·No text on this page.

·* श्रीहरिः%
अन्योक्तिमुक्तावलिः
रचयिता
महामहोपाध्याय पं० रामशास्त्रिभागवताचार्य स्वामी
(भूतपूर्व काशीस्थराजकीयसंस्कृतपाठशालाध्यापकः)
--
सम्पादिका
कु. गायत्रीदेवी एम० ए०
.
प्रथमावृत्तिः ]
संवत् २०१८ वि० [मूल्यं सपाद ११ रूप्यकम्
-

·प्रकाशक:-
श्रीदेवाचार्यः,
वाणीभूषणकार्यालयः,
२०५, सूर्यकुण्डम् , वाराणसी।
सर्वाधिकार प्रकाशकेन सुरक्षितः
मुद्रक:
महेन्द्रप्रसाद गुप्त,
शंकरमुद्रणालय,
हाथीगली, वाराणसी।

·अन्योक्तिमुक्तावलि:-
..
.
98-
प्रन्थरचयिता-महामहोपाध्याय पं० भागवताचार्यः
जन्म सं० १६१६ वि.]
[स्वर्गवास सं० १९७० वि० ।

·No text on this page.

·प्रकाशकीयनिवेदनम् अभ्युपगतसारस्वतभास्वद्वैभवेन समुपलव्धविद्वन्मण्डला- लघुयशसा समाराध्येन तातपादेन महामहोपाध्यायेन स्वर्गीय- श्रीभागवताचार्येण स्वामिना प्रनालंकारिकसरणिमनुसृत्य विर- चितानि साम्प्रतिकयुगप्रयोजनसाधकानि अन्थरत्नानि प्रकाश्य वयसमन्दानन्दसनुभवामः। अतः पूर्व “समस्यासमच्या" नामको ग्रन्थः प्रकाशं गतः -संस्कृज्ञसमाजे प्रख्यातकीतिश्चेति नाविदितं बुधजनैः। फलतः संस्कृतविश्वविद्यालयेषु प्रोक्तग्रन्थः साहित्याचार्यपरीक्षासु सहा- यमग्रन्थतया स्वीकृतः प्रचुरं प्रचारं च प्राप्तः । साम्प्रतं विमलशेमुपोजुषां विदुषां गुणैकपक्षपातिनां चेतसां हार इव प्रस्तुतोऽयम् "अन्योक्तिमुक्तावलि"नामा ग्रंथःसहृदयहृदय- 'सिक्तप्रन्थिः स्वप्रतिद्वन्द्विनमलभमान इव समुपजृम्भते। आशास्महे यदयं संस्कृतसाहित्यशाविपरीक्षायाः पाठ्यग्रन्थस्याभावमपि "निराकरिष्यति। रचयितुर्भगवदशावतारप्रशंसात्मको "भवभेषजा"भिधोऽन्यो अन्धो मुद्रणालये वर्तते। यस्य स्तुतयो भक्तजनानां करुणा- पूर्णहृदयाह्वानवायुवेगेन समालोडितकरुणावरुणालयाः सत्यो भगवदासनमपि कम्पयितुसलम् ।

·- ( २ ) प्रकाशनाही रचयितुरन्ये ग्रन्थाः- (१) नयकमलाकरः (त्रयोदशशतश्लोकात्मको नीतिग्रन्थः)। (२) कादम्बरीवरीयस्ता (कादम्बर्या उत्तरार्द्धस्य विशदा टीका, पूर्वार्द्धस्य च विस्तृतटिप्पणीभिः समं जटिल- संदर्भस्फोटनम् )। (३) हरविजयकाव्यटिप्पणी (सुविस्तृता)। (४) कुमारचरितचारुता-(दशकुमारचरितस्य टीका)। (५) काव्यप्रकाशस्य दोपोद्धारः। (६) भारतचम्पूटिप्पणी । (७) सुवृत्तरत्नावली (प्राचीनसंस्कृतकवीनां स्वरूपवर्णन संबद्धं काव्यम् ।। (८) श्रीतातचरणालोकः ( स्वकौटुम्बिकजीवनवृत्तान्तमयं. काव्यम्)। ये महानुभावा उक्तग्रन्थरत्नानामानाशु प्रकाशनाय सहायका बुभूषन्ति ते साक्षात्कारेण पत्रव्यवहारेण वा मां कृतार्थ- यन्तु । इति शम्- २०५, सूर्यकुण्डम्, वाराणसी विदुषां विधेयः,. गंगादशहरा, सं० २०१८ वि. श्रीदेवाचार्यः ·वाङ्मुखम् अद्य खलु पदवाक्यप्रमाणपारावारैर्वेदान्तसांख्ययोगधर्मशास्त्रसाहित्या- चार्यमहामहोपाध्यायैः सर्वतन्त्रस्वतन्त्रैः पितामहपादैः श्रीरामशास्त्रिभागवता- चार्यत्वामिभिः प्रणीतस्यास्यानुपमग्रन्यरत्नस्यान्योक्तिमुक्तावलिनामकत्य मुद्रितसंस्करणं तत्रभवतां विदुषां सम्मुखे समुपस्यापयन्नहमत्यानंदमनु- भवामि । यद्यपि स्वनाम्नैवास्य अन्यस्योपादेयता प्रकटीमवति तथापि साहित्यशास्त्रकोविदा इमं पठित्वैव निर्णेष्यन्ति यदयमन्योक्तिमुखेन मम्मटोक्तं षडविध काव्यप्रयोजनं सम्पादयति न वा । वस्तुतः समाजव्यवहारनिपुणता- मेवान्योक्तीनां प्रयोजनमनन्यतया त्वीकृत्य अन्यकारेणायं प्रन्यो निरमायि । अन हि साधारणतया जीवनस्य जगतो ज्ञातव्यानां पदार्थानां प्राकृतिकसुषमा- शीलोपादानपुरःसरं स्वरूपं प्रकटयितुं तेषामुपरि मामिका अन्योक्तयः । कृताः सन्ति या सर्वथैव जिज्ञासमानानां पाठकानां लोकानुभवाय काव्य. निपुणतायै चात्यन्तं साहाय्यकृतः । संस्कृतसाहित्येऽन्योक्तीनां परः सहस्राणि पद्यानि यत्र-तत्र न समुल्लसन्तीति न, किन्तु पुस्तकाकारेणान्योक्तीनां निबन्धन नाधिकं प्रतिभाति । पण्डितरामजगन्नाथप्रभृतिभिः कतिपयैः काव्यमर्म रस्यादिशि यः प्रयास कृतः स एव सामारं संस्कृत्तज्ञैरभिमन्यते। भामिनी- विलासप्रभृतीन् अन्यान् तत्तत्परीक्षासु निर्धार्य कृतज्ञता परिपाल्यते च । आवश्यकता नीहशी यदधुनापि संस्कृतोन्नायकैरस्यां दिशि प्रयासो विधेयो, विहितश्च प्रयासः श्लाघनीयो मन्तव्यः । इयमन्योक्तिमुक्तावली विषय- बहुलतया स्वीयविशिष्टतया च विद्वत्कृतं सभालनं प्राप्तवती, साहित्यपरीक्षासु पाठ्यग्रन्थगौरवं गतनती पूर्वोत्तस्याभावस्य पूर्ति करिष्यतीति सतां सकाशा- दाशास्महे । पूज्य पितामहचरणा वाराणसीस्थक्वीन्सकौलिजनामकराजकीयविद्यालये १५मा ईशवीयाब्दतः १६१३ ईशवीयाब्दपर्यन्तमायापनकायं कृतवन्तः ।

·( २ ) तत्रैव ते नानाविधान् विषयान् पाठयन्तः साहित्यस्याध्येतृणां छात्राणां हितकाम्यया ग्रन्थमिमं व्यरचयन् । अस्मिन् पुस्तके कतिपयानि पद्यानि केषांचिजनानां छात्राणां चानुरोधान्निमितानि सन्ति । अनेकानेकग्राम्य- दृश्यानां पदार्थानां यथातथ्येन वर्णनं चित्रवदत्यद्भुतमाभाति । विषय- सूच्येवास्य ग्रन्थस्यैतत्तथ्यं ज्ञापयितुमलं यद्विद्यार्थिनां कृते ज्ञातव्यानां समस्त विषयाणां संग्रहणे ग्रन्थकारो दत्तावधानः वरीवृत्यते। पठनेन चात्य पुस्तकस्येदमपि प्रस्फुटं भविष्यति यदस्य निर्मातुः कोषशने, शब्दानां व्याकरणसंमताभुतप्रयोगे, काव्यगतरीत्यादौ च कीहशो विलक्षणोऽधिकार आसीद् यद्भलेनासौ प्राचीनकाव्याचार्याणामस्मिन् कालेऽपि विच्छिन्न- प्रायां विच्छिन्तिपूर्णरचनाशैली पुनरुज्जीवितुं सक्षमः संजातः । यावदुपसंहर्तुम् , प्रस्तुतपुस्तकस्य सम्पादने रचयितुर्मूलप्रतिरेव प्रमाणी- कृता । परन्तु तस्या यत्र-तत्र बहुशः खण्डिततया ग्रन्थकाराभिप्रेतपाठस्या- नुसन्धाने प्रयासो मदीय एव । एतेन यदि कुत्रचित् काचित् त्रुटिर्जाता भवेचर्हि सहृदयानां विदुषां पार्वे क्षमामुपयाचेऽपरं चाशासे यदस्माकं लघुपयासमिमं बहु मन्यमानास्ते ग्रन्थकारस्थान्यानप्यप्रकाशितग्रन्थान् प्रकाशयितुं नः प्रोत्साहयिष्यन्ति । अन्यच्च यानि कानि संशोधनानि विच- क्षणा प्रेषयिष्यन्ति तानि सादरं विचारणीयानि तथा द्वितीयसंस्करणे कर्तव्यतयोपन्यस्तानि भविष्यन्तीति । - गायत्री गङ्गादशहरा, सं० २०१८ वि० teo} (सम्पादिका) ·६ श्रीगणेशायनमः 8 श्रीसरस्वत्यै नमः श्री कविकुलकमलदिवाकर-पदवाक्यप्रमाणपारावारीण- महामहोपाध्याय-वेदान्त-साङ्ख्ययोग-धर्मशास्त्र- साहित्याचार्य-रामशाखिभागवताचार्य-स्वामिनः संक्षिप्तजीवनवृत्तान्तः गणेशं कामदं वन्दे भक्तरक्षणतत्परम् । सर्वकार्यसमारम्मे सुरासुरनमस्कृतम् ॥१॥ शारदा सर्वदा वन्दे शारदेन्दुसमप्रभाम् । ज्ञानप्रदां दयामूति वरदां जगदम्बिकाम् ।।२।। माहेश्वरी सर्वजगन्निवासां काशीश्वरीं शङ्करदत्तहस्ताम् । प्रसनवक्त्रां शिवदां शिवां तां नमामि देवीमहमन्नपूर्णाम् ॥३॥ भजे प्रपन्नार्तिहरं महेश्वरं सुरामुराराषितपादपङ्कजम् । श्रणोरणीयांसमजं पिनाकिनं कृपार्द्रचित्तं महताम्महत्तमम् ॥४॥ अस्ति दक्षिणपञ्चालेषु सुरघुनीपवनपावनीकृतपरिसरंगाधिप्रभृतिनरेन्द्र प्रतिपालितम् शीलसदाचारविद्याविनयसौन्दर्यधनसम्पन्नजनैप्तिं भवभूति- राजशेखरश्रीहर्षादिभिः प्रकाशितवैदुष्यविभवं तपःस्वाध्यायनिरत-पांडित्य- विनयविभूषितद्विजकुलमण्डितं कान्यकुब्जापरपर्याय नगरम् । तत्र अज्ञात- कालाल्लब्धसदाचारपाण्डित्यप्रकर्ष तिरवा-उठिया-विष्णुगढ़ादिसामन्त-- पृजितपादपङ्कज कश्यपगोत्रं सिउर इत्युगधियुक्तं श्रावसथिककुल वसति स्म। तत्र भवः स्वाध्यायपाण्डित्यलब्ध-वैपश्चिती-प्राप्त-प्रतिष्ठः श्रीभगवन्त नामा विद्ववर्यः वघेलवंशोद्भवेन ठठियाधिपेन सबहुमानमाहूय इत्तुमत्या. ..

·. दक्षिण क्रोशमात्रस्थिते भदौसीग्रामे दत्तजीविको निवासितः। तदन्वये 'श्री वन्द्य' नामा वुषोऽजायत । स सदाचरणनिरतः शास्त्रकुशलः प्रान्त- जनतादत्तसत्कारः संसारमसारं पश्यन् प्रायः भदौसीमामाद्योजने किन- ग्रामसमीपे गङ्गादक्षिणसटस्थितायां 'अाभार्यस्वामि' गुहायां भगवट्यानेन कालमनैषीत् । तस्य चतुर्यु पुत्रेषु ज्येष्ठः श्रीबालकृष्णाचार्यः विद्या. ध्ययनव्यसनी मितुः सकाशात् ठठियानिवासिश्रीचतुर्वेदिनीसहायसका- शाच्च प्राप्तव्याकरणादिविद्योऽपि विशेषजिज्ञासुः फतेहपुरचौरासीनिवा. 'सिनः नवद्वीपाधीतदर्शनशास्त्रस्य श्रीजनार्दनाचार्यस्य पादसरोजमूलं गत्वा दर्शनशास्त्रे योग्यतां सम्पादितवान् । श्रीजनार्दनाचार्यस्तु गुरुशुश्रूषया बुद्धि- विमवेन च सन्तुष्टान्तरङ्गः सन्नस्मै स्वरहस्यं दर्शनशास्त्रं ब्रह्मविद्योपदेशं वैष्णवधर्मदीक्षां वैष्णवधर्माचार्यत्वञ्च ददौ । प्राप्ताचार्यानुज्ञः श्रीबालकृष्णाचार्यः गृहमागत्य पितुर्निदेशेन विवाह सम्पाद्य गृहस्थाश्रमं प्राविशत् । ततः श्रागरानगरे पनिहरीपस्थिते कस्मिंश्चिमन्दिरे स्थितायां पाठशालायां केनचिदान्यचतुर्वेदिना सबहुमान- मध्यापकः कृतः। किञ्चित्कालानन्तरं शरीरस्यास्वस्थतया पित्रा गृइमानीय नीरोगः कृतः । ततः पुनः तत्रगमनोत्सुकः पितुर्निरोधात् पितुः सकाशात् साङ्गोपाङ्गमायुर्वेदम- धीत्य स्वतन्त्रजीविकः सन् विदेशगमनान् निवारितचित्तः प्रान्ते एव प्रान्तीय- जनैः उपासितः संसारे च विरक्तः किञ्चित् कालं तस्यौ । ततः लोके ख्याति प्राप्य तत्र तत्र जनैः सादरं नीयमानः चिकित्सार्थ भगवद्धर्मोपदेशार्थ च क्षणमिव कालं निनाय । तस्य पुत्रत्रयेषु ज्येष्ठः केदारनाथोऽभूत्, कनिष्ठः कुलशेखरोऽभवत्, तृतीयस्तु मध्यमः श्रीरामशास्त्रमागवताचार्यः स्वामी प्रादुर्बभूव। अस्य महानुभावस्य जन्म वै० संवत् १६१६ (शके १७:१) ज्येष्ठ शुक्ल तृतीयायां शनौ यू० पी० प्रान्तीयफर्रुखाबादजनपदस्य भदौसीग्रामे आसीत् । तस्य बाल्ये एव बुद्धिविभवं हष्ट्वा पित्रा वाल्याप्रभृति स्वस.

·ततः काशे एव निहितः । पित्रा दवशिक्षः पितरि लब्धप्रेमप्रकर्षों मातरि विद्य. मानायामपि पित्रा सह परदेशगमनेऽपि दृष्टचित्तः बाल्य ससुखं निनाय । ततः रीवॉनरेशमहारानरघुराजसिंहदसमानेन रीवाँराज्यजनताशुषितचरण- कमलेन पित्रा सह रीवानगरे राज्येऽरि किञ्चित् कालं सुखमुवास । तातः स्वदत्तप्रारम्भिकशिक्षमेनं रीवाँराजकीयपाठशालायां दाक्षिणात्यमहादेवचरणकमलेषु समपितवान् । अस्य विलक्षणां मेघां विद्यानुरागं विचित्रां प्रतिभा च निरीक्ष्य द्रवीभूतान्तःकरणो गुरुरात्मीयां सकलां सकलां विद्यां स्वल्पेनैव कालेन साशीर्वादमस्मै ददौ । श्रीवाल- कृष्णाचार्यस्तु षोडशे वर्षे एव विवाहदीक्षां फर्रुखाबादमण्डलान्तर्गतसक- रावाग्रामे निरवर्तयत् । ततः कृतविवाहोऽपि विंशतिवर्षवयस्कः काशीमागत्य काशिक- राजकीयसंस्कृतपाठशालायां प्रधानाध्यापक-सर्वतन्त्रस्वतन्त्र-महामहो- पाध्याय-श्रीराममिश्रशास्त्रियां चरणसरोजेपु सान्निध्यमकरोत् । पाठशाला प्रविश्य व्याकरणशास्त्रे मध्यमा परीक्षां च दत्तवान् उत्तीर्णश्च । अस्य शास्त्रीयप्रतिभाकृष्टचित्तः श्रीराममिश्रः सबहुमानमेनमद्राक्षीत् । -महामतिः श्रीभागवताचार्य इङलैण्डनिवासि-श्राङ्गलजानसननामानं शिष्यं पाठयन् तस्मात् प्रतिमासं दशरूप्यकसाहाय्यं प्राप्य शास्त्रीय- योग्यतां संवर्धयन् गृहासलीमप्यानीय काश्यां सुखमुवास । तत: वर्षपञ्चकेन वेदान्त-साङ्ख्ययोग-धर्मशास्त्र-साहित्यशास्त्राणामाचार्यपरीक्षाः दत्त्वा तेषु सर्वशास्त्रेपु उत्तीर्णः सर्वाधिकाङ्कप्रातिमूलकपदकानां द्रव्यमेव व्ययार्थ जग्राह । १८८२ तमे ईशवीयेऽन्दे साहित्यशास्त्रपरीक्षा, १८८३ तमे ईशवीयेऽन्दे सांख्ययोगशास्त्रे, १९८५ तमे ईशवीयेऽन्दे वेदान्तशास्त्रे, १८५६ तमे ईशवीयेऽब्दे धर्मशास्त्रे च परीक्षा ददौ, उत्तीर्य चाचार्यपदवीं । ततः मत्सरप्रवलितान्तःकरणैर्विद्वद्भिस्यमन्वर्या' षट्शास्त्रीय विज्ञता मा लभत, इति प्राचार्यपरीक्षा षट्सु खण्डेयु विभाषिता, प्रति. -प्राप ·( ४ ) वर्षमेकस्यैव खण्डस्य परीक्षा दातु जनः समर्थः इति निश्चयः कृतः । ततः प्रतिद्धतिः व्याकरणादिशास्त्रेषु परीक्षा दित्सुरप्ययं विरराम । ततः पुरन्दरपुरातियो जाते श्रीवेचनरामनिपाठिनि दर्शनाध्यापके, तदीय- स्थाने काशिकराजकीयपाठशालायां १८८६ ईशवीयेऽन्दे दर्शनाध्यापकपदं लेभे । बतः जानसनदत्त जोक्किा तत्याज । असी छात्रावस्यायामध्यापन-. कालेऽपि च अनेकग्रन्थानां संशोधनं कृत्वा मुद्रणं कारयामासं। खण्डन-. खाद्यं च स्वसहाध्यायिकुलयशस्विशास्त्रिनाम्ना संशोध्य तस्य भूमिका स्व.. नाम्ना कृत्वा मुद्रणमकारयत् तथा मोहनरामनामउदासीनत्य स्वमित्रस्यः जीवनचरितं तथान्यग्रन्थाश्चालिखत् । तेषां नामानि परिचयोपेतं 'प्रकाश-- कोयनिवेदने दत्तानि। एषु श्रीमाष्यभूमिका यदा लिखिता तदा श्रीभाष्यग्रन्यो लाबिरस-- प्रेते मुद्रणार्यमासीत् । मुद्रणसमये एव श्रीभागवताचार्यः ( १६७० विक्र-- माग्दे आश्विन शुक्ल दशम्यां तियौ) परमधामं ययौ। अत्य शिष्येण जानसनेन तस्याः कृतिः स्वनाम्ना मुद्रापिता । एष १६०८ ईशवीये संवत्सरे भारतसमाशा महामहोपाध्याय पदेन समलङकृतः। अत्यैका पुत्री, एकचः सुतः श्रीदेवाचार्य इदानीं वर्तते । सः शालमांशुः, महावाहुः, परिणद्धकन्धरः, अंशलः, कपाटविस्तीर्ण.. वक्षस्थलः, रोमशकर्णः, मेघगम्भीरनादः, सत्यवादी, गजेन्द्रगामी, न्यायप्रिया,- सदाचाररता, निर्मत्सरः, श्रीरङ्गाचार्यदत्तवैष्णवदीक्षः, ईश्वरसंसक्तचेता:- परमवैष्णवः, अवकाशेऽपि अध्यापनशीलः, रात्रि दशवादनपर्यन्तं विद्यार्थि- समूहपरिपाठनरतः सर्वशास्त्रसाठनदक्षः,शास्त्रार्थलब्धसाधुवादः,पण्डितसभा- गृहीतसत्कार :, देशान्तरव्यासशिष्यप्रशिध्या, दिगन्तविश्रान्तकीर्तिस्त्रयोविशति-- वर्षपर्यन्तं काथिकरानफीयविद्यालये आगामिव विद्यादानमकरोत् ।

