्णबोधकवामपक्ष- गतपनं परिपूर्णगर्भाशयकारणम् । स्वातीताराप्रतिपादक सप्तात्रशस्सिराधारकं वर्णशा- पकं दक्षिणहस्तपनं तत्तच्छरीरगतभिन्नस्वर ज्ञापकम्।१६ विशाखानत्ररूपं सप्तात्रंशत्सिरावलम्बकचवर्णद्योतकवा- महस्तपद्मं स्त्रीपुंसस्वरभेदज्ञापकम् । १२ I १४ 2 हस्तद्वयप --A&C. 1 तृतीयं फल्गुनीनक्षत्रामिदमाधिकामति भाति. 3 सर्व-A&C.

·चतुर्दशः प्रश्नः 295 २० २१ अनुराधानक्षत्रात्मकं सप्तत्रिंशत्सिरावृतं छवर्णद्योतक दक्षिणभुजपनं ऊर्ध्वकायधारकम् । १८ रोहिणी नक्षत्ररूपं सप्तात्रंशत्सिरावृतं वामभुजपनं ऊंच- कायाधारकम् । विचितृ ऋक्षरूपं सप्तत्रिंशत्तिराधारकजवर्णद्योतकं दाक्ष- णबाहुपद्मं सर्वकर्मोपकारकम् । आषाढऋक्षरूपं सप्तविंशत्सिरावृतं झवर्णज्ञापकं वाम- बाहुपनं सर्वकर्मोपकारकम् । २१ आषाढनक्षत्रात्मकं सप्तत्रिंशात्सराधारकं अवर्णद्योतकं दक्षिणप्रकोष्ठप- हस्तकौसल्यद्योतकम् । श्रोणानक्षत्रात्मकं सप्तत्रिशरािवृतं टवर्णबोधकवामप्र- कोष्ठपनं हस्तकौशल्यशापकम् । श्रविष्ठानक्षत्रात्मकं सप्तत्रिंशत्सिरावृतं ठवर्णबोधकं द- क्षिणपाणितलपनं सर्वार्थाभिनय (ज्ञानशापक) सापकम्। २४ शतभिषक् नक्षत्रात्मकं सप्तत्रिंशत्सिराधारकं डवर्णवो- धकं वामपाणितलपनं सर्वार्थाभिनयज्ञान (ज्ञापकज्ञान) हेतुकम् । प्रोष्ठपदानक्षत्रात्मकं सप्तत्रिंशात्सरावृतं ढवर्णद्योतकक- ण्ठपद्मं तत्तद्वर्णाश्चिततत्तत्स्वरभेदशापकम् । प्रोष्ठपदानक्षत्रात्मकं सप्तत्रिंशत्सिरावृतं णवर्णद्योतक- ग्रीवाप- पञ्चप्राणाधारकम् । प्रोष्ठपदानक्षत्रात्मकं सप्तत्रिंशत्सिरावृतं तवर्णबोधकह- दयप- इच्छाप्रयत्नात्मज्ञानहेतुकम् । 1 रोहिणीति ज्येष्ठानक्षत्र य नामान्तरम् वर्णविन्यासुस्तु नकृतः बितिः इ वेदे. ते. सं. IV. 4, 10. तृतीयामिदं प्रोष्टपदानक्षत्रमधिकमिति भाति. 29 २७ २८ 2 ·296 आयुर्वेदसूत्रे २९ । ३१ ३८ रेवतीऋक्षरूपं सप्तत्रिंशत्सिरावृतं थवर्णबोधकं शिर:- कमलात्मकपद्मं सहस्रसिराश्रितवर्णज्ञानज्ञापकम्। আছলাভালামনা। पञ्चदशाहः पक्षः। पक्षद्वयं मासः। मासद्वयमृतुः । त्रिऋतु एकायनम् । षड्तवो द्रौदशमासास्संवत्सरः । अश्विनी ज्वरः। भरण्यतिसारः। कृत्तिका ग्रहणी। रोहिण्यशाविकारः। मृगशीर्षमजीर्णम् । आद्री