·भारतीय ज्ञानपीठ काशी
स्व० पुण्यश्लोका माता मूर्तिदेवी की पवित्र स्मृति में
तत्सुपुत्र सेठ शान्तिप्रसाद जी द्वारा
संस्थापित
ज्ञानपीठ मूर्तिदेवी पालि ग्रन्थमाला
पालि ग्रंथांक ?
प्रकाशक----
अयोध्याप्रसाद गोयलीय,
मन्त्री, भारतीय ज्ञानपीठ काशी
दुर्गाकुण्ड रोड, वनारस
मुद्रक-देवताप्रसाद गहमरी, संसार प्रेस, काशीपुरा, वनारस
स्थापनान्द
फाल्गुन कृष्ण
वीरनि० २४७०
}
सर्वाधिकार सुरक्षित
विक्रम सं० २०००
१८ फरवरी १९४४

·No text on this page.

·No text on this page.

·JÑĀNA-PĪTHA MŪRTIDEVÍ PALI GRANTHAMĀLĀ
PALI GRANTHA No. 1
JATAKATTHAKATHA
Vol. I
UNRATTA SKATUTA
EDITCD BY
TRIPITAKACHARYA
BHIKSHU DHARM RAKSHIT
Published by
Bharatiya Jnanapitha, Kashi
First Edition
1000 copies.
ASHARII, VIRA SAMVAT 2477
BUDDII SAJIV.IT 2405
JULY, 1931.
Price
Rs. 84-

·BHARATIYA JNANA-PITHA, KASHI
FOUNDED BY
SETH SHANTI PRASAD JAIN
IV NIEJIORY OF HIS LATE BEVEVOLENT JOTIIEN
SHRĪ MURTI DEVĪ
INĀNA-PITHA MŪRTI DEVĪ PALI GRANTHAMĀLĀ
,
PALI GRANTHA No. 1
PUBLISHER
AYODHYA PRASAD GOYALIYA,
Srcy., BHARATIYA JNĀNAPÍTHA,
DURGAKUNDA ROAD, BANARAS.
Founded in
Phalguna Krishna 9,
Vira Sam. 2470
}
All Rights Reserrer.
--།
Vikrama Samvat 2000
18th I'cu. 7944.

·नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्वुद्धस्स विज्ञत्ति श सिरिधनसुगततथागतेन पनम्हाकं भगवता अरहता सम्मासम्बुद्धेन अभिसम्बुज्झित्वा, सम्बोधिसमधि- गमाय सम्भारभूता दीपङकरपादमूले कंताभिनीहारतो पट्ठाय याव तुसितभवननिवासा, या चरियायो कथा- मग्गेन ओवादानुरूपेन च तत्थ तत्य भिक्खुभिक्खुनीनञ्चेव उपासकुपासिकानञ्च वुत्ता, ता सब्बा अद्धच्छ?- सतप्पमारणा जातक'न्ति नामेन तेनेव तथागतेन पाकटीकता । तञ्च खो पन जातक सङगीति आरोपेन्तेहि धम्म- सङ्गाहकत्थेरवरेहि सङगीतित्तयसमारोपितं पिटकवसेन सुत्तन्तपिटके च निकाय बसेन खुद्दकनिकाये च अन्तोगधं होति । तस्स खो पन जातकस्स अत्थवण्णना, परमविसुद्धसद्धावुद्धिविरियपतिमण्डितेन तिपिटकपरियत्तिप्प- भेदसाटुकथे सत्युसासने अप्पटिहतजारणाचारेन थेरवंसप्पदीपानं थेरानं महाविहारवासीनं वंसालङ्कारभूतेन जम्बुदीपवासिना सकसमयसमयन्तरपारदस्सिना यसस्सिना भदन्त बुद्धघोसत्थेर'वरेन परमत्थजोतिका'ति नामेन कता। सा पनायं परमानं उत्तमानं उत्थानं जोतनतो पकासनतो परमत्थजोतिका नाम । जातकट्ठकया' तिपि अयमेव कथीयते । न खो पन जातकट्ठकथासदिसा विसालतमा असा अट्ठकथा नाम अत्थि । इमस्मि पन गन्थे, राज- नीतिधम्मनीत्यादयो सब्वेपि धम्मा आगता। अपि च कथामग्गेन वण्णितो अयं गन्थो सबजनसुखावहो होति । एतरहि लोके कथासाहिच्चे जातकट्ठकथा विय लोकियलोकुत्तरत्यसाधको एकोपि अञ्जो गन्थो नत्थेव । अयं जातकट्ठकथा जातकपालियं आगतनियामेनेव बावीसतिया निपातेहि पतिमण्डिता होति । तेसु एककनिपातवण्णनाय निदानकथानन्तरं अपण्णकजातकादीनि दियड्ढजातकसतानि होन्ति, तानि अपण्णक- वग्गादीहि पण्णरसहिवरगेहि चेव तीहि पण्णासकेहि च सङगहीतानि । सब्बेसं निपातानं वित्थारो पन एवं वेदि- तब्बो:-- अनुक्कमो निपातो वग्गप्पमाणो जातकप्पमाणो एककनिपातो १५ १५० दुकनिपातो १० १०० तिकनिपातो चतुक्कनिपातो पञ्चकनिपातो २५ ६ छक्कनिपातो २० सत्तकनिपातो अट्ठकनिपातो १० नवकनिपातो १२ दसकनिपातो एकादसकनिपातो १२ द्वादसकनिपातो १० १३ तेरसकनिपातो १० १४ पकिण्णकनिपातो १५ वीसतिनिपातो १४ १ २ ३ ५ ५० ५ ५० ५ ३ २ २ १ २१ & .

·ह जातकठ्ठफया " a ... २ ---- ::: ५. १० अनुक्कमो निपातो वग्गप्पमाणो जातकप्पमाणो १६ तिसतिनिपातो १० १७ चत्तालीसनिपातो १८ पञ्चासनिपातो १९ सट्ठिनिपातो २० सत्ततिनिपातो २१ असीतिनिपातो ૨૨ महानिपातो . २२ ४३ इति इमानि सतचत्तालीसाधिकानि पञ्चजातकसतानि इमिस्सं जातकट्ठकयाय वगितानि । जातक- पालीपि एतपरमायेव दिस्सति । यम्पन वदन्ति पण्णासाधिकानि पञ्चजातकसतानीति अद्धच्छट्ठानि जातक- सतानीति च तं एत्तकमेव, न हेत्थ अप्पिकाय तिसङखचाय ऊनता सल्लक्खीयतेति अनेकेहि थेरेहि वृत्तं । इमाय जातकट्ठकथाय पन निदानमत्तं इतो सत्ताधिकतिसतिसंवच्छरतो पुन्चे दिवङगतेन वाचरियन धम्मानन्दकोसम्बिना मुद्दापितं अहोसि । सकलाय जातकट्ठकथाय हिन्दीभासाय परिवत्तनम्पि आनन्दकोसल्ला- नत्थेरेन कतं अत्थि । तस्सा ताव तयो भागा येव मुद्दापिता सन्ति । अञपि भागा सीधेन मुद्दापिता भविस्स- न्तीति मञ। अपि च जातकट्ठकथाय नागरक्खरमुद्दापने अतिवियपयोजनं दिस्समाने 'भारतीय ज्ञानपीठ काशी' इति नामिकाय समितिया मुद्दापनमारद्धं । इमिस्सा पनायं पठमो भागो याव एककनिपातवपणना परि- योसाना मुद्दापितो। जातकट्ठकथाय पन मुद्दापनेन तेन भारतीयानं महाउपकारो कतो। इमाय जातकट्ठकथाय सम्पादनकिच्चं पन सब्बप्पकारेन तिपिटकाचरियेन भदन्तजगदीसकस्सपत्थेर- वरेन कतं । तस्सेव अनुमतिया मया संसोधिताभिसङखता च । इमस्मि अभिसङ्खरणे तत्य तत्थ विसयानुरूपा मातिकायो लिखिता सन्ति, ता अझोसु गन्येसु नस्थि, इध पन पाठकानं सुखावबोधत्थाययेव तथा कता । अवोटिप्पणीस विसदिसपाठापि तेनेव अज्झासयेन आहटा । पमादवसेन खलु इमस्मि मुद्दापने सद्ददोसादयो दिस्सन्ते, तस्मा मया सुद्धिपत्तं लिखितं अत्यि, तं साधुसो ओलोकेत्वाव सज्जना पठन्तूति निवेदयामि । कुसिनारायं २८-५-५१ इत्थं विनापीयते मया कोसिनारकेन भिक्खुना धम्मरक्खितेना'न्ति सङ केतनिरूपनं रो० सिं० मुद्दित रोमनक्सरपोत्यकं । मुद्दित सीहलक्खरपोत्थकं । मुद्दित स्यामक्खरपोत्थकं । मुद्दित मरम्मक्खरपोत्थकं । स्या म० ·सूचिपत्तं : निदानकथा अडाको अनुग्रङको पिटलको १ २ २ ३ ". ३ . ५ . ८ १२ १५ " . १६ " विसयो परणामगाथा तीरिग निदानानि दूरेनिदान सुमेधकथा अमरवती नगरं सुमेधपण्डितस्स चिन्तनं सुमेधपण्डितस्स पव्वज्जा दीपङकरभगवतो पादमूले वुद्धभावाय अभिनीहारो वुद्धप्पादस्स पुब्बनिमित्तानि महासत्तस्स अधिट्ठानानि १. दानपारमी २. सीलपारमी ३. नेक्खम्मपारमी ४. पञ्ञापारमी ५. विरियपारमी ६. खन्तिपारमी ७. सच्चपारमी ८. अधिट्ठानपारमी 8. मेत्तापारमी १०. उपेक्खापारमी महासत्तस्स पारमिसम्मसनं भगवा दीपङकरो . भगवा कोण्डो भगवा मङगलो भगवा सुमनो भगवा रेवतो भगवा सोभितो भगवा अनोमदस्सी १७ " १८ १८ १३ २ २० २२ २४ ३ ४ ५ २७ " " ६ ७ - " २८ 8 भगवा पदुमो " १० २६ १२ १३ १४ भगवा नारदो भगवा पदुमुत्तरो भगवा सुमेधो भगवा सुजातो भगवा पियदस्सी भगवा अत्थदस्सी .

·८ जातकट्ठकथा अडाको अनुप्रङको पिटुङको ३ १६ १७ १८ १६ २० २१ ૨૨ २३ २४ २५ २६ २७ २८ विसयो भगवा धम्मदस्सी भगवा सिद्धत्यो भगवा तिस्सो भगवा फुस्सो भगवा विपस्सी भगवा सिखी भगवा वेस्सभू भगवा ककुसन्धो . भगवा कोणागमणो भगवा कस्सपो सव्वे वुद्धा ३४ ३६ " " " " " ३ ७ ४ २१ " वोधिसत्तानं आनिसंसा पारमियो पूरेसि १. दानपारमी २. सीलपारमी ३. नेक्खम्मपारमी ४. पापारमी ५. विरियपारमी ६. खन्तिपारमी ७. सच्चपारमी ८. अधिट्ठानपारमी 8. मेत्तापारमी १०. उपेक्खापारमी अविदूरे निदानं तीरिण कोलाहलानि १. कप्पकोलाहलं २. वुद्धकोलाहलं ३. चक्कवत्तिकोलाहलं देवतायाचनं पञ्चमहाविलोकनं विलोकेसि १. कालो २. दीपं ३. देसो ४. कुलं ५. जनेत्तिआयु पटिसन्धि गहि महामायादेवी सुपिनं अद्दस ब्राह्मणा आहंसु दृर्तिसपुव्बनिमित्तानि पातुरहंसु वोधिसत्तमातुधम्मता ३० . . ३४ ४० mr m mm ३५ " ·सूचिपतं ह अङको अनुगडको पिटुडाको ४ ४० ४२ ४४ " ४१ ४२ ४३ ४५ " ४४ " ४६ " ४५ ४६ ४७ ४८ ४७ ४४ ४४ ५१ ५० विसयो लुम्बिनीवने तापसो कालदेवलो लक्खणपटिग्गाहका अट्ठ ब्राह्मणा पंचवग्गिया थेरा चत्तारि पुब्बनिमित्तानि रझो वप्पमङगलं अहोसि जातकानं सिप्पं दस्सेसि चत्तारि पुव्बनिमित्तानि १. जराजिणं २. व्याधितं ३. कालकतं ४. पव्वजितं वोधिसत्तस्स पच्छिमो अलडकारो राहुलो जातो किसागोतमिया उदानं नाटकित्थियो महाभिनिक्खमनं वोधिसत्तो पव्वजि बोधिसत्तो राजगह पाविसि आलारं च कालाम उद्दकं च रामपुत्तं दुक्करकिरिया सुजाताय पायासदानं बोधिसत्तस्स पाति पटिसोतं गच्छति बोधिमण्डं आरुहि मारपराजयो सम्बोधिया पत्ति सन्तिके निदान जयपल्लडको वरपल्लडको अनिमिसचेतियं रतनचडकमचेतियं रतनघरं येन अजपालनिग्रोधो मुचलिन्दं, राजायतन तपस्सुभल्लिका ब्रह्मा धम्मदेसनं आयाचि ब्रह्मा धम्मदेसनं आयाचि धम्मचक्कप्पवत्तनं चरथ भिक्खवे चारिकन्ति भगवा राजगहे सारिपुत्तो च मोग्गल्लानो च ५२ ५४ ५५ ५२ " ५७ ५१ ६० " " ६२ - " ५८ " urururr " ६७ ६० ६८ ६९ ७० ६२ ·१० जातकट्ठफया अडको अनुग्रडको पिट्टको ६२ ५ ७२ ७३ ७४ ६८ विसयो भगवा कपिलवत्यु अगमासि कपिलवत्युस्मि पाटिहारियं अकासि कपिलवत्यु पिण्डाय पाविसि राहुलमातुया सिरिंगभं अगमासि नन्दं पव्याजेसि राहुलं पव्वाजेसि अनाथपिण्डिको जेतवनारामं कारेसि ६५ " ७५ . ७७ निदानकथा निद्विता १. एककनिपातो १. पठमो परणासको प्रअको पिट्ठको १ २ ३ ४ ८० ५ ६ 8 0 १० १. अपण्णकवग्गवण्गना विसयो अपण्णकजातकं वण्णुपथजातकं सेरिवाणिजजातकं चुल्लसेट्ठिजातकं तण्डुलनालिजातकं देवधम्मजातकं कट्टहारिजातकं गामनिजातकं मखादेवजातकं सुखविहारिजातकं २. सीलचग्गवणना लक्खणमिगजातक निग्रोधमिगजातकं कण्डिनजातकं वातमिगजातकं खरादियजातकं तिपल्लत्यमिगजातक मालुतजातकं मतकभत्तजातकं आयाचितभत्तजातकं नलपानजातकं १८ .२ ३ ४ ५ ६ १०० १०२ १०८ ११० ११२ ११३ ११६ ११७ ११६ १२० 8. १० ·सूचिपत्तं ११ अडको १ २ ३ ४ ३. कुरुङ्गवगवण्णना विसयो कुरुडगमिगजातक कुक्कुरजातकं भोजाजानीयजातकं आजचजातक तित्यजातकं महिलामुखजातकं अभिण्हजातकं नन्दिविसालजातकं कण्हजातकं मुनिकजातकं ४. कुलावकवग्गवण्णना पिट्ठाको १२२ १२४ १२७ १२६ १३० १३३ १३५ ५ ६ ७ है १३६ १४१ १० कुलावकजातकं २ ३ १४२ १४७ १४८ १५० १५१ १५३ १५५ १५८ १६१ नच्चजातकं सम्मोदमानजातक मच्छजातक वट्टकजातक सकुरगजातकं तित्तिरजातकं बकजातकं नन्दजातक खदिरडगारजातकं ur ६. १० २ ३ ५ ५. अत्थकामवग्गवण्गना लोसकजातकं कपोतजातकं वेलुकजातकं मकसजातकं रोहिणीजातकं आरामदूसकजातकं वारुणिजातकं वेदव्भजातकं नवखत्तजातकं दुम्मेधजातकं २. मज्झिमो परणासको ६. प्रासिंसवग्गवण्णना महासीलवजातक चूलजनकजातकं पुण्णपातिजातकं १६८ १७३ १७५ १७६ १७७ १७८ १८० १८१ १८४ १८६ ६ ह १० . २ १८८ १६२ १६३ ·१२ जातकट्ठकथा अडको ४ पिट्ठको १६५ १६७ १६ ५ ६ ७ ९. १० २०५ २०६ om ३ ४ ५ ?oy २१० २१४ २१७ २१९ २२० २२३ २२५ २२६ ૨૨૭ ६ ७ & १० विसयो फलजातक पञ्चावुधजातकं कञ्चनक्खन्धजातक वानरिन्दजातकं तयोधम्मजातकं भेरिवादजातकं सअखधमनजातक ७. इत्थीवग्गवण्णना असातमन्तजातकं अण्डभूतजातकं तक्कजातकं दुराजानजातकं अनभिरतिजातकं मुदुलक्खरगजातकं उच्छङ्गजातकं साकेतजातकं विसवन्तजातकं कुद्दालजातकं ८. वरणवग्गवण्गुना वरगजातकं सीलवनागजातकं. सच्चकिरजातकं रुक्खधम्मजातकं मच्छजातकं असअकियजातकं महासुपिनजातकं इल्लीसजातकं खरस्सरजातकं भीमसेनजातकं ९. अपायिम्हगवण्णना सुरापानजातकं मित्तविन्दजातक कालकण्णिजातकं अत्थस्सद्वारजातकं किम्पक्कजातकं सीलवीमंसनजातक मङगलजातकं सारम्भजातकं कुहकजातकं अकत जातक १ २ ३ ४ ५ २३० २३२ २३४ २३७ २३८ २४० २४२ २४९ . २५५ २५६ ६ ७ 8 १० १ २ २५६ २६१ २६२ २६४ ३ ५ ६ २६७ २६६ २७१ २७२ . १० २७४ ·सूचिपत्तं १३ प्रङको १ २ الس ४ ५ पिछडाको २७६ २७७ २८२ २८३ २८५ २८७ २६२ २६४ २६६ २९७ ६ ७ & १० or in m x x w 9 is w १०. लित्तवग्गवण्णना विसयो लित्तजातकं महासारजातकं विस्सासभोजनजातक लोमहंसजातकं महासुदस्सनजातकं तेलपत्तजातक नामसिद्धिजातकं कूटवाणिजजातकं परोसहस्सजातकं असातरूपजातकं ३. उपरिमो पण्णासको ११. परोसतवग्गवण्णना परोसतजातकं पण्णिकजातकं वेरिजातक मित्तविन्दजातक दुबलकट्ठजातकं उदञ्चनिजातकं सालित्तजातकं वाहियजातकं कुण्डकपूवजातकं सव्वसंहारकपञ्हो निहितो १२. हंसीवग्गवण्णना गद्रभपञ्हो निहितो अमरादेवीपञ्हो निद्वितो सिगालजातक मितचिन्तीजातक अनुसासिकजातकं दुव्बचजातकं तित्तिरजातकं वट्टकजातक अकालरावीजातकं वन्धनमोक्खजातकं १३. कुसनालिवग्गवण्णना कुसनालिजातकं दुम्मेधजातकं नलागलीसजातक २६६ ३०० ३०१ ३०२ ३०३ ३०४ ३०५ ३०७ ३०८ ३१० १० १ २ ३ ३१० ३१० ३११ ३१३ ३१४ ३१५ ५ A ६ ७ 8 १० ३१६ ३२० १ २ ३२३ ३२५ ३ ·१४ जातकट्ठकथा प्रडको ४ पिडाको ३२९ ३३० ५ ६ विसयो अम्बजातकं कटाहजातकं असिलक्खरगजातकं कलण्डुकजातकं विलारवतजातकं अग्गिकजातक कोसियजातकं ७ ३३४ ३३५ ३३६ ह १० २ ३ १४. असस्पदानवरगवण्णला असम्पदानजातकं पञ्चभीरुकजातकं घतासनजातकं झानसोधनजातक चन्दाभजातकं सुवण्णहंसजातकं वन्बुजातकं गोधजातकं उभतोभट्ठजातकं काकजातकं ३४१ ३४३ ३४४ ३४५ ३४६ ३४८ ५ ६ है ३५१ ३५२ १० ३५४ ३५५ ३ १५. ककण्टकवरगवण्गना गोधजातकं सिगालजातकं विरोचनजातक नङगुट्ठजातकं राधजातकं काकजातकं पुप्फरत्तजातकं सिगालजातकं एकपण्णजातक सञ्जीवजातकं ३५८ ३५९ ५ ६ 13 ३६२ ३६४ ह १० .एककनिपातवमना निहिता ·जातकट्ठकथा

·No text on this page.

·नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्त जातकट्ठकथा १. पणामगाथा जातिकोटिसहस्सेहि पमाणरहितं हितं । लोकस्स लोकनाथेन कतं येन महेसिना ॥ तस्स पादे नमस्सित्वा कत्वा धम्मस्स चलि । संघञ्च पतिमानेत्वा सब्बसम्मानभाजनं ॥ नमस्सनादितो अस्स पुञस्स रतनत्तये । पवत्तस्सानुभावेन भेत्वा सब्बे उपद्दवे ॥ पुनप्पुनादरेनेव % स्या०-वन्दित्वा सिरसा सेठं बुद्धमप्पटिपुग्गलं । अय्यसागरमुत्तिणं तिण्णसंसारसागरं ॥ तथेव परमं सन्तं गम्भीरं दुद्दसं अणुं । भवाभवकरं वुद्धं धम्मं सद्धम्मपूजितं ॥ तथेव पन संघञ्च असंगं संघमुत्तमं । उत्तम दक्खिणेय्यानं सन्तिन्द्रियमनासवं ।। कतन तस्स एतस्स पणामेन विसेसतो । धीरातिधीरधीरेहि आगमञ्जूहि विहि ॥ अपदानट्ठकथं भन्ते कातन्वन्ति विसेसतो । याचितोहं यसस्सिभि ॥ तस्माहं सापदानस्स अपदानस्स सेसतो । दीपिस्सं पिटकत्तये ।। यथा पालिनयेनेव अत्थसंवण्णनं सुभं । केन कत्थ कदा चेतं भासितं धम्ममुत्तमं ।। किमत्थं भासितं चेतमेतं वत्वा विधि गतो । निदानकोसल्लत्थञ्च सुउग्गहणधारणा ॥ तस्मा तन्तं विधि पत्वा पुब्बापरविसेसतं । पुराणसीहलभासाय पोराणट्ठकथाय च ॥ पितं तं न साधेति साधूनं इच्छितिच्छितं । तस्मा तमुपनिस्साय पोराणकथानयं ॥ विवज्जत्वा विरद्धत्थे विसेत्थम्पकासयं । विसेसवण्णनं सेठं सेठं करिस्सामत्थवण्णनन्ति । केन कत्थ कदा चेतं भासितं धम्ममुत्तमन्ति च करिस्सामत्थवण्णनन्ति च पटिआतत्ता।

·२ जातकट्ठकथा तं तं कारणमागम्म देसितानि जुतीमता । अपण्णकादीनि पुरा जातकानि महेसिना ।। यानि येसु चिरं सत्या लोकनित्यरणत्यिको । अनन्ते वोविसम्भारे परिपाचेसि · नायको । तानि सव्वानि एकज्झं आरोपेन्तेहि संगहं । जातकं नाम संगीतं धम्मसंगाहकेहि यं ॥ वुद्धवंसस्स एतस्स इच्छन्तेन चिट्ठिति । याचितो अभिगन्त्वान थेरेन अत्थदस्सिना ।। असंसट्ठविहारेन सदा सद्धिविहारिना । तथेव बुद्धमित्तेन सन्तचित्तेन विझुना ।। महिंसासकवंसम्हि सम्भूतेन नयञ्जना । वुद्धदेवेन च तथा भिक्खुना सुद्धबुद्धिना ।। महापुरिसचरियानं आनुभावं अचिन्तियं । तस्स विज्जोतयन्तस्स जातकस्सत्थवण्णनं ।। महाविहारवासीनं वाचनामग्गनिस्सितं । भासिस्सं भासतो तम्मे साधु गण्हन्तु साधबोति । [1] २. तीणि निदानानि १ सा पनायं जातकस्स अत्थवण्णना दूरेनिदानं अविदूरेनिदानं सन्तिकेनिदानन्ति इमानि तीणि निदानानि दस्सेत्वा वण्णियमाना ये नं सुणन्ति तेहि समुदागमतो' पट्ठाय विनातत्ता यस्मा सुठ्ठ विज्ञआता नाम होति तस्मा तं तीणि निदानानि दस्सेत्वा वण्ण यिस्साम । तत्थ आदितो ताव तेसं निदानानं परिच्छदो वेदितब्बो-(१) दीपंकरपादमूलस्मि हि कताभिनी- हारस्स महासत्तस्स याव वेस्सन्तरत्तभावा चवित्वा तुसितपुरे नित्ति ताव पवत्तो कथामग्गो दूरेनिदानं नाम, (२) तुसितभवनतो पन चवित्वा याव बोधिमण्डे सब्ब तप्पत्ति ताव पवत्तो कथामग्गो अविदूरेनिदानं नाम, (३) सन्तिकेनिदानं पन तेसु तेसु ठानेसु विहरतो तस्मि तस्मि येव ठाने लभतीति ।तत्रिदं दूरेनिदानं नाम :- ३. दूरेनिदानं $ १. सुमेधकथा इतो किर कप्पसतसहस्साधिकानं चतुन्नं असंखेय्यानं मत्थके अमरवती नाम नगरं अहोसि । तत्थ सुमेधो नाम ब्राह्मणो पटिवसति, उभतो सुजातो मातितो च पितितो च, संसुद्धगणिको याव सत्तमाकुलपरिवट्टा, अक्खित्तो अनुपक्कुट्ठो जातिवादेन, अभिरूपो दस्सनीयो पासादिको परमाय वग्णपोक्खरताय समन्नागतो.। सो अञ्नं कम्मं अकत्वा ब्राह्मणसिप्पमेव उग्गाह । तस्स दहरकाले येव मातापितरो कालमकंसु । अथस्स रासिव- ड्ढको अमच्चो आयपोत्थकं आहरित्वा सुवण्णरजतमणिमुत्ताहि भरिते गन्भे विवरित्वा एत्तकं ते कुमार ! मातुसन्तकं, एत्तकं पितुसन्तकं, एत्तकं अय्यकपय्यकानन्ति याव सत्तमा कुलपरिवट्टा धनं आचिक्खित्वा एतं पटिपज्जाहीति माह । सुमेधपण्डितो चिन्तेसि-इमं धनं संहरित्वा मव्हं पितुपितामहादयो परलोकं गच्छन्ता एक कहापणम्पि गहेत्वा न गता, मया पन गहेत्वा गमनकारणं कातु वट्टती ति ! सो रो आरोचेत्वा नगरे भेरि ! । १ स्या०-अपदानस्स । २ स्या०-समुपागमनतो। ३ रो०-पटिजग्गाहि ।

·दूरेनिदानं ३ चरापेत्वा महाजनस्स दानं दत्वा तापसपब्बज्ज पब्बजि । इमस्स पनत्थस्स आवीभावत्थं इमस्सि ठाने सुमेधकथा कथेतव्वा । सा पनेसा किञ्चापि बुद्धवंसे निरन्तरं आगता येव, गाथावन्धनेन न आगतत्ता न सुठ्ठ पाकटा तस्मा तं अन्तरन्तरा गाथावन्धदीपकेहि बचनेहि सद्धि कथेस्साम । अमरवती नगर कप्पसतसहस्साधिकानं हि चतुन्न असंखेय्यानं मत्थके दसहि सद्देहि अविवित्तं अमरवतीति च अमरन्ति च लद्धनामं नगरं अहोसि यं सन्धाय बुद्धवंसे वृत्तं :-- -[2] "कप्पे च सतसहस्से च चतुरो च असंखिये । अमरं नाम नगरं दस्सनेय्यं मनोरमं । दसहि सद्देहि अविवित्तं अन्नपानसमायुत" । न्ति । तत्थ “दसहि सद्देहि अविवित्त" न्ति त्थिसद्देन अस्ससद्देन रथसद्देन भेरिसद्देन मुतिंगसद्देन वीणासद्दन गीतसद्देन संखसद्देन तालसद्देन 'अस्नाथ पिवथ खादथा' ति दसमेन सद्देनाति, इमेहि दसहि सद्देहि अविवित्तं अहोसि । तेसं पन सद्दानं एकदेसमेव गहेत्वा :--[२] "हत्थिसई अस्ससई भेरिसंखरथानि खादय पिवथा चेव अन्नपानेन घोसित" || न्ति । बुद्धवंसे इमं गार्थ२ वत्वाः-- "नगरं सब्बंगसम्पन्नं सबकाममुपागतं३ । सत्तरतनसम्पन्नं नानाजनसमाकुलं ॥ समिद्धं देवनगरंव आवासं पुञकम्मिनं । नगरे अमरवतिया सुमेधो नाम ब्राह्मणो ॥ अनेककोटिसन्निचयो पहूतधनधज्ञवा । अज्झायको तिण्णं वेदानपारगु॥ लक्खणे इतिहासे च सधम्मे पारमिं गतो" ति वुत्तं । -- मन्तधरो - सुमेधपंडितस्स चिन्तनं अथेकदिवसं .सो सुमेधपण्डितो उपरिपासादवरतले रहोगतो हुत्वा पल्लवं आभुजित्वा निसिन्नो चिन्तेसि:--पुनभवे पण्डित ! पटिसन्धिगणं नाम दुक्खं तथा निब्बत्तनिव्वत्तठाने सरीरभेदन, अहं च जाति- धम्मो जराधम्मो व्याधिधम्मो मरणधम्मो । एवंभूतेन मया अजाति अजरं अव्याधि अदुक्खमसुखं सीतलंअमतम- हानिव्वाणं परियेसितुवति । अवस्सं भवतो मुञ्चित्वा निब्बाणगामिना एकेन मग्गेन भवितब्बन्ति । तेन वुत्त:- "रहोगतो निसीदित्वा एवं चिन्तेसहं तदा । दुक्खो पुनव्भवो नाम सरीरस्स च भेदनं । जातिधम्मो जराधम्मो व्याधिधम्मो चहं तदा । अजरं अमरं खेमं परियेसिस्सामि निब्बुर्ति ।। यन्नूनिमं पूतिकायं नानाकुणपपूरितं । छड्डयित्वान गच्छेय्यं अनपेखो अनत्थिको। [3] अत्थि हेहिति यो मग्गो न सो सक्का न हेतुये । परियेसिस्सामि तं मग्गं भवतो परिमुत्तिया" ति ।। १ रो०-सम्मसद्देन । २ रो०-वृत्तगाथं । ३ रो०-सब्बकम्म । ४ रो०-सो।

·जातकट्ठकथा ततो उत्तरिम्प एवं चिन्तेसि:---- यथा हि लोके दुक्खस्स पटिपक्खभूतं सुखं नाम अत्थि, एव भव सति तप्पटिपक्खेन विभवेनापि भवितव्वं । यथा च उण्हे सति तस्स वूपसमभूतं सीतम्पि अस्थि ; एवं रागादीनं अग्गीनं वूपसमन निव्वाणेनापि भवितव्बं । यथा च पापकस्स लामकस्स धम्मस्स पटिपक्खभूतो कल्याणो अनवज्ज- धम्मोपि अत्यियेव, एवमेव पापिकाय जातिया सति सव्वजातिक्खेपनतो अजातिसंखातन निव्वाणेनापि भवित- व्वमेवाति । तेन वुत्त:-[३]] "यथापि दुक्खे विज्जन्ते सुखं नामपि विज्जति । एवं भवे विज्जमाने विभवोपि इच्छितव्यको ।। यथापि उण्हे विज्जन्ते अपरं विज्जति सीतलं । एवं तिविधग्गी विज्जन्ते निव्वाणं इच्छितव्यकं ।। यथापि पापे विज्जन्ते कल्याणमपि विज्जति । एवमेव जातिविज्जन्ते अजातिपि इच्छितव्वकाति' ।। अपरम्प चिन्तेसि:: :-- यथा नाम गूथरासिम्हि निमुग्गेन पुरिसेन दूरतोव पञ्चवण्णपदुमसञ्छन्न महातळाकं दिस्वा कतरेन नुखो मग्गेन एत्थ गन्तव्बन्ति तं तळाकं गवेसितुं युत्तं। यं तस्स अगवेसनं न सो तळाकस्स दोसो । एवं किलेसमलयोवनअमतमहानिव्वाणतळाके विज्जन्ते तस्स अगवेसनं न अमतमहानिब्बाणमहातळाकस्स दोसो । यथा च चोरेहि सम्परिवारितो पुरिसो पळायनमग्गे विज्जमानेपि सचे न पलायति न सो मग्गस्स दोसो पुरिसस्सेव दोसो, एवमेव किलसेहि परिवारेत्वा गहितस्स पुरिसस्स विज्जमाने येव निव्वाणगामिम्हि सिवे मग्गे विज्जमाने मग्गस्स अगवेसनं नाम न मग्गस्स दोसो पुग्गलस्सेव दोसो। यथा च व्याधिपीळितो पुरिसो विज्जमाने व्याधितिकिच्छके वेज्जे सचे तं वेज्जं गवेसित्वा व्याधि न तिकिच्छापेति न सो वेज्जस्स दोसो, एवमेव यो किलेस- व्याधिपीळितो किलेसवूपसममग्गकोविदं विज्जमानमेव आचरियं न गवेसति तस्सेव दोसो न किलेसविनासकस्स आचरियस्साति । तेन वुत्तः-- यथा गूथगतो पुरिसो तळाकं दिस्वान पूरितं । न गवसति तं तळाकं न दोसो तळाकस्स सो ॥ एवं किलेसमलधोवे विज्जन्ते अमतन्तळे । न गवेसति तं तळाकं न दोसो अमतन्तळे ॥ [4] यथा अरीहि परिरुद्धो विज्जन्ते गमने पथे । न पलायति सो पुरिसो न दोसो अञसस्स सो।। एवं किलेसपरिरुहो विज्जमाने सिवे पथे । न गवसति तं मग्गं न दोसो सिवमञ्जसे ।। यथासि व्याधितो पुरिसो विज्जमाने तिकिच्छके । न तिकिच्छापेति तं व्याधि न सो दोसो तिकिच्छके ।। एवं किलेसन्याधीहि दुक्खितो परिपीळीतो । न गवसति तं आचरियं न सो दोसो विनायके ति ।। अपरम्प चिन्तेसिः---यथा मण्डनजातिको पुरिसो कण्ठे[४]आसत्तं कुणपं छड्डेत्वा सुखं गच्छति, एव मयापि इमं पूतिकायं छड्डेत्वा अनपेखेन निव्वाणनगरं पविसितव्यं । यथा च नरनारियो उक्कारभूमियं उच्चार- पस्सावं कत्या न तं उच्छंगेन वा आदाय दसन्तेन वा वेटेत्वा गच्छन्ति, जिगुच्छमाना पन अनपेखाव छड्डत्वा गच्छन्ति, एवं मयापि इमं पूतिकायं अनपेखेन छड्डेत्वा अमतं निव्याणनगरं पविसितुवट्टति । यथा च नाविका नाम जज्जरं नावं जनपेक्खा छड्डेत्या गच्छन्ति, एवं अहम्पि इमं नवहि वणमुखेहि पग्घरन्तं कायं छड्डेत्वा अनपंखो निवाणनगरं पविसिस्सामि । यथा च पुरिसो नानारतनानि आदाय चोरेहि सद्धिं मग्गं गच्छन्तो अत्तनो १ रो०-अजातिम्पि इच्छितव्यकं । २ स्याo-उक्करभूमियं । । ३ ·दूरैनिदान ५ यथा रतननासभयेन ते छड्डेत्वा खेमं मग्गं गण्हाति, एवं अयम्पि करजकायो रतनविलोपकचोरसदिसो सचाहं एत्थ तण्हं करिस्सामि अरियमग्गकुसलधम्मरतनं मे नस्सिस्सति तस्मा मया इमं चोरसदिसं कायं छड्डेत्वा निव्वाण- नगरं पविसितुवती ति । तेन वुत्त:- यथापि कुणपं पुरिसो कण्ठे बद्धं जिगुञ्छिय । मोचयित्वान गच्छेय्य सुखी सेरी सयं वसी । तथेविम पूतिकायं नानाकुणपसञ्चयं । छड्डयित्वान गच्छेय्यं अनपेखो अनत्थिको । उच्चारठानम्हि करीसं नरनारियो । छड्डयित्वान गच्छन्ति अनपेखा अनत्थिका। एवमेवाहमिमं कायं नानाकुणपपूरितं । छड्डयित्वान गच्छिस्स बच्चं कत्वा यथा कुटिं ।। यथापि जज्जरं नावं पलुग्गं उदगाहिनि । सामी छड्डेत्वा गच्छन्ति अनपेखा अनत्थिका ॥ [5] एवमेव इमं कायं नवच्छिदं धुवस्सवं । छड्डयित्वान गच्छिस्स जिण्णं नावं व सामिका ॥ यथापि पुरिसो चोरेहि गच्छन्तो भण्डमादिय । भण्डच्छेदभयं दिस्वा छड्डयित्वान गच्छति ।। एवमेव अयं कायो महाचोरसमो विय । पहायिमं गमिस्सामि कुसलच्छेदना भया" ति ॥ सुमेधपण्डितस्स पब्बज्जा एवं सुमेधपण्डितो नानाविधाहि उपमाहि इमं नेक्खम्मुपसंहितं अत्थं चिन्तत्वा, सकनिवेसन अपरिमितं भोगक्खन्धं हेट्ठावुत्तनयेन कपणद्धिकादीनं विस्सज्जेत्वा, महादानं दत्वा, [५] वत्थुकामे च किलेसकामे च पहाय, अमरनगरतो निक्खमित्वा, एककोव हिमवन्ते धम्मकं नाम पब्बतं निस्साय अस्समं कत्वा, पण्णसालं च चंकमंच मापेत्वा, पञ्चहि नीवरणदोसेहि विवज्जितं “एवं समाहिते चित्ते" ति आदिना नयेन वुत्तेहि अट्ठहि कारण- गणेहि समुपेतं अभिआसंखातं वलं आहरितु तस्मि अस्समपदे नवदोससमन्नागतं साटकं पजहित्वा, हादसगुण- सगन्नागतं वाकचीरं निवासेत्वा इसिपब्बज्जं पब्बजि । एवं पब्बजितो अट्ठदोससमाकिण्णं तं पण्णसालं पहाय, समन्नागतं रुक्खमूलं उपगन्त्वा, सव्वं धमविकति पहाय, पवत्तफलभोजनो हुत्वा निसज्जट्ठानचंकमवसेनेव पधानं पदहन्तो सत्ताहब्भन्तरे येव अट्ठन्नं समापत्तीनं पञ्चन्नं च अभिज्ञानं लाभी अहोसि । एवं तं यथापत्थितं अभिमावलं पापुणि । तेन वुत्तः-- "एवाहं चिन्तयित्वान नेककोटिसतं धनं । नाथानाथानं हिमवन्तमुपागनि ।। हिमवन्तस्स अविदरे धम्मको नाम पवतो । अस्समो सुकतो महं पण्णसाला सुमापिता ।। चंकमनं तत्य मापेसि पञ्चदोसविवज्जित । अट्टगुणसमूपेतं अभिज्ञावलमारि ॥ साटकं पनहिं तत्थ नवदोसमुपागतं । वाकचीरं निवासेसि द्वादसगुणमुपागतं ।। अट्ठदोससमाकिणं पजहिं पण्णसालकं । उपामि रुक्समूलं गुण दसहुपागतं ॥ - दत्वान - ·जातकट्ठकथा B - - वापितं रोपितं धनं पहिं निरवसेसतो । अनेकगुणसम्पन्न पवत्तफलमादियिं ॥ [6] तत्य पधानं पदहि निसज्जट्ठानचंकमे । अन्भन्तरम्हि सत्ताहे अभिञावलपापुणि" न्ति ॥ इमाय पन पालिया सुमेधपण्डितेन अस्समपण्णसालचंकमा सहत्था मापिता विय वुत्ता । अयं पनत्य अत्यो । महासत्तं हिमवन्तं अज्झोगहेत्वा अज्ज धम्मकपबतं पविसिस्सामीति निक्खन्तं दिस्वा सक्को देवानमिन्दो विस्सकम्मं देवपुत्तं आमन्तेत्वा गच्छ तात ! अयं सुमेधपण्डितो पब्बजिस्सामीति निक्खन्तो, एतस्स वसनटठानं मापेहीति । सो तस्स वचनं सम्पटिच्छित्वा रमणीयं अस्समं सुगुत्तं पण्णसालं [६] मनोरमं चंकमं च मापेसि । भगवा पन तदा अत्तनो पुञानुभावेन निप्फनं तं अस्समपदं सन्धाय सारिपुत्त ! तस्मि धम्मकपबते:-- "अस्समो सुकतो महं पण्णसाला सुमापिता । चंकमं तत्थ मापेसिं पञ्चदोसविवज्जित" ॥ न्ति आह । तत्थ “सुकतो मय्ह"न्ति सुकतो मया--"पण्णसाला सुमापिता" ति पण्णच्छदनसालापि मे सुमा- पिता अहोसि । “पञ्चदोस विवज्जित" न्ति पश्चिमे चंकमणदोसा नाम (१) थद्धविसमता, (२) अन्तो रुक्खता, (३) गहणच्छन्नता, (४) अतिसम्वावता, (५) अतिविसालताति । थद्धविसमभूमिभागस्मि हि चंकमे चंकमन्तस्स पादा रुजन्ति, फोटा उट्ठहन्ति, चित्तं एकग्गतं न लभति, कम्मट्ठानं विपज्जति । मुदुसमतले पन फासुविहारं आगम्म कम्मट्ठानं सम्पज्जति । तस्मा थद्धविसम- भूमिभागता एको दोसोति वेदितन्त्रो। चंकमस्स अन्तो वा मज्झे वा कोटियं वा रुक्खे सति पमादमागम्म चंकमन्तस्स नलाटं वा सीसं वा पटिहचतीति अन्तरुक्खता दुतियो दोसो। तिणलतादिगहणच्छन्ने चंकमे चंकमन्ते अन्धकारवेलायं उरगादिके पाणे अक्कमित्वा वा मारेति, तेहि वा दट्ठो दुक्खं आपज्जतीति गहण- च्छन्नता ततियो दोसो। अंतिसम्बाधे चंकमे आयामतो रतनिके वा अड्ढरतनिके वा चंकमन्तस्स परिच्छेदे पक्खलित्वा नखापि अंगुलियोपि भिज्जन्ती ति अतिसम्बाधता चतुत्थो दोसो। अतिविसाले चंकमे चंकमन्तस्स चित्तं विधावति, एकग्गतं न लभती ति अतिविसालता पञ्चमो दोसो । पुथुलतो पन दियड्ढ रतनं हीसु पस्सेसु रतनमत्तं अनुचंकमणं दीघतो सट्ठिहत्यं मुदुतलं समविप्प- किण्णवाळुकं चंकमणं वति । चेतियगिरिम्हि दीपप्पसादकमहिन्दत्थेरस्स चंकमणं तादिसं अहोसि। तेनाह "चंकमं तत्थ मापेसि पञ्चदोसविवज्जित" न्ति । “अट्ठगुणसमूपेत" न्ति अट्ठहि समणसुखेहि उपेतं । अट्ठिमानि समणसुखानि नाम (१) धनधापरिग्गहाभावो, (२) अनवज्जपिण्डपातपरियेसनभावो, (३) निबुतपिण्डपातभुञ्जनभावो, (४) रहें पीळेत्वा धनसारं वा सीसकहापणादीनि वा गण्हन्तेसु राज- कुलेसु रट्ठपीळनकिलेसाभावो, (५) उपकरणेसु निच्छन्दरागभावो, (६) चोरविलोपे निब्भयभावो, (७) राजराजमहामत्तेहि असंसट्ठभावो, (८) चतुसु दिसासु अप्पटिहतभावोति । इदं [7] वुत्तं होति-- यथा तस्मि अस्समे वसन्तेन सक्का होन्ति इमानि अठ्ठ समणसुखानि विन्दितु एवं अट्ठ गुणसमपैतं तं अस्सम मापेसिन्ति । "अभिज्ञा वलमाहरि" न्ति [७] पच्छा तस्मि अस्समे वसन्तो कसिणपरिकम्मं कत्वा अभिञानं च समापत्तीनं च उप्पादनत्थाय अनिच्चतो दुक्खतो विपस्सनं आरभित्वा थामप्पत्तं विपस्सनावलं आहरिं । यथा तस्मि वसन्तो तं वलं आहरितु सक्कोमि एवं तं अस्समं तस्स अभिजात्याय विपस्सनाबलस्स अनुच्छ- विकं कत्वा मापेसिन्ति अत्यो। "साटकं पजहिं तत्य नवदोसमुपागत" न्ति एत्यायं आनुपुत्रकथा तदा किर कुटिलेणचंकमादि पतिमण्डितं पुप्फूपगफलूपगरुक्खसञ्छन्नं रमणीयं मधुरसलिलासयं अपगतवाळमिगर्भिसनकसकुणं पविवेकक्खमं अस्समं मापेत्वा अलंकतचंकमस्स उभोसु अन्तेसु आलम्बनफलकं संविधाय निसीदनत्थाय चंकमवेमज्झे समतलं मुग्गवण्णसिलं मापेत्वा अन्तोपण्णसालायं जटामण लवाकचीरं तिदण्डकुण्डिकादिके तापसपरिक्खारे मण्डपे १ स्या०-विस्सुकम्म। - - ·दूरेनिदानं पानीयकुटपानीयसंखपानीयसारावानि अग्गिसालायं अंगारकपल्लदारुआदीनीति एवं यं यं पव्वजितानं उपका- राय संवत्तति तं सव्वं मापेत्वा पण्णसालाभित्तियं “ये केचि पब्वजितुकामा इमे परिक्खारे गहेत्वा प वजन्तु" ति अक्खरानि छिन्दित्वा देवलोकमेव गते विस्सकम्मे देवपुत्ते सुमेधपण्डितो हिमवन्तपादे गिरिकन्दरानुसारेन अत्तनो निवासानुल्पं फासुकट्ठानं ओलोकेन्तो नदीनिवत्तने विस्सकम्मनिम्मितं सक्कदत्तियं रमणीयं अस्सम दिस्वा चंकमणकोटि गन्त्वा पदवळजं अपस्सन्तो धुवं पब्बजिता धुरगामे भिक्खं परियेसित्वा किलन्तरूपा आगन्त्वा पग्णसालं पविसित्वा निसिना. भविस्सन्तीति चिन्तेत्वा थोकं आगमेत्वा अतिविय चिरायन्ति जानि- स्सामीति पण्णसालाकुटिद्वारं विवरित्वाअन्तो पविसित्वा इतोचितो च ओलोकेन्तो महाभित्तियं अक्खरानि वाचेत्वा महं कप्पियपरिक्खारा एते इमे गहेत्वा पव्वजिस्सामीति अत्तनो निवत्थपारुतं साटकयुगं पजहि । तेनाह “साटकं पहिं तत्या" ति । एवं पविट्ठो अहं सारिपुत्त ! तस्सं पण्णसालायं साटकं पहिं । "नव दोसमुपागत" न्ति साटकं पजहन्तो नव दोसे दिस्वा पजहिन्ति दीपेति । तापसपब्जज्जं पव्वजितानं हि साटकस्मि नव दोसा उपट्ठहन्ति । (१) महग्घभावो एको दोसो (२) परपटिबद्धताय उप्पज्जनभावो एको (३) परिभोगेन लहुँ किलिस्सनभावो एको (४) किलिठे च वोवितब्बो च रञ्जितब्बो च होति । परिभोगेन जीरणभावो एको। (५) जिराणस्स हि तुन्नं वा अग्गलदानं वा कातव्वं होति पुन परियेसनाय दुरभिसम्भवभावो एको (६) तापसपब्वज्जाय असारुप्पभावो एको। (७) पच्चत्थिकानं साधारणभावो एको। यथा हि नं पच्चत्यिका न गण्हन्ति तथा गोपेतब्बं होति । ८) परिभुञ्जन्तस्स विभूसनट्ठानभावो एको। (९) गहेत्वा चरन्तस्स [८] खन्धभारमहिच्छभावो एकोति। 'वाकचीरं निवासेसि" न्ति तदाहं सारिपुत्त ! इमे नव दोसे दिस्वा साटकं पहाय वाकचीरं निवासेसिं । मुजतिणं [8] हीरहीरं कत्वा गन्थेत्वा कतवाकचीरनिवासनपारुपणत्थाय आदियिन्ति अत्थो। "हादसगुण- मुपागतन्ति द्वादसहि मानिसंसेहि समन्नागतं । वाकचीरस्मि हि द्वादसानिसंसा-- (१) अप्पग्धं सुन्दरं कप्पियन्ति अयं ताव एको आनिसंसो । (२) सह- त्या कातुसक्काति अयं दुतियो। (३) परिभोगेन सनिकं किलिस्सति । धोवियमानेपि पपञ्चो नत्थीति अयं ततियो। (४) परिभोगेन जिण्णोपि सिवितब्वाभावो चतुत्यो। (५) पुन परियेसन्तस्स सुखेन करणभावो पञ्चमो। (६) तापसपब्वज्जाय सापभावो छट्टो। (७) पच्चत्यिकानं निरुपभोगभावो सत्तमो। (८) परि- भुञ्जन्तस्स विभूसनट्ठानाभावो अट्ठमो । (९)वारणसल्लहुकभावो नवमो। (१०) चीवरपच्चये अप्पिच्छ- भावो दसमो। (११) वाकुप्पत्तिया धम्मिकअनवज्जभावो एकादसमो। (१२) वाकचीरे नछेपि अनपेक्खभावो हादसमोति। -- - "अट्ठदीससमाकिण्णं पहिं पण्णसालक" न्ति कथं पजहि ? सो किर वरसाटकयुगं ओमुञ्चन्तो चीवरवंसे लग्गितं अनोजपुप्फदामसदिसं रत्तं वाकचीरं गहेत्वा, निवासेत्वा तस्सूपरि अपरं सुवण्णवण्णं वाकचीरं परिदहित्वा, पुन्नागपुप्फसन्यरसदिसं सखुरं अजिनचम्म एकंसं कत्वा, जटामण्डलं पटिमुञ्चित्वा चळाय सद्धि निच्चलभावकरत्यं सारसूचि पवेसेत्वा, मुत्ताजालसदिसाय सिक्काय पवालवण्णकुण्डिकं ओदहित्वा, तीसु ठानेसु वंकं काजं आदाय एकिस्सा काजकोटिया कुण्डिकं एकिस्सा अंकुरापच्छि तिदण्डकादीनि ओलम्बेत्वा, खारिभारं अंसे कत्वा, दक्षिणेन हत्येन कत्तरदण्डं गहेत्वा, पण्णसालतो निक्खमित्वा, सहित्यमहाचंकमं अपर.परं चंकमन्तो अत्तनो वेसं ओलोकेवा,महं मनोरथो मत्यक पत्तो, सोभति वत मे पब्बज्जा, बुद्धादीहि सब्बेहि धीरपु- रिसेहि वण्णिता थोमिता अयं पबज्जा नाम, पहीणं मे गिहीवन्वनं, निक्खन्तोस्मि नेक्खम्म, लखो मे उत्तमपब- ज्जा, करिस्सामि समणधम्म, लभिस्सामि मग्गफलसुख न्ति उत्साहजातो खारिकाजं ओतारेत्वा, चंकमवेमज्झे मुग्गवण्णसिलापट्टे सुवण्णपटिमा विय निसिन्नो दिवसभागं वीतिनामत्वा, सायण्हसमयं पण्णसालं पविसित्वा, विदळमञ्चकपम्ने कत्यरिकाय निपन्नो सरीरं उतु गाहापेत्वा, बलवपच्चूसे पबुज्जित्वा अत्तनो आगमनं बावजेसि- ·८ जातकट्ठकथा अहं वरावासे आदीनवं दिस्वा अमितभोगं अनन्तं यसं पहाय अरनं पविसित्वा नेक्खम्मगवेसको हुत्वा पव्वजितो । इतोदानि पट्ठाय पमादचारं चरितुं न वट्टति । पविवेकं हि पहाय [९] विचरन्तं मिच्छावितक्क- मक्खिका खादन्ति । इदानि मया विवेकमनुब्रूहेतु वद्दति । अहं हि घरावासं पळिबोधतो दिवी निवखन्तो। अयं च मनापा पण्णसाला बेलुवपक्कवण्णा परिभण्डकता भूमि । रजतवण्णा सेतभित्तियो । कपोतपादवणं पण्णच्छदनं । विचित्तत्थरकवण्णो विदळमञ्चको । निवासफासुकं वसनट्ठानं । न एत्तो अतिरेकतरा विय मे गेहसम्पदा पञ्चायति । इति पण्णसालाय दोसे विचिनन्तो अट्ठ दोसे पस्सि । पण्णसालापरिभोगरिंग हि अट्ठ आदीनवा-(१)महासमारम्भेन' दव्वसम्भारे समोधानेत्वा करण- परियेसनभावो एको आदीनवो। (२)तिणपण्णमत्तिकासु पतितासु [9] तासं पुनप्पुनं ठपेतव्वताय निवद्धजग्गन- भावो दुतियो । (३)सेनासनं नाम महल्लकस्स पापुणाति अवेलाय वुट्ठापियमानस्स चित्तेकग्गता न होतीति उट्ठापनियभावो ततियो । (४) सीतुण्हपटिघातेन कायस्स सुखुमालकरणभावो चतुत्यो। (५) गेहं पविछैन यं किञ्चि पापं सक्का कातुन्ति गरहपटिच्छादनभावो पञ्चमो। (६)मय्हन्ति परिगहकरणभावो छ8ो । (७) गेहस्स अत्यिभावो नाम सदुतियकवासोति सत्तमो । (८) अक्रामङ कुणघरगोळिकादीनं साधारणताय वहुसाधारणभावो अट्ठमो इति । इमे अट्ठ आदीनवे दिस्वा महासत्तो पण्णसालं पजहि । तेनाहः-"अट्ठदोससमाकिण्णं पहिं पण्ण- सालक"न्ति ।"उपागमि रक्खमूलं गणे दसहुपागत"न्ति छन्नं पटिक्खिपित्वा दसहि गुणेहि उपेतं रुक्खमूलं उपग- तोस्मीति वदति । तत्रिमे दस गुणा-(१)अप्पसमारम्भता एको गुणो, (२) उपगमनमत्तकमेव हि तत्थ होतीति । अप्पजग्गनता दुतियो, (३)तं हि सम्मट्ठम्पि असम्मट्ठम्पि परिभोगफासुकं होति येव अनुट्ठापनियभावो ततियो, (४) गरहं न पटिच्छादेति तत्थ हि पापं करोन्तो लज्जतीति गरहायापटिच्छन्नभावो चतुत्यो,(५) अन्भोकासवासो विय कायं न सन्थम्भेति कायस्स असन्यम्भनभावो पञ्चमो, (६) परिग्गहकरणाभावो छट्ठो, (७) गहालय- पटिक्सेपो सत्तमो, (८) वहुसाधारणगेहे विय पटिजग्गिस्सामि नं निक्खमथाति नीहरणकाभावो अट्ठमो, (९) वसन्तस्स सप्पीतिकभावो नवमो,(१०) रुक्खमूलसेनासनस्स गतगतहाने सुलभताय अनपेक्खभावो दसमोति । इमे दसगुणे दिस्वा रुक्खमूलं उपगतोस्मीति वदति । इमानि एत्तकानि कारणानि सल्लक्खेत्वा महासत्तो पुनदिवसे भिक्खाय पाविसि । अथस्स सम्पत्तगामे मनुस्सा महन्तेन उस्साहेन भिक्खं अदंसु । सो भत्तकिच्चं निट्ठत्वा अस्समं आगम्म निसीदित्वा चिन्तेसि-"नाहं आहारं न लभामीति पव्यजितो, सिनिद्धाहारो नामेस मानमदपुरिसमदे वड्ढेति, आहारमूलकस्स च दुक्खस्स अन्तो नत्यि । [१०] यन्नूनाहं वापितरोपितधञ्जनिब्बतं आहारं पजहित्वा पवत्तफलभोजनो भवेय्यन्ति।' सो ततो पट्ठाय तथा कत्वा घटेन्तो वायमन्तो सत्ताहन्भन्तरेयेव अट्ठ समापत्तियो पञ्च च अभिआ निव्वत्तेसि । तेन वुत्त:-- "वापितं रोपितं धनं पहिं निरवसेसतो । अनेकगुणसम्पन्नं पवत्तफलमादियि ॥ तत्थप्पधानं पदहिं निसज्जट्ठानचङ्कमे । अब्भन्तरम्हि सत्ताहे अभिभावलपापुणि"न्ति ॥ दीपङ्करभगवतो पादमूले बुद्धभावाय अभिनीहारो एवं अभिज्ञावलं पत्वा सुमेधतापसे समापत्तिसुखेन वीतिनामेन्ते दीपङ्करो नाम सत्या लोके उदपादी। तस्स पटिसन्विजातिवोधिवम्मचक्कप्पवत्तनेसु सकलापि दससहस्सी लोकधातु सङ्कम्पि [10] सम्पकम्पि सम्पवेवि महाविरवं विरवि । द्वत्तिसपुब्बनिमित्तानि पातुरहंसु । सुमेधतापसो समापत्तिसुखेन वीतिनामन्तो नेव तं सद्दमस्सोसि न तानि निमित्तानि अद्दस । तेन वुत्त:- १ रो०-सम्भारेन।

·दूरेनिदान -- "वं मे सिद्धिपत्तस्स वसीभूतस्स सासने । दीपङ्करो नाम जिनो उपज्जि लोकनायको ।। उप्पज्जन्ते च जायन्ते । बुज्झन्ते धम्मदेसने, । चतुरो निमित्ते नासि' झानरतिसमप्पितो"ति ॥ तस्मि काले दीपङ्करदसवलो चतूहि खीणासवसतसहस्सेहि परिवुतो अनुपुब्बेन चारिकं चरमानो रम्मकं नाम नगरं पत्वा सुदस्सनमहाविहारे पटिवसति । रम्मनगरवासिनो दीपङ्करो किर समणिस्सरो परमाभि- सम्बोधि पत्वा पवत्तवरधम्मचक्को अनुपुब्बेन चारिकं चरमानो रम्मनगरं पत्वा सुदस्सनमहाविहारे पटि- वसतीति सुत्वा सप्पिनवनीतादीनि चेव भेसज्जानि वत्थच्छादनानि च गाहापेत्वा गन्धमालादिहत्था येन बुद्धो येन धम्मो येन संघो तन्निन्ना तप्पोणा तप्पन्भारा हुत्वा सत्थारं उपसंकमित्वा वन्दित्वा गन्धादीहि पूजेत्वा एकमन्तं निसिन्ना धम्मदेसनं सुत्वा स्वातन्मय निमन्तेत्वा उट्ठायासना पक्कमिसु । ते पुनदिवसे महादानं सज्जेत्वा नगरं अलंकरित्वा दसवलस्स आगमनमग्गं अलंकरोन्ता उदकभिन्नट्ठानेसु पंसुपक्खिपित्वा समं भूमितलं कत्वा रजत- पट्टवण्णं वालुकं आकिरन्ति, लाजानि चेव पुप्फानि च विकिरन्ति, नानाविरागेहि वत्थेहि धजपताके उस्सापेन्ति, कदलियो पुण्णघटपन्तियो च पतिछापेन्ति । तस्मि काले सुमेधतापसो अत्तनो अस्समपदा उग्गन्त्वा तेसं मनुस्सानं उपरि [११] भागेन आकासेन गच्छन्तो ते हट्ठतुठे मनुस्से दिस्वा किन्नुखो कारणन्ति आकासतो ओरुय्ह एकमन्तं ठितो मनुस्से पुच्छि, 'हम्भो ! कस्स तुम्हे इमं मग्गं अलंकरोथा ति ?' तेन वुत्त:- "पच्चन्तदेसविसय निमन्तत्वा तथागतं । तस्स आगमनं मग्गं सोधेन्ति तुट्ठमानसा ।। अहं तेन समयेन निक्खमित्वा सकस्समा । धुनन्तो.वाकचीरानि गच्छामि अम्बरे तदा ।। वेदजातं जनं दिस्वा तुळुहळं पमोदितं । ओरोहित्वान गगना मनुस्से पुच्छि तावदे ।। [1] तुट्ठहट्ठो पमुदितो वेदजातो महाजनो । कस्स सोधीयती मग्गो अजसं वटुमायन" || न्ति । मनुस्सा आहंसु, “भन्ते सुमेध ! न त्वं जानासि ? दीपंकरदसवलो सम्मासम्बोधि पत्वा पवत्तवरध- म्मचक्को चारिकं चरमानो अम्हाकं नगरं पत्वा सुदस्सनमहाविहारे पटिवसति । मयं तं भगवन्तं निमन्तयिम्ह । तस्सेतं बुद्धस्स भगवतो आगमनमग्गं अलंकरोमाति ।" सुमेधतापसो चिन्तेसि, “बुद्धोति खो घोसमत्तम्पि लोके दुल्लभं, पगेव बुद्धप्पादो । मयापि इमेहि मनुस्सेहि सद्धिं दसवलस्स मग्गं अलंकरितुं वटट्तीति ।" सो ते मनुस्से आह, “सचे भो! तुम्हे एतं मग्गं बुद्धस्स अलंकरोथ महम्पि एक ओकासं देथ अहम्पि तुम्हेहि सद्धि मग्गं अलंकरिस्सामीति ।" ते 'साधूति' सम्पटिच्छित्वा सुमेधतापसो इद्धिमाति जानन्ता उदकभिन्नोकासं सल्लक्खेत्वा 'त्वं इमं ठानं अलंकरोहीति' अदंसु । सुमेधो बुद्धारम्मणं पीति गहेत्वा चिन्तेसि, “अहं इमं ओकासं इद्धिया अलंकरितु पहोमि। एवं अलंकतो पन मंन परितोसेस्सति ।” अज्ज मया कायवेय्यावच्चं कातु वट्टतीति पंसु आहरित्वा तस्मि पदेसे पक्खिपि। तस्स तस्मि पदेसे अनलंकते यव दीपंकरो दसवलो महान्भावानं छळभिमानं खीणासवानं चतुहि सतसहस्सेहि परिवुतो, देवतासु दिव्बमालागन्धादीहि पूजयन्तीसु, दिव्वसंगीतेसु पवत्तन्तेसु, मनुस्सेसु मानुसकगन्धहि चेव मालादीहि च पूजयन्तेसु, अन हाय मनोसिलातले विजम्हमानो सीहो विय तं अलंकतपटियत्तमग्गं पटिपज्जि । १. रो०-नाइसं।

·१० तस्स यदि वुद्धस्स जातकट्ठकथा सुमेधतापसो अक्खीनि उम्मीलेत्वा अलंकतमग्गेन आगच्छन्तस्स दसवलस्स हत्तिसमहापुरिस- लक्खणपतिमण्डितं, असीतिया अनुव्यञ्जनेहि [१२] अनुयजितं व्यामप्पभाय सम्परिवारितं, मणि- वण्णगगनतले नानप्पकारा विज्जुल्लता विय आवेळावेळभूता चेव युगलयुगलभूता च छन्त्रण्णाधनबुद्धरस्मियो विस्सज्जेन्तं रूपग्गप्पत्तं अत्तभावं ओलोकेत्वा,अज्ज मया दसवलस्स जीवितपरिच्चागं कातुवट्टनीति मा भगवा कलले अक्कमि, मणिफलकसेतुंपन अक्कमन्तो विय सद्धि चतुहि खीणासवसतसहसेहि मम पिट्ठं महमानो गच्छन्तु तं मे भविस्सति दीघरत्तं हिताय सुखायाति केसे मोचेत्वा अजिनजटावाकची [12] रानि कालवणे कलले पत्थरित्वा मणिफलकसेतु विय कललपिठे निपज्जि । तेन वुत्तः- "ते मे पुट्ठा व्याकरिंसु बुद्धो लोके अनुत्तरो । दीपंकरो नाम जिनो उप्पज्जि लोकनायको ।। सोधीयति मग्गो अञ्जसं वटुमायनं । बुद्धोति मम सुत्वान पीति उप्पज्जि तावदे ॥ बुद्धो बुद्धोति कथयन्तो सोमनस्सं पवेदयि । तत्य ठत्वा विचिन्तेसिं तुट्ठो संविग्गमानसो ॥ इध बीजानि रोपिस्तं खणो वे मा उपच्चगा । सोधेथ एकोकासं ददाथ मे ॥ अहम्पि सोयिस्सामि अञ्जसं वटुमायनं । अदंसु ते ममोकासं सोधेतु अञ्जसं तदा ॥ बुद्धो बुद्धोति चिन्तेन्तो मग्गं सोधेमहं तदा । अनिठिते ममोकासे दीपंकरो महामुनि ॥ चत्तारिसतसहस्सेहि छळभिजेहि तादिहि । खीणासवेहि विमलेहि पटिपज्जिअ जसं जिनो ।। पच्चुग्गमना वत्तन्ति वज्जन्ति भेरियो बहू । आमोदिता साधुकारं पवत्तयु। देवा मनुस्से पस्सन्ति मनुस्सापि च देवता । उभोपि ते पञ्जलिका अनुयन्ति तथागतं ।। देवा दिव्वेहि तुरियेहि मनुस्सा मानुसकेहि च । उभोपि ते वज्जयन्ता अनुयन्ति तथागतं ॥ दिव्वं मन्दारवं पुप्फं पदुमं पारिच्छत्तकं । दिसोदिसं ओकिरन्ति आकासनभगता चम्पर्क सळलं नीपं नागपुन्नागकेतकं । दिसोदिसं उक्खिपन्ति भूमितलगता नरा॥ केसे मुञ्चित्वाहं तत्य वाकचीरं च चम्मकं । कलले पत्थरित्वान अवकुज्जो निपज्जहं ॥ [१३] अक्कमित्वान मं बुद्धो सहहिस्सेहि · गच्छतु । मा मा कलले अक्कमित्यो हिताय मे भविस्सती" ति ।। सो कललपिठे निपन्नकोव पुन अक्खीनि उम्मीलेत्वा दीपंकरदसवलस्स वुद्धसिरिं सम्पस्समानो एवं चिन्तेसि, "सचे अहं इच्छेय्यं सव्वकिलेसे झापेत्वा संघनवको हुत्वा रम्मनगरं पविसेय्यं [13] अज्ञातक- १. रो०-मनुस्सेहि। नरमरू मरु॥

·दूरेनिदानं ११ -- वेसेन पन मे किलेसे झापेत्वा निव्वाणपत्तिया किच्चं नत्थि, यन्नूनाहं दीपंकरदसवलो विय परमाभिसम्वोधि पत्वा धम्मनावं आरोपेत्वा महाजनं संसारसागरा उत्तारेत्वा पच्छा परिनिव्बायेय्यं । इदं मय्हं पतिरूप" न्ति । ततो अटठ धम्मे समोधानेत्वा वुद्धभावाय अभिनीहारं कत्वा निप्पज्जि। तेन वुत्त:- • "पुथुवियं निपन्नस्स एवं मे आसि चेतसो । इच्छमानो अहं अज्ज किलेसे झापये मम । किम्मे अज्ञातवेसेन धम्म सच्छिकतेनिष । सब्ब तं पापुणित्वा वुद्धो हेस्सं सदेवके ।। किम्मे एकेन तिण्णेन पुरिसेन थामदस्सिना । सब्बतं पापुणित्वा सन्तारेस्सं सदेवके ।। इमिना मे अधिकारेन पुरिसेन थामदस्सिना । सबञ्जतं पापुणित्वा पारेमि जनतं वहुं ।। संसारसोतं छिन्दित्वा विद्वंसित्वा तयो भवे । धम्मनावं समारुय्ह सन्तारेस्सं सदेवके, ति ।। यस्मा पन वुद्धत्तं पत्थेन्तस्स:- 'मनुस्सत्तं लिंगसम्पत्ति हेतु सत्थारदस्सनं । पव्वज्जा गुणसम्पत्ति अधिकारो च छन्दता । अठ्ठयम्मसमोधाना अभिनीहारो समिज्झती" ति । (१)मनुस्सत्तभावस्मि येव हि ठत्वा वुद्धत्तं पत्यन्तस्स पत्थना समिज्झति । नागस्स वा सुपण्णस्स वा देवताय वा पत्थना नो समिज्झति । (२) मनुस्सत्तभावेपि पुरिसलिंगे ठितस्सेव पत्थना समिज्झति । इत्थिया वा पण्डकनपुंसकउभतोव्यञ्जनकानं वा नो समिज्झति । (३) पुरिसस्सपि तस्मि अत्तभावपि अरहत्तप्पत्तिया हेतुसम्पन्नस्सेव पत्यना समिज्झति, नो इतरस्स। (४) हेतुसम्पन्नपि सचे जीवमानकवुद्धस्सेव सन्तिके पत्येन्तस्स पत्यना समिज्झति । परिनिब्बुते बुद्धे चेतियसन्तिके वा बोधिमूले वा पत्येन्तस्स न समिज्झति । (५) बुद्धानं सन्तिके पत्येन्तस्सापि पब्बज्जालिंगे ठितस्सेव समिक्षति नो [१४] गिहीलिंगे ठितस्स। (६) पवजितस्सापि पञ्चभिञ्जस्स अट्ठसमापत्तिलाभिनो येव समिज्झति, न इमाय गुणसम्पत्तिया विरहितस्स। (७) गुणसम्पन्ने- नापि येन अत्तनो जीवितं बुद्धानं परिच्चत्तं होति तस्स इमिना अधिकारेन अधिकारसम्पन्नस्सेव समिज्झति, न इतरस्स । (८) अधिकारसम्पन्नस्सापि यस्स बुद्धकारकधम्मानं अत्थाय महन्तो छन्दो च महन्तो उस्साहो च वायामो च परियेटि च तस्सेव समिज्झति न इतरस्स । तत्रिदं 'छन्दमहन्तताय ओपम्मं । सचे हि एवमस्स “यो सकलचक्कवाळगभं एकोदकीभूतं अत्तनो बाहुबलेन पतरित्वा पारं गन्तु [14] समत्थो सो बुद्धत्तं पापुणाति । यो वा पन सकलचक्कवाळगभं वलगुम्वसञ्छन्नं वियुहित्वा महित्वा पदसा गच्छन्तो पारं गन्तु समत्थो सो बुद्धत्तं पापुणाति । यो वा पन सकलचक्कवाळगभं सत्तियो आकोटेत्वा निरन्तरं सत्तिथलसमाकिण्णं पदसा अक्कममानो पारं गन्तुसमत्थो सो बद्धत्तं पापुणाति । यो वा पन सकलचक्कवाळगभं बीतच्चिकंगारभरितं पादेहि मद्दमानो पारं गन्तु समत्थो सो बुद्धत्तं पापुणाती" ति । यो एतेसु एकम्पि अत्तनो दुक्करं न मञति अहं एतम्पि तरित्वा वा गन्त्वा वा प्रारं गहेस्सामीति एव महन्तेन छन्देन च उस्साहेन च वायामेन च परियेट्ठिया च समन्नागतो होति तस्स पत्थना समिज्झति , न इतरस्स। सुमेधतापसो पन इमे अट्ठधम्मे समोधानेत्वा वुद्धभावाय अभिनीहारं कत्वा निपज्जि । दिपङ्करोपि भगवा आगन्त्वा सुमेधतापसस्स सीसभागे ठत्वा मणिसीहपञ्जरं उग्घान्टेतो विय १. रो०-तस्थिदं।

·- - -- १२ जतिपट्टका पञ्चवण्णप्पसादसम्पन्नानि अक्खीनि उम्मिलत्वा कललपिढें निपन्नं सुमेधतापसं दिस्वा अयं तापसो युद्धत्ताय अभिनीहारं कत्वा निपन्नो इज्झिस्सति नुखो इमस्स पत्थना उदाहु नोति अनागतं सत्राणं पेसेत्वा उपधारेन्तो इतो कप्पसतसहस्साधिकानि चत्तारि असंखेय्यानि अतिक्कमित्वा गोतमो नाम बुद्धो भविस्सतीति अत्या ठितकोव परिसमज्झे व्याकसि,"पस्सथ नो तुम्हे इमं उग्गतपं तापरां कललपिठे निपन्न" न्ति ? एवं भन्ते । अयं बुद्धत्ताय अभिनीहारं कत्वा निपन्नो । समिज्झिस्सति इमस्स पत्यना। इतो कप्पसतसहस्साधिकानं चतुन्नं असंखेय्यानं मत्थके गोतमो नाम बुद्धो भविस्सति । तस्मि पनस्स अत्तभावे कपिलवत्यु नाम नगरं निवासो भविस्सति । माया नाम देवी माता। सुद्धोदनो नाम राजा पिता। अग्गसावको उपतिस्तो नाम थेरो। दुतियसावको कोलितो नाम। बुद्धपट्ठाको आनन्दो नाम । अग्गसाविका खेमा नाम थेरी। दुतियसाविका [१५] उप्पलवण्णा नाम थेरी भविस्सति । परिपक्कजाणो महाभिनिक्खमणं कत्वा महापधानं पदहित्वा निग्रोधमूले पायासं पटिग्गाहेत्वा नेरञ्जराय तीरे परिभुजित्वा बोधिमण्डं आव्ह अस्सत्यरक्खमूले अभिसम्बुज्झिस्सतीति । तेन वृत्तंः-- "दीपङ्करो लोकविदू आहुतीनं पटिग्गहो । उस्सीसके म ठत्वान इदं वचनमबुवी' ॥ पस्सथ इमं तापसं जटिलं उगतापनं । अपरिमेय्ये इतो कप्पे बुद्धो लोके भविस्सति ॥ [15] अहु कपिलवया रम्मा निक्खमित्वा तथागतो । पदहित्वान कत्वा दुक्करकारियं ॥ अजपालरुक्खमूले निसीदित्वा तथागतो । पायासमग्गव्ह नेरजरमुपेहिति ॥ नेरञ्जराय तीरम्हि पायासं आदाय सो जिनो । पटियत्तवरमग्गेन बोधिमूलं हि एहिति ॥ पदक्खिणं वोधिमण्डं अस्सत्थरुक्खमूलम्हि बुज्झिस्सति महायसो ॥ इमस्स जनिका माता माया नाम भविस्सति । पिता सुद्धोदनो नाम अयं हेस्सति गोतमो॥ अनासवा वीतरागा सन्तचित्ता समाहिता । कोलितो उपतिस्सो च अग्गा हेस्सन्ति सावका ।। आनन्दो नामुपट्ठाको उपहिस्सति तं जिनं । खेमा उप्पलवण्णा च अग्गा हेस्सन्ति साविका ।। अनासवा वीतरागा सन्तचित्ता समाहिता । वोवी तस्स भगवतो अस्सत्योति पवुच्चती" ॥ ति । पधान तत्थ कत्वा अनुत्तरो। बद्भुप्पादस्स पुब्बनिमित्तानि मुमेवतापसो मय्हं किर पत्थना समिज्झिस्सतीति सोमनस्सप्पत्तो अहोसि। महाजनो दीपंकरदसवलस्स वचनं सुत्वा सुमेधतापसो किर बुद्धवीजं बुद्धंकुरो चाति हट्ठतुट्ठो अहोसि । एवं नेसं अहोसि, यथा नाम पुरिसो नदि तरन्तो उजुकेन तित्येन उत्तरितु असक्कोन्तो हेट्ठा तित्थेन १. रो०-मन्द्रवि । २. रो०-तीरे । ३. रो०-अस्सत्थमूले।

·दूरेनिदानं १३ १ -- उत्तरति, एवमेवं मयंपि दीपंकरदसबलस्स सासने मग्गफ़लं अलभमाना अनागते यदा त्वं बुद्धो भविस्ससि तदा -तव सम्मुखा मग्गफ़लं सच्छिकातु समत्था भवेय्यामा ति पत्यनं ठपयिंसु । दीपंकरदसवलोपि बोधिसत्तं पसंसित्वा अट्ठहि पुप्फ़मुट्ठीहि पूजेत्वा पदक्खिणं कत्वा पक्कामि । [१६] तेपि चतुसतसहस्ससंखा खीणासवा बोधिसत्तं गन्धेहि च मालाहि च पूजेत्वा पदक्खिणं कत्वा पक्कमिसु देवमनुस्सा पन तथैव पूजेत्वा वन्दित्वा पक्कन्ता । बोधिसत्तो सब्वेसं पटिक्कन्तकाले सयना वुट्ठाय पारमियो विचिनिस्सामीति पुप्फरासिमत्थ के पल्लंकं आभुजित्वा. निसीदि । एवं निसिन्ने बोधिसत्ते सकलदससहस्सचक्कवाळे देवता सन्निपतित्वा साधुकारं दत्वा, "अय्य सुमेधतापस ! पोराणकबोधिसत्तानं पल्लंकं आभुजित्वा पारमियो विचिनिस्सा- माति निसिन्नकाले यानि पुब्बनिमित्तानि नाम पञ्जायन्ति तानि सब्बानिपि अज्ज पातुभूतानि । निस्संसयेन त्वं बुद्धो [16] भविस्ससि । मयमेतं जानाम। यस्सेतानि निमित्तानि पञ्जायन्ति एकन्तेन सो बुद्धो होति । त्वं अत्तनो विरियं दळ्हं कत्वा परगण्हा" ति बोधिसत्तं नानप्पकाराहि २ थुतीहि अभित्थविसु । तेन वुत्तं "इंद सुत्वान वचनं असमस्स महेसिनो । आमोदिता नरमरू बुद्धवीजंकुरो अयं ॥ उक्कुठिसद्दा वत्तन्ति अप्पोटन्ति हसन्ति च । कतञ्जली नमस्सन्ति दससहस्सी सदेवका ।। यदिमस्स लोकनाथस्स विरज्झिस्साम सासनं । अनागतम्हि अद्धाने हेस्साम सम्मुखा इमं ।। यथा मनुस्सा नदि तरन्ता पटितित्थं विरज्झिय । हेट्ठा तित्थे गहेत्वान उत्तरन्ति महानदि । .एवमेव 3 मयं सब्बे यदि मुञ्चेमिमं जिनं । अनागतम्हि अद्धाने हेस्साम दीपंकरो लोकविदू आहुतीनं पटिग्गहो । मम कम्मं पकित्तेत्वा दक्खिणं पदमुद्धरि ।। ये तत्थासु जिनपुत्ता सब्बे पदक्षिणमकंसु मं । नरा नागा च गन्धब्बा अभिवादेत्वान पक्कमुं। दस्सनं मे अतिक्कन्ते ससंघ लोकनायके । तुट्ठहट्ठन चित्तेन आसना वुट्ठहिं तदा ॥ सुखेन सुखितो होमि पामोज्जेन पमोदितो । पीतिया च अभिस्सन्नो पल्लंकं आभुजि तदा ॥ पल्लंकेन निसीदित्वा एवं चिन्तेसहं तदा । वसीभूतो अहं झाने अभिज्ञापारमि ४ गतो ॥ साहस्सिकम्हि लोकम्हि इसयो नत्थि मे समा । असमो इद्धिधम्मसु अलभि ईदिसं सुखं ॥ [१७]] पल्लंकाभुजने महं दससहस्साधिवासिनो । महानादं पवत्तेसु धुवं बुद्धो भविस्ससि ॥ पुब्बे बोधिसत्तानं पलंकवरमाभुजे । निमित्तानि पदिस्सन्ति तानि अज्ज पदिस्सरे ।। १. रो-कत्वा । २. रो-नानप्पकारेति । ३. रो-एवमेवं । ४. स्या-अभिज्ञासु । सम्मुखा इमं ॥ यं ·१४ जातकट्ठकथा गगना सीतं व्यपगतं होति उण्हं च उपसम्मति । तानि अज्ज पदिस्सन्ति धुवं बुद्धो भविस्ससि ।। दससहस्सी लोकधातू निस्सद्दा होन्ति निराकुला । तानि अज्ज पदिस्सन्ति धुवं वुद्धो भविस्ससि ॥ महावाता न वायन्ति न सन्दन्ति सवन्तियो । तानि अज्ज पदिस्सन्ति धुवं बुद्धो भविस्ससि ॥ [17] थलजोदकजा पुप्फा सबै पुप्फन्ति तावदे । ते पज्ज पुप्फिता सब्बे धुवं बुद्धो भविस्ससि ।। लता वा यदि वा रुक्खा फलभारा होन्ति तावदे । ते पज्ज फलिता सव्वे धुवं बुद्धो भविस्ससि ।। आकासट्ठा च भुम्मटठा रतना जोतन्ति तावदे । तेपज्ज रतना जोतन्ति धुवं बुद्धो भविस्ससि ।। मानुसका च दिव्वा च तुरिया वज्जन्ति तावदे । तपज्जुभो अभिरवन्ति धुवं बुद्धो भविस्ससि ।। विचित्तपुप्फा अभिवस्सन्ति तावदे । तेपि अज्ज पवस्सन्ति धुवं वुद्धो भविस्ससि ।। महासमुद्दो आभुजति दससहस्सी पकम्पति । ते पज्जुभो अभिरवन्ति धुवं बुद्धो भविस्ससि ।। निरयेपि दससहस्सी अग्गी निब्बन्ति तावदे । तेपज्ज निव्वुता अग्गी धुवं बुद्धो भविस्ससि ।। विमलो होति सुरियो सव्वे दिस्सन्ति तारका । तेपि अज्ज पदिस्सन्ति धुवं बुद्धो भविस्ससि ।। अनोवछैन उदकेन महिया उभिज्जि तावदे । तम्पज्जुन्भिज्जत महिया धुवं बुद्धो भविस्ससि ॥ तारागणा विरोचन्ति नक्खत्ता गगनमण्डले । विसाखा चन्दिमा युत्ता धुवं बुद्धो भविस्ससि ।। विलासया दरीसया निक्खमन्नि सकासया । तेपज्ज आसया छुद्धा धुवं बुद्धो भविस्ससि ॥ [१८] न होति अरति सत्तानं सन्तुट्ठा होन्ति तावदे । त पज्ज सब्बे सन्तुट्ठा धुवं बुद्धो भविस्ससि ।। रोगा तदूपसम्मन्ति जिघच्छा च विनस्सति । तानि अज्ज पदिस्सन्ति धुवं वुद्धो भविस्ससि ॥ रागो तदा तनु होति दोसो मोहोपि नस्सति । तेपज्ज विगता सव्वे धुवं बुद्धो भविस्ससि ॥ भयं भवति अज्जपेतं पदिस्सति । तेन लिंगेन जानाम धुवं वुद्धो भविस्ससि ।। रजोनुद्धंसति उद्धं अज्जपेतं पदिस्सति । तेन लिंगेन जानाम धुवं बुद्धो भविस्ससि ॥ - तदान ·दूरेनिदानं १५ अनिट्ठगन्धो पक्कमति दिव्वगन्धो पवायति । सोपज्ज वायति गन्धो धुवं बुद्धो भविस्ससि ॥ [18] सव्वे देवा पदिस्सन्ति ठपयित्वा अरूपिनो । तेपज्ज सब्बे दिस्सन्ति धुवं बुद्धो भविस्ससि ।। यावता निरया नाम सब्बे दिस्सन्ति तावदे । ते पज्ज सब्वे दिस्सन्ति धुवं बुद्धो भविस्ससि ।। कुड्डा कपाटा सेला च न होन्तावरणं तदा । आकासभूता तेपज्ज धुवं बुद्धो भविस्ससि ॥ चुती च उप्पत्ति च खणे तस्मि न विज्जति । तानि अज्ज पदिस्सन्ति धुवं बुद्धो भविस्ससि ।। दलहं परगण्ह विरियं मा निवत्ति अभिक्कम । मयं पेतं विजानाम धुवं बुद्धो भविस्ससि" ति ।। महासत्तस्स अघिद्वानानि वोधिसत्तो दीपंकरदसबलस्स च दससहस्सचक्कवाळदेवतानं च वचनं सुत्वा भीयो सोमत्ताय सञ्जा- तुस्साहो हुत्वा चिन्तेसि, "बुद्धा नाम अमोघवचना । नत्थि बुद्धानं कथाय अचथत्तं । यथाहि आकासे खित्तले- ड्डुस्स पतनं; जातस्स मरणं, अरुणे उग्गते सुरियस्सुट्ठानं, आसया निक्खन्तस्स सीहस्स सीहनादनदनं,गरुगब्भाय इत्थिया भारमोचनं च धुवं अवस्संभावी, एवमेव बुद्धानं वचनं नाम धुवं अमोघं । अद्धर, अहं बुद्धो भविस्सामीति। तेन वुत्तः- "वुद्धस्स वचनं सुत्वा दससहस्सीन चूभयं । तुद्रुहट्टो पमोदितो एवं चिन्तेसहं तदा ॥ अद्वेज्झवचना बुद्धा अमोघवचना जिना । वितथं नत्थि बुद्धानं धुवं बुद्धो भवामहं ॥ [१६] यथा खित्तं नभे लेड्डु धुवं पतति भूमियं । तथेव बुद्धसेट्ठानं वचनं धुवसस्सतं ॥ यथापि सव्वसत्तानं मरणं धुवसस्सतं । तथेव वुद्धसेट्ठानं वचनं धुवसस्सतं ॥ यथा रत्तिक्खये पत्ते सुरियस्सुग्गमनं धुवं । तथेव बुद्धसेट्ठानं वचनं धुवसस्सतं ॥ यथा निक्खन्तसयनस्स सीहस्स नदनं धुवं । तथेव बुद्धसेट्ठानं वचनं धुवसस्सतं ।। आपन्नसत्तानं भारमोरोपनं धुवं । तथेव वुद्धसेट्ठानं वचनं धुवसस्सतं" ॥ न्ति यथा ( १. दानपारमी) सो धुवाहं बुद्धो भविस्सामीति एवं कतसन्निछानो बुद्धकारके धम्म उपधारेतु कहनुखो बुद्धकारकधम्मा[10] कि उद्धं उदाहु अधो दिसासु विदिसासूति अनुक्कमेन सकलं धम्मधातु विचिनन्तो पोराणकबोधिसत्तेहि आसे- वितनिसेवितं पठमं दानपारमि दिस्वा एवं अत्तानं ओवदि "सुमेध पण्डित ! त्वं इतो पट्ठाय पठमं दानपारमि ·१६ जातकट्ठकथा पूरेय्यासि । यथा हि निक्कुज्जितो उदकुम्भो निस्सेसं कात्वा उदकं वमतियेव न पच्चाहरति एवमेवं धनं वा यस वा पुत्तदारं वा अंगपच्चंगं वा अनोलोकेत्वा सम्पत्तयाचकानं सव्यं इच्छितिच्छितं निस्सेसं कत्वा ददमानो वोधिरुक्खमूले निसीदित्वा वुद्धो भविस्ससी" ति पठमं दानपारमि दळ्हं कत्वा अधिट्ठासि । तेन वुत्त:- "हन्द वुद्धकरे धम्मे वि चिनामि इतोचितो । उद्धं अधो दसदिसा यावता धम्मधातुया ॥ विचिनन्तो तदा दक्खि पठम दानपारमि । पुवकेहि महेसीहि अनुचिण्णं महापथं ॥ इमं त्वं पठमं ताव दळ्हं कत्वा समादिय । दानपारमितं गच्छ यदि बोधि पत्तुमिच्छसि ।। यथापि कुम्भो सम्पुण्णो यस्स कस्सचि अवो कतो । वमते उदकं निस्सेसं न तत्थ परिरक्खति ।। तथेव याचक दिस्वा हीनमुक्कट्ठमज्झिमे । ददाहि दानं निस्सेसं कुम्हो विय अधो कतो" ति ॥ ( २. सोलपारमी ) अथस्स न एत्तकेहेव बुद्धकारकधम्मेहि भवितव्बन्ति उत्तरिम्पि उपधारयतो दुतियं सीलपारमि दिस्वा एतदहोसि, "सुमेधपण्डित ! त्वं इतोपट्ठाय सीलपारमिम्पि पूरेय्याति । यथाहि [२०] चमरीमिगो नाम जीवितम्पि अनोलोकेत्वा अत्तनो वाळमेव रक्खति, एवं त्वम्पि इतोपट्ठाय जीवितम्पि अनोलोकत्वा सीलमेव रक्खन्तो बुद्धो भविस्ससी" ति दुतियं सीलपारमि दळ्हं कत्वा अधिट्ठासि । तेन वुत्त:- "न हेते एत्तका येव बुद्धधम्मा भविस्सरे । अञ्जपि विचिनिस्सामि ये धम्मा वोधिपाचना ॥ विचिनन्तो तदा दक्खि दुतियं सीलपारमि । पुब्बकेहि महेसीहि आसेवितनिसेवितं ।। इमं त्वं दुतियं ताव दळ्हं कत्वा समादिय । सीलपारमितं गच्छ यदि बोधि पत्तुमिच्छसि ।। यथापि चमरी वाळं किस्मिचि पतिलग्गितं । उपेति मरणं तत्य विकोपेति वालधि ॥ [20] तथेव चतुसु भूमीसु सीलानि परिपूरय १ परिरक्ख सव्वदा सीलं चमरी विय वाळधि" | न्ति । (३. नेक्खम्मपारमी) अथस्स न एत्तकेहेव बुद्धकारकधम्मेहि भवितव्बन्ति उत्तरिम्पि उपधारयतो ततियं नेक्खम्मपारमि दिस्वा एतदहोसि "सुमेधपण्डित ! त्वं इतो पट्ठाय ने क्खम्मपारमिम्पि पूरेय्यासि । यथाहि चिरम्पि बन्धनागारे वसमानो पुरिसो न तत्य सिनेहं करोति अथखो उक्कण्ठति येव अवसितुकामो होति, एवमेव त्वम्पि सब्बभवे वन्धनागारसदिसे कत्वा सव्वभवेहि उक्कण्ठितो मुञ्चितुकामो हुत्वा नेक्खम्माभिमुखोव होहि । एवं बुद्धो भविस्ससी" ति ततियं नेक्खम्मपारमि दळ्हं कत्वा अधिट्ठासि । तेन वुत्त:- "न हेते एत्तका येव वुद्धधम्मा भविस्सरे अञपि विचिनिस्सामि ये धम्मा बोधिपाचना । -- न -- ·३ दूरेनिदानं १७ -- विचिनन्तो तदा दक्खि ततियं नेक्खम्मपारमिं । पुवकेहि महेसीहि आसेवितनिसेवितं ॥ इमं त्वं ततियं ताव दळ्हं कत्वा समादिय । नक्खम्मे पारमिं गच्छ यदि वोधि पत्तुमिच्छसि ।। यथा अन्दुधरे पुरिसो चिरवुत्थो दुखद्दितो । न तत्थ रागं अभिजनेति मुत्ति येव गवसति ।। तथेव त्वं सव्वभवे पस्स अन्दुघरे विय । नेक्खम्माभिमुखो होहि भवतो परिमुत्तिया ॥" ति । [२१] (४. पज्ञापारमी) अथस्स न एत्तकेहेव वुद्धकारकधम्मेहि भवितव्बन्ति उत्तरिम्प उपधारयतो चतुत्थि पञआपारमि दिस्वा एतदहोसि "सुमेधपण्डित ! त्वं इतो पट्ठाय पञापारमिम्पि पूरेय्यासि हीनमज्झिमुक्कट्ठसु कञ्चि अव- ज्जेत्वा सब्बेपि पण्डिते उपसंकमित्वा पन्हं पुच्छेय्यासि । यथाहि पिण्डचारिको भिक्खु हीनादिभेदेसु कुलेसु कञ्चि अवज्जेत्वा पटिपाटिया पिण्डाय चरन्तो खिप्पं यापनं लभति, एवं त्वम्पि सव्वपण्डिते उपसंकमित्वा पन्हं पुच्छन्तो वुद्धो भविस्ससी" ति चतुत्थं पञापारमिं दळ्हं कत्वा अधिट्ठासि । तेन वुत्त:-- "न हेते एत्तकायेव बुद्धधम्मा भविस्सरे । अपि विचिनिस्सामी ये धम्मा वोधिपाचना ।। विचिनन्तो तदा दक्खि चतुत्थं पचाय पारमि । पुबकेहि महेसीभि आसेवितनिसेवितं ॥ इमं त्वं चतुत्थं ताव दळ्हं कत्वा समादिय । पञ्चाय पारमि गच्छ यदि बोधि पत्तुमिच्छसि ॥ [21] यथापि भिक्खु भिक्खन्तो हीनमुक्कट्ठमज्झिमे । कुलानि न विवज्जन्तो एवं लभति यापनं ॥ तथेव त्वं सब्बकाले परिपुच्छन्तो बुद्धं जनं । पज्ञाय पारमि गन्त्वा सम्बोधि पापुणिस्ससी ॥" ति । (५. विरियपारमी) अथस्स न एत्तकेहेव बुद्धकारकधम्मेहि भवितव्बन्ति उत्तरिम्पि उपधारयतो पञ्चमं विरियपारमि दिस्वा एतदहोसि "सुमेधपण्डित ! त्वं इतो पट्ठाय विरियपारमिम्पि पूरेय्यासि । यथा हि सीहो मिगराजा सव्वइरियापथेसु दळ्हविरियो होति एवं त्वम्पि सम्बभवेसु सव्वइरियापथेसु दळ्हविरियो अनोलीनविरियो समानो बुद्धो भविस्ससी" ति पञ्चमं विरियपारमि दळ्हं कत्वा अधिट्ठासि । तेन वुत्त:-- "न हेते एत्तकायेव वुद्धधम्मा भविस्सरे । अओपि विचिनिस्सामि ये धम्मा बोधिपाचना।। विचिनन्तो तदा दक्खि पञ्चमं विरियपारमि । पुवकेहि महेसीहि आसेवितनिसेवितं ॥ इमं त्वं पञ्चमं ताव दळ्हं कत्वा समादिय । विरियपारमितं गच्छ यदि वोधि पत्तुमिच्छसि ।। यथापि सीहो मिगराजा निसज्जहानचंकमे । अलीनविरियो होति पग्गहीतमनो सदा ।। [२२] ·१८ जातकट्ठकथा तथैव त्वम्पि सब्बभवे परगण्ह विरियं दळ्हं । विरियपारमितं गन्त्वा सव्बोधिं पापुणिस्ससी ॥" ति । (६. खन्तिपारमी) अथस्स न एत्तकेहेव बुद्धकारकथम्मेहि भवितब्बन्ति उत्तरिम्पि उपधारयतो छठें खन्तिपारमि दिस्वा एतदहोसि "सुमेधपण्डित ! त्वं इतो पट्ठाय खन्तिपारमिम्पि पूरेय्यासि सम्माननेपि अवमाननेपि खमोव भवैय्यासि । यथाहि पठवियं नाम सुचिम्पि पक्खिपन्ति असुचि म्पि, न तेन पटवी सिनेहं न पटिघं करोति खमति सहति अधिवासेतियेव एवमेव त्वम्पि सम्माननावमाननेसु खमोव सगानो बुद्धो भविस्ससी"ति छठें खन्तिपारमि दळ्हं कत्वा अधिट्ठासि । तेन वुत्त:-- "न हेते एत्तकायेव बुद्धधम्मा भविस्सरे । अञ्ञपि विचिनिस्सामि ये धम्मा वोधिपाचना ।। विचिनन्तो तदा दक्खि छट्ठमं खन्तिपारमि । पुब्बकेहि महेसीहि आसेवितनिसेवितं ॥ इमं त्वं छट्ठमं ताव दळहं कत्वा समादिय । तत्थ अद्वेज्झमानसो सम्बोधि पापुणिस्ससि ॥ [22] यथापि पठवी नाम सुचिम्पि असुचिम्पि च । सव्वं सहति निक्खेपं न करोति पटिचं दयं ।। तथेव त्वम्पि सवेसं सम्मानावमानक्खमो । खन्तिपारमितं गन्त्वा सम्बोधि पापुणिस्ससी ॥" ति । (७. सच्चपारमी) अथस्स न एत्तकेहेव वुद्धकारकंधम्मेहि भवितव्बन्ति उत्तरिम्प उपधारयतो सत्तमं सच्चपारमि दिस्वा एतदहोसि "सुमेधपण्डित ! त्वं इतो पट्ठाय सच्चपारमिम्पि पूरेय्यासि। असनिया मत्यके पतमानायपि धनादीनं अत्याय छन्दादीनं वसेन सम्पजानमुसावादं नाम मा अभासि । यथाहि ओसधितारका नाम सब्बउतुसु अत्तनो गमणवीथिं जहित्वा अाय वीथिया न गच्छति सकवीथियाव गच्छति, एवमेवं त्वम्पि सच्चं पहाय मुसावादं नाम अकरोन्तो येव बुद्धो भविस्ससी" ति सत्तमि सच्चपारमिं दळ्हं कत्वा अधिळासि । तेन वुत्तः- "न हेते एत्तका येव बुद्धधम्मा भविस्सरे । अञपि विचिनिस्सामि ये धम्मा बोधिपाचना ।। विचिनन्तो तदा दक्खि सत्तमं सच्चपारमिं । पुबकेहि महेसीहि आसेवितनिसेवितं ॥ इमं त्वं सत्तमं ताव दळहं कत्वा समादिय । तत्थ अद्वेज्ज्ञवचनो सम्बोधि पापुणिस्ससि ॥ [२३] यथापि ओसवी नाम तुलाभूता सदेवके । समये उतुवस्से वा नातिक्कमति वीथितो ।। तथेव त्वम्पि सच्चेसु मा वोक्कमि हि वीथितो । सच्चपारीमतं गन्त्वा सम्बोधिं पापुणिस्ससी ॥" ति । (८. अधिट्ठानपारमी) अथस्स न एत्तकेहेव वुद्धकारकथम्मेहि भवितव्बन्ति उत्तरिम्प उपधारयतो अट्ठमं अधिट्ठानपारमि दिस्वा एतदहोसि "सुमेधपण्डित ! त्वं इतो पय अधिट्ठानपारमिम्पि पूरेय्यासि । यं अष्ट्ठिासि तस्मि ·दूरेनिदानं १९ अघिद्यान निच्चलो भवेय्यासि । यथा हि पब्बतो नाम सब्बासु दिसासु वाते पहरन्तेपि न कम्पति न चलति अत्तनो ठाने येव तिट्ठति, एवमेदं त्वम्पि अत्तनो अधिट्टाने निच्चलो होन्तोव बुद्धो भविस्ससी" ति अट्ठमं अधिट्ठान- पारमि दळ्हं कत्वा अधिट्टासि । तेन वुत्तः- "न हेते एत्तका येव बुद्धधम्मा भविस्सरे । अ पि विचिनिस्सामि ये धम्मा बोधिपाचना ॥ [23] विचिनन्तो तदा दक्खि अट्ठमं अधिट्ठानपारमि । पुबकेहि महेसीहि आसेवितनिसेवितं ॥ इमं त्वं अट्ठमं ताव दळ्हं कत्वा समादिय । तत्थ त्वं अचलो हुत्वा सम्बोधि पापुणिस्ससि ।। यथापि पब्बतो सेलो अचलो सुप्पतिठितो । न कम्पति भुसवातेहि सकट्ठानेव तिट्ठति ॥ तत्थेव त्वम्पि अधिट्ठाने सव्वदा अचलो भव । अघिद्यानपारमि गन्त्वा सम्बोधि पापुणिस्ससी ।।" ति । (६. मेत्तापारमी) अथस्स न एत्तकेहेव बुद्धकारकधम्मे हि भवितव्यन्ति उत्तरिम्प उपधारयतो नवमं मेत्तापारमि दिस्वा एतदहोसि "सुमेधपण्डित ! त्वं इतो पट्ठाय मेत्तापारमिम्पि पूरेय्यासि, हितेसुपि अहितेसुपि एकचित्तो भवेय्यासि, यथापि उदकं नाम पापजनस्सपि कल्याणजनस्सपि सीतभावं एकसदिसं कत्वा फरति एवमेवं त्वम्पि सव्वसत्तेसु मेत्तचित्तेन एकचित्तोवर होन्तो बुद्धो भविस्ससी" ति नवमं मेत्तापारमिं दळ्हं कत्वा अधिट्टासि । . तेन वृत्त:-- "न हेते एत्तका येव बुद्धधम्मा भविस्सरे । अञपि विचिनिस्सामि ये धम्मा बोधिपाचना ।। विचिनन्तो तदा दक्विं नवमं मेत्ताय पारमि । पुबकेहि महेसीहि आसेवितनिसेवितं ।। इमं त्वं नवमं ताव दळ्हं कत्वा समादिय । मेत्ताय असमो होहि यदि बोधि पत्तुमिच्छसि ॥ [२४] यथापि उदकं नाम कल्याणे पापके जने । समं फरति सीतेन पवाहेति रजोमलं ।। तथेव त्वम्पि अहितहिते समं मेत्ताय भावय । मेत्ताय पारमि3 गन्त्वा सब्बोधिं पापुणिस्ससी ॥" ति । (१०. उपेक्खापारमी) अथस्स न एत्तकेहेव बुद्धकारकथम्मेहि भवितव्बन्ति उत्तरिम्प उपधारयतो दसमं उपेक्खापारमि दिस्वा एतदहोसि--"सुमेधपण्डित ! त्वं इतो पट्ठाय उपेक्खापारमिम्पि पूरेय्यासि सुखेपि दुक्खेपि मज्झत्तोव भवेय्यासि । यथापि पठवी नाम सुचिम्पि असुचिम्पि पक्खिप्पमाने मज्झत्ताव होति, एवमेवं त्वम्पि सुखदुक्खेसु मज्झत्तोव होन्तों वुद्धो भविस्ससी"ति दसमं उपेक्खापारमि दळ्हं कत्वा अधिट्ठासि । तेन वुत्त:--[24] १ रो०-सब्बदिसासु पि । २ रो०-एकचित्तो। ३ रो०-मेत्तापारमितं ।

·२० जातकट्ठकथा "न हेते एत्तका येव बुद्धधम्मा भविस्सरे । अपि विचिनिस्सामि ये धम्मा वोधिपाचना ।। विचिनन्तो तदा दक्खि दसमं उपेक्खापारमि । पुवकेहि महेसीहि आसेवितनिसेवितं ॥ इमं त्वं दसमं ताव दळ्हं कत्वा समादिय । तुलाभूतो' दल्हो हुत्वा सम्बोधि पापुणिस्ससि ।। यथापि पठत्री नाम निक्खित्तं अमुचि सुचि । उपेक्खति उभोपेत कोपानुनयज्जिता ॥ तथेव त्वम्पि सुखदुक्खे तुलाभूतो सदा भव । उपेक्खापारमितं गन्त्वा सम्बोधिं पापुणिस्ससी ।।" ति ! महासत्तस्स पारमिसम्मसनं ततो चिन्तेसि-"इमस्मि लोके बोधिसत्तेहि पूरेतब्बा बोधिपरिपाचना बुद्धकारकधम्मा एत्तकायेव । दसपारमियो ठपेत्वा अञ्छे नत्यि । इमापि दसपारमियो उद्धं आकासेपि नत्यि, हेवा पठवियम्पि पुरन्थिमादिनु दिसासु पि नत्यि । मय्हं येव पन हदयन्भन्तरे' पतिष्ठिता" ति । एवं तासं हदय पतिद्वितभावं दिस्वा सब्यापि दळ्हं कत्वा अधिट्ठाय पुनप्पुनं सम्मसन्तो अनुलोमपटिलोमं सम्मसति । परियन्ते गहेत्वा आदि पापेति, आदिम्हि गहेत्वा परियन्ते ठपेति, मज्झे गहेत्वा उभतो ओसापेति, उभतो कोटिसु गहेत्वा मज्झे ओसापेति। अंगपरिच्चागो पारमियो नाम, वाहिरभण्डपरिच्चागो उपपारमियो नाम, जीवितपरिच्चागो परमत्यपारमियो नामाति २ । दस पारमियो, दस उपपारमियो, दस परमत्थपारमियोति यन्ततेलं विनिवट्टेन्तो विय महासिनेरु- मत्यकं कत्वा चक्कवाळ [ २५] महासमुदं आलोळेन्तो विय च सम्मसि । तस्स दस पारमियो सम्मसन्तस्स सम्मसन्तस्स धम्मतेजेन चतुनहुताधिकद्वियोजनसतसहस्सबहळा अयं महापठवी हत्यिना अक्कन्तनळकलापो विय पीळियमानं उच्छुयन्तं विय च महाविरवं विरवमाना संकम्पि सम्पकम्पि सम्पवेधि, कुलाळचक्कं विय तेलयन्तचक्कं विय च परिव्ममि । तेन वुत्त:-- - "एत्तका येव ते लोके ये धम्मा वोधिपाचना । ततुद्धं नत्थि अञत्र दळ्हं तत्थ पतिठ्ठह ।। इमे धम्म सम्मसतो सभावसरसलक्खणे । धम्मतेजेन वसुधा दससहस्सी चलती रवती पुथवी उच्छ्यन्तं व पीळितं । तेलपन्ते यथा चक्कं एवं कम्पति मेदिनी ॥" ति । [25] पकम्पथ ॥ महापठविया कम्पमानाय रम्मनगरवासिनो सण्ठातु असक्कोन्ता युगन्तवातभाहता महासाला विय मुच्छितमुच्छिता पपतिसु, घटादीनि कुलाळभाजनानि पट्टन्तानि अञमजं पहरन्तानि चुष्णविचु- ण्णानि अहेसु। महाजनो भीततसितो सत्यारं उपसंकमित्वा किन्नुखो भगवा नागावट्टो अयं भूतयक्खदेवतासु अझतरावट्टोति न हि मयं एतं जानाम, अपिच खो सब्बोपि अयं महाजनो उपद्रुतो। किन्नुखो इमस्स लोकस्स १ रो०-हदयमंसन्तरे । २ स्या०-बाहिरभण्डपरिच्चागो दानपारमियो नाम, अंगपरिच्चागो दानउपपार- मियो नाम, जीवितपरिच्चागो दानपरमत्यपारमिपो नामति ।

·दूरेनिदानं २१ - पापकं भविस्सति, उदाहु कल्याणं? कयेथ नो एतं कारणन्ति आह । सत्या तेसं कथं सुत्वा तुम्हे मा भायथ, मा चिन्तयित्य,नत्यि वो इतो निदाना भयं । यो सो मया अज्ज सुमेधपण्डितो अनागते गोतमो नाम बुद्धो भविस्सतीति व्याकतो सो इदानि पारमियो सम्मसति । तस्स पारमियो सम्मसन्तस्स विलोळेन्तस्स धम्मतेजेन सकलदससहस्सी लोकधातु एकप्पहारेन कम्पति चेव रवति चाति आह । तेन वुत्त:-- "यावता परिसा आसि वुद्धस्स परिवेसने । पवेधमाना सा तत्थ मुच्छिता सेति भूमियं ।। घटानेकसहस्सानि कुम्भीनञ्च सता बहू । सञ्चुण्णा मथिता तत्थ अञ्जमझं' पघट्टिता ।। उद्विग्गा तसिता भीता भन्ता व्यधितमानसा । महाजना समागम्म दीपंकरमुपागमुं॥ किम्भविस्सति लोकस्स • कल्याणं अथ पापकं । सब्बो उपद्रुतो लोको तं२ विनोदेहि चक्खुम ! [२६] तेसे सापेसि दीपंकरो महामुनि । विस्सत्था होथ मा भाथ इमस्मि पुथविकम्पने ।। यमहं अज्ज व्याकासि बुद्धो लोके भविस्सति । एसो सम्मसती धम्म पुब्बकं जिनसेवितं ।। तस्स सम्मसतो धम्मं बुद्धभूमि असेसतो । तेनायं कम्पिता पुथवी दससहस्सी सदेवके ॥" ति । तदा महाजनोपि तथागतस्स वचनं सुत्वा हट्टतुट्ठो मालागन्धविलेपनं आदाय रम्मनगरा निक्खमित्वा बोधिसत्तं उपसंकमित्वा मालादीहि पूजेत्वा वन्दित्वा पदक्खिणं कत्वा रम्मनगरमेव पाविसि । बोधिसत्तोपि दसपारमियो सम्मसित्वा विरियं दळ्हं कत्वा अधिट्ठाय निसिन्नासना वुट्ठासि । तेन वुत्त:-- [26] "वुद्धस्स वचनं सुत्वा मनो निब्बायि तावदे । सब्बे में उपसंकम्म पुनपि में अभिवन्दियु। समादियित्वां बुद्धगुणं दळ्हं कत्वान मानसं । दीपंकरं नमस्सित्वा आसना बुट्ठहिं तदा ॥" ति । अथ बोधिसत्तं आसना वुद्रुहन्तं सकलदससहस्सचक्कवाळे देवता सन्निपतित्वा दिव्वेहि मालागन्धेहि पूजेत्वा, अय्य सुमेधतापस ! तया अज्ज दीपंकरदसवलस्स पादमूले महती पत्थना पत्थिता, सा ते अनन्तरायेन समिज्झतु, मा ते भयं वा छम्भितत्तं वा अहोसि, सरीरे अप्पमत्तकोपि रोगो मा उप्पज्जि, खिप्पं पारमियो पूरेत्वा सम्मासम्बोधि पटिवुज्झ । यथा पुप्फूपगफलूपगा रुक्खा समये पुष्फन्ति चेव फलन्ति च तथेव त्वम्पि समयं अनतिक्कमित्वा खिप्पं बोधिमुत्तमं फुसस्सुति आदीनि थुतिमंगलानि पयिरुदाहरिंसु । एवं पयिरुदाहरित्वा अत्तनो अत्तनो देवठ्ठानमेव अगमंसु । बोधिसत्तोपि देवताहि अभित्थुतो अहं दसपारमियो पूरेत्वा कप्पसतसहस्साधिकानं चतुन्नं असंखेय्यानं मत्थके बुद्धो भविस्सामीति विरियं दळ्हं कत्वा अघिट्ठाय नभं अव्भुग्गन्त्वा हिमवन्तमेव अगमासि। तेन वुत्तः-- १ स्या०, रो०-अञमपघट्टिता । २ रो०-सदा।

·૨૨ जातकट्ठकथा उभो । "दिव्वं मानुसकं पुप्फ देवा मानुसका उभो । समोकिरन्ति पुप्फेहि वुद्रुहन्तस्स आसना ॥ वेदयन्ति च ते सोत्थि देवा मानुसका महन्तं पत्थितं तुम्हं तं लभस्सु यथिच्छितं ।। सब्बीतियो विवज्जन्तु सोको रोगो विनस्सतु । मा ते भवत्वन्तरायो' फुस खिप्पं बोधिमुत्तमं ॥ [२७] यथापि समये पत्ते पुप्फन्ति पुल्फिनो दुमा । तथेव त्वं महावीर ! बुद्धनाणेन पुप्फसि ।। यथा ये केचि सम्बुद्धा पूरयुं दसपारमी । तथेव त्वं महावीर ! पूरय दसपारमी ।। यथा ये केचि सम्बुद्धा बोधिमण्डम्हि बुज्झरे । नथेव त्वं महावीर ! वुज्झस्सु जिनवोधियं ॥ यथा ये केचि सम्बुद्धा धम्मचक्कं पवत्तयुं । तथेव त्वं महावीर ! धम्मचक्कं पवत्तय ।। पुण्णमायं यथा चन्दो परिसुद्धो विरोचति । तथेव त्वं पुण्णमनो वीरोच दससहस्सियं ॥ [27] राहमुत्तो यथा सुरियो तापेन अतिरोचति । तथेव लोका मुच्चित्वा' विरोच सिरिया तुवं ।। यथा या काचि नदियो ओसरन्ति महोदधि । एवं सदेवका लोका ओसरन्तु तवन्तिके ।। तेहि थुतप्पसत्यो सो दसधम्मे समादिय । ते धम्मे परिपूरेन्तो पवनं पाविसी तदा ॥" ति । सुमेधकथा निहिता २ भगवा दीपङ्करो रम्मनगरवासिनोपि खो नगरं पविसित्वा वुद्धपमुखस्स भिक्खुसंघस्स महादानं अदंसु । सत्था तेसं धम्म देसेत्वा महाजनं सरणादिसु पतिट्ठापेत्वा रम्मनगरम्हा निक्खमित्वा ततो उद्धम्पि यावतायुकं तिट्ठन्तो सव्यं बुद्धकिच्चं कत्वा अनुक्कमेन अनुपादिसेसाय निव्वाण धातुया परिनिव्बायि । तत्थ यं वत्तब्बं तं सव्वं बुद्धवंसे वुत्तनयेनेव वेदितव्वं । वुत्तं हि तत्थ :--- "तदा त भोजयित्वान ससंघं लोकनायकं । उपगञ्छु सरणं तस्स दीपंकरस्स सत्थुनो ॥ सरणागमने कञ्चि निवेसेसि तथागतो । कञ्चि पञ्चमु सीलेसु सीले दसविध परं ॥ कस्सचि देति सामनं चतुरो फलमुत्तमे । कस्सचि असम धम्मे देति सो पटिसम्भिदा ॥ कस्सचि वरसमापत्तियो अट्ठ देति नरासभो । तिस्सो कस्सचि विज्जायो छळभिआ पवेच्छति ॥ [२८] १ रो०-भवतु अन्तरायो। २ स्या०-रो०-लोकं मुञ्चित्वा । ३ स्या०-हिमवन्तं ।

·दूरेनिदानं २३ जिने । ॥ तेन योगेन जनकायं ओवदति महामुनि । तेन वित्थारिकं आसि लोकनाथस्स सासनं ॥ महाहनु उसभक्खन्धो दीपंकरसनामको। बहू जने तारयति परिमोचेति दुग्गतिं ।। बोधनेय्यं जनं दिस्वा सतसहस्सेपि योजने । खणेन उपगन्त्वा न बोधेति तं महामुनि ।। पठमाभिसमय बुद्धो कोटिसतमबोधयि । दुतियाभिसमये नाथो सतसहस्सं अबोधयि ।। यदा देवभवनम्हि बुद्धो धम्ममदेसयि । नवुतिकोटिसहस्सानं ततियाभिसमयो अहु ॥ [28] सन्निपाता तयो आसु दीपंकरस्स सत्थुनो । कोटिसतसहस्सानं पठमो आसि समागमो । पुन नारदकूटम्हि पविवेकगते खीणासवा वीतमला समिंसु सतकोटियो । यदा वसी महावीरो सुदस्सनसिलुच्चये । नवुतिकोटिसहस्सेहि परिवारेसि तदा मुनि ॥ अहं तेन समयेन जटिलो उग्गतापनो । अन्तळिक्खम्हि चरणो पञ्चाभिज्ञासु पारग दसवीससहस्सानं धम्माभिसमयो एकद्विन्नं अभिसमयो गणनातो असंखिया ।। वित्थारिकं वाहुजनं इद्धं फीतं अहु तदा । दीपंकरस्स भगवतो सासनं सुविसोधितं ।। चत्तारि सतसहस्सानि छळभिज्ञा महिद्धिका । दीपंकरं लोकविदु परिवारेन्ति ये केचि तेन समयेन जहन्ति मानुसं भवं । अप्पत्तमानसा सेखा गरहिताव भवन्ति ते ।। सुपुप्फितं पावचनं अरहन्तेहि तादिहि । खीणासवेहि विमलेहि उपसोभति सदेवके । नगरं रम्मवती नाम सुदेवो' नाम खत्तियो । सुमेधा नाम जनिका दीपंकरस्स सत्थुनो । दसवस्ससहस्सानि अगारमज्झम्हि सो वसि । रम्मो सुरम्मसुभो तयो पासादमुत्तमा ॥ तीनि सतसहस्सानि नारियो समलंकता । यसोधरा नाम नारी उसमक्खन्धो च अत्रजो ॥ निमित्त चतुरो दिस्वा हत्यियानेन निक्खमि । अनूनदससहस्सानि पधानं पदही जिनो ॥ पधानचारं चरित्वान अवुज्झि मनसा मुनि । अहु । सब्बदा ॥

·२४ जातकट्ठकथा धम्मचक्कं महावीरो नन्तदाये सिरीघने । सिरिसमूले रुचिरो अकासि तित्यियमद्दनं ॥ सुमंगलो च तिस्सो च अहेसु अग्गसावका । सामतो नामुपट्ठाको दीपंकरस्स सत्युनो ॥ [२९] नन्दा चेव सुनन्दा च अहेसु अग्गसाविका । वोधि तस्स भगवतो पिप्फलीति पवुच्चति ॥ असीतिहत्यमुब्वेधो दीपंकरो महामुनि । सोभति दीपरुक्खोव सालराजाव फुल्लितो ॥ सतसहस्सवस्सानि आयु महेसिनो । तावता तिट्ठमानो सो तारेसि जनतं चहुं ।। जोतयित्वान सद्धम्म सन्तारेत्वा महाजनं । जलित्वा अग्गिक्खन्धोव निव्वुतो सो ससावको ।। सा च इद्धि सो च यसो तानि च पादेसु चक्करतनानि । सव्वं समन्तरहितं ननु रित्ता सब्बसंखाराति ।। [29] तस्स ३. भगवा कोण्डलो दीपंकरस्स पन भगवतो अपरभागे एक असंखेय्यं अतिक्कमित्वा कोण्डो नाम सत्था उदपादि । तस्सापि तयो सावकसन्निपाता अहेसु । पठमसन्निपाते कोटिसतसहस्सं, दुतिये कोटिसहस्सं, ततिये नवुतिकोटियो । तदा वोधिसत्तो विजितावी नाम चक्कवत्ती हुत्वा कोटिसतसहस्ससंख्यस्स बुद्धपमुखस्स भिक्खुसंघस्स महादानं अदासि । सत्या बोधिसत्तं बुद्धो भविस्ससीति व्याकरित्वा धम्म देसेसि । सो सत्यु धम्मकथं सुत्वा रज्जं पटियादेत्वा पब्बजि । सो तीणि पिटकानि उग्गहेत्वा अट्ठसमापत्तियो पञ्च च अभिआयो उप्पादेत्वा अपरिहीनज्झानो ब्रह्मलोके निब्बत्ति । कोण्डजस्स बुद्धस्स पन रम्मवती नाम नगरं, आनन्दो नाम खत्तियो पिता, सुजाता नाम देवी माता, भद्दो च सुभद्दो च द्वे अग्गसावका, अनुरुद्धो नामुपट्ठाको, तिस्सा च उपतिस्सा च द्वे अग्गसाविका, सालकल्याणी वोधि अट्ठासीतिहत्थुव्बेचं सरीरं, वस्ससतसहस्सं आयुप्पमाणं अहोसि । दीपंकरस्स अपरेन कोण्डओ नाम नायको । अनन्ततेजो अमितयसो अप्पमेय्यो दुरासदोति ।। ४. भगवा मङ्गलो - तस्स अपरभागे एक असंखेय्यं अतिक्कमित्वा एकस्मि येव कप्पे चत्तारो बुद्धा निबत्तिमु, मंगलो नुमनो रेवतो सोभितोति । मंगलस्स भगवतो तयो सावकसन्निपाता अहेसु। तेसु पठमसन्निपाते कोटिसतसहस्सं भिक्खूअहेर्नु। दुतिये कोटिसहरूसं, ततिये नवुति कोटियो । वेमातिकभाता किरस्स आनन्दकुमारो नवुतिकोटि- मंसाय परिसाय सद्धि धम्मसवणत्थाय सत्युसन्तिकं अगमासि । सत्या तस्स आनुपुब्बीकथं कथेसि । सो सद्धि परिनाय सह पटिसम्भिदाहि [३०] अरहत्तं पापुणि । सत्था तेसं कुलपुत्तानं पुवचरितं ओलोकेन्तो इद्धिमय- पत्तनीवरस्न उपनिस्मयं विस्वा दक्खिणहत्यं पसारेत्वा एथ भिक्खवोति आह । सब्जे तं खणं येव इद्धिमयपत्तची- वरवरा सविस्तयेग विय नाकप्पसम्पन्ना हुत्वा सत्थारं वन्दित्वा परिवारयिम् । अयमस्स ततियो सावक- मन्तिपातो अहोसि।

·२५ दूरेनिदानं यथा पन अञ्जेसं बुद्धानं समन्ता असीतिहत्थप्पमाणा येव सरीरप्पभा अहोसि न तस्स एवं । तस्स पन भगवतो सरीरप्पभा निच्चकालं दससहस्सीलोकधातु फरित्वा अठ्ठासि । रुक्खपठवीपब्बतसमुद्दादयो अन्तमसो उक्खलियादीनि उपादाय सुवण्णपट्टपरियोनद्धा विय अहेसु। आयुप्पमाणं पनस्स नवुतिवस्ससहस्सानि अहोसि । एत्तकं कालं चन्दसुरियादयो अत्तनो पभाय विरोचितुनासक्खिसु । रत्तिन्दिवपरिच्छेदो न पायित्थ । दिवा सुरियालोकेन विय सत्ता[30] निच्चं बुद्धालोकेनेव विचारसुसायं पुप्फनकुसुमानं पातोव रवनसकुणादीनञ्च वसेन लोको रत्तिन्दिवपरिच्छेदं सल्लक्खेसि । किम्पन अञसं बुद्धानं अयमानुभावो नत्थीति ? नो नत्थि ते पिहि आकंखमाना दससहस्सि वा लोकधातु ततो वा भिय्यो आभाय फरेय्यु। मंगलस्स पन भगवतो पुचपत्थ- नावसेन अ सं व्यामप्पभा विय सरीरप्पभा निच्चमेव दससहस्सीलोकधातु फरित्वा अट्ठासि । सो किर बोधिसत्तचरियकाले वेस्सन्तरसदिसे अत्तभावे ठितो सपुत्तदारो वंकपब्बतसदिसे पब्बते वसि । अथेको खुरदाठिको नाम यक्खो महापुरिसस्स दानज्झासयतं सुत्वा ब्राह्मणवण्णेन उपसंकमित्वा महासत्तं द्वे दारके याचि । महासत्तो ददामि ब्राह्मणस्स पुत्तकेति हट्ठपहट्ठो उदकपरियन्तं पठविं कम्पेन्तो द्वेपि दारके अदासि । यक्खो चंकमणकोटियं आलम्बनफलकं निस्साय ठत्वा पस्सन्तस्सेव महासत्तस्स मूलकलापे' विय द्वे दारके खादि । महापुरिसस्स यक्खं ओलोकेत्वा मुखे विवटमत्ते अग्गिजालं विय लोहितधारं उग्गिरमानं तस्स मुखं दिस्वापि केसग्गमत्तम्पि दोमनस्सं न उप्पज्जि । सुदिन्नं वत मे दानन्ति चिन्तयतो पनस्स सरीरे महन्तं पीतिसोमनस्सं उदपादि । सो इमस्स मे निस्सन्देन अनागते इमिनाव नीहारेन रस्मियो निक्खमन्तूति पत्थनं अकासि । तस्स तं पत्थनं निस्साय वुद्धभूतस्स सरीरतो रस्मियो निक्खमित्वा एत्तकं ठानं फरिसु । [३१] अपरम्पिस्स पुबचरितं अत्थि । सो किर बोधिसत्तकाले एकस्स बुद्धस्स चेतियं दिस्वा इमस्स बुद्धस्स मया जोवितं परिच्चजितुं बट्टतीति चिन्तेत्वा दण्डदीपकवेठननियामेन सकलसरीरं वेठापेत्वा रतनमकुलं सतसह- स्सग्धनिकं सुवण्णपाति सप्पिस्स पूरापेत्वा तत्थ सहस्सटियो जालापेत्वा तं सीसेनादाय सकलसरीरे. जालापेत्वा चेतियं पदक्खीणं करोन्तो सकलरत्ति वीतिनामेसि । एवं याव अरुणुग्गमणा वायमन्तस्सापिस्स लोमकूपमत्तम्पि उसुमं न गहि । पदुमगन्भं पविट्ठकालो विय अहोसि । धम्मो हि नामेस अत्तानं रक्खन्तं रक्खति । तेनाह भगवा:-- - धम्मो हवे रक्खति धम्मचारिं धम्मो सुचिण्णो सुखमावहाति । एसानिसंसो धम्म सुचिण्णे न दुग्गतिं गच्छति धम्मचारी ॥" ति । [31] इमस्सापि कम्मस्स निस्सन्देन तस्स भगवतो सरीरोभासो दससहस्सीलोकधातु फरित्वा अट्टासि । तदा अम्हाकं बोधिसत्तो सुरुचि नाम ब्राह्मणो हुत्वा सत्यारं निमन्तेस्सामीति उपसंकमित्वा मधुर- धम्मकथं सुत्वा स्वे महं भिक्खं गण्हथ भन्तेति आह। ब्राह्मण ! कित्तकेहि ते भिक्खूहि अत्योति ? कित्तका पन वो भन्ते ! परिवारभिक्खूति आह । तदा सत्थु पठमसन्निपातो येव होति, तस्मा कोटिसतसहस्सन्ति आह । भन्ते! सबेहिपि सद्धि मय्हं गेहे भिक्खं गण्हयाति। सत्था अधिवासेसि । ब्राह्मणो स्वातनाय निमन्तेत्वा गेहं गच्छन्तो चिन्तेसि-अहं एत्तकानं भिक्खूनं यागुभत्तवत्थादीनि दातुनो न सक्कोमि, निसीदनानं पन कयं भविस्सतीति तस्स सा चिन्ता चतुरासीति योजनसहस्समत्यके ठितस्स देवरो पण्डुकम्वलसिलासनस्स उपहभावं जनेसि । सक्को को नुखो मं इमस्मा ठाना चावेतुकामोति दिव्यचक्खुना ओलोकेन्तो महापुरिमं दिस्वा सुरुचिब्राह्मणो बुद्धपमुखं भिक्षुसंघं निमन्तेत्वा निमीदनहानत्थाय चिन्तेति, मयापि तत्थ गन्त्वा पुञ्जे कोट्ठामं गहेतु दट्टतीति वडकीवणं निम्मिणित्वा वासिफरमुहत्यो महासत्तस्स पुरतो पातुरहोसि । सो अत्थि नुखो कस्लचि भतिया कत्तव्यन्ति आह । महापुरिसो दिस्वा किं कम्मं करिस्ससीति आह । १ रो०-मूलकलापं विय दारके । २ रो०-मुलं ।

·- । २६ जानकामना मम अजाननसिप्पं नाम नत्थि, गेहं वा गण्डपं वा यो यं कारति नस्स तं ना जानामोति। तेन हि मव्हं कम्मं अस्थीति । कि अय्याति? स्वातनाय द्वे कोटिसतसहस्सभिवखू निमन्तिता, तेरा निसीदनगण्य करिमनीति ? अहं नाम [३२] करेव्यं सने मे भतिं दातुं सविखस्राथाति । सविखस्सामी ताताति । साधु करिस्सामीति गन्त्वा एकं पदेसं ओलोगोसि। द्वादसते ररायोजनमाणो पदेनो कसिणमण्डलं विय समतलो अहोसि । सो एत्तके ठाने सत्तरतनमयो मण्डपो उट्ठहति चिन्तेत्या ओलोगि। तावदेव पुर्याय भिन्दित्वा मण्डपो उट्ठहि । तस्स सोवण्णमयेसु थम्हेमु रजतमया घटका अहेगुरजतमयंगु सोवण्णगया। मणित्य- म्भेसु मणिमया सत्तरतनमयेसु सत्तरतनमयाव घटका अहेसु। ततो मण्डपस्स अन्तरन्नर किकिणिकाजालं ओलम्बतति ओलोकेसि । सह ओलोकनेनेव जालं ओलम्बि, यस्स मन्दवाते रितस्य पञ्चगिकरने व तुरियन मधुरसद्दी निग्ग- च्छति, दिव्बसंगीतवत्तनकालो विय होति । अन्तरन्तरा' गन्धदाममालादामानि ओलम्बन्तूति चिन्तेसिादामानि ओलम्बिसु । कोटिसतसहस्ससंखानं [32] भिक्खूनं आसनानि च आधारकानि च पठवि भिन्दित्या उद्वहन्तुति चिन्तेसि । तावदेव उहिंसु । कोण कोणे एकेका उदकचाटियो उहन्तुति चिन्तेसि । उदकचाटियो उहिंनु। एत्तकं मापेत्व ब्राह्मणस्स सन्तिकं गन्त्वा--एहि अय्य । तव मण्डपं ओलोकत्वा महं भति देहीति आह । महापुरिसो गन्त्वा मण्डपं ओलोकेसि । ओलोकेन्तस्सेव सकलसरीरं पञ्चवण्णाय पीतिया निरन्तरं फुटं अहोसि । अथस्स मण्डपं ओलोकेत्वा एतदहोसि-नायं मण्डपो मनुस्सभूतेन कतो। महं पन अज्झासयं मय्हं गुणं आगम्म अद्धा सक्कभवनं उण्हं अहोसि । ततो सक्केन देवरजा अय मण्डपो कारितो भविस्सति । न खो पन मे युत्तं एवरूपे मण्डपे एकदिवसं येव दानं दातुं । सत्ताह दस्सामीति चिन्तेसि । वाहिरकदानं हि कित्तकम्पि समानं बोधिसत्तानं तु ठिं कातुं न सक्कोति। अलंकतसीसं पन छिन्दित्वा अञ्जितअक्खीनि उप्पाटेत्वा हदयमसं वा उदबत्तेत्वा दिन्नकाले बोधिसत्तानं चागं नीस्साय तुहि नाम होति। अम्हाकम्पि हि बोधिसत्तस्स सिविजातके देवसिकं पञ्चकहापणम्मणानि विस्सज्जेत्वा चतुसु द्वारेसु मज्झ नगरे च दानं देन्तस्स तं दानं चागतुठिं उप्पादेतु नासक्खि । यदा पनस्स ब्राह्मणवण्णेन आगन्त्वा सक्को देवराजा अक्खीनि याचि तदा तानि उप्पाटेत्वा ददमानस्सेव हासो उप्पज्जि । केसग्गमत्तम्पि चित्तं अञ्चथत्तं नाम नाहोसि । एवं दानं निस्साय बोधिसत्तानं तित्ति नाम नत्थि । तस्मा सोपि महापुरिसो सत्ताह मया कोटिसतसहस्ससंखानं भिक्खूनं दानं दातु वट्टतीति चिन्तेत्वा तस्मि [३३] मण्डपे निसीदापेत्वा सत्ताहं गवपाणं नाम दानं अदासि। गवपाणन्ति महन्ते महन्ते कोलम्बे खीरस्स पूरेत्वा उद्धने आरोपेत्वा, घनपाकपक्के खीरे थोके तण्डुले पक्खिपित्वा, पक्कमधुसक्कराचुण्णसप्पीहि अभिसंखटं भोजनं वुच्चति । मनुस्सायेव पन परिविसितुनासक्खिसु। देवापि एकन्तरिका हुत्वा परिविसिसु । वारसतेरसयो- जनप्पमाणं ठानम्पि भिक्खू गण्हितु नप्पहोसि येव । ते पन भिक्खू अत्तनो अत्तनो आनुभावेन निसीदिसु । परियोसानदिवसे सव्वभिक्खून पत्तानि धोवापेत्वा भेसज्जत्थाय सप्पिनवनीतमधुफाणितादीनि पूरेत्वा तिचीवरेहि सद्धि अदासि। संघनवकभिक्खुना लद्धचीवरसाटका सतसहस्सग्घनका अहेसु। सत्था अनुमोदनं करोन्तो-अयं पुरिसो एवरूपं महादानं अदासि। को तु खो भविस्सतीति उपधा- रेन्तो अनागत कप्पसतसहस्साधिकानं द्विन्नं असंखेय्यानं मत्थके गोतमो नाम बुद्धो भविस्सतीति दिस्वा महापुरिसं आमन्तेत्वा त्वं[33]एत्तकं नाम कालं अतिक्कमित्वा गोतमो नाम बुद्धो भविस्ससीति व्याकासि । १ रो०-अन्तरा। २ रो०-पक्कं मधुसक्करं । - ·दूरेनिदानं २७ महापुरिसो व्याकरणं सुत्वा--अहं किर बुद्धो भविस्सामि, को मे घरावासेन अत्थो, पव्वजि- स्सामीति चिन्तेत्वा तथाल्पं सम्पत्ति खेलपिण्डं विय पहाय सत्थु सन्तिके पव्वजित्वा बुद्धवचनं उग्गण्हित्वा अभिमा च समापत्तियो च निव्वत्तेत्त्वा आयुपरियोसाने ब्रह्मलोके निव्वत्ति । मंगलस्स पन भगवतो नगरं उत्तरं नाम अहोसि। पितापि उत्तरो नाम खत्तियो। मातापि उत्तरा नाम । सुदेवो च धम्मसेनो चकै अग्गसावका। पालितो नाम उपट्ठाको । सीवली च असोको चढे अग्गसाविका । नागरक्खो वोधि । अट्ठासीतिहत्थुब्बेधं सरीरं अहोसि । नवुतिवस्ससहस्सानि ठत्वा परिनिबुते पन तस्मि एकप्पहारेनेव दसचक्कवाळसहस्सानि एकन्धकारानि अहेसु। सब्बचक्कवाळेसु मनुस्सानं महन्तं आरोदन- परिदेवनं अहोसिः-- "कोण्डजस्स अपरेन मंगलो नाम नायको। तमं लोके निहन्त्वान धम्मोक्कमभिधारयी" ॥ ति । 5 ५. भगवा सुमनो एवं दससहस्सीलोकधातु अन्धकारं कत्वा परिनिब्बुतस्स तस्स भगवतो अपरभागे सुमनो नाम सत्था उदपादि । तस्सापि तयो सावकसन्निपाता । पठमसन्निपाते कोटिसतसहस्सं भिक्खू अहेसु । दुतिय कञ्चनपब्ब- तम्हि नवुतिकोटिसहस्सानि । ततिये असीतिकोटिसहस्सानि । तदा महासत्तो अतुलो नाम नागराजा अहोसि महिद्धिको महानुभावो। सो बुद्धो [३४] उप्पन्नोति सुत्वा बातिसंघपरिवुतो नागभवना निक्खमित्वा कोटिसतसहस्सभिक्खुपरिवारस्स तस्स भगवतो दिव्बतुरियेहि उपहारं कत्वा महादानं दत्वा पच्चेकं दुस्सयुगानि दत्वा सरणेसु पतिट्ठासि । सोपि नं सत्था 'अनागते बुद्धो भविस्ससीति' व्याकासि । तस्स भगवतो नगरं खेमं नाम अहोसि । सुदत्तो नाम राजा पिता । सिरिमा नाम माता । सरणा च भावितत्तो च अग्गसावका । उदेनो नामुपट्ठाको । सोणा च उपसोणा च अग्गसाविका । नागरुक्खो बोधि । नवुतिहत्थुव्बेधं सरीरं । नवुतियेव वस्ससहस्सानि आयुप्पमाणं अहोसि:- "मंगलस्स अपरेन सुमनो नाम नायको । सव्वधम्मेहि असमो सम्बसत्तानमुत्तमो" ॥ ति । [४] ६ भगवा रेवतो तस्स अपरभागे रेवतो नाम सत्था उदपादि । तस्सापि तयो सावकसन्निपाता। पठमसन्निपाते गणना नाम नत्थि । दुतिय कोटिसतसहस्सभिक्ख अहेसु । तथा ततिये । तदा बोधिसत्तो अतिदेवो नाम ब्राह्मणो हुत्वा सत्थु धम्मदेसनं सुत्वा सरणेसु पतिट्ठाय सिरसि अञ्जलि ठपेत्वा तस्स सत्थुनो किलेसप्पहाणे वण्णं वत्वा उत्तरासगेन पूजं अकासि । सोपि नं बुद्धो भविस्ससीति व्याकासि । तस्स पन भगवतो नगरं धञवती' नाम अहोसि । पिता विपुलो नाम खत्तियो । मातापि विपुला नाम । वरुणो च ब्रह्मदेवो च अग्गसावका। सम्भवो नाम उपट्ठाको। भद्दा च सुभद्दा च अग्गसाविका। नागरुक्खोव बोधि । सरीरं असीतिहत्थुव्बेधं अहोसि। आयु सविस्ससहस्सानीतिः- "सुमनस्स अपरेन रेवतो नाम नायको। अनुपमो असदिसो अतुलो उत्तमो जिनो" ॥ ति । ७ भगवा सोभितो तस्स अपरभाग सोभितो नाम सत्था उदपादि । तस्सापि तयो सावकसन्निपाता। पठमसन्निपाते कोटिसतं भिक्खू अहेमु। दुतिये,नवुति कोटियो । ततिये असीति कोटियो । -- -- १ रो०-सुधनवती।

·२८ जातकट्ठकथा तदा वाधिसत्तो अजितो नाम ब्राह्मणो हुत्वा सत्यु धम्मदेसनं सुत्वा सरणमु पतिट्ठाय बुद्ध- पमुखस्स भिक्खुसंघस्स महादानं अदासि । सोपि नं वुद्धो भविस्ससीति व्याकासि । तस्स पन भगवतो नगरं सुधम्म नाम अहोसि । पिता सुधम्मो नाम राजा। मातापि मुधम्मा नाम । असमो च सुनेत्तो च अग्गसावका। अनोमो नाम उपट्ठाको। नकुला च मुजाता च अग्गसाविका । नागरुक्खोव बोधि । अट्ठपण्णासहत्युब्वेधं सरीरं अहोसि, नवुतिवस्ससहस्सानि आयुप्पमाणन्तिः-[३५] "रेवतस्स अपरेन सोभितो नाम नायको। समाहितो सन्तचित्तो असमो अप्पटिपुग्गलो" | ति । ६८. भगवा अनोमदस्सी तस्स अपरभागे एकं असंखेय्यं अतिक्कमित्वा एकस्मि कप्पे तयो बुद्धा निबत्तिसु अनोमदस्सी पदुमो नारदोति। अनोमदस्सिस्स भगवतो तयो सावकसन्निपाता। पठमे अट्ठभिक्खुसतसहस्सानि अहेसु । दुतिये सत्त । ततिये छ । तदा वोधिसत्तो एको यक्खसेनापति अहोसि महिद्धिको महानुभावो अनेककोटि [35] सतसहस्सानं यक्खानं अधिपति । सो बुद्धो उप्पन्नोति सुत्वा आगन्त्वा बुद्धपमुखस्स भिक्खुसंघस्स महादानं अदासि । सत्थापि नं अनागते वुद्धो भविस्ससीति व्याकासि । अनोमदस्सिस्स पन भगवतो चन्दवती नाम नगरं अहोसि। यसवा नाम राजा पिता। यसोधरा नाम माता । निसभो च अनोमो च अग्गसावका । वरुणो नाम उपट्ठाको। सुन्दरी च सुमना च अग्गसाविका । अज्जुणरुक्खो वोधि । सरीरं अट्ठपञासहत्थुब्बेधं अहोसि । वस्ससतसहस्सं आयूति "सोभितस्स अपरेन सम्बुद्धो दिपदुत्तमो । अनोमदस्सि अमितयसोतेजस्सी दुरतिक्कमो" ॥ ति । ९. भगवा पदुमो तस्स अपरभाग पदुमो नाम सत्था उदपादि। तस्सापि तयो सावकसन्निपाता। पठमसन्निपाते कोटिसतसहस्सं भिक्खू अहेसु। [36] दुतिये तीणि सतसहस्सानि । ततिये अग्गमके अरञ्जे महावन- सण्डवासीनं भिक्खूनं हे सतसहस्सानि । तदा तथागत तस्मि वनसण्डे वसन्ते बोधिसत्तो सीहो हुत्वा सत्थारं निरोधसमापत्ति समापन्नं दिस्वा पसन्नचित्तो वन्दित्वा पदक्खिणं कत्वा पीतिसोमनस्सजातो तिक्खत्तुं सीहनादं नदित्वा सत्ताहं बुद्धा- रम्मणपीति अविजहित्वा पीतिसुखेनेव गोचराय अपक्कमित्वा जीवितपरिच्चागं कत्वा पयिरुपा- समानो अट्ठासि । सत्था सत्ताहच्चयेन निरोधा ठितो सीहं ओलोकेत्वा भिक्खूसंघेपि चित्तं पसादेत्वा संघ वन्दिस्सतीति भिक्खुसंघो आगच्छतुति चिन्तेसि । भिक्खू तावदेव आगमिसु। सीहो संघे चित्तं पसादेसि । सत्था तस्स मनं ओलोकेत्वा 'अनागते बुद्धो भविस्ससीति' व्याकासि । पदुमस्स पन भगवतो चम्पकं नाम नगरं अहोसि । असमो' नाम राजा पिता। मातापि असमा नाम। सालो च उपसालो च अग्गसावका। वरुणो नामुपट्ठाको। रामा च सुरामा२ च अग्ग- साविका । सोणरुक्खो नाम बोधि । अठ्ठपण्णासहत्युब्बेधं सरीरं अहोसि । आयु वस्ससतसहस्सन्तिः "अनोमदस्सिस्स अपरेन सम्बुद्धो दिपदुत्तमो । पदुमो नाम नामेन असमो अप्पटिपुग्गलो" ॥ ति । [३६] १ रो०-पदुमो । २ रो०-उपरामा । - ।

·दूरेनिदानं २९ १०. भगवा नारदो तस्स अपरभाग नारदो नाम सत्था उदपादि। तस्सापि तयो सावकसन्निपाता। पठमसन्निपाते कोटिसतसहस्सभिक्खू अहेसु। दुतिये नवुतिकोटिसहस्सानि । ततिये असीतिकोटिसहस्सानि । तदा वोधिसत्तो इसिपबज्ज पव्वज्जित्वा पञ्चसु अभिज्ञासु अट्ठसु च समापत्तीसु वसी हुत्वा बुद्धपमुखस्स संघस्स महादानं दत्वा चन्दनेन पूजे अकासि । सोपि नं अनागते बुद्धो भविस्ससीति व्याकासि । तस्स भगवतो धञवती नाम नगरं अहोसि । सुदेवो नाम खत्तियो पिता। अनोमा नाम माता। भद्दसालो च जितमित्तो च अग्गसावका। वासेट्ठो नामुपट्ठाको। उत्तरा च फग्गुणी 'च अग्गसाविका। महासोणरुक्खो नाम बोधि । सरीरं अट्ठासीतिहत्थुव्वेधं अहोसि । नवुतिवस्स- सहस्सानि आयूतिः-- "पदुमस्स अपरेन सम्बुद्धो दिपदुत्तमो। नारदो नाम नामेन असमो अप्पटिपुग्गलो" ॥ ति । 5 ११. भगवा पदुमुत्तरो। नारदवुद्धस्स अपरभागे इतो सतसहस्सकप्पमत्थके एकस्मि कप्पे एकोव पदुमुत्तरवुद्धो नाम उदपादि । तस्सापि तयो सावकसन्निपाता। पठमे कोटिसतसहस्सभिक्खू अहेसु। दुतिये वेभारपब्बते नवुतिकोटिसहस्सानि । ततिये असीतिकोटिसहस्सानि । तदा वोधिसत्तो जटिलो नाम महाठियो हुत्वा बुद्धपमुखस्स संघस्स तिचीवरदानं अदासि । सोपि नं अनागते बुद्धो भविस्ससीति व्याकासि । पदुमुत्तरस्स पन भगवतो काले तित्यिया नाम नाहेसु। सब्बे देवमनुस्सा नं बुद्धमेव सरणं अगमंसु । तस्स नगरं हंसवती नाम अहोसि । पिता आनन्दो नाम खत्तियो। माता सुजाता नाम। देवलो च जातो च अग्गसावका। सुमनो नाम उपट्ठाको। अमिता च असमा च अग्गसाविका। सालरुक्खो च वोधि। सरीरं अट्ठासीतिहत्थुव्वे, अहोसि। सरीरप्पभा समन्ततो द्वादसयोजनानि गहि। वस्स- सतसहस्सं आयूतिः-- "नारदस्स अपरेन सम्वुद्धो दिपदुत्तमो। पदुमुत्तरो नामे जिनो अक्खोव्भो सागरुपमो” ॥ ति । 5 १२. भगवा सुमेघो तस्स अपरभागे तिसकप्पसतसहस्सानि अतिक्कमित्वा सुमेधो सुजातो चाति एकस्मि कप्पे द्वे वुद्धा निबत्तिसु। सुमेधस्सापि तयो सावकसन्निपाता । पठमसन्निपाते सुदस्सननगरे कोटिसतं खीणासवा अहेसु। दुतिये नवुति कोटियो । ततिये असीति कोटियो। तदा वोधिसत्तो उत्तरो नाम [३७] माणवो हुत्वा निहित्वा ठपितं येव [37] असीतिकोटिधनं विस्सज्जेत्वा वुद्धप्मुखस्स संघस्स महादानं दत्वा धम्म सुत्वा सरणेसु पतिट्ठाय निक्खमित्वा पब्बजि । सोपि नं अनागते बुद्धो भविस्ससीति व्याकासि । सुमेधस्स भगवतो सुदस्सनं नाम नगरं अहोसि। सुदत्तो नाम राजा पिता। मातापि सुदस्सना नाम। सरणो च सम्बकामो चढे अग्गसावका। सागरो नाम उपट्ठाको। रामा च सुरामा च द्वे अग्गसाविका । महानीपरुक्खो वोधि । सरीरं अट्ठासीतिहत्थुब्बेधं अहोसि। आयु नवुतिवस्ससहस्सानीति । १ रो०-नवुतिकोटिसतसहस्सानि । २ रो०-असीतिकोटिसतसहस्सानि । ३ रो०-सुमेघो। - ·३० जातकट्ठकथा "पदुमुत्तरस्स अपरेन मुमेधो नाम नायको । दुरासदो उग्गतेजो सबलोकुत्तमो मुनी" ॥ नि । १३. भगवा सुजातो तस्स अपरभागे सुजातो नाम सत्था उदपादि । तस्सापि तयो सावकसन्निपाता। पठमसन्निपाते सन्ठिभिक्खुसहस्सानि अहेसु। दुतिय पञ्जासं । ततिय चत्तारीसं । तदा बोधिसत्तो चक्कवत्ती राजा हुत्या 'बुद्धो उप्पन्नोति' सुत्वा उपसंकमित्वा धम्म मुत्वा बुद्धपमुखस्स संघस्स सद्धि सत्तहि रतनेहि चतुमहादीपरज्जं दत्वा सत्युसन्तिके पव्वजि । सकलरट्ठवासिनो रठ्ठपादं गहेत्वा आरामिककिच्चं साधेन्ता बुद्धपमुखस्स संघस्स निच्चं महादानं अदंसु। सोपि नं' सत्था व्याकासि। तस्स भगवतो नगरं मुमंगलं नाम अहोसि। उग्गतो नाम राजा पिता। पभावती नाम माता। सुदस्सनो च देवो च अग्गसावका। नारदो नाम उपट्ठाको। नागा च नागसमाला च अग्गसाविका । महावेणुरुक्खो वोधि । सो किर मन्दच्छिद्दो घनक्खन्धो उपरि माहासाखाहि मोरपिञ्जकलापो विय विरोचित्य । तस्स भगवतो सरीरं पण्णासहत्युब्बेधं अहोसि। आयु नवुतिवस्ससहस्सानीति:-- "तत्थेव मण्डकप्पम्हि सुजातो नाम नायको। सीहहनू सभक्खन्धो अप्पमेय्यो दुरासदो ॥" ति । १४. भगव पियदस्सी तस्स अपरभागे इतो अट्ठारसकप्पसतमत्यके एकस्मि कप्पे पियदस्मी अत्यदस्सी धम्मदस्सीति तयो बुद्धा निबत्तिसु । पियदस्सिस्सपि तयो सावकसन्निपाता। पठमे कोटिसतसहस्सं भिक्खू अहेसु। दुतिये नवुतिको- टियो। ततिये असीतिकोटियोति । तदा बोधिसत्तो कस्सपो नाम माणवो तिण्णं वेदानं पारं गतोव हुत्वा सत्थुधम्मदेसनं सुत्वा कोटिसतसहस्सधनपरिच्चागेन [38] संघारामं कारेत्वा सरणेसु च सीलेसु च पतिहासि । अथ नं सत्था अट्ठारसकप्पसतच्चयेन बुद्धो भविस्ससीति व्याकासि । तस्स भगवतो अनोमं नाम नगरं अहोसि । पिता सुदिन्नो नाम राजा। माता चन्दा नाम । पालितो च [३८] सव्वदस्सी च अग्गसावका। सोभितो नामुपट्ठाको। सुजाता च धम्मदिन्ना च अग्गसाविका । पियंगुरुक्खो बोधि । सरीरं असीतिहत्थुब्बेधं अहोसि । नवुतिवस्ससहस्सानि बायूति:- "मुजातस्स अपरेन सयम्भू लोकनायको । दुरासदो असमसमो पियदस्सि महायसो ॥"ति । १५. भगवा अत्थदस्सी तस्स अपरभाग अत्यदस्सी नाम सत्था उदपादि । तस्सापि तयो सावकसन्निपाता । पठमे अट्ठनवुति भिक्खुसतसहस्सानि अहेसु। दुतिय अट्ठासीतिसतसहस्सानि । तथा ततिये । तदा बोधिसत्तो सुसीमो नाम महिद्धिकतापसो हुत्वां देवलोकतो मन्दारवपुप्फछत्तं आहरित्वा सत्यारं पूजसि । सोपि नं बुद्धो भविस्ससीति व्याकासि । तस्स भगवतो सोभितं नाम नगरं अहोसि । सागरो नाम राजा पिता । सुदस्सना नाम माता । सन्तो च उपमन्नो च अग्गसावका । अभयो नामुपट्ठाको । धम्मा च मुधम्मा च अग्गसाविका । चम्पकरक्खो बोधि । १ रो०-सोपि तं व्याकासि ।

·दूरेनिदानं ३१ -- सरीरं असीतिहत्युब्वेध अहोसि । सरीरप्पभा समन्ततो सबकालं योजनमत्तं फरित्वा अट्ठासि । आयु वस्सस- तसहस्सन्ति:-- "तत्येव मण्डकप्पम्हि अत्थदस्सी नरासभो । महातमं निहन्त्वान पत्तो सम्बोधिमुत्तम" || न्ति । १६. भगवा धम्मदस्सी । तस्स अपरभाग चम्मदस्सी नाम सत्था उदपादि । तस्सापि तयो सावकसन्निपाता। पठमे कोटिसतं भिक्खू अहेमु । दुतिये सत्तति कोटियो । ततिये असीति कोटियो । तदा बोधिसत्तो सक्को देवराजा हुत्वा दिव्यगन्धपुप्फेहि च दिब्बतुरियेहि च पूजं अकासि । सोपि नं व्याकासि । तस्स भगवतो सरणं नाम नगरं अहोसि । पिता सरणो नाम राजा। माता सुनन्दा नाम । पदुमो च फुस्सदेवो च अग्गसावका। सुनेत्तो नामुपट्ठाको। खेमा च सब्बनामा च अग्गसाविका। रत्तकुर- वकरुक्खो बोधि विम्बिजालो तिपि वुच्चति । सरीरं पनस्स असीतिहत्थुब्बेधं अहोसि । वस्ससतसहस्सं आयूति:- "तत्येव मण्डकप्पम्हि धम्मदस्सि महायसो। तमन्धकारं विधमत्वा अतिरोचति सदेवके" || ति । [39] १७. भगवा सिद्धत्यो तस्स अपरभागे इतो चतुनवुतिकप्पमत्यके एकस्मि कप्पे एकोव सिद्धत्थो नाम बुद्धो उदपादि । तस्सापि तयो सावकसन्निपाता । पठमसन्निपात कोटिसतसहस्सं भिक्खू अहेसु। दुतिये नवुति कोटियो । ततिये असीति कोटियो। तदा वोधिसत्तो उग्गतेजो अभिआवलसम्पन्नो मंगलो नाम तापसो हुत्वा महाजम्बुफलं आह- रित्वा तथागतस्स अदासि । सत्था तं फलं परिभुजित्वा चतुनवुतिकप्पमत्थके बुद्धो भविस्ससीति [३९] बोधिसत्तं व्याकासि । तस्स भगवतो नगरं वेभारं नाम अहोसि। पिता जयसेनो नाम राजा। माता सुफस्सा नाम । सम्बहुलो च सुमित्तो च अग्गसावका। रेवतो नामुपट्ठाको । सीवली च सुरामा च अग्गसाविका । कणिकार- रुक्खो बोधि । सरीरं सहित्थुव्बेधं अहोसि । वस्ससतसहस्सं आयूति:-- "धम्मदस्सिस्स अपरेन सिद्धत्थो नाम नायको । निहनित्वा तमं सब्बं सुरियोवन्भुगतो यथा" || ति । १८. भगवा तिस्सो तस्स अपरभागे इतो द्वानवुतिकप्पमत्थके तिस्सो फुस्सोति एकस्मि कप्पे द्वे बुद्धा निब्बत्तिसु । तिस्सस्स भगवतो तयो सावकसन्निपाता । पठमसन्निपाते भिक्खूनं कोटिसतं अहोसि । दुतिये नवुति कोटियो। ततिये असीति कोटिको । तदा वोधिसत्तो महाभोगो महायसो सुजातो नाम खत्तियो हुत्वा इसिपव्वज्ज पब्बजित्वा महिद्धिक- भावं पत्वा वुद्धो उप्पन्नोति सुत्वा दिव्वं मन्दारवपदुमं पारिच्छत्तकपुप्फानि च आदाय चतुपरिसमझे गच्छन्तं तथागतं पूजेसि, आकासे पुप्फवितानं अकासि । सोपि नं सत्या इतो द्वे नवुतिकप्पे बुद्धो भविस्ससीति व्याकासि । तस्स भगवतो खेमं नाम नगरं अहोसि । पिता जनसन्धो नाम खत्तियो । माता पदुमा नाम । ब्रह्मदेवो च उदयो च अग्गसावका। सम्भवो नामुपट्ठाको। फुस्सा च सुदत्ता च अग्गसाविका। असनरुक्खो वोधि। सरीरं सहित्थुव्वेधं अहोसि । वस्ससतसहस्सं आयूति:-- ·३२ जातकट्ठकथा "सिद्धत्थस्स अपरेन असमो अप्पटिपुग्गलो। अनन्तसीलो अमितयसो तिस्सो लोकग्गनायको" || ति । -- । १५. भगवा फुस्सो तस्स अपरभागे फुस्सो नाम सत्या उदपादि । तस्सापि तयो सावकसन्निपाता। पठमसन्निपाते सट्- ठिभिक्नुसतसहस्सानि अहेसु । दुतिय पण्णास, ततिये दृत्तिस । तदा वोधिसत्तो विजितावी नाम खत्तियो हत्वा महारज्जं पहाय सत्युसन्तिके पबजित्वा तीणि [40] पिटकानि उग्गहेत्वा महाजनस्स धम्मकथं कयेसि । सीलपामि च पूरेसि । सोपि नं वुद्धो तथेव व्याकासि । तस्स भगवतो कासि नाम नगरं अहोसि। जयसेनो नाम राजा पिता। सिरिमा नाम माता। सुरक्खितो च धम्मसेनो च अग्गसावका । सभियो नामुपट्ठाको। चाला च उपचाला च अग्गसाविका । आमलकरुक्खो बोधि । सरीरं अट्ठपण्णासहत्युब्वेचं अहोसि । नवुतिवस्ससहस्सानि आयूतिः- "तत्येव मण्डकप्पम्हि अहु सत्या अनुत्तरो । अनूपमो असमसमो फुस्सो लोकग्गनायको" || ति । [४०] २०. भगवा विपत्ती तस्स अपरभागे इतो एकनवुतिकप्पे विपस्सी नाम भगवा उदपादि । तस्सापि तयो सावकसन्निपाता। पठमसन्निपात अट्ठसठि भिक्खुसतसहस्सं अहोसि । दुतिय एकसतसहस्सं । ततिये असीति सहस्सानि । तदा बोधिसत्तो महिद्धिको महानुभावो अतुलो नाम नागराजा हुत्वा सत्तरतनखचितं सोवण्ण मयं पीठं भगवतो अदासि सोपि नं इतो एकनवुतिकप्पे बुद्धो भविस्ससीति व्याकासि । तस्स भगवतो वन्धुमती नाम नगरं अहोसि । वन्धुमा नाम राजा पिता। वन्धुमती नाम माता। खण्डो च तिस्सो च अग्गसावका । असोको नामुपट्ठाको। चन्दा च चन्दमित्ता च अग्गसाविका । पाटलीरुक्खो बोधि । सरीरं असीतिहत्युब्बेधं अहोसि । सरीरप्पभा सदा सत्तयोजनानि फरित्वा अट्ठासि । असीतिवस्स- सहस्सानि आयूति:- "फुस्सस्स अपरेन सम्बुद्धो दिपदुत्तमो । विपस्सी नाम नामेन लोके उप्पज्जि चक्खुमा ॥" ति । -- २१. भगवा सिखी ५ तस्स अपरभाग इतो एकतिसे कप्पे सिखी च वेस्सभू चाति द्वे वुद्धा अहेसु। सिखिस्सापि तयो सावकसन्निपाता। पठमसन्निपाते भिक्खुसतसहस्सं अहोसि । दुतिये असीति- महस्सानि । ततिये सत्तति । तदा वोधिसत्तो मरिन्दमो नाम राजा हुत्वा वुद्धपमुखस्स संघस्स सचीवरं महादानं पवत्तेत्वा सत्तरतनपतिमण्डितं हत्यिरतनं दत्वा हत्थिप्पमाणं कत्वा कप्पियभण्डं अदासि । सोपि नं इतो एकतिसे कप्पे वुद्धो भविस्ससीति व्याकासि । तस्स पन भगवतो अरुणावती नाम नगरं अहोसि। अरुणो नाम खत्तियो पिता। पभावती नाम माता । अभिभू च सम्हवो च अग्गसावका । खेमंकरो नामुपट्ठाको । मखिला च पदुमा च अग्गसाविका । पुण्डरी- कक्खो बोधि [41] सरीरं सत्ततिसहत्थुव्बेधं अहोसि । सरीरप्पभा योजनत्तयं फरित्वा अट्ठासि । सत्ततिस- वस्समहस्सानि आयूति:- "विपस्सिस्स अपरेन सम्बुद्धो दिपदुत्तमो । सिखिह वयो नाम जिनो असमो अप्पटिपुग्गलो ॥" ति ।

·दूरेनिदानं ३३ ३ 5२२. भगवा वेस्सभू तस्स अपरभागे वेस्सभू नाम सत्था उदपादि । तस्सापि तयो सावकसन्निपाता । पठमसन्निपाते असीति- भिक्खु सतसहस्सानि अहेसु, दुतिय सत्तति, ततिये सठि । तदा बोधिसत्तो सुदस्सनो नाम राजा हुत्वा बुद्धपमुखस्स संघस्स सचीवरं महादानं दत्वा तस्स सन्तिके पब्बजित्वा आचारगुणसम्पन्नो बुद्धरतने चित्तिकारपीतिबहुलो अहोसि । सोपि नं भगवा इतो एकतिसे कप्पे बुद्धो भविस्ससीति व्याकासि । तस्स पन भगवतो अनूपमं नाम नगरं अहोसि । सुप्पतीतो नाम[४१] राजा पिता । यसवती नाम माता। सोणो च उत्तरो च अग्गसावका। उपसन्तो नाम उपट्ठाको। दामा च समाला च अग्गसाविका। सालरुक्खो वोधि । सरीरं सहित्थुब्बेधं अहोसि । सविस्ससहस्सानि आयूति:-- "तत्थेव मण्डकप्पम्हि असमो अप्पटिपुग्गलो । वेस्सभू नाम नामेन लोके उप्पज्जि सो जिनो ॥" ति । 5२३. भगवा ककुसन्धो तस्स अपरभागे इमस्मि कप्पे चत्तारो बुद्धा निब्बत्ता -ककुसन्धो, कोणागमणो, कस्सपो, अम्हाकं भगवाति । ककुसन्धस्स. भगवतो एकोव सन्निपातो । तत्थ चत्ताळीसं भिक्खुसहस्सानि अहेसु । तदा बोधिसत्तो खेमो नाम राजा हुत्वा बुद्धपमुखस्स संघस्स सपत्तचीवरं महादानञ्चेव अञ्ज- नादि भेसज्जानि च दत्वा सत्थुधम्मदेसनं सुत्वा पब्बजि । सोपि नं सत्था व्याकासि । ककुसन्धस्स पन भगवतो खेमं नाम नगरं अहोसि। अग्गिदत्तो नाम ब्राह्मणो पिता। विसाखा नाम ब्राह्मणी माता। विधुरो च संजीवो च अग्गसावका। बुद्धिजो नाम उपट्ठाको। सामा च चम्पका च अग्गसाविका । महासिरीसरुक्खो बोधि । सरीरं चत्ताळीसत्थुब्वेधं अहोसि । चत्ताळीसं वस्स- सहस्सानि आयूति:--- "वेस्सभुस्स अपरेन सम्बुद्धो दिपदुत्तमो । ककुसन्धो नाम नामेन अप्पमेय्यो दुरासदो ॥" ति । R २४. भगवा कोणागमणो तस्स अपरभागे कोणागमणो नाम सत्था उदपादि । तस्सापि एको सावकसन्निपातो । तत्थ तिस भिक्खसहस्सानि अहेसु । तदा बोधिसत्तो पब्बतो नाम राजा हुत्वा अमच्चगणपरिवुतो सत्थुसन्तिकं गन्त्वा धम्मदेसनं सुत्वा वुद्धपमुखं भिक्खुसंघ निमन्तेत्वा महादानं पवत्तेत्वा पत्तुण्णं चीनपट्ट कोसेय्यं कम्बलं दुकूलानि चेव सुवण्णपट्टकं दत्वा सत्थुसन्तिके पब्बजी। सोपि नं व्याकासि। तस्स भगवतो सोभवती नाम नगरं अहोसि । यज्ञदत्तो नाम ब्राह्मणो पिता। उत्तरा नाम ब्राह्मणी माता। भीयसो च उत्तरो च अग्गसावका। सोत्थिजो नामुपट्ठाको। समुद्दा च उत्तरा च अग्ग- साविका । उदुम्बररुक्खो बोधि। सरीरं तिसतिहत्युब्बेधं अहोसि । तिसवस्ससहस्सानि आयूति:- "ककुसन्धस्स अपरेन सम्बुद्धो दिपदुत्तमो । कोणागमणो नाम जिनो लोकजेट्ठो नरासभो॥" ति । -- २५. भगवा कस्सपो तस्स अपरभागे कस्सपो नाम सत्या लोके उदपादि। तस्सापि एको सावकसन्निपातो। तत्य वीसतिभिक्खुसहस्सानि अहे।

·जातकट्ठकथा तदा वोधिसत्तो जोतिपालो नाम माणवो हत्वा [४२] तिण्णं वेदानं पारगू भूमियं च अन्तळिवखें च पाकटो घटीकारस्स कुम्भकारस्स मित्तो अहोसि। मो तेन मद्धि सत्यारं उपमंकमित्वा धम्मकथं गुत्वा पव्वजित्वा आरद्धविरियो तीणि पिटकानि उग्गहेत्वा बत्तावत्तसम्पत्तिया युद्धसारानं गोभेगि । सोपि नं सत्था व्याकासि । तस्स भगवतो जातनगरं वाराणसी नाम अहोसि । ब्रह्मदत्तो नाम ब्राह्मणो पिता। धनवती नाम ब्राह्मणी माता। तिस्सो च भारद्वाजो च अग्गसावका। सव्यमित्तो नाम उपद्माको । अनुला च उल्वेला । अग्गसाविका । निग्रोधरुक्खो वोधि । सरीरं वीसतिहत्थुव्वेषं अहोसि । वीसतीवम्गमहस्सानि आयूतिः-- "कोणागमणस्स अपरेन सम्बुद्धो दिपदुत्तमो। कस्सपो नाम सो जिनो धम्मराजा पभंकरो।" ति । 5२६. सब्वे बुद्धा यस्मि पन कप्पे दीपंकरदसवलो उदपादि तस्मि अञ्जेपि तयो बुद्धा अहेमु। तेसं सन्तिका बोधि- सत्तस्स व्याकरणं नत्थि, [43] तस्मा ते इध न दस्सिता । अट्ठकथायं पन तम्हा कप्पा पट्ठाय मब्वेपि बुद्ध दस्सेतु इदं वुत्त:-- "तण्हंकरो मेधंकरो अथोपि सरणंकरो । दीपंकरो च सम्बुद्धो कोण्डओ दिपदुत्तमो || मंगलो च सुमनो च रेवतो सोभितो मुनि । अनोमदस्सी पदुमो नारदो पदुमुत्तरो । सुमेधो च सुजातो च पियदस्सी महायसो । अत्यदस्सी धम्मदस्सी सिद्धत्यो' लोकनायको। तिस्सो फुस्सो' च सम्बुद्धो विपस्सी सिखी वेस्सभू । ककुसन्धो कोणागमणो कस्सपो चापि नायको । एते अहेसु सम्बुद्धा वीतरागा समाहिता । सतरंसीव महातमविनोदना । जलित्वा अग्गिक्खन्धाव निब्बुता ते ससावका ॥" ति । उप्पन्ना 5२७. कताभिनीहारानं बोधिसत्तानं आनिसंसा तत्य अम्हाकं वोधिसत्तो दीपंकरादीनं चतुवीसतिया बुद्धानं सन्तिके अधिकारं करोन्तो कप्पसत- #. सहस्साधिकानि चत्तारि असंखैय्यानि आगतो। कस्सपस्स पन भगवतो ओरभागे ठपेत्वा इमं सम्मासम्बुद्धं अञो बुद्धो नाम नत्थि । इति दीपंकरादीनं चतुवीसतिया बुद्धानं सन्तिके लद्धव्याकरणो पन बोधिसत्तो येन पन तेन- "मनुस्सत्तं लिंगसम्पत्ति हेतु सत्थारदस्सनं । पव्यज्जा गुणसम्पत्ति अधिकारो च छन्दता ॥ अट्ठचम्मसमाधाना अभिनीहारो समिज्झती ।।" ति । [४३] इमे अट्ठ धम्मे समोवानेत्वा दीपंकरपादमूले कताभिनीहारेन “हन्द बुद्धकरे धम्मे विचिनामि इतो- चितो" ति उस्साहं कत्वा "विचिनन्तो तदा दक्खि पठम दानपारमि" न्ति दानपारमितादयो बुद्धकारकधम्मा दिट्ठा। ते पूरेन्तो याव वेस्सन्तरत्तभावा आगमि। आगच्छन्तो च* ये ते कताभिनीहारानं वोधिसत्तानं आनिसंसा संवण्णिता:- - १ स्या०-पुस्सो०। २ रो०-व।

·-दूरेनिदान ३५ "एवं सव्वंगसम्पन्ना बोधिया नियता नरा । संसरं दीघमद्धानं कप्पकोटिसतेहिपि ॥ अवीचिम्हि न उप्पज्जन्ति तथा लोकन्तरेसु च । निज्झामतण्हा खुप्पिपासा न होन्ति कालकञ्जका। न होन्ति खुद्दका पाणा न उप्पज्जन्तापि दुग्गतिं । जायमाना मनुस्सेसु जच्चन्धा न भवन्ति ते ॥ [44] सोतवेकल्लता नत्थि न भवन्ति मूगपक्खिका । इत्थिभावं न गच्छन्ति उभतोव्यञ्जनपण्डका ॥ न भवन्ति परियापन्ना बोधिया नियता नरा । मुत्ता आनन्तरिकेहि सब्बत्थ सुद्धगोचरा ।। मिच्छादिठिं न सेवन्ति कम्मकिरियदस्सना । वसमानापि सग्गेसु असञ्ज न उपपज्जरे ।। सुद्धावासेसु देवेसु हेतु नाम न विज्जति । नेक्खम्मनिन्ना सप्पुरिसा विसंयुत्ता भवाभवे । चरन्ति लोकत्थचरियाय पूरेन्ता सबपारमी ।।" ति । - ५ 5२८. पारमियो पूरेसि (१. दानपारमी) त आनिससे अधिगन्त्वाव आगतो। पारमियो पूरेन्तस्स चस्स अकित्तिब्राह्मणकाले, संख- ब्राह्मणकाले, धनञ्जयराजकाले, महासुदस्सनकाले, महागोविन्दकाले, निमिमहाराजकाले, चन्दकुमारकाले, विसय्हसेठिकाले, सिविराजकाले, वेस्सन्तरकालेति दानपारमिताय पूरितत्तभावानं परिमाणं नाम नत्थि । एकन्तेन पनस्स ससपण्डितजातके:-- "भिक्खाय उपगतं दिस्वा सकत्तानं परिच्चजि । दानेन में समी नत्थी एसा मे दानपारमी।।" ति । एवं अत्तपरिच्चागं करोन्तस्स दानपारमिता परमत्थपारमिता नाम जाता। (२. सीलपारमी) तथा सीलवनागराजकाले, चम्पेय्यनागराजकाल, भूरिदत्तनागराजकाले, छद्दन्तनागराजकाले, जयद्दिस [४४] राजस्स पुत्तअलीनसत्तुकुमारकालेतिर सीलपारमिताय परिपूरितत्तभावानं परिमाणं नाम नत्थि । एकन्तेन पनस्स संखपालजातके:-- "मूलेहि विज्झयन्तेपि3 कोट्टयन्तेपि सत्तिहि । भोजपुत्ते न कुप्पामि एसा मे सीलपारमी॥" ति । एवं अत्तपरिच्चागं करोन्तस्स सीलपारमिता परमत्थपारमी नाम जाता । (३. नेक्खम्मपारमी) तथा सोमनस्सकुमारकाले, हत्थिपालकुमारकाले, अयोघरपण्डितकालेति महारज्जं पहाय नेक्खम्म- पारमिताय पूरितत्तभावानं परिमाणं नाम नत्थि। एकन्तेन पनस्स चूळसुतसोमजातके:-[45] १ स्था०-कालकञ्जिका । २ स्या०-जयदिस्सराजपुत्तकाले अलोनसत्तकुमारकालेति । विज्झयन्तो । ४ रो०-एस । ३ रो०-सुलेहीपि ·जानकट्टकाया - "महारज्जं हत्यगतं सेलपिक व छयि । चजतो न होति लग्गनं एना में नगमम्मपारमी ।।" नि । एवं निरसगताय रज्जं छझेत्या नियममन्नग्ग नेकपम्गपारसी परगलपारमी नाग जाना । (४ पापारगी) तथा विधूरपण्डितकाले, महागोविन्दपण्डिनकाले, गुहालपनिकाले, अनापिटना, बोधित- रिव्याजककाले, महोमधपण्डितकालेनि, पन्नापारमिया पूग्नित्तभावानं परिमाणं नाम नत्यि । एकन्तेन पनस्स सत्तुभत्तजातके' सेनकपण्डितकाले:-- "पञ्चाय विचिनन्तोहं ब्राह्मणं मोचयि दुमा । पज्ञाय में समो नत्वि एमा में पजापारमी ।।" ति । अन्तोहस्तगतं सप्पं दस्सेन्तस्स पन्नापारमी परमत्यपारमी नाम जाना। (५. विरियपारमी) तथा विरियपारमितादीनम्पि पूरितत्तभावानं परिमाणं नाम नत्यि। एन्तेन पनस्स महाजनकजातके:- "अतीरदस्सी जलमज्ले हता सब्वेव मानुगा। चित्तस्स अजथा नत्यि एसा मे विग्यिपारमी।।" ति। एवं महासमुद्दे तरन्तस्स विरियपारमी परमत्यपारमी नाम जाना। (६. सन्तिपारमो) खन्तिवादजातके: "अचेतनं व कोट्टेन्ते तिण्हेन फरमुना मम । कासिराजे न कुप्पामि एसा मे खन्तिपारमी।।" ति । एवं अचेतनभावेन विय महादुक्खं अधिवासेन्तस्स सन्तिपारमी परमत्यपारमी नाम जाता। (७. सच्चपारमी) महासुतसोमजातके:-- "सच्चवाचं अनुरक्खन्तो चजित्वा मम जीवितं । मोयिं एकसतं खत्तिये एसा मे सच्चपारमी ॥" ति । [४५] एवं जीवितं चजित्वा सच्चमनुरक्खन्तस्स सच्चपारमी परमत्यपारमी नाम जाता। (८. अधिट्ठानपारमी) मूगपक्खजातके:- "माता पिता न मे देस्सा नपि मे देस्सं महायसं । सब तं पियं मय्हं तस्मा वतमविट्ठहि ।।" न्ति । एव जीवितम्पि चजित्वा वतं अविठ्ठहन्तस्स अधिछानपारमी परमत्यपारमी नाम जाता । (९. मेतापारमी) एकराजजातके:- "न मं कोचि उत्तसति नपिहं भायामि कस्सचि । मेत्तावलेनुपत्थद्धो रमामि पवने सदा ॥" ति । एवं जीवितम्पि अनवलोकेत्वा मेत्तायन्तस्स मेत्तापारमी परमत्यपारमी नाम जाता । - ·दूरेनिदानं (१०. उपेक्खापारमी) लोमहंसजातके:- "सुसाने सेय्यं कप्पेमि छठि उपधायहं । गोमण्डला उपगन्त्वा रूपं दस्सेन्तनप्पक ॥" न्ति । एवं गामदारकेसु निठुभनादीहि चेव मालागन्धुपहारादीहि च सुखदुक्खं उप्पादेन्तेसुपि उपेक्खं अनतिवत्तन्तस्स उपेक्खापारमी परमत्थपारमी नाम जाता। अयमेत्य संखेपो। वित्थारतो पनेस अत्थो चरियापिटकतो गहेतब्बो । एवं पारमियो पूरेत्वा वेस्सन्तरत्तभावे ठितोः "अचेतनायं पठवी अविनाय सुखं दुखं । सापि दानवला मय्हं सत्तक्खत्तुं पकम्पथा ॥" ति । एवं महापठविकम्पनानि महापुआनि करित्वा आयुपरियोसाने ततो चुतो तुसितभवने निब्बत्ति । इति दीपंकरपादमूलतो पट्ठाय याव अयं तुसितपुरे निव्वत्ति एत्तकं ठानं दूरेनिदानं नामाति वेदितब्बं । दूरेनिदानं निद्वितं ४. अविदूरेनिदानं २९. तीणि हळाहळानि तुसितपुरे वसन्ते येव पन बोधिसत्ते बुद्धहळाहळं नाम उदपादि । लोकस्मि हि तीणि हळाहळानि उप्पज्जन्ति-कप्पहळाहळं, बुद्धहळाहळं चक्कवत्तिहळाहळन्ति । ( १. कप्पहळाहळं ) तत्थ वस्ससतसहस्सस्स अच्चयेन कप्पुट्ठानं भविस्सतीति लोकव्यूहा नाम कामावचरदेवा मुत्त- सिरा विकिण्णकेसा रुदम्मुखा अस्सूनि हत्थेहि पुञ्छमाना रत्तवत्यनिवत्था अतिविय विरूपवेसधारिनो हुत्वा मनुस्सपथे विचरन्ता एवं आरोचेन्ति-"मारिसा! इतो वस्ससतसहस्सस्स अच्चयेन कप्पुट्ठानं भविस्सति । अयं लोको विनस्सिस्सति। महासमुद्दोपि [47] सुस्सिस्सति । अयं च महापठवी सिनेर च पब्वतराजा उड्डरिहस्सन्ति विनस्सिस्सन्ति । याव ब्रह्मलोका लोकविनासो भविस्सति । मेत्तं मारिसा ! भावेथ । करुणं मुदितं उपेक्खं मारिसा ! भावेथ । मातरं उपट्ठहथ, पितरं [४६] उपट्ठहथ कुलेजेट्ठाप- चायिनो होथा ति । इदं कप्पहळाहळं नाम । - - ( २. बुद्धहळाहळं ) वस्ससहस्सस्स अच्चयेन पन सम्बनू वुद्धो लोके उप्पज्जिस्सतीति लोकपालदेवता-'इतो मारिसा! वस्ससहस्सस्स अच्चयेन वुद्धो लोके उप्पज्जिस्सतीति उग्घोसेन्ता आहिण्डन्ति-इदं बुद्धहळाहळं नाम । ( ३. चक्कवत्तिहळाहळं ) वस्ससतस्स पन अच्चयेन चक्कवत्ती राजा उप्पज्जिस्सतीति देवतायेव-इतो मारिसा! वस्ससतच्चयेन चक्कवत्तिको राजा लोके उप्पज्जिस्सतीति-उग्धोसेन्तियो आहिण्टन्ति । चक्कवत्तिहळाहळं नाम । १ रो०-छट्टिकं । २ बुद्धकोलाहलं ।

·३८ जातकट्टकरा ३०. देवतायाचनं इमानि तीणि हळाहळानि महन्तानि होन्ति । तेसु वुद्धहळाहळसदं मुत्या गरुन्ददमगहस्गचकवाळे, देवता एकतो सन्निपतित्वा असुको नाम सत्तो बुद्धो भविस्सतीति जत्वा तं उपगंगामित्वा आयाचन्ति । आवाचमाना च पुब्बनिमित्तेसु उप्पन्नेसु आयाचन्ति । तदा पन सब्यापि ता एनोकचक्रवाळे चातुम्महागजिकमुयामसन्तुगि- तनिम्मानरतिपरनिम्मितवसवत्तिमहाब्रह्महि सद्धि एकचक्कवाळे सन्निपतित्या तुसितभवन बोधिसनस्ल सन्तिकं गन्त्वा--मारिसा ! तुम्हेहि दसपारमियो पूरेन्तेहि न सबकसम्पत्ति न मारता चावनिसम्पत्ति पत्थे- न्तेहि पूरिता । लोकनित्थरणत्थाय पन सबछुतं पत्येन्तेहि पूरिता । गो वो इदानि कालो मारिन ! बुद्धत्ताय । समयो मारिस ! वुद्धत्ताया ति-याचिसु । ! ३१. पञ्चमहाविलोकनं विलोकेसि अथ महासत्तो देवतानं पटिनं अदत्वाव कालदीपदेसकुलजनेत्तिआयुपरिच्छेदवनेन पञ्चमहावि- लोकनं नाम विलोकेसि । ( १. कालो ) तत्थ कालो नुखो अकालो नुखो ति पठमं कालं विलोकेसि ।' तत्य वस्ससतसहस्सतो उद्धं वढितआयुकालो कालो नाम न होति । कस्मा ? तदा हि सनानं जातिजरामरणानि न पञ्चायति । बुद्धानं च धम्मदेसना तिलक्खणविनिमुत्ता नाम नत्यि । तेसं "अनिच्च दुक्खमनत्ता" ति कथेन्तानं किं 'नामेतं कयेन्तीति नेव सोतव्वं न सातब्बं मजन्ति । ततो अभिसमयो न होति । तस्मि असति अनिय्याणिक सासनं होति । तस्मा सो अकालो। वस्ससततो ऊनआयुकालोपि कालो न होति। कस्मा? तदा सत्ता उस्सन्नकिलेसा होन्ति । उस्सन्न- किलेसानं च दिनोवादो ओवादट्ठाने न तिट्ठति । उदके दण्डराजी विय खिप्पं [48] विगच्छति । तस्मा- सोपि अकालो। वस्ससतसहस्सतो पन पट्ठाय हेट्ठा वस्ससततो पट्ठाय उद्धं आयुकालो कालो नाम । तदा च वस्ससतकालो। अथ महासत्तो निब्बत्तितव्वकालोति पस्सि । ( २. दीपं ) ततो दीपं विलोकेन्तो सपरिवारे चत्तारो दीपे ओलोकेत्वा तीसु दीपेसु बुद्धा न निव्वत्तन्ति, जम्बुदीपे येव निव्वत्तन्तीति दीपं च पस्सि। ( ३. देसो ) ततो जम्बूदीपो [४७] नाम महा दसयोजनसहस्सपरिमाणो । कतरस्मि नुखो पदेसे बुद्धा निव्वत्तन्तीति ओकासम्पि विळोकेन्ता मज्झिमं देसं पस्सि । मज्झिमदेसो नाम पुरत्थिमदिसाय कजंगलं नाम निगमो, तस्स अपरेन महासाला, ततो परं पच्चन्तिमा जनपदा ओरतो, मज्झे पुबदविखणाय दिसाय सळलवती नाम नदी, ततो परं पच्चन्तिमा जनपदा ओरतो मज्झे, दक्षिणाय दिसाय सेतकण्णिकं नाम निगमो, ततो परं पच्चन्तिमा जनपदा ओरतो मज्झे, पच्छिमाय दिसायं थूनं नाम ब्राह्मणगामो, ततो परंपच्चन्तिमा जनपदा ओरतो मज्झे, उत्तराय दिसाय उसीरद्धजो नाम पब्बतो, ततो परंपच्चन्तिमा जनपदा . १ रो०-नुखो वि।

·३९ अविदूरेनिदान ओरतो मज्झेति एवं विनये वुत्तो पदेसो । सो आयामतो तीणि योजनसतानि वित्थारतो अड्ढतिययोजनानि परिक्खेपतो नवयोजनसतानीति । एतस्मि पदेसे बुद्धा पच्चेकबुद्धा अग्गसावका महासावका असीति महासावका चक्कवत्तिराजानो अञ्ज च महेसक्खा खत्तियब्राह्मणगहपतिमहासाळा उप्पज्जन्ति । इदं चेत्य कपिलवत्थुकं नाम नगरं । तत्थ मया निब्बत्तितब्बन्ति निटें अगमासि। ( ४. कुलं ) ततो कुलं विलोकेन्तो बुद्धा नाम वेस्सकुले वा सुद्दकुले वा न निब्बत्तन्ति । लोकसम्मते पन खत्तियकुले वा ब्राह्मणकुले वाति विसु येव कुलेसु निव्वत्तन्ति । इदानि च खत्तियकुलं लोकसम्मतं । तत्थ निबत्तिस्सामि। सुद्धोदनो नाम राजा मे पिता भविस्सतीति कुलं पस्सि । ततो मातरं विलोकेन्तो' बुद्धमाता नाम लोला सुराधुत्ता न होति, कप्पसतसहस्सं पन पूरितपारमी जातितो पट्ठाय अखण्डपञ्चसीलायेव होति । अयञ्च महामाया नाम देवी एदिसी, अयं च मे माता भविस्सतीति । ( ५. जनेत्तिआयु ) कित्तकं पनस्सा आयूति ? दसन्नं मासानं उपरि सत्तदिवसानि पस्सि। ३२. पटिसन्धि गहि । इति इम पञ्चमहाविलोकनं विलोकेत्वा-कालो मे मारिसा! बुद्धभावायाति-देवतानं संगहं करोन्तो पटिनं दत्वा गच्छथ तुम्हेति ता देवता उय्योजेत्वा तुसितदेवताहि परिवतो तुसितपुरे नन्दनवनं पाविसि । सव्व- देवलोकेसु हि नन्दनवनं अत्यियेव । तत्र न देवता “इतो चुतो सुगति गच्छ इतो चुतो सुगति गच्छा" ति पुब्बे कतकुसलकम्मोकासं [48] सारयमाना विचरन्ति । सो एवं देवताहि कुसलं सारयमानाहि परिवुतो तत्थ विचरन्तो चवित्वा महामायाय देविया कुच्छिस्मि पटिसन्धि गहि । तस्सावीभावत्थं अयं आनुपुब्बी कथा । 5 ३३. महामायादेवी सुपिनं अद्दस तदा किर कपिलवत्थुनगरे असाहिनक्खत्तं घुळं अहोसि । महाजनो नक्खत्तं कीळति । महामाया- देवी पुरे पुण्णमाय सत्तमदिवसतो पट्ठाय[४८]विगतसुरापानं मालागन्धविभूतिसम्पन्नं नक्खत्तकीळं अनुभवमाना सत्तमदिवसे पातोव उट्ठाय गन्धोदकेन नहायित्वा चत्तारि सतसहस्सानि विस्सज्जेत्वा महादानं दत्वा सव्वा- लंकारविभूसिता वरभोजनं भुजित्वा उपोसथंगानि अधिट्ठाय अलंकतपटियत्तं सिरिगल्भं पविसित्वा सिरिसयनेनिपन्ना निदं ओक्कममाना इमं सुपिनं अद्दस । चत्तारो किर नं महाराजानो सयनेनेव सद्धि उक्खिपित्वा हिमवन्तं नेत्वा सठिगोजनिके मनोसिला- तले सत्तयोजनिकस्स महासालरुक्खस्स हेवा ठपेत्वा एकमन्तं अळंसु । अथ नेसं देवियो आगन्त्वा देवि अनो- तत्तदहं नेत्वा मनुस्समलहरणत्यं नहापेत्वा दिब्बवत्थं निवासापेत्वा गन्धेहि विलिम्पापेत्वा दिव्वपुप्फानि पिल- न्यापेत्वा ततो अविदूर रजतपव्वतो, तस्स अन्तो कणकविमानं अत्थि, तत्य पाचिनसीसकं दिव्बसयनं पञापेत्वा निपज्जापेसु। अथ बोधिसत्तो सेतवरवारणो हुत्वा ततो अविदूरे एको सुवण्णपव्वतो, तत्थ चरित्वा ततो ओस्यह रजतपन्चतं अभिरुहित्वा उत्तरदिसतो आगम्म रजतदामवण्णाय सोण्डाय सेतपदुमं गहेत्वा कुञ्चनाद' नदित्वा कणकविमानं पविसित्वा मातुसयनं तिक्खत्तुं पदक्खिणं कत्वा दक्खिणपस्सं फालेत्वा कुच्छि पविट्ठसदिसो अहोसि। एवं उत्तरासापहनक्खत्तेन पटिसन्धि गहि । १ रो०-कोञ्चनादं । २ रो०-तलित्वा ।

·जातकट्ठकथा 5३४. ब्राह्मणा आहंसु पुन दिवसे पवुद्धा देवी नं सुपिनं रञो आरोचेसि । राजा चतुठिमत्तै ब्राह्मणपामोक्खे पक्का- सापेत्वा हरितुपलित्ताय लाजादीहि कतमंगलसक्काराय भूमिया महारहानि आसनानि पञ्आपेत्वा तत्व निसि- नानं ब्राह्मणानं सप्पिमधुसक्कराभिसंखतस्स वरपायासस्स मुवण्णरजतपातियो पुरेत्वा सुवण रजतपातीहि येव पटिकुज्जेत्वा अदासि । अझेहि च अहतवत्थकपिलगाविटानादीहि ते संन्तप्पेसि । अथ नेसं सबकामेहि संतप्पितानं सुपिनं आरोचापेत्वा किं भविस्सतीति पुच्छि । ब्राह्मणा आहंसु--"मा चिन्तयि महाराज ! देविया ते कुच्छिम्हि गम्भो पतिट्टितो। सो [50] च खो पुरिसगभो न इत्यि गम्भो। पुत्तो ते भविस्सति। सो सचे अगारं अज्ञावसिस्सति राजा भविस्सति चक्कवत्ती, सचे अगारा निक्खम्म पन्बजिस्सति बुद्धो भविस्सति लोके विवत्तच्छद्दो" ति । - 5 ३५. दृतिसपुन्वनिमित्तानि पातुरहंसु बोधिसत्तस्स पन मातुकुच्छिम्हि पटिसन्धिगहणक्खणे एकप्पहारेनेव सकलदससहस्सी लोकधातु संकम्पि सम्पकम्पि सम्पवेधि । दृत्तिस पुव्बनिमित्तानि पातुरंहसु । दससु चक्कवालसहस्सेसु अप्पमाणो ओभासो पूरि। तस्स तं सिरिं दद्रुकामा४९]विय अन्धा चक्खूनि पटिलभिमु । वधिरा सई सुणिसु । मृगा समालपिंसु । खुज्जा उजुगत्ता अहेसु। पंगुला पदसा गमनं पटिलभिंसु । बन्धनगता सबसत्ता अन्दुवन्धनादीहि मुच्चिसु । सब्बनरके अग्गि निब्वायि । पेत्तिविसये खुप्पिपासा वूपसमि । तिरच्छानानं भयं नाहोसि । सव्वसत्तानं रोगो वूपसमि । सब्ब- सत्ता पियंवदा अहेसु। मधुरेनाकारेन अस्सा हे सिसु । वारणा गज्जिसु । सब्बतुरियानि सकसकनिन्नादं मुञ्चिमु । अघटितानि येव मनुस्सानं हत्यूपगादीनि आभरणानि विरविसु । सबदिसा विप्पसन्ना अहेमु । सत्तानं सुखं उप्पादयमानो मुदुसीतलो वातो वायि । अकालमेघो पवस्सि । पठवितोपि उदकं उभिज्जित्वा विस्सन्दि । पक्खिनो आकासगमनं विहिसु । नदियो असन्दमाना अहें। महासमुद्दे मधुरं उदकं अहोसि । सम्बत्यकमेव पञ्चवण्णेहि पदुमेहि सञ्छन्नं तलं अहोसि । थलजजलजादीनि सब्बपुप्फानि पुफ्फिसु । रुक्खानं खन्धेसु खन्धपदुमानि साखासु साखापदुमानि लतामु लतापदुमानि पुष्फिमु । थले सिलातलानि भिन्दित्वा उपरूपरि सत्तसत्त हुत्वा दण्डपदुमानि नाम निक्समिसु । आकासे ओलम्वकपदुमानि नाम नित्तिसु । समन्ततो पुप्फवस्सानि वस्सिसु । आकासे दिब्ब- तुरियानि वज्जिसु । सकलदससहस्सी लोकधातु वदे॒त्वा विस्सट्ठमालागुळं विय उप्पीळेत्वा वद्धमालाकलापो विय अलंकतपटियत्तं मालासनं विय च एकमालामालिनी विप्फुरन्तवाळवीजनी पुप्फधूपगन्धपरिवासिता परम- सोभग्गप्पत्ता अहोसि । 5 ३६ बोधिसत्तमातुधम्मता एवं गहितपटिसन्धिकस्स वोधिसत्तस्स पटिसन्धितो पट्ठाय वोधिसत्तस्स चेव बोधिसत्तमातुया च उपद्दवनिवारणत्थं खग्गहत्था चत्तारो देवपुत्ता आरक्खं गहिसु । बोधिसत्तमातु पुरिसेसु रागचित्तं नुप्पज्जि । लाभग्गयसग्गप्पत्ता च अहोसि सुखीनि अकिलन्तकाया बोधिसत्तञ्च अन्तो [51] कुच्छिगतं विप्पसन्ने मणिरतने आवुतपण्डुसुत्तं विय पस्सति । यस्मा च बोधिसत्तेन वसितकुच्छि नाम चेतियगम्भसदिसा न सक्का होति अञ्जन सत्तेन आवसितुवा परिभुञ्जितुवा तस्मा वोधिसत्तमाता सत्ताहजाते बोधिसत्ते कालं कत्वा तुसितपुरे निव्यत्तति । यथा च अजा इत्यियो दसमासे अप्पत्वापि अतिक्कमित्वापि निसिन्नापि निपन्नापि विजायन्ति न एवं बोधिसत्तमाता। सा पन वोधिसत्तं दसमासे कुच्छिना परिहरित्वा ठिताव विजायति । अयं वोधिसत्त- मातुधम्मता। ६ ३७ लुम्बिनीवने महामायापि देवी पत्तेन तेलं विय दसमासे कुच्छिया वोधिसत्तं परिहरित्वा परिपुण्णगन्भा जातिघरं गन्तुकामा सुद्धोदनमहाराजस्स आरोचेसि-इच्छामहं देव ! कुलसन्तकं [५०] देवदहनगरं गन्तुन्ति । राजा ·؟ अविदूरेनिदानं साधूति सम्पटिच्छित्वा कपिलवत्थुतो याव देवदहनगरा मग्गं समं कारेत्वा कदळिपुण्णघटधजपताकादीही अलं- कारापेत्वा देवि सोवण्णसिविकाय निसीदापेत्वा अमच्चसहस्सेन उक्खिपापेत्वा महन्तेन परिवारेन पेसेसि । द्विन्नं पन नगरानं अन्तरे उभयनगरवासीनम्पि लुम्विनीवनं नाम मंगलसालवनं अत्थि। तस्मि समये मूलतो पट्ठाय याव अगसाखा सब्बं एकफाळिफुल्लं अहोसि । साखन्तरेहि चेव पुप्फन्तरेहि च पञ्च- वण्णभमरगणा नानप्पकारा च सकुणसंघा मधुरस्सरेन विकूजन्ता विचरन्ति । सकलं लुम्विनीवनं चित्त- लतावनसदिसं महानुभावस्स रो सुसज्जितआपणमण्डलं विय अहोसि । देविया तं दिस्वा सालवनकीळं कीळितुकामता उदपादि। अमच्चा देवि गहेत्वा सालवनं पविसिसु । सा मंगलसालमूलं गन्त्वा सालसाखायं गण्हितुकामा अहोसि । सालसाखा सुसेदितवेत्तरगं विय ओन- मित्वा देविया हत्थपथं उपगच्छि । सा हत्थं पसारेत्वा साखं अग्गहेसि । तावदेव चस्सा कम्मजवाता चलिंसु । अथस्सा साणि परिक्खिपित्वा महाजनो परिक्कमि । सालसाखं गहेत्वा तिट्ठमानाय एव चस्सा गव्भवुट्ठानं अहोसि । तं खणं येव चत्तारोपि सुद्धचित्ता महाब्रह्मानो सुवण्णजालं आदाय सम्पत्ता तेन सुवण्णजालेन बोधि- सत्तं सम्पटिच्छित्वा मातुपुरतो ठपेत्वा “अत्तमना देवि ! होहि महेसक्को ते पुत्तो उप्पन्नो" ति आहंसु । यथा पन अञ्जे सत्ता मातु कुच्छितो निक्खमन्ता पटिक्कूलेन असुचिना मक्खिता निक्खमन्ति न एवं बोधिसत्तो। बोधिसत्तो [52] पन धम्मासनतो ओतरन्तो धम्मकथिको विय, निस्सेणितो ओत- रन्तो पुरिसो विय च, द्वे च हत्थे द्वे च पादे पसारेत्वा ठितको मातुकुच्छिसम्हवेन केनचि असुचिना अम- क्खितो सुद्धो विसदो कासिकवत्थे निक्खित्तमणिरतनं विय जोतन्तो मातुकुच्छितो निक्खमि । एवं सन्तेपि बोधिसत्तस्स च बोधिसत्तमातुया च सक्कारत्थं आकासतो वै उदकधारा निक्खमित्वा बोधिसत्तस्स च मातु चस्स सरीरे उतुगाहापेसु। अथ नं सुवण्णजालेन पटिग्गहेत्वा ठितानं ब्रह्मानं हत्थतो चत्तारो महाराजानो मंगलसम्मताय सुखसम्झस्साय अजिनप्पवेणिया गहिसु । तेसं हत्थतो मनुस्सा दुकूलचुम्वटकेन पटिग्गम्हिसु । मनुस्सानं हत्थतो मुञ्चित्वा पठवियं पतिट्ठाय पुरत्थिमदिसं ओलोकेसि । अनेकानि चक्कवाळसहस्सानि एकंगणानि अहेसु। तत्थ देवमनुस्सा गन्धमालादीहि पूजयमाना “महापुरिस ! इध तुम्हेहि सदिसो अझो नत्थि, कुतेत्थ उत्तरितरो" ति आहंसु । एवं चतस्सो दिसा चतस्सो अनुदिसा च हेट्ठा उपरीति दसपि दिसा अनुविलोकेत्वा अत्तनो सदिसं अदिस्वा अयं[५१]उत्तरा दिसाति सत्तपदवीतिहारेन अगमासि । महाब्रह्म ना सेतच्छत्तं धारयमानेन सुयामेन देवपुत्तेन वाळवीजनि अझाहि' च देवताहि सेसराजककुधभण्डहत्थाहि अनुगम्ममानो ततो सत्तमपदे ठितो "अग्गोहमस्मि लोकस्सा" ति आदिकं आसभि वाचं निच्छारेन्तो सीहनादं नदि । वोधिसत्तो हि तीसु अत्तभावेसु मातुकुच्छितो निक्खन्तमत्तो एव वाचं निच्छारे सि-- महोसवत्तभावे, वेस्सन्तरत्तभावे, इमस्मि अत्तभावेति । महोसधत्तभाव किरस्स मातु कुच्छितो निक्खमन्तस्सेव सक्को देवराजा आगन्त्वा चन्दनसारं हत्थे ठपेत्वा गतो। सो नं मुठियं कत्वाव निक्खन्तो । अथ नं माता-तात ! किं गहेत्वा आगतोसीति पुच्छि 1. ओसधं अम्माति । इति ओसधं गहेत्वा आगतत्ता ओसवदारकोत्वेवस्स नाम अकंसु । तं ओसधं गहेत्वा चाटियं पखिपिसु । आगतागतानं अन्धवधिरादीनं तदेव सब्बरोगवूपसमाय भेसज्ज अहोसि । ततो महन्तं इदं ओसधं महन्तं इदं ओसपंति उप्पन्नवचनं उपादाय महोसधोत्वेवस्स नामं जातं । वेस्सन्तरत्तभावे पन मातुकु- च्छितो निक्खमन्तो दक्खिणहत्थं पसारेत्वाव "अत्थि नुखो अम्म! किञ्चि धनं गेहस्मि? दानं दस्सामी" ति वदन्तो निक्खमि । अथस्स माता “सधने कुले निव्वत्तोसि ताता" ति पुत्तस्स हत्थं [33] अत्तनो हत्यतले कत्वा सहस्सत्यविकं ठपापेसि । १ रो०, स्या०-अ हि ।

·४२ जातकट्ठकथा इमस्मि पन अत्तभावे इमं सीहनादं नदीति। एवं बोधिसत्तो तीसु अत्तभावेसु मातुकुच्छितो निक्ख- न्तमत्तोव वाचं निच्छारेसि । यथा च पटिसन्धिक्खणे एवं जातक्खणेपिस्स बत्तिसपुब्बनिमित्तानि पातुरहंसु । यस्मि पन समये अम्हाकं बोधिसत्तो लुम्बिनीवने जातो तस्मि येव समये राहुलमाता देवी, छन्नो अमच्चो, काळुदायी अमच्चो, आनन्दो राजकुमारो, आजानीय्यो हत्थिराजा, कन्थको अस्सराजा, महाबोधिरुक्खो, चतस्सो निधिकुम्भियो च जाता । तत्थ एका गावुतप्पमाणा, एका अद्धयोजनप्पमाणा, एका तिगावुतप्पमाणा, एका योजनप्पमाणा अहो- सीति इमे सत्त सहजाता नाम । उभयनगरवासिनो बोधिसत्तं गहेत्वा कपिलवत्थुनगरमेव अगमंसु । . - ३८ तापसो काळदेवलो तं दिवसं येव च कपिलवत्थुनगर सुद्धोदनमहाराजस्स पुत्तो जातो अयं कुमारो वोधितले निसी- दित्वा बुद्धो भविस्सतीति तावतिसभवने हट्ठतुट्ठा देवसंघा चेलुक्खेपादीनि पवत्तेन्ता कीळिमु । तस्मि समये सुद्धोदनमहाराजस्स कुलुपगो अट्ठसमापत्तिलाभी काळदेवलो नाम तापसो भत्तकिच्चं कत्वा दिवाविहा- रत्थाय तावतिसभवनं गन्त्वा तत्थ दिवा [५२] विहारं निसिन्नो ता देवता दिस्वा किंकारणा तुम्हे एवं तुट्ठमानसा कीळथ ? मय्हं पेतं कारणं कथेथाति पुच्छि । देवता आहेसु-मारिस ! सुद्धोदनरो पुत्तो जातो । सो वोधितले निसीदित्वा बुद्धो हुत्वा धम्म- चक्कं पवत्तेस्सति । तस्स अनन्तं बुद्धलीळ्हं दटुं धम्मं च सोतु लच्छामाति इमिना कारणेन तुट्ठम्हाति । तापसो तासं वचनं सुत्वा खिप्पं देवलोकतो ओरुय्ह राजनिवेसनं पविसित्वा पञ्चत्तासने निसिन्नो पुत्तो किर ते महाराज ! जातो पस्सिस्सामि नन्ति आह। राजा अलंकतपटियत्तं कुमारं आणापेत्वा तापसं वन्दापेतु अभिहरि । बोधिसत्तस्स पादा परिवत्तित्वा तापसस्स जटासु पतिहिंसु । बोधिसत्तस्स हि तेनत्तभावेन वन्दितब्बयुत्तको अञो नाम नत्थि । सचे हि अजानन्ता बोधिसत्तस्स सीसं तापसस्स पादमूले ठपेय्युं सत्तधा अस्स मुद्धं फलेय्य । तापसो न मे अत्तानं नासेतु युत्तन्ति उट्ठायासना बोधिसत्तस्स अञ्जलि पग्गहेसि । राजा तं अच्छरियं दिस्वा अत्तनो पुत्तं वन्दि । तापसो अतीते चत्ताळीसकप्पे, अनागते चत्ताळीसाति असीति कप्पे अनुस्सरति । बोधिसत्तस्स लक्खणसम्पत्ति दिस्वा भविस्सति नुखो बुद्धो उदाहु नोति आवज्जित्वा उपधारेन्तो निस्संसयं बुद्धो भवि- स्सतीति ञत्वा अच्छरियपुरिसो अयन्ति [34] सितं अकासि । ततो अहं इमं बुद्धभूतं दह्र लभिस्सामि नुखो नोति उपधारेन्तो न लभिस्सामि अन्तरा येव कालं कत्वा बुद्धसतेनपि बुद्धसहस्सेनपि गन्त्वा बोधेतु असक्कुणेय्ये अरूपभवे निब्बत्तिस्सामीति दिस्वा एवरूपं नाम अच्छरियपुरिसं बुद्धभूतं दळुन लभिस्सामि । महती वत मे जानी भविस्सतीति परोदि । मनुस्सा दिस्वा अम्हाकं अय्यो इदानेव हसित्वा पुन रोदितु उपठितो किन्नु खो भन्ते ! अम्हाकं अय्य- पुत्तस्स कोचि अन्तरायो भविस्सतीति पुच्छिसु। नत्थेतस्स अन्तरायो निस्संसयेन वुद्धो भविस्सतीति । अथ कस्मा परोदित्थाति? एवरूपं महापुरिसं वुद्धभूतं दटुं न लभिस्सामि, महती वत मे जानी भविस्सतीति अत्तानं अनुसोचन्तो रोदामीति आह । ततो किन्नुखो मे जातकेसु कोचि एतं वुद्धभूतं दट्ठलभिस्सति न लभिस्सतीति उपधारेन्तो भागिनेय्यं नाळकदारकं अद्दस । सो भगीनिया गेहं गन्त्वा कहं ते पुत्तो नाळकोति ?