·सूचीपत्रम् १ १ विषयाः लोकसंख्या पृष्ठम् विषयाः श्लोकसंख्या पृष्ठम् मङ्गलाचरणम् १ १ पान्थः १ ब्रह्मा १ नट: १ शिवः २ १ ग्राम्यः १ 'आकाशा १ २ तालारोहकः १ चायुः श्रथ पशवः तेजः २ सिंहः जलम् गजः & 'पृथिवी वृपभः २ ११ सूर्यः अश्वः ११ चन्द्रः रासभः :४ ११ कुबेरः १ ६ १२ अथ नराः महिपः १३ अगस्त्यः २ उष्ट्रा कुविन्दः ૨ तरक्षुः १ १४ दीपदर्शक: १ ६ सूकरः १ ११ चित्रकरः ६ श्वा कैवतः २ ६ शृगाला १५ मालाकारः ६ वानरः २ १५ 'व्याघः १ १६-२२ महिषपृष्ठस्थोवालः१ मत्स्याजीवी वैनतेयः २ चामनः १६ हंसः १ KococWWW.N १ मृगः १ अथ पक्षिणः 6666 ·( २ ) श्लोकसख्या पृष्ठम् . विषयाः शुका कोकिला चातका विपयाः श्लोकसंख्या पृष्ठम् अथ पर्वताः २७-२९ सामान्य पर्वतः ४ ३ २ १ चकोर: २ १६ हिमवान् १६ विन्ध्यः १६ लोकालोकः १६ रोहणः १ 10 १ २० महेन्द्र १ १ ૨ १ १ २१ मैनाका २२ गिरिदरी २२ निर्भरः रह २६ २६ २६ १ २8-४० चक्रवाका २ मयूरः १ बका ३ २० मलया काका उलूका ३ २१ सन्दरः गृध्रः कुक्कुटा १ टिटिभः १ अथ कीटाः २२-२५ अथ वृक्षाः ६ ०२ खद्योतः कल्पवृक्षः २ २३ मशका २४ चन्दनवृक्षः सर्पः २४ आम्रवृक्ष मूपका ૨ २५ अशोकवृक्षः अथ जलचरा: २५-२६ कदलीवृक्षः तिमिङ्गिलगिल: १ बकुलवृक्षः राघवः २ २५ विभीतकवृक्षा शफरः २ २६ भूर्जवृक्षः २६ निम्बवृक्षः फर्मः २६ नारिकेलवृक्षः मण्डूका १ २६ शिरीषवृक्षः ३ २६ ६ ३१ ३२ ३२ ३ १ २ १ १ १ १ ३४ ·१ or ४ १ ३६ कूप: विषयाः श्लोकसंख्या पृष्ठम् विषयाः श्लोकसंख्या पृष्ठम्, चम्पकवृक्षः ३ ३४ कमलनालम् ४० पुन्नागवृक्षः १ ३४ पद्मिनीपत्रम् ४० पनसवृक्षः ३४ अथ जलाशयादयः४०-४४' न्यग्रोधवृक्षः १ २ अश्वत्थवृक्षः १ ३५ नर्मदा १ ४१ तमालवृक्षः ३५ . तटिनी ४१ सेवन्तीलता १ ३५ क्षीरसागरः ३ ४१ द्राक्षालता १ कासारः ३ ४२ वजुलवृक्षा १ ४२ अवृक्षः ૨ ३६ मेघः धत्तूरवृक्षः ३ ३६ मेघाधीशः पलाशवृक्षः ३७ इन्द्रधनु कार्पासवृक्षः १ १ मालतीलता १ ३७ नौका १ मल्लिकावृक्षः १ ३७ करीरवृक्षः अथ मण्यः ४५-४६ २ सामान्यमणिः ५ कलिन्दवृक्षः १ ३८ कौस्तुभमणिः १ ४५ मार्गवृक्षः ३८ चिन्तामणिः ४६. विश्रामवृक्षः ३८ स्पर्शमणिः १ ४६ उन्मार्गवृक्षः १ पद्मरागमणिः ४७ सरलवृक्षः ३६ चन्द्रकान्तमणिः १ प्रतिबिम्बवृक्षः १ ३६ सूर्यकान्तमणिः १ ४७ कमलम् ३६ तरलमणि १ १ ३७ नीहारः १ ३- हीरकमणिः १ ·( ४ ) ४८ ताम्बूलम् १ or १ विषयाः श्लोकसंख्या पृष्ठम् विषयाः श्लोकसंख्या पृष्टम् मौक्तिकमणिः ५ ४७ तप्तलोहगोलकः १ ५२ भुजङ्गमणिः १ वैरूप्यमणिः ४८ चम्चा १ कृत्रिममणिः २ खलम् १ ५३ काचः ३ ४६ आतपत्रम् १ आदर्शः २ ४६ विपञ्ची ४६. दुन्दुभिः १ अथ प्रकीर्णकम् ५०-५६ कुम्भः १ शम्बूका १ तुम्बा १ तुला २ तितुः पारदः १ कुग्जिका काश्मीरजम् २ १ कस्तूरिका १ कलमः १ कर्पूरम् २ कएटक. १ कुसुमाकरः पतङ्गः १ वर्षा २ २ जवलनः १ १ दावानलः १ 'धन्वा १ ५६ १ १ ५० वेणुः ५१ दीप: ५२ धनुः ५२ कज्जलम् २ ·शुद्धिपत्रम् पृष्ठम् पंक्तिः MMMM 6 6 6 me ४ ६ १२ २ १५ २२ १६ २१ अशुद्धम् शुद्धम् वहीं बीं मिदमयं... मिदमद्य मया गृहीतम् ।। ॥४॥ ॥५॥ मखरान्धिता मुंखरान्धिता जितं र्जितं कात्ति कीर्चि वामनः वामनः वक्त्र वक्त्र करिसरः प्रतिवाचः करिसदः प्रतिवाचः- विभपि बिभर्षि कि कि कुञ्जरोजित कुजरोर्जित य द्विहरसे यद्विहरसे दिगन्ता दिगन्ता राजहंसासि राजहंसोसि नत व्रत तथा कृथा तथाऽकृथा नवे वे बहि बहि स्वच्छदं स्वच्छन्दं. ११ २२ ४ १७ ७,८,१०,१२ १६ २२ ·( २) १२ प्रिय सख १८ १ २१,२३ २१ २२ २२ २३ २३ २४ २४ .२५ यो मूर्ना १२ 6 प्रियसख ऽम्युपायः ऽभ्युपाय: तागऽद्य ताहगद्य दूरर्शिता दूरदर्शिता मधुव्रत मधुव्रत या मूर्ना भ्रमन्मारवे भ्रमन्मारवे सर्पः सर्पः विश्रमाम्यर्थिनो विश्रमाभ्यर्थिनी ॥२॥ ॥१॥ ॥३॥ ॥२॥ राधवः राघवः वाबासि वावात्सि सङ्कचन् सङ्कुचन कूल्पद्रुमे कल्पद्रुमे दशेडंपी दशेशी विश्नमद्रुम सुमनः परिषद्वरत्वम् सुमनःपरिषद्वरत्वम् छीहारि छीहारि हदि वृदि तल्लाघमान तल्लधिमान धत्तरः धत्तुरः दन्दधि दन्दग्धि युक्तद्भमुवयुजो युक्तमुद्भवयुजो १४ ११ १६ २ २६ विश्र मद्रुम ४० २० ६ १६ २२ “४६ २३ २ ५२ ५२ १०

·श्रीहरये नमः
अन्योक्तिमुक्तावलिः
मङ्गलाचरणम्
त्वं तावन्मुदिरोरसि क्षणरुचे संरोचसे प्रत्यय-
रत्वय्यस्य त्वनवग्रहक्षणरुचौ का, किंन्विहेयं चरेत् ।
विभ्रान्ते मरतां वशात्क्षणरसोल्लासे च नाथश्रियो-
रित्यन्योन्यविलासहाससरसा सूक्तिय॑नक्तु प्रियम् ॥१॥
ब्रह्मा
जनानां विश्वास्मिन्कनकरजतादिप्रतिकृती-
विनिर्मातु तावत्कति कति न सन्तीह कृतिनः।
स एक किन्वऽस्मिञ्जयति जनताप्राणनविधौ
विधाताऽसौ वेधा हरिसरसिजाभ्यन्तरचरः॥१॥
शिवः
यद्विरक्तिमपि नाटयसि त्वं योषिता च परिणद्धनिजाङ्गः ।
यच्छिवः पितृवनेषु च सङ्गीतीश्वरोऽसि चर यद्यदभीष्टम् ॥शा
गां वाहनं तव विभीषयते गजास्य-
स्तं चाद्रिराजतनयाप्रिय एप सिंहः ।
तन्मूषक त्वहिरिमं शरजन्मवीं
धन्या गृहस्थितिरियं भगवस्तवाऽऽस्ते ॥२॥

·२ अन्योक्तिमुक्तावलिः आकाशः शून्य केचिदशून्यमन्य, उपरीत्येके, सितं चापरे, कृष्णं चापि भवन्तमाहुरपि तु त्वाऽऽकाश मन्यामहे । शब्दानां प्रभवश्व कश्चन भवान् विश्वावकाशप्रदो पङ्ककलङ्कसङ्करमयदोपैरशेषैरसि ॥१॥ वायुः त्वय्येवाऽऽयतते समस्तजगतामात्मप्रतिष्ठोदयो विश्लेपे क्षणमप्यथाऽश्मनिभताभाजस्तव प्राणिनः। संवर्गेति सदागतीति समदित्याऽऽम्नायसे च श्रुता- वेष त्वं पवमान चेत्तु बिभृषे दुर्वासनां किं वे ॥१॥ पवमान ! भवन्तमन्तरेण प्रभवन्तीह न जन्तवो भवाय । स भवान्यदि दक्षिणोऽथ वाम शरणं सर्वजनस्य सर्वथाऽऽस्ते ॥२॥ अयि गन्धवह! स्फुरभुजङ्गस्फुटफूत्कारिमुखेन सङ्गतोऽपि । हरिचन्दनसौरभैकसारो यदसि त्वं तदिदं हि दक्षिणत्वम् ॥३॥ श्रीमत्सरोजमकरन्दरसानजस्रं तेऽमी स्वदन्तु भवतो ननु चञ्चरीकाः। भावत्कसौरभविसारणमात्रहेतो- रेते वयं त्वदुपगा ननु गन्धवाहाः ।।४।। रे दुष्प्रभंजन ! मुधा क्रिमु धावमानः पाथोधरं तृषितचातकचञ्चुपुट्याम् । वारां निवारयसि वऍकमत्र धारा हा राम राम तव तावति का नु हानिः॥शा भूमिभरमति भूस्हावलिरियं भावैकसन्देहभाक् किं व्रमः खलु चातकेप्वहह यन्माभूत्सपरनेऽपि तत् ।

·३ अन्योक्तिमुक्तावलिः अस्मिश्चावसरे घनाधनमभीवर्षाय बद्धोद्यम व्यर्थ व्यर्थमपास्थ इत्थमिह रे किं मातरिश्वनहो ॥६॥ व्याजम्ममारणरजसा नयनोपघातं वावाहि तूलकचयान्क्षिप विक्षिप त्वम् । वेगं गृहाण विगृहाण सुनिर्भर भो वातूल ! तूलकचयो न शिलोच्चयस्तु ॥॥ तेजः भक्ष्याभक्ष्यविवेकाद्दूरंगतोऽप्याश्रयाशश्च । 'धिक् शुचितां तव वढे ननु सत्यं कृष्णवर्माऽसि ॥१॥ येऽमी जलोपप्लवतः प्रयान्ति तेजःप्रहाणिं शुचयः परेते। अन्यः पुनर्वाडव एष योऽसौ तेजोऽधिकं धारयते जडेपु ॥२॥ जलम् यत्तत्प्राथमिकप्रथापरिगत सर्गेऽत्र विश्वेशितु- यत्तज्जीवनमाऽऽमनन्ति जगतां पापोपतापापहम् । तत्तत् त्वं महिमा तव त्रिजगतीकोडे परिक्रीडते त्वं चेन्नीचपथेपु पान्थसि सखे पाथः प्रमाथः परः ॥शा रे रे तरलितवृत्ते जलतरलं किं तटस्थंमारामम् । प्रतिभासयसि जनानां जानाति बुधः स तत्त्वं ते ॥२॥ पृथिवो तवैव यदिदं किमप्यभिनिरीक्ष्यते पुत्रकम् त्वमेव च महाम्बुधावुपधृता जगद्भूतये । त्वमेव तदुपेक्षयाऽद्य यदि वा व्यतिक्लाम्यसे धरित्रि ननु कुन तज्जगदिदं तु विश्राम्यतु ॥१॥ * पाठा० 'यदधुना व्यतिक्लाम्यसे'।

·४ नाम व्याजम्भमाणतमसा अन्योक्तिमुक्तावलिः सूर्यः उद्यन्तु शतशो ग्रहतारकौघाः किं तेन, येन तु तमांसि न विद्रुतानि । धन्योदयः कमलिनीमलिनीकराणां विनिबर्हणोऽकः ॥१॥ वदामः कैर्वाक्यैः प्रकृतिमहतो विश्ववलय. प्रतिष्टाहेतोस्तं कमपि महिमानं दिनकृतः। द्विजेशो यस्यासौ सततकृतपाद्ग्रहवशात् प्रचाकाशीतीन्दुः स्फुरदमृतसारैकसरसः ॥२॥ उलूकश्चेत्कश्चिच्छकुनिरवलोकं न भजते तथाऽऽलोकालोकावधिविसमरालोककृदसौ। जगच्चक्षुर्देवो निखिलजनजीवातुचरितः करोतूपायं कं तदिह भगवानम्बरमणिः ॥२॥ तारकास्तमसि लब्धवृत्तयः सन्तु नाम सततं सहस्रशः। किन्तु सन्तततमःसमापनं नैद्रविद्रवकृतैव भास्वता ॥४॥ जग- क्षीराब्धिप्रभवः सुधारसमयः श्रीसोदरो ब्राह्मणा- धीशश्चारुकलाकलापकलितश्चेशेन मूदुर्जा धृतः । काकस्ते न गुणोऽत्र चन्द्रहृदयं बध्नाति किंवा बहु- व्याहारैर्भवतैव यत् कुवलयामोदः सदोज्जम्भते ॥१॥ तत्ताहक्खरचण्डदीधितिकरव्याबाध्यमान ज्जाग्रप्राग्रतः सुधारसझरैरुज्जीवयस्यञ्जसा । किं मो बहु वोदये कुवलयं कृतनं तवोद्भासते, श्रीमश्चन्द्र चकाधि चाधिकमिह त्वं विश्वनेत्रोत्सवः ॥२॥ ग्रावद्रावणकर्मकर्मठ कलानाथ त्वया नन्दने नाऽऽनन्दीह पयः पयोधिरधिकं तद्विश्वतो विश्रुतम् ।

·अन्योक्तिमुक्तावलिः एते चाश्नुवतेऽभितापविकला लोकास्तवैवोदया- दानन्द, कमलाकरस्य तु कृते कोऽयं विचित्रो विधिः ॥शा मित्रप्रवासविकलेषु पयोरुहेषु कान्तावियोगविधुरेषु च चक्रकेषु । आरब्धमस्ति यदिदं तव तत्सुधांशो दोषाकरत्वमिदमद्यंमया गृहीतम् तत्ताशं दधदिह द्विजराजभूयं यद्वारणीपरिनिषेवणमभ्युपागाः। किं महे तव तदन्न निशेश यद्वा दोषाकरस्य भवतःकियदेतदास्ते॥४॥ कुबेरः धन्यो धनाधिनाथाशेषाणामीशिषे निधिगणानाम् । यस्य हि भवतः स सखा भिक्षाचर एष बम्भ्रीति शिवः॥१॥ अथ नराः अगस्त्यः कुम्भोदरार्जितजनुर्नेनु हेलयैव वारांनिधि चुलकयेदिति को नु वेद । वातापिनिर्जरणनिर्जरनैजभूमे- हवं तु स्वतस्तथा मनसोऽप्यगम्यम् ॥१॥ ब्रूमः कैननु कुम्भसम्भव भवद्भूमानमेतेऽक्षरै- यस्यादेशवशंवदो विचलितुं नाद्यापि विन्ध्यः क्षमः। येनाऽऽचान्तवताऽम्बुधिं निजकरकोडे परिक्रीडिता- वीशानौ विनिभालितौ त्रिजगतां मीनश्च कूर्मच तौ ॥२॥ कुविन्दः सूदुलोज्ज्वलचित्रसद्गुणाढ्यैर्ननु नग्नक्षपणावृतेऽत्र देशे। किमुकन्दलितैःकुविन्द तावत् सिचयानां निचयैःप्रयास्यसि त्वम्।।शा विचित्रमृदुलोज्ज्वालाकृतिरिय, सुसत्यं, तव क सा समुचिता परं, क्रिमिह दुर्गतयामके ।

