·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·महावीरचरितम्।
महाकविश्रीभवभूतिप्रणीतम् ।
पखितकुलपतिना
वि, ए उपाधिधारिणा
श्रीजीवानन्दविद्यासागरभट्टाचार्य
विरचितंया व्याख्यया
समलड़तम्।
बतीयसंस्करणम्।
कलिकातानमरे
गोवईनयन्त्र
मुद्रितम्।

·প্রকাশক-শ্ৰজীবানন্দবিদ্যাসাগর বি, এ,
২ নং রমানাথ মজুমদারের স্ট্রীট কলিকাতা।
প্রিন্টার—গগাবর্ধন পান,
৪৩ নং কটন্ ট কলিকাতা।

·महावीरचरितम्। प्रथमोऽङ्कः । अथ खस्थाय देवाय नित्याय हतपाप्मने । त्यताक्रमविभागाय चैतन्यज्योतिषे नमः ॥१॥ [ नान्यन्ते सूत्रधारः (क)] सूत्र। अद्य खलु भगवतः कालप्रियनाथस्य यात्रायामार्य- मिश्राः समादिशन्ति (ख) । प्रणम्य परमात्मानं श्रीजीवानन्दशर्मणा । नाटके वीरचरिते व्याख्यं यं क्रियते मया । अथेति । अथेति मङ्गलार्थम् “ोङ्कारशाथशब्दश हावेतौ ब्रह्मणः पुरा । कराह मित्त्वा विनिर्यातो तेन माङ्गलिकावुभौ ॥” इत्युक्तः। खस्थाय खस्मिन् पात्मतत्त्वे तिष्ठतौति तथोक्ताय निन्याय चिरन्तनाय हतानि नाशितानि पामानि कलुषाणि पापकपाणि जगदुप- नवरूपाणि प्रसुरादौनि वा येन तथोक्ताय त्यक्त: क्रमस्थ उत्पत्तिस्थितिभङ्गात्मकस्य-विभागः चन तथाभूताय उत्पत्त्यादिक्रमवर्जितायेत्यर्थः चैतन्य विशुद्ध ज्ञानमेव ज्योति: तेजो यस्य तथाभूताय विशुद्धज्ञानतेजोरूपाय वा दीव्यति खमायया क्रौड़तौति देवाय नमः । पनुन व हत्तम् ॥ १॥ (क) नान्द्यन्ते इति । नन्दयतीति नान्दी देवहिजनृपादौनामानन्दनाय माङ्गलिको वाग विशेषः । तदुक्तं दर्पणे-"आशीर्वचनसंयुक्ता नित्य यमात् प्रयुज्यते। देवहिजनृपा- दौनां तस्मानान्दौति संजिता ॥” सा चाव अष्टपदा । उनञ्च तेनैव । “माङ्गल्यथचन्द्राम- कोककैरवशंसिनी। पर्युक्ता हादशभिरष्टाभिर्वा पदैरतेति। सूत्रधार इति सूवं प्रयोगानु- ठान धारयतीति सूत्रधारः । तदुक्तं,-"वर्णनीयतया सूर्व प्रथम येन सूच्यते । मभूमि समाक्रम्य सूत्रधारः स उच्यते" इति । (ख) कालप्रियति। "कलनात सर्वभूतानां स कालः परिकीर्तितः” इत्यतस्य जगत्- ·२ महावीरचरिते महापुरुषसंरम्भो यत्र गम्भीरभीषणः । प्रसन्नकर्कशा यत्र विपुला च भारती ॥२॥ अप्राकृतेषु पात्रेषु यत्र वीरः स्थितो रसः । भेदैः सूक्ष्म रभिव्यक्तः प्रत्याधारं विभज्यते ॥ ३ ॥ स सन्दर्भोऽभिनेतव्यः (ग) इति । [सहर्षम्] महावीरचरितं तर्हि प्रयोक्तव्यमित्यादिष्टमर्थतो भवति । वश्यवाचः कवेः काव्यं सा च रामायया कथा लब्धश्च वाक्यनिष्यन्दनिष्येषनिकषो जनः ॥ ४ ॥ संहारिण: कालस्य युगान्तस्वेत्यर्थः प्रियवासी नाथः प्रभुश्चेति तथाभूतस्य तदाख्यर्दवादि- देवस्येत्यर्थः यावायाम् उत्सवे आर्यमिथा: भाव्येषु साधुषु मिश्रा: मान्याः । महापुरुषति। यत्र सन्दर्भ गम्भीरशासौ भीषणश्चेति गम्भीरभीषण: दुरवगाहभयङ्कर इत्यर्थः महापुरुषस्य भगवतो रामरूपेणावतीणस्येति भावः संरम्भः सझोपः “संरम्भः संभमे कोपे" इत्यमरः । वर्णित इति शेष: यव च प्रसन्नकर्कशा प्रसन्ना प्रसादाव्यगुणयुक्ता कर्कशा ओजोगुणयुक्ता च सथोना विपुलो महान् अर्थः यस्खां तथाविधा भारती वाणी प्रसरतीति शेषः ॥ २॥ यव अप्राकृतेषु प्राकृतानि प्रकृतिसिद्धानि लौकिकानीति यावत् न भवन्तौति पप्राक्त- तानि अलौकिकानि तेषु लोकातिशायिषु इत्यर्थः पावेषु रामादिरूपाभिनेटषु नटेषु यद्यपि नठानां तादृगप्राकृतत्व नोपपद्यते, तथापि अप्राकृताभिनटत्वात् तथात्वमुप वयते इति बोध्यम् । वौरो रस: । “उत्तमप्रकतिर्वीर उत्साहस्थायिभावकः । महेन्द्रदेवतो हेमवर्णोऽयं समुदाहतः। आलम्बनविभावास्तु विजेतव्यादयो मता: । विजेतव्यादिष्टाद्यास्तस्योद्दीपन- रुपिणः । अनुभावास्तु तव स्युः सहायान्वेषणादयः ।” सच्चारिणस्तु धृतिमतिगर्ववृतितर्क- रोमाच्चा इत्युक्तलक्षण: सूचनैः अविस्पष्टः सहृदयमवैधरिति भाव: अभिव्यन: सम्बक प्रकटितरित्यर्थः भेदैः विशेष : आधार आधार प्रत्याधारं प्रतिवीरमिति भावः विभज्याने पृथक् पृथक् कीर्त्य ते इत्यर्थः । अनुष्टुव वृत्तव्यम् ॥ ३ ॥ (ग) अभिनेतव्यः अभिनयविषयोकर्तव्यः । अभिनयचोतो दर्पणेन-"भवेदभिनयो. ऽवस्थानुकार: स चतुर्विधः।-"पाडिको वाचिकश्चैवमाहार्यः सात्त्विकस्तथा" इति । वश्यति। वश्या वशं गता वाक् यस्य तथाभूतस्य वाक्पटोरिति भावः कवेः भवभूते: काव्यम् अलौकिकरसान्वितवाक्प्रपञ्चः, सा प्रसिद्धा रामायणकथा गमचरितप्रसङ्गः ·प्रथमोऽङ्कः। ३ सोऽहमेतद्दिज्ञापयामि । अस्ति दक्षिणापथे (घ) पद्मपुरं माम नगरम्। तत्र केचित्तैत्तिरीयिण: (ङ) (ङ) काश्यपाश्चरणगुरवः पङ्क्तिपावनाः पञ्चाग्नयो धृतव्रताः सोमपीथिन उडम्बरा ब्रह्म- वादिनः प्रतिवसन्ति (च)। तदामुष्थायणस्य तत्रभवतो वाज- पेययाजिनो महाकवेः पञ्चमः सुग्रहीतनाम्रो भट्ठगोपालस्य वाक्यानां निष्यन्दम्ब निसवस्य निष्प षे निष्कर्ष निकषः कष्टिप्रस्तरः जनः सभ्यवर्ग इत्यर्थः लब्धश्च प्राप्तच अस्माभिरिति शेषः। महाकविसन्दर्भस्तु स्वत एव हारी तव तावत् राम- चरितमतीव मनोहरं दर्शकश्च परमभिन्नः सहदयश्चेति वितयसङ्गतिमणिकाञ्चनरूपयोग इति भावः । धनुष्टुव वृत्तम् ॥ ४ ॥ (घ) दक्षिणापथै दक्षिणदिग वर्तिदेशभदे । (ङ) तैत्तिरी यिण: वेदेषु यजुषी हे शाख कृणा शुक्ला च तव कृपयनुःशाखा तित्तिरिचाखल्युच्यते। अवाचक्षते प्राकनाः पुरा याज्ञवल्क्यो महर्षि: वैशम्पायननाम- कादाचादि यजुर्वेदमवीतवान् । कदाचित् केनचित् कारणेन कुपितो गुरु: देहि मे यजुर्भाग त्वया रहौतमित्युवाच । स च महामुनिस्तथेति तस्मै तदुपदेशेन होतं यजु- भांगमुचगार। उदगीर्षञ्च तं तव विचारिणस्तित्तिरिनामकाः पक्षिणः खादन्ति म तैश्च उच्चरित: स वेदभाग: कृष्णयजुरिति । विनरस्त भागवते हादशस्कन्धे षष्ठाध्याय ५८ श्लोकादिषु द्रष्टव्यः । संवेदभागमधीयते विदन्ति वेति तैत्तिरीषिणः तित्तिरिशखिन इत्यर्थः। (च) काश्यपा: कश्यपगोवा: । चरणगुरवः चरणेषु सत्तवेदपादेषु गुरवः श्रेष्ठाः सुनिपुणा पति यावत्। पतिपावनाः पतीः आहारार्थ श्रेणीभावेनोपविधान ब्राह्मणान् पावयन्ति पवित्रीकुर्वन्तीति तथोताः। उतच मनुना ।-"अपाङयोपड़ता पक्तिः पाव्यते यहिजोत्तमैः । तान्निबोधत कात् स्नान हिजाग्रान् पतिपावनान् ।। अग्रा: सर्वेषु वेदेषु सर्वप्रवचनेषु च। श्रोवियान्वयजाश्चैव विशेयाः पतिपावनाः ।। त्रिणाचिकेतः पञ्चाग्निस्त्रिसुपर्ण: षावित् । ब्राह्मदयात्मसन्तानो ज्येष्ठसामग एव च ॥ वेदार्थवित् प्रवक्ता च ब्रह्मचारी सहस्रदः । शतायुश्चैव विज्ञेया ब्राह्मणाः पङ्क्तिपावनाः ॥" इति । पञ्चाय: पञ्चाग्निसाध्यवैदिककर्मरताः। तदुक्तं मनुटौकायां हारीतेन।-“पवन: पावनस्त्र ता यस्य पञ्चाग्यो गृह । सायं प्रातः प्रदीप्यन्ते म विप्रः पङ्क्तिपावनः ॥” इति । पवन: पावसथ्याग्निः। पावन: सभ्योऽनि: य: भौतापनोदनार्थ बहुषु देशेष्वपि विधी.

·४ महावीरचरित पौत्रः पवित्रकीर्तेर्नीलकण्ठस्यात्मसम्भवः श्रीकण्ठपदलाञ्छनो भवभूति म जातूकर्णीपुत्रः कविमिवधेयमस्माकमित्यवभवन्तो विदांकुर्वन्तु (छ)। श्रेष्ठः परमहंसानां महर्षीणामिवाङ्गिराः । यथार्थनामा भगवान् यस्य ज्ञाननिधिगुरुः ॥५॥ तेनेदमुद्धृतजगत्त्रयमन्युमूल- मस्तोकवीरगुरुसाहसमद्भुतञ्च । वीराद्भुतप्रियतया रघुनन्दनस्य धर्मगुहो दमयितुश्चरितं निबदम् ॥ ६ ॥ यते। इति कुल्लकभः। वेता दक्षिणाग्निर्हपत्यो हवनौयस्त्रयोऽप्रयः । पग्निवयमिदं देतेत्यमरीकामनिवयं पवन: पावनश्चेति व्यञ्च मिलित्वा भग्नौनां पञ्चसंख्यत्व बोध्यम् । धृतव्रता अवलम्बितचान्द्रायणादितपोनियमा इत्यर्थः। सोमपीथिन: सोमाख्ययने सोमरस- पायिन इत्यर्थः । उड्डम्बरा: उच्चसंभमशालिन: उच्चवंशप्रसूता इति यावत् । ब्रह्मवादिनः वेदवादिनः वेदशा इत्यर्थः तत्त्वज्ञा: परमार्थविदो वा। वेदस्त व तपो ब्रह्म त्यमरः (छ) तदामुष्यायणस्य सत्कुलभवस्येत्यर्थः। तबभवतः पूज्यस्य, पूज्यस्तचभवान ब- भवानित्यमरः । वाजपेययाजिनः वाजपेयेन तदाख्य न यज्ञेन यजते देवामयतीति तथोक्तस्य कृतवाजपेययज्ञस्येत्यर्थः । पञ्चमः पञ्चानां पूरण:। सुग्टहीतेति सुष्टु सुखार्थ वा ग्टहीतं नाम यस्य सः सुग्टहीतनामा तस्य स सुग्टहीतनामा स्यात् यः सदा सुखदः मृत इत्युक्तः। प्रात्मसम्भवः पात्मनः पात्मा वै जायते पुत्र इति स्मृतेः । श्रीकण्ठे ति श्रीः सरखती कमठ यस्य, स श्रीकण्ठ इति पदे लाञ्चनम् उपाधिर्यस्य तथाभूतः । मातूक पुनः जातूकर्णस्य अपत्य स्त्री आतूकर्णी आतूकर्णस्य तदाख्यस्य विदुषः पुवी. व्यर्थः तस्याः पुन: गर्भजः । मिवधेयं मिवं नाम । प्रवभवन्तः पूज्या: मान्या वा। श्रेष्ठ इति। महर्षीणाम् अङ्गिरा इव परमहंसानां योगिनां श्रेष्ठः यथार्थम् पन्वर्थ नाम यस्येति यथार्थाभिधेयः भगवान् माननिधिः तदाख्यो मुनिविशेषः यस्य भवभूते: गुरुः पाचार्य: । धनुष्टुव हत्तम् ॥ ५ ॥ तेनेति । तेन भवभूतिना वीरो रसः प्रातच रस: प्रियो यस्य तस्य भावः तत्तया हेतुना उद्धृतम् उम्भूलितं जगत्रयस्य मन्थुमूलं शोककारणं राक्षसकुलमिति भाव: यक्षिण ·प्रथमोऽः। तदिदं भवन्तः परिपुनन्तु (ज)। उतच तेन बोषियपुत्रेण । प्राचेतसो मुनिहषा प्रथमः कवीनां यत् पावनं रघुपते: प्रणिनाय वृत्तम् । भक्तस्य तव समरंसत मेऽपि.वाच- स्तत् सुप्रसवमनसः कतिनो भजन्ताम् ॥ ७॥ [प्रविश्य नट:] नटः । कृतप्रसादाः पारिषदाः । किन्तु अपूर्वत्वात् प्रबन्धस्य कथाप्रदेशं समारम्भे (झ) ज्ञातुमिच्छन्ति । सूत्र । स तु भगवान् दीक्षियमाण: कौशिको विखामित्र ऐखाकस्य राजर्षेर्वशिष्ठपुरोधसो दशरथस्य ग्रहानुपेत्य स्वमेव तपोवनं प्रत्यागत: (ज)। सच- येन वा तत् मन्यशोको तु शुक् स्त्रियामित्यमरः । यस्तोकम् अनल्प'वौरे वीररसे दौरस्य रसस्य वा गुरु महत् साहसं विक्रमो यस्मिन् तथोक्तम् अतएव अङ्ग तम् आश्चर्य लोको- तरचमत्कारीत्यर्थः धर्मान् द्रुह्यतीति धर्मधुक् रावण: तस्य दमयितुः शासितुः विना- शयितुरित्यर्थः रघुनन्दनस्य रघुवंशानन्दिनो रामस्य इदं चरितं निबद्धं विरचितम् । वसन्त- तिलक वृत्त, "शेयं वसन्ततिलकं तभजा जगी ग” इति तल्लक्षणात् ॥ (ज) परिपुनन्तु सर्वत: पवित्रीकुर्वन्तु दर्शनश्रवणादिना शोधयन्तु इत्यर्थः गर्वपरि- हारार्थमिदम्। प्राचेतस ति। मुनिहषा मुनीन्द्रः कवीनां काव्यप्रणेवणां प्रथमः पाद्य: प्रचेतस अपत्य पुमानिति प्राचेतसः वायौकि: रघुपतेः रामस्य यत् पावनं पापध्वंसकारणं वृत्त चरितं प्रणिनाय निबबन्ध भनस्य रघुपतिसेवकस्येति यावत् मे ममापि तत्र वृत्ते वाच: समरसत सम्यक् क्रीड़न्ति स्म तचरितविषयिौं वाचं मयापि पयालोच्य यत्किञ्चिनिबद्द- मिति यावत् कृतिन: मुनिपुणा: भवन्त: सुप्रसन्नममस: सन्त: तत् मनिबद्धमिति भाव: भजन्ना सेवन्तां पयालोचयन्तु रति निष्कर्षः। वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ ७॥ (झ) कतप्रसादाः कृतानुग्रहा: दर्शनार्थ क्तोद्यमा इति यावत् । पारिषदा: परितः सौदन्तीति पारिषदा: सभ्या इत्यर्थः। कथाप्रदेश कांशम् । समारम्भे उपक्रमे । (ब) दौषिष्यमाणः यज्ञानुष्ठाने प्रतिव्यनित्यर्थः। कौशिकः कुशवंशनन्दनः ।

·महावीरचरित विजयि सहजमस्त्रैर्वीर्यमुच्छ्राययिष्यन् जगदुपक्कतिवीजं मैथिलौं प्रापयिष्यन् । दशमुखकुलघातलाध्यकल्याणपात्रं धनुरनुजसहायं रामदेवं निनाय ॥८॥ निमन्त्रितस्तेन विदेहनाथः स प्राहिणोद भ्रातरमात्तदीक्षः। कुशध्वजो नाम स एष राजा सोतोर्मिलाभ्यां सहितोऽभ्युपैति ॥८॥ [इति निष्क्रान्ती] [इति प्रस्तावना (ट)] ऐक्ष्वाकस्य इक्ष्वाकोरपत्यं पुमान् ऐच्चाक: तस्य इक्ष्वाकुकुलोत्पन्नस्वेत्यर्थः। वशिष्ठपुगे. धस: वशिष्ठ: पुगेधा: पुरोहित: यस्य तथोक्तस्य, पुरोधास्त पुरोहित इत्यमरः । विजयोति । विजयि विजयशीलं सहजं स्वाभाविकं जगताम् उपलतेः उप- कारस्य हितस्येत्यर्थः वीज हेतुभूतं वीर्य' रामदेवस्येति भाव: उच्छाययिष्यन् उच्छ्रितं कारयिष्यन् उन्नमयिष्यन्निति यावत् तथा मैथिली जानकौं प्रापयिष्यन् सङ्घटयिष्यन्निति भाव: जगदपततिवीजमिति मैथिन्लौमित्यस्य विशेषणमपि सङ्गछते। अनुजः लक्षण: महायः सहचरो यस्य तथोक्तं दशमुखस्य रावणस्य कुलपातेन वंशविनाशन वाध्य प्रशं- सनीयं यत् कल्याणं मङ्गलं तन पावं भाजनं रामदेव धनुः धनुर्वेदं निनाय प्रापयामास शिक्षयामास धनु: ऐश्वरं कार्मुकं जनकग्रहस्थमिति भाव: निनाय प्रापितवान् दर्शया- मासेति चेति व्यज्यते। मालिनौहत्तं, ननमयययुतेयं मालिनी भोगिलोकरिति तल्लक्षणात् ॥ निमन्त्रित इति। तेन विश्वामित्रेण विदेहनाथो जनक: निमन्वितयजोत्सवे इति शेषः । स विदेहनाथ: जनक: भात्तदीक्षः यज्ञार्थ ग्रहीतव्रत इत्यर्थः भातरं कुशध्वज प्राहिणोत् प्रेरयायास। स एष कुशध्वजो नाम राजा सौतोर्मिलाभ्यां सौतया उर्मिलया च सहितः अभ्य पैति पागच्छति। उपेन्द्रवजेन्द्रवञ्चयोरुपजातिहत्तम्। स्वादिन्द्रवजा यदि तौ जगौ ग इति उपेन्द्रवजा प्रथमे लघौ सेति च पनन्तरोदौरितजभाजी पादौ यदीयावुपजातयस्ता च इति तल्लक्षणात् ॥८॥ (ट) प्रस्तावना प्रस्ताव्यते धनयेति प्रस्तावना सन्दर्भसंसूचनी वाक्परम्परेत्यर्थः । उक्तञ्च दर्पणे।-नटी विदूषको वापि पारिपार्बिक एव वा । सूवधारण सहिताः संलाप ॥

·प्रथमोऽङ्कः। [ततः प्रविशति रथस्थो राजा सूतः कन्ये च ] राजा । आयुष्मत्यौ सौतोर्मिले ! अद्य भगवान् विश्वामित्रः श्रद्दधानेन चेतसा वत्साभ्यां प्रणन्तव्यः (ठ) । कन्ये । जधा कणिठ्ठतादो आणबेदि (ड)। राजा । तुरीयो ह्येष मेध्योऽग्निराम्रायः पञ्चमोऽथवा । अथवा जङ्गमं तीर्थं धर्मो वा मूर्तिसञ्चरः ॥ १० ॥ सूत: । साङ्कास्यनाथ ! एवमेतत् । न खलु विवामित्रा- दृपमहत्त्व न कश्चिदपरः प्रकष्यते । यस्य भगवतस्त्रशडावं शौन:शेर्फ रम्भास्तम्भनं च इति अपरिमेयम् आश्चर्यजातम् आख्यानविद आचक्षते ()। यत्र कुर्वते । चिर्वाक्य: खकार्योत्यैः प्रस्तुताक्षेपिभिर्मिथः । प्रामुखं तत्तु विजयं नामा प्रस्तावनापि चेति । (ठ) श्रद्दधानेन श्रद्धा पूज्येष्वनुराग: तहता। प्रणन्तव्य: अभिवादनीयः । (ड) यथा कनिष्ठतात: श्राज्ञापयति । तुरीय इति । एष विश्वामित्र: तुरीयश्चतुर्थः देताग्निभिन्न इत्यर्थ: मध्य: पवित्रः अग्निः, अथवा पञ्चमः ऋग यजु:सामाथवभ्य: भिन्न इत्यर्थः आम्नायः वेदः । अथवा जङ्गम सञ्चरत् तीर्थ पुण्यक्षेवं वा किंवा मूा सञ्चरतीति मूर्तिसञ्चर: देहवानित्यर्थः धर्मः श्रुतिस्मृत्युदितक्रियाकलापस्तजन्यापूर्वापरनामा अदृष्टविशेषो वा। विषयविषयिणो- रभेदाध्यवसायापकमलङ्कारः ॥ १० ॥ (ट) साझास्वनाथ ! साङ्कायो नाम जनपदविशेषः तस्य नाथ: अधिपति: तत्सम्बो. धने । प्रक्लष्यते उन्नम्यते । वैशङ्कवं विशङ्ख मा राजा तत्सम्बद्धम् । पुरा विशगुर्नाम ऐक्ष्वाको नृपतिः सशरीरः खर्ग जिगमिषुर्यष्टुमिच्छन् पुरोधसं वशिष्ठमन्वनधत्। स तु महर्षि स्तं तथानहतया प्रत्याचचक्षे। राजा कोपाक्रान्तो गुरुसुवानभ्य त्य प्रोवाच गुरु- पुत्रा: ! गुरुणाहमवज्ञातः तद्भवन्तो मां यज्ञे वर्ग' नयन्विति । ते च तं गुरुद्रुई मत्वा प्रत्याचख्य ः। ततः स वशिष्ठद्देषियां विश्वामित्रं शरणं जगाम । विश्वामिवस्तु तपोबलेन तं सशरीरमेव दिवं निनाय किन्तु गुरुद्रोहिणस्तस्य खगेऽनधिकारात् देवेन्द्रस्तथा खर्गमारो- इन्तं तम् अधःपातयामास । पध:पतंश्च स विश्वामित्रमाकार्य भगवन् ! पातितोऽहं देवरिति ·महावीरचरित तदस्मिन् ब्रह्मास्त्रिदशमुनिभिर्नाधितशम तपस्तेजोधानि स्वयमुपनतब्रमणि गुरौ। निवासे विद्यानामुपहितकुटुम्बव्यवहति- भवानेव नाघ्यो जगति गृहमेधो गहवताम् ॥ ११ ॥ घदन् विश्वामिवेण तवैव तिष्ठेयुक्तोऽन्तरीक्ष एव तस्थाविति पुरातनी गाथा। स चावाशिरा दक्षिणां दिशमाश्रित्याद्यापि तिष्ठति । तथाच-"विशर्वन्धुभिमुक्तः ऐलाक: प्रीतिपूर्वकम् । प्रवाशिरा दिव' मौतो दक्षिण दिशमास्थितः" इति । विस्तरस्तु वामौकिरामायणस्य पादिकाण्ड षष्टितमसमें द्रष्टव्यः । शीनाशकं पुन:शेफो नाम कश्चिदृषिपुत्र: तत्सम्ब- धम् । पुरा अम्बरीषनामा नृपतिर्नरमेध यज्ञ चिकीर्ष न् नरं लब्धु मितस्ततोऽन्विष्यन् चौकस्य मुने: पुर्व शुनःशेषं प्राप्य गगनमागंण रथारूढ़ः प्रस्थितः । विश्वामित्रस्थाश्रमो. परिभागेन ब्रजम्न्स्य रथस्थितोऽसी शुन:शेफ: "पितरौ धनलब्धी च राजा खड्गधरस्तथा । देवता बलिमिच्छन्ति को मे बाता भविष्यतीति वदन रोदिति म। विश्वामित्र: उपरि • तथा रुदितमाकर्ण्य कोऽयं यातीत्य चैर्जगाद। राजा तु भृशं परित्रम्तो विश्वामिचात् तत्क्षणमवान्तरीक्षात् अवतरन् तेनैव बालवन विश्वामित्रमुपजगाम। विश्वामित्रस्त बालक तथा विलपन्तं दृष्टा मिसरा दयमानः स्वान् पुवान् मधुच्छन्दादौन उवाच वत्मा: ! राज्ञोऽस्य अभौमितं यज्ञं समाधत्तेति । ते तु पितुराज्ञां नवामन्यन्त । विश्वामित्र: मकोप- तान् परित्यज्य शुन:शेफमवादीत् ! वत्स! ग्रहाणेमं मन्वं मत्तः, यदा राजा त्वां बधाय मेष्यति तदा धनेन मन्वेण देवान् लीष्यसि। स्तवेन तुष्टाथ देवास्त्वां रक्षिष्यन्ति मा मरित्यक्ता राजानं सबालकं मुमोच। ततश्च तस्मिन यज्ञे शुन:शेफस्तुता देवास्लमरक्षन राजच यज्ञ सफलमकुर्वन् । पथ शुनःशेफो विश्वामिवेण पुवौलत इति पुरातनी कथा- बानुसन्धया। वितरस्त बाबीकिरामायणे पादिकाण्ड डिषष्टितमसमें द्रष्टव्यः । रम्भा- सन्भनं रम्भा नाम कापिटाराः अस्य तपस: विघ्नार्थमागता तस्याः स्तम्भनं शापात् निश्चली- करणं शैलीभावप्रापणमिति यावत् । तथाचोक्तं,-"तपोविघ्नकरी चैव पञ्चचूड़ा सुमध्यमा । रम्भा नामाप्सराः शापाद् यस्य शैलत्वमागतेति । विस्तरस्त वायौकिरामायणस्य बाल- का चतुःषष्टितमसग द्रष्टव्यः । अपरिमेयं परिमातुमशक्यम् इयत्तया प्रमाणतय परिछत्तुमशक्यम् । पाख्यानविदा प्रतिहासज्ञाः । तदिति। तत् तस्यात् ब्रायः विरिचिप्रमुख: .विदशमुनिभिः देवर्षिभिः माथितः प्रार्थितः समः शान्तिसतीविरसियम तथाभूते तपसा जनितं यत् तेन: ज्योतिः तस्य यहा - ·प्रथमोऽः। राजा। माधु भोः ! साधु सूतृतं हि सूत! भाषसे । प्रक- टकल्याणोदर्कसङ्गमा येते भगवन्तः साक्षात्कृतब्रह्माणो महर्षयः (ण)। तमांसि ध्वंसन्ते परिणमति भूयानुपशम: सतत् संवादेऽपि प्रथत इह चामुत्र च शुभम् । अथ प्रत्यासङ्गः कमपि महिमानं वितरति प्रसवानां वाचः फलमपरिमेयं प्रसुवते ॥ १२ ॥ सूतः। दृश्यते हरितपरिसरारण्यरमणीयं कौशिकोपरि- क्षिप्तमायतनमृषेस्तस्य सिद्धाश्रमपदं नाम। किंबहुना । अयम् आत्मना तृतीयः कुशिकनन्दनो भवन्तमेवाभ्युद्यातः (त)। तपश्च तेजश्च तयोः धाम आश्रयः तस्मिन् खयम् आत्मना खतेजसैवेत्यर्थः उपनतम् उपस्थितं ब्रह्म ब्रह्मण्यमिति यावत् यस्य तथाभूते गुरौ सर्वजनपूज्ये विद्यानां निवासे आधार पस्मिन् विश्वामित्रे उपहिता निहिता कुटुम्बव्यवहति: खजनव्यवहारः येन तथाविधी भवानेव अगति ग्रहवतां ग्रहिणां मध्ये साध्यः प्रशस्यः रहैदर: मेधते सङ्गच्छते इति ग्रहमधी ग्रहस्थः भवतीति शंषः । शिखरिणीहतं, रसैरुद्र किया यमनम- भलाग: शिखरिणीति तदक्षणात् ॥ ११ ॥ (ण) सूनृतं मन्यमधुरम् । प्रतिष्टेति। प्रष्ट' कल्याण मङ्गलमव उदर्क: उत्तर फलं "उदर्कः फलमुत्तरम्" इत्यमरः । तस्य संक्रमा: सेतव: उपायभूता इति यावत् । माक्षादिति । साक्षात्कत प्रत्यक्षीकृतं ब्रह्मतत्त्व परमात्मा वा यैः तथोक्ता: । महर्षय इति गौरवे वहुवचनम्। महर्षि समवायोऽयमिति भावः । तमांसीति । मकत् एकवारं संबादेऽपि सङ्गऽपि एभिरिति शेष: तमांसि अज्ञाना- नौति भावः ध्वसन्ते विनश्यन्ति भूयान् महान् उपशम: चित्तनि तिरिति यावत् परि- णामति फलति, इह च अस्मिन् लोके च अमुव च परस्मिन् लोके च शुभं प्रथते उत्पद्यते । पथ मवादानन्तरमित्यर्थः प्रत्यासा: पुनः पुनरासम्यक् सङ्गः कमपि अनिर्वचनीयं महि- मान वितरति ददाति प्रथयतीति यावत् ततश्च प्रसन्नानां प्रौतानामषामिति शेष: वाच: पाशीरूपा इति भाव: अपरिमेयम् पसंख्य फलं प्रसुवते प्रकर्षण उत्पादयन्ति । शिख- रिणौवृत्तम् ॥ १२॥ (त) हरितेति । हरित: श्यामल: परिसर: पाभीगः यस्य तादृश' यत् भरण्य वन .

·१०
महावीरचरित
राजा। यद्येवमवतरामो रथात् [ कन्याभ्या सहावतीर्य ]
सूत ! सूत ! उच्यन्ता सैनिकाः न कश्चिदाश्रमाभ्यर्णभूमयः
परिक्रम्यन्तामिति (थ)।
सूतः । यथाज्ञापयसि [ इति निष्क्रान्तः ]
[ततः प्रविशति विश्वामित्री रामलक्ष्मणौ च]
विखा। [स्वगतम्]
रक्षोघ्नानि च मङ्गन्नानि सुदिने कल्पयानि दारक्रिया
वैदेह्या च रघदहस्य कुशलःक्षाप्रवेशश्च नः ।
प्रास्थाप्यानि च तानि तानि जगतीक्षेमाय गमात्मनो
दैत्यारेश्वरितामृतान्यथ खलु व्यग्राः प्रमोदामहे ॥ १३ ॥
सन्दिष्टं च मैथिलस्य राजरमाभिः प्राचार इति जय-
तेन रमणीयं मनोहारि। कौशिकीपरिचित कौशिकी नाम नदी तया परित्तिप्त परि-
वेष्टितम् । आयतनम् श्रावासक्षेत्रम् ! सिद्धाश्रमपदं सिद्धानां सफलतपसामाश्रमपदम्
प्राथमस्थान नामेति प्राकाश्ये सिद्धाश्रमनामा ख्यातामति यावत्। अयं कुशिकनन्दनः
प्रात्मना वन तौय: बालकइयसहित इति भाव: अभ्यु दयात: अभिनन्दनार्थमुत्थित
इत्यर्थ:।
(ध) पाश्रमाभ्यर्णभूमय: भायमसनिकष्टदेशाः । परिक्रम्यन्ताम् पागम्यन्ताम् ।
रक्षोघानीति। मुदिने गुभ दिवसे रक्षांसि घन्तीति तथोक्तानि राक्षस विनाशकानि
मालानि माङ्गलिककार्याणि कल्पानि विधेयानि वैदे या सौतया सह रदहस्य रघुपते:
रामस्य दारक्रिया परिणयव्यापार: नः अस्माकं दीक्षायां यज्ञव्यापार प्रवेशः प्रवर्तनञ्च
कशन: मजाले: कल्पा इति वचनविपर्यासनान्वयः। अथानन्तरं रामात्मन: रामकपिण:
दैत्यारे: विणी: जयतीक्षमाय भुवनमालाय तानि तानि चरिता तानि अङ्ग तचरितानि
च पास्थाप्यानि प्रख्याप्यानि खलु यत: व्यग्रा: तत्पराः वयमिति शेष: प्रमोदामहे
प्रमोदमनुभवाम इत्यर्थः । शाद लविक्रीड़ित हत्तं, सूय्याश्च यदि म: सजौ सततगा: शार्दूल-
विक्रीडितमिति तजचणात् ॥ १३ ॥

·प्रथमोऽ:
११
मानोऽपि यजे निमन्त्रितोऽसि कुशध्वजस्तु सौतोर्मिलाभ्यां सहितः
प्रेषितव्य इति कृतञ्च तत् प्रियसुहृदा (द)।
कुमारौ। भगवन् ! कः पुनरयं महात्मा यमत्रभवन्तोऽपि
एवम् अभ्युद्याताः ?
विखा। श्रूयन्त एव निमिकुलात्मसम्भवा राजर्षयो विदे-
हेषु (ध)।
तेषामिदानी दायादो वृष्टः सीरध्वजो नृपः ।
याज्ञवल्कयो मुनिर्यस्मै ब्रह्मपारायणं जगौ ॥ १४ ॥
कुमारौ । यस्य गृहेषु तत् माहेश्वरं धनुः पूज्यते ?
विश्खा । अथ किम् ?
कुमारौ। [सकोतुकम् ] अथ किल भन्यदपि तत्र आश्चर्य
यत् अयोनिजा कन्यका इति ।
विश्वा। [विहस्य ] तदपि अस्ति ।
अयन्तु यजमानेन यक्ष्यमाणस्य मे गृहम् ।
प्रेषितस्तेन वात्सख्यादनुजन्मा कुशध्वजः ॥ १५ ॥
(द) सन्दिष्ट वाचिकं प्रहितम्। आचारः व्यवहार: शिष्टरीतिरिति यावत्। यज-
मान: यज्ञकुर्वन् ।
(ध) श्रूयन्त एव श्रुतिविषयौक्रियन्त एव युभाभिरिति शेष: । विदेहषु तदाख्यजन-
पदेषु ।
तेषामिति । इदानी साम्प्रतं तेषां राजर्षीणां दायादः उत्तराधिकारी सौरध्वजो नाम
वृद्धो नृप अस्तौति शेषः। याज्ञवल्क्यो मुनिः यी सीरध्वजाय ब्रह्मापारायण ब्रह्मणः
बदस्य पारायण' पारगमनं जगी गीतवान् श्राद्योपान्मसमयवेदं यमध्यापितवानित्यर्थः ।
यसी इति सादथ्य चतुर्थी । पनुष्टुव वृत्तम् ॥ १४ ॥
अयमिति । यजमानेन यशव्यायतेनेत्यर्थः तेन सौरध्वजेन तु वात्सल्यात् ने हात
मयि अनुरागादिति यावत् । अयम् अनुजन्या पनुजः कुशध्वजः यचामाणस्य याग करि-
व्यतः मे मम म्यहम् भाश्रमं प्रेषितः । अनुष्टुव वृत्तम्॥ १५ ॥

·१२ महावीरचरिते" तत् अस्मिन् राजश्रोत्रिये वसाभ्यां प्रश्रयेण (न) वर्तितव्यम् । कुमारी। एवम् । राजा। [ तौ निर्वर्ण्य - प्रवत्या पुण्यलक्ष्मीको कावेतौ ज्ञायते विदम् । राजन्यदारको नूनं कृतोपनयनाविति ॥ १६ ॥ द्वितीयस्य च वर्णस्य प्रथमस्याश्रमस्य च । अहो ! रम्ये इमे मूर्ती वयसो नूतनस्य च ॥ १७ ॥ तथाहि-चूड़ाचुम्बितकङ्कपत्रमभितस्तुणोइयं पृष्ठतो भस्मस्तोमपवित्रलाञ्छनमुरो धत्ते त्वचं रोरवीम् । मौा मेखलया नियन्त्रितमधोवासश्च माञ्जिष्ठिक पाणो कार्मुकमक्षसूत्रवलयं दण्डं परं पैप्पलम् ॥ १८ ॥ (न) राजश्रोत्रिये गजर्षावित्यर्थः। प्रथयेण विनयन । प्रकृत्य ति। प्रकल्या खभावेन पुण्या पविया विराद्धेत्यर्थः लक्ष्मीः श्रीः ययोः तथाभृती एतौ बालकाविति शुषः को ? तु किन्तु ननं निश्चितं कृतम् उपनयनं सदाखासंस्कारी ययोः तथाविधौ उपनौतावित्यर्थ: राजन्यदारको चवियकुमारी इतीदं ज्ञायते। अनुष्ट व C. वृत्तम् ॥ १६॥ हितीयस्थति। इमे मूत्ती शरीरे द्वितीयम्य वर्णस्य च सवियजातरित्यर्थः प्रथमस्य श्राश्रमस्य च ब्रह्मचर्यस्व चेत्यर्थः नुतनस्य नवस्य वयसश्च रम्ये मनोजे, अहो आश्चर्य वर्याः स्युर्ब्राह्मणादय इति ब्रह्मचारी ग्टही वानप्रस्थो भिक्षुश्चतुष्टये। आश्रमोऽस्तौति चामरः । अनुष्ट बहत्तम् ॥ १७ ॥ चड़ेति । पृष्ठतः अभितः पृष्ठस्य उभयोः पार्श्व यो: चूड़या शिखया चुम्बित: स्पृष्टः कडापन: शरो यस्य तादृश तूणीइयं भस्मनां स्नोमो मिचय एव पविवं लाञ्छनं चित्रं यस्य तादृशम् उर: वक्षःस्थलं रौरवौं रुरु म मृगः तत्सम्बन्धिनी त्वचं चर्म । तथाच मनुः । कार्यरौरवव्यातानि चर्माणि ब्रह्मचारिणः । वसौरबानुपूर्वण शाणचौमाविकानि चेति। मौा मूर्वा लताविशेष: तन्मयौ तथा मेखलया कटौसूवेण नियन्त्रितं मिबई माञ्जिष्टिक मनिष्ठा लताविशेषः तस्या रसेन रनितम् अधोवास: परिधानवस्त्र' मौसी ·क्खु, प्रथमोऽरः। १३ कन्ये सोम्मदंसणा एदे (प)। राजा। [उपमृत्य ] भगवन् ! अभिवादये। विश्वा। दिध्या गर्भरूपकं त्वां कुशलिनमागतं राजर्षि- राहात् पश्यामि (फ) । तत् परिष्वजख । [पालिङ्गय ] अपि प्रहत्तयज्ञोऽसौ विदेहाधिपतिः सुखी। गोतमश्च शतानन्दो जनकानां पुरोहित: ? ॥ १८ ॥ राजा। ननु आर्य म एकः सुखी सह पुरोधसा दैर्घतप- सेन यस्यैवं भवन्त: कुटुम्बवृत्तिमनुपतिताः (ब)। कन्ये। पणमामो (भ)। विद्वत् समा नच्या कार्या विप्रम्य मेखला । क्षवियस्य तु मौर्वी ज्या वैश्यस्य शमतान्तवौति मनुः । पाणौ कार्मुकं धनुः अक्षमूववलयं जपमान्नामगडन्ल परम् उत्कृष्टं पैप्पल पिप्पलो वट: तस्यायमिति पैप्पल: त दण्डम् । तदुक्तं मनुना। ब्राह्मणो विवपालाशी क्षत्रियो वाटखादिग। पैनवोटबगै वैश्यो दण्डानहन्ति धर्मत इति । धत्त धारयति बालक- यमिति कर पदमूह्यम् । यदा चडाचुम्बितक झपवतूशीय पृष्ठतः अभितः वर्तते इति शेष: भस्मस्तोमपचिवलाञ्छनम् उर: वक्षःस्थल रौरवौं त्वच धत्ते धारयति, मौऱ्या मंग्वनया नियन्त्रित मानिष्ठिकम् अधोवास: पाणी कामकम् अक्षसूबवलयम् अस्मिन् पक्ष दगड : पर: पैप्पन्न इति पाठः पर: उत्कष्ट: पैपलो दण्ड अ वर्तते इति शेष: । शादालविक्रीड़ित वृत्तम् ॥ १८ ॥ (प) सौम्यदर्शनी खल एताविति सं। सौम्य सुखदं दृश्यने उति दर्शनं रूप ययोः तथाभूतौ। (फ) गर्भरूपकं पुवम्वरूपम् । रानर्षिरहात अनकग्रहात् । अपोति । असौ विदेहानामधिपतिः जनक: प्रहत्तयज्ञ: प्रारब्धघन: सखी अपि ? निर्विघ्नः किमित्यर्थः। ननकानां जनकवंशीयानां पुरोहितः गोतमस्य अपत्य पुमान गौतमः शतानन्दश्च अपि सखौत्यन्वयः । अनुष्टुप हत्तम् ॥१९॥ (ब) तपसन दीर्घतपस: गोतमस्य अपत्य पुमान् दैर्घतपस: तेन। कुटुम्बवृत्ति बन्धुव्यवहारम् । अनुपतिता अनुगताः । (भ) प्रणमाव इति ।

·१४ महावीरचरिते राजा । लागलोलिख्यमानाया यज्ञभूमः सुनिर्गता। सौतेयमूर्मिला चेयं द्वितीया जनकात्मा ॥ २० ॥ विखा। भद्रमस्तु । लक्ष्म। [ जनान्तिकम् ] पाश्चर्यमियमडतसूतिरा- (म)। रामः । उत्पत्तिर्देवयजनात् ब्रह्मवादी नृपः पिता। सुप्रसबोज्ज्वला मूर्तिरस्या: स्नेहं करोति मे ॥ २१ ॥ राजा । भगवन् ! कौ त्वामनुगतावेतौ क्षत्रियो ब्रह्मचारिणो ? । प्रतापविक्रमो धर्म पुरस्कृत्योहताविव ॥ २२ ॥ विखा। रामलक्ष्मणौ दाशरथी। कुमारी। [ सविनयमुपमृत्य गुरो ! अभिवादयावहे । राजा। दिध्या महाराजदशरथप्रसूतिदृश्यते । [परिष्वज्य ] मान्यत्र राघवाइंशात् प्रसूतिर्वत्सयो: क्षमा । दुग्धार्णवादृते जन्म चन्द्रकौस्तुभयोः कुतः ? ॥ २३ ॥ लागलेति। लाग्लेन उल्लिख्यमानाया उत्खन्यमानायाः यज्ञभूमेः सुनिर्गता इयं सौता इयञ्च हितौया जनकात्मजा कमिला नामेति शेषः ॥ २० ॥ (म) जनान्तिकं विपताककरणान्यानपवायान्तग कथा। अन्योन्यामन्त्रण' यत स्थाजनान्ते तज्जनान्तिकमित्युक्तलक्षणम। अग तमूति: अनु ता अलौकिको मृतिः उत्- पक्तिः यस्याः तथाभूता। अयोनिजत्वादिति भावः । उत्पत्तिरिति । अस्या इति सर्ववान्वयः । देवयजनात यज्ञभूमेः उत्पत्तिः एतेन विराद्धेः परा काष्ठा दर्शिता। अमवादी नृपो जनक: पिता, तथा सुप्रसन्ना पतिसौम्या उज्ज्वला च मूर्ति: मे मम न हम् अनुरागं जनयति । अनुष्टुव वृत्तम् ॥ २१ ॥ काविति । प्रतापविक्रमौ तेन:पराक्रमो धर्म पुरस्कृत्य उद्गताविव उत्थिताविक एतौ त्वामनुगतौ क्षवियौ ब्रह्मचारिणी की ? अनुष्टुव वृत्तम्। उत्नचालकारः ॥ २२ ॥ नान्यवेति । रघोरयं राघवः तस्मात वंशात् अन्धव क्सयो: अनयोः प्रसूति: उत्पत्ति: न चमा न योग्या। दुग्धार्णवात् चौरनिधेः ऋते विना चन्द्र कौस्तुभयोः मन्म कुतः ?