·- अविदूरेनिदानं ४३ गेहे अय्य ! पक्कोसाहि नन्ति । अत्तनो सन्तकं आगतं आह, तात! सुद्धोदनमहाराजस्स कुले पुत्तो जातो। द्वंकुरो एस पञ्चतिस वस्सानि अतिक्कमित्वा बुद्धो भविस्सति । त्वं एतं दटुं लभिस्ससि । अज्जेव वज्जाहीति [५३] सत्तासीतिकोटिधने कुले निव्वत्तो दारको न मं मातुलो अनत्थे नियोजेस्सतीति चिन्तत्वा तावदेव न्तरापणतो कासावानि' चैव मत्तिकापत्तञ्च आहरापेत्वा केसमस्सु ओहारेत्वा कासावानि वत्थानि च्छादेत्वा यो लोके उत्तमपुग्गलो तं उहिस्स मरहं पब्बज्जाति बोधिसत्ताभिमुखं अञ्जलिम्पग्गय्ह पञ्च- तिष्ठितेन वन्दित्वा पत्तं थविकाय पविखपित्वा अंसकूटे ओलग्गत्वा हिमवन्तं पविसित्वा समणधम्मं अकासि । सो पठमाभिसम्बोधिप्पत्तं तथागतं उपसंकमित्वा नालकपटिपदं कथापेत्वा पुन हिमवन्तं पविसित्वा रहत्तं पत्वा उक्कठ्ठपटिपदं पटिपन्नो सत्तेव मासे आयुं पालेत्वा एकं सुवण्णपब्बतं निस्साय ठितकोव अनुपादि- साय निब्बाणधातुया परिनिव्बायि । 5 ३९. लक्षणपटिग्गाहका अट्ठ ब्राह्मणा बोधिसत्तम्पि खो पञ्चमदिवसे सीसं नहापेत्वा नामगहणं गहिस्सामाति राजभवनं चतुजातिक- गन्धेहि विलिम्पित्वा लाजपञ्चमकानि पुप्फानि विकिरित्वा असम्भिन्नपायासं पचापेत्वा तिण्णं वेदानं पारगे अठ्ठत्तरसतं ब्राह्मणे निमन्तेत्वा राजभवने निसीदापेत्वा सुभोजनं भोजेत्वा [55] महासक्कारं कत्वा किन्नुखो भविस्सतीति लक्खणानि पटिग्गहापेसु। तेसु:- "रामो धजो लक्खणो चापि मन्ती कोण्डो च भोजो सुयामो सुदत्तो। एते तदा अट्ठ अहेसु ब्राह्मणा छळंगवा मन्तं व्याकरिसू ॥" ति । इमे अद्वैव ब्राह्मणा लक्खणपटिग्गाहका अहेसु । पटिसन्धिगहणदिवसे सुपिनोपि एतेहेव पटिग्गहितो। तेमु सत्त जना द्वे अंगुलियो उक्खिपित्वा द्वेधा व्याकरिसु “इमेहि लक्खणेहि समन्नागतो अगारं अज्झावसमानो राजा होति चक्कवत्ती, पव्बजमानो बुद्धो" ति सव्वं चक्कवत्तिरो सिरिविभवं माचिक्खिसु । तेसं पन सव्वदहरो गोत्ततो कोण्डञो नाम माणवो बोधिसत्तस्स लक्खणवरनिष्फत्ति ओलोकेत्वा "एतस्स अगारमज्झे ठानकारणं नत्थि, एकन्तेनेव विवटच्छदो बुद्धो भविस्सती" ति एकमेव अंगुलि उक्तिपित्वा एकंसव्याकरणं व्याकासि । अयं हि कताधिकारो पच्छिमभविकसत्तो पाय इतरे सत्त जने अभिभवित्वा इमेहि लक्खणेहि समन्नागतस्स अगारमज्झे ठानं नाम नत्थि । असंसयं बुद्धो भविस्सतीति एकमेव गति अस। तस्मा एकंगुलिं उक्खिपित्वा एवं व्याकासि [५४] । ४०.पंचवग्गिया थेरा नाम अथ ते ब्राह्मणा अत्तनो घरानि गन्त्वा पुत्ते आमन्तायसु-ताता! अम्हे महल्लका, सुद्धोदनमहा- राजस्स पुत्तं सब तप्पत्तं मयं लभेय्याम वा नो वा, तुम्हे तस्मि कुमारे सव्व तं पत्ते तस्स सासने पवजेय्याथाति । ते सत्तपि जना यावतायुकं ठत्वा यथाकम्मं गता। कोण्डमाणवो अरोगो अहोसि । सो महासत्ते बुद्धिमन्वाय महाभिनिक्खमनं अभिनिक्खमित्वा अनुक्कमेन उरुवेलं गन्त्वा रमणीयो वत अयं भूमिभागो अलं वतिदं कुलपुत्तस्स पधानत्थिकस्स पधानायाति चित्तं उप्पादेत्वा तत्थ वासं उपगते महापुरिसो पव्यजितोति सुत्वा तेसं ब्राह्मणानं पुत्ते उपसंकमित्वा एवमाह--सिद्धत्थकुमारो किर पब्बजितो सो निस्संसयं बुद्धो भविस्सति, सचे तुम्हाकं पितरो अरोगा अस्सु अज्ज निक्खमित्वा पब्बजेय्यु। सचे १ स्पा०-कासापानी ।

·८४ - जातकट्ठकथा तुम्हेपि इच्छेय्याथ एथ अहं तं पुरिसं अनुपबजिस्सामीति । ते सब्बे एकच्छन्दा भवितु [56] नासक्खिसु । तयो जना न पव्वजिसु । कोण्डब्राह्मणं जेट्टकं कत्वा इतरे चत्तारो पबजिम्। ते पञ्चपि जना पञ्चवग्गिया थेरा नाम जाता। 5 ४१. चत्तारि पुवनिमित्तानि तदा पन राजा किं दिस्वा मम्हं पुत्तो पबजिस्सतीति पुच्छि । चत्तारि पुव्बनिमित्तानीति । कतरं च कतरञ्चाति ? जराजिण्णं व्याधितं मतं पव्वजितन्ति । राजा--इतो पट्ठाय एवरूपानं मम पुत्तस्स सन्तिकं उपसंकमितु मा अदत्थ। महं पुत्तस्स बुद्धभावेन कम्मं नत्थि । अहं मम पुत्तं द्विसहस्सदीपपरिवारानं चतुन्नं महादीपानं इस्सरियाधिपच्चं रज्ज कारेन्तं छत्तिसयोजनपरिमण्डलाय परिसाय पटिवुतं गगनतले विचरमानं पस्सितुकामोम्हीति--एवं च पन वत्वा इमेसं चतुप्पकारानं पुरिसानं कुमारस्स चक्खुपथे आगमननिवारणत्यं चतुसु दिसासु गावुते गावुते आरक्खं ठपेसि । तं दिवसं च पन मंगलट्ठाने सन्निपतितेसु असीतिया आतिकुलसहस्सेसु एकेको एकमेकं पुत्तं पटिजानि । अयं बुद्धो वा होतु राजा वा मयं एकमेकं पुत्तं दस्साम । सचेपि बुद्धो भविस्सति खत्तियसमणे हेव पुरक्खतपरिवारितो विचरिस्सति, सचेपि राजा भविस्सति खत्तियकुमारेहेव पुरक्खतपरिवारितो विचरिस्सतीति । । ६ ४२. रो वप्पमंगलं अहोसि राजापि वोधिसत्तस्स उत्तमरूपसम्पन्ना विगतसव्वदोसा धातियो पच्चुपट्ठापेसि । बोधिसत्तो अनन्तेन परिवारेन महन्तेन सिरिसोभग्गेन वड्दति । अथेकदिवसं रो वप्पमंगलं नाम अहोसि । तं दिवसं सकलनगरं देवविमानं विय [५५] अलंकरोन्ति । सब्वे दासकम्मकरादयो अहतवत्यनिवत्था गन्धमालादिपतिमण्डिता राजकुले सन्निपतन्ति । रो कम्मन्ते नंगलसहस्सं योजिय्यति । तस्मि पन दिवसे एकेन ऊनं अट्ठसतं नंगलानि सद्धिं बलिवद्द- रस्मियोत्तेहि रजतपरिक्खतानि होन्ति। रञो आलम्बननंगलं पन रत्तसुवण्णपरिक्खतं होति । बलिवद्दानं सिंगानि रस्मियोत्तपतोदानि सुवण्णपरिक्खतानेव होन्ति । राजा महापरिवारेन नगरा निक्खमन्तो पुत्तं गहेत्वा अगमासि। कम्मन्तट्ठाने एको जम्बुरुक्खो वहळपलासो सन्दच्छायो अहोसि । तस्स हेट्ठा कुमारस्स सयनं पञपापेत्वा उपरि सुवण्णतारकखचितं वितानं बन्यापेत्वा साणिपाकारेन परिक्खिपापेत्वा आरक्खं ठपापेत्वा राजा सब्बालंकारेन अलंकरित्वा अमच्चगणपरिवुतो नंगलकरणट्ठानं अगमासि । तत्थ राजा सुवण्णनंगलं गण्हाति । अमच्चा एकऊनट्ठसतं रजतनंगलानि, कस्सका सेसनंगलानि । ते तानि गहेत्वा इतो चितो च कसन्ति। राजा पन ओरतो पारं गच्छति पारतो ओरं आगच्छति । एतस्मि ठाने [37] महासम्पत्ति अहोसि । बोधिसत्तं परिवारेत्व निसिन्ना धातियो रो सम्पत्ति पस्सिस्सामाति अन्तोसाणितो वहि निक्खन्ता । बोधिसत्तो इतो चितो च ओलोकेन्तो कञ्चि अदिस्वा वेगेन उट्ठाय पल्लंक आभुजित्वा आनापाने परिग्गहेत्वा पठमञ्झानं निबत्तेसि । धातियो खज्जभोज्जन्तरे विचरमाना थोकं चिराबिसु । सेसस्क्खानं छाया निवत्ता, तस्स पन मक्खस्स परिमण्डला हुत्वा अठ्ठासि । धातियो अय्यपुत्तो एककोति बेगेन साथि उक्खिपित्वा अन्तो पविसमाना बोधिसत्तं मयने पल्लंकेन निसिन्नं तं च पाटिहारियं दिस्वा गन्त्वा रञो आरोचेसुदेव ! कुमारो एवं निसिन्नो एवं अञ् सं रुखानं छाया निवत्ता जम्बुक्खस्स छाया परिमण्डला ठिताति । राजा वेगेनागन्त्वा पाटिहारियं दिस्वा इदं ते तात ! दुतियं वदनन्ति पुत्तं वन्दि । १ रो०-आलम्वननङ्गले। २ सी०-अनतिवत्ता। रो०-अतिवत्ता । ।

·अविदूरेनिदानं ४५ ४३. जातकानं सिप्पं दस्सेसि अथ अनुक्कमेन बोधिसत्तो सोळसवस्सपदेसिको जातो। राजा बोधिसत्तस्स तिण्णं उतूनं अनुच्छविके तयो पासादे कारेसि, एकं नवभूमकं, एकं सत्तभूमकं, एकं पञ्चभूमकं । चत्ताळीससहस्सा च नाट- कित्थियो उपट्ठापेसि। बोधिसत्तो देवो विय अच्छरासंघपरिवुतो अलंकतनाटकपरिवुतो निप्पुरिसेहि तुरियेहि परिचारियमानो महासम्पत्ति अनुभवन्तो उतुवारेन तेसु तेसु पासादेसु विहरति । राहुलमाता पनस्स देवी अगमहेसी अहोसि । [५६] तस्स एवं महासम्पत्ति अनुभवन्तस्स एकदिवसं जातिसंघस्स अब्भन्तरे अयं कथा उदपादि-सिद्धत्थो कीळापसुतोव विचरति, न किञ्चि सिप्पं सिक्खति, संगामे पच्चुपठिते किं करिस्सतीति ! राजा बोधिसत्तं पक्कोसापेत्वा-तात ! तव जातका सिद्धत्थो किञ्चि सिप्पं असिक्खित्वा कीळापसुतोव विचरतीति वदन्ति । एत्थ किं पत्तकाले मञसीति ? देव ! मम सिप्प सिक्खनकिच्चं नत्थि । नगरे मम सिप्पं दस्सनत्यं भेरि चरापेथइतो सत्तमे दिवस जातकानं सिप्पं दस्सेस्सामीति । राजा तथा अकासि । वोधिसत्तो अक्खणवेधि वाळवेधि, सरवेधि,सद्दवेधि पुकानपुंक धनुग्गहे सन्निपातापेत्वा महाजनस्स मज्झे अझेहि च धनुग्गहेहि असाधारणं जातकानं द्वादसविधं सिप्पं दस्सेसि । तं सरभंगजातके आगतनयेनेव व वेदितव्वं । तदास्स नातिसंघो निक्कंखो अहोसि । 5 ४४. चत्तारि पुढबनिमित्तानि अथेकदिवसं वोधिसत्तो उय्यानभूमि गन्तुकामो सारथिं आमन्तेत्वा रथं योजेहीति आह । सो साधूति पटिस्सुणित्वा महारहं उत्तमरथं सव्वालंकारेन अलंकरित्वा कुमुदपत्तवण्णो [58] चत्तारो मंगलसिन्धवे योजत्वा बोधिसत्तस्स पटिनिवेदेसि । बोधिसत्तो देवविमानसदिसं रथं अभिरुहित्वा उय्यानाभिमुखो अगमासि । (१) जराजिण्णं । देवता सिद्धत्यकुमारस्स अभिसम्बुज्झनकालो आसन्नो, पुव्बनिमित्तं दस्सेस्सामाति एक देवपुत्तं जराजज्जरं खण्डदन्तं पलितकेसं गोपाणसिवंकं ओभग्गसरीरं दण्डहत्थं पवेधमानकं कत्वा दस्सेसु। तं वोधिसत्तो चेव सारथी च पस्सन्ति । ततो वोधिसत्तो सारथि-“सम्म ! को नामेसो पुरिसो! केसापिस्स न यथा अञ्जेस" न्ति महापदाने आगतनयेन पुच्छित्वा तस्स वचनं सुत्वा धिरत्थु वत भो ! जाति यत्रहि नाम जातस्स जरा पञ्चा- यिस्सतीति संविग्गहदयो ततो व पटिनिवत्तित्वा पासादमेव अभिरुहि । राजा किंकारणा मम पुत्तो खिप्पं पटिनिवत्तीति पुच्छि। जिण्णं पुरिसं दिस्वा देवाति आहंसु । "जिण्णकं दिस्वा पब्बजिस्सती" ति कस्मा मं नासेथ ! सीघं मे पुत्तस्स नाटकानि सज्जेथ । सम्पत्ति अनुभवन्तो पवज्जाय सति न करिस्सतीति वत्वा आरक्खं वड्ढेत्वा सम्बदिसासु अद्धयोजन अद्धयोजने ठपेसि। (२) व्याधितं पुनेकदिवसं बोधिसत्तो तथैव उय्यानं गच्छन्तो देवताहि निम्मितं व्याधितं पुरिसं दिस्वा पुरिमनयेनेव पुच्छित्वा संविग्गहदयो निवत्तित्वा पासादं अभिरुहि । राजापि पुच्छित्वा हेट्ठावुत्तनयेनेव संविदहित्वा पुन वड्ढेत्वा समन्ततो तिगावुतप्पमाणे पदेसे आरक्खं ठपेसि । [५७] ·४६ जातकट्ठकथा (३) कालकतं अपरं पन एकदिवसं वोधिसत्तो तथैव उय्यानं गच्छन्तो देवताहि निम्मितं कालकतं दिस्वा पुरिमनयेनेव पुच्छित्वा संविग्गहदयो पुन निवत्तित्वा पासादं अभिरुहि । राजापि पुच्छित्वा हेट्ठावुत्तनयेनेवं संविदहित्वा पुन वड्ढेत्वा समन्ततो योजनप्पमाणे पदेसे आरक्खं ठपेसि । (४) पवजितं । - अपरं पन एकदिवसं उय्यानं गच्छन्तो तथैव देवताहि निम्मितं सुनिवत्थं सुपारुतं पव्वजितं दिस्वा को नामेसो सम्माति सारथि पुच्छि । सारथि किञ्चापि बुद्धप्पादस्स अभावा पब्बजितं वा पब्बजितगुणे वा न जानाति देवानुभावेन पन पव्वजितो नामेस देवाति वत्वा पब्बज्जाय गुणे वण्णेसि । बोधिसत्तो पव्यज्जाय रुचि उप्पादेत्वा तं दिवसं उय्यानं अगमासि । दीघभाणका पनाहु-'चत्तारि निमित्तानि एकदिवसेनेव दिस्वा अगमासी" ति । ४५. वोधिसत्तस्स पच्छिमो अलंकारो तत्य दिवसभागं कीळित्वा मंगलपोक्खरणियं नहायित्वा अत्यं गते सुरिये मंगलसिलापट्टे निसीदि अत्तानं अलंकारापेतुकामो । अथस्स परिचारकपुरिसा नानावण्णानि दुस्सानि नानप्पकारा आभरणविकतियो मालागन्धविलेपनानि च आदाय समन्ता परिवारेत्वा अठंसु । तस्मि खणे सक्कस्स निसिन्नासनं उण्हं [59] अहोसि । सो कोनुखो मं इमम्हा ठाना चावेतुका- मोति उपधारेन्तो बोधिसत्तस्स अलंकरणकालं दिस्वा विस्सकम्म' आमन्तेसि- सम्म विस्सकम्म ! सिद्धत्य- कुमारो अज्ज अड्ढरत्तसमये महाभिनिक्खमणं निक्खमिस्सति । अयमस्स पच्छिमो अलंकारो। उय्यानं गन्त्वा महापुरिसं दिव्यालंकारेहि अलंकरोहीति । सो साधूति पटिस्सुणित्वा देवतानुभावेन तं खणं येव उपसंकमित्वा तस्सेव कप्पकसदिसो हुत्वा कव्यकस्स हत्यतो वेठनदुस्सं गहेत्वा बोधिसत्तस्स सीसं वेठेसि । बोधिसत्तो हत्यसंप्फस्सेनेव नायं मनुस्सो देवपुत्तो एकोति अआसि। वेठन वेठितमत्त सीसे मोळियं मणिरतनाकारेन दुस्ससहस्सं अन्भु- गञ्छि । पुन वेठेन्तस्स दुस्ससहस्सन्ति दसक्खत्तुं वेठेन्तस्स दसदुस्ससहस्सानि अन्भुग्गच्छिसु । सीसं खुद्दकं दुस्सानि बहूनि कथं अब्भुगतानीति न चिन्तेतव्यं । तेसु हि सव्बमहन्तं सामलतापुप्फप्पमाणं, अवसेसानि कुतुम्ब- कपुप्फप्यमाणानि अहेसु । बोधिसत्तस्स सीसं केसेहि आकिण्णं किञ्जक्खगवच्छितं विय कुप्पकपुप्फ अहोसि । अथस्स सब्बालंकारपतिमण्डितस्स सब्बताळावचरेसु सकानि सकानि च पटिभाणानी दस्स- यन्तेसु ब्राह्मणेसु जयनरिन्दाति आदिवचनेहि मूतमागधादिसु नानप्पकारेहि मंगलवचनथुतिघोसेहि सम्भावन्तमु सब्बालंकारपतिमण्डितं रथवरं अभिरुहि । [५८] 5 ४६. राहुलो जातो तस्मि समये राहुलमाता,पुत्तं विजायीति सुत्वा सुद्धोदनमहाराजा पुत्तस्स मे तुठि निवेदेथाति सासनं पहिणि । वोधिसत्तोतं मुत्वा राहुलो जातो बन्धनं जातन्ति आह। राजा कि मे पुत्तो अवचाति पुच्छित्वा तं वचनं मुत्वा इतो पट्ठाय मे नत्ता राहुलकुमारो येव नाम होतूति आह । 5 ४७. किसागोतामया उदानं बोधिसतोपि खो रथवरं आय्ह महन्तेन यसेन अतिमनोरमेन सिरिसोभग्गेन नगरं पाविसि । तस्मि समय किसागोतमी नाम खत्तियकमा उपरिसासादवरतलगता नगरं पदक्खिणं कुरुमानस्स वोधिसत्तस्स रूप- सिरि दिस्वा पीतिसोमनस्सजाता - इमं उदानं उदानेसि:-- , ·अविदूरेनिदानं ४७ "निव्वुता नून सा माता निबुतो नून सो पिता, । निब्बुता नून सा नारी यस्सायं ईदिसो पती" ।। ति । [60] वोधिसत्तो तं सुत्वा चिन्तेसि-अयं एवमाह, एवरूपं अत्तभावं पस्सन्तिया मातु हदयं निव्वायति पितुहदयं निव्वायति पजापतिया हदयं निव्वायतीति । कस्मि नुखो निव्व्ते हदयं निबुतं नाम होतीति ? अथस्स किलेसेसु विरत्तमानसस्स एतदहोसि-रागग्गिम्हि निबुते निव्बुतं नाम होति, दोसग्गिम्हि निब्बुते निब्बुतं नाम होति, मोहग्गिम्हि निबुते निब्बुतं नाम होति, मानदिठि आदिसु सब्बकिलेसदरथेसु निव्वुतेसु निब्बुतं नाम होति, अयं मे सुवचनं सावेसि । अहं हि निबाणं गवेसतो चरामि। अज्जेव मया घरावासं छड्डेत्वा निक्खम्म पव्वजित्वा निव्वाणं गवेसितुवतीति । अयं इमिस्सा आचरियभागो होतुति कण्ठतो ओमुञ्चित्वा किसागोत- मिया सतसहस्सग्घनकं मुत्ताहारं पेसेसि। सा सिद्धत्थकुमारो मयि पटिवद्धचित्तो हुत्वा पण्णाकारं पेसेसीति सोमनस्सजाता अहोसि । ४८. नाटकित्थियो बोधिसत्तोपि महन्तेन सिरिसोभग्गेन अत्तनो पासादं अभिरुहित्वा सिरिसयने निपज्जि। तावदेव नं सव्वालंकारपतिमण्डिता नच्चगीतादिसु सुसिक्खिता देवकञा विय रूपसोभग्गप्पत्ता इत्थियो नानातुरियानि गहेत्वा सम्परिवारयित्वा अभिरमापन्तियो नच्चगीतवादितानि पयोजयिंसु । वोधिसत्तो किलेसेसु विरत्तचित्तताय नच्चादिसु अनभिरतो मुहत्तं निइं ओक्कमि। तापि इत्थियो यस्सत्याय मयं नच्चादीनि पयोजयेम सो निदं उपगतो इदानि किमत्यं किलमामाति गहितगहितानि तुरियानि अज्झोत्थरित्वा निपज्जिंसु । गन्धतेलप्पदीपा झायन्ति । वोधिसत्तो पवुज्झित्वा सयनपिढे पल्लंकेन निसिन्नो अद्दस ता इत्थियो तुरियभण्डानि अवत्थरित्वा निद्दाय- न्तियो एकच्चा पग्धरितखेळा लाला किलिन्नगत्ता एकच्चा [५९]दन्ते खादन्तियो एकच्चा काकच्छन्तियो एकच्चा विप्पलपन्तियो एकच्चा विवटमुखा एकच्चा अपगतवत्या पाकटवीभच्छसम्बाधट्ठाना । सो तासं तं विप्पकारं दिस्वा भिय्योसोमत्ताय कामेसु विरत्तो अहोसि । तस्स अलंकतपटियत्तं सक्कभवनसदिसम्पि तं महातलं विप्प- विद्धनानाकुणपभरितं आमकसुसानं विय उपट्ठासि । तयो भवा आदित्तगेहसदिसा विय खायिंसु । उपद्रुतं वत भो ! 'उपस्सळं वत भोति उदानं पवत्ति । अतिविय पब्वज्जाय चित्तं नमि । 5 ४९. महाभिनिक्खमनं . सो अज्जेव मया महाभिनिक्खमनं निक्खमितु वतीति सयना वुट्ठाय द्वारसमीपं गन्त्वा को एत्याति आह । [61]] उम्मारे सीसं कत्वा निपन्नो छन्नो अहं अय्यपुत्त अय्यपुत्त ! छन्नोति आह । छन्न ! अहं अज्ज महाभिनिक्खमणं निक्खमितुकामो। एक मे अस्सं कप्पेहीति । सो साधु देवाति अस्सभण्डकं गहेत्वा अस्ससालं गन्त्वा गन्वतेलप्पदीपेसु जलन्तेसु सुमनपट्टवितानस्स हेट्ठा रमणीये भूमिभागे टितं कन्थकं अस्सराजानं दिस्वा अज्ज मया इममेव कप्पेतु वट्टतीति कन्थकं कप्पेसि । सो कप्पियमानोव अासि अयं में कप्पना अतिगाळ्हा, अञ्चेसु दिवसेसु उय्यानकीळादि- गमनकाले कप्पना विय न होति । मय्हं अय्यपुत्तो अज्ज महाभिनिक्खमणं निक्खमितुकामो भविस्सतीति । ततो तुट्ठमानसो महाहसितं हसि। सो सहो सकलनगरं पत्थरित्वा गच्छेय्य । देवता पन तं सदं निरुम्हित्वा न कस्सचि सोतुं अदंसु। वोधिसत्तोपि खो छन्नं पेसेत्वाव पुत्तं ताव पस्सिस्सामीति चिन्तत्वा निसिन्नपल्लंकतो वुट्ठाय राहु- लमाताय वसनट्ठानं गन्त्वा गभद्वारं विवरि । तस्मि खणे अन्तोगन्भे गन्धतेलप्पदीपो झायति । राहुलमाता सुमनमल्लिकादीनं पुप्फानं अम्मणमत्तेन अभिप्पकिण्णसयने पुत्तस्स मत्यके हत्यं ठपेत्वा निहायति । बोधिसत्तो १ स्या०- उपसग्गं ।

·३ ४८ जातकट्ठकथा - उम्मारे पादं ठपेत्वा ठितकोव ओलोकेत्वा सचाहं देविया हत्यं अपनेत्वा मम पुत्तं गण्हिस्सामि देवी पवुज्झिस्सति एवं मे गमनन्तरायो भविस्सति, बुद्धो हुत्वाव आगन्त्वा पुत्तं पस्सिस्सामीति पासादतलतो ओतरि । यं पन जातकट्ठकथायं “तदा सत्ताहजातो राहुलकुमारो होती" ति वुत्तं तं सेसट्ठकथासु नत्थि तस्मा इदमेव गहेतव्यं । एवं बोधिसत्तो पासादतला ओतरित्वा अस्ससमीपं गत्वा एवमाह--तात कन्थक ! त्वं अज्ज एकरत्ति मं नारय, अहं तं निस्साय वुद्धो हुत्वा सदेवकं लोकं तारेस्सामीति । ततो उल्लंघित्वा कन्थकस्स पिठिं अभिरुहि । कन्थको गीवतो पट्ठाय आयामेन अट्ठारसहत्थो होति, तदनुच्छविकेन उब्बेधेन समन्नागतो थाम- जवसम्पन्नो सबसेतो,धोतसंखसदिसो। [६०] सो सचे हसेय्य वा पादसह वा करेय्य सद्दो सकलनगरं अवत्थरेय्य । तस्मा देवता अत्तनो आनुभावेन तस्स यथा न कोचि सुणाति एवं हसितसई सन्निरुम्हित्वा अक्कमनअक्कमन- पदवारे हत्थतलानि उपनामसु। वोधिसत्तो अस्सवरस्स पिठिवेमज्झगतो' छन्नं [62] अस्सस्स वाळधि गाहापेत्वा अड्ढरत्त- समये महाद्वारसमीपं पत्तो। तदा पन राजा एवं बोधिसत्तो याय कायचि वेलाय नगरद्वारं विवरित्वा निवखमितु न सक्खिस्सतीति द्वीसु द्वारकवाटेसु एकैकं पुरिससहस्सेन विवरितव्वं कारापेसि । वोधिसत्तो थामवलसम्पन्नो हत्थिगणनाय कोटिसहस्सहत्थीनं बलं धारेति, पुरिसगणनाय दसपुरिसकोटिसहस्सानं । तस्मा सो चिन्तेसि-"सचे द्वारं न अवापुरीयति अज्ज कन्थकस्स पिठे निसिन्नोव वाळधिं गहेत्वा ठितेन छन्नेन सद्धि येव कन्थकं अरूहि निप्पीळेत्वा अट्ठारसहत्थुब्बेधं पाकारं उप्पतित्वा अतिक्कमिस्सामी” ति। छन्नोपि चिन्तेसि,-"सचे द्वारं न विवरीयति अहं अय्यपुत्तं मम खन्धे निसीदापेत्वा कन्थकं दक्खिणहत्थेन कुच्छियं परिक्खिपन्तो उपकच्छन्तरे कत्वा पाकारं उप्पतित्वा अतिक्कमिस्सामी" ति । कन्थकोपि चिन्तेसि,--"सचे द्वारं न विवरीयति अहं अत्तनो सामिकं पिट्ठियं यथानिसिन्नमेव छन्नेन वाळधिं गहेत्वा ठितेन सद्धि येव उक्खिपित्वा पाकारं उप्पतित्वा अतिक्कमिस्सामी" ति । सचे द्वारं न अवापूरीयित्थ' यथाचिन्तितमेव तीसु जनेसु अञ्जतरो सम्पादेय्य । द्वारे अधिवत्था देवता पन द्वारं विवरि । तस्मि येव खणे मारो पापिमा बोधिसत्तं निवत्तेस्सामीति आगन्त्वा आकासे ठितो आह-मारिस ! मा निक्खमि। इतो ते सत्तमे दिवसे चक्करतनं पातुभविस्सति । द्विसहस्सपरित्तदीपपरिवारानं चतुन्नं महादीपानं रज्जं कारेस्ससि । निवत्त मारिसाति ! कोसि त्वन्ति ? अहं वसवत्तीति मारोम्हीति । मार! जानामहं महं चक्क रतनस्स पातुभावं। अनत्यिकोहं रज्जेन। दससहस्सी लोकधातु उन्नादेत्वा बुद्धो भविस्सामीति । मारो इतोदानि ते पट्ठाय कामवितक्कं वा व्यापादवितक्कं वा विहिंसावितक्कं वा चिन्तित- काले जानिस्सामीति ओतारापेखो छाया विय अनपगच्छन्तो अनुवन्धि । बोधिसत्तोपि हत्थगतं चक्कवत्तिरज्जं खेळपिण्डं विय अनपेखो छड्डेत्वा महन्तेन सक्कारेन नगरा निक्खमित्वा आसाहिपुण्णमायं उत्तरासाळ्हनक्खत्ते वत्तमाने निक्खमित्वा च पुन नगरं अपलोकेतुकामो जातो । एवञ्च पनस्स चित्ते उपन्नमत्ते येव-महापुरिस ! न तया निवत्तित्वा[६१] ओलोकनकम्म कतन्ति वदमाना विय महापठवी कुलालचक्कं विय छिज्जित्वा परिवत्ति । बोधिसत्तो नगराभिमुखो ठत्वा नगरं ओलोकेत्वा तस्मि ठाने कन्यकनिवत्तनचेतियट्टानं दस्सेत्वा गन्तव्यमग्गाभिमुखं कन्यक[63]कत्वा पायासि महन्तेन सक्कारेन उळारेन सिरिसोभग्गेन । तदा किरस्स देवता पुरतो सठिउक्कासहस्सानि धारयिंसु, पच्छतो सठिं,दक्खिणपस्सतो सळिं, वामपस्मतो सळिं । अपरा देवता चक्कवाळमुखटियं अपरिमाणा उक्का धारयिंसु । अपरा देवता च नागसु- पप्णादयो च दिव्वेहि गन्धेहि मालाहि चुण्णेहि धूपेहि पूजयमाना गच्छन्ति । पारिच्छत्तकपुप्फेहि चेव मन्दारवपुप्फेहि --- -- ·अविदूरेनिदानं ४९ च घनमेघवुटिकाले धाराहि विय नभं निरन्तरं अहोसि । दिवानि सङ्गीतानि पवत्तन्ति । समन्ततो अट्ठसठि- तुरियसतसहस्सानि पज्जिसु । समुद्दकुच्छियं मेघत्थनितकालो विय युगन्धरकुच्छियं सागरनिग्घोसकालो विय वत्तति । इमिना सिरिसोभग्गेन गच्छन्तो बोधिसत्तो एकरत्तेनेव तीणि रज्जानि अतिक्कम्म तिसयोजन- मत्यके अनोमानदीतीरं पापुणि। किं पन अस्सो ततो परं गन्तुं न सक्कोतीति ? नो न सक्कोति । सो हि एकचक्कवाळगभं नाभिया ठित- चक्कस्स नेमिट्टि मद्दन्तो विय अन्तन्तेन चरित्वा पुरे पातरासमेव आगन्त्वा अत्तनो सम्पादितं भत्तं भुजितुं समत्यो। तदा पन देवनागसुपण्णादीहि आकासे ठत्वा ओस्सठेहि गन्धमालादीहि याव ऊरुप्पदेसा सञ्छन्नं सरीरं आकवित्वा गन्धमालाजट छिन्दन्तस्स अतिप्पपञ्चो अहोसि । तस्मा तिसयोजनमत्तमेव अगमासि । ६ ५०. बोधि सत्तो पनि अय बोधिसत्तो नदीतीरे ठत्वा छन्नं पुच्छि-किनामा अयं नदीति । अनोमा नाम देवाति । अम्हाकम्पि पब्बज्जा अनोमा नाम भविस्सतीति पण्हिया घट्टेन्तो अस्सस्स सनं अदासि । अस्सो उप्पतित्वा अट्ठउसभवित्याराय नदिया पारिमतीरे अट्ठासि । बोधिसत्तो अस्सपिठितो ओरुय्ह रजतपट्ट- सदिसे वालुकापुलिने ठत्वा छन्नं आमन्तेसि । सम्म छन्न ! त्वं मय्हं आभरणानि चेव कन्यकञ्च आदाग गच्छ इधेवाहं पबजिस्सामीति । अहम्पि देव ! तया सद्धि पबजिस्सामीति । वोधिसत्तो न लब्भा तया पञ्चजितुं गच्छ त्वन्ति तिक्खत्तुं पटिवाहित्वा आभरणानि चेव कन्थकं च पटि- च्छापेत्वा चिन्तेसि---इमे मय्हं केसा समणसारुप्पा न होन्ति; अञ्जो बोधिसत्तस्स केसे छिन्दितुं युत्तरूपो नत्थि, ततो सयमेव खग्गेन छिन्दिस्सामीति दक्खिणहत्येन असिं गण्हित्वा वामहत्येन मोळिया सद्धि चूळं गहेत्वा छिन्दि। केसा द्वङ्गुलमत्ता हुत्वा दक्खिणतो आवत्तमाना सीसं अल्लियिंसु । तेसं यावजीवं तदेवप्पमाणं अहोसि, मस्सु च तदनुरूपं अहोसि । पुन केसमस्सु ओहारणकिच्चं नाम नाहोसि । [ 64 ] बोधिसत्तो सह मोळिया चूळं [ ६२ ] गहेत्वा सचाहं बुद्धो भविस्सामि आकासे तिट्ठतु नो चे भूमियं पततूति अन्तळिक्खे खिपि । तं चूळामणिवेठनं योजनप्पमाणं ठानं गन्त्वा अकासे अट्टासि। सक्को देवराजा दिव्बचक्खुना ओलोकेत्वा योजनियरतनचङ्गोटकेन सम्पटिच्छित्वा तावर्तिसभवने चूळामणिचेतियं नाम पति- ट्ठापेसि । "छेत्वान मोळि वरगन्धवासितं, वेहासयं' उक्खिपि अग्गपुग्गलो । सहस्सनेत्तो सिरसा पटिग्गहि, सुवण्णचङ्गोटवरेन वासवो" ति ।। पुन बोधिसत्तो चिन्तेसि-"इमानि कासिकवत्थानि महं न समणसारुप्पानी" ति । अथस्स, कस्सप- बुद्धकाले पुराणसहायको घटीकारमहाब्रह्मा एकं बुद्धन्तरं अप्रत्तेन मित्तभावेन चिन्तेसि--अज्ज मे सहायको महाभिनिक्खमनं निक्खन्तो, समणपरिक्खारमस्स गहेत्वा गच्छिस्सामीति "तिचीवरं च पत्तो च वासी सूचि च बन्धन, परिस्सावनेन अद्वैते युत्तयोगस्स भिक्खुनो" ति । इमे अठसमणपरिक्खारे आहरित्वा अदासि । बोधिसत्तो अरहद्धजं निवासेत्वा उत्तमपब्बज्जावेसं गण्हित्वा-छन्न ! मम वचनेन मातापितुन्नं आरोग्यं वदेहीति उय्योजेसि। छन्नो बोधिसत्तं वन्दित्वा पदक्खिणं कत्वा पक्कामि। कन्यको पन छन्नेन सद्धि मन्तयमानस्स वोधिसत्तस्स वचनं सुणन्तो ठत्वा नत्थीदानि मय्हं पुन सामिनो दस्सनन्ति चक्खुपथं विजहन्तो सोकं अधिवासेतुं असक्कोन्तो हदयेन फलितेन कालं कत्वा तावतिसभवने कन्थको नाम देवपुत्तो हुत्वा निब्बत्ति। -- । १. स्या०-बेहायसं ।

·. - ५० जातककथा छन्नन्स पठम एकोव सोको अहोसि । कन्यकल्स पन कालकिरियाय दुतियेन सोकेन पीळितो रोदन्तो परिदेवन्तो नगरं अगमासि । ६ ५१. बोधिसत्तो राजगह पाविसि । वोधिसत्तोपि पव्वजित्वा तस्मि येव पदेसे अनुपियं नाम अम्बवनं अत्थि तत्थ सत्ताहं पव्बज्जासुखेन वीतिनामेत्वा [65] एकदिवसेनेव तिसयोजनमग्गं पदसा गन्त्वा राजगहं पाविसि । पविसित्वा सपदानं पिण्डाय चरि। सकलनगरं वोधिसत्तस्स रूपदस्सनेन धनपालकेन पविट्ठराजगहं विय असुरिन्देन पविठ्ठदेव- नगरं विय च सखोभं अगमासि। अथ राजपुरिसा गन्त्वा-देव ! एवरूपो नाम सत्तो नगरे पिण्डाय चरति, देवो वा मनुस्सो वा नागो वा सुपण्णो वा को नामेसोति न जानामाति आरोचेसुं। राजा पासादतले ठत्वा महापुरिसं दिस्वा अच्छरियन्भुतजातो पुरिसे आणापेसि-गच्छथ भणे ! वीमंसय सचे अमनुस्सो भविस्सति नगरा निक्खमित्वा अन्तरदायिस्सति, [६३] सचे देवता भविस्सति आका- सेन गच्छिस्सति, सचे नागो भविस्सति पठवियं निमुज्जित्वा गमिस्सति, सचे मनुस्सो भविस्सति यथालद्धं भिक्खं परिभुञ्जिस्सतीति । महापुरिसोपि खो मिस्सकभत्तं संहरित्वा अलं मे एत्तकं यापनायाति जत्वा पविट्ठद्वारेनेव नगरा निक्ख- मित्वा पण्डवपब्बतच्छायाय पुरत्याभिमुखो निसीदित्वा आहारं परिभुञ्जितुं आरद्धो । अथस्स अन्तानि विपरिवत्तित्वा मुखेन निक्खमनाकारप्पत्तानि अहेसुं। ततो तेन अत्तभावेन एवरूपस्स आहारस्स चक्खुनापि अदिट्टपुब्वताय तेन पटिक्कूलाहारेन अट्टियमानो एवं अत्तनाव अत्तानं ओवदि-"सिद्धत्य ! त्वं बहु सुलभ- नपानकुले तिवस्सिकगन्वसाळिभोजनं नानग्गरसेहि भुञ्जनठाने निब्बत्तित्वापि एकं पंसुकुलिकं दिस्वा कदा नु खो अहम्पि एवरूपो हुत्वा पिण्डाय चरित्वा भुञ्जिस्सामि, भविस्सति नु खो मे सो कालोति चिन्तेत्वा निक्खन्तो इदानि किं नामेतं करोसी" ति ! एवं अत्तनाव अत्तानं ओवदित्वा निविकारो हुत्वा आहारं परिभुञ्जि । राजपुरिसा तं पत्ति दिस्वा गन्त्वा रो आरोचेसुं। राजा दूतवचनं सुत्वा वेगेन नगरा निक्खमित्वा बोधिसत्तस्स सन्तिकं गन्त्वा इरियापथस्मि येव पसीदित्वा बोधिसत्तस्स सव्वं इस्सरियं निय्यादेसि । बोधिसत्तो-महं महाराज! वत्युकामेहि वा किलेसकामेहि वा अत्यो नत्यि, अहं परमाभिसम्बोधि- पत्थयन्तो निक्खन्तोति । राजा अनेकप्पकारं याचन्तोपि तस्स चित्तं अलभित्वा अद्धा त्वं बुद्धो भविस्ससि बुद्धभूतेन पन ते पठमं मम विजितं आगन्तव्यन्ति । अयमेत्य सङखेपो। वित्यारो पन “पव्वज्जं कित्तयिस्सामि यथा पब्बजि चक्खुमा"१ ति इमं पब्ब- ज्जासुत्तं सद्धिं अट्ठकथाय ओलोकेत्वा वेदितव्यो। ६ ५२. मालारं च कालामं उद्दकं च रामपुत्तं बोधिसत्तोपि रो पटिनं दत्वा अनुपुब्येन चारिकं चरमानो आळारं च कालामं उद्दकं च रामपुत्तं उपनमित्वा समापत्तियो निबत्तेत्वा नायं मग्गो सम्बोधायाति [66 ] तम्पि समापत्तिभावनं अनलंकरित्वा सदेवकल्स लोकल्स अत्तनो थामविरियसन्दस्सनत्यं महापधानं पदहितुकामों उरुवेलं गन्त्वा रमणीयो वतायं भमिभागोति तत्वेव वासं उपगन्त्वा महापधानं पदहि । ६ ५३. दुक्करकिरिया तेपि खो कोण्डञ्चप्पमुग्वा पञ्च पब्बजिता गामनिगमराजधानिसु भिक्खाय चरन्ता तत्थ बोधिसत्तं सम्मापुर्णिम् । अथ नं छब्बन्सानि महापधानं पदहन्तं इदानि बुद्धो भविस्सति इदानि बुद्धो भविस्सतीति परिवेणनम्मन्जनादिकाय वत्तपटिपत्तिया उपहमाना सन्तिकावचराति चस्स अहेसुं । [ ६४ ] बोधिसत्तोपि सो कोटिप्पत्तं दुक्करकारिकं करिस्सामीति एकतिलतण्डुलादीहिपि वीतिनामेसि । सब्बलोपि आहारुपच्छेदं अकामि । देवतापि लोमकूपेहि ओजं उपसंहरमाना पटिक्खिपि । अथस्स ताय निरा- १. गुननिवास महायगा। ! -- ·अविटूरेनिदानं ५१ हारताय परमकसिमानं पत्तकायस्स सुवग्णवण्णो कायो काळवण्णो अहोसि। त्तिसमहापुरिसलक्खणानि पटिच्छन्नानि अहेसुं। अप्पेकदा अप्पाणकं झानं झायन्तो महावेदनाहि अभितुन्नो विसञ्जिभूतो चङ्कमनकोटियं पति। अथ न एकच्चा देवता कालकतो समणो गोतमोति वदन्ति । एकच्चा विहारोवेसो अरहतन्ति आहंसु । तत्थ यास कालकतोति अहोसि ता गन्त्वा सुद्धोदनमहाराजस्स आरोचेसुं तुम्हाकं पुत्तो कालकतोति । मम पुत्तो वुद्धो हुत्वा कालकतो अहुत्वाति ? बुद्धो भवितुं नासक्खि पधानभूमियं येव पतित्वा कालकतोति । इदं सुत्वा राजा-नाहं सद्दहामि, मम पुत्तस्स वोधि अप्पत्वा कालकिरिया नाम नत्थीति पटिक्खिपि । कस्मा पन राजा न सद्दहतीति ? काळदेवलतापसस्स वन्दापनदिवसे जम्बुरुक्खमूले च पाटिहारियानं दिद्वत्ता। पुन बोधिसत्ते सनं पटिलभित्वा उठिते ता देवता आगन्त्वा-अरोगो ते महाराज ! पुत्तोति आरोचेन्ति। राजा जानामहं पुत्तस्स अमरणभावन्ति वदति। महासत्तस्स छब्बस्सानि दुक्करकारियं करोन्तस्स आकासे गण्ठिकरणकालो विय अहोसि। सो अयं दुक्करकारिका नाम वोवाय मग्गो न होतीति ओळारिकं आहारं आहारेतुं गामनिगमेसु पिण्डाय चरित्वा आहारं आहरि । अथस्स द्वत्ति समहापुरिसलक्खणानि पाकतिकानि अहेसुं । कायो सुवण्णवण्णो अहोसि । पञ्चवग्गिया भिक्खू अयं छब्वस्सानि दुक्करकारिकं करोन्तोपि सम्बञ्जतं पटिविज्झितुं नासक्खि इदानि (67) 'गामादिसु पिण्डाय चरित्वा ओळारिकं आहारं आहरियमानो किं सक्खिस्सति ? वाहु- लिको एस पधानविन्भन्तो। सीसं नहायितुकामस्स उस्सावबिन्दुतक्कनं विय अम्हाकं एतस्स सन्तिका विसे- सतक्कनं । किं नो इमिनाति महापुरिसं पहाय अत्तनो अत्तनो पत्तचीवरं गहेत्वा अट्ठारसयोजनमग्गं गन्त्वा इसिपतनं पविसिसु । ६ ५४. सुजाताय पायासदानं तेन खो पन समयेन उरुवेलायं सेनानिनिगमे सेनानिकुटुम्विकस्स गेहे निव्वत्ता सुजाता नाम दारिका वयप्पत्ता एकस्मि निनोधरुक्खे पत्थनं अकासि । सचे समजातिकं कुलघरं गन्त्वा पठमगन्भे पुत्तं लभिस्सामि अनुसंवच्छरं ते सतसहस्सपरिच्चागेन वलिकम्मं करिस्सामीति । तस्सा सा पत्थना समिज्झि । सा महासत्तस्स दुक्करकारिकं करोन्तस्स छठे वस्से परिपुण्णे विसाखपुण्णमायं वलिकम्मं कातुकामा हुत्वा पुरेतरं येव च धेनु- सहस्सं लट्ठिमधुकवने चरापेत्वा तासं खीरं पञ्चधेनुसतानि पायेत्वा तासं खीरं [ ६५ ] अड्ढतियानीति एवं याव सोलसन्नं धेनूनं खीरं अट्ठधेनुयो पिवन्ति ताव खीरस्स बहळतं च मधुरतं च ओजवन्ततं च पत्थयमाना खीरपरिवत्तनं नाम अकासि । सा विसाखपुण्णमीदिवसे पातोव बलिकम्मं करिस्सामीति रत्तिया पच्चू- ससमयं पच्चुट्ठाय ता अट्ठधेनुयो दुहापेसि । वच्छका धेनूनं थनमूलं नागमंसु । थनमूले पन नवभाजने उपनीतमत्ते अत्तनो धम्मताय खीरधारा पत्तिसु। तं अच्छरियं दिस्वा सुजाता सहत्येनेव खीरं गहेत्वा नव- भाजने पक्खिपित्वा सहत्येनेव अग्गि कत्वा पचितुं आरभि । तस्मि पायासे पच्चमाने महन्तमहन्ता बुब्बुला उट्ठहित्वा दक्खिणावत्ता हुत्वा सञ्चरन्ति । एकफुसितम्पि वहि न पतति । उद्धनतो अप्पमत्तकोपि धूमो न उट्ठहति । तस्मि समये चत्तारो लोकपाला आगन्त्वा उद्धने आरक्खं गहिसु । महाब्रह्मा छत्तं धारेसि । सक्को अलातानि समानेन्तो अग्गि जालेसि । देवताद्विसहस्सदीपपरिवारेमु चतुसु दीपेसु देवानं च मनुस्सानं च उपकप्पनकओजं अत्तनो देवानुभावेन दण्डकबद्धं मधुपटलं पीत्वा पीळेत्वा गण्हमाना विय संहरित्वा तत्य पखिपिसु । अचेमु हि कालेसु देवता कवळे कवळे ओजं पक्खिपन्ति । सम्बोधिदिवसे च पन परिनि- व्वाणदिवसे च उक्सलियं येव पक्खिपन्ति । सुजाता एकदिवसेनेव [ 68 ] तत्थ अत्तनो पाकटानि अनेकानि अच्छरियानि दिस्वा पुण्णादासि आम- न्तैसि-अम्म ! पुण्णे ! अज्ज अम्हाकं देवता अतिविय पसन्ना। मया एत्तके काले एवरूपं अच्छरियं नाम न दिठ्ठपुन्छ । वेगेन गन्तवा देवद्वानं पटिजग्गाहीति ।

·५२ जातकट्ठकया सा साधु अय्येति तस्सा वचनं सम्पटिच्छित्वा तुरिततुरिता रुक्खमूलं अगमासि । बोधिसत्तोपि खो तस्मि रत्तिभागे पञ्च महासुपिने दिस्वा परिगण्हन्तो निस्संसयेनाहं अज्ज बुढो भविस्सामीति कतसन्निट्ठानो तस्सा रत्तिया अच्चयेन कतसरीरपटिजग्गनो भिक्खाचारकालं आगमयमानो पातोव आगन्त्वा तस्मि रुक्खमूले निसीदि अत्तनो पभाय सकलं रुक्खं ओभासयमानो। अथ खो सा पुण्णा आगन्त्वा अद्दस वोधिसत्तं रुक्खमूले पाचीनलोकवातुं ओलोकयमानं निसिन्नं । सरीरतो चस्स निक्खन्ताहि पभाहि सकलरुक्खं सुवण्णवण्णं दिस्वा तस्सा एतदहोसि-अज्ज अम्हाकं देवता रुक्खतो ओरुय्ह सहत्येनेव वलिकम्मं सम्पटिच्छितुं निसिन्ना मञ्चेति उब्बेगप्पत्ता हुत्वा वेगेन गन्त्वा सुजाताय एतमत्यं आरोचेसि। [६६] सुजाता तस्सा वचनं मुत्वा तुट्ठमानसा हुत्वा अज्जदानि पट्ठाय मम जेधीतुहाने तिडाहीति घीतु अनुच्छविकं सब्बालङ्कारं अदासि । यस्मा पन बुद्धभावं पापुणनदिवसे सतसहस्सग्घनिक सुवण्णपाति लद्धं वट्टति तस्मा सा सुवण्णपातियं पायासं पक्खिपिस्सामीति चित्तं उप्पादेत्वा सतसहस्सग्घनिक सुवण्णपाति, नीहरापेत्वा तत्य पायासं पक्खिपितुकामा पक्कभोजनं आवजेसि । सब्बो पायासो पदुमपत्ता उदकं विय विनि- वट्टित्वा पातियं पतिट्ठासि । एकपातिपूरणमत्तोव अहोसि। सा तं पाति अाय सुवण्णपातिया पटिकुज्जेत्वा ओदातवत्येन वेठेत्वा सब्बालङ्कारेहि अत्तभावं अलङ्करित्वा तं पाति अत्तनो सीसे ठपेत्वा महन्तेन आनुभावेन निग्रोधमूलं गन्त्वा वोधिसत्तं ओलोकेत्वा वलवसोमनस्सजाता रुक्खदेवताति सञ्चाय दिट्ठट्ठानतो पट्ठाय जोनतोनता गन्त्वा सीसतो पाति ओतारेत्वा विवरित्वा सुवण्णभिकारेन गन्धपुप्फवासितं उदकं गहेत्वा बोधिसत्तं उपगन्त्वा अट्ठासि। घटीकारमहाब्रह्मना दिन्नमत्तिकापत्तो एत्तकं अद्धानं बोधिसत्तं अविजहित्वा तस्मि खणे अदस्सनं गतो। वोविसत्तो पत्तं अपस्सन्तो दक्खिणहत्यं पसारेत्वा उदकं सम्पटिच्छि । सुजाता सहेव पातियां पायासं महापुरिसस्स हत्थे ठपेसि । महापुरिसो सुजातं ओलोकेसि । सा आकारं सल्लक्खेत्वा अय्य ! मया तुम्हाकं परिच्चत्तं गहित्वा यथारुचि गच्छयाति वन्दित्वा यथा मय्हं मनोरथो [ 69 ] निप्फन्नो एवं तुम्हा- कम्पि निप्फज्जतूति वत्वा सतसहस्सग्घनिकाय सुवण्णपातिया पुराणपण्णं विय अनपेक्खा हुत्वा पक्कामि । $ ५५. बोधिसत्तस्स पाति पटिसोतं गच्छति वोधिसत्तोपि खो निसिन्नट्ठाना उवाय रुक्खं पदक्खिणं कत्वा पाति आदाय नेरञराय तीरं गन्त्वा अनेकेसं बोधिसत्तसतसहस्सानं ' अभिसम्बुज्झनदिवसे ओतरित्वा नहानहानं सुप्पतितितित्थं नाम अत्थि, तस्स तीरे पाति ठपेत्वा ओतरित्वा नहात्वा अनेकवुद्धसतसहस्सानं निवासनं अरहद्धजं निवासेत्वा पुरत्था- भिमुखो निसीदित्वा एकठितालपक्कप्पमाणे एकूनपण्णासपिण्डे कत्वा सव्वं अप्पोदकं मधुपायासं परिभुजि । सो हिस्स वुद्धभूतस्स सत्तसत्ताहं वोधिमण्डे वसन्तस्स एकूनपचासदिवसानि आहारो अहोसि । एत्तकं कालं नेव अञो आहारो अत्थी न नहानं न मुखधोवनं न सरीरवळजो। झानमुखेन मग्गसुखेन फलसुखेनेव वीतिनामेसि। तं पन पायासं परिभुञ्जित्वा सुवण्णपातिं गहेत्वा-सचाहं अज्ज बुद्धो भवितुं सक्खिस्सामि अयं मे पाति पटिसोतं गच्छतु नो चे सक्खिस्सामि अनुसोतं गच्छतूति वत्वा पक्खिपि । सा [ ६७] सोतं छिन्दमाना नदीमज्झं गन्त्वा मज्झानेनेव जवसम्पन्नो अस्सो विय असीतिहत्यमत्तट्टानं पटिसोतं गन्त्वा एकस्मि आवत्ते निमुज्जित्वा कालनागराजभवनं गन्त्वा तिण्णं वुद्धानं परिभोगपातियो किळिकिळीति रवं कारयमाना पहरित्वा तासं सबहेठिमा हुत्वा यासि । कालो नागराजा तं सदं सुत्वा हिय्यो एको बुद्धो निबत्ति पुन अज्ज एकोनिब्बतोति अनकेहि पदसतेहि धुतियो वदमानो अवासि । तस्स किर२ महापठविया एकयोजनतिगावुतप्पमाणं नभं पूरेत्वा आरोहनकालो बज्ज वा हिय्यो वाति सदिसो अहोति । ६ ५६. बोधिमण्डं आरुहि बोधिसत्तोपि नदीतीरम्हि सुप्फितसालवने दिवाविहारं कत्वा सायण्हसमये पुप्फानं वण्टतो मुञ्चन- १. रो०-बोधिसत्तसहस्सानं । २. रो०-पन ।

·अविदुरेनिदानं ५३ काले देवताहि अलङ्कतेन अठूसभवित्थारेन मग्गेन सीहो विय विजम्भमानो बोधिरुक्खाभिमुखो पायासि । नागयक्खसुपण्णादयो दिब्बेहि गन्धपुप्फादीहि पूजयिंसु । दिव्बसङ्गीतादीनि' पवतयिसु दससहस्सीलोकधातु एकगन्या एकमाला एकसाधुकारा अहोसि । तस्मि समये सोत्थियो नाम तिणहारको तिणं आदाय पटिपथे आगच्छन्तो महापुरिसस्स आकारं मत्वा अट्ठ तिणमुट्ठियो तस्स अदासि । बोधिसत्तो तिणं गहेत्वा [70] वोधिमण्डं आरुय्ह दक्खिणदिसाभागे उत्तरा- भिमुखो अट्ठासि । तस्मि खणे दक्खिणचक्कवालं ओसीदित्वा हेट्ठा अवीचिसम्पत्तं विय अहोसि । उत्तरचक्क- वाळं उल्लब्धित्वा उपरि भवग्गप्पत्तं विय अहोसि। बोधिसत्तो इमं२ सम्बोधिपापुणनट्ठानं न भविस्सति मञ्चेति पदक्खिणं करोन्तो पच्छिमदिसाभागं गन्त्वा पुरत्याभिमुखो अट्ठासि । ततो पच्छिमचक्कवाळं ओसी- दित्वा हेट्ठा अवीचिसम्पत्तं विय अहोसि । पुरथिमचक्कवाळं उल्लङघित्वा भवग्गप्पत्तं विय अहो- सि। ठितठितट्ठाने किरस्स नेमिवट्टपरियन्ते अक्कन्ते नाभिया पतिठितमहासकटचक्कं विय महापठवी ओनतुन्नता अहोसि । बोधिसत्तो मयिदं सम्बोधिपापुणनट्ठानं न भविस्सति मञ्जति पदक्खिणं करोन्तो उत्तरदिसाभागं गन्त्वा दक्खिणाभिमुखो अट्ठासि । ततो उत्तरचक्कवाळं ओसीदित्वा हेट्ठा अवीचि- सम्पत्तं विय अहोसि। दक्खिणचक्कवाळं उल्लङापत्वा भवग्गप्पत्तं विय अहोसि। बोधिसत्तो इदम्पि सम्बोधि पापुणनट्ठानं न भविस्सति मञ्जति पदक्खिणं करोन्तो पुरत्थिमदिसाभागं गन्त्वा पच्छि- माभिमुखो अट्ठासि । पुरत्थिमदिसाभागे पन सम्बवुद्धानं पल्लङ्कहानं तं नेवच्छम्भति न कम्पति । महासत्तो इदं सव्वयुद्धानं अविजहितं अचलट्टानं किलेसपञ्जरविद्धंसनट्ठानन्ति अत्वा तानि तिणानि अग्गे गहेत्वा चालेति। तावदेव बुद्दसहत्थो पल्लङ्को अहोसि । तानिपि [६८] खो तिणानि तथा- रूपेन सण्ठानेन सहिंसु यथा रूपं सुकुसलोपि चित्तकारो वा पोत्यकारो वा आलिखितुम्पि समत्थो नत्थि । बोधिसत्तो बोधिक्खन्धं पिठितो कत्वा पुरत्याभिमुखो दळ्हमानसो हुत्वा 'कामं तचा च नहारु च अछि च अवसुस्सतु3 उपसुस्सतु सरीरे मंसलोहितं, नत्वेव सम्मासम्बोधि अप्पत्वा इमं पल्लङ्गं भिन्दिस्सामीति' असनिसतसन्निपातेनापि अभेज्जरूपं अपराजितपल्लङ्क आभुजित्वा निसीदि । ६५७. मारपराजयो तस्मि समय मारो देवपुत्तो सिद्धत्यकुमारो मय्हं वसं अतिक्कमितुकामो, न दानिस्स अतिक्कमितुं दस्सामीति मारवलस्स सन्तिकं गन्त्वा एतमत्थं आरोत्वा मारघोसनं नाम घोसापेत्वा मारवलं आदाय निक्ख- मि। सा मारसेना मारस्स पुरतो द्वादसयोजनानि होति । दक्षिणतो च वामतो च द्वादसयोजनानि, पच्छतो पन चक्कवाळपरियन्तं कत्वा ठिता उद्धं नवयोजनुब्बेधा मारसेना यस्सा उन्नदन्तिया उन्नादसद्दो [71] योजन- सहस्सतो पट्ठाय पठविउद्रियनसद्दो विय सूयति । अथ मारो देवपुत्तो दियड्ढयोजनसतिकं गिरिमेखलं नाम हत्यि अभिरुहित्वा वाहुसहस्सं मापेत्वा नानायुधानि अग्गहेसि । अवसेसायपि मारपरिसाय वै जना एकसदिसकं आयुधं न गहिसु । नानप्पकारमुखा हुत्वा महासत्तं अज्झोत्थरमाना आगमिसु । दससहस्सचक्कवाळे देवता पन महासत्तस्स थुतियो वदनामा अटुंसु । सक्को देवराजा विजयुत्तरसङखं धममानो अट्ठासि । सो किर सङखो वीसंहत्यसतिको होति, सकिं वातं गाहापेत्वा धमन्तो चत्तारो मासे सई करित्वा निस्सद्दो होति । महाकालनागराजा अतिरेकपदसतेन वण्णं वदन्तो अट्ठासि । महाब्रह्मा सेतच्छत्तं धारयमानो अट्टासि । मारवले पन वोधिमण्डं उपसङ्कमन्ते उपसङ्कमन्ते तेसं एकोपि ठातुं नासक्खि । सम्मु- खसम्मुखट्ठानेनेव पलायिसुं। कालो नागराजा पठवियं निमुज्जित्वा पञ्चयोजनसतिक मञ्जरिकं नागभवनं गन्त्वा उभोहि हत्येहि मुखं पिदहित्वा निपन्नो। सक्को विजयुत्तरसङखं पिट्टियं कत्वा चक्कवाळमुखवट्टियं अट्ठासि । महाब्रह्मा सेतच्छत्तं चक्कवाळकोटियं ठपेत्वा ब्रह्मलोकमेव अगमासि। एकदेवतापि ठातुं समत्था नाम नाहोसि । महापुरिसो एकोव निसीदी। मारोपि अत्तनो परिसं आह-ताता ! सुद्धोदनपुत्तेन - १. रो०-दिव्बसङ्गीतानि । २. रो०-इदं । ३. सि-अवसिस्सतु।

·५४ जातकट्ठकथा सिद्धत्येन सदिसो अञो पुरिसो नाम नत्थि। मयं सम्मुखा युद्धं दातुं न सक्खिस्साम, पच्छाभागेन दस्सामाति। [६९] महापुरिसोपि तीणि पस्सानि ओलोकेत्वा सब्बदेवतानं पलातत्ता सुञानि' अहस। पुन उत्तरपस्सेन मारवलं अज्झोत्य रमानं दिस्वा अयं एत्तको जनो मं एककं सन्धाय महन्तं वायाम परक्कमं करोति । इमस्मि ठाने मव्हं माता वा पिता वा भाता वा अञ्चो वा कोचि जातको नत्यि । इमा पन दसपारमियोव महं दीघरत्तं पुट्टपरिजनसदिसा। तस्मा पारमियो च फलकं कत्वा पारमिसत्येनेव पहरित्वा अयं वलकायो मया विद्धंसेतुं वट्टतीति दसपारमियो आवज्जमानो निसीदि। अथ मारो देवपुत्तो एतेनेव सिद्धत्थं पलापेस्सामीति वातमण्डलं समुद्रापेसि । तं खणं येव पुरत्थिमादिभेदा वाता समुट्ठहित्वा अड्ढयोजनद्वियोजन [72] तियोजनप्पमाणानि पव्वतकूटानि पदालेत्वा वनगच्छरुक्खादीनि उम्मूलेत्वा समन्ता गामनिगमे चुण्णविचुण्ण कातुं समत्यापि महापुरिसस्स पुझतेजेन विहतानुभावा वोविसत्तं पत्वा चीवरकण्णमत्तम्पि चालेतुं नासक्खिसु । ततो उदकेन नं अज्झोत्यरित्वा मारेस्सामीति महावस्सं समुट्ठापेसि। तस्सानुभावेन उपरूपरि सतप- टलसहस्सपटलादिभेदा वलाहका उट्ठहित्वा वस्सिसु । वुद्दिधारावेगेन पठवी छिद्दा अहोसि । वनरुक्खा- दीनं उपरिभागेन महामेघो आगन्त्वा महासत्तस्स चीवरे उस्सावविन्दुपतनमत्तम्पि तेमेतुं नासक्खि । ततो पासाणवस्सं समुट्ठापेसि । महन्तानि महन्तानि पब्बतकूटानि धूपायन्तानि पज्जलन्तानि आका- सेनागन्त्वा बोधिसत्तं पत्वा दिव्बमालागुळभावं आपज्जिसु । ततो पहरणवस्सं समुट्ठापेसि । एकतो धारा उभतो धारा असिसत्तिखुरप्पादयो धूपायन्ता पज्जलन्ता आकासेनागन्त्वा बोधिसत्तं पत्वा दिव्यपुप्फानि अहेसुं । ततो अङ्गारवस्सं समुट्ठापेसि । किसुकवण्णा अङ्गारा आकासेनागन्त्वा वोधिसत्तस्स पादमूले दिब्बपुप्फानि हुत्वा विकिरिंसु । ततो कुक्कुळवस्सं समुट्ठापेसि । अच्चुण्हो अग्गिवण्णो कुक्कुळो आकासेनागन्त्वा वोधिसत्तस्स पादमूले चन्दनचुण्णं हुत्वा निपति । ततो वालुकावस्सं समुट्ठापेसि । अतिसुखुमवालुका धूपायन्ता पज्जलन्ता आकासेनागन्त्वा वोधिसत्तस्स पादमूले दिव्यपुप्फानि हुत्वा निपतिसु । ततो कललवस्सं समुट्ठापेसि । तं कललं धूपायन्तं पज्जलन्तं आकासेनागन्त्वा बोधिसत्तस्स पाद- मूले दिबविलेपनं हुत्वा निपति । ततो इमिना भिसेत्वा सिद्धत्यं पलापेस्सामीति अन्धकारं समुट्ठापेसि । तं चतुरङ्गसमन्नागतं विय महातमं हुत्वा बोधिसत्तं पत्वा सुरियप्पभाविहतं विय अन्धकार अन्तरवायि। [70] एवं मारो इमाहि नवहि वातवस्सपासाणप्पहरणङ्गारकुक्कुळवालिकाकललन्धकारवुट्ठीहि बोधि- सत्तं पलापेतुं असक्कोन्तो-किं भणे! तिट्टथ, इमं कुमारं गण्हथ, हनथ, पलापेथाति परिसं आणा- पेत्वा सयम्पि गिरिमेखलस्स हत्थिनो खन्धे निसिन्नो चक्कायुधं आदाय बोधिसत्तं उपसङ्कमित्वा-- सिद्धत्य ! उठेहि एतस्मा पल्लङ्का नायं तुहं पापुणाति महं एसो पापुणातीति आह । महासत्तो तस्स वचनं सुत्वा अवोच-मार ! नेव तया दसपारमियो पूरिता, न उपपारमियो, न परमत्यपारमियो नापि पञ्चमहापरिच्चागा परिच्चत्ता न मानत्थचरिया२ न लोकत्थचरिया न बुद्धत्वचरिया पूरिता, नायं पल्लो तुव्हं [73] पापुणाति महेवेसो पापुणातीति आह । मारो कुद्धो कोषवेगं असहन्तो महापुरिसस्स चक्कायधं विस्सज्जेसि । तं तस्स दसपारमियो ·अविदूरेनिदानं ५५ आवज्जेन्तस्स उपरिभागे मालावितानं हुत्वा अट्टासि । तं किर खुरधारं चक्कायुधं अचदा तेन कुद्धेन विस्सटें एकघनपासाणे थम्भे वंसकळीरे विय छिन्दन्तं गच्छति । इदानि पन तस्मि मालावितानं हुत्वा ठिते अवसेसा मारपरिसा इदानि पल्लङ्कतो वुट्ठाय पलायिस्सतीति महन्तमहन्तानि सेलकूटानि विस्स- ज्जेसुं । तानिपि महापुरिसस्स दसपारमियो आवज्जेन्तस्स मालागुळभावं आपज्जित्वा भूमियं पतिंसु । देवता चक्कवाळमुखवट्टियं ठिता गीवं पसारेत्वा सीसं उक्खिपित्वा उक्खिपित्वा नट्ठो वत भो सिद्धत्यकुमारस्स रुपसोभग्गप्पत्तो . अत्तभावो किन्नु खो करिस्सतीति ओलोकेन्ति । ततो महापुरिसो पूरितपारमीनं बोधिसत्तानं अभिसम्बुज्झनदिवसे पत्तपल्लङ्को' मय्हं पापुणातीति वत्वा ठितं मारं आह-मार ! तुटहं दानस्स दिन्नभावे को सक्खीति । मारो इमे एत्तका सक्खिनोति मारवलाभिमुखं हत्थं पसारेसि । तस्मि खणे मारपरिसाय अहं सक्खि अहं सक्खीति पवत्तसद्दो पठविउद्रियनसद्दसदिसो अहोसि । अथ मारो महापुरिसं आह-सिद्धत्य ! तुम्हं दानस्स दिन्नभावे को सक्खीति । महापुरिसो 'तुहं ताव दानस्स दिन्नभावे सचेतना सक्खिनो मय्हं पन इमस्मि ठाने सचेतनो कोचि सक्खि नाम नत्यि, तिट्ठतु ताव मे अवसेसअत्तभावेसु दिन्नदानं वेस्सन्तरत्तभावे पन ठत्वा मय्हं सत्तसतकमहादानस्स ताव दिन्नभावे अयं अचेतनापि घनमहापठवी सक्खीति चीवरगन्भन्तरतो दक्खिणहत्थं अभिनीहरित्वा वेस्सन्तरत्तभावे ठत्वामया सत्तसतकमहादानस्स दिन्नभावे त्वं सक्खी न सक्खीति [७१] महापठवीअभिमुखं हत्यं पसारेसि । महापठवी अहं ते तदा सक्खीति विरावसतेन विरावसहस्सेन विरावसतसहस्सेन मारवलं अवत्थ- रमाना विय उन्नदि। ततो महापुरिसे दिन्नं ते सिद्धत्थ ! महादानं उत्तमदानन्ति वेस्सन्तरदानं सम्मसन्ते सम्मसन्ते दियड्ढयोजनसतिको गिरिमेखलहत्यी जन्नुकेहि पतिवासि। मारपरिसा दिसा विदिसा पलायि । द्वे एकमग्गेन गता नाम नत्थि। सीसाभरणानि चेव निवत्थवत्थानि च पहाय सम्मुखसम्मुखदिसाहि येव पलायिसु । ततो देवसङघा पलायमानं मारवलं दिस्सा [74] मारस्स, पराजयो जातो सिद्धत्थकुमारस्स जयो, जयपूजं करिस्सामाति नागा नागानं, सुपण्णा सुपण्णानं, देवता देवतानं, ब्रह्मानो ब्रह्मानं पेसेत्वा गन्धमाला- दिहत्था महापुरिसस्स सन्तिकं वोधिपल्लङ्घ अगमंसु । एवं गतेसु च पन तेसु "जयो हि बुद्धस्स सिरीमतो अयं मारस्स च पापिमतो पराजयो, उग्घोसयु बोधिमण्डे पमोदिता जयं तदा नागगणा महेसिनो। जयो हि बुद्धस्स सिरीमतो अयं मारस्स च पापिमतो पराजयो, उग्धोसयुं बोधिमण्डे पमोदिता सुपण्णसङघापि जयं महेसिनो। जयो हि बुद्धस्स सिरीमतो अयं मारस्स च पापिमतो पराजयो उग्घोसयु बोधिमण्डे पमोदिता जयं तदा देवगणा महेसिनो। १. रो०-पत्तपल्लङ्क। २. रो० -महं ।

·जातकट्ठकथा जयो हि बुद्धस्स सिरीमतो अयं मारस्त च पापिमतो पराजयो, उग्धोसयं वोधिमण्डे पमोदिता जयं तदा ब्रह्मगणापि तादिनो" ति। अवसेसा दससु चक्कवाळसहस्सेसु देवता मालागन्वविलेपनेहि पूजयमाना नानप्पकारा थुतियो वदमाना अलैंसु। $ ५८ सम्बोधिया पत्ति एवं घरमाने येव सुरिये महापुरिसो मारवलं विषमेत्वा चीवल्परि पतमानेहि बोधिनखडुरेहि रत्तपवाळ दलेहि विय पूजियमानो' पठमे यामे पुबेनिवासनाणं अनुस्सरित्वा मज्झिमे दिव्यचक् विसोधेत्वा पच्छिमे यामे पटिच्चसमुप्पादे आणं ओतारेसि। [२] अयस्स द्वादसङ्गिकं पच्चयाकारं वट्टविवट्टवसेन अनुलोमपटिलोमतो सम्मसन्तस्स सम्मसन्तस्त दससहस्सीलोकधातु उदकपरियन्तं कत्वा द्वादसक्खत्तुं सङ्कम्पि । महापुरिसे पन दस सहस्सीलोकवातुं उन्नादेत्वा अरुणुग्गमनवेलाय सबञ्जनाणं [7] पटिविज्झन्ते सकलदससहस्ती लोकवातु अलङ्कतपटियत्ता अहोसि। पाचीनचक्कवाळमुखट्टियं उस्सापितानं घजानं पटाकानं रंसियो पच्छिमचक्कवाळ मुखवट्टियं पहरन्ति । तथा पच्छिमचक्कवाळमुखवट्टियं उत्सापितानं पाचीनचक्कवाळ मुखवट्टियं, उत्तरचक्कवाळमुखवट्टियं उस्सापितानं दक्खिगचक्कवाळ मुखवट्टियं, दक्खिणचक्कवाळ मुखवट्टियं उस्सापितानं उत्तरचक्कवाळमुखवट्टियं पहरन्ति । पठवीतले उस्सापितानं पन धजानं पटाकानं ब्रह्मलोकं आहच्च अ→सु । ब्रह्मलोके वद्धानं पठवीतले पतिहिंसु । दससहस्सचक्कवाले पुप्फूपगरुक्खा पुप्फ गहिसु। फलूपगल्क्खा फलपिंडिभारभरिता अहेसुं । खन्वेसु खन्वपदुमानि पुष्फिसु । साखामु साखापदुमानि, लतासु लतापदुमानि, आकासे ओलम्बकपदुमानि सिलातलानि भिन्दित्वा उपल- परि सत्तसत्ता हुत्वा दण्डकपदुमानि उट्ठहिंसु । दससहस्सीलोकवातु वदेत्वा विस्सठ्ठमालागुळा विय सुसंथतपुप्फसन्थारो विय च अहोसि । चक्कवाळन्तरेसु अठ्ठयोजनसहस्सलोकन्तरिका सत्तसुरियप्पभायपि अनोभासितपुब्बा एकोभासा अहेसुं । चतुरासीतियोजनसहस्सगम्भीरो महासमुद्दो मधुरोदको अहोसि । नदियो नप्पत्तिसु। जच्चन्या रूपानि पस्सिसुं। जातिबधिरा सई सुणिसु । जातिपीठसप्पी पदसा गच्छिंसु । अन्दुवन्धनादीनि छिज्जित्वा' पतिसु । एवं अपरिमाणेन सिरिविभवेन पूजियमानो नेकप्पकारेसु अच्छरियवम्मेसु पातुभूतेसु सब्बतत्राणं पटिविज्झित्वा सब्बबुद्धानं अविजहितउदानं उदानेसिः- "अनेकजातिसंसारं सन्धाविस्सं अनिबिसं, गहकारकं गवेसन्तो दुक्खा जाति पुनप्पुनं। गहकारक! दिट्ठोसि पुन गेहं न काहसि, सव्वा ते फासुका भग्गा गहकूटं विसङ्घितं, विसङ्घारगतं चित्तं तण्हानं सयमज्झगा" ति । [] इति तुसितपुरतो पट्ठाय याव अयं वोधिमण्डे सब तप्पत्ति, एत्तकं ठानं अविदूरेनिदानं नामाति वेदितव्बं।

·सन्तिकेनिदानं ५७ ५. सन्तिके निदानं सन्तिके निदानं पन “भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे,वेसालियं विहरति महावने कूटागारमालाय "न्ति एवं तेमु तेमु ठानेसु विहरतो तस्मि तस्मि ठाने येत्र लन्मतीति वुत्तं । किंचापि एवं वुत्तं अथ खो पन तं आदितो पट्ठाय एवं वेदितव्यं-- 5 ५९. जयपल्लंको वरपल्लंको इमं उदानं उदानेत्वा जयपल्लंके निसिन्नस्स हि भगवतो एतदहोसि-अहं कप्पसतसहस्साधिकानि चत्तारि असंखेव्यानि इमस्त पल्लंकस्स कारणासन्धादि। एत्तकं मे कालं इमस्सेव पल्लंकस्स कारणा मया अलंकतसीसं गीवाय छिन्दित्वा दिन्नं । मुअजितानि अक्खीनि, हदयमंसं उन्वत्तेत्वा दिन्नं । जालियकुमार- सदिता पुत्ता, कण्हाजिनाकुमारीसदिसा बीतरो, मदीदेवीसदिसा भरियायो च परेसं दासत्याय दिन्ना । अयं मे पल्लंको जयपल्लंको वरपल्लंको च । एत्थ मे निसिन्नस्स संकप्पा परिपुण्णा। न ताव इतो वुछ हि- स्सामीति । अनेककोटिसतसहस्सा समापत्तियो समापज्जन्तो सत्ताहं तत्थेव निसीदि यं सन्धाय वुत्तं :- अथ खो भगवा सत्ताहं एकपल्लंकेन निसीदि विमुत्तिसुखपटिसंवेदी"१ ति । ६०. अनिमिसचेतियं अथेकच्चानं देवतानं अज्जापि नून सिइत्यल्स कतव्बकिच्चं अस्थि पल्लंकस्मि हि आलयं न विज- हतीति परिवितक्को उदपादि। सत्या देवतानं वितक्कं अत्वा तासं वितक्कवूपसमनत्यं वेहासं अभुग्गन्त्वा यमपाटिहारिवं दस्मेसि । महाबोधिमण्डस्मि हि कतयमकपाटिहारियं च जातिसमागमे कतपाटिहारियं च पाटिकपुत्तसमागमे २ कतपाटिहारियं च सव्यं गण्डम्वरुक्खमूले यमकपाटिहारियसदिसं अहोसि। एवं सत्था इमिना पाटिहारियेन देवतानं वितक्कं वूपसमेत्वा पल्लंकतो ईसकं पाचीननिस्सिते उत्तरदिसाभागे ठत्वा इमस्मि वत मे पल्लंके सब ताणं पटिविह्नन्ति चत्तारि असंखेय्यानि कप्पसतसहस्सञ्च पृरितानं पारमीनं फलाधिगमनानं पल्लंकं अनिमिमेहि अक्खीहि ओलोकयमानो सत्ताहं वीतिनामेसि । तं ठानं अनिमिसचेतियं नाम जातं। 5६१. रतनचङ्कमचेतियं अब पल्लंकस्स च ठितट्ठानस्स च अन्तरा चंकमं मापेत्वा पुरथिमपच्छिमतो आयते [7] रतनचंकमे चंकमन्तो सत्ताहं वीतिनामेसि । तं ठानं रतनचंकमचेतियं नाम जातं । ६२. रतनघरं चतुत्ये पन सत्ताहे बोधितो पच्छिमुत्तरदिसाभागे देवता रतनवरं मापयिंसु । तत्थ पल्लंकेन निसी- दित्वा अभिवम्मपिटक विसेसतो चेत्थ अनन्तनयं समन्तपट्टानं विचिनन्तो सत्ताहं वीतिनामसि । अभिधम्मिका पनाहुः-- "रतनघरं नाम न रतनमयं गेहं। सत्तन्नं पन पकरणानं सम्मसितलानं रतनघर" न्ति। यस्मा पनेत्य उभोपेते परियाया युल्जन्ति तस्मा उभयम्पेतं गहेतब्वमेव । ततो पट्ठाय पन तं टानं रतनघरचेतियं नाम जातं। [७४] ६३. येन अजपालनिग्रोधो एवं बोधिसमीपे येव चत्तारि सत्ताहानि वीतिनामेत्वा पञ्चमे सत्ताहे वोधिरुवखमूला येन अजपालनि- ग्रोधो तेनुपसंकमि । तत्रापि धम्मं विचिनन्तो येव विभुत्तिसुखं पटिसंदेदेन्तो निसीदि । तस्मि समय मारो देवपुत्तो एत्तकं कालं अनुबन्धन्तो ओतारापेखोपि इमस्स किञ्चि खलितं नाहस । अतिक्कन्तोदानि एस मम वसन्ति दोमनस्सप्पत्तो महामग्गे निसीदित्वा सोळस कारणानि चिन्तेन्तो भूमियं सोळस लेखा कड्डि । “अहं ऐसी विय दानपारमिं न पूरेसिं तेनम्हि इमिना सदिसो न जातो" ति एक १ महावग्ग उदान । २ स्या०-पातलीपुत्रसमागमे । ३ सिं०-विमृत्तिमुखं ।

·जातकट्टकथा लेखं कड्डि। तथा "अहं एसो विय सीलपारमि नेक्खम्मपारमि पापरमि विरियपारमि खन्तिपारमि सच्चपारमि अधिट्ठानपारमि मेत्तापारमि उपेक्खापारमिं न पूरेसिं तेनम्हि इमिना सदिसो न जातो" ति दसमं लेखं कड्ढि । अहं एसो विय असाधारणस्स आसयानुसयञाणस्स इन्द्रियपरोपरियाणस्स महाकरुणास- मापत्तित्राणस्स यमकपाटिहारियाणस्स अनावरणञाणस्स सब्ब ताणस्स पटिवेधाय उपनिस्सयभूता दसपारमियो न पूरेसिं तेनम्हि इमिना सदिसो न जातो" ति सोळसमं लेखं कड्ढि । एवं इमेहि कारणेहि महामग्गे सोळस लेखा कड्ढमानो' निसीदि । तस्मि समय तण्हा अरती रागा चाति तिस्सो मारधीतरो पिता नो न पायति कहं नुखो एतरहीति ओलोकयमानातं दोमनस्सप्पत्तं भूमियं विलिखमानं दिस्वा पितुसन्तिकं गन्त्वा कस्मासि तात! दुक्खी दुम्मनोसीति पुच्छिसु। अम्मा, अयं महासमणो मय्हं वसं अतिक्कन्तो। एत्तकं कालं ओलोकेन्तो ओतारमस्स दटुं नासक्खि तेनम्हि दुक्खी दुम्मनोति । [78] यदि एवं मा चिन्तयित्थ मयमेतं अत्तनो वसे कत्वा आदाय आगमिस्सामाति । न सक्का अम्मा ! एसो केनचि वसे कातुं । अचलाय सद्धाय पतिष्ठितो एसो पुरिसोति । तात! मयं इत्थियो नाम, इदानेव नं रागपासादीहि वन्धित्वा आनेस्साम । तुम्हे मा चिन्तयित्थाति । ता इतो भगवन्तं उपसंकमित्वा पादे ते समण ! परिचारेस्सामाति आहेसु। भगवा नेव तासं वचनं मनसि अकासि न अक्खीनि उम्मीलेत्वा ओलोकेसि अनुत्तरे उपधिसंखये विमुत्तमानसो विवेकसुखञ्चेव अनुभवन्तो निसीदि । पुन मारधीतरो "उच्चावचा खो पुरिसानं अधिप्पाया, केसञ्चि कुमारिकासु पेमं होति, केसञ्चि पठमवये ठितासु, केसञ्चि मज्झिमवये ठितासु, केसञ्चि पच्छिमवये ठितासु। यन्नून मयं नानप्पकारेहि रूपेहि पलोभेय्यामा" ति [७५] एकमेका कुमारिवण्णादि- वसेन सतं सतं अत्तभावे अभिनिम्मिनित्वा कुमारियो अविजाता सकिंविजाता दुविजाता मज्झिमित्थियो महि- त्यियो च हुत्वा छक्खत्तुं भगवत्तं उपसंकमित्वा पादे ते समण परिचारेस्सामाति आहेसु। तम्पि भगवा न मनसा- कासि यथा तं अनुत्तरे उपधिसंखये विमुत्तो। केचि पनाचरिया वदन्ति:--"ता महित्थिभावेन उपगता दिस्वा भगवा एवमेवं एता खण्डदन्ता पलितकेसा होन्तूति अधिट्ठासी" ति तं न गहेतब्बं । न हि सत्था एवरूपं अधिट्ठानं करोति । भगवा पन "अपेथ तुम्हे कि दिस्वा एव वायमथ ? एवरूपं नाम अवीतरागादीनं पुरतो का वट्टति । तथागतस्स पन रागो पहीनो, दोसो पहीनो, मोहो पहीनो' ति । अत्तनो किलेसप्पहाणं आरम्भ:- "यस्स जितं नावजीयति जितमस्स नो याति कोचि लोके । तं बुद्धमनन्तगोचरं अपदं केन पदेन नेस्सथ ।। यस्स जालिनी विसत्तिका तण्हा नत्थि कुहिञ्चि नेतवे । तं बुद्धमनन्तगोचरं अपदं केन पदेन नेस्सथा" ति । इमा धम्मपदे वुद्धवग्गे द्वे गाथा वदन्तो धम्म कथेसि । ता सच्चं किर नो पिता अवोच "अरहं सुगतो लोके न रागेन [79] सुवानयो" ति आदीनि वत्वा पितु सन्तिकं अगमंसु । भगवापि तत्य सत्ताहं वीतिनामेत्वा मुचलिन्दमूलं? अगमासि । ६४. मुचलिन्द, राजायतनं तत्य सत्ताहवद्दळिकाय उप्यन्नाय सीतादिपटिवाहनत्यं मुचलिन्देन नागराजेन सत्तक्खत्तुं भोगेहि परिक्तित्तो असम्बाचं गन्यकुटियं विहरन्ता विय विमुत्तिसुखं पटिसंवेदियमानो सत्ताहं वीतिनामेत्वा राजायतनं १ रो०-आकड्दमानो । २ रो०-मुलिन्दं । ३ रो०-सत्ताहं वीतिनामेत्वा बद्दलिकाय । .

·सन्तिकेनिदानं . ५९ । उपसंकमि । तत्यापि विमुत्तिसुखपटिसंवेदीयेव निसीदि । एत्तावता सत्त सत्ताहानि परिपुण्णानि । एत्यन्तरे नेव मुखधोवनं न सरीरपटिजग्गनं न आहार- किच्चं अहोसि । झानसुखेन मग्गसुखेन फलसुखेनेव वीतिनामेसि । अथस्स तस्मि सत्तसत्ताहमत्थके एकूनपञ्जासतिमे दिवसे तत्थ निसिन्नस्स मुखं धोविस्सामीति चित्तं उदपादि । सक्को देवानमिन्दो अगदहरीटकं आहरित्वा अदासि। सत्था तं परिभुञ्जि। तेनस्स सरीरवळजं अहोसि । अथस्स सक्को येव नागलतादन्तकट्ठ चेव मुखधोवनउदकं च अदासि । सत्था तं दन्तकळं खादित्वा अनोतत्तदहे उदकेन मुखं धोवित्वा तत्येव राजायतनमूले निसीदि । [७६] 5 ६५. तपस्सुभल्लिका नाम द्वे वाणिजा तस्मि समय तपस्सुभल्लिका' नाम द्वे वाणिजा पञ्चहि सकटसतेहि उक्कलाजनपदा मज्झिमदेसं गच्छन्ता अत्तनो नातिसालोहिताय देवताय सकटानि सन्निम्भित्वा सत्थुआहारसम्पादने उस्साहिता मन्थं च मधुपिण्डिकंच आदाय पतिगण्हातु नो भन्त भगवा इमं आहारं अनुकम्पं उपादायाति सत्थारं उपसंकमित्वा अजेंसु। भगवा पायासं पटिग्गहणदिवसे येव पत्तस्स अन्तरहितत्ता न खो तथागता हत्थेसु पतिगण्हन्ति किम्हि नु खो अहं पतिगण्हेय्यन्ति चिन्तेसि । अथस्स चित्तं जत्वा चतूहि दिसाहि चत्तारो महाराजानो इन्दनी- लमणिमये पत्ते उपनामेसु । भगवा ते पटिक्खिपि । पुन मुग्गवण्णसेलमये चत्तारो पत्ते उपनामेसु । भगवा चतु- न्नम्पि देवपुत्तानं अनुकम्पाय चत्तारोपि पत्ते पटिग्गहेत्वा उपरूपरि ठपेत्वा एको होतूति अधिट्ठहि। चत्तारोपि मुखट्टियं पञ्जायमानलेखा हुत्वा मज्झिमेन पमाणेन एकत्तं उपगमिसु । भगवा तस्मि पच्चग्घे सेलमये पत्ते आहारं पतिगण्हित्वा परिभुञ्जित्वा अनुमोदनं अकासि । द्वे भातरो वाणिजा बुद्धं च धम्मं च सरणं [80] गन्त्वा द्वे वाचिकउपासका अहेसु। अथ तेसं एको नो भन्ते ! परिचरितम्बट्ठानं देथाति वदन्तानं दक्खिणेन हत्थेन अत्तनो सीसं परामसित्वा केसधातुयो अदासि । ते अत्तनो नगरे ता धातुयो अन्तोपक्खिपित्वा चेतियं पतिट्ठापेसु । ६६. ब्रह्मा धम्मदेसनं आयाचि सम्मासम्बुद्धोपि खो ततो वुट्ठाय पुन अजपालनिग्रोधमेव गन्त्वा निग्रोधमूले निसीदि । अथस्स तत्थ निसीन्नमत्तस्सेव अत्तना अधिगतस्स धम्मस्स गम्भीरत्तं पच्चवेक्खन्तस्स सब्वबुद्धानं आचिण्णो “अधिगतो खो 'म्यायं धम्मो"२ ति परेसं धम्म अदेसेतुकाम्यताकारप्पवत्तो वितक्को उदपादि । अथ ब्रह्मा सहम्पति "नस्सति वत भो ! लोको विनस्सति वत भो ! लोको" ति दसहि चक्कवाळसहस्सेहि सक्कसुयामसन्तुसितसुनिम्मितवसवत्ती- महाब्रह्मानो आदाय सत्थु सन्तिकं गन्त्वा “देसेतु भन्त ! भगवा धम्म देसेतु सुगतो धम्म" न्ति आदिना नयेन धम्मदेसनं आयाचि । ६७. धमचक्कपवत्तनं सत्था तस्स पटिझं दत्वा कस्स नु खो अहं पठमं धम्म देसेय्यन्ति चिन्तेन्तो आळारो पण्डितो सो इमं धम्म खिप्पं आजानिस्सतीति चित्तं उप्पादेत्वा पुन ओलोकेन्तो तस्स सत्ताहकालकतभावं नत्वा उद्दकं आवज्जेसि । तस्सापि अभिदोसकालकतभावं अत्वा वहुपकारा खो मे पञ्चवग्गिया भिक्खूति पञ्चवग्गिये आरम्भ मनसिकारं कत्वा कहन्नुखो ते एतरहि [७७] विहरन्तीति आवज्जेन्तो वाराणसियं मिगदायेति नत्वा तत्थ गन्त्वा धम्मचक्कं पवत्तेस्सामीति कतिपाहं बोधिमण्डसामन्ता3 येव पिण्डाय चरन्तो विहरित्वा, आसाहिपुण्णमासियं वाराणसि गमिस्सामीति चातुइसियं पच्चूससमये पभाताय रत्तिया कालस्सेव पत्तचीवरमादाय अट्ठारसयोजनमग्गं पटिपन्नो अन्तरामग्गे उपकं नाम आजीवकं दिस्वा तस्स अत्तनो बुद्धभावं आचिक्खित्वा तं दिवसं येव सायण्हसमये इसिपतनं अगमासि । पञ्चवग्गिया थरा तथागतं दूरतोव आगच्छन्तं दिस्वा "अयं आवुसो ! समणो गोतमो पच्चयवाहुल्लाय आवत्तित्वा परिपुग्णकायो फीतिन्द्रियो सुवण्णवण्णो हुत्वा आगच्छति इमस्स अभिवादनादीनि न करिस्साम १ रो०-भल्लुका । २ महावग्ग । ३ रो०-समन्ना । ४ सिं०-पोणितिन्द्रियो ।

·६० ६ जातकट्ठकथा महाकुलप्पसुतो खो पनेस आसनाभिहारं अरहति तेनस्स आसनमत्तं पापेस्सामा" ति कतिकं अकंसु । भगवा सदेवकस्स लोकस्स चित्ताचारं जाननसमत्येन बाणेन किन्नुखो इमे चिन्तयिसूति आवज्जित्वा चित्तं अञआसि। अथ ने सव्वदेवमनुस्सेसु अनोदिस्सकवसेन [81] फरणसमत्थं मेत्तचित्तं संखिपित्वा ओदिस्सकवसेन मेत्तचित्तं फरि । ते भगवता मेत्तचित्तेन फुट्ठा' तथागते उपसंकमन्ते सकाय कतिकाय सण्ठातु असक्कोन्ता अभिवादनपच्चुट्ठानादीनि सबकिच्चानि अकंसु । सम्बुद्धभावं पनस्स अजानमाना केवल नामेन च आवुसोवादेन च समुदाचरन्ति । अथ ने भगवा "मा भिक्खवे ! तथागतं नामेन च आवुमोवादेन च समुदाचरथ, अरहं २ भिक्खवे ! तथागतो सम्मासम्वुद्धो" ति अत्तनो बुद्धभावं सञआपेत्वा पञ्चत्तवरबुद्धासने निसिन्नो उत्तरासाळ्हनक्खत्तयोगे वत्तमाने अट्ठारसहि ब्रह्मकोटीहि परिवुतो पञ्चवग्गिये थेरे आमन्तेत्वा धम्मचक्कप्पवत्तनसुत्तं देसेसि । तेसु अआकोण्डजत्थेरो देसनानुसारेन आणं पेसेन्तो सुत्तपरियोसाने अट्ठारसहि ब्रह्मकोटिहि सद्धि सोतापत्ति- फले पतिट्ठासि । सत्था तत्थेव वस्सं उपगन्त्वा पुन दिवसे वप्पत्थेरं ओवदन्तो विहारे येव निसीदि । सेसा चत्तारो पिण्डाय चरिंसु । वप्पत्थेरो पुबण्हेयेव सोतापत्तिफलं पापुणि। एतेनेव उपायेन पुनदिवसे मद्दियत्थेर पुनदिवसे महानामत्थेरं पुनदिवसे अस्सजित्येरन्ति सब्बे सोतापत्तिफ़ले पतिट्ठापेत्वा पञ्चमियं पक्खस्स पञ्चपि जने सन्निपातेत्वा अनत्तलक्खणसुत्तन्तं देसेसि । देसनापरियोसाने पञ्चपि थेरा अरहत्तफले पतिहिंसु । [७८] ६८. चरथ भिक्खवे चारिकन्ति अथ सत्था यसस्स कुलपुत्तस्स उपनिस्सयं दिस्वा तं रत्तिभागे निबिज्जित्वा गेहं पहाय निक्खन्तं एहि यसाति पक्कोसित्वा तस्मि येव रत्तिभागे सोतापत्तिफले पतिट्ठापेसि । पुनदिवसे अरहत्ते पतिटठापेत्वा अपरेपि तस्स सहायके चतुपण्णासजने एहि भिक्खु पब्बज्जाय पब्बाजेत्वा अरहत्तं पापेसि । एवं लोके एकसठिया अरहन्तेसु जातेसु सत्था वुत्थवस्सो पवारेत्वा 'चरथ भिक्खवे ! चारिकन्ति' सठिं भिक्खू दिसासु पेसेत्वा सयं उरुवेलं गच्छन्तो अन्तरामग्गे कप्पासिकवनसण्डे तिसंजने भद्दवग्गियकुमारे विनेसि । तेसु सब्बपच्छिमको सोतापन्नो सब्बुत्तमो अनागामी अहोसि । तेपि सब्बे एहिभिक्खुभावेनेव पव्बाजेल्वा दिसासु पेसेत्वा सयं उरुवेलं गन्त्वा अड्ढुड्ढानि पाटिहारियसहस्सानि दस्सेत्वा उरुवेलकस्सपादयो सहस्सजटिल- परिवारे तेभातिकजटिले विनेत्वा एहि-भिक्खुभावेनेव पब्बाजेत्वा गयासीसे निसीदापेत्वा आदित्तपरियायदेसनाय अरहत्ते पतिट्ठापेत्वा तेन अरहन्तसहस्सेन परिवुतो विम्बिसाररओ दिन्नं [82] पटिनं मोचेस्सामीति राजगहनगरूपचारे विनुय्यानं अगमासि । ६९. भगवा राजगहे राजा उय्यानपालस्स सन्तिका सत्था आगतोति सुत्वा द्वादसनहुतेहि ब्राह्मणगहपतिकेहि परिवुतो सत्यार उपसंकमित्वा चक्कविचित्ततलेसु सुवण्णपट्टवितानं विय पभासमुदयं विस्सज्जन्तेसु तथागतस्स पादेसु सिरसा निपतित्वा एकमन्तं निसीदि सद्धि परिसाय। अथ खो तेसं ब्राह्मणगहपतिकानं एतदहोसि किन्नुखो महास- मणो उरुवेलकस्सपो ब्रह्मचरियं चरति उदाहु उरुवेलकस्सपो महासमणोति । भगवा तेसं चेतसा चेतो परिवितक्कमआय थेरं गाथाय अज्झभासि:-- "किमेव दिस्वा उरुवेलवासी पहासि अग्गिं किसको वदानो । पुच्छामि तं कस्सप ! एतमत्यं कथं पहीनं तव अग्गिहुत्त ।।"न्ति थेरोपि भगवतो अधिप्पायं विदित्वाः- "रूपे च सद्दे च अथो रसे च कामित्यियो चाभिवदन्ति या । एतं मलन्ति उपधीसु मत्वा तस्मा न यिठे न हुते अरजि ॥" न्ति: इमं गाथं वत्वा अत्तनो सावकभावप्पकासनत्थं तथागतस्स पादपीठे सीसं ठपेत्वा सत्था मे भन्ते १ रो-पुट्ठा । २ रो०-अहं । ३ महावग्ग ।

·सन्तिकोनिदान भगवां सावकोहमस्मीति वत्वा एकतालं द्वितालं तितालन्ति याव सत्ततालप्पमाणं [७९] सत्तक्खत्तुं बेहासं अन्भुग्गन्त्वा आरुव्ह तथागतं वन्दित्वा एकमन्तं निसीदि । तं पाटिहारियं दिस्वा महाजनो अहो! महानुभावा बुद्धो एवं थामगतदिठिको नाम अत्तानं अरहाति मञ्चमानो उरुवेलकस्सपोपि दिठिजालं भिन्दित्वा तथागतेन दमितोति सत्यु गुणकथं येव कथेसि । भगवा नाहं इदानिमेव उरुवेलकस्सपं दमेमि अतीतेपि एस मया दमितो येवाति वत्वा इमिस्सा अत्युप्पत्तिया महानारदकस्सपजातक कथेत्वा चत्तारि सच्चानि पकासेसि । मगधराजा एकादसहि नहुतेहि सद्धि सोतापत्तिफले पतिहासि । एक नहुत उपासकत्तं पटिवेदेसि । [83] राजा सत्यु सन्तिके निसिन्नोयेव पञ्च अस्सासके पवेदेत्वा सरणं गन्त्वा स्वातनाय निमन्तेत्वा आसना वुट्ठाय भगवन्तं पदक्खिणं कत्वा पक्कामि । पुनदिवसे येहि च भगवा दिट्ठो येहि च आदिट्ठो सब्वेपि राजगहवासिनो अट्ठारसकोटिसंखा मनुस्सा तथागतं दद्रुकामा पातोव राजगहतो लठिवनं अगमंसु । तिगावुतमग्गो नप्पहोसि । सकललट्ठिवनुय्यानं निरन्तरं फुटं अहोसि । महाजनो दसवलस्स रूपग्गप्पत्तं अत्तभावं पस्सन्तो तित्ति कातु नासक्खि । वण्णभूमि नामेसा एवरूपेसु हि ठानेसु तथागतस्स लक्खणानुव्यञ्जनादिप्पभेदा सब्बापि रूपकायसिरि वण्णेतब्बा । एवं रूपग्गप्पत्तं दसवलस्स सरीरं पस्समानेन महाजनेन निरन्तर फुटे उय्याने च मग्गे च एकभि- क्खुस्सापि निक्खमणोकासो नाहोसि । तदिवस किर भगवा छिन्नभत्तो भवेय्य तं मा अहोसीति सक्कस्स निसि- नासन-उण्हाकारं दस्सेसि । सो आवज्जमानो तं कारणं अत्वा माणवकवणं अभिनिम्मिनित्वा बुद्धधम्मसंघ- पटिसंयुत्तथुतियो वदमानो दसबलस्स पुरतो ओतरित्वा देवानुभावेन ओभासं कत्वा:-- "दन्तो दन्तेहिं सह पुराणजटिलेहि विप्पमुत्तेहि । सिंगीनिक्खसुवण्णो राजगह पाविसि भगवा ।। मुत्तो मुत्तेहि सह पुराणजटिलेहि । सिंगीनिक्खसुवण्णो राजगह पाविसि भगवा ।। तिण्णो तिण्णेहि सह पुराणजटिलेहि । सिंगीनिक्खसुवण्णो राजगहं पाविसि भगवा ।। दसवासो' दसवलो दसधम्मविटू दसहि चुपेतो । सो दससतपरिवारो राजगह पाविसि भगवा ॥" ति । [८०] इमाहि गाथाहि सत्थु वण्णं वदमानो पुरतो पायासि । महाजनो माणवकस्स रूपसिरिं दिस्वा अतिविय अभिरूपो अयं माणवको न खो पनम्हेहि दिठ्ठपुब्बोति चिन्तेत्वा कुतो अयं माणवको कस्स वा अयन्ति आह । ते सुत्वा माणवो:- "यो धीरो सम्बधी दन्तो बुद्धो अप्पटिपुग्गलो। अरहं सुगतो लोके तस्साहं परिचारको ॥" ति । गाथं आह । सत्था सक्केन कतोकासं मग्गं पटिपज्जित्वा [84] भिक्खुसहस्सपरिवुतो राजगहं पाविसि। । राजा वुद्धपमुखस्स संघस्स महादानं दत्वा अहं भन्ते ! तीणि, रतनानि विना वत्तितुन सक्खिस्सामि वेलाय वा अवेलाय वा भगवतो सन्तिकं आगमिस्सामि लठिवनुय्यानं.च नाम अतिदूरे इदं पनम्हाकं वेळुवनं नाम उय्यानं नातिदूरे नाच्चासन्ने गमनागमनसम्पन्नं बुद्धारहं सेनासनं इदं मे भगवा पतिगण्हातूति सुवण्णाभकारेनेव पुप्फ- गन्धवासितं मणिवण्णउदकं आदाय वेळुवनुय्यानं परिच्चजन्तो दसवलस्स हत्थे उदकं पातेसि । तस्मि आरामपटिग्गहणे बुद्धसासनस्स मूलानि ओतिण्णानीति महापठवी कम्पि। जम्बुदीपस्मि हि ठपेत्वा वेळुवनं अझं पठवि कम्पेत्वा गहितसेनासनं नाम नत्थि। तम्वपण्णिदीपेपि ठपेत्वा महाविहारं अज्नं पठवि कम्पेत्वा १ रो०-पुट । २ रो०-दसावासो ।

·६२ जातकट्ठकथा १ गहितसेनासनं नाम नत्थि । सत्या वेळुवनारामं पटिग्गहेत्वा रओ अनुमोदन कत्वा उट्ठायासना भिक्खुसंघ- परिवुतो वेळुवनं अगमासि। ७०. सारिपुत्तो च मोग्गल्लानो च तस्मि खो पन समये सारिपुत्तो च मोग्गल्लानो चाति द्वे परिबाजका राजागहं उपनिस्साय विहरन्ति अमतं परियेसमाना । तेमु सारिपुत्तो अस्सजित्थेरं पिण्डाय पविळं दिस्वा पसन्नचित्तो पयिरूपासित्वा “ये धम्मा हेतुप्पभवा" ति गाथं सुत्वा सोतापत्तिफले पतिट्ठाय अत्तनो सहायकस्स मोग्गल्लानपरिव्राजकस्सापि तमेव गाथं अभासि । सोपि सोतापत्तिफले पतिट्ठहि ते उभोपि सञ्जयं ओलोकेत्वा अत्तनो परिसाय सद्धि सत्थु सन्तिके पबजिसु । तेसु महामोग्गल्लानो सत्ताहेनेव अरहत्तं पापुणि। सारिपुत्तत्थेरो अड्ढमासेन । उभोपि जने सत्था अगसावकट्ठाने ठपेसि । सारिपुत्तत्थेरेन अरहत्तप्पत्तदिवसे येव सावकसन्निपातं अकासि । 5 ७१. भगवा कपिलवत्थु अगमासि । तथागते पन तस्मि व वेळुवनुय्याने विहरन्ते सुद्धोदनमहाराजा पुत्तो किर मे छ वस्सानि दुक्कर- चारिकं चरित्वा परमाभिसब्बोधि पत्वा पवत्तवरधम्मचक्को' राजगहं निस्साय वेळुवने विहरतीति सुत्वा अञ्ज- तरं अमच्चं आमन्तेसि ।[८१]एहि भणे! पुरिससहस्सपरिवारो राजगहं गन्त्वा मम वचनेन"पिता वो सुद्धोदनमहा- राजा दट्ठ कामो" ति वत्वा पुत्तं मे गण्हित्वा एहीति आह। सो एवंदेवाति रो वचनं सिरसा सम्पटिच्छित्वा पुरिससहस्सपरिवारो खिप्पमेव सठियोजनमग्गं गन्त्वा दसवलस्स चतुपरिसमज्झे निसीदित्वा धम्मदेसनवेलाय विहारं पाविसि । सो तिठ्ठतु ताव रओ पहितसासनन्ति परिसपरियन्ते ठितो सत्थु धम्मदेसनं सुत्वा यथाठितोव सद्धि पुरिस [85] सहस्सेन अरहत्तं पत्वा पन्बज्जं याचि। भगवा एथ भिक्खयोति हत्थं पसारेसि.। सब्बे तं खणं येव इद्धिमयपत्तचीवरधरा वस्ससतिकत्थेरा विय अहेसु। अरहत्तप्पत्तकालतो पट्ठाय पन अरिया नाम मज्झत्ताव होन्तीति रो पहितसासनं दसवलस्स न कथेसि । राजा नेव गतको आगच्छति न सासनं सूयतीति एहि भणे! त्वं गच्छाति तेनेव नियामेन अझं अमच्चं पेसेसि । सोपि गन्त्वा पुरिमनयेनेव सद्धि परिसाय अरहत्तं पत्वा तुण्ही अहोसि। राजा एतेनेव नियामेन पुरिसस- हस्सपरिवारे नव अमच्चे पेसेसि । सव्वे अत्तनो किच्चं निट्ठपेत्वा तुण्हीभूता तत्थेव विहरिंसु । राजा सासनमत्तकम्पि आहरित्वा आचिक्खन्तं अलभित्वा चिन्तेसि-“एत्तका जना मयि सिनेहाभावेन सासनमत्तम्पि न पच्चाहरिसु, को नुखो मम वचनं करिस्सती" ति सव्वं राजवलं ओलोकेन्तो कालुदायिं अहस । सो किर रो सम्बत्यसाधको अमच्चो अन्भन्तरिको अतिविस्सासिको बोधिसत्तेन सद्धि एकदिवसे जातो सह- पंसुकीळितो सहायो । अथ नं राजा आमन्तेसि-"तात ! काळुदायि अहं मम पुत्तं पस्सितुकामो नवपुरिससहस्सानि पेसेसि एकपुरिसोपि आगन्त्वा सासनमत्त आरोचेन्तोपि नत्थि । दुज्जानो खो पन मे जीवितन्तरायो अहं जीवमानोव पुत्तं दट्ट् इच्छामि सक्खिस्ससि नुखो मे पुत्तं दस्सेतु" न्ति ? सक्खिस्सामि देव ! सचे पव्वजितु लभिस्सामीति । तात ! त्वं पब्बजित्वा अपव्बजित्वा वा मव्हं पुत्तं दस्सेहीति आह । सो साधु देवाति रो सासनं आदाय राजगहं गन्त्वा सत्थुधम्मदेसनवेलाय परिसपरियन्ते ठितो धम्म सुत्वा सपरिवारो अरहत्तफलं पत्वा एहिभिक्खुभावे पतिळासि । सत्था वुद्धो हुत्वा पठम अन्तोवस्सं इसिपत्तने वसित्वा वुत्थवस्सो पवारेत्वा उरुवेलं गन्त्वा तत्थ तयो मासे वसन्तो तेभातिकजटिले विनेत्वा भिक्खुसहस्सपरिवारो फुस्समासपुण्णमाय राजगहं गन्त्वा द्वे मासे वसि । एत्तावता वाराणसितो निक्खमन्तस्स पञ्च मासा जाता सकलो हेमन्तो अतिक्कन्तो उदायित्थेरस्स[८२] आगतदिवसतो पट्ठाय सत्तट्ठदिवसा वीतिवत्ता । सो फग्गुणीपुण्णमासियं चिन्तेसि अतिक्कन्तो हेममन्तो वसन्तसमयो अनुप्पत्तो, मनुस्सेहि सस्सादीनि उद्धरित्वा सम्मुखसम्मुखछानेहि मग्गा दिन्ना हरिततिणसञ्छन्ना १ स्या०-पवत्तितपवरधम्मचक्को । २ रो०-पटिहरय ।

·सन्तिकेनिदानं ६३ । . पठवी, सुपुरिफता वनसण्डा पटिपज्जनक्खमा मग्गा, कालो दसवलस्स जातिसंगहं कातुन्ति । अथ भगवन्तं [86] उपसंकमित्वाः-- "अंगारिनोदानि दुमा भदन्ते ! फलेसिनो छदनं विप्पहाय । ते अच्चिमन्तोव पभासयन्ति समयो महावीर ! भगीरसानं । नातिसीतं नातिउण्हं नातिदुभिक्खछातकं । सद्दला हरिता भूमि एस कालो महामुनी।" ति । समित्ताहि गाथाहि दसवलस्स कुलनगरं गमनत्थाय गमनवण्णं वण्णेसि । अथ नं सत्था किन्नुखो उदायि ! मधुरस्सरेन गमनवण्णं वण्णेसीति आह । भन्ते ! तुम्हाकं पिता सुद्धो- दनो महाराजा पस्सितुकामो, करोथ जातकानं संगहन्ति । साधु उदायि ! करिस्सामि आतकानं संगहं । भिक्खु- संघस्स आरोचेहि गमिकवत्तं पूरेस्सन्तीति । साधु भन्तेति थेरो आरोचेसि । भगवा अंगमगधवासीनं कुलपुत्तानं दसहि सहस्सेहि कपिलवत्थुवासीनं दसहि सहस्सेहीति सब्बेहेव वीसतिसहस्सेहि खीणासवभिक्खूहि परिवुतो राजगहा निक्खमित्वा दिवसे दिवसे योजनं गच्छति । राजगहतो सट्टियोजनं कपिलवत्थु द्वीहिमासेहि पापुणि- स्सामीति अतुरितचारिकं पक्कामि । थेरोपि भगवतो निक्खन्तभावं रओ आरोचेस्सामीति वेहासं अभुग्गन्त्वा रो निवेसने पातुरहोसि । राजा थेरं दिस्वा तुट्ठचित्तो महारहे पल्लंके निसीदापेत्वा अत्तनो पटियादितस्स नानग्गरसभोजनस्स पत्तं पूरेत्वा अदासि । थेरो उट्ठाय गमनाकारं दस्सेसि । निसीदित्वा भुञ्ज ताताति। सत्थु सन्तिकं गन्त्वा भुञ्जिस्सामि महाराजाति । कहं पन सत्थाति । वीसतिभिक्खुसहस्सपरिवारो तुम्हाकं दस्सनत्थाय चारिकं निक्खन्तो महाराजाति । राजा तुट्ठमानसो आह, तुम्हे इमं परिभुजित्वा याव मम पुत्तो मं नगरं पापुणाति तावस्स इतोव पिण्डपातं पटिहरथाति । थेरो अधिवासेसि । राजा थेरं परिविसित्वा पत्तं गन्धचुण्णेन उबट्टत्वा उत्तमभोजनस्स पूरेत्वा तथागतस्स देथाति थेरस्स हत्थे पतिट्ठापेसि। थेरो सब्बेसं पस्सन्तानं येव पत्तं आकासे खिपित्वा सयम्पि वेहासं अन्भुग्गन्त्वा पिण्डपातं आहरित्वा सत्थु हत्थे ठपेसि। [८३] सत्था तं परिभुजि। एतेनुपायेन थेरो दिवसे दिवसे आहरि। सत्थापि अन्तरामग्गे रओ येव पिण्डपातं परिभुञ्जि। थेरोपि भत्तकिच्चावसाने दिवसे दिवसे अज्ज एत्तकं भगवा आगतो अज्ज एत्तकन्ति[87] बुद्धगुणपटिसंयुत्ताय च धम्मकथाय सकलराजकुलं सत्यु दस्सनं विनायेव सत्थरि सञ्जातप्पसादं अकासि । तेनेव नं भगवा:--- "एतदग्गं भिक्खवे ! मम सावकानं भिक्खूनं कुलप्पसादकानं यदिदं कालुदायी" ति एतदग्गे ठपेसि । ७२. कपिलवत्थुस्मिं पाटिहारियं अकासि साकियापि खो अनुप्पत्ते भगवति अम्हाकं जातिसेट्ठ पस्सिस्सामाति सन्निपतित्वा भगवतो वसन- ट्ठानं वीमंसमाना निग्रोधसक्कस्स आरामो रमणियोति सल्लक्खेत्वा तत्थ सब्बं परिजग्गनविधि कारेत्वा गन्ध- पुप्फहत्या पच्चुग्गमनं करोन्ता सब्बालंकारपतिमण्डिते दहरदहरे नागरदारके च दारिकायो च पठमं पहिणिसु । ततो राजकुमारे च राजकुमारियो च तेसं अनन्तरा सामं गन्धपुप्फचुण्णादीहि पूजयमाना भगवन्तं गहेत्वा निग्रोधा- राममेव अगमंसु । तत्र भगवा वीसतिसहस्सखीणासवपरिवुतो पञ्चत्तवरवुद्धासने निसीदि । साकिया नाम मान- जातिका मानत्यद्धा । ते सिद्धत्थकुमारो अम्हेहि दहरतरो अम्हाकं कणिट्ठो भागिनेय्यो पुत्तो नत्ताति चिन्तत्वा दहरदहरे राजकुमारे आहंसु, तुम्हे भगवन्तं वन्दथ मयं तुम्हाकं पिठितो निसीदिस्सामाति । तेसु एवं अव- न्दित्वा निसिन्नेसु भगवा तेसं अज्झासयं ओलोकेत्वा न मंञातयो वन्दन्ति हन्द दानि नं वन्दापेस्सामीति अभि२. झापादकज्झानं समापज्जित्वा वुट्ठाय आकासं अन्भुग्गन्त्वा तेसं सीसे पादपंसु ओकिरमानो विय गण्डम्ब- रुक्खमूले यमकपाटिहारियसदिसं पाटिहरियं अकासि । राजा तं अच्छरियं दिस्वा आह-भगवा! तुम्हाकं जातदिवसे इसिकाळदेवलस्स वन्दनत्थं उपनीतानं पादे वो परिवत्तित्वा ब्राह्मणस्स मत्थके पतिष्ठिते दिस्वापि अहं तुम्हे वन्दि अयं मे पठमवन्दना, वप्पमंगलदिवसे जम्बुच्छायाय सिरिसयने निसिन्नानं वो जम्बुच्छायाय अपरिवत्तनं दिस्वापि पादे वन्दि अयं मे दुतियवन्दना। इदानि १ रो०-अनन्तरं । २ स्या०-अभिज्ञापादकं चतुत्यज्झानं । .

·६४ जातकट्टकथा । इमं अदिठ्ठपुब्बं पाटिहारियं दिस्वापि तुम्हाकं पादे वन्दामि अयं मे ततियवन्दनाति। रअ पन वन्दिते भगवन्तं अवन्दित्वा ठाउँ समत्थो नाम एको साकियोपि नाहोसि। सब्बे वन्दियु वेव। इति भगवा आतके वन्दापेत्वा आकासतो ओतरित्वा पञ्चत्ते आसने निसीदि। निसिन्ने भगवति सिखाप्पत्तो आतिसमागमो अहोसि । सव्ये एकग्गचित्तो हुत्वा निसीदिसु । ततो महामेघो पोक्खरवस्सं वस्सि । तम्बवण्णं उदकं हेट्ठो विरवन्तं गच्छति । तेमितुकामोव तेमेति अमितुकामस्स[८४] सरीरे विन्दुमत्तोपि न पतति । तं दिस्वा सव्बे अच्छरियन्भुतचित्ता जाता । अहो ! अच्छरियं अहो ! अब्भुतन्ति कथं समुद्रापेसुं । सत्था न [88] इदानेव मय्हं आतिसमागम पोक्खरवस्सं वस्सति अतीतेपि वस्सीति इमिस्सा अठ्ठप्पत्तिया महावेस्सन्तरजातकं कथेसि। धम्मदेसनं सुत्वा सव्वे उट्ठाय वन्दित्वा पक्कमिसु। एकोपि राजा व राजमहामत्तो वा स्वे अम्हाकं भिक्खं गण्हथाति वत्वा गतो नाम नत्थि। ७३. कपिलवत्थु पिण्डाय पाविसि सत्था पुनदिवसे वीसतिसहस्सभिक्खुपरिवुतो कपिलवत्थु पिण्डाय पाविसि । तं न कोचि गन्त्वा निमन्तेसि वा पत्तं वा अग्गहेसि । भगवा इन्दखीले ठितोव आवज्जेसि, "कथन्नुखो पुव्ववुद्धा कुलनगरे पिण्डाय चरिंसु किं नु उप्पटिपाटिया इस्सरजनानं घरानि अगमंसु उदाहु सपदानचारिकं चरिसु" ति । ततो एकवुद्धस्सापि उप्पटिपाटिया गमनं अदिस्वा मयापि दानि अयमेव तेसं वंसो अयं मे पवेणी पग्गहेतव्वा आयतिं च मे सावकापि मम व अनुसिक्खन्ता पिण्डचारियवत्तं परिपूरेस्सन्तीति कोटियं निविट्ठगेहतो पट्ठाय सपदानं पिण्डाय चरि । अय्यो किर सिद्धत्यकुमारो पिण्डाय चरतीति द्विभूमकतिभूमकादिसु पासादेसु सीहपञ्जरं विवरित्वा महाजनो दस्सनव्यावटो अहोसि । राहुलंमातापि देवी अय्यपुत्तो किर इमस्मि येव नगरे महन्तेन राजानुभावेन सुवण्ण सिविकादीहि विचरित्वा इदानि केसमस्सु ओहारेत्वा कासायवत्यवसनो कपालहत्यो पिण्डाय चरति सोभति नुखोति सीह- पञ्जरं विवरित्वा ओलोकयमाना भगवन्तं नानाविरागसमुज्जलाय सरीरप्पभाय नगरवीथियो ओभासेत्वा व्यामप्पभापरिक्खेपसमुपगूळ्हाय' असीत्यनुव्यञ्जनावभासिताय वृत्तिसमहापुरिसलक्खणपतिमण्डिताय अनु- पमाय बुद्धसिरिया विरोचमानं दिस्वा उण्हीसतो पट्ठाय याव पादतला:-- "सिनिद्धनीलमुदुकुञ्चितकेसो सुरि यनिम्मलतलाभिनलाटो । युत्ततु गमुदुकायतनासो रंसिजालविततो नरसीहो ॥" ति । एवमादिकाहि अट्ठहि नरसीहगायाहि नाम अभियवित्वा "तुम्हाकं पुत्तो पिण्डाय चरती' ति रो आरोसि । राजा संविग्गहदयो हत्थेन साटकं सण्ठपेन्तो तुरिततुरितं निक्खमित्वा वेगेन गन्त्वा भगवतो पुरतो ठत्वा आह "किं भन्ते! अम्हे लज्जापेय? किमत्यं पिण्डाय चरथ? किं एत्तकानं भिक्खून न सक्का भत्तं लद्धन्ति[89] सझं करित्या" ति? बंसचारित्तमेतं महाराज! अम्हाकन्ति। ननु भन्ते ! अम्हाकं महासम्मतखत्तियवंसो नाम[८५]वंशो ? तत्य च एकखत्तियोपि भिक्खाचरो नाम नत्थीति । अयं महाराज ! राजवंसो नाम तव वंसो अम्हाकं पन दीपंकरो कोण्डो-पे-कस्सपोति अयं बुद्धवंसो नाम एते च अञ्जो च अनेकसहस्ससंखा वुद्धा भिक्खाचरा भिक्खाचारेनेव जीविकं कप्पेसुन्ति अन्तरवीथियं ठितोव :- "उत्तिठे नप्पमज्जेय्य धम्मं सुचरितं चरे । धम्मचारी सुखं सेति अस्मि लोके परम्हि चा॥"४ ति । इमं गाथमाह । गाथापरियोसाने राजा सोतापत्तिफले पतिहासिः-- "धम्मं चरे सुचरितं न नं दुच्चरितं चरे । धम्मचारी सुखं सेति अस्मि लोके परम्हि चा ।।" ति । इमं पन गाथं मुत्वा सकदागामिफले पतिहासि । महाधम्मपालजातक" सुत्वा अनागामिफले पति- १ रो०-समुपवळहाय । २ रो०-मुन्निमला । ३ रो०-भिक्खाचारो। ४-धम्मपद, लोकवग्ग । ५ रो०-धम्मपालजातकं । ? - - ·सन्तिकेनिदानं ६५ हासि । मरणसमये सेतच्छत्तस्स हेट्ठा सिरिसयने निपन्नो येव अरहत्तं पापुणि । अरञ्जवासेन पन पधानानु- योगकिच्चं रओ नाहोसि । सोतापत्तिफलं सच्छिकत्वा येव पन भगवतो पत्तं गहेत्वा सपरिसं भगवन्तं महापासादं आरोपेत्वा पणीतेन खादतीयेन भोजनीयेन परिविसि । ७४. राहुलमातुया सिरिंगभं अगमासि भत्तकिच्चपरियोसाने सन्दं इत्यागारं आगन्त्वा भगवन्तं वन्दि ठपेत्वा राहुलमातरं । सा पन "गच्छ अय्यपुत्तं वन्दाही" ति परिजनेन बुच्चमानापि “सचे मय्हं गुणो अत्थि सयमेव मे सन्तिकं अय्यपुत्तो आगमिस्सति आगतमेव नं वन्दिस्सामी" ति वत्वा न अगमासि । भगवा राजानं पत्तं गहापेत्वा द्वीहि अगसावकेहि सद्धिं राजधीताय सिरिगल्भं गत्वा राजधीता यथारचिं वन्दमाना न किञ्चि वत्तव्वाति वत्वा पञत्ते आसने निसीदि । सा वेगेनागन्त्वा गोप्फवसु गहेत्वा पादपिट्व्यिं सीसं परिवत्तेत्वा यथाञ्झासयं वन्दि । राजा राजधीताय भगवति सिनेहबहुमानादि- गुणसम्पत्तियो कथेसि-"भन्ते! मम. धीता तुम्हेहि कासायानि [90 ] निवत्थानीति सुत्वा ततो पट्ठाय कासाववत्था जाता, तुम्हाकं एकभत्तिकभावं सुत्वा एकभत्तिकाव जाता, तुम्हेहि महासयनस्सं छड्डितभावं ञत्वा पट्टिकामञ्चके येव निपन्ना, तुम्हाकं मालागन्धादीहि विरतभावं त्रत्वा विरतमालागन्धाव जाता अत्तनो आतकेसु मयं पटिजग्गिस्सामाति सासने पेसिते एकसातकम्पि न ओलोकेसि। एवं गुणसम्पन्ना मे भगवा ! धीता" ति। "अनच्छरियं महाराज ! यं इदानि तया रक्खियमाना राजधीता परिपक्के जाणे [ ८६ ] अत्तानं रक्खेय्य एसा पुब्बे अनारक्खा पब्बतपादे विचरमाना अपरिपक्के जाणे अत्तानं रक्खीति वत्वा वन्दकित्तरजातकं कथेत्वा उट्ठायसना पक्कामि । ६७५. नन्दं पब्बाजेसि दुतियदिवसे नन्दस्स राजकुमारस्स अभिसेकगेहप्पवेसनविवाहमंगलेसु वत्तमानेसु तस्स गेहं गन्त्वा कुमारं पत्तं गाहापेत्वा पब्बाजेतुकामो मंगलं वत्वा उट्ठायासना पक्कामी। जनपदकल्याणी कुमार गच्छन्तं दिस्वा "तुवटं खो अय्यपुत्त ! आगच्छेय्यासी" ति वत्वा गीवं पसारेत्वा ओलोकेसि । सोपि भगवन्तं पत्तं गण्हथाति वत्तुं अविसहमानो विहारमेव अगमासि। तं अनिच्छमानं येव भगवा पब्बाजेसि। इति भगवा कपिलपुरं गन्त्वा ततियदिवसे नन्दं पव्वाजेसि । ७६. राहुलं पब्बाजेसि सत्तमे दिवसे राहुलमाता कुमारं अलंकरित्वा भगवतो सन्तिकं पेसेसि-“पस्स तात ! एतं वीसति- सहस्ससमणपरिवुतं सुवण्णवण्णं ब्रह्मरूपीवण्णं समणं, अयं ते पिता एतस्स महन्ता निधयो' अहेसु। त्यास्स निक्खमनतो पट्ठाय न पस्साम गच्छ नं दायज्जं याच, अहं तात ! कुमारो अभिसेकं पत्वा चक्कवत्ती भविस्सामि धनेन मे अत्थो धनं मे देहि सामिको हि पुत्तो पितु सन्तकस्सा" ति । कुमारो च भगवतो सन्तिकं गन्त्वा पितुसिनेहं पटिलभित्वा हट्टतुट्ठो “सुखा ते समण ! छाया" ति वत्वा अचम्पि वहुँ अत्तनो अनुरूपं वदन्तो अट्ठासि । भगवा कतभत्तकिच्चो अनुमोदनं कत्वा उट्ठायासना पक्कामि । कुमारोपि "दायज्जं से समण ! देहि, दायज्जं मे समण ! देही" ति भगवन्तं अनुवन्धि । भगवा कुमारं न निवत्तापेसि । परिजनोपि भगवता सद्धि २ गच्छन्तं निवत्तेतुनासक्खि । इति सो भगवता सहिं आराममेव आगमासि । ततो भगवा चिन्तेसि, “यं अयं पितुसन्तकं धनं इच्छति तं वट्टानुगतं सविधातं हन्दस्स वोधिमण्डे पटिलद्धं सत्तविधं अरियधनं देमि लोकुत्तरदा- यज्जस्स नं सामिकं करोमी" ति आयस्मन्तं सारिपुत्तं आमन्तेसि "तेन हि [91] त्वं सारिपुत्त! राहुलकुमारं पब्बा- जेही" ति । पब्वजिते पन कुमारे रओ अविमत्तढुक्खं उप्पज्जि । तं अधिवासेतु असक्कोन्तो भगवतो निवेदत्वा "साधु भन्ते ! अव्या मातापितूहि अननुज्ञातं पुत्तं न पब्बाजेयु" न्ति वरं याचि । भगवा १ रो०-निधियो। २ रोपाच्छन्तो। - ।

·जातकट्ठकथा - - तस्स तं वचनं पटिस्सुणित्वा पुनदिवसे राजनिवेसने कतपातरासो एकमन्तं निसिन्नेन र "भन्ते ! तुम्हार दुक्करकारिककाले' एका देवता मं उपसंकमित्वा पुत्तोते कालकतोति आह। तस्सा वचनं असद्दहन्तो "न महं पुत्तो [८५] बोधि अप्पत्वा कालं करोतीति तं पटिक्खिपि” न्ति वुत्तं "इदानि कि सद्दहिस्सथ ? ये तुम्हे पुब्बे पि अठिकानि दस्सेत्वा पुत्तो ते मतोति वुत्ते न सहहित्था” ति इमिस्सा अत्युप्पत्तिया महाधम्मपालजातक कथेसि । कथापरियोसाने राजा अनागामिफले पतिहि । ७७ अनाथपिण्डिको जेतवनाराम कारेसि इति भगवा पितरं तीसु फलेसु पतिट्ठापेत्वा भिक्खुसंघपरिवुतो पुनदेव राजगहं गन्त्वा सीतवने विहासि । तस्मि समये अनाथपिण्डिको गहपति पञ्चहि सकटसतेहि भण्डं आदाय राजगहे अत्तनो पियसहायस्रा सेल्ठिनो गेहं गन्त्वा तत्थ बुद्धस्स भगवतो उप्पन्नभावं सुत्वा वलवपच्चूससमये देवतानुभावेन विवटेन द्वारेन सत्यार उपसंकमित्वा धम्म सुत्वा सोतापत्तिफले पतिट्टाय दुतियदिवसे बुद्धपमुखस्स संघस्स महादानं दत्वा सावत्यि आगमनत्याय सत्युपटिनं गहेत्वा अन्तरामग्गे पञ्चचत्ताळीसयोजनहाने सतसहस्सं सतसहस्सं दापेत्वा योजनिकाय योजनिकाय विहारे कारापेत्वारे जेतवनं कोटिसत्थारेन अट्ठारसहिरञकोटीहि किणित्वा नवकम्म पट्ठपेसि । सो मज्झे दसवलस्स गन्धकुटि कारेसि । तं परिवारेत्वा असीतिमहाथेरानं पाटि- यक्कसन्निवेसने आवासे एककुड्डकढिकुड्डकहंसवट्टकदीघसालामण्डपादिवसेन सेससेनासनानि पोक्ख- रणियो चंकमनरत्तिट्ठानदिवा-ट्टानानि चाति अट्ठारसकोटिपरिच्चागेन रमणीये भूमिभागे मनोरमं विहारं कारापेत्वा दसबलस्स आगमणत्थाय दूतं पेसेसि । सत्था दूतस्स वचनं सुत्वा महाभिक्खुसंघपरिवारो राजगहा निक्खमित्वा अनुयुब्बेन सावत्थिनगरं पापुणि । महासेठिपि खो विहारमहं सज्जेत्वा तथागतस्स जेतवनं पविसनदिवसे पुत्तं सब्बालंकारपतिमण्डितं कत्वा अलंकतपटियत्तेहेव पञ्चहि कुमारसतेहि सद्धिं पेसेसि । सो सपरिवारो पञ्चवण्णवत्थसमुज्जलानि पञ्चधजसतानि गहेत्वा [92] दसवलस्स पुरतो अहोसि । तेसं पच्छतो महासुभद्दा चूळसुभद्दाति हे सेठिधीतरो पञ्चहि कुमारिसतेहि सद्धि पुण्णघटे गहेत्वा निक्समिसु । तासं पच्छतो सेठिभरिया सब्बालंकारपतिमण्डिता पञ्चहि मातुगामसतेहि सद्धि पुण्णपातियो गहेत्वा निक्खमि । सब्बेसं पच्छतो सयं महासेठि अहतवत्थनिवत्थो अहतवत्थेहेव पञ्चहि सेठिसतेहि सद्धि भगवन्तं अब्भुग्गञ्छि । भगवा इमं उपासकपरिसं पुरतो कत्वा महाभिक्खुसंघपरिवुतो अत्तनो सरीरप्पभाय सुवण्णरससेक- पिञ्जरानि विय वनन्तरानि कुरूमानो अनन्ताय बुद्धलीळ्हाय अप्पटिसमाय बुद्धसिरिया जेतवनविहारं पाविसि । अथ नं अनाथपिण्डिको पुच्छि । [८८] “कथाहम्भन्ते ! इमस्मि विहारे पटिपज्जामी" ति ? तेनहि गहपति ! इमं विहारं आगतानागतस्स भिक्खुसंघस्स देही" ति साधु भन्तेति महासेठि सुवण्णभिङ्कारं आदाय दसवलस्स हत्थे उदकं पातेत्वा “इमं जेतवनविहारं आगतानागतस्स चातुद्दिसस्स वुद्धपमुखस्स संघस्स दम्मी" ति अदासि । सत्था विहारं पटिग्गहेत्वा अनुमोदनं करोन्तो:-- "सीतं उण्हं पटिहन्ति ततो वाळमिगानि च । सिरिंसपे च मकसे सिसिरे चापि वुठियो । ततो वातातपे घोरे सजाते पटिहमति । लेणत्थं च सुखत्यं च झामितुं च विपस्सितुं ॥ विहारदानं संघस्स अगं बुद्धन वण्णितं । तस्मा हि पण्डितो पोसो सम्पस्सं अत्थमत्तनो । विहारे कारये रम्मे वासयेत्थं वहुस्सुते । तेसं अन्नञ्च पाणं च वत्थसेनासनानि च ॥ ददेय्य उजुभूतेसु विप्पसन्नेन चेतसा । [93] १ रो-दुक्करचारिककाले । २ रो०-कारेत्वा ।

·सन्तिकेनिदान - ते तस्स धम्म देसेन्ति सम्बदुक्खापनूदनं । यं सो धम्म इधज्ञाय परिनिव्वाति अनासवो ॥" ति । विहारानिसंसं कथेसि । अनाथपिण्डिको दुतियदिवसतो पट्ठाय विहारमहं आरभि । विसाखाय पासादमहो चतुहि मासेहि निठितो । अनाथपिण्डिकस्स पन विहारमहो नवहि मासेहि निहासि । विहारमहेपि अट्ठारसेव कोटियो अगमंसु इति इमस्मि येव विहारे. चतुपण्णासकोटिसंखं धनं परिच्चजि । अतीते पन विपस्सिस्स भगवतो काले पुनब्बसुमित्तो नाम सेट्ठी सुवण्णिठिकासन्थारेन किणित्वा तस्मि येव ठाने योजनप्पमाणं संधारामं कारेसि। सिरिवस्स भगवतो काले सिरिवड्ढो नाम सेट्ठी सुवण्णजालसन्था- रेन किणित्वा तस्मि येव ठाने तिगानुतप्पमाणं संघारामं कारेसि । वेस्सभूस्स भगवतो काले सोत्थियो नाम सेठि सुवण्णहत्यिपदसन्थारेन किणित्वा तस्मि येव ठाने अड्ढयोजनप्पमाणं संघारामं कारेसि । कवुसन्धस्स भगवतो काले अच्चुतो नाम सेट्ठी सुवण्णिठिकासन्थारेनेव किणित्वा तस्मि येव ठाने गावुतप्पमाणं संघारामं कारेसि । कोणागमणस्स भगवतो काले उग्गो नाम सेट्ठी सुवण्णकच्छपसन्थारेन किणित्वा तस्मि येव ठाने अड्ढगावुतप्प- माणं संघारामं कारेसि । कस्सपस्स भगवतो काले सुमंगलो नाम सेट्टी सुवणिटिकसन्थारेन किणित्वा तस्मि येव ठाने सोळसकरीसप्पमाणं [८९] संघारामं कारेसि । अम्हाकं पन भगवतो काले अनाथपिण्डिको सेट्ठी कहापण- कोटिसन्थारेन किणित्वा तस्मिं येव ठाने अट्टकरिसप्पमाणं संघारामं कारेसि । इदं किर ठानं सब्बबुद्धानं अविज- हितानमेव। इति महाबोधिमण्डे सब्बतप्पत्तितो याव महापरिनिब्बानमञ्चा यस्मि यस्मिं ठाने भगवा विहासि इदं सन्तिकेनिदानं नाम । तस्स वसेन सब्बजातकानि वण्णयिस्साम । जातकट्ठकथाय निदानकथानिट्ठिता [04] ·जातकट्ठकथा १. एकनिपातो क १. अपण्णकवग्गवण्णना १. अपण्णकजातक पच्चुपन्नवत्थु - इमं ताव अपण्णकवम्मदसनं भगवा सावत्थिं उपनिस्साय जेतवनमहाविहारे विहरन्तो कथेसि । कम्पन आरभ अयं कथा समुट्टिताति ? सेठिस्स सहायके पञ्चसते तित्थियसावकेति । एकस्मि हि दिवसे अनाथपिण्डिको सेट्ठी अत्तनो सहायके पञ्चसते अतिथियसावके आदाय वहुं मालागन्धविलेपनञ्चेव तेलमधुफाणितवत्यच्छादनानि च गाहापेत्वा जेतवनं गन्त्वा भगवन्तं वन्दित्वा मालादीहि पूजत्वा भेसज्जानि चैव वत्यानि च भिक्खुसंघस्स विस्सज्जेत्वा छ निसज्जादोसे वज्जेत्वा एकमन्तं निसीदि। तेपि अतित्यियसावका तथागतं वन्दित्वा सत्थु पुण्णचन्दसस्सिरिकं मुखं लक्खणानुव्यञ्जनपति- मण्डितं व्यामप्पभापरिक्खित्तं ब्रह्म कायं आवेळावेळा यमकयमका हुत्वा निच्छरन्तियो घनवुद्धरस्मियो च ओलोकयमाना अनाथपिण्डिकस्स समीपे येव निसीदिसु । अथ नेसं सत्था मनोसिलातले सीहनाद नदन्तो तरुणसीहो विय गज्जन्तो, पावुस्सकमेघो विय च, आकासगंगं ओता [95] रेन्तो विय च, रतनदामं गन्थेन्तो विय च अलैंगसमन्नागतेन सवनीयेन ब्रह्मस्सरेन नाना नयविचित्तं मधुरधम्मकथं कथेसि । ते सत्युधम्मदेसनं सुत्वा पसन्नचित्ता वुट्ठाय दसवलं वन्दित्वा अतित्यिय- सरणं भिन्दित्वा बुद्धं सरणं अगमंसु । ते ततो पट्ठाय निच्चकालं अनाथपिण्डिकेन सद्धि गन्धमालादिहत्था विहारं गन्त्वा धम्मं सुणन्ति दानं देन्ति सीलं रक्खन्ति उपोसथकम्मं करोन्ति । अथ भगवा सावत्थितो पुनदेव राजगहं अगमासि । ते तथागतस्स गतकाले तं सरणं भिन्दित्वा पुन अतित्थियसरणं गन्त्वा अत्तनो मूलट्ठाने येव पतिष्ठिता । भगवापि सत्तह्रमासे वीतिनामेत्वा पुन जेतवनं अगमासि । अनाथपिण्डिको पुनपि[९०]ते आदाय सत्यु सन्तिकं गन्त्वा सत्यारं गन्धादीहि पूजेत्वा वन्दित्वा एकमन्तं निसीदि । तेपि भगवन्तं वन्दित्वा एकमन्तं निसीदिसु । अथ नेसं अनाथपिण्डिको तथागते चारिकं पक्कन्ते गहितसरणं भिन्दित्वा पुन अञतित्थियसरणमेव गहेत्वा मूले पतिठितभावं भगवतो आरोचेसि । भगवा अपरिमितकप्पकोटियो निरन्तरं पवत्तितवचीसुचरितानुभावेन दिब्बगन्धगन्धितं नानागन्ध- पूरितं रतनकरण्डकं विवरन्तो विय मुखपदुमं विवरित्वा मधुरस्सरं निच्छारेन्तो "सच्चं किर तुम्हे उपासका ! तीणि सरणानि भिन्दित्वा अञ्चतित्थियसरणं गता" ति पुच्छि। अथ तेहि पटिच्छादेतुं आसक्कोन्तेहि "सच्चं भगवा" ति वुत्ते सत्या "उपासका ! हेट्ठा अवीचि उपरि भवग्गं परिच्छेदं कत्वा तिरियं अपरिमाणासु लोकधातुसु सीलादिगुणेन वुद्धेन सदिसो नाम नत्थि कुतो अधिकतरो। “यावता भिक्खवे ! सत्ता अपदा वा--पे--तथागतो ने अग्गमक्खायत्ति यं किञ्चि वित्तं इथ वा हुरं वा-पे--अग्गतो वे पसन्नान" न्ति आदीहि सुत्तेहि पकासिते १ इतिदुत्तक, सुत्तनिपात ।

·१. अपण्णकजातकं ६९ सरणमागम्म रतनत्तयगुणे पकासेत्वा एवं उत्तमगुणेहि समन्नागतं रतनत्तयं सरणं गता उपासका वा उपासिका वा निरयादिसु निव्वत्तनका नाम नत्थि । अपायनिव्वत्तितो मुञ्चित्वा पन देवलोके उप्पज्जित्वा महासम्पत्ति अनुभोन्ति । तस्मा तुम्हेहि एवरूपं सरणं भिन्दित्वा अचतित्थियसरणं गच्छन्तेहि अयुत्तं कत" न्ति आह । एत्य च तीणि रतनानि मोक्खवसेन उत्तमवसेन च सरणं गतानं अपायेसु निव्वत्तिया अभावदीपनत्थं इमानि सुत्तानि दस्सेतव्बानिः [90] --- "ये केचि बुद्धं सरणं गतासे न ते गमिस्सन्ति अपायं । पहाय मानुसं देहं देवकार्य परिपूरेस्सन्ति ।। ये केचि धम्म सरणं गतासे न ते गमिस्सन्ति अपायं । पहाय मानुसं देहं देवकार्य परिपूरेस्सन्ति ।। ये केचि संघं सरणं गतासे न ते गमिस्सन्ति अपायं । पहाय मानुसे देहे देवकार्य परिपूरेस्सन्तिः ॥ वहुं वे सरणं यन्ति पव्वतानि वनानि च । आरामरुक्खचेत्यानि मनुस्सा भयतज्जिता ॥ नेतं सो सरणं खेमं नेतं सरणमुत्तमं । नेतं सव्वदुक्खा पमुच्चति ॥ यो च बुद्धं च धम्मं च संघं च सरणं गतो । चत्तारि अरियसच्चानि सम्मप्पाय पस्सति ।। [९१] दुक्खं दुक्खसमुप्पादं दुक्खस्स च अतिक्कम । अरियञ्चलैंगिकं मग्गं दुक्खूपसमगामिनं ॥ एतं खो सरणं खेमं एतं सरणमुत्तमं । एतं सरणमागम्म सबदुक्खा पमुच्चती ॥" ति ।२ न केवलं च नेसं सत्था एत्तकं येव धम्म देसेसि । अपि च खो "उपासका ! बुद्धानुस्सति कम्मट्ठानं नाम धम्मानुस्सति-पे-संघानुस्सति कम्मट्ठानं नाम सोतापत्तिमग्गं देति सोतापतिफलं देति सकदागामिमग्गं देति सकदागामिफलं देति अनागामिमग्गं देति अनागामिफलं देति अरहत्तमग्गं देति अरहत्तफलं देती" ति एवमा- दीहिपि नयेहि धम्म देसेत्वा “एवरूपं नाम सरणं भिन्दन्तेहि अयुत्तं तुम्हेहि कत" न्ति आह । एतं च बुद्धानुस्सतिकम्मट्ठानादीनं सोतापत्तिमग्गादिप्पदानं “एकधम्मो भिक्खवे ! भावितो वहु- लोकतो एकन्तनिबिदाय विरागाय निरोधाय उपसमाय अभिज्ञाय, सम्बोधाय, निव्वानाय संवत्तति । कतमो एकधम्मो ? बुद्धानुस्सती" ति3 एवमादिहि सुत्तेहि दीपेतब्बं । एवं भगवा नानप्पकारेहि उपासके ओवदित्वा "उपासका ! पुबेपि मनुस्सा असरण सरणन्ति तक्कगाहेन विरुद्धगाहेन गहेत्वा अमनुस्सपरिगहिते कन्तारे यक्खभक्खा हुत्वा महाविनासं पत्ता, अपण्णकगाह पन एकंसगाहं अविरुद्धगाहं गहितमनुस्सा तस्मि येव कन्तारे सोत्थिभावं पत्ता" ति वत्वा तुण्ही अहोसि । अथ खो अनाथपिण्डिको गहपति उट्ठायासना भगवन्तं वन्दित्वा अभित्थवित्वा सिरसि अञ्जलिम्प- तिट्ठापेत्वा एवमाह-“भन्ते! इदानि ताव इमेसं उपासकानं उत्तमसरणं भिन्दित्वा तक्कगाह विरुद्धगाहं सरणगहणं अम्हाकं पाकटं पुव्वे पन अमनुस्सपरिग्गहीते कन्तारे तक्किकानं विनासो अपण्णकगाहं गहितमनुस्सानं च सोत्थि- भावो अम्हाकं पटिच्छन्नो [97] तुम्हाकमेव पाकटो। साधु वत नो भगवा आकासे पुण्णचन्दं उट्ठापेन्तो विय इमं कारणं पाकटं करोतू" ति । । - १ संयुत्तनिपात । २ धम्मपद, वृद्धवग्ग । ३ अात्तर, एक्कनिपात ।

·७० जातकट्टकया उदाहु पच्छतोति आह । अथ भगवा मया खो गहपति ! अपरिमितकालं दसपारमियो पूरत्वा लोकस्स कंखच्छेदनत्यमेव सब तत्राणं पटिविद्धं सीहवसाय सुवग्णपाति पूरेन्तो विय सक्कच्चं सोतमोदहित्वा सुणोहीति सेटठिनो सतु- प्पादं जनेत्वा हिमगन्भं पदाळेत्वा पुण्णचन्दं नीहरन्तो विय भवन्तरेन पटिच्छन्नं कारणं पाकटं अकासि:--[१२] अतीतवत्यु अतीते कासिरठे वाराणसिनगरे ब्रह्मदत्तो नाम राजा अहोसि । तदा वोधिसत्तो सत्यवाहकुले पटिसन्धि गहेत्वा अनुपुबेन वयप्पत्तो पञ्चहि सकटसतेहि वाणिज्जं करोन्तो विचरति । सो कदाचि पुवन्तती अपरन्तं गच्छति कदाचि अपरन्ततो पुबन्तं । वाराणसियं येव हि अझोपि सत्यवाह्पुत्तो अत्यि वालो अव्यत्तो अनुपायकुसलो। तदा बोधिसत्तो वाराणसितो महग्धं भण्डं गहेत्वा पञ्चसकटसतानि पूरेत्वा गमनसज्जानि कत्या ठपेसि । सोपि वालसत्यवाहपुत्तो तथेव पञ्चसकटसतानि पूरेत्वा गमनसज्जानि कत्वा ठपेसि । बोधिसत्तो चिन्तेसि, सचे अयं बालसत्यवाहपुत्तो मया सद्धिं येवग मिस्सति सकटसहस्से एकतो मग्गे गच्छन्ते मग्गोपि नप्पहोल्सति मनुस्सानं दारुदकादीनिपि बलिवद्दानं तिणानिपि दुल्लभानि भवि- स्सन्ति । एतेन वा मया वा पुरतो गन्तु वट्टतीति । मोतं पक्कोसापेत्वा एतमत्थं आरोचेत्वा द्वीहिपि अम्हेहि एकतो गन्तुं न सक्का। किं त्वं पुरतो गमिस्ससि सो चिन्तेसि-मयि पुरतो गच्छन्ते वहू आनिसंसा । मग्गेन अभिन्ननेव गमिस्सामि । गोणा अनामट्ठ- तिणं खादिस्सन्ति । मनुस्सानं अनामट्ठसूपेय्यपण्ण भविस्सति । पसन्नं उदकं भविस्सति । यथारूचि अग्धं टपेत्वा भण्डं विक्किणिस्सामीति । सो अहं सम्म ! पुरतो गमि [98] स्सामीति आह । बोधिसत्तोपि पच्छतो गमने बहू आनिसंसे अद्दस। एवं हिस्स अहोसि-एते पुरतो गच्छन्ता मग्गे विसमट्ठानं समं करिस्सन्ति । अहं तेहि गतमग्गेन गमिस्सामि । पुरतो गतेहि वलिवद्देहि परिणतप्पतिणे खादिते मम गोणा पुन उठितानि मधुरतिणानि खादिस्सन्ति । गहितपण्णट्ठानतो उठितं मनुस्सानं सूपेय्यपण्णं मधुरं भविस्सति । अनुदके ठाने आवाट खणित्वा एते उदकं उप्पादेस्सन्ति। परेहि कतेसु हि आवाटेसु मयं उदकं पिविस्साम भण्डअग्घट्टपनं नाम मनुस्सानं जीवितावोरोपनसदिसं अहं पच्छतो गन्त्वा एतेहि ठपितग्घेन भण्डं विक्किणिस्सामीति । सो एत्तके आनिसंसे दिस्वा-सम्म ! त्वं पुरतो गच्छाति आह । साधु सम्माति वालसत्यवाहो सकटानि योजेत्वा निक्खन्तो अनुपुबेन मनुस्सवासं अतिक्कमित्वा कन्तारमुखं पापुणि । कन्तारं नाम चोरकन्तारं, वाळकन्तारं, निरुदककन्तारं, अमनुस्सकन्तारं, अप्पभक्खकन्तारन्ति पञ्चविधं । तत्य चोरेहि अविठितमग्गो चोरकन्तारं नाम । सीहादीहि अधिठितमग्गो वाळकन्तारं नाम । यत्य नहायितुवा पातु वा [९३] उदकं नत्यि इदं निरुदककन्तारं नाम। अमनुस्साधिष्ठितं अमनुस्सकन्तारं नाम । मूलखादनीयादिविरहित अप्पभक्खकन्तारं नाम । इमस्मि पञ्चविधे कन्तारे तं कन्तारं निरुदककन्तारं चंव अमनुस्सकन्तारं च । तस्मा सो वालसत्यवाहपुत्तो सकटेसु महन्तमहन्ता चाटियो ठपेत्वा उदसकस्स पूरापेत्वा सठियोजनिकं कन्तारं पटिपज्जि । अयस्स कन्तारमझं गतकाले कन्तारे अधिवत्ययक्खो इमेहि मनुस्सेहि गहितं उदकं छड्डापेत्वा" दुव्वले कत्वा सव्वेव ते खादिस्सामीति सबसेततरुणवलिबद्द [99] युत्तं मनोरमं यानक मापेत्वा धनुकलाप- फलकावुधहत्येहि दसहि वा द्वादसहि बमनुस्सेहि परिवुतो उप्पलकुमुदानि पिलन्धित्वा अल्लसीसो अल्लवत्यो इसरपुरिसो विय तस्मि यानके निसीदित्वा कद्दममक्खितेहि चक्केहि पटिपथं अगमासि। परिवारमनुस्सापिस्त पुरतोच पच्छतोच गच्छन्ता अल्लकेसा अल्लवत्या उप्पलकुमुदमाला पिलन्धित्वा पदुमपुण्डरीककलापे गहेत्वा भिसमळालानि ग्वादन्ता उदकविन्दूहि चेव कललेन च पग्घरन्तेन अगमंसु ।

·१. अपण्णकजातक सत्यवाहा च नाम यदा धुरवातो' वायति तदा यानके निसीदित्वा उपद्माकजनपरिवुता रज परिहरन्ता पुरतो गच्छन्ति । यदा पच्छतो वायति तदा तेनेव नयेन पच्छतो गच्छन्ति । तदा पन धुरवातो अहोसि । तस्मा सो वालसत्थवाहपुत्तो पुरतो अगमासि । यक्खोतं आगच्छन्तं दिस्वा अत्तनो यानकं मग्गा ओक्कमापेत्वा कहगच्छथाति तेन सद्धि पटिसन्थारं अकासि । सत्यवाहोपि अत्तनो यानकं मग्गा ओक्कमापेत्वा सकटानं गमनोकासं दत्वा एकमन्तं ठितो तं यक्खं अबोच-भो ! अम्हे ताव वाराणसितो आगच्छाम । तुम्हे पन उप्पलकुमुदानि पिलन्धित्वा पदुमपुण्डरीकहत्था भिसमुळालानि खादन्ता कद्दममक्खिता उदकविन्दूहि पग्घरन्तेहि आगच्छथ । किन्नुखो तुम्हेहि आगतमग्गे देवो वस्सति उप्पलादिसञ्छन्नानि सरानि अत्थीति पुच्छि । यक्खो तस्स कथं सुत्वा-सम्म ! किन्नामेतं कयेसि ? एसा नीलवनराजि पायति, ततो पट्ठाय सकलं अरनं एकोदकं निवद्धवस्सति, कन्दरा पूरा, तस्मि तस्मि ठाने पदुमादिसञ्छन्नानि सरानीति वत्वा पटिपाटिया [100] गच्छन्तेसु सकटेसु इमानि सकटानि आदाय कहं गच्छथाति पुच्छि । असुकं जनपदं नामाति । इमस्मि च इमस्मि च सकटे किं नाम भण्डन्ति ? अमुकं च असुकं चाति पच्छतो आगच्छन्तं सकटं अतिवियं गरुक हुत्वा आगच्छति एतस्मि किं भण्डन्ति ? उदकं एत्थाति । परतो ताव उदकं आनेन्तेहि वो मनापं कतं । इतो पट्ठाय पन उदकेन किच्चं नत्थि पुरतो वहुँ उदकं । चाटियो [९४] भिन्दित्वा उदकं छड्डेत्वा सल्लहुकेन सकटेन गच्छथाति आह। एवं च पन वत्वा तुम्हे गच्छथ अम्हाकं पपञ्चो होतीति थोकं गन्त्वा तेसं अदस्सनं पत्वा अत्तनो यक्खनगरमेव अगमासि । सोपि खो वालसत्यवाहो अत्तनो वालताय यक्खस्स वचनं गहेत्वा चाटियो भिन्दापेत्वा पसतमत्तम्पि उदकं अनवसेसेत्वा सव्वं छड्डेत्वा सकटानि पाजापेसि । पुरतो अप्पमत्तम्पि उदकं नाहोसि । मनुस्सा पानीयं अलभन्ता किमिंसु । ते याव सुरियत्थगमना गन्त्वा सकटानि मोचेत्वा परिवत्तनके ठपेत्वा गोणे चक्केसु वन्धिसु। नेव गोणानं उदकं अहोसि न मनुस्सानं यागुभत्तं वा । दुबलमनुस्सा तत्थ तत्य अयोनिसो मनसिकत्वा निपज्जित्वा सपिसु२ । रत्तिभागसमनन्तरे यक्खा यक्खनगरतो आगन्त्वा सव्वेपि गोणे च मनुस्से च जीवितक्खयं पापेत्वा तेसं मंसं खादित्वा अट्ठीनि अवसेसेत्वा अगमंसु । एवं, एकं बालसत्यवाहपुत्तं निस्साय सब्वे ते विनासं पापुणिंसु । हत्यठिकादीनि दिसाविदिसासु विप्पकिण्णानि अहेमु । पञ्चसकट्सतानि यथापूरितानेव अळंसु । बोधिसत्तोपि खो वालसत्यवाहपुत्तस्स निक्खन्तदिवसतो पट्ठाय मासद्धमासं वीतिनामेत्वा पञ्चहि सकटसतेहि सद्धि नगरा निक्खम्म अनुपुब्बेन कन्तारमुखं पापुणि। सो तत्थ उदकचाटियो पूरेत्वा वहुं उदकं आदाय खन्यावारे भेरिज्चरापेत्वा मनुस्से सन्नि [101] पातेत्वा एवमाह-अम्भो मं अनापुच्छित्वा पसतमत्तम्पि उदकं मा आसिञ्चित्य । कन्तारे विसरुक्खा नाम होन्ति । पत्तं वा पुप्फ वा फलं वा तुम्हेहि पुरे च अखादितपुब्बं मं अनापुच्छित्वा मा खादित्याति । एवं मनुस्सानं ओबादं दत्वा पञ्चहि सकटसतेहि कन्तारं पटिपज्जि । तस्मि कन्तारमझे सम्पत्ते सो यक्खों पुरिमनयेनेव वोधिसत्तस्स पटिपये अत्तानं दस्तेसि । - १ स्या०-पुरिमवातो। २ सिं०-सुर्पिसु ।

·७२ जातकट्ठकथा वोधिसत्तो तं दिस्वाव अझासि इमस्मिं कन्तार उदक नत्यि, निमदककन्तारो नामेसो। अयञ्च निभयो रत्तनेत्तो, छायापिस्स न पञ्चायति । निस्मंसयं इमिना पुरतो गतो बालसत्यवाहपुत्तो सव्वं उदकं छड्डापेत्वा किलमेत्वा सपरिसो खादितो भविस्सति, मय्हं पन पण्डितभावं उपायकोसल्लं न जानाति मञ्चेति । ततो नं आह गच्छथ तुम्हे मयं वाणिजा नाम अनं उदकं अदिस्वा गहितउदकं न छड्डेम। दिट्ठट्ठाने पन छड्डेत्वा सकटानि सल्लहुकानि कत्वा गमिस्सामाति । यक्खो थोकं गन्त्वा अदस्सनं उपगम्म अत्तनो यक्खनगरमेव गतो। यस्खे पन गते सव्ये मनुस्सा वोधि- सत्तं उपगन्त्वा आहेसु-अय्य ! एते मनुस्सा एसा नीलबनराजि पञ्जायति, ततो पट्ठाय [९५] देवो निबद्धं वस्सतीति बत्वा उप्पलकुमुदमालामालिनो पदुमपुण्डरीककलापे आदाय भिसमुलानि खादन्ता अल्लवत्था अल्लसीसा उदकविन्दूहि पग्घरन्तेहि आगता । उदकं छड्डेत्वा लहुकेहि सकटेहि खिप्पं गच्छामाति । बोधिसत्तो तेसं वचनं सुत्वा सकटानि ठपापेत्वा सब्बमनुस्से सन्निपातापेत्वा तुम्हेहि इमस्मि कान्तारे सरो वा पोखरणी वा अस्थीति कस्सचि सुतपुवन्ति पुच्छि । न अय्या ! सुतपुव्वं । निरुदककन्तारो नाम एसोति । इदानि एकच्चे मनुस्सा एताय नीलवनराजिया परतो देवो वस्सतीति वदन्ति । बुढुिवातो नाम कित्तक [102] ट्ठानं वायतीति । योजनमत्तं' अय्याति । कच्चि पन वो एकस्सपि सरीरं वुद्विवातो पहरतीति ? नत्थि अय्याति । मेघसीसं नाम कित्तके ठाने पञ्चायतीति ? योजनमत्ते अय्याति । अत्थि पन वो केनचि एकम्पि मेघसीसं दिट्ठन्ति ? नत्यि अय्याति । विज्जुल्लता नाम कित्तके ठाने पञ्चायतीति ? चतुपञ्चयोजन अय्याति । अस्थि पन वो केनचि विज्जुल्लतोभासो दिट्ठोति ? नत्यि अय्याति । मेघसद्दो नाम कित्तके ठाने मूयतीति ? एकद्वियोजनमत्त अय्याति । अत्यि पन दो केनचि मेघसद्दो सुतोति ? नत्यि अय्याति । कि तुम्हे एते जानाथाति । न जानाम अय्याति । न एते मनुस्सा। यक्खा एते। अम्हे उदकं छड्डापेत्वा दुव्वले कत्वा खादिस्सामाति आगता भविस्सन्ति । पुरतो गतो बालसत्यवाहपुत्तो न उपायकुसलो। अद्धा सो एतेहि उदकं छड्डापेत्वा किलमेत्वा खादितो भविस्सनि, पञ्चसकटसतानि यथापूरितानेव ठितानि भविस्सन्ति । अज्ज मयं तानि पस्सिस्साम । पसतमत्तम्पि उदकं अच्छेत्वा सीघसीघं सकटानि पाजेयाति । १ स्या०-तियोजनमत्तं। are ·१० १. अपण्णकजातक ७३ ३ - सो गच्छन्तो यथापूरितानव पञ्चसकट सतानि गोणमनुस्सानञ्च हत्थठिकादीनि दिसाविदिसासु विप्पकिण्णानि दिस्वा सकटानि मोचापेत्वा सकटपरिवत्तकेन खन्धावारं बन्धापेत्वा कालस्सेव मनुस्से च गोणे च सायमासभत्तं भोजापेत्वा मनुस्सान मज्झे गोणे निपज्जापेत्वा सयं बलनायके गहेत्वा खग्गहत्थो तियामरत्ति आर- क्वंगहेत्वा ठितकोव अरुणं उछापेसि।पुनदिवसे पातोव सब्बकिच्चानि निट्ठापेत्वा गोणे भोजेत्वा दुब्बलसकटानि छड्डत्वा विरानि गाहापेत्वा अप्पग्छ भण्डं छड्डापेत्वा महग्घं आरोपेत्वा यथाधिप्पेतं ठानं गन्त्वा द्विगुणतिगुणेन मूलेन भण्डं विक्किणित्वा सव्वं परिसं आदाय पुन अत्तनो नगरमेव अगमासि । [103] सत्या इमं धम्मकथं कयेत्वा एवं गहमति पुल्ब तक्कगाहगाहिनो महाविनासं पत्ता अपण्णकगाह- गाहिनो पन अमनुस्सानं हत्य[९६]तो मुञ्चित्वा सोत्थिना इच्छितट्टानं गन्त्वा पुन सकट्ठानमेव पच्चाग- मिंसूति टेपि वत्यूनि घटेत्वा इमिस्सा अपण्णकथम्मदेसनाय अभिसम्बुद्धो हुत्वा इमं गाथमाह- "अपष्णकं ठानमेके दुतियं आहु तरिकका । एतदाय मेधावी तं गण्हे यदपण्णकन्ति ॥" तत्य- अपप्णकन्ति एकंसिकं अविरुद्धं निय्यानिकं । ठानन्ति कारणं । कारणं हि यस्मा तदायत्त- वुत्तिताय फलं तिठ्ठति नाम तस्मा तं ठानन्ति वुच्चति । "ठानञ्च ठानतो अट्ठानञ्च अट्ठानतो"ति' आदिसु चस्स पयोगो वेदितब्बो । इति अपण्णकं ठानन्ति पदद्वयेनापि यं एकन्तहितसुखावहत्ता पण्डितेहि पटिपन्नं एक- सिककारणं सोभणकारणं अपण्णकन्नाम अविरुद्धकारणं निय्यानिककारणं तं इदन्ति दीपेति । अयमेत्य संखेपो। पभेदतो पन तोणि सरणागमनानि पञ्च सीलानि अट्ठ सीलानि दस सीलानि पातिमोक्खसंवरो इन्द्रियसंवरो आजीवपारिसुद्धिसीलसंवरो पच्चयपटिसेवनं सबम्पि चतुपारिसुद्धिसीलं इन्द्रियेसु गुत्तद्वारता भोजने मत्त- अता जागरियानुयोगो झानं विपस्सना अभिञा समापत्ति अरियमग्गो अरियफलं सबम्पेतं अपण्णकं ठानं अपमकपटिपदा निय्यानिकपटिपदाति अत्थो। यस्मा च पन निय्यानिकपटिपदाय एतं नामं तस्मा येव भगवा अप- पणकाटिपदं देसेन्तो इमं सुत्तमाह-"तीहि भिक्खवे ! धम्मेहि समन्नागतो भिक्खु अपण्णकपटिपदं पटिपन्नो होति विरियो चस्स आरतो होति आसवानं खयाय । कतमेहि तीहि ? इध भिक्खवे ! भिक्खु इन्द्रियेसु गुत्तद्वारो होति भोजने मत होति जागरियं अनुयुत्तो होति । कयं च भिक्खवे ! भिक्खु इन्द्रियेसु गुत्तद्वारो होति ? इध भिक्खवे ! भिक्खु चक्खुना रूपं दिस्वा न निमित्तग्गाही होति-पे-एवं खो भिक्खवे ! भिक्खु इन्द्रियेसु गुत्त- द्वारो होति । कथं च भिक्खवे ! भिक्खु भोजने मत्तञ्जूहोति ? इध भिक्खवे ! भिक्ख पटिसंखायोनिसो आहारं आहारेति नेव दवाय न मदाय न मण्डनाय न विभूसनाय यावदेव इमस्स कायस्स ठितिया यापनाय विहिंसुपरतिया ब्रह्मचरियानुग्गहाय इति पुराणञ्च वेदनं पटिसंखामि नवञ्च वेदनं न उप्पादेस्सामि यात्रा च मे भविस्सति अनवज्जता च फासुविहारो चाति । एवं खो भिक्खवे ! भिक्खु भोजने मत्त होति । कथं च भिक्खवे ! भिक्खु जागरियं अनुयुत्तो होति ? इध भिक्खवे! भिक्खु दिवसं चंकमेन निसज्जाय आवरणीये हि धम्मेहि चित्तं परिसोधेति रत्तिया पठमं यामं चंकमेन निसज्जाय आवरणीयेहि धम्मेहि चित्तं परिसोधेति रत्तिया मज्झिमं यामं दक्खिणेन पस्सेन सीहसेय्यं कप्पेति पादेन पादं अच्चावाय सतो सम्पजानो उट्ठानसझं मनसिकरित्वा रत्तिया पच्छिमं यामं पच्चुट्ठाय चंकमेन निसज्जाय आवरणीयेहि धम्मेहि चित्तं परिसोधेति । एवं खो भिक्खवे ! भिक्खु जागरियं अनुयुत्तो होती" ति । इमस्मि चापि सुत्ते तयोव धम्मा वुत्ता । अयं पन अपण्णकपटिपदा याव अरहत्तफला लब्भ [104]तेव। तत्थ अरहत्तफलम्पि फलसमापत्तिविहारस्स चेव अनुपादापरिनिव्वाणस्स च पटिपदायेव नाम होति। एकेति एकच्चे पण्डितमनुस्सा । तत्थ किञ्चापि असुको नामाति नियमो नत्थि, इदं पन सपरिसं बोधिसत्तं येव ९७ सन्धाय वुत्तन्ति वेदितव्बं । दुतियं आहु तक्किकाति दुतियन्ति पठमं वुत्ततो अपण्णकट्ठानतो निय्यानिककार- णतो दुतियं तक्कगाहकारणं अनिय्यानिककारणं । आहु तक्किकाति एत्य पन सद्धिं पुरिमपदेन अयं योजना, अपण्णकट्ठानं एकन्तिककारणं अविरुद्धकारणं निय्यानिककारणं एके वोधिसत्तप्पमुखा पण्डितमनुस्सा गहिसु । १ अंगुत्तर, अट्टानपालि । २ रो०-पठसतो।

·जातकटकथा ७४ ? ये पन ते बालसत्यवाहपुत्तप्पमुखा तक्किका आहु ते दुतियं सापरावं अनेकंसिकट्ठानं विरुद्धकारणं अनिय्या- निककारणं अग्गहेसु। तेसु ये अपण्णकटवानं अग्गहेसुते सुक्कपटिपदं पटिपन्ना ये दुतियं पुरतो भवितव्यं उदके- नाति तक्कगाहसंखातं अनिय्यानिककारणं अग्गहेसु ते कण्हपटिपदं पटिपन्ना । तत्य सुक्कपटिपदा अपरिहानि- पटिपदा कण्हपटिपदा परिहानिपटिपदा तस्मा ये सुक्कपटिपदं पटिपन्ना ते अपरिहीना लोत्थिभावं पत्ता, ये पन कम्हपटिपदं पटिपन्ना ते परिहीना अनयव्यसनं आपन्नाति इममत्यं भगवा अनाथपिण्डिकस्स गहपतिनो वत्वा उत्तरि इदमाह-"एतदाय मेधावीतं गण्हे यदपण्णक" न्ति ! तत्य एतदाय मेधावीति मेधाति लद्धनामाय विसुद्धाय उत्तमाय पञ्जाय समन्नागतो कुलपुत्तो एतं अपण्णके चेव सपण्णके चाति द्वीसु अपण्णकगाहतक्कगाह- संखातेसु ठानेसु गुणदोसं बुद्धिहानि अत्यानत्यं ठानाठानञ्च ञत्वाति अत्यो । तंगण्हे यदपण्णकन्ति यं अपण्णकं एकसिकसुक्कपटिपदाअपरिहानियपटिपदासंखातं निय्यानिककारणं तदेव गण्हेय्य । कस्मा ? एकंसिकादिभाव- तो येव। इतरं पन न गण्हेय्य । कस्मा? अनेकंसिकादिभावतो येव। अयं हि अपण्णकपटिपदा नाम सब्बेसं वुद्ध- पच्चेकबुद्धबुद्धपुत्तानं पटिपदा। सव्ववुद्धा हि अपण्णकपटिपदायमेव ठत्वा दळ्हेन विरियेन पारमियो पूरेत्वा वोधितले वुद्धा नाम होन्ति । पच्चेकबुद्धा पच्चेकवोधि उप्पादेन्ति । बुद्धपुत्तापि सावकपारमिआणंपटिविज्झन्ति । इति भगवा तेसं उपासकानं तिस्सो कुसलसम्पत्तियो छ कामावचरसग्गे ब्रह्मलोकसम्पत्तियो च दत्वापि परियो- ताने अरहत्तफलदायिका अपण्णकपटिपदा नाम चतुसु अपायेसु पञ्चसु च नीचकुलेसु निब्बत्तिदायिका सपण्ण- कपटिपदा नामाति । इमं अपण्णकधम्मदेसनं दस्सेत्वा उपरि चत्तारि सच्चानि सोळसहि आकारेहि पकासेसि । चतुसच्चपरियोसाने सब्बेपि ते पञ्चसता उपासका सोतापत्तिफले पतिहिंसु । सत्या इमं धम्मदेसनं आहरित्वा दस्सेत्वा द्वे वत्यूनि कथेत्वा अनुसन्धि घटेत्वा जातकं समोधानेत्वा दस्सेसि । तस्मि समये वालसत्यवाहपुत्तो देवदत्तो अहोसि,तस्स[९८]परिसा देवदत्तपरिसा व, पण्डितसत्थवाह- पुत्तपरिसा बुद्धपरिसा, पण्डितसत्यवाहपुत्तो पन अहमेव अहोसिन्ति देसनं निट्ठपेसि । अपण्णकजातक ·२. वण्णुपथजातक । अकिलासुनोति इमं धम्मदेसनं भगवा सावत्यियं विहरन्तो कथेसि । कं पन आरव्भाति ? एक ओस्स- ट्ठविरियं भिक्खं । पच्चपन्नवत्थ तथागते किर सावत्थियं विहरन्ते एको सावत्थिवासी कुलपुत्तो जेतवनं गन्त्वा सत्थु सन्तिके धम्मदेसनं सुत्वा पसन्नचित्तो कामेसु आदीनवं नेक्खम्मे च आनिसंसं दिस्वा पव्वजित्वा उपसम्पदाय पञ्चवस्सिको हुत्वा द्वे मातिका उग्गम्हित्वा विपस्सनाचारं सिक्खित्वा सत्यु संतिक अत्तनो चित्तरुचियं कम्म- द्वानं गहेत्वा एकं अरओं पविसित्वा वस्सं उपगन्त्वा तेमासं वायमन्तो ओभासमत्तं वा निमित्तमत्तं वा उप्पादेतुं नासक्ति । अयस्त एतदहोसि-सत्यारा चत्तारो --सत्थारा चत्तारो पुरगला कथिता । तेसु मया पदपरमेन भवितव्वं । नत्थि मओ मय्हं इमस्मि अत्तभावे मग्गो वा फलं वा। अहं किं करिस्सामि अरञ्जवासेन ? सत्थुसन्तिकं गन्त्वा अतिविय रूपसोभग्गप्पत्तं बुद्धसरीरं ओलोकेन्तो मधुरवम्मदेसनं सुणन्तो विहरिस्सामीति पुन जेतवनमेव पच्चागमासि। अय नं सन्दिट्ठा सम्भत्ता भिक्ख आहंसु-आवुसो ! त्वं सत्यु सन्तिके कम्मट्ठानं गहेत्वा समणधम्म करिस्सामीति गतो इदानि पन आगन्त्वा संगणिकाय अभिरममानो चरसि । किन्नु खो ते पब्बजितकिच्चं मत्थक पत्तं अप्पटिसन्धिको जातोसी" ति ? आवुसो ! अहं मग वा फलं वा अलभित्वा अभबपुग्गलेन मया भवितब्बन्ति विरियं ओस्सजित्वा आगतोम्हीति । अकारणं ते आवुसो, कतं दळ्हविरियस्स सत्थु सासने पबजित्वा विरियं ओस्सजन्तेन। एहि तथागतस्स तं दस्सेस्सामाति ते तं आदाय सत्थु संतिकं अगमंसु । सत्या तं दिस्वा एवमाह-भिक्खवे ! तुम्हे एतं भिक्खु अनिच्छमानं आदाय आगता। किं कतं इमिनाति ? भन्ते ! अयं भिक्खु एवरूपे निय्यानिके सासने पव्बजित्वा समणधम्मं करोन्तो विरियं ओस्सजित्वा आगतोति । अब नं सत्या आह-सच्चं किर तया भिक्खु ! विरियं ते ओस्सट्ठन्ति ? सच्चं भगवाति । किं पन त्वं भिक्खु ! एवरूपे निय्यानिकसासने पव्वजित्वा अप्पिच्छोति वा सन्तुट्ठोति वा पवि- वित्तोति वा असंसट्ठोति वा आरद्धविरियोति वा एवं अत्तानं अजानापेत्वा ओस्सट्ठविरियो भिक्खूति जानापेसि । ननु त्वं पुब्बे विरियवा अहोसि । तया एकेन कतं विरियं निस्साय मरुकन्तार[९९]पञ्चसु सकटसतेसु गच्छन्तेयु मनुस्सा च गोणा च पानीयं लभित्वा सुखिता जाता ! इदानि कस्मा विरियं ओस्सजसीति ? सो भिक्खु एत्तकेन उपत्थम्भितो अहोसि। तं पन कथं सुत्वा भिक्खू भगवन्तं याचिंसु-भन्ते ! इदानि इमिना भिक्खुना विरियस्स ओस्सट्ठभावो अम्हाकं पाकटो, पुब्बे पन एतस्स एकस्स कतविरियं निस्साय मरुकन्तारे गोगमनुस्सान पानीयं लभित्वा सुखितभावो पटिच्छन्नो, तुम्हाकं सब तञाणस्सेव पाकटो। अम्हाकम्पेतं कारणं कथेथाति ।

·जातकटकथा तेनहि भिक्खवे ! सुणाथाति । भगवा तेसं भिक्खूनं सतुप्पादं जनेत्वा भवन्तरेन पटिच्छन्नं कारणं पाकटं अकासि- । - अतीतवत्थु अतीते कासिरळे वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो सत्थवाहकुले पटिसन्धि गहेत्वा वयप्पत्तो पञ्चहि सकटसतेहि वणिज्जं करोन्तो विचरति । सो एकदा सठियोजनिकं मरुकन्तारं पटिपज्जि । तस्मि कन्तारे सुखुमवालिका मुठिना गहिता हत्थे न तिट्ठन्ति । सुरियुग्गमनतो पट्ठाय अंगाररासि विय उण्हा होति न सक्का अतिक्कमितुं । तस्मा तं पटिपज्जन्तो दारूदकतेलतण्डुलादीनि सकटेहि आदाय रत्तिमेव गन्त्वा अरुणुग्गमने सकटानि परिवत्तकानि कत्वा मत्यके मण्डपं कारेत्वा कालस्सेव आहारकिच्चं निट्ठापेत्वा छायाय निसिन्ना दिवसं खेपेत्वा अत्यं गते सुरिये सायमासं भुजित्वा भूमिया सीतलाय जाताय सकटानि योजत्वा गच्छ- न्ति । समुद्दगमनसदिसमेव गमनं तत्थ होति । फलनियामको नाम लद्धं वट्टति । सो तारकसजाय सत्थं तारेसि । सोपि सत्यवाहो तस्मि काले इमिनाव नियामेन तं कन्तारं गच्छन्तो एकूनसठियोजनानि गन्त्वा इदानि एकरत्तेनेव मरुकन्तारा निक्खमनं भविस्सतीति सायमासं भुजित्वा सव्वं दारूदकं खेपेत्वा सकटानि योजेत्वा पायासि । नियामको पुरिमसकटे आसन्दि सन्थरापेत्वा आकासे तारकं ओलोकेन्तो इतो पाजेथ इतो पाजेथाति वदमानो निपज्जि । सो दीघमद्धानं अनिद्दायनभावेन किलमन्तो निदं ओक्कमि । गोणो निवत्तित्वा आगतमग्गमेव गण्हन्ते न अासि । गोणा सव्वरत्ति अगमंसु । नियामको अरुणु- ग्गमनवेलाय पवुद्धो नक्खत्तं ओलोकेत्वा सकटानि निवत्तथ निवत्तेथाति आह । सकटानि निवत्तेत्वा पटिपाटिं करोन्तानं येव अरुणो उग्गतो । मनुस्सा हिय्यो अम्हाकं निविट्ठखन्धा[१००]वारट्ठानमेवेतं दारूदकम्पि नो खीणं इदानि नट्ठम्हाति सकटानि मोचेत्वा परिवत्तकेन ठपेत्वा मत्यके मण्डपं कत्वा अत्तनो अत्तनो सकटस्स हेट्ठा अनुसोचन्ता निपज्जिसु। बोधिसत्तो मयि विरियं ओस्सजन्ते सब्बेपि विनस्सिस्सन्तीति पातोव सीतलवेलायमेव आहिण्डन्तो एक दबतिणगच्छं दिस्वा इमानि तिणानि हेट्ठा उदकसिनेहेन उठितानि भविस्सन्तीति चिन्तेत्वा कुद्दालं गाहापेत्वा तं पदेस खणापेसि । ते सहित्थट्टानं खणिसु । एत्तकं ठानं खणित्वा पहरन्तानं कुद्दालो हेट्ठा पासाणे पटिहनि । पहटमत्ते सव्वेपि विरियं ओस्सर्जिसु । बोधिसत्तो पन इमस्स पासाणस्स हेट्ठा उदकेन भवितब्बन्ति ओतरित्वा पासाणे ठितो ओनमित्वा सोतं ओदहित्वा सई आवजेन्तो हेट्ठा उदकस्स पवत्तनसदं सुत्वा उत्तरित्वा चूलुपट्ठाकं आह-तात ! तया विरिये ओस्सट्ठे सबै विनस्सिस्साम । त्वं विरियं अनोस्सजित्वा इमं अयकुटं गहेत्वा आवाट ओतरित्वा एतरिम पासाणे पहारं देहीति । सो तस्स वचनं सम्पटिच्छित्वा सब्बेसु विरियं ओस्सजित्वा ठितेसुपि विरियं अनोस्सजन्तो ओतरित्वा पासाणे पहारं अदासि । पासाणो मज्ने भिज्जित्वा हेट्ठा पतित्वा सोतं सन्निम्भित्वा अठ्ठासि । तालक्खन्ध- प्पमाणा उदकट्टि उग्गच्छि । सब्बे पानीयं पिवित्वा नहायिसु । अतिरेकानि अक्खयुगादीनि फालेत्वा यागुभत्तं परित्या भुजित्वा गोणे च भोजत्वा सुरिये च अत्यं गते उदकावाटसमीपे धज बन्धित्वा इच्छितहानं अंगमिसु। ते तत्य भण्डं विक्किणित्वा दिगुणचतुग्गुणं लाभं' लभित्वा अत्तनो वसनट्ठानमेव अगमंसु । ते तत्य यावतायुकं ठत्वा यथाकम्मं गता । बोधिसत्तोपि दानादीनि पुज्ञानि कत्वा यथाकम्ममव गतो । सम्मानन्बुद्धो इमं यम्मदेसनं कषेत्वा अभिसम्बुद्धोव इमं गायं कथेसि- १ रो०-भोग। २ रो०-अगमिंसु ।

·२. वष्णुपथजातक ७७ । - "अकिलासुनो वण्णुपथे खणता, उदंगणे तत्थ पपं अविन्दु।' एवं मुनी विरियबलूपपन्नो, अकिलासु विन्दे हदयस्स सन्तिन्ति ॥" --अकिलासुनोति निक्कोसज्जा आरद्धविरिया । वण्णुपथेति वण्णु वुच्चति बालुका । वालुकामग्गेति अत्थो । खणन्ताति भूमि खणमाना। उदंगणेति एत्थ उद इति निपातो। अंगणेति अन्तो मनुस्सानं सञ्चरणहाने अनावटे भूमिभागेति अत्थो।[१०१]तत्थाति तस्मि वण्णुपथे। पपं अविन्दुन्ति उदकं लभिसु । उदकं हि पिवनभावेन पपाति वुच्चति । पविठं वा आप पपं महोदकन्ति अत्थो । एवन्ति ओपम्मपटिपादनं । मुनीति मोनं वुच्चति आणं कायमोनेय्यादिसु वा अञ्चतरंतेन समन्नागतत्ता पुग्गलो मुनीति वुच्चति । सो पनेस.आगारियमुनि अनागारिय- मुनि सेखमुनि असेखमुनि पच्चेकमुनि मुनिमुनीति अनेकविधो । तत्थ आगारियमुनीति गिहीआगतफलो विज्ञा- तसासनो । अनागारियमुनीति तथारूपोव पब्बजितो। सेखमुनीति सत्त सेखा। असेखमुनीति खीणासवो । पच्चेक- मुनीति पच्चेकसम्बुद्धो। मुनिमुनीति सम्मासम्बुद्धो । इमस्मि पनत्थे सब्बसंगाहिकवसेन मोनेय्यसंखाताय पाय समन्नागतो मुनीति वेदितब्बो । विरियवलूपपन्नोति विरियेन चेव कायवलञाणवलेन च समन्नागतो। अकिला- सूति निक्कोसज्जो। कामं तचो च नहारु च अट्ठी च अवसिम्सतु उपसुस्सतु सरीरे मसलोहितन्ति एवं वुत्तेन चतुरंगसमन्नागतेन विरियेन समन्नागतत्ता अनलसो अकिलासु । विन्दे हदयस्स सन्तिन्ति चित्तस्सपि हदयरूपस्सपि सीतलभावकरणेन सन्तिन्ति संखं गतं झानविपस्सनाभिजाअरहत्तमग्गजाणसंखातं अरियधम्मं विन्दति पटिल- भतीति अत्थो। भगवता हि-"दुक्खं भिक्खवे ! कुसीतो विहरति वोकिण्णो पापकेहि अकुसलेहि धम्मेहि महन्तञ्च सदत्थं परिहापेति; आरद्धविरियोच खो भिक्खवे ! सुखं विहरति पविवित्तो पापकेहि अकुसलेहि धम्मेहि महन्तञ्च सदत्थं परिपूरेति । न भिक्खवे ! हीनेन अग्गस्स पत्ति होती” ति एवं अनेकेहि सुत्तेहि कुसीतस्स दुक्खविहारो आरद्धविरियस्स च सुखविहारो संवण्णितो । इधापि आरद्धविरियस्स अकताभिनिवेसस्स विपस्सकस्स विरिय- वलेन अधिगन्तब्बं तमेव सुखविहारं दस्सेन्तो "एवं मुनी विरियवलूपपन्नो अकिलासु विन्दे हदयस्स सन्ति" न्ति आह । इदं वुत्तं होति, यथा ते वाणिजा अकिलासुनो वण्णुपथे खणन्ता उदकंलभिंसु एवं इमस्मिम्पि सासने अकिलासु हुत्वा वायममानो पण्डितो भिक्खु इमं झानादिभेदं हदयसन्ति लभति । सो त्वं भिक्खु! पुब्बे उदकमत्तस्स अत्याय विरियं कत्वा इदानि एवरूपे मग्गफलत्थाय निय्यानिके सासन कस्मा विरिय ओस्सज्जसीति ? एवं इमं धम्मदेसनं दस्सेत्वा चत्तारि सच्चानि पकासेसि। सच्चपरियोसाने ओस्सट्ठविरियो भिक्खु जग्गफले अरहत्ते पतिट्टासि । [१०२] सत्या द्वेपि वत्थूनि कथेत्वा अनुसन्धि घटत्वा जातक समोधानेत्वा दस्सेसि । तस्मि समये विरियं अनोस्सजित्वा पासाणं भिन्दित्वा महाजनस्स उदकदायको चूळपट्ठाको अयं ओस्सट्ठविरियो भिक्खु अहोसि अवसेसपरिसा इदानि वुद्धपरिसा जाता सत्यवाहजेट्ठको पन अहमेव अहोसिन्ति इमं धम्मदेसनं निट्ठपेसि । वण्णुपथजातकं । १ स्या०-अनिन्दं । २ सि०-मालिका । ३ स्या०-अवसुस्सतु । ४ संयुत्तनिकायै दसवलतुत्ते ।

·३. सेरिववाणिजजातक इध चेहि नं विराधेसीति इदम्पि धम्मदेसनं भगवा सावत्थियं विहरन्तो एक ओस्सट्ठविरियमेव भिक्खं आरम्भ कथेसि। पच्चुपन्नवत्थु तं हि पुरिमनयेनेव भिक्खूहि आनीतं दिस्वा सत्था आह-"भिक्खु ! त्वं एवरूपे मग्गफलदायके सासने पव्वजित्वा विरियं ओस्सजन्तो सतसहस्सग्घनिकाय कञ्चनपातिया परिहीनो सेरिवाणिजो विय चिरं सोचेय्यासी" ति । . भिक्खू तस्सत्यस्स आवीभावत्थं भगवन्तं याचिसु । भगवा भवन्तरेन पटिच्छन्नं कारणं पाकट अकासि- अतीतवत्थु । 4 अतीते इतो पञ्चमे कप्पे बोधिसत्तो सेरिवरठे सेरिवो नाम कच्छपुटवाणिजो अहोसि । सो सेरिबा नाम एकेन लोलकच्छपुटवाणिजेन सद्धि वोहारत्याय गच्छन्तो नीलवाहिनि नाम नदि उत्तरित्वा अन्धपुरं नाम नगरं पविसन्तो नगरवीथियो भाजेत्वा अत्तनो पत्तवीथिया भण्डं विक्किणन्तो चरि । इतरोपि अत्तनो पत्तवीथि गहि । तस्मि पन नगरे एक सेठ्ठिकुल परिजिण्णं अहोसि। सब्बे पुतभातिका च धनं च परिक्खयं अगमंसु। एका दारिका अय्यिकाय सद्धि अवसेसा अहोसि । ता द्वेपि परेसं भति कत्वा जीवन्ति । गेहे पन तासं महासेठिना परिभुत्तपुब्बा सुवण्णपाति भाजनन्तरे निक्खित्ता दीघरत्तं अवलजियमाना मलग्गहिता अहोसि । ता तस्सा सुवण्णपातिभावम्पि न जानन्ति । सो लोलवाणिजो तस्मि समये "मणिके3 गण्हथ, मणिके गण्हथा" ति विचरन्तो तं घरद्वारं पापुणि। सा कुमारिका तं दिस्वा अय्यिकं आह-अम्म ! महं एक पिलन्धनं गण्हाति । अम्म ! मयं दुग्गता किं दत्वा गहिस्सामाति ? अयं नो पाति अत्थि, नो च अम्हाकं उपकारा । इमं दत्वा गण्हाति । सा वाणिज पक्कोसापेत्वा आसने निसीदापेत्वा तं पातिं दत्वा-अय्य ! इमं गहेत्वा तव भगिनिया किञ्चिदेव देहीति आह् । वाणिजो पाति हत्येन गहेत्वाव सुवण्णपाति भविस्सतीति परिवत्तेत्वा पातिपिठियं सूचिया लेखं कहित्वा सुवण्णभावं आत्वा इमासं किञ्चि अदत्वाव इमं पाति हरिस्सामीति-अयं किं च अग्घति ? अद्धमास- कोपिस्ता मूलं न होतीति भूमियं खिपित्वा उट्ठायासना पक्कामि । [१०३] एफेन पविसित्वा निक्खन्तवीथि इतरो पविसितुलभतीति बोधिसत्तो तं वीथि पविसित्वा “मणिके गण्हय मणिके गप्या" ति विचरन्तो तमेव घरद्वारं पापुणि । पुन सा कुमारिका तथैव अय्यिकं आह । अथ नं अयिका--अम्ग ! पठम आगतवाणिजो पाति भूमियं खिपित्वा गतो इदानि किं दत्वा गण्हि- समामाथि आह । १ रो-तेलमा । स्या०-दील वाहं । २ स्या०-अरिद्वपुरं। ३ स्था० -मण्डिके ।