·६ अन्योक्तिमुक्तावलिः परश्शतदिगम्बरक्षपणकैकवास्तव्यके कुविन्द किमु विन्दसे गुणगणप्रतानैः श्रमम् ।।२।। दीपदर्शकः त्वं दर्शयसि परस्मै पन्थान दीपदर्शक ! स्थाने। स्वयमहह बन्धुरे त्वं पदमर्पयसे पुनः स्थाने ॥१॥ चित्रकरः ते ते सन्ति पररशतास्तव गुणनामाभिरामादरा- स्तान्विश्वान्व्यतिहाय विश्ववलये त्वं जागरूकानहो । हंहो चित्रकलाकलापनिपुण प्राणानिहाऽऽशोषयन् किं चित्रव्यतिलेखनव्यतिकरैरन्धेषु निर्वन्धभाक् ॥११॥ कैवर्तः झंझाभिर्मुखरान्धिता दश दिशो व्याघूर्णिता नौरियं शोणो दुमदयादसां निधिरयं स्मो धन्वनित्या वयम् । त्वय्येवाऽहितनिर्भराः परममी कैवर्त व महे मध्ये मन्जय वा तट गसच वा यत्सांप्रतं मन्यसे ॥१॥ तीर्थाधिवासनिरतोऽस्ति वेक्षापरोऽस्ति परमोऽस्ति च पारदर्शी। लोकप्रतारक इति श्रुतवानुपागा- मद्याऽध्यगाञ्च ननु धीवर ताशं त्वाम् ||२|| मालाकार: मालाकार तदाऽकृथा निजकरैः पुन्नागपारम्परी दूरादेव जहग्रहेण महत्ता सेवां तथा वरे। पवित्रपात्रा- पाठा-यन्मन्यते साम्प्रतम्' अथवा 'यत्साम्प्रतं साम्प्रतम् ।'

·अन्योक्तिमुक्तावलिः
एताह फलसम्पदः परिणतास्तस्मात्पशूनामपि
स्पृश्या या न किमत्र वाग्भिरधुना भुवाजितं यत्तदा ॥१॥
भो सिञ्च सिञ्च पिचुमन्दतलं सुसिञ्च
त्वं सर्पिपा च पयसा मधुनाऽधुनाऽमुम् ।
शुष्यद्रसालनिवहं प्रविहाय, काले
द्रष्टाऽस्मि भोः कथमसो भविता रसालः॥२॥
व्याघः
हे साधो मृगयो मुहुर्मुहुरिह त्वं धीरधुर्याग्रणी-
धीरं गायसि कस्य न श्रवणयोः सिञ्चन्सुधामाधुरीम् ।
किन्त्वस्मिन्मृगपोतकस्तु रसिकस्त्वद्गीततो वागुरा-
कृष्टो दैववशाद्विमुक्तिमगमत्त्वां वन्दते दूरतः॥२॥
महिषपृष्ठस्थो वालः
उद्दण्डदण्डकर कर्षकबाल
ताव-
चण्डोऽसि रे महिषपृष्ठतलप्रतिष्ठः ।
कीनाशकीत्तिमपि चार्जय कश्चनाऽसा-
वन्यः खलैकदमनः शमनस्तु देवः॥शा
मत्स्याजीवी
एको निष्करुणो रुणमि विविधानिष्कारणं प्राणिनः
काँश्चिज्जालगुणान्वितत्य सततं तीर्थेऽन विश्वासयन् ।
मास्मैवं हृदये करोरनुशयं त्वं जालजीविशुचौ
तीर्थ भावजनाय नो कति कति द्रोहवतास्त्वत्सखा ॥१॥
बामनः
वामनाऽस्ति भवतः कृते कियच्चन्द्रमण्डलमिदं विदूरतः।
वामनेन ननु विक्रमक्रमाद्विश्वमेव बलितो वशीकृतम् ॥२॥

·अन्योक्तिमुक्तावलिः
पान्थः
यत्यान्थ काञ्चनसरूपसुमप्रपञ्चं
कञ्चिद्विलोक्य खलु रत्न फलाभिलापात् ।
आसेचनादिभिरूपाश्रितवाञ्छद्रु
युक्तो भएझणरवोऽस्य तदद्य तुभ्यम् ॥१॥
नट
तैस्तैस्तैवक्त्ररागैरवसरविहितैर्वेषभाषाविशेषैः
स्तेपां तेषां जनानां जनय वहुमति देशकालादिभेदात् ।
रामो वा रावणो वा भव जनदये नाटकैनैकरूपै-
यस्वं शैलूप तत्त्वं तदिह बुधजनाः किन्तु जानन्ति तावत्॥१॥
ग्राम्यः
कीदृशोऽस्युभयतो धृतपुच्छः कस्य कर्पकातेमेहिषोऽयम् ।
गोप कति कथं च हलं वेत्वत्र काः करिसदः प्रतिवाचः॥१॥
तालारोहकः
उत्तालं विनिमाल्य तालमपि च स्थूलं फलं दूरत-
श्वारोहपहिलेन मूढमनसा यत्साहसं स्वीकृतम् ।
भ्रातरतत्र फलं तु दूरमिव ते नूनं निपातः पुनः
प्रत्यासन्नतरः पदे विचलिते प्राणप्रयाणावधिः ॥१॥
अथ पशवः
सिंहः
अतिध्रुवं ननु तदेव, तदेव चास्यं,
ते केसराश्च, नखराश्च स्वरायितास्ते ।
सत्वं मतङ्गजघटोत्कटकुम्भकूट-
कुहाकता तु घटतां क नु चित्रसिंहे ॥१॥

·अन्योक्तिमुक्तावलिः गेहेषु बालिशजनः खलु खेललीला- मालेख्यकेसरिवरेण करोतु कामम् । माद्यन्मतङ्गजघटेव तु वेद यादग् यावञ्च यच्च ननु केसरिणोऽस्ति तत्त्वम् ॥२॥ दिग्दन्तावलमण्डलं सकृदपि स्वैरं यदीयोद्धत- ध्वानाकर्णनवग्रहरहिमदप्रस्यन्दिकुम्भाम्बुदम् । बोभोतिस्म, तदद्य हा हरि हरि करो हि कालक्रम- स्तस्यैवान हरेः पदे ननु शिवाफेत्कारकोलाहलः ॥३॥ यद्गन्धेन मदान्धसिन्धुरघटाः संरम्भसंभाविताः प्राणत्राणपरायणा दिशि दिशि प्रापन्न वा विश्रमम् । तेनाऽकाण्डपरापतन्नटविटबद्धन सिहीभुवा लोकक्रीडनकात्मतापरिणतेः प्राणा:प्रहीणापुरः ॥४॥ मददुर्दिनवारिवाहवीरोद्भटमातङ्गघटाऽप्यटाट्यताऽहो। न पुरोननु यस्य फेरवस्तं हरिराजं जरसाहसन्ति शान्तम्॥५॥ गजः कि दानमानमतिमात्रमरे बिपि स्तम्वरमाऽन्धितशा चलकर्णतालः। यद्भुञ्जते शिरसि ते चिनिधाय पाद षट्पाद एव सधुपा मलिनाः समन्तात् ॥शा रे रे मत्तमतगज ब्रज झगित्येव प्रदेशादितः कि कोलाहल मुद्भट प्रकटवन्नेवं परिकाम्यसि । सम्प्रत्येव चिराकथंकथमपि स्वापोन्मुखो वर्तते हप्यद्वारणगएडमण्डलमहावैताण्डका केसरी ॥३॥ येनासीत्सुपमा नरेन्द्रभवने व्याघ्रणितान्दोलिना संग्रामेषु जयक्रमश्च परमो चत्राऽऽयतिष्ठाऽनिशम् ।

·१०
अन्योक्तिमुक्तावलिः
सोऽचं गन्धमतङ्गजोऽध समयाज्जातो जराजर्जरी
हा हा प्रेक्षकलोकलोचनपथे भारायते किं ब्रुवे ॥३॥
सर्वेऽमी वनवासिनस्तत्र पुरोऽवस्थातुमप्यक्षमाः
किं बेमो निरवग्रहां मदभरी यद्गन्धसम्बन्धतः ।
लीयन्ते गिरिकन्दरेपु कारणोऽप्यन्ये, गजेन्द्राऽस्ति तत्
पारीन्द्रात्पृथुकादपीह भवता भाव्यन्तु भव्यार्थिन। ॥४॥
वारंवारमरेऽत्र वारणपते गोदावरीवारिणि
प्रारभ्य व्यतिगाहनव्यतिकरं यत् क्रीडसि क्रीड तत् ।
विस्मानिनु मास्म केसरिपतेः किन्तु प्रतीरोटा-
रण्यानीवसतेर्मदान्धगजता कुम्भस्थलस्थालुताम् ॥५॥
पुण्यारण्यविहारहारिणि लसद्गगातरङ्गावली-
निष्णाते गिरिकन्दकन्दरचरे त्वय्येवमाजीवति ।
वद्धो दुष्टकरेणुसङ्गतिवशान्नव्यांविघातान्सहन्
हे सारङ्ग सखे सखेद इभराट् कस्मादकस्मादयम् ॥६॥
राजाधिराजकुलभूपणभूतवासो
लोकस्य लोचनपथेऽभ्युदयोऽयसारते ।
स्वच्छन्दविन्ध्यविहृतेरिह यूयनाथ-
स्तम्वेरमस्य परमः परमेष खेदः ।।७।।
यूथाधिनाथ ननु नाथसि सान्द्रसान्द्रां
छायां तरोः कलिलतापतपर्नु पूत्तौं।
रूपानुरूपमिह नो तव तन्तु, कुत्र
विन्ध्यातिशृङ्गमहतो भवतो निवेशः ॥८॥
रे रे नवोद्गतमदाकुलपोतक त्वं
कि विश्रमार्थमभिलष्यसि भूम्हालिम् ।
नो सम्प्रति स्मरसि तत्कृतमात्मकर्म
स्वैर महीविटङ्कविभजनानि ॥६॥

·११ अन्योक्तिमुक्तावलि सर्वे यथायथममी वनवासिनोऽस्मिन् दीचे निदाघसमये गमयन्ति तापम् । नागाऽन्यभव्यपरपादपपादमूले क्वाssस्तेऽतिमानवशतो भवतो निवेशः ॥१०॥ मदोन्मदशिलीमुखस्फुरितहस्तहस्तिस्त्वया जिताः खलु परम्शता अहितहस्तिनो वस्तुतः। पर दनुजकुञ्जरोजिंतरणकजैत्रक्रमो हरेर्विदितविक्रमोऽश्रुतचरः किमैरावतः॥११॥ वृषभः श्रीसौरभेय ऋषभ त्वमिदं कदापि माऽन्तः कृथा ननु वृथा किमह प्रयासैः। क्लेशं भजे भवति धूर्वहत्तैकभाजि विश्वं सुजीवति, कथं तदिहाऽन्यथाऽऽस्ताम् ॥१॥ धौरेय धीर धवलोद्धतकन्धरस्त्वं सम्प्रत्यहो किमिव मन्थर मन्थरोऽसि । प्रावीतं कमपि भारमनन्यसाध्यं स्कर्ष त्वयैव ननु दत्तवतावताऽमुम् ॥२॥ अश्वः तानाजकुलैकभूपणचरो मन्दादरो मन्दुरा- वस्थानेष्विह धूलिधूसरतनुर्विस्मृत्य गत्यन्तरम् । कूटावस्करकेपु चक्रकगतिश्चारुन्तुदं शब्दय- श्वक्रीवस्तु चिराय य द्विहरसे गन्धर्व किं महे ॥१॥ रासमः रे रासभातिरभसेन समुन्नमय्य तुण्डं प्रचण्डमिह गर्दसि गर्द बाढ़म् । .

·- :१२ अन्योक्तिमुक्तावलिः चेत्सानहेतुरहमित्यभिमानतस्त- न्मृद्वाहनैर्घटकृताऽन्यथितोऽसि रे त्वम् ॥१॥ भीष्मग्रीष्मे म्ञानविम्लानकान्तिः सर्वा भूमिभस्मसाद्वोभवीति । चश्वच्चण्डैस्तैः खरांशोः करोघे- नत्यन्तोऽमी मोदमग्नाः खरास्तु ॥२॥ साधु राससि सुसाधु रासभ प्रोन्नमय्य ननु तुण्डमीहशम् । ईशेषु मृदुशब्दकर्मसु त्वां विना प्रभवतीह कोऽपरः ॥३॥ रे रे रासम सैंही त्वचं वसानो विभासि सिंहस्त्वम् । क्षेत्रे विहर विशङ्कातङ्क तूष्णीकतुण्डः सन् ॥४॥ मृगः. करिणोऽपि यत्र चरणप्रचारिकां मनसाऽपि नाचरितुमीश्वराः परम् । मदनिरस्फुरितदीप्तिभूधरा हरिकन्दरे हरिण तत्र मा भ्रमी ॥१॥ मृग यासि कुत्र, मृगराजसन्निधौ, ननु केन, जीवनविशेषवाञ्छया । ननु ताहशानि कति वा वनानि नो, मृगराजनामनि तु मास्म विश्वसी ॥२॥ मृग निर्गतोऽसि वलदुर्गतत्वतः किमु वा हरेगहनकन्दरोदरात् । प्रतिगाश्च गाश्च ननु तत्र मा पुन- मंगतैव ते जयति तत्र कारणम् ॥३॥ प पाठान्तरम्-'नृत्यन्तोऽस्मिन् । 'मोशते परम्'-पाठान्तरम् ।

·अन्योचिनुतावलिः ननु कूर्दनं तव विलोक्य लोचने हरि- रामिमीलदिति किन्नु दुर्बलः । प्रतिगाः कथंचिदपि वञ्चकैः स्म मा परिवञ्चितच मृग मैव गाः पुनः॥४॥ एषोऽहं गिरिकन्दरोदरचरः स्वच्छन्दकन्दाकुरै- वर्ते, नास्य विराद्धमण्वपि मया तन्मे कुतोऽस्माद्भयम् । श्रद्धा नैव विराद्धमस्य भवता त्रातो भवः किन्वितः सारङ्ग व्यपयाहि लुब्धकजनो नो न्यायवद्धादरः ॥४॥ श्रीमन् पुष्कलक प्रवल्गसि वनोपान्तेषु कान्तक्रम किश्चापूरयसि स्फुरत्परिमलाऽपूरैदिगन्तान्मुहुः । आस्तां तन्ननु पश्य निघृणहृदो हिंसाविहारादरा एते पामरलुब्धकाः प्रतिचरन्त्येभ्योऽवधेयं परम् ।।६।। महिषः शृङ्गाक्षेपपरम्पराभिरभितो यहीष्यतेऽसौ जन- स्तत्ताहक्षरसप्रसादमपि यन्नामावशेष व्यधा। भूयस्तामरसावलीञ्च विपुलां यव्याक्षिपन्वतसे हहो सैरिभ सौरभाय भवतो भूयान् सुभव्यः क्रमः॥शा उष्ट्र: दासेरकं त्यजत रे ननु दूरदूरान् मा बालकाः तुकतो निकटेऽस्य यात । यं 'दन्तकोटिकुटिलेऽत्र धरत्यकाण्डे तुण्डे स संयमनिकाऽतिथिरेव गएयः ॥११॥ एते जगत्सु विदिता ननु वञ्चका ये ज्वालामुखा बलिभुजोत्र शिवात्मवादैः।

·अन्योक्तिमुक्तावलिः
दासेरकोल्लसितपित्सितजिह्वया भो-
स्तानथ्यहो च्छलितवानसि विभ्रमय्य ।।२।।
दासेरको गणयतीह न कञ्चनापि
तावत्समुन्नततया निजसम्मुखेऽन्यम् ।
यावन्न याति जलदावलिवेल्लितस्यो-
पान्ते तदक्ष्यति यतस्तु महीभृतोऽसौ ॥३॥
ईक् स्थगुस्थगितपृष्ठतटोऽतिदीर्घ-
श्रीवाद्भुतोऽसि मरुलब्धजनिर्ननु त्वम् ।
दासेरक त्वाय तथा कृतवान्विधाता
ताक्षमेव खलु कण्टकभोगसौख्यम् ||४||
নন্ত
गलच्छवातकं किमिह हरिण क्रीडसितमा-
मसौ सिंहोऽस्तीति व्यवसितहदा बालसुलभम् ।
अरे नास्य नौद्रय कलयसि ननूत्कालरसिको
ददानश्चक्षुर्यस्त्वचि, स तु तरक्षुः खलु परः ॥१॥
सूकरः
यूथाधिपो भवसि मेचककायधारी
दन्तद्वयाकुरितदीर्घकतुण्डहारी।
स्थूलश्च पल्वलजलेपु शरीरधावो
नो सूकराऽस्ति सुकररतदपीभभावः ॥१॥
श्वा
उच्चरलर्क भप रे भप निर्विशाई
ग्रामीणलोकनिवहे वह सिहभावम् ।
मायन्मताजघटोत्कटकुम्भकूट-
छुट्टाकपाणिनखरो हरिरस्ति जोपम् ॥१॥

·अन्योक्तिमुक्तावलिः स्नेहोपचाररुचिरं सुचिरं प्रयत्ना- संसेवितस्य सरलीकृतये सुसाधु । सद्यः श्वपुच्छ पुनरेव तथा स्थितिस्ते तस्मिन्य एष भवतः सरलत्वमिच्छुः ।।२।। शृगालः येनाऽध्यासिपतावलेहनदा मातङ्गयूथाधिराट- क्ष्माभृत्स्फारमदाम्बुनिर्भरशिरः शृङ्गाणि शश्वत्तराम् । 'पारीन्द्रप्रवरे तु कालवशतः स्वर्गाय बद्धोद्यमे तस्मिन्फेरव रोरवीपि यदिदं तत्ते स्वरूपोचितम् ॥११॥ दिग्दन्तावलगण्डभित्तिशिखरे योऽसौ चपेटामदात् तस्मिन्वञ्चक चेदुदञ्चसि रे बाहुं चपेटोत्कटम् । तत्तर्हि त्वयि किं ब्रवीतु स पुनः पञ्चाननः काननो- पान्तेपु प्रथय प्रथामवजितः पञ्चाननो नस्त्विति ॥२॥ मदोद्प्ययूथाधिपकरटिकुम्भस्थलतटो- च्छलन्मुक्ताप्रोक्तप्रखरनखरव्यूडमहिमा । स तूष्णीमेवास्ते गिरिकुहरगर्भ मृगपतिः सुखेन त्वं दिक्षु प्रतनु परितः फेरव रवम् ॥३॥ रे वञ्चक त्वमयमद्य तु चण्डतुण्ड- मुल्लास्य ताशमथो गलगर्जनं च । नीतोऽसि दूरतममामिषपिण्डलोभै- जिह्वां विकृष्य किमहो विनिवर्तितोऽथ ॥४॥ वानरः अपार: कूपारः परमृषिरभाषिष्ठ तु मृषा ममानुत्तार्यश्चेत्कथममुमलधिष्ट हनुमान् । प्लवङ्गः सोऽप्यासीदहमपि च हीन किमु तता, कपे सत्यं ब्रूषे, परभृपिरभापिष्ट तु मृपा ।।१।।

