·योगातिकोपसंहारः। ३ रधिभाग इत्यादयो घेदान्तविरुद्धा व सिद्वान्ता उपलायन्ते । वेदान्त- पक्रियोक्ता व्यावहारिकी मत्तामादाय सत्त्वं पदार्थनिरूपणायवानोपादी- यन्त इति न कोपि विरोधातन मायेपचित्तरतितत्मंस्कारनाशाच्चित्तनाशेन कैवल्यरूपपारमार्थिकसत्तामात्रपाणावशिष्टस्य योगिनस्स्वस्मादन्यः फोपि जीवः शिवो घामरमार्थतोऽस्ति । वितिप्तचेतसा व्यावहारिकागामेष त्यनीय खगति प्रत्यय, संभवति । तया च योगसूत्रम् 'कृतार्थ प्रति नष्ठमप्यनटं तदन्यसाधारणत्यादिति' स्मृतिश्च । विज्ञानात्मनि संयोज्य क्षेत्रले प्रविताप्यतम् । घलण्यात्मानमाधार घटाम्बरमिधाम्बरे ॥ याग्नि- रानी संक्षिप्तः समानत्वमनुव्रजेत् । तथात्मा साम्पमभ्येति योगिनः पामा- त्मनेति॥ योगयातिककारस्तु परमार्थत एर पास्परं जीवानामीश्वरस्य च भेदो ऽवधर्म्यततणमात्र एव तु तेषामभेदः । अयमेय व पुरातनघेदान्त- सिद्धान्तः । अन्यथा नोवेश्वरयारशाशिनाळाप्यध्यापकभावस्थीकारेगा जीयोपाधिना ऽवच्छेदास्यात्मप्रदेशस्यश्रोपाध्यधिवत्वं घातय्य तथा ঘ যথা সল্লাযাদায় মমান ঘা যথা না যায়- च्छेदेनोपाधिकं दुर्गन्धत्त्वमेधं कारसत्त्वाच्छिचचिदाकाशप्यापीश्वरस्य जोपाध्यबळेदेन मसारित्वं स्यात् । यदि जीवेश्वरी चेतन्याय. यांशी न तु जीच ईश्वरस्य सातादशोऽतो घटकुण्डाकाशवदेवान्योन्यच्या. एता जीवेश्वरी स्वीक्रियेता तदापीश्वरस्य लीवान्तामियानुपपत्तिः । नीवप्रदेशेपोखरामत्त्वादिति । एवमेव सर्वजीवानामप्येक्यं न संभप्ति । एकस्यैव चिदाकाशस्यैकान्तःकरणाद्विमुक्ते ऽपि प्रदेशे सप्तायन्त करणान्तर- मनन्धाद्वन्धमसडेन गुन्युतधन्धमोवादियघस्यानुपपत्तेः । नमाकाशस्य भग्नघटप्रदेशेवन्य घटसबन्धो न भवतीति नियमः सभवति मत्यविरो. धात पर्यायश्चस्मिवेध देशे ऽनेतिदेहसंबन्धस्य समानदेशीयभोगेना. नुमानाञ्जेत्याह । ततिस्मृतियुक्तिसिद्धवेदान्तसिद्धान्तविरुद्धम् । तस्वमसि' 'अहं प्रक्षास्मि' 'सर्व विदं प्रल' 'आझाशमकं हि यथा घटादिषु पथग ·8 योगवालिकोपसंहारः। भवेत्' । यात्मको झकरव जलाधाविधानुमानित्यादिश्रुतिस्मृति- भिगमेक्यस्येच घेदान्त प्रतिपादनात । एकस्यैवात्मनो नभमा घटगराधा पाधिभिर्भवस्येशविद्यापितोपाधिभेदेनोविश्रादिरूपेय भेदसभवा- लापवादकात्म्पकल्पनस्पैशाचित्याद नझन कल्पितडीय स्वरूपगते. धर्मः झारणोपाध्यच्छवस्येश्वास समारित्वमापादयितुं शम्यते । घटारावादिजन्मविनाशाभ्या मृदय कार्यपाधिजीवधर्म कारणापा- धेरीश्वरस्यान्वयैव युक्तिप्तिद्धन्वात् । नहि मामरीषिकाधमजला- नौपदपि स्वाधिष्ठानं पहिलीकतुमीगते । नीवरुधनोपादानभूतावादेय चास्य परमात्मनो ऽन्तयामित्यप्रप्युपपदाने । सजीधानामै यमपि स्योपा. दानस्पदृष्टोवोच्यते वेदान्तेषु । तच्च समतजीवानापट्टणमापादानक- स्येनाध्यासवैचित्र्ये ऽपि परमा र्यत उपपटात प्रम । गतेकायैव विदा. कायस्येकान्तः कारणाद्विमुक्त रि प्रदेशे सप्तायन्त माणसंबन्धाद्वन्धप्रभङ्ग राप विज्ञानभितोरति प्रत्यक्ता । अधिष्ठानमन्मात्रस्य यिभारकान्स करपासंपन्धसंभवे उन्त करणान्तरमवन्धममयो वाच्यः । स एव तुम संभवति । महमयुदर्भूमरियाध्यातधर्म महोधिष्ठानचितरसना न्धात् । न चै बन्धमाता यस्यापि या शक्या । अपादादयानन्दस चिन्मात्रस्याप्यात्मनो नादविद्याल्पितोपाधितादात्म्याध्यासात्ससा- रिय तादृशाविद्यादेोपापगमे तु नित्यशुद्धबदमुक्तस्वभावात्मतत्त्वावग- | मान्मुक्तत्वमिति व्यवयोपपत्तः घेदान्त शास्त्रे हि सबैय यन्धमाशादिमवस्या व्यवहारदृष्टिमा- नम्यधोपपादयतेन परमार्थत । सब हि याचारम्भा विकारी नामधे मृत्तित्यव समित्यादिश्रुत्या बन्धमातादिसमलप्रपञ्चत्रातस्य शयया- दिघदत्यन्ततुच्छत्यस्पैध प्रतिपादनात् । पोपवातिककारस्तु प्रपञ्चम्यात्यन्तनुशतामिद्वान्ता नयीनवेदान्ति- धाणामेध न तु प्राचीनयमावेशान्तिनामित्याद । तथाहि । न तु प्रप. ध्वस्यात्यात तुच्छता अत्यविनाशिता वा वेदान्तसिद्धान्तः । "नाभाव ·योगवातिकोषसहारः। उपलब्धे," 'भाये चापलचे' रिति वेदान्तमूत्राभ्यामेशात्यन्ततुच्छताया निराकरणात् । “सत्वान्बाघरस्य," "असापटेशादिति वेव धर्मान्तरण याययशेगत्," "वैधाच्च न स्वपादिवदित्यादियद्यायुतवेदान्तसूत्रेभ्यः प्रयश्वस्य सदसद्रूपताया असिद्धेश्व । शास्त्रेषु स्वप्नादिदृष्टान्ताश्च तणभ गुरत्वपारमार्थिकासत्त्वाशेनैवेति बोध्यम् । नहि स्वमगन्धर्वनगरादयोप्याय न्तासन्तः । स्वप्रादायपि साविभास्यमानसपदार्याभ्युपगमात् । अन्यथा 'सन्ध्ये सृष्टिाह ही' ति वेदान्तमूत्रेणन स्वप्ने सष्यवधारण विरुध्येत । न स्वप्नादिवदिति घेरान्तमूत्र च बायत्मपञ्चम्य सेवलमानसत्त्वमेव निराक- रोति । एतेन स्वमादिदृष्टान्तः प्रपञ्नस्य मनोमानवायुपगमो नधोनये दान्तिनामपसिद्धान्त एति। अत्रेद विवार्यते । नाभाव उपतञ्चेभीवे दोपलरित्या दिवेदान्त- मूत्रः कि प्रपञ्चस्य ब्रह्मातिरिक्तास्तित्व साध्यते आहोस्विहस्सात्मकम्यत्र तस्य स्वामध्यवातिरिक्तत्वमात्रम् । न च ब्रह्मातिरिक्तत्व साध्यत इति यक्त शश्यम् । तदन्यस्वमारम्भणशब्दादिभ्यइत्यादिमूत्रज्ञातैनीमरूपात्मक स्पाशेपस्य जगत. पटस्य तन्त्वात्मकत्यस्येव कारणात्मकत्वस्यैव ध्यव स्यापनात् । तथा च ग्रलात्मकायैव जायत्प्रपञ्चस्य स्वासप्रपञ्चातिरि तत्त्वमात्र प्रतिपादर्यान्त तादृशमबाणीति पर्यवति । नचैव प्रयञ्चम्य ब्रह्मात्मकत्वे स्वमायेतया सत्यत्वोक्त भव होति शच्यम् । प्रारम्भणशब्दादिभ्य इत्यादिना प्रमात्मना सत्यस्यापि जगतो विकारात्मना ऽत्यन्ततुच्छनापा एव प्रतिपादनात् । वाचारमण विकारोनामधेयमिति । यतो वावैध कचनमस्तीत्यारभ्यते विकारो घदश रावादि शशराङ्गादिग्त । न तु विकारो नाम कश्चिदस्ति पते कार ग्पादिति दृष्टान्तोकाद्वाचारम्भणशब्दावान्तिो ऽपि ब्रह्मव्यतिरेकेण कार्यजातस्याभाव पर गम्यते । ननु दृश्यते नामरूपात्मा विकार इति चे दृश्यतामविवादिपितदृशा मियन निन्द्रादिपितदृशा स्वप्न इव । स एव चानूदाते सन्ध्ये सृष्टिराह हीति सूत्रैः । एव समाने पि मियावे ·६ योगवार्तिकोपसंहारः। সময় নিয়া যzয লায়লা মালবাহনানি সোরণ- वस्तु पतिदिन निद्वापसमेनैवेति । विशारत्याभय मिथ्यात्वसाम्ये ऽपि भ्रमस्वरुपाधियानुकलमामीवियप्रावधान्ति वेदान्तममाणि न कस्यापि विकारस्य सत्यत्यम् । एव स्थिते परमार्गिनां घेदामिनी प्रपञ्च मातम्यासितुच्छन्वयनं टूपयन विज्ञानभितः स्वस्यापरमार्गदर्शि त्यमेव प्रमटयति । चित्र हितस्य नहि स्थानगन्धर्धनगरादपोप्यत्यन्तासन्त ইনি অলন। সমাধিঘিনায়বিযাইহে কামিয়ে | तया तस्य मते ऽत्यन्तच्छत्याभावेन सादृशोक्तिसंभवापेवाप्रतिः । ननु स्वमगन्धर्वनगराट्य. कातविशेषे भासन्ते इति न के ऽत्यन्तामन्तः । रागविपाणादयस्तु सन्त्येवात्यन्तामन्ती यतस्तेन कदापि भामन्ते इति चेत्कय न भासन्ते रति यवीपि सासु भासन्त एवात एक मत, ते न सन्ति, न भासन्त, रति र तान् व्यवहारगोचरीकुरुपे । यद्वा न ते भासस्वीपद्विधेकिमाने स्वतो ऽविवक्रिनां तु भासन्त एम है । तथा चा वासिष्ठे। बालस्य हि घिनोदाय धारी वक्ति शुभां कयाम् । कचित्सन्ति महाबाहो राजपुत्रास्त्रयः शुभाः । हैन सासा समस्तु गर्भ यय न च स्थितः । वन्ति ते धर्मयुक्ता अत्यनाति पाने ॥ म्वकोयान्यनगरादित्य विमलाशयाः । गच्छन्तो ददृशुसान गगने फलशानिनः । भविष्यवः तत्र राजपुत्रास्त्रयो ऽपि ते । मुखमय स्थिता पुत्र मृगयाध्यवहारिस धाति कधिता राम बालकाश्यायिका शुभा। निश्चयं स यो धानो निर्विवारणा धियति । नन्यस्मदादाविशेकिन उद्दिश्यैशायमत्यन्तासन्न तुच्छा - विधिभागो न त्वत्यन्ताव्युत्पनधियो शालानुदिन्येति चेटुन्त कथं समाने ·योगवातिकोपसंहारः। - एमाज्ञानझारणे पालानेयाधितिमि । यथा स्वदृष्ट्या मस्तनमामोदिति प्रीपि सपा ने ऽपि शानियागादिकमातीनि युः । ननु ते तु केवल धात्रीयवनञ्चिता अत्यन्तामास्य पदार्थयु निरवमनोति चेयानपीन्द्रि. यञ्चित गय माजलमायभाम इति प्रयोति । प्रमिदेव विन्द्रियान्नमा यदनुपदमेव सदयंशाधदर्शनम् । धाउं भवतु नाम स्यामरुजलादल्यात- गुना नायमपञ्चस्प तु कयं सा मन्तयति चेद्वाधितत्यादेवति मा ! याय पन्नु मर्यमिदं विर्य प्रारमदर्शनात । तया च धूपते पत्र- स्यस्य मयमात्मयाभूतत्केन किं पश्येत् । फेो मोहः कः शोक एकस्वमनु- परयः । मायामात्रमिदं मर्यम् इत्यादि । एवं सुन्दतासाम्यपि लामि- भ्रमकारगस्थितातारतम्येनेवणापहारिकमान्य प्रातिभासिक सत्यमिति भेदेन यापदेशः शास्त्रेषु दृश्यते । एतदभिप्रायेणेयेऊ तुम्छमन्यच्चालित मिति व्यपदेष्टुमिप्यते त्यामध्यपदिश्यतां न पुनर्यस्तुतस्यताप्तम्येन । भयोरपि परमार्यो ऽत्यन्तमुदत्यात् । अयमेव सकलपातीनाथाचीनदासनिग्रन्धानां श्रुतिस्मृत्यादेवा' शयः । मवेशदनुपायिनो विज्ञानभितामधिनयीनपेदान्तिया भवितुम न्ति । प्रायन विज्ञानभिताय प्रान्तियत्व पुज्पते पर । पास्यधि. दमनापार । पया धाय मेराविधाकायरित्याटिमवश्याग्यानायसरे पुरुषस्य नेपां परमात्मतिरिका, द्रष्टा दृगिमात्रः गोपीति भूत्रे घ पुरुयाणां धुद्धिसाहित्य पुरुषस्य मुघादियकाराने ३ व्यापार एव न भयति स्थापती नित्यत्वादिस्पायुक्त्या संघां नित्यप्रकाशात्म सत्य चोप- पाटन विशेषायियलिट्रमात्रातिलानीति भू परमात्मा च सदा जायन्- स्वरूपता लगन्य रति म एय परमार्यमन प्रतिपुपी । प्रनये हि त्यो परमात्मनि मापारोपामाइपो लयो भवति । पतिः पुपरी तीयते परमात्मनीति याश्यय'इत्याह किमत्र पन्तस्य माहित पश्युपादानमत्यं कारणरुपनियत्यं धोया मामयाही पिटु पौरि सयालोभिनिवेश इति मूने 'आशन्तयोरगिप्पासमय यस्तु ·योगयातितोपसंहाः। সলেম ন নল ত্মিসানে মন্ত্র যাদোসিয়া कापि सिद्धान्त इति प्रलपति । अस्यापि परमार्थतः प्रपञ्चस्य पाधारम्भ. शामात्रस्यनामितुच्छत्वमनुमतमेव किमपराई तथा निर्वदान्तिभिः । न त परमार्यतस्तुळयातितुच्छत्वपः कोपि विशेष उपपट्यते । व्यवहारत एव चंद्वेदान्तिभिरपि तदा सो ऽनुमन्यत एव सतास्यादिभिः । अस्ति चास्यापरं पाण्डित्य घटयं सत्यपुरुपयोरत्यन्तासंकीर्ण पारिति मूत्रे मूशन्तोषु च प्रकटयति । तयाहि । स्वप्रमाण चात्मनः स्वप- त्वमेय । न घात्र कर्मकाविरोधः । कर्मविरोधे हि स्वस्मिन् स्वप्तध- न्धानुपपत्तिच बीजम् । प्रकाशसंबन्धस्यैव प्रकाश्यतापत्स्यात् । अनुभव प्रापारकार्यवान्चम च संवन्ध एकस्मिपि विम्वप्रतिविम्यामरूपभेदेनो पपन्नः । अयेवमपि परसमवेतक्रियाफलभागित्त्यरूपं धर्मलतणं पुष्पेन घदत इति वेव । विशिष्टाविशिष्टरूपेण चावृन्नेयपोर्भेदसत्वात् । आत्मा- कारवृत्यदिवस्य ज्ञानृत्त्वात् फेवलस्य जेयत्यात् । यतु अभेदात्वे सत्य परोक्षव्यवहारवायत्त्व स्वप्रकाशावमित्याधुनिकवेदान्तिधाणां प्रलपन सत्र युक्तम् । बितरत्तावप्येव परेरदृश्यत्वस्य सुवचनया वित्तातिरिकपुरु- घसिद्धानुपपत्ते । एत्तिगोचरव्यवहारस्यापि स्यरूपमत्त्या वृत्त्यैव धक्तुं शश्य- स्यात् । पपि एत्तिध्यायस्यमात्मनोम्युपेत्य फलव्याप्यावं घेदान्तिप- लप्यते तदपि मोदादेव । फल व्याप्पत्यस्य सामान्यतो व्यवहारहेतुतायाः मतत्वेन चैतन्याख्यफल व्याप्यतां विना चैतन्यश्यबहानुपपरिति । अत्रे चिन्ता । आत्मासारश्यच्छिवस्य भातृत्वं विलम्य च जेपत्य घदता धिनानवेचन पदात्मनः स्वमशागत्वमित्याप स्वनेपत्वमित्या चार्य इत्युच्यते तत्किं श्रुत्यवच्छिनः स्यगतप्रमाशेनाप्रकाशमानं लेवल प्रकाशयतीत्यभिप्रेत्याहोस्थित्स्वपंप्रकाशमानमेध सन्तं प्रकाण्यतीति । म तावदाद्यः संभवति । द्रष्टा दृशिमात्र इति मूत्रे द्रष्टुः शुचप्रकाशा ममत्वस्यै निर्णततया तिमाहणेप्यम्पाप्रकाशमानत्वातभयात् । न व प्रकाशस्यरूपापि न प्रजायते दसि धातुं युक्तम् । प्रभागामाप मविमान प्रशत इति घनुदतो ध्याघातात । नाप्यन्त्यः । स्वयं प्रकाशमानस्य .

·योगवार्तिोपमहार। । प्रकाशान्तरानपेक्षणात् । नहि स्वयं मनाशमानो दीपः स्वप्रकाशाय दीपान्तरमपेतते । ननु बुद्धिवृत्त्याख्यारयाभाराले ऽविषयीमतस्य सतो घटविषयकज्ञानवानहमित्यादी तादृशकरणासमधानकाले अात्मनोऽपि विषय सातत्व भासते तच्च स्वनति स्वनेयत्वरूप स्वप्रकाशत्वमस्पेशा स्मन पति वैन । तादृशात्मज्ञानस्य तिरूपतयात्मनो इसिविषयत्वस्यैष सिद्वाषात्मवियषस्यकल्पने गौरवादनुपयोगाजान चौतरत्या प्रकाशमान एमात्मा प्रभाश्यते । किसु भास्यानिय शवाप्रकाशमान एवाय घट रत्या- कारकत्तिविरेपम्फारकत्वेन परिच्छिन्दमत एव । अथैवमात्मनः स्वजेयत्वा भायोक्त्या श्रुतिस्मृत्युक्त स्वप्रकाशत्व विस्ोतेति चेन्मेवम् । घटपटादिपरम. काशेभ्यो ध्यारत्त स्वमेव प्रकाश रति यथाश्रुतार्यक्रस्येव स्वप्रकाशत्वस्या- स्मनि सुयचत्त्वात् । न सशुद्धमुक्त्वा कुछोटा कर्नध्य भयति । नित्यसिद्ध हात्मनः स्वप्रकाशत्व 'स्वप्रकाश निरभजनमित्यादिश्रुत्युक्तं न कथमपि वेदान्तिस्पर्धयेध बुद्धिवृत्त्यधीनतया युज्यते नेतुम् । यतक्तं चैतन्यायमल्लाव्याप्यता विना चैतन्यगवहारानुपपत्तिरिति । सदसत् । अप्रकाशस्यरूपेषु घट्पटादिषु बुद्धिति च फलव्याप्यत्वस्य ध्यवहारहेतुतायाः सप्तोप प्रकाशस्वरूपस्यात्मनः स्वव्यवहारसिद्ध फलचेतन्यानपेवणात । प्रकाशे प्रकाशमानत्वस्य नियमिहत्वात् । नहि स्थमाधुर्यणामधुरान्मधुरयन्मधु स्वस्यापि माधुर्यमन्यतो उपतेत । एतेन पुरुषगोवरणपहारः पुरुषसतेवेत्युक्ता पृत्तिगोचरव्यवहारोपि स्यझपसाया प्रत्येय धातु शम्येतत्याक्तिः प्रत्युक्ता । वृत्तिस्वरूपमनाया एघ प्रमाशा. धीनतया तक्ताचाव्यपहारस्य स्वतो धनुमशस्यत्वात् । वृत्तीना स्थत प्रकाशमानत्य प्रमाणाभावात् । ननु भवताम्यामनो त्तिथापत्यमिण्यत एय तत्तु न केवन्ततिमाध्यमात्मनोविभुवादित्यामाकारयुदिरस्यछि घात्मव्याप्पत्यानहीकारेऽपि वृत्यवछिन्त्रात्मप्रकाश्यत्वमेवागतमात्मन इति चेन्न । विशेषाधानाचमात्मविषयीकरणस्य विचारकोटावुल्लेवानहत्त्वात् । नहि दीपक्ष्योतिः स्वेनैवावस्यान्तरगतेन माश्यत इति कोपि प्रत्येति ।

·10 योगार्तिकारसहार । पुतिमाप्तिापि नामप्रकाशनायेप्यते । त्यभावस्यापि प्रकाशम्य कृति प्रकाश्यत्यासभवात् । किनु विशेषरूपेणात्मपरिच्छेदाय बुद्मारकासाना धरणभङ्गायत्र वा। प्रत्या फेश्नात्मविषयीकरित्यच्छिववैतन्यस्य विला नभिदिया स्वप्रकाशत्वे पपादनाय त्यतालिबवैतन्य याप्णय वलय तस्य च तदिताव्याप्यत्वमित्यनमस्यापत्तिारा । मिचात्मयुद्धो रयोनलपदवच्छेयावच्छदकत्वस्यीका बुद्धिमतरतीना स्वाच्छिवात्मना प्रकाशसभ तासा भानाशात्मनि पुन प्रनियिम्स्यामभानाय द्धिति विम्धितात्मप्रतिविम्यस्य च कल्पन विज्ञानभिने कुझल्पनमेव । पति च मनकारी द्रष्टदृश्यापरत चित्त सर्वार्थमिति । ननु सविषयी स्मरण वेतनमयोगादेव भयेलेकूटधभुचैतन्यस्य ममबन्धात्मदेव म धनु নম্বনাননলে যা দমনীন বনন ঘমিশ্ৰিনারা হয় মাথা ফায্য অলিম । ন ৪ প্রতিনিয়িদিন অলিগ্রাফার सदाकारतामापनमानेन फलान्येनेव तादृशत्तिभान स्यादिति यात्राम। प्रतिविम्यस्य तुच्छतया ऽर्थभानरूपत्वानुपपने 1 प्रतिशिवस्य प्रकागाटा क्रियाकारिताया काप्पदर्शनाच्चेति वेद । विभुचेननमगन्धस्य मात्रि फॉप विशेषरूपेण चैतन्याभिधानुकूनस्य तस्य निर्मल दिभात्य एत मभधान । सेनेध व स्वायनोदकदिमिप्रकागने मभवति चेतनपनि शिल्पने गोरवात । दृश्यते दादर्शगतामा सूर्यतिधियाना या तिमिरातपकुलप्रदेशप्रमागरम । आत्मभानाय बुद्धिमतिमिचितात्मप्रतिनिध्य कम्पनम्य येयापन वस्थापस्तात्य चौतमेशनित्यप्रकाशरूपस्यामन म्यभामा प्रकाशात नवयात तस्य च स्यात मिहत्यात 1 स्पायमानस्ये टिश्य बन्दिवस्य फेवनस्य मायनोनिश्चयायेश द्धितिपरिच्छेशत्वम्य श्रुति स्मृतिमिहत्वात् । सपा व प्रयले विज्ञाप्तारमर केन विजानीयान । राहात स्वपया युद्धोत्पादि । २ घाटावे सत्यपातशहारयोग्यवरुप शेवापत यशाशयमेश भूपपादन ति देश श्रुतितितिरक्षा नायिभि परयाक्याप्रमाणपाराशरीणभगवत्पूज्यपाद गहरानायर्यादिभियं ·योगतिकोपमहा। ११ थायदाविष्कृता वेदान्तसिद्धान्ता मोहबलाद्विजानभितुणा वेदान्तिनुप्ति- द्वान्ता इति ध्यपदिश्य काममातेप्तुमारया अपि फोशिकनिन्दिता दिवा. करकिरणा इव पदपि स्वमहिम्वश्च्यवन्ते । नापि ते अधेरनस्य वेदान्ति बेसिव्यपदिष्टमतपण्डनाय साटोयमाररयरनेस्लमीमासाभाष्यश्रुति- भाप्यादिममाहनिमन्धराक्षरित्यस्य योगवातिकोतवण्ड नामकारदर्शनादे- धानुमीयते । दिष्टास्यापा यन्याः साम्पत नोपलभ्यन्तेऽन्यथा ते ऽपि को- मलधोव्याअलीकरणाप योगवार्तिकोक्तिविशेषाणा सुबह साहाय्यमका च्यन्त। तदिन योगति बहुत्र सरायकरायाकुलममि योगभाव्यस्य प्रायो श्रुतार्थबोधक विधिधपूर्शतापतापप्रलेपादिकुतूहलमदर्श नेन शिष्यबुझत्तेजक्रमित्युपादेयमेवेति गत्रकोपपाठशालाप्रधानाध्यतः हाकुटर जी, ठियो साहिने' साध्यावार्थपरीताविषयवर्ग निāगितं तत्पु. म्तमवैपुल्यार्थ मुद्रित च मया परिहतामणशास्त्रिद्वितीयेन पण्डितपने पृथा च । महोपयोगी खत्वेष यन्यः शुद्धिपत्रेण मूतीपत्रेण सतिप्तोपत- हारेण च समन्वितश्चेदभविष्यद्वहुचप्रियकरो ऽभनियदिति श्रीयुत 'स, वेनिस साहिब प्रार्थनपा प्रश्तेन परिसरामसणशस्विमदायेन मयाम्प पूर्वोतोपसहार मूचीपत्र च मिमीय साप्यवेदान्ताधापति नत्रपदवीधारिणा श्रीमहनलालपगिडताना च महत्साहाय्यमवाप्यास्य शुद्धिपत्र निरमायि। तद्विद योगवार्तिकपुस्तक शुद्धिपत्रेण मूचीपत्रेण सतिप्तोपमहारेण च संत्र लित रमिननानामनल्यमुपकार मुद च परामायहदनयरतमध्ययनाध्या- पनादिगोचरी भूयात् । प्रीयता चानेन मदोन मत्सहायकाना च भूरिप. रिश्रमेण श्रीजगदीश्वर इति मुनिर्भरमध्यर्थयते । चैत्र म्यााष्टम्याम सोमवासरे सवत १९४१ के था ·। ओम. श्रीपतजलये नमः॥ योगवार्तिकभूमिका । अध धर्मार्थकाममोताणां नित्यनिरामयानन्दरूपत्त्वान्मोतस्यैव परमपुरुषार्थत्वं श्रुतिस्मृतिपुराणादिभिः प्रतिपादयते । स च स्वरूपमात्रे. गावस्यानमेवेति च । तच्च निस्पतिहमपि स्वरूपं प्रतितो विविच्य | यहीतुमसमानामविवेमिनासिवृधाति । पतस्ते प्ररुतिगुणैराअलेक्षणाः सन्त आत्मानं कर्तृत्वभोक्तृत्वादिभिर्विविधैः परधीव प्रतिपदान्ते । न तान् शतान्यपि श्रुतिस्मृतियुक्तीनामात्मतत्य यापितु पारयन्ति । ता- नवविधान् विमर्शमावणामस्वरूपमाघमवगन्तुमशक्यं मन्यमानांस्तदु- दुरणयोग्येनैवोपाषान्तरणट्टियोपुभंगवान् पतञ्जलिः सानोपाई योग- मनुशासती चतुष्पादों प्रणिनाय । तस्याश्चातितलिप्ततया समय- | शास्त्रप्रमेययहणासमर्थान् जनानुपचिकीर्षुः परमकाणिको भगवान् घ्याप्त- देवो भाप्यमारचयांचकार । तदपि मिगूढार्यातिपाठसहिप्नोक्तिनिषद्धतया | जनानां दुबोधमाश्यानायासतो यावत्तभिमायावगतये सफलतन्य- स्थापन्त्रधिपणैः सांध्यमवचनभाष्यकारैर्विज्ञानभितभिः सविस्तरपाज- लोक्तिमयं योगवार्तिक नाम तस्य व्यारण्यानमुपनियबन्धे । तमिमं सन्य यथार्थभाष्यतात्पर्य प्रदर्शक विविधरावासमाधिटित परापरमतत्रगडनम. पडनमण्डितं सांव्यसिद्धान्तातिव्युत्पादक साल विपश्चिज्जविनोदक चालोच्य काशिराजकीपनधानसठशालायां प्रधानाध्यक्षः श्रीमद डाक्तानी, थियोसायैः सांग्याचायपरीताविषयवर्ग सनिवेशितमयि पुस्त- कदालभ्याद्वैपुल्येन पठनपाठनायगावरीभूमिवालय तत्पुस्तकवेपुल्य- संपत्तये सस्य मुद्गणमेव यो मन्गमास्तमहारापैः परिहतपत्रे तन्मुद्र- यायां प्रावगवाह । ततश्वाचामेक पुरातनं वार्तिकपुस्तकमपरे च द्वे नधीने प्रत्यन्तरे कयं चिसंपाटा तैश्च महता परिश्रमेण पाठशाला- पुम्स सध्या सत्रतत्र यथासम्भवमिलितान् पाठभेदान प्रदर्शयन्ता.

·२ रामहपाशाat योगतिकम् । यायचन्तामपि च तन्मुद्रण बहुमूल्यतया सत्यत्रयहणासमय निम्न हुपु पगिडतपत्रेश्वशतो मुद्रितमेतत्युस्तकमभ्यासायोमिति मन्यमानेर न्यैश्च बहुभिजन पृथइ मुद्रणाय समार्यतायाया पृथक् तन्मुद्रणमा रभावहे । प्रार्थयाउहे चादी श्रीजपदीयरमाययोरिष्टसाधनेन परिश्रम सफलीम विदुपश्चास्मतामादलो यत्र कुत्रापि पतितानि स्पतितानि ना योधयितुम ॥ मालयाध्यापकासात्यायास्यपरनामा काशीय राजाकायप्रधान पाठशालाया पटवर्धनाun- १जानुअरी १८८३ स्था। थाहरभाग मरुताध्यापक क्शयशाम्वोच ॥ श्रीगणेशाय नम ॥ ॥ श्रीमद्रामकृष्णाभ्यां नम ॥ यश्चिन्माचरसोऽपि नित्यनिमलोपाधेर्गुणेरीश्वरो हेये फ्रेशमुर्गीविरहितो मुक्त सदा निगुण । सो ऽम्मान मुद्धिगुणे स्वय निगडितान स्वाशान् कृपामागरी दीनानमोचयतु प्रभुयमय पाग दहन लीलया ॥ १ ॥ মনসলমললঘিাঘানান। घेदव्यासमुनीन्द्रगुद्धिनिते। योगोन्द्र पेयामृत । भूदेघरमृत तत्र मथितु विज्ञान वितरित श्रीमद्वानिंकमन्दरो गुरुतरी मन्थानदण्डो ऽयंते ॥ २ ॥ सर्वरेतायेसारो ऽप घेदव्यासेन भाषितः । योगमायमिपेयात। मुमुक्षूणादि गति. ॥ ३ ॥ गङ्गाद्या मरितो यददधेरशेयु सस्थता । मास्यादिदर्शनावमम्येरागपु कृत्स्नश ॥ ४ ॥ निनियन्यममाप्तये योगायतकमनन्तमीरवर स्मान् शिष्याणा शावरणानुष्ठानादावष्यप्रतिबन्ध तत ए प्रार्थयते । यस्त्यति । स. स्वस्थानरूप रोपाय त्याला स्वाशैस्ततो विभक्तो भूत्वा लोकानुपहार्य व ।

·३ । योगवार्तिनम् । नरामादिरूपेणाविर्भवति स यो युप्मान शिष्यान पालयेत् शास्त्रार्ययह. णादिप्रतिवन्ध निवारयत्वित्यर्थः । शेष सुगमम् ॥ १ ॥ अध्यात्मयोगाधिगमेन मत्या देव धी। हर्पशाको जहाति""यतो निषियस्यास्य मनसा मुक्तिरिः प्यते । अतो निर्विषय नित्य मनः कार्य मुमुलुगा "वाघदेव निरोद्धा याय- दिगत तयम् । एतद् ज्ञानं च धानं च शेषोऽन्या यन्यविस्ता" इत्यादिश्रुतिपु, 'मुहियोगातया योगः सम्यगचामान्महीयते । तपस्विभ्याधिको योगीजा निभ्यो ऽपि मताधिक"दत्यादिस्मृतिषु च योगो मातहेतुता विहितः, सन ये गःस्विरूप. किमुपायकेन वाद्वारेण ज्ञानमोत्तयोः कारणमित्यादिक मु. मुचूणां विधिर्शिन्सतं भवति, मानमीमांसासारयादिषु च ज्ञानमेव विचा. रितं बाहुल्येन ज्ञानसाधनमावस्तु योगः सहेषत, जान गन्ययोलस्तु सहेपसेर ऽपि सेपु नोक्तालाऽतिविस्तरेण विविध योग पतिपिपादपिपुर्भगवान पता जलि. शिष्यावधानापाटी योगानुशासनं शास्त्रमारभ्यतया प्रतिमातयान । अथ योगानुशासनम् ॥ १॥ तदिदं सूत्रमारभ्य समय शास्त्र सर्वलोकहिताय भगवान वाद- रायणो व्याचष्टे । अपेत्ययधिकारार्थ इत्यादिना । अधिकारशब्दो योग रूठत्तया प्रारम्भणएव मुग्म इति शाम्बस्याधिकार्यत्व मुख्यमेवास्ति । यत्र चार्थयाधिकायस्वमुच्यते यया अयेप च्यातिरित्यादी साधिकार्य- शास्त्र विषयतया गाण तद्रित्याशयः । एतेन शास्त्रस्यानधिकार्यस्यम निरूप्यत्यादिस्यपास्त प्रमलभाष्यविरोधादिौते । प्रश्नादार्थकत्वमयशब्दस्य वि कुत्रापि नाप्नीत्यागदानिरासायोमर्यामति । अधिनायोऽधिकार- धाचा इत्यर्थः । अयशब्दस्य चोदारणमात्रेय मङ्गलत्यमपि घेरयम् । शिष्ट- स्य शासनमनुशासन सेन शास्त्रस्य गुरुमूलकतया मूत्रमारण प्रामाण्यं दर्शित 'हिरण्यगभी योगस्य यता नान्य पुरातन" इति योगियाज्ञवल्ययेन हिर गयगर्भस्यादिगुरुत्वधिनादिति। मूत्रशाम्यायमुपसंहरति, योगम्यानुशासन शास्त्रमधिमा वेदित निर्मात । शिरिति शेशः । धेस्तिमितिपूरणेन भूत्रस्य शिष्यावधानार्थकत्य मूचितं, योगस्य च फलं मूत्रमाप्ययोः स्यानेभ्याने ·४ योगगातिकम् । वदयमाण मयोत्तासूत्राप्रतारिझायामपि सहपाढत्यते । योगलनणपरतया द्वितीयमृत्रमवतारयिष्यति। तत्र युनसमाधारिति योगलतणस्य प्रसिदत्वा ल्लतणान्तरामा?य नास्तीत्याशङ्का तस्यातिव्याप्तत्वेनादावपाकरोति । योग समाधि स च सार्वभौमश्चित्तस्य धर्म इति । युन समाधारित्यनुशास नत प्रसिद्धी योग समाधि वित्तरतिनिरोध स च सार्वभौम सर्वामु व क्ष्यमाणासु विप्नावस्यासु साधारणश्वित्तस्य धर्म स्वाभाविक जलस्य द्रवत्वयात लिप्तादावस्यायामपि हि यत्किचित्तिनिरोधास्त्यति तथा चालयास्ववस्यामु मल्लसणामतिव्याप्तमिति शेष । कास्ता मग चित्तभू मय इत्याकाडापामाह। शिप्तमित्यादि। तिप्त स्नसा जिपयेप्येयत्तिमत। मूठ तमसा निद्रादित्तिमात तिप्तादिशिष्ट विक्षिप्त सलाधिन्येन समा दधपि चित्त रजामात्रयान्तरान्ता विषयान्तावृत्तिमता यास्मिरण्ये अप शिवा यस्य चित्तदीपस्येत्येक य विगुहसायलयस्मिवर चिपये धन्य माणावधीस्तकालपर्यन्तमचम्चत निवातस्यदीपवत । तथा च चिप्तादि बपि फ़िचिदैकाय्यसत्त्वेऽपि सत्र मासिप्रमङ्ग । निस्द्ध च निस्टमकलतिक सस्कारमात्रओमित्यर्थ । रजोधर्मम्य रागादे प्रतिधातादेव लोमाना तमो धमा विपादादिपतात तितात्पूर्वत्र मूठम्योपन्याम । उतातियान्ति प्रतिपायितुमुक्तभूमिपु लयालावभाग कातात वितिप्तइत्यादिना। | सत्र सामु पञ्चसु मध्ये वितिते चेतसि वर्तमान समाधिरल्पो बहुल वितेपणेपीभूतत्वाच योगपते योगमध्ये प्रविश त फेणहान्य हेतुल्यात सुतरा तु तिप्तमूटयोश्चित्तयोक्तेमानी समाध्यभ्यासावित्याशय । अतो न लिप्तम भूम्यारलत्यत्वाप्रतिपादनेन न्यूनते ते । वितिकमुनादयभूमिन्त्र यस्य नत्यत्यमुत्वान्यभूमिद्वपमेघ लमित्याह । यमझायति । यस्तु समाधिरकाये चेतमि वर्तमामोऽय धेय यस्तु मदत परमार्थभूत मकर्षण टोमर्यात मातात्कारर्यात सतरच गाववादीन पञ्चविणोति ततापि च मारणादादुमाधर्मरूपाणि बन्धनानि युद्धिपुरुषयोबन्धकारणानि ग्ल धात अदुष्टात्पादनासपाणि करोति तथा निराधममपलासयोगमभिमुख प्रत्याभव करोति । परराग्यजननेति शेष स समाधि समजातो योग %3D - ·५ योगवार्तिकम् । इति कथ्यतइत्यर्थः । सम्पप्रज्ञायते सातास्त्रियते ध्येयमस्मिनिराविशे. परूप योगत संप्रजातो योगः। यदापि समाधिशष्टेनकायसातिशयरूपं निरोधद्वयरूपयोगट्ठयस्यागमेव परिभापिण्यते तयापि योगट्टयमङ्गाडिनोर- भेदविवतयैव समाधिशब्द नोमेवमुत्तरोत्तरमूत्रपि बोध्यम् । स च संप्रज्ञा- सरवधि इत्याह । स चेति। न च घतानुगतादित्रियो सातात्कारजनक त्यादिकं सातानास्ति अविदालेशसंपादिति वाच्यम् । सवितकोटिझमें | गोत्र साक्षात्कारमा धरमभूमिकायामृतंभरमनोदयेन भूमिकाचतुष्टयण्य सातात्कारसंबन्धादिति । निरुद्धभुमेरपि लत्यत्वमाह । सर्वरत्तीति। संप्रना. समालीना सातात्काररूपिणी या वृत्तिः तस्या अपि पक्ष्यमाणपरवैराग्येण निरोधे जायमाने त्वसंप्रजातयोग इत्पर्य । वृत्तिनिरोधान चित्तस्य प्रतिमा स्कारशेषावस्या अभावस्याधिकरणावस्थाविशेषमात्ररूपत्वात् निरूपन्ने ऽस्यामवस्यायामिति गुत्यत्तयों, सा चावस्या संस्कारमानः परिणामधारा । निरोधकाले संस्कारतारतम्यरूपस्यय चित्तपरिणामस्य मूत्रभाज्याध्या वत्य माणत्वादिति । ननु वृत्तिनिरोधो रत्यभावमात्रमेहायताविशेषों या निरोधस्याभावमानत्वेवत्यमाणमस्कारमनकल्यानुपपरकायतामाउरूपत्वे समाधिपादडासंमजालाच्च भेदानुपपत्तेः । 'उल्काहतो यथा करिचर द्रव्यमातोश्य तास्त्यजेत् । बोधेन ज्ञानमालोक्य तया योर्ध परित्यज्ञे"दिल्या. टिम्मृतिपु 'यावटि गतं समिति पूर्वायुती चासप्रज्ञातस्य सकलति न्यायायवणाच्च । ननु संप्रज्ञातायनज्ञातयोगियोनिधिरूपयोः कि प्रयो धनं योगादानुष्ठानादशुद्धितये ज्ञानदीप्तिराविधकल्यात रितिभूत्रेण योगा- इम्येय ज्ञानहेतुताया यत्यमापत्यात संपन्नातयोगमा जानस्यत्यय शास्येप्वयगमान न तु तदेतताया. एकमातमत्वेन हेतुहेतुमदायामभ- घाच्च । अन्तु या विषयान्तरसाचाराध्यप्रतिबन्धनि तिरूपतया ज्ञानहेतुलं सप्रजातयोगस्य 'नोणतेरभिजातस्येष सोयहीन्यहणयादोपु मत्स्थतद. जनताममात्तिरित्यागामिमूत्राच्च न तु धर्ममजातयोगस्यापि तस्य जान- नन्यत्यात, न च जानोत्पत्पनन्तरं माताधान्यसाधनमपेतोयं तस्य ताव- देश चियापच विमोन्याय सपा इत्यादिति भरन्यनिरपेतज्ञानस्य मो ·६ योपातिकमा - चहेतुसि विमाझामकादिनिरसी हेयभान पुन ममारानुपपत्ते श्व । अनोच्यते । ज्ञाने नाते ऽपि मारकर्मणा देहधारणस्यावश्यकत्वेन सदानीमपि वाह्याभ्यन्तार्शभियत हरवन नायते एलद्रप्पन्नता योग यस्य फलमस्ति । तथानि अत्यति माम्पकार सवाश्चैता कृत्य सुखटु र मोहास्मिका अन्त यता म वृत्तयो निरोश्या इति । कि न ज्ञानस्य यथा कमायहेतुत्वमस्ति तथा योगस्यापि विनिष्यवसमाधिस्नु मुक्ति तत्रैवन मनि । प्राप्नोति योगी योगाग्निदग्धकर्मचारिगस इत्यादिवाश्यगलभ्य । तथा च फर्मतयद्वारा ज्ञानस्येशासमनातयोगस्यापि प्रोतहेतुत्व सिट तत्र चामप्रज्ञातयोगेनाखिलसस्कारदाहकेन प्राधिकार्यातक्रम्यतति जाना विशेष । ज्ञानम्य हि प्रारश्चनामस्य वाधिकास्ति तस्य तावदन चिर গিরিপনিন্দিনিঘাত। যার দায়ে যায়। नास्ति प्रत्युत दग्धकमधयोधिदिया स्मयते अत प्रारमरकर्म कर्म वियासोक्तप्रायश्चित्तादिवदेवालिकम्य झटिति मोवनमेव योगम्य फलम। अन्यच्च योगगुयेनापिनसस्कारहये मोगमस्करास्यमहकार्यभायास प्रारब्ध कमापि यत्फलातम भवति इदपि योगफलमा तटुल मोतधर्म, नास्ति मायसम मान नास्ति योगसम यल मिति। वन प्रारम्यम्पातिक्रमण स्वेदया शोधमातहेतु । अपि च तिनिरोधात्मको योग सय दु परित्या स्मकमाने साताहेतु पुरुये दु पम्य निसरत्योपाधियात उपाधिान त्तिश्चपाधिकनिरलो चरमकारणामतो जानेन न योगस्यान्पयासिद्धि जानवोग्यमंतयाटीना वृत्तिनिराधारयवरमझारणद्वारय टु मात्यन्तोने दहेतुल्यात मृत्यत्यन्तनिराधस्तु चरमामम जाते भवति यत्र सम्झारस्या त्यन्तत चितम्य विलयान्माता भवति। तथा च द्वापदाग्भिागेनापि नाम स्पेष मनातयोगस्यापि मोहतुबमिट मतमतातरोगम्य च मातामा तहेतुत्व तदा ट्रष्ट स्वरूपस्यान मिति मकार स्वय वयात मुक्ति | हिस्वान्ययाभाव स्थरूपेण व्यवस्थिति रियादिवास्वरात्यन्तिमम्प म्या पावस्थानस्यैव मावत्यादिति दिक। सदेव चित्तभूमिपु लाल दयविवरुपक प्रसिद्धम्य योगलनणास्यातियाप्ति प्रदश्य योगलक्षणाकाहा उपपादिता, प्रत ·योगवार्तिकम्। पर लनणपातयत्तिामधारयति । तस्य लक्षणाभिधम्मति । तस्य द्वि ग्धिस्य योगस्य, उक्तातियातिनिरामरणायद्यानुपपत्त्या मूत्रनै लक्षण समाप्तिर्भविष्यतीति भूयितुम भिधित्मयेत्युक्तपन्यथा हि तस्य लक्षण सून प्रररते इत्येतावनमात्रमयत । योगशित्तत्तिनिरोध' । २० বিনসন কাদামান uহ হনিমমান অন্য धात्र दर्शने विभागात सस्य याचल्लन्यमाणा वृत्तयस्तासा निरोध स्तासा लयायाधिकरणम्यवायत्याविशेयो भारस्यास्मन्यते ऽधिकरणाय स्याविशेषरूपत्वात, म योग इत्यर्थ । मन्धिः लतण सप्रज्ञातस्याध्या पाता याकालिमादित्याशङ्कर भाण्यक र श्राद । सर्वशति । मात्तिनिरोध दस्ययननादित्य । मन्येव पूजातियाति विना विग्यपि पस्किचितिनिधिादिति वेव । तदा द्रष्टु स्वरूपे ऽवस्या नमिति बनमाणमृतसाहित्यमेवास्य लवणत्यात । तया च द्रष्टस्वरूपा• यितिरेतुरिय सििनरोध तिसादरम्यासु नास्तीति नातियाप्ति , मानातम्य च स्वरूपास्थितिहेतुत्वममप्रजातद्वाराम्त्येति । परंतु विणाति च शानिति पूर्वभाप्यानुसारेण केशमादिपरिपन्यिस्व निरोधधि शेपण पूरणीय तथा च मेंशसमादिपरिपन्यत्वे मति चित्तरतिनिधित्व यो गद्यसाधारण लतमित्याहु । अस्य च लक्षणस्य तिप्लादिभूमिवये ऽसिध्या मिनालीत्यत्र हेतु क्रमेण प्रतिपादर्यात । चित्त होत्यादिना । मस्या AR. ज्ञानमनेन मर्य सास्थिका गुणा उपलतिता प्रति कर्म, अनेन सपन मा गुणा पाया । स्थितियारयत्तिगन्यता निद्रेति यावत्, अनेन मर्ने सामसा गुण याला समातमवाजम्नमगारयाना द्रव्याणाधी परा श्रितवार रूपादियद्गुणा इत्युच्यन्ते तदाश्रयास्तु सत्यादिद्रव्याणि रज्या रम्भकतन्तुप्रदेव गुणा इत्युच्यन्ते तथा च परमादिस्वभावकत्या चित्त त्रिगुणा सत्त्वादिगुणत्रयनिर्मित रन्नुदित्यर्थ । लत किमित्यत माह । प्राया स्प होति। हिरादो वास्यान्तर अनधारणे दा। वित्तसत्यमिति । चित्तस्य ·योगवार्तिकम्। मस्वप्राधान्यप्रतिपादनाय पुनरुतं, प्रत्यारूपमिति च तेजः मत्त्वव्यावर्तना- | योक्तं, तया च प्रग्यास्वभावं चित्ररूपं सत्त्वं स्वोपप्तर्जनभूताभ्यां रजस्तमा- भ्यां संसर्गण विप्तावस्यायामणिमाटोश्चर्य शब्दादिविपये चानुरक्तं भवती- त्यर्थः । अतः तिप्तावस्यस्य त्तिनिरोधस्य स्वरूपावस्यानाहेतुन्यात रागादि- मेशापरिन्यित्वाद्वान तातियाप्तिरितिभावः। शिप्तावस्यायामतिघ्या- प्ति परिहत्य मूटावस्यायामपि तां परिहरति । तदेव तमसेति। उपगमुन्मुख- तत्म्यिमित्यर्थः । भावस्तु पूर्ववत् । वितिप्तावस्यायामसिव्याप्ति परिहाति। तदेव प्रवीणेति । मोहस्तमौद्रव्यं कार्यकारणभेदात् तदेव दर्पणस्य मतब- वित्तसत्यस्यावरणं प्रतीणं यत्र तत्पतीणमाहावरणं सर्वतः प्रोतमान सर्वविषयाकारतिमद एयंभूतं हिरण्यगादीनां वित्तं प्जोलेशन संभेटा- तिप्तं सद् धर्मादिचतुष्टपप्रियं भवतीत्यर्थः । अत्रापि भावः पूर्वप्रदेव योध्यः । अयस्यायेतियाप्ति परिसृत्य एकायनिरुदावस्ययोलत्ययोलतणं क्रमेण योजयति । तदेव रजालेशेनेत्यादिना । बितेपहेतुना रजोलशनापि मनापेतमत एव स्वरूपसिष्ठ स्वाभाविकेन रूपेण प्रप्तादादिना सम्य. गवस्थित निर्मलदर्पणावत् अतरच मत्वपुरुपयोर्बुद्धात्मनोविवेकामाति- मा तम्मात्तिक मत् धर्ममेघध्यानमाप्रिय भवति न तु केशप्रिपैरनर्य प्रियमित्यर्थः । धर्ममेघध्यान क्रिमित्यामाहापामाहा सत्यरमिति । तदर्ममे- घाप्यं ध्यानं परम प्रमण्यानं तत्वज्ञान विवेकन्यारेघ पराकाप्टेति योगिनों घदन्तीत्यर्थः । तथा चेयमेशायता मत्त्वयुरुपान्यताप्यातिरूपिणी दृष्टस्वरू पावस्याने हेतुः फेयकमोदिपरिपयिनी चेतियोगलत्तणाझातिभाव, धर्म- मेघसमाधिश्व भूत्रकारणेव वयते । यदास्मितानुगत एव संप्रजातयोग मत्यपुरुषान्यतारयातिरस्ति न वितकानुगतादै। तथापनेनैव सेप्युपलत. णीया एतदद्भूतत्वात्तेपामिति । निष्टावस्यापापि लक्षणं योजयनेव सकारणम्य निधिस्य स्वरूपमाह । चितितिरित्यादिना । संपातकाले समारहेतुत्वादिदोपदर्शनादेवेतरतिनिरोधो नातस्तम्मान सिट्टापा विवेकम्मातिनिष्ठापा शिवग्यातेरप्पनात्मत्वसामाकरणात तत्फलसिद्धे. श्व तत्रापि वैराग्य भवति ततः सर्वत्तिनिरोध इति प्रक्रिया। तत्र यादृग - ·योगवार्तिकम् । विवेकरयातिनिष्ठा वियेफरयातिवाये हेतुस्तामादी दर्शयति । ख्यातिरि- तीत्यन्तेन । चितितिः पुरुषाप्या न परिणामिनी पूर्वधर्मापाये धर्मान्तरो- पत्तिः परिणामस्तदहिता कूटस्यनित्या परमार्यसत्यति यावत् । लोफेर्यम- काशनरूपे फसएव चैतन्यशब्द प्रयुज्यते चैतन्यफलोपधान ध न सर्वदा सर्वगुरुपेस्नीत्याशयेन शक्तिपदोपादानं, तथाच शक्तिरूपेणास्यिता चिति- रित्यर्थः । वितिश्च न गुणः किं तु प्रशाशस्वरूपं द्रमिति 'द्रष्टा दुशिमात्र इति सूत्रे विस्तरतः प्रतिपादपिण्यामः । यतोपरिणामिनी अत एव चितिश- लिरातमन्नासचारा, यथा बुद्धिर्विषय गति तद्ग्रहणार्थ नैव चिति- | रक्रियत्वात् । अथ वा नास्ति प्रतिसम्मः सङ्के विषयेयु यस्या इत्यप्रति सनमा निलपति यावत् । नवपरिणामित्ये चात्मनो विषयाकारस्वाभा. वाल कय विषयस्फुरण तबाह । दर्शितविपया, दर्शितो युवा निर्घोदतो विप्रयो पस्ये इति विग्रहः । विषयः सह बुद्धितिरिचती प्रतिविम्बिता सती भासतइति भावः। रत्तिमारूमितात्रेति मूत्र चैतद्वक्त भविष्यति । पतो ऽपरिणामिनी अत एव शुद्धानन्ता व मूखदु.प्रमोहाव्यात्मकाशुद्धिर- हिता पांच, उताशुद्धेः परिणामरूपत्वातसक्रियम्येय परिदबत्वाचेति । दयं विवेकख्यातिः धर्मधर्यभेदात्तद्वतो त्तिः सत्वगुणात्मिका सत्त्यगुणस्य कार्या अश्वितियतितो विपरीता परिणामिनी स्वयमेव विवेकाका- | रिणो प्रतिसक्रमवती दीपशिनावत् विषयेषु सर्पणात्तथा जड़ा तथा | सुपटु पादाशुद्धिमतो परिच्छिना च इयतोनात्मत्यादिदोपदर्शनात तत्फलसिद्धेश्च विवेकरयात्या विरत प्रत्युत्पबालप्रत्यय चित्त तामपि रमाति निरुणद्वि बारणोति बिलापयतीति यावत् । परवैराग्येण हेतुना चितम्य मा वृत्ति स्वयमेव विनीयते यथा निद्राटोपेण सुपुप्ता ज्ञापदादि- रतिरिति शर्करास्यादेनैव गुइदोपा अभियाज्यन्तस्यतो विवेकग्याले- | वौपदर्शने पुरुषगुणदर्शनमुपयुज्यतहति भावः । तथा यावदृत्तिदोपालिप्त. येन वृत्तिवैधयण वृत्तिभेदत अामा न दृश्यते नावट्ठापदर्शनेऽपि अात्म- भ्रमात् निराग्य न घटते आत्मत्ये नैर परमप्रियत्यास अत आत्म- वृत्योरुभयोरेव गुणदोषाभ्यां विविध दर्शन शत्तिवैराग्ये हेतुरित्याशयः ।

·१० योगशर्तिकम् । नदवस्यं निरोधायस्य दितं संस्कारोपगं सस्कारमानानुमारि संस्कारमात्र. | रूपेण यशान्तवाहि भवति सेयं मशान्तवाहिता म पूर्वको निर्वाजः समाधि निधपोगो न किचित्तत्र योगे नायते इति वियोणामप्रजात मामा ति वाक्या। प्रमंप्रनासयोग वित्तीजस्य संस्कारस्य तत्त्व. जानजन्यपर्यन्तस्यारोपतो दाहानिचीतमना तस्येति भावः । वीज दाहादेय चास्य निरोधस्य स्वरूपास्थितिहेतुतया संशक्रमादिप- रिपन्यितया च लवणमलिरित्याशय । सुपुप्तौ च निदाग्यचि. तत्तिसाव ममजाललवणातिव्याप्तिस्तत्कालीनशिीय शादिपरि- पन्यिवाभावाच । एतेन यदाधुनिस्वेदशान्तिनुवा असंप्रजातऽपि निर्वि फन्पमात्मज्ञान स्वरूपसद्दित्तिरूपं तिष्ठनीति घन्ति सदशामाणि' स्वेनैताविरोधेन तिणीयम् । “युजीत योगी निर्जिन्य चीन गुणान परमात्मनि । सन्मपश्चात्मना भूवा चितिमपि सत्यदिति मार्फपडेय. पुराणादा ऐसायोपि वृत्तियत्यागमाच्च । निर्विकल्प त्यात्मज्ञान মন্নানকালাহ মহান স্বার্থানফিলসুম নময়ানমালীবন্ধন म्धेत निर्विकल्प समय लयस्य मानत्यान् । योगपमुपसहरसा द्विविधाति । ननु वित्ततिनिधेि कः पुरुषार्थ इत्यामाया घोगलतापूरणाय च प्रय समान योगस्य फलप्रतिपादक मूत्रधिकारनमुनोत्यापति प्रमलाया मन. कादम्यमयि प्रतिपादयितुम् । तस्यन्यदति । ननु असमसालावस्ये तमि मति दियोधात्मा बुद्धिविषयवोधस्वम्यो बुद्धिसाती पुरुषः स्विभाव केन रूपेण तिष्ठति कि घ्युत्यानाय तदानीर्माप प्रकाशरूप एव तिष्ठति कृत्यायदयामायादेश तु न पर्यात अयशा काष्ठरवरकाश रूप एव प्रात्मा तदा सिष्टति त्यानमाले तु निमित्तग्निशेषात् प्रकाश रूपेण परिणामते मि या दगातये दीपयनग्यतीत्यर्थः । एतेन्याटापत मू श्रेण मिहान्स्यति । मदा द्रष्टुःस्वरूपेवम्यानम् ॥ ३॥ सदा ममनासयोगकाले चितिशत मदतन्यमाचे विस्थानमित्यर्थः । यथा नपापाये स्फटिकम्यानोहिते पुरुषस्य स्वरूप निर्षिप ·११ । योगार्तिक । स्वस्वरूपे ऽवस्यानं तया वृत्त्यपाये पुरुषस्य शृतिप्रतिविम्वगन्यै स्वस्थ रूपे ऽवस्थानमिति भावः । यथा च तदा संस्थाशेषबुमान न भवति तथोत्तरमत्रे वत्यामः । तथा च कूटस्य एव पुरुषो व्युत्थानस्य तद्वानीमपि प्रकाशस्वरूप एव तिष्ठति । योगलतणमणेत देतुनिरो- धत्वमेव । तत्र च वृत्त्यात्मकदुःसाभाव: पुरुषार्थ इति भावः । माय पुरुषा यी भाष्यकारेण मूचितो यया धैवल्यइत्यनेन । वैवल्ये हि दु पमित्तिात्र पुरुषार्थ इति वक्ष्यति देय टु पमनागत मिति सूजेणेति । क्रमेण चरमासन जाते ऽशेपसस्कातियाचित्तेन सह पत्तीगामायन्तिनिरोधे सत्यात्यन्ति क स्वरूपाचस्यानं मोक्षारयमिति । ननु तदानी दुःखाभावे ऽन्यदा दुःखम प्तीत्यायात तथा चापरिणामित्वानुपपत्तिरित्याशडा परिहरतिभाप्रकारः। । व्युत्यानेति । व्यत्यानचित्तदशाया व चितिस्तथा ऽपि स्वरूपण तिष्ठन्ती न तथा नासंपनातम्य कैवल्यस्य च समानरूपेत्यर्थ । मूत्रान्तरमयनायितुं पति । कथ तहाँति । कूटस्थापि चिलि. केन प्रकारेण तर्हि व्युत्थाने तिष्ठतीत्यर्थः । अममनातापेतया पप्रज्ञाताप्यत्र स्थान बोध्यम् । मन्त्र प्रत्युत्तर मूत्र हेतुपदमध्याहत्य पठति । दर्शितविषयावादिति । छत्तिसारुप्यमितरच ॥४॥ इतरत्र व्यत्याने चित्तेन सह द्रष्टुत्ता साझप्यमित्यर्थः । व्यत्याने हि विश्वप्रतिविम्यरूपयोर्बुद्धिपुरुपत्त्योः सारूप्य, तदेहाचष्टे । व्युत्या नेति । इतरत्र त्याने याश्चित्तस्य इत्तयो दीपस्य शिखाइव प्रख्य- रूपा भभुग अवस्यायरिणामा. भूपनिमितततामयत् स्यसयुक्ता- मारान्त्रिगुणकार्यवाह सुखद एमाहाअयतया शान्तघारमूठारया भव. न्ति साभिजिशिष्टा अश्विलनशा वृत्तयो यस्य पुरुषस्य स तथा । त्तिरच गुणो न भवति भागगुणाभ्यासवान्तर यति सान्धार्थ मर्पती"लि साख्य मास । भागो विभक्ताशी निवि फुलिङ्गदिति । कुतः पुनरपरिणामिना | त्तिस्तवात दार्शविषयत्वादिति । बुद्धा निर्वादिविषयत्वादिपर्य निवेदन च स्वारूढविण्यम्य प्रतिबियरूपेण चित्पाधानम् । “गृहीतानि न्द्रियरानात्मने यः प्रयच्छति । अन्त करणरूपाय तस्मै विश्वात्मने 1 ·- १२ योगवार्तिकम् । नम" इति विष्णुपुराणादिभ्यः । एतदुक्तं भवति । यदपि पुरुपश्चिन्मात्री उबिकारी तथापि बुर्विषयामारवृत्तीनां पुरुपे यानि प्रतिबिम्बानि ता. न्येध पुरुषस्य शायः न च साभिरवस्तुभूताभिः परिणामित्व, स्फटिकम्ये धा. | तत्त्वतोऽन्यथाभावादिति । सटुक्तं साझे, लगस्फटिक्योरिव नोपरागः कि स्वभिमान दति। मूत्रकारोऽपि वयति 'विताप्रतिम क्रमायाम्सदाकारा. पत्ता स्वबुद्धिमवेदन मिति । एतेन मुटुरजमोहगुणकत्तिसारूप्याद ध्युत्याने चितिपि दुरगदिमतीव यद्दति तदेव चितेर्तुःवभागों दुःला भ्यवहरणरूप, प्रतिविम्यरूपावहानमेव चामप्रजातस्य फमिति सूत्रद्येन सिद्धम् । ये तु अह मुचोदुम्पोत्यादिप्रत्ययादात्मन एवं पार. माथिको त्तिमिच्छन्ति तण्य प्रत्याप्मेयाः । स्वत एव वेदात्मनः परिणा- माताह मवमवारच्छेदेन सर्वश तिप्रसाइनिर्मदमसह । यदि । मनामयोगो मिमिन ताई लाघबाटेकेन मनम्त्वेनैव हेतुतास्तु मात्यमनस्तत्मयोगाना त्रयाणा रतुत्वे गारयात् । अनुमान च अर्याकार. परिणाममुगादिफमन्त फरणोपाटानक बाधाभावे सति तदन्यति. रेकानुविधायित्वात् मन मयोगदिति भोगे भिचारधारणाय सत्यन्त, बुढे. स्वभसत्ये च बाधम फकर्मविरोधं मूत्रकारों धात । अह कता मुरीत्यादि प्रत्ययास्तु पह गौर दादिभ्रम शतान्त.पातित्वेनाप्रामाण्यानाकन्दिता नावानुमानस्य घाधका प्रत्युत महत्येव च कणि क्रियमाणानि सर्वशः । य, पश्यति तथात्मा. नममतौर स पश्यति" इत्यादि मृत्युपोलितेनातानुमानव + बाध्यन्ते देहभिधात्मसायरनुमानारंगोर इत्यादिप्रत्ययाति दिक। स्वोक्त बुद्धि | पुरुषयोनिमारणे पञ्चशिवाचायंमूत्रं प्रमाणयति । तथा च मूत्रमिति । एयतिद्विदर्शनं पुरुषस्य इत्यन्त च मूत्रम् 11 तयाच यातिय दर्शनमित्ये- कमेव एकाकारमेव दगन भ्रमो लोकानामिति मूत्रार्थ. । इतिशदश्चान्यो भायपोजना परणीप । ननु मयिषयरः स्फुरण चेतनासयोगादेव भवतु पहिति पाठानाम। +याध्यन्त इति पुस्तकान्तरे पाठ ·१३ योगवार्तिकम् । यथा सजलघटादिप्रकाश: सूर्यसंबन्धात, अतः किमय चैतन्ये यत्तिमति- विम्ब नौ वा वत्यमाणचैतन्यप्रतिविम्वं कल्प्यते । मुष्यहं जानरमीति | बुद्धिपुरुपयोरेमताभमस्तु परस्परपाधि विनापि दूरस्ययनस्यत्योरिव दो. पवंशादेव सभवति तत्कथं बुद्धिपुरुपयोतिसाहप्पयसिद्धिरिति । अन्नाच्यते। चेतने तायटुद्धिप्रतिबिम्धमवश्य स्वीकार्यम् । अन्यथा कूटस्यनिरिभुचैत न्यस्य सर्वसबन्धासदेश म यस्तु संवैजायेत नहि मूर्यमवन्धे सति घटादाप्रकाशो दृष्ट रति । म चाज्ञानाख्यं ज्ञान प्रतिबन्धस चैतन्ये कल्पनीय, नित्यज्ञानस्य प्रतिबन्धासभवात् "टुगगाजानमया धर्माः प्रष्टताते तु नात्मन" इत्यादिभिरात्मन्यतानप्रतिषेधाच्च । अतोऽर्यभानस्य कादा. | चित्कत्वा गुपपत्तये ऽथाकारतवार्यपहण वाच्य घुट्ठी तया दृष्टत्वात्, अटा- यपि हि सयोगमावस्याग्रहणत्वे अतीन्द्रियस्यापर्यस्य धुद्धिग्रामन्य प्रसङ्गात् । साधायाकारता है। परिणामरूपा स्वप्नाटी विप्रयाभायेन तत्म | तिजिम्यासंभवात, पुरुषे च प्रतिविम्यरूपा विदयमानत्तिमात्राहके पुंसि प्रतिविम्वेनैवोपपत्तेरिति । न केवल तीदेव चिति बुढे. प्रतिधिर कल्यते किंतु "स्मिंश्चिर्पणे स्फारे समस्ता वस्तुद्रष्टय । इमारताः प्रतिनिन्ति सरमीय तटद्रुमाः ॥ यया सलत्यते रक्तः केन्ल स्फटिको जनै । रजकाद्वापधानेन तद्वत्परमपूरुप" इत्यादिस्मृतिशतैरपीति । न चैव सस्कारशेपा बुद्धि. पुरुचे प्रतिबिम्धिता भायादित्यप्तप्रज्ञातयोगानुप पतिरिति वाच्यम् । परमाणरिव वृत्त्यतितिाना प्रतिबिम्बसमर्पणासाम- | यस्य फलबलेन कल्पनात् । अनादिस्वस्यामिभावस्येव प्रतिबिनिया- ममतया वयमागत्यातुन परबुद्धिपत्तभीनम् । अत एव पुरुषार्थयत्यय बुद्धिः पुरुषस्य विषय इति सायसिद्धान्तो विवेकरयातिधिपयोगी च पुस्पार्याविति । यथा च चिति बुद्धः प्रतिविम्वमेव युद्धावपि चिन्मतिप्रिम्य स्वीकार्यमन्यथा चैतन्यम्य मानानुपपत्तेः स्वय मातास्यदर्शने कर्मकाविरो धेन युद्धाहकारयेवात्मनो घटादिवज नेमावाभ्युपगमास । तथा च वक्ष्यति मूत्रकार द्रमृदृश्योपरत चित्त सर्व मिति । बुरामात्मप्रतिबिम्बमेय च तान्त्रिका बुद्धेश्चिकायापत्तिरित्यात्माकारतेति प्राहु । प्रतिबिम्योपाधी ·योगवातिकम। १४ - निम्ब'झारो पुढे परिणाम राधम च मात्तिभाम्य रति । एतेन नोरूपत्वाद बुद्धिपुरुपयोरन्योन्य प्रतिविम्वन न सभवतीत्यपातम । उभयत्रोभ्यामार | बुनियरिणामस्यैव प्रतिविम्बराब्देना विपतितल्यात् । जलादापि मगा दाकारदिपरिणामम्यैव मयादिप्रतिविम्वितत्वाच्च । तदेव उद्यात्मनो परस्परप्रतिनिम्वरूपाद्वापादेवकतामोह का मुदी नानामीत्यादिरूप रति । तदेतत्परस्पर प्रतिनिम्ब मात्यकारिकायामिवरदाभ्यामुक्त त स्मात्तत्सयोगादचेतन चेतनादिव लिङ्गम् । गुणकर्तृत्वे च तथा कर्तव भवत्युदासीन इति दि । यच्चैतच्चैतन्ये बुद्धि रत्तिसारूप्यमुक्त चैतन्यमा बुद्याशारतारूपम । इदमेव चैतन्यस्यार्थीपरक वृत्तिभान तस्य चाकारोऽय घट इत्यादिरूप एव अन्यथा वृत्तिसारूप्यानुपपत्ते । तु तिरोधस्य पृथगाकारोस्ति घटमह जानामि दुरिताहमित्यादिक तु युद्वेरेवामारा- नार पुरुषस्यायरिणामित्याह अवान्तवायेति । तथा च मूत्रकारो वक्ष्यति चित्तेरमतिमनमायास्तदाकारापत्ता स्यबुद्धिसदन मिति । ननु वृत्ति नधि यदि घटदीपाविशत्यन्तभित्री न तु विज्जडात्मकम धभक्तमेक घस्तु मर्माणकान्तियत हि तच्चित्तरत्तीना प्रतिमियत्तत्तत्पुमधमाश्यो मात्ये कि मियामसमित्याकाहापा प्रतिनियरायोरेय दित्तात्मनोरनादि स्वस्वामिभावमन्धस्तवियामा ति प्रतिरादिति । वित्तमयस्कान्ते त्यादिना सबन्धो हेरित्यन्ते । तत्राणादायनादि स्वस्वामिभाव युक्त्यो पपादति चितता यापस्कान्तर्माण स्वस्मिवेशय सविधीकरणमा भात शानिष्कणारयमुपकार फुर्यन स्वामिन स भवति भागमाधन त्वात् तपैर वित्तपि अय सदृशविषयज्ञातम्य मस्मिन मरिधीकरणमा जगत् दृश्यत्यरूपमुपकार कुर्यत पुरुषम्य स्वामिन स्व भति भागमा नस्यात् । अतश्चितपुरुपयोनादि स्वस्वामिभाव मान्ध इति शेषतत मिमित शाह । तस्मासि । तस्मातम्यस्वामिभायम्य मिहत्यात म एवा नादिमन्ध पुरुषस्य वित्तदिशेने हेतुरित्यर्थ । अतो न परचित्तेन परस्य कृतिसादय भति, कदापि तद्दुत्त्यशेधेन तयो स्थायामि सधन्धा त पुमानान्तर मास्ति। यिस्यामिभावसात पुन्ह पाट ।

·- १६ योगार्तिकम् । द्विजादीनां याजनादिवत् । क्लिष्टारचा निष्टाश्च शिष्टातिप्टाः । निरोळ्या | उत्तयः मिष्टा या अतिष्टा धा भयातु पत्यमाणाः पञ्चतप्पः पञ्चप्रकार एवेति भूवार्यः । रत्तीनामसंस्यव्यक्तिया ऽवयवार्थकत्यानुपपन्या तययो लक्षणयान्न प्रकारवाचित्व ताः पञ्चधा वृत्तय' इत्यागामिभाप्यात इति । किष्टबलिप्टस्यापि हेयत्वातपादनाय लिप्टासिष्टविभागप्रदर्शन, तत्र चाय फ्रामिष्टा उपादाय लिप्टा निरोडव्यास्ततस्ता अपि पराग्येणेति । सत्त्वेनान्यतमोहन्यात्सत्य मत्वेन चैत्र होति स्मरणात । लिप्टा व्या चष्टे । झेशहेतुका दति । त्रिगुणात्मकतया सर्वामामेष वृत्तीना फेशवत्वेन | शिष्टालिटविभागो नोपपटातइत्यतः शमयविशेयपरतया इत्य व्यारयायते। सत्र च हेतु. पोजन, केशरवात्र मुस्य एव याहो दु समस्यः । नया च किशहेतुका दुःरतिका विषयाफाररत्तय दूत्यर्थ । राजन. फत्वे हेनुः फर्मत्यादि । कमाशयप्रदधाना धर्माधर्मवामनासमूहाना क्षेत्री भूता पालम्बनीभूताः, मिष्टा इत्यर्थः । विषयाकारतिजन्यवृष्णादाभि- हतस्तहानाह यतमान. परपीहानुपहाभ्या धर्माधागुपचिनोति ततश्च दुरधारा भवतीति भावः । अमिष्टा ध्याचष्टे । रयातीति । अस्तिष्टा असंगलिकाः : तारच गुणाधिकारविरोधिम्या गुणाना सवादीमाधि. कारः कार्यारम्भण तद्विरोधिन्ये ऽविद्याकामकादिरूपकारनागम स्वात् । ग्यातिविषया नियमग्यातिस बद्धा इत्यर्थः । यालिसाधनस्यापि सयहाय विषयपमिति । मनु मूत्रमारेण ताममोना सात्त्विकीनां च ििवधानामेव वृत्तीना निरोद्धयत्यमुक्तं न तु राजप्सोना शिष्टाक्लिष्टरूप मिश्रवत्तीनामिति न्यूनलेल्याशा मिश्ररत्तीनामुक्तास्यधान्नभायमार । क्लिष्टप्रवाहेति । सिप्टगोपीभूता अपि अलिष्टरूपास्तदशा यपि लिष्ट निदेय मान्न तयाक्रिष्टा एव चलिष्टगदेन एहीता भन्ति । पव. मलिष्टबिनेपपि शिष्टा. हिष्टशन्देन रहीता इत्यर्थः। तयाचगानस्या मिश्रणायामशिन्यो. प्रवेश इति न न्यूनता । इदानी वृत्तिनिरोधम्य कल वक्तुमादौ मसारानयंत्रीज संस्कार दर्शयति । नवाजातीयकाति । • सत्यर्थचनमा तु यनिम्यास्थान तथा सारे स्मरणात् कि तुपये सति याचम्पतिमियमतम् । रामा ·१७ योगवार्तिकम् । शिष्टाक्लिष्टजातीयकाः संम्कारा दत्यर्थः । अस्य जीवधामस्य गृत्ति- संस्कारचक्रस्य स्तम्भने प्रलये च निरोध एवोपाय इत्याह । तदेवंभूत. | मिति । तत्तिसंस्कारचनात्मकं चित्तमेवंभूतं निरोधावस्यमयसिताधिकार क्रमेण समाप्यमानाधिकार सदात्मकल्पनात्माविभागेन निर्दुःसतया ति- प्ठति घ्युत्थानपर्यन्तम् । अथ वाभ्यासपाटयेनासिलसंस्कारतये सति मलय- मास्यन्तिकलयमेव गच्छति विधात्यं प्रापोतीत्यर्थः । निरोधसमाधः पुनानुत्यानमेव योगिना मुक्तिरिति भावः । पूर्वमूत्रेण सह योजनायें ताः शिष्टारतालिष्टाश्च पञ्चधा वृत्तय इति पूरयित्वास सूत्रं पठति ।। प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतयः ॥ ६ ॥ सुगमं सूत्रम् । तत्रेति पूरयित्वोत्तरमूत्रमवतारयति । तत्र, तासु एलिपु मध्ये ॥ प्रत्यक्षानुमानागमा: प्रमाणानि ॥ ७ ॥ अनधिगततत्त्ववोधः प्रमा तत्करण प्रमाणमिति प्रमाणसामान्य लक्षणं सुगमत्वादकत्वैव विभागः कृतः । परोक्तानि चेतराणि प्रमाणानि एम्वेवान्तभाव्यानीत्याशय इति । प्रत्यत्तं व्याचष्टे । इन्द्रियेति । इन्द्रि याण्येव नाडी वित्तसंचरणमार्गःतैः संपुज्य सदोलकद्वारा वाह्यवस्तुपपरता- स्प चित्तन्द्रियसाहित्येनेवार्थीकारः परिणामोभवति न केवलस्य चिस्प शहपत्त्यादाकारतायां नयनादिगतपित्तादान्वयध्यतिरेमाभ्या,मतो रूपादि। त्तिपु चतुरादीनामपि कारणत्वं शास्त्रेपच्यते । अत्रोपरागादित्यन्तेन बाझ. वृत्तेः कारणमात्रं दर्शितं न तु तल्लतणे प्रवेशनीयम्। अात्माटिपत्यताव्याय- नादीखाप्रत्यक्षायापनाच, तस्याजन्यत्वास । अर्घस्यत्यनेन समारोपित. त्वप्रतिषेधाचविपर्ययेतियाप्तिः। विशेषावधारणप्रधानेति विशेषणादनुमा. नागम्यायाति । स्मृतिव्यावर्तनाय दिर उपरक्तवस्तुविषयेत्यर्थः। , उपलश्वभाष्यपुस्तकेन्द्रियप्रणालिफोति पाटदर्शनादवेन्द्रियायत कैति वक्तुं युक्तम् । अथवा रन्द्रिपनाति धार्तिकस्मत माग्यपाठः। १पर्यतमिति पाठान्तरमा रा. शा. - .

·१६. योगवासिकम् । सामाविशेषाभ्यामत्यन्तभित्र एवार्थ इत्येतविरासायोक्तं सामान्यविशेषा. मन दति । अनेन चावसयीन निराप्तः किं त्ववििन सामान्यविगे पयोरधिभागलतणं नादात्म्यमुकंपश्चादवविव्यस्थापनादिति। "अनन्ता एश्मयस्तस्य दीपवदा स्थिता दि" "बहुशाखा झनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यव- | सायिनाम्" इत्यादिस्मृतिभ्यो रश्मिशास्त्रादितुल्यतालाभात् । त्तिः प्रभा- | यत् द्रव्यमेवेति प्रागवतम् । मा तिरेय दीपप्रभावत् वासार्थमुपसृत्य चतुरादोकोभावेन घटादाकारा भवति । स्वप्नध्यानादी घटाझाकारतया विरग्नुभूयमानत्वाट् बाझे ऽपि नानाभारः सिति । अांशे बौद्धा. | नामस्माकं चैकवाक्यत्वे ऽपि न साम्यम् । अस्माभिमार्थस्यापि स्वीका. रादिति । प्रत्यत्तस्य लतणं कृतमिदानों तस्य प्रमाकरणत्वेन प्रमाण स्वमुपपादयति । फलमिति । दत्तिरूपस्य करणस्य फलं पुरुषनिश्चि- निविषयको योध, पुरुषार्यमेव फरणानां प्ररत्तेः । अयं च योधो विषय- देशएव भवति विभुत्वात् । ननु अयं घट इति यत्तेधिो घटाहं माना. मीतिरूपस्तस्य च पौरुषेयत्वे पुरुषस्य स्वतन्त्राकारण परिणामित्त्यापतिरि- तितबाह । विशिष्ट इति । स च वाधश्चित्तरत्या सहाधिशिष्ट दति | वृत्तिसारूप्यभूने उपपादित इत्यर्थः । अयं घट इत्यामारा धिम्यरूपा वृत्तिः कारणं तस्या एस रत्तेश्चतन्ये प्रतिविम्सनातन्यमव्ययं घट इत्याकामि. य साधारयं फलं भवतीति नात्रविशेषः शदेन धनु शक्यते, विझिभिरें- तुतीदिमाधुर्यम्येय स्वयं विशेयो अनुभूयते दृदृश्यादिवैधादिनिभा- घः पीरुपयो बोध इत्याचाराधेषभायश्च गगने त्रिमितिविशिष्टाशि प्टभेदेनोपपादनीयः । करणलवणं चात्र फलापोगव्यवतिनकारणत्वमिति । ननुरूपादिषु चतुरादीनामेध करणत्यं मुतिस्मृत्योरपगम्यतइतित्सत्य, किं तु बुद्धियत्याग्यप्रमान्तरं प्रत्येव सेपां फरणावं न तु पोस्प्रेयशोधरूपां मुख्य | प्रमा प्रति, प्रमाद्वयं च माझे मूषितं द्वषोरकताम्य वाप्यविष्टायरि- दितिः अमेति । चतुरादीनां च यतो करणवं व्यापारवत्करणत्यरूपं कुठापदाविसि येषः । ननु विषयाशातेव विषयमहश चित्तस्यन्ते दृष्टं - - ·१ योगवार्तिकम् । | पुरुषस्तु फूटस्यो न प्रत्याकारतां मनसे sa: कथं पुरुषश्वित्तत्तिसाक्षी स्यार कथं वाविशिष्ट पारुपयो बोध इत्याशङ्कायामाह । मतिमंदोति । संदिन्या युद्धेः प्रतिमंवेदो तत्समानामारः पुरुष रयतचतुर्धपाः 'चितेर. प्रतिसझमायास्तदाकारापत्तो स्वबुद्धिसंवेदन मिति मूत्रे उपपादपिण्याम दत्यर्थः । यदापि चितः स्वयमाझारी नास्ति तयापि प्रतिविम्वत्रशास- त्याझारापत्त्या रत्तिबोध इत्यस्माभितिसारूप्यासडून मागेय व्यारमा. सम् । कश्चित्तु प्रत्यायकारणसामानाधिकरण्येन युद्धायेव प्रमाख्यं फलं जायते, चैतन्यमेव हि युदिदर्पणमतिम्वितं धुडिरयााकारमा सदाकारतामापदामानं फलं, तब दिलायाख्ये वित्प्रतिविम्यं युद्धेरेय धर्म इति पदति । सब । पारुपेयशब्दस्य ययाश्रुतार्थत्यागापत्तेः प्रतिविम्यस्य तुच्छराया ऽयंभानरूपत्यानुपपोरच प्रतिविम्यस्य प्रकाशाटाक्रियामारि. तायाः क्वाध्यदर्शनाच्च । प्रतिविम्यं हि तत्तदुपाधिषु युद्धविम्यामारपरिणाम. मामिति । किंच परस्य प्रतिविम्यस्य श्रुतिस्मृतिसिद्धतया वितरेव पति- प्रतिविम्वोपहिताया. फलत्यं युक्तं ज्ञानशब्देनात्मन एव प्रतिपादनात् 'सत्यं जानमनन्तं मन' 'जानमेय पर नल' 'ज्ञानं घन्धाय चेप्य' इत्यादितिस्मृ. तिविति । श्विदायापत्तिरवाहमित्यादिरूपेश्चितो भानामवेष्यते झारोहं बिना सातास्यभाने कर्ममधिरोधादित्युक्तमेछ। अपि च युद्धेश्व समातृत्वे पुरुषो न सिंध्येत् । शतावितया पुरुषसिद्धिरिति चेत्, एवं सति यत्तिद्रष्टुव वृत्यारूठार्थद्रदृत्यकल्पनाचिता न तु विम्यातिमिव पोरुभयोरेय द्रष्टत्वमर्थभेदेन कल्पयितुं युक्तं, गौरवादिसि । किं च मामा- मीत्येयं द्विरत्ता भासमानं प्रतिविम्यचैतन्यं स्वज्ञेयं न संभवति कर्मकर्तृ. विरोधादती विम्मचैतन्ये भानमावश्यामिति । अवायं प्रमादिवि भागः॥ प्रमाता चेतनः शुद्धः प्रमाण तिरेय च । प्रमार्याकारत्तीनां चेतने प्रतिविम्यनम् । प्रतिविम्बितरतीनां विषयो मेय उच्यते । वृत्तयः सातिभास्याः स्युः करणस्यानपेतशात ।। ।

·२० योगवार्तिकम् । सातादर्शनरूपं च साहित्यं सारयचितम् । अविकारया द्रष्टुत्वं सातित्वं चार जगुः । दति दिक् । पुरुषे प्रतिरोधरूपं च फलमनुमानादिसकलत्तिपि योध्यम् । अनुमान लवति । अनुमानस्येति । साविशिष्टः पो ऽनुमेयः तस्य साध्यत्वेन तुल्यजातीयेषु सपतेषु अनुवृत्तो विजातीयेभ्यो विपत्रेभ्यो | प्यारत्तो यः संयन्धो ऽात्तवानुमेये पचतिरिति यावत् । तद्विपया तनि. घन्धना, योत्र बन्धने इत्यनुशामना द्विपरनानजन्येति यावत् । गभूता था सामान्यायधारणप्रधाना ति: सानुमानमित्य: 1 संवन्धति पापि संबध्यतइति संबन्ध यथा च स एवार्थ। सामान्यत्यादि प्रत्यत्तयारसम्ब रूपकथनमात्रं न तु लक्षणान्तर्गतं धैयादिति। अनुमान रहदाहरणमाह । पया देशान्तरप्राप्तैरिति। अचान्वयव्याप्ती दृष्टान्तश्चैवदिति । व्यतिरक- व्याप्ती च दृष्टान्तो विन्ध्यश्चाप्राप्तिरगतिरिति । अप्रान्तरिति पञ्चमीपाठ. स्तु लेवाममादार प्रत्यक्षसिनुमितिपादित । भागमाख्यां पति लतति । प्राप्लेनेति । धमप्रमादविप्रलिप्साझरणापाटपादिदोषरहितने. त्यर्थः । मूलनकभिप्रायेण श्रुतीति नोक्तं तदप्यपलक्षणीयम् । स्वोधसमा. न्सपे स्यत्रोधसदृशवोधोत्पत्त्यमित्यर्थः । श्रोतुर तिरिति शुक्रमेणान्वयः । अत्राप्तोतार्थविषिणी राब्दजन्या तिरित्येवागमप्रमाणस्य लसणं, शेषं तु 'भागमशब्दयुत्पत्तिमानमाप्तादागद्धति वृत्तिरित्यागम इत्याशयः। तदर्थ- विपयेत्यन्तविशेषणव्यात्याचप्रमाणमागमति दर्शयति ।यस्येति दृष्टा- नुमितार्थत्याभावेनाथडेगाथै ऽवेदाप्रतिपादाको यस्यागमस्य वक्ता स भागमः शास्त्वं चैत्य यन्देत स्वर्गकाम इत्यादिरूपं प्रवते, प्रमाणत्तिजन नासमर्थ इत्यर्थः । नन्वय दृष्टानुमिताझवनिर्मितस्य श्रुतिमूलत्या निमागमस्यापि प्रवः स्यादत आह । मूति । प्रमाणं ततयित्वा विपर्यय लवति । विपर्ययो मिथ्याज्ञानमतद्रूपनतिष्ठम् ॥ ८ ॥ विपर्यय इति सनिर्देशोमियानानमिति लवर्ष, मिथ्येत्यस्य ·२१ - योगवार्तिकम् । विवरणमतदूपतिष्ठमिति । न तद्रूपो न स्यसमानाकारो यो विषयस्त. प्रतिष्ठ तद्विशेष्यमित्यर्थः । अमस्यले जानाकारस्पेय विषये समारोप दति भावः। संशयस्याप्यनयान्तीयः । अत्र द शास्त्रे ऽन्यथारमातिः सिद्धान्तो न तु मांप्यपदधिकमात्रम् 'अनित्याशुचिःखानात्ममु नित्यशुचिमुग्रामव्यातिरवि'त्यागामिमूत्रात । वेगेपिकाच्याधाय वि- शेपो पढाझरनतादेनारोपः किं त्यान्तरस्येति जानाकामनुभसिद्ध | गुत्यादिकं सविाष्टं विहाय दूरस्यरजतादिविषयक्रत्यकल्पने गोरयात् स्वप्ने दृष्टमिदानों नास्तीति स्वरूपतो वाधानुपपत्तेश्व । तथा च प्रल- मूत्रद्वयं 'संध्ये सुष्टिराह हो ति तदभिध्यानादेव सत्तिरोहित सतो हास्य धन्धविपर्ययायिति चेति । ननु मसीसिप्लेनेट विषयः सिध्यतु तथा छ । शुक्तिरनतादिस्यतेप्यतटूपसिष्ठस्यमसिद्धमित्याशयेन एति । स कस्मा. दिति। परिहरति । यत इति । अनाधितानुभनव विषयसिद्धिरिति भावः । ननु वाध्यमाधाभाष एघ परीत्येन भयं न भवति तनाहाभूताति । सद- थपिपयत्येन पमाणस्य बलवत्यात तत्यपतपातो हि धियां स्वभाव इति। अनौदाहरणमाह तत्र प्रमाणेनेत्यादिना विपर्ययरतरतिहेयत्ययापना. याह । सेपमिति। पञ्चपर्यायाऽरिया सप्तारानर्यबीज सादिपमेर, मिथ्या- जानरूपा तिरेय, एतद्विशेषण्येति यावत् । अत इपमयर निरोडव्यति भावः। पर्याणि गणपति । अविद्याऽस्मितेति । निगाशारयाः । गद- स्यादिति भाषः । रागादीनां मियाजानस्वाभापि अविदायानुगतत्याद- विसापत्य विपर्ययत्व च, यथारस्प बोनपर्यत्व बीज्ञत्यं चेति योधम् । नन्यायिया विपर्ययो मोह इति पर्याया एयं च सति मोहत्यारभेदात कयं. शान्तघोरमूठत्वं एत्तीनामिति सिद्धान्तो घटेति चेत्, न 1 धर्मधर्मभेदने- पात्र गृत्तीनां विपर्पयादिरूपविभागमाणात् । वस्तुतस्तु एत्तयो विपर्यया. दिमस्य एवेति । अत्यन्तयत्वप्रतिपादनायान्वर्यसनापञ्च मेगाना माह । एतयेति। स्वसंज्ञाभिःस्वानुरूपसंज्ञाभिः। तया चरिणापुराणम् ॥ तमो मोहो महामोहस्तामिलो झन्धसंचमः । अघिया पदपर्वधा प्रादुर्भता महात्मनः । 1 ·योगार्तिकम् । इति । एतेषामेव च प्राधान्यनामान्तरधिभागः सांस्यकारिमायामुक्तः । भेटम्तमसोष्टविधा मोहस्य च दविधो महामाहः। तामिलोष्टादशधा तथा भवत्यत्यतामिक्षः। धति । अन्यामहवहंकारपञ्चतनमानेप्वनात्मस्यष्टस्वात्मदिर पिटा प्रविधं तमः, ज्ञानायायात्वात । एतास्वेन देहाशात्मबुद्धीनामन्त- | भाषा, देहादीनामेतदाटककार्यस्यात् । शुतिरजतादिम्पियाणां तु संसा. हेतुतया नात्र गणमा, 'विपर्ययादिप्यतेवन्य' इति पूर्वकारिकया बन्धहे- तुधिपपर्यस्यैव प्रतत्यादिति । मोहादिष्वप्येवं बोध्यम् । अष्टस्वणिमा. स्यर्थेष्वनात्ममु प्रात्मीयधुद्धिरस्मिता स्यत्वाम्मितयोः पयायत्यात सेव पाष्टविषयकतया अष्टविधा मोहो मुण्यात उच्यते । शेपं पूर्ववत् । तथा दृष्टानुनविकभेदेन दशसु शब्दादिविषयेषु रागो दविधी महामोहः । शेष पूर्ववत । तयारीश्वर्यस्य विषमदशस्य च परियिनि उपोटादशधा तामिमः । शे पूर्ववत् । तथा ऐश्वर्याप्टकं विषयदशमं च नहातीति यस्वासः सोप्टादशधाभिनिवेशोन्धतामिसः । शेषं पूर्ववत् । एतदति । अविदादय रत्यर्थः॥ शब्दज्ञानानुपानी वस्तुगन्यो विकल्पः ॥ ६ ॥ शब्दजानानुपाती वस्तुगन्यः प्रत्ययो विकल्प स्यर्थः। शवश्व शाब्दज्ञानं च ते अनुपातिनी यस्य स तथा । तथा च सनुभयजनकः मदेव याधानाधकानाविशेषणेत्यादविरोपणार्थ: । ननु विझल्पस्य सब- स्तुकास्य प्रमाणन्तभावः, निर्यस्तुमत्वे विपर्ययेाभीवस्तृतीयप्रकारासं- भयादित्याग्रह परिहावेच विशेप्रणयोध्यायमाह । म नेति । उपारी- हन्तमायः । ममाणकोयनन्तभावे हेतुस्तुगन्यस्येपोति विपर्ययकोटयनन्त- भावे व हेतु" शब्दजानेत्यादि । माहात्म्य याथाचं, तथा वाराष्टेन यथार्थनानेन च पादृशा ध्यवहारो भवति शम्दशानापसादृश एव ख्ययाप विकल्पादपि दृश्यते विधेझिनामपीत्यर्पः । विपर्ययस्तु नै जाधोत्तरमिद रजमिति शब्दप्रत्ययपोरभावादिति । एतेन विपर्ययलक्षणे ·योगार्तिकम् । शब्दज्ञानाननुपातित्व विशेषणं देयमिति भावः। विकल्पस्योदाहरण- माह तायेत्यादिनायिशेप्य केन विशेषणेन प्यपदिश्यते अत्यन्ता- भेदानास्त्यत्र विकल्पजाने विशेषणविशेष्णभावरूपोयं इस्यर्थः । यस्तुशून्य। स्वमुपपाटन शब्दज्ञानानुपातित्यमुपपादयति । भर्यात चेति । धेचस्प गोरिति यथार्यशब्दमत प्रायि विशेष्यायि शेषणभावव्यपदेश सति तथा वृत्तियो विकिनामपि भवति चेत्यर्थः । अन्यान्यप्युदाहरणान्या । तयेत्यादिना । शास्त्रैः प्रतिपिता वस्तुभताः सुखादयो धमी यति प्रतिपिवस्तुधर्मा पुरुष, इयं एतिकमुदाहरणम् । अभायस्याधिकरणमा- प्रहमत्वनाधाराधेयभार्यावरहादिति । निक्लिय पुरुष इत्यन्यदुदाहरण्यम् । लौकिकमप्युदाहरणत्रयमा । तिष्ठतीति । तिष्ठति याणः स्थास्यति स्थित रति गारनिवृत्ती गतिवित्तिविषयक विकल्पे धर्तमानत्वादिविशिष्ट स्थाधास्वर्थमा पारमार्थिकतया प्रतीयते कर्तृत्वं कर्तृत्वस्य वर्तमानत्या- दिकं च प्रत्ययत्रयार्यस्तु धिकल्पित इत्यर्थः । याणे गतिनित्यनुमूलत्य. भारादिति । उदाहरणान्तरमाह । सयानुत्पत्तीत्यादिना व्यहार इतीत्य. न्तेन । अनुत्पत्तिधमा यस्येत्पनुत्पत्तिधर्मा पुरुपः । स धर्मा, ऽनुत्पत्तिधर्मः । ममार्गावपर्ययातिरिक्तायां विकल्परत्तो बहुवादिविप्रतिपत्तेस्ताचरासाय थहन्युदाहरणानि । एय पपुष्पशायनमत्या अपि विकल्पमध्ये प्रवेश नीयाः । पपुष्य नास्तीति प्रत्ययानुरोधेन तादृशमत्ययसिद्धेः । विकल्पर- त्ययास्तु धैशेषिकाहार्यजामविशेषतयेष्टव्या एव । विशेषस्तु, तैमियाजा. नमध्ये प्रवेश्यन्ते अस्माभिस्तु सशिल्पनिर्विकल्परूपाभ्यां श्रुतिसिद्धयो. गांवभागाचे यह निर्दिश्यन्तति । अभावप्रत्ययालम्बना त्तिर्निद्रा ॥ १० ॥ निद्राया गृतित्यस्फुटीकरणाय पुमतिपणम् । बायस्वानरत्ती. नामभावस्य प्रत्ययः प्रतिसक्रमस्थानं मामिति यायम् । तच्च चित्तमत्या. बाद तमोद्रव्यमन्धकारादिवत् तदेवालम्बन विषयो यस्याः सा तया तादशी वृत्तिनिद्रेत्यर्थः । युईि त्रिगुणतया यदा सत्वरजमी अभिभूय - ·योगवार्तिकम् । समस्तकरणावरकतम आविर्भधति सदा मलिनस्य चिसप्तत्वस्य तमा आकारख वृत्तिः स्वपिमीत्याका जायते, स्वापश्चात्र जापत्स्वानरत्यभाधः। सांध निद्राख्यां पत्तिमवबुध्यमानः पुरुप: सुपुप्तस्यानोन्नान इति श्रुतिभि- रुच्युत इति । न च हितेन दिसयहणे कर्मकर्तविरोधः। मृत्त्या वित्तस्य यह. यन फर्मकाभेदात् । न चैवमेक्रया वृत्त्या यत्यन्तस्यहणसभने पुरुषकल्पना- धैयर्यम् । नियमेन यत्तिगोचरवृत्तिकल्यने ऽनवस्यायाः मूत्रेण वत्यमाणल्या. दिति । ननु निरोधे कैवल्यप्रलयादिष्विव वृत्त्यभाव एव सर्वस्यां सुपुस्ता कयं न स्वीक्रियते न तु तद द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्त यत्ययेदिति | सौपुप्तश्रुताप सदानी जानाभावस्येवावगमादित्याराष्ट्रात । सा तु संप्रयोध इति । सातु निद्रा प्रत्ययविशेष स्य, जागर स्मरणादित्यर्थः । अत एव 'जियु धामसु योग्यं भक्तिर भागश्च यजुवें दित्यादिश्रुतयः सुपु. तस्यापि भाग्यमस्तीत्याहुः । । वैवं श्रुत्याधि इति याच्यम् । अर्धममयभेदेन मुगुप्तयिध्यात् । 'मुग्धेईसम्पतिरिति भुपुतिप्रकरण- स्ययेदान्तसूत् । प्रन्यया अत्यधिोयारिहार्यत्वाच्च कदा चिना- छतमा वितसयस तमोगोरतावण्यामध्ये च संभवत्येवेति । पत्याधुनिका घेदान्तिनुषा पाहुः, मुपुप्रैा तमः सातिभाम्पमेर न सत्र तिरस्तीति । तव । पत्यमाणस्मरणानुपपत्तेः मातिएपरिणामिनि सं. स्कारस्मृत्योरनभ्युपगमात । यच्च तदेकदेशी मुषुप्तावनामाव्यप्रष्टतरेय वृत्तिमाह न तु चित्तस्य, सदपि हेयम् । एवं सति जायस्वप्रयोरपि तस्या एच एत्तिसंभये चित्तकल्पनावेयादिति । तस्माज्जायत्स्वप्रयोरिव सुपु. पोपि चित्तस्येव त्तिः, 'नामस्वप्रमुयुतं च गुणतो युदिरातयः' दति स्मृतिभ्यश्च, तथा वित्तत्वेनैव पत्तिसामान्ये हेतुला लाघवाचति । स्मरणाकारं पृच्छति । कमिति । यस्यां सत्त्वचितम आविर्भवति तस्याः सात्विस्या निद्राया उत्यितस्य स्मरणाकारमाह । मुनिति । प्रस, निर्मलं मनः स्वस्मिन् लायमाना प्रनां यथार्थ विशारदीक- •सिधवसियाठान्तरम।

·- योगवातिकम् । रोति मूक्ष्मार्थप्रतिविम्घोद्वारिणों करोतीत्यर्थः । विशारदां कोतीति पाठस्तु माधुः । यस्यायन.सचिव तम आविभवति तस्या राजस्या निद्राया उत्थितम्य स्मरणाकारमाह । दुम्पमिति । त्यानमकर्मण्य, सामस्या निद्राया उत्यित्तस्य स्मरणाकारमाह । गादमिति । अलमत्यन्त मुषित- मिव पररपातमिश तिष्ठतीत्यर्थः । अतसमिति पाठे तु स्त्यानता चित्त स्थातिवाञ्चन्येन फातमता, आलस्य तु समोधर्मगुरुत्वेन फातमता कर्मनिका घेति भेदः । ननु भयतु प्रत्यनमस्तथापि कथ मुपुप्ता प्रत्यर्याप्तद्विम्तनाह । स लियति । प्रत्ययानुभवे मूत्रक्तिस्याभावप्रत्ययस्या | नुभये सति सायं प्रत्यवमर्श. सलु न स्पादित्यर्थः । सस्कारासंभवादिति भायः । ननु पनि विनापि सुपादियर सुपुप्तो स्यापस्य सातिभास्य- त्यमभ्युपगम्य तस्मरणमुपपादनीर्यामित्यागड्याह । सदाश्रिता इति । तद्विषयाः प्रत्ययवियिकाः स्मृतपोयि तदाश्रिताश्विसाबिता न स्यान्य- दृष्टस्पान्येनास्मरणादित्यर्थः । न च स्मरणमपि माक्षिण्यवास्त्विति वा- यम् । तत्र संस्कारासंभवात मृत्यारयपरिणामासभवाचेति । ननु निद्रा त्तिरपि तमस्येमाया प्रिययदुःपशून्या चेति मा झिमर्थ नियोध्येत्याश- गह । सा चेति । इसत्तियत मुबद्-ग्रमाहात्मशत्येन समाधिति- पतत्वेन च निदापि समाधी निरोद्धव्येत्यर्थः । अनुभूतविषयासंप्रमोपः स्मृतिः ॥ ११ ॥ भाष्यानुसारणाम्य सूत्रस्यायमः । एवमनुभूती यो विषयो यति तदाहढाय तयोरसमापो ऽस्तेपमनपहरणं धर्मधष्यभेदात्तद्वत्ती तदुः | भयविषियोति यावत्, एवंभूता त्तिः स्मृतिरिति । अत्र प्रत्यभिजा दिव्याश्तये संस्कारमात्रजन्यत्यमेव स्मृतिलवणं, मूत्रकारेण तु स्मृतः • प्रायस्पत्ये स्वच्छीकोनोशिविरमानुएलयमयभाग्यपुस्तके यिशाटोक रोसोनिमानुस्वारपाटस्य दर्शनास यन्ती प्यय पाठः माधुरैध । धार्तिककारस्य । 'प्रतिविम्यातानिणी करीतोति द्विसीधान्तेन विवरण होपासनाप्या प्रवादिपु गठम स्पने प्रमाणामान पाठान्ताकपन च विशारटीम्' इति हितोयानपाठागमति भाति।1020 ·योगवार्तिकम्। प्रापिरु स्वरूपमा तेन न प्रमुष्टतातामस्मरणाव्याप्ति । अथ धा भूत्रोक्तमेव लतण तब्य सस्कारमात्रजन्यत्वेन विशेषणीय प्रमुष्टतत्ताक तु | सस्कारमात्रजन्यमपि ज्ञानमनुभयमध्ये प्रवेशनीप शब्दनन्यपदार्थ पिस्यि त्यादी स्मामोति स्फुट व्यवहारादर्शनात् । प्रमाणेत्यादित्तिविभागमूने तु सस्कारमात्रशन्यत्वगुणेन सादृश जान स्मृतिशब्दएहीतमनेन च मण मुण्यस्मृतितिति । स्मृत्तितदयाभावप्रयकाय धोकमवधारयितु भाष्यमारो विमृशति । प्रत्ययस्येति । स्मृत्यर्थधातुपोगात कोण पष्टी। विक्रि पूर्वानुभवरूप प्रत्ययपिस्मरति माहो स्विद्विषयमारमित्यये । तर स्मृतरुभयविषयकत्वरूपमाटा पत सिद्वान्तयितुमादायुभयस्मरणे कारणम् भयगोचरसत्कारमुपपादयति । याहोपरक्त इत्यादिना । यतो पासोप रतो ज्ञानरियेपणतया घटादिभिरण्यासारितो तो याझ्यहणामयाका- (रनिभासम्सदुभषाकारतया प्रसिद्धी प. प्रत्ययो घट नानामीत्यनुष्यवसायः स तयाजातीय याह्मयहणेभयाकारमेव सस्कार ननति समानाकार स्वेनैव लाघदनुभयमस्कारस्मृतीना कार्यकारणभावादिस्यर्थ । नन्वत्र यवसायहपश्ते स्वप्रकारात्यमेव निभामान्तविशेपणा का नेष्यतीति चेत् न । मर्मविरोधन पत्ते स्यविषयकत्यस्य मूत्रभाष्याभ्या चतुर्यपाडे | निराकरिष्यमाणत्वात् । ननु शिघ्यवसायम्प सस्कारजनमत्यमेव नम्तिान नम्ति कि तु तत्सम्कारजन्य नान स्मृतिर्न भरति ममुटतत्ताकस्य परा भिमतस्य स्मरणस्यास्माभियहारानुसारेणानुभयमध्य प्रवेगनादिति । नन्यस्नुभयविषयकप्तस्कारस्तल किमित्यत आह । स सस्कार इति । स चोभयविषय सस्कारो यदा म्वाभियान कालादिनाभिश्यतो भवति तदा सदामारा स्वममानाकासमेत पाहायहणेभियात्मिका सटुमत्रिप विशी स्मृति जनयतीत्यर्थ । अनुभूमिपयालपोप मूत्र व्यायाया मुश्यबसायतनन्यस्मरणपोविशेषमयाह । तत्र ग्रहणति । पूर्व मुग्म विशे यमिति सावत् । त्यो प्रत्ययस्मात्योरत्यन्त समानाकारत्व न मन्तव्य यतम्त योमं घटिरमुव्यवसापरू यथोमत्ययो पायाशाविशय. + स्मरण यानितिन युक्तमारा था।

·- योगवार्तिकम् । का भवति घटमहं जानामीत्यनुश्यताये जानम्प घटाशे विशेष्य- वार, स्मृतिस्तु पादाकारबियिका भवति स घट इत्यध स्मरणात् । तत्ता च पूर्वजानावरूपा । अतः स्मृती ज्ञानस्य ग्राहरं विशेयमिति । अयं चाझा दो ऽनुभवसिद्ध रति भावः । स्मृतवान्तरभेद दर्शयति । सा च द्वपीति । भाषित उदायितः मूचित स्मर्तया यति भावितस्मसंध्या तद्विवा चाभावितस्मतम्या । तोरदाहरणे दर्शयति । स्वप्ने इति। स्वप्नदर्शन. मेय हि भाव्यर्यसूचकतया शास्त्रे सिद्धं न तु नायत्कालीना स्मृतिरिति । ननु स्वो पूर्वदृष्टत्यास्मरणात संस्कारमात्रजन्यत्वाभावाच्च कथं स्मृति. त्वमिति चेत्र । अंशतस्तदुभयरूपत्वस्य स्वप्रजानेष्वपि प्रत्यात तादृशम्य स्त्रमागम्यवानोपन्यासादिति सर्वत्यन्ते स्मृतिरत्तेरुयन्यासस्य धीजमाह । | सर्या इति । अनुभवात, अनुव्यवसायात् । अनुभायादिति पाठे प्रभाधादि. त्यर्थः । यथोताना एत्तीना निरोध्यये बीजमाह । साश्चता ति । एताः सर्वाः प्रमाणादिवृत्तपो बुद्धिद्रव्यस्य मुवर्णस्येव प्रतिमादिवद्विषया. कारा द्रव्यरूपाः परिणामाः सुप समाहगुणमा इत्यर्थः । बुद्वितिर्हि रूपादिमती भार्यव सुदिमती पुरुषस्य भोग्येति । अतो दुःखवत्त्येन यत्त. यो निरोग्या इत्युपमहरिष्यति । ननु मुपवयेनोपादेयत्वमेव कुतो न भवेदित्यात ग्राह । मुटु प्रेति । फेशेषु फेशव्यायानसूत्रेषु व्याप्येषाः । प्यारमानमेवाह । सुरगनुशयी रागइत्यादि । सुपटु सानुशधी सुपटु सवि. पपकः । तया च रागजनतया दुपवत्मसर्माप हेयं, मोहमयविदारूप- तया शोकादापिलटु निदानत्वेन हेप इत्याशयः । एता इति । अतो टु'या- समस्यादेताः सर्ग निरोदव्या इत्यय 1 प्रकरणामुपसंहरति । प्रासामिति । तबं मामान्यत पोगस्य लश तमिदानी तस्योपायं प्रतिपादयिष्यति सूरकारस्तत्र सपाद उपायसारसयाह मूत्रमयतार्यात । अयाप्तामिति ।। अभ्यासवैराग्याभ्यां नबिरोध: । १२॥ अभ्यासवेराग्ये व्यास्यास्यते । अभ्यासवेराम्ययारवान्ताव्यापारभेदेन निरोधननने समुच्चय एव न विकल्प इत्याह । चित्तनदीति । यथा नदी झदा चित् समुद्राभिमुग्यो धहत्ति कदाचिच्च तदुपरीत्येन यियभिमुखी ।

·। - योगधर्तिकम् । वहति । अन्यथा समुद्रगमनमात्रेण गुण्येनैव । एवं चिमनयपि उभयतोवा. हिनी । उभयतो पहनामा प्रयोजनमाह । बहतीति कल्याण मातालय, पापं संसारस्तत्फलत्वात्तत्कारणत्याद्वा तदर्यम् । तथा चोकम् । प्रत्यगदृशां विमानाय निवन्याय पाणदृशाम् । अपामार्गलतेबाय विरुद्धफलदो भवः । इति । प्रवाहवयं विशिष्य दर्शयति । या विति। मागभारा अभिमुसी। विवधिपयो नियो गमनमा यस्या इत्यर्थः । नलस्य हि प्रवाहाभि- मुघ वमं नोचं भवतीति । त३ वित्तनां घेराग्येण विश्यमार्गगं वृत्तिमोतः विलीक्रियते अल्पीक्रियते विधेशदर्शनस्याभ्यालेन च धिवक्रमार्गगं एत्तिमोल उद्धाटयते पलधत सियसे येन निरोधान्ये कैवल्पसागरे बिलीयते इत्यतीबान्ताव्यापारभेटेनोभयाधीनश्चित्ततिनि रोध इत्यर्थः । तदुतं गीतायाः । असशप महायोहा मनो दुनियहं चन्नम् । अध्यासन त कान्तय वैराग्येण च गृह्यते ॥ इति । अन विधेकदर्शनमात्रस्याभ्यासः प्राधान्येनोक्तः । अागामिभूत्रे नि. रोधमाधनानुष्ठानसामान्यस्यैवाभ्यासत्वावगमादिति । अनाभ्यामराम्ये प्रमाल्लयति मूत्रजातन भाव स्थिती यत्नो ऽभ्यासः ॥ १३ ॥ तनाभ्यासापयामध्ये चित्तति ।अनिकम्प पत्पन्नाशून्यस्य न तु पत्तिसामान्याभायपता, स्यियनन्तरं संप्रज्ञातस्य समापत्तिम भाग्यकारयाख्येयस्वाला प्रशान्तवाहितेति । वृत्त्यन्तराभावात प्रशान्ताह- शोकादिताहता एझापत्तिधारेत्यर्थः । शान्तिश्च नन्का । श्रुत्वा स्पष्टवा व दृष्ट्वा च भुतबा धात्वा शुभाशुभम् । नति स्तानि च सन्न इति कपी । इति तिरदाय यायाय सप्तम्य व्यावष्टे तदर्थ इति ।

·योगवार्तिकम्। तथा च चर्मणि द्वीपिनं हन्तीतिवियं निमित्तसप्तमीति । पयशब्द व्याचप्टें। प्रयव इति । प्रयश्चमपि पायाभ्यां विशदर्याता वीर्यमुत्साह दति। सयाप्पस्पष्टं मन्यानो ऽतिविशेषत आह । तमंपिपादपिपति । तत्सं. पादनेच्छया श्रद्धावीस्मृतिसमाधिप्रजादीनां घरमाणानां साधनानाम- | नुष्ठानमभ्यास इत्यभ्यासलवणं कृतम् । ननु व्युत्थानमस्कारेगानादिना प्रतिबन्धात् कथमभ्यासः स्थिति संपादयतु इत्याकाडायामाह मूत्रकारः । स तु दीर्घकालनैरन्तर्यसत्कारासेवितो दृढभूमिः ॥ १४ ॥ सत्कारासेवित इत्येतद्विरणाति । तपसेत्यादिना सत्कारवानि- त्यन्तेन । दृठभूमिरित्येतद्विरणोति । व्युत्याति । व्युत्यानमस्कारण द्रागित्येध सहप्ता अनभिभूतः स्थितरूपो विपयो यस्य स भवतीत्यर्थः । अभ्यास फस्योपरमे च कालक्रमादभिभयो भवत्येवेति प्रतिपादयितु दागि विवेत्युतम् । अभ्याम लयिया वैराग्यं लहति ।। दृष्टानुपविकविषयवितृष्णस्य वशीकारसंज्ञा वैराग्यम् ॥ १५ ॥ रागाभावमात्रं दोपदर्शनजन्यो रागाभावो या न निरोधहेतुर्वेराग्य | रोगादिनिमित्तकाचिती योगानुदयात् । दोषदर्शनजवेराग्यादनन्तरमपि विषयसानिध्येन चित्तवामतः सोमयादेयोगानिपतेश्च । अतोत्र वैराग्य. स्य वैतृप्ययमानं न लवण कि तु यथोक्तवितृष्णास्य वशीकारसंति । तदे- सद व्याचप्टें। स्विप इति । दृष्टविपवितृष्णस्यति व्यारयाय आनुवि. कविषयविसृष्णस्येति व्याचष्टे । स्वर्गति । स्वर्गश्च वैदेदवं च प्रकृतितयत्व च नेपां प्राप्तिवानुश्रवास्यवेदोक्तो विषयस्तत्र च विष्णस्येत्यर्थः । स्थलदेविरपि लिइशरीरेणैव येषां देवानां भागम् विदेशास्तद्रूपता च यैदेहाम् । ये तु सावरणह्माण्डाहिरावरणे प्रस्ती लीना रिलष्टाः लिङ्गदेहेन सह पता ति यावत, तेषां भावः प्रतिलपत्यं न तु प्रलय एमालोक्तः, करणं गतस्यैव श्रुतिस्मृत्योभीगन्नवणात् । अन्यथा प्राप्ष्टतालपत्र- • यातुतो घेयिक प्राधारे सप्तमो न तु निमितमामो कर्मयोगाभावादि लिरामा ·३० 1 1 - प्यास्यामः योगवार्तिकम् । दपुरुषार्थवाच्च । प्रतिलयानां च विहेभ्यो ऽयं भेदः । विदेहा सा. | रणब्रह्माण्डान्तर्गत ग्याल्पमेश्वर्य मलिनं च विषयं भुजते, प्रतिनया- स्तु बहिर्गमनेन शिदेहान प्रत्यमीयते स्वर्मकल्यारेण तव निर्मनं कारणमायनिर्मित विषयं च भुनने सईयरकोटय उमन्तइति । षष्टान्तं | हेतुगर्भत्रिरोपणपदं घ्यारयाय घशीकारमति विशेष्यपदं व्यावटे । रियादिशति । अयमर्थः । यादी विषयमान्निध्यरूपेवसर दोषारमा- भावाद् दोषदर्शनेन चैतृष्ण्यं प्रति विशक्तिपदर्शनादिति स्मृतः। तच त्रिविधं यतमानमळा व्यतिरकसजा एमेन्द्रियमति । एताश्च पाचावा. एतस्माच्च विविधतष्पयादभ्यस्यमानाद्विपयायोग- कार्लपि दोपदर्शनमप्रतिबद्धमुत्पदाते 'वैराग्याहापदर्शन मिति मृत्यन्त रात, कुतः पुनरतिवन्धः । तर, प्रसस्यान पलात दोपसासाकारस्य चन्तयत्वादिति। दोपसातात्काररूपरलाभावात्तु सौभयादे. मामिरतस्यापि विश्यसचिर्पण दोपदर्शन प्रतिवध्य पुना राग उत्पादित दति । पतस्मा. च दोपदर्शनात्कोद्विण्यमयोग कापि या चित्तस्यानाभागामिका भी गहिला एतस्य विमरण श्योपादेयगन्या रागडे पशून्या यशीकारसंज्ञा | या वितृष्णा सा यायमपमिति शेष । उत्तरसूत्रे तत्परमिति यवनाद- | स्यापरत्वम् । तया च रागडेपशून्यस्य विषयमानास्कारस्य योग्यता अशी कारमंतारयंपायमिति पर्यवसितम् । तेन सर्यदेवाविषयसपेोगाभापि न निरोधासभः । तदेवमनेन सूत्रेण हेतुहेतुमहापरूपतम्सन्वान्तासिई | यायचतुष्टयमेवाला । तब प्रयममिका प्रतमानसंतानादी वितृष्णा जानपूर्वक घेरायसाधनामुष्टानम् । द्वितीपभूमिका व्यतिरेकमंजा सार जितान्यतानीन्द्रियाणि एतानिच तयानीतिघ्यतिरेकावधारणपोग्यता। हतीयभूमिका च एन्द्रियता मा च पाहोन्द्रिविययेषु रूपादियु रागादिश्ये सात एकस्मिय मनप्ति मानापमानादिविषयझरागद्वेपादि- नयो रागद्वेषजानपूर्वक इति । चतुषंमिशा तु वयोमारसंज्ञा स्पष्टमुक्त देति ॥ अपराधमुक्त्वा परखैराम्यह ·३१ योगार्तिकम। तत्परं पुरुषख्याते णवेतृप्ण्यम् ॥ १६ ॥ तदिति बेराग्य परामृश्यते तथा वात्मयान्यतासातात्काराच्या | साइतोहत्यामान सकलगुणेषु वैष्णय पर श्रेष्ठ वैरामित्यर्थ । पूर्व भूत्रोक्तवैराग्यादस्य भेद दर्शयति । दृष्टेत्यादिना । पूर्वमत्रे विषयदोपद र्शनाद्विपय वेध घेराग्यमुक्त न तु जाने तदानी ज्ञानेपि विनाशित्वादि दोपदर्शनसाम्येपि नालशुद्धिरूप वैराग्य मभवति अविवानिवृत्यारमन योजनयत्वात् अत्र तु मूत्र ज्ञानेनाविवानिवृत्त्यादी रिटे तेनैव दोपदर्श नेनानात्मत्यदृष्ट्वा च ज्ञानसाधारणेप्यरितमार्यकारणेप्वात्महप्तस्यापतेति वैराग्ययोभद इति याचार्य । तच्छुद्रीति । पुरुपशुद्धिप्रविवेकश्चितिश तिरपरिणामिनीत्यादिना र्शितस्तेनाप्यायिता तृप्ता समाप्तपुरपाया बु | द्विर्यस्येति यियह । ध्यताव्यक्तति । यताव्यक्ते स्यूतसूत्से कार्य धमाधा श्रिते घेषु सत्त्यादिगुणेषु तेभ्य , ते कार्य सहिस्तेभ्य रति याधन । नयमिति । तत्तस्मादुर्भय परस्परभिन वैरायमित्यर्थ । द्वितीया ग्यस्य परत्वे हेतुमाह । तत्र यदुतामिति । ज्ञानप्रसादमात्र वैरामि स्यामिमान्यय । ज्ञानस्य प्रसादश्च स्वय व्यास्यास्यते । ननु वैतृपय | कृप्यापिरहरूप वैशाय सूत्रकारणोत तद्विहाय कथ भाष्यकारेण ज्ञानरूप सटुच्यतइति चेत् न । शब्दभेदेण्याभेदात् । नहाभास्मिन्मतिरिक्ता जस्ति अधिकरणस्यावस्याविशेपस्यैघाभायत्वात । मथा च चित्तम्येव | तादृशी नानावस्यैव वृण्याविरह इति । यदि च सुपुयाद। वृष्णाविर होपैतितस्तदा जानप्रसादयोग्यतैर पावैराग्यमुच्यता योग्यता च निर्मल प्रत्यतेति । अपि च भातु वैवृष्ण्यमेव वैराग्य सयापि ज्ञानप्रसादेनेच धेकृष्णगतो विशेषोऽनुमीयतदति लिङ्कलिङ्गिनोरभेदोपदारात्मूत्रभाष्ययोर्न * मर्ने पुरुषपद युद्धाप्युपमण सटामदापति । प्रात्मय धुरिटपुरुषकए युटिव यजमून्मभेदन युखिशातरूपा । तथा च प्रतिबुध्या पुरुषम्य वा सावा स्कारय । कपिउन्यतासानाकारस्यापत्र सत्प्रपोजकत्यानुक्तरत्रात्मपात्यति थुद्धिरूपास पुरुषस्य च Brerकारा विधेकन दानमित्ययमुण्यार्यानाकसिचाम गायततिार प्रकल्स हरपदेन युद्धादै मन्च इति पर्णन्ति प्राममानाकारे त्रिपाठस्तु मुत्रभाष्यमाचस्पत्याठिसकलोगग्रन्थानुगुणा कम्य इस परेशा ।

·योगवार्तिकम् । विरोधः । विरामप्रत्ययाभ्यासपूर्व इत्यागामिपि परवरयस्य प्रत्यय स्खलामाच्चेति । ज्ञानप्रसादस्य लक्षणमाह । यस्योदयति । सस्य जान- प्रभादस्योदये सति । एतस्यैव शिवरणं प्रत्युदितस्यातिनिपात्मजातो योगीति। प्रापणीयं ज्ञान प्राप्त सिदं यतः चीणा अविष्यादयः क्षेतव्याः शाः । अतश्च शिलप्टानि निःसंधोनि पर्वाणि यस्य स निष्ठपर्व भव. संक्रमो देहाडेहान्तासंचाराध्यः संसाररिङ्गवः, पुनर्न विति यावत् । यस्य संसारस्याविन्दात जन्ममरणपवाहो ऽतिदुरबदो भवतीत्येवं मन्य. तत्यन्वयः । ज्ञानप्रमादमार्गमयुक्त सदान्तरेण विरणोति । ज्ञानस्य. वेति । जानस्य पराकाष्ठा च विधेरुख्यातावप्रत्ययो दुशमियमपि शान्तिरूप इत्यर्थः। अस्य ज्ञानमाठावे हेतुमाह । एतस्येति । एत- म्यैव यतो जानमसादस्य केवत नान्तरीय नियतम् । एतस्मिन्नेव मति फैवत्यमावश्यकं नान्यम्मिन जाने यमनियमादी नग्ये वा तत्सत्त्वेप्यसं. प्रजातानुदयेनाशेषतः प्राचीन समतथानियमतः कपायसंभवतरच भाचे बिलम्बसम्भवादिति । तदेवं सामान्यतो योगस्तत्साधनं पोमिदानों विशेषतो शेतत्साधने याव्य तबादी योगगतमाता विभाग दर्शमि- यति मूत्रकारः । तत्मजावताय पृच्छति । अयोपाति । स्पायट्टपेन अभ्यामरायाभ्यो, निरुद्धराजतनाममरत्तेः पुरुषस्य कयं के प्रकारभेदैः संमज्ञानयोगः शास्त्रेषु कमाइत्यर्थः । अत्र प्रत्युत्तरं मूत्रम् ॥ वितर्कविचारानन्दा स्मितानुगमात्संग्रजातः ॥ १७ ॥ अस्यार्थ. (सातात्कारांवोपर्वितमादिभिरनुगमात देतोः सम्यक प्रभावत्वेन योग: मेमजातनामा भर्शत । शितदिभूमिभेद्रवसुधी विभक्त इत्यादिति । अत्र रूपानुगमादिति पाठः प्रामादिकत्वादुपैव- णीयः । भाष्ये वितविकतः मविचार इत्यादिश्योगेषु रूपपदामयोगात आदापि भाष्यता वितानुगतो विचारानुगत इत्यादरेव प्रयोगाचा सब तब याठे वितभाटीनो रुपैरनुगमादिति कस्य विद्याख्यानं तदपि याटुपेठणीयम्। वितादिचतुष्टय व्याचरे। वितश्चितस्पेत्यादिना! 1 .