मन्दानिलः। पुनर्वसू विषूची। तिध्यमरूचिः। आश्लेषा पाण्डुः। मखा श्वासः। फल्गुनी. कासः । फल्गुनी कुष्ठामयः। हस्तो मेहः । चित्ता कुक्षिरोगः । स्वाती नेत्रामयः । विशाखा कर्णरोगः। अनुराधा नासिकामयः। १२ ४७ ५० ·बतुर्दशः प्रश्न: 297 रोहिण्यपस्मारः 1: वितिः क्षयः । पूर्वाषाढा कुष्ठाश्मरीरोगः । उत्तराषाढा कुष्ठ छर्दिविकारकः । श्रोणा हृदयामयः। ५७ श्रविष्ठा पवनः । शतभिषक् पित्तरोगः । प्रोष्ठपदं कफामयः। प्रोष्ठपदं मदात्ययः । ६१ रेवती व्रणम्। ६२ अश्विनीनक्षत्रविरुद्धगतिहेतुग्रहयुक्ततत्तत्कालानुगतरसा- जीर्णजन्यामपित्तविषक्रिमिविकारकज्वराः प्रदृश्यन्ते । ६३ अवर्णज्ञापकयावत्सिरानालावृतोषधयः ज्वरप्रकोपनि- वर्तकाः। अजीर्णजन्यामपित्तविषाक्रिमिनिवर्तकं यत्तदेव भेषजम् । ६५ औषधिदानजपहोमदेवतार्चनं निवर्तकम् । यत्रौषधयस्समग्मत राजानस्समिताविव । विप्रस्स उच्यते भिषक् रक्षोहा अमीवचातनः" 6 | कटुरोहिकागणचोविर सविषपाषाणलोहपुटद्रव्यप्रयुक्त- योगास्तदामयनिवर्तकाः । 1 ज्येष्ठारोह्यपस्मार:--1. मूलं विद्रधिः क्षयः-A. मूल विधृतिः क्षय:-C. 3 अत्र रोहिणी विचूतिरिति ज्येष्ठामूलयोर्वेदिके नामधेयेऽजानता लेखकेन ज्येष्ठामूले सूत्रयोः प्रक्षिप्य रोहिणीविचतिशब्दो रोगबोधकाविति वर्णव्यत्यासेन लिखिताविति भाति. 4 अष्ट-A&C. 6 ऋग्वेद X 97,6. 7कउ-A&C. 8 चविरस-Dr. B.S. AYURVEDA 2 श्रवणम्-C. खवणम्-A.

·298 आयुर्वेदसूत्रे । ७१ क्वचित्क्वाथयोगाः। क्वचिच्चूर्णादयः । क्वचित्तैललेहघृतादयश्च । अश्विनीदेवतार्चनं तत्र भेषजम् । तत्तन्नक्षत्रविगतियोगग्रयुक्तकालसंयोगवशाजातज्वराः कष्टसाध्याः। निवर्त्यनिवर्तकज्ञानं यथायोग तनिव- ७२ तकम् । ७५ भरणिविगतियोगग्रहयुक्तकालसंयोगादातसारामयाः प्रदृश्यन्ते । इवर्णज्ञापकयावत्सिरानालावृततत्तदोषधियोगाः तन्नि- वर्तकाः । यमदेवतार्चन निवर्तकम् । कृत्तिकाभाविरुद्धगतिजातग्रहयुक्त कालसंयोगवशादहणी- रोगः प्रपद्यते । उवर्णज्ञापकयावत्सिरानालावृतौषधि योगकरणं ग्रहणी- रोगनिवर्तकम्। अग्निदेवताप्रार्थनावेधिः निवर्तकः । रोहिणोऋक्ष बिगतियोगजातग्रहयुक्तकालसंयोगवशाद- रोगप्रवृत्तिः । ऋवर्णद्योतकयावत्सिरानालाटतनिवर्तकद्न्यं अर्शोरो- गनिवर्तकम् । प्रजापतिदेवताप्रार्थनं तत्र मेषजम् । ૮૨ मृगशीर्षविरुद्धगतियोगजातग्रहयुक्तकालसंयोगवशाद. जीर्णामयाः प्रपद्यन्ते। ८३ ७८ ८१ ·299 पञ्चदश: प्रश्नः लुवर्णबोधकयावत्सिगानालावृतौषधियोगकरणं अर्णाि- मयनिवर्तकम् । सोमदेवताप्रार्थनादिकं निवर्तकम् । आ नक्षत्रविगतियोगजातग्रहयुक्तकालसंयोगवशात् मन्दानलरोगः प्रवर्तते । ए ऐ वर्णशापकयावत्सिराना- लावृतयावन्निवर्तकद्रव्यं मन्दानलभेषजम् । तत्तदुरितनिवर्तकयावत्प्रायश्चित्तरूपरुद्रदेवताप्रार्थनं विधिः। ८७ इत्यायुर्वेदस्य चतुर्दशः प्रश्नः समान:. ८६ अथ पञ्चदशः प्रश्न: १ १ २ पुनर्वसुविगतिजातग्रहयुक्तकालसंयोगवशात् विषूची- रोगः प्रवर्तते । ओ औ वर्णमापकयावत्सिराटतौषधियोगकरणं विष्ची- रोगनिवर्तकम् । अदितिदेवताप्रार्थनं भेषजम् । तिघ्यनक्षत्र विगतिजातग्रहयुक्तसमयविशेषवशादरुचि- रोगस्सम्पद्यते। 1 वर्णद्योतकयावत्सिरानालावृतयावन्निवर्तकद्रव्य अरुच्यामयनिवर्नकम् । बृहस्पतिदेवताप्रार्थनं भेषजम् । नक्षत्राणां वर्णयोगक्रमोऽत्र पूर्वप्रश्नोतक्रमाद्भिद्यते । ६ ६ 1 ·300 आयुर्वेदसूत्रे आश्लेषानक्षत्रविगतियोगग्रहयुक्तसमययोगात् पाण्ड्डामयः प्रवर्तते। क ख वर्णद्योतकयावत्सिरानालावृततत्तत्सजातीयव्य- योगकरणं पाण्ड्डामयनिवर्तकम। मखानक्षत्र विगतिजातग्रहयुक्तकालविशेषवशात् श्वासा- मयः प्रपद्यते । ग घ वर्णद्योतकयावत्सिरानालावृतयाव- दोषधयस्तनिवर्तकाः। पितृदेवताराधनजपहोमा भेषजम् । फल्गुनीनक्षत्रात्मकविषमगतिजातसमयविशेषवशात्कासा- मयस्सम्पद्यते। ११ ऊ वर्णज्ञापकयावत्सिरानालावृतोषधियोगकरणं कासा मयनिवर्तकम्। अर्थमदेवताप्रार्थनं विधिः । फल्गुनीनक्षत्रविगतिजातग्रहयुक्तकालवशात्कुष्ठामयः प्रप- द्यते । च छ वर्णद्योतकयावत्सिरानालावृतौषधियोग- करणं कुष्ठामयनिवर्तकम् । भगदेवताप्रार्थनं विधिः । २५ हस्तोडविगतिजातग्रहयुक्तकालवशान्मेहामयो भासते। १६ ज झ वर्णद्योतकयावत्सिरानालावृतौषधयोगकरणं मेहामयनिवर्तकम् । सवितृदेवताप्रार्थनं भेषजम् । १८ चित्तानक्षत्रविगतियोगजातग्रहयुक्तसमयविशेषवंशान्मू- समयः सम्पद्यते। । १२ १३ १४ 1 देवतार्चनं नोक्तं वा लेखकेन त्यक्तं वा ?