·१६
अन्योक्तिमुक्तावलिः
अमु वारंवार ननु विधुनु हारं हृदयतः
करक्षेपैः सारोमितमपि वदाऽऽस्यादिनटनैः ।
तथा भिन्द्धि च्छिन्द्धि त्वमिदमनुरूपं तव कपे-
ऽस्यपेतः पापात्त्वं स परमपराद्धस्त्वयितु यः ॥२॥
अथ पक्षिणः
वैनतेयः
को वैनतेयव्यतिरिक्त आस्ते विश्वम्भर यः खलु बोदुमीष्टे ।
विश्वम्भरात्कोऽस्ति परश्च यस्य पत्रं पतत्रिप्रवरोऽपि नाम ॥शा
देवेन्द्रावधिविक्रमक्रमवती यस्योन्नतिप्रक्रिया
क्ष्वेडोदग्रभुजङ्गभङ्गाविषये ताहक्षदीक्षास्थितिः।
आम्नायस्वरसप्रवृत्तिविधये सौवर्णपक्षग्रहो
वैकुएठकपरिग्रहः कथमसौ पक्षी गरुत्मानपि ॥२॥
हंसः
हे हे मरालकुलनायक जृम्भमाण-
राजीवजीवनसमुल्लसितानि तानि ।
हित्वा सरांसि ननु सम्प्रति यत्र तत्र
संमार्गसि क्व सलिलं सरवः किलामी ॥१॥
रे राजहंस बकवृत्तिमुपाश्रितोऽसि
त्वं तावदेवमनपत्रपचेतसा चेत् ।
एतहिं तर्हि बकवृत्तिनिवृत्तिरेषा
वार्तावशेषपदवीं भजतामशेपा ॥२॥
कलह कलहंस कहलोका भवता यद्यन्ति दुर्विदग्धाः ।
इह मौनपरिग्रहोऽनुरूपस्तव तावन्ननु मौक्तिकाशनस्य ॥३॥
राजहंसकुलावतंस, विहाय ताशमानसम् ।
पकसंकरकेऽपि किन्नु विहर्तमद्य समीहसे ॥४॥

·पन्योतिमुछायलिः
१७
नानी पद्ममे गन्गुफास्याद मादरचासि ।
चित्रगुपदपनपानिन परमी । मोमि सत्यमिदम ||
समलाफरे धनरापिः सन्मानमवासशालिगुपिपः।
परिगोटीपु गरिष्ठरत्यमिय त्वं राजहंसासि ॥६॥
पहोलि सरितं मधित य त्वं लक्ष्यसे ईस हे
शम्यानपि मत्स्यकानपि तथा कीटानपि स्यादय ।
जाता मतिधिसतिया परमई सोऽस्मि मुकामती
प्रसादालयों भवेनतु भवेलंमातु मुख्यतः ॥७
श्रीमन् एस जन्पु पल्यदलप्ववं वसन्न्यस्मर-
स्वंदवारादि पाउनवरा घरितोऽया स्वजातिनतम् ।
नारचीरविवेचनवनिपुग्णप्रायोऽसि मन्दादर-
स्तम्जातिमतरतरणपविधी यादरः फोऽपरः ॥८॥
.
शुकः
फोलादलं कलयसे घटुलं दि कीर
घुप्टं पर उदयशून्यमभिप्रजापन् ।
फिञ्चित्परामृश परामृश पापि साधी
वाघो यथा तव वचस्सु पदं न दध्यात् ॥१॥
राजलोककरलालितमूर्ते वाचमीचशमवाप्य विचित्राम्।
भीहरेर्गुणगणान्गणवेथाः कीर धीर मृगयस्यपरं किम् ।।२।।
, जन्मकोटरमभिस्मरयन्भोः कीर किन्नमयसे ननु वक्त्रम् ।
प्राप्य राजकुलमेवमपि त्वं राम राम, भज राममिदानीम् ॥३॥
बालिशः खलु शुकः पुनः पुनः कर्णरम्यमनिशं वदन्नपि ।
प्राप्य जातु निजजन्मकोटरं नोपयाति ननु शीलमस्य तत् ।।४।।
कीर किचन तथा कृथा भवे प्राचियेन मजसे दशामिमाम् ।
नन्वथापि नहि रज्यसे सखे रामनामनि, परं किमीहसे ॥२॥

·अन्योक्तिमुक्तावलि आस नाम भगवाशुकोऽक्षरे नित्यमग्नहृदयो, विमोचितः । आरत येन स परीतिदक्षराद् ग्लायसेतु शुक बन्धबन्धुरः ॥६॥ सन्ति नाम शतशः सहस्रशः पक्षिणरित्वह परं तुलामिमाम् । कीर कोऽयमधिरोढुसहति श्रीशकीर्तनधुरन्धरस्य ते ॥७॥ अहो कायः कश्चिन्मरकतमणिच्छायनिपुण- स्तथा ग्रीवा जाग्रत्सुरपतिधनुःकौतुककरी । मुखं माणिक्यानं किमपि च वचः संभृतरसं गुणा एवं श्रीमत्तव तु शुक, बन्धाय फलिताः ॥८ शकुन्तान्कुन्तान्तप्रतिभटहशा प्रेक्ष्य किमपि प्रयुञ्जानाः पाशानिह हि विहरन्ते मृगयवः। सुसंवृत्तं तावत्तव सचिरवाचां विरचनं कृतान्तस्य श्रोत्रे विकिरसि गिरं कीर किमहो | कोकिला पुस्कोकिलो यदपि काककुले कथञ्चि. द्वासं स्वपक्षविरहादुररीचकार । नो तावता मलिनमार्गमनोनिवेश नो वा अतिव्यधविधायिवचःप्रवृत्तिम् ।।१।। कर्णरुन्तुदवाक्प्रपश्चचतुरे पाण्डित्यमुन्नाटय- त्यस्मिन्काककुले च गृध्रनिवहे दूराभिवीक्षोद्यते। श्रीमन् कोकिल काकलीकलकलप्राग्भारपारगम- व्यापारैरिह भारतीश्रवणयोरासेचनैः कृतम् ॥२॥ महिमानं रसालस्य यं वेद खलु कोकिलः । मर्कटः करदो वापि तं श्रयन्नपि वेद तम् ।।३।। कर्मव्यतोहारे तड़।

·अन्योक्तिमुक्तावलि चातकः विश्वस्मिन्कति वा न सन्ति परितो हंसावतंसावली- वेल्लत्पद्मपरागवासितपयःपूराः पयोराशयः। शुष्यचालु तुडुगमप्रतिगलप्राणो यदेपु स्थिते- प्वारसे चातक पातकस्य तव तत्कोऽप्येप कोपक्रमः॥शा श्रीमश्चातक सन्तु विश्ववलये ते ते शकुन्तोत्तमाः कस्त्वाप्नोति तव व्रतस्थितिमिमां कीरश्वकोरोऽथवा । स्यात्प्राणप्रणयक्रमो जगति वा प्राणप्रयाणन्तु वा याच्या या खलु सा तु विश्ववलयेशानान्महेन्द्रात्परम् ।।२।। चकोर: श्रीमश्चकोर भवदीयविलोचनस्य को नीतिरीतिमववोधुमपि क्षमः स्यात् । येनानुरज्यसि सुधाकरसंप्रयोगे तद्वद्विरज्यसि हलाहलगोचरे ॥१॥ अमृतविसरव्याप्तास्तेऽमी सुधाकररश्मयो भवति हि निजः सर्वस्तेपामृतं महिमाऽस्त्ययम् । तदपि तु वरं वहिं चुम्बेच्चकोरकिशोरका परमिह परं नो जानीते सुधाकरतः परम् ।।२।। चक्रवाक: चक्रवाक किमियद्विषद्यते धेहि धैर्यमवधेहि वस्तुनि । आत्मनैव सुचतं च दुष्कृतं चात्मनैव ननु 'भुज्यते जनैः ॥१॥ घेहि धैर्यमवधेहि यद्ववे चक्रवाक किमियद्विषद्यते । अय्युदेति ननु मित्रमण्डलं चैति चैति च तमिस्रविनसा ॥२॥ मयूरः श्रीनीलकण्ठ परिदृश्यविचित्रपक्ष ब्रूमः किमत्र भवता प्रतिमृष्टमेव ।

·अन्योक्तिमुक्तावलिः यत्तभुजङ्ग परमो ननु नीलकण्ठ- स्तदुर्यशो भुजगनिर्दलनव्रतेन ॥१॥ चकः खाद खाद निभृतं निभृतं भोः कह्व मत्स्यनिवह, विहरस्व । पल्वलेऽत्र च चिरं रुचिरं त्वं हंसतान्तु परमामभिनीय ॥शा बिभ्रे शुभ्रतमां तनू सुललितं चान्ने भ्रमामि स्फुट- कारे कलयामि केलिमनिशं कासारपूरे तथा। फस्मादस्मदयं भवेदिह महान् हंसस्तदित्थं बक वहि नहि निरर्गलं क्रिमितरत्कालः कलिः क्रीडति ॥२॥ स्वच्छदं सरसीपु सञ्चरतरां स्वच्छश्च' बोभूहि भो मुक्ताशुक्तिषु च प्रपञ्चयतरां चञ्चू समुच्चञ्चनाम् । एक मा कुरु मा कुरु प्रिय सख प्रवन्तु कह वे नीरक्षीरविवेचनकचतुरैहसैस्तु यत्स्पर्द्धसे ॥३॥ काकः काकोल कोकिलकलां कलयाऽनुकाल माकन्दुकुमकुहरे विहर प्रकामम् । काये च कञ्चन किलाऽऽवह कालिमान स्यात्काकलीकलकृतौ कतमोऽम्युपाया ||| कोलाहलाकुलककुकुलताऽत्र काका: काकाकलीकलकलैककलाकुलेषु पुरकोकिलेषु कलिला किल कल्यते भोः किं कालिमाकलितकान्तितयैव गर्वः॥२॥ . . . * पाठान्तरम्-'कतमस्तु यत्नः।

·अन्योक्तिमुक्तावलि २१ ऋकारकारिलपनः परिकालिमाट्य- श्चण्डालभाण्डजलक्लृप्तमहाभिपेकः । अमेध्यमुखलेपनकर्मणेऽयं काकः कृतोऽस्ति विधिना चिरजीविताभाकू ॥३॥ अम्भोधयः प्रविलसन्तु यदीय तोय- रम्भोधराः क्षितिमुपप्लुति मानयन्ति । किं तावतोझतु जनगमभाएडशुष्य- पानीयपानपरतां तु वराककाकः ॥४॥ तीर्थध्वा तवैतैरटितै योभिरस्ति किं नाम । प्रेतबलेर्दधिभक्तस्यास्ते पात्रं भवान् , कुतो हंसः॥२॥ उलूका हेहो उलूक भुवनप्रतिभासनैक- चन्धौ तदाऽन्ध इव भास्वति कुत्र वाऽऽसीः । व्याजम्भिते तमंसि तामसलोकचारो- ल्लासेऽधुना त्वमसि यत्खलु वावदूकः ।।१।। इव संप्रति कोटरान्त- लीनः कथं क्षपयसे तु दिनानि दीनः । सा तागऽद्य तु गता कनु शूरता ते काकेषु यामचकलस्तुमुलां तदानीम् ॥२॥ गतोऽस्तमिह भास्करः करविधारिभूभृद्गणो न सम्प्रति कलानिधिः श्रयति काश्चनाऽपि श्रियम् । उलूक कलयस्यहो किमधुनाऽपि नो चक्रम निशाऽद्य च चतुर्दशी निशिचरैश्व चन्चूयते ॥३॥ गृध्रः साधु गृध्र ननु साधु वीक्षसे दूरतोऽपि खलु मांसमुत्कटम् । ईशी जगति दूरदर्शिता केतरत्र भवतस्तु श्यते ॥१॥ रे घूक भूक ·२२ अन्योक्तिमुक्तावलिः रे रे गृध्र सुसत्यं तव तावद्दूरशिंता प्रथते । यस्त्वं नियमाणादपि दूरादग्यामिषं लिप्सुः ॥२॥ कुक्कुट: कुक्कुट भवतोन्नटितग्रीवं रदितं न तावदधुनापि । कथमभ्युदेति भास्वान् राजीवेषु श्रियं प्रदिशन् ॥१॥ टिटिभः टिट्टिभ भवतोत्तानो न कृतौ पादौ यदि स्याताम् । तद्गर्जद्गगनं ननु जगदेव तु चूर्णयेत्पतितम् ।।१।। अथ कीटाः भृङ्गः हन्त भ्रम भ्रमर, विभ्रमतो मरन्द- सन्दोहसुन्दरमपासितवान्यदाऽऽसीः । तत्ताहगम्बुजवनं ननु हृद्विशून्य- वंशाटवीयमिह कोऽस्ति रसप्रसङ्गः॥१।।. को वा प्रशंसति न नाम जनो जगत्यां माध्वीकमम्बुजवनी नवनीतमेतत् । माधुर्यधुर्यगुणमार्मिक एक किन्त्वस्य विश्ववलये ननु चञ्चरीकः ॥२॥ दानान्धितेन मनसा ननु चञ्चरीक मातङ्गमप्युपगतोऽसि किमेतदास्ते । यद्वाऽनुरूपमिदमेव मधुव्रतस्य श्रीमन् द्विरेफ विदितस्य भवाशस्थ ॥३॥ रे रे मधुव्रत कियानिव दुर्गहस्ते यत्केतकीमधुविलुब्धमना मनानी । एव ·। अन्योक्तिमुक्तावलि २३ दुष्कएटकोत्कटगति प्रतिवीक्षसे तद्- भुटव क्षतव्यतिकरं किमिहाधिकोक्त्या ॥४॥ रे चञ्चरीक बहुधा परिविप्रलब्ध- रत्वं नाम किंशुकवनीषु च शाल्मलीषु । तद्दूरतश्चरसि नन्वयमस्त्यशोक- श्चञ्चन्मरन्दसुसनस्तवकावनद्धः ॥५॥ मधुरसं रसयन्ति न के जनाः कथमयं समगृह्यत किं विदुः। विविधपुष्पकुलान्मधुसंग्रहे मधुकरः परमस्ति विचक्षणः॥६॥ पारिजातसुमनम्समुल्लसत्सौरभप्रसृमरप्रवेणिका न व्यगाहि ननु नव्यभृङ्ग भो,स्तौषि तेन मुखरं परॉस्तरून ॥७॥ भ्रमसि तत इतरत्वं मालतीतो वियुक्तो व्रततिषु रसिकानामग्रणीः सन्नऽपि म्। धिगिव रसिकतान्ते मालतीमन्तरा या, मधुकर ननु दृष्टा नैव वा मालती ते॥॥ या मूदुनो सदऽकारिक दानपरमेणैरावणेन स्वयं यश्चात्मावधिदानदीक्षणवता कल्पद्रुमेणापि वा। सोऽयं दैवदशावशात्कथमपि प्राप्तो भ्रमन्मारवे- कान्तारेऽद्य करीरतो मधुकरो माध्वीकलिप्सोन्मुखः॥६॥ खद्योतः भास्वत्यस्तमुपागते विसमरध्वान्तकविध्वंसने चन्द्रे चापि कलाकलापकलिते नो नेत्रपात्रेऽधुना। ध्वान्तव्यूह भवाननगलमलं व्याजृम्भतां व्योमनि प्राण्यन्धकरणे प्रभाविह भवानखद्योत च द्योतताम् ॥१॥ * पाठान्तरम्-यस्तावत्सदकारि।

·२४
अन्योतिमुक्तावलिः
भासां निधिन खलु यत्र न वा कलानां
नाथो न च वचन संप्रति तारकाश्च ।
तत्राय दुर्दिनदिने नमसो निशीथे
त्वं ज्योतिरिङ्गन परङ्गगनावभासी ॥२॥
मशकः
रे रे भृशं मशक कल्पय कर्णमूले
कञ्चिद्रवं शिशुजनस्य मनोऽनुकूलम् ।
भृङ्गाः पयोजपरिषत्परिनिष्ठिता नो
तिष्ठासवस्तव पदे ननु मास्म भैषीः॥१॥
नास्त्यन्यज्जगदस्मादस्मदृष्टादितीह मनुषे यत् ।
साधूदुम्बरजन्तो जगदन्तोऽसौ सौ त्वया लब्धः॥२॥
सर्पः
द्विजिह्वता कस्य न ते प्रसिद्धा वक्रागतिर्विश्वविलक्षणा च ।
आशीस्तथा लोकविमोहिनी सा भुजङ्ग कस्ते न विमेत्य बहीं ॥१॥
आशीःप्रयोगादपि चागतानां प्राणापहारप्रवणं भवन्तम् ।
भुजङ्ग दूरात्प्रणमामि तावत् त्वमेव भूया निधिभाजन भोः ॥२॥
श्रम विदधतः परे यदिह विश्रमाम्यर्थिनी
भवन्तु ननु ते तथा तव तु किन्तु तत्साम्प्रतम् ।
कुलाचलवलद्वनोत्तरसमुद्रमुद्रोल्लस-
द्धरावलयवावहे परमहे ! क ते विश्रमः ॥३॥
द्वीपैः पल्लवितां वनैश्च विततां भूभृद्भिरतसितां
वारांराशिमिरास्तृतां जनपदाऽऽभोगादिभिश्चाऽऽचिताम्।
शेप मां सततं दिवा च निशि चाद्य श्वः परश्वोभुजे
भर्तव्यांभरविश्रमार्थनकथा कन्या त्वयोत्सृज्यताम् ॥४॥

·२५ अन्योक्तिमुक्तावलिः कृष्णमहाभोगीन्द्रो विहरति देशेऽत्र किं नाम । कालिय भुजङ्ग तदिहाऽऽवध्नासि पदं मुधैवाहो ॥शा मूषकः शुण्ठिहरिद्राशकलं मोपं मोपं तु मूषक भोः । औपच वणिम्भव परं मा मार्जारेपु दर्शय तत् ॥२॥ निष्करुणो निष्कारणमहहच्छिद्री करोपि शुभवसनम् । परगुह्यगुप्तिगुणमयमाखो विघ्नेश्वरस्य धुर्योसि ॥३॥ अथ जलचराः तिमिङ्गिलगिलः यस्मिस्तिमिडिल कृते खलु दत्तझम्पे- ऽकृपार एव परिकम्पमुरीकरोति । इन्दूदयोइलितपूर इवात्र तस्य कूपे तिमिगिलगिलस्य कथं निवेशः॥१॥ राघवः उन्मजति क्षणमलक्ष्यत यत्र देवैः श्रीराघवोपरचिताम्बुधिसेतुलक्ष्मीः । तस्या परत्र ननु कुत्र तु राघवस्या- sकूपारतो भवतु वारिणि सन्निवेशः ॥शा स्थितवति त्वयि राघव राघवः किमकरोन्नलसेतुनिबन्धनम् । न भवतोऽम्बुधिरहति लङ्घनां किमपि वा कपिबालकचेष्टितम् ।।२।।