·- । योगवार्तिकम् । योनिज वा विराज वा चतुर्भुजादिकं या स्यूलं वितितत्त्वसंधातमा श्रित्य प्रथम भावना प्रवर्तते स पालम्वन,मदृष्टजातीयेषु चैतन्यपर्यन्तेषु विकेन पूर्व चिन्तनासभवात् । योगलादेव हि तानि परवात्सातात किय. न्तति न तान्यालम्वनानि । तथा वैकस्मिवेशलिम्बने क्रमेण चतुष्प्रभारः संप्रजातो भवति । तत्रासम्बने विराटशरीरादौ प्रथमं पश्वित्तस्य स्थला- | कारत्यास्स्यूल प्रभागः परिपूर्णता । स्यूलयो तन्द्रिययोपदृष्टाश्रुतामता- शेपविशेपसाबात्कारः सरितर्फ इत्यर्य । विशेषेण तकणमयधारण वितर्क- स्तेनानुगतो युक्तो निरोधी यिसकानुगतनामा योग इति भावः । सवितर्क- निर्वितस्पायान्तरभेदी यत्यति । तब व धितशब्दो विपरीततर्कणा- र्थकः । शदार्यज्ञानविकल्पम्यैव तस्मिन्मत्रे विकल्पशब्दार्थागमात् । मूमो विचार इति । तत्रपालम्बने कारणत्यादिनानुगता ये प्रष्टतिमह- दहकारपश्वतन्मात्ररूपा भूतेन्द्रिपयोः मूत्मा अर्यास्तदाफारस्वात्मतमो यश्चित्तस्याभेग, सूत्मगतागेपविशेषमावात्कारः स विचार इत्यर्थः । विशेषेण चरण मूत्मवस्तुपर्यन्तमिति विचारस्तेनानुगतो मुक्तो निराधो | विचारानुगतनामा योग इति भावः । सविधारनिर्विचारी धास्य विचार- स्थावान्नरभवो वयात न च विचाशदो मन्दचरणार्यातान्त्रिपरि. | भाषा या सवाष्ये ममधिषयझसमाधे कार्याापरागस्यय विवारशब्दा- स्वावगमात् । अानन्दो ल्हाद इति । तत्रैवालम्बने यश्चित्तस्य विचा रानुगतभूम्पारोहात्सत्त्वप्रमग बायमाने लादास्यमुपविशेपे अाभागः सानाकारो भवति स मानविपयकत्वादानन्द इत्यर्थः । तेनानुगतो युक्त निरोध आनन्दानुगतनामा योग दति भावः तदानी चानन्टगोचर रघाई सुखीति वित्तत्तिर्भवति न मुझवस्तुष्वपोति विचारानुगतान विशेषः । तथा च गीता। मुपमान्तिकं यत्तदुट्टियाहामतीन्द्रियम् । वेत्ति यवन धाय स्थितश्चति तस्यसः । तं विवाद दुःखसयोग वियोग योगमनितम् । दति । प्रानन्दस्य च सानन्दनिरानन्दत्वेन भेदो नास्ति सूत्रभाय- ·४ योगवार्तिकम् । थोपवत्रमाणत्वादिन्ति । अत्र कश्चित् हाती ल्हादवानिन्द्रियत्रगः । तया च इन्द्रियाकारदिन्द्रियपी पश्चिास्यभिागः भावात्कारास शानन्द इत्यधं पति । तत्र । एतादृशलवणायां प्रमाणादर्शनात । रन्द्रियस्यापि स्थलतया सत्राभेगस्यापि शितकंमध्यएव प्रययाच कारण | स्वमेव मूत्यत्त्वमिति भाये घरमाणवेन केवलविकृतित्वरूपस्यास्थूलत्व. | स्यन्द्रियमाधारणयात मि छ । इन्द्रियगोवरसमजातम्यानन्दानुगतत्वे मति परीकीया नापि वृत्युपरागानुपरागागा मानन्दनिरानन्दरूपा- धान्तरविभागसंभवादयघनेनगमित्रभाययोन्यूनता स्यात् । समद्या. स्याने धावान्नाधिभागी म भवतीति न तदवचमन्यनता । यत्तु ग्रहो. | যাত্রার মনমতলনামাযাননি যাৱা যিঘিয় संप्रजाती पदयते तत्प्रकारान्तरण मंजालम्माखिलाविषयसंकलनार्थमेव न तु वितकानुगतविचारानुगताभ्यामिन्द्रिपसमापत्तरानन्दानुगतरूपभेद- मभित्य तथा तात्पर्पग्राहकलिङ्गाभावादिति दिन । एकात्मि- का संविस्मितेति । एकरात्र केवलयाची एमिका एक एवात्मा यस्यां विषयत्वेनास्तीयसात्मिकाया चोक्तम् । एमालम्बने या चित्त स्य फेयलपुरुशकारा मंदिर सागका मीत्यतापमानाकारबाट स्मितेत्यर्थः । साध लीवात्मविषया पामात्मविषया चेलि द्विधा घयते सेनानुगतो मुको निरोधो ऽस्मितानुगतनामा योग इति भाषः । अन्य अस्मिताया अपि मास्मिानिस्मितरूपो धिभायो नास्ति मूत्रभाष्ययोध त्यमाणत्वात् फेवलपुरुषनामस्य निर्विकल्पमात्ररूपतया द्विविधत्वासं. भवाब्द । देहेन्द्रिपायुपरागे तु विकरयानां योगानां वितशानुगता. दिमिरपरवान्तीयादिति । पर नास्मितारादो विधिक्तवेतनाकार- तामानारततम्लेनोदासीनभायेन य ईश्वरदेसनवसाताकारस्तस्थापि संग्रहः सोपाधिश्वरसप्रज्ञासस्य च विचारानुगते प्रधेयः । एताश्च संग्रहातममम मानन्दानुगते विगते प्रवेश्य मोडधर्मवाय माता शिक्षिका शिक्षारोपनापते। मुने. समादधानस्य प्रयम योगमादितः ॥

·योगवार्तिकम् । इति । प्रथम योग समजात समादधानस्य कुर्वत । पादित क्रमान्जायतइत्यर्थ । योगारम्भे मनहरिमममय चिन्तयेत् । म्यते विनिर्जित चित तन मूमे शयेत् । इति। स्मृतिद्वय धास्मिन्नान्सर्गिक्रमे प्रमाणमिति। रदानों सवेदो फेशले ध्यान न फुयाद्रघुनन्दने त्याटिस्मृत्यनुसारेण पूर्वपर्णभूमिकामूत्तरी ताभूमिरिपयस्य चिन्तनमुत्तरोत्ताभूमिषु च पूर्वपूविषयस्य परित्याग विदधाति । तत्र प्रयमश्चतुष्टयानुगत इत्यादिना । तत्र प्रथम सवितको घितानुगत समाधिश्चतुष्टयानुगतो वितादिचतुष्टयेनानुगतो भवति । तप्ताय पिण्डवदेकीभावेन स्यूलमातात्कारे पुरुषपर्यन्ताना सर्वपामेव भानात् । अत्र च विचारादित्रयविषयवाहकतामात्रेणा विचारादित्रयानुग तम्य वितितमन्यथा साक्रयायते । वितकानुगते समाधी फेवलात्म पर्यन्तमातात्काराभायाच्च । एमुत्तरेग्यपि योध्यम् । द्वितीय इति । द्वि | तीये। विचारानुगतो वितर्कविकल वितर्कभूमिजयासपरित्यागेन तद्धि पर्यायकल' । तृतीय इति । वृतीय श्रानन्दानुगतो विचारविपयेणापि विकल । चतुर्थ इति । चतुस्मितानुगतातडिकल आनन्देनापि विफल दूत्यतोस्मितामात्र इत्यर्थे । असप्रझातात्सप्रज्ञातस्य भेदमाह । सध एतदति । मालम्बना साधारणा एकापत्तियुक्ता दात यावत् । समायो योगा. कार्यकारणयोरभेदादिति मागे घ्याव्यातम् । क्रममाप्तमसप्रज्ञात मवतारयितु पृच्छति । अयेति ॥ विरामप्रत्ययाभ्यासपूर्वः सस्कार शेपान्य ॥ १८ ॥ पत्यापि घिरम्यतामिति प्रत्ययो विरामप्रत्यय पर वैराग्य जाने प्पलमुद्धिजीनमपि गायित्येवरूपा तस्या अभ्यासात मान पुन्याज्जायत प्रत्याविशेषणार्थ । तया चायधिशेषणोपायकाशन मयन सक्षण- अयनमन्त्येन लत्यायन मन्यो उसपनात इत्यर्थ । अन्य विशेषणद्वय ध्याचट । ति । समाधियांग । प्राविशेषणस्य पर्यसितार्थमाह। तस्य पां धैराग्यमुपाय दति । मन्येकाग्रतारूपोभ्यासो ऽप्यन साक्षात्कारण ·योगवातिकम् । कथं न भति संप्रदातरवेत्याकाहायामाह । सालम्बन इति । पुरुष | पर्यन्तं कस्मिनाम्यानम्ब, चित्तस्यैकायतारूपो उभ्यासो नामजालस्य सानासाधको भति शालाबनरनिरोधियात् । अत पुरुषव्याति | पर्यन्तास्ववित्तरतिमु अद्विरूपो घिसममत्ययः परराज्याग्य मा मनातेन साधनतयालम्बनीलियो पाश्रीयते । म यता निर्वस्तुको. नास्ति घस्तु चिन्तनीयं समेत्यर्थः । ननु तस्य निर्वस्तुकत्वं कय तदा. घपणे हेतुस्तबाह । सर्वार्यशून्य इति । सेप्यसंप्रज्ञातो यार्थशून्य : अतोषितध्येयधैराग्यमेव तत्र हेतुर्युक्त इत्पर्य. । मूत्रस्य फलितार्थ माह । सभ्यासेति । स्तवैराग्याम्पास दितं निरालम्यनं निर्विषयमा भाषमाप्तमिघ धृतिरूपकार्याकरणात मृतकबद्भवति इत्येवावस्याविशेष इत्यादेरयमर्थ. । निवज इति । संस्कारद्वारा सन्म बीन जानकर्म सकून्यावस्येत्यर्थः । संस्कारात्यसमाग्नीशोन्मूलक र्शत धार्थः । असं. प्रज्ञातस्यापि निमित्तभेदात द्वेषि सूत्राभ्या मूत्रकारो वक्ष्यति । तदेव देखि युक्तिमिष्टेन पूर्वाचार्याक्तकण दर्शयति तयोः जोरवतार. गाय । म पल्यय विविध दति । सोषमसपनात', आगामिमूनेस्य प्रना. पूर्यमत्यदर्शनात् । । उपायप्रत्ययो पत्यमाणश्रद्धाशुपायकारणको योग नामिह लो भति । दह लोके योगटाता च देवताविशेषतापवानां विना भयप्रत्यय जन्ममारकारकति नमः । पायप्रत्यर्य वि. | स्तारण यदिप्यन सूत्रकार सूचीकटाहन्यायेनादी भवपत्य दिप्योति मनभाष्ययोः क्रमभेटौ न दोषायति मन्तव्यम् । उरिक्रमानुसारेण | क्रममुल्लहर पूरयित्वा मूत्रमुल्यापयति । ततितपापप्रत्ययो योगिना प्रकृष्टयोपाना भवति । स च पश्चास्यतइति शेषः । भवप्रत्ययो विदेचाहनिलयानाम् ॥ १८ ॥ • इत्यादेरयम त्यास स्याने दलनिगठबनान त पुत्रम् । पचासणाई इत्यापार्शित पुत्पत्या मठातिपय अयमया नियोजदतियन्याय त्या चिन इत्याद प्रधानन्याय पाम इत्य एमि पयन्ति । विनादिति पाठान्ताम् ।

·३७ । योगवार्तिकम् । भवो नन्म तदेव प्रत्ययः कारणं यस्येति वियहः । पिदेहप्रकृति- लयानामिति विभन्य व्याचटे । विदेहानामिति । शरीरनैरपत्येण बुद्धि त्तिमतो विदेहा इति विभूतिमादे स्पष्टीविया॑त । ते च महदादपो | देवास्तया साधनानुष्ठानं विनवा पज्ञानयोगी जन्ममानिमितको भवति | योनिसाद्गुण्पनीयत्तिकज्ञानात् । ते हि दैनन्दिमप्रलये कदा चिच्च सर्ग- कालेषि स्वप्तस्कारमात्रोपगतेन वित्तेन संस्कारशेपेण निरोधावस्येन चित्तेन केवल्यपद्धमिव प्रामुवन्तो प्युत्यानकाले च स्थसस्कारस्य देवभाघ- प्रापफसस्कारस्य विपाके फलमेसर्य भाग मारण्यकर्मयन्त्रिता प्रतिवाहन्ति प्रतिक्षामन्ति ततो मुध्यन्तति शेषः । तथा च मसतिला इति । ईश्वरो- पासनया मक्षतिदेवतोपासनया था ये ग्रह्माण्ड साबरण त्यतया लिङ्ग- शरीरेण सद प्रत्यावरणे गताः तेत्र पससिलीनाः मि च असमान्तकार्य चेतसि स्वेन्क्रयेव प्रतिलीने संस्कारशेधे सति असंप्रजातयोगे कैवल्यप दमिय मामुवन्ति यावधिकारशेयवशात चितं पुनयुत्थितं न भवति तस्यापि भयप्रत्यय इतिशेषः । अधिकारसमाप्ती च तेपि मुख्यन्तदत्याशयः । के चित्तु भवत्यस्यामिति भयो ऽविया, तथा चेदं मूत्रमिन्द्रियादिप्रकृत्यन्त- चिन्तकानामवियाकारणामसंप्रजात बदन्तीत्याहुः। तब । पावैराग्यस्या- सज्ञातहेतुतया तस्याविटुप्प सभवात् । यच्च वायुपुराणे दश मन्वन्तराणीह तिष्ठन्तीद्रियचिन्तकाः । भौतिकारच शत पूर्ण सहसं वाभिमानिकाः ॥ यादा दशसहस्राणि तिष्ठन्ति विगतमराः । पूर्ण शतसहस तु तिष्ठन्त्य व्यक्तचिन्तका निर्गुण पुरुषं प्राप्य कालसंख्या न विद्यते । दति याय, तह न्द्रियानुपासमानामनुत्स्वाना कर्मदेशान ततत्पदाथस्थितिमालमेव परिच्छित्ति न तु तेपामसमजातममाधि- कालान् देहादाभावेन वृत्त्यभावकालान या इन्द्रियादिचिन्तामात्रेणासम- जातानुपपत्तः वृत्त्यभायस्य झादाचित्कस्य मतयमरणादितुल्यत्येनापुरु.

·। योगशर्तिकम् । पार्यत्वाच्च दन्द्रियायुपासझानामिन्द्रियाभिमानिमोदियद प्राप्तरेवा. न्यर फलवत्वयषणाच्नेति ॥ उपायपत्ययमसप्रजात तदधिकारिण चाद। अहावीर्यस्मृतिसमाधिमज्ञापूर्वक द्वनरेषाम् ॥ २० ॥ इसरया विज्ञहमलसिलपातिरिक्ताना देवाना या मनुष्यादीनां वा नसन्ममानासपातो भवति किस महादिभ्यः प्रजापर्यन्तम्य इत्यर्थः । मतपसः मूत्रमारमार्थमाह । उपायेति । उपाय 'अदादिः। श्रद्धादीन पञ्च क्रमेण व्यावष्टे । बडा चेत्तम इत्यादिना । सप्रसादः प्रीति योगी में भूयादित्यभिलापा । सा च समयी मातेव योगिन पाति मतिरन्यसह- साणि तिरस्कृत्य रति, यथा योगभङ्गो न भवतीत्यर्थः । अहातश्च वीर्य भवतीत्याह । तस्य होति । प्रधानस्य विवेक जीवेश्वरान्यतरयुः रूपतत्त्वज्ञाने योगसाधने इसिया वीर्य प्रयनो धारणारूपो भवतीत्यर्थः। ममुपजातेतिा वीर्यनरत स्मृतियान ततश्च समाधियागस्य घरमा भवति। सदेव श्रद्धामतकाद्वारणायन्सरट्रवयात्सप्रजातयोगे लापमाने प्रज्ञा जीवन हान्यतरात्मतत्वमाताकारयो विधेस उपाधते उपजायते येन विश्व केन ययाय वस्तु जानाति विषयोति विद्वामित्यर्थः । तदेवं श्रद्धा. दोन व्यापाय तत्पूर्वस्त्वमसनातस्य व्यावटें । तदभ्यासादिति । प्रज्ञाया अभ्यासात्तसिद्धा तद्विपयकादपि पिरामप्रत्ययापादलक्षा- ज्यावैराग्याइर्मप्रज्ञाता भवतीति मूत्रार्य, । प्राप्तबासमाधिभिट्ठा त्वति. शयेनोपायानुष्ठान हेतुरिति मूत्रद्वपेन प्रतिपादनीय, तमोराहिमूत्रमवता- रयितुमुपक्रमते । ते खल्विति । उपायः श्रादिः । तस्य मृदायमल्यता, मध्यत्व प्रसिदमेव, अधिमानत्वमतिप्रमाणता अतियितत्वमिति यावत् । मवेगरचौपायानुष्ठाने शेनम् । करिलतु मधेगो घेरामिति धावष्टे । तप। योगिनो नवधात्यानुपपत्ते' । उपायकायतया वैराग्यस्यायायमूटुवादिक विहाय स्वातन्त्र्येण मृदुत्वादासभात सगशम्दस्य घरायवाचकत्वाभावा- ५ पश्वभ्य इत्यधिक पुस्तान्तरे। २ पापान पलादीन पतिपाठामारम। - ·३९ योगवार्तिकम् । ति । तथा मधेति। मृदुसंगत्वादिरूपैस्विविध इत्यर्थः । तथाधिमा- बीपाय इति । अधिकप्रमाणकोपायोपि मृदुसंगत्यादिरूपैस्विविध इत्यर्थः । तत्र तेषु नवप्नु मध्ये, भूत्रेय महान्वयः ॥ अधिमानोपायानां तीव्रसंवेगानामासन्नः ॥ २१ ॥ नवयोगिमध्ये वरमाणामेवासदो ऽमंप्रज्ञातो भवतीत्यर्थः । समा. धिलाभः, सविपत्तिः । न केवलं समाधिसवो ऽपि तु मालपोत्याह । समाधिफलं चेति । 'चिनिष्पक्समाधिस्तु मुक्ति तत्रैव जन्मनि इत्यादिघि-- पुराणादिभ्य इति भावः । अत्र करिवत् अधिमानोपापानामिति सूत्रमध्ये न प्रवेशयति । तन । तथा सति संवेगस्य विधा विभागैनैव सूत्रोपपत्तो भाष्ये नवधा विभागप्रदर्शनवेषयोपत्तेः ।। मृदुमध्याधिमाचत्वासनापि विशेष: ॥ २२ ॥ पूर्वमत्रोक्तशिष्टेन्तर्गतस्य तोवत्वस्य मृदुमयाधिमानत्वेन वि. ध्यानतोप्यामवादपि विशेषस्तप्तमरूपो भवति । पूर्वसूत्रोक्तस्य नवम- योगिन दूरपर्यः । एतदेव व्याचटे तापि विप इत्यन्तेन भाष्योग । फतितार्थमार । सद्विशेषादपीति । तस्माद्विशेषादपि नयमस्य विविध- | स्यान्तिमानामासयतम इत्यर्थः । अपिशब्द आगामिसूत्रस्यसाधना- पेक्षया । अत्र तीब्राधिमात्र संगम्यत्यपपाठः । अधिमानतीन इत्युक्त- भाप्यतोधिमातीतसंवेगस्येत्येध पाठादिति । सूत्रान्तरमवतारयितुं प. च्छति । किमेतस्मादेवेति । क्रिमेतस्मादेव तीवसंवेगस्याधिमारत्यादेवा. सवतमः समाधिभवतीत्यादिपर्यः । न ति वैकल्पिकत्वार्थः । विकल्प मेव सिद्धान्तयति सूत्रेण ॥ ईश्वरप्रणिधानाहा ॥ २३ ॥ विशेष इत्यनेनारायः । प्रणिधानमन न द्वितीयपादयस्यमाणं किं तु असंमजातकारणीभूतसमाधिभावनाविशेष एव । तज्ज्ञपस्सदभावन- मित्यागामिमूत्रेणात्मप्रणिधानस्याच लक्षणीयत्वात् । तया चमूद्धमाया. यमर्थः । प्रजान्तो यो योगोपायो जीवात्मपरमात्मसाधारणविषयक अतः -- - ·४० योगवातिकम् । सत्र नीवात्मानान्तस्योपायस्याधिमानतीनसगत्वे सन्येधासवतमो ऽसंभ- जातो भवति । परमात्मप्रजान्तस्योपायस्य तु अधिमानतीनसयगस्वाभा- घेपि पासवतमो ऽसंमजातो भवतीति । एव च सति मुख्यकल्पानुकल्प. भेटेन पामरामजोधात्मप्रयोगमातहेतुत्व धोधम् । उभयपनयोरेव देहाभिमाननिवत्तरत्येन पावैराग्यद्वारकत्वमार्योर अतिसीमाभ्यास विनापि परमात्मपनाया पासवतमयोगहेतुतया श्रेयात् । ततः प्रत्यक्वे. तनाधिगमोम्यन्नायाभाव त्यागामिसूत्रेणाधिकट्ठारकीर्तनात् । अत एव श्रुतिस्मृतीतिहासादियु प्रायशो ग्रह्मज्ञानमेव मोहहेतुतयोपदिश्यते कदा विदेघ तु स्वातन्त्र्येण जीयतत्त्वज्ञानमिति । यदि च उभपोरेव तुल्यद्वि- कल्पः स्याहि "तमेय ििदत्यातिमृत्युमति नान्यः पन्या घिटाते ऽय माय" "तमेवे ज्ञानय आमाममन्या वाघो विमुश्वथामृतात्यैच सेतु"- रित्यादिश्रुतयो व्याकुप्पोन् । तथा स ईश्वरो व्यटिममष्टिपो ऽव्यक्तस्थापाप्रकटस्यरूपः । सरमा सर्वविशेषयेत्ता समस्ततिः परमेयामा । प्रयायते येन उद्धस्तदोष शुद्ध पर निर्मलकरूपम् । संदृश्यते याप्यधगम्यते या ताज्ञानमजालमत्तान्यदुक्तम् । दत्याधिस्मृतयोपि याप्पेरम् । मुग्यकल्पत्वे तु गजमार्ग एवं मम इति धाग्यात् तादृशधाप्रपाना मुत्यसाधनपरतयोपत्तिरिति टिक। ननु जीवप्रजा याभवतमयोगोत्पादनार्यमभ्यामप्यातितीप्रत्यमपेरसे परप्रज्ञा तु नापेतते रत्पन का युक्तिरित्याकाहायामाह । प्रणिधानादित्यादि । महात्मना चिन्तनमयतया प्रेमलतभक्तिरूपाढल्यमाणात्यविधानादा. जिताभिमुग्योटात गामा पिनभिधानमाण प्रम्य समाधि प्रोता चामवसमा भवतामितीकामात्रेण रोगायपादिभिपायानुष्ठानमान्दो. प्पानुपाति प्रानुकुन्य भजते पतस्तस्मादभियानादपि पणिधानभिष्यत्या. रिद्वारा योगिनाभामरतमा समाधिमाता भउस इत्यर्थः । ननु प्रधान- पुरुषातिरिक्त सत्य नास्तीति त्वयाप्यभ्युपगम्यते मन मेश्यो न प्रधान घेतनत्यामाधुपगमात् । नापि पुरुषः, मां पुरुषाणां विमानस्थलमा - -1 ·योगवार्तिक । ४१ नेरखात्यानीश्वरतयो स्वता सभवाल । नाद वैशेषिकादिवत् नित्ये च्छादिमान स्वस एपेखरस्त्ययाप्यभ्युपगम्यते । औपाधिकल्ये सूपाधि मुल्या पुरुयाय्यजीवानामवैश्वयमस्तु तत्परत्वनैव श्रुतिस्मृत्युपयत्ते । अत प्रधानजीतिरिक्त ईश्वरो नास्तीति साप्याठेपनिरासकतयोत्तरसूत्रमव तारयति । अब प्रधाति । क इस्याडेपे । अथ वा प्रतिपुरुषातिरिक्त स्येश्वरस्य कि लतमिति प्रश्नेन लतणमूत्रमुत्यापति । अथ प्रधानेति ॥ क्लेशकर्मविपाकाशयैरपराष्ट' पुरुषविशेष ईश्वर' ॥ २४ ॥ पुरुषविशेष श्वेश्वर , तथा चेश्वरस्य पुरुयेन्तभावस्तदुपाधे प्रधान दति भाव । यच्चोत सिद्धजीवमादायेश्वरप्रतिपादकतिस्मृत्योपपत्ति रिति तनिराकरणार्थमपरामृष्ट इत्यन्त विशेषणम् । शाट्यपरामृष्टतया श्रुतिस्मृतिगीत ईसरो न सिद्धजीवो भवितुमर्हति कादाविक शादिस वन्धादित्य । अपरामृष्टान्त विशेषण व्याचष्टे । अविद्यादय इति । अविद्याऽस्मितारागद्वेपाभिनिवेशा मेगा इति अत्यति । कुशलाकुशलसा धनत्यात कुशताकुशलानि धर्माधी तयो केशयामणो फन्न विपाक म व नात्यायुभांगा । भौगश्चात्र विषयसत्त्वादिभिश्चित्तपोषण शब्दाव्या कात्तिरी न तु मुपादानुभय ते च मनसि वर्तमाना इति वदयमा यात्स रि तत्फलस्य भोक्तत्यनेन विपासफलयो मुखदु पयोगस्य पुरुषे यद्यमाणत्यति । चित्तभूमौ शेरते इत्याशया घासनास्ताश्च विपाका नगुणा तत्कारणानि, यतस्तत्तच्छरीरमाध्यभोगवासनामुट्ठोध्यैव कर्मणा वि मामो दीयते इति । ननु संशाट्यपरामृष्टस्य सर्वयुरुवसाधारणमित्याश गह । ते च मनसोति । एकस्यैवान्त करणस्य वृत्तिभेदाचातुर्विधमि स्याशयेन पूर्व चेतम्या अनिमात्र मनस्युक्तति बोध्यम । तथा चापमर्थ । ते चातिवादयो पदापि मनस्येच सन्ति न फुत्रापि पुरूपे तयापि पुरु सासारिक ध्यपदिश्यन्तइति । व्यपदेशरीज च स्वामित्वापरनामका भात यमित्याह । स होति । हि यस्मात म पुरुषस्तस्य शादे फत्तस्य मुसद्ध सपो स्वस्मिन्मतिबिम्बिायोभाता भवतीत्यर्थ । स्वामित्यसबन्धना ·योगवार्तिकम्। दृष्टान्तमाह । यति । तथा च राजा जयी पुरुषो धनीत्यादिवदेव पुरुष कोणादिमान सुपी दुखी मूद इत्यादिविहारहार इति भाव । समय यसरन्येन पुरुऐ मुगदिमारिवाधिोति । एव च भवास्येन सशसपण शून्यता नान्यपुस्म्ति कित्यीवरएवेत्याह । यो सनेति । अनेन भोगेन शादिकाभोगनेत्यई । अत्रानति विशेषणादीखास्य भागोस्तीत्यवधाते । मतियेकवहणे सत्येव स्वोपाधिमुपलासितामा. विदवसानो भेग त मायमूत्रात् । तर उपद्रशनुमन्ता च भली भोक्ता महेश्वरः । परमात्मेति चायुक्तो देरेग्मिन पुरुषः परः ॥ इति गीतायुक्तः परमेश्वरं भाग उपपदातदति । अत एधेश्वर- स्थापि मागप्रतिपादिका एतं पिबन्ताविति श्रुतिः यथाश्रुतमपटाते। मन नबन्यो अभिशशीशिति श्रुतिस्तु मुमेध भोग प्रतियति मुरयभाग- स्वाभिमानपूर्वक मुग्वादनुभवः, लोकस्तत्रैव भोगव्यवहारात मन्त्रपुरुष- যাবেনাবিলাখো মায়াঘিয়াটা মার যাযামিদুরয় নগ্র ভাল- | यितव्यत्वात् । अथ वा जीयोग्यदु गाविभक्तित्यमेवानवितियापन प्रतिनिध्यते । एकशरीरस्यायेन तदेागम्यैव प्रसकात्यादिति जीवन्मुक्त स्थापीश्वरसदृश पर भागो दुम्योगमाजमार द्विलतणमिति । अपरा- मृष्टत्यं परामर्पशून्यता, तब पामशब्दफन प्रतिपादयितु शकते कैपल्य. मिति । यदि केशादिशून्य ईश्वरः धुतिस्मृतिभ्य एव्यताह केरल्यं चान प्राप्ता यहयो हिरण्यगर्भारपोमबलिनः केवलाना नीयन्मतानामध्यताः मेगादिशूरा मन्ति सएश्वरतया श्रुत्या मन्त्यिति पूर्वपतिको भाव । सपा च माध्यम मुक्तात्मनः प्रशसा सदस्य वेति । अादास्तु मारे जानेन द्वितीयो रागमलयात् । सयानृतीयस्तुणाल्यात मोवलक्षणम्" इतिपञ्च. शिवाचार्यत्वा च ज्ञानस्यापि केवल्यमोनादिशब्दार्थत्वात दिरायग. भादयोपि अन्यमुक्तवाद्विमन्त उच्यन्ते । बलिनतिपाठे केपलस्यामिति कवन्नो अद्वितीयमातोरागादिशगन्यतेति । परिहाति। तेहीति तेहि हिरण्यगर्भादप: पाहतिकानि बन्धनानि पूस्पितानि वि मुक्ताः । - ·४३ - योगवार्निकम् । तु केशादिपरामशंशून्याः, ईश्वरस्तु सदैव क्लेशात्मानन्धमत्रपशन्यतया श्रुत्यादिसिद्ध इत्यर्थः । ईश्वांस्य सदा लेशादिशून्यावे मानं तत्र यः परमात्मा हि स नित्यं निर्गुणः स्मृतः । काम्मा पुरुषो योसा मातबन्धः स युज्यते । इत्यादिधाग्यशतानि । निर्गुणा गुणाभिमानमून्यः गीतायां गुणा. भिमानशून्यतयैव गुणातीतत्ववचनात् । 'यास्तु निर्गुणः प्रोक्तो दाहंकारयुतो उपर' इति नारदीयादिपि ईश्वरजीवयोरिछादिसाम्येपि तदनभिमाना- भिमानाभ्यां निर्गुणसगुणवमिटेश्च । बन्धनत्रयं होतं मांरव्ये, प्रश्नशिलपानां माक्षतिको बन्धः । विदेहानां वैकारिको बन्धः । दिव्यादिन्यविषयमानां दतिणाबन्ध इति । तत्रादयोऽस्टमष्टातिप्यभिमानरूपः । द्वितीयः शब्दा- दिविषयारागः। तृतीयो गृहस्यानां कर्मदक्षिणादानाध्ययनादिष्वनुरागः । तथा चोक्तम् ‘महत्तेर्वत बन्धेन तथा वैकारिकेण च । दक्षिणाभिस्तृतीयेन बद्ध जन्तुर्विधर्तत इति । ईश्वरस्य तुद्रेश्वरेभ्यो वेतवण्यं बन्धापरामपं. रूपं विश्णाति । यथा मुक्तस्येति । निरस्ताधिनस्येत्यर्थः । प्रजायते निश्चीयते संभाव्यतइति क्षतिलीनस्याभिमानसंबन्धेन पश्चाहन्धसंभा- बनेति भावः । सदैव मुक्त इति । टुःखशून्य इत्यर्थः । सदैवेश्वरदति । | सदेवाप्रतिहतळया युक्तः। अत्र के चित् सदेवेश्वा ऐश्वरशक्तिमानित्यर्थः । नहि वेदान्तिभिरिब प्रलये योगेश्य देखरस्य नियमिच्छादिक्रमभ्युपगन्तुं शश्यते प्रकृतेर्गुणमाम्यरूपत्वाभ्युपगमविरोधात इत्येशिनः । तदा यतो 'मेवाहम्तस्य न निशा नित्यस्य परमात्मन' इत्यादिवाघशतरीश्वासत्यस्य नित्यमेव जानेच्छादिकं यथाश्रुतभाव्यानुरोधाच्च विमदृशपरिणामा. भावरूपाच्च साम्यायस्यानिच्छेत्यादिनित्यसत्वयक्तिसत्येप्युपपदाताति स्वकायाकरणमेव च तस्य द्विपट्टिीन्तलय इति, किंबहुना 'प्रात्मा घाइट मेक एवायासीवान्यत् किं चन मिदिति श्रुत्या प्राग्लये परमात्मनोर्यद्रष्टत्व सिद्धमत ईश्वरोगनानलवथा वृत्तिः प्रलयेयस्ति न योपाधित्ति विनवेशस्य जानुत्यमेष्टयं बाधकं विना दृष्टानुसार. त्यागानावित्यात । ज्ञानशक्तिाई पति प्रकृत्यभिमानिदेवतावास्यविरो - ·योगशर्तिकम्। धाच्च । कि त तमो वा इदमेकमाम तत्परे स्थान तत्परत विषयत्व प्रयातीत्यादिश्रुतिष्वेव परमेश्वरप्रयनेय गुपयेषम्य यूयते, सया। प्रतिं पुस्पं देव प्रविश्यामेछया हरिः । आभयामास समाप्ले मर्गकाले व्ययाम्यो म रत्यादिना महतधैयम्यहेतुः । भोपीश्वरेच्छास एज ! स्पर्मत च, मत साम्यावस्थायामम्यगत्येश्वरोपाधेजानादि स्वीकार्यमिति । अपि र एवं सति मलये स्वस कल्पेन स्वोपाधि स्यामाद्वियोज्येश्वरः शेत पूर्वसर्गीय. सकल्पमस्काराभ्यां च सदावपाधिोयरेण सह स्वयं सयुज्यते इत्य. भ्युपेय, तच्चायुक्त नस्य हेतुरविोत्यागामित्रेणाविझाया बुद्धिपुरुष- भयोगहेतुत्वधवनेनेवास्याप्पविद्वत्तापनः । न चाहार्यज्ञानरूपोखिमया मंयागः स्यात् मा वादिया मायसि न कस्याः क्लेशत्वमिति वाच्यम् । सयोगहेत्वविझाया वियफाप्यातिनाम्यत्वोधामूशिरोधात् । कि च मूत्रकारण शम्मविपाकादायोसनाभिस्तव च । अपरामृष्टमेवाह पुरुष हीरवर श्रुतिः । इति योगियानवत्यादिभिरवसरोपाधो संस्कारस्य प्रतिपिट्टत्वात् तरभ्युपगमे। ऽपि तेषामसिद्धान्त एव, तथा आगामसूत्रप्रतिष्ठिं काला चित्य पेशे प्यार उपाधियत्यभावनैव चेतनस्य कालानधनावात इत्यादीन्यत्र दूपणानि मन्ति, सम्मान मलये निस्वाप्युपाधि पूर्वसर्गीय सकल्पवासनाभ्या स्वय व्यत्यितो भवतीति यक्षास्व सट्टैनदिनालये योग- निद्या शयानस्य स्वयभोधिपरमेव न परमेश्वरपाधियामिति दिक। शाम्बप्रामाण्य मिनादायोक्रयालिडिरोवरमा चैतत्मत्यतमूक तया शास्त्रमामाएसिद्धिरित्यन्योन्याय मन्यानो नास्तिक ईसा प्रमाण मस्ति न घेति पृच्छति। योसाविति । सर्वपुरुषाणा स्थत एकरूपत्तपत्र्य मुपाधिधर्म एवैति प्रतिपादयितु प्रष्टसत्योपादानादित्युक्त, प्रसत्य- माधानाधिकः गारतिको नित्य उत्कये ऐश्वर्यमित्यर्थः। ईश्वरमय होपाधी प्रमाण कॉपीपाधिपतीय कारणोशधरीवा' इति यत्यादयः।

·योगार्तिक । ४५ 'तदेतत्त 'सोकामयत' 'तदात्मान स्वयमस्त' ‘स एको ब्रह्मण मानन्द श्रुत्यादयुक्तस्य आनन्दान्तस्य व्रणि स्वतोनुपपतिश्च । साती चेता | कवनो निर्गुणरत्यादिश्रुतिभिरीश्वरस्य निर्गुणचिन्मानवसिरिति । सनिमित्तम सप्रमाण । उत्ता तस्य शास्त्र निमित्तमिति । शास्त्र श्रुति स्मृतीतिहासपुराणानि । पुन पृच्छति । शास्त्र पुरिति । शास्त्रस्यैव प्रामाण्य कुत इत्यर्थः । उत्तर, प्रष्टसनिमित्त इति । ईश्वरस्योपाधिर्य प्रष्टसस्य तत्मत्यरूपाक्यार्थज्ञानजन्यत्वाच्छास्त्रस्य प्रामाण्य मित्यर्थः । नन्वेषमन्योन्याश्रयः शास्त्रप्रामाण्ये सिद्धे प्रष्टसत्यसिद्धि तत्सिदो च तन्मूलतया शास्त्रप्रामाण्यसिद्धिरिति चेव । मन्त्रापुर्वेदप्रामाण्यत ईश्वर- सिद्धेः मागेव शास्त्रस्य प्रामाण्यसिद्धेः प्रष्टसत्त्वस्य घ शावमामाएपनि योहकतामात्रमत्रोक्तमिति । तथा च न्यायमूत्र मन्त्रायुर्वेदप्रामाण्यवच्च सत्मामाण्य मिति । एतयोरिति । विषयत्वेन समवायसबन्धेन च परमेश्व रसत्वे वर्तमानयोरतो शास्त्रोकर्पयोरनादिनिमित्तमित्तिकभावः मध न्ध शास्त्र नैमित्तिक सत्यापश्व निमित कारणयादित्यर्य: 1 तत | किमित्यामाहापामाद । तस्मादिति । सवेश्वर प्रलयेपि शानेच्या | तिमान सदैव मुक्तो ऽनादिकाले फेशादिमुक्तश्चेत्यर्थ । ईश्वास्याद्वितीय स्वमपि प्रतिपादति। तच्चेति । नास्ति साम्यतिथयश्च यस्मात् तादृ- गमित्यर्थे । अतिशनिर्मुक्ती हेतुमाह । न तादिति । उ हेतुमाह । पदेवेति । यस्माद्धेतोयंदेवातिय निरतिशय तदेव तत ऐश्वर्य स्यादिति योजना। सातिशयत्वे सत्येश्वर्यमेव न भवति अप्रतिहतेच्छत्वस्यैवाभावात् । अतो यदेघ निरतियि तदेय मुख्यमेरपर्यमित्यर्थः । उपसहरति । तस्मा. दिति । ऐसयेण यत्र काष्ठा प्राप्यते म ईश्वर इत्यर्थ । साम्यनिमुक्ती हेतु माह । न चेति । द्वयोरिति । नवमल्पकालस्यायि पुराण दीर्घकालस्यायि । एवमस्त्वित्येवरूपेणेकस्मिचर्य व विट्टाध्या तुल्याभिमताभ्यां कामिते मति एकस्य सिद्धेर सासदावितरप्येच्छाविधातादूनत्व न्यूनत्व स्या दतो न समानानेश्वरसमव इत्यर्थः । ननुभयो सकल्पाचवा पुराणत्य चोभयमेव भवतु सबाह । द्वयोश्चेति । तस्य पुरुषविशेषत्वमुपमहरति ।

·योगवासिकाम। - स चेति । स्य टेलत । यदि प्रकृटप्सत्योपादानादेव शातिको जीनेभ्य उत्कर्षश्चेतनविशेषस्य त्रामाण्य युपगतस्तथा नीवानामप्यपाषा मलिन कामचनिमित्तक इत्यादागत । तथा च श्रुतिरपि कार्यपाधिस्य जीव कारणायाधिरीवर इति । ताह किमये युरुषविशेष ईश्वर इत्यु च्यते एवात्मन शाळारायवोपाधिभेदेनीवादिविभागमभधेन लाघवाकात्म्पकल्पनाचिन्यात तस्वमसि अह ब्रह्मास्मि माझा शमेक हि यथा घटादिषु एभवेत । तयात्मको छानेकाव जलाधाविया शुमानित्यादिश्रुतिप्रतिशतैरामेश्यस्येव प्रतिपादतत्याच्च । भेदाभेदो मयश्रुतिस्मृतिमध्ये भेदनिन्दया भेदज्ञानस्य मोतफलकत्वमयनेन चाभेद सायान्येव स्वार्यपाणि भेटवास्यानित्यनुवादमात्राणीति । अवोत्यते । सीवेश्वरयारमाशिनाम्तस्याप्यध्यायमभावस्वीकारण जीवापाधिनायके मायामप्रदेशस्येश्रापाध्यक्षिचत्य बक्तप्य तया च यथा ब्रह्माण्डा फाशस्य गर्दभमुरगावच्छेदेन टुस्स्वात्व पथा वा पाप्यवदनीपाधि टुगन्यत्वमेय कारणमत्त्वार्यावविदामाशस्यापीश्वरम्य जीवापारपके देन समाग्यि स्यात् । यदि च जीवेश्वरी चैतन्यन्यैघाशी न तु बीव ईश्वरस्य सातादशो ऽतो घटकुण्डाकाशवदेवान्योन्ययारता बीपी स्वीनियेता तदापीश्वरस्य श्रीवान्तयामित्यापत्ति बीयप्रदेशेषीश्वरा सत्वादिति । एवमेव सर्वजीवानामवन समर्वात एकस्यैव विधाका शयकान्त करणाद्विमुक्तपि प्रदेशे मसार्यन्त करणान्तरमबन्धात् धन्धपत हैन श्रुत्युक्तरन्धरावादिव्ययस्यानुएपने नशामाशस्य भग्न घटदशेष्य म्यघटसबन्यो न भवतीति नियम सभवति प्रत्पविरोधात पर्यायाचे कस्मिदे देगेनेलिङ्गदेयसबन्धस्य समानदेशीयभोगेनानुमानान्न । सवे तदुल मिलाचाऐं । जन्मादिशवयात पुरुपयवा उपधिभेटणेशस्य नानायोग आकाशम्येव घटादिभिरित्यादिसूरिति । ननुपाधिविशिष्ट याव नोवेरगत्ये शो इति चेत ना धिमन्यामहत्वात । विशिष्टान तिने जोवेवास धन्धमातादिसाम्यतादययात् । अतिरके तु सदानित्य नित्य वा पाटो विनागितमा तय मोसा अनुपकि । अन्त्य वि.

·- योगवार्तिकम्। फभिया पन्नायमानस्याशीधिगमुनिपातः। यदि हि विशिष्ट अनेरुयात्मामः कल्पनीयाहि यम्मामपन्यस्तगौरवं भवतामध्यापतितमधिकं तु सामान्य- कामकल्पनमितिानशामा शवन्यनुरोधेन तदाचितमिति वाच्यम् । दि. गिष्टात्मभ्यः मामान्यात्ममो ऽत्यन्तमेटे तत्वमम्यादाभेदयाश्यानुपत्तिमा- दयस्यात् । प्रत्यन्तमभेदे च विशिष्टातिरिक्ततारिरोधात् । भेदाभेटे चाम्म. मतप्रवेशादिति, अस्माभिरपिहिसामान्यपेयाभेिटो बैधयलतणभेदर्शन रामायेप्यते विशेषतस्तु भेद इति । नया धोक्तं कपिलाचार्यः । ना?. सतियोधिी जातिपरत्यादिति । एवं सायदयच्छेदघादो निरस्तः । गिधिम्यवादस्वत्यन्त विकन्यासरः । प्रतिनिभ्यस्य तुच्छाये पतिनिम्न रुपजीयम्य ग्रहमणा महाभेदानुपपत्तिः सदमतारभेदानुपपत्तेः । अनुष्टय चामनानात्यम्य शब्दभेदेन स्वीकारापालाद्वैतादानुपरति । अत्र घ मूठानामुपर्युपर फताः प्रत्नमीमांमाभाव्येस्माभिनिरामताः । तस्यम प्यादियायानि तत्र विसरेया घ्याव्यानि मोपताम्बवापि ध्याप्या म्यामः । न्यायानुपहेण यतदिनिस्फुिलिगदिभिः मांशदृष्टान्त घिरो- | धादाकाशमादिदष्टान्ता अपण्रतापरा न भन्नि किं सर्यजीयानामयिभागलवणाभेदस्य सर्वकालम्यापि तथा पारमार्थिकवधि यत्किंचिद्रयनदेन फेनगृहदादियत् अतभगुरम्य विभागलवणभेदम्यापार- मार्थिकम्योपाधिकत्वमात्र प्रतिपादयन्तीति । एतेन भेदनिन्दावाययानि प्रभाविभागधम्पादिभेदपरायपेय । यच्चतमभेदज्ञानान्मोवः प. पतति सत्परंपरयय न तु मातात् । प्रणात आदेशो नेतिनैति महोत. स्मादिति नेत्यन्यत्परमस्ति प्रधानपुरुषव्यक्तिकालानो परम हित । पश्यन्ति मूरयः शुद्धं तद्विष्णोः पटम्। इत्याः श्रुतिस्मृतियाविका सभेदजानत्येय मुग्यस्यात् ॥ नयमांग *साविधिकं पुप्ततकान्तरे।

·१ योगशर्तिकम्। परमात्मात्मनोयोगः परमार्थ दतीप्यते । मिथ्येतदन्यत् द्रव्यं हि नैति न दय्यतां यतः ॥ दति विष्णुपुराणादिष्वत्यन्ताभेदस्यापि निन्दितत्वाच्चैति । किं धरना अन्यश्च राजन् प्रवास्तथान्यः पञ्चविंश । तस्यत्वाच्चानुपश्यन्ति एक एति साधयः । ति मातधर्मादिष्वन्योन्याभावाविभागस्पतयैव भेदाभेदयाशा. स्यातत्वेन भेदयाच्याभेदवाक्यवारयनिर्णये नाधुनिकतापति दिक । पुरुपान्तरेभ्य ईश्वरस्य निरतिशयसार्वजरूपविशेपान्तरं प्रतिपादयन् मूत्र- मवतारयति । किं चेति । तत्र निरतिशय सर्वजवीजम् ॥ २५ ॥ घो लिङ्गं सर्वनानुमापक यद्यमाणं यत्सातिशयातीयं ज्ञानं तनवरे निरतिशयमित्यर्थः । सातवीजमिति पाठेप्ययमेवार्थः । यत्तु वो कारणं, तथा च सर्यजत्यकारण सत्यमिति तस्यार्थ इति कश्चित् । तवा ज्ञानस्य बहुल्यतयोरेव बोलत्या भाष्यकाराग्यास्यमानत्वादिति. व्यावष्टे । यदिदमिति । यस अतीतानागतवर्तमानाना प्रत्येकमलिता. नामतीन्दिपायर्यानामल्पं बहुत्त्वं यह ज्ञानमिदं सर्वनबीमित्यर्थः । कथं धीजं तदाह । तदिति । एतत्सर्वनवीनं मतिशयज्ञानं विमान पर निरतिशय भति स मर्योन्ययानयस्यानादिति युक्तिरता। प्रयोगमप्याह । अस्तीति । सर्वजत्रीजं सातिगजानं वित्याप्तकास्ट सातिशयत्वात परिमाणदित्यर्थः । ग्रन बाधम्मभावे सतीति हेतुर्विशेषणीयम्तेन गुरुत्व. संस्काररूपादिए न व्यभिचारस्पां चैत्र झाष्ठामाता कार्यमाने तिग- पित्वमेय बाध सामयात्तारतम्याध्यत्यित्या कार्यतारतम्य व्यवस्थानु: पपतेः । धानेझापरिमाणानां तु नित्यानामपि मिद्धतण क्वचित काष्ठा. पाप्तो नास्ति याधकम् । वस्तुतस्तु यधाश्रुतभावारनवम्यापलेश्द गुरु स्वादिषप्यतिगयानक चित्काष्ठानुमीयते सामग्रीतारतम्यकाष्ठाया अप्य- नवस्यापत्त्येयानुमानसाम्यात तो न हेता विशेषणापतति । अहिमश्चानु.

·88 योगवार्तिकम् । माने श्रुत्यादिम्त इति मूत्रतात्पर्यमाह । यति। ननुक्तानुमानेन सामा. न्यत सर्वनपुरुषसिद्धारपि तस्य मनाविशेष' कथमवधार्यतत्या- काहायामाह । सामान्र्योत । सामान्यमात्रकोपसहार निश्चये शतपर्य- वसानमनुमान न मनादिविशेषप्रतिपादनतममित्यत इत्यादिरये । मना ब्रह्मान्तर्यामिपरमात्मादिरूपा आदिशब्देन पूर्णानन्दत्यपरमकारुणिक त्वपारमार्थिकात्मत्वजगदाधारझारणत्यादयो याहा । हरिहररादिसनामू- त्यस्तु शक्तिशक्तिमदादाभेदेनोपासनार्यमेव परमेश्वरस्योच्यन्ते न तु साक्षा देव ॥ ब्रह्मविष्णुशिवा बलन प्रधाना बसशलम । ततो न्यूनाश्च मैत्रेय देवा दतादयस्तत ॥ ब्रह्मविष्णुशिवादीना य. पर. स महेश्या । इत्यादिवावयेभ्य । आगमतो वेदान्तर' । यत्तु प्राधुनिझा के चन परस्य साक्षादपि लीलारियह कल्पन्ति । तदप्रामाणिक विणता दीनामेव लीलावतारथयणात् । घिराबादीना च परमात्मन्येवाभावाते. पामवतारा एव परमेश्वरावतारतया श्रुतिस्मृतिपूचान्ते तेन तु ते भ्रान्ता 'न तस्य कार्य करण च विद्यते इत्यादिश्रुतिभ्य परमेश्ययस्य मार्य बार रणाप्यशरीरद्वयतिपेधात । 'अनादिमत्या व सर्वदेहविजित' मित्या दिस्मृतिभ्यति दिक् ॥ ननु नित्यमुक्तावेदीवास्तईिपुरुषार्थाभावात तस्य प्रतिनं घटते । तथा च सारख्यमूत्र 'स्वोपकारादधिष्ठान लोमव दि- तोति पूर्वपत । तव । प्रत्यादिनित्यत्यात तत्र निमितापेक्षा नास्तीति | मुरयसमाधाने सत्यपि मोठया प्रकारान्तरेणापि समाधानमाह । तस्मा. सैति । आत्मानुयह स्वापकार । तस्येवरस्य स्वोपकाराभायपि भक्तान | पुरुषानुरिष्यामीत्याशयेन ज्ञानधर्मयोपदेशती मतानुयह प्रयोजन, | पुरुषाणा विशेषण कल्पेत्यादि । कल्पालयेषु दैनदिनालयेषु महाप्रलयेयु प्रष्टतालयेषु च समारिण स्वकारणगामिनो ऽतस्तदा मरण प्रभान इत्यर्प । ननु स्वेष्टसाधनताज्ञानाभाये कय व्यापार स्मादिति चेत्र । - ४ ·५० योगवार्तिकम्। हणारणिमणिन्यायेन स्टेष्टमानताजानपटु बनानयोविजातीये क्रांद्वयं प्रत्येव फतबलेन हेतुतापाः रुतत्वात् । तथा च ब्रह्ममून लोवत्त लीलाकैवल्यम् इति । ननु तथापि भक्तानेबानुगृहाति नान्यान प्रत्युत साबिरहात्यपि स्थभक्तरसदानने यता वैपन्यादिना श्वास्य निन्य- मुकत्यं भवतीति चेत् । मैत्रम् । अग्नेयायस्वाभा ययत् विगुवसत्वे भक्त- वशताम्बभाषस्यापर्यनुयोन्यत्वात् । वेपम्यं च रागडेपाभ्यामेव भवति न तु प्रतिमायेति । अत सब गीता समेहं सर्वभूतेषु न मे देयोस्ति न मियः । ये भनन्ति तुमा माया मयि ने सेपु चाप्यहम् । रति। पच्च हिरण्यगर्भावानात् अन्येषां दुःख भवति तागपि हिरण्यगादीनामेव वैषम्यं बीजम् । ईश्वरस्य तु परदुग्यपहाणेच्छा विद्यमानापि भक्तबयतया कुण्ठिता स्वमायाय विलम्वतरति सबै सम- बसम् । पञ्च सर्वेश्वास्य कर्मसापेक्षतया वैषम्य नेण्यं च उसमीमां- सासूत्रेणापारतं तवायफ्मेवागय । नोमाना धिहिनिपितरूपाणि कर्माणि देवानां सुधदुःखमाधनानि अत ईराण स्वभक्तदेवेषु अरराहाय यत् दुखं दीयते ऽनपरानुष्य सुत्र वक्तपारवश्यान मितममिति । स्वप्रयोजनाभापि विटुणं पश्तो पञ्चशिबावधा माध्ययं प्रमाणति । तया चे मिति । अनिविद्वान् स्वयंभः मादा धाविना धिनमाणचित योजनेन स्वनिर्मित चित्त धिताय स्वाशन विस्य कपिलायपरमपित्वा कारुण्याजिशासवेशासाये तत्व नावाचे- त्यः परमेश्वरस्यापर पिरो प्रतिपादर्यास मूत्रमारः। स एष पूर्वपापि गुरुः कालेनानपच्छेदात् ॥ २६ ॥ पूर्वथा पूर्वसनीयत्यवानां प्रषिणामस्वरादीनामपि गुरु पितान्नयामी विद्यया ज्ञानचक्षुःश्च । कुत । कानानवच्छेदातानमा दोहि द्विपराईदिकालेनाशिवाः कानानच्छिवं गुस् विना न संध

·योगवानिमम ।
-
-
चन्तीत्यर्थे । यो प्रमाण निदधाति पूष थे। वे घेदारद पहिणति तस्मै
इत्यादिश्रुतिभ्य इति भार । न च प्रतिस्थातव्यतति निमित्तमप्रोजक
प्रशतीनामित्यागामित्रात निमित्त कारपास्येश्वरास्तस्यातव्यायिघा
रामस्वात् । पर ध्यानदे। पूरीति । प्रयोदशन्दार्थनासम्बेदप्रयो
सानेन कालनापान मययते । तापमाह । पचायति । अन्य
वसंमानस्य संमेम्यादी प्रकर्य गत्या माने त्कर्षमास्ण स्वत सिद्ध
स्त्ययं । असारस्य मर्यनीय तृत्ववान र युत्यारिममिलिगद
धान्त नुसारेया घ जीयररगारशामिभावस्तयोरभेदश्व पितापुरगवे यति
भार । चस्मृति ।
या दीपमराणि दीप एक प्रमयते ।
mar जीयमहाणि सग्येक प्रायो।
मतिले फरकारमेर दीपोडानाविध सन्मय ।
बीयों में प्रात पृथायु पुतो ग्रणि लीयो ।।
इत्यादि । अथ चाभेदानासण्डता अपि त्यविभागरम विभाग
बरमादिति येदान्तमूत्रेण नोमाना ग्रहापविभागलवण भैवम्य वचन त ।
'विभागरच दुग्ध बालमभूदित्यादिप्रत्यनियामक स्वरूपमय आधार
तादिया कि या लतानन्यमिति । अनेन पितृत्वान्तयामिस्वरूपे
गुरुयेर नीयानामप्यात्मेश्या इति वदानमहायान्यायापि मूवित ।
म यस्याशी अधिष्ठाता या भारी मतम्य मे ते दृश, पथा मर्य
रचतुप यया पाभीयो देहति दिक। ईशारादाय विस्ताण
भाग्यात इदानीं तापणिधान व्याप्यातुमाद। प्रणिधाना मन्त्र दर्श
कम्यवाचक' प्रगाव:1000
शम्शाम्य प्रायो नामेत्यर्थ ।
अदृष्टीयप हो देयो भायमाझा मनोमय ।
तस्याकार स्मृती नाम तेनादूत ममीति ।

·पूर योगवार्तिकम। इति योगियाज्ञवल्क्यादिभ्य । अष्टवियहो उद्गुलशरीरो द्वैध पर मात्मा भायमाझा भक्तिमात्रयाहो मनोमयो मनस्तुल्यकारणोपाधिशषलो उस शवलाग्निदित्यादिरर्य । कर्तव्यविधारोपयोगिनमय परयति । धाय श्वरति । नित्य एव एवेन सहेश्वरस्य याच्यवाचकभाष इति । श्रद्धातिशयोत्पादनाय सशयपूर्नसमवध रयति । किमयति । ईश्वरमा चार्याध्ययावता शक्ति किमस्येश्वरस्य सतेनाहान्यान्याध्यासापेक्षा कृता मागन्तुको यथा पिण्डरिशये देवदत्तादिनामयाच्यता पितृसकेनकता तद्वत् । अय वा प्रदीपम्य प्रकाशवत्स्वाभाविकी याययभाविनीत्यर्थ । विसृष्य सिद्धान्तमाह । स्थित इति । अर्थमनन्धमेगाभिनर्यात प्रकाशय तीत्यर्थ । स च शत्यारसमबन्ध आधाराधेयवत्स्यरूपमयन्धो ऽतिरिक्त पढायें सब वास्तु घटादिनाबामप्यर बाध्य देवदत्तादिनाना स नेत्र पत' पुरुषसमेतभेटेनाथभेदा भवन्तीति । सकतेति । अयमस्य पितत्पादोध रूपेणेत्यन्वय । ननु शक्तिमित्यत्वेपि कदावित्समेतभेदादेवदत्तादिगब्द पदभेटोपि प्रणायस्य म्यादित्यागड्डायामाह । भगानाप्पपीति । अय सकेता लेकियो न भवति अपि तु सर्वजारवेतनाति पूर्वमिहामनुसत्येध समेत कुन्नीत्याशय । सबन्धनित्यत्वे मतिपत्त्यायकार्यनित्याच प्रमा याति । सम्प्रतिपत्तीति । देवदत्तादिशब्दवद्वान्यधावकमावस्यानित्यत्वे कदा चिसकतवपरीत्येन दावहारवेपरीत्यमपि स्यादित्यागय । तपाव सतिसर्यत्र शक्य नाश्याम स्थादित्यामिन प्रतिजामते अवधारयन्तीति समाधानान्य । प्रणिधानाइमन्त्र प्रदश्य साइणिधानस्य स्वरूप मूबकरो घत्यति तत्सूत्र पूरयित्वात्यापति । विज्ञानेति । भूण महान्मय॥ तज्जपस्तदर्थभावनम् ॥ २८॥ यूमा व्यावटे । प्रणवस्यति । रणवज्ञपेन मइ ग्रहध्यान प्राय धान तच्च धान्ययावभाव जात्या फत्तमिति समुद्रापार्थ । प्रणवेन पर बल धामोत नियता यति रिति स्मरणादिति । प्रणवाश्चाबान्तर दे श्रुत्यादिषु प्राधात मानेपानु गारुडोक्तान कथ्यते । यथा गाह ·३ . योगवार्तिकम्। ध्याहाय्याने च पुरुस्तिो माशः प्रकीर्तिताः । अर्धमाश पर ब्रस नेयमध्ाचिन्तकः । इति । प्रणवार्यचिन्तन च मुख्यतो द्विविधं तत्रैकमंशाशिकार्यकार- गाशक्तिशक्तिमदादाभेदन तप्तायः पिगडवविभागलवणकीभावाद व्रत सर्व ननु ब्रोत्यादिरूपं भवति तमेतमात्मानमामिति ब्रह्मोकीकृत्य बस चात्मनोमित्येकीकत्येत्यादि श्रुतेः । सबै खल्विदं ब्रह्म तन्जलानिति शान्त उपासीतेत्यादिश्रुतेश्च । एका समस्तं यदिहास्ति किं चित्तदच्युतो नास्ति पर सतोन्यत् । सेोई स च त्व स च सर्वमेतदात्मस्वरूप त्यज भेदमोहम् ॥ इत्यादिस्मृतेश्च । अपर प्रतितत्कायपुरुभ्यो विधेन घले ब्रह्मचिन्मात्रे प्रात्मत्यचिन्तनम् । योमित्येव धायध प्रात्मने स्वस्ति यः पारायतममः परस्मात् । अयात प्रादेशो मेतित नहतस्मादिति नेत्यय त्परमस्ति समेत जानथ अात्मान आत्मेत्योपासोति श्रुते. ॥ प्रष्ठति पुरुषे स्याप्य पुरुषं ब्रह्मणि न्यसेत् । अहं ब्रह्म पर व्योति' प्रसंग्याय विमुच्यते ।। यः सर्वभूतचिताना पश्च सर्वहदि स्थितः । पश्च सन्तिा * जेया सोहमम्मीति चिन्तयेत् ॥ इति गारुडादिभ्यश्च । तथा 'आत्मेति तूपर्यान्त ग्राहन्ति वेति प्रलमीमासामूत्राच्च । अत्र माडवाश्ये पुरुषस्य ब्रह्मणि न्यासो लय एव न त्यभेदः ॥ विज्ञानात्मनि सयोज्य क्षेत्रों विताप्य तम् । ग्रह्मण्यात्मानमाधार घटाम्बरमिवाम्बरें ।। इत्यादिवाश्यपु जीवयितापनेन ब्रह्मात्मचिन्तनस्य स्मरणात प्रतिस्थापनसाहवर्याच्च । अम्बरदृष्टान्तश्च नाखण्डत्ये • शाशिमायस्यामिमहत्येमात्र प्रापिरिति पाठ साति भाति । रा०या० ॥

·योगवार्तिकम् । याग्निना मचिप्तः समानत्यमनुप्रनेत् । तात्मा साम्पमभ्येतियोगिता परमात्मना। रस्यादिवास्यास्याग्निवापुजलादिबहुलदष्टान्तस्य माश्यस्य च विरोधात न्यायानुपडेणग्यालयादिदृष्टन्तानामेव बलवत्त्वाच्च । कि तु एकरूपयायाधिमिध्याविभागनितिमात्र इति, विलापनेन च प्रत्या. द्विपक्षीगनामनात्मत्वमेव सभ्यते । तदुत मास्ये तत्त्व सपादित भुढे पुरुषः पञ्चविशम । श्वरच्यावशात्सामि बडात्मा कथ्यते युधे । दति । शिवधर्मच से चैन नाभिनन्दति पतविरामयुत । विशमनुपश्यन्त गुचयातापरायणाः । पति । एतेन प्रकृतिपुरुण विनाप्य सन्छिष्ट ग्रह स्मिवेवार- भाये पवनाच न जीवे मुहमा हरान इति, मानयोश्चिन्तनयोर्म प्रथमचिन्तनमुपासना द्वितीय तत्त्वज्ञानमिति । ब्रह्मात्मताजान चाति | दुर्लभ, मोक्षधर्म चोल भयन्ता मानिनो नित्यं मर्वतश्च निरामयाः । ऐकात्म्य नाम झरिचर्चा कदा चियतिपदाते । दति दिक् । वरप्रणिधानादिति पञ्चम्युममसंपत्तातपर्यन्तयोग- | हेतुत्य तत्वप्रणिधानस्य येन द्वारेण तदाह । तदस्येति । पणिधाना दिभिश्चकायो भवति ततश्च परमात्मात्कार तत परवैराग्याबम प्रज्ञातयोग दति शेपः । स्वाध्यापयोगमपत्या पामामा प्रशासनदति घश्यमाणवायम्बरमात् । रक्ताचे स्वपितुर्व क्य मिष्या पुराणस्य प्रमा- यति । तथा चोमिति । योगजपपोस्दा न वदति योगस्थान नायोयत्यानझाले अप उक्त । ननु परमात्मसाताकारात परवेगग्य भवतीति यदुत तापपाते गाममायाकारणेगाभिमानिया परव. सग्यमभवादिति । यत्रेच्यते । ब्रह्मज्ञान साटस्नारन विदित कि ·HU योगवार्तिक । स्वात्मत्वेनैव, तथा च नीवात्मतत्वज्ञानात् बुद्धिपर्यन्तमभिमाननिर्शत्तरत परमात्मज्ञानात नीवपर्यन्वभिमानो निवर्तते, पञ्चविशतितत्यानि पिलाप्येव साहमित्यात्मतया अधिष्ठानब्रह्मसाचा कारादिति । नन्वेष जोवस्याप्यनात्मत्व प्रसासमिति चेत् न । व्यावहारिकपारमार्थिकभेदेना. स्मयाभ्युपगमात । आत्मत्व हि सघाताध्यतत्व नेत्रज्ञत्व च । तन्नेश्वर. स्यैवाम्ति ईश्वरत्ववत् जीवात्मना परतन्त्रत्वात् धमाधमादानातृत्वाच्च। जीवाना च चितिक्तिमत्तामात्रेणेवात्मत्य गौण बुट्यायानिक च यथा हिरण्यगभादीनामीर-रत्व तटुन्जीवानामात्मत्य बन्धमावभे गादिभा. गितया सिद्ध लोकव्यवहाएगोचरतया च व्यावहारिकमेघ । एवमेवा- हत्यशब्दोपि परमात्मन्येव मुख्यो न तु जीवे, प्रयोगादिषु स्वातन्व्याभावेन प्रयोतकात्मत्वादिरूपस्याहमादिशब्दप्रतिनिमित्तस्य बीवप्वभावादिति । तथा चौतम । स्वामात्मान पर मत्वा परमात्मानमेव च। स्मात्मा पुनहिग्य ग्रहोजजनताजता । इति । परमनात्मानम् । यदापि जीवा मुख्यात्मा न भवति तथापि सजज्ञानापि धर्माधर्मरागादिनित्त्या मावस्तु भवत्येवेति। एतेन व्यवहार परमार्थभेदादेकात्म्यनानात्मतावादी श्रुतिस्मृतिदर्शनेष्वविरुदावियाप सि- हुमा अधिक तु ब्रह्ममीमामाभाष्ये विज्ञानामृते वृष्टामति दिक् । दिद मोरवरप्रणिधानात्यातिसूत्राणोक्तमजात लिहपुराणे स्पष्ट प्रदर्शितम् । पथा। अविदयेशस्य शेमो नातीता नायनागत । माप्यायस्मितया घेव रामेणापि त्रिकालता। कालेपु त्रिमु समन्धस्तस्य द्वेषेण नो भनेत् । तवाभिनिवेशन सन्धो न कदाचन ।। कुरालाकुशरदैव सबन्धो नैय कर्मभि । भवेत् कालत्रये शभाविद्यापतिधननात ।

·क्ष
योगतिकम।
विपाक कर्मणा तप्य न भवेदेव मया ।
कानेपु त्रिषु शस्य शिवस्प शिवदापिन ।
सुपख चैन सम्पृश्य कानत्रितयतिभि ।
तयैव भोगसस्कारभंगवानन्तकान्ता ॥
विशेष परो देवो भगवान परमेश्वर ।
सनातनोन्मुक्त प्रपन्नादपिलायर ॥
लोक सातिशयत्वेन जानैश्चर्य विलोकिते।
शिये नातियत्येन स्थिते आहुर्मतीविण ॥
प्रतिमा वस्तुभान प्रलोयायिस्ताम ।
उपदेशात्स एष्टव्य कालावदर्वातनाम ।।
कालायच्छेदयुताना गुरूणामयसी गुरु ।
मामपि सर्वेश कालावच्छेदयति ॥
अनादिखि सबन्धो विज्ञानात्कयो परे।
स्थितयारीदृश शर्व परिशुद्ध स्वभावत ।
प्रामप्रयोजनाभावे परानुण्ह एव हि ।
प्रयोजन समस्ताना क्रियाणा परमेष्ठिन।
प्रणयो धावसस्सस्य शिवस्य परमात्मन ।
शिवस्वादिगब्दाना प्रणम्रो हि पर स्मृत ॥
शी प्रसाधवाचास्य भावना सज्जपादपि।
पाशु सिद्धि पराप्राध्या भवत्येव न मगध ॥
एक प्रलमय ध्यात्मवे यि चराचरम ।
चपदरविभाग च त्यजेमिति म्मान ।।
सप्तापहावरणान्याहरगहम्यात्माम्बनामन ।
कोटिकोटव्युत्तानी चागडानि करितानि तु ॥
नजर चतुर्मका प्रमाणो हरयो भवा ।
वानसिधषियना कन्या मातिपित्यतिवटपर्क बाध्यमिति ।
D100

·५० - । योगवार्तिकम् । सृष्टा प्रधानेन तथा प्राप्य शंभोस्तु सनिधिम । असंव्याताश्व स्वाख्या अमरयाताः पितामहा। हरयश्चाप्यसंग्यात्ता एक एव महेश्वर. ।। ब्रोन्द्रविष्णुरुद्रायोपि देवरगोचरम् । आदिमधान्तहत भेषजं भवरोगिणाम् ।। शिवतत्त्वमिति रमात शिवादपि परं पदम् । इति । तदेवं नीवातायाइवेश्वरप्रणिधामादपि प्रज्ञाद्वारा योग- स्तत्फलं भातश्व भवतीत्युतमिदानी तयोर्मध्ये ईश्वरप्रणिधानस्य मुख्य कल्पत्वं मतिपादयितु तब द्वाराधिस्य मूत्रेण प्रतिपादयति । किं चास्येति। अत्यच्चास्य प्रणिधानिनो भवतीत्यर्थ.। तनः प्रत्यक्चेतनाधिगमोप्यन्तरायाभावश्च ॥ २८ ॥ तत देवरमणिधानात्तासानाकारद्वारा सदृष्टान्तैम जीवतत्त्वम प्यनायासेन पूर्णतया साक्षाकियताति प्रथमदलाय. । अपिशब्द प्रासन- तमसमाध्यपेया। यदापि प्रति प्रतिवस्तु अञ्चति अनुगातीति व्युत्पत्त्या (सधितसबानुगतः परमात्मैव मुग्यः प्रत्याशब्दार्थः । प्रत्यक प्रशान्त भगनच्छब्दमनं यद्वासुदेवं जवषो बदन्ती'त्यादिष्वपीश्या प्रत्यक्प्रयोग- दर्शनाच्च । तथापीश्वरादिशब्दवदेव प्रत्याशब्दोपि बीये गौणो विभु- स्यात् । अत एव प्रतिव्यावर्तनाय चेतनेत्युक्तम् । यदि च प्रत्यकशब्दः पश्चिमबादी तयापि सर्वप्रलयावधिभूते ब्रह्मण्येय मुग्यो ऽन्यत्र गोण इति। अन्तरायाभाय एकारतासामान्यस्यैव फमिति वत्पते 'तत्प्रतिषेधार्यमेक- तत्वाभ्यास इति सूत्रेणेत्यतो विशिष्यवाणिधानस्यान्तगयभायफल- कत्त्ववचनमनुवादातथा व्यानटे । एतावदिति । अनुवादस्य च फल माधिज्येन विनियमावलाभः । तस्य ह न देवाश्च नाभत्या इंशत धारमा ोपा स भवतीति श्रुत्या ग्रहात्मतादर्शन इच्छाविधाते देवादीनामप्यसामर्थ्यप्रतिपादनादिति । अत एवोक्त नारदीयादिवपि । तस्मान्मुमुतो सुसुशे मार्ग: श्रीविष्णुसंश्यः ।

·योगवातिवम् । वित्तन चिन्तयानेन च्यते धुवमन्यथा । पते पर त्वविता यदि विधि इत्यादि । स्वरूपदर्शनमिति । य प्रतीवो जीवस्य यतातिक रूप तस्य सावाकपि भवतीत्यर्थ । अन्यमणिधानेनान्यसाक्षात्कार दिष्ठद्वारयत् दृष्टद्वारमध्यस्तीति प्रतिपादयस्वरूपदर्शन विकृणाति । यवेति । युद्धे प्रतिमवेदी बुद्धितिप्रतिबिम्बाराही तत्मातीति यावत् स्ट च जीवनयापन दिनिराकरणाय वैधार्यमुक, पवेरना शुझा दिगुणकस्तयायपि यो बुद्धे. साची पुरुष इत्येवमधिगच्छति अवधारयत (पुरुषावाविशेषादित्यर्थ । पुरुषरवतन शुद्ध पापपुण्यविर्जित प्रमा निर्दु ख केचनश्चिमाजो ऽनुपमा जात्याभोगदित इति । तदेतदुत नारदीये। माया विक दृढा भरि प्रता नृणाम् । सुषेन प्रक्षोभंव व दर्शयति दीपवद । इति ययपियशिस्वरूपावधारणेनाशस्वरूपायधाराबदशस्वरूपा अधारपेन ागस्वरूपाधधारण भवति अशाशिनारकस्वरूपत्वस्पोर्गिक- स्वात. मम्मत ईमास्यापाइमनसगोचरतया स्वसाक्षात्कारादेव तद | नुसारंणेवा विवेक मभवति नान्यथा। तथा च श्रुतिरपि । 'यदात्मतरलेन तु प्रस्ततत्त्व दीपोपमेनेह मुक्त प्रपरये दित्यादि । तथापि जीवस्य पूछे स्वनित्यानाश ईश्वरानुसारेणेव सुखेन ज्ञात शक्यतइत्याशय । प्रत एक 'तत्त्वमेव त्वमेव तर' इत्यादिश्रुतय परस्परमेश चैधर्यततणाभेट प्रतिपादयन्ति। अन्यान्यदृष्टान्नेनान्ये न्यधर्माणामन्यान्यस्मिन् अवधारणा पातपयस्वरूपप्रतिपादक मूत्रप्रयतापयति । अर्कोति । ध्याध्यादेन्तराय सोपपादनाय मूत्रे दिधिपा दक्षि वदिष्यति, सम्य व्यायामाचं भाग्ये प्रक्रोति । विता विपका । सामान्येन दत्तातर धिरं घसख्यामा पुन पच्छति । पुरिति । আথিনাযথসমাহাৰিহনিম্বালিহুনালু ·योगवार्तिकम 1 भूमिकत्वानवम्बितत्वानि चित्तविते. पास्ते अन्तराया: ॥ ३० विधिपत्यैतानि ते पूर्वसूत्रोता अन्तरराया एत्यर्थ । ध्याचष्टे । नति! अन्वयव्यतिरकाभ्या चित्त विपकत्वमेणा माधति । सहेतति । सूत्मकालानाकलनेन सडेत्युक्तम् । एतेषामव्यवधानेनेव व्या ध्याटिगोचरा वा निवृत्त्यपायगोचरा धा चित्तस्य वृत्तयो भवन्ति या शिका इत्ययं ध्याध्यादी क्रमेण माचटे। प्राधिर्तित । शरीधारक सात धातूना बातममित्ताना रसानामाहारयरियामाना करणाना चनु रादिमननादीनां च वैपाय विसदृशभावो व्याधि । अकर्मण्यता योगा জ্ঞানাননা। স্বামনা देहस्याकर्मण्यत्वेपि चित्तस्य योगाविरो धचित्तस्येन्युक्तम् । सरायाारमाह । स्यादिति । इद गुरुशास्त्रोक्त जानतत्स धनादि । अभाव नमननुषधानम । फायगुरुत्य कझादिना वित गुरुत्व तमसा, ताभ्या हेतुभ्यामपर्श समाधिसाधनाननुष्ठानम् । पर योगातला सनिकजन्य। गधे ऽभिलाए । विपरीत ज्ञान गुर्व द्विमिता विपरीतनिश्चयः । समाधिभूमेरिति । वत्यमाणाना ममत्यादिभूमी- नामेकतमस्या अपि साधनानुष्ठाने ऽप्यलाभ इत्यर्य । अप्रतिष्ठलपि भश । मनु लाभोसर शे फा सतिरित्याशापामाह । समाधिमतिलम्भे होति । प्रतिल नित्तियसातात्कार इति पारत् । अय भा३ । सातात्कारपर्यन्तमेव चित्तस्य तत्तद्म्य प्रस्थानमतितमतो ऽसमाता स्कारस्य योग ठस्यापि ध निर्वायतत्वमेव भवतीति । प्रारूपो गोपि निपात्यते य सडून योगी किमुताल्पसिद्धि दित्यादिम्मृतिश्चात्र प्रमाणमिति । एतेषा तान्त्रिकान सजाभेदानाह । एतति । न केवल मेले व्याध्यादया योगान्तराचा अपि तु दु नादिरूपेष्वन्ताय न्त तो भवन्तीत्याह ॥ दुखदौर्मनस्याङ्गमेजयत्वश्वासप्रश्वासा वित्तेपसहभुवः ॥३१॥ टु नादीन्यत्र अमेण ध्यादष्ठे । दु समिति । अामान स्व सघात - - ।

·६० योगवार्तिकम् । मधिन्य धतरत्याध्यारियकं, तच्च विविध शारीर मानसं च । शारे घ्याधादिजनित मानम कामादिनम् । भूतानि प्राणिनी व्याघ्रादीन लतीस्य नायतदन्याधिानिक व्यानाअत्यम् । देवानधिकृत्य नायत त्याधिदैविक शीतोष्णायमित्यर्थः । यमि सर्वमेव विपाडवं दुःस्वं मानम राथापि प्राधान्येन मनोविकारशन्यायानन्यस्वाभ्यां मानसस्वामा. नसत्यविभागः विषयगतदुत्पेषु चिपिपाणामहेतुन्यात दुःवसामान्यस्य | त्रिधा विभागोन घटने घटपटादिसानामसंग्रहार, एवमन्यापि । दुबमामान्यलवणमाह । येति । तेभिरवाञ्चल्यम् । यदङ्गानोति । अरु कम्पाइमेजयत्वमिति । प्राणेति । पुरुषमयन बिना स्वयमेव प्राण यद्वाय धायुमतिरायनाचार्मात पिति शरीरान्तः प्रवेशयति स वासनामा विकार इत्यर्थः । कोसमुदरस्य वायुं निःसारति वहिः करोति । रोषं पूर्ववत् । मूत्रवाश्या व्याघटे । मतहति । वितेपमहाभुको व्याध्या- दियितपादिया: । तर हेतुमाह । वित्तिति । वितेपानन्तरमेव लाय. ने विवनिरत्ता निवर्तन्तइत्यर्थः । नन्यतेन्तरायाः मका किमी. स्वरप्रणिधानमात्रनिरस्या अथवा अन्योपायनापि निमितुं शश्या रत्या- काहायामुत्तरं प्रयच्छति मूत्रान्तराखतारणाय । अयेतदति । अथ वि. पात्यायनन्तरमेते विपा अध्यामवैराग्याभ्यामित्यादिमूत्रोक्ताभ्यां सामा. न्याभ्यामेवाभ्यासवैराग्याभ्यां निरस्मा न त्वीश्वरप्रणिधानाति नियम इत्यर्थः । एततिपादकतयोमरसूनमवतारयति । तति । तयोरभ्यास रपयोमो भ्यासविप्रय लीवेश्वपदिसाधारण पिण्डोल्योपसंहान् बर्ट मयोक्तं बत्रमाणभूण हेत्यर्थः । यदि होश्वामणिधानमेव केवला. न्तरायाभावहेतुरिति परमाणपत्रार्थ: स्यात्तदा एकतत्वाभ्यास इति सामान्यायसहारा न युज्येत निस्संदेहायमीरवाभ्यास इत्येव वक्तुं युक्त स्वादिति भावः। नत्यनिषेधार्थमेकतत्त्वाभ्यासः ॥ ३२ ॥ एक म्यनादि किंचित । यत्तु एकतत्वशब्देना परमेश्वर एबोल इति सन । बाधक विना सामान्यशब्दस्य विशेषषरमानौचित्यात् ।

·योगवार्तिकम् । ६१ पूर्वसूचनाप्नत्वेन पौनसत्यापत्तेश्च । सर्वमेव वित्तमेकाएं नास्त्येव विति- पसमित्यागामिभाण्यानुषयत्तेति । उकयोकि रेपकायतयोर्वत्यमाणपरि- कर्मणा चोपपत्तये चित्तस्य स्यिाता साषिष्यन् चित्तस्य नणिकवाटिक टूपति । यस्य स्थिति । यस्य तु वैनाशिकम्य मते चित्तं प्रत्यर्थनियत- मावान्तरं न गछति तथा प्रत्ययमाचं निराधार वृत्तिमा तथा तणिक च भवति तस्य मते सर्वमेव चित्तमेकापमतो विलिप्तचित्तानुपपत्तिरि. त्यर्थः । तदनुपपत्तो छ सेषां स्वशिव्येभ्यः स्वशास्त्रेषु समाध्युपदेशे विफल एवेति भावः । एकस्य चित्तस्य क्रमेण नानातिपयकत्यस्वीकारे तु नायं दोय इत्याह । यदि पुनर्पित । ततः मिमित्यत आह । अतो नेति । योऽपि वैनाशिकविशेष उक्तदोपरिहाराय मन्यते सदशप्रत्यय- मयाहरूपतव चित्तस्यैकाग्रता वाहमध्ये विसदृशत्व च विप इति तस्य मतं यापीत्यादिनानूटर विक्रय दूपति । तस्यति । मतइति शेषः । चणिकत्वादिति । अत आश्वयाभावेनेजायतानुपतिरिति शेषः । नम्वती- तानागतवमानासु सदृशप्रत्ययव्यक्ति' विवादिवासज्य वृत्तिकायता भत्यिति चेव । अन्योन्यासमानकानोनेपु व्यासज्यत्तित्वासभवात् । तणियादिनां सामान्यधर्माभावेन सादृश्यस्य दुर्वचत्वाचेति । प्रवाहाश. स्य प्रत्येक व्यक्तरित्यर्थः । दूपति । स सर्व इति । स सर्वः प्रवाहाशा सदृशप्रत्ययप्रवाहान्तःपाती वा विप्तदशप्रत्ययप्रवाहान्तःपाती धा भवतु उभययैव एकायः चित्तस्य प्रत्यर्थनियतत्यादित्यादिरः । अत. सिद्धा. न्तमुपसहरति । तस्मादिति । अवस्थित स्थिरम् । परमते दूपणान्तरमाह। दि त । स्वभाभिवत्वेन नियाभवत्वेन त्याभ्युपगताः प्रत्यया यदोकचित्तानाग्रिताः स्युरित्यर्थः । अयशवः प्रश्ने । अन्य प्रत्ययदृष्टस्पेति । | तन्मते चित्तातिरिक्तात्माभावाटुक्तम् । उपचितस्य अर्जितस्य कर्मशियस्या- दष्टम्येत्यर्थः । नम्वे क्रमवापसत्येनानुभवाम्कारस्मृत्यादीना कार्य- कारणाभायाभ्युपगमेनार्य दोषः परिहर्तव्य इत्याशङ्कापामाह । समाधी- यमानमिति । गोमयं पायस गव्यत्यादित्यादि न्यायमतदूपण समाधीय. मानमप्यातिपति तिरस्करोति । तद्यायावयाप्येतदपणादुरणन्याय आभा. - ·योगतिकम् । मौत इत्यर्थ । तत्र हि गयत्वं हेतुः प्रसिट्टो ऽस्ति अन कसंतानी यत्वरूप हेतुरप्यासः संरानास्तानि हाजात्यायनभ्युपगमादित भावः। दृषण न्तरमाह । किं चेति । स्वस्य बौदस्य व प्रामविषयका. नुभवस्तस्याप्यफ्लापश्चिास्य प्रतिवणमन्यस्ये सति प्रसयतमत्यर्थः । पचति । मिति । उत्तर, यदिति। अमपमहमो विशेषणम् । तथा चयोहमदगाव सोईसामीप्यादिप्रन्ययेऽहमिति य. प्रत्ययासमवेन्य प्रत्ययस्य दर्शनस्पतिरूपस्यान्यान्यभेटे मति तदाश्रये पर्यािन (म या रमेदाकारतया अनुभमिट्टो ऽस्मीत्यर्थः । यामानुभवं ध्या स्याय सदपट्टयं घ्यावष्टे । एकात्यति । अयं चक्रप्रन्यविषयः प्रन्य. पक्तिमागोवरको भवन्मो ऽतो भेराकार हमिति प्रत्यय कथं भव माते ऽत्यन्तभिवेषु चणिकविशेष विषयनेन वर्तमानः सामान्यमे विषयोकुर्यादित्य । सर्वप्रत्ययानुगतर्धामणः विरचितम्यानभ्युपगमा- दिति भाय' । ननु शोदामारी हिंप्रत्यय एयामाजिक इति, तत्राद। स्थानुभति । अभेदात्मा अभेडाकारः । ननु यत्सतत णिमिति सम्बन सकत्वानुमामादुक्तप्रत्ययेरे याधनीयस्ता व प्रत्यति। माहात्म्य स्वार्थसाधक न तशादिशून्परमाणान्तरणभिभूपने प्रतिय मते उपजोशजातीयस्येनाबलवत्यादित्यर्थः । शङ्कः पीत न्यादिप्रत्या तयागन बलवतानुमानव बाध्यते । एवं देहार मतानत्यतमपि निर्णीतप्रामाण्येन शास्त्रेण सदिग्धप्रामाण्षरया दुर्बन वाध्यतइति । मनु चित्तातिरिक्तात्मानायुपामिमामयं दोषो न चास्तिकानाम् अहंमत्यपस्य स्थिरात्मविषयकत्याभ्युपगमारतः स्थमते चायं चितम्यर्य सिद्धिरिति चेत्, rareशिसस्कारपरिकायपलानिपम विस्यहि । तदिदं विजय- मुपपहाति। तस्मादिति । परिकमापदेशान्यद्यानुपपत्यापि वितस्यमा | नमीयते इत्याह । सम्मेति । हेतुम विशेषणेन, याय स्थिचित्तस्यहम गानिमययप्राणरकवितपसाधनं हियतिवामहेतुः परिष्कारः जा- (स्तु निदिंग्यतात्यय. । बान्तामुत्यायितुं एन्छति । ममिति । जिमुपाय जिस्वक्षर किन वा परकम भवतीत्यर्थः। 1 ·1 । . योगार्तिकम् । अत्र सूत्रेणो शरम् । मैंचीकरुणामुदिनापेक्षाणां सुखद् खपुण्यापुण्यविषाया भावनातश्चित्तासादनम् ॥ ३३ ॥ प्रसादन रितिनिबन्यामित्यागामितीयमबत्येना वय । अन्यया तर मूत्र वाशब्दवैयर्यत । नियन्धनत्वं च स्थित्यभ्रशहेतुन्य तच्च स्विमिहेसुभदानप्रतिवन्धद्वारा तत्रैव अागामिसूत्रे भाप्पयाध्य नात श्रहावीर्य स्मृतिसमाधीनामे स्थिति हेतूनामुक्त वाच । अत्र सुखादिशब्द. म्तहाहुल्यलाभाय धर्मधयभेदात्सुरिनत बाबा भावना वोत्पादन प्रसादन ममाधितिबन्धकरागद्वैपाधादिमतापमारण ते यादिप्रमादित्यर्थ । तत्र सर्वेति । मैत्रों साहा! करण निधिपर 'पाहायोका मुदिता प्रीतिमुपेतामोदासीय, सर्व भावदित्यन्वय । भाधनाना वित्तरसादे द्वारमाह । एवमन्येति । शुफ्त पापासभित्र ततो धर्म, इतस्सम नये चित्त निर्मल भवतीत्यर्थः । अप्ठव रकत्वं चेतन्मुव्यत उक रामपनिवृत्ति रूप दृष्टेद्वारकत्वमपि वोयम् । तदुक्त गोतायाम् । रागढविमुक्तस्तु विषयानिन्द्रिपेश्चान् । आत्मवश्याध यात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥ प्रसवोतसो शाशु बुद्धि पर्यवतिष्ठते । इति । न चित्तस्य प्रमादायपरिक्रमणेत्र जि कार्यमित्या झाडा यामाह । प्रसामिति । प्रमन्त्र चितमे काय भूत्वा स्थिरपट मधशयोग्यता सभइत्यर्थ । तिपदमिति पाठे स्थिति स्वरित्यर्थः । एक सर्वत्र । प्रसादस्य साधनीलरमाह।। प्रच्छर्दनविधारणाभ्यां वा प्राणस्य ॥ ३ ॥ वान्दोया। मायापि वित्तम. प्रसादन फुर्यादित्यर्थः । नासि कापुटाभ्यामिति । एकतरपुटेनेत्यर्थ । प्रपंचविशेषादिति । मूत्मरूपेय योगशास्त्रोक्तरीत्या वमन रेनमित्यर्थ । विधारणा कुम्भक तच्चायोत्पर पानन्तरमिति बेोध्यार । रेघनोत्तर पूरण विमा विधाणामभयात् । - ।

·योगवातिकम् । प्राणायाम इत्युत्तराच्च । प्राणायामश्व वित्यो रेचक्रपरम्भका रत्या दिस्मृतिभिस्त्रयाणामेव मिलिताना प्राणायाप्रत्वयनादिति । प्राणायाम दति । एतट्टय पूरगागभ प्राणायाम इत्ययं । प्रदर्दनविधारणे व्यास्याय | समग्रमजायमाह । ताभ्यामिति । स्थिति भावयेत । प्रसादद्वारेति शेष । अर प्राणायामो यमादिनिम्पद एवोत्तमाधिकारियो योगसाधनतयोत । द्वितीयादे च मन्दाधिकारियो युत्यितचित्तस्य यमाटाप्टाङ्गमध्ये प्राणा यामो धक्तव्य इत्यनिरुत्यम् । तथा च स्पति । पाणायामैर्दोमान धारणाभिश्च निस्विप मिति । प्रमादापेक्षया स्थितिनिबन्धन परिक मान्तरमाह। | विषयवती वा प्रत्तिरुत्पन्ना मनस स्थितिनिबन्धनी ॥ ३५॥ प्रकृष्टा वृत्ति परत सातास्वाररूपा विषया गन्धादय पद विश्पत्वनास्या सन्तति पियवती । सा च स्यसाधनादुरचा स्वाविष येष्वपि विवेकपर्यन्नपु नदादापतिबन्धहेतुतया स्थितिप्रयोजिका भवती त्यर्थ । धाशब्द समुच्चये गावश्यकतया भाष्ये वायत्वात् । अत्र व मनम इति वचनात मनश्चित्तोरक्रति यस विषयवतीं प्रति पञ्चमकारा दर्शयति । मासिझापति । नासिकाये गन्धोपश्चिस्याने धारणा फुर्तता योगिनो यो दिव्यगन्धसाक्षात्कारो इल्पनेव कालेन भवति सा गन्धपति रति तान्त्रिपरिभाषा । एव सर्वत्र ध्यायेयम् । ताल्चा यो स्पाययिषस्थानमिति शास्त्रमासामयादयधरणीयम । यितिनि धन्धनीति प्यावाटे । चित यिती निवन्तीति सान्तरिष्यतिमूक्ष्मेषु दृस्यातयोग्य पुर्यन्ति सम्भारद्वारत्यधं । । अन्यच्य फुयन्तीत्याह । मशय मिति । शास्त्रीयान्तरे मशय निराकुर्वन्तीत्यर्थ । सराय विधमनमकार च अत्यति । समाधिमनायामिति । समाधा जायते या प्रज्ञा माव पुस्यान्यतामाताकास्तच धनमाणरायद्वारोपमुर्वन्ति वेत्यर्थ । एते मेति । यो प्रशत्तिापयतो एतेन तुना रूपप्रधानत्वाचन्द्रादि प्रवृत्तयो ऽपि स्थिति हेनुतणा शास्त्रान्तरपूच्यमाना अस्पामेव विषय ·योगतिकम् । वत्यां प्रवेशनीया इत्यर्थः । अतो न न्यनतेति भावः । संशयं विध- मन्तीति यदुक्तं तत्र शङ्का निराकुर्ववेध तट्टियोति । यदपि हीति । स्तः शास्त्रैः स्वानुमानाचार्यापदेशश्च निीतमयंतत्त्वं परमार्थभूतमेव भवती,ति निश्चयाव तब संशयः संभवतीति शेषः । संगयमुपपादयति । तथापीति । यावच्छास्त्रार्थकदेशः स्वकरणैश्चतुर्मनग्रादिभिर्न साता- लियते तावत्सर्व शास्त्रादि परोक्षमिव व्याजोक्तिवत मंदिग्धतात्पर्यक भवति इत्यतो नापवर्गादियु निश्चयं जनयतीत्यर्थः । तात्पर्यसंशया. | हितो हि संशयो निर्णोते ऽपय भवति । अत एव शास्त्रमूलको ऽनुमा नेपि संशया भवतीत्याशयः । संशयमुपपाटा तद्विधमनप्रकारमाह । तस्मा- दिति । पोद्वलनमत्र पर्यावततात्पर्य संशधापसारणं, तत्र शास्त्रेषु | श्रद्धीयते दमित्यमेवेति विश्वस्यतइत्यर्थः । एतदर्थ निश्चयाख्यनोत्पाद- नार्थ समाधिनायाः श्रद्धा द्वारीभवतीति यदुत तद्विष्णोति । अनिय- ताविति । अनियताम अव्यवस्थितासु वित्ततियु मध्ये तत्तद्गन्धादि- प्रयत्या गन्धादीनां दोपदर्शनात तद्विपयके वशीकारसंज्ञावैराग्ये जाते | सति वितेपट्टामात् तस्यतम्योरभूमिरूपस्यार्थस्य साक्षात्काराय चित्तं समय स्यादित्यर्थः । वैराग्यस्य द्वार वितेपास्यतिबन्धनितिं स्वयं | विवृणोति । तथा च पतीति । धीकारसनाचैराग्ये च सतीत्यर्य: चित्तस्य निबन्धन परिकमान्तरमा । विशोका वा ज्योतिप्मती ॥ ३६ ॥ विगतः गोको यस्या दति विशति हेतुगर्भविशेषणं तथा च यता विशोका प्रतो वह्यमाणज्योतिष्मतो श्रेष्ठा स्थितिहेतुरित्यर्थः । द्विविधां विशोकां विशति । हृदयेत्यादिना राणा द्वयी विशोज- त्यन्तन । हृदयपुण्डरीकालाधने वित्तं धारयतो या बुद्धिर्सायत्तत्माता- कारी भवति यच्च यत्यमाणरीत्या स्मितामात्रमस्मीत्येतावमानाकार चित्त भवति सपा द्वयो वियोका ज्योतिष्मतीत्युच्यते इत्यन्वया भवि. प्यति. तत्र बुद्धिसर्विदि ज्योतिष्मतीसंजाया अन्यर्थतामाह । बुद्धिमत्वं ·६६ योगवार्तिकम्। होति । बुद्धिरूपं सत्त्वं भास्वरं स्वपरप्रसाशक तोवर आकाशद्विभु च भवति तत्र दो स्थितिवशारयाद् निर्मकाण्यात धुद्धिप्रति मृपादि. प्रभान्तसदृशाकारेण विकल्पते विशेषेणोपदातइत्यर्थः । अतो विषयस्य ज्योतिग्मत्येन विषयिणी प्रतिरपि ज्योतिष्मतीति भावः । अब चान्त. करणस्य विभुल्यमाचायण सिद्धान्तितम् । अन्त करणस्य यं योग- शास्त्रोक्ता मक्रिया । उदरोसोमध्ये यत्पट्स सिष्टमधे मुखमप्टदलं नटे. वक्रमाणायामेनाध्यमुप सत्वा सस्मिवालम्बने विर धारयेत् । तत्र हि वित्त तिष्ठति । तमया । पदमजे मूर्यमण्डलमकारो नागरितम्यान तयार चन्द्रमण्डलमुझारः स्वनस्यान तम्यापार घहिमण्डल मझारः मुप्तिस्यानं तदुपरि पर ब्रह्म कोमामा नादम्सुरीयस्यानमस्ति पम ईमात्रमुदाहरन्ति योगिन. 1 सत्कर्णिकाया विष्कग्यापियामहत्या मनावहनामा मल तिष्ठति तम्या अलावुलतिझापादव ऊर्ध्वमुग्री एका शाणा सुपुति गीयते तया च शापारूपया नझनाझा पाहायपि सूर्यमण्डलानि प्रोतानि सेव मनोयहा नाही चितत्यानं भवति तत्या वित धारयता योगिनश्चित्तमासात्कारी नायत इति । तथास्मिताया मिति । अस्मिता च नाहकार कित्वात्मतत्त्व समणमात्रमात्मान मनटोन्युत्तरवारयात् । मिसान्मताहन्ताना पर्यायवाच्च । भा. प्रत्ययश्न निर्विशेषसामान्यमानताबोधनाय प्रयुक्त । तथा चाम्मिताया विधिचिन्मात्र पुरुषे ममापद तपतापदमस एव निम्ताङ्कमहेध कल्प पुरुशकारत्यार स्वयमपि तत्कल्प तथा शान्त शानिमित समाहितमनन्त मर्यतोनारतमस्मितामात्रमस्मीत्यतारन्मात्राकारमन्या कारतासन्य भरतीत्यर्य आत्मनश्चिज्योतिर्मयत्वात् तदाकारस्य ज्योति मत्व म्पटमति पुनतिम् । मन्यनेनैवात्समाचात्कारण मलार्य स्यात् कयमस्य मितिमायोपन्यास इति चेतन । तात्ममाताकार- द्यापि माननिष्दया पायायायमभ्यासापेरणादिति, गन्धाटिनति भगवायम्मितारतेरिंगषो यद्न्धादिपरत्तयो ऽन्तरेणु वित्तस्येय हेसबो ऽस्मितामरति स्वविषयएति । अपि नीयात्मसाताकारस्य ·E - योगवार्तिकम् । परमात्मनि चित्तस्यितिहेतुत्वमस्तीति । अस्मिताशब्दार्थ पूर्वाचार्य- मुग्रेन विश्णोति । यमिति । अणुमा मूत्मतममनुविदा श्रवण- मननाभ्यामवधार्य अस्मीत्येतावन्मात्राकारेगा साचात्करोतीत्यर्थ । पा द्वयोति । विषयवती अस्मितामाा चेति द्विविधा विशोका त्योति. प्रतीत्युच्यते शान्तिः । अनया योगिनश्चितं स्थितियोग्यता प्राप्ती- त्यर्थ । ननु गन्धादिपत्तिवढिसंविटोपि विषयवतीत्वे पूर्वमत्रेणैय तद्द युमिति चेत्, न । गन्धादिपञ्चकएय विषयशब्दस्य मुरम्य वा- तत्पश्रेध मुरतिपयवत्याः पूर्वपत्रेणातत्वात बुद्वैा च पुरुषमातितया यिययरान्दो गौण सर, असगस्य पुस्यस्य युद्धिवद्धन्धामायेन सिधात्वा- योगात् । अतो बुद्धिसविदो गौण विषयमत्व मन्त्र मने प्रोक्तमिति विशो. कात्यं चास्मितामवेदः सातादेवास्ति 'तरति शोकमात्मविदिति श्रुतेः । | बुद्धिसंविदस्तु विशोकत्वं संकल्पमिद्या किंवा बियफप्यातिद्वाति योध्यम् । चित्तस्येयमारणं परिधर्मान्तरमाह । वीतरागविपयं वा चित्तम् ॥ ३० ॥ व्यावटे। बीतेति । धीतराग यत्सनकादीनां चितं तदेवा. लम्बनं तेनोपरत तद्वारणया तदासारतापवं योगिचित्त शिरतं सदा. लम्बनापि स्थितियोग्यता लभतइत्यर्थ । तथैव परिकमान्तरमाह ॥ खप्पनिद्रानानालाबनं वा ॥ ३८ ॥ स्वमनानं स्वप्ररूपं ज्ञानं तदालम्बनम चित्त प्रपञ्चजाने स्वप्न दृष्टिमवितमिति यायत । तथा चोलम् । दीर्घस्वमिम बिढि दीर्घ वा वित्तविभ्रमम् । इति। इयं च दृष्टिः कामयत्याद्विगुणैजीचि धेनु दृष्टियत् क्षणभद् रविषयकवादिगुगोजीयन जाने स्वदृष्टिरूपैति । एतदपि वैरायद्वारा वित्त स्वहेरित्यारायः । निद्रानामालम्बने वेति । निद्रारूपं जानमेवातम्रनं *विषयप्रतीत्यामसि पाठान्तरम।

·EC योगवार्तिकम् । यस्य ततया सर्वनीनेषु विस्मृतात्मकेषु मुधुप्तदृष्टिचितमिति यावत् । ब्रह्माटा स्यावरान्त च प्रसुप्त यस्य मायया । तस्य विष्णो प्रसादेन यदि कश्चित् प्रमुच्यते ॥ चाचर लपदव प्रसुप्तमिह पश्यताम् । कि मृपा व्यवहारेषु न विरत भवेन्मन' । इति । भाथ्य च मुगमम् । यथाभिमतध्यानाहा ॥ ३८ ॥ कि बहुना यदेवाभिमत हरिहरमादिक तदेवादी ध्यायेत तस्मादपि ध्यानात तब्धस्थितिकस्य वितस्यान्यत्रापि विवेकपर्यन्त सूक्ष्म विनैव साधनान्तर स्थितियोग्यता भवतीत्यर्य । इत्यमेध ध्याचटे । पदेवेति । परिकर्मनिम्मत्तेततणमाह । परमाणुपरममहत्वान्तोस्य वशीकारः ॥ ४० ॥ अस्य परिमितचेतस । परम महत्व येहा पुरुषादीना ते परम महत्त्वा । ध्याचष्टे । मूरपति । सूोल्पपरिमाणे चित्तस्य निवेशनमध स्थानमभीप्सारित्यर्थ । लभते योगीति शेष । स्यूलइति । सूपले मह | परिमाणे ऽन्यत् पूर्ववत । एव तामिति । एतत् स्यूलमूलारूप कोटिद्वय पत्तद्वय चरतो. ऽस्य चिनस्य यो ऽतिघात केनाप्यप्रतिब ता स वशी कारश्चित्तस्य विधयत्व भवतीत्यर्थ । पाशदादपरोऽपि वशीकरोस्ति दोपदर्शनजन्यो वशीकारसनारूप इति भाव । तदपेतयास्य परत्वे हेतु माह । तनुशीकादिति । तस्मादशीकारापरिपूर्ण समाप्तस्येयंसाधना काट्ट चित्तमभ्यासान्तरसाध्य परिष्कार नापेटलइत्यर्थ । वशीक्षारसना ग्यानन्तरमपितु चित्तमभ्यासकृत वशीझारमपेततरति तदपर निकृष्ट- मिति भाव । नदेयमभ्यासवैराग्यादिक परिकमान्त योगसाधनमभिहित *संघरत पसि पाठान्तरम् ।