·प्रथमोऽः। १५ श्रुतपूर्व हि एतदस्माभिः कर्णामृतम्- प्राप्ताः कच्छादृष्यशृङ्गोपचारः पुण्यश्चीका: कोशलेन्द्रेण पुत्राः । ये दीप्तस्य श्रेयस: पारकामा- चत्वारोऽपि ब्रह्मचर्य चरन्ति ॥ २४ ॥ सदत्रभवता निष्पवाशिषां काममरिष्टतातिम् पाशामहे सिह एव तु रघूणां प्रसूते: उत्कर्षः । यान् मैत्रावरुणि: प्रशास्ति भगवानाबायपूर्त विधौ शखद येषु विशामनन्य विषयो रक्षाधिकारः स्थितः । सावित्रस्य मनोमहीयसि कुले तेषामवाप्तामना राज्ञां नो महिमा न जातु वचनप्रज्ञानयोर्गोचरः ॥२५॥ न कुतोऽपि सम्भवतीत्यर्थः । अव प्रतिवस्तूपमालकार:। तदुक्त दर्पणे, प्रतिवस्तूपमा सा स्याद वाक्ययोगम्यसाम्ययोः। एकोऽपि धर्म: सामान्यो यव निर्दिश्यते पृथगिति । अनुष्टव हत्तम् ॥ २३॥ प्राप्ता इति कोयलेन्द्रेण दशरथेन ऋष्यङ्गस्य उपचारैः सेवाभिः सम्हातयज्ञान- हाम, कछात् पतिदुःखात् पुण्या पौः येषां तथाभूताः चत्वारः अपि पुवाः, ये पुवाः दीप्तस्य उद्रिकस्य श्रेयस: मजालस्य पारकायाः पारगमनेसव: सन्त: ब्रह्मचर्य प्रथममाश्रम चरम्ति सेवन्ते। शालिनौहतं, मात्ती गौ चेच्छालिनी वेदलोकरिति समक्षणात् ॥ २४ ॥ (य) भवभवता पूज्येन। निष्पन्नाशिषां निष्पन्ना निता पाशीः माल येषां तथाभूताम्। कामं सम्यक् । परिष्टतातिं मङ्गलहद्धिम् पाभध्वंझं वा, परिष्टन्तु शुभाशुभ इत्यमरः। सिद्ध एव खाभाविक एवेत्यर्थः । यामिति । भगवान् मैवावरुणि: मिवश्य वरुणच ती मिवावरुणौ तयोरपत्य मैका- वरुणि: वशिष्ठः। पुरा मिवावरुणयोस्तपस्वतोनियमविघ्नकरणाय समागतामुर्दशौं पश्यतो रतश्शंस्कन्द । तस्मात् वशिष्ठ उदभूदिति वार्तानुसन्धया । भाबायो वेद: तेन पूर्त सददिने इति भाव: विधौ यज्ञाटिव्यापारे इति यावत् यान् प्रशास्ति उपदिशति, येषु भवर मतत विशां मनवाया, हौ विशौ वैग्यमनुजावित्यमरः । म अन्येषां विषयो भवतीत्य- ·१० महावीरचरित विखा । अत्रान्तपुण्यकर्माण: पावनप्रायकोर्तयः । महाभाग्यविदस्तेषां यूयमेव स्तवक्षमाः ॥ २६ ॥ सखे! विश्वम्य लौकिकाः संस्यायान् अनुप्रविशन्ति तद- स्मिन् विकहतप्रच्छाये मुहर्तमामह (र)। [इति सर्वे परिक्रम्य उपविशन्ति ] [ नेपथ्य] जय जय जगत्पते ! रामचन्द्र ! जय । [ सर्वे साद्भुतमवलोकयन्ति ] राजा । भगवन् ! का पुनरियं देवता ? विखा। अस्ति अहल्या नाम गोतमस्य महर्षेरौतथ्यस्य धर्म- पत्नी। यस्याः शतानन्द प्राङ्गिरसोऽजायत। तामिन्द्रश्चकमे । तस्मात्तं गोतमदारावस्कन्दिनमहल्याजार इति निर्दिशन्ति । अथ भगवान् मन्युमाप। तस्यां धर्मपत्नयामन्धतामिस्रमभ्यध्या- यत् । सेयम् अद्य रामभद्रतेजसा तस्मादेनसो निरमुच्यत (ल)। नन्यविषयः रक्षाधिकार: पालनाधिकारः स्थितः, सवितुः सूर्यस्य अपत्य पुमान् माविव: तस्य मनो: महीयसि प्रतिमहति कुले अवाप्तात्मनां लब्धजन्मनां तेषां राज्ञां महिमा प्रभाव: जातु कदाचिदपि मोऽस्माकं वचनप्रशानयोः वामनसयोरित्यर्थः न गोचरः न विषयः। वय वाक्यमनोभिश्च सूर्यवंश्यनृपतीनां प्रभावं ज्ञातुन समा इति भावः । शार्दू व विक्रीडितं हत्तम् ॥ २५ ॥ अवान्तेति । . अश्रान्तानि पविरतानि पुग्यानि कर्माणि येषां तथाभूता: पावनमाया प्रार्या पावना: कौतयः येषां तथोक्ताः यूथमेव तेषां साविवाणां महाभाग्यविदः महा- भाग्य जा: पतएव स्तवचमाः स्तुतियोग्या: अनुष्टुव वृत्तम् ॥ २६ ॥ (र) विषम्य विश्रान्ता भृत्वा। लौकिका: लोकाचारमा जनाः संन्यायान् संलापान अनुप्रविशन्ति कुर्वन्ति। विकतप्रच्छाये विकत: सुवाहक्ष: तस्य प्रलष्टा छाया प्रचार्य तस्मिन । पास्महे उपविशामः । (ल) पौनष्यस्य उतथ्यस्य अपत्य पुमान भौतथ्य: तस्य । पारिस: अङ्गिरस अप- ·१७ प्रथमोऽहः। राजा। कथमप्रमेयसहजानुपमसामर्थ्य एव वमो वैकत्त नकुमारः ? (व)। सोता। [सम्र हानुरागं निर्वर्ण्य अपवार्य च] सरीरवि- माणसरिसो णं से अणुभाबो (श)। राजा। [निःखस्य] रामाय पुण्यमहसे सदृशाय सीता दत्तव दाशरथिचन्द्रमसेऽभविष्यत् । आरोपणन पणमप्रतिकार्यमार्य- स्त्रयम्बकस्य धनुषो यदि नाकरिष्यत् ॥ २७॥ अथ महल्या- त्यम् पाङ्गिनमः। अवय वंशावली, ब्रह्मा तन पुत्र: अङ्गिराः, ततपुव उतथ्यः, तत्पव: दौर्बत गाः, तत्पुव: गोतमः, तत्पुवः शतानन्द इति । तयान पहल्यास्कन्दनादिति भावः तम् इन्द्रं गोतमदारा पहल्या ताम अवस्कन्दति अभिगच्छतौति तथोकम् । अहल्याजार: अहल्याया जारः उपपतिः, जारस्तुपपति: समावित्यमरः । धर्षणानन्तर भगवान गोतम इति शेषः । मन्यु क्रोधम् । पन्धतामिस्रं तदाख्य नरक पाषाणरूपेण स्थितिरुपमिति भावः। अभ्यध्यायत् पभिचिन्तितवान पाषाणमयो भवेति अभिशशापेति भावः । एनस: पापात् निग्मुच्यत निमत्यर्थः । (व) अप्रमेयेति अप्रमेय प्रमातुमशक्यम् अपरिच्छेद्यमित्यर्थः महनं म्वाभाविकम् अनुपमम् असाधारण सामर्थ्य शक्तिः प्रभाव इति यावत् यस्य तथाभूतः। वैकर्तनकुमार: विकतन: सूर्यः तम्यापत्य पुमान वैकतनो दशरथ: तस्य कुमारः । (श) शरीरनिर्माणसदृशो ननु पस्य अनुभावः इति सं। शरीरस्व निर्माण घटन तत्सदृशः पारुतिमदृश इत्यर्थः । पमुंभाव: प्रभावः । रामायेति। भार्य: अनक: यदि वयम्बकस्य ऐश्वरस्य धनुष' भारोपणेन इस्तेन उत्तोलनेन सौताकत केणेति भाव: हेतुना। पुरा कस्मिंश्चित् कारणान्तरे धनुग्रह- सम्माननाय राजमहिषौमादिश्य मनको बहिरगमत् । राजमहिषौ तु स्वय केनचित् कारणेन तदक्षमतया ज्येष्ठां दुहितर सौतां तत्कर्मणि पादिदेश । सा तु धनु प्रविश्य वामन हस्तेन धनुरुत्तोल्य तद ग्रहं सुपरिष्क तमकरोन। पछ अनक: धनु- रचनार्थ तदग्रह प्रविश्य धनुस्खानपर्यन्तं सपरिष्क त दृष्ट्वा सविस्मयः राजमहिषीमाकार्य पप्रच्छ। सा तु बालिकया सम्यक् परिष्कृतमिति मन्यमाना भयेन खस्यासामर्थ्य निव- ·महावीरचरित [प्रविश्य तापस:] रावणपुरोहितः सर्वमायो माम वृहराक्षस: प्राप्तः। स किल राजकार्याद वः पश्यति । कन्ये। हु रक्सो (ष)। कुमा। महत् कौतुकस्थानम्। राजविखामित्रौ। [विमृष्य ] आः प्रागच्छतु । [तापसी निष्क्रान्तः] [प्रविश्य राक्षस:] मातामहेन प्रतिषिध्यमानः स्वयंग्रहान्माल्यवता दशास्यः । प्रजोनिजां राजसुतां वरीतुं मां प्राहिणोन्मैथिलराजधानीम् ॥ २८ ॥ दृष्टश्च तत्र यजमान: स राजा। तद्दचनात् कौशिककुश- ध्वजावनुसृतोऽस्मि (स)। [ इति परिकामति ] दयामास । · राजा ततः प्रभृति नेयं कन्या माधारणीति मत्वा तबिवाह तस्वैव धनषो भङ्ग' पण चकारेति पुरातनी गाथा। अप्रतिकार्यम् अप्रतिविधय नान्धयाकरणीयमिति यावत् पण' सहनुर्भनरूपमिति भाव: यहा अप्रतिकार्यम् भारोपणेन मौर्वीसङ्गमनेन पर्द तृतीया पणम पारोपणभिवं पणमित्यर्थः न अकरिष्यत् तदा पुण्यमहसे पवियतेनसे सहशाय अनुरुपाय दाशरथिषु दशरथात्मजेषु चन्द्रमा त रामाय सीता दत्तव भविष्यत् । बसन्ततिलकं हत्त जय वमन्ततिलक लभजा जगौ म इति तद्भक्षणात् ॥ २० ॥ (ष) राजसः। सं। मातामईनेति। मातामहन माल्यवता स्वयंग्रहात् बलादग्रहणादिति यावत प्रति- विध्यमानः निवार्यमाणो दशस्यो रावणः पयोनिर्जा राजसुतां सौतामित्यर्थः वरौतु याचितु मां मैथिलराजधानी मिथिलामित्यर्थः प्राहिणोत् प्रेषयामासेत्यर्थः । उपजाति- हत्तम् ॥ २८॥ (स) सब निथिलायाम्। यजमान: यज्ञकर्मणि व्यापतः । यजमान: यज्ञकर्मणि व्याप्तः। तचमात् नख राध: इभावास्येत्यर्थः बचमात् ।

·] प्रथमोऽमः। १८ रामलक्ष्मणौ। [सौतोर्मिले प्रति यथासंख्यम् आत्म- गतम् ] तत् किमियममृतवर्त्तिरिव चक्षुः प्राप्यायति (इ)। सौतोमिले। [तथैव तौ प्रति] किंत्ति सब इममिं लोषणाणन्दे मे दिट्ठी (क्ष)। राक्ष। [ उपसत्य दृक्ष] इयं सा अद्भुताकतिः सौता। स्थाने देवस्य पत्नी। ऋषे! नमस्ते । अपि पनामयं राजः ? (क)। तौ। [स्वागतम् ] इहास्यताम् । अपि प्रभोव: कुशलं तस्य यस्यार्चयत्यसौ। मूर्धा सवलकिरीटेन शासनं पाकशासन: ? ॥ २८ ॥ राक्ष। [उपमृत्य] कुशलं स्वामिनः । संदिष्टश्च वो महा. राजन । कन्यारत्नमयोनिजन्म भवतामाम्ते वसं चार्थिनो रत्न चेत् क्वचिदस्ति तत् परिणमत्यस्मासु शकादपि । कन्यायाश्च परार्थतैव हि मता तस्याः प्रदानादह बन्धुर्वा भविता पुलस्त्यपुलहप्रष्ठाश्च सम्बन्धिनः ॥ ३० ॥ (१) पाप्यायति प्रोणाति । (न) किमिति सज्जते अधिन लोचमानन्दे मे दृष्टि: । रज्यते इति भावः । . स। सजते सगति पनु- . (क) स्थाने युक्तम् । देवस्य रावणस्य । पनामय कुशलम् । पपीति। पसौपाको नामासुरः तस्य शासनः इन्द्रः स्खलन पतन किरीटो यस्मात् तादृशेन व्यतामुकुटनेति भाव: मूर्धा शिरसा यस्य शासनम पाजाम् चर्चयति वहतीति भावः तस्य व: युष्माक प्रमो: रावणस्य अपि कुशलम ! मालकिम् ? ॥ २६ ॥ कन्यारबमिति। पयोनिजन्म अयोनिज कन्धारबम् उत्कृष्टा कन्येब्यर्थः, आतौ माती बदुत कष्ट नद्रबमिह कथ्यते इति कोषः । भवताम् पास्त तिष्ठति, वयम् पर्थिनश्च याचका एव, कचित् प्रदेशे रवम् पन्ति चेत् तत् रखशकादपि यवर्ष पखमी शक्रत्यबापौत्यर्थः ·महावीरचरित सीता। हद्दी : हद्दो ! रकवसो में पत्थे दि (ख)। जर्मि। कहं एब्बं (ग)। राजविश्वामित्रौ। [चिन्तयतः ] लक्ष्म। [जनान्तिकम् ] • (घ) आर्य ! पायं ! किन पश्यसि निशाचरपतिर्देवोमिमां प्रार्थयते ? . ? रामः। वत्स! साधारण्याबिरातङ्कः कन्यामन्योऽपि याचते। किं पुनर्जगतां जेता प्रपौत्र: परमेष्ठिन: ॥ ३१ ॥ लक्ष्म। प्रतिसौजन्यादार्य्यस्य प्रतिसौजन्यादाय॑स्य तस्मिबपि निसर्गवैरिणि निशाचरे बहुमान: (ङ)। अस्मामु परिणमति उपतिष्ठते । ननु कन्या मया न कम्मैचिदपि दास्यते इति चेन्नन्याह कन्याया इति । कन्यायाश्च पगर्थता परम्खता एव मता हि सिईवेयर्थः । तस्याः कन्यायाः प्रदानात् मद्यनिति शंष: पहं वः यस्माकं बन्धुः भविता भावी, मवतेः कर्तरि तणाप्रत्ययः । पुलस्त्य पुलहाः पुनम्त्यपुलहयो: कुलजा: गक्षसा इत्यर्थः तेषु प्रष्ठाः अग्रगाः श्रेष्ठा इति यावन । पुलस्त्यकुलजश्रेष्ठा इति पाठान्तरम् । सम्बन्धिनश्च स्वजनाच भवितार इति शेषः । • शादल- विक्रीडितं वृत्तम ॥ ३ ॥ (ख) हा धिक् ! हा धिक् ! रामसो मां प्रार्थयते इति स । (ग) कथमेवमिति स। (घ) विपताककरणान्यानपवा-न्तरा कथा । भन्योन्यामन्त्रण यत् स्याम्चनान्ते बचनान्तिकम्। स एव विपताक: स्वाद बक्रितानामिकालिरिति च । साधारण्यादिति । पन्योऽपि इतरोऽपि जन: साधारण्यात् कन्यास सर्वेषां समाना- धिकारात् हेतो: निरातहः निर्मयः सन् कन्यां याचते प्रार्थयते। ममता नेता परमेष्ठिनः ब्रह्मणः प्रपौवः रावण: किं पुन: ? किं वक्तव्यमेतस्य प्रार्थनायामित्यर्थः । पर्थापत्तिर- बजारः। तदुक्त दर्पणे। दण्डापूपिकयान्यार्थागमोऽर्थापसिरिष्यते इति। अनुष्ट व - हत्तम् ॥ ३१॥ (6) निसर्गवरिणि स्वभावशवी।

·प्रथमा यो नस्त्रयोपरिध्वंसात् क्षात्रं तेजोऽपकर्षति । ऐयाकं यश्च राजर्षिमनरण्य किलावधीत् ॥ ३२ ॥ राम:। कामं शत्रुरिति बध्यः स्यात्र पुनरप्रमेयतपसमति- वोरमप्राकृतं प्राकृतवदहसि व्यपदेष्टुम् ? (च)। लक्ष्म। निरस्तवीरपुरुषाचारस्य का तस्य वीरता ? (छ) रामः । वम ! मा मैवम्। यहिहानपि तादृशेऽप्यभिजने धम्मात् पथो विच्युतः किं ब्रमोऽत्र ? तदन्यदेव न वसन्त्येकत्र सर्वे गुणाः । लीलानिर्जितषण्म खाद्भगवतः श्रीजामदग्नबाहते निर्विघ्रप्रतिपवविखविजयो वीरस्तु कस्तादृशः ? ॥ २३ ॥ यश य इति। यः वयीपरिध्वंसात् पय्या ऋग्यजुःसामरूपम्य वेदवयस्य परिध्वंस: उन्- लन तदुदिताचारविहिंसनमिति भावः तस्मात न: प्रस्माक' चाव क्षवियसम्बन्धि तेज: प्रताप अतिविहितधर्मप्रतिपालकमिति भावः अपकर्षति भशयति नाशयतीत्यर्थः ऐक्षाकम इचाकुकुलज राजर्षिम् अनरण्यम अबधीत् किलति प्रसिद्धौ। पुरा दिग्वि- जयाय निर्गतो दशाननः पयोध्यामेत्य हद्धम् अनरण्यम् अन्याययुद्धेन इतवानिति रामायणा- वार्ता। वांबोकिरामायणस्य उत्तराकाण्ड १९ विस्तरस्तु द्रष्टव्यः । अनुष्टुब - वृत्तम् ॥ ३९॥ (च) पप्रमेयतपसम् पप्रमेय प्रमातुमशक्यं तप: कठोरद्रत दशमस्तककलनेना इष्टतोषणरूपमिति भाव: यस्य तथाभूतम् । अपाङ्गतम् अलौकिकशक्तिमिति यावत् । प्राकतवन सामान्यजनवत । व्यपदेष्ट निर्देष्ट कौयितुमिति यावन । (छ) निरस्त ति निरस्तः स्वत: वीरपुरुषस्य पाचार: धर्मपथप्रवृत्तिरूप: येन तादृशस्य । यदितिः विद्वानपि कृतक्यिोऽपि ताशे पतिमहतौति भाव: पभिजने कुलऽपि ब्रह्मवंशप्रसूतावपौति भाव: धान धर्मादनपेतात पथ: सदाचारादित्यर्थ: विधुत: विष्ट: इति यत् अब किं ब्रूम: कि कथयाम: ? तन धर्म्य मार्गात भंशनम् पन्यदेव पन्य- हेतुकमेवेति भावः ! सर्व गुणा: एकव एकस्मिन जमे न वसन्ति। लीलया पवहनया निर्जितः षण्मुखः षडाननः कार्तिकेय: येन तथाभूतात् भगवतः श्रीजामदग्न्यात् श्रीपरश- ·२२ महावीरचरित राक्ष । ननु भोः । किमत्र चिन्त्यते ? द्रानिष्पेषविशीर्णववशकलप्रत्युप्तरूढ़व्रण- ग्रन्थ प्रवासिनि भङ्गमोघमघवन्मातङ्गदन्तोधमे । भर्तुर्नन्दनदेवताविरचितसम्दानि भूमेः सुता वीरबोरिव तस्य वक्षसि जगहौरस्य विधाम्यतु ॥३४॥ [नेपथ्य कलकलः] राजा। भगवन् ! य एते यज्ञे उपनिमन्विताः पुत्रदारैः सह दिग्भ्यो महर्षयः सम्पतन्ति तत एवाक्रन्द्रकलिल: कल- कल: (ज)। [सर्वे उत्तिष्ठन्ति ।] लक्ष्म । का पुनरियम् ?- अन्वप्रोतहत्कपालनलकफरक्कणत्करण- प्रायप्रेक्तिभूरिभूषणरवैराघोषयन्त्यम्बरम् । रामात् ऋते विना निर्विघ्नं यथा तथा प्रतिपन: प्राप्त: विश्वेषां जगतां विनयो येन तथा- भूतः तादृशः वौरस्तु क: ! न कोऽपौत्यर्थः । शाद लविक्रीड़ित इत्तम ॥ ३३ ॥ द्रागिति । भूमः सता जानकी द्राक् झटिति निषेण वर्णनेन विशौर्णय दलितस्य बजस्य इन्द्रेण प्रहितस्येति भाव: शकल: खण: प्रत्य प्रेम निखातिन भावे प्रत्ययः कढ़ानि जातानि यानि व्रणानि चतानि तेषां यन्थिभिः किर्णति भावः उडासते विरा- जते इति तथोक्त भजन मोघः विफल: मघवतः इन्द्रस्य यः मातहः इस्ती ऐरावत इत्यर्थः तस्य दन्तोद्यमः दन्तप्रहार: यस्मिन तथाभूते नन्दनं देवोद्यान तस्य देवता तदधि- ठात्री देवी तया विरचित गुम्फित्वा दत्तमिति यावत् सग्दाम माल्यभूषण यमिन तथा- विध जगदौरस्य विभुवनैकवीरस्य तस्य भत्त: खामिनो रावणस्य पक्षसि वौरीरिव विश्वाम्यतु मुखिता तिष्ठतु। शार्दलविक्रीड़ित वृत्तम् ॥ ३४ ॥ (ज) तत एव तादव महर्षीणां सम्पतमादित्यर्थः। पाक्रन्दकलिलः पाकन्दः अर्नादः तेन कलिल: युक्तः । कलकल: कलरवः ।

·प्रथमोऽ। पोतच्छर्दितरताकर्दमघनप्राग्भारपोरोललद्- व्यालोलस्तनभारभैरववपुर्दपोइतं धावति ॥ ३५ ॥ विश्वा। मेयं सुकेतोर्दुहिता भार्या सुन्दासुरस्य च । मारीचजननी घोरा ताटका नाम राक्षसी॥ ३९ ॥ कन्ये । ताद ! ताद ! भोषणा हदासा (झ)। गजा। मा भैष्टमायुष्मत्यो। विश्खा। [ रामं चिवुकै स्पृशन् ] वत्स ! हन्यतामियम् । मोता। हडो ! हद्दो ! एसा एब्ब एत्य णिउत्ता (ज)। रामः । भगवन् ! स्त्री खल्वियम् (ट)। अर्मि। सुदं अज्जाए एदं (ठ)। अन्वति । अन्त्रः शिगभिः प्रीतानि गुम्फितानि वहन्ति कपालानि नरशिरोऽस्थीनि एव मनकवत् नलाख्यटणवत् करं परुष यथा तथा वणन्ति खनन्ति कणप्रायाणि करण- बहलानि प्रेजितानि आन्दोलितानि भूरौणि प्रभूतानि यानि भूषणानि तेषां रवै: अम्बरम अाकाशम् बाघोषयन्ती ध्वनयन्ती तथा पौतच्छर्दिसेन पौतोदवान्तन रक्तकर्दमेन शोणित- पङ्गेन घन: सान्द्रः व्याप्त इति यावत् प्राग्भार: विस्तार: पाभोय इति यावत् तेन घोरम् उग्रं यथा तथा उल्ललन् उनाममान: व्यालोल: प्रलम्ब : य: स्तनभार: तेन भैरवं भौषण वपः शरीर' यस्याः तथाभूता दर्पण उद्धतम् उत्कट यथा तथा धावति आगच्छति । शादलविक्रीड़ित वृत्तम् ॥ ३५ ॥ मेयमिति सा इयं सुकेतो: गन्धर्वभेदस्य दुहिता कन्या मुन्दी नाम सुर: तस्य भायां मारीचो नाम राक्षस: तस्य जननी धारा दारुणा ताटका भाम राक्षसी। अनु- टुव हत्तम् ॥ ३८ ॥ (झ) तात ! तात! भोषणा इताशति स। भौषणा दय' इताश निराशा भवनिति शेषः (अ) हा धिक् ! हाधिक् ! एष एव पत्र नियुक्तः । एष रामः अथ ताड़काबधे । (ट) स्त्रीति स्वौजातिरबध्ये ति भावः । (3) बुतमार्यथा एतत् ।

·२४
महावीरचरित
सोता। [ सविस्मयानुरागम् ] अखदोभुदो एब्ब में चित्त-
भेदो (ड)।
राजा। साधु सत्यमैयाको रामभद्रः (ढ)।
राक्ष। अयं स रामो दाशरथिः । य एषः-
उत्तालताटकोत्पातदर्शनेऽप्यप्रकम्पितः ।
नियुक्तस्तत्प्रमाथाय स्त्रैणेन विचिकित्मते ॥ ३० ॥
विश्वा । त्वरतां वत्म ! किं न पश्यलि ब्राह्मणजनस्य
महत: मातं बहमग्रत: ? (गा)।
रामः । एवं भवन्तो जानन्ति (त)।
सर्वदोषानभिष्वङ्गादानायसमतां गताः ।
युभाकमभ्यपगमाः प्रमाणं पुण्यपापयो: ॥ ३८ ॥
[इति परिक्रम्य निष्क्रान्त: । ]
(ड) अन्यतो भूतोऽस्य चित्तभेद: स। अस्य रामस्य चित्तभेदः मनोभङ्गः राक्षसों
प्रति विषबुद्धिरिति यावत् अन्यतः अन्यथा भूतः स्त्रीत्वाद जिघामाहत्तिः स्थगितेति भावः !
(ढ) सत्यमैत्वाक इति इक्ष्वाकुकुलजानां शिष्टाचारानुवर्नित्वात् शिष्टाचार च
स्नोवधम्य विगस्तित्वादिति भावः ।
उत्तालति । उत्ताला तालहक्षादपि उन्ननेत्यर्थः या ताड़का सैव उत्पात: तया
उत्पातो वा दर्शनेऽपि अपकम्पित: अविचलितः तम्या: प्रमाथाय विध्वंमाय नियुक्त: प्ररित:
विश्वामियेणेति शेष: स्त्रं न स्त्रीत्वेन ताड़काया इति शेषः विचिकित्सने संगने हन्यां न
बैंति मन्दग्धीत्यर्थः ॥ ३०॥
(स) सङ्घातं समूहम् अनया वाध्यमानमिति शेष: यहा सखातं इत्याम अनया क्रिय-
माणमिति शेषः।
(त) एवं भवन्तो जानन्ति युक्तमयुक्तं वेदमिति शेषः ।
सर्वति । युमाकम् अभ्य पगमाः आर्दशा इत्यर्थः सर्वेषां दोषाणाम् अनभिष्वात्
अस्पर्शत् श्रामायस्य वेदस्य समता तुल्यतां गताः श्रतएव पुण्यपापयोः प्रमाण व्यवस्थाप-
वाले न स्थिता इति यावत्। भवदाशयाइमेनां इन्मोत्याशयः। अनुष्टुव वृत्तम् ॥ १८ ॥

·प्रथमोधरा सोता। पन्नो! परागदो एब्ब। हदी! हनी। उप्याद- बादाली विष पदासा महाणभावं अभिहबदि (थ)। राजा [धनुरास्फाल्य] प्राः पार्थ! तिष्ठ तिष्ठ। जर्मि। पए ! दाणिं पचं एब्ब तादो पत्थिदो (द)। लना। [विहस्य ] पश्यन्तु भवन्तस्ताटकाम्- सम्प्रभदिपतदुकटकापत्र- संवेगतत्क्षणवतस्फुरदङ्गभङ्गा । नासाकुटीरकुहरहयतुल्यनिर्य- टुडुछ दमदसकप्रकरा मृतव ॥ ३८ ॥ कन्ये । पञ्चरित्रं! अञ्चरित्रं ! प्पिर्ष णो (ध)। राजा। अहो! दृढ़प्रहारिता राजपुत्रस्य । राक्ष। हा आर्ये ताटके ! किं हि नामैतत् ? पम्बुनि मनन्त्यलावूनि ग्रावाणः प्रवन्त इति (न)। (घ) बहो परागत एव। हा धिक् ! हा धिक्! उत्पातवातालीव हमाशा महानुभावन पभिद्रवति सं। परागत: प्रस्थित: प्रस्था: बधार्थमिति भावः। उत्- पाते प्रलये वातालीव वात्य व। महानुभावं महाप्रभाव राममिति शेषः। पभिवति अभिधावति। (द) भये! इदानी खयमेव तात: प्रस्थित: से। हन्धमेति। इत् हृदयमेव मर्म सन्धिस्थानविशेषः यत्र प्रहारण मन्यु: स्यादिति भावः तस मेदी विदारकः पतन् उत्कट: दारण: यः करपत्र: शरः तस्य संवेगेन सम्वेधिन तत्चचात् कत: स्फुरतां प्रचलताम् बङ्गाना भाः पातनं यस्याः नयाभूता तथा भासाकुटीरस्य नासिकारुपपद्रग्रस्य कुहरदयात् विवरयुगलात् तुल्वं समं बघा वया निर्यन निर्गछन् उड़ता बुबुदाः स्फीटविशेषा व तद् यथा तथा भमन् पसप्रकरः योणितनिवडः यस्याः पीता एव मृता। वसन्ततिलकं इत्तम् ॥ ३९ (4) भाचर्यम् ! पाचर्यम् ! प्रियं नः । इति से। (न) पलानि तन्वीफलानि । यावाणः प्रस्तराः ।

·महावीरचरित । नन्वय राक्षसपतेः सखलितः प्रतापः प्राप्तो नवः परिभवोऽय मनुष्धपोतात् । दृष्टः खितेन च मम खजनप्रमारो देयं जरा च निरुणहि कथं करोमि ॥४॥ विखा। एष तावदोहारः (प) राक्ष। पपि भोः ! किमस्मासु वः प्रतिवचनम् ? विखा। पत्र सोरध्वजो वेत्ता कनिष्ठो हि कुशध्वजः । अस्याः पिता हि कन्यायाः कुलज्येष्ठः प्रभुच नः ॥४१॥ राक्ष । सोऽप्याह कुशध्वजो जानाति विश्वामित्रश्चेति । विखा। [स्वगतम्] अस्यायमवसरो दिव्यास्त्रमङ्गलानां दानस्य वर्तते च मङ्गल्यो मुहर्त: [प्रकाशम् ] सखे कुशध्वज ! मया हि कशासात् गुरुचर्याव्रतरधिगतस्य सरहस्यजुम्भक- प्रयोगसंहारस्य दिव्यास्त्रमन्त्रपारायणस्य विद्यातत्त्ववीजानि सत्प्रसादादर्थतश्च शब्दतश्च रामभद्रस्य सम्प्रति प्रकाश्यन्ते (फ)। मन्विति। ननु भोः! पा राचसपतेः प्रतापः सूखलितः पतितः इखला गत इति यावत्। पद्य मनुष्यपोसात् मानवशियोः सकाशात् नवः पपूर्व पनि भाव: परिभवः परामयः प्राप्त: उपस्थितः। मया स्थितेन च पवेति शेषः खननस्य पात्मीय. मनख ताड़काया इति भाव: प्रमार: वध: दृष्टः। दैन्यं दीनभावः पसामर्थमित्यर्थः बरा वाईकर निरुणद्धि निवारयति मामिति शेषः। कथं करोमि बसन्ततिलक उत्तम् ॥ ४०॥ (प) पोसारः प्रथम प्रति यावत् राचसपरिमय इति शेषः । प्रवेति। पक प्रतिवचने सौरवमो जनकः बना बाता भवत्प्रतिवचनं किं स एवं मानातीत्यर्थः । हियतः कुश्मनः कनिष्ठः पवनः । पसाः बन्यायाः पिता कि उलज्येष्ठः नः पयाकं प्रमुख ॥ ११ ॥ (क) भस्वेति। बस दिव्याना मानानि तेषां दानस रामायति शेषः पयम् अवसर: समयः । माख्यः माविकः । सर्गः समयः कमानात मासात महा- ·प्रथमोडा ब्रधादयो बाहिताय तथा परः सामाः परदस्तपासि। एतान्यदर्शन मुनयः पुसणाः खान्येव तेजासि तपोमयानि॥ ४२ ॥ राजा। अनुग्रहीतं रघुकुलम् । लक्ष्म। दिध्या देवदुन्दुभिधनिः पुष्पवृष्टिश्च । राक्ष। पाः दिवौकसोऽपि राजविरुद्धमनुमोदन्ते (ब)। लक्षा। कथम्? झटित्येवोत्तमद्रुतकमकसिता इव दियः पिगत्वात् सध्यान्तरित व निर्धाति दिवसः । व्वलत्केतुवातखगितमिव दिव्यास्वनिचयः नमो नरन्तर्वप्रचलिततडिपिचरमिव ॥ ४५ ॥ मुनरिधः। गुरुचवित: गुरौ गुरुकुले इत्यर्थः च• प्रमचयमिवर्षः तब बानि व्रतानि नियमा: : गुरुसेवाविषरिति भावः अधिगतस्य प्राप्तस्य रहयः मतपः शुभकाणं तदाख्यानाम् अनविशेषाणां प्रयोग: संहारण यव तयाभूतख दिव्याखाली मन्वपारायचख पायोपान्तसमग्रमन्चमावस्येवर्षः विद्यातत्ववीजानि विद्याविज्ञान तखाः सत्व' याचार्य तात्पर्यमित्यर्थः तस्य बौलानि हेतवः। तत्प्रसादात् तस्य जमावस्य प्रसादात् पहात्। बामादय इति। पुराणा मुनयः ब्राधादयः ब्राणी घेदस्य हिताय सपकाराव वेदविरोधिनाम् पसुगा बधन रचणायेति भावः परः सहसा: सासाधिका: परदः वहारान् तपसि कठोरखतानि तथा अनुष्ठाय खानि निजानि तपोमयानि तेजस्व एतानि दिव्यास्त्राणि पदर्शन प्रापुरिति यावत्। उपनातिहत्तम् ॥ ४२ ॥ (ब) रामविरुई राव: रावणख विरुई प्रतिकूलमिति यावत् पनुमोदन्ते पसरती- व्यर्थः दिवौकसोऽपि राजविरुद्धमित्यनेन देवानां रावणस्य रामः वमोचतत्व प्रमावेच गम्यते। * झटितीति। दिव्यास्त्राणां निचयः समवायः तत्सम्पाने तुमिरित्यर्थः। पटियेष महसव दिश: उप : व्वलित: अतएव दुतः गलितः कनकः कारन: सिता चारिता ·२८ महावीरचरित तेजोभिर्दिगि दिशि विखतः प्रदीप्त- रादित्यधुतिमधीर्य विस्फ रशिः। पर्यायत्वरितरहीतविप्रयुक्त सामर्थ रहयति तापनो मयूखः । ४४ ॥ कन्ये। समतदो पनलिदबिन्नुपपुनपिचरण उक मंति बिष लोपखाई पहाबणिपफंदेश (भ)। राक्ष। पहो! दुरासदं दिव्यास्त्रतेजः। संस्त्यायता येन रावणपुरन्दरहन्दसंरम्भं सारितोऽस्मि (म)। इव। दिवसः पिशाखात पिञ्चरत्वान् सन्ध्यवा पन्तरित इव मिश्रित व निभांति नि:शेषेण भवभासते। बमः भाका ज्वलतां केतूनां धूमकेत्वाख्योत्पातविशेषाणां बात: मकः स्थगितमिव व्याप्तमिव । तथा नरन्तव्येण मातम्येन प्रचलिताभिः स्फुरिताभिः नडिलिः विद्युतिः पिचरमिव कृष्पपीतादिमित्रवर्णमिव जातमिति शेषः । उत्प्रेचाबहारः । शिखरिणीदत्तम् ॥ ४३॥ तेजोभिरिति। तपनस्य मय ताफ्न: सौर इत्यर्थः मयूखः पालोक: विश्वत: समन्तात् दिशि दिशि प्रदीप्त : पादिव्यद्युतिं सौरों प्रभाम् अवधीर्य सक्लत्य विस्फुरक्षिः प्रसरक्षि: तेजोभिः ज्योतिर्भिः पर्यावर परम्पराक्रमेण त्वरित चचलित मरितमिति यावत् ग्रहीत कवलित विप्रयुक्त विमिश्रित सामर्थ्य खपमा रहयति स्यमयति सहोचयतीत्यर्थः। सूर्यतेजः प्रथममत्रतेजसा म्फ रित तत: समाकान्तं तत संमिश्रित- मिति भावः। प्रहर्षणीवत्त वायाभिर्मनजरमाः प्रहर्षणीयमिति तवरणात् ॥४॥ (भ) समन्तत: प्रज्वलितविद्युतपुचपिञ्जरेग उतकम्यन्त व सोचवानि प्रभाव- निष्पन्देन स । प्रभावेण स्वसामध्ये नियन्दः निश्चल: दीर्घकालस्थायौव्यर्थः तेन विद्युत्करवमिवास तेजस: स्मारक नवशिकमपि तु दीर्घकालस्थायौति भावः। प्रज्वलिवानां विद्युतपुखाना पिचरण कपपीतादिमिश्रवणेन लोचनानि नयनानि उत्क्रम्यन्त नव प्रतिहबत इव । (म) संख्यायता सम्यग्रहडि' गछता। रावयपुरन्दरेति रावण पुरन्दरस नबों: हन्दः संरक्षः परस्परसंयुगसझोप, मरम्भः संभमे कोपे इत्यमरः ।