·३. सेरिववाणिजजातक ७९ अम्म ! सो वाणिजो फरुसवाचो अयं पन पियदस्सनो मुदुसल्लापो । अप्पेवनाम नं गण्हेय्याति । तेन हि पक्कोसाहीति । सा तं पक्कोसि । अथस्स गेहं पविसित्वा निसिन्नस्स तं पाति अदंसु । सो तस्सा सुवण्णपातिभावं जत्वा-अम्म ! अयं पाति सतसहस्सं अग्धति पातिअग्घनकभण्डं मय्हं हत्थे नत्थीति आह । अम्म ! पठमं आगतवाणिजो अयं अद्धमासकम्पि न अग्घतीति भूमियं खिपित्वा गतो। अयं पन तव पुञ्जन सुवण्णपाति जाता भविस्सतीति । मयं इमं तुम्हं देम । किञ्चिदेव नो दत्वा इमं गहेत्वा याहीति । वोधिसत्तो तस्मि खणे हत्थगतानि पञ्चकहापणसतानि पञ्चसतग्घनकञ्च भण्डं सव्वं दत्वा-मय्हं इमं तुलं च पसिव्व कञ्च अठ्ठ च कहापणे देथाति एत्तकं याचित्वा-आदाय पक्कामि । सो सीघमेव नदीतीरं गन्त्वा नाविकस्स अट्ठकहापणे दत्वा नावं अभिरुहि । ततो लोलवाणिजोपि पुन गेहं गन्त्वा-आहरथ तं पाति तुम्हाकं किञ्चिदेव दस्सामीति आह । सा तं परिभासित्वा-त्वं अम्हाकं सतसहस्सग्धनिकं सुवण्णपाति अद्धमासकग्घनिकम्पि न अकासि । तुम्हं पन सामिकसदिसो एको धम्मिकवाणिजो अम्हाकं सहस्सं दत्वा तं आदाय गतोति आह । तं सुत्वा तस्स 'संतसहस्सग्घनिकाय हि सुवण्णपातिया परिहीनोम्हि महाजानिकरो वत मे अयन्ति' सञ्जातवलवसोको मति पच्चुपट्ठपेतुं असक्कोन्तो विसजी हुत्वा अत्तनो हत्थगते कहापणे चेव भण्डकञ्च घरद्वारे येव विकिरित्वा निवासनपारुपनं पहाय तुलादण्डं मुग्गरं कत्वा आदाय बोधिसत्तस्स अनुपदं पक्कन्तो नदीतीरं गन्त्वा वोधिसत्तं गच्छन्तं दिस्वा-अम्भो-नाविक ! नावं निवत्तेहीति आह । वोधिसत्तो 'मा निवत्तयीति' पटिसेसि । इतरस्सपि बोधिसत्तं गच्छन्तं पस्सन्तस्स पस्सन्तस्स बलवसोको उदपादि। हदयं उण्हं अहोसि । मुखतो लोहितं उग्गञ्छि। वापिकद्दमो विय हदयं फलि । सो बोधिसत्ते आघातं वन्धित्वा तत्येव जीवितक्खयं पापुणि । इदं पठमं देवदत्तस्स बोधिसत्ते आघातबन्धन। बोधिसत्तो दानादीनि पुञानि करित्वा यथाकम्म अगमासि । सम्मासम्बुद्धो इमं धम्मदेसनं कथेत्वा अभिसम्बुद्धोव इमं गार्थ कथेसि -[१०४] "इध चे हि नं विरासि सद्धम्मस्स नियामतं । चिरं त्वं अनुतपेस्ससि सेरिवायंव वाणिजो ॥" ति । तत्य-इध चे हि नं विराधेसि सद्धम्मस्स नियामतन्ति इमरिम सासने एतं सद्धम्मस्स नियामतासंखातं सोतापत्तिमग्गं विराधेसि । चे यदि विराधेसि विरियं ओस्सजन्तो नाधिगच्छसि न पटिलभसीति अत्थो। चिरं त्वं अनुतपेस्ससोति एवं सन्ते त्वं दीयमद्धानं सोचन्तो परिदेवन्तो सदा अनुतपेस्ससि । अथवा ओस्सट्ठविरियताय अरियमग्गस्स विराधितत्ता दीपरत्तं निरयादिसु उप्पन्नो नानप्पकारानि दुक्खानि अनुभवन्तो अनुतप्पिस्ससि किलमिस्ससीति अयमेत्य अत्यो । कथं सेरिवायंव वाणिजोति सेरिवाति एवं नामको । अयंव वाणिजो यथा । इदं वुत्तं होति-यथा पुब्बे सेरिवा नाम वाणिजो सतसहस्सग्घनिकं सुवण्णपाति लभित्वा तस्स गहणत्थाय विरियं अकत्वा ततोपि परिहीनो अनुतप्पि एवमेव त्वम्पि इमस्मि सासने पटियत्तसुवण्णपातिसदिसं अरियमग्गं ओस्स- विरियताय अनधिगच्छन्तो ततो परिहीनो-दीघरत्तं अनुतप्पिस्ससि सचे पन विरियं न ओस्सजिस्ससि पण्डित- वाणिजो सुवण्णपाति विय मम सासने नवविधम्पि लोकुत्तरधम्म पटिलभिस्ससीति । एवमस्स सस्था अरहत्तेन कूटं गण्हन्तो इमं धम्मदेसनं दस्सेत्वा चत्तारि सच्चानि पकासेसि । सच्चपरि- योसाने ओत्सविरियो भिक्ख अग्गफले अरहत्ते पतिठ्ठासि । सत्थापि द्वे वत्यूनि कथेत्वा अनुत्तन्धि घटेवा जातकं समोधानेत्वा दस्सेसि । तदा बालवाणिजो देवदत्तो अहोसि, पण्डितवाणिजो अहमेव अहोसिन्ति देसनं निट्ठपेसि सेरियवाणिजजातकं १ स्या०-अभिरुरिह । २ स्याल-बालबाणिजोपि ।

·४. चुल्लकसेडिजातक अप्पकेनापि मेधावीति इमं धम्मदेसनं भगवा राजगहं उपनिस्साय जीवकाम्बवने विहरन्तो चुल्ल- पत्थकत्येरं आरम्भ कथेसि । चुल्लपन्थकस्त नित्यत्तिकथा तत्थ चुल्लपन्थकस्स ताव निब्बत्ति कथेतब्बा-राजगहे किर महावनसेठिकुलस्स धीता अत्तनो दासेनेव सद्धि सन्यवं कत्वा अञ्ञपि मे इमं कम्मं जानेव्युन्ति भीता एवमाह-अम्हेहि इमस्मि ठाने वसितुन सबका सचे में मातापितरो इमं दोसं जानिस्सन्ति खण्डाखण्डं करिस्रान्ति, विदेसं गत्वा वसिस्सामाति हत्यसारं गहेत्वा अग्गद्वारेन निक्खमित्वा यत्व वा तत्थ वा अझेहि अजाननट्टानं गत्वा वसिस्सामाति उभोपि अगमंसु । तेसं एकस्मि ठाने वसन्तानं संवासमन्त्राय तस्सा [१०५] कुच्छियं गव्भो पतिट्ठासि । सा गव्भपरिपाकमागम्म सामिकेन सद्धि मन्तेसि- गब्भो मे परिपाकं गतो, जातिवन्धुविरहित च ठाने गम्भवुट्टानं नाम उभिन्नम्पि अम्हाकं दुक्खमेव, कुलगेहं गच्छामाति । सो अज्ज गच्छाम स्वे गच्छामाति दिवसे अतिक्कामसि । सा चिन्तसि-अयं बालो अत्तनो दोस- महन्तताय गन्तुं न उस्सहति, मातापितरो नाम एकन्तहिता, अयं गच्छतु वा मा वा, मया गन्तु वट्टतीति । तस्मि गेहा निक्खन्ते गेहपरिक्खारं पटिसामेत्वा अत्तनो कुलघरं गतभावं अनन्तरगेहवासीनं आरोचेत्वा मग्गं पटिपज्जि। अथ सो पुरिसो घरआगतो नं अदिस्वा पटिविस्सके पुच्छित्वा कुलघरं गताति सुत्वा वेगेन अनुवन्धित्वा अन्तरामग्गे सम्पापुणि । तस्सापि तत्येव गम्भवुहानं अहोसि । सो किं इदं भद्देति पुच्छित सामि ! एको पुत्तो जातोति । इदानि किं करिस्सामाति ? यस्सत्याय मयं कुलघरं गच्छेय्याम तं कम्मं अन्तराव निप्फन्नं, तत्य गन्त्वा किं करिस्साम, निवत्ता- माति द्वेपि एकचित्ता हुत्वा निवत्तिंसु । तस्स च दारकस्स पन्थे जातत्ता पन्थकोति नामं अकंसु । तस्सा न चिरस्सेव अपरोपि गम्भो पतिट्ठहि । सव्वं पुरिमनयेनेव वित्यारेतब्बं । तस्सापि दारकस्स पन्थे जातत्ता पठमजातस्स महापन्थकोति नामं कत्वा इतरस्स चुल्लपन्थकोति नामं अकंसु । ते द्वेपि दारके गहेत्वा अत्तनो वसनठानमेव आगता । पच्चपन्नवत्यु तेसं तत्थ बसन्तानं अयं पन्थकदारको अझे दारके चुल्लपिताति, अय्यकोति, अय्यिकाति वदन्ते सुत्वा मातरं पुच्छि-अम्म ! अझे दारका चुल्लपिताति अय्यकोति अय्यिकाति वदन्ति । अम्हाकं जातका नत्थीति ? - आम तात ! तुम्हाकं एत्थ जातका नस्थि । राजगहनगरे पन वो महाधनसेट्ठी नाम अय्यको तत्थ तुम्हाकं बहू जातकाति । कस्मा तत्थ न गच्छाम अम्माति ? सा अत्तनो अगमनकारणं पुत्तस्स कथेत्वा पुत्तेसु पुनप्पुनं कथेन्तेसु सामिकं आह-इमे दारका अति- विय किलमेन्ति किं नो मातापितरो विस्वा मंसं खादिस्सन्ति ! एहि, दारकानं अय्यककुलं दस्सेस्सामाति ।

·४. चुल्लकसे द्विजातक ८१ अह सम्मुखा गन्तुं न सक्खिस्सामि, तं पन तत्थ नयिस्सामीति आह । साधु, येन केनचि नयेन दारकानं अय्यककुलमेव दळु वट्टतीति ते द्वेपि जना दारके आदाय अनुपु- बैन राजगहं पत्वा नगरद्वारे एकिस्सा सालाय निवासं कप्पेत्वा दारकमाता द्वे दारके आदाय आगतभावं माता- पितुन्नं आरोचापेसि । ते तं सासनं सुत्वा-संसारे संसरन्तानं अम्हाकंन पुत्तो न धीता नाम नत्यि । ते अम्हाकं महापराधि- का। न सक्कातेहि अम्हाकं चक्खुपथे ठातु। एत्तकं पन नाम धनं गहेत्वा [१०६] द्वेपि जना फासुकट्ठानं गन्त्वा जीवन्तु । दारके पन इधेव पेसेन्तुति । सेट्ठीधीता मातापितूहि पेसितं धनं गहेत्वा दारके आगतदूतान येव हत्थे दत्वा पेसेसि । दारका अय्यककुले वड्ढन्ति । तेसु चुल्लपन्थको अतिदहरो, महापन्थको पन अय्यकेन सद्धि दसवलस्स धम्मकथं सोतु गच्छति । तस्स निच्चं सत्युसम्मुखा धम्मं सुणन्तस्स पब्वज्जाय चित्तं नमि। सो अय्यकं आह- सचे तुम्हे सम्पटिच्छथ अहं पब्बजेय्यन्ति । किं वदेसि तात ! महं सकललोकस्सापि पव्वजिततो तवेव पब्बज्जा भद्दिका । सचे सक्कोसि पव्वज ताताति सम्पटिच्छित्वा सत्थुसन्तिकं गतो । सत्या-किं महासेठि ! अयं दारको ते लद्धोति ? आम भन्ते ! अयं दारको मय्हं नत्ता, तुम्हाकं सन्तिके पव्यजामीति वदतीति आह । सत्या अञ्जतरं पिण्डपातिकभिक्खं इमं दारकं पब्बाजेहीति आणापेसि। थेरो तस्स तचपञ्चककम्म- ट्ठानं आचिक्खित्वा पवाजेसि । सो वहुं बुद्धवचनं उग्गण्हित्वा परिपुण्णवस्सो उपसम्पदं लभि। उपसम्पन्नो योनिसो मनसिकारेन कम्मट्ठानं करोन्तो अरहत्तं पापुणि । सो झानसुखेन च मग्गसुखेन च वीतिनामेन्तो चिन्तेसि, सक्का नुखो इमं सुखं चुल्लपन्थकस्स दातुन्ति। ततो अय्यकसेठिस्स सन्तिकं गन्त्वा-महासेठि ! सचे तुम्हे सम्पटिच्छथ अहं चुल्लपन्थकं पब्बाजेय्यन्ति आह । पवाजेथ भन्तेति । थेरो चुल्लपन्थकदारकं पन्बाजेत्वा दससु सीलेसु पतिट्ठापेसि । चुल्लपन्थकसामणेरो पव्वजित्वाव दन्धो अहोसि । यथाह- "पदुमं यथा कोकनदं सुगन्धं पातो सिया फुल्लमवीतगन्धं । अंगोरस पल्स विरोचमानं तपन्तमादिच्चमिवन्तरिक्खे ॥" ति । इमं एक गाथं चतुहि मासेहि गण्हितुनासक्खि । सो किर कस्सपसम्मासम्बुद्धकाले पबजित्वा पञवा हुत्वा अञ्जतरस्स दन्यभिक्खुनो उद्देसगहण- काले परिहासकेळि अकासि । सो भिक्खु तेन परिहासेन लज्जितो नेव उद्देसं गहि न सज्झायमकासि । तेन कम्मे- नायं पव्वजित्वाव दन्यो जातो । गहितगहितपदं उपरि उपरि पदं गण्हन्तस्स नस्सति । तस्स इममेव गाथं गहेतु वायमन्तस्स चत्तारो मासा अतिक्कन्ता । अथ नं महापन्यको आह-चुल्लपन्थक, त्वं इमस्मि सासने अभब्बो । चतुहि मासेहि एक गाथम्पि गहेतु न सक्कोसि । पब्वजितकिच्चं पन त्वं कथं मत्थकं पापेस्ससि ? निक्खम इतो विहाराति निक्कड्डि । [१०७] चुल्लपन्थको बुद्धसासने सिनेहेन गिहिभावं न पत्येति । तस्मि च काले महापन्थको भत्तुद्देसको होति । जीवको कोमारभच्चो वहुं गन्धमालं आदाय अत्तनो १ स्या०-पद्दम ।

·८२ जातकट्ठकया अम्बवनं गन्त्वा सत्यारं पूजेत्वा धम्म सुत्वा उट्ठायासना दसवलं वन्दित्वा महापन्थक उपसंकमित्वा- कित्तका भन्ते ! सत्थुसन्तिके भिक्खूति पुच्छि । पञ्चमत्तानि भिक्खुसतानीति । स्वे भन्ते ! वुद्धपमुखानि पञ्च भिक्खुसतानि आदाय अम्हाकं निवेसने भिक्खं गण्हयाति । उपासक ! चुल्लपन्यको नाम दन्धो अविरुळ्धम्मो, तंठपेत्वा सेसानं निमन्तणं पटिच्छामीति थेरो आहा ? तं सुत्वा चुल्लपन्थको चिन्तेसि- मय्हं भातिकत्थेरो एत्तकानं भिक्खून निमन्तणं पटिच्छन्तो मं वाहिरं करवा पटिच्छति। निस्संसयं मय्हं भातिकरस मयि चित्तं भिन्नं भविस्सति । किं इदानि मय्हं इमिना सासनेन ! गिही हुत्वा दानादीनि पुञानि करोन्तो जीविस्सामीति । सो पुनदिवसे पातोव गिही भविस्सामीति पायासि । सत्या पच्चूसकाले ये व लोकं ओलोकेन्तो इमं कारणं दिस्वा पठमतरं गत्वा चुल्लपन्थकस्स गमनमग्गे रकोट्ठके चंकमन्तो अट्ठासि । चुल्लपन्थको घरं गच्छन्तो सत्यारं दिस्वा उपसंकमित्वा वन्दि । अथ नं सत्या-कहं पन त्वं चुल्लपन्थक ! इमाय वेलाय गच्छसीति आह । भाता मं भन्ते ! निक्कड्डि । तेनाहं गिही भविस्सामीति गच्छामीति । चुल्लपन्थक ! तव पब्बज्जा मम सन्तका । भातरा निक्कड्ढितो कस्मा मम सन्तिकं नागच्छि। एहि किं ते गिहीभावेन ? मम सन्तिके भविस्ससीति चुल्लपन्थकं आदाय गन्त्वा गन्धकुटिप्पमुखे नं निसीदापेत्वा चुल लपन्यक ! पुरत्याभिमुखो हुत्वा इमं पिळोतिक रजोहरणं रजोहरणन्ति परिमज्जन्तो इधेव होहीति । इद्धिया अभिसंखटं परिसुद्धं पिलोतिकं दत्वा काले आरोचिते भिक्खुसंघपरिवुतो जीवकस्स गेहं गन्त्वा पञ्चत्तासने निसीदि। चुल्लपन्थकोपि सुरियं ओलोकेन्तोतं पिळोतिकाखण्डं रजोहरणं रजोहरणन्ति परिमज्जन्तो निसीदि । तस्स तं पिळोतिकाखण्डं परिमज्जन्तस्स परिमज्जन्तस्स किलिट्ठं अहोसि । ततो चिन्तेसि-इदं पिलोतिकाखण्डं अतिविय परिसुद्धं, इमं पन अत्तभावं निस्साय पुरिमपति विजहित्वा एवं किलिळं जातं, अनिच्चा वत संखा- राति खयवयं पठ्ठपेन्तो विपस्सनं वड्ढेसि । सत्यापि चुल्लपन्थकस्स चित्तं विपस्सनं आरुळ्हन्ति अत्वा-चुल्लपन्थक ! त्वं एतं पिळोतिकाखण्ड- मेव संकिलिलैं रजोरञ्जितं जातन्ति मा सझं करि, अब्भन्तरे पन ते रागरजादयो अत्थि ते हराहीति वत्वा ओभासं विस्तज्जेत्वा पुरतो निसिन्नो विय पञ्जायमानरूपो हुत्वा इमा गाथा अभासिः-[१०८] "रागो रजो न च पन रेणु वुच्चति रागस्सेतं अधिवचनं एतं रजं विप्पजहित्व' भिक्खवो विहरन्ति ते विगतरजस्स सासने ।। दोसो रजो न च पन रेणु वुच्चति दोसस्सेतं अधिवचनं रजोति । एतं रजं विप्पजहित्व भिक्खवो विहरन्ति ते विगतरजस्स सासने ।। मोहो रजो न च पन रेणु वुच्चति मोहस्सेतं अधिवचनं रजोति । एतं रज विप्पजहित्व भिक्खवो विहरन्ति ते विगतरजस्स सासने ।।" ति गायापरियोसाने चुल्लपन्यको सह पटिसम्भिदाहि अरहत्तं पापुणि। पटिसम्भिदाहि येवस्स सब्बानि तीणि पिटकानि आगर्मिसु । सो किर पुबे राजा हुत्वा नगरं पदक्खिणं करोन्तो नळाटतो सेदे मुच्चन्ते परिसुद्धेन साटकेन नळाटन्तं पुञ्छि । साटको किलिट्ठो अहोगि । सो इमं सरीरं निस्साय एवरूपो परिसुद्धो साटको पकति विजहित्वा १ रो०-विष्पजहित्या। ! रजोति ।

·४. चुल्लकसेटिजातकं ८३ किलिलो जातो अनिच्चा वत संखाराति अनिच्चसनं पटिलभि ।तेन कारणेनस्स रजोहरणमेव पच्चयो जातो। जीवकोपि खो कोमारभच्चो दसबलस्स दक्खिगोदकं उपनामेसि । सत्था-ननु जीवक ! विहारे भिक्खू अत्थीति हत्येन पत्तं पिदहि । महापन्थको-ननु भन्ते ! विहारे नत्थि भिक्खूति आह । सत्या अत्यि 'जीवकाति' आह । जीवको-तेन हि भणे, गच्छथ विहारे भिक्खूनं अस्थिभावं वा नत्यिभावं वा जानाहीति पुरिसं पेसेसि । तस्मि खणे चुल्लपन्थको मय्हं भातिको विहारे भिक्खू नत्थीति भणति । विहारे भिक्खूनं अत्थिभाव- मस्स पकासेस्सामीति सकलं अम्बवनं भिक्खून व पूरेसि । एकच्चे भिक्खू चीवरकम्मं करोन्ति एकच्चे रजनकम्म एकच्चे सज्ज्ञायं करोन्तीति एवं अजमलं असदिसं भिक्खुसहस्सं मापेसि । सो पुरिसो विहारे बहू भिक्खू दिस्वा निवत्तित्वा- अय्य ! सकलं अम्बवनं भिक्खूहि परिपुण्णन्ति जीवकस्स आरोसि । थेरोपि खो तत्थेव- "सहस्सक्सत्तुं अत्तानं निम्मिनित्वान पन्थको । निसीदि अम्बवने रम्मे याव कालप्पवेदना ॥" ति । [१०९] अथ सत्था न पुरिसं आह-विहारं गन्त्वा सत्था चुल्लपन्थकं नाम पक्कोसतीति वदेहीति । तेन गन्त्वा तथा वुत्ते अहं चुल्लपन्थको अहं चुल्लपन्थकोति मुखसहस्सं उट्ठहि । पुरिसो गन्त्वा- सव्वेपि किर भन्ते ! चुल्लपन्थकायेव नामाति आह । तेन हि त्वं गन्त्वा यो अहं चुल्लपन्थकोति पठम वदति तं हत्थे गण्ह, अवसेसा अन्तरधायिस्सन्तीति । सो तथा अकासि । तावदेव सहस्समत्ता भिक्खू अन्तरधायिंसु । थेरो गतेन पुरिसेन सद्धिं अगमासि । सत्या भत्तकिच्चपरियोसाने जीवकं आमन्तेसि, जीवक ! चुल्लपन्थकस्स पत्तं गण्ह । अयं ते अनुमोदनं करि- स्सतीति । जीवको तथा अकासि । थेरो सीहनादं नदन्तो तरुणसीहो विय तीणि पिटकानि संखोभेत्वा अनुमोदनं अकासि । सत्था उट्ठायासना भिक्खुसंघपरिवारो विहारं गन्त्वा भिक्खूहि वत्ते दस्सिते उट्ठायासना गन्ध कुटिप्पमुखे ठत्वा भिक्खुसंघस्स सुगतोवादं दत्वा कम्मट्ठानं कथेत्वा भिक्खुसंघ उय्योजेत्वा सुरभिगन्धवासवा- सितं गन्धकुटिं पविसित्वा दक्खिणेन पस्सेन सीहसेय्य उपगतो । अथ सायण्हसमये धम्मसभायं भिक्खू इतो चित्तो च समोसरित्वा रत्तकम्बलसाणि परिक्खिपन्ता विय निसीदित्वा सत्युगुणकथं आरभिमु-आवुसो ! महापन्थको चुल्लपन्थकस्स अज्झासयं अजानन्तो चतुहि मासेहि एक गाथं गण्हितुन सक्कोति दन्धो अयन्ति विहारा निक्क- ड्ढि । सम्मासम्बुद्धो पन अत्तनो अनुत्तरधम्मराजताय एकस्मि येवस्स अन्तराभत्ते सहपटिसम्भिदाहि अरहत्तं अदासि । तीणि पिटकानि दस पटिसम्भिदाहि येव आगतानि । अहो बुद्धानं वल नाम महन्तन्ति ! अथ भगवा धम्मसभायं इम कथापत्ति अत्वा अज्ज मया गन्तु वट्टतीति बुद्धसेय्याय उट्ठाय सुरत्तदुपट्ट निवासेत्वा विज्जुल्लता विय कायवन्धन बन्धित्वा रत्तकम्बलसदिसं सुगतमहाचीवरं पारुपित्वा सुरभिगन्धकुटितो निक्खम्म मत्तवरवारणसीहविक्कन्तविलासेन अनन्ताय बुद्धलीळ्हाय धम्मसभं गन्त्वा अलंक- तमण्डपमझे सुपचत्तवरबुद्धासनं अभिरुव्ह छब्बण्णबुद्धरंसियो विस्सज्जेन्तो अण्णवकुच्छि ओभासयमानो युगन्धरमत्यके वालसुरियो विय आसनमज्झे निसीदि । सम्मासम्बुद्धे पन आगतमत्ते भिक्खुसंघो कथं पच्छिन्दित्वा तुण्ही अहोसि । सत्या मुदुकेन मेत्तचित्तेन परिसं ओलोकत्वा अयं परिसा अतिविय सोभति एकस्सपि हत्यकुक्कुच्चवा [११०] पादकुदकुच्चं वा उक्का- सितसद्दी वा खिपितसद्दो वा नत्यि सब्बेपिमे बुद्धगारवेन सगारवा वुद्धतेजेन तज्जिता मयि आयुकप्पम्पि अकथेत्वा निसिन्ने पठम कथं समुठापेत्वा न कथेस्सन्ति कथासमुट्ठापनवत्तं नाम मयाव जानितव्यं अहमेव ·जातकट्ठकथा पठमं कप्पेस्सामीति मधुरेन ब्रह्मस्सरेन भिक्खू आमन्तेत्वा काय नुत्य भिक्खवे ! एतरहि कथाय सन्नि सिन्ना का च पन वो अन्तरा कथा विप्पकताति आह । भन्ते ! न मयं इमस्मि ठाने निसिन्ना अनं तिरच्छानकथं कथेम, तुम्हाकं येव पन गुणे वण्णयमाना निसीनम्हा-आवुसो महापन्यको चुल्लपन्थकस्स अज्झासयं अजानन्तो - पे- अहो बुद्धानं वलं नाम महन्तन्ति ! सत्था भिक्खूनं कथं सुत्वा-भिक्खवे ! चुल्लपन्थको मं निस्साय इदानि ताव धम्मेसु धम्ममहन्तं पत्तो, पुब्बे पन मं निस्साय भोगेसुपि भोगमहन्तं पापुणिति आह । भिक्खू तस्सत्यस्स आवीभावत्यं भगवन्त याचिसु। भगवा भवन्तरेन पटिच्छन्न कारणं पाकटं अकासिः- - अतीतवत्यु अतीत कासिरठे वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्ज कारेन्त बोधिसत्तो सेठिकुले निव्वत्तित्वा वयप्पत्तो सेठिट्टानं लभित्वा चुल्लसेठि' नाम अहोसि । सो पण्डितो व्यत्तो सब्बनिमित्तानि जानाति । सो एकदिवसं राजुपट्टानं गच्छन्तो अन्तरवीथियं मतमूसिकं दिस्वा तंखणे नक्खत्तं समानेत्वा इदमाह-सक्का चक्खुमता कुल- पुत्तेन इमं उन्दुरं गहेत्वा दाराभरणं वा कातुकम्मन्त वा पयोजेतुन्ति । अतरो दुग्गतकुलपुत्तो चूळन्तेवासिको नाम तं सेठिस्स वचन सुत्वा नायं अजानित्वा कथेस्सतीति मूसिकं गहेत्वा एकस्मि आपणे विळालस्सत्थाय विक्किणित्वा काकणिक लभित्वा ताय काकणिकाय फाणितं गहेत्वा एकेन घटेन पानीयं गहि। सो अरञतो आगच्छन्ते मालाकारे दिस्वा थोकं थोकं फाणितखण्डं दत्वा उलंकेन पानीयं अदासि । ते तस्स एकेक पुप्फमुठिं अदंसु । सो तेन पुप्फमूलेन पुनदिवसेपि फाणितञ्च पानीयघटञ्च गहेत्वा पुप्फाराममेव गतो। तस्स तं दिवसं मालाकारा अड्डोचितके पुप्फगच्छे दत्वा अगमंसु । सो नचिरस्सेव इमिना उपायेन अट्ठ कहापणे लभि । पुन एकस्मि वातवु ठिदिवसे राजुय्याने बहू सुक्खदण्डका च साखा च पलासञ्च वातेन पतितं होति । उय्यानपालो छड्ढेतु उपायं न पस्सति । सो तत्थागन्त्वा-सचे इमानि दारुपण्णानि [१११] मव्हं दस्ससि अहं ते इमानि सव्वानि नीहरिस्सामीति उद्यानपालं आह । सो गण्ह अय्याति सम्पटिच्छि । चुल्लन्तेवासिको दारकानं केळिमण्डलं गन्त्वा फाणितं दत्वा मुहुत्तेन सबानि दारुपण्णानि नीहरा- पेत्वा उय्यानद्वारे रासि कारेसि । तदा राजकुम्भकारो राजकुलानं भाजनानं-पचनत्थाय दारुनि परियेसमानो उय्यानद्वारे तानि दिस्वा तस्स हत्थतो विक्किणित्वा गण्हि । तं दिवसं चुल्लन्तेवासिको दारुविक्कयेन सोळस कहापणे चाटिआदीनि च पञ्च भाजनानि लभि । सो चतुवीसतिया कहापणेसु जातेसु अत्थि अयं उपायो मय्हन्ति नगरद्वारतो अविरहाने एकं पानीयचाटिं ठपेत्वा पञ्चसते तिणहारके पानीयेन उपद्वहि । ते आहंसु-त्वं सम्म, अम्हाकं वहूपकारो किं ते करोमाति ? सो-महं किच्चे उप्पन्ने करिस्सथाति वत्वा इतो चितोच विचरन्तो थलपथकम्मिकेन च जलपथकम्मि- केन च सद्धि मित्तसन्यवं अकासि । - तस्स थलपथकम्मिको-स्वे इमं नगरं अस्सवाणिजको पञ्च अस्ससतानि गहेत्वा आगमिस्सतीति आचिक्खि । सो तस्स वचनं सुत्वा तिणहारके आह, अज्ज महं एकेकं तिणकलापं देथ मया च तिणे अविक्किणि- ने अत्तनो तिणं मा विक्किगाथाति । रो०-चुल्लक । २ रो०-वयपत्तो। ३ स्या०-राजकुलालभाजनानं ।

·४. चुल्लकसे छिजातकं ८५ ते साधूति सम्पटिच्छित्वा पञ्चतिणकलापसतानि आहरित्वा तस्स घरद्वारे पातयिंसु । अस्सवाणिजो सकलनगरे अस्सानं गोचरं अलभित्वा तस्स सहस्सं दत्वा तं तिणं गण्हि। कतिपाहच्च- येनस्स जलपयकम्मिकसहायको आरोचेसि पट्टनं महानावा आगताति। सो अत्यि अयं उपायोति अट्ठहि कहापणेहि सब्बपरिवारसम्पन्नं तावकालिकं रथं गहेत्वा महन्तेन यसेन नावापट्टनं गन्त्वा एकं अंगुलिमुद्दिकं नाविकस्स सच्च- कारं दत्वा अविदूरट्ठाने साणि परिक्खिपापेत्वा निसिन्नो पुरिसे आणापेसि, वाहिरवाणिजेसु आगतेसु ततियेन परिहारेन आरोपेथाति । नावा आगताति सुत्वा वाराणसितो सतमत्ता वाणिजा भण्डं गण्हामाति आगमिसु । भण्डं तुम्हे न लभिस्सथ असुकट्ठाने नाम महावाणिजेन सच्चकारो दिन्नोति । ते तं सुत्वा तस्स सन्तिकं आगता। पादमूलिकपुरिसा पुरिमसावसेन ततियेन परिहारेन तेसं आगतभावं आरोचेसु। ते सतमत्तापि वाणिजा एकेकं सहस्सं दत्वा तेन सद्धिं नावाय पत्तिका हुत्वा पुन एकेकं सहस्सं दत्वा पत्ति विस्सज्जापेत्वा भण्डं अत्तनो सन्तकं अकंसु । [११२] चुल्लन्तेवासिको द्वे सतसहस्सानि गण्हित्वा वाराणसिं आगन्त्वा कतज्जुना मे भवितु वट्टतीति एक सतसहस्सं गाहापेत्वा चुल्लकसे ठिस्स समीपं गतो। अथ नं सेठि- किन्ते तात ! कत्वा इदं धनं लद्धन्ति पुच्छि । सो-तुम्हेहि कथितउपाय ठत्वा चतुमासन्भन्तरेयेव लद्धन्ति, मतमूसिकं आदि कत्वा सव्वं पत्ति कथेसि । चुल्लकमहासेठि तस्स वचनं सुत्वा न इदानि एवरूपक दारक परसन्तक कातु वट्टतीति वयप्पत्तं अत्तनो धीतरं दत्वा सकलकुटुम्बस्स सामिकं अकासि । सो सेठिनो अच्चयेन तस्मि नगरे सेठिट्ठानं लभि । बोधिसत्तोपि यथाकम्मं अगमासि । सम्मा- सम्बुद्धोपि इमं धम्मदेसन कथेत्वा अभिसम्बुद्धोक इमं गाथं कथेसि- "अप्पकेनपि मेधावी पाभतेन विचक्खणो । समुट्ठापेति अत्तानं अणुं अग्गिंव सन्धमन्ति ॥" तत्थ अपकेनपीति थोकेनापि परित्तकेनापि । मेधावीति पजवा । पाभतेनाति भण्डमूलेन । विचक्ख- णोति वोहारकुसलो । समुपट्टापेति अत्तानन्ति महन्तं धनं च यसञ्च उप्पादेत्वा तत्थ अत्तानसण्ठपेति पतिट्ठा- पेति । यथा किं ? अणुं अग्गिंव सम्धमन्ति यथा पण्डितो पुरिसो परित्तकं अग्गि अनुक्कमेन गोमयचुण्णादीनि पक्खिपित्वा मुखवातेन धमन्तो समुट्ठापेति वड्ढेति महन्तं अग्गिक्खन्धं करोति । एवमेवं पण्डितो थोकम्पि पाभतं लभित्वा नानाउपायेहि पयोजेत्वा धनञ्च यसञ्च उप्पादेति वड्ढेति वड्ढेत्वा च पन तत्थ तत्थ अत्तानं पतिट्ठापेति ताय एव वा पन धनयसमहन्तताय अत्तानं समुट्ठापेति अभिजात पाकटं करोतीति अत्यो । इति भगवा भिक्खवे ! चुल्लपन्थको म निस्साय इदानि धम्मेसु धम्ममहन्ततं पत्तो, पुब्बे पन भोगे- सुपि भोगमहन्तत यसमहन्तत पापुणीति एवं इमं धम्मदेसन दस्सेत्वा द्वे वत्थूनि कथेत्वा अनुसन्धि घटेत्वा जातकं समोधानेसि । तदा चुल्लन्तेवासिको चुल्लपन्थको अहोसि चुल्लकमहासेठ्ठी पन अहमेव अहोसिन्ति देसनं निपेसि । चुल्लकसेढिजातक ·५ तण्डुलनालिजातक । किमग्घति तण्डुलनालिझाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो लालुदायित्थेरं आरभ कथेसि। पच्चपन्नवत्यु तस्मि समय आयस्मा दब्बो मल्लपुत्तो संघस्स भत्तुद्देसको होति । तस्मि [११३] पातोव सलाक- भत्तानि उद्दिसमाने लालुदायित्थेरस्स' कदाचि वरभत्तं पापुणाति कदाचि लामकभत्तं। सो लामकभत्तस्स पत्तदिवसे सलाकरग आकुलं करोति- किं दबोव सलाकं दातुजानाति, अम्हे न जानामातिपि वदति । तस्मि सलाकग्ग आकुलं करोन्ते- हन्द दानि त्वमेव सलाकं देहिति सलाकपच्छि अदंसु । ततो पट्ठाय सो संघस्स सलाकं अदासि । ददन्तो पन इदं दरभत्तन्ति वा लामकभत्तन्ति वा असुक- वस्सग्गे वरभत्तं ठित असुकवस्सग्ग लामकभत्तन्ति वा न जानाति । ठितिकं करोन्तोपि असुकवरसग्गे ठितिकाति न सल्लखेति । भिक्खू नं ठितवेलाय इमस्मि ठाने अयं ठितिका ठिता इमस्मि ठाने अयन्ति भूमियं वा भित्तियं वा लेखं कड्ढति । पुन दिवसे सलाकग्ग भिक्खू मन्दतरा वा होन्ति बहुतरा वा । तेसु मन्दतरेसु लेखा हेट्ठा होति बहुतरेसु उपरि । सो ठितिकं अजानन्तो लेखासाय सलाकं देति । अय नं भिखू-आवुसो लालुदायी! लेखा नाम हेट्ठा वा होतु उपरि वा वरभत्तं पन असुकवस्सग्गे ठितं लामकभत्तं असुकवस्सग्गेति आहंसु । सो भिक्खू पटिप्फरन्तो यदि एवं अयं लेखा कस्मा एवं ठिता, किं अहं तुम्हाकं सद्दहामि इमिस्सा लेखाय सहहामीति वदति । अय न दहरा च सामगेरा च- आवुसो लालुदायि ! तयि सलाकं देन्ते भिक्खू लाभेन परिहा- यन्ति । न त्वं दातुअनुच्छविको, निग्गच्छ इतोति सलाकग्गतो निक्कड्डिंसु । तस्मि खणे सलाकग्ग महन्त कोलाहलं अहोसि । तं सुत्वा सत्था आनन्दत्थेरं पुच्छि- आनन्द ! सलाकग्गे महन्तं कोलाहल, किं सद्दो नामेसोति ? थेरो तथागतस्स तमत्थं आरोचेसि । आनन्द ! न इदानेव लालुदायी अत्तनो वालताय परेसं लाभहानि करोति, पुबेपि अकासि येवाति आह । थेरो तस्सत्यस्स आविभावत्थं भगवन्तं याचि । भगवा भवन्तरेन पटिच्छन्नं कारणं पाकटं अकासि- अतीतवत्यु । अतीते कासिरठे वाराणसियं ब्रह्म दत्तो राजा अहोसि । तदा अम्हाकं बोधिसत्तो तस्स अग्घकारको महोसि, हत्यिअस्सादीनि चेव मणिसुवण्णादीनि च अग्घापेसि । अग्घापेत्वा भण्डसामिकानं भण्डानुरूपमेव मूलं दापेसि । राजा पन लुद्धो होति । सो लोभपकतिताय एवं चिन्तेसि-अयं अग्धापनको एवं अग्घापेन्तो न चिरस्सेव मम गेहे धनं परिक्खयं गमेस्सति अझं अग्यापनकं करिस्सामीति । सो सीहपञ्जरं उग्घाटेत्वा राजंगणं ओलो. केन्तो एक गामिकमनुस्सं लोलवालं राजंगणेन गच्छन्तं दिस्वा एस महं अग्घापनकम्मं कातुं सक्खिस्सतीति तं पक्कोसापेवा सक्खिस्ससि भणे ! अम्हाकं [११४] अग्यापनिककम्मं कातुन्ति आह । सक्खिस्सामि देवाति । १ स्या०-उदायित्येरस । २ स्था०-अग्धापनिको।

·५. तण्डुनालिजातक ८७ - राजा अत्तनो धनरक्खणत्थाय तं वालं अग्धापनिककम्मे ठपेसि । ततो पट्ठाय सो बालो हत्थिअस्सा- दीनि अग्यापेन्तो अग्छ हापेत्वा यथारुचिया कथेति । तस्स ठानन्तरे ठितत्तायं सो कथेति तमेव मूलं होति । तस्मि काले उत्तरापथतो एको अस्सवाणिजो पञ्च-अस्ससतानि आनेसि । राजा तं पुरिसं पक्को- सापेत्वा अस्से अग्धापेसि । सो पञ्चन्नं अस्ससतानं एक तण्डुलनाळिकं अग्धमकासि, कत्वा च पन अस्सवाणिजस्स एक तण्डुलनाळिकं देथाति वत्वा अस्से अस्ससालाय सण्ठापेसि । अस्सवाणिजो पोराणकअग्यापनिकस्स सन्तिकं गन्त्वा तं पवुत्ति आरोचेत्वा इदानि कि कत्तव्यन्ति पुच्छि । सो आह -तस्स पुरिसस्स लञ्च दत्वा एवं पुच्छथ 'अम्हाकं ताव अस्सा एकं तण्डुलनाळिकं अग्ध- न्तीति,जातमेतं, तुम्हे पन निस्साय तण्डुलनाळिया अग्घं जानितुकामोम्हि । सक्खिस्सथ वो रञों सन्तिके ठत्वा सा तण्डुलनाळिका इदं नाम अग्घतीति वत्तुन्ति ? सचे सक्कोमीति वदति तं गहेत्वा रञो सन्तिकं गच्छथ । अहम्पि तत्य आगमिस्सामीति । अस्सवाणिजो साधूति बोधिसत्तस्स वचनं सम्पटिच्छित्वा अग्घापनिकस्स लञ्चं दत्वा तमत्थं आरोवेसि । सो लञ्च लभित्वा- सक्खिस्सामि तण्डुलनालि अग्यापेतुन्ति । तेन हि गच्छाम राजकुलन्ति तं आदाय रञों सन्तिक अगमासि । बोधिसत्तोपि अोपि बहू अमच्चा अगमंमु । अस्सवाणिजो राजानं वन्दित्वा- अहं देव ! पञ्चन्नं अस्ससतानं एक तण्डुलनालि अग्धनभावं जानि, सा पन तण्डुलनाळिका किं अग्घतीति अग्धापनिकं पुच्छथ देवाति । राजा तंपत्ति अजानन्तो अम्भो अग्धापनिक ! पञ्च अस्ससतानि कि अग्धन्तीति पुच्छि । तण्डुलनाळि देवाति । होतु भणे! पञ्च अस्ससता ताव तण्डुलनाळि अग्धन्तु, सा पन किमग्घति तण्डुलनाळिकाति पुच्छि। सो वालपुरिसो-- वाराणसि सन्तरवाहिरं अग्घति तण्डुलनाळिकाति आह । सो किर पुब राजान अनुवत्तेन्तो एक सालिताडुलनाळि अस्सानं अग्घं अकासि, पुन वाणिजकस्स हत्यतो लञ्च लभित्वा तस्सा तण्डुलनाळिकाय वाराणसिं सन्तरवाहिरं अग्घमकासि । तदा पन वाराणसिया पाकारपरिक्खेपो द्वादसयोजनिको होति । इदमस्सा अन्तरं वाहिरं पन तियो- जनसतिक रइति सो वालो एवं महन्तं वाराणसिं सन्तरवाहिर तण्डुलनाळिकाय अग्धं अकासि । तं सुत्वा बोधिसत्तो पुच्छन्तो इमं गाथमाह- किमग्घति तण्डुलनाळिकाय अस्सानमूलाय वदेहि राज ! वाराणसिं सन्तरवाहिरन्तं अयमग्घती तण्डुलनाळिका ॥ ति । तं सुत्वा अमच्चा पाणिं पहरित्वा हसमाना-मयं पुब्बे पठविञ्च रज्जञ्च अनग्धन्ति सचिनो अहुम्हा एवं महन्तं किर सराजकं वाराणसिरज्जतण्डुलनाळिमत्तं अग्घति अहो अग्घापनिकस्स पासम्पदा! कहएत्तकं कालं अयं अग्घापनिको ठितोसि ? अम्हाक रओ एव अनुच्छविकोति परिहास अकं । तस्मि काले राजा लज्जितो न बाल निक्कड्ढापेत्वा बोधिसत्तस्सेव अग्घापनिकट्ठानं अदासि । बोधिसत्तोपि यथाकम्मं गतो । सत्या इमं धम्मदेसनं आहरित्वा दस्सेत्वा द्वे वत्यनि कषेत्वा अनुसन्धि घटत्वा जातकं समोवानेसि । तदा गामिकबालअग्घापनिको लोलुदायी अहोसि पण्डितअग्घापनिको अहमेव अहोसिन्ति देसनं निठापेसि । तण्डुलनाळिजातक ·६. देवधम्मजातक हिरिओत्तप्पसम्पन्नाति इदं भगवा जेतवने विहरन्तो अञ्जतरं बहुभण्डिकं भिक्खं आरभ कथेसि । पच्चुपन्नवत्यु सावत्थिवासी किरेको कुटुम्विको भरियाय कालकताय पबजि । सो पव्वजन्तो अत्तनो परिवेणञ्च अग्गिसालञ्च भण्डगमञ्च कारेत्वा भण्डगम्भं सप्पितण्डुलादीहि पूरेत्वा पबजि । पव्वजित्वा पन अत्तनो दासे पक्कोसापेत्वा यथारुचितं आहारं पचापेत्वा भुञ्जति बहुपरिक्खारो च अहोसि । रत्ति अझं निवासन- पारुपण होति दिवा अझं । विहारपच्चन्त वसति । तस्सेकदिवसं चीवरपच्चत्थरणादीनि नीहरित्वा परिवेणे पत्थरित्वा सुक्खापेन्तस्स सम्बहुला जान- पदा भिक्ख सेनासनचारिक आहिण्डन्ता परिवेणं गन्त्वा चीवरादीनि दिस्वा कस्सिमानीति पुच्छिसु । सो मय्हं आवुसोति आह । आवुसो ! इदम्पि चीवरं इदम्पि चीवरं इदम्पि निवासनं इदम्पि निवासनं इदम्पि पच्चत्थरणं इदम्पि पच्चत्थरणं सव्वं तुम्हमेवाति ? आम मय्हमेवाति । आवुसो ! नन भगवता तीणि चीवरानि अनुज्ञातानि, त्वं एवं अप्पिच्छस्स बुद्धस्स सासने पब्ब- जित्वा बहुपरिक्खारो जातो । एहि तं दसवलस्स सन्तिकं नेस्सामाति तं आदाय सत्थु सन्तिकं अगमंसु । सत्था तं दिस्वाव किन्नुखो भिक्खवे ! अनिच्छमानक येव भिक्खं गण्हित्वा आगतत्थाति आह । भन्ते ! अयं भिक्खु वहुभण्डो बहुपरिक्खारोति । सच्चं किर त्वं भिक्खु ! बहुभण्डोति ? सच्चं भगवाति । [११६] कस्मा पन त्वं भिक्खु ! बहुभण्डो जातो? ननु अहं अप्पिच्छताय सन्तुठिया पविवेकस्स विरियार- म्भस्स वण्णं वदामीति । सो सत्युवचनं सुत्वा कुपितो इमिनादानि नीहारेन चरिस्सामीति पारुपनं छड्डेत्वा परिसमज्झे एकचीवरो अठ्ठासि । अथ नं सत्या उपत्यम्भयमानो-ननु त्वं भिक्खु ! पुबे हिरोत्तप्पगवेसको दकरक्खसकालेपि हिरो त्तप्पं गवेसमानो द्वादस संवच्छरानि विहासि? अथ कस्माइदानि एवं गरुके वुद्धसासने पबजित्वा चतुपरिसमझे पारुपणं छड्डेत्वा हिरोत्तप्प पहाय ठितोसीति ? सो सत्युवचन सुत्वा हिरोत्तप्पं पच्चुपट्ठापेत्वा तं चीवरं पारुपित्वा सत्यारं वन्दित्वा एकमन्तं निसीदि। भिक्खू तस्सत्यस्स आवीभावत्थं भगवन्तं याचिंसु। भगवा भवन्तरेन पटिच्छन्नं कारणं पाकटं अकासि:- अतीतवत्यु अतीते कासिरट्टे वाराणसिय ब्रह्मदत्तो राजा अहोसि । तदा वोधिसत्तो तस्स अग्गमहेसिया कुच्छि- स्मि पटिमन्धि गहि । सा दसमासेसु परिपुण्णेसु पुत्तं विजायि । तस्स नामगहणदिवसे महिंसासकुमारोति ?नमं अकंसु । तस्त आधावित्वा परिचावित्वा विचरणकाले रओ अझोपि पुत्तो जातो । तस्स चन्दकुमारोति नाम अकंन । तस्स पन आघावित्वा परिधावित्वा विचरणकाले बोधिसत्तमाता कालमकासि । राजा अनं अगमहेलिट्ठाने ठपेसि । सा रो पिया अहोसि मनापा। सा पियसंवासमन्वाय एक पूतं विजायि । नुरियकुमारो तिस्स नाम अकंसु । राजा पुत्त दिस्वा तुचित्तो-भद्दे! पुत्तस्स ते वरं दम्मीति आह ।

·१२ ६. देवधम्मजातक ८९ देवी वरं इच्छितकाले गहेतव्वं कत्वा ठपेसि। सा पुत्ते वयप्पत्ते राजानं आह-देवेन मय्हं पुत्तस्स जातकाले वरो दिन्नो, पुत्तस्स मे रज्जं देहीति । राजा मय्हं द्वे पुत्ता अग्गिक्खन्धा विय जलमाना विचरन्ति, न सक्का तव पुत्तस्स रज्जं दातुन्ति पटिक्खिपित्वा तं पुनप्पुन याचमानमेव दिस्वा 'अयं मय्हपुत्तान पापकम्पि चिन्तेय्याति' पुत्ते पक्कोसापेत्वा आह- ताता ! अहं सुरियकुमारस्स जातकाले वरं अदासिं । इदानिस्स माता रज्जं याचति । अहं तस्स न दातुकामो। मातृगामो नाम पापो, तुम्हाकं पापकम्पि चिन्तेय्य । तुम्हे अरञ्जपविसित्वा ममच्चयेन कुलसन्तके नगरे रज्जं करेय्याथाति रोदित्वा कन्दित्वा सीसे चुम्बित्वा उय्योजेसि । ते पितरं वन्दित्वा पासादा ओरोहन्ते राजंगणे कीळमानो सुरियकुमारोपि दिस्वा तं कारणं ञत्वा अहम्पि भातिकेहि सद्धि गमिस्सामीति तेहि सद्धि येव निक्खमि। ते हिमवन्तं पविसिसु । बोधिसत्तो मग्गा ओक्कम्म रुक्खमूले निसीदित्वा[११७] सुरियकुमारं आमन्तेसि-तात ! सुरिय ! एकं सरं गन्त्वा नहात्वा च पिवित्वा च पदुमिनिपण्णेहि अम्हाकम्पि पानीयं आनेहीति । तं पन सरं वेस्सवणस्स सन्तिका एकेन दकरक्खसेन लद्धं होति । वेस्सवणो च तं आह- ठपेत्वा देवधम्भजाननके ये अजे इमं सरं ओतरन्ति ते खादितु लभसि । अनोतिण्णे न लभसीति । ततो पट्ठाय सो रक्खसो ये तं सरं ओतरन्ति ते देवधम्मे पुच्छित्वा ये न जानन्ति ते खादति । अथ खो सुरियकुमारो तं सरं गन्त्वा अवीमंसित्वाव ओतरि । अथ नं सो रक्खसो गहेत्वा देवधम्म जानासीति पुच्छि । सो देवधम्मो नाम चन्दमुरियाति आह । अथ नं त्वं देवधम्मे न जानासीति उदकं पवेसेत्वा अत्तनो वसनट्ठाने ठपेसि । बोधिसत्तोपि तं चिरायन्तं दिस्वा चन्दकुमारं पेसेसि । रक्खसो नम्पि गण्हित्वा देवधम्मे जानासीति पुच्छि । आम, जानामि । देवधम्मो नाम चतस्सो दिसाति । रक्खसो न त्वं देवधम्मे जानासीति तम्पि गहेत्वा तत्थेव ठपेसि । वोधिसत्तो तस्मिम्पि चिरायन्ते एकेन अन्तरायेन भवितव्बन्ति सयं तत्थ गन्त्वा द्विन्नम्पि ओतरण- पदवळजंदिस्वा रक्खसपरिग्गहितेन इमिना सरेन भवितव्बन्ति खग्गं सन्नहित्वा धनुं गहेत्वा अट्ठासि । उदकर- क्खसो बोधिसत्तं उदकं अनोतरन्तं दिस्वा वनकम्मिकपुरिसो विय हुत्वा बोधिसत्तं आह- भो पुरिस ! त्वं मग्गकिलन्तो कस्मा इमं सरं ओतरित्वा नहायित्वा पिवित्वा भिसमूलानि खादित्वा पुप्फानि पिलन्धित्वा यथा- सुखं न गच्छसीति ? बोधिसत्तो तं दिस्वा एस सो यक्खो भविस्सतीति जत्वा-तया मे भातिका गहिताति आह । आम मयाति । किकारणाति ? अहं इमं सरं ओतिण्णके लभामीति । किं पन सबेव लभसीति ? ये देवधम्म जानन्ति ते ठपेत्वा अवसेसे लभामीति । अत्यि पन ते देवधम्मे हि अत्थोति ? आम अत्थि। यदि एवं अहं ते देवधम्म कथेस्सामीति । तेनहि कथेहि अहं दवधम्मे सुणिस्सामीति ।

·जातकट्ठकथा वोधिसत्तो अहं देवधम्मे कथेय्य किलिगत्तो पनम्हीति आह । यक्खो बोधिसत्तं नहापेत्वा भोजनं भोजत्वा पानीयं पायेत्वा पुप्फानि पिळन्यापेत्वा गन्धेहि विलि- म्पापेत्वा अलंकतमण्डपमज्झे पल्लंकं अत्यरित्वा अदासि । बोधिसत्तो आसने निसीदित्वा यक्खं पादमूले निसीदा- पेत्वा तेनहि ओहितसोतो सक्कच्चं देवधम्मे सुणाहीति इमं गाथमाह- "हिरिओत्तप्पसम्पन्ना सुक्कधम्मसमाहिता । सन्तो सप्पुरिसा लोके देवधम्माति वुच्चरे॥" ति । तत्थ हिरिओत्तप्पसम्पन्नाति हिरिया च ओत्तप्पेन च समन्नागता । तेसु कायदुच्चरितादीहि हिरी- यतीति हिरि । लज्जायेतं अधिवचनं । तेहियेव ओत्तप्पतीति ओत्तप्पं । पापतो उब्वेगस्सेतं अधिवचनं । तत्थ अज्झत्तसमुट्ठाना हिरि, वहिद्धासमुद्यानं ओत्तप्पं । अत्ताधिपतेय्या हिरि, लोकाधिपतेय्यं ओत्तप्पं । लज्जासभावसण्ठिता हिरि, भयसभावसण्ठितं ओत्तप्पं । सप्पतिस्सवलक्खणा हिरि,वज्जभीरुकभय- दस्सावीलक्खणं ओत्तप्पं । - तत्य अज्झत्तसमुठानं हिरिं चतुहि कारणेहि समुट्ठापेति (१) जाति पच्चवेक्खित्वा, (२) वयं पच्चवेक्खित्वा, (३) सूरभावं पच्चवेक्खित्वा, (४) वाहुसच्चं पच्चवेक्खित्वा । 'कथं ? पापकरणं नामेतं न जातिसम्पन्नानं कम्मं । हीनजच्चानं केवट्टादीनं इदं कम्मं । तादिसस्स जातिसम्पन्नस्स इदं कम्म कातुन युत्तन्ति । एवं ताव जाति पच्चवेक्खित्वा पाणातिपातादिपापं अकरोन्तो हिरि समुट्ठापेति । तथा पापकरणं नामेतं दहरेहि कत्तव्बकम्मं । तादिसस्स वये ठितस्स इदं कम्मं कातुन युत्तन्ति । एवं वयं पच्चवेक्खित्वा पाणातिपातादिपापं अकरोन्तो हिरिं समुट्ठापेति । तथा पापं नामतं दुबलजातिकानं कम्मं । तादिसस्स सूरभावसम्पन्नस्स इदं कम्म कातुन युत्तन्ति । एवं सूरभावं पच्चवेक्खित्वा पाणातिपातादि- पाप अकरोन्तो हिरिं समुट्ठापेति। तत्था पापकम्मं नामेतं अन्धवालानं कम्मं न पण्डितानं । तादिसस्स पण्डितस्स बहुस्सुतस्स इदं कम्मं कातुन युत्तन्ति । एवं वाहुसच्चं पच्चवेक्खित्वा पाणातिपातादिपापं अकरोन्तो हिरि समुठापेति । एवं अज्झत्तसमुठ्ठानं हिरिं चतुहि कारणेहि समुट्ठापेति । समुट्ठापेत्वा च पन अत्तनो चित्ते हिरि पवेसेत्वा पापकम्मं न करोति । एवं हिरि अज्झत्तसमुठाना नाम होति । कथं ओत्तप्पं बहिद्धासमुद्रानं नाम ? सचे त्वं पापकम्मं करिस्ससि चतुसु परिसासु गरहप्पत्तो भविस्ससि- "गरहिस्सन्ति तं विजू असुचि नागरिको यथा । विवज्जितो सीलवन्तेहि कथं भिक्खु करिस्ससी ॥" ति । पच्चवेक्खन्तो हि वहिद्धासमुट्ठितेन ओत्तप्पेन पापकम्मं न करोति । एवं ओत्तप्पं वहिद्धासमुट्ठानं नाम होति । कथं हिरि अत्ताधिपतेय्या नाम ? इधेकच्चो कुलपुत्तो अत्तानं अधिपतिं जेट्टकं कत्वा तादिसस्स सद्धापवजितस्स बहुस्सुतस्स धुतवादिस्स न युत्तं पापकम्मं कातुन्ति पापं न करोति । एवं हिरि अत्ताधिपतेय्या नाम होति ।तेनाह भगवा- “सो अत्तानं येव अधिपति कत्वा अकुसलं पजहति [११९] कुसलं भावेति सावज्जं पजहति अनवज्जं भावेति । सुद्धं अत्तानं परिहरती" ति । कथं ओत्तप्पं लोकाधिपतेय्यं नाम ? इधेकच्चो कुलपुत्तो लोक अधिपतिं जेट्टकं कत्वा पापकम्म १ अंगुत्तर, तिकनिपात ।

·६. देवधम्मजातक - . न करोति । यथाह- "महा खो पनायं लोकसनिवासो तस्मि खो पन लोकसन्निवासे सन्ति समपन्नाह्मणा इद्धि- मन्तो दिव्यचक्खुका परचित्तविदुनो । ते दूरतोपि पस्सन्ति आसन्नेपि पस्सन्ति चेतसापि चित्तं पजानन्ति । तेपि मं एवं जानिस्सन्ति पस्सथ भो! इमं कुलपुत्तं सद्धाय अगारस्मा अनगारियं पब्बजितो समानो वोकिण्णो विहरति पापकेहि अकुसलेहि धम्मेहीति। सन्ति देवता इद्धिमन्तिनियो दिव्यचक्खुका परचित्तविदुनियो । ता दूरतोपि पस्सन्ति आसन्नेपि पस्सन्ति चेतसापि चित्तं पजानन्ति । तापि मं जानिस्सन्ति पस्सथ भो ! इमं कुलपुत्तं सद्धाय अगारस्मा अनगारियं पव्वजितो समानो वोकिण्णो विहरति पापकेहि अकुसलेहि धम्मेहीति। सो लोकं येव अधि- पति करित्वा अकुसलं पजहति कुसलं भावेति सावज्ज पजहति अनवज्जं भावेति सुद्धं अत्तानं परिहरती" ति । एवं ओत्तप्पं लोकाधिपतेय्यं नाम होति । लज्जासभावसण्ठिता हिरि, भयसभावसण्ठितं ओत्तप्पन्ति । एत्थ पन लज्जाति लज्जनाकारो तेन सभावेन सण्ठिता हिरि । भयन्ति अपायभयं । तेन सभावेन सण्ठितं ओत्तप्पं । तदुभयम्पि पापपरिवज्जने पाकटं होति । एकच्चो हि यथा नामेको कुलपुत्तो उच्चारपस्सावादीनि करोन्तो लज्जितब्वयुत्तकं एक दिस्वा लज्जनाकारप्पत्तो भवेय्य हीलितो एवमेवं अज्झत्तं लज्जिधम्म ओक्कमित्वा पापकम्मं न करोति। एकच्चो अपायभयभीरको हुत्वा पापकम्मं न करोति । तत्रिदं ओपम्मं । यथाहि द्वीसु अयोगुळेसु एको सीतलो भवेय्य गूथमक्खितो एको उण्हो आदित्तो। तत्य पण्डितो सीतलं गूथमक्खितत्ता जिगुच्छन्तो न गण्हाति इतरं डाहमयेन । तत्थ सीतलस्स गूथमक्खितस्स जिगुच्छाय अगण्हनं विय अज्झत्तं लज्जिधम्म ओक्कमित्वा पापस्स अकरणं, उण्हस्स डाहभयेन अगण्हनं विय अपायभयेन पापस्स अकरणं वेदितव्वं । सप्पतिस्सवलक्खणा हिरि वज्जभीरकभयदस्साविलक्खणं ओत्तप्पन्ति । इदम्पि द्वयं पापपरिवज्जने येव पाकटं होति । एकच्चो हि (१) जातिमहत्तपच्चवेक्खणा, (२) सत्थुमहत्तपच्चवेक्खणा, (३) दायज्जमह- तपच्चवेक्खणा, (४) सब्रह्मचारीमहत्तपच्चवेक्खणाति चतुहि कारणेहि सप्पतिस्सवलक्खणं हिरिं समुट्ठापेत्वा पापं न करोति । एकच्चो (१) अत्तानुवादभयं, (२) परानुवादभयं, (३) दण्डभयं [१२०] (४) दुग्गतिभयन्ति चतुहि कारणेहि वज्जभीरुकभयदस्साविलक्खणं ओत्तप्पं समुट्ठापेत्वा पापं न करोति । तत्थ जातिमहत्तपच्च- वेक्खणादीनि चेव अत्तानुवादभयादीनि च वित्थारेत्वा कथेतब्बानि । तेसं वित्थारो अंगुत्तरट्ठकथायं वुत्तो। सुक्कधम्मसमाहिताति इदमेव हिरोत्तप्पं आदि कत्वा कत्तब्बा कुसला धम्मा सुक्कधम्मा नाम । ते सव्वसंगाहकनयेन चतुभूमिकलोकियलोकुत्तरधम्मा । तेहि समाहिता समन्नागताति अत्थो । सन्तो सप्पुरिसा लोकेति कायकम्मादीनं सन्तताय सन्तो। कतझुकतवेदिताय सोभनपुरिसाति सप्पुरिसा। लोको पन संखारलोको सत्तलोको ओकासलोको खन्धलोको आयतनलोको धातुलोकोति अनेकविधो । तत्थ, एको लोको सब्वे सत्ता आहारट्ठितिका--पे--अट्ठारसलोका अट्ठारसधातुयोति एत्थ संखारलोको वुत्तो । खन्धलोकादयो तदन्तो- गधा-येव । अयं लोको परलोको देवलोको मनुस्सलोकोति आदिसु पन सत्तलोको वुत्तो-- "यावता चन्दिमसुरिया दिसा भन्ति विरोचना । तावता सहस्सधा लोको एत्थ ते वत्तती वसो॥" ति । एत्य ओकासलोको वुत्तो । तेसु इच सत्तलोको अधिप्पेतो । सत्तलोकस्मि हि येव एवरूपा सप्पुरिसा ते देववम्माति वुच्चरे । तत्थ देवाति सम्मुतिदेवा उप्पत्तिदेवा विसुद्धिदेवाति तिविधा । तेसु महासम्मतकालतो पट्ठाय लोकेन देवाति सम्मतत्ता राजराजकुमारादयो सम्मुतिदेवा नाम । देवलोके उप्पन्ना उप्पत्तिदेवा नाम । खीणासवा विसुद्धिदेवा नाम । वुत्तम्पि चेतं “सम्मुतिदेवा नाम राजानो देवियो कुमारा च । उप्पत्तिदेवा नाम --- ·९२ जातकटकथा भूम्मदेवे उपादाय तदुत्तरि देवा । विसुद्धिदेवा नाम बुद्धपच्चेकबुद्धखीणासवा" ति । इमेसं देवानं धम्माति दव- धम्माति । वुच्चरेति वुच्चन्ति । हिरोत्तप्पमूलका हि कुसला धम्मा कुसलसम्पदाय देवलोक निव्वत्तिया च विसु- द्विभावस्सेव कारणत्ता कारणछैन तिविधानं देवानं धम्माति देवधम्मा । तेहि देवधम्मेहि समन्नागता पुग्गलापि देवधम्मा । तस्मा पुग्गलाधिछानाय देसनाय ते धम्मे दस्सेन्तो "सन्तो सप्पुरिसा लोके देवयम्मानि वुच्चरे" ति माह। यक्सो इमं धम्मदेसनं मुत्वा पसन्नो बोधिसत्तं आह-पण्डित ! अहं तुम्हाकं पसन्नो एक भातरं देमि, कतरं आनेमीति ? कनिळं आनेहीति । पण्डित ! त्वं केवलं देवधम्मे [१२१] जानासि येव न पन तेसु वत्तेसीति । कि कारणाति ? यंकारणा जेठं ठपेत्वा कनिळं मानापेन्तो जेट्ठापचायिककम्मं नाम न करोसीति । देवधम्मे चाहं यक्ख ! जानामि तेसु च पवत्तामि । मयं हि इमं अरनं एतं निस्साय पविट्ठा । एतस्स हि अत्थाय अम्हाकं पितरं एतस्स माता रज्जं याचि । अम्हाकं पन पिता नौंवर अदत्वा अम्हाकं अनुरक्ख-. णत्याय अरञ्जवासं अनुजानि । सो कुमारो अनुवत्तित्वा अम्हेहि सद्धि आगतो, तं अरञ्जएको यक्खो खादीति वुत्तेपि न कोचि सद्दहिस्सति । तेनाहं गरहभयभीतो तमेव आनापेमीति । साधु साधु पण्डित ! त्वं देवधम्मे च जानासि तेसु च वत्तसीति पसन्नचित्तो यक्खो वोधिसत्तस्स साधु- कारं दत्वा द्वेपि भातरो आनेत्वा अदासि । अथ नं वोधिसत्तो आह-सम्म! त्वं पुब्बे अत्तना कतेन पापकम्मेन परेसं मंसलोहितखादको यक्सो हुत्वा निब्बत्तो । इदानि पुनपि पापमेव करोसि । इदं ते पापकम्म निरयादीहि मुच्चितु न दस्सति । तस्मा इतो पट्ठाय पापं पहाय कुसलं करोहीति असक्खि च पन नं दमेतु। सो तं यक्खं दमेत्वा तेन संविहितारक्खो तत्येव वसन्तो एकदिवसं नक्खत्तं ओलोकेत्वा पितुकालकतभावं अत्वा यक्खं आदाय वाराणसिं गन्त्वा रज्जं गहेत्वा चन्दकुमारस्स ओपरज्जं सुरियकुमारस्स सेनापतिट्टानं दत्वा यक्खस्स रमणीय ठाने आयतनं कारेत्वा यथा सो अग्गमाल अग्गपुप्फ अग्गगन्धं अग्गफलं अग्गभत्तञ्च लभति तथा अकासि । सो धम्मेन रज्जं कारेत्वा यथाकम्म ! गतो। । सत्या इमं धम्मदेसनं आहरित्वा दस्सेत्वा सच्चानि पकासेसि । सच्चपरियोसाने सो भिक्खु सोतापत्ति- फले पतिहि । सम्मासम्बुद्धोपि द्वे वत्यूनि कथेत्वा अनुसन्धि घटेत्वा जातकं समोधानेसि । तदा उदकरक्खसो वहुभण्डिकभिक्खु अहोसि, सुरियकुमारो आनन्दो, चन्दकुमारोसारिपुत्तो जेठकभाता महिसासकुमारोपन अहमेव अहोसिन्ति । देवधम्मजातकं ·७. कट्टहारिजातक ! पुत्तो त्याहं महाराजाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो वासभखत्तियाय वत्थु आरभ कथेसि । पच्चुपन्नवत्यु वासभखत्तियाय वत्थु द्वादसनिपाते भद्दसालजातके आविभविस्सति । सा किर महानामस्स सक्क- स्स धीता नागमुण्डाय नाम दासिया कुच्छिस्मि जाता[१२२]कोसलराजस्स अग्गमहेसी अहोसि । सा रो पुत्तं विजायि । राजा पनस्सा पच्छा दासिभावंञत्वा ठाना परिहापेसि । पुत्तस्स विड्डभस्सापि ठाना परिहापेसि येव । उभोपि अत्तनो निवेसने येव वसन्ति। सत्था तं कारणं ञत्वा पुब्बण्हसमयं पञ्चसतभिक्खुपरिवृतो रो निवेसनं गन्त्वा पञ्चत्तासने निसीदित्वा-महाराज ! कहं वासभखत्तियाति आह । राजा तं कारणं आरोचेसि । महाराज ! वासभखत्तिया कस्स धीताति ? महानामस्स भन्तेति । आगच्छमाना कस्स आगताति ? मय्हं भन्तेति । महाराज ! एसा रो पीता रओ व आगता राजानं येव पटिच्च पुत्तं पटिलभि । सो पुत्तो किं कारणा पितु सन्तकस्स रज्जस्स सामिको न होति ? पुन्बे राजानो मुहुत्तिकाय कट्ठहारिकाय कुच्छिस्मिम्पि पुत्त लभित्वा पुत्तस्स रज्ज अदंसूति । राजा तस्सत्थस्साविभावत्थाय भगवन्तं याचि । भगवा भवन्तरेन पटिच्छन्न कारणं पाकटं अकासि- अतीतवत्थु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्तो राजा महन्तेन यसेन उय्यानं गन्त्वा तत्थं पुप्फफललोभेन विचरन्तो उय्यानवनसण्डे गायित्वा गायित्वा दारूनि उद्धरमानं एक इत्थि दिस्वा पटिबद्धचित्तो संवासं कप्पेसि । तं खणं येव बोधिसत्तो तस्सा कुच्छ्यिं येव पटिसन्धि गहि । तावदेव तस्सा वजिरपूरिता विय गरुका कुच्छि अहोसि । सा गभस्स पतिठितभावं ञत्वा-गम्भो मे देव ! पतिठितोति आह । राजा अंगुलिमुद्दिकं दत्वा सचे धीता होति इम विस्सज्जेत्वा पोसेय्यासि सचे पुत्तो होति मुद्दिकाय सद्धि मम सन्तिकं आनेय्यासीति वत्वा पक्कामि । सापि परिपक्कगन्भा वोधिसत्तं विजायि । तस्स आधावित्वा परिधावित्वा, विचरणकाले कीळा- मण्डले कीळन्तस्स एवं वत्तारो होन्ति-निप्पितिकेनम्हा पहटाति । तं सुत्वा बोधिसत्तो मातु सन्तिकं गन्त्वा-अम्म ! को मय्हं पिताति पुच्छि । तात ! त्वं वाराणसिरमो पुत्तोति । अम्म ! अत्थि पन कोचि सक्खीति ? तात ! राजा इमं महिकं दत्वा सचे धीता होति इमं विसज्जेत्वा पोसेय्यासि, सचे पुत्तो होति इमाय मुद्दिकाय सद्धि आनेय्यासीति वत्वा गतोति । अम्म ! एवं सन्ते कस्मा मं पितु सन्तिकं न नेय्यासीति ? - ·जातकट्ठकथा - सा पुत्तस्त अज्झासयं गत्वा राजद्वारं गत्वा रञो आरोचापेसि रना च पक्कोसापिता पविसित्वा राजानं वन्दित्वा अयं ते देव ! पुत्तोति आह । राजा जानन्तोपि परिसमज्झे लज्जाय न मय्हं पुत्तोति आह । अयं ते देवमुद्दिका इमं सज्ञानासीति । अयम्पि मव्हं मुद्दिका न होतीति । देव इदानि टपेत्वा सच्चकिरिय अञो मम सक्खी नत्थि । सचायं दारको तुम्हे पटिच्च जातो खित्तो आकासे तिट्टतु नो चे भूमियं पतित्वा [१२३] मरतूति बोधिसत्तं पादे गहेत्वा आकासे खिपि । बोधिसत्तो आकासे पल्लंक आभुजित्वा निसिन्नो मधुरस्सरेन पितुधम्म कथेन्तो इमं गाथमाह- पुत्तो त्याहं महाराज ! त्वं मं पोस जनाधिप ! अञ्ञपि देवो पोलेति किञ्च देवी सकं पजन्ति ।। तत्य पुत्तो त्याहन्ति पुत्तो ते अहं । पुत्तो च नामेस' अवजो खेत्तजो अन्तेवासिको दिनकोति चतुब्बियो। तत्य अत्तानं पटिच्च जातो अत्रजो नाम । सयनपिट्टे पल्लंके उरेति एवमादिसु निव्बत्तो खेत्तजो नाम । सन्तिके सिप्युगण्हनको अन्तेवासिको नाम । पोसावनत्याय दिन्नो दिन्नको नाम । इध पन अत्रजसन्याय पुत्तोति वुत्तं । चतुहि संकहवत्यूहि जनं रज्जयतीति राजा 1 महन्तो राजा महाराजा । तं आमन्तेन्तो आह महाराजाति । त्वं मंपोस जनाधिपाति जनाधिप ! महाजनजेठक ! त्वं म पोस भरस्सु वड्ढेहि । अझेपि देवो पोसेतीति अञपि हत्यिअस्सादयो तिरच्छानगते वहुजने च देवो पोसेति । किञ्च देवो स कं पजन्ति एत्य पन किञ्चाति गरहत्थे च अनुगहत्थे च निपातो। सकं पजं अत्तनो पुत्तं मं देवो न पोसेतीतिपि वदन्तो गरहति नाम । अञ्जे वहुजने पोसेतीति वदन्तो अनुग्गण्हाति नाम । इति वोधिसत्तो गहरन्तोपि अनुग्गण्हन्तोपि “किञ्च देवो सकं पज" न्ति आह। राजा वोधिसत्तस्स आकासे निसोदित्वा एवं धम्म देसेन्तस्स सुत्वा-ऐहि तात! अहमेव पोसेस्सामि अहमेव पोसेस्सामीति हत्यं पसारेसि। यसहस्सं पसारयित्य । वोधिसत्तो अञस्स हत्थे अनोतरित्वा रोव हत्थे ओतरित्वा अंके निसीदि । राजा तस्स ओपरज्जं दत्वा मातरं अग्गमहेसि अकासि । मो पितु अच्चयेन कट्ठवाहनराजा नाम हुत्वा पम्मेन रज्जं कारेत्वा यथाकम्मं गतो। सत्था कोसल- रज्जो इमं धम्मदेसनं आहरित्वा । वत्यूनि दस्सेत्वा अनुसन्धि घटेत्वा जातकं समोधानेसि । तदा माता महामाया अहोसि । पिता सुद्धोदनमहाराजा। कछवाहनराजा अहमेव अहोसिन्ति । - कट्टहारिजातकं ·८, गामनिजातक अपि अतरमानानन्ति इद सत्या जेतवने विहरन्तो ओस्सविरियं भिक्खं आरम्भ कथेसि । इमस्मि पन जातके पच्चुप्पन्नवत्युञ्च अतीतवत्युञ्च एकादसनिपाते संवरजातकै [१२४] आविभविस्सति । वत्युं हि तस्मिञ्च इमस्मिञ्च एकसदिसमेव । गाथा पन नाना। गामनिकुमारो बोधिसत्तस्स मओवादे ठत्वा भातिक- सतस्स कनिट्ठोपि हुत्वा भातिकसतपरिवारितो सेतच्छत्तस्स हेट्ठा वरपल्लंके निसिन्नो अत्तनो यससम्पत्ति मोलोकेत्वा अयं मय्ह यससम्पत्ति अम्हाकं आचरियस्स सन्तकाति तुट्टो इमं उदानं उदानेसि- अपि अतरमानान फलासाव समिज्झति । विपक्कब्रह्मचरियोस्मि एवं जानाहि गामनीति । तत्य अपीति निपातमत्त । अतरमानानन्ति पण्डितानं ओवादे ठत्वा अतुरित्वा अवेगायित्वा उपायेन कम्म करोन्तान । फलासाव समिझतीति यथापत्थितफले आसा तस्स फलस्स निष्फत्तिया समिज्झति येव । अथवा, फलासाति आसाय फल यथापत्थितं फलं समिति येवाति अत्यो । विपक्कनह्मचरियोस्मीति एत्थ चत्तारि संग्रहवत्यूनि सेट्ठचरियत्ता ब्रह्मचरियं नाम । तञ्च तम्मूलिकाय यससम्पत्तिया पटिलद्धत्ता विपक्कं नाम । योवास्स यसो निप्फनो सोपि सेठेन ब्रहमचरिय नाम। तेनाह-विपक्कब्रह्मचरियोस्मिति । एवं जानाहि गामनीति कत्यचि गमिकपुरिसोपि गामजेठ्ठकोपि गामनि इध पन सब्बजनजेट्टकं अत्तानं सन्धायाह अम्भो गामनि ! त्वं एतं कारणं एवं जानाहि आचरिय निस्साय भातिकसतं अतिक्कमित्वा इदं महारज्जं पत्तोस्मीति उदानं उदानेसि । तस्मि पन रज्जपत्ते सत्तट्ठदिवसच्चयेन सव्वेपि भातरो अत्तनो अत्तनो वसनट्टानं गता। गामनि राजा धम्मेन रज्ज कारेत्वा यथाकम्मं गतो । बोधिसत्तो पुञानि कत्वा यथाकम्मं गतो। सत्या इमं धम्मदेसन आहरित्वा दस्सेत्वा सच्चानि पकासेसि । सच्चपरियोसाने ओस्सविरियो भिक्खू अरहन्ते पतिठितोति । सत्या द्वे वत्यूनि कथेत्वा अनुसन्धि घटेवा जातकं समोधानेसि । तदा गामनिराजा आनन्दो, आचरियो पन अहमेवाति । गामनिजातकं ·९. मखादेवजातक उत्तमंगरुहा मल्हन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो महाभिनिक्खमनं आख्भ कथेरि । पच्चुपन्नवत्यु तं हेट्ठा निदानकथायं कथितमेव । तस्मि पन काले भिक्खू दसवलस्स नेक्खम्म वण्णेन्ता निसीदिसु । अथ सत्या धम्मसभं आगन्त्वा बुद्धासने निसिन्नो भिक्खू आमन्तेगि- काय नुत्थ भिक्खवे! एतरहि कथाय सन्निसिन्नाति? भन्ते ! न अाय कथाय, तुम्हाकं येव पन नेक्खम्मं वण्णयमाना निसिन्नम्हाति । न भिक्खवे! तथागतो[१२५]एतरहि येव नेक्खम्म निक्खन्तो, पुवेपि निक्खन्तो येवाति आह । भिक्खू तस्सत्यस्साविभावत्यं भगवन्त याचिसु। भगवा भवन्तरेन पटिच्छन्नं कारणं पाकटमकासि- अतीतवत्थु अतीते विदेहरट्टे मिथिलायं मखादेवो नाम राजा अहोसि धम्मिको धम्मराजा । सो चतुरासीति- वस्ससहस्सानि कुमारकीलं कीळि । तथा ओपरज्जं,तथा महारज्जं करवा दीघमद्धानं खेपेत्या एकदिवसं कप्पकं आमन्तेसि-यदा मे सम्म कप्पक ! सिरस्मि पलितानि पस्सेय्यासि अथ मे आरोचेय्यासीति । कप्पकोपि दीघमद्धानं खेपेत्वा एकदिवसं रो अञ्जनवण्णान केसानं अन्तरे एकमेव पलितं दिस्वा देव ! एक ते पलितं दिस्सतीति आरोचेसि । तेन हि मे सम्म ! तं पलितं उद्धरित्वा पाणिम्हि ठपेहीति च वुत्तो सुवण्णसण्डासेन उद्धरित्वा रञ्जो पाणिम्हि पतिट्ठापेसि । तदा रो चतुरासीतिवस्ससहस्सानि आय अवसिठं होति । एवं सन्तेपि पलितं दिस्वाव मच्चु- राजानं आगन्त्वा समीपे ठित विय अत्तानं आदित्तपण्णसालं पविट्ठ विय च मञ्जमानो संवेग आपज्जित्वा -बाल मखादेव ! याव पलितस्सुप्पादाव इमे किलेसे जहितु नासक्खीति चिन्तेसि । तस्सेवं पलितपातुभावं आव- ज्जन्तस्स आवज्जन्तस्स अन्तोडाहो उप्पज्जि। सरीरा सेदा मुच्चिसु। साटका पीळेत्वा अपनेतब्बाकारप्पत्ता अहेसु। सो अज्जेव मया निक्खमित्वा पव्वजितु वट्टतीति कप्पकस्स सतसहस्सुहानं गामवरं दत्वा जेट्टपुत्तं पक्कोसापेत्वा -तात ! मम सीसे पलितं पातुभूतं महल्लकोम्हि जातो। भुत्ता खो पन मे मानुसका कामा इदानि दिव्बकामे परियेसिस्सामि नेक्खम्मकालो महत्व इमं रज्जपटिपज्ज । अहं पन पब्बजित्वा मखादेवम्बवनुय्याने वसन्तो समणधम्म करिस्मामीति माह । तं एवं पब्बजितुकामं अमच्चा उपसंकमित्वा- देव ! किं तुम्हाकं पब्बज्जाकारणन्ति पुच्छिसु राजा पलितं हत्येन गहेत्वा अमच्चानं इमं गाथमाह- उत्तमंगरुहा महं इमे जाता वयोहरा । पातुभूता देवदूता पन्बज्जासमयो ममा । ति । तत्य उत्तमंगरहाति केसा । केसा हि सब्बेस हत्यपादादीनं अंगानं उत्तमे सिरस्मि निरुळहत्ता उत्त- मंगल्हा नामाति बुच्चन्ति। इमे जाता दयोहराति पस्सथ ताता! पलितपातुभावेन तिण्णं वयानं हरणतो इमे जाता क्योहरा । पातुभूताति निव्वत्ता। देवदूताति देवोति मच्चु तस्स दूताति देवदूता। सिरस्मि हि पलितेसु पातुभूतेसु -- - ·१३ ९. मखादेवजातक ९७ मञ्चुराजस्स सन्तिके ठितो विय होति तस्मा पलितानि मच्चुदेवस्स दूताति वुच्चन्ति।[१२६] देवा विय दूतातिपि देवदूता । यथाहि अलंकतपटियत्ताय देवताय आकासे ठत्वा असुकदिवसे त्वं मरिस्ससीति वुत्ते तं तथैव होति एवं सिरस्मि पलितेसु पातुभूतेसु देवताय व्याकरणसदिसमेव होति । तस्मा पलितानि देवसदिसा दूताति वुच्चन्ति । विसुद्धिदेवानं दूतातिपि देवदूता । सव्ववोधिसत्ता हि जीण्णव्याधिमतपव्वजिते दिस्वाव संवेगमापाज्जित्वा निक्खम्म पन्बजन्ति । यथाह- "जिण्णञ्च दिस्वा दुखितं च व्याधितं मतञ्च दिस्वा गतमायुसंखयं । कासाववत्थ पव्वजितञ्च दिस्वा तस्मा अहं पव्वजितोम्हि राजा॥" ति । इमिना परियायेन पलितानि विसुद्धिदेवानं दूतत्ता देवदूताति वुच्चन्ति । पब्बज्जासमयो ममा ति गिहीभावतो निक्खन्तठेन पब्बज्जाति लद्धनामस्स समलिंगगहणस्स कालो महन्ति दस्सेति । सो एवं वत्वा तं दिवसमेव रज्ज पहाय इसिपब्बज्ज पब्बजित्वा तस्मि व मखादेवम्बवने विहरन्तो चतुरासीतिवस्ससहस्सानि चत्तारो ब्रह्मविहारे भावत्वा अपरिहीनज्झाने ठितो कालं कत्वा ब्रह्मलोके निब्बत्तित्वा पुन ततो चुतो मिथि- लायं येव निमि'नाम राजा हुत्वा ओस्सक्कमानं अत्तनोवंसं घटेत्वा तत्थेव अम्बवने पब्बजित्वा ब्रह्मविहारे भावेत्वा पुन ब्रह्मलोकू पगोव अहोसि । सत्यापि न भिक्खवे ! तथागतो इदानेव महाभिनिक्खमनं निक्खन्तो, पुव्वेपि निक्खन्तो येवाति इमं धम्मदेसन आहरित्वा दस्सेत्वा चत्तारि सच्चानि पकासेसि । सच्चपरियोसाने केचि सोतापन्ना अहेसु केचि सकदागामिनो केचि अनागामिनो । इति भगवा इमानि द्वे वत्यूनि कथेत्वा अनुसन्धि घटेत्वा जातकं समोधानेसि। तदा कप्पको आनन्दो अहोसि, पुत्तो राहुलो, मखादेवराजा पन अहमेवाति । मखादेवजातकं ·१० सुखविहारिजातक यञ्च अभे न रक्खन्तीति इदं सत्था अनुपियनगरं निस्साय अनुपियम्बवने विहरन्तो मुखविहारिं भद्दियत्येरं आरभ कथेसि । पच्चूपन्नवत्यु सुखविहारी भद्दियत्थेरो छक्खत्तियसमागम उपालिसत्तमो पव्वजितो । तेसु भद्दियत्थरो च किम्बि- लत्यैरो च भगुत्येरो च उपालित्येरो च अरहत्तं पत्ता। आनन्दत्थेरो सोतापन्नो जातो। अनुरुद्धत्येरो दिब्वचक्खुको देवदत्तो झानलाभी जातो। छन्नं पन खत्तियानं[१२७] वत्थु याव अनुपियनगरा खण्डहालजातके आविभविस्सति । आयस्मा पन भद्दियो राजकाले अत्तानं रक्खन्तो रक्खणसंविधानञ्चेव ताव बहूहि रक्खाहि रक्खिय- मानस्स, उपरिपासादतले महासयने सम्परिवत्तमानस्सापि बत्तनो भयुप्पत्तिञ्च दिस्वा इदानि अरहत्तं पत्वा मरादिसु यत्य कत्यचि विचरन्तोपि अत्तनो विगतभयतञ्च समनुपस्सन्तो- अहो सुखं ! अहो सुखन्ति ! उदानं उदानेसि । तं सुत्वा भिक्खूआयस्मा भद्दियो अझं व्याकरोतीति भगवतो आरोचेसु। भगवा न भिक्खवे! भदियो इदानेव सुखविहारी पुवेपि सुखविहारी येवाति आह । भिक्खू तस्सत्यस्साविभावत्याय भगवन्तं याचिस। भगवा भवन्तरेन पटिच्छन्नं कारणं पाकटमकासि- अतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारयमाने बोधिसत्तो उदिच्चब्राह्मणमहासालो हुत्वा कामेसु भादीनवं नेक्लम्मे चानिसंसं दिस्वा कामे पहाय हिमवन्तं पविसित्वा इसिपब्वज्जं पब्वजित्वा अट्ठसमा- पत्तियो निव्वत्तेसि । परिवारोपिस्स महा अहोसि पञ्चतापससतानि । सो वस्सकाले हिमवन्ततो निक्खमित्वा तापसगणपरिवुतो गामनिगमादिसु चारिकं चरन्तो वाराणसिं पत्वा राजानं निस्साय राजुय्याने वासं कप्पेसि तत्य वस्सिके चत्तारो मासे वसित्वा राजानं आपुच्छि । अथ नं राजा तुम्हे भन्ते! महल्लका, कि वो हिमवन्तेन । अन्तेवासिके हिमवन्तं पेसेत्वा इधेव वसथाति याचि । वोधिसत्तो जेद्वन्तेवासिकं पञ्चतापससतानि पटिच्छापेत्वा गच्छ त्वं इमेहि सद्धिं हिमवन्ते वस अहं पन इधैव वसिस्सामीति ते उय्योजत्वा सयं तत्येव वासं कप्पेसि । सो पनस्स जेट्ठन्तेवासिको राजपबजितो महन्तं रज्जं पहाय पव्वजित्वा कसिणपरिकम्म कत्वा अट्ठसमापत्तिलाभी महोसि । सो तापसेहि सद्धि हिमवन्ते वसमानो एकदिवसं आचरियं दद्रुकामो हुत्वा ते तापसे आमन्तेत्वा तुम्हे अनुक्कण्टमाना इवेव वसथ अहं आचरियं वन्दित्वा आगमिस्सामीति आचरियस्स सन्तिकं गन्त्वा वन्दित्वा पटि- सत्यारं कत्वा एकं तट्टिकं अत्यरित्वा आचरियस्स सन्तिके येव निपज्जि। तस्मिञ्च समये राजा तापसं पस्सिस्सामीति उय्यानं गत्वा वन्दित्वा एकमन्तं निसीदि। अन्तेवासी तापसो राजानं दिस्वापि नेव उट्ठासि । निपन्नको येव पन अहो सुखं अहो सुखन्ति ! उदानं उदानेसि । राजा अयं तापसो मं दिस्वापि न उठ्ठितोति अनत्तमनोबोधिसत्तं आह-भन्ते ! अयं तापसो यदिच्छकं भुत्तो भविस्सति उदानं उदानेन्तो सुखसेव्यमेव कप्पेतीति । महाराज ! अयं तापसो पुब्बे तुम्हादिसो एको राजा अहोसि। स्वायं अहं पुब्बे गिहीकाले १ स्या०-कण्ठहालजातके । ! .

·१०. सुखविहारिजातक रज्जसिरि अनुभवन्तो [१२८] आवुधहत्थेहि बहूहि रक्खियमानोपि एवरूपं सुखं नाम नालस्थन्ति अत्तनो पव्वज्जासुखं झानसुखं आरभ इमं उदानं उदानेतीति । एवञ्च पन वत्वा बोधिसत्तो रो धम्मकथं कथेतुं इमं गाथमाह- "यञ्च अञ्चे न रक्तन्ति यो च अञ्चे न रक्खति । स वे राज सुखं सेति कामेसु अनपेक्खवा ॥"ति । तत्थ यञ्च मझे न रक्खन्तीति य पुग्गलं अझै बहु पुग्गला न रक्खन्ति । यो च अञ्ज न रक्खतीति यो च एकको अहं रज्जं कारेमीति अझे बहू न रक्खति । स वे राजा ! सुखं सेतीती महाराज ! सो पुग्गलो एको अदुतियो पविवित्तो कायिकचेतसिकसुखसमंगी हुत्वा सुखं सेति । इदञ्च देसनासीसमेव न केवलं पन सुखं सेति यैव एवरूपो पन पुग्गलो सुखं गच्छति तिट्ठति निसीदति सयतीति सब्बिरियापथेसु सुखप्पत्तोव होति । कामसु अनपेक्षवाति वत्युकामकिलेसकामेसु अपेक्खारहितो विगतच्छन्दरागो नित्तण्हो एवरूपो पुग्गलो सन्विरिया- पथेसु सुखं विहरति महाराजाति । राजा धम्मदेसनं सुत्वा तुट्छमानसो वन्दित्वा निवेसनमेव गतो। अन्तेवासिकोपि आचरियं वन्दित्वा हिमवन्तमेव गतो । बोधिसत्तो पन तत्येव विहरन्तो अपरिहीनञ्झानो कालं कत्वा ब्रह्मलोके निबत्ति। सत्या इमं धम्मदेसनं आहरित्वा दस्सेत्वा द्वे वत्यूनि कथेत्वा अनुरान्धि घटेत्वा जातकं समोधानेसि । सदा अन्तेवासिको भद्दियत्थेरो अहोसि गणसत्या अहमेवाति । सुखविहारिजातकं । अपप्णकवग्गो निहितो ·१. एककनिपातो २. सीलवग्गवण्णना १. लक्खणमिगजातक होति सीलवतं अत्योति इदं सत्था राजगहं उपनिस्साय वेळुवने विहरन्तो देवदत्तं आरम्भ कथेसि । देवदत्तस्स वत्थु याव अभिमारप्पयोजना खंडहालजातके आविभविस्सति। याव धनपालकं विस्सज्जना पन चुल्लहंसजातके आविभविस्सति । याव पठविप्पवेसना सोलसनिपाते' समुद्दवाणिजजातके आविभविस्सति । पच्चपन्नवत्थु एकस्मि समये देवदत्तो पञ्चवत्थूनि याचित्वा अलभन्तो संघ भिदिन्त्वा पञ्चभिक्खुसतानि आदाय गयासीसे विहरति । अथ तेसं भिक्खूनं जाणं परिपाकं अगमासि । तं अत्वा [१२९] सत्था द्वे अग्गसावके आमन्तेसि - सारिपुत्ता ! तुम्हाकं निस्सितका पञ्चसता भिक्खू देवदत्तस्स लद्धि गेचेत्वा तेन सद्धिं गता। इदानि पन तेसं जाणं परिपाकं गतं, तुम्हे बहूहि भिक्खूहि सद्धि तत्य गन्त्वा तेसं धम्मं देसेत्वा ते भिक्ख मग्गफलेहि पबोधेत्वा गहेत्वा आगच्छथाति । ते तथैव गन्त्वा तेसं धम्म देसेत्वा मग्गफलेहि पवोधेत्वा पुनदिवसे अरुणुग्गमनवेलाय ते भिक्खू आदाय वेळुवनमेव अगमंसु । आगन्त्वा च पन सारिपुत्तत्थेरस्स भगवन्तं वन्दित्वा ठितकाले भिक्खू थेरं पसंसित्व। भगवन्तं आहेसु- भन्ते ! अम्हाकं जेट्टकभातिको धम्मसेनापति पञ्चभिक्खुसतेहि परिवुतो आगच्छन्तो अतिविय सोभति देवदत्तो पन पहीनपरिवारो जातोति । न भिक्सवे! सारिपुत्तो इदानेव नातिसंघपरिवुतो आगच्छन्तोव सोभति पुवेपि सोभियेव देवदत्तोपि न इदानेव गणतो परिहीनो पुबेपि परिहीनो येवाति । भिक्खू तस्सस्थस्साविभावत्याय भगवन्तं याचिसुं। भगवा भवन्तरेन पटिच्छन्नं कारणं पाकटमकासि- अतीतवत्थु अतीते मगवरट्ठ राजगहनगरे एको मगधराजा रज्जं कारेसि । तदा वोधिसत्तो मिगयोनियं पटिसन्धिं गहेत्वा वुद्धिपत्तो मिगसहस्सपरिवारो अरञ्जे वसति ।तस्स लक्खणो च कालो चाति द्वे पुत्ता अहेसुं। सो अत्तनो महल्लककाले - ताता! अहं इदानि महल्लको तुम्हे इमं गणं परिहरथाति पञ्च पञ्च मिगसतानि एकेकं पुत्तं पटिच्छापेसि ।। ततो पट्ठाय ते द्वे जना मिगगणं परिहरन्ति । मगधरठ्ठस्मिञ्च सस्ससमये किट्ठसम्वाधे अरओ मिगानं परिपन्यो होति । मनुस्सा सस्सखादकानं मिगानं मारणत्थाय तत्थ तत्थ ओपातं खणन्ति सूलानि रोपेन्ति पासाणयन्तानि सज्जेन्ति कूटपासादयो पासे ओड्डेन्ति । वहू मिगा विनासं आपज्जन्ति । बोधिसत्तो किट्ठसम्बाधसमयं अत्वा पुत्ते पक्कोसापेत्वा आह-ताता ! अयं किट्ठसम्बाधसमयो बहू मिगा विनासं पापुणन्ति। मयं महल्लका । येन केनुपायेन एकस्मि ठाने वीतिनामेस्साय । तुम्हे तुम्हाकं मिगगणे गहेत्वा अरझे पव्वतपाद पविसित्वा सस्सानं उद्धटकाले आगच्छेय्याथाति । ते साधूति पितु वचनं पटिस्सुणित्वा सपरिवारा निक्समिसु । तेसं पन गमनागमनमग्गे मनुस्सा जानन्ति १ स्या०-वारसनिपाते ।

·.. १. लक्खणमिगजातक १०१ हमस्मि काले मिगा पब्बतं आरोहन्ति इमस्मि काले ओरोहन्तीति । ते तत्थ तत्थ पटिच्छन्नछाने निळीना बहू मिगे विज्झित्वा मारेन्ति । काळ मिगोपि अत्तनो दन्वताय इमाय नाम वेलाय गन्तब्बं इमाय वेलाय न गन्तब्बन्ति अजानन्तो मिगगणं आदाय पुवण्हेपि सायण्हेपि [१३०] पदोसेपि पच्चूसेपि गामद्वारेन गच्छति । मनुस्सा तत्थ तत्थ पति- याव ठिता च निळीना च वह मिगे विनासं गमेन्ति । एवं सो अत्तनो दन्धताय वह मिगे विनासम्पापेत्वा अप्पकेहेव मिगेहि अरञ्झं पाविसि । लक्खणमिगोपन पंडितो व्यत्तो उपायकुसलो इमाय वेलाय गन्तब्बं इमाय वेलाय न गन्तव्वन्ति जानाति । सो गामद्वारेनपि न गच्छति, दिवापि न गच्छति, पदोसेपि न गच्छति, पच्चूसेपि न गच्छति । मिगगणं आदाय अड्ढरत्तसमयमेव गच्छति । तस्मा एकम्पि मिगं अविनासेत्वा अरचं पाविसि । ते तत्थ चत्तारो मासे वसित्वा सस्सेसु उद्धटेसु पव्वता ओतरिंसु । कालो पच्छा' गच्छन्तोपि पुरिमन- येनेव अवसेसमिगेपि विनास पापेन्तो एककोव आगमि । लक्खणमिगो पन एकमिगम्पि अविनासेत्वा पञ्चहि मिगसतेहि परिवुतो मातापितुन्नं सन्तिक आगमि । बोधिसत्तो द्वे.पुत्ते आगच्छन्ते दिस्वा मिगगणेन सद्धि मन्तेन्तो इमं गाथं समुठ्ठापेसि- होति सीलवतं अत्यो पटिसन्थारवुत्तिनं । लक्खणं पस्स आयन्तं जातिसंघपुरक्खतं ॥ अथ पस्ससि मं कालं सुविहीनं व आतिही' ति । तत्थ सीलवतन्ति सुखसीलताय सीलवन्तानं आचारसम्पन्नान । अत्योति वुड्ढि । पटिसन्थार वुत्ति- नन्ति धम्मपटिसन्थारो च आमिसपटिसन्थारो च एतेसवुत्तिनोति पटिसन्यारवुत्तिनो । तेसं पटिसन्थारवृत्तीन । एत्थ च पापनिवारणओवादानुसासनादिवसेन धम्मपटिसन्थारो च गोचरलाभापनगिलानुपट्ठाकधम्मिक- रक्खावसेन आमिसपटिसन्थारो च वेदितव्यो । इदं वुत्त होति । इमेसु द्वीसु पटिसन्थारेसु ठितानं आचारसम्पन्नानं पण्डितानं वुड्ढि नाम होति । इदानि तं वुद्धिं दस्सेतुपुत्तमातर आलपन्तो विय लक्खणं पस्सति आदिमाह । तत्राय संखेपत्थो । आचारपटिसन्थारसम्पन्न अत्तनो पुत्तं एकमिगम्पि अविनासेत्वा आतिसंघेन पुरक्खतं परिवारितं आगच्छन्त पस्स । ताय पन आचारपटिसन्थारसम्पदाय विहीनं दन्धपङ अथ पस्ससि मं काळं एकम्पि जाति अनवसेसेत्वा ४ सुविहीनमेव जातीहिएककं आच्छन्तन्ति। एवं पुत्तं अभिनन्दित्वा पन बोधिसत्तो यावतायुकं ठत्वा यथाकम्मं गतो। सत्यापि न भिक्खवे! सारिपुत्तो इदानेव नातिसंघपरिवारितो सोभति, पुब्वेपि सोभि येव । न च देवदत्तो एतरहि येव गणम्हा परिहीनो पुव्वेपि परिहीनो येवाति इमं धम्मदेसनं दस्सेत्वा द्वे वत्थूनि घटेत्वा अनुसन्धि योजेत्वा जातक समो [१३१] धानेसि । तदा काळो देवदत्तो अहोसि । परिसा पिस्स देवदत्तपरिसाव लक्खणो सारिपुत्तो परिसा पनस्स बुद्धपरिसा माता राहुलमांता अहोसि । पिता पन अहमेव अहोसिन्ति । लक्खणमिगजातकं ·२. निग्रोधमिगजातक निग्रोधमेव सेवेय्याति इदं सत्या जेतवने विहरन्तो कुमारकस्सपत्ये रस्स मातरं आरभ कथेसि । ? पच्चुपन्नवत्यु सा किर राजगहनगर महाविभवस्स सेठिनो धीता अहोसि । उस्सन्नकुसलमूला परिमद्दितसंखारा पच्छिमभविकसत्ता । अन्तोकूटे पदीपो विय तस्सा हदये अरहत्तपनिस्सयो जलति । अथ सा अत्तानं जाननकालतो पट्ठाय गे हे अनभिरता पबजितुकामा हुत्वा मातापितरो आह-अम्म ताता ! मह घरावासे चित्तं नाभि- रमति अहं निय्यानिके बुद्धसासने पव्वजितुकामा पब्बाजेथ मन्ति । अम्म ! किं वदेसि ? इमं कुलं बहुविभवं । त्वञ्च अम्हाकं एकधीतिका । न लब्भा तया पब्बजितुन्ति । सा पुनप्पुनं याचित्वापि मातापितुन्नं सन्तिका पन्वज्जं अलभमाना चिन्तैसि-होतु पतिकुलं गता सामिकं आरावेत्वा पब्बजिस्सामीति । सा वयप्पत्ता पतिकुलं गन्त्वा पतिदेवता हुत्वा सीलवती कल्याणधम्मा अगारं अज्ज्ञावसि । अथस्सा संवासमन्वाय कुच्छियं गन्भो पतिट्ठहि । सा गभस्स पतिठितभावं न अासि । अथ तस्सि नगरे नक्खत्त घोसयिंसु । सकलनगरवासिनो नक्खत्तं कीळिसु । नगरं देवनगरं विय अलंकतपटियत्तं अहोसि । सा पन ताव उळारायपि नक्खत्तकीळाय वत्तमानाय अत्तनो सरीरं न विलिम्पति नालंकरोति पकति- वेसेनेव चरति । अथ नं सामिको आह-भद्दे! सकलनगरं नक्खत्तनिस्सितं त्वं पन सरीरं नप्पटिजग्गसि, अलंकारं न करोसि किंकारणाति ? सा आह-अय्यपुत्त ! दत्तिसाय मे कुणपेहि पूरितं सरीरं । किं इमिना अलंकतेन ! अयं हि कायो नेव देवनिम्मितो न ब्रह्म निम्मितो, न सुवण्णमयो, न मणिमयो, न हरिचन्दनमयो,न पुण्डरीककमलुप्पलगन्भसम्भूतो न अमतोसवपूरितो। अथ खो कुणपे जातो मातापेत्तिकसम्भवो निच्चुच्छादनपरिमद्दनभेदनविद्धंसनधम्मो कट- सिवड्ढनो तण्हूपादिन्नो सोकानं निदानं परिदेवानं वत्यु सब्बरोगानं आलयो कम्मकरणानं परिग्गहो अन्तोपूति वहिनिच्चपग्घरणो किमिकुलानं आवासो, सीवथिकपरायणो, मरणपरियोसानो सब्बलोकस्स चक्खुपथे परिवत्त- मानोपि-[१३२] "अट्ठीनहारुसंयुत्तो लचमंसविलेपनो। छविया कायो पटिच्छन्नो यथाभूतं न दिस्सति ।। अन्तपूरो उदरपूरो यकपेळस्स वत्यिनो। हदयस्स पप्फासस्स वक्कस्स पिहकस्स च ॥ सिंघाणिकाय खेळस्स सेदस्स मेदस्स च । लोहितस्स लसिकाय पितस्स च वसाय च ॥ अथस्स नवहि सोतेहि असुची सवति सम्बदा । अक्खिम्हा अक्खिगूथको कण्णम्हा कण्णगूथको । सिंघाणिका च नासातो मुखेन वमति एकदा । पित्तं सेम्हं च वमति कायम्हा सेदजल्लिका ॥

·२. निग्नोष मिगजातक १०३ १ अथस्स सुसिरं सीसं मत्थलुंगेन पूरितं । सुभतो नं मञ्जति वालो अविज्जाय पुरक्खतो ॥ अनन्तादीनवो कायो विसरुक्खसमूपमो । आवासो सब्बरोगानं पुञ्जो दुक्खस्स केवलो ॥ सचे इमस्स कायस्स अन्तो बाहिरतो सिया । दण्डं नून गहेत्वान काके सोणे च वारये ।। दुग्गन्धो असुची कायो कुणपो उक्करूपमो। निन्दितो चक्खूभूतेहि कायो वालाभिनन्दितो ॥" अल्लचम्मपरिच्छन्नो नवद्वारो महावणो । समन्ततो पग्घरति असुचिपूतिगन्धियो । यदा च सो मतो सेति उद्घमातो विनीलको । अपविद्धो सुसानस्मि अनपेक्खा होन्ति जातयो । खादन्ति न सुवाणा च सिंगाला च वका किमि । काका गिज्झा च खादन्ति ये चने सव्वपाणिनो।। सुत्वान बुद्धवचनं भिक्खु च जाणवा इध । सो खो न अभिजानाति यथाभूतं हि पस्सति ॥ यथा इमं तथा एतं यथा एतं तथा इदं । अज्झत्तञ्च वहिद्धा च काये नन्दं विरज्जहं ।। अय्यपुत्त ! इमं कायं अलंकरित्वा किं करिस्सामि ? ननु इमस्स अलंकरणं गूथपुण्णघटस्स वहिचित्तकम्मकरणं विय होतीति ! सेठिपुत्तो तंतस्सा वचन सुत्वा आह- भद्दे ! त्वं इमस्स सरीरस्स इमे दोसे पस्समाना कस्मा न पन्बजसीति ? अय्यपुत्त ! अहं पब्वज्ज लभमाना अज्जेव पव्वजेय्यन्ति । सेठिपुत्तो साधु अहतं पब्बाजेस्सामीति वत्वा महादानं पवत्तेत्वा महासक्कारं कत्वा महन्तेन परिवारेन भिक्खुणीउपस्सयं नेत्वा तं पव्वाजेन्तो देवदत्तपक्खियानं भिक्खुणीनं सन्तिके पवाजेसि । सा पन्वज्ज लभित्वा परिपुण्णसंकप्पा अत्तमना अहोसि । अथस्सा गन्भे परिपाकं गच्छन्ते इन्द्रियानं अज्ञथत्तं हत्थपादपि- ट्ठीनं वहळत्तं उदरपटलस्स च महन्तत दिस्वा भिक्खुणियो तं पुच्छिसु- अय्ये ! त्वं गम्भिनी विय पञ्जायसि, कि एतन्ति ? अय्य! इदं नाम कारणन्ति न जानामि, सील पन मे परिपुण्णन्ति । अथ नं ता भिक्खुणियो देवदत्तस्स सन्तिकं नेत्वा देवदत्तं पुच्छिसु- अय्य ! अय्यं कुलधीता किच्छेन सामिकं आराधेत्वा पन्बज्ज लभि । इदानि पनस्सा गम्भो पायति । मयं[१३३] इमस्स गभस्स गिहीकाले वा पब्बजितकाले वा लद्धभावं न जानाम किं दानि करोमाति ? देवदत्तो अत्तनो अवुद्धभावेन खन्तिमेत्तानुद्दयानं च नत्यिताय एवं चिन्तेसि-देवदत्तस्स पक्खिका भिक्खुणी कुच्छिना गम्भं परिहरति । देवदत्तो च तं अज्झुपेक्खति येवाति महगरहा उप्पज्जिस्सति । मया इमं उप्पबाजेतु वट्टतीति । सो अवीमंसित्वाव सैलगुळं पवट्टयमानो विय पक्खन्दित्वा गच्छथ इमं उप्पबाजेथाति आह । ता तस्स वचनं सुत्वा उट्ठाय वन्दित्वा उपस्सयं गता। अथ सा दहरा भिक्खुणियो आह-अय्या! नदेवदत्तत्येरोबुद्धो, न पि मय्हं तस्स सन्तिके पबज्जा। !

·१०४ जातकट्ठकथा लोके पन अग्गपुग्गलस्स सम्मासम्बुद्धस्स सन्तिके महंपव्यज्जा । सा च पन मे दुक्खेन लद्धा मा नं अन्तरवापथ । एथ मं गहेत्वा सत्थु सन्तिकं जेतवनं गच्छथाति । ता तं आदाय राजगहा पञ्चचत्ताळीसयोजनं मग्गं अतिक्कम्म अनुपुग्वेन जेतवनं पत्वा सत्थारं वन्दित्वा तमत्थं आरोचेसुं। सत्था चिन्तेसि-किञ्चापि गिहीकाले एतिस्सा गम्भो पतिठितो एवं सन्तेपि रामणो गोतमो देवदत्तेन जहितकं आदाय चरतीति तित्थियानं ओकासो भविस्सति, तम्मा इमं कथं पच्छिन्दितु सराजि- काय परिसाय मज्झे इमं अधिकरणं विनिच्छितुवट्टतीति । पुन दिवसे राजानं पसैनदिकोसलं महाअनाथपिण्डिक चूलअनाथपिण्डिकं विसाखं महाउपासिकं अानि च अभिजातानि महाकुलानि पक्कोसापेत्वा सायण्हसमये चतुसु परिसासु सन्निपतितासु उपलित्थेरं आमन्तेसि-च्छ चतुपरिसमज्झे इमिस्सा दहरभिक्खुणिया कम्म सोधेहीति । साधु भन्तेति थेरो परिसमज्झे गन्त्वा अत्तनो पञत्तासने निसीदित्वा रो पुरतो विसाखं उपासिक पक्कोसापेत्वा इमं अधिकरण पटिच्छापेसि--गच्छ विसाखे ! अयं दहरा असुकमासे असुकदिवसे पब्बजिताति तत्ततो अत्वा इमस्स गन्भस्स पुरे वा पच्छा वा लद्धभावं जानाहीति । उपासिका साधूति सम्पटिच्छित्वा साणि परिक्खिपापेत्वा अन्तो साणियं दहरभिक्खुणिया हत्थपाद- नाभिउदरपरियोसानानि ओलोकेत्वा मासदिवसे समानत्वा गिहीभावे गभस्स लद्धभावं तत्ततो अत्वा थेरस्स सन्तिकं गन्त्वा तमत्थं आरोचेसि । थेरो चतुपरिसमज्झे तं भिक्खुणि सुद्धं अकासि । सा सुद्धा हुत्वा भिक्खुसंघसत्यारंच वन्दित्वा भिक्खुणीहि सद्धिं उपस्सयमेव गता। सा गन्भपरिपाक- मन्वाय पदुमुत्तरपादमूले पत्थितपत्थनं महानुभावं पुत्तं विजायि । अथेकदिवसं राजा भिक्खुणुपस्सयसमीपेन गच्छन्तो दारकसबे सुत्वा अमच्चे पुच्छि । अमच्चा नं कारणं अत्वा- देव ! सा दहरभिक्खुणी पुत्तं विजायि तस्सेसो सद्दोति आहंसु । [१३४] भिक्खुणीनं भणे ! दारकपटिजग्गनं नाम पळिबोधो मयं न पटिजग्गिस्सामाति राजा नं दारकं नाटकित्थीनं दापेत्वा कुमारपरिहारेन वड्ढापेसि । नामगहणदिवसे चस्स कस्सपोति नाम अकंसु । अथ नं कुमार- परिहारेन वढितत्ता कुमारकस्सपोति संजानिसु। सो सत्तवस्सिककाले सत्थुसन्तिके पव्यजित्वा परिपुण्णवीसति- वस्सो उपसम्पदंलभित्वा गच्छन्ते गच्छन्ते काले धम्मकथिकेसु चित्रकथी अहोसि । अथनं सत्था “एतदग्गं भिक्खवे ! मम सावकानं भिक्खून चित्रकथीनं यदिदं कुमारकस्सपो" ति 'एतदग्गे ठपेसि।सोपच्छा वम्मिकसुत्ते अरहत्तं पापुणि मातापिस्स भिक्खुणी विपस्सित्वा अग्गफलंपत्ता । कुमारकस्सपो थेरो बुद्धसासने गगनमज्झे पुण्णचन्दोबिय पाकटो जातो । अथेकदिवसं तथागतो पच्छाभत्तं पिण्डपातं पटिक्कन्तो भिक्खून ओवादं दत्वा गन्धकुटिं पाविसि । भिक्खू ओवादं गहेत्वा अत्तनो अत्तनो रत्तिहानदिवाट्ठानेसु दिवसभागं खेपेत्वा सायण्हसमये धम्मसभायं सन्नि- पतित्वा-आवुसो ! देवदत्तेन अत्तनो अबुद्धभावेन चेव खन्तिमेत्तादीनञ्च अभावेन कुमारकस्सपत्थेरो च थेरी च उभो नासिता सम्मासम्बुद्धो पन अत्तनो धम्मराजताय चेव खन्तिमेत्तानुद्दयसम्पत्तिया च उभिन्नम्पि तेसं पच्चयो जातोति वुद्धगुणे वण्णयमाना निसीदिसु । सत्था वुद्धलीळ्हाय धम्मसभ आगन्त्वा पञत्तासने निसीदित्वा- काय नुत्थ भिक्खवे ! एतरहि कयाय सन्निसिन्नाति पुच्छि । भन्त! तुम्हाकमेव गुणकथामाति सब्बं आरोयिंसु । न भिक्खवे! तथागतो इदानेव इमेसउभिन्न पच्चयो च पतिट्ठा च जातो, पुबेपि अहोसि येवाति । १ अंगुत्तरनिकाय, एतदग्गपालि.। २ स्या०-मरगफलं ।

·१४ २. निग्रोधमिगजातक १०५ भिक्खू तस्सत्थस्साविभावत्थाय भगवन्तं याचिंसु । भगवा भवन्तरेन पटिच्छन्न कारणं पाकटमकासि- अतीतवत्यु । अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारयमाने बोधिसत्तो मिगयोनियं पटिसन्धि गण्हि । सो मातु कुच्छितो निक्खन्तो सुवण्णवण्णो अहोसि । अक्खीनि चस्स मणिगुळसदिसानि अहेसु। सिंगानि रजतवण्णानि । मखं रत्तकम्बलपुजवण्ण हत्थपादपरियन्ता लाखारसपरिकम्मकता विय, वाळधि चमरस्स विय अहोसि । सरीरं पनस्स महन्तं अस्सपोतप्पमाण अहोसि । सो पञ्चसतमिगपरिवारो अरञ्जवासं कप्पेसि। नामेन निग्रोधमिगराजा नाम । अविदूरे पनस्स अोपि पञ्चसतमिगपरिवारो साखमिगो नाम वसति । सोपि सुवण्णवण्णो व अहोसि। तेन समयेन वाराणसिराजा मिगवधप्पसुतो होति।[१३५]विना मंसेन न भुञ्जति । मनुस्सानं कम्मच्छेदं कत्वा सब्वे नेगमजानपदे सन्निपातेत्वा देवसिकं मिगवं गच्छति । मनुस्सा चिन्तेसु- अयं राजा अम्हाकं कम्मच्छेदं करोति । यन्नून मयं उय्याने मिगानं निवापं वपित्वा पानीयं सम्पादेत्वा वहू मिगे उय्यानं पवेसेत्वा द्वारं वन्धित्वा रो निय्यादेस्सामाति । ते सब्बे उय्याने मिगानं निवापं तिणं रोपेत्वा उदकं सम्पादेत्वा द्वारं योजेत्वा वागुरानि आदाय मुग्ग- रादिनानाबुधहत्था अरञ्ज पबिसित्वा मिगे परियेसमाना मज्झे ठित मिगे गहिस्सामाति योजनमत्तं ठानं परि- क्खिपित्वा संखिपमाना निग्रोधमिगसाख मिगानं वसनहानं मज्झे कत्वा परिक्खिपिसु । अथ नं मिगगणं दिस्वा रुक्खगुम्वादयो च भूमिञ्च मुग्गरेहि पहरन्ता मिगगणं गहनठानतो नीहरित्वा असिसत्तिधनुआदीनि आवुधानि उग्गिरित्वा महानादं नदन्तानं मिगगण उय्यानं पवेसेत्वा द्वारं पिधाय राजानं उपसंकमित्वा-देव ! निवद्धं मिगवंगच्छन्ता अम्हाकं कम्मनासेथ। अम्हेहि अरञतो मिगे आनेत्वा तुम्हाकं उय्यानं पूरितं। इतो पट्ठाय तेसं मंसानि खादथाति राजानं आपुच्छित्वा पक्कमिसु । राजा तेसं वचनं सुत्वा उय्यानं गत्वा मिगे ओलोकेन्तो द्वे सुवण्णमिगे दिस्वा तेसं अभयं अदासि । ततो पट्ठाय पन कदाचि सामं गन्त्वा एकमिग विज्झित्वा आनेति । कदाचिस्स भत्तकारको गन्त्वा विज्झित्वा आहरति । मिगा धनुं दिस्वाव मरणभयेन तज्जिता पलायन्ति । द्वे तयो पहारे लभित्वा किलमन्तिपि, गिलानापि होन्ति मरणम्पि पापुणन्ति । मिगगणो तं पत्ति बोधिसत्तस्स आरोचेसि । सो साखं पक्कोसापेत्वा आह- सम्म ! नस्सन्ति । एकसेन मरितब्बे सति इतो पट्ठाय मा कण्डेन मिगे विज्झन्तु । धम्मगण्डिकट्ठाने मिगानं वारो होतु एकदिवसं मम परिसाय वारो पापुणातु,एकदिवसं तव परिसाय वारो पापुणातु । वारप्पत्तो मिगो गन्त्वा धम्म- गण्डिकाय सीसं ठपेत्वा निपज्जतु । एवं सन्ते मिगा भीता न भविस्सन्तीति । सो साधूति सम्पटिच्छि । ततो पट्ठाय वारप्पत्तोव मिगो गन्त्वा धम्मगण्डिकाय गीवं ठत्वा निपज्जति । भत्तकारको आगन्त्वा तत्थ निपन्नकमेव गहेत्वा गच्छति । अयेकदिवसं साख मिगस्स परिसाय एकिस्सा गम्भिनिमिगिया वारो पापुणि । सा साखं उपसंकमित्वा- सामि ! अहम्हि गम्भिणी, पुत्तकं विजायित्वा द्वे जना वारं गमिस्साम, मव्हं वारं अतिक्कामेहीति आह। सो-न सक्का तव वारं अज्ञेसं पापेतु, त्वमेव तुम्हं पत्तंजानिस्ससि गच्छाहीति आह । सा तस्स[१३६]सन्तिका अनुग्गहं अलभमाना बोधिसत्तं उपसंकमित्वा तमत्यं आरोचेसि । सो तस्सा वचन सुत्वा [चिन्तेसि-पुबे बोधिसत्ता हि परेसं दुक्खं दिस्वा अत्तनो जीवितं नापेक्सन्ति । अत्तहिततो परहितमेव तेसं गरुतरं होति । १ रो०-धम्मगण्ठिकठाने। २ स्या०-पुत्तं। । वहु मिगा ·१०६ जातकट्ठकथा । . सयं जीवन्ति सकुणा पमू सव्वे वने मिगा। जीवयन्ति परे धीरा सन्तो सत्तहिते रता ।। वित्तं अंगञ्च पाणञ्च चनं तेहि हिताय च । सो समत्थो बहू सत्ते सन्तारेस्मं सदेवके॥ इमिना सारहीनेन कायेन च अपुजता । अहन्ते नून यं लाभं लभिस्सामि अयं धुव ।। न्ति । इति चिन्तेत्या आह]-होतु गच्छ त्व अहं ते वारं अतिककामिरनामीगि सयं गन्या धम्मगटिकाय सीस कत्वा निपज्जि । भत्तकारको तं दिस्वा लद्धाभयो मिगराजा गणिकाय निपनो किनु वो कारणन्ति वेगेन गन्त्वा रञो आरोचेसि। राजा तावदेव रथं आरुय्ह महन्तेन परिवारेन आगन्त्वा बोधिमत्तं दिल्या आह- सम्म मिगराज ! ननु मया तुम्हं अभयं दिन्नं ? कस्मा त्वं इध निपन्नोति ? महाराज! गम्भिणी मिगी आगन्त्वा मम वारं अजस्स मिगस्स पापहीति आत् । न सकसा सो मन मया एकस्स मरणदुक्खं अञस्स उपरि पक्सिपितु। स्वाहं अत्तनो जीवितं तस्सा दत्वा तस्मा सन्तकं मरणं गहेत्वा इथ निपन्नो । मा अञ्च किञ्चि आसंकित्थ महाराजाति । राजा आह-सामि ! मुवण्णवण्णमिगराज ! मया न तादिगो खन्तिमेत्तान्यनम्पन्नो मनुस्नेपि दिट्ठपुबो, तेन ते पसन्नोस्मि । उठेहि तुम्हञ्च तस्सा च अभयं दम्मीनि । द्वीहि अभये लद्धे अवसेसा कि करिस्सन्ति नरिन्दाति ? अवसेसानम्पि अभयं दम्मि सामीति । महाराज ! एवम्पि उय्याने येव मिगा अभयं लभिस्सन्ति, सेसा कि करिस्सन्तीति ? एतेसम्पि अभयं दम्मि सामीति । महाराज ! मिगा ताव अभयं लभन्तु सेसा चतुप्पदा किं करिस्सन्तीति ? एतेसम्पि अभयं दम्मि सामीति । महाराज ! चतुप्पदा ताव अभयं लभन्तु दिजगणा किं करिस्सन्तीति ? एतेसम्पि अभयं दम्मि सामीति । महाराज ! दिजगणा ताव अभयं लभिस्सन्ति । उदके वसन्ता मच्छा किं करिस्सन्तीति ? एतेसम्पि अभयं दम्मि सामीति । एवं महासत्तो राजानं सव्वसत्तानं अभयं याचित्वा उट्ठाय राजानं पञ्चसु सीलेसु पतिट्ठापेत्वा "धम्म चर महाराज ! मातापितुसु पुत्तधीतासु ब्राह्मणगहपतिकेसु नेगमजानपदेसु धम्मं चरन्तो समं चरन्तो कायस्स भेदा परम्मरणा सुगति सन्गं लोकं गमिस्ससीति रो बुद्धळीळ्हाय धम्मं देसेत्वा कतिपाहं उय्याने वसित्वा रो ओवादं दत्वा मिगगणपरिवुतो अरञ्ज पाविसि । सापि खो मिगधेनु पुप्फकणिकसदिसं पुत्तं विजायि । सो कीळमानो साखमिगस्स सन्तिकं गच्छति । अथ नं माता तस्स सन्तिकं गच्छन्तं दिस्वा-पुत्त ! इतो पट्ठाय मा एतस्स सन्तिकं गच्छ निग्रोधस्सेव सन्तिकं गच्छेय्यासीति ओवदन्ती इमं गाथमाह- निग्नोधमेव सेवेय्य साखमुपसंवसे । निग्रोस्मि मतं सेय्यो यञ्चे सास्मि जीवित ॥न्ति । [१३७] तत्य निग्रोधमेव सेवेय्याति तात ! त्वं वा अज्ञो वा अत्तनो हितकामो निग्रोधमेव सेवेय्य, भजेय्य उपसंकमेय्य । न साखमपसंवसेति साखमिगंपन न उपसंवसे, उपगम्म न संवसेय्य, एतं निस्साय जीविकं न कप्पेय्य। १ सीहलपोत्थके न दिस्सति । है न ·२. निग्नोधमिगजातक १०७ निग्नोधस्मि मतं सेय्योति निग्रोधरो पादमूले मरणम्पि सेय्यो, वरं उत्तमं । यञ्चे साखस्मि जीवितन्ति यम्प न साखस्स सन्तिके जीवितं तं नेव सेय्यो न वरं न उत्तमन्ति अत्थो । ततो पट्ठाय च पन अभयलद्धका मिगा मनुस्सानं सस्सानि खादन्ति । मनुस्सा लद्धाभया इमे मिगाति पहरितुवा पलापेतुवा न विसहन्ति । ते राजंगणे सन्निपतित्वा रझो तमत्थं आरोचेसु।राजा मया पसन्नेन निग्रो- धमिगवरस्स वरो दिनो। अहं रज्जं जहेय्यं न च तं पटिझं । गच्छथ न कोचि.मम विजिते मिगे पहरितुं लभतीति। निग्रोधमिगो तं पवत्ति सुत्वा मिगगणं सन्निपातापेत्वा इतो पट्ठाय परेसं सस्सं खादितुं न लभ- थाति मिगे वारेत्वा मनुस्सानं आरोचापेसि । इतो पट्ठाय सस्सकारकमनुस्सा सस्सरक्खणत्थं वतिं मा करोन्तू खेत्तं पन आविज्जित्वा पण्णसञ्ज वन्धन्तूति । ततो पट्ठाय किर खेत्तेसु पण्णवन्धनसचा उदपादि । ततो पट्ठाय पण्णसञ्ज अतिक्क्रमनकमिगो नाम नत्थि । अयं किर तेसं बोधिसत्ततो लद्धओवादो। एवं मिगगणं ओवदित्वा वोधिसत्तो यावतायुकं ठत्वा सद्धि मिगेहि यथाकम्मं गतो । राजापि बोधिसत्तस्स ओवादे ठत्वा पुञानि कत्वा यथाकम्मं गतो। सत्था न भिक्खवे ! इदानेवाहं थेरिया च कुमारकस्सपस्स च अवस्सयो, पुबेपि अवस्सयो एवाति । इमं धम्मदेसनं आहरित्वा चतुसच्चधम्मदेसनं विनिवदे॒त्वा द्वे वत्थूनि कथेत्वा अनुसन्धि घटेत्वा जातकं समोधानेसि । तदा साखमिगो देवदत्तो अहोसि परिसापिस्स देवदत्तपरिसाव, मिगधेनु थेरी अहोसि, पुत्तो कुमारकस्सपो । राजा आनन्दो । निग्रोधमिगराजा पन अहमेव अहोसिन्ति । निग्रोधमिगजातक ·३. कण्डिनजातक विरत्यकण्डिनं सल्लन्ति इदं सत्या जेतवने विहरन्तो पुराणदुतियिकापलोगनं आम नाथेसि । तं अट्ठनिपाते इन्द्रियजातके आविभविस्सति । पच्चुपन्नवत्यु भगवा पन तं भिक्खू एतदवोच[१३८]भिवखु! पुल्बेपि त्वं एतं मातुगामं निस्साय जीवितववर्य पत्या वीतच्चिकेसु अंगारेसु पक्वोति । भिक्खू तस्सत्यस्साविभावत्याय भगवन्तं याचिसु । भगवा भवन्तरेन पटिन्छन्नं कारणं पाकटमकासि । इतो परं पन भिक्खूनं याचनं भवन्तरपटिच्छन्नं तञ्च अवत्वा अतीतं आहरीति एत्तकमेव वनखाम । एत्तके वुत्तोपि आयाचनं वलाहकगन्भतो चन्दनीहरणूपमाय भवन्तरपटिच्छन्नं कारणभावोचाति सव्यमेतं हेट्ठा वुत्तनयेनेव योजेत्वा वेदितव्वं । - अतीतवत्यु अतीते मगधरठे राजगहे मगधराजा रज्जं कारेति । मगधवासिकानं सस्ससमये मिगानं महापरि- पन्थो होति । ते अरओ पव्वतपादं पविसन्ति । तत्थ एको अरजवासी पब्बतेय्यमिगो एकाय गामन्तवासिनिया मिगपोतिकाय सद्धि सन्थवं कत्वा तेसं मिगानं पव्वतपादतो ओन्य्ह पुन गामन्तं ओसरणकाले मिगपोतिकाय पटिबद्धचिन्तता तेहि सद्धि येव ओतरि। अथ नं सा आह- त्वं कोसि अय्य ? पव्वतेय्यो वालमिगो । गामन्तो च नाम सासंको सप्पटिभयो मा अम्हेहि सद्धि ओतराहीति । सो तस्सा पटिवद्धचित्तताय अतिवत्तित्वा ताय सद्धियेव अगमासि मगधवासिनो इदानि मिगानं पब्बतपादा ओतरणकालोति ञत्वा मग्गे पटिच्छन्नकोट्ठकेसुतिट्ठन्ति तेसम्पि द्विन्नं आगमणमग्गे एको लुद्दको पटिच्छन्नकोट्ठके ठितोहोति । मिगपोतिका मनुस्सगन्धं घायित्वा एको लुद्दको ठितो भविस्सतीति तं वालमिगं पुरतो कत्वा सयं पच्छतो अहोसि । लुद्दको एकेन सरप्पहारेनेव मिगं तत्थेव पातेसि । मिगपोतिका तस्स विद्धभावं ञत्वा उप्पतित्वा वातगतिया पलायि । लुद्दको कोट्ठका निक्खमित्वा मिगं ओक्कन्तित्वा अग्गि कत्वा वीतच्चिकेसु अंगारेसु मधुरमंसं पचित्वा खादित्वा पानीयं पिवित्वा अवसेसं लोहितविन्दुहि पग्घरन्तेहि काजेनादाय दारके तोसेन्तो घरं अगमासि । तदा बोधिसत्तो तस्मि वनखण्डे देवता हुत्वा निव्बत्तो होति । सो तं कारणं दिस्वा इमस्स वालमिगस्स मरणं नेव मातरं निस्साय, न पितरं निस्साय अथखो कामं विस्साय कामनिमित्तं हि सत्ता सुगतिया हत्यच्छेदादि दुग्गतियञ्च पञ्चविधवन्धनादिनानप्पकारकं दुक्खं पापुणन्ति परेसं मरणदुक्खुप्पादनम्पि नाम इमस्मि लोके गरहितमेव। यं जनपदं मातुगामो विचारेति अनुसासति सो इत्थिपरिनायको जनपदोपि गरहितोवये सत्ता मातु- गामस्स वसं गच्छन्ति तेपि गरहिता ये वाति एकाय गाथाय तीणि गरहवत्थूनि दस्सेत्वा वनदेवतासु साधुकारं दत्वा गन्धपुप्फादीहि पूजयमानासु मधुरेन सरेन तं वनसण्डं उन्नादेन्तो इमाय गाथाय धम्म देसेसि ---[१३९] धिरत्थुकण्डिनं सल्लं पुरिसं गाळ्हबंधिनं, धिरत्युतं जनपदं यत्थित्थी परिनायिका ।

·३. कण्डिनजातक १०९ - तेचापि धिक्किता सत्ता ये इत्थीनं वसं गताति। तत्थ घिरत्थूति गरहणत्यै निपातो, स्वायमिध उत्तासउब्वेगवसेन गरहणे दट्ठव्यो। उत्तसितुब्बिग्गो हि होन्तोवोधिसत्तोएवमाह। कण्डमस्सअत्थीति कण्डी ।नं कण्डिन ।तंपन कण्डं अनुपविसनठेन सल्लन्तिवुच्चति । तस्मा कण्डिनं सल्लन्ति एत्य सल्लं कण्डिनन्ति अत्यो। सल्लं वा अस्स अत्थीति सल्लो। तं सल्लं च महन्तं वणमुखं कत्वा वलवप्पहार देन्तो गाल्हं विज्झतीति गाल्हवेधी। तं गाल्हवेधिनं। नानप्पकारकेन कण्डेन कुमुदपत्तसण्ठान- फलेन उजुकगमनेनेव सल्लेन च समन्नागतं गाल्हवेधिनं पुरिसं घिरत्थूति अयमेत्थ अत्यो। परिनायिकाति इस्सरा- संविधायिका। धिक्किताति गरहिता । सेसमेत्थ उत्तानत्थ मेव । इतो परं पन एत्तकम्पि अवत्वा यं यं अनुत्तानं तं तदेव वण्णयिस्साम । एवं एकाय गाथाय तीणि गरहवत्यूनि दस्सेत्वा बोधिसत्तो वनं उन्नादेत्वा बुद्धलील्हाय धम्म देसेसि । सत्या इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेसि । सच्चपरियोसाने उक्कण्ठितभिक्खु सोतापत्ति- फले पतिहि । सत्था द्वे वत्थूनि कथेत्वा अनुसन्धि घटेत्वा जातकं समोधानेसि । इतो परं पन द्वे वत्थूनि कत्थेत्वाति इमं अवत्वा अनुसन्धि घटेत्वाति एत्तकमेव वक्खाम । अवुत्तम्पि पन हेट्ठावुत्तनयेनेव योजत्वा गहेतब्बं । तदा पब्बतेय्यो मिगो उक्कण्ठितभिक्खुअहोसि । मिगपोतिका पुराणदुतियिका।कामेसु दोसं दस्सेत्वा धम्म देसिकदेवता पन अहमेव अहोसिन्ति । कण्डिनजातकं ·४. वातमिगजातक न किरत्थि रसेहि पापियोति इदं सत्या जेतवने विहरन्तो चुल्लपिण्डपातिकतिस्रात्येरं आरभ कथेसि । पच्चुपन्नवत्यु सत्थरि किर राजगह उपनिस्साय वेळुवने विहरन्ते तिस्सकुमारो नाम महाविभवस्स सेट्ठिकुलस्स पुत्तो एकदिवसं वेळुवनं गन्त्वा सत्युधम्मदेसनं सुत्वा पवजितुकामो पव्वज्जं याचित्वा मातापितूहि अननुजातत्ता पटिक्खित्तो सत्ताह भत्तच्छेदं कत्वा रट्ठपालत्थेरो विय मातापितरो आनुजानापेत्वा सत्थु सन्तिके पव्वजि । सत्या तं पन्बाजेत्वा अद्धमासमत्तं वेळुवने विहरित्वा जेतवनं अगमासि । तत्रायं कुलपुत्तो तेरसधुतंगानि [१४०] समादाय सावत्थियं सपदानं पिण्डाय चरमानो कालं दीतिनामेसि । चुल्लपिण्डपातिकतिस्सत्थेरो नामाति वुत्तो गगनतले चन्दो विय बुद्धसासने पाकटो पातोअहोसि । तस्मि काले राजगहे नक्खत्तकीलाय वत्तमानाय थेरस्स मातापितरो यं तस्स गिहीकाले अहोसि । आभरणभण्डकं तं रजतचंगोटके निविखपित्वा उरे ठपेत्वा अज्ञासु नक्खत्तकीळासु अम्हाकं पुत्तो इमिना इमिना अलंकारेन अलंकतो नक्खत्तं कीळति तं नो एकपुत्तकं गहेत्वा समणो गोतमो सावत्थिनगरं गतो, कहं नुखो सो एतरहि निसिन्नो , कहं ठितोति वत्वा रोदन्ति । अथेका वण्णदासी तं कुलं गन्त्वा सेट्ठिभरियं रोदन्तिं दिस्वा पुच्छि-कि अय्ये रोदसीति ? सा तमत्यं आरोचेसि। किं पन अय्ये ! अय्यपुत्तो पियायतीति? असुकञ्च असुकञ्चाति । सचे तुम्हे इमस्मि गेहे सव्वं इस्सरियं मय्हं देथ अहं वो पुत्तं आनेस्सामीति । सेट्ठिभरिया साधूति सम्पटिच्छित्वा परिव्वयं दत्वा महन्तेन परिवारेन तं उय्योजेसि-गच्छ अत्तनो वलेन मम पुत्तं आनेही ति। सा पटिच्छन्नयाने निसिन्ना सावत्थिं गन्त्वा थेरस्स भिक्खाचारवीथियं निवासं गहेत्वा सेट्ठिकुला आगतमनुस्से थेरस्स अदस्सेत्वा अत्तनो परिचारेनेव परिवुतो थेरस्स पिण्डाय पविट्ठस्स आदितोव उलुकभिक्खं रसकभिक्खञ्च दत्वा रसतण्हाय बन्धित्वा, अनुक्कमेन गेहे निसीदापेत्वा भिवखं ददमाना थेरस्स अत्तनो वसं उपगतभावंजत्वा गिलानालयं दस्सेत्वा अन्तोगव्भे निपज्जि । IN थेरोपि भिक्खाबारवेलाय सपदानं चरन्तो गेहहारं अंगमासि । परिजनो थेरस्स पत्तं गहेत्वा थेरं घरे निसीदापेसि । थेरो निसीदित्वाव कहं उपासिकाति पुच्छि । गिलाना भन्ते! तुम्हाकं दस्सनं इच्छतीति । सो रसतण्हाय बद्धो अत्तनो वतसमादानं भिन्दित्वा तस्सा निपन्नवानं पाविसि । सा अत्तनो आगत कारणं कथेत्वा तं पलोनेत्वा रसतण्हाय वन्धित्वा उप्पब्बाजेत्वा अत्तनो वसे ठपेत्वा याने निसीटापेत्वा महन्तेन परिवारेन राजगहमेव अगमासि। सा पवुत्ति पाकटा जाता । भिक्ख धम्मसभायं सन्निसिन्ना चुल्लपिण्डपातिकतिस्सत्थेरं किर एका वष्णदासी रसतण्हाय वन्वित्वा आदाय गताति कथं समुट्ठापेसुं। सत्या धम्मसभं उपगन्त्या अलंकतामने निसीदित्वा काय नुत्थ भिक्ख वे! एतरहि कथाय सनिसिन्नाति आह ।

·४. वातमिगजातक तेतंपत्ति कायंसु। न भिक्खये ! इदानेव एसो भिक्षु रसतण्हाय वज्झित्वा तस्सा वसं गतो, पुब्वेपि तस्सा वसं गतो येवाति वत्वा अतीतं आहरि- अतीतवत्यु अतीते वाराणसियं रो ब्रह्मदत्तस्स सञ्जयो नाम उय्यानपालो आहोसि । अथेको वातमिगो तं उय्यानं आगन्त्वा सञ्जयं दिस्वा पलायति । सञ्जयोपि न तं तज्जेत्वा [१४१] नीहरति । सो पुनप्पुनं आगन्त्वा उय्याने येव चरति । उय्यानपालो पातोव उय्याने नानप्पकारकानि पुप्फफलानि गहेत्वा दिवसे दिवसे रओ अभिहरति । अथ नं एकदिवसं राजा पुच्छि-अस्थि पन सम्म उय्यानपाल ! उय्याने किञ्चि अच्छरियं पस्ससीति । देव! अझं न पस्सामि एको पन वातमिगो आगन्त्वा उय्याने चरति एतं पस्सामीति । सक्खिस्ससि पन तं गहेतुन्ति ? थोकं मधुं लभन्तो इमं अन्तो राजनिवेसनम्पि आनेतुं सविखस्सामीति। राजा तस्स मधू दापेसि । सो तं गहेत्वा उय्यानं गत्वा वातमिगस्स चरणाने तिणानि मधुना मक्खेत्वा निलीयि । मिगो आगन्त्वा मधुमक्खितानि तिणानि खादित्वा रसतण्हाय बद्धो अञत्र अगन्त्वा उय्यानमेव आगच्छति । उय्यानपालो तस्स मधुमक्खिततिणेसु पलुद्धभावं अत्वा अनुक्कमेन अत्तानं दस्सेसि । सो तं दिस्वा कतिपाहं पलायित्वा पुनप्पुनं पस्सन्तो विस्सासं आपज्जित्वा अनुक्कमेन उय्यानपालस्स हत्ये ठिततिणानि खादितुं आरद्धो । सो तस्स विस्सासं आपन्नभावं ञत्वा याव राजनिवेसना वीथिं किलजेहि परिक्खिपित्वा तहं तहं साखाभंगं पातेत्वा मधुलावुकं अंसे लग्गेत्वा तिणकलापं उपकच्छके ठपेत्वा मधुमक्खितानि तिणानि मिगस्स पुरतो पुरतो विकिरन्तो अन्तोराजनिवेसनं येव अगमासि । मिगे अन्तो पविठे द्वारं पिदहिंसु । मिगो मनुस्से दिस्वा कम्पमानो मरणभयभितो अन्तो निवेसनंगणे आधावति परिधावति । राजा पासादा ओल्य्ह तं कम्पमानं दिस्वा वातमिगो नाम मनुस्सानं दिट्ठट्ठानं सत्ताहं न गच्छति तज्जितानं यावजीवं न गच्छति , सो एवरूपो गहननिस्सितो वातमिगो रसतण्हाय बद्धो इदानि एवरूपं ठानं आगतो । नत्थि वत भो! लोके रसतण्हाय पापकतरं नामाति इमाय गाथाय धम्मदेसनं पठ्ठपेसि - न किरत्थि रसेहि पापियो आवासेहि वा सन्थवेहि वा । वातमिगं गहननिस्सितं वसमानेसि रसेहि सञ्जयो । ति । तत्य किराति अनुस्सनवत्थे निपातो। रसेहीति जिव्हाविधेय्येहि मधुरम्विलादीहि । पापियोति पापतरो। आवासेहि वा सन्यवेहि वाति निवद्धवसनट्ठानसंखातेसु हि आवासेसुपि मित्तसन्यवेसुपि छन्दरागो पाप- कोव तेहि पन सच्छन्दरागपरिभोगेहि आवासेहि वा मित्तसन्यवेहि वा सतगुणेन सहस्सगुणेन च धुवपटिसेवनठेन आहारं विना जीवितिन्द्रियपालनाय अभावेन च सच्छन्दरागपरिभोगरसाव पापतराति । बोधिसत्तो पन अनुस्स- वागतं मिग विय इममत्थं कत्वा न किरत्यि रसेहि पापियो आवासेहि वा सन्थवेहि वाति आह। इदानि तेसं पापिय- भावं दस्सेन्तो वातमिगन्ति आदिमाह । तत्थ गहननिस्सितन्ति [१४२] गहनट्ठाननिस्सितं, इदं वुत्तं होति-पस्सथ रसानं पापियभावं इमं नाम अरञायतने गहननिस्सितं वातमिगं सञ्जयो उय्यानपालो मधुरसेहि अत्तनो वसं आनेसि । सबथापि सच्छन्दरागपरिभोगेहि रसेहि समं नाम अझं पापकतरं लामकतरं नत्थीति रसतण्हाय आवीनवं कथेसि कथेत्वा च पन तं मिगं अरझमेव पेसेसि । सत्या न भिक्खवे! सा वण्णदासी इदानेवेतं रसतण्हाय बन्धित्वा अत्तनो वसे करोति पुव्वेपि अकासि येवाति । इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धि घटेत्वा जातकं समोधानेसि । तदा सञ्जयो अयं वण्णदासी बहोसि । वातमिगो चुल्लपिण्डपातिको, वाराणसि राजा पन अहमेव अहोसिन्ति । वातमिगजातक ·५. खरादियजातक अठठ सुरं खरादियति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो अनतरं दुबचभिक्खं आरभ कथेसि । पच्चुपन्नवत्यु सो किर भिक्खु दुव्बचो ओवादं न गण्हाति । अथ नं सत्था पुच्छि-सच्चं किर त्वं भिक्खु ! दुव्यचो ओवादं न गण्हसीति ? सच्चं भगवाति । सत्था-पुव्वेपि त्वं दुबचताय पण्डितानं ओवादं अगहेत्वा पासेन बद्धोव जीवितक्खयं पत्तोति वत्वा अतीतं आहरि- अतीतवत्थु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो मिगो हुत्वा मिगगणपरित्तो अरञ्ज वसति । अथस्स भगिनी मिगी पुत्तकं दस्सेत्वा भातिक ! अयं ते भागिनेय्यो, एतं मिगमायं उग्गण्हा- पेहीति पटिच्छापेसि । सो तं भागिनेय्यं असुकवेलाय नाम आगन्त्वा उग्गण्हाहीति आह । सो वृत्तवेलाय नागच्छति । यथा एकदिवसं एवं सत्तदिवसे सत्तोवादे अतिक्कन्तो सो मिगमायं अनु- गण्हित्वाव विचरन्तो पासे वज्झि । मातापिस्स भातरं उपसंकमित्वा किं ते भातिक ! भागिनेय्यो मिगमायं उग्गण्हापितोति पुच्छि । बोधिसत्तो च तस्स अनोवादकस्स मा चिन्तयि न ते पुत्तेन मिगमाया उग्गहिताति वत्वा इदानिपि तं अनोवदितुकामोव हुत्वा इमं गाथमाह- "अह्रखुरं खरादिये मिगं वंकातिवंकिनं । सत्तकालेहतिक्कन्तं न नं ओवदितुस्सहे ॥" ति । तत्य अट्ठखुरन्ति एकेकस्मि पादे द्विन्न दिन्न खुरानं वसेन अट्ठखुरं। खरादियेति तं नामेन आलपति। मिगन्ति सव्यसंगाहिकवचनं । चंकातिवंकिनन्ति मूले वंकानि अग्गे अतिवंकानीति वंकातिवंकानि । तादिसानि सिंगानि अस्स अत्थीति वंकातिवंकी, तं [१४३] वंकातिवंकिनं । सत्तकालेहतिक्कन्तन्ति सत्तहि ओवादकालेहि ओवादं अतिक्कन्तं । न तं ओवदितुस्सहेति एवं दुव्वचमिगं अहं ओवदितुन उस्सहामि । एतस्स मे ओवादत्याय चित्तम्पि न उप्पज्जतीति दस्सेति । अथ नं दुबचमिगं पासे वद्धं लुद्दो मारेत्वा मंसं आदाय पक्कामि । सत्यापि न त्वं भिक्खु ! इदानेव दुब्बचो पुव्वे पि दुव्बचोयेवाति । इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धि घटेत्वा जातकं समोधानेसि । तदा भागिनेय्यो मिगो दुव्यचभिक्खु अहोसि । भगिनी उप्पलवण्णा । ओवादकमिगो पन अहमेव अहोसिन्ति । -- खरादियजातक ·६, तिपल्लत्थमिगजातक मिगन्ति पल्लत्थन्ति इदं सत्था कोसम्बियं वदरिकारामे विहरन्तो सिक्खाकामं राहुलत्थेरं आरभ कथेसि । . पच्चुपन्नवत्थु एकस्मि हि काले सत्यरि आळविनगरं निस्साय अग्गाळवे चेतिये विहरन्ते बहू उपासका च उपासिका च भिक्खू च भिक्खुणियो च विहारं धम्मसवणाय गच्छन्ति । दिवा धम्मसवनं होति । गच्छन्ते पन काले उपासिका च भिक्खुणियो च न गच्छिसु । भिक्खू चेव उपासका च अहेसु। ततो पट्ठाय रत्ति धम्मसवनं जातं । धम्मसवनपरियोसाने थेरा भिक्खू अत्तनो अत्तनो वसनट्ठानानि गच्छन्ति । दहरा उपासकेहि सद्धि उपट्ठान- सालायं सयन्ति । तेसु निदं उपगतेसु एकच्चे धुरुधुरुपस्सासा काकच्छमाना दन्ते खादन्ता निपज्जिसु । एकच्चे मुहुत्तं निदायित्वा उट्ठहिंसु । तेसं तं विप्पकारं दिस्वा भगवतो आरोचेसु। भगवा "यो पन भिक्खु अनुपसम्पन्नेन सह सेय्यं कप्पेय्य पाचित्तियन्ति" सिक्खापदं पापेत्वा कोसम्वि अगमासि। तत्य भिक्खू आयस्मन्तं राहुलं आहंसु-आवुसो राहुल !' भगवता सिक्खापदं पञत्तं, इदानि त्वं अत्तनो वसनट्ठानं जानाहीति । पुब्बे पन ते भिक्खू भगवति च गारवं तस्स चायस्मतो सिक्खीकामतं पटिच्च तं अत्तनो वसनट्ठानं आगतं अतिविय संगण्हन्ति । खुद्दकमञ्चकं पापेत्वा उस्सीसकरणत्थाय चीवरं देन्ति । तं दिवसं पन सिक्खा- पदभयेन वसनट्ठानम्पि नादंसु । राहुलभद्दोपि पिता मेति दसवलस्स वा उपज्झायो मेति धम्मसेनापतिनो वा, आचरियो मैति महा- मोग्गल्लानस्स वा चुल्लपिता मेति आनन्दत्थेरस्स वा सन्तिकं अगन्त्वा दसबलस्स वलञ्जनवच्चकुटिं ब्रह्मविमानं पविसन्तो विय पविसित्वा वासं कप्पेसि । [१४४] बुद्धानं हि वलजनकुटिया द्वारं सुपिहितं होति । गन्धधूपपरिभण्डकता भूमि गन्धदाममालादामानि ओसारितानेव होन्ति सब्बरत्ति दीपो झायति । राहुलभद्दो पन न तस्सा कुटिया इमं सम्पत्ति पटिच्च तत्थ वासं उपगतो । भिक्खूहि पन वसनट्ठानं जानाहीति वुत्तत्ता ओवादगारवेन सिक्खाकामताय तत्थ वासं उपगतो । अन्तरन्तरा हि भिक्खूपि तं आयस्मन्तं दूरतोवागच्छन्तं दिस्वा तस्स वीमंसनत्याय अन्तोमुट्ठि- सम्मुनि वा कचवरछड्डनिकं वा वहि खिपित्वा तस्मि आगते आवुसो ! इमं केन छड्डितन्ति वदन्ति । तत्थ केहिचि राहुलो इमिना मग्गेन गतोति वुत्ते सो आयस्मा नाहं भन्ते! एतं जानामीति अवत्वाव तं पटिसामेत्वा खमथ मे भन्तेति खमापेत्वा गच्छति । एवमेस सिक्खाकामो। सोतं सिक्खाकामतं येव पटिच्च तत्व वासं उपगतो। अथ सत्था पुरे अरुणं येव वच्चकुटिद्वारे ठत्वा उक्कासि । सोपायस्मा उक्कासि । को एसोति ? अहं राहुलोति निक्खमित्वा वन्दि । कस्मा त्वं राहुल ! इथ निपन्नोति ? वसनट्ठानस्स अभावतो। पुन्बे हि भन्ते! भिक्खू मम संगहं करोन्ति, इदानि अत्तनो आपत्तिभयेन वसनट्ठानं न देन्ति । स्वाहं इदं अअसं अमंघट्टनहानन्ति इमिना कारणेन इध निपन्नोति । ! ।

·११४ जातकटकथा ? अथ भगवतो राहुलं ताव भिक्खू एवं परिच्चजन्ता अञ्ज कुलदारके पब्बाजेत्वा किं करिस्सन्तीति धम्मसंवेगो उदपादि । अथ भगवा पातोव भिक्खू सन्निपातेत्वा धम्मसेनापति पटिपुच्छि-जानासि पन त्वं सारिपुत्त ! अज्ज कत्थचि राहुलस्स वुत्थभावन्ति ? न जानामि भन्तेति । सारिपुत्त ! अज्ज राहुलो वच्चकुटियं वसि । सारिपुत्त ! तुम्हे राहुलं एवं परिच्चजन्ता अझे कुलदारके पन्बाजेत्वा किं करिस्सथ ? एवं हि सन्ते इमस्मि सासने पन्बजिता निप्पतिट्ठा भविस्सन्ति । इतोदानि पट्ठाय अनुपसम्पन्नेन एकद्वेव दिवसे अत्तनो सन्तिके वसापेत्वा ततियदिवसे तेसं वसनट्ठानं ञत्वा वहि वासे- थाति इमं अनुप्पत्ति कत्वा पुन सिक्खापदं पञआपेसि । तस्मि समये धम्मसभायं सन्निसिन्ना भिक्खू राहुलस्स गुणकथं कथेन्ति-पस्सथावुसो! याव सिक्खा- कामो वतायं राहुलो। 'तव वसनट्ठानं जानाहीति' वुत्तो नाम अहं दसबलस्स पुत्तो, तुम्हे के सेनासनस्स? तुम्हे येव निक्खमथाति एकभिक्खुम्पि अप्पटिप्परित्वा वच्चकुटियं वासं कप्पेसीति । एवं तेसु कथयमानेसु सत्था धम्मसभं उपगन्त्वा अलंकतासने निसीदित्वा काय नुत्य भिक्खवे! एतरहि कथाय सन्निसिन्नाति आह। भन्ते ! राहुलस्स सिक्खाकामकथाय, न अज्ञाय कथायाति । सत्था न भिक्खवे ! राहुलो इदानेव सिक्खाकामो पुवे तिरच्छानयोनियं निव्वत्तोपि सिक्खाकामो येवाति वत्वा अतीतं आहरि-[१४५] अतीतवत्यु अतीते राजगहे एको मगधराजा रज्जं कारेति । तदा वोधिसत्तो मिगयोनियं निबत्तित्वा मिगगण- परिवुतो अरओ वसति । अथस्स भगिनी अत्तनो पुत्तकं उपनेत्वा भातिक ! इमं ते भागिनेय्यं मिगमायं सिक्खा- पेहीति आह । बोधिसत्तो साधूति पटिस्सुणित्वा-गच्छ तात ! असुकवेलाय नाम आगन्त्वा सिक्खेय्यासीति आह । सो मातुलेन वुत्तवेलं अनतिक्कमित्वा तं उपसंकमित्वा मिगमायं सिक्खि । सो एकदिवसं वने विचरन्तो पासेन बद्धो वद्धरावं रवि । मिगगणो पलायित्वा- 'पुत्तो ते पासेन बद्धोति'. तस्स मातुया आरोचेसि । सा भातुसन्तिकं गन्त्वा- भातिक ! भागिनेय्यो ते मिगमायं सिक्खापितोति पुच्छि । वोधिसत्तो मा त्वं पुत्तस्स किञ्चि पापकं आसंकि । सुग्गहीता नेन मिगमाया । इदानि तं हासंय- मानो आगच्छिस्सतीति वत्वा इमं गायमाह- "मिग तिपल्लत्थमनेकमायं मह्रखुरं अड्ढरत्तावपायि । एकेन सोतेन छमास्ससन्तो छहि कलाहतिभोति भागिनेय्यो ॥" ति । तत्थ मिगन्ति भागिनेय्यमिगं । तिपल्लत्यन्ति पल्लत्थं वुच्चति सयनं उभोहि पस्सेहि उजुकमेव च गोनिसिन्नकवसेनाति तीहाकारेहि पल्लत्थं अस्स तीणि वा पल्लस्थानि अस्साति तिपल्लत्थो। तं तिपल्लत्यं । अनेकमायन्ति वहुमायं, वहू वञ्चनं । अह्रखुरन्ति एकेकस्मि पादे द्विनं-द्विन्नं खुरानं वसेन अट्ठहि खुरेहि समन्ना- गतं । अडरत्तापयायिन्ति पुरिमयामं अतिक्कमित्वा मज्झिमयामे अरञतो आगम्म पानीयस्स पिवनतो अड्ढरत्ते आपं पिवतीति अड्ढ रत्तापपायी तं। अड्ढरत्ते आपं अपायिन्ति अत्यो । मम भागिनेय्यं मिगं अहं साधुकं मिगमायं उग्गाहापेसि । कथं ? यथा एकेन सोतेन छमास्ससन्तो छहि कलाहतिभोति भागिनेय्योति । इदं वुत्तं होति अहं हि तव पुत्तं तथा उन्गण्हापेसि न यथा एकस्मि उपरिमनासिकसोते वातं सन्निरुम्हित्वा पठविया अल्लीनेन एकेन हेल्ठिमसोतेन तत्थेव छमायं अस्ससन्तो छहि कलाहि ळुद्दकं अतिभोति छहि कोठासेहि अज्झोत्थरति, वञ्चेतीति अत्यो। नतमाहि छहि? चत्तारो पादे पसारेत्वा एकेन पस्सेन सेय्याय, खुरेहि तिणपंसुखणनेन, जिह्वानिन्नामनेन, !

·६. तिपल्लस्थमिगजातक १ -- उदरस्स उद्धमातभावकरणेन, उच्चारपस्सावविस्सज्जनेन वातसन्निरुम्भनेनाति । अपरो नयो-पादेसु' गहेत्वा अभिमुखाकड्ढनेन, पटिप्पणामनेन उभतो पस्सेसु सञ्चरणेन उदरं उद्धं उक्खिपनेन अधो अवक्खिपनेनाति इमाहि छहि कलाहि यथा अतिभोति मतो अयन्ति सनं उप्पादेत्वा वञ्चेति । एवं तं मिगमायं उग्गण्हापेसिन्ति दीपेति । अपरो नयो- तथा नं उग्गण्हापेसि [१४६] यथा एकेन तोतेन छमास्ससन्तो छहि कलाहति द्वीसुपि नयेसु दस्सेितेहि छहि कारणेहि कलाहति कलायिस्सति ळुद्दकं वञ्देस्सतीति अत्थो। भोतीति भगिनि आलपति । मागिनेय्योति एवं छहि कारणेहि वञ्चनकं भागिनेय्यं निद्दिसति । एवं बोधिसत्तो भागिनेय्यस्स मिगमायाय साधुकं उग्गहितभावं दस्सेन्तो भगिनि समस्सासेसि । सोपि मिगपोतको पासे बद्धो अविष्फन्दित्वा येव भूमियं महाफासुकपस्सेन पादे पसारेत्वा निपन्नो पादानं आसन्न- ठाने सुरेहेव पहरित्वा पंसु च तिणानि च उप्पाटेत्या उच्चारपस्सावं विस्सज्जेत्वा सीसं पातेत्वा जिह्व निन्नामेत्या सरीरं खेलकिलिन्नं कत्वा वातग्गहणेन उदरं उद्घमातकं कत्वा अक्खीनि परिवत्तेत्वा हेबानासिका- सोतेन वातं सञ्चरापेन्तो उपरिमनासिकासोतेन वातं सन्निरुम्भित्वा सकलसरीरं थद्धभावं गाहापेत्वा मताकारं दस्सेसि । नीलमक्खिकापि नं परिवारेसु। तस्मि तस्मि ठाने काका निलीथिसु । मुद्दो आगन्त्वा उदरे हत्येन पहरित्वा पातोव वद्धो भविस्सति पूतिको जातोति तस्स बन्धनरज्जुकं मोचेत्वा एत्थेवदानि नं उक्कन्तित्वा मंसं आदाय गमिस्सामीति निरासंको हुत्वा साखापलासं गहेतु आरद्धो । मिगपोतकोपि उट्ठाय चतूहि पादेहि ठत्वा काय विधुनित्वा गीवं पसारेत्वा महावातेन छिन्नवलाहको विय वेगेन मातुसन्तिकं अगमासि । सत्यापि न भिक्सवे ! राहुलो इदानेव.सिक्खाकामो पुवेपि सिक्खाकामोयेवाति इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धि घटेत्वा जातकं समोधानेसि। तदा भागिनेय्यमिगपोतको राहुलो अहोसि, माता उप्पल- वण्णा, मातुलमिगो पन अहमेव अहोसिन्ति । तिपल्लस्थमिगजातक ·७. मालुतजातक काले वा यदि वा जुण्हेति इदं सत्या जेतवने विहरन्तो द्वे बुड्ढपब्बजिते आरम्भ कथेसि । पच्चुपन्नवत्यु ते किर कोसलजनपदे एकस्मि अरञ्जवासे वसन्ति । एको काळत्थेरो नाम, एको जुण्हत्थेरो नाम । अथेकदिवसं जुण्हो काळं पुच्छि-भन्ते काल ! सीतं नाम कस्मि काले होतीति ? सो काळे सीतं होतीति आह । अथेकदिवसं काळो जुण्हं पुच्छि- भन्ते जुण्ह ! सीतं नाम कस्मि काले होतीति ? सो जुण्हे होतीति आह। ते उभोपि अत्तनो कंखं छिन्दितु असक्कोन्ता सत्थु सन्तिकं [१४७] गन्त्वा सत्थारं वन्दित्वा- भन्ते ! सीतं नाम कस्मि काले होतीति पुच्छिसु । सत्था तेसं कथं सुत्वा पुब्बेपाहं भिक्खवे! तुम्हाकं इमं पहं कथेसि, भवसंखेपगतत्ता पन न सल्लदख- यित्याति दत्वा अतीतं आहरि- अतीतवत्यु अतीते एकस्मि पव्वतपादे सीहो च व्यग्यो च द्वे सहायका एकिस्सा येव गुहाय वसन्ति । तदा वोधि- सत्तोपि इसिपबज्जं पब्वजित्वा तस्मि येव पब्बतपादे वसति ।अथेकदिवसं तेसं सहायकानं सीतं निस्साय विवादो उदपादि । व्यग्यो काळे येव सीतं होतीति आह-सीहो जुण्हे येवाति । ते उभोपि अत्तनो कंखं छिन्दितु असक्कोन्ता वोधिसत्तं पुच्छिसु । बोधिसत्तो इमं गाथमाह--- "काळे वा यदि वा जुण्हे यदा वायति मालुतो। वातजानि हि सीतानि उभोत्थमपराजिता ।!" ति । तत्य काले वा यदि वा जुण्हेति काळपक्खे वा जुण्हपक्खे वा। यदा वायति मालुतोति यस्मि समये पुरत्थिमादिभेदो वातो वायति तस्मि समये सीतं होति । किं कारणा? वातजानि हि सीतानि यस्मा वाते विज्ज- न्तेयेव सीतानि होन्ति, काळे पक्खे वा जुण्हपक्खे वा एत्य अप्पमाणन्ति वुत्तं होति । उभोत्थमपराजिताति उभोपि तुम्हे इमस्मि पन्हे अपराजिताति । एवं बोधिसत्तो ते सहायके पापेसि । सत्यापि भिक्खवे ! पुव्वेपि मया तुम्हाकं अयं पञ्हो कथितोति इमं धम्मदेसनं आरित्वा सच्चानि पकासेसि,सच्चपरियोसाने द्वेपि ते थेरा सोतापत्तिफले पतिहिंसु । सत्या अनुसन्धि घटेत्वा जातकं समोधानेसि। तदा व्यग्धो काळो अहोसि, सीहो जुण्हो अहोसि । पहविस्सजनकतापसी पन अहमेव अहोसिन्ति ।

·८. मतकभत्तजातक एवं चे सत्ता जानेय्युन्ति इदं सत्या जेतवने बिहरन्तो मतकभत्तं आरभ कथेसि । पच्पन्नवत्यु तस्मि हि काले मनुस्सा वहू अजेळकादयो मारेत्वा कालकते जातके उद्दिस्स मतकभत्तं नाम देन्ति । भिक्खू ते मनुस्से तथा करोन्ते दिस्वा सत्यारं पुच्छिसु-एतरहि भन्ते ! मनुस्सा वह पाणे जीवितक्खयं पापेत्वा मतकभत्तं नाम देन्ति । अत्थि नु खो भन्ते ! एत्थ वड्ढीति ? सत्या न भिक्सवे ! मतकभत्तं दस्सामाति कतेपि पाणातिपाते काचि वड्ढि नाम अत्थि । पुव्वेपि पण्डिता आकासे निसज्ज[१४८]धम्म देसेत्वा एत्य आदीनवं कथेत्वा सकलजम्बुदीपवासिके एतं कम्मं जहापेसु। इदानि पन भवसंखेपगतत्ता पुन पातुभूतन्ति वत्वा अतीतं आहरि- अतीतवत्यु अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते एको तिण्णं वेदानं पारगू दिसापामोक्खो आचरियब्राह्मणो मतकभत्तं दस्तामीति एकं एळकं गाहापेत्वा अन्तवासिके आह-ताता ! इमं एळकं नदि नेत्वा नहापेत्वा कण्ठे 'मालं परिक्तिपित्वा पञ्चंगुलिकं दत्वा मण्डेत्वा आनेथाति । ते साधूति पटिस्सुणित्वा तं आदाय नदि गन्त्वा नहापेत्वा मण्डेत्वा नदितीरे ठपेसु । सो एळको अत्तनो पुब्बकम्मं दिस्वा एवरूपा नाम दुक्खा अज्ज मुञ्चिस्सामीति सोमनस्सजातो घटं भिन्दन्तो विय महाहसितं हसित्वा, पुन अयं ब्राह्मणो मं घातेत्वा मया लद्धं दुक्खं लभिस्सतीति ब्राह्मणे कारुञ्ज उप्पादेत्वा महन्तेन सद्देन परोदि । अय नं ते माणवका पुच्छिसु- सम्म एळक ! त्वं महासद्देन हसि चेव रोदि च । केन नुखो कारणेन हसि केन कारणेन रोदीति ? तुम्हे मं इमं कारणं अत्तनो आचरियस्स सन्तिके पुच्छेय्याथाति । ते तं आदाय गन्त्वा इदं कारणं आचरियस्स आरोचेसु। आचरियो तेसं वचनं सुत्वा एळकं पुच्छि- कस्मा त्वं एळक ! हसि, कस्मा रोदीति ? एळको अत्तनो कतकम्मं जातिस्सराणेन अनुस्सरित्वा ब्राह्मणस्स कथेसि--अहं ब्राह्मण ! पुन्बे तादिसोव मन्तज्झायकब्राह्मणो हुत्वा मतकभत्तं दस्सामीति एकं एळकं मारेत्वा अदासिं । स्वाहं एकस्स एळकस्स घातितत्ता एकेनूनेसू पञ्चसु अत्तभावसतेसु सीसच्छंदं पापुणि । अयं मे कोटियं ठितो पञ्चसतिमो अत्तभावो । स्वाहं अज्ज एवरूपा दुक्खा मुञ्चिस्सामीति सोमनस्सजातो। इमिना कारणेन हसिं । रोदन्तो पन अहं ताव एकं एळकं मारेत्वा पञ्चजातिसतानि सीसच्छेददुक्खं पत्वा अज्ज तस्मा दुक्खा मुञ्चिस्सामि। अयं पन ब्राह्मणो मं मारेत्वा अहं विय पञ्चजातिसतानि सीसच्छेददुक्खं लभिस्सतीति तयि कारुञ्जेन रोदिन्ति । एळक ! मा भायि । नाहं तं मारेस्सामीति । ब्राह्मण ! किं वदेसि ? तयि मारेन्तेपि अमारेन्तेपि न सक्का अज्ज मया मरणा मुञ्चितुन्ति । एळक ! मा भायि ! अहं ते आरक्खं गहेत्वा तया सद्धि येव विचरिस्सामीति । ब्राह्मण ! अप्पमत्तको तव आरक्खो मया कतपापं पन महन्तं वलवन्ति ।

·११८ जातकट्ठकथा - -- ? ब्राह्मणो एळकं मुञ्चित्वा इमं एळकं करसचिपि मारेतुन दस्सामीति अन्तवासिके आदाय एकलनेव सद्धि विचरि । एळको विस्मट्टमतोव एकं पासाणपिटि निस्साय जातगुन्बे गौवं उविग[१४१] पित्वा पण्णानि खादितु भारद्धो। तं खणं येव तस्मि पासाणपिठे असनि पति । ततो एका पासाणमालिका छिज्जित्वा एळपारस पसारितगीवाय पतित्वा सीसं छिन्दि । महाजनो सन्निपति । तदा बोधिसत्तो तस्मि ठाने गलसदेवता हत्या निव्यत्तो ! सो पस्सन्तस्सेव तस्स महाजनस्स देवतानुभावन आकासे पल्लंकेन निसीदित्वा इमे मना एवं पापस्य फलं जानमाना अप्पेव नाम पाणातिपातं न करेय्युन्ति मधुरेन सरेन धम्म देसेतो इमं गाथमाह- एवं चे सत्ता जाने व्यं दृक्खायं जातिसम्भवो । न पाणो पाणिनं हज्जे पाणघाती हि सोचती ।। ति । तत्य एवञ्ने सत्ता जानेव्युन्ति इमे सत्ता एवञ्चे जानेय्यं । कथं ? दुपसाय जातिसम्भयोति अयं तत्व तत्य जाति च जातस्स अनुक्कामेन बटिसंखातो सम्भवो न जराव्याधिमरणअप्पियसम्पयोगपियविप्मयोगहत्य- पादच्छेदादीनं दुक्खानं वत्युभूतत्ता दुक्खोति यदि जानेय्यु । न पाणो पाणिनं हजेति परं वर्धन्तो जातिसम्भवे वयं लभति पीळेन्तो पीळं लभतीति जातिसम्भवस्स दुक्खवत्थुताय दुक्खभावं जानन्तो कोचि पाणो अञ पाणिनं • न हो सत्तो सत्तं न हनेय्याति अत्यो। किं कारणा? पाणघाती हि सोचतीति यरमा साहत्यिकादिमु छमु पयोगेसु येन केनचि पयोगेन परस्स जीवितन्द्रियुपच्छेदनेन पाणघाती पुग्गलो अमु महानिरयेसु सोळससु उस्सदनिरयेसु नानप्पकाराय तिरच्छानयोनिया पेत्तिविसये असुरकायेति इमेमु चतुसु अपायेमु महादुक्खं अनुभवमानो दीघरतं अन्तोनिज्झायनलक्खणेन सोकेन सोचति । यथा वा अयं एळको मरणभयेन सोचि एवं दीपरत्तं सोचतीतिपि अत्या न पाणो पाणिनं हझे कोचि पाणातिपातकम्मं नाम न करेग्य । मोहेन पन मूल्हा अविज्जाय अन्यीकता इम आदीनवं अपस्सन्ता पाणातिपातं करोन्तीति । एवं महासत्तो निरयभयेन तज्जत्वा धम्म देसेसि मनुस्सा तं धम्मदेसनं सुत्वा निरयभयभीता पाणा- तिपाता विरमिसु । बोधिसत्तोपि धम्म देसेत्वा महाजनं सीले पतिछापेत्वा यथाकम्मं गतो । महाजनोपि बोधि- सत्तस्स ओवादे ठत्वा दानादीनि पुआनि कत्वा देवनगरं पूरेसि । सत्या इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धि घटत्वा जातकं समोधानेसि । अहं तेन समयेन रुखदेवता अहोसिन्ति ।

·६ आयाचितभत्तजातकं सचे मुञ्चति इदं सत्या जेतवने विहरन्तो देवतानं आयाचनवलिकम्मं आरभ कथेसि । 1 पच्चपन्नवत्यु तदा किर मनुस्सा वणिज्जाय गच्छन्ता पाणे ववित्वा देवतानं वलिकम्म कत्वा मयं अनन्तरायन अत्यसिद्धि पत्वा आगन्त्वा पुन तुम्हाकं बलिकम्मं करिस्सामाति आयाचित्वा गच्छन्ति । तत्थ अनन्तरायेन अत्थ- सिद्धि पत्वा आगन्त्वा देवत्तानुभावेन इदं जातन्ति मञमाना बहू पाणे वधित्वा आयाचनतो मुच्चितु वलिकम्म करोन्ति । तं दिस्वा भिक्खू- अत्यि नु खो भन्ते ! एत्थ अत्योति भगवन्तं पुच्छिसु । भगवा अतीतं आहरि- अतीतवत्यु बतीते कासिर→ एकस्मि गामके एको कुटुम्विको गामद्वारे ठितनिग्नोधरुक्ले अधिवत्थाय देवताय बलिकम्म पटिजानित्वा अनन्तरायेन आगन्त्वा बहू पाणे वधित्वा आयाचनतो मुच्चिस्सामीति रुक्खमूलं गतो। रुक्खदेवता खन्वविटपे ठत्वा इमं गाथमाह- सचे मुञ्चे पेच्च मुज्चे मुच्चमानो हि बज्झति । न हेवं धीरा मुच्चन्ति मुत्ति बालस्स बन्धन ॥ न्ति । तत्य सचे मुञ्चे पेच्च मुञ्चे ति भो पुरिस ! त्वं सचे मुञ्चे यदि मुञ्चितुकामोसि पंच्च मुञ्चे यथा परलोकेन वज्झसि एवं। मुच्चमानो हि वज्झतीति यथा पन त्वं पाणं वधित्वा मुच्चितु इच्छसि एवं मुच्चमानो हि पापकम्मेन बज्झतीति । तस्मा न हेवं धीरा मुच्चन्तीति ये पण्डितपुरिसा ते एवं पटिस्सवतो न मुच्चन्ति । किं कारणा? एवरूपा हि मुत्ति बालस्स बन्धनं एसा पाणातिपातं कत्वा मुत्ति नाम वालस्स वन्धनमेव होतीति धम्म देसेसि । ततो पट्ठाय मनुस्सा एवरूपा पाणातिपातकम्मा विरता धम्म चरित्वा देवनगरं पूरयिंसु। सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धि घटेत्वा जातकं समोधानेसि । अहं तेन समयेन रुक्खदेवता अहोसिन्ति । आयाचितभत्तजातक ·१० नलपानजातक दिस्वा पदमनुत्तिण्णन्ति इदं तत्था कोरालेस चारिक चरमानो नळपाणगाम पत्या नवनगाण- पोक्खरणियं केतकवने विहरन्तो नळदण्डको आरव्म कर्यसि । - पच्चपन्नवत्यु तदा किर भिक्खू नळकपाणपोक्चरणियं नहात्वा मूचिघरत्याय सामणेरेहि [१५१] नळदण्डके गाहापेत्वा ते सव्वत्थकमेव छिद्दे दिस्वा सत्यारं उपसंकमित्वा-मन्त! मयं गूचिघरत्थाय नळदण्डके गाहापेग । ते मूलतो यात्र अग्गा सव्वत्थकमेव छिद्दा, किन्नुखो एतन्ति पुच्छिसु । सत्या इदं भिक्सवे ! मय्हं पोराणकाविहानन्ति वत्वा अतीतं आरि- अतीतवत्यु पुब्वे किर सो वनसण्डो भरो अहोसि । तस्सापि पोवखरणिया एको दकरवखसोओतिपणोतिणे खादति । तदा बोधिसत्तो रोहितमिगपोतकप्पमाणो कपिराजा हुत्वा असीतिसहस्समत्तवानरपरिवुतो यूथं परिहरन्तो तस्मि अरञ्ज वसति । सो वानरगणस्स ओवादं अदासि-ताता! इमस्मि अरचे विसरुक्खापि अमनुस्सपटिग्गहिता पोक्खरणियोपि तत्येव होन्ति तुम्हे अखादितपुव्यं पलाफलं खादन्ता वा अपीतपुब्बं पानीयं पिवन्ता वा म पटिपुच्छेय्याथाति । ते साधूति पटिस्सुणित्वा एकदिवसं जगतपुब्बानं गता। तत्य वहुदेव दिवसं चरित्वा पानीयं गवेसमाना एक पोक्खरणि दिस्वा पानीयं अपिवित्वाव बोधिसत्तस्स आगमनं ओलोकयमाना निसीदिसु । बोधिसत्तो आगन्त्वा-किं ताता! पानीयं न पिक्थाति आह । तुम्हाकं आगमनं ओलोकेमाति । सुठ्ठ ताताति बोधिसत्तो तं पोक्खरणि आविज्झित्वा पदं परि- च्छिन्दन्तो ओतिण्णमेव पस्सि न उत्तिण्णं । सी निस्संसयं एसा अमनुस्सपरिगहिताति अत्वा-सुठ्ठ वो कतं तात ! पानीयं अपिवन्तेहि, अमनुस्सपरिग्गहिता अयन्ति आह । दकरक्खसोपि तेसं अनोतरणभावं अत्वा नीलोदरो पण्डरमुखो सुरत्तहत्थपादो बीभच्छदस्सनो हुत्वा उदकं द्विधा कत्वा निक्खमित्वा-कस्मा निसीदथ ? इमं पोक्खरणि ओतरित्वा पानीयं पिवथाति आह । अथ नं वोविसत्तो पुच्छि-त्वं इध निब्बत्तदकरक्खसोति ? आम अहं निव्वत्तोम्हीति । त्वं पोक्खरणि ओतिण्णके लभसीति ? आम लभामि । अहं इथोतिण्णं अन्तमसो सकुणिक उपादाय न किञ्चि मुञ्चामि । तुम्हेपि सब्वे खादिस्सामीति ! न मयं अत्तानं तुम्हं खादितुदस्सामाति । पानीयं पन कि पिविस्सथाति । आम, पानीयं च पिविस्साम, न च ते वसं गमिस्सामाति । अथ कथं पानीयं पिविस्सथाति ?

·१० नलपानजातकं १२१ कि पन त्वं मञ्जसि ओतरित्वा पिविस्सन्तीति ? मयं हि अनोतरित्वा असीतिसहस्सापि एकमेकं नळदण्डकं गहेत्वा उप्पलनाळेन उदकं पिवन्ता विय तव पोक्खरणिया पानीयं पिविस्साम । एवं नो त्वं खादितु न सक्खिस्ससीति । एतमत्थं विदित्वा सत्या अभिसम्वुद्धो हुत्वा इमिस्सा गाथाय पुरिमपदद्वयं अभासि-- दिस्वा पदमनुत्तिण्णं दिस्वा नोतरितं पदं । नलेन वारि पिविस्माम नेव मं त्वं वघिस्ससी ॥ ति । [१५२] तस्सत्यो-भिक्खवे ! सो कपिराजा तस्सा पोक्खरणिया एकम्पि उत्तिण्णं पदं नाहस । ओतरितं पदं ओतिण्णपदमेव अद्दस,एवं दिस्वा पदं अनुत्तिण्णं दिस्वान ओतरितं पदं अद्धा अयं पोक्खरणी अमनुस्सपरिग्ग- हीताति अत्वा तेन सद्धि सल्लपन्तो महापुरिसो आह-नळेन वारि पिविस्सामाति तस्सत्यो मयं तव पोक्खरणिया नलेन पानीयं पिविस्सामाति । पुन महासत्तोव आह-नेव मं त्वं वविस्ससीति एवं नळेन पाणीयं पिवन्तं सपरि- सम्पि मं त्वं नेव वधिस्ससीति अत्थो । एवं वत्वा पन बोधिसत्तो एक नळदण्डकं आहरापेत्वा पारमियो आवजेत्वा सच्चकिरियं कत्वा मुखेन धमि । नळो अन्तो किञ्चि गण्ठि असेसेत्वा सबत्थकमेव सुसिरो अहोसि । इमिना नियामेन अपरम्प अपरम्प आहरापेत्वा धमित्वा अदासीति एवं सन्ते पन न सक्का निट्ठपेतु। तस्मा एवं न गहेतब्बं । बोधिसत्तो पन “इमं पोक्खरणि परिवारेत्वा जाता सब्वेपि नळा एकच्छिद्दा होन्तू" ति अघिद्वासि । बोधिसत्तानं हि हितू- पचारस्स महन्तताय अचिट्ठानं समिज्झति । ततो पट्ठाय सब्बेपि न पोक्खरणि परिवारेत्वा उठिता नळा एकच्छिद्दाव जाता। इमस्मि हि कप्पे चत्तारि कप्पट्ठियपाटिहारियानि नाम । कतमानि चत्तारि? (१) चन्दस्स ससल- क्खणं सकलम्पि इमं कप्पं ठस्सति । (२) वट्टकजातके अग्गिनो निब्बुतहानं सकलम्पि इमं कप्पं अग्गि न झापे- स्सति । (३) घटिकारनिवेसनट्ठानं सकलम्पि इमं कप्पं अनोवस्सकं ठस्सति । (४) इमं पोक्खरणि परिवारेत्वा उद्वितनळा सकलम्पि इमं कप्पं एकच्छिद्दा भविस्सन्तीति इमानि चत्तारि कप्पद्वितियपाटिहारियानिनाम । बोधिसत्तो एवं अधिट्ठहित्वा एकं नळं आदाय निसीदि । तेपि असीतिसहस्सा वानरा एकेकं नळं आदाय पोक्खरणि परिवारेत्वा निसीदिसु । तेपि वोधिसत्तस्स नलेन आकड्ढित्वा पानीयं पिवनकाले सब्बे तीरे निसिन्नाव पिविसु । एवं तेहि पानी पीते दकरक्खसो कञ्चि अलभित्वा अनत्तमनो सकनिवेसनमेव गतो। बोधि- सत्तोपि सपरिवारो अरञ्जमेव पाविसि । सत्था पन इमेसं भिक्खवे! नळानं एकच्छिद्दभावो नाम मय्हमेवेतं पोराणकं अधिट्ठानन्ति इम धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धि घटेत्वा जातकं समोधानेसि । तदा दकरक्खसो देवदत्तो अहोसि। असीतिसहस्स- वानरा बुद्धपरिसा । उपायकुसलो पन कपिराजा अहमेव अहोसिन्ति । - नलपातजातकं लवग्गो दुतियो [१५३] ·३. कुरुंगवग्गवण्णना १. कुरुंगमिगजातक जातमतं कुरूंगस्साति इदं सत्था वेळुवने विहरन्तो देवदत्तं आरभ कथेसि । 1 - पच्चुपन्नवत्यु एकस्मि हि समये धम्मसभायं सन्निपतिता भिक्खू-आवुसो ! देवदत्तो तथागतस्स घातनत्याय धनुग्गहे पयोजेसि,सिलं पविज्झि, धनपालकं विस्सजेसि, सव्वथापि दसवलस्स वधाय परिसक्कतीति देवदत्तस्स अवण्णं कथेन्ता निसीदिसु । सत्या आगन्त्वा पञत्तासने निसिन्नो कायनुत्य भिक्खवे ! एतरहि कथाय सन्नि- सिन्नाति पुच्छि । भन्ते ! देवदत्तो तुम्हाकं वधाय परिसक्कतीति देवदत्तस्स अगुणकथाय सन्निसिन्नम्हाति । सत्या न भिक्खवे ! देवदत्तो इदानेव मम बधाय परिसक्कति पुव्वेपि परिसक्कि येव नच पन वधितुं असक्तीति वत्वा अतीतं आहरि- अतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते वोधिसत्तो कुरुंगमिगो हुत्वा एकस्मि अरञायतने फला- फलानि खादन्तो वसति। सो एकस्मि काले फलसम्पन्ने सेपण्णिरुक्खे सेपण्णिफलानि खादति । अथेको गामवासी अट्टकळुद्दको फलरुक्खमूलेसु मिगानं पदानि उपधारेत्वा उपरिरुक्खे अट्टकं वन्धित्वा तत्थ निसीदित्वा फलानि खादितु आगतागते मिगे सत्तिया विज्झित्वा तेसं मंसं विक्किणन्तो जीविकं कप्पेसि । सो एकदिवसं तस्मि रुक्खमूले बोधिसत्तस्स पदवलजंदिस्वा तस्मि-सेपण्णिरुक्खे अट्टकं वन्धित्व। पातोव भुञ्जित्वा सत्ति आदाय वनं पविसित्वा तं रुक्खं अभिरुहित्वा अट्टके निसीदि । बोधिसत्तोपि पातोव वसनहाना निक्खमित्वा सेपण्णिफलानि खादिस्सामीति आगम्म तं रुक्खमूलं सहसाव अपविसित्वा कदाचि अट्टकलुद्दारुखेसु अट्टकं वन्धन्ति अत्यी नु खो एवरूपो उपद्दवोति परिगण्हन्तो वाहिरतोव अट्ठासि। ळुद्दकोपि बोधिसत्तस्स अनागमनभावं अत्वा अट्टके निसिन्नोव सेपण्णिफलानि खिपित्वा खिपित्वा तस्स पुरतो पातेसि । वोधिसत्तो इमानि फलानि आगन्त्वा मय्हं पुरतो पतन्ति, अत्थि नुखोतस्स उपरि लुद्दकोति पुनप्पुनं ओलोकेन्तो छट्टकं दिस्वा अपस्सन्तो विय हुत्वा-अम्भो रुक्ख! पुब्वे त्वं ओलम्बकं ओतारेन्तो' विय उजुकमेव फलानि पातेसि । अज्ज पन ते रुक्खधम्मो परिच्चत्तो एवं तया रुक्खधम्मे परिच्चत्ते अहम्पि अञ्ज रुक्खमूलं उपसंकमित्वा मम्हं आहारं परियेसिस्सामीति वत्वा इमं गाथमाह- जातमेतं कुरुंगस्स यं त्वं सेपण्णि ! सेय्यसि । मनं सेपणिं गच्छामि न मे ते रुच्चते फलन्ति ॥ [१५४] तत्य जातन्ति पाकटं जातं। एतन्ति इदं कम्मं । कुरुंगस्साति कुरुंगमिगस्स। यं त्वं सेपण्णि ! सेय्यतीति यं त्वं हम्भो सेपण्णिरुक्ख ! पुरतो पुरतो फलानि पातमयानो सेय्यसि, विसेय्यसि, विसिण्णफलो १ रो०-चारन्तो विय । - -

·No text on this page.

·२. कुक्कुरजातक ये कुक्कुराति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो आतत्थचरियं आरभ कथेसि । सा द्वादसनिपाते भद्द- साळजातके आविभविस्सति । इदं पन वत्थु पतिठ्ठपेत्वा अतीतं आहरि- अतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो तथारूपं कम्म पटिच्च कुक्कुरयोनियं निन्व- त्तित्वा अनेकसतकुक्कुरपरिवुतो महासुसाने वसति । अथेकदिवसं राजा सेतसिन्धवयुत्तं सव्वालंकारपति मण्डितं रथं अभिरुय्ह उय्यानं गन्त्वा तत्थ दिवसभागं कीळित्वा अत्यंगते सुरिये नगरं पाविसि । तस्स तं रथवरत्तं यथानमेव राजंगणे ठपायसु । सो रत्ति देवे वस्सन्ते तिन्तो। उपरि पासादतो कोलेय्यकसुणखा ओतरित्वा तस्स चम्मञ्च नन्दिञ्च खादिसु । पुन दिवसे रञो आरोयिंसु-देव! निद्धमनमुखेन सुनखा पविसित्वा रथस्स चम्मञ्च नन्दिञ्च खादिसूति । राजा सुनखानं कुज्झित्वा दिदिट्ठट्ठाने सुनखे घातथाति आह । ततो पट्ठाय सुनखानं महाव्यसनं उदपादि। ते दिट्ठदिट्ठाने घातयिमाना पलायित्वा सुसानं गन्त्वा बोधिसत्तस्स सन्तिकं अगमंसु। वोधिसत्तो-तुम्हे वहू सन्तिपतिता किन्नुखो कारणन्ति पुच्छि । ते-अन्तेपुरे किर रथस्स चम्मञ्च नन्दिञ्च [१५५] सुनखेहि खादिताति कुद्धो राजा सुनखवधं माणापेसि । वहू सुनखा विनस्सन्ति, महाभयं उप्पन्नन्ति आहंसु । वोविसत्तो चिन्तेसि-आरक्खट्ठाने बहि सुणखानं ओकासो नत्थी अन्तोराजनिवेसने कोलेय्यकसुन- खानं येवेतं कम्मं भविस्सति । इदानि पन चोरानं किञ्चि भयं नत्थि। अचोरा मरणं लभन्ति। यन्नूनाहं चोरे रो दस्सेत्वा जातिसंघस्स जीवितदानं ददेय्यन्ति। सो जातके समस्सासेत्वा-तुम्हे मा भायित्थ अहं वो अभयं आह- रिस्सामि । याव राजानं पस्सामि ताव इधेव होथाति पारमियो आवज्जेत्वा मेत्ताभावनं पुरेचारिकं कत्वा मय्हं उपरि लेड्डुवा मुग्गरं वा मा कोचि खिपितु उस्सहीति अधिट्ठाय एककोव अन्तोनगरं पाविसि । अथ नं दिस्वा एकसत्तोपि कुज्झित्वा ओलोकेन्तो नाम नाहोसि। राजापि सुनखवधं आणापेत्वा सयं विनिच्छये निसिन्नो होति । बोधिसत्तो तत्थेव गन्त्वा पक्खन्दित्वा रो आसनस्स हेट्ठा पाविसि । अथ नं राज- पुरिसा नीहरितु आरद्धा । राजा पन निवारेसि । सो थोकं विसमेत्या हेट्ठासना निक्खमित्वा राजानं वन्दित्वा-सच्चं किर तुम्हे कुक्कुरे मारापेथाति पुच्छि । आम मारापेमि हन्ति । को तेसं अपरावो नरिन्दाति ? रथस्त में परिवारचम्मञ्च नन्दिञ्च खादिसूति । ये खादिसु ते जानाथाति ? न जानामाति । य इमे नाम चम्मखादकचोराति तत्ततो अजानित्वाव दिदिळाने येव मारापनं न यत्तं दवाति ।

·२. कुक्कुरजातकं १२५ -- - रथचम्मस्स कुक्कुरहि खादितत्ता दिदिळे सब्बेव मारेथाति सुनखवषं अणापेसिन्ति । कि. पन वो मनुस्सा सन्देव कुक्कुरे मारेन्ति उदाहु मरणं अलभन्तापि अत्यीति ? बत्वि अम्हाकं घरे कोलेय्यका मरणं न लभन्तीति । महाराज ! इदानेव तुम्हे रथचम्मस्स कुक्कुरेहि खादितत्ता दिट्ठदिट्टे मल्लेव मारेधाति सुनखवधं अणापेसिन्ति अबोचुत्य । इदानि पन अम्हाकं घरे कोलेय्यका मरणं न लभन्तीति वदेथ । ननु एवं सन्ते तुम्हे छन्दा- दिवसेन अगतिगमनं गन्च्याति? अगतिगमनञ्च नाम न युत्तं, न च राजधम्मो । रानाम कारणगवेसकेन तुलासदिसेन भवितुवति । इदानि च कोलेय्यका मरणं न लभन्ति,दुब्बलसुनखाव लभन्ति । एवं सन्ते नायं सबसुनसघच्चा दुव्बलघातिका नामसाति । एवञ्च पन वत्वा महासत्तो मधुरस्सरं निच्छारेत्वा-महाराज ! यं तुम्हें करोय नायं धम्मोति रओ चम्म देसेन्तो इमं गायमाह- ये कुक्कुरा राजकुलम्हि बद्धा कोलेय्यका वण्णवलूपपन्ना । तेमे न वज्झा मयमस्म वज्झा नायं सघच्चा दुव्वलघातिकायन्ति [ १५६ ] तत्य ये कुक्कुराति ये सुनखा।यथा हि वारुण्होपि पस्सावो पूतिमुत्तन्ति,तदहुजातोपि सिगालो जरसि- गालोति, कोमलापि गळोचि-लता पूतिलताति, सुवण्णवण्णोपि कायो पूतिकायोति वुच्चति, एवमेवं वस्सस- तिकोपि सुनस्रो कुक्कुरोति वुच्चति । तस्मा महल्लका कायवलूपपन्नापि ते कुक्कुरात्वेव वुत्ता। वद्धाति वढिता। कोलेय्यकाति राजकुले जाता सम्भूता संवद्धा । वण्णवलूपपन्नाति सरीरवण्णेन चेव कायवलेन च सम्पन्ना। तेमे न वज्झाति ते इमे सस्सामिका सारक्खा न वज्झा । मयमस्म वज्झाति अस्सामिका अनारक्ता मयं वज्झा नाम जाता। नायं सघच्चाति एवं सन्ते अयं अविसेसेन सघच्चा नाम न होति। दुबलघातिकायन्ति अयं पन दुबलानं येव घातनतो दुबलघातिका नाम होति । राजूहि नाम चोरा निग्गहितब्बा नो बचोरा इध पन चोरानं किञ्चि नत्यि अचोरा मरणं लभन्ति अहो! इमस्मि लोके अयुत्तं वत्तति अहो ! अवम्मो वत्ततीति । राजा वोविसत्तस्स वचनं सुत्वा आह-जानासि पन त्वं पण्डित! असुकेहि नाम रथचम्मं खादितन्ति। आम जानामीति । केहि खादितन्ति ? तुम्हाकं गेहे वसनकेहि कोलेय्यकसुनखेहीति । कयं तेहि खादितभावो जानितव्वोति आह अहं तेहि खादितभावं दस्सेस्सामीति । दस्सेहि पण्डिताति । तुम्हाकं घरे कोलेय्यकसुनखे आनापेत्वा थोकं तक्कञ्च दब्बतिणानि च आहरापेयाति । राजातथा अकासि। अथ नं महासत्तोइमानि तिणानि तक्केन मद्दापेत्वा एते सुनखे पायथाति आह । राजा तथा करवा पायापेसि । पीतपीता सुनखा सद्धिं चम्मेहि वर्मिसु।राजा सव्व वुद्धस्स व्याकरणं वियाति तुट्ठो बोधिसत्तस्स सेतच्छत्तेन पूजं अकासि । बोधिसत्तो “धम्म चर महाराज ! मातापितुसु खत्तिया" ति आदीहि तेसकुणजातके आगताहि दसहि वम्मचरियगाथाहि रज्जो धम्मं देसेत्वा-महाराज! इतो पट्ठाय अप्पमत्तोहोहीति राजानं पञ्चसुसीलेसु पतिट्ठापेत्वा सेतच्छत्तं रजोवपटिअदासि। २ रो०-रो। ?