·योगवार्तिकम् । सामान्यता चोद्वितयं च प्रोक्तमतः परं योगयोः फलं वक्तव्यं, तत्रादी संप्रनासस्य फलं ध्यानादियायत्तं प्रतिपादयन्सूत्रमवतारयति । अथेति । अयशदः प्रश्ने । समापत्तिः सम्यगालम्बनाकारत्वापत्तिः प्रत्यत्ति- रित्यर्थः । चित्तस्य चयं प्रजारयायस्या संप्रजातवेव भवति न तु धारणा. আনছি ন নামাযালঘনায়মান অন্যায়ে নিয়ন্ত कारावादिति ॥ क्षीणवत्तेरभिजानस्येव मणेचीतृपक्षणमा होषु तत्स्थतदञ्जनतासमापत्तिः ॥ ४१ ॥ तीगत्तरपगतत्यन्तरस्य चित्तस्येत्यर्थः । अभिजातस्य निर्मलस्य मणेरिय ग्रहोत्रादिपु तत्स्थिततया सदजनता सम्यक् तदाकारता नायते, सा च समापत्तोति शब्दवाच्या भवतीत्यर्थः । अत्र संप्रजातफल- | भूतायाः प्रजायाः समात्तिरिति तान्त्रिकी परिभाषापि प्रमगाटुक्ता । सा चासंप्रज्ञातव्यास्तस्य संमज्ञातस्वरूपस्य परिवायत्तयैव संप्रजातयोग | इति पश्चात्यते ता एव सधीज्ञः समाधिरिति मूत्रे इति । तीणरत्ते. रिति हेतुगर्भविशेषणस्पायमाशयः । चित्तस्य स्वत एव सर्वार्थसाताका. रसामर्थ्यस्ति विषयान्तरप्यासङ्गदोपादेव तु तत्प्रतिबद्धमतो इत्यन्त- प्रतिबन्धस्य निःशेषतो विगमे स्वत एव ध्येयवस्तुसादात्कारस्तद्पाप- न्याख्यो भवतीति भाणे प्रत्यस्तमितेति । प्रत्ययस्य प्रत्ययान्तरस्पेत्यर्थः, समापसेप प्रत्ययत्वात् । उत्पत्तिनमानुरोधेन सौत्रं पाठक्रममुल्लङ्घ्य पाहादिसमापत्तीः सदृष्टान्ता ध्यारयानायादी स्वयं विवृणोति । यति । उपाययभेदान्जपाकुसुमानुपाधिविरोपात्तद्रपापरक्तस्तत्रासियिम्याग्राहीसन | स्फटिक उपाधितुल्याकारतयैव निभासते प्रतीपते तथा माझेणालम्बने. नापरतं समर्पितप्रतिविम्बं वृत्तः प्रत्यवरूपतालाभाय पाह्मसमापनमिति याह्मणविशेषाकारमित्यर्यक्रमेयंभूतं वित्तं महान्यनाकारणेय साििण •सियदः पुस्तसामारे नास्ति ।

·८० । योगशर्तिकम्। निभासतइत्यर्थः। यत्र समापत्तिरूपस्य प्रत्यतस्य प्रामाण्याय याह्य रूपाकारण निभासतइत्यनेन तत्फलमुक्तं पोस्येषरोधस्व प्रमाणफल. स्वादिति । एवं सर्वत्र गाह्मसमापत्ताववान्तां विधमार । भूतेति । अत्र भूतमूत्मशब्देन तन्मात्रादिप्रतिपर्यन्तं गृहीतं मूल्मशब्दस्य कारः णार्यतया नात्रेन्द्रियपाहणं म्यलराम्देन च महाभूतानि एहीतानि विश्व भेदशब्देन च स्यावरजमादयो यान्तरभेदा यानाः । अन्यत पूर्ववत् । एहते ऽनेनेति पहमिन्द्रियं तत्र समापत्तो मूत्मस्यूलविश्वभेदरूपं वैवि- प्रतिदिति । तथा यहणेष्वपीति । दन्द्रियाणां मूमं युद्दाहंकाराविति | भाष्यकारी यत्यति । स्यूलं च चतुरादिकं विश्वभेदश्च स्यावरजङ्गामानां चतुििवशेषा दति । सधान्तविभागमतिदिश्य यहणसमातिं सामा. न्यतो दर्शयति । यहणालम्बनेति । पूर्वबट्टारयेयम् । यहीसमापत्ति पूर्यत्रावष्टे । तथा यहोर्शित । यहीतत्य घुडेपि ध्यादरपतति त. द्वापर्तनाय पुरुषपदम् । अत्र यहाफलोपहितत्वं यहीतत्वं स्वरूपयोग्य- तापरत्वे मुगपुरुषेषु पृथग्धवनानावित्यात खरस्य चात्रेय प्रवेशः । ग्रहण- स्यरूपयोग्यमानेष्वपि समात्तिं व्याचप्टें । मुक्तेति । मुक्ता प्रात्यन्तिकलयं पता: शुझादयः । समयमूत्रार्थमाह । समिति । सामान्यतः समापत्ति- रुता तत्र व्हीतृसमापता स्यूलमूत्मविषयत्वरूपविशेषाभावासा एकवि- धेय। पायदणसमापवास्तु विरोधमत्त्वात्तयाशिनानाधिभिः मः। नत्र शब्दार्थज्ञानविकल्पैः संकीणी सविनको समापत्ति: ४२॥ तृतीयम मूतमविषयकसमापते पत्पमाणलयास्प मरद्वयम्य स्थल विण्यमय परिरीपाल्लभ्यते । म्यतं कार्य मूत्म करणम् । तत्र स्यूलं | द्विविध, भूतानि तन्मात्राणां कार्याणि दन्द्रियाणि चाहंकारस्य कार्यो- शोति । तत्र च स्थलमत्मममापती हियिधे भवतः । तामु घसस्यु समा. पत्तिषु मविल्पिकायाः मालविधयक्रममापत्तेलतमिदं म, तदेतत् घ्याचा प्रादी गद्धार्थज्ञानविकल्पमुदाहाति । साधेयादिना ·७१ - । योगवार्तिकम्। दृष्टमित्यन्तेन । इत्यविनिभागेन एवमभेदन विभताना वस्तुतो भिवानामपि ग्रहण विकल्पाख्य लोक दृष्ट पूर्ततायिकल्पलतणाकान्तत्वादिस्यर्थ । ननु वस्तुगन्यत्वे मति विकल्पः स्यात् प्रतीतिबलात्त्यभेदोत्र वस्तुमचेर भवतु समाह । विभज्यमानाश्चेति । अन्यय यतिरकाध्या परीतविभज्यमाना विविच्यमाना ग्रन्ये धैजानधर्माभ्या भिवा शब्दधमांस्तारत्वमन्दस्वादया। एवमर्यधमा जडत्यमत्स्वादय. पदनानधर्माभ्यामन्ये । एव ज्ञानधर्म प्रकाशामूर्तत्वादय शब्दार्घधर्माभ्यामन्ये । इत्ययमेतेपा शब्दार्थनानाना विभक्तो न्योन्य भित्रः पन्या स्वरूपभेदोनयनमार्ग इत्यर्थ । समापतित्य विकल्परूपेत्यता विकल्पसकीर्णयानुपपत्तिरित्याशयेनान्यया सूत्रार्य ध्याच प्टे । तति । तत्र गवादी स्थलभूसेन्द्रियेषु समापवस्य समाहितस्प योगिन समाधिपजापा समारूढो यो गगटार्थ स यदि शब्दार्थनानविकस्येन गरिय भासते इत्येय शब्दार्थनानानामभेदभ्रमरणानुयिदा विषयीकतो भवति तदा सा सक्रीणा विकल्पमिश्रिता घिमल्पविषयीभवदविपाय- रणीति यावत् । समापशि सवितर्कसना भवतीत्यर्थ। अत्र हि गौरय मित्य शब्दार्थपोरभेदविकल्पः । भासतइत्यये चार्थज्ञानयोरभेदविकल्पः । अर्यद्वारा च शब्दजानयारण्यभेदविकन्य । सत्र नारायणो ऽय भासतइत्या. विरूपैश्च सविता समापत्तियति । अत्र शब्दादिविकल्पैर्यधासभ. धमपि विकल्पा उपलतणीया । य च समापत्तिापरं प्रत्यत्तमविद्याले शमरन्धादिति । मूत्रान्तर योजयितु प्रथम तानिर्धिती स्यूलसमापत्ति ध्याचप्टे । यदा पुरिति । अय भाष । शब्दमकेतस्मरणपर्व के साम्र- कमेणागमानुमानजाने भवत । सकेतरचाय गौरिति शब्दार्ययोरितरत. राध्यासात्मक । स्तद्वैतत्परमपर ध ग्रह यदाकार' इत्यादिश्रुतिपु 'असारोकारमकारा प्रस्ताविष्णमहेरसरा' इत्यादिस्मृतिषु अमरा निजा' । इदिकोशेषु घ मतस्य किल्पिताभेटरूपत्वावधारणात् । ततश्च सकेतहसमानाकारणैत्र शाब्दयोधस्तन्मलझानुमान च भवतीत्यत आग मानुमानज्ञानयोरपि श्रवणमननरूपयोर्विकल्प बोर्गिक ततश्च सनमलिझा या प्रथम नायते समाधिमजा सापि विकल्पयाप्रिय भरतीति सा ·कर - योगवार्तिकम् । विरानो भवति । यदा पुनरर्थमाबारादर्थमात्रप्रवणेन चैतमा संकेतस्म तिसत्यज्यते तदा समाधी तन्मलको विकल्पो न जायतइति निवि. तको भवतीति । तदिदमाह । दसंतति 1 शब्दसंगोतस्य स्मृतः परशुदिरपणमस्तस्या सत्यां तस्मानिमित्तोन श्रुतानुमानमानकालीन- विकल्पेन शून्यायां समाधिप्रजायामर्थस्वरूपाकारणेवावधार्यसत्यादिार्थः। भारोपगन्धस्यापि संपको नाम्तीति प्रतिपादनाय स्वरूपमात्रेणावस्यतार्थ रत्युत्तम् । परमिति । आरोपसंपाभावादिति भावः । अएहोलाहित्य मितिमापतेः प्रामाण्यमान दर्शयति । तच्चोदना दर्शन मितीत्यन्तेन । युतानुमानयोः प्राणमननयोजि बीजशदाय याचष्टे । तप्त दति । प्रभवतः प्रमर्पण भवतः गुरुणा ऽधिरोपसाक्षात्कार विना असदिग्धाविपर्यस्तवस्तुस्वरूपातिपादनासंभवात् । अतः सवितकामधि गतोपि धिरोपो ऽस्पा विषय इत्यर्थः । नन्वेयं सर्वतगुरुणा मुतिस्मृतिभ्या- मेवाशविरोपप्रतिपादनं म्यादित्तीय ! निर्वितर्कसमात्तिरिति तराहा न त । सहभूत तत्कालीनं पुरोविशेषजत्वेपिस विशेषः शश्ना- शेषो धक्तुं न शम्यात रतीरादियिरोप्रयस 'इद तदिति निर्देष्टु गुरु णापि न शक्य दनि स्मृतेः । अतः सर्वजधाग्यादपि निर्विकल्पकसमा पत्तिसमानाकार ज्ञान न संभवलीत्यर्थः। ततः किमित्यत माह । तस्मा- दिति । संकीर्ण राहीतमात्रादधगाहि । तदेवमुत्तरसूत्रस्य लक्ष्यमवधार्य मूत्र भवलायति । निर्वितकादया इति । स्पष्टम् ।। स्मृतिपरिशुद्ध स्वरूपशून्येवार्थमाचनिभीसा निर्षितकी 18॥ यतः स्मृतिपरिशुद्ध सत्या वायते सथा स्वक्ष्यगुन्येव भवति प्रतार्थमात्रम्य निसा यत्रत्यर्थमानिभीसा अपिलविकल्पशन्या या समा. पतिमा निमित्यर्थः । पदानि क्रमशो ध्याचटया शति । शब्द- सकतात् श्रुतानुमानरूरताने या विकल्परूपा स्मृति चिन्ता वितर्क- काले ऽप्यनुवर्तते तदपगमे सतीत्यादापदार्थः । शब्दशकेतस्यात्र गृति- हेतुस्वं स्वगोचरजानद्वारा बोधम् । संतश्व शब्दार्थयोः कल्पिसाभेट- ·योगवार्तिकम् । मात्र इत्यतः संकेतस्मृती तन्मूलकजाने चाभेदविकल्प पौत्सर्गिक इति । शब्दविकल्पशून्यत्वे हेतुमुक्तता जर धकल्यशून्यत्वे हेतुमाह । स्वमिवेति । इसकारो भिवक्रमेण त्यक्त्वेतिपदानन्तर योजनीयः, त्यासादृश्य धाय मिति । वृतीयपदस्थार्थमाह । पदार्थमात्रेति । तम्याप्यर्थमाह । यास- स्वरूपापनेव भवतीति । सानिधिसति । एघ निभासा या समापत्तिः सा निवितात्पर्यः । तदेव मूत्राध्यां प्रतिपादिती सवितर्कानतियोगी सविझल्पनिर्विकल्पशब्दाभ्यामपि शास्त्रेपूच्यते । वितर्कविचारेत्यादिसूत्रे च यः स्यूलविषयमाभोगी वितर्फ इत्युक्तं स एवात्र सयितनिर्वितर्क समापत्तिरूपेण द्विधीतति । नन्यस्य निर्वितर्कसातात्कारस्य विषयः फिमवयधाः कि वाक्यवी, अटो वत्यमा निर्विचारसमापत्त्या सहेश- विषयत्वापत्तिः । अन्त्ये ऽवन्निनः कल्पितत्वेन तदोचरनिर्वितकाया | विकल्पगून्यत्वानुपपत्तिरित्याशङ्कावर्याधनं ध्ययस्यापयन् अवविवियय- फत्यमेधास्य बघायादवधारयति । तथा चेत्यादिना लोक इत्यन्तेन । व्यायात पूर्वावारिति रोपः । तस्या निर्वितीया गवादिघंटादिवा लोक पालम्वनमित्यन्तपः । नन्ववर्षानि कि प्रमाण तह एक | युद्धपक्रम दसि । एका गैरिति बुद्धिमुपक्रमले आरभतइत्येफयु पनमः । अता नाइयवानामनेकत्तया अपर्याव यवहानिर्वाहकमिति भावः । नन्वे. बमप्पेकप्रत्यपानुरोधानेफ विज्ञानमात्रमेवावविव्यवहारहेतुरन्तु तबाह । अर्थात्मेति । अर्थात्मा दृश्यस्यरूपः । विज्ञानमारले स्वस्य स्वदृश्यत्या- नुपपत्ति. कर्माविरोधादिति भाव. मन्येवमयययेभ्यो ऽवयवनो ऽति रेके कपालं घटो लात इत्यादिहपोवयवावधिनारभेदप्रत्ययो न स्यादि. त्याशङ्कामपाकरोति । अणुप्रधविशेपास्मेति । अणनामेय प्रवयाख्य- म्योपनिमित्तको यो विशेषः परिणामरूपस्तारस्वरूप इत्यर्थः । तथा च सामान्यावशेपयोर्भदाभेदाङ्गीकारात अभेदप्रत्ययोष्णुपपन्न एति भाषः । न च भेदाभेदयाविरोध इति वाच्यम् । भेदस्यान्योन्यामायरूपत्वात् अभेदस्याविभागरूपत्वादिति । अय चाविभागो नलवणानन्यत्वं लक्षण | भेदकालपि अभेदप्रत्ययात् किं साधाराधेयभावधस्वरूपसंबन्धविशेष ·७४ योगवानिशम् । रव दुग्धालयोरिति । एतत्मवे परिणामसूत्रे विशिष्य प्रतिपादयिर्यात भाष्पकारः । ननु मदाबपबी बीताई सपकावषनाशे नाशापत्न्या ऽनुपलब्धिप्रमहः । किं चायचिनो नित्याचे सर्वदा कार्यकारिताप्रसङ्गः, अनित्यत्वे ऽसत्पादतः शशमहामपि कारण मापातदुत्पतित्याङ्का- मपाति। स ति। स च स्यूलावयची स्वकारणानां भूतमूल्याणा साधार ण प्रत्येक परिममानाति न तु द्वित्यादिवद्मासन्यतिः एकाययव्यवधाने- प्यपत्य हत्यप्रसङ्गार । अत एकावयवनाशेप्यघयघान्तर अवयव्यवम्याना- टुपलब्धिः । अत्यविभायविशेष एव चायविनाशकः । स च विशेयो जातिरूपः फलयलात कल्प्यतइति भावः । तथा प्रात्मभूतः सदैव भूतमू. मेष्वनुगतः नात: शगादी शायत्तिप्रसङ्गः । तत्र प्रमाणामाहा फलेन ध्यसेनानुमित इति । अभिक्तिलक्षणकायामितः । अमभिव्य तर सर्वत्र सोभियक्तिप्रमझाए । ननु ताई सर्वदेवाभिव्यक्तिः फुतो न भवति तबार । स्वयजति । स्वाभिव्यक्तिहेतुपकरणं तदेवाज्ञानमभिव्यञ्जन कारण यस्य तथाभूतः सानिर्भवति यतमानास्यां प्रमोतिन सर्वदा । तथा धर्मान्तरोदयकाले च मुद्रपातादिना तिरोभवति अतीतायस्यां प्राप्ना- ति। स एव अवयधानां धमाघययोयुच्यते इत्यर्थः । यतो नोक्तशाधकाशः । कार्यनित्यवभिन्यास्यैध साम्प स्वकार्यकारिवादिति भावः । स्थादेतत् । अभियानरपि नित्या अनित्या पा । पाटी सवाभिव्यक्ति- कार्यप्रसङ्गः । अन्नययसायानित्ययमभिव्यक्तियवस्तु व्यर्थमभिव्यक्ति- क्ल्यमिति उच्यते। प्रतीतानागतावस्यायन्यस्वरूपमनित्यायं घटादाव भियता देयतएव प्रादान्तयोः कार्यस्मात्यन्तामत्त्वतिधाय धमाटिन | तियोगित्वस्येव निधात् प्रतीतानागतायत्ययोध्यसागभावस्याभिषेक मात्रघास्माक विशेपार । अभिव्यक्तिकल्पना चनध्या पटीनागतो घदो ऽतील रहिव्यवहारयत् घटो वर्तमान इति व्यवहारस्यापि घटमाया- मभवात घटस्यावस्यायसाधारपेनातीतादिकातमि मानव हारपमहात । नवभिनयापनमा भवति वाच्यम् । यौनाङ्करादिवत् प्रामाणिकत्यनादोषायस्य माध्यमत्रेणोक्तस्यात् । कि व ·योगवार्तिकम् । सत स्वाभिव्यक्तिरित्यय सत्कार्यवादिनो नियमः । भित्रलेश्वाभिव्य. त्यन्तरास्वीकारेण तस्या असत्या मोत्यापि न तिः । कार्याणामना. गतावस्येवाभिव्यक्तरप्यनागतावस्या से व चाभिव्यत्युत्पत्तो निर्यामिका अतः शशराङ्गादिबैलतण्यम् । यथा पररुत्पत्तेरुत्पत्तिरभावे चाभावः स्वरू- पमेवेप्यते तथैवाभिव्यक्तरभिक्तिः स्वरूपमेवेत्यस्माभिरप्युपगन्तव्यम् । घटादेरतीतानागतावस्ये तदभिव्यक्तरप्यतीतानागतावस्ये ति । अथैवम- भिव्यक्तिरपि घटस्वरूपमेवास्त्विति चेव । अतीतादावस्यघटेनाभि- | व्यक्तिव्यवहारप्रसङ्ग स्योक्तत्वादिति दिन। यतु वैशेषिकाः प्रागभावमेव कार्यात्पत्तिनियामकं कल्पयन्ति । तदसत् । अभावकत्यनापतया भायकल्पने लाधयात् । भायानां दृष्टत्वात अन्यानपेतत्वाच्च । अपि चाभावेषु स्वतो. विशेपे भावत्यापत्तिः । प्रतियोगिरूपविशेयरत प्रतियोग्यताझाले नास्ति अतोभायस्याविशिष्टतया सर्वत्र सर्वोत्पत्तिप्रसङ्ग एवेति । अययोयो वि. ज्ञानाच्चातिरिक्ततया हेतुभूतं ताभ्यां वैधय॑जालमर्याधनि दर्शयति । योसार्शित । पविशेषणानि यथासंभवमययवनानाम्यां धैधम्पाणि, वैशेषिके स्या कशब्दाच्यते यः परिणामविशेषः स स्यात्राणीयानित्यतः कार्येषु परममत्मरयाभावादिति । अवयवादिविलतणजलाहरणादिज्यवहारका. रितयातिरिक्ताययोति मतिपादति । तेनायविति। अधपवाति- रिक्तो ऽवयवी नास्तीत्यययत्रा एव निर्विकल्पमातात्यारविषय इति येना- शिक्रमतमपाकरोति । यस्य पुनरिति । यस्य मते स प्रचनिमित्तको विगेपो ऽवपश्याप्यो ऽवस्तुझस्तुच्छ मूत्मं चावपशष्यं कारणं न प्रत्यगोचर सस्प मते ऽययध्यभायात प्रायेण सर्वमेव मिध्याजानमित्यायातम् । यतो सिद्रूपप्रतिष्ठमेव मिध्यावानमिति, तदा च सर्वम्य मिय्याज्ञानत्वे सम्यम् जानमपि निस्यात, न म्यादेव विषयाभावेनकापि नानस्य मद्विपयकत्याप्ति- | देरित्यर्थः। तत्र हेतुः यदादिति । नन्वश्यवज्ञानस्य सम्यग्नानत्वं स्यादि. ति चेत्र । मूतमं चेत्यादिना अवयवानामप्रत्यवत्वस्योलत्वात् । अप्रत्य. तेवश्य लिई चावयत्येव तस्याभावात् पूर्वावयवनानं प्रमाणाभावादेवा- मिट्टमित्याशयः । ज्ञानज्ञानस्य सम्यगनानत्वं अदा चित स्यादित्याश- - ·5 । योगवार्तिकम् । मेव टीभावात । यथा यत्र साण्डादिभिर्शजगतविशेशभिव्यक्तिना पुरमात्रेणेति । अलि प्रधानम् । अकार्ययेन कस्यायननुमापकत्वादिति । अलिङ्गपर्यवसानत्व व्याचटे । न पा लिङ्गादिति । चोट यति । नचिति । ननु पुरुषः प्रात्यपेतयापि मूत्माऽस्ति निधर्मसत्यादिति पूर्वपत परि हरति । सत्यमिति । योपादानतया लिङ्गानित सौम्य प्रधानस्यास्ति पुरुषम्य तस्यापरिणामित्वात उपादानतया च मूतमत्वमा विक्षि समित्याशय । ननु यदि पुरुष कारण न भवति हि 'यतो वा दमानि भूतानि नायन्ते येन ज्ञातानि नीवन्ति यत्मयन्त्यभिविशन्ति तहल' "नमेन चाय पुरुष प्रपो पत प्रति प्रसूता पुराणो' त्यादि तिम्मति शविरोध दस्यागदा परिहानि । कि तु लिङ्गति । हेतुस्तु भवति | भिन्तु लिनस्यायिकारमुपादानझारण पुरुषो न भवतीति शुल्कमेणा न्य । तत्र परमात्मनो ऽधिष्ठातृत्वेन निमित्तमारणव 'मया अध्यक्ष । प्रति भूपते मचावरम इति गीतावनात् । प्रधानपुमोरजयोर्य भ प्रवर्तते । निन्ययोगपिनो श्चय बगदादा महात्मनो ॥ सत्ताभकत्वाद् यलाग सुष्टी हेतुनिरजन । आहेतुर्गिति मात्मा वापते पामेश्वर ॥ म्यादि सकलस्मृतिपु तथा निर्णयान । पतु ईश्वरायाधिष्ठा मस्वरूपमुपादानल्य यतो धा दमानि भूतानि तापतात्यायुक्तयुतिस्म বাজন। মর্জিায়া যায়ন, নতুন বননামাযের मध्य प्रोग्यसे पुरुषामा विकारित्वमनिरासाति पुरुषार्थ प्रयत Reभ्युपगमेन च कोयपुरुषाणापि महदादपलष्टिहेतुत्य नयेत मात्रेण नापादानन्येन । तथा चौत। एखादयो विशेषान्ता अयशादीश्वरदया। पुरुयाधिष्टितादेव नजिर मुनिपुगया । सत्य जप्सम इति प्रहरभवन गुणा । मया प्रवेभ्ययाया. पुरुषानुमतेन ॥

·CE योगवार्तिकम् । इत्यादिम्पतिभिः । बीयानामधिष्ठानसंयोगमात्रम् अनुमतिस्तु | पूवंकल्पीयकामकादिरूपैति दिम् । तदेव यादग्रहणसमापत्याः स्यूल- मूत्मविषयभेटेन विशिष्टाविशिष्टरूपतश्चतुर्विधधिभाग उक्तः यही- समापला च यः संधिकाल्परूपो धिरोपः स एताप्त्येष चतसृप्यन्तर्भूतः | चेतनोपरागेणैवावेतनेषु योगम्य व्यवस्थापितत्वात् । अते, यहोवृममा. पत्ती सविकल्पाधिकल्पादिविभागो मोक्तः । वितन्यादिमूत्रेण पूर्व संप्रजातस्यावान्तरविभाग एव कृत इदानों यो क्तसमापल्याट्यकार्य. मुग्न सघीजपरिभाषापूर्वक संप्रजातस्य सामान्यलक्षणमनीव प्रसङ्गेनाह । ता एव सचीजः समाधिः ॥ ४६॥ ता एव यहोत्यहणयाझेषु समापत्तय एघ सधीजः समाधिः संप्रजातयोग इत्यर्थः । समापत्तिरूपसाक्षात्कार सुस्यायोगस्य समा- | पत्तिस्वमुक्तम् । योगे स्वतोयान्सरविरोपाभाधादिति । ननु सहीत्यहण याहसमात्तिभिर्वितकविधारास्मितानुगतास्त्रय. समनाता एव संश- मन्ते न पुनरानन्दानुगत इति कयन्ता एवेन्यवधारणमिति चेत्र । मानन्दस्य बुदिधर्मत्वेन यामध्ये प्रवेशात् । ननु दु ग्वीजसस्कारहेतु. तया समापत्तय पत्र सधीज्ञाः न तु यत्तिनिरोधात्मको योग इति कथ मुच्यते ना सब मबीजोग इति तत्राह भायका लाश्चतस्र इति । पहिर्वस्तून्यनामधाः संस्कारधाइयो दुःबबीजानि जायन्नाभ्य इति वाहियातुधीजाः, संप्रनानिष्टाया अपि संस्कारहेतुत्वान धर्ममेघ स्वाच्च । तथा च वित्तकादिमत्रोक्तरीत्या चततः प्रहने तु विधा विभ. मास्ता यहीत्रादिधियिकाः समापत्तयो बहिर्यस्तुत्रीजा इत्यतस्माभिः संबन्धात्समाधेः सप्रजाताग्यो वृत्तिनिरोधा ऽपि समीज उच्यतइत्यर्थः । | ननु स्यूतमूत्मसमापत्तेरेव चतुर्विचत्वादानन्दास्मितासमापतिभ्या सह पट् समापत्तयो भन्ति तत्कयमुच्यते चतस्र इत्याशङ्कामपाकरोति । तत्र स्थल इति । तर चसमा समात्तिषु मध्ये स्यूतीर्य एक एव समाधिरया. तरभेदेनैव सवितर्मनितिकरूपतो द्विधा । तथा मूल्मे येप्येक एव समाधि.

·co योगवार्तिकम् । खान्तरभेटेनैव सविचारनिर्विचाररूपतो द्विधा प्राप्त दत्यसो वितकानुः गातादिरूपः पूर्व स समजातोगरवतुधी उपसंख्यातः परिगणित इत्यर्थ । के वितु सूत्रस्य पदमारो भिवक्रम तथा चनाः वितनिर्वितकस. विचारनिर्विचाररूपाश्वतमः समायत्तय' मयोजसमाधाति भूत्रा, जैन न पहोत्रादिसमापि योजत्व भाये प्रागुफ विरुध्यतइत्याहुः । सत्र । पहीत्रादिसमापते. सधोजत्वानुयात्र मूत्रकारस्य न्यू नसापत्तः । एवकारयेयपाल । पचासमस्येव सखशात्स्योपपती भिवसमत्वानो चित्यालेति । पलान्यत्तेत गाहाविप स्थलसूक्ष्मभेटेन सवितकोटि- रूपाश्चतमः समापत्तयः यहणाव्येषु चन्द्रियेषु सानन्दनिरानन्दरूपे समापती पहीला न सास्मिनिरस्मितरूपे वे समापती दत्यल्टी समायत्तयो बेमा सिसाम्यादिति तदपि न । प्राणादर्शनात् । भानन्दानुगतास्मितानुगतयोनिरानन्दनास्मितत्यरूपविशेषाप्तभवाच । पानन्दोहिहादमागेऽस्मिता र नेतन्यमानविदितिभाष्यकृता प्रीतम् । मयिन्द्रिय हादशब्देन व्याख्येय, लसणाप्रसङ्गात् । नापि अहङ्कारोपरत चैतन्यमस्मिताशब्देन व्याप्येप लतणापत्तः । अस कथ ल्हादत संप्र. ज्ञातस्य ल्हादशून्यत्य कय धा विधिचिन्माप्रप्तविकस्य समजातस्य सहन्यमिति दिक । तस्मादवान्सरभेटेन पञ्चैव समायलयः, याह्य. महायो स्थनमूनाभेटेन पवितकोटयाश्चतम पञ्चमी यहीविति मप्रभातयोगत्यानन्दानुगतमादायासारभेटेन पोति । उकामु समा पत्तियु निप्रिचारायां विशेष क पिटाद । निर्विचारवैशारये ऽध्यात्मप्रसादः ॥ ४७ ॥ सामान्यतो वेशारदामादो ध्याचष्टेशुद्धोति। रसस्तमौष्टिकाणं पापादरद्धि साधरणानतो मलस्तस्मादसोत हेतुगर्भषिरोपणम् । प्रकाशात्मन प्रशाशस्वभावभ्य बुद्धिरूपतत्वस्य कारणायादेव रजस्तमा- भ्यामनभिभूतास: स्वच्छाधेयगताशपविशेषमनिधिम्यादाही स्थितिप्रधान एकायताधारण चित्तस्य वैशारामित्यर्थः । सम्यमूनार्य ध्याउछे । यति ।।

·१ - तथा सन जनान् शोचलो योगवार्तिकम् । प्रात्मनि बुटी वर्ततइत्यध्यात्म तादृश । प्रसादशब्दार्थ विवाति । भूता प्रति । यथाविषयक क्रमाननुरोधी युगपत्सर्वाग्रही स्फुटपत्यत्त म प्रजाप्य झालाक दस्यर्थ । अत्रैव परमर्पिगाधामुदाहरति चेति । तति शोफमादिति श्रुतरेशोच्य अह दु खो पापोत्यादि सूर्य स्वम्याच मनिव दुखितान पश्यति । स्वय शोच्यो नि पुरुष स्वायडया के वित मुखिर्नामय पश्यति मामात् । अगोच्यस्तु परमार्थको दुखसमुद्रमय सर्व जीवजात पितमेव पश्यति अमूठावादित्यर्थ । लोकामनामितिशष्ट पाटपूरणार्थ । तथा च निधि चारवैशारदो बाते स्वयमेत प्रतिपुरुषविधेको वा परमेश्वरतस्य वामानात मियते न तु तत्साक्षात्काराय पुनर्योग पेतेति निर्विचाराया उत्कर्ष । पूर्व भत्रोक्तमोजसमाधी जायमानाया समापत्यात्याया प्रनाया अन्यथा तान्त्रिकी मन्नामपि दर्शयति । । फरतम्भरातत्र प्रता॥४८॥ तस्मिन्निति । सत्यस्य विवरण तस्मिन्ममाहितचितस्पेति पूर्वा समीजयोगद्रस्यर्थः । न चाव्यधहितसूत्रोक्त वैशारदा प्रसादो वा कय तो त्यनेन परामृप्यतइति वाच्यम । द्वितीयमूरतो ऽत्र समाधिप्रजासामान्य परत्वम्य लप्स्यमानत्य ह । सुगममन्यत । ननु सत्तरफायनमाण शिप्रयोजन मित्याशवाह । अन्यति । विपासपज्ञान पदापि सवितर्फयोगना जाया शब्दाजानरिकल्पेस्सि तथापि सतभरजातीयस्थस्यैवात्र वित्ति सत्वात न तस्यामध्याप्ति , साजास्य च समाधिज्ञात्वेन । अथवा तत्र ममाहितविते नायमाना या प्रज्ञा मैंघ शतम्भराच्यतइति मूत्रार्य । लागि कानाने विवातिशतपावश्यभावादिति योगकाले प्रष्टा प्रज्ञा भवतीत्यत्र स्मृति प्रमाणपति । तथा चेति । यानस्य चिन्तनम्म योभ्यास पौन पुन्य तत्र पो रस यादरम्तेन तथा च श्रवणमनननिदिधामस्विभिई तुधि मबीजयोगमाले प्रज्ञा प्रकन्यपन प्रकण विपयामराहियेनात्याद यन् तम्प्रजात पाचपद्वारा प्रत्यमाणमुत्तमयोग निर्वान लभतति

·ঘষামনা।
লাঙ্গারী বন আমানমানব সমাফায়াম মন হয়
সিয অনলায়ানমাযা মূৰৰ নয়নমনি মুনযিনি ।
অনান্যলাদা মা
এ মু অনাথিনামাজা ৱা ঋনামান্য পায়ার
লালমবিয়া নিকাব বিসত খান বিয়য়াখা যায়।
এয়া না না নাহিলথ । সমাঘিনা যমনামাজ
| শ্রিতত্র যিনি । সুননামান। না হয়নি । ঘামাই |
করে বাঘ ৪ মামন নয়ামিনন। ঘামায়
দে ন যানিমাম ন ন্ মায়ানমান সহ }
বিননন সন্দিহান বিয়ামাল মিয়ার
দ্যমান সুনি যিয়য়য়ন লনি। মিনি। অনুন নমি
য় বিয়াম। বি আঙ্গিনাযহঠন মনিল্লাবিনামায়না
মিয়্যবিয়ষত্রিয়নি। মানন বনি বামা
নাম যুদ্ধ বুথ'। নন স্বনানুমানামাবলি faখাৱা
লাক্ষিকরব যারা কি
যানি না। এ কার্যনি।
নলয় না মিয়ানমাযান মা ফিল্মযান মনি
তাম। নাহ বিয়ার। নায় নির্মিত বাসায়মাবাইর
নয়ন মনি সি যি মাশ। গ ঘঠিয়ালমাহিঙ্গারা
গৰ বা নিহত হয়নি। বুনি মাধীনি । লয়ে কিন্তু জান্না।
चिन्ताहिकप्रत्यत्तगोदरोऽपि स्यादिति स्थल परित्यय भूतमस्मात
সুম। ঘুষ ননি । যনল যা ভিয়ারি শ্রীমন
মনির মিথ্যহিম। সুর মা বানিয়া
থানীনালাগমনমান মুসলমায়োলিদষ্টা ভিয়।
নি গ্রাম। যেন। এদিন বিদ্যা মাগ্রিম
पदासत्वमपि स्यात् । अप गजधर्मस्यापि मदिव कनयमिति
सेवा मयोगभिरननगमात प्रत्यने विषयस्य कारणत्वेनातीतादिप्रत्यक्ष
লননি মনি ল
।

·८३ पोमातिम्म । म्यानभवाति अबोच्यने । ग्रामामात करणस्य विभुत्वेनालीतादीना स्वरूपात मत्त्वेन च मदा सदार्थसनिकपात, योगजधर्मेण च व्याहिता तीतादिजानप्रतिवन्ध तम एव निरस्यतइति तदेतत्याट्वाभाष्ये तीन अनुनातिशयमनन्यादा न दोष दति मत्र स्माभि प्रान्तमा । | उपमहारमुग्येन मूत्रनाम्यायमाह । तस्मातति । एतेन दशमम्म्धममी तित शब्दादेव साक्षात्कार प्रात्मना भरति निर्विशेषत्वन चामना न विशेपय हायपि योगनप्रत्यतापेनति नानदान्तिालापो ऽपसिद्धान्त एब म्यशास्त्रानुलेऽर्य समानतन्त्रसिदन्तीय सिद्धान्तत्वादिति । यथाक्त मजा मस्तारननकात्यमुत्तामपियोगितया प्रतिपादयति । समाधोति। ननु तथापि पत्तिपर्यन्त ये गातास्तु प्रजोत्पत्त्यनन्तर तु पुन सपना तपरराया कि पमित्याशहरयामाह । तज्ज सस्कारोन्यसरकारप्रतिवन्धी॥ ५० ॥ प्रतिवन्ध कार्यविधित्वा । इदमे घाघरादेन भाष्यकारी वति । मपा च मस्कार णा वित्तनाशादेव नाश इत्यपि भाप्ये व्यकी भविष्यति । मूत्रार्थ व्याच टे, बघतइत्यनेन । आशेने इत्याशय सत्कार वाम धारापरचेति विज्ञात सकाराशयमनुदुसस्कारमित्यर्थ । उटु दृमस्कारस्य च बाधा न मर्मत उठोधप्रतियम्यैव साधशदार्थवादित भाव । ननु रातिनिरोधमस्करस्य व्युत्थानतकाभिभावकत्व वयात तत्कय ममाधिप्रजासस्कारस्यापि व्युत्यानसस्काराभिभावकलमिप्यतरति चैत्र । तित्यादिनाभारत वक्ष्यमाणयुतपा सम्कारनन मासिटेने तुमय तकालीनस्य यत्किचितिनिराधस्थापि, सतिहेतुसया सिद्धारम जासस्कारादेव ध्युत्यानसस्काराभिभवाय बत्यमाणप्रयोननम्यापपत्त । ननु यस्यैव जाध्यतया सत्सन्तानक्या चीत्यादितन मस्कारण व्युत्थान सस्कारात किम पुन पुन सप्रजातानुष्ठान तबाह । ध्युत्थानसम्का राभिभवादियादिततरच मवारदत्यन्तेन । अभिभात । तलकरपात शेष स्पष्टम् । अन्य भाय । नेकदा मप्रजातो व्युत्थान सरकारमा प्रतिस्म - .

·४ योगवार्तिकम् । तिसिदस्य पुन पुनयंत्यानस्यानुपपत्तेः । उपदेशात्मनुपपत्तेत । कि तु मनातपरपराजन्येन दृढतरसस्कारगत तद्वाधः अटेश्व प्राथमिक सप्रज्ञातसंस्कारस्तम्य बाधयन्तनुतापरपात क्रियते तथा च सस्कारदा- आय पनासम्भारमातहति । एतेन मनाया साक्षादेव व्युत्यानस कारवाधान्य शङ्काप्यपासा ! सफाजधैव सस्कारमाधे व्युत्यानासंभ. धार। प्रशामस्कारे तु दृढत्यरूपवेजात्यसभन तस्येव व्युत्थानसंस्कार माधकताबन्दमायकल्पनया त्यानाशुपत्तिरिति । युत्यानसंस्कार मध्य या विधामझारस्यायं विशेष: यामप्रतया मनितेनेव संस्कारणाधि वासस्थारो घामतेम तत्र प्रनासंस्कारचातेति । एतच्च स प्रतिप्रम- वया सूक्ष्मा त्यागानिसटुये प्रकटी पनि । इदमत्राययम् । प्रस्मिन्सून शेषमूत्र चाविलमस्कारदाहय योगफलतत्त्ववचनात् मार हार्मणापतिक्रमणाशुतरमोत. फेवलज्ञानासाध्यो योगयोसाधारण फार्मातामह भोगसंस्कारस्य नि शेयता दाहे प्रत्याधि फलायाल, दृष्टझारणाभावात् । योगाग्निदाधर्मयोचिदिन्यदिवास्ये मदेवक रम्णाभावाच ! जानानि माझमाणीत्यादिधगया मायः भियते तस्य सारदेव चिामित्यादिनानिविषय कछुतेः उपदेंगादान्ययानुपपत्तश्च । माह घेदान्तश्योर ज्ञानिनामे प्रारभोग अश्यकताका । नन्द्रद्वंभुपारध. फर्मणा नाशे तत्फलस्य झालात नियमानुपतिरिति चेत्र। शास्त्रोक्तनाशक | নামায় লানিনিয়ম। সুময় জমিদানি शान्तिकमादेवाभुतपापनागमस्यानुपपत्ति शस्त्रकिनाशकनाश्यक मशांत स्थायितिपर्यन्तमेध फलदानृत्यमिति दिए । नन्वेष प्रनास स्कातिशयस्यीका तो पुमि पुनर्जन्म भविष्यति। न घाममनातयेगिन सम्य नायो भयति धान्यम् । अमप्रजाताभ येऽपि पारसमासनन्तरं केवनमानतो मातायुपगमादित्याशते । फाममावितिमाधिमा स्व. कार्यजननक्षमम् । परिहति । न तइति । प्रनामस्काराश्चित समय समन मुन्ति सम्मकाणम्पानियादशम्य दिनारनादित्य । कर्म जाशनादिपियोयम् । यसमापनादपि माधिका नकुर्वनीवार। - ·योगवार्तिकम् । चित्तं हीति । स्वकादिवस दर्यान्त कर्तव्यशून्यन्ति तत्र हेतुः यातीत्या दि। हि येस्माच्चित्तस्य व्यापारी शिवकाव्यासिपर्यन्तः विवेकरयातिनिष्पत्ती सत्या प्रवर्तमपुरुषार्थासम्भवात साच विधेकस्यातिरूपा प्रज्ञा तत्संस्काराति. शपेनानिशमुत्पा पावैरायजननारंग समाप्यतइत्यर्थः। वीणरत्तेरित्यादि भूत्र मनातस्य फलादिकमुक्त मिटानीमसंप्रज्ञातस्य फलादे सूत्र प्रतिष्यते। | सत्सव मनायस्कागतिशयस्य पुनर्जन्माहेतुल्वे रेवन्तापरतया वतारयति । कि चास्यति । अस्य प्रजासंस्कारस्पान्यच्च फलं सर्वतितत्सस्कायो निरोधी भवतीति न पुनर्जनसंभावनेत्यर्थः । तस्यापि निराधे सर्वनिरोधान्निोजसमाधिः ॥ ५१ ॥ पूर्वपूर्वामंपनाते तावत्पनेव निरुध्यते प्रनासंस्कारम्य तु तान- धर्माचं भति । एघ क्रमेय तु नस्यापि प्रनामसंस्कारस्याप्यममनात. परंपरया निरोधात्यन्ताभिभय नायमाने चरमासप्रजातो निर्बीज- योगस्य परा झाष्ठा भवत्यपुनर्व्यज्यानेत्यर्थः । सर्वनिरोधादितिसूत्रावय. वन निर्मोजत्वे हेतुरुक्तः । यतः प्रजा सत्सस्काररस सर्वेप्यत्यन्तं विल पिसोऽतो नियोजः । दुःखपीजैः संस्कारादिभिः शून्य इन्यर्थः । पूर्वपयोममनातव्यक्तिषु व क्रमेण योजनानवरोखं निर्मोजन्तममग्रता- तलतणे पूर्व भाष्यरतोमिति स्मर्तव्यं तथा च चामासमनाते सये प्रजा. संस्काराः क्षीयन्तइत्यतो न ते चित्त साधिकारं कुर्वन्तीति भाव । सोना- सप्रजातपापराया प्रजासंस्कारात्यन्तलया फलं सूत्रणेन, सूत्रस्यस्यापि शब्दस्यार्य भाष्यकारोव्याचप्टे। स न केवलपित्त । स सामान्यनिर्वान- योग. केवन समाधिमनाया विरोधी भावाभायरूपेण अपि तु क्रमेण प्रजापतसंस्काराणामपि प्रतिबन्धी अत्यन्तमभिभावक इत्यर्थः । मनु पदि मजालसंस्काराणामम्पसप्रजातो पाकिस्साई समुदसंपजातादेष सर्य. संम्कारबाधे ध्युत्यानं कदापि कम्यापि न स्यादित्याशयेनतिर्गत । अस्मा. दिति । परिहरति । निरोध दति। न निरोधः साक्षादेश प्रजासंस्कारान बिलापर्यात किंतु निरोधप्रांपरानन्यो दृठतरः संस्कार एव प्रज्ञामस्कार- ·योगवार्तिकम् । नन्यन्तं विनापयतीय । ठतरत्वच जातिविशेष इत्युतम् । ननु ज्ञान स्वैव सस्कालिनत्य दृष्ट निरोधस्नु न जान सस्कारपनित्तावस्याधिशेय- मारत्व दतस्तस्य सस्कारजनमत्व कि प्रमायमित्यराष्ट्रासह । निरेग्धस्यि- नीति निरोधस्यितावमानालाबEOने यो मुहतोहोरात्रमासादिरूप का नाम मेण कालदस्तदर्शनेन निरोधायचत्तजन्य सस्कारोऽन । मेय यस्कारहियतिरोण तबिमामझामभयादिन्यर्थ । ममज्ञासस्य तु कालाई प्रजासस्कारतारतम्येनैवेपिपातइत्यतो न मप्रजातस्य सत्कार । रहेतुतेति । ननु पजामस्कारस्वरमासप्रज्ञानात्यन्त बाता निधिस स्काररास्तु कुत समुन्छियास तदनुच्छेदे च साधिकारत्वमेय चित्तोति मेवानुपात । मिद मलीनानामपि सस्काराणा कदाचियोगीश्वरस- ल्पादिना बम्पनीवस्येव पुनरुवोधोऽपि सम्ध्येतत्याशङ्कामपाकरोति । ध्युत्थाननिधेिति । असपनालापेतया प्रमाधिप्रजापि व्युल्यानम् । अतो प्युत्यान ज्ञानसामान्य निरोधसमाधिश्वासमन तम्तदुभयमभः सह म हितै. कैयन्यभागोयै पवल्पहेतुमर्मसत्काविशिष्ट दित्त स्यझीयमकता नित्यापा स्वयमेव प्रलीयते दाधेन्धनानलबद्धान्तिकनय गति परि णामस्वाभाव्यात सत्स्वामिपुरुषस्य भोगहेतुधिमदशपरिणाम एव हि पुन भवति तहतो पुरुषार्थस्याभावादित्यर्थ । अथवा कैवल्यभागीय केवल्य पर्यन्तस्वाभिव्युत्यामका सहेति वित्तविशेषणाम।नेन मूत्रेण शहा। निराकरणामुपपादयति । तस्मादिति । तस्माविरधिमस्कायपि सयाने निरोधसस्काप इत्यादिरर्थः । ननु भातु योगगुयाच्चित्तस्यात्यन्तिकलयस्त चाय पुरुषार्थ क सिध्याही यामाहापामाह यस्मादित्यादि । यस्मास्थित निप्रतितासमिचित्ते सति पुरुषो मुक्त न्युयते तत्र हेतुगर्भारशेपणानि | स्वरूपैत्यादीनि । स्वरूपमाप्रतिष्ठ पररूपै प्रतिधिम्पित पारिभिर्मुक अतुम्थत्यसबन्धेन पुण्यपापमुक्त । भोगसाधनत्वस्यैव स्वत्वतया अट भ्यस्यायि समारदाया स्वाभ्युपगमाम । एतादृशमुक्त साध्यत्समुपपत्र फेवल उपाधिमयोगारमनन्धमुक्त इत्यो । एवरूपो माठ एव योगस्य । मुख्य फलमित्याशय । पारमाधिकारमादिमग्न्यो लेपारयमयोगरय ·CO योगवार्तिकम् । संबन्धों वाला यन्ध इत्यच्यते सन्मुक्तिरच बुट्टीत न कूटस्यस्थासङ्गन्य पुरुष व्येति प्रतिपादयितुं मुक्त इत्युच्यतइत्युक्त शास्वेषु मुक्त इति ध्यय- हारमा क्रियतात तस्पार्थः । तदुक्तं माट्यामूत्रेण 'वाइमा न तु तत्त्व चितस्थिते रिति । पुरुष बन्धादिय बाइमात्रं वितएघ बन्धादावस्काना दित्यर्थः । पुरुषार्थत्व व पारमार्थिकमेव दुःयं भुनीयामिति प्रार्थनादिति भावः । साट्यप्रवचनति । साट्यशास्त्रस्यैव प्रकर्षण वचनं मावाप्रवचन सारे ध्युपगमवाटेनेश्वरं प्रतिषियासंप्रज्ञातयोगनरपेत्येण च नीयत त्वज्ञानादेव मोत उत्तोऽस्मिस्तु शास्त्रै निरुपद्रवान्दिग्धैच्छिकमुक्तिनिय. माय पामेश्वविदया आशुमारडेतुरसप्रज्ञातयोगश्च प्रदर्शित इति भावः । इति श्रीपातजलभाप्ययार्तिक श्रीविज्ञानभिनुनिश्तेि प्रथमः समाधिपाद.. अथ द्वितीयः पादः। मनु प्रथमपाटेनैव योग. सापाय: सफलश्वावान्तरभेदैः सह मत तस्किमपरमशिष्यते यदी द्वितीयपाद प्रारब्धव्य इत्याकाहापामा । उद्दिष्ट इति । समाहितचित्तस्य योगारूठवित्तस्योत्तमाधिकारिणी उभ्या. सवैराग्यमानसाधनेनैप क्रियायोगादिसकलाहाना नरपेक्ष्येण पूर्वपादे योगः प्रदर्शितः तेषा बहिरङ्गत्वं वत्यति त्रयमन्तरङ्गं पूर्वय' इतिसूत्रेण तद. भापि भावादिति भाष्यण च। तथा तमाश्वोधके । अपेतनतकमी त केवलं प्रदणि स्थितः । सम्भूतरचरन लोके ग्रम्हचारीति कथ्यते । ति। तथा गायि। प्रासनस्यानविधयोन योगस्य प्रसाधमा । शिशुपान, सिटिमापस्मरणाभ्यासगौरवात् ॥ रति। ते चाभ्यासबेराये न सधैंपा दागिन्येय भवतः, अतो पुत्यि. नविता यहिग्वापि योगा सस्युः नमार केनोपायेन मेंगियुक्तः स्यादिति • योगमारिति तु TraR ! रामा ·योगार्तिकम्। समुपाय समेतत्वज्ञातमाभतात्पर्य । सवधिकारभेदम साधनभेदो मारहादिप्वयुक्त । आहरुनुपतीनां च कर्मज्ञाने उदाहते। प्रारूठयोगरवाए। ज्ञानन्यागी परी मता ॥ रति । त्यागो बाह्मकर्मणा । गोताधाममि । आरुस्तीमुंभाग कर्म कारणमुच्यते । योगाल्टस्य तस्यैव शम कारणमुच्यते । इति । कारण बोगस्य । तपः स्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगा. ॥ १॥ योगोपायत्वायोग किया चासो योगश्चेति विग्रह तपादीनि जीणि क्रियायोग इत्यर्थ । वरप्रणिधानरूपो भक्तियोगी प्यार क्रिया योगमध्यएच मवेशित । अत 'योगास्त्रपो मया प्रेता भतिजानक्रिया ल्मका' इत्याटिस्मृतियु य एव योगोपायवादोगा उक्ता तर कानगो धारणाध्यानमाधिरूप पूर्वपादे प्रोक्त विस्तस्यस्याये भविष्यतीति ।। पपि यमादयोपि क्रियायोगस्तापि वत्यमाणायनियमादिषु मध्ये सपादिजय प्रकृतयादी पृथह निर्दिष्ट केवलनतेनापि तीवतरण योगी भवतीति मूर्चायतुमिति बोध्यम । ननु स्वाध्यापरवरणिधान च तत्त्वज्ञा मेश्यानुनहाया योगाप्रकारक स्यात् तपातु देहेन्द्रियशेषणात्मक लेन द्वा रंण बोगस्योपकारक भवतु प्रत्युत चित्तभकत्वेन योगविरोध्धेत्याशा तपसे। द्वारमा । नातपस्विन इत । सिहा हेतुमाह । अनादीति । अनादिक्लेश कर्मषामनया हेतुना चित्रा नानाविधा अशुद्धि पापाच्या प्रन्युपस्यापिसविषयजालतया योगसिरोधिनी तपो विना न सभेद तनु सामापातरम्य दितीति । त्यत साधनमध्ये तपसा घमित्यर्थ । योगविरोधकामपाकरोति । तच्चेति । तच्च ताश्चत्तप्रसादाविरोधि मुद्रुधानेन योगिना फसमिति परमविभिमन्यतात्पर्य । पवित्रामा -

·योपवारिकम् ।
8
पापक्षयरेतूनाम् । प्रथमपादोक्तप्रणिधानादतिरिक्तमंत्र प्रणिधानमाह ।
सर्वानियामिति । लौकिकवैदिकासाधारण्येन सर्वकर्मणा पामेश्वरन्तया
मिणि अणमित्यर्थ । सयुक्त गीतायाः |
पत्करोषि यदनासि यज्नुहोप ददाति यत् ।
पत्तपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणम् ।।
इति । अपेण च
कामतो झामतो वापि यधमि शुभाशुंभमें ।
सत्सव पि सन्यस्त त्वत्प्रयुक्त करोम्यहम् ॥
इत्यादिस्पतिभियाख्यामिति । यत्प्रयुक्त करोम्यहमितिचिन्त
नमेव सन्यास इत्यर्थे । अत्र प्रयोक्तन्वमन्तयामिविधयेव न त थुनिहार
अशुभकर्मम श्रुत्यभावादिति । पत्तदपेतयापि प्रष्ट विविध कर्मपिण्यान्तर
कोम प्रोक्तम् ।
ग्रहह्मणा दीपते देय ब्रह्मण सपदीयते ।
बीय दीयते चेति ब्रह्मार्पमिद परम ।
नाह कती सर्वमेतत् प्रसव कुर तथा ।
एतत् सार्पण प्रक्तिमृपिधिस्तत्वभि ।
दति । तत्फति एतदपि कौम प्रोक्तम् ।
यहा फलामा सन्यास प्रकुर्यात्परमेश्वरे ।
कर्मशा मतदप्याहुव्रलार्पणमनुत्तमम् ।।
दति । कर्मफलानासीरवरी भातति चिन्तन कर्मफलसन्यास ।
मजतपता सर्वलोकमहेश्वरमित्यादिवाक्यार । तदुक्तम् ।
| "करोति पात्सल परस्मै नारायणायेति समर्पयेत् तदिति । यता
दीना ही न्द्रादिभावापत्रस्यान्तर्यामिण भेग सब मुख्य फल 'यम्यन्य
देवताभक्ता यजन्त श्रद्धयान्विता । पि मामेव सौन्तेय यनन्यविधिपूर्वक' -
ret
• निशब्द पुन्तकान्तो नानि ।

·₹0 योगवातिकमा मित्यादिवास्य इति । नन्वत्र वाग्वे विणवाध्यदेवताविरोपण्यवत यसायजनेन यजन पातन परमात्मन इति च । पाहि ब्रस कथित योगयुकेन तन्मयत्यनुगीतावायत श्रोहणम्य भगढीमापा परमात्मापरे चन्यैर लाभादिति । पापीयाम्य भागो निन्य तयापि सिस्तायुत्पत्ति | घत तदुत्पत्तिगाणी । यज्ञादिसहकारेणेव फनदातृतयेरवरप्रीतभिव्यक्त । | নীমোবলমৰ ঘামায়াময় রূথ ন নিন। हिप्रियायोगदति । सहि एव फलसन्यास कर्मणच रियाये को भवति कर्मशेयवासपातदर्थभावमिति पूति च भावनारूप प्रणि | धान मानमेष वर्मतन्छेपन्थयोरभावादित्यर्थ । उत्तरमंत्रण सहाव्ये हिराष्टीयमिति घोधम् । तपा योगद्वारमा । समाधिभावनार्थ केशतनूकरणार्थच ॥ २ ॥ उभयाय हेतुमाह । स होति । प्रा सम्या निष्कामादिरूपेण मध्यमान महिम पट कामयोग । कातिरिविषयेभ्यो निरुदत्तिक निप्याच चित करोति तत फ्रमेण मधोद्रेकादेकापन्यत्रापि काति। अधिदिक च प्रकणानायासेन तनकरोति सत्यगुह्मादिद्वारस्य । रतमाधिकारिणश्व समाधियोग्यता प्रशतनुता व मित्यत पूर्वपादे तदुभय योगसाधनसपा नतिम्। ननु अघिद्यादीना मेशामा नाशैनेय ससा रोध प्रतनूकरणेन तु शिप्रयोसमित्याकाहापामाह । प्रतनमान ति। प्रतनश्ताश्च गुप्फेन्धनतुल्यान तान समान शिपायोग स्वयमुट्टी पितन प्रससानाग्निना धिवरयालिन्हिना दग्धतीजवसरमा সামান্য মানান ক্ষযিনি জীঘলকিরােঘাষিত হয়। मसामानाग्निबालने तनझारणम्य द्वार घट्न पूर्णतामुपादाति नेपा मिति । अपरामृष्टा सभियता, तथा दानभिभम एव सनकरणस्य द्वार मिति । ममम । मूमधिपयवात ममा माताकारपियो प्रजा क्रमे गममानमर्स या मती आमासप्रजासे प्रतिप्राय प्रलगाय कल्पित ঘিরজন্মােবাপ্পিীর । নই চিহয় মান্নালাথি ·योगवार्तिकम्। रझनाकर्मयोगी जानादिमाधनतया नानादाङ्गमेव न सातामावहेतु रिति सिद्धान्त इति । उत्तरसूत्रावताराय पृच्छति । अति ॥ अविद्यास्मितारागपाभिनिवेशा: होशा: ॥ ३ ॥ पञ्च विपर्यादति पूरयित्वा सक्षेपत सूचार्यमाह । होशा दतीति । इतिशोऽविददादिपरामी तथा दाविनास्मितारागद्वपाभिनिवेशा इति पञ्चविपर्षया. केशा इत्यर्य इति योजना । अत्र कियन्त इतिप्रश्नस्योnt पञ्चैत्यमेना के सदस्यस्य द्योता विपर्यया इत्यनेनार। पञ्च विपश्याति। अब पन्त्यपाटेष लयय विपर्यया इति च पूरित विशेषततणाय च मा मान्यतत्क्षणपूचकायाचित्त्यास विपर्ययशदश्तात्र समारोतुविपर्ययार्यक प्रतो न शुधिरजतविपर्यये केशलतणातिव्यानि रागादीना च यिपर्य यकार्यतया विपर्ययस्व चेप्टम । महतस्य ससारहेतुविपर्ययस्य लक्षणम दृष्टसामान्यहेतुमनाधिशेषगुण चमिति । ननु लशशब्दो दु नवाची किमितिदादिपु परिभाषित किमर्थं वा सेपामुन्छेदापेक्षित रत्याका हायामाह। ते स्यन्दमाना इति। तें मेशा स्यन्दमाना लवत्तिका दृष्टा दृष्टद्वारा गुणाना सत्यादीनाम अधिकार कारभणसामर्थ्य ठयन्ति बलधत् कुर्वन्ति तथा गुणाना परिणाम पम्परूपमस्थापयन्ति निवर्त यन्ति ततश्च महानिरूपकार्यकारणप्रवाहमुवन्ति प्रपतन्ति । यद थमेतत्संच कुर्वन्ति तदर्शयति । पास्यति ! क्रमविपाक जात्यायुभाग चाभिनिहन्ति नियादयन्ति । कि स्वतन्वा पध, याह । परस्पानुयह तन्वा भूवत्ति अविद्याला रागी गगाळाविद्योत्यैधमादिरूपान्योन्यानुय हाधीना भूत्येत्यर्थ । अन्यान्यसाहित्येनैव हि भेगाना स्येयं भवति येन स्वैग विपाकपरपरा निर्ग्रहतीति भाषः । स्था छ शायद पदावाद पिट्याटीना सेशपरिभाषा तान्त्रिी तथा दुनिद्रानतया रिदमादय समुच्छेसच्या इति भाव । झेशाना मालमत्याणा सर्वपामेध जाननाश्यत्य प्रत्यम णमुपपापितुम अनिवामूलकायमायतेशामामाह ॥ धामिति पाठान्सरम।

·योगवातिकम् । अविद्याक्षेत्रमुत्तरेषां प्रसुप्ततनुविच्छिन्द्रोदाराणाम् ॥ ४ ॥ निमित्त कारणस्यापि प्रसवभूमिव पाधान्यमात्रेण गाणं व्याप्त्या. म्यो । अति । अत्र एतेषु शेगेषु मध्ये चतुर्भदानामम्मितादिशानाम: त्यादिरः । प्रमुप्तादीनां सर्वेषामेवाधिदास स सदभावे सबभान रत्याशयः । सेयो चतुर्विध विषोति । सत्र का प्रसिरिति । श्वेताम शक्तिमारणानागतावस्ययास्थितानामस्मितादीनां बीजभाषणमा स कार्यजननमामय प्रसुक्षिरित्ययो । सम्माद्वाश्यात् कार्यस्मानागतावस्थेत कारणे कार्यतिरिति तय सैव च उपादानमाणति भावः । दाँधी नभावां पञ्चमीमत्रस्यो गतियितुं धोजभविएगम इत्युक्तं दग्धबीज भावानों नास्थितीवीर पुनरप्रेमवादविद्या न मितिमा पञ्चम्यवस्या मनत्यतिभावः । कदाचित्यबाधसत्त्व एव मुंपुस्तिः संभवतीत्यत: प्रो. धपि दर्शयति । तस्येति । सम्य सुप्तम्लेशस्य स्वस्वविषये संमुखीभाभि व्यक्ति प्रबोध स्पर्धः । पञ्चम्यवयायामतिव्याप्तभा प्रतिपादति । प्रसंरमानैति । प्रमण्यानवतो विवेकम तात्मारिणो जीवन्मुक्तम्य दग्धमेश घीनतया संमुखीभूते सविनापि विषये असा फेशानां संमुखीभावः पुननं | भवति । तब तुर्दग्धवीजस्य फुलः प्ररोहरतीति । कारणाभाशादित्यर्थः । तत्र तस्य पुन, शारोहे. शस्त्रप्रति चरमदेहकार्य प्रमाणति । अत इति। मरे,हे मति देहान्तरियत्या जानिदेवस्य वामावानुपपत्तिरिति । भाव तथा च स्मार्यते। धीजन्यान्युपदाधान न हन्ति यया पुनः । जानवत्तिया शैनात्मा सपमते पुनः । इति। नानदाधे. केशरूपपीतेई भिरामा देहो न पुनरुत्परतरत्य। शास्त्रोझवाहादियः । दाधनोभायापा समस्यामा अपरिगलाने । | बीजमाई। सत्रैवेति । तव चरमहरख दाधवीजावस्या नान्यत्र पुन जन्मामादित्ययः । अतोनाप्ति दम्पनीमावस्यस्य प्रसवो नापि तत्त. समभूमिरविटोलि भा। । बोवन्मुक्तानी वियविकप केशाभिव्यक्ति ·. पोगवार्तिकम् । शसस्कार एध तदा नास्ति विवेके वैवज्योति भ्रम निरस्पति । मतामिति । सूक्ष्मरूपेण सतामेव मेगाना सदा चरमदेहे धीज्ञमाम कापनननसामच्य दग्ध नाशिमित्यादिार्थ । अन्यादी दाहादिशक्तेयाध हदय्यभावितादर्शनात चित्तम सहैव शेशशक्तशेषतो नाशसभवात र सतरच से प्रतिपसब रेया मूहमा दतिमूचे व्यक्तीभविष्यति । उपसहरति । इत्यु । प्रसुप्तिईग्धपीज्ञानामरोहरति । शिप्यावधानाय समपाप्त तनुस्वस्य निर्वचन प्रतिज्ञानीते। तमुस्वमुच्यतहति । प्रतिपतेति । शातिपत क्रियायोग तस्य भावनमनुष्ठान तेनोपहता शास्तनको विधकरणति प्रतिवन्ध चमा भवन्ति, एतदेव तनुमिति रोष । के चित्तु सम्यादर्शन श्रवणादिरूप परोतमविनापा प्रतिपक्ष एन भेददर्शनमस्मितायाम देशानुपादेयताजानरूप माध्यस्य रागद्वेपयो उपकरणाव्यानुबन्धयुनि | नित्तिरर्भािनवेशस्य एतेषा भावनेनानुष्ठानेने पहता इत्यर्थमाहु विच्छि त्ति व्याचप्टे । तोति । सेश नामन्यसमेनाभिभवादत्यन्तविपयसे घनाद्वा विच्छिाविच्छिन्न तेनतेनात्मना पूर्वधदतनुभावनेश पुन समु दाचान्ति आविर्भवन्तीन्यतो विच्छिवशदवाच्या भवन्तीत्यर्थ । अत्र धीप्सया विच्छिदासमुदाधारयो पान पुन्य दर्शयता प्रसुप्तास् भेद उक्त प्रसुत्सिहि लेगाना व्याज पिलम्वन मििरजन्मादिबहुकाल पारान भिव्यक्ति विच्छिवता तु स्वल्पतिबन्धत क्लेशप्रवादस्याल्पा समन्तान्स सनभिव्यक्तिरिति भेद तेनतेनात्मने न्यनेन च तन्यवस्याती भेद उक्त दति । विच्छेदै प्रमाण पृच्छति । कर्याप्रति । इत्ता, रामेति । रागमाले माघस्यादरानात प्राधप विनिता सिध्यतीन्यय । तदा क्रोधाभावे व पुन धिोत्पत्यसभव असतकार्णनभ्युपामादिति भाग 1 पर फेशान्ता पि द्रष्टव्यम रागमाले कास्य विक्देच विरोधी बीजमित्याह । नहीति। कानिचिन्नद मशानाम उदाहय वैशिकधिनेदमदाहरति। रागरचे ति। विषयान्तरे न नास्ति अपितु विधिवासयतत्रापि अन्ययाऽसद्ध पादासभवादिस्यर्थ । अतो विषयान्तरे तदारागंण विचित इति भाव । दव लोमट्याहारेणाप्यवधारयति नैकस्यामिति । तब एकस्या स्त्रिया ·8 - मित्यर्थ । स होति । महि रागस्तदा अन्यत्र प्रमुग्नोमा मनुवा विभिन्न वैका ऽवश्य भवति तत्र विचितामादायाशदारत इत्याग्य। उदा रता व्याचष्टे । सिपये इति । लगतिशस्वाभाविकररित्यर्थ । तेन तनु-यावृत्ति । ननु प्रमुप्तालिवो कय शल्य दुवाजनकल्ला दियाशार । सर्वगतहसि । लेविषयस्त्र भैगजननये यस्व मा तिनामन्ति उदारामात्य या प्रमुप्तादिरूपाय धर्मिणे दु बदनादित्यर्थ । ন মাধ্যময়ী নমহানছয় ছয় মাহিম शाना धिमाग इत्याशाते । कम्तीति । परिहरति । उम्पतति । प्रमुप्तादिरूपेण चतुर्णा शानामेकत्वमिति सत्यमेतत् । तथापि अवस्या भिशिष्टानामेव केशाना शिविवादित्य विचित ययमन्येव पुरुषम्य बालस्तकाहादिरूपी विभाग इत्य 1 उजाया 'उदाावस्याया ফ্রায়ে মথেন না। যদিন হিয়ান লালন भिव्यक्त उदारो भवति मेश, प्रतो मुमुनुमा प्रतिपसभामाद्विषयमह- त्यागोपि कार्य इत्याशय ।निमित्तकारणेपि नेत्रगदा येन गुणेनाज गोल म्तमाह। मवति। ननु रागादीना ज्ञानत्याभावात कयमविदाविशेष स्वमिन्यापन पनाति । फरमादिति । उत्ता,सध्विति । मवेत स्वेत रोगस्टिीय व्यापिका भवति न हेतुदिति वियोकियो । अनुगात अनुगता भवन्ति रेप सुगम, याच वेगेप्यातदादत न्यायेनायिका मानुयात विवामिश्रित सर्वमशेयधियाभेदमपरव यया सुत्रणा दिपु पार्थिवामिबिसेषु लेनोवैशेयादित्वमिति भार । अधिव मलनु वत्रीजम इत्युक्तमिदानों पञ्चलेशानु पञ्चभि मूत्र मेश नतपति अनित्याशुचिटु खानात्मसु नित्यशुचिसुखात्म ख्यातिरविद्या ॥५॥ अनित्यादिवतुष्टये फ्रमेण नित्यादिधुद्धिविनेत्यर्थ । अधिमा चमुष्टप प्रमेण ध्यानटे उदाहरणानि च दति । अनियति । अनि त्यस्वमसाव फ्राननिष्ठाभावप्रतियोगिावमिति यायत । तम्येश स्वरू पायान कार्यति । नित्यत्व च मम् । सनुल गारडे ।

·योगवार्तिकम् । अनात्मन्यात्मविज्ञानमततः सत्स्वरूपता । मुग्याभाव तथा सौर्य माया विद्याविनाशिनी । इति । मगगीतायां च। नासतो विद्यते भायो नाभाय वियते मतः। उभयोरपिद्रप्टान्तमयनयोस्सत्यशिभिः । इति । असत. मागभावप्रतियोगिनो भायो विनाशिव नाप्तिसत. रवानादिभावस्य प्रभावो विनाश नास्तीत्यर्थः। विनाशितु तद्विदीत्यायः तरयाश्यात् अत्राभावप्रतियोगित्वरूपानित्यायमेवासन्यमुक्तमिति । इमामे, यामति मदिरूपापियामादाय प्रपञ्च प्राविधकइति श्रुतिस्मृतिष्ििपड. म. ( तया प्रपन्चज्ञानस्यासति सदाझारकन्यात् भ्रमत्वमपि शुक्तिरातादिन मानवदीया दति उतायिदायाः प्रपञ्चमेटाहरणामाबायोप्यार धुर्वेति। थाघारम्भरणं विकारो नामधेयं मृत्तिन्य मामत्यादिशुन्यपि प्रपञ्च- म्येद्रशमेव सत्यत्यमुक्तम् । परमबीभत्मदति । कुत्सितेऽप वदति यावत् । फायम्याशुवित्ये श्रुति प्रमाणपर्यात । उक्त वेति । म्यान मूत्रायुपस्त मातुस्दर वोत्रशुशोणिते उपप्टम्भो मातृभुक्तावदिरस । निस्यन्दो नबद्वारेम- कृपादिभिश्च तरण, निधन मरणम् । एवमन्येऽदि रेतय स्पष्टाः। तथा मानादिभिः शोचाधानापि सदा स्वताशुचित्वमनुमीयतइत्याह आधेपशावत्यादिति । ननु भयतु शरीमचि तथापि तत्र शुचियाती मि प्रमाममियाकाडायामाह । अशुवैा शुचिग्यातिई श्यते इति । नयीन शशा इपदिय कन्या कमनीया मधुनो मृतस्य शाययौरसैनिमिसेव दृश्यते। होकः PREा लीला कस्य म्बीकायस्य निरष्टस्य केन चन्द्रकानादिनातिनिर्मलना. भिसंबन्धः माधय॑म् । नास्त्येविषदिनसाधमित्यर्थ. उपमहरति । भव. तीति । एतेनेति । एतेनासुची विग्यायोग्यानेनऽपुण्य तप्तशिनारोह गादी हिंमाटो वा पुण्यप्रत्ययातया नये अर्शनातणाटिना दु परहुलाया अपुरुषाचे धनादावप्रत्यगोपविटावेन व्यायातः । गुमशुचिशब्दयो । योगोत्कृष्टमाधनामाधनमात्रामात कत्यादित्यये । मायामपटा- ·- योगधर्तिकम् । टुपमन्यासामपि समारहेतूनामविमानामुपलसकमती न न्यूनता। तत्र युन रपन्येन तृतीयामविक्षया या यानुमादै। व्रत्यमाणमूत्रमुग्न तम्योदाहरण प्रदशर्यात । तथा दुपति । सत्यय तत्र मुगतिरविद्रोत्यनेना Fau 1 घायतीति । अर्घ दिति शेप. । तति। जगद्रपटु रवद्रत्यय 1 अन मर्ष विक्रिम इत्यागामिम टुम्बसाधनतया दुःखबहुललया च टु मायवचनात दुखमाधने दुनिवृत्त्याख्यातान्विक्रमुखमाधनत्यहि तथा दु यमधुरै मुग्धपुरवबुद्धिश्च भृतीया अविद्येति धाम । अन्यथा | फ्रेवाला खे दुरसंभ्रमभ्यासिद्धिरिति चतुर्थीमधिया घ्यावष्ट तथानामनीति। उदाहरण घाोति । बासस्य देहस्य उपकरणेषु पुत्रादिषु अबुद्धितया विपभोगायच्छेदकतया पन्त करणभ्यापमाणे शरीरेऽहहिस्सथा भोग्य नया मातात्पुरापास्योपकरणेत करणे ऽहदिरित्यर्थ । इमामेव चतुर्थोखि टामादाय प्रपञ्चविधाकायदत्युध्यते । अह यतत्याभिमानस्यैध धमाधमत्पत्ति विनमगडेतत्यात रति । अत्र परिवाचार्यमबाद माद । सति । यथा मयत तथा । घरधनुष अधिदया धन्ये पन्च शिनाप्येतदुक्तमित्यर्थ । ध्यताव्यात यातायात म्यलक्ष्मरूप धुद्धि सत्त्वमात्मता राहीत्वा तस्य सवय मर्यात सत्यम कल्पादिक शुभवामना दृष्टादिक चानुनन्दात्यात्मभपद मन्धानम्तथा तस्य विपक्षिम रचाधि নাবিক থানাযকারিয়ার মান যশিখা র দয়া विटानि येतटु मिन्यच्चया मनु शुक्तिरजतादिभ्रमरूपाणामविष्टाना कध मर गाना न सस्थागवाह । एति। पगोरिव सस्यारि पदानि पादा MENT अभ्या दर्शन चतुष्परा रवभूतेषा ससारस्य मूल भवन्तीत्यये ।। तया राम हेतुतण माणसापत्र गर्माित भाव । मनु धिरहनो प्रिझाराष्ट्रस्य द्विामित्व विनाशन्यत्वमत्युक्तमनिटाय घा अर्थ म्यात न विपरीतष्यतिरित्याशवाह । तस्यावति । तस्यास्वाति झाया ममत्य तत्त्व यावध विजेपन भावोऽमिनापास्पादिशब्द दिया । दृष्टान्त सिमजते । या नामित न मिनाभाय इति । पनामावदेन समान्यन्याय माझा मित्रभामिति । नास ·( योगवार्तिकम् । मित्रं यस्मादिति व्युत्पत्त्या केवलमित्रमित्यर्थः । मि तु तद्विदो मिनि- रुद्ध इत्यर्थ । तया च निरूटलक्षणेति भाव । देश एवेति । विपुलो टेविशेपो ऽगोप्पद इति परिभापितः। प्रमाणे विद्या ज्ञानान्तामिति। एते नाघिदाशब्दस्य ज्ञानविशेपे रूठत्वावधारणादाधुनिकवेदान्तिनामन्यार्थ- त्योपवर्णन स्यातन्त्यमात्रमबधेयम् । क्वाचित्कस्तु विगुणात्मकप्रभसाथ विदाशब्दो गौणः । अविटयाधर्मकत्वात् अविटायात्मन्यारोपितत्वात जडत्याच्च । विद्याविद्याशब्दयोनीनानानवाचित्वेनात्मानात्मयानित्या दिति । अस्मिश्च दर्शने सायानामिवाविवेको नाविद्याशब्दार्थ. कि तु वैशेषिकाविवर विशिष्ट नानमेवेति सूरभाष्याभ्यामयगन्तव्यम् । अविद्यानन्तर तत्कार्यमस्मिता लक्षति । दृग्दर्शनशनवारेकात्मतेवास्मिता ॥ ६ ॥ दृग द्रष्टा दृश्यतेनेनेसि दर्शन करण बुद्धिः प्रलया। फलोपधान नास्तीति शक्तियहण तयारकात्मतेव स्वरूपतो धर्मतश्चात्यन्तमेकाका विपर्योऽस्मिताहकार इत्यर्थः । एतदेव शब्दान्तरेणाह। पुस्पदत्यादिमा । एकस्वरूपापत्तिरिय एकाकारी य मेश सोस्मिताच्यतइत्यन्वयः । अविद्या तश्चास्मिसाया अय भेदो यढुझादाबादी या सामान्यतोह'ढिरय च भेदा- | भेदेनाप्युपपदाते अत्यन्ताभेटायहणात सैधारिया न तु तदुतरकालीनः | पुरुषे बुह्मादिगुणदोषारोप ईश्वरोहमह भोगीत्यादिरूप. न वा दूरस्य धनस्पत्यारिव तयोरत्यन्तमेमताभ्रम । अस्मिता तु एतदुभयरूपिणीति, धम त्याविशेष कार्यकारणरूशवान्तरविशेषविटाम्मितयोमदनापन्यास इति । अनयोश्च कार्यकारणभावो लोकानुसारेणावधार्यते, तो शादी कलत्रपुत्रभृत्यादिपु आत्मभायो जायते पश्चादेव तु तेषा मुरादु खदिक- मात्मन्यभिमन्यसे तथादी जलादिपु उपाधिषु प्रतिनिम्बादिरूपेण चन्द्रा दयारोमो भवति पश्चादेव तु चन्द्रादिपु तद्वारा सम्पमालिन्यायापी | भवतीति। अय चकार्यकारणभायः पूर्वमूत्रभाष्यस्येन पञ्चशिक्षवाक्येनाप्पुक्त । तथा सास्यकारिकायामपि पाठमशाल । ५ अध्युष्ट्रिरथ च भेटैमाप्युपपटातति पाठान्तर पुस्तकान्तरे । परंतु 'ध भेदाभेदेन याटियुक्ततरे पाठान्तरम।

·१०० योगवार्तिकम् । तादृशाशोर्दर्शनात् । धन मे मा नश्यतु सदैव भूयादिति । अत एव तया. शिया पूर्वजन्मनि माणदुःखानुभवस्तात्कारगातया प्रतीयते अनुमीयत दत्ययः । एतेन जीवस्यानादिस्वपि प्रमहासाधित, जन्म तु कूटम्य. विमात्रस्य तैस्सटेहेन्द्रिययुद्विवेदनादिभिराटाः सवना दति। यत्तु न जायते न नियतन्यादिवाक्य सदामन उत्त्यत्तिविनाशायत हारिष प्रति बेधतीति बोध्यम् । मनु दह तन्मन्येवानुमानादिना मरबाटु-पानुभयेनाभि निवेशारय भय भवतु किमर्थ पूर्वजन्मानुभवः कल्प्यातहत्याशङ्कामपाक- गेति । स चामिति । स चायमुक्काशीपोभिनिश. स्वरमयाही स्वाभा विकोत्यन्तमूठस्य धमपि मरणटु खप्रत्यक्षादिभिरसभायो मराराम रच्छे. ददृष्टगत्मक उच्छेददृष्टिकार्यः पूर्वनन्मानुभून मरणदु समनुमापर्यत । पजन्मनि मरणडापानुभवमनुमापात । यदनुभवोत्येन मरणनिज नितया वासनपेह जन्ममरणबासा भवतीति शेपा माणभयस्य ट्रेवल्यस्यापि मस्कारसनम्त्व निरोधम्यवागत्या कन्यतति । अभिनिमेश सत्कारण चव्याख्याय भवयाश्या व्याचष्टे यया नेत्यादिना इत्यन्तेन । विजा- नोति । विज्ञाा सप्रजातयोगेन सातासम अपनस्य पूर्शनोपरान्तरता दाता पेन स तपा तस्य तस्यजस्येत्यर्थ । कुशलामुगलयोति प्रत्य. माणत्वात् दति । एतेनादान्तयोरगिष्यमाणमेघ यस्तु प्रपञ्चस्य तत्व तमा पर प्रक्ष विकारस्तु मध्ये याचारभणमामित्यम्माममपि मिहान्त दात मिट्टम तया चोक्त मातधमपि । अन्तेषु मिरे धौरान ते मध्यपुरमिरे । अन्तमाप्ति मुषामाई पमन्तरमेतयो । दति । मुषामाहुरित्यायम् । मुबायाहुरिति पाटम्नु साधु । ननु सत्यतम्याविस्मितादाभाय योजाशीरित्याशयेनाइले । कारमा दितिसम्झारमात्रजन्यत्येन परिहरति । समाना होसियासना एतबा- शोहनुमामनेन्यर्थ. यम प्रस्तावासना वितन मह नश्यतएव ज्ञानेन नवहालवत अश्दिादिमस्काभ्यो विशेषः । अनु अशानिय | চালিকায় মানুষ মুযামিনী য়া মিয়ানম মিত্র ·योग्यानिकम । १०१ धमन्यादिति चेत्र। विपदर्शने सत्यपीगितादृष्टा फलालेन तादश मस्कारस्य उत्तेजकत्वात् । एतेन यदाधुनिकवेदान्तिमा प्रादुरात्मा मुवम्वरूप निधियोक्तेदायिपपत्यार यायमुपदित्यनुमानेनात्मन' मुपपता मिध्यतीति तदप्पपास्तम् । पूर्वपूर्वजन्मनु यम्बासी जातस्तेन सदा नातायाम्तद्वामानासोनिम्पधीधामभयात् । अन्यथाप्यात्मत्येनेव मि धन्यकल्पनौविगचेति । रियायोग मेगत करणार्य इत्युत तर मेरा तन करतम्य फल यतुमाह । ते प्रतिप्रमवहेया: सूक्ष्माः ॥ १० ॥ प्रमवाद्विन्दः पतिप्रसय पनप । तया च प्रतिप्रसन वितम्य प्रन येन मूहमा दग्धतीनभाया मेगा हेया इत्ययं । तदेव भाष्यकार पाहते पञ्चति । पञ्चमध्ये अभिनय गो महणातिरिक्त योगिनो दग्धीक्षक न्पा भवतीत्युमेध । ननु तनूकरण दायोजभार प्रलयरवेत्येव कम । प्रतो दग्धग्री जमायतिपादकमुत्तासूत्रमेयादावितमिति चेत्र । मुप्यान्न तथा प्रलयस्यानादी निवनात् तत्र द्वारामाहया च दग्धजीजभायस्य परवा द्वत्यमाणत्यादिति । ननु मेगावामनयोर्थत्यमागाप्रमग्यानेनेय नागोस्नु किमतर चितनागोत्यताति चेव । सानदास्था गरित्यादियास्त्र मामागयेन जानाग्निदाहस्येय सिदेन तु तवागम्य । युक्तिश्चात्र प्रायोक्ता फारणे कायंगपायहरय्यभाविदर्शनमिति । तया च योगाग्निना व्य त्यानमस्कारदारयजानाग्निनापि शमस्कारपोदाह पय भर्यात में तु समास । नन्येयमपि के शमस्कारदारय समागत्यन्तीछेद्रसभये मस्का रमहितचित्तनाश मिमिति मावापापेन्यताति चेन्मेशम् । योगिमकन्पेन इष्टयीज्ञादियत् दग्धोजगतिमादपि कदाचित्युनाकोत्पत्यापरिति । सनकरणस्य द्वार दम्वयीनभार प्रतिपादन मूत्र परपित्या यति। स्थिता नामिति । तदृसप इति । ममामान्तर्गततबदस्या मेणे महान्यय । स्थितानामित्यस्य पितरण बीजभायोपगतानामिति । एतच्च मस - TY: व्याख्यास्याम ·१०२ योगवार्तिकम् । थानइयात हत्तयः ॥ ११॥ झशानामिति । स्थितानां बीजभावोपगताना गाना या वृत्तयः स्थला अभिध्यतावस्या: ताः प्रथम क्रियायोगेनाल्पीकताः सत्यः प्रसंख्या- मैन समाधिजपवारूपेण मानेन धानकार्षण हातगाः प्रतिबदोस्पत्तिमाः कर्तव्याः पावत्मत्मीयताः, अस्त्र विवरणं दावदाधबीजकल्या भवन्ती त्यर्थः । सतश्च मतिप्रसबहेया दति पूर्वणवेतमिति । तनकरणादिषु रियु सुकरत्वदुष्करत्यरूपं विशेष दृष्टान्तनाह । यथा वस्त्राणामिति । निर्धयते वाताहत्या निश्यिते । यत्रेन पापापमहारादिना, उपायेन वारमयागा- दिना । अनेदं दृष्टान्त साधनत्रयं दामान्तिपि साधननिवाभिमाये. गोमम् । स्वल्पेति। स्वल्या क्रियायोगा प्रतिपक्षस्तनुता हेतुर्यासां स्यूलानाम- सनकतानां सास्तथा महानतिनुष्करः प्रसत्यानासिरसंप्रज्ञातयोगसाअधि- नाश्च प्रतिपक्षी वाहकनाशको यामामिति महापतिपता इत्यर्थः । अनेन सूत्रेण नीयन्मुक्तानां तिरूपोप्यविद्यालशस्तिष्ठति इत्यभ्युपगम आधुनिकानां वेदान्तिब्रुवाणामपि सिद्धान्त इति निर्णयम् । तथा मति स्यलानामपि प्रतिप्रसवहेयत्वापरिति । इदानी वेशाः किमर्थ हेया इत्या. कालायां केशानां परंपरया दुःषनिदानस्वं मनायेण धक्तव्यं तबादी केशामा टुसोत्पादने सानाट्टारमाह । लेगमून; काशयो दृष्टादृष्टजन्मवेदनीयः ॥ १२ ॥ दृष्टादृष्टजन्मनी धर्तमानमविष्यती बेदनं भेोगः कमीशयो धा. धर्माता च दृष्टजन्मभोग्यो वा अदृष्टजन्मायो या उभयथैव लेशमात्र को । केशे सत्येव भवत इत्यर्थः । 'यम्य नाहंकृतो भानो बुद्धिर्यस्य न नि. प्यते। हत्वापिस इमान लेोकाव हन्सि न निवध्यते' इत्यादिवाक्यशतेभ्य इति भावः । यथा शधिकारिविशेषतया फेशानां धादिननावं शोवा- दिवत् एवं तज्जनकामादिषु रागादिरूपैः प्रवर्तनादपरोयपि बोध्यम् । केश मतकत्वं विशति । ततिा सत्रचित्ते लेाभादिरूपदचित्रपसत्वे एव पुरुष- पारस्या समाशयो भरत रत्यर्थ । रागद्वेषमोहाख्यानां व ढोषाणाम. - ·१०३ - योगवार्तिकम् । प्टनियामकत्वं कोर्म दर्शितम्। 'रागद्वेपाटपोदोपा. सर्व भ्रान्तिनिवन्धनाः । कार्यो सस्य भवेट्रेापः पुण्यापुण्यमिति अतिः । तदादेव सर्वेषां सर्वदेवस. मुवति । दृष्टजन्मवेदनीयमुदाहरति । तत्र तीति । सदा दति । इह तन्मनीत्यर्थः। परिपच्यते कालेन परमेवरेण वा फतोपहितीक्रियते। अष्ट. | सन्मवेदनीयं पुण्यमुदाहृत्य दृष्टजन्मवेदनीयं पापमुदाहरति । तति । य इत्यनुपन्यते । यथासममुक्तयोः पुण्ययापयोदृष्टान्तावाद । यथा नन्दीश्य- र दति। अदृष्टजन्मवेदनीयं च कर्म प्रसिद्धत्वाचादाहतम् । प्रसङ्गती व्यास रेकायप्युदाहति । तत्र नारकाणामिति । नारक्रिपुरुषाणां धांशनु. त्यत्तेः । ननु स्वगिरणामपि कर्म नोत्परतति कय नाभिवचनमात्रमिति | चेत् न । वागणां भारतवर्षमागत्य लीलामानुब्रिग्रहेण प्रयागादी | कानुष्टानस्य तत्फलस्य च प्रयणादिति । शेएं सुगमम् । न केवलं काशये- प्वेव मशः कारणमपि तु तत्फलपि अतस्तान्यपि दुतोत्सादने केशानां साक्षात्परपरया द्वाराणीत्याह । सति मले दिपाको जात्यायुभीगा: ॥ १३ ॥ शिरूपे कोशयस्य मूले सत्येव काशयस्य विपाकः फलं भवति शाश्च वासनारूपा एव जन्मादिविपाककारणम् । विपाकस्य स्वरूपमाह । नात्यायुभीगा दति । जातिर्जन्म अायु धनझाल: भागः सुपटु सात्म कशब्दादित्तिरिस्यर्थः। न तु मुसादिसाक्षात्कार एवान भागः, ते दादार- सायफला इत्युसरसूत्रे तस्य विपाकजन्यतावचनात् इति । स्यादेतत् । गानां कांसहकारित्वे प्रमाणं नास्ति । जामाग्निः मर्यकर्माणि भस्म मात्कुरुतेर्जुनेत्यादिवाश्येभ्यो हि जानस्य को शतपहेतुत्ववत कर्मचयहेतुत्व मपि सिद्धम् । अतः केशाभावकाते कर्मभावस्यावश्यमत्यात्तत एव विपासा भायणदिति । यत्रोच्यते । विविधयोनिहेतुशुभाशुभकर्ममु सत्म यन्त्र रागादिन्तकाले उस्तिष्ठति माणोत्तर सामेव योनि नीव. प्राप्नोति नेत समित्यन्वयतिरेकाम्यां कर्मवद्रागादिदोपोपिधिपामहेतुः । तथा च श्रुतिः "तदेव सक्तःसह कर्मणेति लिई मनो यत्र निधिक्तमस्य"ति। "तं विद्यार्म- - ·१०४ योगवातिकम्। को समन्याभेते पूर्वप्रज्ञा चेति च। तया गोतापि। 'पुरुषः प्रतियोडि भड़े प्रतिज्ञान्गुणान् । कारण गुणप्तहोम्य सदमटोनिजन्मतिवति । न्यायमूत्र छ । 'धोतरागजन्मादर्शनात्' । नरमादिष्वपि रागादानुमारणेत्र । वियाको भवति । निषिद्धस्त्यादिसतानामेव सप्तलोहमयनारीपमालिङ्ग- नाटिफलश्रयणात, अतः केशोपि स्वातन्त्र्येण विपामार हेतु, मानोत्तर चारविपाकः समाप्यतएव न स्वारमातति न तबगापतति । अपि चाव मूत्रे भाग्यस्ता कर्माशयस्यापि प्रसन्यानदग्धबीजभावस्य वक्तव्यतया कर्माशयस्य दाह एव जानेन क्रियते न तु नाश रत्या धार्यते । । म च शाम्यमहसालेद एव । ज्ञानस्य हि शायरद्वयं शायाहेतवेदेन कर्मानुत्पाद. प्राचीनकर्मणा दाहश्च न तु कर्म नाशः प्राञ्यकर्मणापि नाशप्रमडास । न उ पारमानिरितमत्वेन जाननाश्यता कन्येति धान्यम् । लाघवेन कैशम्य विपाक्रारम्भहेतुन्व. कल्पनाचित्यात । प्रारभफलकस्य कर्मणी बीजगतिनापि फन समा प्यतण्य योजदाडेप्युत्यवादुरदिति । अत एव नानाग्निदग्धकमर्माण समाहु, पगित बुधाः । योगाग्निदग्धकर्मचयोचिदिति गीतारिण | थुराणयोलानयोगाभ्या कर्मश दाह एव भूयते न तु नाश हरति । सादे फचायतण धचीयन्ते चास्य कमाणीत्यादिवाश्यान्यपि दाहपात्र । तथा तदधिगम उत्तरपूर्वाधयोरविनाशाविति ग्रस्नमपि बिना शब्दो निष्फलतार्यक एव मन्तयः । फाशयताशस्तु ज्ञानशामनानागवत | चित्तनागादेव भवति धर्मिनाशस्य धर्मनाशहेतुताया. मामान्यत एव कृप्तस्वादिनि । सम्मान्सामैन से शारयहेतुद्राहात कमानुत्पाद्रवत् प्राची नकर्मविपासानारम्भापि भयति मशाग्यदृष्टसहकार्यभायात् । अने। नानान लेशाप्यमहकायुमंत एव कर्मदाह दति म मुस्यम् । तदेतत्मा प्रभिप्रेत्य भाष्यकारः भूमिदं प्याचष्टे । मासु मेगेष्विति । विपासार- म्भीति । प्रारम्भशब्दाजीवन्मुक्तम्यारविपाकेषु न शाः कारणमिन्युक सस्य हारन्य एष विपास फर्मया समाप्तति। एतेन सीधन्युक्तम्म भोगा- नविद्यालेगकल्पनमज्ञानामुपेतलीयम् । पारविपाकनेशानामहेमन्या.

·१०५ - । योगार्तिकम् । दिति । गानां मारायसहमारित्वं जानादग्धमाशयस्यय विधामार महेनत्यं च दृष्टान्तेन प्रतिपादयति । यथा तुति। फेशान इति । पा मादायीजभाय त्यपि चोयम् । दृष्टानानुमायत नामग्यानदायीन. भागे येत्युत्तायाम्याच्च । नापनोतनेश रति । मविपामगोचामेशगून्य एत्पर्यः । यतो न प्रसंध्यानदाययोजमायो त्यस्य मेगसामान्याभायका. लीनः क्रमागयो उसकोगदाहरणमिति । जात्यायुभांगा दति ध्यावरे ।स घयिणम इति । कर्मणा नामकारणत्ये क चन विशेषमधारयितुमाह । संदं यिवार्यतीति । तत्र जन्मलवगविपाक, अस्प ध विचारस्य प्रयो. जनं स्थपमेय पश्यति । तत्र वत्यारा निकन्याः कर्मकन्यप धुय स्या तन्मात्यानेकत्यरूपं प्रथमं यिमन्पढयं कमानेकत्यं च यं हत्या सन्मा. मेकत्यै सन्यरूपमपर विकल्पद्यमिति । प्रातिपतीति । फनदानाय. मुत्पादयतीत्यर्थः । सिमनेमिति । अनेक भर्म मिनिला अने जन्म मरोलीत्यर्थः । पायनिकन्ये सु न मिलनमुक्तमिति ततो विशेषः । तमा विक्रन्पमपाकरोति । न शायदेामति । एतति । फरमादिति । उत्तरम् । अनादीनि । प्रचितस्य संचितम्य अशिष्टम्प प्रभुकम्य । अशिशि- प्टस्पेसिपाठे अन्यान्याभुकत्येनाविशिष्टयेत्यर्थः । मातिसम्येहिसाय, कनक्रमानिपमादनाग्याम इति ययोलानाममन्नर्मणां मध्ये किं. फर्म प्रथम फल दाम्पत किया परवादितिफलामे नियमो नाति । | लोमानां पुण्यानुष्ठाने फनानास्यामः स्यात् । भाग्यनन्त झानमध्ये | भाविपापादिनानुष्ठीयमानकर्मको पिनागमभवान झटिति भेगकामन. | येष फर्मानुष्ठानाचेत्ययः । द्वितीयं विकन्यं निराशति । न चैक मिति । अनेकजन्म मिविया फनशनायानेजन्मन मारणमे. के फाप न भवतीत्यर्थः । पत्र हे एनति । कामादिति । टतम, अनेविति । अनेकेषु सन्ममु क्रियमाग फर्ममेकं मन्ये कमे. पाने कम्पामायजन्मनः कारण प्रतोगिटम्य तदितरम्य तडिम्ता- लम्य कर्मण इति यादति । तृतीय विशन्य निराम्रोति । म घा- ने फर्मति । एनति। कम्मादिति । उत्तरम, सदनकमिति । सवा घेलि - ·१०६ योगवार्तिकम् । प्रथमपतोटोयम्यानारयासस्य प्रसङ्ग इत्यर्थ । तदेष पता दूषिते चतु शुफ्त मिट्टान्तयति । तस्मादिति । तस्माजमारभ्यामरणपर्यन्तकाले घिहितनिषिदेयो धर्माधर्मसमूहो गुणप्रधानभावापद उत्पादित स मरम्प झालपारधर्मभोगसमाया तव्यावसर सवेशप्रयन मिलित्वा स्वफ लदानार्थ मरण प्रसाध्य मलित प्रशृद्धवेग एकमेव लन्म गुणमधान भावापर स्थफलयेम्प कोति नानेकप्रित्यर्थ । मरण व लिट्टेहम्य स्यतदेहादुल्लमण न तु नागो गमनश्रुतेः, नाशस्य भोगातुनपा कर्माज्ञ न्यत्वस्वाभाविकत्वयाभाष्ये वत्यमाणत्वाच्च । मनु कोयलान्मना कि प्रयो नन तबाह । तल जति । अम्पोऽपि न स्वत पुरुषार्थत्वमत आहे । तस्मिवायुपीति । असाविति । क्षन्महेतुरित्यर्य । अन्यो हि टोकमान विपाको भवतीति पयति । गौत्सर्गिकमुपसहरति । अत इति । एको भयो इस्मिन्कार्यतमस्तीति एकभाषिक कमाशयप्तमूह' । पूर्वाधाहत सत्य । ऐकविक दसि पाठे वेकधिक कर्म तन्नन्यादृष्ट कविक्रमित्यर्थ । नन्वेष स्वर्गिनारकिणा कय पुनर्जन्मादि स्यात् स्वर्गादिशरीरे धर्मोदय नुत्पते मादीनमर्धकर्मणा च तव समापनादिति । चेत्, न स्वादि अनक्रमगामेय ग्रावणम्गवराटियोनिलाभपर्यन्तफलथवणात शास्त्रा मुक्तमालविशेषस्यय फलस्यैकधिकसनियमादिति । विधिपाक क्रमास्या पविपाके कर्मणी माह । दृष्टजन्मेति । नन्दीश्वरयवरुपयन्वति दृष्टान्तद्वय पूर्वापन्यासक्रमेणेकम् अन तु युक्रमेण योजनीय प्रतिताक्रमेयोदाहरणोनियात् । नन्दोवरस्य सदवायायुर्मनुष्यज | नमन विशेषणायुभांगरूप विपाकनुय देशसवन्युत्पन्न नहुषम्य चेन्द्र त्वमपादककर्मणेय दीपायलम्स नाभात पापियेषेण केवन सभाग | रूप एक रध शिपाक उत्पन इति । तर व नन्दीश्वरनहुण्यामनुष्यगरी रमेश बाईकादिवटेवसर्पहपरिणामान्तगत् न जन्मान्तरमपूर्वरेहानु सादादिति । नन्धेध कमाशययन जामवासनायकभविश्य। स्थान तथा व तामामनादित्व चाशिषा नियवादित्यागामिमत्र वासनानाम नादिस्यतन पिपोत्याराडा परिहाताशझम शर्मा -- ·१०७ 1 योगवार्तिकम् । विपाक्रस्य योनुभवश्चित्तत्तिनिवहो जानरूपौनप्पादिताभिजीनरू. पवासनाभिानादिकालेषु मंतिमुपचितं पुष्टमिति यावत् । अत एव विविधरूपाभिस्ताभिः पटवत सर्वतश्चिशिमिय चित्तं यन्यिाभरापत मत्स्यज्ञालमिव वर्तते इत्यत पता बासना अनेकभवविझाः स्वीक्रियन्ते अन्यया मनुष्ययोन्यनन्तरं देवतिर्यग्योनिभोगानुपपत्तेः मनुष्यजन्मनि तद्वाम. नानुपपत्तेः । एवं भवधासनानां च मनुष्यजन्मनैव तयादित्यर्थः । अत्र यामनानां जीवमात्स्यबन्धवित्तज्ञालयितत्वेन रूपणात । भिदा हट पन्थिन्किान्ते सर्वसंशया इत्यादिश्रुतावपि हदयन्यिासनैव न स्वा- | धुनिझाल्यताइंकारादिरिति सिद्धम् । कर्माशयारयामाधर्मरूपासंस्का- गद्वासनानां वैलवण्यमाह । ये संस्कारा इति । ताश्वानादिकालीना इत्युपमहारः । औत्सगिकमेकवित्वं चिदपर्यादतु भूमिका रचति । पस्त्वसाविति । नियतः स्वाभाविको घिनशून्यः तादृशो विपाको यम्य स तथा । स चायन्यानन्यशेषः कान्तरानभिभूतश्व कमांशपस्तद्विपरीत. रवानियतविपाक इत्यर्थः । अयं चा नियतविपाकविधाभाये घ्यक्तीभविति । तत्रादृष्टजन्मवेदनीयस्य नियतविपाकस्यवाय नियम दति । एक वकवनियम इत्यर्थः । न त्वदृष्टजन्मवेदनीयम्यानियतविपा. कस्य ति, सुगमम् । दृष्टज्ञन्मदनीयप्प भवाहेतुत्वनैभविकत्वाभायः स्पष्ट एवेत्यतो ऽनियतविपाकस्यैवैविकवनियमाभावे हेतुं एन्छति । फरमादिति । उत्तरं, यो हादृष्टति । दृप्टनन्मवेदनीयस्यैकर्भावकत्वशङ्का नास्तीत्याशयवाद । दृष्टज्ञन्मवेदनीयस्पेति । स्यरूपास्यानमात्रं न तु दृष्टनन्मवेदनीयस्यानियतविपाकत्व नास्तीत्यादिः कश्चिदाशयः समर्वात प्रयोजनाभावात् । यो हि अदृष्टजन्मवेदनयोग्यो नियतवि. पाकभिवः स विविध इत्यर्थः । पयाथुत्ते प्रत्यमाणस्याविपक्कनष्टस्य संयहानुपपत्तेः । तिसृप्वेका गतिमाह । कृतस्येति । अपरिपकच्याद- फलकस्य विनाश इत्यर्थः। तथा च सभ्य नास्येकविसावमित्या- शयः । द्वितीयामाह । प्रधाति । प्रधानमर्मणा यागादिना सहैव तद- हाना पहिंसादीनां स्वफलनानाय च फलमाप्तिः प्रधानम्मायुपगमन; - ·40 योगगतिकम् । गया धान्पतीजे सहोत्यवाना तृणमोजाना से सहय अमलमध्यस्थाए. साना धान्ययोजेन सहेव वपनामाप्त न स्वातन्त्र्येण तद्वत परोपसनतया नुष्टितत्वात न स्वातन्त्रेण फलदानमिति । तया च प्रधानकातिशयम्य पदा यतवनरवान्तरेणाभिभवत्तदा तदुपार्जनम्यापि नैकमविकमि त्याशप । तृतीया गतिमाह । नियतविपाक्षेति । नत्र प्रधान नाङ्गि। ব্ধি গলনা। নিনানয়াঙ্গল থানৰ্ম ঘদিবনামিন | प्रतिबद्धस्य चिरमवात्यान द्वित्रिचतुरादिजन्मनु प्राप्ततपावम्यानमित्यर्थ । तथा च तस्य नैकविकामित्याशय । एतास्वादशामुदाहरति । तत्र मत स्पोत । शुकः काशय धर्म कृष्णश्चाधर्म. तथोरामोत्तरम्य नाशे सिमुदाहाति । यदमिति । पुण्पयापरू हे कर्मणी पुरुष वदितव्ये अधायित । देवति धीम्मा मुल्यभेदार कर्मभेदभियोक्ता पत्त पुण्यात पुण्यनिर्मित एको मुख्य राशि समूहस्य समूहिकार्यत्वात पापस्य पापरागेरपहन्ति चोरस्य निहन्तीतियत कर्मणि पप्ठी तम्मा स्सुस्तानि कर्माणि क मिस्थ तन्न कर्म इह लोगएप से हस्य सत्यो वेदयन्ते प्रतिपादयन्तै न तु लोकान्तरति श्रुत्यर्थ । इच्छायेति छान्दमत्यादात्मनेपदम द्वितीया गसिमुदाद्दति। प्रधाति । यत्र स्मि- | মিয়ই যাত্রা শুদ্ধ নয় মানসমযuায় মি नमिपन्थय । स्यात्स्वल्पदत्यादिवाश्यस्यायमर्य । हिमादिजन्यमापन | যাতায়নুর ন র দ যালারি বাম্বো বনৰ গায় | रिवत्तेन परिहतुं शक्यते यदि च प्रमादत प्रायश्चित न क्रियते ममत्य घमर्ष । बहुसुषमध्ये अन्यट् म मर्पणयोग्य भोजननान्तरीयकनु खचत् । श्रत भुगतम्य कर्मयोकणय हेयत्वाय नाल न पर्याप्तम् । सार रति । शेष करिष्यतीत्यन्त पञ्चणिपशाय सुगमम् । तृतीया गतिमुदाहरति । नियति । उत्कटस्वरूप घलयाचमेव प्रधानत्यम् । नन्वेष कर्मविशेषस्य दिरमवस्याने मति पलिम कर्मणामेस्दैव मापणादमिति कथमुप पटातात्यायेन शर्ते । कमिति । सिद्धान्तमाह । अदृष्टीति । मंग्य कर्ममामान्यस्य समानमेकम् । नत्यदृष्टेति । प्रदृष्टजमधेनीय ·योगार्तिकम् । १०८ स्पेति प्रमदाटुक्तम | अनानियविपाकस्य वेति घाशद्ध चिसिष्ठति स वाश दोपर्थ । गतिश्यमुपसारति । यत्त्विति । उपासीत प्रतीक्षेत विपाक विपाकारम्भक स्याविरुद्वकर्मान्तरमिति शेष । उपासनस्याधि माह । यादिति । अन्य समानमविष्ट कर्माभिव्यक्ती निमित्त याउनेत | फलोन्मुपीकरोतीत्यधं । 'यदाजन्मस्त पाप मया सप्तसु जन्मसु । तन्मे रोग घ शोकच माझरोहतिसप्तमी त्यादिवास्यानि। तथा फर्मगतदु ज्ञिानत्ववचनानि चैतादृशमर्मविषयाण्येवेन्याह। तद्विपासायति। अभि भूतकमंत्रिपामस्यैव कुर कदा केन निमित्तविशेषेण भविष्यतीत्ययधारयि | तुमराम्यत्यादियमभिभूतक्रमगतिश्चित्रा अदुसरूपा दुर्शिनाना येत्यर्य । नन्। उमेशभषिकत्व तसमित्याशयाह । न चोत्सर्गस्यति । निति तति रित्यर्थ । घा चिटपादेयकायकत्वमौगिक्रमेवानुमन्यमेऽस्माभिरि त्ययं । न चैवमप्यपवादाशयाऽनारयामतादास्य्यम । अपवादस्य स्वानु ठानमान्दनिमित्तम्तया दिल्यैव शस्त्ररिहारत्वादिति । यच्चाधुनि कदादिभिरकभरिकमत व्यभिचारण दूपित सदनानादेव असर्गिमा मात्रस्य भाव्यतक्तित्व दिति सर्व सुस्यम् । इदानीमुक्ताभ्या कमद्विषा काभ्या फ्रेशाना मुख्यफलमा । ने हादपरितापपला पुण्यापुण्यहेतुत्वात् ॥ १४ ॥ ते विपाका एव समुचितमुवटुवफलका समुच्चितपुण्यपा पहेतुकवादित्यर्थ । अब मुपायकदैन पुगपहेतुका दुपारच्छेदैन पापरेनुका ति विभज्य प्रतिपादति । ते जन्मापुरित्यादिना । मुग्य पगारच फलत्य भयाति प्रामे व्यायात वियाकान्तागतमोपश्च |शवाहाकारत्तियति तस्यापि भुपटु पडेगुन्यमुपपत्रमा तदेशमनेकमूत्र प्रोकमयिदाया दुनिदानस्य न्यायाचारकामणगयाटुल, दुमन न्मपत्तिोपमियाजानानामुत्तरोत्तरापाये सदनन्तराभाघाइपबग इति । कारणनाशाय हि मायानुत्पाद ति । तदेव दुनिदानतया केशाना हेतुत्वमुक्तम् । ननु सर्व घियामा क्रय मुण्ड यातसा प्रसकारी ·११० योगार्तिकम् । दुधामभिचमुवसत्यादित्याशवा परिहरति । यथा चेदमिति । यथा वेदं परिदृश्यमानं रोगादिदुवं प्रतिकूलात्मकद्वेष्यस्यमा भवति एवं सर्वत्र | विषयमुग्वालेपि दुःस्व योगिनां प्रतिमूलात्मकं तिष्ठसीत्यर्थः । दुःसत. साधनपासिरूपेण यहणाय प्रतिकूलात्मकमित्युक्तम् । मूठानां दुःसमुद्रम- ग्नानी मुवनान्तरोपकमूत्मदु खेप दृष्टिनास्तीति योगिन इत्युक्तम् । तथा | च लोशिकावमिव विषयसुषमपि दुःपशवलतया दुःखत्वेन हेयमेति भावः । यदपि स्वगादी सुधमधिसे तमाम्यन्यमपि दुःखं बलबोधिधयो भवति । बलवत्वं च सुस्वाभिलाषाभिभावकत्यम् । तथाच सांख्यमूत्रम् । मा दुःखद् द्वेषः पुरुषाय न तथा मुशामिलाप इति । अस्मिामूत्र मुसम्पयोरेव कर्मविपाकफलत्वाचनात जीवन्मुक्तानामपि पारश्चविया केषु मुखदुःखे गारे भवन एव आभिमानिके तु न भवतः तत्कारण. शायावदिति सिद्धान्तः । तथा च श्रुतिः। म ह वै सशरीरम्य प्रियप्रिय. योपतिरस्ति' इति । 'आत्मानं द्विजानीयादयमास्मीति पूरुषः । किमि- धान साय कामाय शरीरमनुसंज्ञादिति चस्मृतिश्च 'धोतागभयकामा विरोधी निरुच्यत' इति । सूचान्तरमयतायितुं सुखस्यापि ज्ञानिदृष्टया दुःखत्वे हेतुं पचति । कयामिति । तदुपपादकतयोत्तरसत्रमवतापयति । सटुपपातदति। परिणामतापसंस्कारदुःखैर्गुणत्तिविरोधाच दुःख मेव सर्वे विकिनः ॥ १५ ॥ । परिणामश्च तापश्व संस्कारश्च तन्नानि दुःखानि से संबन्धात्त कारणत्वादिति यावत् । तथा गुणयविरोधाच्यार्यतो दुःखसंभिवाधान्त प्रश्नतितत्कार्पसुवादिसर्य दुःवमेव घिकिनः । मुखदुःखताबसाक्षात्का. रिणामतामति बास्पार्य प्रतिपदंचध्याख्याभाष्य भधिष्यति एसकारण चानकलात्मकमुष्वरूपता विदा । पटाप्पयोगिनोपि दुःखमेव म तथापि मूवामावाले दुःखतया न जानाति गोगी तु मुखकालोमि सस्य दुखात्मकत्वं पश्यतीति प्रतिपार्दायतुं विकिन इत्युक्तम् । ननु मनः ·૧૧૧ 1 - - योगवार्तिकम् । साधनतया मुघसंभिवतया च सुखमेव कयं सर्व न भवतीति चेतना | दुःखेषु बलवद्वेपस्योकत्वात् । सामान्यतो बाहुल्यस्याप्यत्र नियामकत्वान्च वैशेष्यातद्वाद इति न्यायात् । तदुक्तं विष्णुपुराणे । 'फालमित्रपुनार्थ एहक्षेत्रधनादिकः । क्रियतेन तथा भूरि मुखं पुंसां यथाऽसुख मिति । संसार च सुपातया च दु.प्रधाहुल्यं गोपव्यावठासंवादे व्यक्तीभविष्यतीति । | तपरिणामदु.पहेतुतया मुखस्यापि दु.सतां प्रतिपादयति । सर्वस्याय- मिति । उत्सर्गतः सर्वलोकस्य सुखानुभवझाले तत्र सुखे रामो नायते रागाच मुपमिदं में स्थिरं भवतु परमेश्वर मा नर्यात्वत्यादि संकल्पा- त्मको मानसः काशयो धमाधर्मरूपो भर्यात कमीशयाच्च जन्मादिटुःख- मिति प्रागेयोतमित्यर्थः। मुखभोगकाले रागनझमारायवद्वेषमोहजोपि क्रमाशयः परिणाम यहेतुरस्तीत्याह । तथा च द्वेष्टीति । तथा च सुख- भोगकाले तद्विरोधितथा दुःयसाधनानि दृष्टि सुखधरो दुःर में मा भूयात् शत्रुश्व में नरपत्वित्यादिरूपेण । तया दुःखसाधनानि परिहर्समशक्को मुहाति चेत्यतो टेपमोहकतोष्यस्ति कमाण्य इत्यर्थः । रागद्वेपमोहानां च प्ररत्त्यादिद्वारेणेव साक्षादयदृष्टहेतुत्वमस्तीति । तथा चोमिति । मुखम्य सानुबद्वत्वं च मयोत मुखानुशयी राग इति मूत्रे मुनामिन. स्पेयारिभाष्येणेत्यर्थः । मानसझमाशयद्वारा सुनस्य परिणामटु स्वत्वं प्रतिपादा शरीरकाशयद्वारापि तदाह । नानुपहत्येति । शारीर काशप दति । सुग्नभोगकालदति शेषः । एताभ्यां च मानसशारीराभ्यां कर्माश- याभ्यां वाचनिकोपि झाशयः शापाशीर्वादज उपतक्षणीयः । सुखस्यापि परिणामनु-ससंबन्धेन दुःखत्ये ऽधियामूत्रं प्रमाणीसत्यापपादयति। विषय. मुखं देत्यादिना ननु सर्वदुःखान्त एवेदं वहुमुचितमिति चेव । सुरग्रस्या. विद्यात्वापपादनकालण्व दृष्टद्वारापि परिणामदुःखमुपदेष्टुमादा विष. यमुस्खस्यापिनात्यप्रतिपादनात अन्न च यत्यमाणशरमार्थिकमुख याय- नाय विषयेत्युक्तम् । अपिदाविषयपदार्याना पुद्धिमानतया सुखमवितो. स्यभेदनिर्देशः । भोगेन मुखं भवतीत्येवरूपा भोगनदुःख मुपबुद्धिर- विद्या, सा चाग्निदान तत्सत्रे विचिता अतोत्र तामवियां प्रतिपाद- ·ሃየ። योगवातिकम् । नानारूपas चिताया चिनिष्ठया वयानुधिष्ट लिमिव । अत एव हात-योपि देहेन्ट्रियादाबहकारममकारवन्तमित्ययं 1 आप. नयास्मितायभावप्रतिपादनाय इत्यायुक्तम् । शेषमतिरोहितम् । | परिणामादिदु सम्यम्य साविनी जानेन यत्फल तदपि प्रसादाद । सामति सुगमम् गुणशिविधातिहेतुं व्यायातुकामा योजयति । गुप्पेति । गुणाना सवादीना ये पत्यतिशयान्तेषामेव विरोध एकदान यस्यान न तु न्यूनाधिकभावेन एत्तोना विधिस्ति अत प्राधान्येत দামি দয়ালবিনাশ্রয় নয়নমা নাসায়েম दुषमण्यल्पमस्त्येति टु खप्तभिवत्यात्मन मुपायपि दु यमेव विवेक ऐति तस्य दलस्यार्थः । गुणवृत्तिविरोधादिति प्रामादिकपाठे तुगुणवत्यनि- शयस्यैव विरोधादित्ययं । तदेतद्यावष्टे । प्रत्यारत्तीति । प्रत्या प्रकाशः पत्ति क्रिया स्थितिः स्तम्भ धर्मधम्यंभेदात्तटूपा सत्वादयो सृष्टिरूपेण परिणता गुणा. परम्परसाहाय्या सन्तः शान्त्यादिरूप प्रत्यय वृत्ति त्रिगुण मुषटु समेहबन्तमेवारमन्ते सुखादोना सस्वादिकार्यत्वात् । य करचन प्रत्यय शन्तो या घोरो वा मूठो बा भवति स मर्याऽपि त्रिगुण एव मैककमात्रगुण इत्यर्थः । शान्तादिपरिभाषात्रय स सुपदुःखमाहाधि अपमात्रेणेति । मया च मुपवस्यपि प्रत्यये तु पमात्येर । अत एकमन्ययो पादानवेन मुगे,पि दुरवस्याविभागलतणाभेदो हरीतस्वामिन पण्णा रसानामिति । प्रत्ययाद वृत्ति प्रदीपशिखावत् बुढे शिखा द्रश्यया भागगुणाभ्या तत्वान्ना सि सबन्धार्थ मर्पती ति माध्यम 1 अप प्रत्ययस्य सुधादिगुणवत्ता घटले इति । ननु मुमाले मला दुपात्मा रजपरिणाम नियमेन भरतीत्यत्र कि मान तगाह । चन चेति । प्रसी থানাধিনু নুয়ানা না হয় চিত্রা না মনির হামলায় च भवति न तु नियापारा गुणास्सिन्ति प्रस्तावि वित्त सिप रिलायुक्तमित्यर्थ । यद्यपि म जादवामन प्रतितणापरिणामि तथापि स्पदत्याभिरमेश वित्तमिति वियपत्रकम् । तथा धक्तिगतम्य सवय . 'माचिन इत्यस्य स्थाने भायिन' पति पुस्तकाकरे ·योगार्तिकम् । ११५ वृत्तिकाले रजता वृत्तिरावश्यकीति भावः । नन्वेस एव प्रत्ययः कथं विरुद्धसुपादित्रयात्मकः स्यात्तबाह । रूपातिशया इति । धुढे रूपाण्यटै। भावा धाइयो धर्मजनसायैश्वयाधमानानाम्यानश्वर्याणि रसपश्च दृश्यरूपाः शान्तादिनामकाः परिणामास्वामतिशमा उत्कपा एव परस्पt विरुध्यन्ते यदा धर्म उत्सयते तदानाधर्म उत्कृप्यते एव पदा जानादि | तदा नानानादि तथा शान्तायुत्कर्षकाले घोपत्कर्षश्च विध्यते सामान्यानि त्यपहष्टानि अतिशयः सह प्रवतंत्तस्येत्यर्थ । ननु भवतु चित्तस्य मुगात्मकप्रत्यये दुस्मन्यं मुत्रात्मकें शब्दादिशिये कुते। | दु सत्यं येन सत्र दुयं स्यादित्यत आह । एवमेतइति । यथा चित्तस्य | प्रत्यया एय मेव सय पदार्यः सर्वरूपा सुखदुःखमोहधर्मका भन्नि अत एतें गुणा सत्त्वादयो घटादिरूपेणापि परिणताः परम्परसाहिन्येनोत्पादित सुरसारमाहात्मकप्रत्यया इतीत्यर्यः । नहि विषयगतविशेष विना विप. पसनमात्रेणा सु बायात्मचित्तत्तिरुदेवमहंति अशवत्यापनः । विषय गतिविशेषस्य वित्तपतसुजादिनियामकत्व दारूधिशेषः मुदिरूप एव विषयेषु कल्यने कायानुरूपत्यैय कारणस्याचित्यात् । अतो विपपि सुषा- दिधन्ति सुपादिसिध्यतीति भावः । ननु सुपटुये रूपादिष्ट्रि पयधर्म: स्याता मोहस्तु नामरूपः कयं विधर्मः म्यादिति चेद । अत. मिसाप्तामात्रस्यैव महशब्द ययात् । सा च सिप व्यर्यास्त महदाधिकारा मारताया. मापारमार्थिकत्वात् । तदुल मेोचधर्म । नगन्मोहात्मक मिद्धि अव्यक्त यामाम् । दति। अपि च सर्व कायाण युट्टात्रिगुणात्म झमहत्तत्यस्य परिणा मत्यादपि मास्वमिति । ननु सर्व यदि सर्वरूपास्तहिं सत्र सुपात्मपि स्पादित नदु ग्वस्यापि हेयत्वं स्यादित्याराडायामाहा गुणप्रधाति तथा च दुःप्रयहुन्नतथा दुःसप्राधान्यात दुःसमेन सर्वमिदं पुत्रं घेशेप्यातद्वाद दतियायेति मात्रः। उपसंहरतितमादिति। तस्मात् परिणामत्यादि | बिहेतु ज्ञानादित्यर्थः । तदेवमत्र ध्यानादेव्युत्यिचित्तम्प योगमामनं कि- | गायोग त्या तत्फ्लासडून संशास्तद्वानोपायाश्च तेषां हेपत्वाय दुग्य ·१२६ योमबार्तिकम्। निदानत्वं दुःखं च प्रतिपादितम् इदानों संतेपेणोतः समयशास्वाधी वि. स्तरेण मूत्रकार पुनर्वदति मूत्रज्ञातैः शास्त्रममाप्तिपर्यन्तैः तान्यबताय तु तेषां विषयज्ञातमादी सामान्यतः मंकलय्य दर्शयति । तदस्मेति । - स्मादस्य दृश्यसामान्यरूपस्य दुःपसमूहस्योत्पत्तेयाज मुनिमित्तकारण- विदा प्रथमोशः तस्याश्चाविदामा अत्यन्तच्छेदहेतुस्तत्वज्ञानमतश्चि. कित्साशास्त्रदिदं योगशास्त्रं चतुहं चस्वारी घ्यहा हेयादीनां राशयः प्रतिपादा 'अस्मिविति चतुष्यहमित्यर्थः । रोगादितुल्यत्वं प्रतिपादयवेव तेण व्य हानां स्यरूपाण्याह । तत्र दुःति । संतरामाप्ति समारो- च प्रपञ्चः । ननु दुखमेव हेयमिति वत्पति तत्वयं संसारो हेय उच्यते सत्राह । दुःखबहुल इति । दुःखबहुलत्यासमार सय दुःपमित्यर्थः। प्रधा- नेति । ननु अविद्या दुखहेतुरित्युक्त्वाच मयोगः कथं दुःपहेतु साध्यत. दति चेत्त, व्यापारकपनायेत्यहि । अविदा हि धुद्धिपुरुषर्मयोगायजन्म द्वारव दुःबहेतुः कार्यकारणाभेदेन च सैव घुद्धिरत्र प्रधानशब्दार्थः द्रः श्पयोः सयोगो हेपतुरित्यागामिमूनादिप्ति । मंयोगम्यति । उक्तमयोग- स्याान्तकी नित्तिरेव हानं दु.पहानमिति यावत् । तदरमकारणस्वादि- त्यर्थः। हानोपाय इति । सम्यग्दर्शनरति प्रतिपुरुपवियेफसादात्कारो दुः. खहानापायो मोनोपाय इत्यर्थः । असप्रजातपोगस्तु ग्राशुतरमोतार्थमेवा- स्थतदत्याशयः । येन योगो हानोपायतया नोक्तः । ये तु नास्तिका मन्यन्ते मयोपहानन मोतः किंतचित्तरूपस्यात्मनस्त्यागएव मातश चासंसार- विज्ञानसन्तानोळेदेन नीवनमुक्तविज्ञानसन्तानलाभ एव मातरति सन्मत. निरसनपूर्वकं स्वशास्त्रस्येव मम्यगदर्शनत्यमधारयति। तब होति। तत्र चतुव्हमध्ये आत्मनो हानमुपादान या न पुरुषार्थ इत्यर्थः । इतिशब्दस्य हेतुवाद इत्यनन्तरमन्वयः। उक्ता हेतुमाह । हाने तपेति । सस्य हाने स्वत्यागे हिस्वोच्छेदवचनं प्रसन्येत मुस्मत्यापस्य भेटतन्त्वनात्मत्यममा त तनायुक्तं स्वनागस्य लोझे पुरुषार्थवादर्शनात स्वीयतयैव मुखदुःवाभा- वो पुरुषार्थत्यादित्यर्थः। स्वयं मिपमायोपि दुःखहानार्थमेशाविपश्वेशा दी प्रवर्तते न तु स्वनाशार्यमित्यर्थः । हेनुवाददति । हेतुः स्वरूपस्य मा. - ·११७ - । योगवार्तिकम् । रणतावादः स्यात् । तथा च भावार्यत्वेन विनाशिवप्रसङ्ग इत्यर्थः । उभ. येति । इत्यतो हानेपादानोभयनिषेधे स्वपंनियतावाद एव परिशेपासि ध्यतीति। अत एतटेव यथोक्तवतुशास्त्रं सम्यगदर्शनं सम्यग्दृश्यतेनेनेति व्युत्पत्येत्यर्थः । इदानों यत्यमाणमूत्रगणमवतापयति। तदेतदिति । तदे. तब्धास्त्रं चतुर्व्यहमितिक्रमेणाभिधीयते प्रतिपादने सूत्रकारणेत्यर्थः । हेयं दुःखमनागतम् ॥ १६ ॥ अनागतमितिविशेषणास्य फत्तमाह । दुःखमतीतमित्यादिना । अतिवाहितमतिकान्तमतः सिद्धत्या तद्धानं न पुरुषार्थः तथा वर्तमानर्माप स्वपनाकाले भुज्यतरवति त्वया यक्तुं न शक्यते । स्वोत्तरोत्यवगुणेन च तृतीयतयों स्वयमेव भट्ठातीति मानार्यः प्रयास विफल इत्यर्थः । नन्धेवमनागतस्यापि हेयत्वं न घट- ते परमिसनुःखस्य स्वदित्ते म्यत एवाभावात् । स्वचिमत्तेश्चानापत. दुःखस्यावश्यंभावियात् । अन्यथा सत्यप्रमाणभाषादिति चेत्र । स्वचित्तस्यैः धानागतापस्य कारणोच्छेदेनानुत्पत्त्या हेयत्वात् वर्तमानलवणमप्राप्सम्या. | प्यनागतदुषस्य चित्तनाशेन नाशात्कदाचिद्वतमानोपि वानागतधानुमा- नासिध्यति सबै सर्वात्ममिति भाष्यकारण तृतीयपादे सर्वत्रैव परिणा. | मिवस्तुनि यिझारजननशक्तः कार्यानागतावस्यारूपाया जालभूम्यादिदृष्टा: न्तैः शान्तोदिताव्यपदेश्येत्यादिमोनुमेयत्वादिति, रोपं पूर्वमूत्र व्यारयात- | पायम् । अस्माच्च मूत्रादात्यन्तिको दुःमित्तिरेव मात दति सिद्धम् । | अस्मिन्मूत्रे दुःखं मुख्यमेव याझं मुरयस्यैव स्वतो हेयत्वात् । हानं च समशयसबन्धन मयपि पुरुपे नियमिठु तयापि भाग्यतारूपस्यत्वसंबन्धन धनादिनामिव तहानं न नियमिति : तेन संधन्धेन सदानं पुरुषार्थ इत्याशयः । तथाहि यत्यति तस्मिवियत्ते पुरुषः पुनरिदंतापत्रय न भु इति । तदेतदनं सायन्याययोः निविधात्यन्तनिवृत्तित्यन्त पुरुषार्थ इति । दुःखात्यन्तविमोनोपयर्ग दति छ । यत्तु आनन्द ब्रह्मणो रूप सन मौने प्रतिष्ठितमित्यविधवाश्यज्ञातं तव दुनिवृत्त्याख्यमुखप. रमेव तदानीमीयमुनस्यापुस्पार्यत्वात् । मुलं दुःखसुम्नास्यपदतिपरिभा.