·प्रथमोशा २८ सर्वप्राणप्रवणमधवमुक्तमाहत्य वच- स्तत्साहाविघटितहत्खण्डमुण्डरोचिः। एवं वैगात् कुलिशमकरोद व्योम विद्युत्सहसः भर्तुर्वावलमकपिशास्ते च रोषाहासाः ॥ ४५ ॥ विश्वा। अभिवन्दख विसर्जय च रामभद्र ! दिव्यास्त्राणि । ब्रोन्द्रविणेशरुद्रवरुणप्राचीनवहिमरुत् कालाग्निव्यतिरकिां भगवतामानायमन्बामनाम् । एतेषां तपसामिवाप्रतिरथेस्तेजोभिरकर्षिणा- मकैकस्य जगत्रयप्रमथनवाणावधिोग्यता ॥ ४६॥ [ नेपथ्य ]] एष प्रहोऽस्मि भगवनेषा विज्ञापना च नः । दिव्यास्त्रसम्प्रदायोऽयं लक्षणेन सहास्तु मे ॥४७॥ सर्वति। सर्वः प्रायः बलः प्रवणेन विकटेन मघवता इन्द्रेण मुक्त प्रहित रावणा- येति भावः कुलिश व बक्ष: उरस्थल रावणस्येति भावः पाहत्य तस्य वक्षस: सात महर्षयात् विघटिताः कता हाहन्तः खण्डाः यस्य तथोक खणखण्डीलतमित्यर्थः । अतएव उरणा रोचिषः ज्वाला: यख तथाभूतं सत् वेगात् सहरीत्यर्थः विद्युतां सहसः व्योम पाकाशम् एवम् इत्यम् एतहिव्यास्त्रज्योतिःकवलितमिवेति भावः अकरोत् । भर्तुः प्रभोः रावण बोन्यः बदमेभ्यः ज्वलनवत् पप्रिवत् कपिशा: पौतरतोचला ते रोषेण क्रोधन पहासा: उहांसा: व्योम विद्युत सहनः एवम् अकुर्वनिति पचमव्यत्ययेनान्वयः ॥४५॥ मोति। समान्दः द्रवियः पनपति: कुवरः रुद्रः वरुणः प्राचीनवहितदाख्यो भरपंतिविशेषः मक्त वायुः काल: यमः पनिः एभ्यः व्यतिरकौणि विभिवानि तेषां भमवता सर्वमतिमतान पाबायो वेदः तस्य मन्नाः एव पात्मान: खकपाधि येषां तथो- कानां तपसामिव धातिरथः पतिबन्दिमिः तेजोभिः उत्कर्षिणाम् उत्कर्षमापनानाम् एतेषां दिव्यास्त्राणाम् एकीकस्य प्रत्येकास जगत्रयस्य विश्वमस्य प्रमधन विध्वंसन बाय रवशाच पवधि सीमा यस्याः वाहमी योग्यता शक्तिः। एषामकैकमन अगन्नि असयितु या असन्चो रचितु पनीतीति निष्कर्षः । शालविक्रीड़ित' इत्तम् ॥ ४ ॥ एपवि। . भगवन् ! एषः पई : मपनः पबिनः पवाकम् एषा ·३० महावीरचरित विखा। रामभद्र! एवमस्तु । लक्ष्म। महो! प्रसादः । झटित्युभोलितप्रजमप्रतयंश्च शक्तिभिः । ज्योतिर्मयमिवामानं मन्ये विद्याप्रकाशनात् ॥ ४८॥ [ नेपथ्ये] राम ! राम ! महाबाहो ! वयं त्वय्यायतामहे । विश्वामिताभ्यनुज्ञानात् सह भ्रात्रा प्रशाधि नः ॥ ४८ . कन्ये । देवदामो मंते ति अहो अञ्चरिअं! अञ्चरिश्र ! (य) [ नेपथ्य ] भगवन्तो दिव्यास्त्रनिकायाः ! (र) विश्वामित्रात् प्राप्य विश्वस्य मित्रात् पुण्य युगानद्य रामः कृतार्थः । ध्याताः सविधेयं भवद्धिः खख स्थानं यात यूयं नमो वः ॥ ५० ॥ ! ! विज्ञापना च प्रार्थना चेति यावत् । पय दिव्यास्त्राणां सम्प्रदायः समवायः लायोन मुह मे मम प्रस्तु भवतु। पहलमणच एतेषु अधिकारी भवानीति निष्कर्षः ॥ ४७॥ झटितौति। विद्यानां दिव्यास्त्रसम्बन्धिनौनामिति भावः प्रकाशनाब पात्मनि शारणादिति भावः पात्मानं झटिति उन्मौलिता उमासिता प्रज्ञा यस्य तथोक शक्तिभिः सामष्य न.प्रकर्षण तक्यते निर्णीयते इति पप्रतयं दुरासदमिति भाव: प्रतएव ज्योति मंयमिव तेजोमयमिव मन्ये सम्भावयामि। उपचालकारः। पतुष्टुव हत्तम् ॥ ४०॥ रामिति। है राम राम महाबाहो ! वयं त्वयि पायतामई सम्यक् वामहे इत्यर्थः त्वदधौना: का इति यावत् विश्वामिवस्य अभ्यनुज्ञानात् अनुमोदनात् धावा लमयेन गहन: प्रख्यात प्रत्याधि प्रकर्षण पाशापय कर्मणौति भावः। अनुष्टुब खत्तम् ॥ ४ ॥ (य) देवनाः मन्त्रयन्नि पो पाचर्यम् ! पाचर्यम् ! इति संग मन्त्रयन्ति पालपन्ति । (२) दिव्यास्त्रनिकाया: दिव्यास्त्रसमुदायाः । बवामिवादिति। पद्य रामः पुखः सकत: हेतुभिः विश्वस बगतो मिवात ·प्रथमोहा। लक्षा। पार्यवचनादन्तरितानि प्रवाणि (ल) राजा। भगवन् ! महाडतनिधे ! कुशिकनन्दन ! नमस्ते। व्वलिततपसस्तेजोरावर्जगत्यमितौजस- स्तव निरवधौ माहाभाग्ये कृतस्तुतिसाहसः । प्रमितविषयां शक्तिं विन्दव वाचि न चेतसि प्रतिहतपरिस्मन्दः स्तोता विषद्य पृतीयते ॥ ५१ ॥ स्पृहयामि युभटनुग्रहीतरामभद्रालङ्करताय रात्रे दश- रथाय। वयं पुनरायेण वञ्चिताः यद् ईदृशेन जामात्रा न संयुज्यामहे (व)। विखा। किमद्यापि असम्भावनेयममासु (श)। . हितैषिण इति यावत् विश्वामिवात् युष्मान प्राप्य कृतार्थः सिद्धमनोरथः सनात इति शेषः। भवतिः ध्याते: ध्यात: चिन्तितश्चिन्तितः स्मृतः स्मृतरित्यर्थः सन्निधेयम् उपस्थातव्यं मसमीपमिति शेषः। यूयं खख स्थानम् श्रावास' यात गच्छत साम्प्रतमिति शेषः, व: युमभ्य: नमः प्रणतिरस्तु ममेति शेषः । शालिनौवत्तम् ॥ ५० ॥ (ल) पार्यवचनात् पार्य्यस्य रामस्य वचनात् वाक्यात् । पन्तरितानि तिरोभूतानि । ज्वलितति। ज्वलितं दीप्त' तपो यस्य तथोक्तस्य तेजोराश: ज्योतिर्मयस्येत्यर्थः अगति भुवने पमितम् अपरिमितम पतुल्यं वा पोज: तेज: शक्तिरित्यर्थः यस्य तथाभूतस्य तव निरवी पनन्त माहामाग्ये महति ऐश्वर्य कृत स्तुती प्रशंसने साहस यख तथाविधः तोता जनः वाचि तथा चेतसि प्रमितविषयां पर्याप्तविषयाँ शक्ति न विन्दन् न लभमानः पतएव प्रतिहतपरिस्पन्दः विहतवाक्प्रसर इति भावः । विषय विषयो मूत्वा न एणी- यते? मावशावते जनैरिति शेष: अपितु पवचायत एवेत्यर्थः। हरिचौहत्त, नसमर- ससा गः षड्वेदै यहरिणी मतेति तलक्षणात् ॥ ५१ (ब) स्प ड्यामि पछामि सङ्गत्यर्थमिति भावः भायण मान्धेन अनकनेति भावः । वधिमा: प्रतारिताः धनुर्भङ्गरूपपणबन्धेनेति भावः। ईदृशेन रामरूपेण । (३) पसनावना किम् । रामो जामाता मरिष्यतीत्यव सम्भावना नास्ति किम् ? अपितु सम्भावना पाय वेत्यर्थः ।

·महावीररित राजा। शान्तम् (ष)। विखा। तेन हि- अधोवंगदनुध्यानमावोपस्थानदायि वः। रामभद्रस्य पुरतः प्रादुर्भवतु तदनुः ॥ १२ ॥ राजा । एवमख। [ध्याला प्रणमति] | राक्ष। [खगतम् ] एभिरन्यदेव किमपि प्रखतम् (स)। [प्रकाशम् ] भोः कुशध्वज ! कियश्चिरं विचार्यते ? राजा। उतामिव । पार्यों जानातीति । राक्ष। प्रत्युक्तमेतत् सोऽप्याह कुशध्वजो जानातीति । राजा। एवमेतत् । [नेपथ्ये कलकलानन्तरम् ] स्फ जइज्यसहस्रनिर्मितमिव प्रादुर्भवत्वग्रतो रामस्य त्रिपुरान्तकहिविषा तेजोभिरि धनुः (५३)। सोता। [अपवार्य ] सम्पदं संसद धि (१)। विश्वा। [राजानं प्रति] शण्डारः कलमेन यहदचले वोन दोर्दण्डक- स्तस्मिवाहित एव * * * (५१-५) (घ) शान्तम् पसम्भावना दूरीभवत्विति भावः । शमोरिति । शमी: हरस्य वरात् मनुष्यानमावेश भरणमावेष उपस्थान सविधान ददाति तथोक्त दो युभाव तत् धनुः ऐश्वर कार्मुक रामभद्रस पुरतः पयतः प्रादुर्भवतु उपनिष्ठतु। पनुष्टुव इत्तम ॥१२॥ (स) प्रस्तुत प्रक्रान्तम् पालपित बा। का अदिति। बिपुरानात् विपुरासुरघातक' दिविषदां देवानां जीभिः ई प्रदीप्तम पतएव पूर्णधिः ज्वलनि: बबसहरी निर्मितभिव घटितमिव धनुः रामस्य भयतः प्राइभवतु ॥ १५॥ (1) साम्प्रत संशयिताधिसं। संगयिता पमीटपरतामिरतिभावः ।

·प्रथमोहा ३३ जर्मि। अविणाम एवं भव (ब)। राजा। * * * मर्जितगुणं अष्टच * * * (५३-पा)। जर्मि। [ट ललिता सीतामालिय] दिहिया वड्- ढामो (क)। ! राजा। [माइतम् ] * * * * भन्नञ्च तत् (५३-३)। राक्ष। [खगतम् ] प्रहो! दुरामनो रामहतकस्य सर्व- प: प्रभावः (ख)। सम। दोर्दण्डाञ्चितचन्द्रशेखरधनुदंण्डावभङ्गोहतः टारम्वनिरायंबालचरितप्रस्तावनाडिण्डिमः । द्राक्पय॑स्तकपालसम्पुटमिलनाडमाण्डोदर- माम्यपिण्डितचण्डिमा कथमहो! नाद्यापि विश्वाम्यति ५४ - एजार इति। कलमेन करिशवकन पचले पर्वते रडारः पपलटायर्य:, पपकर्ष रप्रत्ययः । भावकत्वान उद्रा ति भाव: यहत् यथा पाधीयते इति शेष: मघा मीन रामिण तखिन् धनुषि दोदेखक: मुजदयः पाहित एव पर्पित एव । १३॥ (च) अपि नाम एवं भवेत स। मर्जितति । बर्जित: ध्वनित: गुणो मौवा यव तद तथा यथा अष्टम् पासष्टच-पा (क) दिया व महस" भनच तत् तनुः भग्रञ्च खण्डितञ्च। शार्दूलविक्रीडितं उत्तम ॥ ५२-२॥ (ख) सर्वश्षः सर्वातिरेकी सर्वातिशायीत्यर्थः । प्रभाव: सामयम्। दोर्दशति । दोर्दण्डाभ्यां बाहुदण्डाभ्याम् पचित: पाकधितः यः चन्द्रशेखरसारण धमुखः तस्य. पवमान दलनेन उहतः उत्थितः चाय॑स्य रामस्य बालचरित वाव्यसोला तस्य प्रस्तावना घोषणा तस्या डिडिमः वाभिदध्वनिरिवति भाव टारपनि: द्राक् भाटिति, द्राण कटियधसाहायेत्वमरः । पर्यस्तयोः परस्परोपरि पतियोरिति यावत् टकारवगादिति भावः कपालयोः अषोऽवस्थिताक्यवविशेषयोः द्यावापृषिष्योरिति भाष: सम्युटयोल्यो- प्यावरचभूतयोरिति यावत् मिलत् साच्चत् प्रामाण्यमेव भाखम् पाधारविशेषः । प्रवास- विवरवं मनुनोक्तम्। यथा, तमिवन्ने स भगवानुषित्वा परिवारम्। सययेवानी ·महावीरचरित राजा। [ सहर्षोभादमिव] . एोहि वन्स रघुनन्दन रामचन्द्र ! सुम्बामि मूनि चिराय परिषजे खाम् । पारोप्य वा इदि दिवानिशमुबहामि वन्देऽथवा घरबपुष्करकइयं ते ॥ १५ ॥ [प्रविश्य ] रामः । कथमतिवात्सल्यादतिक्रमोऽपि ? (ग) विखा। गुरुभवान, प्रकरूपश्च ते वक्षो रामभदः (घ)। राजा। [तं प्रणम्य ] भगवन् ! रामोपपत्त्या सीतायाः पूर्णस्ता युमदाशिषः । अभिवोत्सवे दत्ता लक्ष्मणय मयोर्मिला ॥५६॥ कन्ये । [ सास्रम् ] प्रधाहे दिसा (क)। राक्ष। [खगतम् ] दृष्टं द्रष्टव्यम् । ध्यानात्तदखमकरोद विधा ॥ ताभ्यां स एकलाभ्याच दिव' भूमिज निर्मम। मध्य व्योम दियवाटावां स्थानव शासतमिति । तस्य सदर अभ्यन्तरे बापन् पूर्वमानः पिण्डितः धनीभूतः चण्डिमा प्रचलभावः यस्य तथाभूतः सन् कथन पद्यापि नवित्रा- म्यति? म उपचायति ? पही पाश्य्य म्। शार्दूलविक्रीड़ित बलम १७॥ एहौति। एहि एहि पागछ पागच्छ वक्ष ! रघुनन्दन रामचन्द्र ! मूर्वनि शिरसि त्वी चम्पामि चिराय परिष्वजे पालिशामि। ते तव चरणपुपरवायं पदपान- युमलहदि चारोग्य दिवानिश वा महामि पथवा बन्द प्रबमामि बसम्मतिलफ वत', जेय बसन्ततिलक तभना नगी ग रति सहचणात् ॥ ५५ ॥ (ग) पतिकमा गुरुवनस्यापि पक्षधरणवन्दनवथनरूप ति भावः । (घ) पकापः बालकरूपः पुवरूप इत्यर्थः । रामेति। रामस्थ उपपच्या लाभेन सीतायाः ताः युभावन माविष: बटाशिंसन- बमा रति शेषः पूर्णः सिद्धाः। अमिन्नेव उस सौताया मालमा मया सजाय जर्मिला दत्ता। अनुष्टुवात्तम् ॥५॥ () पो दलेख।

·प्रबमोगा। २५ विधा। मछु शिरसा बहुमन्यामहे । वसीयत पति (च)। राजा। ननु! पाजापय । विखा। दुहितरी ने माडवी अतकीसिंच भरतकुना- भ्यामर्थये राक्ष। [खमतम् ] पश्यत वनेचरस मतः चलिये कुटुम्ब- वेजात्यं ब्राणस्य (छ)। राजा। भगवन् ! किमन किञ्चिहिचार्यमस्ति ? किन्तु पत्र वस्तुनि परवानस्मि (ज)। विखा। केन । राजा। एकेन तावद्भवतैव । विखा। पथान्येन केन? राजा। पार्यसोरध्वजेन गौतमन शतानन्देन च । विखा। अपहसन्] सौरध्वजशतानन्दयोरहं विवेता (क)। राजा। भगवान् इदानीं जानाति- बनकाना रघूणाञ्च सम्बन्धः कस्य न प्रियः ।। घव दाता ग्रहीता च कल्याणप्रतिभवान् ॥ ५७ ॥ - (च) मष्ट शोभन भवता लाथाय जर्मिलादानमिति भावः । मब्यावर अद्रियामहै। बताव्यमेष: वक्तव्यः शेष: यखिन तथोकः । (e) पयत अवलोकयत यूयमिति मनाकस्थितनमान प्रत्युतिः। बनेचरस परमवासिनः । कटुबवेवात्य वितरां बन्धुत्वमिति यावत् । (ब) अव वस्तुनि माण्डवीसतको?ने इति यावत् । परवान पराधीनः । (क) विवेका विचारक कार्याध्यच रति भावः । बनानामिति। ननकानां विदेडवण्यावां री रघुपंजीथानाध सम्बन्धः यौन इति शेषः कस्य जनस्य न प्रियः । अपितु सर्वस्व प्रिय व्यर्थः। यव सबी कल्याची प्रभा प्रकतिः खमायो यस्य तथासूतो मवान् हावा च यहोवा पदानको प पहा का, प उभबोरपि भयो वदधानत्वादिति भावः। पलपातमा ·महावीरचरित विखा। वक्ष शन:शेफ ! (अ) पयोध्यां गत्वा ब्रूहि भग- पन्तमसहचनाद वशिष्ठम्। एतावतो रघुनन्दनेभ्यो निमगुहे राजसुताश्चतस्रः । वशिष्ठवगौतमवञ्च भूत्वा दत्ताः प्रतीष्टाम समं मयेव ॥१८॥ सदा उपनिमन्वा सर्वान् महर्षीन महाराजदशरथस्यानुयातो वैदेहनगरमागच्छ। तदा मम मैथिलस्य च रानो यज्ञसमाप्तौ वित्ततगोदानमङ्गलाः कुमारा: परिणयन्तीति (ट)। कुमा। [वगतम् ] प्रियात् प्रियतरं नः । कन्ये। दिट्टिा प्रविप्पबासो दाणिं भणियाणं भवि- सदि (8)। राक्ष। अद्यापि भोः ! शृणुत धर्माक्षरम् (ड)। अनर्थ एव वो यत् कन्येयमन्यसौ दीयत इति । पौलस्त्येऽपि नयेन याचत इति श्लाघ्ये ऽपि वो नादरः सम्बन्धे सति यत् त्रिलोकपतिना सख्यं न तत्र सहा । (ब) चौकामनः शूनःशेपानामा विश्वामिवशिष्यः । एता इति। निमः यह एतावतस: राजसुताः सौता जर्मिला माण्डवी श्रुतकीर्ति रिव्याख्याता इति शेष: चतुर्य : रघुनन्दनेभ्य: रामलमणभरतशत्रुघ्ने भ्य इति शेष: बहिण्य न्यर्थः तादय चतुर्थी। मया वशिष्ठवत् गौतमवत् शनानन्दवच भूत्वा सममेव युगपदव प्रतीष्टा: रहौता: दत्ताच। पहं गौतमी मूत्वा रामाद्देशन कन्या इमा: दत्त- चान वशिष्ठच भूत्वा गृहीतवानिति निष्कर्षः। उपजाति वृत्तम् ॥ ८ ॥ (2) ददति। तदा भवतामिहागमनसमये। यजमाती सत्यामिति षः। विततेति। वितत' विस्तृत समृदा सम्पादितमिति यावन् गावः कैया दीयन्ते विद्यन्ने चिनिति गोदानं कैशकतनरूपी विवाहात् प्राक् कर्तव्यः संस्कारविशेषः एव मा मालिकाचारः येषां तथाभूताः। तदुत मनुना। कैशान्त: शोड़ो वर्ष प्रामणव विधीयते। रामन्धबन्धीहॉविर्श वैश्यस्य अधिक सत प्रति । (3) गधा पविप्रवासः इदानी भगिनीनां भविष्यति । अविश्वासः पवित (७) भाचर धर्मकचाम्।

·प्रथमोऽ गन्तव्या पुनरन्यथैव नियतं लङ्गाऽपि नः सौतया तमा भूदिह वः पुरन्दरपुरीवन्दिप्रसतो विधिः ॥ ५८ ॥ [नेपथ्य कलकल: राजा। तत् कावेतावकालपर्जन्यभीमो हन्देन धावत: (ढ) ? विश्वा । एतौ सुबाहुमारीचौ पुत्रौ सुन्दोपसुन्दयोः । रावणानुचरौ घोरौ यज्ञप्रत्युहकारिणौ ॥ ६ ॥ तहत्सों रामलक्ष्मणो ! हन्यतामेष यज्ञप्रत्यूहः । तो । प्रथा आज्ञापयसि इति [ विकट परिक्रामतः (ण कन्ये। एत्य टाणिं कहं (त)। राक्ष । हन्त ! साध्विव सम्पन्न विपर्यस्तो विधिर्भवेत्। तहीच्य कार्यपर्यन्तं माल्यवत्युपवेदये ॥ ६१ ॥ पौलस्त्य इति । पुलस्त्यस्य अपत्यं पुमान् पौलस्त्यः तस्मिन्नपि रावणेऽपौत्यर्थः नयेन नौत्या शिष्टाचारणेति भावः याचते प्रार्थयते। न तु बलात् भास्कन्दतौति भावः इति हेतोः श्लाघ्येऽपि प्रशस्येऽपि आदरणीय पोति यावत् वः युमाकं न पादरः न बहुमान: । सम्बन्ध कन्यादानरूपसंसग सति विलोकपतिना रावणेन 'यत् मख्य बन्धुत्व भवतीति मेष: तत्र न स्पृहा नाकाहा। सौलवापि अन्यपरिणीतयेति शं ष: न: अस्माकं लङ्का अन्यथा अन्येन प्रकारणव बलात् हरणादिनेति भाव' पुन: नियतं निश्चितं गन्तव्या । ननु सौताया लशागमनस्यावश्यम्भावे किमनया प्रार्थनया इत्यत पाह तदिति । तत् तस्मात् इह जगति वः युभाकं पुरन्दरपुरी अमरावती तस्या ये वन्दिनः कागबदा देवा तेषु प्रसक्तः मात: विधि: व्यापार: कृच्छ्रजौवनमिति भाव: माभूत् न भवतु। सौतायां सहावेन अदत्तायां सा तु बलात् हर्त व्यव भविष्यति, युभाकक्ष देवानाभिव काराबन्धमले शो भावौति भावः । शार्दूलविक्रीडितं हत्तम् ॥ ५९ ॥ [6] अकालपर्जन्यभीमा अकालजलदभयारी। हन्देन सङ्घन बहुना सैन्येनेति भावः । एताविवि। यज्ञप्रत्यूहकारिणौ यशविघ्नकरौ। अन्यत् स्पष्टम् ॥ ६० ॥ [ग] विकटम् उत्कटम् । [स] प्रवेदानौं कथमिति सं। कथं कीदृग् भविष्यतीति शेषः । हन्तेति। इन्त ! हर्षे, साधु पात्मनोऽभीष्टमिति यावत् सम्पनिय सिद्धमिव ·महावीरचरित राजा। [धनुरास्कालयन् ] वत्स रामभद्र! वत्स लाख ! पप्रमत्तः प्रमत्तं विजयख। प्रयमहंपरागत एव (थ)। विखा। [विहस सहस्तग्राहम (द)]। राजवितो होहि सहानुजस्य रामस्य पश्याप्रतिमानमोजः । ब्रह्महिषो शेष हिनस्ति सर्वानाथर्वणस्तीव्र स्वाभिचारः ॥१२॥ [इति निष्क्रान्ताः सर्वे ] [ति कौमारो नाम प्रथमोऽरः] एताभ्यां सुबाहुमारीचाभ्यामवश्यमेव रामस्य निधनं भविष्यतीति भावः । विधि: यज्ञानु- ठानं विपर्यास्त: विष्वस्तः भवेत् । तत् तस्मात् वीक्ष्य दृष्टा साम्प्रतं राक्षसयोः सम्पाते किं स्वादिति भावः माल्यवति रावणस्य मातामह राममन्त्रिणौति शेष: कार्यपर्यन्तं कार्यशेष यत् यत् कार्यमव संहतं तदित्यर्थः उपवेदये निवेदयामि । अनुष्टुव हत्तम् ॥११॥ [५] अप्रमत्तः भवहितः। प्रमत्तम पनवहितम, भविष्यकारिणमिति यावत् राचसमिति शेष: । परागतः पनुसृतः । [८] सहस्सया हस्तस्य बाहेण सहितं यथा तथा सहस्तगाई हस्तं धृत्व त्यर्थ: राजनिति। है राजन् ! इतः पस्मिन् एहि हि पागच्छव। सहानुजस्य सवाल- कस्य रामस्य प्रतिमानम अतुल्यम, भपरिमाणं वा भोमतेन: पश्य अवलोकय । एष हिरामः तीव्र: दारुणः पाथर्वणः अथर्ववेदविहित: अभिचार इव मारणादिविधिरिद सर्वान् बहिषः वेदविद्वेषिणो राक्षसान हिमसि हन्ति। नाव प्रयासो भवसा कर प्रति भावः । इन्द्रवजाहत्तम ॥२॥ रति वि, ए, उपाधिधारिणा मौजीवानन्दविद्यासागर- भट्टाचाप्यय विरचिता महावीरचरितनाटकस्य प्रथमाडव्याख्या समाता।

·.
हितीयोऽङ्कः।
तबः प्रविशति उपविष्टः सचिन्तो माल्यवान् ] (घ)
मात्य । भोः ! यतः प्रभृति सर्वमायात् सिद्धाश्रमवृत्तान्तम्
प्रवौषं तत पारभ्य-
दूराहवीयो धरणीधराभं यस्ताड़केयं तृणवद व्यधूनोत् ।
हन्ता सुबाहोरपि ताड़कारिः स राजपुत्रो हदि बाधते माम् ॥१॥
तदनुभवानां (क) च भूयसां पपनैकेन बध इति किमत-
दित्याश्चर्यम्।
वीर्योत्कर्यदमृतभुजां निर्ममे पायोनि-
स्तस्य ईधं व्यधित धनुषः शाम्भवीयस्य रामः ।
दिव्यामस्त्रोपनिषदर्यत् कशाखस्य शिष्याद
विखामित्रादिजयजननीमप्रमेयः प्रपेदे ॥२॥
-
(च) रावणस्य मातामहधाता सुकेशराक्षसपुव: रावणमन्त्री।
दूरादिति । य: गजपुत्र: धरणीवराभं पर्वतनिभ ताड़काया अपत्य पुमान् नाइकेयः
सं मारोचमित्यर्थः वणवत् वणेन तुल्यं यथा तथा दूराहवीयः दूरतर व्यधूनोत् निचिवेष,
सुबाहोरपि इन्ता तथा ताड़कारि: स. राम: हदि मां बाधते पौड़यति विध्यतीत्यर्थ:
उपजातिहत्तम् ॥१॥
(क) तदनुभवानां तस्य मारीचस्थ अनुभवाः अनुचरा: राक्षमा इति भावः तेषाम् ।
वीर्योत्कर्षरिति। ब्रह्मयोनि: ब्रह्मा अमृतभुजा देवानां वौर्योत्कर्षः यत् निर्मम
निर्मितवान त्रिपुरासुरविनाशार्थमिति भावः अप्रमेय: पमितशक्तिरित्यर्थः रामः तस्य
शबोरिद शाम्भवीय' तस्य धनुष: इंध व्यधित कृतवान् सदैवर धनुर्व भने त्यर्थः ।
इति यत् तया कशाश्वस्य शिष्यात् विश्वामिवात् ऋषे: विजयजननी दिन्याम् पस्त्रोपनिषदम्
अस्त्रविद्यां प्रपेदे प्राप इति च यत् तदेवाधर्म्यम् इति पूर्वणान्वयः। मन्दाक्रान्नावत',
मन्दकान्ताम्बुधिरसनगर्मो भनौ गौ ययुम्ममिति तलक्षणात् ॥२॥

·महावीरचरित प्रसह्य रावणदिष्टमस्मद्भूतस्य पश्यतः । अस्त्रदानाद्भुतं काले प्रौढेन मुनिना कृतम् ॥ ३ ॥ यतः। सौतावन्दिग्रहपरिभवस्तस्य राज्ञो निरस्तो नौतं चास्मान् प्रति शिथिलतामैकमुख्यं सुराणाम् । नान्दीनादप्रभृति हि कृतं मङ्गलं तैस्तदानों सर्व प्रायो भजति विकृति भिद्यमाने प्रतापे॥ ४ ॥ कथं वत्सा शूर्पणखा प्राप्ता ? [ प्रविश्य ] शूर्पणखा। जेटु जेदु मादामहो (ख)। 'प्रसह्य ति। प्रौदेन प्रयत्न मुनिना विश्वामित्रेण पश्यत: पस्माकं दूतस्य सर्वमाय- स्येति भावः पनादर षष्ठौ पश्यन्तम् अम्मदूतमनादृत्येत्यर्थः काले प्रसय बलादित्यर्थः रावणद्दिष्टं रावणविरुद्धम् अस्त्रदानादभुत दिव्यास्त्रदानरूपम् पातं कर्मेति शेष: लतम् । अनुष्टुव हत्तम् ॥ ३॥ सौतेति। तस्य गज्ञ: जनकस्य सौताया वन्टिभावे ग्रहः ग्रहण रावणकर्तृक बलात् कारानिरोधनमिति भावः तस्मात् परिभवः अवमानना यहा सौता एव वन्दिहठ- हता कारावरुद्धा स्त्रौ तस्या ग्रहः कस्मैचिदपि अदत्त्वा रक्षणमिति यावत् तेन. परिभवः दुःखमिति यावत् प्रौढ़ायाः कन्यायाः पावाभावे रहे कारावरुद्धावद्रक्षणे पितुर्निरतिशय- के शो भवतीति प्रसिद्धिः। निरस्त: निराकृत: रामेण धनुर्भङ्गरूपपणबन्धस्य प्रतिबन्धकस्य निराकतत्वादिति भावः । मुराणां देवानाम् अमान् प्रति एकमुख्यम् अम्मत्परवशत्वमिति भाष: शिथिलतां नौतञ्च व्याहतञ्चीत्यर्थः । हि यतः तैः मुगः तदानौं धनुदिव्यास्त्र- ग्रहणकाल इत्यर्थः नान्दौनादप्रति नान्दी पूर्वोक्ता तस्या नादः पाठ इति यावत् तत्प्रति मङ्गलमाङ्गलिकमनुष्ठानमित्यर्थः कृतम्। उक्तमर्थमर्थान्तरेण द्रढयति सर्वमिति । सर्व वस्तु प्रतापे तेजसि भिद्यमाने चीयमाणे इति यावत् प्राय: बाहुल्येन विकति वैरुष्य भजति प्राप्नोति। सामान्येन विशेषसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासोऽलङ्कारः। तदुत दर्पणे । सामान्य वा विशेषण विशेषस्तेन वा यदि। कार्यञ्च कारगोनेट काणच समर्थ्य त। साधयेणेतरणार्थान्तरन्यासोऽष्टधा तत इति । मन्दाक्रान्तावृत्तम् ॥ ४॥ (ख) जयति जयति मातामहः स। शूर्पणखा-रावणस्य भगिनी कालकेन्द्रस्य विद्युजिकस्य पनी च।

·द्वितीयोऽः। ४१ माल्य । वत्से ! पास्थताम् । का राजसविधी वार्ता ? शूर्प। णिब्बुत्ताई किल तहिं पाणिग्गहणाई। पस च । अगस्थिमहेसिणा रामा मङ्गग्लोबहारि माहिंदं धब्बरं अणुप्पे सिदं (ग)। माल्य। यानि भुवनेषु अप्रतयंसामर्थ्यानि प्रायुधानि तानि राम ब्रह्मर्षिभ्यः परिणमन्ति (घ)। [ सचिन्तम् ] प्रमोघमस्त्र क्षत्रस्य ब्राह्मणानामनुग्रहः । दुरासदं च तत्तेज: क्षात्रं च ब्रह्मसंयुतम् । शूर्प । माणुसमेत्तए बि एत्तिए का चिंदा (ङ) ? माल्य । वत्से ! मा मैवम्- उत्पत्त्यैव हि राघव: किमपि तद्रूपो जगत्यद्भुतं म_त्वेन किमत्र यस्य चरितं देवासुरैर्गीयते । वस्तुष्वादधर्ते च शक्तिमृषयो देवाश्च तकर्येतरां मादेव वरप्रदानसमये ब्रह्मा भयं नो जगौ॥ ६ ॥ (म) नित्तानि किल तव पाणिग्रहणानि । धन्यच अगस्त्यमहर्षिणा रामस्य मङ्ग- लोपहारिक माहेन्द्रं धनुर्वरम् अनुप्रेषितम् स। मङ्गलाय उपहारत्वेन कल्पितम् । माहेन्द्रम् इन्द्रदेवसम्। (घ) अप्रतक्यति न प्रतक्यं न चिन्ता सामर्थ्य येषां तानि प्रभूतशक्तौनीत्यर्थ: परि- समन्ति फलन्ति। अमोघमिति । चवस्य क्षवियजातेः पस्त्र' ब्राह्मणानाम् अनुग्रह: पाशीर्वादव अमोघम् भव्यर्थ ततश्च ब्रह्मसंयुत' ब्राह्मणाशिषा समन्वित तत् क्षावं सेशः दुरासदं दुर्धर्षक पनयोः प्रत्येकमेव अमोघ सङ्गतिस्तु किमु वक्तव्येति भावः ॥३॥ (७) मानुषमात्रकेऽपि एतावति का चिन्ता ! स। उत्पच्य ति। राघवः रामः उत्पत्त्य व जन्मनैव तद्रूपः तादृशनवदूर्वादलश्याममूर्ति: अवएव जगति किमपि पनिर्वचनीयम् अछुत' हि पाश्चर्यमेव वस्विति शेषः । राघवे मयं वेग किम् ? मयं इति अवज्ञा नंव कर्तव्येति भावः । देवासुरैः यस्य राबवस चरित गीयते कोय ते प्रशखते इति भावः । ऋषयः देवास वस्तुषु पदार्थेषु ·महावीरचरित पपिच । निसर्गेण स धर्मस्य गोप्ता धर्मद्रुहो क्यम् । पर्यो विरोधः शक्तोन जातो नः प्रतियोगिना ॥ ७ ॥ शूर्प। को संदेहो ? जह दसमुहो इसि. मलिणाएहिं बिंशदिहोहिं प्रोहीप्रमाणलोललोमणो णमंतवणे बदि तह जाणामि टारुणो मे हिप्रवेपणावेत्रो ण एवं बिर- मिस्मदि त्ति (च)। माल्य । अहो नु खलु भोः ! वन्द्या विश्वसूजो युगादिगुरवः स्वायम्भुवाः सप्त ये वैदेहस्य वयं च तर्हि किमहो! सम्बन्धिनो न प्रियाः ? । तबामास्तु दुरासदेन तपसा दीप्तस्य दीप्तश्रियः पौलस्त्यस्य जगत्पतेरपि कथं जाता हृदि न्यूनता ? ॥८॥ ! तक्येतराम् पचिन्तयामित्यर्थः शक्ति सामर्थ्य म् भादधते च पर्पयन्ति च। ननु तथापि विभुवनविजेतरि रावण मात् का भीतिरित्यत आह मादेवेति, ब्रह्मा वरप्रदानसमये बरस्य मत्स्येषु अनास्थया दैवात् सर्गादबध्यत्वमावस्य इष्टस्य रावणप्रार्थितस्य प्रदानसमये मादेव नः अस्माकं भय जगी कथयामास । तथा दैवात् सर्गादबध्यत्व मत्स्य ष्वास्था- परामख इति रघुवंशे कालिदासः। शार्दूलविक्रीड़ित वृत्तम् ॥ ६ ॥ निसर्गणति । स राघव: निसर्गण स्वभावेन धर्मस्य वेदविहितस्वति भाव: गोता रक्षिता वयं धर्मान् द्रुह्यन्तीति धर्मद्रुहः धर्मविरोधिनः पतः शक्तन प्रतियोगिना प्रति- इन्हिना नः अस्माकम् पर्थ्य : पदनपेतः पर्थसिद्ध इति यावत् विरोधः जातः । पशु- टुव हत्तम् ॥ ७॥ (च) कः सन्देहः? यथा दशमुख ईषन्मलिनाभिः विंशतिदृष्टिभिः पपडियमाल- लोललोचनः नमबदनो वर्तते तया जानामि दारुणोऽस्य हृदयवेदनावेगो न एवं विरख- तौति स। दशमुखः रावणः। मलिनाभिः कलुषाभिः विंशविदृष्टिभिः विंशतिसंख्यक- दर्शनव्यापारः। अपहियमाणानि त्यन्धमातानि लोलानि चञ्चलानि लोचनानि नेवालि यस्य तथोक्त: निमौलितविंशतिलोचन इति यावत् नमवदनः अधोवदनः व्यवः । विरस्यति निवर्सिष्यते । बन्द्या. इति। विश्वसजः जगत्सष्टारः युगादिगुरवः युगस्य कलान्तस्य भादिनः ·४३ द्वितीयोऽङ्गः । अथवा । अर्थिवे प्रकटीकृतेऽपि न फलप्राप्तिः प्रभोः प्रत्युत द्रुह्यन् दाशरथिविरुद्धचरितो युक्तस्तया कन्यया। उत्कर्षे च परस्य मानयशसोविलंसनं चात्मनः स्त्रीरत्न' च जगत्पतिर्दशमुखो दृप्तः कथं मृष्यते ? ॥८॥ [ नेपथ्याईप्रविष्टः प्रतीहारः] यः परशुरामस्य युभाभिर्वार्ताहर: प्रहितः तेनेदं तमालर- सविन्यस्ताक्षरं तालोपत्रमुपनीतम् (छ) । [ उपक्षिप्य (ज) निष्क्रान्तः ] गुरवः पूज्याः ये सप्त स्वायम्भुवा: ब्रह्मपुवा मरीच्यवाङ्गिर: पुलम्त्यपुलहक्रतुवशिष्ठा इति यावत् वैदेहस्य सौरध्वजस्य जनकस्य वन्द्याः पूज्या: ताई वयञ्च तद्ब्रह्मपुवपुलत्यवंश्या इति भाव: सम्बन्धिन: कन्यादानेन भाविबन्धव इति भावः किं कथं न प्रिया: ? तत् पप्रियत्व मिति भावः नाम प्रस्तु भस्माकमिति शेष: किन्तु दुरासदन पन्यदुष्पापेण तपसा दीप्तस्य दीप्तत्रिय: विद्योतितसम्पदः जगत्पतेः विभुवनाधिकारिण: पौलस्त्यस्य रावणस्यापि न्यूनता निकृष्टता कथ केन प्रकारेण हृदि तस्येति शेष: जाता ? पहो पाय॑म् असम्भवमेवेतदिति भावः । अव प्रियत्व हेतावपि तदभावाद विशेषोकि: पप्रियत्वहेतु विनापि पप्रियस्वरूपकार्योत्पत्तिरिति विभावना च तदनयोः सन्देहसकरः। तदुक्त' दर्पणे। सति हेती फलाभावो विशेषोक्तिस्तथा विधेति विभावना विना हेतु कार्योत्पत्ति- यंदुच्यते इति च । शार्दूलविक्रीड़ित वृत्तम् ॥ ८ ॥ पर्धित्व इति। पर्थिव प्रार्थनायां .प्रकटौततेऽपि प्रभोः खामिनः रावणस्य न फलस्य सौतारूपस्य प्रातिः लाभः ।. प्रत्युत वैपरीत्ये द्रुह्यन् विहिषन् विरुद्धचरितः प्रति- कूलवर्ती दाशरथिः रामः तया कन्यया युक्तः सङ्गत: ! अत: जगत्पति: विभुवनेश्वरः पतएव दृप्तः दर्पयुक्त: दशमुखो रावणः परस्य शवी: मानयशसोः उत्कर्षञ्च पात्मनः विखंसनच्च वंशनं मानयशसोरित्यनेनान्वयः। स्त्रीरत्वञ्च तदप्राप्तिमिति भावः कथ मृष्यते चमते सहते प्रत्यर्थः । शार्द लविक्रीडित वृत्तम् ॥ ९ ॥ (क) परशरामस्य परशुरामसमीपे इत्यर्थः वार्ताहर: दूतः। तमालेति तमालस्य मदास्यतरकिसलयस्य रसेन विन्धस्तानि लिखितानि पक्षराणि यस्मिन् तत् । (ग) उपधिप्य दखा। .

·४४ महावीरचरित माल्य। [यहोवा वाचयति] स्वस्ति महेन्द्रहोपात् पर- शुरामो लङ्कायाममात्यं माल्यवन्तमभ्ययति (झ)। शूर्प। कहं पहुंब्ब सिदिलिपक्कम लिहदि ? (अ) माय। पत्रैव परममाईखरं लङ्गेखरमभिनन्ध ब्रवीति विदितमतहो यदस्माभिर्दण्डकारण्यतीर्थोपासकेभ्यस्तपोधनेभ्यः प्रतिज्ञातमभयम्। तत्र विराधदनुकबन्धप्रभृतय: केऽप्यभिचर- न्तोति श्रुतम् । तत्तान् प्रतिषिध्य सहत्तिमस्महितां च माहे- खरणीतिमनुरुध्यन्तां भवन्त: (ट)। ब्राह्मणातिक्रमत्यागो भवतामेव भूतये । जामदग्नाश्च वो मित्रमन्यथा दुर्मनायते ॥ १० ॥ इति शूर्प। ईसि मसिणाबदृम्भ गम्भीरगुरुगो उबस्सासो (8) माल्य । अहो किमुच्यते ? जामदग्नाः खलु असौ। । (क) खस्ति म पस्ति शुभमस्वित्यर्थः । अमात्य मन्त्रिणम् । अभ्यस्यति सत्करोति । (अ) कथ प्रभुरिव शिथिलितक्रम लिखति म। शिथिलित: अवज्ञात इति भाव: क्रमः नियमः यखिन् तत् यथा तथा । प्रथम राज: अभिवन्दन' ततश्च सदमात्यस्येति नियमः पव तथा न दृश्यते इति भावः । (ट) परममाहेश्वर महेश्वरो देवता यस्यासौ माहेश्वर: शैव इत्यर्थः परमयासी माहेश्वरश्चेति परममाहेश्वरः सं शैवप्रधानमित्यर्थः । दण्डकैति दण्डकारण्यषु सौर्थानि पुण्यक्षेत्राणि उपासते इति तथोक्ताः तेभ्यः । षभिचरन्ति विरुद्धमाचरन्तीत्यर्थः तत्त- सौर्षापासकान् सपोधनान् हिंसन्तीति भावः। अनुरुध्यन्ताम् अनुसरन्विति यावत् । ब्राह्मणेति। ब्राह्मणानाम् पतिक्रमः हिंसनमिति यावत् तस्य त्यागः तटकरण- मित्यर्थः भवतां भूतये मडलाय एव भवतीति शेषः । अन्यथा वः युमाकमिव नामदग्न्यः परपराम: दुर्मनायते दुःखितममा वा दुष्टमना भवतीत्यर्थः । अनुष्टुव हत्तम् ॥ १० ॥ (3) ईषधसणावष्टम्भगम्भौरगुरुक उपन्यास: स। ईषत् पल्प मसण: चिकणः कोमल इति भावः पवष्टम्पः रचन' यस्य तथाभूत: तथा गम्भीरगुरुक: महादेशक इति यावत् उपन्यास: वचनम् ।

·४५ द्वितीयोऽशः। अभिजनतोविद्यावीर्यक्रियातिशयनि- रुपचितशमः सर्वत्यागानिरीहतया स्थितः । व्यपदिशति न: शैवप्रीत्या कथञ्चिदनास्थया प्रभुरिव पुन: कार्ये कार्ये भवत्यतिकर्कशः ॥ ११ ॥ [इति चिन्तयति] माल्य । वत्स! हृदि प्रपोत धनुः प्रमाथः शिष्याय शम्भोर्न तितिक्षते सः । आयोधने चेदुभयोर्निधातः संरम्भयोगादति हि प्रियं नः ॥१२॥ अन्यतरविजयेऽपि तु क्षत्रियान्तकरश्चेद्राजपुत्रं विजयते नैनम- नभिहत्य रोषणो विरमेत् । एवञ्च सिदं नः समोहितं राम- निधनम्. ऐनाकस्तु ऐनाकस्तु विजयमानो ब्राह्मण्यो न ब्रह्मर्षिमभि- हन्यात्, निःश्रेयसापवे अपमृतमपि शस्त्रं प्रणिदध्यात्, एवञ्च दुष्टतरं स्यात् (ड)। अभिजनेति । निजै स्वीयः अभिजनः कुल', कुल्लान्यभिजनान्वयवित्यमरः । तपः कठोर व्र विद्या वेदादिधानं वौर्य' बलम् एषां क्रियातिशयः समुचितानुष्ठानविशेष रित्यर्थः उपलचित: सर्वत्यागात् सर्वेषां भोग्यवस्तुनामिति भाव: त्यागात् उपचित: वद्वित: शमः शान्तिः येन तथोक्त: विजितेन्द्रिय इति भाव: निरोहतया नियंष्टतया निकामतयेति यावत् स्थितः सन् नः पम्मान् शैवप्रीत्या शैव इति प्रणयन कथञ्चित् पनास्थया प्रयत्न न अननुरागण धम्माकं दुहसतयेति भावः प्रभुरिव काय्य व्यपदिशति विशेषेण उपदिशति । प्रकाये धनुचितकर्मणि पुन: अस्माभिः क्रियमाणे इति शेष: प्रतिकर्कश: अतिशयन कठिन: कुछ इति यावत् भवति । हरिणौहत्तम् ॥ ११ ॥ हदौति। धनुषः प्रमाथः भञ्जनं शम्भोः शिष्याय, सम्प्रदानविवक्षया सम्बन्ध चतुर्थी, शिष्यस्येत्यर्थः परशुरामस्येति भावः। शिष्यस्येति पाठ: समीचीनः । हदि प्रपोत लगे- दित्यर्थः गुरुधनुर्भङ्गाजनिता व्यथा तच्छिष्यस्य हृदये अवश्य सम्भवेदिति यावत् तथा सति स: परशरामः न तितिक्षते न क्षमते। ततश्च उभयोः रामभार्गवयोः संरम्भयोगात पन्योन्यक्रोधवशाब पायोधने युद्धे निघात: बधः चेत् यदि भवतीति शेषः तदा न: पराकम इति अति अत्यन्तं प्रियं हि प्रीतिकरमेवेत्यर्थः । उपनातिवत्तम् ॥ १२ ॥ .