·१२६ जातकट्ठकथा - राजा महासत्तस्स धम्मकथं सुत्वा सव्वसत्तानं अभयं दत्वा बोधिसत्तं आदि कत्वा सव्वसुनखानं अत्तनो भोजनसदिसमेव निच्चभत्तं पठ्ठपेत्वा बोधिसत्तस्स ओवादे ठितो यावतायुकं दानादीनि पुज्ञानि करित्वा कालं कत्वा देवलोके उप्पज्जि । कुक्कुरोवादो दसवस्सहस्सानि पवत्ति । बोधिसत्तोपि यावतायुकं ठत्वा यथाकम्मं गतो। [१५७] सत्या न भिक्खवे ! तथागतो इदानेव बातकानं अत्थं चरति पुव्वेपि चरि येवाति वत्वा इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धि घटेत्वा जातकं समोधानेसि । तदा राजा आनन्दो अहोसि । अवसेसा बुद्धपरिसा । कुक्कुर-पण्डितो पन अहमेवाति। कुक्कुरजातकं ·३. भोजाजानीयजातकं अपि पस्सेन सेमानोति इदं सत्या जेतवने विहरन्तो एक ओस्सट्ठविरियं भिक्खं आरभ कथेसि । पच्चूपन्नवत्यु A - तस्मि हि समये सत्या नं भिक्खं आमन्तेत्वा भिक्खु ! पुब्बे पण्डिता अनायतनेपि विरियं अकंसु, पहारं लद्धापि नेव ओस्सर्जिसूति वत्वा अतीतं आहरि- अतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो भोजाजानीयसिन्धवकुले निव्वत्तो सब्बाकार- सम्पन्नोवाराणसिरोमंगलस्सो अहोसि।सोसतसहस्सग्धनिकाय सुवण्णपातियं येवनानग्गरससम्पन्नं तिवस्सि- कगन्यसालिभोजनं भुजति । चतुजातिकगन्वूपलित्तायमेव भूमियं तिट्ठति । तं ठानं रत्तकम्बलसाणिपरिक्खित्तं उपरि सुवण्णतारखचितं चेलवितानं समोसरितगन्धदाममालादामं अविजहितगन्धतेलप्पदीपं होति । वाराणसि- रज्जं पन अपत्येन्ता राजानो नाम नत्थि । एक समयं सत्त राजानो वाराणसिं परिक्खिपित्वा अम्हाकं रज्जं वा देतु युद्धं वाति वाराणसिरञो पणं पेसयिसु। राजा अमच्चे सन्निपातापेत्वा तं पवुत्ति आचिक्खित्वा इदानि कि करोम ताताति पुच्छि । देव ! तुम्हेहि ताव आदितोव युद्धाय न गन्तव्वं , असुकं नाम अस्सारोहं पेसेत्वा युद्ध कारेथ । तस्मि असक्कोन्ते पच्छा जानिस्सामाति। राजातं पक्कोसापेत्वा-सक्खिस्ससि तात! सत्तहि राजूहि सद्धिं युद्धं कातुन्ति आह । देव ! सचे भोजाजानीयसिन्धवं लभामि, तिट्ठन्तु सत्त राजानो सकलजम्बुदीपे राजूहि सद्धि युज्झितुं सक्खिस्सामाति । तात! भोजाजानीयसिन्धवो वा होतु अञो वायं इच्छसि तं गहेत्वा युद्ध करोहीति । सो साधु देवाति राजानं वन्दित्वा पासादा ओरुय्ह भोजाजानीयसिन्धवं आहरापेत्वा सुवम्मितं कत्वा अत्तनापि सब्बसन्नाहसन्नद्धो खग्गं वन्धित्वा सिन्धवपिट्ठिवरगतो नगरा निक्खम्म विज्जुलता विय चरमानो पठमं वलकोट्ठकं भिन्दित्वा एकं राजानं जीवगाहमेव गहेत्वा आगन्त्वा नगरे बलस्स निय्यादेत्वा पुन गन्त्वा दुतियं वलकोट्टकं भिन्दित्वा दुतियन्ति एवं पञ्च राजानो जीवगाहं गहेत्वा छठें बलकोट्टकं [१५८] भिन्दित्वा छंट्ठस्स रो गहितकाले भोजाजानीयो पहारं लभि । लोहितं पग्घरति । वेदना वलवतियो वत्तन्ति । अस्सारोहो तस्स पहरभावं नत्वा भोजाजानीयसिन्धवं राजद्वारे निपज्जापेत्वा सन्नाहं सिथिलं कत्वा अझं अस्सं सन्नम्हितुंआरद्धो। वोधिसत्तो महाफासुकपस्सेन निपन्नोव अक्खीनि उम्मीलेत्वा अस्सारोहं दिस्वा अयं अझं अस्सं सन्नय्हति अयञ्च अस्सो सत्तमं बलकोट्ठकं भिन्दित्वा सत्तमं राजानं गण्हितुं न सक्खिस्सति मया कतकम्म विनस्सिस्सति अप्पटिसमो अस्सारोहोपिनस्सिस्सति राजापि परहत्थं गमिस्सति, ठपेत्वा मं अञ्जो अस्सो सत्तम वलकोट्ठकं भिन्दित्वा सत्तमं राजानं गहेतु समत्यो नाम नत्थीति निपन्नकोव अस्सारोहं पक्कोसापेत्वा-सम्म अस्सारोह ! सत्तमं वलकोट्ठकं भिन्दित्वा सत्तमं राजानं गहेतुं समत्यो ठपेत्वा मं अञो अस्सो नाम नत्थि । नाहं मया कतकम्मं नासेस्सामि मम व उट्ठापेत्वा सन्नय्हाति वत्वा इमं गाथमाह- ·१२८ जातकट्ठकथा अपि पस्सेन सेमानो सल्लेहि सल्ललीकतो । सेय्योव वलवा भोज्जो युञ्ज मोव सारथीति ।। तत्थ अपि पस्सेन सेमानोति एकेन पस्सेन सयमानकोपि । सल्लेहि सल्ललोकतोति सल्लेहि विद्धोपि समानो । सेय्योव वलवा भोज्जोति वलवोति सिन्धवकुले अजातो खलुंकस्सो। भोज्जोति भोजाजानीय- सिन्धवो । इति. एतस्मा वळवा सल्लेहि विद्धोपि भोजाजानीयसिन्धवोव इति एतस्मा वळवा सल्लेहि विद्धोपि भोजाजानीयो सेय्यो वरो, उत्तमो। युञ्ज मञ्बेव सारथीति यस्मा एवं गतोपि अहमेव सेय्यो तस्मा ममञ्चेव योजेहि, मा अजेपीति वदति । अस्सारोहो बोधिसत्तं उट्ठापेत्वा वणं वन्धित्वा सुसन्नद्धं सन्नहित्वा तस्स पिट्ठियं निसीदित्वा सत्तम वलकोट्टकं भिन्दित्वा सत्तमं राजानं जीवगाहं गहेत्वा राजवलस्स निय्यादेसि । बोधिसत्तम्पि राजद्वारं आनयिंसु । राजा तस्स दस्सनत्याय निक्खमि । महासत्तो राजानं आह-महाराज! सत्त राजानोमा घातयित्थ । सपथं कारेत्वा विस्सज्जेथ । मय्हञ्च अस्सारोहस्स च दातव्यं यसं अस्सारोहस्सेव देथ । सत्त राजानो गहेत्वा दिन्नं योचं नाम नासेतु न वदृति । तुम्हेपि दानं देथ । सीलं रक्खथ । धम्मेन समेन रज्जं कारेथाति। एवं बोधिसत्तेन रञो ओवादे दिन्ने बोधिसत्तस्स सन्नाह मोचयिंसु । सो सन्नाहे मुञ्चते मुञ्चन्ते येव निरुज्झि । राजा तस्स सरीरकिच्चं कारेत्वा अस्सारोहस्स महन्तं यसं दत्वा सत्त. राजानो पुन अत्तनो अदू- भाय सपथं कारेत्वा सकट्ठानानि पेसेत्वा धम्मेन समेन रज्जं कारेत्वा जीवितपरियोसाने यथाकम्मं गतो।[१५९] सत्था-एवं भिक्खु ! पुब्बे पण्डिता अनायतनेपि. विरियं अकसु.एवरूपं पहारं लद्धापि न मोस्सर्जिसु । त्वं पन एवरूपे नीयानिकसासने पव्वजित्वा कस्मा विरियं ओस्सजसीति वत्वा चत्तारि सच्चानि पकासेसि । मच्चपरियोसाने ओस्सट्ठविरियो भिक्खु अरहत्तफले पतिहासि । सत्या इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धि घटेत्वा जातक ‘समोधानेसि । तदा राजा. आनन्दो अहोसि । अस्सारोहो सारिपुत्तो, भोजाजानीयसिन्धवो पन अहमेव अहोसिन्तिः ।

·१७ ४. आजअजातक यदा यदाति इदम्पि सत्या जेतवने विहरन्तो ओस्सट्ठविरियमेव भिक्खं आरभ कथेसि । पच्चपन्नवत्थु तं पन भिक्खुं सत्या आमन्तेत्वा भिक्खु ! पुने पण्डिता अनायतनेपि लद्धप्पहारापि हुत्वा विरियं अकंसू ति वत्वा अतीतं आहरिः- अतीतवत्यु - अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते पुरिमनयेनेव सत्त राजानो नगरं परिवारयिंसु । अथेको रथिकयोवो द्वैभातिकसिन्धवे रथे योजेत्वा नगरा निक्खम्म छ बलकोट्ठके भिन्दित्वा छ राजानो अग्गहेसि । तस्मि खणे जेठकस्तो पहारं लभि। रथिको रथं योजत्वा पाजेन्तो राजद्वारं आगन्त्वा जेट्टकभातिकं रथा मोचेत्वा सन्नाहं सिथिलं कत्वा एकेन पस्सेन निपज्जापेत्वा अनं अस्सं सन्नरिहतुं आरद्धो। बोधिसत्तोतं दिस्वा पुरिमनयेनेव चिन्तेत्वा रथिकं पक्कोसापेत्वा निपन्नकोव इमं गाथमाह- यदा यदा यत्य यदा यत्थ यत्य यदा यदा । आजओ कुरुते वेगं हायन्ति तत्य वाळवाति ॥ तत्थ यदा यदाति पुव्बोहादिसु यस्मि यस्मि काले । यथाति यस्मि ठाने मग्गे वा संगामसीसे वा। यदाति यस्मि खणे । यत्य यत्याति सत्तन्नं बलकोट्ठकानं वसेन बहुसु युद्धमण्डलेसु। यदा यदाति यस्मि यस्मि काले पहारंलद्धकाले वा अलद्धकाले वा ।आजनो कुरुते वेगन्ति सारथिस्स चित्तरुचितं कारणं आजाननसभावो आज- ओ वरसिन्ववो वेगं करोति वायमति विरियं आरभति। हायन्ति तत्थ वालवाति तस्मि वेगे कयिरमाने इतरे वळवसंखाता खळंकस्सा हायन्ति परिहायन्ति । तस्मा इमस्मि मञ्जव योजेहीति आह । सारथी बोधिसत्तं उट्ठापेत्वा योजेत्वा सत्तमं वलकोट्टकं भिन्दित्वा सत्तमं राजानं आदाय रथं पाजेन्तो [१६०] राजद्वारं आगन्त्वा सिन्धवं मोचेसि । बोधिसत्तो एकेन पस्सेन निपन्नो पुरिमनयेनेव रजो ओवादं दत्वा निरुज्झि । राजा तस्स सरीरकिच्चं कारत्वा रथिकस्स सम्मानं कत्वा धम्मेन रज्जं कारेत्वा यथाकम्मं गतो। सत्या इम धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि । सच्चपरियोसाने सो भिक्खु अरहत्ते पतिळासि । तदा राजा आनन्दत्यैरो महोसि । अस्सो पन अहमेव सम्मासम्बुद्धोति । आजञ्जजातकं ·५. तिट्ठजातक अचमझेहि तित्येहीति इदं सत्या जेतवने विहन्तो धम्मसेनापतिस्स सद्धिविहारिक एक सुवण्ण- कारपुत्तं भिक्खं आरभ कथेसि । पच्चपन्नवत्यु आसयानुसयजाणं हि बुद्धानं येव होति न अञ्जसं । तस्मा धम्मसेनापति अत्तनो आसयानुसयजा- णस्स नत्यिताय सद्धिविहारिकस्स आसयानुसयाणं अजानन्तो असुभकम्मट्ठानमेव कथेसि । तस्स तं न सप्पाय- महोसि । कस्मा? सो किर पटिपाटिया पञ्चजातिसतानि सुवण्णकारगेहे येव पटिसन्धि गहि। अथस्स दीघ- रत्तंपरिसुद्धसुवण्णदस्सनस्सेव परिचितत्ता असुभंन सप्पायमहोसि।सोतत्य निमित्तमत्तम्पि उप्पादेतु असक्कोन्तो चत्तारो मासे खेपेसि । धम्मसेनापति अत्तनो सद्धिविहारिकस्स अरहत्तं दातुं असक्कोन्तो अवायं वुद्धवेनेथ्यो भविस्सति तथागतस्स सन्तिकं नेस्सामीति चिन्तेत्वा पातोव तं आदाय सयं सत्थु सन्तिकं अगमासि । सत्या- किन्नुखो सारिपुत्त ! एक भिक्खं मादाय आगतोसीति पुच्छि ।. अहम्भन्ते ! इमस्स कम्मट्ठानं अदासि । अयम्पन चतुहि मासेहि निमित्तमत्तम्पि न उप्पादेसि। स्वाहं वुद्धवेनेव्यो एसो भविस्सतीति चिन्तेत्वा तुम्हाकं सन्तिकं आदाय आगतोति । सारिपुत्त ! कतरं पन ते कम्मट्ठानं सद्धिविहारिकस्स दिन्नन्ति ? असुभकम्मट्ठानं भगवाति । सारिपुत्त ! नत्यि तव सन्ता'ने आसयानुसयाणं, गच्छ त्वं सायण्हसमये आगत्वा तव सद्धि- विहारिक आदाय गच्छेय्यासीति । एवं सत्या थेरं उय्योजत्वा तस्स भिक्खुस्स मनापनिवासनञ्च चीवरं च दापेत्वा तं आदायेव पिण्डाय पविसित्वा पणीतं खादनीयभोजनीयं दापेत्वा महाभिक्खुसंघपरिवारो पुन विहारं आगन्त्वा गन्धकुटियं दिवस- भागं खेपेत्वा सायण्हसमये तं भिक्खं गहेत्वा विहारचारिकं चरमानो अम्बवने एक पोक्खरणिं [१६१] मापेत्वा तत्य महन्तं पदुमिनिगच्छं, तत्रापि च महन्तं एकं पदुमपुप्फ मापेत्वा भिक्खु ! इमं पुप्फ ओलोकेन्तो निसीदाहीति निसीदापेत्वा गन्वकुटिं पाविसि । सो भिक्खु नं पुप्फं पुनप्युनं ओलोकेसि । भगवा तं पुप्फ जरं पापेसि । तं तस्स पस्सन्तस्सेव जरं पत्वा विवण्णं अहोसि । अयस्स परियन्ततो पट्ठाय पत्तानि पतन्तानि मुहुत्तेन सव्वानि पतिंसु । ततो किञ्जक्खं पति, कण्णिकाद अवसिस्सि । सो भिक्खु तं पस्सन्तो चिन्तेसि, इदं पदुमपुष्फ इदानेव अभिरूपं अहोसि दस्सनीयं । अथस्स वण्णो परिणतो पत्तानि च किञ्जक्खञ्च पतितं कण्णिकमत्तमेव ठितं । एवरूपस्स नाम पदुमस्स जरा पत्ता, महं सरीरस्स किं न पापुणिस्सति ? सव्वे संखारा अचिच्चाति विपस्सनं पट्ठपेसि । सत्या तस्स चित्तं विपस्सनं आरुळ्हन्ति जत्वा गन्धकुटियं निसिन्नो व ओभासं फरित्वा इमं गाथमाह- उच्छिन्द सिनेहमत्तनो कुमुदं सारदिकं व पाणिना । सन्तिमग्गमेव ब्रूहय निव्वाणं सुगतेन देसितन्ति ।। सो भिक्खु गाथापरियोसाने अरहत्तं पत्वा मुत्तो वतम्हि सबभवेहीति चिन्तत्वा- १ रो०-सत्तानं। २ धम्मपद, मग्गवग्ग । ।

·५. तिट्ठजातकं असेसं। सो वुत्थवासो परिपुण्णमानसो, खीणासवो अन्तिमदेहधारी । विसुद्धसीलो सुसमाहितिन्द्रियो चन्दो . यथा राहुमुखा पमुत्तो।। तमोततं मोहमहन्धकारं विनोदधि सब्बमलं आलोकमुज्जोतकरो पभंकरो सहस्सरंसी विय. भानुमा नभेति ॥ आदीहि गाथाहि उदानं उदानेसि। उदानेत्वा च पन गन्त्वा भगवन्तं वन्दि । थेरोपि आगन्त्वा सत्थारं वन्दित्वा अत्तनो सद्धिविहारिकं गहेत्वा आगमासि । अयं पवुत्ति भिक्खूनं अन्तरे पाकटा जाता। भिक्खू धम्मसभायं दसवलस्स गुणे वष्णयमाना निसी- दिसु-आवुसो ! सारिपुत्तत्येरो आसयानुसयञाणस्स अभावेन अत्तनो सद्धिविहारिकस्स आसयं न जानाति । सत्या पन बत्वा एकदिवसेनेव तस्स सहपटिसम्भिदाहि अरहत्तं अदासि । अहो ! बुद्धो नाम महानुभावोति ! सत्या आगन्त्वा पञ्चत्तासने निसीदित्वा काय नुत्थ भिक्खवे एतरहि कधाय सन्निसिन्नाति पुच्छि। न भगवा ! अय, तुम्हाकञ्नेव पन धम्मसेनातिनो सद्धिविहारिकस्स आसयानुसय- [१६२] माणकथायाति । सत्या न भिक्खवे ! एतं अच्छरियं स्वाहं एतरहि वुद्धो हुत्वा तस्स आसयं जानामि । पुब्वैपाहं तस्स आसयं जानामि येवाति वत्वा अतीतं आहरि- अतीतवत्थ अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्तो रज्जं कारेसि । तदा वोधिसत्तोतं राजानं अत्थे च धम्मे च अनुसासति । तदा रञ्जो मंगलस्सनहानतित्थे अञ्जतरं पठमं वळवं खळुकस्सं१ नहापेसु । मंगलस्सो वळवेन नहाततित्थं ओतारियमानो जिगुच्छित्वा ओतरितुन इच्छि। अस्सगोपको गन्त्वा रञो आरोचेसि-देव । मंगलस्सो तित्थं श्रोतरितुं न इच्छतीति । राजा बोधिसत्तं पेसेसि- गच्छ पण्डित ! जानाहि केन कारणेन अस्सो तित्थं ओतारियमानो मोतरतीति । बोधिसत्तो साधु देवाति नदीतीरं गन्त्वा अस्सं ओलोकेत्वा निरोगभावञ्चस्स२ नत्वा केन नुखो कारणेन अयं इमं तित्यं न ओतरतीति उपधारेन्तो पठमतरं एत्य अञ्जो नहापितो भविस्सति तेनेस जिगुच्छ- मानो तित्यं न ओतरति मञ्जेति चिन्तत्वा अस्सगोपके पुच्छि-हम्भो ! इमस्मि तित्थे के पठम नहापयित्याति? अञ्जतरं वळवस्सं सामीति । बोधिसत्तो 'एस अत्तनो सिंगारताय जिगुच्छन्तो एत्थ नहायितुन इच्छति । इमं अस्मि तित्ये नहापेतु वट्टतीति' तस्स आसयं गत्वा- भो अस्सगोपक ! सप्पिमधुफाणिताभिसंखतपायासम्पि ताव पुनप्पुनं भुञ्जन्तस्स तित्ति होति । अयं अस्सो बहू वारे इध तित्थे नहातो अचम्पि ताव नं तित्यं ओतरेत्वा नहापेथ पायथ चाति वत्वा इमं गाथमाह- अमझेहि तित्यहि अस्सं पायेहि सारथि । अच्चासनस्स पुरिसो पायासस्सपि तप्पतीति ॥ तत्य अञमहीति अञ्चहि अञहि। पायेहीति देसनासीसमेतं, नहापेहि च पायेहि चाति अत्यो। अच्चासनस्साति करणत्ये सामिवचनं । अतिअसनेन अतिभुत्तेनाति अत्यो। पायासस्सपि तप्पतीति सप्पिआदीहि १ रो०-खलुङकं । २ रो०--निरोगभावस्स । ३. रो०-जिगुच्छियमानो । ! -- ·१३२ जातकट्ठकथा अभिसंखतेन मधुरपायासेन तप्पति तित्तो होति धातो सुहितो नं पुन भुञ्जितुकामतं आपज्जति तस्मा अयम्पि अस्सो इमस्मि तित्थे निवद्धं नहानेन परियत्ति आपन्नो भविस्सति । अञत्थ तं नहापेथाति । ते तस्स वचनं सुत्वा अस्सं अझं तित्यं ओतारेत्वा पायिसु चेव नहापेसुञ्च । वोधिसत्तो अस्सस्स पानीयं पिवित्वा नहानकाले रञो सन्तिकं अगमासि । राजा किं तात ! अस्सो नहातो च पीतो चाति पुच्छि आम देवाति । पठमं किं कारणा न इच्छतीति ? इमिना नाम कारणेनाति सव्वं आचिक्खि । राजा एवरूपस्स तिरच्छानस्सापि नाम आसयं जानाति । अहो पण्डितोति ! वोधिसत्तस्स महन्तं यसं दत्वा जीवितपरियोसाने यथाकम्मं गतो । वोधिसत्तोपि यथाकम्ममेव गतो । सत्था न भिक्खवे ! अहं एतस्स इदानेव आसयं जानामि, पुव्वेपि जानामि येवाति इमं धम्मदेसन आहरित्वा अनुसन्धिघटेत्वाजातकं समोधानेसि। तदा मंगलस्सो अयं भिक्खु महोसि, राजा आनन्दो, पण्डितम- मच्चो पन अहमेवाति अहोसिन्ति । तिहजातकं ·६. महिलामुखजातकं पुराणचोरान वचो निसम्माति इदं सत्या वेळुवने विहरन्तो देवदत्तं आरभ कथेसि । पच्चुपन्नवत्यु . देवदत्तो अजातसत्तुकुमारं पसादेत्वा लाभसक्कारं निप्फादेसि । अजातसत्तुकुमारो देवदत्तस्स गयासीसे विहारं कारेत्वा नानग्गरसेहि तिवस्सिकगन्धसालिभोजनस्स दिवसे दिवसे पञ्चथालिपाकसतानि अभिहरि। लाभसक्कारं निस्साय देवदत्तस्स परिवारो महन्तो जातो । देवदत्तो परिवारेन सद्धि विहारेयेव होति । तेन समयेन राजगहवासिका द्वे सहाया । तेसु एको सत्थु सन्तिके पव्वजितो, एको देवदत्तस्स । ते अञ्जमा तस्मि तस्मि ठानेपि पस्सन्ति विहारं गन्वापि पस्सन्ति येव । अथेकदिवसं देवदत्तस्स निस्सितको इतरं आह -आवुसो ! किं त्वं देवसिकं सेदेहि मुच्चमानेहि पिण्डाय चरसि ? देवदत्तो गयासीसे विहारे निसीदित्वाव नानग्गरसेहि सुभोजनं भुञ्जति । एवरूपो पायासो इध नत्यि२ । किं त्वं दुक्खं अनुभोसि ? किं ते पातोव गयासीसं आगन्त्वा सउत्तरिभंगं यागु पिवित्वा अट्ठारसविधं खज्जकं खादित्वा नानग्गरसेहि सुभोजनं भुजितु न वट्टतीति ? सो पुनप्पुनं उच्चमानो गन्तुकामो हुत्वा ततो पट्ठाय गयासीसं गन्त्वा भुञ्जित्वा भुजित्वा कालस्सेव वेळुवनं आगच्छति । सो सब्बकाले पटिच्छादेतुनासक्खि । गयासीसं गन्त्वा देवदत्तस्स पट्ठपितं भत्तं भुञ्जतीति न चिरस्सेव पाकटो जातो । अथ नं सहाया पुच्छिसु-सच्चं किर त्वं भावुसो! देवदत्तस्स पठ्ठपितं भत्तं भुञ्जसीति ? को एवमाहाति ? असुको च असुको चाति । सच्चं अहं आवुसो! गयासीसं गन्त्वा भुञ्जामि । न पन मे देवदत्तो भत्तं देति, अञ्झे मनुस्सा देन्तीति । आवुसो ! देव [१६४] दत्तो बुद्धानं पटिकण्टको, दुस्सीलो अजातसत्तुं पसादेत्वा अधम्मेन अत्तनो लाभसक्कारं उप्पादेसि । त्वं एवरूपे निय्यानिकसासने पब्बजित्वा देवदत्तस्स अधम्मेन उप्पन्नं भोजनं भुञ्जसि । एहि तं सत्युसन्तिकं नेस्सामाति तं भिक्खं आदाय धम्मसभं आगर्मिसु । सत्था तं दिस्वाव-किं भिक्खवे ! एतं भिक्खं अनिच्छन्त व आदाय आगतत्थाति ? आम भन्ते ! अयं भिक्खु तुम्हाकं सन्तिके पब्बजित्वा देवदत्तस्स अधम्मेन उप्पन्नं भोजनं भुञ्जतीति। सच्चं किर त्वं भिक्खु ! देवदत्तस्स अधम्मेन उप्पन्नं भोजनं भुजसीति ? न भन्ते ! देवदत्तो मय्ह भत्तं देति, अञ्ज मनुस्सा देन्ति तमहं भुजामीति । सत्या-मा भिक्खु ! एत्थ परिहारं करि। देवदत्तो यनाचारो दुस्सीलो। कथं हि नाम त्वं इध पब्ब- जित्वा मम सासनं भजन्तो येव देवदत्तस्स भत्तं भुञ्जसि ? निच्चकालम्पि भजनसीलकोव त्वं दिट्ठदिठे येव भजसीति वत्वा अतीतं आहरि- - अतीतवत्थ अतीते बाराणसियं ब्रह्म दत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो तस्स अमच्चो अहोसि । तदा रो महिला- मुखो नाम मंगलहत्थी अहोसि सीलवा आचारसम्पन्नो न किञ्चि विहेठेति। अथेकदिवसं तस्स सालाय समीपे रत्तिभागसमनन्तरे चोरा आगन्त्वा तस्स अविदूरे निसिना चोरमन्तं३ मन्तयिसु-एवं उम्मग्गो भिन्दितब्बो १ रो०-निप्पादेसि । २ सी०-एवरूपो उपायो नत्थि । ३ रो०-चोरा । ४ स्या०-उम्मङगो।

·१३४ जातकट्ठकथा -- १ एवं सन्विच्छेदकम्मं कत्तव्यं उम्मग्गञ्च सन्धिच्छेदञ्च मग्गसदिसं तित्थसदिसं निज्जटं निग्गुम्ब कत्वा भण्डं चोरेन च नाम हरितु वट्टति । हरन्तेन मारेत्वाव हरितव्वं एवं उट्ठातुसमत्थो नाम न भविस्सति । सीलाचारयुत्तेन न भवितव्वं कक्खळेन फरसेन साहसिकेन भवितव्यन्ति । एवं मन्तेत्वा अजमलं उग्ग- ण्हापेत्वा अगमंसु । एतेनेव उपायेन पुन दिवसे पुन दिवसेति वहू दिवसे तत्य आगन्त्वा मन्तयिसु । सो तेसं वचनं सुत्वा मं सिक्खापेन्तीति सज्ञाय इदानि मया कक्खळेन फरुसेन साहसिकेन भवि- तव्बन्ति तथारूपोव अहोसि। पातोव आगतं हत्यिगोपकं सोण्डाय गहेत्वा भूमियं पोथेत्वा मारेसि । अपरम्प तथा अपरम्प तथाति आगतागतं मारेति येव । महिळामुखो उम्मत्तको जातो दिदिठे मारेतीति रौ आरोयिसु । राजापि बोधिसत्तं पहिणि- गच्छ पण्डित ! जानाहि केन कारणेन सो दुट्ठो जातोति । वोधिसत्तो गन्त्वा तस्स सरीरे रोगाभावं ञत्वा केन नुखो कारणेनेस दुट्ठो जातोति उपधा- रेन्तो' अद्धा अविदूरे केसञ्चि वचनं सुत्वा मं[१६५]एते सिक्खापेन्तिति सञ्चाय दुट्ठो जातोति सन्निट्ठानं कत्वा हत्यिगोपके पुच्छि-अत्थि नुखो हत्थिसालासमीपे रत्तिभागे केहिचि किञ्चि कथितपुवन्ति ? आम सामि ! चोरा आगन्त्वा कर्यायसुति । वोधिसत्तो गन्त्वा रञो आरोचेसि-देव! अनी हत्यिस्स सरीरे विकारो नत्थि। चोरानं कथं सुत्वा दुट्ठो जातोति । इदानि कि कातु वट्टतीति ? सीलवन्ते समणब्राह मणे हत्यिसालायं निसीदापेत्वा सीलाचारकथं कथापेतु वट्टतीति । एवं कारेहि ताताति । वोधिसत्तो गन्त्वा सीलवन्ते समणब्राह्मणे हत्यिसालाय निसीदापेत्वा सीलकथं कथेथ भन्तेति आह । ते हत्यिस्स अविदूरे निसिन्ना- न कोचि परामसितव्बो, न मारेतब्बो सीलाचारसम्पन्नेन खन्ति- मेत्तानुद्दयायुत्तेन भवितु वट्टतीति सीलकथं कायसु । सो तं सुत्वा मं एते सिक्खापेन्ति इतोदानि पट्ठाय सीलवता भवितव्बन्ति सीलवा अहोसि । राजा बोधिसत्तं पुच्छि-किं ताता ! सीलवन्तो जातोति? बोधिसत्तो आह-आम देवाति । एवरूपो दुटठहत्थी पण्डिते निस्साय पोराणकथम्मे येव पतिठितोति वत्वा इमं गाथमाह- पुराणचोरान वचो निसम्म महिळामुखो पोथयमानुचारि । सुसजतानं हि वचो निसन्म गजुत्तमो सव्वगुणेसु अट्ठाति ॥ तत्य पुराणचोरानाति पुराणचोरानं । निसम्माति सुत्वा । पठमं चोरानं वचनं सुत्वानाति अत्थो। महिळामुखोति हत्यिनिमुखेन सदिसमुखो। अथवा-यथा महिला पुरतो ओलोकियमाना सोभति न पच्छतो तया सोपि पुरतो ओलोकियमानो सोभति । तस्मा महिळामुखोतिस्स नामं अकंसु । पोथयमानुचारीति पोथयन्तो मारेन्तो अन्वचारी । अयमेव वा पाठो । सुसज्ञतानन्ति सुठ्ठ सञतानं सीलवन्तानं । गजुत्तमोति उत्तमगजो मंगलहत्थी। सन्वगुणेसु अट्ठाति सब्बेसु पोराणकगुणेसु पतिठितोति। राजा तिरच्छानगतस्सापि आसयं जाना- तीति बोधिसत्तस्स महन्तं यस अदासि । सो यावतायुकं ठत्वा सद्धि बोधिसत्तेन यथाकम्मं गतो। सत्था पुव्वेपि त्वं भिक्खु ! दिट्ठदिठे येव भजि । चोरानं वचनं सुत्वा चोरे भजि,धम्मिकानं वचनं सुत्वा धम्मिके भजीति । इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धि घटेत्वा जातकं समोधानेसि । तदा महिळामुखो विपक्खसेवकभिक्खु महोसि । राजा आनन्दो । अमच्चो पन अहमेवाति । [१६६] महिलामुखजातक १ रो०-उपधारेत्वा ।

·७. अभिण्हजातक । नालं कबलं पदातवेति इदं सत्या जेतवने विहरन्तो एक उपासकञ्च महल्लकत्थेरञ्च आरम्भ कमेसि । पच्चूपन्नवत्यु सावत्थियं किरद्वे सहायका । तेसु एको पबजित्वा देवसिकं इतरस्स घरं गच्छति । सो तस्स भिक्खं दत्वा सयम्पि भुजित्वा तेनेव सद्धि विहारं आगन्त्वा याव सुरियस्सत्यंगमा अल्लापसल्लापेन निसीदित्वा नगर पविसति । इतरोपि नं याव नगरद्वारा अनुगन्त्वा निवत्तति। सो तेसं विस्सासो भिक्खूनं अन्तरे पाकटो जातो। अथेकदिवसं भिक्खू तेसं विस्सासकथं कथेन्ता धम्मसभायं निसीदिसु । सत्था आगन्त्वा-काय नुत्य भिक्खवे ! एतरहि कथाय सन्निसिन्नाति पुच्छि । ते-इमाय नाम भन्तेति कर्यायसु । सत्या-न भिक्खवे ! इमे इदानेव विस्सासिका, पुबेपि विस्सासिकाव अहेसुन्ति वत्वा अतीतं आहरि- अतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो तस्स अमच्चो अहोसि । तदा एको कुक्कुरो मंगलहत्यिसालं गन्त्वा मंगलहत्यिस्स भुञ्जनहाने पतितानि भत्तसित्यानि खादति । सो तेनेव भोजनेन संवद्ध- मानो 'मंगलहत्यिस्स विस्सासिको जातो हत्यिस्सेव सन्तिके भुञ्जति । उभोपि विना वत्तितुन सक्कोन्ति । सो हत्यी नं सोण्डाय गहेत्वा अपरापरं करोन्तो कीळति । अयेकदिवसं एको गामिकमनुस्सो हत्थिगोपकस्स मूलं दत्वा नं कुक्कुरं आदाय अत्तनो गाम अगमासि । ततो पट्ठाय सो हत्थी कुक्कुरं अपस्सन्तो नेव खादति न पिवति न नहायति । तमत्थं रञो आरो- चयिसु । राजा बोधिसत्तं पहिणि-गच्छ पण्डित ! जानाहि किं कारणा हत्थी एवं करोतीति ? बोधिसत्तो हत्थिसालं गन्त्वा हत्थिस्स दुम्मनभावं ञत्वा इमस्स सरीरे रोगो न पञ्चायति केनचि पनस्स सद्धि मित्तसन्थवेन भवितव्वं, तं अपस्सन्तो एस मञ्चे सोकाभिभूतोति हत्यिगोपके पुच्छि-अस्थि नुखो इमस्स केनचि सद्धि विस्सासोति ? आम सामि ! एकेन सुनखेन सद्धि बलवा मेत्तीति । कहं सो एतरहीति ? एकेन मनुस्सेन नीतोति । जानाथ पनस्स निवासनहानन्ति ? न जानाम सामीति । बोधिसत्तो रञो सन्तिकं गन्त्वा-नत्थि देव! हत्थिस्स कोचि आवाघो एकेन पनस्स सुनखेन द्धि बलवविस्सासो । तं अपस्सन्तो न भुञ्जति मनेति वत्वा इमं गाथमाह- नालं कवलं पदातवे न च पिण्डं न कुसे न घंसतुं । मामि अभिण्हदस्सना नागो सिनेहमकासि कुक्कुरेति ॥ १६७ ] १ रो०-संवट्टमानो।

·१३६ जातकट्ठकथा तत्थ नालन्ति न समत्यो। कबलन्ति भोजनकाले पठममेव दिन्नं कवलं। पदातवेति पादातवे । सन्धि- वसेन आकारलोपो वेदितब्बो । गहेतुन्ति अत्यो। न च पिण्डन्ति खादनत्थाय वठूत्वा दीयमानं भतपिण्डम्पि नालं गहेतु। न कुसेति खादनत्याय दिन्नानि तिणानिपि नालं गहेतु। न घंतितुन्ति नहापियमानो सरीरम्पि घंसितुनालं। एवं यं यं सो हत्थी कातुन समत्यो तं तं सव्वं रञ्नो आरोचेत्वा तस्स असमत्यभावे अत्तना सल्ल- क्खितकारणं आरोचेन्तो मामीति आदिमाह । राजा वोधिसत्तस्स वचनं सुत्वा-इदानि कि कातव्बं पण्डिताति पुच्छि । 'अम्हाकं किर मंगलहत्यिस्स सहायसुनखं एको मनुस्सो गहेत्वा गतो यस्स घरे तं सुनखं पस्सन्ति तस्स अयं अयं नाम दण्डोति' भेरि चरापेथ देवाति । राजा तथा कारेसि । तं पत्ति सुत्वा सो पुरिसो सुनखं विस्सज्जेसि । सुनखो वेगेन गन्त्वा हत्यिसन्ति- कमे वअगमासि । हत्यी तं सोण्डाय गहेत्वा कुम्भे ठपेत्वा रोदित्वा परिदेवित्वा कुम्भा ओतारेत्वा तेन भुत्ते पच्छा अत्तना भुजि । तिरच्छानगतस्स आसयं जानीति राजा बोधिसत्तस्स महन्तं यस अदासि । सत्या न भिक्खवे ! इमे इदानेव विस्सासिका पुबेपि विस्सासिका येवाति इमं धम्मदेसनं माह- रित्वा चतुसच्चकथायं विनिवदे॒त्वा अनुसन्वि घटेत्वा जातकं समोवानेसि । इदं चतुसच्चकथाय विनिवट्टनं नाम सब्बजातकेसुपि अस्थि येव । मयम्पन यत्यस्स आनिसंसोपायति तत्थेव दस्सयिस्सामाति। तदा सुनखो उपासको अहोसि, हत्थी महल्लकत्येरो, राजा आनन्दो, अमच्चपण्डितो पन अहमेव अहोसिन्ति । , अभिण्हजातकं ·८. नन्दिविसालजातकं मनुजमेव भासेय्या ति इदं सत्या जेतवने विहरन्तो छब्बग्गियानं भिक्खून ओमसवादं आरब्भ कथेसि । - पच्चुपन्नवत्यु तस्मि हि समये छब्बग्गिया भिक्खू कलहं करोन्ता पेसले भिक्खू खुसेन्ति, वम्भेन्ति, मोविज्झन्ति, दसहि अक्कोसवत्यूहि अक्कोसन्ति । भिक्खू भगवतो आरोचेसुं। भगवा छब्बग्गिये भिक्खू पक्कोसापेत्वा 'सच्चं किर तुम्हे कलहं करोथ भिक्खवोति पुच्छित्वा सच्चन्ति वुत्ते विगरहित्वा- भिक्खवे ! फरसा वाचा नाम अनत्यकारिका तिरच्छानगतानम्पि अमनापा । पुवेपि एको तिरच्छानगतो अत्तानं फरुसेन समुदाचरन्तं सहस्सं पराजेसीति वत्वा अतीतं आहरि-[१६८] अतीतवत्थु अतीते गन्धाररठे तक्कसिलायं गन्धारराजा रज्जं कारेसि । तदा बोधिसत्तो गोयोनियं निब्बत्ति। अथ नं तरुणवच्छककाले येव एको ब्राह्मणो गोदक्विणादायकानं सन्तिकं गन्त्वा गोणं लभित्वा नन्दिविसालोति नाम कत्वा पुत्तट्ठाने ठपेत्वा सम्पियायमानो यागुभत्तादीनि दत्वा पोसेसि । बोधिसत्तो वयप्पत्तो चिन्तेसि-अहं इमिना ब्राह्मणेन किच्छेन पटिजग्गितो मया च सदिसो सकलजम्बुदीपे अनो समधुरो गोणो नाम नत्थि, यन्नूनाहं अत्तनो वलं दस्सेत्वा ब्राह्मणस्स पोसावनियं ददेय्यन्ति । सो एकदिवसं ब्राह्मणं आह-गच्छ ब्राह्मण ! एक गोविन्दकं सेट्टिं उपसंकमित्वा महं बलिबद्दो अतिवद्धं सकटसतं पट्टेतीति वत्वा सहस्सेन अन्भुतं करोहीति । सो ब्राह्मणो सेठिस्स सन्तिकं गन्त्वा कथं समुठ्ठापेसि इमस्मि नगरे कस्स गोणो थामसम्पन्नोति ? अथ नं सेट्ठी असुकस्स च असुकस्स चाति वत्वा सकलनगरे पन अम्हाकं गोणेहि सदिसो नाम नत्थीति आह । ब्राह्मणो-महं एको गोणो अतिबद्धं सकटसतं पवट्टेतु समत्यो अत्थीति आह । सेट्ठी गहपति-कुतो एवरूपो गोणोति माह । ब्राह्मणो-मय्हं गेहे. अत्थीति । तेन हि अब्भुतं करोहीति । साधु करोमीति सहस्सेन अब्भुतं अकासि । सो सकटसतं वाळिकासक्खरपासाणादीनं येव पूरेत्वा पटिपाटियो ठपेत्वा सव्वानि अक्खबन्धन- योत्तेन एकतो बन्धित्वा नन्दिविसालं नहापेत्वा गन्धेन पञ्चंगुलिं दत्वा कण्ठे मालं पिळन्धित्वा पुरिमसकटधुरे एककमेव योजत्वा सयं धुरे निसीदित्वा पतोदं उक्खिपित्वा-अञ्छ कूट ! वहस्सु कूटाति आह । वोधिसत्तो अयं मं अकूटं कूटवादेन समुदाचरतीति चत्तारोपादे थम्भे विय निच्चलं कत्वा अट्ठासि । सेट्ठी तं खण व वाह्मणं सहस्सं आहरापेसि । ब्राह्मणो सहस्सपराजितो गोणं मुञ्चित्वा घरं गन्स्वा सोकाभिभूतो निपज्जि । नन्दिविसालो चरित्वा आगतो ब्राह्मणं सोकाभिभूतं दिस्वा उपसंकमित्वा-कि ब्राह्मण ! निदायसीति आह । ! ३ ·१३८ जतिकट्ठकथा ! - कुतो मे निद्दा सहस्सं पराजितस्साति ? ब्राह्मण ! मया एत्तकं कालं तव गेहे वसन्तेन अत्यि किञ्चि भाजनं वा भिन्नपुब्बं, कोचि वा महित- पुबो, अट्ठाने वा पन उच्चारपस्सावो कतपुरोति ? नत्यि ताताति । अथ मं कस्मा कूटवादेन समुदाचरसि ? तवेवेसो दोसो मय्हं दोसो नत्यि। गच्छ, तेन सद्धि द्वीहि सहासेहि अन्भुतं करोहि, केवलं मं अकूटं कुटवादेन न समुदाचरीति । ब्राह्मणो तस्स वचनं सुत्वा गन्त्वा हीहि सहस्सेहि अन्भुतं करवा पुरिमनयेनेव सकटसतं अतिवन्धित्वा नन्दिविसालं मण्डेत्वा पुरिमसकटधुरे योजेसि । कथं योजेसीति ? युगं [१६९] धुरे निच्चलं बन्वित्वा एकाय कोटिया नन्दिविसालं योजेत्या एकं कोटि धुरयोतेन परिबेठेत्वा युगकोटिञ्च अक्सानि पादञ्च निस्साय मण्डरुक्खदण्डकं दत्वा तेन योत्तेन निच्चलं वन्धित्वा ठपेसि । एवं हि कते युगं एत्तो वा इतो वा न गच्छति । सक्का होति एकेनेव गोणेन आकड्ढितु । अथस्स ब्राह्मणो धुरे निसोदित्वा नन्दिविसालस्स पिट्टिं परिम- ज्नित्वा- गच्छ भद्र ! वहस्सु भद्राति आह् । बोधिसत्तो अतिवद्धं सकटसतं एकवेगेनेव आकड्ढित्वा पच्छा ठितं सकटं पुरतो ठितस्स सकटम्स ठाने ठपेसि । गोविन्दकसेट्ठी पराजितो ब्राह्मणस्स द्वे सहस्सानि अदासि । अञ्चेपि मनुस्सा बोधिसत्तस्स वहुं धनम- दंसु । तं सव्वं ब्राह्मणस्सेव अहोसि । एवं सो बोधिसत्तं निस्साय बहुं धनं लभि । सत्या-न मिक्खवे ! फरुसवचनं नाम कस्सचि मनापन्ति छब्बग्गिये भिक्खू गरहित्वा सिक्खापदं पञापेत्वा अभिसम्बुद्धो हुत्वा इमं गाथमाह- मनुजमेव भासेय्य नामनुज कुदाचनं । मनुज भासमानस्स गरुम्भारं उदद्धरी ।। धनञ्च नं अलन्भेसि तेन चत्तमनो अहूति । तत्य मनुजमेव भासेय्याति परेन सद्धि भासमानो चतुदोसविरहितं मधुरं मनापं सण्हं मुदुकं पिय- वचनमेव भासेय्य । गरुम्भारं उदद्धरीति नन्दिविसालबलिवद्दो अमनापं भासमानस्स भारं मनुद्धरित्वा पच्छा मनापं पियवचनं भासमानस्स ब्राह्मणस्स गरुं भारं उद्धरि उद्धरित्वा कड्ढित्वा पवट्टेसीति अत्यो। दकारो पनेत्य व्यञ्जनसन्धिवसेन पदसन्विकरोति । इति सत्था मनुजमेव भासेय्याति इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि । तदा ब्राह्मणो आनन्दो अहोसि, नन्दिविसालो पन अहमेवाति । नन्दिविसालजातक ·९. कण्हजातक यतो यतो गरुधुरन्ति इदं सत्या जेतवने विहरन्तो यमकपाटिहारियं आरभ कथेसि । पच्चूपन्नवत्थ - तं सद्धि देवोरोहणेन तेरसनिपाते सरभमिगजातके आविभविस्सति । सम्मासम्बुद्धो पन यमकपाटि- हारियं कत्वा देवलोके वसित्वा महापवारणाय संकस्सनगरद्वारे ओरुय्ह महन्तेन परिवारेन जेतवनं पविठे भिक्खू धम्मसभायं सन्निपतिता- आवुसो! तथागतो नाम असमधुरो। तेन तथागतेन वूळ्हं धुरं अञो वहितु समत्थो [१७०]नाम नत्यि । छ सत्यारो मयमेव पाटिहारियं करिस्साम मयमेव पाटिहारियं करिस्सामाति वत्वा एकम्पि पाटिहारियं न अकंसु । अहो, सत्था असमधुरोति सत्थुगुणकथं कथेन्तो निसीदिसु । सत्या आगन्त्वा काय नुत्य भिक्खवे ! एतरहि कथाय सन्निसिन्नाति पुच्छि । न भन्ते ! अज्ञाय कथाय एवरूपाय नाम तुम्हाकमेव गुणकथायाति । सत्या भिक्खवे ! इदानि मया वूळ्हधुरं को वहिस्सति ? पुबेपि तिरच्छानयोनियं निब्बत्तोपि अहं अत्तना समधुरं कञ्चि नालत्यन्ति वत्वा अतीतं आहरि- अतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्त रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो गोयोनियं पटिसन्धि गहि । अथ नं सामिका तरुणवच्छककाले येव एकिस्सा महल्लिकाय घरे वसित्वा निवासवेतनतो परिच्छिन्दित्वा अदंसु । सा तं यागु- भत्तादिहि पटिजग्गमाना पुत्तट्ठाने ठपेत्वा बड्ढेसि । सो अय्यकाकाळकोत्वेव पनायित्थ । वयप्पत्तोच अञ्ज- नवण्णो हुत्वा गामगोणेहि सद्धि चरति । सीलाचारसम्पन्नो अहोसि । गामदारका सिंगेसुपि कण्णेसुपि गळेपि गहेत्वा ओलम्बन्ति, नंगुठेपि गहेत्वा कीळन्ति, पिठियम्पि निसीदन्ति। सो एकदिवसं चिन्तेसि- मय्हं माता दुग्गता में पुत्तहाने उपेत्वा दुखेन पोसेसि, यन्नूनाहं भतिं कत्वा इमं दुग्गतभावतो मोचेय्यन्ति । सो ततो पट्ठाय भति उपचारेन्तो चरति । अथेकदिवसं एको सत्यवाहपुत्तो पञ्चहि सकटसतेहि विसमतित्यं सम्पत्तो । तस्स गोणा सकटानि उत्तारेतुन सक्कोन्ति । पञ्चसु सकटसतेसु गोणा युगपरम्पराय योजिता एकम्पि सकटं उत्तारेतुनासक्खिसु । वोधिसत्तोपि गामगोणेहि सद्धिं तित्यसमीपं चरति । सत्यवाहपुत्तोपि गोसुत वित्तको । सो अत्थि नु खो एतेसं गुन्नं अन्तरे इमानि सकटानि उत्तारेतु समत्यो उसमाजानिय्योति उपधारयमानो बोधिसत्तं दिस्वा अयं आजानिय्यो सक्खिस्सति मय्हं सकटानि उत्तारेतु कोनुखो अस्स सामिकोति गोपालके पुच्छि-कोनु खो भो! इमस्स सामिको अहं इमं सकटेसु योजत्वा सकटेसु उत्तारितेसु वेतनं दस्सामीति । ते आहंसु-गहेत्वा नं योजेथ नत्यि इमस्स इमस्मि ठाने सामिकोति । सो तं नासाय रज्जुकेन वन्धित्वा कड्ढेन्तो चालेतुनासक्खि । बोधिसत्तो किर भतिया कथिताय गमिस्सामीति न अगमासि। सत्यवाहपुत्तो तस्साधिप्पायं ञत्वा- सामि ! तया पञ्चसु सकटसतेसु उत्तारि- तेसु एकेकसकटस्स द्वे द्वे कहापणानि भति कत्वा सहस्सं दस्सामीति आह । तदा वोधिसत्तो सयमेव अगमासि । १ स्या०-सरभंगजातके । २ रो०-संकरसनगरे । ३. रो०-निवासवेतनं । - ·१४० जातकटकथा अथ नं पुरिसा सकटेसु योजेसु। अथ नं एकवेगेनेव उक्खिपित्वा यले पतिट्ठापेसि । एतेनुपा-' [१७१] येन सव्वसकटानि उत्तारेसि । सत्यवाहपुत्तो एकेकस्स सकटस्स एकं कत्वा पञ्चसतानि भण्डिक कत्वा तस्स गळे वन्धि । सो अयं मय्हं यथापरिच्छिन्नं भति न देति न दानिस्स गन्तुं दस्सामीति गन्त्वा सव्वपुरिमस्स सकटस्स पुरतो मग्गं निवारेत्वा अठ्ठासि । अपनेतुं वायमन्तापि नं अपनेतुनासक्खिसु । सत्यवाहपुत्तो जानाति मझे एस अत्तनो भतिया ऊनभावन्ति एकस्मि साटके सहस्सभण्डिकं वन्धित्वा- अयं ते सकटुत्तारणमतीति गीवाय लग्गेसि । सो सहस्सभण्डिक आदाय मातु सन्तिकं अगमासि । गामदारका किं नामेतं मय्यिकाकाळस्स गळेति वोधिसत्तस्स सन्तिकं मागच्छन्ति । सो तेहि अनुवन्वितो दूरतोव पलायन्तो मातुसन्तिकं गतो। पञ्चन्नं पन सकट- सतानं उत्तारितत्ता रहि अक्खीहि किलन्तरूपों पज्ञायित्य । उपासिका तस्स गीवाय सहस्सत्यविकं दिस्वा तात! अयं ते कहं लद्धाति गोपालदारके पुच्छित्वा तमत्यं सुत्वा तात ! कि अहं तया लद्धभतिया जीवितुकामा? किंकारणा एवरूपं दुक्खं अनुभोसीति वत्वा बोधिसत्तं उण्होदकेन नहापेत्वा सकलसरीरं तेलेन मक्खेत्वा पानीयं पायेत्वा सप्पायं भोजनं भोजत्वा जीवितपरियोसाने सद्धि बोधिसत्तेन यथाकम्मं गता। सत्था न भिक्खवे! तथागतो इदानेव असमधुरो पुव्वेपि असमधुरो येवाति इमं धम्मदेसनं माहरित्वा अनुसन्धि घटेत्वा अभिसम्बुद्धो हुत्वा इमं गाथमाह- यतो यतो गरुधुरं यतो गम्भीरवत्तनी। तदस्सु कण्हं युञ्जन्ति स्वास्सु तं वहते धुरन्ति ॥ तत्य यतो यतो गरुधुरन्ति यस्मि यस्मिठाने धुरंगरुभारियं होति अञ्चे बलिवद्दा उक्सिपितुन सक्कोन्ति । यतो गम्भीरवत्तनोति वत्तन्ति एत्थाति वत्तनी । मग्गस्सेतनामं । यस्मि ठाने उदकचिक्खल्लमहन्तताय वा विसम- च्छिन्नतटभावेन वा मग्गो गम्भीरो होतीति अत्यो । तदस्सु कण्हं युञ्जन्तीति अस्सूति निपातमत्तं । तदा कण्हं यञ्जन्तीति अत्यों। यदा धुरञ्च गरु होति, मग्गो च गम्भीरो तदा मञ्ज वलिवद्दे अपनेत्वा कण्हमेव योजेन्तीति वुत्तं होति । स्वास्सु तं वहते धुरन्ति एत्यापि अस्मृति निपातमत्तमेव । सो तं धुरं वहतीति अत्यो। एवं भगवा तदा भिक्खवे ! कण्होव तं धुरं वहतीति दस्सेत्वा अनुसन्धि घटेवा जातकं समोधानेसि। तदा महल्लिका उप्पलवण्णा महोसि, अय्यिकाकाळ को पन अहमेवाति । कण्हनालकं [१७२] ·१०. मुणिकजातकं - मा मुनिकस्साति इदं सत्या जेतवने विहरन्तो थुल्लकुमारिकपलोभनं आरभ कथेसि । तं तेरसनिपाते चुल्लनारदकस्सपजातके आविभविस्सति । पच्चुपन्नवत्यु सत्या पन तं भिक्खु- सच्चं किर त्वं भिक्खु ! उक्कण्ठितोति पुच्छि । आम भन्तेति । कि निस्सायाति ? थुल्लकुमारिकपलोभनं भन्तेति । सत्या-भिक्खु ! एसा तव अनत्यकारिका, पुब्बेपि त्वं इमिस्सा विवाहदिवसे जीवितक्खयं पत्वा महाजनस्स उत्तरिभंगभावं पत्तोति वत्वा अतीतं आहरि- अतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो एकस्मि गामके एकस्स कुटुम्विकस्स गेहे गोयोनियं निब्बत्ति महालोहितोति नामेन । कणिट्ठभातापिस्स चुल्ललोहितो नाम अहोसि । तेयेव T भातिके निस्साय तस्मि कुले कम्मधुरं वदति । तस्मि पन कुले एका कुमारिका अत्थि । नं एको नगरवासी कुलपुत्तो अतनो पुत्तस्स वारेसि । तस्सा मातापितरो कुमारिकाय विवाहकाले आगतानं पाहुनकानं उत्तरि- भंगो भविस्मतीति यागुभत्तं दत्वा मुनिकं नाम सूकरं पोसेसु। तं दिस्वा चुल्ललोहितो भातरं पुच्छि - इमस्मि कुले कम्मधुरं वड्ढमानं अम्हे द्वे भातिके निस्साय वड्ढति,इमेपन अम्हाकं तिणपलालादीनेव देन्ति सुकरं यागुभत्तेन पोसेन्ति । केन नुखो कारणेनेस एतं लभतीति ? अयस्स भाता- तात चुल्ललोहित ! मा त्वं एतस्स भोजनं पिहयि । अयं सूकरो मरणभत्तं भुजति । एतिस्साय हि कुमारिकाय विवाहकाले आगतानं पाहुनकानं उत्तरिभंगो भविस्सतीति इमे एतं सूकरं पोसेन्ति । इतो कतिपाहस्सच्चयेन ते मनुस्सा आगमिस्सन्ति अथ नं सूकरं पादेसु गहेत्वा कड्ढेन्ता हेट्ठा मञ्चतो नीहरित्वा जीवितक्खयं पापेत्वा पाहुनकानं सूपव्यञ्जनं करीयमानं पस्सिस्ससीति वत्वा इमं गाथमाह- मा मुनिकरस पिहयि आतुरन्नानि भुञ्जति । अप्पोस्सुक्को भुसं खाद एतं दीघायुलक्खणन्ति ।। तत्य मा मुनिकस्स पिहयोति मुनिकस्स भोजने पिहं मा उप्पादयि । एस सुभोजनं भुञ्जतीति मा मुनिकस्स पिहयि-कदा नुखो अहम्पि एवं सुखितो भवेय्यन्ति। मा मुनिकभावं पत्थयि। अयं हि आतुरन्नानि भुजतीति आतुरन्नानीति मरणभोजनानि । अप्पोस्सुक्को भुसं खादाति तस्स भोजने निरुस्सुक्को हुत्वा अत्तना लद्धं भुसं खाद । एतं दीघायुलरखणन्ति एतं दीवायुभावस्स कारणं । ततो नचिरस्सेव ते मनुस्सा आगमिसु । मुनिकं घातेत्वा नानप्पकारेहि पचिंसु । बोधिसत्तो चुल्ल- लोहितं आह-दिट्ठो ते तात! मुनिकोति? दिह्र मे भातिक ! मुनिकस्स भोजन [१७३] फलन्ति । एतस्स भत्ततो सतगुणेन सहस्सगुणेन अम्हाकं तिणपलालभुसमेव उत्तमञ्च अनवज्जञ्च दीघायुलक्खणञ्चाति । सत्या एवं खो त्वं भिक्खु पुब्वेपि इमं कुमारिकं निस्साय जीवितक्खयम्पत्वा महाजनस्स उत्तरि- भंगिकभावं गतोति इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेसि । सच्चपरियोसाने उक्कण्ठितभिक्खु सोतापत्ति- फले पतिहासि । सत्यापि अनुसन्धि घटेत्वा जातकं समोधानेसि । तदा मुनिकसूकरो उक्कण्ठितभिक्खु अहोसि। थुल्लकुमारिका एसा एव, चुल्ललोहितो आनन्दो, महालोहितो पन अहमेवाति । मुनिकजातकं कुण्ङ्गवग्गो ततियो निद्वितो - ·४. कुलावकवरगवण्णना १. कुलावकजातक कुलावकाति इदं सत्या जेतवने विहरन्तो अपरिस्सावेत्वा पानीयं पीतं भिक्खं आरभ कथेसि । पच्चुपन्नवत्यु सावत्थितो किर ढे सहायका दहरभिक्खू जनपदं गन्त्वा एकस्मि फासुकट्ठाने यथाज्झासयं वसित्वा सम्मासम्बुद्धं पस्सिस्सामाति पुन ततो निक्खमित्वा जेतवनाभिमुखा पायिंसु । एकस्स हत्यं परिस्सावणं अत्यि एकस्स नत्यि । द्वेपि एकतो पानीयं परिस्सावेत्वा पिवन्ति । ते एकदिवसं विवादं अकंसु । परिस्सावनसामिको इतरस्स परिस्सावनं अदत्वा सयमेव पानीयं परिस्सावेत्वा पिवि । इतरो पन परिस्सावनं अलभित्वा पिपास सन्धारेतु असक्कोन्तो अपरिस्सावेत्वा पानीयं पिवि । ते उभोपि अनुपुब्वेन जेतवनं आगन्त्वा सत्यारं वन्दित्वा निसीदिसू। सत्था सम्मोदनीयं कथं कत्वा-कुतो आगतत्थाति पुच्छि । भन्ते! मयं कोसलजनपदे एकस्मि गामके वसित्वा ततो निक्खमित्वा तुम्हाकं दस्सनत्थाय आगताति। कच्चि पन वो समग्गा आगतत्याति ? अपरिस्सावनको आह-अयं भन्ते अन्तरामग्गे मंया सद्धि विवादं करवा परिस्सावनं नादासीति । इतरो माह-अयं भन्ते ! अपरिस्सावेत्वाव जानं सप्पाणकं उदकं पिवीति । सच्चं किर त्वं भिक्खु ! जानं सप्पाणकं उदकं पिवीति ? आम भत्ते ! अपरिस्सावितं उदकं पीतं मयाति । सत्या भिक्खू ! पुल्वे पण्डिता देवनगरे रज्ज कारेन्ता युद्धपराजिता समुद्दपिठेन पलायन्ता इस्सरियं निस्साय पाणवधं न करिस्सामाति ताव महन्तं यस परिच्चजित्वा सुपाणपोतकानं जीवितं दत्वा रथं निवत्तयिभूति वत्वा अतीतं आहरि-- . अतीतवत्यु अतीते मगधरं? राजगहे एको मगधराजा रज्जंकारेसि । तदा बोधिसत्तो यथा एतरहि सक्को पुरिमे अत्तभावे मगधरलै मचलगामके निबत्ति। एवं तस्मि येव मचलगामकै [१७४] महाकुलस्स पुत्तोहुत्वा निन्नत्ति। नामगहण- दिवसे चस्स मघकुमारोत्वेव नाम अकंसु । सो वयप्पत्तो मघमाणवोति पज्ञायित्थ । अथस्स मातापितरो समानजा- तिया कुलतो दारिकं आनयिंस। सो पुत्तधीताहि वड्भानो दानपति अहोसि । पञ्च सीलानि रक्खति । तस्मिञ्च गामे तिसेव कुलानि होन्ति । ते च तिस कुला मनुस्सा एकदिवसं गाममज्झे ठत्वा गामकम्मं करोन्ति । बोधिसत्तो ठितट्ठाने पादेहि पंसुवियूहित्वा तं पदेसं रमणीयं कत्वा अठ्ठासि । अथो एको आगन्त्वा तस्मि ठाने ठितो। बोधिसत्तो अपरं ठानं रमणीयं करवा अट्ठासि । सत्यापि अो ठितो । बोधिसत्तो अपरम्प अपरम्पीति सब्जे- सम्पि ठितवानं रमणीयं कत्वा अपरेन समयेन तस्मि ठाने मण्डपं कारेसि । मण्डपम्पि अपनेत्वा सालं कारेसि । तत्य फलकासनानि सन्यरित्वा पानीयचाहिं ठपेसि । अपरेन समयेन तेपि तिस जना बोधिसत्तेन समानच्छन्दा अहेसु। ते बोधिसत्तो पञ्चसु सीलेसु पतिट्ठापेत्वा ततो पट्ठाय तेहि सदि पुञानि करोन्तो विचरति । तेपि - ·१. कुलावकजातकं १४३ । तेनेव सद्धिं पुनानि करोन्ता कालस्सेव बुट्ठाय वासिफरसुमूसलहत्था चतुम्हापयादिसु मूसलेन पासाणे उन्वत्तेत्वा पवटेन्ति । यानानं अक्खपटिघातरुक्खे हरन्ति । विसमं समं करोन्ति । सेतु अत्थरन्ति । पोक्खरणियो खणन्ति । सालं करोन्ति । दानानि देन्ति । सीलानि रक्खन्ति । एवं येभुय्येन सकलगामवासिनो बोधिसत्तस्स ओवादे ठत्वा सीलानि रक्खिसु । अथ नेसं गामभोजको चिन्तेसि-अहं पृब्बे एतेसु सुरं पिवन्तेसु पाणातिपातादीनि करोन्तेसु चाटिकहा- पणादिवसेन चेव दण्डबलिवसेन च धनं लभामि, इदानि पन मघो माणवो सीलं रक्खापेसीति, तेसं पाणातिपाता- दीनि कातुन देति । इदानि पन नो पञ्च सीलानि रक्खापेस्मतीति कुद्धो राजानं उपसंकमित्वा-देव बहु चोरा गामघातादीनि करोन्ता विचरन्तीति आह । राजा तस्स वचनं सुत्वा-च्छ ते आनेहीति आह । सो गन्त्वा सव्वेपि ते वन्धित्वा आनेत्वा आनीता आनीता देव ! चोराति रञो आरोचेसि । राजा तेसं कम्मं असोधेत्वाव हत्थिना ते मद्दापेथाति आह । ततो सब्वेपि ते राजंगणे निपज्जापेत्वा हत्यि आनयिंसु । बोधिसत्तो तेसं ओवादं अदासि तुम्हे सीलानि आवज्जेय पंसुञकारके च रखे च हथिम्हि च अत्तनो सरीरे च एकसदिसमेव मेत्तं भावेथाति । ते तथा अकंसु । अथ तेसं मद्दनत्याय हत्यि उपनेसु। सो उपनीयमानोपि न उपगच्छति, महाविरवं विरवित्वा पलायति । अथं अञ्जमनं हत्यि आनयिंसु । तेपि तथैव पलायिंसु । राजा-एतेसं हत्ये किञ्चि ओसघं भविस्सतीति चिन्तेत्वा विचिनथाति आह । विचिनन्ता अदिस्वा नत्यि देवाति आहंसु । तेन हि किञ्चि मन्तं परिवत्तेस्सन्ति [१७५] पुच्छथ ते अत्यि वो परिवत्तनामन्तोति । राजपुरिसा पुच्छिसु । बोधिसत्तो अत्यीति आह । राजपुरिसा अत्यि किर देवाति आरोयिसु । राजा सव्वेपि ते पक्कोसापेत्वा तुम्हाकं जाननमन्तं कथेथाति आह । वोधिसत्तो अवोच-देव ! अझो अम्हाकं मन्तो नाम नत्थि, अम्हे पन तिसमत्ता जना पाणं न हनाम, अदिन्नं नादियाम, मिच्छा न चराम, मुसावादं न भणाम, मज्जं न पिवाम, मेत्तं भावेम, दानं देम, मग्गं समं करोम, पोक्खरणियो खणाम, सालं करोम । अयं अम्हाकं मन्तो च परित्तञ्च वढि चाति । राजा तेसं पसन्नो पेसुञकारकस्स सब्बं गेहे विभवं तञ्च तेसझेव दासं कत्वा अदासि । तं हत्यिञ्च तेस व अदासि । ते ततो पट्ठाय यथारुचिया पुञानि करोन्ता चतुमहापथे महन्तं सालं कारेस्सामाति वड्ढकि पक्कोसापेत्वा सालं पट्टपेसु। मातुगामेसु पन विगतच्छन्दताय तस्सा सालाय मातुगामानं पत्ति नादंसु । तेन च समयेन बोधिसत्तस्स गेहे सुधम्मा सुचित्ता सुनन्दा सुजाताति चतस्सो इत्थियो होन्ति।तासु सुधम्मा वड्ढकिना सद्धि एकतो हुत्वा भातिक ! इमिस्सा सालाय मंजेठिकं करोहीति वत्वा लञ्च अदासि । सो साघूति सम्पटिच्छित्वा पठममेव कणिकरुक्खं सुक्खापेत्वा तच्छेत्वा विज्झित्वा कण्णिकं निट्ठापेत्वा वत्थेन पळिवेठेत्वा ठपेसि । अथ सालं निट्ठापेत्वा कण्णिकारोपनकाले-अहो अय्या ! एक न सरिम्हाति आह । कि नाम होति ? कण्णिकं लद्धं वट्टतीति । होतु आहरिस्सामाति । इदानि छिन्नरुक्खेन कातुं न सक्का, पुब्वे येव छिन्दित्वा तच्छेत्वा विज्झित्वा ठपितकण्णिकं लद्धं वट्टतीति । - .

·१४४ जातकट्ठकथा - इदानि कि कातव्यन्ति ? सचे कस्सचि गेहे निट्ठापेत्वा ठपितविक्कायिककण्णिका अत्थि सा परियेसितव्वाति । ते परियेसन्ता मुधम्माय गेहे दिस्वा मूलेन न लमिसु । सत्र में सालायं पत्तिकं करोथ दस्सामीति वुत्त पन मयं मातुगामानं पत्ति नादम्हाति माहंम् । अथ ने वढकी आह-अय्या तुम्हे किं कथेथ? ठपेत्वा ब्रह्मलोक अनं मातुगामरहितहानं नाम नत्यि । गण्हथ कण्णिकं एवं सन्ते अम्हाकं कम निळं गमिस्सतीति । ते साधूति कण्णिकं गहेत्वा सालं निट्ठापेत्वा आसनफलकानि सन्यरित्वा पानीयचाटियो ठपेत्वा यागुभत्तं निवन्विसु । सालं पाकारेन परिक्खिपित्वा द्वारं योजेत्वा अन्तोपाकारे वाळुकं आकिरित्वा बहिपाकारे तालपन्ति रोपेसु। सुचित्तापि तस्मि ठाने उय्यानं कारेसि। पुप्फूपगफलूपगरुक्खो असुको नाम तस्मि नत्थीति नाहोसि । सुनन्दापि तस्मि येव ठाने पोक्खरणि कारसि पञ्चवण्णेहि पदुमेहि सञ्छन्नं रमणीय। सुजाता किञ्चि न अकासि । बोधिसत्तो मातुउपट्टानं पितुउपट्ठानं कुलजंठापचायिककम्मं सच्चवाचं अफरुसवाचं अपिसुणवाचं मच्छेरविनयन्ति इमानि सत्तवतपदानि पूरेत्वा- "मातापेत्तिभरं जन्तुं कुल जेट्ठापचायिनं । सण्हं सखिलसम्भासं पेसुणेय्यप्पहायिनं ॥ मच्छेरविनये युक्तं सच्चं कोधाभिभु नरं । तंवे देवा तावतिसा आहु सप्पुरिसो इती ॥"१ ति । एवं पासंसियभावं आपज्जित्वा जीवितपरियोसाने तावतिसभवने सक्को देवराजा हुत्वा निव्वत्ति । तेपिस्स सहाया तत्येव निव्वत्तिसु । तस्मि काले तावर्तिसभवने असुरा पटिवसन्ति । सक्को देवराजा कि नों साधा- रणेन रज्जनाति असुरे दिव्वपानं पायेत्वा मत्ते समाने पादेसुगाहापेत्वा सिनेरुपपाते खिपापेसि। ते असुरभवनमेव सम्पापुर्णिसु । असुरभवनं नाम सिनरुस्स हेट्ठिमतले तावतिसदेवलोकप्पमाणमेव । तत्थ देवानं पारिच्छत्तको विय चित्तपाटळी नाम कप्पट्ठियरुक्खो होति । ते चित्तपाटळ्यिा पुप्फिताय जानन्ति नायं अम्हाकं देवलोको देवलोकस्मि हि पटिच्छत्तको पुप्फतीति । अथ ते जरसक्को अम्हे मत्ते कत्वा महासमुद्दपिठे खिपित्वा अम्हाकं देवनगरं गहि । ते मयं तेन सद्धि युज्झित्वा अम्हाकं देवनगरमेव गण्हिस्सामाति किपिल्लिका विय थम्भं सिनेहें अनुसञ्चरमाना उट्ठहिंसु । सक्को असुरा किर उठिताति सुत्वा समुद्दपिढे येव अम्भुग्गन्त्वा युज्झमानो तेहि पराजितो दियड्ढयोजनसतिकेन वैजयन्तरथेन दक्खिणसमुद्दस्स मत्यकमत्थकेन पलायितुं आरतो । अथस्स रथो समुद्दपिठेन वेगेन गच्छन्तो सिम्बलिवनं पक्खन्तो तस्स गमनमग्गे सिम्बलिवनं तालवन विय छिज्जित्वा छि- ज्जित्वा समुद्दपिठे पतति । सुपण्णपोतका समुद्दपिछे परिपतन्ता महारवं रविसु । सक्को मातलि पुच्छि-सम्म मातलि ! किं सद्दो नामस अतिकरुणो रवो वत्ततीति ? देव ! तुम्हाकं रथवेगविचुण्णिते सिम्बलिवने पतन्ते सुपण्णपोतका मरणभयतज्जिता एकविरवं विरवन्तीति । महासत्तो सम्म मातलि ! मा अम्हे निस्साय एते किल- मन्तु न मयं इस्सरियं निस्साय पाणवधकम्मं करोम । एतेसं पन अत्थाय मयं जीवितं परिच्चजित्वा असुरानं दस्साम निवत्तयेतं रथन्ति वत्वा इमं गाथमाह- कुलावका मातलि ! सिम्बलिस्मि ईसामुखेन परिवज्जयस्सु । कामं चजाम असुरेसु पाणं मायिमे दिजा विकुलावा अहेसुन्ति । तत्य कुलावकाति सुपण्णपोतका । मातलीति सारथिं आमन्तेसि। सिम्बलिस्मिन्ति पस्स एते सिम्बलिरुस्खे ओलम्बन्ता ठिताति दस्सेति । ईसामुखेन परिवज्जयस्तुति एते एतस्स रथस्स[१७७] ईसामुखेन यथा न हञ्जन्ति एवं ते परिवज्जयस्सु । कामं चजाम असुरेसु पाणन्ति यदि अम्हेसु असुरानं पाणं चजन्तेसु एतसं सोत्यि होति कामं १ संयुत्तनिकाय, सक्कसंयुत्त । २ स्या०-नलवनं । ।

·१९ १. कुलावकजातकं १४५ चजाम एकसेनेव मयं असुरेसु अम्हाकं पाणं चजाम। मायिमे दिजा विकुलावा अहेसुन्ति इमे पन दिजा इमे पन गरुल- पोतका विद्धस्तविचुण्णितकुलावकताय विकुलावा मा अहेसुमा अम्हाकं दुक्खं एतेसं उपरि खिप निवत्तय निवत्तय रथन्ति । मातलिसंगाहको तस्स वचनं सुत्वा रथं निवतत्वा अञ्जेन मग्गेन देवलोकाभिमुखं अकासि । असुरा पन तं निवत्तयमानमेव दिस्वा अद्धा अञहिपि चक्कवाळेहि सक्का आगच्छन्ति, वलं लभित्वा रथो निवत्तो भविस्स- तोति मरणभयभीता पलायित्वा असुरभवनमेव पविसिसु । सक्कोपि देवनगरं पविसित्वा द्वीसु देवलोकेसु देवगणेन परिचुतो नगरमज्झे अठ्ठासि। तस्मि खणे पठवि भिन्दित्वा योजनसहस्सुब्बेधो वेजयन्तपासादो उट्ठहि । विजयन्ते उठितत्ता वेजयन्तो त्वेव नामं अकंसु । अथ सक्को पुन असुरानं अनागमनत्थाय पञ्चसु ठानेसु आरक्खं ठपेसि । यं सत्वाय वुत्तं- "अन्तरा द्विन्नं अयुज्झपुरानं पञ्चविधा ठपिता अभिरक्खा। उरगो करोति पयस्स च हारी मदनयुत्ता चतुरो च' महन्ता ॥" ति । द्वे नगरानिपि युद्धेन गहेतुं असक्कुणेय्यताय अयुज्झपुरानि नाम जातानि,देवनगरञ्च असुरनगरञ्च । यदा हि असुरा वलवन्ता होन्ति अथ देवेहि पलायित्वा देवनगरं पविसित्वा द्वारे पिहिते असुरानं सतसहस्सम्पि किञ्चि कातुं न सक्कोति । यदा देवा बलवन्ता होन्ति अथ असुरेहि पलायित्वा असुरनगरस्स द्वारे पिहिते सक्कानं सत- सहस्सम्पि किञ्चि कातुंन सक्कोति । इति इमानि द्वे नगरानि अयुज्झपुरानि नाम । तेसं अन्तरा एतेसु उरगादिसु पञ्चसुठानेसुसक्केन रक्खाठपिता। तत्य उरगसद्देन नागा गहिता । ते उरगा उदके बलवन्ता होन्ति । तस्मा सिनेरुस्स पठमालिन्दे तेसं आरक्खा। करोति सद्देन सुपण्णा गहिता तेसं किर करोटि नाम पानभोजनं तेन तै नाम लभिसं । दुतियालिन्दे तेसं आरक्खा। पयस्सहारिसद्देन कुम्भण्डा गहिता दानवरक्खसा किरेते। ततियालिन्दे तेसं आरक्खा । मदन- युतसद्देन यक्खा गहिता । विसमचारिनो किर ते युद्धसोण्डा चतुत्थालिन्दे तेसं आरक्खा । चतुरो च महन्ताति चत्तारो महाराजानो वुत्ता पञ्चमालिन्दे तेसं आरक्खा । तस्मा यदि असुरा कुपिता आविलचित्ता देवपूरं उपयन्तिं पञ्चविषेसुयुद्धेसु यं गिरिनो पठमं परिभण्डतं उरगापटिवाहिय तिट्ठन्ति। एवं सेसेसु सेसा । [१७८] इमेसु पन पञ्चसु ठानेसु आरक्खं ठपेत्वा सक्के 3 देवानमिन्दे दिब्बसम्पत्ति अनुभवमाने सुधम्मा चवित्वा तस्सेव पादपरिचारिका हुत्वा निबत्ति । कणिकाय दिन्लनिस्सन्देन चस्सा पञ्चयोजनसतिका सुधम्मा नाम देवमणिसभा उदपादि यत्थ दिव्बसेतच्छत्तस्स हेट्ठा योजनप्पमाणे कञ्चनपल्लंके निसिन्नो सक्को देवानमिन्दो देवमनुस्सानं कत्तव्बकिच्चानि करोति । सुचित्तापि चवित्वा तस्सेव पादपरिचारिका हुत्वा निव्वत्ति । उय्यानस्स करणनिस्सन्देन चस्सा चित्तलतावनं नाम उय्यानं उदपादि। सुनन्दापि चवित्वा तस्सेव पाद- परिचारिका हुत्वा निब्बत्ति । पोक्खरणिनिस्सन्देन चस्सा नन्दा नाम पोक्खरणी उदपादि । सुजाता पन कुसलकम्मस्स अकतत्ता एकस्मि अरऊ कन्दराय बकसकुणिका हुत्वा निब्बत्ता। सक्को मुजाता न पायति . कत्थ नुखो निब्वत्ता ति आवज्जेन्तो दिस्वा तत्य गन्त्वा तं आदाय देवलोकं गन्त्वा तस्सा रमणीयं देवनगरं सुधम्मादेवसभं चित्तलतावनं नन्दापोक्खरणिञ्च दस्सेत्वा एता कुसलं कत्वा मव्हं पाद- परिचारिका हुत्वा निब्बत्ता त्वं पन कुसलं अकत्वा तिरच्छानयोनियं निब्वत्ता इतो पट्ठाय सीलं रक्खाहीति तं ओवदित्वा पञ्चसु सीलेसुपतिट्ठापेत्वा तत्येव नेत्वा विस्सज्जेसि। सापि ततो पट्ठाय सील रक्खति । सक्को कतिपाहच्चयेन सक्कानुखोसीलंरक्खितुन्ति गन्त्वा मच्छरूपेन उत्तानो हुत्वा पुरतो निपज्जि । सा मतमच्छकोति सज्जाय सीसे अग्गहेसि । मच्छो नंगुठं चालेसि ।अथ नं जीवति मञ्चेति विस्सज्जेसि । सक्को साधु साधु सक्खि- स्ससि सीलं रक्खितुन्ति देवलोकं अगमासि । सा ततो चुता बाराणसियं कुम्भकारगेहे निब्बत्ति । सक्को कहन्नुखो १ रो०-सक्को देवानमिन्दे ।

·१४६ जातकट्ठकथा निव्वत्ताति तत्थ निव्बत्तभावं अत्वा सुवण्णएळालुकानं यानक पूरेत्वा मज्झै गामस्स महल्लकवेसेन निसीदित्वा एळालुकानि गण्हयाति एळालुकानि गण्हयाति उग्घोसेसि । मनुस्सा आगन्त्वा देहिताताति आहेसु । यहं सील- रक्खकानं देमि, तुम्हे सीलं रक्खथाति ? मयं सीलं नाम न जानाम मूलेन देहीति । न मय्ह मूलेन अत्यो। सीलं रक्खकान वाहं दम्मीति । मनुस्सा को चायं एलालुकोति पक्कमिसु । सुजाता तं पत्ति सुत्वा मय्हं मानीतं भविस्सतीति गन्त्वा देहि ताताति आह । सीलं रक्खसि अम्माति ? आम रक्खामीति । इदं मया तुम्हमेव अत्याय आभतन्ति सद्धि यानकेन गेहहारे ठपेत्वा पक्कामि । सापि यावतायुकंसीलं रक्खित्वा ततो चुता वेपचित्तिस्स असुरि- न्दस्स पीता हुत्वा निब्बत्ति सीलानिसंसेन अभिरूपा अहोसि । सो तस्सा वयप्पत्त[१७१] काले मव्हं धीता अत्तनो चित्तरुचितं सामिकं गण्हतूति असुरे सन्निपातेसि । सक्को कहन्नुखो सा निव्बत्ताति ओलोकेन्तो तत्य निव्वत्तभावं बत्वा सुजाता चित्तरुचितं गण्हन्ती मं गहिस्सतीति असुरवणं मापेत्वा तत्य अगमासि। सुजातं अलंकरित्वा सन्नि- पातवानं आनेत्वा चित्तरुचितं सामिकं गण्हाति आहंसु । सा मोलोकेन्ती सक्कं दिस्वा पुवेपि सिनेहवसेन मयं मे सामिकोति अग्गहेसि । सो तं देवनगरं आनेत्वा अड्ढतियानं नाटिकाकोटीनं जेट्टिकं कत्वा यावतायुकं ठत्वा यथाकम्मं गतो। सत्या इमं धम्मदेसनं बाहरित्वा एवं भिक्खवे पुब्बे पण्डिता देवरज्जं कारयमाना अत्तनो जीवितं परिच्चजन्तापि पाणातिपातं न करिसु। त्वं नाम एवरूपे निय्यानिकसासने पदजित्वा अपरिस्सावितं सप्पाणकं उदकं पिविस्ससीति तं भिक्खं गरहित्वा अनुसन्वि घटेत्वा जातकं समोधानेसि । तदा मातलिसंगाहको आनन्दो अहोसि , सक्को पन अहमेवाति । कुलावकजातकं ·२. नवजात - रुदं मनुअन्ति इदं सत्या जेतवने विहरन्तो एक बहुभण्डिकं भिक्खुआरभ कथेसि । पच्चपन्नवत्यु वत्यु हेट्ठा देवधम्मजातके वुत्तसदिसमेव । सत्या तं भिक्खुसच्चं किर त्वं भिक्खु ! बहुभण्डोति पुच्छि । आम भन्तेति । किं कारणा त्वं भिक्खु ! बहुभण्डो जातोति ? सो एत्तकं सुत्वाव कुद्धो निवासनपारुपनं छड्डेत्वा इमिनादानि नीहारेन विचरामीति सत्यु पुरतो नग्गो अट्ठासि । मनुस्सा विधीति आहंसु । सो ततो पलायित्वा हीनायावत्तो । भिक्खू धम्मसभायं सन्निसिन्ना सत्यु नाम पुरतो एवरूपं करिस्सतीति तस्स अगुणकथं कथेसु। सत्या आगन्त्वा- काय नुत्य भिक्खवे ! एतरहि कथाय सन्निसिन्नाति पुच्छि । भन्ते ! सो हि नाम भिक्खु तुम्हाकं पुरतो चतुपरिसमज्झे हिरोत्तप्पं पहाय गामदारको विय नग्गो ठत्वा मनुस्सेहि जिगुच्छियमानो हीनायावत्तित्वा सासना परिहीनोति तस्स अगुणकथाय निसिन्नम्हाति । सत्या-न भिक्खवे ! इदानेव सो भिक्खु हिरोत्तप्पाभावेन रतनसासना परिहीनो, पृब्बेपि इत्थिरतन- पटिलाभतोपि परिहीनो येवाति वत्वा अतीतं आहरि- अतीतवत्यु अतीते पठमकप्पे चतुप्पदा सीहं राजानं अकंसु,मच्छा आनन्दमच्छं, सकुणा सुवण्णहंसं । तस्स पन सुव- ण्णहंसराजस्स घीता हंसपोतिका अभिल्पा अहोसि । सो तस्सा वरं अदासि । [१८०]सा अत्तनो चित्तरुचितं सामिकं वारेसिाहंसराजा तस्सा वरं दत्वा हिमवन्ते सव्वसकुणे सन्निपातापेसि।नानप्पकारा हंसमोरादयो सकुणगणा समा- गन्त्वा एकस्मि महन्ते पासाणतले सन्निपतिसु । हंसराजा अत्तनो चित्तरुचितं सामिकं आगन्त्वा गण्हतूति धीतरं पक्कोसापेसि । सा सकुणसंघं ओलोकेन्ती मणिवण्णग्गी चित्रपेखुणं मोरं दिस्वा अयं मे सामिको होति आरोचेसि । सकुणसंघा मोरं उपसंकमित्वा आहंसु-सम्म मोर ! अयं राजधीता एत्तकानं सकुणानं मज्झे सामिक रोचेन्ती तयि रुचि उप्पादेसीति । मोरो अज्जापि ताव मे बलं न पस्ससीति' अतितुठिया हिरोत्तप्पं भिन्दित्वा ताव महतो सकुणसंघस्स मज्झे पक्खे पसारेत्वा नच्चितु आरभि। नच्चन्तो अप्पटिच्छन्नो अहोसि । सुवण्णहंसराजा लज्जितो इमस्स नेव अज्झत्तसमुठाना हिरि अत्थि न बहिद्धासमुट्ठानं ओत्तप्पं । नास्स भिन्नहिरोत्तप्पस्स मम धीतरं दस्सामीति सकुणसंघमझे इमं गाथमाह- रुदं मनुझं रुचिरा च पिट्ठी वेळुरियवण्णूपनिभा२ च गीवा । व्याममत्तानि च पेक्खुणानि नच्चेन ते धीतरं नो ददामीति ॥ तत्य रुदं मनुज्ञन्ति तकारस्स दकारो क्तो । रुदं मनापं वस्सितसद्दो मधुरोति अत्यो । रुचिरा च पिट्ठीति पिट्टीपि ते चित्रा चेव सोभना च । वेळुरियवण्णूपनिभाति वळुरियमणिवण्णसदिसा । व्याममत्तानीति एकव्यामप्पमाणानि । पेक्खुणानीति पिजानि । नच्चेन ते धोतरं नो ददामीति हिरोत्तप्पं भिन्दित्वा नच्चितभा- वेनेव ते एवन्पस्स निल्लज्जस्स धीतरं नो ददामीति वत्वा हंसराजा तस्मि येव परिसमज्झे अत्तनो भागिनेय्य- हंसपोतकस्स धीतरं अदासि । मोरो हंसपोतिकं अलभित्वा लज्जित्वा ततोव उड्डेत्वा पलायि । हंसराजापि अत्तनोवसनट्ठानमेव गतो। सत्या न भिक्खवे ! इदानेवेस हिरोत्तप्पं भिन्दित्वा रतनसासना परिहीनो पुब्बे इत्थिरतनपटिलाभतोपि परिहीनोयेवाति इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धि घटेत्वा जातकं समोधानेसि । तदा मोरो वहुभण्डिको भिक्खु अहोसि । हंसराजा पन अहमेवाति । नच्चजातकं [१८१]] १ सि०-पस्सतीति । २ स्या०-वण्णूपटिभा । ३ उढहित्वा । -- । । । .

·३. सम्मोदमानजातक सम्मोदमानाति इदं सत्था कपिलवत्थु उपनिस्साय निग्रोधारामे विहरन्तो जातककलहं आरम्भ कथेसि । सो कुणालजातके आविभविस्सति । तदा पन सत्या नातके आमन्तेत्वा महाराजानो जातकानं अच- मनं विग्गहो नाम न युत्तो तिरच्छानगतापि हि पुब्बे समग्गकाले पच्चामित्ते अभिभवित्वा सोत्थिम्पत्ता यदा विवादमापन्ना तदा महाविनासं पत्ताति वत्वा जातिराजकुलेहि याचितो अतीतं आहरि- - अतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो वट्टकयोनियं निव्वत्तित्वा अनेकवट्टकसह- स्सपरिवारो अरज्ञे वसति । तदा एको वट्टकलुद्दको तेसं वसनट्ठानं गन्त्वा वट्टकवस्सितं कत्वा तेसं सन्नि- पतितभावं ञत्वा तेसं उपरि जालं खिपित्वा परियन्तेसु मद्दन्तो सब्बे एकतो कत्वा पच्छि पूरेत्वा घरं गन्त्वा ते विक्किणित्वा तेन मूलेन जीविकं कप्पेति । अथेकदिवसं वोधिसत्तो ते वट्टके आह- अयं साकुणिको अम्हाक मातके विनासं पापेति अहं एक उपायं जानामि येनेस अम्हे गण्हितुन सक्खिस्सति । इतोदानि पट्ठाय एतेन अम्हाकं उपरि जाले खित्तमत्ते एकेका एकेकस्मि जालक्खिके सीसं ठपत्वा जालं उक्खिपित्वा इच्छितट्टानं हरित्वा एकस्मि कण्टकगुम्बे पक्खिपथ । एवं सन्ते हेट्ठा तेन तेन ठानेन पलायिस्सामाति । ते सब्बे साधूति पटिसुणिंसु । दुतियदिवसे उपरि जाले २ खित्ते बोधिसत्तेन वृत्तनयेनेव जालं उक्विपित्वा एकस्मि कण्टकगुम्बे खिपित्वा सयं हेट्ठाभागेन ततो ततो पलायिसु । साकुणिकस्स गम्क्तो जालं मोचेन्तस्सेव विकालो जातो । सो तुच्छहत्योव अगमासि । पुनदिवसतो पट्ठायापि ते वट्टका तथैव करोन्ति । सोपि याव सुरियस्सत्थंगमना जालमेव मोचेन्तो किञ्चि अलभित्वा तुच्छहत्थोव गेहं गच्छति । अथस्स भरिया कुज्झित्वा त्वं दिवसे दिवसे तुच्छहत्थो आगच्छसि, अचम्पि ते वहि पोसितब्वट्ठानं अत्यि मञ्जेति आह । साकुणिको- भद्दे ! मम अनं पोसितब्बट्टानं नत्थि । अपि च खो पन ते वट्टका समग्गा हुत्वा विचरन्ति, मया खित्तमत्तं जालं आदाय कण्टकगुम्बे खिपित्वा गच्छन्ति । नखो पनेते सब्बकालमेव सम्मोदमाना विहरिस्सन्ति । त्वं मा चिन्तयि । यदा ते विवादमापज्जिस्सन्ति तदा ते - सब्बेव आदाय तव मुखं हासयमानो आगच्छिस्सामीति वत्वा भरियाय इमं गाथमाह- ! । सम्मोदमाना गच्छन्ति जालमादाय पक्खिनो। यदा ते विवदिस्सन्ति तदा एहिन्ति मे वसन्ति । तत्य यदा ते विवदिस्सन्तीति यस्मि काले ते वट्टका नाना लद्धिका नानागाहा हुत्वा विवदिस्सन्ति फलहं करिस्सन्तीति अत्यो । तदा एहिन्ति मे वसन्ति तस्मि काले सव्वेपि ते मम वसं आगच्छिस्सन्ति । अथाहं त गहेत्वा तव मुखं हासयन्तो आगच्छिस्सामीति भरियं समस्सासेसि । कतिपाहस्सेव पन अच्चयेन एको वट्टको गोचरभूमि ओतरन्तो असल्लक्खेत्वा अञ्चस्स सीसं अक्कमि।

·३. सम्मोदमानजातकं १४९ तरो को मं सीसे अक्कमीति कुज्झि । अहं असल्लेक्खेवा अक्कमि,मा कुज्झिति वुत्तेपि च कुज्झियेव । ते पुनप्पुनं कथेन्ता त्वमेव मझे जालं उक्खिपसीति अञमनं विवादं करिसु। तेसु विवदन्तेसु बोधिसत्तो चिन्तेसि-विवादके सोत्यिभावो नाम नत्यि, इदानेव ते जालं न उक्खिपिस्सन्ति, ततो महन्तं विनासं पापुणिस्सन्ति, साकुणिको ओकासं लभिस्सति, मया इमस्मि ठाने न सक्का वसितुन्ति । सो अत्तनो परिसं आदाय अञ्चत्य गतो। साकुणिकोपि खो कतिपाहच्चयेन आगन्त्वा वट्टकवस्सितं वस्सित्वा तेसं सन्निपतितानं उपरि जालं उक्खिपि । अथेको वट्टको-तुम्हं किर जालं उक्खिपन्तस्सेव मत्यके लोमानि पतितानि इदानि उक्खिपाति आह । अपरो तुम्हं किर जालं उक्खिपन्तस्सेव द्वीसु पक्खेसु पत्तानि पतितानि इदानि उक्खिपाति आह । इति तेसं त्वं उक्खिप त्वं उक्खिपाति वदन्तान व साकुणिको जालं संखिपित्वा सव्वेब ते एकतो कत्वा पच्छि पूरेत्वा भरियं हासयमानो गेहं अगमासि । सत्या एवं महाराजा ! बातकानं कलहो नाम न युत्तो, कलहो हि विनासमूलमेव होतीति इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धि घटेत्वा जातकं समोधानेसि । तदा अपण्डितवट्टको देवदत्तो अहोसि । पण्डित- वट्टको पन अहमेवाति । सम्सोमातजातक ·४. मच्छजातक न मं सीतं न मं उण्हन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो पुराणदुतियिकापलोभनं आरभ कथसि । पच्चूपन्नवत्यु तदा हि सत्या तं भिक्खं सच्चं किर त्वं भिक्खु ! उक्कण्ठितोति पुच्छि । सच्चं भगवाति । केनासि उक्कण्ठापितोति ? पुराणदुतियिका मे भन्ते ! मधुरहत्यरसा तं जहितुन सक्कोमीति । अथ नं सत्या-भिक्खु! एसा हि इत्थी तव अनत्थकारिका । पुबेपित्वं एतं निस्साय मरणं पापुणन्तो मं आगम्म मरणा मुत्तोति वत्वा अतीतं आहरि- अतीतवत्थु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो तस्स पुरोहितो अहोसि । तदा केवट्टा नदियं जालं खिपिसु । अथेको महामच्छो रतिवसेन अत्तनो मच्छिया सद्धि कीळमानो आगच्छति । तस्स सा मच्छी पुरतो गच्छमाना जाल[१८३]गन्धं धायित्वा जालं परिहरमाना गता। सो पन कामगिद्धो लोलमच्छो जालकुच्छि. मेव पविट्ठो । केवट्टा तस्स जालं पविठ्ठभावं अत्वा जालं उक्खिपित्वा मच्छं गहेत्वा अमारेत्वाव वालिकपिढें खिपित्वा इमं अंगारेसु पचित्वा खादिस्सामाति अंगारे करोन्ति, सूलं तच्छन्ति । मच्छो एतं अंगारतापनं वा सूलवेधनं वा अनं वा पन दुक्खं न मं किलमेति । यं पन सा मच्छी अझं सो नून रतिवसेन गतोति मयि दोमनस्सं आपज्जति तदेव मं वावतीति परिदेवमानो इमं गाथमाह- न मं सीतं न मं उण्हं न मं जालस्मि वाधनं । यं च में मञ्जते मच्छी अञ्चं सो रतिया गतोति ।। तत्व न मं सीतं न म उहन्ति मच्छानं उदका नीहटकाले सीतं होति, तस्मिम्पि गते उण्हं होति । उदुभयं सन्धाय न मं सीतं न मं उण्हं वाधतीति परिदेवति । यम्पि अंगारेसु पच्चनमूलकं दुक्खं भविस्सति तम्पि सन्वाय न मं उण्हन्ति परिदेवतेव। न मंजालस्मि वाघनन्ति यम्पि मे जालस्मि वाधनं अहोसि तम्पि मं न आधेतीति परिदेवति । यं च मन्ति आदिसु अयं पिण्डत्थो-सा मच्छी मम जाले पतितस्स इमेहि केवटेहि गहितभाव अजानन्ती मं अपस्समाना सो मच्छो इदानि अझं मच्छि कामरतिया गतो भविस्सतीति चिन्तेति तं तस्सा दोमनस्सप्पत्ताय चिन्तनं मं वाधतीति वालिकापिंडे निपन्नो परिदेवति । तस्मि समये पुरोहितो दासपरिसपरिवुतो नहानत्थाय नदीतीरं आगतो । सो पन सब्बरुतञ्जू होति । तेनस्म मच्छपरिदेवनं सुत्वा एतदहोसि- अयं मच्हो किलेसपरिदेवनं परिदेवति । एवं आतुरचित्तो खो पनेस मिव्यमानोपि निरयेयेव नियत्तित्सति, अहमस्स अवस्सयो भविस्सामीति केक्ट्टानं सन्तिकं गन्त्वा- हम्भो! तुम्हे अम्हाकं एकदिवसम्पि व्यञ्जनत्याय मच्छं न देथाति आह । केवदा- किं वदेथ सामि ! तुम्हाकं रुच्चनकमच्छं गण्हित्वा गच्छथाति आहंसु । बम्हाकं अञ्जेन कम्मं नत्यि, इमञ्चेव देवाति । गाहय सामीति। बोधिसत्तोतं उभोहि हत्येहि गहेत्वा नदितीरे निसीदित्वा-अम्भो मच्छ! सचे ताहं अज्ज न पस्से- व्यं जीवितस्पयं पापुर्णव्यासि । इदानि इतो पट्ठाय मा किलेसवसिको अहोसोति ओवदित्वा उदके विस्सज्जेत्वा नगरं पाविमि । सत्या इमं धम्मदेवनं आरित्वा सच्चानि पकायेसि । सच्चपरियोसाने उक्कण्ठितभिक्खु सोतापत्ति- पने पतिछागि ! सत्यापि अनुसन्धि घटेत्वा जातकं समोधाने सि । तदा मच्छी पुराणदुतियिका अहोसि, मच्छो मदिनभिक्षु, पुरोहितो अहमेव अहोसिन्ति । मच्छजातकं [१८४] ·५. चट्टकजातकं सन्ति पक्खाति इदं सत्था मगधेसु चारिकं चरमानो दावग्गिनिब्बापनं आरभ कथेसि । पच्चुपन्लवत्थु एकस्मि हि समये सत्था मगधेसु चारिक चरमानो अञ्जतरस्मि मगधगामके पिण्डाय चरित्वा पच्छाभत्तं पिण्डपातपटिक्कन्तो भिक्खुगणपरिवुतो मग्गं पटिपज्जि । तस्मि समये महादावो उट्ठहि । पुरतो च पच्छतो च वह भिक्खू दिस्सन्ति । सोपि खो अग्गि एकधूमो एकजालो हुत्वा अवत्थरमानोआगच्छतेव । तत्थेके पुथुज्जनभिक्खू मरणभयभीता पटरिंग दस्साम, तेन दवटठानं इतरो अग्गि न ओत्थरिस्सतीति अरणिसहितं नीहरित्वा अग्गि करोन्ति । अपरे आहंसु आवुसो! तुम्हे किं नाम करोथ ? गगनमझे ठितं चन्दं पाचीन- लोकधातुतो उग्गच्छन्तं सहस्सरंसिपतिमण्डितं सुरियमण्डलं वेलातीरे ठिता, समुदं सिनेरुं निस्साय ठिता सिनेरु- ञ्च अपस्सन्त। विय सदेवके लोकं अग्गपुग्गलं अत्तना सद्धि गच्छन्तमेव सम्भासम्बुद्धं अनोलोकेत्वा पटरिंग देमाति वदथ, बुद्धवलं नाम न जानाथ ? एथ सत्यु सन्तिकं गमिस्सामाति । ते पुरतो च पच्छतो च गच्छन्ता सब्वेपि एकतो हुत्वा दसबलस्स सन्तिकं अगमंसु । सत्या महाभिक्खुसंघपरिवारो अचतरस्मिं पदेसे अट्ठासि । दावग्गि अभिभवन्तो विय विरवन्तो आगच्छति । आगन्त्वा तथागतस्स ठितट्टानं पत्वा तस्स पदेसस्स समन्ता सोळसकरीसमत्तं ठानं पत्तो उदके ओपिलापिततिणुक्का विय निम्बायि । विनिव्वेधतो दृत्तिसकरीसमत्तानं अवत्थरितु नासक्खि । भिक्खू सत्थु गुणकथं आरभिंसु-अहो ! बुद्धानं गुणा' नाम अयं हि नाम अचेतनो अग्गि बुद्धानं ठितट्टानं अवत्थरितु न सक्कोति, उदके तिणुक्का विय निब्वायति । अहो ! बुद्धानं आनुभावो नामाति । सत्या तेसं कथं सुत्वा न भिक्खवे ! एतं एतरहि मय्हं बलं यं इमं भूमिप्पदेसं पत्वा एस अग्गि निव्वा- यति । इदं पन मय्हं पोराणकसच्चबलं । इमस्मि हि पदेसे सकलम्पि इमं कैप्पं अग्गि न जलिस्सति कप्पट्ठियपाटि- हारियं नामेतन्ति आह । अथायस्मा आनन्दो सत्थु निसीदनत्याय चतुग्गुणं संघाटि पञ्जपेसि । निसीदि सत्या पल्लंकं आभु जित्वा । भिक्खुसंघोपि तथागतं वन्दित्वा परिवारेत्वा निसीदि । अथ सत्या इदं ताव भन्ते ! अम्हाकं पाकटं अतीतं पटिच्छन्नं तं नो प्राकटं करोयाति भिक्खूहि आयाचितो अतीतं आहरि- अतीतवत्यु अतीते मगधरठे तस्मियेव पदेसे महाबोधिसत्तो वट्टकयोनियं पटिसन्धि गहेत्वा मातृकुच्छितो जातो अण्डकोसं पदाळेत्वा निक्खन्तकाले महाभेण्डुकप्पमाणे २ वट्टकपोतको अहोसि। अथ नं मातापितरो कुलावके निपज्जापेत्वा [१८५] मुखतुण्डकेन गोचरं आहरित्वा पोसेन्ति । तस्स पक्खे पसारेत्वा आकासेन गमनवलं वा पाद उक्खिपित्वा थले गमनवलं वा नत्थि । तञ्च पदेसं संवच्छरे संवच्छरे. दावग्गि गण्हाति । सो तस्मिम्पि समये महारवं रवन्तोतं पदेसं गहि । सकुणसंघा अत्तनो अत्तनो कुलावकेहि निक्खमित्वा मरणभयभीता विरवन्ता पला- यन्ति । बोधिसत्तस्सापि मातापितरो मरणभयभीता बोधिसत्तं छडडेत्वा पलायिंसु । बोधिसत्तो कुलावके निपन्नको व गोवं उक्खिपित्वा अवत्यरित्वा आगच्छन्तं अग्गि दिस्वा चिन्तेसि- सचे महं पक्खे पमारेत्वा आकारोन १ रो०-गणं । २ स्या०-महाभण्डसकटनाभिप्पमाणो। ।

·१५२ जातकट्ठकथा - - . गमनवलं भवेय्य उप्पतित्वा अञ्जत्य गच्छेय्यं, सचे पादे उक्खिपित्वा गमनवलं भवेय्य पदवारेन अञ्जत्य गच्छेय्यं । मातापितरोपि खो मे मरणभयभीता में एककं पहाय अत्तानं परित्तायन्ता पलाता । इदानि में अञ्चं पटिसरणं नत्यि अत्ताणोम्हि असरणो, किन्नुखो अज्ज मया कातु वट्टतीति । अथस्स एतदहोसि- इमस्मि लोके सीलगुणो नाम अत्यि, सच्चगुणो नाम अत्यि । अतीते पारमियो पूरेत्वा बोधितले निसीदित्वा अभिसम्वुद्धा सीलसमाधिप- झाविमुत्तिविमुत्तिनाणदस्सनसम्पन्ना सच्चानुद्दयकारुञ्जखन्तिसमन्नागता सव्यसत्तेसु च समप्पवत्तमेत्ताभावना सव्व बुद्धो नाम अत्यि, तेहि च पटिविद्धा धम्मगुणा नाम अत्यि, मयि चापि एक सच्चं अत्थि संविज्जमानो एको सभाववम्मो पञ्जायति तस्मा अतीते बुद्धे चैव तेहि पटिविद्धगुणे च आवज्जित्वा मयि विज्जमानं सच्च- सभावधम्मं गहेत्वा सच्चकिरियं कत्वा अग्गि पटिक्कमापेत्वा अज्ज मया अत्तनो चेव सेससकुणानं च सोत्थिभावं कातु वट्टतीति । तेन वुत्तं-- "अत्यि लोके सीलगुणो सच्चं सोचेय्यनुद्दया । तेन सच्चेन काहामि सच्चकिरियमनुत्तरं ॥ आवज्जित्वा धम्मवलं सरित्वा पुबके जिने । सच्चवलमवस्साय सच्चकिरिय अकासह ।।" न्ति । अय बोधिसत्तो अतीते परिनिव्वुतानं वुद्धानं गुणे आवज्जित्वा अत्तनि विज्जमानं सच्चसभावं आरभ सच्चकिरियं करोन्तो इमं गाथमाह- सन्ति पक्खा अपतना सन्ति पादा अवञ्चना । माता पिता च निक्खन्ता जातवेद ! पटिक्कमाति ।। तत्य सन्ति पक्खा अपतनाति मय्हं पक्खा नाम अत्यि उपलब्भन्ति । नो च खो सक्का एतेहि उप्पतितु आकासेन गन्तुन्ति अपतना । सन्ति पादा अवञ्चनाति पादापि मे अत्थि । तेहि पन मे वञ्चितु पादचारगमनेन गन्तुं न सक्काति [१८६] अवञ्चना । मातापिता च निक्खन्ताति ये च मं अञ्जत्य नेय्यु तेपि मरणभयेन मातापितरो निक्खन्ता । जातवेदाति अग्गि आलपति । सो हि जातोव वेदियति पचायति तस्मा जातवेदोति वुच्चति - पटिक्कमाति पटिगच्छ निवत्ताति जातवेदं आणापेति । इति महासत्तो सचे महं पक्खानं अत्यिभावो ते च पसारेत्वा आकामे अपतनभावो च सच्चं पादानं अत्यिभावो चेवर उक्खिपित्वा अवञ्चनभावो मातापितुन्नं मं कुलावके येव छड्डेत्वा पलातभावो च सब्बो सभाव- भूतो येव जातवेद ! एतेन सच्चेन त्वं इतो पटिक्कमाति । कुलावके निपन्नको व सच्चकिरियं अकासि । तस्स सह सच्चकिरियाय सोळसकरीसमत्ते ठाने जातवेदो पटिक्कमि पटिक्कमन्तो च पन झायमानो वने अझं गतो उदके पन ओपिलापिता उक्का विय तत्येव निब्वायि । तेन वुत्तं- "सह सच्चकते मय्हं महापज्जलितो सिखी। वज्जेसि तोळसकरीसानि उदकं पत्वा यथा सिखी ॥" ति | तं पनेतं ठानं सकलेपि इमस्मि कप्पे अग्गिना अनभिभवतीयत्ता कप्पट्ठियपाटिहारियं नाम जातं । एवं बोधिसत्तो सच्चकिरियं कत्वा जीवितपरियोसाने यथाकम्मं गतो । सत्या न भिक्खवे ! इमस्स वनस्स अग्गिना अनझोत्यरण एतरहि महं वलं पोराणं पनेतं वट्टक- पीनफफाले महमेव सच्चवलन्ति इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेसि । सच्चपरियोसाने केचि सोतापन्ना अहेतुकेचि सकदागामिनो, केचि अनागामिनो अहेसु, केचि अरहत्तं पत्ताति । सत्यापि अनुसन्धि घटेत्वा जातकं समोधानेसि । तदा मातापितरो एतरहि मातापितरोव अहेसु । वट्टकराजा पन अहमेवाति । वट्टकजातकं . १ चरियापिटक-पट्ठपोतकचरियं । २ रो०-से च । ३ चरियापिटक-बट्टकपोतचरियं ।

·६. सकुणजातक यं निस्सिताति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो दड्ढपण्णसालं भिक्खं आरभ कथेसि । पच्पन्नवत्यु एको किर भिक्खु सत्थुसन्तिके कम्मट्ठानं गहेत्वा जेतवनतो निक्खम्म कोसलेसु एकं पच्चन्तगाम उपनिस्साय एकस्मि अरञ्ने सेनासने वसति । अथस्स पठममासे येव पण्णसाला डम्हित्यासो पण्णसाला मे दड्ढा दुक्खं वसामीति मनुस्सानं आचक्खि। मनुस्सा इदानि नो खेत्तं परिसुक्खं केदारे पार्यत्वा करिस्साम एतस्मि पायिते बीजवपित्वा वीजे वपित वर्तिकत्वा वतिया कताय निड्डायित्वा लायित्वा मद्दित्वाति एवं तं तं कम्म अपदिसन्ता [१८७] येव तेमासं वीतिनामेसु। सो भिक्खु तेमासं अभोकासे दुक्खं वसन्तो कम्मट्ठानं वड्ढे त्वा विसेसं निब्बत्तेतुनासक्खि । पवारेत्वा पन सत्थु सन्तिकं गन्त्वा वन्दित्वा एकमन्ते निसीदि । सत्था तेन सद्धि पटिसन्थारं कत्वा- किं भिक्खु ! सुखेन वस्सं वुत्थोसि ? कम्मट्ठानं ते मत्थक पत्तन्ति पुच्छि । सो तं पवुत्ति आचिक्खित्वा सेनासनसप्पायस्स मे अभावेन कम्मट्ठानं मत्थक न पत्तन्ति आह । सत्था- पुब्बे भिक्खुः तिरच्छानगतापि अत्तनो सप्पायासप्पायं जानिंसु त्वं कस्मा न अासीति वत्वा अतीतं आहरि- ? अतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्त रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो सकुणयोनियं निव्वत्तित्वा सकुणसंघपरिवुतो अरञायतने साखाविटपसम्पन्नं महारुक्खं निस्साय वसति । अथेकदिवसं तस्स रुक्खस्स साखासु अञमर्श घंसन्तिसु चुण्णं पतति धूमो उट्ठाति । तं दिस्वा बोधिसत्तो चिन्तेसि---इमा द्वे साखा एवं घंसमाना अग्गि विस्स- ज्जेस्सन्ति सो पतित्वा पुराणपण्णानि गहिस्सति।ततो पट्ठाय इमम्पि रुक्खं झापेस्सति । न सक्का इध अम्हेहि वसितु। इतो पलायित्वा अञत्थ गन्तुवट्टतीति । सो सकुणसंघस्स इमं गाथमाह- यं निस्सिता जगतिरुहं विहंगमा स्वायं अग्गि पमुञ्चति । दिसा भजथ वक्कंगा! जातं सरणतो भयन्ति ।। तत्थ जगतिरहन्ति जगती वुच्चति पटवी। तत्थ जातरुक्खो जगतिरुहोति बुच्चति । विहंगमाति विहं कुच्चति आकासं तत्थ गमनतो पक्खी विहंगमाति वुच्चन्ति । दिसाभजथाति इमं रुक्खं मुञ्चित्वा अञतो पलायन्ता चतस्सो दिसा भजथ । वक्कंगाति सकुणे आलपति ते हि उजुग्गं १ गळं कदाचि कदाचि वंकं करोन्ति तस्मा वक्कंगाति वुच्चन्ति । वंका वातंसं उभोसु पस्सेसु पक्खा जातातिपि वक्कंगा।जातं सरणतो भयन्ति अम्हाकं अवस्सयरक्खतो येव भयं निव्वत्तं । एथ अञ्जत्य गच्छामाति । वोधिसत्तस्स वचनकरा पण्डितसकुणा तन सद्धि एकप्पहारेनेव उप्पतित्वा अञ्जत्य गता। ये पन अपण्डिता ते एवमेवं आहंसु एस बिन्दुमत्ते उदके कुम्भीले पस्सतीति । तस्स वचनं अगहेत्वा तत्येव वसिंसु । ततो ·१५४ जातकट्ठकथा नचिरस्सेव बोधिसत्तेन चिन्तिताकारेलेव अग्गि निब्बत्तित्वा तं रुक्खं अग्गहेसि । धूमे च जालासु च उठितासु धूमन्वा सकुणा अञ्चत्य गन्तुं नासक्खिसु अग्गिम्हि पतित्वा विनासं पापुणिसु । सत्या एवं भिक्खु ! पुवे तिरच्छानगतापि रुक्खग्गे वसन्ता अत्तनो सप्पयासप्पायं जानन्ति, त्वं कस्मा न असीति इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेसि । सच्चपरियोसाने [१८८] सो भिक्खु सोतापत्तिफले पतिठितो सत्थापि अनुसन्धि घटेत्वा जातकं समोधानेसि । तदा बोधिसत्तस्स वचनकरा सकुणा बुद्धपरिसा अहेसु पण्डितसकुणो पन अहमेवाति । सकुणजातकं ·७. तित्तिरजातक ये बद्धमपचायन्तीति' इदं सत्या सावत्यि गच्छन्तो सारिपुत्तत्थरस्स सेनासनपटिवाहनं आरम्भ कथेसि । पच्चुपन्नवत्यु अनाथपिण्डिकेन हि विहारं कारेत्वा दूते पेसिते सत्था राजगहा निक्खम्म वेसालिं पत्वा तत्थ यथामिरन्तं विहरित्वा सावत्यि गमिस्सामीति मग्गं पटिपज्जि । तेन च समयेन छब्बग्गियानं अन्तेवासिका पुरतो पुरतो गन्त्वा थेरानं सेनासनेसु अगहितेस्वेव इदं सेनासनं अम्हाकं उपज्झायस्स इदं आचरियस्स इदं अम्हाकमेव भविस्सतीति सेनासनानि पलिवुज्झन्ति । पच्छा आगता थेरा सेनासनानि न लन्ति । सारिपुत्तत्थे रस्सापि अन्तेवासिका थेरस्स सेनासनं परियेसन्ता न लभिसु । थेरो सेनासनं अलभन्तो सत्यु सेनासनस्स अविदुरे एकस्मि रुक्खमूले निसज्जाय च चंकमेन च वीतिनामसि । सत्या पच्चूससमये निक्खमित्या उक्कासि । थेरोपि उक्कासि । को एसोति ? अहं भन्ते ! सारिपुत्ताति । सारिपुत्त ! इमाय वेलाय इव किं करोसीति ? सो तं पत्ति रोचेसि । - सत्या थेरस्स वचनं सुत्वा इदानि ताव मयि जीवन्ते येव भिक्खू अचमचं अगारवा अप्पतिस्सा विहरन्ति, परिनिछते नुखो किं करिस्सन्तीति आवज्जन्तस्स धम्मसंवेगो उदपादि। सो पभाताय रत्तिया भिक्खु- संघ सन्निपातापेत्वा भिक्खू पुच्छि- सच्चं किर भिक्खवे ! छब्बग्गिया पुरतो पुरतो गन्त्वा थेरानं भिक्खून सेनासनं पटिवाहन्तीति ? सच्चं भगवाति । ततो छब्बग्गिय गरहित्वा धम्मि कथं कत्वा भिक्खू आमन्तेसि- को नुखो भिक्खवे ! अग्गासनं अग्गोदकं अग्गपिण्डं अरहतीति ? एकच्चे भिक्खू खत्तियकुला पबजितोति आहंसु, एकच्चे ब्राह्मणकुला, एकच्चे गहपतिकुला पव्व- जितोति। अपरे विनयधरो, धम्मकथिको, पठमस्स झानस्स लाभी, दुतियस्स, ततियस्स, चतुत्थस्स झानस्स लाभीति। अपरे सोतापनो, सकदागामी, अनागामी, अरहा तेविज्जो छळभिजोति आहंसु । एवं तेहि भिक्खूहि अत्तनो अत्तनो रुचिवसेन अग्गासनादिरहानं कथितकाले सत्या आह- न भिक्खवे ! मय्हं सासने अग्गासनादीनि पत्वा खत्तियकुला पब्बजितो पमाणं,न ब्राह्मणकुला,न गहपतिकुलापब्ब- जितो, न विनयवरो, न सुत्तन्तिको, नाभिधम्मिको, न पठमज्झानादिलाभिनो, न सोतापन्नादयो पमाणं । अथ खो भिक्खवे ! इमस्मि सासने यथावुड्ढे अभिवादनपच्चुट्ठानं अञ्जलिकम्मं सामीचिकम्मं कातव्वं अग्गा- सनं अग्गोदकं अग्गपिण्डो लद्धब्बो, इदमत्थ पमाणं। तस्मा वुड्ढतरो भिक्खु एतेसं अनुच्छविको, इदानि खो पन भिक्खवे ! सारिपुत्तो मय्ह अग्गसावको अनुधम्मचक्कप्पवत्तको ममानन्तरं सेनासनं लद्धं अरहति । सो इमं रत्ति सेनासनं अलभन्तो रुक्खमूले वीतिनामेसि । तुम्हे इदानेव एवं अगारवा अप्पतिस्सा गच्छन्ते-गच्छन्ते काले किन्ति कत्वा विहरिस्सथाति ! - १ स्याo-बुड्ढमपंचायन्ति ।

·जातकट्ठकथा १५६ ! अत्थ तेसं ओवाददानत्थाय- पुव्वे भिक्खवे ! तिरच्छानगतापि नखो पनेतं अम्हाकं पतिरूपं य मयं अनमञ्ज अग्गरवा अप्पतिस्सा असभागवुत्तिनो विहरेय्याम । अम्हेसु महल्लकतरं जानित्वा तस्स अभि- वादनादीनि करिस्सामाति साधुकं वीमंसित्वा अयं नो महल्लकोति ञत्वा तस्स अभिवादनादीनि कत्वा देवपथं पूरयमाना गताति वत्वा अतीतं आहरि:- अतीतवत्यु अतीते हिमवन्तपस्से एकं महानिग्रोधं उपनिस्साय तयो सहाया विहरिसु-तित्तिरो मक्करो ह- त्थीति । ते अजमन अग्गरवा अप्पतिस्सा असभागवुत्तिनो अहेसु । अथ नेसं एतदहोसि-न युत्तं अम्हाकं एवं विहरितुं । यन्नून मयं यो नो महल्लकतरो तस्स अभिवादनादीनि करोन्ता विहरेय्यामाति । को पन नो महल्लकतरोति चिन्तेत्वा एकदिवसं अत्थेसो उपायोति तयोपि जना निग्रोधमूले निसी- दित्वा तित्तिरो च मक्कटो च हत्थि पुच्छिसु- सम्म हत्थि ! त्वं इमं निग्रोधरुक्खं कीवप्पमाणकालतो पट्ठाय जानासीति ? सो आह- सम्मा! अहं तरुणपोतककाले इमं निग्रोधगच्छं अन्तरसत्थीसु कत्वा गच्छामि। अन्तरि- त्वा ठितकाले च पन मे एतस्स अग्गसाखा नाभिं घट्टेति । एवाहं इमं गच्छकालतो पट्ठाय जानामीति । पुन उभोपि जना पुरिमनयेनेव मक्कटं पुच्छिसु । सो आह- अहं सम्मा! मक्कटच्छापको समानो भूमियं निसीदित्वा गीवं अनुक्खिपित्वाव इमस्स निग्रोधपोतकस्स अग्गंकुरं खादामि । एवाहं इमं खुद्दककालतो पट्ठाय जानामीति आह । अथ इतरे उभोपि पुरिमनयेनेव तित्तिरं पुच्छिसु । सो आह-सम्मा ! पुब्बे असुकस्मि नाम ठाने महानिनोधरुक्खो अंहोसि । अहं तस्स फलानि खादित्वा एतस्मि ठाने वच्चं पातेसिं, ततो एस रुक्खो जातो। एवाहं इमं अजातकालतो पट्ठाय जानामि । तस्मा अहं तुम्हेहि जातिया महल्लकतरोति । एवं वुत्ते मक्कटो च हत्थी च तित्तिरपण्डितं आहंसु- सम्म ! त्वं अम्हेहि महल्लकतरो। इतो पट्ठाय मयं तव सक्कारगरुकारमाननवन्दनपूजनानि चेव अभिवादनपच्चुट्ठानं अञ्जलिकम्मसामीचिकम्मानि च करिस्साम, अपवादे च ते ठस्साम । त्वं पन इतो पट्ठाय अम्हाकं ओवादानुसासनि ददेय्यासीति । ततो पट्ठाय तित्तिरो तेसंओवादं अदासि, सीलेसु पतिट्ठापेसि, सयम्पि सीलानि समादियि । ते तयोपि जना पञ्चसु सीलेसु पतिट्ठाय अञ्चमञ्च सगारवा सप्पतिस्सा सभागवुत्तिनो हुत्वा जीवितपरि- योसाने देवलोकपरायणा अहेसु। तेसं तिण्णं समादानं तित्तिरियव्रह मचरियं नाम अहोसि । ते हि नाम भिवखवे ! तिरच्छानगता अजमनसगारवा सप्पतिस्सा विहरिसु । तुम्हेपि एवं स्वाक्खाते धम्मविनये पवजित्वा कस्मा अामा अगारवा अप्पतिस्सा विहरथ ? अनुजानामि भिक्खवे ! इतो पट्ठाय तुम्हाकं यथावुड्ढं अभिवादनपच्चट्ठानं अञ्जलिकम्मसामीचिकम्मं यथावुड्ढे अग्गासनं अग्गोदकं अग्गपिण्डं । न इतो पट्ठाय च नवकतरेन बुड्ढतरो सेनासनेन पटिवाहितब्बो । यो पटिवाहेय्य आपत्ति दुक्कटस्साति । एवं सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अभि- सम्बुद्धो हुत्वा इमं गाथमाह- ये वद्धमपचायन्ति नरा धम्मस्स कोविदा । दिठेव धम्मे पासंसा सम्पराये च सुरगतीति ।। तत्य ये वद्धमपचायन्तीति जातिवद्धो वयोवद्धो गुणबद्धोति तयों वद्धा । तेसु जातिसम्पन्नो जातिवद्धो नाम । वये ठितो वयोवद्धो नाम । गुणसम्पन्नो गुणवद्धो नाम । तेसु गुणसम्पन्नो वयोवद्धो ईमस्मि ठाने बद्धोति ·तित्तिरजातक १५७ अधिप्पेतो । अपचायन्तीति जेट्ठापचायिक्कम्मेन पूजेन्ति । धम्मस्स कोविदाति जेठापचायनधम्मे कोविदा कुसला दिठेव धम्मेति इमस्मि येव अत्तभावे। पासंसाति पंससाति पंससारहा। सम्पराये च सुरगतीति सम्परेतब्बो इमं लोकं हित्वा गन्तब्बो परलोकोपि तेसं सुगति येव होतीति । अयं पनेत्य पिण्डत्यो! भिक्खवे! खत्तिया वा होन्तु वाह मणा वा वेस्सा वा सुद्दा वा गहट्ठा वा पब्बजिता वा तिरच्छानगता वा ये केचि सत्ता जेठापचितिकम्म छेका कुसला, गुणसम्पन्नानं वयोबुद्धानं अपचितिं करोन्ति, इमस्मि च अंत्तभावे जेठापचितिकारकाति पसंसं वण्णनं थोमनं लभन्ता कायस्स च भेदा सग्गे निव्वत्तन्तीति । एवं सत्था जेठापचितिकम्मस्स गुणं कथेत्वा अनुसन्धि घटेत्वा जातकं समोधानेसि । तदा हत्थिनागो मोग्गल्लानो अहोसि । मक्कटो सारिपुत्तो। तित्तिरपण्डितो पन अहमेवाति । तित्तिरजातकं ·८. बकजातक नाचचन्तनिकतिप्पोति इदं सत्या जेतवने विहरन्तो चीवरवड्ढकं भिक्खू आरभ कथेसि । पच्चुपन्नवत्यु एको किर जेतवनवासिको भिक्खु यं किञ्चि चीवरे कत्तब्बं छेदनघट्टनविचारणसिवनादिकं कम्म तत्य सुकुसलो। सो ताय कुसलताय चीवरं वड्ढेति । तस्मा चीवरवड्ढकोत्वेव पन्नायित्य । किं पनेस करोतीति? जिण्णपिलोतिकासु हत्थकम्मं दस्सेत्वा सुफस्सितं मनापं चीवरं करवा रजनपरियोसाने पिट्ठोदकेन रजित्वा संखेन घंसित्वा उज्जलं मनुज्ञ कत्वा निक्खिपति । चीवरकम्मं कातु अजानन्ता भिक्खू अहते साटके गहेत्वा तस्स सन्तिकं आगन्त्वा मयं चीवरं कातुन जानाम चीवरं नो कत्वा देथाति वदन्ति । सो चीवरं आयुसो! कयिर- मानं चिरेन निट्ठाति । मया कतचीवरमेव अत्यि इमे साटके ठपेत्वा गण्हित्वा गच्छथाति नीहरित्वा दस्सेति । ते तस्स वण्णसम्पत्ति येव दिस्वा अन्तरं अजानन्ता थिरन्ति सज्ञाय अहतसाटके चीवरवड्ढकस्स दत्वा गण्हित्वा गच्छन्ति । तं तेहि थोक किलिट्ठकाले उण्होदकेन धोवियमानं अत्तनो पति दस्सेति । तत्थ तत्थ जिण्णट्ठानं पञ्जायति । ते विपटिसारिनो होन्ति । एवं आगतागते पिलोतिकाहि वञ्चेन्तो सो भिक्खु सव्वत्थ पाकटो जातो। यया चेस जेतवने तया अज्ञतरस्मि गामकेपि एको चीवरवड्ढको लोकं वञ्चेतीति । तस्स सम्भत्ता भिक्खू- भन्ते ! जेतवने किर एको चीवरवड्ढको एवं लोकं वञ्चेतीति आरोयिसु । अथस्स एतदहोसि हन्दाहं तं नगरवासिकं वञ्चेमीति पिलोतिकचीवरं अतिमनापं कत्वा सुरत्तं रजित्वा तं पारपित्वा जेतवनं अगमासि । इतरो तं दिस्वांव लोभं उप्पादेत्वा-भन्ते ! इमं चीवरं तुम्हेहि कतन्ति पुच्छि । आम आवुसोति । भन्ते चीवरं मव्हं देथ, तुम्हे अनं लभिस्सथाति । आबुसो ! मयं गामवासिका दुल्लभप्पच्चया इमाहं तुम्हं दत्वा अत्तना किं पारुपिस्सामीति ? भन्ते ! मम सन्तिके अहतसाटका अत्यि, ते गहेत्वा तुम्हाकं चीवरं करोथाति । आवुसो ! मया एत्य हत्थकम्मं दस्सितं तयि पन एवं वदन्ते किं सक्का कातु? गण्हाहि नन्ति तस्स पिलोतिकचीवरं दत्वा अहतसाटके आदाय तं वञ्चेत्वा पक्कामि । जेतवनवासिकोपि तं चीवरं पारुपित्वा कति- पाहच्चयेन उन्होदकेन धोवन्तो जिण्णपिलोतिकभावं दिस्वा लज्जितो । गामवासिचीवरवड्ढकेन किर जेतवन- वासिको वञ्चितोति तस्स वञ्चितभावो संघमज्झे पाकटो जातो। अथेक दिवसं भिक्खू धम्मसभायं तं कथं कथेन्ता निसीदिसु । सत्या आगन्त्वा- कायनुत्य भिक्खवे ! एतरहि कथाय सन्निसिन्नाति पुच्छि । ते तमत्यं आरोयिसु । सत्या-न भिक्खवे ! जेतवनवासी चीवरवड्ढको इदानेव अञ्चे वञ्चेति पुब्वेपि वञ्चेसि येव । न गामवासिकेनपिइदानेवएसजेतवनवासी चीवरवड्ढको वञ्चितो पुवेपि वञ्चितो येवाति वत्वा अतीतं आहरि- अतीतवत्यु अतीते एकस्मि अरज्ञायतने वोधिसत्तो मञ्जतरं पदुमसरं निस्साय ठिते रुखखे रुक्खदेवता हुत्वा - ·वकजातकं १५९ - ! निब्बत्ति । तदा अञ्चतरस्मि नातिमहन्ते सरे निदाघसमये उदकं मन्दं अहोसि, बहू चेत्थ मच्छा होन्ति । अथेको वको ते मच्छे दिल्वा एकनुपायेन इमे मच्छे वञ्चत्वा खादिस्सामीति गन्त्वा उदकपरियन्ते चिन्तेन्तो निसीदि । अथ नं मच्छा दिस्वा- किं अय्य ! चिन्तेन्तो निसिनोसीति पुच्छिसु । तुम्हाकं चिन्तेन्तो निसिन्नोम्हीति । अम्हाकं किं चिन्तेसि अय्याति ? इमस्मि सरे उदकं परित्तं गोचरो च मन्दो निदाघो च महन्तो। इदानिमे मच्छा किं नाम करिस्सन्ती- ति तुम्हाक चिन्तेन्तो निसिन्नोम्हीति । अथ किं करोम अय्याति ? तुम्हे सचे मव्हं वचनं करेय्याथ अहं वो एकेकं मुखतुण्डकेन गहेत्वा एकं पञ्चवण्णपदुमसञ्छन्नं महा- सरं नत्वा विस्सज्जय्यन्ति । अय्य ! पठमकप्पिकतो पट्ठाय मच्छानं चिन्तनकवको नाम नत्थि । त्वं अम्हेसु एकेकं खादितुकामो- सीति, न मयं तुव्हं सद्दहामाति । नाहं खादिस्सामि । सचे पन सरस्स अस्थिभावं मय्हं न सद्दहथ एक मच्छं मया सद्धिं सरं पस्सितु पेसेयाति । मच्छा तस्स सद्दहित्वा अयं जलेपि थलेपि समत्थोति एकं काणमहामच्छं अदंसु-इमं गहेत्वा गच्छथाति । सोतं गहेत्वा नेत्वा सरे विस्सज्जेत्वा सब्बं सरं दस्सेत्वा पुनानेत्वा तेसं मच्छान सन्तिके विस्सज्जेसि । सोनेसं मच्छानं सरस्स सम्पत्ति वण्णेसि । ते तस्स कथं सुत्वा गन्तुकामा हुत्वा साधु अय्य ! अम्हे गण्हित्वा गच्छा- हीति आहंसु । बको पठमं तं काणमहामच्छमेव गहेत्वा सरतीरं नेत्वा सरं दस्सेत्वा सरतीरे जाते वरणरुक्खे निलोयित्वा तं विटपन्तरे पक्खिपित्वा तुण्डेन विज्झन्तो जीवितक्खयं पापेत्वा मंसं खादित्वा कण्टके रुक्खमूले पातेत्वा पुन गन्त्वा विस्सट्ठो मे सो मच्छो अञो आगच्छतूति एतेनुपायेन एकेकं गहेत्वा सब्बमच्छके खादित्वा पुन आगतो एकमच्छम्पि नाद्दस । एको पनेत्य कक्कटको अवसिट्ठो। वको तम्पि खादितुकामो हुत्वा- भो ! कक्कटक ! मया सब्बे मच्छे नेत्वा पदुमसञ्छन्ने महासरे विस्सज्जिता । एहि तम्पि नेस्सामीति । मं गहेत्वा गच्छन्तो कथं गहिस्ससीति ? डसित्वा गहिस्सामीति । त्वं एवं गहेत्वा गच्छन्तो मं पातेस्ससि । नाहं तया सद्धिं गमिस्सामीति । मा भायि अहं तं सुगहितं गहेत्वा गमिस्सामीति । कक्कटको चिन्तेसि-इमस्स मच्छे नेत्वा सरे विस्सज्जनं नाम नत्थि । सचे पन मं सरे विस्सज्जेस्सति इच्चेतं कुसलं नो चे विस्सज्जेस्सति गीवमस्स छिन्दित्वा जीवितं हरिस्सामीति । अथ नं एवमाह- सम्म वक ! न खो त्वं सुगहितं गहेतु सक्खिस्ससि । अम्हाकं पन गहनं सुगहणं सचाहं अलेन तव गीवं गहेतुलभिस्सामि, तव गीवं सुगहितं कत्वा तया सद्धिं गमिस्सामीति । सो तं वञ्चेतुकामो एस' मन्ति अजानन्तो साधूति सम्पटिच्छि । कक्कटको अत्तनो अलेहि कम्मा- रसण्डासेन विय तस्स गीवं सुगहितं कत्वा इदानि गच्छाति आह । सो तं नेत्वा सरं दस्सेत्वा वरणरुक्खाभिमुखो पायासि । कक्कटको आह- मातुल ! अयं सरो एत्तो त्वं पन इतो नेसीति । वको पियमातुलको अति भगिनिपुत्तोसि मे त्वन्ति वत्वात्वं एस म उक्खिपित्वा विचरन्तो मय्हं दासोति सञ्चं करोसि मञ्चे पस्सेतं वरणरुक्खमूले कण्टकरासिं, यथा मे सब्बमच्छा खादिता तम्पि तथैव खादिस्सामीति आह। - !

·१६० जातकट्ठकथा - कक्कटको एते मच्छा अत्तनो वालताय तया खादिता। अहं पन ते मं खादितुन दस्सामि । तञ्जेव पन विनासं पापेस्सामि । त्वं हि वालताय मया वञ्चितभावं न जानासि। मरन्ता उभोपि मरिस्साम। एस ते सीसं छिन्दित्वा भूमियं खिपिस्सामीति वत्वा सण्डासेन विय अलेहि तस्स गीवं निप्पीलेसि । सो वत्तकतेन मुखेन अक्खीहि अस्सुना पग्घरन्तेन मरणभयतज्जितो- सामि ! अहं तं न खादि- सामि । जीवितं मे देहीति आह । यदि एवं, ओतरित्वा सरस्मि मं विस्सज्जहीति । सो निवत्तित्वा सरमेव मोतरित्वा कक्कटकं सरपरियन्ते पंकपिठे ठपेसि । कक्कटको कत्तरिकाय कुमुदनालं कप्पेन्तो विय तस्स गीवं कप्पेत्वा उदकं पाविसि । तं अच्छरियं दिस्वा वरणरुक्ले अधिवत्या देवता साधुकारं ददमाना वनं उन्नादयमाना मधुरस्सरेन इमं गाथमाह- नाच्चन्तनिकतिप्पञ्चो निकत्या सुखमेधति । आराधेति निकतिप्पो वको कक्कटकामिवाति ।। तत्व नाच्चन्तनिकतिप्पो निकत्यासुखमेधतीति निकति वुच्चति वञ्चना । निकतिप्पञ्चो वञ्चन- पञो पुग्गलो, ताय निकत्या निकतिया वञ्चनाय, न अच्चन्तं सुखमेधतीति निच्चकाले सुखस्मिञ्चेव पतिट्ठातुं न सक्कोति एकसेन पन विनासं पापुणाति येवाति अत्यो । आराधेतीति पटिलभति । निकतिप्पोति केराटिक- भावा सिक्खितपञ्चो पापपुग्गलो अत्तना कतस्स पापस्स फलं पटिलभति विन्दतीति अत्यो । कथं ? वको कक्क- टकामिव यथा वको कक्कटका गीवच्छेदनं पापुणाति एवं पापपुग्गलो अत्तना कतपापतो दिव्यम्मे वा सम्प- रायं वा भयं आराधेति पटिलभतीति । इममत्यं पकासेन्तो महासत्तो वनं उन्नादेन्तो धम्म देसेसि । सत्या-न भिक्खवे ! इदागेव गामवासीचीवरवड्ढकेनेस वञ्चितो । अतीतेपि वञ्चितो येवाति इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धि घटेत्वा जातकं समोधाने सि । तदा सो वको जेतवनवासी चीवरवड्ढको अहोसि । कक्कटको गामवासी चीवरवड्ढको अहोसि । रुक्खदेवता पन अहमेवाति । वकजातक ·६. नन्दजातक मझे सोवण्णयो रासीति-इदं सत्था जेतवने विहरन्तो सारिपुत्तत्थेरस्स सद्धिविहारिकं आरम्भ कथेसि । - पच्चूपन्नवत्यु सो किर भिक्खु सुवचो अहोसि वचनक्खमो थेरस्स महन्तेनुस्साहेन उपकारं करोति । अथेकं समयं थेरो सत्यारं आपुच्छित्वा चारिकं चरन्तो दक्खिणागिरिजनपदं अगमासि । सो भिक्खुतत्थगतकाले मानत्थद्धो हुत्वा थेरस्स वचनं न करोति । आवुसो! इदं नाम करोहीति वुत्ते पन थेरस्स पटिपक्खो होति। थेरो तस्स आसयं न जानाति । सो तत्य चारिक चरित्वा पुन जेतवनं आगतो । सो भिक्खु थेरस्स जेतवनविहारं आगतकालोतो पट्ठाय पुन तादिसोव जातो । थेरो तथागतस्स आरोचेसि- भन्ते ! मय्ह एको सद्धिविहारिको एकस्मि ठाने सतेन कीतदासो विय होति, एकस्मि ठाने मानत्थद्धो हुत्वा इदं नाम करोहीति वुत्ते पटिपक्खो होतीति । सत्या- नायं सारिपुत्त ! भिक्खु इदानेव एवंसीलो, पुव्वेपेस एकं ठानं गतो सतेन' कीतदासो विय होति, एकं ठानं गतो पटिपक्खो पटिसत्तु होतीति वत्वा थेरेन याचितो अतीतं आहरि- अतीतवत्यु अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते वोधिसत्तो एकस्मि कुटुम्बियकुले पटिसन्धि गहि । तस्सेको सहायको कुटुम्विको सयं महल्लको। भरिया पनस्स तरुणी। सातं निस्साय पुत्तं पटिलभि। सो चिन्तेसि- अयं इत्यिका तरुणत्ता ममच्चयेन किञ्चिदेव पुरिसं गहेत्वा इमं धनं विनासेय्य पुत्तस्स मे न ददेय्य । यन्नूनाहं इमं धनं पठविगतं करेय्यन्ति । घरे नन्दं नाम दासं गहेत्वा अरनं गन्त्वा एकस्मि ठाने तं धनं निदहित्वा तस्स आचिक्खित्वा- तात नन्द ! इमं धनं मम अच्चयेन मय्हं पुत्तस्स आचिक्खेय्यासि । मा च नं परिच्चजित्था ति ओवदित्वा कालमकासि। पुत्तोपिस्स अनुक्कमेन वयप्पत्तो जातो । अथ नं माता आह- तात! तव पिता नन्दं दासं गहेत्वा धनं निधेसि तं आहरापेत्वा कुटुम्वं सण्ठपेहीति । सो एकदिवसं नन्दं आह- मातुल ! अत्थि किञ्चि मव्हं पितरा धनं निदहितन्ति ? आम सामीति । कुहिं तं निदहितन्ति ? अर सामीति । तेनहि गच्छामाति कुद्दालपिटकं आदाय निधिट्ठानं गन्त्वा- कहं मातुल - । धनन्ति आह । नन्दो आरुय्ह धनमत्थके ठत्वा धनं निस्साय मानं उप्पादेत्वा -अरे ! दासिपुत्त ! चेटक ! कुतो ते इमस्मि ठाने धनन्ति कुमारं अक्कोसति । कुमारो तस्स फरुसवचनं सुत्वा असुणन्तो विय- तेनहि गच्छामाति- तं गहेत्वा पटिनिवत्तित्वा पुन द्वे तयो दिवसे अतिक्कमित्वा अगमासि । नन्दो तथैव अक्कोसति । कुमारोतेन सद्धिं फरुसवचनं अवत्वाव निवत्तित्वा अयं दासो इतो पट्ठाय धनं आचिक्खिस्साभीति ·- १६२ जातकट्ठकथा गच्छति गन्त्वा पन अक्कोसति । तत्य कारणं न जानामि । अत्यि नु खो पन मे पितुसहायो कुटुम्विको तं पटि- पुच्छित्वा जानिस्सामीति । बोधिसत्तस्स सन्तिकं गन्त्वा सव्वं तं पत्ति आरोचेत्वा- किन्नु खोतात ! कारणन्ति पुच्छिं। वोधिसत्तो- यस्मि ते तात! ठाने ठितो नन्दो अक्कोसति तत्थेव ते पितुसन्तकं धनं । तस्मा ते यदा नन्दो अक्कोसति तदा नं एहि दास ! किं अक्कोसीति आकड्ढित्वा कुद्दालं गहेत्वा तं ठानं भिन्दित्वा कुलसन्तकं धनं नीहरित्वा दासं उक्खिपापेत्वा धनं आहराति वत्वा इमं गाथमाह- मञ्जे सोवण्णयो रासि सोवण्णमाला च नन्दको यत्य दासो आमजातो ठितो थुल्लानि गज्जतीति ।। तत्य मधेति एवं अहं जानामि । सोवण्णयोति सुन्दरो वण्णो एतेसन्ति सोवण्णानि । कानि तानि? रजतमणिकञ्चनपवालादिरतनानि । इमस्मि हि ठाने सबानेतानि सुवण्णानीति अधिप्पेतानि । तेसं रासि सोवण्णयो रासि । सोवण्णमाला चाति तुम्हं पितु सन्तका सुवण्णमालापि च एत्थेवाति मञामि । नन्दको यत्थ दासोति यस्मि ठाने ठितो नन्दको दासो । आमजातोति आम अहं वो दासीति एवं दासव्यं उपगताय आमदासी- संखाताय दासिया पुत्तो। ठितो थुल्लानि गज्जतीति सो यस्मि ठाने ठितो थुल्लानि फरुसवचनानि वदति तत्थेव तं कुलवनं एवमहन्तं मचामीति । बोधिसत्तो कुमारस्स धनगहणुपायं आचिक्खि । कुमारो बोधिसत्तं वन्दित्वा घरं गन्त्वा नन्दं आदाय निविट्ठानं गन्त्वा यथानुसिठं पटिपज्जित्वा तं धनं आहरित्वा कुटुम्ब सण्ठपेत्वा बोधिसत्तम्स ओवादे ठितो दानादीनि पुञानि कत्वा जीवितपरियोसाने ययाकम्मं गतो । सत्या-पुबेपेस एवंसीलो येवाति वत्वा इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धि घटेत्वा जातकं समो- धानेसि । तदा नन्दो सारिपुत्तस्स सद्धिविहारिको अहोसि । कुटुम्बिकपुत्तो सारिपुत्तो पण्डितकुटुम्बिको पन अह- मेवाति । नन्दजातकं ·- १०. खदिरङ्गारजातक काम पतानि निरयन्ति-इदं सत्था जेतवने विहरन्तो अनाथपिण्डिकस्स दानं आरभ कथेसि । पच्चुपन्नवत्यु अनाथपिण्डिको हि विहारमेव आरम्भ चतुपण्णासकोटिधनं वुद्धसासने परिच्चजित्वा विकिरित्वा उपेत्वा तीणि रतनानि अञ्जत्य रतनसझमेव अनुप्पादेत्वा सत्यरि जेतवने विहरन्ते देवसिकं तीणि महाउपट्ठा- नानि गच्छति । पातोव एकवारं गच्छति, कतपातरासो एकवारं, सायण्हे एकवारं । अज्ञानिपि अन्तरूपट्ठानानि होन्तियेव। गच्छन्तोच किन्नुखो आदाय आगतोति सामणेरा वादहरावा हत्यम्पि मे ओलोकेय्युन्ति तुच्छहत्थो नाम न गतपुबो। पातो व गच्छन्तो यागुंगाहापेत्वा गच्छति । कतपातरासो सप्पिनवनीतमधुफाणितादीनिपि सायण्ह- समये गन्धमालावत्यहत्योति । एवं दिवसे दिवसे परिच्चजन्तस्स पनस्स परिच्चागे पमाणं नत्थि । बहु वोहारुप- जोविनोपिस्स हत्थतो पण्णे आरोपेत्वा अट्ठारसकोटिसंखं धनं इणं गण्हिसु। ते महासेठि न आहरापेति । अचा पनस्स कुलसन्तका अट्ठारसकोटियो नदीतीरे निदहित्वा ठपिता वातोदकेन नदीकूले भिन्ने महासमुहूं पविट्ठा । ता यथापिहितलञ्छिता व लोहचाटियो अण्णवकुच्छियं पवट्टन्ता विचरन्ति । गेहे पनस्स पञ्चन्नं भिक्खुसतानं निच्चभत्तं निबद्धमेव होति । सेठिनो हि गेहं भिक्खुसंघस्स चातुमहापथे खणितपोक्खरणीसदिसं सबभिक्खून मातापितुट्ठाने ठितं । तेनस्स घरं सम्मासम्बुद्धोपि गच्छति, असीतिमहाथेरापि गच्छन्ति येव । सेसभिक्खून पन आगच्छन्तानं च पमाणं नत्थि । तं पन घरं सत्तभूमकं सत्तद्वारकोट्ठकपतिमण्डितं । तस्स चतुत्थे द्वारकोट्ठके एका मिच्छादिठ्ठिका देवता वसति । सा सम्मासम्बुद्धे गेहं पविसन्ते अत्तनो विमाने ठातुन सक्कोति, दारके गहेत्वा ओतरित्वा भूमियं तिट्ठति । असीतिमहाथेरेसुपि अवसेसथेरे- सुपि पविसन्तेसु च निक्खमन्तेसु च तथेव करोति । सा चिन्तेसि-समणे च गोतमे सावकेसु चस्स इमं गेहं पवि- सन्तेसु मय्हं सुखं नाम नत्यि, निच्चकालं ओतरित्वा ओतरित्वा भूमियं ठातुन सक्खिस्सामि । यथा इमे एतं घरं नप्पविसन्ति तथा मया कातु वट्टतीति । अथेकदिवसं सयनूपगतस्सेव महाकम्मन्तिकस्स सन्तिकं गन्त्वा ओभासं फरित्वा अठ्ठासि । को एत्याति च वुत्ते अहं चतुत्थद्वारकोट्ठ के निव्बत्तदेवताति । कस्मा आगतासीति ? तुम्हे सेठिस्स किरियं न पस्सथ अत्तनो पच्छिमकालं अनोलोकेत्वा धनं नीहरित्वा समणं गोतमं येव पूजेति, न वणिज्जं पयोजेति, न कम्मन्ते पट्ठपेति । तुम्हे सेष्ठिं तथा ओवदथ यथा अत्तनो कम्मं करोति यथा च समणो गोतमो ससावको इमं घरं नप्पविसति तथा करोयाति । अथ नं सो आह-बालदेवते ! सेट्ठी धनं विस्सज्जन्तो निय्यानिक बुद्धसासने विस्सज्जेति । सो सचे मं चूलाय गहेत्वा विक्किणिस्सति नेवाहं किञ्चि कथेस्सामि । गच्छ त्वन्ति । सा पुनेकदिवसं सेछिनो जेठ्ठपुत्तं उपसंकमित्वा तथेव ओवदि । सो पि नं पुरिमनयेनेव तज्जेसि। सेठ्ठिना पन सद्धि कथेतु येव न सक्कोति । सेठिनोपि निरन्तरं दानं देन्तस्स वोहारे अकरोन्तस्स अये मन्दीभूते धनं परिक्खयं भगमासि । अवस्स अनुक्कमेन दालिद्दियप्पत्तस्स परिभोगसाटकसयनभोजनानिपि पुराणसदिसानि न भविंसु । एवंभूतोपि - ·१६४ जातकट्ठकथा भिक्खुसंघस्स दानं देति । पणीतं पन कत्वा दातुन सक्कोति । अथ नं एकदिवसं वन्दित्वा निसिन्नं सत्था-दीयति पन ते गहपति ! कुले दानन्ति पुच्छि । सो-दिय्यति भन्ते ! तञ्च खो कणाजिकं विलंगदुतियन्ति आह । अयनं सत्या- गहपति ! लूखं दाने देमीति मा चित्तं संकोचयित्थ, चित्तस्मि हि पणीते बुद्धपच्चे- कबुद्धबुद्धसावकानं दिन्नं दानं लूखं नाम न होति । कस्मा ? विपाकमहन्तत्ताति आह । चित्तम्पि पणीतं कातु सक्कोन्तस्स दानं लूखं नाम नत्थीति चेतं एवं वेदितव्वं- "नत्थि चित्ते पसन्नम्हि अप्पिका नाम दक्खिणा । तथागते वा सम्बुद्धे अथवा तस्स सावके । न किरत्थि अनोमदस्सिसु परिचरिया बुद्धसु अप्पिका । सुक्खाय अलोणिकाय च पस्स' फलं कुम्मासपिण्डिया" ति । अपरम्प नं आह- गहपति ! त्वं ताव लूखं दानं ददमानो अठ्ठन्नं अरियपुग्गल्लानं देसि अहं वेला- मकाले सकलजम्बुदीपं उन्नङ्गलं कृत्वा सत्तरतनानि ददमानो पञ्चमहानदियो एकोधपुण्णं कत्वा विय च महादानं पवत्तयमानो तिसरणगतं वा पञ्चसीलरक्खकंवा कञ्चि नालत्यं दक्खिणेय्यपुग्गला नाम एवं दुल्लभा तस्मा लूखं मम दानन्ति मा चित्तं संकोचयित्थाति एवं च पन वत्वा वेलामसुत्तं कथेसि । अथ खो सा देवता इस्सरकाले सेठिना सद्धि कथेतुम्पि असक्कोन्ती इदानायं दुग्गतत्ता मम वचनं गहिस्सतीति मञ्चमाना अड्ढरत्तसमये सिरिगन्भं पविसित्वा ओभासं फरित्वा आकासे अट्ठासि । सेट्ठी तं दिस्वा- को एसोति आह । अहं महासेठि ! चतुत्यद्वारकोढ़के अधिवत्था देवताति । किमत्थं आगतासीति ? तुय्हं ओवादं कथेतुकामा हुत्वाति । . तेन हि कथेहीति । महासेठि ! त्वं पच्छिमकालं न चिन्तेसि पुत्तधीतरो न ओलोकेसि, समणस्स ते गोतमस्स सासने बहुधनं विप्पकिणं सो त्वं अतिवेलं धनविस्सज्जनेन वा वणिज्जकम्मान्तानं अकरणेन वा समणं गोतमं निस्साय दुग्गतो जातो। एवम्भूतोपि समणं गोतमं न मुञ्चसि । अज्जापि ते समणा घरं पविसन्ति येवयं तावतेहि नीतं तं न सक्का पच्चाहरापेतु गहितमेव होतु इतो पट्ठाय पन सयं च समणस्स गोतमस्स सन्तिकं मा गमित्य सावकानञ्चस्स इमं घरं पविसितुंमा अदासि, समणं गोतमं निवत्तित्वापि अनोलोकेन्तो अत्तनो वोहारे च वणिज्जं च कत्वा कुटुम्बं सण्ठपेहीति । अथ नं सो एवमाह- अयं तया मय्हं दातव्वओवादोति । आम अयन्ति । तादिसानं देवतानं सतेनपि सहस्सेनपि सतसहस्सेनपि अकम्पनीयो अहं दसवलेन कतो मम हि सद्धा सिनेरु विय अचला सुप्पतिठिता । मया निय्याणिके रतनसासने धनं विस्सज्जितं अयुत्तं ते कथितं । बुद्धसासने पहारो दिनो। एवरूपाय अनाचाराय दुस्सीलाय कालकण्णिया सद्धि तया मम एकगेहे वसनकिच्चं नत्थि, सीधं मम गेहा निक्समित्वा अनत्य गच्छाति । सा सोतापनस्स अरियसावकस्स वचनं सुत्वा ठातु असक्कोन्ती अत्तनो वसनट्ठानं गन्त्वा दारके ·खदिरङ्गारजातक '१६५ हत्येन गहेत्वा निक्खमि । निक्खमित्वा च पन अञत्थ वसनट्ठानं अलभमाना सेठिं खमापेत्वा तत्थेव वसिस्सा- मीति नगरपरिग्गाहकदेवपुत्तस्स सन्तिकं गन्त्वा तं वन्दित्वा अट्ठासि । केनत्येन आगतासीति च वुत्ता अहं सामि ! अनुपधारेत्वा अनाथपिण्डिकेन सद्धि कथेसिं, सो मं कुज्झित्वा वसनट्ठाना निक्कड्ढि । मं सेठिस्स' सन्तिकं नेत्वा खमापेत्वा वसनट्ठानं मे देथाति । किं पन' तया सेट्ठि वुत्तो ति ? इतो पट्ठाय बुद्धुपट्ठान संघुपट्टानं माकरि, समणस्स गोतमस्स घरे पवेसनं मा अदासीति । एवं मे वुत्तो सामीति । अयुत्तं तया वुत्तं, सासने पहारो दिनो । अहं तं आदाय सेठ्ठिनो सन्तिकं गन्तुन उस्सहामीति । सा तस्स सन्तिका संगहं अलभित्वा चतुन्नं महाराजानं सन्तिकं अगमासि। तेहिपि तथैव पटिक्खित्ता सक्कं देवराजं उपसंकमित्वा तं पत्ति आचिक्खित्वा- अहं देव ! वसनट्टानं अलभमाना दारके हत्थेन गहेत्वा अत्ताणा विचरामि तुम्हाकं सिरिया मय्हं वसनट्ठानं दापेथाति सुठ्ठतरं याचि । सोपि नं आह-तया अयुत्तं कतं, जिनसासने पहारो दिन्नो । अहम्पि तं निस्साय सेठिना सद्धि कथेतु न सक्कोमि । एक पन ते सेठिस्स खमनूपायं कथेस्सामीति । साधु देव ! कथेहीति । महासेठिस्स हत्यतो मनुस्सेहि पण्णे आरोपेत्वा अट्ठारसकोटिसंखं धनं गहितं अत्थि त्वं तस्स आयु- त्तकवेसं गहेत्वा कञ्चि अजानापेत्वा तानि पण्णानि आदाय कतिपयेहि यक्खतरुणेहि परिवारिता एकेन हत्थेन पण्णं एकेन लेखनि गहेत्वा तेसं गेहं गन्त्वा गेहमज्झे ठिता अत्तनो यक्खानुभावेन ते उत्तासेत्वा इदं तुम्हाकं इण- पणं, अम्हाकं सेट्ठी अत्तनो इस्सरकाले तुम्हे न किञ्चि आह इदानि दुग्गतो जातो तुम्हेहि गहितकहापणानि देथाति अत्तनो यक्खानुभावं दस्सेत्वा सब्बापिता अट्ठारसहिरकोटियो साधेत्वा सेठिस्स तुच्छकोट्ठके पूरेत्वा अनं अचिरवतीनदीतीरे निहितधनं नदीकूले भिन्ने समुहं पविळं अस्थि तम्पि अत्तनो आनुभावेन आहरित्वा कोट्टे पूरेत्वा अझम्पि असुकट्ठाने नाम अस्सामिकं अट्ठारसकोटिमत्तमेव धनं अत्थि तम्पि आहरित्वा तुच्छ- कोट्ठके पूरेहि, इमाहि चतुपण्णासकोटीहि इमं तुच्छकोट्ठके पूरणेन दण्डकम्मं कत्वा महासेट्टिं खमापेहीति । सा साधु देवाति तस्स वचनं सम्पटिच्छित्वा वुत्तनयेनेव सब्बं धनं आहरित्वा अड्ढरत्तसमये सेट्ठिस्स सिरिगल्भं पविसित्वा ओभासं फरित्वा आकासे अट्ठासि । को एसोति वुत्ते अहं ते महासेठि ! चतुत्थद्वारकोट्ठके अधिवत्था अन्धवालदेवता मया महामोहमू- लहाय बुद्धगुणे अजानित्वा पुरिमेसु दिवसेसु तुम्हेहि सद्धि किञ्चि कथितं अत्यि तं मे दोसं खमथ सक्कस्स हि मे देवराजस्स वचनेन तुम्हाकं इणं सोधेत्वा अट्ठारसकोटियो समुदं गता अट्ठारसकोटियो तस्मि तस्मि ठाने अस्सामिकवनस्स अट्ठारसकोटियोति चतुपण्णासकोटियो आहरित्वा तुच्छकोठं पूरणेन दण्डकम्मं कतं जेतव- नविहारं आरब्भ परिक्खयं गतधनं सव्वं सम्पिण्डितं वसनहानं अलभमाना किलमामि मया अज्ञाणताय कथितं मनसि अकत्वा खमय महासेठ्ठीति आह । अनाथपिण्डिको तस्सा वचनं सुत्वा चिन्तेसि- अयं च देवता दण्डकम्मं च मे कतन्ति वदति अत्तनो च दोसं पटिजानाति सत्था इमं चिन्तत्वा अत्तनो गुणे जानापेस्सति सम्मासम्बुद्धस्स नं दस्सेस्सामीति । अथ नं आह- अम्म देवते ! सचेसि मं खमापेतुकामा सत्थुसन्तिके में खामापेहीति । साधु एवं करिस्सामि सत्थु पन मं सन्तिकं गहेत्वा गच्छाहीति । सो साधूति वत्वा विभाताय रत्तिया पातोव तं गहेत्वा सत्युसन्तिकं गन्त्वा ताय कतकम्म सव्वं तथागतस्स आरोचेसि ।

·जातकट्ठकथा: 1 सत्या तस्स वचनं सुत्वा इध गहपति ! पापपुग्गलोपि याव पापं न पचति ताव भद्रानि पस्सति यदा पनस्स पापं पच्चति तदा पापमेव पस्सति । भद्रपुग्गलोपि याव भद्रं न पच्चति ताव पापानि पस्सति, यदा पनस्स भद्रं पच्चति तदा भद्रमेव पस्सतीति वत्वा इमा धम्मपदे द्वे गाथा अभासि- "पापोपि पस्सति भद्रं याव पापं न पच्चति । यदा च पच्चति पापं अथ पापो पापानि पस्सति ।। भद्रोपि पस्सति पापं याव भद्रं न पच्चति । यदा च पच्चति भद्रं अथ भद्रो भद्रानि पस्सती" ति । इमासं च पन गाथानं परियोसाने सा देवता सोतापत्तिफले पतिहासि । सा चक्कङ्कितेसु सत्थु पादेसु निपतित्वा मया भन्ते ! रागरत्ताय दोसदुट्ठाय मोहमूल्हाय अविज्जन्धाय तुम्हाकं गुणे अजानन्तिया पापक वचनं वुत्तं तं मे खमथाति सत्थारं खमापेत्वा महासेठिं खमापेसि । तस्मि समये अनाथपिण्डिको सत्यु पुरतो अत्तनो गुणं कथेसि- भन्त! अयं देवता वुद्धपट्ठानादीनि मा करोहीति वारयमानापि मं वारेतुनासक्खि दानं न दातव्वन्ति इमाय वारियमानोपहं अदासिमेव ननु एस भन्ते ! महं गुणोति ? सत्था- त्वं खोसि गहपति ! सोतापन्नो अरियसावको अचलसद्धो विसुद्धदस्सनो तुम्हं इमाय अप्पसक्खदेवताय वारन्तिया अवारितभावो नाच्छरियो यं पन पुब्बे पण्डिता अनुप्पन्ने बुद्धे अपरिपक्के नाणे ठिता कामावचरिस्सरेन मारेन आकासे ठत्वा सचे दानंदस्ससि इमस्मि निरये पच्चिस्ससीति असीतिहत्थगम्भीर अंगारकासुदस्सेत्वा मा दानं अदासीति वारिता पदुमकण्णिकमज्झे ठत्वाअदंसु इदं अच्छरियन्ति वत्वा अनाथ- पिण्डिकेन याचितो अतीतं आहरि- अतीतवत्थु तीते वाराणसियं ब्रह मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो वाराणसीसेटिस्स कुले निब्बत्तित्वा नानप्पकारेहि सुखूपकरणेहि देवकुमारो विय संवड्ढियमानो अनुक्कमेन विश्रुतं पत्वा सोलसवस्सकाले येवसब्ब- सिप्पेसु निप्फत्ति पत्तो। सो पितु अच्चयेन सेठिट्ठाने ठत्वा चतुसु नगरद्वारेसु चतस्सो दानसालायो मज्झे नगरस्स एकं अत्तनो निवेसनद्वारे एकन्ति छ दानसालायो कारेत्वा महादानं देति, सीलं रक्ख ति, उपोसथकम्मं करोति । अथेकदिवसं पातरासवेलाय बोधिसत्तस्स नानग्गरसे मनुञभोजने उपनीयमाने एको पच्चेकवुद्धो सत्ताहच्चयेन निरोवा उट्ठाय भिक्खाचारवेलं सल्लक्खेत्वा अज्ज मया वाराणसीसेठिस्स गेहद्वारं गन्तुं वट्टतीति नागलतादन्तकहें खादित्वा अनोतत्तदहे मुखं धोवित्वा मनोसिलातले ठितो निवासेत्वा कायवन्धन बन्धित्वा चीवरं पारपित्वा इद्धिमयमत्तिकपत्तं आदाय आकासेनागन्त्वा बोधिसत्तस्स भत्ते उपनीतमत्ते गेहद्वारे अट्ठासि । - वोधिसत्तो तं दिस्वाव आसना बुट्ठाय निपच्चाकारं दस्सेत्वा कम्मकारकं ओलोकेसि। किं करोमि सामीति च वुत्ते अय्यस्स पत्तं आहरथाति आह । तं खण व मारो पापिमा विकम्पमानो उट्ठाय अयं पच्चेक- बुद्धो इतो सत्तमे दिवसे आहारं लभि । अज्ज अलभन्तो विनस्सिस्सति इमं च विनासेस्सामि सेठिनो च दानन्त- रायं करिस्सामीति तं खणञ्चेव आगन्त्वा अन्तरवत्थुम्हि असीतिहत्थमत्तं अंगारकासुनिम्मिणि । सा खदि- रंगारपुण्णा सम्पज्जलिता सजोतिभूता अवीचिमहानिरयो विय खायित्थ । तं पन मापेत्वा सयं आकासे अट्ठासि । पत्तहरणत्याय गच्छमानो पुरिसो तं दिस्वा महाभयप्पत्तो निवत्ति । बोधिसत्तो- किं तात ! निवत्तोसीति पुच्छि । अयं सामि ! अन्तरवत्थुम्हि महती अंगारकासु सम्पज्जलिता सजोतिभूताति । अवचो अथोति एवं भागतागता सव्वेपि भयप्पत्ता वेगेन पलायिसु ।

·खदिरङ्गारजातक १६७ . वोधिसत्तो चिन्तेसि- अज्ज मय्हं दानन्तरायं कातुकामो वसवत्ती मारो उय्युत्तो भविस्सति, न खो पन जानाति मारसतेन मारसहस्सेनापि मय्हं अकम्पियभावं । अज्जदानि मय्हं वा मारस्स वा वलमहन्ततं आनुभावमहन्ततं जानिस्सामीति तं यथासज्जितमेव भत्तपाति सयं आदाय गेहा निक्खम्म अंगारकासुतटे ठत्वा आकासं उल्लोकेत्वा मारं दिस्वा- कोसि त्वन्ति आह । अहं मारोति । अयं अंगारकासु तया निम्मिताति ? आम मयाति । किमत्थायाति ? तव दानस्स अन्तरायकरणत्थाय च पच्चेकबुद्धस्स च जीवितनासनत्थायाति । वोधिसत्तो- नेव त अहं अत्तनो दानस्स अन्तरायं न पच्चेकबुद्धस्स जीवितन्तरायं कातुदस्सामि । अज्जदानि मय्हं वा तुम्हं वा वलमहन्ततं आनुभावमहन्ततं जानिस्सामीति अंगारकासुया तटे ठत्वा- भन्ते ! पच्चेकवरबुद्ध ! अहं इमिस्सापि अंगारकासुया अधोसीसो पतमानोपि न निवत्तिस्सामि केवलं तुम्हे मया दिन- भोजनं पतिगण्हथाति वत्वा इमं गाथमाह- कामं पतामि निरयं उद्धपादो अवंसिरो । नानरियं करिस्सामि हन्द पिण्डं पटिग्गहाति ।। तत्रायं पिण्डत्यो भन्ते ! पच्चेकवरवुद्ध ! सचे अहं तुम्हाकं पिण्डपातं देन्तो एकसेनेव इमं निरयं उद्धपादो अवंसिरो हुत्वा पतामि तथापि यदिदं अदानं च असीलियं च अरियेहि अकातव्बत्ता अनरियेहि च कात- व्बत्ता अनरियन्ति वुच्चति न तं अनरियं करिस्सामि हन्द इमं मया दीयमानं पिण्डं पटिग्गह पतिगण्हाहीति । एत्थ च हन्दाति ववस्सग्गत्थे निपातो। एवं वत्वा वोधिसत्तो दलहसमादानेन भत्तपाति गहेत्वा अंगारकासुमत्थकेन पक्खन्तो । तावदेव असीतिहत्थगम्मीराय अंगारकासुया तलतो उपरूपपरि जातं अत्तसत्तमं एक महापदुमं उग्गन्त्वा बोधिसत्तस्स पादं सम्पटिच्छि । ततो महातुम्बमत्ता रणुउग्गन्त्वा महासत्तस्स मुद्धनि ठत्वापतित्वा सकलसरीरं सुवण्णचुण्ण- समोकिण्णमिव अकासि । सो पदुमकणिकाय ठत्वा नानग्गरसभोजनं पच्चेकबुद्धस्स पत्ते पतिट्ठापेसि । सो तं पटिग्गहेत्वा अनुमोदनं कत्वा पत्तं भाकासे खिपित्वा पस्सन्तस्सेव महाजनस्स सयम्पि वेहासं अब्भुग्गन्त्वा नान- प्पकारं वलाहकपन्ति मद्दमानो विय हिमवन्तमेव गतो । मारोपि पराजितो दोमनस्सं पत्वा अत्तनो वसनट्ठानमेव गतो । बोधिसत्तो पन पदुमकणिकाय ठितकोव महाजनस्स दानसीलसंवण्णनेन धम्म देसेत्वा महाजनेन परिवुतो अत्तनो निवेसनमेव पविसित्वा यावजीवं दानादीनि पुञानि करित्वा यथाकम्मं गतो । सत्या-न इदं गहपति ! अच्छरियं यं त्वं एवं दस्सनसम्पन्नो एतरहि देवताय न कम्पितो पुवेपि पण्डि- तेहि कतमेव अच्छरियन्ति इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धि घटेत्वा जातकं समोधानेसि । तदा पच्चेकबुद्धो तत्थेव परिनिवायि । मार पराजेत्वा पदुमकणिकाय ठत्वा पच्चेकबुद्धस्स पिण्डपातदायको वाराणसीसेठि पन अहमेवाति । खदिरङ्गारजातकं कुलावकवग्गो चतुत्यो ।

·५. अस्थकामवग्गवाना १. लोसकजातक यो अत्थकामस्साति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो लोसकतिस्सत्येरं नाम आरभ कथेसि । पच्चुपन्नवत्यु को पनेस लोसकतिस्सत्थेरो नामाति ? कोसलरठे एको अत्तनो कुलनासको केवट्टपुत्तको अलाभी भिक्खू । सो किर निब्बत्तट्ठानतो चवित्वा कोसलरठे एकस्मि कुलसहस्सवासे केवट्टगामे एकिस्सा केवटिया कुच्छिस्मि पटिसन्धि गण्हि । तस्स पटिसन्धिग्गहणदिवसे तं कुलसहस्सं जालहत्यं नदियं च तलाकादिसु व मच्छे परियेसन्तं एकं खुद्दकमच्छम्पि नालत्थ । ततो पट्ठाय च ते केवट्टे परिहायन्ति येव तस्मिम्पि कुच्छिगते येव तेसं गामो सत्तवारे अग्गिना दड्ढो सत्तवारे रञा दण्डितो । एवं अनुवकर्मन दुग्गता जाता । ते चिन्तयिमु-पुब्बे अम्हाकं एवरूपं नत्यि इदानि पन परिहायाम अम्हाकं अन्तरे एकाय कालकप्णिया भवितव्वं द्वे वग्गा होमाति । पञ्च पञ्च कुलसतानि एकतो अहेसु। ततो यत्थ तस्स मातापितरो सो कोट्ठासो परिहायति इतरो वड्ढति । ते तम्पि कोट्ठासं द्विधा, तम्पि द्विधाति एवं याव तमेव कुलं एक अहोसि ताव विभजित्वा तेसं कालकण्णिभावं ञत्वा पोथेत्वा निक्कड्ढ्सुि । अथस्स माता किच्छेन जीवमाना परिपक्के गम्भे एकस्मि ठाने विजायि। पच्छिमभविकसत्तं न सवका नासेतु अन्तोषटे दीपो विय हिस्स हदये अरहत्तस्स उपनिस्सयो जलति । सा तं दारकं पटिजग्गित्वा आधावित्वा परिचावित्वा विचरणकाले एकमस्स कपालकं हत्थे दत्वा पुत्तं एकं घरं पविसाति पेसेत्वा पलाता। सो ततो पट्ठाय एककोव हुत्वा तत्थ भिक्खं परिये सित्वाएकस्मि ठाने सयति । न नहायति नसरीरं पटिजग्गति, पंसुपिसाचको विय किच्छेन जीविकं कप्पेति । सो अनुक्कमेन सत्तवस्सिको हुत्वा एकस्मि गेहद्वारे उक्खलिधोवनस्स छड्डितट्ठाने काको विय एकेके सित्थकं उच्चिनित्वा खादति । अथ नं धम्मसेनापति सावत्थियं पिण्डाय चरमानो दिस्वा अयं सत्तो अतिकारुप्पत्तोकतरगाम- वासिको नु खोति तस्मि वड्ढेत्वा एहि रेति आह । सो गन्त्वा थेरं वन्दित्वा अठ्ठासि । अथ नं थेरो-कतरगाम- वासिकोसि कहं वा ते मातापितरोति पुच्छि । अहं भन्ते । निप्पच्चयो, मय्हं मातापितरो मं निस्साय किलन्तम्हाति मं छड्डे त्वा पलाताति । अपि पन पव्वजिस्ससीति ? भन्ते ! अहं ताव पव्वजेय्यं मादिसं पन कपणं को पन्वाजेस्सतीति । अहं पब्बाजेस्सामीति । साधु पबाजेथाति । थेरो तस्स खादनीयं भोजनीयं दत्वा तं विहारं नेत्वा सहत्थेनेव नहापेत्वा पवाजेत्वा परिपुण्णवस्सं उपसम्पादेसि । सो महल्लककाले लोसकतिस्सत्थेरोति पञायित्थ निप्पुञ्जो अप्पलाभो । तेन किर असदिसदानेपि कुच्छिपूरो न लद्धपुब्बो, जीवितघटनमत्तकमेव लभति । तस्स हि पत्ते एकस्मिञ्चेव यागुउलुंके दिन्ने पत्तो समतित्तिको विय हुत्वा पञ्चायति । अथ मनुस्सा इमस्स पत्तो पूरोति हेट्ठा यागुं देन्ति । तस्स पत्ते यागुं दानकाले मनुस्सानं भाजने यागुअन्तरवायतीतिपि वदन्ति । खज्जकादिसुपि एसेव नयो। सो अपरेन समयेन विपस्सनं वड्ढेत्वा अग्गफले अरहत्ते पतिष्ठितोपि अप्पलामोव अहोसि। अथस्स अनुपुब्बेन आयुसंखारेसु परिही- नेसु परिनिव्वाणदिवसो सम्पापुणि ।

·२२ लोसकजातकं १६९ -- धम्मसेनापति आवजेन्तो तस्स परिनिव्वाणभावं मत्वा अयं लोसकतिस्सत्थेरो अज्ज परिनिवा- यिस्सति । अज्ज मया एतस्स यावदत्थं आहारं दातुवट्टतीतिनं आदाय सावत्यि पिण्डाय पाविसि ।थेरोतं निस्साय ताव बहुमनुस्साय सावत्थिया हत्थं पसारेत्वा वन्दनमत्तम्पि नालत्य । अथ नं थेरो गच्छावुसो! आसनसालाय निसीदाति उय्योजेसि । ततो आगतमेव मनुस्सा अय्यो आगतोति आसने निसीदापेत्वा भोजेन्ति । थेरो पि इमं लोसकस्स देथाति लद्धाहारं पेसेसि । तं . गहेत्वा गता लोसकत्थेरं असरित्वा सयमेव भुञ्जिसु । अथ थेरस्स उट्ठाय विहारं गमनकाले लोसकतिस्सत्येरो गन्त्वा थेरं वन्दि, थेरो निवत्तित्वा ठितकोव लद्धं ते भावुसो ! भत्तन्ति पुच्छि । थेरो संवेगप्पत्तो कालं ओलोकेसि । कालो अतिक्कन्तो। थेरो- होतावुसो ! इधेव निसीदाति लोसकत्येरं आसनसालाय निसीदापेत्वा कोसलरो निवेसनं अगमासि । राजा थेरस्स पत्तं गाहापेत्वा भत्तस्स अकालोति पत्तएरं चतुमधुरं दापेसि । थेरो तमादाय गन्त्वा एहावुसो तिस्स ! इमं चतुमधुरं भुजाति वत्वा पत्तं गहेत्वाव अट्ठासि । सो थेरे गारवेन लज्जन्तो न परिभुञ्जति, अथ नं थेरो सहावुसो तिस्स ! अहं इमं पत्तं गहेत्वाव ठस्सामि त्वं निसीदित्वा परिभुञ्ज, सचे इमं पत्तं हत्यतो मुञ्चेय्यं किञ्चि न भवेय्याति आह । अथायस्मा लोसकतिस्सत्थेरो अग्गिस्सरे धम्मसेनापतिम्हि पत्तं गहेत्वा ठिते चतुमधुरं परिभुजि । तं थेरस्स अरियिद्धिबलेन परिक्खयं न अगमासि । तदा लोसकतिस्सत्थेरो यावदत्थं उदरपूरं कत्वा परिभुञ्जि। तं दिवसमेव च अनुपादिसेसाय निब्वाणधातुया परिनिव्वायि । सम्मासम्बुद्धो तस्स सन्तिके ठत्वा सरीरनिवखेपं कारसि । धातुयो गहेत्वा चेतियं करिसु। तदा भिक्खू धम्मसभायं सन्निपतित्वा-आवुसो! लोसकत्थेरो अपुचो अप्पलाभी एवरूपेन नाम अपुञ्जेन अप्पलाभिना कथं अरियधम्मो लद्धोति कथेन्ता निसीदिसु । सत्या धम्मसभायं गन्त्वा- काय नुत्य भिक्खवे ! एतरहि कथाय सन्निसिन्नाति पुच्छि । ते इमाय नाम भन्तेति आरोचेसु । सत्या-भिक्खवे एसो भिक्खु अत्तनो अप्पलाभिभावञ्च अरियधम्मलाभीभावं च अत्तनाव अकासि । अयं हि पुब्बे परेसं लाभन्तरायं कत्वा अप्पलाभी जातो अनिच्चं दुक्खं अनत्ताति विपस्सनाय युत्तभावस्स फलेन अरियधम्मलाभी जातोति वत्वा अतीतं आहरि- अतीतवत्थु अतीते कस्सपसम्मासम्बुद्धकाले अञ्चतरो भिक्खु एकं कुटुम्बिकं निस्साय गामकावासे वसति पकतत्तो सीलवा विपस्सनाय युत्तपयुत्तो । अथेको खीणासवत्थेरो समवत्तवासं वसमानो अनुपुबेन तस्स भिक्खुनो उपट्ठाककुटुम्बिकस्स वसनगाम सम्पत्तो। कुटुम्विको थेरस्स इरियापथे येव पसीदित्वा पत्तं आदाय घरं पवेसेत्वा सक्कच्चं भोजत्वा थोकं धम्मकथं सुत्वा थेरं वन्दित्वा- भन्ते ! अम्हाकं धुरविहारमेव गच्छय मयं सायण्हसमये आगन्त्वा पस्सिस्सामाति आह । थेरो विहारं गन्त्वा नेवासिकत्येरं वन्दित्वा आपुच्छित्वा एकमन्तं निसीदि । सोपि तेन सद्धि पटि- सन्यारं कत्वा- लखो ते आवुसो ! भिक्खाहारोति पुच्छि । आम लद्धोति । कहं लद्धोति ? तुम्हाक धुरंगामे कुटुम्बिकघरेति । एवञ्च पन वत्वा अत्तनो सेनासनं पुच्छित्वा पटिजन्गित्वा पत्त- चीवरं पटिसामेवा झानसुखेन फलसुखेन वीतिनामेन्तो निसीदि ।

·१७० जातकटकया -- सोपि कुटुम्बिको सायण्हे गन्धमालञ्चेव दीयतेलञ्च गाहापेत्वा विहारं गत्वा नेवासिकत्थेरं वन्दित्वा भन्ते ! एको आगन्तुकत्येरो अस्थि आगतो न खोति पुच्छि । आम आगतोति । इदानि कहन्ति ? असुकसेनासने नामाति । सो तस्स सन्तिकं गन्त्वा वन्दित्वा एकमन्तं निसिन्नो धम्मकथं सुत्वा सीतलवेलाय चेतियं च बोधि च पूजेत्वा दीपे जालेत्वा उभोपि जने निमन्तत्वा गतो । नेवासिकत्थेरोपि खो अयं कुटुम्बिको परिभिन्नो सचायं भिक्खु इमस्मि विहारे वसिस्सति न म एस किस्मि च गणयिस्सतीति थेरे अनत्तमनतं आपज्जित्वा इमस्मि विहारे एतस्स अवसनाकारो मया कातु वट्टतीति तेन उपट्ठानवेलाय आगतेन सद्धि किञ्चि न कथेसि । खीणासवत्थेरो तस्स अज्झासयं जानित्वा अयं थेरो मम कुले वा लाभेत्वा गणे वा अपनिबुद्धभावं न जानीतीति अत्तनो वसनट्ठानं गन्त्वा झानसुखेन फलसुखेन वीतिनामेसि । नेवासिकोपि पुनदिवसे नखपिठेन गण्डिं पहरित्वा, नखेन द्वारं आकोटेवा, कुटुम्विकस्स गेहं अग- मासि । सो तस्स पत्तं गहेत्वा पञत्तासने निसीदाश्त्वा-आगन्तुकत्थेरो कुहि भन्तेति, पुच्छि । नाहं तव कुलूपकस्स पत्तिं जानामि, । गण्डिं पहरन्तो द्वारं आकोटेन्तो पबोधेतु नासक्ति। हिय्यो तव गेहे पणीतभोजनं भुजित्वा जीरापेतुं असरकोन्तो इदानि निदं ओक्कन्तो येव भविस्सति। त्वं पसीदमानो एवरूपेसु ठानेसु येव पसीदसीति आह । खीणासवत्थरोपि अत्तनो भिक्खाचारवेलं सल्लक्खेत्वा सरीरं पटिजग्गित्वा पत्तचीवरमादाय आकासे उप्पतित्वा अञ्जत्थ अगमासि । सो कुटुम्विको नेवासिकत्थेरं सप्पिमधुसक्कराभिसंखतं पायासं पायेत्वा पत्तं गन्धषुण्णेहि उब- दे॒त्वा पुन पूरेत्वा- भन्ते ! सो थेरो मग्गकिलन्तो भविस्सति इदमस्स हरथाति अदासि । इतरो अप्पटिक्खिपित्वाव गहेत्वा गच्छन्तो सचे सो भिक्खु इमं पायासं पिविस्सति गीवाय गहेत्वा निक्कड्ढियमानोपि न गमिस्सति । सचे पनाहं इमं पायासं मनुस्सस्स दस्सामि पाकटं मे कम्मं भविस्सति । सचे उदके ओपिलापेस्सामि उदकपिठे सप्पि पायिस्सति । सचे भूमियं छड्डेस्सामि काकसन्निपातेन पायिस्सति । कत्थ नु खो इमं छड्डेय्यन्ति उपधारेन्तो एक झामक्खेत्तं दिस्वा अंगारे वियूहित्वा तत्थ पक्खि- पित्वा उपरि अंगारेहि पटिच्छादेत्वा विहारं गतो। तं भिक्खं अदिस्वा चिन्तेसि- अद्धा सो भिक्खु खोणासवो मम अज्झासयं विदित्वा अञ्चत्य गतो भविस्सति । अहो ! मया उदरहेतु अयुत्तं कतन्ति । तावदेवस्स महन्तं दोमनस्सं उदपादि । ततो पट्ठायेव च मनुस्सपेतो हुत्वा नचिरस्सेव कालं कत्वा निरये निब्बत्ति । सो वहूनि वस्ससतसहस्सानि निरये पच्चित्वा पक्कावसेसेन पटिपाटिया पञ्चजातिसतेसु यक्खो हुत्वा एकदिवसम्पि उदरपूरं आहारं न लभि । एकदिवसं पन गम्भमलं उदरपूरं लभि । पुन पञ्चजातिसतेसु सुनखो अहौसि । तदापि एकदिवसं भत्तवमनं उदरपूरं लभि । सेसकाले पन तेन उदरपूरो आहारो नाम न लद्ध- पुबो । सुनखयोनितो पन चवित्वा कासिरळे एकस्मि गामे दुग्गतकुले निब्बत्ति । तस्स निब्बत्तितो पहाय तं कुलं परमदुग्गतमेव जातं । नाभितो उद्धं उदककजिकमत्तम्पि न लभि । तस्स पन मित्तविन्दकोति नामं अहोसि । मातापितरो छातकदुक्खं अधिवासेतु असक्कोन्ता गच्छ कालकणिकाति तं पोथेत्वा नीहरिंसु । सो अप्परिसरणो विचरन्तो वाराणसिं अगमासि । तदा वोधिसत्तो वाराणसियं दिसापामोक्खो आचरियो हुत्वा पञ्चमाणवकसतानि सिप्पं वाचेति । तदा वाराणसिवासिनो दुग्गतानं परिव्वयं दत्वा सिप्पं सिक्खापेन्ति । अयम्पि मित्तविन्दको । .

·लोसकजातक १७१ वोधिसत्तस्त सन्तिके पुञ्चसिप्पं सिक्खति । सो फल्सो अनोवादक्खमोतं तं पहरन्तो विचरति वोधिसत्तेन ओवदियमानोपि ओवादं न गण्हाति । तं निस्साय आयोपिस्स मन्दो जातो । अथ सो माणवकेहि सद्धि' भण्डित्वा ओवादं अगण्हन्तो ततो पलायित्वा आहिण्डन्तो एकं पच्चन्तगामं गन्त्वा भति कत्वा जीवति । सो तत्य एकाय दुग्गतित्थिया सद्धि संवासं कप्पेसि । सा तं निस्साय द्वे दारके विजायि । गामवासिनो अम्हाकं सुसासनं दुस्सासनं आरोचेय्यासीति मित्तविन्दकस्स भतिं दत्वा तं गामं द्वारे कुटिकाय वसापेसु । तं पन मित्तविन्दकं निस्साय ते [२०७] पच्चन्तगामवासिनो सत्तक्खत्तुं राजद- ण्डं अदंसु । सत्तक्खत्तुं तलाकं छिज्जि । ते चिन्तयिंसु अम्हाकं पुब्वे इमस्स मित्तविन्दकस्स अनागमनकाले एवरूपं नत्थि इदानि पनस्स आ- गतकालतो पट्ठाय परिहायामाति तं पोथेत्वा नीहरिंसु । सो अत्तनो दारके गहेत्वा अञ्जत्थ गच्छन्तो एक अमनु- स्सपरिग्गहं अटविं पाविसि । तत्थस्स अमनुस्सा द्वे दारके च भरियञ्च मारेत्वा मंसं खादिसु । सो ततो पलायित्वा ततो ततो आहिण्डन्तो एक गम्भीरं नाम पट्टनगामं नावाविस्सज्जनदिवसे येव पत्वा कम्मकरो हुत्वा नावं अभिरुहि । नावा समुद्दपिढे सत्ताहं गन्त्वा सत्तमे दिवसे समुद्दमझे आकोटेत्वा ठपि- ता विय अठ्ठासि । ते कालकण्णिसलाकं विचारेसु। सत्तक्खत्तुं मित्तविन्दकस्सेव पापुणि । मनुस्सा तस्सेकं वेणुकलापकं दत्वा हत्थे गहेत्वा समुद्दे खिपिसु । तस्मि खित्तमत्ते नावा अगमासि । मित्तविन्दको वेणुकलापे निपज्जित्वा समुद्दपिठे गच्छन्तो कस्सपसम्मासम्बुद्धकाले रक्खितसीलस्स फलेन समुद्दपिट्ठके एकस्मि फळि- कविमाने चतस्सो देवधीतरो पटिलभित्वा तासं सन्तिके सुखं अनुभवमानो सत्ताहं वसि । ता पन विमानपेतियो सत्ताहं सुखं अनुभवन्ति सत्ताहं दुक्खं । दुक्खं अनुभवितुगच्छमाना 'याव मयं आगच्छाम ताव इधेव होहीति' वत्वा अगमंसु । मित्तविन्दको तासं गतकाले वेणुकलापे निपज्जित्वा पुरतो गच्छन्तो रजतविमाने अट्ठदेवधीतरो लभि । ततोपि परं गच्छन्तो मणिविमाने सोळस, कणकविमाने त्तिस देवधीतरो लभि । तासम्पि वचनं अकत्वा परतो गच्छन्तो अन्तरदीपके एकं यक्खनगरं अद्दस । तत्थेका यक्खिणी अजरूपेन विचरति । मित्तविन्दको तस्सा यक्खिणीभावं अजानन्तो अजमंसं खादिस्सामीति तं पादे अगाहेसि । सा यक्खानुभावेन तं उक्खिपित्वा खिपि । सो ताय खित्तो समुद्दमत्थकेन गन्त्वा वाराणसियं परिखापिट्ठे एकस्मि कण्टकगुम्बमत्थके पतित्वा पवट्टमानो भूमियं पतिहासि । तस्मि च समये तस्मि परिखापिठे रो अजिका चरमाना चोरा हरन्ति । अजिकगोपका चोरे गहिस्सामाति एकमन्तं निलीना अलैंसु । मित्तविन्दको पट्टित्वा भूमियं ठितो ता अजिका दिस्वा चिन्ते- सि-अहं समुद्दे एकस्मि दीपके अजिकं पादे गहेत्वा ताय खित्तो इध पतितो । स चेपनिदानि एक अजिकं पादे गहेस्सामि सा मं परतो समुद्दपिठे विमानदेवतानं सन्तिके खिपिस्सतीति । सो एवं अयोनिसो मनसिकरित्वा अजिकं पादे गण्हि । सा गहितमत्ता विरवि । अजिकगोपका इतोचितो च आगन्त्वा तं गहेत्वा एत्तकं कालं राज- कुले अजिकाय खादको एस चोरोति तं कोट्टेत्वा वन्धित्वा रो सन्तिकं नेन्ति । [२०८] तस्मि खणे वोधिसत्तो पञ्चसतमाणवकपरिवुतो नगरा निक्खम्म नहायितुं गच्छन्तो मित्तविन्दक दिस्वा सञ्जानित्वा ते मनुस्से आह । ताता ! अयं अम्हाकं अन्तेवासिको कस्मा तं गण्हित्थाति ? अजिकचोरको अय्य! एक अजिकं पादे गण्हि तस्मा गहितोति । तेनहेतं अम्हाकं दासं कत्वा देथ अम्हे निस्साय जीविस्सतीति। ते साधु अय्याति तं विस्सज्जेत्वा अगमंसु । अथ नं बोधिसत्तो मित्तविन्दक त्वं एत्तकं कालं कहं वसीति पुच्छि । सो सब्बं अत्तना कतकम्मं आरोचेसि । बोधिसत्तो अत्थकामानं वचनं अकरोन्तो एतं दुक्खं पापुणन्तीति वत्वा इमं गाथमाह- १ सी०-वारेसु। । -.