·११८ - योगवार्तिकम् । पया दियाधनाच । हेयात्म मूत्र ध्यारयाय क्रमप्रासयहेतुप्रतिपादक मनमघतारयति । तस्मायदेव हैयमिति । द्रष्टदृश्ययो: संयोगो हेयहेतु ॥ १७ ॥ द्रष्टुपदार्थमाह । द्रऐति । बुद्ध प्रतिसवेदन सदनस्य चुट्टिते प्रतिविम्य' । प्रतिनिपटय प्रयोग । सोस्यास्तीति बुद्धिसातीति पतिता र्थ । दृस्यपदार्थमाह । दृश्या बुद्धिसत्वेति । बुद्धिसत्यस्यापि दृश्यत्वेनात्र विशेषण विक्षिप्त धमायाति त युद्यारूटान बुद्धिधर्मत्वमभित्यातं न सु बुद्विकार्यवाभिप्रायेण प्रधानादेरपि दृश्यत्वेन तत्यागानावित्पात उत्तरसूत्रे प्रधानस्यैव मुध्यतो दृश्यत्ववचनाच्च । यद्यपि युट्टाल्ठो भवन पुरुषोपि दृश्य तथापि तस्य निर्दुसया तदर्शन न हेयहेतुरित्यागये मात्र दृश्यमध्ये पुरुष न गायष्यतीति । तथा च मुम्बदु समेहात्ममग्य. वन्या धुझा मह द्रष्टु भातिण कामाग्निवत् सान्यो धन्धाग्य पुरुपस्य दुखहेतुरिति मूत्रार्थ न तु बुझारूठदृश्यानरूप सयोगी पहे. तुर वितिन स्वस्यामिशत्यो म्यरूपोपलधिरेतः सयोग इत्यागामि. मूगरम्य भयोगम्य जामहेतुत्यमेव लतयोयत्वात् नमानरूयोमेति । अस्माच्च मूत्राद्वात्मतयोगपत घटादात्ममयोगोपि भागहेतु गंधमः । भोक्तभाग्यमयोगस्येव सामान्यतो भोगहेतुतया लाघवेनौचित्यात । विप. यभागे ध बुहाघोदेन विषयमयोगस्य हेतुल्यावातिप्रम इति । अस्य च मयोगम्य पुरवा हेतुरिति यतु सजन्तयुम्पावत्यरूप स्वत्व बुद्धौ पुरुषस्य प्रतिपादयति । सदेतदिति । तय सुधिोत्यागामित्रोव भयो गस्य कारण बत्यताति नातिमयोगकारणापेटोति यायमा भरिदायापि | पुरुषापासमान्तिद्वारय बन्धस्तुताया वयमाणत्वात् दति । तदेतरित्यारे- रसमर्थन दूसत्य एतश्नगदृश्य पास्तीत्येतदृश्यम् अतोऽयस्कान्त वधिमात्रेणापारिनपा स्यय दृश्यतण च ज्ञानप्रावस्त्यरूपम्य वा मिन पुरुषस्य स्थमात्मीय भवतीति । ननु युद्धे. कयमन्य. म्यामो स्वीक्रियते संपायलियावाला। - ·३१८ - । योगवार्तिकम् । सेवापरतन्वर स्वयंदृष्टी स्वार्थप भवतु तत्राहा अनुभवसमैन्यादि। यतःकर्म- | फतवोधेन स्वदृश्यत्यानुपपत्त्या अनुभशाख्य यत्पुरुषस्य कर्म सद्विपयतामा. पच सदेवान्यरूपेण पुरुपचैतन्येन मतिलश्चात्मक शिसत्तारू, अन्यरूप शान्यप्रयोजनेन लम्यस्थितिक या अत स्वतन्त्र पुरुपानाश्रितमपि पार्थ त्यात परतन्त्र परस्य स्वमित्यर्थः । तदेव दृश्याख्यभोग्यात्म कास्सिलपुरुषा. यस्य युद्धिनिष्ठत्वे सिद्धे स एव पुरुषार्थानागतावस्या बुद्धिपुरुप्रयोः मयोगे हेतुरिति घदन भूत्रवाश्यार्थमाह । तयोरिति । तयोः स्यस्वा- मिनो दृश्यतेनति दर्शन बुद्धि । अनादिश्चात्र प्राहरूपेण पुरुषार्थ- स्तत्ववधनात् । ननु पुरुषार्यसयोगाडीमा सत्यपरिणामित्वमा रति चे. वा सामान्यगुणातिरिक्तधर्मात्पसेरेन्द्र व्यवहारानुसारेण परिणाम शब्दार्थ- | त्यावधारणात् । घटादासयोगादोराफाशस्य द्वित्वादिभिश्व पुरुषस्य परि- रणामव्यवहाराभावात् । पनपत्रस्यसोयेन पदपत्रम्यापरिणामासयोगादिश्र यशान्त्र । मयोगवियागसख्यादयस्तु द्रश्यसामान्यगुणा इति । अपि च श्रुतिस्मृत्या. सुगादिरूपाः परिणामा एव पुरुपे नाभ्युपगम्यन्ते, मनोन्वय. तिरकेण मनायेध लाघवसस्तत्कल्पनात मनसावच्छेदकत्व परिकल्प्या. न्यत्र तत्कल्पने गोरवाल । सयोगादिक प्रति तु द्रव्यत्येनेव हेतुतया पुरुष स्यापि सत्सभवात् । पुरुषस्य द्रध्यत्व धानाश्रितत्वस. परिमाणतरच सि. मिति । यद्यपि कारणाघस्यमुद्धि पुरुपश्च विभुः । तथापि सयो सयोगः परिच्छिवगुणानरावच्छेदन सभवत्येय प्रहदाधिलपरिणामाना त्रिगुणातयोग विनानुत्पत्ते, स च सपोगन सयोगः न तु कर्मज्ञः, अवयवसये। गादपर्यावसयोगपदवच्छेदकीभूतगुणसयोगादेव विभुनोः सयोगो त्पत्तेः । भूतलस्य घटसयोगेन घटादिवाकाशमयोगोयत्तियत वैशेषि. कशास्त्रे विभुनाः मयोगश्च सातादेव निषिद्धः न तु सयोगज गयोग इति । यदि चात्मन. सयोग एव नास्तीलि स्वीक्रियेत तर्हि प्रतिपुरुष मयोगाष्टिस्तद्विशतश्च प्रलय इति श्रुतिस्मृत्तिसूत्राणि नोपपदोन । न च भोक्तभोग्ययोग्यतैवोपचारिकोत्रसयोगो वक्तव्य. तस्या. स्वस्वामिभाय रूपत्वेनानादितया कार्यत्वस्याञ्चसानुपपत्तः । कि च तस्या अविनाशि ·६३० योगवार्तिकम् । नाननारयस्ववचनविरोध नागित्वे परिणाम पुरुषस्य स्यादिति । ननु सपोगस्वीकारे पुरुषस्यासगताततिरिति चेव । पुष्करपचे पुरुषदृष्टान्से भयोगसपि अमगताभ्युपगमात् । स्वाश्रयविकारहेतुसयोगम्यत्र मग स्वात् । पुरुषे च तादृशमयोगास्वीकारादिति । सस्मात पुरुषार्थनिमि तो बुद्धिपुरुपयो सयोगी भर्यात स एव च जन्मरूपतया दुःखहेतुरिति सिम। स च सयोगविशेष परमेश्वरस्य योगमाया योगीन्द्रपि अचिन्त्या | श्रुतिस्मृतिगम्या न विशेषतासगोचरा भाति । यया खलु नित्यमुक्तमसङ्ग माविमादिरहित विभु विन्मात्रमात्मान नीरजातमीयत निवभाति तथा चोतमा अचिन्त्या सानु ये भाया न तास्तण योज दिति। सेय भगवतो माया यत्रये न विरुध्यते । ईश्वरस्य धिमुक्तस्य कार्पण्यमुत्त पन्धनमिति च। मयोगस्य दु रहेतुत्वे पञ्चशिराचार्यन्य सथादमाह । नया चोक्तमि त्यादिना प्रतीक्षार इत्यन्तेन । तयोद्धिपुरुपयो सपोगो दुखहेतुस्तस्य परिवर्जनाढत्यन्तीछेदात दुखस्यायन्तिक प्रतीकार उकेद स्यादि न्यर्थ । नवनादिकालपरत्तस्य दुखहेतुसपागम्योच्छेदी न रायमभावन रत्याशयेन एति प्रसातदश्यत्यमबधारयितुय । कस्मादिति। उत्तरम। दु प्रति। परिहार्यस्येत्यनेन प्रत्यादिनित्यध्याति तया च दुःख हेतुवनियललिङ्कन सयोगस्य शश्याव्दमत्वा अनुमेयमित्याशय । दुपहेतो प्रतीकायावे लौकिकमुदाहरणमा । तदाति । भेदात्य भेद जाटु खभागित्व भेत्तृत्व च भेटवारा दुखहेतुत्य पदाधिष्ठान पाटेनाना रणम । पादत्राणमुपानत् । तावहितेन वा पदा कण्टफस्पारोहम त्यर्थ । स्तनय दु सायद पहेतुलत्योहारोपायरूपमित्यर्थ । यो धेरै न्यतचयज्ञानम्य प्रतीकारहेतुल्य घदन एसवय मुमतभिषमियाप चितवन । मनु तायो दुमिति पर्याय तथा स दृष्टान्ते यथा भेसभेत माप्तीमारकर त्रितयस्ति नेव दान्तिके तरेकसा बुरेव तप्यतापक्रो भयरूपतायुगमात पुरुषस्य निर्दू पत्त्वादिराविति । स्मादिति । सिद्धान्तमाह। निधोपलधीति । धातु सस्यतातोपात्राबला बन्तई खस्थानेपि वसिद्धिरिति भाव । तस्य प्रकारमाह । अचापोसि । -

·योगवार्तिकम।
-
अत्रापि दाटन्तिपि । अथ भाव । बुढेरेकन्वेपि त्रिगुणात्मकत्वावश
जयमस्ति । तत्र रजोशस्तापक सत्त्वाशस्तायो युद्धिपुरुपयोर्तियोगश्च
दु खमतीकार इति चयमुपपमिति । ननु पुरुष एव कय न सप्यो भवती
त्याशयेन पृच्छति । कस्मादिति । मिद्धान्तमाह । तथापीत्यादिना
नेत्रज इत्यन्तेन । कर्मस्यत्वात कर्मतन्त्रत्वात सकर्मकत्यादिति यावत ।
अमत्व च क्रियाव्याप्यत्व दु समाप्यत्व वा परिणामिनि न सभवती
। त्यर्थ । तिव्याप्यत्व तु विषपतारूपमपरिणामिन्यपि सभवतीत्यतो
जानक्रियाकर्मत्य पुरुषस्योपपदातति विशेष । यच्च पुरुषस्य स्वजेयत्व
तदपि स्वप्रतिविम्बितबुद्धिरतियाम्यत्वमेति न तत्रापि परिणामापे
तेति । नन्वेव कथ दुनित्ति पुरुषार्थ परटु खस्याहेयत्वात । न च
| पुरुषनिष्ठत्वभ्रमात दुख हेव स्यादिति धान्यम । विदुपामपि दु खहाना
मसप्रजातार्थितापा स्वीकारादित्याशङ्का समाधत्ते । दशिनविषयावा-
दित्यादिना । पुरुषो यतो दर्शितविषयो थुद्धिसत्त्येन निवेदितविपयो ऽत
सत्त्वे तप्यमाने प्रतिबिम्बरूपेण बुद्धिसत्त्वसमानाकारो भयब तु तम्यतइति
मूठेदृश्यते अनुतप्यत्तवेत्यर्थ । महि स्वाभारप्रतिधिम्प्रनातिरिक्त विप
निवेदनमपरिणामिनि सभवति प्रतिपादित घेतदृत्तिसारूप्यमितरति
मूने तथा च प्रतिविम्यरूपेण भागारयसबन्धन विदुधामपि दु यस्य हेप
स्वान पुरुषार्थामभवदोष इति भाध । ये तु पुरुषस्य भातृत्वमपि नेन्ति
तेगमेयाधुनिकवेदान्तिवाणामय दोष । इदानों द्रष्टदृश्यप्तयोगाना नया
परमेव स्वरूप सूरमारो यति । तन दृश्यरूपमतिपादक मूत्रमयता
यति । दृश्यस्वरूपमुच्यतइति । अत्र पाटसमवेपरीत्येनादी दृश्यकथन
स्येद बीज दृशिमात्र इत्यागामिम मात्र शब्देनापिलदृश्यभेदतो द्रष्टा
प्रतिपादनीय । तत्र च प्रतियोगिना दृश्याना धानमादावत्यतति ।
पूर्वमत्र च प्राधान्यावादी दृष्टुरुपन्यास पति बोध्यम् ।
प्रकाक्रियास्थितिशील भूतेन्द्रियात्मक भोगापवर्गार्थ
दृश्यम ॥ १८॥

·- - १२२ योगनातिकम् । पलये मसाशादिकाभावादीलपोपादान प्रकाश बुमारिए तिरूमालोको मोतिकालोकरय । क्रिया परवलन च। यितिः प्रकाश क्रियाभ्यां योताम्या अन्यत्व तयोः प्रतिवन्ध इति यावत् । तलोत गुणत्रयमिति विशेष्यपदमत्रोतरम गुणपाणोति भागधचनात् लभ्यते, ऊत एव भाष्यकारग्ते गुणा दति व्याख्यास्यन्ते । तादृशेष गुणेषु प्रमासा माह । भूति भन्द्रियात्मकम्यूलमूत्सल्याणा भूतानां स्यनमूत्यरूप या चेन्द्रियाणां कारणं तेन महदाखिलकार्यकाण्यत्वमेव लयं तच्च गुणेषु तेषां प्रकाशादिरूपताया च प्रमाणं त्रिगुणात्मकाना च नइकार्याणां नि गुणात्मकनडकारण दिनानुपपरिति । गुणानां कार्यमुक्या स्वरुपाता मयोजक प्रयोजनमाह | भागामार्थमिति । भोगापवर्गप्रयोशनदिति | सूचार्यः । नन्वेयं गुणत्रयस्यैव दृश्यत्यं प्रारं न तु विकाराणामिति वेत्र। | पुष्पमत्रतयोत्तरसूत्रेण तेषामपि स्यात्वादिति । तदेतासूत्रं ध्याचप्टे । प्रकारागोलमिति । मनु सत्त्वादिगुणा एव चेत् प्रसाशादिशीला दृश्यात्वेना- जोतास्तहि प्रत्यवचनात् मूत्रशारस्य न्यूनता । तथा सत्यादिगुणानामेत्र भूतेन्द्रियात्मकत्यावीकारात प्रतिमिहान्ततिपर्यादित्याग गुणा एष प्रतिशब्दयाच्यान तु तदतिरिका पठतिरस्तीस्यत्रधारति। एते गुणा ति। मवादो गुणा एते प्रतियब्दवाच्या भवन्ति प्रधीयतेऽस्मिन्कार्य बालमित्यादिध्यत्पत्त्या प्रधानप्रकृत्यादिशटैस्त्रान्तद्वत्पन्वयः। तथा च मा पासून सत्यादीनामतीमत्व तद्पत्यादिति सत्यादिषु गुणात्य च युरोप करणावातहन्धकस्वालन तुपकाशियादिवत् परसमवेतदिति भावः। प्रधानमन्वायत्यापपादनाय गुणानामेव जगत्कारणत्यनित्यत्वादिक है. तुगर्भविशेषणेरुपपादयति। परस्परति । Rare अधिभामोऽधिभार स्व. ल्पाच्या च रजस्तमाभ्याम् उपरतः समः । एव रजतः समाप्त हम्मेध परम्प रोपातविभागः । तथा प्रयोगविभागधर्माणः परम्मा प्रयोगविभागस्व- भावा.। पसेन गुणानां द्रव्यत्व मिट्टम् । तथा इसतिरमाहायनोत्पादिता. घयविन कार्यकारणाभेटेन धारभवादाद्विशेषः । ननु पदीतरमाहापन | सर्व गुणाः साकारणानि सहि मावाटेरपि क्रियादिहेतुत्वेन मनिया ·१२३ योगवार्तिकम् । त्याआपत्त्या प्रकाशादितिसादूर्यमिति तबाह । परस्पराष्ट्रहित्येपोति । अन्योन्याङ्गाडिभायेन उत्पादिपि द्रव्ये प्रमागगुणः सत्यस्यैव क्रियागुणों जिप्त एन स्थितिगुणसमस रावत्यतो न प्रकाशादिशििवभागस्य मभेदः समिश्रणमित्पर्यः । तया तुल्यजातीयातुल्यजातीयतिभेदानुगासिनः सत्यादिजात्या सजातीया विज्ञातीपारच ये महझारिशक्तिविशेषाः तदनु- पातिनस्तेपामविरोपेगोपाष्टम्भस्यभावास्यर्थ । एलेन सत्त्वादीनि व्यक्ति रूपेणानन्तानि । त्रिगुणत्वादियवहारस्तु सत्वत्यादिनासिमारेण वैशेषि- फाणा नद्रव्य व्यवहारयदिति सिद्धम् । अत एव लघुत्यादिधरन्यान्य साध म्य वेधम्यं च गुणानामिति साम्यमत्रेया सत्त्यादीना माधर्म्यवैधम्य लघुः स्वादिरूपे प्रदर्शित इति । तथा प्रधानताया स्वस्थप्राधान्यकाले ऽभिव्य तसानिध्या विकारेषु भन्ति तथा गुणत्वपि इतरोपसर्जनतादशायामपि व्यापारमात्रेण तथा धिपर्यायधया अपस्कान्तमणिजितस्याका । वय. ति हि। अपस्कान्तमणि कन्या विषया अय सधर्मक चिसमिति । तया प्रत्ययमन्तरेण अभिव्यक्ति बिना स्थानभिव्यक्तिकालदति यावत् । तदानी. मेमतमस्य यस्य कस्य चित गुणान्तरस्य वृत्तिमनु मूत्मरतिमन्त यत्यति- शपानामेव विरोधस्यातत्यादिति विशेषणार्यः। एतद्यमित्युच्यतद्वति। एतद्गुणत्रपमेय कार्यकारणभावापन दृश्यमुच्यते नास्ति तोतिरिक्त दृश्या न्सरमित्यर्थः । एतएव च गुणा न्यायवैशेषिकाभ्या द्रव्याप्टरूपेण विभज्यन्ते। | घेदान्तिभिस्तु मायेत्युच्यते । माया तु प्रति विद्याविति श्रुते । तदुक्त पृचद्वामि । 'नामरूपविनिर्मुक्त पस्मिन्सतिष्ठने जगत् । नमाहु प्रति के चित् मापामन्यै परे त्वनि ति । स्यादेतत् 1 यदि त्रिगुणातिरिका प्र. तिनास्ति तदा प्रजामेमा लोहितगुमणामित्यादि श्रुत्युक्त प्रस्तोफत्या. | दिक व्याहन्येत । तथा । 'हेतुमदनिम्यमध्यापि सझियमनेकमाश्रित लिङ्गम् । सावयव परतन्त्र व्यक्त विपरीतमयतमदत्यादिनोक्तो व्यापकत्या. क्रियत्यनिरषयमत्यादिरूपश्च माध्यादिसिद्धान्तो मान्यत । तथा 'ए प्रधानस्य गुणाम्नयः स्युनिपापिन' इत्यादिस्मृतिपरंपासु प्रधानस्य गुयाना दाधाराधेयभावहेसुहेतुमदाययोवेचन नोएपोत तथा सम्व - ·। १२४ योगवासियम रजस्तम इति गुणा प्रतिसभवा इति मोनादिवाश्योक सत्यावे प्रकृतिकाव चानुपपवम । तपाष्टाविशतितत्वपनापि नोपपतति । अत्रोच्यते । पुरुषभेदेन सर्गभेदेन च भेदाभाय एत्र प्रहरकत्वमज्ञाडि पापेस्तन्मूलभमाग्व्यादिभिश्व प्रतिप्रायसे अजावाक्ये सघातात्पयाध धारणात । भोग्यभोकोहि मध्ये भोग्या गुणा भोग्यत्वाभोग्यत्वाभ्या सर्गः भेंटेन भिवान्ते । एते भगाहा एते च नैति मुक्तपुरुयोपकरणानामप्यन्यपुरु पभाग्यवान भोकारस्तु पुरुषा भतत्याभोक्तत्वाभ्या सर्गभेदेन भिटान्ते पूर्वमर्गमुका नोतरसर्ग भोक्तार कि त्यन्यऐवेति । अत प्रतिरका पुरुषस्त्य नक इत्युच्यते सघातएव गुणा भधसम्पु स्रष्टारो भवन्ति महदादिविकारा णातु सर्गभेदेन भिवत्व स्पष्टमेव अतीतव्यके पुनरनुदयस्य घरमाणत्या दिति। यदि तु प्रतिरक्षेत्र व्यक्ति स्यातनदा निमित्तमप्रयानक प्रकृतीना | मिति प्रतिवरत्वमूत्रविरोध इन्द्रो मायाभि पुरुरूप ईयत इत्यादिश्रुति विरोधरदेति । प्रयापकत्व प्रमो कारणत्वसामान्यनेन बाध्यम। कारण म्यप्रदेगाभारात गन्धाटे एपिण्यादिश्यापरुत्ववत् । महदादिक तु सामा समापि न व्यापकमिति। अत एवागभेदेन प्रश्तेयापकत्वरिक्तिचन्ययोर भ्युपगमा नात्यन्तरपरिणाम प्रकृत्यापूादित्यागामित्रोक्त प्रत्यायरो घटनति प्रष्टसेरक्रियत्य घाययसापाभिमानादिरूपतिनिषतकार्यशून्य त्वमेव न तु घतनादिकमशुन्यत्व प्रधानात् सोभ्यमाणाञ्च तथा पुस्त पुरातनान । प्रादुरामोन्महट्टीज प्रधानपुरुषात्म'मित्यादिस्मृतिषु प्रता सपि चलनापानामतोमाषणमात् । 'प्रष्टतेपुष्णसाम्यस्य निर्षिशेषस्य मा नधि । चेष्टा यत स भगवान काल रत्यभिधीयते इति स्पष्ट क्रिया म्मरयाज । यतु क्ववित्पुरुषस्यापि होभ यूपते स सयोगोन्मुखाने गोण प्रतिकर्मणे सयोगोत्यत्तरिति । महानिरषयवस्वाश्यानि घारम्भमाषपनिषेधकानि न तु घनारायठतुल्यानामशाना निषेध कानि । एतेन सो मधानस्य गुणा रयाटिंधास्यान्यप्युएशादितानि धनतुन्यस्य प्रधानन्याशिन पनसानदाहिमादितुल्यस्य गुणद्रशस्थाय स्वायुपगमात रति । यच सत्वादीना प्रतिकार्यवादन सनु ·योगवार्तिकम् । वहाराभिप्रायेण प्रकाशादिफलोहिततयैव हि सत्त्वादिव्यवहारो दृश्यते रति अन्यया गुणनित्यवसिद्धान्तव्याघातात् । अापण्डेकप्रविचित्रप- रिणामासंभवाच्च संभवे वा महदादिकार्यान्तराणामपि शेवलप्रकृतेरेव सं- भगत गुणकल्पनावैयर्यम् । किं च गुणापावच्छेदभेदादेय तत्मभव प्रति चेत्, न । तथा सति गुणेभ्य एव सर्वकार्यापपत्त्या तदतिरिक्त प्रतिवेययम्। किं च पदि गुणत्रयातिरिक्ता मतिः स्यात् तदा गुणसाम्यमनुद्रितमन्यनं च महामते । उच्यते मलिहेतुः प्रधान कारण परम् ॥ इत्यादिस्मृतिषु सत्त्वानस्तमसां साम्यावस्या प्रतिरिति सांय. | मूने च साम्यावस्यगुणानां प्रतित्यवचनमाञ्जस्येन नापपोत, नापपाते च 'विशेगापिरोलिङ्गमावालिगानि गुणपाणि 'ते व्यक्तसूत्मा गुणात्मानः' 'परिणामक्रमसमाप्तिगुंगाना मित्यादिमघु भाष्ये च गुणानामेध मूलकार- यास्वयवमित्यादिदूषणं स्थादिति । साम्यावस्या वन तिलक्षणे विशे. | पणामपितु यदा कदाविसंग्रन्धेनोपलवणम् । काभवन्तो देवदत्तस्य यहा दतियस्, सा च न्यनाधिकभावेनामंहननावस्या अझार्यावति यावत् । | तदुपतितगुणत्वं च प्रकृतिलक्षणं महदादिव्यावृतं तेन सर्गमालेभि गुणानां प्रश्नतित्वोपपस्यान मष्यतिनित्यताततिः नापीरखास्य सदैकरूपेण साम्याव. स्थागून्यत्येऽपि तत्र महासिलवणातियाप्तिरिति दिल। गुणेषु प्रमाणापदर्शक भूर्तेन्द्रियागजमिति विशेषण व्याचठे । सदेति । भूतभायेनेत्यस्य धि- धरणं विगादिति । तत्राप्यवान्तर विशेषमाह मूत्रस्यले ति । तन्मा. आणि भूमाणि प्रयियादीनि महाभूतानि स्यूलामियादीनि। इन्द्रिय भानेत्याय विवरण थोत्राटि!त । तत्राप्यवान्तरविशेषमाह । भूमस्य- लेनेति । महदहंकारी मूमेन्द्रियमेझादश च स्यनेन्द्रियाणि । इन्द्रियम्य मघाते ईश्वरस्य धारणत्यादित्यर्य, । भोगापगामिति गुणभ्यवापर विशे. घणं, मनिपपादक ध्याचष्टे तत्तु नामयोजनमित्यादिना । तद्गचयं न प्रयो. जनशून्य सत् भूतेन्द्रियरूपेण प्रयते अपि प्रयोजन स्वीकृत्यैव प्रवर्तत-

·৭৪
যধানি।
দুমসলা ব্যবসা হয় মাথা ৰিমাবাইলঙ্গমায়।
মা আবষ্ট। বানিনি। দ্বানিয়া; সুনাম:
যায়ে মাথায় রায় স্বাৱহনি ন ন ঘনি: মা-
রাজা এভিনিয়া যায়। ধরি মলম মান্য
নন এনিয়ে মামলায় হয়তো এমনিতমায় বি
Fন নিন ও লবণধানীনি মা । দুহলি
ফ্যৰ খ্রিষfaষন গ্রহগাথায় নি কারাদিআদষ্ট
#গ্রিমবমিনি মিয়া যুব ময়খ্রিবিন। গায়ের
নিমোমিন্যাসিনি যান। রূহ মামায়ন।
গ্রামীনাসিমানায় বিষয় মাথা মাহি
নি। মাল: দুদয় অথমবাঘিরিনিন্ম নাঙ্গা যায় |
।
ইন মাইমুন মিয়া বলেন।
হামূর্নীমা লালার্ম মাধ্যম ॥
নি। যাযামলা। নননি এমন মন
মাগোনামণি ভূহ দ্বগ্ন মহলদারমার। নানি।
হল ভাৱৰ। যিসাস্যম্বনাথ ঘরমিনহাম। দয়া
ভাকামনি। মম ব্যঙ্গ যায় না কাল যাবাসনা পুন
মায ষেই যায় না যানিদাৰ জনসাধনা
শুরু মমীমানা ঘিামা নয় দুই বান্ হনমিনি
| অ মুষ্ট্য ন যীশ্রামঘন ম য়ুন সাবধায়।
সুম মুম্বাই মিরর্ষ নলামায় নি। এখায়
যু। ৱিদায়া মাহি হয়ঞ্জমূল্মকাহিনা অনুযায়-
জানাযার ভাষাৰ্যাম্রিাথমিল্লাহির দ্বামদিয়া,
যু! র মাত্র যায় এবং নমুনা যায়নি।
৪ এবাসেনি আয়।

·योगवार्तिक । १२२ । ययायानि जापदादारात्यमत्वादिगुणच्यापेरमा सचित्यमेव पुरुषस्य तुरीयावस्या पति इति सिद्धम् । तपा च स्मर्यते । सत्याजागरण विदादनसा स्वप्रमादिशेन। प्रस्वापन तु समसा तुरीय त्रिपु मसतम ॥ इति । ननक्तयोभागापागयोगुणकार्यतया गुणनिष्टत्वेन कय पुरुषस्य भोगापयार्य दृश्यामित्युतमित्याशङ्कते। तावेताविति । यते। युदिसतो अन्यतिरकाभ्या युद्धिका अतो लाघरेन युद्धावेव धर्तमानी न तु | पुरूषनिष्ठी इत्यादिरर्थ । दृष्टान्तप्रदर्शनपूर्वक परिहाति । यथेत्यादिना । पुरुषे स्वामित्वाज्जयादिधत ती व्यदिश्यते इति वाक्यार्थ । बन्धमा । यधोक्तभोगापः। स हि तत्फलस्यति । बुद्धिगतयोपियावधारणपुरु पावधारणयो फलस्य मुखादिरूपस्य भोक्ता स्वप्रतिविम्बितस्य साक्षी अतस्तयो स्वामीत्यर्थ । अत्र पुरुषस्यापि स्थातन्त्र्येण भागस्योक्तावात स्वरूपातिष्ठा वा चितिशक्तिरिति शास्त्रप्रान्तमूत्रे पुरुषस्य स्वतापि मोतस्य वन्यमाणत्वाल पुरुषस्य भोगापयगा न निराक्रियेते बुद्धिगत भोगापयर्गयो स्वतोऽपुरुषार्थत्वाच्च करण्यापारस्य पुरुषार्थतासिद्धान्ता ज अपि तु परिणामहपौ यथे तभोगापवगाव पुरुषस्य निराक्रियेते अत एव तायेतानित्यनेन भागापी विपिती भाग्यकारणेति । पुरुपा या ससारिणा मुन्म एत्र भोगोदित्यापित सुपादिसाक्षात्कार ! जीयन्मुक्तेरनरयोस्तु गौगो भोग सुसादिमाक्षात्कारमात्ररूप इत्तीश्वरत तणमचे प्रतिपादितमस्माभिर्शित । यदि च पुरुपे पृथग्भागमोना न स्वीक्रियते तदा। झार्य झारणकर्तृत्वे रेतु प्रतिस्च्यते । पुरुष मुखनु राना भातृत्वे हेतुरुच्यते । मुक्तिहिन्यान्ययारूप स्वरूपेण पर्यास्यति । दत्यादिवाक्यानि नोपपदोबिति दिक । पढेरेव परमी बन्धमा चायपि दर्शयति । युवति । बुद्धिरूपेण परिणताना गुणानामेत्यर्थ । सदर्या पसायो शिकस्मात्या । पुरुषार्थसमाप्ति । तथा च यथोक्तभो 1 - ·१० - - योगवार्तिकम् । तम्य सर्वविकाराणामात्मनः स्वरूपम्य महतो महत्तस्वस्य बुटाया परिणामाः षट् विशेषसनका इत्पर्यः । अधिशेशवं च सामान्यत् । परि पोइविशेषायां मामापत्वं महतत्यप्रत्यारस्ति तयाविने. पशब्दः पट्वजादिशब्दवोगटः पट्स्येवेति । पत्र यामध्ये तन्मात्राको बुद्धिपरिणामित्वमइंकारद्वारव मन्तयं मूत्मविषयत्वं चालिङ्गपर्यवमान मिति सूत्रे भाष्येण तथा व्याख्यातत्यादिति । लिङ्गमात्रपर्व ध्याचष्टे । यसत्यमिति । अविशेषेभ्यो यत्परं पूर्वोत्पवं वंशस्योदित्यर्ववज्जगदी महत्तत्त्वं मल्लिगमात्रमित्यर्थः । लिङ्गमपिलबस्तनां ध्यञ्जकं सन्मानं महत्तत्वम् । महत्तत्त्व हि स्वयमादिपुंसः कार्यम्रक्षण उपाधिभूतं सगाटो सवें लगदासयदेवोति मुप्तोत्यिनचित्तवत् । ज्ञानातिरिक्तस्तु ध्याचा पश्चादेवाहंकारानुत्पती भवत्यतालिकमात्रमित्युच्यते । तथा च स्मृतिः । ततो ऽभवन्महतत्वमध्यकाल कालचोदितात् । बिनानात्मात्मदेहस्यं विर ध्यऽस्समानुदः ।। दति । कश्चित्त नयं गच्दनीतिनिह पदस्पार्थमा । तत्तु प्रमाणार. शनाटुनितम् । पहंकारादेरेपि लपगमनेन महतत्त्वमा लिङ्गमानप्रयो. गानचित्याच्च । नया निमिति मारशब्दार्यानुपपत्तेश्चेति । सम्मिं. म्सत्ये महदादपयोगीजम् अहंकाराटापिलधिकाराधारमाह सस्मि. विति । तस्मिन्मूत्मरूपे से पूधामा अविपयिरोपाः पदार्था: प्रास्त्या चनागतावस्या स्थित्या उत्तरोगोणीय विकाष्टां स्याधरज जमानां प्रामुन्ति महान्मादाभूद प्रहला कूटस्था गदहा। रति स्मृतियातिसंन्यमानाः प्रसीयमानारत से तस्मिशवस्यमा प्रतोतावस्यमा अनुगता भूत्वा सेनेध सह यात्मसिद्धसाम्यावस्यगुणायक • अनुमाप्त ARE स्वमंगवामयतो व्यजविरम् । मावि पादासोनमोनहानि इतिपादाकारमा ·१३॥ योगवार्तिकम। पमनिह सत् प्रधानाध्यमूलकारण प्रतिन्ति प्रकृती लीयन्तइत्यन्वय । एतेन महत्तत्यापाधिकस्य कार्यप्रणापि नगप्टिस्थितिलयहेतुत्त्व प्राप्त गावाण्यातम् । प्रधानस्यासत्यापपादनायाच्यातमिति विशेषण, स्वयमध्य कतया न परस्परसञमितिहमित्याशय । पुरुषात्यराभिमतशरीदि. भ्यश्च व्यायनाय नि सत्तासात विशेषणम । निर्गते पारमार्थिक सत्ता- सले यस्मादिति विग्रहः । कूटनित्यत्वादि पारमार्थिक सत् । सतास्तित्व च नासत्ता नास्तित्वे सत्यता मुत्त । तस्मात्र विज्ञानमृस्ति किंचित व विस्कदा चिट्ठिज वस्तुज्ञातम् । यज्वान्ययात्व दिन याति भूयो न तत्तथा तत्र कुतो हि तत्त्वम् । इति गारुडवणाधादिवाश्पेभ्य सत्तासामान्याभावस्यैव पारमा- | पिंकसत्तात्वसिडे , तच्च सत्त्व प्रधाने नास्ति महदादाखिलविकाररूप प्रलयेप्यसत्त्वात् । सूत्मदृष्टा तु परिणामितया प्रतिठण तत्तदुर्मरूपेणापा याच्च । कथा च श्रुतिस्मृतय 'चैतन्य चिन्मात्र सत्' 'तण न सतिष्ठति जीवलोक योदयाच्या परिवर्तमान' इत्यामा इति । यथा च सत्तया जितमेवासत्तयापि पारमार्थिया वर्जित ससासामान्याभावस्य पारमा पिकासत्त्वात । तच्च प्रधाने नास्ति नित्यत्यादयक्रियाकारित्वात् श्रुतिम त्यनुमानसिद्धत्वाच्च । इत्यमेव च सदसनामनिर्वचनीम त्रिगुणात्मक मायास्य प्रधानमितिवेदान्तसिद्धान्तोप्यवधारणीय । नासद्रूपा न सदूपा माया नैयोभयात्मिका । सदसझनामनिर्वाच्या मियाभूता सनातनी । इस्यादित्यपुराणादिपु मायाख्यमझते पारमार्पिकसावादिस्प्रेणा निरूप्यत्वयवनाच्च । न तु प्रपञ्चस्यात्यन्तच्छता प्रायविनाशिताया | वेदान्तसिद्धान्त 'नाभावउपलब्धे ''भा डोपलो. रामदातराभ्या मेशत्यन्त बताया निराकरणात। सत्त्वाचावरस्य 'अमापदेयादितिचेव धर्मान्तरण याम्पशेषात्' धैधाव 'न स्वादिनित्यादिययामुतवेदान्त मूत्रेभ्य प्रपञ्चस्य सदस्द्रपताया एव सिद्धेश्च । धर्मान्तयातीसानागतय ·योगवार्तिकम् । मैंण । शास्त्रेषु स्वमादिदृष्टान्ताश्च सणभारत्वपारमार्थिकातत्यानवेति योध्यम । नहि स्वागन्धर्वनगरादयोप्यत्यन्तासन्त स्वप्नादापि साहिभा स्यमानमपदार्याभ्युपगमात् । अन्यथा सन्ध्ये मुष्टिाहही ति वेदान्तमूचे व स्व सृष्टावधारण विरुध्येत न स्वप्नादिवदिति घेदान्तसूत्र च नाय. प्रपन्चस्य केरलमानसत्यमेव निराकरोति । एतेन स्वादिदृष्टान्ते प्रपञ्च. स्प मनोमात्रात्वाभ्युपगमो नवोनवेदान्तिनामपसिद्धान्त एव । वेदान्तमूचे शापि स्वमतुल्यत्वाभावनिर्णयात् । तस्मादायोक्तमेव प्रपन्चस्यासत्त्व ब्रह्म मीमामाया अपि सिद्वान्त समानतन्त्रसिदत्वाति दिन । करिव चन उत्तरविशेषयो चाफियाकारिल्यमेव सत्त्व विठित सच्च प्रलये प्रमातिद्विकारयोनास्तीत्याह । तव। ईश्वरान्यपुरुषस्याप्ये उमसनया तयावत्यमभवात बीपि हि विषयप्रकाशनयारोपरम वासत्ता लय स्वाप प्रलपेस्तोरवरप्रकरणे श्रुतिस्मृतिषु प्रसिद्ध इति प्राधान्यम्य पारमा किसहमत्याभावोपपत्तये ताटुकाराणामपि पारमार्थियों सदमत्ते न स्त दति प्रतिपादयितु प्रधानस्य विशेषणान्तरं नि सदसदिति । निर्गते मद मती यस्मादिति विग्रह । निमविरसदिति पाठप्पयमेवार्य । प्रधान दति हि यद्विकारतात सत्यारमाशिसव भवति परिणामित्वेन स्वधर्म प्रतिवणविनाशात् । प्रादान्तयोध्यक्त्यवस्ययाप्यमावाजा 'वाचारम्भण वि फारो नामधेय मृत्तिकेत्येव सत्यम' । 'प्रयतादोनि भूनानि यसमध्यानि भारत । अव्यक्तनिधनान्येतर का परिदेवने त्यादिश्रुतिस्मृतपाच विका गण नित्यतारूप सरव निरान्ति । सन ध श्रुतौ विकाराणामाटान्त योनाममात्रावशेषत्वेनास्थिरतयेव तदपेतया स्यिात्वरूप सत्यत्व कार यस्य विवितमा मिल्यो नित्याना सत्यस्य मायामिति युत्यन्तरे तादृशा- पेसिट्टे नि पुनर्विकाराणामत्यन्तनुच्छतया मृद्धिझारस्य यस्लधिकारदृष्टा तत्वानुपप निधि तो मृद्विकारस्यात्यन्तनुच्छत्व सिद्यस्ति येन मानार्थप्रपञ्चतत्वे दृष्टान्नता तस्य स्यादिति । यथा प्रधानतिका जातमात्यनसभति विप्रत्यन्तामपि न भवति अलोतानागतादि कई सदा सस्वरत। तदेव तयारतमामीत् । - ·योगवार्तिकम् । १३३ पासीदिद तमाभूतमप्रजातमलक्षणम् । अपराध्यस्जिय प्रसुप्रमिय सर्वत ॥ इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्य इति । मन्येव मधिकारस्य प्रधानस्य सक्स स्वति| सति प्रष्टते सदसदात्मकताप्रतिपादकतिस्मृतिशत याकोप सदसद्वाधावाधाभ्यामिति साख्यमूत्रविरोधरवेति । मैवम । तथाविधया फ्याना प्यक्तरूपध्यानधारिकसदसत्तापरत्वात् । सारव्यसूत्रे च बाधामाधी रूपभेदेन सार्वकालिकाप्रति । तयुक्त जगन्मयो भ्रान्तिरियन कदापि न विद्यते। घियते न कदा चिच्च जलयुहुदवत स्थितम ॥ इति।धान्तिरितिपारमार्थिकाममाश्रित्य ज्ञाननेययोरभेदधिवत्तयों तम। अत एव गौतमसूत्र तत्त्वप्रधानभेदाच मिथ्यायुद्धेर्दैविध्योपपत्ति रिति। सात्त्विक्रमिथ्याबुद्धिरनित्यपदार्थज्ञान र प्रधान मिथ्याज्ञान प्रसिद्धमिथ्याज्ञान शुक्तिरनतादिज्ञानमिति । पारमार्थिकभ्रमलतण च सदभावति तत्पकार त्वमद्विषयातायातदुभयषि परियामिनित्यपदार्थबुद्विस्त्रयस्तीति व्या बहारिकपारमाथिभेदन सत्तादिद्वैविध च विष्णुपुराणादिपु प्रसिद्ध पथा सदाव एपो भवते मयोलो जान यथा सत्यमसत्यमन्यत । एतच्च यत्सव्यवहारभूत तथापि चोक्त भुवनानित तत।। इति । तृतीया च लोकांसद्धा प्रातिभासिाप सत्ता शुक्तिरजत स्वानपदार्थामा मनोमात्रपरिणामानामिति । यत्तु परमात्मचैतन्य स्यैध सत्त्व न तु नीवचैतन्यानामपि ति घेदान्ताहस्य नान्योऽतास्ति दृष्टा आता मन्ता बोढे त्यादि अतिसिद्ध तनु लयायत्वरूपातिपारमार्थि कसत्तामभिप्रेत्यैव बोध्यम् । प्रलये हि पामात्मनि प्रतियुरुपयोव्यापारोप रमरूपो लयो भवति । प्रति पुरुषश्चामा लीयेते परमात्मनीत्यादिवा. क्योग, परमात्मा च सदा जायत्स्वरूपतया लयनन्य इति स एव परमा- थेसव प्रतिपुरुषार्थाित येदान्तमहावाक्यमयांदा । एतेन सदसत्ययो गेधादेकत्रासभव इत्ययपास्तम् । घ्यवहारपरमार्थभेटेन कालभेदेनावन्छे | दभेदेन स्वरूपभेदेन प्रकारभेटेन व तयारविरोधादिति । तदेव तिन्या ·१३४ योगवार्तिकम् । पमिदं सत्यवमयावविभागविद्याधुनिकवेदशान्ति प्रपञ्चा. स्यन्तासत्यत्वादिरूपायसिद्धान्ता नास्तिकमतानुसारिण मुभिर्दरतः परिहरणीयाः समानन्यायेनात्यसिद्धान्तानामेव ब्रह्ममीमांसासिद्धान्त स्वादिति सर्व समाजमा लिङ्गयात्रपरिणाममुपसंहाति। एष सणामिति । तेषां गुणानामित्पर्यः । अलिई पर्व प्राचष्टे । निःसत्तास वेति । नि.. सत्तासमित्युक्तो यः पदार्यः मोलिनामा गुणानां परिणामः स च सा. म्यायस्यानामको गुणेभ्योतिरिक्त इति तस्य गुणपरिणामस्वमुपपत्यते । तस्यां च साम्यावस्यायां प्रधानवाविशब्दो धर्मधम्मभेदेन महदादिव्यार. स्पर्थमेवान श्रुतिस्मृत्योश्च प्रमुच्यते । परमार्थतस्तु गुणा एव तनुपलक्षि- ताः प्रधानम् । माध्ये गुणानामेव प्रधानत्वस्योक्तत्वादिति। इवानों पर्वणां गुणानां च परस्यरवैधयैभवी व्युत्पादनीयः तरादावलिङ्गाषम्यारूपस्य पर्वण पर्षचयाद्गुणेभ्यश्च धम्य प्रतिपादयति । अलिङ्गावस्यापामिति । पुरुपायै विषयभागविवेकख्याती तत्मा सुखदुःखाभावी प स पुरुषार्था- नालिङ्गावस्या प्रति हेतुः यतो ऽलिङ्कायस्यापामादौ सप्टो पारु पुरुषा- र्थता पुरुषार्थसमूहः कारण कारणस्वाभिमतो नोत्यातदत्यपः । टु ख. | नितिशावर्तनाय कारणमित्युगमा प्रतयकाले दुनियोः कर्मयादेवी- पपता प्रलयाप्रयोजनलपा दुनिमिः पलयकारणं न भवतीत्याशयः । उपसंहरति । न तस्य इति । एतदुई भवति । यतावस्यायां गुणेभ्यः शब्दापभोगादिकमा पुरुषार्थो कायमः स तम्यामनागताधस्य कारणं भवतु साम्यावस्यापा तु न तजन्यः करदन पुरुषायाम्नीयता नास्याः पुरुषार्थः कारणमिति । एतायता मिमित्यत पाहा नासो पुरुणाष्टति । नित्याध्याध्याताति।शाविति शेषः। नित्या म्वाभाविनी मनमिति- कत्वेन पर्वयापेक्षया स्थिरा स्वाभाविकत्येपि धर्मादिभिः प्रतिबन्धात्र गुणानां साम्यरूपः परिणाम इति भाः । अभ्यतावस्यापाश्व स्वाभावि- करवं न ध्यतावस्यापेक्षया बहुकालावस्यायित्वमेव नित्यत्वं मत्यत्वापर. नाम व्यवहार सिद्धम्। 'धमा निय: मुखदुःव स्वनिये इत्यादिभारता. विश्वहारात । ईदृनित्यत्वं च गीतादितम् । - ·१३५ योगवार्तिकम् । अश्याकादीनि भूतानि व्यक्तमयानि भारत । अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदधना ॥ इत्यादिभिरिति । अथ या सर्वदा सत्त्वरूपं नित्यायमेषाप्यत्राचास्तु सापि गुणसाम्पस्यात्यन्तोनुच्छेदात् । अंशत एव वैषम्मेणावरणरूपस्य | गुणसाम्यस्य सर्वदा सत्त्वात् । अन्यथा साम्यावस्याया अत्यन्तीछेदे पर्व- | स्वानुपपत्तेश्व । अनेन हि सूत्रेण । जमलमध शास्त्रम् रत्यादिगीताम् अव्यक्तमलप्रभव इत्यादिमोक्षधर्मादिकं चानुसृत्य संसाररूपो गुणरक्ष एव चतुष्पर्वतया निरूपित तस्य च धंगतुल्यस्य गुणवृत्तस्यावरणानां पूर्वपूर्व- तत्त्वानामशत एवोत्तरतत्वरूपेण परिणामो भवति समुद्रस्यांशतः फेना- | दिरूपतावर न तु दना दुग्धस्येव पूर्वपूर्वतत्वस्य सर्वाचन परिणाम उत्पचकार्यस्य कारणेन पुनरापूरणार्थ तु कारणानां स्वकार्याबरकतयाऽवस्यानं मिति । तस्मात्सर्गकालेपि बहिरलिङ्गावस्यावस्यानात्तस्या निन्यत्वमि. ति । ननु महतिमादायाप्टायेवावरणानि ब्रह्माण्डस्य श्रूयन्ते न तु तन्मा- प्राण्यपीति च । मूत्मस्यूलयारकत्याशिवनगाष्टधा यावरणवचनात् अत एव भागवतद्वितीयस्कन्धे परब्रह्मगती पञ्चभूतानां घहिस्तन्मात्रावरणे तिरुता इन्द्रियाणि चाकारणत्वावावागानि तेपामुत्पत्तिस्तु तन्माचस- मानदेशा यथा तिलप्तमानदेशा मूत्मनेलोत्पत्तिरिति दिक् । इत्तरस्मिनध. स्थात्रये त्यनित्यत्यरूपं धर्नामा यामिति । आदी उत्पत्ती उपा- दानकारणत्वयवच्छेदार्थमाह । सोहति । अनित्या विधा अवस्थेति- | शेषः, शेष मुगमम् । पर्वमु नित्यानित्यत्वरूप वैधयेमुवा पर्षिणा गुणानां | पर्वभ्यो वैधय॑माह । गुणास्त्यिति । गुणास्तु सत्त्वादयः सर्यविकाविनु- गता अत उत्पतिविनाशगन्या अनुपरिनित्या इत्यर्थः । अलिङ्गावस्या- | पिहि नैवं नित्यति । ननु त्रिगुणात्मकमलेनित्यत्वे प्रति पुरुष चय प्रविश्यामच्छया हरित। तोभयामास समासे सांकाले प्यणाययो। तस्मादब्यक्तमुत्पन्न त्रिगुण द्विजसत्तम ।

·योगवातिकमा सत्यादिम्मृतिषु प्रतियोतिवचन कथमुपपटोलाहा व्यक्ति भिवेति । गुणायनोभिगुणधर्म काययक्तिभिरवातीतायदयान्तरि ग्रामवतीभिहेतुभिजन्मविनाशवन्तत ते गुणा प्रतीयन्ते कार्यकरणविभा गात न पा स्वतो जन्मविनाशी मत इत्यर्थ । तया च स्वानुगताना ध्यादिने गुणात्मकाटते.ययास्थिबहार इत्याशय । परिणामस्तु प्रश्ते पारमार्थिकत्वे सति व्याख्यानामुत्पत्तिविनाशो व्यापकेषु व्यवहार दृष्टा न्तमाद । यति। दरिद्राति तीणो भवति । रति सम समाधिरिति । इद समाधान दादान्तिपि समानमित्यर्थ । ननु तथापि प्रष्टतानन्यस्व नोपप झते भूपरचाविश्वमायानित्ति प्रक्षति पुरुघरचाभी लीयेते परमात्म नि इत्यादिवारभ्य इति चेतादत्तातरतात कार्यावनाशेन तत्रापि तचि হরিনা। কােনােক্রয়ায় স্থানান্তরে। वियोजयत्ययान्यान्य प्रधानपुरूषानुभा। पधारयुमेरिनारय सहार दरित ॥ इति कोर्मवाक्याच । अन्यथा न्यायानुपहेण बलवतोमि प्रति नित्यतातिर्भावाधाव । एवमेव प्रतिपुरुषयो पुराणेषु अपमाणात्म तिरन्यायसवागेनाभिव्यक्तिरेव वासयोगलतणात्यति ध्यते कर्मजा तोरिति स्मृते । तया चौतम । न घटताउदर प्रसिपस्पशानयो रुभययुजा भवन्त्यमभृतो बलबुद्दयत् । त्वयि तहमे ततो विधिधनामगुणे परमे सरितवाने मधुनि लिन्याशेपरमा । दति । इदानी प्रकृत्यादीन स्वस्वकारनुमायितु परशद्धभूचि समलिङ्गादोभा वालमा दशति । तिहमात्रमिति । प्रत्यासवमयय हितकार्यम् । तरेति । सहि लिङ्गमात्र तत्रातिनिहायस्यप्रधान व्यक रुपेशाविभामिपिताततो शिवियते विभक भवति । स तु मेति । नमस्य पायाधयाय मदापतिक्रमादित्यथ । यदिहि कारचे झनामा - ·1 40 - योगवार्तिकम् वस्यामिरसतामप्युत्पत्तिः स्यात् तर्हि अविशेषात्सर्वे सर्वत्रोपोत तथा उत्तीसमस्युत्पोत । न च प्रागभावः कारणम् । अभावस्यामिद्धेः । किं चा- भावस्य निमित्तकारणत्वाभ्युपगमे तस्यैवोपादान कारणत्यमपि स्थात्, तथा च जितं शून्यवादिभिः ( अथाभावस्योपादानत्वं न दृष्टमिति चेत्, तुल्यं निमित्तत्त्वेपि । अत उपादानतानिमित्तत्वमपि माभावस्य । त. स्मात्कार्यजननक्तिरेवानागतावस्यारूपिणी कार्यरूपेण : परिणमसति । तदनेन भाष्येण सत्कार्यवादः प्रमाधितः । तथेत्यायप्येवं छयाख्येयम् । महदादिभिः प्रकृत्यायनुमानप्रकारश्व सौप्यसूत्रैरुक्तो ऽस्माभिरपि तद्वार 'प्ये प्रञ्चितो विस्तरभयात्तु नेह प्रस्तूयतइति । तथा चोक्तम् । पुरस्ता- दिति । यया विशेपेभ्यो ऽवान्तरभेदभिवा विशेपा नायन्ते तथा पुर सादस्यैव सूत्रम्यादातमित्यर्थः ननु कथं गुणपर्वणां चतुर्धा विभागः मूत्रकारेगा इतः ब्रह्माण्डस्यावरनगमरूपैः पर्वणामानन्त्यादित्याशङ्कर ब्रह्माण्डादीनां सर्वेषां विशेषकायाणा विशेषेप्वेवान्तावमाह । न वि. शेप्रेभ्य इति । विशेषेभ्यः परमुताभावि तत्याचा तम्यभेदा नास्ति मोर विशेषाणां तत्त्वान्तापरिणामा नास्तीत्यर्थः । अतो ब्रह्माण्डादिकं सर्व विशेषपर्वणेव राहीतमिति भावः । तस्वयं च द्रव्यत्वं तत्त्वान्तरत्वं च स्वात्तिद्रष्यत्यसाताद्वाप्पजातिमत्त्वम् । पञ्चविंशतितस्येषु पञ्चविंश. विज्ञापनहीकारे ध तत्त्वान्तरत्वं स्वातिद्रव्यविभाजकोपाधिमत्त्वमिति । मन् सत्यभेदात्कथमन्तःकरणस्पैकत्वं तत्रतत्रो घटेति । उच्यते । यया विशेषाय्यपञ्चतत्वात्मिकैव प्रथिवी प्रागुत्पद्यते तत. तस्याः सननमन्यनादिना पाधेि नत्ततेजसी अभिव्यक्तमात्रे भवत एवं तत्वयात्मक एवादी महान नायते पश्चाञ्च तस्याहवारादित्तिभेद इति । तहिं कि विशेशाणां परिणामा एष न सन्ति, नेत्याह । तेषां विति । व्याख्यास्यन्तति । सूत्रमारणोत्सरपादहति शेषः । स्पादेतत् । महदादिक्रमेणोक्ता सष्टिप्रकार अाकाशादिक्रमबोधकथुति. | विरोधाटेपः श्रुती सन्मात्रादाश्रवणेन ते पदाधीश्व कल्पिताः मन्वा- दिस्मृतयश्च सायकलपनानुवादेन धादिपरा एव न प्रत्यादिपरा इति - ·१३८ योगवार्तिकम् । न स्मृतिभिरपि मलत्यादिसिरिति । अत्रोच्यते । गुणत्रयात्मिका मह. तिस्तावत् मूलकारणतया मैत्रेयोपनिषदि अपते । यथा। 'तमो वा इदमेक- मास तत्परं स्यात सत्यररितं विषमत्व प्रयाति पढे रजसो रूप सदनः सत्त्वीरितं विषमत्वं प्रयाति एतटे सत्त्वस्य रूपं तत्मत्वमेक्तिं समसः समासवत् तत्साशायं पश्चतामात्रः प्रतिपुरुष वेज सकल्पाध्य- मालिङ्गः प्रजापतिस्तस्य प्रोका अस्यास्तनो ब्रहला रुद्री विष्णु रित्या- दि। सथा गोपनिषदि चतुर्विंशतितत्यान्यनेन क्रमेणोकानि, यथा। अटी मतप रोइविकार' रति । तया मरनोपनिदि च । एवंह - | নন্ম বা মানি মনির ভূয়িত্ৰীৰ যিমান দ্বাৰান্তানাসহ नजरत तेजोमाता च घायुन वायुमात्रा वाकाशवामासमाश त्यादिना परमात्मनि सर्व त्रयोविंशतितत्व तिष्ठति समुढे नदनदीव- दिल्युक्तम् । अतश्चतुर्विंशतितत्त्वानि प्रत्यतथुन्या स्मृत्यनुमेपत्याच सिद्धा. निपहेतश्रुतिस्तु न ताप्सा घाधिका व्यवहारपरमार्थभेटन विषयभेदाप्त । व्यावहारिकाद्वैतवुतीनां चाविभागलसणाभेदपाताया एध नदीसमुद्रादि- प्टान्तत्यगमादिति । तेषां च महदादीनां दृष्टिकमापि श्रुता पाठकमात- बधापेते एतस्माज्जायते प्राणो मन सबैन्द्रियाणि । ख धायुज्योतिरापः प्रविधी विश्वस्य धारिणी । इत्यादिषु । यच्च तैत्तिरीयो विषादिष्टि भूपते सत्र विषतः पाखवादिष्टिः पूरणोपा स्मृत्युपधुन्येकवाश्यतया छान्दोग्य विषडा. | युपूरणदिति । शिव सांयोतिष्टिको म्पाटेश श्रुतिम्ति । यया गोपा- लतापनीये । “एकमेवाद्वितीयं प्रलामीत तस्मादशमेशात सामावद. रामहत् महतो धै अहङ्कारम्सस्मादेवालागत पञ्च तन्माराणि तेभ्यो भूतादोनी तिघेदान्तमनोपिखुट्टादिप्रमेणेव प्टिस्ता तत्र धीरानानु. व्याख्या पास्माभिम्सट्टाण्यावापालेति । मदेवं माल्यशास्त्रे पपवितानि धनुर्विंशतिनत्यानि अत्र सञपतः मुरगुपनाकानि । एतेषां च स्वरूपा. दिक त प्रदर्शितं मोपलावनाप्पच्यते । पञ्च भूसान्ये दर्शनिपाधि ·" योगवार्तिकम् । ध प्रसिद्दान्येन सन्मात्राणि भूतानां सादात कारणानि शब्दादिमत्मत्म. द्रयाणि अतस्तानि मूत्मभूतान्यपि व विदुच्यन्ते । महदहकारी च मोव. धर्म नचिता। पया। हिरण्यगी भगवाने वुद्धिरिति स्मृतः । महानिति च योगेषु पिरिचिरिति चाष्णुतं । धृतं नझाम येन कृत्यं लोक्यमात्मना । सय विरारूपत्याद्विरूप इति युतः एपधेवितियापच: सृजत्यात्मानमात्मना । प्रहदा महातेमाः प्रजापतिमहतम् ॥ इत्यादि । अत्र चोयामनायें गतिमिदभेदनोपाध्यानीमादि. कमुपाधिमात्येन तयोरुतमनुष्यपश्यादिनामादियत् । स्मृत्यन्तरेय सांयागयोग्वाधिवकता नइयस्तुन्येश तापहारः । जाने स्मादिरूप. महत्तस्यस्याभिमानरूपाद्वारस्य चान्तरणधर्मस्यादिति । महातिस्तु प्रयोविंशतितस्थकारणानि सत्यादिनामामुत्सद्रयाणि अप्प्यानि गुण- सदश्व सेपु पुरुषोपकाणयान पुरुषसत्याच प्रयुज्यते । सच्च गुणा चयं सुपडासमोहधर्मकत्यार मुपटुपमाहात्मकमुच्यसे । पुरुषाणां मया. यसाधकत्याद्राजामात्ययाप्रधानमुच्यते जगदुपादानत्वात्प्रतिजगन्मादक स्थाच्च मायापुच्यते । पेशेषिकादिभिश्च स्यायपरिभाषया परमाणप्रजा. नादिगग्देवोयले रसि । तदु यामिष्टे । नामरूपििनर्मुक यस्मिन सतिष्ठते जगत् । समाः प्रति के चिन्मापामे परे इत्यादिति । एषु च त्रयोशियतितस्यानि मांदो प्यूनमूत्सगरी. रद्वयरूपेण परिणमन्ते । तर स्यूलं पञ्चभूतेभ्यः मूबंध शेपेभ्यः तयोश्व मूलं झाष्ठपञ्चतन्याभिनन्नमत्यात पुरुषस्य लिङ्ग गरीरमित्युच्यते तच्चा- हाम्य युद्ध मयेगात्सप्तदशावयय सांगशास्त्रे नाल 'सप्तदया लिमिलि । अत्र एकत्वं ममहाभिमायेगोतम् । 'यतिभेदः कर्मविपा- ·१४० शेगार्तिकम् । हित्यामूत्रेण यहिपत समन्यव लिङ्गश किदवचनात् । पायंच ध्यष्ट्रिसमष्टिभाशे न बनवृत्तवत् किं नु पितापुत्रघदेख । तहरीरसमुत्पनैः कार्येस्तैः करणैः सह । नेत्रना: समजायन्त गात्रेभ्यस्ताय धीमतः दतिमन्चादिवाहिरण्यगर्भस्य शरीरद्वयांगरवाखिलपुंसां शरीर. हयोत्पत्तिरिति मिद्वेः । वनश्तयोस्तु नैवं कार्यकारणभावाम्तीति दिक् । मत्रान्तरमवतारयति । ध्यास्यामिति । द्रष्टा हशिमाचः शुद्धोपि प्रत्ययानुपश्यः ॥ २० ॥ दृशिरत न गुणः किंतु प्रकाशस्वरूपं द्रव्यं जानं नैवात्मनो धमी न गुणा का कय धन । जानस्वरूप एखात्मा नित्यः सर्वगतः शिवः॥ इत्यादिम्मृतः । अन्यायादिषुधभेदाभेदाधेव । सोममायहणेपि चतुपानियहणात पुरुषस्तु ज्ञानग्रहण मिना न रहातहति । माशब्देन पूर्वमनसिपमाशक्रियादिगुणय्यावृत्तिः तेष्वेव च मर्वेषां शेषगुणानामन्त- भैरव' शुशन च भूतॊन्द्रयात्मकत्वव्याप्तिः । गुर्वेपि बुझभेदधमाए. पादनाय शेषविशेषणम् । पर घ परिणामित्वपारावेितनत्यादीनि घुटेरद्धि साहित्यं च पुरुषस्य शुद्धिरिति भाणे ध्यतीभविति । प्रत्ययानुपरयः प्रत्ययममानाकारतापवर्ष सन् घुद्धित्तिमातीत्यर्थः । पनेन विगपेण द्रटार प्रमाण चोक्तमिति । शुद्धोपोत्यादिभागम्य फला. न्तर व भाग्यकारी व्याख्यास्यति । दृशिमारदार्यमाह । दतिरो. ति । पलपमोक्षादो जीवानां दर्शनाख्तयफलोपधानं नास्तीति लि. বাঘা হান্নাই মিয়াঘানি। মিমিন মানুষ | ননাইনি সিয়ালি হিষ উন্নয়নাল ম कालस्येप्यसंबडा दस्यर्थः तेन संमोगमय्यापरिमाणाविसत्वेष्यन्नतिः । दति सत्यपटं घुष्ट्रिध्यागृत्तप्तया ध्यानष्टे । स पुरुष रति । सविन्या खुदः मलिमवेदी पुरुषः संवेदनमकारपति तस्या. प्रतिपादन मसिध्यनि- ·योगवार्तिकम् । १४१ उत्पतिबिम्बं यत्र स पुरुष इत्यर्थः। वुद्धेः मानोति तु पर्यवसितार्यः । पनेन प्र- तिविम्बरूपयारोपितक्रियया कल्पितं दर्शनकर्तुत्वं द्रवृत्यमित्यपि मूचित- म् । प्रात्मनो ज्ञानस्वरूपत्वं यथा दीपः प्रकाशात्मा स्वल्पा था यदि घा महान् । ज्ञानात्मानं तथा विद्यादात्मानं सर्वजन्तुषु ॥ इत्यादिवाक्यशतानुयडेण लाघवतीनुपहेण घात्मत्यादिरूपव्य- तिरस्यादिलिट्रनुमेयं ज्ञानाश्रयत्वकल्पने धर्मर्मिभाषापत्रवस्तुनुयाय. | नागौरवात् । अहंजानामीतिप्रत्ययस्तु अहं गौर दति भ्रमशतान्तः पातितया | प्रामाण्यशङ्कास्कन्दितत्येन यथोक्तानुमानापेक्षया दुर्बल इति दिक् । थुद्धि- पुरुषपोर्षिकप्रतिपादनाय तयोरभेदभ्रमोपपादनाय च तयोर्वरूप्यमारूय. प्रतिपादकतया फ्रमेण शुद्धोपीत्यादिविशेषणद्वयं व्याचप्ठे । स न बुद्धः सरूपी नात्यन्तं विरूप इति । पारमार्यिक्रसारूप्यस्याभाव शुद्धोपीत्यान दलार्थः। प्रतिविम्वरूपापारमार्थिकसारूप्यं च शेपदलार्थः । तया च परि- | णामित्यादिरूपयुद्धिसारूप्याभाव एव शुद्धिः घुद्धितिमारूप्यमेव च मत्य- | मानुपश्यत्वमित्यायातम् । सारूप्याभावसारूप्ये क्रमेण प्रतिपादति । म मादित्यादिना । कस्मादित्यस्योत्तरं परिणामिनी हि बुद्धिति । परि- | गामित्वे हेतुनीताज्ञातविपत्यादिति । जातत्यायुक्तं विरणोति । | तम्याश्चति । तम्या बुद्धे,तो देती । गवादिरिति । गोशब्दा सन्दवाची। असोगवादिघटादिपराभ्यां धर्मर्मिमामान्यपरतया धर्मर्मिरूपायामशे पाणां बुद्धिविशणां यहणम् । ज्ञाता पत्तियाप्यस्तदन्यश्चातात दर्शयत्ति अनुमापयतीत्यर्यः । अयं भावः । बुद्धिः परिणामिनी स्यात् तदेव कदा चिर बुद्धिः शदाटाका भत्ति कदा चिच्य नेत्युपपदा । न पुण्ड्य बुद्धावपरिणामिपि विषयस्य प्रतिविम्वनमेव विषयाका. रतास्तु ततश्च प्रतिविम्ब नादादिनकत्वेन जातानातविषयत्वमुपपोते- ति याव्यम् । स्वाध्यानादी विषयासाबिध्येन तत्प्रतिविम्यासभवात्, शास्त्रेषु युद्धाविषयप्रतिविम्ववचन तु तत्समानामारपरिणाममाणातो यु- ·१४२ योगधार्तिकम् । देरययणस्यानित्यतया तस्या अर्याकारपरिणामानुमीयते इति, बुद्धे परि- पामित्व दयित्वा तदभाव पुरुष दर्शयति । सदातिति । सदा जाता विण्यो बुद्धितिरूपो येन तस्य भावः मदाधिपमन्वं, परिदीपपति अनुमापयति । यदि हि पुरुषः परिणामो स्यात् तदा नायरिया- मन कदा वित्पुरुषस्य रिपयो बुद्धितिरजातापि तिष्ठेत् ततश्च धर्तमा- नाया पनि घटादिवतरज्ञानसंभवात घातिक निश्क्षिनामिन बत्यादि संशयः स्यात् । तया योग्यानुपलब्या घटादिजानाभावनिश्चयाव न स्यात् । अनातर्रातसमासंभवादिति भावः । नन्वेसावता भाक्ततानं परि. पामा मास्तु मुषादरियामाभावस्तु कय नेनानुमाप्यतदति चेत् । उत्पते । राब्दादिनिरवयरूपस्य परिणामस्य बुट्टो सिट्टीव तत्काथायास roातिमुरादृष्टमस्कारादीनां बुद्विधर्मत्वनैव सिष्टेः । मामाना. (धिकरययत्यासत्या कार्यकारणभावे लापदिति । ननु न पुरुषस्यापि सदाजाविषयत्वं प्रलयादौ स्वविषयस्प रित्तरदर्शनादित्याधिपति । फरमादिति । समाधने । महीति। नहि पुरुषविषयो बुद्धितिरपि शब्दा. विपस्याच्च लिष्ठेच्च । अथवा राहीसा एहोताच कालभेदेन भवती. त्यः तया च मयते। नचिरपतिविनास्ति • दृश्याभावादृते क्ति । क विद्यापतिविम्येन किलादर्शयत्तिष्ठते । रति। तथाच प्रलपाकृित्यायधिपणाभापादेव तां न पश्यतीति भारः। उपसंहलि । दति सिद्धमिति । यरिणामित्ववदेष परार्थवा. पायस्वरूपमपि धम्म बुद्धिपुरुपयोदर्शयति । किं वेति। बुद्धिः पाधा स्व विवस्त्र भोगादिसाधनं सहत्यकारित्वात् सहकारिमापेतन्यापासात् । शयामनशरीरादिवत, पुरुषरद स्वार्थ स्वस्य च भेगदिसाधनम् उat. स्वभावात् पवैवं तवैवं यद्या स एव दृष्टान्त इत्यर्थः । एहि ध्यागोवि. अपयरपाििरन्द्रियादिसाऐवः शय्यादीनामपि शयनादिकार्य भूम्यादि। प्रातिविम्बातीति पाठान्तरम् । । - ·१४३ - योगवार्तिकम् । | सापेतं, पुरुषस्य मुखादिप्रकाशन च व्यापार एव न भवति स्वरूपतो नि. त्यत्वात् । नापि सुग्नादिसावे तमाशाय पुरुषः सहकारिणभपेक्षतः दति भावः । बुवादे परायेत्वे च युतिः । 'न घागरे सर्वस्य कामाय सवे पिय भवत्यात्मनस्तु कामाय सर्व प्रियं भवतीत्यादि । अत्र कश्चित स्वार्य ति साध्यस्य न परार्थ इत्यर्थमाह । तन। भृत्पचेतनस्यापि स्वा. मिसनार्थत्वदर्शनात् । परार्थत्वमेव तु परमात्रार्थत्वमिति चेत् नावेतन. स्वरूप वैधान्तरमाह । तथा सर्वाति । सुखदुःयमोहात्मकास्त्रिगु. गान् सर्वार्थान राहुती बुद्धिपि तदाकारतया त्रिगुणा सत्त्वादिगुणत्रय मयीत्यनुमीयते । त्रिगुणत्वाच्च एपित्र्यादिवदधेतनति सिद्धम् । गुणानां तूपद्रष्टा पुरुषो द्रष्टबुद्धिसाविध्येन बुद्धिपत्तिप्रतिबिम्बमात्रतो गुयाद्रष्टा भति न गुणाझारपरिणामेन बुदिदिति असो न स त्रिगुणा,स्ततश्चेतन दति रोपः । उपसहरति । अत इति । अतो वैधयंत्रयान्न बुद्धिसरूपः पुरुष इत्यर्थः । एतावता शुद्ध दति व्याख्यातम् । ननु सर्वाभिमाननिरत्यर्थं सामान्यत एव दृगदृश्यविधेका प्रतिपादनीयः किर्माित बुद्धिपुरुपयोरेष वैषम्य प्रतिपातइति चेद् न । बुद्धिव युरुषम्य सातादृश्या बुदाहट- तयेधान्येपा दृश्यत्वात् तस्यामेव साताभिमानः तत्सबन्धादेयान्यनाभि- मानात् । मृतदेहे सुपुष्पयस्यप्राणे च चैतन्याभावस्य स्पष्टत्वात् । एकैन्द्रि. यमालेपि चैतन्योपलो। इन्द्रियाणामध्यचैतन्यस्य स्पष्टत्यात् । प्रता बुद्धि- यिकादेव सर्वाभिमाननितिरित्याशयेन बुद्धिवैधर्म्य मेध पुरुषेषु प्रायण | मतिप्रादाते । क्रिच बुद्धतिरिक्तभ्य ग्रामविवेकस्य न्यायवैशेषिकाभ्यामेव | सिद्धत्वेन बुद्धितो विवेक एव साख्ययोगयोरसाधारण समिति । अत्यन्तवै. रूप्य निराकर्तुमुल्यापति । अस्तु तीति । यत इत्यस्य पूर्वणान्ययः। प्रत्य. यानुपश्य इत्येताचष्टे । प्रत्यय बौमिति । बुद्धित्तिमनुपश्यतीत्यर्थः । ननु बुद्धिद्रतृत्वेपि कय नात्यन्त धुद्धिधैरूप्य तत्राह । तमनुपश्यचिति । | यतस्तमनुपश्यचत. पुरोऽतदात्मापि परमार्थतो बुासरूपोपि तत्सरूप- । • चैतम्यापमध्यरिन्द्रियाणामिति पाठान्तरम् ।

·योगबातिकमा १४४ 1 - दध प्रकाशते तदनुकारी भवति स्फटिकादव नपासरूप इत्यर्थ । अर्थाबार त्वस्येवायग्रहणरूपताया बुद्धिस्यले सिद्धत्मादित्यर्थ । प्रतिबिम्ब रूपेण द मिथ्यासारूप्येण न पारमार्थिकामारूविरोध । यथोक्यो मारुप्यते रुप्ययो पञ्चशिखाचार्यवाक्य प्रमाणात । सथा धोक्तमिति । भोकृशक्ति द्विवपरिण मिनी न भवति तथा बुद्धिवास्थविषये सक्रान्ता उपातापि न भवति विकारहेतुसपोगस्यैवोपरागत्वात बुद्धिधिकारमतिबिम्ब वोए. पत्ता पुरुषस्य विकारशल्पनावैयध्यात्। आभ्या विशेषणाभ्या वरुण्य दर्शि सम । इदानी सारूप्प दर्शपितु आदो पुढेचिद्रूपत्वमुपपादयति । परिणामिन्यति । परिणामिनि स्वस्या विषये बुढो प्रतिबिम्बरू पेण सझान्तेयोपरतव मती सदृत्ति विषयादाकारामनुपति चेतनामित्र करोति यथा सूयो दलेनुपतन नल सूर्याभव करोति सदन। अनेन धुरुष दर्शयित्वा पुरुषस्य बुद्धिप्तारूण्य दर्शयति । तस्यारवेति । हिगटोवधा रणे । तस्या अपि भोक्तगतीनतिज्ञानरूपा पत्तिद्विरत्त्यविशिष्ट स्याख्यायते इत्यन्वय । अर हेतु प्राप्तेति । उपयह उपपग , उक्तरोत्या पाप्तवेतन्योपरागकल्पाया घुद्धिरत्तेनुसारिणी प्रतिविम्मोद्वाहिणी तन्मा असति जानरत्तविशेषणम । तथा च परस्परप्रतिधिश्वास दुपारपि चेतन स्वमुपादिपरिणाममत्वरूप सारूप्यमित्यर्थे । मारयायतात्यनन्तामिति शब्द पूरणीय । सदमेन सूत्रेण जीवसाधारणपनैव चिन्मानवमुक्तम् । तथा च युतिस्मृती। चेतामात्र मतिपुल्प तेवन'। जानमेव पर प्रस्त ज्ञान अन्धाय चेष्यते । जानात्मकमिद विश्व न जानाद्विपते परम ॥ इति । ये तु पेशेषिकादयो जानाअयमात्मान मन्यते ते तिस्मृति विधेिनापतीया ।नि चलाघवात प्रतिपुरुषमेकैक्रमात्रतिनित्यज्ञान मिदो तस्याश्रयो गौरवास्न कल्प्यते ज्ञानामीतिमत्ययस्य सपोगमधन्धेनैवा पपत्ते । यघारीन्धन तेजस्वीति प्रत्यय योगसबन्धेन मा तथैव बुद्ध जानाख्यद्रव्यसयोगसयन्धेन ज्ञानमयपत्यय प्रमेव तोकानामहमितिप्रत्यय ·१४५ T योगधार्तिकम् । धावश्यं बुद्धिरपि भाप्त अनादिमियाजामवासनास्पदापस्य प्रतिबन्धे मा- नाभावात् । अतो हुई नानामीत्ययिदुपा प्रत्ययोऽहमशे प्रमानानवत्त्वार शे प्रत्यायोः समानयापिटुपां तु नानामीति प्रत्ययोसिद्ध एव । पर- मेशरस्य सत्यादिश्यवहारस्तु लोकव्यवहारादिति । अधिकं तु सारय. भाग्यादी मातमिति दिन् । बुद्धतिरिक्त द्रार प्रमाणमाह मूत्रशारः। तदर्थ एष दृश्यस्यात्मा ॥२१॥ तम्य पुरुषस्यायः प्रयोजने भागापवर्गीयेवाः प्रयोजनं यस्य से तति मध्यमपदलोपी समामः। भोगापवर्गप्रयोजनकमेव दृश्यस्य स्वरूपं कार्यकारणात्मक गुणवयं न स्वार्थमित्यर्थः । तथा च गुणाः परायाः संहत्यकारित्वात् शय्यादिदित्यनुमानेन बुद्धादयतिरिक्तस्य पुरुपाख्यस्य | परस्य मिद्धिरितिभाय । इदं धानुमानं पूर्वमने ध्याख्यातम् । तदर्थमेव दृश्य. मित्येतावनमार्णव नियाहियात्मपदं धात्वयं दर्शने तदर्थवान्यपध्मनिरा. माय प्रयुक्तमिति । तदर्थत्ये युक्ति घदन मूत्रं ध्याचष्टे । दृशिरूपम्पेति । | यतो दृशिरूपस्य पुरुषस्य यत् कर्मय कर्म दर्शनं तद्विषयतां गतमेव घस्तु दृश्य भक्ति दर्शन च सर्ववस्तूनां प्रयोजनमिति सर्वसमतमतस्तदर्थमेव दृश्या स्य गुणादेः स्वरूप भवति तिष्ठतीत्यर्थः । नहि परप्रयोजन यस्तु परम- योजनं विना नामपि स्यातुं नमते नित्यमनित्यं वा प्रपोननं विना फस्यापि परार्थस्पायत्यानादर्शनेन पुरुषार्थस्य तत्स्यितिहेतुत्वसिरिति भारः । अनेन छ मूत्रेणा चैतन्याधीना सत्ता दृश्पस्य न स्वाति सिद्धम् । | मनान्तरमयतारयितुमुपक्रमते । तस्यरूपमिति । ननु दृश्यस्यरूपं यदि | परस्य पुरुषस्य रूपेण दर्शनेन निमित्तेन तवयं प्रति लभात्मक सम्धसत्ताः संधि भागापार्यायां भोगापधर्गरूपे पुरुपस्यार्थसमूहे कृते सति | पुरुषण न दृश्यतइति त्वा स्वरूपत्यागावाशोत्यन्तीच्छेदोस्य गुणाः प्र. सरू इत्यर्थः । प्रयोजनसमाया हि प्रयोजनकारि नाश्यतति धमाध. मेघासनाधितादिस्यले दृष्ट तथा च प्रतिनित्यावरमादिप्रवाहानुच्छेदनि ·. योगवार्तिकम् । स्येवादिसिद्धान्तहानिरिति पूर्वः पदः । अत्र सिद्धान्तमाह म हु श्यतीति । पृच्छति । फरमादिति । अत्र प्रत्युत्ता सूत्रं पठति । कृतार्थ प्रति नष्टमध्यनष्टं तदन्यसाधारणत्वात । २२ । व्यासष्टे । सतामिति । बुद्या कृतः समापितो यस्येति कला- मेकं चिन्मक्तपुरुष मति गुणादिक नष्टं प्रयोजनारणात् राजा राज्यात प्टमपि सामान्यतो न नष्टं तस्मिन् ता अन्यपुरुपे च तस्य साधारण- स्वादित्यर्य । योजित सूत्रं मात्पर्यतो घ्यावष्टे । कुशलमित्यादिना रूप- मितीत्यन्तेन । कुगलं कल्याणमुक्तम् । अश्तेोधी येनेत्यकला. शेषं मामात. | प्रायम् । सायं मूर्य शुस्याप्यनुएहोतो, पया अज्ञामका लोहितशुलाणा बड्डी: प्रजाः सूत्रमानां सरूपाः । मजो ोको भुपमाणानुशेने बहात्येनां भुक्तभोमामत्रोन्यः ॥ इति । तदनेन सूत्रेण प्रतिनित्यत्वं पुरुषबहुत्वं च प्रतिपादितम् । सया पुरुषभेदान प्रश्तेबहुत्यं नास्तीत्यरूपं प्रशारेकावं च प्रतिपादितं विज्ञानवादादिनिरासायति । नन्'यया घटीफुम्भकमण्डलुस्यमाकाशमे बहुधा हि भिवम् । तथा सुशहास व काशिपाहमन्येय देकेषु शरीरभेदे'- रियविधश्रुतिस्मृतिशतोतं सर्धात्मनाम घिमिति चैत्र । तादृशक्षा | पय: प्रकाणभेदेन क्वचिदधय॑तमणाभेटप्रतिपादनात् । सात्मनामधये. ज्ञानेनेशायरिणामिसया बुद्धवाभिमाननिमितो मानसिद्वैः । कविता- | विभागलवणाभेदलिपादनात । तसश्चकस्यैव परमात्मा मुख्यात्मता | सिध्यतीति । एतच्च सधे प्रक्षमीमांसाभाष्ये श्रुतिभाष्यादिए पपप चितमम्माभिः । म पुनम्सादृरावाश्यानां शोवाम परमात्मासह लापरत्वं संभति बन्धमोतानुपातिरूपसातीनुपहेण जलवनिर्भटशाहकनिम्मति शविरोधात्। 'अधिक सुभेददर्शनात' 'पशो नानाध्यपदेशा'दिति मला. | मीमांसामारण्य मदानमूरतिस्फुटमात्मभेदतियाटनेन भेटम्यैव अत्य. TETरणाचापि च सर्वात्मनामे मारताना समारोभिमाननिय तिमभवति । एकस्मिधाका पछेदभेदेन शयतदभावक्षत एपस्थिय ·989 - योगार्तिकम् । वामन अवच्छेदेन संसारासंसारयोः संभवात् । विवेशनानापरणे च तत मवाभिमाननिरत्तोक्यज्ञानस्य न दृष्टद्वारा मातहेतुत्वं स्यात् नाप्यात्मक्य- जानात सात्मबलोपासनं संभवति । साचात कुकुरत्वादिदृष्ट्यात्र प्रयो निन्दाया एय प्रसहात् । महर्गप्वविभागलवणाभेदेनोपासनाया अावश्य कल्प्यत्वेन चेतनवगपि तयाचित्याच्च । तस्मात् प्रयोलमाभावात् ना. मापण्डताप्रतिपादने श्रुतिस्मृत्योस्तात्पर्यम् । अधिकंतु प्रलमीमांसाया- मस्माभिराधुनिकवेदान्तित्रुवमतपण्डनावसरे प्रतिपादितमिति दिक् । तदेयं विशेषाविशेषादिसूनगयोन द्रष्टुः पुरुषस्य स्थत रव दर्शनशक्तेश्व पुढेः फारारूपेण नित्यावे सिद्धे तयोः संयोगः मवाहरूपेणानादिरिति शास्त्रेषु व्याप्यासमुपपमित्याह । अतश्चेति । यिनाशिस्यपि भायरूपाणां गुणानामनादित्वं न घटेत ततश्च तहकार्ययुद्ध ततश्च द्धिपुरुषसयोग स्येति भावः । पुद्धिपुरुपयोगस्य प्रमादरूपेणानादित्वे पञ्चशिपाचार्यसं. पादमाह । तया घोक्तमिति । धर्मिणां गुणानां पुरुषः सहानादिसंयोगा- दिति तु गुनित्यत्वं विना धर्मसामान्यानां युद्धादीनां संयोगानादित्य न घटसरति प्रतिपादनाय प्रदर्शितम् । तदेयं प्रकाशप्रस्नोत्पादिमूत्रे पञ्चविंशतितत्यान्यन संपत्ती विवेकेनोक्तानि विस्तरस्त सांख्यदर्शने द्रष्टव्यः । मप्तिपुपरिवेकस्येव मुख्यतत्सब प्रतिपादनात अन योग- स्पति । द्रष्टदृश्ययोः स्वरूपमुक्तम् इदानी तत्संयोगस्य स्वरूपप्रदर्शक | सूत्रमुत्यापति । संयोगस्वरूपैति । द्रदृदृश्ययोः संयोगसामान्यं न हेय. हेतुः प्रतयमोनादिसाधारण्यात अतः संयोगगतविशेषायधारणायेदं सूत्र प्रयासदत्यर्थः । खखामिणत्या स्वरूपोपलब्धिहेतुः संयोगः ॥२३॥ स्वप्तिसं भाग्यतायोग्यत्वात् । स्वामिफिर्द्रष्टा भोक्तृयोग्य सात तयोः स्वरूपोपलम्या हेतुर्य सयोगविशेषः स एव दृष्टदृश्यमयेागोन | उपहेतुरुक्त इत्यर्थः । विभुना दूष्पदृश्यमयोगसामान्यस्य सार्यकालिकत्येन | रेयाहेतुत्वादिति भावः । स छ सयोगविशेषो धुद्धिद्वारका दृश्यद्धिमत्या- - ·१४८ योगवातिकम् । पाधिरूपः भवे. धो.इति पूर्वभाष्यात् । अतो दृश्यवस्था बुझा याय एशन संयोगविशेष आत्मेन्द्रियमनोयुक्त भोरत्याहुमनीषिणः। रत्येवंविधवत्यादिभ्यो लिङ्गदेहात्ममयोगादेवात्मनो विषय नायगमादितिः एतेन भाभाग्ययोग्यतेव द्रष्टदृश्पपोरनादिः संबन्ध यो. गाङ्गोमा पुरुषस्य परिणामस्वायत्तेरिति कचित् प्रतापः मनम्बरमा | देयः। तयासति स्वस्वामिभावः संयोग इत्येव मधियात भयोगमा माटोकयक्तित्वे सत्यापानिमाम्यामुत्यत्तिविनारायवनानुषपत्तेश्व चेतन- त्यावेतनाधातिरिक्तस्य प्रतिनियतस्य योग्यस्य, दानावच्छेदकस्यानिरूप णाच्च । नयोश्व मोहमालसाधारण्येन हेपाहेतुत्वात् । यदि च स्वभुक्त पत्तिवासनाari प्रयाहरूपेण च वासनाया अनादिस्य तदेव च संयोग युमा । तथापि काशसंयोगस्य भाष्ययत्पमाणधिमाबामनाजन्य सादिकं न घदेनेय यथायुगमयोपत्णगानोनित्यादिक चिति । यो যৗন মিমিগুনিনি মাতারবানিনা মহামাসমান पाकायदा परिणाम महाराभान मामान्यगुणानिरिकल्पिनिय - रिणाम युकयात अन्यया मतिम प्रतिपुरुप संयोगविधामा श्रुतिस्मृत्योः ययमाणी शिरुताम् । नहि तिसरी यतात्याविनाशी घटेसा पुरुषम्य परिणामममहाल ! यथासयोगविभागयोरशेत्यादि प्रमादित्याति दिन । मूगाय विश्याति । पुरुषरत्यादिना : सोपवर इत्यन्तेन । संयुक्त इति । भवतीतिशः । म स्वरूमपदं च विधेमस्या- तिपयन्सस्य दर्शनसामान्यस्य संयोगजन्यत्यतिपादनालिवानी विग्रेकरमातिरविला दानोपाय रति तस्य हेतुरधिति घामामि मुद्यापनिलेश मूणोपवादित इत्येतत्त्रमेण प्रतिपादपति । दर्शनका. त्यादिना । संतशत्यस्य प्रयोजनामानापन्यानभवन समरूपका- पावसानः संयोग दायता दर्शनं द्रष्टस्वरूपोपनश्चिविंधोगकारणमारनेर वेतनमादितं नया दानमदमनस्य प्रतिद्वन्दि विरोधीयोsil संबोनईदुरित्यारादित्या दर्शनासंगोविन बिमो ·180 1 योगशार्तिकम् । वियोगसंघागयोस्तदुभयकार्यत्याधियादित्यर्थः । ननु पदर्शन भयोगका रणसहि प्रदर्शनाभाधादेव संयोगविनियत्यात्मको मोती भविष्यति कद- शंनमपि मोबहेतुरुच्यते रत्याशङ्कायामा । नात्र दर्शनामिति । प्रस्मच्छा. | स्त्र दर्शन तत्त्वज्ञान न मासकारणं गावात शिरोधातिभिर्यवधानेन मो. क्षाध्यदिरापास्काले जाने नियमासंभयात किंतु प्रदर्शनस्य यस्यमाण. रूपस्याभावादेय द्रप्टद्देश्यसंयोगाभावः स एव मात दस्यर्थः । एतेम मो. सम्पानिमितिफलया स्वाभाविकरयरूप नित्यत्वं लश्चम मन्ये विधेक- | ग्यातिरविभवा हानोपाय इत्ययिममूत्रविरोधादर्शनं वियोगस्य कारणमिति स्वोतिविधिश्व तबाहा दर्शनम्य भाय इति । मुगमम् । उक्तं शा। तथा च तत्वज्ञान मोठे प्रयोजकमामिति । उत्तासूत्रेणासाधारण संपोगहेतुमद- नमयधारयितुमुक्तादर्शन विकल्प्य पृच्छति । कि चेदमिति । कि पुनः संयोगकारणत्वेनोक्तमदर्शनमित्यर्थ । नमिति बाक्यातकार । यदपि सयोगणे | दर्शनकारणमितिरत्रणादर्शनस्यानुत्पाद एव संयोगहेतुत्तयार प्रसर | नान्यः । तथापि तत्समनियततया अन्येषामपि सायकोदित्य बोध्यम् । तन प्रथमो विकल्प कि गुणानामिति । गुणानां सत्त्वादीनाम् अधिकार कार्या. रम्भणमामय॑म् ! जानाम्पदाधा कार्यविशेषजननशक्तिरित्यर्थः सोऽपिदि | संसारहेतुसयोगविशेपो नापतहति द्वितीय विकल्प परित्यज्य सबंधिफल्मेषु | अन्धमत्वगुणयोगेनादर्शनशब्दो गाणः । द्वितीय विकल्पमाह । आहोस्त्रि- दिति । प्रदर्शनमित्यत्र दर्शनशब्दस्य कारणसाधनत्वप्रतिपादनाय दृशि- रूपम्प स्वामिनी दणितविषयस्येति चित्तविरोपण शिस्वरूपाय स्थामिने | दर्शित विषयो येन-तस्येत्पः ।, उक्तमेव विश्व्ोति । स्वस्मिविति । | स्वस्मिंश्चित्ते पुरुपायरूपेण दृश्ये शब्दादि एती सत्यपुरुषान्यतातीचमति यो दर्शनाभावरितगृत्यभान इत्यर्थः। मोवातीनं दर्शनाभायं व्यावतयितुं | सत्यन्तम् । मयोगाहेतुतपा तु तादृशमदर्शनं नात्र विचारणीय चित्ते हि | पुरुषार्थसत्तायामेघादर्शनं सोगहेतुर्भवति रति भार. मार्थतयां द्वितीय. | विकल्पस्य वियेयभागरित्यागमात्रेण वत्तीय विकल्पमाह। किमर्यवत्तेति । सरकार्यसिद्धीविभोगापवर्गयोपदेश्ययोः स्वकारणेषु गुणेषु अवस्यान- ·१५० योगवातिकम। - मित्यर्थ । चतुर्य विकल्पमाहाप्रथाविोति। पञ्चपर्व पसिया प्रलपकाते स्ववित्तेन सह गुणेषु लीना वामनारूपेण स्वाश्यचित्तस्योत्पत्तिबीजमि स्पर्य । तथा चाविशापातनेशदर्शनामिति । अयमेव पत मियाको भाष यति । पश्वम विकल्पमाहाक स्थितीति । प्रधाननिष्ठस्य साम्यरिणा महतो स्थितिमस्कारस्य उये सति गतिसस्कारस्य महदादिविसा परिणामहेतारभिष्यक्तिरित्यर्य । सदैव हि मस्तिोभद्वारा पुप्रष्टायो सयो गो जन्यते रति। तदुभयसस्कारमदाधे मतान्तरं प्रमाणति । यतामिति । स्थित्यगत्ये इति ताद चतुया एकापतयो पाचादध्याहा स्थित्ये घेतिपाठे तु विशेषणे तृतीया इति । तया व मधान चेत स्थितिमारेष वार्तत तदा विकाराननकत्याच प्रधान म्यात मूलकारणत्व हि प्रधानसमि ति । तया गतिमात्रेण चेद्वत तदा महदादीनामपि प्रतिदेव नि त्यत्यापत्या कि फस्य मूल स्यादिति न ध्यपहार संभवत्यात वभययेव स्थितितिभ्यामेव प्रधानन्यायस्यान धानव्यवहार लभते कार्यतया में पुनरन्यषेत्यर्थ । न भेषल मुलकारयायवाय स्थितिगत्या कालभेदन निर्णयको विधार कि तु कल्पितेषु विकाररुयेयु कारणभेदेषु महदादि वेव धना विचार समान इति प्रसादषधारयलि नास्तिकाना कुर पताधादमपाक कारणान्तरेबपोति । मर चठी यथा मृदादिक यदि स्थित्पेष निरपेय बत्त साई कदापि घटानुत्पादनेन कारणत्यहानि । यदि गत्येध प्रवृत्त्यैध धत सदा मृटयोदयोधल्पशालतया कार्यका | रणव्यवस्थानुपपत्तिरतो विझाररूपकारणमपि स्थितिमाभयपदेवेति षष्ठ विकल्पमाह । दर्शनतिरवेति । पुरुशयात्मानन्दपितु या समता मा दर्शनशक्ति मेव सादर्शनमित्य । यतिविख्यात्यनुस्याद. पा सयोगहेतु स्मयाचोक्त माध्यकारिकया। 'दृष्टाइमित्युपरमत्यन्ये ति। पास्य दर्शनार्थ फेवल्याचे तथा प्रधानस्य । पडम्बन्धबदुभयोरयि सयोगस्मात सर्ग में रति ·“१५१ योगार्तिकम् । तृतीयविकल्पस्यस्य शब्दादिवृत्त्यनुत्पादस्य त्यागादस्प तता. भेदः । प्रधानस्य दर्शनशक्तो श्रुति प्रमाणात : प्रधानस्येति । कालसु. प्तशावास्येयं श्रुति' । सप्तम विकल्पमाह । सर्योध्येत्यादिनाऽधभासतर. स्यन्तेन । सोधे समशेऽपि पुरुष प्रधानप्ररत्तेः पार न परति प्रत्येक मदर्शन पुरुषनिष्ठमपरं च सर्वकार्याणा करणउत्पादने समर्थ स्वरूप. योग्यपि दृश्य प्रधान तदा प्राक् प्रधानप्रवृत्तेः पुरुपेण न दृश्यताति दृश्यनिष्ठमदर्शनमित्येवमुभयस्याप्यदर्शन धर्म इत्येकग्रारित्यर्थ । एत. देवात्रादर्शन मिति शेषः । ननु नहानामदर्शनात्मसत्यात कथ सेवामद- शंन धर्मः स्यात् प्रभावस्पाधिकरणस्वरूपत्वात अव्यभिचारण लाममा. फसासिद्धेश्व क्रय या दृशिस्यरूपम्य पुस्यस्यादर्शन घटते प्रकाशरूपस्या- मकायरूपत्यासभयात् इत्पारावर समाधत्ते । तदमिसि । तनादर्शन- यमध्ये इदमेकमदर्शन दृश्यस्यरूपभूतमयि दृश्यधर्मत्वेन विशिष्टं भवति तर हेतु पुरुषप्रत्ययामिति । पुरुषप्रत्यय योधमपेत्य तदविषयतपेति पावत् । तति । तया पुरुषस्य निर्धर्मत्यात सदा प्रकाशरूपस्वात धाना- स्मभूतमप्यदर्शनं पुरुषधर्मस्वेनेव लामिक्रह्मायभासले तब हेतु दृश्यप्रत्य- पापैतमिति । दृश्यप्रत्ययमपत्य दृश्यगौचरमत्यपाभायेनेति यावत् । अष्ट मविकल्पमा । दर्गनज्ञानमिति । ज्ञान यामनारूप तस्यापि दृश्यसयोग- हेतुस्थात न तु भागापवर्गरूपमनागतायस्य दर्शनमत्रोतम प्रययतया निरुत्वादिति । उपसहरति । इत्येतति । शास्त्रेवेने जानभेदाम्सा- न्त्रिकहच्यन्तहस्यर्थः । सयोगभेटेन सर्यगमेवादर्शनाना हेतुत्वं सिद्धान्त. यवेध योगविशेषस्यदर्शनविशेषरतयारसूत्रमवतारयति । सत्र विक्र | लति । तगदर्शने विकल्पबहुत्य भेदबाहुल्यमेतत्पुरुषसामान्यस्य गुणसा. | मान्यस्य च पुरुषार्यहेतुसयोगसामान्य प्रति कारणताया बोध्यम् । यस्तु प्रत्येकवेतनस्य तत्तवेतनस्य स्वबुद्धिमयोमो हेयहेतु स्यस्यामीत्यादिप्र- समूयोरक्त ताय हेतुरविना चतुविकल्परूपमदर्शनमेयेति सूत्रेश सहा- न्वयः । प्रत्यावेतनापतिपाठे स्वास्यबुझनुगमगोलशेतनत्येत्यर्थः । अयं | মাঃ বিল্লালসেমি লীয়ে মা হিতায় ঘনিষ্ট - ·१५२ म E-I योगवार्तिकम् । सह सयोग उत्पनते अतो नाविद्या गुणपुरुषसयोगसामान्य हेतु कि योको गुणाधिकारादिरय स्वहितयोगस्तु सन्मापानामा चिया विका म भवतीति बुद्धिपुरुषसयोग एवाताधारगयेनानिझाहेतुर्भवति सेब व बुद्धिः सयोगद्वारा द्रष्टश्यसयोगहेतुर्यिोदया व भवतीत्याशपेन मेलोकर- भूत्रेण मूख्यते न गुणाधिकारादिः तस्य जानानुनोग्रावास एकस्य पुस मुक्तावपि पुरुषान्तरार्थ गुणाधिकारादिताइवाव्यात यदेव च पुरुषेश के शक्यते सदेव हेयनिदानमत्र प्रतिपादनीयम् अन्यथा कालकमश्वरादी नामपि हेयहेतुसयोगशारणतया पामप्यत्र प्रतिपादातापरिति । 'नस्य हेतुरविद्या ॥ २४ ॥ तस्य द्रष्पदृश्यमयोगस्य युद्धिपुस्तमोगद्वारा हेतुरधिोत्ययं ।भा प्माण च सूत्रकारतापयाभिमायेगे तम्पेत्यस्य बुद्धिमयोगस्यत्ययं उत- नतु साधादेश्यद्रष्टुईश्पसामान्यत्तयोगस्येय पूर्वमूत्र प्रस्तात्यात् । बुद्धि सयोगस्येति । अविदा धानानात्मन्यात्मबुद्धिमान सस्य दिसयोगहेतुत्वात अनित्याही नित्यादिपुहिरुपायामवियाना धत्यमाणाविवेकप्यातिनाश्य खानुपपत्तेश्च । साचाविया बुद्धिसयोगजन्यतया तदध्यहितप्रापकाले न सभवतीत्यस माह भाष्यकारी, विपर्ययेति।समान्तरोयाविनाया स्वचित्तेन महानिरुद्वापाः प्रधाने या घासना स्थिता तया यासित प्रधान तत्पुरुष भयोगिनी तादृशोमेव धुद्धि मजसोत्यनादित्याच दोषः। अविद्यावासनाया | बुद्धिपुरुषसपोगहेतुत्वे पुक्तिमाह । विपर्ययेति । विपर्ययज्ञानप्राप्तनावतात पुरख्यातिरूपा कार्यनिष्ठा स्वयघरमावधि न प्राप्नोति बुद्धिप्त स्वा- धिकारतया पुनरावर्तते पुरुपेण मयुज्यते मा तु बुद्धि पुरुषान्यताया। सिपर्यन्ता सती कार्यसमाप्ति प्राति परदेशोत्यादरात । तसरच चरिता. शिकारा मिष्यादितकाया निशताविझामती सयोगायबन्धस्य फारवाभा. चात् न पुन पुरुषेण मयुज्यतरत्यर्थ । तया चान्वयतिरेशाभ्यां वि. पर्ययवासना हि पुरुषसयोगहेतुरिति भावः । पुरुपख्यात्या हितस्य नितिरिति यनुल सन नास्तिकावेप निचिकीत प्रदर्शयति ।- ·"T PrT- घोमवार्तिकम् १३ कश्चिदिति । पशोपारयानन दृष्टान्तेनोहाटयति आधिपतीत्यर्थः । नपुंसकाट्यानमेवाह । मुग्धयेत्यादिना उत्पादयिष्यतीत्यन्तेन । स पण्ड- फस्ता भाषाम् । विनष्टमिति। पिनष्ट पावैराग्येण निरुतु जान चित्तनि. तिरूपं मोत करिष्यतीति नास्ति तस्यायेत्यर्य । उपेक्षासूचमाय पूधा. चार्यमुखेनात्र सिद्धान्तमाह । तति । ईपदसमाप्त आचार्य भावार्यदे. शीय. 1 उपेक्षणीय प्रत्युत्तरदानमात्रेणादायदेशीयत्वम् । आचार्यश्च धा यो प्रक्ति। पाविनोति च शास्त्रार्यमाचार स्थापयत्यपि । स्वममारभते यस्मादाचार्यस्लेन चौम्यते । पति । नन्विति सनोधने । एतदुतं भवति। जान म सातामो. तहेतुरस्माभिरिप्यते कि तु अविधाय्यादर्शननितितत्कानिरोधयोग- द्वारा । तथा च विनष्टममि जान बुद्धिपुरुपवियोगरूपमात यापारद्वारा फा- रण संभवत्येवेति । ननु पापमावायदेशीय तह कि युद्धिचित्तादिना. मकान्त करणनितिमीत राय न भवतीत्याशहायामाह । तर चित्तेति वित्तनिरतिमति भवत्यय कितु समास्यानास्य नास्तिकस्य बुद्धिव्या. मोहो ध्यय इत्यतोऽनापेक्षणीय समाधावत्यादेवाचार्यदेशीय उत त्य. च । तदेव हेयहेयहेतुरूपयूहय ध्यारमाय तृतीयव्यूहस्य मूत्रमवताय नियमिति निमितमविदा । तदक्षावात्संयोगाभावो हानं तद् दृशः कैवल्यम् ॥ २५ ॥ तस्था - अविद्याया प्रभाषाद्विनाशाहुद्धिपुरुप्रतयोगनितिद्वारा द्रष्दृश्यसयोगनित्तिः दुपदानमित्युच्यते कार्यकारणयोरभेदोपचारात तस्य पुरुषार्थवायोत सदृशे कैवल्यमिति, तदेव च हान पुरुषस्य फेर- त्यमित्यायुध्यतइत्यर्थः । इममेय सूत्रा भाष्यकारः प्रकारान्तरेणाह। सस्यति । बुद्धिपुरुपतयोगगब्देन कार्यकारगाभेदास द्रष्ट्रयसयोगोऽपि या प्रलयकालीन वियोगमार्शनापात्यन्तिमा ति विषय बन्धनोपन | रमस्य । एतद्वानमिति । पूर्वण सहान्येति । सट्टये फेवल्यमित्येसट्टाचटे।। - - ·१५० - - योगवार्तिकम् । | नशेरिति । तट्टानं गुणः बुद्धिगुणेः दुःखादिभिः पुनरसंयोगः प्रतिदिन रूपेणासंबन्ध इत्यर्थः। म एव च दु:खभोगानतिरूपः स्वतःमुरुषार्थरूप इति भाव मूरस्य कलितार्थमाह। दुःति हामित्यन्तेन । व्याख्याते व ल्पशब्दाथै तदा द्रष्टुः स्वरुपेवस्थान मिति गतमूत्रं प्रमाणात । तति । तदा दुनिरत्तो । अस्य न हानव्यूहस्य चतुर्यपादे विसरों भवियती. | त्यत्र दिमात्रेण स उ । अतः परं हानोपायथ्यूहरचतुर्थपादम्यापि कि- | यत्पर्यन्तं धाच्यस्तत्र चतुर्पमूहमतिपादनसूमवतारयति । पति पु. द्विसंयोगनितिरेव सावा पाने कारण विषेकख्यातिस्तु बुद्धिसंयो. সায়ানিনজন ঘসেনি এদিন জুবিনম ফ~ विवेकख्यातिरविलवा पानोपायः ॥ २६ ॥ साताकारनिष्ठारूपत्वताभायाविनति विशेषणम् । तनाविध शब्दात् कथमेतलभ्यते प्रत्याकाहायामाह पश्ते। मिथ्याज्ञानसंस्कार थार मिाजानेनानारान्तराभिभूयतरत्यर्थः । । यति। यदा तु साताका. रद्धगायां मूत्ममियाजानमनागतावस्य दावीततुल्यावस्य तस्य विष. रणं अन्यसप धन्ध्यप्रसवसामय भवति सदा विधूत गाण्यभूलेबुद्धि- सत्ययात एव परवेशार ततो यस्य विवरण पास्यां शोकार संज्ञायां परमाणु पापमहायान्तास्य घशीकार' रति मनायामिवरामति ঘনায় মামনায় মিলানিয়াৱা নিমনাযিuান্নানাক্ষথিৰা भवति अत' सावियाध्यातिरविप्रवोयते । सा परमसाताकारपिशी हानोपाय इत्यर्थे । केन द्वारा हानापाय याकाडापामाह । सत दति । ततो विधेकण्यातः कारणात मियाज्ञानस्य महापस्य दग्धषी. आताप्राप्ति: । ततश्त पुनरप्रसव इति सत्वा एष विकस्यातिश्चित नियाविरुषमातस्य पन्या अस्यविधाण हानोपाय स्पर्ध.निशाना. देव दुःखहानाध्यमेहरचनान असंमजातयोगस्य कि प्रयोजनमिति । परमेराम्यत्रासंचातयोगस्याणा नानद्वारता मारतस्याशादिति। मस्या विश्वममातेर विश्वात्यनिष्ठाया लतमाह।