·- ४६ महावीरचरित शूर्प। को बिसेसो (द)? मास्य। यदि जामदग्नास्तावदरखवतो हन्याद्राघवं हत्वाऽपि पुनस्तादृश एव। सन्धाय॑स्तु राजपुत्रः पुनरुत्या- तुकामम्तं चेत् प्रष्टतममुसाहशक्तिसम्पदा धर्मविजयिनं विजयेत सर्वे तं विजयिनमनुजानोयुः। तदेव हठाकान्या निभृतऋता देवाः प्रसङ्घनमधिकर्युः । नित्यानुषतो घर- विजविनामवमानत: प्रकृतिकोपः (ण)। (ड) पन्यतरति । 'अन्यनरस्य उभयोरेकतरस्य विजय जयलाभ। पवियान्नकरः भार्गव: राजपुत्र रामम् । विजयते दुई लौकरोति एनं राजपुवम् पनभिहत्य पविनाम्य रोषणः कोपन: विरमत् निवत्त। सिद्धं सम्पन्नम्। नः पमाकम् । समाहितम् अभीष्टम् । ऐखाक: रामः । विजयमानः भार्गवं दुर्वलोकुर्वनित्यर्थः । ब्राधसः ब्राह्मणप्रियः । अभिहन्यान् हिंस्यात् । निःश्रेयसापन्ने शान्तिमापने सति भार्गवे इति शेष: अपसतमपि संहितमपि प्रणिदध्यात् प्रतिसंहरेत् । एवञ्च सति दुष्टतरम् पति- शयन दोष इत्यर्थः। (ट) को विशेष इति स। विश पो भेदः । (ण) अरण्यवत: वानप्रस्थः । तादृश एव परण्यव्रत एव । सन्धार्थः प्राचरवियोन्यः परशुरामणेति शेषः । राजपुवः रामः पुनः उत्यातुकाम: पुनर्जयाय सनद पति यावत प्रहुटतमम् अतिश्येन प्रहर्षपरोस प्रमादिनमिति भावः। उनसाहशक्तिसम्पदा उमा- सामर्थ्य समझा। धर्मविजयिनं धर्मेण विजयते इति तथोक्तम् अन्याययुद्धविमुखमिति भाव । तं विजयिनं गजएवम् अनुजानोयुः पनुमोदरन् । तदैव तदानौमेव हठावान्या बनात् पराभवण अमाभिरिति भाव: निभूतक डा: पन्तः स कोपा इति भावः पतिः किमपि कमक्षमत्वादिति भावः । प्रसध्ध सहमा पविलम्ब नैवेत्यर्थः एनं विजयिनं राजपुवम् अधिकुयुः पाश्रयेयुरित्यर्थः । नित्यानुषत: सततमन्न: स्थितः । हि यतः। पसुर- विजयिनां देवानाम् । अवमानत: अस्मतकतादवमानादित्यर्थः प्रकृतिकोपः प्रकृतयः राज्याङ्गानि खान्यमान्यसुहृत्कोषराष्ट्रदुर्गबलानि च। राज्यागनि प्रकृतय इत्यमरः । तासु कोपः। देवानामवमानात् विश्वमराज्यवर्तिनां राज्यानानां सर्वेषामिव पमान प्रति कोपो नित्यानुषक प्रति निष्कर्षः ।

·द्वितीयोऽमः। पौलस्त्यापचयप्रचण्डचरिते यः कार्तवीर्ये मुनिः सर्वधात्रकथासमापनविधेः प्राङ्गाल प्राकरोत् । तस्मिनप्युपनीतयुक्तदमन: स्वादूर्जितासक्रिये सामये सति धय॑सौग्यचरितो विखस्य रामः पतिः ॥१३॥ शूर्प। तदो एस्थ किं दाणिं चिंतिदं (त)। माल्य। परशुरामोत्तेजनं कर्तव्यमिति (थ)। शूर्प। पक्यंतरे महादीसो (द)। माख्य। तत्रापि शक्तित: प्रतिविधास्यते (ध)। किन्तु तान्येव यदि भूतानि ता एव यदि शतायः । तत: परशुरामस्य न प्रतीमः पराभवम् ॥ १४ ॥ तदुत्तिष्ठ मिथिलाप्रस्थानाय जामदग्नामुत्तेजयितुं महेन्द्र- होपमेव गच्छाव: द्रष्टव्यश्च तत्र भगवान् भार्गवः । पौलस्य ति। यो मुनि: पौलम्त्यस्य रावणस्य अपचयेन पराभवेण प्रचण्ड तौर चरितं यस्य तथाभूने कृतवीर्थस्थापत्य पुमान कार्तवीर्यः तस्मिन् सर्वेषां क्षवाणां क्षवियाणां कथा कीर्तन तस्याः समापनमेव विधिः तस्माद सर्वववियनिधनादिति यावत् प्राक् मङ्गलं मङ्गलाचरण' प्राकरोत् प्रकर्षेण कृतवान् सर्वप्रथममेव कार्तवीर्यमवधीदिति भाव: ऊर्जिता प्रहहा असतक्रिया दुगचार इत्यर्थः सर्वजगत्सन्तापकत्वादिति भावः यस्य तथाभूते तस्मिन् भार्गवे पपि उपनौतं कत युक्ताम् अनुरूपं दमनं येन तथोक्त: स्वात् यदौति शेष: तदा सामध्ये शक्ती सति धयं धर्मादनपेत सौम्य रम्य' चरितं यस्य तादृशः सामर्थ्य सह- केलधय॑सौम्यचरित इत्यर्थः रामः विश्वस्य जगतः पतिः भविष्यतीति शेषः । शार्दल. विक्रीड़ित उत्तम् ॥ १३॥ (त) ततोऽव किमिदानौं चिन्तितमिति स। (घ) परसुरामोत्तेजनमिति परशरामस्य उत्तेजनं तेजोवईन' कोधोद्दीपनमिति यावत्। (द) पक्षान्तर महादोष इति स पक्षान्तर रामेण तत्पराजयपचेति भावः । (घ) प्रतिविधासते प्रतिकरिष्यते । तानोति। तानि एव भूतानि पञ्च चित्यादीनि यदि सन्तीति शेष: ता एव शतायः सामानि तेषां भूतानामिति शेषः यदि सन्तीति शेष: ततसा परसरामस पराभव ·४८ महावीरचरित .. गभीरो माहात्मयात् प्रथमशचिरत्यन्तसुजन: प्रसन्नः पुख्यानां प्रचय इव सर्वस्य सुखदः । प्रभुत्वस्योत्कर्षात् परिणतिविशद्धेश्च तपसा- मसौ दृष्टः सत्त्वं प्रबलयति पापञ्च नुदति ॥ १५ ॥ [ उत्थाय परिक्रम्य निष्क्रान्तौ] [विष्कम्भकः (न)] [ नपर्थ ] भो भो विदेहनगरौगता: कुलचारिण: : (प) कथयन्तु भवन्तः कन्यान्तःपुरगताय रामभद्राय । कैलासोद्धारसारत्रिभुवनविज्योर्जित्य निष्णातदोषणः पौलम्त्यस्यापि हेलापहतरणमदो दुर्दम: कात्तवार्यः । यस्य क्रोधात् कुठारप्रविघटितमहास्कन्धबन्धः स्थवीयो- दोःशाखादण्डमुण्डस्तरुरिव विहितः कुल्यकन्दः पुराऽभूत् ॥१६॥ - न प्रतीमः न विश्वसिमः न मम्भावयाम इत्यर्थः। नूतनभूतसृष्टी तस्यालौकिकसामध्ये सति परशुरामस्य पराजयशङ्का नान्यथेति भावः। अनुष्टुव वृत्तम् ॥ १४ ॥ गभौर इति। माहात्मनात् महाप्राणत्वात् गभीर: दुरवगाहः प्रथमचिः शुचीनां पूतात्मनां प्रथमः अग्रणीरित्यर्थः अत्यन्तसुजन: अतीवसरल: प्रमन्न: प्रसादगुणयुक्तः पुण्याना सकतानां प्रचय इव गशिरिव सर्वस्य जनस्य सुखदः मङ्गालकर इत्यर्थः पसी परशराम; दृष्टः साक्षात् कृतः सन् प्रभुत्वस्य उत्कर्षात् अतिरेकात् तपसा परिणति- विशुद्देश्च सत्त्व बलम् उत्साहमित्यर्थः प्रवलयति उत्तेजयति पापम् अन्तर्मल नुदति नाशयति च। शिखरिणीहत्तम् ॥ १५ ॥ (न) विष्कम्भकः इतवनिष्यमाणानां कथांशानां निदर्शकः। संतितार्थस्तु विष्कम्भ बादावङ्गस्य दर्शित इत्युक्तलक्षण: प्रसङ्गविशेषः । (प) कुलचारिणः राजान्त:पुरचारिण इत्यर्थः । कैलासति। कैलासस्य पर्वतस्य उद्धार उत्पाटने उत्तोलने वा सारो बलं येषां तथोक्ताः धृतकलासा इत्यर्थः तथा विभुवनस्य विनये यत् पौर्जित्य बलशामित्व तेन ·द्वितीयोगा। 82 सोऽयं नि:सप्तवारानविकलविहतक्षवतन्त्रप्रसारी वीरः क्रौशस्य भेदात् कतधरणितलापूर्वहंसावतारः । जता हेरम्बङ्गिप्रमुखगणचमूचक्रिणस्तारकार- स्वां पृच्छन् जामदग्नाः खगुरुहरधनुर्भङ्गरोषादुपैति ॥ १७ ॥ [ततः प्रविशति सधैर्यसंभ्रमो रामः सीता सख्यच ] रामः। दिल्या- माहाभाग्यमहानिधिर्भगवतो टेवस्य दग्धुः पुरा- मात्रायेन विशुद्धसर्वचरित: शिथो भृगूणां पतिः । निशाता: प्रख्याताः दोषः भुजाः विंशतिरिति भावः यस्य तथाभूतस्य पौलस्यस्य रावण स्थापि हेलया पवजया उपट्टत: नाशित: रणमदः संग्रामगर्व: येन तबाभूतः पतएव दुईमः दुर्जयः का वीर्यः हैहयाधिपतिः यस्य क्रोधात् कुठारण प्रकर्षण विघटिता विच्छिन्ना महतः स्कन्धस्य बन्धेन स्ववीर्यास: पतिढ़ा इति यावत् दोषः भुजा एव * शाखादण्डाः मुडच यस्य तथाभूतस्य पुरा पूर्व कुल्यकन्दः मूलमावावशिष्ट: तारिव इच इव अभूत् । स्रग्धराहत्तं, मर्यानां वयेण विमुनियतियुता स्रग्धरा कौनियमिवि तक्षणात् ॥ १६॥ सोऽयमिति। निःसप्तवारान् एकविंशतिनत्व: अविकल सम्यक् यथा तथा विहतः ध्वसितः चवतन्वाण चवियकुलानां प्रसारः विक्षारः येन तथोक: कोचस तदान. पर्वतस्य भेदात् शरण विवरकरणादिति भावः कृतः धरणितले पृथिव्याम् पपूर्व: नूतन: इंसाना मानससर:स्थितानामिति भावः अवतार: पवरोइण चैन तथाविधः यः क्रौञ्च भित्त्वा ईसहार कसवानिति माव: । हेरम्ब: गणेशः भृमि: शिवानुचरविशेषः तत्प्रमुख गरचमूचक प्रमथगणसैन्यचय: अस्सि अस्त्रेति तथोक्रस्य तारकार: बारकासरघातिनः कन्दरत्यर्थः नेता मोऽयं वीरः जामदग्राः खस्स गुरुराचार्यः हर: तस्य धनुर्भोंग रोषः तभाडेतो. वाहन उपति उपगच्छति । सग्धराहत्तम् ॥ १७ ॥ माहाभाग्येति । महत् भाग्य' महाभाग्य तदेव माहाभाग्य खायें अप्रत्ययः । तस महान निधीयते बबिबिति निधिरायः महाभाग्यशालीस्यर्थः भगवत: पुर्ण विपुरासुराचामित्यर्थः दन्धुः दहनकारिष: देवस्य हरस्येति यावत् शिष्यः शव: पामायन पा सम्यक् जायते अभ्यश्यते इति आवायः वेदः तेन तदध्ययनेनेति याक्नु विएवं पूर्व ५ ·महावीरचरित -- द्रष्टव्यः स च मां दिशतुरपि च वा हिय गुपया सन्त्रासाबिजपाभिजात्यनिभृतः हो मयि योखते॥१८॥ सीता। हला महौषो! कहं दापि एदं (फ)। सस्थः। कुमार ! पलं दाब तुबराए (क)। रामः। नोत्साहः परिधारपावरस्समहति (भ)। सख्यः। बारंबार णिक्खत्तीकिदसमत्तजीअलोचो णिब्ब- डिद बिसमब्बबसायसाहसो पपरसुरामो मुणोप्रदि (म)। रामः। किमेकदेशेन महाज्ञाननिधर्माहामामुपसंहि- यते? (य)। य एषः- सर्व चरितं यस्य तथोक्तः। भगूणां भगुकुलबानां पति: परशुरामः द्रष्टव्यः मयेति शेषः, सच मां दिशतु: द्रष्टुमिच्छः। पपिच विच मुग्धया नवोढ़या सौतया सन्चासात् परशुरामोऽविभयानक: किमाचरिष्यत्यार्थपुवे प्रति भयादिति यावत् प्रियं लजायका पाभिजात्येन सत्कुलप्रसूतत्वेन निमत: सञ्चित: सनकलना हि कथा: खत एक पत्यो सहा भवन्तौति भाव: मयि निज: से: भार्यपुत्र ! परशुरामसकाशं मा ग भौताधि सरितादित्येवं बातरतासहकल इति भावः घोत्यते प्रकाश्यते। शार्दूल- विक्रीडितं इत्तम् ॥ १८॥ (क) इला सख्यः । कथमिदानीम् इदम् । (ब) कुमार! पलं तावत् त्वरया सं। परशुरामदर्शने त्वरया पलं वरावा: प्रयोजन मातीत्यर्थः। (भ). : उथमः परिधारणा बनर्धारणम् पप्रकटममिन्यर्थः पिलबममिति भावः वया वैरसं विरसीभाव: वडोचमिति भावः । (म) वार वार विचचीकतसमसजीवलोको निर्वतिषिवमन्यवसायासर परपरामः श्रूयते । वारंवारम् एकविंशतिकब पति भावः निवौकसः चनियन्वहितः समक्षः जीवलोकः भूतलं येन तथोकः। निर्मित सम्पादित विमेव दान म्व- सायन चरितन साहसं येन तथासूतः । (य) एकशेन एकांमेन। उपजियते सोचते।

·हितीयोडाः
उत्सातक्षितिपालवंशगहनास्त्रि:सप्तकत्वो दिशः
छत्वा विश्रुतकार्तिकेयविजयश्लाघ्यस्य बाहोर्बलात् ।
सहोपामथ कश्यपाय गुरवे दत्त्वाऽखमेधे मही-
मस्तव्यस्तसमुद्रमुक्तविषयावस्थस्तपस्तप्यते ॥१८॥
[ नेपथ्य]
सत्त्वशविषादिभिः कथमपि वस्त्रेक्षणं वैविभि-
दुष्टो दृष्टिविघातजिद्वितमुखरव्याहतप्रक्रमः ।
रामान्वेषणतत्परः परिजनैरुन्मुक्तहाहारवं
कन्यान्तःपुरमेव हा ! प्रविशति क्रुद्दो मुनिर्भार्गक ॥२०॥
रामः। ननु एत एव शिष्टाचारपतेः प्रणेतारः। तत्
!
उत्खातिति। विश्रुतेन विख्यातेन कार्तिकेयस्य कर्मभूतस्य विजयेन माध्यः प्रशसः
तस्थ बाही: बलात् दिश: वि:सप्तकत्व: एकविंशतिवारा नित्यर्थ:. उत्खातानि उन्मूलि-
तानि चितिपालानां क्षवियाणां वंशा एवं गहनानि वनानि यासां तथाविधा: छत्वा पण
क्षत्रियवंशनिधनानन्तरम् पवमेधे तजनितपापोपशमनफलके यागविशेषे इत्यर्थः गुरव
प्राचार्याय कश्यपाय सदीपां सप्तभिरष्टादशभियों होपः सहितां मही पृथ्वों दत्ता
पशपस्वप्रयोगभनेति भाव: व्यस्त: दूर गत इति यावत् यः समुद्रः तेन मुक्ती
त्यो विषवे देश पवतिष्ठते इत्यवस्थ: छतावस्थानः सनित्यर्थः । समसायाः पृथिन्या
दचत्वेन तव वासखायुतत्वादनधिकाराच अस्वभयप्रवर्तनेन समुद्रमपसाय सहतव-
काश स्थितिरिति भावः। तपः पराकचान्द्रायणादिरूपं व्रत तप्यते धनुतिष्ठतीत्यर्थः ।
शार्दूलविक्रीडित इतम् ॥ १९॥
सति। सत्त्वस्य बलस्य मंशेन भयादिति भाव: विषीदन्तीति विषादिनः है:
बेबिभिः वेवपाणिभिः पन्तःपुररतिभिरिति शेषः वनानि भयेन व्यापारितानीति भावः
त्रिणानि नयनानि अभिन्नद यथा तथा कथमपि अच्छण हटतथा इष्टविधालन
प्रतिघातेन तेजोमयमूर्तित्वादिति भाव: जिझितानि पामीलितानि मुखानि यः तथाभूत:
परिजनः पन्याहत: पविनित: निबद्ध इति यावत् प्रक्रमः पादविषेप: यख सयोना:
कुछ मुनिर्भार्गव: परशरामः रामस्य अन्वेषणतत्परः सन हा खेद उन्मुक्त: उरचरितः
आहारवः यकिन तथाभूत कन्यान्नःपुरमेव प्रवियनि । शार्दूलविक्रीड़ित इतम् ॥ २०॥

·५२ महावीरचरित कषमयं विज्ञान प्रमाद्यति ? भवतु उपसमि [ संधैर्य विकटं परिक्रामति (र)] सख्यः । प्रमो समंतदो हाहा! देव ! चंदमुह ! रामचंद ! हा! जामाद ! ति परिदेवणामुहरकादरुबिम्गसमत्तपरिजण- पलबिदं तेउरं बढदि । ता भट्टिदारिए ! सचं एब्ब बिसवेहि भट्टिदार (ल)। सौता। तेण तुबरंतोषो सम्भाबेश बेपसरि पब- [इति परिक्रामति] सख्यः। कुमार ! कुमार! अबेक दाब तुबराबिसंखुल- मारबिहखिदुभंतगमणं भद्विदारि (श)। उत्तं (व)। (र) एत एवेति। एते एव महर्षय इति भावः शिष्टाचारपद्धतेः सदाचारमार्गस्य प्रणेतार: प्रदर्शयितार: उपदेशका इति यावत् । विहान् मानन् । प्रनाति पनवधान- तया व्यवहरवीत्यर्थः। पन्नासरेषु अपरिचितानां पुरुषाण खत: प्रवेशख शिधाचार सिद्धवादिति भावः । भवतु शिष्टाचारविरोध प्रति शेषः। उपसमि उपगच्छामि । विकटम् उहतम् । (ख) बहो समन्तत: हाहा देव चन्द्रमुख ! रामचन्द्र ! हानामातः इति परि- देवनामुखरकातरोहिग्रसमस्तपरिजनप्रलपितं पन्तःपुर' वर्तते । तत् भव दारिदै ! खब- मेव विद्यापय भर्व दारकम् । सं। परिदेवनेति परिदेवना विलापु: विखापः परिदेवन- मित्यमरः । तव सुखरः समन्दः कातर: उहिनः समसः परिजन: तख प्रलपितं प्रवापः यव वाहशम्। विज्ञापय पस्य समीपनमने निवारणनियमिति भावः । (ब) तेन स्वरमाथा सम्भावयामि अंगप्रसतम् चायपुवम् सा अंगप्रसत त्वरया प्रखितम् । (स) कुमार कुनार ! पर्वचस तावत् त्वराविमालमानविलितीदवानगमना भदारिका स। पचख पक्ष्य। वरया विधालमानविषमीमवत् बिरालित विवर' बामहीन. मिति भावः उदबान्तम् षपथऽपि पदार्पणात् विशेषेण भातमिति भावः यमन यथाः नयाभूता ताम्।

·द्वितीयोऽः ५३ . रामः। [सप्रेमानुकम्मं प्रतिनिहत्य] ननु कातरेयम- वभवतीभिरेव पर्यवस्थापनीया (ष)। सख्यः। सहि! सहि ! सुरासुरमद्दणसमुत्य तेलोबमङ्गल तुङ्गजमलच्छोलंच्छणमिमं सबिब्भमबिलसंपत्तकंदडसोहा- भरतमुहपुण्डरीपवित्यारिदसिणेहसम्भारा सम्बदा महापुरदो बस सि ता किंत्ति बिजमाभिमुहे कुमारे उभंतासि ? (स)। सौता। सब्सक्सत्तिसंतापारी परसुरामो त्ति (ह)। रामः। प्रिये! खस्था सती निवर्तख । पातकालमसाहसव्यतिकरोत्कम्पः क्षणं सद्यताम् पङ्गर्मुग्धमधूकपुष्यचिभिर्लावासाररयम्। उब्रहस्तनकुम्भकुड्मलगुरुखासावभुम्नस्य ते मध्यस्य त्रिवलीतरङ्गकजुषो भङ्गः प्रिये ! मा च भूत् ॥२१॥ ! (घ) कातरीति कातरा व्याकुला इयं सौतेत्यर्थः मदनिष्टशकायेति भावः । भवतीभिः मान्याभिर्भवतीभिः । पर्यवस्थापनीया सान्त्वनौया । (स) सखि सखि ! सुगमरमर्दनसमर्थ वैलोक्यमङ्गलं तुझजयलचीलाञ्छनम् मं सविधमविलमन्नेवकन्दटशोभाभृतमुखपुण्डरीकविस्तारितहसम्भारा सर्वदा अस्मत्पुरतो वर्षयसि, तत् किमिति विजयाभिमुखे कुमार उद्धान्तासि ? सं। सुरति । सुराणाम् असुराणो देवदानवानाच मर्दने पराजये समर्थः शक्तः तम् । तुति। तुमा महती जयलक्ष्मी: विजयधी: सैव लाञ्छनं चिहं यस्य तथाभूत महन्या गाजश्रिया पसातमिति भावः इमं कुमारम्। सविधमेति। सविधमं पिलसतो: नेवकन्दटयोः नयनोत्पक्षयोः शोभया भूत पूर्ण यत् मुखपुण्डरीकं वदनपानं तेन विना- रित: प्रकटितः बहस्य पत्यनुरागस्वेति यावत् सम्भारः यया तादृशौ । (1) सबंचवियसन्तापकारी परणराम इति स । पातति । प्रिये ! मुन्ध सुन्दर, मुन्नः सदरमूढ़योरिति कोषः। यत् मधूक- पुष्प तस्येव संचि: दौमियेषां तथाभूतैः लावल्यासारैः लावण्य मुक्ताफलेषु छाजायास्तरन- वमिवान्तरा। प्रतिभाति यदषु तलावण्यमिहोचत इत्युक्तालचसं सारः स्थिरांश: रो बल स्थिरचि चेयमरः । येषां तथोक्तः परः पयम् पास भयेन यः प्रमः ·महावीरचरित [ नेपथ्य] भोः भोः परिष्कसाः ! (स) क रामो दाशरथिः ? स्त्रियः। हो! हवी! एणं एब्ब एसो पाहुएदि (क)। तस्यायमनरालसाहसप्रचण्डकर्मणः प्रतिभित्र पुष्करावर्तकस्तमितमांसलो वानिर्घोषः कर्मविवरमाप्या- ययति (ख)। [इति परिक्रामति] सोता। का गदी? [धनुषि धारयन्ती] अन्नउत्त! ण दाब तुझे हिं गंतब्बं जाब तादो णांगच्छदि (ग)। सख्यः। उद्घाटिदं दाणिं पित्रसहिए रसंतरेण लज्जा- . लुइत्तणं (घ)। तस्य माहस प्रभाव: तस्य व्यतिकरण सम्बन्धेन उत्कम्पः क्षणम् अल्पकालं यावता परशुरामो विजीयते इति भावः सातां त्यज्यतामिति भावः। उन्नइयो: उवाहन प्रसतयोः स्तनकुम्भयो: कुद्मलाभ्यां विकासोन्मुखकलिकाभ्यां गुरुणा दोघण भयजनितेनेति भाव: श्वासेन भवभुग्नस्य अवरुग्णस्य विवली एव तरङ्गक क्षुद्रतरणराजिरित्यर्थः तज्जषः तहत: ते तव मध्यस्य कटिंदेशस्य भङ्गः मा भूत च न भवतु च। शार्दूलविक्रीडितं इत्तम् ॥ २१॥ (१) परिष्कसा: परपुष्टा: अन्तःपुरचारिरक्षकमेदा: । (क) हा धिक् ! हा धिक् ! एनमेव एषः भावयति स। एनं रामम्। (ख) तस्येति। तर परशुरामस्य । अमरालति। पनरालेन पकुटिलेन छल- रहितेनेत्यर्थ: साइसेन प्रचण्डानि दारणानि कर्माणि क्षत्रियाणां इत्याच्यापारा इति यावत् यस्य तथोक्तस्य । प्रतिभिन्न ति प्रतिभिवाना परस्पर प्रति धाविताना पुषरावर्त- कानां तदाख्यमहामविशेषाणां स्तनित गनितं तवत मांसल: स्थूल: परिपुष्ट इत्यर्थः पतिगम्भीर इति भावः ! वानिर्घोष: बामनिखनः। पाप्याययति प्रौपयति । (ग) का गतिः। भार्यपुत्र ! न तावत् युष्माभिर्गन्तव्यं यावत् ततो नागच्छनि स। गतिः उपायः । तात: पिता जनक प्रत्यर्थः । (घ) उदघाटिममिदानी प्रियसख्या रसारण लजालुवम् स। उदघाटितम्

·द्वितीयोऽडः।
रामः। [ खगतम् ] जितं जितं नेहेन (ड)। [प्रकाशम् ]
सहि मुक्का धनुर्गच्छामि।
[नेपथ्य]
भोः भोः परिष्कसाः ! [ इत्यादि पुन: पठति ।]
सौता। तदो बलादेब धारस्म (च)।
रामः। हन्त हन्त ?
उत्सितस्य तप:पराक्रमनिधेरभ्यागमादेकतः
सत्सङ्गप्रियता च वीररभसोन्मादश्च मां कर्षतः ।
वैदेहोपरिरम्भ एष च मुहुश्चैतन्यमामीलयन्
आनन्दी हरिचन्दनेन्दुशिशिरस्निग्धो रुणान्यतः ॥ २२ ॥
सख्यः। एसो दिप्पंतदिणरालोअप्पोल्लसंतदेहप्पहाप-
रिक्खे बभासुरं जलंतं सुणिसिदं परसुं धारतो बिमंखलुब्बे-
बहुदबहसिहासहस्मासंदेहिजटाभरो सुदूरविक्खे बाबिबि-
अपनीतं विमुक्तमिति यावत्। रसान्तरण अन्येन रसेन भयस्थायिभावेन भयानकाय नेति
भावः।
(क) से हैन अनुरागण ।
(च) ततो बलादेव धारयिष्यामीति स। धारयिष्यामि प्राय्यं पुत्रमिति शेषः ।
उत्सितस्येति । एकत: एकस्मिन् चशे इत्यर्थः उत्सितस्य गर्वितस्य सपश्च
पराक्रमच तयोनिधिः पाश्रयः तस्य भार्गवस्येति शेष: अभ्यागमात् भागमनात् सत्सङ्ग-
प्रियता साधुसहानुगयश्च वीरः उत्साहस्थायिभावो रसविशेषः तेन रभसो वेगों हर्षों
वा, रभसो वेगहर्षयोरित्यमरः। तेन उन्मादः उत्साइविशेषश्च मां कर्षत:, एष च
मुहुः पुन: पुन: चैतन्य ज्ञानम् पामीलयन् स्थगयन् विमोहयन्नित्यर्थः हरिचन्दनं चन्दन-
विशेष: इन्दुश्चन्द्रः साविव शिशिर: शीतल: सिग्ध: महपूर्ण: अतएव पानन्दी पानन्दं
जनयन् वैदेयाः सौताया: परिरम्भ: पालिङ्गानम् अन्यतः अन्धस्मिन् पसें मां सपद्धि
वर्षति। दोलाचलदही नातोऽनीति भावः ॥ २२ ॥

·महावीरचरित पड़ोरुदण्डणिभराभिधादबिहलाइदवसुंधरो परागदो मेन सो समलकसत्तिप्रमहारक्तसो (छ)। रामः । अयं स भूगुनन्दनस्त्रिभुवनैकवीरो मुनि- य एष निचयो महानिव दुरासदस्तेजसाम् । प्रतापतपसोरिव व्यतिकरः स्फरन् मूर्तिमान प्रचण्ड इव पिण्डतामुपगत बोरो रसः ॥२३॥ [ सविस्मयम् ] पुण्योऽपि भीमकर्मा निधिव्रतानां चकात्यमितशतिः । मूत्तिमभिरामघोरां बिभदिवाथर्वलो निगमः ॥ २४ ॥ . (क) एष: दीप्यमानदिनकरालोकप्रोल्लसहप्रभापरिक्षेपभामुर' ज्वलन्तं सुनिशित पर धारयन् विशालवेल्लदहतबहशिखासहसासन्देहिजटाभारः मुदूरविक्षेपाविद्धविकटो- रुदण्ड निर्भराभिघातविलायितवसुन्धरः परागत एव स सवलक्षवियमहाराक्षसः । इति स। दौप्यमानस्य दिनकरस्य पालीकेन प्रोल्लसन्ती उदुभासमाना या देहप्रभा सस्थाः परिक्षेपेण संयोगेन भासुर दीप्यमानम्। विशङलेति । विशडल विपर्यस्त यथा तथा बेल्लन्नौना स्फुरन्तीनां हुतवहशिखानाम् अग्निज्वालानां सहस्रेण पसन्देही पसन्दिग्धः तुल्य इति यावत् जटाभारः जटासमूहः यस्य तथाभूतः । मुदूर मुदृढ़ यथा तथा विक्षेपेण पावितस्य पातितस्य विकटस्य उत्कटस्य ऊरुदण्डस्य निर्भराभिघातेन विलायिता म्याकुलायिता विकम्पितेति भावः वसुन्धरा पृथिवी येन तथाभूतः । सकलक्षत्रियमहा- राजसः सर्वचबियसंहारक प्रति यावत् । पथमिति । अयं स: विभुवनेषु एकवीरोऽहितीयवीरो भृगुनन्दनः मुनिः, य एषः महान दुरासदः दुर्घर्ष: तेजसां निचय इव राशिरिव प्रतापच तेनच तयोः मूर्तिमान देहबद्धः स्फुरन् दीप्यमान: व्यतिकर इव सम्मेलनभिव, पिण्डता धमताम् उपगतः प्राप्त: प्रचण्ड: दारुण: वोरो रसंभव च विभातौति शेषः। पृथ्वौहतं, असो नसयला वसु- यहतिय पृथ्वी गुरुरिति तल्लक्षणात् ॥ २३ ॥ पुण्य इति। पुख्यः पवित्रः अपि भौम दार कर्म यस्य तपाभूतः व्रतानां तपसा निषिराश्रयः पमिता अपरिमिता शकि: सामर्थ बस्य तयोल: पभिरामा सौम्या धारा ·द्वितीयो। प्रयं हि कल्यापायप्रणयि दधतः कालरद्रानलल संरब्धस्य त्रिपुरजयिनो देवदेवस्व तिम्मः । बाच्छदमा निखिल भुवनस्तोमनिर्मन्ययोग्यो राशीभूतः पृथगिव समुत्थाय सामर्थसारः ? ॥२५॥ प्रहो! खाच्छन्यवैचिवामनभवतः (ज)। ज्योतिालापचयजटिल: सविधत्ते कुठार- स्तूचोरोऽसे वपुषि च जटाचापचौराजिनानि । पाणौ वाणः स्फुरति वलयीभूतलोलाक्षसूत्रे वेश: शोभा व्यतिकरवतोमुग्रशान्तस्तनोति ॥ २६ ॥ दारुणा पता मूर्ति विधत् पाथर्वणः अथर्वसम्बन्धी निगम इव वेद इव चकासि राजते। पर्ववेदेषु मध्ये कियदंश शभकर्म विधानम् अपरमिदंशे मारथादौनाम- भिधारन्यापाराणां विधानमित्यस्य मूत्रभिरामघोरत्वमिति भावः । भार्यात, यमा: पाद प्रथमे हादश मावास्सया हतौबेऽपि। पटादश द्वितीये पञ्चदश चतुर्थक सायति तनाचणात्॥२४॥ कल्पापायेति । कल्यापायस्य कल्पान्तख प्रलयकालस्येत्यर्थः प्रणयि प्रियं कलपति संघर- तौवि कालः सचासो नद्रानलशेति कालरुद्रानल: तस्य भावः कालरुद्रानखल जमत्- संहारकाग्रिरूपत्वमित्यर्थः दधत: संरब्धस्य संकुपितस्य संरच: संभमे कीप इत्यमरः । विपुरविजयिनी देवदेवस्य शङ्करस्य तिम्मः तौण: दारुण पति यावत् निखिलाना भवन- स्तोमाना जगतसमूहानां निर्मन्थे संहरणे योग्यः क्षम: सामर्थ्य सार: शक्तिसञ्जयः पृथक समुत्ताब र त्यति भावः ब्रह्मच्छया ब्राह्मवरूपः राशीभूत इव पुनौमूतः किम् ? धन प्रातभार्गवप्रविषेधन तदन्यस्थापनोत्प्रेक्षणात् सापङ्गवोत्प्रेक्षालझारः । उनञ्च दर्पणे । महतं प्रतिषिध्यान्यस्थापनं स्यादपङतिरिति, भवेत् सम्भावनोत्प्रेचा प्रकृतस्य परात्मनेति चा मन्दाकान्ताहत्तम् ॥ २५॥ (अ) खान्दधिवा खाकन्दा खेछाचारित्व तेन वैचिवा पदसतमा। पव- भक्तः पूज्यस्य । ज्योतिरिति । ज्योतिष सेजमा व्वाला: शिखा: तासां प्रचयेन निवहन जटिल: व्याप्तः कुठारः परशः सन्निधत्ते तिइति । से स्कन्धदेशे तूपौरः शरस्थली, वपुषि

·महावीरचरिते
!
प्रिये ! गुरुरयं तदपसत्य छातावगुण्ठना (झ) भव ।
सौता। हही! हदी! परागदो एव्य। [पनलिं बड्डा]
प्रज्जउत्त ! परित्तामस मंप्पिमसाहसिम ! पसीद (ब)।
रामः। प्रयि प्रिये
मुनिरयमय वौरस्ताहणस्तत् प्रियं मे
विरमतु परिकम्पः कातर! क्षत्रियाऽसि ।
जगति विततकोत्त॑र्दर्पकण्डूलदोणः
परिसरणसमर्थो राघवः क्षत्रियोऽहम् ॥ २७॥
[ततः प्रविशति क्रुदो जामदग्नाः ]
जाम । अहो ! दुरात्मनः क्षत्रियवटोरनामनता ? (ट)।
!
भरीर जटा चापं धनः चौर वल्कलं कौपीनं वा पजिनं झगमगचर्म तामि तिष्ठन्नौति
मेषः। वलयीभूतं लोलं चचलम् पक्षसूवं अपमाला यस्मिन् ताहशे पानी से बाणः .
शरः स्मरति राजथे। पत: उग्रश्वासी शान्तश्चेति उग्रशान्त: तीसौम्य इत्यर्थः वैयः
परिच्छदः एष इति शेषः व्यतिकरवती विमिवामित्यर्थः शोभां तनोति विकारयति ।
मन्दाक्रान्ताहत्तम् ॥ २४ ॥
(क) कलावगुण्ठमा पवगुण्डनवती ।
(ब) हा धिक् ! हाधिक ! परागत एव। पाठ पुत्र ! परिवायस मां प्रिय-
साहसिक प्रसीदति ।
परागत: उपस्थितः। प्रियेबि प्रिय: साहरिकी वोरो यस तबाभूतः पौरजनप्रिय
इत्यर्थः तत्सम्बुद्धी।
समिरिति। पयं मुनिः पथच ताहश: पसामान्य इति भावः वीरः, तत् तमात्
में मम प्रियम् एतदभिगमन मिति शेषः। कातर ! परिकम्प: तति शेष: विरमत
निवर्तताम्। चविया क्षवकुलप्रसूता चवमाया ति भावः पसि भवति, पवियनातीया
वीरप्रिया वीरसूख भवतीति भाष: पहं क्षवियः शववंशप्रसूतः विशेषती राषवः रयः
मगति वितता विस्तृता कीर्तिर्यस्य तादृशस्य दपण पहारण कहलो कण्डू बन्नी दोषी
भुजी यस्य तथामूतस्य पस्येति शेष: परिसरण पभिगमने समर्थः शतः । मालिनौहान,
ननमयययुतेयं मालिनी भोगिसोकरिति लक्षचणात् ॥ २७॥

·हितीयो।
५८
नवस्तं यदि नाम भूतकरणासन्तानशान्तामन
सेन बारजता धनुर्भगवतो देवासवानीपतः।
तत्पुवस्तु मदान्धतारकबधारिखस्य दत्तोत्सवः
स्कन्दः खान्द इव प्रियोऽहमथवा शिष्यः कथं न अतः ॥२८॥
एष मे प्रशमस्य कर्कशः परिणामः (3)।
यत् क्षत्रियेष्वपि पुनः स्थितमाधिपत्वं
तैरेव सम्पति धृतानि पुनर्धषि ।
उन्माद्यता भुजबलेन मयापि कष्ट-
मुच्छलानि चरितानि पुनः श्रुतानि ॥२८॥
रामः । भकलिततपस्तेजोवीर्यप्रथिनि यथोनिधा-
ववितथमदामाते रोषामुनावभिधावति ।
(ट) पवियवटीः चवियकुमारस्थ पनात्मज्ञता पात्मज्ञानराहित्यं कोऽयं मे पात्मा
कमायमसदृशाचार इत्येवं रूप विवेकाभाव इति यावत् ।
नैति। धनुः व्यारजता खण्ड्यता सेन वियवटुना भूतेषु प्राणिषु करणासन्मानेन
हापातिरवण शान्त: पात्मा यस्य ताइथात् देवात् भवानीपमेः शहरात् यदि नाम न
वसं न भौतम् पतिदयालुटेंवर्दवो न कथञ्चित् कुष्यतीति साहसादिति भावः, तु किन्तु
तस्य पुनः मदान्धस्य मदमत्तस्य तारकस्य तदारस्य असुरविशेषस बधात् विश्वस्य भगतः
दत्त: उत्सवः पीनदी येन तथाभूतः स्कन्दः कार्तिकेयः अथवा स्कन्द इव प्रियः शिष्योऽहं
कथं न श्रुतः न पाकर्णितः । देवदेवात् रूपाबतो भयं मास्त तत्पुवात् कुमारात वकि-
ध्याच मत्तः देवदेवावमानवेन सञ्चातकोपात् भयं न गणितमिति भावः। शत-
विक्रीडित हत्तम् ॥२६॥
(8) प्रशमस्य क्रोधत्यारोन शान्ततयावस्थानस्येति यावत् कर्कम: दारुणः परिणाम:
फलं मदुपशम एतत्ववियशिथीरोहत्यनिदानमिति भावः ।
यदिति। यत: यतः धषियेषु अपि पुन: प्राधिपत्यम् अधिराजत्वम् सिकं, तेरेव
सम्प्रति पुनः पावि धृतानि। मयापि उन्माद्यता भुनवलेन बाहुबलन देवामिति शेषः
बच्चालानि उद्धतानि चरितानि पुनः सतानि। बसन्ततिक्षणं इतम् ॥ १९ ॥