·पश्चदश: प्रश्न: 301 २० 1 २४ २७ श्ववर्णद्योतकयावत्लिरानालावृतनिवर्तकद्रव्यं मूळमय- भेषजम् । इन्द्रदेवताप्रार्थनं विधिः । २१ स्वातीनक्षत्रविगतियोगजातग्रहयुक्तकालसंयोगवशात् नेत्रामयः प्रपद्यते। टठवर्णबोधकयावन्सिरानालावृक्षद्रव्यं नेत्रामयहारकम्। २३ वायुदेवताप्रार्थनं विधिः । विशाखानक्षत्रविगतिजातग्रहयुक्तकालवशात्कर्णरोगः प्रपद्यते। २५ डढवर्णद्योतकसिरानालावृतौषधियोगकरणं निवर्तकम् । २६ इन्द्राग्निदेवताप्रार्थनं तत्तत्कर्मविपाककरणं भेषजम् । अनुराधानक्षत्र विगतिजातग्रहयुक्तकालवशान्नासिका- मयः प्रपद्यते। णवर्णज्ञापकयावत्सिरानालावृतयावरन्ययोगकरणं नासि- कामयहारकम् । २९ मित्रदेवताप्रार्थनं निवर्तकम् । ३० तथवर्णज्ञापकयारत्सिरानालावृतौषधिकरणं नासिकाम- यहारकम्। मित्रदेवताप्रार्थनं निवर्तकम् । रोहिणीनक्षत्र विगतियोगजातग्रहयुक्तकालवशान्मुखामय- स्सम्पद्यते। दधवर्णबोधकयावत्सिरानालावृततत्तदुपयुक्तयोगकरणं मुखामयनिवर्तकम्। कर्णामय--AdC. 2 वित्यनन्तरं राहिणीत्यादिवाक्यं पठितं कोश- द्वयेऽपि दृश्यते. ૨૮ ·302 आयुर्वेदसूत्रे - ४१ ર इन्द्रदेवता प्रार्थनं विधिः । विवृतिविरुद्धगतिसम्भवग्रहयोगकालवशात्क्षयस्सम्पद्यते। ३६ नवर्णबोधकयावत्सिरानालावृतप्रयुक्तद्रव्ययोगकरणं तदामयनिवर्तकम् । पितृदेवताप्रार्थनं भेषजम् । अषाढानक्षत्रविगतिसम्भवग्रहयुक्तकालवशात् अश्मरी- रोगः प्रतिभासते। पफवर्णद्योतकयावतिसरानालावृतयावन्निवर्तकद्रव्यं अश्म- रीनिवर्तकम् । अन्देवताप्रार्थनं निवर्तकम् । अषाढानक्षत्रविगतिसम्भवप्रहयुक्तकालवशात् छदिरोगः प्रपद्यते। बभवर्णद्योतकयावत्सिरानालावृत ओषधियोगकरणं निव- तकम् । ४३ विश्वेदेवाभिषेचनं निवर्तकम् । श्रोणानक्षत्रविरुद्धगतिसम्भवग्रहयुक्तकालसंयोगवशा- दरुचिरोगः प्रपद्यते। मवर्णबोधकयावत्सिरानालाततदुपयुक्तद्रव्ययोगकरणं तदामयनिवर्तकम् । ४६ विष्णुदेवताप्रार्थनं तत्र भेषजम् । श्रविष्ठानक्षत्रविरुद्धगतिसम्भवग्रहसंयुक्तकालसंयोगव- शात्पवनामयः प्रपद्यते । यरवोंञ्चारणहेतुकतत्तत्सिरानालावृततत्सजातीयद्रव्यं तदामनिवर्तकम् । 1 अब्देवतेत्यादि-करणं निवर्तकं इत्यन्तं कोशदयेऽप्यदृष्टं सन्दर्भवशादुवृतम्. ४८ 2 इदयामयः, ·पञ्चदशः प्रश्न:. 