·१५५ योगवार्तिकम् । तस्य सप्तधा प्रान्तभूमिः प्रज्ञा ॥२७॥ तस्य विवेकल्यातिष्पहाभापायस्य प्रान्तभूमिकापिणी प्रजा सप्तधेत्यर्थः । तदेतवाचदै । तस्येतीति । तच्छदोक्तदानोपायस्य स्वरूपाख्यानं प्रत्यु- दितत्यातरिति । अन्यथा तानिपुल्लिङ्गानुपपत्ते । प्रत्याबाय, पराम: । न चात्र प्रत्युत्पवण्यानेः पुरुषस्य परामर्श इत्यर्थः संभवति पुरुषस्य पूर्वमनेष्वग्रस्तुतत्वात् । सप्तधेत्येतद्वाख्यातुं राहाति। सप्तधेतीति। अशुद्धी- ति: प्रदिविपर्ययास्माऽप्रिया तत्कार्यपापादिकं चोत्तामत्रभाष्यात सेवा. धरणरूपो मतस्तदयगमाञ्चित्तस्य प्रत्ययान्तराणां विवेकख्यात्यन्येपामनुस्या- दे सति पावैराग्यजाबिरोधयोगादुत्यानदशायां सप्नाकारा प्रना विकिनो निष्पवतानस्य तिनं भवतीत्यर्थः । एधकारोयोगध्ययोदे प्रकारन्यनता नास्तीत्यर्थः। एमस्या एव प्रजायाः सप्तप्रकारल्यमुदाहरति । तदायेत्यादि. मा प्रथम प्रकारमाह । परिजातमिति। परिजातं सानातं मुमुच. | मिहयं नास्याशिष्टं पुनर्नयमस्तीत्यर्थ: । द्वितीयं प्रकारमाह । वीणा इति । ततश्च देयतो ऽविदाकामामादयो विधेसाताकारय मम क्षीणा इत्यादिरः । तृतीयं प्रकारमाह । सावात्मतमिति । ततश्चा- विवादितयानुत्पवेन निरोधसमाधिना हेतुना घ्युत्थानकाले दुःखहानरूपो भाविमोतो मया मातात. देहपातानन्तरतादृशो मे मोती भविते. ति सजातीयसाताकार एवं सजातीयान्तरसातात्कारधिनाय परिचितः । असंपनातयोगदृष्टान्तैन फेवल्यमपि दृष्टप्रामिति फलितार्थः । यथाश्रुते निरोधसमाधी हालसातात्कारानुपपत्तिईत्यभावादिति असंप्रजातकाली नरब दुःखाभायो योग्यानुपलब्ध्या व्युत्याने सादाक्रियते, यदि हासप्र. मामि दुवं स्यात् तदानुभयेत ततश्च सुप्तोत्यानय व्युत्याने स्मर्पतति। अथवा निरोधसमाधिमा निभाय हानं मामा हानगोचरसंप्रजातन सा. धात्यमित्यर्थः । चतुषं मझारमाह । भावितति । ततश्च फलनिष्पत्या विवेकख्यातिपो हानामायो भाधितो निष्पादितः फलनिमत्येव साधन नस्य सिद्वेरिति । वस्तुतस्तु भावित इत्यादिप्रकारस्य द्वितीयस्थलण्य पाठ पाञ्जस्येन फमोपपत्तः । एवेति । एषा प्रान्तभूमिप्रज्ञाया विषयों हेयजा. ।

·- .. एश्व योमबार्सिकम् । नसमासादिरूपा चतुष्टयो प्रजायाः मनाख्यतत्वशानिमिसात साका यमुक्ति काद्विमुक्तिः कर्नयसमाप्तिः नीयमुक्तिरित्यर्थः । य परवेश ग्यरूपा चित्तनाशस्यायभूमिझारूपा । वित्तेति । चितर्गद्वमुक्ति दिलखि | मुक्तिः परममुक्तिः सापि प्रान्तभूमिप्रज्ञापा विषयः निविधा भवति र | चिसविमुक्तिस्तु स्वयमेव भवति न तर साधनापेोत्याशयेन पधगुप- | न्यामः । तवावा चितविमुक्तिमाह । चरिताधिकारा बुद्धिरिति । समाप्त- भोगापा: भवति बुद्धिरित्यर्थः । रय पावैराग्यरूपा चित्तनाशस्या- भूमिझारूपा । द्वितीयामाह । गुणा इति । मुर्गुणाः मसारमुखदुःखादया स्वकारणों सत्त्वादिरिगुणमयपश्तो लीयमानास्तेन चितेन महात्यन्तलय गन्ति । तर दृष्टान्तो पिरोति । गिरिशिखाकूठात मुताः शिना. दयावस्यातुमतमा इत्यर्थः । एपा च तिङ्गशरीरस्य विनश्पदयस्या द्वितीयभू. मिका । तृतीयामाह । न वैधामिति । न चैया साकारमुनादीना पुनस्व. | बोस्ति पुरुषार्थसमामा प्रयोजनाभावात् इत्यत एतभ्यामवस्थाया पुरुषा | ब्रह्मादिगुणसमन्धविशेषगून्यः स्यरूपमानज्योतिः निषिधविज्योतिस्व. रूपेो ऽमल चोयाधिकतमामालिन्यादित. केवली केवलेषु, मुक्तव्यविभाषी भवतीत्यर्थः । यं चायन्तिकलयनिष्यतिरूण विदेहवल्यस्य चरममू. মা চুমা নিশিখা ধিনমুন মাঘিনীম লীলায়াখালিম। योगी माचारकरोतीति वयम् । तदेवं सम्धिरयत्वाससमकारा मजा व्याख्याता ।रदानी मूरतापमामाद ! एता सप्तविशामिति । मनाया- नित्यनुवा-प्रजामनुपश्यनिति निरभिमानतामतिराइनायो, तिशत प्रमा, माविभावनेत्र जीधन्मतः पश्यति न त्वभिमन्यसायाशय 1 कुशलः कल्याणो कन्याणबुष्टुिपयोपरित्यागादिति । जानिनो जीवनमु. स लक्षणं भूत्रेणोक्त तत्यसङ्गात्स्वयं पापमुक्ताय मतो,विशेषमाह । प्रतिभव रति । वितस्यान्यन्त लपेपि फुशल प्रत्येव भवति पथ मार निमिः यस्यादिभिश्च कुशलमुखत्यत्तवियोगादित्यर्थः । काय m. बदायामपि बाधितमशन लिष्ठतीत्युतम् । अत एव चाय- इत्यनेन श्रीवमुक्कामस्यामा माला पुशलस्व ध्यास्याचाच प्रतीयोग ·- " योगवार्तिकम् । | मुख्यं कुशलत्वमुच्यतरति। यत् गीतायां "सर्गरम्भपरित्यागी-गुणातीतः स उच्यत" रति - ज्ञानिनापि गुणातीतत्यमुक्त सद्गुणाभिमानशून्यतामा परमेश्वरस्य निर्गुणत्यदिति । अतः परं शास्त्रसमाप्तिपर्यन्त हानोपाय. व्य हस्याशेषविशेषास्तत्प्रसडेनेव च हानव्यूहस्य विशेषाश्त, व्याख्येयाः तबादी विधेकख्यात्युपायतिपादन सूत्रजातमवतात्पत्ति । सिद्धेति । सिद्धा निण्यचा अविमति यावत् । योगागानुष्ठानादशुद्धिक्षये ज्ञानदीप्तिराविव कख्यानेः ॥२८॥ सामान्यतो ज्ञान भूयणाननाभ्यामपि भवतीति । दीप्तिपट, दीतिरयात्रागुतामविशेपघहणम् । अत्र योगाहानुष्ठानादिन्यनेन यत्या माणयमादीना योगाइस्वमपि जानाङ्गतावदेव पिवतितम् । अन्यथा तदपि | पहिरनं निनस्यै"त्यागामिमूने योगाङ्गताया विशेषस्याप्रमाताभिधामतान असन्त । मनु योगाहानि योगसाधनानि तानि च रक्तसंबर, पुनर्नया- इत्यन्ते इति च । कय युत्यिसवित्तोपि योगयुक्तः स्पादित्यादिभाष्ये यो वरोसिरमाययात् ॥ पूर्वपावे हात्तमाधिकारिणाम अभ्यासाये एवं योगयोः साधनमुक्त ततश्च मध्यमाधिकारिणां तया स्वाध्यायेवाणि- धानान्यपि केवलानि साधनानि एतत्पादस्यावावुतानि । अर परमिन्दा धिमारिणां पमादीम्यपि योगसाधनानि धनप्यानि ज्ञानसाधनमसनेत्यः पोनहत्या । पयपि ज्ञानमप्यसंप्रजातयोगसाधमतयास्मिन शास्त्रेमतिपा. दितं तयापि तद्योगमामान्येन भवति सजाताहतुस्यात् । प्रता योगमामान्यस्य ज्ञानस्य चोभयारय तुल्यववङ्गतयात्र -यमादीन्यष्टानेच पोगातया तिपादयिष्यन्तइति मूत्र घ्याचण्टे पेगानामोति विपर्यय- स्पेति । योगाङ्गतया विपर्ययशब्देन सत्कार्य प्रासादिकमपि पिाझं सस्या. पादिरूपस्यात् । ज्ञानमुत्पदाते पुंसः चपात्यापस्य कर्मणी- प्रधादर्शतले पये पश्यन्त्पात्मानमानि ।

·- योगवार्तिकम्। रति स्मृतेः । नाशरचार तनुता । माता सनुस्वमाद्विराषमता. | स्युसरवाश्यात् शतनझरणार्थश्चेत्युत्तभूत्राच्च । अतो न आने शाना | मत्यन्तावेद इति सिद्धान्तमाघातः । अनुरोधिनी अनुमारियो दीपिः समयाहिता । गुणपुरुति । गुणास्त्रपः सत्यादय पुरुषश्च जीवेश्वरावि. त्पर्य । एतन जिनामामात्रद्वारा यमनियमान्तर्गततर्वधर्म की जानतत्व- | निवासानन्तरं च कर्म त्याज्यमनुत्पबचानेनापीति वेदान्तिावाला मतं | दुर्मत मन्तव्यम् । विपर्ययतामद्वारा यमनियमान्तर्गतकर्मणां जानहेतु स्वसिरिति । अत एव फर्मणा सहितान ज्ञानात सम्यायोगोभिजायते । जानं व कर्मसहित जापते दोपवर्जितम् । पति कामादिपु फर्मणा जानसाहित्येनानुष्ठान सिद्धम् । यद्यपि विषयान्तामठाराव्यतिम्रनितिरूपतया संपनातोपि जानकारण ताम्य शुद्धिवयद्वारा योगानुठानानामेव जानीक्षिहेतुस्वस्ति न योगस्येत्यङ्गपदोपादानमिति । ननु नानाविधकार्यकारणभावदर्शनात | पान्य शुद्धियं प्रति ज्ञान प्रति च कीदृशं कारणमित्याकाहायामाह। योगागानुष्ठानमशुरिति । अशुद्धः कारण प्रियोगरूपेणातिशयेत्यर्थः । অমষে। র হ শুনানিয়য যেমুন অবয়ান पगमात् । तथा व सत्येवाशुद्विवियोगायनातीतावस्यारुपेणातिशपेन योगद्वानां कार्यति। एव दृष्टान्नेपि धाया। विवेअध्यातिस्तु प्राप्तिकारण- मिति । प्राप्तिरूपातियणधायझतया विकासाते कारयमित्यर्थः । प्रातिश्वोत्पत्तो प्रतिबन्धनिवर्तनम् । स दृष्टान्तमाह। यति । नान्यपा- भारणमितिानशेषिकायामिवोत्पनिकारणमस्मन्मते । धर्मादीना निमि. कारणानां प्रतिबन्धनिर्शनकारणत्वसिद्धान्तादित्याय: निमितपत्र योजक महतीनां वरणभेदस्तु तत' रिकदिति सूरे चेतत् व्यक्तीभाव- थति । विधेकण्यातस्त्पत्ता च पितमेव कारण स्वत एव मायणमा ग्रादिति । एच्छति । कति चैतानीति । उत्तर नवेत्याति । पूर्वावायंगण. तिकारिधोकानि नव कारणानि । यममुदादाति सति । - - । - ·१५ योगवार्तिकम्। जानस्य तिरूपस्योत्पत्तिरूपातिथयेन मनः कारणं संभवति उपादानत्या- द्वित्यर्थः । प्राप्तिकारणं च नोत्पत्ती भासाकारणं किं प्रतिबन्धनि- | तिहारैति । घटादिषु दण्डादीनि च माताप्तिकारणमध्यरात्र प्रवेश- | नीयानि, उत्पत्तिकारणत्वमुपादानकारणमिति । यितीति । भोगाप. घर्गरूपं पुरुषार्थसामान्य मनसः स्थितिरूपातिशयेन कारणं भवति पुरुषार्थ- समाप्त। मनसः स्वपमेन लयादित्यर्थः । अत्र प्राधान्येनैव मन उदाहतं | पुरुषार्थस्य सर्वभाग्यानामेय स्थितिहेतुत्वादिति । अभिव्यक्तीति । पालो. करूपनानं च रूपस्याभिक्तिरूपातिशयेन कारणमित्यर्थः। अभिव्यक्तिश्व | खुर्शितः पारुपेयबेधिरच सब धुदिश्ता पालोकः कारण पौरुप्यधेि ध रूपज्ञानं दित्तिरूपमिति विभागः । विकारकारणमिति । एकायस्य मनसा विषयान्सरस्वतररागादिधिकाररूपातिशयेन कारण भवतीत्यर्थः। प्रत्ययकारणमिति । प्रत्यय: मंप्रत्ययः प्रामाण्यनिश्चय इति यावत्, तथा च पर्वते पहिरस्सीति शब्दादिमा याग्निजानं तस्य संप्रत्ययकारणं पर्वत धमदर्शनमित्यर्थः। यथाश्रुतेनिज्ञानस्येत्यत्र जानशब्दयात् । प्रानुमा. निकजानापि अभिव्यक्तिमध्यएय प्रवेशाच्च । प्राप्तिकारयमिति । प्राप्तिः माप्तिरित्येक एवार्य, एतद्वाप्यातम् । शियोति। एतदमि व्यारयातम् । मनु वियोगकारयों झारणव्यवहार एव नास्तीति वामशाधोयं धूम इत्यादि- ध्यमहादर्शनात् । फर्मकार्यपारेकार्यतपाइशेषधातुभमणामध कार्यत्या. ध्येति । अन्यत्वकारणमिति । रूपभेदकारणमित्यर्थः । मनु विकारकारणादस्य को भेद इति चेत्, उच्यते । सुवर्णदिः कटकादिरूपतात्यागेन फुगडसा. दिरूपतायां यत्कारण सत्सुवार्विकारभारणमुच्यते तदेव च कारणं फठक देरन्यासकारणमुच्यते फटकादिपिनाशपूर्वक्रमन्येषां कुण्डतादीनाम- त्पादनात अतः कार्यभेदनेकस्येच यस्तुनो द्विधाकारणमिति । मुर्य- स्पति । सुवर्णपिण्डारित्यर्थः । सुवर्णस्य सर्वविकारानुगतत्वेन मुवी- न्यस्याकारणत्वात् । अतोस्य विकारकारणात भेदात् सुवर्णपिण्ड कुण्डलं कति रत्पादिप्रत्यपश्चास्यां कारयातायां प्रमाणमिति । ब्राह्ममन्यस्व. कारणमुदाहत्यान्तरमप्यन्यत्वकारणामुदाहरति । एवमेकम्येति । स्वीमस्य- 1 1 ·৭০ योगवार्तिकर। | যয়ে স্বাসোনোৱস আক্ষয়জনীয় মুকাছি মায়াময় মিন ঘনিয়ে কামিল । মন মা कर्तव्याकतं यन्यता दुखत्वसुखत्वे दुखित्वमुखिये मायस्थ रामद्वेष- নামূলন। নামিনি। হযেমন্ডিযযনয়াগাঁথা থাকে ননি বাঁকুয়ায় নয় যায় বারমনিয়াংকায়ন আজাঘি। ত্র বৃথিগ্রাহীনি সনোব্যাথমেই ফাফ জোলি। নানি ও হ स्पर सर्वेषामिति । तानि च महाभूतान्यन्योन्य सर्वेषा सर्वाणि धारकावि স্কায় স্বামীকে ভাল সু ছিঃন্ধিায় খাদ্ধে হিয় না শোন নাগিনল। মায়ালা যা নলবানআত্তি মনোযুনা ঘামিছি বন। নয় বলালমা লাগলাপি স্ব দ্বায়ি ঘষে ঘষ্কোযি আঘাগবিমাআমাৰী রি মাহি মিঠাণদাকান। ইন্নান ময়মনঃ ন ম মায়- যন্ত ধামি ফুল। ইন্নানিলাযান নিস্কায় কয় মর মি ওলন। জানুয়াগ্রাম অালাদ নিয়নিষ্টনষ্টি হয় আখান্তাহির্ম গীতিশ রানি ধোন নিরনাথ গী স্থিzিীননগমিয়া নাৰি থাকােনি মান মিগীর ছুনি 'বয় নিচুনিনি। ব্যায়ামই জায়গ্রামী নাদায়েযনিবাঝে দুনিমজ্জামায়য়ানা। সানি দ্য দ্বন্যাসঙ্কমিনি। স্নায়ুনিষ্কাদ কামালিঙ্গামাখি মামা । নদ নাময় মাথা নুখা মিম জন নি। মন | মাদানি। ঘামানি। মৃনামাযেন। মন্ত্রী। যমনিমাম্বলাম্বাবসাধাগ্রামাঘ 1 योटाङ्गानि ॥२॥ দুহাৱাৰাসংঘরমাযহীষণ খ বােয়াস্কোনি মাৰি মহল্লাবরেজিষানিনা। | ঘিকেননাঘ গুদ মীম রোলাময়লা ·1 योगवार्तिकम् । चानकस्थम् । क्रियामाधननिरूपण तु उत्तममध्यमाधमाधिकारभेदात् । तत्र धेशायस्य मतो प्रवेश श्रद्धादीना च तप आदिषु परिकर्मणा च धार. णादित्रिकइति श्रवणमननयोश्च प्रमाणविधव ज्ञानहेतुत्व सातादस्ती त्याशयेनाशुद्वितयद्वारकेषु ज्ञानसाधनेषु न ते परिगणिते इति मन्तव्यम् । भाष्ये यथाक्रममेपामनुष्ठानमितिकर्तव्यमिति शेष । अय तत्सर्ग एवं परप्रसादाजितोत्तरभूमिकस्य नाधरभूमिपु विनियोग रति भाष्ये धक्त ध्यत्वात् । अन्यया बहिरङ्गान्तर विभागमतिपादनवेयर्यापत्तश्चेति । उत्सामूत्रजातमवतारयति । स्यरूप घेति । स्यरूप च यथाक्रम शामत पर अत्याम इत्पर्य । नचाहिंसासत्यास्यब्रह्मचर्यापरिग्रधा यमाः ॥ ३० ॥ योगाङ्गता प्रमष्टाहिसा लक्षति । तत्राहिसा सर्वथैति। प्राश्नमधि हिनित्यकमाविरोधेनेति विशेपणीपाशीवादिप कुद्रनहिसाया अपरि- हार्यत्वात् । अत एव योगिना माणायामादिक तत्यापताननाय नित्यतया शास्त्रे विधिसमिति। हिसाया अविरोधेनेपासत्पादयो यमनियमा अनु प्ठेया रति प्रतिपादनाय तस्या श्रेष्ठत्यमाह। उत्तरें चेति । तन्मला तिन सेय मूल प्रयोजन येषामिति वियह । अतो हिसासिद्विपत्तयेय शास्त्रेषु रतस्यनिषमा प्रतिपादान्तति तसिष्टुिपातयत्यय विवरयाम सत्य- तिपावनायेति । सत्यादिभिहिसा सिध्यतीति प्रतिपादमायेति तस्यायें। | सथा तदयदातझपझरयायाहिसा निर्मलीकरणापेव योगिभिरुपादीयन्तेनु प्ठीयन्ते रेत्यर्थ । शेयतपादयकरणे च नाकादिना हिसाप्यन्ततोम्नीति | मनाध्यम् । तथा चेत्यादि, मुगमम् । तथा मौसधर्मे युक्त यथा नागपदेन्यानि पदानि पदगामिनाम् । सापेवापि धीयन्ते पटजातानि फोनर ।। एव सर्वहिसाया धर्मार्थमपि धीयते । रति । सत्य लक्षति । समिति । ययावं व्यायठे । यथा दृष्टमिति । दर्शनादीना प्रमाणमपि वितितम् । भान्ताति यत्यमाण " & ·मेगातिकम। स्यात् । अज्ञाननिमित्तकपापानतावत् भाििनमित्तका सत्यस्यापि प्राप त्वचित्याह । मनार्थोत । मनश्द तथा तात्पर्य युमित्यर्थ । तेन भन्दा दृष्टादिविपरीतार्थवाधने नात्य तदा यथार्या धागमत्यैव भवति पपाश्वत्थामा हत इति युधिष्ठिरवाक्य, सब हि गविषये वाक्यस्य सत्यपि मनसो र सत्यस्व दृष्टविपरीतद्रोणपुग्हनने सास्पयादिति । सत्यस्योदाहरण सामान्यत शाह । पानेत्यादिना रतीत्यन्तेन रति | शब्दात्पूर्व तदा सत्यमिप्ति पूरणीयम । स्वविनोदाय गोतावाश्यादीना पाप्रतिपत्तिवन्ध्यत्यादापि नासत्यामिाथसस्तवावर्सना परत्र म्वबो धसक्रान्तये दत्तम्। बञ्चिता विपरीतार्थबाधनेच्छया प्रयुक्ता प्रान्ता भमे प्रयुक्ता प्रतिपत्तिवन्ध्या अप्रमिदुपदाभिने बोधभननसमेत्यर्थ । पतापलक्षणे लोकहितवमपि विशेषण देमित्याहा ति । एषा पाक प्रश्ता प्रलपा निर्मिता । यतो यदिच एवमपि यथायोपि अभि धीयमानाब्दार्यमाणेत्यादिरर्थ । सा च धाक यथा दम्पभि सार्यगमन पृष्टस्य माधगयनाभिधानम इत्यादिरूण पुण्याभासन पुण्यवतीयमानेन। तन हेतु पुण्यतिरूपति पुण्यमवृशेनेत्यर्थ 1 फट दुखात्मक तो माकमित्यर्थ । सत्य यथार्थ घूयादित्यर्थ । अत्र च असत्यनितिमार सत्पशब्देन वितित सम्पय सदसभवात् अन्यथा ऽसत्याश्य बसनेपि यमपसाळेति । प्राय समितुमभावस्य प्रतियोगिनिरूपणाधीन निक पणतयादो प्लेय लक्षति। स्तमिति प्रतिपहब्गाधनायाशास्त्रपूर्वकाम तिभित्र चापापिस्वत्व जायतरत्यवगम्यते । अथ धास्वीकरण ममेसिधु द्विमात्र भ्रमसाधारणमिति ततिषेधस्तवित्तिस्तथाप्यस्पृहामुपलपि स्याह । सम्पहारूपमिति । ब्रह्मचर्य लवति । गुप्लेति । गुप्तेन्द्रियस्येति । स्वोतन्य विवरणमुपस्यायेति । सयम इत्यापनशान्द्रियसाहित्य मुपस्थस्य पाश तैनोपस्यस्य विषय सन्द्रियव्यापारोपरम निलाम् । तथापीत वसहितायाम | मधये सदा विष्टया सतब पथक । माय को कैलि प्रेषया भावलम।

·योगवार्तिकम् । सकल्पोऽध्यनसापश्च क्रियानिवृत्तिोष च । एलमैथुनमष्टाङ्ग प्रपदन्ति मनीषिणः । इति । माष्टमीवणा प्रतणं गगपूर्वकं दर्शनमित्यर्थ । परिमलत. पति । विषयाणामिति परिय हिसाझा अपि दोषाप्लेषा दर्शनादिति विशेषण दम्भाशत्वादिनिमित्तकास्त्रीकरण तिव्याप्तिनिरासायति । हिसा चार दामभृतीना बोया। उक्तानां यमाना विशेषप्रतिपादक सूर्ण पूयिस्या पति । ते विति । जातिदेशकालसमयानपच्छिन्नाः सार्वभौमा महा मतम् ॥३१॥ समयः सकेतो पत्यमानियमविशेष इति यावत् । मायादिभि- | रसतुभिरनर्याच्छनास्ते यमाः सार्यभामाः सास्यवस्याम अनुगता प्रतो महानतमितिसजिता इत्यर्थः । अन्य सनायाः फल व मष्टयो- | गिभिरेषमनुष्ठानमिति । मुख्यमहिसारययममानित्य नात्यच्छिषादीन घ्यावाटे । समाहिसेति । नातिमत्स्यत्वादिः तया परम्परया अवलिया | मत्स्यादतिरिक्तस्यामित्यर्थः। एवमुत्तरास्वपि परम्परयेवावच्छिचत्य पो. ध्यम् । सेव देशेति। संपाहिसैव एवमुत्तस्योरपि । निभिरूपरतस्येति । सार्य- | निरासायोक्तम् । विभिात्याव्यवच्छेदैः परम्परया शून्यस्य पुरुषस्येत्यर्थः । | समयावच्छिन्नम्यादाहरणयमाह। देवेति । यथा ति । यथा वेत्यर्थ । पहिसायावान्येपामपि यमाना लात्यादावच्छिवल्यमहनीयमित्याशयः । | भूतात्पयार्थमाह। एभिरिति । सार्वभौमशब्दस्यार्थमाह । सर्वभूमिनितिन सर्वभूमिश्वित्यस्य विवरण सर्वविषयेष्विति। विषया नात्यादयो प्रताः। अस्यापि विवरण सभेयवेत्यादि । ननु कशमिदाहरणादिवैधहिसाना- मपि परित्यागे नित्यकर्मबाधेन प्रत्यवायापत्तिरिति, मेधम् । सर्वाणि भूतानि मुखे रमन्ते सर्वाणि दुःखेषु तयोद्विनन्ति । तेपा भयोत्पादनजातवेदः कुर्याच फाणि हि जातवेदः ॥ इति मोक्षधादिधात्यातवेदस्वात्पवात्मज्ञानस्य योगिन, कार- - - • "डिमानता तपा।

·योगवासिका। णिकस्य बाधकर्मत्यागानुनमा योगिनामेध बालकमाकरले प्रत्यवायात योगरूपस्येव • नित्यकाको मन्वादिभिर्विहिसवान पक्ष ममी। F- एमाले महायजान यजशास्तविदो अनाः । बमोहमाना: सततमिन्द्रियशेष मुहति ॥ इति । अत एव वसिष्टेन बाह्याभ्यन्तरवायोर्विकल्प। 'बाह्यमाभ्यन्तर देति दिनिधं शर्म धैदिकम् । सयोरन्यप्तरत् कुर्यादित्य कर्म यथाविधि। इति। तपारचाभ्यन्तरं कर्म हिमायभावात ऐकाम्प्ररूपत्वाच्य थे गीतादिषक्तम् श्रेयान द्रव्यमयायचातानयजः परत त्यादिना भाष्यका- सरिसाया अपि पापहेतुत्वमरे प्रतिपादयिष्यति 'शौचादिषु धापरि- हायो हिंसा पाश्रमविहिता घेति न तया सततोप. स्वानमधर्माविरोधिवेन विशेषतत्वादिति यमान व्याख्याय नियमान ध्याचप्टे । नौवसापतपःस्वाध्यायेश्वरमणिधानानि नियमाः ॥ ३२ ॥ स्कूलशरीरम्यय घाहान्तारूपेणारी विविधं घाझयाचं दर्शयति । मुखति । मेध्यं गामधयवाग्धादि षां भउण मेध्याभ्यपहरणम् आदिश- भावासाटयो पाहाःमानसमपिशाचमाह। आभ्यन्तरमिति । सत्वस्थ नापस्य चित्तस्य मला रागद्वेगदयम्लेषा मेयादिना मनातन प्रसाद ति मागुतमित्यर्थः । संताय ध्याचष्टे । संनिहितति । अत्यावश्पकपाषया. मोनियाकविनमानसाधनादतिरिक्तस्यानिम्मेत्यर्थः । द्वंद्वसहिष्णुति । गावातल्या निषं हुँदासबमित्यर्थः । द्वंद्वान्याह । जियत्सेति । विध सा बुभुटा, घमपि शोतोगादिवत्परस्परविरुद्वत्वं भवारिपामयोनीति तथापि मिथुनवदेव पारिभाषिकद्वना। स्यानमावस्यानम् । प्रासनं चोर- धनम् काष्टमानमिहितेनापिस्वाभिमायामझायनम् । प्राकारमानं . चनमानम् । एतानि शास्त्रोक्तवतेने मोठयानि न तुपेत्याशयेनाह। बाता- निशामिति स्वाध्यायध्याच्या मुकरा तज्जयसदभावनमितिरपा मोहिनामा ।

·१ योगवार्तिकम् । | दोक्तप्रणिधानन्यायप द्वितीपपादासमूत्रमायार्यमेव प्रणिधानराख्दा स्मारयति । तस्मिन्परमगुग सर्वक्रमार्पमिति । हत्तच्च सत्रेव श्याख्यातम् । | नन्वेषं तदभावनष्पमेव विधानमा भवतु ना बहिरङ्गमायावत्यमा- यत्वातईश्वरभाषनं हि मानरूपतया योगस्यान्ताङ्गमेव । तत्रयमन्तरह- मिति पत्यमाणसूत्रात सर्वसमार्पणमेव मुख्य ध्येय न त्वीरमरतस्य । 'फुर्यात फर्म सन्यासचिन्तम मिति योगिपानवलयवाश्यात् । नाह की सर्वमेतन्मनसा- कुरुते तथा । एतद् नलार्पण प्रातपिभिस्तत्त्वदर्शिभिः । रति कामाल । ईश्वरस्तु सामान्यतस्तद्विशेषणातामात्रेण फर्ने स्वारोपेण च ध्येय इत्यतो युक्ता तस्य योगहिरति । तदेय सूत्रगो. का यमनियमा विष्णुपुराणादिपि दर्शिता । ब्रह्मचर्यमहिसा च सत्यास्तेयपरियहान् । मेघेत योगी निष्कामो योग्यता मनसो नयन् ।। स्वाधायशयमतपतमामि नियतात्मयान् । फुर्वात प्राण तथा पस्मिन्प्रवण मन । रत्यादिभि । एतेषु दशसु मधे ईश्वरप्रणिधानस्य मुख्यत। योगा इत्वमिति प्रतिपादनाय निधिपरमात्मयोगहेतुत्य तस्याह श्लोफेन । शय्या. मर्नेति । स्थिरप्रणिधानी तदनुपहात्सदैव योगयुक्त स्यादिति श्लोकार्थ । म्यस्य परमात्मनिष्ठ परमात्माप्तिकर्मणा मुस्पतस्तोगस्पैर फल्पना चिस्यात् वितर्फजाले। यो वयमाण' यद्यमाणप्रतिपनभावना विनापि म रिसोयो यस्य सप्तथा । ससारधीमाना सस्कारादीना यमनुदिनमुपलम मान सयामृतभोगमांगी त्यागीन्मुक्तिसुखानुभविसेत्येवभूमो निययुक्त स्पादित्यान फेवतमीवरोपितझमण ऐश्वरयोग एम भवति अपि त्वीरस- सातात्कारद्वारा पूर्णत्वादिना तत्त्वसावात्कारपोस्युक्तमेय स्मारयोस । पदमुक्तमिति । पजेश्वरयोग । ननु यमनियमयामध्ये घनदानावना. नति घेता न । - * महिपास ·योगवार्तिकम् । देवदिशगुणाभूपचनं शोपमार्जवम् । प्रसवर्षमहिसाव हारी तर उच्यते । त्यादिवाश्येभ्यो ऽरानुतकर्मणां तपस्येवान्तभावात् । एवं यो गिनामतोमाऽभयदानादोषि तपस्येशन्तभावः । देवालवाहिसाया अपि स्याज्यवचनेन च मष्टयोगिनां बाझकर्मणाम् अभावसिविरिति । तदेवं यमाः पञ्च नियमाश्च पञ्च मर्यस्मृतिसिद्धा. पोताः । ननुः यमा. नामभावरूपतया कालायनवच्छिवास्वसंभवात सार्वभौमत्वमुक नियमा. नां तु प्रतिनियतकालाहियतया न सार्वभौमत्वं संभवति भत्ता नाच महामतरूपो विशेष उक्त इति । यथोलपोश्च यमनियमयोर्मध्ये निति रूपतया शपसंपादनत्वेन यमा एव परमहंसानामावश्या महारतादी. नामहिंसापालनस्य विष्णापुराणादा स्मरणात् । न तु नियमा. प्रमित रूपतया योगान्तरायत्यात । तदुक्तं भागवते यमानभीत्य सेवेत नियमान मत्परः वित् । रति । उक्तेषु यमनियमेषु वत्यमाणविघ्नस्य नियुपायप्रतिपादक सूचं पूरयित्वावतारयति । एतेषा यमनियमानामिति । वितर्कवाधने प्रतिपदभावनम् ॥ ३३ ॥ वयमाणवितोय मादिसाधने सति पत्यमाण मतिपतभावनं या- वियर्थः । तदेतहमाचष्टे । यदास्येति । विपरोहासका विचारा खिति । वितर्फमना हिसाहिए तान्त्रिको । सरदार विशेषयो, तपाद विसर्य. माणो हिसादिवितर्कः सेन बाधने स्वाभिमुखीकरणे प्रतिपक्षभावनम् । उसामूत्रवत्पमाणं कुयादित्यर्थः । विपरीततर्कस्याकारमाह । हनियामी. स्यादिनारतीत्यन्सन । एवं नियमपनषि त्यत्वाम्यह घोमित्यादयो वितको द्रष्टया युक्तिमाम्यात् । मूसापामाहा एवमिति एवमुला- | गाभिमुखन हिसादिगतेन वितर्कवरेण व्यतितेन बाध्यमामा रोनी वि. मर्कविरोधिज्ञानविश्यतया वितर्कप्रतिपदान दुस्मादिकलस्वारीन मा. •अनुरथाय त्याने ति युलावर' पार। . 1 ·१६' योगवार्तिकम्। | धयेत चिन्तयेत् इत्यथैः । प्रतिपतभाधनं ध्याच। घोष्वित्यादिना भावदिस्यन्नेन । वितकान हिंसादीन् । प्रत्र दुःखफलत्वचिन्तनं घाय. सात्पयार्थः । तुल्यायमेव विश्णोति । यथेति । एवमादीति । वित धाधने प्रतिपचभाषनमित्येवमादिकं सूत्रान्तरेषु श्रासनमार नप्राणायाममपि | योजनीयम् । आदिशदेनास्य सूत्रस्य ध्याख्या उत्तरमूनं च पाह्यम् । पासनादिपुर वितको धासनादिकं त्यत्पदत्यादिरूपा इति शेषः। एवानी पे सितको ये धा वितर्कस्य प्रतिपताः यादृशं या सच्चिन्तनं तवयमाह । वितर्की हिंसादयः कनकारितानुमोदिता लोभनोध- मोहपूर्वका मृदुमध्याधिमात्रा दुःखाज्ञानानन्त. फला इति प्रतिपक्षभावनम् ॥ ३४ ॥ हिमादय इति । धितोणां स्वरूपमथनं घिरोपणत्रयेण । तस. विशेषाणां कपनं सर्वथैव हेयत्वातिपादनाय । दुःखादिफलकत्वकथनं च प्रतिपक्षकपनम् । मतिपदान भावयेदितिपूर्वसूचीयभाष्यानुपपत्त्या प्र. तिमतभावमित्पन्तकर्मधारयासंभवात् । शेपेण व भाषनकथनमिति । दुःखाजाने एवानन्ते फ्ले पेपामिति विग्रहः । विशेपणनयोक्तान् विशेगन | वियोति । तत्र हिंसति । तेति । एता या कारिता या अनुमोदिता त्पर्यः । तत्र कृता स्वयं निष्पादिता फारिता फुधियुक्ता अनुमोदिता परीः क्रियमाणा साधुसाध्वोत्यहीकता । सादीनामपि द्विती. यविशेषणोक्त विध्वं व्याचष्टे । एफैकेति । लोभेनेत्यस्य ध्यारया । मांस. धार्थन मांसचमौदिमयोजनेन तथा अपकतमनेनेत्ये क्रोधेन तथा मो. हैन यचाहिंसया निर्देषिो धौभविष्यतीत्येवरुपयेत्यर्थः । पाप मृदु- मयाधिमात्रा इति हिंसादिविशेषणं मूस्ति तथापि लोभादेर्मुदत्यादि. । नव हिंसादेमंदत्वादिकमा वितितमसाष्ठमित्यायन लोभादिविशे. पणतया मृदुत्वादीन ध्याचष्टे । लोमाधमोहा इति । लोभनोधमोहा एकैकाः पुनस्विधा मृदुमध्याधिमाना रत्यर्थः । एवमित्यादि हिंसाया स्थन्तमेकं शाम्य मूमध्याधिमानत्वात्तसोपि विशेष इति पूर्वपादीय.

·योगवार्तिक । मयानुसारेषापोक्तिकानपराविशेषाम् स्वयमाह मभिमानान- विलिन सर्वन-तीनत्वमधिमानता; शो मम | मा पुननियति । मास्क दिमत्यानिर्षियमा स्कस्मिन् दिवस त्यावरस्य समस्या दायर तर विमा नभयो रित्यादिकल्पः । स्थावरणामोभयात्याव्या स्थया: सित्यावि समुध्याय-बत्येवं . नियमविकल्समुलपानाm. स्पादिमा संख्येषभेदत्यर्थः । नियमायावत्ये हेतु प्राणभृदिति । हिं. सकानां हिंस्यानां खा संख्यतया नियमादीनामनन्तप्रकारस्वमित्यर्थः । एवमिति । हिंसायामिवान्तादिकाशितकेपि शतकारिता इत्यादिषि. भागां योजनीया प्रत्ययः । यज्ञान खेति प्रज्ञानं समाहः हिंसातो टुंखा. जाने यथा भवतस्तदाहा तथा चैति । तयाहोत्ययः । वीर्यातपो बलान- नियमनम्। शनिप्रकारहिंसनाचिप्रकारमेव दुःखं हन्ता माप्नोति कमा. | मुफलादयादिति प्रतिपादयति । ततो वीति । परस्य धीयोपात्तस्य किसुरयि घेतनमुपकरण स्त्रीपुनधनादि होणत्रीय कार्याचम भवति । सपा पास्य शस्वादिना दुःखोत्पादनाहन्तापि नरकारिपु याम्यस्त्रादिना दुःखमनुभवति । तथा परस्य नीवितव्यपरोपणात प्राणविषालनालय सापि पतित बीषितात्यय रोगादिना मरणावस्या समोहमयीमापनो भरणमिछपि कपं विदेष जीवति । ननु सरानीमेव। कयं मरणं म भात तबाहादुःखविपाकस्यति । पुखरूपस्य विपाकस्य प्रतिनियत मादिषिपारेर भोग्यावादित्यर्थः । तसद्धिंसाया पनन्नदुःखाचानक लक्षाव गीतायाम मामांमपरदहेषु मद्विषन्ताभ्यमयमा तानई डिंपतः करानं मारे मराधमान । |... सिम्पसमशुभानामुरीवेष योनिए । इति । पुना निविस्फुतिगवत पितुरंशाः 'पामा जान एव पति पतिः । अंत ईश्वरांगजीतेषु द्वेष ईश्वर ए। किंची. नामप्यामा यामेरस प्रतः सरोदेण"शरीरिश्वत लोकाय अमेवरवा दो भवतीति भाषा पुस्याापनाति । भुपमा ·चौगधार्तिकम् । | सुपीजस्य चिप्तभूमाधावपने गता सहायापितेत्यर्थः । धान्यत्रीजयपने वृण. श्रीज्ञानां वपनदिति भाषः । भवेदल्पायुरिति । ननु अहिंसन्सवाणि भू. | तान्यान्यन सीधेभ्यः तस्मायने अधो ऽवध इत्यादिश्रुतिस्मृतिभिर्वहिंसा. सिरितहिंसापा एक प्रतिषेधात् कचं हिंसाया अनिष्टसाधनत्यमुच्यतः | इति । अबोच्यते । कार्यत्वमिष्टसाधनावं घा विध्ययों न पुनरनिष्टान- | नुबन्धित्यमपि । राजत्वादिप्रापककर्मणां, गर्भयानअन्यादानहेतुप्तायाः | सर्वसमतस्यात् । न च यलपदनिष्ठाननुबन्धित्वमपि वियों हुं श. क्यते । अनिष्टेषु पुरुषाणां बलयद्वेपस्याव्यवस्थितः । टु खमेध व वि- | बेकिन इत्युक्तत्वात्। किं च धनबदनिष्टाननुवन्धित्यस्य विधार्थत्येपि पना. दिनान्तरीयहिंसायाः सामान्यतोऽनिष्टजनकत्ययविरोधः । अपि धा. | हिसात्यागस्य स्वादिसाधनताबोधकरिधिभियंहिसाया: स्वादि. | साधनतायाधविधिभिश्च सदिसाया मृतप्वाट्यनिष्टहेतुतायोधकयुति- स्मृतीनां नास्त्येव विरोधी येन तामु संकोच फल्प्येत अतो युक्तमुक्त | पुण्यायापगतानामपिहिसानामनिष्टहेतुत्वम् । पुण्यायापातहिंसास्वपि यु. धिष्टिरादीनां प्रापरिधत्तत्रयणादण्ययमेव सिद्धान्त उत्रीयते । तस्मादास्याम्पई तात दृष्ट्वेमं दुःखसनिधिम् । अयोधर्ममधमादां किपाकालप्सनिभम् ॥ पति मार्कण्डेयादिस्मृतिश्रुत्यादिभ्यश्च । अत एप स्मपि । सर्वाणि भूतानि मुखे रमन्ते सर्वाणि दुखेषु तयोद्विजन्ति । सेंपो भयोत्पादनमातरोदः कुर्याच कर्माणि हि जातयेद । इति मोसमादिष्विति । यधोऽयध इत्यादि धाश्यं तु घधाभासता. परमिति दिक। एमिति । अनृतादिष्यण्येव दुःखानानफलकत्व यथासंभव | मरणादिकं विहाय योज्यमित्यर्थः । प्रतिपतभावनस्य प्रयोजनमाह । एवं | बिताणामिति । अनुगतं नियतमममनिटं विपाकं विताओं कार्यमेष चिन्तयन योगी न वित्तकै मनः पणिदधीत देदातीत्यर्थः । यनियम- नितिमूचकाना सिद्वान्ताना प्रतिपादकानि मूत्राणि अवतारयति ।

·१८० योगवासिनी प्रतिपवेति । हेया हातुमही एवंभूता वितको पदास्य योगिनः प्रति. पतभावतो विषयसाविधकातिप्यासवस्वभावा भवन्ति तदा तलस वितहानिकतमश्वयं यमादिनिमसिमका भवतीत्यर्थः । सविधायक धारणे व तम मिगु यवं विहाय भूमिकान्तर योगी यवमासिसोये. | तस्मसिपातयितु सर्वेष्वेध योग सिष्टिकपनम् । माथा तदेखये यथा । अहिंसाप्रतिष्ठायां नत्सविधैा वैरत्यागः । ३५ । प्रतिष्ठाया स्यैथै उक्तवितरसस्पर्शदतियाधत । सम्यां सत्यां - स्सविधिस्थाना सर्वप्राणिनां मानारमयकादीनामन्योन्यवेत्यागो भवती त्यर्थः । सत्यप्रतिष्ठायां क्रियाफलाश्रयत्वम् ॥ १६ ॥ सर्वप्राणिनां भवतीत्यचापि शेषः । क्रिया धर्मः तस्य फर स्वर्ग- दि तपोराश्रयत्वं सर्वप्राणिना सत्यमतिष्ठस्य वचनापतीत्यर्थः । सदे. सहावटें । धार्मिक रति । धार्मिको भूपा इति वदनात साध्या धा. मिको भवतीत्यादिरर्थ । अमोघेति । एवं प्रकारणास्य योगिनो धाक मत्या भवतीत्यर्थः । पत्र धान मनसोप्युपतवणम् । अस्तेयप्रतिष्ठायां सर्वरत्नेोपस्थानम् ॥ ३७ ॥ माया दिग्भ्यो बोपस्थानं सर्वरमोपस्थानम् । सदेतहमाचष्टे । सर्वेदिकानोति। ब्रह्मचर्यमतिष्ठायां वीर्यलाभः ॥ ३८ ॥ खोप शक्तिविशेष लवति । यति।यस्य धीर्यस्य साभापतीघा. सर्जितान् गुणान् ज्ञानक्रियाशकोत्कर्पयति घोगी वर्धयति सथा मिः स्वयं जानी भावा शिष्येण धानाधानप्तमश्च भवतीत्यर्थः । अपरिग्रहस्थैर्य जन्मकतासंबोधः । इट। अपूर्वण देहेन्द्रियादिसंघासेन ज्ञानहेतु मबन्यो वा तस्य ब. ताधिकारता सोमशेषः साताको जन्मशतामविचार ·१०५ । योगवार्तिकम् । शान्तादिताव्यपदेश्यानां जन्मनां स्वरूपतः प्रकारताच जिज्ञासामाण सा. घात्कारोऽपरिग्रहस्येवं भवतीत्यर्थः । तदेतद्याचष्टे । अस्य भवतीति । वं सूजेण सहाति। कोऽहमासं कथमहमाप्तमित्यतीतजन्मनः स्वरूपम- कारयोजिज्ञासा किरियादित्यादिद्वयं वर्तमानजन्मनःस्वरूपप्रकारजिज्ञासा के घा भविष्याम रस्यादिद्वयं च भाविजन्मन इति। पूर्वापरान्तमध्याः भूतभ. | विष्यद्वर्तमानकालाः तेष्वस्य योगिनः स्वजन्मजिज्ञासोत्यवमात्रिय स्वरूपेय विपयेण ज्ञानेन उपावर्तते विशिष्टा भति नास्त्यन्त्र साधनापनेत्यर्थः । स्वतः सायहणाग्यस्यापि चेतसोऽतीतादीनां स्वावस्यानाम् अयह | गण परियतथ्यासङ्गदोपात पतो परियहस्यात्ताः तणं प्रणिधानमात्रेणेव एमन्तइति भायः। शौचात्स्वागजुगुप्सा परैरसंसर्गः ॥४०॥ शाचात गावास्यात् । अनेन मूत्रेण घाझगावस्यैषम्य सिद्धिरुच्यते, | जुगुम्मा अत्सा पशुचित्यदोषदर्शनं तस्याशेषतः साचात्कार इति यावत् । शोवात्स्याङ्गजगुप्मायां युक्तिमप्याह । स्वाङ्ग इति । यत. पूर्यमल्पजुगुप्सया शौचमभ्यस्तम् अतो नियितजुगुप्सा शोचफल युक्तन्याशयः । मुगुप्सां विद्य पाति। फाति। अयहां दोषः । तजज्ञानस्य फलमाहा फायानभिष्वीति । शेष मुगमम् । प्रतः शोवस्य सिद्धिमचकं मूत्रमयतारयति । किं चेति । सत्त्वशुद्धिसामनस्यैकाम्येन्द्रियजयात्मदर्शन- योग्यत्वानि च ॥४१॥ रसेपु क्रमं दर्शयति । शुरिति । चालितचितमलस्य सत्त्वगुहिः सत्योतको भवति ततः सौमनस्य मोतिः स्वत एयानन्दो लायो ततरव मोचित्तस्यायिपादेकामं तत रन्द्रियज्ञया ततश्वात्मदर्शनपोग्यस्थमिति । द्वयामुपसंहरति । सप्तदिति । एतत्सत्रयोक्तं शीघसामान्यस्य स्या. समाप्यते इत्यर्थः । संतोपादनुत्तमः सुखलाभः ॥ ४२ ॥ • अभियान प्रोतिरिति पुस्तकामरे धिनम् । । । - ·- योगवासिका। मायाम मु यमाताशमुनस्य लाभ: सतोपस्याद्रवतीत्य- यारो हिसतोपः तृष्याप्रतिबन्धापनमे स वित्तस्य स्वाभाविक सवाधिभनिमितिका मुखस्वभावता स्वत एखाविभवति नसत्सुखे विध- यातति सचिविषय शान्तिसुसम यात्ममुम्वमुख्यसे । ये जर प्रजापते- रानन्दाः । स एको क्षण मानन्द निपस्य चाकामहतस्ये स्थाविधुसे। खरस्य पूर्णकामत्वात् नोनियस्य जानेन कामवानुभयोरेव देत. ज्यस्य मुल्यतया मप्रान मुखमित्याशय बुढेःमत्वात्मकाया भुसस्वभाव स्पेन बीपि नित्य सुखमिटमेव गीयते स्वाभाविक्रम्य पावसभाजि- स्वात समसा पिहितत्वेन च सदाभिव्यक्तत्वात न पुनरिवतिरेख मु. स्वपिणी विमानावश्रुतिस्मृतिमूत्र विधाटेकस्यात् पति । मो. दभिव्यक्तिसुखस्यानुत्तमत्वे स्मृतिमुवाहरति । तथा चोकमिति । काम- मुख कामेभ्यो लोकिविधयेच मुख दिश्य सकल्पमारोत्यविषयने 'सक त्पादेवाय पितरः समुत्तिष्ठन्ती'त्पादियुते ।हष्णापमुखस्य कृष्णाचया- भिव्यक्तमुनस्येत्यर्थः । विवहकैवल्ये तु मुखधाम्यानि दु,अनिवृस्था मेणा- कायेन्द्रियसिद्धिरशुद्वियात्तपसः । ४३ ॥ ध्यापट । निर्वयंमानमिति । पशुद्विधर्मस्तामसी, गुण. मेवा. णिमादिशतिरको मत रत्य। णिमादिसिद्धीविभूतिपादे ध्यास्या. स्थतिष मुगमम् । खाध्यायादिष्टदेवतासंप्रयोगः ॥ ४ ॥ संप्रयोग दर्शन या देवता द्रष्टुमिति से दुश्या भवतीत्य । मग भाष्य समाधिसिद्धिरीश्वरमणिधानात् ॥ ४५ ॥ प्यारष्टे। रेश्योति । शर्षितः सर्वभावः सर्वयापारी येत तस्य समाधिसिद्धयोगनियनियंचा घेन प्रशारणेवरानबहतो भवति * युतीय पुस्तकान्तरे । मसतपाल नीति -- ·१७३ योगवार्तिकम् । सदुच्यते, बादी तावशान्तरस्यमपि ध्येयं 'सबै प्रवणमननकाले य. चार्यमेव नानाति । गुरुवाक्यादाविपर्यस्तं भवति । ततोस्य योगिनः मला समाधिकार्लपि यथार्थमेव साक्षात्करोतीत्यर्थः । एव समजासिदा- वसमजातसमाधि स्वयमेव सिध्यतीति तन पर्शितम् । न चेस्वरमणि. धानादेव योगनिष्पत्तावितरराङ्गवेपर्यमिति वाच्यम् । ईश्वरप्रणिधानस्य मोहमानितिद्वारत्ववचनात् । द्वारान्तरेण त्वद्वान्सराणा समाधिसाध नत्यप्तभवात् । अपि च ईश्वरप्रणिधानेनैध निर्विघ्न साण्यङ्गानि सपाय समाधि जनयतीति नाम्पादकल्पम् । अथवा अन्यान्यगानीश्वरप्रणिधा. नद्वारा समाधि निष्पादन्ति इतराङ्गाना च स्वतो नेतादृशी शकिरस्ति रस्त्यायेमेस्वरमणिधानस्यैव तु मुख्यत' समाधिसाधकस्य मूत्रितमिति । पहिरङ्गत्व त्यस्य सयमद्वारकतमा अनावश्यकतया च यत्यतीति । सूत्रा. सामवतारयति । उता इति । स्थिरसुखमासनम् ॥ ४६॥ स्थिर निश्चल मुखकर च यसवामनस ग्रास्यतेऽनेन प्रकारेमेस्था सनमित्यये । आसनस्य भेदानाहा तायेति । तन पदायासनचतुष्टयम्य लक्षण बसिप्टेनोक्तम् । अष्टो सविधीयात हस्ताभ्या मेण तु । कारुपी शिगेन्द्र या पादत्तले उभे । पदासन भवदेतत् सर्वेषामेव पूजितम् । एझपारमथैस्मिन् जिन्यस्योरी वसस्थित ॥ पतास्मिस्तथा पाद धीरासनमुटाहतम् । अस्येमामढीसनमथुचाते, तथा । गुल्फो छ एपणस्याधः मोयन्याः पायपो चिपस ।' पापादा ध पाणिभ्या दुई धध्या भुनिश्पसः ।। भद्रासन भयेदेखत्ययाधिविधायहम् । सानान्तर सम्यक कृत्वा पादतले उभे । धनुकाय मुखासीनः स्वस्तिक सत्पचवते ।

·योगवार्तिकम्। इति । तराण्यासनानि योमप्रदोषासानि समात्यायो । | दण्डासनम उपविश्य क्लिष्टालिको लिष्टगुल्मर भूमिलिटवड्यालयावर प्रसार्य दण्डवयनम् । सामान्य शेयपदयोगोपवेशनमा | नुप्रसारितबाहो शयनम । नाश्चनिषदनादीनि काश्चादीना नियमामा मस्थानदर्शनास प्रत्यतथ्यानि नान्योति मोरक्षा कार्यालयोबाया मवकभावनावस्यान समस्यानम् । स्थिरमुख चमूरोपात तस्य व्याख्यान पपासुखमिति । पादिशब्दन मापूराव्यासनानि साहाणि । सावन्तानी पनालयस्तावन्त्यशासनानीति सर । मासनस्यैस्याशयमाह । प्रयत्नशैथिल्यानन्तसमात्तिभ्याम् ॥ ४० ॥ मयतचित्यय द्वारमाह । येन नोति । बहुभ्याफाराननार घेदासन क्रियते तदाह कम्पनादाप्तनस्यय न भवतीत्यशय । अनन्तेति । अथ चा प्रपत्रचालित्यपि एविधीधारिणि स्थिरतरशेषनागे समाव तद्वा रणया तदात्मताप चित्तमासन निध्यादयतीत्यर्थ तवानन्तानुयहादुर নীমাহনায়াৱা স্মঘখান মনসিৱায়া सिद्धिमार। ततो इंदानभिघातः ॥ ॥ भाष्य मुगमम् । क्रममाप्त माथायाममाह । बस्मिन् सनि श्वासमश्वासयोगतिविछेदः प्राणा- यामःYC पत्यमाणचतुर्विधप्राणायामम्व सामान्यलक्षण गतिविद । शारोत्या स्वाभाविकाते प्रतिषध स्पर्ध । म चिकपूरकनुम्भ | प्रधनुगम' । नन्वेष प्रत्येकस्यापि माथापामस्वायत्या निर्मितिला | মাথােমনি মাজাঘাম নিয়া খেৱিাৰু बान्येति च । पपाया पो प्रथमभूमिकाथा महानुष्ठानि याकाशवाक्येषु मिसिलानामे मायामा मस्व शिक्षितम् ।

·योगवातिकम् । १७५ रेचक पूरक त्यात्वा मुखं यद्वायुधारणम् । प्राणायामोमित्युक्तः स वे केवलकुम्भकः ॥ त वासिष्ठसंहितादी केपत्तकुम्भकस्यापि प्राणायामत्ववचना. दिति । इद सूत्रं व्यावष्ट । सत्यासनति । यथा यमनियमयोरन्यका- लकृतयोर्योगात्वं नेवमासनस्य कि तु प्राणायामादादपञ्चकसाहित्यति एतत् प्रतिपादयितुं सस्यासने पति विशेषण तथा व सायासनति समा. धिसूनपर्यन्तम् अनुवर्तनीयम् । गीतादापासनोपरागंणेय धानादिस्मरणा दिति । अत एव चासनादीनां पडट्वानां महानुष्ठेयत्वेनारादुपकारकस | यान्तरद्वमित्याशयेन स्मृत्यादिषु क्वचित्प्रसङ्गो योग उच्यते । यमनिय भयोः कालान्तरीयतयात्यन्तबहिरङ्गत्वादिति । आचमनमन्त प्रवेशः । नन्ध मधेशनिर्गमरूपयोः श्वासप्रश्वासाः गतिरेव नास्तीत्याशयेनाह । समयाभाव इति । तथा च गतिशब्दाविन वितितः स्वाभाविकरवा. सप्रश्वासयोः प्रतिषेध' प्राणायाम इत्येवार्थः । अवान्तरभेदप्रतिपादकमुत्त- | रसून पूरयित्वोत्यायति । स स्विति । पायाभ्यन्तरम्तम्भत्तिर्देशकालसंख्याभिः परिदृष्टो दीर्घसूक्षमः ॥ ५० ॥ स तु प्राणायामो बाहत्तराभ्यन्तरतिस्तम्भसिरिति निविधः धमपूरककुम्भकभेदात् । तदुक्तं विष्णुपुराणे । परस्परेणाभिभयं प्राणापानौ सदानिली। कुस्तः स द्विधा तेन तृतीयः सयमात्तयोः। पतिसच त्रिविध । पाणायामोदेशकालसख्याभिः परिदृष्टोनि- | पोतो निमितो भवति तदाभ्यासवशात् क्रमेण दीर्घमूत्मसजको भवतीति सूत्रायः । तदेतद्याचष्टे । यत्रेति । विशेषाणा सामान्यनिष्ठत्वात यं मफामी । यत्र माणापामें गतिविछेदे प्रश्वासपूर्वकगत्यभाय. प्रवासेन रेचन गतिविच्छेदः सबाझो याराप्तिः प्राणायामो रेचकनामे. स्थर्यः । न च वन बाह्य रत्येवास्थिति याचाम् । प्राणत्यापामः प्राणा. - - ·योगधातिकम् । याम दति योगादरणायामाप्यनिरोधस्य विशेष्यीकरणादिति । यज साप्तेति । यत्र रगमेन पूरशेण गत्यभावः स पाभ्यन्तः श्राभ्यन्तरतः | प्राणायाम. पूरकनामेत्यर्थः । स्तम्भत्तिरिति । योभयाभावः स्वासप्र. स्वासयोरभावः समपयादेशाभ्यासनिरपेनाद्वति स स्तम्भतिः प्राणा- | यामः कुम्भमनामेत्यर्थः। यत्पमाणस्य कुम्भकोदास्य चतुर्घप्राणायामस्य ध्या. घसनाय मऋत्मयादिति विशेषणम् । स हि प्रयवयाहुल्येनैव भवतीति तत्रैव प्रतिपापियति । रकदेव याद्याभ्यनारमाणविलापने दृष्टान्तमाह। यथा सप्त रति । द्वयोनीमाभ्यन्तरदेशयोः । देशमालसख्याभिः परिदृष्ट दति विशेषणम्यायमर्यः । एतावदेशेन वा एतावकालेन या एतापमा. बसण्याभिचायतिची मया रचक्रादिः कर्तव्य इत्येवमवधारित इति । तदेतद्विभज्य ध्याचष्टे । त्रयोप्येताति । यो रेवकपूरककुम्भकाः । श्या | निति । नासायात प्रादेशद्वादशालहस्तादिपरिमितो बाझदेणे रेनकस्य | यिम्यः स क्षेत्रीका मूलादिक्रियानिश्वेयः। पाकस्य चापादतलमामस्तकमा भ्यन्तरो विषय म च पिपीलिकास्पर्गमदृशेन स्पर्शन निश्चेष । मुम्भकाय | रचक्रपरभयोः बाह्माभ्यन्तरदेशी समुचितार विषय' उभयत्रेय माणस्य यिलयात् । स च तूलस्य क्रियाया उक्तस्पर्णस्य चानुपलश्या निश्चय इति । कालेनेति । चतुर्निमेपादिनस्य कालस्य चतुर्थभागः तण' पामियत्ता- पधारणेनातिना एतावत्तरेचमादिः कर्तव्य इति निमिता इत्यर्थः । संप्याभिरिति । मात्राणा द्वादशादिसंरयाभिरित्यर्थः । यद्यपि संख्याभिः रपि कालनियम एवं क्रियते । तथापि प्रकारभेदाट्द रति । तत्र दि गड्डध्वन्यादिना फालनियमः क्रियते म कालेन परिदृष्टः यम च यत्यमा णमानासस्याभिः फालनियमः क्रियते स सख्यामिः परिदृष्ट रति । सय्या मात्रा मार्कण्डेयोता। निमेपोन्मेषणे मागा सानो सभ्यत तथा! . प्राखायामस्य रग्या मृतो हादशमारिका रति । निमेशादिनमत मानाप्रमाण व संगणुराईन द्वारसमात्रियों द्वाराहाखितो यः क्रासन निमेशादिरय पदार्गः नाम ·योगवार्तिकम् । १७७ यामस्य संख्या स्मृत इत्यर्थः । एवं प्राधादयोपि मात्रा सिष्टयाजय. त्पादिभिरुताः । पूरादित्रय एय द्वादशमात्रेत्ययमधमः कल्पः । यतः पूरकादिषु मत्येवं मानापाः संख्याभेटो सिष्ठसहितायामुक्तः । एकनास्वा विधानेन प्रायवेन समाहितः। प्राणायामत्रयं कुर्यात्पूरकुम्भकरेचकः ॥ भाष्य श्वसनं पाहात् पूरयेटिडयोदरम् । शनैः पोडशमाभिस्कार तत्र संस्मरन् । मकार मूर्तिमन्त्रापि संस्मरन प्रणवं अपेत् । धारयेत परितं पश्चात चतुःपष्टया तु मात्रया । याथट्टा शस्यते तावद्वारणं जपमयुतम् । पूरितं रेचयेत्पश्चात प्रणयं झनिलान्वितम् ॥ शनै. पिलया पुत्र द्वात्रिंशन्मात्रया पुनः । ध्यायवायातरं तत्र प्रणवस्य समाहितः । इति । अकारोफारमकाराणां मूर्तयो वनविष्णुरुद्रशरीराणि तमेत | पुरणयुक्त मात्राभेदं मामान्यतो भाष्यकार अाह । एतादिरित्यादिना । | एतावद्धिः पोहशादिभिः मात्राप्य पदार्थ. निमेवोन्मेपणादिभिः । श्वास- मवेशः पूरकः प्रथम उहात 1 बायोटनन गतिनिरोध इति यावत । तथा निएहीतस्य स्तम्भितस्य धापरितादिश्चतुःषष्ट्यादिभिनिवोन्मेपणादि. भिः कुम्भको द्वितीय उहात' 1 एवं तृतीय उष्ट्वातार्यादेचा, एतावद्विात्रिं. सदादिभिर्निमपोन्मेषणादिभिरित्यर्थः । अत्र प्रथमादिशब्दः परमादित्रये समाचनात्सरः पाटसमानुष्ठाने नादयः । तथा च पूरकामुम्भकरेचक्रा इत्येवासर्गिकोनुष्ठानसमा पुराणादिषु याहुत्येन दर्शनाच्च । सप्टो महदा. दिसमदिति । प्रकारान्तरेगापि संख्यापरिदृष्टायमाह । एवं मृदुरित्या. दिना । स्वाम् एतादिमात्राप्रमाणैर्मुद्रः प्राणायामः एवम् पतावद्धिर्म- धमः एवमेतादिप्तीनः प्राणायाम इत्यपि संख्या परिदृष्टा भवतीत्यर्थः। तदुक्तं काम। १३ ·- योगवार्मिकम् । माराद्वादशको मन्दावियतिमात्र । मधन प्राणमा पनि रामाशोन्तिम ॥ इति । अत्र पूरकादि घोपाधवनात रिष्यपि प्राणायामेणु द्वादश द्वादशमादिरूपैकर सध्या रस्येव पृथकल्प शिफालतल्याभि परिदृष्ट दत्यत्र च्याविवस्य एव न तु समुनय उदाहतयसिष्टयाम्यादी केवन मागासव्यायामपि प्राणायामदर्शनात । समुच्चयानुष्ठाने व फलभूमा | भवत्येम भूर्यास भूय इति न्यायादिति । दीर्घमूत्म रति दल ध्यपाष्टे । स स्खल्विति । त बाह्याभ्यन्तरस्तभचित्रिविध प्राणायाम । एव देशा टायधारणाभ्यात स दीर्घसूत्मभाइको भातीत्यर्थ । दीर्घरयासी मुन्स | प्रति मान्वयेप सन्ना देगाह्मन्यतमनियमेन हि प्रत्यहमभ्यस्पमान मेण झालउद्या दीर्घ कालव्यापित्येन दीघा भवति यायुमचारस्यातिमून्मतया व मूक्ष्म दति। यपि अभ्यस्त इति मूचे नास्ति तथापि दीर्घमम्मसजया प्रयोतिप्त व भाष्यकारण घ्याव्यात दति । तदेव प्राणायामस्य रेचक | कुम्भकपूर काविशेषत्रयमभ्यासासागुणयोगेन तेरा दीपमूत्यत्व घोक्तम् इदानों फेवल मुम्भकरूप प्राणायामस्य चतुर्य विशेयमाह । वाद्याभ्यन्तरविपयातेपी चतुर्थः ॥ ५१ ॥ घासाभ्यन्तरविषयको यामाभ्यन्तरत्ती पूर्वसूत्रोक्तो रदकपूरको सपोरसिपी तिमी तावतिक्रम्य त्यता स्वयमेव केवल संतति | पावत् । न भूतो य प्राणायाम स चतुर्य इत्यर्थ । यस्य न केवल | कुम्भक इति सज्ञा पसिष्ठवाक्यालोरिति । पूर्वमत्रोतस्तम्भप्ति स्तु नियमेन रेचकपाकयोरन्तरात एध धर्तनति न तदतिक्रमी, रेदकपूरक विग्यातिप्रस्थापि लाभाय विषयटित लक्षणमुक्तम । न रवक पूरकाति द कुम्भको न वापरफदेशेन परि च्छिय घ्यापावात, नापि शासमव्याया परिचित्र स्वेच्या मासस धासदिकातस्थायित्वात् । स प्राणायामो धुप्रस्य मिणापुराणे धूप तेवहितपति प्राणनिरोधेन सर्वजीवप्रायनिरोधाभवदिति तो न्येस मूजित ·. योगवार्तिकम् । कम् । अमस्तस्य केवलकुम्भक आसोदिति । अयं चतुर्थः प्राणायामः सेोपा- यो वसिष्ठसहितायामुक्तः । यथा । मस्वे ननयेमस्तु माणायामो हि साधमः । मध्यमः कम्पनात्मक उत्यानं चोत्तमे भवेत् ॥ पूर्वपूर्व प्रकुर्यात यावदुप्तमसंभवः । निजामाच्छासको देहे स्वाभाविक्रगुणावुभौ । तथापि नश्यतस्तेन प्राणायामोत्तमेन हि। तयानाश समर्थः स्यात् कत्तुं केवलकुम्भकम् ॥ रेच पूरकं त्याका मुण्यं यदायुधारणम् । माणायामायमित्युक्तः स वे केवलकुम्भकः । सहितं फेवलं धापि कुम्भकं नित्यमभ्यसेत् । पावत्केयसिद्धिः स्यात् तावत्सहितमभ्यसेत् ॥ फेनले कुम्भके सिद्व रेधपूरकवर्जिते । न तस्य दुर्लभं किं चित् त्रिषु लोकेषु विदाते । इति । भामाशगमनादिशतधाधिभावन कामगमत्यादिकं स्याह इत्यर्थः । चतुर्य त्यो यत्तिमं कथयति । देशकातेति । घाझविषयो रेच. को देशकालसं व्याभिदै। परिदृष्टः परचाच्च देशादिभिः सहेवातितो ऽतिशामित। भवतीति शेषः । अतश्च सूत्रे देशवाचको विषयशब्दः फालसंध्ययोरप्युपलक्षणमित्याशयः । तथा प्राभ्यन्तरविषयः परोपि | देशादिभिरादौ परिदृष्टः पश्चादेशादिभिः सहैव से प्यातिप्ती भर्यात । तच्चालिप्तमुभयथा दीर्घसूत्मा द्विविधा दीर्घमूमरिचरकाल देशादिभिर. भ्याता रचकपूरझाविति पायत् । तत्पर्यकः सभयाने पपूर्व मस्तदुभयमा. निविति यावत् । अवान्तालिगभूमियाज्ञयात कालक्रमेण न तु शीघ्रम् उत्पदामान एवं भूत उभयोः श्वासप्रश्वासयो गतिविच्छेदावतुर्यः माणा- माम इत्यर्थः । स्तम्भकृत्यायवृत्तीयप्राणायामात मिश्चकुम्भकादस्य वेल- एमाह । घृतीपस्त्यिति । मृतीयस्तु गत्यभाषः स्तम्भतिर्वस्येच ·१८० - । योगवार्तिकम् । देगेन तदुपतितकालसंध्याभ्यां चानातोदितोऽनग्धारितः सरदारश्यो. भ्यासपाहुत्य विनोत्पलमानश्च भवति । तथा म एव तृतीयो देशका. लसंज्याभिः परिदृष्टो दीर्घमूत्सरच भवतीति सामान्यवियेषाभ्यां वृती. | यस्य रूपट्टयमुक्तम् । चतुर्यम्य तद्विपरीततामाह। चतुर्यन्वितिः चतुर्थस्तु श्वासप्रश्वाप्नयो चक्रपूरकयोदगारयिषयावधारणानन्तरं मिमभूमि- जयादेतोः पूरकरेवकातेपपूर्वको गत्यभाय इत्ययं चतुर्राणायाम नृतो. पाद्विशेष इत्यर्थः। प्राणायामस्प चापरे सगभागभादयो विशेषाः पुराणादिपु द्रष्टव्याः । 'जपध्यानयुतो गभी स्वाभंस्तद्विवर्जित' इत्यादिवाश्चैरिति दिन । योगे जनयितव्ये प्राणायामस्य व्यापार तत्मिहिमचकमाह । नतः तीयते प्रकाशावरणम् ।। ५२ ॥ ततः प्राणायामात् । ध्याचष्टे । प्राणायामानिति । शिवसजाना- बरणोपं विवेकज्ञानावरका, अथवा कोपनोयत्यादिवत् अत्रापि करि कृत्त्यप्रत्यय भव्यगेय प्रवचनीयादीना कर्तरि निपातनस्य दिड्मानप्रदर्शनप. रस्यात् । कर्मति । कर्माधर्म. तस्य नानप्रतिबन्धकल्लमेव जानावरकस्याम् एतादृग कर्म क्षीयतात्पर्यः । कर्मणा नानाथरकत्से पूर्यादापंचाय प्रमाण- पति । यत्तदायतदति । यत्तत्कर्म एवमाचक्षते । महामोहो गस्तन्मयेन लपत्रेणेन्द्रजाततुल्येन शब्दादिविषण द्वारेण प्रकाशशीलमपि युडिस- स्त्रमाएत्य तदेव समधाकार्य मसारहेतुभ्यापार एव नियुत्तरत्ययः । | दुर्बन प्रकाशावरणातम भति। तया प्रतिषण धीयते ऽपदीयते चेत्यर्थः । सदुक्तं मनुना । दहान्त मायमानामा धानना हि यथा मलाः । तथेन्द्रियाणा दाने टोपा प्राणस्य निग्रहात् ॥ इति । दोषाः पापानि तत्कार्य तमामनशिपयो चालप: पापनाशक कर्म। पापमये सति पति तदाह । तत इति । सतः पापायकारणभा- धात्मताना तममा तत्काविपर्ययाणा धापगमे जानीप्तिरवेत्सर्थ । मनु तपमेव पापमय इत्युक्त ताई कि प्राणायामेनेति चेव । जानायरकपापश्ये ·योगवार्तिमम् । पंप , प्राणायामस्य श्रेष्ठोपायत्वात् । अत एव पूर्वपाद मष्टाष्टाधिकारिणः प्राणायाम एव साधनमुक्तं विशेगमनपा तपान्तराभायपि तेनैव योगनि: प्पत्तिसंभवादिति । अन्यच्च भवतीत्याह । धारणासु च योग्यता मनमः ॥ ५३ ॥ प्राणायामाभ्यासादयति सूत्रेण महान्वयः । प्रच्छदमेत्यादिप्रथम, पादीयसूत्रा प्राणायामस्य धारणायोग्यतारूपस्थितिहेतुतायधनादित्यर्थः। मतेन तस्मिपि मूत्रे पूरकादिवयात्मकः प्राणायाम एवोक्त इत्यवधारयो- यम् । प्रत्याहारसूत्रमवतारयति । अथ क रति । स्वविषयासंप्रयोगे चित्तस्य स्वरूपानुकार इवेन्द्रियाणां प्रत्याहारः ॥ ५४॥ इन्द्रियविषयासंप्रयोगकाले इन्द्रियाणां चित्तस्यरूपानुमारितेव या মন না যা মানুষেরল:: নয়ি দি সানাই चतुरादोयपि ध्येयवस्त्याकारण चित्तेन तुल्याकाराणीव भवन्ति न स्वात- व्येण विषयान्तरं मनसैक्रोभूय सकल्पन्ति । तथा चित्ते निराधान्मुने सति प्रपन्नान्ता यिनैध निरुद्वानि भवन्ति अतस्तस्यन्द्रियाणि चित्तानुका- रीणीत्युच्यन्ते । अजिनेन्द्रियस्य तु धतुरादीनि सदानीमपि रूपाटिषु मनसैव धान्ति अश्वित्तमेन्द्रियानुकारि भवति । इन्द्रियाणां हि सर्वेषां योकं सरतेन्द्रियम् । तेनास्य दयते प्रजा दृतेः पादादियोदकम् ॥ दति स्मृतरित्याशयः। अक्षिन्द्रियस्यापि इन्द्रियाणि विषयभोगकाले | चित्तानुकारीणि भवन्त्येवेति तावनाय स्वविषयासंप्रयोग इत्युक्त ध्यानकाले च धानुपादितुल्या वृत्तिश्चित्तस्यैव भति न तु चतुरादीनां तेषां तु तदतिरिक्तवृत्त्यभावमात्रमतानुसार इत्युक्तम् । प्रत एव । पिवधिय च चतुभ्यो पादौ संवाहविय । चित्तेन्द्रिये म्यतो ध्यायेतनमति विनितेन्द्रियः ॥

·। पर योगवातिकम् । दत्यादिस्मृतिप्वपीवशद एव प्रयुक्त इति। तदेतद्यादष्टे । स्वधि- पति ! इवेनीगन्तय एष प्रत्याहार इत्यागामिनान्यः । अनुकार्यस्य कार्यरूपं लवणमा चिनिरोध इत्यादिना अपेतन्तत्यन्तेन । चित्तस्य पत्तिनिरोधकाले यत्स्वयमेन्द्रियशकनिरोधो भवति इदमेव परमवश्यत्वं | मत्याहारकायस्वात् तल्लतमित्याशयः । निस्टुनि भवन्तीति शेषः । नेन्द्रियजयादिति । इतरे उक्तपरमवश्यत्यारिता द्वितीपमूत्रवत्य- माया दन्द्रियजयाः । तेषु सत्स्यपि स्यनिरोधार्य यन्द्रियाणि प्रत्याहा. रादिकमपेठ यचोप्रत्याहारे मशि स्वनिरोध चित्तनिरोधाति- रिक्तमपेसन्त इत्यर्थः । इन्द्रियाणां चित्तानुकारं दृष्टान्तेन प्रतिपादति । पया मध्यित्यादिना निस्द्वग्नीत्यन्न । दाटी सके दृष्टान्ततिात्यतन- तुल्यो निरोधः । तेन ध निवेशनतुल्यं ध्यानमप्युपलवणीयम् अन्यथा | दृष्टात्तदाान्तियोः साधयादिप्रदर्शने न्यूनतापोः। एप प्रत्याहार एति। पुरव ध्यारयातम् । सायं प्रत्याहार मप्रयोजनो वियुग प्रोक्तः । शब्दादिष्वनुरतानि निगृह्माताणि योगवित । फुच्चिमानुक रीणि मत्याहारपरायणः । घश्यता परमा तेन नायते निष्कलात्मनाम् । इन्द्रियाणामवरयेस्तेने योगी योगसाधकः ॥ इति । प्रतश्च प्रत्याहार दन्द्रियधर्म इति । योगे प्रत्याहारस्याया- न्तरव्यापारभूत सिदिसूदक्रमाद । ततः परमवश्यतेन्द्रियाणाम् ॥ ५५ ॥ कता प्रत्याहारादिन्द्रियाणां पाना नया भवतीत्यर्थः। तर पर- मप्रतिपादना विधान पतानाह । शम्दादिष्वियादिना ध्यस. नशदार्थमाह । तिरिति । तिः मड़े येन शाविरुदृषि न्द्रियाणि प्रवत्तन्ते । व्यस्यति निर्यात निरम्पत्येन यन इति व्युत्पत्यति शेषः । एवं च सति शाम्माविष्टा प्रतिपतिरंभोगो न्याय्या एति | पूतिन के चदित्यनेमान्यपः 1 मतान्तरमाह । शब्दादीति । इन्द्रियवि.

·योगवार्तिकम् । पपयो संप्रयोगे तदयारतन्त्र्यमित्यर्थः । मतान्तरमाह । रागटेति । राग. द्वेषनिमित्तकाम्या मुखद खाभ्यां शून्या विषयभोगस्तथेत्यर्थः । तेनाभिमा- निकसुखदुःपशून्याव लब्ध काधिकपुखदु पानां योगाघस्या विना परिहारा- | सभय इति भावः । एतेषु त्रिपूत्तरोत्तरमुकषि नै घरमा इन्द्रियजया सत बन्मानमिन्द्रिपरत्यनिरोधात् । अतः सूत्रकारसमत परममाह । चित्तका. स्यादिति। वित्तकापावेतोरिन्द्रियाणां याऽमतिपत्तिईतिनिरोधस्तटयोग्यता स एव जय इति जेगीपश्य इत्यर्थः । सत इति। यं च पश्यता तो हेतोः परमा घश्यता। यह यतः वित्तनिरोधेनेत्यादिरः। कालादिव्यावर्स- | नाय प्रयनस्तमिति । तया व पूर्वमोचित्तानुकारस्य फलं लक्षणं धा या समाधी चित्तेन सहेन्द्रियाणा वृत्तिनिरोधयोग्यता सैव परमवश्यतारमो नयो ऽनेन मूत्रणोत इति । एतादृशवश्यतामाघमेव सोभरिमभृतीनां योगभ्रंशादियं यश्यतापि योगनिष्पत्तिहेतुः । अत एव गीता । यततोहापि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः । इन्द्रियाणि प्रमायोनि हरन्ति प्रसभं मनः ॥ तानि सर्वाणि सयम युक्त प्राप्तीत मत्परः । धशे हि पन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता। इति । तदेव जानसाधनमुन योगस्यापि बहिरङ्गानि यमादिमत्या- हारान्तानि ससिट्टीन्यत्र पाढे मोकानि धारणादिनपस्य सिद्धिबाहुल्यात्तु सिदिभिः सह तत्सतिपादनार्यमेव समयस्तृतीयपाटो भविष्यति । इति श्रीपात जलभाष्यवार्तिके विज्ञानभिनुनिर्मित साधननिर्देश नाम द्वितीयः पाद. ॥२॥ योगाडेपु मध्ये फिर्यन्त पूर्वपादे प्रोतानि क्रियन्ति चात्र पादे इत्यत्र नियामक वदनेव काममाप्तं धारणामानारयति । वकानीति । | पहिरङ्गान्तरङ्गत्वे अपि पादभेटेन निरूपणे नियामके इत्यर्थः । देशबन्यश्चित्तस्य धारणा ॥ १॥ यत्रशे ध्येय चिन्तनीय तर ध्यानाधारदेशविपये वित्तस्प स्थापन 4 ·। । ११ योगार्तिकम् । सटेकाग्य धारणेत्यर्थः । तदेतवावटे । नाभीति । माई मस्ये ज्योतिषि | धादिशब्देन गारडायुक्तदेशान्तराणि याहारण, यथा गारुडे । माड् नाभ्या हृदये धाथ वृतीये च तयोसि । कागट मुखे नाप्तिझा नेन्नभूमध्यमईम् । मिचित्तमापास्मिश्च धारणा दश कीर्तिताः। मुख निहाये । किचित्तस्मा परस्मिबिति मुई उपरि द्वादशाहुत परिमिते देरो लिङ्गशरीरस्य सप्रायस्य तात्पर्यन्त प्रदीपशिशघदयस्या नादहिस्तायत्पर्यन्तमेव लिङ्गशरीरानुगतामोपलभ्यते शाग्यानामुपल म्भाच्च । तदुक्त शिखा द्वादशाहुल्ये कल्पपित्याप पङ्कजम् । इत्यादिति । एतानि च नाभ्यादीनि जोधेवायोर्मुष्यस्यानान्येश राज सिंहासनयता नीग्रव्यातकस्य लिङ्गगरीरस्य मुष्यस्यानत्वात् प्रत एतानि धारणापा मष्टदेगा उता प्राध्यात्मिकान धानदेशानुस्या बाझानपि पतेपत ग्राह। माझ वा विषयति । पन्द्रसूर्याग्न्यादाधीश्वर तादियानदेशरत्यर्थ । वृत्तिमात्रेति यतिमात्रेण न तु यशल्य- | नयेत्यर्थ । तेन धानादिगारति । तदुक्तमोग्नरगीतायाम् । इत्युपहरीसे नाभ्या या मईि पर्वतमस्सझे । स्यमादिप्रदेशेषु धरणा चित्तवन्धनम् ॥ देशावास्यतमालय युद्धेय त्तिसन्तति । अत्यन्तीरसस्पष्टा तयान मूरपो विदु । एकाफारममाधि म्यादेशालम्बनर्जित । मात्यो मायमारण योगमाधनमुत्तमम् ॥ रति । पन्ध रतीत्यन्तेन देशमन्धराद ध्याय्याय मूत्रवाश्यार्घमुप' महाति । यन्ध इति । ईदृयो बन्धे। धारणेत्यर्घ । इट च धारणाक्षण मानिकपरिच्छिन्नयोगाभिमायणमूचित पत्र प्रघमत एवेश्वरानुषधाल अप शियितया जीवनालपोयो भवति तर देशातम्बनधारणानुपयोगात । अतो धारणाया अन्यदपि लपण गारुडादाययुक्तम् । यथा गार? - ·१८५ . - योगवार्तिकम् । प्राणायामैट्ठीदशभियावत्कान तो भवेत् । सवाय कालपर्यन्त मना मलणिधारयेत ॥ इत्यादि । एतदेव सुधारणासामान्य लक्षणम् । अन्यथा क्षणमात्रे पापि धारण पत्ते । अत मुक्त विशेषलवणमपि प्राणायामनुदिशझाला घछिनत्वेन विशेषणीयमिति । धारणामाध्य ध्यानमाह । नान प्रत्यवेकानना ध्यानम् ॥ २ ॥ भाम सुगमम । एमपि ध नलन प्राथमि कोसर्गिमाना भितामिण मधात देशानियमात् । प्रतोय गाहे लवणन्तामुक्त तत्यै प्रतणि मान द्वादशधारणेत्यने । तस्येष द्वादशमाणाया मजालेन धारितचित्तस्य द्वादशधारणाकालाच्छिच चिन्नन ध्यान am- मित्यर्थ । अनेन च पूर्ववसूत्रोक्त विगेपलतण निशेषणीयम् । धानसाध्य समाधितउयति। तदेवार्थमात्रनिर्भासं स्वरूपशून्यमिव समाधि ॥ ३ ॥ मात्रपदास्यार्य स्वाहपशून्यमित्यनेन म्यय विरत तदेतद्याचटे। ध्यानमयति । तदा तदेव ध्यान धेयस्याकारणों सातिणि निभामले तु प्रत्ययाकारनिभाप्त वित्तस्य ध्येयस्वरूपारेशनाहमिद चिन्तयामीत्येव प्रत्ययाकारयन्तरानुदयात् । तदा ध्यानमेत समाधिस्च्यतइत्यर्थः । ध्यानस्वरूपस्य यस्तुत सत्त्वादेव राद्धप्रयोग । तया च धारध्येयध्यान कलनात् ध्यान सहित च समाधिरिति ध्यानसमाध्यार्षिभाग समाधिलक्षण पूर्वमत्रोक्तध्यानविशेषतया देशर्धाटतत्वेनापरिच्छिन- समायथ्यापकम् अतार्थमाचावभासन चिन्तनमित्येय समाधिसामान्यलत पाम् । उदाहरचरणोतावास्ये तन्लवर्णसिद्धे । अय या गामडोक्त यथा । ध्यान द्वादशपर्यन्त मनो ब्रह्माणि योजयेम । तिष्ठेसल्लयतो युक्त समाधि सोभिधीयते । इतीति । अनापि मूत्रोत विशेषलवश ध्यानद्वादशगुणितमाला बशिवत्वेन विशेषणीयमिति । अस्य व समाधिरूपस्याङ्गस्याहियोग ·१८६ योगार्तिकम् । समनातयोगादय भेदो यत्र विन्तारूपतया नि शेयतो ध्येयस्वरूप न भासते अदिनि तु सजाते सातात्कारोदये समाविषया अपि विषया भासन्तति । तथा च मावात्कारयुक्तकायकाले मानातयोगो ऽन्यदा तु समाधिमामिति विभाग । अष्टाना चाहाना फलटुप सप्रजातयोग. स्सद्वारा समजतयोगश्चेति । धानादिप्रयस्य परिभाषासूत्रम् । चयमेकत्र संयमः ॥ ४ ॥ अस्मिन्नेव पादे प्रोततया प्रयगन्देन धारणादित्रयमेव लभ्यते । भाष्य सुगमम । धारणाध्यानममाधोना मिलिताना तत्रतत्र भूत्रे ऽनया | सतया ग्रहण भवति । तेषु च प्रातिस्विकरूपेवपाणामुचारयो यन्य घाहुल्य म्यादिन्याशयेन तन्त्रान्त सिद्धमताप्रतिपाइकमिद सूरम् । सयम | सिद्धयोऽये विस्तरतो यस्यन्ते साप्रत सयमस्य योगाद्गताप्रयोजक द्वारमाद । तज्जयात्प्रज्ञालोकः ॥ ५॥ तन्जय सयमस्य नय स्थैर्य साम्यमिति यावत । तस्मात्मनाया माताको दीहिडि क्रमेण भवतीत्यये । तदेताचष्टे । तस्येति । स्योक्त विश्वोति। यति। वैशारदा चातिमत्प्रयवहितार्याना परप्रत्यक्षीकर साममिति । सयमत्यानुष्ठाने विशेषमाह । तस्य भूमिषु विनियोगः ॥ ६ ॥ तस्य सयमस्य स्यूलादिपूर्वपूर्वभूमिका जयानन्तरं मूत्मादिपूत्तरोत. भूमिकासु नियोजन योगिना कर्तमित्यर्थ । श- देव ध्यादष्टे भाष्यका रस्तम्येति । अनन्तरा प्राट्यावहता । फ्रमे प्र भूमिकारोहे युक्तिमाह। नही. ति। प्रान्तभूम्यपेक्षया इधर उधस्या भूमिरजिता येन साज्ञिताधरभूमि योगी नहि अनन्तराममयहितभूमि वित्तडय प्राप्तभूमिपु व्यवहिता भूमिपु सयम लभते । धनुर्धरादिषु स्यतधादानन्तामेव सूत्रे वेधा विदर्शनालापानाराहणादियु क्रमेणैवारे शादिदर्शनात अन्ययाध पाताह सदभावान्वेति । ततश्च सपमालाभात फुल प्रज्ञालोकस्तादूमि पुस्मादित्यर्थ । तथा चोक्त गीरहे। ।

·योगवार्तिकम्। स्थिय मनसः पूर्व स्थलरूपं विचिन्तयेत् । तत्र तनिश्चलीभूतं सूहोपि स्थिरतां व्रजेत । दति । अयं च भूमिकारोहे ऋमश्चात्सर्गिक कदाचिदपायातपोत्या- हाजितान्तरप्ति । देश्याप्रसादादादावेव वशीकृतप्रकृतिपूरुषविवेकादिभू. मिकस्य योगिनी नाधोभूमि परविशनानादियु पचित्तप्रत्ययादिषु प्रत्यये परचित्तवानमि न्यायागामिमूत्रवाच्येषु विराहादिम्यूलेषु वा संघमा युक्त इत्यर्थः। एचति। कस्मादिति । उत्तर, तदर्यस्येति । अधरभूमिसयमप्रयो. जनस्योत्तरभूम्यारोहणस्येश्वरानुयहादेवावगतत्वात प्राप्तत्वादिन्यर्थः । ननसासिद्ध क्रममुल्तध्य प्रथममुत्तभूमिक'मु संपमारम्भ एवं न युक्तः तत्कथमादी तज्जयो घटेंतेति चेत् । युञ्जमानेनाटावेध सबाट भूमि- कायां स्यवित्तस्य परीक्षणीयत्वात् । तत्सपमायोग्यता स्वस्थानुभूपेवाधर- भूमिपु स्वयोग्यतामधार्य वित्तस्य धारणीयत्वादिति । नन्वेद्यमधिकारि. पुरुषभेदेन भूमिकाममभेदाम कय स्वयोप्या भूमिझानमा योगिभिरखधार- णीय इति तबाह । भूमेरस्पा इति । उपाध्यायो गुरुः योगवलादेव स्वयं मानातीत्यर्थः । अन्न प्रमाण एजति । कमिति । उत्तरम् । एवमुक्तमिति । अप्रमत्तः सिझलम्पट. । आवश्यकत्यासावधारणार्थ योगाडेश्ववान्तरविणे घमाह मनाभ्याम् । चयमन्तरङ्ग पूर्वभ्यः ॥ ७ ॥ आगामिसूत्रानुरोधादव समनाससमाधेरिति पूरयित्वा ध्यान । तदेतविति । अत्र संप्रजातस्येत्यत्र प्रनाया विशेषणतया ज्ञानात्याप्यन्तरण त्यमेतचये वितितम् बीजसाम्यात् ज्ञानप्रकरणपाठाच । अन्ताङ्गत्वे आधीनमिदं यदेणातिरिक्तरतिनिरोधरूपे संपजति धेयसंयमः सातादेय कारणं विषयान्तरसंसाररूपात्वात् एवं घपातात्काषि साक्षादेय विषयान्तरसंचारास्यतिबन्धमितिद्वारा कारणमिति प्रत्याहारान्तं स्वङ्गपञ्चक चित्तस्ययंदारेगा परंपरयो भयोः कारणमिति अत एव यस्य सहभरताः स्वत एक प्राचीनकर्मयशालि सयमयोग्यं भवति तस्य नास्तीतणावश्यकत्यमित्युक्तं गारुडादिषु ।

·योगयार्तिकम्
प्रापनायानषिधयों न योगस्य प्रसाधका ।
विलम्बानना सविस्तर परिकीर्तिता ॥
शिशुपाल मिद्धिमाप स्मरणाभ्यामगरयात् ।
इत्यादिना । अत एव जहभरतादीना समाधिविनतया बायक
| मैत्यागोऽपि यूयते । अत एव गीताया मधमाशनायाभ्यासकमादीनि
विशेषत उपदिष्टानि ।
मय्येव मन आधत्स्व मयि युद्धि निवेशय ।
निसिसि मयेर अत अध्यं न सशय ॥
श्रय दित्त समाधातु न शक्नोपि मयि स्थिरम ।
अभ्यासयोगेन ततो मामिछान्तु धनञ्जय ॥
अभ्यासयसमाप्ति मत्यमपरमो भव ।
इत्यादिना। अभ्यासरदारेव सत्रित । म्यिती यत्राभ्याम इति । तथा
पसमीमामायापि । समाधिविरोधे मति गुणले पेन गुणिन इनि
| न्यायमिट्ठा बाझम्मानपेचोक्ता । अत एव चानीन्धनादानपेतेति मूत्रेण
'यद विदा चाविशा च यम्तद्रुतोभय सह । अविनया मृत्यु सीस्या
विप्रयामृतमश्नुते इति श्रुत्या ज्ञानमयो साहित्यमुक्त तबाहागिनो
सांगा महानुष्ठानमेधाभिप्रेत न तु मोतायफते तयो नुल्यवत्सम
च्चय । अरिदाया मृत्यु तीयेत्यनेन ज्ञानविनिवृत्याख्यमृत्युत्तराद्वारेण
विद्यायामेव मोक्षदायिन्या कर्मण उपयोगावगमात् ।
न करतेन योग प्राप्यते परम पदम ।
त
केवल मध्यमवर्गपदायका
इत्यादिवायागयज्दातकर्मनिरपेतात् ज्ञानयोगादपि मासि
ढे । अङ्गत्व च पूर्वजन्म न्यनुष्ठितानामपि कर्मणा जद्दभरतादियु सिद्ध
मिति। एतेन ।
उभाभ्यामेध पत्तास्या यथा से पक्षिणा गति ।
सचिव जानकर्मभ्या लभते परम पदम ।

·१८८ । - पोगवार्तिकम् । इत्यादि धाक्यानि अहागिनोगत्सर्गिकसहानुष्ठानपराण्येव न मोदं प्रति समुच्चयबोधकानीति दिक् । तदपि वहिरङ्ग निर्वाजस्य ॥ ८ ॥ निर्मजयोगस्यासंप्रजातम्य तदपि अयं बहिरहमेव विवेकल्यातिपर- सायद्वारा परंपरया हेतुत्येनावश्यसत्याभावादित्यर्थे । एतदेवाह । तद. | भावे भाधादिति । पूर्णविदेहपतिलयाना देवविशेषाणमित्यत्तिकता. नवरायाणां संयमनरपेयेणेघ दैनदिनालयादायसंप्रजातोदयादित्यर्थः । सथा । स्मृतिः । योगनिद्रा पदा विष्णुर्जगत्येकार्णधीको । आस्तीर्य शेषममजत् कम्पान्ते भगवान् इति । तदेतत्यागुतं भवात्ययो पितहमतिलयानामिति सूत्रे णेति । ज्ञानोपायप्रसङ्गेम योगाङ्गानि विस्तात. प्रोक्तानि ददानीमगभूलस्य समाधेरगिनोश्च योगयोः स्वरूपभेदायधारणाय तत्तदवस्यागता विशेषा यतयाः । तापतेव सोनागिनो प्रयोजनमपि प्रतिपादित भयिष्यति | तबाह समाधिना योगद्यस्य विशेषावधारफमत्रमुत्यापर्यात प्रश्नमुनेन । प्रति । निरोधचितवणे निरोधावाचत्तलणेषु योगट्टयतणेषु इति पात्रत् । गुणश्यापारस्यास्थिरत्वात् त्रिगुणात्मकस्य चित्तस्य निरोधतणेप्यपि परिणामधारा आवश्यमी स च परिणाम कोदृश दति प्रश्नः । व्युत्याननिरोधसंस्कारयोरभिभवप्रादुर्भावा निरोधक्षणचित्तान्दयो निरोधपरिणामः ॥ असमनातापेरया सपनापि व्युत्थान तथा च युयुत्यानं निरोधश्च योगद्वयमाधारण पवार याह्मः पेनलस्यासंगनालापस्य निरोधस्यार यहो संप्रजातात्मनिरोधस्य परिणामामधनायूनतापत्ते । व्युत्थानमस्काराभि भावश्च क्रमेण हासो न तु दाह । निरोधसस्कारमादुर्भावश्च क्रमेण दिः तो निरोधपरिणामी निरोधकालीनपरिणामः स च निरोधचित्तान्त. या प्रत्येक निधितणेषु एकस्मिन् स्थिर चित्ते ऽन्वित इत्यर्थ । एस ·१९० योगवातिकमा - विशेषण योगकाते प्रतिवणमेतादृशपरिणामलाभाय चित्तस्येपलाभाय घाम ! अत्र निधिशलेसायमान मयार मय निरोधमस्कार इत्युक सेन मप्रजातरूपनिरोधम्य मस्कारानमन्वेपि तत्कालीनप्रजाजन्य सस्का रस्येव निरोधसस्कारत्वमुपपदमिति चित्तर्मिणा धर्मपरिणामोमिति | मतिपादनाय भाष्यकार शाह । व्युत्थानसस्था र चिसधमा इति । ननु पत्तिनिराधनेश लत्कार्यतया तत्सस्काराणामपि निरोधी भवतु तन्तुनिरोधन पटनिरोधवत् । अतो न पृथग युत्यानमस्काराभिभवापत्यारावा समाधान प्रत्ययामा इति । न प्रत्ययापादानका । अतोन त्थानसस्कारा प्रत्ययनिरोप निरुद्धा भयन्तीत्यर्थ । निमित्तकारणत्या देव प्रत्ययस्येति भाव । तस्मात्मत्यनिरत्तापि तत्सस्कारनित्तिकारण पृथगेयापेत्यतइति । शेष भाष्य मूत्रात्ययैव घ्याप्यातप्रायम । ननु किमय निराधसस्कार। कल्प्यन्ते इत्याकाडाया निराधासस्वारप्रमाणमाह । मस्य प्रशान्लवाहिता सस्कारात् । १० ॥ सस्य निराधायस्यचित्तम्य प्रशान्तवाहिता निश्चलनिरोधधारयाव हन निराधसस्करबलादेव भवतीत्यर्थ । अतो निरोधमस्कारस्तत्प्रादुर्भाव चावश्यमेष्टय इति भाव । अन्वययतिरकाभ्या कार्यकारणभाष प्रतिपाद पति। निराधेत्यादिभाष्य सुगमम । निराधरूपयोगट्ठयकाय परिणामाच्या ज्यात एदानी तद्विलतण योगासमाधिकार्य परिणाम दर्शयति । सर्वार्थतेकाग्रत यो क्षयोदया चित्तस्य समाधिपरिणाम ॥ ११॥ सोपंता वित्तिप्ता एकायना एकमाथिषषता तयोर्पयाक्रम यो दयो चित्तम्य समाधिकालीनपरिणाम इत्यर्थ । अापि र्मा वर्णामत्यनु फनीय युक्तिसाम्यात तदेतट्टावटे सर्व प्रति । मधाचताया अत्यन्त छेद एकदा न भवति । नापि एकापताया नियत्तिरदा भति कि तु सयक्रमणवात सयोदयौ तिराभाषाविभायाकतया व्यावठे । जय इत्या दिना तिरमाय इत्यर्थ इत्यनेन । प्रतिभावाविभाषाहासही। ननु ·पर योगवार्तिकम्। सर्वार्थतायतयाधमा कयं चित्तस्येत्ययेते तबाह । तथामिनानुगतं | चिमिति । तयोः सर्वायतकायतयो, । तथा च धर्मपरिणामेपि धर्मद्वारा धर्मिण सम भवतीत्यर्थः । उत्तरमवयम परिणामात व्यावयं प्रा. तमूत्रवाक्यार्थभूत प रणाम ध्याचष्टे । तदिमिति । तदिदमित्यस्य धिव- रणाम अनुगतमित्यन्न तथा च चित्तं स्वात्मभूतयोः स्वशार्ययोः सर्वधते. घागतयोमयोरपायकाले उपजन्म झालेचानुगत यासमाधीयते स समाधिप रिणाम इत्यर्थः । समाहितवित्तस्य तु परिणामः शेषसूत्रेण यत्पतति | भावः । इदानीमद्गसमाधावेघ परिणामान्तामुक्तपरिणामकालीनमाद । नतः पुनः शान्तोदिती तुल्यप्रत्यया चित्तस्यैकाप्रतापरिणामः ॥ १२ ॥ ततः सतायाः नि.शेषत. उपेमात शान्तोदिती अतीतीत्पा. माना तुल्यमत्ययो एकाकारप्रत्ययौ वित्तस्येकायताशालीन पुन परिणामी भति सजातीय एकैक प्रत्ययो नस्यति अन्यान्य उत्पदात इत्येव परि. णामी भवतीत्यर्थः । तदेतद्वावष्टे । समाहितेति । समाध्यान्ठस्य | चितम्येत्यर्थः । अनेन पूर्वभूत्रोक्तचिताहाबच्छेदः कृत तत्र समाधीयमा. चित्तस्यैव परिणामस्योक्तादिति युनस्तयेत्यनेन धारावाहिक एकायता मतान उक्त । अधिमाह । प्रासमाधोति । भ्रेपो भ्रश । तदेव योगस. दहयोः परिणामरूपबेलवण्य तयोविवेकाय प्रदर्शितम् । अनयेव दिशा व्युत्यानबालीमा अपि चित्तपरिणामा ध्यायातमाया इतः परिणामत्रप. सयमादित्यागामिसूत्रोपोटातलगत्या सर्वत्र वैरायाग्निचलनाय च वित्तवर्देशान्येप्वष्यतिदेशनिय परिणामान्याचप्हें सूत्रकारः एतेन भूतेन्द्रियेषु धर्मलक्षणावस्थापरिणामा व्याख्यानाः ॥ १३ ॥ धर्मततरवस्याभिश्च परिणामा धर्मलतणावस्थापरिणामा र च भाष्ये व्याप्येया', पत रम परिणामा भूतेन्द्रियेषु न तु तत्यान्तापरि- णामा इत्यसाधारणागनेरात्र प्रत्यादिष्यिति नतिम । तेन सत्यान्तर परियामवपि परिणामाः सवेव यथायोग्य प्रत्याशिययवमन्तशाः। ।

·योगवार्तिकम् । तथा च भाग्यशारो वयति एव धर्मलक्षणावस्यापरिणामे गून्य चणमपि न गुणवत्तमतिष्ठते इत्येतेन सर्ववस्तुपु परिणाममिति । मूत्र ध्यावट। पतेति । ग्नु चित्तपरिणाममात्र पूर्वमपूत न तु धर्मलतणावस्यापरि- | गामा इत्यागडा तद्विभागप्रदर्शनेनापाकत्र्तमुपक्रमते । तब युत्यानेति । सत्र तेषु मध्ये व्युत्थाननिरोधयोरभिभवप्रादुर्भावाधव चित्ते धर्मिणि धर्मपरिणाम प्रथमसूत्रेणशक्त इत्यर्य अवस्थितस्य धर्मिण पूर्वधर्मति भाये धर्मान्तरप्रादुर्भावस्यैव धर्मपरिणाममिति भाव । यदापि प्रथम मूत्रे घ्युत्याननिधिसस्कारयोरेवाभिभवप्रादुर्भावाधुक्ता तथापि युत्यान निरोधयोरपायोपजनावप्याल्लयाविति। धर्मश्च द्रव्य गुणो येत्यन्यदेतत् । तथा सेनैव सूत्रेणाभिभवप्रादुर्भायशब्दाभ्या धर्मस्य लक्षणपरिणामोयुक्त इत्याह । लतणपरिणामरति लतपरिणामो हि अस्थितस्य धर्मम्या. नागतादिलतणत्यागे धोमानादिलक्षणलाभ म चाभिभवप्रादुभावयवने नेव लश्य ! अतीतलावर्तमानतयोरेवाभिभवपादुर्भीयत्वादिति भाव । तवादी निरोधरूपस्य धर्मस्य प्रादुर्भाशदोक्त लतपरिणाममुदाहरति । निराधस्विलतण इति । एतस्यैव विवरण निभिरभिर्युक्त दति मेण समन्धादयतुल्यतयाऽनागतादिभायोध्येत्युच्यते । तथा मिंयाधमाणा पान्योन्य व्यायत्तेनालवणशन च सन्त्र परिभाषित इति । तत किमित्यत आह । म रियति । स खलु निरोध प्रादुर्भावकाने भनागसलतयारूपमध्यास्य हिस्वेत्यादि । पर सत्कायोपपतये धर्मपरिणामत्वोपपादनाय च धर्मत्वमतिकान्त इत्युक्तम 1 स्वरूपेणा- स्थितस्य धर्मस्य रूपान्तरापाये रूपान्तरोत्पत्ती धर्मपरिणामध्ययहाग दिति । वर्तमानावस्यमितपस्यानुयाद्विविय दर्शयति । यति । म्यहमार्थक्रियामारित्येनाभिक्तिरूपनश्चिरित्यर्थ । म चानागतापेक्षया द्वितीयोध्यति शिष्यत्पादनाय प्रमदादाह । पास्यति । असदुत्पादन द्विनारायो प्रतिषेधाचाहानचेति । निरोधक्षण ण्य तिरोधम्य सतणपति पाम दर्शपित्या व्युत्यानस्यापि दर्शयति । तया युत्यानमिति। मवे पूर्वश्त विशेषस्तु वर्तमानता हिस्वातीतता प्राप्त इतिगृतीयोति व । एष ध्युस्या ·१९३ - योगवार्तिकम्। नकार्लोप व्युत्याननिरोधयो लतणपरिणाम क्रमेषा दर्शयति । एव पुनर्यु त्यानमुपसपरमानमिति। उपसपटरमान जायमान राज व्यक्तयन्तरम् अती तयक्रनुत्पादस्य यस्यमाणत्वात् । अन्यत्सव पूर्ववत । एव पुनिरोध दति। अन्न एवमित्यनेन तया प्युत्थानतियादिवान्याता निरोधस्य तृतीयाध्वप्न क्रिया निर्दिष्टा तीन निरोधतृतीयावस्याकथनाभावशून्यतेति। च व्यु त्याननिरोधपरिणामक्रम अपवर्गपर्यन्तमेवेति सपेणाइ । म पुनर्य त्यानमिति । घ्युत्यानादिरित्यर्थ । चित्तधर्मस्य लतगापरिणाम प्रदश्य तल्लतणस्यावस्यापरिणाम तस्य प्रशान्ताहिता सस्कारादिति सूत्र प्यास्यात दर्शयति । तया अवस्यापरिणाम इति । उच्यतइति शेष । सस्कारयोर्यलप्रवदुर्बलत्त्वे च घटस्य नवपुराणतादिधन विहासौ उत्पत्ति विनाशरूपत्वे लतपरिणामाझेदानुपपत्ते । लक्षणस्पैघ नवपुराणस्वादिनी ऽयस्यापरिणाम इति यन्यमाणाच्च । ननु द्रध्यस्यैव द्वितया दृष्टीन गुणस्येति चेत्र । रूपादीनामपि तिहासामुभवात रूपभेदकल्पने व | गौरवात तदेव रूपमिदानों प्रपद्धमिति प्रत्यभिज्ञानुपपत्तेश्चेति । तस्मा सस्कारस्यादृष्टादेश्वास्ति अयस्यापरिणाम जानकादिषु चापति विनाशानुभवात उगाद्वयमात्रस्थायित्वेपि द्वितीपक्षणे घर्तमानलक्षणेस्या वस्यापरिणामो भवति तणत्वेनैव परिणामहेतुत्वात अन्यथा सर्वस्तूना प्रतितपरिणामस्य घल्यमाणस्पानुपपरे । मोमोत्तरत्तिविभुविशेषगु वास्येच ज्ञानादिनाशकत्वनैकायतादशायामपि ज्ञानस्य बहुचणस्यायित्वा मावस्यापरिणामसभव इत्यपात्तम । सदेव परिणामत्रय ध्याध्याय तेषा माधाव्ययस्यामाह सामग इत्यादिना । लतणानामव्यवस्थाभि रिति । पापि अयस्यानामपि बाल्यादीना लतपरिणामास्ति तथा पियोतको न कायनपत्ति । ननु वर्तमानलय नाणादाय स्थापरिणामोस्तु अनागतातीतलक्षणयोस्तु कीदृशधस्याभेदः स्यादिति । उन्यते। शीघ्रभविष्यत्ताविलम्बभविष्यत्ताविरूपो विशेषस्तयोरपि सर्तणयों रनुमीयते सस्वादियदेव गुणासोन प्रतिक्षणपरिणामित्वसिरिति चात श्चितपरिणाम सर्ववस्तूनां परिणाममसिदिशन याग्निज्वलनाचे १३ ·१४ योगवार्तिकम्। सेषा प्रशिक्षणपरिणामित्व दर्शयति । एव धर्मलक्षणेति । तदुक्त मन्यादी। घारस्मिन्हतससार नित्य सततधातिनि । कदलीस्तम्भनिसारे ससारे सारमार्गणम् ॥ म करोति स समूढो जलवुटुदसनिभे । दति । गुणवत्त गुणाना सत्त्वादीना व्यापार स्वाधादिपरि. पामे तणमपि मावतिष्ठते । प्रतित परिणाम जनपतीत्य ननु ध्यापाराभावदशायामपरिणामित्व स्यास तत्राहा चल च गुणत्तिमिति । चलमिति भावप्रधानो निर्देश । चाञ्चल्य हि गुणाना स्वभाव इत्यर्थ । मनु प्रतिवण चाञ्चल्ये प्रमाण मिमित्याक हायामाहागुणस्याभाव्य विति। रानो हि गुणानामुपकरणाना भृत्यादीना स्वाम्यर्थ प्रतिवणमेव घ्यापारी दृश्यते अतो गुणत्वभावतेत्र पुरुषगुयानामपि सत्यादीना प्रतिवणता प्रमाणमुक्त पूर्वाचारित्यर्थ । गुणत्व द परस्यैव भोगापयर्गहेतुत्यमिति । | दित्तदृष्टान्ते परिणामय ध्याग्याय दार्शन्तिपि तद्वारयातुमारभते । एतेनेति । धर्मर्धामभेदादिति । धर्मर्मिभेदमाश्रित्येत्यर्थ । धिमा दीना र्धामणा घटादिधर्मपरिणाम घटादोना धर्माणा वर्तमानातीतते लक्षणपरिणाम धर्तमानादिलतणाना च पायामपि बाल्यवायनादिरव स्यापरिणाम इति । ननु जयोपि कय परिणामा भूतेन्दूिषपच्यन्ते सेषु मिषु मात्रपरिणामादिति तबाह । परमार्थतस्विति । एक एव परिणाम प्रयोपिर्धामपरिणाम एव यतोर्धामस्वरूप यच धर्माता मिपरिणाम एवैष ततणादिपरिणामो धर्मारित्यवान्तरमेव विभज्यमइत्यर्थ । इदानी प्रति | धणपरिणामे णिकतादिनसहमपातुं परिणामत्रम फ्रमेण परीतणीयम् । तबादी धर्मपरिणाम पीत्यते। तब धर्मस्येत्यादिना । तत्र तेषु परिणा मेषु मध्ये धर्मिणि सत एव धर्मस्यासोताटावस्यानु धर्मियो भावान्ययात्व धर्मान्यधात्यमेव भवति न द्रश्यान्यपाव स्वरुपान्यधावे हि प्रतिक्षण | परिणामेन अणिकतापत्या प्रत्यभिजादानुपपत्तिरिति भाष मुघर्णम्य भावान्पपाव भाजनादिरूपधापाये कटकादिधर्माभिव्यक्तिरिति, प्रत्यक्ष ·१८५ योगवार्तिकम् । जाबलेन च सुवर्णसामान्यस्य सर्वविकारानुगतस्य सिद्धिः । सासामान्य चावषिरूपी धर्माति । शेषिकास्तु सुवर्णस्यान्य यात्वे अवयत्रसंघागना. | शाल पूर्वमुवर्ण व्यक्ति श्यन्ये प्रत्यभिजा तु जातिविषयेति । तन्न । एष सति मसितणमयोपचयापचयाभ्यामनयनसंयोगविभागस्यावश्यकन्वेन शरीरा. दाखिलयानां पित्वायत्तेह्मणाम्मपरिहार्यत्वात् । जात्यैः सर्वत्र मत्यभिज्ञापपत्ती प्रत्यभिजया घटादिस्यैयमितिस्यसिद्धान्तविरोधापत्तेश्च । तस्मादययवासयोगनाशो न थ्यनाशहेतुः किं तु घमादौ तृष्णाणिमण्या. दिवघ्यवस्थितमेव फलबलात्कार कल्पनीयम् । अथवा विजातीयोव. यविभागविशेष इति । स्वरूपान्ययात्याविबाद्वै|परिणाम मोक्त दूपणं निरामुत्यापति । अपर आहेति । धर्मी धर्मेभ्योतिरिक्तो न भवति अत्यन्ताभिव इत्यर्थ । अब हेतु पूर्वतत्त्वानतिक्रमात । पूर्वतत्वस्य धर्मियो- नतिमापते. फाटम्यापत्तरिति यावत् । एतदेव विषणति । पर्यापरेति । धर्मी सदान्ययी धर्मषु स्याहिं पपरसकलावस्याभेदेषु अनुगमस्या अतीवादावस्यायामपि मत्त्वप्रसङ्गात मोटस्येनैव तिष्ठेत चितिक्तियत | नित्यत्वकूटस्यत्वयारेकार्थत्वात् तच्च सवाप्यनिष्टमित्यर्थः । परिहरति । अयमदीप इति । एकान्तति । एकान्तनित्यत्वानभ्युपगमादित्यर्थः । एफानोन सर्वया स्वरूपतो धर्मतश्च नित्यत्वमेय काटस्यमस्माभिरग्युपे थते । सञ्च चितिशतरेव न तु धर्मरूपेणानित्यस्य धर्मिण इत्यर्थः । विकारख्यावृत्तं प्रनित्यत्व सतातीतानागतावस्याशून्यत्यम् इति स्वरूपता धर्मतश्व नित्यानित्योभयरूपत्व प्रपञ्चस्येति प्रतिपादयति । सदेतदिति । तदेतत्रेलोक्य कार्यकारणामक चतुर्विंशतितत्त्वानि सका- योगीति यायत, यथायोग्यं धर्मरूपेण स्वतश्च व्यक्तेर्वर्तमानायस्यासापति नित्यत्वमसिधात् । 'नोह विवनायनासीत' 'असहा इदमयबासी दि. त्यादिश्रुतिभि ध्यताव्यतात्मिका तस्मिन्मतिः सप्रतीयत इत्यादिम्म. तिभिः यत्सावयवं तदनित्यं घटादिदित्यनुमानेनेत्यर्थः । नन्धेवमत्यन्ती- च्छेद स्वास्तु तत्राह। अपेक्षमिति । अपेतमतीतमपि प्रत्यादि धामह पेशातीतरूपेण चास्ति विनाशमतियेधात् अत्यन्सोच्छेदर्भातशेधात् सबैक- ·- योगवार्तिकम् । | पारसदेव शमयप्राप्तीदित्यत्यन्ताछेदमा साथमसत सनायेत सत्वेष साम्येदमयप्राप्तीदिति शुन्या तम्प्रतिधादित्यर्थः । विनाशिन्य सत्यनादि मायत्यानुपपोरिति । यदापि सार्यवेति श्रुती सध्दार्थ परमात्मे | तदेवतेत्युसरयाम्यात । तथापि सदेकीमायेनेदनामीदितिवचनादम्य मावस्यापि प्रलये सत्वं मिट्टमेघ । एत्र तदं तयारतमासोत्तमसे. घेदमासीत पासीदिद तमाभूतममजातमलतणम् इत्यादिश्रुतिस्मृतयोप्य त्यन्ताम्छेदनिधिका उदाहाया । युक्तिश्चासत्या शगङ्गायुत्पत्तिप्र मगधन्धमोक्षादानुपपत्त्यादिरूपा साझा । ननु अपेतमपि चेदस्ति कथ नोपलभ्यते सबाह । मसगाध्यति । अस्य विकारजातस्य स्यस्यकारणेषु महत्यादिपु समादविभागाग्यात् कार्यस्य सातम्यम व्यक्तता तस्माचा म्यानुएलन्धि मूत्मताया तौफिकसालात्कारप्रतिबन्धमत्यादित्यर्थ । तवे कार्यकारणभेदेन प्रकृयादीना मया परिणामिना प्रकारभेदेन निन्यानि भप्ररूपत्वमवस्यापनाोण सदमपत्य निदुन्तितम् । सदसण्याति घाधायाधाभ्यामितिमाख्यसूत्रानुसारात् । इदमेत च जद्वाना घ्यावहारिक मत्व पुराणादी गीयते । पच्च नि मसानत्त प्रधानमिति भाव्यकार. प्रागुक्त सस् पारमार्यिक्रसत्यासत्त्वाभिप्रायेणैवेत्यम्माभिस्तय व्यारयातम् । एते. नात्मय सबन्यत्सवरित श्रुतिस्मृतिशदा अर्यावरुद्वा एकान्तनित्य त्यस्येच पारमार्थिकसमास्याच्य कूटनित्यस्येवास्ति असा सपर्करा हिन्यात् न तु प्यवहारसत्ता प्रकृत्यादीनामिति । इत्यमेष च माप्त पा न मदपा माया नैवेभयात्मिका । सदसदामनिर्याच्या मियाभूता सनारानी ॥ इत्यादिवाश्यान्यपि सगच्छन्ते न पुनराधुनिश्वेतान्तिनुषाणाम निवेदनीयतापादेषि, लेहि मायाप्सजगत्कारणम्यापि विनाशेऽत्यन्तनुच्छ स्वमेव वा परमार्थत रयते तन्मते च मनातनत्वयचनविरोध इति दिक्। धर्मपरिणाम परीत्यलमणपरियामः परीत्यतालवणपरिणाम ति। अध्य + विपना स्वाध्यायर पमपटेशादिति छर्स धमाकारेण धाम्यवाद रति वटासम्पनुगरेव विकासदत्वाविरोध, इति पुस्तकाकार अधिशम् ।

·१२. योगवार्तिकम् । मुघर्तमान इति । धर्माणां नियत्यमुक्तं नित्यत्वं शिना प्रतीसानागतलह. योगासंभवात् । अत्र एककलतणाभिक्तिमालेपि धो लक्षणान्तराभ्यां सूत्माभ्यां वियुक्तो न भवतीति समुदायार्थः । तथा धाइव लवणान्यपि नित्यान्येनेति नात्यन्तासटुत्पत्तिप्तदत्यन्तादयोः प्रसङ्ग इति भावः । मन्मलणाभिव्यक्तिमाले लनधान्तायोरनुपन्नम्भादभाश एष युतरम्याश- हायां तयोरुपलब्धिमानुमानिकों दर्शयति । यति । न शेपासु विरक्त दति । रागस्य भायित्वे सति विरतणयहादर्शनात तथा चैकविषयकरा. गाभिव्यक्तिकातेपि विषयान्तरप्यान्यन्तममायो नास्ति तो साम्य एकनक्षणाभिक्तिमाले भन्यो सत्ता मिश्रात्यनुमानादित्यर्थ । लत्या. परिणामपि परोक्तदूपणामुदायति । अत्रेति । सत्यानामतादेयतमानादि- सर्पलतायोगादनागतादिकमपि वर्तमान स्पादित्यानां मकरः मसक्तः श्रा मिकत्ये चासत्यादरमहा इति शेपः। प्रती वर्तमानमारलतण सर्व धातु पूर्वतिरकालोस्तु तस्याभायमानम् । अभावयतिलिस्यादेव वासीलस्या- दिय्ययहार रति । तत्रादी धर्मयु लवणत्रयसंबन्धमेय व्यवस्थापयति । धमा णामिति। धमायां तावत धर्मत्व पाकुसाधितत्यान साधनीयम् । सिद्ध धर्मत्ये धर्माणां लता भेदी लतगणपन्यमपि वलये न पुमरर्दनाशि- मोतं वर्तमानमारमे तवयम् । यता न यत्तेमानसमयमारस्य धर्मस्य धमत्य किं त्यतीतादिसमयेपीतिरोप. । अत्र हेतुमाह । एक हीति । हि यामाह एवं वर्तमानकालए धर्मत्ये सति सर्यमेश विसं न रागधर्मक | विरक्तमिति यावत्। विरक्त यवहारयोग्यं स्यात् क्रोधकाने रागस्पासमुदा- पारात ग्रनाविभादित्यर्थः । अय भाय, । यया यदा करा चिद्वारसले. न भन्मते वित्तं रक्तमितियवहार तथा यदा कदा विदागाभान विसं शिरतमिति व्यबहार: म्यादिति । योतीतादिकालेपि रागारिकतादि. धमन्यात धर्माणालिनय कस्य सिद्धम् । यच्च तहटाते प्रभावप्रतियोगि. तामात्रेयातीतारिण्यवहार इति, तदपि हेयम् । अमति घटे ध्यसमतियोगिः स्वादिरूपयातीतत्यम्य इत्यनुपपरी संयोगित्वादियत्पतियोगिम्भाविप | संबन्धियसत्यं विनानुपपत्तेः सटसा संबन्धादर्शनात । ध्यसमागभावय.