·६० महावीरचरित पभिनवधनुर्विद्यादपंक्षमाय च कर्मण स्फुरति रमसात् पाणिः पादोपसंग्रहणाय च ॥३० किम्वविषयस्तावदाचारस्थ (ड)। जाम। भोः भोः परिष्कसाः! करामो दाशरथिः ? रामः । अयमहं भोः ! इत इतो भवान् । नाम । साधु राजपुत्र ! साधु सत्यमच्याकः खल्वसि । अन्विष्यतः प्रमथनाय ममापि दर्पा- दात्मानमर्पयसि जातिविशुद्धसत्वः । गन्धदिपेन्द्रकलभः करिकुम्भकूट- कुट्टाकपाणिकुलिशस्य यथा मुगारः ॥ ३१ ॥ स्त्रियः। संतं पापं पड़िहदममङ्गलं (ढ)। . अकलितेति। न कलित: न पाक्रान्त; केनापौति भावः तपसः तेजसः वीर्यस्य च प्रधिमा विस्तारः यस्य तादृशे यशोनिधी महाकौतौ भवितर्थन सत्येन मदन गवण पात्रात: पूरितः तधिन मुनी रोषात् पभिधावति सति पाणि: ममेति शेष: अभिनवा साम्प्रत- मभ्यतेति भावः या धनुर्विद्या तया दप क्षमते सहते इति तथो काय कर्मणे चरिताय बौरसमाचारायति यावत् च पादयोमरणयोरुपसंग्रहणाय च अभिवन्दनाय चैत्यर्थ: भर- सात् वेगात् स्फ रति प्रसरति। अस्य दोपशमनाय च पादाभिवन्दनाय च इच्छा मम बर्गत इनिभावः । हरिणोत्तम् ॥ ३० ॥ (3) पविषयः षस्थानम् पाचारस्य पादवन्दनरूपशिष्टव्यवहारस्य । पयमिति शेषः । पन्विष्यत इति। माल्या पन्वयेन विराई सत्त्व बलम् उत्साहो वा यस्य साहशः त्वबन्धदिपेन्द्रकलभः मदमत्तकुञ्जरेन्द्रशियः करिय: गजेन्द्रस्य कुन्नकूटं कुम्भशिखर' तस्य कुशक रदकं विदारकमित्यर्थः पाणिकुलिश करवच' यस्य तथाभूवस्य मृगारीः सिंहस यथा दांत प्रमथनाय संहाराय पविष्यत: ममापि पात्मानम् अर्पयसि ददासि यहा दात् पात्मानमर्पयसौत्यन्वयः। बसन्ततिलकं हत्तम् ॥ ११ ॥ () शान्तं पापं प्रतिहतममालमिति स। पापम् पराभ मात नितम् चमाचार पकल्या प्रतिहत निराकतं भवतु रामस्येति शेषः ।

·हितीयोऽा।
जाम। निर्वखं खगतम् ] रमणीयः पत्रियकुमार
पासीत् ? (स)।
चञ्चत्यच्चशिखण्डमण्डलमसौ मुग्धप्रगल्भ शिश-
गंभीरच मनोहरच सहजबीलम रूपं दधत् ।
द्राग्दृष्टोऽपि हरत्वलं मम मन: सौन्दर्यसारत्रिया
हन्तव्यस्तु तथापि नाम धिगहो ! वीरव्रतक्रूरताम् ॥३२॥
[प्रकाशम् ]
प्रागप्राप्तनिशुम्भशाम्भवधनुर्वेधाक्रियाविर्भवत्-
क्रोधप्रेरितभीमभार्गवभुजस्तम्भावविधः क्षणात् ।
सज्वाल: परशर्भवत्वशिथिलस्त्वत्कण्ठपोठातिथि-
सेनानेन
जगत्स
खण्डपरशुर्देवो हरः ख्याप्यते ॥ ३३ ॥
(ग) भासौदित्यनेन निहत एवायमिति व्यज्यते ।
चञ्चदिति। चञ्चत् स्फुरत् पञ्चानां शिखण्डानां शिखाना, “बालानान्तु शिखा प्रोता
काकपक्ष: शिखण्डक" इत्यमरः। मण्डलं निचयः यस्मिन् तथोक मुग्धश्च प्रगलाच
मुग्धप्रगल्व बाल्यप्रौढ़भावाभ्यां समन्वितमित्यर्थः । गम्भीर' दुरवगाहच मनोहरच सहज
खाभाविकं श्रीलमलौचिह्न यस्मिन् ताहरा रूप दधत् असौ शिणः
द्राक्
झटिति
सहमत्यर्थः हष्टोऽपि मम मनः सौन्दर्यसारश्रिया सौन्दर्योत्कर्षशीभया बलम् प्रत्यय
हरति तथापि हन्तव्यः बध्य: नाम पही! पाश्चर्य वीरव्रतस्य वीराचारस्य करता
निष्ठुरता धिक् निन्दामीति भावः “धिनिर्भमसमनिन्दयोः” इत्यमरः । शार्दूलविक्री-
ड़ित वृत्तम् ॥ १२॥
प्रागिति। येन भनेन कुठारेण देवो हर: नगनु खत्यति रिपूनिति खल:
परश: यस्य तथोक्त: ख्याप्यते कौत्यति लीकैरिति शेषः । स एषः पशिथिल: हनः
परशः सज्वाल: सार्चि: सन् प्राक् पूर्व' न प्राप्त: निमनः दलमं येन ताहय यत् शनी-
रिद शायर्व पक्षास्य वैधाक्रियया हिखकरणन भनीनेत्यर्थः पाविर्भवन् सन्चायमानः
वः क्रोधः बिन प्रेरितो भीमो भयकार: यो भार्गवः तस्य भुन एव स्तम्भ: तमात् अपवितः
चितः सन् णात् पले नैव समयेनेत्यर्थः तव कलपीठस्य अतिथि: भवतु । पविलम्ब
मेवाठारमहरिष शिरोदनं करवाचौति निषः । शार्दूलविक्रीड़ित तिम्॥५॥

·महावीरचरिते ! स्त्रियः । हही! हही! प्पज्जलिदो कल ऐसो (त)। रामः । [ सधैर्यबहुमानकौतुकं निवण्य ] अयं स:--, यः किल पुरा सपरिवारकार्तिकेयविजयावर्जितेन भगवता नील- लोहितेन सहस्रपरिवारान्तवासिने तुभ्यं प्रसादीकतः परश:(थ) सख्यः । भट्ठिदारिए ! पेक्ख हिमप्रभरिपउब्बमंतबहुमायो णिकपधौरगुरुत्तर्णन उबहस भप्रबदो भग्गबस्न पाउधलम्भ भट्टिदारो (द)। सोता।. [ सविस्मयात्रं.पश्यति । जांम। [स्वगतम् ] अाश्चर्यमाश्चर्यम्। अन्य एवायं-. प्रकारः। किमपि चैतदसंविज्ञातपदनिबन्धनमाहात्मा सौज- न्यच्च। मरम्भगम्भीरधीरच पौरुषावष्टम्भः । [प्रकाशम् ] राम ! दाशरथे ! स एवायमाचार्यपासनां प्रियः परशः (ध)। (स) हा धिक् ! हा धिक् ! प्रचलितः खलु एष: स । प्रज्वलित: क्रोधप्रदीप्तः । (यो निर्वयं दृष्टा । पुरति । सपरिवारः सगणः कार्तिकेयः स्कन्दः तस्य विजयन पराभवेण पावर्जित: वशीकृतः तेन। सहस्रपरिवारान्तेवासिने सहवं वझरान पन्ते समीपे वसतीवि तथोक्ताय सहसं वागन शिष्यत्वमुपगतायेत्यर्थः। प्रसादौलतः प्रसाद इति दत्त इत्यर्थः पुरा स्वन्दभार्गवी परस्पर म्पईमानी देवदेव खखवलपरीक्षार्थ निवेदयामासतुः। स च उभयोरपि प्रौत: समदर्शी भावान् उभी युद्धार्थमादिदेश । सब भार्गवेण स्कन्द पराजित' दृष्टा तस्य बलातिशयेन प्रोत: तस्य ख' पर प्रसादौलत- बामिति पुरातनी कथावानुसन्धया । (द) भई दारिक ! प्रेक्षख हृदयभतोहान्तबहुमानो निष्कम्पधौरगुरुत्वेन उपहसति भगवनी भार्गवस्य पायुधलम् भदारक.ति सं। हृदयेति । इदय भत येन तथोक्तः तथापि उदान्तः उहीण: हदय सारल्यस्यामित- नादिति भावः बहुमहान् मानी भार्गवं प्रति पूज्य तानुराग इति यावत् यस्य तथाभूतः । (क) संविधातिति। न संविधात पदचिह्न किमपोति भाव: निबन्धन हेतुर्यस्य नयाभूबम पचिन्त्य हेतुकमिति यावत् माहात्मा' महामापता सौजन्य सामावर ताहर ·द्वितीयोऽा:। ६३ सख्यः । कखणं उस्मतस्म बिभ पालाबो (न)। जाम। अस्त्र प्रयोगखुरलोकलहे गणानां सन्यवृतोऽपि जित एव मया कुमारः । एतावताऽपि परिरभ्य धृतप्रसादः प्रादादिमं प्रियगुणो भगवान् गुरुमें ॥३४॥ रामः। [खगतम् ] कथमेतावताऽपोत्याह ? अहो! गर्व- गौरवस्याभोमः [प्रकाशम् ] प्रत भगवन् ! यावापृथिव्यो- विततस्ते वीरवादः (प)। येनेव खण्डपरशभगवान् प्रचण्ड- चण्डीपतिस्त्रिभुवनेषु गुरुः प्ररूढ़ः । तेनैव सारकरिपोर्विजयार्जितेन दौप्ति मता परशराम इति श्रुतिस्ते ॥३५॥ मिबि भावः। संरम्भेति। संरम्शेण सम्भमेण मौर: दुरवगार: चौरः पचपलच । पौरषावरन: पुरुषकारावलम्बनम् । (ब) शवम् उत्कृसत व पालाप इति । उकमत इव सन्तुष्यत इव । पन्नति। अस्त्राणां प्रयोगस्य खुरलौ अभ्यास: शिक्षेत्यर्थः तव यः कलहः विवादः पन्योन्य प्रति. स्पद्धति भावः तव गणानां प्रमथानां सैन्यैः ततोऽपि कुमार: कार्तिकेयः मंया त्रित एव। एतावतापि पुवपराजयेनापीति भाव: प्रिया गुणाः यस्य सः प्रियगुषः गुरुपचपातीत्यर्थः मे गुरुः आचार्यः भगवान् धृतः प्रसादः पतकम्पा येन तथाभून: प्रसन्न इत्यर्थः- परिरभ्य पालिश मामिति शेष: इमं पर प्रादात् दसवान् । वसन्ततिलकं तिम् ॥ २४॥ • (प) पाभोगः पूर्णता। विततः विस्वत: विख्यात इति यावत् । येनैवेति । येनैव वौरवांदनेति भाव: प्रचण: उय: भगवान् चण्डीपतिः सह- परशुः विभुवनेषु गुरुः सर्ववौरप्रधानः प्रकदः प्रसिद्धः, तारकरिपोः तारकासरघातिनः स्कन्दस्य विजयार्भितेन पराजयलब्ध न तेनैव वीरवादेन ते तव परपुना रमते इति पर- राम रति अतिः प्रसिद्धिः दीप्ति गता शोभितेत्यर्थः वसन्ततिलकं कृतम् ॥ २५॥ .. .

·१४ महावीरचरित किश्च। उत्पत्तिर्जमदग्नितः स भगवान् देव: पिनाको गुरुः वीर्यं यत् तु न तहिरां पथि नु तद् व्यत हि तत्काभिः । । त्याग: सप्तसमुद्रमुद्रितमहोनिक्जदानावधि: सत्यब्रह्मतपोनिधे गवत किंवा न लोकोत्तरम् ॥ ३६ ॥ सख्यः । जाणादि महाभामो गुरुपरमसिज्ज मंति(फ)। जाम राम ! राम ! नयनाभिरामतामाशयस्थ सट्टों समुद्दहन् । अप्रतयंमुणरामणीयकः सर्वथैव हृदयङ्गमोऽसि मे ॥३७॥ अपिच । हेरम्बदन्तमुषलोल्लिखितकभित्ति- वक्षो विशाखविशिखवणलाञ्छितं मे। उत्पत्तिरिति । जमदग्नितः महरिति भाव: उत्पत्तिर्जन्म, स प्रसिद्धो भगवान् पिनाकी देव: गुरुराचार्यः, यत् तु वौर्य सामर्थ्य तत् गिरां वाचां पथि न, पनिर्वच- नौयमित्यर्थः । . हि यत: तानि कर्माणि कार्तवीर्यादिनिधनादौनीति भाव: तै: तत् वीर्य व्यक्त प्रकटतां गतम्। सप्तभिः समुद्रः मुद्रिताया: वेष्टिताया: चिह्निताया वा मयाः पृथिव्याः निर्व्याजम् अकपटं दानम् अवधिर्यस्य तथाभूतः स्यागः वदान्यतेति यावत् अतः सत्यस्य ब्रह्मण: वेदख तपस निधि: पाश्रयः तस्य भगवतः सर्वशक्तिमतः सबैति शेषः किं वा न लोकोत्तरम् ? पलौकिकं न ? अपितु सर्वमेव चरितं लोकोत्तरमित्यर्थः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ३६ ॥ (फ) जानाति महाभागो गुरुकरमचीयं मन्वयितुम् सं। गुरुकरमणीयमतिरमणीयम् । मन्त्रयितुम् पालपितुम् । रामेति। हे राम राम ! भाशयस्य सझावस्य सदशौम् अनुरूपां नयनयोः अभि- रामतां प्रियता समुहहन् दधानः त्वम् अप्रतकपचिन्ताः गुणः रामणीयक रमणीयत्व यस्य तथाभूतः सन् मे मम हृदयङ्गमः .मनोहारी पसि । तव मम हृदयङ्गमत्व के: गुर्णरित्यहं तर्कयितु न शक्नोमौति भावः । इन्द्रवजा वृत्तम् ॥ ३७॥ हेरम्बति। दरम्बस्य गणेशस्य दन्त एव मुषलं तेन उल्लिखिता विद्देति यावत ·द्वितीयोऽमः। रोमाञ्चकञ्चुकितमद्भुतवीरलाभात् सत्यं ब्रवीमि परिरब्ध मिवेच्छति त्वाम् ॥ ३८ ॥ सख्यः । भटिदारिए ! पेक्व भट्टिणो सोहग। तुम क्स णिञ्चपरांमुही अत्ताण बंचसि (ब)। सौता। [सानं नि:खसिति] रामः । भगवन् ! परिरम्भणमिति प्रस्तुतप्रतीपमेतत् (भ)। धोरमसिणो अत्तणो माहात्तसोहिदो बिणमो (म)। जाम। [खगतम् ] अहो! स्वगुणपरगुणोत्कर्षपरिणाम- ग्राहि सौजन्यपूतमन्तःकरणमस्य राजन्यपोतस्य। पारमार्थि- कविनयदुर्विभावस्त्वतिनिपुणबुद्धिग्राद्यो महानहङ्कारः (य)। सख्यः। से . एका भित्तिः अंशः यस्य तथोक्त तथा विशाखस्य कार्तिकेयस्य विशिखैः शरैः यत् वर्ष जतं तेन लाञ्चितं चिह्नितं मे मम वक्ष: अङ्ग तस्य दौरस्य तवेति भाव: खाभात् रोमाच: कञ्च कितम् पातमित्यर्थः सत् त्वां परिरब्धम् पान्निङ्गितुम् इच्छतौव सव्यं ब्रवीमि । बसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ ३८॥ (ब) भर्तृदारिक प्रेक्षख भत्त: सौभाग्यम् । त्व खलु नित्य पराम,खौ आत्मानं पञ्चयसिस। सौभाग्य' वाल्लभ्य शवोरपौति भाव: । नित्य सततं परालली विमुखौ खजा- तिरेकादिति मावः। वञ्चयसि प्रतारयसि द्रष्टव्यदर्शनविरहादिति भावः । (भ) परिरम्भणम् पालिङ्गनम् । प्रस्तुतेति। . प्रस्तुतस्य प्रकृतस्य महमनरूपस्येति भाव: प्रतीपं प्रतिकूलं विपरीतमित्यर्थः । (म) धौरममृण पात्मनो माहात्माशोभितोऽस्य विनयः स। धौरयासी मसः खिग्धश्चेति धौरमणः। (घ) स्वगुणेति। स्वस्य गुणानां परस्य च गुणानाम् उत्कर्षस्य परिणामः फल तब याहि बोधकं स्वगुणोत्कर्षस्य परगुणोत्कर्षस्य च प्रकटने यत् फल' सदगोषधममिति यावत् सौजन्यपूत सौजन्धे न पूत विशुद्धम्। राजन्यपोतस्य रानकुमारस्य। परिति । पारमार्थिकन तात्विवेन मनु कपटेनेति भावः विनयेन शिष्टाचारच दुर्विभावः विभावयिङ- ·महावीरचरित पप्राकृतस्य चरितातिशयस्य भाव- रत्यद्भुतैर्मम इतस्य तथाप्यनास्था । कोऽप्येष वीरशिशकालतिरप्रमेय- माहामासारसमुदायमयः पदार्थः ॥ ३८॥ पाश्चर्यम् । सम्भाव्यमिष्टभुवनाभयदानपुण्य- सम्भारमस्य वपुरन हि विस्फरन्ति। लक्ष्मीश्च सात्त्विकगुणोज्ज्वलितञ्च तेजो धर्मश्च मानविजयौ च पराक्रमश्च ॥ ४० ॥ यं हि-त्रातुं लोकानिव परिणतः कायवानस्ववेदः क्षात्रो धर्मः श्रित इव तनुं ब्रह्मकोशस्य गुस्यै । • क्य: लक्षयितुमशक्य इत्यर्थः प्रतीति । प्रतिनिपुणा या बुद्धिः तया यहा अति- निपुणा बुद्धियेषां ते: ग्राह्यः वैद्यः । पप्राकलस्येति । अप्राकृतस्य अलौकिकस्य चरितातिशयस्य अत्यभुतैः अन्याशय : भावैः प्राशयः अस्येति शेषः, भावोऽभिप्राय आशय इत्यमरः । हृतखापि पावष्टस्थापिः मम तथापि किमन्येषामिति भावः अनास्थी अनादर: अवहेलनमिति यावत् परिरब्ध मिवे- छति त्वामिति वचसीति शेष: ममैतस्मिन् वचसि सादर ग्रहीतव्येऽपि परिरम्भणमिति प्रस्तुतप्रतीपमिति कथनमेव भूयाननादर इति महानहङ्कारः प्रकटित इति भावः। अत: वीरशिशुकावतिः शिशुरूपशरीरः एषः अप्रमेयं प्रमातुमशक्यम् अपरिच्छद्यमित्यर्थः यत् माहात्मा महाप्राणत्व तस्य सारसमुदायः उत्कर्षातिशयः तन्मयः कोऽपि अनिर्वचनीय इत्यर्थः पदार्थः वस्तु भवतीति शेषः। वसन्ततिलक वृत्तम् ॥ ३९ ॥ सम्भाव्यमिति । प्रस्व राजन्धपोतस्य वपुः शरीरम् दृष्टः पभिलषितः भुवनानां जगताम् अभयदानमेव पुण्यसम्भार: सुकतसञ्चयः यस्य तथाविध सम्भाव्यं सम्भावनया गम्यमित्यर्थः पय जगतामभयदानार्थमेव समुत्पन्न: कोमीति मया सम्भाव्यते इति भाव: हियत: अव वपुषि शरीर लोश्च श्रौत्र सात्त्विकः सत्वोद्रेकननितः गुणैः उज्वलित प्रदीप्त तेज धर्मश्च मानविजयौ च मानव विजयश्चेत्यर्थः पराक्रमच एते विस्फ रन्ति विद्योतन्ते। वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ ४०॥ बातुमिति। बोकान् जगन्ति वातु" रचितुम् भनवेदः कायवान् शरौरी परिणक ·द्वितीयोऽङ्कः। सामर्थ्यानामिव समुदयः सञ्चयो वा गुणाना- माविर्भूय स्थित इव जगत्पुण्यनिर्माणराशिः ॥४१॥ [प्रकाशम् ] हे भवत्यः ! प्रवेशयन्तु इमां बधूमभ्यन्तरमेव । रामः। [खगतम् ] एवमेवम् । [ नेपथ्य] सौरध्वजो धनुष्याणिरित एवाभिवर्तते । गौतमश्च शतानन्दो जनकानां पुरोहितः । ४२ ॥ सख्यः । भट्ठिदारिए ! परागदो एब्ब तादो एहि अभंतरं प्पबिसम (र)। सोता। [खगतम् ] भप्रबदि सङ्गामसिरि! एसो दे अञ्जली। [ इति निष्क्रान्ता: स्त्रियः] जाम। स एष राजा जनको मनीषी पुरोहितेनाङ्गिरसेन गुप्तः । आदित्यशिष्यः किल याज्ञवल्क्यो यस्मै मुनिब्रह्म परं विववे ॥४॥ इव, क्षाबो धमः ब्रह्मकोषस्य ब्रह्माण्डस्य वेदरूपधनभाण्डारस्य वा गुप्ता रक्षणाय तनु' शरीरवित इय, सामर्थ्याना शक्तीनां समुदय इव, गुणानां सञ्चयो वा समष्टिरिव, जगत्स यानि पुण्यानि निर्माणानि सृष्टयः तेषां राशिरिव समुदाय इव भाविभूय देह- माश्रित्येति भावः स्थितः। मन्दाक्रान्तावृत्तम् ॥ ४१ ॥ सौरध्वज इति। सीरध्वजः जनकः । अन्यत् स्यष्टम् ॥ ४२ ॥ (र) भर्तृ दारिक ! परागत एव तात: एहि अन्वन्तर प्रविशामः स । परागतः प्राप्त: उपस्थित इति यावत् । (ल) भगवति संयामश्रि! एष ते प्रचलि: म। है संग्रामलभि! एष ते प्रचलिः त्वां कतामलि: प्रार्थये यथा मे पायंपुवो विजयी स्यादिति भावः । स इति । मनीषी विहान्। भागिरसेन शतानन्देन। गुप्तः रचितः । पादित्यस्ता ·६८ महावीरचरित सदवृत्त एष तथापि तु क्षत्रिय इति शिरःशूलगुत्कोप- यति (व)। [ततः प्रविशतः संश्चान्तौ जनकशतानन्दौ ] शता। राजन् ! किमत्र युक्ताम् ? (श) अन। भगवन् ! . ऋषिरयमतिथिश्चेद विष्टर: पाद्यमय सदनु च मधुपर्कः कल्पातां श्रोत्रियाय । प्रथ नु रिपुरकस्माद हेष्टि नः पुत्रभाण्डे सदिह नयविहीने कार्मुकस्याधिकारः ॥ ४४ ॥ [इति परिक्रामत:] रामः । तत् किमिति प्रतिवाष्यायितं भवता ? (ष) जाम । न किञ्चित्। सम्भूयैव मुखानि चेतसि परं भूमानमातन्वते यवालोकपथावतारिणि रतिं प्रस्तौति नेत्रोत्सवः । । मूर्यस्य शिष्य: छाव: याज्ञवल्का: मुनिः यौ जनकाय पर ब्रह्म वेद विषव्र विकृतवान् यं वेदमध्यापयदित्यर्थः। उपजातिवृत्तम् ॥ ४३ ॥ (व) सत्त: सदाचारः। उत्कोपयति उद्दीपयति जनयतीति यावत् । (श) पव परशराम इति शेष: कृषिरिति । पयम् ऋषिरतिथिरभ्यागतवत् भवतीति शेषः तदा • सोवियास वेदविदुषे पम्म विष्टरः पासनं पाद्यम् पर्य' तदनु सदनन्तर मधुपर्कच कल्पातां दौयती। पथ पक्षान्तरे तु भो: रिपुः शवः सन् अकस्मात् नः पखाकं पुवभाण्डे पुत्ररूपचने कामातरौति भावः हेष्टि इषं करोति, तत् तदा भयविहीने दुर्नयशालिनि पर पस्मिन् परशुराम कार्मुकस्य धनुष: अधिकार: अस्वधारणं युक्तमिति भावः । माखिनीवत्तम् ॥ ४॥ (१) पतिवाष्पायितम् पतिशयेन वाध्य पावितमिव्यर्थः ।

·हितीयोऽमः स त्वं नूतन एव कङ्गणधरः श्रीमान् प्रियश्चेतसो हन्तव्यः परिभूतवान् गुरुमिति प्रागेव दूयामहे ॥ ४५ ॥ राम। भार्गव ! ज्ञायते मामनुकम्पस इति । जाम। परे! किमुत बातोऽसि ? (सं) अमृताभातजीमूतस्निग्धसंहननस्य ते । कुठारः कम्बुकण्ठस्य कष्टं कण्ठ पतिथति ॥ ४६ ॥ रामः । सत्यमेव करुणया प्रतिक्षिप्तोऽसि (ह)। जाम। श्रा: मय्येव भूकुटोधरः संवृत्तः। परे! क्षत्रिय- डिम्ब ! त्वं किल शिशुनंवबधूटिकापरिग्रह इत्यपूर्वमुपतप्यते- ऽस्माभिः (१)। . सम्भूयेति । यत्र भालोकपथावतारिणि दृष्टिपथ गते इत्यर्थः सुखानि सम्भूयव मिलित्वं व चेतसि पर भूमानं विस्तारम् पातन्वते लभन्ते इत्यर्थः तथा नेवोत्सव: नेव- योरानन्दः रतिं नेहं प्रस्तौति जनयति स नूतन एव कङ्गणधर: करण कौतुकं वैवाहिक- मङ्गलहस्तसूत्रमिति यावत् तस्य धरः धृतविवाहहस्तसूत्र इत्यर्थः श्रीमान् चेतसः हृदयस्य ममेति शेष: प्रियः त्व गुरुमाचार्य' हरमित्यर्थः परिभूतवान् अवज्ञातवान् तत्कार्मुक- दलनादिति भाव: अतएव हन्तव्यः बध्यः मयेति शेषः इति हेतोः प्रागेव पूर्वमेव हनना- दिति शेष: यामहे दुःखिता' स्म इत्यर्थः । शार्दूलविक्रीड़ित वृत्तम् ॥ ४५ ॥ (स) किमुतेति किमुत किं भोः ! वात: रक्षितः मयेति शेषः, पहं त्वां रक्षिष्यामौति मैवं मनसि कृथा इति भावः । अमृतेति । अमृतेन जलन आभात: पूरित: य: जौमूतः मेघ: तहत् खिग्वं संहननं शरीर' यस्य तथोक्तस्य मवघनश्याममूरित्यर्थः कम्बुकण्ठस्य शङ्खकण्ठस्य ते तव कर कुठार: पतिष्यति इति कष्टं दुःखम् एतावता त्वां रक्षिष्यामीति मैव मनसि कर्तव्यमिति भावः ॥ ४६॥ (1) करणया रुपया मां प्रतीति शेषः । प्रतिक्षिप्तः पारुष्टः। देन्यं दुर्बलतेति यावत् तया। दुर्वलस्य तर्जन-गर्जन-मावसारत्वमिति व्यज्यते । (च) क्षवियडिम्ब ! राजन्यार्भक ! नवेति । नवा बधूटिका पल्पा बधूः बालिका पथच करुणा ·महावीरचरिते सुप्रसिद्धः प्रवादोऽयमिति हेति च गोयते । जामदग्नाः वयं रामो मातुर्मूनिमाच्छिनत् ॥ ४७ ॥ पपिच । रे मूढ़ ! उत्कृत्योत्त्य गर्भानपि शकलयत: क्षत्रसन्तानरोषा- टुहास्यकविंशत्यवधि विधमतः सर्वतो राजवंश्यान । पिछा सट्रक्तपूर्णहदसवनमहानन्दमन्दायमानं क्रोधाग्निं कुर्वतो मे न खलु न. विदितः सर्वभूतैः स्वभावः ? ॥४८॥ बधरित्यर्थ: तां परिरहौतवानिति परियह: तहोत्यर्थः । अपूर्वम् अभिनवम् इतः पूर्व कदापि मया रस्थं नोपतप्तमिति भावः । सुप्रसिद्ध इति। जमदरपत्यं पुमान् प्रामदग्न्यः रामः स्वय' मातुर्जमन्या: मूर्वानं शिर: पाछिनत् चकर्त्त अय सुप्रसिद्धः सविख्यातः प्रवादः इति हवि च एवं सभाव्यते इन्य वरूपेणेति भाव: गौयते कौवं ते लोकरिति शेषः एतस्मिन्नपि कर्मणि न मया उप- तप्तमिति भावः । पुरा भार्गवजननी रेणुका पत्यु र्जमदन: सकाशात् जलमानेतु नर्मदा- मगमत् तव हयाधिपतिः कार्तवीर्यः बहुभि: कामिनौभिः परितो जलक्रीडामकरोत् । बवलोक्य रेणुकायास्ववाभिलाषात् तद्दर्शने कालातिपात: संहत्तः । पथागतां तां जमदनिः क्रोधपरीत: हन्तु पुवानादिदेश । अपर पुवास्तवचनं न अशुवः । एक एव परशुराम: पितुराया तस्या ननन्याः शिरचिच्छेदेति वार्तावानुसन्वेया। पनुष्टुव हत्तम् ॥४७॥ उत्तयति। क्षवसन्तानेषु चविद्यान्वयेषु रोषः कोपः तस्मात् गर्भानपि चविध- नारीणां गर्भस्थितानपि जौवान् उत्कल्य उत्कृत्य बहिष्कृत्य वहिष्कृत्य शकस्खयतः खण्ड्यतः एकविंशत्यवधि एकविंशनिवागनित्यर्थः सर्वतः समन्तात् सर्वान वा राज- वंश्यान् क्षवियान्वयजान् विधमत: व्यापादयत: उद्दामस्य विकटचारिणः पिवा पिटत भागतं पिठनिधनात् जातमिति भावः क्रोधाग्नि वेषां पवियाणां रक्त: पूर्णः यो इदः तव सक्न सानं पितर्पणसहितमिति भावः तर्पणस्य सानाङ्गत्वात् न तस्य पृथगुनिरिति गेध्यम्। तेन यो महान पानन्दः तेन मन्दायमानम् उपशान्तप्रायमिति भाव: कुर्वतः मे मम खभाव: सर्वेः भूतैः प्राणिभिः न विदितः खलु इति न, अपितु विदित एवेत्यर्थः । एतत् कृत्वापि न मयोपतप्तमिति भावः । पुरा कार्तवीर्यः मृगया परि- धरन नमदग्नेगबममाजगाम । स च महर्षिस्त राजानं निजहोमधेनुप्रभावात् दिव्य- ·द्वितीयोऽङ्कः। ७१ रामः। नृशंसता हि नाम तत्र पुरुषदोषः, का तत्र विक- त्यना ? (क)। जाम । प्राः क्षत्रियवटो! पति नाम प्रगल्भसे ? (ख)। प्रहर नमतु चापं प्राक्प्रहारप्रियोऽहं मयि तु कतनिघाते किं विदध्याः परेण । धगिति विततवङ्ग बहारभास्वत्कुठार- प्रविघटितकठोरस्कन्धबन्धः कबन्धः ? ॥ ४॥ . भथा- भोगादिभिरतिथिसत्कार: प्रोणयामास । राजा तु होमधेनोस्तादृशं प्रभावं ज्ञात्वा प्रतिष्ठ- मानो मुनिमुवाच, भगवन् ! देहि मे घेनुमिमां रवभूतां रत्नानि पृथिव्यां सर्वाणि राजग्राह्याणीति शास्त्रविदः कथयन्ति। तदस्यां ममैवाधिकार इति। ऋषिस्तु तं प्रत्याचख्य । अथ क्रूडो गजा बलात् तां धेनु गृहीत्वा स्वराजधानौं प्रतस्थे । गतं पुत्र परशुराम स मुनि)मधेनुहरणवृत्तान्तमाख्यत् । परशुरामस्तु तथा पितरमव- मत कार्तवीय श्रुत्वा सद्य एव परशुहस्तस्तद्राजधानीमागत्य तं कार्तवीर्य निहत्य होमधेनु प्रत्याइरत् । अथै कदा परशुगमे स्थानान्तर गते एकाकिनं स्थितं तपितरं नमदग्नि कार्तवीर्यबधजनितामर्षा हैहयाः समभ्ये त्य निजन :। ततश्च परपराम: पितर निहत दृष्ट्वा मितरां क्रोधचलितः एकविंशति वारान क्षवियान्वयनान् सर्वानव निहत्य पितर सर्पयिष्ये इति प्रतिज्ञाय तथैव कृतवानिति पौराणिकी बावानुसन्धया । खन्धरादत्तम् ॥ ४८॥ (क) नृशंसता निठुरता निर्दयतेत्यर्थः । सव सर्वक्षवियनिधने पति भाव: पुरुषदोष: पुरुषस्य तथा. निष्ठुरमाचरत इभि भाव: दोषः। अपराधिनां दण्डनं न दोषमावहति निरपराधानान्तु गर्भस्थानामपि तथा दण्डनं सर्वथा दोष एवेति तव तस्मिन् कमसि विकत्यना वाघा का ? अनुचितव विकत्यनेति भावः । (ख) प्रगल्भसे म्पईसे धाय माचरसि वेत्यर्थः । प्रहरीति। प्रहर प्रहार कुरु मयौति शेषः, चापं धनुः ममतु नतं भवतु न्याराज- मनादिति शेष: धनुषि प्रस्त्र योजयित्वा मां प्रति प्रहरनि निष्कर्षः। ननु कपमह । प्रथमं प्रहरामौति चेत्सवाइ प्रागिति सह प्राक् पूर्व प्रहारस्य शव कृतस्य प्रियः, मथि तु ततः निघातः प्रहारो येन तादृशे सति तु प्राक् प्रहरतीत्यर्थः परेण पनन्तर' धमिनि ·महावीरचरित जनक-शतानन्दौं। वम रामभद्र ! विस्र तावदामन (ग) रामः। कष्टमनुज्ञानापेक्षः संवृत्तोऽस्मि (घ)। जाम। अपि सुखमाङ्गिरसस्य ? (ङ)। शता। विशेषतस्त्वदर्शनात्। अपि च- त्वं नः पूज्यतमोऽतिथिर्यदि तत: सज्जातिथया वयम् (५०)प जाम। पुरोधः ! सुचरितवृत्तः श्रोत्रियो रहमेधी याज- वल्काशिष्यः तत्र सर्व युज्यते किन्तु नाहमातिथ्यकामः । . शता। कन्यान्तःपुरमक्रमात् प्रविशता संदूषिता न: स्थितिः । (५० पा) जाम। अरण्यवासी ब्राह्मणोऽहमनभिन्नः परमेखरगृहा- चारस्य (च)। वितता विस्तृता बढ़े: उद्गाराः यस्मात् तथाभूतः यः भाखान् दीप्यमान: कुठार: नेन प्रविघटित: निरुत्त: कठोर: कठिनः स्कन्धबन्ध: कण्ठदेश: यस्य तथाभूतः कबन्धः निमस्तककलिवरमित्यर्थः सन् किं विदध्या: । कुर्य्या' न किमपि कर्त' शक्नुया इत्यर्थः । कवन्धोऽस्त्री क्रिययुक्तमपमूई कलेवरमित्यमरः । मालिनौहत्तम् ॥ ४६ ॥ (ग) विखध निःशङ्गम्। भास्व तिष्ठ । .(घ) अनुजामापेक्ष: अनुज्ञानम् अनुमतिम् अपेक्षते इति तथोक्तः । (ङ) पाङ्गिरसस्य शतानन्दस्य । त्वमिति। यदि त्वमः अस्माकं पूज्यतमः अतीव पूज्यः अतिथिः भवसौति शेषः ततस्तदा वयं सज्ज प्रस्तुतम् पातिथेयम् पातिथ्योचितं द्रव्यं येषां तथाभूताः। प्रातिथ्य- ग्रहणाय भवन्तमभ्यर्थयाम इति भावः ॥ ५० ॥ तहत्यिध्याहार्य तर्हि यदि पातिथ्यकामो नासि तदेत्यर्थः अतिथौनामभ्यन्तरगमने न दोष इति भावः । पक्रमात् नैयविरोधादित्यर्थः कन्यात:पुर' प्रविशता त्वया न: पमा स्थितिः मर्यादा शिष्टाचार इति यावत् संदूषिता मलिनौकता ॥ ५०-श्रा। (च) परमेश्वरग्रहाचारस्य राजग्रहव्यवहारस्य ।

·द्वितीयो। रामः। [खगतम् ] शोभत एव दत्तभुवनकदक्षिणस्य सामन्तेषु पहारोमासः (क)। पापं वान्छसि कर्म राघवशिशावमत्सनाथे कथम् ? (५०६) [प्रविश्य ] कञ्चुको। देव्यः कङ्गणमोक्षणाय मिलिता राजन् ! वरः प्रेथताम् ॥ (५०) जनक-शतानन्दौ। वत्स रामभद्र ! खचू जनस्त्वामाह- यति तहम्यताम् । रामः । भगवन् जामदग्ना ! एवमादिशन्ति गुरवः । जाम । को दोषः क्रियतां लोकधर्मः (ज)। पश्यन्तु च त्वां जातयः। किन्तु न चिरं जनपदेषु प्रारण्यकास्तिष्ठन्ति । गन्तुकामोऽस्मि। अतो न काल: परिक्षेतव्यः । रामः । एवम् । [प्रविश्य सुमन्त्रः। भगवन्तौ वशिष्ठविश्वामित्रौ भवतः सभार्गवानाहयतः । इतरे । क भगवन्तौ ? (छ) दत्तेति दत्ता भुवनं पृथिवी एव एका मुख्या दक्षिणा कश्यपायेति भावः येन तथाभूतस्य । सामन्तेषु साधारणराजस। बहारोत्मास: पहङ्कारण गवण उत्प्रासः परिहासविशेषः । उत्प्रास: समनाक् मितमित्यमरः । पापमिति। अमलनाथे अन्नद्रक्षिते इति भावः राघवशिशौ गर्म पापम् भनिष्ट कर्म तद बधरूपमिति भावः कथ वाञ्छसि अभिलषसि ? ॥ ५० ॥ देव्यः राजमहिष्यः कायमोक्षणाय इस्तसूत्रत्यागाय मिलिता: सजवाः, राजन् ! पर: नामाता राम: प्रेष्यताम् । शतानन्दवचसी ही पादौ जनकल व एकः पाद: कचकि- पचन चतुर्थः पाद इति मिलित्वा शार्दूलविकौड़ितत्वमेतदिति बोध्यम् ॥ ५० ॥ (ज) लोकधर्भ: लोकाचारः ।

·महावीरचरित सुम । महाराजदशरथस्यान्तिके। रामः । गुरुवचनाहच्छामः । इतरे। तत्रैव गच्छामः। [ इति निष्क्रान्ताः सर्वे ] इति परशुरामसंवादो नाम द्वितीयोऽङ्कः । अथ तृतीयोऽङ्कः। [ ततः प्रविशतो वशिष्ठविश्वामित्रो जनकशतानन्दी च] वशिष्ठविश्वामित्रौ । जामदग्ना ! इष्टापूर्तविधेः सपत्नशमनात् प्रेयान् मघोनः सखा येन द्योरिव वजिणा वसुमती वीरेण राजन्वती। यस्यैते वयमग्रत: किमपरं विश्वस्य वैवस्वतः सोऽयं त्वां तनयप्रियः परिणतो राजाऽभयं याचते ॥१॥ इति वि, ए, उपाधिधारिणा श्रीजीवानन्द विद्यासागर-भट्टाचायण विरचिता महावीरचरितमाटकस्य द्वितीयाडव्याख्या समाप्ता। इष्टति। अग्निहोत्रादियज्ञरूपं कर्म दृष्टं पूर्त खातादिकर्म। तथाच, वापीकूप- तड़ागादिदेवतायतनानि च। भन्नप्रदानमारामः पूर्तमित्यभिधीयते इति मनुः । तयोः समाहार: इष्टापूर्त तस्य विधेः अनुष्ठानस्य सपनाः शवव: राक्षसादय इत्यर्थः तेषां शमनात् दमनात् यः मघोनः इन्द्रस्य प्रेयान पतिप्रियः सखा, येम बौरेण वरिण इन्द्रेण द्यौरिव सुरपुरीव वसुमती पृथिवी राजवती सुराजवती पस्तौति शेषः, सुराजि देश राजवानित्यमरः । एते वयम् असत्सङ्गविमुखा इति भावः यस्य अग्रतः तिष्ठाम इति शेष: अपर किं वक्तव्यमिति शेषः सोऽयं विवस्व जगतः राजा समयप्रियः पुत्र

·तृतीयोऽङ्कः।
७५
-
सहिरम शुष्ककलहात् (क)। इदं तु प्रस्तु-
संतप्यते वसतरी सर्पिष्यवं च पचते।
श्रोत्रियः श्रोत्रियग्रहानागतोऽसि जुषस्व नः ॥ २॥
जाम। पत्र वो विज्ञापयामि किन्तु क्षमे यदि रामः
प्रकष्टवीर्यो न स्यात् । पश्यन्तु भवन्त:-
रामः कर्मभिरड्तैः शिशुरपि ख्यातस्ततो भार्गव:
कस्मात् प्राप्य तिरस्कियामसहनोऽप्यस्थादिति प्रस्तुते ।
को विद्यात् गुरुगौरवादिति भवेज्ञाताऽपि वक्ता पुन-
नवेवास्ति यथास्थितस्य सुलभद्देषं हि वीरव्रतम् ॥ ३ ॥
-
वत्सलः परिणतो वृद्धो वैवश्वतः सूर्यवंश्य: दशरथ इति शेषः त्वाम् अभयं याचते प्रार्थयते ।
शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १॥
(क) शुष्ककलहात् विरसविवादात् निरर्थकविरोधादिति यावत् ।
संज्ञप्यते इति। वत्सतगै अप्राप्तदम्यावस्था गौः संज्ञप्यते आलभ्यते मार्यते इति
यावत्, सर्पिषि ते अन्नं पच्यते च, श्रोवियः वेदपारगत्वं श्रोवियग्रहान् आगत: असि
न: अस्मान् जुषस्व भानन्दय। समांसो मधुपर्क इत्याखायानुसारण ग्यहागसोविया-
तिथेः सत्कारार्थ वातरीसंज्ञपनस्य शास्त्रीयत्वादिति भावः । अनुष्टुब हप्तम् ॥२॥
राम इति। शिशुरपि राम: अद्भुतैः लोकातीतः कर्मभि: हरधनुर्भङ्गादिभिरिति
भाव: ख्यातः प्रसिद्धिं गतः । असहन: पसहिप्पारपि परावमानस्येति भाव: भार्गव:
तत: रामात् तिरस्कि याम् अवमानना गुरुधनुर्भकपाप्रियकार्यजनितामिति भावः प्राप्य
कस्मात् अस्थात् तस्थौ सुस्थ आसीदिति भावः इति प्रस्तुते प्रसङ्गेन उपस्थिते इति यावत्
गुरूणां भवतां गौरवात् वचनातिक्रमस्यायुक्तत्वादिति भावः इति कारणमिति शेष: को
जन: विद्यात् जानौयात् विश्वसेदिति यावत् म कोऽपौत्यर्थः । यदि यथास्थितस्य व्यापार-
स्येति शेष: ज्ञातापि भवेत् पुन: किन्तु वक्ता नैवाति नैव विद्यते। नन्वस्तु तथा, तेन
किमित्याह मुलभति हि यत: वीरव्रतं वौराचार: सुलभः सहजः देषः वैरम् अवमानना-
समुत्य इति भाव: यस्मिन् तथोक्तम्। बौरा हि कथमपि अवमानना न सहन्ते इति
नियम इति भावः। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ३ ॥