·१७२ जातकट्ठकथा यो अत्यकामस्स हितानुकम्पिनो ओवज्जमानो न करोति सासनं, अजिया पादमोलुम मित्तको विय सोचतीति । तत्य अत्थकामस्साति वुड्ढ़ इच्छन्तस्स । हितानुकम्पिनोति हितेन अनुकम्पमानस्स । ओवज्जमानोति मुदुकेन हितचित्तेन ओवदियमानो । न करोति सासनन्ति अनुसत्यि न करोति दुबचो अनोवादको होति । मित्तको विय सोचतीति यथा अयं मित्तविन्दको अजाय पादं गहेत्वा सोचति किलमति एवं निच्चकालं सोचतीति इमाय गाथाय वोधिसत्तो धम्म देसेसि । एवं तेन थेरेन एत्तके अदाने तीसु येव अत्तभावेसु कुच्छिपूरो लद्धपुब्बो यवखेन हुत्वा एकदिवसं गन्भ- मलं लद्धं, सुनखेन हुत्वा एकदिवसं भत्तवमनं, परिनिब्बाणदिवसे धम्मसेनापतिस्सानुभावेन चतुमधुरं लद्धं । एवं परस्स लाभन्तरायकरणं नाम महादोसन्ति वेदितव्बं । तस्मि पन काले सोपि आचरियो मित्तविन्दकोपि यथाकम्मं गता। सत्या एवं भिक्खवेः अत्तना अप्प- लाभीभावञ्च अरियधम्मलाभीभावञ्च सयमेव एसो अकासीति इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धि घटेत्वा जातकं समोधानेसि । तदा मित्तविन्दको लोसकतिस्सत्थेरो अहोसि । दिसापामोक्खाचरियो पन अहमेवाति । लोसकजातकं।

·२. कपोतजातक -- यो अत्थकामस्साति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो अञ्जतरं लोलभिक्खं आरभ कथेसि । पच्चुपन्नवत्यु तस्स लोलभावो नवकनिपाते काकजातके आवीभविस्सति। तदा पन तं भिक्खू अयं [२०९] भन्ते ! भिक्खु लोलोति सत्यु आरोचेसु। अथ नं सत्या सच्चं किर त्वं भिक्खु ! लोलोति पुच्छि । आम भन्तेति। सत्था पुबेपि त्वं भिक्खु ! लोलो लोलकारणा जीवितक्खयं पत्तो पण्डितापि तं निस्साय अत्तनो वसनवाना परिहीनाति वत्वा अतीतं आहरि- अतीतवत्यु अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्ज कारेन्ते बोधिसत्तो पारापतयोनियं निव्वत्ति। तदा बाराणसीवासिनो पुञकामताय तस्मि तस्मि ठाने सकुणानं सुखवासत्थाय थुसपच्छियो ओलम्बेन्ति । वाराणसिसेठि- नोपि भत्तकारको अत्तनो महानसे एकं थुसपच्छि ओलम्बेत्वा ठपेसि । बोधिसत्तो तत्थ वासं कप्पेसि । सो पातोव निक्खमित्वा गोचरे चरित्वा सायं आगन्त्वा तत्थ वसन्तो कालं खेपेति । अथेकदिवसं एको काको महानसमत्य- केन गच्छन्तो अम्बिलानम्बिलमच्छमंसानं धूपनवासं घायित्वा लोभं उप्पादेत्वा किन्नु खो निस्साय इमं मच्छ- मंसं लभिस्सामीति अविदूरे निसीदित्वा परिगण्हन्तो सायं बोधिसत्तं आगन्त्वा महानसं पविसन्तं दिस्वा इमं पारापतं निस्साय मच्छमंसं लभिस्सामीति पुन दिवसे पातोव आगन्त्वा बोधिसत्तस्स निक्खमित्वा गोचरत्याय गमनकाले पिठितो पिछतो अगमासि । अथ नं बोधिसत्तो-कस्मा त्वं सम्म ! अम्हेहि सद्धि चरसीति आह । सामि ! तुम्हाकं किरिया मय्हं रुच्चति । इतो पट्ठाय तुम्हे उपट्ठहिस्सामीति । सम्म ! तुम्हे अज्ञगोचरा, मयं अगोचरा । तुम्हेहि अम्हाकमुपट्टानं दुक्करन्ति । सामि ! तुम्हाकं गोचरग्गहणकाले अहम्पि गोचरं गहेत्वा तुम्हेहि सद्धिं येव गमिस्सामीति । साधु, केवलन्ते अप्पमत्तेन भवितव्यन्ति । एवं वोधिसत्तो काकं ओवदित्वा गोचरे चरन्तो तिणवीजादीनि खादति । बोधिसत्तस्स पन गोचर- गहणकाले काको गन्त्वा गोमयपिण्डं अपनेत्वा पाणके खादित्वा उदरं पूरेत्वा बोधिसत्तस्स सन्तिकं आगन्त्वा- सामि ! तुम्हे अतिवेलं चरथ अतिवहुभक्खेन नाम भवितुन वट्टतीति वत्वा बोधिसत्तेन गोचरं गहेत्वा सायं आगच्छन्तेन सद्धि येव महानसं पाविसि । भत्तकारको अम्हाकं कपोतो अजाम्पि गहेत्वा आगतोति वत्वा काकस्सपि पच्छि ठपेसि । ततो पट्ठाय द्वे जना वसन्ति । अथेकदिवसं सेठिस्स वहुं मच्छमंसं आहरिंसु । तं आदाय भत्तकारको महानसे तत्थ तत्य ओलम्बे- सि ।काको तं दिस्वा लोभं उप्पादेत्वा स्वे गोचरभूमि अगन्त्वा मया इदमेव खादितव्बन्ति रत्ति तितिणन्तो निप- ज्जि । पुन दिवसे बोधिसत्तो गोचराय गच्छन्तो-एहि सम्म ! काकाति आह । सामि ! तुम्हे गच्छथ मय्हं कुच्छिरोगो अत्योति । सम्म ! काकानं कुच्छिरोगो नाम कदाचि न भूतपुब्बो । रत्ति तीसु यामेसु एकेकस्मि [२१०]यामे १ स्था०-निळूणतो। . ।

·१७४ जातकट्ठकथा - मुच्छिता होन्ति । दीपट्टि गलितकाले पन नेसं मुहुत्तं तित्ति होति । त्वं इमं मच्छमंसं खादितुकामो भविस्रामि, एहि मनुस्सपरिभोगो नाम तुम्हाकं दुप्परिभुञ्जियो मा एवरूपं अकासि,मया सद्धि येव गोचराय गच्छाहीति । न सक्कोमि सामीति । तेनहि पनायिस्ससि सकेन कम्मेन लोभवसं अगन्त्वा अप्पमत्तो होहीति तं ओवदित्वा बोधिसत्तो गोचराय गतो । भत्तकारको नानप्पकारं मच्छमंसविकति सम्पादेत्वा उसुमं नियापनत्यं भाजनानि श्रीकं विव- रित्वा रसपरिस्तावनकरोटिं भाजनमत्थके ठपेत्वा वहि निक्खगित्वा सेदं पुच्छमानो अट्ठारि । तस्मि खणे काको पच्छितो सीसं उविखपित्वा भत्तगेहं ओलोकेन्तो तस्रा निक्समितभावं जत्वा- अयं दानि मय्हं मनोरथं पूरेत्वा मंसं खादितु कालो किन्नुखो महामंसं खादामि उदाहु चुण्णिकमरान्ति चिन्तत्वा चुण्णिकमसेन नाम खिप्पं कुच्छि पूरेतुन सक्का महन्तं मंसखण्डं आहरित्वा पच्छियं निक्खिपित्वा खादमानो निपज्जिस्सामीति पच्छितो उप्पतित्वा रसकरोटियं निलीयि । सा किलीति सद्दमकासि । भत्तकारको तं नई सुत्वा किन्नुखो एतन्ति पविट्ठो काकं दिस्वा अयं दुट्ठकाको मया सेठिनो पक्कमसं खादितुकामो अहं खो पन सेठि निस्साय जीवामि न इमं वालं, किम्मे इमिनाति द्वारं पिधाय काकं गहेत्वा सकलसरीरे पत्तानि लुञ्चित्वा असिंगिवेरं लोणजीरकाय कोठूत्वा अम्बिलतक्केन आलोळेत्वा तेनस्स सकलसरीरं मक्खेत्वा तं काकं पच्छियं खिपि । सो अधिमत्तवेदनाभिभूतो तिन्तिणायन्तो निपज्जि । वोधिसत्तो सायं आगन्त्वा तं व्यसनप्पत्तं दिस्वा लोल काक ! मम वचनं अकत्वा तव लोभं निस्साय महादुक्खं पत्तोसीति वत्वा इमं गाथमाह- यो अत्यकामस्स हितानुकम्पिनो ओवज्जमानो न करोति सासनं । कपोतकस्स वचनं अकत्वा अमित्तहत्थत्थगतोव सेतीति ॥ तत्थ कपोतकस्स वचनं अकत्वाति -पारापतस्स हितानुसासनि वचनं अकत्वा अमित्तहत्यत्यगतो व लेतीति अमित्तानं अनत्थकारकानं दुक्खूप्पादकपुग्गलानं हत्थपथं गतो । अयं काको विय पुग्गलो महन्तं व्यसनं पत्वा अनुसोचमानो सेतीति । वोधिसत्तो इमं गाथं वत्वा इदानि मया च एतस्मि ठाने न सक्का वसितुन्ति अज्ञत्य गतो। काको पि तत्थेव जीवितक्खयं पत्तो । अथ नं भत्तकारको सद्धि पच्छिया गहेत्वा संकारट्ठाने छड्डेसि । [२११] सत्थापि न त्वं भिक्खु ! इदानेव लोलो पुव्वेपि लोलो येव तञ्च पन ते लोलं निस्साय पण्डितापि सकम्हा आवासा परिहीना ति इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेसि । सच्चपरियोसाने सो भिक्खू अनागामिफलं पत्तो । सत्था अनुसन्धि घटेत्वा जातकं समोधानेसि । तदा काको लोलभिक्खु अहोसि । पारापतो पन अहमेवाति । -- ·-- ३. वेलुकजातकं यो अत्थकामस्साति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो अझतरं दुब्वचभिक्खं आरभ कथेसि । पच्चुपन्नवत्यु तं हि भगवा सच्चं किर त्वं भिक्खु! दुब्बचोति पुच्छित्वा सच्चं भन्तेति वुत्ते न त्वं भिक्खु । इदानेव दुब्बचो पुब्वेपि दुब्बचो येव दुब्बचत्ता येव पण्डितानं वचनं अकत्वा सप्पमुखे जीवितक्खयं पत्तोसीति वत्वा अतीतं आहरि- अतीतवत्थु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो कासिरढे महाभोगकुले निब्बत्तो। वि तं पत्वा कामेसु आदीनवं नेक्खम्मे चानिसंसं दिस्वा कामे पहाय हिमवन्तं पविसित्वा इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा कसिण- परिकम्मं कत्वा पञ्च अभिज्ञा अट्ठ समापत्तियो उप्पादेत्वा झानसुखेन वीतिनामेन्तो अपरभागे महापरिवारो पञ्चहि तापससतेहि परिवुतो गणस्स सत्था हुत्वा विहासि । अथेको आसिविसपोतको अतनो धम्मताय चरन्तो अञतरस्स तापसस्स अस्समपदं पत्तो। तापसो तस्मि पुत्तसिनेहं उप्पादेत्वातं एकस्मिवेळुपव्वे सयापेत्वा पटिजग्गति। तस्स वेळपब्वे सयनतो बेळुको त्वेव नामं अकंसु । तं पुत्तसिनेहेन पटिजग्गनतोतापसस्स वेळुकपितात्वेव नामं अकंसु। तदा वोधिसत्तो एको किर तापसो आसीविसं पटिजग्गतीति सुत्वा पक्कोसित्वा सच्चं किर त्वं आसिविसं जग्गसीति पुच्छित्वा सच्चन्ति वुत्ते आसिविसेन सद्धि विस्सासो नाम नत्यि, मा एवं जग्गसीति आह । तापसो आह-सो मे आचरिय ! पुत्तो नाहं तेन विना वत्तितु सक्खिस्सामीति । तेनहि एतस्सेव सन्तिका जीवितक्खयं पापुणिस्ससीति । तापसो बोधिसत्तस्स वचनं न गण्हि, आसिविसम्पि जहितु नासक्खि । ततो कतिपाहच्चयेनेव सब्बे तापसा फलाफलत्थाय गन्त्वा गतहाने फलाफलस्स सुलभभावं दिस्वा दे तयो दिवसे तत्थेव वसिसु । वेळुकपितापि तेहि सद्धि गच्छन्तो [२१२] आसीविसं वेळुपब्बे येव सयापेवा पिदहित्वा गतो। सो पुन तापसेहि सद्धि द्वीहतोहच्चयेन आगन्त्वा वेळुकस्स गोचरं दस्सामीति वेळपव्वं उग्घाटेत्वा -एहि पुत्त !- छातकोसीति हत्थं पसारेसि । आसिविसो द्वीहं तीहं निराहारताय कुज्झित्वा पसारितहत्थे डसित्वा तापसं तत्थेव जीवितक्खयं पापेत्वा अरजं पाविसि । तापसा नं दिस्वा बोधिसत्तस्स आरोचेसु। बोधिसत्तो तस्स सरीरकिच्चं कारेत्वा इसिगणस्स मज्झे निसीदित्वा इसीनं ओवादवसेन इमं गाथमाह- अत्यकामस्स हितानुकम्पिनो ओवज्जमानो न करोति सासनं । एवं सो निहतो सेति वेळकस्स तथा पिताति ॥ तत्य एवं सो निहतो सेतीति यो हि इसीनं ओवादं न गण्हाति सो यया एस तापसी आसीविसमुखे पूतिभावं पत्वा निहतो सेति एवं महाविनासं पत्वा निहतो सेतीति अत्यो । एवं बोधिसत्तो इसिगणं ओवदित्वा चत्तारो ब्रह्मविहारे भावत्वा आयुपरियोसाने ब्रह्मलोके उप्पज्जि । सत्यापि न त्वं भिक्खु ! इदानेव दुबचो पुबेपि दुब्बचो येव । दुव्बचभावनेव च आसीविसमुखे पूतिभावं पत्तोति इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धि घटेत्वा जातकं समोधानेसि । तदा वेळुकपिता दुव्यचभिक्खु अहोसि, सेलपरिसा बुद्धपरिसा, गणसत्या पन अहमेवाति । वेळुकजातक ·४. मकसजातक सेय्यो अमित्तोति इदं सत्या मगधेसु चारिकं चरमानो अञ्जतरस्मि गामके वालगामिलामनुस्रो आरभ कथेसि । । - पच्चु पन्नवत्यु तथागतो किर एकस्मि समये सावत्वितो मगधरलैं गन्त्वा तत्य चारिक चरमानो मञ्जतरंगामक सम्पापुणि । सो च गामको येभुय्येन अन्धबालमनुस्सेहि येव उस्सन्नो । तत्येकदिवसं ते अन्धवालमनुस्सा सन्नि- पतित्वा-भो ! अम्हे अरनं पविसित्वा कम्मं करोन्ते मकसा खादन्ति तप्पच्चया अम्हाक कम्मच्छेदो होति । सब्बेव धनूनि चेव आवुधानि च आदाय गन्त्वा मकसेहि सद्धि युज्झित्वा सब्बमकसे विशित्वा छिन्दित्वा च मारेमाति मन्तयित्वा अरञ्नं गन्त्वा मकसे विज्झिस्सामाति अञ्जमञ्चं विज्झित्वा च परित्वा च दुक्खप्पत्ता आगन्त्वा अन्तोगामे च गाममज्झे च गामद्वारे च निपज्जिसु । [२१३] सत्या भिक्खुसंघपरिवुतो तं गामं पिण्डाय पाविसि । अवसेसा पण्डितमनुस्सा भगवन्तं दिस्वा गामद्वारे मण्डपं कत्वा वुद्धपमुखस्स भिक्खुसंखस्स महादानं दत्वा सत्यारं वन्दित्वा निसीदिसु । सत्या तस्मि तस्मि ठाने पतितमनुस्से दिस्वा ते उपासके पुच्छि-बहू इमे गिलानमनुस्सा कि एतेहि कतन्ति ? भन्ते! एते मनुस्सा मकसयुद्धं करिस्सामाति गन्त्वा अज्ञमनं विज्झित्या सयं गिलाना जाताति । सत्या-न इदानेव अन्धवालमनुस्सा मकसे पहरिस्सामाति अत्तानं पहरन्ति पुबेपि मकसं पहरिस्सा- माति परं पहरणकमनुस्सा अहेसु येवाति वत्वा तेहि मनुस्सेहि याचितो अतीतं आहरि- अतीतवत्यु अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो वणिज्जाय जीविकं कप्पेति । तदा कासिरठे एकस्मि पच्चन्तगामे वहू वड्ढकी वसन्ति । तत्थेको खल्लातवड्ढकी रुखं तच्छति । अथरस एको मकसो तम्ब- लोहयालकपिसिदिसे सीसे निसीदित्वा सेत्तिया पहरन्तो विय सीसं मुखतुण्डकेन विज्झि । सो अत्तनो सन्तिके निसिन्नं पुत्तं आह-तात ! महं सीसं मकसो सत्तिया पहरन्तो विय विज्झति निवारेहि नन्ति । तात ! अधिवासेहि एकप्पहारेन तं मारेस्सामीति । तस्मि समये बोधिसत्तो पि अत्तनो भण्डं परियेसमानो तं गाम पत्वा तस्स वड्ढकीसालाय निसिन्नो होति । अथ सो वड्ढकी पुत्तं आह-तात ! इमं मकसं वारेहीति । सो वारेस्सामि ताताति तिखिणं महाफरसु उक्खिपित्वा पितु पिठिपस्से ठत्वा मकसं पहरिस्सामीति पितुमत्थकं द्विधा भिन्दि । वड्ढकी तत्थेव जीवितक्खयं पत्तो। वोधिसत्तो तस्स तं कम्मं दिस्वा पच्चामित्तोपि पण्डितोव सेय्यो। सो हि दण्डभयेनापि मनुस्से न मारे- स्सतीति चिन्तेत्वा इमं गाघमाह- सेय्यो अमित्तो मतिया उपेतो न त्वेव मित्तो मतिविप्पहीनो। मकसं वधिस्सन्ति हि एलमृगो पुत्तो पितु अभिदा उत्तमंगन्ति । तत्य सेय्योति पवरो उत्तमो। मतिया उपेतोति पचाय समन्नागतो। एलमुगोति लालामुखो वालो। पुत्तो पितु अभिदा उत्तमंगति अत्तनो वालताय पुत्तोपि हुत्वा पितु उत्तमंगं मत्थकं मकसं मारिस्सामीति द्विधा भिन्दि । तस्मा वालमित्ततो पण्डितो अमित्तोव सेय्योति । इमं गाथं वत्वा बोधिसत्तो उट्ठाय यथाकम्मं गतो वड्ढ किस्सापि नातका सरीरकिञ्च अकंसु । सत्या एवं उपासका ! पुबेपि मकसं पहरिस्सामाति परं पहरणकमनुस्सा अहेसु येवाति । इमं वम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धि घटेत्वा जातकं समोधाने सि । तदा गाथं वत्वा पक्कन्तो पण्डितवाणिजो पन अहमेव अहोसिन्ति ।

·r ५, रोहिणीजातक सेय्यो नमित्तोति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एक अनाथपिण्डिकसेठिनो दासि आरभ कथेसि । पच्चुपन्लवत्यु - अनाथपिण्डिकस्स किर एका रोहिणी नाम दासी अहोसि । तस्सा वीहिपहरणट्ठाने आगन्त्वा महल्लिका माता निपज्जि । तं मक्खिका परिवारेत्वा सूचिया विज्झमाना विय खादन्ति । सा धीतरं आह- अम्म ! मक्खिका मं खादन्ति । एता वारेहीति । सा वारेस्सामि अम्माति मुसलं उक्खिपित्वा मातुसरीरे मविखका मारेत्वा विनासं पापेस्सामीति मातरं मुसलेन पहरित्वा जीवितक्खयं पापेसि । नं दिस्वा माता मे मताति रोदितु आरभि । तं पवुत्ति सेठिस्स आरोचेसु । सेट्ठी तस्सा सरीरकिच्चं कारेत्वा विहारं गन्त्वा सव्वं तं पवुत्ति सत्थु आरोचेसि । सत्था-नखो गहपति ! एसा मातुसरीरे मक्खिका मारेमीति इदानेव मूसलेन पहरित्वा मातरं मारेसि पुवेपि मारेसि येवाति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि- अतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो सेठिकुले निव्वत्तित्वा पितु अच्चयेन सेठिट्ठानं पापुणि । तस्सापि रोहिणी नाम दासी अहोसि । सापि अत्तनो वीहिपहरणट्ठानं आगन्त्वा निपन्नाय 'मातरा मक्खिका मे अम्म वारेहीति वुत्ता एवमेवं मुसलेन पहरित्वा मातरं जीवितवखयं पापेत्वा रोदितु आरभि । बोधिसत्तोतं पत्ति सुत्वा अमित्तोपि हि इमस्मि लोके पण्डितो व सेय्योति चिन्तेत्वा इमं गाथमाह- सेय्यो अमित्तो मेधावी यञ्चे वालानुकम्पको । पस्स रोहिणिकं जम्मि मातरं हन्त्वान सोचतीति । तत्थ मेधावीति पण्डितो नाणी विभावी । यञ्चे बालानुकम्पकोति एत्थ एत्थ यन्ति लिंगविपल्लासो कतो। चेति नामत्थे निपातो । यो नाम बालो अनुकम्पको ततो सतगुणेन सहस्सगुणेन पण्डितो अमित्तो होन्तोपि सेय्यो येवाति अत्यो। अथवा-यन्ति पटिसेधनत्थे निपातो नो चे वालानुकम्पकोति अत्थो । जम्मिन्ति लामिक दन्वं । मातरं हन्त्वा सोचतीति मक्खिको मारेस्सामीति मातरं हन्त्वान इदानि अयं वाला-सयमेव रोदति परि- देवति । इमिना कारणेन इमस्मि लोके अमित्तोपि पण्डितोव सेय्योति । वोधिसत्तो पण्डितं पसंसन्तो इमाय गाथाय धम्म देस सि । - । सत्था न खो गहपति ! एसा इदानेव मक्खिका मारेस्सामीति मातरं घातेसि पुबेपि घातेसि येवाति इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धि घटेत्वा जातकं समोधानेसि । तदा माता येव माता अहोसि, धीता येव धीता, महासेट्ठी पन अहमेव अहोसिति । रोहिणीजातकं [२१५] १ रो०--निपन्नं मातरं ।

·६. आरामदूसकजातकं न वे अनत्थकुसलेनाति इदं सत्था जेतवने विहन्तो अञतरस्मि कोसलगामके उय्यानदूसक आरभ कथेसि । पच्चुपन्नवत्थु सत्था किर कोसलेसु चारिक चरमानो अञ्जतरं गामकं सम्पापुणि । तत्येको कुटुम्बिको तयागतं निमन्तेत्वा अत्तनो उय्याने निसीदापेत्वा बुद्धपमुखस्स संघस्स दानं दत्वा-भन्ते ! ययारुचिया इगस्मि उय्याने विचरयाति आह । भिक्खू उट्ठाय उय्यानपालं गहेत्वा उय्याने विचरन्ता एक अंगणट्ठानं दिस्वा उय्यानपालं पुच्छिशु- उपासक ! इमं उय्यानं अञत्थ सन्दच्छायं' इमस्मि पन ठाने कोचि रुक्खो वा गच्छो वा नत्थि, किन्तु खो कारणंति? भन्ते ! इमस्स उय्यानस्स रोपनकाले एको गामदारको उदकं सिञ्चिन्तो इमस्मि ठाने रुक्खपोतके उम्मूलं कत्वा मूलप्पमाणेन उदकं सिञ्चि । ते रुक्खपोतका मिलायित्वा मता । इमिना कारणेन इदं ठानं अंगणं जातन्ति । भिक्खू सत्यारं उपसंकमित्वा एतमत्थं आरोचेसु। सत्या न भिक्खवे ! सो गामदारको इदानेव आरा- मदूसको पुबेपि आरामदूसको येवाति वत्वा अतीतं आहरि- अतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते वाराणसियं नक्खत्तं घोयिसु । नक्खत्तभेरिसद्दसवण- कालतो पट्ठाय सकलनगरवासिनो नक्खत्तनिस्सितका हुत्वा विचरन्ति । तदा रञो उय्याने बहू मक्कटा वसन्ति । उय्यानपालो चिन्तेसि-नगरे नक्खत्तं घुळं । इमे वानरे उदकं सिञ्चथाति वत्वा अहं नक्खत्तं कीळि- स्सामीति जेट्ठकवानरं उपसंकमित्वा-सम्म वानरजेट्ठक ! इमं उय्यानं तुम्हाकम्पि बहूपकारं, तुम्हे एत्थ पुप्फफलपल्लवानि खादथ। नगरे नक्खत्तं घुळं, अहं नक्खत्तं कीळिस्सामि । यावाहं न आगच्छामि ताव इमस्मि उय्याने रुक्खपोतकेसु उदकं सिञ्चितु सक्खिस्सथाति पुच्छि । साधु सिञ्चिस्सामीति । तेनहि अप्पमत्ता होथाति उदकं सिञ्चनत्थाय तेसं चम्मकूटे २ चेव दारुकूटे च दत्वा गतो। वानरा चम्मकूटे चेव दारुकूटे च गहेत्वा रुक्खपोतकेसु उदकं सिञ्चन्ति । अथ ने वानरजेट्ठको एवमाह- भो वानरा! उदकं नाम रक्खितव्वं, तुम्हे रुक्खपोतकेसु उदकं सिञ्चन्ता उप्पाटेत्वा उप्पाटेत्वा मूलं ओलोकेत्वा गम्भीरगतेसु मूलेसु वहुं उदकं सिञ्चथ, अगम्भीरगतेसु अप्पं । पच्छा अम्हाकं उदकं दुल्लभं भविस्सतीति । ते साधूति सम्पटिच्छित्वा तथा अकंसु । तस्मि समय एको पण्डितपुरिसो राजुय्याने ते वानरे तथा करोन्ते दिस्वा एवमाह-भो वानरा ! कस्मा तुम्हे रुक्खपोतके उप्पाटेत्वा उप्पाटेत्वा मूलप्पमाणेन उदकं सिञ्चथाति ? ते एवं नो वानरजेट्ठको ओवदतीति आहंसु । सो तं वचनं सुत्वा-अहो वत भो ! बाला अप- ण्डिता अत्यं करिस्सामाति अनत्यमेव करोन्तीति चिन्तेत्वा इमं गाथमाह-[२१६] न दे अनत्थकुसलेन अत्थचरिया सुखावहा । हाति अत्यं दुम्मेधो कपि आरामिको ययाति ॥ - ·आरामदूसकजातक १७९ - तत्थ वेति निपातमत्तं । अनत्थकुसलेनाति अनत्थे अनायतने कुसलेन अत्थे आयतने कारणे अकुस- लेन चाति अत्यो । अत्यचरियाति वड्ढिकिरिया । सुखावहाति एवरूपेन अनत्थकुसलेन कायिकचेतसिकसुख- संखातस्स अत्थस्स चरिया न सुखावहा, न सक्का आवहितुन्ति अत्थो । किं कारणा? एकन्तेनेव हि हापेति अत्थं दुम्मेधोति वालपुग्गलो अत्थं करिस्सामीति अत्थं हापेत्वा अनत्थमेव करोति । कपि आरामिको यथाति यथा आरामे नियुत्तो आरामरक्खणको मक्कटो अत्थं करिस्सामीति अनत्थमेव करोति । एवं यो कोचि अनत्थकुसलो तेन न सक्का अत्यचरियं आवहितु । सो त व अत्थं हापेति येवाति । एवं सो पण्डितपुरिसो इमाय गाथाय वानरजेट्टकं गरहित्वा अत्तनो परिसं आदाय उय्याना निक्ख- मि । सत्था न भिक्खवे ! एस गामदारको इदानेव आरामदूसको पुब्बेपि आरामदूसको येवाति वत्वा इमं धम्म- देसनं आहरित्वा अनुसन्धि घटेत्वा जातकं समोधानेसि । तदा वानरजेट्ठको आरामदूसकगामदारको अहोसि । पण्डितपुरिसो पन अहमेवाति । आरामदूसकजातकं ।

·७. वारुणिजातक न वे अनत्यकुसलेनाति इदं सत्या जेतवने विहरन्तो वारुणीदूसकं आरम कसि । पच्चुपत्नवत्यु अनाथपिण्डिकस्स किर सहायो एको वारुणिवाणिजो तिखिणं वारुणि योजत्वा हिरासुवण्णा- दीनि गहेत्वा विक्किणन्तो महाजने सन्निपतिते तात ! त्वं दातब्बमूलं गहेत्वा वारुणि देहिति अन्तेवासिक आणापेत्वा सयं नहायितु अगमासि । अन्तेवासिको महाजनस्स वाणि देन्तो मनुस्से अन्तरन्तरा लोणसरदरं आहरापेत्वा खादन्ते दिस्वा सुरा अलोणिका भविस्सति लोणमेत्य पविखपिस्सामीति मुराचाटियं नाळिमत्तं लोणं पक्खिपित्वा तेसं सुरं अदासि । ते मुखं पूरेत्वा छड्डेत्वा-किं ते कतन्ति पुच्छिनु । तुम्हे सुरं पिवित्वा लोणं आहापेन्तो दिस्वा लोणेन योजेसिन्ति । एवरूपं नाम मनापं वारुणि नासेसि वालाति तं गरहित्वा उट्ठायुट्टाय पक्कन्ता। दारुणि वाणिजो आगन्ता एकम्पि अदिस्वा-वारुणिपायका कहं गताति पुच्छि। सो तमत्थं आरोचेसि । अथ नं आचरियो-बाल ! एवरूपा नाम ते सुरा नासितीति गरहित्वा गन्त्वा इमं कारणं अनाथपि- ण्डिकस्स आरोसि । अनाथपिण्डिको अत्थि नो इदं कथापारभतन्ति जेतवनं गन्त्वा [२१७] सत्यारं वन्दित्वा एतमत्वं आरोचेसि । सत्या-न एस गहपति ! इदानेव वारुणीदूसको पुबेपि वारुणीदूसको येवाति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि- अतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्ज कारेन्ते बोधिसत्तो वाराणसियं सेट्ठी अहोसि । तं उपनिस्साय एको वारुणीवाणिजो जीवति । सो तिखिणं सुरं योजत्वा इमं विक्किणाहीति अन्तेवासिकं वत्वा नहायितुंगतो। अन्तेवासिको तस्मि गतमत्ते येव सुराय लोणं पक्खिपित्वा इमिनाव नयेन सुरं विनासेसि । अथस्स आचरियो आगन्त्वा तं कारणं ज्ञात्वा सेठिस्स आरोचेसि । सेठि अनत्यकुसला नाम वाला अत्यं करिस्सामाति अनत्यमेव करोन्तीति वत्वा इमं गाथमाह- न वे अनत्थकुसलेन अत्थचरिया सुखवहा। हापेति अत्थं दुम्मेवो कोण्डो वाणि ययाति ॥ तत्य कोण्डयो वारुणि ययाति यथा अयं कोण्डञ्जनामको अन्तेवासिको अत्यं करिस्सामीति लोणं पक्खिपित्वा वारुणि हापेसि परिहापेसि विनासेसि एवं सब्बोपि अनत्यकुसलो अत्थं हापेतीति । बोधिसत्तो इमाय गाथाय धम्म देसेसि । । सत्यापि न एस गहपति ! इदानेव वारुणीद्सको पुवेपि वारुणोदूसको येवाति वत्वा अनुसन्धि घटेत्वा जातकं समोधानेसि । तदा वारुणीदूसको इदानिपि वारुणीदूसको अहोसि । वाराणसीसेठि पन अहमेवाति । वाणिजातकं ·। ८ वेदव्भजातक अनुपायन यो अत्यन्ति इदं सत्या जेतवने विहरन्तो दुब्बचं भिक्खं आरम्भ कथेसि । पच्चुपन्नवत्यु तं हि भिक्खुं सत्था न त्वं भिक्खु ! इदानेव दुब्बचो पुब्वेपि दुव्बचो येव । तेनेव च कारणेन पण्डितान वचनं अकत्वा तिण्हेन असिना द्विधा कत्वा छिन्नो हुत्वा मग्गे निपतित्थ । तं च एककं निस्साय पुरिससहस्सं जीवितक्लयं पत्तन्ति वत्वा अतीतं आहरि- अतीतवत्थु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते एकस्मि गामके अज्ञतरो ब्राह्मणो वेदन्भं नाम मन्तं जानाति । सो किर मन्तो अनग्यो महारहो नक्खत्तयोगे लद्धे तं मन्तं परिवत्तेत्वा आकासे उल्लोकिते आकासतो सत्तरतनवसं वस्साति । तदा बोधिसत्तो तस्स ब्राह्मणस्स सन्तिके सिप्पं उग्गाहाति । अथेकदिवसं ब्राह्मणो बोधि- सत्तं आदाय कोन चिदेव करणीयेन अत्तनो गामा निक्खमित्वा [२१८] चेतिरटठं अगमासि । अन्तरामग्गे च एकस्मि अरञ्जट्ठाने पञ्चसता पेसनकचोरा नामपन्थघातं करोन्ति । ते बोधिसत्तं च वेदव्भव्राह्मणं च गहिंसु । कस्मा पनेते पेसनकचोराति वुच्चन्ति ? ते किर द्वे जने गहेत्वा एकं धनाहरणत्याय पेसेन्ति तस्मा पेसनकचोरातेव वुच्चन्ति । तेपि च एकस्मि अरञ्झट्ठाने ठिता पितापुत्ते गहेत्वा पितरं त्वं अम्हाकं धनं आहरित्वा पुत्तं गहेत्वा याहीति वदन्ति । एतेनुपायेन मातुधीतरो गहेत्वा मातरं विस्सज्जेन्ति । जेठकणिठे गहेत्वा जेठकभातिकं विस्सज्जेन्ति । आचरियन्तेवासिके गहेत्वा अन्तेवासिकं विस्सज्जेन्ति । ते तस्मिम्पि काले वेदभब्राह्मणं गहेत्वा बोधिसत्तं विस्सज्जेसु। बोधिसत्तो आचरियं वन्दित्वा-अहमेकाहीहच्चयेन आगमिस्सामि तुम्हे मा भायित्थ, अपि च खो पन मम वचनं करोथ । अज्ज धनवस्सापनकनक्खत्तयोगो भविस्सति । मा खो तुम्हे दुक्खं असहन्ता मन्तं परिवत्तेत्वा धनं वस्सापयित्य । सचे वस्सापेस्सथ तुम्हे विनासं पापुणिस्सथ इमे च पञ्चसता चोराति एवं आचरियं ओवदित्वा धनत्थाय अगमासि । चोरापि सुरिये अत्थंगते ब्राह्मणं बन्धित्वा निपज्जापेसु । तं खण व पाचीनलोकधातुतो परि- पुण्णं चन्दमण्डलं उट्ठहिं । ब्राह्मणो नक्खत्तं ओलोकेन्तो, धनवस्सापनकनक्खत्तयोगो लद्धो, किम्मे दुक्खेन अनु- भूतेन मन्तं परिवत्तेत्वा रतनवस्सं वस्सापेत्वा चोरानं धनं दत्वा यथासुखं गमिस्सामीति चिन्तत्वा, चोरे आम- न्तेसि-भो चोरा ! तुम्हे मं किमत्थाय गण्हित्याति ? धनत्थाय अय्याति । सचे वो धनेन अत्यो खिप्पं मं वन्धना मोचेत्वा सीसं नहापेत्वा अहतवत्याति अच्छादेत्वा गन्धेहि विलिम्पापेत्वा पुप्फानि पिलन्यापेत्वा ठपेयाति । चोरा तस्स कथं सुत्वा तथा अकंसु। ब्राह्मणो नक्खत्तयोगं ञत्वा मन्तं परिवत्तेत्वा आकासं उल्लो- केसि । तावदेव आकासा रतनानि पतिसु । चोरा तं धनं संकड्डित्वा उत्तरासंगेसु भण्डिकं करवा पायिमु । ब्राह्म- णोपि तेसं पच्छतोव अगमासि । १. स्या०-वेदव्य । २. सी०-चेतियरलैं । - ·१८२ जातकट्ठकथा . । अथ ते चोरे अशे पञ्चसता चोरा गहिसु । किमत्थं अम्हे गण्हथाति च वुत्ते धनत्थायाति आहंसु । यदि वो धनेन अत्यो एतं ब्राह्मणं गण्हथ एसो अकासं उल्लोकेत्वा धनं वस्सापेसि । अम्हाकम्पेतं एतेनेव दिन्नन्ति । चोरा चोरे विस्सज्जेत्वा अम्हाकम्पि धनं देहीति ब्राह्मणं गहिसु । ब्राह्मणो-अहं तुम्हाकं धनं ददेय्यं धनवस्सापनकनक्खत्तयोगो पन इतो संवच्छरमत्यके भविस्सति । यदि वो धनेन अत्थो अधिवासेथ तदा धनवस्सं वस्सापेस्सामीति आह । चोरा कुज्झित्वा-अम्हो दुट्टब्राह्मण! [ २१९ ] असं इदानेव धनं वस्सापेत्वा अम्हे अनं संवच्छरं अधिवासापेसीति-तिण्हेन असिना ब्राह्मणं द्विधा छिन्दित्वा मग्गे छड्डेत्वा वेगेन अनुवन्धित्वा तेहि चोरेहि सद्धि युज्झित्वा ते सबेपि मारेत्वा धनं आदाय पुन द्वे कोट्ठासा हुत्वा अञ्जमशं युज्झित्वा अड्ढ- तियानि पुरिससतानि घातेत्वा एतेन उपायेन याव द्वे जना अवसिट्ठा अहेसु ताव अचमनं घातयिंसु । एवं तं पुरिससहस्सं विनासं पत्तं । ते पन द्वै जना उपायेन तं धनं आहरित्वा एकस्मि गामसमीपे गहनट्ठाने धनं पटिच्छादेत्वा एको खग्गं गहेत्वा रक्खन्तो निसीदि । एको तण्डुले गहेत्वा भत्तं पचापेतु गामं पाविसि । लोभो च नामेस विनासमूलमेवाति । धनसन्तिके निसिन्नो चिन्तेसि-तस्मि आगते इमं धनं द्वे कोट्- ठासा' भविस्सन्ति यन्नूनाहं तं आगतमत्तमेव खग्गेन पहरित्वा घातेय्यन्ति । सो खग्गं सन्नम्हित्वा तस्स आगमनं ओलोकेन्तो निसीदि । इतरोपि चिन्तेसि -त धनं द्वे कोट्ठासा भविस्सन्ति यन्नूनाहं भत्ते विसं पक्खिपित्वा तं पुरिसं भोजेत्वा जीवितक्खयं पापेत्वा एककोव धनं गण्हेय्यन्ति । सो निद्विते भत्ते सयं भुजित्वा सेसके विसं पक्खि- पित्वा तं आदाय तत्थ अगमासि । तं भत्तं ओतारेत्वा ठितमत्तमेव इतरो खग्गेन द्विधा तं पटिच्छन्ने ठाने छड्डेत्वा तं च भत्तं भुजित्वा सयम्पि तत्थेव जीवितक्खयं पापुणि । एवं तं धनं निस्साय सब्बेपि विनासं पापुणिसु । बोधिसत्तोपि खो एकाहद्वीहच्चयेन धनं आदाय आगतो। तस्मि ठाने आचरियं अदिस्वा विप्पकिण्णं पन धनं दिस्वा आचरियेन मम वचनं अकत्वा धनं वस्सापितं भविस्सति सब्बेहि विनासं पत्तेहि भवितव्बन्ति महामग्गेन पायासि । गच्छन्तो आचरियं महामग्गे द्विधा छिन्नं दिस्वा मम वचनं अकत्वा मतोति दारूनि उद्धरित्वा चित्तकं कत्वा आचरियं झापेत्वा वनपुप्फेहि पूजेत्वा पुरतो गच्छन्तो जीवितक्खयं पत्ते पञ्चसते पुरतो अड्ढ़तियसतेति अनुक्कमेन अवसाने द्वे जने जीवितक्खयं पत्तं दिस्वा चिन्तेसि-इमं द्वीहि ऊनं पुरिससहस्सं विनासं पत्तं अज्ञेहि द्वीहि चोरेहि भवितव्वं । तेपि सन्थम्भितु न सक्खिस्सति कहनुखो ते गताति गच्छन्तो तेसं धनं आदाय गहणट्ठानपविट्ठमग्गं दिस्वा गच्छन्तो भण्डिक- बद्धस्स धनस्स रासिं दिस्वा एकं भत्तपाति अवत्थरित्वा मतं अहस । ततो इदं नाम तेहि कतं भविस्सतीति सब्द अत्वा कहन्नूखो सो पुरिसोति विचिनन्तो तम्पि पटिच्छन्ने ठाने अपविद्धं२ दिस्वा अम्हाकमाचरियो मम वचनं अकत्वा अत्तनो दुब्बचभावेन [२२०] अत्तनापि विनासं पत्तो अपरम्प तेन पुरिससहस्सं विनासितं अनुपायेन वत अकारणेन अत्तनो वुट्टि पत्थयमाना3 अम्हाकमाचरियो विय महाविनासमेव पापुणिस्सन्तीति चिन्तेत्वा इमं गाथमाह- अनुपायेन यो अत्यं इच्छति सो विहति । चेता हनिसु वेदभं सब्बे ते व्यसनमज्झगूति ।। तत्य सो विहझतीति सो अनुपायेन अत्तनो अत्थं वुदि सुखं इच्छामीति अकाले वायाम करोन्तो १. स्या०-द्वे कोट्टासं । २. स्या०-अपविट्ठ। ३.स्या०-पट्ठयमाना। ..

·वेदन्भजातकं १८३ पुग्गलो विहझति किलमति महाविनासं पापुणाति । चेताति. चेतियरट्ठवासिनो चोरा । हनिसु वेदभन्ति वेदव्भमन्तवसेनं वेदभोति लद्धनामं ब्राह्मणं हनिंसु । सब्बे ते व्यसनमज्झगूति ते पि च सब्बे अनवसेसा अञ- मञ्ज घातयमाना व्यसनं अधिच्छिसु पटिलभिसूति । एवं बोधिसत्तो यथा अम्हाकं आचरियो अनुपायेन अट्ठाने परक्कम करोन्तो धनं वस्सापेत्वा अत्तना जीवितक्खयं पत्तो अ सञ्च पञ्चन्नम्पि जनसतानं विनासप्पच्चयो जातो। एवमेव यो अोपि अनुपायेन अत्तनो अत्थं इच्छित्वा वायामं करिस्सति सब्बो सो अत्तना च विनस्सिस्सति परेसं च विनासप्पच्चयो भविस्सतीति-वनं उन्नादेत्वा देवतासु साधुकारं ददमानासु इमाय गाथाय धम्म देसेत्वा तं धनं उपायेन अत्तनो गेहं आहरित्वा दानादीनि पुज्ञानि करोन्तो यावतायुकं ठत्वा जीवितपरियोसाने सग्गपथं पूरयमानो अगमासि । सत्थापि न त्वं भिक्खु ! इदानेव दुब्बचो, पुव्वेपि दुब्बचोव, दुव्बचत्ता पन महाविनासं पत्तोति इमं धम्मदेसनं आरित्वा जातकं समोधानेसि । तदा वेदव्भब्राह्मणो दुब्बचभिक्खु अहोसि, अन्तेवासिको पन अहमेवाति । वेदभजातकं ·नक्खत्तजातक नक्खत्तं पतिमानेन्तति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो अञ्जतरं आजीवकं आरभ कथेसि । पच्चुपन्नवत्यु सावत्थियं किरेकं कुलधीतरं जनपदे एको कुलपुत्तो अत्तनो पुत्तस्स वारेत्वा असुकदिवसे नाम गहि- स्सामीति दिवसं ठपेत्वा तस्मि दिवसे सम्पत्ते अत्तनो कुलूपकं आजीवकं पुच्छि-भन्ते ! अञ्ज मयं एक मंगलं करिस्साम सोभनं नुखो नक्खत्तन्ति ? सो अयं मं पठमं अपुच्छित्वाव दिवसं ठपेत्वा इदानि पटिपुच्छति २२१]होतु, सिक्खापेस्सामि नन्ति कुज्झित्वा-अज्ज असोभनं नक्खत्तं । मा अज्ज मंगलं करित्य । सचे करिस्सथ महाविनासो भविस्सतीति आह । तस्मि कुले मनुस्सा तस्स सद्दहित्वा तं दिवसं न गच्छिसु । नगरवासिनो सब्बं मंगलकिरियं कत्वा तेसं अनागमनं दिस्वा तेहि अज्ज दिवसो ठपितो नो च खो आगता अम्हाकम्पि बहुं खयं कम्मं गतं । किं नो तेहि ? अम्हाकं धीतरं अज्ञस्स दस्सामीति यथाकतेनेव मंगलेन धीतरं अज्ञस्स अदंसु । इतरे पुनदिवसे आगन्त्वा देथ नो दारिकन्ति आहंसु । अथ ने सावत्थिवासिनो जनपदवासिनो नाम तुम्हे छिन्नगहपतिका पापमनुस्सा । दिवसं ठपेत्वा अवज्ञाय नागता । आगतमग्गेनेव पटिगच्छथ । अम्हेहि अञ्चेसं दारिका दिनाति परिभासिसु । ते तेहि सद्धिं कलहं कत्वा दारिकं अलभित्वा यथागतमग्गनेव गता । तेनपि आजीवकेन तेसं मनुस्सानं मंगलन्तरायकतभावो भिक्खूनमन्तरे पाकटो जातो । ते भिक्खू धम्मसभायं सन्निपतिता आवुसो ! आजीवकेन कुलस्स मंगलन्तरायो कतोति कथयमाना निसीदिसु । सत्था आगन्त्वा-काय नुत्य भिक्खवे ! एतरहि कथाय सन्निसिन्नाति पुच्छि ? ते-इमाय नामाति कथयिंसु । न भिक्खवे ! . इदानेव आजीवको तस्स कुलस्स मंगलन्तरायं करोति । पुब्बेपि एस तेसं कुज्झित्वा मंगलन्तरायं अकासि येवाति वत्वा अतीतं आहरि- अतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते नगरवासिनो जनपदवासिनं धीतरं वारेत्वा दिवसं ठपेत्वा अत्तनो कुलूपकं आजीवकं पुच्छिसु-भन्ते ! अज्ज अम्हाकं एका मंगलकिरिया, सोभनं नुखो नक्खत्तन्ति ? सो इमे अत्तनो रुचिया दिवसं ठपेत्वा इदानि मं.पुच्छन्तीति कुज्झित्वा अज्ज नेसं मंगलन्तरायं करि- स्सामीति चिन्तेत्वा-अज्ज असोभनं नक्खत्तं । सचे करोथ महाविनासं पापुणिस्सथाति आह । ते तस्स सद्दहित्वा नागर्मिसु । जनपदवासिनो तेसं अनागमनं त्रत्वा-ते अज्ज दिवसं ठपेत्वापि न आगता किन्नो तेहीति, अछे. सं धीतरं अदंसु । नगरवासिनो पुनदिवसे आगन्त्वा दारिकं याचिंसु । जनपदवासिनो-तुम्हे नगरवासिनो नाम छिन्नहिरिका गहपतिका दिवसं ठपेत्वा दारिकं न गण्हित्थ । मयं तुम्हाकं अनागमनभावेन अञसं अदम्हाति ।

·नरखतजातक पर . मयं आजीवकं पटिपुच्छित्वा नरखत्तं न सोभनन्ति नागता । देथ नो दारिकन्ति । अम्हहि तुम्हाकं अनागमनभावेन असं दिन्ना । इदानि दिन्नदारिकं कथं पुन आनेस्सामाति । एवं तेसु अञ्जमलं कलहं करोन्तेसु एको नगरवासी पण्डितपुरिसो एकेन कम्मेन जनपदं गतो तेसं नगरवासीनं मयं आजीवकं पुच्छित्वा नक्खत्तस्स असोभनभावेन नागताति कन्तानं सुत्वा-नक्सत्तेन को अत्यो ! ननु दारिकाय लद्धभावोव नक्खत्तन्ति वत्वा इमं गाथमाह- नखतं पतिमानेन्तं अत्यो बालं उपच्चगा। अत्यो अत्यस्स नरखतं कि करिस्सन्ति तारकाति ॥ तत्व पतिमानेन्तन्ति ओलोकेन्तं । इदानि नक्सत्तं भविस्सति इदानि भविस्सतीति आगमयमानं । सत्यो बालं उपञ्चगाति एवं नगरवासिकं वालं दारिकटिलाभ खातो अत्यो अतिवकन्तो । अत्यो अत्थस्स नक्ख- तन्ति यं अत्यं परियेसन्तो चरति सो पटिलद्धो अत्योव अत्यस्त नक्सत्तं नाम । कि करिस्सन्ति तारकाति इतरे पन आकासे तारका किं करिस्सन्ति ! कतरत्यं साधेन्तीति अत्यो। नगरवासिनो कलहं कत्वा दारिकं अलभि- त्वाव अगमंसु । सत्यापि न भिक्खवे ! एस आजीवको इदानेवस्स कुलस्त मंगलन्तरायं करोति पुबेपि अकासि ये- वाति इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुतन्धि घटेत्वा जातकं समोधानेसि । तदा आजीवको एतरहि आजीवकोव अहोसि । तानिपि कुलानि इदानि कुलानेव गाथं वत्वा ठितो, पण्डितपुरिसो पन अहमेवाति । नक्सतजातक ·१०. दुम्मेधजातक दुम्मेधानन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो लोकत्थचरियं आरभ कथेसि । सा द्वादसनिपाते महा- कण्हजातके आवीभविस्सति । अतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो तस्स रो अग्गमहेसिया कुच्छिस्मि पटिसन्धि गहि । तस्स मातु कुच्छितो निक्खन्तस्स नामगहणदिवसे ब्रह्मदत्तकुमारोति नामं अकंमु । सो सोळ- 'सवस्सुद्देसिको हुत्वा तक्कसिलायं सिप्पं उग्गहित्वा तिण्णं वेदानं पारं गन्त्वा अट्ठारसन्नं विज्जहानानं निप्फ- तिं पापुणि । अथस्स पिता ओपरज्जं अदासि । तस्मि समये वाराणसिवासिनो देवतामंगलिका होन्ति । देवतं नमस्सन्ति । वहूअजेळककुक्कुटसूक- रादयो वधित्वा नानप्पकारेहि पुप्फगन्धेहि चेव मंसलोहितेहि च वलिकम्मं करोन्ति । बोधिसत्तो चिन्तेसि- इदानि सत्ता देवतामंगलिका वहुं पाणवधं करोन्ति । महाजनो येभुय्येन अधम्मस्मियेव निविट्ठो । अहं पितु अच्चयेन रज्जं लभित्वा एकम्पि अकिलमेत्वा उपायेनेव पाणव, कातुन दस्सामीति । सो एकदिवसं रथमभिरुग्ह नगरा निक्खन्तो अद्दस एकस्मि महन्ते वटरुक्खे महाजनं सन्निपतितं तस्मि रुक्खे निबत्तदेवताय सन्तिके पुत्तधीतुयसधनादिसु यं यं इच्छति तं तं पत्येन्त' । सो रथा [२२३] ओरुय्ह तं रुक्खं उपसंकमित्वा गन्धपुप्फेहि पूजेत्वा उदकेन अभिसेकं कत्वा रुक्खं पदक्खिणं कत्वा देवता- मंगलिको विय हुत्वा देवतं नमस्सित्वा रथं आरुय्ह नगरमेव पाविसि । ततो पट्ठाय इमिनाव नियामेन अन्तरन्तरे तत्थ गन्त्वा देवतामंगलिको विय पूजं करोति । सो अपरेन समयेन पितु अच्चयेन रज्जे पतिट्ठाय चतस्सो अगतियो वज्जेत्वा दस राजधम्मे अकोपेन्तो धम्मेन रज्जं कारेन्तो चिन्तेसि-महं मनोरथो मत्थकं पत्तो । रज्जे पतिठितोस्मि । यं पनाहं पुब्बे एक अत्थं चिन्तयिं इदानि तं मत्थकं पापेस्सामीति । अमच्चे च ब्राह्मणगहपतिकादयो च सन्निपातापेत्वा आमन्तेसि-जानाथ भो ! मया केन कारणेन रज्जं पत्तन्ति ? न जानाम देवाति । अपि वोहं असुकं नाम वटरुक्खं गन्धादीहि पूजेत्वा अञ्जलि पग्गहेत्वा नमस्समानो दिट्ठपुब्बोति? आम देवाति । - . - तदाहं पत्यनं अकासिं-सचे रज्जं पापुणिस्सामि बलिकम्मं ते करिस्सामीति तस्सा मे देवताय आनुभावेन इदं रज्ज लद्धं । इदानि तस्सा बलिकम्मं करिस्सामि तुम्हे पपञ्चं अकत्वा खिप्पं देवताय बलिकम्म सज्जेथाति । कि गण्हाम देवाति ? भो ! अहं देवताय आयाचमानो ये च मय्हं रज्जे पाणातिपातादीनि पञ्चदुस्सीलकम्मानि दस अकु- सलकम्मपथे समादाय वत्तिस्सन्ति ते घातेत्वा अन्तट्टिमंसलोहितादीहि वलिकम्मं करिस्सामीति आयाचि । तस्मा तुम्हे एवं भेरि चरापेथ, अम्हाकं राजा उपराजकाले येव एवं आयाचि सचाहं रज्जं पापुणिस्सामि ये मे १. रो०-सोळसवस्सपर्देसिको। २. स्या०-पढेंन्तं ।

·- दुम्मेधजातकं १८७ रज्जे दुस्तीला भविस्तन्ति ते संब्बे घातेत्वा वलिकम्मं करिस्सामीति । सो इदानि पञ्चविधं दसविधं दुस्सीलकम्म समादाय वत्तमानानं दुस्सीलानं सहस्सं घातापेत्वा तेसं हृदयमंसादीनि गाहापेत्त्वा देवताय बलिकामं कारेतुकामो ---एवं नगरवासिनो जानन्तूति । एवञ्च पन वत्वा ये दानि इतो पट्ठाय दुस्सीलकम्मे वत्तिस्सन्ति तेसं सहस्सं घातेत्वा यज्ञ यजित्वा आयाचनतो मुच्चिस्सामीति एतमत्थं पकासेन्तो इमं गाथमाह- दुम्मेधानं सहस्तेन यज्ञो मे उपयाचितो। इदानि खो हं यजिस्सामि बहू अधम्मिको जनोति ।। तत्य दुम्मेघानं सहस्तेनाति इदं कम्मं कातु वट्टति इदं न वहतीति अजाननभावेन दससु वा पन अकुंसलकम्मपयंसु समादाय वत्तनभावेन दुट्ठा मेधा एतेसन्ति दुम्मेधा । तेसं दुम्मेधानं निप्पञ्जानं वालपुग्ग- लानं गणित्वा गहितेन सहस्सेन । यो मे उपयाचितोति मया देवतं उपसंकमित्वा एवं यजिस्सामीति यो याचितो । इदानि खो हं यजित्सामिति सो अहं इदानि आपाचनेन रज्जस्स पटिलद्धत्ता इदानि यजिस्सामि कि कारणा? इदानिहि बहू अघम्मिको जनो [ २२४ ] तस्मा इदानेव नं गहेत्वा बलिकम्मं करिस्सामीति । अमच्चा वोधिसत्तस्स वचनं सुत्वा साधु देवाति द्वादसयोजनिके वाराणसीनगरे भेरि चरापेसु। भेरिया आणं सुत्वा एकम्पि दुस्सीलकम्मं समादाय ठितो एको पुरिसोपि नाहोसि । इति याव बोधिसत्तो रज्ज कारेसि ताव एकपुग्गलोपि पञ्चसु वा दससु वा दुस्सीलकम्मेसु एकम्पि कम्मं करोन्तो न पञ्जायित्य । एवं वोधिसत्तो एकपुग्गलम्पि अकिलमेन्तो सकलरट्ठवासिनो सीलं रक्खापेत्वा सयम्पि दानादीनि पुञानि करित्वा जीवितपरियोसाने अत्तनो परिसं आदाय देवनगरं पूरेन्तो अगमासि । सत्यापि न भिक्खवे ! तथागतो इदानेव लोकस्स अत्यं चरति पुबेपि चरि येवाति इमं धम्मदेसनं मारित्वा अनुसन्धि घटेत्वा जातकं समोवानेसि । तदा परिसा वुद्धपरिसा अहेसु । बाराणसीराजा पन अहमें- वाति । • दुम्मेघजातक - ? अत्यकामवग्गो पञ्चमो पठमपण्णासको ·६. आसिसवग्गवण्णना १. महासीलवजातकं आसिसेथेव पुरिसोति इदं सत्या जेतवने विहरन्तो ओस्सट्ठविरियं भिक्खं आरभ कथेसि । पच्चुपन्नवत्यु तं हि सत्या सच्चं किर त्वं भिक्खु ! ओस्सविरियोति पुच्छि । आम भन्तेति च वुत्ते-कस्मा त्वं भिक्खु ! एवरूपे निय्यानिकसासने पबजित्वा विरियं ओस्सज्जि ? पुब्बे पण्डिता रज्जा परिहायित्वापि अत्तनो विरिये ठत्वाव नम्पि यसं पुन उप्पादयिंसूति वत्वा अतीतं आहरि- अतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते वोधिसत्तो रो अग्गमहेसिया कुच्छिस्मि निबत्तो । तस्स नामगहणदिवसे सीलवकुमारोति नामं अकंसु । सो सोळसवस्सपदेसिकोव सब्बसिप्पेसु निम्फत्ति पत्वा अपरभागे पितु अच्चयेन रज्जे पतिठितो महासीलवराजा नाम अहोसि धम्मिको धम्मराजा । सो नगरस्स चतुसु द्वारेसु चतस्सो, मज्झे एकं निवेसनद्वारे एकन्ति छ दानसालायो कारेत्वा कपणद्धिकानं दानं देति सीलं रक्खति उपोसथकम्मं करोति । खन्तिमेत्तानुद्दयसम्पन्नो अंके निसिन्नं पुत्तं विय सब्बसत्ते परितोसयमानो धम्मेन रज्जं कारेति । तस्सेको अमच्चो अन्तेपुरे पदुभित्वा अपरभागे पाकटो जातो । अमच्चा रञ्जो आरोचेसु। राजा परिंगण्हन्तो अत्तना[२२५]पच्चक्खतो ञत्वा तं अमच्चं पक्कोसापेत्वा-अन्धबाल! अयुत्तं ते कतं न त्वं मम विजिते वसितु अरहसि, अत्तनो धनं च पुत्तदारे च गहेत्वा अनत्य याहीति रट्ठा पब्बाजेसि । सो कासिरळं अतिक्क्रम्म कोसलराजानं उपद्रुहन्तो अनुक्कमेन रजो अब्भन्तरे विस्सासिको जातो। सो एकदिवसं कोसलराजानं आह-देव ! वाराणसीरज्जं नाम निम्मक्खिकमधुपटलसदिसं राजा मतिमुदुको अप्पेनेव वलवाहनेन सक्का वाराणसिरज्जं गण्हितुन्ति । राजा तस्स वचनं सुत्वा वाराणसीरज्जं नाम महा अयं च अप्पेनेव बलवाहनेन सक्का गण्हितुन्ति आह । किन्नुखो पयुत्तकचोरो सियाति चिन्तेत्वा-पयुत्तकोसि मजेति आह । नाहं देव ? पयुत्तको, सच्चमेव वदामि । सचे मे न सद्दहथ मनुस्से पेसेत्वा पच्चन्तगाम हनापेथ । ते मनुस्से गहेत्वा अत्तनो सन्तिकं नीते चोरानं धनं दत्वा विस्सज्जेस्सतीति । राजा अयं अतिविय सूरो हुत्वा कथेति वीमंसिस्सामि तावाति-अत्तनो पुरिसे पेसेत्वा पच्चन्तगामं हनापेसि । ते चोरे गहेत्वा वाराणसीरज्जो दस्सेसु। राजा ते दिस्वा-ताता! कस्मा गामं हनथाति पुच्छि । जीवितुं असक्कोन्ता देवाति । अथ कस्मा मम सन्तिकंन आगमित्य ? इतोदानिपट्ठाय एवरूपं माकरित्याति तेसं धनं दत्वा विस्सज्जेसि। ते गन्त्वा कोसलरो तं पत्ति आरोचेसु । सो एत्तकेनापि गन्तुं अविसहन्तो पुन हन्तो पुन मज्झे जनपदं हनापेसि । तेपि चोरे राजा तथैव धनं दत्वा विस्सज्जेसि । सो एत्तकेनापि अगन्त्वा पुन पेसेत्वा अन्तरवीथियं विलुम्पापेसि । राजा तेसम्पि चोरानं धनं दत्वा विस्सज्जेसि येव । तदा कोसलराजा अतिविय धम्मिको राजाति जत्वा वाराणसीरजगहेस्सामीति बलवाहन आदाय निय्यासि । १. स्या०-पदुम्बित्वा। ? - ।

·महासीलवजातकं १८९ तदा पन वाराणसीरो मत्तवारणेपि अभिमुखं आगच्छन्ते अनिवत्तनधम्मा, असनियापि सीसे पतन्तिया असन्तसनसभावा सीलवमहाराजस्स रुचियासति सकलजम्बुदीपे रज्जं गहेतु समत्था सहस्स- मत्ता अभेज्जवरसूरमहायोधा होन्ति । ते कोसलराजा आगच्छतीति सुत्वा राजानं उपसंकमित्वा-देव ! कोसलराजा किर वाराणसीरज्ज गण्हिस्सामीति आगच्छति । गच्छाम मयं अम्हाकं रज्जसीमं अनोक्कन्त- मत्तमेव नं पोथेत्वा गण्हामाति वदिसु । ताता ! मं निस्साय असं किलमनकिच्चं नत्थि । रज्जत्यिका रज्जं गहन्तु । मा गमित्याति निवारेसि। कोसलराजा रज्जसीमं अतिक्कमित्वा जनपदमझं पाविसि । अमच्चा पुनपि राजानं उपसंकमित्वा तथेव वदिसु । राजा पुरिमनयेनेव निवारेसि । कोसलराजा बाहनगरेठत्वा रज्जंवा देतु युद्धं वाति सीलव[२२६] महाराजस्स सासनं पेसेसि ।राजा तं सुत्वा नत्थि मया सद्धि युद्धं, रज्जं गण्हातूति पटिसासनं पेसेसि । पुनपि अमच्चा राजानं उपसंकमित्वा-देव ! न मयं कोसलरो नगर पवृिसितु देम, बहिनगरे येव नं पोथेत्वा गण्हामाति आहंसु । राजा पुरिमनयेनेव निवारेत्वा नगरद्वारानि अवापुरापेत्वा सद्धि अमच्चसहस्सेन महातले पल्लक- मज्झे निसीदि। कोसलराजा महन्तेन बलवाहनेन वारागसिं पाविसि । सो एकम्पि पटिसत्तुं अपस्सन्तो रञो निवेसनद्वारं गन्त्वा अमच्चगणपरिवुतो अपारुतद्वारे निवेसने अलंकतपटियत्तं महातलं आरुय्ह निसिन्नं निरप- राधं सीलवमहाराजानं सद्धि अमच्वसहस्सेन गण्हापेत्वा गच्छथ इमं राजानं अमच्चेहि पच्छावाह' गाळ्हबन्धनं बन्धित्वा आमकसुसानं नेत्वा गळप्पमाणे आवाटे खणित्वा यथा एकोपि हत्यं उक्खिपितुन सक्कोति एवं पंसु पक्खिपित्वा निखणथ । रति सिगाला आगन्त्वा एतेसं कातव्बयुत्तकं करिस्सन्तीति माह । मनुस्सा चोररञ्नो आणं मुत्वा राजानं सद्धि अमच्चेहि पच्छावाहं गाळ्हबन्धनं बन्धित्वा निक्ख- मितु । तस्मिम्पि काले सीलवमहाराजा चोररञो आघातमत्तम्पि नाकासि । तेसुपि अमच्चेसु एवं बन्धित्वा नीयमानेसु एकोपि रो वचनं भिन्दितु समत्थो नाम नाहोसि । एवं सुविनीता किरस्स परिसा। अथ ते राजपुरिसा सामच्चं सीलवराजानं आमकसुसानं नेत्वा गळप्पमाणे आवाटे खणित्वा सीलवमहाराजानं मज्झे उभोसु पस्सेसु सेसामच्चेति एवं सब्वेपि आवाटे ओतारेत्वा पंसु आकिरित्वा धनं आकोटेत्वा अगमनु । सीलव- राजा अमच्चे आमन्तेत्वा चोररञो उपरि कोपं अकत्वा मेत्तमेव भावेथ ताताति ओवदि । अथ अड्ढ रत्तसमये मनुस्समंसं खादिस्सामाति सिगाला आगमिम् । ते दिस्वा राजा च अमच्चा च एकप्पहारेनेव सद्दमकंसु । सिगाला भीता पलायिसु । ते निवत्तित्वा ओलोकेन्ता पच्छतो कस्सचि अनागमनभावं त्रत्वा पुन पच्चामिसु । इतरेपि तत्थैव समकंसु । एवं याव ततियं पलायित्वा पुन ओलोकेन्तो तेमु एकस्सापि अनागमनभावं ञत्वा वज्झप्पत्ता एते भविस्सन्तीति मूरा हुत्वा निवत्तित्वा पुन तेमु सदं करोन्तेसुपि न पलायिमु *जेकसिगालो राजानं उपगञ्छि । सेसा सेसानं सन्तिकं अगममु । उपायकुसलो राजा तस्स अत्तनो सन्तिकं आगतभावं अत्वा डसितुओकासं देन्तो विय गीवं उक्तिपित्वा तं नीवाय इसमानं हनुकठिकेन आकड्ढित्वा यन्ते पक्तिपित्वा विय गाळहकं गहि । नागवलेन रञ्ज्ञा हनुकट्ठिकेन आकड्डित्वा गीवायं दळ्हं गहितसिगा- लो अत्तानं मोचेतु २२७] असक्कोन्तो मरणभयतज्जितो महाविरवं विरवि । बवतेससिगाला तस्स तं अट्ट- सरं सुत्वा एफेन पुरिसेन गहितो भविस्सतीति बमच्चे उपसंकमितु असक्कोन्तो मरणभवतज्जिता सन्चे पला- २. स्था-पच्छावाहुं । २. स्या०-सिमाला। - ·१९० जातकट्ठकथा यिसु । रञो हनुकठिकेन यन्ते पविखपित्वा विय दळ्हं कत्वा गहितसिगाले अपरापरं राञ्चरन्ते पंसु मिथि- ला अहोसि । सोपि सिगालो मरणभयभीतो चतुहि पादेहि रओ उपरिमभागे पंसु अपहि। राजा पंसुनो सिथिलभावं जत्वा सिगालं विस्सज्जेत्वा नागबलो थामसम्पन्नो अपरापरं संचरन्तो उभो हत्ये उविखपित्वा आवाटमुखट्टियं ओलुभ वातच्छिन्नवलाहको विय निक्खमित्वा ठितो अमच्चे अस्तासेवा पंसुवियूहित्वा सब्बे उद्धरित्वा अमच्चपरिवतो आमकसुसाने अट्ठासि । तस्मि समये मनुस्सा एक मतमनुस्सं आमकसुसाने छड्डेन्ता हिन्नं यक्खानं सीमन्तरिकाय छट्डेमु। ते यक्खा तं मतमनुस्सं भाजेतुं असक्कोन्ता-मयं इमं भाजेतुन सक्कोम अयं सीलवराजा धम्मिको एस नो भा- जेत्वा दस्सति एतस्स सन्तिकं गच्छामाति-तं मतमनुस्सं पादे गहेत्वा आकड्ढन्ता रञो सन्तिकं गन्त्वा- देव ! अम्हाक इमं भाजेत्वा देहीति आहंसु । भो यक्खा ! अहं इमं तुम्हाकं भाजेत्वा ददेय्यं, अपरिसुद्धो पनम्हि नहायिस्तागि तावाति । यक्खा चोररओ ठपितवासितउदकं अत्तनो आनुभावेन आहरित्वा रो नहानत्थाय अदंसु । नहात्वा ठितस्स संहरित्वा ठपिते चोररझो साटके आहरित्वा अदंसु । ते निवासेत्वा ठितस्स चतुजातिगन्ध- समुन्गं आहरित्वा अदंसु । गन्धे विलिम्पित्वा ठितस्स सुवण्णसमुग्ने मणितालवण्टेसु ठपितानि नानापुप्फानि आह- रित्वा अदंसु । पुप्फानि पिलन्धित्वा ठितकाले-अनं किं करोमाति पुच्छिम् । राजा अत्तनो छातकाकारं दस्सेसि । ते गन्त्वा चोररझो सम्पादितं नानग्गरसभोजनं आहरित्वा अदंसु । राजा नहानानुलित्तो' मण्डितपसाधितो नानग्गरसभोजनं भुजि । यक्सा चोररञो ठपितवासितपानीयं सुवण्णभिकारेनेव सुवण्ण- सरकेनपि सद्धि आहरिसु। अथस्स पानीयं पिवित्वा मुखं विक्खालेत्वा हत्थे घोवितकाले चोररझो सम्पादित पञ्चसुगन्धिकपरिवासं तम्बूलं आहरित्वा अदंसु । तं खादित्वा ठितकाले-अनं किं करोमाति पुच्छिसु । गन्त्वा चोररो उस्सीसके निक्खित्तं मंगलखग्गं आहरयाति । ते तम्पि गन्त्वा आहरिंसु । राजा खग्गं गहेत्वा तं मतमनुस्सं उजुकं ठपापेत्वा मत्थकमज्झे असिना पहरित्वा द्वे कोट्ठासे करवा द्विन्नं यक्खानं समविभत्तमेव विभजित्वा अदासि । दत्वा च पन खग्गं धोवित्वा सन्नयहित्वा अट्ठासि । अथ ते यक्खा मनुस्समंसं खादित्वा सुहिता हुत्वा तुट्ठचित्ता-[२२८] अनं ते महाराज ! किं करोमाति पृच्छिसु । तेनहि तुम्हे अत्तनो आनुभावेन मं चोररओ सिरिगम्भे ओतारेथ । इमे च अमच्चे अत्तनो अत्तनो गेहे पतिछापेथाति । ते साधु देवाति सम्पटिच्छित्वा तथा अकंसु । तस्मि समये चोरराजा अलंकतसिरिगल्भे सिरिसयनपिढे निपन्नो निद्दायति । राजा तस्स पमत्तस्स निदायन्तस्स खग्गतलेन उदरं पहरि । सो भीतो पबुज्झित्वा दीपालोकेन सीलवमहाराजानं सजानित्वा सयना वुट्ठाय सति3 उपद्रुत्वा ठितो राजानं आह-महाराज ! एवरूपाय रत्तिया गहितारक्खे पिहितद्वारे भवने. आरक्खमनुस्सेहि निरोकासे ठाने खग्गं सन्नम्हित्वा अलंकतपटियत्तो कथं नाम त्वं इमं सयनपिढें आगतोति ? राजा अत्तनो आगमनाकारं सव्वं वित्यारतो कयेसि । -- - ! तं नुत्वा चोरराजा संविग्गमानसो-महाराज ! अहं मनुस्तभूतोपि समानो तुम्हाकं गुणं न जानामि । परेसं लोहितमंसखादकेहि पन कक्खळेहि फरसेहि यखेहि तव गुणा जाता ! न दानाहं नरिन्द ! एवरूपे सील- १ सो०--नहात्वानुलित्तो । २ रो०--पञ्चसुगन्धिकपरिवारं । ३. सी०-विति । .

·महासीलवजातक १९१ - सम्पन्ने तयि दुन्भिस्सामीति-खग्गं आदाय सपथं कत्वा राजानं खमापेत्वा महासयने निपज्जापेत्वा अत्तनो खुद्द- कमञ्चके निपज्जित्वा पभाताय रत्तिया उद्विते सुरिये भेरिञ्चरापेत्वा सबसेनियो च अमच्चब्राह्मणगहपतिके च सन्निपातापेत्वा तेसं पुरतो आकासे पुण्णचन्दं उक्खिपन्तो विय सीलवरो गुणे कथेत्वा परिसमज्झे येव पुन राजानं खमापेत्वा रजं पटिच्छापेत्वा इतो पट्ठाय तुम्हाकं उप्पन्नो चोरूपद्दवो मय्हं भारो मया गहितार- क्खा तुम्हाकं रज्जं कारेथाति वत्वा पेसुञकारस्स आणं कत्वा अत्तनो बलवाहनं आदाय सकरट्ठमेव गतो । सीलवमहाराजापि खो अलंकतपटियत्तो सेतच्छत्तस्स हेट्ठा सरभपादके कञ्चनपल्लंके निसिन्नो अत्तनो सम्पत्ति ओलोकेत्वा अयं च एवरूपा सम्पत्ति अमच्चसहस्सस्स च जीवितपटिलाभो मयि विरियं अकरो- न्ते नकिञ्चि अभविस्स, विरियवलेन पनाहं नळं च इमं यसं पटिलभि, अमच्चसहस्सस्स च जीवितदनं अदासिं, आसाच्छेदं वत अकत्वा विरियमेव कत्तब्वं, कतविरियस्स हि फलं नाम एवं समिज्झतीति चिन्तेत्वा उदानवसेन इमं गाथमाह- आसिसेथेव पुरिसो न निम्विन्देय पण्डितो। पस्सामि वोहं अत्तानं यथा इच्छि तथा अहूति ।। तत्य आसिसेथेवाति एवाहं विरियं आरभन्तो इमम्हा दुक्खा मुञ्चिस्सामीति अत्तनो विरियबले आसं करोथेव । न निबिन्देय्य पण्डितोति पण्डितो उपायकुसलो युत्तट्ठाने विरियं करोन्तो अहं इमस्स विरियस्स फलं न लभिस्सामीति न उक्कड्ढ़ेय्य, आसाच्छेदकम्मं न करेय्याति अत्यो । पस्सामि वोहं अत्तानन्ति एत्य वोति निपातमत्तं । अहं अज्ज अत्तानं पस्सामि । यथा इछि तथा अहूति अहं हि आवाटे निखातो तम्हा दुक्खा मुञ्चित्वा पुन अत्तनो रज्जसम्पत्तिं इच्छि सो अहं इमं सम्पत्ति पत्तं अत्तानं पस्सामि यथेवाहं पुब्बे इच्छि तथैव मे अत्ता जातोति । एवं बोधिसत्तो अहो वत भो ! सीलसम्पन्नानं विरियफलं नाम समिज्झतीति इमाय गाथाय उदानं उदानेत्वा यावजीवं पुञानि करित्वा यथाकम्मं गतो । सत्यापि इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेसि । सच्चपरियोसाने ओस्सट्ठविरियो भिक्खु अरहत्ते पतिट्ठासि । सत्या अनुसन्धि घटेत्वा जातकं समोधानेसि। तदा पदुट्ठामच्चो देवदत्तो अहोसि; अमच्च- सहस्सं बुद्धपरिसा, सीलवमहाराजा पन अहमेवाति । महासीलवजातकं ·२. चूळजनकजातक वायमेथव पुरिसोति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो ओस्सट्ठवित्यिमेव आखम कनि । तत्य यं वत्तव्यं तं सव्वं महाजनकजातके आवीभविस्सति । जनकराजा पन सेतच्छत्तस्म हेट्ठा निगिन्नो इगं गाश्रमाह- वायमेथेव पुरिसो न निविन्देय्य पण्डितो। पस्सामि वोहं अत्तानं उदका थलमुत्भतन्ति ।। तत्य वायमेथेवाति वायामं करोथेव । उदका थलमुत्भतन्ति उदकतो थलमुत्तिणं चले पतिठित अत्तानं पस्सामीति । इधापि ओस्सट्ठविरियो भिक्खु अरहत्तपत्तो । जनकराजा सम्माजम्बुद्धोव अहोसीति । चूलजनकजातक ·३. पुण्णपातिजातक तत्व पुण्णपातियोति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो विसवारुणि आरम्भ कयेसि । पच्चुपन्नवत्थु एक समयं सावत्वियं सुराधुत्ता सन्निपतित्वा मन्तयिंसु-सुरामूलं नो खीणं कहन्नु खो लभिस्सामाति । अथेको कक्खलधुत्तो आह-मा चिन्तयित्थ, अत्येको उपायोति । कतरुपायो नामाति ? अनाथपिण्डिको अंगुलिमुद्दिका पिलन्धीत्वा मट्ठसाटकनिवत्यो राजुपट्टानं गच्छति, मयं सुरा- पातिय विसञ्जीकरणभेसज्ज पक्खिपित्वा आपाणं सज्जेत्वा निसीदित्वा अनाथपिण्डिकस्स आगमनकाले इतो एहि महासेट्ठीति पक्कोसित्वा तं सुरं पायेत्वा विसञीभूतस्स अंगुलिमुद्दिका च साटके च गहेत्वा सूरामूलं करिस्सामाति । ते साधूति सम्पटिच्छित्वा तथा 'कत्वा सेठिस्स आगमनकाले पटिमग्गं गन्त्वा-सामि ! इतो ताव आगच्छय अयं अम्हाकं सन्तिके अतिमनापा सुरा, थोकं पिवित्वा गच्छथाति वदिसु । सोतापनो अरियसावको किं सुरं पिविस्सति ! अनत्थिको समानोपि पन इमे धुत्ते परिगहिस्सामीति तेसं आपाणभूमि गन्त्वा तेसं किरियं ओलोकेत्वा अयं सुरा इमेहि इमिना नाम कारणेन योजिताति बत्वा इतो- दानि पट्ठाय इमे इतो पलापेस्सामीति चिन्तेत्वा आह-अरे दुट्ठधुत्ता ! तुम्हे सुरापातियं भेसज्जं पक्खिपित्वा आगतागते पायेत्वा विसजी कत्वा विळुम्पिस्सामाति आपाणमण्डलं सज्जेत्वा निसिन्ना केवलं इमं सुरं वण्णेथ । एकोपि वो उक्खिपित्वा पिवितु न उस्सहति । सचे अयं अयोजितका अस्स तुम्हे च पिवेय्याथाति । ते धुत्ते तज्जेत्वा ततो पलापेत्वा अत्तनो गेहं गन्त्वा धुत्तेहि कतकारणं तथागतस्स आरोत्सामीति जेतवनं गत्वा सत्यु आरोचेसि । सत्था-न इदानि ताव गहपति ! ते धुत्ता तं वञ्चेतुकामा जाता पुब्बे पन पण्डितेपि वञ्चेतुकामा अहेसुन्ति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि- अतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो वाराणसीसेठि अहोसि । तदापेते धुत्ता एव- मेव सम्मन्तेत्वा सुरं योजत्वा वाराणसीसेठिस्स आगमनकाले पटिमग्गं गन्त्वा एवमेव कायंसु । सेठि अनन्थि- को हुत्वा ते पटिगण्हितुकामो गन्त्वा तेसं किरियं ओलोकेत्वा इदन्नाम एते कातुकामा पलापेस्सामि ते इतोति चिन्तेत्वा एक्माह-भो धुत्ता ! सुरं पिवित्वा राजकुलं गन्तुं नाम न युत्तं । राजानं दिस्वा पुन आगच्छन्तो जानिस्सामि । तुम्हे इधेव निसीदथाति । राजुपट्टानं गन्त्वा पच्चागञ्छि । धुत्ता-इतो एथ सामीति । सो तत्य गन्त्वा भैसज्जयोजिता पातियो ओलोकेत्वा एवमाह-भो धुत्ता ! तुम्हाकं किरिया मय्हं. न रुच्चति तुम्हाकं सुरापातियो यथापूरिताव ठिता, तुम्हे केवलं सुरं वण्णेय न पन पिवथ । स चायं मनापा अस्स तुम्हेपि पिवेय्याथ इमाय पन विससंयुत्ताय भवितब्बन्ति तेसं मनोरथं भिन्दन्तो इमं गाथमाह- १. स्पा०-सुराचाटियं । . ! - ·१९४ जातकट्ठकया - तथैव पुण्णपातियो अनायं वत्तते कथा । आकारकेन जानामि न चायं भद्दिका' सुराति ।। तत्व तथैवाति यथा मया गमनकाले दिट्ठा इदानिपि इमा सुरापातियो तथैव पुण्णा । अज्ञायं यत्तते कथाति या अयं तुम्हाकं सुरावण्णनकथा वत्तति, सा अभाव अभूता अतच्छा यदि हि एसा गुरा मनापा अस्स तुम्हेपि पिवेय्याथ उपड्ढपातियो अवसिस्सेय्युं । तुम्हाकं पन एकेनापि सुरा न पीता। आकारकेन जानामीति तस्मा इमिना कारणेन जानामि । न चायं भद्दिका सुराति नेत्र अयं भद्दिका सुरा, विसयोजिताय एताय भवित- व्वन्ति । धुत्ते गहेत्वा यथा न पुन एवरूपं करोन्ति तथा ते तज्जेत्वा विस्सज्जेसि । सो यावजीवं दानादीनि पुञानि करित्वा यथाकम्मं गतो । सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि । तदा धुत्ता एतरहि धुत्ता वाराणसीसेटि पन अहन्तेन समयेनाति । पुण्णपातिजातक ·४. फलजातक . नायं रुक्खो दुरारूहोति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं फलकुसलं उपासकं आरम्भ कथेसि । पच्चुपत्नवत्यु एको किर सावत्थिवासी कुटुम्बिको बुद्धपमुखं संघ निमन्तेत्वा अत्तनो आरामे निसीदापेत्वा यागुख- ज्जकं दत्वा उय्यानपालं आणापेसि-भिक्खूहि सद्धिं उय्याने विचरित्वा अय्यानं अम्बादीनि नानाफलानि देहीति सो साधूति सम्पटिच्छित्वा भिक्खुसंघं आदाय उय्याने विचरन्तो रुक्खं ओलोकेत्वाव एतं फलं आम एतं न सुपक्कं एतं सुपक्कन्ति जानाति । यं सो वदति तं तथैव होति । भिक्खू गन्त्वा तथागतस्स आरोचेसु-भन्ते ! अयं उय्यानपालो फलकुसलो। भूमियं ठितोव रुक्खं ओलोकेत्वा एतं फलं आमं एतं न सुपक्कं एतं सुपक्कन्ति जानाति । यं सो वदति तं तथैव होतीति । सत्था-न भिक्खवे ! अयमेव उय्यानपालो फलकुसलो पुब्बे पन पण्डितापि फलकुसला अहेसुन्ति वत्वा अतीतं आहरि- अतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते वोधिसत्तो सत्यवाहकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो पञ्चहि सकटसतेहि वणिज्ज करोन्तो एकस्मि काले महावत्तनिअटविं पत्वा अटविमुखे ठत्वा सब्बे मनुस्से सन्निपाता- पेत्वा-इमिस्सा अटविया विसरुक्खा नाम होन्ति विसपत्तानि विसपुप्फानि विसफलानि विसमधूनि होन्ति येव । पुञ्चे तुम्हेहि अपरिभुत्तं यं किञ्चि पत्तं वा पुप्फ वा फलं वा मं अनापुच्छित्वा मा खादित्थाति आह । ते साधूति सम्पटिच्छित्वा अटवि ओतरिंसु । अटविमुखेच एकस्मि गामद्वारे किम्फलरुक्खो नाम अत्थि । तस्स खन्धसाखापलासपुप्फफलानि सब्बानि अम्बसदिसानेव होन्ति, न केवलं वग्णसण्ठानतो गन्धरसेहिपिस्स आमपक्कानि फलानि अम्बफल- सदिसानेव । खादितानि पन हलाहलविसं विय तं खणं येव जीवितक्खयं पापेन्ति । पुरतो गच्छन्ता एकच्चे लोलपुरिसा [ २३२ ] अम्वरुक्खो अयन्ति साय फलानि खादिसु । एकच्चे सत्यवाहं पुच्छित्वा व खादिस्सामाति हत्येन गहेत्वा अलैंसु । ते सत्यवाहे आगते-अय्य ! इमानि अम्ब- फलानि खादामाति पुच्छिसु । बोधिसत्तो नायं अम्वरुक्खोति अत्वा-किम्फलरुक्खो नामेस नायं अम्बरुक्खो मा खादित्याति-वा- रेत्वा ये खादिसु तेपि वमापेत्वा चतुमधुरं पायेत्वा अरोगे अकासि । पुब्बे पन इमस्मि रुक्खमूले मनुस्सा निवासं कप्पेत्वा अम्बफलानीति इमानि विसफलानि खादित्वा जीवितक्खयं पापुणन्ति । पुन दिवसे गांमवासिनो निक्खमित्वा मतमनुस्से दिस्वा पादे गण्हित्वा पटिच्छन्नहाने छेड्डेत्वा सकटेहि सद्धि येव सव्वन्तेसं सन्तकं गहेत्वा गच्छन्ति । ते तं दिवसम्पि अरुणुग्गमनकाले येव महं बलिवद्दा भविस्सन्ति मय्हं सकटं मय्हं भण्डन्ति वेगेन तं रुक्खमूलं गन्त्वा मनुस्से निरोगे दिस्वा-कथं तुम्हे इमं रुक्खं नायं अम्बरुक्खोति जानित्याति पुच्छिसु । ते मयं न जानाम सत्यवाहजेट्ठको नो जानातीति आहंसु । मनुस्सा बोधिसत्तं पुच्छिसु-पण्डित, किन्ति कत्वा त्वं इमस्स रुक्खस्स अनम्बरक्खभावं अज्ञासीति ? सो टोहि कारणेहि अआसिन्ति वत्वा इमं गाथमाह- ·१९६ जातकट्टकचा - नायं रुक्खो दुराव्हो नपि गामतो आरका । आकारकेन जानामि नायं साधुफलो दुमोति ।। तत्थ नायं रक्खो दुराव्होति अयं विसरुक्खो न दुक्खारही होति । उक्खिपित्वा पिननिम्नणि विय सुखेन आरोहितु सक्काति वदति । नपि गामतो आरकाति गामतो दूरे ठितोपि न होति गामद्वारे ठितो येवाति दीपेति । आकारकेन जानामीति इमिना दुविधेन कारणेनाहं इमं स्वखं जानामि किन्ति ! नायं सादुफलो दुमोति सचे हि अयं मधुरफलो अम्वरुक्खो अभविस्स एवं सुखाल्हे अविदूरे ठिते एतस्मि एकम्पि फलं न तिठेव्य, फलखादकमनुस्सेहि निच्चं परिवतोव अस्स । एवं अहं अत्तनो जाणेन परिच्छिन्दित्वा इमस्स विसरक्खभावं अझासिन्ति महाजनस्स धम्म देसेत्वा सोत्थिगमनं गतो। सत्यापि एवं भिक्खवे ! पुब्बे पण्डिता फलकुसला अहेसुन्ति इमं धम्मदेसनं बाहरित्वा अनुसन्धि घटेत्वा जातकं समोधानेसि । तदा परिसा बुद्धपरिसा अहेसु सत्यवाहो पन अहमेवाति । फलजातक ·५. पञ्चावुधजातकं यो अलीनेन चित्तेनाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं ओस्सट्ठविरियं भिक्खू आरम्भं कथेसि । पच्चुपन्नवत्थु तं हि भिक्खं सत्था आमन्तेत्वा-सच्चं किर त्वं भिक्खु ! ओस्सट्ठविरियोति पुच्छित्वा [२३३] सच्चं भगवाति वुत्ते-भिक्खु ! पुब्बे पण्डिता विरियं कातुयुत्तट्ठाने विरियं कत्वा रज्जसम्पत्ति पापुणिसूति वत्वा अतीतं आहरि- अतीतवत्थु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो तस्स रो अग्गमहेसिया कुच्छिस्मि निब्बत्ति । तस्स नामगहणदिवसे अट्ठसतं ब्राह्मणे सब्बकामेहि सन्तप्पेत्वा लक्खणानि पटिपुच्छिसु । लक्खणकुसला ब्राह्मणा लक्खणसम्पत्ति दिस्वा पुञ्जसम्पन्नो महाराज ! कुमारो तुम्हाकं अच्चयेन रज्जं पापुणिस्सति पञ्चा- वुधकम्मे पातो पाकटो जम्बुदीपे अग्गपुरिसो भविस्सतीति व्याकरिमु । ब्रह्मणानं बचनं सुत्वा कुमारस्स नाम गण्हन्ता पञ्चावुधकुमारोति नामं अकंसु । ' अथ नं विश्रुतं पत्वा सोळसवस्सप्पदेसे ठितं राजा आमन्तेत्वा-तात ! सिप्पं उग्गण्हाहीति आह । कस्स सन्तिके उग्गण्हामि देवाति गच्छ तात ! गन्धाररठे तक्कसिलानगरे दिसापामोक्खस्स. आचरियस्स सन्तिके सिप्पं उण्गण्ह, इदमस्स आचरियस्स भागं ददेय्यासीति सहस्सं दत्वा उय्योजेसि । सो तत्थ गन्त्वा सिप्पं सिक्खित्वा आचरियेन दिन्नं पञ्चावुधं गहेत्वा आचरियं वन्दित्वा तक्कसि- लानगरतो निक्खमित्वा सन्नद्धपञ्चावुधो वाराणसीमग्गं पटिपज्जि । सो अन्तरामग्गे सिलेसलोमयक्खेन नाम अधिठितं एकं अटविं पापुणि। अथ नं अटविमुखे मनुस्सा दिस्वा-भो माणव ! मा इमं अटविं पाविसि सिलेस- लोमयक्खो नामेत्य अत्थि सो दिदिट्ठमनुस्से जीवितक्खयं पापेतीति वारयिंसु । बोधिसत्तो अत्तानं तक्केन्तो असम्भीतकेसरसीहो विय अटवि पाविसि येव । तस्मि अटविमझं सम्पत्ते सो यक्खो तालमत्तो हुत्वा कूटागारमत्तं सीसं चक्कप्पमाणानि अक्खिनि कन्दळमकुलमत्ता द्वे दाठा च मापेत्वा सेतमुखो कबरकुच्छि नीलहत्थपादो हुत्वा बोधिसत्तस्स अत्तानं दस्सेत्वा-कहं यासि, तिठ्ठ भक्खो मेति आह । अथ नं बोधिसत्तो-यक्ख ! अहं अत्तानं तक्केत्वा इध पविट्ठो । त्वं अप्पमत्तो हुत्वा मं उपगच्छे- व्यासि । विसपीतेन हि तं सरेन विज्झित्वा एत्येव पातेस्सामीति सन्तज्जेत्वा हलाहलविसपीतं सरं सन्नम्हित्वा मुञ्चि । सो यक्खस्स लोमेसु येव अल्लीयि । ततो अचन्ति एवं पञ्जा सरे मुञ्चि। सब्बे तस्स लोमेसु येव अल्ली- यिंसु । यक्खो सब्बेपि ते सरे पोठेत्वा अत्तनो पादमूले येव पातेत्वा वोधिसत्तं उपसंकमि । बोधिसत्तो पुनपि तं तज्जेत्वा खग्गं कड्डित्वा पहरि । तेत्तिसंगुलायतो खग्गो लोमेसु येव अल्लीयि । अथ नं कणपेन पहरि । सोपि लोमेतु येव अल्लीयि । तस्स अल्लीन [२३४] भावं ञत्वा मुग्गरेन पहरि । सोपि लोमेसु येव अल्लीयि । तस्त अल्लीनभावं मत्वा-भो यक्स ! न ते अहं पञ्चावुधकुमारो नामानि सुतपुब्बो ? अहं तया अघिठितं अटवि पविसन्तो न धनुआदीनि तक्केत्वा पविठ्ठो अत्तानं येव पन तक्त्वा पविट्ठो, अज्ज तं पोठेत्वा चुण्णविचुण्णं करिस्सामीति अभीतसीहनादं नाम दस्सेत्वा उन्नदित्वा दक्खिणहत्येन यक्खं पहरि। हत्यो लोमेसु येव मल्लीयि १. पत्तप्पमाणानि ।

·१९८ जातकट्ठकथा ! - वामहत्येन पहरि, सोपि अल्लीयि । दक्षिणपादेन पहरि, सोपि अल्लीयि । वामपादेन पहरि, सोपि अल्लायि । : सीसेन तं पोठेत्वा चुण्णविचुपणं करिस्सामीति सीसेन पहरि, तम्पि लोमेसु येव अल्लीयि । सो पञ्चमु ठानेमु बद्धो ओलम्बन्तोपि निभयो निस्सारज्जोव अहोसि । यक्खो चिन्तेसि-अयं एको पुरिससीहो पुरिसाजानीयो न पुरिसमत्तोव । मादिसेन नामस्स यपखेन गहितस्स सन्तासमत्तम्पि न भविस्सति । मया इमं मग्गं हनन्तेन एकोपि एवरूपो पुरिसो न दिठ्ठपुबो । कस्मा नुखो एस न भायतीति ! सो तं खादितु अविसहन्तो-कस्मा नुखो त्वं माणव ! मरणभयं न भायसीति पुच्छि । किं कारणा यक्ख भायिस्सामि ? एकस्मि हि अत्तभावे एक मरणं नियतमेव,अपि च मह कुच्छिम्हि वजिरावुधं अस्थि, सचे मं खादिस्ससि तं च आवृधं जीरेतुन सक्खिस्ससि । तं ते अन्तानि खण्डान्वण्डं छिन्दित्वा जीवितक्खयं पापेस्सति । इति उभोपि नस्सिस्साम । इमिना कारणेनाहं न भायामीति । इदं किर बोधिमत्तो अत्तनो अब्भन्तरे जाणावुधं सन्याय कथेसि । तं सुत्वा यक्सो चिन्तेसि-अयं माणवो सच्चमेव भणति इमस्स पुरिससीहस्स सरीरतो मुग्गवीजमत्तम्पि मंसखण्डं मव्हं कुच्छि जीरेतुन सक्खिस्सति विस्सज्जेस्सामि नन्ति मरणभयतज्जितो बोधि- सत्तं विस्सज्जेत्वा-माणव! पुरिससीहो त्वं । न ते अहं मंसं खादिस्सामि। त्वं अज्ज राहुमुखा मुत्तचन्दो विय मम हत्थतो मुञ्चित्वा आतिसुहज्जमण्डलं तोसेन्तो याहीति आह । अथ नं बोधिसत्तो आह-यक्ख ! अहं ताव गच्छिस्सामि त्वं पन पुबेपि अकुसलं कत्वा लुद्दो लोहित- पाणी पररुधिरमंसभक्खो यक्खो हुत्वा निव्वत्तो । सचे इधापि ठत्वा अकुसलमेव करिस्ससि अन्धकारा अन्ध- कारमेव गमिस्ससि । मं दिट्टकालतो पट्ठाय पन न सक्का तथा अकुसलं कातुपाणातिपातकम्मं नाम निरये तिरच्छानयोनियं पेत्तिविसये असुरकाये च निब्बत्तेति मनुस्सेसु निब्बत्तट्ठाने अप्पायुकसंवत्तनिकं होतीति । एवमादिना नयेन पञ्चन्नं दुस्सील्यकम्मानं [२३५] आदीनवं पञ्चन्नं सीलानं आनिसंसं च कथेत्वा नानाकारणेहि यक्खं तज्जत्वा धम्मं देसेत्वा दमेत्वा निब्बिसेवनं कत्वा पञ्चसु सीलेसु पतिट्ठापेत्वा तस्सा येव नं अटविया वलिपटिग्गाहकं देवतं कत्वा अम्पमादेन ओवदित्वा अटवितो निक्खमन्तो अटवीमुखे मनुस्सानं आचिक्खित्वा सन्नद्धपञ्चावुधो वाराणसिं गन्त्वा मातापितरो दिस्वा अपरभागे रज्जे पतिट्ठाय धम्मेन रज्ज कारेन्तो दानादीनि च पुनानि करित्वा यथाकम्मं अगमासि । सत्यापि इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अभिसम्बुद्धो हुत्वा इमं गाथमाह- यो अलीनेन चित्तन अलीनमनसो नरो। भावेति कुसलं धम्म योगक्षेमस्स पत्तिया ॥ पापुणे अनुपुव्वेन सम्बसंयोजनक्खयन्ति । तत्यायं पिण्डत्यो । यो पुरिसो अलोनेन असंकुचितेन चित्तेन पकतियापि अलीनमनो अलीनज्झासयो हुत्वा अनवज्जद्वैन कुसलं सत्ततिसबोधिपक्खियभेदं धम्मं भावेति वड्ढेति विसालेन चित्तेन विपस्सनं अनु- युञ्चति । चतुहि योगेहि खेमस्स निव्वाणस्स पत्तिया सो एवं सब्बसंखारेसु अनिच्चं दुक्खं अनत्ता ति तिलक्खणं आरोपेत्वा तरुणविपस्सनतो पट्ठाय उप्पन्ने वोधिपक्खियधम्मे भावेन्तो अनुपुब्बेन एक संयोजनम्पि अनवसेसेत्वा सब्बसंयोजनानं खयकरस्स चतुत्थमग्गस्स परियोसाने उत्पन्नत्ता सब्बसंयोजनक्खयोति संखं गतं अरहत्तं पापु- णय्याति । एवं सत्था अरहत्तेन धम्मदेसनाय कूटं गहेत्वा मत्यके चत्तारि सच्चानि पकासेसि । सच्चपरियोसाने सो भिक्खु अरहत्तं पापुणि । सत्यापि अनुसन्धि घटेत्वा जातकं समोधानेसि । तदा यक्खो अंगुलिमालो अहोसि । पञ्चावुधकुमारो नाम अहमेवाति । पञ्चावुधजातक ·६. कञ्चनक्खंधजातक यो पहठून चित्तेनाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो अञ्जतरं भिक्खं आरभ कथेसि । - पच्चुपन्नवत्यु एको किर सावत्थिवासी कुलपुत्तो सत्थु धम्मदेसनं सुत्वा रतनसासने उरं दत्वा पब्बजि । अथस्स आच- रियुपज्झाया-आवुसो ! एकविधेन सीलं नाम, दुविधेन, तिविधेन, चतुम्बिधेन, पञ्चविधेन, छबिधेन, सत्त- विधेन, अट्ठविधेन, नवविर्धन, दसविधेन, बहुविधेन सीलं नाम; इदं चुल्लसीलं नाम, इदं मज्झिमसीलं नाम, इदं महासीलं नाम, इदं पातिमोक्खसंवरसीलं नाम, इदं इन्द्रियसंवरसीलं नाम, इदं आजीवपारिसुद्धिसीलं नाम, इदं पच्चयपटिसेवनसीलं नामाति सीलं आचिक्खन्ति । सो [२३६] चिन्तेसि-इदं सीलं नाम अतिवहुं । अहं एत्तकं समादाय वत्तितु न सक्खिस्सामि सील पूरेतु असक्कोन्तस्स नाम पब्बज्जाय को अत्थो ? अहं गिही हुत्वा दानादीनि पुञानि च करिस्सामि पुत्तदारञ्च पोसेस्सामीति । एवञ्च पन चिन्तत्वा-भन्ते ! अहं सीलं रक्खितुन सक्खिस्सामि, असक्कोन्तस्स च नाम पब- ज्जाय को अत्यो ? अहं हीनायावत्तिस्सामि । तुम्हाकं पत्तचीवरं गण्हथाति आह । अथ नं आचरियुपज्झाया आहंसु-आवुसो ! एवं सन्ते दसवलं वन्दित्वा याहीति । ते तं आदाय सत्थु सन्तिकं धम्मसभं अगमंसु । सत्था तं दिस्वाव-किं भिक्खवे ! अनत्यिकं भिक्खु आदाय आगतत्थाति आह । भन्ते ! अयं भिक्खु अहं सीलं रक्खितुन सक्खिस्सामीति पत्तचीवरं निय्यादेति । अथ नं मयं गहेत्वा आगताति । कस्मा पन तुम्हे भिक्खवे ! इमस्स भिक्खुनो वहुं सीलं आचिक्खथ ? यत्तकं एस रक्खितु सक्कोति तत्तकमेव रक्खिस्सति । इतो पट्ठाय तुम्हे एवं मा किञ्चि अवचुत्थ । अहमेत्य कत्तब्बं जानिस्सामीति । एहि त्वं भिक्खु ! किन्ते वहुना सीलेन ? तीणि येव सीलानि रक्खितु सक्खिस्ससीति ? सक्खिस्सामि भन्तेति । तेन हि त्वं इतो पट्ठाय कायद्वारं वचीद्वारं मनोद्वारन्ति तीणि द्वारीणि रक्ख । मा कायेन पापकम्म करि । मा वाचाय, मा मनसा । गच्छ, मा हीनायावत्ति । इमानि तीणि येव सीलानि रक्खाति । एत्तावता सो भिक्खू तुट्ठमानसो-साधु भन्ते, रक्खिसामि इमानि तीणि सीलानीति सत्थारं वन्दित्वा आचरियुपज्झायेहि सद्धि येव अगमासि । सो तानि तीणि सीलानि पूरेन्तोव असि-आचरियुपज्झायेहि मय्हं आचिक्खितं सीलम्पि एत्त- कमेव । ते पन अत्तनो अबुद्धभावेन मं बुज्झापेतुनासक्खिसु। सम्मासम्बुद्धो अत्तनो बुद्धसुबुद्धताय अनुत्तरधम्म- राजताय एत्तकं सीलं तीसु येव द्वारेसु पक्खिपित्वा मं गण्हापेसि । अवस्सयो वत मे सत्था जातोति विपस्सनं वड्ढेत्वा कतिपाहेनेव अरहन्ते पतिहासि । तं पत्ति जत्वा धम्मसभायं सन्निपतिता भिक्खू-आवुसो! तं किर भिक्खं सीलानि रक्खितुन सक्को- मीति हीनायावत्तन्तं सव्बंसीलानि तीहि कोट्ठासेहि पक्खिपित्वा गाहापेत्वा सत्था अरहत्तं पापेसि । अहो ! बुद्धा नाम अच्छरियमनुस्साति वुद्धगुणे कथेन्ता निसीदिसु ।

·२०० जातकट्ठकथा सत्या आगन्त्वा-काय नुत्य भिक्खवे ! एतरहि कथाय सन्निसिनाति पुच्छि । इमाय नामाति वुत्ते-भिक्खवे ! अतिगरकोपि भारो कोटासवसेन भाजेत्वा दिन्नो लहुको विय होति । पुन्बेपि पण्डिता महन्तं कञ्चनक्खत्वं लभित्वा उक्खिपितु असक्कोन्ता विभाग कत्या उनिखपित्या अगमंसूति वत्वा अतीतं आहरि- [२३७] अतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्ज कारेन्ते बोधिसत्तो एकस्मि गामके कस्सको महोसि। सो एकदिवसं अञतस्मि छड्डितगामके खेत्ते कसि कसति । पुव्बेपि च तस्मि गामे एको विभवसपनो सेट्छी अस्मत्तपरि- माणं' चतुहत्यायाम कञ्चनक्खन्थं निदहित्वा कालमकासि । तस्मि बोधिसत्तस्स नंगलं लग्गित्वा अट्टामि। सो मूलसन्तानकं भविस्सतीति पंसुवियूहन्तो तं दिस्वा पंसुना पटिच्छादेत्वा दिवसं कसित्वा अत्यं गते मुरिये युगनंगलादीनि एकमन्ते निक्खिपित्वा कञ्चनक्खन्वं गण्हित्वा गच्छिस्सामीति तं उविखपितु नासविख । असक्कोन्तो निसीदित्वा-एत्तकं कुच्छिभरणाय भविस्सति, एतकं निदहित्वा ठपेस्सामि, एत्तकेन कम्मन्ते संयोजेस्सामि, एत्तकं दानादिपुञ्चकिरियाय भविस्सतीति चत्तारो कोट्ठासे अकासि । तस्सेवं विभत्तकालेसो कञ्चनक्खन्धो सल्लहुको विय अहोसि । सो तं उक्खिपित्वा घरं नत्वा चतुधा विभजित्वा दानादीनि पुआनि कत्वा यथाकम्मं गतोति । भगवा इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अभिसम्बुद्धो हुत्वा इमं गाथमाह- यो पहटुन चित्तेन पहटमनसो नरो। भावेति कुसलं धम्मं योगक्खेमस्स पत्तिया ॥ पापुणे अनुपुबेन सव्वसंयोजन क्खयन्ति ।। तत्य पहछेनाति विनीवरणेन । पहट्टमनसोति ताय एव विनीवरणताय पहट्ठमनसो सुवगं विय पहंसित्वा समुज्जोतितसप्पमासकतचित्तो हुत्वाति अत्यो । एवं सत्या अरहत्तनिकूटेन देसनं निद्रुपेत्वा अनुसन्धि घटेत्वा जातकं समोधानेसि। तदा कञ्चनक्खन्धं लद्धपुरिसो अहमेव अहोसिन्ति ।

·७. वानरिन्दजातक यस्तेते चतुरो धम्माति इदं सत्था वेळुवने विहरन्तो देवदत्तस्स वधाय परिसक्कनं आरभ कथेसि । पच्चुपन्नवत्थु तस्मि हि समये सत्था देवदत्तो वधाय परिसक्कतीति सुत्वा न भिक्खवे ! इदानेव देवदत्तो मम्हं वधाय परिसक्कति पुबेपि परिसक्कि येव, तासमत्तम्पि पन कातुन सक्खीति वत्वा अतीतं आहरि- - अतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो कपियोनियं निब्बत्तित्वा वुद्धिमन्वाय अस्स- पोतकप्पमाणो थामसम्पन्नो एकचरो हुत्वा नदीतीरे विहरति । तस्सा पन नदिया वेमज्झे एको दीपको नानप्प- कारेहि अम्वपणसादीहि फलरुक्खेहि सम्पन्नो । बोधिसत्तो नागवलो थामसम्पन्नो नदिया ओरिमतीरतो उप्पतित्वा दीपकस्स ओरतो [२३८] नदीमज्झे एको पिठिपासाणो अस्थि तस्मि निपतति । ततो उप्पतित्वा तस्मि दीपके पतति । तत्व नानप्पकारानि फलानि खादित्वा सायं तेनेव उपायेन पच्चागन्त्वा अत्तनो वसनहाने वसित्वा पुनदिवसेपि तथैव करोति । इमिना नियामेन तत्थ वासं कप्पेति । तस्मि पन काले एको कुम्भीलो सपजापतिको तस्सा नदिया वसति । तस्स सा भरिया बोधिसत्तं अपरापरं गच्छन्तं दिस्वा बोधिसत्तस्स हदयमंसे दोहळं उप्पादेत्वा कुम्भीलं आह-मय्हं खो अय्य ! इमस्स वानरि- न्दस्स हदयमंसे दोहळो उप्पन्नोति । कुम्भीलो-साधु भोति ! लच्छसीति वत्वा-अज्ज तं सायं दीपकतो आगच्छन्तमेव गण्हिस्सामीति गन्त्वा पिठिपासाणे निपज्जि । वोधिसत्तो दिवसं चरित्वा सायण्हसमये दीपके ठितोव पासाणं ओलोकेत्वा-अयं पासाणो इदानि उच्चतरो खायति, किन्नुखो कारणन्ति चिन्तेसि । तस्स किर उदकप्पमाणञ्च पासाणप्पमाणञ्च सुववत्थापितमेव होति । तेनस्स एतदहोसि- अज्ज इमिस्सा नदिया उदकं नेव हायति न वड्ढति, अथ च पनायं पासाणो महा हुत्वा पञआयति कच्चिनुखो एत्य मय्हं गहणत्थाय कुम्भीलो निपन्नोति, सो वीमंसामि ताव नन्ति तत्थेव ठत्वा पासाणेन सद्धि कथेन्तो विय भो पासाणाति वत्वा पटिवचनं अलभन्तो यावततियं पासाणाति आह। पासाणो कि पटिवचनं न दस्सति ? पुनपि नं वानरो-किं भो पासाण ! अज्ज मय्हं पटिवचनं न देसीति आह । कुम्भीलो-अद्धा अञ्जेसु दिवसेसु अयं पासाणो वानरिन्दस्स पटिवचनं अदासि, दस्सामिदानिस्स पटिवचनन्ति चिन्तत्वा-कि भो ! वानरिन्दाति आह ।. कोसि त्वन्ति ? अहं कुम्भीलोति । किमत्यं एत्य निपन्नोसीति ? तव हदयमंसं पत्थयमानोति । बोधिसत्तो चिन्तेसि-अज्ञो मे गमनमग्गो नत्थि, अज्ज मया एस कुम्भीलो वञ्चेतब्बोति । अथ नं २६ ·२०२ जातकट्ठकथा •- एवमाह- सम्म कुम्भील ! अहं अत्तानं तुम्हं परिच्चजिस्सामि त्वं मुखं विवरित्वा मं तव सन्तिकं आगतकाले गण्हाहीति । कुम्भीलानं हि मुखे विवटे अक्खीनि निमीलन्ति । सो तं कारणं असल्लक्खेत्वा मुखं विवरि । अथस्स अक्खीनि पिथीयिंसु । सो मुखं विवरित्वा अक्खीनि निमीलेत्वा निपज्जि । बोधिसत्तो तथाभावं मत्वा दीपका उत्पतितो गन्त्वा कुम्भीलस्स मत्थकं अक्क्रमित्वा ततो उप्प- तितो विज्जुल्लता विय विज्जोतमानो परतीरे अट्ठासि । कुम्भीलो तं अच्छरियं दिस्वा इमिना वानरिन्देन अतिच्छेरकं कतन्ति चिन्तेत्वा भो वानरिन्द ! [ २३९] इमस्मि लोके चतुहि धम्मेहि समन्नागतो पुग्गलो पच्चामित्ते अभिभवति ते सव्वेपि तुम्हं अन्भन्तरे अस्थि मजेति वत्वा इमं गाथमाह- यस्सेते चतुरो धम्मा वानरिन्द ! यथा तव । सच्चं धम्मो धिती चागो दिळं सो अतिक्त्ततीति ॥ तत्थ यस्ताति यस्स कस्सचि पुग्गलस्स । एतेति इदानि वत्तव्बे पच्चक्खतो निद्दिसति । चतुरो धम्माति चत्तारो गुणा । सच्चन्ति वचीसच्चं, मम सन्तिकं आगमिस्सामीति हि वत्वा मुसावादं अकत्वा आगतो येवाति । एतं ते वचीसच्चं । धम्मोति विचारणपञ्जा । एवं कते इदन्नाम भविस्सतीति । एसा ते विचारणपञा । धितोति अव्वोच्छिन्नं विरियं वुच्चति । एतम्पि ते अत्थि । चागोति अत्तपरिच्चागो । त्वं अत्तानं परिच्चजित्वा मम सन्तिकं आगतो यम्पनाहं गण्हितुनासक्खि महमेवेत्थ दोसो। दिन्ति पच्चामित्तं । सो अतिवत्ततीति यस्स पुग्गलस्स यथा तव एवं एते चत्तारो धम्मा अत्थि सो यथा मं अज्ज त्वं अतिक्कन्तो तथेव अत्तनो पच्चामित्तं अतिक्कमति अभिभवतीति। एवं कुम्भीलो बोधिसत्तं पसंसित्वा अत्तनो वसनट्ठानं गतो । सत्था-न भिक्खवे देवदत्तो इदानेव मय्हं वधाय परिसक्कति पुब्वेपि परिसक्कियेवाति । इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धि घटेत्वा जातकं समो- धानेमि । तदा कुम्भीलो देवदत्तो अहोसि, भरियास्स चिञ्चामाणविका । वानरिन्दो पन अहमेवाति । वानरिन्दजातकं ·८. तयोधम्मजातक यस्स एतेति इदम्पि सत्था वेळुवने विहरन्तो वधाय परिसक्कनमेव आरम्भ कथेसि । अतीतवत्थु अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्त रज्जं कारेन्ते देवदत्तो वानरयोनियं निव्बत्तित्वा हिमवन्तपदेसे यूथं परिहरन्तो अत्तानं पटिच्चजातानं वानरपोतकानं बुद्धिप्पत्तानं इमे यूथं परिहरेय्युन्ति भयेन दन्तेहि डसित्वा तेसं वीजानि उप्पाटेति । तदा वोधिसत्तोपि तं येव पटिच्च एकिस्सा वानरिया कुच्छिम्हि पटिसन्धि गण्हि । अथ सा वानरी गन्भस्स पतितिभावं मत्वा अत्तनो गन्भं अनुरक्खमाना अझं पब्बतपादं अगमासि । सा परिपत्रकगम्भा बोधि- सत्तं विजायि । सो वुद्धिमन्वाय विश्रुतं पत्तो थामसम्पन्नो अहोसि । सो एकदिवसं मातरं पुच्छि- अम्म ! महं पिता कहन्ति ? तात ! असुकस्मि नाम पब्बतपादे यूथं परिहरन्तो वसतीति । अम्म ! तस्स मं सन्तिकं नेहीति । तात ! न सक्का तया [२४०] पितु सन्तिकं गन्तु। पिता हि ते अत्तानं पटिच्च जातानं वानर- पोतकानं यूथपरिहरणभयेन दन्तेहि डसित्वा बीजानि उप्पाटेतीति । अम्म ! नेहि मं तत्थ, अहं जानिस्सामीति ।। सा पुत्तं आदाय तस्स सन्तिकं अगमासि । सो वानरो अत्तनो पुत्तं दिस्वाव अयं वड्ढन्तो मय्हं परि- हरितुन दस्सति । इदानेव मारेतब्बोति एतं आलिंगन्तो विय गाळ्हं पीळेत्वा जीवितक्खयं पापेस्सामीति चिन्ते- त्वा-एहि तात ! एत्तकं कालं कहं गतोसीति-बोधिसत्तं आलिंगन्तो विय निप्पीळेसि । बोधिसत्तो पन नाग- वलो थामसम्पन्नो । सोपि तं निप्पीळेसि । अथस्स अट्ठीनि भिज्जनाकारप्पत्तानि अहेसु। अथस्स एतदहोसि- अयं वड्ढन्तो मं मारेस्सति । केन नुखो उपायेन पुरेतर व मारेय्यन्ति । ततो चिन्तेसि-अयं अविदूरे रक्खसपरिग्गहीतो सरो तत्थ नं रक्खसेन खादापेस्सामीति । अथ नं एवमाह-तात ! अहं महल्लको, इमं यूथं तुय्हं निय्यादेमि । अज्जेव तं राजानं करोमि । असुकस्मि नाम ठाने सरो अत्थि । तत्थ द्वे कुमुदिनियो तिस्सो उप्पलिनियो पञ्च पदुमिनियो पुप्फन्ति । गच्छ ततो पुप्फानि आहराति । सो साधु तात ! आहरिस्सामीति गन्त्वा सहसा अनोतरित्वा समन्ता पदं परिच्छिन्दन्तो ओतिण्ण- पदं येव अद्दस न उत्तिण्णपदं । सो-इमिना सरेन रक्खसपरिग्गहितेन' भवितव्बं , मव्हं पिता अत्तना वधितु असक्कोन्तो रक्खसेन मं खादापेतुकामो भविस्सति, अहं इमं च सरं न ओतरिस्सामि, पुप्फानि च गहेस्सामीति- निरुदकं ठानं गन्त्वा वेगं गहेत्वा उप्पतित्वा पुरतो गच्छन्तो निरुदके आकासे ठितानेव द्वे पुप्फानि गहेत्वा परतीरे पति । परतो च ओरिमतीरं आगच्छन्तो तेनेवुपायेन द्वे गण्हि । एवं उभोसु पस्सेसु रासिं करोन्तो पुप्फानि च गण्हि रक्खसस्स च आणट्ठानं न ओतरि । अथस्स इतो उत्तरि उक्खिपितुन सक्खिस्सामीति तानि पुप्फानि गहेत्वा एकस्मि ठाने रासिं करो- न्तस्स सो रक्खसो मया एत्तकं कालं एवरूपो पञवा अच्छरियपुरिसो न दिट्ठपुव्वो। पुप्फानि च नाम यावदि- १. रो०- रवखसपरिग्गहेन । --- ।

·२०४ जातकट्ठकथा च्छकं गहितानि,महं च आणट्ठानं न ओतरीति उदकं द्विधा भिन्दन्तो उदकतो उट्ठाय बोधिसत्तं उपसंकमित्वा- वानरिन्द ! इमस्मि लोके यस्स तयो धम्मा अस्थि सो पच्चामित्तं अभिभोति ते सव्वेपि तव अन्भन्तरे अस्थि म ति वत्वा बोधिसत्तस्स थुति करोन्तो इमं गाथमाह- यस्स एते तयो धम्मा वानरिन्द ! यथा तव । दक्खियं सूरियं पना दि@ सो अतिवत्ततीति ।। [२४१] तत्थ दविखयन्ति दक्खभावो सम्पत्तभयं विधमितु जाननपञ्चाय सम्पयुत्तउत्तमविरियस्सेतं नामं । सूरियन्ति सूरभावो निन्भयभावस्सेतं नामं । पाति पञापन पट्ठपनाय उपायपञ्जायेतं नामं । एवं सो दकरक्खसो इमाय गाथाय वोधिसत्तस्स थुति कत्वा-इमानि पुप्फानि किमत्थं हरसीति पुच्छि । पिता मं राजानं कातुकामो, तेन कारणेन हरामीति । न सक्का तादिसेन उत्तमपुरिसेन पुप्फानि गहितु, अहं गहिस्सामीति उक्खिपित्वा तस्स पच्छतो पच्छतो अगमासि । अथस्स पिता दूरतोव तं दिस्वा अहं इमं रक्खसभत्तं भविस्सतीति पहिणि, सो दानेस रक्खसं पुप्फानि गाहापेन्तो आगच्छति इदानिम्हि नट्ठोति चिन्तेन्तो सत्तधा हदयफालनं पत्वा तत्थेव जीवितक्खयं पत्तो। सेस- वानरा सन्निपतित्वा बोधिसत्तं राजानं अकंसु । सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धि घटेत्वा जातकं समोधानेसि । तदा यूथपति देवदत्तो अहोसि, यूथपतिपुत्तो पन अहमेवाति । तयोधम्मजातक ·६. मेरिवादजातक धमे धमेति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो अञतरं दुबचं आरभ कथेसि । पच्चुपन्नवत्यु तहि भिक्खू सत्था-सच्चं किर त्वं दुब्बचोसीति पुच्छित्वा सच्चं भगवाति वुत्ते- न त्वं भिक्खु ! इदानव दुव्बचो पुवेपि दुब्बचो येवाति वत्वा अतीतं आहरि- अतीतवत्थु -- अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते वोधिसत्तो भेरिवादककुले निव्वत्तित्वा गामके वसति । सो वाराणसियं नक्खत्तं घुट्ठन्ति सुत्वा समज्जमण्डले भेरि वादेत्वा धनं आहरिस्सामीति पुत्तं आदाय तत्थ गन्त्वा भेरि वादेत्वा बहुं धनं लभि । तं आदाय अत्तनो गामं गच्छन्तो चोराटवि पत्वा पुत्तं निरन्तरं भेरि वादे- न्तं वारेसि-तात ! निरन्तरं अवादेत्वा मग्गपटिपन्नं इस्सरभेरि विय अन्तरन्तरा वादेहीति । सो पितरा वारियमानोपि भेरिसद्देनेव चोरे पलापेस्सामीति वत्वा निरन्तरमेव वादेसि । चोरा पठमशेव भेरिसदं सुत्वा इस्सरभेरि भविस्सतीति पलायित्वा अतिविय एकावद्धं सई सुत्वा नायं इस्सरभेरि भविस्सतीति आगन्त्वा उपधारेत्वा द्वे येव जने दिस्वा पोथेपेत्वा विळुम्पिसु। वोधिसत्तो किच्छेन वत नो लद्धं धनं एकावद्धं कत्वा वादेन्तो नासेसीति वत्वा इम गाथमाह- धमे धमे नातिधमे अतिधन्तं हि पापकं । धन्तेन सतं लद्धं अतिधन्तेन नासितन्ति ।। [ २४२ ] तत्थ धमे धमेति धमेय्य नो न धमेय्य । भेरि वादेय्य । न न वादेय्याति अत्यो । नातिधमेति अतिक्क- मेत्वा पन निरन्तरमेव कत्वा न वादेय्य । किं कारणा ? अतिधन्तं हि पापकन्ति निरन्तरं भेरिवादं इदानि अम्हाकं पापक लामकं जातं । धन्तेन सतं लद्धन्ति नगरे भेरिवादनेन कहापणसतं लद्धं । अतिधन्तेन नासितन्ति इदानि पन मे पुत्तेन वचनं अकत्वा यमिदं अटवियं अतिवन्तं तेन अतिधन्तेन सब्बं नासितन्ति । सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धि घटेत्वा जातकं समोधानेसि । तदा पुत्तो दुबचभिक्खु अहोसि । पिता पन अहमेवाति । भेरिवादजातकं ?

·१०. सङ्खधमनजातकं धमे धमेति इदं सत्या जेतवने विहरन्तो दुब्बचमेव आरभ कथेसि । अतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो सङ्खधमककुले नियत्तित्वा वाराणसियं नक्खत्ते धुळे पितरं आदाय सधमनकम्मेन धनं लभित्वा आगमनकाले चोराटवियं पितरं निरन्तरं सङ्खधमन्तं वारेसि । सो सङ्घसद्देन चोरे पलापेस्सामीति निरन्तरमेव धमि । चोरा पुरिमनयेनेव आगन्त्वा विम्पिसु । बोधिसत्तोपि पुरिमनयेनेव गाथं अभासि- धमे धमे नातिधमे अतिघन्तहि पापकं । धन्तेनाधिगता भोगा ते तातो विधमी धमन्ति ।। तत्य ते तातो विधमी घमन्ति ते सवं धमित्वा लद्धभोगे मम पिता पुनप्पुनं धमेन्तो विधमीति विद्धं- सेसि विनासेसीति। सत्या इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धि घटेत्वा जातकं समोधानेसि । तदा पिता दुबचभिक्खु अहोसि, पुत्तो पन अहमेवाति । सङ्खधमनजातकं आसिसवग्गो छटो ·७. इत्थीवग्गवण्णना १ असातमन्तजातक असा लोकित्यियो नामाति इदं सत्या जेतवने विहरन्तो उक्कण्ठितभिक्खं आरभ कथेसि । तस्स वत्यु उम्मदन्तिजातके आवीभविस्सति । पच्चुपन्नवत्यु तं पन भिक्खू सत्या-भिक्खु ! इत्थियो नाम असा असतियो लामिका पच्छिमिका । त्वं एवरूपं लामिक इत्यिं निस्साय कस्मा उक्कण्ठितोति बत्वा अतीतं आहरि- [२४३] अतीतदत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्ज कारेन्ते वोधिसत्तो गन्धाररठे तक्कसिलायं ब्राह्मणकुले निव्व- त्तित्वा वि तं पत्तो । ती वेदेसु सव्वसिप्पेसु च निप्फत्तिम्पत्तो दिसापामाक्खो आचरियो अहोसि । तदा वारा- णसियं एकस्नि ब्राह्मणकुले पुत्तस्स जातदिवसे अरिंग गहेत्वा अनिबायन्तं ठपयिंसु । अथनं ब्राह्मणकुमारं सोळस- वस्सकाले मातापितरो आहेसु -पुत्त ! मयं तव जातदिवसे अग्गि गहेत्वा ठपयिम्हा सचे ब्रह्मलोकपरायणो भवितुकामो तं अग्गि आदाय अरञ्च पविसित्वा अग्गि भगवन्तं नमस्समानो ब्रह्मलोकपरायणो होहि । सचे अगारं अज्झावसितुकामो तक्कसिलं गन्त्वा दिसापामोक्खस्स आचरियस्स सन्तिके सिप्पं उग्गण्हित्वा कुटुम्ब सण्ठपेहीति । माणवो-नाहं सक्खिस्सामि अरछे अग्गि परिचरितु, कुटुम्बमेव सण्ठपेस्सामीति-माता- पितरो वन्दित्वा आचरियभागं सहस्सं गहेत्वा तक्कसिलं गन्त्वा सिप्पं उग्गण्हित्वा पच्चागमि । मातापितरो पनस्स अनत्यिका घरावासेन । अरञ्ने अरिंग परिचरापेतुकामा होन्ति । अथ नं माता इत्थीनं दोसं दस्सेत्वा अरझं पेसेतुकामा सो आचरियो पण्डितो व्यत्तो सक्खिस्सति मे पुत्तस्स इत्थीनं दोसं कथेतुन्ति चिन्तेत्वा आह-उग्गहितन्ते तात ! सिप्पन्ति ? आम अम्माति । असातमन्तापि ते उग्गहिताति ? न उरगहिता अम्माति । तात! यदि ते असातमन्ता न उग्गहिता किन्नाम ते सिप्पं उग्गहितं ? गच्छ उग्गहेत्वा एहीति । सो साधूति पुन तक्कसिलाभिमुखो पायासि । तस्सपि आचरियस्स माता महल्लिका वीसंवस्ससतिका । सो तं सहत्था नहापेन्तो भोजेन्तो पायेन्तो पटिजग्गति । अञ्जे मनुस्सा तं तथा करोन्तं जिगुच्छन्ति । सो चिन्तेसि यन्नूनाहं अरझं पविसित्वा तत्थ मातरं पटिजग्गन्तो विहरेय्यन्ति । अथेकस्मि विवित्ते अरञ्ने उदकफासुकट्ठाने पण्णसालं कारेत्वा सप्पितण्डुलादीनि आहरापेत्वा मातरं उक्खिपित्वा तत्थ गन्त्वा मातरं पटिजग्गन्तो वासं कप्पेसि । सोपि खो माणवो तक्कसिलं गन्त्वा आचरियं अपस्सन्तो कहं आचरियोति पुच्छित्वा तं पत्ति सुत्वा तत्थ गन्त्वा वन्दित्वा अट्ठासि । १. स्या०-उम्मादयन्तिजातके । - ।

·२०८ जातकट्ठकथा अथ नं आचरियो-किन्नुखो तात ! अतिसीघं आगतोसीति ? ननु अहं तुम्हेहि असातमन्तो नाम न उग्गण्हापितोति ? को पन ते असातमन्ते उग्गण्हितब्बे कत्वा कथेसीति ? महं माता आचरियाति । वोधिसत्तो चिन्तेसि असातमन्ता नाम केचि नत्थि । इमस्स पन माता इमं इत्थिदोसे जानापेतुकामा भविस्सतीति । [ २४४ ] अथ नं-साधु तात! दस्सामि ते असातमन्ते । त्वं अज्ज आदि कत्वा मम ठाने ठत्वा मम मातरं सहत्या नहापेन्तो भोजेन्तो पायेन्तो पटिजग्गहि । हत्यपादसीसपिठिसम्बाहनादीनि चस्सा करोन्तो-अय्ये ! जरं पत्तकालेपि ताव ते एवरूपं सरीरं, दहरकाले कीदिसं अहोसीति हत्थपरिकम्मादिकरणकाले हत्यपादादीनं कथेय्यासि । यं च ते मम माता कथेति तं अलज्जन्तो अनिगूहन्तो मव्हं आरोचेय्यासि एवं करोन्तो असात- मन्ते लच्छसि । अकरोन्तो न लच्छसीति । सो साधु आचरियाति तस्स वचनं सम्पटिच्छित्वा ततो पट्ठाय सव्वं यथावुत्तविधानं अकासि । अथस्सा तस्मि माणवे पुनप्पुनं वण्णयमाणे अयं मया सद्धि अभिरमितुकामो भविस्सतीति अन्धाय जराजिण्णाय अन्भन्तरे किलेसो उप्पज्जि । सा एकदिवसं अत्तनो सरीरवण्णं कथयमानं माणवं आह-मया सद्धि अभिरमितु इच्छसीति ? अय्ये ! अहं ताव इच्छेय्यं आचरियो पन गरुकोति । सचे मं इच्छसि पुत्तं मे मारेहीति । अहं आचरियस्स सन्तिके एत्तकं सिप्पं उग्गण्हित्वा किलेसमत्तं निस्साय किन्ति कत्वा आचरियं मारेस्सामीति ? तेनहि सचे त्वं मं न परिच्चजसि अहमेव नं मारेस्सामीति ? एवं इत्यियो नाम असा लामिका पच्छिमिका तथारूपे नाम वये ठिता रागचित्तं उप्पादत्वा किलेसं अनुवत्तमाना एवं उपकारकं पुत्तं मारेतुकामा जाता | माणवो सब्बं तं कयं वोधिसत्तस्स आरोचेसि । बोधिसत्तो सुठ्ठ ते माणव ! कतं मय्हं आरोचेन्तेनाति वत्वा, मातुंआयुसंखारं ओलोकेन्तो अज्जेव मरिस्सतीति अत्वा- एहि माणव! वीमंसिस्सामि नन्ति एकं उदुम्बररुक्खं छिन्दित्वा अत्तनो पमाणेन कट्टरूपकं कत्वा ससीसं पारु- पित्वा अत्तनो सयनहाने उत्तानं निपज्जापेत्वा रज्जुकं वन्धित्वा अन्तेवासिकं आह-तात ! फरसु आदाय गन्त्वा मम मातु सच देहीति । माणवो गन्त्वा-अय्ये ! आचरियो पण्णसालायं अत्तनो सयनहाने निपन्नो । रज्जुसभा मे बद्धा, इमं फरमु आदाय गन्त्वा सचे सक्कोसि मारेहि नन्ति आह । त्वं मं न परिच्चजिस्ससीति ? कि कारणा परिच्चजिस्सामीति ? सा फरसु आदाय पवेधमाना उट्ठाय रज्जुसज्ञाय गन्त्वा हत्थेन परामसित्वा अयं मे पुत्तोति सञ्जाय कट्ठनकस्स मुखतो साटके अपनेत्वा फरसु आदाय एकप्पहारेनेव मारेस्सामीति गीवायमेव पहरित्वा टन्ति सद्दे उत्पन्ने लखभावं अज्ञासि । अथ बोधिसत्तेन किं करोसि अम्माति वुत्ते वञ्चितम्हीति तत्येव मरित्वा पतिता । अत्तनो किर पपणसालाय निपन्नायपि तं खणं ताय मरितव्यमेव । सो तस्सा मतभावं मत्वा सरीर [२४५] किच्चं कत्वा १. स्था०- बढसहे। ।

·असातमन्तजातकं २०९ आळाहन' निन्द्रापेत्वा वनपुप्फेहि पूजेत्या माणवं आदाय पण्णसालद्वारे निसीदित्वा-तात! पाटियेक्को असात- मन्तो नाम नत्यि । इत्थियो असाता नाम तव माता असातमन्ते उग्गण्हाति मम सन्तिकं पेसयमाना इत्थीनं दोसं जाननत्यं पेसेसि । इदानि पन ते पच्चक्खमेव मम मातु दोसा दिवा । इमिना कारणेन इत्थियो नाम असा- लामिकाति जानेय्यासीति तं ओवदित्वा उठ्योजेसि । सोपि आचरिवं वन्दित्वा मातापितुन्नं सन्तिकं अगमासि । अथ नं माता पुच्छि-उग्गहिता ते असातमन्ताति? आम अम्माति । इदानि कि कारिस्ससि पन्चजित्वा अग्गि वा परिचरिस्ससि अगारमझे वा वसिस्ससीति ? माणवो-मया अम्म ! पच्चक्यतो इत्वीनं दोसा दिट्ठा । अगारेन मे किच्चं नत्थि पब्बजिस्सामह- न्ति अत्तनो अधिप्पायं पकानेन्तो इमं गाथमाह- जसा लोफित्यियो नाम वेला तातं न विज्जति । सारत्ता च पगभा च सिसी सदसो यथा । ता हित्वा पव्यजित्सामि विवेकमनुहयन्ति ।। तत्य असाति असतियो लामिका । अथवा, सातं बुच्चति सुखं । तं तासु नत्यि अत्तनि पटिवद्धचित्तानं असातमेव देन्तीतिपि असाता दुक्खा दुक्खवत्युभूताति अत्यो । इमस्स पनत्यस्स दीपनत्थाय इदं सुत्तं आहरितब्बं - "माया चेसा मरीची च सोको रोगो चुपदवो, खरा च वन्धना चेता मच्चपासो गुहासयो । तामु यो विस्ससे पोसो सो नरेसु नराधमो ति ॥" लोकित्यियोति लोके इत्यियो । वेला तासं न विज्जतीति अम्म ! तासं इत्थीनं किलेसुप्पत्ति पत्वा वेला संवरो मरियादा पमाणन्नामेतं नत्यि । सारत्ता च पगभा चाति वेला च एतासं नत्थि । पञ्चसु कामगु- णेसु सारत्ता अल्लीना तथा कायपागभियेन वाचापागन्भियेन मनोपागभियेनाति तिविधेन पागन्भियेन समन्नागतत्ता पगमा चेता। एतासं हि अन्तरे कामद्वारादीनि पत्वा संवरो नाम नत्थि । लोला काकप- टिभागाति दस्सेति । सिखो सघसो यथाति अम्म ! यथा जालसिखाय सिखीति सङ्गं गतो। अग्गि नाम गूथगतादिभेदं असुचिम्पि सप्पिमधुफाणितादिभेदं सुचिम्पि इट्ठम्पि अनिलम्पि यं यदेव लभति सव्वं घसति खादति तस्मा सबघसोति बुच्चति । तथैव ता इथियोपि हत्यिमण्डगोमेण्डादयो वा होन्तु हीनजच्चा हीनकम्मन्ता सत्तियादयो वा होन्तु उत्तमकम्मन्ता हीनुक्कट्ठभावं अचिन्तेत्वा लोकस्सादवसेन किलेससन्यवे उप्पन्ने यं यं लभन्ति सब्वमेव सेवन्तीति सब्बघससिखीसदिसा होन्ति तस्मा सिखी सव्वघसो यथा तथा- वेताति वेदितव्वा । ता हित्वा पवजिस्सामीति [२४६] अहं ता लामिका दुक्खवत्युभूता इत्थियो हित्वा अरनं पविसित्वा इसिपब्बज्ज पब्बजिस्सामी । विवेकमनुब्रहयन्ति कायविवेको चित्तविवेको उपधिविवेकोति तयो विवेका । तेसु इथ कायविवेकोपि वट्टति चित्तविवेकोपि । इदं वुत्तं होति अहं अम्म ! पव्वजित्वा कसिणपरिकम्म कत्वा अट्ठसमापत्तियो पञ्चअभिज्ञायो च उप्पादेत्वा गणतो कायं किलेसेहि च चित्तं विवेचेत्वा इमं विवेकं ब्रूहेन्तो वड्ढेन्तो ब्रह्मलोकपरायणो भविस्सामि । अलं मे अगारेनाति । एवं इत्थियो गरहित्वा मातापितरो वन्दित्वा पबजित्वा वृत्तप्पकारं विवेकं ब्रूहेन्तो ब्रह्मलोकपरायणो अहोसि । सत्यापि एवं भिक्खू ! इत्यियो नाम असालामिका दुक्खदायिकाति इत्थीनं अगुणं कथेत्वा सच्चानि पकासेसि । सच्चपरियोसाने सो भिक्खु सोतापत्तिफले पतिट्ठहि । सत्था अनुसन्धि घटेत्वा जातकं समोधा- नेसि । तदा माता भद्दाकापिलानी, पिता महाकस्सपो अहोसि, अन्तेवासिको आनन्दो, आचरियो पन अहमेवाति । - । ।

·२. अण्डभूतजातकं यं ब्राह्मणोति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो उक्कण्ठितमेव आरभ कथेसि । पच्चुपन्नवत्थु तं हि सत्था सच्चं किर त्वं भिक्खु ! उक्कण्ठितोति पुच्छित्वा सच्चन्ति वुत्ते-भिक्खु इत्यियो नाम अरक्खिया। पुव्वे पण्डिता इतिथ गम्भतो पट्ठाय रक्खन्ता रक्खितु नासविखसूति वत्वा अतीतं आरि- अतीतक्त्यु अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते वोधिसत्तो तस्स अग्गमहेसिया कुच्छिस्मि निव्बत्तित्वा वयप्पत्तो सब्बसिप्पेसु निप्फत्ति पत्वा पितु अच्चयेन रज्जे पतिट्ठाय धम्मेन रज्जं कारेसि । सो पुरोहितेन सद्धि 'दूतं कीळति । कीळन्तो पन- सब्बा नदी वंकगता सब्वे कट्ठमया वना । सव्वित्थियो करे पापं लभमाना निवातकेति ।। इमं दूतगीतं गायन्तो रजतफलके सुवण्णपासके खिपति । एवं कीळन्तो पन राजा निच्चं जिनाति । पुरोहितो पराजियति । सो अनुक्कमेन घरे विभवे परिक्खयं गच्छन्ते चिन्तेसि-एवं सन्ते सव्वं इमस्मि घरे खीयि- स्सति परियेसित्वा पुरिसन्तरं अगतं एकं मातुगामं धरे करिस्सामीति । अथस्स एतदहोसि-अञ्जपुरिसं दिट्ठपुब्बं इत्थि रक्खितुन सक्खिस्सामि गम्भतो पट्ठायेकं मातुगामं रक्खित्वा तं वयप्पत्तं वसे [ २४७ ] ठपेत्वा एकपरिसिकं कत्वा गाळ्हं आरक्खं संविदहित्वा राजकुलतो धनं आहरिस्सामीति । सो च अंगविज्जाय छेको होति । अथेकं दुग्गतित्यि गम्भिणि दिस्वा धीतरं विजायिस्सतीति नत्वा तं पक्कोसापेत्वा परिव्वयं दत्वा घरे येव वसापेत्वा विजातकाले धनं दत्वा उय्योजत्वा तं कुमारिकं अछेसं पुरिसानं दर्छ अदत्वा इत्थीनं येव हत्थे दत्वा पोसापेत्वा वयप्पत्तकाले तं अत्तनो वसे ठपेसि । यावचेसा वड्ढति ताव रञा सद्धिं दूतं न कीळि । तं पन वसे ठपेत्वा-महाराज ! दूतं कीळामाति आह । राजा साधूति पुरिमनयेनेव कीळि । पुरोहितो रक्षा गायित्वा पासकं खिपनकाले ठपेत्वा मम माणविकन्ति आह । ततो पट्ठाय पुरोहितो जिनाति, राजा पराजियति । वोधिसत्तो इमस्स घरे एकपरिसिकाय एकाय इत्थिया भवितव्बन्ति परिगण्हापेन्तो अत्थिभावं नत्वा सीलमस्सा भिन्दापेस्सामीति एकं धुत्तं पक्कोसापेत्वा- सक्खसि पुरोहितस्स इत्थिया सील भिन्दितुन्ति आह । सक्कोमि देवाति । अथस्स राजा धनं दत्वा तेन हि खिप्पं निट्ठापेहीति तं पहिणि । सो रो सन्तिका धनं आदाय गन्वधूपचुण्णकप्पूरादीनि गहेत्वा तस्स घरतो अविदूरे सव्वगन्धा- पणं पसारेसि । पुरोहितस्सपि गेहं सत्तभूमकं सत्तद्वारकोट्ठकं हेति । सब्वेसुपि द्वारकोट्ठकेसु इत्थीन व आर- क्खो।ठपेत्वा पन ब्राह्मणं अञ्जो पुरिसो गेहं पविसितु लभन्तो नाम नत्थि । कचवरछड्डनपच्छिम्पि सोधेत्वायेव ·अण्डभूतजातकं २११ , पवेसेन्ति । तं माणविकं पुरोहितो चेव दट्ठलभति, तस्सा च एका परिचारिका इत्थि । अथस्सा सा परिचारि- का गन्धपुप्फमूलं गहेत्वा गच्छन्ती तस्सेव धुत्तस्स आपणसमीपेन गच्छति । सो अयं तस्सा परिचारिकाति सुट्ठ मत्वा एकदिवसं तं आगच्छन्ति दिस्वाव आपणा उट्ठाय गन्त्वा तस्सा पादमूले पतित्वा उभोहि हत्थेहि पादे गाळ्हं गहेत्वा-अम्म! एत्तकं कालं कहं गतासीति परिदेवि । अथ सेसापि पयुत्तकधुत्ता एकमन्तं ठत्वा-हत्थपादमुखसण्ठानेहि च आकप्पेन च मातापुत्ता एकसदिसा येवाति आहेसु । सा इत्थी तेसु तेमु कथेन्तेसु अत्तनो असद्दहित्वा अयं मे पुत्तो भविस्सतीति सयम्पि रोदितुं आरभि । ते उभोपि कन्दित्वा रोदित्वा अचमनं आलिंगित्वा अळंसु । अथ सो धुत्तो आह-अम्म ! कहं वससीति ? किन्नरलीळ्हाय वसमानाय रूपसोभग्गप्पत्ताय पुरोहितस्स दहरित्थिया उपट्ठानं कुरुमाना वसामि ताताति । इदानि कहं यासि अम्माति ? तस्सा गन्धमालादीनं अत्थायाति । अम्म ! किन्ते अञत्य गतेन इतो पट्ठाय ममेव सन्तिका हराति मूलं अगहेत्वाव बहूनि तम्बूल- तक्कोलादीनिचेव नाना पुप्फानि च अदासि । [२४८ ] माणविका बहूनि गन्धपुप्फादीनि आहरन्ति दिस्वा-किं अम्म ! अज्ज अम्हाकं ब्राह्मणो पसन्नोति आह । कस्मा एवं वदसीति ? इमेसं वहुभावं दिस्वाति । न ब्राह्मणो बहुं मूलं अदासि , मया पनेतं मय्हं पुत्तस्स सन्तिका आनीतन्ति । ततो पट्ठाय सा ब्राह्मणेन दिन्नं मूलं अत्तनाव गहेत्वा तस्सेव सन्तिका गन्धपुप्फादीनि आहरति । धुत्तो कतिपाहच्चयेन गिलानालयं कत्वा निपज्जि । सा तस्स आपणद्वारं गन्त्वा तं अदिस्वा-कहं मे पुत्तोति पुच्छि । पुत्तस्स ते अफासुकं जातन्ति । सा तस्स निपन्नट्ठानं गन्त्वा निसीदित्वा पिट्ठिं परिमज्जन्ती-किन्ते तात! अफासुकन्ति पुच्छि। सो तुण्ही अहोसि । किं न कथेसि पुत्ताति ? अम्म ! मरन्तेनापि तुम्हं कथेतुन सक्काति । महं अकथेत्वा कस्स कथेसि ताताति ? अम्म! मय्हं अनं अफासुकं नत्थि, तस्सा पन माणविकाय वण्णं सुत्वा पटिबद्धचित्तोस्मि जातो तं लभन्तो जीविस्सामि अलभन्तो इधेव मरिस्सामीति । तात ! मव्हं एस भारो मा त्वं एतं निस्साय चिन्तयीति । तं अस्सासेत्वा वहूनि गन्धपुप्फादीनि आदाय माणविकाय सन्तिकं गन्त्वा-पुत्तो मे अम्म ! मम सन्तिका तव वणं सुत्वा पटिवद्धचित्तो जातो किं कातब्बन्ति ? सचे आनेतु सक्कोथ मया कतोकासो येवाति । सा तस्सा वचनं सुत्वा ततो पट्ठाय तस्स गेहस्स कण्णकण्णेहि बहुं कचवरं संकड्ढित्वा पुप्फपच्छि- ·२१२ जातकट्टकाया वा या गहेत्वा गच्छन्ती सोधनकाले आरक्वित्विया उपरि छन्डेमि । गा तेन अट्टियमाना अनि । निरा नेनेव निया- मेन या या किञ्चि कति तस्सा तस्मा उपरि कचवरं छड्डेति । ततो पट्ठाय यं यं गा आहरति चा हात न काचि सोधेतु उस्सहति । तस्मि काले सा तं धुनं पुष्फपच्छियं निपज्जापेत्या माणविकाग अलिक अतिहरि । धुत्तो माणविकाय सोलं भिन्दित्वा एकाहीहं पासादे येव अहोनि । पुरोहित वहि नियमन्ने भी अभिरमन्ति । तस्मि आगते धुत्तो निलीयति । अथ नं सा एकाहीहच्चयेन-सामि ! दानि तव गन्तु वट्टनीति आह । अहं ब्राह्मणं पहरित्वा गन्तुकामोति । सा-एवं होतूति-धुत्तं निलीयापेत्वा ब्राह्मणे आगते एवमाह-अहं अय्य ! तुम्हमु वीणं वादेन्तेनु नच्चितु इच्छामीति । साधु भद्दे ! नच्चस्मृति वीणं वादेसि । तुम्हेसु ओलोकेन्तेसु लज्जामि मुखं पन वो साटकेन बन्वित्या नच्चिस्सामीति । सचे लज्जासि एवं करोहीति । माणविका घनसाटकं गहेत्वा तस्स अक्वीनि पिदहमाना मुखं बन्धि । ब्राह्मणो मुलं बन्धापेवा वीणं वादेसि । सा मुहुत्तं नच्चित्वा-अय्य ! अहं ते एकवारं सीसे पहरितुकामाति आह् । इत्यिलोलो ब्राह्मणो किञ्चि कारणं अजानन्तो-पहराहीति आह । माणविका धुत्तस्स सञमदासि । [२४९] सो सणिकं आगन्त्वा ब्राह्मणस्त पिठिपस्ने ठत्वा सीसे कप्परेन' पहरि । अक्खीनि पतनाकारप्पत्तानि अहेसु । सीसे गण्डो उट्ठहि । सो वेदनट्टो हुत्वा -आहर ते हत्यन्ति आह । माणविका अत्तनो हत्यं उक्खिपित्वा तस्स हत्थे ठपेसि । ब्राह्मणो-हत्यो मुदुको पहारो पन थोति आह । धुत्तो ब्राह्मणं पहरित्वा निलीयि । माणविका तस्मि निलीने ब्राह्मणस्स मुखतो साटकं मोचेत्वा तेलं आदाय सीसे पहारं सम्बाहि । ब्राह्मणे बहि निक्खन्ते पुन सा इत्थी धुत्तं पच्छियं निपज्जापेत्वा नीहरि। तो रज्जो सन्तिकं गत्वा सव्वं तं पत्ति आरोचेसि । राजा अत्तनो उपहानं आगतं ब्राह्मणं आह-दृतं कीळाम ब्राह्मणाति । साधु महाराजाति । राजा दूतमण्डलं सज्जापेत्वा पुरिमनयेनेव दूतगीतं गायित्वा पासे खिपति । ब्राह्मणो माणविकाय तपस्स भिन्नभावं अजानन्तो-ठपेत्वा मम माणविकन्ति आह । एवं वदन्तोपि पराजितो येव । राजा जानित्वा-ब्राह्मण ! किं ठपेसि ? माणविकाय ते तपो भिन्नो । त्वं मातुगामं गन्भतो पटठाय रक्खन्तो सत्तसु ठानेसु आरक्खं करोन्तो रक्खितु सक्खिस्सामीति मञ्चसि ? मातुगामो नाम कुच्छियं पक्खिपित्वा चरन्तेनापि रक्खितुन सक्का एकपरिसिका इत्थी नाम नत्थि । तव माणविका नच्चितुकामाम्हीति वत्वा वीणं वादेन्तस्स तव साटकेन मुखं वन्धित्वा अत्तनो जारं तव सीसे कप्परेन पहरापेत्वा उय्योजेसि । इदानि कि ठपेसीति वत्वा इमं गाथमाह- यं ब्राह्मणो अवादेसी वीणं सम्मुखवेठितो । अण्डभूता भता भरिया तासु को जातु विस्ससेति ॥ तत्य यं ब्राह्मणो अवादेसि वीणं सम्मुखवेठितोति येन कारणेन ब्राह्मणो धनसाटकेन सह मुखेन १. स्या०-कप्पुरेन । २. स्या०-सीसं परिसम्बाहि ।

·- अण्डभूतजातक वेठितो हुत्वा वीणं वादेसि । तं कारणं न जानातीति अत्थो। तम्पि हि सा वञ्चेतुकामा एवमकासि । ब्राह्मणो पन तं इत्थीनं वहुमायाभावं न जानन्तो मातुगामस्स सद्दहित्वा मं एसा लज्जतीति एवं सञी अहोसि । तेनस्स अचाणभावं पकासेन्तो राजा एवमाह । अयमेत्थ अधिप्पायो । अण्डभूता भता भरियाति अण्डं वुच्चति बीजं बीजभूता मातु कुच्छितो अनिक्खन्तकालेयेव आभता आनीता। भताति वा पुट्ठाति अत्थो। का सा ? भरिया पजापती पादपरिचारिका । सा हि भत्तवत्थादीहि भरितव्वताय भिन्नसंवरताय लोकधम्मेहि भरितव्वताय वा भरियाति वुच्चति । तासु को जातु विस्ससेति जातूति एकंसाधिवचनं । तासु मातु कुच्छितो पट्ठाय रक्खियमानासुपि एवं विकारं आपज्जन्तीसु भरियासु को [ २५० ] नाम पण्डितपुरिसो एकसेन वि- स्ससे ? निम्बिकारा एता मय्हन्ति को सद्दहेय्याति अत्यो । असद्धम्मवसेन हि आमन्तकेसु निमन्तकेसु विज्ज- मानेसु मातुगामो नाम न सक्का रक्खितुन्ति । एवं बोधिसत्तो ब्राह्मणस्स धम्म देसेसि । ब्राह्मणो बोधिसत्तस्स धम्मदेसनं सुत्वा निवेसनं गन्त्वा तं माणविकं आह-तया किर एवरूपं पापकम्मं कतन्ति ? अय्य ! को एवमाह ? न करोमि, अहमेव परि न अञ्जो कोचि । सचे न सद्दहथ अहं तुम्हे ठपेत्वा अञ्चस्स पुरिसस्स हत्थसम्फस्सं न जानामीति सच्चकिरियं कत्वा अग्गि पविसित्वा तुम्हे सद्दहापेस्सामीति । ब्राह्मणो एवं होतूति महन्तं दारुरासिं कारेत्वा अग्गि दत्वा तं पक्कोसापेत्वा-सचे अत्तनो सद्द- हसि अरिंग पविसाति आह । माणविका अत्तनो परिचारिकं पठममेव सिक्खापेसि-अम्म ! तव पुत्तं तत्थ गन्त्वा मम अग्गि पविसनकाले हत्थगहणं कातु वदेहीति । सा गन्त्वा तथा अवच । धुत्तो आगन्त्वा परिसमज्झे अट्ठासि । सा माणविका ब्राह्मणं वञ्चेतुकामा महाजनमज्झे ठत्वा ब्राह्मण ! तं ठपेत्वा अञस्स पुरिसस्स हत्यसम्फस्सं नाम न जानामि । इमिना सच्चेन अयं अग्गि मा मं झापेसीति-अरिंग पविसितु आरद्धा । तस्मि खणे धुत्तो-पस्सथ भो पुरोहितब्राह्मणस्स कम्मं एवरूपि माणवि अग्गि पवेसापेतीति- गन्त्वा तं माणविक हत्थे गण्हि । सा हत्यं विस्सज्जापेत्वा पुरोहितं आह-अय्य ! मम सच्चकिरिया भिन्ना । न सक्का अग्गि पविसितुन्ति । किं कारणाति ? अज्ज मया एवं सच्चकिरिया कता ठपेत्वा मम सामिकं अजं पुरिसस्स हत्थसम्फस्सं न जाना- मीति । इदानि चम्हि इमिना पुरिसेन हत्थे गहिताति । ब्राह्मणो वञ्चितो अहं इमायाति बत्वा तं पोथेत्वा नीहरापेसि । एवं असद्धम्मसमन्नागता किरेता इत्थिया कीवमहन्तम्पि पापकम्मं कत्वा अत्तनो सामिकं वञ्चेतु नाहं एवरूपं करोमीति दिवसम्पि सपथं कुरुमाना नानाचित्ताव होन्ति । तेन वुत्तं- "चोरीनं बहुवुद्धीनं यासु सच्चं सुदुल्लभ थीनं भावो दुराजानो मच्छस्सेवोदके गतं । मुसा तासं यथा सच्चं सच्चं तासं यथा मुसा, गावो वहुतिणस्सेव ओमसन्ति वरं चोरियो कठिना हेता न ता किञ्चि न जानन्ति यं मनुस्सेसु वञ्चन"न्ति । सत्था एवं अरक्खियो मातुगामोति इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेसि । सच्चपरियो- साने उक्कण्ठितभिक्खु सोतापत्तिफले पतिट्ठहि । सत्यापि अनुसन्धि घटेत्वा जातकं समोधानेसि । तदा वारा- णसीराजा अहमेव अहोसिन्ति । अण्डभूतजातक वरं । वाळा चपलसक्खरा, ·३. तक्कजातक कोयना अकतञ्चाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो उक्कण्ठितभिक्खु व आरभ कथेसि । पच्चुपन्तवत्यु तहि सत्या सच्चं किर त्वं भिक्खु ! उक्कण्ठितोति पुच्छित्वा सच्चन्ति वुत्ते इत्थियो नाम अकत- त मित्तदुभा कस्मा ता निस्साय उक्कण्ठितोसीति वत्वा अतीतं आहरि- अतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो इसिपबज्ज पव्वजित्वा गंगातीरे अस्सम मापेत्वा समापत्तियो चेव अभिज्ञा च निव्वत्तेत्वा झानरतिसुखेन विहरति । तस्मि समये वाराणसीसेठिनो धीता दुट्ठकुमारी नाम चण्डा अहोसि फरसा दासकम्मकरे अक्कोसति पहरति । अथ नं एकदिवसं परिवार- मनुस्सा गहेत्वा गंगाय कीळिस्सामाति अगमंसु । तेसं कीळन्तानं येव सुरियत्थंगमनवेला जाता। मेघो उट्ठहि । मनुस्सा मेघं दिस्वा इतोचितो च वेगेन पलायिसु । सेठिधीताय दासकम्मकरा अज्जम्हेहि एतिस्ता पिट्टिं पस्सितु वतीति तं अन्तो उदकस्मिञ्जव छड्डेत्वा उत्तरिंसु । देवो पावस्सि । सुरियोपि अत्थं गतो। अन्ध- कारो जातो । ते ताय विनाव गेहं गन्त्वा कहं साति वुत्ते गंगातो ताव उत्तिण्णा अथ नं न जानाम कहं गताति । जातका विचिनित्वा पि न पस्सिसु । सा महाविरवं विरवन्ती उदकेन वय्हमाना अड्ढ रत्तसमये वोधिसत्तस्स पण्णसालासमीपं पापुणि । सो तस्सा सदं सुत्वा मातुगामस्स सद्दो परित्ताणमस्सा करिस्सामीति तिणुक्कं आदाय नदीतीरं गन्त्वा तं दिस्वा मा भायि मा भायीति अस्सासेत्वा नागवलो थामसम्पन्नो नदि तरमानो गन्त्वा तं उक्खिपित्वा अस्समपदं आने- त्वा अग्गि कत्वा अदासि । सीते विगते मधुरानि फलाफलानि उपनामेसि । तानि खादित्वा ठितं कत्थ वासि- कासि? कथं च गंगायं पतितासीति पुच्छि । सा तं पत्ति आरोचेसि । अथ नं त्वं एत्थेव वसाति पण्णसालाय वसापेन्तो द्वीहतीहं सयं अब्भोकासे वसित्वा इदानि गच्छाति आह। सा इमं तापसं सीलभेदं पापेत्वा गहेत्वा गमिस्सामीति न गच्छति । अथ गच्छन्ते काले इत्थिकुत्तं इत्थिलीळ्हं दस्सेत्वा तस्स सीलभेदं कत्वा झानं अन्तर- धापेसि । सो तं गहेत्वा अरचे येव वसति । [२५२] अथ नं सा आह-अय्य ! किं नो अरञवासेन ? मनुस्सपथं गमिस्सामाति । सो तं आदाय एकं पच्चन्तगामकं गन्त्वा तक्कभतियाव जीविकं कप्पेत्वा तं पोसेति । तस्स तक्कं विक्किणित्वा जीवतीति तक्कपण्डितोति नामं अकंसु । अथस्स ते गामवासिनो परिव्वयं दत्वा अम्हाकं सुयुत्त- दुयुत्तकं आचिकखन्तो एत्थ वसाति गामद्वारे कुटियं वासेसु। । तेन त्र समयेन चोरा पब्बता ओरुय्ह पच्चन्तं पहरन्ति । ते एकदिवसं तं गामं पहरित्वा गामवासि- केहियेव भण्डानि उक्खिपापेत्वा गच्छन्ता तम्पि सेठिधीतरं गहेत्वा अत्तनो वसनट्ठानं गन्त्वा सेसजनं विस्स- ज्जेमुं। चोरजेट्ठको पन तस्सा रूपे वज्झित्वा तं अत्तनो भरियं अकासि । बोधिसत्तो इत्थन्नामा कहन्ति पुच्छि । चोरजेट्टकेन गहेत्वा अत्तनो भरिया कताति च सुत्वापि न सा तत्व मया विना वसिस्सति पलायित्वा आगच्छि- स्सतीति तस्सा आगमनं मोलोकेन्तो तत्थेव वसि । सेट्विीतापि चिन्तेसि-अहं इध सुखं वसामि । । कदाचि मं तक्कपण्डितो किञ्चिदेव निस्साय आगन्त्वा इतो आदाय गच्छेय्य अर्थतस्मा सुखा परिहायिस्सामि यन्नूनाहं ·तक्कजातक २१५ ? सम्पियायमाना विय तं पक्कोसापेत्वा घातापेय्यन्ति । सा एक मनुस्सं पक्कोसित्वा-अहं इध दुक्खं जीवामि, तक्कपण्डितो मं आगन्त्वा आदाय गच्छतुति-सासनं पेसेसि । सो तं सासनं सुत्वा सद्दहित्वा तत्थ गन्त्वा गामद्वारे ठत्वा सासनं पेसेसि । सा निक्खमित्वा तं दिस्वा अय्य ! सचे मयं इदानि गच्छिस्साम चोरजेट्टको अनुबन्धित्वा उभोपि अम्हे घातेस्सति रत्तिभागे गच्छिस्सा- माति तं आनेत्वा भोजत्वा कोट्ठके निसीदापेत्वा सायं चोरजेठ्ठकस्स आगन्त्वा सुरं पिवित्वा मत्तकाले-सामि ! सचे इमाय वेलाय तव सपत्तं' पस्सेय्यासि किन्ति नं करेय्यासीति आह । इदञ्चिदञ्च करिस्सामीति । किं पन सो.दूरे ? ननु कोट्ठके निसिन्नोति ? चोरजेठको उक्कं आदाय तत्य गन्त्वा तं दिस्वा गहेत्वा गेहमज्ञ पातेत्वा कप्परादीहि यथारुचि पोथेसि । सो पोथियमानोपि अझं किञ्चि अवत्वा “कोधना अकतञ्जू च पिसुणा मित्तदूभिकाति" एत्तकमेव वदति । चोरो तं पोथेत्वा बन्धित्वा निपज्जापेत्त्वा सायमासं भुजित्वा सयि । पवुद्धो जिण्णाय सुराय पुन तं पोथेतु आरभि । सोपि तानेव चत्तारि पदानि वदति । चोरो चिन्तेसि-अयं एवं पोथियमानोपि अझं किञ्चि अवत्वा इमानेव चत्तारि पदानि वदति पुच्छिस्सामि नन्ति तं पुच्छि-अम्भो पुरिस ! त्वं एवं पोथियमानोपि कस्मा एतानेव पदानि वदसीति ? [२५३] तक्कपण्डितो-तेनहि सुणाहीति तं कारणं आदितो पट्ठाय कथेसि-अहं पुबे अरञ- वासिको एको तापसो झानलाभी । स्वाहं एतं गंगाय वुय्हमानं उत्तारेत्वा पटिजरिंग । अथ मं एसा पलोभेत्वा झाना परिहापेसि । स्वाहं अरचं पहाय एतं पोसेन्तो पच्चन्तगामके वसामि । अथेसा चोरेहि इधानीता अहं दुक्खं वसामि, आगन्त्वा में नेतूति महं सासनं पेसेत्वा इदानि तव हत्थे पातेसि । इमिना कारणेनाहं एवं कथेमीति । चोरो चिन्तेसि-या एसा एवरूपे गुणसम्पन्ने उपकारके एवं विप्पटिपज्जि सा मय्हं कतरन्नाम उपद्दवं न करेय्य ? हारेतव्वा एसाति । सो तक्कपण्डितं अस्सासेत्वा तं पबोधेत्वा खग्गं आदाय निक्खम्म एवं पुरिसंगाम- द्वारे घातस्सामीति वत्वा ताय सद्धि बहिगामं गन्त्वा एतं हत्थे गण्हाति तं ताय हत्थे गाहापेत्वा खग्गं आदाय तक्क- पण्डितं पहरन्तो विय तं द्विधा छिन्दित्वा ससीसं नहात्वा२ तक्कपण्डितं कतिपाहं पणीतभोजनेन सन्तप्पेत्वा- इदानि कहं गमिस्ससीति आह । तक्कपण्डितो-घरावासेन मे किच्चं नत्थि इसिपब्बज्जं पव्वजित्वा तत्थेव अरञ्ज वसिस्सा- । मीति आह । तेन हि अहम्पि पब्बजिस्सामीति । उभोपि पव्वजित्वा तं अरआयतनं गन्त्वा पञ्चअभिज्ञा अट्ठ च समापत्तियो निब्बत्तेत्वा जीवितपरियोसाने ब्रह्मलोकपरायणा अहेतु। सत्या इमानि द्वे वत्थूनि कथेत्वा अनुसन्धि घटेत्वा अभिसम्बुद्धो हुत्वा इमं गाथमाह- कोधना अकत च पिसुणा द विभेदिका । ब्रह्मचरियं चर भिक्खु ! सो सुखं न विहाहिसीति । तत्रायं पिण्डत्यो-भिक्खु ! इत्थियो नामेता कोयना उम्पन्नं कोवं निवारेतुन सक्कोन्ति । अकत- क्षु च अतिमहन्तम्मि उपकारं न जानन्ति । पिसुणा च पियनुजभावकरणमेव कयं कथेन्ति । विभेदिका मित्ते भिन्दन्ति मित्तभेदनकथं कथनसीलायेव । एवल्पेहि पापकम्मेहि समन्नागता एता किन्ते एताहि? ब्रह्मचरियं चर भिक्खु ! अयं हि मेथुनविरति परिसुद्धद्वेन ब्रह्मचरियं नाम तं चर सो सुखं न विहाहिसि सो त्वं एतं ब्रह्म- १. स्या०-सत्तुं । २. रो०-नहापेत्वा ।

·जातकट्ठकथा चरियवासं वसन्तो झानसुखं मग्गसुखं फलसुखं च न विहाहिसि । एतं सुखं न विजहिस्ससि । एतस्मा सुखा न परि- हायिस्ससीति अत्यो । न परिहायसीतिपि पाठो । अयमेवत्यो । सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेसि । सच्चपरियोसाने उक्कण्ठितभिक्खू सोता- पत्तिफले पतिट्ठहि । सत्यापि जातकं समोधानेसि । तदा चोरजेट्टको आनन्दो अहोसि । तक्कपण्डितो पन अहमेवाति । तक्कजातकं [२५४ ] ·! ४. दुराजानजातकं मासु नन्द इच्छति मन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एक उपासकं आरभ कथेसि । पच्चुपन्नवत्थु एको किर सावत्थिवासी उपासको तीस सरणेसु पञ्चसु च सीलेसु पतिट्ठितो बुद्धमामको धम्म- मामको संघमामको । भरिया पनस्स दुस्सीला पापधम्मा। यं दिवसं मिच्छाचारं चरति तं दिवसं सतकीता दासी विय होति । मिच्छाचारस्स पन अकतदिवसे सामिनी विय होति चण्डा फरसा । सो तस्सा भावं जानितुं न सक्कोति । अथ ताय उव्वाल्हो बुद्धूपट्टानं न गच्छति । अथ नं एकदिवसं गन्धपुप्फानि आदाय आगन्त्वा वन्दित्वा निसिन्नं सत्या आह-किन्न खो त्वं उपासक ! सत्तट्ठदिवसे बुद्धूपट्टानं नागच्छसीति ? घरणी मे भन्ते ! एकस्मि दिवसे सतकीता दासी विय होति एकस्मि सामिनी विय चण्डा फरुसा । अहं तस्सा भावं जानितुं न सक्कोमि । स्वाहं ताय उव्वाल्हो बुद्धूपट्टानं नागच्छामीति । अथस्स वचनं सुत्वा सत्था-उपासक ! मातुगामस्स भावो नाम दुज्जानोति । पुव्वेपि ते पण्डिता कथयिंसु । त्वं पन तं भवसंखेपगतत्ता सल्लक्खेतुं न सक्कोसीति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि- अतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्ज कारेन्ते बोधिसत्तो दिसापामोवखो आचरियो हुत्वा पञ्चमाणव- कसतानि सिप्पं सिक्खापेति । अथेको तिरोरटुवासिको ब्राह्मणमाणवको आगन्त्वा तस्स सन्तिके सिप्पं उग्ग- पहन्तो एकाय इत्थिया पटिवद्धचित्तो हुत्वा तं भरियं कत्वा तस्मि येव वाराणसीनगरे वसन्तो द्वे तिस्सो वेला आचरियस्स उपट्टानं न गच्छति । सा पनस्स भरिया दुस्सीला पापधम्मा । मिच्छाचारं चिण्णदिवसे दासी विय होति । आचिण्णदिवसे सामिनी विय चण्डा फरुसा होति । सो तस्सा भावं जानितुं असक्कोन्तो ताय उव्वाल्हो आकुलचित्तो आचरियस्स उपट्टानं न गच्छति । अथ नं सत्तढदिवसे अतिक्कमित्वा आगतं-किं माणव ! न पञ्जायसीति आचरियो पुच्छि । सो-भरिया में आचरिय ! एकदिवसं इच्छति पत्थेति दासी विय निहत- माना होति एकदिवसे सामिनी विय थद्धा चण्डा फरसा। अहं तस्सा भावं जानितुं न सक्कोमि । ताय उव्वाल्हो आकुलचित्तो तुम्हाकं उपट्टानं नागतोम्हीति । आचरियो-एवमेतं माणव ! इत्थियो नाम दुस्सीला अनाचारं चिण्णदिवसे सामिकं अनुवत्तन्ति दासी विय निहतमाना होन्ति । अनाचिण्णदिवसे पन मानत्थद्धा हुत्वा सामिकं न गणेन्ति । एवं इत्थियो नामेता अनाचारा दुस्सीला तासं भावो नाम दुज्जानो। तासु इच्छन्तीसुपि अनिच्छन्तीपि मज्झत्तेनेव भवि- तब्बन्ति वत्वा तस्सोबादवसेन इम गाथमाह- मा सु नन्दि इच्छति मं मा सु सोचि न इच्छति । थीनं भावो दुराजनो मच्छस्सेवोदके गतन्ति ॥ तत्य मासु नन्दि इच्छति मन्ति सुकारो निपातमत्तं । अयं इत्थी मं इच्छति पत्थेति मयि सिनेहं करो- तीति मा तुस्सि । मा सु सोचि न इच्छतीति अयं मं न इच्छतीतिपि मा सोचि । तस्सा इच्छमानाय नन्दि, अनिच्छमानाय च सोकं अकत्वा मज्झत्तोव होहीति दीपेति । थोनं भावो दुराजानोति इत्थीनं भावो नाम इत्थि- मायाय पटिच्छन्नता दुराजानो । यथा किं ? मच्छस्सेवोदके गतन्ति यथा मच्छगमनं उदकेन पटिच्छन्नत्ता दुज्जानं तेनेव सो केवट्टे आगते उदकेन गमन पटिच्छादेत्वा पलायति । अत्तानं गण्हितुं न देति । एवमेव इत्थियो महन्तम्पि दुस्सीलकम्मं कत्वा मयं एवरूपं न करोमाति अत्तना कतकम्म इत्यिमायाय पटिच्छादेत्वा सामिके वञ्चेन्ति । एवं इत्यियो नामेता पापकम्मा दुराचारा। तासु मज्झत्तो येव सुखितो होतीति । २८ ·-- २१८ जातककथा एवं वोधिसत्तो अन्तेवासिकस्स ओवादं अदासि । ततो पट्टाय सो तस्सा उपरि मज्झत्तो अहोसि । सापिस्स भरिया आचरियेन किर मे दुस्सीलभावो आतोति ततो पट्टाय न अनाचारं चरि । सापि तस्स उपास- कस्स इत्थी सम्मासम्बुद्धेन किर मय्हं दुराचारभावो आतोति ततो पट्ठाय पापकम्मं नाम न अकासि । सत्थापि इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेसि । सच्चपरियोसाने उपासको सोतापत्तिफले पतिहि । सत्था अनुसन्धि घटेत्वा जातकं समोधानेसि । तदा जयम्पतिका येव इदानि जयम्पतिका । आच- रियो पन अहमेव अहोसिन्ति । दुराजानजातकं ।

·५. अनभिरतिजातक यथा नदी च पन्थो चाति इदं सत्या जेतवने विहरन्तो तथारूपं येव उपासकं आरम्भ कथेसि । पच्चुपन्नवत्थु सो पन परिगण्हन्तो तस्सा दुस्सीलभावं जत्वा च भण्डितो चित्तव्याकुलताय सत्तट्टदिवसे उपट्टानं न आगमासि । सो एकदिवसं विहारं गत्वा तथागतं बन्दित्वा निसिन्नो कस्मा सत्तढदिवसानि नागतोसीति वुत्ते-भरिया मे भन्ते ! दुस्सीला । तस्सा उपरि व्याकुलचित्तताय नागतोम्हीति ! सत्था-उपासक ! इत्थीसु अनाचारा एताति कोपं अकत्वा मज्झत्तेनेव भवितुं वट्टतीति । पुबेपि ते पण्डिता कायंस । त्वं पन भवन्तरेन पटिच्छन्नत्तातं कारणं न सल्लक्खेसीति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि- अतीतवत्थु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्ज कारन्ते वोधिसत्तो पुरिमनयेनेव दिसापामोक्खो आचरियो अहोसि । अथस्स अन्तेवासिको भरियाय दोसं दिस्वा व्याकुलचित्तताय कतिपाहं अनागन्त्वा एकदिवसं आचरियेन पुच्छितो तं.कारण निवेदेसि । (२५६) अथस्स आचरियो-तात ! इत्थियो नाम सब्बसाधारणा । तासु दुस्सीला एताति पण्डिता कोपं न करोन्तीति वत्वा ओवादवसेन इमं गाथमाह- यथा नदी च पन्थो च पानागारं सभा पपा। एवं लोकित्यियो नाम नासं कुज्झन्ति पण्डिताति ॥ तत्थ यथा नदीति यथा अनेकतित्था नदी नहानत्थाय सम्पत्तसम्पत्तानं चण्डालादीनं खत्तियादीनम्पि साधारणा, न तत्थ कोचि नहायितुं न लभति नाम । पन्योति आदीसुपि यथा महामग्गोपि सव्वेसं साधा- रणो, न कोचि तेन गन्तुं न लभति । पानागारम्पि सुरागेहं सब्वेसं साधारणं । यो यो पातुकामो सम्बो तत्थ पविसतेव । पुत्थिकेहि तत्थ तत्थ मनुस्सानं निवासत्थाय कता सभापि साधारणा । न तत्थ कोचि पवि- सितुं न लभति । महामग्गे पानीयचाटियो ठपेत्वा कता पपापि सब्वेसं साधारणा । न तत्थ कोचि पानीयं पिवितुं न लभति । एवं लोकित्थियो नाम एवमेवं तात माणव ! इमस्मि लोके इथियोपि सव्वसाधारणा । तेनेव साधारणछैन नदीपन्थपानागारसभापपासदिसा । तस्मा नासं कुज्झन्ति पण्डिता एतासं इत्थीनं लामिका एता अनाचारा दुस्सीला सब्बसाधारणाति चिन्तेत्वा पण्डिता छेका बुद्धिसम्पन्ना न कुज्झन्तीति । एवं वोधिसत्तो अन्तेवासिकस्स ओवादं अदासि । सो तं ओवादं सुत्वा मज्झत्तो अहोसि । भरिया- पिस्स आचरियेन किरम्हि ज्ञाताति ततो पट्ठाय पापकम्मं न अकासि । तस्सापि उपासकस्स भरिया सत्थारा किरम्हि जाताति ततो पट्टाय पापकम्मं न अकासि । सत्या इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेसि । सच्चपरियोसाने उपासको सोतापत्तिफले पतिहासि । सत्थापि अनुसन्धि घटेत्वा जातकं समोधानेसि । तदा जयम्पतिकाव एतरहि जयम्पतिका । आचरियब्राह्मणो पन अहमेव अहोसिन्ति ।

·६. मुदुलक्खणजातक एका इच्छा पुरे पासीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो संकिलेसं आरभ कथेसि । पच्पन्नवत्यु एको किर सावत्यिवासी कुलपुत्तो सत्थु धम्मदेसनं सुत्वा रतनसासने उरं दत्वा पव्वजित्वा पटि- पन्नको योगावचरो अविस्सट्टकम्मट्ठानो हुत्वा एकदिवसं सावत्थियं पिण्डाय चरमानो एक अलंकतपटियत्तं इत्यि दिस्वा सुभवसेन इन्द्रियानि भिन्दित्वा ओलोकेसि । तस्सभन्तरे किलेसो चलि । वासिया आकोटि- तखीररुक्सो विय अहोसि । सो ततो पट्ठाय किलेसवसिको हुत्वा नेव कायस्सादं न चित्तस्सादं (२५७) लभति । भन्तमिगसप्पटिभागो सासने अनभिरतो परूल्हकेसलोमो दीघनखो किलिट्ठचीवरो अहोसि । अथस्स इन्द्रियविकारं दिस्वा सहायका भिक्खू-किन्नु खो ते आवुसो ! न यथा पोराणानि इन्द्रिया- नीति पुच्छिसु । अनभिरतोस्मि आवुसोति । अथ नं ते सत्यु सन्तिकं नयिंसु । सत्या किं भिक्खवे ! अनिच्छमानं भिव आदाय आगतत्याति पुच्छि । अयं भन्ते ! भिक्खु अनभिरतोति । सच्चं किर त्वं भिक्खु ! अनभिरतोति ? सच्चं भगवाति। को तं उक्कण्ठापेसीति ? अहं भन्ते ! पिण्डाय चरन्तो एक इत्थि इन्द्रियानि भिन्दित्वा ओलोकेसि । अथ मे किलेसो चलि । तेनम्हि उक्कण्ठितोति । अथ नं सत्या-अनच्छरियमेतं भिक्खु ! यं त्वं इन्द्रियानि भिन्दित्वा विसभागारम्मणं सुभवसेन ओनोकेन्तो किलेंसेहि कम्पितो। पुबे पञ्चाभिज्ञाअट्ठसमापत्तिलाभिनो झानवलेन किलेसे विक्खम्भेत्वा विमुद्धचित्ता गगनतलचरा वोधिसत्तापि इन्द्रियानि भिन्दित्वा विसभागारम्मणं ओलोकयमाना झाना परि- हायित्वा किलेसेहि कम्पिता महादुक्खं अनुर्भावस् । नहि सिनेरुउप्पाटनकवातो हत्थिमत्तमुण्डपब्बतकं महा- जम्बु उम्मूलकवातो छिन्नतटे विरुल्हगच्छकं महासमुई वा पन सोसनकवातो खुद्दकतलाकं किस्मिचि देव गण्हति, एवं उत्तमवुद्धीनं नाम विसुद्धचित्तानं बोधिसत्तानं अज्ञाणभावकरा किलेसा तयि किं लज्जिस्सन्ति ? विसु- द्वापि सत्ता संकिलिस्सन्ति । उत्तमयससमगिनोपि अयसं पापुणन्तीति वत्वा अतीतं आहरि- अतीतवत्यु अतीत वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो कासिरळे एकस्स महाविभवस्स ब्राह्मणस्स कुले निव्यतित्वा विश्रुतं पत्तो सव्यसिप्पानं पारं गन्त्वा कामे पहाय इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा कसिणपरिकम्म कत्वा अभिज्ञा च समापत्तियो च उप्पादेत्वा मानसुखेन वीतिनामेन्तो हिमवन्तप्पदेसे वासं कप्पेसि. । सो एकस्मि काले लोणम्बिलमेवनत्याय हिमवन्ता ओतरित्वा वाराणसियं पत्वा राजुय्याने वसित्वा पुनदिवसे कत- गरीर-टिजगनो रनवाकमयं निवामनपारुपनं सण्ठपेत्वा अजिनं एकस्मि अंसे कत्वा जटामण्डलं वन्धित्वा मारिकामजादाय वाराणसियं भिक्खाय चरमानो रञो घरद्वारं पापुणि ।

·मुदुलवखणजातकं २२१ । राजा चस्स चरियाविहारे येव पसीदित्वा पक्कोसापेत्वा महारहे आसने निसीदापेत्वा पणीतेन खादनीयभोजनीयेन सन्तप्पेत्वा तं कतानुमोदनं उय्याने बसनत्थाय याचि । सो सम्पटिच्छित्या राजगेहे भुजित्वा राजकुलं ओववदमानो तस्मि उय्याने सोलसवस्सानि बसि । अथेकदिवसं राजा कुपितं पच्चन्तं वूपसमेत गच्छन्तो मुदुलक्खणं नाम अग्गमहेसि (२५८) अप्पमत्ता अय्यस्स उपट्टानं करोहीति वत्वा अगमासि । वोधिसत्तो रञो गतकालतो पट्टाय अत्तनो रुच्चनवेलाय गेहं गच्छति । अथेकदिवसं मुदुलक्खणा बोधिसत्तस्स आहारं सम्पादेत्वा अज्ज अय्यो चिरायतीति गन्धोदकेन नहायित्वा सबालंकारपतिमण्डिता महातले चुल्लसयन पन्नापेत्वा बोधिसत्तस्स आगमनं ओलोकयमाना निपज्जि। वोधिसत्तोपि अत्तनो वेलं सल्लक्खेत्वा झाना वुट्ठाय आकासेनेव राजनिवेसनं अगमासि । मुदुल- क्खणा वाकचीरसई सुत्वाव अय्यो आगतोति वेगेन उढहि । तस्सा वेगेन उट्ठहन्तिया महसाटको भरिस । तापसो सोहपञ्जरेन पविसन्तो देविया विसभागरूपारम्मणं दिस्वा इन्द्रियानि भिन्दित्वा सुभवसेन ओलो- केसि । अयस्स अब्भन्तरे किलेसो चलि । वासिया पहटखीररुक्खो विय अहोसि । तावदेवस्स झानं अन्तर- धायि । छिन्नपक्खो काको विय अहोसि । सो स्तिकोव आहारं गहेत्वा अभुजित्वाव किलेसकम्पितो पासादा ओरुय्ह उय्यानं गन्त्वा पण्णसालं पविसित्वा फलकत्थरसयनस्स हेट्ठा आहारं ठपेत्वा विसभागारम्मणे बद्धो किलेसग्गिना डरहमानो निराहारताय सुक्खमानो सत्तदिवसानि फलकत्थरके निपज्जि । सत्तमे दिवसे राजा पच्दन्तं वूपसमेत्वा आगतो नगरं पदविखणं कत्वा निवेसनं अगन्त्वाव अय्यं पस्सा- मीति उय्यानं गन्त्वा पण्णसालं पवितित्दा तं निपनकं दिस्वा एकं अफासुकं जातं मनेति पण्णसालं सोधापेवा पादे परिमज्जन्तो-किं अय्य ! अफासुकन्ति पुच्छि । महाराज ! अझं मे अफासुकं नत्थि. किलेसवसेन पनम्हि पटिबद्धचित्तो जातोति । कहं पटिवद्धन्ते अय्य ! चित्तन्ति ? मुदुलक्खणाय महाराजाति । साधु अय्य ! अहं मुदुलक्खणं तुम्हाक दम्मीति तापसं आदाय निवेसनं पविसित्वा देवि सब्बालंका. रपतिमण्डितं कत्वा तापसस्स अदासि । ददमानो येव मुदुलक्खणाय सञ्जमदासि तया अत्तनो वलेन अय्यं रक्खितुं वायमितन्वन्ति । साधु देव ! रक्खिस्सामीति । तापसो देवि गहेत्वा राजनिवेसना ओतरि । अथ नं महाद्वारतो निक्खन्तकाले-अय्य ! अम्हाक एक गेहं लद्धं वट्टति । गच्छ राजानं गेहं याचाहीति आह । तापसो गन्त्वा गेहं याचि । राजा मनुस्सानं वच्चकुटिकिच्चं साधयमानं एक छड्डितं गेहं दापेसि । सो देविं गहेत्वा तत्य अगमासि । सा पविसितुं न इच्छति । कि कारणा न पविससीति ? असुचिभावनाति । इदानि कि करोमीति ? पटिजग्गाहि नन्ति वत्वा रञो सन्तिकं पेसेत्वा गच्छ, कुद्दालं आहर, पच्छिं आहराति आहरापेत्वा असुचि च संकारञ्च छड्डापेत्वा गोमयं आहरापेत्वा लिम्पापेत्वा पुनपि गच्छ मञ्चं आहर, दीपं आहर, अत्थ- रणं आहर, चाटि (२५६) आहर, घटं आहराति एकमेकं आहरापेत्वापुन उदकाहरणादीनं अत्थाय आणापेसि । सो घटं आदाय उदकं आहरित्वा चार्टि पूरेत्वा नहानोदकं सज्जत्वा सयनं अत्थरि । अथ नं सयने एकतो निसीदन्त फासुकासु गहेत्वा आकड्ढित्वा तव समणभावं वा ब्राह्मणभावं वा न जानासीति ओनमेत्वा अत्तनो अभिमुख आकड्ढि । सो तस्मि काले सतिं पटिलभि । एत्तके पन काले अज्ञा- ·२२२ जातकट्ठकथा ! णो अहोसि । एवं अज्ञाणकरणा किलेसा नाम । “कामच्छन्दनीवरणं भिक्खवे ! अन्धकरणं अज्ञाण- करण"न्ति आदिमेत्य वत्तव्यं । सो सति पटिलभित्वा चिन्तेसि। अयं तण्हा वड्ढमाना मम चतूहि अंपायेहि सीसं उक्विपित न दस्सति अब्जेव मया इमं रनो निय्यादेत्वा हिमवन्तं पविसितुं वट्टतीति । सो तं आदाय राजानं उपसंकमित्वा-महाराज ! तव देविया मय्हं अत्यो नत्थि, केवलं मे इमं निस्साय तण्हा वढिताति वत्वा इमं गाथमाह :- एका इच्छा पुरे आसि अलद्धा मुदुलक्खणं । यतो लद्धा अलारक्खी इच्छा इच्छं विजायथाति ॥ तत्रायं पिण्डत्योः-महाराज ! मय्हं इमं तव देवि मुदुलक्खणं अलभित्वा पुरे अहो वताहं एतं, लभेय्यन्ति एका इच्छा आसि एकाव तण्हा उप्पज्जि । यतो पन मे अयं अलारक्खी विसालनेत्ता सोभनलोचना लद्धा अथ मे सा पुरिमिका इच्छा गेहतण्हं उपकरणतण्हं उपभोगतण्हन्ति उपस्परि अनं नानप्पकारं इच्छं विजायथ जनेसि, उप्पादेसि । सा खो पन मे एवं वड्ढमाना इच्छा अपायतो सीसं उक्खिपितुं न दस्सति । अलम्मे इमाय भरियाय त्वं येव तव भरियं गण्ह । अहं पन हिमवन्तं गमिस्सामीति । तावदेव नळं झानं उप्पादेत्वा आकासे निसिन्नो धम्म देसेत्वा रञो ओवादं दत्वा आकासेनेव हिम- वन्तं गन्त्वा पुन मनुस्सपथं नाम नागमासि । ब्रह्मविहारे पन भावेत्वा अपरिहीनज्झानो ब्रह्मलोके निव्वत्ति । सत्या इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेसि । सच्चपरियोसाने सो भिक्खु अरहत्ते येव पति- द्वासि । सत्यापि अनुसन्धि घटेत्वा जातकं समोधानेसि । तदा राजा आनन्दो, मुदुलक्खणा उप्पलवण्णा, इसि पन अहमेवाति । मुदुलक्खणा जातक।

·७. उच्छङ्गजातकं - उच्छंगे देव ! मे पुत्तोति इदं सत्या जेतवने विहरन्तो अतरं जानपदित्यिं आरभ कथेसि । पच्चुपन्नवत्थु एकस्मि हि समये कोसलरठे तयो जना अझतरस्मि अटविमुखे कसन्ति । (२६०) तस्मि समये अन्तोअटवियं चोरा मनुस्से विलुम्पित्वा पलायिसु। मनुस्सा ते चोरे परियेसित्वा अपस्सन्ता तं ठानं आगन्त्वा तुम्हे अटवियं विलुम्पित्वा इदानि कस्सका विय होथाति । ते चोरा इमेति बन्धित्वा आनेत्वा कोसलरो अदंसु । अथेका इत्थी आगन्त्वा अच्छादनम्मे देथ, अच्छादनम्मे देथाति परिदेवन्ती पुनप्पुनं राजनिवेसनं परियाति । राजा तस्सा सह सुत्वा देथिमिस्सा अच्छादनन्ति आहे । साटकं गहेत्वा अदंसु । सा तं दिस्वा नाहं एतं अच्छादन याचामि, सामिकच्छादनं याचामीति आह । मनुस्सा गन्त्वा रो निवेदयिंसु न किरेसा इमं अच्छादनं कथति सामिकच्छादन कथेतीति । अथन राजा पक्कोसापेत्वा-त्वं किर सामिकच्छादनं याचसीति पुच्छि । आम देव ! इत्थिया हि सामिको अच्छादनं नाम । सामिकम्हि असति सहस्समूलम्पि साटकं निवत्था इत्थी नग्गा येव नाम । इमस्स पनत्थस्स साधनत्थं :-- "नग्गा नदी अनोदिका नग्गं र? अराजिक, इत्थीपि विधवा नग्गा यस्सापि दस भातरो"ति । इदं सुत्तं आहरितब। राजा तस्सा पसन्नो इमे ते तयो जना के होन्तीति पुच्छि । एको मे देव ! सामिको, एको भाता, एको पुत्तोति । राजा-अहन्ते तुट्टो इमेस तीस एकं देमि । कतमं इच्छसीति पुच्छि । सा आह–अहं देव ! जीवमाना एकं सामिकं लभिस्सामि, पुत्तम्पि लभिस्सामेव, मातापितुन्नं पन मे मतत्ता- भाताव दुल्लभो । भातरम्मे देहि देवाति । राजा तुस्सित्वा तयोपि विस्सज्जेसि । एवं तं एकिकं निस्साय तयो जना दुक्खतो मुत्ता । तं कारणं भिक्खुसङ्गधे पाकट जातं । अथेकदिवसं भिक्खू धम्मसभायं सन्निपतिता--आवुसो ! एक इत्थि निस्साय तयो जना दुक्खा मुत्ताति तस्सा गुणकथाय निसीदिसु । सत्था आगन्त्वा कायनुत्य भिक्खवे एतरहि कथाय सन्निसिन्नाति पुच्छित्वा इमाय नामाति वुत्ते-- न भिक्खवे ! एसा इत्थी इदानेव ते तयो जने दुक्खा मोचेसि, पुब्बेपि मोचेसि येवाति वत्वा अतीतं आहरि- अतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते तयो जना अटविमुखे कसन्तीति सब्बं पुरिमसदिसमेव । तदा पन रञा तीसु जनेसु के इच्छसीति वुत्ते सा आह--तयोपि दातुं न सक्कोथ देवाति । आम न सक्कोमीति । सचे तयो दातुं न सक्कोथ, भातरम्मे देथाति । पुत्तकं वा सामिकं वा गण्ह, किन्ते भातराति च वुत्ता--एते नाम देव ! सुलभा, भाता पन दुल्लभोति वत्वा इम गाथमाहः- उच्छंगे देव ! मे पुत्तो पथे धावन्तिया पति। तञ्च देसं न पस्सामि यतो सोदरियमानयेति ॥(२६१) ·२२४ जातकट्ठकथा तत्य उच्छंगे देव ! से पुत्तोति देव ! मय्हं पुत्तो उच्छङगे येव । यथा हि अरज पविसित्वा उच्छङगे कत्वा साकर उच्चिनित्वा तत्थ पक्खिपन्तिया उच्छङगे साकं नाम सुलभ होति, एवं इत्थिया पुत्तोपि सुलभो । उच्छङगेसाकसदिसोव । तेन वृत्तं-उच्छङगे देव ! मे पुत्तोति । पथे धावन्तिया पतीति मग्ग आरुह एकिकाय गच्छमानायपि हि इत्थिया पति नाम सुलभो दिट्ठादितु येव होति । तेन वृत्तं-पथे धाव- न्तिया पतीति । तञ्च सं न पस्सामि यतो सोदरियमानयेति यस्मा पन मे मातापितरो नत्थि तस्मा इदानि तं मातुकुच्छिसङखातं असं देसं न पस्सामि यतो अहं समाने उदरे जातत्ता सहउदरियसङखातं भातरं आनेय्यं, तस्मा भातरं येव मे देथाति । राजा सच्च एसा वदतीति तुद्वचित्तो तयोपि जने वन्धनागारतो आनेत्वा अदासि। सा तयोपि ते जने गहेत्वा गता। सत्यापि न भिक्खवे ! इदानेव पुवेपेसा इमे तयो जने दुक्खा मोचेसि येवाति इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धि घटेत्वा जातकं समोधानेसि । अतीते चत्तारो एतरहि चत्तारोव । राजा पन अहं तेन समयेनाति । उच्छङ्गजातकं ।

·८. साकेतजातकं यस्मि मनौ निविसतीति इदं सत्था साकेतं निसाय अञ्जनवने विहरन्तो एक ब्राह्मणं आरभ कथेसि । पच्चुपन्नवत्थु भगवतो किर भिक्खुसङघपरिवतस्स साकेतं निस्साय अञ्जनवनं पविसनकाले एको साकेतनगरवासी महल्लकब्राह्मणो नगरतो वहि गच्छन्तो अन्तरद्वारे दसवलं दिस्वा पादेसु पतित्वा गोप्फकेसु गाल्हं गहेत्वा-तात ! नन नाम पुत्तेहि जिण्णकाले मातापितरो पटिजग्गितब्वा ? कस्मा एत्तकं कालं अम्हाकं अत्तानं न दस्सेसि ? मया ताव दिट्ठोसि मातरं पन पस्सितुं एहीति-सत्थारं गहेत्वा अत्तनो गेहं अग- मासि । सत्था तत्य गन्त्वा निसीदि पञ्जत्ते आसने सद्धि भिक्खुसङघेन । ब्राह्मणीपि इदानि मे पुत्तो आगतोति आगन्त्वा सत्थु पादेस् पतित्वा-तात ! एत्तकं कालं कहं गतोसि ? नन नाम मातापितरो महल्लका उपट्ठातब्वाति परिदेवि । पुत्तधीतरोपि एथ भातरं वन्दथाति बन्दापेसि । उभो तुटुमानसा महादानं अदंसु । सत्था भत्तकिच्च निट्ठात्वा तेसं द्विन्नम्पि जनानं जरासुत्तं कथेसि । सुत्तपरियोसाने उभोपि अनागामिफले पतिहिंस् । सत्था उठायासना अञ्जनवनमेव अगमासि । भिक्खू धम्मसभायं सन्निसिन्ना कथं समुट्ठापेसुं-आवुसो ! ब्राह्मणो तथागतस्स पिता सुद्धोदनो, माता (२६२) महामायाति जानाति । जानन्तोव सद्धि ब्राह्मणिया तथागतं अम्हाकं पुत्तोति वदति । सत्यापि अधिवासेति । किन्नु खो कारणन्ति ? सत्या तेसं कथं सुत्वा--मिक्खो ! उभोपि ते अत्तनो पुत्तमेव पुत्तोति वदन्तीति वत्वा अतीतं आहरिः- अतीतवत्यु भिक्खवे ! अयं ब्राह्मणो अतीते निरन्तरं पञ्चजातिसतानि मय्हं पिता अहोसि । पञ्चजातिसतानि चुल्लपिता, पञ्चजातिसतानि महापिता, एसापि ब्राह्मणी निरन्तरमेव पञ्चजातिसतानि माता अहोसि, पञ्च- जातिसतानि चुल्लमाता, पञ्चजातिसतानि महामाता। एवाहं दियड्ढजातिसहस्सं ब्राह्मणस्स हत्थे संवड्ढो दियड्ढजातिसहस्सं ब्राह्मणिया हत्थे संवड्ढोति तीणि जातिसहस्सानि कथेत्वा अभिसम्बुद्धो हुत्वा इमं गाथमाहः- यस्मि मनो निविसति चित्तं वापि पसीदति, अदिट्ठपुब्बके पोसे कामं तस्मिम्पि विस्ससेति। तत्थ-यस्मि मनो निविसतीति यस्मि पुग्गले दिट्ठमत्त येव चित्तं पतिद्वाति । चित्तं वापि पसीदतीति यस्मि दिट्ठमत्त चित्तं पसीदति मुदुकं होति । अदिट्टपुब्बके पोसेति पकतिया तस्मि अत्तभावे अदिट्टपुबेपि पुग्गले । कामं तस्मिम्पि विस्ससेति अनुभूतपुब्बसिनेहेनेव तस्मिम्पि पुगले एकंसेन विस्ससेति विस्सासं आपज्जति येवाति अत्थो। एवं सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धिं घटेत्वा जातकं समोधानेसि। तदा ब्राह्मणो च ब्राह्मणी च एते एव अहेसुं । पुत्तोपि महमेवाति । साकेतजातकं ।

·९.विसवन्तजातक धिरत्यु तं विसं वन्तन्ति इदं सत्था जतवने विहरन्तो धम्मसेनापति आरभ कथेसि । पच्चुपन्नवत्यु थेरस्स किर पिट्ठखज्जकं खादनकाले मनुस्सा संघस्स वहुँ पिट्ठखादनीयं गहेत्वा विहारं अगमंसु । भिक्खुसङ्घस्स गहितावसेसं वहुं अतिरित्त अहोसि । मनुस्सा-भन्ते ! अन्तोगामगतानम्पि गण्हयाति आहंसु । तस्मि खणे थेरस्त सद्धिविहारी दहरो अन्तोगामं गतो होति । तस्स कोटासं गहेत्वा तस्मि आनागच्छन्ते अति- दिवाहोतीति थेरस्स अदंस । थेरेन तस्मि परिभुत्ते दहरो आगमासि । अथ न थेरो-मयं आवुसो तुय्ह ठपितखादनीयं परिभुजिम्हाति आह । सो-मधुरं नाम भन्ते ! कस्स अप्पियन्ति आह । महायरस्स संवेगो उदपादि । सो इतो पट्ठाय पिट्टखादनीयं न खादिस्सामीति अधिहि । ततो पट्ठाय किर सारिपुत्तत्थेरेन पिट्ठखादनीयं नाम न खादितपुब्बं । तस्स पिट्ठखादनीयं अखादनभावो भिक्खुसङघे [२६३] पाकटो जातो। भिक्ख त कथ कथेन्ता धम्मसभायं सन्निसीदिसु । अय सत्या--कायनुत्थ भिक्खवे ! एतरहि कयाय सन्निशिन्नाति पुच्छि । इमाय नामाति च वुत्ते भिक्खये ! सारिपुत्तो एकवारं जहितकं जीवितं परिच्चजन्तोपि न गण्हति येवाति वत्वा अतीतं आहरि :-- अतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तोपि विसवेज्जकुले निब्बत्तित्वा वेज्जकम्मेन जीविकं कप्पेति । अयेकं जनपदमनुस्स सप्पो डसि । तस्स जातका पमादं अकत्वा खिप्पं वेज्जं आनयिंसु । वेज्जो आह-किन्ताव ओसवेन, परिभावित्वा विसं हरामि । दट्ठसप्पं आवाहेत्वा दट्ठट्ठानतो तेनेव विसं आकड्ढापेमीति । मप्पं आवाहेत्वा विसं आकड्ढापेहीति । सो सप्पं आवाहेत्वा तया अयं दट्ठोति आह । आम मयाति । तया दट्टट्ठानतो त्वं येव मुखेन विसं आकड्ढाहीति । मया एकवारं जहितकविसं पुन न गहितपुव्वं । नाहं मया जहितविसं कड्ढिस्सामीति । तो दारूनि आहरापेत्वा अरिंग कत्वा आह-सचे अत्तनो विसं नाकड्ढसि इमं अग्गिंप विसाति । सप्पो अपि अगि पविसिस्सामि नेवत्तना एकवार जहितविसं पच्चावमिस्सामीति वत्वा इमं गाथमाहः- घिरत्यु तं विसं वन्तं यमहं जीवितकारणा, वन्तं पच्चावमिस्सामि मतम्मे जीविता वरन्ति । तत्य धिरत्यूति गरहणत्ये निपातो । तं विसन्ति यमहं जीवितकारणा वन्तं विसं पच्चावमिस्सामि तं वन्तं विसं घिरत्यु । मतम्मे जीविता वरन्ति तस्स विसस्स अपच्चावमनकारणा यं अग्गि पविसित्वा मरणं, तं मम जीविततो वरन्ति अत्यो । एवञ्च पन बत्वा अन्गि पविलितुं पायासि । अथ नं वेज्जो निवारेत्वा नं पुरिसं ओसधेहि च मन्तेहि च निविन अरोग कत्वा सप्पस्स सीलानि दत्वा इतो पट्ठाय मा कञ्चि विहेठेहीति विस्सज्जेसि । सत्यापि न भिख ! सारिपुत्तो एकवारं जहितकं जिवितम्पि परिच्चजन्तो पुन गण्हतीति इमं धम्म- देसन आहरित्वा अनुसन्धि पटेत्वा जातकं समोधानेसि । तदा सप्पो सारिपुत्तो अहोसि । वेज्जो पन अहमेवाति ।

·-- १०. कुद्दालजातकं न तं जितं साधु जितन्ति इदं सत्था जेतवन विहरन्तो चित्तहत्थसारिपुत्तत्थेरं आरभ कथेसि । पच्चु पन्नवत्थु सो किर सावत्थियं एको कुलदारको। अथकदिवसं कसित्वा आगच्छन्तो विहारं पविसित्वा एकस्स थेरस्स पत्ततो सिनिद्ध मधुरं पणीतभोजन लभित्वा चिन्तेसि-मयं रत्ति दिवं सहत्थेन नाना कम्मानि कुरु- मानापि एवरूपं मधुराहार न लभाम, मयापि समणेन भवितव्वन्ति । सो पव्वजित्वा मासद्धमासच्चयेन अयोनिसो मनसिकरोन्तो किलेसवसिको हुत्वा विन्भमित्वा पुन भत्तेन किलमन्तो आगन्त्वा पन्वजित्वा अभिधम्मं उग्गण्हि । इमिनाव उपायेन छवारे विन्भमित्वा पब्वजितो । ततो सत्तमे भिक्खुभावे सत्तप्पकरणिको हुत्वा बहूभिक्खू धम्म वाचेन्तो विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पापुणि । अथस्स सहायका भिक्खू-किन्नुखो आवुसो ! चित्त ! पुर्व विय ते एतरहि किलेसा न वड्ढेन्तीति परिहासं करित । आवुसो ! अभब्बो दानाहं इतो पट्ठाय गिहीभावस्साति । एवं तस्मि अरहत्तपत्त धम्मसभाय कथा उदपादि-आवुसो ! एवरूपस्स नाम अरहत्तस्स उपनिस्सये सति आयस्मा चित्तहत्थसारिपुत्तो छक्खत्तुं उप्पव्बजितो। अहो ! महादोसो पुथुज्जनभावोति । सत्या आगन्त्वा कायनुत्थ भिक्खवे ! एतरहि कथाय सन्निसिन्नाति पुच्छित्वा इमाय नामाति वुत्ते-- भिक्खवे ! पुथुज्जनचित्त नाम लहुकं दुन्निग्गह, आरम्मणवसेन गन्त्वा अल्लीयति । एक वारं अल्लीनं न सक्का होति खिप्पं मोचेतं । एवरूपस्स चित्तस्स दमथो साधु । दन्तमेव हि तं सुखं आवहतीति वत्वा आह- "दुन्निग्गहस्स लहुनो यत्थ कामनिपातिनो, चित्तस्स दमथो साधु चित्तं दन्तं सुखावहं" ।' तस्स पन दुन्निग्गहणताय पुब्वेपि पण्डिता एकं कुद्दालकं निस्साय तं जहितुं असक्कोन्ता लोभवसेन छक्खत्तुं उप्पबजित्वा सत्तमे पन्वजितभावे झानं उप्पादेत्वा तं लोभं निग्गहिसूति वत्वा अतीतं आहरि:- अतीतवत्थु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्त रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो मणिककुले निव्वत्तित्वा वितं पापुणि। कुद्दालपण्डितोतिस्स नाम अहोसि । सो कुद्दालकेन भूमिपरिकम्म कत्वा साकञ्चेव अलावुकुब्भण्डिएलालुकादीनि च वपित्वा तानि विक्किणन्तो कपणजीविक कप्पेति । तं हिस्स एक कुद्दालकं ठपेत्वा अझं धनं नाम नत्थि । सो एकदिवसं चिन्तेसि किम्मे धरावासेन ? निक्खमित्वा पव्वजिस्सामीति । अथेकदिवसं तं कुद्दालकं पटि- च्छन्नहाने ठत्वा इसिपब्वज्ज पब्बजित्वा तं कुद्दालकमनुस्सरित्वा लोभं छिन्दितुं असक्कोन्तो कुण्ठ- कुद्दालकं निस्साय उप्पबजि । एवं दुतिय ततियम्पीति छ बारे तं कुद्दालकं पटिच्छन्ने ठाने निक्खिपित्वा पव्वजितो चेवुप्पन्वजितो च । [२६५] सत्तमे पन वारे चिन्तेसि अहं मम इमं कुण्ठकुद्दालकं निस्साय पुनप्पुनं उप्पव्वजितो। इदानि तं महा- नदियं पक्खिपित्वा पव्वजिस्सामीति । नंदीतीरं गन्त्वा सचस्स पतितट्टानं पस्सिस्सामि पुनागन्त्वा उद्धरितु- कामता भेवेय्याति तं कुद्दालक दण्डे गहेत्वा नागवलो थामसम्पन्नो सीसस्स उपरिभागे तिक्खत्तुं आविजेत्वा अक्खीनि निम्मीलेत्वा नदीमज्झे खिपित्वा जितं मे जितं मेति तिक्तत्तुं सीहनादं नदि । - १ धम्मपद, चित्तवग्गो। २ स्या०--प्राविज्झित्वा ।

·२२८ जातकट्ठकथा -- । ! तस्मि खणे वाराणसीराजा पच्चन्तं वूपसमेत्वा आगतो नदिया सीसं नहायित्वा सव्वालडकारपति- मण्डितो हत्थिक्खन्वेन गच्छमानो तं वोधिसत्तस्स सद्दे सुत्वा अयं पुरिसो जितं मेति वदति, कोनुस्रो एतेन जितो? पक्कोसथ नन्ति पक्कोसायेत्वा--भो ! पुरिस ! अहं ताव विजितसङगामो इदानि जयं गहेत्वा आगच्छामि, तया पन को जितोति पुच्छि । वोधिसत्तो-महाराज! तया सङगाम-सहस्सम्यि सङगामसतसहस्सम्पि जिनन्तेन दुज्जितमेव किलेसानं अजितत्ता। अहं पन अन्भत्तरे लोभं निग्गण्हन्तो किलेसे जिणिन्ति कथेन्तो येव महानदि ओलोकेत्या आपोकसिणारम्मणं झानं निव्वत्तेत्वा सम्पत्तानुभावो आकासे निसीदित्वा रञो धम्म देसेन्तो इमं गाथमाह-- न तं जितं साधु जितं यं जितं अवजीयति, तं खो जितं साधु जितं यं जितं नावजीयतीति । तत्य न तं जितं साधु जितं यं जितं अवजीयतोति यं पच्चामित्ते पराजिणित्वा तु जितं पटिलद्धं पुन जितेहि पच्चामित्तेहि अवजीयति त जितं साधु नाम न होति । कस्मा ? पुन अवजीयनतो । नपरो नयो- जित वुच्चति जयो । यो पच्चामित्तेहि सद्धि युज्झित्वा अधिगतो जयो पुन तेसु जिनन्तेसु पराजयो होति सो न साधु, न सोभनो । कस्मा ? यस्मा पुन पराजयोव होति । तं खो जितं साधु जितं यं जितं नाव जीयतीति यं खो पन पच्चामित्त निम्मयत्वा जितं पुन तेहि नावजीयति, यो वा एकवारं लद्धो जयो पुन पराजयो न होति तं जितं साधु जित सोभन । सो जयो साधु सोभनो नाम होति । कस्मा ? पुन नावजीयनतो। तस्मा त्वं महाराज ! सहस्सक्खत्तुम्पि सतसहस्सक्खत्तुम्पि सङगामसीसं जिणित्वापि सङ्गामयोधो नाम न होति । किं कारणा ? अत्तनो किलेसान अजितत्ता। यो पन एकवारम्पि अत्तनो अन्भन्तरे किलेसे जिनाति अयं उत्तमो सगामसीसयोवोति आकासे निसिन्नको एवं बुद्धलील्हाय रञो धम्म देसेसि । उत्तमसङगामयोध- भावो पनेत्य :-- “यो सहस्सं सहस्सेन सङगामे मानुसे जिने, एकच जेय्यंमत्तानं स वे सङगामजुत्तमो”ति ।। इदं सुत्तं साधकं । रञो पन धम्मं सुणन्तस्सेव तदङगपहानवसेन किलेसा पहीणा पव्यज्जाय चित्तं नमि । राजबलस्सापि तथैव किलेसा पहीयिंसु । राजा-इदानि तुम्हे कहं गमिस्सथाति ? बोधिसत्तं पुच्छि । हिमवन्तं पविसित्वा इसिपव्वज्ज पव्वजिस्सामि महाराजाति । राजा तेनहि अहम्पि पब्बजिस्सामीति बोधिसत्तेनेव सद्धि निक्खमि । वलकायो ब्राह्मणगहपतिका सब्बा सेणियोति सब्बोपि तस्मि ठाने सन्निपतितो जनकायो रञा सद्धि येव निक्खमि । वाराणसीवासिनो अम्हाकं किर राजा कुद्दालपण्डितस्स धम्मदेसनं सुत्वा पव्वज्जाभिमुखो हुत्वा सद्धि वलकायेनेव निक्खन्तो मयं इध किं करिस्सामाति द्वादसयोजनिकाय वाराणसिया सकलनगरवासिनो निवखमिसु । द्वादसयोजनिका परिसा अहोसि । तं आदाय बोधिसत्तो हिमवन्तं पाविसि तस्मि खणे सक्कस्स देवरो निसिन्नासनं उण्हा-' कारं दस्सेसि । सो आवज्जमानो कुद्दालपण्डितो महाभिनिक्खमणं निक्खन्तोति दिस्वां महासमागमो भविस्सति वसनट्ठानं लद्धं वट्टतीति विस्सकम्म आमन्तेत्वा-तात ! कुद्दालपण्डितो महाभिनिक्खमणं निक्खन्तो वसन- द्वानं लद्धं वदति । त्वं हिमवन्तप्पदेसं गन्त्वा सममूभिभागे दीघसो तिसयोजनं वित्थारतो पण्णरसयोजनं अस्समपदं मापेहीति आह । सो साधु देवाति पटिस्सुत्वा गन्त्वा तथा अकासि । अयमेत्थ सङखेपो । वित्थारो पन हत्यीपालजातके आवीभविस्सति । इदञ्च हि तञ्च एकपरिच्छेदमेव ।

·क - . कुंदालजातक २२६ विस्सकम्मोपि अस्समपदे पण्णसालं मापेत्वा दुस्सद्दे मिगे च सकुणे च अमनुस्से च पटिक्कमापेत्वा तेन तेन दिसाभागेन एकपदिकमग्गं निम्मिनित्वा अत्तनो वसनट्ठानमेव अगमासि । कुद्दालपण्डितोपि तं परिसं आदाय हिमवन्तं पविसित्वा सक्कदत्तियं अस्समपदं गन्त्वा विस्सकम्मेन मापितं पव्वजित-परिक्खारं गहेत्वा पठम अत्तना पब्बजित्वा पच्छा परिस पव्वाजत्वा अस्समपदं भाजेत्वा अदासि । सत्त राजानो सत्त रज्जानि छड्डुबिसु । तिसयोजनं अस्समपदं पूरि । कुद्दालपण्डितो सेसकसिणेसुपि परिकम्म कत्वा ब्रह्मविहारे भावेत्वा परिसाय कम्मट्ठानं आचिक्खि । सव्वे समापत्तिलाभिनो हुत्वा ब्रह्मविहारे भावेत्वा ब्रह्मलोक- परायणा आहेसु। ये पन तेसं पारिचरियं अकंस ते देवलोकपरायणा अहेस् । (२६७) सत्या एवं भिक्खवे! चित्तन्नामेतं किलेसवसेन अल्लीनं दुम्मोचयं होति उप्पन्ना लोभधम्मा दुप्पजहा एवरूप पि पण्डिते अज्ञाणे करोन्तीति इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेसि । सच्च परियोसाने केचि सोतापन्ना अहेस, केचि सकदागामिनो, केचि अनागामिनो, केचि अरहत्तं पापुणिसु । सत्यापि अनुसन्धि घटेत्वा जातकं समोघानेसि । तदा राजा आनन्दो अहोसि । परिसा बुद्धपरिसा, कुद्दालपण्डितो पन अहमेवाति । । - कुद्दालजातकं । इत्थिवग्गो सत्तमो।

·८. “वरणवग्गवगणना १. वरणजातक यो पुबे करणीयानीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो कुटुम्बियपुत्ततिस्सत्थेरं आरभ कथेसि । पच्चुपन्नुवत्थु एकस्मि किर दिवसे सावत्यिवासिनो अञ्जमलं साहायका तिसमत्ता कुलपुत्ता गन्धपुप्फवत्यादीनि गहेत्वा सत्यु धम्मदेसनं सुणिस्सामाति महाजनपरिवुता जेतवनं गन्त्वा नागमालक-विसालमालकादिसु थोकं निसीदित्वा सायण्हसमये सत्थरि सुरभि-गन्धवासिताय गन्धकुटितो निक्वमित्वा धम्मसभं गन्त्वा अल- उकतवुद्धासने निसिन्ने सपरिवारा धम्मसभ गन्त्वा सत्यारं गन्धपुप्फेहि पूजेत्वा चक्कङिकततलेसु फुल्लपदुम- ससिरीकेसु पादेसु वन्दित्वा एकमन्तं निसिन्ना धम्म सुणिसु । अथ नेसं एतदहोसि यथा यथा खो मयं भगवता धम्म देसितं आजानाम..... पे० • पे०... • 'पव्बजेय्यामाति । ते तथागतस्स धम्मसभातो निक्खन्तकाले तथागतं उपसङकमित्वा वन्दित्वा पव्वज्जं याचिंस । तेसं सत्था पब्बज्जं अदासि । ते आचरियुपज्झाय आराधेत्वा उपसम्पदं लभित्वा पञ्च वस्सानि आचरियुपज्झायानं सन्तिके वसित्वा द्वे मातिका पगुणं कत्वा कप्पियाकप्पियं जत्वा तिस्सो अनुमोदना उग्गण्हित्वा चीवरानि सिव्वेत्वा रजित्वा समणधम्म करिस्सामाति आचरियुपज्झाये आपुच्छित्वा सत्यारं उपसङकमित्वा वन्दित्वा एकमन्तं निसीदित्वा-मयं भन्ते ! भवेसु उक्कण्ठिता जातिजराव्याधिमरणभयभीता तेसं नो संसारपरिमोचनत्थाय कम्मट्ठानं कथेथाति याचिंस्। सत्था तेसं अट्ठतिसाय कम्मट्ठानेसु सप्पायं विदित्वा एकं कम्मट्टानं कथेसि । ते सत्यु सन्तिके कम्मट्ठानं गहेत्वा सत्थारं वन्दित्वा पदक्खिणं कत्वा परिवेणं गन्त्वा आचरियुपज्झाये ओलोकेत्वा पत्तचीवरं आदाय समणधम्मं करिस्सामाति निक्समिसु । अथ नेसं अन्भन्तरे एको भिक्खु नामेन कुटुम्बियपुत्त तिस्सत्थेरो नाम कुसीतो हीनविरियो रसगिद्धो । सो एवं चिन्तेसि अहं नेव अरञ्ज वसितुं न पवानं पदहितुं न [२६८] भिक्खाचरियाययापेतुं सक्खिस्सामि, को मे गमनेन अत्यो निवत्तिस्सामीति । सो विरियं ओल्सजित्वा ते भिक्खू अनुगन्त्वा निवत्ति । तेपि खो भिक्खू कोसलेस चारिकं चरमाना अज्ञातरं पच्चन्तगामं गन्त्वा तं उपनिस्साय एकस्मि अरञायतने वस्सं उपगन्त्वा अन्तो तेमासं अप्पमत्ता घटेन्ता वायमन्ता विपस्सनागभं गाहापेत्वा पठवि उन्नादयमाना अरहत्तं प्रत्वा वुत्थ- वस्सा पवारेत्वा पटिलद्धगुणं सत्यु आरोचेस्सामाति ततो निक्खमित्वा अनुपुब्वेन जेतवनं पत्वा पत्तचीवरं पटि- सामेत्या आचरियुपज्झाये दिस्वा तथागतं दटू कामा सत्थु सन्तिकं गन्त्वा वन्दित्वा निसीदिसु । सत्था तेहि सद्धि मधुरपटिसन्यारं अकासि । ते कतपटिसन्यारा अत्तनो पटिलद्धगुणं तथागतस्स आरोचेसुं। सत्था ते भिक्खू पसंसि । कुटुम्बियपुत्ततिस्सत्येरो सत्यार तेसगुणकथं कथेन्तं दिस्वा सयम्पि समणधम्म कातुकामो जातो । तेपि वो भिक्खू मयम्पि भन्ते ! तमेव अरञवास गन्त्वा वसिस्सामाति सत्यारं आपुच्छिंस । सत्था साधूति अनुजानि । ते सत्यारं वन्दित्वा परिवेण अगमंसु । अथ सो कुटुम्बियपुत्ततिस्सत्थरो रत्तिभागसमनन्तरे अच्चारविरियो हुत्वा अतिवेगेन समणधम्म करोन्तो मज्झिमयामसमनन्तरे आलम्बणफलकं निस्साय ठित- कोव निद्दायन्तो परिवत्तित्वा पति । उरट्टिकं तस्स भिज्जि । वेदना महन्ता जाता । तेसं भिक्खूनं तं पटि- जग्गन्तानं गमन न सम्पज्जि । अब ने उपट्ठानवेलायं आगते सत्या पुच्छि-ननु तुम्हे भिक्खवे ! स्वे गमिस्सामाति हिय्यो आपुच्छि पाति? आम भन्ते ! अपि च सो पनम्हाकं सहायको कटुम्बियपुत्ततिस्सत्येरो अकाले अतिवेगेन समणधम्म पारोन्तो निद्दाभिभूतो परिवत्तित्वा पतितो उरटिकस्स भिन्ना तं निस्साय अम्हाकं गमनं न सम्पन्नन्ति ।