·१९८ योगवार्तिकम् । रप्तिद्वेश्च । घटो वर्तमान इतिवह घटेतीतो भविष्यविनि प्रत्ययाभ्या घटावस्यागिरोपयोरेव सिद्धे । अन्यया भावाभावस्यातिरिक्तत्यादि प्रसङ्ग डात्यादयश्च दोषा स्वयमूहनीया । तदेव धर्माणा लतशय ध्यत्र | स्याप्पेदानों तत्साहूर्य परिहरति । कि चेति । त्रयाणामनागारिलतणा नामदैकस्मि -स्तुनि सशोभिव्यक्ति म्ति नितु स्वाभियानमा दण्डच कादिवाय जनतुल्य यस्य एषभूतस्य लसणस्य क्रमेण भावाभिव्यक्तिभंवे दिति नाभियतो साकये स्यरूपतस्तु मामिप्यतरवत्पर्य । अध्यक्त योलतणयातन लतणेन सह नास्ति विरोध इत्या पश्चशियाक्य प्रमाणार्यात । उात चेति । धमाटानेरवान्तात्यष्टावितस्य रूपाणि गृत्त यश्च ज्ञानाट्याश्रया शान्तधोरमठाश्चितपरिणामास्तेषामतिथयो ऽभि व्यक्तिपरकटनेति। इद च वाय गुणविरोधात दुमय समिति सूत्रे व्याख्यातम् । उपसहाति । तस्मादिति । असको दृष्टान्तमाह । यति । रागस्यैवेति । धांगा लहणत्रयममधे उदाहतस्येच गये स्यर्थ । अचिद्विपये अन्यत्र विषयान्तरं भाव सामान्याभाव रत्यर्थ । | दाटन्तिकमाह । तया लतणस्येतीति । क्ष चित्समुदाचार इत्यादिाय । अयक्ष लवणपरिणाम न मिण कि तु धर्म णामेवेन्येव धर्मपरियामा | द्विशेषमाह । न धर्माति । नन्वय लवणपरिणामो लतणेस्ति न था, पाटो पनवस्या अन्त्ये लतपरिणामे परिणामलक्षणमभव पूर्वलतणातीतताया लवणासाभियतरेव लवणपरिणामत्वादिति, मेघम् । घोजाङ्करयत्मामा शिकवेनास्या अनयस्याया प्रदोषत्वात् । अन्यया धर्मस्य धर्मसम्यापि धर्म त्यामननत्याया अपि दोषत्वापत्या धर्मर्मिभावादिपिन सिध्यति। अधिक तु निर्षितसतिमो प्रोक्तम् । तदेव सर्वधर्माया सदैव लवणप्रयास बन्धोरिस अभिव्यक्तिस्तु या क्रमिकोति सिद्धम् । स्यादेशह । लक्षणा भिव्यक्तीपि नित्यत्वात्यय नमित्य र अमिकत्यसभये हा क्रिमपराद्ध लतणमिकत्वेन । पोयते। नित्यानित्योभयरुपयायोलतया नित्य हवेवि संघकार्यनित्याइरेष श्रम, सभवति सतारनामपि प्रमश्वेष्यतरव सउणाभिव्यक्तित्रमा लक्षणामाकर्याय प्रश्ते पदर्शित । अधिवस्तु निर्वि ·पर 1 योगवार्तिकम्। तर्कसमापत्तिसूत्रेऽस्माभिः प्रोक इति दिक् । लक्षणपरिणाम पीत्यावस्था. । परिणामं परीक्षितु धर्मगतं विभागमाह । से लतिता इति । लक्षिता व्यता वर्तमाना इति यावत अतिता अव्यक्ता अतीतानागता दति | यावत् । तांता बाल्ययोधनवार्धमाझवस्यां प्राप्नुवन्तोन्यान्यमन्यत्वेन भेदे- नोयन्ते बालोयं न युवेत्यादिरूपेण । स च निर्देशो ऽवस्यान्तातो ऽयस्याभेदादेव न तु द्रव्यभेदादित्यर्थः । तथा च पूर्वापस्यापार्य अवस्या. न्तरमाप्तिः सिट्ठा सैव चावस्यापरिणाम इसि भावः। यदाप्येतादृशोऽवस्था- परिणामो ऽनागतातीतलक्षणयोरपि पूर्वमुक्तः । तथापि धर्तमानलतणस्यैवा. वस्यापरिणामः स्फुटमुपलभ्यतइत्याशयन वर्तमानलवणमालमव्येव म उदाहत इति । धर्मिण एकत्येपि निमित्तभेदेनान्य व्यवहारे दृष्टान्तमाह । । यति । यथा एकत्वयाऽनमा रेखा अवशेषो यदा बिन्दुट्ठयोपरि तिष्ठति तदा शतमिदं नैमिति व्यवहीयते । तयोरबिन्दुलोपेच दशेदं न शतमिति व्यवहीयते अशिष्ठमिन्दुम्याने चैकत्वज्यञ्जकारखान्तर- दाने सति एकादशेदन दशेतीत्यर्थ । दृष्टान्तान्तामा । यथा चेति । उन्यतइति । पुत्रपितृभ्रातृभिर्जनकत्वादिनिमित्तभेदावेदेनेति शेषः । अवस्यापरिणामपि बोहोतंदूपणमुदाहरति । अवस्यति । अवस्यापरिणा- माभ्युपगमे धर्ममिलतणावस्यानां चतुणमेघ कोटस्यापतिरित्यर्थः । | सत्र हेतु पच्छति। कथमिति। उत्तरम् । अद्भुनो ब्यापारेण व्यवहितत्वादिति। ध्यापानि मिलेनैव सर्ववस्तुष्वनागतायध्वनामन्योन्य व्यहितत्वान्युपग. मात विभागाभ्युपगमात् न तु भावपण धर्मलतणयोः सदा सत्त्वस्येष्ठ- त्यादिस्पर्य । अधुना विभागस्य व्यापारनिमित्तकत्वं विवृणोति । यदा धर्म रत्यादिना सदा प्रतीत इत्यन्तेन । धर्मशब्दोत्राश्रितप्रावधाचीन | काति न करिष्यतीत्यर्थः । पादान्ताधनोविभागस्य व्यापारनिमितमत्वं ध्यापाराभानिमित्तकत्वेन परम्परयेति भावः । एवं च सति पूर्वधर्मातीस- तायां धर्मान्तराभिव्यक्तिरित्यधरूपपरिणामलतणानित्यत्वमवस्थानामपि भट्रिवक्तव्यं न तु विनाशः अवस्थानाच नित्यत्वे किमानित्यं न म्यादि. स्येवं धर्मधादिक सबै जात् कूटस्यं स्यादिति पाय उच्यताति - ·२०० 1 योगशार्तिकम् । उपसहारः। नित्यत्वमात्र न कोटस्यं कि शान्तनियत्वमित्याशयेन पूर्वेबदु दोष परिहरति । नास दोष दति। काटम्यदोयो नास्तीत्यर्थः । गणिनित्यत्वेपोति । धर्मिनित्यपि धाया विपर्दस्य विनाशस्य कूट. स्य विन्यात् बेललण्यादित्यर्थः । अपरिणामनिन्यतैब काटम्या तळ पुस्पातिरिक्त भास्तीति भावः । गुणनियपि गुणानां विमर्दमुदार | रति । यति । यति न दृष्टान्ते फितूशाहरणे। मस्यानमिति । अर्थवि. লায়নশ্রিনায়িকা মানিনামায মাছ ষান মনারি मत् इत्यतो विनाशीत्यर्थः । एवमित्यामप्येष ध्यारमेयम्। लिङ्गं महत्तत्वम् । एवमहङ्कारादयो घटादयश्य स्वविनाशनाविनाशिनां कारणानां धर्ममा. प्राणि विनाशिन ति बोध्यम् । तदेतत्याक्तम् । 'वाचारम्भ विकारी नामधियं भूतिकेन्येच सत्यमिति । स विज्ञापेक्षा स्थिमित्यर्थ. 1 स्मिन्निति । तस्मिन् धर्म विक्रारसना परिणामसनेत्यर्थ । अतो धर्मि- णों परिणामिनया न कीटस्थ्य सुतरां तु धर्मलतणावस्यानमिति भावः । परिणामय बिताण परीक्षितम् । इदानों भूतेन्द्रियेषु परिणाम समेण वर्गसि । रिदमुद्राहरणामिति धर्मत इति । धर्मेण परिणमतान्यर्थः। अमेरिणामस्य स्वरूप दशति । घठाकार रतीति । स परियामा घटा. | फार इत्ययः । नवपुराणतामिति । नवीनतानन्तर भुगणतां प्रामुनि त्ययः । धमादीनां सर्वपावायत्याविशेवाप गोयलीवदन्यायवेषां तान्त्रिको भेदनिर्देश इत्याह । मिगोपीति । तवणस्य च पुराणवादिक- मयस्येति प्राप्तत्वादेव नाकम् । एक एयति । अवस्यामात्र एवेत्यर्थः । एव. मवम्यान्तरणयोरपि धमलादुर्मपरिणामपि पावनी देन्यायिनव वाय गध पदान्तिरेष्यपति भूतान्तरेषु न्द्रियेथु महान्यादिषु घेत्यर्थः । अपt विशेष परिणामए पूर्वक स्मारपति । सएसइति । प्रयोपि परिणामा: | धर्मित्यागमनतिमानता. धर्मिण्यवानुगता तो धर्मधर्मभेदात धर्मपरि. वाममारमेकमेवेति सामान्यता भवति धर्मा । स एव च सवान् परिणा- मानभिप्रश्ने प्यानसि । मूत्रम्य परिणामशब्दार्थ मरनपूर्वधावः । अध काय परिणाम दसि । उत्तरम् । अवस्थितम्येति । संस्कारपि परिणामम्यो.

·योगवासिम्म् । २०१ मात्वात्। द्रव्यस्येति। धर्मिण इत्यर्थ । धर्मशब्दश्चाश्रितमात्रश्चनः निवृत्त्य. त्यत्ती प्रतीततावर्तमानते। ननु धर्मातिरिको धर्मो नानुभूयते यस्य धर्मादः परिणामः स्यादिति बौदागवाया धर्माद्विविच्य धर्मी सूरकारेण प्रतिपा. दयिष्यते । तत् मूत्र तत्रेति पूयित्वा पठति । तत्रेति । तत्र तेषु परि- गामेषु तेषां परिणामानामिति यावत् । धर्माति सूत्रेण सहान्ययः । शान्तादिताव्यपदेश्वधमानुपानी धर्मी ॥ १४ ॥ प्रतीतवर्तमानानागतधर्मचनुपाती वर्तमानरूपेणानुगतो धर्मा- त्ययः । अत्राव्यपदेश्यति विशेषणं धर्मर्मिणाविकपदर्शनाय । तथा च वर्तमानत्वावर्तमानत्ववैधयेश धर्मिणो धर्मस्य च विद्यम इति भावः । धर्मशब्दार्थ घ्याचप्टे । योग्यतेति। दाशरपि सहाय योग्यसाच्छिचे न्युक्तम् । वर्तमानता स्वरूपपोग्यतत्यर्थः । तेन अतीतादिसाधारण्यलाभः । ण्यकारो यतमानादिविशेषव्यवच्छेदार्थ शक्तियं चानागन्तुकत्वम् । तथा चाग्नदोहक्तिबद्धमा अपि धर्मिणि यावद्यभाविनः नहि शक्तिवियोगः शक्तिमास्ति शक्तिशक्तिमतारभेदादिति भावः । धर्मशब्दार्थमुवा तस्य शान्तोदितोपपादनापानभिव्यक्तिदशायामपि सत्ता साधयति । स चेति । स व धर्मः शक्तिरूप फलप्रसवात् तदानुमिसाव्याला पस्यक इत्यर्थः । साकस्मिकत्वे हि मृदोष घटस्तन्तुष्वेव पट इत्यादिभेदः फलस्य प्रसवे न स्यात् प्रतो अनादित्वं यतव्यम् अनादित्याच्चानन्तत्वमिति भावः । एकानेकत्यवेधम्मेणापि धर्मिियकायाह । एकास्यति । स च धर्म एकस्य मियो ऽनेमोपि दृष्ट इत्यर्थः । सूत्रतात्पर्यविषयं धर्माद धर्मिणी विवेकमु. पपादयित्वा आदी धर्माणमेवान्योन्यं विवेक प्रतिपादयति । तति । से | धर्मपु मध्ये वर्तमानो धर्मा धर्मान्तरेभ्यो वर्तमानातिरिक्तधर्मेभ्यः शान्ता. ध्यपदेश्यरूपायो भिदाते विधिच्यते वर्तमानस्याबसमानायवैधादिति शेषः । वर्तमान इत्यस्य विवरणं स्वव्यापारमनुभनिति । नन्वं किं धमायामन्योन्यमत्यन्तमेव भेदो न तु भेदाभेदी, नेत्याह । यदा त्यति। | यदा सु शान्ताव्यपदेश्यावस्यायां धर्मः सामान्यनाभिव्यक्तिविशेषहित्येन 1 ।

·२०२ योगवार्तिकम धमिणि अनुगतो विलीनो भवति तदा मिस्वरूपमात्रतया अवस्यानात धम्यविभागादिति यावत। कोसी धर्म केन व्यापारण भियत अयोगिभिर्वि यिचोत धर्मस्य तन्नवणस्य धानुपलम्भादतस्तदानीमविभागलतणरभेदोपि भवतीत्यर्थ । एतेन च भाप्यता ब्रह्माद्वैतमपि वेदान्तोक्त घाख्यातप्रायम् । प्रलये सर्वत्रस्तूना परमात्मविभागात यथाकाशेऽधाणामिति । तथा च श्रुति । स यथा सर्वासामपा समुद्र एकायनमित्यादिना समष्ठिजीयस्य प्रलय प्रदयात्मातमाह । यत्र हि द्वैतमिर भवति तदितर दता पश्यति । | यर त्वत्य सर्वमात्मेवाभत्तत्केन क परति । इदानी शान्तादिताव्यप देश्ययदार्थ व्याचष्टे । तत्र यति । दिद या व्याय तय पाठक्रमात क्रममम परिहत्तुमाह । ते चानागतम्यति । एष वद्यमाणाध्यपदेश्यपि पाटनमा नादर्तव्य इत्याह । वर्तमानपानसरा प्रतीता इति पाठक्रम । काय त्यज्यतरत्याशयेन पृच्छति । किममिति। उतरम । पूरिचमताया अभायादिति। पूर्वपश्चिमद्वारादित्यर्थ । तदेव विरोति । यति नैव मतीतस्यति । वर्तमानेन सहेति शेष । तथा चानागतावस्याया मागभाव स्थानोपाया यशानायत्याया हेतुत्यादतीतावस्थामन्ती वर्तमानावस्यान भवतीत्यर्थ । उदिताश्यपदेश्यरूपपाटनमत्यागेपोदमेव योजमिति भाव । उपमहति सम्मादिति। समनन्तर पश्चिमेलक्षणभेद इति शेष । तत्यती नागत एध वर्तमानस्य समनन्तर पूर्वी भवतीत्यर्थ । एतेन मत्कायघापि पूर्वाभियतो घाधिने पुनरुत्पढाइति सिद्धान्त मध्य । मनु अनागतवत्तमानयो कार्यकारणभावएष कि प्रमाणमिति चेत्, एणु । यदातीतम्य पुनर्वर्तमानता म्णत तहनिमार स्यात् । विनष्टान्त करणा विदाकमादीना पुनस्शवेन मुक्तस्यापि ससादयसभवात् । किप पढ्न तीतापि घट पुनर्वर्तमान स्यातदास एवाय घट दर्शन कदाचित्पाभिजा येत अतो पायानुपलभ्या अतीतप्यतयनुन्सजन निीयतइति रानाग लातीतावस्ययो प्राभायध्यसरूपयो कार्यात्पादकानुत्पादकायवेधयंत्र चनात प्रत्यक्तावस्याया एवाधान्ताभेदावनागतातीतते परस्पर विलक्षणे इति मन्तव्यमा मन्द्रमतीतस्य पुनरनुत्पादाढतीतष्ठत्वकल्पना ध्ययेति चेत् ·योगवार्तिकम् । ना लेकानलीतान्ददृशे स्वदेहदत्यादिवास्यशसिहयोगिनत्यक्षान्ययानु. पपत्त्या तसिः विषयतविक्रर्षयो. प्रत्यक्षहेतुत्वात्। न चातीतार्थस्मर- णमेवास्त्यिति वाम्यम् । पूर्वाननुभूतस्यापि पोगिना दर्शनात् । ये तु योगजधर्मस्यापि सविकर्षवमिच्छन्ति नेपामध्यसत्पदार्थ सन्निकषानुपप. त्तिः प्रत्य प्रति विकर्षमानास्वेनाननुगमेन हेतुतायहानुपपत्तिश्च । ज्ञानाविषयतादिरूपोपि संभन्धो ऽसति न संभवति सतोरेव संबन्धदर्श नादिति । प्रत्यक्षादिपु संयोगादिरेव प्रत्याक्ति: योगजधर्मा वाधर्मतम- पादिप्रतिबन्धमानं मियतरति दिन। शान्तादितो व्याख्यायाव्यपदेश्यं ध्याख्यातुं पृच्छति । अथाव्यपदेश्या: कति । ये घ्यापारं करिष्यन्ति ते वापदे श्या इति वक्तुं न शक्यते अरिष्यमाणगापारकस्यापि केवलानागतलतणम्य धस्तुनः स्वीकादित्यता प्रकारान्तरेणाव्यपदृश्यं लतयति। सर्व सर्वात्मक- मिति। मवात्मकं सर्वशक्तिकं, तथा च सर्वत्र परिणामिन्यस्थिताः सर्ववित्रा- रजननशक्तय एवापदेश्या इत्यर्थः। ननु वर्तमानातीतायस्ययोरनुभवस्मरणे प्रमाणे स्तः शव्याख्यायां त्वमागमावस्याया कि प्रमाणं किंवा सयंत्र सर्वशक्तिमत्त्व प्रमाणमित्याकाहापामाह। यत्रोक्तमिति । अभियक्तिरिती- स्यन्तेनान्वयः। यत्र सर्वे सर्वशक्तिमदित्यत्रार्थ पूर्वाचायरिद प्रत्यमाणं प्रमा- णमुक्तमित्यर्थः । तत्रादौ प्रत्यतस्यले शक्तिमनुमापति । जलभम्योरिति । | स्यायायु रमादिभिः मधुराम्ससुरभ्यसुरभिमृटुकठिनत्यादिभियंदनन्तरूपत्वं सज्जलथिव्याः परिणानिमित्तकमित्यन्वयतिरकाभ्यां प्रत्यक्षतादृष्टस् अतो जलभूमी स्यावरात्मिके स्यावरक्तिमत्या इति भावः । शक्ति विनापि | कार्यक्ररणोऽतिप्रमहन्त तथा जङ्गमेषु यद्वेश्वहण्यं स्यावाणा परिणामनिमित्त. | के दृष्ट मनुष्यादीनां धान्यादिस्यावर कार्याणां धान्यादिविशेषैः रूपादिवि. शेवदर्शनात् । तथा स्यावरायां यश्वरूप्यं सज्जनमानां परिशानिमित्त दृष्टम् । गोमपदुग्धादिभिधान्यनपत्रादीनां स्यावराणां विचित्ररूपं रसादि- | दर्शनादित्यर्थः । एवमादिदृष्टान्तः सर्वेषु वस्तुयु सर्वधिकारजननशक्तिः मितीत्याह । रत्त्येमिति । यथा नलादिस्यावयासकम् एवमन्यपि सर्व विकासात्मकं तक्तिमत् । मनु असीतकार्य शक्तिमत्त्वं नास्ति भाविव. - ·योगवासिंक्रम् । शदेवमन्योन्यवैधम्यादमध्यातिरिकता धर्मों प्रसाधित । इदानी तदन मुपगमे भाष्यकारी याधकमप्याह । यस्य बिति । धर्ममात्रमित्यनेमैत्र णिकत्वमध्यायातम् । अनेकनगास्थायित्वे हि तप्तबन्धरूपधर्मवत्त्वमेव पदार्थमात्रस्य स्यादिति। धर्ममावमित्यम्य विवरण निरन्वमिति निर्ध- मिमित्यर्थ । मिनिराशरणादात्मा णिविज्ञानमित्यायात तथा च प्रथमपादो कमेन टूपणमाह । तस्य भोगाभाव रति । शेष सुगमम् । नन्यस्तु धो धोतिरिक्त तथाप्येतस्य धर्मिण एम एव परिणामस्तु एकम्य नामापरिणामाहीमा सहभारिभेदकल्पनागौरशादित्याशङ्कायाम काय धर्मित परिणामभेद साधयति । एकस्य धमिण भागानिमत्रवत्य मायपरिणामत्रयसिद्धये। क्रमान्यत्वं परिणामान्यत्वे हेतुः ॥ १५ ॥ एकस्य धर्मिण परिणामनानास्व नियाभेदो हेतुर्लिङ्गमित्यर्थ । पाशङ्कापूर्वक सूत्र ध्याचष्टे । एक्रोति । भवतीति सिद्धान्त इति शेष । हेतुत्य प्रतिपादयितुमादी धर्मपरिणाविषये र्मिण सम दर्शयति । | पूर्णति। एक्षेत्र मृत प्रथम चूर्णमृत्तिति तत पिण्डमृति तसश्च घटम दिति घटोत्पत्ती मृदुर्मिण क्रम प्रतिपादन घटलपि मृद कममाह । कपा लमृत्कणदिति । चशब्देनान्यपरिणाम विपि क्रम समुच्चीयते मर्वत्र | मुकदो मृमिण एमत्यतिबदनाये । रमाय सामान्यात्मकस्य मृह मियाऽनङ्गीकारे मृदित्यनुगतप्रत्ययो न पारिति भार । नमु धर्माणा मेव कम पावापामा सभात न धर्मिण प्याराडाया प्रतते क्रम लत्यति । यो यस्येति । यस्य धर्मियो धर्मान्तरस्प समनन्तरो यो धर्म म | एस तस्य धर्मिण क्रम इत्यर्थ । तथा च मृदेव चूणे भूधा परवाल पिण्डो भवतीत्येक क्रम परच न घट इत्याटिकमैदुर्मिण एव क्रमबहु स्वमिति भाव । धर्माणा क्रमस्यवान वितितत्व तु मेरा मनानात्वष्य फस्य धार्मण परिणामबहत्व न सिध्यतीति माथकारागय । परिणाम चपि ममदाहरति । पिण्ड प्रत्ययतरत्यादिना । मातीतस्यास्ति कम - ·२०७ पोगवार्तिकम् । रति। लवणात्सवणान्तरप्राप्तिरूपः नमो नातीतयेत्यर्थः । धर्मपरिणाम. दवावस्यापरिणामे प्रतितरणक्रमो न प्रत्यतीक्रियतइति तमनुमानेन साधयति । घटस्पाभिनवस्येति । प्राति शेषः । सा चेति। साव पुराणमा तणपरम्प रानुपा तिना प्रतिक्षणं भिन्न स्वरूपसत्ताक्रमसमहेनैवाभिव्यज्यमाना भवन्ती धरमावस्यायां स्फुटमत्यताचातामेति । अतः पुराणताभिव्यक्ति हेतुतया प्रतिक्षणमवस्यापरिणामानुमीयतइति रोपः । प्रतिवणपरिणामता यत्सि. अति तदाह । धर्मलसणाच्यामिति। विशिष्टोऽतिशयितः । धनलक्षणपरि. शामयोः प्रतिवणमनुत्पादावस्यापरिणामस्य व प्रतिवणमुत्पादादित्य. घः । तथा चोक्तं मनुना घोरस्मिन्हत संसार नित्यं संसारयायिनि रति । स्मृत्यन्तोषु च। नित्यदा सङ्ग भूतानि भवन्ति न भवन्ति च । शानेनालय वेगेन सूत्मस्वासब दृश्यते ॥ इत्यादि च । पुराणे चात एव चतुर्विध मन्तय उक्तः । नित्यो नैमित्तिकरति मारुतात्यन्तिको तया । दति । नित्यः प्रतितो जायमानः । एतेन स्वरमायादिदृष्टान्ता अपि मपञ्चस्य तणभङ्गुरत्येनैव श्रुतिस्मृतिभिप्रेता इति सूत्रतात्ययार्थमाह । तएत इति । प्रतिलचस्वरूपाः प्राप्तसंभवा इतरथा तु नेत्यर्थः । मि. गोपि घटादेः कपालादिधर्मत्वात भयं धर्मर्धामणा द इति तत्राह। धी. पीति । तथा च यो यस्य धर्मो स तस्मादिन इत्येव मियम इत्यर्थः । नन्वे धर्ममिलतणानां परिणामभेदे ऊधमेकस्याः प्रातः सर्व परिणामा इति यूपते 'इत्येचा प्रकृतिः सा व्यक्ताव्यक्तस्वपिणो' त्यादिम्मृतिपु तबाह। यदा विति। यदा तु परमार्मािण प्रधान भेदीयवारेण निमित्तेन सर्वापि धर्मः स एवाभिधीयते तदायं क्रम एकत्वेन एकनिष्ठत्वेनैव पनीयतइत्यर्थः । परमार्थमित्वं च साचात्परम्पाया, सविकाराश्रयत्व ।

·२०० - . योगशातिकम् । सच्चप्रधान यैास्तीत्यन्ये । अपारमार्थिकर्मिण आतिक्रयात् । यथा परिणामिना सत्यय यया या ग्रामीमामाया जीवानामात्मसमपार माधिक तयोरपि शशाइटेहाव्यातिकलानिति भावः । प्रधानस्यत्र पारमार्थिकर्मिकत्व यदिः भाप्यवाद परमात्मन एवं नितिशपमतोऽनातिमात्मनश्च पारमार्थिकसत्त्व पारमापिकात्मत्व ध | श्रुतिस्मृतिमिट्ठमनुमत न्यायसाम्पादित ध्येयम् । तथा भेदोपचारपचनात धर्माणार्भद पर पारमायिक । अविभागमात्र त्यभेद प्रत्ययुक्त मिति तरिय मूत्राणेन प्रपञ्चः प्रकृतिपरिणाम इति सिद्धान्तितम् तत्र चारम्भवादिभिः सहास्म क धर्मधय॑भेवसत्कार्यवारय विरोधी न तु प्रपश्यत्यावेतनसूत्मयोपादानापि तैरभेदप्रत्यनियामकस्थाविभा गलवणस्यरूपस्यानहीकारात मागभामध्यप्तयोरङ्गीकापन्न । ये तु प्रय अन्तस्य बालविवर्ततावादिनन्तै सह च नास्माक विरोधलेयोपि वर्तते । मायारिणामस्य पदस्म परमात्मन्यतालिकाताया अस्माभिरपोट्टत्वात् । 'इन्द्रो मायाभि पुरुरूप यहुरूप राति मायया बहुरूपया । रममाणो गुणेश्वभ्या ममामितिमध्यते । इत्यादितिस्मृतिषु माविकारस्पेष परमात्मन्यध्यारोपावगमात । गुर पुतिपरिणामअनारोपरत पध्मतइति अंगत दायर्य. । पदि च मापामार्माप विवस्व प्रपत्रस्य स्पिडदेव तदपि परमार्थाभिप्रायेणेप्यत एयास्माभि मायावया तत्कार्याणामनित्यत्वेन ताप्रपेय प्रिण्यात्वात् । घावारम्भण धिकारी नामधेय मृतिमेत्येव सायमित्यादिौमहटान्तीय मेव मिद्विति । तदेव वितपरिणामप्रमद्देन सयम्सूना भूर्तेन्द्रियशब्दो पतिताना विविध परिणाम मूत्रमारेज प्रतिपादित । सब मूत्रकार विशम्प निरोधयत्यानमस्काररूपावेव परिणामा प्रतिपादित न सवं. इति न्यनता तस्याः परिहाराय परिणामात्मका चिनधमानपत पकरण. समाययसरे दर्यात वित्तस्य परति । परिदृष्टापरिदृष्टाः प्रत्यक्षाप्रत्य.

·F०८ - योगवार्तिकम् । का प्रत्ययात्म का इति। प्रत्ययो रतिपरिणामविशेषयासातिथि मतिबि. म्याधानक्षमः स च ज्ञानेशातिमुपधादिमान मदीपशिखायह ध्यरूपः परिणामविशेषः तदात्मका: तद्पा इत्यर्थः । वस्तुमात्रेति र परमाणुप्तटू- पयत् प्रतिगिम्वाधानासमतया सातिगयाभासमाना इत्यर्थः । ते चापरि- दृष्टाः । अनुमानति । अनुमानेन माधिता यस्तुमाउसया सत्ता येषां सप्ता. नामित्यर्थः । सप्त दर्शयति । निरोधेति । निरोधातिनिरोधः संस्कार- नानकोन नित्तिपन्नवहाररूपानुमीपते इति प्रागेयकम् । धर्मश्चादृष्ट- सामान्यं भोगधिमाउनुमीयते संस्कार र समृतिहेतुतयानुर्मीयते परिणा- मश्चित्तस्योपचयापचयादित्युत्कीपीदिरनुमीयते । एतच्च छान्दोग्ये सष्टम् 'अयमयं हि साम्य मन' इत्यत्र । जीवनं प्राणानादिरूपयापारवि. शेषः मुधुपापि श्वासप्रामामाभ्यामनुमीपते वेष्टा वित्तस्य संचारः स च जायरम्यमायुस्मादिहेतुभ्या पित्तस्य चतरादिदेशसंयोगवियोगाभ्यामनुमी. पते । पदापि चित्तम्य विभुत्वं तथापि घाझसस्वादापाटम्भेनापतयापच. पक्रोम्योपाधिको क्रियाप्यस्तोतिभावः । शक्तिः ध्यानादिसामध्ये सच्च तत्काणानुमीपसे । पद्यपि कार्यजननशक्तिः सर्वपरियामिष्वनुमेयेव भवति तथापि चित्तस्याखिलधर्मपराठेन चित्तमधिन्योता । पाढसमाप्तिपर्यन्ता. नि संयममिहिमूत्राएयतारयति । प्रत पोगिन इति । नानसाधनानि योगाहानि विस्तरेण व्याख्यातानि योगकालीनावस्याश्व वित्तस्य परिणा- मरूपा योगनियत्याप्रवधारणाय दर्शिताः । अतः परं पुस्मितानां योगिभिजिसितानामनां साक्षात्काराय यमादिसाधनसंपत्रस्य योगिः नः संयमविषय पत्तिप्यते । उभण्त्र संपमाप्रया सिद्धिर्भवति सत्सर्य विशिष्य मदर्यते पारसमाप्तिपर्यन्तमित्यर्थः । अब पुत्सितार्थप्रतिपत्तय. इति वचनात् तत्तद्विभूतिकाभैरव ते संयमाः यासंध्या: केशतमुमुक्षुभिस्तु सत्यपुरुपान्यतामात्रसंयमः फर्मयः परवग्याति भूचितम् । एताश्च यिभूरायः संयमिहिमचिमा अपि नेयाः । परिणामवयसंयमादतीतानागतज्ञानम् ॥ १६ ॥ U ·- 10 योगार्तिकम् । अस्य धर्मियोऽय धर्मपरिणामस्तस्य च अयलतणपरिणामः लता- स्प चाय नवपुराणादावस्यारिणाम इत्येवमनुतण यर पुत्र विदर्थ मय मात्तत्सावात्कार सतिदितरानामपि धर्मादिपरिणाम अतीतानागत मान समयमात्रेण प्रणिधानलेशादेव भवतीत्यर्थ । अन्यविषयकसयमात प्रतिनियतपदार्थान्तरमातात्कारश्व योगमधर्मबलाइवतीति शास्त्रमामा यादवधार्यते धर्मविशेपास्यविशेषवत तपोजयत्तिदिधत भुवनजान सूर्य मयमादिति वयमामिद्विधन । कश्चित्तु समानविषयत्वानुरोधात सयमविषययोरेयातीलानागतयो सातात्कारो भवतीत्यर्थ इत्याह । तन्त्र ।। तहि सत्सयमात्तज्ञानमित्येव सामान्यत मूत्र युज्येत सयमस्य स्ववि पयगोचरसातात्कारजनमत्वनियमात् । अपि च परिणामय साटाकिय माण सेवतीतानागतनान सपादयतीति भाग्ये पानातयपि स्यादिति । भाष्य लेविति । धर्मलक्षणायस्यापरिणामेषु सर्ववस्तुमाधारणेवित्पर्ध । शेष सुगमम । सपमान्तरस्य मिटान्तरमाह । शब्दार्थप्रत्ययानामितरेतराध्यासात्संकरातत्यविभाग- संयमात्सर्वभूतरुतज्ञानम् ॥ १७ ॥ गोरित्यादि दो गोरियादियों गोरित्यादि प्रत्यय पावत्य माण सकेतरूपादध्यासात्मक विकायहषा भवति । धन्तुसम्मु तेषा भेटोस्ति अतम्लेषा प्रतिभागे भेटे सयमासादासले मति सर्वभूताना हतानि जायन्ते । अय काकाटिरिमार्थमेव प्रतोत्यानेन शब्देन कथयतीत्ये. यमित्यर्थ । यद्यपि माताकत सतीति मूत्रे नास्ति तथापि सस्कारसा शाकरणादित्युत्तरसूण सातात्कारपर्यन्तस्यैव सयमस्य सिकियनात्स यंत्र मूत्रे सपमस्य सातात्कारद्वारकाय व्याप्येयम् । अत एव भाष्यकारो प्यनेकमने दृग्दर्शनार्यसाठात्कारपर्यन्तता सयमस्य याख्यास्यति । सिंध धत्व सन्दर्यनत्यपणेस्तेपा गदानामन्योन्य च सका दर्शयितु गन्दाना मेवादाशिधय दशति भाग्यकार । तत्र घागिति । तत्र शब्दमध्ये सति पाया ·૨૧ योगवार्तिकम् । धागिन्द्रियं वर्णवेध प्रयोननवत् शब्देषु मध्ये बागिन्द्रियजन्यः शब्दो वर्ण एव न तु राङ्गादि शब्दो नापि पावकं पदमित्यर्थः । उरमाद्विपत्पन. मानः शब्दो वर्ण:। अष्टो स्यानानि घोनामुरः कण्ठः शिरस्तथा । निहामूलं च दन्ताश्च नासिकाष्ठा च तानु च ॥ इति स्मरणात, यागिन्द्रियस्य च शरीरादृहित्तिनास्ति अतोन श्रीत्रयाहवदयमाणशब्दो नापि तदनन्तरं श्रोतृयुद्धियाहो वाचकशब्दो चागिन्द्रियकार्यः श्रोत्रोत्रदेशे वक्तवागिन्द्रियासंबन्धेन श्रेत्रयाहाश- दोत्पादकत्यासंभवात इति । यागिन्द्रियजन्याच्छब्दाच्छन्दान्तरमाह। वोत्रं चेति । निनाम वागिन्द्रियवादिष्यभिहतस्योदानवायोः परिणाम भेदः येन परिणामेनोदानवायुर्वतदेहादुत्याय शब्दधारां जनयन् श्रोश्रोत्रं प्राग्नेति तस्य ध्यनेः परिणामभूतं वर्णवर्णसाधारणं नादारय शब्दसामा. | न्यमेश पानस्य विषय. न तु धन्यपरिणामभूतं वाचकं पमित्यर्थः। स च राष्टो यर्णजातीयत्वेन वर्ण इत्युन्यते । तृतीयं शब्दमाह । पदं पुननी. दानुसंहारविनियामिति । यथामतीतिसिद्धान्नादारयान् गकारादिन- पान प्रत्येकं राहीत्वानु पवादा बुद्धिः सहरति एकत्वमापादयति गरि. त्येऊ पदमिति तया बुद्धा निर्यात वर्णभ्योतिरिक्तमखण्डमकदैवोत्पदामानं बत्यमाण स्फोटाव्यमिति शेषः । तया चाय तृतीयः शब्दोन्ताकरणस्येव ग्राम | इत्यर्थः । तस्य हि पदम्य श्रेत्रयाह्यत्वे अनुसंहारबुद्धन्तःकरणनिष्ठायाः | वैयधिकरएपेन हेतुत्यं स्यात् तनायुक्तं, मामानाधिकरण्यस्य प्रत्या. सत्तिताया लाघवात्। न चानुसंहारबुद्धिरपिनादेवास्त्विति वाच्यम् । | असभवात् । वाना होक्यापादनमानुप_क्यात सा चानुपूर्वी गकारोत्त- | सकारादिरूपिणो नानेकार्णपदेषु श्रेोषेण यहीतु शश्यते । आशुबिनाशि- तया वर्णानां मेलनाभायात् पूर्वपूर्ववर्णसंस्काराणा तलस्मृतोनां चान्तःकरणा. निष्ठानामन्त,फरणसहकारित्यमेवोचितम् । अतः स्मृतानां वर्णाना मनसैवानुपर्यो यहीतुं शश्वतइति भावः । ननु स्फोटाय्यः शब्दः कीदृशः किारण किंप्रमाण इति । अत्रोचाते । पथा घीजाकुरामानेकावस्यो | ·योगवार्तिकम् । पउधमा मिसायलाभ्यासिरियलमाटिरूपारोगवस्यपाध्यायते अप. मायतन स्वान्तरमेवरूपेण स च वीजादिभ्यो भिवाभि भेदाभेद योरनुभयात् तयेत्र गमाराकागानेकार गोरियाविरबाडा कोटगदः | अमिताभ्यो गमारावस्याम्योतिरिक्त प्रानुपर्णविरोविशिष्टया विसर्ज- | नीयादिरूपदरमावस्यया व्यज्यते इद गरिति पदं न तु गौर इतीत्यादि। रूपेण, तच्च स्फोटपद गकारादिन्नत्तेभ्योभिवाभिवं भेदाभेदयोरनुभवात् । | स च पदाव्यः शदोऽस्कुटीकरणात स्फोट इत्युन्यते सोटशब्दस्य च জামে যমযমুনা নিরি: মইনান্নায় অনুষ্ঠান • कपदव्यवहाराभावात् । मारित्यज्ञपदमिति घ्यबहारस्तु स्फोटें प्रमाण धनाभनेकोन तोफत्त्व यवहाम्यानम्नानुपपतेः । तथा प्रत्यकपणा- दनुत्पद्ममानस्याप्रत्यपस हेतुत्व च स्फोटे प्रमाणम् । यदि चानुपूर्णविशि प्टसमूहस्यैकत्वादेकत्यध्यपहार: तेनैव रूपेणाप्रत्ययहेतुत्य च स्वीति यते हि सपोर्गावशेषाधिनावयवसमूहादेयकाय यवहारलताळाह | रथयोरुपपत्या घटादाप्रविमानोच्छेदारसङ्गः युक्तिमाम्यात् । नन्वे । युक्तिमायाद्वारयमपि स्फोटपा एक स्यात् इति चित् । बाधका: भाधे सतीष्टत्वादिति दिक् । भाष्यकारस्तु संपतो वर्णानां पदस्य निराकरोति । वर्षा एजेति। अनेकार्णा पक्रसमपस्थित्यनस्यात् पास्पद निरनुयहात्मानमरहस्यभाया अतम्ने पदमसम्पन्य पदन्यममाप्य अत एधार्थमनुपस्याप्याविभूयेच सणातिगभूतारतिशत्वा कमपरस्व. हपा विधिभियन्तरत्यर्थः । अत्र स्वरूपपहावादयस्थावस्यावतारभेटेन घानां पदत्य ननितम् । मनु यदि वर्णाः पदस्वरूपा न भयन्ति ताई कमियन्तोष विशेषादिदा अस्वार्थस्य याचशा रति लोकम- त्यन्त इत्याराहा परिवति । वर्णः पुनरियादिना सकेन्यतइति पर्यन्त. नेत्येयाश्यना अपम. स्टापिघ.पहात् भिचाम्तवापि भवस्यावस्या- पतोरदमावि सत्वादकोपि वर्ष पदामा पाभिवा भति पोजा- दुनिरिध पनाभिवो इन एख पदरूपेण सर्वपदार्याभिधानयोग्यतासंप. समनुप्राह । सहकारीति । यदभाधे सहकारिय यानि वान्त.

·२१३ - योगवार्तिकम् । राणि तत्प्रतियोगित्यात् तत्संबन्धित्वात अनन्तपदरूपतामिधापनो भवति । इयशवोत्र धेश्वरूप्यययतामात्रप्रतिपादनार्थः। वैश्याप्यमकार- माह। पूर्वा गकारः उत्तौगोरिति वर्णद्वयन गण इत्यादिपवात ध्यायो उत्तरश्य खिमर्जनीयः पूण गरिति पूर्णद्वधेन गौर इत्यादिपदेभ्यो ध्यायर्त्य चिये गोरिति स्फोटपटे खराडे तादात्म्येनावस्थापितो भवति इति हता. वरूपा यहयो वर्ण समानुरोधिन अानुपूविशेषसापेताः पदाभेदसो. र्थसमेतेनाच्छिवा नियमिता भूत्वा सर्वाभिधानसमा अपि दयन्त एता. वत्संख्यका एते गकाराट्यो गाय * मेयोपस्यापन्ति इत्यतस्तु तेन प्रकारे वर्गामुग्न तत्पदमेवाविवेशतः संत्यातहत्यन्ययः । तत्र हेसुर्याध्यस्य वाचक्रमिति पदमेव हि याच्यस्य पाचकमुपस्यापकम् अन्यस्यान्यरूपेण संमते हेतुरतेपामित्यादि निभास इत्यन्तम् । यः पदाख्यो घुद्धिमात्रया. यः स्फोट एतेषां वर्णानाम अर्यसकतनावलियानां तथा समाप्नो ध्यान जन्यः सम भानुपूर्वो विशेपो येषां तादृशानाम् एकोऽभिव इप्ति पदस्य स्वरूपाख्यानम् । समाप्तो वाक्यार्थः । अयं भावः । यथा संयुक्त कपालद्वयं चलाहरणहेतुरित्यधिकतो बालोभ्य उपदिश्यते पटादिभ्यो घटस्य व्या. वर्तमान्तरासभवात् । ततश्च बालम: कपालाविवेकन घटस्यैव ललाहर. | पहेतुत्यं राहाति एवमेव स्फोटान्तरल्यावर्तनाय धावियनैव स्फोट संकेतोपदेशः संकेतयहरच भवतीति न वर्णषु सक्रेततानुपपत्तिरिति । त्रिविधं शब्दं प्रदर्यदानी तेषां मध्यात्संकेतसारा प्रतिपादयति । तचेक मिति। प्रतीयतात्यनेनान्वयः । अयमर्यः । यद्यपि तत्पदं स्माटाख्यम् एकमेव न तु वर्णवदनेकम एकत्वे प्रमाणमेकबुद्धिविपमिति तथा यतु- रेय प्रयोन ध्वन्यादिद्वारोत्यादितं वास्तु प्रयत्रभेनाप्युन्यदान्ते तया अभागं निरंश, वर्णव्यहस्तु बनयत् सांशः तथाऽक्रमम एकदैवोत्पद्यमानं न तु वर्णय क्रमेण, अत एभिातुभिर्वर्णभिन्नं किं च बौद्धं बुद्धिमानपाझं तथा. न्त्यवर्णस्य प्रत्ययरूपयापारणाभिव्यक्तं वास्तु नै। तथापि परप्रतिपिपरा- दयपया यक्तभिरभिधीयमानः सोभिश्च प्रयमाणेयोरेयरूपै. सिद्धवत्यः * गामिति चितम् । रामा। + प्रधान सहारमिति पा०२॥

·- २१४ योगवार्तिकम् । रमार्यवदन्योन्यसंप्रतिमत्त्या संबादेन प्रतीयते ध्यत्रहीयते । न तु वर्णभ्यो. न्येन रूपेण, तत्र हेतुरनादिवाग्व्यवहारवासनायशोमतया लोफिस्टोति। अत्राभिधीयमारित्यनेन यागिन्द्रियविषयवाधिवेकः पदयेति । ऋषमा. यरित्यनेन श्रीविषयकरादाविवेकः पदस्पेति बोध्यम् । तदेव निविधश. ब्दानामन्योन्याध्याप्तात्सको दर्शित । इदानी विविधरादेनार्यप्रत्यययो ध्या प्रतिपादयितु गाब्दथ्यवहारस्य समेतपरमूलकत्वमाह । तस्येति । लस्य पदस्य प्रधिभागी विषयव्यवस्या संकेतयहादेव भवति 1 प्रविभाग- मेवाह। एतावतामिति । एतायता वर्णानाम् एवंजातीयक एबमानुपूर्षीनी अनुसंहारो मिलनमतस्यार्यस्य घायस उपस्यापक इत्येवरूपोनिभाग इत्यर्थः । एमायाति पाठे विशेषस्येत्यर्थः । सतपदार्यमाह । संकेतस्त्यिति । अध्यासः मकेतक राहायागपः । पारोपिताभेट दति | यायत् । तस्यैव च भ्रानं पदाॉपस्यापक साधुनिकनामादिकल्पनाव्या. घर्तनाप स्मृत्यात्मक ति विषयविषयिणारभेदात पाणिन्यादिस्मृत दस्य. | चैः । न च कल्पिसाभेटस्थासतः कथं संतत्वमिति वाच्यम् । असहप्मात्य नभ्युपगमेनान्यन सत एवाभेदम्पान्यत्र कल्पनादिति । अध्यासस्य संकेतस्ये प्रमाणमाद । यो य शब्द दत्यादिना भवतीत्यन्तेन मित्येकाचरंजी. त्यादिः शास्त्रेषु कम्युयीवादिमान घट इत्यादितीके च पदपदार्थयारी- दारोप एय मकेतो दृश्यते रत्यर्थः । प्रोमित्यादिशब्दवाच्यत्वलवणाया ममाण्णाभाधादिति । अत एव कोशेषु अमरा निर्जरा देघा इत्यादिना शम्दा- पगाराप्यमाणाभेद एय समतो दृश्यतइति । अत एवेनानादाभेदारी पणामिनो मन्त्रायोरभेटोपासनामुपदिशन्ति । मीमासमाश्च मन्त्रमयीं | देवतामाहुः । या तु अस्मादादयमा चोदश दलीयोनाविषयत्वं शक्तिरिति तन्त्रान्तर लत्या सा प्रामाणिकी लहादसाधारणी छ । अपि घेवामजानतापि शद्धार्थप्रत्ययो दृश्यते तथा पदपदार्ययोरभेटेन संझनोपि न युज्यतेत्यादिदोपो पोमः । इदानीमुक्तसंकेतद्धिनिर्मितका प्रयाणां संकेत स्याह । एवमेतइति । एघ सतयुद्धेः कारणात एसे विविधाः यदा अप्रत्ययो च संझीयावविविती च सब समेतयह एव ·योगवार्तिकम् । शब्दार्थयोरितरतराध्यासः शब्दार्थयास्तु प्रत्ययेन महै काकारत्वादन्योध्या- सः प्रसिद्ध एयति भावः । मंझराकारमाह । गोरिति । य इति । स एघ शब्दादीनां तत्त्वज्ञानान्य इत्यर्य । वर्णयनिपदानामन्योन्य संकरदिदानों पद्याश्ययास्तदर्थयोश्च सकरणापि शब्दार्थप्रत्ययानां संकर दर्शयति । सर्वपदेविति । वाक्यशक्ति पदार्थान्तरसहसारण धाश्यभवनक्तिः । तथा च धन इत्यादिपदानां चोस्ति वृतश्चति वृतश्छिदातइत्यादि वाश्यः संकरोऽववेक इति भावः । पदेषु याक्यशक्तिमुदाहरति । वृत्त इत्युक्तइति । यत इत्युक्त सत्यामाहापरणार्य योग्यतादिवशादस्तीति शब्दो गम्यते ऽध्याहियतइत्यर्थः। तथा च पदे यायसंकर इति भावः। ननु शब्दाध्याहाणेन संभवति एक्रस्मिवेमार्च शानामानन्त्यात शवि. शेषानुमापलिङ्गानुपस्थिरिति चेत, न । स्वेच्या स्वयं कल्पितेन केनाप्या झाडापूरकराश्चन वक्तृतात्पर्यघिपयार्योधप्तभवात् । अर्थविश- वानुमाने तु योग्यतामाहासापादिकमेव लिङ्गमस्ति, एतदेवाह । न | सत्तामिति । योग्यताप्रदर्शनेनाकाहातात्पादयोप्युपतिताः केवलयो- ग्यताया अान्तरसाधारगयादिति । उदाहरणान्तरमाह। तथा नहीति । | आवेपानुमानम् । नन्धं कारमयाचपदाना मुत्रापि प्रयोगो न स्यादि. त्याह । नियमार्थ इति । योग्यताभिः सर्वशर्यविशेषानुमान न संभयति प्रतः कारकाणां सामान्यतो ऽनुमितानामपि नियमाघः कारकान्ताव्यारत्यर्थ श्वेताग्निना भर्जनमित्यादिपदैरचेवानिभर्जनानां क. करणकर्मण्यामनुयाद इत्यर्थः । इदानीमध्याहार धिनापि पदयायपयाः सकरमभिदनिमित्त दर्शयति । दृष्टश्चेति । इन्दोधीत इति घाश्य स्यायें श्रोत्रिय इति पदस्य तथा प्राणान् धारयतीतिवाश्यस्यार्थ जीवती तिपदस्य व पचनमित्यर्थः। सन्मना वालो सेयः संस्कान दिन उच्यते । वियपा याति विप्रत्वं त्रिभिः घोत्रिय उच्यते ॥ दतिस्मृतः । नीषवलप्राणधारणयोरित्यनुशासमार्चति । ननु यदि धाश्यार्थप्रतिपत्तिः पदापि भवति तर्हि गुरुतरस्य छन्दोधोतदति या 1 - ·- , घोगार्तिकम्। | स्यात्य घचन कदापि न स्यादित्याशङ्कायामाह । तत्र याश्यति । अत एव पदराश्ययोः साम्योत सशयस्यले पदं वाग्वन विवरणीमिति। प्रसादाह । तत इति । यतो याश्यापि पदावना भवति अतः संदेहस्यले पदमराभेदैः धावन विवरणीयमित्यर्थः । अयाकरणे अथा प्रत्ययावाश्ययवहरणमेव व्यर्ष स्यादित्याह । अन्यति । भवतीति प्रयुक्त नामाख्यातयो सारूप्यावति घटो भयति भिवा देही त्यर्यद्वयसदेहे निध- धारितं पद फाय शिमय क्रियाया कारके धा व्याक्रियेत श्रोतुरर्थप्रत्ययास. भयात् । एवमश्व इति प्रयुक्त श्वास • मकाणे घोटको वैसि मशयो नामा ग्यातसारूप्यात्। तथा ऽजापय पूर्ति प्रयुक्त छाग्याः पयः विदन शबन परा- भायितधान्येत्यर्थमशया नामाण्यातमारूप्याद् इत्यर्थः । तदेव शब्दार्थ प्रत्ययाना मकर प्रदर्यदानी प्रविभाग दर्शयति । सेवामित्यादिना । सवादी शब्दभेदर्यप्रत्ययपोरभेदेन शब्दार्ययोमद दर्शयति । शेसत इत्यादिना प्रत्ययश्चेत्यन्तना क्रिया साधरूपायित्य स क्रिया शेतत तयाकारका सिद्रूपोथै यस्य स कारमाःत दति शब्द स्तो शब्दो भिवो एसयोपर्यस्तु क्रियाझारकरूप एम एय नेतगुण मारः । एव प्रत्ययोपि । नियामारकात्मकगुणाकारत्ये प्रमाण पदति । कामादिति । उत्तरम् । सायमित्यभिमन्यादिति । श्वेतन या क्रिया सायं श्वेतरूप' कारको गुणो याच ततइत्यस्मात् रयताकारपन्यय. सौर्यत इत्यस्मादपि खेताकार प्रत्यय दत्यभेदप्रत्याभज्ञानादित्यर्थ । करतीभेदेन शब्दार्ययो. सकेत इति तबाह । एकाकार इति । एकाकार सारोपरूप प्रत्यय एव समेत प्रागपिताभेद एय सवेतो ग तुपामायिका- भेदरूप इत्यर्प । मनु शब्दार्ययोरभेदप्रत्ययेन प्रत्यभिजेय फय न बाध्यसे तबाह । परित्वति । यस्तु नेतार्य शद्धप्रत्यययोर्विवयत्वात् स्याभि +द्विपष्ट निति पाए। • गमन मनि सु पाठ उचिव शिधासागत्यतया प्रयासमारियर्थपदर्थ नामधात मधासोननिमिया अध्यक्ष सोलियापत्ते मनातपाटम्नु भाग मानियतयामिति पाय धावपशिल पोप शा इति शब्द ·६१० 1 1 योगार्तिकम्। शब्दादिय्यारत्ताभिवम्याभिनयपुरागादिभिर्विक्रयमाणत्याच न शब्द- प्रत्यययोः महगती न कालतः महचरी वैयधिकरणयादित्यर्थः । एवं देशतो न महवा यतः गन्द प्रामाणे प्रत्ययो युट्टायर्यस्तु स्वेतगुणादिः प्रासादादिविति भायः । एवमिति । एवं गदापि स्वावस्याभिः विनिय. माणे। नापि अयोः सरवर एवं प्रत्ययोपीत्यर्थः । उपसंहरति । इत्य- न्ययेति । मूत्रार्यमुपसंहाति। एवं तत्मविभाणेति । एवं मनुष्यधिपये शब्दा- | प्रत्ययेषु मयिभागपमात साक्षात्कारपर्यन्तात्मभूतानां रुतं तदर्थम. स्ययं च योगी नानाति पागधर्मस्याचिन्त्यशक्त्यिात धर्माणां स्वसदृशफ. लहानम्यागिकत्यावेत्यर्थः । अस्मद्रादीना च शब्दार्यप्रत्ययभेदमाता- कारे सत्यपि तस्य साक्षात्कारस्य मंयमाजन्यस्याब सर्वभूतस्तत्रानं भर्यात संयमस्पेय होय सिद्धिरिति। एयमुत्तरमूपि यथास्यमिदमेव समाधानम्। संस्कारसाक्षात्करणान् पूर्वजानिजानम् ॥ १८ ॥ संस्कारसंपमेनेति मूनस्पादी पूरणीयं संयमसिद्धिप्रकरणयात् । अत्र ज्ञान संस्कारयद्रागादिवासना धर्माधर्मायपि पादायित्यार । दुप. दति । प्रमो भूत्रोक्ताः । स्मृतिनानविशेषः लेगोन रागादिरेय विद्यारिम- तपाः स्मृतिमध्यप्रदेशात् । न धाविनात एयरागादिसंभ वत्संस्कार प्रमाणे | नास्तीति याव्यम् । अयिनासाम्येपि फास्य विदुग्धएम प्रीतिर्न दभि काय | चिपरीमित्यत्र यासनां यिना नियामकान्तराभायेन तत्सि द्वैः । तेषां | इष्टान्तनाप्रत्यतत्यमानात्मधर्मत्यं चाह । तइति । अभिसंस्मता उपचिताः परिणामादिजीयनान्तवितधर्मवत्र मातिभाम्याः। विधमारवानात्मधमा (रत्ययः । एसेन धमादयः प्रतपि वित्तपत्र तिष्ठन्ति सेन चिघीजरू पेगा नियमिायायातम्। संस्कारमात्तात्याएकारणतया संयमं व्याचटे। । लेप मयमा तिनताले मंधारमयमोन घटते जाते व व्यर्य इति वेव। दा. नुमानाभ्यां सामान्यतो जात विशेषनामफनकाय संयमय संभशात् । मा रमातात्कार नायमाने पूर्वजन्मज्ञानं भवतीत्यत्र युक्तिमप्यार । न घेत्या. दिना सातारकरणमिस्यन्तेन । देशको जन्मभूमिगदिः कालो युगादिः ·२१ योगार्तिकम् । निमितं मातापिपादिः । एतेषां संस्कारविण्यतया तदनुभविना तान्यशि- | प्रयोहत्य संस्काराणां सादात्कारी न संभवति सविषयकगुणग्रहणस्य विषयोपरागणेव जानेव्हादिस्यले दृष्टस्यात् अतः संस्कारमातात्कार पूर्व जन्मनां देशकालनिमितादिरूपाशेविशिष्टानामपि सानात्कारो भवति | विषयविधपत्यर्थः । भूत्रार्य ध्याचष्टे । तदित्यमिति । न केवलं संस्का- | रसातात्कारात् पूर्वमातिचानमेश अपि तु भाषिजन्मज्ञानमपीति स्वयं | पूरति। परत्रापीति भाविजन्ममस्काराणामनागतायस्यानां साक्षात्कारा- दिति विशेषः । सस्कारमातात्करणात्पादिनन्मान्योपविरोपीयन्तहत्यत्र प्रमाणतया जैगीषघ्यायट्ययाः संवादमाह । अत्रेदमाण्यानमिति । अत्र पूर्वजादिनानविषये महामगेषु प्राक्षतप्सर्गपु बन्यक्रमं वाल्योधनवाटुकादि- रुपं तत्परिणाममं च मातात्कुर्वतो जैगीषव्यस्य तारकं सर्वविषयकमि | त्यागामिमूनतम सीयं विझजं जानमुदभूत अथानन्तरं तमाहायट्यनामा | योगो निहगरोमाविहारी परीतार्थ तनुधरी निर्माणकार्य त्या पमच्छे- । त्यर्यः । भयत्वात कुशलायादनभिभूतप्तिसत्त्वे त्यस्याधिकं किमुपलब्ध मित्यनेनान्वयः । यपाश्रुते भव्यत्वाप्यजीवन्मुक्त्पनन्तरम् आमाशा दिगम. नामभयादिति । मंपश्यता उपभुज्ञानेन देवतामनुष्येषु नायमानेनेत्यनेन चमबत्यमुग्धमुपभुजतेत्युपत्तक्षित मुरारायोर्म ससा कि घालमि- ति पृष्टः स टु यात्वतिपादनाय सर्वमेव दुःपमित्याह । दस्थिति । अनुभूतं मुमिति रोपः । मुखम्यापि टु-यत्वं गुणरत्यविरोधाचेत्यनेनो. म् । प्रधानवशित्वं स्वेच्या प्रतिनियोकृत्यं तम्कार्यत्वात्तद्रूपम् ऐश्वर्य- | सुर तथा सतोयसुर्य संतोपोत्यं स्वाभाविशं मुखं प्रधानमित्येन हि फामसमाया विपयेवलंपत्यपरूप वेवृष्ण्याएमं संतापमुत्पादा चित्तस्य स्वाभाविक मुखभियज्यतहति । फेवल्यापेठया दुःसमुपपादयति । घुद्धिमत्त्वस्यति । युद्धिसत्त्वस्यायं धर्मः संतोयट्यानं प्रत्ययः त्रिगुप्यः मुना. दिगुणत्रयशन मुखादिगुणवांश्च प्रत्ययो धुदिपरिणामो हेपपते दुःपपवे न्यस्तो मधुवियसंस्कादित्यर्थः । कैवल्यस्य च सुखत्यम् आत्यन्तिक. दुःनितिरूपतयोक्तम् । मुएं दु समुन्नात्ययति मोरणास्ते परिभाष.

·योगशर्तिकम् । यात् । निरुपाधिमियत्वस्येय सुखत्वाति यथा वात्र केयन्त्ये सुपशब्दो दुःखनिवृत्त्यादिपरतया निगोत एवं श्रुतिस्मृत्योरनि निर्णयः सर्वशा- स्त्रेवेकरूपय्यवहाचित्यासित । नन्वेचं कार्य संतोपसुपस्यानुत्तमत्वं श्रुतिस्मृत्युक्तमुपपटोत तबाह। दुःसरूप इति । दुग्यताधनतया दुःखरूप. स्तृष्णायमसन्तुबन्धकारन हेतुम्सतः दृष्टार्थी बन्धरूपो यः सम्यतया उद्धे नमस्तस्थापगमात् प्रसवं वैषयिकाया मानुषितम् अमाधमतयं याद धुद्धिस्यापि सर्वगामेवानुन प्रिमिदं संतोपोत्य प्रधानशियमूलक मुपमुक्त शास्ववित्यर्थः । प्रत्ययम्य परचित्तज्ञानम् ॥ १८ ॥ ध्याचटे । प्रत्ययति । प्रत्ययाय रागादिमत्याः स्वकीचित्त रत्तेः संयनानयादिरूपेरशेयविशेषैः साक्षात्काणात्ततस्तस्माच्चितात् परस्य भित्रस्य चित्तात्तास्यापि अपवियपतो जानं संकल्पमात्रय भरती- त्पर्यः । ननु यया संस्कारसातात्कार तद्विषयदेशादिकमपि सातात्मियते किमेवं चित्तान्तरसानास्कार सद्विपयोपि नियमेन साताभियते न धेसि जिज्ञासायामाह । न च सालम्बनामिति । तत् परचित्तज्ञानं सालम्बन न मियमेन भवति तस्य परिचित्तालाबनस्य संयमविषयेन स्वचित्तेनाविषयीकरणादित्यर्थ, । तत्मतिपादकशास्त्राभावाच्यपि द्रष्टव्यम् । न च सालम्यनमित्युक्त विश्णाति । रमिति । सस्पेत्यादि हेतुं विरोति । परवितस्येति । उपसंहरति । पाप्रत्ययेति । तस्मात्य- रप्रत्ययमा योगिचित्तस्यालम्बनीभूतं न तु परचित्तस्यालम्बनमग्रीति शान्दार्थः । कायरूपसंयमात् तद्याधाक्तिलम्भे चक्षुःप्रकाशास- | प्रयोगेन्तहीनम् ॥ २० ॥ फायस्येति । स्वशरीरस्य रूपे संयमादपविशेषतः कारणादिभिः सासात मति संयमात्रेण स्पीयरूपस्य दृश्यताशक्ति परचतु: संयोगयोग्यता मतिनाति ततश्च परचतुःप्रकाशस्तल्किरणासंयोगेन्त.

·योगवार्तिकम् । धानमुत्पाते योगिनः । दिवान्धेनेध केनाप्यसो न दृश्यतइत्यर्थः । मूत्रमारस्य न्यनता परिहरति । एतेनेति । एतेन रूपान्तीनेन शास्त्रान्त रसिद्ध शब्दादान्तदानमप्युपतितं वेदिप्तमित्यर्थः । यदा कायस्य शब्द. स्पर्शरसमन्धमयमात्मा ग्रालिलामी भर्वात सदा घोवादिभनिकर्षः प्रतिरन्यायोगिनः शब्दादिक धिरणे केनापि न थयत इति भावः । सोपक्रम निस्पक्रम च कर्म तत्संयमादपरान्तज्ञान- मरिष्टिभ्यो वा ॥ २१॥ व्यावष्टे । आयुरिति । प्रायुष्करकर्मज्ञानादेय झटित्यझटितिरूपा. भ्यामपरान्तस्य मरणस्य ज्ञानं भवति अतः कर्मणो विशेषणमायुर्विपाक मिति । नापमं तीनबेगेन फलदाता यथा कलिकालीनप्रज्ञासु पाल्ययो- धन वाईकादायस्यानां झटित्येधारम्भकमायुप्कर कर्मति। निरुपक्रम च मन्द- | धेगेन फानदान। यथा सत्यादिकालीनमज्ञासु बाल्पयोवनबाई काट्नयस्याना | बिलम्येन भारम्भकम् आयुष्करं कर्मति । तया च सोपक्रमस्य साक्षात्कर- णात् शीघ्रमरणस्य जान निरुपक्रमस्य साक्षात्करणाच विलम्बेन मर- | णस्य ज्ञान भवतीति विभागः । मोपक्रमनिरपक्रमझमगादृष्टान्तमाह । तत्र ययादिना । धितानित विस्तारितम् ।हमीयमा स्वल्पन। पचास- ममुभपारपरं दृष्टान्तहुपमाह । यथा धाग्निरियादिना। फवें वृणे, पो. यमा शीघ्रण । उपहति । तदति । जन्मान्तरमोगस्य कर्मणो ज्ञानं वर्तमानदेहस्यापरान्तन नहेसुरत उक्त कभविमिति । भुन्यमानकर्मभिः सह कभविमित्यर्थः । मामाह । तत्मंघमादिति । ऐकभरिकापुष्क रकर्मसंयमात्मोपक्रमादिरूपरिगेवावधारणे सति पूर्वान्तायेतया अपरान्स- स्य माणस्य शीघ्रत्वाशीघ्र वरूपैनान भर्वात अरिष्टेभ्य। धेचः । अरिष्ट. जानस्यायोदं फर्नामति मूरे प्रप्तहादेवोक्त मंयपिढीनामेर प्रस्तावाद रिष्टानि मरणविहानि च योगिना मनापानाम् अवधारणीयानि । सानि व्याघटे त्रिविमितिः पिहितवः स्वदेहान्नापं द्विलनश- दरच्छविशेपं न स्पति इम्पेरिटमाध्यात्मिकम् । अमटश्ये राहु ·योगवार्तिकम्। | ल्यादिना धामिते चनुपि हिमणतुल्यं ज्योतिर्न पश्यति इत्यपरम् । अन्यान्यपि विविधान्यरिटानि सिठमाण्डेयादिभिसतानि दिनमास. | संवत्साविभेदैन्युचिट्टानि सपत ग्राद । विपरीतं वा समिति । सी रवासारवासादिमिति । अनेन धा अरिष्टेन वेत्यर्थः ।। मैयादिषु बलानि ॥ २२ ॥. मैयादिए संघमात बलान्यवन्यानि वीर्याणि भवन्ति परेषु मैन्या. सये प्रयो विफलो न भवतीति यायत । तदेतद्याचप्टें। मैत्रीकरणेति । मैन्याविधियिष्यत्तिस्रो भायनाः संपमा भवन्ति तत्र मुखितेपु मैत्री एवंस्वरूपा एवमादिसानियशेषविशेपैमैत्री भाषिया साता. | सत्य च व्याख्यातं मैत्रीवर्स लभतइत्यर्थः । एनं करुणामुदितयोपि व्याख्येयम् । यदापि भावनाशब्दः सूत्रे नास्ति तथापि तन्त्रान्तरानुसारात्स्वयं | व्याख्यातः । प्रथमपादोक्तभावनाशब्जयत अरायुत्पादनार्थमिति भ्रमो माभूत् रत्येतद प्रकृते तन्वान्तीयभावनाशब्दस्यार्थ स्वपमाह । भावमा समाधिरिति । भाश्यते फलमनेनेति व्यत्यया भावनाचिन्तनयोरेकार्थत. या वेति भावः । ध्यानधारणयोः संग्रहाय पुनराहा यः स संयम इति । य: म पूर्वेप सूत्रेषु प्रशान्त इत्यर्थः । भावनाशब्दोलसमाधिना यानधारणपो. रपि ग्रहणं तवान्तरवृति भावः । भावनातः समाधिरिति पाठे तु अतः | सूत्रात पूर्याचाझादव भावना समाधिवेत्यर्थः । बलशब्दं विश्वानः सूर्यमुपसंहरति । ततो बतानीति। मनु प्रथमपाटोत्तोपता कथं मैग्यादिपु इत्यादिशब्देन संग्रहीता तत्राह । पापशोलेविति । पापशीलेषु मैया. दिशून्यलारूपम् उपेक्षामात्रं न तु तम्यामभावरूपिण्यामुपेताया प्रतियो- मिलत्यातिरिक्त काश्चन विशीपोस्ति यस्य साक्षात्कारार्थ भावना स्याद. सश्च तस्यामुपेक्षायां नास्ति समाधिः संयमोपैतित इत्यर्थः । शेयं सुगमम् । वलेषु इस्लिवलादीनि ॥ २३ ॥ हस्त्यादिबलेषु संयमानुस्त्यादिबलानि भयन्तीत्यर्थः भाग्यं सुगमम् । - -- .

·। योगशार्तिकम् । प्रवृत्त्यालोकन्यामात्सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टज्ञानम् ॥२४॥ ध्यहितमावृतं विप्रष्टं दूरति । व्याघठे । ज्योतिष्मतीति । | ज्योतिष्मती बुद्धिपुरुषान्यतरमाधारकारकपिणी मनसः पतिः प्रथमपा- दोका तस्या य आलोकतत्कालीनो यः सत्वप्रकाश योगी मूत्मादाय विन्यस्य च साचात्यरोतीत्यर्थः । अत्र न्यासमात्रवचनात् तेषु भयमापेता नास्ति चतुन्यासमात्रेण घटदर्शनवद्विशुद्धसत्त्वप्रतिसन्धानमात्रेणेव मूहमा विसाक्षात्कार भवतीति भावः । परम्परया बुहादिविषयासंयमसाध्य त्येनैव चास्याः सिद्धः संयमसिदिमध्ये निर्वचन मिति ॥ भुवननानं सूर्य संयमात् ॥ २५ ॥ भुवनशब्दार्थ व्यावष्टे । तत्प्रस्ताव इत्यादिना। भुवनविस्तारः कथ्यत- | इति शेषः । सत्र चतुर्दशतु लोकेषु ध्यक्तेष्वादी सप्त लोकानाह । सप्त लोका दति। सप्त लोकान् विभजते । तति । अविनाम नरकविशेष सर्वलाका नामधस्यानं तदादाय सुमेरुपृष्ठपर्यन्त भूताः। मेरूटठमारभ्य मेरुरप्टोपल. वितभूतीकस्योपरि ध्रुवपर्यन्त भुक्ताका । तदुपरि कमेण पञ्चविधा स्वली. का एतेन तितोकव्यवस्थापि दर्शिता । पञ्चानां सामान्यत स्थतीमत्वेने अचात् । पञ्चानामवान्तरभेदानाह। माहेन्द्र रत्यादिना । माहेन्द्रो लोका स्वरितिनामको भूर्भुवीकापेतया वृत्तीयः। एवमुताधापि। उक्तव्युत्क्रमेण | सप्तलोकाना मयहालोक पठति । बाह्य दति। अनादिनिभूमिको ब्रह्म लोकः । ततोधः प्रजापतिलोको महान महरिसिनामा सताध स्वरितिनामा इन्द्रलोकः ततोऽस्तारानीको दारितिभुव इति चोच्यते । तदधश्च प्रज्ञाना | मनुष्यालोको भूरितिनामेत्यर्थःददानों पृथिया अध स्थितान मत नरकान भूलाकारासयाप्रतिपादयति । तत्रेति। तत्र भूताझे सर्वनरकाध स्थितादवीवि- नरकादपर्युपरिस्थितापमहानाकभूमपो घनादीनामुत्तमोत्तमानाम आधारा महाकालादिसंजनास्तिष्ठन्तीत्यर्थ.। धना. शिलाशमलादयः पार्थिव पदार्थाः तमरवान्धकारः अत्र महानरकशब्दादन्येप्युपनरकाः फुम्भीपाकादयोऽन. न्तास्तव तिष्ठन्तीति प्रतिपादितम् । दुःसवेदनाः टुःखमोगिन आतिम्य ·योगवार्तिकम् । रहीत्वा भूरादिसप्तलामानुत्या महासलादीनयान्त्सप्तत्तिोकानाह । ततो महेति । ततोऽधीचेरध इत्यर्थः। तदेवं चतुर्दश लाफा भवन्तीति मूवति । भूमिरियमष्टमीति । अत्र भूमेरप्टमीत्ववचनात्सर्वाधास्यितामहातलादुप- मुंपरिक्रमेण सप्तपातालानीत्यवगन्तव्यम् । संपतश्चतुर्दशलोकानुल्या विस्तरेण विवतुराटीभूलोकस्य विस्तारमाह । सप्तद्वीपेनि । तस्य राजतेति पूर्धादिमतिणनमेणेत्यादि,दक्षिणभागाकाशस्य यमभाव्याप्ततायाःव दयमाणत्वात् । श्वेतो रजतवर्णः स्वच्छ स्फटिकवत्मतिबिम्बोद्वाही कुरगतकं स्वर्णवर्णः पुष्पविशेषः । दक्षिणेति । अस्य मुमेोपरि दक्षिणपाच जम्बनामा वृतः । यतो यबामा लवणोदधिवेष्टितो जम्बूद्वीपो जम्बूद्वीपनामेत्यर्थः । तस्येति निरन्तर मूर्येण प्रदक्षिणीकाणात्तस्य सुमेरोग्यच्छेदभेटेन त्रिदिन सयुक्तमिव सहर्तते धमति। तथा तस्य मेरोरुत्तरदिशि नीलादास्त्रयः पर्वताः प्रत्येकं हिसहरूयोजनविस्तारास्तिष्ठन्ति पामयकाशेपु त्रीणि वाणि प्रत्येक मघयोजनसहविस्ताराणि । तत्रनीलगिरिमलग्नः नीलस्वासरे रमणा श्येतस्योत्तरे हिरण्मयं गवत उत्तरे समुद्रपर्यन्तमुत्तराः कुरव इत्यर्थः । दक्षिणदिश्यपि संनिवेश एवं बोधयः । सुमेरोः प्राचीना इति । मेरोः पूर्वदिशि तत्सयुक्तोमाल्ययान पर्यत: तमेव सीमानं वस्या समुद्रप. यन्तं भदावनामदेशाः पत्र भद्वारखनामकमेव वर्षम् । एव मेरोः पश्चि. | मदिशि तत्संयुक्तगन्धमादनसीमानः समुद्रपर्यन्ताः केतुमालनामदेशाः वर्ष चैकमेव केतुमालतंजकमित्यर्थः । मध्य इति । छत्राकारमुमेरोरधो. | भागे वर्षमिलाशत चतुर्दितु च पर्वतारछत्रपार्श्वस्यावाणघासघ मेसपा- | सप्वेध मसला इति । तदेव जम्बूद्वीपस्य नववर्षाणि मोक्तानि पर्वतैः | सह समय जम्बूद्वीपस्य प्रमाणमाह । तदेतदिति । तदेतज्जम्बूढीपारयस्याने योजन शससहसमितम् । अतश्च सुमेरोश्चतुर्दिनु पञ्चाशत्पन्नाशयोजनस. | होण घ्यूठं संक्षिप्त परिसंस्साप्तमित्यर्थः । सुमेरुमादाति शेषः। मुमेरो | परिमाण च विष्णुपुराणे प्रोक्तम् । चतुरशीतिसाहजनरस्वोच्छ्रायः । प्रविष्टः पोशाधस्तात द्वत्रिशनमभिं विस्तृतः । मूले पोहशसाइको विस्तारस्तस्य भूभृतः ॥

·योगार्तिकम् । मेरोश्चतुर्दियस्तत्र नयताह सविस्तृतम् । दलावतं महाभाग चत्वारस्तत्र पर्वताः॥ इति । एतेन में पार्श्वद्वये दलावतस्याष्टादशसाहसतया लवप्र- माणता नप्यूट्टीपस्य सिद्देति । जम्बूद्वीपस्य वेष्टनं लक्षणसमुद्रमा । सखल्विति । पत्र। जम्बद्वीपं समावृत्य लनयोजनविस्तृतः । - मैत्रेय वलयाकारस्थितः तारोदधिर्वहिः । दति विष्णुपुराणात । समुद्रस्य द्वीपद्विगुणत्वं पायेन बोध्यम् । | ततो द्विगुणादर्शन । नापट्टीपाद् द्विगुणः शाकद्वीप इत्यर्थः। शाकान्त द्वि- गुणः मुराष्ट्रीप । एयंक्रमेण वृद्धि समुद्राश्चेति । स्वस्वट्ठीयापेक्षया द्विगुणाः समुद्राणां विशेषणश्यं सर्पपेत्यादि । सर्पपरराशिवन्मध्ये किंचिन्मात्रीच्ळूनाः | मध्येसरह याहुत्यात् । तथा कूलर्यास्यचित्रशैलेरवसंसात्पः सहिताः तथा दुतुरमादितुल्याटका इत्यर्थः । संसट्ठीपानां समुद्रादिसहिताना मिलित्वा परिमाणमाह । मप्तेति । एते सप्तद्वीपाः समुद्रसहिताः सप्त. | ममुद्रादिमियतेन लामालामपर्यन्तेन परिवताः पञ्चाशाजनकोटिप. | रिमिता दूत्ययः । चलोभूमिमहिता राप योध्यम् । ममयभूगोलस्येव पञ्चाशत्कोटिपरिमितत्वस्य पुराणेषवगमादिति । तदेतदिति । नदेत. सबै भूगोलऊ मुपतिष्ठिनमसंकीर्ण पवायत्काटिपरिमितम्याण्डम्य मध्ये 4 मंजिप्तम् । इदं च शतकोटिविस्तारमा समाधरणसहितमपि पष्ट | रणरंग रत्पर्यः । मटुक्तं विष्णुपुराणे प्रवास प्रश्त्य । अण्डाण तु सहसाणां सरसाएपयुतानि च । दशानां कया तब मोदिज्ञटिशतानि च । इति । सारंच। प्रसारतत्सम प्रश्नणः मुख्यते । पाश्च स एवोको शिवश्च प्रजापतिः । महसकोटयः सन्ति ब्रह्मण्डास्तियंगूर्ध्वगाः । प्रसार हरयो स्ट्रास्तरतत्र पस्थिताः ।

·योगवार्तिकम् । भाजया देवदेवस्य महादेवस्य शालिनः । ब्रह्माण्डानामसंस्यानां वस्त्रविष्णुहरात्मनाम् ॥ उट्वे प्रलये हेतुमहादेव इति प्रतिः । इति । नारदीय च। सृष्टिस्थित्यन्तकारणे ब्रह्मविष्णमहेशराः । यस्यायुतायुतांशांशास्तद्वस्लेत्यभिधीयते । इति। न चास्मिन्बास्ये परमात्मांशत्वमेवाण्डशरीरिणां गम्यते न तु महत्यशत्वं ब्रह्माण्डस्येति वाच्यम् । शक्तिक्तिमतोरंशाशिभावेन शक्तयों- रप्याशिभावसिद्धः । अग्मिविस्फुलिङ्गादियौतदृष्टान्तेषु तथा दर्शनात् । मायां तु प्रति विद्वान्मायिनं तु महेश्वरम् । अस्थावयवभूतैस्तु व्याप्तं सर्वमिद जगत् ॥ इति श्रुतेश्चति । इदानी तत्तल्लो रुवासिनो देवादीन कथति । तत्र पातालदति। देवनिकायाः देवसमूहा असुरादयश्व प्रतिवसन्तीत्यर्थ । देवाश्च मनु- प्यारच देवमनुष्याः । भूलोकस्यानुल्वा भुपीकस्यानाह । ग्रहनक्षति । नतनारायश्विन्यादिसप्तधियतिरितराणि मुद्रज्योतीपि तारकाः। सते यहा. दपः सर्वोपरिस्यिते मेठिकाष्ठनिश्चलतया स्यिते अत म्व ध्रुवसजके ज्योतिर्धिशये यापुरज्या बहा गाय व हलिझतुल्यवयायोः प्रतिनियत. संचारेण कालविशेषैरवकृतगतय मुमरोहपर्युपरिभात्रेम मविषिष्टा भुवलाके भ्रमन्ति इत्यर्थः । नन्वेव मुमेरारुपरि ज्योतिर्मण्डलस्य भ्रमणे कय मेरु- या ज्योतिश्चक्रावरणं येन रात्रिदिनव्यवस्थितिरिति चैव । यण मूर्य यय- | धानमा मेरोरेपास्यमयादेः पावान्तरण व्यवधानसंभवादिति । स्वतीकस्यानाहामाहेन्द्र इति । विदशादयो देवानां जातिभेदाः कन्या- युः । कल्पा वामणो दिन तदायुयः संकल्पमात्रेण कत्तुं तमाः सकल्प मिलाः घृन्दारमा देवा औपपादिन्देहा पित्रोः सोग विना तणमा- प्रेणात्पदामानगरीरा इत्यर्थः । महलाकस्यानाह महतीति। महाभूतानां ·- योगवार्तिकम् । परिणामने स्वतन्याः ध्यानाहारा ध्यानत एर नृपाः । जनताकत्यानाह । प्रथम दति। भूतेन्द्रियशिन इति । दन्निपाणां परिणामने म्यातन्त्र्य पूधा. पेत्येवाधिकम् । द्विगुणेति । द्विगुण द्विगुणरूपमुत्तरमधिकमाधुर्यंपा ते नया । ब्रह्मपुरास्थितानामायु. झल्पसहसाल पूक्ताद् द्विगुण तदुत्तास्य नट्टिगुणमेव क्रमेण वृद्धिरित्यर्थ । तपोलोकस्यानाह । द्वितीय इति । भूत दति । भूतेन्द्रिययो. प्रकृतेरहमारस्यापि वशिन दति पूर्वापेतमेया माधिश्यम् । अत्राहकारेणान्त करणसामान्यग्रहणम् । एतेन स्वेच्छयान्यप. स्पोर्निमाणे चितात्पादन दो समया इति । द्विगुयोति । पूर्वानुसारंग व्याख्येयम् । उर्ध्वरेतस इति । प्राणायामघश दूर्ध्वमेव मासि मूत्माणि भूस्था गच्छन्ति न स्वन्ति मभोगाभाबाद येण ते तथा अध्वं मत्यला कादो ज्ञानमप्रतिहत शस्य या ते तथा अधोलोकेषु अनारतो ज्ञायियो येपा ते तोत्यर्थः । सत्यलोकस्यानाह । तृतीय इति । अादी चतुणा साधारणानि विशेषणान्याह । अति । न तो भयनन्यासो गृहनि- माण चैम्तै सथा स्थस्मिवेयात्मनि रहे प्रतिष्ठन्तीति स्थतिष्ठा यात्मवामा । उपर्युपरिम्यिता दति । अच्युतानामुपरि स्यिता शुमि वासा, पब क्रमेणत्यर्थ । तथा च मपलोफेयान्तरलोभेरा. सन्तीत्या यातम् । प्रधानानि प्रश्नो स्वतन्वा ईश्याट्रिपराहायुष । नेपा चतुणा साभेदमवान्तरपिं वाह । लगाता इति । अच्युतमनकाः सवि. तकंपोगनेर मुनि शुनियासादयोप्येव व्याप्यया । तेपि चत्वारोपि प्रैलोक्यमध्ये चतुर्दशभुवनमध्यएर तिष्ठन्ति न ब्रह्माण्डाहिरित्यर्य । नन्वेधमण्डस्य मजीउसाधारणपात् का ब्रह्माण्डमजेत्याझाहण्या- माह । तएव इति । एते सप्सन्नाका प्रान्ता चतुर्दशधा भिवा. मन एवादिपुष्पस्य प्रलणे लोका प्रानको हिरण्यगर्भ य लिङ्गदेन सता फध्यापनात् पितापुत्रयदशागिभावन मर्यजीगना ग्रानाभेदान्नति भाउ । मनु अमानासमुगिनी या विदेहप्रकृतिलयो भवप्रत्ययो विदेह प्रातिल यामा मिति मूगेका तयोतक कय नेता तबाह । पिटेति । तेषा - ·। योगवार्तिकम् । मुक्तप्रायवादीश्वरकोटित्वाच्च ब्रह्मागरम्यान्तर्बहिः स्वातन्त्र्येण व्यापार नया शास्त्रे न ते लोकमध्ये लोकवासिजनमध्ये गणिता इत्यर्थः । तदेवं मोपतो भुवनशब्दार्थ व्याय्याय सूत्रवाश्यार्थमाह । एतदोगिति । | सूर्य मूर्यद्वारे संयमे कृत्वा योगिनतद्वनं सात्तात्करणीयम् । अत्र योग- शास्त्रान्तरदर्शनेन द्वारशञ्चः परित इत्युवीयते मपंद्वार च व्रतका लोक- | द्वारभूतं 'सूर्यान्तश्चिनं स मादित्यमाळति तस्मै स तत्र विजिहीते । यथा भास्करस्य सन्नेन स अयमानत' इति श्रुती, 'मूर्यद्वारेण ते विरजाः | प्रयान्ति यत्रामृतः स पुरुषो व्ययात्मेति श्रुतौ च तदाप्यता तथा व्यारण्यातत्वात् । अनन्ता रश्मयस्त्यस्य दीपवाः स्थिता हृदि । अमेझस्थितस्तेषां यो भित्त्वा मूर्यमण्डलम् ॥ ब्रह्मलोकमसितम्य तेन यान्ति पां गतिम् । इति स्मरणाति । न केवलं सूर्यद्वारसंयमस्येव भुवनजानं फलं किंतु योगशास्त्रातमयमान्तरस्यामि इत्यतो रागनार्थम् । अन्यत्र सबमेनायि | समग्रभुवनं साताकरणीयम् इत्युपदिशति । ततोन्यत्रापीति । सत मूर्य- द्वारादन्यत्रापि एवं संयम तावदभ्यमेत् यावदिदं भुवनं दृष्टं भघे - दिस्यर्थः ॥ चन्द्रे ताराव्यूहन्जानम् ॥ २६ ॥ माध्य मुगमम् ध्रुवे तहतिज्ञानम् ॥ २७ ॥ तारास्वरूपाणि ज्ञात्वैव तासां गतिजानं संभवतीत्याशयन भाये तन इत्युक्तम् । ताराय हनानान्तरमित्यर्थः । माप्यं सुगमम् । अस्मिवेव म- सङ्गे योगशास्त्रान्तरोतात भुवतीकस्यवस्त्यन्तरसंयमात सिद्धिं स्वयं पूर- र्यात । जट्टैसि । ऊ विमानेप्यादित्यादिश्यपु मत. साक्षात्कारपर्यन्तः मंनो ऐन जाति विमानानि स्थान हानीयादित्य । ननु विमान मंयमस्यैव विमानसाताकारः सिद्विस्त्रोक्ता साक्षात्कारपर्यन्तस्यैव मय. - ·योगगर्तिकम्। मस्य सर्वत्र सिद्धिकथनास सयमाना स्वस्वविषयसाक्षात्कारहेतुताया सामान्यत सब सहत्त्वाचन नाभिचक्रे कायव्यूचनागम् ॥ २८॥ शरीरमध्यति नाभिकन्दरूप वन कादलीमलजदादानुत्पत्र यत' शायापल्लादिर्धाच्छर पादादिकमवयज्ञातम् ऊर्धमधरसाविर्भरति । तस्मिन्नाभिचने सयमात सातारक्षते फायस्य पदार्थमूह घातपित्तत्वग- सूगादिरूप मातात नियारत्यर्थः । भाव्य वाहमिति । शुक्रस्य मन्ना बाहोति । एवमादिरपा सताना क्रम विन्यास शरीरसस्यानम् । कण्ठकूपे क्षुत्पिपासानित्तिः ॥ २८ ॥ तन्तरवस्यादिति । अनेनो छिद्र पारित कंपादध उरसीत्या गामिभाष्येण च उर पर्पनात्य कण्डकूपस्य लाम्यते तथा च जिहाधस्यस्य सन्तार्मूलाटारम्य उर पर्यन छिद्र काठकूप कूपाकाररिवमिति । तत। सस्मिन् प्रदेश सयमाटशेविगेपत सातासते पति पिपामानिन्तिरूपा सिद्धिर्भवतीत्यर्थ । एविधेषु च सयमेष भावनामगारो योगशास्त्रविरोधात गुरुमुवाच्च प्रत्यतथ्य । कूर्मनायां स्पैम ॥३०॥ फूर्माकारत । मुद्रन्तितमर्पग्दस्यितत्या सूमोकार हदयएण्ड- रोशाय नाडीचा तब तप्तयमा योगी स्थिरपद स्थिरा चित्तर्शत लभत दत्यय 1 नामा कमीशारत्ये दृष्टान्तहप यथा मरे गोधा बेति लित रति शेष । मुईज्योतिपि सिइदर्शनम् ॥ ३१ ॥ शिव इति । शिर कपालमध्ये उन्तरिधर छिद्रम्पान्त प्रभास्वर स्वप्रकाशक योनिरस्तीत्यादि । शिर कपालमध्ये छिद्र प्रभावास्या यातिरिति प्रामादिकपाठणयमेवाची लवणपा मार्य । शेष मुगमम । - प्रतिभाहा सर्वम् । ३२ ·२२९ - योगवार्तिकम् । प्रातिमिति । प्रातिभं स्वप्रतिभात्यम् अनोपदेशिकं ज्ञानं संसार- तरणोपायत्वात् तारफमिति। तारकं सर्वयिपमिति सूत्रे व्याख्यास्यते । सच्च विवेकज्ञस्य वयमाणस्य सार्चनस्य पूर्वलिङ्गम् । तत्र दृष्टान्तो यथा । | सूर्योदयस्य पूर्वलिङ्गं प्रभेति तेन या प्रातिभन्नामेन सर्व पूक्तिमतीताना- गतादिसिद्धपर्यन्त योगी जानाति पूर्वोक्तासंघमान् विनापोत्यर्थः । तेने ये. तद्विरणोति । प्रातिभस्य ज्ञानस्योत्पत्ताविति । द्वारान्तरापेक्षा नास्तीति भायः । यद्यपि तारक सविपमित्यागामिसूत्रे विवेकजज्ञानमेव प्रातिभं नारम च व्यायाम्पते साम्यत्र प्रतिभादितिहेतुत्यवचनात् विवेकज्ञज्ञा- नस्य पूर्वरूपमेव लक्षणया प्रातिभं तारक ऐति प्यारयेयम् । ननु संघममि- | द्विमों कय मातिभज्ञानजा सिदिसध्यतइति चेत्, न । प्रातिभस्थापि तणतत्कमादिसंयमादिजन्यतया वयमाणत्वेन उतिद्वेरपि परम्मत्या संयमसिदित्यादिति । संयमस्य क्षुद्रसिद्धय उक्ता इदानी मयमस्य सत्त्व. युधान्यलयतिरूपा मुरयां सिद्धि विवतुरादी तत्संयमहेतुभूलायाश्चि- तसंविदः कारणमाह। हृदये चित्तसंवित ॥ ३३ ॥ हृदयपद व्यादप्टे । यदिमिति । अस्मिन् वलयाः परमात्मनो बोधस्य च पुरे शरीर यदिदं दहर सग पुण्डरीकाकार प्रलयो वेश्म तत्र विज्ञान विज्ञानतिकमन्तःकरण व्रतणः सिहासनमल्प तिष्ठति अतस्तस्मिन् हृदयारये वेश्मनि संघमालित्तसाक्षात्कारो भवतीत्यर्थः । विते ज्ञाते वित्ताद्विवेकनात्मसाक्षात्कार भवतीति समानुसारेणाह । सत्त्वपुरुपयोरत्यन्तासंकीर्णयोः प्रत्ययाविशेषा भोगः परास्वार्थसंयमात्पुरुपज्ञानम् ॥ ३४ ॥ सत्त्वाधिस्यात्सत्यं बुद्धिः। परादिति पञ्चमी चान्यपदमध्याहृत्य | व्याकरिष्यति । तया च बुद्धिपुरुपयोरत्यन्तविधर्मणाः प्रत्ययनुयाविवेको भोगशब्दार्यः । तयोः प्रत्यययामध्ये पराद्विवेन स्वार्थ पौरुषेयप्रत्यये सपमात सातास्ते सति स्वयमेव पूर्णत्वानरोप विशेषः पुरुषस्य साक्षर - ·योगवार्तिकम् । त्कार भर्यात तादृशसंयमाभावेपीत्यर्थः । यदपि चोरुपेयः प्रत्ययः पुरुषा- तिरितो न भवति तथापि दृश्योपरागण परिनचीश एव प्राययः श्रीरा- दिवत् पुरुषस्त्यपरिच्छिन्नो महाकाशवत् इत्यनयाभेद इत्यतः प्रत्यये सावा. स्कारपर्यन्तमयमस्यापरिच्छिववादांसमानाधिश्वन फलं पुरुषमातात्कार उक्त इति । नन्वर सूत्रे भागनतणस्य कि प्रयोजनमिति चेत् । उत्पते । | भोगरूपेणे व बुद्धिपुरुषधर्मयोरविवेकात मिणाः सांकर्पमत भाग्यमध्यपव | तदुप्रयोर्यिवेकाय सयमा कार्य इति प्रतिपादयितुम् अनेन भूत्रेण भोगेापि लक्षितः तदेतद्वाप्यातुमादावत्यन्तशब्दस्याभिप्रेतमयं प्रकटयति । युटिस- त्वमित्यादिना । अयमयः। न केवलं बाह्यादयामाया महामंकीर्ण पुरु- पापि तु यद्धिसत्त्वं प्रत्याशीलतया ममानसत्त्वाधीनतके जस्तमसी अभिभूम सत्त्वपुरुषान्यतासालात्काररूपेण परिणतं भवति । तस्मान्न । | तस्मादपि प्रष्ट ज्ञानेश्वयानन्दादिमयानुसत्वादात्माकारतयात्मकन्पात परिणामिनीत्यन्तविधी पुरुषो विशुद्धः परिणामशून्यो तान्यरिततिमान- | रूप इति । अत्यन्त शब्दायें व्याव्याप भागमतिपादक सूत्रार्य व्यावटे । सयोरिति । सपोर्मुदिपुरुपयोरत्यन्तविधर्मणोरपि प्रत्ययाधिशेषः प्रत्यययो. विघ्यायहणं भोगः। अहीतविकी प्रत्ययाविति पावन अपमप्यधि. को बुद्विधर्म इति स्मयम् । तत्र युद्धेः प्रत्यय सुवादिपती विषया. टयाकाचित्तत्तिः पुरुषम्य प्रत्ययो बुद्धित्तिप्रतिविम्वावच्छिवचैतन्यांश: मुरादनात्मकशदायनुभयनामा। तपारधिको हेतुमाह । पुरुषस्य दर्शित- विषयत्वादिति । यतो बुझा पुरुये प्रतिबिम्बमर्पित सत बपास्फटिकयो. विधर्मसंकरापतेरधिवेश इत्ययः। तथा च स्मर्यते शुद्धोप्यात्मातिसामीप्यादृग्यधर्मान् पृयविधान । फर्तुयभोक्तृत्वमुप्यान्मन्यते स्यान्स्वधोतिलान् । लीवो हरितीरित्या स्फुभिवानपि स्वतः । नेमान्वेन्यन्तामबान मुपसता मसीमित्र ॥ रति। भिवानपि दमानयान जोर देवित्वा स्वस्मादिरिति स ·योगवार्तिकम् । नवेत्ति यत ईतणान्यशानुपपत्त्या सान्तपसवान प्रतिबिम्बितान, तब दृष्टा. तो मुसलानां मसीमिवेत्यर्थः । पायर्यादित्यायुत्तरार्ध मंघमसिद्धिप्रदर्शक घ्याचष्टे । स भोगप्रत्यय इत्यादिना नायते इत्पन्न । सो ऽधिभागापत्र उभयात्मको भागारयः प्रत्ययः सत्त्वस्यांग, पार्वत्थात् परमयोजनकत्वात् दृश्यः । यस्तु तस्मात् परार्यादन्या विशिष्ठः स्वाय. परस्य बुह्मादेदृश्यः सातादृश्यश्च चैतन्यमान योस्पेयः पुरुषांशः प्रत्ययः भोगाप्यः तत्र ययो- कविवेकन संघमासानात्कारपर्यन्तात पुरुषसाक्षात्कार। भवतीत्यर्थः । अत्रान्यपदाध्याहार: त तदनेन सूत्रेण भागापवावपि व्याप्याती स्वय व मुरम्य एव भोगो ऽविधितरत्यपदयात्मको लोफयवहारसिद्धः विवेक पहे सति परकीयमुपादिसातात्कारइव स्यीयमुखादिसातास्कापि भोग. व्यवहारयोगात माय भोगोऽधिग्रेसमाधान्येन कुन चित पुढेश्वत्यप्युच्य. ते। तया साय भागोशभेदेनेभयोरेव भवति । तत्रैव गाणो भागः सारये प्रोतः विदधमा भाग' इति । स च पुरुषस्य न बुद्धेः पुरुपोस्ति भो भाषादिनि साम्यवास्यात् । अन्यस्तु धिमाकान्तर्गतो भेगः शब्दायाका- त्तिः स च बुढेरेव तातो भोगापवर्गी। बुहावन वर्तमानाधिति भाप्या. त् । महि तत्फलस्य भक्तिति तत्र तत्र भाष्यात विपामफलस्य सुख. दुःसादेभोगान्तावचनाच्चेति स्मर्तव्यम् । ननु पुरुषजानं भवतीत्युक्त तत् पुरुषजान कि बुद्धिसत्त्वस्य भवति, किंधा पुरुषस्य भवति, पाय पुढेरपि चेतनस्यापत्तिः स्वोतपरादृश्यत्यानुपपत्तिरव । तथा ते तं न परपन्ति स पश्यते सानि इत्यादिवाश्यतविरोधात । अन्त्ये स्वस्य स्वयत्येन कर्म. कविरोधः सदैव स्वमानमसङ्करच । पुरुषस्यापरिणामिविन्मावत्यादिति तामिमामाशङ्का परिहरति । न च पुरुषस्यति । पुरुषाशारमत्यपेन धुद्धिसत्यध. मण पुरुषो न दृश्यते नभास्यते तस्य नडत्त्वात्। अपि तु पुरुष एव त प्रत्यय स्वस्वरूपाकार पश्यति बुझाउमामान पस्यतीत्यर्थः । स्वस्मिन्मतिधि स्विमिति शेषः । तथा च स्वप्नतिविम्वितस्थामारदित्तिदर्शनमेव पुरुष- स्य पुरुषज्ञानम् । यया स्वातिविम्बितघटाकावुद्धिदर्शनमेव पुरुषम्य घटन- ·- योगशर्तिकम् । जनमिति । नचारशर्मकर्तृविरोधः । कर्मकर्तनिधि हि स्यस्मिन् स्वब. न्यानुपपत्तिरेव थोश प्रमाग रन्थस्यैव प्रशास्यतारूपस्यात् । अनुभवमागरे- कार्यस्यान्न।म च सबन्ध पस्मिवपि विम्वतिधिमाख्यरूपभेटेनोपपन्द्र दति । अथैयपि परममोतक्रियाफनभागित्यरूपं कर्मलक्षण पुणे न घटत. | इति चेन विशिष्टाविशिष्टरूपेण ज्ञातृजेययोभदभत्त्यात । आत्मामाररत्त्य- | यकिनस्य सायात केवलाय नेयत्यात् । न उमेरपछिवयुद्वेष त्यन्तरायच्छिवधुद्धियाह्मत्वतंभवात पुरुषल्पना गसि धाच्यम् । अनम स्वादिदोपे: मूण निरस्यत्वादिति । यत्तु अाधुनिस्वशान्तिनुयानुसारेणा- स्मदीयापिकश्चित् आत्ममा जेपत्त्वाभावमेव वदति तत् यथाश्रुतमू भाष्य- विरोधादुपेतणीयम् । स्थायत्वं दामन स्वतयत्यमेव 'चेतनात्मास्यवेद. न' इत्यादिमयनुसारात् । शब्दस्य योगार्थपरित्यागानोनित्यान । बुद्धद्या. विजईबर्गज्यारतस्तेनैव सभयावे यादि प्रहलमोमासायां प्रतिपादित मस्माभिः यदपि वृत्तियाप्यत्वमात्मनाभ्युपे यफन याप्यत्यं घेदान्तिवेर- पनप्यते तदपि माहादेव फल याव्यत्वस्य मामान्यतो व्यवहारहेतुमाया: प्रत्येन चैतन्याप्यमन व्याप्यता विना चेतन्यध्यवहारानुपपत्तेः । अव्यया घटादिव्यवहारयापि युत्तियाणत्यनवोपपता विश्वप्रकागमतया चैतन्य कल्पना वयात । यता पायो निवर्तन्ते प्रमाण मनमा सडेत्यादिया. घानिय लोकिकन ग्रादित्यगोचरत्यमेव प्रतिपादयन्ति। मनसेवानुष्ठ. प्यमित्यादिपतात् । अध्यात्मयोगाधिपयन देवं मत्या धोरे इशाको नहाति इत्यादिषु या योगिमनाविषयत्वारगमाव्य । न सु फल था. प्यत्यं निरान्ति मनमादीनां इत्येन फलानाधारस्वात् । फलं विना शाम्बादोनों प्रमण प्रमादिदोषामभवा दिति दिक् । पुरुषस्व स्वावृत्वमित्यत्र श्रुति प्रमाणप्रति 1 तया झुमिति । सरपति शमः। यदि न निम्यनानाम्नाई के जानान्तरण- निरमामान लोको विजानीयादित्यः मतमान घा. • मायास्टिोन प्रमायया भाटिया पाटान्तरं पुल भाति । न कप पुस्तके वाहपते।

·२३ - । योगार्तिकम् । दियिलयार जैन कारणेन तदानों विज्ञातारमात्मानं पुरुषो विज्ञानीया दित्यर्थः । अब हि थी करणेन घुपस्यैव म्बजेपत्यप्रवगम्यते । अनेप- त्ये व विज्ञाता को विज्ञानीयादिनोयोन्तेति । इयं श्रुतिः पुरुषस्य देयाजेयत्वं धदन्तीति कश्चित् तव । पतो न प्रेत्य संज्ञास्तीति पूर्वशाक्ये याजवल्ययेन मोतकाले जानस्वरूपोषि पुरुषो न नानातीत्युक्तम् अपिल दुपभोगनि तिरूपपरमपुरुपायमोक्ष प्रदर्शयितुम् । तत्र विशेष दृष्ट्या मूडाया मेनेप्यास्तविरोधपरिहाराययेदं वाक्यं प्रवर्तने न तु पुरुषम्पानेयत्वप्रदर्शना य अप्रताभिधानमसङ्गादिति । ननु भयन्मतेपि पराजेयत्वेन कथं मैत्रेच्या शहापगवतीति चेव । 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मयाभूत्तयोन के परपेदिति पूर्ववत्येव विरोधस्य परिहतत्वात् । स्वयं ज्ञानम्वरूपापि सर्पकरणचिन्त. यान्मातकाले किमपि न विज्ञानातीति स च मैत्रेय्या कदाचिदानहोत मातकालेऽनभिग्याया प्रारमा जानस्वरूप एप मास्त्यिति तारारं या. पपं प्रशते येनेदं सर्व विज्ञानाति तं न विजानीयात् विनातारमर केन विजानीयादिति । आत्मा यदि जानस्यरूपो न भवति तद्विषयम- जानान्तरकल्पने निवस्यादिमिति श्रुतेराशयः । स्वार्थप्रत्ययमयमेन पुरु. प्रातात्कारे नाते सति तल्लिङ्गरूपाणि विवेकन्नज्ञानस्य च पूर्वरूपाणि | प्रतिभाग्याः सिद्धयो भवन्ति ताश्च पुरुषकायतापरिन्यित्येनासपज्ञातयो- गविप्रभूता एसि प्रतिपादयितुमादी ताः प्रदर्शयति । ततः प्रातिभनाषणवेदनादीस्वादवाती जायन्ते ॥ ३५ ॥ ततः पुरुपमावात्कारात मनग्रादीनां प्रतिभादिसनिकाः सिद्धपः सामयविशेषरूपा भवन्ति यस्मात्सामयान्मनदिपु व्यवहिताविज्ञान भवतीत्पर्यः । अब करिवत् । तत इति सम्छब्देन पुरुषजानं न परामुख्यते । गदर्शनप्रत्यनीकत्यादित्यागामिपूत्रभाष्य पुरुषदर्शनप्रतिबन्धकत्यवचनाद- पितु स्वार्ययम एष पाराश्यते तथा च पूर्वोतपयमस्येवेदं पुरुषना- नात्यातनं सिद्धान्तरमिति । तव । समस्याः पुरुषजानरूपसिद्धेस्ततया चक्रा- *प्रतिभावाटया इतिपा०२॥

·1 योगशर्तिकम् । राटाभायन मिडन्तराकाहारिहात् । पुरुषज्ञानस्येव मुख्यतयोपस्थितत्वेन | परामर्शचित्याच्च । अतम्तच्छन्देमात्र पुरुषज्ञानस्येव परामर्श पुरुषसाता |त्काररूपमुरुपकायताप्रत्यनीकतया तु भाष्यकार प्रतिभाटोमप्रजातसमा- धावेवोपप्तर्गत्व अत्यतीति । प्रतिभादिशक्ती स्वकार्यलवति भाष्यकारः। पातिभादिति । प्रतिभा उपदेशादिनरपेयेण मूत्यादीना मानस ययार्थज्ञान तत्सामय प्रातिभम् ए श्रावणापि व्यास्मेपम् । घेदनादयास्तु सत्तास्त्वं | क्वतरसनघाणाना मामणेषु बोया. 1 नित्यमिति । कामना विनापि जायन्तइत्यर्थ । समाधी विघ्नरूपास्येतामूपैदा हत्या पुरुषदर्शनाभ्यास | एब कतंय इत्येतत्यतिपादयितुमाह । ते समाधावुपसी व्युत्याने सिक्ष्यः ॥ ३६ ॥ ते प्रातिभादय समाधिनियत्तावनमजातरूपायाम् उपसगी अन्त | राया अतो व्युत्यानायतोते सिद्धप पुरुणार्या इत्यर्य । भाप्ये | शेनेति । तस्य समाहितस्य धर्शन पुरुपकाय्य तत्यतिबन्धकवादित्यर्थ । सदेव जानादिरूपा सपप्रसिद्धी प्रदर्य क्रियाविरूपाअपि विभूती सपम. फलान्याह सूत्रज्ञान। बन्धकारणौथियात् प्रचार संवेदनाच चित्तस्य परश- रीरावेशः ॥ ३०॥ घन्धशदार्थमाह । लेतीभूतपेति । पञ्चतत्यभाषयात मात्र तिष्ठमकवानस्थितस्यापि मनसा धमाधर्मग्णादेव शरीर या प्रतिष्ठा ज्ञानहेतु संबधिरोप सबन्ध इत्यर्य । सयमसिद्धियोपपादनायाह । तस्येति । तस्य कर्मण गैग्ल्यि भाश्नेन दृठबन्धनातमता समाधिसा- | मान्यतलावतीत्यर्थ । तया च प्रामुक्त कर्मचन्धनानि श्लययतीति । प्रवाति । अनया माझा एवम्कारेण चितशत विक्ति निगति वेत्यादिविश्चित्ततिसादात्कारः प्रचारमवेदनम् । तदपि ममाधिसर. मान्यादेव भवतीत्यर्थः । शाक्यार्यमाह । कर्मति । कर्मनिमितकस्य !