·७६. महावीरचरित पपिच । यशसि निरवका विखतबीचमाने कथमपि वचनीयं प्राप्य यविधिदेव । कतविततिरकस्मात् प्राकृतिक्त्तमानां विरमति न कथञ्चित् कम्मला किंवदन्ती ॥४॥ वशिष्ठः। अयि वत्स! किमनया यावनीवमायुधपिशा- चिकया ? श्रोत्रियोऽसि जामदग्ना ! पूतं भजख पन्यानमा- रण्यकश्चासि। तत् प्रचिनु चित्तप्रसादनीयतस्रो मैववादि- भावना: प्रसीदतु हि ते विशोका ज्योतिभती नाम चित्तहत्तिः समापयतु परशञ्च (ख)। तत्प्रसादजम् ऋतम्भराभिधानम् भबहिःसाधनोपाधयसर्वार्थसामर्थ्यम् अपविइविशवोपरागम् जर्ज- खलम् अन्तर्योतिषो दर्शनं प्रज्ञानम् अभिसम्भवति। अन्यत्र च अभिनिविष्टोऽसि (ग)। पश्य- यशसोति। विश्वतः समन्तात् निरवकाश यथा तथा ईदृक् स्थानं नास्ति यव यो म विस्वसमिति भावः चौयमाने वईमाने यशसि उत्तमानां महतां कथमपि यत्किञ्चिदेव घल्पमानमेवेति भावः वचनीयं निन्दावादं प्राप्य प्राकृतैः इतरजनैः अकस्मात् विना हेतु- मिति यावत् कता विततिः विस्तारः यस्याः तादृशी सती कश्मला मलिना किंवदन्ती जनश्रुतिः कथञ्चित् कथमपि न विरमति न निवर्तते। यत्किञ्चिदेव महतां दूषणं लोका: विविधैरलङ्कारः वितन्वन्त: महदिव बहि: प्रकटयन्तीति भावः । मालिनौहत्तम् ॥ ४ ॥ (ख) भायुधपिशाचिकया अवधारणप्रवृत्त्ये ति भावः । चित्तप्रसादनौः हृदयसन्तोष- दायिनीः। मैवादिभावना: मैत्री करुणा मुदिता उपेक्षा चेति योगशास्त्रप्रसिद्धाः भावना भावविशेषा: ता:। सुखिषु साधु एषां मुखमिति मैवीं सौहाई कुर्यात् नत्वौम्।ि दुःखितेषु कथं नामैषां दुःखनिहत्ति: स्वादिति करणां कृपामेव कुर्यात् मौदास्यम् पुण्यकर्मिषु तदनुमोदनमेव मुदितां कुर्यात् नतु देषम् । पापिषु उपेक्षा पौदासीन्यमेव भावयेत् नानुमोदनमिति । विशेका सुखमयसत्त्वाभ्यासवशात् रजो- गुणपरिणामपशोकरहिता चित्तख स्थैर्य हेतुभूता। ज्योतिष्मती सखोदयातिरेक- शालिनौ। समापयतु त्याजयतु । (ग) तत्प्रसादजमिति। तस्याधिसत्तेः प्रसादात् इति जायते तथोकम् अातं सत्य ·हतीयोऽमः। परिषदियमृषीमेष वृद्धो युधाजित् सह नृपतिरमात्यैौम्पादश्च वरः। प्रयमविरतयज्ञो ब्रह्मवादी पुराण: प्रभुरपि जनकानामङ्ग ! भो ! याचकस्ते ॥ ५॥ जाम। एवमेतत् । किन्तु- शत्रुमूलमनुत्खाय न पुनद्रष्टुमुत्सहे। ताम्बकं देवमाचार्यमाचार्यानीञ्च पार्वतीम् ॥ ६ ॥ विखा। यदि गुरुषु अनुरुप्पसे चिन्तयख मामपि तत: (घ)। किञ्च । । विभौति ऋतम्भरा कदाचिदपि मिपर्ययज्ञानन नाच्छाद्यते इति म गपूर्णति यावत् प्रज्ञा पभिधानं यस्य तादृशम् । अबहिरिति । अबहिःसाधनेन अभ्यन्तरसाधनेनेत्यर्थः उपा- धेयं सम्पाद्यं सर्वार्थषु सर्वविषयेषु सामर्थ्य यस्य तथोक्तम् । अपविद्धेति । अपविद्धः विगत: विनवस्य विपर्ययस्य अनुरागः पावेश: यस्मिन् तादृशम् । ऊर्जस्खलं तेजस्खलम् । अन्तज्योतिषः परमार्थरुपम्य । दृश्यते पनेनेति दर्शनं साक्षात्कारसाधनमित्यर्थः प्रज्ञान प्रकृष्ट ज्ञानम्। अभिसम्भवति सर्वतोभावन प्रसरति। तद्धि तर्दव। भाचरितव्यम् अनुष्ठातव्यम्। येन पाचरणेन । अन्यत्र च भन्यस्मिन् व्यापार च ब्राह्मणानाचरणीये इति भावः अभिनिविष्ट: भाविष्ट: परिषदिति। पोत्यामन्त्रणे। भो भो जामदग्नय ! इयम् ऋषीणां परिषद सभा, एषः बद्धः स्थविरः युधाजित् केकयराजपुवो भरतमातुलः, अमात्यैः सह नृपतिर्दशरथः, हडी लोमपादव, अयम् अविरतयशःपसमाप्तक्रतुः पुराणः स्थाविरः ब्रह्मवादी वेद- पारग: अनकाना विदेहवंशीयानां प्रभुःशीरध्वजोऽपि ते तव याचक: अभयदानार्थमिति भावः । मालिनीहतम् ॥ शबुमूलामिति । शवोमलं शत्रुरेव मूलं वा प्रमुखाय धनुन्मूल्य प्राचार्य' देव वाम्बका पाचार्यानीम् प्राचार्य्यपनौं पार्वतीच पुनः द्रष्टुं न उत्महे न शक्नोमि । पनु- टुब हत्तम् ॥ ६॥ (घ) अनुरुध्यसे अनुरोध करोषि गुर्वनुरोधात् एतस्मिन् प्रवर्तसे इत्यर्थः, मामपि ·महावीरचरित हिरण्यगर्भादृषयो बभूवुर्वशिष्ठभृग्वगिरायो ये । सोऽयं वशिष्ठो भृगुनन्दवस्त्वमयं हि तस्याशिरस: प्रपौत्रः ॥७॥ जाम। प्रायश्चित्तं चरिष्यामि पूज्यानां वो व्यतिक्रमात् । नवेव दूषयिष्यामि शस्त्रग्रहमहाव्रतम् ॥८॥ तथाहि । यतो विमुक्तेरपि मानरक्षणं प्रियं निसर्गेण तथाच पश्य मे सनाभयो यूयमयञ्च कर्कशः शरासनज्याकिणलाञ्छनो भुजः ॥८॥ वेखा। [स्वगतम् ] सम्यूजितं हि माहात्मामुहिरन्त्यः पदे पदे। अपि मर्मविधो वाचः सत्यं विस्मापयन्ति माम् ॥ १० ॥ गुरुमिति शेषः। विश्वामित्रस्य भगिनीपुत्रपत्नी रेणुका। भार्गवस्य जननीत्यतो विश्वा- मिवस्य पिटमातुलत्वात् गुरुत्वमिति भावः । हिरण्य ति। हिरण्यगर्भात ब्रह्मण: ये वशिष्ठभृग्वडिनमः वय: ऋषयः बभूवः जाता:,, भयं स वशिष्ठः, त्वन्तु भृगुनन्दनः, अयं हि तस्य अभिरमः प्रपौवः शतानन्दः । तदेषामपि सम्बन्धात् तव गुरुत्वमिति भावः ॥ ७॥ प्रायश्चित्तमिति। पूज्यानां गुरुणामिति भाव: व: युष्माकं व्यतिक्रमात् वचनाप्रति- पालनादिति भावः प्रायश्चित्तं पापशुद्धिजनक कर्म करिष्यामि। तु किन्तु शस्त्रग्रह एवं महत् व्रतं तत् नैव दूषयिष्यामि नैव त्यक्ष्यामीति यावत् । अनुष्टुब हत्तम् ॥ ८॥ यत इति। यतः हेतोः मानरक्षणं शस्त्रग्रहणेति भाव: निसर्गेण प्रकल्या मे मम विमुक्तेरपि कैवल्यादपि प्रियं प्रीतिकरम् । सथाच वथैव मानरक्षणस्य प्रियत्वमेवेति भाव: पश्य अवलोकय । यूयं सनाभयः सपिण्डाः, अयच्च कर्कश: कठिन: शरासनस्य धनुष: ज्या मौर्वी तस्याः किण एव लाञ्छनं चिह्न यस्य तथाभूत: भुम: बाहु: । विमुक्तिप्रियाः अहं तथा न तव हेतुय मे कर्कश भुज इति भावः ॥ ९ ॥ सम्पूजितमिति। मर्मविधोऽपि अन्तुदा अपि वाच: पद पदे प्रतिपद सम्प जित हि संग्रहीतमेव माहात्मा महाप्राणत्व महोत्साहरूपमिति यावत् उद्गिरन्ताः प्रकटयन्ता इति या त् मां सत्यं विमापयन्ति विस्मितं कुर्वन्ति । अनुष्टुव हत्तम् ॥ १० ॥ सपिण्डा यूय ·तृतीयोऽङ्कः । 9. जाम । अपिच भगवन् कुशिकनन्दन ! ब्रह्मकतानमनसो हि वशिष्ठमित्रा- स्त्वं ब्रूहि वीरचरितेषु गुरुः पुराणः । वंशे विशुद्धिमति येन भृगोर्जनित्वा शस्त्र यहीतमथ तस्य यदत्र युक्तम् ॥ ११ ॥ वशि। [स्वगतम् ] कामं गुणैर्महानष प्रकृत्या पुनरासुरः । उत्कर्षात् सर्वतो वृत्ते: सर्वाकारं हि दृप्यति ॥ १२ ॥ विश्वा । वत्स ! एतद् ब्रवीमि- एकव्यक्त्यपराधकोपविकृतस्त्वक्षनजातरपि प्रागाधाननिरन्वयप्रमयनाटुच्चदमेवाकरोः । वि:सप्तावधि विप्रशुक्रजमपि क्षत्रं तदेवोडरन् वृद्धैः वैचावनादिभिर्नियमितः क्रोधाद् व्यरंसोरिति ॥१३॥ ब्रह्मति। वशिष्ठमिश्रा: मान्या वशिष्ठादयः ब्रमणि परमात्मनि एकतानम् एकाग्रं मनो येषां तथाभूताः, तदेषामेतस्मिन् व्यापार प्रहत्तिनव सम्भवतीति भावः । त्वन्तु वौरचरितेषु पुराणो गुरु: विशेषण वौराचारज इति भावः येन भगोविशुद्धिमति विशुद्धे वंशे अनित्वा उत्पद्य शस्त्र रहीतम् अथेदानौं तस्य मम पत्र विषये यत् युक्तं तत् ब्रूहि कथय । विशुद्धवंशीयानां प्रतिज्ञातं नान्यथा करणीयमिति भावः । वसन्ततिलक वत्तम् ॥ ११॥ काममिति । एष: भार्गवः गुणैः कामम् अतिश्येन महान् प्रकृत्या स्वभावेन पुन: भासुरः प्रचण्ड प्रति भाव: हत्ते: चरितस्य सर्वतः सर्वैः प्रकारः उत्कर्षात् सर्वाकार' यथा तथा सर्वप्रकार हि हप्यति पहझरोति । अनुष्टुब हत्तम् ॥ १२ ॥ एकेति । त्वम् एकस्या व्यक्त: जनस्य कार्तवीर्यस्येति भावः अपराधिन पितुझेम- धेनुहरणेन तत्पवैध पिट निधनेनेति भाव: य: कोप: तेन विकत: विकार गत: सन् प्राक् पूर्व वि:सप्तकत्व: एकविंशतिवारानित्यर्थः प्राधाने गर्भस्य उत्पादनार्थ वौर्यनिषेके- ऽपि नास्ति पन्वयः सम्बन्धः यब तादृशं यत् प्रमथन' विध्वंसनम् पाबालबबहननमिति

·महावीरचरिते
जाम । व्य सिपनेव पिवधप्रयुक्तात् क्षत्रवधमहाधिकारात्
किमत्र निवः (क)
परशरशनिखण्डः क्षत्रघातं विहाय
प्रियमपि समिदिधवचन: किं न जातः ? ।
निभृतविशिखदंष्ट्रचापदण्डोऽपि धन्ते
विगलितविषवत: साम्यमाशीविषस्य ॥ १४ ॥
एवं भया नियमितचावनादिवाक्यः
कोपानलश्च परशुश्व पुनर्यया तः।
ततः
भावः। तस्मात् चव नातेरपि उच्चदमव अभावमेव भाकरी: - कृतवानसि ।
विप्राणां ब्राह्मणानां शुक्रजं शुक्रीत्पन्नमपि क्षत जमपीति भावः तदेव क्षव पुनः उचरन्
उच्छिन्दन् म्व: आत्मायः वृदै: पूर्वपुरु रित्यर्थः च्यवनादिभिः नियमितः उपशमितः
मन् क्रोधात् व्यरंमी: विरतः असि इति ब्रवीमीति पूर्वणान्वयः । तदव विरतावपि पुन:
कथं तत्र प्रवर्त्त से इति भाव: । 'पत्र महाभारतम्। एवमुच्चावचैरस्त्र भार्गवेण महा-
त्मना। वि:मप्तकत्व: पृथिवी कता निःक्षविया पुरा। एवं नि:क्षविये लोके कते।
महर्षिणा। उत्पादितान्यपानि ब्राह्मण वेदपारगः। पाणिग्राहस्य तनय इति वेद,
निश्चितम् । धर्म मनसि संस्थाप्प ब्राह्मणांस्ताः समभ्ययुः । लोकऽप्याचरिती दृष्टः
क्षवियाणां पुनर्भवः। तत: पुन: मुदितं क्षवं समभवत्तदेति । शार्दूलविक्रीड़ित
हत्तम् ॥ १३ ॥
(ङ) क्षवेति । क्षबाणां बध एव महाधिकार: महान् व्यापारः तस्मात् । निङ्गवः
गोपनम् ।
परशुरिति। अशनिखः वज्रशकलरूप इत्यर्थः परशुः सवा घातम्
प्रियमपि प्रौतिकरमपि हाय परित्यज्य समिधाम् उदुम्बराणां धानां काष्ठानां वरन:
छेदनः किं न आत: ? अपितु जात एवेत्यर्थः । निभृता निर्व्यापारेति यावत् विशिख:
शर एव दंष्ट्रा यस्य तादृशः चापदण्डः धनुटिरपि विगलित: विषमेव वगिर्यस्मात्
तथाविधस्य निर्विषस्येति यावत् आशीविषस्व भुजङ्गस्य साम्यं सादृश्य धत्तं दधाति ।
मालिनीवचम् ॥ १४॥

·द्वतीयोमः। कालेन पार्थिवकलः ककुभो महानि- दंग्धोत्यितैरिव वर्गहनाः क्रियन्ते ॥ १५ ॥ निमित्तान्तरात् तु शौर्षच्छेयो राम इति। अथेदानोम् एनस्य राघवशिशोः कृतचापलस्य लूत्वा शिरो मयि वनाय पुन: प्रयाते । खस्थाश्चिराय रघवो जनकाश्च सन्तु . ' मा भूत् पुनर्वत कथञ्चिदतिप्रसङ्गः ॥ १६ ॥ शता। शक्तिरस्ति कस्यचिहिदेहराजस्य राजर्षेर्याज्यस्य मे प्रेयसछायामपि अवस्कन्दितुं ? किमङ्ग ! जामातरम् (च)। वयमिह यथा रायो वहिस्तथैव चिरं स्थिताः सुरचितगुरुस्तम्भाधार यह एहमेधिनः । यदि परिभवस्तवान्यस्मादुपैति धिगस्तु नः प्रियमपि ततो धिग् ब्राह्मण्यधिगङ्गिरसः कुलम् ॥ १७॥ एवमिति। च्यवनादीनां वाक्यः मया कोपानलय परशुश्य एवम् इत्यं नियमित: उपमित: यथा यत: मदुपशमनादित्यर्थः पुन: तै: पार्थिवकुस्लैः शवकुल: कालन महतिः विस्तारं गतेरिति यावत् दग्धोत्थिवैः वनरिव ककुभः दिश: गहना: निविड़ा: पूर्णा इति भावः क्रियन्ते। वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ १५ ॥ निमित्तान्तरात् कारणान्तरात् गुर्ववमाननेन मदप्रियकरणादिति भावः । एतस्येति। रुतं चापलं धाय येन तथाविधस्य एतस्य राघवशिशो: रामस्य शिरः सूत्वा छित्त्वा मयि पुन: वनाथ प्रयाते प्रस्थिते सति रघव: रघुवंश्या: जनकाच विर्दछ- कुलनाश्च चिराय खस्था: सन्तु भवन्तु, पुनः कथञ्चित् पतिप्रसा: अत्याचार: एषामिति शेष: मा भूत् न भवतु वत खेद। ईगतिप्रसड़े मम महान् खेदः स्यादिति भावः । बसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ १६ ॥ (च) याज्यस्य याजनीयस्य । प्रेयसः अतिप्रियस्य । अवस्कन्दितुम् भाक्रमितुम् । वयमिति। सुरचिता: गुरवः महान्त: सन्भा पाधारा पाश्रयाः यस्य तादृशे दह बभिन् ग्रहमेधिन: गृहपते: जनकस्य ग्रह वयं ग्राह्यः पावसथ्यः वड़ियथा पपिरिव ·८२ महावीरचरित विखा। साधु वक्ष गौतम ! साधु कतकत्य एष राजा सोरध्वजस्त्वया पुरोहितेन। न तस्य राज्यं व्यथते न नश्यति न जीयति । त्वं विद्वान् ब्राह्मणो यस्य राष्ट्रगोपः पुरोहितः ॥ १८ ॥ जाम। गौतम! त्वयेव बहुभिः क्षत्रियपुरोहित: ब्रह्मते- जसा प्रस्फ रितमासीत्। किन्तु प्राकृतानि तेजांसि अप्राकते ज्योतिषि प्रशाम्यन्ति (छ)। शता। [सक्रोधम् ] परे अनन् ! निरपराधराजकुल- कदन! महापातकिन् ! अशिष्टविकतचेष्ट ! बीभत्सकर्मन् ! अपूर्वपाषण्ड ! काण्डोर ! काण्ड पृष्ठ ! कथमस्यामपि दिशि प्रगल्भसे ? ननु च रे ! त्वमसि किंब्राह्मण एव (ज)। अहो ! महान् ब्राह्मणस्याचारः । तथैव चिर स्थिताः । यदि तब रहे अन्यस्मात् परिभवः उपैति भवतीति भावः ततः तदा नः अस्मान् पग्निरूपान् धिक् प्रियमपि ब्राह्मण्य ब्रह्मवर्चसं धिक् अङ्गिरसः कुलञ्च धिक् अस्तु । हरिणौहत्तम् ॥ १७ ॥ विहान् ब्राह्मणत्वं पुरोहित: सन् यस्य राष्ट्रगोपः राज्यरक्षकः, तस्य राज्यं न व्यथते न क्लिभाति न चश्यति न च्यवते न जौर्यति न चयं गच्छतीत्यर्थः । अनुष्टुब हत्तम् ॥१८॥ (छ) त्वयेव त्वया यथा तथा बहुभिरनेकैः क्षत्रियाणां पुरोहितः तेषां रक्षणाय प्रदौपितेनेति शेष: ब्रह्मतेजसा कर्वा प्रण रितं प्रसृतम् पासीत् तदानौमिति शेषः । प्राकृतानि सामान्यानि । अप्राकृते असामान्थे। प्रशाम्यन्ति शान्तिं गच्छन्ति न स्मर- न्तीति भावः । मम अलौकिकं तेजस्लव लौकिकेन तेजसा नोपशाम्यति इति भावः । (न) पनडुन् ! वष ! काण्डीर ! काण्डो बाणोऽस्यास्तीति काण्डौरः शस्त्रव्यवसायी त्यर्थः तत्सम्बुद्धी ब्राह्मणस्य शस्त्रग्रहणं महान् दोष इति भावः । काण्डपृष्ठ ! शस्त्रा- जीव ! खकुलं पृष्ठतः लत्वा यो वै परकुलं व्रजेत्। तेन दुश्चरितनासो कायपृष्ठ इति खत इत्युक्तलक्षण ! खधर्मत्यागिन् इत्यर्थः । दिशि पाचार इति यावत् प्रगलसे दृप्यसि । किंब्राह्मणः ब्राणापसदः ।

·तृतीयोऽ। ८३ मातुरेव शिरश्छदो गर्भाणां चापकर्तनम् । राज्ञां च सवनस्थानां ब्रह्महत्यासमो बधः ॥१८॥ जाम। आः स्वस्तिवाचनिक ! दुष्ट ! दुष्ट ! सामन्तपुरो- हित! अपिच रे! अहल्यायाः पुत्र ! अहं तव काण्डपृष्ठः ? (झ)। शता । आः दुष्ट दुर्मुख भृगुप्रसवपांशन ! (ज)। राजानो गुरुवश्चैते महिम्न व महाक्षमाः । क्षमन्तां नाम न त्वेवं शतानन्दः क्षमिष्यते ॥ २० ॥ [इति कमण्डलूदकैनोपस्मृशति (ट)।] वशि। कः कोऽत्र ? भोः ! प्रमाद्यतां प्रसाद्यताम्। अयं धविननिईत इवाग्नि: प्रणीतपृषदाज्याभिधारधोरस्तनूनपास मिध्यमानदारुणब्रह्मवर्चसज्योतिराङ्गिरस: (8)। .. मातुरिति । मातुर्जनन्या: शिरश्छदः गर्भाणां कुक्षिजन्तूनाम् अपकर्त्तनं हिंसनं सवनस्थानां यज्ञनिभूतानां राज्ञाच्च बध: ब्रह्महत्यायाः मम: तुल्यः । एतेन ब्रह्मधाती त्वमिति भावः । अनुष्टब हत्तम् ॥ १९ ॥ (झ) स्वस्तौति । वस्तीति वचनं प्रयुक्त इति वस्तिवाचनिकः प्रतिग्रहकाले खस्तौति वचनं प्रयुज्यते इति नियमेन सर्वदा प्रतिग्रहकाले स्वस्तौति वचनशील इत्यर्थः तत्सम्बुडौ । राजप्रतिग्रहोपजीविन्नित्यर्थः । सामन्तपुरोहित ! शुद्रराजपुरोध:! अहल्याया: पुन ! एतेन मातळभिचारित्व भङ्गया ध्वन्यते । (ञ) भृगुप्रसवपशिन ! भगुवंशदूषण ! गजान इति। राजानः दशरथादयः एते गुरवश्च वशिष्ठविश्वामिवादय इति भावः महाक्षमाः अतीव क्षमाशीलाः श्रतएव महिमेव माहात्म्येनैव स्वस्खक्षमाशीलवकप- माहात्मारक्षणार्थमेवेति भावः क्षमन्तां सहन्तां नाम, शतानन्दस्तु एवम् एते इवेत्यर्थः न क्षमिष्यते न सहिष्यते। अनुष्टुव वृत्तम् ॥ २० ॥ (ट) उपस्पृशति पाचमति शापप्रदानार्थमिति भावः । (ठ) धविवेति। धूयते पनेनेति पवित्र व्यजन तेन निर्धत इव प्रज्वलित इव । मणौतेति। प्रणौतेन मन्त्रपूनेन पृषदाज्येन दधिसितष्ठतेन अभिधारः भाभिमुख्थेन इवनं ·महावीरचरित शता। [ससंरभ शापोदक पहोवा ] भो भोः ! सभा- सदः ! पश्यन्तु भवन्तः। सक्रोधः प्रसभमहं पराभिघाता- दुडूतं द्रुततरमाततायिनं वः। उत्पातधुभितमरुविधमानो ववाग्निदु ममिव भस्मसात् करोमि ॥ २१ ॥ प्रसीद भगवन् ! राहानुपगते प्रशाम्यतु दुरासदं तप- स्तेज: (ड)। श्लाघ्यो गुणेहि जवरश्च निजश्र बन्धः स्तस्मिन् ग्रहानुपगते सदृशं किमेतत् ? । विहानपि प्रचलितस्तु यदेष मार्गात् क्षत्रं हि तत्र विजयाय शमं भज त्वम् ॥ २२ ॥ . तेन घोरः भश प्रदीप्त इति भावः । तनूनपात् पनि: तहत् समिध्यमान' प्रज्वाल्यमान दारुण' भयकर ब्रह्मवर्चसज्योतिः ब्राह्म तेत्रः यस्य तथाभूत: । सक्रोध इति । सक्रोधः श्रतएव उतपाते प्रलयकाले दुभितः प्रबद्धः मरुदिव वायुरिव विधमानः विक्षोभमापाद्यमानः अहं प्रसभं बलात् परेषां क्षवियाणामिति भाव: अभिघातात् प्रमर्दनात् उड़ तम् उद्दत' प्रचण्डमिति यावत् वः युभाकम् आततायिम बधोद्यतं, पाततायौ बधोद्यत इत्यमरः । भार्गवमिति शेषः द्रुततरम् अतिशीघ्र वज्रानि: द्रुममिव वृक्षमिव भस्मसात् करोमि। प्रहर्षचौहत्त, वाशाभिमननरगा: प्रहर्षणीयमिति तबदणात् ॥ २१ ॥ (ड) ग्रहान् उपगते भागते अतिथाविति भावः । बाध्य इति। गुण: तपोदाक्षिण्यादिभिरिति भावः साध्यः प्रशंसनीय: हिजवरः मानपश्रेष्ठश्च निजो बन्धुश्च सापिण्डसम्बन्धादिति भावः प्रयमिति शेषः । नचिन् भार्गवे इति शेष: ग्रहान् उपगते एतत् शापप्रदानमिति भावः सह ? युक्त किम् ? नैवेत्यर्थः । यत्तु एष: विधानपि मार्गात् विष्टाचारकपादिति भावः प्रचलित: भष्टः, तत्र व हि चत्रमेव विजयाय प्रभवतीति शेषः त्वमम शान्ति मन प्रात्र हि । वसन्ततिलकं उत्तम् ॥२९ ·हतीयोsi ८५ वशि। [शापोदकमपहरन्] वस शतानन्द ! यथार सम्बन्धी (ट) महाराजदशरथः। अन्यच्च- यत् कल्याणं किमपि मनसा तद् वयं वर्तयाम: त्वं जावालिप्रभृतिसहितः शान्तिमध्यग्नि कुर्य्याः । जेतुं जैत्रामथ खलु जपन् सूक्तसामानुवाकान् अस्मच्छिष्यः सह स भगवान् वामदेवो रणातु ॥२३॥ [परिष्वज्य निष्कामयति] जाम। पश्यत वटो: क्षत्रियावष्टवस्य गर्जितानि, तत् किमनेन? भो भोः ! कोसलेखरविदेहप्रसादोपजीविनो ब्राह्मणाः ! (ण) सप्तकुलपर्वतदीपगोचराच सर्वक्षत्रियाः । वदामः- तपो वा शस्त्रं वा व्यपदिशति यःकश्चिदिह व: स दर्यादुहामहिषमसहमान: कलयतु । परामा नि:सोरध्वजदशरथोकत्य जमतीम् अतस्तत्कुल्यानपि परशरामः शमयति ॥२४॥ (ढ) सम्बन्धी वैवाहिक: युमाकमिति शेषः । बदिति। यत् कल्याण मारलं किमपि अखिन् व्यापारे इति भाव: वयं सत् वन- यामः कुर्मः यथा पमङ्गलं न भवेत् तथा विदा इत्यर्थः त्व जावास्निप्रभृतिभिर्मुनिभिः सहितः सम् पश्यनि पग्रिमधिनत्य अग्निसन्निधावित्यर्थः शान्तिं कुर्थाः। अथानन्तरं म भगवान् वामदेव: पबाकं शिष्यैः सह नेतु प्रमाल' शमयितुमित्यर्थ: जपन्टमन्वमिबि शेष: जवान जयानुकलान् सूक्तानि वेदविभागविशेषाः सामानि गानाधिता वेदभागाः अनुवाका पपर ऋग्भागा: तान् ग्टगात पठतु। मन्दाक्रान्ताहत्तम् ॥ २३ ॥ (ब) बटो: द्रब्रावणस्य । चवियावष्टवस्य पवियाश्रितस्य । कोसलेवरेति कोसलेवरस्य दशरथस्य विदहस्य बनकर व प्रसादन अनुग्रहण उपनौवन्तीति तोताः । सपी वैदि। भूतले वः युमाकं मध्ये यः कश्चित् तपो वा शस्त्र वा व्यपदिति

·८६
महावीरचरित
[नेपथ्ये ]
भार्गव ! भार्गव ! पति हि नामावलिप्यसे ? (त)।
जाम। असूयति नामायमस्मदवलेपाय जनकः संर-
ब्धश्च (थ)।
[प्रविश्य ] जनकः।
शत्रुध्वंसात् परिणतिवशाद गृह्यतन्त्रप्रधान
नैरन्तर्यादथ च परमब्रह्मतत्त्वोपलम्भात् ।
क्षानं तेजो विजयि सहजं यद् व्यरंसीदिदै तत्
प्रत्युडूय त्वरयति पुन: कर्मणे कार्मुकं नः ॥ २५ ॥
जाम। भो जनक!
पाश्रित्य अभिमन्यते इत्यर्थः स दर्पात् तपसः शस्त्रस्य वा अहङ्कारादित्यर्थ: उद्दामहिषं
प्रचण्डशनु अपरमिति शेष: नतु मामिति भावः असहमान: पक्षममाण: सन् कलयतु
गर्जतु। परशुरामः अरामां रामशून्यां अग्रे निहतरामामित्यर्थः जगतौं नि:सौरध्वज-
दशरथौलत्य सीरध्वजी अमकः दशरथच नास्ति यस्यां तथाभूता न तथाभूतां कृत्वा
जनकदशरथशून्यौलत्येत्यर्थः अहप्तः तथापि एप्तिमलभमानः सन् तत्कुल्यानपि
तयोर्वश्यानपि शमयति नाशयति। अग्रे रामं ततो जनकं दशरथच ततः तयोर्वश्यानपि
संहरामीति निष्कर्षः। शिखरिणीवृत्तम् ॥ २४ ॥
(त) अवलिप्यसे ? दृप्यसि ?
(घ) असूयति दूषयति विष्टीत्यर्थः। पदवलेपाय अमाकं भवलेपाय समुद्धत्यै ।
संरब्धः क्र छः।
शवध्वंसादिति। शवूषां ध्वंसात् पभावादित्यर्थः परिणतिवशात् वार्डकवशात् ग्ध-
तन्त्रप्रधाने गाईस्थ्योचितप्रधानकर्मणि यागादिरूपै इति भावः नैरमान सातत्यात्
निरन्सरतत्तद्ग्रहाश्रमविहितकार्यकलापेषु व्यापतत्वादिति यावत् परम ब्रह्म तस्य तत्व
खरूपं तस्य उपलम्भात् पवबोधाच सहज स्वाभाविक विजयि जैच यत् चाव सेम:
ममेति शेष: व्यरंसीत् उपशान्तमित्यर्थः तदिदं पुन: प्रत्युद्दय प्रदीप्य न: अस्माकं कार्मुक
धनुः कर्मणे शत्रुजयरूपायेति भावः त्वरयति नियोजयतीवि यावन् । मन्दाक्रान्ताबलम् ॥२५॥

·वृतीयोऽङ्कः। AIN ? त्वं ब्रह्मण्य: गिला परिणतश्चासि धर्मेण युक्त- स्त्वां वेदान्तेष्वासः सूर्यशिष्यः शशास । इत्याचारादनि यदि नया प्रश्रयेणोपजुष्ट- स्तत् किं रोषादरिदितभयं कर्कशानि ब्रवीषि ? ॥२६॥ जन। अन्त्रभेदनं क्रियते प्रत्रयश्चेति। शृशुत भोः सभा- सदा ! (द)। भूगोवंशे जातस्तपसि च किलायं स्थित इति विषत्यप्यस्माभिश्चिरमिह तितिक्षव हि कता। यदा भूयोभूयस्तृणवदवधूनोत्यनिभूत- स्तदा विप्रेऽप्यस्मिन् नमतु धनुरन्यास्ति न गतिः ॥२७॥ जाम। [सरोषहासाक्षेपम् (ध) किमात्थ भोः ! किमात्थ ? धनुरिति आश्चर्यम् ! त्वमिति। त्वब्रह्मण्य: ब्रह्मनिष्ठः किलेति प्रसिद्धी परिणतः इंछ: धर्मेण युक्तः धार्मिक पसि पचरमः नास्ति चरमो यस्मात् स पुराणः इत्यर्थः ऋषिः सूर्यशिष्यः यात्र पत्काः वेदान्तेषु उपनिषत्सु त्वां शशास शिक्षितवानित्यर्थः । इतौत्यं पाचारात् सदव्यव- हारात् यदि मया प्रश्रयेण विनयेन उपजुष्टः सेवित: असि तत् तदा रोषात् क्रोधात विदितभयं अज्ञातमद्यमित्यर्थः यथा तथा किं कथ' कर्कशानि कटूनि बौषि ? कष- यसि ? मन्दाक्रान्ताहत्तम् ॥ २६ ॥ (द) अन्तभदन मन्त्राणां हृदयान्तर्गतधमनीविशेषाणां भेदनं विदारण क्रियने पसञ्चवचरीति भावः। प्रथय: विनयः। भृगोरिति । अयं भगो: महरिति भाव: वंशे जातः तपसि च स्थितः निरतः किलेति प्रसिद्धी इति हेतोः विषयपि विद्वेष कुर्वत्यपि इह भार्गवे भवामिः चिर' नितिक्षव क्षमेव हि निश्चयेन कृता । यदा अनिभृतः चपल: श्रय भूयोभूयः पुनःपुनः तणवत् अवधूनोति अवमन्यते अस्मानिति शेषः तदा विप्रेऽपि अस्मिन् धनः ममत, यतः पन्या गति: उपायः न अस्ति। शिखरिणीवृत्तम् ।। २७ ॥ (ध) सरोषहासाक्षेपं सक्रोधहसावलेपम् ।

·महावीरचरित
पवालोकाभितहुतभुप्रस्फुलिङ्गाहहासं
हायं पश्यबपि रिपुशिरःशाणशातं कुठारम् ।
दत्तोत्सेकः प्रलपति मया याज्ञवल्कसानुरोधा-
मिथ्यामातः किमपि जरसा जर्जरः पवबन्धुः ॥ २८॥
जन। [सावेगम्] किमत्र बहुना-
ज्याजिया वलयितोत्कटकोटिदंष्ट्रम्
उहारिधोरघनघरघोषमतत्।
पासप्रसताहसदन्तकवनयन्त्र-
भाविड़म्विविकटोदरमस्त चापम् ॥२८॥
[इति धनुरारोपयति]
[ नेपथ्ये ]
विरम नरपते ! कथं विजेऽस्मिन्
पविरतयजवितीर्णगोसहस्रः ।
भ
चनोति। यात्रवल्कयानुरोधात् याउल्काव शिष्योऽयमिति गौरवादिवि भाव:
मया दत्तः उत्सक: गौं यस्मै सथाभूत: संधमेण मानित इति यावत् मिथ्याभात: ब्या
गणित: जरसा वाईकेन जर्जर: हतबुद्धिरिति भाव: पयं सवबन्धुः पवियः हा इति
खेद पवायां पालोकन दर्शनमावणेत्यर्थः चुभिता प्रस्फुरिताः हुतमुजः पन: प्रस्फुलिझा:
कथा: पहासा: उमेहसा इव वस्य तादृशं रिपूर्णा शव शिरांस्वेव राणा: माय-
ममापि तेषु शातं शाणित पनवरतशशिरच्छेदनेन तौजीलवमिति भावः कुडार'
पश्यपि किमपि प्रलपति पनर्थक मृत्यु बचणमिति भाव: वतीत्यर्थः। मन्दाक्रान्ता-
हत्तम् ॥ २८॥
ज्याजियेति । एतत् चाप धनुः ज्या जिव तया वलयिते वेष्टिते उल्काटे कोटी
दंष्ट्र व यस्य तथोक्त उद्गारिणः उचगर्नत: घोरस्य भीषणस्य घनस्यैव मेवखेव पर्घर:
दारुण: घोषः निखनः यस्य तथाभूत पतएव ग्रासे जगत्कवलने प्रसकास प्रहात्तख हसतः
अन्तकस्य यमस्य वा वदनमेव यन्त्र तस सभा व्यादानं तदविडन्धि तदनुकारि विकट
उदर यस्य तथाविध पस्तु भवतु। वसन्ततिलक हत्तम् ॥ २९॥

·तृतीयो। तव पलितनिरन्तरः पृषत्कं स्पृशति पुराणधनुर्धरस्य पाणिः १॥३०॥ जन। सखे महाराज दशरथ ! अस्मानधिक्षिपतु नाम न किञ्चिदेतत् कस्य दिजे परुषवादिनि चित्तभेदः । वत्सस्य मङ्गल विरुद्धमयं तु पापः कर्णे रटन् कटु कथं नु वटुर्विषयः ? ॥ ३१ ॥ आः दुरात्मन् क्षत्रियापसद ! (न) वटुरित्यधि- क्षिपसि ? उत्तिष्ठोत्तिष्ठ यावदिशकलितयकत्तोमवक्षोरुहान्त्र- स्नायुग्रन्यास्थिशुक्रव्यतिकरितजरत्कन्धरादन्तकण्ठः । मूईच्छेदादुदञ्चगलधमनिशिरारतहिण्डोरपिण्डः प्रायः प्राम्भारपोरः पशुमिव परशुः पर्वशस्त्वां शृणातु ॥३२॥ जाम। विरमेति। है नरपते ! विरम निवर्त्तख, अविरतेषु अविश्वान्तेषु यज्ञेषु वितीर्थ दत्त' गवां सहस्रं येन तादृशः पुराणधनुर्धरस्य तव पलितेन जराजनितेन मांससंकोचादिना निरन्तरः निरवकाश: पक्षम इति भाव: पाणि: कथ' पस्मिन् दिजे निमित्ताय सप्तमी अस्य दिजस्य निमित्तमित्यर्थः पृषत्क शर स्प शति ? भयुक्तमेतदिति भावः। पुष्पि- तामह, भयुजि नयुगरफतो यकारो युजि तु नजौ नरगाश्च पुष्पिताग्रेति तल्लक्षणात् ॥३०॥ अस्मानिति। अमान् अधिक्षिपतु तिरस्करोतु नाम प्रयमिति शेषः, एतत् अस्मदधि- क्षेपण न किञ्चित् व्यथाकरमिति भावः, दिजे ब्राह्मण परप्रवादिनि कटुभाषिचि सति कस्य जनस्य चित्तभेदः ? मनोभङ्गः स्यादिति शेष: न कस्यापीत्यर्थः । अयन्तु पाप: पापात्मा वटुः ब्राह्मणाधमः वलस्य रामस्य मङ्गलविरुद्धममङ्गलं कणे रटन् जस्पन नु भोः ! कर्षविषयहन्तव्यः? वसन्ततिलक हत्तम् ॥ २१ ॥ (न) चवियापसद ! चवियाधम ! उत्तिष्ठति। उत्तिष्ठ उत्तिष्ठ यकस्कुचेर्दक्षिणभागस्थ मांसपिण्ड कोम पन्त दक्षिणे भागे हदयात् कोम तिष्ठति। जलवाहि शिरामूल तृष्णास्थानं मत बुधरित्य की- ·महावीरचरिते [प्रविधीन्तर ] दशरथः । भो भार्गव ! भो भार्गव ! एष वै नरपतिर्यथा स्थितो नः शरीरमपि न स्थितं तथा। तत्र वाकपरिभवः छतर्वयं सर्वथैव ननु दुःखमामहे ॥ ३३॥ जाम। ततः किम् ? (प) दश। ततश्च न क्षम्यते । जाम। त्वमप्यपरः प्रभविष्णुरिव मामवस्कन्दयसि । चेतयख नित्यनिरवग्रहः प्रकृत्यैव रामोऽस्मि जामदम्बाः । क्षत्रियश्च भवान् (फ)।. लक्षणं खानविशेषः वधोरही स्तनौ अन्वम् अन्ताते बध्यते देहोऽनेनेति पन्चम् पति- बधने छन् प्रत्ययः। देहबन्धनसाधननाडीभेदः । उतच वैद्यके। उताः सार्धा स्खयो व्यामाः पुसामन्त्राणि मूरिभिः। भाईव्यामन होनानि स्त्रीणामन्चाधि निर्दिशेदिति। बायुः परीरस्थो कावाहिनाडौभदः ग्रन्थिः प्रसिद्धः परथीनि कालानि. शुक्र रतः एत: व्यतिकरिता संवलिता: जरती जीर्णा कन्धरा ग्रीवा दमाः कण्हश्श एते विशकलिताः खहिता येन तथाभूतः मूर्ध: शिरस: इंदात उदचन्नि उदछन्ति गलस्य धमनिशिराभ्य: धमन्यास्यमाडौम्या रक्तान्येव हिण्डोरपिडानि फेनभिचया: यस्मात् तथाविधः प्रागभार अग्रभाग चोरः तीचा इति यावत् परणः कुठारः पमिव लां प्रायः बाहुल्य न. पर्वशः पर्वणि पर्वणि खश इति भावः एणातु कन्ततु। खग्धरात्तम् ॥ ३२ ॥ एव इति। एक: वै नरपतिः जनक: यथा स्थित: याहशो भवतीत्यर्थः नः प्रसाद, शरीरमापन तथा स्थित तथा न भवतीत्यर्थः। स्वशरीरादपि अयं राजा. अस्माकं प्रिय- तर इति भावः। तब नरपती क्त: वाचा परिभवः कटुवाक्यप्रयोगैरिति यावत् ववं सर्वथैव सर्वे: प्रकारैरव दुःखम् भामहे ननु दुःखिता भवाम एवेत्यर्थः। रथोड़ताच, रात् परनरलगैरयोदतेति तल्लक्षणात् ॥ ३३ ॥ (प) ततः किम् ? सत: युमाकं दु:खावस्थानात् कि भवति श्रेषः । (फ) प्रभविष्णरिव प्रभुरिव। अवस्कन्दयसि भौषयसि। बयस चेतना लभख बुध्यक्ष ति भावः । नित्यनिरवग्रहः निरन्नरनिराश ति यावत् । क्षत्रियश्च भवान् वय एव भवानिति भावः।