·वरणजातक २३१ सत्या न भिक्खवे ! इदानेवेस अत्तनो हीनविरियभावेन अकाले अतिवेगेन विरियं करोन्तो तुम्हाकं गमनन्तरायं करोति. पुबेपेस तुम्हाकं गमनन्तरायं अकासि येवाति वत्वा तेहि याचितो अतीतं आहरिः-- अतीतवत्थु अतीते गन्धारडे तक्कसिलायं वोधिसत्तो दिसापामोक्खो आचरियो हुत्वा पञ्चमाणवकसतानि सिप्पं उग्गण्हापेति । अथस्स ते माणवा एक-दिवसं दारुं आहरणत्थाय अरनं गन्त्वा दारूनि उर्भिसु । तेसं अन्तरे एको कुसीतमाणवो महन्तं वरणरुक्खं दिस्वा सुक्खरुक्खो एसोति सज्ञाय मुहुत्तं ताव निपज्जित्वा पच्छा रुक्खं अभिरूहित्वा दारुनि पातेत्वा आदाय गमिस्सामीति उत्तरसाटकं पत्थरित्वा निपज्जित्वा काकच्छमानो निई ओक्कमि । इतरे माणवका दारुकलापे वन्धित्वा आदाय गच्छन्ता तं पादेन पिट्ठियं पहरित्वा पवोधेत्वा अग- मंसु । [२६] कुसीतमाणवो उट्ठाय अक्खीनि पुञ्छित्वा पुञ्छित्वा अविगतनिहोव तं रुक्खं अभिरुहित्वा साखं गहेत्वा अत्तनो अभिमुखं आकड्ढित्वा भञ्जन्तो भिज्जित्वा उद्वितकोटिया अत्तनो अक्खिं भिन्दापेत्वा एकेन हत्येन तं पिधाय एकेन हत्येन अल्लदारूनि भञ्जित्वा रुक्खतो ओरुय्ह दारुकलापं वन्धित्वा उक्खिपित्वा वेगेन गन्त्वा तेहि पातितानं दारुन उपरि पातेसि । तं दिवसं च जनपदगामके एक कुलं स्वे ब्राह्मणवाचकं करिस्सा- माति आचरियं निमन्तेसि । आचरियो माणवके आह-ताता ! स्वे एक गामं गन्तव्वं तुम्हे पन निराहारा न सक्खिस्सथ गन्त पातोव यागुपचापेत्वा तत्थ गन्त्वा अत्तनो लद्धकोटासं च अम्हाकं पत्तकोट्ठासं च सव्वं आदाय आगच्छथाति । ते पातोव यागुपाचनत्थाय दासिं उट्ठापेत्वा खिप्पं नो यागु पचाहीति आहंसु । सा दारूनि गण्हन्ती उपरि ठितानि अल्लवरणदारूनि गहेत्वा पुनप्पुन मुखवातं ददमानापि अग्गि उज्जालेतुं असक्कोन्ती सुरियं उट्ठापे सि । माणवका अति दिवा जातो इदानि न सक्का गन्तुन्ति आचरियस्स सन्तिकं अगमिसु । आचरियो किं ताता ! न गतत्थाति ? आम आचरिय ! न गतम्हाति । किं कारणाति ? असुको नाम कुसीतमाणवो अम्हेसि सद्धि दारुवन गन्त्वा वरणरुक्खमूले निद्दायित्वा पच्छा वेगेनारुय्ह अक्खि भिन्दापत्वा अल्लवरण- दानि आहरित्वा अम्हेहि आनीतदारून उपरि पक्खिपि । यागुपाचिका तानि सुक्खदारुसाय गहेत्वा याव सुरियस्सुग्गमना उज्जालेतुं नासक्खि । इमिना नो कारणेन गमनन्तरायो जातोति । आचरियो माणवेन कतकम्मं सुत्वा अन्धवालान कम्मं निस्साय एवरूपाव परिहानि होतीति वत्वा इमं गाथं समुट्ठापेसिः- यो पुब्बे कारणीयानि पच्छा सो कातुमिच्छति, वरणकभञ्जोव स पच्छा अनुतप्पतीति । तत्थ-स पच्छा अनुतप्पतीति यो कोचि पुग्गलो इदं पुब्वे कत्तब्बं इदं पच्छाति अवीमंसित्वा पुब्बे करणीयानि पठममेव कत्तब्बकम्मानि पच्छा करोति अयं वरणकट्ठभजो अम्हाकं माणवको विय सो वालपुग्गलो पच्छा अनुतप्पति सोचति परिदेवतीति अत्यो। एवं वोधिसत्तो अन्तेवासिकानं इमं कारणं कथेत्वा दानादीनि पुञानि कत्वा जीवितपरियोसाने यथाकम्मं गतो। सत्या न भिक्खवे ! इदानेवेस तुम्हाकं अन्तरायं करोति पुबेपि अकासि येवाति वत्वा इमं धम्म- देसनं आहरित्वा अनुसन्धि घटेत्वा जातकं समोधानेसि तदा अक्खिभेदम्पत्तो माणवो उरुभेदम्पत्तो भिक्खु अहोसि। सेसमाणवा बुद्धपरिसा, आचरियवाह्मणो पन अहमेवाति । (२७२) -- वरणजातकं ·। २. सीलवनागजातक अकतनुस पोसस्साति इदं सत्था वेल्वने विहरन्तो देवदत्तं आरम्भ कथेसि । पच्चुपत्नुवत्यु धम्मसभायं भिक्खू आवसो ! देवदत्तो अकत तथागतस्स गुणे न जानातीति कथेन्ता निसीदिसु । सत्या आगन्त्वा कायनुत्य भिक्खवे ! एतरहि कथाय सन्निसिन्नाति पुच्छित्वा इमाय नामाति वुत्ते-न भिक्खवे ! इदानेव देवदत्तो अकतच पुबेपि अकतच येव । न कदाचि मय्हं गुणं जानातीति वत्वा तेहि याचितो अतीतं आहरि :- प्रतीतवत्यु अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्ज कारन्ते बोधिसत्तो हिमवन्तप्पदेसे हत्थियोनियं निबत्ति । सो मातु- कुच्छितो निक्खन्तो सब्बसेतो अहोसि रजतपुञ्जसन्निभो । अक्खीनि पनस्स मणिगुलसदिसानि पञ्जायमान- पञ्चप्पसादानि अहेसुं, मुखं रत्तकम्बलसदिसं, सोण्डं सुवण्णविन्दुपतिमण्डितं रजतदामं विय चत्तारो पादा कत- लाखापरिकम्मा विय, एवमस्स दसहि पारमीहि अलकतो रूपग्गप्पत्तो अत्तभावो अहोसि । अथ नं विञ्जतं पत्तं सकलहिमवन्ते वारणा सन्निपतित्वा उपट्ठहन्ता विचरिंसु । एवं सो असीतिसहस्सवारणपरिवारो हिम- वन्तप्पदेसे वसमानो अपरभागे गणे दोस दिस्वा गणम्हा कायविवेकं गन्त्वा एककोव अरञ्ज वासं कप्पेसि । सीलवन्तताय च पनस्ससीलवनागराजावेव नामं अहोसि । अथेको वाराणसीवासिको वनचरको हिमवन्तं पविसित्वा अत्तनो आजीवभण्डकं गवेसमानो दिसा ववत्यापेतुं असक्कोन्तो मग्गमूल्हो हुत्वा मरणभयभीतो वाहा पग्गय्ह परिदेवमानो चरति । बोधिसत्तो तस्स तं वलवपरिदेवितं सुत्वा इमं पुरिसं दुक्खा मोचेस्सामीति कारुञ्जन चोदितो तस्स सन्तिक अगमासि । सो तं दिस्वाव भीतो पलायि । बोधिसत्तो तं पलायन्तं दिस्वा तत्थेव अट्टासि । सो पुरिसो बोधिसत्तं ठित दिस्वा अट्टासि । वोधिसत्तो पुन अगमासि । सो पुन पलायित्वा तस्स ठितकाले ठत्वा चिन्तेसि । अयं वारणो मम पलायनकाले तिट्ठति ठितकाले आगच्छति नायं मय्हं अनत्थकामो इमम्हा पुन मं दुक्खा मोचतुकामोव भविस्सतीति सूरो हुत्वा अट्ठासि । बोधिसत्तो तं उपसङकमित्वा-कस्मा भो ! त्वपुरिस ! परिदेवमानो विचरसीति पुच्छि । सामि ! दिसा ववत्यापेत असक्कोन्तो मग्गमूल्हो हुत्वा मरणभयेनाति । अथ नं बोधिसत्तो अत्तनो वसनट्ठान नेत्वा कतिपाहं फलाफलेहि सन्तप्पेत्वा भो पुरिस ! मा भायि अहं तं मनुस्सपथं ने स्सामीति अत्तनोपिढे निसीदापेत्वा मनुस्सपथं पायासि । (२७१) अथ खो सो मित्तभी पुरिसो सचे कोचि पुच्छिस्सति आचिक्खितब्बं भविस्सतीति बोधिसत्तस्स पिट्ठ निसिन्नो येव रुक्खनिमित्तं पवतनिमित्त उपधारेन्तोव गच्छति । अथ नं बोधिसत्तो अरञा नीहरित्वा वाराणसीगामी महामग्गे ठपेत्वा भो पुरिस ! इमिना मग्गेन गच्छ मय्हं पन वसनट्ठानं पुच्छितोपि अपुच्छितोपि मा कस्सचि आचिक्खीति तं उय्योजेत्वा अत्तनो वसनट्ठानं येव अगमासि । अथ सो पुरिसो वाराणसिं गन्त्वा अनुविचरन्तो दन्तकारवीथीं पत्वा दन्तकारे दन्तविकतियो कमाने दिस्वा--किम्पन भो ! जीवदन्तम्पि लभित्वा गण्हेय्यायाति ? भो कि वदसि ? जीवदन्तो नाम मतहत्यिदन्ततो महग्घतरोति । नहि अहं वो जीवदन्तं आहरिस्सामीति पाथेय्यं गहेत्वा खरककचं आदाय बोधिसत्तस्स वसनट्ठानं अगमासि । बोधिमत्तो तं दिस्वा-किमत्यं आगतोसीति पुच्छि । महं सामि ! दुग्गतो कपणो जीवितुमसक्कोन्तो तुम्हे दन्तखण्डं याचित्वा सचे दस्सथ तं आदाय गन्त्वा विक्किणित्वा तेन मूलेन जीविस्सामीति आगतोति । होतु भो ! दन्तं ते दस्सामि सचे दन्तकप्पनत्थाय ककचं अत्थीति । ककचं गहेत्वा आगतोम्हि सामीति । तेनहि दन्ते ककचेन कन्तित्वा आदाय गच्छाति ।

·सीलवनागराजजातक २३३ - वोधिसत्तो पादे सम्मिञ्जत्वा गोनिसिन्नकं निसीदि । सो तस्स द्वेपि अग्गदन्ते छिन्दि । वोधिसत्तो ते दन्ते सोण्डाय गहेत्वा-भो ! पुरिस ! नाहं एते दन्ता मय्हं अप्पिया अमनापाति दम्मि, इमेहि पन मे दन्तेहि सहस्सगुणेन सतसहस्सगुणेन सब्बधम्मपटिवेधनसमत्थं सव्वतञाणं पियतरं, तस्स मे इदं दन्तदानं सन्बञ्चतञाणपटिविज्झनत्थाय होतूति सब्बञ्ज तज्ञाणस्स आवज्जनं' कत्वा -- दन्तयुगलं अदासि । सो तं आदाय गन्त्वा विक्किणित्वा तस्मि मूले खीणे पुन बोधिसत्तस्स सन्तिकं गन्त्वा-सामि ! तुम्हाक दन्ते विक्किणित्वा लद्धमूलं मय्हं इणसोधनमत्तमेव जातं, अवसेसदन्ते मे देथाति आह । वोधिसत्तो साधूति पटिस्सुणित्वा पुरिमनयेनेव कप्पापेत्वा अवसेसदन्ते अदासि । सो तेपि विक्कि- णित्वा पुन आगन्त्वा-सामि ! जिवितुं न सक्कोमि, मूलदाठा मे देहीति आह । वोधिसत्तो साधूति वत्वा पुरिमनयनेव निसीदि । सो पापपुरिसो महासत्तस्स रजतदामसदिसं सोण्डं मद्दमानो केलासकूटसदिसं कुम्भं अभिरूहित्वा उभो दन्तकोटियो पण्हिया पहरन्तो मंसं वियूहित्वा कुम्भं आरुय्ह खरककचेन मूलदाठा कप्पेत्वा पक्कामि । बोधिसत्तस्स दस्सनूपचार विजहन्ते विजहन्ते येव पन तस्मि पाप- पुरिसे चतुनहुताधिकानि द्वियोजनसतसहस्सानि वहलघनपठवी सिनेरुयुगन्धरादयो महाभारे दुग्गन्धजेगुच्छानि [२७२] गूथमुत्तादीनि च धारेतुं समत्थापि तस्स अगुणरासिं धारेतुं असक्कोन्ति विय भिज्जित्वा विवरमदासि । तावदेव अविचिमहानिरयतो जाला निक्खमित्वा तं मित्तदुभीपुरिसं कुलसन्तकेन कम्बलेन पारुपन्ति विय परिखिपित्वा गहि । एवं तस्स पापपुग्गलस्स पठवि, पविट्ठकाले तस्मि वनसण्डे अधिवत्था रुक्खदेवता अकतच मित्तदुभिपुग्गल चक्कवत्तिरज्ज दत्वापि तोसेतुं न सक्कोतीति वनं उन्नादेत्वा धम्म देसयमाना इमं गाथमाहः- अकता स्स पोसस्स निच्च विवरदस्सिनो, सब्बं चे पठवि दज्जा नेव नं अभिराधयेति । तत्थ-अकता स्साति अत्तनो कतगुणं अजानन्तस्स । पोसस्साति पुरिसस्स । विवरदस्सिनोति छिद्दमेव ओकासमेव ओलोकेन्तस्स । सब्बं चे पठवि दज्जाति सचेपि तादिसस्स पुग्गलस्स सकलं चक्कवत्ति-. रज्ज इमं वा पन महापठवि परिवत्तेत्वा पठवोज ददेय्य । नेव नं अभिराधयेति एवं करोन्तोपि एवरूपं कत- गुणविद्धंसक कोचि परितोसेतुं वा पसादेतुं वा न सक्कुणेय्याति अत्यो । एवं सा देवता तं वनं उन्नादेत्वा धम्म देसेसि । बोधिसत्तो यावतायुकं ठत्वा यथाकम्मं अगमासि । सत्या न भिक्खवे ! देवदत्तो इदानेव अकतञ्ज पुबेपि अकतच येवाति वत्वा इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धि घटत्वा जातक समोधानेसि । तदा मित्तदुभी पुग्गलो देवदत्तो अहोसि रुक्खदेवता सारि- पुत्तो, सीलवनागराजा पन अहमेवाति । सीलवनागराजजातकं ।

·३. सच्चकिरजातक A सच्चं किरेवमासूति इद सत्या वेलुवन विहन्तो वधाय परिसक्कन आरम्भ कथेसि । पच्चु पन्नवत्यु भिक्खसङस्मि हि धम्मसभायं निसीदित्वा भावुसो ! देवदत्तो सत्यु गुणं न जानाति बधायेव परि- सक्कतीति देवदत्तस्स अगुण कथेन्ते सत्या आगन्त्वा कायनुत्थ भिक्खये ! एतरहि काथाय सन्निभिन्नाति पुच्छित्वा इमाय नामाति वुत्ते न भिक्खवे ! इदानेव देवदत्तो मय्हं वधाय परिसक्कति पुबेपि परिनविक येवाति क्त्वा अतीतं आहरिः- अतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्ज कारेन्ते तस्स दुट्टकुमारो नाम पुत्तो अहोमि । कवन्बन्लो फरासो पहटासीविसोपमो अनक्कोसित्वा वा अपहरित्वा वा केनचि सद्धि न कयेति । 'सो अन्तोजनस्म च वहिजनस्स च अक्खिम्हि पतितर विय खादितुं आगतपिसाचो विय च अमनापो अहोसि उव्वेजनीयो । सो एकदिवसं नदीकोलं कीलितुकामो महन्तेन परिवारेन नदी तीरं अगमानि । तरिम खणे महामेघो उद्यहि । दिसा अन्धकारा जाता । सो दासपेस्सजनं आह-एथ भणे ! मं गहेत्वा नदीमज्भं नेत्वा नहापत्या आनेथाति । ते तं तत्थ नेत्वा किं नो राजा करिस्सति, इमं पापपुरिसं एत्येव मारेमाति-मन्तयित्वा एत्य गच्छ कालकण्णीति उदके न ओपिलापेत्वा पच्चत्तरित्वा तीरे अटुंसु । कहं कुमारोति च वुत्ते न मयकुमारं पस्साम मेघं उट्टितं दिस्वा उदके निमज्जित्वा पुरतो आगतो भविस्सतीति । अमच्चा रञो सन्तिकं अगमंसु । राजा-कहं मे पुत्तोति पुच्छि । न जानाम देव ! मेघे उद्विते पुरतो आगतो भविस्सतीति सज्ञाय आगतम्हाति । राजा द्वारं विवरापेत्वा नदीतीरं गन्त्वा विचिणथाति तत्थ तत्थ विचिणापेसि । कोचि कुमारं नाहस । सो पि खो मेघन्धकारे देवे वस्सन्ते नदिया वुरहमानो एक दारुक्खन्धं दिस्वा तत्य निसीदित्वा मरणभयतज्जितो परिदेवमानो गच्छति । तस्मि पन काले वाराणसीवासी एको सेट्ठी नदीतीरे चत्तालीसकोटिधनं निदहित्वा धनतण्हाय धन- पि8 सप्पो हुत्वा निव्वत्ति । अपरो तस्मि येव पदेसे तिसकोटियो निदहित्वा धनतण्हाय तत्वेव उन्दुरो हुत्वा निव्वत्ति । तेसं वसनट्टानं उदकं पाविसि । ते उदकस्स पविट्ठमग्गनेव निक्खमित्वा सोतं छिन्दन्ता गन्त्वा नं राजकुमारेन अभिनिसिन्नं रुक्खक्खन्धं पत्वा एको एक कोटि इतरो इतरं आरुय्ह खन्धपिढेव निपज्जिसु । तस्सायेव खो पन नदिया तीरे एको सिम्बलीरुक्खो अत्थि । तत्येको सुवंपोतको वसति । सोपि रुक्खो उदकेन धोतमूलो नदीपिढे पति सुवपोतको देवे वस्सन्ते उप्पतित्वा गन्तुं असक्कोन्नो गन्त्वा तस्सेव खन्धस्स एकपस्से निलीयि । एवं ते चत्तारो जना एकतो वुव्हमाना गच्छन्ति । बोधिसत्तोपि खो तस्मि काले कासिर? उदिच्च ब्राह्मणकुले निव्वत्तित्वा वुद्धिप्पत्तो इसिपव्बज्ज पब्ब- जित्वा एकस्मि नदीनिवत्तने पण्णसाल मापेत्वा वसति । सो अड्ढ रत्तसमये चङकममानो तस्स राजकुमारस्स वलवपरिदेवनसई सुत्वा चिन्तेसि-मादिसे नाम मेत्तानुद्दयसम्पन्ने तापसे पस्सन्ते एतस्स पुरिसस्स मरणं अयुत्तं उदकतो उद्धरित्वा तस्स जीवितदानं दस्सामीति । सो तं मा भायि मा भायीति अस्सासेत्वा उदकसोतं छिन्दन्तो गन्त्वा तदारुक्खन्, एकाय कोटिया गहेत्वा आकड्ढन्तो नागवलो थामसम्पन्नो एकवेगेन तीरं पत्वा कुमारं उविख- पित्वा तीरे पतिद्वापेसि । तेपि सप्पादयो दिस्वा [२७४] उक्खिपित्वा अस्समपदं नेत्वा अग्गि जालेत्वा ते दुबलतराति पठम सप्पादीन सरीरं सेदेत्वा पच्छा राजकुमारस्स सरीरं सेदेत्वा तम्पि अरोगं कत्वा आहार देन्तोपि पठमं सप्पादीनं येव दत्वा पच्छा तस्स फलाफलानि उपनामेसि । -- ·सच्चकिरजातकं २३५ राजकुमारो अयं कूट तापसो मं राजकुमारं अगणेत्वा तिरच्छानगतानं सम्मान करोतीति बोधिसत्ते आघातं वन्धि । ततो कतिपाहच्चयेन सबेसुपि तेस, थामवलप्पत्तेसु नदिया ओघे पच्छिन्ने सप्पो तापसं वन्दित्वा आहः- भन्ते ! तुम्हेहि मय्हं महाउपकारो कतो न खो पनाहं दलिद्दो। असुकट्ठाने मे चत्तालीस हिरकोटियो निदहित्वा ठपिता । तुम्हाकं धनेन किच्चे सति सब्बमेतं धनं तुम्हाकं दातुं सक्कोमि, तं ठानं आगन्त्वा दीघाति पक्कोसेय्याथाति वत्वा पक्कामि । उन्दुरोपि तथैव तापसं निमन्तेत्वा अत्थे सति असुकट्ठाने ठत्वा-उन्दुराति पक्कोसेय्याथाति बत्वा पक्कामि । सुवो पन तापसं वन्दित्वा-भन्ते ! मय्हं धनं नत्थि रत्तसालीहि पन वो अत्थे सति असुकन्नाम मय्हं वसनट्ठानं तत्थ गन्त्वा सुवाति पक्कोसेय्याथ । अहं जातकानं आरोचेत्वा अनेकसकटपूरमत्ता रत्तसालियो आहरापेत्वा दात. सक्कोमीति वत्वा पक्कामि । इतरो पन मित्तदुभीधम्मेस धम्मताय किञ्चि अवत्वा एव तं अत्तनो सन्तिकं आगतं मारेस्सतमीति चिन्तेत्वा-भन्ते ! मयि रज्जे पतिट्टिते आगच्छेय्याथ अहं वो चतुहि पच्चयेहि उपट्टहिस्सामीति वत्वा पक्कामि । सो गन्त्वा न चिरस्सेव रज्जे पतिट्ठासि । बोधिसत्तो वीमंसिस्सामि ताव तेति पठमं सप्पस्स सन्तिके आगन्त्वा अविदूरे ठत्वा दीघाति पक्कोसि । सो एकवचनेनेव निक्खमित्वा वोधिसत्तं वन्दित्वा भन्ते ! इमस्मि ठाने चत्तालीसहिरकोटियो ता सब्बापि नीहरित्वा गण्हथाति आह । बोधिसत्तो एवमत्थु उप्पन्ने किच्चे जानिस्सामीति तं निवत्तापेत्वा उन्दुरस्स सन्तिकं गन्त्वा सद्दमकासि । सोपि खो तथैव पटिपज्जि । बोधिसत्तो तम्पि निवत्तापेत्वा सुवस्स सन्तिकं गन्त्वा सुवाति पक्कोसि । सोपि एकवचनेनेव रुक्खग्गतो ओतरित्वा वोधि- सत्तं वन्दित्वा किं भन्ते ! महंञातकानं वत्वा हिमवन्तप्पद्देसतो तुम्हाक सयं जातसाली आहरापेमीति पुच्छि । बोधिसत्तोपि अत्थे सति जानिस्सामीति तम्पि निवत्तापेत्वा इदानि राजानं परिगण्हिस्सामीति गन्त्वा राजुय्याने वसित्वा पुनदिवसे आकप्पसम्पत्ति कत्वा भिक्खाचारवत्तेन नगरं पाविसि । तस्मि खणे सो मित्तदुभी राजा अलंकतहत्थिक्खन्धवरगतो महन्तेन परिवारेन नगरं पदक्खिणं करोति । सो बोधिसत्तं दूरतोव दिस्वा-अयं कूटतापसो मम सन्तिके [२७५] भुत्वा भुत्वा वसितुकामो आगतो, याव परिसमज्झे अत्तनो मय्हं कतगुणं नप्पकासेति तावदेवस्स सीसं छिन्दापेस्सामीति पुरिसे ओलोकेसि । किं करोम देवाति च वुत्ते-एस कूटतापसो म किञ्चि याचितुकामो आगच्छति मञ्ज । एतस्स कालकणिक तापसस्स म पस्सितुं अदत्वाव एतं गहेत्वा पच्छाबाहं वन्धित्वा चतुक्के चतुवके पहरन्ता नगरा निक्खामेत्वा आघातने सीसमस्स छिन्दित्वा सरीरं सूले उत्तासेथाति आह । ते साधूति सम्पटिच्छित्वा गन्त्वा निरपराध महासत्तं वन्धित्वा चतुक्के चतुक्के पहरन्ता आघातनं नेतुं आरभिस । बोधिसत्तो पहटपहट्टाने अम्म ताताति अकन्दित्वा निम्विकारो इमं गाथमाहः- सच्चं किरवमाहंतु नरा एकच्चिया इध, कट्ठ निष्फविन सेय्यो नत्वेवेकच्चियो नरोति । तत्थ-सच्चं किरेनमासूति अवितथमेव किर एवं वदन्ति । नरा एकच्चिया इधाति इधकच्चे पण्डि- तपुरिसा। कट्ठ निफविन सेय्योति नदिया वुय्हमानं सुक्खदारुं निप्फविनं उत्तारेत्वा थले ठपितं सेय्यो- सुन्दरतरो, एवं हि वदमाना ते पुरिसा सच्चं किर वदन्ति । किं कारणा ? तं हि यागुभत्तादीनं पचनत्याय सीतातुरानं विसीवनत्थाय अशेसम्पि च परिस्सयानं हरणत्थाय उपकारं होति । नत्वेवेकच्चियो नरोति एकच्चो पन मित्तदुभी अकतने पापपुरिसो ओघेन वुरहमानो हत्थे गहेत्वा उत्तारितो नत्वेव वरं। तथाहि अहं इमं पापपुरिस उत्तारेत्वा इमं अत्तनो दुक्खं आहरिन्ति । एवं पहटपहट्ठाने इमं गाथमाह ।

·२३६ जातकट्ठकथा ? तं सुत्वा ये तत्थ पाण्डितपुरिसा ते आहंसु किं पन भो ! पब्बजित ! तया अम्हाकं रजो अत्यि कोचि गुणो कतोति ? बोधिसत्तो त पबत्ति आरोचेत्वा एवमिमं महोघतो उत्तारेन्तो अमेव अत्तनी दुक्खं अकासि । न वत मे पोराणक पाण्डितानं वचन कतन्ति अनुस्सरित्वा एवं वदामीति आह् ? तसुत्वा खत्तियब्राह्मणादयो नगरवासिनो स्वायं मित्तदुभी राजा एवं गुणसम्पन्नस्स भत्तनो जीवित- दायकस्स गुणमत्तभि न जानाति तं निस्साय कुतो अम्हाकं वढि । गण्हय नन्ति कुपिता समन्ततो उहित्वा उसुसत्तिपासाणमुग्गरादिप्पहारेहि हत्थिक्खन्धगतमेव तं पातेत्वा पादे गहेत्वा कड्डित्वा परिखापिट्टे छड्डेत्या वोधि सत्तं अभिसिञ्चित्वा रज्जे पतिट्टापेसुं । सो धम्मेन रज्जं कारेन्तो पुन एकदिवस सप्पादयो परिगण्हितुकामो महन्तेन परिवारेन सप्पस्स वसन- ट्ठानं गन्त्वा-दीघाति पक्कोसि । सप्पो आगन्त्वा वन्दित्वा-इदन्ते सामि ! धनं गण्हाति आहं । राजा चत्तालीमहिरनकोटिधनं अमच्चे [२७६] पटिच्छापेत्वा उन्दुरस्म सन्तिकं गन्त्वा उन्दुराति पक्कोसि। सोपि आगन्त्वा वन्दित्वा तिसकोटिधनं निय्यादेसि । राजा तम्पि अमच्चे पटिच्छापेत्वा सुवस्स वसनट्टानं गन्त्वा सुवाति पक्कोसि । सोपि आगन्त्वा पादे वन्दित्वा-किं सामि ! सालि आहरामीति आह । राजा सालीहि अत्थे सति आहरिस्ससि एहि गच्छामाति सत्ततिया हिराकोटीहि सद्धि ते तयोपि जने गाहापेत्वा नगरं गन्त्वा पासादवरे महातलं आरुय्ह धनं संगोपापेत्वा सप्पस्स वसनत्थाय सुवण्णनालि उन्दुरस्स फलिकगुहं सुवस्स सुवण्णपञ्जरं कारापेत्वा सप्पस्स च सुवस्स च भोजनत्थाय देवसिकं कञ्चनतट्टके मधुलाजे उन्दुरस्स गन्धसालितण्डुले दापेसि । दानादीनि च पुनानि करोति । एवं ते चत्तारोपि जना यावजीवं समग्गा सम्मोदमाना विहरित्वा जीवितक्खये यथाकम्मं अगमंसु । सत्था न भिक्खवे ! देवदत्तो इदानेव मयहं वधाय परिसक्कति पुबेपि परिसक्कि येवाति वत्वा इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धि घटेत्वा जातकं समोधानेसि । तदा दुट्ठराजा देवदत्तो अहोसि, सप्पो सारि- पुत्तो, उन्दुरो मोग्गल्लानो, सुवो आनन्दो, रज्जं पत्तो धम्मराजा पन अहमेवाति । सत्चकिरजातकं।

·- ४. रुक्खधम्मजातक साधु सम्बहुला जातोति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो उदककलहेन अत्तनो जातकानं महाविनासं पच्चु- पट्टितं ञत्वा आकासेन गन्त्वा रोहिणिया नदिया उपरि पल्लङकेन निसीदित्वा नीलरंसिं विस्सज्जेत्वा जातके संवजेत्वा आकासा ओरुल्ह नदीतीरे निसिन्नो तं कलहं आरभ कथेसि । अयमेत्य सङखेपो । वित्थारो पन कुणालजातके आवीभविस्सति । पच्चुपन्नवत्थु तदा पन सत्या जातके आमन्तेत्वा-महाराजा ! तुम्हेहि जातकेहि नाम समग्गेहि सम्मोदमानेहि भवितुं वट्टति जातकानं हि सामग्गिया सति पच्चामित्ता न ओकासं लभन्ति । तिट्ठन्तु ताव मनुस्सभूता अचेत- नानं रुक्खानम्पि सामग्गी । लद्धवदृति । अतीतस्मि हि हिमवन्तप्पदेसे महावातो सालवनं पहरि। तस्स पन सालवनस्स अझमझरुक्खगच्छगुम्वलताहि सम्बद्धत्ता एकरुक्खम्पि पातेतुं असक्कोन्तो मत्थकमत्यकेनेव अगमासि । एक पन अङगणे ठितं साखाविटपसम्पन्नम्पि महारुक्खं अञहि रुक्खेहि असम्बद्धत्ता उम्मुलेत्वा भूमियं पातेसि । इमिना कारणेन तुम्हेहिपि समग्गेहि सम्मोदमानेहि भवितुं वट्टतीति वत्वा तेहि याचितो अतीतं आहरि [२७७] । अतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्त रज्जं कारेन्ते पठम उप्पन्नो वेस्सवणो महाराजा चवि । सक्को अनं वेस्सवणं ठपेसि । एतस्मि वेस्सवणे परिवत्ते पच्छा निव्वत्तवेस्सवणो रुक्खगच्छगुम्बलतानं अत्तनो अत्तनो रुच्चनट्ठाने विमानं गण्हन्तुति सासनं पेसेसि । तदा वोधिसत्तो हिमवन्तप्पदेसे एकस्मि सालवन रुक्खदेवता हुत्वा निव्वत्ति । सो जातके आह--तुम्हे विमानानि गण्हन्ता अजगणंठितरुक्खेसु मा गनिहत्थ, इमस्मि पन सालवने मया गहितविमानं परिवारेत्वाव गण्हयाति । तत्थ बोधिसत्तस्स वचनकरा पण्डितदेवता बोधिसत्तस्स विमानं परिवारेत्वाव ठित विमानानि गण्हिसु । अपण्डिता पन किं अम्हाकं अरज्ञ विमानेहि ? मयं मनुस्सपथे व गामनिगमराजधानिद्वारेसु विमानानि गहिस्साम, गामादयो हि उपनिस्साय वसमाना देवता लाभग्गयसग्गप्पत्ता होन्तीति वत्वा मनुस्स-, पथे अड्गणवाने निब्बत्तमहारुक्खेसु विमानानि गहिसु । अथकस्मि दिवसे महती वातवुट्ठि उप्पज्जि । वातस्स अतिथद्धताय दल्हमूला वनजेट्टकरुक्खापि सम्भग्गसाखाविटपा समूला निपतिस । तं पन अचमनं सम्बन्धनेन ठित सालवनं पत्वा इतोचितो च पहरन्तो एकरुक्खम्पि पातेतुं नासक्खि । भग्गविमाना देवता निप्पटिसरणा दारके हत्थेसु गहेत्वा हिमवन्तं गन्त्वा अत्तनो पत्ति सालवने देवतानं कथयिसु । ता तासं एवं आगतभावं वोधिसत्तस्स आरोचेसुं । बोधिसत्तो पण्डितानं वचनं अगहेत्वा निप्पच्चयट्ठानं गता नाम एवरूपाव होन्तीति वत्वा धम्म देसेन्तो इमं गाथमाहः- साधु सम्बहुला जाती अपि रुक्खा अरञजा। वातो वहति एकट्ठ ब्रहन्तम्पि वनप्पतिन्ति । तत्य-सम्बहुला जातीति चत्तारो उपादाय ततुत्तरि सतसहस्सम्पि सम्बहुला नाम । एवं सम्ब- हुला अचमनं निस्साय वसन्ता जातका । साधूति सोभना पसत्या परेहि अप्पसियाति अत्यो। अपि रुक्खा अरजाति तिद्वन्तु मनुस्सभूता अरज्ञ जातरुक्खापि सम्बहुला अञ्जमा पत्यम्भेन ठिता साधु- येव रुक्खानम्पि हि सम्पच्चयभावावे लद्धं वद्दति । वातो वहति एकट्ठन्ति पुरत्विमादिभेदो वातो वायन्तो अङ गणट्ठाने ठितं एकळं एककमवे ठितं । ब्रहन्तम्पि वनप्पतिन्ति साखा विटपसम्पन्नं महारुवखम्पि वहति उम्मूलत्वा पातेतीति अत्यो । वोधिसत्तो इमं कारणं कथेत्वा आयुक्खये यथाकम्मं गतो। सत्यापि एवं महाराजा! जातकानं ताव सामग्गियेव [२७८] लद्धं वद्दति । समग्गा सम्मोदमाना पियसंवासमेव वसथाति इमं धम्मदेसनं आह- रित्वा जातकं समोधानेसि । तदा देवता बुद्धपरिसा अहेसुं । पण्डितदेवता पन अहमेवाति । रुक्खधम्मजातक। - ·५. मच्छजातक अभियनय पज्जुन्नाति इदं सत्या जेतवने विहरन्तो अत्तना वस्सापितवस्सं आरम्भ कथेसि । पच्चपन्नवत्यु एकस्मि किर समये कोसलरठे देवो न वस्सि । सस्सानि मिलायन्ति । तेसु तेसु ठानेसु तलाकपाक्ख- रणिसरा सुस्सन्ति । जेतवनद्वारकोटकसमीपे जेतवनपोक्खरणियापि उदकं चिज्जि। कललगहनं पविसित्वा निपन्ने मच्छकच्छपे काककुललादयो कणयग्गसदिसेहि तुण्डेहि कोटत्वा नीहरित्वा नीरित्वा विप्फन्दमाने खादन्ति । सत्या मच्छकच्छपानं तं व्यसनं दिस्वा महाकरुणाय उस्साहितहदयो अज्ज मया देवं वस्सापेतुं वट्टतीति पभाताय रत्तिया सरीरपटिजग्गनं कत्वा भिक्खाचारवेलं सल्लक्खेत्वा महाभिवखुसङ्घपरिवुतो बुद्धलीलहाय सावत्यि पिण्डाय पविसित्वा पच्छाभत्तं पिण्डपातपटिक्कन्तो सावत्थितो विहारं गच्छन्तो जेतवनपोवखरणिया सोपाने ठत्वा आनन्दत्यरं आमन्तेसि-आनन्द ! उदकसाटिक आहर जेतवन पोवखरणियं नहायिस्समीति । नन् भन्ते ! जेतवन पोक्खरणियं उदकं छिन्नं कललमत्तमेव अवसिट्ठन्ति ? आनन्द ! बुद्धवलं नाम महन्तं आहर त्वं उदकसाटिकन्ति । थेरो आहरित्वा अदासि । सत्या एकेन अन्तेन उदकसाटिकं निवासेत्वा एकेनन्तेन सरीरं पारुपित्वा जेतवनपोक्खरणियं नहायिस्सामीति सोपाणे अट्ठासि । तं खणञ्जव सक्कस्स पण्डुकम्वलसिलासन उपहाकारं दस्सेसि । सो किन्नु खोति आवज्जेन्तो तं कारणं अत्वा वस्सवलाहकदेवराजानं पक्कोसापेत्वा तात ! सत्था जेतवनपोक्खरणियं नहायिस्समीति धुर- सोपाणे ठितो, खिप्पं सकलकोसलरळं एकमेघ कत्वा वस्सापेहीति । सो साधूति सम्पटिच्छित्वा एकं बलाहकं निवासेत्वा एकं पारपित्वा मेघगीतं गायन्तो पाचीनलोक- धातुमुखो पक्खन्दि । पाचीनदिसाभागे खलमण्डलमत्तं एक मेघपटलं उट्ठाय सपतपटलसहस्सपटलं हुत्वा अभियनन्तं विज्जुलत निच्छारेन्त अधोमुखं ठपित उदककुम्भाकारेन वस्समानं सकलं कोसलरठें महोघेन विय अज्मोत्थरि । देवो अच्छिन्नधारं वस्सन्तो मुहुत्तेनेव जेतवनपोक्खरणि पूरेसि । धुरसोपानं आहच्च उदकं अट्ठासि । [२७६] सत्या पोक्खरणियं नहायित्वा रत्तदुपट्ट निवासेत्वा कायबन्धनं बन्धित्वा सुगतमहाचीवरं एकसं कत्वा भिक्खुसङ्घपरिवुतो गन्त्वा गन्धकुटिपरिवेणे पञ्चत्तवरबुद्धासने निसीदित्वा भिक्खुसधेन वत्ते दस्सिते उट्ठाय मणि पाणफलके ठत्वा भिक्खुसङघस्स मओवादं दत्वा उय्योजत्वा सुरभिगन्धकुटि पविसित्वा दविख- णेन पस्सेनसीहसेय्यं कप्पेत्वा सायण्हसमये धम्मसभायं सन्निपतितानं भिक्खून-पस्सथावुसो ! दसवलस्स, खन्तिमेत्तानुद्दयसत्ति विविधसस्सेसु मिलायन्तेसु नानाजलासयेसु सुस्सन्तेसु मच्छकच्छपेस महादुक्खं पापु- णन्तेस कारखं पटिच्च महाजनं दुक्खा मोचेस्सामीति उदक साटिकं निवासेत्वा जेतवनपोक्खरणिया धुर- सोपाने ठत्वा मुहुत्तेन सकलकोसलरळं महोघेन ओपिलापेन्तो विय देवं वस्सापेत्वा महाजनं कायिकचेतसिक- दुक्खतो मोचेत्वा विहारं पविट्ठोति कथाय वृत्तमानायगान्धकुटितो निक्खमित्वा धम्मसभं आगन्त्वा काय- नुत्य भिक्खये ! एतरहि कथाय सन्निसिन्नाति पुच्छित्वा इमाय नामाति वुत्ते न भिक्खवे ! तथागतो इदानेव महाजने किलमन्ते देवं वस्सापेसि पुबे तिरच्छानयोनियं निब्बत्तित्वा मच्छराजकालेपि वस्सापेसि येवाति वत्वा अतीतं मारि:--- अतीतवत्यु अतीते इमम्मि येव कोसलरट्ठ इमिस्साव सावत्थिया इमस्मि येव जेतवनपोक्खरणिहाने एका वल्लि, गहनपरिक्खित्ता कन्दरा बहोसि । तदा वोधिसत्तो मच्छयोनियं निव्वत्तित्वा मच्छगणपरिवुतो तत्थ पटिवसति । यथा पन इदानि एवमेवं तदापि तस्मि रट्टे देवो न वस्ति । मनुस्सानं सस्सानि मिलायिस्। वापि आदिसु ·मच्छजातक २३६ ! उदकं छिज्जि । मच्छकच्छपा कललगहनं पविसिसु । इमिस्सापि कन्दराय मच्छा कललगहनं पविसित्वा तस्मि तस्मि ठाने निलीथिस् । काकादयो तुण्डेन कोट्टत्वा नहिरित्वा खादिसु । बोधिसत्तो जातिसङ्घस्स तव्यसनं दिस्वा इमं हि एतेसंदुक्खं ठपेत्वा मं अचोमोचेतुं समत्थो नाम नत्थि, सच्चकिरियं कत्वा देवं वस्सापेत्वा जातके मरणदुक्खा मोचेस्सामीति कालवण्णं कद्दमं द्विधा वियूहित्वा निक्खमित्वा अञ्जनरुक्खसारघटिकवण्णमहामच्छो सुधोतलोहितङ कमणि सदिसानि अक्खीनि उम्मीलेत्वा आकासं उल्लोकेत्वा पज्जुन्नदेवराजस्स सदं दत्वा-भो पज्जुन्न ! अहं जातके निस्साय दुक्खितो, त्वं मयि सील- वन्ते किलमन्ते कस्मा देवं न वस्सापेसि ? मया समानजातिकानं खादनट्ठाने निब्बत्तित्वा तण्डुलप्पमाणम्पि मच्छं आदि कत्वा खादितपुब्बो नाम नत्थि, अझोपि [२८०] मे पाणो सञ्चिच्च जीविता न वोरोपित- पुब्बो। इमिना सच्चेन देवं वस्सापेत्वा जातिसङघं मे दुक्खा मोचेहीति वत्वा परिचारकचेटकं आणापेन्तो विय पज्जुन्नं देवराजानं आलपन्तो इमं गाथमाहः- अभित्थनय पज्जुन्न! निधि काकस्स नासय, काके सोकाय रन्धेहि मञ्च सोका पमोचयाति । तत्य-अभित्यनय पज्जुन्नाति पज्जुन्नो वुच्चति मेघो, अयं पन मेघवसेन लद्धनामं वस्सवलाहकदेवरा- जानं आलपति । अयं किरस्स अधिप्पायो। देवो नाम अनभित्थनन्तो विज्जुलतं अनिच्छारेन्तो पवस्सन्तोपि न सोभति, तस्मा त्वं अभित्थनन्तो विज्जुलत निच्छारेन्तो वस्सापेहीति । निधि काकस्स नासयाति काका कललं पविसित्वा ठिते मच्छे तुण्डेन कोट्टत्वा नीहरित्वा खादन्ति, तस्मा नेसं अन्तोकलले मच्छा निधीति वुच्चन्ति, तं काकसङघस्स निधि देवं वस्सापेन्तो उदकेन पटिच्छादेत्वा नासेहीति । काकं सोकाय रन्धेहीति काकसङ घो इमिस्सा कन्दराय उदकेन पुण्णाय मच्छे अलभमानो सोचिस्सति, तं काकगणं त्वं इमं कन्दरं पूरेन्तो- पि सोकाय रन्धेहि । सोकस्सत्थाय पापय । यथा अन्तो निझानलक्खणं सोकं पापुणाति एवं करोहीति अत्थो। मञ्च सोका पमोचयाति एत्य चकारो सम्पिण्डनत्थो । एवं मं च मम जातके च सब्वेव इमम्हा मरणसोका मोचेहीति । एवं बोधिसत्तो परिचारकचेटकं आणापेन्तो विय पज्जुन्नं आलपित्वा सकलकोसलरठे महावस्सं वस्सापत्वा महाजनं मरणदुक्खा मोचेत्वा जीवितपरियोसाने यथाकम्मं गतो। सत्या न भिक्खवे ! तथागतो इदानेव देवं वस्सापेति, पुबेपि मच्छयोनियं निव्वत्तोपि वस्सापेसि ये- वाति वत्वा इमं धम्मदेसन आहरित्वा अनुसन्धि घटेत्वा जातकं समोधानेसि। तदा मच्छगणो बुद्धपरिसा अहोसि, पज्जुन्नदेवराजा आनन्दो, मच्छराजा पन अहमेवाति । - मच्छजातक।

·६. असकियजातक असंकियोम्हि गामम्हीति इदं सत्या जेतवने विहरन्तो एक सावत्थिवासि उपासक आरभ कथेसि । भगवता । पच्चुपन्नवत्यु सो किर सोतापन्नो अरियसावको केनचिदेव करणीयेन एकेन सकटसत्यवाहेन सद्धि मगं पटिपज्जित्वा एकस्मि अरहाने सकटानि मोचेत्वा खन्धावारवन्धे कते सत्यवाहस्स अविदूरे अञ्जतरस्मि रुक्खमूले चङकमति । अत्तनो कालं सल्लक्खेत्वा [२८१] पञ्चसता चारा खन्धावारं विलुम्पिस्सामाति धनुमुग्गरादि हत्या तं ठानं परिवारगिस । उपासकोपि चङकमि येव । चोरा नं दिस्वा अद्धा एस खन्धावारं रक्खको भवि- स्सति इमस्स निदं ओक्कन्तकाले विलुम्पिस्सामाति अज्झोत्वरितुं असक्कोन्ता तत्य तत्थेव असु । सोपि उपा- सको पठमयामेपि मज्झिमयामेपि पच्छिमयामेपि चङकमने व अधिट्टासि । पच्चूसकाले जाते चोरा ओकासं अलभन्ता गहितगहिते पासाणमुग्गरादयो छड्डेत्वा पलायिंसु । उपासकोपि अत्तनो कम्म निद्वापेत्वा पुन सावत्यि आगन्त्वा सत्यारं उपसङकमित्वा--भन्ते ! अत्तानं रक्खमाना पररक्खका होन्तीति पुच्छि । आम उपासक ! अत्तानं रक्खन्ता परं रक्खति, परं रक्खन्तो अत्तानं रक्खतीति । सो याव सुभासितमिदं भन्ते ! अहं एकेन सत्यवाहेन सद्धि मग्गं पटिपन्नो रुक्खमूले चङकमन्तो रक्खिस्सामीति सकलसत्यं रक्खिन्ति आह । सत्या उपासक ! पुवेपि पण्डिता अत्तानं रक्खन्ता परं रक्खिंसूति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरिः- अतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो ब्राह्मणकुले निव्वत्तित्वा वयप्पत्तो कामेसु आदी- नवं दिस्वा इसिपबज्जं पव्वजित्वा हिमवन्ते वसन्तो लोणम्बिलसेवनत्थाय जनपदं आगन्त्वा जनपदचारिक चरन्तो एकेन सत्यवाहेन सद्धि मग्गं पटिपज्जित्वा एकस्मि अरञ्जट्टाने सत्थे निविट्ठे सत्यतो अविदूरे झान- सुखेन वीतिनामेन्तो अञतरस्मि रुक्खमूले चकमं अधिट्ठासि । अथ खो पञ्चसता चोरा सायमासभत्तस्स भुत्तकाले तं सकटसत्यं विलुम्पिस्सामाति आगन्त्वा परिवारबिसु । ते तं तापसं दिस्वा सचे अयं अम्हे पस्सि- स्सति सत्यवासिकानं आरोचेस्सति एतस्स निद्द पगतवेलाय विलुम्पिस्सामाति तत्थेव अट्ठसु । तापसो सक- लम्पि रत्ति चङ कमियेव । चोरा ओकासं अलभित्वा गहितगहिते मुग्गरपासाणे छड्डेत्वा सकटसत्थवासीनं सदं दत्वा-भो सत्य- वासिनो ! सचे एस रुक्खमूले चङ कमणकतापसो अज्ज नाभविस्स सब्वे महाविलोपं पत्ता अभविस्सथ, स्वे तापसस्स महासक्करं करेय्याथाति वत्वा पक्कर्मिसु । से पभाताय रत्तिया चारेहि छड्डिते मुग्गरपासाणादयो दिस्वा भीता वोधिसत्तस्स सन्तिकं गन्त्वा वन्दित्वा--भन्ते ! दिट्ठा वो चोराति पुच्छिस् । नामावुसो! दिट्ठाति । भन्ते ! एत्तके वो चोरे दिस्वा भयं वा सारज्जं वा न उप्पज्जीति ? वोधिसत्तो-आवुसो ! चोरे दिस्वा भयं नाम सधनस्स होति, अहं पन निद्धनो, स्वाहं किं भायिस्सामि ? मय्हं हि गामेपि अरोपि वसन्तस्स भयं वा सारज्जं वा नत्थीति वत्वा तेसं धम्म देसेन्तो इमं गाथमाह [२८२] असडिकयोम्हि गामम्हि अरो नत्यि मे भयं, उजमग्गं समारलहो मेत्ताय करुणाय चाति ।

·असङ्कियजातक २४१ तत्थ-प्रसङकियोम्हि गामम्हीति सङकाय नियुत्तो पतिट्टितोति सङकियो, न सङकियो असङिकयो, अहं गामे वसन्तोपि सङकाय अप्पतिद्वितत्ता असङ कियो निभयो निरासङकोति दीपेति । अरञ्जति गाम- गामूपचारविनिम्मुत्ते ठाने । उजुमग्गं समारल्हो मेत्ताय करणाय चाति अहं तिकचतुक्कज्झानिकाहि मेत्ताक- रुणाहि कायवंकादिविरहितं उजु ब्रह्मलोकगामीमग्गं आरुल्होति वदति । अथ वा-परिसुद्धसीलताय काय- वचीमनोवङकविरहित उजु देवलोकमग्ग आरुल्होम्हीति दस्सेत्वा ततो उत्तरि मेत्ताय करुणाय च पतिट्टितत्ता उजु ब्रह्मलोकमग्गम्पि आरुल्होम्हीतिपि दस्सेति । अपरिहीनज्झानस्स हि एकन्तेन ब्रह्मलोकपरायणत्ता मेत्ताकरुणादयो उजु मग्गा नाम । एवं बोधिसत्तो इमाय गाथाय धम्म देसेत्वा तुट्ठचित्तेहि तेहि मनुस्सेहि सक्कतपूजितो यावजीवं चत्तारो ब्रह्मविहारे भावत्वा ब्रह्मलोके निव्वत्ति । सत्या इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धि घटेला जातकं समोधानेसि । तदा सत्थवासिनो बुद्धपरिसा अहेसुं, तापसो पन अहमेवाति । असतियजातक।

·७. महानुपिनजातकं ! लापूनि सीदन्तीति इदं सत्या जेतवने विहरन्तो सोलसमहासुपिने आरभ कथेसि । पच्चुपन्नवत्यु एकदिवसं किर कोसलमहाराजा रत्तिं निद्द पगतो पच्छिमे यामे सोलस महासुपिने दिस्वा भीततसितो पत्रुज्झित्वा इमेसं सुपिनानं दिट्टत्ता किन्नुखो मे भविस्सतीति मरणभयतज्जितो सयनपिठे निसिन्नकोव वीति- नामसि । अथ नं पभाताय रत्तिया ब्राह्मणपुरोहिता उपसङकमित्वा सुखमसयित्य महाराजाति पुच्छिसु । कुतो मे आचरिया सुखं ? अज्जाहं पच्चूससमये सोलस महामुपिने पस्सि । सोम्हि तेसं दिट्टकालतो पट्टाय भयप्पत्तोति । वदेथ महाराज ! सुत्वा जानिस्सामाति वुत्ते ब्राह्मणानं दिट्ठसुपिने कथेत्वा-किन्नुखो मे इमेसं दिट्ठका- रणा भविस्सतीति पुच्छि। ब्राह्मणा हत्थे विधूनिस । कस्मा हत्थे विधूनथाति च वृत्ते-कक्खला महाराज ! सुपिनाति । का नेसं निप्फत्ति भविस्सतीति ? रज्जन्तरायो जीवितन्तरायो भोगन्तरायोति' इमेसं तिण्णं अन्तरायानं अञ्जतरोति । सप्पटिकम्मा अप्पटिकम्माति ? कामं एते सु पिना अतिफरुसत्ता [२८३] अप्पटिकम्मा, मयं पन ते सप्पटिकम्मे करिस्साम, एते पटि- क्कमापेतुं असक्कोन्तानं अम्हाकं सिक्खितभावो नाम किं करिस्सतीति ? किं पन कत्वा आचरिया पटिक्कमापेस्सथाति ? सब्बचतुक्केन यनं यजिस्साम महाराजाति । राजा भीततसितो तेन हि आचरिया मम जीवितं तुम्हाकं हत्थे, खिप्पं मे सोत्थि करोथाति आह । अथ खो मल्लिका देवी तं कारणं नत्वा राजानं उपसङकमित्वा पुच्छि किन्नु खो महाराज ब्राह्मणा पुनप्पुनं सञ्चरन्तीति ? सुखिता त्वं अम्हाक कण्णमूले आसीविसं चरन्तं न जानासीति । कि एतं महाराजाति ? मया एवरूपा दुस्सुपिना दिट्ठा ब्राह्मणा तिण्णं अन्तरायानं अज्ञतरो पञायतीति वत्वा तेसं पटि- घाताय यनं यजामाति वत्वा पुनप्पुन सञ्चरन्तीति । किं पन ते महाराज ! सदेवके लोके अग्गब्राह्मणो सुपिनपटिकम्मं पुच्छितोति ? कतरो पनेस भद्दे सदेवके लोके अग्गब्राह्मणोति ? सदेवके लोके अग्गपुग्गलं सव्व विसुद्धं निक्किलेस तथागतं गोतमं महाब्राह्मणं न जानासि ? सो हि भगवा सुपनन्तरं जानेय्य, गच्छ तं पुच्छ महाराजाति । साव देवीति राजा विहारं गन्त्वा सत्यारं वन्दित्वा निसीदि । सत्या मधुरस्सरं निच्छारेत्वा-किन्नुखो महाराज ! अतिप्पगेव आगतोसीति ? अहं भन्ते ! पच्चूससमये सोलस महासुपिने दिस्वा भीतो ब्राह्मणानं आरोसि । ब्राहाणा कक्खला महाराज! सुपिना, एतेसं पटिघादतनत्याय सब्बचतुवकेन यनं यजिस्सामाति यनं सज्जेन्ति । वह पाणा मरणभयतज्जिता । तुम्हे च सदेवके लोके अग्गपुग्गलो, अतीतानागत पच्चुप्पन्नं उपादाय नत्थि सो नेय्यवम्मो यो वो ञाणमुखे आपाथं नागच्छति । एतेसं मे सुपिनानं निप्फत्ति कथेथ भगवाति । . १. स्या० रोगन्तराको।

·महासुपिनजातक २४३ च च तसावका . एवमेतं महाराज ! सदेवके लोके मं ठपेत्वा अञ्जो एतेसं सुपिनानं अन्तरं वा निम्फत्ति वा जानितुं समत्थो नाम नत्थि अहं ते कथेस्सामि । अपि च खो त्वं दिट्ठनियामेनेव सुपिने कथेहीति । साधु ! भन्तेति राजा दिट्ठनियामेनेव कथेतुं आरभिः- "उसभा रुक्खा गावियो गवा अस्सो कंसो सिगाली च · कुम्भो पोक्खरणी अपाकचन्दनं [२८४] लापूनि सीदन्ति सिला प्लवन्ति मण्डूकियो कण्हसप्पे गिलन्ति; काक सुवण्णा परिवारयन्ति एलकानं भयाहीति ।" इमं मातिकं निक्खिपित्वा कथेसि । (१) भन्ते ! एकं ताव सुपिनं एवं अद्दसं-चत्तारो अञ्जनवष्णा कालउसभा युज्झिस्सामाति चतूहि दिसाहि राजङगण आगन्त्वा उसभयुद्धं पस्सिस्सामाति महाजने संन्निपतिते युज्झनाकारं दस्सेत्वा नदित्वा गज्जित्वा अयुज्झित्वाव पटिक्कन्ता । इमं पठमं सुपिनं अद्दसं । इमस्स को विपाकोति ? महाराज ! इमस्सविपाको नेव तव न मम काले भविस्सति । अनागते पन अधम्मिकानं कपणराजूनं अधम्मिकानं च मनुस्सानं काले लोके विपरिवत्तमाने कुसले ओस्सन्ने अकुसले उस्सन्ने लोकस्स परिहायनकाले देवो न सम्मा वस्सिस्सति मेघपादा च छिज्जिस्सन्ति, सस्सानि मिलायिस्सन्ति दुन्भिवखं भविस्सति वस्सितु- कामा विय चतूहि दिसाहि मेघा उढहित्वा इत्थिकाहि आतपे पत्थटानं वीहिआदीनं तेमनभयेन अन्तो पवेसित- काले, पुरिसेसु कुद्दालपिटकहत्थेस आलिं वन्धनत्थाय निक्खन्तेसु वस्सनाकारं दस्सेत्वा गज्जित्वा विज्जुलता निच्छारेत्वा ते उसभा विय अयुज्झित्वा अवस्सित्वाव पलायिस्सन्ति अयमेतस्स विपाको। तुम्हं पन तप्पच्चया कोचि अन्तरायो नत्थि, अनागतं आरब्भ दिट्ठसुपिनो एस । ब्राह्मणा पन अत्तनो जीवितवृत्ति निस्साय काय- सूति । एवं सत्था सुपिनस्स निप्फत्ति कथेत्वा आह-दुतियं कथेहि महाराजाति । (२) दुतियं भन्ते ! एवं अइंसं--खुद्दका रुवखा चेव गच्छा च पठवि भिन्दित्वा विदत्थिमत्तम्पि रतनमत्तम्पि अनुगन्त्वा व पुप्फन्ति चेव फलन्ति च । इमं दुतियं अद्दसं । इमस्स को विपाकोति ? महाराज ! इमस्सापि विपाको लोकस्स परिहीनकाले मनुस्सानं परित्तायुककाले भविस्सति । अनागतस्मि हि सत्ता तिव्वरागा भविस्सन्ति, असम्पत्तवयाव कुमारियो पुरिसन्तरं गन्त्वा उतुनियो चेव गम्भि- नियो च हुत्वा पुत्तधीताहि वढिस्सन्ति । खुद्दक रुक्खानं पुप्फ विय हि तासं उतुनीभावो, फलं विय च पुत्त- धीतरो भविस्सन्ति । इतोनिदानम्पि ते भयं नत्थि । ततियं कथेहि महाराजाति । (३) महागावियो भन्ते तदहुजातानं वच्छानं खीरं पिवन्तियो अद्दसं । अयं मे ततियो सुपिनो । इमस्स को विपाकोति ? इमस्सापि विपाको अनागते एव मनुस्सानं जेट्ठापचायिककम्मस्स नटुकाले भविस्सति । अनागतस्मि हि सत्ता मातापितुस् वा सस्सुसस्सुरेसु वा लज्ज अनुपट्ठपेत्वा सयमेव कुटुम्वं संविदाहित्वा व घासच्छादनमत्तम्पि महल्लकानं दातुकामा दस्सन्ति [२८५] अदातु कामा न दस्सन्ति । महल्लका अनाथा असयंवसी दारके आरा- घेत्वा जीविस्सन्ति । तदहजातानं वच्छकानं खीरं पिवोन्तियो महागावियो विय । इतोनिदानम्पि ते भयं नत्यि । चतुत्यं कथेहीति । (४) धुरवाहे भन्ते ! आरोहपरिणाहसम्पन्ने महागोणे युगपरम्पराय अयोजत्वा तरुणे गोदम्मे धुरै योजेन्ते अद्दसं । ते धुरं वहित असक्कोन्ता छड्डेत्वा अळं । सकटानि नप्पत्तिसु । अयं मे चतुत्यो सुपिनो। इमस्स को विपाकोति?

·-- जातकट्ठकथा इमस्सापि विपाको अनागते एव अधम्मिकराजूनं काले भविस्सति । अनागतस्मि हि अधम्मिकक- पणराजानो पाण्डितानं पवेणिकुसलानं कम्म नित्थरणसमत्थानं महामत्तानं यसं न दस्सन्ति धम्मसभायं विनि- च्छयट्ठानेपि पण्डिते वोहारकुसले महल्लके अमच्चे न ठपेस्सन्ति, तविपरीतानं पन तरुणतरुणानं यंसं दस्सन्ति, तथा रूपे एव च विनिच्छयट्ठाने उपेस्सन्ति । ते राजकम्मानि चेव युत्तायुत्तञ्च अजानन्ता नेव तं यसं उविख- पितुं सक्खिस्सन्ति, न राजकम्मानि नित्थरित । ते असक्कोन्ता कम्मधुरं छड्डेसन्ति महल्लकापि पण्डितामच्चा यसं अलभन्ता किच्चानि नित्थरित समत्थापि किं अम्हाकं एतेहि ? मयं वोहिरका जाता, अन्भन्तरिका तरुण- दारका जानिस्सन्तीति उप्पन्नानि कम्मानि न करिस्सन्ति, एवं सव्वथापि तेसं राजूनं हानियेव भविस्सति, धुरं वहितुं असमत्यानं वच्छदम्मानं धुरे योजितकालो विय धुरवाहानं महागोणनं युगपरम्पराय अयोजितकालो विय भविस्सति । इतोनिदानम्पि ते भयं नत्थि । पञ्चमं कथेहीति । (५) भन्ते ! एकं उभतो मुखं अस्सं अद्दस तस्स द्वीसु पस्सेसु यवसं देन्ति । सो हीहि मुखेहि खादति । अयं मे पञ्चमो सुपिनो । इमस्स को विपाकोति ? इमस्सापि अनागते अधम्मिकराजकाले येव विपाको भविस्सति । अनागतस्मि हि अधम्मिकबाल- राजानो अधम्मिके लोलमनुस्से विनिच्छये ठपेस्सन्ति । ते पापपुञ्जसु अनादरा वाला सभाय निसीदित्वा विनिच्छयं देन्ता उभिन्नम्पि अत्यपच्चत्थिकानं हत्थतो लञ्च गहेत्वा खादिस्सन्ति । अस्सो विय द्वीहि मुखेहि यवसं. । इतोनिदानम्पि ते भयं नत्यि । छठं कथेहीति । (६) भन्ते ! महाजनो सतसहस्सग्वनिक सुवण्णपातिं सम्मज्जित्वा इध पस्सावं करोहीति एकस्स जरसिगालस्स उपनामेसि । तं तत्थ पस्सावं करोन्तं अद्दसं । अयं मे छट्ठो सुपिनो। इमस्स को विपाकोति? इमस्सापि विपाको अनागते येव भविस्सति । अनागतस्मि हि अधम्मिका विजातिराजानो जाति- सम्पन्नानं कुलपुत्तानं आसंकाय यसं न दस्सन्ति अकुलीनानमेव वड्ढेस्सन्ति । एवं महाकुलानि दुग्गतानि भविस्सन्ति लामक [२८६] कुलानि इस्सरानि । ते च कुलीन-पुरिसा जीवितुं असक्कोन्ता इमे निस्साय जीविस्सामाति अकुलीनानं धीतरो दस्सन्ति । इति तासं कुलधीतानं अकुलीनेहि सद्धि संवासो जरसिगा- लस्स सुवण्णपातियं पस्सावकरणसीदसो भविस्सति । इतोनिदानम्पि ते भयं नत्थि । सत्तमं कथेहीति । (७) भन्ते ! एको पुरिसो रज्जु वदृत्वा वट्टत्वा पादमूले निक्खिपति, तेन निसिन्नपीठस्स हेट्ठा सयिता एका छातसिगाली तस्स अजानन्तस्सेव तं खादति । एवाहं असं । अयं सत्तमो सुपिनो। इमस्स को विपाकोति? इमस्सापि अनागते येव विपाको भविस्सति । अनागतस्मि हि इत्थियो पुरिसलोला सुरालोलाअलं- कारलोला विसिखालोला आमिसलोला भविस्सन्ति दुस्सीला दुराचारा। ता सामिकेहि कसिगोरक्खादीनि कम्मानि कत्वा किच्छेन कसिरेन सम्भतं धनं जारेहि सद्धिं सुरम्पिवन्तियो मालागन्धविलेपनं धारयमाना अन्तोगेहे अच्चायिकम्पि किच्चं अनोलोकेत्वा गेहे परिक्खेपस्स उपरिभागेन छिद्दवानेहिपि जारे उपधारयमाना स्वे वपितब्बयुत्तकं वीजम्पि कोट्टत्वा यागुभत्तखज्जकादीनि सम्पादेत्वा खादमाना विलुम्पिस्सन्ति हेट्ठा पीठके निपन्नछातसिगाली विय वर्दृत्वा वदे॒त्वा पादमूले निक्खित्तरज्जु । इतो निदानम्पि ते भयं नत्थि । अट्ठमं कथेहीति । (८) भन्ते ! राजद्वारे बहूहि तुच्छकुम्भेहि परिवारेत्वा ठपितं एक महन्तं पूरितकुम्भं अद्दसं, चत्ता- रोपि पन वण्णा चतुहि दिसाहि चतुहि अनुदिसाहि च घटेहि उदकं आहरित्वा आहरित्वा पूरितकुम्भमेव पूरन्ति, पूरितपूरितं उदकं उत्तरित्वा पलायति, ततोपि पुनप्पुनं तत्थेव उदकं आसिञ्चन्ति, तुच्छकुम्भे ओलोकेन्तापि नत्यि । अयं मे अट्ठमो सुपिनो। इमस्स को विपाकोति ? इमस्सापि अनागते येव विपाको भविस्सति, अनागतस्मि हि लोको परिहायिस्सति, रठें निरोजं भवि- सति, राजानो दुग्गता कपणा भविस्सन्ति, यो इस्सरो भविस्सति तस्स भण्डागारे सतसहस्समत्ता कहापणा भविस्सन्ति, ते एवं दुग्गता सब्बे जानपदे अत्तनोव कम्मे कारेस्सन्ति उपद्ता मनुस्सा सके कम्मन्ते छड्डेत्वा ·महासुपिनजातकं २४५ राजून व अत्याय पुबन्नापरन्नानि च वपेन्ता रक्खन्ता लायन्ता मद्दन्ता पवेसेन्ता उच्छुक्खेत्तानि करोन्ता यन्तानि करोन्ता यन्तानि वाहेन्ता फाणितादीनि पचन्ता पुप्फारामे च फलारामे च करोन्ता तत्थ तत्थ निप्फ- नानि पुब्बन्नादीनि आहरित्वा रो कोट्ठागारमेव पूरेस्सन्ति, अत्तनो गेहेसु तुच्छकोटकेसु ओलोकेन्तापि न भविस्सन्ति, तुच्छतुच्छकुम्भे अनोलोकेत्वा पूरितकुम्भे पूरणसदिसमेव भविस्सति । इतो निदानम्पि ते भयं नत्थि । नवमं कयेहीति । [२८७] (6) भन्ते ! एकं पञ्चवण्णपदुमसञ्छन्नं गम्भीरं सब्बतोतित्थं पोक्खरणि अद्दसं, समन्ततो द्विपद- चतुष्पदा ओतरित्वा तत्थ पानीयं पिवन्ति । तस्सा मज्झे गम्भीरट्टाने उदकं आविलं, तीरप्पदेसेसु द्विपदद- तुम्पदानं अक्कमनट्ठाने अच्छं विप्पसन्नमनाविलं, एवाहं अद्दसं। अयम्मे नवमो सुपिनो। इमस्स को विपा- कोति ? . इमस्सापि अनागते एव विपाको भविस्सति । अनागतस्मि हि राजानो अधम्मिका भविस्सन्ति छन्दा- दि वसेन अर्गात गच्छन्ता रज्जं कारेस्सन्ति धम्मेन विनिच्छयं नाम न दस्सन्ति लञ्चवित्तका भविस्सन्ति धन- लोला, रटुवासिकेसु नेसं खन्तिमेत्तानुद्दया नाम न भविस्सन्ति, कवखला फरुसा उच्छयन्ते उच्छगरिटका विय मनुस्से पीलेन्ता पीलेन्ता नानप्पकारेहि वलि उम्पादेत्या धनं गहिस्सन्ति । मनुस्सा बलिपीलिता किञ्चि दातुं असक्कोन्ता गामनिगमादयो छड्डेत्वा पच्चन्तं गन्त्वा वासं कप्पेस्सन्ति, मज्झिमजनपदो सुञो भविस्सति । पच्चन्तो घनवासो सेय्यथापि पोक्खरणिया मज्झे उदकं आविलं परियन्ते विप्पसन्नं । इतो निदानम्पि ते भयं नत्यि । दसम कथेहीति । १०) भन्ते ! एकिस्सा येव कुम्भिया पच्चमानं ओदनं अपाकं अदसं । अपाकन्ति विचारेत्वा विभजित्वा ठपितं विय तीहाकारेहि पच्चमानं एकस्मि पस्से अतिकिलिन्नो होति, एकस्मि उत्तण्डुलो एकस्मि सुपक्कोति । अयम्मे दसमो सुपिनो । इमस्स को विपाकोति ? इमस्सापि अनागते येव विपाको भविस्सति । अनागतस्मि हि राजानो अधम्मिका भविस्सन्ति, तेस अधम्मिकेसु राजपुत्तापि ब्राह्मणगहपतिकापि नेगमजानपदापीति समणब्राह्मणे उपादाय सव्वे मनुस्सा अधम्मिका भविस्सन्ति। ततो नेसं आरक्खदेवता वलिपटिग्गाहिका देवता रुवखदेवता आका- सट्टदेवता अधम्मिका भविस्सन्ति । एवं देवतापि अधम्मिका भविस्सन्ति । अधम्मिकराजूनं रज्जे वाता विसमा खरा वायिस्सन्ति, ते आकासट्ठ विमानानि कम्पेस्सन्ति, तेसु कम्पितेसु देवता कुपिता देवं वस्सितुं न दस्सन्ति । वस्समानोपि सकलरठे एकप्पहारेन न वस्सिस्सति । वस्समानोपि सव्वत्थ कसिकम्मस्स वा वप्पकम्मस्स वा 'उपकारी हुत्वा न वस्सिस्सति, यथा च रट्ठ एवं जनपदेपि गामेपि एकतलाकसरेपि एकप्पहारेन न वस्सिस्सति, तलाकस्स उपरिभागे वस्सन्तो हेट्ठाभागे न वस्सिस्सति, हेट्ठा वस्सन्तो उपरि न वस्सिस्सति, एक- स्मि भागे सस्स अतिवस्सेन नासेस्सति, एकस्मि अवस्सनेन मिलापेस्सति, एकस्मि सम्मा वस्समानो सम्पादेस्सति । एवं एकस्स रझो रज्जे वृत्तसस्सा तिप्पकारा भविस्सन्ति, एककुम्भिया ओदनो विय । इतो निदानम्पि ते भयं नत्थि । एकादसमं. कथेहीति । [२८८] (११) भन्ते ! सतसहस्सग्घनिकं चन्दनसारं पूतितक्केन विक्किणन्ते अहसं । अयं मे एकादसमो सुपिनो। इमस्स को विपाकोति ? इमस्सापि अनागते एव मय्हं सासने परिहायन्ते विपाको भविस्सति । अनागतस्मि हि पच्चयलोला अलज्जिभिक्खू बहू भविस्सन्ति, ते मया पच्चयलोलुप्पं निम्मथेत्वा कथितधम्मदेसनं चीवरादिचतुपच्चयहेतु परेसं देसेस्सन्ति, पच्चयेहि मुञ्चित्वा नित्यरणपक्खे ठिता निव्बाणाभिमुखं कत्वा देसेतुं न सक्खिस्सन्ति । केवलं पदव्यञ्जनसम्पत्ति चेव मधुरस च सुत्वा महग्धानि चीवरादीनि दस्सन्ति चेव दातुकामा च होन्तीति, अपरे अन्तरवीथिचतुक्कराजद्वारादिसु निसीदित्वा कहापणड्ढकहापण पाद मासकरूपादीनिपि निस्साय देसिस्सन्ति, इति मया निव्वाणग्धनकं कत्वा देसितं धम्म चतुपच्चयत्थाय चेव कहापणड्ढकहा- पणादीनं अत्याय च विक्किणित्वा देसेन्ता सतसहस्सग्घनिकं चन्दनसारं पूतितक्केन विविकणन्ता विय भविस्सन्ति । इतो निदानम्पि ते भयं नत्यि । द्वादसमं कथेहीति । ।

·२४६ जातकट्ठकथा (१२) भन्ते ! तुच्छलापूनि उदके सीदन्तानि असं । इमस्स को विपाकोति ? इमस्सापि अनागते अचम्मिकराजकाले लोके विपरिवत्तन्ते येव विपाको भविस्सति, तदा हि राजानो जातिसम्पन्नानं कुलपुत्तानं यस न दस्सन्ति, अकुलीनानं येव दस्सन्ति, ते इस्सग भविस्सन्ति । इतरे दलिद्दा, राजसम्मुखेपि राजद्वारेपि अमच्चसम्मुखेपि विनिच्छयट्ठानेपि तुच्छलावुसदिसानं अकुलीनान व कथा ओसीदित्वा ठिता विय निच्चला सुप्पतिहिता भविस्सन्ति, सङघसन्निपातेसुपि साधकम्मगणकम्मट्ठानेसु चेव पत्तचीवरपरिवेणादिविनिच्छयट्ठानेस् च दुस्सीलानं पापपुग्गलानझव कथा निय्यानिका भविस्सति न लज्जी- भिक्खूनन्ति एवं सब्वथापि तुच्छलापुसीदनकालो विय भविस्सति । इतो निदानम्पि ते भयं नत्यि । तेरसमं कथेहीति । (१३) भन्ते ! महन्तमहन्ता कूटागारप्पमाणा घनसिला नावा विय उदके प्लवमाना बद्दसं । इमस्स को विपाकोति? इमस्सापि तादिसे येव काले विपाको भविस्सति । तदा हि अधम्मिकराजानो अकुलीनानं यसं दस्सन्ति, ते इस्सरा भविस्सन्ति, कुलीना दुग्गता तेसु न केचि गारवं करिस्सन्ति इतरेस् येव करिस्सन्ति राजसम्मुखे वा अमच्चसम्मुखे वा विनिच्छ यट्ठाने वा विनिच्छयकुसलानं घनसिलासदिसानं कुलपुत्तानं कया न ओगाहित्वा पतिद्वहिस्सति । तेसु कथेन्तेसु किं इमे कथेन्तीति इतरे परिहासमेव करिस्सन्ति, भिवग्वुसन्निपातेपि वृत्तप्प कारेसु ठानेतु नेव पेसले भिक्खू गरुकातव्वे मनीस्ससन्ति, नापि तेसं कथा परियोगाहित्वा पतिट्ठहिस्सति । सिलानं प्लवनकालो विय भविम्मति । इतो निदानम्पि ते भयं नत्थि । चद्दुसमं कथेहीति । [२८१] (१४) भन्ते ! खुद्दकमधुकपुप्फप्पमाणा मण्डूकियो महन्ते कण्हसप्पे वेगेन अनुवन्धित्वा उप्पलनाले विय छिन्दित्वा छिन्दित्विा मंसं खादित्वा गिलन्तियो अद्दसं अयं चद्दुसमो सुपिनो। इमस्स को विपाकोति ? इमस्सांपि लोके परिहायन्ते अनागते एव विपाको भविस्सति । तदा हि मनुस्सा तिब्बरागा दुज्जातिका किलेसानुवत्तिका हुत्वा तरुणतरुणानं अत्तनो भरियानं वसे वत्तिस्सन्ति गेहे दासकम्मकरादयोपि गोमहिसाद- योपि हिरञसवण्णम्पि सव्वं तास येव आयत्तं भविस्सति । असुकं हिरासुवण्णं वा परिच्छेदादि जातं वा कहन्ति वुत्ते यत्थ वा तत्थ वा होतु किं तुरिहमिना व्यापारेन ? त्वं मय्हं घरे सन्तं वा असन्तं वा जानितुकामो जातोति वत्वा नानप्पकारेहि अक्कोसित्वा मुखसत्तीहि कोट्टेवा दासचेटके विय च अत्तनो वसे कत्वा अत्तनो इस्सरियं पवत्तेस्सन्ति । एवं मधुकपुप्फप्पमाणानं मण्डूकपोतिकानं आसीविसे कण्हसप्पे गिलनकालो विय भविस्सति । इतो निदानम्पि ते भयं नत्थि । पण्णरसमं कथेहीति । (१५) भन्ते ! दसहि असद्धम्मेहि समन्नागतं गामगोचरं काकं कञ्चनवण्णताय' सुवण्णाति लद्ध- नामेसु वण्णराजहंसे परिवारेन्ते अद्दस। इमस्स को विपाकोति ? इमस्सापि अनागते दुबलराजकाले येव विपाको भविस्सति । अनागतस्मि हि राजानो हत्थिसिप्पा- दिस अकुसला युद्धेसु अविसारदा भविस्सन्ति । ते अत्तनो रज्जे विपत्ति आसंकमाना समानजातिकानं कुल- पुत्तानं इस्सरियं अदत्वा अत्तनो पादमूलिकनहापककप्पकादीनं दस्सन्ति । जातिगोत्तसम्पन्ना कुलपुत्ता राज- कुले पतिळं अलभमाना जीविकं कप्पेत असमत्या हुत्वा इस्सरिये ठिते जातिगोत्तहीने अकुलीने उपद्रुहन्ता विचरिस्सन्ति । सुवण्णराजहंसेहि काकस्स परिवारितकालो विय भविस्सति । इतो निदानम्पि ते भयं नत्थि । सोलसम कथेहीति । (१६) भन्ते ! पुव्वे दीपिनो एलके खादन्ति । अहं पन एलके दीपिनो अनुवन्धित्वा मुरुमुरूति खादन्ते अद्दसं, थने तसावका एलके दूरतो दिस्वा तसिता भयप्पत्ता हुत्वा एलकानं भया पलायित्वा गुम्बगहनानि पविसित्वा निलीथिस् । एवाहं असं । इमस्स को विपाकोति । इमस्सापि अनागते अधम्मिकराजकाले येव विपाको भविस्सति । तदा हि अकुलीना राजवल्लभा इस्सरा भविस्सन्ति कुलीना अप्पज्ञाता दुग्गता । ते राजवल्लभा राजानं अत्तनो कथं गाहापेत्वा विनिच्छ- ।

·महासुपिनजातक २४७ यट्ठानादिसु बलवन्तो हुत्वा कुलीनानं पवेणिआगतानं खेत्तवत्यादीनि अम्हाकं सन्तकानि एतानीति अभियुज्झित्वा ते न तुम्हाकं अम्हाकन्ति आगन्त्वा विनिच्छयट्ठानादिसु विवदन्ते वेत्तलतादीहि पहरापेत्वा गीवाय गहेत्वा अप- कड्ढापेत्वा [२६०] अत्तनो पमाणं न जानाथ अम्हेहि सद्धि विवदथ ? इदानि वो रञो कथेत्वा हत्थपाद- च्छेदनादीनि कारस्सामाति सन्तज्जेस्सन्ति । ते तेसं भयेन अत्तनो सन्तकानि वत्थूनि तुम्हाकं येवेतानि गण्ह- थाति नीय्यादेत्वा अत्तनो गेहानि पविसित्वा भीता निपज्जिस्सन्ति । पापभिक्खूपि पेसले भिक्खू यथारुचि विहेठेस्सन्ति ते पेसला भिक्खू पटिसरणं अलभमाना अरशं पविसित्वा गहणट्ठानेसु निलीयिस्सन्ति । एवं हीनजच्चेहि चवे पापभिक्खूहि च उपद्रुतानं जातिमन्तकुलपुत्तानं चेव पेसलानं भिक्खूनं च एलवानं भयेन तसावकानं पलायनकालो विय भविस्सति । इतो निदानम्पि ते भयं नत्यि । अयम्पि हि सुपिनो अनागत व आरभ दिट्ठो। ब्राह्मणा पन न धम्मे सुधम्मताय तयि सिनेहेन तं कथयिंसु । वहुं धनं लभिस्सामाति आमि- चक्खुताय जीवितवुत्ति निस्साय कथयिंसूति । एवं सत्था सोलसन्नं महासुपिनानं निप्फति कथेत्वा न खो महाराज ! एतरहि त्व व इमे सुपिने अद्दस, पोराणकराजानोपि अहसंसु । ब्राह्मणापि तेसं एवमेव इमे सुपिने गहेत्वा यज्ञमत्थके खिपिंसु, ततो पण्डितेहि दिन्नन नयेन गन्त्वा वोधिसत्तं पुच्छिसु । पोरारणकापि तेसं इमे सुपिने कथेन्ता इमिनाव नियामेन कथेसुन्ति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि:- अतीतवत्थु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्ज कारन्ते बोधिसत्तो उदिच्च ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो इसि- पबज्जं पव्वजित्वा अभिज्ञा चेव समापत्तियो च निव्वत्तेत्वा हिमवन्तप्पदेसे मानकीलं कीलन्तो विहरति । तदा वाराणसियं ब्रह्मदत्तो इमिनाव नियामेन इमे सुपिने दिस्वा ब्राह्मणे पुच्छि । ब्राह्मणा एवमेव यनं यजितु आरभिंसु । तेसु पुरोहितस्स अन्तेवासी माणवो पण्डितो व्यत्तो आचरियं आह--आचरिय ! तुम्हेहि मयं तयो वेदे उग्गण्हापिता । ननु तेसु एकं मारेत्वा एकस्स सोस्थिकम्मस्त करणन्नाम नत्थीति ? तात ! इमिना उपायेन अम्हाकं बहुं धनं उप्पज्जिस्सति । त्वं पन रञोधनं रक्खितुकामो मनेति । माणवो-तेन हि आचरिय ! तुम्हे तुम्हाकं कम्मं करोथ अहं तुम्हाकं सन्तिके किं करिस्सामीति विच- रन्तो रञो उय्यानं अगमासि । तं दिवस व बोधिसत्तोपि तं कारणं ञत्वा अज्ज मयि मनुस्सपथं गते महाजनस्स बन्धना मोक्खो भविस्सतीति आकासेन गन्त्वा उय्याने ओतरित्वा सुवरणपटिमा विय मङगलसिलातले निसीदि। मारणवो वोविसत्तं उपसङ कमित्वा वन्दित्वा एकमन्तं निसीदित्वा पटिसन्थारं अकासि । बोधिसत्तोपि तेन [२६१] सद्धि मधुरपटिसन्यारं करवा-किन्नुखो मारणव ! राजा धम्मेन रज्ज करोतीति पुच्छि। भन्ते ! राजा नाम धम्मिको अपि च खो पन तं ब्राह्मणा अतित्ये पक्खन्दापेन्ति । राजा सोलससुपिने दिस्वा ब्राह्मणानं आरोचेसि । ब्राह्मणा यनं यजिस्सामाति आरद्धा । किन्नु खो भन्ते ! अयं नाम इमेसं मुपिनानं निष्फत्तीति राजानं सज्ञापेत्वा तुम्हाकं महाजनं भया मोचेतुन वट्टतीति ? मयं खो माणव! राजानं न जानाम, राजापि अम्हे न जानाति । सचे पन इथागन्त्वा पुच्छेय्य कथ- य्यामस्स मयन्ति । मारणवो अहं भन्ते ! आनेस्सामि । तुम्हे मयागमनं उदिक्खन्ता मुहत्तं निसीदथाति बोधिसत्तं पटि- जानापत्वा रञो सन्तिकं गन्त्वा-महाराज एको आकासचारिको तापसो तुम्हाकं उय्याने गोतरित्वा तुम्हेहि दिट्ठसुपिनानं निप्फत्तिं कथेस्सामीति तुम्हे पक्कोसतीति आह । राजा तस्स कथं सुत्वा तावदेव महन्तेन परिवारेन उय्यानं गन्त्वा तापसं बन्दित्वा एकमन्तं निसिन्नो पुच्छि--तुम्हे किर भन्ते ! मया दिट्ठसुपिनानं निप्फत्ति जानाथाति ? आम महाराजाति !

·२४८ जातकट्ठकथा क च तेन हि कथेथाति । कथेमि महाराज ! यथादिठे ताव सुपिने में सावेहीति । साधु भन्तेति राजा- उसभा रुक्खा गावियो गवा अस्सो कंसो सिगाली च कुम्भो, पोक्खरणी अपाकचन्दनं । लापूनि सीदन्ति सिला प्लवन्ति मण्डूकियो कण्हसप्पे गिलन्ति, काकं सुवण्णा परिवारयन्ति तसावका एलकानं भयाहीति । वत्वा पसेनदि कोसल रझो कथितनियामेनेव सुपिने कथेसि । वोधिसत्तोपि तेसं इदानि सत्यारा कथितनियामेनव वित्थारतो निष्फत्ति कथेत्वा परियोसाने सयं इदं कथेसि:- "विपरियासो वत्तति न इधमत्थीति" तत्रायं अत्थो-अयं महाराज ! इमेसं सुपिनानं निप्फत्ति । यं पनेतं तेसं पटिधातत्थाय यज्ञकम्म वत्तति तं विपरियासो वत्तति विपरीततो वत्तति, विपल्लासेन वत्ततीति वुत्तं होति । किं कारणा? इमेसं हि निप्फत्ति नाम लोकस्स विपरिवत्तनकाले अकारणस्स कारणन्ति गहणकाले कारणस्स अकारण न्ति छड्डनकाले अभूतस्स भूतन्ति गहणकाले भूतस्स अभूतन्ति जहनकाले अलज्जीनं उस्सन्नकाले लज्जीनं च परिहीनकाले भविस्सति । नयिधमत्थि इदानि पन तव वा मम वा [२६२] काले इध इमस्मि पुरिसयुगे वत्तमाने एतेसं निप्फत्ति नत्थि। तस्मा. एतेसं पटिघाताय वत्तमानं यज्ञकम्मं विपल्लासेन वत्तति । अलन्तेन, नत्यि ते इतो निदानं भयं वा छम्भितत्तं वाति । महापुरिसो राजानं समस्सासेत्वा महाजनं बन्धना मोचेत्वा पुन आकासे ठत्वा रजो ओवादं दत्वा पञ्चसु सीलेसु पतिट्ठापेत्वा इतो पट्ठाय महाराज ! ब्राह्मणेहि सद्धि एकतो हुत्वा पसुघातयनं नाम मा यजीति धम्म देसेत्वा आकासेनेव अत्तनो वसनट्ठानं अगमासि । राजापि तस्स ओवादे ठितो दानादीनि पुनानि कत्वा यथाकम्मं गतो । सत्या इमं धम्मदेसनं आह- रित्वा सुपिनपच्चया ते भयं नत्थि हारेथ यन्ति यनं हारेत्वा महाजनस्स जीवितदानं दत्वा अनुसन्धि घटेत्वा जातकं समोधानेसि । तदा राजा आनन्दो अहोसि, मारणवो सारिपुत्तो, तापसो पन अहमेवाति । परिनिबुते पन भगवति सङगीतिकारका उसभा रुक्खादीनि एकादस' पदानि अट्ठकथं आरोपेत्वा"लापूनी" ति आदीनि पञ्चपदानि एकं गाथं कत्वा एककनिपातपालिं आरोपेसुन्ति । महासुपिनजातक ।

·८. इल्लीसजातक उभो खजाति इदं सत्या जेतवने विहरन्तो मच्छरिय कोसियसेट्टि आरभ कथेसि । पच्चुपन्नवत्थु राजगहनगरस्स किर अविदूरे सक्खरं नाम निगमो। तत्थेको मच्छरियकोसियो नाम सेट्ठी असीति- कोटिविभवो पटिवसति । सो तिणग्गेन तेलविन्दुमत्तम्पि नेव परेसं देति न अत्तना परिभुञ्जति । इति तस्स तं विभवजातं नेव पुत्तदारादीनं न समणब्राह्मणानं अत्थं अनुभोति । रक्खसपरिग्गहितपोक्खरणी विय अपरि- - भोगं तिट्ठति । सत्या एक दिवसं पच्चूससमये महाकरुणासमापत्तितो वुट्ठाय सकललोकधातुयं वोधनेय्यवन्धवे ओलो- केन्तो पञ्चचत्तालीसयोजन-मत्यके वसन्तस्स तस्स सेटिनो सपजापतिकस्स सोतापत्तिफलस्सूपनिस्सयं अद्दस । ततो पुरिमतरदिवसे पन सो राजानं उपट्ठातु राजगेहं गन्त्वा राजुपट्टानं कत्वा आगच्छन्तो एक छात- ज्झत्तं जनपदमनुस्सं कुम्मासपूरं कपल्लपूर्व खादन्तं दिस्वा तत्य पिपासं उप्पादेत्वा अत्तनो घरं गन्त्वा चिन्तेसि सचाहं कपल्लपूर्व खादितुकामोम्हीति वक्खामि बहू मया सद्धि खादितुकामा भविस्सन्ति एवं मे बहूनि तण्डुल- सप्पिफारिणतादीनि परिक्खयं गमिस्सन्ति । न कस्सचि कथेस्सामीति तण्हं अधिवासेन्तो विचरति । सो गच्छन्ते काले (२६३) उप्पण्डुप्पण्डुकजातो धमनिसन्थतगत्तो जातो । ततो तण्हं अधिवासेतु असक्कोन्तो गन्भं पविसित्वा मञ्चकं उपगूहित्वा निपज्जि । एवं गतोपि धनहानिभयेन कस्सचि किञ्चि न कथेसि । अथ नं भरिया उपसङ कमित्वा पिट्टि परिमज्जित्वा-किं ते सामि ! अफासुकन्ति पुच्छि । न मे किञ्चि अफासुकं अत्थीति । किन्नु खो ते राजा कुपितोति ? राजापि मे न कुप्पतीति । अथ किं ते पुत्तधीताहि वा दासकम्मकरादीहि वा किञ्चि अमनापं कतं अत्यीति ? एवरूपम्पि मे नत्थि। किस्मिचि पन ते तण्हा अत्यीति ? एवं वुत्तेपि धनहानिभयेन किञ्चि अवत्वा निस्सद्दोव निपज्जि । अथ नं भरिया--कथेहि सामि ! किस्मि ते तण्हाति आह । सो वचनं परिगिलन्तो विय अत्यि मे एका तण्हाति आह । किं ते तण्हा सामीति ? कपल्लपूर्व खादितुकामोम्हीति । अथ किमत्यं न कथेसि किं त्वं दलिद्दो ? इदानि सकलसक्खरनिगमवासीनं पहोनके कपल्लपवे पचि- स्सामीति ? किं ते तेहि, ते अत्तनो कम्मं कत्वा खादिस्सन्तीति । तेन हि एकरच्छवासीनं पहोनके पचामीति ? जानामहन्तव महद्धनभावन्ति । इमिस्मि गेहमत्ते' सब्बेसं पहोनकं कत्वा पचामीति ? जानामहन्तव महज्झासयभावन्ति । तेन हि ते पुत्तदारमत्तस्सेव पहोनकं कल्वा पचामीति ? किं ते एतेहीति ? . १. स्या० गेहसामन्ते । ३२ ·२५० जातकट्ठकथा किं पन तुम्हं च मय्हं च पहोनकं करवा पचामीति ? त्वं किं करिस्ससीति ? तेन हि एकस्सेव ते पहोनकं कत्वों पचामीति । इमस्मि ठाने पच्चमाने वहू पच्चासिंसन्ति । सकलतण्डुले ठपेत्वा भिन्नतण्डुले च उद्धनकपल्लादीनि च आदाय थोकं खीरसप्पिमधुफारिणतं च गहेत्वा सत्तभूमकस्स पासादस्स उपरि महातलं आरुय्ह पच । तत्याहं एककोव निसीदित्वा खादिस्सामीति । सा साधूति पटिस्सुरिणत्वा गहेतब्बं गाहापेत्वा पासादं अभिरुय्ह दासियो विस्सज्जेत्या सेट्टि पक्कोसा- पेसि । सो आदितो पट्ठाय द्वारानि पिदहन्तो सम्बद्वारेसु सूचिघटिकानि दत्वा सत्तमं तलं अभिरुहित्वा तत्वपि द्वारं पिदहित्वा निसीदि । भरियापिस्स उद्धने अग्गि जालेत्वा कपल्लकं आरोपेत्वा पूर्व पचितु आरभि । अथ सत्था पातोव महामोग्गल्लानत्थेरं आमन्तेसि-एसो मोग्गल्लान ! राजगहस्रा अविदूरे सक्ख- रनिगमे मच्छरियकोसियसेट्ठी कपल्लपूर्व खादिस्सामीति अञ्जसं दस्सनभयेन सत्तभूमकपासादे कपल्लपूर्व पाचापेति । त्वं तत्थ गन्त्वा तं सेट्टि दमेत्वा निब्बिसेवनं कत्वा उभोपि जयम्पतिके पूर्व च खीरसप्पिमधुफारिण- तादीनि च गाहापेत्वा अत्तनो बलेन जेतवनं आनेहि । अज्जाहं पञ्चहि भिक्खूसतेहि सद्धि विहारे येव निसी दिस्सामी, पूवेहेव भत्तकिच्चं करिस्सामीति आह । थेरो साधु भन्तेति सत्यु वचनं सम्पटिच्छित्वा तावदेव इद्धि- वलेन तं निगमं गन्त्वा तस्स पासादस्स सीहपञ्जरद्वारे सुनिवत्यो सुपारुतो आकासे येव मणिरूपकं विय अट्ठासि । [२९४] महासेट्टिनो थेरं दिस्वा हृदयमंसं कम्पि । सो अहं एवरूपानञ्जव भयेन इमं ठानं आगतो, अयं च आगन्त्वा वातपानद्वारे ठितोति गहेतब्बगहणं अपस्सन्तो अग्गिम्हि पक्खित्तलोणसवखरा विय रोसेन तटतटायन्तो एवमाह-समण ! आकासे ठत्वा ताव किं लभिस्ससि ? आकासे अपदे पदं दस्सेत्वा चङ कमन्तोपि नेव लभिस्ससीति आह । थेरो तस्मि येव ठाने अपरापरं चङकमि । सेट्ठि-चङकमन्तो कि लभिस्ससि ? आकासे पल्लडकेन निसीदमानोपि न लभिस्ससि येवाति आह । थेरो पल्लङ कं आभुजित्वा निसीदि । अथ नं-निसिन्नो कि लभिस्ससि ? आगन्त्वा वातपानउम्मारे ठितोपि न लभिस्ससीति आह । अथ थेरो उम्मारे अठ्ठासि । अथ नं-उम्मारे ठितोपि कि लभिस्ससि ? धूमायन्तोपि न लभिस्ससि येवाति आह । थेरोधूमायि । सकलपासादो एकधूमो अहोसि । सेटुिनो अक्खीनं सूचिया विज्झनकालो विय जातो। गेहज्झायनभयेन पज्जलन्तोपि न लभिस्ससीति अवत्वा चिन्तेसि अयं समणो सुठु लग्गो अलद्धा न गमिस्सति, एकमस्स पूर्व दापेस्सामीति, भरियं आह-भद्दे ! एकं खुद्दपूर्व पचित्वा समणस्स दत्वा उय्योजेहि नन्ति । सा थोकनेव पिढें कपल्लपातियं पक्खिपि । महापूवो हुत्वा सकलं पाति पूरेत्वा उद्बुमातो अट्ठासि । सेट्ठी तं दिस्वा बहुं तया पिढें गहितं भविस्सतीति सयमेव दबिकण्णेन थोकं पिठं गहेत्वा पक्खिपि । पूवो पुरिमपूवतो महन्ततरो जातो, एवं यं यं पचति सो सो महन्तमहन्तोव होति । सो निम्विन्नो भरियं आह-भद्दे ! इमस्स एकं पूर्व देहीति । तस्सा पच्छितो एक पूर्व गण्हन्तिया. सब्बे एकाबद्धा अल्लीयिसु । सा सेट्टि आह-सामि ! सब्वे पूवा एकतो लग्गा विसु कातुन सक्कोमीति । अहं करिस्सामीति सोपि का नासक्खि । उभो जना कोटियं गहेत्वा कड्ढन्तापि वियोजेतु नास- विखसु येव । अथस्स पूर्वहि सद्धि वायमन्तस्सेव सरीरतो सेदा मुच्चिसु । पिपासा च पच्छिज्जि । ततो भरियं आह-भद्दे ! न मे पूवेहि अत्यो, पच्छिया सद्धि येव इमस्स भिक्खुस्स देहीति । सा पच्छि आदाय थेरं उपसङ कमित्वा सब्बे पूर्व थेरस्स अदासि ! थेरो उभिन्नम्पि धम्म देसेसि । तिण्णं रतनानं गुणे कथेसि । अत्वि दिन्नं अत्थि यिट्ठन्ति दानादीनं फलं गगनतले पुण्णचन्दं विय दस्सेसि ।

·इल्लीसजातक २५१ तं सुत्वा पसन्नचित्तो सेट्ठी-भन्ते ! आगन्त्वा इमस्मि पल्लङके निसीदित्वा पूर्व परिभुञ्जथाति आह। । थेरो-महासेट्टि ! सम्मासम्बुद्धो पूर्व खादिस्सामीति पञ्चहि भिक्खुसतेहि सद्धि विहारे निसिन्नो . तुम्हाकं रुचिया सति सेटिभरियं पूर्व च खीरादीनि च गण्हापेथ सत्थु सन्तिकं गमिस्सामाति [२६५] आह । कहं पन भन्ते ! एतरहि सत्याति ? इतो पञ्चचत्तालीसयोजनमत्थके जेतवनविहारे सेट्ठीति । भन्ते ! कालं अनतिक्कमित्वा एत्तकं अद्धानं कथं गमिस्सामाति ? महासेट्टि ! तुम्हाकं रुचिया सति अहं वो अत्तनो इद्धिबलेन नेस्सामि, तुम्हाकं पासादे सोपारणसीसं अत्तनो ठाने येव भविस्सति सोपाणपरियोसानं पन जेतवनद्वारकोटके भविस्सति । उपरि पासादा हेट्ठापासादं ओतरणकालमत्तेन वो जेतवनं नेस्सामीति । सो साधु भन्तेति सम्पटिच्छि । थेरो सोपाणसीसं तत्येव कत्वा सोपारणपादमूलं जेतवनद्वारको?के होतूति अधिट्ठासि। तथैव अहोसि। इति थेरो सेट्टिं च सेटिभरियं च उपरिपासादा हेट्ठा पासादं ओतरणकालतोव खिप्पतरं जेतवनं सम्पापेसि । ते उभोपि सत्यारं उपसङ कमित्वा कालं आरोचेसु। सत्था भत्तग्गं पविसित्वा पञ्चत्तवरबुद्धासने निसीदि सद्धि भिक्खुसङ्घेन । महासेट्ठी बुद्धपमुखस्स भिक्खु सङ्घस्स दक्खिणोदकं अदासि । सेट्ठिभरिया तथागतस्स पत्ते पूर्व पतिट्ठापेसि । सत्या अत्तनो यापनमत्तं गहि। पञ्चसता भिक्खूपि तथैव गण्हिसु । सेट्ठी खीरस- प्पिमधुफाणितसक्खरादीनि ददमानो अगमासि । सत्या पञ्चहि भिक्खुसतेहि सद्धि भत्तकिच्चं निट्ठापेसि । महासेट्ठीपि सद्धि भरियाय यावदत्थं खादि । पूवानं परियोसानमेव न पञ्चायति । सकलविहारे भिक्खूनं च विघासादानं च दिन्नेपि परियन्तो न पञ्जा- यति । भन्ते ! पूवा परिक्खयं न गच्छन्तीति भगवतो आरोचेस। तेन हि जेतवनद्वारको?के छड्डेथाति । अथ ने द्वारकोटकस्स अविदूरे पदभारट्ठाने छड्डायसु । अज्जापि तं ठानं कपल्लपूवपदभारन्तेव पचायति । महासेट्टि सह भरियाय भगवन्तं उपसङकमित्वा एकमन्तं अट्ठासि । भगवा अनुमोदनं अकासि । अनुमोदना- परियोसाने उभोपि सोतापत्तिफले पतिद्वाय सत्यारं वन्दित्वा द्वारकोटके सोपाणं आरुय्ह अत्तनो पासादे येव पति- दुहिंसु । ततो पट्ठाय महासेट्ठि असीतिकोटिधनं वुद्धसासने येव विकिरि । पुन दिवसे सम्मासम्बुद्धे सावत्थियं पिण्डाय चरित्वा जेतवनं आगम्म भिक्खूनं सुगतोवादं दत्वा गन्ध- कुटिं पविसित्वा पतिसल्लीने सायण्हसमये धम्मसभायं सन्निपतित्वा भिक्खू-पस्सथावुसो ! महामोगाल्ला- नत्ये रस्सानुभावं मच्छरियसेट्ठि' मुहुत्तेनव दमेत्वा निविसेवनं कत्वा पूर्व गाहापेत्वा जेतवनं आनेत्वा सत्थु सम्मुखं कत्वा सोतापत्तिफले पतिढापेसि । अहो ! महानुभावो थेरोति थेरस्स गुणकथं कथेन्ता निसीदिसु । सत्या आगन्त्वा कायनुत्थ भिक्खवे ! एतरहि कथाय सन्निसिन्नाति पुच्छित्वा इमाय नामाति वुत्ते भिक्खवे ! कुलदमकेन [२९६] नाम भिक्खुना कुलं अविहेठेत्वा अकिलमेत्वा पुप्फतो रेणु गण्हन्तेन भमरेन विय उपसङकमित्वा बुद्धगुणे जानापेतब्बन्ति वत्वा थेरं पसंसन्तो :- यथापि भमरो पुप्फ वण्णगन्धं अहेठयं, पलेति रसमादाय एवं गामे मुनी चरे"ति । इमं धम्मपदे गाथं वत्वा उत्तरिम्पि थेरस्स गुणं पकासेतुं-न भिक्खवे ! इदानेव मोग्गल्लानेन मच्छरियसेट्ठी दमितो पुबेपि तं दमेत्वा कम्मफलसम्वन्धं जानापेसि येवाति वत्वा अतीतं आहरिः- अतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेंन्ते वाराणसियं इल्लीसो नाम सेट्टि अहोसि, असीतिकोटिविभावो पुरिसदोससमन्नागतो खञ्जो कुणी विसमअक्खिमण्डलो अस्सद्धो अप्पसन्नो मच्छरी, नेव अञ्जसं देति न सयं -परिभुञ्जति । रक्खसपरिग्गहितपोक्खरणी वियस्स गेहं अहोसि । मातापितरो पनस्स याव सत्तमा कुलपरिवट्टा १ स्या०-अनुपहच्च सद्धं अनुपहच्च भोगे मच्छरिसेटिं। .-- ·२५२ जातकटुकया दायका दानपतिनो, सो सेद्विवानं लभित्वा येव कुलवंसं नासेत्वा दानसालं झापेत्वा याचके पोथेत्वा निक्कड्डित्वा धनमेव सण्ठापेसि । सो एकदिवसं राजूपट्टानं गन्त्वा अत्तनो घरं आगच्छन्तो एक मग्गकिलन्तं जानपदमनुस्सं एकं सुरावारकं आदाय पीठके निसीदित्वा अम्बिलसुराय कोसकं पूरेत्वा पूरेत्वा पूतिमच्छकेन उत्तरिभङगेन पिवन्तं दिस्वा सुरं पातुकामो हुत्वा चिन्तेसि सचाहं सुरं पिविस्सामि मयि पिबन्ते वहू पिवितुकामा भविस्सन्ति एवं मे धनपरिक्खयो भविस्सतीति सो तण्हं अधिवासेन्तो विचरित्वा गच्छन्ते गच्छन्ते काले अधिवासेतुं असक्कोन्तो विहतकप्पासो विय पण्डुकसरीरो अहोसि धमनिसन्यतगत्तो जातो। अथेकदिवसं गम्भं पविसित्वा मञ्चकं उपगूहित्वा निपज्जि । तमेनं भरिया उपसङकमित्वा पिठिं परिमज्जित्वा किन्ते सामि अफासुकन्ति पुच्छि। सव्वं हेट्टा कथितनियामेनेव वेदितव्वं । तेन हि एककस्सेव ते पहोनकं सुरं करोमीति पन वुत्ते गेहे सुराय कारियमानाय बहू पच्चासिंसन्ति। अन्तरापणतो आहरापेत्वापि न सक्का इध निसिन्नेन पातुन्ति मासकमत्तं दत्वा अन्तरापणतो सुरावारकं आहरा- पेत्वा चेटकेन गाहापेत्वा नगरा निक्खम्म नदीतीरं गन्त्वा महामग्गसमीपे एक गुम्बं पविसित्वा सुरावारकं ठपयित्वा गच्छ त्वन्ति चेटकं दूरे निसीदापेत्वा कोसकं पूरेत्वा सुरं पातुं आरभि। पिता पनस्स दानादीनं पुज्ञानं कतत्ता देवलोके सक्को हत्वा निब्बत्ति । सो तस्मिं खणे पवत्तति नुखो मे दानग्गं उदाहु नोति आवज्जेन्तो तस्स च अप्पवत्ति दिस्वा पुत्तस्स च [२६७] कुलवंसं नासेत्वा दानसालं झापेत्व याचके निक्कड्ढित्वा मच्छरियभावे पतिट्ठाय असं दातव्वं भविस्सतीति भयेन गुम्बं पविसित्वा एककस्सेव सुरं पिवनभावञ्च दिस्वा गच्छामि तं सङखोभेत्वा दमेत्वा कम्मफलसम्बन्धं जानापेत्वा दानं दापेत्वा देवलोके निव्बत्तनारहं करोमीति मनुस्सपथं ओतरित्वा इल्लीससेटिना निब्बिसेस' खञ्जकुरिणं विसमचक्खुलं अत्तभावं निम्मिनित्वा राजगहनगरं पविसित्वा रजोनिवेसनद्वारे ठत्वा अत्तनो आगतभावं आरोचापेत्वा पविसतूति वुत्ते पविसित्वा राजानं वन्दित्वा अट्ठासि । राजा किं महासेट्टि ! अवेलाय आगतोसीति आह । आम आगतोम्हि देव ! घरे मे असीतिकोटिमत्तं धनं अत्थि, तं देवो महरापेत्वा अत्तनो भण्डागारे पूरापेतूति । अलं महासेट्टि ! तव धनतो अम्हाकं गेहे वहुतरं धनन्ति । सचे देव ! तुम्हाकं कम्म नत्यि यथारुचिया नं गहेत्वा दानं दम्मीति । देहि महासेठ्ठीति । सो साधु देवाति राजानं वन्दित्वा निक्खमित्वा इल्लीससेटिनो गेहं अगमासि । सब्बे उपट्ठाकमनुस्सा परिवारेसु। एकोपि नायं इल्लीसोति जानितु समत्यो नत्थि । सो गेहं पविसित्वा अन्तो उम्मारे ठत्वा दोवारिक पक्कोसापेत्वा-यो अञ्जो मया समानरूपो आगन्त्वा ममतं गेहन्ति पविसितु आगच्छति तं पिट्ठियं पहरित्वा नीहरेय्याथाति वत्वा, पासादं आरुय्ह महारहे आसने निसीदित्वा सेट्ठिभरियं पक्कोसापेत्वा सिताकारं दस्सेत्वा- भद्दे ! दानं देमाति आह। तस्स तं वचनं सुत्वाव सेट्ठिभरिया च पुत्तधीतरो च दासकम्मकरादयो च एत्तकं कालं दानं दातु चित्तम्पि नत्यि, अज्ज पन सुरं पिवित्वा मुदुचित्तो हुत्वा दातुकामो जातो भविस्सतीति वदिसु । अथ नं सेट्ठिभरिया-यथारुचिया देथ सामीति आह । तेन हि भेरिवादकं पक्कोसापेत्वा सुवण्णरजतमणिमुत्तादीहि अस्थिका इल्लीससेट्ठिस्स घरं गच्छन्तुति सकलनगरे भेरि चरापेहीति । सा तथा कारेसि । महाजनो पच्छिपसिब्बकादीनि गहेत्वा गेहद्वारे सन्निपति । सक्को सत्तरतनपूरे गम्भे विवरापेत्वा तुम्हाकं दम्मि यावदत्यं गहेत्वा गच्छथाति आह । महाजनो धनं नीहरित्वा महातले रासिं कत्वा आभतभाजनानि पूरेत्वा गच्छति । अञ्जतरो पन जनपदमनुस्सो इल्लीससेटिनो गोणे तस्सेव रथे योजत्वा सत्तहि रतनेहि पूरेत्वा नगरा निक्खम्म महामग्गं पटिपज्जित्वा तस्स गुम्बस्स अविदूरेन रथं पाजेन्तो- १. स्थाo--सदिसं। २. स्या०--वाराणसीनगरं । ३. स्या०--सेठि प्राकारं ।

·इल्लीसजातक २५३ वस्ससतं जीव सामि इल्लीससेट्ठि! तन्निस्सायदानि मे यावजीवं कम्मं अकत्वा जीवितव्वं जातं, तवेव रथो तवेव गोणा तवेव गेहे सत्तरतनानि! नेव मातरा [२९८] दिनानि न पितरा तन्निस्साय लद्धानि सामीति- सेटिनो गुणकथं कथेन्तो गच्छति । सो तं सई सुत्वा भीततसितो चिन्तेसि अयं मम नामं गहेत्वा इदञ्चिदञ्च वदति, कच्चि नुखो रक्षा मम धनं लोकस्स दिन्नन्ति गुम्बा निक्समित्वा गोणे च रथञ्च सञ्जानित्वा-अरे ! दुटुचेटक ! मय्हं गोणा मव्हं रथोति वत्वा गन्त्वा गोणे नासारज्जुयं गहि । गहपतिको रथा ओरह-अरे ! दुटुचेटक ! इल्लीसमहासेठ्ठी सकलनगरस्स दानं देति, त्वं कि अहोसीति ? पक्खन्दित्वा असनि पातेन्तो विय खन्धे पहरित्वा रथं आदाय अगमासि । सो पन कम्पमानो उट्ठाय पंसु पुञ्छित्वा पुञ्छित्वा वेगेन गन्त्वा रथं गहि । गहपतिको रथा ओत- रित्वा केसेसु गहेत्वा नामेत्वा कप्परप्पहारेहि गले गहेत्वा आगतमग्गाभिमुखं खिपित्वा पक्कामि । एत्तावता- पिस्त सुरामदो लिज्जि। सो कम्पमानो वेगेन निवेसनद्वारं गन्त्वा धनं आदाय गच्छन्ते महाजने दिस्वा-अम्भो ! किं नामेतं ? कि राजा मम धनं विलुम्पापेतीति तं तं गन्त्वा गण्हाति । गहितगहिता पहरित्वा पादमूले येव पातेन्ति । सो वेदनामत्तो' गेहं पविसितु आरभि । द्वारपाला-अरे दुट्ठगहपति ! कहं पविससीति वंसपेसिकाहि पोथेत्वा गीवायं गहेत्वा नीहरिसु । सो ठपेत्वा इदानि राजानं नत्यि मे अञ्जो कोचि पटिसरगोति रञो सन्तिकं गन्त्वा-देव ! मम गेहं तुम्हे विलुम्पापेथाति । नाहं सेट्टि ! विलुम्पापेमि ननु त्वमेव आगन्त्वा सचे तुम्हे न गण्हथ अहं मम धनं दानं दस्सामीति नगरे भेरि चरापेत्वा दानं अदासीति ? नाहं देव ! तुम्हाकं सन्तिकं आगच्छामि, किं तुम्हे मय्हं मच्छरियभावं न जानाथ ? अहं तिरणग्गेन तेलविन्दुम्पि न कस्सचि देमि । यो सो दानं देति तं पक्कोसापेत्वा वीमंसथ देवाति । राजा सक्कं पक्कोसापेसि । द्विन्नं जनानं विसेसं नेव राजा जानाति न अमच्चा। मच्छरियसेट्ठी-किं देव ! न जानाथ अहं सेट्ठी, अयं न सेट्ठीति आह । मयं न सज्ञानाम, अत्यि ते कोचि सञ्जाननकोति ? भरिया मे देवाति । भरियं पक्कोसापेत्वा कतरो ते सामिकोति पुच्छिसु । सा अयन्ति सक्कस्सेव सन्तिके अट्ठासि । पुत्त- धीतरो दासकम्मकरादयो पक्कोसापेत्वा पुच्छिसु । सब्वे सक्कस्सेव सन्तिके तिट्ठन्ति । पुन सेट्ठी चिन्तेसि मय्हं सीसे पिलका अत्यि केसेहि पटिच्छन्ना । तं खो पन कप्पको एव जानाति तं . पक्कोसापेस्सामीति । सो-कप्पको मं देव ! सञ्जानाति तं पक्कोसापेहीति आह । तस्मि पन काले बोधिसत्तो तस्स कप्पको होति । राजा तं पक्कोसापेत्वा-इल्लीससेटुिं जानासीति पुच्छि। [२९६] सीसं योलोकेत्वा सञ्जानामि देवाति । तेन हि द्विन्नम्पि सीसं ओलोकेहीति । तस्मि खणे सक्को सीसे पिलकं मापेसि । बोधिसत्तो द्विन्नम्पि सीसं ओलोकेन्तो पिलका दिस्वा महा- राज ! द्विन्नम्पि सीसे पिलका अत्येव । नाहं एतेसु एकस्सापि इल्लीसभावं सञ्जानितु सक्कोमीति वत्वा इमं गायमाह:- उभो खञ्जा उभो कुणी उभो विसमचक्खुला,' उभिन्नं पिलका जाता नाहं पस्सामि इल्लिसन्ति । १. स्या०--वेदनाप्पत्तो। २ स्या०-विसमचक्खुका ।

·२५४ जातकट्ठकथा तत्यं-उभोति द्वेपि जना। खजाति कुण्ठकपादा। कुणीति कुण्ठहत्या। विसमचाखलाति विस- मअक्खिमण्डला केकरा। पिलकाति द्विन्नम्पि एकस्मि येव सीसप्पदेसे एकसण्ठानाव द्वे पिलका जाता। नाहं पस्सामीति अहं इमेसु अयं नाम इल्लीसोति न पस्सामि । एकस्सापि इल्लीसभावं न जानामीति अवोच । बोधिसत्तस्स वचनं सुत्वा सेट्ठी कम्पमानो वनसोकेन सति पच्चुपट्टापेतु असक्कोन्तो तत्थेव पति । तस्मिं खरणे सक्को-नाहं महाराज ! इल्लीसो सक्कोहमस्मीति महतिया सक्कलील्हाय आकासे अट्ठासि । इल्लीसस्स मुखं पुञ्छित्वा उदकेन सिञ्चिसु । सो उट्ठाय सक्कं देवराजानं वन्दित्वा अट्टासि । अथ नं सक्को आह-इल्लीस ! इदं धनं मम सन्तकं न तव। अहं हि ते पिता त्वं मम पुत्तो। अहं दानादीनि पुज्ञानि कत्वा सक्कत्तं पत्तो त्वम्पन मे वंसं उपच्छिन्दित्वा अदानसीलो हुत्वा मच्छरिये पतिट्ठाय दानसालायो झापेत्वा याचके निक्कड्दित्वा धनमेव सण्ठपेसि । तं नेव त्वं परिभुञ्जसि न अञ्जसं देति । रक्खसपरिग्गहितं विय सरं तिट्ठति । सचे मे दानसाला पाकतिका कत्वा दानं दस्ससि इच्चेतं कुसलं, नो चे दस्ससि सव्वं ते धनं अन्तर- धापेत्वा इमिना इन्दवजिरेन सीसं छिन्दित्वा जीवितक्खयं पापेस्सामीति आह । इल्लीससेट्ठी मरणभयेन सन्तज्जितो इतो पट्ठाय दानं दस्सामीति पटिझं अदासि । सक्को तस्स पटिज गहेत्वा आकासे निसिन्नकोव धम्मं देसेत्वा तं सीलेसु पतिट्ठापेत्वा सकट्ठानमेव अगमासि । इल्लीसोपि दानादीनि पुज्ञानि कत्वा सग्गपरायणो अहोसि । सत्था न भिक्खवे ! इदानेव मोग्गल्लानो मच्छरियसेटुिं दमेति, पुबेपेस इमिना दमितो येवाति वत्वा इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धि घटेत्वा जातकं समोधानेसि । तदा इल्लीसो मच्छरियसेट्ठी अहोसि । सक्को देवराजा मोग्गल्लानो। राजा आनन्दो। कप्पको पन अहमेवाति । [३००] इल्लीसजातकं ।

·६. खरस्सरजातक - यतो विलुत्ता च हता च गावोति इदं सत्या जेतवने विहरन्तो अज्ञतरं अमच्चं आरम्भ कथेसि । पच्चुपन्नवत्यु कोसलरो किर एको अमच्चो राजानं आराधेत्वा पच्चन्तगामे राजलवलिं' लभित्वा चोरेहि सद्धि एकतो हुत्वा अहंमनुस्ते आदाय अरनं पविसिस्सामि तुम्हे गामं विलुम्पित्वा उपड्ढं मय्हं ददेय्याथाति वत्वा पगेव मनुस्से सन्निपातेत्वा अरज गन्त्वा चोरेसु आगन्त्वा गावियो घातेत्वा मंसं खादित्वा गामं विलुम्पित्वा गतेसु सायण्हसमये महाजनपरिवुतो आगच्छति । तस्स न चिरेनेव तं कम्मं पाकटं जातं । मनुस्सा रञो आरोचेसु। राजापि तं पक्कोसापेत्वा दोसं पतिद्वापेत्वा सुनिगाहितं निग्गहेत्वा अनं गामभोजकं पेसेत्वा जेतवनं गन्त्वा तथागतं वन्दित्वा भगवतो एतमत्यं आरोचेसि । भगवान महाराज ! इदानेव एस एवंसीलो, पुन्बेपि एवंसीलो येवाति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरिः- अतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्तो रज्जं कारेन्तो एकस्स अमच्चस्स पच्चन्तगामं अदासि । सब्बं पुरिमस- दिसमेव । तदा पन बोधिसत्तो वरिणज्जाय पच्चन्ते विचरन्तो तस्मि गामके निवासं कप्पेसि । सो तस्मि गाम- भोजके सायण्हसमये महाजनपरिवारेन भेरिया वज्जमानाय आगच्छन्ते अयं दुट्ठगामभोजको चोरेहि एकतो हुत्वा गामं विलुम्पापेत्वा चोरेसु पलायित्वा अटविं पविठेसु इदानि उपसन्तुपसन्तो विय भेरिया वज्जमानाय आगच्छतीति इमं गाथमाहः- यतो विलुत्ता च हता च गावो दड्ढानि गेहानि जनो च नीतो, अथांगमा पुत्तहताय पुत्तो खरस्सरं देण्डिमं वादयन्तोति । तत्य-यतोति यदा । विलुत्ता च हता चाति विलुम्पित्वा च नीता मंसं खादनत्थाय च हता। गावोति गोरूपानि । दड्ढानीति अग्गि दत्वा झापितानि । जनो च नीतोति करमरगाहं गहेत्वा नीतो । पुत्तहताय पुत्तोति हतपुत्ताय पुत्तो। निल्लज्जोति अत्यो । छिन्नहिरोत्तप्पस्स हि माता नाम नत्थि । इति सो तस्सा जीवन्तोपि हतपुत्तट्ठाने तिद्वतीति हतपुत्ताय पुत्तो नाम होति । खरेस्सन्ति थद्धसई । देण्डिमन्ति पटहभेरि । एवं बोधिसत्तो इमाय गाथाय तं परिभासि । न चिरेनेव च तस्स तं कम्मं पाकटं जातं । अथस्स राजा दोसानुरूपं निगाहं अकासि । सत्या-न महाराज ! इदानेवेस एवंसीलो पुव्वेपि [३०१] एवं सीलो येवाति वत्वा इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अनुसन्धि घटेत्वा जातकं समोधानेसि । तदा अमच्चो इदानि अमच्चो येव, गाथाय उदाहारण- कपण्डितमनुस्सो पन अहमेवाति । खरस्सरजातकं ।

·१०. भीमसेनजातक यं ते पविकत्थितं पुरेति इदं सत्या जेतवने विहरन्तो अञ्जतरं विकत्यिकं भिक्खु आरभ कथेसि । पच्चुपन्नवत्यु एको किर भिक्खु-आवुसो ! अम्हाकं जातिसमा जाति, गोत्तसमं गोत्तं नाम नत्यि । मयं एवरूपे नाम महाखत्तियकुले जाता, गोत्तेन वा धनेन वा कुलप्पदेसेन वा अम्हेहि सदिसो नाम नत्यि । अम्हाकं सुवण्ण- रजतादीनं अन्तो नत्यि । दासकम्मकरापि नो सालिमंसोदनं भुञ्जन्ति । कासिकवत्थं निवासेन्ति, कासि- कविलेपनं विलिम्पन्ति, मयं पबजितभावेन एतरहि एवरूपानि लूखानि भोजनानि भुञ्जाम, लूखानि चीवरानि धारेमाति-थेरनवकमज्झिमानं भिक्खूनं अन्तरे विकत्येन्तो जाति आदिवसेन वम्भेन्तो वञ्चेन्तो विचरति । अथस्स एको भिक्खु कुलप्पदेसं परिगण्हित्वा तं विकत्यनभावं भिक्खून कथेसि । भिक्खू धम्मसभायं सन्निपतिता-आवुसो ! असुको नाम भिक्खु एवरूपे निय्यानिकसासने पब्बजित्वा विकत्येन्तो वम्भेन्तो वञ्चेन्तो विचरतीति एतस्स अगुणं कायंसु । सत्या आगन्त्वा कायनुत्य भिक्खवे ! एतरहि कथाय सन्निसिन्नाति पुच्छित्वा इमाय नामाति वुत्ते न भिक्खवे! सो भिक्खु इदानेव विकत्येन्तो वम्भेन्तो वञ्चेन्तो विचरति, पुब्बेपि विकत्येन्तो वम्भेन्तो वञ्चेन्तो विचरीति वत्वा अतीतं आहरि:- - अतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते वोधिसत्तो एकस्मि निगमगामे उदिच्च-ब्राह्मणकुले निब्ब- त्तित्वा वयप्पत्तो तक्कसिलायं दिसापामोक्खस्स आचरियस्स सन्तिके तयो वेदे अट्ठारस विज्जाट्ठानानि उग्ग- हेत्वा सम्बसिप्पे निप्फत्ति पत्वा चुल्लधनुग्गहपण्डितो नाम अहोसि । सो तक्कसिलातो निक्खमित्वा सब्ब- समयसिप्पानि परियेसमानो महिंसकरहें अगमासि । इमस्मि पन जातके वोधिसत्तो थोक रस्सो ओनता- कारो अहोसि । सो चिन्ते सि सचाहं कञ्चि राजानं उपसङ कमिस्सामि सो एवं रस्ससरीरो त्वं किं अम्हाकं कम्म करिस्ससीति वक्खति । यन्नूनाहं आरोहपरिनाहसम्पन्नं अभिरूपं एकं पुरिसं फलकं कत्वा तस्स पिच्छिा- याय जीविकं कप्पेय्यन्ति । [३०२] सो तथारूपं पुरिसं परियेसमानो भीमसेनस्स नामेकस्स तन्तवायस्स तन्तविननट्ठानं गन्त्वा तेन सद्धि पटिसन्यारं कत्वा सम्म ! त्वं किं नामोसीति पुच्छि। अहं भीमसेनो नामाति । किं पन त्वं एवं अभिरूपो उपधिसम्पन्नो हुत्वा इमं लामककम्मं करोसीति ? जीवितु असक्कोन्तोति । सम्म ! मा एतं कम्मं करि सकलजम्बुदीपे मया सदिसो धनुग्गहो नाम नत्यि; सचे पनाहै कञ्चि राजानं पस्सेय्यं सो मं एवं रस्सो अयं किं अम्हाकं कम्मं करिस्सतीति कोपेय्य । त्वं राजानं दिस्वा अहं धनुग्गहोति वक्खेय्यासि । राजा ते परिव्वयं दत्वा वुत्ति निवद्धं दस्सति । अहं ते उप्पन्नकम्मं करोन्तो तव पिढिच्छायाय जीविस्सामि एवं उभोपि सुखिता भविस्साम । करोहि मम वचनन्ति आह । सो साधूति सम्पटिच्छि । अथ नं आदाय वाराणसिं गन्त्वा सयं चुल्लधनूपट्ठाको हुत्वा तं पुरतो कत्वा राजद्वारे ठत्वा रजो आरोचापेसि । आगच्छतूति च वुत्ते उभोपि पविसित्वा राजानं वन्दित्वा अलैंसु । किं कारणा आगत्याति च वुत्ते भीमसेनो आह-अहं धनुग्गहो मया सदिसो नाम सकलजम्बुदीपे धनुग्गहो नत्यीति । किं पन भणे! लभन्तो मं उपट्टहिस्ससीति ? अद्धमासे सहस्सं लभन्तो उपहहिस्सामि देवाति । अयं ते पुरिसो को होतीति ? चुल्लउपट्ठाको देवाति । साधु उपट्ठहाति । ततो पट्ठाय भीमसेनो राजानं उपट्ठहति । उप्पन्नं किच्चं पनस्स बोधिसत्तोव नित्यरति । %3B ।

·भीमसेनजातकं २५७ तेन खो पन समयेन कासिरठे एकस्मि अरञ्ज वहुन्नं मनुस्सानं सञ्चरणमग्गं व्यग्घो छड्डापेति । वहू मनुस्से गहेत्वा गहेत्वा खादति । तं पत्तिं रचो आरोचेसु। राजा भीमसेनं पक्कोसापेत्वा-सक्खि- स्ससि तात ! नं व्यग्घं गण्हितुन्ति आह । देव ! किं धनुग्गहो नामाहं यदि व्यग्धं गहेतुन सक्कोमीति ? राजा तस्स परिब्बयं दत्वा उय्योजेसि । सो घरं गन्त्वा बोधिसत्तस्स कथेसि । बोधिसत्तो-साधु सम्म ! गच्छाति आह। त्वम्पन न गमिस्ससीति ? आम न गमिस्सामि, उपायं पन ते आचिक्खिस्सामीति । आचिक्ख सम्माति। त्वं व्यग्घस्स वसनट्ठानं सहसा एककोव मा अगमासि । जानपदमनुस्से पन सन्निपातेत्वा एकं वा द्वे वा धनुसहस्सानि गाहापेत्वा तत्थ गन्त्वा व्यग्घस्स उद्वितभावं ञत्वा पलायित्वा एकं गुम्बं पविसित्वा उदरेन निप- ज्जेय्यासि । जानपदाव व्यग्धं पोथेत्वा गहिस्सन्ति तेहि व्यग्धे गहिते त्वं दन्तेहि एकं वल्लि छिन्दित्वा कोटियं गहेत्वा मतव्यग्घस्स सन्तिकं गन्त्वा-भो ! केनेस व्यग्यो मारितो? अहं इमं व्यग्धं गोणं विय वल्लिया वन्धि- त्वा रज्जो सन्तिकं नेस्सामीति वल्लि [ ३०३ ] अत्याय गुम्बं पविट्ठो । मया वल्लिया अनाभताय एव केनेस व्यग्घो मारितोति कथेय्यासि । अथ ते जानपदा भीततसिता सामि ! मा रञो आचिक्खाति वहुं धनं दस्सन्ति । व्यग्यो तया गहितो भविस्सति रञोपि सन्तिका बहुं धनं लभिस्ससीति । सो साधूति गन्त्वा बोधिसत्तेन कथितनियामेनेव व्यग्धं गहेत्वा अरनं खेमं कत्वा महाजनपरिवुतो वाराणसियं आगन्त्वा राजानं दिस्वा गहितो मे देव ! व्यग्यो अरनं खेमं कतन्ति आह । राजा तुट्ठो बहुं धनं अदासि। पुनेकदिवसं एक मग्गं महिसो छड्डापेतीति रञो आरोयिंसु । राजा तथैव भीमसेनं पेसेसि । सोपि बोधिसत्तेन दिन्ननयेन व्यग्धं विय तम्पि गहेत्वा आगच्छि । राजा पुन वहुं धनं अदासि । महन्तं इस्स- रियं जातं । सो इस्सरियमदमत्तो बोधिसत्ते अवलं कत्वा तस्स वचनं न गण्हाति । नाहं तं निस्साय जीवामि, किं त्वमेव पुरिसोति आदीनि फरुसवचनानि वदति । अथ कतिपाहच्चयेनेवेको सपत्तराजा 'आगन्त्वा बाराणसिं उपरुन्धित्वा रज्जं वा देतु युद्धं वाति रञ्जो सासनं पेसेसि । राजा युज्झाहीति भीमसेनं पेसेसि । सो सबसन्नाहसन्नद्धो भटवेसं गहेत्वा सुसन्नद्धस्स वार- णस्स पिठे निसीदि । बोधिसत्तोपि तस्स मरणभयेन सव्वसन्नाहसन्नद्धो भीमसेनस्सेव पच्छिमासने निसीदि । वारणो महाजनपरिवुतो नगरद्वारेन निक्खमित्वा सङ गामसीसं पापुणि। भीमसेनो युद्धभेरिसइं सुत्वाव कम्पितु आरद्धो। बोधिसत्तो इदानेस हत्यिपिट्ठा पतित्वा मरिस्सतीति हत्यितो अपतनत्यं भीमसेनं योत्तेन परिक्खिपित्वा गण्हि । भीमसेनो सम्पहारट्ठानं दिस्वा मरणभयतज्जितो सरीरवलजेन हत्यिपिट्टि दूसेसि । - बोधिसत्तो-न खो ते भीमसेन ! पुरिमेन पच्छिमं समेति । त्वं पुब्बे सङ्गामयोधो विय अहोसि । इदानि हरिथपिट्टि दूसेसीति वत्वा इमं गाथमाह- यं ते पविकत्यितं पुरे अथ ते पूतिसरा सजन्ति पच्छा. उभ यं न समेति भीमसेन ! युद्ध कया च हदञ्च ते विहअन्ति । तत्य-यं ते पविकत्यितं पुरेति यं तया पुबे किं त्वञ्जव पुरिसो नाहं पुरिसो। संगामयोघोति विक- त्थितं, वम्भवचनं वृत्तं इदं ताव एकं । अथ ते पूतिसरा सजन्ति पच्छाति अथ ते इमे पूतिभावेन सरणभावेन च १. स्या०-सामन्तराजा। ३३

·No text on this page.

·६. अपायिम्हवग्गवण्णना १. सुरापानजातकं अपायिम्ह अनच्चिम्हाति इदं सत्या कोसम्वियं उपनिस्साय घोसितारामे विहरन्तो सागतत्थेरं आरव्भ कयेसि । पच्चुपन्नवत्यु भगवति सावत्थियं वस्सं वसित्वा चारिकागमनेन भद्दवतिकं नाम निगमं सम्पत्ते गोपालका पसु- पालका कस्सका पथाविनो च सत्थारं दिस्वा वन्दित्वा-मा भन्ते ! भगवा अम्बतित्थं अगमासि । अम्ब- तित्थे जटिलस्स अस्समे अम्बतित्थको नाम नागो आसीविसो घोरविसो, सो भगवन्तं विहेठेय्याति वारयिंसु । भगवा तेसं कथं असुणन्तो विय तेसु यावततियं वारयमानेसुपि अगमासियेव । तत्र सुदं भगवति भद्द- वतिकाय अविदूरे अझतरस्मि वनसण्डे विहरन्ते तेन समयेन बुद्धुपट्टाको सागतो नाम थेरो पोथुज्जनिकाय इद्धिया समन्नागतो तं अस्सम उपसङ कमित्वा तस्स नागराजस्स वसनट्ठाने तिणसन्थारक' पज्ञापेत्वा पल्ल- ङ केन निसीदि । नागो मक्खं असहमानो धूमायि [३०५] । थेरोपि धूमायि । नागो पज्जलि, थेरोपि पज्जलि । नागस्स तेजो थेरं न वाधति । थेरस्स तेजो नागं वाधति । एवं सो खणेन तं नागराजानं दमेत्वा सरणेसु चेव पतिट ठापेत्वा सत्यु सन्तिकं अगमासि । सत्यापि भद्दवतिकायं यथाभिरन्तं विहरित्वा कोसम्बि अगमासि । सागतत्थरेन नागस्स दमितभावो सकलजनपदं पत्यरि। कोसम्विनगरवासिनो सत्थु पच्चुग्गमनं कत्वा सत्थारं वन्दित्वा सागतत्थेरस्स सन्तिकं गन्त्वा वन्दित्वा एकमन्तं ठिता एवमाहंसु-भन्ते ! यं तुम्हाकं दुल्लभं तं वेदय्याथ तदेव मयं पटियादेस्सामाति। थेरो तुम्ही अहोसि । छब्बग्गिया पनाहंसु-आवुसो! पब्बजितानं नाम कापोतिका सुरा दुल्लभा चेव मनापा च सचे तुम्हे थेरस्स पसन्ना कापोतिकं सुरं पटियादेथाति । ते साधूति सम्पटिच्छित्वा सत्यारं स्वातनाय निमन्तेत्वा नगरं पविसित्वा अत्तनो अत्तनो गेहे थेरस्स दस्सामाति कापोतिकं सुरं पसन्नं पटियादेत्वा थेरं निमन्तेत्वा घरे घरे पसन्नं अदंसु । थेरो पिवित्वा सुरामदमत्तो नगरतो निक्खमन्तो द्वारन्तरे पतित्वा विप्पलपमानो निपज्जि । सत्या कतभत्तकिच्चो नगरा निक्खमन्तो थेरं तेनाकारेन निपन्नं दिस्वा-गण्हथ भिक्खवे ! सागतन्ति गाहापेत्वा आरामं अगमासि । भिक्खू थेरस्स सीसं तथागतस्स पादमूले कत्वा तं निपज्जापेसु। सो परिवत्तित्वा पादे तथागताभिमुखे कत्वा निपज्जि । सत्या भिक्खू पटिपुच्छि-किन्नुखो भिक्खवे ! यं पुब्बे सागतस्स मयि गारवं तं इदानि अत्यीति ? नत्थि भन्तेति । भिक्खवे ! अम्बतित्थक नागराजानं को दमेसीति ? सागतो भन्तेति । किं पनेतरहि भिक्खवे ! सागतो उदकदेड्डुभकम्पि दमेतु सक्कुणेय्याति ? नोहेतं भन्ते ! अपि नु खो भिक्खवे! एवरूपं पातुयुत्तं यं पिवित्वा एवं विसजी होतीति ?

·२६० जातफट्ठकथा अयुत्तं भन्तेति । अथ खो भगवा थेरं गरहित्वा भिक्खू आमन्तेत्वा सुरामेरयपाने पाचित्तियन्ति सिक्खापदं पञ्जापेत्वा उठायासना गन्धकुटिं पाविसि । धम्मसभायं सन्निपतिता भिक्खू सुरामेरयपानस्स अवण्णं कथयिसु । याव महादोसञ्चेतं आवुसो ! सुरापानन्नाम ताव पञ्जासम्पन्नं नाम इद्धिमन्तं सागतं यथा सत्यु गुणमत्तम्पि न जानाति तथा अकासीति । सत्या आगत्वा कायनुत्य भिक्खवे ! एतरहि कथाय सन्निसिन्नाति पुच्छित्वा इमाय नामाति वुत्ते न भिक्खवे ! इदानेव सुरं पिवित्वा पव्वजिता विसज्ञिनो होन्ति ! पुबेपि अहेसु येवाति वत्वा अतीतं आहरि :- [३०६] अतीतवत्यु अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्ज कारन्ते बोधिसत्तो कासिरठे उदिच्च-ब्राह्मणकुले निव्वत्तित्वा वयप्पत्तो इसिपब्बज्ज पब्बजित्वा अभिज्ञा च समापत्तियो च उप्पादेत्वा झानकीलं कीलन्तो हिमवन्तप्पदेसे वसति पञ्चहि अन्तेवासिकसतेहि । अथ नं वस्सानसमये सम्पत्ते अन्तेवासिका आहंसु-आचरिय ! मनु- स्सपथं गन्त्वा लोणम्बिलं सेवित्वा आगच्छामाति । आवुसो ! अहं इधेव वसिस्सामि तुम्हे पन गन्त्वा सरीरं सन्तप्पेत्वा वस्सं वीतिनामेत्वा आगच्छयाति । ते साधूति आचरियं वन्दित्वा वाराणसियं गन्त्वा राजुय्याने वसित्वा पुनदिवसे वहिद्वारगामे येव भिक्खाय चरित्वा सुहिता हुत्वा पुनदिवसे नगरं पविसिंसु । मनुस्सा सम्पियायमाना भिक्खं अदंसु । कतिपाहच्चयेन च रोपि आरोचेसु-देव ! हिमवन्ततो पञ्चंसता इसयो आगन्त्वा उय्याने वसन्ति घोरतपा परिवारिति- न्द्रिया' सीलवन्तोति । राजा तेसं गुणे सुत्वा उय्यानं गन्त्वा वन्दित्वा कतपटिसन्यारो वस्सानं चातुमासं तत्थेव वसनत्याय पटिनं गहेत्वा निमन्तेसि । ते ततो पट्ठाय राजगेहे येव भुजित्वा उय्याने वसन्ति । अथेकदिवसं नगरे सुरानक्खत्तं नाम अहोसि । राजा पब्वजितानं सुरा दुल्लभाति बहुं उत्तमं सुरं दापेसि। तापसा सुरं पिवित्वा उय्यानं गत्वा सुरामदमत्ता हुत्वा एकच्चे उट्ठाय नच्चिसु, एकच्चे गायिंसु । नच्चित्वा गायित्वा खारियादीनि अवत्थरित्वा निदायित्वा सुरामदे छिन्ने पवुज्झित्वा तं अत्तनो विप्पकारं दिस्वा न अम्हेहि पब्बजितसारुप्पं कतन्ति रोदित्वा परिदेवित्वा मयं आचरियेन विना एवरूपं पापं करिम्हाति तं खणझव उय्यानं पहाय हिमवन्तं गन्त्वा पटिसामितपरिक्खारा आचरियं वन्दित्वा निसीदित्वा-किन्नु खो ताता ! मनुस्सपथे अकिलममाना सुखं वसित्थ समग्गवासं' च पन वसित्याति पुच्छिता-आचारिय ! सुखं वसिम्ह अपि च खो मयं अपातव्बयुत्तकं पिवित्वा विसची भूता सति पच्चुपट्ठपेतु असक्कोन्ता नच्चिम्ह चेव गायिम्ह चाति एतमत्थं आरोचेन्ता इमं गाथं समुट्ठापेत्वा आहंसुः- अपायिम्ह अनच्चिम्ह अगायिम्ह रुदिम्ह च, विसकरणि पीत्वा दिहा नाहुम्ह वानराति । तत्थ अपायिम्हाति सुरम्पिविम्ह । अनच्चिम्हाति तं सुरं पिवित्वा हत्थुपादे लोलेन्ता नच्चिम्ह । अगायिम्हाति मुखं विवरित्वा आयतकेन सरेन गायिम्ह । रुदिम्ह वाति पुन विप्पटिसारिनो एवरूपं नाम अम्हेहि कतन्ति रोदिम्ह । दिवानाहुम्ह वानराति एवरूपं साविनासनतो विसञ्जकरणि सुरं पीत्वा एतदेव साधु यं वानरा नाहुम्हाति । एवं ते अत्तनो अगुणं कथेसु । बोधिसत्तो गरुसंवासरहितानं नाम एवरूपं होति येवाति ते तापसे गर- हित्वा पुन एनरूपं मा करित्याति तेसं ओवादं दत्वा अपरिहीनज्झानो ब्रह्मलोकपरायणो अहोसि । सत्या इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि । इतो पट्ठाय हि अनुसन्धि घटेत्वाति इदम्पि न वक्खाम । तदा इसिगणो बुद्धपरिसा अहोसि, गणसत्था पन अहमेवाति । r ·२. मित्तविन्दजातक - अतिक्कम्म रमणकन्ति इदं सत्या जेवने विहरन्तो एकं दुब्बचभिक्खु आरम्भ. कथेसि । इमस्स पन जातकस्स कस्सपसम्मासम्बुद्धकालिकं वत्यु दसकनिपाते महामित्तविन्दजातके आवीभविस्सति । तदा पन बोधिसत्तो इमं गाथमाहः- अतिक्कम्म रमणकं सदामत्तं च दूभक, स्वाति पासाणमासीनो यस्मा जीवनं मोक्खसीति । तत्य-ररमणकन्ति तस्मि काले फलिकस्स नामं फलिकपासादं च अतिक्कन्तोसीति दीपेति । सदा- मतं चाति रजतस्स नाम, रजतपासादं च अतिक्कन्तोसीति दीपेति । दूभकन्ति मणिनो नामं, मरिणपासादं च अतिक्कन्तोसीति दीपेति । स्वासोति सोसि त्वं । पासाणेमासिनोति उरचक्कं नाम पासारणमयं वा होति रजतमयं वा मरिणमयं वा तं पन पासारणमयं सो च तेन आसीनो अभिनिविट्ठो अज्झोत्थटो, तस्मा पासारणेन आसीनत्ता पासारणासीनोति वत्तब्बे व्यञ्जनसन्धिवसेन मकारं आदाय पासारणमासीनोति वुत्तं । पासाणं वा आसीनो तं उरचक्कं आसज्ज पापुरिणत्वा ठितोति अत्थो। यस्मा जीवं न मोक्खसीति यस्मा उरच्चका याव ते पापं न खीयति ताव जीवन्तो येव न मुच्चिस्ससि तं आसीनोसीति । इमं गाथं वत्वा बोधिसत्तो अत्तनो देवट्ठानमेव गतो। मित्तविन्दकोपि उरचक्कं उक्खिपित्वा महा- दुक्खं अनुभवमानो पापकम्मे परिक्खीणे यथाकम्मं गतो। सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधा- नेसि । तदा मित्तविन्दको दुव्बचभिक्खु अहोसि । देवराजा पन अहमेवाति । - । मित्तविन्दजातकं।

·३. कालकरिणजातकं 4 मित्तो हवे सत्तपदेन होतीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एक अनाथपिण्डिकस्स मित्तं भारव्म कथेसि । 1 पच्चपन्नवत्यु सो किर अनाथपिण्डिकेन सद्धि सहपंसुकीलितो एकाचरियस्सेव [३०८] सन्तिके उग्गहितसिप्पो नामेन कालकांरंगी नाम । सो गच्छन्ते काले दुग्गतो हुत्वा जीवितु असक्कोन्तो सेट्टिनो सन्तिकं अगमासि । सो तं समस्सासेत्वा परिवमयं दत्वा अत्तनो कुटुम्वं पटिच्छापेसि । सो सेटिनो उपकारको हुत्वा सबकिच्चानि करोति । तं सेट्ठिस्स सन्तिकं आगतकाले--तिट्ठ कालकण्णि ! निसीद कालकणि ! भुज काल- कण्गीति वदन्ति । अथेक दिवसं सेट्टिनो मित्तामच्चा सेट्टि उपसङ कमित्वा एवमाहंसु-महासेट्टि ! मा एतं तव सन्तिके करि । तिट्ट कालकणि ! निसीद कालकण्णि ! भुञ्ज कालकण्णीति हि इमिना सद्देन यक्खोपि पला- येय्य न चेस तया समानो दुग्गतो दुरूपेतो किं ते इमिनाति ? अनाथपिण्डिको-नाम नाम वोहारमत्तं न तं पण्डिता पमारणं करोन्ति । सुतमङ गलिकेन नाम भवितु न वट्टति । न सक्का मया नाममत्तं निस्साय सहपंसुकीलितं सहायं परिच्चजितुन्ति । तेसं वचनं अनादाय एकदिवसं अत्तनो भोगगामं गच्छन्तो तं गेहरक्खक कत्वा अगमासि । चोरा सेट्ठी किर गामकं गतो गेहमस्स विलुम्पिस्सामाति नानावुधहत्था रत्तिभागे आगन्त्वा गेहं परि- वारेसु । इतरोपि चोरान व आगमनं आसङ कमानो अनिद्दायन्तोव निसीदि । सो चोरानं आगतभावं जत्वा मनुस्से पबोधेत्वा त्वं सङ खं धम, त्वं आलिङ गं' वादेहीति महासमज्जं कारेन्तो विय सकलनिवेसनं एकसदं कारेसि । चोरा सुनं गेहन्ति दुस्सुतं अम्हेहि इधेव महासेठ्ठीति पासारणमुग्गरादीनि तत्थेव छड्डेत्वा पलायिसु। पुनदिवसे मनुस्सा तत्थ तत्थ छड्डिते पासारणमुग्गरादयो दिस्वा संवेगप्पत्ता हुत्वा--सचे अज्ज एवरूपो बुद्धिसम्पन्नो घरविचारको नाभविस्स चोरेहि यथारुचिया पविसित्वा सब्बगेहं विलुम्पितं अस्स । इमं दलहमित्तं निस्साय सेट्ठिनो वड्ढि जाताति तं पसंसित्वा सेट्ठिस्स भोगगामतो आगतकाले सव्वं तं पत्ति आरोयिसु । अथ ते सेट्ठी अवोच-तुम्हे एवरूपं मम गेहरक्खक मित्तं निक्कड्ढापेथ । सचायं तुम्हाकं वचनेन मया निक्कड्ढि तो अस्स अज्ज मे कुटुम्वं किञ्चि नाभविस्स । नाम नाम अप्पमारणं, हितचित्तमेव पमाणन्ति । तस्स उत्तरितरं परिव्वयं दत्वा अत्थि दानि मे इदं कथापाभतन्ति सत्थु सन्तिकं गन्त्वा आदितो पट्ठाय सव्वं तं पत्ति भगवतो आरोचेसि । सत्या-न खो गहपति ! इदानेव कालकणिमित्तो अत्तनो मित्तस्स घरकुटुम्ब रक्खति पुव्वेपि रक्खि- येवाति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरिः-[३०६] प्रतोतवत्यु अतीतें वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्ज कारेन्ते बोधिसत्तो महायसो सेट्ठी अहोसि । तस्स कालकण्णी नाम मित्तोति सव्वं पच्चुप्पन्नसदिसमेव । बोधिसत्तो भोगगामतो आगतो तं पत्ति सुत्वा सचे मया तुम्हाकं वचनेन एवरूपो मित्तो निक्कड्डितो अस्स अज्ज मे कुटुम्बं किञ्चि नाभविस्साति वत्वा इमं गाथमाहः- - ·इल्लीसजात कालकणिजातक मित्तो हवे सत्तपदेन होति सहायो पन द्वादसकेन होति, मासद्धमासेन च जाति होति । तदुत्तरि अत्तसमोपि होति सोहं कथं अत्तसुखस्स हेतु, चिरसन्युतं' कालकण्णी जहेय्यन्ति । तत्य हवेति निपातमत्तं, मेत्तायतीति मित्तो । मेत्ति पच्चुपट्टापेति सिनेहं करोतीति अत्थो । सो पनेस सत्तपदेन होतीति एकतो सत्तपदवीतिहारगमनमत्तेन होतीति अत्थो । सहायो पन द्वादसकेन होतीति सम्बकिच्चानं एकतो करणवसेन सबिरियापथेसु । सह गच्छतीति सहायो। सो पनेस द्वादसकेन होति । द्वाद- साहं एकतो निवासेन होतीति अत्यो । मासद्ध मासेन दाति मासेन वा अद्धमासेन वा । जाति होतीति जाति- समो होति । ततुत्तरिन्ति ततो उत्तरि एकतो निवासेन । अत्तसमोपि होति येव । जहेय्यन्ति एवरूपं सहायं कथं जहेय्यन्ति मित्तरसे गुणं कथेसि । ततो पट्ठाय पुन कोचि तस्सन्तरे वत्ता नाम नाहोसि । सत्या इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समो- धानेसि । तदा कालकण्णी आनन्दो अहोसि, वाराणसीसेट्ठी पन अहमेवाति । ।

·४. अत्थस्सद्वारजातक पच्चूपन्नवत्यु. श्रारोग्यमिछे परमं च लाभन्ति इदं सत्था जेतवने विरहन्तो एकं अत्यकुसलं कुलपुत्तं आरभ कयेसि । । सावत्यियं हि एकस्स महाविभवस्स सेटिनो पुत्तो जातिया सत्तवस्सो पञवा अत्यकुसलो । सो एक- दिवसं पितरं उपसङ्कमित्वा "अत्यस्स द्वारपञ्हं" नाम पुच्छि । सो तं न जानाति । अथस्स एतदहोसि-अयं पञ्हो अतिसुखुमो। ठत्वा सबञ्ज बुद्धं अञो उपरि भवग्गेन हेट्ठा च अवीचिना परिच्छिन्ने लोकसन्नि- वासे एतं पञ्हं कथेतु समत्यो नाम नत्थीति । सो पुत्तं आदाय वहुं मालागन्धविलेपनं गाहापेत्वा जेतवनं गन्त्वा सत्यारं पूजेत्वा वन्दित्वा एकमन्तं निसिन्नो भगवन्तं एतदवोच [३१०]-अयं भन्ते ! दारको पञवा, अत्य- कुसलो में "अत्थस्स द्वारपन्हं" नाम पुच्छि । अहं तं पन्हं अजानन्तो तुम्हाकं सन्तिकं आगतो, साधु मे भगवा तं पञ्हं कथेतूति । सत्या-पुब्बेपार्ह उपासक ! इमिना कुमारकेनेतं पञ्हं पुट्ठो । मया चस्स कथितो । तदा नं एस जानाति । इदानि पन भवसङ खेपगतत्ता न सल्लक्खेतीति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि:- अतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो महाविभवो सेट्ठी अहोसि । अथस्स पुत्तो सत्त- वस्सिको जातिया पञवा अत्यकुसलो सो एकदिवसं पितरं उपसङ्कमित्वा-तात ! अत्थस्स द्वारं नाम किन्ति 'अत्यस्स द्वारपन्हं पुच्छि । अथस्स पिता तं पञ्हं कथेन्तो इमं गाथमाह :- आरोग्यमिच्छे परमं च लाभ सीलं च वुद्धानुमतं सुतं च, धम्मानुवत्ती च अलीनता च अत्यस्स द्वारा पमुखा छलेतेति । तत्य ---प्रारोग्यमिच्छे परमं च लाभन्ति चकारो निपातमत्तं । तात ! पठममेव आरोग्यसङ खातं परमं लाभं इच्छेय्याति इममत्थं दीपेन्तो एवमाह । तत्य आरोग्यं नाम सरीरस्स चेव चित्तस्स च अरोगभावो अनातुरता। सरीरे हि रोगातुरे नेव अलद्धं भोगलाभं उप्पादेतु सक्कोति न लद्धं परिभुञ्जितु अनातुरे पन उभयम्पेतं सक्कोति । चित्ते च किलेसातुरे नेव अलर्ट भानादिलाभं उप्पादेतु सक्कोति न लद्धं पुन समापत्ति- वसेन परिभुञ्जि, एतस्मि रोगे सति अलद्धोपि लाभो न लभति, लद्धोपि निरत्यको होति, असति पनेतस्मि अलखोपि लाभो लभति, लखोपि सात्यको होतीति आरोग्यं परमो लाभो नाम । तं सव्वपठमं इच्छितव्वं इद- मेकमत्यस्स द्वारन्ति अयमेत्य अत्यो। सीलं चाति आचारसीलं । इमिना लोकचारित्तं' दस्सेति । वुद्धा- नुमतन्ति गुणवुद्धानं पण्डितानं अनुमतं, इमिना नाणसम्पन्नानं गरूनं ओबादं दस्सेति । सुतं चाति कारणनि- स्सितं सुतं । इमिना इमस्मि लोके अत्यनिस्सितं वाहुसच्चं दस्सेति । धम्मानुवत्ती चाति तिविधस्स सुचरित- धम्मस्त अनुवत्तनं । इमिना दुच्चरितधम्मं वज्जेत्वा सुचरितधम्मानुवत्तनभावं दस्सेति । अलीनता चाति चित्तस्स अलीनता अनीचता । इमिना चित्तस्स असंकोचं पणीतभावं उत्तमभावं दस्सेति । अत्यस्स द्वारा पमुखा छलेतेति ·अत्यसद्वारजातक २६५ अत्यो नाम वड्ढि, तस्स वढिसङ खातस्स लोकियलोकुत्तरस्स अत्थस्स एते पमुखा उत्तमा छ द्वारा उपाया अधिगममुखानीति । [३११] एवं वोधिसत्तो पुत्तस्स अत्यद्वारपञ्हं कथेसि । सो ततो पट्ठाय तेसु छसु धम्मेसु वत्ति । बोधिसत्तोपि दानादीनि पुज्ञानि कत्वा यथाकम्मं गतो। सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि । तदा पुत्तोव पच्चुप्पन्नो पुत्तो, महासेट्ठी पन अहमेवाति । त्यस्सद्वारजातक।

·५. किम्पक्कजातक प्रायति दोसं नाज्ञायाति इदं सत्या जेतवने विहरन्तो एक उक्कण्ठितभिक्खं आरभ कथेसि । पच्चुपन्नवत्यु अञ्जतरो किर कुलपुत्तो वुद्धसासने उरं दत्वा पव्वजितो एकदिवसं सावत्थियं पिण्डाय चरन्तो एक अलकतइत्य दिस्वा उक्कण्ठि । अथ नं आचरियुपज्झाया सत्थु सन्तिकं आनयिंसु । सत्या-सच्चं किर त्वं भिक्खु ! उक्कण्ठितोति पुच्छित्वा सच्चन्ति वुत्ते--पञ्चकामगुणा नामेते भिक्खु ! परिभोगकाले रमणीया । सो पन तेसं परिभोगो निरयादिसु पटिसन्धिदायकत्ता किम्पक्कफलपरि- भोगसदिसो होति । किम्पक्कफलं नाम वण्णगन्धरससम्पन्नं खादितं पन अन्तानि खण्डत्वा जीवितक्खयं पापेति । पुब्बे बहुजना तस्स दोसं अदिस्वा वण्णगन्धरसेसु वज्झित्वा तं फलं परिभुजित्वा जीवितक्खयं पापुरिंगसूति वत्वा तेहि याचितो अतीतं आहरि:- अतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो सत्यवाहो हुत्वा पञ्चहि सकटसतेहि पुब्वन्ता- परन्तं गच्छन्तो अटविमुखं पत्वा मनुस्से सन्निपातेत्वा-इमिस्सा अटविया विसरुक्खो नाम अत्थि । मा खो मं अनापुच्छा पुढे अखादितपुब्बानि फलाफलानि खादित्याति ओवदि । मनुस्सा अटविं अतिक्कमित्वा अटविमुखे एकं किम्पक्करुक्खं फलभारनमितसाखं अद्दसंसु । तस्स खन्वसाखापत्तफलानि सण्ठानवण्णरसगन्धेहि अम्वसदिसानेव । तेसु एकच्चे वण्णगन्धरसेसु वज्झित्वा अम्ब- फलसजाय फलानि खादिसु । एकच्चे सत्यवाहं पुच्छित्वा खादिस्सामाति गहेत्वा अळंसु । वोधिसत्तो तं ठानं पत्वा ते गहेत्वा ठिते फलानि छड्डापेत्वा ये खादमाना अटुंसु ते वमनं कारेत्वा तेसं भेसज्ज अदासि । तेसु एकच्चे अरोगा जाता पठममेव खादित्वा ठिता पन जीवितक्खयं पत्ता । बोधिसत्तोपि इच्छितट्टानं सोत्थिना गन्त्वा लाभं लभित्वा पुन सकट्ठानमेव आगन्त्वा दानादीनि पुज्ञानि फत्वा यथाकम्मं गतो। सत्या तं वत्यु कथेत्वा अभिसम्बुद्धो हुत्वा इमं गाथमाहः- प्रायतिदोसं नाज्ञाय यो कामे पतिसेवति, विपाफन्ते हनन्ति नं किम्पक्कमिव भक्खितन्ति । तत्य-प्रायतिदोसं नाज्ञायाति अनागते दोसं नाज्ञाय अजानित्वाति अत्यो। यो कामे पतिसेवतीति यो वत्युकामे च किलेसकामे च पतिसेवति । विपाफन्ते हनन्ति नन्ति ते कामा तं पुरिसं अत्तनो विपाकसङखाते अन्ते निरयादिसु उप्पन्नं नानप्पकारेन दुक्खेन संयोजयमाना हनन्ति । कथं ? किंम्पक्कमिव भक्खितन्ति यथा परिभोगकाले वण्णगन्धरससम्पत्तिया मनापं किम्पक्कफलं अनागतं दोसं अदिस्वा भक्खितं अन्ते हन्ति जीवित- क्खयं पापेति एवं परिभोगकाले मनापापि कामा विपाककाले हनन्तीति । देसनं यथानुसन्धि पापेत्वा सच्चानि पकासेसि । सच्चपरियोसाने उक्कण्ठितभिक्खु सोतापत्तिफलं पापुरिंग ! सेसपरिसायपि केवि सोतापना, केचि सकदागामिनो, केचि अनागामिनो केचि अरहन्तो महे। सत्यापि इमं चम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि । तदा परिसा वुद्धपरिसा अहोसि । सत्यवाहो पन अहमेवाति । । किम्पक्कजातक ।

·६. सीलवीमंसनजातक सोलं किरेव कल्याणन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं सीलवीमसकं ब्राह्मणं आरभ कथेसि । पच्चुपत्नवत्यु सो किर कोसलराजानं निस्साय जीवति । तिसरणगतो अखण्डपञ्चसीलो, तिण्णं वेदानं पारगू । राजा अयं सीलवाति तस्स अतिरेकसम्मानं करोति । सो चिन्तेसि-अयं राजा महं अनहि ब्राह्मणेहि अतिरेकसम्मानं करोति अतिविय मं गरुं कत्वा पस्सति, किन्नु खो एस मम जातिगोत्तकुलप्पदेससिप्पसम्पत्ति निस्साय इमं सम्मानं करोति, उदाहु सीलसम्पत्ति, वीमंसिस्सामि तावाति । सो एकदिवसं राजुपट्टानं गन्त्वा घरं आगच्छन्तो एकस्स हेरञिकस्स फलकतो अनापुच्छित्वा एक कहापणं गहेत्वा अगमासि । हेरनिको ब्राह्मणे गरुभावेन किञ्चि अवत्वा निसीदि। पुनदिवसे वे कहा- परणे गरिह। हेरनिको तथैव अधिवासेसि । ततियदिवसे कहापरणमुढेि अग्गहेसि । अथ नं हेरनिको अज्ज ते ततियो दिवसो राजकुटुम्वं विलुम्पन्तस्साति राजकुटुम्बविलुम्पकचोरो मे गहितोति तिक्खत्तु विरवि । मथ नं मनुस्सा इतो चितो चागन्त्वा चिरन्दानि त्वं सीलवा विय विचरीति द्वे तयो पहारे दत्वा वन्धित्वा रञो दस्सेस। राजा विप्पटिसारी हुत्वा-कस्मा ब्राह्मण ! एवरूपं दुस्सीलकम्मं करोसीति ? वत्वा गच्छ तस्स राजारणं करोयाति आह । ब्राह्मणो नाहं महाराज ! चोरोति आह । अय कस्मा राजकुटुम्बिकस्स फलकतो [३१३] कहापरणे गण्हीति ? एतं मया तयि मम अतिसम्मानं करोन्ते किन्नु खो राजा मम जातिआदीनि निस्साय अतिसम्मानं करोति, उदाहु सीलं निस्सायाति वीमंसनत्यायकतं, इदानि पन मया एकसेन जातं यथा सीलमेव निस्साय तया मम सम्मानो कतो न जातियादीनि, तथाहि मे इदानि राजाणं कारेसीति वत्वा स्वाहं इमिना कारणेन इमस्मि लोके सीलमेव उत्तमं सील पमुखन्ति सन्निट्ठानं गतो, इमस्स पनाहं सीलस्स अनुच्छविकं करोन्तो गेहे ठितो किलेसे परिभुञ्जन्तो न सक्खिस्सामि कातु, अज्जेव जेतवनं गन्त्वा सत्थु सन्तिके पबजिस्सामि पब्बज्ज मे देहि देवाति वत्वा राजानं अनुजानापेत्वा जेतवनाभिमुखो पायासि । अथ नं जातिसुहज्जवन्धवा सन्निपतित्वा निवारेतु असक्कोन्ता निवत्तिंसु । सो सत्थु सन्तिकं गन्त्वा पञ्चज्ज याचित्वा पव्वजं च उपसम्पदं च लभित्वा अविस्सट्टकम्मट्ठानो विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पत्वा सत्यारं उपसङकमित्वा भन्ते ! मय्हं पन्बज्जा मत्थकं पत्ताति अझं व्याकासि । तस्स तं अजव्याकरणं भिक्खु- सङघे पाकटं जातं । अथेकदिवसं धम्मसभायं सन्निपतिता भिक्खू-आवुसो ! असुको नाम रझो उपट्ठाकब्रा- ह्मणो अत्तनो सीलं वीमंसित्वा राजानं आपुच्छित्वा पब्बजित्वा अरहत्ते पतिट्ठितोति तस्स गुणं कथयमाना निसी- दिसु । सत्था आगन्त्वा--कायनुत्थ भिक्खवे ! एतरहि कथाय सन्निसिन्नाति पुच्छित्वा इमाय नामाति वुत्ते- न भिक्खवे ! इदानि अयमेव ब्राह्मणो अत्तनो सीलं वीमंसित्वा पव्वजित्वा अत्तनो पतिळं अकासि । पुब्बेपि पण्डिता अत्तनो सीलं वीमंसित्वा पव्वजित्वा अत्तनो पतिळं करिसूति वत्वा तेहि याचितो अतीतं आहरिः- अतीतवत्थु अतीते वाराणसिय ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते वोधिसत्तो तस्स पुरोहितो अहोसि दानाधिमुत्तो सीलज्झा- सयो अखण्डपञ्चसीलो। राजा सेसब्राह्मणेहि अतिरेकं तस्स सम्मानं करोतीति, सब्बं पुरिमसदिसमेव ।

·२६८ जातकट्ठकथा । बोधिसत्ते पन वन्धित्वा रञो सन्तिकं निय्यमाने अहिगुण्ठिका अन्तरवीथियं सप्पं कीलापेन्ता तं नङगुठे गण्हन्ति, गीवाय गण्हन्ति, गले वेठेन्ति । बोधिसत्तोते दिस्वा-मा ताता! एतं सप्पं नङगुठे गण्हथ, मा गीवाय, मा गले वेठेथ, अयं हि वो डसित्वा जीवितक्खयं पापेय्याति आह । अहिगुण्ठिका-अयं ब्राह्मण ! सप्पो सीलवा आचारसम्पन्नो तादिसो दुस्सीलो न होति । त्वं पन अत्तनो दुस्सीलताय अनाचारेन राज कुटुम्वविलुम्पकचोरोति वन्धित्वा नीयसीति आहंसु । सो चिन्तेसि-सप्पापि ताव अडसन्ता अविहेठेन्ता सीलवन्तोति नामं लभन्ति । किमङग पन मनुस्स- भूता ? सीलं येव इमस्मि लोके उत्तमं । नत्थि ततो उत्तरितरन्ति । अथ नं नेत्वा रञो दस्सेसु। [३१४] राजा-किं इदं ताताति ? पुच्छि । राजकुटुम्बविलुम्पक चोरो देवाति । तेन हिस्स राजाणं करोथाति । ब्राह्मणो-नाहं महाराज ! चोरोति आह । अथ कस्मा कहापणे अग्गहेसीति च वुत्तो पुरिमनयेनेव सव्वं आरोचेन्तो स्वाहं इमिना कारणेन इमस्मि लोके सीलमेव उत्तमं सीलं पामोक्खन्ति सन्निट्ठानं कतोति वत्वा तिट्ठतु ताव, इदं आसीविसोपि ताव अडंसन्तो अविहेठेन्तो सीलवाति वत्तव्वतं लभति । इमिनापि कारणेन सीलमेव उत्तम, सीलं पवरन्ति सीलं वण्णेन्तो इमं गाथमाहः- सीलं किरेव कल्याणं सीलं लोके अनुत्तरं पस्स घोरविसो नागो सीलवाति न हातीति । तत्य-सोलं किरेवाति कायवाचाचित्तेहि अवीतिक्कमणसङखातं आचारसीलमेव । स्सववसेन वदति । कल्याणन्ति सुन्दरतरं । अनुतरन्ति जेट्टकं सव्वगुणदायकं । पस्साति अत्तना दिट्ठकारणं अभिमुखं करोन्तो कथेसि । सीलवाति न हातीति घोरविसोपि समानो अडसनअविहेठनमत्तकेन सिलवाति पसंसं लभति । न हञति न विहशतीति इमिनापि कारणेन सीलमेव उत्तमन्ति । एवं बोधिसत्तो इमाय गाथाय रञो धम्म देसेत्वा कामे पहाय इसिपव्वज्ज पब्बजित्वा हिमवन्तं पवि- सित्वा पञ्च अभिज्ञा अट्ट समापत्तियो निव्वत्तेत्वा ब्रह्मलोकपरायणो अहोसि । सत्था इमं धम्मदेसनं आह- रित्वा जातकं समोधानेसि । तदा राजा आनन्दो, राजपरिसा बुद्धपरिसा अहोसि, पुरोहितो पन अहमेवाति । सीलवीमंसनजातक । किराति अनु- ·७. मङ्गलजातक यस्स मङ्गला समूहताति इदं सत्या वेलुवने विहरन्तो एक साटकलक्खरणब्राह्मणं आरभ कथेसि । पच्चुपन्नवत्थु राजगहवासिको किरेको ब्राह्मणो कोतूहलमङ्गलिको तीसु रतनेसु अप्पसन्नो मिच्छादिट्ठि अड्ढो महद्धनो महाभोगो । तस्स समुग्गे ठपितं साटकयुगं मूसिका खादिसु । अथस्स सीसं नहायित्वा साटके आहरथाति वुत्त- काले मूसिकाय खादितभावं आरोयिंस । सो चिन्तेसि-सचे इदं मूसिकदहें साटकयुगं इमस्मि गेहे भवि- स्सति महाविनासो भविस्सति । इदं हि अवमङगलं, कालकण्णीसदिसं पुत्तधीतादीनम्पि दासकप्पमकरादीनं वा न सक्का दातु । यो हि इदं गहिस्सति सब्बस्स महाविनासो भविस्सति । आमकसुसाने तं छड्डापेस्सामि । न खो पन सक्का दासादीनं हत्ये दातु। ते हि एत्य लोभं उप्पादेत्वा इमं [३१५] गहेत्वा विनासं पापुणेय्यु। पुत्तस्स तं हत्ये दस्सामीति । सो पुत्तं पक्कोसापेत्वा तमत्थं आरोचेत्वा-त्वम्पि नं तात ! हत्थेन अफुसित्वा दण्डकेन गहेत्वा आम- कसुसाने छड्डेत्वा ससीसं नहायित्वा एहीति पेसेसि । सत्यापि खो तं दिवसं पच्चूससमये वेनेय्यवन्धवे आलोकेन्तो इमेसं पितापुत्तानं सोतापत्तिफलस्स उप- निस्सयं दिस्वा मिगवीथि गहेत्वा मिगलुद्दको विय गन्त्वा आमकसुसानद्वारे निसीदि छब्बण्णवुद्धरस्मियो विस्स- ज्जेन्तो। माणवो पितु वचनं सम्पटिच्छित्वा अगारसप्पं विय तं युगसाटकं यट्ठिकोटिया गहेत्वा आमकसुसानद्वारं पापुरिण । अथ नं सत्या-किं करोसि मारणवाति आह । भो गोतम ! इदं साटकयुगं मूसिकाय दळं, काल- कण्णीसदिसं हलाहलविसूपमं । मम पिता अञ्जो एतं छड्डेन्तो लोभं उप्पादेत्वा गण्हेय्याति भयेन मं पहिरिण। अह्मेत छड्डेत्वा सीसं नहायित्वा गमिस्सामीति आगतोम्हि भो गोतमाति । तेन हि छड्डेहीति । मारणवो छड्डेसि । सत्या अम्हाकन्दानि वट्टतीति तस्स सम्मुखाव अवमङ्गलं भो गोतम ! एतं कालक- कण्णीसदिसं मा गहि, मा गण्हीति तस्मि वारयमाने येव गहेत्वा वेलुवनाभिमुखो पायासि। मारणवो वेगेन गन्त्वा पितु आरोचेसि-तात ! मया आमकसुसाने छडितं साटकयुगं समणो गोतमो अम्हाकं वट्टतीति मया वारियमानोपि गहेत्वा वेलुवनं गतोति । ब्राह्मणो चिन्तेसि-तं साटकयुगं अवमङ्गलं कालकण्णिसदिसं। तं वलजेन्तो समणोपि गोतमो नस्सिस्सति, विहारोपि नस्सिस्सति । ततो अम्हाकं गरहा भविस्सति । समरणस्स गोतमस्स अञ बहू साटकं दत्वा तं छड्डापेस्सामीति । सो वहू साटके गाहापेत्वा पुत्तेन सद्धि वेलुवनं गन्त्वा सत्यारं दिस्वा एकमन्तं ठितो एवमाह सच्चं किर ते भो गोतम ! आमकसुसाने साटकयुगं गहितन्ति ? सच्चं ब्राह्मणाति । भोगोतम ! तं साटक युगं अवमङ्गलं तुम्हे नं परिभुञ्जमाना नस्सिस्सथ, सकलविहारोपि नस्सिस्सति । सचे वो निवासनं वा पारुपनं वा नप्पहोति इमे साटके गहेत्वा तं छड्डापेथाति । अथ नं सत्या-मयं ब्राह्मण पब्बजिता नाम अम्हाकं आमकसुसाने अन्तरवीथियं संकारद्वाने नहा- नतित्ये महामग्गेति एवरूपेसु ठानेसु छड्डिता वा पतिता वा पिलोतिका वट्टति, त्वम्पन न इदानेव पुबेपि एवं लद्धिको येवाति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरिः- अतीतवत्यु अतीते मगधरठे राजगहनगरे धम्मिको मगधराजा रज्ज कारेसि । तदा वोधिसत्तो एकस्मि उदिच्च- ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा विच तं पत्तो इसिपव्वज्ज पब्बजित्वा अभिञा च [३१६] समापत्तियो च निव्व- !