·२३५ ॥ - योगवार्तिकम्। निर्गमप्रतिबन्धप्सयोगविशेषस्य जयादित्यर्थः । शेष सुगमम् । योगशास्त्रो. सयविशेषेखादानजयासिदिमाह । उदानजयाजन्नपशकण्टकादिप्रसङ्ग उत्क्रान्निश्च ॥ ३८ ॥ उदान विवेयितुं प्राणादीन पञ्चेश्य स्वरूपतोऽवान्तरभेदतश्च प्र. तिपादयति । समस्तेति । जीवननामो सन्द्रियाणा कृति प्राणनापानना- दिपेत्यर्थः । अत्रेन्द्रियशब्देन स्थलममोभयपरतया करणमात्रयहणम् । समस्तशब्दापि सामान्यश्वन मामान्यकरणत्तिः माया मायनः पञ्चे- ति सांख्य दर्शनात । तेन सुपुती चक्षुराग्रुपरमैपि माणादिवत्तयो जोवन. योनिपनवशादत करणास्पेव भवन्ति निद्रातिदिति । म चैव वित्तमात्र- म्येव लायवाल्माणादित्तिमत्वास्त्विति वाच्यम् । चत्तुरादापचयापचयाभ्या माणानामुपचयापचपदर्शनात् । अथ था मुयुफोपीन्द्रियाणा नानार्मलाता परत्यारेव प्रतिषेधात मानादिरत्तिप्तत्त्वेप्यततिः । ननु बाहावापुभिर- न्त प्राणाना समानलक्षणत्याल वायुसंस्थानविशेषा एव माणाः सन्तु कि मर्थ करणानामपि यायुतुल्य, क्रियादिः कल्प्यतइति चेव। 'माणाकहां खं धारित्यादिश्रुतिपु धायाः पाणकार्यत्वश्रवणात 'न वायुनिये पृथगुपटे शा दिति ब्रह्मसूत्रे वायुतत्स चाराभ्यामतिरकस्य प्राणेवधारणाच्च । श्रुति स्मृत्यनुग्रहीता युक्तिवास्ति यदि करणपणे भि स्याता तदा करण- वियोगेपि मृतदेहवत् कदा चित् प्रागा अपि तिष्ठेरन् । किचान्तःकरणस्य | शोकादिना प्राणस्य कम्पादिश्यते तत्र लाघवात्सामानाधिकरण्येने का कारणभावो युको ऽन्यधर्मेणान्यपरिणामेतिसरात अदृष्टअल्पनापते. | स्त्र । अपिच लिङ्गशरीरस्य देहराहलया पन्ध एम कर्मादीना हेतुत्वं कल्प्यते मतु वायुबन्धनेषि, गौरवात् । उद्दारादिवायूना जीवदेहयरित्यागदर्शनाच्च घायुगलवैज्ञात्याटिकन्पनाया चातिगेरियादिति लिङ्गगरीरस्याध्याधः सदा- रात्परमानेन वायुना सहाविकात्तु तप्तायःपिएहवामाणे वायुसमा हार. । अनेनैव व्यवहारेण सांस्यपि प्राणाया वायत्रः पञ्चत्युक्तम् । अपि च श्रुतिस्मृत्योः करणप्राणयोः भेटव्यवहारो वृत्तिभेदादेव मन्तयः ।

·योगवातिरम् । उधेिातिन्नतणा करणानां परिणामभेदाः प्राणा इत्यान्ते । तन व घापुरधिष्ठात्री देवता मर्पश्चात प्राण इत्यादिश्रुते । ज्ञानादिहेतुप | रिणामास्तु करणान्यन्यन्तइति विभाग । अतो देवतया महाभेदादपि म यश्चतुरितियत् वायु प्राण दति व्यवहारो युक्त इति । करिब अब प्राणा दिजीवनगा यां प्राणनादिनाममायुक्रियाविशेषहेतुः प्रययभेद एवोक्त. सच करणनिष्ट इति भाष्यार्थमाह । तव । विवरणभाय प्राणादीनां गयादिववनस्य विरोधात् अत्रापि मामकारकासमीमामेकाम्यत्वा- चित्यात्। घायो प्राणान्यस्य क्वापि दर्शने मूत्रमारानुतन्यान । अत एक च सिद्गरीरमध्ये प्राणान गरायन्ते करणे ऽपयेशादिति । तोति । सस्य करणसामान्यत्य साधारणी क्रिया पश्वतयी क्रिपोपततिपरिणामभेद' पञ्चतय इत्ययः । समुन्नपनादिति । सममनुरूपं नांडीपु रसाना नयना | समान । अस्य च दृदयावाभिपर्यन्त नि । अपेति । मुत्रपुरीपगभीदी. नामपसरणहेतुरपान । अस्यानामे. पादतलपर्यन्त वृत्ति । उवयनादिति । अध्यतिप्रदत्यात रमाध्यनपनान्द उदान । अस्य च मुयनामिकादि कमारभ्य ब्रह्मरन्ध्रपर्यन्त वृति । व्यापीति। सदेहयापितिको घल | यत्कर्महेतुर्यान । ननु सपा त्तिभेदात कय पञ्च प्राणा इत्युच्यन्ते तबाह । एपामिति । प्राणी पदश्नाति पिति सेनवान्येषा धारय भरतीति कृत्वतेपा प्राणर मुख्य । अना मुख्य स्य नामादिभिर्गाणाना व्यवहारो राजा- नुगतेषु राजयबहारदिति भावः । तदेवमुटानं जाग्याय मूत्र ध्यानटे । उद्यानजयादिति । उद्वानमयमाइन्यसयमाहादानवायो स्वायत्तताया सत्या जलपइकण्टकादीनाम् उपरि संचरतोपि सेवसी भर्धात विकार | हेतु सयोगी न भवति तथा अर्चिादिमार्ग गमनाय स्वेच्छयोत्क्रान्तिर्भव तीत्यर्थः । प्रसङ्गादाह । तामिति । सामूर्ध्वमुत्फ्रान्तिमुदानवशित्व विना न लभते दत्त्पुदानजयी स्पादित्पर्य । समानजयाचलनम् । ३६ ॥ मयविशेषज्ञासभानजयात चलन भवतीत्यर्थ । भाग्ये टपमा नम् उत्तेजन कृत्वा चतति सतीयस्वशरीर दहतीत्यर्थ ।

·योगवार्तिकम् । श्रोत्राकाशयोः संयन्धसंयमादिव्यं श्नोत्रम ॥ ४० ॥ श्रादायामाशशब्दार्थ तत्र प्रमाणं च दर्शयति । सर्वोत्राणामिति । पदापीन्द्रिपाययाहंकारिकाएयेवमभीतिमानिन्द्रियाणां प्रकाशात्मकतया प्रकाशात्मकान्तःकरणापादानसत्वयैयाचियात् । तथाप्याकाशथिततया काशप्रतिष्ठत्व यथावाधिसतया मनसोवमयत्वमिति । एतेनान्येपामीन्द्रि- पाणां भातिकत्वं श्रुतिस्मृत्युदितं व्याख्यातम् । तसतसंसप्टतया इन्द्रियो. | पत्या सत्तेभ्य एव तदिन्द्रियाभिव्यक्ते । अत एव दिगासकाकाशा- दीनि पृथिवीपर्यन्तानि पञ्च त्रादिदेवाः श्रूयन्ततिः शब्दानां चाका. शोपादानत्वमेवास्ति तथा च श्रीशब्दयाराथय आकाशमित्यर्थः । बोत्रा णामाकाशाश्मयत्वे पूर्वचार्यसमतिमाह । ययोक्तमिति । कालभेदेन तुल्यदे। আনিসুঝলেন্নালাল যা দানকারুশিলুমহাশোনান वतत्काले भवतीत्यर्थ: । फ्री वेश प्राकारामेति भावः । प्राकाशे प्रमाणमप्याद्द । तन्नेतदिति । तच्चतर ग्नानं शब्दरचाकाशस्य लिङ्गमनु- | मापस नहि सूत्ममिन्द्रियमनाश्रय स्यातुमरीति गन्धवत् कर्ण राप्फुली चन तस्य धारो लोकान्तरगमनाविकाले कर्णशष्यल्यभावात् कर्णविवरणिधा- नेपि शब्दभत्रणप्रसङ्गान्च ।। न च विविधाने सति शब्दा एवं त्रिन गच्छन्तीति वाच्यम् । भित्यादिवत् कर्णच्चिद्रस्यद्रव्याणामपि शब्दागमनाम- तिबन्धमत्यात् । नापि शून्यमाघारी, भावानभ्युपगमात् । अभावस्य भाना धारस्व संभवाच्चा नापि कर्णशप्वाल्यच्छिन पुरुषानिराधार, विवरपिया. मैपि तववच्छेदेन चैतन्यादाभियत्या पुरुषाटेरनारततया शब्दयहगाप्रस- हात । तस्मात विधानयोग्यमेक द्रव्य श्रोत्राधारतयातितं तच्च परिशे- पात फर्णशपाल्पच्चिन्न नभ एव श्रोत्रगोलकतया सिंहातीति भावः । शब्दाधारतायामप्ये परिशेषः कर्तव्यः । तथाहि । अवकाशस्य शब्दकार- पत्वं तागत सर्वसिद्धम् अवकाशश्च नावरणाभावमात्रम् अभावस्य | भावानाधारत्यात अन्यथा सवानामभायमानमूलकास्थापः । नायि. पुरुषादिः । तेषा स्वस्वयापारासायना नाशासंभवात् । भारतवाभि. ।

·1 योगवार्तिकम् । मतदेशेपि शब्दापनिप्रप्सहात । नापि वायुः । ट्रयान्तरपरिलपि वेवा- दो घायुसयोगेन शब्दमप्तद्वात् । न च छिद्रयायुक्पागोपि शब्दकारण, तथा मतिमयोगाधारलपाहिद्रस्य दृश्यवसिट्ठा तस्यैव शब्दापत्वं युक्तं शब्दो- पसायका म्याधिकोनोपयोगदर्शनादिति। तस्मादाधरणीयतयाफाश- द्रव्यं सिद्धातीति । अनावरण चाकाशस्य लिई पूर्वाचार्यरुतमित्याह । अना घरणं चेति । अनावरणमधमाशः। यदि हि अवकाशरूपमाकाशं न स्यात् तदा मूद्रव्येषु स्याल्याटिप्वन्तस्तेनादिप्रवेशो न स्यात् । अभावरावा. चक्राशस्तभावस्य भावाश्रितत्वनियमेनाकाशमिटेः । सम्माभिरभावा- | नभ्युपगमाच्च । आत्मादिरचावकाश न मभवति वाणासंभवादित्य. मिति । अाकाशस्य विभुत्वमपि प्रसङ्गात्माधर्यात । तति । मूर्तत्व परिचिवस्वम् अनायाणामनारतत्वम् असमानदेशत्वमिति यावत् । तथा चान्यत्राधियोजनादिस्यले मूर्तस्य परिन्छिवस्य मूतान्तरासमानदेशस्वद- | शनात् घटादिममानदेशकस्याकाशस्य विभुत्वं सिद्धति आकाशम्य परि. च्छिवत्वे मूर्त: समानदेशताविरोधादित्यर्थः । काचित्कस्तु सयामी. भ्यापीयपिशब्दः प्रामादिको प्रयासभवात् । प्राकारात्य विभुत्वे च 'आका. शायमगतश्च निन्य' इति श्रुत्यादयः प्रमाणमिति। नन्वाकाथम्प धिभुत्व कथं कार्यत्व घटते कथ धागामिभाव्येप्याकाशपरमाणुकथमिति चेत् । उन्यो । अाकाशं शन्त करणवत् वैशेषिकाणां पृथियादिया कार्यकारण- रूपेण द्विविधं तर कारणाकारां तमोगुणविशेपतयेर व्यवहोयते तदानी- मामागतायतकरान्दादिवियगुणाभावात कारणपश्यादिवत् तल भारणकाशं गुणान्तरोपमूह सदंशत भादो शब्दनननयोग्यायषणा परिण- मते तीचियामृतमयतेगती दधिरूपेमा ततावासघातेन एथियीयदेव महाभूताकाशमहकारापेत्तपा पालिच यायोरायाणम् उत्पदाते इति । एतेनान्त रणोत्पत्तिापि घ्याप्यासा इत्यमपि श्रुतिस्मृतिमिदं प्रकृते कार्यकारणरूपत्यमगन्ताम् । आकाशं प्रसाधोत्रे प्रमाण दर्शयति । 1 • मुखानपिसमष्टमिति 11021 ·योगवार्तिकम् । | शब्दपहाणानुमितमिति । तदेय विश्णोति । यधिरति । एतेन चतुरादि प्वप्यन्वयतिमी प्रमाणमिति मचितम अन्त करणे तु स्मृत्यादान्त्रयामा तिको प्रमाणमिति । इदानी मूत्र योजयति। श्रोति । सबन्धश्वास्माभि यारयात । उपलतण चैतत त्यातयोग्यतुम्तेजसो रसनादकयाघ्राण एपिसो. सन्धिसयमाद्विव्य त्वगादोत्यपि बोध्यम् । दिव्यत्व च तन्मा. दिमागोवरसयमनरपेयेण स्वभावादेघ तन्मात्रादिकपमूत्मशब्दादि याहमवमिति। कायाकाशयोः संवन्धसयमात् लघुतूलसमायत्तेश्याका- शगमनम् ॥ ४॥ धारो ऽत्र विकल्पार्यक । कीदृश सपन्ध इत्यामाडायामाह । | यत्रेति। यत्रासनादी शरीरतिष्ठति तत्र शरीरावच्छेदेनाप्या काश तिष्ठति । तत्र हेतु तस्याकाशस्थावकाशदातृत्वादिति, अत कायस्याकाशेन सबन्ध माग्निरूपी व्यापनमिति यापत् इत्यर्ध । तति । तत्र मबन्धे कृतप्तपम सत्सरन्ध जित्वा साताकारणस्वेच्छाधीन कृस्ता लघु प्रतीत्यागामिना न्यो भविष्यति। द्वितीयहेतु व्यानटे । लघुपु वेत्यादिना जितसमन्धर स्पन्तेन । ममापति तत्स्यता जनता जितमन्ध स्वायत्तीसायाकाश समन्ध इत्यर्थ । आकाशगतानुपाययसाधारणा क्रममाह 1 लघुरित्या दिना । मयम लघुर्भवति । ततो लघुतया जले पथियामित पद्मा सच पतीद कम इत्यर्थ । सुगममन्यत । बहिरकल्पिता रत्तिर्मचाविदेशा ततः प्रकागावरण- क्षय ॥४२॥ योगशास्त्रोक्तसयमधिशेपार वयमारणा बहिरकल्पिता तिर्महा विदेहान्या सिद्धिर्भवति । तरच सत्यप्रकाशारणभग इत्यर्थ । महा | विदेहा च्याग्मातुमादी सामान्यनिदेहामाह । शरीपदिति । मनसो यहित्तिलाभात्र स्वशरीरस्येव बहियातना सकल्पादिवशता सा च बहि रधिष्टानरूषा धारणा विदेहासामान्यमित्यर्थ । धारणेति चतान्त्रिको ·२४० ॥ योगवार्तिकम। सजा तस्या अवान्ताभेदमाह । सा पदीति । शरीरनिरपेखि त्यतारी त्यर्थ । अनपापि परशरीरावेश लिङ्गदेहस्य भवतीति प्रसङ्गादाह । यति । तत स्त्यादि मावयव व्यापटे । ततश्चेति। गेति । शाश्च कर्म च विपाकप च यद्रनम्नमामला सत्त्वम्यावरक तम्य च समूलस्य सो भवतीत्यर्थ । तेषा आये व निवरया योगिन चित्त स्वेच्छया बिहाति विजानाति चेति च शब्द स्योक्त परशरीरादेश मच्चिनोति तदेव परिणामत्रयसयमादित्याभ्याच्चावशिषयकसयमाना जामियारूपा | सिद्धय उका दानों वितळविधारेत्यादिमूत्रे स्वशास्त्र मुख्यत | मटनेषु यहीनृयहणयाहोपु ये सयमास्तेपा सिद्धो वक्तव्या तत्र यहीतृप हण्यो याद्मनिरूप्यत्वादाटी ग्राह्यविषयकसयमस्य सिद्धिमाह । स्थूनस्वरूपसूक्ष्मान्वयार्थवत्त्वसयमानजय ॥ ४३ ॥ म्यून ध स्वरूप च मूल चान्यपश्चावत्व चेति स्यूलस्वरूपमूक्ष्मान्या | र्धववानि तेषु मपमात्मातात्क रपर्यन्तात्ततपाणा जयो वरावर्तिता भवतीत्यर्थ । म्यूल ध्याचष्टे । तत्रेति । मामान्यनिरोपसमूहरूपाणा | पियादिपञ्चभूतानाम एकदेशा शब्दादयो विशेषा धर्मधर्मभेदा | गढन्त पदार्या पत्यमाणरासादिधर्म सह स्यूलगब्देन शाम् परिभा पिता इत्यर्थ । तमाश्यावर्तनाय विशेषपद ते च विगेया बगान्धा दय शीतोष्णादयो नीलोतादयो मधुरामादय मुभिटुगन्धादय चति । एते हि नामकर्मभिावान्तर विभज्यन्तइति विशेषा । अमारा दपश्च धर्माधियादीना झमेण शास्त्रे परिपठिता । यया साकारो गारय शेत्य • धरण स्येयमेर च। निभेद नमा काश्य काटिन्य सभोग्यता क्षेर मात्र प्रभा शोमय मार्दव गोरख च यत् । शेत्य रता पवित्रत्व सधान घोडका गुणा' छ कधभात पाचक दे पाय लघु भाम्बरम । प्रध्धाजप्यि घे तेज पोभ्या भिवलतणम शमति पा. प्रयाया मात्र 401 ·'योगमासिकम् । तिर्यग्यानं पवित्रत्वमातेपो मोदनं बलम् । चलमनायता रोयं धायोधमा प्रथमिधाः । सर्वतोगतिराहो ऽपिष्टम्भरनेति से त्रयः । भामाशधमा व्यारमाता पूर्वपर्वधिलक्षणाः ॥ इति । अाकारोवयघसंस्थान पत्तिः सर्वभूताधारता भेदो विदारणं तमा सरिता धारणं साममिति यायत । रता पायरणादिना रतकत्यम् अानेपः पातनं सर्वतोगतिर्विभुत्यम अव्याहः सर्यपदार्थानां अविरलीकरणम् अधिष्टम्भो ऽवकाश इति । प्रथमं रूपमिनि । म पञ्वरूपेवादां रूपमित्यर्थः । स्थलं ध्यायाय स्वरूपं ध्याचष्टे । द्वितीय रूपमिति । स्वसामान्य स्वस्वसामान्यमिति साधारणं लवणम् । कस्य किं सामान्यं तद्वयति। मूर्तिभूमिरित्यादिना। मूर्तिः सासिद्धिक काठिन्य सागमा प्रथिवीत्वजातिः कार्यरूपेणाकायस्याप्यनेकस्यादिति । अन्न सामान्यविशेषयोरभेदातिपादनाय मूर्तिभूमिरित्यायभेवनिर्देशः । फास्य विशेषस्येदं मामायामित्याकाहापामाह । नयति । शब्दादयः पूवाता! मूलतारमन्दादिभेदेन सामान्यस्य नातरेकदेशाद्यावर्तकतया विशेषा | इत्यर्थः । नत्र पूर्वाचार्य संवादमाह । तथा चौतमिति । एकजातिसम- वितानामपां पृथिव्यादीनां शब्दादिधर्ममात्रेण घ्यावृत्तिः सजातीयान्त- रादित्यर्थः । एकजातिसमन्वितानामिति । समूडे समरित्यभिप्रायेण | प्रयोगः । यत्तु येशपिमा सामान्यविशेषयोराश्रयमेव दयं मन्यन्ते न तु तयोर्मेदपि, तन्मताढियिच्य सिद्धान्तमाह । सामान्येति । अत्र दर्शने मामाविशेषयोः साहो द्रक्ष्यम् अतिरक्ताश्यध्यभ्युपगमेपि तयोरभेद- स्यापि अभ्युपगमात् । अन्यथा घटी मृत तन्तु. पटः शुलः पट प्रत्यायो- दप्रत्ययानुपपत्तेरित्यर्थः । ननु समूहमात्रस्य द्रव्यस्ये घनस्याप्पेशद्रयावा. पत्तिरित्याराडा परिहतुमादी समूहस्य हैषिध्यमाह । द्विष्ठा हीति । द्वाभ्यां प्रसाराभ्यां तिष्ठतीति द्विष्ठः । तरै प्रकारमाह । प्रत्यस्तमि. तेति । प्रत्यस्तमित. शब्देनानुपस्थापिता भेदोवान्ताविभागो येषामघय. धानां तादृशेष्वरपवेष्वनुगत इत्यर्थः । तस्यौदाहरणवतुम्कमाह । शरी- १६ ·। - योगतिकम्। | रमिति । आढयं दृयमेकद्रव्यापस्य समूहस्योदाहरणमन्यनुयमनेकद्रव्यह | पप्तमहति भेदः यूपा च विशिष्टयतिरिकत्याभिप्रायेणावयवानुम तत्वमुपपादनीय । द्वितीयं समूहस्य प्रकारमाह । शब्देनोपातेति । अस्योदाहरणम् उभयेति । अनोभयशद्धवाध्याय समूहस्यावान्तरभेदी | देवमनुष्यशब्दाभ्यामुपाती बहुववनाभ्या च तयोरप्पनेरुभेदा उपात्ता रति । शचेनोपात्तभेदस्य सत्तेपात् स्यपमाह समूहरूपस्य देवा दति।भागाभेदा, | साभ्या भेदाभ्याम् । स चेति । स र द्विविधापि समूहो भेदाभेदाभ्या प्रयो. | भिर्वितितो भवति । आमाणा घनमिति पमा भेदेन श्रामणमिति चं कर्मधारयादभेदेन विवता । एषमन्यापि, तथा च समूहसहिनाभदा. भेदी स्त इति प्रतिपादितम् । स पुनरिति । स द्विविधा ऽपि ममूहः पुर्द्विविधो भवति । डेविध्यमेवाह । युतेति । हलिकादिष्वयि सयुक्तत. या सबतया सिहा अपवादनस्य समूहस्य यूथवनादे. स तथा । अयुते. ति। अयुतसिद्धायययः ममूहः सघातस्तस्य विवरण शरीरमित्यादि । लोकिप्यमयुसतया स्कोभायनेय सिदा अवयश यस्य समूहस्य शरीरय. शादेः स तपेत्यर्थः । परमाणुरिति । परमाणूनामपि पञ्चधतुरादितन्मा- भासमूहलायावत्यमाणत्यादिति भावः तदेव समूहभेदान प्रदर्य तेम्बया यषिद्रव्यरूप समूह विशिव्यायधारति । अयुतेति । सयोगविशेषाच्छि- प्ववयविरायेषु अनुगत सामान्यविरोपसमूहो ऽवयव्यापम द्रव्यमित्यर्थः । अषयवसाधारणं तु सामान्यतो द्रव्यलतण सामान्यविशेयसमुदाय स्वमात्रमिति उपसहरति । एतत्स्वरूपमित्युतमिति । एतत्सामान्य स्वरू- पशब्द्धन परिभापितमित्यर्थः । स्वरूपपरिभाषा वशिलामात्रेण विशेषा सागमापायितया न द्रयस्य स्वरूपाणोति । यत्तु धपाटे स्यूलस्वरूपे एकीकृत्यायविद्रव्यमेय वितानुगतयोगस्य विषय लमित्युत सल्ला. किकस्यतम्यवहारानुसारेण । पत्र तु तान्त्रिकन्यवहारेण तस्येव द्विधा विभागः । एवमेघ विचारानुगाविषयस्य मूत्मत्येवात्र मूत्मादिवविध्य प्रक्ष्यतीति द्रष्टव्यम् । स्यरूप ध्यारमाय मूल व्याख्यातुं पृच्छति । अति । एषा भूतानाम् । उत्तर, तन्मात्रमिति । तर मूत्मपरिभाषाबीजमाह । 1 ·२४३ - योगवासिकम् । भूतकारणमिति सातात्कारणत्वमेव हि मूक्ष्मत्वमत्र वितितमित्याशपः। भूतकारणत्वाकार दर्शयति । तस्येति । तस्य भूतस्य एकश्चरमोऽवयवः घरमाणुः सोपि च घटादिवदेव साध्यवः । अन्यथा स्यूलस्वानुपपत्तः शान्तघारमूठत्वरूपविशेषानुपपत्तेश्च । इत्येवमित्यतः सर्वतन्मात्राएयेव भूतकारणानि अश्ययान्तासंभवादित्यर्थ । उपसंहरति। एतत्तृतीयमिति । एतत्तन्मात्रं वृतीयं भूतानां रूपमित्यर्थः । अन्वयाख्यं चतुर्य रूपं व्याचष्टे । अथेति । अथानन्तर,मुध्यतहति शेषः। त्रिविधा गुणा रयान्वयशब्देनोक्ताः तब हेतुः कार्यस्वभावानुपातिन इति । कार्यरुयो यः स्वीयो भायः स्वात्मका पदाः तरानुगता अतोन्यया इत्यर्थः । ननु भूतेषु प्रत्याशील- स्य सत्त्वस्यानुगमे किं प्रमाणमिति चे, 'दवमयं हि सोम्य मन इत्यादि- श्रुतयो न्ययातिरको चेति प्रतीहि । प्रकाशात्मकतया सात्त्विकानि हि | मनश्चतुरादीन्यन्नरसादापचयापचयाभ्यामुपचयापचययन्ति दृश्यन्ते प्रातः थिव्यादिभूतेषु मनादिकं तदुपष्ठम्भकसत्त्वं धानुगतमित्युनीयतइति । पञ्चमं रूपमाह । अथैयामिति । गुणेषु वर्तमान योगापवर्गजातं भोग- विवेकरमातिरूपं तदेय पञ्चमं रूपमर्यवत्त्वाप्यमित्यर्थः । मन्येवं गुणेषु धर्तमानमर्थवत्त्यं कथं भूतानां रूपं स्यात्तत्राह । गुणास्सन्माति । ननु भोगापर्धी शब्दायुपलब्धिविवेकल्याती ते चान्त करणएवं वर्तते न | साताद्गुणेष्विति चेन्न । अनायतावस्यया वासनारूपेण या तयोरपि प्रल | यकाले गुणेप्येवायस्यानात कारण कमेणैव कार्येष्वनुगतयोरभिव्यक्तरिति । | पञ्चरूपाणि व्याय्याय मूत्रवाश्यार्यमाह । तेष्विति । इदानीं भूतेषु ददा- नोमुत्पत्रेषु ददानीसनेषु स्यूतभुतेष्वित्यर्थः । तन्माचादियु पञ्चरूपत्वाभा- यात इदानों भूतेप्वित्युक्तं स्वरूपदर्शनं च संयमस्य नयहेतुत्वे द्वारमुक्तं जयो यशोमारः। तत्र पञ्चति । एकैकमात्रजये हि गोणो भूतजयः साम- पेणाजपादिति भावः । यशीफारमेव कार्यद्वारा सतति । तय दि. ति । भूतप्रकृतयो भूतशारणानि त्रिगुणतत्स्यपुरुषार्थपर्यन्तानीत्यर्थ, न तु तन्मात्रागयेव केवलानि गुणापुरुषार्थयोरपि सयमेन सातास्तत्वादिति । मूतजयस्य फलं प्रतिपादयति । ।

·२४ । योगवार्तिकम् । मनोणिमादिप्रादुर्भाव कायसपत्तहीनभिघातश्च ॥ ४४ ॥ तर रिपु मध्ये, उणिमादाष्टसिट्ठीयाचष्टे । अणिमेति स्वेच्छया पदणुपरिमाणशरीरोभवति तदणिमासम्ल्पमात्रेण तत्तणादेवाश्यत्रा पचन सोम्य देहस्य भवति, भूतप्रतिवशित्वादिति । एव सर्य गणिमा टारच शास्त्रे गणिता। अणिमा महिमा चैध निधिमा प्राप्तिरिन्द्रियः । प्राकाम्प शुनदृष्टेषु शक्तिमरणमीशिता ।। गुणेष्वसङ्गे पशिता यत्कामस्तदवस्यति । दति । लघिमानमाह । लघुरिति। गुरुताशरीरोपीपिकातूतथल्लघुर्भ | पतीत्यर्थे । शतीति । भूमिष्ठ एति शेप । अवयवोपवनालियां दिति । एतारचमस लसयमप्तिद्वय । स्वरूपमयमाय सिद्धिमाह । प्राकाम्पमिति । दळानभिघात इति । सस्यामिच्छापा नास्प रूप भूतस्य रुपैयादिभिर्भावहन्यते, भूतस्यरूपाणा जितत्यादित्ययं । तस्योदाह | रण भूमाविति । उन्मति जलपित्र भूमिमुद्भिद्योतिष्ठति निमजत्ति जलदूध भूमौ प्रविति चेत्येवमादि माकाम्यमित्यर्य । मूहमसयमस्य मिदिमाहा वशित्वमिति । भूतभातिकम्पिति । भूतेषु ध्यष्टिपु भौतिकेषु ततकार्येषु समष्टिमहाभूतेषु प्रलाण्डादिपु चेति व्याख्येयम् । जापा पायमिति वेदान्तमूत्रेण मिटेप्यादिसर्गसामाभाषपचादिति। यशी भवति स्वेकया परिणामने समया भति तलारणतन्मात्रविजयात् । सपा तेषामबायोपि भवति । रागादित्यर्थ । अन्वयसयमम्य सिद्धि माह । ईशित्वमिति । पामिति । तेपा भूताना तन्मारद्वारकोत्पत्ति | दिनाशयोy हाप्यसस्यानविशेगे च समयी भवति भूताना मूतप्रति विजयादित्पर्य । अर्थवावसयमय सिद्विमाह । यति । यर फामा सायिसमिति। तान्त्रिकी परिभाषा पुणेष्वप्पेत्रमवगमात् । भूतपशीना गुणतन्मादीनामयस्यान परिणामविशेष । शिजितासन्यो हि मूतिरिति पाय 1 1 . . + বাসি মা ।

·२४५ - योगवार्तिकम् । योगी यादयतया यस्तु संकल्पयति तत्तद्वस्तु तदर्थमेव भवति विप मध्यमृतस्यायें सकल्प भाजयन् जीवलोकं मुखाकरीतोति । नन्वेवं योगी अन्तमपि तेज. कुर्यात धर्ममयधर्म कुर्यात इत्ययस्येव स्पादित्याश. काह । न च शक्तीपीति । पूर्वपूर्वयोगिव्यवहारानुसारेणेव पोगी व्यवहाति अन्यथा तुल्यबनविरोधेन व्यवहारासभशाह । शिरोधमेव दर्शयति । अन्यस्येति । पूर्वेषां तयाभूतेषु यथादृष्ठेप्येत संकल्पादिति घाश्यार्थः । । तथा च श्रुति. । 'धाता यापूर्वमफल्पटिति । स्थनियमपालनार्थमन्न. यामिणा तथैव सिद्यः प्रर्यताति द्रष्टव्यम् । उपसंहरति । इत्यष्टाधैरवपा- | पोति । अणिमादाटसिदिव्याख्यापुरणायेव प्रामाण्यमत्र भाष्यकार कवितं | न त्यत्र सूत्रे भाकाम्यमणिमादिमध्ये विवक्षितं सद्धर्माभिधात इत्यनेनेय माझाम्परहणेन पोनरुतयापत्तिरिति । कायसंयमादित्यादि सुगम, प्रसि. इत्यासिद्धिद्वर्यायवेचनानपेतया केयला कायसंपदं मन्त्रकारो थिरणोति । रूपलावण्यवलवजसंचननत्त्वानि कायसयमात् ॥ ४५ ॥ घनस्येव संहननं महारी यस्येति घनवविधिहो वृठ: संघातो यस्येति या वनसंहननामाप्यं मुगमम् । याह्मसंयमस्य सिद्धय उक्ताः सह- मसंयमस्य सिद्धोराह ग्रहणस्वरूपास्मितान्वयार्थवत्त्वसंयमादिन्द्रियजयः ।।४६ ॥ यहणं च स्वरूपं चास्मिता चान्वयश्चार्यत्वं च तेषु मयमात्मासात्का. रपर्यन्तात्त टूपाणमिन्द्रियाणां जया भवतीत्यर्थः । यहणं घ्यावाटे । सामा- न्येति । एतरालोदनं विषयामारपरिणामविशेषः चिन्तावधारणाभिमा- नसरायरूपादन्त करणानामसाधारणत्तिवतुष्पादितठणो दर्शनस्पर्शनना. मा यद्यपि सापि स्मरणादानुरोधनान्तःकरणम्यैध । तथापि चतुराटपाट मेनेव भवतीति कत्या दर्शनादिश्चतुरादीनामुच्यते । ता वक्त सांख्ये सान्तःकरणा दिः स विषयमवगाह यस्मात् । तस्मानियिधं करणं द्वारि द्वाराणि शेपाणि ॥ - तपा०३।

·२४६ योगवार्तिकम् । इति । न तु आलोचनशब्दाची निर्विकल्प जान चतुरादिमान- कृत्येवेति कल्पनीयम् । एवं सति चनुरादिनैव वैशिष्टस्यापि यहणसंभ- घात सर्वरतीना विनिष्ठत्वस्य भाष्ये प्रोतत्यान। ये सु बोद्धा विशे. पन्य मनोमारस्य गोवरत्वमभ्युपगम्येन्द्रियति सामान्यमानविपिणी. माहुस्तान प्रत्याचष्टे । नति। न च तत् इन्द्रियं सामान्यमात्रेण यह एमाकारो रूपं यस्य तथा भवतीत्यर्थः । तर हेतुः कथमित्यादि । स विषयातो विशेष इन्द्रियेणानातोचितः कय मनसानुव्ययसीयेत एहोत मनसा हिरस्वातन्त्र्यात अन्यथा चनुरामगोवरायानां मनसा विशेषयह- यणप्रसङ्गादित्यर्थः । इन्द्रियाणा द्वितीय रूपमाह । स्वरूपमिति । प्रकाशा- स्मनो बुद्धिसत्त्वस्य कार्या ये ऽयुतसिद्धा अवयवभेदाः सात्विमाहकार- रूपास्तेप्यनुगः सामान्यविशेषरूपयोः समूहो द्रमिन्द्रियमित्यर्थ । तत्र विशेषाः पहणरूपा नीलपीतादाकाराः परिणामभेदाः सामान्य च चतु. । वादीति । ननु पूर्वपदापि स्वरूपं केवल सामान्यमेवोचितम् पन्यथा यहणायप्रथमरूपस्याप्यत्रेय प्रवेगापत्तेरिति चेत्सत्यम् । सामान्य माधान्येनेव स्वरूपत्वमशापि वितितम् । तथापि भूतदिन्द्रियस्यापि सामान्य विशेषाभ्यामत्यतनिध प्रतिपेधायैव समुदायो व्यमित्युक्तम् । तेषां तृतीयं रूपमिति । तेपामिन्द्रिपाणा तृप्तीप रूपम् । अपयशदेनी काहारतराभिमानाव्यत्तिधनिरासायास्मितालतण इति विशेषणम् अस्मितात्तिक इत्यर्थः । ननु क्रयमहकार इन्द्रियाणा रूपमिस्पाशाहा. यामाह । तस्येति । यथा सन्मानस्य सामान्यस्य भूतानि विशेषा एवम- हकारम्य सामान्यस्य चतुरादीनि विशेषाः कार्यत्वात् । अत इन्द्रियेष्वनु. गततया सहकारद्वन्द्रिमाणां रूप भूताना तन्मात्रयदिति भाव। दन्द्रियाणा | चतुपे रूपमाहाचतुर्थमिति महात्वस्यापि चतुर्परुपमध्ये प्रवेशाय व्यवसा- | यामका रति गुणाना विशेषण व्यवसायामरूपेण परिणतातद्विशिष्टा रत्यर्थः । एतेन पूर्वतिभूतनयमूत्रेभ्यन्वयात्मयतुर्यरूपमध्ये महदहकारयोः .भेटेति पास

·योगवार्तिकम् ।
मधेश दत्युवेयं युक्तिसाम्यादितियेषामिति। साइंकाराणि सान्त'करणानि।
पञ्चमं रूपमा । गुणेविति । इन्द्रियमसिगुणेवियर्थः । सूत्रवाक्यार्थ
घ्यावष्टे । पचस्विति । यथाक्रम ग्रहणादिक्रमेण सयमा कार्य इति शेषः।
ततश्च तत्रतत्र नयं कृत्वा पञ्वरूपजपात सर्वरूपरिन्द्रियजयस्तद्वशोकारो
भवतीत्यर्थः । ततश्च यत्सानुसारिण्यदध गावस्य सकल्पानुविधायिन्य
इन्द्रियप्रकृतयो भवन्तीति शेषः । इन्द्रियजयात्सिद्वाराह ।
ततो मनोजवित्वं विकरणभाव: प्रधानजयश्च ॥ १७ ॥
घ्याचष्टे । कायस्येति। अनुप्समो मनोवलीघ्रतरः कर्मन्द्रियत्तिधि-
नपाइवति । विकरणभावस्य स्वरूपमाह । विदेहानामिति । स्यूतदेह.
सपरहितानामित्यर्थः । इन्द्रियाणामिति । करणसामान्योपलतणम् ।
विकरणभावशद्धस्प योगार्थमाह । अभिप्रेतेति । अभिप्रेतकालदेशविपयापे
तत्तदपरित्यागी यत्रैव देशादिषु वृत्तिलाभ दप्यते तत्रैव भवतीत्यर्थः ।
तथा च धिकरणभायो विझीर्णतास्यभावी व्यापितेति यावत् । य सबवि-
धरणभावोपपश योगिनस्तस्य स्थानेस्त्याने विदेहा इत्युक्ताः । सर्धति ।
मासा व्यक्तिभेटेनानन्तानां भून्द्रियस्तोना सत्त्वादिगुणाना तद्विकार-
राणा च सदा स्वेच्छपानुविधान प्रधानजय इत्यर्थः । ननु भूतमसिनयो
भूतजयो घा कमिन्द्रियजयादिति चेत् न । भूतजयरूपपूर्वभूमिकायामेव
तयोजितत्वेनोत्तरभूमिमायामेकीकृत्य सर्वजयकथनादिति । एतएव च
प्रधानायिनः पूर्व स्यानेस्याने प्रश्नतिलया इत्युक्ताः प्रकृत्या महकता गता
इति प्रकृतिलयाः महतिवशिनः । एतास्तिन इति । अत्र सिद्धिविशेषाणा-
| मेघ मधुप्रतीकमजायगमाटोगभूमिचतुष्टयस्य पृथगेय पश्चात्त्यमाणत्वा-
व। योगभूमेमधुपतीकसनेति कस्य चिट्ठाण्यानमयोधमूलत्वादुपेक्षणीयम् ।
सत ति मोन पर ध्यानटे । एताश्चेति । नन्धिन्द्रियजये कय प्रति.
महदहकाराणा जय इति चेत् । इन्द्रियरूपप्वन्तिमरूपत्रपत्यात्तेपामिति।
सदेव साह्मयहस्यमयोः सिदिमुक्त्वा ग्रहीतृप्तयमस्य सिदिमाह ।
सत्त्वपुरुषान्यताख्यातिमाघस्य सर्वभावाधिष्ठातृत्वं सर्व-
ज्ञातृत्वं च ॥ ४॥

·२४ योगशार्तिकम् । मात्रशब्देन संयमरूपा ख्यातिलभा तथा सत्त्वपुरुषान्यतामंध मस्य धर्मधर्मभेदार तदुत्तचिसय सर्वभाषेषु प्रतितत्कार्यपुरुषेषु अधि. घातृत्व स्वेच्छया नियोक्तत्वं स्वदेहदव भति । तथा प्रतिपुरुणा दिसर्वज्ञातृत्व च भवतीत्यर्थः । अत्रापि सयमः सातात्कारपर्यन्ता | योध्यः सयमनिष्पतेरेय मिडिहेनुस्यात् । ननु पाया: स्यार्यसंपमादितिमू बोक्तमयमतोऽस्य को भेदः न सब पुरुषमान मिद्धिरत्र अन्या सिद्धिरिति सिद्धिभेदः स्यात् । उच्यते । तत्र पारुपयप्रत्यये सुरगटानुभवरूपे परिच्छिन शय सयम उ न तु अपरिलिने पुरुषे । अत्र तु सेन सयमेन माते | परिपूर्ण पुरुपे युढिविवकसयम उत्पते दति विशेष इति । ननु सत्यति विशेषयवनमचित गुणपुरुषान्यतेत्याटोव धक्तमुचितमिति क्षेत्र । रजस्त मोभ्यां पुरुषे साताभित्रेकाभाघात दिसत्त्वावधेकद्वारव देहेन्द्रियादि. वधियात् स्वशाधिर्यादायस्याम चेतने देहेन्द्रियादियिवेकस्य योगार म्भकालराध वालफाप्ययधृतत्याचेति । दिद सूत्रं प्याचाटे। निधूतेति। पावशारदां पामस्वदता अतिमूत्मवस्तुमतिविम्बोदणसामर्थमिति याधत । परमयशीमारमता च परमाणुपरममहत्वान्नास्य यशोसार इत्युक्ता । रूपेण प्रतिष्ठस्य रूपप्रतिष्ठस्य । सर्वभावाधिष्ठातृत्व विरणोति । मर्यात्मान इति । सामान इत्यस्य विवरण व्यवसाय धसेपारमका इति काणतद्विपात्मका इत्यर्थ । परोपरयति । मक स्पमाप्रेण पुरुषो भयुक्ता प्रमयुवारदारोपभोग्यवस्त्याफारेण परिणता भूत्यो पतिष्ठन्ते योगिन, सत्र हेतु विशेषणस्यामिन क्षेत्रमिति। यतोप्ती मोक्ता त्यामेरफोऽतसम् अयस्कान्तनोहयदुपतिष्ठन्तरत्यर्थः। यद्वायतोमास्वामी ईशा नजरत परिणामक्षेत्राणि गुणादीनि प्रयतर्यात परिणामनप्रकारे जानाति नेम्यर्थः। यद्यपि सर्वे पुरपाः सर्पगुणानामविशेषेण स्थामिनस्तापि पापानिप्रतियन्यास गुणाः सर्वदा सर्वपुरुषाव भोग्यावेनापतिष्ठन्तति भाव. तयाचति । स यदि पितृ लोकमामः सकल्पादेयास्य पिताः ममुत्तिष्ठन्तो स्यादिरिति । क्रियैरवर्यरूमा मिटुिं व्याग्याय निरयरूपा | घ्यावाटे । सर्वज्ञातृत्वाप्रति । मर्वात्मना सर्यपुरुषाणा प्रहमसराणां ·२४९ योगतिकम्। | शान्तादिरूपधर्मविशिष्टगुणानां चैकदेव ज्ञानं सर्वनामृत्यमित्यर्थः । तस्य संज्ञा विधेकजमिति । विवेकन नायमानं यथार्थतालात्कार इति यावत। अथ वा प्रतियुरुषविवेकान्जायमानमित्यर्थः । सान्वये संजेति। विशेष मनाया अन्वसामाहा यां प्राप्येति। क्षीणकेशन्धमत्वात शोझशून्यतेति भावः । सर्वसिदिमम्यं प्रियेकमातिरूपसंयमस्य परवैराग्यद्वारा मावास्य सिद्धान्तरमाह। तईराग्यादपि दोषयीजक्षय कैवल्यम् ॥ ४ ॥ अपिशब्दः केवमित्यनेनान्वेति । तथा च विवेकप्यातिनिष्ठात एव विधेकरयातो तस्या यथोक्तसिद्धौ च वैराग्ये सति असंप्रचालयोगेन दुरपोपस्य बीजानामखिलधासनाकर्मणां चित्तेन सह लये सति पुरुषस्य | कैवल्य पुनर्गुमासयोगरूपमपि भवतीत्यर्थः 1 वाग्यकारणमाह । यदेति । फेशकमतयरूपकर्त्तव्यसमाधी यदा घोगिन एवं भवति एवं विचारों भवति। एक्शब्दार्थमाह । सत्वस्येत्यादिना सत्त्वादीत्यन्तैन । घेराग्यकार. णमुलवा कैवल्ये पुरुषार्थ प्रतिपादति । एवमस्येत्यादिना न भुड्डत्य. नोन । अत्र न भवति वचनात् भागाभाव एव पुरुषार्थ इति स्म. घ्यं, दु साभावस्तु परम्परया पुरुषार्थ इति भावः । इदानीं मूत्रार्थ घ्या. चष्टे । तदेतेषामिति । तत तदा यदेत्युक्तेनान्ययः । तदा परवेराया. घस्यायां संस्काररूपाणां दुपयोजगुणानां सत्त्वादिगुणास्याना कार्य- स्थमनसि केशादिरूपेणारभिव्यक्तिस्वभावकानां चरितार्थानां समाप्रपुरुषा. घानां प्रतिप्राप्तये मनसा मह लये मति पुरुषस्यायन्निको गुणधियोगः कैव. ल्यारयो भवतीत्यर्थः । मोजेण पुरुषस्य परिणाममपाकरोति । तति । फैल्यारयसियार्थमा योगिनो पोतवैराग्यप्रदेश साधनान्तरमाह, अथ या संप्रति कैवल्यप्रसङ्गतः कैवल्यसाधने प्रवृत्तस्य योगिनातत्मत्यहस- भवेतविराकरणप्रकारमाह। स्थान्युपनिमन्त्रणे सद्स्मयाकरण पुनरनिष्टप्रसगात् ॥ ५० ॥ स्थानिनः स्वर्गादिलोकाधिकारिणो देवा इन्द्रावय. सपा स्वताके ।

·१० योगवार्तिकम् । नपनाय योगिनो निमन्त्रणे प्रति तत्र सङ्गम्मयाकरणमुपायः । महे स्मये छ | का तिस्तत्राहम मयाभ्या पुनरपि ससारप्रसङ्गात । सहा मोति स्मयश्व | देवाना प्रार्थनेनात्मनि हतार्थताभिमान इत्यर्थः। तत्र यस्या भूमिकाया स्था न्युनिमन्त्रणा मति ता व योगिना भूमिशाचतुष्टयमाह । वत्यार इति । प्रयमकल्पिकस्य स्वरूपमाहाताभ्यासीति। मृत्तमात्र न तु निष्पबन्योति- जान यस्य स तथा सवितकादिरूपापरप्रत्यवशन् न तु रतभरपान इत्यर्थ । मधुमिकस्य स्वरूपमाह । शुभति । चत सत्यमेव विभ नौति व्यत्यत्त्या परप्रत्यक्षमेव प्रतंभरा प्रजात्र नियतिता मा च परिपात निर्वितकरूपा भूमिकेव तदुत्तभूमिकाना तृतीयादावेदान्तावादिति । प्रनाज्योतिपः स्वरूपमाह । भूतेति । स्तभरपज्ञातस्य विशेषमाह । सर्वेष्विति । सर्वेषु भारितेपूत्पादितेषु निर्षितादियोगेषु रातो रटारूपो बन्यो येन स तथा, सपा भावनीयेषु उत्पादनीयेषु विशोकादिसिद्दादिप्व. सप्रजातपर्यन्तेषु विहितसाधनयानित्यर्थः । अतिक्रान्तभावनीयस्य स्वरू- पमाह । चतुर्थ दति । चित्तप्रतिसगा इसमजातसमाधिना वितषिलयमात्र काव्यमशिष्यमदत्यपः । प्रजान्योसिपोस्य विशेषमाह । सप्तविधेति । मना मातेति भोग । युक्तामु योगभूमिपु स्यान्युपनिमन्त्रणास्य भूमिमयधा- रपति । सति । प्रथमभूमिकाया तावन्महेन्द्रादीनामेतादृशानुयह एवं | न भवति तृतीयचतुर्थभूमिकयोस्तु देवादय उपेक्षणीया एव भवन्ति तो | मधुमिकायां द्वितीयायामेघ निमन्त्रण भवतीत्याराय' । सातात्फुर्वतः स्वस्पेय मधुमती भूमिका ज्ञातत्यनुभवतः। अनेन भूमिनिमत्तिक्ता, निष्प- | घमधुमिकस्येत्यर्थ । उपनिमन्त्रणप्रकारमाह । भो दहेत्यादिना देवाना प्रियमित्यन्तेन । सहस्मयाकरण व्याचष्टे । एवमभिधीयमान इति । मङ्गदोपान विषयप्रीतिज्ञान् । दोपचिन्तनप्रकारमाह । घोरेष्वित्यादिना कुर्यामित्यन्तेन । म त्यत्वा यत् कर्तव्य तदाह । स्वस्तीत्यादिना । भावपेत् फुयात् । स्वय पियानम्तत्कारणदीपमाह । स्वमहमिति । न भापयिष्यति न विन्तपिति यत्रोपचय यमप्रतीकार्यः । महम्मयाक- रणस्य फत्रमाद । एवमस्येति । सर्वज्ञत्येपि वैशम्यान्मोन रस्युक्त यदि । 1 ·२५१ - योगवार्तिकम् । पासिष्ठति तदा सदानिलये पूर्ववत्सर्वनतासाधकं संघमान्तरमाह । क्षणततक्रमयोः संयमाहिवेकजं ज्ञानम् । ५१ ॥ विकात्पूर्वसूत्रोक्तात्सत्त्वपुरुषान्यतायात बायमानं विनेकर्ज जानम् इतरव्यारत्ततया सर्वधस्तूनामशेषविशेय. सातारकरणमिति पावत् । | तत् क्षणतत्कमयोः संयमादपि भवतीत्यर्थः । प्रतिवणं सर्व वस्तु परिणमने अतः तणेषु तत्क्रमेषु च संयमेन सातात्कार सति सर्ववस्तूना | मरिणामततामयोरपि ज्ञानात सर्वस्य वस्तुनयियेऊन जाम भवतीति भायः । यद्यपि अपिशब्दः मूत्र नास्ति तथापि ततश्च विवेफर्ज ज्ञान- मित्यागामिभाष्यगम्यः। तदा दृष्टान्तन प्रतिपादति। यति। या लोप्टादेमिंदामानस्य यस्मिवषयवे परिमाणापककाष्ठा सोपायधिः | सत्यादिगुणविशेषः परमाणु.। एयं कालस्मापकीयधिभूतो ऽययविशेषः पूराशयन्य इत्यर्थः चणस्य लवणान्तरमाह। पायता घेति । ब्रह्मादित्य. नेने लवणं मपटोतेति च लवणान्तरम् । अन्यथा वेषात् । अवनिद्र- प्यस्य देशत्यागो बहुक्षणेनापि कदाचिद्धति अवयवाना क्रमेण सवा- रादित्युक्तम् । परमाणुरिति अधविना देशस्य क्रियया अनेकतर्थन जनित देशत्यागादिकं ध्याययितुं चलित इत्युक्तम् अत्र दृष्टान्नादिना परमूत्रेण | च सातादेवाचार्येण परमाणुवचनात् । वैशेषिकोतपरमाणोप्यस्माभिर- भ्युपाम्यन्ते ते चास्मीने गुणरावयाच्या इत्येव विशेषः । न चाने. | कामकधिव्यादिभूतपामागरेशान वाक्ये परमाणुशब्दार्थो युक्त । अत्र भूतरूपविशेषस्यामततया द्रव्यशब्दस्य विशेषपरत्वे प्रमाणाभावात साय ( ययस्य एशियादिपरमाणोनिरययधमालपरमाणुदृष्टान्तानुपपत्तेश्च । न च | प्रश्तेरणुपरिमाणासिद्धिः । परंपाया पृथिव्यादिभावापवाना गुणाना | परिमाणाकाहाया न्यायवैशेषिकसिद्धाणुपरिमाणस्यैव पहणोचिस्यात् स्वया स्वानुक्ततया परोक्तमविरोधियेति न्यायेन परोसपरिमाणम्यवादत्र्तव्यत्यात। न चास्महशने गुणात्यर्विभुत्वमेवावगम्यताति याच्यम् । अन्त कर | साझाशहेतुगुणाना विभुत्वेन तदुपपत्ते । सर्वगुणाना विभुत्थे सत्यादा परिणामहेतुतोभसयोगाप्रसंभवादिति । तस्मात्सिदमणुपरिमागार अपि ·सर पगार्तिकम् । | गुणाः सन्तीति तेषु पिवीत्वन्यजगन्यादानङ्गीकारणामात्सद्वान्ते पृथिवीत्यादिकं नास्तीति विशेष इति । वर्ण व्याख्याय प्रमं ध्याचष्टे । तत्मघाति । सपा क्षणानां य: प्रवाह उत्तरोत्तरमावेनास्यानं तस्या- यित्तता क्रम इत्यर्थः । इदानों दणातिरिक्त कालो नास्ति मुहमादि रूपो महाकालपर्यन्त इति प्रसङ्गात्स्यशास्त्रशिद्धान्तममधारयति । वणत. स्मयोरिति । ठणेषु तत्क्रमेषु चाशयहितानन्तर्यरूपेषु वस्तुभूतः समा. हारो मिलनं नास्ति अत। मुहूर्नाहोरानादयो बुद्धिकल्पितसमाहार एवे. त्यर्थः । नन्वेयं स्यूलकालाभावे फय लोकाना सदाथार्थरिति तब विकल्पतया समाधते । स रास्वमिति नन्य उणेपि विकल्पमात्री भवतु कालव्यवहाराविरोधात्तणव्यवहारस्य च परमाणुक्रियादिभ्य एवं संभवादिति तबाह । तस्त्यिति । तणाव्यस्तु कालो यस्तुकोदो पविष्टः यतः क्रमावलक्षी क्रमेण लत्यो पाश्रीयते वणरूपप्रतियोग्मनु- योगिटितन्यात्क्रमस्येत्यर्थः । तत्र हेतुमाह । क्रमद्येति । फमो सानन्तर्य- रूप इत्यर्थः । ननु यः तणो यस्तुभूतः स किंस्वरूप वृत्याकाहापामाह। न कातेति ! सस्य व फालस्य उणगुयायस्यायिद्रव्यान्ताभ्यो विभाग रति भायः । कालनित्यत्वश्रुतिस्मतपरच प्रवाहरूपकालपरा.स च क्षणायः कालः सत्त्वादीना द्रव्यरूपः परिणामविशेष इति । बौद्धमता- चास्माकमय विशेपो यदस्माभिर्मियाहकप्रमाणशलार पण एवास्थिर रयते । क्षणस्येयप्रत्यभिज्ञादाभावात् न उणातिरिक्त कणिक पदार्थः करिदिप्यते तेस्तु तणमाजस्याय्येव पदार्थः सर्व दप्यताति तच्च स्यानेस्याने निराहत कार्यकारणव्यवस्यानुपपत्त्यादिभिरिति । तदस्मिन् शास्त्रे तण एव फान इति सिद्धान्तः । कालोबनाभ्युपगम्यत दति कचित् प्रलापस्तु भाष्या. घोविवेकान दति। पातु पूर्वदेशमागाटाकिचः परमाणुक्रियादिव तथा फालस्तु नतिरिक्तो नित्य इति वोषिका माहुः तव । विशिष्टस्याति- कानतिरकयोरुभयोरुभयतापाशादतिरेके स्यसिद्धान्तविरोधात् अस्म. मतप्रवेशाच्च । अस्माभिस्तादृशस्येव गुणपरिणामस्य तत्ववचनान् । अतिरके पिपरियष्यतत्सत्यानां व्यायामपि स्थिरत्वेन तण यस.

·योगवार्तिकम् । हारजननासमत्वात नित्यकालेपि च प्रमा नास्ति इदानीमित्यासिल व्यवहाराणा यण्डकालायिपयकत्यात कार्यकारणभावादीनामपि तणाघटितत्वादिति । एतेन नित्त्या दिगथ्यप्रामाणिकी व्यारयाता, सामा न्यतो दियवहाराभावात् । पूर्याद्रिव्यवहारस्य च पराभ्यपगतदिगुपा धिभिरेश सभयात सामान्यत. कालदिग्यवहारसत्त्वेपि अाकाशादेष सदुपपत्तरच, अन्यथा पृथिवीजलजमादिभिरुषाधिभिदंशादयतिरिक्त पदार्थ स्पादिति, कालाच दिश्यय विशेषः यत् काल' वरूप इष्यते दिक्तु सर्वथैन नेप्यादति । शास्त्रे दिसामान्य न्याहारस्तु पूर्वपश्चि. मनियामकोपाध्यच्छिचामान बोध. स्थियाधारत्येन देशव्यवहार यदिति। अस मव श्रुत्पादिपु कुन विधाकाशाच्छ्रोच व चिच्च विश. भोर मिति यवनमन्यान्यमविरुद्ध दिगाकाशयोकत्वादिति दिक । नयतहरू मोनास्ति घस्तुसमाहार दति यत्मागुम् तत् प्रपञ्चति । न चेत्यादिना नास्ति तत्समाहार इत्यन्तेन । सहभागाध्युपगमेपि ममा न सभवतीत्याह । क्रमश्वेति । प्रमभये हेतुमाह । पूर्वस्मादिति । तस्मात्सर्वदेव घर्तमान- लवणः सत्येक एव स्तिष्ठति म पूर्वोत्तरे उणा इत्यसो नास्ति त्यो, सयतस्कमयावस्सिय मिलन मुहूतादिमित्यर्थः । घत्यमाणोप. (पादक्रमादी धक्ति। ये त्यित्यादिना सर्वधर्मा इत्यन्तैन । ये पुनर्भूतभविम' वयास्ते सबैपि मवस्तुपरिणामाधारा एकदैव यार्धकाटादर्शनत. तण- पर्यापकालावेनैव परिणामहेतुन्यादित्युत्तरपाटे वणमतियोगीत्यानरमचे य्यारयेयाः, तेन हेसुना एकैकेन तणेन त्यो लाश परियाममनुभवति प्रामासि । यत तत्वकोपारूला एक मतणापारूढा धमा. पदार्या इत्यर्थ. । तर क्रिमित्यात ग्राद । सपो. तणेति । ततश्चेति । सतश्च क्षणतत क्रमसालात्कारादसितपरिणामतत्क्रममावात्कारद्वारा सर्वातनामन्या. न्यव्यावृत्ततया स्वरूपायधारणा भवतीति सूत्रार्थ उक्त । उत्तासूत्रमप्रतार यति । तस्येति । तस्य विवेकजनानस्य सर्वविषयकस्य शिष्यत्पादनाय । । एकमुदाहरणमुपन्यस्यतात्यर्थः । - ·२५४ पागधार्तिकम। जातिलक्षणदेशैरन्यतानवच्छेदात्तुल्ययोततः प्रतिपत्तिः ५२॥ जातिलवणदेशान्यतानवच्छेदात भेदावधारणम्यासभधात ततो विवेकज्ञानादेव पतिपतिविवेकन सावकार पोरुपया भवतीत्यर्थ । | तबादी नात्यान्यतावच्छेदस्यासङ्कीर्णमुदाहरणमाह ! तुल्पयोर्देशति । कालभेदेन समानदेशस्यपाहि समानरूपयोगधयोभैदी नातिभेदा देवानुमातु रास्यतइति । अत्र वडवाशब्देनातिसारूप्याद्ययो लक्षित सारूप्याधिमा बइवति । लतणेनान्यत्सायन्दनस्यासझीर्णादाहाण माह । तुल्यदेशति । लतमभिव्यक्ती धर्मभेद देशनान्यत्यायव्छेदनस्या समीगौदाहरणमाह । द्वयोरिति । देशभेदप्रकारमाह । पूर्वमिदमुतामि तीति । इदानों नात्यादिभिर्यान्यतानुमान न सभवति तादृविधेकज ज्ञानस्यासकीर्णमुदाहरणमाह । यदा विति । यदा तु पूर्वदेशस्थितमाम नक विषयान्ताव्ययस्य ज्ञातुर्षिक रिप्पतो योगिन उत्तस्मिन् देशउपा घर्तते सध्यते देवादिना तदा द्वयोरामलकयोरेफदेशवे सति पूर्वदेशो | पतितमिदमुत्तरदेशोपललित चेमिति विवेकानुपपत्ति ग्रामलकयो नात्यादिनिकसाम्यात । अदियितत्त्वज्ञान चोटेश्यम इत्यत उनकारण ततो विवेकजनानात्प्रतिपत्तिरितीत्यर्थे । मनु वणतानमयो सयमात कपमामलायोविवेकज्ञानमिति पृच्छति। फीमति। उत्तर पूर्वति। प्रामन फस्य तणेन मह घर्ततति मामलसमहरप देवसहोदर दतियत । एष विध पूर्ण देश मामलकान्तरण सहतवादुत्तरदेशाद्विवो उन स्वदेशन समाया से भामल के भिवे एकस्प एकदा विदेशसमन्धासभवादिति। एव नयामद प्रसाध्यैकदेशसबन्धदाया विवेकपहणोपायमान । अन्येति । अन्ययोर्भिवयो पूर्वोत्तरदेशसन्धतणयोरनुभव साक्षात्कारधामनकयो रन्याये हेतुधोवियेकयो कारणमित्यर्थ । अब चोदाहरणे उगासयमादेव विवेकन जान दर्शितम एतदनुसारण क्षणक्रमसयमादपि विधानमानस्यो दाहरणमुधेमिति भावः। तमया द्वित्रितणमात्रेण ज्येष्टकनिष्ठयोज्यप्ठ कनिष्ठत्तायियेशजान तणमसाताकार विना न मभवति अत रणक्रमम ।

·योगार्तिकम् । | यमसूत्रकारणमिति । रतेनैव स्यलदृष्टान्तेन परमसूझेम्वपि तणसक्रमा- |नुभवात विवेकज्ञानमनुमेयमित्याह । एतेनेति । तुल्यज्ञासिलनणदेशस्य परमाणुसामान्यस्यान्योन्यम् अन्यत्वात्ययो विवेकमात्ययः पूर्वयोः परमाणुदे. शसाहित्यक्षणयोः साक्षात्करणात् ईश्वरस्य प्रत्याटिपेरणमभीप्सोर्यागिनो भवतीत्यन्वयः । तत्र हेतुरुक्त उत्तरस्य परमाणरित्यादिना । यत उत्तरस्य परमाणाः पूर्वदेशानुपपत्त्योत्तरस्य स्वदेशमाप्तिः पूर्वस्य स्वदेशमाप्तितो भिवा तयोः महतणभेदात्साहित्यतणयोर्भिवत्यादित्यर्थः । तदेव तात्या | दिभेदात देशसंबन्धनषभेदाच्च मुल्ययोरन्यताप्रत्ययं प्रतिपादा परमतेप्येत. | समानमिति प्रतिपादयितुं तन्मतमाह । अपरे सिति । अपरे वैशेषिका पद्धन्ति नित्यद्रव्यरत्तयो ऽन्त्या विशेषा ति । अन्त्याः प्रलयकालस्याः मुक्तपु हात्ममु सर्वेषु तुल्यज्ञातिलतणदेशेष्वन्यान्यं विभानकान्तरासंभवेन विशे. पनामा भेदकः कश्चन पदार्यावश्यं वाच्यः । तया च परमाएवादिष्वपि स एवान्यताप्रत्ययं करोतीति तपामाशयः । तत्रापीति । तन्मपि देशादीनां योगबुद्धिगम्यतणान्तानां भेदोप्यखादीनामन्यत्वे हेतुरस्त्यति समानमित्यर्थः । मत्ति संस्थान व्ययधि. व्यवहितता एतह द्वयधिक | मत्रोक्तम् । अत इति । यतो मूर्तिब्यधिळत्यादिनित्यद्रव्येष्वप्यस्ति | भेदको ऽतः पररुक्त मूलश्यक्त्वं मूले नित्यद्रव्येषु धिरोपपदार्थो नास्ति मूर्तिव्यवधिजातिभ्यो भेटेनातिरकेण पृथक्त्वस्याभावात तरेय पृथक्त्यव्य. बहारोपपतेरिति पार्षगण्य प्राचार्यो मन्यतइत्पर्धः । ननु वागण्यामते मुक्त- | पुरुषेप मादाभायात्मयं विभागध्ययहरः स्यादिति चेन्न । बदावस्यापा ये मूगादयः स्थितास्तएव मुक्त्ययस्यायामपि योगिभिद्यमाणा अन्योन्य. भेदण्यवहार मनयन्तीति अभ्युगमसंभवादन्यदेशादिरूपाणा तु परमाया- दीना मलये भेदव्यवहार स्वगतमूत्मकार्यभेदात यपोतवणभेदादिभ्यः रचेति । अत्र वागएपमतस्याप्रतिपादिदमेव स्थममिति मन्तव्यम् । विवेकजज्ञानस्यैकं विषयं प्रदर्शदानी सहेतुका विवेकजनानस्य मोशेप. योगितामा ·योगमार्तिकम् । तारकं सर्वविपयं सर्वथा विषयमक्रमं चेति विवेकर्ज ज्ञानम् । ५३ ॥ इतिगन्दो हेव । यतो विधेकज जानं सर्वविपयादिरूपम् अतः मात्र दोपसाताकारण उतरायद्वारा ससारतारक भवतीत्यर्थः । एतेन विजनानस्लेट लतणं बोयम् । स एषानेन लठणेन सत्वपुरुषा- न्यतारमातिजन्यसर्वनलाया अपि सपहात्तर मूत्रे सापि शिरुजनानश ब्देन व्यकारस्तेति । तत्र भाष्यकार प्रत्येक विशेषणानि व्यावसाय: तारकशब्दस्यार्थापत्तिलयमर्धमार । तारामतीति । लौकिकमामयी विनय यथार्थज्ञानमामध्ये सन्तपुरुषान्यतासयमतणतत्क्रममयमाभ्यामुढे धित मतिभा तदुत्य स्थातिमात्य तदेव हि समारतारक घटते प्रता चौपया स्वतिभात्यमेव तारकशध्दार्थः । प्रतिभात्यत्वे हेतुमाह । अनोपदेशिकमिति । नहि सर्यया सर्वधिपयक ज्ञान शान्दं भवित युज्यते शञ्चस्य सामान्यमारविषयकत्वात परिच्छिघिपयकत्याति । सविपमित्या सशक्षा संकुचित इत्याच । सर्यविपर्यामति । सविषयमत्यवचनादित्यः। अतीति । अतीताविरूप सर्वमित्यनुषाटो अन्वयार्थ पायः स्वगविये सर्पधा नि शपः पिपपीकरोतीत्यर्थः । नास्ति मम पायर्यापर्य पर जानइत्यतमम् । प्रकमान्तविशेपर्णलब्ध घाश्यतात्पयामाह । एकक्षणोपाटमित्यादिना । आरोहोबार्थादिर- ताधिति। विवेकजनानपासिलसिद्धान्त निर्वाचनस्य घोजमाह । एतदिति। परिपूर्णशब्दार्य स्वय व्याघटे। अस्पेश मा अम्येव मूर्यतुल्यस्य विश्वस जवानस्पाय योगदोप, क इत्यामाग्यामार । मधुमतीति । स्यान्युप निमन्त्रणपूजे स्तभरप्रजाद्वितीयभूमी योगी मधुमिक इत्युक्त सैय च | भूमिकार मधुमतीति निर्दिष्टा तामादाय सहधा प्रान्तभूमिप्रति पूर्वक समजातसमाप्तिपर्यन्तभूमिकाजात योगादीप इत्यर्थः । ते हिभूमिव्यहा विनमानविपरदेशप्रकाशशा अताशा दतिभावः। ननु मषितादिरू. पास्तथा परिणामरयप्यमादिरूपाश्च या समजातयोगभूमयः पूर्वोक्ताम्सा - ।

·। योगवार्तिकम्। कचं योगप्रदीपतया विवेकजजानांशतया च न निर्दिष्टा इति चेत्र । योग- | यहिकणात्येन तेपामत्यल्पत्वस्य वितितत्वात् । प्रशष्टभूमितया योगप्रदी. पानामासामशत्वेनेव च तुल्यभूमीनामंशाशत्वमपि माप्तमिति भावः । विष्णुपुराणे च सर्वेषामेवेतरजानाना प्रदीपतुल्ययाववचया ब्रह्मविवेक- चनानस्य सूर्यतुल्यत्वं प्रोतम अन्धं तम दवाजानं दीपवच्चेन्द्रियोदयम् । यथा मूर्यस्तथा ज्ञानं द्विम यिवेकनम् । इति । इन्द्रियोदमित्यन्येपामपि ज्ञामानामुपलवणम्। तदेयं संयमा | ना सिद्धिरूपा विभूतयो ऽतीतानागतनानाच्या विवेकशज्ञानान्ता मानक्रि- यस्वरूपा विस्तरेणोक्ताः । तवायं संशयः किमेतासां विभूतीनामनन्तामेय मोरोभर्यात ग्राहोस्विदेततिरफेणापीति। तत्र निर्णायकतपोत्तमूत्रमय- तारयति । प्राप्त विवेफेति। सूत्रेण महान्वयः। विवेकजजानाख्योत्तमसिद्धाप- वयैव मुतरामितरसिद्धानपेचा कैवल्यइति भाव्याशयः । सत्त्वपुरुषयोः शुद्दिसाम्ये कैवल्यम् ॥ ५४ ॥ बुद्धिसत्त्यस्य पुरुषेण सह समाना युद्धाशुद्धियाधरूपा विधेकमा. लात्काराइति तदैव मोतो न सत्र सिद्धापैवेत्यर्थः । क्क चिििशशब्दः सूत्रान्ते तिष्ठति स च हामोपाया हसमाप्तिमूचनार्थः । शुद्धिसाम्यं हेतुतः स्वरूपतश्च ध्याचठे। पटेति । निर्वतो रसस्तमोद्रव्यरूपो मलो यस्य तत्त- था । अत एव विवेकरमातिमात्र अधिकारः कतैव्यता यस्य न तु सिद्धवादी तत्तया ततश्च दग्धानि अनागतकशरूपाणिधिपाकारयसंसारवीजानि यन्त्र | सत्तथा । एवं यदा बुद्धिसत्त्व भवति सदा शुद्धा पुरुषस्य स्वरूपमित्र | तत् भवति अनेन शुद्धिसाम्ये हेतुरुक्तः बुद्धदुःखात्यात्मकत्यानास्यन्तं | शुद्धिसाम्य कदापीत्येतत्यतिपादनायवशब्दप्रयोगः । मस्मिवंशे साम्यं तदाह पुरुषस्येति । युद्धिधर्मत्यात्युम्थे उपचरितमानस्य प्रत्ययाधिशेषा. प्यभागाभावः पुरुषस्य शुद्धिः * बुद्धपि लोवन्मुक्तदशायां विक्रित्वेन युद्धिधर्मत्यानित्यादि शुज्यन्त पुस्तकानरे नास्ति । *

·-
योगार्तिकम् ।
तादृशो भागो नास्तीति शुद्विप्तायमित्यर्थः । अत्र साहितामात्ररूपभोग.
| प्यावर्तनायोपरितस्युक्त पुरुषस्य प्रत्ययाविशेषरूप एव हि भोग उपरि-
तो ऽधिवेकस्योपाधिधर्मत्वात् । विदवसानतारूपस्तु सांख्यमत्रोक्त
भोगः स्वत ति, तथा च माती निरभिमान एव वितस्य निरभिमानत्व.
मेव मातहेतु नैयादिकमिति पर्यमिताः । एतस्यामिति । एतस्या
शुद्धिसाम्यावस्याया जाताया प्रारम्यतिबन्धनित्यनन्तरं कैवल्य भवति
देवरानीश्वरादिसाधारण्येनेत्यर्थः । स्वतन्त्रतामक्रियाक्तिमानश्वरः ।
नाने पुनरिति । ज्ञानान्तरे काप्यपेता नास्तीत्यर्थः विधेसाठा
त्कारहलो सत्सयमे सत्यवश्यमेव मार्वज्ञादिक भविष्यति तत्कयमनीश्व
रस्य घेत्युध्यतति चेत् न । सयमे सत्यपि कामाना गिना सिझनुत्पत्तेः
| या माप स्वानुत्पत्तिवत् । मि च यमनियमायद्वैगुण्यादपि सिद्धा-
नियम तादृशाहुवैगुण्येप्यभिमाननियत्याध्यदृष्टद्वारा कदाचिन्मोत. सम-
घत्येति । ननु चेत् फेवल्ये सिझपेता नास्ति तहिं किमर्थ माताष्यदान
स्पोपायमध्ये सिद्धीना फयमित्याशङ्कायामाह । सत्यविद्वारेणेति ।
सस्यस्य बुद्धिसत्त्वस्य शुद्विराग्यादि नहारेण मोनोपयोगितति शेषः ।
ऐस्य निपातिणिमादि ज्ञान विवेकमानान्तमुपक्रान्त प्रति सूत्रना-
सेन । परमातस्तु मत्त्वपुरुपान्यताजानादेवानामनिरत्त्यादिदृष्टद्वारा
कपल्यमित्यर्थः । पत्र चरिताधिकारा इत्यादिना फेवल्यस्वरुपमुक्त
कैवल्ये पुरुषार्थमाह । सदेति । तदा मुण्ड पमाहात्मकसत्यादिगुणादर्शने
वित्तज्योतिर्वियोगात्स्यरूपमात्रज्योतिातो दुपादिप्रतिनिम्बरूपमलरहितः
सन् केवली भर्यात केवलेषु मुक्तेषु नित्यमुक्तईश्वरे या विभागं गन्ती.
त्यर्थे । तथा च दुपभोगनितिरेव पुरुषार्थ इति । ध्याग्यातानि हानी.
पापस्य विकण्यास साधनानि योगस्य चाहानि यमादीनि ससिद्धीनि ॥
दति थोपातञ्जनभाष्यार्तिके श्रोविज्ञानभितुनिर्मिते विभूति
पादस्तृतीयः॥३॥

·२५ योगवार्तिकम् । अथ चतुर्थपादः । हानोपायान्तं व्यूहत्रपतिविस्तरतः पाउद्वयन व्याख्याय हानं तु स्वरूपत एव सत्र संक्षेपाटुक्तं न तु तस्यागेविशेष- रूपो व्यह दन्यतो हानविस्तरार्थ चतुपाटारम्भः । तत्रादा कैवल्य- | योग्य चित्तं निधारयितुं पश्चप्रकारा मिदिमाह । अनेनैव प्रसङ्गेन जमादि- सिद्धापेतया पोतसमाधिप्तिदेतत्कापि सेत्स्यति । जन्मापधिमन्त्रतप:समाधिजाः सिद्धयः ॥ १ ॥ अमेण सिद्धीावटे देहान्तरितेति। ऐहिकेन कर्मणा देवादिदोहा. न्त जन्ममात्रेण भवन्ती अणिमादिसिदिर्जन्मजेत्यर्थः । धिनसिद्धि माह । ओपधिभिरिति । असुरभधीयु रसायन पदोपधिद्रव्यं तद्भवेत्ये. वादिः सिद्विरोधिभिरित्यर्थः । असुरभवनेष्विति प्रायिकाभिमायेको. कम् । अवाप्योषधीभिः सुवर्णादिमिट्टीनां भावात् । शेषं सुगमम् । पञ्च. विधमिद्विसाधारण्याय पूर्वपादो विचारित । सिद्धिप्रकारोस्मिन्नेव प्रस. हे झिदिः मूत्रैः प्रतिपादनीयः तत्रादौ निर्माणझायनिमोन्द्रिययो- सत्पत्तिमकारप्रतिपादक मूचं पूयित्वोत्यापयति । तब कापइति । निर्माण वित्तोत्पत्तिमझारस्य मूबान्तरेण यत्यमाणत्वादत्र कान्द्रिययोष यहणम् । जात्यन्तरपरिणाम: प्रकृत्यापरात् ॥२॥ मनुष्यादिनातिरूपः परिणामः स प्रकृत्यापूरादयति न तु संकल्पमात्रादित्यर्थः । मनुष्यादिजातिरूपेच पूर्व परिणम्य स्थितानां कार्यन्द्रियाणां कामरूपतादशाया यो देवतियंगादिजातिपरिणामास पक्ष- त्यापूरावति न तु संकल्पमात्रादित्पर्य इति व्याख्यान्तरम् । अधिमा. | दिरूपपरिणामविशेषश्च प्रकृत्यपामादित्यपि बोध्यम् । अत्र व नात्य. तरशब्देन योगिनां गजतुरददियभव तथा कायव्यूहादिकमपि ग्राह्यम् । मापूररावेनापि प्रकृतीनां संहननमपि पाह्यम् । कायव्य हे च श्रुतिः 'स एकधाभवति त्रिधा भवति पञ्चधा शतंदश चैकश्च सहस्राणि चविंशति"- रित्यादिरिति । प्रकृत्यापर हेतुं वदन मत्रं व्यावन्टे । पूर्वपरिणामेति । यती लोके बल्मीझादीनां तुद्रपरिणामापाये तदुत्तरमहापरिणामोत्यत्तिर्भूतप्रव- ·योगवार्तिकम् । तीनामनुपवेशाइवतीति दृष्टम् । अतो घोगीवादीनामपि देहेन्द्रिययो परिणामान्ताकाले धादिसापेता कान्द्रियमत्तय स्वस्थ विकारमनु रहन्ति स्वस्वजातीया कायादिप्रतिमुपन्ति आपूरेणानुप्रयेगेने यर्थ । तत्र फायप्रकृति पञ्चभूतानि दन्द्रियपतिश्चास्मिति । दृष्टश्च लाके | रणराशिनिक्षिप्तस्य बहिष्णप्प तणादेव प्रकृत्यापूरेगा गगनश्यापी परिणा मयिशेप दति । एतेन वामनामवतारादीना दणादेव त्रिभुवनय्यापित्व विश्वरूपवादिक मार्कण्डेयादिभ्यो विष्णुना मापाप्रदर्शन च प्रत्या पूरेग्य तदिन्माला यामिव तणभद्रणेसि घ्यारयातम् । अगस्त्यादीना | समुद्रपानादिक व तोयादिपकृत्यपसरणेनेति व्याख्येयम् । एवमेव विश्व परमेश्वरस्य माति गोयते । ऐन्द्रजालिकवत तणेने प्रसत्यापूरापमा रणादिभिर्मगदन्ययितुमुत्पादयितु जिलापितु च परमेशा सकल्पमा प्रेण शाळेति मूत्मदृष्टा तु प्रतिक्षण तथा करोत्यवेति पश्यन्तु योगिनो भगवचामति दिस । ननु योगजधमलात प्रष्टतय आशयन्तइति प्रतिस्वातन्यासिद्धान्तहानि । तथा स र्याद पितृन्नाककामो भवति सकल्पादेयास्य पितर समुत्तिष्ठन्तीत्यादिश्रुतैरपि प्रतिस्वातन्त्र्यहानि रित्याशङ्कायामाह। निमित्तमप्रयोजकं प्रकृतीनां वरणभेदस्त नतः क्षेचि. कवत ॥ ३॥ ध्याघटे । नीति । धर्मादिरूपाणा निमिताना प्रत्यापूरकत्वे युक्तिमा । न कार्येणेति । परतन्त्र स्यतन्त्रम्य प्रवर्तकरयुक्तमित्यर्थ । किचाकाशे ट्रयाणामनारम्भिकाप्यनुतणमणना क्रिया ससमता। न च तत्र धौधौ धा कारण फस्यापि भोगाहेतुत्वात् । नापि तत्रैवरादिमक स्पादि' कारण गौरवात् । अतो निरन्तरानुक्रियोपपत्तये लाघवेन गुग्णत्वे नैध सामान्यत प्रतिकारणत्वात प्रतिस्वातन्त्र्य सिद्धम । अपि च कदा चिण्डकादिक विनापि योगिताल्पादेव घटो लायते दिसर्ग खरसाल्येन धोजान्तराणि विनत्र मणि धोजानि उत्पअन्तरति • दिन्मासयेति मुयमम। - ·- योगार्तिकम् । परस्परध्यभिचारानिमित्तानां न सावात्कारणत्वसंभवः । तृणारणिम. ण्यादिपु चान्यादिकारणावे अन्योन्यत्यभिचारो लोकसिद्ध एयास्सि अतः सहकार्यप्रयुका प्रतिरेव परिणामे कारण स्वान्वेति सिद्धम् । ननु प्रतिश्चेत् स्वतन्त्रा केन प्रकारेण हि धर्मवायोगिसंकल्पादीनां प्रतिपरिणामहेतुत्यमिति पृच्छति । कथं तहीति । सूत्रानोत्तरमा । । वरणभेदस्तु तत क्षेत्रिकर्यादति । अयां पूर्णादः पूत केदारान्तरस्य विशेषणं मममियादित्रिकम् । अपमति चिपति प्रावरणमालवालम् । स्वस्वं विकारमिति । स्वस्वसजातीय विकारं व्यापुर्धान्त विकारामतीनां परिणामान्तरमित्यर्थः । प्रकृतकार्पोन्द्रियमकृत्यभिप्रायेणोक्त गुणाद्गुणान्तर- मालावयन्तीत्यपि बोध्यम् । क्रियावदारम्भासयोगोपि प्रष्टाते स्वत एव भवतीत्यपि तेनैव दृष्टान्तेन प्रतिपादयति । यथा चेति । न तु प्रशाति- प्रवृत्ताविति । सयोगविशेपेवपीति बोध्यम् । तथा चाधर्मादिप्रतिबन्ध निवृत्तिद्वारेणेव धादिः परिणामकारणमिति सिद्धम् । अय भाय, । यथा मंस्कार एवं स्मृतिहेतुः सदृशादृष्टचिन्तादयस्त्वननुगततया संस्कारस्या. | द्वोधकमाचाः । उधिश्च निद्रादिदोषरूपावरणभङ्गः । सधैव प्रकृतिरेय लगत्कारण कालकमेश्वरादयस्तु प्रातः कार्यनननशक्युवोधमाः तत्र धमाधमा स्वधर्मविरुद्धधर्मान्तररूपावरणभट्टेनोोधको ईश्वरस्तु साम्पम- रिणामादिरूपाखिलायरणभङ्गे नेविधिमः कालादयस्तु धायुग्धश्तया दण्डादयस्तु कार्यान्तराभिक्तिनिबन्धकारयेत्येव यथायोग्यमूहनीयम् । सतदेव निमित्तकारणति गोयते अध्यभिचापत्तु सयोगस्य समयायिकार- रणवमिप्यतएव द्वारस्यात् न सेन प्रकृतेः स्वातन्त्र्यहानिरिति । धर्मस्या- धर्मरूपप्रतिबन्धापसारणद्वारा कान्द्रियपरिणामनिमित्तात्वे उदाहरणमाह। अन नन्दीति । नन्दिनामा मनुष्य ईसरो नात इति नन्दीश्वरः । पत्र नहुपाजगोपि व्यारवेष । सिद्धादीनां मान्द्रियपरिणामचिन्तितः । इदानी सिद्धाना चित्तपरिणामनिर्णय सूत्रमवतारयति । यति । एक- मनस्का निर्मात्मनामात्र व्यवहारभाजः । अनेसामनस्काः निमाड़म- नोतिरिक्तप्रातिस्विकमनोभानः ।

·योगवार्तिकम । निर्माणचित्तान्यस्मितामात्रात ४॥ स्वमकल्पेन निर्मितचित्तानि निर्माणवित्तान्युच्यन्ते तानि बहूनि निर्मादेवसमतप्यानि भवन्ति सपा कारणमाह । अस्मितामादिति । अहझारादित्यर्थ । मात्रशदेन मनोव्यारति सकल्पमात्रेण मनसे निमि समानत्वादिति। अत्र चित्तरादोमनोमावाची अहकामकृतिमत्वनचना हुाहकाग अपि अनेक स्वप्रतिप्रधानमुद्यापूराष्ट्रवन्तीति प्रत्येमध्य युक्ति माम्यादिति।भाव्य सचित्तानि शरीराणीत्यर्थ, शेप मूत्ररव ध्याख्यातम। ननु निमाऋचित्तस्यकस्यैव प्रदीपद्विमास्तिथा कायमूडेषु एत्तिमभवात् झिमर्थ देहभेदेनान्त करणभेदोऽभ्युपगम्यते । न हि नैयायिकानामिनास्मा कम अन्त करणभेदनेकदानहितनानागरीयधिष्टान नमभवेदिति । अत्र- च्यते । समाधिभागयोनानाजानयोश्चमकस्मिरिचते विरोधन चित्तभेद मियति । अत एव सर्वजस्यापि विष्णो स्यमझल्पनिर्मितविनभेटेन राम गरोर किपत्कालमज्ञानमुपपत्रमिति । पदा तु योगी जीयभेदाने स्यदे हानिर्मितेषु टेन्द्रियसघातेषु अनेकेषु योजयति तदा पुन मुलरामिवाने कान्स करणमपेततति कदाचित्तु योगिनामेकान्त करणेनैव नानादेहेषु व्यवहार न निराकुम स्वतन्त्रेच्छस्य निषन्तुमययत्यादिति । अवेर साया मनानात्वकल्पना व्ययो चित्तभेदनेव जानानानायुपपरिति । मेरम । सिविरोधादीन मोपाधिकस्येनाविरोधोपि विषयानुभवाननुभयो स्वप्रसविदितटु सभोगतदभाययोवन्धमतियोश्च सामाचेतननिष्ठयोर्वि राधेनैवात्मनानायपिरिति टिक । सदेतचरीरभेदेन नानावित्तविरुद्ध नानाकायकारित्व योगिना स्मर्यते। एकस्तु प्रभुगत्या वे पहुधा भवतीया भूत्वा यस्मात्तु बहुधाभवत्येक पुनस्तु स । तम्माच्च मनसो भेदा नायन्ते चैतएव हि। एकथा द्विधा व विधा च बहुधा पुन । योगीवर शरीय करोति निकरातिद। मानुयाट्रिपयान कैश्चित कैरिवटुप सपरवरेत् । 1 ·योगवार्तिकम् । सहरन पुनस्तानि भूयो रश्मिगणानिव । इति । अनेकचित्तनिर्माणेपि विशेषमाह। प्रत्तिभेदे प्रयोजकं चित्तमेकमनेकेषाम् ॥ ५ ॥ ध्याचष्टे । बहूनामिति । तेषां यहूमा कायमेकचित्ताभिप्रायानुसा- रिणी पत्तिः स्यादित्याशयेन योगी पूर्वसिद्ध यच्चित तदेव सर्वचित्तानां मयोजन निमिमीते नियामक करोति ततस्तु चिताभिप्रापास् सेपामया नारचित्तानां प्रत्तिरित्यर्थः । ऐश्वर्यनिर्वाहार्थमनेचिनेप्यन्तामिप्रिया स्थितमेक चित्तं तेषामुत्तिस्थितिमहार करोतीति अन च प्रमाण मागे | दर्शित 'सहरेच्च पुनस्तानि सूर्या रश्मिगणानिति । एतेन विष्ण्वादी- नामशावतारा अपि व्याख्याताः तेषु झात्मन एकत्वेपि अशाशिवयवहार उपाध्योरशाशिभावेनोपाधिम' न पुनतिरजीवित्र स्वर. एवेति । | तदेवमुक्तेषु पञ्चसु सिद्धचितेषु मध्ये ऽपयायोग्यवित्तमवधारयति । तब ध्यानजमनाशयम् ॥ ६ ॥ धानज ध्यानसस्कृतम् पाराया क्लेशकर्मवासनाः न सन्यस्मि- वित्यनाथय ध्यानसिद्ध चित्तमेशनाथय भलि योगेनैव ज्ञानोत्पत्त्या वास- नोच्छेदसभवात न मत्वादिभिरित्यर्य: । ध्याचष्टे । पञ्चविरामिति । निमा. पचित्तमन्त्र निर्माणतर्यावत्त न निर्मीयमाण वित्त तस्य सिद्धकार्यत्वेन सिद्धत्वामियमात् । अनाशयमित्यस्यार्यमाह । तस्यैवेति । रागादो प्रश- त्तिर्यस्मात्सस्कारास्सरागादिप्रतिराशयस्तस्यैव नास्तीत्यनारयमित्यर्थः । अनाशयत्वस्य कि प्रपोज्यमित्याकाडायामाह । नात इति । सबन्ध उत्पत्तिः । ततश्वाधुनर्जन्मरूपो मोव इति येषः । पापपुण्यानुत्पत्ती हेतु. माद । तीणोशायादिति । दग्धलेशकर्मवासनत्यादित्यर्थः । अदृष्टोत्य- तायण्यदृष्टान्तर कारणमदृष्टरूपस्य कार्यमाने हेतुत्वात् । | तति निहारणासप्तम्यर्यमाह । इतरेषामिति । मन्त्रादिसिद्धचित्तानामि- त्यर्थः । अत्रेय हेतुपरतयोत्तरसूत्रमनसारयति । यत इति । कमागुलाकृष्णं योगिनस्थिविमितरेपाम ७ ॥ - ·२६४ योगवार्तिकम् । योगिनो निष्पप्रयोगस्य दीपोशस्य कर्म कायादिश्यापार गुप्ता- कृष्णः पुण्यपापाहेतुः । इतरेषामपोगिनां नन्मादिमिदानामपि त्रिविधम् । यथायोग्यं कर्म गुस्ष्टष्णयोः प्रत्येरुसमुध्वयाभ्या त्रिविमित्यर्थः । तद्रे. सवाचष्टे । चतुम्मादिति । फर्मसामान्यं चतुरशमित्यर्थः । क्रमेण निर्टि- गति । यति । कृष्णा दुसफजदा तमावर्धकत्वात् । शुरुकृष्णा मुख | दुःसफलदा रोयर्धनात्यात् । गुप्ता मुखफलदा सत्त्वबकत्वात् । अशु- मानणा च मुपदुःखालशून्या गुणाहे तुल्यादिति । प्राशुभाशरणय:: सुखदुःखफलस्यैव प्रतिषेधेन योगिफर्मणामपि सत्यशुद्धिः फल न निराक्रि- यते । नच जाननेध मत्त्वशुरामा पापतयो भयितीति याच्यम् । तथापि फर्मणामपि सानागतया सत्त्वशुदिहेतुल्यात् । प्रात्मक्रीड आत्मरतिः क्रिया- थाने ब्रह्मविदा गरिष्ठ इति साहित्ययुते । फायेन मनसा बुट्या फेपरिन्द्रियैरपि । योगिन कमै कुन्ति सई त्यतात्मशुद्धये ॥ इति स्मृतेश्च । अन्यथा यसिष्ठादीनां ज्ञानिना कमानुपपसेश्च । न च लोसिपहार्य तेषां फर्म, लोकप्तरहस्य स्वतोऽपुरुषायतया कैवल्यहेतु. सायद्विद्वारय पर्यवसानादिति। चतुर्विधं कर्म क्रमेणोदाहरति । टुरात्मनां पापिना, यहिःसाधनमायेति । देहेन्द्रियमनोभ्यो धािनि साधनानि तत्साहीत्यर्थः । चमाना सकामानामित्ययात्लभ्यते । जानिनां निष्का- माना, फर्म सामान्यमेधाशुशामिति यत्यमाणात् । ननु यहि साध्यानामपि वेदोक्ततया कय कृष्णममरम्तवाह । तर पनि । यहियागो. पकरणसपादने पिपीनिकादीनामप्यन्तती उपरिहाया पीटा भवतीत्यस्ति | सब पापनाशय देवतादीनामधनादिना अनुग्रहात पुण्यम्भाशयस्तु पमिद पर्योत सांकर्यमित्यर्थः । अन्तयोगरूपायां गुस्तायां पापासांझार्य योजमाह साहीति । सन्याप्तिनामिति । सन्यासत्यागः अभिमानफल- योहत्यागिनामित्यर्थः। शामित्येव यत्कर्म निपतं क्रियतेर्जुन । सई त्यस्या फतं चैव स त्याग: मास्यिको मतः ॥ । साधन- ·योगवार्तिकम् । इत्यादिस्मृतेः । ननु संन्यासाश्रममाणामरियादिलेशसत्त्वे नेपामपि धमाधोदयात् नेशनये च गृहस्यादिकर्मणामपि पशुला- प्णत्वाचेति संन्यासिकर्मणामशुरामणत्वे हेतुमाह । चीणोशानामिति। | केशमूलः कर्माशय इत्युक्तत्वादिति भावः । घरमदेहानामिति, स्वरूपा. स्मानम् । स्वोक्त सन्यासिनामिति हेतु विश्वानः सूत्र व्याचप्टे । तति । तत्र चतुर्विधर्ममध्ये योगिन एवाशुलमष्णं च कर्म फत्तत्यागात अह करीमीत्यावीकारावेत्यर्थः । विहितं हि कामनाया सत्यामेव स्वादि- | फन ददाति विहितं निषिद्ध चोभयमप्युपादानापयाभिमाने सत्येव फल ददातीति भावः । त्यक्त्वा कर्म फलासहं नित्यतृप्तो निरामयः । कएपभित्तापि नैव मिचित्करोति स.॥ यस्य नाईस्तो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते । हत्यापि स इमान लोकान् न हन्ति न निवयते ॥ इति शास्त्रमत्र प्रमाणम् । ननु तिष्ठत्वयोगिना कर्म तथापि वा. सनानभिशापयादिनापि कदाचिन्मातः स्यादिति किमधे नियमेन ध्यान नस्यानाशयवित्तस्यापतेत्यत ग्राह। ततस्तदिपाकानुगुणानामेवाभिव्यक्तिवासनानाम् ॥ ८॥ तत तिपट व्यारयाय तद्विपाक्रानुगुणानामेवेति एहीत्वा ध्याचष्टे। यज्जातीयत्यति । कर्मविपाकमनुगेरतति अनुकुन्ति सन्मुनिरीतका दति यावत् । विपच्यमान फलोन्मुख चर्चा विचारः । बहुजन्मध्यवहिता. | नामपि वासनानामभिव्यक्ति कर्मफलान्यथानुपपत्तिप्रमाणन साधति । जानिदेशकालव्यवदिशानामप्यानन्तयं स्मृतिसंस्कार- योरेकरूपत्वात् ॥ ६॥ जास्यादिभिर्व्यवहितानामपि वासनानामानन्तर्यमध्यहितवत् कार्यकारियं भवति अन्यथा कर्मफलानुपपत्तः स्मृतिसंस्कारयोरेकरूपत्वा. दित्यर्थः एकरूपत्वमेकाकारत्वमिति तत्रादौभाग्यकारो जात्यादिन्यहि नत्यमुवाहरवेवानन्तर्य कारणं प्रदर्शयति । स्पेत्यादिना । पारम्भ एवाजन- ·- - योगवार्तिकम् । मिति । आशीनित्यत्वे तद्वाप्तनानादित्वे तथाशिपोस्वाभाविक्रत्वे वा युक्ति पृच्छति । कामादिति। तत्रादावाशीनित्यत्वेन बासनानादित्व यथा सि. यति तदाह । नाति । जातमात्रानुमानादासमधों बालको दिन पूर्वज न्मन्यननुभूतमरणधर्मकः स्यात् तथा कयं तस्य द्वेपतत्कारणमरणदुःख. म्मरणाभ्यामेवोत्पाटो मरणानामा यथोक्ताशीरूपः संभवेत्यर्यपूर्वभधीयमर- पदुःरवासनां वि!त शेषः । अस्वाभाविकत्वे तु युक्तिमाह । न चेति । | नापि स्वाभाविकं वस्तु निमित्तमापेन भवति भयरूपातु यथोक्ताशी पङ्गः ग्रहाादर्शनादिनिमित्तमपेतते अन्यदानुपपत्तरता न स्वाभाविकीति शेषः । सूत्रत्रयाये शिप्पावधारणायोपसंहरति । तस्मादनादीति । निमित्त विपाकोन्मुखं कर्म प्रतिलभ्य एहीत्वा । मनु वासनाया अनादित्वं तदा भवेत् यदि तदाश्रयं चितं नित्यं स्यात् प्रतिशरीरं च भिवं न स्यात् । | तदेव तु न पुम्मन्यतिरिक्तस्य सर्वस्य कार्यत्वाभ्युपगमात् । अणुमहच्छरी- | श्योः परिणामभेदेन भेट्वच्छरीरतुमयपरिणामचित्तस्यापि भेदसिद्धेश्चेति सदादा सांग्यपरिमाणमाह । घटेसि। मतिपुरुष सर्वशरीरसाधारणमेकैक मेव चित्तं यथापि घटपासादरूपस्वल्पमहदाश्रयभेदेन प्रदीपवत् स्वल्पमह. तरीभेदेन चित्त स्वल्पं महरिमाणं भवति तथा ध नित्यत्वमपि तस्य प्रदीपपरमाणुदेव द्रष्टव्यम् । तन परमाणुतुल्यसूत्मावस्यायां प्रश्तेः | सत्वरूपांविशेषतां प्राप्नातीति न प्रतिपुरुषातिरिकस्य निन्यतेति भावः । एवमपरे सांग्या आहुरित्यर्थः । ननु विभ्वेव चित्तं कथं नेष्यतइत्या काहापामाह । तथा चेति । तया चाणत्यस्यापि सभवात् । पूर्वापरसर्गये:- रन्तरा प्रलये ऽभाधो लय संभवति । तया संसार संसरणम् इहलोकपर- लोकसंचारश्च सक्रियत्व त्सभति विभुत्वे चैतनुभयं न घटेसेत्यर्थः । स्वशास्त्रसिद्धान्तमाह । त्तिरति । विश्वासाशच्चित्तं प्रतिनियतपुर- प्रभाश्यत्वात् पुरुपभेदेनानन्तञ्च । चित्ताकाशं चिदाकाशमाकाशं च तृतीयकम् । द्वाभ्यां शून्यतमं विद्धि चिदाकाशं वरानने ॥ इत्यादिभिः शास्त्रेपु चित्तविभुत्वावगमात । अन्यथा परिचिचत्वे ·योगतिकम् । इत्यादिनेति । तदेव मातयोग्य चित्त तत्प्रसडेनेतरचित्तस्य बन्ध- प्रकारश्च दर्शितः पुरुषे दित्तद्वारकान्यस्य स्वाभाविक मावासंभवात् | कर्मवासनादिमूलकावे तु सदुदतो मोतो घटतइति रदानी मातोप पत्त उनादासण्यानामपि वामनानामत्यन्तोळेद उपपादयते । हेतुफलाशयालम्वनैः संग्टहीनत्वादेपामभावे तद- भावः ॥ ११॥ घासमाहेतु ससारचक्र तस्यापि हेतुरविदोत्यतो ऽप्रिोत्र हेतुश ब्दार्य इत्याह । हेतुरित्यादिना इत्येप हेतुरित्यन्तेन । हेतुः ससारचक्रमि- त्यन्वय । ससारपत्रस्य ज्ञानकर्मपामनाहेतुत्वे हेतुगर्भरिशेषण प्रशामिद पहरमिति । धमाधमुघदु परागनुपरूपेणारपदेणाविवादण्डप्रेरितेन मित भवतीत्यतो वासनाहेतुरित्यर्थः । कुनालयकस्य हि दण्डेन शला. कानगो ते वेगग्य सरकारी भाति येन जियकाल स्वयमपि भ्रमति तहदेव धामित समारचक्र वासनारेनुरिति भावः । चक्रप्रवर्तक दण्डमाह। अस्य चेति । नेत्री भामिका तथा च सर्वबामनोदये विटीव मुलझारणम्। रविदातये च विहितनिषिद्धकर्मणा मत्त्वे ऽपि मसारचक्रभ्रमणाव घास नादप दाशप' | हेतुमुपमहाति । दूतोव हेतुरिति । अत्रिया हेतुर्नाम | नाया इत्यर्थः । फल यिति । य पुरुषार्यमुद्दिश्य धोमुत्पन्न तदेव पास मानामपि फल कर्मशासनपोरन्यान्ससहमारिवादित्यर्थ मनु फलेन कथ कारणस्य नियमहम' सयह कय घा फलाभावे कारणामात्र. फलामाव. कार्लपि कारणम्य सत्त्वादित्याशङ्कायामाह । न अपूर्वोपनन इति वस्य मत उपजनो जन्म हि नाम्सीत्यर्यः । तथा सत्कार्यस्वीकारणानाय- | सावस्थफनेन घ्याप्ती वर्तमानहेतुर्भपत्त्येवेति भार । प्राश्रयमाह । मन हिन्यति । साधिकार पुरुषार्थवत् । अत्र प्रलये घासनासत्त्वस्थानुरोधेन घासना अयमनमो नित्पावभिप्रेत्य साधिकारमिति विशेषणम् अन्यथा. धिकारसमाप्तो मन एव न तिष्ठतीति विशेषण घ्य मिति प्रातभ्यन- माह । यदभिमुपमिति । मोनाने कामिनीरूपादीना रामवासना. - ·योगवार्तिकम्। ज्जकानां सवपि पालम्बनाभावोपपादनापाभिमुग्नमिति विशेषणं तथा च मनिष्टं यासनायजक्रमनालम्यनमित्यर्थः । हेवादीन ध्यारयाय मूरघास्पार्थमाह । एवमिति । मंगृहीत ध्याताः । यत एपामभावे उत्यन्ताच्छेदे विदेहमुक्तिसमये तदाश्रम मा तबियतानां वामनानामत्यन्तो छेद इत्यर्थः । तथा च घासनानामनादित्येपि मोत: संभवतीत्याशयः । सत्कार्याभ्युपगमात् वासनानामत्यन्त च्छेदी न संभवतीति शङ्कयोत्तरम- नमयतारयति । नास्तीति । द्रव्यत्येन संभवन्त्यः यस्तुत्येन तिष्ठन्त्यः । श्रतीतानागत स्वरूपतास्त्यध्वभेदावापाम् ॥ १२ ॥ भवेदप्पयं दोपो यदि स्वरूपापायो घासमानामस्माभिस्येत किं स्वत्यन्तातीततामात्रं पतातीतानागतं घस्तु स्वरूपतास्ति । नन्ययेकदा शिरुममानानां धर्माणां कयमेकत्र सत्ता घटेत तबाह । अध्यभेदादमा. शामिति । भिवाध्यकत्यादविरोध रत्यर्थः । वर्तमानलवणानामेव धर्मा. याम् एकदा विरोध दति भावः । अतीतानागतयोःस्वरूपानपाये प्रमाण | दशतिभाष्यकाराविदिति। भविष्यन्तीयक्तिरभिव्यक्तिर्यस्य तत्तया। अपमिति । यमप्येतद्वस्तु स्वरूपसत् यता योगिनां प्रत्यदनानस्य ज्ञेय विषयः। अब सममाह। यदि घेति। नेदमिति। शरारष्ट्रादीनां जानादर्शना- दिति भावः । तया धोक्त यलमीमासामत्रेण नाभाय उपतो रिति मिनु शुक्किाजतादिया बुद्धिपरिणामविशेष एव योगजधमादिजन्यो ऽतीता- दिस्यले मातिनायिययोस्विति चेत्र । योगिना पूर्वानुभवातीतादेः फालान्सरपि प्रत्यभिजायमानत्वात् । बाधसामापि वस्तूनां युद्धिमानत्वे | वर्तमानायस्यवानामपि धुद्धिमात्रतामसहाज । न धानुपलम्भो बाधकः । योगिमत्यतसिद्धस्य सत्येणानुपलम्भोपपत्तेः । तथा च सांख्यमत्रं सौम्या. सदनुपलब्धिरिति । मन्नतोताग्रयस्यायो नास्तीति प्रत्ययो बाधक दति धिम् । योगिप्रत्यसेण तोकिकमत्यतम्य बाधनात् इदानी घटोतीत इत्यादिप्रतीतिघतार मास्तीति प्रत्ययस्यातीततादिविषयकत्याचेति । अतीतानागतसात्वस्योगारे घोजान्तरमाह । किं चेति । भागभामो यस्य ·योगशतिक्रम। भोगसाधनस्य निरुपायमसत तदेशेनेत्यस्य विवरण तेन निप्रितेनेति | कुगलो निपुण, कुगलो योगी अनागत सातात्कृत्य तद्वत्तमानशाय यतते | यथार्जुन कृष्णशरी कालात्मके भीष्मादिप्रवेश भाधिन दृष्ट्वा युद्धे प्रवृत्त दति । नन्येय कारणयापारी रिफल कार्यस्य नित्यत्वादि शङ्का परिहादध पामते दूपणान्तामाह ! सतरति । तथा चाध्यतावस्या सतो वर्तमानतापा कारणयापारसाफल्य दृष्ट च कारण-यापारण सर्वे वाभिव्यज्यतति पथा पापाणेषु सतामेव प्रतिमापदादीना लौकिकया पारगाभिव्यक्तिमामिति । तदुक्त वामिष्टे मुपुप्तावस्यया चक्रपद रेखा थिलोदरे । यथा स्यिता चिरन्तस्तषेध नगदावती ॥ इति । चेतन्ये च जगदावली प्रतिपुरुषोत्तमाय पिण्डपदाधिकन प्रतिद्वारोपासनार्या श्रुतिस्मृत्योरच्यते सत्यासत्यताल्पत्वादियत्। अथ धा गगने वायोरियाधारत्वमसझे ऽनेनैव चैतन्ये जगत उच्यते इति । ननु तथापि कारणनित्यत्वेनासीतावस्यादपि कारणात्सदेव कार्याभि प्यक्ति स्यात तगह । सिमिति । सिनु पत्तेमानमे निमिमित्यादि र सत काम्पोत्पत्तो कारणवैफल्यशङ्कानिरासायोक्त विशेषानुषहण ीि। परमत निषेधति । नापूर्वति । अतो नापूर्वमुत्पादपतीत्यर्थ | भूपूत्पादने च गाणण्टायपि कारराव्यापारापपोत । उत्पत्ते प्राक | शालादिभ्यो घटादीना पैलवएपाभायादिति अधिक प्रागुक्तम । अध्यभेदादिति भूजावध व्यावष्ट । धौ चानेति । अतो न विराध इत्याह । न ति । अभिक्तिरूपेण विशेषेणेवधर्माणा विराधो न स्वरूपत एति धास्यार्थ । द्रश्शत स्वक्रिपाकारित्वेन । एन्छति फय तह नि । उत्ता स्थेनेति । व्यहोन भागियक्तिकेन । वर्तमानस्यवेत्यादिरध्वनोरि त्यन्त उपमहार' । पष्ठी चाव सप्तम्यर्थ । ननु तयाप्येकाध्यसाये ऽपराध्या भावादध्वन्या स न सार्यहानिरित्याशापामाह । एकस्य चायन दति । एनध्य एने भोन्द्रिपोप्यत्यादिमूत्रे सभ्यमुपदिसमम्माभिरिति समूत्सा अस्थित्वा त्रयाणामध्यता लतणानामिति । - - ·योगशर्तिकम्। तदेवं मानयोग्यं चित्तं तदन्यचित्तानां ग्रन्धप्रकार उक्तस्तस्य च मो. खानुपत्तिः परिहता इतः पर मोतकारणस्य विवेकज्ञानारथ्यसम्यगनानस्य विषयों लवणादिकं चातिविस्तरेण प्रतिशवनीयं विपदर्शन इत्यादिसू. अनयपर्यन्त्रैः मूत्र तत्र चादी सदसत्त्ववैधयण कार्यकारणयोविवेकं सम्यग- नाविषयेकदेशं दर्शयति । - व्यक्तसूक्ष्मा गुणात्मानः ॥ १३ ॥ से धर्मा यद्यपि नित्यास्तथापि कालभेटेन यताः मूत्मा वा भवन्तु मयेएय गुणात्मानः सत्त्वादिगुणमात्रस्वरूपा एव भवन्ति सदा पर्वमानत्येन गुणा एव तटपेक्षया सत्या इत्यर्थः । ध्याचप्टे । हे रात्यति। अब मामान इत्यस्यानन्तरं पडविशेषा इति पाठ. क्वचित्तिष्ठति प्रामादिकत्वादुपेक्षणीयः सर्पविकाराणामेन गुणात्मकत्यस्य वक्तश्यतया पढविशेषमात्रनिर्देशानावित्यादिति । अयमयः । ते धमा व्यतस्यरूपाः मूत्मस्वरूपारच मददादिघटपटान्ताः परमार्थतो गुणात्मानो गुणरूपेणय मन्तो न तु स्वरूपेण यतः सर्पमिदं धर्मजात सत्त्यादीनां सनिवेशः संयो. गस्सद्विशेषमानं तद्वितये विलयात तदर्तमानतायां वर्तमानत्यातविय. ममिति । तद्वतम् । पाटान्तयोर्यदसदस्ति तदेव मध्ये दति त्रिगुणात्मक माय जगत्परमार्थ इति च। अपारमार्थिकत्वं चानित्यतामात्ररूपासत्यम् अन्यथा सष्टादिप्रतिपादनमूत्रादिविरोधात । अत्रावषयमयोगातिरिक्त धमा नाम्तीति न भाष्यार्थः । अवधिद्रव्ययातिरिकस्य स्थानेस्याने व्यवस्थापितत्वादिति। उता शास्त्रं प्रमागायति । तया घेति । परम पारमार्यि नित्यमिति यावत् । माक्षेत्र लौकिकमायावत तणभरम असः मच्छरम अत्यन्ततुच्छम् अल्पसार स्थिराशाभावादिति । अत्र मुशब्देन परिणामितया गुणानामपि तुन्नत्यं मूचितं गुणा एय परिणामितया कूट- स्यनित्याऐठया तुच्छाः । गुणकार्य सुदृश्यमानं गुणापेक्षयापि सुच्छम् । अतः मुतुन्छमिति । यद्यपि मायाशब्दो मिव्यावस्तूनां कारण मायां तु मक्षति विदादिति श्रुतेः । 'विश्यस्य बीजं मरमामि मायेतिस्मोश्च । -