·२६ अन्योक्तिमुक्तावलिः भो भोः फरितं किमेव कुरुपे भूयश्च भूयः पुर- श्चापल्याच्छफर ब्रवीपिननुभोजानासि कोऽसाविति। यन्त्वं शुभ्रपरिच्छदं तु मनुपे हंसरतटस्थोऽस्त्ययं सोऽसौ हेसजनत्वनाटकनटः कहः क्षणं प्रह्वति ॥१॥ रे रे रे शफर भ्रमस्यऽविरत पादोपकराठे लुठन् निध्याने निमीलिताक्षनिभृतावस्थायिनोऽस्थायिनः । हंसोऽयं परमः समागत इति त्वं मन्यसे किन्तु भो मुक्ताभ्यर्हितमानसैकपरमो हंसो जलेष्वेष्वपि ॥२॥ मकर: रे रेनक्र कमक्रम वितनुषे वाबासि मुत्स्यान्मुधा स्वीयोपान्तजुषः प्रपश्य पुरतः कासारमासारयन् । आपातान्मदराजिमाजिपरमो विक्षोभयत्युद्धर- स्तत्ताडकमलाकरं करिपतिस्तनोचितोऽयं क्रमः॥१॥ कूर्मः सकचन किमपि कूर्म सन्निधावागतेषु वदनं वृणोषि किम । दूर एव सुतरां स्थिता वयं मा स्म मास्म ननु संकुचो मुधा ॥१॥ भएका याता काऽपि तु राजहंसनिवहा नामापि न श्रूयते तेषामद्य यथा, जलैस्तु जगती जङ्गम्यमान ता । कढे सम्प्रति राजहंसपदवीं चचूर्यमाणेऽखिल- श्रेयोवमनि पङ्कसंकरमये मण्डूक मूकोऽसि किम् ॥१॥ * पाठान्तरमू-यत् ।

·अन्योक्तिमुक्तावलिः अथ पर्वताः सामान्य पर्वतः प्रोत्तुगतागुणतिरोहितमानिमानो नानागमोद्गमपदं धृतवाहिनीकः। सत्त्वैकधाम शरणं खलु धार्मिकाणां धीरं धुरंधर दधासितरां धरां त्वम् ॥१॥ श्रीमन्सुमेरगिरिराज जनेषु दीने- ज्वेतेषु सत्स्वपि दवीयसि वतैसे यत् । देवेषु दर्शयसि यच्च विभूतिजातं धन्या विभूतिरियमस्ति वदान्यता च ॥२॥ लोके सन्ति परश्शता गिरिवरा नानागमोल्लासिन,- स्तेऽश्मप्रायतया भवन्ति विदिता मेरौतु दृग्गोचरे,। योऽसावत्र बुधेन्द्रवृन्दसमुपस्थानार्हनित्योन्नति- भूभृत्संभृतपादभास्करपरिक्रान्तः समन्ताच यः॥३॥ लोके सन्ति महीभृतः प्रतिदिशं स्फारस्फुरद्वाहिनी- भाजी भास्वदभिप्रकाशितलसच्छृङ्गाकियन्तोन वा। पादोपान्तपरिक्रमक्रमवशप्राप्तोदयो वा भास्वान् सत्विह मेरुरेव विबुधक्रीडैककेलीगृहाः॥४. हिमवान् काम प्रजल्पतु जनोऽयमसौ हिमानी तन्नीरसः कथमसौ सरसो गिरिः स्यात् । एतन्मुखाद्विसमरां तु सुरस्रवन्ती- मास्वाद्य माद्यति रसोल्लसितः सरस्वान् ॥१॥ यस्य .

·. २८ अन्योक्तिमुक्तावलि विन्ध्यः सन्त्येव सर्वगिरयः समुदप्रशृङ्गाः सौमेरवप्रतिभटो ननु दुर्घटोऽन्यः । श्रीविन्ध्यभूभृदधिपादधिकोऽपि कोऽपि स्यान्नैव वा गुरुजनाश्रवता गरीयान् ॥शा लोकालोकः भूयांसः खलु सन्ति भूमिवलये भूमीभृतः सर्वतो नानारत्नसमुज्ज्वलाश्च परितः प्रोत्तगशृङ्गाकुलाः । लोकालोक इहैक एव तु परं विश्वप्रकाशक्षम- त्रय्यात्माद्भुतधाम धाम जगतीपृष्ठप्रतिष्ठाकरः॥१॥ रोहणः वल्लब्धोर्जितरत्नकोटिविलसत्कोटीरकान्न्युज्ज्वला- विश्वस्मिन्प्रथयन्ति तावकतथौदार्य बुधाधीश्वराः । तत्पाषाणमयस्तुक पञ्चषमणिप्रोत्तङ्गशृङ्गाकुल: श्रीमन् रोहण भूभृदन्न कतमः सार्द्ध त्वया स्पर्द्धताम्॥११॥ मलयः कतिकतीह न सन्ति धराधरा विविधसाललतागहनावृताः। क इव तेषु हि चन्दनचञ्चितस्तदपि भूवलये मलयेतरः ॥१॥ महेन्द्रः श्रीमन्महेन्द्र कति नो जगतीतलेऽस्मि- न्भूमीभृतः प्रतिदिशं प्रतिभान्ति नाम । त्रिसप्तवारजगतीजयजागरूक- रामाश्रयः परमहो जगति त्वमेकः ॥१॥ * पाठान्तरम् -'पाषाणमयो हि।

·अन्योक्तिमुक्तावलिः २४ मन्दर: रे मन्दराचल चलाचलचित्तवृत्ते वृत्ते भुजङ्गमवशादुधेर्विमन्थे । अद्यत्वया ननु चतुर्दशरत्नमध्ये मैनाकमित्र कतमत्समुपार्जितंभोः॥१ मन्द मन्दरगिरे भुजङ्गमाकर्षणेन किममन्थ्यऽमन्थरम् । पाथसांनिधिरहिद्विपद्वलाद्भाविताद्रिजनपक्षरक्षकः ॥२॥ मैनाक: मैनाक नाकपतितोनिजवन्धुपक्षव्याकर्त्तनं यदपिते पतितं तथापि । पातालगाञ्जगदुपप्लवदाँस्तु दैत्याँस्तन्नासि तत्तव विवेकप्रवेकभावः। गिरिदरो दरी गरीयसी याऽसौ करिकुम्भविज़म्भिणः । साऽन्तर्भुजङ्ग विभृते क्वापि तस्मिन्वने गते ॥१॥ निरः जीयादेष चिराय निर्भरवर: पाथोधिवेलोल्लल- कल्लोलोद्भट तृट्परीत पथिकाः संजीविता जीवनैः । यथा सुधारसधयैः क्रीडानुबन्धोद्धरैः स्वर्णद्यामपि सौख्यनिर्भरभृतैर्विस्मयंते तैर्न सः॥१॥ अथ वृक्षाः कल्पवृक्षः कल्पपादप वदान्यताविधिं वर्णयाम भवतो वयं कियत् । यःफलं गुणिनि निर्गुणे समं पादपोचितमयं प्रयच्छसि ॥१॥ यस्यार्थित्वजुषो महेन्द्रजलराड्वित्ताधिनाथादयो यस्यात्मावधिदानदीक्षणयशोभारैर्दिशी भूषिताः। सोयं कल्पमहीरुहो ननु तरुस्तद्वत्करीरोऽपि चेत् किं बेमो विधये व्यधादिह समं यो वा तरुत्वं तयोः ॥२॥ येनैवाथ ·२० अन्योक्तिमुक्तावलिः बम्भ्रम्यमाणः प्रतिसालमलं यान्यान्नमान्विन्दति चञ्चरीका । ते सर्व स्वैकपदे मुदे स्युः कूल्पद्रुमे लोचनगोचरेऽस्य ॥२॥ चन्दनवृक्षः सारः स, सौरभभरः स च, तापहारी भूभृच्छिरस्यसि निविष्टपदोऽतिहारी। श्रीचंदनद्रुम भुजङ्गमसङ्गशालिन् दूरादयं भवतु नो भवतः प्रणामः ॥१॥ पररसहस्राःखलु सन्तु भूहाः फलप्रसूनादिविभूतिभूपिताः। तथापि नैवास्ति तरुास, सौरभेतिशायकः स्याद्धरिचन्दनस्य यः॥२॥ उपास्यते यैः हरिचन्दनद्रुः सुवासनाभिविधात्यसौ तान् । सुसौरभोद्गारिननून ! नूनं स (एव) तस्यान्यतरोविशेषः ॥३॥ जगति सौरभशीतलतागुणः शमयिता जनतापभरस्य यः। तमिह चन्दनभूमिसह परं मलयभिल्लपुरन्ध्रि दहस्यहो ॥४॥ श्रीमचन्दन विश्वविश्रुतमिदं दाक्षिण्यमास्ते तथा शैतल्यं हृदयंगम, कथमहो सौरभ्यमभ्युच्यताम् । चित्ताऽऽसेचनक, यतस्त्वदुपगोऽप्यामोदतेऽन्योद्मः किं बेमो विधये व्यधात्तव तथासङ्गं भुजङ्गेषु यः ॥२॥ एकस्मिन्सति सर्वसौरभकरे श्रीगन्धसारेऽभव- न्प्रान्तस्थास्तरवः शिलीमुखयुता ये गन्धसारायिताः। तत्रैवाद्य विधेर्विधानवशतः तेष्वेव तस्मिन्पुन- स्त्वेकस्मिन्नसति क नाम तु गता सा गन्धसारात्मता ॥६॥ जनिरिह जगद्धन्याऽनन्याशी कुलभूभृत- त्रिभुवनपरीतापव्यापन्निराकरणं द्वितयरसनाक्ष्वेडस्फूर्जद्भुजङ्गमसङ्गति- मलयजगुणग्रामश्चेतो घिनोति धुनोति च ॥७॥ वपुः।

·अभूद्मारामे अन्योक्तिमुक्तावलिः ३१ परिविस्मृमरामोदमयता विवेकेऽनेकपामहमहमिकातः कलकलः। तरूणामेकस्मिन्प्रकृतिसुरभौ चन्दनतरा- वथेदानी तस्मिन्नसति स पुनः स्वप्नति हहा ॥८॥ आम्रवृक्षः भूमो रसाल बहु कि,कुसुमाकरस्य प्राणा भवस्यऽय,मथापि तु काकलोकैः । पुस्कोकिलस्य ननु काकलिकां विना ते पर्याप्यते किमह. सौरभसौरभश्रीः॥१॥ अस्मिन् रसालसरसालविशालसाले दावानलानिलनिदाघमुखाः कियन्तः। सन्नाहमत्र रचयन्ति परार्थसार्थ- व्यग्रात्मनि प्रतिविहाय पलाशराशिम् ॥२॥ माकन्द किं न गहनं ननु को दूमो वा नालोकि लोकवलये किल कोकिलेन । यत्त्वस्य विश्वपरिचंक्रमखेदहानं त्वय्येव तत्तु परमाऽऽयतते प्रतीमः ॥२॥ माकन्द कन्दलितसौरभमाधुरीश्री- भव्योल्लसद्रसफलैकधुरन्धरस्त्वम् । आस्से यथा तस्कुलैः स्पृहणीयवृत्त- स्तद्वधशांसि परितस्तनुते पिकस्ते ॥४॥ :प्राप्ते वसन्तसमये सन्ति कियन्तो न पुष्पितास्तरवः। किन्त्वेकः सहकारो भाति वसन्तस्य सामन्तः॥॥ उद्यानैकविभूषणस्य ऋतुराट्प्राणप्रदस्योद्भवा- -द्यावज्जीवमशेषजीवनिवहस्यार्थेऽपितात्मावधेः।

·अन्योक्तिमुक्तावलिः हा हा श्रीसहकारभूरुहपतेविश्वामिनन्द्यस्थितेः कालाङ्गारकरः करोति कदनं करैः कुठारोद्यमैः ॥६॥ पुष्पै नकुलं फलैः शुकगणं शाखाबजैर्वानरान् सर्वैः पल्लवकाष्ठमूलनिवहतैश्चाप्यशेपाञ्जनान् । कुर्वाणेन वदान्य मान्य भवता माकन्द समानिता- विश्वेषामुपकारकारणधृतस्वात्सँश्चिरं जीव्यताम् ।। काण्डः केचन भूल्हास्तदितरे शाखाभिरेके परं छायाभिः खलु केपि पल्लवभरैः पुष्पैः फलैश्चापरे । केपासप्युपकुर्वते परमयं श्रीमान् रसालद्रुम- स्तैः सर्वैरपि विश्वमप्युपकरोत्यऽन्योऽत्र धन्योदयः ।।८. द्विजानामाधारः सुरसफलसिद्धेः कुलगृहं गभीरच्छायायाः स्थितिरसि समृद्धिः सुमनसाम् । सदारामप्राणरत्वमिव सहकारद्रुम सखे त्वमेवाध्वन्यानां शरणमसि किं जल्पितभरैः ।। अशोक वृक्षः सशोकान्निश्शोकाञ्जनयति जनानित्यशृणवं ततः प्रेयोलोकव्यतिकरिजनेष्वप्यधिगतम् । इदानीमद्राक्षं प्रियविरहिलोकेषु यदिदं तदस्याऽशोकत्वं परममधुना नः परिगतम् ॥१॥ . कदली वृक्षः कलि किमिव पापं पूर्वजन्मार्जितं ते यदिह फलदशायामीशस्ते विपाकः। न भवति भवतीहाऽऽरामलक्ष्मीस्तदानी- ममह विजयजाप्रद्वैजयन्तीव भान्ती ॥शा ·अन्योक्तिमुक्तावलिः ३ ३ कामम् ॥२॥ बकुलवृक्षः न विज्ञाता तेऽत्राऽऽपतति शरदां वापि शतकै- देवाग्नेः संचारः परमिह परोऽनुक्षणपदम् । त्वमत्रोद्यानार्हो बकुल सुमनरसौरभभर पलाशानां वर्गे विकिरसि भृशं ते व्यसनिताशा चदपि न वनपाल एप रक्षामनुरूपां भवतश्वचार चारो। सुरभयसि वन तथापि यत्तद्बकुल, कुलव्रतमेव पालनीयम् ।।२।। विभीतकवृक्षः रे रे कलिप्रिय विभीतक रे त्वमुच्चै- र्भावेन भावयसि कामभिमानमुद्राम् । नैवीपसर्पति भवन्तमिहाध्वनीनो ग्रीष्मोत्तपत्तपनतापहतोऽपि भूर्जवृक्षः न खलु भूर्जतरोव्यंतरच्छ्रियं विधिरिहाऽकरुणः फलपुष्पयोः । तदपि तूपकरोति शरीरतः क्षतिमपि प्रविषह्य जनस्य सः ॥१॥ निम्बवृक्षः मधुभिश्च पयोभिश्च सपिर्भिश्चेशीकृतः । साधु माधुर्यमेतत्ते निम्ब किं वर्णयामहे ॥१॥ मधुभिश्च पयोभिश्च सपिभिश्वासितर्पितः। रसालसालता कच्चिपिचुमन्दानुविन्दसि ॥२॥ नारिकेलवृतः किं पान्थ बाह्यकठिन परमीक्षमाण- स्त्वं नारिकेलमसि मुग्ध निराशचेताः । आप्यायितः शुभफलेन भवेस्तथात्व- मेनेन, येन न परं सरसं प्रतीयाः ॥१॥ ३ ·. अन्योक्तिमुक्तावलिः शिरीपवृक्षः विकर्तन करोत्करैवलितकल्पभव्यागमे द्विजेपु परिदुर्गतेष्वपि च तीर्थजाते गते । इहाऽद्य मृदुलोज्ज्वलोल्लसितसौमनस्योदय- स्त्वमेव समये शुचौ ननु शिरीष संश्यसे ॥१॥ चम्पकवृक्षः श्रीमश्वम्पक रोचयन्ति मधुपा नो चेत्तमोमूर्तयो यौष्माकी खलु काञ्चननियमिमां, का हानिरेतावता। तत्तादृक् सुमनःस्रजं हृदयगां देवस्य दैत्यनुहो भावकी विनिभाल्य सौषममदं देव्युज्झति श्रीरपि ॥११॥ यत् सीमद्रुमतां गतोऽसि न च यत् कौटिल्यलेशं श्रित- स्तत्ताहक्सुमनस्सु काञ्चनरुचिं धत्से सदा मोदभाक् । तत् कर्षन्ति समन्ततो यदि जनास्त्वां निर्विशकं ततः श्रीमश्चम्पक कम्परं प्रति पुनः खेदोऽयमावेद्यते ॥२॥ ये तावत् फलमात्रलोलुपतया रागं मुखे विभ्रतो जल्पन्ति क्षणमेवमिष्टवचनं, तेभ्यो यथास्यास्तथा । एते सौमनसोदयैः सुरभितस्वान्तस्य ते चम्पका- ऽऽमोदेनैव वयं तु मोदितहृदा त्वद्भव्यमाशास्महे ।।३।। पुन्नागवृक्षः माद्यत्सदालिसुमनस्तरुशालितागुद्यानदेशमपहाय मरौ प्ररूढः । पुन्नागभूलधुरन्धर एष दैवादापद्यते तपनतीबकरोपदग्धः ॥शा पनसवृतः दिश दिश दिश साधो ग्रीष्मकालेऽतिभीष्मे किमपि जलममुष्मै बालकायाध तावत् ।

·m अन्योकिमुक्तावलिः ३५ पनसशिशुरयं चेच्छिष्यते दास्यते तत् सुमधुरफलकोषान्मूलतः स्फारसारान् ।।१।। न्यग्रोधवृक्षः ज्याकीर्य व्यतिलम्बिनीः खलु जटास्तत्वाशाडम्बर पत्रादेविदधत् प्रतिष्ठितपदो दीर्घप्रदेशान्तरे। सर्व त्वं वटवृक्ष साधु तनुपे, किं महे, किंत्वयं नन्वाऽऽरम्भि सदागमस्य तु कुतो न्यग्रोध रोधः पुनः ॥१॥ अश्वत्थवृक्षः सर्व चलाचलमिदं जगदेव न श्वः स्थाता यदद्य परितः परिदृश्यते भोः । यत्तद् व्यनक्ष्यभिनयन् स्वयमेतदेव- मश्वत्थ कस्तु विटपेपु विबुध्यते तत् ॥१॥ तमालवृक्षः फलार्थिजनमानसे तव निवेशलामो भवे- नवा परमभिज्वलत्तपनतप्तविश्रान्तये। पयोभरनमत्पयोधरसहोदरं त्वां ब्रुवे तमाल तव कालिमा किमपि मे मनःकर्षति॥२॥ सेवन्तीलता सौन्दर्यसौरभसुरूपसमृद्धयस्ते सेवन्ति सन्ति हि तथा, न यथेतरस्य । कि महेतु विधये ननु दुर्बुधांय यस्ते लताः कटुककएटकिता व्यतानीत् ॥शा द्रादालता द्राक्षां रसैकवसर्ति यदि नाम काकः : 'पाकान्मुखस्य विजहाति विभीतचेताः।