·हतीयोऽः। ८१ दश। अतः खलु नोपेक्ष्यसे (ब)। दुर्दान्तानां दमनविधयः क्षत्रियेष्वायतन्ते दुर्दान्तस्त्व वयमपि च ते क्षत्रियाः शासितारः। सद्यः शान्ती भव किमपरं दम्यसे सोऽधुनैव क ब्रह्माणः प्रशमनपराः ? क्षत्रधार्य क चास्त्रम् ? ॥३४॥ जाम। [विहस्य ] चिरस्य खलु कालस्य जामदग्नाः सनाथो वर्तते यस्य यूयं क्षत्रिया राजानो विनतारः (भ)। दश। अरे! किमत्र काचिद् वान्तिः ? पझो वा यदि वा विपर्यायगतो ज्ञानऽथ सन्देहभृटु दृष्टादृष्टविरोधि कर्म कुरुते यस्तस्य गोप्ता गुरुः । निःसन्देहविपर्यये सति पुनज्ञाने बिरुदक्रिय राजा चेत् पुरुषं न शास्ति तदयं प्राप्तः प्रजाविप्लवः ॥३५॥ (ब) पतः खल्लु पखादेव कारणादित्यर्थः नित्यनिरवग्रहत्वादिति यावत् । न उपे- स्यसेन सम्यसे। न बां प्रति क्षमा उचितेति भावः । दुदान्तानामित्ति। चवियेषु दुर्दान्तानां दुईतानां दमनविधयः शासनविधानानि पायबन्ते पायत्तातिष्ठन्तीत्यर्थः, त्व दुर्दान: दुईत्तः। वयमपि ते प्रसिद्धाः तव च शासितार: दशयितारः। पत: सद्यः साम्प्रन शान्तों भव, पपर किं वक्तव्यमिति सत्व दुराचार इति भावः अधुनैव सद्य एवेत्यर्थः दम्यसे दण्डास, प्रशमनं पर प्रधान' येषां ते शान्तसभावा इत्यर्थः ब्राह्मणाः विप्राः क ? क्ष: चायं ग्राह्यम् पस्वच्छ क? ब्राह्मणानामस्वयहस नैव कचिद दृश्यते, सदस्व त्यजेति भावः । मन्दाक्रान्ता- शेषः । इत्तम् ॥२४॥ (भ) सनाथः सखामिक: मासिटप्रभुपरतन्त्र इति यावत्। विनेतारः शासितारः । पनो वेति। जो चामजड़ो विपर्ययं वपरीत्य' गतः प्रात: कुपथप्रहत्त इति भाव: अथवा जाने सन्देवभूत् इदं युजमिद वा पयुक्तमिति विवेकरहित इत्यर्थः जनः यदि दृष्टादृष्टविरोधि टूट' लौकिकम् षदृष्ट' पारविक तयोविरुई कर्म कुरुते पाचरति तक

·८२
महावीरचरित
*
विश्वा। युक्तमाह भोः ! महाराजः ।
अनुत्पत्र जानं यदि च सन्देहविधुरं
विपर्यस्तं वा स्यात् परिचर वशिष्ठस्य चरणौ ।
ध्रुवं ज्ञाने दोषः कथमपरथा दुर्व्यवहृति-
विशुद्धौ चेत् पापं चरसि न सहन्ते नृपतय: ॥ ३६ ॥
जाम। धर्मे ब्रह्मणि कार्मुके च भगवानीशो हि मे शासिता
सर्वक्षत्रनिवर्हणस्य विनयं कुर्युः कथं क्षत्रियाः ? ।
सम्बन्धस्तु वशिष्ठमिश्रविषये मान्यो जरायां न तु
स्पर्खायामधिकः समश्च तपमा ज्ञानेन चान्योऽस्ति मे ॥३७॥
तस्य यः गुरुः उपदेष्टा मतपथप्रदर्शक इति भावः स एव गोप्ता रक्षिता विनेता प्रभुरिति
भाव: नि:सन्देह: निश्चित: विपर्ययः अन्यथाचरणा तस्मिन् पुनः किन्तु ज्ञाने सति
विरुद्धा क्रिया यस्य तादृशम् अपथचारिणमित्यर्थः सज्ञानवतपापमिति भाव: पुरुष
राजा चेत् यदि न शास्ति न दण्डयति तत् तदा अयं प्रजानां विप्लव: विमलत्व प्राप्त:
उपस्थितः स्यादिति शेष: । शार्दलविक्रीडित वृत्तम् ॥ ३५ ॥
अनुत्पन्नमिति। यदि ज्ञानम् अनुत्पन्न न आतमित्यर्थः सन्देहविधुरञ्च किं कर्तव्यं
किमकर्तव्यमित्येव सन्देहाकुलञ्च, वा विपर्यस्तं विरुद्धतया परिणतं स्यात् तदा वशिष्ठस्य
चरणौ परिचर सेवख येन ते परमार्थज्ञानं भवेदिति भावः। ध्रुवं मन्ये जाने विषये
दोषः बुटि: तवेति शेष:, अपरथा अन्यथा कथ दुर्व्यवहति: दूषितो व्यवहार: तवेति श्रेष:
चेत् यदि विशुद्धौ सत्यां ज्ञानस्येति शेषः पाप' चरसि करोषि, तदा नृपतयः न सहन्ते
ज्ञानरुतपापकर्माग' त्वामिति शेषः। शिखरिणौहत्तम् ॥ २६ ॥
धर्म इति। भगवान् शिव: धर्म ब्रह्मणि वेद कार्मुके धनुर्वेद च मे मम पासिता हि
विनेता एव। क्षवियाः सर्वेषां क्षत्राणां निवहणस्य संहारकस्य मे इति शेषः कथ
विनय दण्ड कुर्युः ? न कथमपीत्यर्थः । वशिष्ठमिविषये वशिष्ठरुपश्रेष्ठव्यक्ती
सम्बन्धस्तु जरायां वाईके सति मान्य: वृद्धोऽय वशिष्ठ इति मया मान्यते इति भावः ।
तपसा ज्ञानेन च स्पर्खायाम् अधिक: महान् समच तुल्यश्च मे मम मत्त इत्यर्थः सम्बन्ध-
विवक्षया षष्ठी। भन्यः अपरः न तु अस्ति नैव विद्यते। शार्दूलविक्रीड़ित इत्तम् ॥२७॥

·तृतीयोऽङ्कः। ८३ वशि। भृगुप्रसवात् पराजय इति प्रियं नः । किनु खलु (म)। प्रस्त्राभिरेव पात्यस्य प्रशस्तत्वात् प्रियस्य नः । पवादग्रहे पुराणस्य पश्याचारस्व विश्वम् ॥३८॥ जनकदशरथविश्वामित्राः । अनार्य ! निर्माद (4) ! जगत् सनातनगुरौ वशिष्ठेऽपि निरङ्कुशः । व्यालहिप वास्माभिरतिक्रम्यव दम्यसे ॥३८॥ जाम। एवमवधूतोऽस्मि (र)। अन्तर्धेयंभरेण वृद्धवचनात् सम्मिण्य पिण्डीकतो हार्माधितशस्थवत् परिदहन् मन्युचिरं यः स्थितः । स्फर्जत्येव स एष सम्प्रति मम न्यबारभित्रखितः कल्मापायमरुत्प्रकीर्णपयसः सिन्धोरिवौर्वानलः ॥ ४॥ . (म) भृगुप्रसवात् भृगुसन्तानात् भृगोरात्मनश्च प्रापुवत्वात् पन्योन्यभावभावः, तय भृगोः सन्तानस्य खसन्तानतुल्यत्वात् खसन्तानेन च पराजयस्य सर्वेरवेष्टत्वाच । तथाचोन, सर्वतो जयमन्विच्छेत् पुवादक' पराजयमिति भावः । पमाभिरिति। ममाभिरेव पास्यस्य रक्षणीयस्य प्रशसत्वात् शुभत्वात् नः पयाकं प्रियस्य पुराणस्य चिरन्तनस्य पाचारस्य शिष्टव्यवहारस्य प्रमाक ग्टई एव विनवविपर्याय पश्य अवलोकय । अनुष्टुव हत्तम् ॥ ३८॥ (य) निर्माद! पशिष्टाचारिन् ! इत्यर्थः । जगदिमि। जगतां सनातनगुरुः चिरन्तमगुरुः सचिन बशिष्ठऽपि निराशः पवि. मौत रति भाव: पाशो इतिशासनार्थ वक्रायास्त्रमेद: मासि पो यस्य तथोक्तः अशुभप्रहारेणापि दुर्दमत्यर्थः व्यालदिप रव दुष्ट करीव अस्माभिः पतिक्रम्यैव ग्रामोऽवध्य इति क्रनमविषयवेत्यर्थः दम्बसे दबासे। अनुष्टुव हत्तम् ॥ ३९॥ (२) अवधूत: तिरस्वतः। पन्तरिति। धर्यस्ख धौरभावस्य भरण अतिरेकेण हद्धानां पूर्वपुरुषाणां चवनादीनां वचनात् सपिणा सोच पिणोकत: धनीकत: हन्धर्म हृदयरूपं मर्मस्थानम् पारित प्रपिर सख्यम् पवभेद: तक पन्तः परिदान् दग्धीकुर्वन् यो मन्युः कोपः पवियेष्विति

·3
८४
महावीरचरित
दिया। विकारः प्राप्तोऽयं व्वलति परशर्मन्युरिव मे
पृथिव्यां राजानो दशरथबले सन्त्युपहिताः ।
पुनविंशोऽपि प्रकुपितकतान्तोत्सवकर-
चिरात् बनस्यास्तु प्रलय व धोरः परिमरः ॥४१॥
वशि। कष्टं, भोः कष्टम् !-
कामं हिमः स्वजन एष तथापि दर्याद
घोरं व्यवस्थति कथं न भवेदबध्यः ।
सन्दूषितेन च मया मुहुरीक्षितञ्चेद्
वसस्य भार्गवशिशोर्दुरितं हि तत् स्यात् ॥ ४२ ॥
--
भाव: चिर स्थितः, स एषः न्यकारण अधिवेपेण भिन्ना स्थिति: मर्यादा यस्य तथाभूतस्य
मम कल्पापाये युगान्ते मरुता वायुना प्रकीर्णानि विक्षिप्तान पयांसि जलानि यस्य
तादृशस्य सिन्धोः समुद्रस्य पौर्वानल इव वाड़वाग्निरिव सम्पति स्फू जति विस्फुरति एव ।
उपमालङ्कारः। शार्दलविक्रीड़ित वृत्तम् ॥ ४० ॥
विकार इति । दिल्या भाग्येन। अब विकार: मन्युप्रकाशावसर इति भावः प्राप्तः
उपस्थितः, मे मम मन्युरिव क्रोध इव परशुः ज्वलति दीप्यते। पृथिव्यां राजानः
पृथिवीस्थिता: सर्वे नृपतय इति यावत् दशरथस्य बले सैन्ये उपहिता उपनौताः सन्ति,
चतः पुन: प्रकुपितस्य कृतान्तस्य यमस्य उत्सवकर: भानन्दवर्जनः प्रलय व चिरात् दीर्घ-
कालात् परमिति यावत् क्षवस्य क्षवियजाते: हाविंश: हाविंशतिपूरणः घोरः शरण:
परिमर: विध्वंस: अस्तु भवतु । शिखरिणीहत्तम् ॥ ४१ ॥
काममिति । एषः भार्गव: नः अस्माकं कामम् अतिशयम खजनः हि सपिण्ड एव,
तथापि दात् पहारात धोर दारुण व्यवस्यति पाचरति, कथ' कैन प्रकारेण चवध्यः
भवेनु ? वध्य एव भवेदित्यर्थः अस्य अबध्यत्वे हेतुर्न दृश्यते इति भावः। मया मुहः
पुनःपुनः सन्दूषितेन कोपितेनेति यावत् ईचित दृष्टं चेत् मम कोपट्टष्टिरथिन् यदि
स्थादित्यर्थः तत् तदा वत्सस्य भार्गवशिशोरस्येति शेषः दुरितं हि दुरितमेव अमालमेवेत्यर्थः
स्थात् भवेत् । वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ ४२ ॥

·हतीयोऽशः। ८५ विखा। प्रब्रह्मवर्चसमिव अम्भसि अशस्त्रसामर्थम् पर जामदग्न्य ! मन्यसे ? (ल)। ब्रह्मक्षवसमाजमाक्षिपसि महत्सेच घोराशयः तेनातिक्रमणेन दुःखयसि नः पाल्योऽसि सम्बन्धतः । अन्तस्त्वां प्रति कोपनस्य तरल: शापोदकं दक्षिण: प्राक्संस्कारवशेन चापमितर: पाणिर्ममान्विथति ॥४३॥ जाम। मनु भोः कौशिक ! त्वं ब्रह्मवर्चसधरी यदि वर्तमानो यहा खजातिसमयेन धनुर्धरः स्याः । उग्रेण भोस्तव तपम्तपसा दहामि पक्षान्तर तु सदृशः परशुः करोतु ॥ ४४ ॥ (ल) अब्रह्मावर्चसमिवेति । अम्भसि जल शस्त्रसामथ्य शस्त्राचामसामयम् अप्रभावम् अब्रह्मवर्चसमिव ब्रह्मतेजीगहित्यमिव मन्यसे बुध्यसे । अय' भावः वशिष्ठादीनां ब्रह्मवर्चस मत्तोऽधिक नास्ति, चवियाणाञ्च जलरूपे मयि प्रस्त्राणां प्रयोगो निष्फल इति मत्वा दृप्य- सौति भावः । ब्रह्मति। ब्रह्मणां क्षवाणाञ्च समाजम् आक्षिपसि तिरस्करोषि, मम वसे राम च धीरः दारुण प्राशयः यस्य तथाभूतच असीति शेषः । तेन अतिक्रमणेन अत्याचारेण न: अमान दुःखयसि, किन्तु सम्बन्धतः भागिनेयपुवत्वकंपादिति भावः पाल्यः रक्षणीयः असि ममेति शेषः। अतः त्वां प्रति अन्त: कोपनस्य मम दक्षिण: पाणि: तरलः सत्वरः सन् शापोदकम् अभिसम्पातवारि इतरः वामः पाणिः प्रासंस्कारवशेन पूर्वाभ्यासगुणेन चाप धनुः अन्विष्यति अनुसन्दधाति । शार्दलविक्रीड़ित वृत्तम् ॥ ४३ ॥ त्वमिति। यदि त्वं ब्रह्मवर्चमधरः वर्तमानः असि ब्रह्मण्य प्राप्तोऽसौत्यर्थः या खजातिसमयेन क्षवियनियमेनेत्यर्थः धनुर्धरः स्वाः भवः, तदा भी: कौशिक ! उयेण कठोरण तपसा तव तपः दहामि भस्मसात् करोमि ब्रामस्य सयामीति भावः । मक्षान्तर तु खजातिधर्मग्रहणे तु सति परः ममेलि शेषः सह युक्त तब दमिति भाव; करोतु। परमहारण ते शिरः कन्तानीवि भावः। वसननिलकं वृत्तम् ॥

·महावीरचरिते [नेपथ्य ] अयमहं भोः कौशिकान्तेवासी रामः प्रणम्य विज्ञापयामि । पौलस्यविनयोहामकार्तवीर्यार्जुनविषम्। जेतारं कार्तिकेयस्य विजयेयं नमोऽस्तु वः ॥४५॥ दश । प्राप्तो रामभद्रः । कथं नु नामैतत् ? (व) । जन। हन्त ! भोः ! प्रशस्तमभ्यबुजानीत (श) विजयतां रामभद्रः। अयं विनता हप्तानामेष वीरो जगत्पतिः । वयं वशिष्ठधरियाः सर्वे प्रतिभुवोऽत्र वः ॥ ४६ ॥ दश। नन्वद्यैव प्रथितयशसामूढरक्षाव्रतानां याज्यानां नो गुणवति रहे रामभद्रस्तु जातः । ज्ञानज्योतिःपरिगतभवद्भूतभव्याः प्रभाव यद् ब्रह्माण: कमपि शिशकऽप्यत्र संवेदयन्ते ॥४॥ पौलस्त्ये ति। पौलस्यस्य रावणस्य विजयेन उद्दामः समुद्धतः यः कार्तवीर्य्यार्जुन: तस्य हिषं हन्तार कार्तिकेयस्य तार भार्गवमिति श्रेष: विजयेयं व: युमभ्यं नमः पस्तु । अनुष्यवहत्तम् ॥४५॥ (4) कथं नु नामैतत् ! एतत् रामस्य भार्गवं प्रति समुत्यानमिति भावः कथं नाम सम्भावनायर्या भवेत् ? असम्भवमेतदिति भावः । (श) प्रशस्त सुमङ्गलम्। चयमिति । अयं रामः दृमानां दुवृत्तानां विनता दशयिता एष: वोगे राम: जगता पतिः। वशिष्ठः धौरेयः धुरन्धरः अग्रणीयषां तथाविधाः सर्वे वयम् पत्र विषये वः युचाकं प्रतिभुवः प्रत्ययस्थानानि तिष्ठाम इति शेषः ॥ ४६॥ नन्विति। यत् यतः ज्ञानज्योतिषा परिगतानि भावानि भवभूतमव्यानि वर्तमा- मातीतभविष्यपादि कालवितयानि यः तथाभूताः ब्रह्माण: अव शिकऽपि राम प्रभावं महिनानं संवेदयन्ते सम्यक् विज्ञापयन्ति अतः प्रथितं यमो येषां तथाभूतानाम् कदं ·तृतीयोऽशः। जाम। एहि मन्ये राजपुत्र ! जामदग्ना' विजेष्यसे। [ सस्मितम् ] न हि विजेधसे। दुर्दमो हि रेणकानन्दन- स्त्वदन्तकः (ष) तथाहि सम्पति- कृत्तक्षत्रियकण्ठकन्दरसरकोलालनिर्वापितो- द्दीप्तीभूतशिखाकरालहुतभुगझाङ्गारिभिर्मागणैः । एतद्धस्मरकालरुद्रकवलव्यापारमभ्यस्यतु ब्रह्मस्तम्बनिकुञ्जपुञ्जितघनज्याघोषघोरं धनुः ॥ ४८ ॥ [इति निष्क्रान्ताः सर्वे ।] इति संमृष्टो नाम हतीयोऽङ्क: । गृहीतं रक्षाव्रतं प्रजापालनधर्म: यैः तथोक्तानां याज्यानां याजनीयानां नः अस्माकं गणवति विशुद्धे रहे अद्यैव रामभद्रः जातो ननु उत्पन्न एव । भवतामाशिषा रामः अद्यैव पुनर्जन्म लब्धवानिति भावः । मन्दाक्रान्तावत्तम् ॥ ४७ ।। (ष) त्वदन्तकः त्वत्संहारकः । कत्तेति । ब्रह्मस्तम्ब ब्रह्माण्डम् एव निकुञ्ज: वनं तस्मिन् पुनितेन घनीभूतेन अनेन अविरतेन ज्याघोषेण धनुष्टशारण धोर भौषणं एतद मे धनुः कृत्ता: छिन्नाः सवियकडा एवं कन्दराः गुहा: "तेभ्यः सरहि: गलतिः कौलालैः रुधिरैः निर्वापितः सन् उद्दीपौ- भूताभिः प्रज्वलिताभिः शिखाभि: ज्वालाभिः कराल: व्याक्षः यी हुसभुक् अग्निः तस्य झाडारो विद्यते येषु तैः मार्गणैः शनैः धम्मरस्य जगइसकस्य कालरुद्रस्य संहारि रुद्रस्य कवलव्यापार ग्रासव्यापारम् अभ्यस्यतु । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ४८॥ इति वि, ए, उपाधिधारिणा श्रीजीवानन्द विद्यासागर-भट्टाचार्यण विरचिता महावीरचरितमाटकम्य तृतीयाव्याख्या समाप्ता।

·अथ चतुर्थोऽङ्कः। oria . [ नेपथ्य] भो भी वैमानिकाः ! प्रवत्त्वंन्तां प्रवर्त्यन्ता मङ्गलानि (क)। कृशाखान्तेवासी जयति भगवान् कौशिकमुनिः सहस्रांशोवंशे जगति जयति क्षत्रमधुना। विनता क्षतरिर्जगदभयदानव्रतधरः शरण्यो लोकानां दिनकरकुलेन्दुर्विजयते ॥ १ ॥ ततः प्रविशतः संभ्रान्तो विमानन शूर्पणखामाल्यवन्तो माल्य । वत्स : दृष्टस्त्वया दिवौकसामेकायनोभाव: यदिन्द्रा- दयः स्वतो वन्दित्वसुपगताः (ख)। ! (क) वैमानिका: विमानेन देवयानेन चरन्नौति वैमानिकाः खेचरा इत्यर्थः तत्- सम्बुद्धौ। प्रवत्त्य न्तां प्रस्तयन्ताम् । कृशाच ति। कशाश्वस्य महामुनिविशेषस्य अन्तेवासी शिष्यः भगवान् कौशिकमुनि: विश्वामित्र: जयति सर्वोत्कर्षण वर्तते। अधुना सहस्रांशोः सूर्यस्य वंशे क्षत्रं क्षविय- सन्ततिरित्यर्थ: जयति। क्षवाणां क्षवियजातीनाम् अरिः शत्रु: भार्गवः तस्य विनेता विजेता जगतामभयदानमेव व्रतं तम्य धर: लोकानां शरण्यः रक्षिता श्राययो वा दिन- करकन्लस्य सूर्यवंशस्य इन्दुश्चन्द्रः रामचन्द्र: विजयते विशषेण जर प्राप्नोति । शिखरिणी- वृत्तम् ॥ १ ॥ (ख) दिवौकमां द्यौगेको येषां ते तेषां देवानामित्यर्थः एकायनीभाव: ऐकमत्याव- लम्बनम् । यत् यतः इन्द्रादयः खत: आत्मनैवेत्यर्थः न तु रामानुगेधेनेति भावः वन्दित्व रामस्य स्तुतिपाठकत्वमिति भाव: उपगता: प्राप्ताः । विमानचारिणं रामाभ्यु दयदर्शनेन मङ्गलप्रवर्तनादिति.भाव:।

·चतुर्थोऽङ्कः। । शूर्प। णहि तुझेहिं : णिरूबिदं बिसंबदछ। संपदं च उक्कम्पिदमि। ता किं एत्थ करणिज्ज (ग)। माल्य। यामी गज्ञा दशरथेन प्राक्प्रतिश्रुतवरहया राज्ञो भरतमाता ककयो तस्या मन्थरा नाम परिचारिका दशरथस्य वार्ताहारिणी मिथिलामयोध्यायाः संप्रेषिता मिथिलोपकण्ठे वर्तते इति मंप्रत्येव मे निवेदितं चारकैः। तस्यास्त्वया शरीर- माविश्य एवमेवं च कर्त्तव्यम् (घ)। [इति करें कथयति] शूर्य । क्रिमधस्सो करिस्म दि एवं गामे त्ति ? (ङ)। माल्य। भिद्येत नो सवृत्तमिवाकुराहेषु विशेषतस्ताह- शस्य विजिगीषोः (च)। शूर्प । तदो किं ? (छ) माल्य। ततोऽनेन योगाचारन्यायेन सुदूरमाकृष्य रक्षसाम् अन्तिकमुपनीतस्य विध्यकान्तारेषु अदेशज्ञस्य विचरतः सुक- राणि अवस्कन्दनानि स्यः । विराधदनुकबन्धप्रभृतयो हि दण्ड- (ग) न हि युष्माभिनिरूपितं विसंवदति । साम्प्रतच उत्कम्पितास्मि । तत् किमव करणीयमिति सं। निरुपित लक्षित विर्वकदृष्ट्यं ति भावः देवानां रामनयाभिलाषित्वमिति भावः विसंवदति अन्यथा भवतीत्यर्थः । (घ) प्रागिति प्राक् पूर्व प्रतिश्रुतम् अङ्गीकृत वरइयं यस्य तथोक्ता। चारकैः गुप्तचरैः। (ङ) किंमधन्यः करिष्यति एवं नामति ? सं। अधन्यः रामहतक इति भावः। एवं करिष्यति । पितुरादशात् वनं गमिष्यतीति । भाव: (च) भिद्येत कर्मकर्तरि प्रयोग: विचलेत् । सहत्तं सुचरितम् । (छ) ततः किम् ?

·१०० महावीरचरित ? कारण्यसत्रिषु तीक्ष्णाचरिष्यन्ति।. शक्या हि लुप्तप्रभुशक्तरुत्साह- शक्तिश्छद्मनाभिसन्धातुम्। अनिवर्तनीय रावणस्य सीता- खोकारग्रहः । स चैवमोषत्करः सप्रयोजनश्चेति (ज)। शूर्प । अह लक्खणसहायतणे किं पि पोषण ? (ज)। माल्य । वीरोऽस्त्रपारगश्चिन्त्यो यथा रामस्तथैव सः। छद्मदण्डप्रयोगस्तु यथैकस्मिंस्तथा इयोः ॥ २ ॥ शूर्प। मह दुदअं एब्ब एदं से जुत्तं पडिभादि। जं च दुरद्विदस्म दासरहिणो सम्णिधाणकरणं जं च अणावड्दबेरम्स अप्पडिसमाधेअं इस्थित्राबेरं त्ति (झ)। .. । . (ज) योगाचारन्यायेन योग' समाधिम् पाचरतीति योगाचारः सन्यासिविशेष: बौद्धविशेषो वा तस्य न्याय: नयः रौतिरित्यर्थः जनसन्निकर्षपरिहारार्थ महावनेषु अधि- छानरूप इति भाव: तेन विधाकान्तारिषु विन्धघाट्रेर्गमकाननेषु । प्रदेशज्ञस्य स्थाना- नभिज्ञस्येत्यर्थः । भवस्कन्दनानि धर्षणानि। दण्डकारण्यसविषु दण्डकारण्य षु ये सचिण: याज्ञिका: मुनय इत्यर्थः तेषु। तीया: हिंसकाः । लुप्ते ति । लुप्ता अपनीता प्रभुशक्तिः राजसामर्थ्य महाबलसमृद्धिरिति यावत् यस्य तथाभूतस्य रामस्येति भावः । उत्साहशक्ति: शवून प्रति अभ्युत्थानसामर्थ्य मिति यावत् कुमना छलेन । अभिसन्धातु प्रतारयितुम् । अनिवर्तनीयः प्रत्याजनीयः । सीतेति । सीतायाः खौकार पात्मसात्करणे ग्रहः निबन्ध: स च निर्बन्धः एवम् इत्यम्भूते सतीत्यर्थः ईषत्कर: सुसम्पाद्य इत्यर्थः । सप्रयोजनः प्रयो- जनम् इष्टं रनभूतस्त्रौलाभ इति भावः तेन सह वर्तमानः। शनिपात: तदानुषङ्गिक: स्त्रीरबलाभश्चेति भावः । (ज+) पथ लक्ष्मणसहायत्वं किमपि प्रयोजनम् ? स। प्रयोजन किमपि पम्ति ? वीर इति । अस्त्रपारण: वीरो रामः यथा चिन्ताः, स लभणः तथैव चिन्ता इति शेष: तस्यापि वस्त्रपारगवीरत्वादिति भावः। मना कपटेन दलप्रयोग: एकमिन् यथा तथा इयोरपि। तर्दकनैव उद्यमेन योरपि महाशवोः शान्तिरिति भावः। पमुष्टुब - हत्तम् ॥ २॥ (झ) मम हिवयमेव एतत् न युक्तं प्रतिभाति । य दूरस्थितस्य दाशरथैः सविधान करण' यश पनावडवरस्य अप्रतिसमाधेयं स्त्रीवरमिति स।

·चतुर्थोऽङ्कः। माल्य । तावत् भूम्यानन्तर्यतः प्रत्यासन एव सानुचर- सुन्दोपसुन्दपुत्रोपमर्दकस्ताड़कारिः कथमनाबद्दवैरः ? अप्रति- विधेयञ्च रामरावणयोरितरथापि वैरम् (ज)। पश्य । पाल्यं तस्य जगद् वयन्तु जगतो नित्यं हठादेशिनः सामैवं सति कीदृगप्रियकता शखबिरुद्धात्मना । कानर्थान् रघुनन्दनो मृगयते ? देवैः पतिर्यो वृतः तस्माद्दानमपीह नास्ति न भिदा तस्येषवः साधनम् ॥ ३ ॥ न दण्डोऽप्यधिके शत्रौ सप्रकाश: प्रकाशते । तूणों दण्डस्तु कर्त्तव्यस्तस्य चायमुपक्रमः ॥ ४ ॥ अनाबद्दति । न आनई न घटितं वर वन तथा कम्य । अप्रतिममाधेय प्रतिममाधातु- मशक्यम् अन्य मम्बई वर सन्धयादिना प्रतिसमाधातु शकयते इदन्तु न तथा। प्रत्यर्पण- ऽप्यस्यां विशुद्धत्व ऽविश्वासादिति भावः । (ञ) भूम्यानन्तर्यत इति भूमंगनन्नात अव्यवधानादि यर्थः । प्रत्यासन्न एव सन्नि- हित एव। सानुचरति । अनुचरन्तीति अनुचराः बलानि तैः सह वर्तमानौ सानुचरी सुन्दोपसुन्दपी मानौचमुबाहू तयोरुपमई क: विजेता ताड़कारि: ताड़कानिधनकारी गम इत्यर्थः । कथम् अनाबद्धवैर: ? आबद्दवैर एवेत्यर्थः मागैचादीनामुपमहत् वैरम्ब आबद्धत्वादिति भावः । इतरथापि अन्यथापि स्त्रीहरण विनापीति भावः । पाल्यमिति । तस्य रामस्य जगत् पाल्यं रक्षणीयम्। वयन्तु नित्यं सतत हठादेशिनः बलात् पौड़नकारिण: जगत इति शेषः । एवं सति अप्रियकता शश्वत् सतत विरुद्धात्मना प्रतिकूलवर्तिना सह साम सन्धिः कौट्टक् ? कथं भविष्यतीति भावः । यः देवैः पतिः वृतः स रघुनन्दनः कान् अर्थान् धनानि मृगयते प्रार्थयते ? न कानपौत्यर्थः । देवाना- मानुकूल्येन तस्यार्थानामभावस्य विगतत्वादिति भावः। तस्मात् इह रामे दानमपि नास्ति । भिदा भेदश्च न अस्तौति शेषः, इषव: शराः अस्त्राणीत्यर्थः दण्ड इति भाव: तस्य रामस्य साधनम् उपशमनोपाय इत्यर्थः । सामदानभेददण्डात्मकवैरोपशममाधन- चतुष्टयेषु सामादयस्तस्मिन् निष्फलाः केवलं दगड एव साधनमस्तीति निष्कर्षः। शार्दूल- विक्रीडितं वृत्तम् ॥ ३॥ नेति । अधिक प्रवले शवो दण्डोऽपि सप्रकाशः न प्रकाशते न प्रभाय कल्पते इति " ·१०२ महावीरचरित तथा सति सीतापहारतः किमपरं कुर्यात् ? (ट) किञ्च । हतजानिररातिभिः सलज्जो यदि मृत्योः शरणं गतोऽन्यथापि । मृदितो मृत एव निष्पतापः परितप्याप्यथवा घटेत सन्धौ ॥ ५ ॥ उत्तिष्ठत बधाय न: परिभवप्रौढ़ेन चेन्मन्युना नेष्टे तत्प्रमरं निरोडुमुदधिस्तिग्मांशुवी- हि सः । किन्तु प्राक्प्रतिपबरावणसुहृद्भावन भोमोजसा शत्रुर्ववधगत्मजेन हरिणा घोरेण घानियते ॥ ६ ॥ अनेन च प्रसङ्गेन (ठ) बहु अनुसन्धातव्यम् । . भाव: तूणी दण्डस्तु कपटदण्ड एवंन्यर्थः कर्तव्यः । तस्य च दगडम्ब अयम् उपक्रमः अव सरः । अनुष्टुबवत्तम् ॥ ४ ॥ (ट) तथेति । तथा तम्मिन् प्रकार कपटदगड विधाविति भावः सति कलव्य इति शेषः सौताया अपहारतः अपहरणात् अपरम् अन्यत् किं कुर्यात् ? गवण इति शेष: । हृतेति । अगतिभि: शवभिः हृता जाया यस्य तथोक्तः अतएव सलजः जायाप- हरणात् साधुसमाजेषु मखौं दर्शयितुमशन इति भावः यदि मृत्योः शरमा गतः स्यादिति शेषः । अन्यथापि स्वयं मृत्याः शरणानाश्रये पौत्यर्थः मृदितः श्राधिभिर्निपीड़ित इति यावत् अतएव निष्प ताप: निम्तजाः सन् मृत एव भविष्यतीति शेष: अथवा परितप्यः कथमेव राक्षमैर कृतमित्यनुतप्यत्यर्थः सन्धौ घंटेतापि सन्धिं कुर्यादपोत्यर्थः ॥ ५ ॥ उत्तिष्ठति। पग्भिवेगा अवमानेन भााहरणजेनेति भावः. प्रौढ़ः प्रदीप्तः तेन मन्युना क्रोधन न: अस्माकं बधाय उत्तेष्ठत उत्थान करोति चेत् यदि, तदा उदधि:: समुद्रः तस्य प्रसर वेग निगेडन ईष्ट न प्रभवति। हि यत: रामः तिग्मांशवीर्यः सूर्यतेजाः। किन्तु प्रतिपन्नः गृहीत: रावणेन सुहृदभावो येन तथोक्तन भौमं भीषणम् भोजो बलं यस्य तेन थोरण वज्रधरात्मजेन इन्द्रपुवेश हरिणा वानरण बालिमत्यर्थः शवुः रामः धानिष्यते विनाशयिष्यने । शार्दूलविक्रीड़ित वृत्तम् ॥ ६ ॥ (ट) प्रसझन व्यापारण ।

·चतुर्थोऽशः। १०३ शूर्प। किं वित्र ? (8) माल्य । रावणप्रियासि वत्स! कार्यज्ञा च अतो नि:शङ्कम् आवद्यते हृदयख दः। क्षितेरानन्तर्यादपक्कदपकत्यश्च सततं विधा राम: शत्रुः प्रतिनियतः क्षत्रिय इति । टतोयो मे नप्ता रजनिचरनाथस्य सहजो रिपुः प्रत्यासत्तेरहिरिव भयं नो जनयति ॥ ७ ॥ कुम्भकर्णस्तु सबपि असत्समः स्वापव्यसनादविनयाञ्च (ड)। विभोषणस्वागमिकामगुणसम्पन्न इत्यनुरक्ताः प्रकृतयः (ढ)। खरदूषणत्रिशिरसस्तु कुलसदृशवृत्तयो कुलसदृशवृत्तयो राजानमुपतिष्ठन्ते। यतस्ते वत्सेनैव धेनुं राजानमर्थान् दुहन्ति (ग) उपजापिताश्च (ठ) किमिव स। क्षितरिति । क्षिते: पृथिव्या श्रानन्तर्यात् अव्यवधानात् सततम् अपकृत् अपकारक: अम्माक मिति शेष: अपनत्यश्च अपकार्यश्च अम्माभिरिति शंष: एकद्रव्याभिलाषिणामिव एकपृथिवीभोगिनां राज्ञां परस्परविरोधः सतत सम्भवत्यवेति भावः। क्षविय इति प्रकृतिनियत: प्राकृतिकश्च इति राम: द्विधा हिप्रकारण शत्रु: कविमः प्राकृतश्चेति भावः । मे मम तौयो नप्ता दौहिव: विभीषण इत्यर्थः रजनिचरनाथस्य रावणस्य सहजो रिप: शतः प्रत्यासत्ते: सन्निकर्षात् रामसाहाय्यप्राप्त रिति भावः अहिरिव भुजङ्ग इव नः अस्माकं भयं जनयति । शिखरिणीवृत्तम् ॥ ७ ॥ (ड) सबपि विद्यमानोऽपि असत्सम: अविद्यमानतुल्यः । खापव्यसनात् निद्रासक्ते: अविनयाच उद्धतत्वाच्च विवेकराहित्याच्चेति भावः । (ढ) भागमिकाः प्रागमः शास्त्र तत्सम्बन्धिनः आगमिका: नौतिसम्मता इति यावत् ये पात्मनो गुणा: विनयादयः तै: सम्पन्नयुक्तः। प्रकृतयः प्रजाः । (ण) धेनु दुग्धमिति द्वितीयं कर्मोह्यम् । दुहन्ति अर्थान् धनानि राज्ञः सकाशात् ग्रहन्तीत्यर्थः ।

·१०४ महावीरचरित प्रतिजपन्ति (त) प्रकृतयः । तदिदमन्तभेंदजर्जर (थ) राज- कुलम् अभियुक्तमात्र (द) रामेण भिद्यते। यथोक्तं-"लघु अपि व्यसनपदम् अभियुक्तस्य (ध) कच्छ्रसाध्य भवति" इति । तत्र च विभीषणावग्रहत: प्रतिविधानम्। स तु प्रकाशदण्ड- स्तूणों दण्डः संरोधनमपसारणं वा स्यात्। तत्र प्रकाशदण्ड- मभिवसम्बन्धाः कथं राक्षसास्तितिक्षेरन् ? तूष्णों दण्डोऽपि प्राज्ञैरनुमीयमान: (न) प्रकृतिकोपकै रामऽभियोक्तरि दुरन्तः स्यात् (प)। संरोधने त्वभिभवाद् विहिते तदेक- मैत्रया खरप्रभृतयश्च तदा विकुर्युः । निर्वास्यमानमपि तं परिवारयेयु- स्तस्मात् खरप्रभृतयः पुरतो विचिन्त्याः ॥८॥ (त) उपजापिता: भदं नौताः प्रतिजपन्ति प्रतीपं वतन्ते इति भावः । (थ) अन्तर्भेदेति पन्तभेदन जर्जरं विपर्यस्तमिति भावः । (द) अभियुक्तमावम् आक्रमणानन्तरमात्रमिति भावः । (ध) व्यसनपदं बसन' भदः तस्य पदम् आस्पद स्थानमिति यावत् । अभियुक्तस्य आक्रान्तस्य पर्गः रुइस्य इति यावत् । कच्छसाध्य कष्टेन उत्तरणीय भवति । (न) विभीषणावग्रहत: विभीषण एव अवग्रहः प्रतिबन्धः सहजशवुरित्यर्थः तस्मात् । प्रतिविधान प्रतीकारः। स तु प्रतिविधानविषय इत्यर्थः । उरोधन काराबन्धनसहितम् अपसारण देशात् निर्वासन देशान्निास्य क्वचित् काराग्रह स्थापनमित्यर्थः । अभिन्न- सम्बन्धा: समसम्पर्का रावणेन राक्षसानां यादृशः सम्बन्धः, विभीषणेनापि तादृश एवेति भाव: । तितिक्षेरन् चमेरन्। (प) प्रकृतिकोपकै प्रकृती: कोपयतौति प्रकृतिकोपकः तस्मिन् । विभीषण' प्रति कपटादण्ड प्रयुक्त रामः प्रकृती शं भेदयितेति स दुरन्त: दुरवसान इति भावः । संरोधने इति। अभिभवात् बलादिति भावः संरोधने विभीषणस्य कारावरोध इत्यर्थः विहिते कृते तु खरप्रभृतयः खरदूषणादयः रावणस्य वैमावेयधातरः तदेकमैत्रया ·चतुर्थोऽत:। १०५, ! तत्र रामस्योपयोग इति (फ)। शूर्प। अहो! पणजीबित्तणम अगरपदा। जं राब- णम्म खरप्पमुहाणं च तुल्ले बि कुलसंबंधे एब्बं मादामहो चिंतेदि (ब)। 'माल्य । दृशः कुलपुत्रकाचारः (भ)। शूर्प । बिणा खरप्पमुहेहिं बिभीषणस्म का पडिबत्तो ? (म) माय। प्राज्ञः खल्वसौ उत्प्रेक्षितविकारः स्वयमेवापसप्त, उपेक्षणीयश्चास्माभिनं च। एतत् मन्तव्यमौरसं भयमिति (य) । . तेन विभीषणेन सह एका मुख्या भात्यन्तिकीत्यर्थ: मैवी मौहृद्यं तया हेतुना तदा तस्मिन् काले विकुर्य्यश विकृता भवेयुश्च। ततश्च निर्वास्यमानमपि त विभीषण परिवारयेयुः अनुगच्छेयुरिति यावत् । तस्मात् खरप्रभृतयः पुरत: अग्रतः विचिन्तयाः भायत्तीकरणे इति भावः । वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ ८॥ (फ) तब तेषां विभीषणानुगमने सतीत्यर्थः । उपयोग: उपकारः । (ब) अहो अनुजीवित्वस्य अगुरुकता। यत् रावणस्य खरप्रमुखानाञ्च तुल्य ऽपि कुलसम्बन्ध एवं मातामहश्चिन्तयति स। अनुजीवित्वस्य हत्तिभोगित्वस्य अगुरुकता अगौरवम् । अनुजीविना सर्वथा प्रभोरव हितचिन्तकत्वात् सम्बन्धविचारो नास्तीति भावः । कुलसम्बन्धे वंशसम्बन्धे। सुकेशस्य माल्यवान् सुमाली मालिस वयः पुत्रा आसन्। तव सुमालिन: राका, पुष्पोत्कटा, कैकसौति तिस्रः कन्या भासन्। पुलस्त्यतनयात् विश्रवस: कैकस्याः गर्भ रावणकुम्भ- कर्णविभौषणाय वयः पुवा पासन शूर्पणखानाम्नौ च कन्या जाता। खरदूषणविशिरसच राकाया गर्भ रावणस्य वैमाव यधातर: आसन् । (भ) कुलपुवकाचारः कुलपुवकस्य सत्कुलप्रसूतस्य । सत्कुलजा हि ततज्ञा भवन्तीति भावः । (म) विना खरप्रमुखैविभीषणस्य का प्रतिपत्तिः ? सं। प्रतिपत्ति: सम्भावना विभीषण: किं करिष्यति ? इति यावत् । : (य) प्रायः प्रज्ञा अन्त्यस्येति प्राज्ञः बुद्धिमान् । उत्प्रेषितविकारः सम्भावितविकृतिः । अपसत चपसरत्। एतत् विभीषणापसर्पणम् पौरस वक्षःस्थलीयम् पान्तरमित्यर्थः वाहप्रकृतिकोपादान्तरप्रकृतिकोषस्थातीव भयानकत्वादिति भावः । ?