·२७० - यस्स जातकट्ठकथा तेत्वा हिमवन्ते वसमानो एकस्मि काले हिमवन्ततो निक्खमित्वा राजागहनगरे राजुय्यानं पत्वा तत्थ वसित्वा दुतियदिवसे भिक्खाचारत्याय नगरं पाविसि । राजा तं दिस्वा पक्कोसापेत्वा पासादे निसीदापेत्वा भोजेत्वा उय्याने येव वसनत्थाय पटिनं गहि । बोधिसत्तो रो निवेसने भुजित्वा उय्याने वसति । तस्मि काले राजगहनगरे दुस्सलक्खणब्राह्मणो नाम अहोसि । तस्स समुग्गे ठपितं सटकयुगन्ति सव्वं पुरिमसदिसमेव । मागवे पन सुसानं गच्छन्ते वोधिसत्तो पठमतरं गन्त्वा सुसानद्वारे निसीदित्वा तेन छड्डितं साटकयुगं गहेत्वा उय्यानं अगमासि । मारणवो गन्त्वा पितु आरोचेसि । पिता राजकुलूपको तापसो नस्सेय्याति बोधिसत्तस्स सन्तिकं गन्त्वा-तापस ! तया गहितसाटके छड्डेहि मा नस्सीति आह । तापसो-अम्हाकं सुसाने छडितपिलोतिका वट्टति न मयं कोतूहलमङ गलिका कोतूहलमङ्गलं नामेतं न वुद्धपच्चेकबुद्धवोधिसत्तेहि वण्णितं, तस्मा पण्डितेन कोतूहलमङगलिकेन न भवितब्बन्ति ब्राह्मणस्स धम्म देसेसि । ब्राह्मणो धम्म सुत्वा दिद्धि भिन्दित्वा वोधिसत्तं सरणं गतो। बोधिसत्तोपि अपरिहीनज्झानो ब्रह्म- लोकपरायणों अहोसि । सत्थापि इमं अतीतं आहरित्वा अभिसम्बुद्धो हुत्वा ब्राह्मणस्स धम्म देसेन्तो इमं गाथमाहः- मङ्गला समूहता उप्पाता सुपिना च लक्खणा च, सङ्गलदोस वीतिवत्तो युगयोगाधिगतो न जातु मेतीति । तत्य यस्तमङ्गला समूहताति यस्स अरहतो खीणासवस्स दिट्ठमङगलं सुतमङगलं मुतमङगलन्ति एते मङगला समुच्छिन्ना । उप्पाता सुपिना च लक्खणा चाति एवरूपो चन्दग्गाहो भविस्सति, एवरूपो सुरि- यग्गाहो भविस्सति, एवरूपो नक्खत्तग्गाहो भविस्सति, एवरूपो उक्कापातो भविस्सति, एवरूपो दिसाडाहो भविस्सतीति इमे पञ्च महाउप्पाता नानप्पकारका सुपिना सुलक्खणं दुव्भगलक्खणं इत्थिलक्खणं पुरि- सलक्खणं दासलक्खणं दासिलक्खणं असिलक्खणं उसभलक्खणं आवुधलक्खणं वत्थलक्खरणन्ति एवमादिकानि लक्खणानि इमे च दिट्ठिट्टाना यस्स समूहता न एतेहि उप्पातादीहि अत्तनो मङगलं वा अवमङ्गलं वा पच्चेति । स मङ्गलदोसवीतिवतीति सो खीणासवो सबमङ गलदोसवीतिवत्तो अतिक्कन्तो पजहित्वा ठितो । युगयोगाधिगतो न जातुमेतीति कोधो च उपनाहो च मक्खो च पलासो चाति आदिना नयेन द्वे द्वे एकतो आगतकिलेसा युगा नाम । कामयोगो, [३१७] भवयोगो, दिट्ठियोगो, अविज्जायोगोति इमे संसारे योजनभावतो चत्तारो योगा नाम । ते युगा च योगा चाति युगयोगे अधिगतो अभिभवित्वा गतो वीतिवत्तो समतिक्कन्तो खीणासवो भिक्खु । न जातुमेतीति पुन पटिसन्धिवसेन एकंसेनेव इमं लोकं न एति नागच्छतीति । एवं सत्था इमाय गाथाय ब्राह्मणस्स धम्मं देसेत्वा पुन सच्चानि पकासेसि । सच्चपरियोसाने ब्राह्मणो सद्धि पुत्तेन सोतापत्तिफले पतिहि । सत्था जातकं समोधानेसि । तदा एतेव पितापुत्ता अहेसु। तापसो पन अहमेवाति . मङ्गलजातक ।

·६. सारम्भजातके कल्याणमेव मुञ्चेय्याति इदं सत्या सावत्यियं उपनिस्साय जेतवने विहरन्तो ओमसवादसिक्खापदं आरंभ कथेसि । द्वेपि वत्थूनि हेट्ठा नन्दिविसालजातके वुत्तसदिसानेव । इमस्मि पन जातके बोधिसत्तो गन्धाररठे तक्कसिलायं अञ्जतरस्स ब्राह्मणस्स सारम्भो नाम वलिवद्दो अहोसि । सत्या इदं अतीतवत्थु कथेत्वा अभिसम्बुद्धो हुत्वा इमं गाथमाहः- कल्याणमेव मुञ्चेय नहि मुञ्चेय्य पापिकं, मोक्खो कल्याणिया साधु मुत्वा तपति पापिकन्ति । तत्य-कल्याणमेव मुञ्चेय्याति चतुदोसविनिम्मुत्तं कल्याणं सुन्दरं अनवज्जं वाचमेव मुञ्चेय्य, विस्स- ज्जेय्य, कथेय्य । नहि मुञ्चेय्य पापिकन्ति पापिकं लामिकं परेसं अप्पियं अमनापं न मुञ्चेय्य, न कथेय्य । मोक्खो कल्याणिया साति कल्याणवाचाय विस्सज्जनमेव इमस्मि लोके साधु सुन्दरं भद्दकं । मुत्वा तपति पापिकन्ति पापिकं फरुसं वाचं मुञ्चित्वा विस्सज्जेत्वा कथेत्वा सो पुग्गलो तपति सोचति किलमतीति । एवं सत्या इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधनेसि । तदा ब्राह्मणो आनन्दो अहोसि, ब्राह्मणी उप्पलवण्णा, सारम्भो पन अहमेवाति । सारम्भजातकं।

·९. कुहकजातकं वाचाव किर ते पासीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एक कुहकं आरभ कयेसि । कुहनवत्यु उद्दा- लजातके आवीभविस्सति । अतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्ज कारेन्ते एक गामकं उपनिस्साय एको कूटजटिलकुहकतापसो वसति । एको कुटुम्विको तम्स अरने पण्णसालं कारेत्वा तत्य नं वासेन्तो अत्तनो गेहे पणीताहारेन पटिग्जगति । सो तं कूट मटिलं सीलवा एसोति सद्दहित्वा चोरभयेन सुवण्णनिक्खसतं तस्स पण्णसालं नेत्वा भूमिगतं कत्वा इदं ओलोकेय्याति भन्तेति आह । अथ नं तापसो-पव्वजितानं नाम आवुसो ! एवरूपं कथेतुन वट्टति अम्हाकं परसन्तके लोभो नाम नत्योति आह । सो-साधु भन्तेति तस्स वचनं सद्दहित्वा पक्कामि । दुटुतापसो सक्का एत्तकेन जीवितुन्ति कतिपाहं अतिक्कनित्वा तं नुवणं गहेत्वा अन्तरामग्गे एकस्मि ठाने ठपेत्वा आगन्त्वा पण्णसालायमेव वसित्वा पुनदिवसे तस्स गेहे भत्तकिच्चं कत्वा एवमाह-आवुसो! मयं तुम्हे निस्साय चिरं वसिम्ह, अतिचिरं एकस्मि ठाने वसन्तानं मनुस्सेहि सद्धि संलग्गो होति । संसग्गो च नाम पव्वजितानं मलं । तस्मा गच्छामहन्ति वत्वा तेन पुनःपुनं याचियमानोपि निवत्तितुन इच्छि। बथ नं सो-एवं सन्ते गच्छय भन्तेति याव गामद्वारं अनुगन्त्वा निवत्ति । तापसो थोकं गन्त्वाव इमं कुटुम्बिकं मया वञ्चेतुं वट्टतीति चिन्तेत्वा जटानं अन्तरे तिणं ठपेत्वा पटिनिवत्ति। कुटुम्विको-किं भन्ते ! निवत्तित्याति पुच्छि । आवुनो ! तुम्हाकं गहेच्छदनतो मे जटासु एकं तिणं लग्गं, अदिन्नादानं च नाम पव्वजितानं न वट्टति तं आदाय आगतोम्हीति । कुटुम्बिको-छड्डेवा गच्च्य भन्तेति वत्वा तिरणसलाकम्पि नाम परसन्तकं न गण्हति, अहो कुक्कु- च्चको मे अयोति पसीदित्वा वन्दित्वा उद्योजेसि । तदा पन बोधिसत्तेन भण्डत्याय पच्चन्तं गच्छन्तन तस्मि निवेसने निवासो गहितो होति । सो ताप- सन्न वचनं नुत्वाव असा इमिना दुद्वतापसेन इमस्स किञ्चि हटं भविस्सतीति कुटुम्बिकं पुच्छि-अत्यि पन ते सम्म! किञ्चि एतस्स नापसस्त सन्तिके निक्खित्तन्ति ? अत्यि सम्म ! सुवानिक्ससतन्ति । तन हि गच्छ नं उपधारेहीति । गो पासालं गन्त्वा तं अदिस्वा वैगेनागन्त्वा नत्यि सम्माति आह । न मुवन अब्जेन गहितं, तेनेव कूटतापसेन गहितं । एहि तं अनुवन्धित्वा गण्हामाति वेगेन गन्त्वा फूटतापन गम्हित्वा हहि च पादेहि च पायेत्या सुवणं आहरापेत्या गण्हिसु । बोधिसत्तो सुवण्णं दिस्वा निगमतं नाम हरमानो असज्जित्वा तिगमत्तं सत्तोसीति वत्वा तं गरहन्तो इमं गाथमाहः- वाचाव किर ते प्रासि साहा सखिलभाणिनो, निणमत्ते असज्जित्यो नोच निक्खसतं हरन्ति । सत्य-वाचाय फिर ते प्रासि सम्हा सपिलनापिनोति पव्वजितानं तिमत्तम्पि अदिन्नं मादातुन पद्धतीति एवं नदिन मवचनं वदन्तरस वाचा एवं किर ने गण्हा आसि । वचनमत्तमेव मटै अहोसीति बत्यो।

·फुहकजातक ३७३ . तिणमत्तै असज्जित्योति कूटजटिल! एकिस्सा तिणसलाकाय कुक्कुच्चं कुरुमानो त्वं सत्तो आसत्तो लग्गो अहोसि। नो च निक्कसतं हरन्ति इमं पन निक्खसतं हरन्तो असत्तो निल्लग्गोव जातोसीति । एवं बोधिसत्तो तंगरहित्वा मास्सु पुन कूटजटिल ! एवरूपमकासीति ओवादं दत्वा यथाकम्मं गतो। सत्या इमं धम्मदेसनं आहरित्वा-न भिक्खवे ! इदानेवेस भिक्खु कुहको पुब्वेपि कुहको येवाति वत्वा जातकं समोधानेसि । तदा कूटतापसो कुहकभिक्खु अहोसि, पण्डितपुरिसो पन अहमेवाति ।

·१०. अंकत जातक यो पुन्बे कतकल्याणोति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो अनाथपिण्डिकं आरभ कथेसि । पच्चुपन्नवत्यु तस्स किरेको पच्चन्तवासिको सेट्ठी अदिट्ठसहायो अहोसि । सो एकदा पच्चन्ते उद्यानकमण्डस्स पञ्च सकटसतानि पूरेत्वा कम्मन्तिकमनुस्से आह-गच्छथ भो ! इमं भण्डं सात्वि नेत्वा अम्हाकं सहायस्स अनाथपिण्डिकमहासेठिस्स पच्चक्खेन विक्किरिणत्वा पटिभण्डं आहरथाति । ते साधूति तस्स वचनं सम्पटिच्छित्वा सावत्यि गन्त्वा महासेट्टि दिस्वा पण्णाकारं दत्वा तं पत्ति आरो- सु। महासेट्ठि स्वागतं वोति तेसं आवासं च परिव्वयं च दापेत्वा सहायस्स सुखं पुच्छित्वा भण्डं विक्किरिणत्वा पटिभण्डं दापेसि । ते पच्चन्तं गन्त्वा तमत्यं अत्तनो सेट्ठिस्स आरोचेसु। अथापरभागे अनाथपिण्डिकोपि तथैव पञ्च सकटसतानि तत्थ पेसेसि । मनुस्सा तत्थ गन्त्वा पण्णा- कारं आदाय पच्चन्तवासिकसेट्टि पस्सिसु । सो कुतो आगच्छथाति पुच्छित्वा सावत्यितो तुम्हाकं सहायस्स अनाथपिण्डिकस्स सन्तिकाति वुत्ते अनाथपिण्डिकोति कस्सचि पुरिसस्स नामं भविस्सतीति परिहासं कत्वा पण्णाकारं गहेत्वा गच्छथ तुम्हेति उय्योजेसि । नेव निवासं न परिब्बयं दापेसि । ते सयमेव भण्डं विक्कि- रिणत्वा पटिभण्डं आदाय सावत्थि आगन्त्वा सेठिस्स तं पत्ति आरोचेसु। अथ सो पच्चन्तवासी पुनपि एकवारं तथैव पञ्च सकटसतानि सावत्यि पेसेसि । मनुस्सा पण्णाकारं आदाय महासेट्टि पस्सिस् । ते पन दिस्वा अनाथपिण्डिकस्स गेहे मनुस्सा मयं [३२०] सामि ! एतेसं निवा- सञ्च भत्तञ्च परिब्बयञ्च जानिस्सामाति वत्वा तेसं सकटानि वहिनगरे तथारूपे ठाने मोचापेत्वा तुम्हे इधेव वसथ अम्हाकं वो घरे यांगुभत्तञ्च परिब्बयो च भविस्सतीति गन्त्वा दासकम्मकरे सन्निपातेत्वा मज्झि- मयामसमनन्तरे पञ्चेव सकटसतानि विलुम्पित्वा निवासनपारुपनानिपि तेसं अच्छिन्दित्वा गोणे पलापेत्वा सकटानि विचक्कानि कत्वा भूमियं ठपेत्वा चक्कानिपि गण्हित्वाव अगमंसु । पच्चन्तवासिनो निवासनमत्त- स्सापि सामिका अहुत्वा भीता वेगेन पलायित्वा पच्चन्तमेव गता। सेट्ठिस्स मनुस्सापि तं पत्ति महासेट्ठिनो आरोचेसु। सो अत्थि दानि कथापाभतन्ति सत्यु सन्तिकं गन्त्वा आदितो पट्ठाय सव्वं तं पत्ति आरोचेसि । सत्था-न खो गहपति ! सो पच्चन्तवासी इदानेव एवंसीलो पुन्बेपि एवंसीलकोव अहोसीति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरिः- अतीतवत्यु अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्ज कारेन्ते वोधिसत्तो वाराणसियं महाविभवो सेट्ठी अहोसि । तस्सेको पच्चन्तवासिको सेट्ठी अदिट्ठसहायोति सब्बं अतीतवत्युं पच्चुप्पन्नवत्थुसदिसमेव । बोधिसत्तो पन अत्तनो मनुस्सेहि अज्ज अम्हेहि इदं नामकतन्ति आरोचिते पठम अत्तनो कतं उपकारं अजानन्ता पच्छापि एवरूपं लभन्ति येवाति वत्वा सम्पत्तपरिसाय धम्मं देसेन्तो इमं गाथमाहः- यो पुब्बे कतकल्याणो कतत्यो नाववुज्झति, पच्छा किच्चे समुपन्ने कत्तारं नाविगच्छतीति । तत्रायं पिण्डत्यो-खत्तियादिसु यो कोचि पुरिसो पुन्बे पठमतरं अञ्जेन कतकल्याणो कतूपकारो कतत्यो निप्फादिताकिच्चो हुत्वा तं परेन अत्तनि कतं कल्याणं चेव अत्यञ्च न जानाति सो पच्छा अत्तनो किच्चे समुप्पन्ने तस्स किच्चस्स कत्तारं नाधिगच्छति न लभतीति । - 1 ·अकत जातक २७५ एवं बोधिसत्तो इमाय गाथाय धम्मं देसेत्वा दानादीनि पुज्ञानि कत्वा यथाकम्मं गतो। सत्या इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि । तदा पच्चन्तवासी इदानपि पच्चन्तवासी येव वाराणसीसेट्ठी पन अहमेवाति । प्रकतझ जांतकं । अपायिम्हवग्गो नवमो। [३२१] ·- १०. लिचवग्गवण्णना १.लित्तजातक लित्तं परमेन तेजसाति इदं सत्या जेतवने विहरन्तो अपच्चवेक्खितपरिभोगं आरभ कथेसि । पच्चपन्नवत्यु तस्मि किर काले भिक्खू चीवरादीनि लभित्वा येभुय्येन अपच्चवेक्खित्वा परिभुञ्जन्ति। ते चत्तारो पच्चये अपच्चवेक्खित्वा परिभुञ्जमाना येभुय्येन निरयतिरच्छानयोनितो न मुच्चन्ति । सत्या तं कारणं अत्वा भिक्खूनं अनेकपरियायेन धम्मकथं कथेत्वा अप्पच्चवेक्खितपरिभोगे आदीनवं दस्सेत्वा--भिक्खवे ! भिक्खुना नाम चत्तारो पच्चये लभित्वा अपच्चवेक्खित्वा परिभुज्जितुं न वट्टति । तस्मा इतो पट्ठाय पच्चवेक्खित्वा परिभुजेय्याथाति । पच्चवेंक्खणविधि दस्सेन्तो “इध भिक्खवे ! भिक्खु पटिसङखायोनिसो चीवरं पटिसेवति सीतस्स पटिघातायाति" आदिना नयेन तन्ति ठपेत्वा-भिक्खवे ! चत्तारो पच्चये एवं पच्चवेक्खित्वा परिभुजितु वट्टति । अपच्चवेक्खितपरिभोगो नाम हलाहलविसपरि- भोगसदिसो। पोराणका हि अपच्चवेक्खित्वा दोसं अजानित्वा विसं परिभुञित्वा विपाकन्ते महादुक्खं अनु- भविसूति वत्वा अतीतं आहरि:- अतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो अझतरस्मि महाभोगकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो अक्खघुत्तो अहोसि । अथापरो कूटक्खधुत्तो बोधिसत्तेन सद्धि कीलन्तो अत्तनो जये वत्तमाने केलिमण्डलं न भिन्दति, पराजयकाले पन अक्खं मुखे पक्खिपित्त्वा अक्खो नट्ठोति केलिमण्डलं भिन्दित्वा पक्कमति । बोधि- सत्तो तस्स कारणं जत्वा होतु जानिस्सामेत्य पतिरूपन्ति अक्खे आदाय अत्तनो घरे हलाहलविसेन रञ्जत्वा पुनप्पुन सुक्खापेत्वा ते आदाय तस्स सन्तिकं गन्त्वा एहि सम्म ! अखेहि कीलामाति आह । सो साधु सम्माति केलिमण्डलं सज्जेत्वा तेन सद्धि कीलन्तो अत्तनो पराजयकाले एक अक्खं मुखे पक्खिपि । अथ नं वोधिसत्तो तथा करोन्तं दिस्वा गिलाहि ताव पच्छा इदं नामेतन्ति जानिस्ससीति चोदेतु इमं गाथमाहः-- लित्तं परमेन तेजसा गिलमक्खं पुरिसो न वुज्झति, गिल रे ! गिल पापधुत्तक ! पच्छा ते कटुकं भविस्सतीति । तत्य-लित्तन्ति मक्खितं रञ्जितं । परमेन तेजसाति उत्तमतेजसा सम्पन्नेन हलाहलविसेन । गिलन्ति गिलन्तो । अक्खन्ति गुलकं । न वज्झतीति अयं मे गिलतो इदं नाम करिस्सतीति न जानाति । गिल रेति गिलाहि अरे ! गिलाति पुनपि चोदेन्तो वदति । पच्छा ते कटकं भविस्सतीति इमस्मि ते अक्खे गिलिते पच्या एतं विसं तिखिणं भविस्सतीति अत्यो। [३२२] सो वोधिसत्तस्स कथेन्तस्सेव विसवेगेन मुच्छितो अक्खीनि परिवत्तेत्वा खन्, नामेत्वा पति । बोधि- सत्तो इदानिस्स जीवितदानं दातु वट्टतीति ओसधपरिभावितं वमनयोगं दत्वा वमेत्वा सप्पिफाणितम- धुसक्करादयो तञ्च खादापेत्वा अरोगं कत्वा पुन एवरूपं मा अकासीति ओवदित्वा दानादीनि पुज्ञानि कत्वा ययाकम्मं गतो। सत्या इमं धम्मदेसनं आहरित्वा भिक्खवे ! अपच्चवेक्खितपरिभोगो नाम अपच्चवेक्खित्वा कतविसपरिभोगसदिसो होतीति वत्वा जातकं समोवानेसि । तदा पण्डितधुत्तो अहमेव अहोसि । कूटधुतो पनेत्य न नयीयति । यथा चेल एवं सम्बत्य । यो पन इमस्मि काले न पञ्चायति सो न कथिय्यतेवाति । लित्तजातकं । ! - ·२. महासारजातकं उक्कठे सुरमिच्छन्तोति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो आयस्मन्तं आनन्दत्थेरं आरम्भ कथेसि । पच्चुपन्नवत्थु एकस्मि हि समये कोसलरञो इत्यियो चिन्तयिसु वुद्धप्पादो नाम दुल्लभो तथा मनुस्सपटिलाभो परिपुण्णायतनता च, मयञ्च इमं दुल्लभं खणसमवायं लभित्वापि अत्तनो रुचिया विहारं गन्त्वा धम्म वा सोतु पूजं वा कातुं दानं वा दातुं न लभाभ । मञ्जूसाय पक्खित्ता विय वसाम । रनो कथेत्वा अम्हाकं धम्म देसेतु अनुच्छविकं एक भिक्खु पक्कोसापेत्वा तस्स सन्तिके धम्म सोस्साम । ततो यं सक्खिस्साम तं उग्गहिस्साम दानादीनि च पुञानि करिस्साम । एवं नो अयं खणपटिलाभो सफलो भविस्सतीति । ता सब्बापि राजानं उपसङ्कमित्वा अत्तना चिन्तितं कारणं कथयिंसु । राजा साधूति सम्पटिच्छि । अथेकदिवसं राजा उय्यानकीलं कीलितुकामो उय्यानपालं पक्कोसापेत्वा उय्यानं सोघेहीति आह । उय्या- नपालो उय्यानं सोधेन्तो सत्यारं अञतस्मि रुक्खमूले निसिन्नं दिस्वा रो सन्तिकं गन्त्वा सुद्धं देव ! उय्यानं अपि चेत्थ अज्ञतरस्मि रुक्खमूले भगवा निसिन्नोति आह । राजा-साधु सम्म ! सत्यु सन्तिके धम्मम्पि सोस्सामाति अलङ्कतरथं अभिरुय्ह उय्यानं गन्त्वा सत्थु सन्तिकं अगमासि । तस्मिञ्च समये छत्तपाणी नामेको अनागामी उपासको सत्यु सन्तिके धम्म सुणमानो निसिन्नो होति । राजा नं दिस्वा आसङ्कमानो मुहुत्तं ठत्वा पुन सचायं पापको भवेय्य न सत्थु सन्तिके निसीदित्वा धम्म सुणेय्य । अपापकेन इमिना भवितब्बन्ति चिन्तेत्वा सत्यारं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा एकमन्तं निसीदि । उपासको बुद्धगारवेन रञो पच्चुटानं वा वन्दनं वा नाकासि । तेनस्स राजा अनत्तमनो अहोसि। [३२३] सत्या तस्स अनत्तमनभावं ञत्वा उपासकस्स गुणं कथेसि-अयं महाराज ! उपासको बहुस्सुतो आगतागमो कामेसु वीतरागोति । राजा न इमिना ओरकेन भवितव्यं यस्स सत्था गुणं वण्णेतीति चिन्तेत्वा-उपासक ! वदेय्यासि येन ते अत्योति आह। उपासको साधूति सम्पटिच्छि । राजा सत्थु सन्तिके धम्म सुत्वा सत्यारं पदक्खिणं कत्वा पक्कामि । सो एकदिवसं उपरिपासादे महावातपानं विवरित्वा ठितो तं उपासकं भुत्तपातरासं छत्तमादाय जेतवनं गच्छन्तं दिस्वा पक्कोसापेत्वा एवमाह-त्वं किर उपासक ! बहुस्सुतो अम्हाकं च इत्थियो धम्मं सोतुका- मा चेव उग्गहेतुकामा च । साधु वतस्स सचे तासं धम्म वाचेय्यासीति । देव ! गिहीनं नाम राजन्तेपुरे धम्मं देसेतुं वा वाचेतुं वा नप्पतिरूपं, अय्यानमेव पतिरूपन्ति । राजा सच्चमेस वदतीति तं उय्योजत्वा इत्यियो पक्कोसापेत्वा-भद्दे ! अहं तुम्हाकं धम्मदेसनत्याय च धम्मवाचनत्याय च सत्यु सन्तिकं गन्त्वा एकं भिक्खं याचामि । असीतिया महासावकेसु कतरं याचामीति आह । ता सब्बापि मन्तेत्वा धम्मभण्डागारिकं आनन्दत्थेरमेव आरोचेसु। राजा सत्यु सन्तिकं गन्त्वा वन्दित्वा एकमत्तं निसिन्नो एवमाह-भन्ते ! अम्हाकं गेहे इत्यियो आनन्द- त्यरस सन्तिके धम्म सोतुञ्च उगण्हितुं च इच्छन्ति । साघु वतस्स सचे थेरो अम्हाकं गेहे धम्म देसेय्य चेव वाचेय्य चाति । सत्था साधूति सम्पटिच्छित्वा थेरं आणापेसि । ततो पट्ठाय रञो इत्यियो थेरस्स सन्तिके धम्म सुणन्ति चेव उग्गण्हन्ति च । अथेकदिवसं रञो चूलामणि नट्ठो। राजा तस्स नट्ठभावं सुत्वा अमच्चे ·२७८ जातककया ! . भागापेसि सव्वे अन्तोवलञ्जनकमनुस्से गहेत्वा चूलामणि आहरापेथाति । अमच्चा मातुगामे आदि कत्वा चूलामणि परिपुच्छन्ता अदिस्वा महाजनं किलमेन्ति । तं दिवसं आनन्दत्येरो राजनिवेसनं पविट्ठो। यथा ता इत्थियो पुव्वे थेरं दिस्वाव हट्टतुट्ठा धम्म सुणन्ति चेव उग्गण्हन्ति च तथा अकत्वा सव्वा दोमनस्सप्पत्ताव अहेसुं। ततो थेरेन कस्मा तुम्हे अज्ज एवरूपा जाताति पुच्छिता-एवमासु-भन्ते ! रनो चूलामणि परियेसिस्सामाति अमच्चा मातुगामे उपादाय अन्तोवलजनके किलमेन्ति न जानाम कस्स किं भविस्सति । तेनम्हा दोमनस्सप्पत्ताति । थेरो मा चिन्तेयाति ता समस्सासेत्वा रनो सन्तिकं गन्त्वा पञत्तासने निसीदित्वा मणि किर ते महाराज ! नट्ठोति पुच्छि । आम भन्तेति । असक्खि पन तं आहरापेतुन्ति ? भन्ते ! सव्वं अन्तोजनं गहेत्वा किलमेन्तोपि न सक्कोमि आहरापेतुन्ति । महाराज ! महाजनं अकिलमेत्वाव आहरणुपायो अत्थीति । [३२४] कतल्पायो भन्तेति ? पिण्डदानं महाराजाति ? कतरपिण्डदानं भन्तेति ? महाराज ! यत्तके आसङका अत्यि ते गहेत्वा एकेकस्स एकेकं पलालपिण्डं वा मत्तिकापिण्डं वा दत्वा इमं पच्चूसकाले आहरित्वा असुकट्ठाने नाम पातेथाति वत्तव्यं । येन गहितो भविस्सति सो तस्मि पक्खि- पित्वा आहरिस्सति । सचे पठमदिवसे येव पातेन्ति इच्चेतं कुसलं, नो चे पातेन्ति दुतियदिवसेपि ततियदिवसेपि तथेव कातव्वं । एवं महाजनो च न किलमिस्सति मणिञ्च लभिस्ससीति । एवं वत्वा थेरो अगमासि । राजा वुत्तनयेनेव तयो दिवसे दापेसि । नेव मणि आहरिंसु । थेरो ततियदिवसे आगन्त्वा--किं महा- राज ! पातितो मणीति पुच्छि । न पातेन्ति भन्तेति । तेन हि महाराज ! महातलस्मिञ्जव पटिच्छन्नट्ठाने महाचाटि ठपापेत्वा उदकस्स पूरापेत्वा साणि परिक्खिपापेत्वा सब्वे अन्तोवलजनमनुस्सा च इत्थियो च उत्तरासङ्गं कत्वा एकेकोव अन्तो साणि पविसित्वा हत्यं घोवित्वा मागच्चतूति वदेहीति । थेरो इमं उपायं आचिक्खित्वा पक्कामि । राजा तथा कारेसि । मणिचोरो चिन्तेसि धम्मभण्डागारिको इम अधिकरणं आदाय मणि अदस्सापेत्वा ओस्सक्किस्सतीति पातेतुं दानि वट्टतीति मणि पटिच्छन्नं कत्वा आदाय अन्तोसाणि पविसित्वा चाटियं पातेत्वा निक्खमि । सब्बेसं निक्खन्तकाले उदकं छड्डेत्वा मणिं अद्दसंसु । राजा थेरं निस्साय महाजनं अकिलमेत्वाव मे मणि लद्धोति तुस्सि । अन्तोवलञ्जनकमनुस्सापि धेरै निस्साय मयं महादुक्खतो मुत्तम्हाति तुस्सिसं । थेरस्सानुभावेन रञो चूलामणि लद्धोति थेरस्सानुभावो सफलनगरे चेव भिक्खुसङ्घ च पाकटो जातो । धम्मसभायं सन्निसिन्ना भिक्खू थेरस्स गुणं वण्णयिंसु-आवुसो ! मानन्दत्थेरो अत्तनो वहुस्सुतताय पण्डिच्चेन उपायकुसलताय महाजनं अकिलमेत्वा उपायेनेव रञो मणिं दसेसीति। सत्या आगन्त्वा-कायनुत्य भिक्खये ! एतरहि कथाय सन्निसिन्नाति पुच्छित्वा इमाय नामाति बुत्ते न भिक्सवे ! इदानि आनन्देनेव परहृत्यगतं भण्डं दस्सितं, पुब्बेपि पण्डिता महाजनं अकिलमेत्वा उपा- येनेव तिरन्यानहत्यूपगमण्डकं दलविभूति वृत्वा अतीतं आहरिः- अतीतवत्यु अतीते वाराणमियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तोसबसिप्पेस निप्फत्ति पत्तो तस्सेव अमच्चो अहोसि । अकदिवसं राजा महन्तेन परिवारेन उय्यानं गन्त्वा वनन्तरानि विचरित्वा उदककीलं कीलितुकामो मङ्गल- पोपहारजि मोतरित्वा इत्यागारम्पि परकोसि । इत्यियो अत्तनो अत्तनो [३२५] सासूपगगीवूपगादीनि आभ- ·महासारजातक २७६ रणानि ओमुञ्चित्वा उत्तरासङ्गेसु पक्खिपित्वा समुग्गपिठेसु ठपेत्वा दासियो पटिच्छापेत्वा पोक्खरणि ओत- रिसु। अर्थका उय्यानमक्कटी साखन्तरे निसिन्ना देवि पिलन्धनानि ओमुञ्चित्वा उत्तरासङ्गे पक्खिपित्वा समुग्गपिठे ठपयमानं दिस्वा तस्सा मुत्ताहारं पिलन्धितुकामा हुत्वा दासिया पमादं ओलोकयमाना निसीदि, दासीपि तं रक्खमाना तहं तहं ओलोकयमाना निसिन्ना येव पचलायितुमारभि । मक्कटी तस्सा पमादभावं अत्वा वातवेगेन ओतरित्वा महामुत्ताहारं गीवाय पटिमुञ्चित्वा वातवेगेन उप्पतित्वा साखन्तरे निसीदित्वा अनासं मक्कटीनं दस्सनभयेन एकस्मि रुक्ख सुसिरहाने ठपेत्वा उपसन्तुपसन्ता विय तं रक्खमाना निसीदि । सापि खो दासी पटिवुज्झित्वा मुत्ताहारं अपस्सन्ती कम्पमाना अञ्ज उपायं अदिस्वा पुरिसो देविया मुत्ताहारं गहेत्वा पलातोति महाविरवं विरवि । आरक्खमनुस्सा ततो ततो सन्निपतित्वा तस्सा वचनं सुत्वा रञो आरोयिंस । राजा चोरं गण्हथाति आह । पुरिसा उय्याना निक्खमित्वा चोरं गण्हथ गण्हथाति इतो चितो च ओलोकेन्ति । अथेको जानपदो वलिकारकपुरिसो तं सई सुत्वा कम्पमानो पलायि । तं दिस्वा राजपुरिसा अयं चोरो भविस्सतीति अनुवन्धित्वा तं गहेत्वा पोथेत्वा-अरे चोर ! एवं महासारं नाम पिलन्धनं अवहरिस्स- सीति परिभासिंस। सो चिन्तेसि सचाहं न गण्हामीति वक्खामि अज्ज मे जीवितं नत्थि, पोथेन्तो येव मं मारेस्सन्ति । सम्प- टिच्छामि नन्ति । सो--आम सामि ! गहितं मेति आह । अथ नं बन्वित्वा रन्नो सन्तिकं नयिंसु । राजापि नं पुच्छि--गहितं ते महासारपिलन्धनन्ति ? आम देवाति। इदानि तं कहन्ति ? देव ! मया महासारं नाम मञ्चपीठम्पि न दिट्ठपुव्वं, सेट्ठी पन मं महासारपिलन्वनं गण्हापेसि । सोहं गहेत्वाव तस्स अदासि ! सो तं जानातीति । राजा सेट्टि पक्कोसापेत्वा--गहितं ते इमस्स हत्थतो महासारपिलन्धनन्ति पुच्छि । आम देवाति। कहं तन्ति ? पुरोहितस्स मे दिनन्ति । पुरोहितम्पि पक्कोसापेत्वा तथैव पुच्छि । सोपि सम्पटिच्छित्वा गन्धव्वस्स मे दिनन्ति आह । नम्पि पक्कोसापेत्वा-पुरोहितस्स ते हत्थतो महासारपिन्धनं गहितन्ति पुच्छि । आम देवाति । कहं तन्ति ? किलेसवसेन मे वण्णदासिया दिन्नन्ति । तम्पि पक्कोसापेत्वा पुच्छि । सा न गण्हामीति आह । ते तञ्च जने पुच्छन्तान व सुरियो अत्यं गतो। [३२६] राजा इदानि विकालो जातो स्वे जानिस्सामाति ते पञ्चजने अमच्चानं दत्वा नगरं पाविसि । बोधि- सत्तो चिन्तेसि--इदं पिलन्धनं अन्तोवलजे नटुं अयं च गहपतिको वहिवलजो, द्वारेपि वलवा रक्खो, तस्मा अन्तोवलजनकानम्पि नं गहेत्वा पलायितुं न सक्का । एवं नेव वहिवलञ्जनकानं न अन्तो उय्याने वलज- नकानं गहणुपायो दिस्सति । इमिना दुग्गतमनुस्सेन सेट्ठिस्स मे छिन्नन्ति कथेन्तेन अत्तनो मोक्खत्याय कथितं भविस्सति । सेट्ठिनापि पुरोहितस्स मे दिनन्ति कथेन्तेन एकतो हुत्वा नित्थरिस्सामीति चिन्तेत्वा कथितं भवि- स्सति । पुरोहितेनापि गन्धब्बस्स मे दिन्नन्ति कथेन्तेन वन्धनागारे गन्धव्वं निस्साय सुखेन वसिस्सामाति चिन्तेत्वा- कथितं भविस्सति । गन्धब्बेनापि वण्णदासिया मे दिनन्ति कथेन्तेन अनुक्कण्ठिता वसिस्सामाति चिन्तेत्वा १. रो०-परिहासिस।

·२८० जातकट्ठकथा कथितं भविस्सति । इमेहि पञ्चहिपि अचोरेहि भवितव्वं उय्याने मक्कटा बहू पिलन्धनेन एकिस्सा मक्कटिया हत्ये आरूल्हेन भवितब्बन्ति । सो राजानं उपसङ्कमित्वा-महाराज ! चोरे अम्हाकं निय्यादेथ मयं तं किच्चं सोधेस्सामाति-आह । राजा साधु पण्डित ! सोधेहीति तस्स निय्यादेसि । बोधिसत्तो अत्तनो दासपुरिसे पक्कोसित्वा ते पञ्च जने एकस्मिञ्जव ठाने वसापेत्वा समन्ता आरक्खं कत्वा कण्णं दत्वा यं ते अज्ञमनं कथेन्ति तं मय्हं आरो- चेथाति-वत्वा पक्कामि । ते तथा अकंसु । ततो मनुस्सानं सन्निसिन्नवेलाय सेट्ठी तं गहपतिकं आह-अरे दुट्टगहपतिक ! तया अहं मया वा त्वं कहं दिट्ठपुब्बो ? कदा ते मय्हं पिलन्धनं दिन्नन्ति आह । सामि महासेट्ठि ! अहं महासारं नाम रुक्खसारपादकं मञ्च पीठकम्पि न जानामि ! तं निस्साय पन मोखं लभिस्सामीति एवं अवचं । मा मे कुञ्झ सामीति । पुरोहितोपि सेटिं आह-महासेट्ठि त्वं इमिना पिलन्धनं अत्तनो अदिन्नकमेव मय्हं कथं अदासीति ? मयम्पि द्वे इस्सरा अम्हाकं एकतो हुत्वा ठितकाले कम्मं खिप्पं निप्पजिस्सतीति कथेसिन्ति । गन्धब्बोपि पुरोहितं आह-ब्राह्मण ! कदा तया मय्हं पिलन्धनं दिन्नन्ति ? अहं तं निस्साय वसनट्ठाने सुखं वसिस्सामीति कथेसिन्ति । वण्णदासीपि गन्धब्बं आह-अरे दुटुगन्धव्व ! अहं कदा तव सन्तिकं गतपुब्बा त्वं वा मम सन्तिकं आगतपुबो, कदा ते मय्हं पिलन्धनं दिन्नन्ति ? भगिनि ! किं कारणा कुज्झसि ? अम्हेसु पञ्चसु एकतो वसन्तेसु घरावासो भविस्सति अनुक्कण्ठ- माना सुखं वसिस्सामाति कथेसिन्ति । [३२७] बोधिसत्तो पयोजितमनुस्सानं सन्तिका तं कथं सुत्वा तेसं तत्थतो अचोरभावं ञत्वा मक्कटिया गहित- पिलन्धनं उपायेनेव पातेस्सामीति भेण्डुमयानि' बहूनि पिलन्धनानि कारापेत्वा उय्याने मक्कटियो गाहापेत्वा हत्थपादगीवासु भेण्डुपिलन्धनानि पिलन्धापेत्वा विस्सजेसि इतरा मक्कटी पिलन्धनं रक्खमाना उय्यानेयेव निसीदि । बोधिसत्तो मनुस्से आणापेसि गच्छथ तुम्हे उय्याने सब्बमक्कटियो उपधारेथ यस्सा तं पिलन्धनं पस्सथ तं उत्तासेत्वा पिलन्धनं गण्हथाति । तापि खो मक्कटियो पिलन्धनं नो लद्धन्ति तुठ्ठिपहट्ठा उय्याने विचरन्तियो तस्सा सन्तिकं गन्त्वा पस्सथ अम्हाकं पिलन्धनन्ति आहंसु । सा मक्खं असहमाना किं इमिना भेण्डुपिलन्धनेनाति मुत्ताहारं पिलन्धित्वा निक्खमि । अथ नं ते पुरिसा दिस्वा पिलन्धनं छड्डापेत्वा आहरित्वा बोधिसत्तस्स अदंसु। सोतं आदाय रो दस्सेत्वा-इदं ते देव ! पिलन्धनं, ते पञ्चपि अचोरा । इदं पन उय्याने मक्कटिया आभतन्ति आह। कथं पन ते पण्डित ! मक्कटिया हत्यं आरूल्हभावोजातो? कयं ते गहितन्ति ? सो सब आचिक्खि । राजा तुट्ठमानसो सङ्गामसीसादिसु नाम सूरादयो इच्छितव्बा होन्तीति बोधि- सत्तस्स थुतिं करोन्तो इमं गाथमाह :- उक्कठे सूरमिच्छन्ति मन्तीसु अकुतूहलं, पियञ्च प्रत्रपाणम्हि अत्थे जाते च पण्डितन्ति । तत्य-उक्कठेति उपकठे उभतो वूल्हे सङ्गामे सम्पहारे वत्तमानेति अत्यो। सूरमिच्छन्तीति असनियापि मत्यके पतमानाय अपलायिनं सूरं इच्छन्ति । तस्मिं खणे एवरूपो सङ्गामयोधो पत्थेतब्बो होति । मन्तोसु प्रक- तूहलन्ति कत्तव्बाकत्तब्बकिच्चं सम्मन्तनकाले उप्पन्ने मन्तीसु यो अकुतूहलो अविकिण्णवाचो मन्तं न भिन्दति तं इच्छन्ति तादिसो तेसु ठानेसु पत्थेतब्बो होति । पियञ्च अन्नपाणम्हीति मधुरे अन्नपाणे पच्चुपट्टिते सहपरिभुञ्जनत्याय पियपुग्गलं पत्येन्ति तादिसो तस्मिं काले पत्येतब्बो होति । प्रत्ये जाते च पण्डितन्ति १. स्या० गेण्डुमयानि । ।

·महासारजाता अत्यगम्भोरे किस्मिानिदेव कारण या पनी या उमन पतिं विनायक चन, नयापोनिमय पत्यतब्बी होनीति । गयं राजा बोधिमनं बोया योगना पनवन्न वस्नेन्नो महामेषी चित्र पर नन्मोत्रादे टत्या दानादीनि पृनानि यस्ता क्याकम् गती । [३२८] दोषिमनोनिया गनो। नत्याशिम धमदेननं आहरित्या भेगमग गोवारी. थानेमि । तदा मामा आनन्दो अहोनि, पश्टितामन्चो पन मामेवाति । महासारजातक ·३. विस्सासभोजनजातक न विस्ससे अविस्सत्येति इदं सत्या जेतवने विहरन्तो विस्सासभोजनं आरभ कथेसि । पच्चुपन्नवत्थु तस्मिं किर समये येभुय्येन भिक्खू मातरा नो दिन्नं पितरा नो दिन्नं भातरा भगिनिया चुल्लभातरा चुल्लपितरा मातुलेन मातुलानिया दिन्नं, अम्हाकं गिहीकालेपि भिक्खुकालेपि एते दातुं युत्तरूपा वाति जातीहि दिने चत्तारो पच्चये विस्सत्या हुत्वा अपच्चवेक्खित्वा परिभुञ्जन्ति । सत्या तं कारणं ञत्वा भिक्खूनं मया धम्मदेसनं कातुं वट्टतीति भिक्खू सन्निपातापेत्वा-भिक्खवे ! भिक्खु- ना नाम जातीहिपि अज्जातीहिपि दिन्नके चत्तारो पच्चये पच्चवेक्खित्वाव परिभोगो कातब्बो। अपच्चवेवखित- परिभोगं कत्वा हि कालं कुरुमानो भिक्खुयक्खपेतअत्तभावतो न मुच्चति । अपच्चवेक्खितपरिभोगो नामेस विसपरिभोगसदिसो। विसं हि विस्सासिकेन दिन्नकम्पि अविस्सासिकेन दिन्नकम्पि मारेतियेव । पुबेपि विस्सा- सेन दिन्नविसं परिभुजित्वा जीवितक्खयं पत्ताति वत्वा तेहि याचितो अतीतं आहरिः-- अतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो महाविभवो सेट्ठी अहोसि। तस्सेको गोपालको किटुसम्वाधसमये गावो गहेत्वा अरञ्ज पविसित्वा तत्थ गोपल्लिकं कत्वा रक्खन्तो वसति । सेट्टिनो च कालेन कालं गोरसं आहरति । अथस्स गोपल्लिकाय अविदूरे सीहो निवासं गण्हि । गावीनं सीहसन्तासेन मिलातानं खीरं मन्दं अहोसि । अथ नं एकदिवसं सप्पि आदाय आगतं सेट्ठी पुच्छि किन्नुखो सम्म गोपालक ! मन्दं सप्पीति ? सो तं कारणं आचिक्खि । अत्यि पन सम्म ! तस्स सीहस्स कत्यचि पटिबद्धोति ? अत्धि सामि ! एकाय मिगमातुकाय सद्धि संसग्गोति । सक्का पन तं गाहापेतुन्ति ? सक्का सामीति । तेनहि नं गहेत्वा तस्सा नलाटतो पट्ठाय सरीरे लोमानि विसेन पुनप्पुनं रजित्वा सुक्खापेत्वा द्वे तयो दिवसे अतिक्कामेत्वा तं मिगमातुकं विस्सज्जेहि । सो तस्सा सिनेहेन सरीरं लेहित्वा जीवितक्खयं पापुणिस्सति । अथस्स चम्मनखदाठा चेव वसञ्च गहेत्वा आगच्छेय्यासीति हलाहलविसं दत्वा उय्योजेसि । सो गोपालको जालं खिपित्वा उपायेन तं मिगमातुकं गण्हित्वा तथा अकासि। सीहो [२२६] तं दिस्वाव बलवसिनेहेन तस्सा सरीरं लेहित्वा जीवितक्खयं पापुणि गोपालकोपि चम्मादीनि गहेत्वा बोधिसत्तस्स सन्तिकं अगमासि । वोधिसत्तो तं कारणं ञत्वा परेसु सिनेहो नाम न कत्तव्यो। एवं वलसम्पन्नोपि सीहो मिगराजा किलेस- वसेन संसग्गं निस्साय मिगमातुकाय सरीरं लेहन्तो विसपरिभोगं कत्वा जीवितक्खयं पत्तोति वत्वा सम्पत्तपरिसाय धम्म देसेन्तो इमं गाथमाह :-- न विस्ससे अविस्सत्ये विस्सत्येपि न विस्ससे, विस्सासा भयमन्वेति सोहं व मिगमातुकाति । तत्रायं सङ खेपत्यो । यो पुब्बे सहायो अत्तनि अविस्सत्यो अहोसि तस्मिं अविस्सत्ये यो पुवेपि निव्भयो अत्तनि विस्सासिको येव तस्मि विस्सत्येपि न विस्ससे नेव विस्सासं करेय्य। कि कारणा विस्सासा भयमन्वति यो हि मित्तेपि अमित्तेपि विस्सासो ततो भयमेव आगच्छति । कथं ? सोहंव मिगमातुका यथा मित्तसन्यववसेन कतविस्सासाय मिगमातुकाय सन्तिका सीहस्स भयं अन्वेतं उपगतं सम्पत्तन्ति अत्यो। यथा वा विस्सासवसेन सोहं मिगमातुका अन्वेतुकामा उपगताति अत्यो । एवं बोधिसत्तो सम्पत्तपरिसाय धम्म देसेत्वा दानादीनि पुज्ञानि कत्वा यथाकम्मं गतो । सत्या इमं धम्मदेसनं माहरित्वा जातकं समोषानेसि । तदा महासेही अहमेव अहोसिन्ति । विस्सासभाजनजातकं । -- -- ·४. लोमहंसजातक सो ततो सो सीतोति इदं सत्था वेसालि उपनिस्साय पाठिकारामे विहरन्तो सुनक्खत्तं आरभ कथेसि । पच्चुपन्नवत्यु एकस्मि हि समये सुनक्खत्तो सत्यु उपट्ठाको हुत्वा पत्तचीवरमादाय विचरमानो कोरक्खत्तियस्स धम्म रोचेन्तो दसवलस्स पत्तचीवरं निय्यादेत्वा कोरक्खत्तियं निस्साय वसित्वा तस्स कालकञ्जकअसुरयोनियं निब्बत्त- काले गिही हत्वा नत्यि समणस्स गोतमस्स उत्तरिमनुस्सधम्मा अलमरियजाणदस्सविसेसो तक्कपरियाहतं समणो गोतमो धम्म देसेति वीमंसानुचरितं सयंपटिभाणं यस्स च स्वस्स अत्याय धम्मो देसितो सो न निय्याति तक्करस्स सम्मा दुक्खक्खयायाति वेसालियं तिण्णं पाकारानं अन्तरे विचरन्तो सत्यु अवण्णं भासति । अथायस्मा सारिपुत्तो पिण्डाय चरन्तो तस्सेवं अवण्णं भासन्तस्स सुत्वा पिण्डपातपटिक्कन्तो तमत्थं भगवतो आरोचेसि । भगवा-कोवनो सारिपुत्त ! सुनक्खत्तो मोघपुरिसो [३३०] कोधवसेनेवमाह । कोधवसेनापि पन सो न निय्याति तक्करस्स सम्मादुक्खक्खयायाति वदन्तो अजानित्वापि मम्हं अगुणमेव भासति, नखो पन सो मोधपुरिसो मय्हं गुणं जानाति, मय्हं हि सारिपुत्त ! छ अभिज्ञा नाम अस्थि, अयम्पि मे उत्तरिमनुस्सधम्मोव दसवलानि अत्यि चतुबेसारज्जजाणं अत्यि, चतुयोनिपरिच्छेदकजाणं अत्यि, पञ्चगतिपरिच्छेदकजाणं अत्यि, अयम्पि मे उत्तरिमनुस्सधम्मोव एवं उत्तरिमनुस्सधम्मसमन्नागतं पन मं यो एवं वेदय्य नत्थि समणस्स गोतमस्स उत्तरिमनुस्सधम्मोति.सो तं वाचं अप्पहाय तं चित्तं अप्पहाय तं दिट्ठि अप्पटिनिस्सज्जित्वा यथाभतं निक्खित्तो एवं निरयेति एवं अत्तनो विज्जमानउत्तरिमनुस्सधम्मस्स गुणं कथेत्वा सुनक्खत्तो किर सारिपुत्त ! कोरक्खत्तियस्स दुक्करकारिकाय मिच्छातपे पसन्नो । मिच्छातपे पसीदन्तेन पन मयि एव पसीदितुं वट्टति । अहं हि इतो एकनवुतिकप्पमत्यके अत्थि नुखो एत्य सारोति वाहिरकमिच्छातपं वीमंसन्तो चतुरङग समन्नागतं ब्रह्मचरियवासं वसि, तपस्सी सुदं होमि परमतपस्सी लूखो सुदं होमि परमलूखो, जेगुच्छी सुदं होमि परमजेगुच्छी पविवित्तो सुदं होमि परमपविवित्तोति वत्वा थेरेन याचितो अतीतं आहरि । अतीतवत्यु अतीते एकनवुतिकप्पमत्यके बोधिसत्तो वाहिरकतपं वीमंसिस्सामीति आजीवकपब्वज्जं पब्बजित्वा अचेलको अहोसि रजोजल्लिको । पविवित्तो अहोसि एकविहारी मनुस्से दिस्वा मिगो विय पलायि । महाविकट- भोजनो अहोसि वच्छगोमयादीनि परिभुञ्जि । अप्पमाद विहारत्याय अरजे एकस्मिं भिसनके वनसण्डे विहासि, तस्मिं विहरन्तो हिमपातसमये अन्तर?के रत्तिं वनसण्डा निक्खमित्वा अब्भोकासे विहरित्वा सुरिये उग्गते वनसण्डं पविसति सो यथा रत्तिं अब्भोकासे हिमोदकेन तिन्तो तथेव दिवा वनसण्डतो पग्घरन्तेहि उदकविन्दूहि तेमियति एवं अहोरतं सीतदुक्खं अनुभोति। गिम्हानं पन पच्छिमे मासे दिवा अब्भोकासे विहरित्वा रति वनसण्डं पविसति, सो यथा दिवा अब्भोकासे आतपेन परिलाहप्पत्तो तथैव रत्ति निवाते वनसण्डे परिलाहं पापुणाति, सरीरा सेदवारा मुच्चन्ति । अथस्स पुब्वे अस्सुतपुत्वा अयं गाथा पटिभासि:- सो तत्तो सो सीतो एको भिसनके वने। नग्गो न चग्गिमासीनो एसनापसुतो मुनोति ॥ तत्थ-सो तत्तोति सुरियसन्तापेन सुतत्तो। सो सीतोति हिमोदकेन सुसीतो सुठुतिन्तो । एको भिसणके वति यत्य पविट्ठानं येभुय्येन लोमानि हंसन्ति तथारूपे भिसनके [३३१] वनसण्डे एको अदुतियोव अहोसिन्ति दीपेति । नग्गो न चग्गिमासीनोति नग्गो च न च अग्गिमासीनो तथा सीतेन पीलियमानोपि नेव निवासनपारुपनं वा आदियि न अग्गि आगम्म निसीदिन्ति दीपेति । एसनापसतोति अब्रह्मचरियेपि तस्मि ब्रहचरियसनी हुत्वा ·२८४ जातकटकथा ब्रह्मचरियमेवेतं एसना च गवेसना च उपायो ब्रहलोकस्साति एवं ताय ब्रह्मचरियेसनाय पसुतो अनुयुत्तो उस्सुक्कं आपन्नो अहोसिन्ति दस्सेति । मुनीति मुनि खो एस मोनत्थाय पटिपन्नोति एवं लोकेन सम्भावितो अहोसिन्ति दीपेति । एवं चतुरङ्गसमन्नागतं पन ब्रह्मचरियं चरित्वा बोधिसत्तो मरणकाले' उपट्टितं निरयनिमित्तं दिस्वा इदं वत्तसमादानं । निरत्यकन्ति गत्वा तं खणञ व तं लद्धि भिन्दित्वा सम्मादिट्टि गहेत्वा देवलोके निव्बत्ति । सत्या इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि । अहं तेन समयेन सो आजीवको अहोसिन्ति । लोमहंसजातक।

·५. महासुदस्सनजातकं अनिच्चा बत-संखाराति इदं सत्या परिनिब्बाणमञ्चके निपनो आनन्दत्थेरस्स मा भन्ते ! भगवा इमस्मिं खुद्दकनगरकेत्यादिवचनं आरभ कथेसि । पच्चुपन्नवत्यु तथागते जेतवने विहरन्ते सारिपुत्तत्थेरो कत्तिकपुण्णमायं नालकगामके जातोवरके परिनिव्बायि । महामोग्गल्लानो कत्तिकमासस्सेव कालपक्खे आमावसियं परिनिब्बायि। एवं परिनिब्बुते अग्गसावकयुगे अहम्पि कुसिनारायं परिनिव्वायिस्सामीति अनुपुबेन चारिकं चरमानो तत्य गन्त्वा यमकसालानमन्तरे उत्तरसीसके मञ्चके अनुदानसेय्याय निपज्जि । अथ न आयस्मा आनन्दत्थरो--मा भन्ते ! भगवा इमस्मि खुद्दकनगरके विसमे उज्जङ्गलनगरके साखानगरके परिनिव्बायि । अञ्जसं चम्पाराजगहादीनं महानगरानं अञ्जतरस्मि भगवा परिनिव्बाय तूति याचि । सत्या-मा आनन्द ! इमं खुद्दकनगरं उज्जङ्गलनगरकं साखानगरकन्ति वदेहि । अहं हि पुब्बे सुदस्सनचक्कवत्तिराजकाले इमस्मि नगरे वसि तदा इदं द्वादसयोजनिकेन रतनपाकारेन परिक्खित्तं महानगरं अहोसीति वत्वा थेरेन याचितो अतीतं आहरन्तो महासुदस्सनसुत्तन्तं कथेसि । अतीतवत्यु तदा पन महासुदस्सनं सुधम्मपासादा ओतरित्वा अविदूरे सत्तरतनमये तालवने पञत्तस्मि कप्पि- यमञ्चके दक्खिणेन पल्सेन अनुढानसेय्याय निपन्नं दिस्वा इमानि ते देव ! [३३२] चतुरासीतिनगरसह- स्सानि कुसावतीराजवानिपमुखानि । एत्य छन्दं करोहीति सुभद्दाय देविया वुत्ते महासुदस्सनो, मा देवि एवं अवच । अथ खो एत्य छन्दं विनेहि मा अपेक्खं अकासीति एवं मं ओवदाति वत्वा किं कारणा देवाति पुच्छितो अज्जाहं कालकिरियं करिस्सामीति आह । अथ नं देवी रुदमाना अक्खीनि पुञ्छित्वा किच्छेन कसिरेन तथा वत्वा रोदि परिदेवि । सेसापि चतुरासीतिसहस्सा इत्थियो रोदिसु परिदेविंसु । अमच्चादिसुपि एकोपि अधि- वासेतुं नासक्खि । सब्बेपि रोदिसु । वोधिसत्तो-अलं भणे! मा सद्दमकत्थाति सव्वे निवारेत्वा देवि आमन्तेत्वा मा त्वं देवि! रोदि मा परिदेवि । तिलमत्तोपि हि सङ खारो निच्चो नाम नत्यि सव्वेपि अनिच्चा भेदनधम्मा एवाति वत्वा देवि ओवदन्तो इमं गाथमाहः- अनिच्चा वत सखारा उप्पादवयधम्मिनो। उप्पज्जित्वा निरुज्झन्ति तेसं वूपसमो सुखोति ॥ तत्य-अनिच्चा वत सखाराति भद्दे ! सुभद्दादेवि ! यत्तकेहि पच्चयेहि समागन्त्वा कता खन्धाय- तनादयो सङ खारा सब्वे ते अनिच्चा येव नाम । एतेसु हि रूपं अनिच्चं-पे- विज्ञाणं अनिच्चं । चक्खू अनिच्चं- पे-धम्मा अनिच्चा । यं किञ्चि सविज्ञाणकअविज्ञाणकरतनं सव्वं तं अनिच्चमेव । इति अनिच्चा वत सखाराति गण्ह । कस्मा? उप्पादवयधम्मिनोति सबेहेते उप्पादधम्मिनो चेव वयधम्मिनो च उप्पज्जन- भिज्जनसभावा येव । तस्मा अनिच्चाति वेदितव्बा । यस्मा च अनिच्चा तस्मा उप्पज्जित्वा निरुज्झन्तीति उप्पज्जित्वा ठिति पत्वापि निरुज्झन्ति येव । सव्वेवहेते निव्बत्तमाना उप्पज्जन्ति नाम भिज्जमाना निरुज्झन्ति नाम । तेसं उप्पादे सति येव ठिति नाम होति, ठितिया सति येव भङ्गो नाम होति । न हि अनुप्पन्नस्स ठिति नापि ठितं अभेज्जनकं नाम अत्यि । इति सबेपि संखारा तीणि सणानि पत्वा तत्य तत्येव निरुज्झन्ति । तस्मा १. सी०--लक्खणानि ।

·२८६ जातकट्ठकयां सब्वेपिमे अनिच्चा खणिका इत्तरा अद्धवा पभङ गुनो चलिता समीरिता अनद्धनिया पयाता तावकालिका निस्सारा तावकालिकछैन मायामरीचिफेणसदिसा । तेसु भद्दे ! सुभद्दादेवि ! कस्मा सुखसञ्ज उप्पादेसि ? एवं पन गण्ह । तेसं वूपसमो सुखोति सब्बबट्टवूपसमनतो तेसं वूपसमो नाम निव्वाणं तदेवेकं एकन्ततो सुखं अनं सुखं नाम नत्यीति । एवं महासुदस्सनो अमतमहानिबाणेन देसनाय कूटं गहेत्वा अवसेसस्सापि महाजनस्स दानं देथ, सीलं रक्खय, उपोसथकम्मं करोयाति ओवादं दत्वा देवलोकपरायणो अहोसि । सत्या इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातक समोधानेसि । तदा सुभद्दादेवी राहुलमाता अहोसि, परिनायकरतनं राहुलो अहोसि, सेसपरिसा बुद्धपरिसा, महासुदस्सनो पन अहमेवाति । महासुदस्सनजातकं । [ ३३३ ] ·, ६. तेलपत्तजातक समतित्तिकं अनवसेसकन्ति इदं सत्या सुम्भरठे सेतकं नाम निगमं उपनिस्साय अज्ञतरस्मि वनसण्डे विहरन्तो जनपदकल्याणिसुत्तं आरभ कथेसि । पच्चु पन्नवत्यु तत्रहि भगवा-सेय्यथापि भिक्खवे ! जनपदकल्याणी जनपदकल्याणीति खो भिक्खवे ! महा- जनकायोसन्निपतेय्य । सा खो पनेसा जनपदकल्याणी परमपासाविनी नच्चे परमपासावनी गीते जनपद- कल्याणी नच्चति गायेतीति खो भिक्खवे ! भीयो सोमत्ताय महाजनकायो सन्निपतेय्य । अथ पुरिसो आगछेय्य जीवितुकामो अमरितुकामो सुखकामो दुक्खपटिक्कूलो। तमेनं एवं वदेय्युं अयं ते अम्भोपुरिस ! समतित्तियो तेलपत्तो 'अन्तरेन च महासमयं अन्तरेन च जनपदकल्याणिया हारेतब्बो । पुरिसो च तं दुक्खित्तासिको पिढितो पिद्वितो अनुवन्धिस्सति यत्येव नं थोकम्पि छड्ड स्ससि तत्येव ते सिरं पातेस्सामीति । तं किम्मञथ भिक्खवे ! अपि नु खो सो पुरिसो अमुं तेलपत्तं अमनसिकरित्वा बहिद्धा पमादं आहरेय्याति ? नोहेतं भन्ते । उपमा खो म्यायं भिक्खवे ! कता अत्थस्स विपनाय । अयमेत्य अत्यो-समतित्तियोतेलपत्तोति खो भिक्खवे ! कायगतायेतं सतिया अधिवचनं । तस्मातिह भिक्खवे ! एवं सिक्खितब्बं कायगता नो सति भाविता भविस्सति सुसमारद्धाति एवं हि वो भिक्खवे ! सिक्खितब्बन्ति इमं जनपदकल्याणिसुत्तं सात्यं सव्यं- जनं कथेसि। तत्रायं स पत्यो। जनपदकल्याणीति जनपदम्हि कल्याणि उत्तमा छसरीरदोसरहिता पञ्चकल्याण- समन्नागता। सा हि यस्मा नातिदीघा नातिरस्सा नातिकिसी नातिथूला नातिकाली नाच्चोदाता अतिक्कन्ता मानुसकं वण्णं अप्पत्ता दिव्य वण्णं तस्मा छसरीरदोसरहिता । छविकल्याणं मंसकल्याणं नहारुकल्याणं अद्वि- कल्याणं वयोकल्याणन्ति इमेहि पन पञ्चहि कल्याणेहि समन्नागता पञ्चकल्याणसमन्नागता नाम । तस्सा हि आगन्तुकोभासकिच्वं नाम नत्यि अत्तनो सरीरोभासेनेव द्वादसहत्थे ठाने आलोकं करोति पियङ गुसमा वा होति सुवण्णसमा वा । अयमस्सा छविकल्याणता । चत्तारो पनस्सा हत्यपादा मुखपरियोसानञ्च लाखा- रसपरिकम्मकता विय रत्तपवालरत्तकम्बलसदिसं होति । अयमस्सा मंसकल्याणता। वीसति नखपत्तानि मंसतो अमुत्तट्ठाने लाखारसपूरितानि विय मुत्तहाने खीरधारासदिसानि । अयमस्सा नहारुकल्याणता । द्वत्तिस दन्ता सुफुस्सिता सुधोतवजिरपन्ति विय खायन्ति अयमस्सा अट्ठिकल्याणता। वीसं वस्ससतिकापि पन समाना सोलसवस्सुद्देसिका विय होति निब्बलि [ ३३४ ] पलिता । अयमस्सा वयोकल्याणता । परमपासाविनीति एत्य पन पसवनं पसवो पवत्तीति अत्यो । पसवोयेव पासावो। परमो पासावो परमपासावो, सो अस्सा अत्यीति परमपासावीनी । नच्चे च गीते च उत्तमपवत्ति सेट्ठकिरिया उत्तममेव नच्चं नच्चति गीतञ्च गायतीति वुत्तं होति । अथ पुरिसो आगच्छेय्याति न अत्तनो रुचिया आगच्छेय्य । अयं पनेत्य अधिप्पायो । अथेवं महाजनमज्झे जनपदकल्याणिया नच्चमानाय साघुसाघूति साधुकारेसु च अङ गुलिपोठनेसु चेलुक्खेपेसु च पवत्तमानेसु तं पत्ति सुत्वा राजा बन्धनागारतो एकं पुरिसं पक्कोसापेत्वा निगतानि भिन्दित्वा समतित्तिकं सुपरिपुण्णं तेलपत्तं तस्स हत्थे दत्वा उभोहि हत्येहि दल्हं गाहापेत्वा एकं असिहत्यं पुरिसं आणा- पेसि एतं गहेत्वा जनपदकल्याणिया समज्जट्ठानं गच्छ यत्येव चेस पमादं आगम्म एकम्पि तेलविन्दं छड्डेति- तत्येवस्स सीसं छिन्दाति । सो पुरिसो असि उक्खिपित्वा तं तज्जेन्तो तत्य नेसि । सो मरणभयतज्जितो जीवितु- कामताय पमादवसेन तं अमनसिकत्वा सकिम्पि अक्खीनि उम्मिलत्वा तं जनपदकल्याणि न ओलोकेसि । एवं भूतपुब्वमेवेतं वत्यु । सुत्ते पन परिकप्पवसेनेतं वुत्तन्ति वेदितव्वं । १. स्या० -अन्तरे। २. स्या० -महाजनकायस्स । - ·२८८ जातकट्ठकथा 1- 1 उपमा खो म्यायन्ति एत्य पन तेलपत्तस्स ताव कायगतासतिया ओपम्मसंसन्दनं कतमेव । एत्थ पन राजा विय कम्मं दठव्वं, असि विय किलेसा, उक्खित्तासिकपुरिसो विय मारो, तेलपत्तहत्यपुरिसो विय कायगता- सतिभावको विपस्सकयोगावचरो। इति भगवा कामगतासतिं भावेतुकामेन भिक्खुना तेलपत्तहत्थेन तेन पुरिसेन विय.सति अविस्सज्जेत्वा अप्पमत्तेन कायगतासंति भावेतव्वाति इमं सुत्तं आहरित्वा दस्सेसि । भिक्खू इमं सुत्तं च अत्यं च सुंत्वा एवमाहंसु-दुक्करं भन्ते ! तेन पुरिसेन कतं तथारूपिं जनपदकल्याणि अनोलोकेत्वा तेलपत्तं आदाय गच्छन्तेनाति । सत्या न भिक्खवे ! तेन दुक्करं कतं, सुकरमेवेत । कस्मा ? उक्खित्तासिकेन पुरिसेन सन्तज्जेत्वा निय्यमानताय । यं पन पुब्बे पण्डिता अप्पमादेन सति अविस्सज्जेत्वा अभिसङ खटं दिव्वरूपम्पि इन्द्रियानि भिन्दित्वा अनोलोकेत्वाद गन्त्वा रज्जं पापुणिसु एतं दुक्करन्ति वत्वा तेहियाचितो अतीतं आहरि :- श्रतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते. बोधिसत्तो तस्स र पुत्तसतस्स सबकनिट्ठो हुत्वा निव्वत्तित्वा अनुपुबेन विञ्जतं पापुणि । तदा च रञ्जो गेहे पच्चेकबुद्धा भुञ्जन्ति । बोधिसत्तो तेसं वेय्या- वच्चं करोति । सो एकदिवसं चिन्तेसि, मम बहू भातरो लच्छामि नुखो अहं इमस्मि नगरे कुलसन्तक रज्ज उदाहु नोति । अथस्स एतदहोसि । पञ्चेकबुद्धे पुच्छित्वा जानिस्सामीति । सो [३३५] दुतियदिवसे पच्चेक- वुद्धेसु आगतेसु धम्मकरकं आदाय पानीयं परिस्सावेत्वा पादे धोवित्वा तेलेन मक्खेत्वा..तेसं अन्तरे खज्जक खादित्वा निसिन्नकाले वन्दित्वा एकमन्तं निसिन्नो तमत्थं पुच्छि । अथ नं ते अवोचुं-कुमार ! न त्वं इमस्मि नगरे रज्जं लभिस्ससि इतो पन वीसंयोजनसतमत्यके गन्वाररठे तक्कसिलानगरं नाम अत्यि तत्थ गन्तुं सक्कोन्तो इतो सत्तमे दिवसे रज्जं लच्छसि । अन्तरामग्गे पन महावत्तनि अटवियं परिपन्यो अत्यि, तं अटविं परिहरित्वा गच्छन्तस्स - वीसतियोजनसतिको मग्गो होति, उजुकं गच्छन्तस्स पञ्जासयोजनानि होन्ति सो हि अमनुस्सकन्तारो नाम तत्य यक्खिणियो अन्तरामग्गे गामे च सालायो च मापेत्वा उपरि सुवण्णतारकविचित्तवितानं महारहं सेय्यं पञापेत्वा नानाविरागपट्टसाणियो परिक्खिपित्वा दिव्वालङ कारेहि अत्तभावं मण्डेत्वा सालासु निसीदित्वा गच्छन्ते पुरिसे मधुराहि वाचाहि सङ गण्हित्वा किलन्तरूपा विय पञायथ इधागन्त्वा निसीदित्वा पानीयं पिवित्वा गच्छथाति पक्कोसित्वा आगतानं आसनानि दत्वा अत्तनो रूपलील्हाविलासेहि पलोभेत्वा किलेसवसिके कत्वा अत्तना सद्धि अज्झाचारे कते तत्येव ते लोहितेन पग्घरन्तेन खादित्वा जीवितक्खयं पापेन्ति । रूपगोचरसत्तं रूपेनेव गण्हन्ति, सद्दगोचर मधुरेन गीतवादितसद्देन गन्धगोचरं दिब्बगन्धेहि रसगोचरं तस्स दिव्येन नानग्गरसभोजनेन फोहब्बगोचरं तस्सं उभतो लोहितकूपधानेहि दिव्बसयनेहि गण्हन्ति । सचे इन्द्रियानिः भिन्दित्वा ता अनोलोकेत्वा सति पञ्चुपट्ठ- पेत्वा गमिस्ससि सत्तमे दिवसे तत्थ रज्जं लभिस्ससीति । वोधिसत्तो-होतु भन्ते! तुम्हाक ओवादं गहेत्वा किं ता ओलोकेस्सामीति पच्चेकवुद्धेहि परित्तं कारा- पेत्वा परित्तवालिकञ्चेव परित्तउदकञ्च परित्तसुत्तञ्च आदाय पच्चेकबुद्धे च मातापितरो च वन्दित्वा निवेसनं गन्त्वा अत्तनो पुरिसे आह--अहं. तक्कसिलायं रज्जं गहेतुं गच्छामि, तुम्हें इधेव तिट्ठथाति । अथ नं पञ्च जना आहंसु मयम्पि अनुगच्छामातिः । न सक्का तुम्हेहि अनुगन्तुं अन्तरामग्गे किर यक्खिणियो रूपादिगोचरे मनुस्से एवञ्चेवञ्च रूपादीहि पलोभेत्वा गण्हन्ति, महापरिपन्यो अहं पनः अत्तानं तक्केत्वां गच्छामीति । किम्पन ते देव ! " मयं तुम्हेहि सद्धि गच्छन्ता अत्तनो पियानि रूपादीनि ओलोकेस्साम? मयं हि तयेव गमिस्सामाति । :: . बोधिसत्तों-तेनहि अप्पमत्ता होयाति ते पञ्च जने आदाय मग्ग पटिपज्जि । यविखणियो गामादीनि मापेत्वा नितीदिसु । तेसु रूपगोचरो पुरिसो ता यक्षिणियों ओलोकेत्वा रूपारम्मणे पटिवद्धो थोकं ओहीयि । वोधिसत्तो--कि भो ! थोकं ओहीयसीति आह । देव ! मोदा मे रुजन्ति थोकं सालायं निसीदित्वा आगच्छामीति । .. -- ·तेलपत्तजातक २८९ अम्भो! [३३६] एता यक्खिणियो मा खो पत्थेसीति । यं होति तं होतुन सक्कोमि देवाति । तेनहिं पञ्ञायिस्सस्सीति इतरे चत्तारो आदाय अगमासि । सोपि रूपगोचरको तासं सन्तिकं अगमासि, ता अत्तना सद्धि अज्झाचारे कते तं तत्थेवं जीवितक्खयं पापेत्वा पुरतो गन्त्वा अझं सालं मापेत्वा नानातुरियानि गहेत्वा गायमाना निसीदिसु । तत्थ सद्दगोचरको ओहीयि । तम्पि खादित्वा पुरतो गन्त्वा नानप्पकारे गन्धकरण्डे पूरेत्वा आपणं पसारेत्वा निसीदिसु । तत्य गन्धगोचरको मोहीयि । तम्पि खादित्वा पुरतो गन्त्वा नानग्गरसानं दिव्वभोजनानं भाजनानि पूरेत्वा ओदनि- कापणं पसारेत्वा निसीदिस् । तत्य रसगोचरको ओहीयि । तम्पि खादित्वा पुरतो गन्त्वा दिब्बसयनानि पज्ञापेत्वा निसीदिसु ।' तत्थ फोढव्वगोचरको ओहीयि । तम्पि खादिसु । बोधिसत्तो एककोव अहोसि । अथेका यदिखणि अतिखरमन्तो वतायं अहं तं खादित्वाव निवत्तिस्सामीति वोधिसत्तस्स पच्छतो पच्छतो अग- मासि । अटवियं परभागे वनकम्मिकादयो यक्खिणिं दिस्वा-अयं ते पुरतो गच्छन्तो पुरिसो किं होतीति पुच्छिस् । कोमारसामिको मे अय्याति । अम्भो ! अयं एवं सुकुमारा पुप्फदामसदिसा सुवण्णवण्णा कुमारिका अत्तनो कुलं छड्डेत्वा भवन्तं तक्केत्वा निक्खन्ता, कस्मा एतं किलमेत्वा आदाय न गच्छसीति ? नेसा अय्या ! मय्हं प्रजापती, यक्षिणी एसा । एताय मे पञ्चमनुस्सा खादिताति । अय्या ! पुरिसा नाम कुद्धकाले अत्तनो पजापतियो यक्खिणियोपि करोन्ति पेतिनियोपीति । सा गच्छमाना गम्भिणीवण्णं दस्सेत्वा पुन सकिं विजातवण्णं कत्वा पुत्तं अङकेनादाय बोधिसत्तं अनुवन्धि । दिट्ठदिट्ठा पुरिमनयेनेव पुच्छिन्ति । बोधिसत्तोपि तथैव वत्वा गच्छन्तो तक्कसिलं पापुणि । सा पुत्तं अन्तरधापेत्वा एकि- काव अनुवन्धि । बोधिसत्तो नगरद्वारं गन्त्वा एकिस्सा सालाय निसीदि । सा बोधिसत्तस्स तेजेन पविसितुं असक्कोन्ती दिव्वरूपं मापेत्वा सालाद्वारे अट्ठासि । तस्मि समये तक्कसिलातो राजा उय्यानं गच्छन्तो तं दिस्वा पटिवद्धचित्तो हुत्वा गच्छिमिस्सा सस्सामिकअस्सामिकभावं जानाहीति मनुस्सं पेसेसि । सो तं उपसङ कमित्वा-सस्सामिकासीति पुच्छि आम अय्य ! अयं मे सालायं निसिन्नो सामिकोति । वोधिसत्तो-नेसा मय्हं पजापती, यक्षिणी एसा । एताय मे पञ्च मनुस्सा खादिताति आह । सा-पुरिसा नाम अय्या ! कुद्धकाले यं इच्छन्ति तं वदन्तीति आह । सो उभिन्नम्पि वचनं रञो आरोचेसि । राजा अस्सामिकभण्डं नाम राजसन्तकं होतीति यक्खिणि पक्कोसापेत्वा एकहत्यिपिठे निसीदापेत्वा नगरं पदक्खिणं कत्वा पासादं आरुय्ह तं अग्गमहेसिडाने ठपेसि । सो नहातानुलित्तो सायमासं भुजित्वा [३३७] सिरिसयनं अभिरुहि । सापि यक्षिणी अत्तनो उपकप्पनकं आहारं आहरित्वा अलङ्कतपटियत्ता सिरिसयने रझा सद्धिं निपज्जित्वा रो रतिवसेन सुखसमप्पितस्स निपन्नकाले एकेन पस्सेन परिवत्तित्वा परोदि । अथ नं राजा-कि भद्दे ! रोदसीति पुच्छि । देव ! अहं तुम्हेहि मग्गे दिस्वा आनीता । तुम्हाकञ्च गेहे बहू इत्थियो साहं सपत्तीनं अन्तरे वस- माना कथाय उप्पन्नाय को तुरहं मातरं वा पितरं वा गोत्तं वा जाति वा जानाति ? त्वं अन्तरामग्गे दिस्वा आनीता नामाति सीसे गहेत्वा निप्पीलियमाना विय मङ कु भविस्सामि । सचे तुम्हे सकलरज्जे इस्सरियञ्च आणञ्च मय्हं ददेय्याथ कोचि मय्हं चित्तं कोपेत्वा कथेतुं न सक्खिस्सतीति । भद्दे ! मय्हं सकलरद्ववासिनो न किञ्चि होन्ति । नाहं एतेसं सामिको ये पन राजाणं कोपेत्वा बक- तव्वं करोन्ति नेसझवाहं सामिको इमिना कारणेन न सक्का तुम्हं सकलरठे इस्सरियञ्च आणञ्च दातुन्ति । "तेनहि देव ! सचे रट्टे वा नगरे वा आणं दातुं न सक्कोय अन्तोनिवेसने अन्तोवलञ्जनकानं उपरि मम वसे वत्तनत्याय आणं देय देवाति । राजा दिव्यफो?ब्वेन बद्धो 'तस्सा वचनं अतिक्कमितुं असक्कोन्तो साधु भद्दे ! अन्तोवलञ्जनकेतु तुम्हं आणं दम्मि, त्वं एते अत्तनो वसे वत्तापेहीति आह । सा साधूति सम्पटिच्छित्वा रज्जो निदं मोक्कन्तकाले - ·- २६० जातकट्ठकथा यक्खनगरं गन्त्वा यखे पक्कोसित्वा अत्तनो राजानं जीवितक्खयं पापेत्वा अट्ठिमत्तं सेसेत्वा सव्वं नहारुचम्ममंस- लोहितं खादि । अवसेसयक्खा महाद्वारतो पट्ठाय अन्तोनिवेसने कुक्कुरकुक्कुरे आदि कत्वा सब्बे खादित्वा अट्ठिसेसे अकंसु । पुनदिवसे द्वारं यथापिहितमेव दिस्वा मनुस्सा फरसूहि कवाटानि कोट्टत्वा अन्तो पविसित्वा सब्बं निवेसनं अट्ठिकपरिपुण्णं दिस्वा सच्चं वत सो पुरिसो आह नायं मय्हं पजापती यक्खिणी एसाति । राजा पन किञ्चि अजानित्वाव तं गेहे अत्तनो भरियं अकासि । सा यक्खे पक्कोसित्वा सव्वं जनं खादित्वा गता भवि- स्सतीति आहंस। वोधिसत्तोपि तं दिवसं तस्सा येव सालायं परित्तवालिक सीसे पक्खिपित्वा परित्तसुत्तं परिक्खिपित्वा खग्गं गहेत्वा ठितकोव अरुणं उट्ठापेसि । मनुस्सा सकलराजनिवेसनं सोधेत्वा हरितुपलित्तं कत्वा उपरि गन्धेहि विलिम्पित्वा पुप्फानि विकिरित्वा पुप्फदामानि ओसारेत्वा धूपं दत्वा नवमाला बन्धित्वा सम्मन्तयिंसु-भो ! हिय्यो सो पुरिसो दिव्वरूपं मापेत्वा पच्छतो आगच्छन्ति यक्खिणि इन्द्रियानि भिन्दित्वा ओलोकनमत्तम्पि न अकासि, सो अतिविय उलारसत्तो धितिमा नाणसम्पन्नो तादिसे पुरिसे रज्जं अनुसासन्ते सब्बं र8 सुखितं भवि- स्सति तं राजानं करोमाति । अथ सव्वे अमच्चा च नागरा च एकच्छन्दा हुत्वा बोधिसत्तं उपसकमित्वा देव ! तुम्हे इमं रज्जं कारेथाति वत्वा नगरं पवेसेत्वा रतनरासिम्हि ठपेत्वा अभिसिञ्चित्वा तक्कसिलाराजानं अंकसु । सो चत्तारि अगतिगमनानि वज्जेत्वा दस राजधम्मे अकोपेत्वा धम्मेन रज्जं कारेन्तो दानादीनि पुज्ञानि कत्वा यथाकम्मं गतो। सत्था इमं अतीतं आहरित्वा अभिसम्बुद्धो हुत्वा इमं गाथमाह :- समतित्तिकं अनवसेसकं तेलपत्तं यथा परिहरेय्य । एवं सचित्तमनुरक्खे सतिया पत्थयानो दिसं अगतपुब्बन्ति ।। तत्य-समतितत्तिकन्ति अन्तो मुखवट्टिलेखं पापेत्वा सम्भरितं । अनवसेसकन्ति अनवसिञ्चनकं अपरिस्सावनकं कत्वा । तेलपत्तन्ति पक्खित्ततिलतेलपत्तं । परिहरेय्याति हरेय्य आदाय गच्छेय्य । एवं सचित्तमनरक्खेति तं तेलभरितं पत्तं विय अत्तनो चित्तं कायगतासतिया गोचरे चेव सम्पयुत्तसतिया चाति उभिन्न- मन्तरे पक्खिपित्वा यथा मुहुत्तम्पि वहिद्धा गोचरे न विक्खिपति तथा पण्डितो योगावचरो रक्खेय्य गोपेय्य । किं कारणा? एतस्स हिः- दुन्निग्गहस्स लहुनो यत्थ कामनिपातिनो। चित्तस्स दमथो साधु चित्तं दन्तं सुखावहं ।। सुदुद्दसं सुनिपुणं सुनिपुणं यत्थ कामनिपातिनं । चित्तं रक्खेथ मेधावी चित्तं गुत्तं सुखावहं ।। इदं हिः दूरङगमं एकचरं असरीरं गुहासयं । ये चित्तं सचमेस्सन्ति मोक्खन्ति मारवन्धना ।। इतरस्स पनः-- अनवहितचित्तस्स सद्धम्म अविजानतो। परिप्लवप्पसादस्स पञ्जा न परिपूरति ॥ थिरकम्मट्ठानसहायस्स पन:- अनवस्सुतचित्तस्स अनन्वाहतचेतसो। पुज्ञपापपहीनस्स नत्थि जागरतो भयं ।। फन्दनं चपलं चित्तं । दूरकर दुन्निवारयं । उजुं करोति मेधावी उसुकारोव तेजनं ।। एवं उजु करोन्तो सचित्तमनुरक्खे। पत्ययानो दिसं अगतपुवन्ति इमस्मि कायगतासतिकम्मट्ठाने कम्म भारभित्वा अनमतग्गे संसारे अगतपुव्वं दिसं पत्थेन्तो पिहेन्तो वुत्तनयेनैव सकं चित्तं रक्खेय्याति अत्थो । का पनेसा दिसा नाम ?:-[३३६ ] मातापिता दिसा पुया आचरिया दक्षिणा दिसा। पुत्तदारा दिसा पच्छा मित्तामच्चा च तस्माः -- - तस्मा एत:- - है उत्तरा।

·है तेलपत्तजातक -- दासकम्मकरा हेट्ठा उद्धं समणब्राह्मणा, एता दिसा नमस्सेय्य अप्पमत्तो' कुले गिहीति' । एत्य ताव पुत्तदारादयो दिसाति वुत्ता- दिसा चतस्सो विदिसा चतस्सो उद्धं अधो दसदिसा इमायो, कतम दिसं तिट्ठति नागराजा यमद्दसा सुपिने छब्बिसाणन्ति । एत्थ पुरथिमादिभेदा दिसाव दिसाति वुत्ता । आगारिनो अन्नदपानवत्थदा अव्हायिकानम्पि दिसं वदन्ति, एसा दिसा परमा सेतकेतु ! यं पत्वा दुक्खी सुखिनो भवन्तीति ।' एत्य पन निब्बाणं दिसाति वुत्तं । इधापि तदेव अधिप्पेतं । तं हि खयं विरागन्ति आदीहि दिस्सति, तस्मा दिसाति वुच्चति । अनमतग्गे पन संसारे केनचि वालपुथुज्जनेन सुपिनेनपि अगतपुब्बताय अगतपुब्बा दिसा नामाति वुत्तं । तं पत्थयन्तेन कायगतासतिया योगो करणीयोति । एवं सत्था निब्बाणेन देसनाकूटं गहेत्वा जातकं समोधानेसि । तदा राजपरिसा बुद्धपरिसा अहोसि, रज्जप्पत्तकुमारो पन अहमेवाति । तेलपत्तजातकं ।

·७. नामसिद्धिजातकं जीवकञ्च मतं दिस्वाति इदं सत्या जेतवने विहरन्तो एक नामसिद्धिकं भिक्खं आरभ कथेसि । पच्चुपन्नवत्यु एको किर कुलपुत्तो नामेन पापको नाम । सो सासने उरं दत्वा पब्बजितो भिक्खूहि एहावुसो पापक ! तिट्ठावुसो पापकाति वुच्चमानो चिन्तेसि लोके पापकं नाम लामकं कालकण्णिमूतन्ति वुच्चति, अनं मङ्गल- पटिसंयुत्तं नामं आहरापेस्सामीति । सो आचरियुपज्झाये उपसङकमित्वा-भन्ते ! मय्हं नामं अवमङगलं अञ्जम्मे नामं करोयाति आह । अथ नं ते एवमाहंसु-आवुसो ! नाम नाम पण्णत्तिमत्तं । नामेन काचि अत्थसिद्धि नाम नत्यि । अत्तनो नामेनेव [३४० ] सन्तुट्ठो होहीति । सो पुनप्पुनं याचियेव । तस्सायं नामसिद्धिकभावो भिक्खुस. पाकटो जातो। अथेकदिवसं धम्म- सभायं सन्निसिन्ना भिक्खू कथं समुट्ठापेसुं आवुसो ! असुको किर भिक्खु नामसिद्धिको मङ्गलं नामं आहरा- पेतीति । अथ सत्या धम्मसभं आगन्त्वा काय नुत्य भिक्खवे ! एतरहि कथाय सन्निसिन्नाति पुच्छित्वा इमाय नामाति वुत्ते न भिक्खवे ! सो इदानेव नामसिद्धिको पुब्बेपि सो नामसिद्धिको येवाति वत्वा अतीतं आहरिः अतीतवत्यु अतीते तक्कसिलायं वोधिसत्तो दिसापामोक्खो आचरियो हुत्वा पञ्चमाणवकसतानि मन्ते वाचेसि । तस्सेको माणवो पापको नाम नामेन । सो एहि पापक ! याहि पापकाति वुच्चमानो चिन्तेसि-मय्हं नामं अव- मङगलं अञ्ज नामं मे आहरापेस्सामीति । सो आचरियं उपसङ्कमित्वा--आचरिय ! मय्हं नामं अव- मङगलं अञ्जम्मे नामं करोथाति आह । आचरियो अवोच-गच्छ तात ! जनपदचारिकं चरित्वा अत्तनो अभिरुचितं एक मङगलं नामं गहेत्वा एहि, आगतस्स ते नाम परिवत्तेत्वा अझं नामं करिस्सामीति । सो सावूति पाथेय्यं गहेत्वा निक्खन्तो गामेन गामं चरन्तो एक नगरं पापुणि । तत्थ चेको पुरिसो कालकतो जीवको नाम नामेन । सो तंञातिजनेन आलाहनं नीयमानं दिस्वा-किनामको नामेस पुरिसोति पुच्छि। जीवको नामेसोति । जीवकोपि मरतीति ? जीवकोपि मरति अजीवकोपि मरति । नाम नाम पण्णत्तिमत्तं । त्वं बालो मनोति । सो तं कथं सुत्वा नामे मज्झत्तो हुत्वा अन्तोनगरं पाविसि । अथेकं दासि भति अददमानं सामिका द्वारे निसीदापेत्वा रज्जया पहरन्ति । तस्सा च धनपालीति नाम होति । सो अन्तरवीथिया गच्छन्तो तं पोथियमानं दिस्वा-कस्मा इमं पोथेयाति पुच्छि । भतिं दातुं न सक्कोतीति। किम्पनस्सा नामन्ति ? धनपाली नामाति । नामेन धनपाली समानापि भतिमत्तं दातुं न सक्कोतीति ? धनपालियोपि अधनपालियोपि दुग्गता होन्ति । नाम नाम पण्णत्तिमत्तं । त्वं पन वालो मनोति । सो नामे मज्झत्ततरो हुत्वा नगरा निक्खम्ममग्गं पटिपन्नो अन्तरामग्गे मग्गमूलहं पुरिसं दिस्वा- सम्भो! कि करोन्तो विचरसीति पुच्छि । मग्गमूल्होम्हि सामीति । अथ ·नामसिद्धिजातक २६३ किम्पन ते नामन्ति ? पन्थको नामाति । पन्थकापि मग्गमूल्हा होन्तीति ? : पन्थकोपि अपन्थकोपि मग्गमूल्हो होति । नाम नाम पण्णत्तिमत्तं । त्वं वालो मञ्जति । सो नामे अतिमज्झत्तो हुत्वा वोधिसत्तस्स सन्तिक गन्त्वा किं तात ! नाम रोचेत्वा आगतोसीति च वुत्ते-आचरिय ! जीवकापि नाम मरन्ति अजीवकापि, धनपालियोपि दुग्गता होन्ति अधनपालियोपि, पन्थकापि [ ३४१.] मग्गमूल्हा होन्ति अपन्यकापि । नाम नाम पण्णत्तिमत्तं । नामेन सिद्धि नत्थिः । कम्मेनेव सिद्धिः । अलं मय्हं अञ्जन नामेन । तदेव मे नाम होतूति. आह । बोधिसत्तो तेन दिट्ठञ्च कतञ्च संसन्देत्वा इमं गाथमाहः- जीवकञ्च मतं दिस्वा धनपालिञ्च दुग्गतं, .. पत्थकञ्च वने मूलहं पापको पुनरागतोति । तत्थ पुनरागतोति इमानि तीणि कारणानि दिस्वा पुन आगतो। रकारो सन्धिवसेन वुत्तो। सत्या इमं अतीतं आहरित्वा न भिक्खवे ! इदानेवेस नामसिद्धिको पुवेपेस नामसिद्धिको येवाति वत्वा जातकं समोधानेसि । तदा नामसिद्धिको इदानिपि नामसिद्धिको येव आचरियपरिसा बुद्धपरिसा । आचरियो पन अहमेवाति । । नामसिद्धिजातक। .

·८. कूटवाणिजजातक -- साधु खो पण्डितो नामाति इदं सत्या जेतवने विहरन्तो एक कूटवाणिजं आरभ कथेसि । पच्चुपन्नवत्थु सावत्यियं हि वै जना एकतोव वणिज्जं करोन्ता भण्डं सकटेनादाय जनपदं गन्त्वा लद्धलाभा पच्चाग- मिसु । तेस कूटवाणिजो चिन्तेसि-अयं वह दिवसे दुन्भोजनेन चेव दुक्खसेय्याय च किलन्तो इदानि अत्तनो घरे नानग्गरसेहि यावदत्यं सुभोजनं भुञ्जित्वा अजीरकेन मरिस्सति अथाहं इमं सब्बं भण्डं तयो कोट्ठासे कत्वा एकं तस्स दारकानं दस्सामि द्वे कोट्ठासे अत्तनो गहेस्सामीति । सो अज्ज भाजेस्साम स्वे भाजेस्सामाति भण्डं भाजेतुं न इच्छि । अथ नं पण्डितवाणिजो अकामकं निप्पीलत्वा भाजापेत्वा विहारं गन्त्वा सत्थारं वन्दित्वा कतपटिसन्थारो अतिपपञ्चो ते कतो इधागन्त्वापि चिरेन बुद्धुपट्टानं आगतोसीति वुत्ते तं पत्ति भगवतो आरो- देसि । सत्या-न खो सो उपासक ! इदानेव कूटवाणिजो पुवेपि कूटवाणिजो येव इदानि पन तं वञ्चेतु कामो जातो पुवे पण्डितेपि वञ्चेतुं उस्सहीति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि- अतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते वोधिसत्तो वाराणसियं वाणिजकुले निव्वत्ति । नामगहणदिवसे चस्स पण्डितोति नाममकंस । सो वयप्पत्तो अञ्जन वाणिजन सद्धिं एकतो हुत्वा वणिज्जं करोति । तस्स अतिपण्डितोति नामं अहोसी । ते वाराणसितो पञ्चहि सकट [ ३४२] सतेहि भण्डं आदाय जनपदं गन्त्वा वणिज्ज करवा लद्धलाभा पुन वाराणसिं आगमिसु । अथ नेसं भण्डभाजनकाले अतिपण्डितो आह-मया द्वे कोटासा लद्धब्बाति । कि कारणा? त्वं पण्डितो, अहं अतिपण्डितो। पण्डितो एक लद्धं अरहति । अति पण्डितो वेति । ननु अम्हाकं द्विन्नम्पि भण्डमूलम्पि गोणादयोपि समसमायेव । कस्मा त्वं द्वे कोट्ठासे लद्धं अरहसीति ? अतिपण्डितभावेनाति । एवं ते कथं वड्डत्वा कलहं अकंसु । ततो अतिपण्डितो अत्येको उपायोति चिन्तेत्वा अत्तनो पितरं एकस्मि सुसिररक्खे पवेसेत्वा त्वं अम्हेसु आगतेसु अतिपण्डितो वे कोट्ठासे लद्धं अरहतीति वेदय्यासीति वत्वा बोधिसत्तं उपसस्कमित्वा सम्म ! मय्हं द्विन्नं कोट्ठासानं युत्तभावं वा अयुत्तभावं वा एसा रुक्खदेवता जानाति । एहि नं पुच्छिस्सामाति तं तत्य नेत्वा--अय्ये ! रुक्खदेवते ! अम्हाकं अटें पच्छिन्दाति आह । अयस्त पिता सरं परिवत्तेत्वा तेनहि कथेथाति आह । अय्ये ! अयं पण्डितो अहं अतिपण्डितो, अम्हेहि एकतो वोहारो कतो, तत्थ केन किं लद्धब्बन्ति ? पण्ठितेन एको कोट्ठासो, अतिपण्डितेन द्वे कोट्टासा लद्धब्बाति । वोधिसत्तो एवं विनिच्छितं अटै सुत्वा इदानि देवताभावं वा अदेवताभावं वा जानिस्सामीति पलालं आहरित्या सुसिरं पूरेत्वा अग्गि अदासि । अतिपण्डितस्स पिता जालाय फुट्ठकाले अद्धज्झायेन सरीरेन उपरि मारह सावं गहेत्वा ओलम्वन्तो भूमियं पतित्वा इमं गाथमाहः- साधु खो पण्डितो नाम नत्वेव अतिपण्डितो, प्रतिपण्डितेन पुत्तेन पनम्हि उपकूलितोति'। तत्य-साथ सो पण्डितो नामाति इमस्मि लोके पण्डिच्चेन समन्नागतो कारणाकारणञ्ज पुग्गलो सोभनो । प्रतिपण्डितोति नाममत्तेन अतिपण्डितो कूटपुरिसो नत्वेव वरं । पनम्हि उपकूलितोति योकेन- म्हि भामो अद्रमामाोव मुत्तोति अत्यो । १. स्या--उपद्वितोति । - - ·. कूटवाणिजजातकं २६५ ते उभोपि मझे भिन्दित्वा समवकोट्ठासं गण्हित्वा यथाकम्मं गता। सत्या पुब्बेपेस कूटवाणिजो येवाति वत्वा इमं अतीतं आरित्वा जातकं समोवानेसि । तदा कूटवाणिजो पच्चुप्पन्नो कूट- वाणिजोव, पण्डितवाणिजो पन अहमेवाति । कूटवाणिजजातकं ।

·8. परोसहस्सजातकं परोसहस्सम्पि समागतानन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो पुथुज्जनपुच्छकं पन्हं आरभ कथेसि । वत्थु सरभङ्गजातके आवीभविस्सति । [३४३] पच्चुपन्नवत्थु एकस्मि पन समये भिक्खू धम्मसभायं सन्निपतिता आव॒सो ! दसवलेन ससित्तेन कथितं धम्मसेना- पतिसारिपुत्तो वित्थारेन व्याकासीति थेरस्स गुणकथाय निसीदिसु । सत्था आगन्त्वा काय नुत्य भिक्खवे ! एतरहि कथाय सन्निसिन्नाति पुच्छित्वा इमाय नामाति वुत्ते न भिक्खवे ! सारिपुत्तो इदानेव मया सवित्तेन मासितं वित्थारेन व्याकरोति, पुव्वेपि व्याकासि येवाति वत्वा अतीतं आहरि:-- प्रतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो उदिच्चब्राह्मणकुले निव्वत्तित्वा तक्कसिलायं सब्बसिप्पानि उग्गण्हित्वा कामे पहाय इसिपब्बज्ज पव्वजित्वा पञ्चाभिज्ञा अटुसमापत्तियो निव्वत्तेत्वा हिमवन्ते विहासि । परिवारोपिस्स पञ्चतापससतानि अहेसुं। अयस्स जेट्ठन्तेवासी वस्सारत्तसमये उपडढं इसिगणं आदाय लोणम्बिलसेवनत्थाय मनुस्सपथं अगमासि । तदा वोधिसत्तस्स कालकिरियसमयो जातो। अथ तं अन्तेवासिका आचरिय, कतरो वो गुणो लद्धोति अधिगमं पुच्छिंसु । सो नत्यि किञ्चीति वत्वा आभस्सरब्रह्मलोके निब्बत्ति । बोधिसत्ता हि अरूपसमापत्तिलाभिनो हुत्वापि अभब्वट्ठानत्ता आरुप्पे न निम्बत्तन्ति । अन्तेवासिका आचरियस्स अधिगमो नत्थीति आलाहने सक्कारं न करिसु । जेट्ठन्ते वासिको आगन्त्वा कहं आचरियोति पुच्छित्वा कालकतोति सुत्वा-अपि आचरियं अधिगमं पुच्छित्थाति आह । आम पुच्छिम्हाति। कि कथेसीति ? नत्थि किञ्चीति तेन वुत्तं अथस्स अम्हेहि सक्कारो न कतोति आहंसु । जेट्ठन्तेवासिको---तुम्हे आचरियस्स वचनत्यं न जानित्थ, आकिञ्चज्ञायतनसमापत्तिलाभी आचरि- योति आह । ते तस्मि पुनप्पुनं कथेन्तेपि न सद्दहिंसु । बोधिसत्तो तं कारणं अत्वा अन्धवाला मम जेट्ठन्तेवासिकस्स न सद्दहन्ति इमं तेसं कारणं पाकटं करिस्सामीति ब्रह्मलोका आगन्त्वा अस्समपदमत्थके महन्तेनानुभावेन आकासे ठत्वा जेट्टन्तेवासिकस्स पञानुभावं वण्णेन्तो इमं गाथमाहः- परोसहस्सम्पि समागतान कन्देय्यु ते वस्ससतं अपञ्चा, एकोव सेय्यो पुरिसो सपनो यो भासितस्स विजानाति प्रथन्ति । तत्थ-परोसहस्सम्पीति अतिरेकसहस्सम्पि । समागतानन्ति सन्निपतितानं भासितस्स अत्थं जानितुं असक्कोन्तानं बालानं । कन्देय्युं ते वस्ससतं अपञ्जाति ते एवं समागता अपना इमे बाला तापसा विय वस्ससतम्पि वस्ससहस्सम्पि रोदेय्युं परिदेवेय्यु रोदमानापि पन अत्यं वा कारणं वा नेव जानेय्युन्ति दीपेति । एकोव सेय्यो पुरिसो सपझोति एवरूपानं [३४४] वालानं परोसहस्सतोपि एको पण्डितपुरिसोव सेय्यो वरतरोति अत्यो । कीदिसो सपोति ? यो भासितस्स विजानाति अत्यन्ति स्वायं जेट्टन्तेवासिको वियाति । एवं महासत्तो आकासे ठितोव धम्म देसेत्वा तापसगणं बुज्झापेत्वा ब्रह्मलोकमेव गतो। तेपि तापसा जीवितपरियोसाने ब्रह्मलोकपरायणा अहेसुं । सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि । तदा जेटुन्तेवासिको सारिपुत्तो अहोसि । महाब्रह्मा पन अहमेवाति । परोसहस्सजातकं ।

·१०. असातरूपजातकं - असातं सातरूपनाति इदं सत्या कुण्डियनगरं उपनिस्साय कुण्डधानवने विहरन्तो कोलियराजधीतरं सुप्पवासं उपासिकं आरभ कथेसि । पच्चुपन्नवत्थु सा हि तस्मि समये सत्तवस्सानि कुच्छिना गभं परिहरित्वा सत्ताहं मूल्हगमा अहोसि । अधिमत्ता घेदना वत्तिंसु । सा एवं अधिमत्तवेदनाभितुन्नापि सम्मासम्बुद्धो वत सो भगवा यो एवरूपस्स दुक्खस्स पहा- गाय धम्मं देसेति । सुपटिपन्नो वतस्स भगवतो सावकसङ्घो यो एवरूपस्स दुक्खस्स पहाणाय पटिपन्नो। सुसुखं वत निब्वाणं यत्येव रूपं दुक्खं नत्थीति इमेहि तीहि वितक्केहि दुक्खं अधिवासेसि । सा सामिकं पक्कोसापेत्वा तं च अत्तनो पत्ति वन्दनसासनं च आरोचेतुं सत्थु सन्तिकं पेसेसि । सत्था वन्दनसासनं सुत्वाव सुखिनी होतु सुप्पवासा कोलियधीता सुखिनी अरोगा अरोगं पुत्तं विजाय- तूति आह । सहवचनेनेव पन भगवतो सुप्पवासा कोलियधीता सुखिनी अरोगा अरोगं पुत्तं विजायि । अथस्सा सामिको गेहं गन्त्वा तं विजातं दिस्वा अच्छरियं वत भोति अतिविय तथागतस्सानुभावोति अच्छरियन्भुतचित्त- जातो अहोसि । सुप्पवासापि पुत्तं विजायित्वा सत्ताहं वुद्धपमुखस्स सङ्घस्स महादानं दातुकामा पुन निमन्त- णत्याय तं पेसेसि । तेन खो पन समयेन महामोग्गल्लानस्स उपट्ठाकेन वुद्धपमुखो सङ्घो निमन्तितो होति । सत्था सुप्प- वासाय दानस्स ओकासदानत्थाय थेरं तस्स सन्तिकं पेसेत्वा तं सझपापेत्वा सत्ताहं तस्सा दानं पटिग्गहेसि सद्धिं भिक्खुसङ्घन । सत्तमे पन दिवसे सुप्पवासा पुत्तं सीवलीकुमार मण्डेत्वा सत्थारञ्चेव भिक्खुसङ्घञ्च वन्दापेसि.। तस्मि पटिपाटिया सारिपुत्तत्थेरस्स सन्तिकं नीते थेरो तेन सद्धि--कच्चि ते सीवलि ! खमनी- यन्ति पटिसन्थारं अकासि। सो-कुतो मे भन्ते ! [३४५] सुखं स्वाहं सत्तवस्सानि लोहकुम्भियं वसिन्ति थेरेन सद्धि एवरूपं कथं कथेसि । सुप्पवासा तस्स वचनं सुत्वा सत्ताहजातो मे पुत्तो अनुबुद्धेन धम्मसेनापतिना सद्धि मन्तेतीति सोमनस्स- प्पत्ता अहोसि। सत्या--अपिनु सुप्पवासे ! अञपि एवरूपे पुत्ते इच्छसीति आह । सचे भन्ते ! एवरूपे अञ्ज सत्त पुत्ते लभेय्यं इच्छेय्यामेवाहन्ति । सत्था उदानं उदानेत्वा अनुमोदन कत्वा पक्कामि। सीवलीकुमारोपि खो सत्तवस्सिककाले येव सासने उरं दत्वा पव्वजित्वा परिपुण्णवस्सो उपसम्पदं लभित्वा पुञवा लाभग्गयसग्गप्पत्तो हुत्वा पठविं उन्नादेत्वा अरहत्तं पत्वा पुचवन्तानं अन्तरे एतदग्गट्ठानं पापुणि । अथेक दिवसं भिक्खू धम्मसभायं सन्निपतित्वा- आवुसो ! सीवलित्थेरो नाम एवरूपो महापुञ्नो पत्थितपत्थनो पच्छिमभविकसत्तो सत्तवस्सानि लोह- कुम्भियं वसि सत्ताहं मूल्हगभभावं आपज्जि अहो ! माता महन्तं दुक्खं अनुभवि, किन्नुखो कम्मं अकंसूति कथं समुट्ठापेसुं। सत्या तत्थगन्त्वा कायनुत्थ भिक्खवे ! एतरहि कथाय सन्निसिन्नाति पुच्छित्वा इमाय नामाति वुत्ते भिक्खवे ! सीवलिनो महापुचवतो च सत्तवस्सानि लोहकुम्भियं निवासो च सत्ताहं मूलहगभभावप्पत्ति च अत्तना कतकम्ममूलकाव, तस्सा सुप्पवासायपि सत्त वस्सानि कुच्छिना गभपरिहरणं दुक्खञ्च सत्ताहं मूलहगभदुक्खञ्च अत्तना कतकम्ममूलकमेवाति वत्वा तेहि याचितो अतीतं आहरिः- १. स्था०---पटिसण्ठारं । 31 ·सातरूपजातक २६८ अतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो तस्स अग्गमहेसिया कुचिस्मि पटिमन्धि गण्हित्या क्यप्पत्तो तक्कसिलायं सम्बसिप्पानि उग्गहित्वा पितु अच्चयेन रज्गं पत्वा धम्मेन रज्ज कारेसि । तस्मि समये कोसलमहाराजा महन्तेन बलेन आगन्त्वा वाराणसिं गहेत्वा तं राजानं मारेत्या तम्मेव अगमहेसि अत्तनो अग्गमहेसिं अकासि । वाराणसिरञो पन पुत्तो पितु मरणकाले निद्धमनद्वारेन पलायित्वा बलं संहरित्वा वाराणसिं आगन्त्वा अविदूरे निसीदित्वा तस्रा रझो पण्णं पेसेसि--रज्ज वा देतु युद्धं वाति । सो युद्धं देमीति पटिपण्णं पेसेसि । राजकुमारस्स पन माता तं सासनं सुत्वा युद्धेन कम्मं नत्यि' सव्वदिसामु सञ्चारं पच्छिन्दित्वा वाराणसी- नगरं परिवारेतु, ततो दारुदकभत्तपरिक्खयेन किलन्तमनुम्सं नगरं विनाव युद्धेन गण्हिस्गमीति पण्णं पेमेमि । सो मातु सासनं मुत्वा सत्तदिवमानि सञ्चारं पच्छिन्दित्वा नगरं रन्धि । नागरा मञ्चारं अलभमाना सत्तमे दिवसे तस्स रञ्नो सीमं गहेत्वा [३४६] कुमारस्म अदंगु कुमारो नगरं पविगित्वा रज्जं गहेत्वा आयुपरियोसाने यथाकम्मं गतो, मो एतरहि सत्त दिवसानि सञ्चारं पच्छिन्दित्वा नगरं रुन्धित्वा गहितकम्म- निस्सन्देन सत्तवस्मानि लोकुम्भियं वसित्वा सत्ताहं मूल्हगभभावं आपज्जि । यं पन सो पदुमुत्तरपादमूले लाभीनं अग्गो भवेय्यन्ति महादानं दत्वा पत्यनं अकासि यञ्च विपस्नीबुद्धकाले नागरेहि सद्धि महस्सग्घनक गुलदधिं दत्वा पत्यनं अकासि तस्सानुभावेन लाभीनं अग्गो जातो मुप्पवासापि नगरं रन्धित्वा गण्ह ताताति पेसित- भावेन सत्त वस्सानि कुच्छिना गन्भं परिहरित्वा सत्ताहं मूलहगम्भा जाताति । सत्या इमं अतीतं आरित्वा अभिसम्बुद्धो हुत्वा इमं गाथमाहः- असातं सातरूपेन पियरुपेन अप्पियं, दुक्खं सुखस्स रूपेन पमतमतिवत्ततीति । तत्थ असातं सातरूपेनाति अमधुरमेव मधुरपतिरूपकेन । पमत्तमतिवत्ततीति असातं अप्पियं दुक्खन्ति एतं तिविधम्पि एतेन सातरूपादिना आकारेन सतिविप्पवासवसेन पमत्तं पुग्गलं अतिवत्तति अभिभवति अज्झो- त्थरतीति अत्यो। इदं भगवता यञ्च ते मातापुत्ता इमिना गब्भपरिहरण गब्भवाससङ्घातेन असातादिना पुब्बे नगरं रुन्धनसातादिप्पतिरूपकेन अज्झोत्थटा यञ्च इदानि सा उपासिका पुनपि सत्तक्खत्तुं एवरूपं असातं अप्पियं दुक्खं पेमवत्युभूतेन पुत्तसङ्घातेन सातादिपतिरूपकेन अज्झोत्यटा हुत्वा तथा अवच, तं सबम्पि सन्धाय वुत्तन्ति वेदितव्वं । सत्था पन इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि । तदा नगरं रुन्धित्वा रज्जप्पत्तकुमारो सीवली अहोसि, माता सुप्पवासा, पिता पन वाराणसिराजा अहमेवाति । -- - प्रसातरूपजातकं ।

·११. परोसतवग्गवण्णना १. परोसतजातक परोसतञ्चेपि समागतानं झायेय्युं ते वस्ससतं अपञ्जा। एकोव सेय्यो पुरिसो सपझो यो भासितस्स विजानाति अत्यनि । [३४८] इदं जातकं वत्युतो च वेय्याकरणतो च समोधानतो च परोसहस्सजातकसदिसमेव । केवलं हेत्थ झायेय्युन्ति पदमत्तमेव विसेसो । तस्सत्यो वस्ससतम्पि अपज्ञा झायेय्यु ओलोकेयुं उपधारेय्यु एवं ओलो- केन्तापि पन अत्यं वा कारणं वा न पस्सन्ति, तस्मा यो भासितस्स अत्यं जानाति सो एकोव सपनो सेय्योति । परोसतजातकं ।

·. २. परिणकजातक यो दुक्खफुट्ठाय भवेय्य ताणन्ति इदं सत्या जेतवने विहरन्तो एक पण्णिकं उपासक आरम्भ कथेसि । पच्चुपन्नवत्यु सो किर सावत्थिवासी उपासको नानप्पकारकानि मूलपण्णादीनि चेव लाबुकुम्मण्टादीनि च विक्किा- णित्वा जीविकं कप्पेति । तस्सेका धीता अभिरूपा पासादिका आचारसीलसम्पन्ना हिरोनप्पसममागता केवलं निच्चप्पहसितमुखा । तस्सा समानकुलेसु वारेय्यत्याय आगतेसु सो चिन्तेसि-~~-इमिस्सा बारेय्यं बत्तति अयञ्च निच्चप्पहसितमखा कुमारिकाधम्मे पन असति कुमारिकाय परकुलं गताय मातापिनुन्नं गरहा होति । अत्यि नुखो इमिस्सा कुमारिकाधम्मो नत्थीति वीमंसिस्सामि नन्ति । सो एकदिवसं धीतरं पच्छि गाहापेत्वा पण्णत्याय अरनं गन्त्वा वीमंसनवमेन किलेस निस्सितो विय हुत्वा रहस्सकथं कथेत्वा तं हत्थे गहि । सा गहितमत्ताव रोदन्ती कन्दन्ती-अयुत्तमेतं तात ! उदकतो अग्गिपातुभावसदिसं, मा एवरूपं करोयाति आह् । अम्म ! मया वीमंसनत्थाय त्वं हत्ये गहिता, बदेहि अत्थिदानि ते कुमारिकाधम्मोति ? आम तात ! अत्थि मया हि लोभवसेन न कोचि पुरिसो ओलोकितपुब्बोति । सो धीतरं अस्सासेत्वा घरं नेत्वा मङ्गलं कत्वा परकुलं पेसेत्वा सत्यारं वन्दिस्सामीति गन्चमालादिहत्यो जेतवनं गन्त्वा सत्यारं वन्दित्वा पूजेत्वा एकमन्तं निसीदि । चिरस्सागतोसीति च वुत्ते तमत्यं भगवतो आरोचेसि । सत्या-उपासक ! कुमारिका चिरं पट्ठाय आचारसीलसम्पन्नाव, त्वं पन न इमं इदानेव एवं वीमंससि पुव्वेपि वीमंसि येवाति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि:-- अतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो अरने रुक्खदेवता हुत्वा निब्बत्ति । अथेको वाराणसियं पण्णिकउपासकोति वत्थु पच्चुप्पन्नसदिसमेव । तेन पन सा वीमंसनत्थाय हत्थे गहितमत्ता धीता परिदेवमाना इमं गाथमाहः-- यो दुक्खफुट्ठाय्य भवेय ताणं सो मे पिता दुभि वने करोति, सा कस्स कन्दामि वनस्स मज्झे यो तायिता सो सहसा करोतीति । दुक्खफुठाय भवेय्य ताणन्ति कायिकचेतसिकेहि दुक्खेहि फुट्ठाय तायिता परित्तायिता पतिट्ठा भवेय्य सो मे पिता दुन्भि वने करोतीति सो मय्हं दुक्खपरित्तायको पिताव इमस्मि ठाने एवरूपं मित्तदुन्भिकम्म करोति, अत्तनो जाताय धीतरि वीतिक्क्रम कातुं मञ्जतीति अत्यो सा कस्स कन्दामीति कस्स रोदामि, को मे पतिट्ठाभविस्सतीति दीपेति । यो तायिता सो सहसा करोतीति यो मय्हं तायिता रक्खिता अवस्सयो भवितुं अरहति सो पिता येव साहसिककम्मं करोतीति अत्यो । अथ नं पिता अस्सासेत्वा अम्म ! रक्खितत्तासीति पुच्छि । आम तात ! रक्खितो मे अत्ताति । सो तं घरं नेत्वा मण्डेत्वा मङ्गलं कत्वा परकुलं पेसेसि । सत्या इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि । सच्चपरियोसाने उपासको सोतापत्तिफले पतिट्ठहि । तदा पिताव एतरहि पिता, धीताव धीता, तं कारणं पच्चक्खतो दिट्टरुक्खदेवता पन अहमेवाति । तत्थ-यो ।

·३. वेरिजातक - यस्थ वेरी निवसतीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो अनाथपिण्डिकं आरभ कथेसि । पच्चुपन्नवत्थु अनाथपिण्डिको किर भोगगामं गन्त्वा आगच्छन्तो अन्तरामग्गे चोरे दिस्वा अन्तरामगर्गे वसितुं न युत्तं सावत्थिमेव गमिस्सामीति वेगेन गोणे पाजेत्वा सावत्यिमेव आगन्त्वा पुन दिवसे विहारं गतो सत्थु एतमत्थं आरोचेसि । सत्या पुबेपि गहपति ! पण्डिता अन्तरामग्गे चोरे दिस्वा अन्तरा अविलम्बमाना अत्तनो वसनट्ठानमेव गमिंसूति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि:- अतीतवत्थु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्ज कारेन्ते बोधिसत्तो महाविभवो सेट्ठी हुत्वा एक गामकं निमन्तणं भुञ्जनत्थाय गन्त्वा पच्चागच्छन्तो अन्तरामग्गे चोरे दिस्वा अन्तरामग्गे अवसित्वाव वेगेन गोणे पाजेन्तो अत्तनो गेहमेव आगन्त्वा नानग्गरसेहि भुजित्वा महासयने निपन्नो चोरानं हत्यतो मुञ्चित्वा निव्भयट्ठानं अत्तनो गेहं आगतोम्हीति उदानवसेन इमं गाथमाहः-- यत्व वेरी निवसति न वसे तत्थ पण्डितो, एक रत्तं द्विरत्तं वा दुक्खं वसति वेरिसूति । तत्थ-वेरीति वेरचेतनासमङगी पुग्गलो। निवसतीति पतिद्वाति न वसे तत्थ पण्डितोति सो वेरी पुग्गलो यस्मि ठाने पतिट्ठितो हुत्वा वसति तत्य पण्डितो पण्डिच्चेन समन्नागतो न वसेय्य । किं कारणाति ? एक रत्तं द्विरत्तं वा दुक्खं वसति वेरिसूति वेरीनं हि अन्तरे वसन्तो एकाहम्पि द्वीहम्पि दुक्खमेव वसतीति अत्थो। एवं वोधिसत्तो उदानं उदानेत्वा दानादीनि पुनानि कत्वा यथाकम्मं गतो। सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि । तदा अहमेव वाराणसीसेट्टि अहोसिन्ति । वेरिजातकं।

·४. मित्तविन्दजातक चतुभि असामाति इदं सत्या जेतवने विहरन्तो एक दुबचभिक्खू आरम्भ कयेसि । वत्र्यु हट्ठा मित्तविन्दजातके बुत्तनयेनेव वित्यारेतब्बं । इदं पन जातकं कस्सपबुद्धकालिकं । तस्मि हि काले उरच्चक्कं उक्विपित्वा निरये पच्चमानो एको नेरयिको सत्तो भन्ते ! किन्नुखो पापं अकासिन्ति वोधि- नतं पुच्छि । बोधिसत्तो नया इदञ्चिदञ्च पापकम्मं कतन्ति वत्वा इमं गाथमाहः- चतुभि अज्झगमा अठ्ठाहिपि च सोलस, सोलसाहि च वत्तिस अत्रिच्छं चक्कमासदो; इच्छाहतस्स पोसस्स चक्कं भमति मत्यकेति । नत्य--वतुभि अज्ज्ञगमाति समुद्दन्तरे चतस्सो विमानपेतियो लभित्वा ताहि असन्तुट्ठो अतिच्छताय परलो गन्वा अपग अट्टाविगतोसीति अत्यो । सेसपदद्वयेपि एसेव नयो । अत्रिच्छं चक्कमासदोति एवं सकलाभेन असन्तुट्ठी अविच्छं अत्र अत्र इच्छन्तो पुरतो लाभं पत्थेन्तो । इदानि चक्कमासदोति इदं उरचक्कं पत्तोसि । तस्म ने एवं इच्छाहतस्स पोसस्साति तण्हाय हतस्स उपहतस्स तव। चक्कं भमति मत्यकेति पासाणचक्कं अयचक्कन्नि इमेन द्वीस बुरधारं अयच्चकं तस्स मत्यके पुनप्युनं पवत्तनवसेन भमन्तं दिस्वा एवमाह । वत्वा च पन अत्तनो देवलोकमेव गतो। सोपि नेरयिकसत्तो अत्तनो पापे खीणे यथाकम्मं गतो। सत्था इमं धम्मदेमनं आहरित्वा जातकं समोवानेसि । तदा मित्तविन्दको दुब्बचभिक्खु, देवपुत्तो पन अहमेवाति । मित्तविन्दजातकं [३५०] ।

·५. दुबलकट्टजातक बहुम्पेतं वने कट्ठन्ति इदं सत्या जेतवने विहरन्तो एक उत्तसितभिक्खु आरम्भ कथेसि । पच्चुपन्नवत्यु सो किर सावत्यिवासी एको कुलपुत्तो सत्यु धम्मदेसनं सुत्वा पव्वजित्वा मरणभीरुको अहोसि । रत्ति- द्वानदिवाट्टानेसु वातस्स वा वीजन्तस्स सुक्खदण्डकस्स वा पपतन्तस्स पक्खिचतुप्पदानं वा सई सुत्वा मरणभय- तज्जितो महारवं रवन्तो पलायति । तस्स हि मरितव्वं मयाति सतिमत्तम्पि नत्थि । सचे हि सो अहं मरिस्सा- मीति जानेय्य न मरणतो भायेय्य, मरणसतिकम्मट्ठानस्स पनस्स अभावितत्ताव भायति । तस्स सो मरणभीरुक- भावो भिक्खुसङ्के पाकटो जातो। अथेकदिवसं धम्मसभायं भिक्खू कयं समुद्रापेसु आवुसो ! असुको नाम भिक्खु मरणभीरुको मरणं भायति, भिक्खुना नाम अवस्सं मया मरितब्बन्ति मरणसतिकम्मट्टानं भावेतु वट्टतीति । सत्या आगन्त्वा काय नुत्य भिक्खवे ! एतरहि कयाय सन्निसिनाति पुच्छित्वा इमाय नामाति वुत्ते तं भिक्खू पक्कोसापेत्वा सच्चं किर त्वं मरणभीरुकोति पुच्छित्वा सच्चं भन्तेति वुत्ते भिक्खवे ! मा एतस्स भिक्खुनो अनत्तमना होथ, नायं इदानेव मरणभोरुको पुवेपि मरणभीरुको येवाति वत्वा अतीतं आहरि:--- अतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो हिमवन्ते रुक्खदेवता हुत्वा निब्बत्ति । तस्मि काले वाराणसीराजा अत्तनोमङ्गलहत्यि आनञ्जकारणं सिक्खापेतुं हत्थाचरियानं अदासि । तं आलाने निच्चलं वन्धित्वा तोमरहत्था मनुस्सा परिवारेत्वा आनञ्जकारण कारेन्ति । सो तं कारणं कारियमानो वेदना अधिवासेतुं असक्कोन्तो आलानं भिन्दित्वा मनुस्से पलापेत्वा हिमवन्तं पाविसि । मनुस्सा नं गहेतु असक्कोन्ता निवत्तिसु । सो तत्य मरणभोरुको अहोसि । वातसद्दानि सुत्वा कम्पमानो मरणभयतज्जितो सोण्डं विधू- नित्वा वेगेन पलायति । आलाने वन्धित्वा आनञ्जकारणं करणकालो वियस्स होति । कायस्सादं वा चित्तस्सादं वा अलभन्तो कम्पमानो विचरति । रुक्खदेवता तं दिस्वा खन्धविटपे ठत्वा इमं गाथमाहः वहुम्पेतं वने कळं वातो भञ्जति दुचलं, तस्स चे भायसि नाग ! किसो नन भविस्ससीति । तत्यायं पिण्डत्थो-यं एतं दुव्बलं कळं पुरत्यिमादिभेदो वातो भजति तं इमस्मि वने वहुं सुलभं तत्थ तत्य संविज्जति सचे त्वं तस्स भायसि एवं सन्ते निच्चं भीतो मंसलोहितक्खयं पत्वा किसो नून भविस्ससि इमस्मि पन वने तव भयं नाम नत्थि तस्मा इतो पट्ठाय मा भायोति । [३५१] एवं देवता तस्स ओवादं अदासि । सोपि ततो पट्ठाय निन्भयो अहोसि । सत्या इमं धम्मदेसनं आह- रित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि । सच्चपरियोसाने सो भिक्खु सोतापत्तिफले पतिट्ठहि । तदा नागो अयं भिक्खु अहोसि, रुक्खदेवता पन अहमेवाति । दुबलकट्ठजातकं ।

·६. उदश्चनिजातक । सुखं वत मं जीवन्तन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो थुल्लकुमारिकपलोभनं आरभ कथेसि । पच्चुपन्नवत्यु वत्थु तेरसकनिपाते चुल्लनारदकस्सपजातके आवीभविस्सति । तं पन भिक्खं सत्या सच्चं किर त्वं भिक्खु ! उक्कण्ठितोति पुच्छित्वा सच्चं भगवाति वुत्ते-कत्थ ते चित्तं पटिबद्धन्ति पुच्छि । सो एकिस्सा थुल्लकुमारिकायाति आह । अथ नं सत्था-अयं ते भिक्खु ! अनत्यकारिका पुबेपि त्वं एतं निस्साय सीलव्यसनं पत्वा पज्झायन्तो विचरमानो पण्डिते निस्साय सुखं लभीति वत्वा अतीतं आहरिः- अतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्तेति अतीतवत्युम्पि चुल्लनारदकस्सपजातके येव आवीभविस्सति । तदा पन बोधिसत्तो सायं फलाफले आदाय आगन्त्वा पण्णसालं पविसित्वा विचरित्वा' पुत्तं चुल्लतापसं एत- दवोचतात ! त्वं अञ्जसु दिवसेसु दारूनि आहरसि पानीयं परिभोजनीयं आहरसि अग्गि करोसि अज्ज पन एकम्पि अकत्वा कस्मा दुम्मुखो पज्झायन्तो निपन्नोसीति ? तात ! तुम्हेसु फलाफलत्थाय गतेस एका इत्थी आगन्त्वा में पलोभेत्वा आदाय गन्तुं आरद्धा, अहं पन तुम्हेहि विस्सज्जितो गमिस्सामीति न गच्छि। असुकट्ठाने पन तं निसीदापेत्वा आगतोम्हि, इदानि गच्छा- महं ताताति । वोधिसत्तो न सक्का एवं निवत्तेतुन्ति ञत्वा तेनहि तात ! गच्छ एसा पन तं नेत्वा यदा मच्छमंसा- दीनि वा खादितुकामा भविस्सति सप्पिलोणतण्डुलादीहि वा पनस्सा अत्थो भविस्सति तदा इदञ्चिदञ्चाहराति तं किलमेस्सति तदा मय्हं गुणं सरित्वा पलायित्वा इधेवागच्छेय्यासीति विस्सज्जेसि । सो ताय सद्धि मनुस्सपथं अगमासि । अथ नं सा अत्तनो वसं गमेत्वा मंसं आहर मच्छं आहराति येन येन अत्थिका होति तं तं आहरापेति । तदा सो अयं मं अत्तनो दासं विय कम्मकरं विय च कत्वा पीलेतीति पला- यित्वा पितु सन्तिकं आगन्त्वा पितरं वन्दित्वा ठितकोव इमं गाथमाहः-- सुखं वत वत मं जीवन्तं पचमाना उदञ्चनी चोरी जायप्पदादेन तेलं लोणञ्च याचतीति ।। तत्य-सुखं वत में जीवन्तन्ति तात ! तुम्हाकं सन्तिके मं सुखं जीवन्तं । पचमानाति तापयमाना पीलयमाना यं यं खादितुकामा होति तं तं पचमाना । उदकं अञ्चन्ति एतायाति उदञ्चनि । चाटितो वा कूपतो वा उदकं उस्सिञ्चनघटिकायेतं नामं । सा पन उदञ्चनी उदकं विय घटिकाय येन येनत्थिका होति तं तं आकड्ढति येवाति अत्थो । चोरी जायप्पवादेनाति भरियाति नामेन एकाचोरी में मधुरवचनेन उपला- पेत्वा तत्य नेत्वा तेलं लोणञ्च यञ्च अझम्पि इच्छति तं सव्वं याचति दासं विय कम्मकरं विय च कत्वा आह- रापेतीति तस्सा अगुणं कथेसि । अथ नं वोधिसत्तो अस्सासेत्वा होतु तात ! एहि त्वं मेत्तं भावेहि करुणं भावेहीति चत्तारो ब्रह्मविहारे आचिक्खि, कसिणपरिकम्मं आचिक्खि । सो न चिरस्सेव अभिज्ञा च समापत्तियो च निव्वत्तेत्वा ब्रह्मविहारे भावेत्वा सद्धि पितरा ब्रह्मलोके निव्वत्ति । सत्या इमं बम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि । सच्चपरियोसाने सो भिक्खु सोतापत्तिफले पतिहि । तदा थुल्लकुमारिकाव एतरहि थुल्लकुमारिका चुल्लतापसो उक्कण्ठितभिक्खु अहोसि पिता पन अहमेवाति । -- ·७. सालित्तजातक साधु खो सिप्पकं नामाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो । एकं हंसपहरणकं भिक्खं आरब्भ कथेसि । पच्चुपन्नवत्यु सो किरेको सावत्थिवासी कुलपुत्तो सालित्तकसिप्पे नित्ति पत्तो। सालित्तकसिप्पन्ति सक्खराखि- पनसिप्पं त्रुच्चति । सो एकदिवसं धम्म सुत्वा सासने उरं दत्वा पब्बजित्वा उपसम्पदं लभि । न पन सिक्खाकामो न पटिपत्तिसारको अहोसि । सो एकदिवसं एक दहरभिक्खं आदाय अचिर वति गन्त्वा नहायित्वा नदीतीरे अट्ठासि । तस्मि समये द्वे सेतहंसा आकासेन गच्छन्ति । सो तं दहरमाह-इमं पच्छिमहंसं सक्खराय अक्खिम्हि पहरित्वा पादमूले ते पातेमीति । इतरो-कथं पातेस्ससि । न सक्खिस्ससि पहरितुन्ति आह । इतरो-तिद्वतु तावस्स ओरतो अक्खि परतो अक्खिम्हि नं पहरामीति । इदानि पन तं असन्तं कथेसीति । तेनहि उपधारेहीति एकं तियंसं सक्खरं गहेत्वा अङगुलिया परिवत्तेत्वा तस्स हंसस्स पच्छतो खिपि । सा रुन्ति सई अकासि । हंसो परिस्सयेन भवितव्बन्ति निवत्तित्वा सई सोतुं आरभि । इतरो तस्मि खणे एक वट्टसक्खरं गहेत्वा तस्स निवत्तित्वा ओलोकेन्तस्स अपरभागे अक्खि पहरि । सक्खरा इतरम्पि अक्खि विनि- विज्झित्वा गता। हंसो महारवं रवन्तो पादमूलेयेव पति । [३५३] ततो ततो भिक्खू आगन्त्वा गरहित्वा अननुच्छविकं ते कतन्ति सत्थु सन्तिकं नेत्वा भन्ते ! इमिना इदं कतन्ति तमत्थं आरोचिंसु । सत्था तं भिक्खं गरहित्वा न भिक्खवे ! इदानेवेस एतस्मि सिप्पे कुसलो पुब्बेपि कुसलोव अहोसीति वत्वा अतीतं आहरि:-- अतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते वोधिसत्तो तस्स अमच्चो अहोसि, तस्मि काले रञो पुरो- हितो अतिमुखरो होति बहुभाणी । तस्मि कथेतुमारद्धे अञ ओकासमेव न लभन्ति । राजा चिन्तेसि कदा नुखो एतस्स वचतूपच्छेदकं कञ्चि लभिस्सामीति । सो ततो पट्ठाय तथारूपं एक उपधारेन्तो विचरति । तस्मि काले वाराणसियं एको पीठसप्पी सक्खराखिपनसिप्पे निप्फत्ति पत्तो होति । गामदारका तं रथकं आरोपेत्वा आकड्ढमाना वाराणसीनगरद्वारमूले एको विटपसम्पन्नो महानिग्रोधो अत्थि तत्थानत्वा सम्परिवारेत्वा काकणि- कादीनि दत्वा हत्यिरूपकं कर, अस्सरूपकं कराति वदन्ति । सो सक्खरा खिपित्वा निग्रोधपण्णेसु नानारूपानि दस्सेति । सब्बानि पण्णानि छिद्दावच्छिद्दानेव अहेसुं । अथ वाराणसीराजा उय्यानं गच्छन्तो तं ठानं पापुणि । उस्सारणभयेन सब्बे दारका पलायिंस । पीठसप्पी तत्थेव निपज्जि। राजा निग्रोधमूलं पत्वा रथे निसिन्नो पत्तानं छिद्दताय छायं कवरकवरं दिस्वा उल्लो- केन्तो सब्बेसं पत्तानं छिद्दभावं दिस्वा-केनेतानि एवं कतानीति पुच्छि । पीठसप्पिना देवाति। राजा इमं निस्साय ब्राह्मणस्स वचनुपच्छेदं कातुं सक्का भविस्सतीति चिन्तेत्वा कहं भणे ! पीठसप्पीति पुच्छि । विचिनन्ता मूलन्तरे निपन्नं दिस्वा अयं देवाति आहंसु । राजा नं पक्कोसापेत्वा परिसं उस्सारेत्वा पुच्छि--अम्हाकं सन्तिके एको मुखरब्राह्मणो अत्थि सक्खिस्ससि नं निस्सई कातुन्ति ? नालिमत्ता अजलण्डिका लभन्तो सक्खिस्सामि देवाति । राजा पीठसप्पि धरं नेत्वा अन्तोसाणियं निसीदापेत्वा साणियं छिदं कारेत्वा ब्राह्मणस्स छिद्दाभिमुखं आसनं पञापत्वा नालिमत्ता सुक्खा अजलण्डिका पीठसप्पिस्स सन्तिके ठपापेत्वा ब्राह्मणं उपट्ठानकाले आगतं तस्मि आसने निसीदापेत्वा कयं समुट्ठापेसि । ब्राह्मणो अञसं ओकासं अदत्वा रज्जा सद्धि कयतुं आरभि । - १. स्या० -तिक्विणसक्खरं।

·- ३०६ जातकट्ठकथा अथस्स सो पीठसप्पी साणिच्छिद्देन एकेक अजलण्डिकं मक्खिकं पवेसेन्तो विय तालुतलम्हियेव पातेति । ब्राह्मणो आगतागतं नालियं तेलं पवेसेन्तो विय गिलति । सव्वा परिक्खयं गमिसु । तस्स ता नालिमत्ता अजलण्डिका कुच्छियं पविट्ठा अड्ढाल्हकमत्ता अहेसुं। राजा तासं परिक्खीणभावं ञत्वा आह-आचरिय ! तुम्हे अतिमुखरताय नालिमत्ता अजलण्डिका गिलन्ता किञ्चि न (३५४) जानित्य इतोदानि उत्तरि जीरापेतुं न सक्खिस्सथ गच्छ पियङगुदकं पिवित्वा छड्डत्वा अत्तानं अरोगं करोथाति । ब्राह्मणो ततो पट्ठाय पिहितमुखो विय हुत्वा कथेन्तेनापि सद्धि अकथनसीलो अहोसि । राजा इमिना मे कण्णसुखं कतन्ति पीठसप्पिस्स सतसहस्सुट्ठानके चतुसु दिसासु चत्तारो गामे अदासि । वोधिसत्तो राजानं उपसङ्कमित्वा-देव ! सिप्पं नाम लोके पण्डितेहि उग्गण्हितव्वं, पीठसप्पिना सालित्तकमत्तेनापि अयं सम्पत्ति लद्धाति वत्वा इमं गाथमाहः-- साधु खो सिप्पकं नाम अपि यादिसकीदिसं पस्स खञ्जप्पहारेन लद्धा गामा चतुद्दिसाति । तत्थ-पस्स खञ्जप्पहारेनाति पस्स महाराज ! इमिना नाम खञ्जस्स पीठसप्पिनो अजलण्डिका- पहारेन चतुद्दिसा चत्तारो गामा लद्धा अञसं सिप्पानं को आनिसंसपरिच्छेदोति सिप्पगुणं कथेसि । सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि । तदा पीठसप्पी अयं भिक्खु अहोसि । राजा आनन्दो पण्डितामच्चो पन अहमेवाति । सालित्तजातकं । (३५५) ·८. बाहियजातकं सिक्खेय्य सिक्खितब्बानीति इदं सत्था वेसालिं उपनिस्साय महावने कूटागारसालायं विहरन्तो एकं लिच्छवि आरभ कथेसि । पच्चुपन्नवत्थु. सो किर लिच्छवी राजा सद्धो पसन्नो बुद्धपमुखं भिक्खुसङघं निमन्तेत्वा अत्तनो निवेसने महादानं पव- त्तेसि । भरिया पनस्स थूलङगप्पच्चङगा उद्घमातकनिमित्तसदिसा अनाकप्पसम्पन्ना अहोसि । सत्था भत्त- किच्चावसाने अनुमोदनं कत्वा विहारं गन्त्वा भिक्खून ओवादं दत्वा गन्धकुटिं पाविसि । भिक्खू धम्मसभायं कयं समुट्ठापेसुं-आवुसो ! तस्स नाम लिच्छविरजो ताव अभिरूपस्स तादिसा भरिया थूलङगपच्चङगा अनाकप्पसम्पन्ना कथं सो ताय सद्धि अभिरमतीति ? सत्या आगन्त्वा कोयनुत्थ भिक्खवे ! एतरहि कथाय सन्निसिन्नाति पुच्छित्वा इमाय नामाति वुत्ते न भिक्खवे ! एस इदानेव पुब्बेपि थूलसरीराय एव इत्थिया सद्धि अभिरमीति वत्वा तेहि याचितो अतीतं आहरि :- अतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो तस्स अमच्चो अहोसि । अथेका जानपदित्थी थूलसरीरा अनाकप्पसम्पन्ना भतिं कुरुमाना राजङगणस्स अविदूरेन गच्छमाना सरीरवलजपीलिता हुत्वा निवत्यसाटकेन सरीरं पटिच्छादेत्वा [३५५] निसीदित्वा सरीरवालजं मुञ्चित्वा खिप्पमेव उद्यासि । तस्मि खणे वाराणसीराजा वातपानेन राजङगणं ओलोकेन्तो तं दिस्वा चिन्तेसि अयं एवरूपे अङग- णटाने सरीरवलजं मुञ्चमाना हिरोत्तप्पं अप्पहाय निवासनेनेव पटिच्छन्ना हुत्वा सरीरवलजं मोचेत्वा खिप्पं उद्विता इमाय निरोगाय भवितव्यं । एतिस्सा वत्थु विसदं भविस्सति । विसदे पन वत्थुस्मि एको पुत्तो लभमानो विसदो पुजवा भविस्सति । इमं मया अग्गमहेसिं कातुं वट्टतीति । सो तस्सा अपरिग्ग- हितभावं मत्वा आणापेत्वा अग्गमहेसिट्टानं अदासि । सा तस्स पिया अहोसि मनापा, न चिरस्सेव एक पुत्तं विजायि । सो पनस्सा पुत्तो चक्कवत्ती राजा अहोसि । बोधिसत्तो तस्सा सम्पत्ति दिस्वा तथारूपं वचनोकासं लभित्वा देव ! सिक्खितब्वयुत्तकं नाम सिप्पकं कस्मा न सिक्खितब्बं? यत्र हि नामायं महापुञा हिरोत्तप्पं अप्पहाय पटिच्छन्नेनाकारेन सरीरवलञ्ज कुरुमाना तुम्हे आराधेत्वा एवरूपं सम्पत्ति पत्ताति वत्वा सिक्खितब्बयुत्तकानं वणं कथेन्तो इमं गाथमाह :-- सिक्खय्य सिक्खितबानि सन्ति सच्छन्दिनो जना, बाहियापि सुहन्नेन राजानमभिराधयोति । तत्य-सन्ति सच्छन्दिनोति तेसु तेसु सिप्पेसु सच्छन्दा जना अत्थियेव । वाहियाति वाहियजनपदे जाता संवद्धा इत्थी । सुहन्नेनाति हिरोत्तप्पं अप्पहाय पटिच्छन्नेनाकारेन हन्नं सुहन्नन्नाम । तेन सुहन्नेन । राजानमभिराधयोति देव अभिराधेत्वा इमं सम्पत्ति पत्ताति । एवं महासत्तो सिक्खितब्बयुत्तकानं सिप्पानं गुणं कथेसि । सत्या इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि । तदा जयम्पतिकार एतरहि जयम्पतिकाव पण्डितामच्चो पन अहमेवाति ।

·६. कुण्डकपूर्वजातकं यथन्नो पुरिसो होतोति इदं सत्था सावत्थियं विहरन्तो महादुग्गतं आरभ कथेसि । पच्चूपन्नवत्थु सावत्थियं हि कदाचि एकमेव कुलं बुद्धपमुखस्स भिक्खुसङघस्स दानं देति । कदाचि तीणि चत्तारि एकतो हुत्वा, कदाचि गणबन्धनेन, कदाचि वीथिसभागेन, कदाचि सकलनगरं छन्दकं संहरित्वा । तदा पन वोथिभत्तं नाम अहोसि । अय मनुस्सा बुद्धपमुखस्स सङघस्स यागुं दत्वा खज्जकं आहरथाति आहंसु । तदा (३५६) पनेको परेसं भतिकारको दुग्गतमनुस्सो तस्सा वीथियं वसमानो चिन्तेसि अहं यागु दातुं न सक्खिस्सामि खज्जकं पन दस्सामीति सण्हसण्हं कुण्डकं वटपेत्वा उदकेन तेमेत्वा अक्कपण्णेन वेठेत्वार कुक्कुले पचित्वा इदं बुद्धस्स दस्सामीति त आदाय गन्त्वा सत्यु पुरतो ठितो खज्जकं आहरथाति एकस्मि वचने वुत्तमत्ते सबपठमं गन्त्वा तं पूर्व सत्थु पत्ते पतिट्ठापेसि । सत्या अञहि दीयमानं खज्जकं अगहेत्वा तमेव पूवखज्जकं परिभुजि । तस्मिन्नेव पन खणे सम्मासम्बुद्धेन किर महादुग्गतस्स कुण्डकखज्जकं अजिगुच्छित्वा अमतं विय परिभुत्तन्ति सकलनगरं एककोलाहलमहोसि । राजाराजमहामत्तादयो अन्तमसो दोवारिके उपादाय सबेव सन्निपतित्वा सत्यारं वन्दित्वा महादुग्गतं उपसङकमित्वा--हन्द भो ! सतं गहेत्वा द्वे सतानि गहेत्वा पञ्च सतानि गहेत्वा अम्हाकं पत्ति देहीति वदिसु । सो सत्यारं पटिपुच्छित्वा जानिस्सामीति सत्यु सन्तिकं गन्त्वा तमत्थं अरोचेसि । सत्था धनं गहेत्वा वा अगहेत्वा वा सव्वसत्तानं पत्ति देहीति आह । सो धनं गहेतुं आरभि । मनुस्सा दिगुणचतुग्गुणअट्ठगुण दिवसेन ददन्ता नव हिराकोटियो अदंसु । सत्या अनुमोदनं कत्वा विहारं गन्त्वा भिक्खूहि वत्ते दस्सिते सुगतोवादं दत्वा गन्धकुटिं पाविसि । राजा सायण्हसमये महादुग्गतं पक्कोसापेत्वा सेटिट्ठानेन पूजेसि । भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं आवुसो ! सत्था महादुग्गतेन दिन्नं कुण्डकपूर्व अजिगुच्छन्तो अमतं विय परिभुञ्जि महादुरगतोपि बहुं धनुं च सेटिट्ठानं च लभित्वा महासम्पत्ति पत्तोति । सत्था आगन्त्वा कायनुत्थ भिक्खवे ! एतरहि कथाथ सन्नि- सिन्नाति पुच्छित्वा इमाय नामाति वुत्ते न भिक्खवे ! इदानेव मया अजिगुच्छन्तेन तस्स कुण्डकपूवो परिभुत्तो पुन्छ रुक्खदेवता हुत्वा परिभुत्तोयेव तदापि चेस मं निस्साय सेट्ठिट्टानं अलत्थेवाति वत्वा अतीतं आहरिः- अतीतवत्थु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जकारेन्ते बोधिसत्तो एकस्मि एरण्डरुक्खे रुक्खदेवता हुत्वा निब्बत्ति । तदा तस्मि गामके मनुस्सा देवतामङगलिका होन्ति । अथेकस्मि छणे सम्पत्ते मनुस्सा अत्तनो अत्तनो रुक्ख- देवतानं बलिकम्मं अकंसु । अथेको दुग्गतमनुस्सो ते मनुस्से रुक्खदेवता पटिजग्गन्ते दिस्वा एक एरण्डरुक्खं पटिजग्गि । ते मनुस्सा अत्तनो अत्तनो देवतानं नानप्पकारानि मालागन्धविलेपनादीनि चेव खज्जभोज्जकानि च आदाय गच्छिस् । सो पन कुण्डकपूवञ्चेव उलुङकेन च उदकं आदाय गन्त्वा एरण्डरुक्खस्स अविदूरे ठत्वा चिन्तेसि, देवता नाम दिब्बखज्जकानि खादन्ति । [३५७] मय्हं देवता इमं कुण्डकपूर्व न खादिस्सति । कि इमिना कारणेन नासेमि अहमेव नं खादिस्सामीति ततोव निवत्ति । वोधिसत्तो खन्धविटपे ठत्वा भो पुरिस ! सचे त्वं इस्सरो भवेय्यासि मय्हं मधुरखज्जकं ददेय्यासि त्वं पन दुग्गतो अहं तव पूर्व न खादित्वा अनं किं खादिस्सामि ? मा मे कोट्ठासं नासेहीति वत्वा इमं गाथमाह :- १. स्याo-महापेत्वा ।

·- ययन्ना पुरिसा होति तयन्ना तस्स दवता, प्राहरेतं कणं पूर्व मा मे भागं विनासयाति । तत्थ-ययन्नोति यथारूपभोजनो। तथनाति तस्स पुरिसस्स देवतापि तथारूपभोजनाव होति । आहरेतं कणं पूर्वन्ति एतं कुण्डकेन पक्कपूर्व आनेहि मय्हं भागं मा विनासेहीति । सो निवत्तित्वा बोधिसत्तं ओलोकेत्वा वलिकम्ममकासि । बोधिसत्तो ततो ओज परिभुञ्जित्वा-- पुरिस ! त्वं किमत्थं मं पटिजग्गसीति आह । दुग्गतोम्हि सामि ! तं निस्साय दुग्गतभावतो मुञ्चितुकामताय पटिजग्गामीति । भो पुरिस ! मा चिन्तयि तया कतञ्ज स्स कतवेदिनो पूजा कता इमं एरण्डं परिविखपित्वा निधि- कुम्भियो गीवाय गीवं आहच्च ठिता, त्वं रजो आचिक्खित्वा सकटेहि धनं आहरित्वा राजङगणे रासि कारेहि, राजा ते तुस्सित्वा सेटिट्टानं दस्सतीति वत्वा वोधिसत्तो अन्तरधायि, सो तथा अकासि । राजा तस्स सेट्ठिट्टानं अदासि । इति सो बोधिसत्तनिस्साय महासम्पत्ति पत्वा यथाकम्मं गतो । सत्या इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि । तदा दुग्गतोव एतरहि दुग्गतो, एरण्डरुक्ख- देवता पन अहमेवाति । कुण्ड कपूवजातक ।

·१०. सधसंहारकपहो
सव्यसंहारको नत्थीति अयं सब्बसंहारकपञ्हो सव्वाकारेन उम्मग्गजातके आवीभविस्सतीति ।
सम्बसंहारकपम्हो निद्वितो।
परोसतवग्गो एकादसमो।
१२. हंसीवग्गवराणना
१. गद्रभपहो
हंसी त्वं मञ्जसीति अयम्पि गद्रभपहो उम्मग्गजातके येव आवीभविस्सति ।
गद्र भपञ्हो निहितो।
२. अमरादेवीपञ्हो
येन सत्तविलङ्गा चाति अयम्पि अमरादेविपञ्हो नाम तत्थेव आवीभविस्सति ।
अमरादेवीपञ्हो निहितो।

·३. सिगालजातकं -- । सदहासि सिगालस्साति इदं सत्या वेलुवने विहरन्तो देवदत्तं आरभ कथेसि । पच्चुपन्नवत्यु तस्मि हि समये भिक्खू धम्मसभायं सन्निपतित्वा आवुसो ! देवदत्तेन पञ्चभिक्खुसतानि आदाय गयासीसं गन्त्वा यं समणो गोतमो करोति न सो धम्मो, यमहं करोमि अयमेव धम्मोति ते भिक्ख अत्तनो लद्धि गाहापेत्वा ठानप्पत्तं मुसावादं कत्वा सङघं भिन्दित्वा एकसीमायं उपोसथा कताति देवदत्तस्स अगुणकथं कयेन्ता निसीदिसु । सत्था आगन्त्वा कायनुत्थ भिक्खवे ! एतरहि कथाय सन्निसिन्नाति पुच्छित्वा इमाय नामाति वुत्ते न भिक्खवे ! देवदत्तो इदानेव मुसावादी पुबेपि मुसावादीयेवाति वत्वा अतीतं आहरि अतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो सुसानवने रुक्खदेवता हुत्वा निब्बत्ति । तदा वाराणसियं नक्खत्तं घुट्ठ, मनुस्सा यक्खवलिकम्मं करोमाति तेसु तेस. चच्चररच्छादिसु ठानेस् मच्छमंसा- दीनि विपकिरित्वा कपालकेस् बहुं सुरं ठपयिसु । अथेको सिगालो अड्ढरत्तसमये निद्धमना नगरं पविसित्वा मच्छमंसं खादित्वा सुरं पिवित्वा पुन्नागगच्छन्तरं पविसित्वा याव अरुणुग्गमना निदं ओक्कमि । सो पवुज्झित्वा आलोकंदिस्वाइदानि निक्खपितुं न सक्काति मग्गसमीपं गन्त्वाअदिस्समानो निपज्जित्वा अझ मनुस्से दिस्वापि किञ्चि अवत्वा एकं ब्राह्मणं मुखधोवनत्थाय गच्छन्तं दिस्वा चिन्तेसि ब्राह्मणा नाम धनलोला होन्ति, इमं धनेन पलोभत्वा यया मं उपकच्छन्तरे कत्वा उत्तरासङगेन पटिच्छादेत्वा नगरा नीहरति तथा करिस्सामीति । सो मनुस्सभासाय:-ब्राह्मणाति आह । सो निवत्तित्वा को मं पक्कोसतीति आह । अहं ब्राह्मणाति । कि कारणाति ? ब्राह्मण ! मय्हं द्वे कहापरणसतानि अत्थि सचे मं उपकच्छन्तरे कत्वा उत्तरासङगेन पटिच्छादेत्वा यथा न कोचि पस्सति तथा नगरा निक्खामेतुं सक्कोसि तुम्हं ते कहापणे दस्सामीति । ब्राह्मणो धनलोभेन साधूति सम्पटिच्छित्वा तं तथा कत्वा आदाय नगरा निक्खमित्वा थोकं अगमासि । अथ नं सिगालो पुच्छि कतरं ठानं ब्राह्मणाति । असुकं नामाति । अनं थोक ठानं गच्छाति । एवं पुनप्पुनं वदन्तो महासुसानं पत्वा इध मं ओतारेहीति माह । तत्य नं ओतारेसि । सिगालो--- तेनहि ब्राह्मण ! उत्तरसाटकं [३५६] पत्थराति आह । सो धनलोभेन साधूति पत्थरि । अथ नं इमं स्वखमूलं खरणाहीति पठविखरणने योजत्वा ब्राह्मरणस्स उत्तरसाटकं अभिरुरह चतुस करणेसु मझे चाति पञ्चसु ठानेसु सरीरनिस्सन्दं पातेत्वा मक्खेत्वा चेव तेमेत्वा च सुसानवनं पाविसि । बोधिसत्तो रुक्खविटपेठत्वा इमं गाथमाह:-- सद्दहासि सिगालस्स सुरापोतस्स ब्राह्मण सिप्पिकानं सतं नत्थि कुतो कंससता दुवेति । -- १. स्या०-सुसानपस्से ।

·३१२ जातकट्ठकथा तत्य-~-सदहासीति सदहेसि । अयमेव वा पाठो । पत्तियायसीति अत्थो । सिप्पिकानं सतं नत्थीति एतस्स हि सिप्पिकानं सतम्पि नत्थि । कुतो कंससता दुवेति द्वे कहापणसतानि पनस्स कुतोयेवाति । बोधिसत्तो इमं गार्थ क्त्वा गच्छ ब्राह्मण ! तव साटकं धोवित्वा नहायित्वा अत्तनो कम्मं करोहीति वत्वा अन्तरधायि । ब्राह्मणो तथा कत्वा वञ्चितो वतम्हीति दोमनस्सप्पत्तो पक्कामि । सत्था इमं धम्म- देसनं आहरित्वा जातक समोधानेसि । तदा सिगालो देवदत्तो अहोसि । रुवखदेवता पन अहमेवाति । सिगालजातकं ।

·४. मितचिन्तीजातकं बहुचिन्ती श्रप्पचिन्ती चाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो द्वे महल्लकत्थेरे आरभ कथ सि । पुन ! पच्चपन्नवत्यु ते किर जनपदे एकस्मि अरञावासे वस्सं वसित्वा सत्थ दस्सनत्थाय गच्छिस्सामाति पाथेय्यं सज्जत्वा अज्ज गच्छाम स्वे गच्छामाति मासं अतिक्कामेत्वा पाथेय्यं सज्जेत्वा तथेव मासं पुन मासन्ति एवं अत्तनो कुसीतभावेन चेव निवासट्टाने च अपेक्खाय तयो मासे अतिक्कमित्वा ततो निक्खम्म जेतवनं गन्त्वा सभागट्ठाने पत्तचीवरं पटिसामेत्वा सत्यारं पस्सिम् । अथ ते भिक्खू पुच्छिस् चिरं वो आसो ! बुद्धपट्टानं अकरोन्तानं कस्मा एवं चिरायित्याति ? ते तमत्थं आरोचेस । अथ नेसं सो आलसियकुसीतभावो भिवखुसङघे पाकटो जातो, धम्मसभायम्पि तेसं भिक्खूनमेव आलसियभावं निस्साय कथं समुढापेसुं । सत्या आगन्त्वा कायनुत्य भिक्खवे ! एतरहि कथाय सन्निसिन्नाति पुच्छित्वा इमाय नामाति वुत्ते ते पक्कोतापत्वा सचं किर तुम्हे भिक्खवे ! अलसा कुसीताति पुच्छित्वा सच्च भन्तेति वुत्ते न भिक्खवे ! इदानवेते अलसा, पुपि अलसा चेव निवासट्टाने च सालया सापेक्खाति वत्वा अतीतं आहरिः--[२६०] अतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्त रज्ज कारेन्ते वाराणसीनदियं तयो मच्छा अहेसुं । बहुचिन्ती अप्पचिन्ती मितचिन्तीति तेसं नामाति, ते अरञतो मनुस्सपथं आगमिस । तत्थ मितचिन्ती इतरे द्वे एवमाह अयं मनु- स्सपथो नाम सासङको सप्पटिभयो, केवट्टा नानप्पकाराति जालकुमिणादीनि खिपित्वा मच्छे गण्हन्ति मयं अरआमेव गच्छामाति । इतरे द्वै जना अलसताय चेव आमिसगिद्धताय च अज्ज गच्छाम स्वे गच्छामाति तयो मासे अतिक्कामेसं । अथ केवट्टा नदिय जालं खिपिसु । बहुचिन्ती च अप्पचिन्ती च गोचरं गण्हन्ता पुरतो गच्छन्ति । ते अत्तनो अन्धवालताय जालगन्धं असल्लक्खेत्वा जालकुच्छिमेव पविसिसु । मितचिन्ती पच्छतो आगच्छन्तो जालगन्वं सल्लक्खेत्वा तेसञ्च जालकुच्छि पविट्ठभावं ञत्वा इमेसं कुसीतानं अन्धबालानं जीवित- दानं दस्सामीति चिन्तेत्वा वहिपस्सेन जालकुच्छिट्ठानं गन्त्वा जालफुच्छि फालेत्वा निक्खन्तसदिसो हुत्वा उदकं आलोलेन्तो जालस्स पुरतो पतित्वा पतित्वा पुन जालकुच्छि पविसित्वा पच्छिमभागेन फालेत्वा निवखन्तसदिसो उदकं आलोलेन्तो पच्छिमभागेन पति । केवट्टा मच्छा जालं फालत्वा गताति मनमाना जालकोटियं गहेत्वा उक्खिपिसु । ते द्वेपि मच्छा जालतो मुञ्चित्वा उदके पतिंसु । इति तेहि मितचिन्ति निस्साय जीवितं लद्धं । सत्था इमं अतीत आहरित्वा अभिसम्बुद्धो हुत्वा इमं गाथमाहः--- वहुचिन्ती अप्पचिन्ती च उभो जाले अवज्झरे, सितचिन्ती अमोचेसि उभो तत्थ समागताति । तत्थ-बहुचिन्तीति वहुचिन्तनताय वितक्कबहुलताय एवं लद्धनामो । इतरेसुपि द्वीस. अयमेव नयो । उभो तत्य समागताति मितचिन्ति निस्साय लद्धजीविता तत्थ उदके पुन उभोपि जना मितचिन्तिना सद्धि समा- गताति अत्यो। एवं सत्या इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि । सच्चपरियोसाने महल्लका भिक्खू सोतापत्तिफले पतिहिंस । तदा वहुचिन्ती च अप्पचिन्ती च इमे द्वे अहेसुं । मितचिन्ती पन अहमेवाति ।

·५. अनुसासिकजातक यायामनुसासतीति इदं सत्था जेतवन विहरन्तो एक अनुसासिकं भिक्सुनि आइभ कार्यसि । पच्चुपन्नवत्थ सा किर सावत्थिवासिनी एका कुलधीता। पव्वजित्वा उपसम्पन्नकालतो पट्टाय समरणवम्मे अनन- युत्ता आमिमगिढा हुत्वा यत्थ अनाभिक्खुनियो [३६१] न गच्छन्ति तादिमे नगरस्म एकदेसे पिण्टाय चरति। अयस्सा मनुस्सा परगीतं पिण्डपातं देन्ति । सा रसतण्हाय बन्धित्वा सचे इमम्मि पदेमे अनापि भिवखुनियों पिण्डाय चरिस्सन्ति मय्हं लाभो परिहायिस्सति, यथा एतं पदेसं अना नागच्छन्ति एवं मया कातुं वतीति चिन्तेत्वा भिक्खुनी उपस्सयं गन्त्वा--अय्ये ! असुकट्टाने चण्डो हत्थी, चण्डो अरसो, चण्डो कुक्कुरो चरति । सपरिस्सयट्ठानं । मा तत्थ पिण्डाय चरित्याति, भिक्खुनियो अनुसासति । तस्सा सुत्वा एको भिक्खनीपि तं पदेसं गीवं परिवत्तेत्वा न ओलोकेसि । तस्सा एकस्मि दिवसे तस्मि पदेसे पिण्डाय चरन्तिया वेगेने कं गेहं पविसन्तिया चंण्डो मेण्डको परिवा ऊरट्टिकं भिन्दि । मनुस्मा वेगेन उपधावित्वा द्विधा भिन्नं ऊरढिक एकतो बन्धित्वा तं भिक्खुनि मञ्चेनादाय भिवखुनिउपन्तयं नयिम् । भिवायु नियो अयं अज्ञा भिक्खुयनियो अनुसासित्वा सयं तस्मि पदेसे चरन्ती ऊट्टि भिन्दापेत्वा आगताति पन्हिास अकंस । तम्पि ताय कतकारणं न चिरस्सेव भिक्खुसङघे पाकटं अहोसि । अयेकदिवसं धम्मसभायं भिक्खू आवुसो! अनुसासिकभिक्खुनी अञा अनुसासित्वा सयं तस्मि पदेसे चरमाना चण्डेन मेण्डकेन ऊरुं भिन्दापेसीति तस्सा अगुणकयं कथेसं । सस्था आगन्त्वा काय नुत्य भिवखवे ! एतरहि कयाय सन्निसिनाति पुच्छित्वा इमाय नामाति वुत्ते न भिक्खवे ! इदानेव पुत्रेपेसा अा अनुसा- सतियेव, सयं पन न वत्तति निच्चकाले दुक्खमेव अनुभवतीति वत्वा अतीतं आहरि : अतीतवत्यु अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्त रज्ज कारेन्ते बोधिसत्तो अरज सकुरणयोनियं निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो सकुणजेट्ठको हुत्वा अनेकसकरणसतपरिवारो हिमवन्तं पाविसि । तस्स तत्य वसनकाले एका चण्डो सकुणिका महावत्तनि मग्गं गन्त्वा गोचरं गण्हाति । सा तत्थ सकटे हि पतितानि वीहिमुग्गवीजादीनि लभित्वा यथादानि इमं पदेसं अञ सकुणी नागच्छन्ति तथा करिस्सामीति चिन्तेत्वा सकणसङ्घस्स ओवादं देति । महावत्त- निमहामग्गो नाम सप्पटिभयो, हत्यिअस्सादयो चेव चण्डगोरणयुत्तयानादीनि च सञ्चरन्ति, सहसा उप्पतितुम्पि न सक्का होति, न तत्थ गन्तब्बन्ति । सकुणसङघो तस्सा अनुसासिकात्वेव नामं अकासि । सा एकदिवसं वत्तनिमहामग्गे चरन्ती महामग्गे वेगेनागच्छन्तस्स यानस्स सई सुत्वा निर्वात्तत्वा ओलो- केत्वा दूरे तावाति चरतियेव । अथ नं यानं वोतवेगेन सीधमेव सम्पापुरिण । सा उट्ठातुं नासक्खि । चक्केन द्विधा छिन्दित्वा गता। सकुणजेटको सकणे समानेन्तो तं अदिस्वा अनुसासिका न दिस्सति उपधारेथ नति [३६२] आह । सकुणा उपधारेन्ता तं महामग्गे द्वेवा छिन्नं दिस्वा सकुणजेट्टकस्स आरोचेसुं। सकुणजेट्टको सा अजा सकुरिणका वारेत्वा सयं तत्थ चरमाना द्वेधा छिन्ना किराति वत्वा इमं गाथमाह :- यायज्ञमनुसासति सयं लोलुप्पचारिणी, सायं विपक्खिका सेति हता चक्केन सालिकाति। तत्थ---यायामनुसासतीति यकारो पदसन्धिकरो। या अञ्ज अनुसासतौति अत्थो। सयं सयति । हता चक्केन सालिकाति यानचक्केन हता सालिका सकुरिणकाति । सत्या इमं धम्मदेसन आहरित्वा जातकं समोघानेसि । तदा अनुसासिका सकुणिका अयं अनुसासिका भिक्खुनी अहोसि, सकुणजेट्ठको पन अहमेवाति । अनुसासिकजातक। १. स्या०-चक्कं भिन्दित्वा गतं । * ·६. दुव्वचजातकं अतिकरमकराचरियाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं दुब्बचभिक्खं आरभ कथेसि । पच्चुपन्नवत्यु तस्स वत्यु नवकनिपाते गिज्झजातके आवीभविस्सति । सत्था पन तं भिक्खू आमन्तेत्वा भिक्खु ! न त्वं इदानेव दुब्बचो पुबेपि दुब्बचो। दुबचभावेनेव पण्डितानं ओवादं अकरोन्तो सत्तिप्पहारेन जीवि- तक्खयं पत्तोसीति वत्वा अतीतं आहरि: अतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्त रज्ज कारन्ते बोधिसत्तो लङघननटकयोनियं पटिसन्धि गहेत्वा वयप्पत्तो पञवा उपायकुसलो अहोसि । सो ए कस्स नटकस्स सन्तिके सत्तिलङघनसिप्पं सिक्खित्वा आचरियन सद्धि सिप्पं दस्सेन्तो विचरति । आचरियो पनस्स चतुन्नाव सत्तीनं लङघनसिप्पं जानाति न पञ्चन्नं । सो एक- दिवसं एकस्मि गामके सिप्प दस्सेन्तो सुरामदमत्तो पञ्च सत्तियो लङघिस्सामीति पटिपाटिया ठपेसि। अय नं वोधिसत्तो आह--आचरिय ! त्वं पञ्चसत्तिलङघनसिप्पन जानासि, एक सत्ति हर । सचे लङघिस्ससि पञ्चमाय सत्तिया विद्धो मरिस्ससीति । सो सुरामदमत्तताय त्वं हि मय्ह पमाणं न जानासीति तस्स वचनं अनादियित्वा चतस्सो लङघत्वा पञ्चमाय सत्तिया दण्डके मधुकपुप्फविय आवुतो परिदेवमानो निपज्जि । अथ नं बोधिसत्तो पण्डितानं वचनं अकत्वा इमं व्यसनं पत्तोसीति इमं गाथमाहः-- अतिकरमकराचरिय ! मरहम्पेतं न रुच्चति, चतुत्थे लङयित्वान पञ्चमायसि प्रावुतोति । तत्य--प्रतिकरमकराचरियाति आचरिय ! अज्ज त्वं अतिकर अकरि अत्तनो करणतो अतिरेककरणं अकरीति अत्यो । महम्पेतं न तच्चतीति मय्हं अन्तेवासिकस्सपि समानस्स एतं तव करणं न रुच्चति, तेन ते अहं पठममेव को सिन्ति दीपेति । अतुत्थे लङघयित्वानाति चतुत्थे सत्तिफले अपतित्वा अत्तानं लङघयित्वा पञ्चमायसि प्रावुतोति पण्डितानं वचनं अगण्हन्तो इदानि पञ्चमाय सत्तिया आवुतोसीति । इदं वत्वा आचरियं सत्तितो अपनत्वा कत्तव्वयुत्तकं अकासि । सत्था इमं अतीतं आहरित्वा जातकं समोधानेसि । तदा आचरियो अयं दुब्बचो अहोसि । अन्तेवासिको पन अहमेवाति । दुब्बचजातकं ।

·७. तित्तिरजातक अच्चुग्गता अतिबलताति इदं सत्या जेतवने विहरन्तो कोकालिक आम कयेसि । पच्चुपन्नवत्यु तस्स वत्थ तेरसनिपाते तक्कारियजातके आवीभविस्सति । सत्था पन न भिक्खये ! कोकालिको इदानेव अत्तनो वाचं निस्साय नट्ठो, पुन्बेपि नट्ठो येवाति वत्वा अतीतं आहरि:- अतीतवत्यु अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो उदिच्चब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा-वयप्पत्तो तयक- सिलायं सब सिप्पानि उग्गण्हित्वा कामे पहाय इसिपबज्जं पबजित्वा पञ्चाभिमा अट्ट समापत्तियो निव्वत्तेसि । हिमवन्तपदेसे सब्बो इसिगणो सन्निपतित्वा तं ओबादाचरियं करवा परिवारसि । सो पञ्चन्नं इसिसतानं ओवादाचरियो हुत्वा मानकीलाय कीलन्तो हिमवन्ते वसि । तदा एको पण्डुरोगी तापसो कुठारिं गहेत्वा कट्ठं फालेति । अयेको मुखरतापसो तस्स सन्तिके निसी- दित्वा इध पहारं देहि इध पहारं देहीति तं तापसं रोसेसि । सो कुज्झित्वा न दानि मे त्वं दारुफालनकसिप्पं सिक्खापनकाचरियोति तिण्हं कुठारि उक्खिपित्वा एकप्पहारेनेव जीवितक्खयं पापेसि । बोधिसत्तो तस्स सरीर- किच्चं कारेसि । तदा अस्समतो अविदूरे एकस्मि वम्मिकपादे तित्तिरो वसति । सो सायं पातं वम्मिकमत्थके ठत्वा महावस्सितं वस्सि । तं सुत्वा एको लुद्दको तित्तिरेन भवितव्बन्ति सद्दसाय गन्त्वा तं वधित्वा आदाय गतो। वोधिसत्तो तस्स सदं असुणन्तो असुकट्ठाने तित्तिरो वसति, किन्नुखो तस्स सदो न सूयतीति तापसे पुच्छि । ते तस्स तमत्थं आरोचेस् सो उभोपि तानि कारणानि संसन्देत्वा इसिगणमज्झे इस गाथमाह :--[३६४] अच्चुग्गता अतिबलता प्रतिवेलं पभासिता, वाचा हनति दुम्मेधं तित्तिरं वातिवस्सितन्ति । तत्य--अच्चुग्गताति अति उग्गता । अतिबलताति पुनप्पुनं भासमानेन अतिवलसभावा । अति- वेलं पभासिताति अतिक्कन्तवेला पमाणातिक्कमेन भासिता। तित्तिरं वातिवस्सितन्ति यथा तित्तिरं अतिवस्सितं हनति तथा एवरूपा वाचा दुम्मेघवालपुग्गलं हन्तीति । एवं बोधिसत्तो इसिगणस्स ओवादं दत्वा चत्तारो ब्रह्मविहारे भावत्वा ब्रह्मलोकपरायणो अहोसि । सत्थापि न-भिक्खवे ! कोकालिको इदानेव अत्तनो वचनं निस्साय नट्ठो, पुबेपि नस्सिये वाति इमं धम्म- देसन आहरित्वा जातकं समोधानेसि । तदा दुब्बचतापसो कोकालिको अहोसि, इसिगणो वुद्धपरिसा । गण- सत्या पन अहमेवाति । तित्तिरजातकं।

·८. वहकजातक नाचिन्तयन्तो पुरिसोति इदं सत्या जेतवने विहरन्तो उत्तरसेट्टिपुत्तं आरभ कथेसि । पच्चूपन्नवत्यु सावत्यियं किर उत्तरसेट्ठी नाम अहोसि महाविभवो। तस्स भरियाय कुच्छियं एको पुञवा सत्तो. ब्रह्मलोका चवित्वा पटिसन्धि गहेत्वा वयप्पत्तो अभिरूपो अहोसि ब्रह्मवण्णी । अथेकदिवसं सावत्थियं कत्ति- कछरणे नक्खत्ते घुठे सब्बो लोको नक्खत्तनिस्सितो अहोसि । तस्स सहायका अञ्ज सेट्टिपुत्ता सपजापतिका अहेसु । उत्तरसेट्ठिपुतस्स पन दीवरत्त ब्रह्मलोके वसितत्ता किले सेस चित्तं न अल्लीयति । अथस्स सहायका उत्तरसेट्टिपुत्तस्सापि एक इत्यि आनेत्वा नक्खत्तं कीलिस्सामाति सम्मन्तयित्वा तं उपसङकमित्वा--सम्म ! इमस्मि नगरे कत्तिकरत्तिवारछणो घुट्ठो तुम्हम्पि एक इत्यि आनेत्वा नक्खत्त कीलिस्सामाति आहंसु । प्रतीतवत्यु न ममत्यो इत्यियाति च वुत्तेपि नं पुनप्पुन निवन्वित्वा सम्पटिच्छापेत्वा एकं वण्णदासि सव्वालङकार- पतिमण्डितं कत्वा तत्स घरं नेत्वा त्वं सेट्टिपुत्तस्स सन्तिकं गच्छाति सयनघरं पसेत्वा निक्खमिसु । तं सय- नघरं पविट्ठम्पि सेट्टिपुत्तो नेव ओलोकेति नालपति । सा चिन्तेसि अयं एवं रूपग्गप्पत्तं उत्तमविलाससम्पन्नं मं नेव ओलोकेति नालपति इदानि नं अत्तनो इत्यिकुत्तलीलाय ओलोकापेस्सामीति इत्थिलील्हे दस्सेन्ती पहट्ठा- कारेन अग्गदन्ते विवरित्वा सितं अकासि । सेट्ठिपुत्तो ओलोकेत्वा दन्तट्ठिके निमित्तं गण्हि । अथस्स अट्टिक- सचा उप्पज्जि । सकलम्पि तं सरीरं अट्टिकसङखलिका विय पञायि । सो तस्सा परिव्वयं दत्वा गच्छाति उय्योजेसि । [३६५]] तं तस्स घरा ओतिण्णं एको इस्सरो अन्तरवीथियं दिस्वा परिव्वयं दत्वा अत्तनो घरं ने सि । सत्ताहे वीतिवत्ते नक्खत्तं ओसितं वग्णदासिया माता धीतु आगमनं अदिस्वा सेट्टिपुत्तानं सन्तिकं गन्त्वा कहं साति पुच्छि। ते उत्तरसेट्टिपुत्तस्स घरं गन्त्वा कहं साति पुच्छिस् । तङखणंयेव तस्सा परिब्बयं दत्वा उय्योजेसिन्ति । अथस्सा मातारोदन्ती धीतरं मे न पस्सामि धीतरं मे समानेथाति उत्तरसेट्टिपुत्तं आदाय रचो सन्तिकं अगमासि । राजा च अट्ट विनिच्छिनन्तो--इमे ते सेट्टिपुत्ता वण्णदासि आनेत्वा अदंसूति पुच्छि । आम देवाति । इदानि सा कहन्ति ? न जानामि, तंखणचव नं उय्योजेसिन्ति । इदानि त समानेत सक्कोसीति ? न सक्कोमि देवाति । राजा--सचे समानेतुं न सक्कोति राजारणमस्स करोथाति आह अय नं पच्छावाहं बन्धित्वा राजाणं करिस्सामाति गहेत्वा पक्कर्मिसु । सेट्टिपुत्तं किर वण्णदासि समा- नेतुं असक्कोन्तं राजा राजारणं कारेतीति सकलनगरं एककोलाहलमहोसि । महाजनो उरे हत्थे ठपेत्वा कि नामेतं सामि ! अत्तनो वो अननुच्छविक लद्धन्ति परिदेवति । सेट्ठीपि पुत्तस्स पच्छतो पच्छतो परिदेवन्तो गच्छति । सेट्टिपुत्तो चिन्तेसि इदं मय्हं एवरूपं दुक्खं अगारे वसनभावेन उप्पन्नं, सचे इतो मुच्चिस्सामि महा- गोतमसम्मासम्बुद्धस्स सन्तिके पव्वजिस्सामीति । सापि खो वण्णदासी तं कोलाहलसई सुत्वा किं सद्दो नामेसोति पुच्छित्वा तं पत्तिं सुत्वा वेगेन ओत- रित्वा--उस्सरथ उस्सरथ सामि ! मं राजपुरिसानं दटुं देथाति अत्तानं दस्सेसि ।

·, जातकट्ठकथा - राजपुरिसा तं दिस्वा मातरं पटिच्छापेत्वा सेट्ठिपुत्तं मुञ्चित्वा पक्कमिस् । सो सहायपरिवुतोव नदि गन्त्वा ससीसं नहायित्वा गेहं गन्त्वा भुत्तपातरासो मातातिपरो पव्वज्जं अनुजानापेत्वा चीवरसाटके आदाय महन्तेन परिवारेन सत्य सन्तिकं गन्त्वा वन्दित्वा पबज्जं याचित्वा पब्बज्जञ्च उपसम्पदञ्च लभित्वा अवि- स्सट्टकम्मट्ठानो विपस्सनं वड्ढेत्वा न चिरस्सेव अरहत्ते पतिट्ठासि । अयेकदिवसं धम्मसभायं सन्निपतिता भिक्खू--आवुसो ! उत्तरसेट्टिपुत्तो अत्तनो भये उप्पन्ने सासनस्स गुणं जानित्वा इमम्हा दुक्खा मुच्चमानो पव्वजिस्सामीति चिन्तेत्वा सुचिन्तितेन मरणमुत्तो चेव पन्बजितो च अग्गफले पतिट्टितोति तस्स गुणकथं कथेसुं। सत्था आगन्त्वा काय नुत्थ भिक्खवे ! एतरहि कथाय सन्नि- सिन्नाति पुच्छित्वा इमाय नामाति वुत्ते न भिक्खवे ! उत्तरसेट्टिपुत्तोव अत्तनो भये उप्पन्ने इमिना उपायन इमम्हा दुक्खा मुच्चिस्सामीति चिन्तेन्तो मरणभया मुत्तो अतीते पण्डितापि अत्तनो भये उप्पन्ने इमिना उपायेंन इमम्हा दुक्खा मुच्चिस्सामाति चिन्तेत्वा मरणभयदुक्खतो मुच्चिसुयेवाति वत्वा अतीतं आहरि:--(३६६) अतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते वोधिसत्तो चुतिपटिसन्धिवसेन परिवत्तन्तो वट्टकयोनियं निब्बत्ति । तदा एको वट्टकलुद्दको अरञ्ज वहू वट्टके आहरित्वा गेहे ठपेत्वा गोचरं दत्वा मूले गहेत्वा मागतानं हत्येट्टवके विक्किणन्तो जीविकं कप्पेति । सो एकदिवसं वहूहि वट्टकेहि सद्धि बोधिसत्तम्पि गहेत्वा आनेसि । बोधिसत्तो चिन्तेसि+-सचाहं इमिना दिन्नगोचरं पानीयञ्च परिभुञ्जिस्सामि अयं मं गहेत्वा आगतानं मनुस्सानं दस्सति । सचे पन न परिभुञ्जिस्सामि अहं मिलायिस्सामि । अथ मं मिलातं दिस्वा मनुस्सा न गहिस्सन्ति, एवं मे सोत्थि भविस्सति । इमं उपायं करिस्सामीति । सो तथा करोन्तो मिलायित्वा अद्विचम्म- मत्तो अहोसि । मनुस्सा तं दिस्वा न गम्हिसु । लुद्दको बोधिसत्तं ठपेत्वा सेसेस वट्टकेसु परिवखीणेसु पच्छिनीह- रित्वा द्वारे ठपेत्वा वोधिसत्तं हत्थतले कत्वा किं नुखो अय वट्टकोति नं ओलोकेतुं आरदो। अयस्स पमत्तभावं जत्वा बोधिसत्तो पक्खे पसारत्वा उप्पतित्वा अरझमेव गतो। अझ वट्टका तं दिस्वा किन्नुखो न पञ्जा- यसि कहगतोसीति पुच्छित्वा लुद्दकेन गहितोम्हीति वुत्ते कि कत्वा मुत्तोसीति पुच्छिसु। वोधिसत्तो अहं तेन दिन्नगोचरं अगहेत्वा पानीयं अपिवित्वा उपायचिन्ताय मुत्तोति वत्वा इमं गाथमाहः- नाचिन्तयन्तो पुरिसो विसेसमधिगच्छति, चिन्तितस्स फलं पस्स मुत्तोस्मि वधवन्धनाति । तत्यायं पिण्डत्यो। पुरिसो दुक्खं पत्वा इमिना नाम उपायेन इमम्हा दुक्खा मुच्चिस्सामीति अचिन्त- यन्तो अत्तनो दुक्खा मोक्खसंखातं विसेसं नाधिगच्छति । इ दानि पन मया चिन्तितकम्मस्स फलं पस्स । तेनेव उपायेन मुत्तोस्मि वधवन्धना मरणतो च बन्धनतो च मुत्तो अहन्ति । एवं वोधिसत्तो अत्तना कतकारणं आचिक्खि । सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधाने सि । तदा मरणमुत्तो वट्टको पन अहमेवाति । वट्टकजातकं ।

·९ अकालराविजातक - ! t । । अमातापितरि संवद्धोति' इदं सत्या जेतवने विहरन्तो एकं अकालरावि भिक्खं आरभ कथेसि । पच्चूपन्नवत्यु सो किर सावत्विवासी कुलपुत्तो सासन पव्वजित्वा वत्तं वा सिक्खं वा न उग्गहि । सो इमस्मि काले मया वत्तं कातब्बं, इमस्मि काले उपट्ठातब्ब, इमस्मि काले सज्झायितव्वन्ति न जानाति । पठमयामेपि [३६७] मज्झिमयामेपि पच्छिमयामेपि पबुद्धपवुद्धक्खणेयेव महासदं करोति । भिक्खू निदं न लभन्ति । धम्मसभायं भिक्खू---आवुसो ! असुकभिक्खु एवरूपे रतनसासने पव्वजित्वा वत्तं वा सिक्खं वा कालं वा अकालं वा न जानातीति तस्स अगुणकयं कयेसुं। सत्था आगन्त्वाकायनुत्थ भिक्खवे ! एतरहि कथाय सन्निसिन्नाति पुच्छित्वा इमाय नामाति वुत्ते न भिक्खवे ! इदानेवेस अकालरावी पुवेपि अकालरावीयेव । कालाकालं अजाननभावन गीवाय वलिताय जीवितखयं पत्तोति वत्वा अतीतं आहरि:-- अतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्ज कारेन्ते वोधिसत्तो उदिच्चब्राह्मणकुले निव्वत्तित्वा वयप्पत्तो सव्व- सियेसु पारंगत्वा बारागसियं दिसापामोक्खो आचरियो हुत्वा पञ्चसते माणवे सिप्पं वाचेसि । तेसं मारण- वानं एको कॉलरावी कुक्कुटो अत्थि । ते तस्स वस्सितसद्देन उट्ठाय सिप्पं सिक्खन्ति । सो कॉलमकासि । ते अनं कुक्कुटं परियेसन्ता चरन्ति । अथेको माणवको सुसानवने दारूनि उद्धरन्तो एक कुक्कुटं दिस्वी आनेत्वा पञ्जरे ठपेत्वा पटिजग्गति । सो सुसाने वड्ढितत्ता असुकवेलाय नाम वस्सितव्वन्ति अजानन्तो कदाचि अति- रत्ति वस्सति, कदाचि अरुणुग्गमने । मारणवा तस्स अतिरत्ति वस्सितकाले सिप्पं सिक्खन्ता याव अरुणुग्गमना सिक्खितुं न सक्कोन्ति निहायमाना गहितद्वानम्पि न पस्सन्ति, अतिपभाते वस्सितकाले सज्झायस्स ओकासमेव न लभन्ति । मागवा अयं अतित्ति वा वस्सति अति भाते वा इमं निस्साय अम्हाकं सिप्पं न निहायिस्सतीति तं गहेत्वा गीवं वठूत्वा जीवितक्खयं पापेत्वा अकालरावी कुक्कुटो अम्हेहि घातितोति आचरियस्स कथेसुं । आचरियो ओवादं अगहेत्वा संवढितभावन मरणप्पत्तोति वत्वा इमं गाथमाह :-- अमातापितरिसंवद्धो अनाचरियकुले वसं, नायं कालं अकालं ना अभिजानाति कुक्कुटोति । तत्य-अमातापितरिसंवद्धोति मातापितरो निस्साय तेसं ओवादं अगहेत्वा संवद्धो। अनाचरियकुले वसन्ति आचरियकुलेपि अवसमानो आचरसिक्खापकं कञ्चिनिस्साय अवसितत्ताति अत्थो। कालं अकालं वाति इमस्मि काले वस्सितब्बं, इमस्मि काले न वस्सितब्बन्ति एवं वस्सितब्बयुत्तकालं वा अकालं वा एस कुक्कुटो न जानाति । अजाननभावनेव जीवितक्खयं पत्तोति । इदं कारणं दस्सेत्वा बोधिसत्तो यावतायुकं ठत्वा यथाकम्मं गतो। सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोघानेसि । तदा अकालरावी कुक्कुटो अयं भिक्खु अहोसि । अन्तेवासिका बुद्धपरिसा। आचरियो पन अहमेवाति ।

·१०. वन्धनमोक्खजातक -- अवद्धा तत्थ बज्झन्तीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो चिञ्चमाणविकं आरटभ कर्यसि । पच्चपन्नवत्यु तस्सा वत्थु द्वादसकनिपाते महापदुमजातके आवीभविस्सति । तदा पन सत्था न भिक्खवे ! चिञ्च- माणविका इदानेव मं अभूतेन अब्भाचिक्खति पुबेपि अभाचिविखयेवाति वत्वा अतीतं आहरि:-- अतीतवत्यु अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्त रज्जं कारेन्ते वोधिसत्तो पुरोहितस्स गेहे निव्बत्तित्वा वयप्पत्तो पितु अच्च- येन तस्सेव पुरोहितो अहोसि । तेन अग्गमहेसिया वरो दिन्नो होति--भद्दे ! यं इच्छसि तं वदेय्यासीति । सा एवमाह-'-मय्हं अज्ञो वरो नाम न दुल्लभो इतो पन ते पट्टाय अञ्जा इत्थी किलेसवसेन न ओलोकतन्वाति । सो पटिक्खिपित्वा पुनप्पुन निप्पीलियमानो तस्सा वचनं अतिक्कमितुं असक्कोन्तो सम्पटिच्छित्वा ततो पट्ठाय सोलससु नाटकित्थिसहस्सेस किलेसवसेन एकित्थिम्पि न ओलोकेसि । अथस्स पच्चन्तो कुप्पि। पच्चन्ते ठितयोधा चोरेहि सद्धि द्वे तयो सङगामे कत्वा इतो उत्तरि मयं न सक्कोमाति रो परणं पेसेसुं । राजा तत्थ गन्तुकामो वलकायं संहरित्वा तं पक्कोसापेत्वा--भद्दे ! अहं पच्चन्तं गच्छामि तत्थ नानप्परानि यद्धानि होन्ति जयपराजयोपि अनिवद्धो तादिसेसु ठानेसु मातुगामो दुप्परिहारो, त्वं इधेव निवत्ताहीति आह । सा न सक्का देव ! मया निवत्तितुन्ति पुनप्पुन रञा पटक्खित्ता आह-तेनहि एकेक योजनं गन्त्वा महं सखदुक्खं जाननत्थ एकेकं मनुस्सं पेसेय्याथाति । राजा साधूति सम्पटिच्छित्वा बोधिसत्तं नगरे ठपेत्वा महन्तेन बलकायेन निक्खमित्वा गच्छन्तो योजने योजने एकेकं पुरिस अम्हाकं आरोग्यं आरोचेत्वा देविया सुखदुक्खं जानित्वा आगच्छाति पेसेसि । सा आगता- गतं पुरिसं राजा तं किमत्यं वे सेसीति पुच्छित्वा तुम्हाकं सुखदुक्खं जाननत्थयाति वुत्ते तेनहि एहीति तेन सद्धि असद्धम्म पटिसेवति । राजा त्तिसयोजनमग्गं गच्छन्तो दत्तिसजने पेसेसि । सा सव्वेहिपि तेहि सद्धि तथैव अकासि । राजा पच्चन्तं वूपसमेत्वा जनपदं समस्सासेत्वा पुन आगच्छन्तोपि तथैव दत्तिस जने पेसेसि । सा तेहिपि सद्धि तथेव विप्पटिपज्जियव । राजा आगन्त्वा जयक्खन्धावारढाने ठत्वा नगरं पटिजग्गापेतूति बोधिसत्तस्स पण्णं पेसेसि । बोधि- सत्तो सकलनगरं पटिजग्गापेत्वा राजनिवेसनं पटिजग्गापेन्तो देविया वसनट्ठानं अगमासि । सा बोधिसत्तस्स रूपग्गप्पत्तं काय दिस्वा सण्ठातुमसक्कोन्ती--एहि ब्राह्मण ! सयनं अभिरुहाति आह । बोधिसत्तो--मा एवं अवच, राजापि मे गरु अकुसलापि भायामि, न सक्का मया एवं कातुन्ति [३६६] आह। चतुसट्ठिया पादमूलिकानं नेव राजा गरु, न अकुसला भायन्ति, तवेव राजा गरु त्वं येव च अकुसला भाय- सीति ? आम सचे तेसम्पि एवम्भवेय्य न एवरूपं करेय्यु, अहम्पन जानमानो एवरूपं साहसिककम्मं न करि- स्सामीति। कि बहु विप्पलपसि सचे मे वचनं न करोसि सीसं ते छिन्दापेस्सामीति । तिद्वतु ताव एकस्मि अत्तभावे सीसं अत्तभावसहस्सेपि सीसे छिज्जन्ते न सक्का मयो एवरूपं कातुन्ति । सा होतु जानिस्सामीति बोधिसत्तं तज्जत्वा अत्तनो गन्भं पविसित्वा सरीरे नखवलजं दस्सेत्वा तेलेन गत्तानि अब्धञ्जत्वा किलिट्टधातुकं वत्यं निवासेत्वा गिलानालयं कत्वा दासिया आणापेसि रञो कहं देवीति , ·वन्धनमोक्खजातक ३२१ वुत्ते गिलानाति कयेय्याथाति बोधिसत्तोपि रञो पटिपथं अगमासि । राजा नगरं पदक्खिणं करवा पासादं . अभिरुय्ह देवि अपस्सन्तो कह देवीति पुच्छि । गिलाना देवाति । सोपि सिरिगल्भं पविसित्वा तस्सा पिट्टि परिमज्जन्तो-किं ते भद्दे ! अफासुकन्ति पुच्छि । सा तुण्ही अहोसि । ततियवारे राजानं ओलोकेत्वा--त्वम्पि महाराज! जीवसि नाम ! मादि- सापि इत्यियो सस्सामिका येव नामाति ! कि एतं भद्देति ? तुम्हेहि नगरं रक्खरणत्याय ठपितो पुरोहितो निवेसनं पटिजग्गामीति इधागन्त्वा अत्तनो वचनं अकरोन्ती मं पहरित्वा अत्तनो मनं पूरेत्वा गतोति । राजा अग्गिम्हि पक्खित्तलोणसक्खरा विय कोन तटतटायन्तो सिरिगव्भा निक्खमित्वा दोवारिक- पादमूलिकादयो पक्कोसित्वा--गच्छथ भरणे! पुरोहितं पच्छावाहं वन्धित्वा वज्झभावप्पत्तं कत्वा नगरा नीह- रित्वा आघातनं नेत्वा सीसमस्स छिन्दथाति । ते वेगेन गन्त्वा तं पच्छावाहं वन्धित्वा वज्झभेरि वादापेसु । बोधिसत्तो चिन्तेसि अद्धा ताय दुट्ठदेविया राजा पुरेतरं परिभिन्नो अज्जदानाहं अत्तनो बलेनेव अत्तानं मोचेस्सामीति । सो ते पुरिसे---आह भो ! तुम्हे मं मारेन्तो रो दस्सेत्वाव मारथाति । कि कारणाति ? अहं राजकम्मिको बहुम्मे कम्म कतं बहूनि महानिधानानि जानामि राजकुटुम्वं मया विचारितं सचे मं रज्जो न दस्सेस्सथ बहुं धनं नस्सिस्सति मया रो सापतेय्ये आचिक्खिते पच्छा कातव्वं करोथाति । ते तं रो दस्सयिस् । राजा तं दिस्वाव--कस्मा भो ब्राह्मण ! मयि लज्ज न अकासि ? कस्मा ते एवरूपं पापकम्म कतन्ति आह । महाराज ! अहं सोत्यियकुले जातो मया कुन्यकिपिल्लकमत्तोपि पारणातिपातो न कतपुब्यो, तिरणसलाक- मत्तम्पि अदिन्नं नादिन्नपुब्बं, लोभवसेन परेसं इत्यी अक्खीनि उम्मीलेत्वापि न ओलोकितपुब्बा, हासवसेनापि मुसान भासितपुवा,कुसग्गेनापि मज्जंन पीतपुवं । अहं तुम्हेसु [३७०] निरपराधो। सा पन बाला लोभवसेन मं हत्थे गहेत्वा मया पटिक्खित्तामंतज्जेत्वा अत्तना कतपापं उत्तानं कत्वा मम आचिक्खित्वा अन्तोगभं पविट्ठा । अहं निरपराधो। पण्णं गहेत्वा पन आगता चतुसट्ठिजना सापराधा ते पक्कोसित्वा तस्सा वो वचनं कतं न कतन्ति पुच्छ देवाति । राजा ते चतुसटिजने बन्धात्वा देवि पक्कोसापेत्वा तया एतेहि सद्धि पापं कतं न कतन्ति पुच्छि । कतं देवाति वुत्ते तं पच्छावाहं वन्धात्वा चतुसट्ठिजनानं सीसानि छिन्दथाति आणापेसि । अय नं बोधिसत्तो आह नत्थि महाराज ! एतेसं दोसो। देवी अत्तनो रुचि कारापेति । निरपराधा एते । तस्मा नेसं खमथ । तस्सापि दोसो नत्यि । इत्थियो नाम मेयुनवम्मेन अतित्ता, जातिसभावो हि एस एतासं भवितब्बयुत्तकमेव होति । तस्मा एतिस्सापि खमयाति नानप्पकारेन राजानं सापेत्वा ते चतुसट्ठिपि जने तञ्च वालं मोचापेत्वा सनेसं यथासकानि ठानानि दापेसि । एवं ते सब्बे मोचेत्वा ! सकट्ठाने पतिद्वा- पेत्वा वोधिसत्तो राजानं उपसङकमित्वा--महाराज ! अन्धवालानं नाम अवत्थुकेन वचनेन अवन्धितव्व- युत्तका पण्डिता पच्छा वाहं बद्धा, पण्डिता कारणयुत्तेन वचनेन पच्छावाहं बद्धापि मुत्ता, एवं वाला नाम अव- न्धितब्बयुत्तकेपि बन्धापेन्ति, पण्डिता बद्धपि मोचेन्तीति वत्वा इमं गाथमाह :-- प्रबद्धा तत्थ वज्झन्ति यत्थ बाला पभासरे, वद्धापि तत्थ मुच्चन्ति यत्थ धीरा पभासरेति । तत्य--अवद्धाति अवन्धितब्बयुत्ता । पभासरेति पभासन्ति वदन्ति कथेन्ति । एवं महासत्तो इमाय गाथाय रझो धम्म देसेत्वा मया इमं दुक्खं अगारे वसनभावन लद्धं इदानि मे अगारेन किच्चं नत्यि पव्वजं मे अनुजान देवाति पव्वज्ज अनुजानापेत्वा अस्मुख जातिजनं महन्तञ्च विभवं १. स्या० चारापेस। ४१ ·३२२ जानकट्ठकयां पहाय इसिपब्बज्ज पब्बजित्वा हिमवन्ते वसन्तो अभिज्ञा च समापत्तियो न निव्वत्तेत्वा ब्रह्मलोकपरायणो अहोसि । सत्या इमं धम्मदेसन आहरित्वा जातकंसमोधाने सि । तदा दुटुदेवी चिञ्चमाणविका अहोसि । राजा आनन्दो अहोसि । पुरोहितो पन अहमेवाति । बन्धनमोक्खजातक। हंसीवग्गो द्वादसमो।

·१३. कुसनालिवग्गवण्णना १. कुसनालिजातकं - करे सरिक्खोति इदं सत्या जत्तवने विहरन्तो अनाथपिण्डिकस्स निच्छयमित्तं आरभ कथसि । पच्चूपन्नवत्यु अनाथपिण्डिकस्स हि मित्तसुहज्जजातिवन्धवा एकतो हुत्वा--महासेट्ठि ! अयं तया जातिगोत्तधन- धनादीहि नेव सदिसो न उत्तरितरो कस्मा ऐतेन सद्धि सन्यवं करोसि ? मा करोहीति पुनप्पुनं निवारेसुं । अनाथपिण्डिको पन-मित्तसन्थवो नाम हीनेहिपि समेहिपि अतिरेकेहिपि कत्तव्वोयेवाति-तेसं वचनं अगहेत्वा भोगगाम गच्छन्तो तं कुटुम्बरक्खक कत्वा अगमासीति सव्वं कालकण्णिवत्युस्मि वुत्तनयनेव वेदितव्वं । इव पन अनाथपिण्डिकेन अत्तनो घरपवत्तिया आरोचिताय सत्था--गहपति ! मित्तो नाम खुद्दको नत्यि, मितवम्म रक्खित समत्यभावो चेत्थ पमाणं मित्तो नाम अत्तना समोपि हीनोपि विसिट्ठोपि गहेतब्बो, सब्बेपि हि ते अत्तनो पत्तं भारं नित्यरन्ति येव, इदानि ताव त्वं अत्तनो निच्छयमित्तं निस्साय कुटुम्बस्स सामिको जातो, पोराणा पन निच्छयमित्तं निस्साय विमानसामिका जाताति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि :- अतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्त रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो रञ्नो उय्याने कुसनालिगच्छे देवता हुत्वा निब्बत्ति । तस्मिञ्जव पन उय्याने मङगलसिलं निस्साय उजुगतक्खन्धो परिमण्डलसाखाविटपसम्पन्नो रञो सन्तिका लद्धसम्मानो रुचमङगलरूक्खो अत्थि । मुक्खकोतिपिर वुच्चति । तस्मि एको महेसक्खो देवराजा निव्वत्ति । वोधिसत्तस्स तेन सद्धि मित्तसन्थवो अहोसि । तदा राजा एकस्मि एकत्थम्भके पासादे वसति तस्स सो थम्भो चलि । अथस्स चलितभावं रझो आरोचेसुं । राजा वड्ढकी पक्कोसापेत्वा ताता ! मम एकत्यम्भकस्स मङगलपासादस्स थम्भो चलितो, एक सारत्यम्भं आहरित्वा तं निच्चलं करोथाति आह । ते साधु देवाति रञो वचनं सम्पटिच्छित्वा तदनुच्छविकं रुक्खं परियेसमाना अचात्य अदिस्वा उय्यानं पविसित्वा तं मुक्खकरुक्खं दिस्वा रज्जो सन्तिकं आगन्त्वा कि ताता! दिट्ठो वो तदनुच्छविको रुक्खोति वुत्ते दिट्ठो देव ! अपि च खो तं छिन्दितुं न विसहामाति आहंस। कि कारणाति ? मयं हि अनत्य रुक्खं अपस्सन्ता उय्यानं पविसिम्हा तत्रापि उपेत्वा मङगलरुक्खं अनं न पस्साम इति न मङगलरुक्खताय छिन्दितुं न विसहामाति । गच्छथ छिन्दित्वा पासादंथिरं करोथ मयं अनं मङगलरुक्खं करिस्सामाति । ते साधूति वलिकम्म गहेत्वा उय्यान गन्त्वा स्व छिन्दिस्सामाति रुक्खस्स वलिकम्मं कत्वा निक्समिसु । रुक्खदेवता तं कारणंजत्वा स्वे मय्हं विमानं नासेस्सन्ति दारके गहेत्वा कुहिं गमिस्सामीति गन्तब्वट्ठान अपस्सन्ती पुत्तके गीवायं अहेत्वा परोदि । तस्सा सन्दिट्ठा सम्भत्ता रुक्खदेवता वनदेवता आगन्त्वा कि एतन्ति पुच्छित्वा तं कारणं सुत्वा सम्पि वड्डकीनं पटिक्खि पनुपायं अपस्सन्तियो तं परिस्सजित्वा रोदित आरभिंसु । तस्मि समय बोधिसत्तो रुक्खदेवतं पस्सिस्सामीति तत्थ गन्त्वा तं कारणं सुत्वा होतु मा चिन्तयित्थ अहं तं रुक्खं छिन्दितुंन दस्सामि स्व वड्ढकीनं आगतकाले मम कारणं पस्सयाति ता देवता समस्सासेत्वा पुन- ·३२४ जातकट्ठकथा दिवसे वड्ढकीनं आगतवेलाय ककण्टकवेसं गहेत्वा वड्ढकीनं पुरतो गन्त्वा मङगलरुक्खस्स मूलन्तरं पविसित्वा तं रुक्खं सुसिरं विय कत्वा रुक्खमझेन अभिरुहित्वा खन्धमत्यकेन निक्खमित्वा सीसं कम्पयमानो निपज्जि । महावड्ढकी ककण्टक दिस्वा रुक्खं हत्थेन पहरित्वा सुसिररुक्खो एसो निस्सारो हिय्यो अनुपधारे- त्वाव बलिकम्म करिम्हाति एकघनं महारुक्खं गरहित्वा पक्कामि । रुक्खदेवता बोधिसत्तं निस्साय विमानस्स सामिनी जाता। तस्सा पटिसन्यारत्थाय सन्दिट्ठा सम्भत्ता बहू देवता सन्निपतिसु । रुक्खदेवता विमानम्मे लद्धन्ति तुचित्ता तासं देवतानं मज्झे वोधिसत्तस्स गुणं कथयमानो भो देवता ! मयं महेसक्खा देवता हुत्वापि दन्धपाताय इमं उपाय न जानिम्हा कुसनालिदेवता पन अत्तनो भागसम्पत्तिया अम्हे विमानसामिके अकासि । मित्तो नाम सदिसोपि अधिकोपि हीनोपि कत्तव्बोव सब्बेपिहि अत्तनो थामेन सहायानं उप्पन्नं दुक्खं नित्यरित्वा सुखे पतिट्ठान्तियेवाति मित्तधम्म वायित्वा इमं गाथमाहः- करे तरिक्खो अथवापि सेट्ठो निहीनको चापि करेय्य एको, करेगा ते व्यसने उत्तमत्थं यथा अहं कुसनाली रुचायन्ति । तत्य--करे सरिक्खोति जातिआदीहि सदिसोपि मित्तधम्म करेय्य । अथवापि सेट्ठोति जातिआदीहि सेट्ठो अधिकोपि करेय्य । निहीनको चापि करेय्य एकोति एको जातिआदीहि हीनोपि मित्तधम्म करेय्येव । तस्मा सव्वेपि एते मित्ता कातव्वायेवाति दीपेति । किं कारणा? करेय्यं ते व्यसने उत्तमत्यन्ति सब्बेपेते सहायकस्स व्यसने उप्पन्ने अत्तनो पत्तभारं वहमाना उत्तमत्थं करेय्युं कायिकचेतसिकदुक्खतो तं सहायकं मोचेय्युमेवाति अत्यो। तस्मा हीनोपि मित्तो कातब्बोयेव पगेव इतरे। तत्रिदं ओपम्म । यथा अहं कुसनाली रुचायन्ति यथा अहं रुचायं निव्वत्तदेवता अयञ्चकुसनालिदेवता अप्पेसक्खा मित्तसन्यवं करिम्हा तत्रापाहं महेसक्खापि समाना अत्तनो उप्पन्नं दुक्ख वालताय अनुपायकुसलताय हरितुं नासक्खि इमं पन अप्पसक्खम्पि समानं पण्डितं देवतं निस्साय दुक्खतो मुत्तोम्हीति । तस्मा अज्ञहिपि दुक्खा मुच्चितुकामेहि समविसिट्ठभावं अनोलोकेत्वा हीनोपि पण्डितो मित्तो कातब्बोति । रुचादेवता इमाय गाथाय देवसङ्घस्स धम्म देसेत्वा यावतायुकं ठत्वा सद्धि कुसनालिदेवताय यथाकम्मं गताति । सत्या इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधाने सि । तदा रुचा देवता आनन्दो अहोसि। कुसनालि- देवता पन अहमेवाति । ? कुसनालिजातक।

·२. दुम्मेधजातकं यसं लद्धान दुम्मघोति इदं सत्या वेलुवने विहरन्तो देवदत्तं आरभ कथेसि । पच्चूपन्नवत्यु धम्मसभायं हि भिक्खू-आवुसो ! देवदत्तो तथागतस्स पुण्णचन्दसस्सिरिकं मुखं असीतिअनु- व्यञ्जनत्तिसमहापुरिसलक्खणपतिमण्डितं व्यामप्पभापरिक्खित्तं आवेलावेला यमकयमकभूता घनवुद्धरस्मियो विस्सज्जन्तं परमसोभन्गप्पत्तं अत्तभावञ्च ओलोकेत्वा चित्तं पसादेतुं न सक्कोति उसूयमेव करोति बुद्धा नाम एवरूपेन सीलेन समाधिना पचाय विमुत्तिया विमुत्तिञाणदस्सनेन समन्नागताति वुच्चमाने वण्णं सहितुं न सक्कोति उसूयमेव करोतीति-देवदत्तस्स अगुणकथं कथेस । सत्या आगन्त्वा काय नुत्य भिक्खवे ! एतरहि कयाय सन्निसिन्नाति पुच्छित्वा इमाय नामाति वुत्ते न भिक्खये ! इदानेव देवदत्तो मम वण्णे भञ्जमाने उसूयं करोति पुबेपि अकासियेवाति वत्वा अतीतं आहरि:- अतीतवत्यु अतीते मगधरठे राजगहनगरे एकत्मि मगधराजे रज्जं कारेन्ते वोधिसत्तो हत्थियोनियं निब्बत्तित्वा सव्व- सेतो अहोसि हेट्ठा वण्णितसदिसाय रूपसम्पत्तिया समन्नागतो। अथ नं लक्खणसम्पन्नो अयन्ति सो राजा मङगल- हत्यि अकासि। अयेकस्मि छरणदिवसे सकलनगरं देवनगरं विय अलङ्कारापेत्वा सव्वालङकारपतिमण्डितं मङगलहत्यि अभिरुहित्वा महन्तेन राजानुभावेन नगरं पदक्खिणं अकासि । महाजनो तत्थ तत्थ ठत्वा मङगल- हत्यिनो ल्पग्गप्पत्तं सरीरं दिस्वा-अहो ! रूपं, अहो ! गति, अहो ! लीला, अहो ! लक्खरणसम्पत्ति, एव- ल्पो नाम सब्बसेतवरवारणो चक्कवत्तिरञो अनुच्छविकोति मङगलहत्थिमेव वण्णेति । [३७४] राजा मङगलहत्यिस्स वण्णं सुत्वा सहितुं असक्कोन्तो उसूयं उप्पादेत्वा अज्जैव नं पब्बतपपाता पातेत्वा जीवितक्खयं पापेस्सामीति हत्याचरियं पक्कोसापेत्वा--किन्ति कत्वा तया अयं नागो सिक्खापितोति आह । सुसिक्खापितो देवाति । न सुसिक्खितो दुस्सिक्खितोति । सुसिक्खितो देवाति । यदि सुसिक्खितो, सक्खिस्ससि नं वेपुल्लपब्बतमत्यकं आरोपेतुन्ति ? आम देवाति। तेनहि एहीति सयं ओतरित्वा हत्थाचरियं आरोपेत्वा पव्वतपादं गन्त्वा हत्थाचरियेन हरिथपिठे निसी- दित्वाव हत्यिम्हि वेपुल्लपब्बतमत्थकं आरोपिते सयम्पि अमच्चगणपरित्तो पव्वतमत्यकं अभिरूहित्वा हत्थि पपाताभिमुखं कारेत्वा-त्वं मया एस सुसिक्खापितोति वदेसि तीहियेव ताव नं पादेहि ठपेहीति आह । हत्याचरियो पिट्ठियं निसीदित्वाव भो तीहि पादेहि तिट्ठाति हत्यिस्स पण्हिकाय सझं अदासि । सो तीहि पादेहि अट्ठासि । पुन राजा द्वीहि पुरिमपादेहि येव ठपेहीति आह । महासत्तो द्वे पच्छिमपादे उविखपित्वा पुरिमपादेहि अट्ठासि । पच्छिमपादेहि येवाति वुत्तेपि द्वे पुरिमपादे उक्खिपित्वा पच्छिमपादेहि अट्टासि एकेनाति वुत्तेपि तयो पादे उक्लिपित्वा एकेनेव अट्ठासि । अथस्स अपतनभावं अत्वा-सचे पहोसि आकासे नंठ पेहीति आहा हत्याचरियो चिन्तेसि सकलजम्बुदीपे इमिना सदिसो सुसिक्खितो हत्थी नाम नत्थि, निस्संसयं पनेतं एस पपाते पातेत्वा मारेतुकामो भविस्सतीति । सो तस्स कण्णमूले मन्तेसि,--तात ! अयं राजा तं पपाते पातेत्वा मारेतुकामो, न त्वं एतस्स अनुच्छविको। सचे ते आकासेन गन्तुं बलं अत्थि यथानिसिन्नमेव मं आदाय वेहासं अन्भुग्गन्त्वा वाराणसिं गच्छाति । पुझिद्धिया समन्नागतो महासत्तो तं खरगञ्जव आकासे अट्टासि ।

·३२६ जातकट्ठकथा हत्याचरियो-महाराज ! अयं हत्यी पुझिद्धिया समन्नागतो न तादिसस्समन्दपुचस्स दुब्बुद्धिनो अनुच्छविको पण्डितस्स पुञ्जसम्पन्नस्स रञो अनुच्छविको तादिसा नाम मन्दपुञ्जा एवरूपै वाहनं लभित्वा तस्स गुणं अजानन्ता तञ्चेव वाहनं अवसेसं च यससम्पत्ति नासेन्तियेवाति वत्वा हत्थिक्खन्धे निसिन्नोव इमं गाथ- माह : यसं लद्धान दुम्मेघो अनत्थं चरति अत्तनो, अत्तनो च परेसं च हिंसाय पटिपज्जतीति । तत्रायं सखेपत्यो-~~-महाराज ! तादिसो दुम्मेधो निप्पो पुग्गलो परिवारसम्पत्ति लभित्वा अत्तनो अनत्यं चरति । किं कारणा ? सो हि यसमदमत्तो कत्तब्बं अजानन्तो अत्तनो च परेसं च हिंसाय पटिपज्जति । हिंसा वुच्चति किलमनं दुक्खुप्पादनं तदत्थाय एव पटिपज्जतीति । [३७५] एवं इमाय गाथाय रञोधम्म देसेत्वा तिट्ट दानि त्वन्ति आकासे उप्पतित्वा वाराणसिं गन्त्वा राजङगणे आकासे अट्ठासि । सकलनगरं सखुभित्वा अम्हाकं रञो आकासेन सेतवरवारणो आगन्त्वा राजङगणे ठितोति एककोलाहलं अहोसि । वेगेन रोपि आरोचेसु । राजानिक्खमित्वा सचे मय्हं उपभोगत्थाय आगतोसि भूमियं पतिट्ठाहीति आह । बोधिसत्तो भूमियं पतिट्टासि । आचरियो ओतरित्वा राजानं वन्दित्वा कुतो आग- तोमि तानाति वुत्ते राजगहतोति वत्वा सब्बपत्ति आरोचेसि । राजा मनापन्ते तात ! कतं इधागच्छन्ते- नाति हट्टतुटठो नगरं सज्जापेत्वा वारणं मङ्गलहत्थिट्टाने ठपेत्वा सकलरज्जं तयो कोट्ठासे कत्वा एकं बोधि- सत्तस्स अदामि एक आचरियस्स । एक अत्तना अग्गहेसि । बोधिसत्तस्स आगतकालतो पट्ठायेव पन रजो मकलजम्बुदीपे रज्जहत्यगतमेव जातं सो जम्बुदीपे अग्गराजा हुत्वा दानादीनि पुज्ञानि कत्वा यथाकम्मं अग- मासि । सत्या इमं धम्मदेसन आहरित्वा जातकं समोधानेसि । तदा मगधराजा देवदत्तो अहोसि । वाराणसीराजा सारिपुत्तो । हत्थाचरियो आनन्दो। हत्थी पन अहमेवाति । दुम्मेधजातकं ।

·३. नडालीसजातकं । असम्बत्यगामि वाचन्ति इदं सत्या जेतवने विहरन्तो लालुदायित्थेरं आरभ कथेसि । पच्चुपन्नवत्थु सो किर धम्म कथेन्तो इमस्मि ठाने इदं कथेतब्बइमस्मि ठाने इदं न कथेतव्वन्ति युत्तायुत्तं न जानाति । मङगले अवमङ्गलं वदन्तो तिरोकुड्डेस तिट्ठन्ति सन्धिसिङघाटकेसु चाति इमं अवमङगलं अनुमोदनं कयेति । अवमङ्गलेसु अनुमोदनं करोन्तो बहू देवा मनुस्सा च मङ्गलानि अचिन्तयुन्ति वत्वा एवरूपानं. मङगलानं सतम्पि सहस्सम्पि कात समत्या होथाति वदति । अथेकदिवसं धम्मसभायं भिक्खू-आवुसो ! लालुदायी युत्तायुत्तं न जानाति सव्वत्थ अभासितव्वं वाचं सम्बत्य भासतीति कथं समुट्ठापेसुं। सत्या आगन्त्वा कायनुत्थ भिक्सवे ! एतरहि कथाय सन्निसिन्नाति पुच्छित्वा इमाय नामाति वुत्ते न भिक्खवे ! लालुदायी इदानेव दन्धपरिसक्कनो कथेन्तो युत्तायुत्तं न जानाति पुवेपि एवरूपो अहोसि निच्चलालकोयेव एसोति वत्वा--[३७६] अतीतं आहरि:-- अतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो ब्राह्मणमहासालकुले निव्वत्तित्वा वयप्पत्तो तक्कसिलायं सब्बसिप्पानि उग्गण्हित्वा वाराणंसियं दिसापामोक्खो आचरियो हुत्वा पञ्चमागवकसतानि सिप्पं वाचेति । तदा तेसु मारणवस एको दन्धपरिसक्कनो लालमाणवो धम्मन्तेवासिको हुत्वा सिप्पं उरगण्हाति । दन्वभावेन पन उग्गण्हितुं न सक्कोति । बोधिसत्तस्स पन उपकारो होति । दासो विय सव्वकिच्चानि करोति । अथेकदिवस वोधिसत्तो सायमासं भुजित्वा सयने निपन्नो तं मागवं हत्थपादपिट्ठिपरिकम्मानि कत्वा गच्छन्तं आह-तात! मञ्चपादे उपत्थम्भेत्वा याहीति । मारणवो एक पादं उपत्यम्भत्वा एकस्स उपत्थम्भनं अलभन्तो अत्तनो ऊरुम्हि ठपेत्वा रत्ति खेपेसि । वोधिसत्तो पच्चूससमय उट्ठाय तं दिस्वा-किं तात ! निसिन्नोसीति पुच्छि । आचरिय ! मञ्चपादस्स उपत्थम्भनं अलभित्वा ऊरुम्हि ठपेत्वा निसिन्नोम्हीति । बोधिसत्तो संविग्गमानसो हुत्वा अयं अति विय मय्हं उपकारो एत्तकानं पन माणवकानं अन्तरे अयमेव दन्धो सिप्पं सिक्खितन सक्कोति कथन्नुखो अहं इमं पण्डितं करेय्यन्ति चिन्तेसि । अथस्स एतदहोसि--अत्येको उपायो अहं इमं मारणवं दारुअत्थाय पण्णत्थाय गन्त्वा आगतं अज्ज ते किं दिटुंकि कतन्ति पुच्छिस्सामि । अथ मे इमं नाम अज्ज मया दिट्ठ इदं कतन्ति आचिक्खिस्सति अथ नं तया दिट्ठञ्च कतञ्च कीदिसन्ति पुच्छिस्सामि सो एवरूपं नामाति उपमाय च कारणेन च कथेस्सति । इति नं नवं उपमं च कारणञ्च कथापेत्वा इमिना । उपायेन पण्डितं करिस्सामीति । सो त पक्कोसित्वा-तात मारणव ! इतोपट्टाय दारुअत्थाय वा पण्णत्थाय वा गतद्वाने यं ते तत्थ दिटुं वा सुतं वा भुत्तं वा पीतं वा खादितं वा होति तं आगन्त्वा मय्हं आरोचेय्यासीति आह। सो साधूति पटिस्सुरिणत्वा एकदिवस मारणवेहि सद्धि दारुअत्थाय अरनं गतो तत्थ सप्पं दिस्वा आगन्त्वा आचरियं-सप्पो मे दिट्ठोति आरोचेसि । सप्पो नाम तात ! कीदिसो होतीति ? सेय्यथापि नङगलीसाति । साधु तात ! मनापा ते उपमा आहटा सप्पा नाम नङगलीससदिसाव होन्तीति । अथ बोधिसत्तो माणवकेन मनापा उपमा आहटा सक्खिस्सामि नं पण्डितं कातुन्ति चिन्तेसि । मारणवो पुन एकदिवसं अरञ्ज हत्यि दिस्वा-हत्थी मे आचरिय ! दिट्ठोति आह । १. स्या०-लोलुदायित्थेरं । २. स्या०-लोलुकोयेव ।

·३२८ जातककथा हत्यी नाम तात ! कीदिसो होतीति ? मेय्ययापि नगलीसाति । बोधिसत्तो हत्यिस्स सोण्डा नङ्गलीससदिसा होति दन्तादयो एवरूपा च एवरूपा च । अयं पन बाल- नाय विभजित्वा कयतुं असक्कोन्तो सोण्डं सन्याय कयेसि मञति तुण्ही अहोसि । अयेकदिवसं निमन्तने [३७७] उच्छ लभित्वा-आचरिय ! अज्ज मयं उच्छं खादिम्हाति । उच्छ नाम कीदिनोति वत्ते मेय्यथापि नङ्गलीसाति आह । आचरियो थोकं पतिरूपकारणं कथेसीति तुण्हीजातो। पुनेकदिवस निमन्तने एकच्चे मारणवा गुलं दधिना भुञ्जिसु एकच्चे खीरेन । सो आगन्त्वा-आचरिय ! अज्ज ! मयं दधिना खीरेन च भुजिम्हाति वत्वा दविखीरं नाम कीदिसं होतीति वुत्ते सेय्यथापि नङगली- साति आह ! आचरियो--अयं माणवो सप्पो नगलोससदिसोति कथेन्तो ताव सुकथितं कथेसि । हत्यी नङग- लीससदिसोति कयन्तेनापि सोण्ड सन्वाय लेसेन कथितं, उच्छ नङगलीससदिसन्ति कयनेपि लेसो अत्यि, दधि- बीरानि पन निच्चं पण्डरानि पक्खित्तभाजनसण्ठानानीति इध सब्बेन सव्वं उपमं न कथेसि, न सक्का इमं लालका सिक्खापेतुनि वत्वा इमं गाथमाहः-- यसव्वत्थ गामि वाचं वालो सम्बत्थ भासंति, नायं दधि वेदि न नङ्गलीसं दधिम्पयं माति नङ्गालीसन्ति । तत्रायं सजवेपत्वो। मा वाचा ओपम्मवसेन सब्वत्य न गच्छति तं असम्बत्थगामि वाचं वालो दन्ध- पुग्गलो सम्बत्य भासति । दधि नाम कीदिन्ति पुट्ठो सेय्यथापि नङगलीसाति वदतेव वदन्तो नायं दधि वेदि न नङ्गलीतं । किनारमा ? यस्मा दधिम्पयं मनति नगलीसं यस्मा अयं दधिम्पि नङगलीसमेव मजति । अथवा दधीति दविमेव । पयन्ति खीरं । दधि च पयञ्च दधिम्पयं । यस्मा दधिखीरानिपि अयं नङगलीसमेत मन्नति तादिमो चायं बालो कि इमिनाति अन्तेवासीनं गाथं कथेत्वा परिव्वयं दत्वा तं उय्योजेसि । सत्या इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि । तदा लालमारणवो लालुदायी अहोसि । दिसा- पामोपचाचरियो पन अहमेवाति । नङ्गलीतजातकं ।

·४. अस्वजातक - -- -- पायमेथैव पुरितोति इदं सत्था जेतवन विहरन्तो एक बत्त सम्पन्न ब्राह्मणं आरभ कथेसि । पच्चपन्नवत्थु सो किर सावस्थिवानी कुलपुत्तो सामने उर दत्वा पब्बजितो वत्तसम्पन्नो अहोसि । आचरियूपज झाय- वनानि पानीयपरिभोजनीयज्योतयागारजन्ताधादिवत्तानि न साधुक करोति । चुदृसंसु महावत्तेसु असीनिवन्धकवनेम च परिसूरिकारीमेव अहोसि । विहारं नम्मज्जति परिवेणं वितवकमालकं विहारमग्गं सम्मज्जति । मनुस्लानं पानीयं देति । मनुस्सा तस्न पत्तनम्पनियं पनीदित्वा पञ्चसतमत्तानि धुवभत्तानि अदम् । महालाभसका उम्पज्जि । न [३८] निन्माय बहुन्नं फासुविहारो जातो। अथेकदिवसं धम्म- सभायं भिक्खू कायं समुट्ठापन आवुनो ! मनुको नाम भिक्खु अत्तनो वत्तसम्पत्तिया महन्तं लाभसक्कारं निव्व- तेसि, एत एककं निस्साय बहुन्नं फासुविहारो जातोति । सत्या आगन्त्वा कायनुल्य भिक्सवे ! एतरहि कथाय सन्निसिन्नाति पुच्छित्वा इमाय नामाति वुत्ते न भिवववे ! इदानेव पुयेगायं भिक्षु वत्तसम्पन्नो पुचपेतं एक निस्साय पञ्च इसिसतानि फलाफलत्थाय अरनं अगत्वा एतेनेव आनीतफलाफलेहि यापेमुन्ति वत्वा अतीतं आहरि:- अतीतवत्यु अतीत वारासियं ब्रह्मदत्त रज्ज कारन्ते बोधिसत्तो उदिच्चन्द्राह्मगाकुले निव्बत्तित्वा वयप्पत्तो इसि- पबज्ज पत्रजित्वा पञ्चसतइमिपरिवारो पन्चतपादे विहामि । तदा हिमवन्ते चण्डो निदाघो अहोसि । तत्थ तत्य पानीयानि छिज्जिस । तिरच्छाना पानीयमलभमाना किलमन्ति । अथ तेसु तापसेमु एको तापसो तेसं पिपानादुक्ख दिस्दा एक रुकन्यं छिन्दित्वा दोरिंग कत्दा पानीयं उरिसञ्चित्वा दोरिंग पूरेत्वा तेसं पानीयं अदासि । वहुस ननिपतित्वा पानीयं पिवन्तेन तापमस्स फलाफलत्थाय गमनोकासो नाहोसि । सो निराहारोपि पानीयं देतियेव । मिगगणा चिन्तेस अय अम्हाकं पानीयं देन्तो फलाफलत्थाय गन्तुं ओकासं न लभति । निरा- हारताय अतिविय किलमनि हन्द मयं कतिकं करोमाति । ते कतिकं अकंसु, इतो पट्ठाय पानीयं पिवनत्याय आगच्छ- न्तन अत्तनो बलानुहलेन फलाफलं गहेत्वा आगन्तब्बन्ति । ततो पट्ठाय एकेको तिरच्छानो अत्तनो अत्तनो बला- नुरूपेन मधुरमधुरानि अम्बजम्बुपनसादीनि गहेत्वाव आगच्छति । एकस्स अत्थाय आभतं फलाफलं अड्ढतेय्य- सकटभारप्पमारणं अहोसि । पञ्चसता तापसा तदेव परिभुञ्जन्ति अतिरेकं छड़डीयित्य । बोधिसत्तो तं दिस्वा एक नाम वत्तसम्पन्नं निस्साय एत्तकानं तापसानं फलाफलत्थाय अगन्त्वा यापनं उप्पन्नं विरियं नाम कातव्वमेवाति वत्वा इमं गाथमाहः वायमेथैव पुरिसो न निदिवन्देय्य पण्डितो वायामस्स फलं पस्त भुत्ता अम्बा अनीतिहन्ति । तत्राय सङखेपत्यो । पण्डितो अत्तनो वत्तपूरणादिके कम्मम्हि वायमेथेव न उक्कण्ठेय्य, किं कारणा ? वायामस्स निप्फलताय अभावतो। इति महासत्तो बायामो नाम सफलोव होतीति इसिगणं आलपत्तो वाया- मस्स फलं पस्साति आह । कीदिस? भुत्ता अम्बा अनीतिहं । तत्थ अम्बाति देसनामत्तं तेहि पन नानप्प- कारानि फलाफलानि आभतानि तेस्, सम्पन्नतरानं [३७६] उस्सन्नतरान वा वसेन अम्हाति वुत्तं । ये इमेहि पञ्चहि इसिसतेहि सय अरनं अगन्त्वा एकस्स अत्थाय आनीता अम्बा भुत्ता इदं वायामस्स फलं । तञ्च को पन अनीतिहं इतिह आस इतिह आसाति एवं इतिहीतिहेन गहेतव्वं न होति पच्चक्खमेव तं फलं पस्साति । एवं महासत्तो इसिगरणस्स ओवादं अदासि । सत्या इमं धम्मदेसन आहरित्वा जातकं समोधानेसि । तदा वत्तसम्पन्नो तापसो अयं भिक्खु अहोसि । गणसत्था पन अहमेवाति । अम्बजातक। ४२ - . ?