·.
२०४
योगार्तिकम्।
मायावं हि मृपाविकारण व्यामोहकत्व तब्द प्रतावेध मुख्यं 'प्रत्या
सर्वमेवेदं जगदन्धीत विभो रिति । 'जगन्माहात्मक विद्धि अव्यात व्यक्त
संचक मिति भारतात । तथापि कार्यकारणभेदान्मायाशब्दः कार्यपि
| प्रयुक: 'देवी झेपा गुणमयो मम माया दुरपया' इत्यादाविसि मन्त
ध्या । नन्वेष प्रपञ्चापि प्रत्यायमूत्तमायामार्यत्यान्मायव अन्यथा
मप्र योनिमंहगृह्म तस्मिन् गमे दधाम्यहम् ।
मूलमायाभिधान सत्सा क्तिपि तिष्ठति ॥
रति कामांटिपु मूतिधिरोषणयात् । सत् कर्यानवशब्दः प्रयुक्त |
रति मैयम् । लोकिकम्येन्द्रनालादरेवाप्न दृष्टान्तत्येनेयशष्टौचित्यादिति ।
मपञ्दस्य मूलकारणमात्रत्ये श्रुतिरपि पाचारम्भय विकारो नामधेष मृत्ति
फेस्यैध सत्य मित्याविरुदादर्तया । तथा षिष्णुपुराणमपि
शिमिका दारसधातो रचना स्थितितस्थितिः ।
प्रयिष्यतां नृपश्रेष्ठ तदेवे विधिका त्यपा।।
एच छत्रगलाकादिपृयगभावो विमृश्यताम् ।
जात छत्रमित्येन्द्र न्यायस्त्वयि तथा मयि ।
इत्यादि । एपिधेषु च वास्ये विकाराणामनित्यतयुध विधेकवेरा
म्ययास्तात्मयं न तु कार्यसपड़ने कार्यकारणभावप्रतिपादकवाक्यविरोधात् ।
| नघ तदनुयादमात्र महदादिष्टलौकिकप्रमाणानधिगसत्येन अनुवादास
भवात् । प्रमाणान्तरसत्वे च सेन सहापि विरोधस्यान्याध्यत्वात् । किच
सर्वविकारस्य मिथ्यात्व प्रमाणस्यापि मिधास्वनिश्चपेन श्रुतिममाणाय.
एतेपि कारणस्वाभिमतलादो पुन सथपः स्यात् मामारपसशयाहिता.
सशयादिदिति दिकामबान्तामयतारपति। यति। यदि सर्वे विकारा
अनेकगुणमाना. तदा कयमेश शस्तन्मात्रम् एक वरिति लोकशास्त्र
यावहार इति शशावास्यार्थ । तब सिद्धान्तसूत्रम् ।
परिणामकत्वाइस्तुतत्वम् ॥ १४ ॥

·योगवार्तिकम् । परिणामस्यैकत्याहस्तूनां गुणानां तन्यमेकस्वमिति योजना । पर- | माता नानात्वेपि व्यावहारिकेशानियेन परिष्मामरूपेण वस्तूनां गुणाना- मेक्रत्वम्यवहार इत्यर्थः । अत एव श्रुतियावहारिफम्याग्यादावविन एकस्यापयविभागे सति नानात्यमेव पारमार्थिकमुक्तवती 'यदग्ने रोहित रूपं तेजसस्तद्रूपं यक्षुझं तदपा यत् णं तदवम्य अपामाइग्नोमित्वं बीणि रूपाणीत्येव समिति । परिणामस्यकत्वं भाष्यकारो दर्शयति । पस्येति । यहाणामकामा माविकान्तःकरणपेण परिणतानां बाझक- स्याभावेन यात्रमित्येक परिणाम इत्यर्थः । तेन महदहंकाररूपेण्यापि प. रिणामक्रस्वायमाय न्यनता । अब ओवशब्देनान्यान्यपि ज्ञानेन्द्रियागयु. पलतणीयानि । साझात्मकानामिति । तामसान्नाकरणरूपेण परिणा- तानामित्यर्थः । अत्र शब्द इति । शश्वतन्मानरूपं द्रष्य मूर्तिसमानना | सोयानामित्यागामिभाव्येण द्रव्यत्यलाभात् । एतदपि रसादितमा. गामुपलवणम् । एवं कमात्मनानां राजसान्तःकरणरूपेण परिणतानां कारणान्तमायेनकेका परिणामो वागादीन्द्रियमित्यपि बोध्यम् । अतः पर स्यूलभूतरूपेण में परिणाम दर्शयति । शदादीनामिति । मूर्तिः काठिन्य पथिवीमति यावर । म सजातीयानां शब्दादितन्मात्राणाम एकः परिणामः एथिवीपरमाणुः स्यूलयिध्याः परमभूमावस्येत्यर्थः । इदं चायें प्रतिपादयिष्यामः । अयमेव सूहाशब्देन सांग्ये प्रोक्तः 'मूत्या माता. | पितृजाः सहमभूतस्विधा धिययाः स्यु रित्यत्र । अयं च परमाणुवैशेषिके | स्त्रसरेणुशब्देनाव्यते । अस्माभिस्तु प्रत्यतपूधियाः परमात्मात्यापथिवी. परमापरिति । गुणेषु पयित्रीत्यादिव्यवहाराभावेनाणुत्वेपि न पूर्थिया. दाणु व्यवहार दति । तस्य च पार्थिवपरमाणनिरवयवधमनिरासाय पञ्चतन्मात्रापशाययया इत्याह । सन्मात्राययत्र इति। बहुवी हिथियहः । महाभूतादिरूपपरिणामेष्वयकत्वं दर्शति । पामिति । एमिति । एवं भूतान्तरस्वपि जलादिपु नेहादिलातीपानि जलत्यतेजात्यघायुत्या- काशत्वज्ञातीयानि तन्मात्राणि रहोत्वा सामान्यं सजातीयानामनेकेषां धर्मभत एकविकारारम्भभूत उपपादनीय इत्यर्थः । तमया। गन्धतमा ।

·। योगवातिकमा | पयित्वा धतुस्तनमााणा खेदजातीनाम् एक परिणामो जलयामाणु (स्तेपा च महाजलादिः । पत्र गन्धरसो वर्जयित्वा पोष्णयजातीयानाम | रितन्मात्राणा नाणुस्तेभ्यो महातेजवादि । यत्र गन्धरसरूपाच्या वर्जनाह |हाभ्यो वाण्यणुस्तेभ्यो महाघाप्यादिः। एव शष्टतन्मात्रादहकाराशमकता दामाशाणुलेभ्यो महाकावारिति। इदमशमधेममा शब्दादीना मर्तिम जातीपानामित्यादिवास्यास्त्र दर्शने ऽय मिटान्त श्रद्धादिसन्मानपञ्च फाटिन्यवेदादिश्यामा प्रचिरीत्यादिजातप सन्तिा तत्र पत्रिीजातीय शब्दादिगन्धान्तपञ्चतन्मा पधितोपरमागरमले पृथिया पश्चगुणो पलम्मात् एव जलजातीये. शम्दादिरसपर्यन्तस्यास्सन्मानेजलपरमाणु । एव जलातीय शम्दादिरूपान्तवितन्मात्रज परमाणु । गक्ष वायुजा ( सीयाभ्या शतस्पर्थतन्माभ्या यायुपामाण । एबमाकागतातोयान्मन्द मन्मात्रादहकारमसलादानशाणुळायते । एव परमाणुगणोत्यत्यनन्तरं सभ्य एयाकाशादिकमेण पञ्चमहाभूतान्युत्पश्यन्ते । शुती चाभारादिक्रमेण महाभूतात्पत्तितिरिति । समानानन्यायेन ए सात्येपोत्यमेश सिग्न्त | उघीयते । विष्णुपुराणाद। तु यद्धसन्मादाकाशमामाशात् पशत मात्र सम्माद्वायुरेषक्रमेण सृष्टि मर्यते । यया विष्णपुराणे ऽहकार एनन्तरं यथा प्रधानन महात्महता सतयारत। भूनादिस्तु धिगण मग तन्मात्रिक तत ॥ मस शब्दतन्मात्रादाकारा शमलवणम् । शटमात्र सदाफाश भूतादि स समारणात् । काशस्तु विश्र्वाण स्पशमात्र सम । पत्तधानभवहायस्सस्य स्पण गु मत इत्यादिश्मेण पञ्चभूतटिस्का । सत्या प्रथमर्थ । सोहळा महतान' पारित पया एपित्री शतेनानुषिद्धा भति तद्वत् । ततो महातापूरनाट्टाभ्यो मितिमा भदिस्तामसाहकार तन्मात्रिक सगे ·चोगवार्तिकम् । तन्मात्राणां सृष्टिं मसर्ज चमार तदनन्त स एव भूतादिः शब्दातन्मात्रा स्विद्वितीयात शब्दगुणका प्राकाशं समजैत्यनुपज्यते तया चाहंकारशन तन्मात्राभ्यां मिलित्यामाशं सूज्यते न तु तन्मान्तरमत्यतइति सिद्धम् । तच्च शब्दगुणकमा काशं भूतादिनाइंकारेणापरितं भूत्वा स्पर्शमाचं ससर्ज. अत्र दामाशेहंकारस्यापि कारणत्यवचनादपरभूतचतुष्केपि तत्त. मात्राणामहंकारसहितामामेव हेतुत्यमवगम्यते युक्तिसाम्यात् । एतत्सू. | चनायव भूतादिशदेनाहंकारोपन्यासः सतरख स्पर्शतनमात्राट् बलवान्म- | हाायुरभवदिति । एवक्रमेण ततन्मात्राधियेन तेजमादिभूतत्रयोत्पत्ति वाश्यान्यपि तर प्यारयेयानि । कार्यकारणपोधिकप्रकार: प्रदर्शितः । इदानों यथोक्त कार्यकारणरूप संयं यत्स्यप्तत वित्तकल्पितमात्रं स्वामदिति यग्राहस्तबिपिम चित्ततदर्थयोविवेकप्रकार दर्शयिति सूत्रकारः । | तामूत्रमयतायितुमुपामते । नास्त्यर्य इति । विज्ञानादिन आहुः । बाह्मवस्तुनः प्रातीसिक्येध मत्ता पामार्थतस्तु गुणा या तपरिणामो या प्रतीतादिकंवा किविनास्ति । म निरोधो न चोत्पत्तिने बढो न च साधकः । न मुमतुन वे मुक्त इत्येषा परमार्यता । यया रपादयः स्वप्ने भान्तीव मेव सन्ति । गया जायदवस्याया भूतानि च न सन्ति ये ।। इत्यादिश्रुतिस्मृतिपरंपायच बालवस्तुनिराकरणात् । तथा युक्तिर- स्ति । स्यनादी तायत विषय विनापि ज्ञानमुभयादिमिदुमनुभवधि. प्रयत्व विना हि विषय पररपिन वीक्रियते अत उभयवादिमिटेन जाने. नेत्र स्वादिवत्सर्वशवहारोपपत्ती जानातिरिक्तार्यकन्पने मोरवमिति तामिमा मुक्ति प्रदर्शयन् स्वमतमुन्यस्पति । नास्त्यर्थ इत्यादिना । यि. जा वसहचरी विज्ञानाभावशालीनोऽयं उभयसिहा नास्ति । ज्ञानं तु प्री- भावकालीन स्यमादी कल्पितमुभयादिमिट्टमित्यनया दिशा एतयुक्ति मागंण ये वस्तुत्ररूपमत्यन्तमपटुवते 1य इत्यादापयतइत्यन्त विषयो- ।

·योगवार्तिक । ति । वानेत्यादिना आहुरित्यन्तेन । दिकशब्दविताश्च पराभिनेता त्यादप पूर्वोक्ता तया युक्त्यन्तराणि च । महोपलनिषमादभेदाचीतदियो । भेदश्व शान्तिविज्ञानैदृश्य इन्दविवाद्वय ।। इत्यादीनि । तन्मस स्वयमा निराकरोति । तेतति । ते विजा नयाटिन एवासन्त इत्यर्य । तत्र हेतुमाह । प्रत्युपस्थितमित्यादिना स्युरि त्यन्तेन । यस्पार्थ । इद मधे धातुस्वमाहात्म्पेन मात्रकादिनवोपस्थित न स दोपादिना स्वप्रधदत्यन्तमाधादर्शनात् । श्रत फय वस्तुस्वरूप गृहीत्वापि प्रमाणरूपेण स्वप्नज्ञानरूपदृष्टान्तरलेन वस्तुस्वरूपमपत्नपन्त श्रदेयवदना स्यु । लेपा ज्ञानस्यापि धमत्वेन तद्वाश्यस्य यथार्थवाक्या पंजानाजन्यत्वात् तद्वाश्चार्यस्यापलापाच्च । प्तद्वाज्यस्यानदेयत्वा दित्यर्थ । नहि जायजनानम्य स्वपदृष्टान्तेन रिपयापलापे क्रियमाणे स्वाभिप्रेतस्य यत्किचिनजानस्य विषय सचित्यप्यभ्युपगन्तु शक्यते प्रामाणिरित्यतस्सरव नाम्तमा न पुनाची नास्तीति भाय एतेनाधुनिकाना दृष्टिष्टिवादिना वेदान्तिनुवाणामपि मत प्रच्छचना स्तिकायोपेतणीयम । स्वप्नादिदृष्टान्तेन योहपोदीनामसतपण्डनेन च घेदान्तजानलज्जन्यज्ञानपोरपि धमावापत्त्या घेदान्तपामाण्यासिद्धा तत्प तिपादाब्रह्मासिद्धिप्रसङ्गादिति । नन्वनुभयस्वरूपस्यात्मन स्वप्रकाश त्यात् न तत्र प्रमाणापेतति चेत् न । तथा सति वेदान्तश्रावधयथ्यापत्ते । प्रथापूर्णत्यमद्वितोपायभमानरासाच प्रयणापति चेत् ना अप्रमाणीभूतेन वेदान्तमापूर्णत्वादाभावस्पासिद्धापते । ननु श्रन्या स्वार्थ बोधिते मति पावातद्वाधेप्यतति श्रुतिप्रश्ने ग्राम प्राधितमय समिति । मेघम । अतिप्रामायण्याहवानुमानादीनामध्यप्रामाण्ये स्वप्रमाणीभूता बाधिता व श्रुतिम उत्पादितनानामपि प्रामाण्यसाहित स्वार्थसशय कय नाजा गतस्तनधर विफलीकुर्याति दिक । विज्ञानवादे टूषणान्तरपरतयोस सूरमवतारयति । फुतरवेति । सरदो हेत्वन्तरे फुतोपोत्पर्य ।

·२२९ योगवार्तिकम् । वस्तुसास्ये चित्तभेदात्तयोविभक्तः पन्याः ॥ १५ ॥ एकस्मिवेव विषये वित्तान्तरवियोगे चित्तान्तरालम्बनदर्शनात योश्चित्तार्थयार्यिभक्तः पृथगेव पन्या स्वरूपभेदोवयनवर्त्म विरुद्धधर्मट्टय. रूपमेकानेकत्वरूपमित्यर्थः । क्षणिकविज्ञानमेव परेषां चित्तमित्यतः चित्ता- वैदेनैव विज्ञानभेदोर्यपु सिद्ध इति भावः । तत्रादी भाप्यकारो अनुभव यलात हेतुं साधयति । बहुचित्तालम्बनीभूतमेकं वस्तु साधारणमिति । | मयभिजासिद्धमिति शेषः । सौन्नेनुमाने तर्कमादी दर्शयति । तत् खत्चित्या दिना प्रतिष्ठमित्यन्तेन । नैति । न एकमात्रीयपुस्पचित्तात्मक तथा | मानेकपुरुपीचित्तात्मकम् अपि तु स्वप्रतिष्ठं चित्तातिरणय स्वातन्त्र्ये. शैव स्थितमित्यर्थः । सिद्धहेतुं योजयितुं पृच्छति । कमिति । उत्तर, स्त्यिति । आदावेशपुरुषीयचित्तकल्पितत्वानुपतिमुक्तहेतुना प्रतिपाद- यति । धर्मापेक्षमिति । पुरुपभेदेनैकस्मिवेध योपिद्वस्तुनि धर्मनिमि- तात्सुखजानं सुखवती त्याकात्तिर्भवति । अधर्मनिमित्ताच्च दुःखयती स्यामारतिरित्येवमादिरूपैश्चित्तभेदोस्सि अतः कस्य पुरुषस्य चित्तेन सत् कल्पितं स्यात् न कस्यापीत्यर्थः । नन्वेवं भवत्यनेकपुरुषचित्तपरि. कल्पितमिति द्वितीयः पतः तबाह । न चान्येति । नाप्यन्यपुरुपविता. त्मसेन वस्तुना ऽन्यस्य चित्तउपरागः संभयति । परस्वप्नस्य परेणा- जानादित्यर्थः । तर्क प्रदर्य मूत्राय व्याचष्टे । तस्मादिति । पाहायहण- | यो देन वैधम्मेण भिवयोरित्यर्थः । ननु वित्तातिरिक्तार्थवादिनाम अर्थस्य स्यिात्याविरन्तामेव कथं ज्ञानं भवति । कथं या एक एवार्थः स्वमादि- भेदभिवासु रति हेतुः स्यात् । नझविलवणात् कारणात कार्यभेदो घटतदत्याशङ्कायामाह । सांख्यपतति । सांख्यानुसारिमते मुखदुःख मोहात्मकं भवति धस्तु चित्तं बलस्वभाषमतो धर्मादिनिमित्तवशात्सु. खादायमेव वित्तस्तु संबध्यतइति न सर्वदा जाने तथा धादि. निमित्तानुरूपं सुसादात्मझमत्ययं पति मुखादयात्मकत्वेनैव घस्तु हेतुभंय. तीति कारणलाबच्छेदाभेदाव द्वितीयोपि दोष इत्यर्थः । यौवादान्तर.

·Sci योगवार्तिकम् । निराप्तकमबान्तरमवतारयितु तन्मतमुपन्यस्यति । के चिदाहुरिति । | के चिद्रा । अस्तु ज्ञानादिबीर्य तथापि ज्ञानसमकालीन सय सास्तु अन्यदा प्रमाणाभाघात, प्रयोगश्चाय ज्ञानसहभूरेवाचा भाग्यवान मुम्बादि | पदिति । अत्र मुरादृष्टान्तस्तन्मतेनैव अस्मन्मते मुररस्यापि विधये स्यिा स्यात् । रागढपादिश्वोभयसिहोदृष्टान्तहति । अर्थस्य ज्ञानसहभाखित्वेन यत सिध्यति तदाह । तरतति । ते च एसेनानुमानेन विषयस्य पुरुषान्तासाधारण्य प्राधमाना जानपूर्वोत्तरवणेषु विषयमपलपन्तीत्यर्थ । ततश्चाननुभयमानतया न मोतसिद्धिरिति भाव । नत्र प्रत्युत्तर मन्त्र मिदम् । न चैकचित्ततन्त्रं षस्तु तत्प्रमाणकं तदा किं स्यात् । १६॥ एस्पास्यज्ञानातिरिक्त पा चित्त नास्तीति ज्ञानमेशन चित्त सत्तन्त्र तवियत तथा च नापि धम्नु एकनाननियतमिति प्रतिज्ञा । तत्र | हेतु सदित्यादि । तदा सहि सचितयमाणक घस्नु कि त्यात चित्तापाये मुत्र शिलीयेत न कुनापोयतो वस्तु स्थिरमिति गेग । अब माघ । यदि चित्तस्य कारणे विलीयतरत्युच्यते तदा घटादिरूपाना लाय | धाञ्चिताभेदापत्या विज्ञानवादिमतएव प्रवेश मच्च दूपित्त यदि च मृदादिपूतध्येस सदा विनाशकारणाकाहाया परिदृष्टस्य मुद्रामालाड माशारणत्वेन चित्तनाशसमकाल घटादिषस्तुनाशानुमतिरिति । हेतु पदस्येप्रमेवाय भाग्यकार आह । एकैति । एकदिप्तनिपत हस्नु स्यात्तदा तच्चित्ते विषयान्तरसञ्चारिणि निरुद्ध घा सति प्रस्वरूपमेघ | सहस्तु अतस्सदानों कि स्यात शेषमस्यरूपत्वे हेतु । अप्रमाणमि स्पाप विवरण केन विपहोलस्वभावमिति । स्ययमधिक पूरयति । सध्यमान चेति । चित्तन समझात भारित्या कुत उत्पटोस न कुतोपी | त्यये । पूर्ववद्रय भाव । यदि चित्तस्य कारणावोत्पत्तिमध्यते तदा • हमारमामायित्वादिति पा ·योगवार्तिकम् । वित्ताभेद एव स्यात् यदि च बाझकारणात भेवान्चित्तव्यभिचार्यपि स्पात स्वतन्त्रकारणेनोत्पादनात परिदृष्टानां दण्डवत्रादीनामेध कारणाचित्त्येन चित्तव्यभिचामिदिश्चेति । धाधकान्तरमाइ । ये वास्येति । अस्यार्थस्य रहामाणस्यामतीयमाना ये च पृष्ठादयंशास्तप्य. प्रामाणिकत्वादसन्तः स्युः । एवं च पृष्ठादाभावादुदरं प्रतीयमानमपि नरोत, सत्यतयेति शेषः । उदरस्य पृष्ठार्दिव्याप्ततपा पृष्ठादाभायनोदरा- भानसिद्धेरिति भावः । परमतमात्य स्वमतमुपपक्स्योपसंहति । तस्मादिति। उभयत्र स्वतन्त्रशब्दो न्यान्यनरपेत्यवोधनाय । भोग इति । वियोगाचानुपाध्याक्ष इति शेषः । वित्ततदर्थयाविवेकपकारों दर्शितः। ददानी जाविषयत्वमदाजातविषयत्वाभ्या चित्तात्मनोधिका- । कारमाह मूत्राभ्याम् । अस्यैश च मातहेतुज्ञानविषयस्य विधकस्यापोटात- मत्या कार्यकारणपोरिचतार्ययोश्च विवेकः पूर्य दर्शितः यावद्धि कार्यभिवं कारण न सिद्धरति न तावत्तिकारणतया वित्तं स्थिर सिध्यति येन ज्ञाताजातविषयत्वं चित्तस्प स्यात यावदा चित्तार्थयाभदापि न सिध्यति न सावपि चित्तस्य जाताजातधिपयस्वं सिध्यति ततः कुतो जाताजा. सविषयत्वसदाजातविण्यत्वाभ्यां चित्तात्मनार्विक इति भावः । तदुपरागापेक्षित्वादस्य वस्तु ज्ञाताज्ञातम् ॥ १७ ॥ चिस्य झालभेदेन बातमजात न वास्तु भवति । कुतः । अर्याकार- तारूपोपरागसापेक्षत्यात अर्थ जानइति शेषः । अतो ज्ञाताजातविषयतया | वित्त परिणाम्पपीति भाव. । नन्वाकारतातिरिक्तं किं बुद्धे जानमस्ति पत्र सस्या अपेक्षेच्यतइति च । भूतप्रकाशयत्सत्यस्यापि कश्चन प्रकाशस्ति सयुवादिष्वारसाउनुभवसिद्धः तस्यैशन्याकारस्यदिवस धर्मात स्थादिति । उपराग कारणप्रदर्शनपूर्वकं मूत्र ध्याबठे । अपस्कान्नति । अयस्कान्तर्माणपक्रिया व विण्या अयोधत क्रियाशीनं चित्त स्वमहि- वारुष्य स्वस्मिन् सयोग्य तदुपराजयन्ति स्वाझाराझारयन्तीति लानारस. इस वस्त्रम् अतो येन विषयोपरत यश्चित्तं स विषयस्तस्य मात इत्यर्थः।

·। योगवार्तिकम् । दतरे चाचातरत्ययं ।यपि चित्तम्य नहत्वाच ज्ञान चैतन्य स्त्र ज्ञानस्यात तस्य च पौरुषेयत्यात उभयत्र ज्ञानकल्पने गारयात सत्त्वस्य प्रकाशरूपता च प्रतिविम्ययहणतमनर्मल्पमात्र तामि तप्तायोवामहारतो धुद्धिसत्त्व. प्रकागोपि नानशद्धनातः । मूत्रतात्पर्यविषयं पुरुपाद्वैधान्तरं हेयताया विवेकस्य च बीज चित्तस्य च दर्शयति । वस्तुन दति । असो जाताजातवा स्तुकत्वान्ययानुपरत्या चित्तस्योराणायपरिणाम सिद्ध इत्यर्थ. 1 घटा दीनामपि साक्षात्पुरुविषयत्वे पुरुषस्यापि जातानाविषयत्वं स्यादित्या. शयेन पूपित्वातसूत्रमुत्यापति । यस्य विति । | सदा जाताश्चितत्तयस्तत्प्रभाः पुरुषस्यापरिणामात् ॥ १८ ॥ यस्यतु तदेव विषयोपरतमेव चित्त विषयो नान्यत् अतस्तस्य सत्प्रभरिचालसाक्षिणः पुरुषस्य विपपाश्चित्तरत्तय सदानाताः पुरुपस्या- परिणामादित्यर्थः । परिणामित्से हि कदाचिन्युरूपस्यान्यापत्त्या बिझ. मानापि विशतिने जायेत । तदा च तस्यापि ज्ञाताजाताभपरूपत्वे अई सुखी न था दुम्सी न धेच्छामि नवेत्यादिमशयः स्यात् एतादृशश्च सथयो न दृश्यते अतो हत्तेरनासमत्ता नास्ति सतरच पुरुषोऽपरिणामोत्यायातम् । ननु पुरुपस्यापरिणामित्वस्य ध्ययस्यापने झिमिति साध्ययोगयोरायह दति चेत् एणु । यदि हि पुरुषस्य ज्ञानादिलतणधर्म. करचन मोहे नश्येत् तदा व्यपटोपेण दारिद्रावर मोतो न परमपुरुषार्य स्यादिति अस्मिन् मूत्रे | द्धित्तिांध पुरुषस्य विषय इति लयम्। अत एव पुरुषो विषयी नित्यं मत्वं न विषप. स्मृत' इत्यमुगीताया नित्यमित्यनेन सत्त्वारयाया बुद्धिमत्तेरेव पुरुषविषयत्वमुक्तम् । मूत्रतात्पर्यविषय चित्ताधम्र्य भाष्यकार माह । यदीति । भाष्यं मुगमम् । ननु यदि वित्तमेश पुरुषस्य विण्याहि शब्दा- दिपशायः कय स्यात् चित्तस्याचेतनायन विषयतामात्रेण प्रकाशासंभवा. दिति चेव । चित्तारूटतपैव शब्दादीना पुरुये भावादिति ननु सांसंब. इत्यादिशेपेपि चित्तमेव पुरुषस्य विषयो नान्य इत्यत्र का युक्तिरिति चेच्छृणु। अर्याकारतेय विषयविषयिभायो न तु संयोगमात्रम् अतीन्द्रियेषु ।

·२८ योगवार्तिकम् । संपागसत्त्वेपि चित्तविषयत्वाभावात् माचार्याकारता प्रतिविम्वरूपैव पुरु स्वीकार्या स्वतोऽपरिमाणित्वात्य साधितत्वात अतः पुरुपे प्रतिबिम्बसम- पेणमामय त्तिमत्स्ववित्तस्यैध फलबलाल कल्प्यसे यथा जलादी प्रतिबि- | म्बनतामय रूपवत् स्यूलद्रव्यस्यैवेति । तदेताभ्या सूत्राभ्यां चित्तविधर्म- तथा वित्तातिरित्तो मातभागी पुरुष. प्रतिपादितः । आभ्या च सूत्राभ्याम ज्ञानमिच्छादिविशारजातं च चिननिष्ठमेव न तु पुरुषनिष्ठमित्यवगन्तव्यम् । ननु पुरुषस्य सदाजाविपपत्वेन ज्ञानपरिणामा मास्तु इच्छानुपादिपरिणाम तु कि बाधफमिति चेच्छृणु । पुरुषस्य सदाजातधिपपत्ये सि लाघवा- जिसमाशस्वरूपमेकैकमेयात्मतव्य सिध्यति ततश्चाज्ञानस्य वित्तधर्मतया अज्ञानकाय धर्मादिकं तत्कार्य चेच्छासुपादिकमपि चित्तस्येव सामानाधि. करण्यप्रत्यासत्तो लावादिति भावः । चित्तस्यैव स्वग्राह तथा सदाना. | तविषयकत्वं चित्तभोसरसिमित्याशानिरासकं मूत्रान्तरमवतारयति । | स्यादाशद्देति । वैनाशिमाना चित्तात्मवादिनामिति शेपः । चित्तमेव | स्वस्य विषयम्य च प्रकाशकग्निबनविष्यति कृतमपरिणामिनान्येनेत्याशङ्का वैनाशिकानां स्यादित्यर्थ । प्रचाग्निचित्तयो साधारण प्रकाशकत्वम | अखण्डोपाधि प्रकाश इति ध्यवहारडेतुः स्वाभासतारूपसाध्ये प्रवेशनीयः । लेनाग्निचेतनपारेकरूपप्रकायाभावेपि न ततिः । तथा च श्रुतिस्मृत्योरपि आत्ममि नाग्न्यादित्यादिदृष्टान्तानुपपत्तिरिति तामिमामाशङ्का भूत्रेण रिहरति । न तास्वाभासं दृश्यत्वात् ॥ १८ ॥ व्याचष्टे । यथेतरायोति । अन्त करणत्यक्याच्चित्तमेव मन इत्युक्त वान् । अत्राय प्रयोगः। चित्तं न स्वाभास स्वनीचरवृत्त्यभाधकाले नस्वप्रकाश्य दृश्यत्वात् दन्द्रियशब्दादियदिति । तथा च स्वगोचरवृत्त्यभाधकाले विसभामा पुरुषः सिद्धातीति भावः । त्तिमानार्थ नियमेन तिकल्पने चानश्स्यां मूत्रकार एव वति, स्वप्रकाश्यत्व च पुरुष मसिद्धम् । पुरुषस्य स्वजेयतायाः मागुक्तत्वेन व्यभिचार: स्थावतः साध्ये कात इत्यन्तम् ।

·२८४ योगार्तिकम्। अन्यादी च स्वभासत्व र नास्तीति यत्पति । अतो न तत्रापि व्यभि चार दृष्टान्ते च सर्वदेव स्वप्रशाश्यत्याभावोस्तीति । अत्र च कर्मक विरोधो हिपतराधकातर्फ फर्ममविरोधे च स्वस्मिस्वमयोगानुपप तित । तया च वयति । प्रमागरदाय प्रकाश्यप्रकायलयोगे दृष्टीन म्वरूपैस्ति सयोग इति । तथा परसमवेतक्रियाफलभागित्सहपकर्मत्व न झियाश्रये करि सभयतोति । आधुनिम्वेदान्तिमुवास्तु चित्तादिक न द्रष्ट दृश्यत्यादित्यैव प्रयुनते । पुरुषस्तु कर्मकर्तृयिरोधादृश्य एव न भवति | पुरुषगोचरस्तु व्यवहार पुरुपसतैव पुरुषेण भर्यात प्रकारागोवरव्यवहारे प्रकाशान्तरानपेतादर्शनादित्या । तव । चित्तरसावण्येर पदिश्यत्वस्य सुयचतपा चित्तातिरिक्तपुरपसिहानुपपत्ते । एतिगोचरव्यवहारस्यापि स्वरूपमत्या राय घनु गम्यमान प्रकाशगोचरव्यवहात्याचे प्रकाशान पतेत्येव हि दृष्ट तत्र दिल वा पुरुषो घेति न कश्चन विशेष । | अपि च स्वप्रकाश निरऽजनमित्यादितिस्मृत्युक्त स्वप्रकायत्वमप्यदृश्यत्वे मनि पुरुषस्य पथाश्रुत नोपपोत योगिमार्थत्यागात् । कि च पुरुषान प्ठफलाजनकत्वेनात्मतत्त्वाकारा चित्तत्ति प्रमाणमेव न स्यादित्यादिदो पप्रसतिरिति । कर्म का विरोधातु पुरुषस्य जेपोप नास्ति चेतनप्रति विम्बितघुद्धितियाप्यत्यरूपस्येव उपत्यस्य पादवदेव बुद्धिरत्यारूठरूपो दृश्यो दर्पणामठमुखवत फेरलस्तु द्रष्टेति प्रकारभेदात्कय कर्मकर्तधि रोध दति दिक । कर्मकरीविरोधस्तु बोदुमतएव भवति चित्तातिरिक्त द्रष्टनभ्युपगमेन करणान्तरानभ्युपगमेन च द्ररि सातादेव स्वप्रतिधि म्यादेरनुपपत्तिरिति चित्तस्य स्वाभासत्वग्निवदिति परोक्तदृष्टान्तस्यासि टिमाह । न चाग्निरत्रेति । अत्र स्वाभासत्वे न अग्निरिक्ष यान पूर्व समसा पिहित परचादात्मान प्रकाशयतीति क्वचिदृष्ट स्यातदाने स्वप्रका | श्यत्व पुरुषायेय सिद्धयेत् तदेव तु नास्तीत्यर्थ । ननु पुरुषोपि प्रकाश स्वरूप एम सरंदा तमस्तु घुद्धिरत्तरेय प्रतिबन्धकमिति चेत्सत्यम। तथापि धुद्धिरत्याध्य करणाभावमान स्वात्मानमविषयी कृत्य करणकाले विपपीक तीत्यसमनितो विशेषोत्यात प्रकाशस्वरूपतादिसापि ·योगशार्तिकम् । मकारयो नाग्निरिति न केवलं प्रमाणाभावादेवाग्नेःस्वप्रकाश्यत्वाभायोऽपि तु प्रकाश्यत्वध्यपहारकारणाभावादपोत्याह ! प्रकाशश्वामिति । प्रका गोत्र प्रकाश्यत्वव्यवहार न्यथा प्रकाशमयोगस्येव प्रकाश्यत्यरूपतया तस्य संयोगजन्यत्वानुपपत्तिरिति संयोगे प्रतिबिम्बसाधारणसंयन्धा यदि चानामासादेव स्वप्रतिबिम्बादिरिष्यते तदा दृष्टविरोध इतिभाव । अग्नेः स्वप्रकाशत्वं तु प्रकाशान्तरनरत्येण स्वत एव प्रकाशरूपत्वं घटादयस्तु प्रकाशमबन्धादेव प्रकाशन्ते अग्निदृष्टान्तेन चेदृरामेव स्वप्रकाशत्वं पुरुषस्य शास्त्रेपच्यते वितद्विवेकाय चित्तस्य हि प्रकाशः पुरुपोपाधिक एघ अयसो दग्न्यदिति । यत्तु अवेटात्ये सत्यपरीतव्यवहारयोग्यत्व स्वप्रकाश. स्यमित्याधुनिकवेदान्तिवाणा प्रतयन तत्मागेव निराहतम् । विस्तरतस्तु व्रतमीमामायामपोति दिक् । नन्वेवमप्रकाश्यत्वरूपमेव स्वाभासत्वं चित्तस्यास्माभिरभ्युपेयं तथा धाग्निदृष्टान्त उपपत्रः स्यात्तत्राह । किं चेति । शब्दार्थः स्वाभासद्धार्य: संभवतीति शेषः। एव च सतीदं दूपणमित्याह । स्वबुद्धिपचारेत्यादिना । बुद्धः प्रचारो वृत्ति तस्याः संवेदनात मोधादा- नुभवास तहानाटाये सत्वाना प्राणिना प्रवृत्तिद्देश्यले सच्च स्वबुद्धायहणे युक्तं न भवसीसि बुद्वैपाहात्यमवश्य वक्तव्यमित्यर्थः । नन्वहं क्रुद्ध इत्या. दिपत्यये पुरुषस्यापि यहात स्वाभासायं न स्यादिति चेत्सत्यम् । अया सत्वरूपस्य स्वाभासत्त्यस्य पुरुषेप्यनङ्गीकारादिति । यमप्यादी नोधा- दीना स्वरूपतो निर्विकल्प एष बोधः पौरुषेयो भवति डोहमित्यादिस्तु अहकारस्यैत्र व्यक्तिपुरुषस्य धान्तत्वात कूटस्नया हिवत्याकारातिरि- साकारामभवाच्च तथापि पोस्देषेण निर्विकल्पेन वनिता मुद्धाह- मिति यान्तामरणस्य विशिष्दरतिस्तत्सतिको बोधश्च तयाहत्त्वे मेवार घिसत्यापासत्व प्रतिषिप्रसे प्राधादीमा पास्यनिधिकल्पस्य रादागावरत्वेनापन्यस्तुमशयत्यात पुरुषसम्धक चिसयह वृत्ति धनिधिल्पकानुमानगम्यमेव तस्य हि चित्तधर्मत्व संभवति नियमेन ननिगराया जन्यनिर्विकल्पकधाराया स्वीकार नवस्यापत्तेः । अज्ञा- सतिस्वीकारे च बुद्धोई न वेत्यादिसण्यादापत्तेः । शोधादिगोचरनित्य- ·1 योगवार्तिकम। निर्विकल्पकै जानस्वीकार र विशिष्ट प्रत्यवसामण्या घनमत्या प्रतिबन्धात मायादाभाय । सप्रजातयोपि वृत्ति स्वरूपता भासतधेत्यभ्युपेय | मिति । चित्तस्य स्याभासताधादिमते तन्मतमालम्ध्येयान्यदूषणमाह । एकसमये चोभयानवधारणम् ॥ २० ॥ सूत्रार्थमाह । न चेत्यादिना युक्तमित्यन्तेन । न च नाप्यस्मिनु त्पत्तितएव स्वपरायधारण युक्त पूर्व मत पय प्रत्यगोचरत्वात् स्यस्य च प्रागसत्यादित्यर्थ । नन्वेष स्यात्पत्त्यनन्तरं स्वयहणमस्तु तबाह पणिोत । वणिकवादिमते या यस्तुन उत्पति से क्रिया तस्य कार्य मेव च तस्य कादिकारकग तन्मते सनस्तूम्पत्तिमात्र मत्तम निहतुझ स्वयमेव भवतीति सिद्धान्त । तया चोक्त 'भू त पा क्रिया सैव कारक सैष चोच्यत इति । र उत्पत्यानन्ता वित्तम्य स्वपहणार्या क्रिया न सभयतीत्यर्य । अाम मयि शब्दमुष्टिकर्मणा विरम्य व्यापार भावादेकत्या वृत्तीयवाहकत्व न समनतोति भाव । उत्तरमूत्रमयतार । यति । स्यान्मतिरिति । मतिरभ्युपगम । ननु स्वभासशब्देन स्वसतान | भास्यत्व वक्तव्य तया च स्वरसेन विनाशस्यभायेन निरुद्ध नष्टपि वित्तमुत्तरोत्तमुत्पनेन चित्तान्तरण यामित्यभ्युपगम स्यादिति कर्मकर्तृ विधादिदोष इत्यर्थ । तत्र सिद्धान्तमूत्रम । चित्तान्तरदृश्ये बुधिबुद्धरतिप्रसङ्ग स्मृतिसकरश्च ॥ २१ ॥ प्रतिरूपचित्तान्तरेण तिरूपक्ति दृश्पेभ्युपगम्यमाने तु द्धिपुढे पत्तियत्तेतिपसको निवस्या । एतनावटे। अति । बुद्धिद्विरित तगोदा चित्त परेपा एयतिरिक्तचिताभावेन पत्तिचित्तयो पयायत्वात् । ननु नेयमनवस्या सर्वमेव चित्त ग्रहीतयमिति नियमामावादिति चेव । वृत्त | जाप्तसकाटी मारे जानामि न घेत्यादिसण्यापत्ते । योग्यानुपलब्ध्या ज्ञाना दाभायप्रत्यतानुपपत्तेश्च । कि च मा भवत्वनवस्या यत्तिगावरानन्तरत्ति | कल्पनागोरस त्वरिहायमेव । अस्माभितीघवेन सकनतिगोवरकत्रिभु जानकल्पनादिति । एतेन विनित्यत्वाभ्युपगमिनापि न्यायग्रेषिका ·। - योगवार्तिकम् । णामुत्तरोत्तरनानेन पूर्वपर्व नानपदणकत्यना परास्ता अनवस्यागौरमाभ्या- मिति मन्तव्यम् । अतिप्रसई व्याख्याय स्मृतिसरं व्यावष्टं । स्मृतिमंझर. श्वेति । बुद्धिबुद्धेरिति शेषः । संकरशब्दार्यमाह । यायन्त इति । विषया. नुभवकाले जानधारा नातेति विषयस्मृतिकालेपि अनन्तानां तज्जानानां स्मृतिरकदैव भविष्यति । घटो मया पुरा जातो घटनानं सन्मानं चेत्ये. धमनन्ताकारः सायं स्मृतिसंकरः माप्त इत्यर्थः । अस्मन्मते च पौरुषेष- बोधस्य नित्यतया निर्षिझल्पमानतया च न स्मृतिहेतुत्वमिति । नन्वेता. दृशसंकर को दोप इति तबाह । तत्संकराति । संकराभ्युपगमे च घटो मया ज्ञात इत्येकमात्राकारस्मृत्यनुभवो न स्यादित्यर्थः । अन्या- न्यपि दूपणानि सूचयवास्तिकमतं तिरस्करोति । एवं बुद्धीति । सर्व ब. न्धमातधर्माधादिव्यवस्यादिकम् । तदेवं वित्ताद्विविय मोती व्यवस्था- पितः चित्तस्य च स्वाभासत्वं निराहतम् । इदानी परेपामिष्टोक्तात्मतत्त्वा- | वधारणस्य स्वाभ्युपगमरिधेिनाप्यन्यायतामाह । ते ति । भातृस्वरूपं न न्यायेन संगच्छन्ते न्यायविरुद्धा इत्यर्थः । तेषां विज्ञानवादशून्यबादराप्ति । मुग्यं मतद्वयं तबादी विज्ञानवादिनां चणिकताव्यस्यायुपगविरोधा. धाविरुद्धादयं दर्शयति । के विदिति । सत्वमात्रं सणि विज्ञानरूपं चित्तमात्र परिकल्प्य स्वीसत्य तस्यैध मोतं वदन्ति । अस्ति स सत्त्ववि शेपो य एतान् सांसारिकान पञ्च स्कन्धान हित्वा अन्यांश्च पञ्चस्कन्धान युक्तो ऽनुभवतीति ततश्च तत एव स्वाभ्युपगमात पुनस्वस्यन्ति वित्त. | स्यैापत्त्येत्यर्थः । अतो न्यायविमदास्तइति, पञ्चस्कन्धाश्व विज्ञानवेद- नासंज्ञानरूपसंस्कारात्याश्वित्तस्यैव शाखाभेदा न तु वित्ताविवाः । तत्र | विज्ञान विषयानुभवः वेदना दुःखं संचारूपे शब्दार्थाविति यावत् | संस्कारो घासना एतेष्वेषामपि मुसादीनां प्रवेश इत्यखिलं वस्तु चित्तम. वेति। शून्ययादेप्याह । तथेति । तथान्ये के वित् स्कन्धानां महविदाप | महानिर्वदायवैराग्यायापुनर्जन्मरूपप्रशान्तये च नीवन्मुक्तस्य गुरोरन्तिके प्रलचय ब्रह्माभ्यास सातात्कारपर्यन्तं फरिष्यामोत्युक्त्वा शिष्यतामापना नास्तिका गुरूपदेशात् सत्यस्याहंशब्दार्थस्यापि सत्तामपलन्ति शून्यधा.

·सद योगवार्तिकम् । दिनो भवन्ति इत्यर्थः । तेपि न्यायविटा भोक्तः सत्त्वस्यापलापेन स्वाभि प्रेतस्य मोतम्यादायस्य ब्रह्मदयादीनां पा सत्तास्वीकारात् सेपमुद्देश्य | विस्मृति कथं मूठाव लज्जपतीति । एतेनाधुनिकवेदान्तिनुवा अपि न्याय | विरुद्धा मन्तव्याः । नैपि हि माता गुरुमुपासवा ग्रस्तारितं | मुक्किाजतबदत्यन्तनुमिति गुरूपदेगान्मोत्ततत्साधनादिकमेवापलपन्ती. ति। अपि सोपदेशानन्तरमतमातात्कारम्य मननादिमाधनादानुष्ठानाभ्यु. पगापि या न न्यायो ऽसतोपदेशेन फलतत्साधनेषु सर्ववेधाविश्वा. सात् । अभया एतेनापि फलानुदयाच्च । कि बहुना त्यादिप्रामा एपबाधनेन जानमामाएपसरायाग्राहितः मथयो योगान्तपिनसणि स्यात् । न च स्वपकायतथा बर्माण न प्रमाणापेवेति वाच्यम् । ममायतस्तस्य त्सिद्वैा फर्मकर्तृविरोधादितिसांध्यमूजोहोपात् स्वाभ्युपगतपादिये- यथ्यापत्तेरच मोसमाधयिषयस्य घिसम्यास्वप्रकाशत्वाच । यसु भोटा- त्वपि प्रत्यत यहारयोग्पत्य स्वप्रकाशत्वमिति प्रन्नपने नन् गारगावनमा न्तव्यम् । वेदनस्य व्यवहार प्रति सामानाधिशरएवेन हेतुस्यात द्रष्टयवादि श्रुतिविरोधान्येति । मैपातिनास्तिकता दृश्यतेपि वहिर्मुखाना यतिमानिना. मिति । आधुनिकाना वेदान्ते विवतंवादो यथा यया विधार्यते नया तया न्यायविरोधेन तिकतासेतुविदीयते । स्वमते तु नाम्य न्याविरोधः मोतभागिनोइंगद्धार्थस्य भोक्तः स्थिरस्य स्वीकारादित्याह । सास्मयोगा. स्थिति । धादिशब्देन ब्रह्ममीमामादयो याहा. । प्रष्टा बाटा: प्रवावा. स्वशब्देनाह स्वमात्मयादिशदनातन न स्यन्य । कथमन्यस्या- माहमित्यादित्तिगोवरः स्यात्तमाह। वितस्य स्वामिन मिति । स्वामी नात्मा लोमे ध्यावद्रियते पन्जायोति यदाद इत्यादिशास्वेचैति। अपरि- गामिनि योष्टविनियोक्तत्वाभावात कयं स्वामित्व तबाह । भौतामिति । यत्र च स्वतोपि पुरुषस्य भोगोस्तीत्ययधारणीयम् । एतापपतये वितस्य स्वाभासस्य निराकृतम् रदानों सदानाताश्वित्तमयस्ततभा पुरुषस्या. परिणामादिति बन्योपपाद मूत्रमेतेनैव प्रसट्रेनोत्यापति । काम तिनन्यायामित्ये विषये सचायभायात्तदाकारपरिणामामाधान - ·- योगवार्तिकम् । | चित्तनातृत्वरूपं चित्तभोलत्यं पुरुषस्य स्यात् । चित्तस्यले हि घटादियि. | घययहणं चित्तस्य भचारातदाकारपरिणामाच दृष्टमित्यर्थः । तत्र सिट्ठा. न्तसूत्रम् । चिरपतिसंग्रामायास्तदाकारापत्तौ स्वबुद्धिसंवेदनम् ॥२२॥ अप्रतिसंचाराया अपि चितः स्वीपारित्तिदर्शनं युद्धिपत्याकार- तापत्त्यैव भवतीत्यर्थः । अयं भावः । ज्ञातुः संचारो न मानादेव जाने हेतुः | किं त्या कारता हेतुः सविपद्वारा । अन्यया स्वप्नाद। मन.संचाराभावे. नार्यभानायोगात । प्रतो विभुत्येनेव सर्वच सबिष्टस्यामान: सवारी नापत्यताति । आपत्तियह च पुरुषम्य पारमार्थिकाकारमतिपेधार्थम् । पया हि विषयासनिककालेपि स्यपादो तदानाथागत्या चित्तस्य सदा. कारः परिणाम दप्यते नेवं पुरुषस्य वितरत्यभाषि सदानं भवति येन | पुरुषेपि त्यासारः परिणाम दप्येत कि तु स्फटिके मनिष्टरजपालहि. स्यस्येव चित्तरतः प्रतिविम्यमेव लावादिष्यते उभयनामाग्यपरिणाम- कन्पने गावात स्फटिकदर्पणाद. स्वप्रतिविम्तियस्तुप्रकाशकत्यम्य सिद्ध- त्याचेति। दिद त्तिविम्वितमय यत्त्वाकारापत्तिरित्युक्तं मूत्र कारेगोति । भाग्यकारः पुरुषस्य पुढाकारता प्रतिपादयितुमादी युद्धेरेय रूपमाह । अप. | रिणामिनीति । भोक्तृयक्तिः पुम्पारया ऽपरिणामिनी अतो नापि गतिमती त म स्वप्रजापतौश्चित्तस्येव पुरुषस्य नानं संभवति कि तु पत्तिसपप- | रिणामिन्ययं चिति प्रतिमान्य प्रतिनियरूपेण संचरितय सती तवृत्ति- मनुपतति तद्वृत्तिं चेतनयत्कोतीत्यर्थः । अन्य या हि घटमर जानामीति धुद्धिश्त्यनुपात: बुद्धेनहत्वात् अचेतनत्वाचेयुत्तरसूत्रे वयनि । प्रथा- | शिवगादेवैतादृशी युतित्तिरिति चेत्सत्यं. तथाप्यविवेक ए प्रतियिायमू- नक देोषान्तराभावास तथा घेतनमानायपि यत्ती सतिधिम्यः कल्प्यते युवाहटायैव शब्दादियद्वात्मनोपि भानादिति । इमेव प्रतिबिम्ब बुद्धश्चि- छायापत्तिरित्युच्यते तया बुद्धरामात्तावत् अात्माकारतेत्यप्युच्यतइति • एनिमियतत्वमेयेति वदर्भायणसातरम ॥

·११० मच योगवार्तिकम् । मन्तव्यम् । यद्यपि घटायामापरिणामयदामाकारपरिणाम एघ बुटेर्भवति तथापि प्रतिविम्वतुल्यतया स एव प्रतिविम्वमप्युच्यते । युटेरूप प्रदर्थ पुरुषस्य तदाकारतापत्ति दर्शयति । तस्याति । हिशदोरावधारणे सस्या अपि चितेनानरूपा वृत्तिरियविशिष्टेवेत्यारयायतें व्यक्तियते । सन्न हेतु प्राप्लेत्यादि । प्राफारचैतन्योपयहरचैतन्यप्रतिबिम्ब येन एतादृश | रूप यस्या बुद्धिरत्तेस्तदनुकारिमारतया लत्पतिविम्याधारतामात्रेणेत्यर्य । | द्रष्टा दृशिमात्र इति सूरपोदमेष वाक्य भाष्यमारे प्रमाणत्वेनोपन्यस्त एत्तिसारूप्यमितरत्यत्राप्येतदुक्तमिति स्मर्त यम । ननु कानाम्यह शुद्धार भीतोहमित्यादिरूपता वृत्तवति प्रामवोक्त हि निर्विकल्पकस्य त्तिको धस्य स्वरूप कीदृशामिति । उच्यते । यादृश ज्ञानाधादियत्तीना रूप सादृशमेव विम्यतिबिम्बोदहणात् तदेव वृत्तियोधस्य रूप एतियोधी कृत्यविवेन लानामोतिरत्त्यन्ताम्य विषय एव भवति ज्ञान चितिधादिशब्दाना पर्यायत्वादिति । एकाकारतापत्तायागममपि प्रमा पायति । तथा चोक्तमिति । न पातालमित्यादिश्यमर्थ । गुहाहित गहरेष्ट पुराणमित्यादिश्रुतिस्मृतियु पस्या गुहाया गुह्म शारजत प्रल प्रशारयों दात् पास्मसामान्य निहित सगुप्तम इति गीयते । सा गुहा न पा सालादि जितु प्रायविशिष्टा बुद्धिर्शत्तमेव कवय पण्डिता पश्य सीप्ति विशिष्टता च पास्परं प्रतिविम्यनादुभयोरेय विषयाकारत्वचेत | नसायमित्युक्तम । अतो विधिय पहणापोयतातिरघात्मन मगोपन खुट्टासिनि मलोमतात्पयार्थ । तदेतदेकाकारत्वमादित्यपुराणेप्युक्त नित्य मर्यगतो यात्मा बुद्धिसविधिमत्तया । पया यथा भवेद्बुद्धिरास्मा तदिहेप्यते । रति । ननु भयतु पिते स्थटिसरेदन शब्दादिसवेदन तु फय भन दिवदन्दादीनामपि वितो प्रतिविम्यनसामाडीबारे सर्वदेष मशेर्षभानप्रसङ्गात् । कय या चिते स्वमदनम । उत्तर हानरस्या चित्त वत् पुरुषेपि समानेत्याशानिरासायोमरमत्र मगायत सासूत्र भाष्य ·योगवार्तिकम् । | कारः प्रकारान्तरेणाप्युत्यापति । अतश्चेति । अतो बुद्धिपुरुपयोझवे. शुभाशाच्च तदन्यद्यानुपपत्तेश्चेति यावत् । एतत् आगामिसूत्रप्रतिपादाम् । अङ्गीक्रियतत्यर्थः । वारोस्मतप्रयोजनसमुच्चयाः । द्रष्ट्रहश्यापरक्तं चित्तं सार्थम् ॥ २६ ॥ सर्व यहीपहणयासाः पुरुषस्यायो भ्याया अस्मिविति सार्थम् । अयं घट रल्यनन्तर घटमहं जानामीति बुढेश्यन्तरस्य यहीयहणमा हाकारस्यायं घट इतितिवदेय सादिभास्यस्य मापणे दर्शनात् । सया- | पत्ये हेतुः दृश्योपामिति । वृदृश्योभयाफारमित्यर्थः । बाधक विना सविशष्टयस्त्याकारताचामायस्य दिने सर्वममतत्यादिति भायः । तथा घ युद्धिसवेदनमेव युद्धिस्यस्य शदाद स्याम्य च सदन यदि शब्दादि. | पुरुपोभयाकारा द्वितिः पुरुये प्रतिििवता भामते इमेय शब्दादेः मुपम्य च दृश्यत्वं युद्धेदृश्यत्ययदित्यतो न पुरुपदर्शनार्य द्रष्टन्तापता मापि फर्ममधिरोधो ऽन्तःकरणद्वारस्यादिति भावः । एतेन सायं. स्त्येन भाप्यारो टिपुरुषयोपिसिष्ठाकारत्यापि सिद्धम् । युट्टे' पुरुया. | कारतातिरेकेण पुरुषयत्वामभयात् । पुरुषस्य युद्धाकारसायाश्च पूर्वमने. | गोयोतत्यादिति नित्याम्पयानुपपत्त्या प. सिध्यति त पुढे पुरुषोपरागं मतिपादपन्समयमूरं यमाचष्टे । मनोति । उपात्त तदाकारम् । अन्यया पहणानुपपत्ते : युक्तिपूर्वक द्रष्ट परागमाह । यात्स्यपं घेति । तम्मनः स्वय मपि पुरुषस्य विषयत्यात स्वीयचेतन्यलतणसिविशिष्टेन पुरुषेण विप. पिणा मम सामारित मविर्यस्य यहणहेतुत्यात् । युद्धिरत्तो छ धुए. पस्यामहस्य प्रतिविम्यातिाकेणानित्यमविपीमभयादिति । सम्मादेत. वित्तमेवोभवोपरक्ततपा गदादिविश्यरूपेण विपिपुरुषरूपेण घ निभी. सो । साचिणि प्रतिनिम्ति सदिति धिपधिपायनिभीम, तर हेतु चेतनाचेतनरूपाप तदाकारम् । मतदेय यिरगति । विषयामकमप्य. विषयात्ममिति अचेतनमपि चेतनमिति। घशब्दाचे दृष्टान्नाह । स्फटिकमणिकल्पमिति यथा एक सय टिममणिः पायस्ययोजनेन्द्र । - ·योगवासिकम् । नीलयो प्रतिबिम्ब नास्वीयरूपेण सह त्रिरूप दव भवतीति । मध वित्तमपि निषपात्मनो प्रतिविम्यनात यहीयहम्मयानात्मकरूप वववदिन भवति, | अत सर्वामित्यन्यतइत्यर्थ : वित्तमेवे येवकारेणान्येषा सविमर्पस त्वेष्या | कारणहणसामर्थ नास्तोत्युम । अत्र व स्फटिकदृष्टान्तो न मारो वुटे. | स्वार्थकारपरिणामस्यैव स्वनानुरोधेनेमन्यात स्फटिके च प्रतिविम्वमा सस्य स्वीभापत् । कि तु तत्तदुस्तुमत्रिकर्षण तत्तपतया प्रतीयमानता मात्राशे स्फटिकस्य दृशान्त रति मन्तव्यम । यदेतदुक्त वित्तम्य द्रष्टदृश्य सारूप्यम इदमेव भवधीनाविधकस्य कारणमिति प्रतिपादति । तदने नैति। के चिट्ठाझा शादिन चित्तातिरिकवेतनानभ्युपगन्तारा येनाशिका । अपर विज्ञानादिन । लाश्यतइति लोक । तटुक्त विज्ञानधादिभि । यभिचापि हि घुद्यात्मा जिपसितदर्शने । पाहयाहसतवित्तिभेदयानिव लत्पते । रति । तेषाव या दनामय भाव । चितम्य चेत्सरूपता स्वीकृता | साल पुरुपेण याह्यान धा अनादिवासनायशात स्वत एव वित्तया नन्तपरिणामस्वीकारसभमात । दुग्धस्य दधिरूपतादिति । अनुक्रम्मा | मुखेन तेषु समाधानमा । अस्ति होति । इत्पन्त वीजनित्य । एतेन पदाधुनिक घेदान्तिनुमा साहु । विपयोपान करणरोपाटा दैतन्ये भ्रमे। न भवति विपयझरणादाण्याममारकल्पितत्वेन अमात्पर्य तपारभावात अपि वनिवेचनीयाविद्यामानादिति । तदेयम् । चैतन्येषि वित्तवदेय मालवस्तुप्रतिविम्वेन सारूप्यम्यैर विषयगतदोषस्य मपञ्चासेपहेतुताला भात सर्वप्रस्तूना ममात्रकत्यितत्वस्य धामिद्धे शुक्तिरनतादिस्यले सस पोन सारूप्पदोषेणेवामामपिपत्ताअध्यास हेतुतया तदभिप्रेतानादवि झापा कल्पनानवमाशाचेति । तत्रादौ विज्ञान दिन योधयति । ममा धी यादिना रूपमवधार्यतत्यन्तन । भ्रमस्यने तेयार्यस्य वित्तमारताया अस्माभिरयभ्युपगमात । समाधिनाया प्रनेय इत्यु कार्यस्य सत्यत्यता | माय । तया पायम । विवादगोचरायश्चित्ते भौम्बितो योनुभूयते 1 ·योगवार्तिकम् । स तस्य वितस्यालम्बनीभूतत्याच्चित्तादन्यः । तत्र हेतुः । स चेदिति । स चेदयश्चिताकारमात्रं स्यात् कयं हि प्रनयय प्रनाकारी गृहोत कर्मक | विरोधात पुरुपस्यानहोकारात् । पुरुषमनया पुरुषसिदित्यपनया अर्य- स्यापि सिवादित्यादिति । अतो विजानातिरिक्तो वियोर्यः सिद्धः । अनयेव युक्त्या पुरुषानभ्युपगन्तारं यामार्यादिनमपि वोधर्यात । सम्मादिति । तम्मानारूपस्यामनायाहत्यामाधादेव मनायां प्रति | बिभ्यीभूतः प्रतिविम्यरूपेण नाताया जानाकारी येन एयते स पुरुष इत्यपि सिमित्यर्थः । ननु स्वमराहीत्वैव स्वस्थ प्रनारूपं गृहात साका- शायहरोपि शब्दवदिति चेत्र। शब्दवत्केवलस्यामारस्याग्रहणात् । अयं घट दति जानमभूदित्यादिरूपेण रूपादिवमिपुरस्कारेणेवाकारानुभशादिति। ननु कर्मकर्तृविरोधः मूत्रमारणयक्तिो न तस्याभासमित्यनेनातो भाष्य. फारस्य पानमनयमिति, मैयम् । तत्र चित्तस्य वित्तपाद्यत्वं निराशतमात्र चित्ताकारस्य चित्तयाहात्यं निरसक्रियते इति विशेषादिति । पुरुषवित्तत. दना योतामायिकतानमेव सत्यनानमिति वेदान्तोतापासनादि- घ्यारत्यर्थ नास्तिकादिजानिरमनार्य चावधारयति । एवं यहीधिति । यहीवादित्रितयं परस्परविजातीयतया ये विभजन्ति थियेयन्ति तश्य सम्पादर्शिन तैरेव पुरुपो लब्धः। अन्ये तु धान्ता इत्यर्थः। तपाद श्रुतिः । यन्मनसा न मनुते येनार्मनी मरम् । तदेव व्रत त्य विद्धि नेद दिदमुपासते ।। 'प्रयात मादेश तिनेति'न होतस्मादिति नेत्यन्यत्परमस्ती'त्यादिः ॥ स्मृतिश्च । अश्यक्ता विशेषात विकास्मिंस यत्तिते। चेतनावेतनान्यत्यजानेन जानमुच्यते ॥ इत्यादि । 'प्रात्मयेदं सव' 'ब्रह्मदे मयं 'वामुषः समित्यादिश्रु- मिस्मृतयस्तु शक्तिमदासभेनेवोपासनार्थ प्रयन्नति न तद्विरोधः। एतेन क्षीयात्मप्रकरणेषु आत्मेश्यश्रुतीनामवैधर्यलढणाभेदेन विवेकश्य तात्पर्य ·२६४ योगवार्तिकम् । मिति द्रष्टव्यम् । विवेशनानम्यैव सम्यगनानतया मोनहेतुयाचनात् । पर. मात्मप्रकारणं जोशपिवियन परमात्मन एकाम्यात्मवे तात्पर्पमिति मन्तव्यम् । द्वितीपपादे विवेकण्यातिरविणवा हानोपाय इत्यातम् । पत्र तु विवेकज्ञानस्यैव सम्मानानत्योपपादनेन मोडहेतुत्यं प्रभापितम् । विवे. कस्वरूपं च परीत्यताति विवेकः। चिताशप्पविजेवतादर्शकतया सूरमयतारयति । इतश्चेति । इतश्व वितातिरिक्त । पुरुष इति शेषः । तदसंख्येयवासनाभिश्चिवमपि परायें संहत्यकारित्वात् ॥२४॥ यदु चित्तस्य सर्वात्मकत्याही कारे असंध्यवासनावशात स्वत एय चित्तस्यापि परिणामोस्तु किं पुरुषेणेति। तब यतस्तजितममंग्येयवासना. मिश्चित्रितमपि परायं पास्यान्यस्य भोगायगाव बिना तो न स्यातुं । परिणामितुं वा समते संहत्यकारिपदानां लोके परमानार्थत्वदर्शना दित्यर्थः । तथा च पुस्थार्यसमाप्त निविलपेन मोहोपपलिरिल्यापि सजतात्पर्यम् सूत्र घ्यावटे। रादेदिति। भौगरपवाय मुखादिसाताका- रायम् । संहत्यकारित्यात दत्तासाहाय्येनाक्रियाकारित्वात्एहति । रह हि सपनादिकार्यमास्तरणगरीरादिप्साहाय्येनैध करोति पुरुषस्तु नित्य. चैतन्यरूपसमा धेतन्या मान्यमपतते अन्या चार्यक्रिया पुरुषस्य नास्तीति मन मंहस्यकारीत्याशयः । यत्तु संघातपाराादिति सांस्ये प्रोक्तम् । तत्र संहननमारम्भ संयोग विचितः स चावयवावयव्यभेदात् शय्यामनराहा. दिपु मत्वादिपु चास्ति न तु पुरुषति । ननु चितं संहत्यापि करिष्यति स्थापि भविष्यति कः पनु विपतबाधकम्त; इत्याकाहायामाह । संह. स्यकारिणेति। न मुचितमिति । मुदितं भागवितं न सुधा न चित्तस्य भोगार्थ तथा सत्त्वज्ञानचित्तमपवर्गचित्तं न चित्तस्यापा चित्तस्यभो. | गापवर्गयोरपि कार्यतया सार्यकनियमेनानवस्याप्रमशात् । यत्कार्य | सस्मार्थमिति हि सर्वसंमतम् । अतरिवतायैतदुभयपि यायमित्यर्थः । पुरुषस्य च भोगापा स्वरूपतिन्यरूपतया न कार्याविति नानवस्या • निमिति पानी पहुसंमतः । - ·योगवार्तिकम् । २८५ पुरुषार्यवादिनामिति भावः । पुरुषस्य भोगो हि सुखातिसादास्वारः । अपश्चि प्रियजमातिमातात्कारो या स्वरूपाचस्यानो वा सर्वत्र चैतन्यमाचा एत्र अपरिणामित्वादिस्वाञ्चेति । ननु परार्थतामात्रेण न पुरुषसिद्धिर्मिनाशादीनामपि परार्थत्वसभवात विनाशार्थमेवोत्पत्तेः परि. भ्युपगमादित्याशड्डायामाह । यश्देति । भोगापावानेघान परः साध्ये प्रविष्टो ऽत न सामान्येन चेन केन चित्परेया सिद्धसाधनमयान्तर चेत्यर्थः । स्वोत्तरोत्पन्नतणिकचित्तस्य भागार्यकतया पराभिमेत सिद्धसाथ नमपाकरोति । यत्तु किं चिदिति । स्वरूप प्रात्मरूपेण भाकृतयेति पावत् । यस्त्यिति । यस्त्वसौ विशेषः पुरुपाण्यः परः स फूट स्थनित्यत्यात म संहत्यकारीति न तस्य परार्थत्वापत्यानस्थितिरित्यर्थः । तदेव बुद्धि- पुरुषविषयाणां विवेक मदर्य एतानानादाद मोतमादी प्रतिपादयति । विशेषदर्शिन आत्मभावभावनाविनित्तिः ॥ २५ ॥ मातृमानमेयात्मकस्याखिलप्रपञ्चस्य सप्ताय पिण्डयदेकीभावा- पचस्प यथोलपकारन्योन्यं विशेषदर्शिनो विवेकसादात्यारिणश्चित- स्यात्मभावे भावना स्वसत्ताजिनामा कोहमासमित्यादिरूपा भाष्ये व्या. प्या। तस्या भयशोमप्रवृत्तिनिवृत्त्यादानहतानि तिराहो मोतीभवती त्यर्थः । स्वानरकमोवादिर्भािदं विचित्ररूपता वित्तस्येय भवति न तु सदेशरूपचिन्मात्रस्य न ममेत्यवधारणे सति नैवात्मभावचित्तताटेतीति भाय । तया च श्रुतिः । एतं ह वाव न तपति झिमह साधु नारय क्रिमहं पापमकरव'मितीत्यादिः । तदेतदुक्त पञ्चशिनाचार्य रामस्तु मोतो जानेने ति । अनादी भाप्यार यात्मभावभावनामेव सकारया प्रतिपादयति । यथेत्यादिना । तत्रापीति । पुरुष इति शेषः । गिरोपदर्शन- योजमिति । आत्मभायजिज्ञासाद्वारेति शेषः । इत्यनुमीयतइति । विवि दिन्ति पनेनेत्यादिश्रुतेः । पापक्षयाद शुद्धर्माता:ति ज्ञानमुत्तममिति स्मृतेरवेति शेपः । तस्य यथोक्तर्मवतः स्वाभाविकी मेहिसाधनिरः पेता, तथा च यथोक्तं कर्म आत्मभावनामा, कारणम् । तत्र च नैहित्यनि- ·योगवातिकमा . यम इत्यायातम। ऐहिकसाधनशन्यस्य माक्तनतथाविधक्रमाभावे चमाभा | ना नोति प्रन्युत देहादात्मताया चिर्भवतीति अत्र पूर्वाचार्यवाश्य प्र माणर्याता यस्याभाादिति यस्य कणेरभावादित पत्रमाण फलमुक्त पूर्वा चाय । नदेवाहा स्वभावमिति : स्यभाशमात्मभावत्यावास्या मतका न्यामा पूर्वमहे नित्यदेशादात्मतायामेव चि भातिशयो भवति । रविश्च सनियरत्यर्थ । आत्मभाषनाया कारणमुक्त्या स्वरूपमा हातात्मेति । कोहमास मि नादिरूप प्राप्त कयमास दुग्न दगत: यास कि स्विदिद वर्तमानमपि मम स्वरूप कि देहो या मान दिया कर विदिद केन वा प्रकारेश पुण्यशपादिना तिप्टनीत्यादिार्थ । के भनि ध्याम यादकत्वज यहुउदन लया चयनिमित्यभयादिनिए सये विशेषरशन पुरुष मपादयति सैरात्मभायनत्यय । यास्मभायनामरों पतो व्याप्याय मूत्रवरश्यार्थमाह । साविति । विशेपदर्शनात्मनो निर. तिरिति प्ररनत्यत्तिामाह । वितति । एप भाररूमा विदित परिणाम पात्मनो न भवति कि तु चित्तस्यैवाविद्माजन्यत्वात् अप्रिदायाश्व चित्तधर्मत्वात पुरुषस्व विद्याशून्य त्याझुद्ध पापपुपर्यायवर्जित । ततश्व वित्तधमजन्ममरणमुक्दुमादिभिरपामृष्ट कदाप्यम इति । तत इति | शिरोपरांनादस्य कुशलस्यात्मभावना निवर्ततहत्यच । तदिर स्थगनरकादिपु रागद्वेषादिनिति फमिति । तम्य विशेप-गिनो लत प समजातयोग वत्यमा यमुनश्च कारणभूतमाह । तदा विवकनिम्न कैवल्यप्राग्भार चितम् ॥ २६ ॥ फेपत्ये प्रारभारो यस्य तत्केवन्यप्राभारम । देवत्याभिमुामिति यावत् ध्यावरे । तदानीमिति । तदानों विशेषदशनायस्याया स्वगादि राग्यवशात दित्तमन्यया भवतीत्यनेनान्वय । विषयप्रारभार विषाभिमुपम बज्ञानिममतानमायमचारि एवमुत्तरत्र ने चानेन कोमलमपटकवत उत्पमाश धिशेषशननैव एतष्टत्यता भवति पूर्वसंस्कारयशाल अन्त रान्ता माहारमाना भइद उप्रीमतीनामनुत्तरित्याह । •दुसमन य सामात दुखन टशनशानाम मतदा सल्यम् । - ·योगवातिरम नच्छिद्रेषु प्रत्ययान्तराणि सस्कारेभ्यः ॥ २७ ॥ ध्याचष्टे । विति । जिवनत्यनियस्येत्यस्य विवरण सत्वे. त्यादि । सत्यपुरुषान्यतामात्रेण प्रहाशीलत्येत्यर्थ । तच्छिद्रेय म्यानेषु अविद्यारूपाणा प्रत्ययानामामारा प्रस्मीत्याददाश्च प्रदशिता । अस्मीति। देवमनुष्यादिरूपोस्मीत्यर्थ । केवलास्मिताया सप्रजातयोपि सत्त्यात चीयमाणेभ्यो बीजेभ्य तीयमाणबीजेभ्य । एतस्य विशेष्य पूर्व संस्कारभ्य रति । ननु जाने जातेपि चेत् पूर्वमत्कारवशात्यानदशाया कदा चिटवि. छोदप कय ताई सप्रजाताहेणापि अविवानिति स्यात्तबाह । शानमेषां लेशवदुन्नम् ॥ २८ ॥ एषा सस्काराणा हान दाइ स्वकार्यासामर्थ्य क्षेशानामियोत पूर्वीचार्य रित्यर्य । यानहेयास्तद्वृत्तय' से प्रतिप्रसवहेपा मूत्मा इति मू नाभ्या यया स्यलमत्मक्लेशाना तत्त्वज्ञानचित्तलयाभ्या दाहनाश! प्रोको सया तत्सताराणामपति फलितार्थ । मतदेव व्याचष्टे । यति । यया समजातयोगिनो गुत्यानदशाया पूर्वमकारजा मेशा अविटादिवृत्त। दग्धतीजतुल्या सत्या न मस्कार जनन्ति तथा पूर्वमस्या अपि सम जातपापराननितेन निष्ठारूपेण नानाग्निना दग्याजतुन्या सन्त प्रत्यय न सातत्यर्थ । पूर्वसत्कार प्राचीन मे शमस्कार जानझाले नानस कारण प्रतिबन्धात्सस्कारो नात्यातइत्यागपेन पूर्वपदम । अन्न ज्ञान | मागपि मेगावटुपनतित इति । नन्वेक्दा चेट्टष्ट मम तन्म मरण टु सा दिक नास्तीति तर्हि कदा चिदन्तरातरा मोरपि तद्वानार्थ प्रतिमाप पदरते मोहस्यापि चित्तधर्मनाया पूर्व निश्चितत्वादिति च । चित्तस्य मोहसत्त्वे पुनरिवत्तस्य भवदु घोत्पत्या पुरुषस्य टु सभोग स्यादित्याश येनैव शानिभिरपि वित्तस्यात्यन्ततो मोहनिरस्य यतनात् । भोगश्च चि मावस्यैवेत्यसष्ट्रादादितमिति । ननु सस्थापत्यारिशेपासावतानसपास अपि कि मप्रजातनिष्ठया नश्यन्त, नेत्याह । जानकारियति । अधिसत्यादिति शेप । तहि कय तेषा नाश स्यादिति, तबाह । रति - ·३०० गुणाः - योगयार्तिकम्। मकमा समाप्यो कृतार्थपुरुशमा भोगापमिका परिणामः पुननं भवती त्यर्यः । समचारिलाधारयुतरमा ध्यामास्यते । तर इतिपर प्याचप्दै । तस्य धर्ममेघस्योदयादिति । सतायानामिति । पुरुषाणामिति शेषः । तथा च कृतार्थपुरुषस्वामिको गुणानां परिणाममा समाप्यतदत्य : । न तु गुणानामविलस्य परिणाममात्य समामिरजोता हतार्थ पति- नष्टमप्यनष्टमित्युत्तरमूत्रादिति ! समाप्ती हेतुमाह । नहीति । नहि सत्यादयो मृतभोगापत्री अत एव समाप्तकमा त पुरुपं प्रति उणामप्यस्यातु समयाः म्यिसिहेतुपुरुषायाभागादिनि । यदि च सूत्रभा. प्प्यागुणगदेनात्र घुद्यादय एव पुरुपोपहरणान्युयन्ते तदा यथाश्रुतमेत्र वारयेयम् । पत्राशनाना चेतनार्यतया चैतन्याधीनमत्ता वेदान्तिभि. सच्चमाना मिति स्मर्तयः । त्यपि तृतीया मुक्ति पञ्चशिवाचार्य- सता 'कर्मतया नृतीयस्तु घ्याप्यात पोचतवणमिति । अत पय तत्त्यसमाभमर 'त्रियिधो मात' इति । इदमवावधेयम् । यदेताभ्या माया नामम्यानन्त्यात्सायनाप्यान् मान उच्यते इद मुकन्याभिप्रायेणोक्त वैयादेव मुन मोतसिद्धेः, न तु मारतादिम यिना मेीि न भसतीत्यागयेन। यत मत्वपुरुषयो शुद्धिसाम्ये कैवल्यमिति मू भाष्यक्षता ईश्वरस्यानीपरम्प प्राप्तविकज्ञानम्वैतरम्य घेत्यनेनामजस्यापि अभि माननितिमारादेय मोव उदति । तया चोक्त विधेकरयातिविन- थाहानोपाप रति । मति मूने तद्विपाको ज्ञात्यायुभीगा' इति च। संमार धीज हि अनात्मन्यात्मरूपाविना रागद्वेषधमाधमतद्विपाशादिहेतुत्वान् मा द्वियकामात्या नागिता हिं तत एव सप्ताहोदे सावतादाता नास्तीति । तथा च विष्णुपुराण अनात्मन्याम दिया अव स्थमिति या मतिः । अविदातरमपरिगेनमेट्टिधा म्यितम् । र्शत । ननु परिणामसमाप्तिरिति वक्तले प्रमश. परिणामानां प्रतिवणमुत्पाविनायस्यनेन राम्योत्पादनाय प्रयुक्तः । स शायमय कार्य • काटित पा०२ ·योगवार्तिकम् । ३०१ मशब्दाल्लभ्यते क्रमशब्दस्य पापर्यमायाचित्यादित्यायन समश व्याय पद्धति । अवेति । अयमेरात्मत्रीय. । अत्र प्रत्युत्तर मूत्रम् । क्षणप्रतियोगी परिणामापरान्तनियः कामः ॥ ३३ ॥ • सणाप्रतियोगी वयस्यावसाम्य विरोधी तणेनाप्यनन्तरित इति मावत् । एयरूषोत्र प्रमो वितितो न तु पात्रापर्यमामिति विशेष्यद- नार्यः । परिणामस्व पूधापाये धर्मालरोत्पत्तिरित्युतमेव, ईदृगे च नो प्रमाणप्रदर्शनपा परिणामापरान्तनियाहत इति विशेषण । भाप्य कारस्तु वणाप्रतियोगीत्यस्य पर्यवसितममाह । तणामन्तात्मेति । श्रम इत्युत्त. रेणान्वयः तणालयामा तणानन्तर्गधर्मक । अानन्तर्य चाव्यवधान प्रामस्तु पूर्वापरीभावः । तथा च तणाव्यवहितपरिणामधारा पूर्व परिणा मक्रमशब्दार्यः । अनच्छिवधारया ममाणनदर्शक मूत्रायया व्याचटे । परिणामस्येति। पूछन्तापतया बम्बादिरूपस्य परिणामस्या पररान्तेन घरमा- यस्यथा अनच्छित्रपरिणामधारा अनुमीयतइत्यर्थः । अन युक्तिमाह । | नहीति । अननुभूतो ऽप्राप्तो यथोक्तामो पौवभूता. क्षणा यस्याः माऽननु. भूतकमवणा पुराणता, तथा च वस्त्रायान्तमाले दृश्यमाना पुराणता नान नुभूतक्रमणामभवतीत्यर्थः । अत पुराणातायाः मूत्मतममूत्मतरमहमस्यू लादिरूवैः परिणामतणेविरलः प्रमोनुमीयतति । नन्यपरान्तेनानित्यवेत्र म सिद्धो न तु प्रधानेपि तस्य घरमायस्यापा अभायादतो गुणाना परिणामक्रमे कि प्रमाण येन तत्समाप्तिः परमत्रोता घटेत तबाह । नित्य चेति । मिन्येषु स्वतोपरान्ताभापि विकाराणामपरान्तरेय प्रतितपरिणा. मो दृष्टानुमित इत्यर्थः । धर्मिविनियवेपा धर्मद्वारा प्रपञ्च्यतइति प्रागु. कस्यादिति भाव । ननु परिरणाममाडीकार नित्यत्वनानिरित्याशङ्काया. माह । हुयी चेति । तथा च परियामिावेन कूटस्यनित्यतैय विरुध्यते न नित्यतासामान्यमित्याशयः । निन्यस्य सामान्यलगमाह । यस्मिन्निति। तत्वं न विहान्य स्वरूपं नासीत भवति अत्र चातीतताशून्यत्वमा नित्यस्य सामान्यनवमिति बोध्यम् तच्चोभयाताधारणमित्याह । उभय- ·०३ - योगवार्तिकम् । स्येति । गुगापुरुपयोरिपर्यः । पूर्वपत्रे परिणामशब्देन व्यावत्य स्वरूपा स्सिरा दशमितुं क्रममामान्यं विभजते । तति । धुमादिषु महदा. दिपु लशपर्यवसानो विनाशित्यादित्ययः । गुणेष्विति । अत्रापि परिया मापान्ति निर्याझ इत्यति । परिणामस्य फ्रमं द्विधा पाग्याय तृतीय स्वरूपातितायाः क्रममांकीणीदाहरणेनाह । कूटस्येति । बट्टानां वित्ता. विवेकन कदा वित्परिणामामासापि स्यादिन्याशयेन स्वरूपमात्रप्रतिष्ठे. त्युक्त तस्यैव स्वरूपाख्यानं मुक्तपुरुपेविति । स्यापाम्लिता च तत्तत्तय- मात्र तस्फमरन पुरुषेष्वस्ति । इदानी स्पिल्या पश्चात्स्याप्यतीति व्यवहारात । अन्यथा मकालसंग्रन्धरूपनित्यतानुपपत्तश्चेत्यतम्ममाप्यल. व्यपर्यवसान दति, क्रम इति शेषः । नन्येवमात्मनोपि अस्तिताक्रमस्वीकार घडामयिकापून्यस्यमिद्धान्तविरोध रत्याशङ्का परिहरति । शब्दद्वनौत। म च फ्रमोस्त्यात्यक्रियामादायैव शब्दपृष्ठेन शम्दानुसारिणा व्ययही कल्पिता भवति । सन्मोत्तरकालीनमस्तितापरिणाममादायेत्यर्थः । तथा चास्तित्वाप्यक्रियेव पदाधिकारान्तर्गता पुरुषे निषिद्वैत्याशय. । साच क्रियास्पियस्तिता दिहेत्ववयत्रोपचयरूपेति विभाग' । गुणेप्यल. ब्धपरमानः परिणाम ति युवातिपात । अर्कोत । अस्य संमारस्य जन्मादिपरिमाणजातस्य स्थित्या गत्या च गुणेषु वर्तमानस्य सृष्टिमलम- प्रवाईयास्थितस्य क्रमसमाप्सिस नाही अलापसानोतिधि- | राधः । अन्त्य परिणामक्रमसमाप्तिर्गुणानामिति पूर्वमधिरोधा, तथा भूप. रचान्से विश्वमायानितिरितिथुसिविरोधरति। पूर्वमूत्र प्रतापुरुषं प्रन्येध परिणामममममाप्तिर्गुणानामुक्का न तु सामान्यत इत्याशयेन ममाधत्ते । अपचनीयमेतदिति । प्रत्युत्तानईमेलद्वमित्यर्थः । उक्तप्रश्नोत्तरा नहत्य प्रसिपायितुम् भागतराई द्विविधमरन दशति । अम्ति प्रश्न इति । म बातो मरिष्यतीति एकान्तवचनीयोविभज्यवचनीया प्रश्नः। अम्य च प्रमो दनि प्रतियवन मत्यं भो इत्यर्थः । ओं भी इति पाठस्तु | समीचीन. । अविभाज्यवचनीय प्रश्नं प्रदर्य विभज्यवचनीय प्रश्नान्तर प्रद- गति ! अप सी मृत्वा नानिष्यतीति विभागेन यदन प्रत्युत्तरं दरति।

·- । योगार्तिकम् । प्रत्युदितनि। विभज्यवचनीपारनं लौकिकमपि दर्शयति । तथा मनुष्येति । उतप्रश्नस्तु यथाश्रुत एकान्तत मधावचनीय स्याह । अथ विति । अमि. त्युक्तं विशिप्याह । संसार ति । अवचनीयत्वमेयोपपादयति । कुशलस्ये. | त्यादिना दोगदत्यन्तेन । कुशलस्य कुशले गुणस्तस्य संसाएक्रमस्य समाप्ति- | रम्ति नेतरस्मिनित्यतो गुणसृष्टिप्रलयप्रवाहोच्छेदानुच्छेदान्यतरावधारणे | दोषः । पाझे वाधान्य कस्यापि मुक्तिनास्तीति शिप्यमोहापत्तिरित्यर्थः । अस्यापि मरनस्य विकल्प्योता देपमित्याह । तस्मादिति । तस्मादत्तादा. | नार्यमादी विकल्पेन व्यारयेयो प्रश्न इत्यर्थः । तमथा। यदि च गुणानां मष्टागुच्छेदः पृच्छ्यते तदा नास्तीत्येव धातव्यम् । अनादिभगवान् कालो नान्तोस्य दिन विद्यते । अध्यच्छिनास्सतस्त्वेते सर्गस्यिन्यन्तसंयमाः । इत्यादिधास्यरातेभ्यः सृष्टिप्रवाहस्यानादित्यवदनन्तत्त्वस्यापि | सिद्धः शुष्कतर्कस्याप्रयानकत्वात् । अन्यथा संमारहेत्वदृष्टस्य सर्वस्येय | सादित्वात्संसारस्थानादित्वमपि तर्कविधेिनन सिध्येता भूयश्चान्ले विश्व मायानित्तिश्चेति श्रुतिश्च मायारसपतेः प्रलये व्यापारोपरमायां निर- | तिमेव घदति। एतेन सर्गमुक्तिरप्रामाणिकीति सिद्धम् । यदि पुरुषस्य संसारो- च्छेदः पच्छाते तदा फुशतस्यास्ति नेतरस्येति मरनवायं विकल्प्य पति- | वचनं सभयाप्तीति उत्तरसूत्रमयतारयति । गुणाधिकारैति । गुणाधिकारः परिणामविशेषस्तत्क्रमपरिसमाप्ता कैवल्यमिति 1 ततः कृतार्थानामित्या. दिमूत्रेण तात्पर्यत. प्रोक्तं तस्य वचन्याय स्वरूपमधार्यतइत्यर्थः । पुरुषार्थ- शून्यानां गुणानां प्रतिमसव. कैयत्यं स्वरूपप्रतिष्ठा वा चितिशक्तिरिति । मतकर्तव्यतया पुरुषार्यशून्यानां गुणानां पुरुषोपमरणानां निङ्गशरीरात्मकानां प्रतिप्रसवः स्वकारणे अत्यन्तविलय स युद्धेः फेनत्यम् एतदेव च प्रधानस्यापि जानिपुरुपं प्रति वैधत्यमुच्यते तेन पुरुषेण सह पुनरस्योगात या तु धर्म धर्मभेदाजितियक्ति स्वपिशी म्वरूपप्रतिष्ठा बुद्धिमत्त्वोपाधिकरूपशून्य. तारूपा पापाये स्फटिकस्य रूपतिष्ठायत् मा पुरुषस्य कैयन्यमित्यर्थः ।

·३०४ योगवार्तिकम् । | परस्परवियोगो हि उपायुपाधिमनोरुभयोरेव केवलता एकारिता भवति से चोभे प्य दुपभोगनिरत्याप्यपुरुषार्थमाधने भयत इति ? पत्र केरल्ये लतिले तयोश्चादा कैवल्य पुरुषम्योपचरितमित्या सांस्यकारिकायाम् । तस्मान यध्यतेद्वा न मुच्यते नापि समति पुम्पः । समरति घयते मुच्यते च नानाश्रया प्रतिः ।। दति। ननु स्वरूपप्रतिष्ठामं कैवल्य टुयभोगात्यन्ततिरतिरूपो धा | पुरुषार्थ पुरुषस्य तत्र निराशनः मातम्या-यमात्रनिष्ठत्ये पुरुषार्थत्ये मोवार्य प्रत्यनुपपत्तेः पुरुषाय हि करणाना प्रतिरिति।इतिगदः शास्त्रममाप्ति भवनार्यः । भाष्ये काकारणात्मनामिति बार्यकारणभाय पचाना मह. दादिमूत्मभूतपर्वलानां लिहारघद मानामित्यर्थः न तु कायमात्रस्य- लशरीर तत्सत्त्वेपि केवन्यादयादिति । गनु भ्यम्य म्बपतिष्यत्वानुपपत्त्या फायं म्वतिष्ठत्यं तबाह । स्वहति । पुम्चम्य पुनर्बुद्धिमत्वासबन्यात् कवना चितिक्तिरेव स्वरूपप्रतिष्ठेत्यर्थ । सम्पा दति । स्वरूपप्रतिष्ठायां | सदैवावस्यान पुन प्रयव कैवल्य द्वितीयमिति शेप । योगयन्यसहसाणा मापनिषदा तया । सतां च यत्र तात्पर्य तायाध्यामेन भापितः ॥ घ्याग्यातश्च यथाशक्ति निर्ममाधिया मया। एलन प्रीयतामीया य अात्मा सहिनाम् ॥ इति श्रीविज्ञानभिनुधिरचित पातञ्जलभाध्यवात्तिके केवल्यपाद- स्वयः ॥ ४ ॥ ॥ ममाप्तं चेदं दर्शनम् ॥ ॥ श्रीशिवनायो विजयतेतराम् ।

·श्री.॥ ॥ योगवार्तिकस्य शुद्धिपत्रम् ॥ एळ पहा अगुदम M " १६ वदन्ती १० संतात मित्या १५ सुख " " १२ कशीति २० भादयो " " " शुधन ४१६ मित्पर्य शितात्यूर्य न २० समाध्याभ्याटा-समाध्यामाता ५ १४ नन ६ १ जित्या द्रष्ट्र मुख २५ वत्ति वृत्ति १०.मसन नार्म D বিৰra निरोध . १५ मयस्य ११७ फेटन फेयला २७ प्रतियिम्यो प्रतिविम्य उ २५ फरणत्या कारयात्य पियंप. १९२० चेतन्ये चैतन्येन अनुमेय ७ पीट वित्र यथा तथा १६ व्याययात्र ध्यायत्यात्रा १०९८ सय सपाय १२ देवा देहाको फेवल्यं सको चाप वि रसाया तर्कत्या वित Taस्था ਬਥੇ ४५ पाय होय " " पछे पडो अशुद्धम् शुद्धम् २७ एनिमहो एत्तिमन्तो तपास तथा बदती संप्रजात ४०३व्यक्त ध्यक्त १७ याकुय्ये प्याकुओं ४२. गुरुप ध्यापास यस्यमागत्यात्स २६ उप उप कमीती गर्भादय. ४३६ टाड २३ पाच पाच ॥ नित्यादि नित्यादि सत्ये मात्य विषम तस्याः ९५ कस्या. " ४५Eति मिति ९९ मत सत १४ पा माध्य २० नया शनिदेय मिटेड २६ नोवेभ्यरत्य नोयेश्वरस्य ਮੈਠੇ स्थत्यन्त १६ स्थापिका स्थापित सत्या स्पा तिन मैत्यन्य ५ सस्य सत्स्थ 4 थत्य बाहिसि ४२मात्य सात्य " २० निमिता " २०४ अनुमान ४४१ विवय " " " . ॥ 11 केवल " ७४ मंट " " " १० विकल्प "शदा। "सोय उपस्या "१८ प्रस्य २५ गते ३६३कस्मिया ७ सर्वार्थ . अस्या नुगते यस्मित्र निमिता ·M " . " एका . . " " ध्यानया . योगवार्तिकस्य शुद्धिपरम् । | प प प्रमुटम एछे हो प्रमुखम शुष्टम ४६१ सम्माति सत्यात्मेति | ७२ ४ पायुधि रिद्धि ५०० काम १८ मीडिचोलकायहरेस- 1. पवात सूत्रात मात्राद मात्रान ५ कामना कालोनी १६ साया ताया प्रास्या पाप्या २२ शुन्ये gਹੋ 42: ज्ञाने जाते २५ पर मत ग्रामा १४ एका ७४ १६ नो अगदे १० मन्दति मन्दन्ति ७५ मिमि লিবানি १३ माघे भाय त्यना कल्यमा भनय। १३ रिक्तत रिक्तता ०का काग्री ८१ रुपेयात्री रूपेण विधी ४४१० प्रयोगा प्रवाशा २२ शान्तादि গলামি सविकालता विकास DEO या पत्र घथान्यत्र 1. संयमः मरामः ३ मया मक्षा प्राय: २० पादान पाठानत्य ७ भाद मेव करता पता ७२माधः माधिः " देवाना যান্য " ५ सय स्थूले ५८.करी कारो COX DAN समाधि ०५ोष्टी काय ५२ सायही स्मार्थतायाही १५ कारणामा कायमा स्फुटा writuस्यना हातीपल्यन • पाटपूया: पूरणीयः शिवा विच १६परा नपरा གཅི R१ पुणे - मुखिता मित २ घ्यादि ट्रष्यस्यादि ४ सयप सयप १८ सपाली पटाना ध्यत्यान ten fe विला |८४ . बाप परिव ८ मध्या Coयदा षितः सानायकना नाशकानाध्य सम्यन ८५ १४ विपिता वित्तपितो ९ बमोड অমীক্ষা ॥ स मन्तरमपितु मन्तव ८७५ मुशीयामिति माभुजोति ह. सामाये माय योगा: या पर ८.३ विवामिति क्रियावामिति काम १४ मावस्य ... व्यापित ध्यमिव मावत्य " "न " " " " C " " ਧੰshਬਜੇ " मध्येचा ,सम्यने राम .

·३ पटे यही अशुद्ध " " M " " " " " १५ पदाधि " " " " " " १४ सजट " " " १० उपपटा " " " योगवार्तिकस्य शुद्धिपत्रम् । शुधम पृष्ठे पट्टी भयुद्धम् मेशात १०० १० कर्मगणधाय क्रमाया योन घोज्ञा २५पor प्राया वियो विटे १०६" स्या घा प्रन्या बान्या ६ ईति मी यिह जन्मनि ४ ततध सच्च . से । इत्युक्त ਵਹੁ घेदान्ति १० ग्रामदे ॥ साता मगिकता १६ विटा विच्छेद २४ भाया पाया १८ प्रप्राद प्रवाद हेतुत्य सभात्री भाया १९०७ यह बढे १५ बीज धीज सञ्चार हावः स्पिरी स्थिर " यानन ख्यालेना उपाय १६ दुध सुपम १८ एनि पत्य र बुष्टिमया युति तथा १११२ पढे घदद १८पादिक पादिको "चमुखा मुखा २१ भनी भी १६ मुबद्ध नुविद्ध ५पदा गोपटा शारीर सदद्वा पिपगा ८८ घ्या प्यतो १९३" स्वातन्थ्य स्वाती ६ २ मुशामि मुग्याभि १०उत्तर उत्तरम। ८ चवना पचनादवे asar तर त्य २०भय ११५ १४ दाविप विशेष: ময় १६ मुखादिय पादिय १०० ९२मान्य ज्ञानमनि सहयोगमासन বাঘা , ज्ञानेनन चानेन गिति १०३५वाया यावदर सहिचा * ततच पारने "तु" म्य .१५ यावा मायाम ११५त्या तथा १०४० विपाक faart १३ सत्यप्रमाण १०१४ मात्रा মিয়া १५त्कदा कदाचिदव २०४१ पाप 100 रुपये "२० प्रष्टसस्या सष्टय १२०१७ पर्यन पवन १09 एवंभर एकभय १७ हेतुत्य पन्थि मेन २० इष्टतम प्रदृष्टशमशेद ११ : ताप्य पेटमीयस्येति मोय इति २७ कर्मपपुर জামায়াত " क " ७४ मा १८गरीर ११२ विषेश " " . " सस्पथ D ११८१८ति " सत्यमाया । पूर्वमुप . हेत्व भेन धित २ " बाप याप पउनु ·पृष्ठे पानी प्रजम व्यायान्टि " काना " " . " " योगवार्तिकस्य शुद्धिपत्रम् । गुरुम पछे यही प्रयुद्धम शुद्धमा १२२६ पलाया च १२५ १६ सी सथा BATU पाया १३०१०चा यथा। १३८६मानाच मात्राध १२ तदेव प्रदेश (१९९९ मर्म १३३ ५ इत्यादि सत्यत्यादि 1 पर सिष्टे शिष्ठे १२४ १८भुन्य २४१ प्रामायय प्रामायण १५४० मनु १४२ १४ प्रथया १०पासे पोत १४. चेत मा অনলা १०स्वागून्य यत्वाान्य १४४ २ मन्धत मन्यन्ते १२ बर्थ कथन १४४ २५ महारो सारा २० मानान माधान १४93 प्रो मत १२०३ पति बदन्ति ४ प्राय प्राध्य १६९७ स्सस्व तस्या सहपरिम दृष्या युनिट " बीजार योजादुर क्यापाधि योगटा. २० ऋमिति क्रर्मामांत ९HERोग्य पायय रगामिता মিনা २४ स्थान यस्थाना १३६ तन्माराया লম্বাবি १४४ विरोधा निराश ४ पथि প্তি ५ ज्ञाने " ४ शब्दादि जन्मादि १३ वर्शन प्रदर्शन 130 रिमिति बिमात्रमिसि १६ काश्या " मरमाना मता १५०३ सिया ਚer प्रतीप प्रत्तीय १५ भेटे भेटेयधि 11 स्याहत्या स्थानिइत्या पर प्येय ४ परस्पर परव्य | १५५१ मसीय द्वितीय यदि . दर्शन १०मत्ता १५. सामान्य सामान्य २२नास्य मात बुद्धि युधि अप्ति २२देश्य २१२प्राधान्य प्रधान धुद्धि नधि "मुस्तण सुध्यता २१ स्वाधि माधि REथ्यताप व्यताप्याड " सधुचि. १२७ प्रधान धुद्धि प्रधान १५५ स्तदव 1३४३पापय सदप पाप २८ धिनाये 1 १५ मेोत्पा मोपपदा मुखमा दिभिरच १६म सरप दिमिनार समस्या २५कत्वन कायन तस्य १८ शुद्धिति १५६ अध्य शुद्धिाय 1९५६ पाचोक पालको " M " " " , शरीरादि १५वन n ग ॥ " " विजय १४२४ दुखा . | १५८ ५ देतात . " ·पृष्ठं पदो अशुद्धन . " ୩ ੨੨ fsਣੋ F ३५ याम " " योगवार्तिकस्य शुद्धिपत्रम् । पर्छ पलो प्रयुद्धम् ९५६ २५ भेदात् भेटः। | १८१८क्षरते धरती १६०१ श्राकार ख्याकार १८१५ मात्रमि न्मात्ररि माध्यस्थ्य १८४३ वाथ चाय याम १८५१४ पदास्था पठस्थत १५ भाची यि भायेऽपि " १८ देव द्विय " १६ मा सिद्धः ५६११४ याप्त यह F१८६१४ बद्धि ऐतिः १४.१७ सदसंभया पतत्यभवा २२ प्राप्त बापत १८." १ मतंयाध्य स्तयाध्य १८२ सेधि सोषि २ सस्पतरूपमिति अपवाहपरति " २४ द्धिती पुद्धिता १० चेत्यर्थः घेत्यर्थः या। ९८४११ ताति यति १९२१ मध्याय मध्यानं "१६ समाधयाहा शब्देनाण्याहा ३ रूप रुप १० सत्यस्वनोपस्य सत्यस्यमावास्य ९८४० एत्ति एत १६५३० माणथस्य मागमध्य (१८५ १० र रस्य . भोगीत्यागिन्मु मागी सीधन्मु सयासी २४ तत्त्वमाक्षा लीघतत्यहाचा २४ संपती १७ १८ ठायी माध्यि प्ठयमि प्ठयाये वेदमासीत् १६. सध्यय संख्येष मासीत १३ चेतनमुष चेतनाचेतनमुप १८ असा ११८७ धाम धमा १२सत्ता सना २७ मजदयो मूत्रद्वपस्थपो चकाना मि चिकाना मि. १६७१ मे छया छानशाना 1९८८ भाषामाय प्रभावामाय १०२२५ मिया मिटियो १८वण धपास १७१२ दाथि वधि RECE हीयते १७५ मिटा निम्छा " योगपद योगपट्ट २००२ फोटस्य मोटस्थ्य समयस्या मममस्या यत्याना पायना पावन्त्यो धामप १७५ चिमोचित पडही २०११५ थानादि আনারি १७६:0सत्र बाया २७० १५ पुराण पुराणा धाऽधर्म १७८७यवाद घ्यामप्टे र स्थावरायां तत्स्थायरायां ४ घरमा १७२२ सद मटु रुपमा १८०१७ पुन युवक ०४९९ भूरा १९ सताती M १९४९ ये . घेदमायत " सद "E४ दीना हिपते M D, धस्थान २४ धर्मय " . " २०१५ याय २०१७ वाधर्म ·एम्पही मुटम गुलम " 10६ भादम . " पश्चमी गम मुत्राय গ্রাম हामारव वान . el mita . पदमी विप . सत्यमाय " वि पातिभाया. पातिमा पने सम मरण प्रय साध चान्यत्र fg घि यये नि पटाये सह योगशातिफस्य दिपनम् । गुलम् पद यही अशुष्म ०४१ स्चनना . २०५६ सक्षमी समात्रमणि तुपमा समाविसमा भाषिता १४ मूत्रा २०६०रुसे प्ररुले स्या म्या १६गामार २०७३ प्रान्ती मान्न त ४ जना एमता पदन्ती २०८ मलिक प्रतिके २०६६ कादि काटिभि 130प्रतिभाया १४ावस्य पस्ये 1231 प्रतिशत १ उमेपत्र १५:०पने २६0 ४ापमाण २८ २९ सम् २००१ प्रत्यय লুয়া ५१ साप २११९६ पाया पग्था 239२८ प्राध्य 30 समान कारिज कारीवि १३ठान्यत १५१ व्याद्री ध्यति १६हो सत्ता महिला n ०५ २१५ ९चाग्निना जोनिमा ४०३ पये २१:विषयक विषय २२पनि २०. माष्ट मारष्टे मा २०७पदी नरुपदी २४९१५ मून' भारशस्थिता म्यिता राचि दिन |२४२११ निका सप १.अपवाटी १५ पबन्तन पवतन | २४३ २१ भुते ५पपडामा प्रयताना २४४८ शिका २६ पुरास्थिता पुरोहिता २५५९९ पति ८ निमाणे ૧૪ ga प्रति २४७४ चैत्र এ প্রচড়ি बरा द्वि Yeuकानए 9. तया रयत्नया ". मात माक्रमात २४२५ मिटा १० स्सस्य स्तस्य नानन्तर ३५४५ वैश्य न १५ कारमा २०१०रधस्या रास्ता पटभाये मह " . . २०यो त्रि दिय २२४१३ सप्त स्यून सपारमें समिका अश्ययाप भूते पोका पत्ते मपत चेत कालद . , 12 सयमात " |२०१४ पुक्ता ठसा . समस्या ਸ਼ਣ तया बंग्य . HERE vिar ·कारणत्या नामस्या " " तस्था अपि २८७५ ननुभ " " तत्रादो भानादि स्वाभास जगत पत्तर संयोगः पतिः न फर्मकर्त यादः शून्य ट्यादित " " " N योगवार्तिकस्य शुद्धिपत्रम्। पप्ठे पट्टी अशुद्धम् शुद्धम एठे पट्टी अशुद्धम २५६ सिद्धान्त सिद्धान्त 296 सचिन २३स्ता सा. २८० ५७ पूतच्चे र भोपि धेपि ८२३ कारण। PE Tran म्वित २जातत्या २५ द्विधा तु द्विधा २८२ १३ तन्यापि ६४७ फया २४ भवादि २४५१ मनु मत २८५१ स्यमास नुभू पात २१पत्तिरि १४ तदादी २०५४ संघाग १५ यथ। मया २० व्यक्ति 3 विश्वा विभूया ३८८ १६ कर्मकर्म २६८५ टम्मान प्टम्भाज ८७ १४ घाटगृन्य REER दौनि टीति | २८८ याहिता 'स्वमाय स्यमाया ० नत्यन्य: २७० ११मित भामित २०२४वी १४त्यय त्यप २११५ भयोग्या तथा था। २६२२पाययय 2992 मना मत्रा १९ सिमित 22५ चय ध १३४ सिया . याशिष्ट यासिष्ठे १८ दापपटी दुपटो विशेषान्त " २२ स्पे स्यो शक्तिमा २५ समकार्य सत्कार्य २८४ १९ परिणाम २६ रतभूत एसेनभूते २०रम्भ २३ दर्शन दर्शन ty १८ चिसतोटे । पर्यन्त्र पर्यनी. २४ मतिघाडीति १६ सात सतासित २८७१ पूर्व २४ सास्थितिः मैम्धित: Pr८१ च्चन्त्यत २७५७ प्रदाय पदया ate दिवि १४ कारणा करा २७६ मातीनां जातोपानी 39 ११ स्तत्रि स्वाचि १७ भान्ती भान्ये २७८ प्रमाण মায় स्याम १७ जानतजन्य ਰਹੇ F९०मानं जानन " " ही भाग्या रुपय विपर्याप्तति हिन्दी रूपस्य ত্তিালন शक्तिशक्तिमा परिणाम रम्भक चिन्ता " " " मप्तिा यति " " पूर्व चिनयन्त जानम . जानस ६८५ इटानींमु | तिमत्ता घ र भागात 100२ मत्र इति " उदानीम पत्तिसन्तान भागम सात ति उन . 2 " ម ឮ J३०२ ६ तिष्ठेयुक्त मति सिध्दष्वित्युत

·पदही अगष्टम
सुष्म
चोगपातिकस्य शुट्टिपरम् ।
शुराम
एक अशुष्म
१०३ परमाण परिणाम 20४ मनु
१५ नितिवे निदर्शन
१० मारस्थन
Jafarmयन
२० पुरुषास्यारम्प
सत्रमा
शत
॥
मान्यम

·योगवानिकस्थानां कतिपयप्रधानोटेश्यविधयानां भूचीपत्रम् । पृष्ठे। पशिमादयः ४४ सिपारमार्थियता की। प्रतीसानाMarti प्रध्यामिपमाट:०॥ पध्यास:५४. अनस्थितत्यम् । अनुमानम २०1 अन्त:करणाप्रक्रिया । प्रतारणा: ५६ । अन्तधानस १६ अन्तामो अन्यायातिः अपरयबजीधन्युक्ती । प्रतिज्ञान २२० । प्रा. १२९५ अभिनियंचा रस अभिमानास्य वगहेतुत्यम् । अभिव्यक्तिः७४। अभ्याम:३८) अरिष्टम ३० प्रयम् । प्रवधामिकत्वमा अनिद्रम् 1910 एप्ठे। परज्ञासस्य फमम ॥ पस्मिता १५११४. थाकारमानम् १६५। शकामायनम् । काकायम प्रातमायातिः । प्राचार्य:421 प्रास्मस्या ५५. शासनानाधिषिः । यात्मनोवत्यम् जात18 ४. प्राधामा14 मानन्दः. मानस्थम् । शाहनम् १७३. । रन्द्रियय: २४४॥ ट्रिपम २४ । ईश्वरः ४१ । प्रयपत्री अविद्या १४॥ अधिति: ५९ अयिष:10 प्रविः-1 प्रयंधरवणाभेद ५८ अष्टाहानि १६॥ पप्रातः 11 अप्रजातवेगस्य मानाद्विशेषः। वकनिa1 वदानाय.२३५, वापा: 3:1 उपेवा. चा भतम्भरा। ए मक्सत्याभ्यास:01 एकापा. एकेन्द्रियता कठफूपा २२८1 कामक्षयम १९ ·एष्ठे। पृष्ठे। सा सन्मात्राणि १९ RITE YE 1 दा दिय चोपम २७। ट्रष्टा १४०॥ द्वेष: कापED कर्म 61 कर्मकर्वधि:2321 कलियम २२। कल्पः ५। कल्पप्रनय४९। कापट्यूहचानम् । काल: १०१। काठमानम १६४ कूर्मनाही कृतार्थ फेवल्यम १५21E3०४। कम:3011 क्रियादेगा। मंशमनिति ३to शा.२९ सापकमा ५१. हिप्ता खा एवासि. १३॥ धर्ममध्यानम् 16 . चतुर्विध प्रलया । घरमा जान विसई खोगः १३. विन स्यामाप्सन दि ममि । विभूम.. चियप: ५ उसने बुद्धिमनिया वेतन्यम् । ना धारया .. ध्यानम १६५ नत प्रस्थासम्म माभिचक्रममा नित्यत्वम् १०१ निद्रा २३। निमिनकारयता 1 नियमा: १६४. निवेदनम् ॥ निम्नम्। नियो । निIARIf .. मिमातिानि निर्वितकासमा निस्ससासत्तम प। पदाकन्धाः २८॥ परविजन REE प्रामधरममुक्तो १२८॥ परमात्मा परशरीरावेच .. परशयम १९ परिणाम: INHEI पारमादिक सत् 191 1 लास्यन्तरपरिणाम: ALL जीवनमुक्तास कीयस्य पूर्वानायत्याय: ५ चानयोग