·३६ अन्योक्तिमुक्तावलिः तत्तावदस्तु न तु वस्तुनि कापि हानि- माधुर्यधुर्यहृदयैव तथापि साऽऽस्ते ॥१॥ वञ्जुलवृक्षः साधु वजुल निरर्गलोच्छलत्संचलज्जलपरिप्लवापदि । नम्रतैव विहिता हितावहा को जडेषु गुणिताग्रहो महान् ॥१॥ अर्कवृक्षः म्लायेयुर्लवलीलवङ्गलतिकामाकन्दकुन्दादयो भीष्मार्केऽतिखरैः करैर्वितपति ग्रीष्मेऽत्र भद्रद्रमाः । अर्क त्वं तु सुखं समुल्लस सखे पत्रादिकाडम्बरै- धन्यस्ते शुरूसंनिभः फलभरः, कस्येतरस्येन्शः ॥१॥ यस्मिन्नभ्युदिते समस्तजगतामात्मप्रतिष्ठोदयो पादानुग्रहतश्च यस्य विलसन् राजेन्दुरुयोतते । अर्कश्चेत् किमिवाताव्यसनितां धत्से कुवृक्ष त्वक चेदीशस्य परिग्रहात् किमियता त्वं त्वंस एवाथ सः॥२॥ धत्तूरवृक्षः धत्तूर दूरतरतः कनकेति कीर्ति- माकर्ण्य कर्णसरसां समुपागमै यत् । रत्नात्मक फलभरं भवतोऽभिकाङ्क्ष- प्राप्नोमि युक्तमिह मातुलपुत्रकन्ते ॥१॥ श्रावं श्रावं काश्चनक्षमारुहेति श्रीमन्नामोदात्तमभ्यागताः स्मः। उन्मत्त त्वां प्राप्तुमश्चानुरूपं मृत्योर्दूतैः सत्फलैः संभृतं तत् ॥२॥ ईशस्यासि परिग्रहास्पदमहो उन्मत्त तत्त्वं दध- ल्लोके काञ्चन काञ्चनेति पदवीं तस्मै भवः काञ्चनम्।

·। अन्योक्तिमुक्तावलिः ७३ हहो मातुलपुत्रकं प्रकटयस्यस्मासुर सेवाफलं विष्वक्कएटकितंतु येन विवशामृत्योः प्रयामोमुखम् ॥शा पलाशवृक्षः रे चचरीकशिशवः शुकशावकाश्च रूपानुरूपमधुसत्फललालसाढ्या: किं पुष्पितं समुपधावत किंशुकहूँ नूनं न वः श्रुतिगतं यदयं पलाश ॥१॥ कार्पासवृक्षः विश्वैकविश्रुतगुणात्मतया जनानां शीतातपादिपरिरक्षणदक्षिणस्य गुंबैकगोपनपरस्य विशुद्धमूर्ते कार्पास कस्तव तुलामधिरोढुमीष्टे ॥१॥ मालतीलता तदुद्यानं यत्रोद्भवति भवती मालतिलते लसत्सौरभ्यश्रीत्वमसि च यदा सोऽस्ति सुरभिः। कियĀमो धन्ये तव च सुमनसंपदमिमे त्वदीक्षादीक्षातो दधति सुमनस्तां सुमनसः ॥१॥ मल्लिकावृक्षः निष्कान्ते कुसुमाकरेऽपि परितःप्रोदामदावानल; व्याटोपोष्णसमीरपूरविपरिप्लुष्टेऽपि कष्टोत्तरे। विश्वस्मिन् प्रविसारिसौरभसमुल्लासैः सुशुभ्रद्युति- श्रीष्मं मल्लिमतल्लिके सुरभयस्येका त्वमेवेशी ॥शा . पाठान्तरम्-'प्रतिदिशस्यस्मासुर पागन्तरम् -'श्रुतिगताकिमसौ पलाश:।

·IP अन्योक्तिमुक्तावलिः करीवृक्षः रे रे करीर यदि नाम न तेऽस्ति पत्रं तत्रापराध्यति परं कुसुमाकरः किम् । दैवं विनिन्द् निजमेव तु येन विश्वे. ध्वस्मिन् द्रुमेषु विलसत्सु दशेषी ते ॥१॥ व्युदासि जगतीतले यदिह जाड्यमुजम्भितं व्यधायि कमलोदयो जगदमोदि येनाखिलम् । त्वमित्थमथ निश्छदस्तरुषु संलसत्स्वेकका करीर सुरभिस्ततः किमु तनोतु दैवं तु ते ॥२॥ कलिन्दवृक्षः व्योमाभोगस्थगननिपुणोच्छायतस्तावकीनात् किं नस्तावद्विकटविटपाटोपतो वा तृषः स्यात् । एताहक्षोद्विकटविटपाटोपवानिभिज्ञ ताहक्षान्तः सरससुफलं संश्रयामः कलिन्दम् ॥१॥ मार्गवृक्षः आजन्मापरकीयकार्यकरणे धौरेयतां धारयन् स्वर्गाद्यानगतं स्वकीर्तिभिरधः कुर्वश्च कल्पद्रुमम् । तच्छीतातपवाधितोऽध्वगजनैरान्दोल्यमानोऽनिशं श्रीमन्मार्गतरो करोषि किमहो निर्वेदमद्यशम् ॥१॥ विश्रामवृक्षः विश्र मद्रुम भवन्तमन्तरेणाध यातु कमिवाध्वगावली। कोटरे गरलमुज्झतिस्फुटं यत्तव द्विरसनः स्फटोटः ॥१॥ उन्मार्गवृक्षः मोघोऽखिलः फलभर सुसनस्सुसङ्ग- श्योन्मार्गगस्य तव पान्थजनोज्झितस्य। ।

·अन्योक्तिमुक्तावलिः ३६ आत्मानपेक्षमवनीसह काकपेयां कूलङ्कपां श्रितवते किमु ते वदामः ॥१॥ सरलवृत्तः कुटजविटपिन्येवं शाखोटकेऽप्यथ शाल्मलौ न खलु कुटिलेष्वेतेष्वेते क्षिपन्ति हशावपि । परुषपुरुषा यत्त्वय्येव क्षिपन्ति कुठारक सरल भवतः सारल्यं यत् तदेव तु दूषणम् ॥शा प्रतिविम्बवृक्षाः यत्तच्छीसहकारभूरुहपतावस्मिन्तटस्थे त्वया दीर्धे देयमलं स्फुरत्किसलये रम्ये तथा त्वं तथा । कृत्स्नं चेत्तु विडम्व्यते तदधुना त्वस्मिन्दाने फला- न्येष त्वं प्रतिबिम्पभूरुह कथं मोघत्वमालम्बसे ॥१॥ कमलम् श्रीमत्पङ्कज मौक्तिकावलिलुठच्छम्बूकबद्धोत्सवे तुल्यस्यैव तु. राजहंसबकयोर्वर्गे निसर्गेण ते । तत्ताहक्षपतत् विकतनकरैः प्रोल्लासितायाः श्रियः कोशोऽयं मधुपैः प्रभुज्यत इदं पङ्कोद्भवस्योचितम् ।।१।। त्रैलोक्यप्रतिभासनव्यसनिनो देवस्य हस्ते स्थितिः साक्षाच्छीवसतिः सुसौरभभृतिर्देवैश्च मूर्ना धृतिः। सत्स्वेतेषु गुणेषु पद्म तव किं नूनं जलाजन्म यत् तस्यैतस्य फलं तु हंसबकयो- तुल्यवृत्तिः पुनः IRI के के सन्ति न वा लसत्सुमनसः सौरभ्यसंवासित- स्वान्ताः सर्वजनस्पृहास्पदगुणाः किंत्वन्य एवात्ययम् । पद्मः सातया श्रियोऽचितयशा नारायणोररतटी- संवासव्यसनापनीदनविधौ . जाप्रज्जगत्यामहो ॥३॥ .

·अन्योक्तिमुक्तावलिः सूर्यस्योदयतस्तथास्तमयतः पद्मानि भूमण्डने स्युर्मा चाथ विकासभाजि किमतस्त्रासावकाशक्षणा। लक्ष्मीसादरवीक्षणक्षणभृतश्चाम्नायगेयात्मभू- प्रोद्गुब्जभ्रमरस्य कैटभभिदो नाभीसरोजस्य तु ॥४॥ हंसैः समं सुसखिता कमलालय त्वं तीर्थस्थितिश्च सुमनः परिपद्वरत्वम् । नालीकतां भजसि तद्भवतोऽनुरूपं राजीव जीव शरदां शतमित्थमेव ॥५॥ कमलनालम् पाल्लब्धजनुर्ननु कोषं यत्त्वं मुखे प्रदर्शयसि. कएटककलित तदेतत् सत्यं त्वं नालमेवासि ।।१।। पद्मिनीपत्रम् साधु साधु ननु साधु पद्मनीपत्र तावकचरित्रमद्भुतम्। पङ्कसंकरपराङ्मुखस्य ते यज्जलेषु वसतिर्न तु ग्रहः ॥१॥ अथ जलाशयादयः गङ्गा जनिमिह परिप्राप्याप्येव तुषारमहीभृत- स्तदनु कमलातातस्योदन्वतो महिषीपदम् । त्वमथ निदधास्येवं मार्गे पदं यदनुन्नते तदिह भवती भद्रे कः किन्नु वक्तु न वक्तु वा ॥१॥ नद्यः सन्तु सहस्रशो दिशि दिशि स्फारस्फुरद्वारयो गङ्गका तु हरे पदाद्धृततनुब्रह्मोदपात्राञ्चिता। पाठान्तरम् - तत्ताहक्षघनाधनव्यतिकरैलोंके सरोजान्यहो , स्युमा वापि विकासभाखि किमतस्त्रासावकाशक्षयः। + पाठान्तरमू-जनिमधिगतात्येवं गौरीगुरोरखनीभूत- ·अन्योक्तिमुक्तावलिः विश्व हिमशिवशेखरप्रणयिनी पाथोधिपूर्तिप्रदा त्रैलोक्यैककृतास्पदा च जनतापापापहारव्रता ॥२॥ नर्मदा क्षुद्रिका तरलितं प्रयाति चेत्सा प्रयातु विशिखोदकार्जिका। वंशजासि ननु नर्मदे परं त्वं तरङ्गतरले प्रतिष्ठसे ।।शा तटिनी रे रे तरङ्गतरले तटिनि स्वरूप- माविष्करोषि किल कूलमहो निपात्य । लब्धास्पदा त्वमिह, वास्तु निवारकेऽस्मि,- न्नेतैस्तटस्थतरुभिस्तव किं विराद्धम् ॥१॥ चपलाक्षणसक्तवारिवाहप्रतिलब्धैर्ननु जीवनैः किया। विकटानि तरङ्गितानि धत्से धुनि शश्वन्नहि सन्ति वारिवाहाः॥२॥ गोत्रजे तटिनि . किं विशङ्कटैर्निविशङ्कमभिंतस्तरङ्गितैः। प्रस्थितासि तव वा जड़ात्मता गोत्रतस्तदिह किं नु दूषणम् ॥३॥ मरुदेशजनः समानजन्सरित सागरपूरणक्षमाम् हरिपादभुवं बिभर्तु वाप्युदभारान् कियतो वराककः ॥४॥ क्षीरसागरः श्रीक्षीरसागर भवन्महिमानमेते कैरक्षरैर्ननु वदाम यदासनन्ति । श्रीश्रीसखामृतसुरद्रुमकामदोग्धी- शुभ्रांशवस्तव तथा प्रथमानमानम् ॥१॥ क्षीराब्धेमहिमानमामनतु वा वागस्मदीया कथं वाचा पत्युरपि स्तवः फलति यन्निन्देति विन्दामहे*। * पाठान्तरम्-वाचा पत्युरपि स्तवः फलति यन्निन्दा सतां संमतौ। .

·अन्योक्तिमुक्तावलिः
पीयूषेन्दुसुरद्रुमैस्त्रिजगती धन्या किमन्यद्वहु
श्रीत्येकां जलमानुषीमधिगतः श्रीमान् यतोऽभूद्धरिः ॥२॥
उदन्वन्तो रत्नाकरपदजुषो विश्ववलये
महान्तो विश्वेपीत्यवितथमिदं किन्तु स पुनः ।
विभिन्नः श्रीचन्द्रामृतपरमरलैरिह पयः-
पयोधिः किं वाऽन्यत् स हरिरपि यं चाधिवसति ॥३॥
कासार:
हंसाः प्रयान्तु ननु मानसमेव ताव-
भृङ्गा वनानि कुसुमोल्लसितानि तानि ।
संकोचसञ्चति शरण्य सरस्त्वयि स्या-
द्राजीवजीवनविधौ हि विधा पुनः का ॥१॥
विश्वप्रयोजनपरास्वरसप्रवृत्ति-
स्तस्यां सदालिमाहिता कमलोदयश्रीः।
तत्रापि हंसपरिषत्परिशीलितत्त्वं
कासार सेयमधिकर्खिरहो तवैव ॥२॥
तटाक तव दूषणं ननु गुणव्यपेक्षा न य-
ज्जनस्तदिति वक्ति चेत्स खलु वक्तुमन्यामहे ।
जगन्निखिलमेव ते निजमिदं तदस्मिन् सदा
त्वयैव परिजीव्यके क्व तु गुणव्यपेक्षाक्षणः ॥३॥
कूप:
परस्सहस्राः सलिलाशयाः स्फुरदगभीरनीरैकसमृद्धिशालिनः ।
तदानुरूप्यात्प्रतिपूरणे परं गुणाढ्यपात्रस्य तु कीर्तिमाक्प्रहिः ॥१॥
दिशन्ति निजजीवनं कतिचिदन्धवो बन्धवो-
ऽध्वनीनतृषितान्तिकोपगतजीवजीवातवे ।
पथि प्रसरद्ध्वगानिशि निपात्य जीवाहरा
भवन्ति च भवादृशाः कतिचिद्धकान्धो पुनः ॥२॥

·अन्योक्तिमुक्तावलिः मेषः भीष्मग्रीष्महतेषु जीवनिवहेष्वेके घना जीवन विश्वस्मिन् वितरन्ति केचन पुनः स्फूर्जन्ति चण्डं परम् । केचित्स्फूर्जनपूर्वक प्रवितरन्त्यश्मच्छटामुत्कटा- मेते मूर्द्धनि पातयन्ति परमाम्भोदास्तु वज्र पुनः॥१॥ यद् ग्रीष्माख्यकरालकालविकलस्त्वदर्शनाशावशा- ज्जीवन्नेष कथं कथं कथमपि प्राप्तो भवद्गोचरम् । श्रीमन्वारिद वज्रमुज्झसिवरां यत्तत्र तत्तस्य भोः सोऽयं चातकपोतका फलमिदं त्वत्तो ननु प्राप्तवान् ॥२॥ जीयासुस्तव जीवनानि मुदिर ग्रीष्माभितप्तं जंग- ज्जातं-यानि पुनः पुनरमून्युज्जीवयन्त्यात्मना । धिग्धिग्धिग्भवतस्तु सेव्यमपि तं वारामिहै काश्रय यस्यामीषु लसत्सु पान्थनिवहस्तृष्णाकुलः क्लाम्यति ॥३॥ रेवारिवाह जलर्जलमर्जयित्वा प्राप्योन्नतिं प्रतिदिशस्यथ तन चेत्तत् । शुष्यत्सु शस्यनिवहेषु जनेषु तृष्य- स्वम्भोद साधु विविनक्ति क एवमन्यः ॥४॥ व्याधूतधूलिभरधूसरगन्धवाह धूपायितामधितपं तपनाधिबाथैः धाराधर त्वमिह धीर धुरान्धराभि राभिरभ्यधिकमेव घिनौषि धात्रीम् ।।शा रेवारिदावसरतो मुहुरय॑मानो नो दत्तवानसि तदैकमपीह बिन्दुम् । - पाठान्तरम्-जोयात्तावक जीवन मुदिर है ग्रीष्माभिततं ग- जातं येन पुनःपुनरिद प्रोग्जीवयस्यात्मना ।

·४४ अन्योक्तिमुक्तावलिः कूपोदकेन तु कथंचन सस्यसिद्धा- वरुद्धाधनाम किरसे * करकोत्कराँस्त्वम् ॥क्षा चातकस्य कियती ननु चञ्चूस्तावकी च कियती न जलर्द्धिः । चातको घन तृपोझति जीवं पातक परिगृहाण जलद्धर्या ॥७॥ मास्म मास्म.बहुलं रतनयिनो श्राम्य इत्थमभितस्तनितेन । चातकस्य परमो ननु लाभो दीर्यते यदि न कर्णपुटीयम् ॥८॥ मेघाधीशः वादान्यकं धन्यमहो घनानामधीशितुर्यो जगती पिपर्ति। . द्वित्रैर्यदीयैरुदबिन्दुभिस्तु प्राणित्ययं चातकपोतकोऽपि ॥१॥ इन्द्रधनुः सर्ववर्णरुचिरातनुस्तवौन्नत्यमत्यवनिमण्डलं पुनः रे घनोदितमहेन्द्रचाप घिनिर्गुणोऽस्यपि च मार्गणोज्झितः॥१॥ नीहारः मुग्धान्मोहय मोहय क्षणमयं मुक्तात्मतां दर्शयन् प्रातर्धातरहो तदेतदखिलं द्राग व्यक्ति मा यास्यति । सस्यामप्रथितप्रभातविलसच्छीहारिनीहार हे याक् त्वं हृदयङ्गमोऽसि च गुणे सङ्गी किमाचक्ष्महे ॥१॥ नौका जन्माऽवाप्यऽतिदारुणोद्यमवतो यद्वर्धकेः सङ्गत- स्तत्ताहक्षचलाचलेषु च जलेष्वेषा त्वदीया स्थितिः। किं चारित्रमदः प्रतारय जनानेताँस्तु नौके पर, न स्मः पारगताःप्रतारणपदं यायाहि यायाहि तत् ॥१॥.... कर्मव्यतिहारे तङ् ।

·अन्योक्तिमुक्तावलिः अथ मणयः सामान्य मणिः येनैवार्हति वारिधित्रिभुवने रत्नाकरेति प्रथा येनैवापि वसुन्धरेति पदवी देवी धरित्र्यश्नुते । येनैवावनिचक्रवर्तिमुकुटस्यास्ते विभूषाविधि- दैवादद्य तदेव रत्नमहह ग्राम्यश्वकएठाश्रितम् ॥१॥ यत्त्वं काणवराटकेन पणितो यच्चावनद्धः शुनः कएठे यत् खलु खेलितश्च बहुशो बालैश्च धूलीचये । मा भूस्तेन हताशयो ननु न यद्विद्धोसि बद्धोद्यमै- डोम्बोलिमणे तदेवं गणयेस्त्वं भव्यमव्याहतम् ।। अस्मन्मणे त्वमिह वैकटिकेन केना- प्यन्तर्विभर्षि जनितं तु यदा विभेदम् । इत्थं नु चेदिदमवाचि विवेचन तत्तर्हि तं प्रति तु संप्रति को विवादः ॥३॥ ग्राहकः क इव तेऽत्र जायतां वेदितापि ननु यत्र दुर्लभः। स्वस्वरूपविनिरूपणात्र का कापि याहि नृपसन्निधौ मणे ॥४॥ काश्चनेन सह गाढ़सङ्गतिस्तावकी जयति तावकी यथा। ईशस्य नृपमौलिदेशतः कापरत्र वसतिः सती मणे ।।।। कौस्तुभमणिः क्षीराब्धेरुदयस्तथान्धतमसप्रक्षालनकक्षमा दीप्तिः कापि सुवृत्तता ननु न या रत्नान्तरे वीक्ष्यते । दैत्यास्त्वाहितलक्ष्मलक्ष्मणजगन्नाथोरसिस्थास्नुता श्रीमन् कौस्तुभ किं स्तुमस्तव गुणाः के के न लोकोत्तराः ॥