·५. कटाहकजातकं बहुम्पि सो विकत्येच्याति इदं सत्था जेतवने बिहरन्तो एकं विकत्यिकं भिक्खु आरभ कथेसि । तस्स वत्यु हट्टा कथितसदिसमेव । अतीतवत्यु अतीते पन बाराणसियं ब्रह्मदत्तं रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो महाविभवो सेट्ठी अहोसि । तस्स भरिया पुत्तं विजायि । दासीपिस्स तं दिवस येव पुत्तं विजायि । ते एकतोव वढिस् । सेट्टिपुत्ते लेखं सिक्खन्ते एव वायोपिन्स फलकं वहमानो गन्त्वा तेनेव सद्धि लेख मिक्खि गणनं सिक्खि । द्वे तयो वोहारे अकासि । सो अनुगकमेन बचनकुललो वोहारकुसलो युवा अभिरूपो अहोसि नामेन कटाहको नाम । सो रोटिवरे भण्डागारिककम्मं करोन्तो चिन्तेसि-न मं इमे सव्वकालं भण्डागारिककम्मं कारेस्सन्ति किञ्चिदेव दोसं दिस्वा तालेत्वा वन्धित्वा लक्खणेन अङकेत्वा दासपरिभोगेनपि परिभुञ्जिस्सन्ति पच्चन्ते लो पन सेट्टिन्म महायको सेट्ठी अत्यि यन्नूनाहं सेट्ठिस्स वचनेन लेखं आदाय तत्थ गन्त्वा अहं सेट्टिपुत्तोति वत्या तं सेट्टि बञ्चेत्वा तस्स धीतरं गहेत्वा सुखं बसेय्यन्ति । लो सयमेव पण्णं गहेत्वा अहं अमुकं नाम मम पुत्तं तव सन्तिकं पहिरिंण आवाहविवाहसम्बन्धो नाम मय्हं च नया तुम्हं च मया द्धि पतिरूपो, तस्मा तुवं इमस्स दारकस्स अत्तनो धीतरं दत्वा एतं तत्थेव वसापेहि अहम्पि ओकानं लभिन्वा आगमिम्मामीति लिखित्वा सेटिस्सेव मुद्दिकाय लञ्छत्वा यथारुचि परिव्ययञ्चेव गन्धवत्था- दीनि च गहेत्या पच्चनं गन्त्वा सेट्टि दिस्वा वन्दित्वा अट्टासि । अब न मे टी--कुतो आगनोसि ताताति पुच्छि । बारागसिनोति । काम पुत्तोसीति ? वानगनीसहिल्लाति । ननत्यनागतोसीति? तस्मिनो कटाहो एवं दिवा जानिस्सयाति पण्णां अदासि । सेट्ठी पण्णं वाचेत्वा इदानाहं जीवामि नामानि तुटनित्तो धीतरं दत्वा पतिट्टापेसि । नाम परिवारो महन्तो [३८०] अहोति । सो यागुन्बज्जकादिमु वा वस्थगन्धादिसु वा उपनीतेसु एवम्पि नाम काग पचन्ति ? एवं खगकं ? एवं भत्तं ? अहो ! पच्चन्तवासिका नामाति यागुआदीनि गरहति । में पस्यन्नवामिभावनेव नाटके बलेनु' न जानन्ति, गन्धे पिसितुं, पुप्फानि गन्यितुं न जानन्तीति वत्वा वत्थ- कामग्निमाग्यो गरीन । बोपिननोमि दानं अगस्नो-टाहो न दिस्नति, कहं गतो, परियेसथ नन्ति-समन्ता मनुस्से पयो- मेनला दिग्या नजानिला अनानं अजानापल्या गत्वा बोधिसत्तस्स आरोचेसि । श्रीमती पनि माया अनुा गेन तं गत्वा तं गहेत्वा आगच्छिम्मामीति राजानं आपुच्छित्वा महन्तेन पाकिस्पाग 1 गेली कि पानं गच्छनीति मव्यत्य पायटो जाती । कटाहको सेट्ठी किर आगच्छ- मानगि--- गी अन्न कारणेन आगच्छति, मं निस्तापला आगमनेन भवितब्बं सचे पनाहं meri नामनगमाया दिग्गनि, अन्यि पनेग जमायो गम सामिकम्म पटिपयं गत्वा दासकम्म पत्वा मोसो पाप पनि एमालति----अन्न बालमनुमा अननो बालभावेन मातापितुन्नं अजानन्ता माला नेति गद्धियेव गुल्जनि, मयं पर मातापिनु भोजनशाले पटिग्गह R. RATO-मानमारक बलजिन।

·कटाहकाजातक - ! उपनेम, खेलसरकं उपनेम, भोजनानि उपने म, पानीयम्पि वीजनिम्पि गहेत्वा उपतिट्ठामाति याव सरीरवलजन- काले उदककलसं आदाय पटिच्छन्नट्टानगमना सव्वं दासेहि सामिकानं कत्तव्बकिच्चं पकासेसि । सो एवं परिसं उग्गाहापेत्वा बोधिसत्तस्स पच्चन्त समीपं आगतकाले ससुरं अवोच-तात ! मम किर पिता तुम्हाकं दस्सनत्वाय आगच्छति, तुम्हे खादनीयभोजनीयं पटियादापेथ, अहं पण्णाकारं गहेत्वा पटि- पथं गच्छामीति । सो साधु ताताति सम्पटिच्छि । कटाहको वहुं पण्णाकारमादाय महन्तेन परिवारेन गन्त्वा बोधिसत्तं वन्दित्वा पण्णाकारमदासि । बोधिसत्तोपि पण्णाकारं गहेत्वा तेन सद्धि पटिसन्यारं कत्वा पातरासकाले खन्धा- वारं निवासेत्वा मरीरवलजनत्याय पटिच्छनट्टानं पाविसि । कटाहको अत्तनो परिवारं निवत्तेत्वा कलसं आदाय वोधिसत्तस्स सन्तिकं गन्त्वा उदककिच्चपरियोसाने पादेसु पतित्वा--सामि ! अहं तुम्हाकं यत्तकं इच्छथ तत्तकं धनं दस्सामि, मा मे यमं अन्तरदायित्वाति आह । बोधिसत्तो तस्स वत्तसम्पदाय पसीदित्वा मा भायि नत्यि [३८१] ते मम सन्तिका अन्तरायोति समस्सासेत्वा पच्चन्तनगरं पाविसि । महन्तो सक्कारो अहोसि । कटाहकोपिस्स निरन्तरं दासेन कत्तव्बकिच्चं करोति । अब ने एकाय बेलाय सुखनिसिन्नं पच्चन्तसेट्ठी आह-महासेट्ठि ! मया तुम्हाकं पण्णं दिस्वाव तुम्हाकं पुत्तस्स दारिका दिन्नाति । बोधिसत्तो कटाहकं पुत्तमेव कत्वा तदनुच्छविकं पियवचनं वत्वा सेट्टि तोसेसि । ततो पट्ठाय कटाकस्स मुख उल्लोकेतुं समत्यो नाम नाहोसि । अयेकदिवसं महासत्तो सेट्टिधीतरं पक्कोसित्वा एहि अम्म ! सीसे मे ऊका विचिनाहीति वत्वा तं आगन्त्वा ऊका गहेत्वा ठितं पियवचनं वत्वा--कोहि अम्म ! कच्चि ते मम पुत्तो सुखदुक्ग्वेन अप्पमत्तो उभो जना सम्मोदमाना समग्गवासं वसथाति पुच्छि । तात ! सेट्टिपुत्तस्स अज्ञो दोसो नाम नत्थि केवल आहारं गरहतीति । अम्म ! निच्चकालमेस दुक्खसीलोव, अपि च ते अहं तस्स मुखवन्धनमन्तं दस्सागि । तं त्वं साधुकं उग्गण्हित्वा मम पुत्तस्स भोजनकाले गरहन्तस्स उग्गहितनियामेनेव पुरतो ठत्वा वेदय्यासीति गाशं उग्गण्हा- पेत्वा कतिपाह वसित्वा वाराणसिमेव अगमासि । कटाहकोपि बहुं खादनीयभोजनीयं आदाय अनुमगं गन्त्वा बहुं धनं दत्वा वन्दित्वा निवत्ति । सो बोधिसत्तस्स गतकालतो पट्टाय अतिरेकमानी अहोरि । सो एकदिवस सेटिधीताय नानग्गरसभोजनं उपनेत्वा कटच्छमादाय परिविसन्तिया भत्तगरहित आरभि । सेट्टिवीता वोधिसत्तस्स सन्तिके उग्गहितनियामेन इम गाथमाह:- बहुम्पि सो विकत्येय्य अनं जनपदं गतो, अन्वागन्त्वान दूसेय्य भुज भोगे कटाहकाति । तत्थ--बहुम्पि सो विकत्येय्य अनं जनपदं गतोति यो अत्तनो जातिभूमितो अनं जनपदं गतो होति यत्यस्स जाति न जानन्ति सो वहुम्पि विकत्येय्य वम्भनवचनं वञ्चनवचनं वदेय्य अन्वागन्त्वान इसेय्याति इम ताव वारं सामिकस्स पटिपथं गत्वा दासकिच्चस्स कतत्ता कसाहि पहरित्वा पिट्ठिचम्मुप्पाटनतो च लक्खरण- हननतो च मुत्तोसि सचे अनाचारं करोसि पुन अस्मि आगमनवारे तव सामिको अन्वागन्त्वान दूसेय्य इमं गेहं अनुआगन्त्वा कसाभिधातेहि चेव लक्खणाहननेन च जातिप्पकासनेन च तं दूसेय्य, उपहनेय्य तस्मा इम अनाचारं पहाय भुञ्ज भोगे कटाहक! मा पच्छा अत्तनो दासभावं पाकटं कारेत्वा विप्पटिसारी अहोसीति अयमेत्य सेटिनो अधिप्पायो। [३८२] सेटिवीता पन एतमत्यं अजानन्ती उग्गहितनियामेन व्यञ्जनमेव पयिरुदाहासि । कटाहको अद्धा सेटिना मम नाम आचिक्खित्वा एतिस्सा सव्वं कथितं भविस्सतीति ततो पट्टाय पुन भत्तं गरहितुं न विसहि निहीनमानो यथालद्धं भुजित्वा यथाकम्मं गतो। सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि । तदा कटाहको विकत्यिकभिक्खु अहोसि । वाराणसीसेट्टि पन अहमेवाति । कटाहकजातक। १. स्या० फूट ·६. असिलवणजातक तथेवेकरस कल्याणन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो कोसलरनो असिलक्खरणपाठकं ब्राह्मणं आरम्भ कयेसि । पच्चु पन्नवत्थु सो किर कम्मारेहि रञो असीनं आहटकाले असि उपसिङघित्वा असिलक्खणं उदाहरति । सो येसं हत्यतो लाभ लभति तेसं असिं लक्खणसम्पन्नो मङगलसंयुत्तोति वदति । येसं हत्थतो न लभति तेसं असि अव- लक्खणोति गरहति । अथेको कम्मारो असि कत्वा कोसियं सुखुमं मरिचचुण्णं पक्खिपित्वा रञो असिं आहरि । राजा ब्राह्मणं पक्कोसापेत्वा असि वीमंसाति आह । ब्राह्मणस्स असि आकड्ढित्वा उपसिङघन्तस्स मरिचचुण्णानि नासं पविसित्वा खिपितुकामतं उप्पादेसु । तस्स खिपन्तस्स नासिका असिधाराय पटिहता द्विधा छिज्जि । तस्सेवं नासिकाय छिन्नभावो भिक्खुसङघे पाकटो जातो। अथेकदिवसं धम्मसभायं भिक्खू कथं समुट्ठापेसुं आवुसो! रञो किर असिलक्खणपाठको ब्राह्मणो असिलक्खरणं उपसिङ्घन्तो नासिकं छिन्दापेसीति । सत्था आगन्त्वा कायनुत्य भिक्खवे ! एतरहि कथाय सन्निसिन्नाति पुच्छित्वा इमाय नामाति वुत्ते न भिक्खवे ! इदानेवेसो ब्राह्मणो असिं उपसिङघन्तो नासिकाच्छेद पत्तो पुव्वेपि पत्तोयेवाति वत्वा अतीतं आहरि अतीतवत्थु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्ज कारेन्ते तस्स असिलक्खरणपाठको ब्राह्मणो अहोसीति, सव्वं पच्चु- पन्नवत्थु सदिसमेव । राजा पन तस्स वेज्जे दत्वा नासिकाकोटिं फासुकं कारापेत्वा लाखाय पटिनासिक कारेत्वा पुन तं उपट्ठाकमेव अकासि । वाराणसिरो पन पुत्तो नत्थि, एका धीता चेव भागिनेय्यो च अहेसुं । सोपि उभोपि ते अत्तनो सन्तिके ये व वड्ढापेसि । ते एकतो वड्ढन्ता अचमनं पटिबद्धचित्ता अहेसुं । राजापि अमच्चे पक्कोसित्वा मव्हं भागिनेय्यो इमस्स रज्जस्स सामिकोव धीतरं एतस्सेव दत्वा अभिसेकमस्स {३८३] करोमीति वत्वा पुन चिन्तेसि मय्हं भागिनेय्यो सब्बथापि मे जातको येव एतस्स अनं राजधीतरं आनेत्वा अभिसेकं कत्वा धीतरं अजस्स रञ्जो दस्सामि । एवं नो जातका बहू भविस्सन्ति द्विन्नम्पि रज्जानं' मयमेव सामिका भविस्सामाति । सो अमच्नेहि सद्धि सम्मन्तेत्वा उभोपेते विसु कातुं वट्टतीति भागिनेय्यं अा. स्मि निवेसने धीतरं अस्मि वासेसि । ते सोलसवस्सुद्देसिकभावं पत्वा अतिविय पटिवद्धचित्ता अहेस । राजकुमारो केन नुखो उपायेन मातुलधीतरं राजगेहा नीहरापेत सक्का भवेय्याति चिन्तेन्तो अत्थेसो उआयोति महाइक्खरिणकं पक्कोसापेत्वा तस्सा सहस्सभण्डिकं दत्वा किं मया कत्तव्बन्ति वुत्ते अम्म ! अज्ज तया करोन्तिया अनिष्फत्ति नाम नत्यि किञ्चिदेव कारणं वत्वा यथा मम मातुलो राजधीतरं अन्तोगेहा नीहरा- पति तथा करोहीति आह । साधु सामि ! अहं राजानं उपसङकमित्वा एवं वक्खामि-देव ! राजधीताय उपरि कालकणि अत्यि, एत्तक कालं निवत्तित्वा ओलोकेन्तोपि नत्थि, अहं राजधीतरं अस्कदिवसे नाम रथं आरोपेत्वा बहू आवु- घहत्य पुरिम आदाय महन्तेन परिवारेन सुमानं गन्त्वा मण्डलपीठिकाय हेट्ठा सुसानमञ्चे मतमनुस्सं निपज्जा- पेवा उपरिमञ्चे राजधीतरं ठपेत्वा गन्धोदकघटानं अट्टत्तरसतेन नहापेत्वा कालकर्णिण पवाहेस्सामीति एवं वत्वा राजवीतरं मुमानं नेम्मामि । त्वं अम्हाक तत्व गमनदिवसे अम्हेहि पुरेतरमेव थोकं मरिचचुण्णमादाय आबुधहत्येहि अत्तनो मनुस्मेहि परिवुतो रथं आरुय्ह सुसानं गन्त्वा रथं सुसानद्वारे एकदेसे ठपेत्वा आवुधहत्थे गनुम्मे ममानवन पेसेवा मयं सुसाने मण्डलपीठिकं गत्वा मतको विय पटिकुज्जो हुत्वा निपज्ज । अहं तत्थ आगल्या नव उपरिमञ्चकं अत्यरित्या राजधीतरं उरिणापित्वा मञ्चे सयापेरशामि । त्वं तस्मि खणे मरि- - ·असिलक्खणजातकं चवुग्णं नासिकाय पक्खिपित्वा द्वे तयो वारे खिपेय्यासि । तया खिपितकाले मयं राजधीतरं पहाय पलायिस्साम । अयागन्तवा राजधीतरं सीसं नहापेत्वा सयम्पि सीसं नहायित्वा तं आदाय अत्तनो निवेसनं गच्छेय्यासीति । सो साधु सुन्दरो उपायोति सम्पटिच्छि । सा गन्त्वा रजो तमत्थं आरोचेसि । राजा सम्पटिच्छि । राजधीतायपि तं अन्तरं आचिक्खि, सापि सम्पटिच्छि। सा निक्खमनदिवसे कुमारस्स सनं दत्वा महन्तेन परिवारेन मुसानं गच्छन्ती आरक्खमनुस्सानं भयजननत्यं आह-मया राजवीताय मञ्चे ठपितकाले हेट्ठामञ्चे मतपुरिसो खिपिस्सति खिपित्वा च हेट्ठा [३८४] मचा निक्खमित्वा यं पठम पस्सिस्सति तमेव गहेस्सति अप्पमत्ता भवेय्याथाति । राजकुमारो पुरेतरं गन्त्वा वुत्तनयेनेव तत्य निपज्जि । महाइक्खणिका राजधीतरं उक्खिपित्वा मण्डलपीठिकट्टानं गच्छन्ती मा भायीति सज्ञापेत्वा मञ्चे ठसि । तस्मि खरणे कुमारो मरिचक्षुण्णं नासाय पक्खिपित्वा खिपि । तेन खिपितमत्तेयेव महाइक्खणिका राजवीतरं पहाय महारवं रवमाना सब्बपठमं पलायि । तस्सा पलातकालतो पट्टाय एकोपि ठा। ममत्थो नाम नाहोसि । गहितगहितानि आवुधानि छड्डेत्वा सब्बे पला- यिंस। कुमारो ययासम्मन्तित सबकत्वा राजवीतरं आदाय अत्तनो निवेसनं अगमासि । इक्खणिका गन्त्वा तं कारणं रञो आरोचेसि । राजा पकतियापि सा मया तस्सेवत्याय पोसिता पायासे छड्डितसप्पि विय जात- न्ति सम्पटिच्छित्वा अपरमागे भागिनेव्यस्स रज्जं दत्वा धीतरं महादेविं कारेसि । सो ताय सद्धिं समग्गवास वसमानो धम्मेन रज्जं कारेसि । सोपि असिलक्खणपाठको तस्सेव उपट्ठाको अहोसि । तस्सेकदिवसं राजुपट्टानं आगन्त्वा पटिसुरियं ठत्वा उपहन्तस्स लाखा विलीयि पटिनासिका भूमियं पति । सो लज्जाय अधोमुखो अट्ठासि । अथ नं राजा परिहसन्तो--आचरिय ! मा चिन्तयित्य खिपितं नाम एकस्स कल्याणं होति एकस्स पापकं । तुम्हेहि खिपि- तेन नासा बिज्जियित्य, मयं पन मातुलधीतरं लभित्वा रज्जं पापुरिणम्हाति वत्वा इमं गाथमाह :-- तथेवेकस्स कल्याणं तथेवेकस्स पापकं, तस्मा सर्वन कल्याणं सम्बं दापि न पापकन्ति । तत्थ--तयेवेकस्साति तदेवेकल्स । अयमेव वा पाठो। दुतियपदेपि एसेव नयो । इति सो इमाय गाथाय तं कारणं आहरित्वा दानादीनि पुज्ञानि कत्वा यथाकम्मं गतो । सत्या इमाय देसनाय लोकसम्मतानं कल्याणपापकानं अनेकसिकभावं पकासेत्वा जातकं समोधानेसि । तदा असिलक्खण- पाठको एतरहि असिलक्खरगपाठकोव भागिनेय्यराजा पन अहमेवाति । असिलवखणजातकं ।

·७. कलण्डकजातक । ! दास ते देसा तानि वत्यूनीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एक विकत्यिकं भिक्खं आरभ कथेसि । पच्चुपन्नवत्यु तत्थ द्वेपि वत्थू कटाहकजातकसदिसानेव । इध पनेस वाराणसीसेट्टिनो दासो कलण्डुको [३८५] नाम अहोसि । तस्स पलायित्वा पच्चन्तसेट्ठिनो धीतरं गहेत्वा महन्तेन परिवारेन वसनकाले वाराणसीसेट्ठी परियेसापेत्वापि तस्स गतहानं अजानन्तो गच्छ कलण्डुकं परियेसाति अत्तना पुट्ठ'सुकपोतकं पेसेसि । सुकपोतको इतोचित्तो च चरन्तो तं नगरं सम्पापुरिण । तस्मिञ्च काले कलण्डुको नदीकीलं कीलितुकामो बहुं मालागन्धविलेपनञ्चेव खादनीयभोजनीयानि च गाहापेत्वा नदि गन्त्वा सेट्ठिधीताय सद्धिं नावं आरुय्ह, उदके कीलति । तस्मिञ्च देसे नदीकीलं कीलन्ता इस्सरजातिका तिखिणभेसज्जपरिवारित खीरं पिवन्ति, तेन तेसं दिवसभागम्पि उदके कीलन्तानं सीतं न वाधति । अयं पन कलण्डुको खीरगण्डूसं गहेत्वा मुखं विक्खालेत्वा तं खीरं नुट्ठभति, नुठ्ठभन्तोपि उदके अनुठ्ठभित्वा सेट्टिधीताय सीसे नुट्ठभति । सुकपोतकोपि नदीतीरं गन्त्वा एकिस्सा उदुम्बरसाखाय निसीदित्वा ओलोकेन्तो कलण्डुकं सजानित्वा सेट्ठिधीताय सीसे नुट्ठभन्तं दिस्वा--अरे, कलण्डुक ! अत्तनो जातिं च वसनट्ठानं च अनुस्सर, खीर- गण्डूसं गहेत्वा मुखं विक्खालेत्वा जातिसम्पन्नाय सुखसंवद्धाय सेट्ठिधीताय सीसे मा नुठ्ठभ, अत्तनो पमाणं न जानासीति वत्वा इमं गाथमाहः ते देसा तानि वत्यूनि अहञ्च वनगोचरो, अनुविच्च खो तं गण्हेय्यु पिव खीरं कलण्डुकाति । तत्य-~ते देसा तानि वत्यूनीति मातुकुच्छि सन्धाय वदति । अयमेत्य अधिप्पायो । यत्थ ते वसितं न ते खत्तियधीतादीनं कुच्छिदेसा । यत्य वासि पतिट्टितो तानि न खत्तियधीतादीनं कुच्छिवत्थूनि अथखो दासि- कुच्छियं त्वं वसि चेव पतिट्टितो चाति । अहञ्चवनगोचरो तिरच्छानगतोपि एतमत्थं जानामीति दीपेति । अनुविच्च खो तं गण्हेय्युन्ति एवं अनाचारं चरमानं मया गन्त्वा आरोचिते अनुविच्च जानित्वा तव सामिका तालेत्वा चेव लक्खरणाहतञ्च कत्वा तं गण्हेय्युं गहेत्वा गमिस्सन्ति, तस्मा अत्तनो पमाणं ञत्वा सेट्ठिधीताय मीसे अछुभित्वा पिव खोरं । कलण्ड्डकाति तं नामेनालपति । कलण्डुकोपि सुकपोतकं सञ्जानित्वा मं पाकटं करेय्याति भयेन-एहि सामि ! कदा आगतोसीति आह । सुको न एस मं हितकामताय पक्कोसति गीवं पन मे वलेत्वा मारेतुकामोति ञत्वाव न मे तया अत्थोति ततो उप्पतित्वा बारागसिय गन्त्वा यथादिट्ट सेट्टिनो वित्थारेन कथेसि । सेट्ठी अयुत्तं तेन कतन्ति वत्वा तस्स आणं कारेत्वा वागणसिमेव तं [३८६] आनेत्वा दासपरिभोगेन परिभुजि । सत्या इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि । तदा कलण्डुको अयं भिक्खु अहोसि । बारा- गनिसेट्ठी पन अहमेवाति । कलण्डकजातकं ।

·८. विलारवतजातक यो वे धम्म धज कत्वाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं कुहकभिक्खं आरभ कथेसि । तदा हि सत्था तस्स कहकभावे आरोचिते न भिक्खवे ! इदानेव पुब्बेपेस कुहको येवाति वत्वा अतीतं आहरि : अतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्त रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो मूसिकयोनियं पटिसन्धि गहेत्वा बुद्धिमन्वाय महासरीरो सूकरच्छापकसीदसो हुत्वा अनेकसतमूसिकपरिवारो' अरञ्ने विहरति । अथेको सिगालो इतो- चितो च विचरन्तो तं मूसिकयूथ दिस्वा इमा मूसिका वञ्चेत्वा खादिस्सामीति चिन्तेत्वा मूसिकानं आसयस्सा- विदूरे सुरियाभिमुखो वातं पिवन्तो एकेन पादेन अट्ठासि । वोधिसत्तो गोचरं चरमानो तं दिस्वा एको भविस्सतीति तस्स सन्तिकं गन्त्वा-भन्ते ! त्वं को नामोति पुच्छि । धम्मिको नामाति। चत्तारो पादे भूमिय अट्ठपेत्वा कस्मा एकेनेव ठितोसीति ? मयि चत्तारो पादे पठवियं ठपेन्ते पठवी वहितुं न सक्कोति तस्मा एकेनेव तिवामीति । मुखं विवरित्वा कस्मा ठितोसीति ? मयं अनं न भक्खयाम, वातमेव भक्खयामाति । अथ कस्मा सुरियाभिमुखो तिटसीति । सुरियं नमस्सामीति । बोधिसत्तो तस्स वचनं सुत्वा सीलत्रा एको भविस्सतीति ततो पट्ठाय मूसिकगणेन सद्धिं सायं पातं तस्स उपट्टानं गच्छति । अथस्स उपट्टानं कत्वा गमनकाले सिगालो सव्वपच्छिमं मूसिकं गहेत्वा मंसं खादित्वा अज्झो- हरित्वा मुखं पुञ्छित्वा तिट्टति । अनुपुबेन मूसिकगणो तनुको जातो । मूसिका पुब्वे अम्हाकं अयं आसयो नप्पहोति निरन्तरा तिट्ठाम इदानि सिथिलो, एवम्पि आसयो न पूरतेव किन्नुखो एतन्ति बोधिसत्तस्स तं पत्ति आरोयिंस । बोधिसत्तो केन नु खो कारणेन मूसिका तनुत्तं गताति चिन्तेन्तो सिगाले आसङकं ठपेत्वा वीमं- सिस्सामि नन्ति उपट्ठानकाले सेसमूसिके पुरतो कत्वा सनं पच्छतो अहोसि । सिगालो तस्स उपरि पक्ख न्दि । वोधिसत्तो अत्तनो गण्हणत्थाय पक्खन्दन्तं दिस्वा निवत्तित्वा-भो सिगाल ! इदं ते वतसमादानं न धम्म- सधम्मताय, परेसौंपन विहिंसत्थाय धम्म धजं कत्वाव चरसीति वत्वा इमं गाथमाह:-[३८७] यो वे धम्म धज कत्वा निगूल्हो पापमाचरे, विस्सासयित्वा भूतानि बिलारं नाम तं वतन्ति । तत्थ-यो वेति खत्तियादिसु यो कोचिदेव । धम्म धज कत्वाति दसकुसलकम्मपधम्म धजं करित्वा तं करोन्तो उस्सापत्वा दस्सेन्तोति अत्यो। विस्सासयित्वाति सीलवा अयन्ति सञ्चाय सञ्जातविस्सासानि कत्वा। विलारं नाम तं वतन्ति तं एवं धम्म धज कत्वा रहो पापानि करोन्तस्सेव वतं केराटिकवतं नाम होतीति अत्यो। मूसिकराजा कयेन्तो कयेन्तोयेव उप्पतित्वा तस्स गीवायं पतित्वा हनुकस्स हेट्ठा अन्तोगलनालियं डसित्वा गलनालि. फालत्वा जीवितक्खयं पापेसि । मूसिकगगो निवत्तित्वा सिगालं मुरुभुरुति खादित्वा अगमामि । पठमागताव किरस्स मंसं लभिस, पच्छा आगता न लभिंसु । ततो पट्ठाय मूसिकगणो निभयो जातो। सत्था इमं धम्मदेसन आहरित्वा जात समोधाने सि । तदा सिंगालो कुहकभिक्खु अहोमि । मूगिकराजा पन अह- मेवाति । विलारवतजातक। १. स्या०- अनेक सतमूसिकाहि परिवुतो। २. त्या०- विचरति ।

·8, अग्गिकजातक नायं सिखा पुञहेतूति इदं सत्या जेतवने विहरन्तो कुहकञ्जव भिक्खं आरभ कथेसि । पच्चुप्पन्नवत्थु हेट्ठावृत्तसदिसं। अतीतवत्थु अतीतस्मि हि वाराणसिय ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो मूसिकराजा हुत्वा अरने वसति । अयेको सिगालो दवडाहे उट्टिने पलायितुमसक्कोन्तो एकस्मि रुक्खे सीसं आहच्च अट्ठासि । तस्स सकलसरीरे लोमानि झायितु । रुग्वे आहच्च ठितवाने पन मत्थके चूला विय थोकानि लोमानि अट्टस; सो एकदिवसं सोण्डियं पानीयं पिवन्तो छायओलोकेन्तो चूलं दिस्वा उप्पन्नं दानि मे भण्डमूलन्ति अरञ्ज विचरन्तो तं मूसिकारि दिस्वा इमा मूसिका वञ्चेत्वा खादिस्सामीति हेट्ठा बुत्तनयेनेव अविदूरे अट्टासि । अथ नं बोधिसत्तो गोचराय चरन्तो दिस्वा सीलवाति सज्ञाय उपसङकमित्वा त्वं को नामोसीति पुच्छि । अहं अग्गिकभारद्वाजो नामाति । अथ कस्मा आगतोसीति ? तुम्हाकं रक्खणत्थायाति । किन्ति कत्वा अम्हे रक्खिस्ससीति ? अहं अङगुढगणनं नाम जानामि, तुम्हाकं पातोव निक्खमित्वा गोचराय गमनकाले एत्तकाति गणेत्वा पच्चागमनकालेपि गरोस्सामि । एवं सायं पातं गणेन्तो रक्खिस्सामीति । तेनहि रक्ख मातुलाति । सो साधूति सम्पटिच्छित्वा निक्खमनकाले एको द्वे तयोति गणेत्वा पच्चागमनकालेपि तथैव गणेत्वा सब्बपच्छिमं गहेत्वा खादति । सेस [३८८] पुरिमसदिसमेव । इध पन मूसिकराजा निवत्तित्वा ठितो-भो अग्गिकभारद्वाज ! नाय तव धम्मसुधम्मताय मत्यके चूला ठपिता कुच्छिकारणा पन ठपिताति वत्वा इमं गाथमाह :-- नायं सिखा पुञहेतु घासहेतु अयं सिखा, नंगुगणतं याति अलं ते होतु अग्गिकाति । तत्य---नगुगणनं मातीति अङगुट्ठगणना बुच्चति । अयं मूसिकगरगो अङगुटुगरणनं न गच्छति न उपेति ना रेति परिक्खयं गच्छतीति अत्यो । अलं ते होतु अग्गिकाति सिगालं नामेनालपन्तो आह । एत्तावता ते अलं होतु न इतो पर मूसिके खादिस्ससि अम्हेहि वा तया वा सद्धि संवासो अलं होतु न मयं इदानि तया सद्धि वसिस्मामाति अत्यो । सेसं पुरिमसदिसमेव । सत्या इमं धम्मदेसन आहरित्वा जातकं समोधानेसि । तदापि सिगालो अय भिक्षु अहोसि । मूनिकराजा पन अहमेवाति । - - अग्गिकजातक।

·१०. कोसियजातकं यथा वाचा च भुजस्सूति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं सावत्थियं मातुगामं आरभ कथेसि । पच्चुपन्नवत्थु सा किरेकस्स सद्धस्स पसन्नस्स उपासकब्राह्मणस्स बाह्मणी दुस्सीला पापधम्मा रत्ति अतिचरित्वा दिवा किञ्चि कम्मं अकत्वा गिलानालयं दस्सेत्वा नित्थनमाना' निपज्जति । अथ नं ब्राह्मणो-किन्ते भद्दे ! अफासुकन्ति पुच्छि। वाता मे विज्झन्तीति। अथ किं लद्धं वट्टतीति ? सिनिद्धमधुरानि परणीतपणीतानि यागुभत्ततेलादीनीति । ब्राह्मणो यं यं सा इच्छति तं तं आहरित्वा देति । दासो विय सब्बकिच्चानि करोति । सा पन ब्राह्म- णस्स गेहं पविट्ठकाले निपज्जति वहिनिक्खन्तकाले जारेहि सद्धि वीतिनामेति । अथ ब्राह्मणो इमिस्सा सरीरे विज्झनवातानं परियन्तो न पञ्चायतीति एकदिवसं गन्धमालादीनि आदाय जेतवनं गन्त्वा सत्थारं पूजेत्वा च वन्दित्वा च एकमन्तं निसीदित्वा कि ब्राह्मण ! न पञ्जायसीति वुत्ते -ब्राह्मणिया किर मे भन्ते ! सरीरे वाता विज्झन्ति स्वाहं तस्सा सप्पितेलादीनि चेव परणीतपणीतभोजनानि च परियेसामि सरीरमस्सा घनं विप्प- सन्नछविवरणं जातं वातरोगस्स पन परियन्तो न पञ्चायति अहं तं पटिजग्गन्तोव इधागमनस्स ओकासं न लभामीति । सत्या ब्राह्मरिणया पापभावं ञत्वा ब्राह्मण ! एवं निपन्नस्स मातुगामस्स रोगे अवूपसन्ते इदञ्चिदञ्च भेसज्जं कात वट्टतीति पुबेपि ते पण्डितेहि कथितं भवसङखेपगतत्ता पन न सल्लक्खेसीति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि :--[३८६] प्रतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते वोधिसत्तो ब्राह्मणमहासालकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो तक्क- सिलायं सबसिप्पानि उग्गण्हित्वा वाराणसियं दिसापामोक्खो आचरियो अहोसि । एकसतराजधानीसु खत्तिय- कुमारा च ब्राह्मणकुमारा च येभुय्येन तस्सेव सन्तिके सिप्पं उग्गण्हन्ति । अथेको जनपदवासी ब्राह्मणो वोधि- सत्तस्स सन्तिके तयो वेदे अट्ठारस च विज्जाटानानि उग्गण्हित्वा वाराणसियञ्जव कुटुम्ब सण्ठपेत्वा दिवसे दिवसे दत्तिखत्तुं वोधिसत्तस्स सन्तिकं आगच्छति । तस्स ब्राह्मणी दुस्सीला अहोसि पापधम्माति सव्यं पच्च- प्पन्नवत्थुसदिसमेव । वोधिसत्तो पन नं इमिना कारणेन ओवादगहणाय ओकासं न लभामीति वुत्ते सा माणविका इमं वञ्चेत्वा निपज्जतीति जत्वा तस्सा रोगानुच्छविकं भेसज्जं आचिक्खिस्सामीति चिन्तेत्वा आह-तात ! त्वं इतो पट्ठाय तस्सा सप्पिखीररसादीनि मा अदासि । गोमुत्ते पन पञ्चपण्णानि तिफलादीनि च पक्खिपित्वा कुथेत्वा' नवतम्बलोहभाजने पक्खिपित्वा लोहगन्धं गाहापेत्वा रज्जु वा योत्तं वा रुक्खलतं वा गहेत्वा इदं ते रोगस्स अनु- च्छविकं भेसज्ज इदं वा पिव उट्ठाय वा तया भुत्तभत्तस्स अनुच्छविकं कम्मं करोहीति वत्वा इमं गायं वदेय्यासि । सचे भेसज्ज न पिवति अथ नं रज्जुया वा योत्तेन वा लताय वा कतिचि पहारे पहरित्वा केसेसु गहेत्वा आकड्ढित्वा कप्परेन पोथेय्यासि । तं खरगञ्जव उट्ठाय कम्मं करिस्सतीति ।

·जातककथा -- सो साधूति सम्पटिच्छित्वा वुत्तनियामेनेव भेसज्ज कत्वा--भद्दे ! इमं भेसज्जं पिवाति आह । केन ते इदं आचिक्खितन्ति ? आचरियेन भद्देति । अपने हि तं न पिविस्सामीति । माणवो---न त्वं अत्तनो रुचिया पिविस्ससीति-रज्जु गहेत्वा अत्तनो रोगस्स अनुच्छविकं भेसज्जं वा पिव यागुभत्तानुच्छविकं कम्म वा करोहीति वत्वा इमं गाथमाह :-- यथा वाचा च भुञ्जस्सु यथा भुत्तञ्च व्याहर, उभयं ते न समेति वाचा भुत्तञ्च कोसियेति । तत्य--यथा वाचा च भुञ्जस्सूति यथा ते वाचा तथा च भुजस्सु वाता मे विज्झन्तीति वाचाय अनु- च्छविकमेव कत्वा भुञ्जस्सूति अत्थो। यया वाचं वातिपि पाठो युज्जति । यथा वाचायातिपि पठन्ति । सम्बत्थ अयमेवत्यो । ययाभुत्तञ्च व्याहराति यं ते भुत्तं तस्स अनुच्छविकमेव व्याहर अरोगम्हीति वत्वा गेहे कत्तब्बकम्मं करोहीति अत्यो। यथाभूतञ्चातिपि पाठो । अथवा अरोगम्हीति यथाभूतमेव वत्वा कम्मं करो- हीति अत्थो । उभयन्ते [३६०] न समेति वाचा भुत्तञ्च कोसियेति या च ते अयं वाचा वाता मं विज्झन्तीति यञ्च ते इदं परणीतं भोजनं भुत्तं इदं उभयम्पि तुय्हं न समेति तस्मा उट्ठाय कम्मं करोहि । कोसियेति तं गोत्तेन आलपति । एवं बुने कोसियब्राह्मणी' भीता आचरियेन उस्मुफ्कं आपन्नकालतो पट्ठाय न सक्का मया एस वञ्चेतुं उट्टाय कम्मं करिस्सामीति उट्ठाय कम्मं अकासि । आचरियेन मे दुस्सीलभावो जातो न दानि सक्का इतो पट्ठाय पुन एवरूपं कातुन्ति आचरिये गारवेन पापकम्मतोपि विरमित्वा सीलवती अहोसि । सापि ब्राह्मणी सम्मासम्बुद्धेन किरम्हि ज्ञाताति सत्थरि गारवेन न पुन अनाचारं अकासि । सत्या इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि । तदा जयम्पतिका' पन इदानि जयम्पतिकाव । आचरियो पन अहमेवाति । । कोसियजातक। कुसनालिवग्गो तेरसमो।

·१४. असम्पदानवग्गवगणना १. असम्पदानजातक असम्पदानितरीतरसाति इदं सत्या वेलुवने विहरन्तो देवदत्तं आरम्भ कथेसि । पच्चुपन्नवत्यु तस्मि हि काले भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापसु आवुसो ! देवदत्तो अकतने तथागतस्स गुणं न जानातीति । सत्था आगन्त्वा कायनुत्थ भिक्खवे ! एतरहि कथाय सन्निसिन्नाति पुच्छित्वा इमाय नामाति वुत्ते न भिक्खवे ! इदाने व देवदत्तो अकतञ्ज पुब्बे पि अकतच येवाति वत्वा अतीतं आहरि :-- प्रतीतवत्यु अतीते मगधरठे राजगहे एकस्मि मगवरन रज्ज कारेन्ते बोधिसत्तो तस्सेव सेट्ठी अहोसि असीति- कोटिविभवो सङखसेट्ठीति नामेन । वाराण सियम्पि पिलियसेट्ठी नाम असीतिकोटिविभवोव अहोसि । ते अजमनं सहाया अहेसुं। तेसु वाराणसियं पिलियसेट्ठिस्स केनचिदेव करणीयेन महन्तं भयं उपज्जि । सब्द सापतेय्यं परिहायि । सो दलिद्दो अप्पटिसरणो हुत्वा भरियं आदाय सङखसेटुिं पच्चयं कत्वा वाराणसितो निक्खमित्वा पदसाव राजगहं पत्वा सङखसेट्ठिस्स निवेसनं अगमासि । सो तं दिस्वाव सहायो मे आगतोति परिस्सजित्वा सक्कारसम्मानं कारेत्वा कतिपाहं वीतिनामेत्वा एकदिवसं--किं सम्म ! केनत्थेन आगतोसीति पुच्छि। भयम्मे सम्म ! उप्पन्नं [३६१] सव्वं धनं परिक्खीणं, उपत्थम्भो मे होहीति । साधु सम्म ! मा भायीति भण्डागारं विवरापेत्वा चत्तालीस हिरञकोटियो दापेत्वा सेसम्पि परि- च्छेदपरिवारं सब्बं अत्तनो सन्तकं सविज्ञारणकमविचारणकं मझे भिन्दित्वा उपड्ढमेव अदासि । सो तं विभवं आदाय पुन वाराणसिं गन्त्वा निवासं कप्पेसि । अपरभागे सङखसेट्ठिस्सपि तादिसमेव भयं उप्पज्जि। सो अत्तनो पटिसरणं उपधारेन्तो सहायस्स मे महा उपकारो कतो उपड्ढविभवो दिनो। न सो मं दिस्वा परिच्चजिस्सति तस्स सन्तिकं गमिस्सामीति चिन्तेत्वा भरियं आदाय पदसाव वाराणसिं गन्त्वा भरियं आह-भद्दे ! तव मया सद्धि अन्तरवीथिया गमनं नाम न युत्तं मया पेसितयानं आरुय्ह महन्तेन परिवारेन पच्छा आगमिस्ससि । याव यानं पेसेमि ताव एत्थेव होहीति वत्वा तं सालायं ठपेत्वा सयं नगरं पविसित्वा सेट्ठिस्स घरं गन्त्वा राजगहनगरतो तुम्हाकं सहायो सङ ख- सेट्ठी नाम आगतोति आरोचापेसि । सो आगच्छतूति पक्कोसापेत्वा तं दिस्वा नेव आसना वुट्टासि न पटिसन्थारं अकासि केवलं-किमत्थं आगतोसीति पुच्छि । तुम्हाकं दस्सनत्थं आगतोम्हीति । निवासो पन ते कहं गहितोति ? न ताव निवासट्टानं अत्थि, सेट्टिधरणिम्पि सालायं ठपेत्वा आगतोम्हीति । तुम्हाकं इध निवासट्टानं नत्थि, निवासं गहेत्वा एकस्मि ठाने पचापेत्वा भुञ्जित्वा गच्छथ । पुन अम्हे मा पस्सित्थाति वत्वा मय्हं सहायस्स दसन्ते' वन्धित्वा एकं वहलपलापतुम्वं देहीति दासं आरणापेसि । तं दिवस किर सो रत्तसालीनं सकटसहस्समत्तं ओपुनापेत्वा कोट्ठागारं पूरापेसि । चत्तालीसकोटिधनं गहेत्वा आगतो अकतञ्ज महाचोरो सहायस्स तुम्बमत्ते पलापे दापेसि । दासो पच्छियं एक पलापतुम्बं पविख- पापेत्वा बोधिसत्तस्स सन्तिकं अगमासि । वोधिसत्तो चिन्तेसि अयं असप्पुरिसो मम सन्तिका चत्तालीसकोटिधनविभवं लभित्वा इदानि पला- पतुम्ब दापेसि, गण्हामि नु खो मा गण्हामीति । अथस्स एतदहोसि, अयं ताव अकतनं मित्तदुभी कतविनासक- १. स्या०-दुस्सन्ते ।

·३४० जातकट्ठकया भावेन मया सद्धि मित्तभावं भिन्दि सचाहं ऐतन दिन्नं पलीपतुम्बं लामकत्ता न गहिस्सामि अहम्पि मित्तभावं भिन्दिस्सामि । अन्धवाला परित्तक लद्धं अगण्हन्ता मित्तभावं विनारोन्ति । अहं पन एतेन दिन्नं पलापतुम्बं गहेत्वा मम वसेन मित्तभावं पतिट्ठापेस्सामीति । सो पलापतुम्बं दरान्ते वन्धित्वा पासादा ओरय्ह सालं अगमामि । अथ नं भरिया--किं ते अय्य ! लद्धन्ति पुच्छि । भद्दे ! अम्हाकं सहायो पिलियसेट्ठी पलापतुम्बं दत्वा अम्हे अज्जेय विस्मज्जेमीति । [२६२] सा-अय्य ! किमत्थं अग्गहेरि ? कि एतं चत्तालीसकोटिधनस्स अनुच्छविकन्ति रोदितुं आरभि । वोधिसत्तो--भद्दे ! मा रोदि अहं तेन सद्धि मित्तभाव-भेदभयेन मम बमेन मित्तभावं ठपेतुं गम्हि । त्वं किंकारगा सोचसीति वत्वा इमं गाथमाहः- असम्पदानेनितरीतरस्स बालस्स मित्तानि कली भवन्ति, तस्मा हरामि भुसं अड्ढमानं मा मे मित्ति भिज्जित्य सस्सतायन्ति । तत्य--असम्पदानेनाति असम्पादानेन सरलोपेन सन्धि । अगहणेनाति अत्यो । इतरोतरस्साति यस्स कस्सचि लामकालामकस्सापि। बालस्स मित्तानि कली भवन्तीति दन्धस्स अपजस्स मित्तानिखलि- तानि' कालकणिसदिसानि होन्ति, भिज्जन्तीति अत्यो। तस्मा हरामि भुसं अड्मानन्ति तेन कारणेनाहं सहायेन दिन्नं एकं पलापतुम्बं हरामि गण्हामीति दस्सेति । मानन्तिहि अट्ठन्नं नालीनं नाम । चतुन्नं अड्ढमानानं चतस्सो च नालियो तुम्बो नाम, तेन वुत्तं पलापतुम्बन्ति । मा मे मित्ति भिज्जित्य सत्सतायन्ति मम सहायेन सद्धि मेत्ति मा भिज्जित्थ सस्सता व अयं होतूति अत्यो । एवं वुत्तेपि सेटिभरिया रोदतेव । तस्मि खरणे सझख सेट्टिना पिलियसेट्टिस्स दिनो कम्मन्तदासो साला- द्वारेन आगच्छन्तो सेट्ठिभरियाय रोदन सई सुत्वा सालं पविसित्वा अत्तनो सामिके दिस्वा पादेसु पतित्वा रोदित्वा कन्दित्वा किमत्थं इधागतत्थ सामीति पुच्छि । सेट्ठी सब्बं आरोचेसि । कम्मन्तदासो होतु सामि ! मा चिन्ते- थाति उभोपि अस्सासेत्वा अत्तनो गेहं नेत्वा गन्धोदकेन नहापेत्वा भोजेत्वा सामिका वो आगताति सेसदासे सन्निपात्वा दस्सेत्वा कतिपाहं वीतिनामेत्वा सब्बे दासे गहेत्वा राजनगणं गन्त्वा उपरवं अकासि । राजा पक्को- सापेत्वा किमेतन्ति पुच्छि । ते सव्वं तं पत्ति रञो आरोचेसुं । राजा तेसं वचनं सुत्वा उभोपि सेट्ठी पक्कोसापेत्वा सङखसेट्ठि पुच्छि--सच्चं किर तया महासेट्ठि ! पिलियसेट्ठिस्स चत्तालीसकोटिधनं दिन्नन्ति । महाराज ! मम सहायस्स मं तक्केत्वा राजगहं आगतस्स न केवलं धनं सव्वं विभवजातं सविज्ञाण- काविज्ञाणकं द्वे कोट्ठासे कत्वा समभागे अदासिन्ति । राजा सच्चमेतन्ति पिलियसेट्ठि पुच्छि । आम देवाति । तया पनस्स तनाव तक्त्वा आगतस्स अत्यि कोचि सक्कारो वा सम्मानो वा कतोति ? सो तुण्ही अहोसि । अपि च पन ते एतस्स पलापतुम्बमत्तं दसन्ते पक्खिपापेत्वा [३९३] दापितं अत्थीति ? तम्पि सुत्वा तुम्ही येव अहोसि राजा किं कातव्बन्ति अमच्चेहि सद्धि मन्तेत्वा तं परिभासित्वा---गच्छथ पिलियसेट्ठिस्स घरे सब्बं विभवं सङखसेट्ठिस्स देवाति आह । वोधिसत्तो-महाराज ! महं परसन्तकेन अत्थो नत्थि मया दिन्नमत्तमेव पन दापेथाति । राजा वोधिसत्तस्स सन्तकं दापेसि । वोधिसत्तो सव्वं अत्तना दिनविभवं पटिलभित्वा दासपरिसपरि- बुतो राजगहमेव गन्त्वा कुटुम्ब सण्ठपेत्वा दानादीनि पुज्ञानि कत्वा यथाकम्सं गतो। सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि । तदा पिलियसेट्ठी देवदत्तो अहोसि । सङग्व- सेट्ठी पन अहमेवाति । असम्पदानजातक। १. सी०-जीवित्थ । २. स्या०-प्रसप्पदानेन ३. स्या०-कलोनाम । ।

·२. पञ्चभीरकजातक' -- कुसलूपदेसे धितिया दलहाय चाति इदं सत्या जेतवने विहरन्तो अजपालनिग्रोधे मारधीतानं पलोभन- सुत्तन्तं आरभ कथेसि । पच्चुपन्न वत्थ भगवता हि आदितो पट्ठायः-- दद्दल्लमाना आगञ्छुतण्हा च अरती रगा, ता तत्य पनुदी सत्था तूलं भठ्ठ व मालुतोति एवं याव परियोसाना तस्स सुत्तन्तस्स कथितकाले धम्मसभायं सन्निपतिता भिक्खू कथं समुट्टापेसुं-- आवुसो ! सम्मासम्बुद्धो मारधीतरो अनेकसतानि दिव्वरूपानि मापेत्वा पलोभनत्थाय उपसङकमन्तियो अक्खीनिपि उम्मीलेत्वा न ओलोकेसि । अहो ! बुद्धवलं नाम अच्छरियन्ति ! सत्था आगन्त्वा कायनुत्य भिक्खवे ! एतरहि कथाय सन्निसिन्नाति पुच्छित्वा इमाय नामाति वुत्ते न भिक्खवे ! इदानि मय्हं सव्वासवे खेपेत्वा सब्बञ्जतं पत्तस्स मारधीतानं अनोलोकनं नाम अच्छरियं अहं हि पुब्बे वोधि परियेसमानो सक्किलेसकालेपि अभिसङखतं दिव्बरूपम्पि इन्द्रियानि भिन्दित्वा किलेसवसेन अनोलोकेत्वाव गन्त्वा महारज्जपापुणिन्ति वत्वा अतीतं आहरि : अतीतवत्थु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्त रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो भातिकसतस्स कनिट्ठो अहोसीति । सव्वं हेट्ठा तक्कसिलाजातके वुत्तनयेनेव वित्थारेतब्बं । तदा पन तक्कसिलानगरवासीहि बहिनगरे सालाय वोधिसत्तं उपसङ्कमित्वा याचित्वा रज्जं पटिच्छापेत्वा अभिसेके कते तवकसिलानगरवासिनो नगरं देवनगरं विय च राजभवनं इन्दभवनं विय च अलङकरिसु । तदा पन बोधिसत्तो नगरं पविसित्वा राजभवने पासादे महातले समुस्सापितसेतच्छत्तं रतनवरपल्लङकं [३६४] आरुय्ह देवराजलील्हाय निसीदि । अमच्चा च ब्राह्मणगह- पतिकादयों च खत्तियकुमारा च सबालङकारपतिमण्डिता परिवारेत्वा अळंसु । देवच्छरपटिभागा सोलस- सहस्सा नाटकित्थियो नच्चगीतवादितकुसला उत्तमविलाससम्पन्ना नच्चगीतवादितानि पयोजेसु । गीतवा- दितसद्देन राजभवन मेघत्थनितपूरितो महासमुकुच्छि विय एकनिन्नादं अहोसि । बोधिसत्तो तं अत्तनो सिरि- सोभग्गं ओलोकयमानो चिन्तेसि, सचाहं तासं यक्खिरणीनं अभिसङखतं दिव्वरूपं ओलोकिस्सं जीवितक्खयं पत्तो अभविस्सं इमं सिरिसोभग्गं न ओलोकिस्स पच्चेकबुद्धानं पन ओवादे ठितभावेन इदं मया पत्तन्ति एवञ्च पन चिन्तेत्वा उदान उदानेन्तो इमं गाथमाह :-- कुसलूपदेसे घितिया दलहाय च प्रवत्थितत्ता भयभीरताय वसमागमिम्हा स सोत्थिभावो महता भयेन मेति । तत्य-- कुसलूपदेसेति कुसलानं उपदेसे पच्चेकबुद्धानं ओवादेति अत्यो । घितिया दल्हाय चाति दलहाय धितिया च थिरेन अब्बोच्छिन्न निरन्तरविरियेन चाति अत्थो । अवस्थितत्ता भयभीरताय चाति अभय- भीरुताय अवत्थितत्ता च । तत्य भयन्ति चित्तुत्रासमत्तं परित्तभयं । भीरताति सरीरकम्पनप्पत्तं महाभयं । इदं उभयम्पि महासत्तस्स यक्खिरिणयो नामेता मनुस्सखादिकाति भेरवारम्मणं दिस्वापि नाहोसि । तेनाह अवत्थितत्ता भयभीरुताय चाति । भयभीरुताय अभावेनेव भेरवारम्मणं दिस्वापि अनिवत्तनभावेनाति अत्यो। न रक्खसीनं वसमागमिम्हाति यक्खकन्तारे तासं रक्खसीन वसं न आगमिम्हा, यस्मा अम्हाक कुसलूपदेसे विति च दल्हा अहोसि । भयभीस्ताभावेन च अनिवत्तनसभावा अहुम्हा, तस्मा रखखसीनं वसं न आगमिम्हाति १. सी० -पञ्चगरकजातकं । रक्खसीनं ·३४२ जातकट्ठफया वुत्तं होति । स सोत्यिभावो महता भयेन मेति सो मे अयं अज्ज महता भयेन रखखसीनं सन्तिका पत्तट्वेन दुक्खदोमनस्सेन सोत्थिभावो खेमभावो पीतिसोमनस्सभावो येव जातोति । एवं महासत्तो इमाय गाथाय धम्म देसेत्वा धम्मेन रज्जं कारेत्वा दानादीनि पुञानि कत्वा यथाकम्म गतो। सत्या इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधाने सि । अहं तेन समयेन तक्कसिलं गन्त्वा रज्जप्पत्त- कुमारो अहोसिन्ति । पञ्चभीरुफजातकं।

·३. घतासनजातक खेमं यहिन्ति इदं सत्या--जेतवने विहरन्तो अञ्जतरं भिक्खु आरम्भ कथेसि । पच्चुपन्नवत्थु सो हि भिक्खु सत्यु सन्तिके कम्मट्ठानं गहेत्वा पच्चन्तं गन्त्वा एक गामकं उपनिस्साय आरझे सेनासने बस्सं उपगञ्छि । तस्स पठममासेयेव पिण्डाय पविट्ठस्स पण्णसाला झायित्थ । सो वसनट्ठानाभावेन किलमन्तो उपट्टाका आचिक्खि । ते होतु भन्ते ! पण्णसालं करिस्साम, कसाम ताव, वपाम तावाति आदीनि वदन्ता तेमासं वीतिनामेसुं । सो सेनासनसप्पायाभावेन कम्मट्ठानं मत्थक पापेतुं नासक्खि । सो निमित्तमत्तम्पि अनुप्पादेत्वा वुत्थवस्सो जेतवनं गन्त्वा सत्यारं वन्दित्वा एकमन्तं निसीदि । सत्था तेन सद्धि पटिसन्यारं कत्वा किन्नुखो ते भिक्खु ! कम्मट्ठानं सप्पायं जातन्ति पुच्छि। सो आदितो पट्ठाय असप्पायभावं कथेसि । सत्या--पुव्ये खो भिक्खु ! तिरच्छानापि अत्तनो सप्पायासप्पायं ञत्वा सप्पायकाले वसित्वा असप्पायकाले वसनट्ठानं पहाय अञत्य अगमंसु, त्वं कस्मा अत्तनो सप्पायासप्पायं न अज्ञासीति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि :-- अतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्से बोधिसत्तो सकुणयोनियं निब्बत्तित्वा विच तं पत्वा सोभ- ग्गप्पत्तो सकुणराजा हुत्वा एकस्मि अरज्ञायतने जातस्सरतीरे साखाविटपसम्पन्नं बहलपत्तपलासं महारुक्खं उपनिस्साय सपरिवारो वासं कप्पेसि । बहू सकुणा तस्स रुक्खस्स उदकमत्थके पत्थटसाखास वसन्ता सरीरव- लज उदके पातेन्ति । तस्मिञ्च जातस्तरे चण्डो नागराजा वसति । तस्स एतदहोसि इमे सकणा मय्हं निवासे जातस्सरे सरीरवलजं पातेन्ति । यनूनाहं उदकतो अग्गि उट्ठापेत्वा रुक्खं झापेत्दा एते पलापेय्यन्ति । सो कुद्ध- मानसो रत्तिभागे सधेस सकुणानं सन्निपतित्वा रुक्खसाखासु निपन्नकाले पठमं ताव उद्धनारोपितं विय उदकं पक्कुटापेत्वा दुतियवारे धूमं उट्ठापेत्वा ततियवारे तालवखन्धप्पमाणं जालं उट्ठापेसि । बोधिसत्तो उदकतो जालं उद्वहमानं दिस्वा--भो सकुणा ! अग्गिना आदित्तं नाम उदकेन निब्बापेन्ति इदानि पन उदकमेव आदित्तं न सक्का अम्हेहि इव वसितुं, अञत्य गमिस्सामाति वत्वा इमं गाथमाह :--- खेमं यहिं तत्थ परी उदीरितो उदकस्स मज्झे जलते घतासनो न अज्ज वासो महिया महीरहे दिसा भजह्वो सरणज्ज नो भयन्ति । [३६६] तत्थ-खेमं यहि तत्थ परी उदीरितोति यस्मि उदकपिढें खेमभावो निभयभावो तस्मि सत्तु पच्चत्थीको सपत्तो उछितो । उदकस्साति जलस्स । घतासनोति अग्गि । सो हि घतं असनाति तस्मा घतासनोति वुच्चति । न अज्ज वासोति अज्ज नो वासो नत्थि । महिया महीरहेति महीरुहो वुच्चति रुक्खो। तस्मि इमिस्सा महिया जाते रुखेति अत्यो । दिसाभज ह्वोति दिसा भजथ गच्छय । सरणज्ज नो भयन्ति अज्जम्हाकं सरण- तोव भयं जातं । पटिसरणट्ठानतो भयं उप्पन्नन्ति अत्थो । एवं वत्वा बोधिसत्तो अत्तनो वचनकरे सकुरणे आदाय उप्पतित्वा अत्थ गतो। बोधिसत्तस्स पन वचनं अगहेत्वा ठितसाणा जीवितक्खयं पत्ता । सत्या इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि । सच्चपरियोसाने सो भिक्खु अरहत्ते पतिहासि । तदा वोधिसत्तस्स वचनकरा सकुरणा बुद्धपरिसा । सकुणराज पन अहमेवाति । ।

·४. मानसोधनजातक - ये सािनोति इदं सत्या जेतवने विहरन्तो सङ्कस्स नगरद्वारे अत्तना सखित्तेन पुच्छितपन्हस्स धम्म- सेनापतिनो वित्यारव्याकरणं आख्भ कथेसि । तत्रिदं अतीतवत्यु : अतीतवत्यु अतीते किर वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो अरज्ञायतने कालं करोन्ती अन्तवासिकेहि पुच्छितो नेवसनीनासीति आह-पे-तापसा जेट्टन्तेवासिकस्स कथं न गम्हिमु । बोधिमत्तो आभस्सरतो आगन्त्वा आकासे ठत्वा इमं गाथमाह :- ये सचिनो तेपि दुग्गता येपि असज्ञिनो तेपि दुग्गता, एतं उभयं विवज्जय तं समापत्तिसुखं अनङ्गणन्ति । तत्य--ये सानोति ठपेत्वा नेवसझानासचायतनलाभिनो अवसेसे सचित्तकसत्ते दस्सेति । तेपि दुग्गताति तस्सा समापत्तिया अलाभतो तेपि दुग्गता नाम । येपि असािनोति असजिभवे निव्वत्ते अचित्तकसत्ते दस्सेति । तेपि दुग्गताति तेपि इमिस्सायेव समापत्तिया अलाभतो दुग्गता येव नाम । एतं उभयं विवज्जयाति एतं उभयम्पि सोभावञ्च असञीभावञ्च विवज्जय पजहाति अन्तेवासिकं ओवदि । तं समापत्तिसुखं अनङ्गगन्ति तं नेवसम्ञानासायतन [३६७] समापनिलाभिनो सन्तछेन सुखन्ति सअखं गतं झानसुखं अनङगणं निहोसं वलवचित्तेकग्गतासभावेनापि तं अनङ्गणं नाम जातं । एवं बोधिसत्तो धम्म देसेवा अन्तेवासिकस्स गुणं कथेत्वा ब्रह्मलोकमेव अगमासि । तदा सेसतापसा जेद्वन्नेवासिकस्स सदहिंसु । सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोबानेसि । तदा जेट्ठन्तेवासिको सारि- पुत्तो अहोसि, महाब्रह्मा पन अहमेवाति । झानसोधनजातक।

·५ चन्दाभजातक चन्दाभन्ति इदम्पि सत्या जेतवने विहरन्तो सडकस्सनगरद्वारे थेरस्सेव पञ्हव्याकरणं आरम्भ कथेसिः- प्रतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्त रज्जकारेन्ते बोधिसत्तो अरञायतने कालंकरोन्तो अन्तेवासिकेहि पुच्छितो चन्दाभं सुरियाभन्ति वत्वा आभस्सरेस निब्बत्तो । तापसा जेट्टन्तेवासिकस्स न सद्दहिंसु । बोधिसत्तो आगन्त्वा आकासे ठितो इमं गाथमाह :- चन्दाभं सुरियाभञ्च योध पाय गाधति, अवितक्केन मानेन होति आभस्सरूपगोति । तत्थ--चन्दाभन्ति ओदातकसिणं दस्सेति । सुरियाभन्ति पीतकसिणं। योष पञ्चाय गाधतीति यो पुग्गलो इध सत्तलोके इदं कसिणद्वयं पञ्जाय भावेति, आरम्मणं कत्वा अनुपविसति तत्थ च पतिट्ठहति । अथवा चन्दाभं सुरियाभञ्च योव पञ्जाय गाधतीति यत्तकं ठानं चन्दाभञ्च सुरियाभञ्च पत्थटं, तत्तके ठाने पटिभागं कसिणं वड्ढेत्वा तं आरम्मणं कत्वा झानं निव्वत्तेन्तो उभयम्पेतं आभं पञ्जाय भावेति नाम । तस्मा अयम्पेत्य अत्योयेव । अवितक्केन मानेन होति अाभस्सरूपगोति सो पुग्गलो तथाकत्वा पटिलद्धेन दुतियेन मानेन आभस्सरब्रह्मलोकूपगोव होतीति । एवं बोधिसत्तो तापसे बोधेत्वा जेट्ठन्तेवासिकस्स गुणं कथेत्वा ब्रह्मलोकमेव गतो । सत्या इमं धम्म-देसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि । तदा जेट्टन्तेवासिको सारिपुत्तो । महाब्रह्मा पन अहमेवाति । चन्दाभजातकं । [३९८] ·६. सुवरणहंसजातक - यं लद्धं तेन तुन्वन्ति इदं सत्या जेतवने विहरन्तो थुल्लनन्दं भिक्खुनि आरभ कथेसि । पच्चुपन्नवत्यु सावत्यिय हि अज्ञतरो उपासको भिक्खुनीसङघ लसुणेन पवारेत्वा खेत्तपालं आणापेसि, सचे भिक्खु- नियो आगच्छन्ति एकेकाय भिक्खुनिया द्वे तयो भण्डिका देहीति । ततो पट्ठाय भिक्खुनियो तस्स गेहम्पि खेत्तम्पि लसुणत्याय गच्छन्ति । अथेकस्मि उस्सवदिवसे तस्स गेहे लसुणं परिक्खयं अगमासि । थुल्लनन्दा भिक्खुनी सपरिवारा गेहं गन्त्वा लसुणेनावुसो ! अत्योति वत्वा नत्यय्ये ! यथाभतं लसुणं परिक्खीणं । खेत्तं गच्छ- थाति वुत्ता खेतं गन्त्वा न मत्तं जानित्वा लसुणं आहरापेसि । खेत्तपालो उज्झायि--कथं हि नाम भिक्खुनियो न मत्तं जानित्वा लसुणं हरापेस्सन्तीति । तस्स कथं सुत्वा या ता भिक्खुनियो अप्पिच्छा तापि, तास सुत्वा भिक्खूपि उज्झायिंसु । उज्झायित्वा च पन भगवतो एतमत्यं आरोचेस। भगवा थुल्लनन्दं भिक्खुनि गरहित्वा-भिक्खवे ! महिच्छो पुग्गलो नाम विजातमातुयापि अप्पियो होति अमनापो अप्पसन्ने पसादेतुं पसन्नानं वा भीयोसोमत्ताय पसादं जनेतुं अनु- प्पन्नं लाभं उप्पादेत उप्पन्नं वा पन थिरं कातुं न सक्कोति । अप्पिच्छो पन पुग्गलो अप्पसन्ने पसादेतुं पसन्नानं भीयोसोमत्ताय पसादं जनेतुं अनुप्पन्न लाभ उप्पादेत उप्पन्नं वा पन थिरं कातुं सक्कोतीति आदिना नयेन भिक्खूनं तदनुच्छविकं धम्म कथेत्वा न भिक्खवे ! थुल्लनन्दा इदानेव महिच्छा, पुवेपि महिच्छायेवाति वत्वा अतीतं आहरिः-- अतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो अज्ञतरस्मि ब्राह्मणकुले निव्वत्ति । तस्स वयप्पत्तस्स समजातिककुला पजापति आहरिंसु । तस्सा नन्दा नन्दवती सुनन्दाति तिस्सो धीतरो अहेसुं । तास परकुलं अगतासुयेव वोधिसत्तो कालं कत्वा सुवण्णहंसयोनियं निब्बत्ति । जातिस्सरञाणञ्चस्स उप्पज्जि सो वयप्पत्तो हुत्वा सुवरणपत्तसञ्छन्नं सोभग्गप्पत्तं महन्तं । अत्तभावं दिस्वा कुतो नुखो चवित्वा अहं इधूपपन्नोति आवज्जेन्तो मनुस्सलोकतोति ञत्वा पुन कयन्नुखो मे ब्राह्मणी च धीतरो च जीवन्तीति उप- धारेन्तो परेसं भति कत्वा किच्छेन जीवन्तीति जत्वा चिन्तेसि--महं सरीरे सोवण्णमयानि पत्तानि कोट्टनघट्ट- नक्खमानि' इतो तासं एकेकं पत्तं दस्सामि, तेन मे पजापती च धीतरो च सुखं जीविस्सन्तीति । सो तत्य गन्त्वा पिट्ठिवंसकोटियं निलीयि । ब्राह्मणी च धीतरो च वोधिसत्तं दिस्वा--कुतो आग- तोसि [३६६] सामीति पुच्छिम् । अहं तुम्हाकं पिता, कालं कत्वा सुवण्णहंसयोनियं निबत्ति तुम्हे दट्ट् आगतो। इतो पट्ठाय तुम्हाकं परेसं भति कत्वा दुक्खजीविकाय जीवनकिच्चं नत्थि । अहं वो एकेकं पत्तं दस्सामि, तं विक्किरिणत्वा सुखेन जीवथाति एक पत्तं दत्वा अगमासि । सो एतेनेव नियामेन अन्तरन्तरा आगन्त्वा एकेक पत्तं देति । ब्राह्मणी च धीतरो च अड्ढा सुखिता अहेगुं । अयेकदिवसं सा ब्राह्मणी वीतरो आमन्तेसि-अम्मा ! तिरच्छानानं नाम चित्तं दुज्जानं, कदाचिं वो पिता इध नागच्छेय्य, इदानिस्स आगतकाले सब्बानि पत्तानि लुञ्चित्वा गण्हामाति । ता एवं नो पिता किलमिस्सतीति न सम्पटिच्छिंसु । ब्राह्मणी पन महिच्छताय पुनेकदिवसं सुवण्णराजहंसस्स आगतकाले एहि ताव सामीति वत्वा तं अत्तनो सन्तिक उपगतं उभोहि हत्थेहि गहेत्वा सव्वपत्तानि लुञ्चि । तानि पन बोधि- मत्तम्स चि विना बलकारेन गहितत्ता सब्बानि बकपत्तसदिसानि अहेमुं । बोधिसत्तो पक्खे पसारेत्वा गन्तुं - १. रो०-कोट्टनघट्टनसभावानि ।

·सुवण्णहंसजातकं ३४७ नासक्ति । अथ नं सा महाचाटियं पक्खिपित्वा पोसेसि । तस्स पुन उट्ठहन्तानि पत्तानि सेतानि सम्पज्जिसु । सो सञ्जातपक्खो उप्पतित्वा अत्तनो वसनट्ठानमेव गन्त्वा न पुन अगमासीति । सत्या इमं अतीतं आहरित्वा न भिक्खवे ! थुल्लनन्दा इदानेव महिच्छा, पुव्वेपि महिच्छायेव, महि- च्छताय च पन सुवरणम्हा परिहीना, इदानि पन अत्तनो महिच्छताय एव लसुगम्हापि परिहायिस्सति । तस्मा इतो पट्ठाय लसुणं खादितुं न लभिस्सति, यथा च थुल्लनन्दा एवं तं निस्साय सेस भिक्खूनियोपि । तस्मा वहुं लभित्वापि पमारगमेव जानितब्वं, अप्पं लभित्वा पन यथालद्धेनेव सन्तोसो कातब्बो उत्तरं न पत्थेतब्बन्ति वत्वा इमं गायमाह :- यं लद्धं तेन तुन्वं अतिलोभो हि पापको, हंसराज गहेत्वान सुवण्णा परिहायथाति । तत्य--तुट्ठम्बन्ति तुस्सितब्बं । इदम्पन वत्वा सत्था अनेकपरियायन गरहित्वा या पन भिक्खुनी लसुणं खादेव्य पाचित्तियन्ति' सिक्खापदं पज्ञापेत्वा जातकं समोधानेसि । तदा ब्राह्मणी अयं थुल्लनन्दा अहोसि । तिस्सो धोतरो इदानि तिस्सो येव भगिनियो । सुवण्णराजहंसो पन अहमेवाति । सुवण्णहंसजातक । [४०० ·७. बन्धुजातक यत्येको लभते वन्बूति इदं सत्या जेतवन विहरन्तो काणमातु सिक्खापदं आरभ कथेसि । पच्चुपन्नवत्यु सावत्यियं हि कारणमाता नाम धीतुवसेन पाकटनामा उपासिका अहोसि सोतापन्ना अरियसाविका । सा धीतरं कारणं अज्ञतरस्मि गामके सामानजातियस्स पुरिसस्स अदासि । कारणा केनचिदेव करणीयेन मातु घरं अगमासि । अथस्सा सामिको कतिपाहच्चयेन दूतं पाहेसि आगच्छतु काणा इच्छामि कारणाय आगतन्ति । काणा दूतस्स वचनं सुत्वा अम्म ! गमिस्सामीति मातरं आपुच्छि । काणमाता एत्तकं कालं वसित्वा कथं तुच्छहत्याव गमिस्ससीति पूर्व पचि । तस्मि खणे एको पिण्डचारिको भिक्खु तस्सा निवेसनं अगमाति । उपासिका तं निसीदापेत्वा पत्तपूरं दापेसि । सो निक्खमित्वा अज्ञस्स आचिक्लि । तस्सपि तथैव दापेसि । नोपि निकन्व- मित्वा अझस्स आचिक्खि, तस्सपि तयेवाति एवं चतुन्नं जनानं दापेसि । यथापटियत्तं पूर्व परिक्खयं अगमासि । कारणाय गमनं न सम्पज्जि । अथस्सा सामिको दुतियम्पि दूतं पाहेसि । ततियम्पाहेन्तो च सचे काणा नागच्छिस्सति अहं अनं पजापति आनेस्सामीति पाहेसि । तयोपि वारे तेनेव उपायेन गमनं न सम्पज्जि । काणाय सामिको अञ्ज पजापति आनेसि । कारणा तं पत्ति सुत्वा रोदमाना अट्टासि । सत्या तं कारणं ञत्वा पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय कागमातुया निवेसनं गन्त्वा पञत्ता- सने निसीदित्वा कारणमातरं पुच्छि किस्सायं कारणा रोदतीति । इमिना नाम कारणेनाति च सुत्वा कारणमातरो' समस्सासेत्वा धम्मकथं कयेत्वा उट्ठायासना विहारं अगमासि । अथ तेसं चतुन्नं भिक्खूनं तयो वारे यथापटियत्तं पूर्व गहेत्वा कारणाय गमनस्स उपच्छिन्नभावो भिक्खु- सधे पाकटो जातो। अथेकदिवसं भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुंआवुसो ! चतुहि नाम भिक्खूहि तयो वारे काणमातुया पक्कपूर्व खादित्वा कारणाय गमनन्तरायं कत्वा सामिकेन परिच्चत्तं धीतरं निस्साय महाउपासिकाय दोमनस्सं उप्पादितन्ति । सत्या आगन्त्वा कायनुत्य भिक्खवे ! एतरहि कथाय सन्नि- सिन्नाति पुच्छित्वा इमाय नामाति वुत्ते न भिक्खवे ! इदानेव ते चत्तारो भिक्खू कारणमातुया सन्तकं खादित्वा तस्सा दोमनस्सं उप्पादेस पुवेपि उप्पादेसु येवाति वत्वा अतीतं आहरि:-- अतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो पासारणकोट्टककुले निब्बत्तित्वा क्यप्पत्तो परियो- दातसिप्पो अहोसि । कासिरळे एकस्मि निगमे एको महाविभवो[ ४०१ ] सेट्ठी अहोसि । तस्स निधानगता- येव चत्तालीसहिरञकोटियो अहेसुं । अथस्स भरिया कालं कत्वा धनसिनेहेन गन्त्वा धनपिट्टियं मूसिका हुत्वा निब्बत्ति । एवं अनुक्कमेन सवम्पि तं कुलं अव्भत्थं अगमासि । सो उपच्छिज्जि । सो गामोपि छड्डितो अपण्णत्तिकभावं अगमासि । तदा बोधिसत्तो तस्मि पुराणगामट्ठाने पासाणे उप्पाटेत्वा कोट्टेति । अथ सा मूसिका गोचराय चरमाना बोधिसत्तं पुनप्पुनं पस्सन्ती उप्पन्नसिनेहा हुत्वा चिन्तेसि मय्हं धनं बहुं निक्कारणेन नस्सति, इमिना सद्धि एकतो हुत्वा इमं धन खादिस्सामीति एकदिवसं एकं कहापणं मुखेन डसित्वा बोधिसत्तस्स सन्तिकं अगमासि । सो तं दिस्वा पियवाचाय समालपन्तो--किन्नुखो अम्म ! कहापणं गहेत्वा आगतासीति । आह । तात ! इमं गहेत्वा अत्तनापि परिभुज महम्पि मंसं आहराति । १. रो०, स्या०-काणमातरं।

·वन्बुजातक ३४९ - सो साबूति सम्पटिच्छित्वा कहापरणं आदाय नगरं गन्त्वा एकेन मासकेन मंसं किरिणत्वा आहरित्वा तस्सा अदासि । सा तं गहेत्वा अत्तनो निवासट्टानं गत्वा यथारुचिया खादि । ततो पट्ठाय इमिनाव नियामेन दिवसे दिवसे बोधिसत्तस्स कहापरणं देति । सोपिस्सा मंसं आहरति । अथेकदिवसं तं मूसिकं बिलारो अग्गहेसि । अब नं सा एवमाह--सामि ! मा मं मारेहीति । किंकारणा? अहं हि छातो मंसं खादितुकामो न सक्का मया न मारेनुन्ति । किम्पन एकदिवसं एकमेव मंस खादितुकामोसि, उदाहु निच्चकालन्ति ? लभमानो निच्चम्पि खादितुकामोम्हीति । यदि एवं अहं ते निच्चकालं मंसं दस्सामि विस्सज्जेहि मन्ति । अथ नं विलारो तेन हि अप्पमत्ता होहीति विस्सज्जेसि । ततो पट्ठाय सा अत्तनो आभतमंसं द्वे कोट्टासे कत्वा एकं बिलारस्स. देति, एक सयं खादति । अथ नं एकदिवसं अज्ञोपि विलारो अग्गहेसि । तम्पि तथेव सञ्जापेत्वा अत्तानं विस्सज्जापेसि । ततो पट्टाय तयो कोट्ठासे कत्वा खादन्ति । पुन अञो अग्गहेसि । तम्पि तथेव सभापत्वा अत्तानं मोचापेसि । ततो पट्टाय चत्तारो कोट्ठासे कत्वा खादन्ति । पुन अनो अग्गहेसि । तम्पि तथैव सज्ञापेत्वा अत्तानं मोचापेसि । ततो पट्ठाय पञ्च कोट्ठासे कत्वा खादन्ति । सा पञ्चमं कोट्ठासं खादमाना अप्पाहारताय किलन्ता किसा अहोसि अप्पमंसलोहिता। बोधिसत्तो तं दिस्वा अम्म ! कस्मा मिलातासीति वत्वा इमिना नाम कारणेनाति वुत्ते त्वं एत्तकं कालं कस्मा मह नाचिक्खि ? अहमेत्य कत्तब्बं जानिस्सामीति तं समस्सासेत्वा सुद्धफलिकपासाणेन गुहं कत्वा आहरित्वा--अम्म ! त्वं इमं गुहं पविसित्वा निपज्जित्वा आगतागतानं फरुसाहि वाचाहि सन्तज्जय्यासीति । आह। । सा गुहं पविसित्वा निपज्जि । अयेको विलारो आगन्त्वा देहि मे मंसन्ति आह । अथ नं मूसिका अरे दुलविलार ! कि ते अहं मंसहारिका ? अत्तनो पुत्तानं मंसं [४०२] खादाति तज्जेसि । विलारो फलिक- गुहाय निपन्नभावं अजानन्तो कोधवसेन मूसिकं गहिस्सामीति सहसा पक्खन्दित्वा हदयेन फलिकगुहायं पहरि । तावदेवस्स हदयं भिज्जि । अक्खीनि निक्खमनाकारप्पत्तानि जातानि । सो तत्थेव जीवितक्खयं पत्वा एकमन्तं पटिच्छन्नट्टाने पति । एतेनुपायेन अपरोपीति चत्तारोपि जना जीवितक्खयं पापुरिगसु । ततो पट्टाय मूसिका निन्भया हुत्वा बोधिसत्तस्स देवसिकं द्वे तयो कहापणे देति । एवं अनुक्कमेन सबम्पि धनं बोधिसत्तस्सेव अदासि । ते उभोपि यावजीवं मेत्ति अभिन्दित्वा यथाकम्मं गता। सत्या इमं अतीतं आहरित्वा अभिसम्वृद्धो हुत्वा इमं गाथमाहः-- यत्येको लभते वन्य दुतियो तत्य जायति , ततियो च चतुत्यो च इदन्ते बब्बुका बिलन्ति । तत्य--यत्याति यस्मि ठाने । बब्बूति विलारो । दुतियो तत्थ जायतीति यत्थ एको मूसिकं वा मंसं वा लभति दुतियोपि तत्य विलारो जायति उप्पज्जति । तथा ततियो चतुत्यो च एवं ते तदा चत्तारो विलारा अहेसु । हुत्वा च पन दिवसे दिवसे मंसं खादन्ता ते बब्बुका इदं फलिकमयं बिलं उरेन पहरित्वा सब्बे पि जीवि- तक्खयं पत्ताति । एवं सत्या धम्मं देसेत्वा जातकं समोधानेसि । तदा चत्तारो विलारा ते चत्तारो भिक्खू अहेमुं । मूसिका णमाता, पासाणकोट्टकमरिणकारो पन अहमेवाति । । । वन्बुजातकं ।

·। - ८. गोधजातक कि ते जवाहि दुम्मेवाति इदं सत्या जेतवन विहन्तो एकं कुहकं आरभ कथेसि । पञ्चुप्पन्नवत्यु हेट्टा कथितसदिसमेव। अतीतवत्यु अतीते पन बारागासियं ब्रह्मदत्तं रज्ज कारन्ते बोधिसत्तो गोधयोनियं पटिसन्धि गहि । तदा एको पञ्चाभियो उम्गतपो तापसो एक पच्चन्तगामं निस्साय अरज्ञायतने पणणसालाय वसति । गामवासिनो तापसं सक्कच्चं उपट्टहन्ति । बोधिसत्तो तस्स चङक्रमणकोटियं एकस्मि वम्मिके वसति । वसन्तो च पन दिवसे दिवसे द्वे तयो वारे तापसं उपसमित्वा धम्मूपसंहितं अत्यूपसंहितञ्च बचन सुत्वा तापसं वन्दित्वा वसनट्टानमेव गच्छति । अपरभाग तापसो गामवासिनो आपुच्छित्वा पक्कामि । पक्कन्ते च पन तस्मि सील- वतसम्पन्ने तापसे अञ्जो कूटतापसो आगन्त्वा तस्मि अस्समपदे वासं कप्पेसि । बोधिसत्तो अयम्पि सीलवाति सल्लक्खेत्वा पुरिमनयेनेव तस्स सन्तिकं अगमासि । अयेकदिवसं निदाघसमय अकालमेघे वट्टे वम्मिकहि मक्तिका निक्समिसु । तासं खादनत्यं गोधा आहिण्डिनु । गामवासिनो निक्ख मित्वा वहू गोधा' गहेत्वा सिनिद्धं सम्भारयुत्तं अम्बिलानम्बिलं गोधमंसं सम्पा- देत्या तापसस्स अदंस । तापसो गोवमंस खादित्वा रसतण्हाय बद्धो इदं मंसं अतिमधुरं किस्स मंसं नामेतन्ति पुच्छित्वा गोधमंसन्ति सुत्वा मम सन्तिकं महागोधो आगच्छति त मारेत्वा मंसं खादिस्सामीति चिन्तेत्वा पचन- भाजनञ्च सप्पिलोणादीनि च आहरापेत्वा एकमन्ते ठपेत्वा मुग्गरं आदाय कासावेन पटिच्छादेत्वा पण्णसाला- द्वारे बोधिसत्तस्स आगमनं ओलोकयमानो उपसन्तुपसन्तो विय हुत्वा निसीदि । बोधिसत्तो सायण्हसमये तापसस्स सन्तिकं गच्छिस्सामीति निक्वमित्वा उपसंकमन्तोव तस्स इन्द्रिय- विकारं दिस्दा चिन्तेसि-नायं तापसो अननु दिवसेसु निसीदनाकारेन निसिन्नो, अज्जेस मं ओलोकेन्तोपि दुट्टिन्द्रियो हुत्वा ओलोकेनि, परिगण्हिस्सामि नन्ति । सो तापसस्स हेट्ठावाते ठत्वा गोधमंसगन्वं घायित्वा- इमिना कूटतापसेन अज्ज गोवमंसं खादितं भविस्सति तेनेस रसतण्हाय बद्धो अज्ज मं अत्तनो सन्तिकं उपसङक- मन्तं मुग्गरेन पहरित्वा मंसं पचित्वा खादितुकामो भविस्सतीति-तस्स सन्तिकं अनुपगन्त्वाव पटिक्कमित्वा विचरति । तापमो बोधिसत्तस्स अनागमनभावं ञत्वा इमिना अयं मं मारेतुकामोति जातं भविस्सति तेन कारणेन नागच्छति अनागच्छन्तस्सापिस्स कुतो मुत्तीति मुग्गरं नीहरित्वा खिपि । सो तस्स अग्गनङगुटुमेव आसादेसि । बोधिसत्तो वेगेन वेगेन वम्मिकं पविसित्वा अञ्जन छिद्देन सीस उक्खिपित्वा-अम्भो ! कूटज- टिल ! अहं तव सन्तिकं उपसङक्रमन्तो सीलवाति सजाय उपसङकमि इदानि पन ते मया कूटभावो जातो। तादिमम्स महाचोरम्म कि इमिना पञ्चज्जालिङगेनाति वत्वा तं गरहन्तो इमं गाथमाहः-- किन्ते जटाहि दुम्मेध ! किन्ते अजिनसाटिया , अब्भन्तरन्ते गहणं बाहिरं परिमज्जसीति । तत्य--किन्ते जटाहि दुम्मेवाति अम्भो! दुम्मेध ! निप्पञ्जा ! एता पब्बजितेन धारेतब्बा जटा, पव्यज्जागुणरहितस्स किन्ते ताहि जटाहीति अत्यो । किन्ते अजिनसाटियाति अजिनसाटिया अनुच्छवि- कस्स संवरस्त अभावकालतो पट्टाय किन्ते अजिनसाटिया? अन्भन्तरन्ते ग्रहणन्ति तव अब्भन्तरं हदयं रागदोस- मोहगहरोन गहणं पटिन्छन्नं । बाहिरं परिमज्जसीति सो त्वं अन्भन्तरे गहणे नहानादीहि चेव लिङगगहणेन च बाहिरं परिमज्जसि । तं परिमज्जन्तो कञ्जिपूरितलाव विय विसपूरिंतचाटि विय आसिविसपूरितवम्मिको विय नथपूरितचित्तघटो विय च [४०४] बहिमट ठोत्र होसि । किं तया चोरेन इध वसन्तेन ? सीघं इतो पलायसि, नोचे पलायसि गामवासीनं ते आचिक्वित्वा निग्गहं कारापेस्सामीति । एवं बोधिसत्तो कूटतापसं तज्जेत्वा वम्मिकमेव पाविसि । कूटतापसोपि ततो पक्कामि । मत्या इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेमि । तदा कूटतापसो अयं कुहको अहोसि । पुरिमो सीलवन्ततापमो सारिपुत्तो । गोवपण्डितो पन अहमेवाति । गोधजातकं। १. स्या०-मक्खिकखादके वह गोधे । . - । ।

·--- ९. उभतोभट्ठजातकं अक्खी भिन्ना पटो नछोति इदं सत्या वेलुवने विहरन्तो देवदत्तं आरभ कथेसि । पच्चुपन्नवत्यू तदा किर धम्मसभायं भिक्खू कथं समुट्ठापेसुं-आवुसो ! सेय्यथापि नाम छवालातं उभतो पदित्तं मज्झे गूथगतं नेवारळ कट्टत्थं फरति न गामे कट्टत्थं फरति, एवमेवं देवदत्तो एवरूपे निय्याणिकसासने पब्ब- जित्वा उभतो भो उभतो परिवाहिरो जातो गिहीपरिभोगा च परिहीनो सामञ्जत्थञ्च न परिपूरेतीति । सत्या आगन्त्वा कायनुत्य भिक्खर्व ! एतरहि कथाय सन्निसिन्नाति पुच्छित्वा इमाय नामाति वुत्ते न भिक्खये ! देवदत्तो इदाने व उभतो परिभठो होति अतीतेपि परिभट्टो अहोसियेवाति वत्वा अतीतं आहरि:- अतीतवत्थु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्ज कारेन्ते बोधिसत्तो रुक्खदेवता हुत्वा निबत्ति । तदा एकस्मि गामके बालिसिका वसन्ति । अथेको बालिसिको बलिसं आदाय दहरेन पुत्तेन सद्धि यस्मि सोन्भे पकतियापि वालिसिका मच्छे गण्हन्ति तत्थ गन्त्वा बलिसं खिपि । वलिसो उदकपटिच्छन्ने एकस्मि खाणु के लग्गि । बालि- सिको तं आकट्टितं असक्कोन्तो चिन्तेसि-अयं बलिसो महामच्छे लग्गो भविस्सति पुत्तकं मातुसन्तिकं पेसेत्वा पटिविस्सकेहि सद्धि कलहंकारापेमि, एवं इतो न कोचि कोट्ठासं पच्चासिं सतीति । सो पुत्तं आह-- गच्छ तात ! महामच्छनो लद्धभावं मातु आचिक्खाहि पटिविस्सकेहि किर सद्धि कलहं करोहीति वदेहीति । सो पुत्तं पेमेत्वा वलिस आकड्ढित असक्कोन्तो रज्जुच्छेदनभयेन उत्तरिसाटकं थले ठपेत्वा उदकं ओत- रित्वा मच्छलोभन मच्छं उपधारेन्तो खाणुकेहि पहरित्वा द्वेपि अक्खीनि भिन्दि । थले ठपितं साटकम्पिस्स चोरो हरि । सो वेदनामत्तो हुत्वा हत्येन अक्खीनि उप्पीलयमानो गहेत्वा उदका उत्तरित्वा कम्पमानो साटक परियेसति । सापिस्स भरिया कलहं कत्वा कस्सचि अपच्चसिसनभावं करिस्सामीति एकस्मियेव करणे तालपण्णं [४०५] पिलन्वित्वा एक अक्खि उक्खलिमसिया अञ्जत्वा कुक्कुरं अकेनादाय पटिविस्सकघरं अगमासि । अथ नं एका सहायिका एवमाह-एकस्मियेव ते कण्णे तालपण्णं पिलन्धितं एक अक्खि अञ्जितं पियपुत्तं विय कुक्कुरं अङकेनादाय घरतो घरं गच्छति किं उम्मत्तिकासि जाताति ? नाहं उम्मत्तिका त्वम्पन मं अकारणेन अक्कोससि परिभाससि इदानि तं गामभोजकस्स सन्तिकं गन्त्वा अट्ठकहापणे दण्डापेस्सामीति एवं कलहं कत्वा उभोपि गामभोजकस्स सन्तिकं अगमिस् । कलहे विसोधियमाने तस्सायेव मत्थके दण्डो पति । अथ नं वन्धित्वा दण्डं देहीति पोथेत आरभिस । रुक्खदेवता गामे तस्सा इमं पत्ति अरञ्च चस्सा पतिनो तं व्यसनं दिस्वा खन्धन्तरे ठिता--भो ! पुरिस ! तुम्हं उदकेपि कम्मन्तो पदुट्ठो घरेपि उभतो भट्ठोसि जातोति वत्वा इमं गाथमाहः-- अक्खी भिन्ना पटो नट्ठो सखोगेहे च भण्डनं , उभतो पदुकम्मन्तो उदकम्हि थलम्हि चाति । तत्य-सखीगेहे च भण्डनन्ति सखी नाम सहायिका तस्सा गेहे तव भरियाय भण्डनं कतं, भण्डनं कत्वा वन्धित्वा पोथेत्वा दण्डं दापिय्याति उभतो पदुद्रुकम्मन्नोति एवं तव द्वीसुपि ठानेसु कम्मन्ता पदुट्ठा भिन्ना येव । कतरेस द्वीस ? उदकम्हि थलम्हि चाति अक्खिभेदेन पटनासेन च उदके कम्मन्ता पदुट्ठा, सखीगेहे भण्डनेन थले कम्मन्ता पदुट्ठाति । सत्या इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि । तदा वालिसिको देवदत्तो अहोसि । रुक्खदेवता पन अहमेवाति । भतोभट्ठजातक । -- ·१. काकजातक निच्चं उबिग्गहदयाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो जातत्थचरियं आरम्भ कथेसि । पच्चुप्पन्न- वत्थु द्वादसनिपाते भद्दसालजातके आवीभविस्सति । अतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो काकयोनियं निव्वत्ति । अथेकदिवसं रञो पुरोहितो वहिनगरे नदियं नहायित्वा गन्धे विलिम्पित्वा मालं पिलन्वित्वा वरवत्यनिवत्यो नगरं पाविसि । नगरद्वारतोरणे द्वे काका निसिन्ना होन्ति । तेस एको एकं आह—सम्म ! अहं इमस्स ब्राह्मणस्स मत्यके सरीरवलज पातेस्सामीति । इतरो---मा ते एतं रुच्चि अयं ब्राह्मणो इस्सरो इस्सरजनेन च सद्धि वेरं नाम पापकं अयं हि कुद्धो सब्बेपि काके विना-[४०६] सेय्याति । न सक्का मया न कातुन्ति । तेनहि पञायिस्ससीति वत्वा इतरो काको पलायि । सो तोरणस्स हेट्ठाभागं सम्पत्ते ब्राह्मणे ओलम्बकं चारेन्तो विय तस्स मत्यके वच्चं पातेसि । ब्राह्मणो कुज्झित्वा काकेसु वेरं वन्धि । तस्मि काले एका भतिया वीहिकोट्टिका दासी वीहिं गेहद्वारे आतपे पत्थरित्वा रक्खन्ती निसिन्नाव निदं ओक्कमि । तस्सा पमादं ञत्वा एको दीघलोमको एलको आगन्त्वा वीहिं खादि । सा पवुज्झित्वा तं दिस्वा पलापेसि । एलको दुतियम्पि ततियम्पि तस्सा तथैव निदायनकाले आगन्त्वा वीहिं खादि । सापि तं तिक्तत्तुं पलापेत्वा चिन्तेसि--अयं पुनप्पुन खादन्तो उपड्ढवीहिं खादिस्सति, बहु मे छेदो भविस्सति, इदानिस्स पुन अनागमनकारणं करिस्सामीति । सा अलातं गहेत्वा निद्दायमाना विय निसीदित्वा वीहिं खादनत्याय एलके सम्पत्ते उट्ठाय अलातेन एलकं पहरि । लोमानि अग्गिं गण्हिसु । सो सरीरे झायन्ते अग्गि निब्यापेस्सामीति वेगेन गन्त्वा हत्यिसालाय समीप एकिस्सा तिरणकुटिया सरीरं घंसि । सा पज्जलि । ततो उद्वितजाला हत्यि- सालं गहि । हत्यिसालास झायन्तीस हत्यिपिट्ठानि झायिंस । बहू हत्थी वरिणतसरीरा अहेसुं । वेज्जा अरोगे का असक्कोन्ता रञो आरोचेस । राजा पुरोहितं आह-आचरिय ! हथिवेज्जा हत्थीतिकिच्छितुं सक्कोन्ति अपि किञ्चिभेसज्ज जानासीति । जानामि महाराजाति । किं लद्धं वट्टतीति ? काकवसा महाराजाति राजा-तेनहि काके मारेत्वा वसं आहरथाति आह । ततोपट्टाय काके मारेत्वा वसं अलभित्वा तत्थ तत्थेव रासिं करोन्ति । काकानं महाभयं उप्पज्जि । तदा बोधिसत्तो असीतिसहस्सकाकपरिवारो महासुसानवने वसति । अथेको काको गन्त्वा काकानं उप्पन्नं भयं बोधिसत्तस्स आरोचेसि । सो चिन्तेसि ठपेत्वा मं अञ्जो मय्हं जातकानं उप्पन्नं भयं हरितुं समत्थो नाम नत्यि, हरिस्सामि नन्ति दसपारमियो आवज्जेत्वा मेत्तापारमि पुरेचारिकं कत्वा एकवेगेनेव पक्खन्दित्वा विवट्ट- महांवातपानेन पविसित्वा रो आसनस्स हेट्ठा पाविसि । अथ नं एको मनुस्सो गहेतुकामो अहोसि । राजा सरणं पविट्ठो मा गण्हीति वारेसि । महासत्तो थोकं विस्समित्वा मेत्तापारमि आवज्जित्वा हेट्ठासना निक्खमित्वा राजानं आह--महाराज ! रञो नाम छन्दादि वसेन अगन्त्वा रज्जं कारतुं वट्टति । यं यं कम्मं कत्तव्वं होति सव्वं निसम्म उपधारेत्वा कातुं बट्टति, यञ्च कयिरमानं निप्फज्जति तदेव कातुं वट्टति न इतरं । सचे हि राजानो यं कयिरमानं न निप्फ- ज्जति तं करोन्ति महाजनस्स भरणभयपरियोसानं महाभयं उप्पज्जति, पुरोहितो वेरवसिको हुत्वा मुसावाद अकासि काकानं वसा नाम नत्थीति । -- ·काकजातकं ३५३ तं सुत्वा राजा पसन्नचित्तो बोधिसत्तस्स कञ्चनभद्दपीठं दापेत्वा तत्य निसिन्नस्स पक्खन्तरानि सत- पाकसहस्सपाकतेलेहि मक्खापेत्वा कञ्चनतटके राजारहं सुभोजनं दापेत्वा पानीयं पायेत्वा सुहितं विगतदरथं महामत्तं एतदवोच--पण्डित ! त्वं काकानं वसा नाम नत्थीति वदसि केन कारणेन तेसं वसा न होतीति ? वोधिसत्तो-इमिना च इमिना च कारणेनाति सकलनिवेसनं एकरवं कत्वा धम्म देसेन्तो इमं गाथमाह:- निच्चं उब्बिग्गहदया सब्बलोकविहेसका, तस्मा तेसं वसा नत्यि काकानस्माकनातिनन्ति । तत्रायं सअखेपत्यो । महाराज ! काका नाम निच्चं उम्बिग्गमानसा भयप्पत्ताव विचरन्ति । सम्ब- लोकस्स च विहेसका खत्तियादयो मनुस्सेपि इत्यिपुरिसेपि कुमारकुमारिकादयोपि विहेठेन्ता किलमेन्ताव विच- रन्ति । तस्मा इमेहि द्वीहि कारणेहि तेसं अम्हाकं ज्ञातीनं काकानं वसा नाम नत्यि । अतीतेपि अभूत- पुब्बा अनागतेपि न भविस्सतीति । एवं महासत्तो इमं कारणं उत्तानं कत्वा महाराज ! रो नाम अनिसम्मअनुपधारेत्वा कम्मं न कातब्बन्ति राजान वोधेसि । राजा तुस्सित्वा बोधिसत्तं रज्जेन पूजेसि । बोधिसत्तो रज्जं रोयेव पटिदत्वा राजानं पञ्चसु सीलेसु पतिट्ठापेत्वा सव्वसत्तान अभय याचि । राजा धम्मदेसनं सुत्वा सब्बसत्तानं अभयं दत्वा काकानं निवद्ध- दानं पट्टपेसि । दिवसे दिवसे तण्डुलम्मणस्स भत्तं पचित्वा नानग्गरसेहि ओमहित्वा काकानं दानं दीयति । महा- सत्तस्स पन राजभोजनमेव दीयित्य । मत्या इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि । तदा वाराणसीराजा आनन्दो अहोसि । काक- राजा पन अहमेवाति । काकजातक। असम्पदानवग्गो चुइसमो।

·१५. ककण्टकवग्गवराणना १. गोधजातक न पापजनसंवीति इदं सत्या वेलुवने विहरन्तो विपक्खसेविं भिक्खं आरभ कथेसि । पच्चुप्पन्नवत्यु महिलामुखजातके कथितसदिसमेव । अत्तीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्त रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो गोधयोनियं पटिसन्धि गण्हि । सो वयप्पत्तो नदीतीरे महाविले अनेकसतगोधपरिवारो वासं कप्पेसि । तस्स पुत्तो [४०८] गोधपिल्लको एकेन ककण्टकेन सद्धि सन्यवं कत्वा तेन सद्धिं सम्मोदमानो विहरन्तो ककण्टकं परिस्सजिस्सामीति अवत्थरति । तस्स तेन सद्धि विस्सासं गोधराजस्स आरोचेस् । गोवराजा पुत्तकं पक्कोसापेत्वा तात ! त्वं अट्ठाने विस्सासं करोसि ककण्टका नाम नीचजातिका तेहि सद्धिं विस्सासो न कत्तबो, सचे त्वं तेन सद्धि विस्सासं करिस्ससि तं ककण्टकं निस्साय सबम्पेतं गोवकलं विनासं पापुरिणस्सति, इतो पट्टाय एतेन सद्धि विस्सासं माकासीति आह । सो करोतियेव । बोधिसत्तो पुनप्पुन कथेन्तोपि तस्स तेन सद्धि विस्सासं चारेतुं असक्कोन्तो अवस्सं अम्हाकं एतं ककण्टकं निस्साय भयं उप्पज्जिस्सति, तस्मि उप्पन्ने पलायनमग्गं सम्पादेतुं वट्टतीति एकेन पस्सेनेव वातविलं कारापेसि । पुत्तोपिस्स अनुक्कमेन महासरीरो अहोसि । ककण्टको पन पुरिमप्पमाणोयेव । इतरो ककण्टकं परिस्सजिस्सामीति अन्तरन्तरा अवत्यरतेव । ककण्टकस्स पव्वतकूटेग अवत्यरणकालो. विय होति । सो किलमन्तो चिन्तेसि-मचाय अज्ञानि कतिपयानि दिवसानि मं एवं परिस्सजिस्सति जीवितं मे नत्थि एकेन लुइकेन सद्धि एकतो हुत्वा इमं गोधकुलं विनासेस्सामीति । अयेकदिवसं निदाघमेघे वठे वम्मिकमक्खिका उट्टहिं ततो ततो गोधा निक्खमित्वा मक्खिकायो खादन्ति । एको गोचलुद्दको गोधविलं भिन्दनत्याय कुद्दालं गहेत्वा सुनखे हि सद्धि अरनं पाविसि । ककण्टको तं दिस्वा अज्ज अत्तनो मनोरथं पूरेस्सामीति उपसंकमित्वा अविदूरे निपज्जित्वा--भो पुरिस ! कस्मा अरञ्ज चरसीति पुच्छि। सो गोधान अत्यायाति आह । अहं अनेकसतानं गोवानं आसयं जानामि, अग्गि च पलालं च आदाय एहीति तं तत्य नेत्वा इमस्मि ठाने पलालं पक्खिपित्वा अग्गि दत्वा धूमं करवा समन्ता सुनखे ठपेत्वा सयं महामुग्गरं गहेत्वा निक्खन्तनिक्खन्ता गोधा पहरित्वा मारेत्वा रासिं करोहीति । एवं च पन वत्वा अज्ज पच्चामित्तस्स पिट्टि पस्सिस्सामीति एकस्मि ठाने सीसं उक्खिपित्वा निपज्जि । लुद्दकोपि पलालधूमं अकासि । धूमो विलं पाविसि । गोवा धूमन्धा मरणभयतज्जिता निक्खमित्वा पलायितुं आरद्धा । लुद्दको निक्ख- न्तनिक्खन्तं पहरित्वा मारेसि । तस्स हत्यतो मुत्ता सुनखा गहिस । गोधानं महाविनासो उप्पज्जि । बोधिसत्तो ककण्टकं निस्साय भयं उप्पन्नन्ति अत्वा पापपुरिससंसग्गो नाम न कत्तव्बो पापे निस्साय हि सुखं नाम नत्थि । एकस्स पापककण्टकस्स वसेन एत्तिकानं गोधानं विनासो जातोति वातविलेन पलायन्तो इमं गाथमाः-[४०] पापजनसंसेवी अच्चन्तसुखमेधति, गोधाकुलं ककण्टाव कलि पापेति अत्तानन्ति । तत्रायं संखेपत्यो । पापजनसंसेवी पुग्गलो अच्चन्तसुखं एकन्तसुखं निरन्तरं सुसं नाम न एधति न पटिलभति, यथा किं ? गोधाकुलं ककण्टाव यया ककण्टकतो गोधाकुलं सुखं न लभि । एवं पापजनसंसेवी सुखं न लभति । पापजनं पन सेवन्तो एकन्तेनेव कलि पाति अत्तानं कलि वुच्चति विनासो, एकन्तेनेव पापसेवी अत्तानं च सा च अत्तना सद्धिं वसन्ते विनासं पापेतीति । पालियम्पन फलं पापेतीति' लिखन्ति । तं व्यञ्जन अट्ठकथाय नत्यि । अत्योपिस्स न युज्जति, तस्मा ययावुत्तमेव गहेतब्ब। मत्या इमं धम्मदेमनं आहरित्वा जातक समोवानेसि । तदा ककण्टको देवदत्तो अहोसि, बोधिसत्त- पुत्तो अनोवादकगोवपिल्लको विपक्वसेवी भिक्खु अहोसि । गोधराजा पन अहमेवाति । गोधजातकं । १. स्या०- कलि पापेय्याति । न ·२. सिगालजातक । . एतं हि ते दुराजानन्ति इदं सत्या वेलुवन विहरन्तो देवदत्तस्स वधाय परिसक्कनं आरभ कथेसि । पच्चुगन्नवत्यु धम्मसभायं हि भिवावून कथं सुत्वा मत्था न भिक्खवे ! देवदत्तो इदानेव मय्हं वधाय परिसक्कति पुचेपि परिसक्कियेव, न च मं मारेत असक्खि, सयमेव पन किलन्तोति वत्वा अतीतं आहरि:- अतीतवत्यु अतीते वारागसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो सिगालयोनियं निब्बत्तित्वा सिगालराजा हुत्वा सिगालगणपरिवुतो मुसानवने विहासि । तेन समयेन राजगहे उस्सवो अहोसि । येभुय्येन मनुस्सा सुरं पिवन्ति, सुराचरणो येव किर सो अयेत्य सम्बहुला धुत्ता वहुं सुरञ्च मंसंञ्च आहरापेत्वा मण्डितपसाधिता गायित्वा सुरं पिवन्ति मंसं च खादन्ति । तेसं पठमयामावसाने मंसं खीयि, सुरा पन बहुकाव । अथेको मंसखण्डं देहीति आह । मंसं खीणन्ति च वुत्ते मयि ठिते मंसक्खयो नाम अत्थीति वत्वा आमकसुसाने मतमनुस्समंसखादनत्याय आगत- सिगाले मारेत्वा मंसं आहनिस्सामीति मुग्गरं गहेत्वा निद्धमनमग्गेन नगरा निक्खमित्वा सुसानं गन्त्वा मुग्गरं गहेत्वा मतको विय उत्तानोव निपज्जि । तस्मि खरणे बोधिसत्तो सिगालगणपरिवुतो तत्थ गतो तं दिस्वा नायं मतकोति नत्वापि सुद्रुतरं उपपरिक्खिस्सामीति तस्स अघोवातेन गन्त्वा [४११] सरीरगन्धं घायित्वा तत्ततो चस्स अमतकनावं ञत्वा लज्जापेत्वा तं उय्योजेस्सामीति गन्त्वा मुग्गरकोटियं डसित्वा आकड्ढि । धुत्तो मुग्गरं न विजहि । उपसंकमन्तम्पि न ओलोकेन्तो पुन गालहतरं अग्गहेसि । बोधिसत्तो पटिक्कमित्वा भो ! पुरित ! सचे त्वं मतको भवेय्यासि न मयि मुग्गरं आकड्ढन्ते गालहतरं गण्हेय्यासि इमिना कारणेन तव मतक- भावो वा अमतकभावो वा दुज्जानोति वत्वा इमं गाथमाहः एतं हि ते दुराजानं यं सेसि मतसायिक, यस्स ते कड्ढमानस्स हत्या दण्डो न मुच्चतीति । तत्य-एतं हि ते दुराजानन्ति एतं कारणं तव दुविनेय्यं । यं सेसि मतसायिकन्ति येन कारणेन त्वं मतसायिकं सेसि मतको विय हुत्वा सयसि । यस्स ते कड्ढमानस्साति यस्स तव दण्डकोटियं गहेत्वा कड्ढिय- मानस्स हत्यतो दण्डो न मुच्चति सो पन त्वं तत्ततो मतको नाम न होसीति । एवं वुत्ते सो धुत्तो अयं मम अमतकभावं जानातीति उट्ठाय दण्डं खिपि । दण्डो विरज्झि । धुत्तो गच्छ विरद्धो दानिसि मयाति आह । वोधिसत्तो निवत्तित्वा भो! पुरिस ! मं विरज्झन्तोपि त्वं अट्ठ महानिरये सोलस उस्मदनिरये अविरद्धोयेवासीति वत्वा पक्कामि । धुत्तो किञ्चि अलभित्वा सुसाना निक्खमित्वा परि- खायं नहायित्वा आगतमग्गनेव नगरं पाविसि । सत्था इमं वम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि । तदा धुत्तो देवदत्तो अहोसि, सिगालराजा पन अहमेवाति । । सिगालजातकं ।

·४. नङ्गुट्टजातकं बहुम्पेतं असभिजातवेदाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो आजीवकानं मिच्छातपं आरभ कथेसि । पच्चूपन्नवत्यु तदा किर आजीवका जेतवनपिद्वियं नानप्पकार मिच्छातपं चरन्ति । सम्बहुला भिक्खू तेसं उकुटिकप्प- धानवग्गुलिवतकण्टकापस्सयपञ्चतापतप्पनादिभेदं मिच्छातपं दिस्वा भगवन्तं पुच्छिसु--अत्यि नुखो भन्ते ! इस मिच्छातपं निस्साय काचि वड्ढीति । सत्था न भिक्खवे ! एवरूपं मिच्छातपं निस्साय कुसलं वा वड्ढी वा अस्थि । पुब्बे पण्डिता एवरूपं तपं निस्साय कुसलं वा वड्डी वा भविस्सतीति [४१३] सज्ञाय जातरिंग गहेत्वा अरनं पविसित्वा अग्गि- जुहनादिवसेन किञ्चि वड्डि अपस्सन्ता अग्गि उदकेन निव्वापेत्वा कसिणपरिकम्म कत्वा अभिज्ञा च समा- पत्तियो च निव्वत्तेत्वा ब्रह्मलोकपरायणा अहेसुन्ति वत्वा अतीतं आहरि :- अतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते वोधिसत्तो उदिच्चब्राह्मणकुले निव्वत्ति । तस्स जातदिवसे मातापितरो जातरिंग गहेत्वा ठपेसुं । अथ नं सोलसवस्सकाले एतदवोचुं--मयं ते पुत्त ! जातदिवसे अग्गि हिम्ह सचेसि अगारं अज्झावसितुकामो तयो वेदे उग्गण्ह, अथ ब्रह्मलोकं गन्तुकामो अग्गि गहेत्वा अरञ्ज पविसित्वा अग्गि परिचरन्तो महाब्रह्मानं आराधेत्वा ब्रह्मलोकपरायणो होहीति । सो न मय्ह अगारेनत्थोति अग्गि गहेत्वा अरनं पविसित्वा अस्समपदं मापेत्वा अग्गि परिचरन्तो अरञ्ज विहासि । सो एकदिवसं पच्चन्तगामके गोदक्खिणं लभित्वा तं गोणं अस्समपदं नेत्वा चिन्तेसि अग्गि- भगवन्तं गोमंसं खादापेस्सामीति । अथस्स एतदहोसि-इध लोणं नत्थि, अग्गिभगवा अलोणं खादितुं न सक्खि- स्सति, गामतो लोणं आहरित्वा अग्गिभगवन्तं सलोणकं खादापेस्सामीति । सो तं तत्थेव वन्धित्वा लोणत्थाय गामं अगमासि । तस्मि गते सम्बहुला लुद्दका तं ठानं आगता गोणं दिस्वा वधित्वा मंसं पचित्वा खादित्वा नङगुट्ठञ्च जङघञ्च चम्मञ्च तत्थेव छड्डेत्वा अवसेसमंसं आदाय अगमंसु । ब्राह्मणो आगन्त्वा नगुट्ठादिमत्तमेव दिस्वा चिन्तेसि--अयं अग्गिभगवा अत्तनो सन्तकम्पि रक्खितुं न सक्कोति, मं पन कदा रक्खिस्सति ? इमिना अग्गिपरिहरणेन निरत्यकेन भवितव्वं नत्यि इतोनिदाना कुसलं वा वड्डी वाति । सो अग्गिपरिचरियाय विगतच्छन्दो हम्भो ! अग्गिभगवा ! त्वं अत्तनोपि सन्तकं रक्खितुं असक्कोन्तो मं कदा रविखस्ससि ? मंसं नत्यि एत्तकेनपि तुस्साहीति नङगुट्ठादीनि अग्गिम्हि पक्खिपन्तो इमं गाथमाह :- बहुम्पेतं असभि ! जातवेद ! यं तं बालधिनाभिपूजयाम, मंसारहस्स नत्थज्ज मंसं नङगुम्पि भवं पटिग्गहातूति । -बहुम्पेतन्ति एत्तकम्पि बहुं। असभीति असप्पुरिस ! असाधुजातिक ! जातवेदाति .अरिंग आलपति । अग्गि हि जातमत्तोव वेदियति जायति पाकटो होति तस्मा जातवेदोति वुच्चति । यं तं बालधिनाभिपूजयामाति यं अज्ज मयं अत्तनोपि सन्तकं रक्खितुं असमत्थं भवन्तं वालधिना अभिपूजयाम एतम्पि ते वहुमेवाति दस्सेति । मंसारहस्साति मंसारहस्स तुय्हं नत्थि अज्जमंसं । नङगुट्ठम्पि भवं पटि- गहातूति अत्तनो सन्तकं रक्खित असक्कोन्तो भवं इमं सखुरजङघचम्मं नङगुट्टम्पि चे पतिगण्हातूति [४१४] एवं वत्वा महासत्तो अग्गि उदकेन निव्वापेत्वा इसिपव्वज्ज पव्वजित्वा अभिज्ञा च समापत्तियो च निब्बत्तेत्वा ब्रह्मलोकपरायणो अहोसि । सत्या इमं धम्मदेसन आहरित्वा जातकं समोधाने सि । निन्त्रुतग्गिता- पसो अहमेव तेन समयेनाति । नङ्ग जातकं ।

·५. राधजातक ! न त्वं राव ! विजानासीति इदं सत्या-जेतवने विहरन्तो पुराणदुतियिकापलोभनं आरभ कथेसि । पच्चपन्न वत्यु पच्चुप्पन्नवत्थु इन्द्रियजातके आवीभविस्सति । सत्या पन तं भिक्खू आमन्तेत्वा---भिक्खु ! मातु- गामा नाम अरक्खिया आरवखं ठत्वा रक्खन्तापि ता रक्खिन सक्कोन्ति त्वम्पि पुब्बे एतं आरक्खं ठपेत्वा रक्वन्तोपि रक्खितु नासक्खि इदानि कयं रक्खिस्ससीति वत्वा अतीतं आहरि :- अतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो सुकयोनियं नियत्ति । कासिरळे एको ब्राह्मणो वोधिसत्तञ्च करिणभातरञ्चस्स पुत्तट्ठाने ठपेत्वा पोसेसि । तेस बोधिसत्तस्स पोट्टपादोति नामं अहोसि । इत- रस्स राधोति । तस्स पन ब्राह्मणस्स भरिया अनाचारा होति दुस्ससीला । सो वोहारत्थाय गच्छन्तो उभोपि भातरो आह-ताता ! सचे वो माता ब्राह्मणी आनाचारं आचरति वारेय्याथ नन्ति । बोधिसत्तो आह–साधु तात ! वारेतुं सक्कोन्ता वारेय्याम, असक्कोन्ता तुण्ही भविस्सामाति । एवं ब्राह्मणो ब्राह्मरिंग सुकानं नीयादेत्वा वोहारत्थाय गतो । तस्स पन गतदिवसतो पट्ठाय ब्राह्मणी अतिचरित आरद्धा । पविसन्तानञ्च निक्खमन्तानञ्च अन्तो नत्थि । तस्स किरियं दिस्वा राधो बोधिसत्तं आह-भातिक ! अम्हाकं पिता सचे वो माता अनाचार आचरति वारेय्याथाति वत्वा गतो, इदानिचेसा अनाचार आचरति वारेम नन्ति । वोधिसत्तोतात ! त्वं अत्तनो अव्यत्तताय वालभावेन एवं वदेसि, मातुगामं नाम उक्खिपित्वा चरन्तापि रक्खित न सक्कोन्ति । यं कम्म कात्न सक्का न तं कातुं वट्टतीति इमं गाथमाह : न त्वं राध! विजानासि अड्ढ रत्ते अनागते, अव्यायतं पिलपसि विरत्ता कोसियायनेति । तत्य--न त्वं राध ! विजानासि अड्ढरत्ते अनागतेति तात ! राध ! त्वं न जानासि अड्ढरत्ते अनागते पठमयामेयेव एत्तका जना आगता इदानि को जानाति कित्तकापिं आगमिस्सन्ति ? अव्यायतं विल- पसीति त्वं अव्यत्तविलापं विलपसि । विरत्ता कोसि [४१५] यायनेति माता नो कोसियायनी ब्राह्मणी विरत्ता अम्हाकं पितरि निप्पमा जाता सचस्सा तस्मि सिनेहो वा पेमं वा भवेय्य न एवरूपं अनाचारं करेय्याति इममत्थं एतेहि व्यञ्जनेहि पकासेसि । एवं पकासेत्वा च पन ब्राह्मरिणया सद्धिं राधस्स वत्तुं नादासि । सापि याव ब्राह्मणस्स अनागमना ययारुचिया विचरि ब्राह्मणो आगन्त्वा पोट्ठपादं पुच्छि -तात ! कीदिसी ते माताति । वोधिसत्तो ब्राह्म- एस्स सव्वं यथाभूतं कथेत्वा किं ते तात ! एवरूपाय दुस्सीलायाति च वत्वा तात ! अम्हेहि मातुया दोसस्स कथितकालतो पट्टाय न सक्का इव वसितुन्ति ब्राह्मणस्स पादे वन्दित्वा सद्धि राधेन उप्पतित्वा अरनं अगमासि। सत्या इमं धम्मदेसनं आहरित्वा चत्तारि सच्चानि पकासेसि । सच्चपरियोसाने उक्कण्ठितभिक्खु सोत्तापत्तिफले पतिहि । तदा पन ब्राह्मणो च ब्राह्मणी च एतेयेव द्वे जना अहेसुं । राधो आनन्दो । पोट्ठ- पादो पन अहमेवाति । - राधजातकं।

·६. काकजातक अपि न हनुका सन्तांति इदं सत्था--जेतवन विहरन्तो सम्बहुले महल्लके भिक्खू आरभ कथेसि । पच्चुपन्नवत्यु ते किर गिहीकाले सावत्थियं कुटुम्विका अड्ढा महद्धना अजमलं सहायका एकतो हुत्वा पुञानि करोन्ता सत्यु धम्मदेसनं सुत्वा मयं महल्लका किं नो घरावासेन सत्थु सन्तिके रमणीये बुद्धसासने पबजित्वा दुक्खस्सन्तं करिस्सामाति सव्वं सापतेय्यं पुत्तधीतादीनं दत्वा अस्सुमुखं जातिसङघं पहाय सत्थारं पव्वज्जं याचित्वा पबजिस । पब्बजित्वा च पन पब्बज्जानुरूपं समरणधम्मं न करिसु, महल्लकभावेन धम्मम्पि न परियापुरिंगसु गिहीकाले विय पव्वजितकाले पि विहारपरियन्ते पण्णसालं कारेत्वा एकतोव वसिसु । पिण्डाय चरन्तापि अञ्जत्य अगन्त्वा भेभुय्येन अत्तनो पुत्तदारस्सेव गेहं गन्त्वा भुञ्जिसु । तेसु एकस्स पुराणदुतियिका सव्वे- सम्पि महल्लकत्थेरानं उपकारा अहोसि । तस्मा सेसापि अत्तना लद्धं आहारं गहेत्वा तस्सा येव गेहे निसीदित्वा भुञ्जन्ति । सापि तेसं यथासन्निहित सूपव्यञ्जनं देति । सा अञ्जतरेन आवाधेन फुट्ठा कालमकासि । अथ ते महल्लकत्थेरा विहारं गन्त्वा अज्ञमनं गीवास गहेत्वा मधुरहत्थरसा उपासिका कालकताति विहारपच्चन्ते रोदन्ता विचरिंसु । तेसं सई सुत्वा इतोचितो च भिक्खू सन्निपतित्वा--आवुसो ! कस्मा रोदथाति पुच्छिसु । ते-~-अम्हाक सहायस्स पुराणदुतियिका मधुरहत्थरसा कालकता [४१६], अम्हाकं अतिविय उप- कारा इदानि कुतो तथारूपि लभिस्साम, इमिना कारणेन रोदिम्हाति आहंसु । तेसं तं विप्पकारं दिस्वा भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं -आवुसो ! इमिना नाम कारणेन महल्ल- कत्थेरा अचमनं गीवाय गहेत्वा विहारपच्चन्ते रोदन्ता विचरन्तीति सत्था आगन्त्वा कायनुत्थ भिक्खवे ! एतरहि कथाय सन्निसिन्नाति पुच्छित्वा इमाय नामाति वुत्ते न भिक्खवे ! इदानेवेते तस्सा कालकिरियाय रोदन्ता विचरन्ति, पुबेपेते इमं काकयोनियं निव्वत्तित्वा समुद्दे मतं निस्साय समुद्दा उदकं उस्सिञ्चित्वा एतं नीहरिस्सामाति वायमन्ता पण्डित निस्साय जीवितं लभसूति वत्वा अतीतं आहरि :-- अतीतवत्यु ! -- है अतीते बाराणसिय ब्रह्मदत्त रज्जं कारेन्ते वोधिसत्तो समुद्ददेवता हुत्वा निब्बत्ति । अथेको काको अत्तनो भरियं काकि आदाय गोचरं परियेसमानो समुद्दतीरं अगमासि । तस्मि काले मनुस्सा समुद्दतीरे खीरपायासमच्छ- मंससुरादीहि नागवलिकम्मं कत्वा पक्कमिसु । काको वलिकम्मट्ठानं गन्त्वा खीरादीनि दिस्वा सद्धि काकिया खीरपायासमच्छमंसादीनि परिभुजित्वा वहुं सुरं पिवि । ते उभोपि सुरामदमत्ता समुद्दकीलं कीलि- स्सामाति वेलन्ते निसीदित्वा नहायित आरभिस । अथेका अमि आगन्त्वा काकिं गहेत्वा समुदं पवेसेसि । तमेको मच्छो मंसं खादित्वा अज्मोहरि । काको भरिया मे मताति रोदि परिदेवि । अथस्स परिदेवनसई सुत्वा बहू काका सन्निपतित्वा--किं कारणा रोदसीति पुच्छिसु । सहायिका वो वेलन्ते नहायमाना ऊमिया हटाति । ते सब्बे पि एकरवं रवन्ता रोदिसु । अथ नेसं एतदहोसि इमं समुद्दोदकं नाम अम्हाकं किं पहोति ? उदकं उस्सिञ्चित्वा समुदं तुच्छं कत्वा सहायिकं नीहरिस्सामाति । ते मुखं पूरेत्वा उदकं वहि छड्डेन्ति । लोणूदकेन च गले सुस्समाने उट्टायुट्ठाय थलं गन्त्वा विस्समन्ति । ते हनुसु किलन्तेसु मुखेसु सुक्खन्तेसु अक्खिसु रत्तेसु दीना किलन्ता हुत्वा अझमज आमन्तेत्वा--अम्भो ! मयं समुद्दा उदकं गहेत्वा वहि पातेम गहितगहितद्वानं पुन उदकेन पूरेति समुदं तुच्छं कातुं न सक्खिस्सामाति वत्वा इमं गाथमाहंसु :-- ·काकजातक ३६१ 7 अपिनु हनुका सन्ता मुखञ्च परिसुस्सति, ओरमाम न पारेम पूरतेव महोदधीति । तत्य-अपिनु हनुका सन्ताति अपि नो हनुका सन्ता अपि अम्हाकं हनुका किलन्ता । ओर- माम न पारेमाति मयं अत्तनो वलेन महासमुद्दा उदकं आकड्ढेम ओसारेम तुच्छं पन नं कातुं न सक्कोम अयं हि पूरतेव महोदधीति । [४१७] एवं च पन वत्वा सम्बेपि ते काका तस्सा काकिया एवरूपं नाम तुण्डं अहोसि, एवरूपानि वट्टक्खीनि एवरूपं छविसण्ठानं, एवरूपो मधुरसद्दो, सा नो इमं चोरसमदं निस्साय नट्ठाति वहुं विप्पलपिंसु । ते एवं विप्पल- पमान समुद्ददेवता भेरवरूपं दस्सेत्वा पलापेसि । एवं तेसं सोत्थि अहोसि । सत्या इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि । तदा काकी अयं पुराणदुतियिका अहोसि काको महल्लकत्थेरो। सेसकाका महल्लकत्थेरा। समुद्ददेवता पन अहमेवाति । काकजातकं।

·७. पुप्फरत्तजातक नयिदं दुखं अदु दुपखन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एक उक्कण्ठित भिक्खं आरभ कथेसि । पच्चूपन्नवत्यु सो हि भगवता सच्चं किर त्वं भिक्खु ! उक्कण्ठितोति वुत्ते सच्चन्ति वत्वा केन उक्कण्ठापितोसीति च पुट्ठो पुराणदुतियिकायाति वत्वा मधुरहत्यरसिका भन्ते ! सा इत्यी न सक्कोमि ने विना वसितुन्ति आह । अथ नं सत्या एसा ते भिक्खू ! अनत्थकारिका पुव्वेपि त्वं एतं निस्साय सूले उत्तासितो एतञ्जव परिदेवमानो कालं कत्वा निरये निव्वत्तो, इदानि तं कस्मा पुन पत्थेसीति वत्वा अतीतं आहरि :-- प्रतीतवत्यु अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो आकासट्ठदेवता अहोसि । अथ वाराणसियं कत्तिक- रत्तिवारछणो सम्पत्तो होति । नगरं देवनगरं विय अलङकरिस । सब्बो जनो छणकीलानिस्सितो अहोसि । एकस्स पन दुग्गतमनुस्सस्स एकमेव घनसाटकयुगं अहोसि । सो तं सुधोतं धोवापेत्वा ओभञापत्वा सतवलिक सहस्सवलिक कारेत्वा ठपसि । अथ नं भरिया एवमाह--इच्छामहं सामि ! कुसुम्भरत्तं निवासेत्वा एकं पारुपित्वा तव कण्ठे लग्गा कत्तिकरत्तिवारं चरितुन्ति । भद्दे ! कुतो अम्हाकं दलिद्दानं कुसुम्भं ? सुद्धवत्थं निवासेत्वा कीलाहीति । कुसुम्भरत्तं अलभमाना छणकीलं न कीलिस्सामि, त्वं अनं इत्यि गहेत्वा कीलस्सूति । भद्दे ! किं मं पीलेसि ? कुतो अम्हाकं कुसुम्भन्ति ? सामि ! पुरिसस्स इच्छाय सति किं नाम नत्यि । ननु रञो कुसुम्भवत्थुस्मि बहुं कुसुम्भन्ति ? भद्दे ! तं ठानं रक्खसपरिग्गहीतपोक्खरणीसदिसं बलवा रक्खा, न सक्का उपसङकमितुं, मा ते एतं रुच्चि यथालद्धेनेव तुस्सस्सूति । सामि ! रत्तिभागे अन्धकारे सति पुरिसस्स अगमनीयट्टानं नाम अत्थीति' ? इति सो ताय पुनप्पुन कथेन्तिया किलेसवसेन वचनं गहेत्वा होतु भद्दे ! मा चिन्त [ ४१८ यित्याति तं समस्सासेत्वा रत्तिभागे जीवितं परिच्चजित्वा नगरा निक्खमित्वा रो कुसुम्भवत्थु गन्त्वा वति महित्वा अन्तोवत्युं पाविसि । आरक्खमनुस्सा वतिसई सुत्वा चोरो चोरोति परिवारेत्वा गहेत्वा परिभा- सित्वा कोट्टेवा वन्धित्वा पभाताय रत्तिया रञो दस्सेसुं । राजा गच्छथ नं सूले उत्तासेथाति आह । अथ नं पच्छावाहं वन्धित्वा वज्झभेरिया वज्जमानाय नगरा निक्खमापेत्वा सूले उत्तासेसु । वलववेदना वत्तन्ति काका सीसे निलीयित्वा करणयग्गसदिसेहि तुण्डेहि अक्खीनि विज्झन्ति । सो तथारूपम्पि दुक्खं अमनसि करित्वा तमेव इत्यि अनुस्सरित्वा ताय नामम्हि घनपुप्फरत्तनिवत्थाय कण्टे आसत्त वाहुयुगलाय सद्धि कत्तिकरत्तिवारतो परिहीनोति चिन्तेत्वा इमं गाथमाहः- नयिवं दुक्खं अई दुक्खं यं मं तुदति वायसो, यं सामा पुप्फरत्तेन कत्तिकं नानुभोस्सतीति । तत्य--नयिदं दुक्खं प्रदुं दुक्खं यं मं तुदति वायसोति यञ्च इदं सूले लग्गनपच्चयं कायिकचेतसिकदुक्खं यञ्च लोहमयेहि विय तुण्डे हि वायसो तुदति इदं सबम्पि मय्हं न दुक्खं अदुं दुक्खं एतयेव पन मे दुक्खन्ति अत्यो। कतरं? यं सामा पुप्फरत्तन कत्तिकं नानुभोस्सतीति यं सा पियङगुसामा मम भरिया एकं कुसुम्भरत्तं - १. स्या०-एका श्राफासचारिणी देवता तस्स अनागतभयं विस्वा तं निवारेसि ।

·पुप्फरत्तजातक निवासेत्वा एक पारुपित्वा एवं घनपुप्फरत्तेन वत्ययुगेन आच्छन्ना मं कण्ठे गहेत्वा कत्तिकरत्तिवारं नानुभवि- स्सति इमं मय्हं दुक्खं, एतदेव हि मं बाधतीति । सो एवं मातुगामं आरम्भ विप्पलपन्तोयेव कालं कत्वा निरये निव्वत्ति । सत्या इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधाने सि । तदा जयम्पतिका इदानि जयम्पतिका । तं कारणं पच्चक्खं कत्वा ठिता आकासट्ठदेवता पन अहमेवाति । पुप्फरतजातक।

·८. सिगालजातक नाहं पुनं न च पुनन्ति इदं सत्या जेतवने विहरन्तो किलेसनिग्गहं आरभ कथेसि । पच्चुपन्नवत्यु सावत्यियं किर पञ्चसतमत्ता सहायका महाविभवा सेट्टिपुत्ता सत्यु धम्मदेसनं सुत्वा सासने उरं दत्वा पबजित्वा जेतवने अन्तोकोटिसन्यारे विहरिसु । अथेकदिवसं तेसं अड्ढरत्तसमये किलेसनिस्सितो संकप्पो उप्पज्जि । ते उक्कण्ठित्वा अत्तना जहितकिलेसे पुन गण्हितुं चित्तं उप्पादयिंसु । अथ सत्या अड्ढरत्तसमनन्तरे सबञ्ज तनाणदण्डदीपिकं उक्खिपित्वा कतराय नुखो रत्तिया जेतवने भिक्खू विहरन्तीति अज्झासयं ओलो- केन्तो तेसं भिस्खूनं अन्भन्तरे कामरागसंकप्पस्स उप्पन्नभावं अज्ञासि । सत्या च नाम एकपुत्तिका इत्थी अत्तनो पुत्तं विय एकचक्खुको [४१६] पुरिसो चक्खं विय अत्तनो सावके रक्खति । पुजण्हादिसु यस्मि यस्मि समय तेसं किलेसा उप्पज्जन्ति ते तेसं किलेसे ततो परं वढितुं अदत्वा तस्मि तस्मियेव समये निग्गण्हाति । तेनस्स एतदहोसि, अयं च चक्कवत्तिरञो अन्तोनगरेयेव चोरानं उप्पन्नकालो विय वत्तति इदानेव तेसं धम्मदेसनं कत्वा ते किलेसे निग्गण्हित्वा अरहत्तं दस्सामीति । सो सुरभिगन्धकुटितो निक्खमित्वा मधुरस्सरेन आनन्दाति आयस्मन्तं धम्मभण्डागारिक आनन्दत्थेरं आमन्तेसि । थेरो कि भन्तेति आगन्त्वा वन्दित्वा अट्टासि । आनन्द ! यत्तका भिक्खू अन्तोकोटिसन्थारे विहरन्ति सब्वेव गन्धकुटिपरिवेणे सन्निपातेहीति । एवं किरस्स अहोसि सचाहं तेयेव पञ्चसते भिक्खू पक्कोसापेस्सामि सत्यारा नो अब्भन्तरे किलेसानं उप्पन्नभावो भातोति संविग्गमानसा धम्मदेसनं पटिच्छितुं न सक्खिस्सतीति । तस्मा सचे सन्निपातेहीति आह । थेरो साधु भन्तेति अवापुरणं आदाय परिवणेन परिवेणं आहिण्डित्वा सब्बे भिक्खू गन्धकुटिपरिवेणे सन्निपातेत्वा बुद्धासनं पञापेसि । सत्था पल्लं अकं आभुजित्वा उजु काय परिणधाय सिलापठवियं पतिठ्ठहमानो सिनेरुविय पञ्जत्तवुद्धासने निसीदि । आवेलावेला यमकयमका छब्बण्णघनबुद्धरस्मियो विस्सज्जेन्तो। तापि रस्मियो पाणिमत्ता छत्तमत्ता कूटा- गारकुच्छिमत्ता छिज्जित्वा छिज्जित्वा गगनतले विज्जुल्लता विय सञ्चरिंसु । अण्णवकुच्छि खोभेत्वा वाल- सुरियुग्गमनकालो विय अहोसि । भिक्खुसअघोपि सत्यारं वन्दित्वा गरुचित्तं पच्चुपट्टपेत्वा रत्तकम्बलसारिंग परिक्खिपन्तो विय परिवारेत्वा निसीदि । सत्या ब्रह्मस्सरं निच्छारेन्तो भिक्खू आमन्तेत्वा-न भिक्खवे ! भिक्खुना नाम कामवितक्कं व्यापा- दवितक्क विहिंसावितक्कन्ति इमे तयो अकुसलवितक्के वितक्केतुं वट्टति अन्तो उप्पन्नकिलेसो हि परित्तकोति जातुं न वट्टति, किलेसो नाम पच्चामित्तसदिसो पच्चामित्तो च खुद्दको नाम नत्यि ओकासं लभित्वा विनासमेव पापेति, एवमेवं अप्पमत्तकोपि किलेसो उपज्जित्वा वढितुं लभन्तो महाविनासं पापेति किलेसो नामेस हला- हलविसूपमो उप्याटितच्चविलोमगण्डनिभो' आसीविसपटिभागो असनिअग्गिसदिसो अल्लीयितुं न युत्तो आसंकितब्बो उप्पन्नप्पन्नवनग्गेयेव पटिसङग्यानबलेन भावनावलेन यथा महुत्तम्पि हदये अठत्वा पदुमिनि- पत्ता उदविन्दुविय विवट्टति एवं पजहितब्बो पोराणकपण्डितापि अप्पमत्तकम्पि किलेसं गरहित्वा यथा पुन अन्भन्तरे नूप्पज्जति एवं निग्गम्हिसूति वत्वा अतीतं आहरि :-[४२०] प्रतीतवत्यु अतीते बाराणगियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो सिगालयोनियं पटिसन्धि गहेत्वा अरने नदीतीरें निवास कप्पेसि । अथेको जरहन्थी गङ्गातीरे कालमकासि । सिगालो गोचरपसुतो तं हत्यिसरीरं दिस्वा महा मे गोचरो उप्पन्नोति गन्त्वा सोण्डे डसि । नडगलीसाय दढकालो विय अहोसि । सो नत्थेत्य मादिनव्ययत्तकान्ति दन्तं इसि । थम्भे दट्टकालो विय अहोसि । कगणे डसि । सप्पकोटियं दट्टकालो विय । १. स्था०-उत्पादितच्छविकण्डसदियो ।

·सिगालजातकं अहोसि । उदरे डमि । कुसूले दट्टकालो विय अहोमि । पादे डसि । उदुक्खले दट्टकालो विय अहोसि । नगुनें डसि । मूसले दढकालो विय अहोति । एत्थापि नत्यि खादितब्बयुत्तकन्ति सब्बत्थ अस्सादं अल- भन्तो वच्चमग्गे डमि । मुदुपूर्व दट्टकालो विय अहोसि । सो लद्धंदानि मे इमस्मि सरीरे मुदुं खादितब्बयुत्त- हानन्ति । ततो पट्टाय सादन्तो अन्तोकुच्छि पविसित्वा वक्कहदयादीनि खादित्वा पिपासितकाले लोहितं पिवित्वा निपज्जितुकामकाले उदरं पत्थरित्वा निपज्जति । अथस्स एतदहोसि इदं हत्यिसरीरं मय्हं निवा- समुखताय गहसदिसं खादितुकामताय सति पहूतमंसं किंदानि मे अझत्थ कम्मन्ति सो अझत्थ अगन्त्वा हत्यिकुच्छ्यियेव मंसं खादित्वा वसति । गच्छन्ते गच्छन्ते काले निदाघवातसम्फस्सेन चेव सुरियरस्मिसन्तापेन च तं कुरापं सुस्सित्वा वलियो गहि । सिगालस्म पविठ्ठद्वारं पिहितं, अन्तोकुच्छियं अन्धकारो अहोसि । सिगा- लस्स लोकन्तरिकनिवासो विय जातो कुणपे सुस्सन्ते मंसम्पि सुस्सि लोहितम्पि पच्छिज्जि । सो निक्खमन- द्वारं अलभन्तो भयप्पत्तो हुत्वा सन्धावन्तो इतोचितो च पहरित्वा निक्खमनद्वारं परियेसमानो विचरति । एवं तम्मि उक्सलियं पिटुपिण्डि विय अन्तोकुच्छियं सिज्जमाने कतिपाहच्चयेन महामेघो पावस्सि । अथ नं कुरणपं तेमित्वा उट्टाय पकतिसण्ठानेन अट्टासि । वच्चमग्गो विवटो हुत्वा तारका विय पञायि सिगालो तं छिदं दिस्वा इदानि मे जीवितं लद्धन्ति यावहत्यिसीसा पटिक्कमित्वा वेगेन पक्खन्दित्वा वच्चमग्गं सीसेन पहरित्वा निक्खमि । तस्स संसिन्नसरीरत्ता सब्बलोमानि वच्चमग्गे अल्लीयिंस। सो तालक्खन्धसदिसेन निल्लोमेन सरीरेन उबिग्गचित्तो मुहत्तं धावित्वा निवत्तित्वा निसिन्नो सरीरं ओलोकेत्वा इदं दुक्खं मय्हं न अञ्जन कतं लोभहेतु पन लोभकारणा लोभं निस्साय मया एतं कतं इतोदानि पट्ठाय न लोभवसिको भविस्सामि पुन हत्यिसरीरं नाम न पविसिस्सामीति संविग्गहदयो हुत्वा इमं गाथमाह :--- नाहं पुनं न च पुनं न चापि अपुनप्पुन, हत्यिबोन्दि पवेक्खामि तथा हि भयतज्जितोति । [४२१] तत्य-न चापि अपुनप्पुनन्ति अकारो निपातमत्तो। अयं पनेतिस्सा सकलायपि गाथायत्थो। अहं हि इतो पुन ततो च पुनन्ति वुत्तवारतो पुन ततोपि च पुनप्पुनं वारणसरीरसङखातं हत्थिबोन्दि न पवेक्खामि । किं कारणा ? तयाहि भयतज्जितो तथाहि अहं इमस्मियेव पवेसने भयतज्जितो मरणभयेन सन्तासं संवेगं आपादितोति । एवञ्च पन वत्वा ततो च पलायित्वा पुन तं वा अनं वा हत्यिसरीरं नाम निवत्तित्वापि न ओलो- केसि । ततोपट्टाय न लोभवसिको अहोसि । सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा भिक्खवे ! अन्तो उत्पन्नले किसस्स नाम वड्ढितुं अदत्वा तत्थ तत्येव निग्गण्हितुं वदृतीति वत्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधाने सि । सच्चपरियोसाने पञ्चसतापि ते भिक्खू अरहत्ते पतिहिंस। अवसेसेस केचि सोतापन्ना केचि सकदागामिनो केचि अनागामिनो अहेसुं । तदा सिगालो अहमेव अहोसिन्ति । ?

·६. एकपएणजातक एकपण्णो अयं रुक्खोति इदं सत्था वेसालियं उपनिस्साय महावने कटागारसालायं विहरन्तो वेसालिक दुट्टलिच्छविकुमारकं आरम्भ कथेसि । पच्चुपन्नवत्यु तस्मि हि काले वेसालिनगरं गावुतगावुतन्तरे तीहि पकारेहि परिक्खित्तं, तीसु ठानेस गोपुरट्टालकोट्ठ- कयुत्तं परमसोभग्गप्पत्तं । तत्य निच्चकालं रज्जं कारेत्वा वसन्तानं येव राजून सत्तसहस्सानि सत्तसतानि सत्त च राजानो होन्ति, तत्तकायव उपराजानो, तत्तका सेनापतिनो, तत्तका भण्डागारिका । तेसं राजकुमारानं अन्तरे एको दुगुलिच्छविकुमारो नाम अहोसि, कोधनो चण्डो फरुसो, दण्डेन घट्टितासीविसो विय निच्चं पज्ज- लितो कोधेन । तस्स पुरतो वे तीणि वचनानि कथेतु समत्थो नाम नत्थि । तं नेव मातापितरो न जातयो न मित्तसुहज्जा सिक्खापेत सक्खिस् । अथस्स मातापितुन्नं एतदहोसि अयं कुमारो अतिफरुसो साहसिको ठपेत्वा सम्मासम्बुद्धं अञ्जो इमं विनेतुं समत्थो नाम नत्थि वुद्धवेनेय्येन पन भवितव्बन्ति । ते तं आदाय सत्थु सन्तिकं गन्त्वा वन्दित्वा आहंसु--भन्ते ! अयं कुमारो चण्डो फरुसो कोधेन पज्जलति इमस्स ओवादं देथाति । सत्या तकुमारं ओवदि--कुमार ! इमेसु नाम सत्तेसु चण्डेन फरुसेन साहसिकेन विहेठकजातिकेन न भवितव्वं । फरुसवाचो नाम विजातमातुयापि पितुनोपि पुत्तस्सपि भातुभगिनीनम्पि [४२२] पजापतियापि मित्तवन्धवानम्पि अप्पियो होति अमनापोडसितुं आगच्छन्तो सप्पो विय अटवियं उद्वितचोरा विय खादितुं आग- च्छन्तो यक्खो विय च उब्बेजनीयो हुत्वा दुतियकचित्तवारे निरयादिसु निव्बत्तति दिठेव धम्मे कोधनो पुग्गलो मण्डितपसाधितोपि दुव्बण्णोव होति । पुण्णचन्दसस्सिरिकम्पिस्स मुखं जालाभिहतपदुमं विय मलग्गहीतकञ्च- नादासपण्डलं विय च विरूपं होति दुद्दसिकं । कोधं निस्साय हि सत्ता सत्यं आदाय अत्तनाव अत्तानं पहरन्ति, विसं खादन्ति, रज्जुया उव्बन्धन्ति, पपाता पपतन्ति । एवं कोधवसेन कालङकत्वा निरयादिसु उप्पज्जन्ति विहेठकजातिकापि दिठेव धम्मे गरहं पत्वा कायस्स भेदा निरयादिसु उप्पज्जन्ति । पुन मनुस्सत्तं लभित्वा जातकालतोपट्ठाय रोगबहुलाव होन्ति । चक्खुरोगो सोतरोगोति आदिसु च रोगेसु एकतो वुट्ठाय एकस्मि पतन्ति रोगेन अपरिमुत्ताव हुत्वा निच्चदुखिताव होन्ति । तस्मा सव्वसत्तेसु मेत्तचित्तेन हितचित्तेन मदुचित्तेन भवि- तव्यं । एवरूपो हि पुग्गलो निरयादिभयेहि न परिमुच्चतीति । सो कुमारो सत्यु ओवादं लभित्वा एकोवादेनेव निहतमानो दन्तो निब्बिसेवनो मेत्तचित्तो मुदुचित्तो अहोसि । अक्कोसन्तम्पि पहरन्तम्पि निवत्तित्वापि न ओलोकेसि । उद्धदाठो विय सप्पो अलच्छिन्नो विय कक्कटको छिन्नविसाणो विय च उसभो अहोसि । तस्स तं पत्ति जत्वा भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं-- आवुसो ! दुटुलिच्छविकुमार सुचिरम्पि ओवदित्वा नेव मातातिपरो न जातिमित्तादयो दमेतुं सक्खिसु । सम्मासम्बुद्धो पन एकोबादेनेव दमेत्वा निबिसेवनं कत्वा मत्तवरवारणं विय समुग्गहितानञ्जकारणं अकासि । याव सुभासितञ्चिदं—"हत्यिदमकेन भिक्खये ! हत्थिदम्मो सारितो एकं येव दिसं धावति पुरत्थिमं वा पच्छिमं वा उत्तरं वा दक्खिणं वा । अस्सदमकेन भिक्खवे ! अस्सदम्मो सारितो एक येव दिसं धावति पुरत्थिमं वा पच्छिमं वा उत्तरं वा दक्खिरणं वा । गोदमकेन भिक्खवे! गोदम्मो सारितो एकं येवं दिसं धावति पुरत्थिमं वा पच्छिम वा उत्तरं वा दक्खिणं वा । तथागतेन भिक्खवे ! अरहता सम्मासम्बुद्धन पुरिसदम्मो सारितो भट्टदिसा वावति रूपी रूपानि पस्तति अयमेका दिसा-पे-सजावेदयितनिरोधं उपसम्पज्ज विहरति अयं अट्ठमी दिसा । मो वुच्चति योग्गाचरियानं अनुत्तरो पुरिसदम्मसारथी"ति । नहि आवुसो ! सम्मासम्बुद्धेन सदिसो पुरिमदम्मसारथी नाम अत्यीति । सत्या आगन्त्वा कायनुत्य भिक्खवे ! एतरहि कथाय सन्निसिन्नाति पुच्छित्वा इमाय नामाति वुत्ते न भिनवे! इदानेवेस मया एकोवादेनेव दमितो पुश्पहं इमं एकोवादेनेव दमेसिन्ति वत्वा अतीतं आहरि:-[४२३] ·एकपण्णजातकं अतीतवत्यु अतीते बारागसियं ब्रह्मदत्त रज्जे कारन्ते बोधिसत्तो उदिच्चब्राह्मणकाले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो तक्क- सिलाय तयो वेदे सबसिप्पानि च उग्गण्हित्वा कञ्चिकालं घरावासं वसित्वा मतापितुन्नं अच्चयेन इसिपब्ब- ज्जं पन्यजित्वा अभिज्ञा च समापत्तियो च निबत्तेत्वा हिमवन्ते वासं कप्पेसि तत्थ चिरं वसित्वा लोणम्बि- लसेवनत्याय जनपदं आगन्त्वा वाराणसिं पत्वा राजुय्याने वसित्वा पुनदिवसे सुनिवत्यो सुपास्तो तापसाकप्प- सम्पन्नो भिक्खाय नगर पविसित्वा राजङगरणं पाणि । राजा सीहपञ्जरेन ओलोकेन्तो तं दिस्वा इरियापथे पसीदित्वा अयं तापसो सन्तिन्द्रियो सन्तमानसो युगमत्तदसो पदवारे पदवारे सहस्सत्यविकं ठपेन्तो विय सीहविजम्भितेन आगच्छति सचे सन्तधम्मो नामेको अत्थि इमस्स तेनन्भन्तरे भवितब्बन्ति चिन्तत्वा एक अमच्चं ओलोकेसि । तो-किं करोमि देवाति आह । एतं तापसं आनेहीति । सो साधु देवाति बोधिसत्त उपसंकमित्वा वन्दित्वा हत्यतो भिक्खाभाजनं गहेत्वा किं महापुजाति वुत्ते-~~भन्ते ! राजा तं पक्कोसतीति आह । बोधिसत्तो-मयं राजकुलूपगा हेमवतका नामम्हाति आह । अमच्चो गन्त्वा तमत्यं रञ्नो आरोचेसि । राजा अज्ञो अम्हाकं कुलूपगो नत्थि आनेहि नन्ति आह । अमच्चो गन्त्वा बोधिसत्तं वन्दित्वा याचित्वा राजनिवेसनं पवेसेसि । राजा वोधिसत्तं वन्दित्वा समुस्सितसेतच्छत्ते कञ्चनपल्लङके निसीदापेत्वा अत्तनो पटियत्त नानग्गरसभोजनं भोजेत्वा--भन्ते ! कुहि वसथाति पुच्छि । हेमवतका मयं महाराजाति । इदानि कहं गच्छथाति ? वस्सारत्तानुरूपं सेनासनं उपधारेम महाराजाति । तेन हि भन्ते ! अम्हाकव उय्याने वसथाति । पटिनं गहेत्वा सयम्पि भुजित्वा बोधिसत्तं आदाय उय्यानं गन्त्वा पण्णसालं मापेत्वा रत्तिट्ठानदि- वाट्टानानि कारेत्वा पबजितपरिक्खारे दत्वा उय्यानपालं पटिच्छापेत्वा नगरं पाविसि । ततोपट्ठाय बोधिसत्तो उय्याने वसति । राजापिस्स दिवसे दिवसे द्वत्तिक्खत्तुं उपट्टानं गच्छति । तस्स पन रञो दुटुकुमारो नाम पुत्तो अहोसि चण्डो फरुसो नेव नं राजा दमेतुं असक्खि न सेसजातका अमच्चापि ब्राह्मणगहपतिकापि एकतो हुत्वा सामि ! मा एवं करि एवं कातुं न लब्भाति कुज्झित्वा कथेन्तापि कथं गाहापेतुन सक्खिसु । राजा चिन्तेसि—ठपेत्वा मम अय्यं सीलवन्ततापसं अञो इमं कुमारं दमेतुं समत्यो नाम नत्यि, सोयेव नं दमेस्सतीति । सो कुमारं आदाय बोधिसत्तस्स सन्तिकं गन्त्वा भन्ते ! अयं कुमारो चण्डो फरुसो, मयं इमं दमेतुं न सक्कोम तुम्हे नं एकेन उपायेन सिक्खापेथाति कुमारं वोधिसत्तस्स [४२४] निय्यादेत्वा पक्कामि । बोधि- सत्तो कुमारं गहेत्वा उय्याने विचरन्तो एकतो एकेन एकतो एकेनाति द्वीहियेव पत्तेहि एकं निम्बपोतकं दिस्वा कुमारं आह--कुमार ! एतस्स ताव रुक्खपोतकस्स पण्णं खादित्वा रसं जानाहीति । सो तस्स एक पण्णं सङखादित्वा रसं ञत्वा धीति' सहखेलेन भूमियं निठुभि । किमेतं कुमाराति वुत्ते- भन्ते ! इदानेवेस रुक्खो हलाहलविसूपमो वड्ढन्तो पन बहू मनुस्से मारेस्सतीति निम्बपोतकं उप्पाटेत्वा हत्येहि परिमहित्वा इमं गाथमाह :- -- ·जातकट्ठकथा तत्य-एफपण्णोति उभोसु पस्सेसु एकेकपण्णो । न भूम्या चतुरअगुलोति भूमितो चतुरङगुलमत्तम्पि न बढितो। फलेनाति पलासेन । विसकप्पेनाति हलाहलविरासदिसेन । एवं खुद्दकोपि समानो एवरूपेन तित्तकेन पण्णेन समन्नागतोति अत्यो । महायं कि भविस्सतीति यदा पनायं वुद्धिप्पत्तो महा भविस्सति तदा कि नाम भविस्सति ? अद्धा मनुस्समारको भविस्सतीति एतं उप्पाटेत्वा महित्वा छड्डेसिन्ति आह । अय नं वोधिसत्तो एतदवोच-कुमार ! त्वं इमं ताव निम्बपोतकं इदानेव एवं तित्तको महल्लककाले कुतो इमं निस्साय वड्ढीति उप्पाटेत्वा महित्वा छड्डेसि यथा त्वं एतस्मि पटिपज्जि एवमेव तं रटुवासिनोपि अयं कुमारो दहरकाले येव एवं चण्डो फरुसो महल्लककाले रज्जं पत्वा किं नाम करिस्सति ? कुतो अम्हावं एतं निस्साय वड्ढीति तव कुलसन्तकं रज्जं अदत्वा निम्बपोतकं विय तं उप्पाटेत्वा रट्टा पब्वाजनियकम्मं करि- स्सन्ति, तस्मा निम्वरुक्खपटिभागतं हित्वा इतो पट्टाय खन्तिमेत्तानुद्दयसम्पन्नो होहीति । सो ततो पट्ठाय निहतमानो निब्बिसेवनो खन्तिमेत्तानुद्दयसम्पन्नो हुत्वा वोधिसत्तस्स ओवादे ठत्वा पितु अच्चयेन रज्जं पत्वा दानादीनि पुनकम्मानि कत्वा यथाकम्मं अगमासि । सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा न भिक्खवे ! इदानेवेसदुट्टलिच्छविकुमारो मया दमितो, पुब्बेपाहं एतं दमेसि येवाति वत्वा जातकं समोधानेसि । तदा दुटकुमारो अयं लिच्छविकुमारो अहोसि । राजा आनन्दो । ओवाददायकतापमो पन अहमेवाति । एकपण्णजातक।

·१०. सञ्जीवजातक - असन्तं यो पागण्हातीति इदं सत्था वेलुवने विहरन्तो अजातसत्तुस्स रज्जो असन्तपग्गहं आरभ कथेसि । [४२५]] पच्चुपन्नवत्यु सो हि बद्धानं पतिकण्टकभूते दुस्सीले पापधम्मे देवदत्ते पसीदित्वा तं असन्तं असप्पुरिसं परंगय्ह तस्स सक्कारं करिस्मामीति' वहुं धनं परिच्चजित्वा गयासीसे विहारं कारेत्वा तस्सेव वचनं गहेत्वा पितरं धम्मराजानं सोतापन्नं अरियसावकं घातेत्वा अत्तनो सोतापत्तिमग्गस्स उपनिस्सयं छिन्दित्वा महाविनासं पत्तो । सो हि देवदत्तो पठविं पविट्ठोति सुत्वा कच्चि नुखो मम्पि पठवी गिलेय्याति भीततसितो रज्जसुखं न लभति, सयने अस्सादसुखं न विन्दति, तिब्बकारणाभितुन्नो हत्यिपोतो' विय कम्पमानो विचरति । सो पठविं फलमानं विय अवीचिजालं निक्खमन्ति विय पठविया अत्तानं गिलीयमानं विय आदित्ताय लोहपठविया उत्तानकं निपज्जा- पेत्वा अयसूलेहि कोट्टियमानं विय च समनुपस्सि । तेनस्स पहटकुक्कुटस्सेव महुत्तम्पि कम्पमानस्स अवत्थानं नाम नाहोसि । सो सम्मासम्बुद्धं पस्सितुकामो खमापेतुकामो पन्हं पुच्छितुकामो अहोसि । अत्तनो पन अप- राधमहन्तताय उपसमितुं न सक्कोति । अबस्स राजगहनगरे कत्तिकरत्तिवार सम्पत्ते देवनगरं विय नगरे अलङकते महातले अमच्चगण- परिवुतस्स कञ्चनासने निसिन्नस्स जीवकं कोमारभच्चं अविदूरे निसिन्नं दिस्वा एतदहोसि-जीवकं गहेत्वा सम्मासम्बुद्ध पस्सिस्सामि न खो पन सक्का मया उज्कमेव वत्तुं अहं सम्म ! जीवक ! सयं गन्तुं न सक्कोमि एहि मं सत्य सन्तिकं ने हीति परियायेन पन रत्तिसम्पदंव गणेत्वा कन्नख्वज्ज मयं समणं वा ब्राह्मणं वा पयिरु- पासेय्याम यं नो पयिरुपासन्तानं चित्तं पसीदेय्याति वक्खामि तं सुत्वा अमच्चा अत्तनो अत्तनो सत्यारानं वरणं कथेस्सन्ति, जीवकोपि सम्मासम्बुद्धस्स वरणं कथेस्सति । अथ नं गहेत्वा सत्थ् सन्तिकं गच्छिस्सामीति । सो पञ्चहि पदेहि रत्ति वण्णेसि-“लक्खझा वत भो ! दोसिना रत्ति, अभिरूपा वत भो ! दोसिना रत्ति, दस्सनीया वत भो ! दोसिना रत्ति, पासादिका वत भो ! दोसिना रत्ति, रमणीया वत भो ! दोसिना रत्ति, कन्नुख्वज्ज मयं समणं वा ब्राह्मणं वा पयिरुपासेय्याम ? यं नो पयिरुपासतो चित्तं पसीदेय्या"ति । अयेको अमच्चो पूरणकस्सपस्स वण्णं कथेसि । एको मक्तलिगोसालस्स, एको अजितकेसकम्बलस्ग, एको पकुधकच्चायनस्स, एको सञ्जयस्स वेलट्ठिपुत्तस्स, एको नाथपुत्तनिगण्ठस्साति' । राजा तेसं कथं सुत्वा तुण्ही अहोसि । सो हि जीवकस्सेव महामच्चस्स कयं पच्चासिंसति । जीवकोपि रञा मं आरम्भ कथितेयेव जानिस्सामीति अविदूरे तुण्ही निसीदि । अय न राजा आह-[४२६] त्वम्पन सम्म ! जीवक ! किं तुण्हीति ? तस्मि खणे जीवको उठायासना येन भगवा तेनञ्जलिम्परणामेत्वा---एसो देव ! भगवा अरहं सम्मा- सम्बुद्धो अम्हाकं अम्बवने विहरति सद्धि अड्ढतेलसेहि भिक्खुसतेहि तञ्च पन भगवन्तं एवं कल्याणो कित्तिसद्दो अब्भग्गतोति नव अरहादी गुणे वत्वा जातितो पट्ठाय पुब्बनिमित्तादिभेदं भगवतो आनुभावं पकासेत्वा तं भगवन्तं देवो पयिरुपासतु धम्म सुणातु पञ्हं पुच्छतूति आह । राजा सम्पुण्णमनोरथो हुत्वा तेनहि सम्म ! जीवक ! हत्यियानानि कप्पापेहीति यानानि कप्पा- पत्वा महन्तेन राजानुभावेन जीवकम्बवनं गन्त्वा गन्धमण्डलमाले भिक्खुसडघपरिवुतं तथागतं दिस्वा सन्त- वीचिमझ महानावं विय निच्चल भिक्खुसघं इतो चितो च अनुविलोकेत्वा एवळ्या नाम मे परिसा न दिट्ट- पुब्बाति इरियापथेयेव पसीदित्वा सङ्घस्स अञ्जलिं पग्गण्हित्वा थुति कत्वा भगवन्तं वन्दित्वा एकमन्नं निसिन्नो सामफलपन्हं पुच्छि । अथस्स भगवा द्वीहि भारणवारेहि पतिमण्डेत्वा सामञ्चमलमुत्तन्तं कथेसि । १. स्या०-पोतो विय । २. स्या०-नाटपुत्तनिग्गण्ठस्साति ।

·जातकट्ठकथा - सो सुत्तपरियोसाने अत्तमनो भगवन्तं खमापेत्वा उट्ठायासना पदक्खिणं कत्वा पक्कामि । सत्था अचिरपक्क- न्तस्स रञ्नो भिक्रवू आमन्तेत्वा-"खतायं भिक्खवे ! राजा, उपहतायं भिक्खवे ! राजा, सचायं भिक्खवे ! राजा इस्सरियकारणा पितरं धम्मिकं धम्मराजानं जीविता न वोरोपेस्सथ इमस्मिमेव आसने विरजं वीतमलं धम्मचक्खु उप्पज्जिस्सथ । देवदत्तं पन निस्साय असन्तपग्गहँ कत्वा सोतापत्तिफला परिहीनोति" आह । पुनदिवसे भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्टापेसुं-आवुसो ! अजातसत्तु किर असन्तपग्गहं कत्वा दुस्सीलं पापधम्म देवदत्तं निस्साय पितुघातकम्मस्स कतत्ता सोतापत्तिफला परिहीनो देवदत्तेन नासितो राजाति । सत्या आगन्त्वा कायनुत्थ भिक्खवे ! एतरहि कथाय सन्निसिन्नाति पुच्छित्वा इमाय नामाति वुत्ते न भिक्खवे ! अजातसत्तु इदानेव असन्तपग्गह कत्वा महाविनासौंपत्तो पुबेपेस असन्तपग्गहेनेव अत्तानं नासे- सीति वत्वा अतीतं आहरि :- अतीतवत्यु अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो महाविभवे ब्राह्मणकुले निव्वत्तित्वा वयप्पत्तो तक्कसिलं गन्त्वा सबसिप्पानि उग्गहिण्त्वा वाराणसियं दिसापामोवखो आचरियो हुत्वा पञ्चमारणवकसतानि सिप्पं वाचेति । तेसु माणवेसु एको सञ्जीवो नाम माणवो अत्थि । बोधिसत्तो तस्स मतकुट्ठापनमन्तं अदासि सो उट्ठापनमन्तमेव गहेत्वा पटिवाहनमन्तं पन अगहेत्वा एकदिवसं माणवेहि सद्धिं दारुअत्थाय अरनं गन्त्वा एकं मतव्यग्धं दिस्वा माणवे [४२७] आह-भो ! इमं मतव्यग्धं उट्ठापेस्सामीति । मारणवा-न सक्खिस्ससीति आहंसु । पस्सन्तानने व वो उट्ठापेस्सामीति । सचे मारणव ! सक्कोसि उद्वापेहीति । एवञ्च पन वत्वा ते मारणवा रक्खं अभिरुहिंसु । सञ्जीवो मन्तं परिवत्तेत्वा मतव्यग्धं सक्खराहि पहरि । व्यग्यो उट्ठाय वेगेनागन्त्वा सञ्जीवं गलनालियं उसित्वा जीवितक्खयं पापेत्वा तत्येव पति । सञ्जीवोपि तत्येव पति । उभोपि एकट्टानेयेव मता निपज्जिसु । माणवा दारुआदीनि आदाय आगन्त्वा तं पत्ति आच- रियस्स आरोचेसुं । आचरियो माणवे आमन्तेत्वा--ताता ! असन्तपग्गहकारा नाम अयुत्तट्टाने सक्कार- सम्मानं करोन्ता एवरूपं दुक्खं पटिलभन्तियेवाति वत्वा इमं गाथमाह :-- असन्तं यो परगण्हाति असन्तञ्चुपसेवति, तमेव घासं कुरुते व्याघो सञ्जीविको यथाति । तत्य-असन्तन्ति तीहि दुच्चरितेहि समन्नागतं दुस्सीलं पापधम्म । यो परगण्हातीति यं खत्तियादिसु यो कोचि एवरूपं दुस्सीलं पव्वजितं वा चीवरादिसम्पदानेन गहळं वा उपरज्जसेनापतिट्ठानादिसम्पदानेन पगण्हाति । सक्कारसम्मानं करोतीति अत्यो । असन्तञ्चुपसेवतीति यो च एवरूपं असन्तं दुस्सीलं उपसेवति भजति पयिरुपासति । तमेव घासं कुरुतेति तमेव असन्तपग्गहनकं सो दुस्सीलो पापपुग्गलो घसति सङखादति विनासं पापेति । कथं ? व्यग्यो सञ्जीरिको ययाति यथा सञ्जीवकेन माणवेन मन्तं परिवत्तेत्वा मतव्यग्यो सजीविको जीवितसम्पदानेन सम्पग्गहितो अत्तनो जीवितदायकं सजीवमेव जीविता वोरोपेत्वा तत्थेव पातेसि । एवं अज्ञोपि यो असन्तसम्पग्गहं करोति सो दुस्सीलो तं अत्तनो सम्पग्गाहकमेव विनासेति । एवं असन्तसम्पग्गाहका विनासं पापुरगन्तीति । बोधिसत्तो इमाय गाथाय माररावानं धम्म देसेत्वा दानादीनि पुनानि कत्वा यथाकम्मं गतो । सत्थापि इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि । तदा मतव्यग्घुट्ठापको मारणवो अजातसत्तु अहोसि । दिसा- पामोकवाचरियो पन अहमेदाति । सञ्जीवजातक। ककण्टकवग्गो पण्णरसमो। उपरिमो पण्णासको। । एककनिपातवरणना निठ्ठिता।

·सुद्धिपत्तं पिछे पन्तियं २ ८ ३० ३ २ ३ १० ३४ ४ or ४ & १२ २६ 4 ३३ ३५ ४ ५ " असुद्धि थरेन उग्र्गाह गाथाबन्धनेन न वचनेहि वीणासद्दन यो एव भव अजातिसंखातन तिविधग्गी सञ्छन्न यथासि परिपीलीतो एव छड्डत्वा जिगुञ्छिय वच्चं गच्छिस्स सेकनिवेसन कारणगणेहि पञ्चदोसविवज्जित गुरग वसनटठानं गुणसमपेतं आनुपुव्वकथा जटाम लवाकचीरं प वजन्तुति विवरित्वाअन्तो तापसपब्जज्ज जिराणस्स दुरभिसम्भवभावो अप्पग्धं अट्ठदीससमाकिण्णं निच्चलभावकरत्थं अंकुरापच्छि अपर परं सुद्धि थेरेन उग्गहि गाथाबन्धनेन पन वचनेहि वीणासद्देन सो एवं भवे अजातिसंखातेन तिविधग्गि सञ्छन्नं यथापि परिपीलितो एवं छड्डेत्वा जिगुच्छिय वच्चं गच्छिस्सं सकनिवेसने कारणगुणेहि पञ्चदोसविवज्जितं गुरणेहि वसनट्ठानं गुणसमूपेतं आनुपुब्बीकथा जटामण्डलवाकचीरं पव्वजन्तूति विवरित्वा अन्तो तापसपब्बज्जं जिण्णस्स दुरभिसम्भवभावो अप्पग्धं अट्ठदोससमाकिण्णं निच्चलभावकरणत्थं अंकुसपच्छि अपरापरं १५ २१ २४ " ६ ३० ३५ my ७ २ ७ " ११ १३ १४ २० " " " २७ " ३० " ३२ ·३७२ जातकटुकथा १ वं नाद्दसिं " मा नं " पिछे पन्तियं असुद्धि सुद्धि उदपादी उदपादि वीतिनामन्तो वीतिनामेन्तो ह एवं ४ नाइसि ३४ यव येव महानभावानं महानुभावानं ३६ मानुसकगन्धहि मानुसकगन्धेहि १० ३ छबण्णाघन- छवण्णघन- २१ पटिपज्जिअ जसं पटिपज्जि अञ्जसं ३४ सहहिस्सेहि सहसिस्सेहि मा मा ११ २ अटठ अट्ठ- ११ पारेमि तारेमि २० अत्तभावपि अत्तभावे २१ हेतुसम्पन्नपि हेतुसम्पन्नेपि ३२ वद्धत्तं बुद्धत्तं ३४ एव एवं ३७ उग्धान्टेतो उग्घाटेन्तो १२ २ अनागतं सञ्चारणं अनागतंसाणं व्याकसि व्याकासि तापरां तापसं ११ पटिग्गाहेत्वा पटिग्गहेत्वा १४ वचनमवुवी वचनमब्रुवी १४ १४ तपज्जुभो तेपज्जुभो ३५ तदान तदान १६ यस यसं वि चिनामि विचिनामि १३ कुम्हो कुम्भो होन्तों होन्तो २० २८ तेलपन्ते तेलयन्ते २२ १६ वीरोच विरोच २३ ६ उपगन्त्वा न उपगन्त्वान ३१-३७ एता गाथायो न भवितव्वा, जातकट्ठकथायं पन एता न दिस्सन्ति । अपि च बुद्धवंसे एवं वुत्ता- "दसवस्ससहस्सानि अगारं अज्झसो वसि । हंमा कोञ्चा मयूरा च तयो पासादमुत्तमा ।। तीगि सतमहल्सानि नारियो समलटकता । पदुमा नाम मा नारी उसभक्खन्यो । अवजो।। निगित्ते चतुरो दिस्वा हत्थियानेन निवखमि । ४ १ ·सुद्धिपत्तं पिठे पन्तियं मसुद्धि सुद्धि अनूनदसमासानि पधानं पदहि जिनो । पधानचारं चरेत्वा अवुझि मानसं मुनि।" १-२ एसापि गाथा जातकट्ठकथायं न दिस्सति । बुद्धवंसे २४ पन एवं आगता:- ४ २४ २५ २६ २७ २८ १ " २६ ३० ८ "ब्रह्म ना याचितो सन्तो दीपडकरो महामुनि । वत्ति चक्कं महावीरो नन्दारामे सिरिघरे ।। निसिन्नो सिरीसमूलम्हि अका तित्यियमद्दनं ।।" सामतो १८ जोवितं २० पदक्खीरणं कारति ११ अय २१ नीस्साय ५ चद्वे १० धम्मोक्कमभिधारयीति १६ सरगा सरगसु २३ अगमके ३१ वुद्धप्मुखस्स रठ्ठपादं १५ सीहहनू सभक्खन्धो भगव ३४ पूजसि असीति कोटिको ३४ सम्हवो २० चत्तालीसत्थुव्वेधं वीसतीवस्ससहस्सानि ३१ अट्ठधम्मसमाधाना २ लग्गन ३ निस्सगताय तोणिहलालानि १६ वुद्धलाहलं हलाहलानि १७ कप्पलाहलं बुद्धहलाहलं चक्कवत्तिहलाहलं कापहलाहलं " सागतो जीवितं पदक्खिरणं कारेति अयं निस्साय च द्वे धम्मोक्कमभिधारयीति सरणो सरणेसु अगामके वुद्धपमुखस्स रठ्ठप्पादं सीहहनूसभक्खन्धो भगवा पूजेसि असीतिकोटियो सम्भवो चत्तालीसहत्थुब्बेधं वीसतिवस्ससहस्सानि अट्ठधम्मसमोधाना लगनं निस्सङगताय तीणि कोलाहलानि वुद्धकोलाहल कोलाहलानि कप्पकोलाहलं बुद्धकोलाहलं चक्कवत्तिकोलाहलं कप्पकोलाहलं ३१ ૨૨ " १८ २५ बुद्धहलाहलं " २६ २८ बुद्धकोलाहलं ·३७४ जातकट्ठकथा पिठे असुद्धि सुद्धि चक्कवत्तिकोलाहलं चक्कवत्तिहलाहलं पन्तियं २६ ३२ २ २. ३ १५ १७ " २५ २६ २६ ४० ४ ४१ २९ १५ २७ १७ ४२ हलाहलानि वुद्धहलाहलसहं पञ्चायति इम न सिरिसयनेनिपन्ना सट्ठिगोजनिके पाचिनसीसकं पुरेत्वा सुखीनि मातुकुच्छिसम्हवेन एवं आणापेत्वा भगीनिया सन्तकं कुल चरापेथइतो आगतनयेनेव व किसागोतामया क निरुम्हित्वा सन्निरुम्हित्वा उपन्नमत्ते नत्थीदानि पंसुकुलिकं भमिभागो ४३ २ ४५ ४६ ११ १४ ३२ २४ ३२ कोलाहलानि वुद्धकोलाहलसहं पञ्चायन्ति इम नं सिरिसयने निपन्ना सट्ठियोजनिके पाचीनसीसकं पूरेत्वा सुखिनी मातुकुच्छिसम्भवेन एवं आनापेत्वा भगिनिया सन्तिकं कुले चरापेथ इतो आगतनयेनेव किसागोतमिया को निरुम्भित्वा सन्निरुम्भित्वा उप्पन्नमत्ते नत्थिदानि पंसुकूलिकं भूमिभागो नं यासं घटीकारब्रह्म ना अत्थि एकोनिव्वत्तोति इमम्पि निसीदि रूपसोभग्गप्पत्तो वत्वा मया दानं विमुत्तिसुखं पञ्ञापारमि ४८ ४६ ३२ ३६ १७ ३२ ४ ५१ न " ५ ૨ १७ २८ यास घटीकारब्रह्मना अत्थी एकोनिब्बतोति मयिदं निसीदी रुपसोभग्गप्पत्तो ५३ ६ १५ ठत्वामया ठान विभुत्तिसुखं पञ्यापरमि ·सुद्धिपत्तं ३७५ ६० ३ पिछे पन्तियं असुद्धि सुद्धि २२ भगवत्तं भगवन्तं एवं एवं ५६ २८ धमचक्कपवत्तनं धम्मचवकप्पवत्तनं थरा थेरा १२ मद्दियत्येरं भद्दियत्थेरं उरुवेलकस्सपो उरुवेलकस्सपे महासमणोति महासमरणेति बुद्धो वुद्धा १० आदिट्ठो अदिट्ठो १५ निक्खमरणोकासं निक्खमनोकासं अज्नं अञ्ज २७ परिजग्गनविधि पटिजग्गनविधि ६४ एकग्गचित्तो एकग्गचित्ता हेट्ठो हेट्ठा २४ युत्ततु गमुदुकायतनासो युत्ततुङगमुदुकायतनासो १७ वन्दकित्तरजातकं वन्दकिन्नरजातकं २० पक्कामी पक्कामि १२ कोटिसत्यारेन कोटिसन्थारेन ६ अनाथपिण्डिको अनाथपिण्डिको १६ आगमगत्थाय आगमनत्थाय २५ कुरुमानो कुरुमानो ३३ झामितुं झायितुं सिरिवस्स सिखिस्स १८ निदानकथानिट्ठिता निदानकथा निट्ठिता ६८ ५ पच्चुपन्नवत्यु पच्चुप्पन्नवत्थु (इमस्मि गन्थे सव्वत्य पमादेन 'पच्चुपन्नवत्यु' इति मुद्दापितं अत्यि, तं 'पच्चुप्पन्नवत्यु' इच्चेव गहेतब्बं ।) ६८ १० पूजत्वा पूजेत्वा १४ सीहनाद सीहनादं २७ आसक्कोन्तेहि असक्कोन्तेहि ३० अग्गमक्खायत्ति अग्गमक्खायति सेटठिनो सेट्ठिनो १० येवग मिस्सति येव गमिस्सति १६ परिणतप्पद्धतिणे परिणतथद्धतिणे ३७ भिसमलालानि भिसमुलालानि २४ सपिंसु सुपिंसु ७२ उदक उदक कान्तारे कन्तारे ७३ यथापूरितानव यथापूरितानेव ७४ १२ वोधितले बोधितले ७५ ११ इंमस्मि इमस्मि ७ २ " १ १ ·जातककया पिछे पन्तियं २४ ७८ १ ६ १४ . १८ " ८. १ १ ८१ २६ असुद्धि विरियं ते ओस्सट्ठन्ति यथाकम्ममव सेरिववाणिजजातकं सेरिववाणिजो पुतभातिका लोलवाणिजो चुल्लकसेट्ठिजातकं अह अंगीरस रकोट्ठके कथापत्ति निसीनम्हा छड्ढेतुं दारुनि कतज्न ना पत्ति सम्धमन्ति पत्ति रञों सुद्धि विरियं ओस्सट्टन्ति यथाकम्ममेव सेरिवाणिजजातक सेरिवाणिजो पुत्तभातिका लोलवाणिजो चुल्लसेट्ठिजातकं अहं अंगीरसं द्वारकोटके कथापत्ति निसिन्नम्हा छड्डेतुं दारूनि कतञ्जना पवत्ति सन्धमन्ति पवत्ति रजो १२ ८२ ८३ ८८ ३० ४ " ११ ૨૨ ११ १५ २४ ६ & १५ १६ " mram - You ३४ 3. अब .. 13 ३४ १-२ १३ अझोपि अञपि पवुत्ति पर्वात लोलुदायी लालुदायी निट्ठापेसि निट्ठपेसि निमं नामं एक एकं पूत्तं पुत्तं लोक लोकं दवधम्माति देवधम्माति कट्टहारिजातकं कट्ठहारिजातकं विड्डभस्सापि विडूडभस्सापि पञ्चसतभिक्खुपरिवृतो पञ्चसतभिक्खुपरिवुतो मद्दिकं मुद्दिक संकहवत्थूहि संगहवत्थूहि कोसलरनो कोसलरजो समिझतीति समिज्झतीति संग्रहवत्थूनि संगहवत्थूनि जीण्णव्याधिमनपव्यजिते जिण्णव्याधिमतपव्वजिते पसंगित्व। पसंसित्वा वीतिनामेस्साय वीतिनामेस्साम ६ " ५ १४ २३ १० १२ ४ ह १०० १८ २९ ·सुद्धिपत ३७७ " प- पन्तियं पिछे १०१ असुद्धि हमस्मि om १ पव्वज्ज . १०४ १ । ३४ ५ १२ १०६ १०७ . १०८ १-२ २६ ३१ ८ सुद्धि इमस्मि पवज्जं अन्तरधापेथ गुणकथायाति मुखं नागरे पवत्ति सीसं यम्पन अनिवत्तित्वा निस्साय पवत्ति पत्ति अट्ठखुरं सिक्खाकामतं नदीतीरे सो वन्धित्वा नत्थि अहन्ति कुक्कुरेहि आणापेसिन्ति अन्तरधापथ गुणकथामाति मरवं वागुरानि पवुत्ति सीस यम्पन अतिवत्तित्वा विस्साय पवुत्ति पवुत्ति अठठ्सुरं सिक्खीकामतं नदितीरे सी वन्धित्व । नत्थी हन्ति कुक्कुरहि अणापेसिन्ति w ११३१ ११७ १२० १२२ १२४ २ १५ १४ २१ १७ १७ २७ १२५ १ " १ ५ " ३४ १२७ ७ १२८ १२ ११ १८ " १३० १ १६ २७ ३ १३१ रज्जो निव्वत्तो पवुत्ति नासेतु मच्चपरियोसाने तिट्ठजातकं आगत्वा अचिच्चाति तमोततं पवुत्ति तिट्ठजातकं अञ्जमा पत्ति भण्डिक मुणिकजातकं भत्ते सत्थापि रज्जो निब्वत्तो पत्ति नासेतुं सच्चपरियोसाने तित्थजातकं आगन्त्वा अनिच्चाति समोततं पवत्ति तित्थजातकं अञमञ्ज पत्ति भण्डिक मुनिकजातकं भन्ते तत्थापि ११ १३२ १३३ है २ १४० १४१ १४२ १ २७ ४८ ·३७८ जातकट्ठकथा १ ३ १ ७ पिळे पन्तियं असुद्धि सुद्धि १८८ १२ कुल कुले १८ रज्जनाति रज्जेनाति १४८ १७ गम्बतो गुम्वतो ३० तं १४९ तरो इतरो कुज्झिति कुज्झीति इदानेव इदानेव १५० २ कथसि कथेसि १५३ १२ पवुत्ति पत्ति १८ घंसन्तिसु घंसन्तीसु १५५ ११ सारिपुत्ताति सारिपुत्तोति १३ पत्ति पत्ति २३ छलभिजोति छलभिज्ञोति अत्थ अथ य यं ६ मक्करो मक्कटो अग्गरवा अगारवा २३ अपवादे ओवादे १५८ ५ पन्नायित्थ पञायित्थ आगतकालोतो आगतकालतो १६४ ३४ सीधं सीघं १० त ते २१ असीतिहत्थ गम्मीराय असीतिहत्थगम्भीराय २२ रणुउरगन्त्वा रेणु उपगन्त्वा १६८ व च तस्मि वड्ढेत्वा तस्मि मेत्तचित्तं वड्ढेत्वा २६ निप्पुञ्जो निप्पुझो "लद्धं ते आवुसो ! भत्तन्ति पुच्छि” एतस्स पच्चुत्तरं पमादेन न मुद्दापितं । तं एवं योजेतव्बं-- "लद्धं ते आवुसो! भत्तन्ति पुच्छि । लभिस्साम नो भन्तेति ।" १६६ १२ सहावुसो एहावुसो १७० १० वा लाभेत्वा गणे वा गणे अपनिबुद्धभावं अपलिवुद्धभावं ૨૨ अगाहेसि अग्गहेसि १२ भिक्सुसंखस्स भिक्खुसंघस्स १७७ पत्तिं पत्ति ह १६ समय समये " A ·सुद्धिपत्तं ३७६ पन्तियं पिछे १८० ५ १३ १८१ ४ असुद्धि देहिति नासितीति कथापारभतन्ति पण्डितान वस्साति कोन चिदेव अहतवत्थाति अम्हो १० सुद्धि देहीति नासिताति कथामाभतन्ति पण्डितानं वस्सति केनचिदेव अहतवत्थानि अम्भो तं धनं सक्खिस्सन्ति " ११ २७ १८२ त धनं १६ २७ ३१ वत 8. नक्खत्तजातकं १८४ ५ १८७ C १८८ २१ २५ सक्खिस्सति वत नखत्तजातकं अञ्ज दुम्मेघानं वद्दतीति मञ्जति वाराणसीरज्जो पत्ति रुचियासति वाहनगरे पल्लक- जीवितदनं अनन्थिको १८९ . १६१ १९३ २४ ३० २८ स चायं " १९५ १९६ २ अज्ज दुम्मेधानं वट्टतीति मति वाराणसीरञ्जो पवत्ति रुचिया सति बहिनगरे पल्लडक- जीवितदानं अनत्थिको सचायं छड्डेत्वा सादुफलो भारणेन भिक्खु उग्गह पचास करणयेन द्वारानि पत्ति पापुणे इदानेव कायद्वारादीनि गतो अग्गि नन्दि सारिकाजमादाय मटसाटको " ७ १६७ २ १५ २६ २६ २३ छेड्डत्वा साधुफलो जारणेन भिक्खू उपगण्ह पजा करणपेन द्वारीरिण पवुत्ति पापुणे इदानव कामद्वारादीनि गतो ! अग्गि नन्द खारिकामजादाय महमाप्को ११ २०० २०५ २०१ १८ ५ २१ २२ २ २१७ २२० २२१ ३३ १० ·३८० जातकट्ठकथा पन्तियं पिढ़े ૨૨૨ २२५ ३ २ S ४ ६ ૨૨૭ २३६ २३८ २४० २४४ २८ २ २५१ २५६ २७ २१ २५ ३५ उभ यं २५७ २६० १६१ ६ १२ २६१ M असुद्धि सुद्धि अब्जेव अज्जेव मनौ मनो भिक्खो! भिक्खवे ! अथकदिवसं अथेकदिवसं गुणमत्तभि गुणमत्तम्पि खन्तिमेत्तानुद्दयसत्ति खन्तिमेत्तानुद्दयसम्पत्ति चारेहि चोरेहि पाण्डितानं पण्डितानं महागोरणनं महागोरणानं मुहुत्तेनव मुहुत्तेनेव पिच्छिायाय पिट्टिच्छायाय पनाहै पनाह उभयं अनच्चिम्हाति अनच्चिम्हाति एनरूपं एवरूपं सदाामतं सदामत्तं परिवमयं परिव्वयं भवितु भवितुं इध "इल्लीसजातकंइति मुद्दापितं अत्थि, तं न भवितव्वं आलोकेन्नो ओलोकेन्तो राजागहनगरे राजगहनगरे सटकयुगन्ति साटकयुगन्ति मुञ्चेय मुञ्चेय्य पटिग्जगति पटिजग्गति गहेच्छदनतो गेहच्छदनतो निक्कसतं निक्ख सतं परिभुज्जितुं परिभुजितुं परिभुजितु परिभुञित्वा परिभुजित्वा लभाभ लभाम एकमत्तं एकमन्तं अन्तोवलञ्जनमनुरसा अन्तोवलजनमनुस्सा अत्यगम्भीरे अत्यगम्भीरे धम्मगम्भीरे कारण कारणे उप्पन्न उप्पन्ने विचक्षण विचक्खणं हत्वा हुत्वा स्वस्स स्वस्स विज्ञपनाय विज्ञापनाय गव्यज्ञानं सव्यञ्जनं १३ १ २७० ४ २७१ ७ ६ १६ २ ११ १२ ६ ३२ ३ २७८ २८ " " " ६ 3 १३ .

·सुद्धिपत्तं ३८१ पन्तियं पिठे २८७ २८८ असुद्धि निगतानि कामगतासति mi १३ १९ २० २८8 २६० २१२ २६४ १६ २८ २६६ १२ १ २१८ २१ ३०० ६ सुद्धि निगलानि कायगतासतिं रज्जं अन्तरधापेत्वा सचित्तमनुरक्खेति कालकण्णिभूतन्ति अहोसि वदेय्यासीति भासितं उपड्ढं जातकट्ठकथा अत्यन्ति निच्चप्पहसितमुखा वत अचिरवति नन्ति लङ्घयित्वान न पस्सन्ति नानप्पकारानि युद्धानि पटिक्खित्ता जाननत्थं सुखदुक्खं कथेसि एवरूपं उच्छु ३०५ ३१४ अन्तरधापत्वा सचित्तमनरक्खेति कालकण्णिमूतन्ति अहोसी वेदय्यासीति मासितं उपडढं असातरूपजातक अत्थनि निच्चप्पहसितमखा वत वत अचिर वति नति लङयित्वान नप स्सन्ति नानप्परानि यद्धानि पटक्खित्ता जातनत्थ सखदुक्खं कथसि एवरूप उच्छं उच्छ उच्छं कहकभावे सूकरच्छापसीदसो २३ ६ २८ १८ ३१६ १४ १५ १६ १७ በን " ३२३ ३२६ ३२८ २ ५ ११ ३ ६ कुहकभावे सूकरच्छापसदिसा मुरुमुरूति " ३२ मुरुभुरूति - ·एककनिपातस्स मया अकना जातक अकालरावीजातकं শুনির अभूतजातकं अत्यस्मतारजानक अनभितिजातक अनुमानिकजानक अरनाकजानक अभिण्हजातक अमनदेवीपही अम्बजानक अननियजानक अममदानजातक अगातमन्नजातक अमातरपजानक अगिलस्नगजानक লাভালাবদ आगानितभत्तमान आरामदूमाजात पिटुको १२४ ३०८ २२७ १२२ १४२ ३२३ २७२ २६४ ३३७ १६३ २५५ ११२ ३१० . ९५ ३५० जातकट्ठकथानुक्कमो पिट्टङको कथा २७४ । कुक्कुरजातकं ३१६ कुण्डकपूवजातकं ३३६ कुद्दालजातकं २१० कुरुङगमिगजातकं २६४ कुलावकजातक २१६ । कुसनालिजातकं ३१४ , कुहकजातकं ६८ कूटवाणिजजातकं १३५ । कोसियजातक ३१० खदिरङगारजातकं ३२६ खरस्सरजातक २४० खरादियजातक ३३६ । गद्रभपञ्हो २०७ गामनिजातकं २९७ गोधजातकं गोधजातकं १२६ । घताननजातकं ११६ चन्दाभजातकं १७८ चुल्लसेट्टिजातकं २४६ चूलजनकजातकं २२३ / भानसोधन जातकं ३०४ तक्कजातकं ३५१ / तण्डुलनालिजातक ३६६ तयोधम्मजातक १९६ तित्तिरजातक तिनिरजाननं तिल्या जातक १२६ लिपल्लत्यमिगजातकं १०८ तेलपनमात दुध्यनजात ६३? : दुमलकगातक ३५२ दुम्मेवजात ३६० दृम्मेवमाता লা ૩૪૩ ३४५ १६२ ३४४ २१४ जननिशान इमलीगढमान पारगजात २०३ १३० . २८० TET Kh-marinews TV २१२ *- R ·जातकट्ठकथानुक्कमो पिटुको २२० १४१ ३५९ २३७ १७७ १०० २७६ २८३ १६८ १५१ ३१७ ७५ २३० ११० २०१ १८० कथा नक्खत्तजातकं नङगलीसजातकं नङगुटुजातकं नच्चजातकं नन्दजातकं नन्दिविसालजातकं नलपानजातकं नामसिद्धिजातकं निग्रोधमिगजातक पञ्चगरुकजातकं पञ्चावधजातकं पण्णिकजातकं परोसतजातकं परोसहस्सजातकं पुण्णपातिजातकं पुप्फरत्तजातकं फलजातकं वकजातकं वन्धनमोक्खजातकं वब्बुजातकं वाहियजातकं 'विलारवतजातकं भीमसेनजातकं भेरिवादजातकं भोजाजानीयजातकं मकसजातकं मखादेवजातकं मङगलजातकं मच्छजातक मच्छजातकं मतकभत्तजातकं महासारजातकं महासीलवजातकं महासुदस्सनजातक महासुपिनजातकं महिलामुखजातकं मालुतजातकं मितचिन्तीजातकं मित्तविन्दजातक मित्तविन्दजातकं पिट्ठङको कथा १८४ मुदुलक्खरगजातकं ३२७ / मुनिकजातकं ३५८ राधजातक १४७ रुक्खधम्मजातकं १६१ रोहिणीजातक १३७ । लक्खणमिगजातकं १२० लित्तजातकं २६२ | लोमहंसजातकं १०२ लोसकजातकं ३४१ / वट्टकजातकं १६७ / वट्टकजातकं ३०० वण्णुपथजातकं २६६ वरणजातक २६६ वातमिगजातकं १६३ । वानरिन्दजातकं ३६२ . वारुणिजातकं १६५ विरोचनजातक १५८ । विसवन्तजातक ३२० | विस्सासभोजनजातकं ३४८ | वेदव्भजातकं ३०७ वेरीजातक ३३५ । वेलुकजातकं २५६ सकुरणजातकं २०५ सङखधमनजातक १२७ | सच्चकिरजातक १७६ सञ्जीवजातकं ६६ । सव्वसंहारकपञ्हो २६६ । सम्मोदमानजातकं १५० | साकेतजातकं २३८ सारम्भजातकं ११७ सालित्तजातकं २७७ सिगालजातकं सिगालजातकं २८५ सिगालजातकं २४२ सीलवनागजातकं १३३ सीलवीमंसनजातकं ११६ / सुखविहारीजातकं ३१३ , सुरापानजातकं २६१ सुवण्णहंसजातकं ३०२ सेरिवाणिजजातकं २२६ २८२ १८१ ३०१ १७५ १५३ २०६ २३४ ३७० ३१० १४८ २२५ २७१ . १८८ ३११ ३५५ ३६४ २३२ २६७ ९८ २५१ ३४६ ·-meme- --- भारतीय ज्ञानपीठ काशीके प्रकाशन ३) ६) ४) ८) [हिन्दी ग्रन्थ ] १. मुक्तिदूत [उपन्यास]--अञ्जना-पवनञ्जयकी पुण्यगाथा । २. पथचिह्न [संस्मरण]--स्वर्गीय बहिनके पवित्र संस्मरण और युगविश्लेषण । ३. दो हजार वर्ष पुरानी कहानियाँ- ४. पाश्चात्य तर्कशास्त्र [अप्राप्य] ५. शेरो-शायरी [ उर्दू के सर्वोत्तम १५०० शेर और १६० नज्म ]-- ६. मिलनयामिनी [गीत]-कविवर बच्चन । ७. वैदिक साहित्य--वेदोंपर हिन्दीने साधिकार मौलिक विवेचन । ८. मेरे वापू--महात्मा गांधीके प्रति श्रद्धाञ्जलि ९. पंच प्रदीप--[गीत १०. भारतीय विचारधारा- ११. ज्ञानगंगा--संसारके महान् साधकोंकी सूक्तियोंका अक्षय भण्डार । १२. गहरे पानी पैठ--सूक्तिरूपमें ११८ मर्मस्पर्शी कहानियाँ । १३. बर्द्धमान. [ महाकाव्य] १४. शेर-श्रो-सुखन १५. आधुनिक जैन कवि १६. जैनशासन-जनशासनका परिचय तथा विवेचन करनेवाली सुन्दर रचना । १७. कुन्दकुन्दाचार्यके तीन रत्न- १८. हिन्दी जैन साहित्यका संक्षिप्त इतिहास ondna ६) २) २) २ -- २॥ ६) ६) ८) ३) ३) -- २) ally १२) १ ) ८) -- [ प्राकृत संस्कृत ग्रंथ] १९. महावन्ध [महाधवल सिद्धान्त]-प्रथम भाग, हिन्दी अनुवाद सहित । २०. करलक्खरण [सामुद्रिक शास्त्र]-हस्तरेखा विज्ञानका नवीन ग्रन्थ । २१. मदनपराजय--भाषानुवाद तथा ७८ पृष्ठकी विस्तृत प्रस्तावना सहित । २२. कन्नडप्रान्तीय ताडपत्रीय ग्रन्थसूची- २३. न्यायविनिश्चय विवरण [प्रथम भाग]-- २४. तत्त्वार्थवृत्ति--श्रुतसागर सूरिरचित टीका । हिन्दी सार सहित । २५. श्रादिपुराण भाग [१]--भगवान् ऋषभदेवका पुण्य चरित्र । २६. आदिपुराण भाग [२]-- २७. ताममाला समाप्य- २८. केवलज्ञानप्रश्नचूडामणि--ज्योतिप ग्रन्थ । २९. सभाप्यरत्नमंजूपा--छन्दशास्त्र । ३०. समयसार--अंग्रेजी] । ३१. कुरल काव्य--तामिल भाषाका पञ्चमवेद, तामिल लिपि - १३) १५) १६) १०) १०) ३) -- २) ८) ४) - भारतीय ज्ञानपीठ काशी, दुर्गाकुण्ड रोड, बनारस ४ , namateum +--- %3