303 ૬૨ वसुदेवताप्रार्थनं भेषजम् । शतभिषङ्नक्षत्रविगतिजातग्रहकालसंयोगवशात् पित्त- रोगः प्रपद्यते। लववर्णद्योतकयावत्सिरानालावृत तनिवर्तकद्रव्ययोग- करणं पित्तप्रकोपनिवर्तकम् । इन्द्रदेवताप्रार्थनं तत्र भेषजम् । प्रोष्ठपदाविरुद्धगतिसम्भवग्रहयुक्तकालसमयावशेषा- कफामयः प्रपद्यते। शषवर्णबोधकयावत्सिरानालात यावाव्ययोगकरणं क. फामयहारकम् । अजैकपाहवताप्रार्थनं विधिः । प्रोष्ठपदानक्षत्रावरुद्धगतिसम्भवग्रहयुक्तकालयशादप- स्मारामयाः प्रपद्यन्ते । सवर्णद्योतकयावत्सिरानालावृतयावद्रव्ययोगकरणं अ. पस्मारामयहारकम् । अहिर्बुध्नयदेवताप्रार्थनं निवर्तकम् । रेवतीनक्षत्रविरुद्धगतिसम्भवग्रहयुक्त कालवशाद्वणरो- गस्सम्पद्यते। हवर्णद्योतकयावत्सिरानालावृतयावहव्ययोगकरणं व्रणामयनिवर्तकम् । पूषदेवताप्रार्थनं विधिः। वह्निभूताधिकद्रव्यादनाजीर्णजन्याम-पित्त-विषक्रिमिन- स्तसिसविकारजाता रक्तपित्तविकाराः । अम्बुभूताधिकगुणोपलम्भकयावत्पदार्थास्ताद्वकार- हारकाः। ५८ ६० ६१ ६३ ·304 आयुर्वेदसूत्रे पटोल गोपा धनवृषगोहणि केश्य चन्दन तिक्तावर्युत्पल- यष्टिद्राक्षेक्षुपद्मक रेणुक निम्ब वधूत्रायन्ती मदयन्ती- वत्सक मूर्वाप्रियङ्गु महती स्थिरापर्णि बलाक्टरुह विश्वमोचरसवद्यावत्पदार्थाः चूर्णक्वायतललेहविकार- रूपाद्याः रक्तपित्तामयप्रकोपहारकाः । अम्बुभूताधिकद्रव्यादनाजीर्णजन्यामपित्तविषक्रिमिग्रस्त- सिराविकारहेतुकारश्वासकासविकाराः । वह्निभूताधिकगुणोपलम्भकयावत्पदार्थास्तद्विकारहारकाः।६७ वाशानिशा क्षुद्राऽमृत मुण्डिकपोताः शठीकुण्डलि- पुनर्णवा भार्डिमसि कोकिलाक्षब्राह्मीझरस्येवरुदम- ज्डूकपर्ण्यकालकर्तिवतपस्विनी भृङ्गी सुवर्चलबिल्व काश्मीरतकारिपाटलांशुमती स्थिरग्रन्थि चव्य चि- अकशुण्ठिपच्यातकराजमरि शृङ्गि धात्रि विभीतकैला लवङ्गपत्रक नागकेसर धन्वयासतुषगन्धवारिजीरका दिप्यकाः चूर्णक्वाथतैललेयविकाराः विकारभूता- ग्नेयश्वासकासरक्तप्रकोपहारकाः। वह्निभूताधिकद्रव्यादनाजीर्णजन्यामपित्तविषक्रिमिगत- सिराविकारा हिमामयाः । ६९ निवर्तकाम्बुभूताधिकगुणोपलम्भकयावत्पदार्थाः तद्विका- रहारकाः। कपित्थकणा मधु लवण रसोन दशमूलक्षीरसिद्धपुनर्ण- वानिर्गुण्डिबलावर्युत्पल पित्तवराकुष्ठापूरित कटुक- चन्याश्वगन्धसुवर्चलैः सिद्धःक्वाथोहिध्मारोगनिवर्तकः।७१ यद्धातुविरुद्धान्योन्यद्रव्यादनाजीर्णजन्यामपित्त विष- क्रिमिग्रस्तसिराविकारकारकद्रव्यविरुद्धान्यद्रव्या- दनं यावद्धातुपोषकैकभेषजम् । पथ्यातृणराजमारव-Dr. B.S. ઉપર ·पञ्चदशः प्रश्न: 305 दशमूललवङ्गदारुभाङ्गिचाशा वृश्चिकघनधन्वयासबला- कुरुश्चककोल मदमुसलि हरिद्रा नेताश्वगन्ध जीरक- राना द्राक्षागृङ्गिस्थिरापणिभिरुजिमात(?)