·४६ अन्योक्तिमुक्तावलिः चिन्तामणिः विश्वस्मिन् परिजागरूकमहिमा कल्पद्रुमो याचक- स्तोमे कामगवीनवीकृतयशा वादान्यकश्रीक्रमैः। किंत्वन्तर्बुधवाञ्छितव्यतिकरे विश्राणनैकव्रत- व्यानद्धस्त्वमिव त्वमेव सततं चिन्तामणे विद्यसे ॥१॥ अये चेतश्चिन्ताचरविषयविश्राणनविधि- अतिश्चिन्तारत्न त्वमिव भवसि त्वं त्रिजगति । विवेकश्चेदेका सगुणमगुणं वाऽर्थिनमनु अवेकः करत्वत्तस्तदिह तु वदान्यस्तुतिपदम् ॥२॥ स्पर्शमणिः रत्नानि विश्ववलये बहुशो लसन्ति भूमीन्द्रशेखरविटङ्कविटङ्कितानि । स्पर्शः परं त्रिजगति त्वयमेक एव यः स्वर्णतां नयति लोहमपि स्पृशन् सन् ॥१॥ हीरकमणिः हे धीर हीरक ककुम्मुखभासुरेण किं तेजसा तव परिप्रथितेन तस्मिन् । आस्फाल्य यस्तु नयने नयनन्दितात्म- म्मन्यो निभाल्य ननु काच इति व्यनक्ति ॥शा कोटिशः कोटिशस्सन्तु पार्थिवा जगतीगताः। लोहलेख्यरतु यो नास्ति स भवान्हीर केवलः ॥२॥ सन्ति सन्ति बहवो मण्यस्ते यत्र सूचकमुख क्रमतेऽत्र । एक एव तुसहीरमणियःसूचकस्य मुखभङ्गविधायी॥३॥ पाठान्तरम् -'स भवानस्ति केवल । MAN ·अन्योक्तिमुक्तावलिः पद्मरागमणिः गुञ्जापुञ्जाऽरुणमणिरिति मिल्लानां मतोसि स तु मिन्नः। तरुणारुणकिरणद्युतिधुरन्धरः पद्मरागमणिः ॥१॥ चन्द्रकान्तमणिः चन्द्रकान्तमणिरस्ति कठोरः सत्यमेव तु कलाधरयोगे । याहगेष सरसः किमु तावाँरताहशो ननु परोपि कठोरः ॥१॥ सूर्यकान्तमणिः सूर्यकान्त ननु कान्तव रीतिं घूमहे भगवतस्तपनात्तु । शिक्षितो यदसि वह्निविमोकं नो तमः प्रतिहतिं न च वर्षम् ॥१॥ तरलमणिः माध्यस्थ्यमालम्ब्य च नायकः सन् हारैकसारोपि चभास्वरश्रीः । श्रीमन्मणे यत्तरलेति कति बिभर्षि किं तेन न ते त्रपाऽऽस्ते॥१॥ व्याघर्षवेधनविधिर्विविधोऽनुभूती यस्ताहशस्तदिह हारधुरन्धरः सन् । एणीहशो विलुठस्यथापि रे मूढ़ केन तरलोसि न तत्त विद्मः ।।२।। मौक्तिकमणिः एणीहशां हृदयमप्यधिरुह्य नाम सवृत्तता च भवतोथ विरकता च । नैवाश्नुते लवमपीह तु वैकृतं यत् सत्यं तवास्ति ननु मौक्तिक मौक्तिकत्वम् ॥१२॥ सदशमौक्तिक सुरूपसुवृत्तलक्ष्मी- रत्वय्येव काचन तथा न यथा परत्र । पाठा-भास्वरात्मा । +पाठा०-यत्तरलत्वमेतद् । हृदि मुदा ·अन्योक्तिमुक्तावलिः रूपानुरूपमखिलं भवतस्तदेत- द्यद्राजमौलिमुकुटेपु पदं निघत्से ॥२॥ साधु मौतिक सुसाधु हारिणोहारिणीह वनितास्तनद्वये । वृत्तशालिनि च वृत्तशालिनः सङ्गतं जयति तेऽन्यदुर्लभम् ।।३।। यत्त्वं दानसृजांशिरोमणिरसि प्रोदात्तवृत्तश्च यद् यत्त्वं राजविभूपणोचितवपुस्तैस्तैर्गुणैारिभिः। तत् सत्य, न तु मौक्तिकोत्करपरं भिल्लीमतल्लीजने गुञ्जापुञ्जविभूषणैकरसिके तैस्तेऽवकाशक्रमः ॥४॥ सुवृत्तता विशदता तवेव तव मौक्तिक। अन्तरेण गुणं राज्ञां नासि त्वं तु परिग्रहः ॥५॥ भुजङ्गमणिः विचित्रचारिमचमत्कारैकसारास्पद- ध्वान्तध्वंसनदक्ष रक्षसि गुणान् कः सर्वतस्तान्वदेत् । इत्यं सत्यपि दूरतस्तु भवते कुर्मः प्रणामाञ्जलिं यत्त्वं हप्तभुजङ्गसङ्गतिगतो धत्से तदायत्तताम् ॥१॥ वैरूप्यमणिः 'सन्त्यस्य एव खलु केचन धातवस्ते संशोध्यमानवपुषो ननु ये जुषन्ते । वैरूप्य वैकृतामह ज्वलन त्वया नः संशोधनेऽधिकं रुचि समवेहि हेम्नाम् ॥१॥ कृत्रिममणिः रे रे तृणप्रणयिनो मणयो मणित्व- सामान्यमेवमवलम्ब्य कृतं कृतं वः। * पाठा-जयति ते सुसङ्गतम् । हे सद्रत्न

·अन्योक्तिमुक्तावलिः
४६
चिन्तामणी त समशीपिकयार्थिसाथैः
संप्रार्थितार्थणपणप्रायैकदीक्षे ।।१।।
ग्रामीणलोकनिवहे वह भूपणत्वं
शीर्पस्थितिं भजसि तत्र भजस्व तावत् ।
मा रात्रिकेप्वपि पर प्रतिदीशस्त्वं
स्वं रत्नभूयमिह कृत्रिमरत्न भूयः ।।२।।
काचः
काच काञ्चनविभूपितः सुखं मूर्खराजशिरसा धृतो वसेः ।
मा परीक्षकजनाविभीहि भोोष कुप्यतिपरीक्षके परम् ॥१॥
काच काचन शिरोभृतियदि क्ष्माभृता तव कृता कृतास्तु सा ।
पादयोपिलुठतीह चेन्मणिः स्यात्परीक्षकजनास्तु जानते ॥२॥
काचकुम्भ ननु काचन स्वयं स्वच्छतैव तव दूषणायिता ।
अन्तरे प्रतिनिविश्य रखकैर्य बिडम्बनपदानि लभ्यसे ॥३॥
आदर्शः
आदर्श दर्शयसि भी वामं दक्षं च दक्षमथ वामम्।
-स्वच्छात्मतागुणस्ते वस्तुविपर्यस्तये
मुकुर यथावद्वस्तुप्रतिभासनसंप्रशस्तिमर्जय भोः।
मलिना स्वयन्तु मलिनं भासयसि परं किमुक्तेन ॥२॥
तदयम् ।।१।
कि मस्तव शङ्ख भिक्षुककरे यस्त्वं वसन् वासरान्
द्वारि द्वारि परिभ्रमन्नतिनयस्येकैकमुष्टेः कृते।
यस्यैवैष सहोदरस्तव रमानित्याधिवासे दि
श्रीकान्तेन निजे स कौस्तुभमणिर्देवेन संधार्यते ॥१॥
सुवृत्तता या विशदात्मता या मङ्गल्यता यापि च काचिदास्ते ।
व्यज्ञायि सर्व ननु शङ्कतत्ते कौटिल्यमन्तर्विकटं तु यत्ते ॥२॥

·५० अन्योक्तिमुक्तावलिः अथ प्रकीर्णकम शम्बूका कारित श्रीसखवक्त्रसङ्गमधुरः श्रीपाञ्चजन्यः क्व वा कत्रोटिपुटीविनिष्कुषितको गर्तेकवत्ती ह्ययम् । अन्तश्चाथ वहिर्मलीमसतर्नु शम्बूकमम्बूकृतं किं त्वं वालिश रे प्रशंससि मुहुर्जानामि जानामि तम् ॥१॥ तुला न त्वं तुलास्थितिमवैषि शिशो पदेत. दौन्नत्यमत्यवान तल्लांघमानमाह। सुस्थूलतूलकचयस्य काञ्चनस्य व्यानम्रतैत्र तु तनोर्गरिमाणमाह ॥१॥ यदुवर्णसुवर्णयोरसि समा यन्मात्रयाप्यानता यचायः कुरुषे गुरं लघुमथाप्युच्चं विधत्से च यत् । तद्रीत्येकमयी च सूचकमुखोद्योगेषु युक्तस्थिति- स्तत्त्वं नाम तुले नितान्तनिपुणा पण्यप्रमाणेष्वसि ॥२॥ पारदः कामं भवतो गौरवसभ्यधिक विद्यतेऽन्येभ्यः । पारिप्लवत्वमेतत् पारद परमां त्रपां परं दिशति ॥११॥ काश्मीरजम् हरिद्रा हरिद्रा सुवर्ण सुवर्ण समुद्भासते तावदेह पुंसाम् । न यावत्त काश्मीरजं तत्र दृष्टे हरिद्रा दरिद्रा सुवर्ण कुवर्णम् ॥शा कपूरै काश्मीरज आमोदिनि चेत्कटुत्व मिदमास्ताम् । उत्तरः पिचुमन्दोऽपि च मन्दः केन तद् वहति ॥२॥ . .

·अन्योकिमुक्तावलिः कस्तूरिका दूर दूरमिमां प्रसारयतमा मा मोदपारम्परौं हन्युमा जनक तवैव तु कृते तेऽमी जना लुब्धकाः । जोर्ष वा स्थितिरत्र साम्प्रतमथामोदप्रसारः पर- स्त्वं तावद्धृदि भावय स्वयमिदं कस्तूरि कस्तूचितः ॥१॥ कर्पूरम् वैदग्ध्यमत्र भवतो घनसार वच्मः किं यावदेष ननु ताशसौरभश्रीः। जाज्वल्यमानतनुनापि तनूनपाता जाता न नाम विकृतिर्गुणगौरवं यत् ॥१॥ आमोदो जगदेककर्षणकरस्तादृक् समुज्जम्भते शैतल्यं नयनैकनितिविधौ पीयूषवर्षायते वैदग्ध्योल्लसितश्च कश्चन तथा सारोऽस्य किं महे कर्पूरस्य तु काटवेन शिशुकैर्वक्त्रं यदाकुच्यते ॥२॥ कुसुमाकरः ब्रूमः किमेव कुसुमाकर तावकीना या श्रीरसौ सुमनसा ननु सान्यतः क्व,। जेगीयते जगति कोकिलचञ्चरीकै- सौ यया सुरभिताश्च दिशोदशापि ॥१॥ वर्षा घनमदनमन्थरवलबालामञ्जीरमन्जुलध्वनिनि । गतवति हंसकुले त्वयि मण्डूका वावदूकन्ति ॥शा क्षणजसरलचपलासको विलसति घनाघनःश्यामः। दानपतिगन्धतो न: पवनव्याधिस्तु मारयति ॥२॥ पाठा-हृदयक।

·५२ अन्योक्तिमुक्तावलिः पलनः दुर्जातज्ज्वलन ज्वल ज्वल परं दन्दधि दन्दग्धि रे। दीनानाथकुटीरकाँस्तनु तनु स्वच्छन्दलीलायितम् । दग्धेष्वेषु कुटीरकेषु कुटिल त्वं वर्तितासे क्व वा तद्रष्टास्मि समागताः खलु सखे वर्षादरिद्रा जनाः ॥१॥ दावानलः रे दावानल दुष्प्रभञ्जनवशाहन्दग्धि दन्दग्धि रे भ्रातः सर्वजनार्थजीवनभृतो निष्कारणं पादपान् । एतान्पल्लवपुष्पसौरभसमाहूतार्थिसार्थान् वृथा किं वान्यत्तव युक्तद्भमुवयुजो दुर्वशसंघर्पतः ॥१॥ धन्वी धन्वन् धन्यतमोसि को ननु जनो जानाति मातातिर्ग पारेवापथमत्र वैभवमहो भावत्कमेवंविधम् । एते चारुचमूरवः प्रतिदिशं पाथछटाशावशा- द्धावन्तो मृगष्णिकान्तमगमन् ग्रीष्मेऽत्र भीष्मेऽपि नो ॥१॥ पुन्नागनागकेसररसालमालूरदाडिमप्रमुखाः तरवो नात्र तु दृश्या धन्वा धन्यः करीरकरवीरैः ॥२॥ तप्तलोहगोलकः रे रे गोलक दन्दहीपि हि जनानाऽऽध्मायमानः परं यत्तत् स्पर्शनशालिनोपि सहसा तेजस्वितां नाटयन् । युक्तं तत्तव तावदेतदिह रे तत्साम्प्रतं स्वद्यतां मक्ष्वेवाशनिपातसोदरतरः कूटाभिघातक्रमः॥

·अन्योक्तिमुक्तावलिः ताम्बूलम् सारे सत्यपि खादिरे खलु सुधायोगेन रागावहे नोद्वेगेन' विना रुचिस्तव तु यत्ताम्बूल कोऽयं क्रमः। ज्ञातं नाम भुजङ्गवल्लिवलयाल्लब्धात्मनस्ते कथं. कारं वा मुखरागिणस्तु भवितोद्वेगं विनेगुचिः॥शा चश्चा भायय दण्डेन मृगाँश्चञ्चे मार्गेपि वर्तमानास्त्वम् । वृतिमुलध्य क्षेत्रे प्रसक्तमुष्टुं न भाययसि ॥१॥ खलम् खल विनिर्दलनं पशुभिः पदैस्तव न चेत् क्रियतामिदमीशम् । त्वदिह तद् बहुधान्यविमर्दिनो नदिदं ननु जीवतु वा कथम् ॥१॥ आतपत्रम् भूमीन्द्राणां शिरसि वसतिश्चन्द्रमश्चारुकान्ति- लक्ष्म्या लक्ष्म त्वमसि परमं सा सुवृत्तत्वसम्पत् । ईग्रलद्युतिभिरभितो भ्राजसे किं च ताप- व्यालोपैकव्रतधृतसरंस्त्वं स्वमेवातपत्र ॥॥ विपञ्चो यथा गुणगणोत्तरा किमपि ते तनूरीडशी यथा गुणिगणैः सदा सदखि सत्कृता चाप्यसि । तथैव तु सुधाझरीप्रतिधुरीणसंमाधुरी विपचि तव पञ्चमःश्रवसि सिन्चति प्राञ्चितम्॥१॥ १. परस्योद्धगदानेन विनेति गम्यते । २. पक्षे मत्वर्थीय इनिः। ३. पाठान्तरम् -'वं।

·अन्योक्तिमुक्तावलिः
दुन्दुभिः
दुन्दुभे नदनदाधि गभीरं संप्रकाशय मुहुर्महिमानम् ।
याहशो भवसि सारमयस्त्वं नाद एव तदिदं तव वति ॥शा
सुखमाचचाम यदि कुम्भसंभव.
स्सरिदीश्वरं करपुटीकुटीरगम् ।
अयि कुम्भ किं भवति तावकः
स वा महिमा प्रहिष्वपि निमजसीह यः ॥१॥
तुम्नः
भ्रम भ्रमाहर्दिवमत्र तत्र तीर्थेषु सास्नाहि च तुम्ध नित्यम् ।
भवेऽत्र किंवा भवदीयमेतत्स्वाभाविक काटवमन्यथाऽऽस्ताम् ॥१॥
वितुः
आदेयडेयघरणोद्धरणेघरन्ध्रः
सूर्पस्तनोति यदि शब्दमसौ तनोतु |
तत्तत्पर: शतकरन्ध्रसयः समन्ता-
च्छन्दै तनोपि तु तितो त्वमपीति चित्रम् ॥१॥
कुब्जिका
रे कुन्जिके यथा सदशरते, ज्ञायते नाम ।
श्यामः पाणौ धृतवानिति दर्शय गौरवं तस्मै ॥शा
वेणुः
बहुरन्ध्रः परफूत्कृतिमुखरस्तुच्छान्तरङ्गश्च ।
कुनाप्रियस्यवक्त्रे लग्नरतेनासि सद्वंशः ॥१॥

·अन्योकिमुक्तावलिः
५५
कलमः
प्राप्याधिकारपदवीमखिलाभिलेखे
यत्कालिमानमिह शुभ्रमुखे ददासि ।
मन्ये विधियंधित तत् पुरतस्तवैत-
मेतादृशं कलम हे मुखकालिमानम् ॥१॥
कण्टकः
सुश्लक्ष्णसूचकमुखः पादतलं संप्रविश्य विध्यसि यत् ।
तदुपानन्मर्थमुखः सत्यं त्वं कण्टकासि परम् ॥१॥
पतङ्गः
स्नेहोत्तरः सुदशपानसमायोऽय-
मास्ते प्रकाश इति मारम भवो विमुग्धः।
रे रे पतङ्ग शुभपात्रदशाविनाशी
स्नेहस्य भक्षणपरो विदितोऽस्ति दीपः॥१॥
दीप:
स्नेहस्ते परमो न कस्य विदितः पात्रे, किमाख्यायता-
मेताहक् परिभासुरत्वमितरो भावोऽनुभातीह यत् ।
ध्वान्तध्वसविधायिता निशि यया विश्वस्थ नेत्रायसे
त्वं चेद्दीप दधासि मूर्द्धनि मसीं कस्त्वां किमाख्यातु तत् ॥१॥
सद्रीतिपात्रघटितः सुदशाढ्यः स्नेहसंभृतः सुमहाः।
उद्भासयति समन्तादेको निखिल कुलं दीपः ॥२॥
औपाधिकी ननु गतागतशालिता ते
विभ्रान्तिमात्रपरिकल्पितमेव रूपम् ।
नैयायिकीष्वपि पुनर्जनतासु तावत्
रे रेतमस्त्वमपि किं भवसीह भावः॥१॥