गोक्षुरचन्द- नोत्पलयष्टिकशेरु कपातातिविषोशीरवालुक हेमर- काकनासा कुष्ठमजिष्ठालाका काकोल्यका बृहस्पति कुण्डल्यर्कामृतावन्ति विलङ्गभाङ्गिवत्सकखदिरासन निम्बाशिकरा शतबिल्वराजवृक्ष भल्लातकब्रह्मगु- लूचीष्टिवति(?) बिदाारे विभीतक शिरीष पौष्करदा- करकाकुष्ठ बीजक्षारक पिताप्यदीप्यकजा. जी तारामिशिगुग्गुलुलाक्षाकटुकादि शाला पुष्पधा- न्याककूष्माण्ड सौकुमार्याश्वपर्णाः काथधृततेललेह्य विकाररूपा द्विभर्जन सप्तधातुकार्यकारकामयघा- तकाः। पटोलादि पञ्चदशत्रयोदशद्रव्यं यथायोग चूर्णाकृतं रक्तपित्तामयविनाशकम् । द्वादशत्रयोदशार्थाः यथायोगं क्वाथोपयोग्या रक्तपित्ता- मयहारकाः। ७५ तद्वत्तैलघृतलेह्यादि मधुसितायुतद्रव्यं रक्तामयविघातकम्।७६ वाशादिपञ्चदश त्रयोदशाष्टादशार्थाः यथायोगं सूक्ष्म- चूर्णभूताः समधु श्वासकासक्षयविकारघातकाः । अष्टनवदशैकादशत्रयोदशद्रव्यं यथायोगं क्वाथोपयोग- योग्यं श्वासकासक्षयहरम् । यासा-Dr. B.S. 2 कुरुवक-Dr. B.S. ३ बल्ला-A. 4 कपिता-Dr. B.S. 5 हेकर-A 6 करककुष्ठ-Dr. B.S. 7 दारूकनकालयकान्तिकुटजक्षारक-A. अष्टत्यादि हरमित्यन्तं A कोशे न दृश्यते । AYURVEDA 39 ७७ ७८ 1 ·306 आयुर्वेदसूत्रे पञ्चदश सप्तदश विंशातेपदार्थाः तैलघृतोपयोग्याः श्वा- सकासक्षयघातकाः। ७९ इत्यायुर्वेदस्य पञ्चदशः प्रश्नः समाप्तः. अथ पोडशः प्रश्न: ३ तद्वत्सगुडादियुक्तलेह्यादयस्तथा । कपित्थादिद्वाविंशतिपदार्थाः हिमामयघातकाः । तावत्पदार्थास्तैलघृतलेहरूपाः हिध्मामनिवर्तकाः । तत्तद्भूतविशुद्धद्रव्यादनाजीर्णजन्यामयधातुशोषकारक- यावद्रव्यनिवर्तकद्रव्यं तत्तद्धातुपोषकम् । दशमूलादिपञ्चदशद्रव्यं यथायोगं रसधातुशोषकपोषकम्। ५ घनादिपञ्चदशद्रव्यं रक्तधातुशोषकपोषकम् । रामादिपञ्चदशद्रव्यं यथायोगं धातुशोषकमांसधातुगता- मयहारकम्। वालुकादिचतुर्दशगव्यं मेदोधातुविकारनाशकम् । निम्बादि पञ्चदशद्रव्यं अस्थिधातुगतरोगप्रकोपहारकम्। ९ विद्रादिपञ्चदशद्रव्यं मजाधातुनिष्ठरोगप्रकोपहारकम् । १० जात्यादिषड्द्रव्यं यथायोगं चरमधातुगतरोगप्रकोपहारकम्। पवनभूतगुणाधिकद्रव्यादनाजीर्णजन्यामपित्तविषक्रिमि- गतसिराविकारजातं छौंदरोगहेतुकम् । 1 निम्बादीति A कोशे न दृश्यते. 2 नैतत् A कोशे.

·घोडश: प्रश्न: 307 १३ तन्निवर्तकवह्निभूतगुणोपलम्भकयावद्रव्यादनं छाम- यभेषजम् । शठधनिजलजाजाजि मुद्गपाठाकटुकमधुकपित्थशिवायु- तामृतामरीच्येलाकापासचन्दनमाक्षिकजीरकलवङ्ग- त्वकसरप्रियङ्गशियुतार्थाः चूर्णक्वायतललेह्यरूपाः छ-मयनाशकाः। त्वमांसमेदोवर्धकाधिकरसविरसद्रव्यादनाजीर्णजन्या- मपित्तविषाक्रमिग्रस्तसिराविकारकारकगुदाङ्कुरामय प्रकोपहारकद्रव्यादनं तत्तदामयावनाशकम् । स्वर्जिकानिशावन्तोमुसलीशरीषकणातुत्थजाजि(नि)- वेण्वस्नुग्भल्लातककरञ्जवकुलधात्रीविभीतकामया- यवानीबिल्वपुनर्नवाशिरिषलि सैन्धव (ति) मरिचसू- रण : चव्यजीरक वज्रवल्ली मूर्वापामार्गक दशमूल- लवन केसर मुरगि मोहा भोरुब्राह्मोघोषाकुष्ठहिंगुसै- न्धव भाङ्गिरास्नामधूकवचाशिरीषधातुमयूरकोशी- रपाठा दुस्पृक्सिद्धार्थपलाण्डवः पदार्थाः भूपरि पक्क- गन्धघृततैललेह्यरूपभूता गुदाकुरामयहारकाः । यावद्भतविहितविरुद्धरसाधिकधातुबद्दव्यादनाजीर्णजा- तामपित्तविषीक्रमिकारकद्रव्यविरुद्धयावद्रव्यादन रसधातुसारातिसारनिवर्तकम् । अतो विषघनविराषण दिव्यपाठाभयाकुटजाजाज्यज- भोदमोचरसधातुचिरिबिल्वतिन्दुकदाडिमपद्मफाल- नीमरिचधावकाजाजिकगुणितिन्त्रिणीयवशूर ककपि- for जलाजा of the text-Dr B.S. शिरिषशालि-Dr. B.S. पुराण-C 4 मुरङ्गि, or सुराज-Dr. B.S. 6 मोदा-Dr. B.S. भूपति - A&C. 7 अथो-Dr. B.S. 8 वरोषण-A. 9 चवि- काजाजिकाङ्गणेतिन्त्रिणीयवशूक-Dr. B.S. १७ 6 ·308 आयुर्वेदसूत्रे १८ स्थान चूतजम्बूविजयाबीजफेनुजीरकोलचब्यचि- कवराम्लधुणप्रियावत्सकबीजयष्टितृटिकैडर्यशरपुख- लशुनहिङ्गधात्रीविभीतकप्रन्थितलपोटेक'तितीरसव- इव्यवद्यावत्पदार्थाः चूर्णक्वाथततैललेह्यरूपा अति- सारग्रहणीरोगनिवर्तकाः । पृथिव्यादि ' गुणाधिकस्वसमानाधिकरणस्वादुरसोप- लम्भक द्रव्यादनजाताजीर्णामयनिवर्तकरजोगुणा- धिकोपलम्भकाम्लरसवदम्बुभूतद्रव्यं अजीर्णामय- नाशकम् । पत्थ्याधात्रयक्षपुनर्नवाहिगुशरपुजव्याघ्रीदुरालभपूगी- फलतमालक्षाराम्लजम्बाराकस्नुहिशिग्रुपर्वकोग्रग- न्धकरजखदिराग्निश्रीपर्णीश्रीभन जयाग्नेयाः चूर्णक्का- थलेहरूपाः अजीर्णामयनिवर्तकाः । अग्निभूतद्रव्याधिक स्वसमानाधिकरणाम्लरसोपलम्भ- कद्रव्यादनजाताजीर्णजातामरोगनिवर्तकं पार्थिवगु- णाधिकस्वादुरसवद्रव्यम् । विश्वदेवकुसुमकटुकणानिरसोनदीप्यककरज पुनर्नवा- यवजजीरकहिङ्गमुस्तवत्सकवतुकपत्थ्या जिनसुरगी- जातिफलतलपोटकटकबर्बुरकुष्ठयावत्सरसवदव्यं चू- र्णकाथकल्कादिविकारं सर्वाजीमरोगनिवर्तकम् । २२ अम्बुपवनभूतस्वसमानाधिकरणरसोपलम्भकद्रव्याद- नाजीर्णामपित्तज्वरजन्यमन्दानिलरुनिवर्तकपवन - पृथिव्याद्वि. श्रीफल-Dr. B.S. 4 शिघ्र--Dr. B.S. तिक्तरस-Dr. B.S. 2 3 ·षोडश: प्रश्नः 309 २४ भूताधिकसन्धुक्षणकर्मकारकतिक्तरसवद्दव्यं अग्निमा- न्द्यामनिवर्तकम्। २३ पाठाकरजानलशरपुर पुनर्नवानिम्बलशुनयवानीचरब न्धन दीप्यकजीरकबिल्वातिविषावचासैन्धवविश्व- चव्यनैतलरास्ना मृतातसी भृङ्गकुबेराक्षलोध्रकवचा- मांसि-एलावतालपत्रिका केसदारुलुक ग्रन्ध्याग्नेयाः चूर्णक्काथघृततलेलहरूपाः मन्दानलामयनिवर्तकाः । गगनपवनभूतस्वसमानाधिकरणोषणरसोपलम्भकद्र- व्यादनजाताजीर्णामपित्तविषरूपोपाधिकग्रहणीरोग- हारकगगनभूताधिकगुणोपलम्भककटुरसवाव्यम् ग्रहणीरोगनिवर्तकम् । आर्द्रकवत्सकतलपोटकचूतार्जुनवटाश्वत्थबिल्ववदरल- शुनविश्वगाङ्गेरुकीनागवलचिञ्चाजमोदरसदाडिमक- रजवाशाशुकलोध्रवृद्धदारुशरपुखमरीचदीप्यकजी- रकलवङ्गकरुणाभीरुनिम्बकुटजाद्याः चूर्णकाथलेह- भृता ग्रहणीरुजापहाः । अनलानिलगुणभूयिष्ठस्वसमानाधिकरणकषायरसोपल- म्भकयावद्व्यादनजाताजीर्णपित्तविषक्रिमिगतसिरा- विकारजातसप्तधातुरसकारक गगनभूयिष्ठद्रव्यं वि- पूच्यामयनिवर्तकम् । कट्वादि दशदव्यं चूर्णकाथभेषजं श्वासछामयनि- वारकम् । चन्दनादिसप्तपदार्थाः चूर्णकाथोपयुक्ताः छामयनि- २६ २७ २८ वारका. २१ 1 चर्मबन्धन-A. 2 चव्यानलराना or चवनतलराना-Dr. B.S. युतांसि-C. * एलातालपत्रिका- Dr. B.S. 5 केशदारुशुक , 3 ·310 आयुर्वेदसूत्रे ३० ३५ स्वजिकादिद्वादशपदार्थाः धूपलेपक्काथीकृताः गुदाकु रामयहारकाः। करायेकादशार्थाः धूपलेपक्काथतैलोपयुक्ताः अझै- रोगनिवारकाः। दशमूलाधेकविंशद्रव्यं धूपलेपकाथतैललेहरूपं सत् गु. दाङरामयहारकम् । भागादि'द्वादशभेषजाः चूर्णक्वाथघृततैललेह्यरूपाः गुदाकुरामयहारकाः। अतिविषादिपञ्चदशपदार्थाः चूर्णकाथलेहविकारभूता अतिसारविकारहारकाः मरीच्याद्यष्टादशद्रव्यं तद्वदतिसारनिवर्तकम् । निष्ठादि दशद्रव्यं तद्वदतिसारनिवर्तकम् । पथ्यादित्रयोदशद्रब्यचूर्णक्वाथाभ्यां अजीर्णामयो निवर्तते।३७ 3 आक्रन्दित्रयोदशपदार्थाः चूर्णक्वाथरूपाः अजीर्णामय- हारकाः। ३८ विश्वादिदशद्रव्यं चूर्णक्वाथलेहरूपं सत् अजीर्णामरोग- निवर्तकम्। ३९ मुस्तादिद्वादशद्रव्यं चूर्णकाथोपयुक्तं अजीर्णामयरोग- निवर्तकम् । 'वेण्वादि पञ्चदशगव्यं चूर्णकाय घृततैलरूपं अग्निमान्द्या- मयहारकम् । सैन्धवादिद्वादशद्रव्यं तद्वद्भेषजं मन्दाग्निरोगनिवर्तकम् । ४२ विश्वादि सप्तपदार्थाः क्वाथरूपा मन्दानलहारकाः । भाज्यादि-A & C निष्टादि-A. 3 आदि 4 पाठादि? 5 मन्दानिल- A &C.

·घोडशः प्रश्न: 311 आर्द्रकादिदशद्रव्यं क्वाथलेहरूपं ग्रहणीरोगनिवर्तकम् । लशुनादिद्वादशद्रव्यं चूर्णक्वाथलेहघृतरूपं मन्दानलरोग- निवर्तकम् । एलादिषट्पदार्था चूर्णक्काथविकारभूताः मन्दानलरोग- निवर्तकाः। आयुष्कामयमानेन धर्मार्थसुखसाधनम् । आयुर्वेदोपदेशेषु विधेयः परमादरः ॥ विचार्य यत्नात्सर्वस्मानित्यं देहं निरीक्षयेत् । आ दशाहानिरीक्ष्यैनं पथ्येनैव तु तं हरेत् ॥ न पीडयेदिन्द्रियाणि न च तान्यतिलालयेत् । त्रिवर्गशून्यं नारम्भं भजेत्तं चाविरोधयन् ॥ वृद्धिस्समानस्सर्वेषां विपरीतैर्विपर्ययः । चयप्रकोपप्रशमा वायोर्कीमादिषु त्रिषु ॥ वर्षादिषु च पित्तस्य श्लेष्मणशिशिरादिषु ॥ इत्यायुर्वेदस्य षोडशः प्रश्नः समाप्तः.