·अन्योक्तिमुक्तावलिः धनु: या कोटिद्वयशालिता गुणगणासंगेन या नम्रता कारम्भविधौ श्रुतिप्रणयिता या विद्विषद्राविता । या लक्षप्रदता व मार्गणगणे या कापि कर्मण्यता सर्व कामुकवंशजस्य भवतो वंशानुरूपं हि तत् ॥१॥ या कोटिद्वयशालिता हदगुणासक्तिश्च या नम्रता कारम्भविधौ श्रुतिप्रणयिता या यापि सद्वशता । श्रीमश्चाप समस्तमेतदिह ते विज्ञातमुन्नद्य भोः प्राप्त प्राप्तमपास्यसे त्वयि मुहुर्यन्मार्गणानां गणम् ॐ ॥२॥ कजलम् रे रे कज्जल सज्जलमपि कलुषमहो करोषि कुरु नाम । आदर्शस्य परन्ते कालिम्नोद्भासते शुद्धिः ॥१॥ अन्योक्तिमुक्तावलि वानरौत्वं निर्धूयसे नीरसतां प्रकाश्य । पदं भवत्या नहि नाम तत्र सतां हृदो भूषणतां भजस्व ॥ दयापीयूषनिष्णाता जयन्ति भगवदृशः । यद्गोचरोऽत्र चामुत्र न देहिपदभाग जनः ।। * इति भागवताचार्यविरचिताऽन्योक्तिमुक्तावली ॐ यद्वा (पाठान्तरम् ) श्रीमॅश्चाप समस्तमेतदिह ते व्यज्ञायि नम्रीभवन् द्रागाराद्धृदयं जनस्य सहसारोपैर्भिनरस्येष यत् ।।

·शब्दार्थः (पृष्ठम् १) 'मङ्गलाचरणम्-मुदिर:-मेघः । क्षणचिा विद्युत् । प्रत्यया विश्वासः । अनवग्रहः= वृष्टिरोधरहितः । व्यनक्तु-प्रकटी करोतु । 'ब्रह्मा'-कृतिन-कुशलाः, विद्वांसः । जनताप्राणनविधी - जनसमूहस्यजीवनविधाने । वेधा ब्रह्मा । 'शिव-परिणद्धः = परिवेष्टितः। पितृवनेषुश्मशानेषु । शरजन्मः = कार्तिकेयः । बहीं मयूरः । (पृष्ठम् २) 'वायु-प्रतिष्ठोदयः सत्तायाः विकासः। विश्लेषे =सम्बन्धाभावे । अश्मनिभता=पाषाणसादृश्यम् । बिभृषे = धार- यसि । भावत्कसौरभविसारणम् = भवदीयसुगन्धिविस्तारणम् । त्वदुपगा-भवत्समीपस्था। (पृष्ठम् ३) 'वायु - व्याजम्भमाणम् प्रसरणशीलम् । वावाहि-पुनः पुनः वाहि । वातूलः-वात्या, प्रचण्डवायुः। 'जलम्'-प्रमाथः अनौचित्यम् । 'पृथिवी-उपधृताधारणविषयीभूता । व्यतिक्लाम्यसे अतिशयेन खिन्ना भवसि । ( पृष्ठम् ४) 'सूर्यः --विद्रुतानि पलायितानि । विनिबर्हण:- नाशकः, निवारकः । विसमर-प्रसरणशीलः। नैद्रविद्रवकृता- निद्राहारिणा। 'चन्द्र-व्याहारैः शब्दैः । चकाधि-दीप्यस्व । (पृष्ठम् ५) 'अगस्त्यः' - चुलकयेत्-चुलुकीकुर्यात् । वातापि- राक्षसविशेषः। विनिभालितों-विशेपेण ष्ठौ।

·( २ ) 'कुविन्दः' ( तन्तुवायः)-सिचयानाम् = वस्त्राणाम् । ( पृष्ठम् ६ ) 'कुविन्दः-वास्तव्यम्-निवासस्थानम् । 'मालाकार-पुन्नागः-नागकेसरः । (पृष्ठम् ७ ) 'मालाकार:'-पिचुमन्दः-निम्बः । वागुरा मृग- बन्धनी। 'महिषपृष्ठस्थोबालः'-कीनाशः - यमः । 'मत्स्याजीवी'-~-भावजनाय = भक्तजनाय । (पृष्ठम् ८) 'पान्थः'-सुमम्-पुष्पम् । 'ग्राम्य-करिसदः प्रतिवाचः-गजसभायाः प्रत्युत्तराणि । 'तालारोहक'-ग्रहिलेन - हठिना। 'सिंह'-कुट्टाकता= भङ्गकारिता । (पृष्ठम् ६ ) 'सिंह'-प्रस्यन्दिप्रवहणशीलम् । संरम्भः आतु- रता । फेरवः शृगालाः। 'गज-स्तम्बेरम = हे गज | आयतिष्टा-प्रयत्नमकरोत् । ( पृष्ठम् १०) 'गज'-पारीन्द्रात्-सिंहात् । पृथुकात्-बालात् । सान्द्रसान्द्राम्-घनतराम् । विटङ्कम्-कपोतपालिका। ( पृष्ठम् ११) 'वृषभः'-धूर्वहता=भारवाहकता । धौरेय- धुरन्धर । प्रावीवृतम् =प्रावर्तयम् ( अहम् )। 'अश्वः'- मन्दुरा- अश्वशाला | कूटावस्करकेषु पुरीपरा- शिपु । गन्धर्व - अश्व। 'रासभः-गर्दसि शब्दं करोषि। (पृष्ठम् १२) 'रासभा' -राससि =शब्दं करोषि । सैंही-सिंह- सम्बन्धिीम् । 'मृग'-प्रचारिकाम्भ्रमणम् । ( पृष्टम् १३ ) 'मृग-प्रतिगा:=प्रतिकूलं गच्छेः। अद्धा - तत्वतः । पुष्कलक-अतिशोभन । प्रवल्गसिप्रगच्छसि । ।

·'महिषः'-सैरिभ-महिष । 'उष्ट्रा-दासेरकम् = उष्ट्रम् । अकाण्डे = अनवसरे । संयम- निकायमपुरी। ( पृष्ठम् १४ ) 'उद:'-पित्सित-पतितुमिष्ट । स्थगुः-कुजता (कूबड़)। 'तरक्षुः (मृगादनः, वृको वा)-उत्फाल:-ऊर्ध्वगतिः। 'श्वा -अलर्क = उन्मत्तकुक्कुर । जोपम्-तूष्णीम् । (पृष्ठम् १५) 'शृगाल-अध्यासिषता = उपविष्टानि । क्षमा- भृत् पर्वतः। 'वानरः-कूपार:समुद्रः। (पृष्ठम् १६) 'वानर'-विधुनु - कम्पय । 'वैनतेयः' गरडः)-वेड: विषम् । परिग्रहः =परिजनः। 'हंस'-मरवः मरुस्थलानि । अनपत्रपम् - लज्जाहीनम् । कह्वः =बकः । समीहसे-संचेष्टसे। (पृष्ठम् १७) 'हंसः'- नालीके-कमले । अनवद्यम् = श्रेष्ठम् । 'शुकः'-घुष्टम् =शब्दनम् । भवे-शिवे । प्राचि-प्राक्समये । ( पृष्ठम् १८) 'शुकः-प्रयुञ्जानाः प्रयोगं कुर्वाणाः । मृगयवः व्याधाः । विकिरसि = विक्षिपसि । 'कोकिल'-उररीचकार= स्वोकृतवान् । करट = काकः । (पृष्ठम् १९) 'चातकार-वेल्लत् = कम्पमानम् । 'चकोर:-विरज्यसि-विरक्तो भवसि । विसर-समूहः । 'चक्रवाक'-विसाजरा। (पृष्ठम् २०) 'बकः'-कह्नारम= कमलम् । समुच्चम्चनाम् - सम्यक् कम्पनम् । प्रहम् = नम्रतापूर्वकम् । 'काका-काकोल - द्रोणकाक (डोमकौआ) । माकन्दः- आम्रः। कलिला-मिश्रिता। कल्यते-कथ्यते । .

·(४)
(पृष्ठम् २१) 'काकः-अमेध्यम् अपवित्रम् ।
'उलूकः-वावदूकावाचालः । अचकल:- स्वीकृतवान् ।
चञ्चूयंते अतिशयेन गम्यते ।
(पृष्ठम् २३ ) 'भृङ्गम्-क्षतव्यतिकरम्त्रणसमूहम् ।
प्रसृमरप्रवेणिका = प्रसरणशीलप्रवाहः । व्यगाहि-आश्रिता ।
सदकारिम्सत्कृतः । माध्वीकम्-मधु । मारवे मरुस्थलीये।
'खद्योत-विस्मरःप्रसरणशीलम् ।ध्वान्तम्-अन्धकारः।
(पृष्ठम् २४) 'मशकर-परिनिष्ठिता:-कुशलाः। तिष्ठासवा
स्थातुमिच्छवः।
'सर्पः' -कुलाचलाः कुलपर्वताः । भव्यांभर रक्षणीयः
रक्षणम्।
(पृष्ठम् २५ ) 'भूपकार-मोपं मोषम् = चोरयित्वा । आखो-
मूषक । धुर्यः भारवहः ।
'तिमिङ्गिलगिल (महामत्यविशेषः)-दत्तझम्पे कृतकूदने।
अकूपारा-समुद्रः ।
(पृष्ठम् २६) 'मकर-चावासि-अतिशयेन बाधसे ।
आपातात् = पतनात् । आजिपरमः युद्धकुशलः।
(पृष्ठम् २७) 'सामान्यपर्वतः'-दवीयसि अतिशयदूरे ।
स्फारम् =बहुलम्, विकटम् ।
'हिमवान्'-सुरस्रवन्तीम् गङ्गाम् । सरस्वान्-नदः, समुद्रो वा।
(पृष्ठम् २६) 'मैनाक'-स्तम्नासि-जडीभावं नयसि ।
'कल्पवृक्षः'-व्यधात्-अकरोत् ।
(पृष्ठम् ३०) 'चन्दनवृक्ष'-निविष्टपदः = स्थापितचरणः ।
पुरन्धि-स्त्रि ।
(पृष्ठम् ३१) 'आम्रवृक्षा-सन्नाहा-कवचः । विश्वपरि-
चक्रमखेदहानम् = संसारपरिभ्रमणक्लेशनाशम् ।

·( ५ ) (पृष्ठम् ३२) 'अशोकवृक्षर-प्रेयोलोकाः= अतिप्रियजनाः। व्यतिरि=समूहवान् । ( पृष्ठम् ३३ ) 'बकुलवृक्षः--अनुक्षणम् = प्रतिक्षणम् । व्यस- निताच भावः । चचार= कृतवान्। चारो (चारो बकुल)-सुन्दर । 'भूर्जवृक्षः'-प्रविपद्य =सहित्या । 'निम्बवृक्षः-पिचुमन्द-निम्ब । अनुविन्दसि-प्राप्नोसि । 'नारिकेल'-प्रतीयाः प्रतीति गच्छेः। (पृष्ठम् ३४)'शिरीपवृक्ष'-विकतनः=सूर्यः । कल्प-प्रलयः। परिदुर्गतेपु-दुर्गतिप्राप्तेपु। ( पृष्ठम् ३५) 'पनसवृक्ष-शिष्यते = अवशिष्टो भवति । 'अश्वत्थवृक्ष-व्यनक्षि-अभिव्यक्तिं करोपि। 'द्राक्षालता'-पाकात्-रोगविशेषात् । (पृष्ठम् ३६ ) 'अर्कवृक्ष-त्वकम् = त्वम् । (पृष्ठम् ३७) मल्लिकावृक्षा-व्याटोपः-आडम्बर। विपरि- प्लुष्टे =संज्वलिते । प्रविसारिप्रसरणशीलम् । मल्लिमतल्लिके मल्लि श्रेष्ठे। (पृष्ठम् ३८) 'करीरवृक्ष-व्युदासि विक्षिप्तम् । 'कलिन्दवृक्षः'-उच्छायतः= उदग्रतः। 'विश्रामवृक्ष'- स्फटा= फरणाः। 'उन्मार्गवृक्षर-मोघः = विफलः । (पुष्ठम् ३६) 'उन्मार्गवृक्ष'-काकपेयाम् = काकैः पातुं योग्याम् । 'सरलवृक्षः' (देवदारवृक्षः)-शाखोटका-वृक्षविशेषः । 'प्रतिबिम्बवृक्षः'-मोघत्वम् = वैफल्यम् । 'कमलम्'-अञ्चितयशाः- पूजितकीतिः। (पृष्ठम् ४०) 'कमलम्'-क्षणभृत:- उत्सवधारिणः। सुमन:- परिषद्वरत्वम् = पुष्पसमूहश्रेष्ठत्वम् । नालीकताम् = कमलत्वम् ।

·3D
(पृष्ठम् ४१ ) 'नर्मदा-विशिखोदकार्जिका तीक्ष्णजल..
प्रवाहशीला।
'तटिनी-विराद्धम् = अपराद्धम् । वराकका-भाग्यहीनः ।
'क्षीरसागर:'--विन्दामहे - लभामहे ।
(पृष्ठम् ४२) 'क्षीरसागरः'-उदन्वन्तः समुद्राः । अवितथम्
सत्यम् ।
'कासारः' -स्वरसप्रवृत्तिः- स्वाभाविकप्रवृत्तिः । परिजीव्यके
जीवनीये । व्यपेक्षाक्षणः = आश्रयावसरः।
'कूपर हिः- कूपः । जीवातवे जीवनौषधयाय ।
(पृष्ठम् ४३) 'मेघः' -स्फूर्जन्ति = गर्जन्ति । उज्जीवयन्ति
प्राणयुक्तं कुर्वन्ति । विविक्ति = पृथक्करोति । व्याधूतः
कम्पितः । तपनाधिबाधैः = सूर्यसन्तापः। धिनोपि-प्रसादयसि ।
(पृष्ठम् ४४) 'मेघ'-जलद्धिः-जलसम्पत्तिः । स्तनयित्नो-
मेघ । दीर्यते -विदोर्णा भवति ।
'मेवाधीशा'-पिपर्ति पालयति ।
'नीहार-दाग झटिति । श्रीहारि-शोभाहरणशीलः ।
'नौका' -वर्धकि-तक्षा (वढई)। चारित्रमदः = चरितगर्वः।
अरित्रमदः केनिपातक (पतवार )-गर्वः । प्रतारणपदम् =
वञ्चनस्थानम्।
( पृष्ठम् ४५ ) 'सामान्यमणि अश्नुते च्याप्नोति । वरा-
टक:-वटी (कौड़ी। परिणतः- व्यवहृता । अव्याहतम्-अक्षतम् ।
भव्यम् - सौन्दर्यम् । वैकटिकेन रत्नपरीक्षकेन ।
'कौस्तुभमणि'-सुवृत्तता = सुवर्तुलता । स्थारनुता -
स्थायिता।
{ पृष्टन :६) 'चिन्तामणि - कामगवी-कामधेनुः । वादा-
न्यका उदारः। व्यतिकरः- प्रसङ्गः । विश्रायनम्दानम् ।
.

·%3-
(७)
'पर्शमणि'-शेखरविटङ्कविटाङ्कितानि = मुकुटरूपकपोतपा-
लिकास्थिरीकृतानि ।
'हीरकमणि'-परिप्रथितेन प्रसिद्धेन । निभाल्य = दृष्ट्वा ।
मुखभङ्गविधायी = मुखभञ्जका।
पृष्ठम् ४७) 'सूर्यकान्तमणिः- विमोकम् = विमुक्तिम् । तमः
राहुः । वर्षम्वृष्टिः।
'तरलमणि' - व्याघपः घर्पणम् । एणीशा स्त्रियः ।
'मौक्तिकमणि'-अश्नुते =प्राप्नोति । वैकृतम्-विकारम् ।
सुवृत्तम्-सुचरित्रम्, सुवतुलत्वम् ।
( पृष्ठम् ४८) 'भुजङ्गमणि'- चारिमा सौन्दर्यम् । तः =
"अभिमानी, प्रचण्डः । आयत्तताम् =अधीनताम् ।
(पृष्ठन् ४६) 'कृत्रिमणिः'-समशीपिकया = समकक्षतया ।
सार्थः-समूह. । प्रतिदीश-दर्शये।
'काचः-रजकैः-रागप्रतिपादकैः ।
'शङ्क:-व्यज्ञायि - ज्ञातम् ।
(पृष्ठम् ५०) 'शम्बूक-विनिष्कुपितकः = विच्छिन्नः । अम्बू-
कृतम्-जलशब्दविशेषयुक्तम ।
'तुला'-आनतानम्रीभूता । सूचकः = तुलाकण्टिका, पक्षे
पिशुनः।
'पारद:'-पारिप्लवत्वम्-चाञ्चल्यम्, तरलत्वम् ।
(पृष्ठम् ५१ ) 'कस्तूरिका'-मोदपारम्परीम्-सुगन्धिप्रसङ्गम् ।
जनकम् -कस्तूरिकामृगम् । जोपम्-मीनम् ।
'कर्पूरम्'-तनूनपाता-अग्निना । नितिः शान्तिः, सुखं
वा। काटवेन-कटुतया ।
'वर्षा - वलत्रणत् । वावन्ति अतिशयं शब्दायन्ते ।
दानपतिगन्धतम्-गजमदगन्धतः ।

·(८) (पृष्टम् ५२) 'दावानलः'-समाहूतार्थिसार्थान् = आकारित- याचकसमूहानि । उद्भवयुजः= उत्पत्तियुक्तस्य । 'धन्वा' (मरुस्थलम् )-मानातिगम्-प्रमाणरहितम् । पाथ- श्छटा मृगमरीचिका । मालूर-बिल्वः। 'तप्तलोहगोलक-आध्मायमानः वायुयुक्तः . क्रियमाणः । मक्षु-शीघ्रम् । कूटा लोहमुद्गरः (हथौड़ा)। (पृष्ठम् ५३) 'ताम्बूलम्'-खादिरे-खदिरसम्बन्धिनि | नोटे- गेन-उद्वेगरहितेन । 'चञ्चा' (तृणमयः पुमान् )--वृतिः- सीमा। 'खलम्'-विमदिनर-मर्दनशीलात् । 'आतपत्रम-व्यालोपः= नाशः। ( पृष्ठम् ५४) 'कुम्भ:'-प्रहिः-कूपः । 'तुम्ब'-काटवम् कटुत्वम् । 'तितुः (चालनी)-आदेयम् = ग्राह्यम् । (पृष्ठम् ५५) 'कलम:'-व्यधित = कृतवान् । 'कण्टक'-सुश्लक्ष्णम्-सुसूक्ष्मम् । सूचका सूचिका पिशुनश्च । 'पतङ्गः--दशा वर्तिका। 'दीप--परिभासुरत्वम् तेजस्वित्वम् । अनुभाति = अनुदी- प्यते । सुदशाढ्यः =सुन्दरवर्तिकासमृद्धः । 'तमः'--औपाधिकी-उपाधिजन्या। (पृष्ठम् ५६) 'धनु:--विद्विषद्राविता शत्रुपलायनकारिता । मार्गणा= बाणः । आरादु-दूरसमीपयोः । निषूयसे-तिरस्कृयसे। अमुत्र-तत्र (परलोके)।

·No text on this page.