·महावीरचरित । यतः । बाल्यात् प्रभृत्येवं विरूदसख्यः सुग्रीवमेष ध्रुवमाश्रयेत। बालिप्रसादीकृतभूमिभागे कुमारभागे स्थितमृष्यमूके ॥८॥ ततश्च बालिना यतिष्यते न रामोपश्रयेणं। रामोपलेषणेन वा न अपेक्ष्य त बाली (र)। शूर्प। अध रामो परसुरामबिजइ जणिदबिरोध बालिण बाबादेदि तदो बिभीषणरामसंजोत्रो अणत्यो ति संभा. बेमि (ल)। माल्य। ननु वत्से ! चेत् बालिनं हन्ति हता वयं स्म- स्तेन ध्र वं तत्र तु सर्वनाशे। एकः स जीव्यात् कुलतन्तुरस्मै रामः श्रियं धर्ममयो ददातु ॥१०॥ वाल्यादिति : वाल्यात् शैशवात् प्रभृतेश्च विरुढं जातं सख्य यस्य तथाभूतः एषः विभीषणः। बालिना प्रसादीलत: प्रसन्नतयां दत्तः भूमिभागो यव तादृशे ऋष्यमूके तदाख्यपर्वते कुमारभागे कुमारः अव राजानुजः तस्य यो भाग: अंश: तस्मिन् स्थितं ज्येष्ठ बानिनि वशंवदतया ऋष्यमूके अधिष्ठितमिति यावत् सुग्रीवं बाल्ववन्धुमिति भाव: ध्र वं निश्चयन आश्रयेत। कुमारभुक्तौ इति. च पाठान्तरम् । उपजातिहत्तम् ॥ ९ ॥ (र) ततश्च सुग्रीवानुगत्यादिति भावः । बालिना यतिष्यते अभ्य त्यानाय विभीषण इति शेषः। वा पक्षान्तर रामोपश्य पणेन यदि रामाश्रयः प्राप्यते तदति भाव: बाली न अपेक्ष्येत न गण्य त। (ल) अथ रामः परशुरामविजयी जनितंविरोध बालिनं व्यापादयति ततो विभीषण- गमसंयोगोऽनर्थ इति सम्भावयामि सं। स्पष्टं । चैत् इति । चेत् यदि बान्निनं हन्ति, स राम इति शेषः तेन वयं ध्र व निश्चित हता: माः, तब तस्मिन् सर्वाशे तु स एकः कुलतन्तुः वंशमूवभूतो विभीषण: जौव्यात्

·१०७
?
चतुर्थोऽङ्कः।
शूर्प । [सासम्] एब्बं बिदाब होदु ? (व)
माल्य । गम्यतामिदानी वत्से ! यत्र प्रेषितासि। सुकरं
चैतत् प्रयोजनं यदि जनकवशिष्ठविश्वामित्राः दशरथान्तिके न
स्युः । अहमपि लङ्कामेव गच्छामि ।
शूर्प। हा अम्ब ! तुए बि दुक्ख प्रेक्सिदब्बं (श) ।
माल्या
हा वत्साः ! खरदूषणप्रभृतयो बध्याः स्थ पापस्य में
हा हां वत्स विभीषण ! त्वमपि मे कार्यण हेयः स्थितः ।
हा महत्मल वत्स रावण ! महत् पश्यामि ते सङ्कटं
वत्से कैकसि ! हा हतामि न चिरात्त्रीन् पुत्रकान् द्रक्ष्यसि ॥११॥
[इति निषकान्तो
[इति विष्कम्भक:]
[ततः प्रविशतो वशिष्ठविश्वामित्राभ्यां सह जनकदशरथौ]
राजानौ अन्योन्यं परिष्वज्य]
जन। राजन् ! दिष्ट्या वईसे यदीदृशस्ते वत्सो रामभद्रः ।
अप्राकतानि च गुगोथ निरन्तगणि
लाकात्तराणि च फलेश्च महादयानि।
जीवत्वित्यर्थः । । धर्ममयो रामः अन् विभीषणाय थियं राक्षसैश्वर्य' ददातु। चत
बालिनम् इत्यत्र यो बालिनम् इति पाठान्तरम् । इन्द्रवज्रावृत्तम ॥ १० ॥
(व) एवमपि तावत् भवतु ? स।
(श) हा अम्ब ! त्वयापि द:ख प्रक्षितव्यम् ? सं।
अम्ब ! कैकसि ! दुःख वंशनाशजनितमिति भाव: ।
हयः परित्याज्यः। कैकसि ! रावणादीनां जननि ! बीन् पुवकान् रावणकुम्भ-
कर्णविमोषणादौन इति भावः न चिरात् द्रक्ष्यसि चिरकालं द्रष्ट' न पारयिष्यसि,
अविलम्बेनैव ते निहता भविष्यन्तीति भावः। शादलविक्रीडितं वृत्तम। अन्यत
स्पष्टम् ॥ ११॥

·१०८
महावीरचरित
।
के
वीरस्य यस्य महतश्चरिता तानि
नास्माकमेव जगतामपि मङ्गलानि ॥१२॥
वशिष्ठः। [विश्वामित्र परिष्वज्य सखे कुशिकनन्दन !
अस्माभिरप्यंनाशास्यो रामस्य महिमान्वयः ।
यत् कृतस्तेन कतिनो वयञ्च भुवनानि च ॥ १३ ॥
विश्वा। प्रकष्टपुण्यपरिपाकोपादान एष महिमा ।
वयमेतावतः प्रहर्षस्य ? (ष)।
दश । भगवन् कुशिकनन्दन : मा मैवम् ।
आदित्या: कुलदेवतामिव नृपाः पूर्वे दिलीपादय-
स्तेजोराशिमरुन्धतीपतिमृषि भक्त्या यमाशिथियन् ।
पाकलाध्यतराश्च भूरितपसां सत्याशिषामाशिष--
स्तासामप्ययमेव मङ्गलविधिर्यनः प्रसन्नो भवान् ॥१४॥
अप्राकृतानीति। यस्व महतो वौरस्य चरितामृतानि अझुतानि चरितानि अप्रा-
कृतानि असामान्यानि च गुण: विनयादिभिः निरन्तराणि च धनानि च लोकोत्तगणि
च फल कार्य: विनयादिरूपैः महोदयानि समधिकसमृद्धीनि च अतएवं अस्माकमेव
न, जगतामपि मङ्गलानि मङ्गलसाधनानौत्यर्थः । वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ १२ ॥
अम्माभिरिति। अम्माभिरपि अनाशास्यः न आशंसनीयः न सम्भाक्नीय इति भाव:
रामस्य महिमान्वयः माहात्मायोगः कृतः भवतेति शेषः इति यत् तेन वयञ्च भुवनानि
च कृतिनः कृतार्थाः जाता इति शंषः । अनुष्टुववृत्तम् ॥ १३ ॥
(ष) प्रकृष्टेति प्रकृष्टाना पुण्यानां परिपाक: फलमुपादानं कारणं यस्य तथाभूत: ।
एतावतः प्रहर्षस्य प्रकर्षस्य ।
पाटित्या इति। पूर्व दिनीपादयः श्रादित्या: सूर्यवंशीया नृपा: तेजोराशिम् अरु-
बतीपतिं कुलदेवतामिव भत्त्या यम् ऋषि वशिष्ठमित्यर्थः पाशिश्रियन् पाश्रिताः तस्य
सत्याशिषाम् अमोघाशीर्वादानां भूगितपसा महतां तपखिनाच पाकेन बाध्यतगः
अतीव साधनीयाः या पाशिषः शुभाशसनानि तासामपि भयमेव महलविधिः मङ्गलकप
फलमित्यर्थः यत् भवान् नः भस्माकं प्रसनः। शार्दूलविक्रीडितं इत्तम् ॥ १४ ॥

·चतु। १०० वशि। सत्यमोहशो विखामित्रः यहाचा विषयमतीय चेतसा वा पर्यायात् परमतिशायनस्य वा यत्। ब्रह्मर्षों तदिह दुरासदे समिई तेजोभिवं लति महत्तपोऽप्रमेयम् ॥१५॥ विश्खा। भगवन् मैत्रावरुण! सनत्कुमारागिरसी गुरुविद्यातपोमयौं। . स्तौषि चेत् सत्य एवासि सत्यसन्धा हि ते गिरः ॥१६॥ रामभट्रे तु नाश्चर्यमेतत्। महाराजदशरथो हि तस्य प्रसविता (स)। साक्षात्पुण्यसमुच्छ्रया इव मनोवैवस्वतस्यान्वये राजानस्त्वनपेक्षितेन विधिना गोपायितारः प्रजाः । ये भूता: प्रथमे पवित्रचरितास्तेषामयं धूधरी वीरः क्षत्रियपुङ्गवो गुणनिधिः श्लाघ्यो धरित्रयाः पतिः ॥१७॥ यदिति। यत् वाचा चेतसां वा विषयम् पतीत्य वा यत् अतिशायनस्य अतिमात्र- तायाः पर' पर्यायात् परिगतम् अवाचनसगोचर' निरतिशयत्वेनेति भावः इह अस्मिन् दुरासद दुर्धर्ष ब्रह्मो विवामिवे तत् अप्रमेयं प्रमातुमशक्यं महत् तपः तेजोभिः समिई समुज्वलितं ज्वलति दीप्यते । प्रहर्षगौहत्तम् ॥ १५ ॥ सनदिति। सनत्कुमारो ब्रह्मपुत्रविशेष: आशिरसश्च शतानन्द: ती गुरुर्विद्या- तपोमयौ महाविद्यातपोमयी तौषि प्रशससि चेत् सत्य एव सत्यवागेव पसि भवसि । हि यत: ते तव गिर: वाचः सत्यं सन्दधतीति सत्यसन्धाः सत्यसन्धानपरा इत्यर्थः, नाई सवाई इति भावः ॥ १६॥ (स) तस्य रामस्य प्रसविता जनकः । साचादिति। वैवखतख सूर्यंतमयस्य मनोः अन्वये वंशे पनपेक्षित पनादिष्टेन विधिना उपदेशेन प्रजाः योपायितार: रक्षशीला: शोलावण्यों, कर्मपि न षष्ठी। गाचात् मूर्तिमन्तः पुण्यसमुच्छया व पुथरागय व वे प्रथम पायाः पविपरित १० ·महावीरचरित पपिच। परिवाइस प्रयमनविधौ जनदमनः स विशेषानीयः पतिरपि निकायस्य मरताम् । विजेतारं सेनाः सततमपहन्तारमसुरान् पहुं वौर ववे बहुषु समनीकेषु मघवा ॥ १८ ॥ भोऽयमोहयः कथमनोहर्ष प्रसूते ! कथमवाश्चर्य नाम ? (3) मरखन्तं देवं यह भगवन्तं विजयते विनिग्ये तं राजा बुधि दशमुखं हैहयपतिः । निहन्तारं तस्य प्रधितमहिमानं त्रिभुवने महावीरं जिला किमिव हि न वत्सेन विजितम् ? ॥ १। बेषां तथोता रागानस्तु भूता: पासन तेषां धर्धरः धुरन्धरः बौर: पवियाव: चविय श्रेष्ठः गुणनिधि: गुणाकर: माध्यः प्रवस्यः परिवधाः पृथिव्याः पतिः पय दशरथ इत्यर्थः । राजानवनपेचितेन इत्यव रामाननदपेचितेन इति प्रामादिकः पाठः । श(खविक्री. जित बातम् ॥ १॥ परिट ति। खचा विषका तस्स पपत्य त्याष्ट्रः हवासुरः तस। बजे त्वष्टु दचिणापी दानवों योनिमाधिवः । हव इत्यसिविख्यातो चामविज्ञानसंयुत इति भाग- बते । सन्धः। प्रशमनविधी दममव्यापार परिष्टः गभार: निपुष: इति भावत वहन्तेति भावः बदमनः मयासुरनिसूदन रत्यर्थः विषो जगनामीश: ममता देवानां, मरती पवनामरावित्यमरः ! निकायस्थ समूहस्य पथवा निवासख सर्गस्येत्यर्थ पतिः सः प्रसिद्धो मधवा इन्द्रः बहुषु समनोकषु संग्रामिषु सेनाः पासरीरिति शेष विजेतार विजयबोल पमुराद पपहनार विनाययितार विनामनमोलमित्यर्थः। सेना इति पसरानिति च बोलावण्योगात् । षष्ठी। पर वीर दशरव सतत वर्ष मार्चयाचा। शिखरिणीतम् ॥१८॥ (1) सः पय दमरवः हिमः स्वमूतवीर रत्यर्थः, पनीट बस अमरूपम् । मरवामिति । समगति यः भगवन्तं मालाम् इन्द्र देवम, द्रो मरवानिव- मरः। विजयते, रामायानां तदायनिया पति: युधि युद्धतम् न्द्रनायिक- मित्वर्थः दबसविजिग्ये विनिववान, बसन रामिर सयपत: वातवीर्य- वर्षः निस्तार निक्षपने अधिवः विख्यातः महिमा यस यो महावीर भाग

·चतुर्थी।
१११
दश। तत् किमिति पय विधा मिया(च)।
विज्ञा। एष वझो रामभद्रः सनामदनात एव अभि-
वर्तते। य एषः-
वीरबिया च विजयेन च रोचमानो
माचे मुनाववनतश्च गुणोबतच ।
खन्नां वहन् भृगुपतौ इतवीर्यदर्षे
थियो गुराविव कृतप्रथमापचारः॥२०॥
[ततः प्रविशतो रामजामदग्नी]
रामः । यद ब्रह्मवादिभिरपासितवन्धपाद
विद्यातपोव्रतनिधौ तपतां वरिहे।
देवात् तस्त्वयि मया विनयापराध-
सावं प्रसीद भगवन् ! पयमचालिते ॥२१॥
मिव्यर्थः जिवा किमिव हिन विजितम् ! अपितु सर्वमेतत् जगत् विभिननिवार्थः ।
विचरिचीतम् ॥१९॥
(1) ाि भियते भामहयेन विभेद मानोति । उभयी: पायोः पपरवादिनि
रिति। बौरविया बौरमोभया च विनयेन रोचमानः दीप्यमान:, मान्छे
नाना मी मार्ग पवनतः प्रयतब गुर्षः शौय्यादिभिः सव्रतब इत: अपनीत: बाब-
प: बस तपाभूत भगुपती शामः प्रथमः पाद: पपचार: पपवर्म येग तयाभूतः विषः
गुरुविष सा बहन् दधानः पभिवर्तते इति पूर्वधावयः ॥ २० ॥
गदिति । भगवन् ! अमवादिभि: उपासितो बन्यो पादौ यस तपाबूत विद्या
नपोतनिधी विद्यालयोसपोव्रतयोचापये तपता तपसिना परि खबि मया
देवात सहसा यत् यथात् हतो: विनयापराष: विनय पति यावत् सान: पारिजः,
सत् बात तो: त्व' प्रसौद चमख, पर्यत पालिः, पासायखिः पार्थ प्रति
भावः । बसननिलकं उत्तम् ॥ २१ ॥

·- ११२ महावीरचरित जाम। अपरा वत्स ! खया जामदग्बास न, उपक्षा- तम् (क)। पुण्या ब्राह्मणजातिरन्वयगुणः शास्त्रं चरित्रं च वे येनैकेन हतानि मे हिहरता चैतन्यमानामपि । एक: सबपि भूरिदोषगहन: सोऽयं त्वया प्रेयसा वत्स ! ब्राह्मणवत्सलेन शमितः क्षमाय दर्पामयः ॥ २२ ॥ रामः। कथं नापराई मया यदायुधपरिग्रहं यावदारूढ़ो दुर्योग: १ (ख) जाम। एष वो न्याय: (ग)। असाध्यमन्यथा दोषं परिच्छिद्य शरीरिणाम्। यथा वैद्यस्तथा राजा शस्त्रपाणिविषायते ॥२३॥ (क) पपराइं न, उपकृतमिति दूरान्वयः । यहा अपराधम् ? न उपकतम् ? अपितु नापराधः कृतः प्रत्युत उपकार एव कृत इत्यर्थः । काकुरव योजनीयः । पुण्ये ति। है वत्स ! चैतन्यमावामपि चेतनामञ्चयमपि जानराशिमपीति यावत् हरता येन एकेन दर्पामयेन पहकारकपल्याधिना पुण्या ब्राह्मणजाति: ब्रमण्यम् अजय- गुणः वंशमयादा शास्त्र चरिवञ्च मे मम हतानि सितानि, वै हिनिश्चये एक: पहितीयः केवल इत्यर्थः सबपि भूत्वापि भूरिभिः बहुभिः दोषः गहन: दुष्प्रवेश: निणेतु- मशक्यः बहुदोषाकर इति भावः सोऽयं दमियः पहजारव्याधि: ब्राणवालन प्रेयसा पतिप्रियेष त्वया बोनेति शेष: माय मङ्गलाय ममेति शेषः शमित: शान्ति तः। तानि मे हि इत्यव हतान्यमूनि इति पाठान्तरम्। दाँ ममति पाठे मम- त्यध्याहारदोषविरह इति विभाव्यम् । शार्दूलविक्रीडितं हत्तम् ॥ २९ ॥ (ख) पायुधेति। पायुधानाम् पवा परियाई याय यावत् पस्वशिक्षामारभ्येत्यर्थः दुर्योग: दृष्टरकल्याणकरैरिति भावः योगः समः ताइकानिधनादिभवदवमाननपर्यन साटनमिति भावः। (ग) न्यायः रौति: पाचार इति भावः । पसाध्यमिति। शस्त्रपाणि: पस्नधरः राजा द्यो यथा भिषग् यथा, तथा शरी- रिणाम असाध्य दोष दुयं वायुपित्तकफविकतच पन्यथा बेपत्त्येन परिच्छिद्य निश्चित्य ·चतुर्थोऽ। रामः । कोऽहमुक्तिप्रत्युक्तिकायां (घ) भगवतः ? । तस्मा- दित इतो भगवन् ! जाम। क पुनर्वस ! मया गन्तव्यम् ? रामः । यत्र तातच तातजनकश्च । अथवा शान्तम् (ङ)। उत यत्र भगवन्तौ मैत्रावरुणकौशिकी। जाम। इदमिदानीमशक्यम्। अनतिक्रमणीयच राज- निर्देश: (च)। [परिक्रम्य] हे भगवन्तौ! स एष रामः सौम्यत्वादचण्डचण्डविक्रमः । यस्य प्रतिष्ठितं जैत्रं जामदग्नोऽपि शासनम् ॥ २४ ॥ राजानौ। अतिगम्भीरः सौजन्योहार: (छ) । रामः। एष वो रामशिरसा प्रणामपाय: (ज)। सर्वे । एोहि वत्स ! [इति परिष्वजन्ते ] जाम। भगवन् ! मैत्रावरुण ! एष जमदग्निपुत्रः प्रणम्य कौशिकेन साईमत्रभवतो विज्ञापयामि । विषायते विषवदाचरति अथवा रोगशान्ता विषं प्रयुक्त इत्यर्थः । विषायते इत्यव विष- यति इति प्रामादिकः पाठः । अनुष्टुब हत्तम् ॥ २३ ॥ (घ) उक्तिप्रत्युक्तिकायां वचनप्रतिवचने इत्यर्थः । (ङ) शान्तं तात: सातजनकः इति यदुक्त तत् तिष्ठतु तयोचिरबडजातिवरयो: सविधानगमने पतीव लज्जा स्यादतदवस्थायामिति भावः । (च) इदं मैवावरुणकौशिकयोः समीपगमनमिति भावः । राजनिदेश: गज; रामस्येति भावः निर्देशः पार्दशवचनम् । स इति। सौम्यत्वात् सकुमारत्वात् पचण्ड: धनुग्र: किन्तु चल्डविक्रमः प्रचह- पराक्रमः स एषः रामः दाशरथिः, यस्य जैवं जयशीलं शासनं सामय मिति भावः जामदग्रोऽपि बन्धेषु किं वक्तव्यमित्यर्थापत्तिरलङ्कारः। प्रतिष्ठितं विरुदम् अप्रतिहततया निष्पमित्यर्थः । अहं रामेण जित इति भावः । पनुष्टुव हत्तम् ॥ २४ ॥ (इ) सौजन्योहारः सुशीलसाविष्करणम् । (ज) प्रणामपाय: प्रणतिपरम्परा।

·११४ महावीरचरित वृद्धातिक्रमसंमृतस्य महतो निर्मिनाये पापना प्रायश्चेतनमादिशन्तु गुरवो रामिण दान्तस्य मे। प्राग्धर्मस्य भवन्त एव परमं द्रष्टार पासन गुरो- लब्धा ज्ञानमनेकधा प्रवचनैर्मन्वादयः प्राणयन् ॥ २५ ॥ वशि। अनघः श्रोत्रियाणां रहे जातोऽसि (झ)। दुविनीते त्वयि वयं दुःखिता: सुखिनोऽन्यथा। निसर्गों द्वेष वृद्धानां यत् तु श्रेयस्तथैव तत् ॥ २६ ॥ तत् परिपूत एवासि। विश्वा। अपहतं ते विद्रः पाणानं रामभट्रेण। यतः प्रायश्चित्तमिव राजदण्डमप्येनसो निष्क्रयमामनन्ति धर्मा- चार्याः। किं पुनरत्र भगवान् वशिष्ठः प्रजापालसविधी प्रशास्ति (ज)। सद्देति। मन्वादयः मनुप्रमतयः गुरव: भवन्त एव प्राक् पूर्व धर्मस्य परमं तस्व- मित्यर्थः द्रष्टारः दर्शनशीला:, परममिति शौलार्थटण्योगात् न षष्ठी। भासन गुरोः ब्रह्मय इति भाव: अनेकधा बहुधा ज्ञानं लब्धा प्रवचनैः संहिताभि: प्राथयन् प्रपौत- बन्नश्च धर्मशास्त्र' निबद्धवन्तयेत्यर्थः श्रत: रामण दान्तस्य शमितस्य मे मम श्रद्धानां भवता- मिति भाव: अतिक्रमण पवमाननेन सम्भूतः सञ्चित: जनित प्रत्यर्थः तस्य महतः पाभनः पापस्य निर्णिकये उपशमनाय प्रायोतनं प्रायश्चित्तं पापानिजनककमति यावत् भादिशन्तु पाशापयन्तु। शार्दूलविक्रीड़ित वृत्तम् ॥ २५ ॥ (झ) पनघः पापः। श्रोत्रियाणां वेदविदुषाम् । दुर्विनौते इति। त्वयि दुर्विनौते दुराचारिणि सति वयं दुःखिताः, षषषा सदा- चारिणीति भावः सुखिनः भवाम इति शेषः। हि यवः बद्धानां यत्तु यः, तत् तथैव श्रेय एब तिष्ठविति शेषः एष निसर्गः स्वभाव: खाभाविकीच्छति यावत् १२, (ब) एनस: पापस्य निष्कयं धिम् । पामनन्ति कथयन्ति । प्रजापालसनिधी रामसमीपे प्रशास्तिपादिशति ।

·. चतुर्थी रामः। एतानि तानि साक्षात्वतधर्मशाषीणां प्रसव- गम्भीरपावनानि वचनानि (ट)। दश। भगवन् जामदग्ना ! निसर्गतः पवित्रस्य किमन्यत् पावनं तव ?। तीर्थोदकञ्च वनिश्च नान्यतः शुद्धिमहतः ॥२७॥ जाम। भगवति वसुन्धरे ! प्रसोद रन्धदानेन (ठ)। जन। भगवन् ! यदि प्रसवोऽसि तहिस्रब्धोपवेशनात् परि- पुनीहि राहान्, एतत् प्रूतमासनं भगवत: (ड)। जाम। यदभिरुचितं सूर्यशिष्यान्तेवासिने राजन्ययो- त्रियाय (ढ)। [ सर्वे उपविशन्ति] दश। जनपदवहिनिष्ठा यूयं गृहस्य परिग्रहाद वयमपि निजैर्व्यग्राः कार्य्यस्ततो न बभूव यः । स इह भवतामद्यास्माभिर्मनोरथवान्छितः सुचरितपरोपाकात् प्राप्तश्विरस्य समागमः ॥ २८ ॥ (ट) साचादिति साक्षात्कतः प्रत्यचौलतः धर्मों यः तथोक्तानां धर्मदर्शिनामित्यर्थः । निसर्गत इति । निसर्गत: खभावतः पविवस्य विशद्धस्य तव अन्यत् अपर पावन प्रायश्चित्तमिति यावत् किम् ? म किमपौत्यर्थः । सौर्थोदकच्च पुण्यचेववारि च पक्रिय भन्यत: पपरमात् न अद्धिम् पर्हतः लभतामित्यर्थः । अनुष्टुव वृत्तम् ॥ २७ ॥ (ठ) रभूदानेन विवरदानेन। (ड) विसधोपवेशनात् विखध विश्वस्तं प्रशान्तमिति भावः उपवेशन तस्मात् । पूर्त पविवम् । (ड) सूति सूर्यशिष्यः याज्ञवल्काः सस्य अन्तेवासी शिष्यः तस्मै। राजन्यत्रीवियाय राजर्षये जनकाय इत्यथः । जनपदति। मनपदात् लोकालयात वहि: निष्ठा स्थितिः येषां तथाभूता: वन- चारिण इत्यर्थः यूयं, वयमपि ग्टहस्य एहस्थोचितधर्मस्येति भावः परिग्रहात् पाश्रयणात् ·महावीरचरित पत्र च । का ते स्तुतिः स्तुतिपथादतिहत्तधान्नः ? किं दीयतामविकलक्षितिदायिने च ? । शान्तस्य किं परिजनेन ? मुने! तथापि पुत्रैः समं दशरथोऽद्य वशंवदस्ते ॥ २८॥ जाम । यूयमीदृशा इति किमत्राश्चर्यम् ? प्रोई धाम यदामनन्ति सुधियः सोऽयं निधिज्योतिषां देवो वः सविता कुलस्य किमतो भूत्यै प्रशंसापदम् ? । यज्वान: परमार्थराजऋषयस्ते यूयमिक्ष्वाकवो येषां वेद इवाप्रमेयमहिमा धर्मे वशिष्ठो गुरुः ॥ ३०॥ निनैः कार्यः व्यग्राः व्याप्ताः, सनः कारणात् यः समागमः न बभूव, स चिरस्य मनो- रथवाञ्छितः भवतां समागम: सम्मेलनम् अद्य अस्माभिः सुचरितानां मुलतानां परी- पाकात् परिणामात् इह अस्मिन् स्थान प्राप्तः । हरिणीदत्तम् ॥ २८ ॥ कैति। हे मुने! स्तुतिपथात् स्तबपद्धते: अतिवृत्तम् अतीतं धाम तेज: यस्य तथोक्तास्य ते तव स्तुति: मया क्रियमाणेनि भाव: का? न कापीत्यर्थ: न गनीयेति भावः ! अविकलक्षितिदायिने समस्तपृथिवीदानकारिणे च तुभ्यमिति शेष: किं दीयतां किञ्चिदपि त्वदह' दानद्रव्यं नास्ति येन से पूजा करवाणीति भावः। ननु भृत्यादः प्रयो- जमञ्चत् तदपि नास्तोत्याह शान्तस्येति, शन्नस्य सर्वत्यागिनो निःष्य हस्येत्यर्थः परिजनेन दासादिना किम् ? न किमपि प्रयोजनमित्यर्थः । तथापि एवं प्रयोजनाभावेऽपौत्यर्थः पुवैः समं सह दशरथः पद्य ते तव वशंवदः वचनकारकः भृत्यः संहत्त इति शेषः वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ २६॥ प्रोई मिति। मुधियः पण्डिताः यत् प्रोई प्रकर्षण अईम् उन्नतं धाम तेजः चामनन्ति कथयन्ति, सोऽयं ज्योतिषां निधिः देव: व: युमाकं कुलस्य सविता प्रभवः, पतोऽस्मात् परमिति शेष: भूत्यै अभ्युनतये प्रशंसापद वाधास्थानं किम् ? न किमपी- त्यर्थः । ते प्रसिद्धाः यज्वान: यज्ञशीला: परमाधम राजन्ते इति परमाईराना: तेच ऋषयश्चेति तथोक्ता इलाकव: यूयम् । वेद व पप्रमेय: अपरिच्छेद्यः महिमा यस्ख तथाभूतो वशिष्ठः येषां युष्माकं धर्म धर्मोपदेशे धर्मकाय वा गुरुः पाचार्यः । शार्दूल- विक्रीडित वृत्तम् ॥ ३०॥ .

·चतुर्थोऽः।
अपिच । संग्रामष्टिसमाप्तिदं निविषदा भर्तुर्धनुःसाधनं
सप्तदोपनिविष्टयपानेलय नस्यनिता भूगुहाः ।
शश्वकीर्तिनिबन्धनं भगवती भागीरथी सागरः
प्रख्यातानि च तानि तानि भवतां भूमानमातन्वते ॥३१॥
वशिष्ठविश्वामित्रौ [ अपवार्य ] एतदपि शिक्षितं वोन (ण)।
जाम । रामभद्र ! मामनुमोदख अरण्यगमनाय ।
विखा। मामपि अथ भवन्तोऽनुजानन्तु ।
रघुजनकगृहेषु गर्भरूपव्यतिकरमङ्गलवृदयोऽनुभूताः ।
भृगुपतिदमन [ इत्योत विरम्य]
भृगुपतिविदितोबतिं च वत्स प्रियमभिनन्द्य सुखी गृहानुपेयाम्
॥३२॥
दया। वन्स रामभद्र ! प्रस्थितस्ते भगवान् कौशिकः ।
संग्रामेति । धनुःसाधनं धनुवैदशिक्षा दिविषदां देवानां माः इन्द्रस्य संग्राम या
इष्टि: इच्छा तस्याः समाप्ति ददातौति तथोक्तम् प्रसुराणां विजयेन इन्द्रस्य संग्रामाव-
तरणस्य निष्प योजनत्वात् तत्सन्तोषकरमिति भावः, सप्तस हीपेषु निविष्टाभिः कल्पि-
ताभिः यूपनिलयानां यज्ञीयपशुबन्धनशालानां श्रेणीभिः पद्धिता चिह्निता भूः पृथिवी
ग्रहाः निवासाः भगवती भागीरथी गङ्गा सागरच शश्वत सततं चिरन्तनमित्यर्थः कौति-
निबन्धन यशोहेतुः तानि तानि प्रख्यातानि भवतां कर्माणौति शेषः भूमान गौरवम्
पातन्वते विस्तारयन्ति। भगीरथकतखादावछि ब्रजलप्रवाहरूपा गङ्गा सञ्चाता। तथा
प षष्टिसहनसंख्यकसगरपुवैः खानितत्वात् समुद्रस्य सागराभिधानत्वम्। शार्दूल-
विक्रीड़ित वृत्तम् ॥ ३१ ॥
(ए) एतदपि लोकसन्तोषकर स्तुतिवचनमपीति भावः । बरसेन परशुरामण ।
गर्भति।
गर्भरूपाणां पुवकन्यानामिव्यर्थः व्यतिकराः सम्बन्धाः विवाहा इति
यावत् एव मङ्गलानि तान्येव हत्यः अभ्युदया: ते: वृद्धयो वा। अनुभूताः दृता इति
बावत्। भगुपतिना परशरामण विदिता जाता अनुभूतेति यावत् उन्नतिः अभ्युदयः
यस्य तथोक प्रियं रामम् अभिनन्ध सुखी सन ग्टहान खनिलयान सिद्धाश्रमानिनि भाव:
उपयाम् उपगच्वंयम् ॥ ३२॥

·१.१८ महावीरपारित । विक्षा। [सानं राममालिय] महमेव सौम्य ! त्वां. मोलुमबहे। कि वनुष्ठाननित्यत्वं खातबामपकर्षति । माहटा नाहिताग्नीना प्रत्यवायगृहस्थता ॥३३॥ वधि। पहात् खग्रहं गन्तुमागन्तुच कामचारः (स)। विक्षा। भगवन् ! यद्यनुरुध्यते नदेहि सिहाथमपदमुभी गच्छावः। त्वां पुरस्कृत्य गच्छन् मधुच्छन्दसो मातुः सत्वायों भविष्यामि (थ)। वधि। किमतावत्यपि भवानस्मासुन प्रभवति ? राजानी। रमणीयः पावनी ब्रह्मर्षिसङ्गमः । भन्योन्यमाहात्माविदोरन्यैरविदितात्मनोः । विराजते विरोधोऽपि नाम सेतु का कया?॥२४॥ किमिति। विन्द पनुष्ठानस सायं प्रातःकरणीयस्य पग्रिोवसन्पादनखेति माव: नित्यत्वम् पवश्यकम्यत्वम् पकरी प्रन्यवायजनकत्वरीत्यर्थ: सावबा वाधीनता सेच्या यब कुवचिदवस्थानमिति यावत् पपकर्षति निषेधति, कि यतः पाहिताग्रीनां नित्या- पिहोबिया मास्थता मी पपणानं प्रत्यवायः वित्र: सस्टा पाकुला, सतत गाईस्यकाव्येषु स्यात्वतया पपिहोवन्याधात: पद पद खादिति भावः। पाहुन (त) कामचारः साचारित्वम् । (घ) मधुछन्दस: तदाख्या विवामिवपुमस । सत्यार्थः पादरणीयः । पन्योन्यति। पनीबस परथरस माहामा विच इति तयोः पन्च: मनः पवित दित: पज्ञातः पान्या साप बयोः तपाभूतयोः वशिष्ठविवामिवयोरिति शिष: विरोधोऽपि नाम विराजते शोमत, पन का का? प्रायः कोहल शोमते इति किं बनाम्यमित्यर्थः। कामधेनु मिठोऽसी न तस्याज बदा मुनिः। ततोऽख शवला राना विवामिवसदाहरत्। . •.. * हा निसूदितं सैन्यं वशिष्ठेन महात्मना। विवामिव- सतामातुशतं नानाविधायुधम् । पन्यथावत् सुसंकुर वशिष्ठं नगां वरम्। महार- बवान सर्वान निदाह महासनिरिति रामायणमवानुसन्धेयम् ॥१७ ·चतुर्थी। [नेपथ्ये ] एषा रामबगंल्न बन्दते। षयः। वो जानकि ! वोरण ते विनयमालिकेन पत्या हवद्हः प्रशमितेषु महाभयेषु । चवप्रकाण्डग्रहिणीबहुमानपूजाम अर्जस्खलामपि शची मनसा करोतु ॥१५॥ रामः। [खगतम् ] पचिरात् समूलकार्ष कषितेषु राब- मेषु एवं स्यात् (द)। ऋषयः । खस्ति एवमेव पासतां (ध) भवन्तः उत्तिष्ठन्ति] इतरे। [ उत्थाय नमो नमो वः । जाम। भगवन्तौ ! जामदग्नयोऽभिवादयते । वशिष्ठविश्वामित्रो। खरस्ते प्रशमो भूयात् प्रत्यग्ज्योतिः प्रकायताम् । प्रच्छिशिवसत्यमन्तःकरलमख ते ॥ ३ ॥ बोरगति । वीरेण विनयमालिकेन विनयमाखमोमिनवर्षः। वैसव पत्या रामक, हवद्रुहः इन्द्रस्य महामयेषु शवुमनितेष्विति भावः प्रथमितेषु तपस्वर्ग पाहिति भावः । सहमु शची इन्द्रग्रहियो घनाकालस पबियप्रधानस रामखेवा समिती तस्याः तवेति भावः बहुमानपूनां बहुमौरवासिनीं सपाम् सर्वसामपि पाग्य- निकीमपि न तु सामान्यामित्यपिशब्दार्थ: मनसा बरौद्ध भिषावविवर्षः। बसमा तिलकं इत्तम् ॥ ३५॥ (द) समूलकार्य मूलस काष: उत्सादनं चैन सावधान गया ना करिता उहादितेषु। (1) पासताम् भवतिष्ठन्ताम् । खिर इति। वे तब खिरः निवः प्रथमः गबना भवाब, प्रत्यायोति; पर

·१२०
महावीरचरिते
[इति निष्क्रान्तौ]
जाम। [किञ्चित् परिक्रम्य, स्थित्वा च ] वत्स रामभद्र !
इतस्तावत्।
रामः। [उपसत्य] माज्ञापय ।
जाम। यन्मया क्षत्रियोच्छेदविश्रान्तेनावधारितम् ।
तदेतदधुना धत्ते धनुः कारणशून्यताम् ॥ ३७ ॥
इयादिव्रश्चनप्रयोजनमस्तु परशु: (न)।
पुण्यानामृषयस्तटेषु सरितां ये दण्डकायां वने
भूयांसो निवसन्ति तेषुः सततं लङ्कासदो राक्षसाः ।
विध्वंसाय चरन्ति तत्प्रमथने यस्योपयोगो भवेत्
सम्प्रत्येव सतामुनैव धनुषा वो ऽधिकारः स्थितः ॥ ३८ ॥
[इति
धनुः
अर्पयति]
रामः। [प्रणम्य ] प्रतिग्रहीतेयमाज्ञा।
तत्त्व प्रकाशताम् पाविर्भवतु। ते तव पन्तःकरणम् अच्छिन्नः भविगलितः शिवः गभः
सङ्कल्पः वासना यस्य तथोक्तम् वस्तु ॥ २६ ॥
यदिति । मया क्षवियाणाम् उच्छेदन विश्वान्तः तेन सता यत् अवधारित रक्षित
मिति शेष: यदि कदापि पुनः क्षत्रियाणामुत्थान मवेत्तदर्थमिति भावः । तदेतत् धनुः
अधुना बदानीं कारणशून्यताम् अकारणता धत्ते निरर्थकमेतद्धनुर्धारणमित्यर्थः ।
बहत्तम् ॥ ३७॥
(ग) रादौतिपादौनां काष्ठादीनां वचन केदनमेव प्रयोजनम् पस्तौति शेषः
पतः परपः कुठारः अस्तु तिष्ठतु मत्समीपे प्रति शेषः ।
पुण्यानामिति! पुण्यानां सरितां नदौना गोदावरीप्रमतीनां तटेषु दबकायाँ
दणकाख्ये इत्यर्थः वने ये भूयांसः वहवः ऋषयः निवसन्ति, लकासदः खसावासिनः
राक्षसाः तेषु ऋषिषु सतत' विध्वंसाय चरन्ति, पमुव सता उत्कृष्टेन धनुषा तत्प्रम-
बने राक्षसानां प्रमथने विध्वसने यस्य अधिकारस्य उपयोग: प्रयोजन मवेत् सम्प्रत्येक
स: पधिकारः एतत्वामित्वमिति भावः वत्से त्वयोति माव: स्थितः। परिदल
महापति भाषः। पार्दूलविक्रीड़ित हत्तम् ॥ १७ ॥

·चतुर्थोऽङ्कः । १२१ जाम। [ सास्त्रं परिक्रम्य ] आयुमन् ! प्रतिनिवर्तख। .[इति निष्क्रान्तः] रामः । [ सवाष्पम् ] गतो भगवान् भार्गव: [विचिन्त्य ] यदपि नामाऽन्येन केनचिदुपायेन दण्डकारण्य प्रतिष्ठे. यम् ? कथं च रामप्रियाद् गुरुजनादेवं स्यात् ? (प)। न्यस्तशस्त्रे भृगुपती परतन्वे तथा मयि । कष्टमुत्सादिता: क्रूरर्यातुधानेस्तपोधनाः ॥ ३८ ॥ [ नेपथ्य ] आर्य ! आर्य! मध्यमायाः प्रियसखी मातु: मन्थरेति या। सा प्राप्तेयमयोध्यायास्तव राम ! दिदृक्षया ॥४०॥ रामः । साधु यदिदमस्यां शिशुजनप्रवासवैमनस्यं विच्छि- खेत। तहस लक्ष्मण ! उपसर्पय (फ)। ! (प) नाम सम्भावनाथाम् । कथञ्चिद्दल्डकारण्नेषु मम प्रस्थानं सम्भाव्यते किम् ? इति निकर्षः। रामप्रियात् राम: प्रियो यस्य तथाभूतात् राम प्रति नितरां सेहवत इत्यर्थः गुरुजनात् पिनादेरिति यावत्। एवं मम दण्डकारण्यप्रस्थानाभ्यनुज्ञानमिति भावः। यसेति! भृगुपती परशुराम न्यस्तानि त्यक्तानि शस्त्राणिं येन तथाभूते तथा मधि परतन्त्र पराधीने गुरुजनानुवर्तिनौतिभाव: सति कर: निर्दयः यातुधान: राक्षसै: तपोधना: ऋषय: उमादिता: मंशिता: नाशिता वा कष्टम् अतीव दुःखमिदमिति भावः। अनुष्टुव हत्तम् । ३९ मध्यमाया इति। हे राम! व: युमाकं, न इति पाठे नः अस्माकं मध्यमाया मातुः कैकय्या: मन्यरति या प्रियसखौ पन्तौति शेष: सा इयं तव दिदृक्षया द्रष्टुमिच्छया प्रयो- ध्यायाः प्राप्ता उपस्थिता। अनुष्टुब हत्तम् ॥ ४० ॥ (फ) पस्यो मन्थरायाम्। शिशजनेति शिशुजनानाम् प्रमाकमिति भाव: प्रवासेम बैमनस्यं विमनायमानत्व विचिोत विच्छिन्न' भवेदित्यर्थः । उपसर्पय समीपमामय । ११ ·महावीरचरित ततः प्रविशति लक्ष्मणः मन्थरावशा शूर्पणखा च] शूर्प। पाबेसिपमंथरासरीरा सुप्पणहा अहं। बसिष्ठ- विस्सामित्तगमणेण सुसमाहिदं पम्हाकं। एसो परसुरामबिजई खत्तिमकुमारो रामो [ निर्वयं ] अहो! समग्गसोहगल- छोपरिगहण लोअणरसाअणसोम्मं से सरीरणिन्माणं भो दाणिं चिरालबेहब्बटुक्खप्पभंसिदसंसारसोक्खस्म बि जणस्म 'चारित्तधीरसपुरिदं पुणोबि हिह परिप्फुराबदि (ब)। रामः। [प्रणिपत्य ] अपि मन्यरे ! कुशलमम्बायाः ? शूर्प। मुहं कुसलं च। बच्छलदाप्पण्हुदत्थणी मज्ममा दे मादा परिसज्जिअ पासबेदि । पुत्तत्र ! पुरा पडिसाद दुबे बरे महाराएण, जाणामि, एत्य मे बिसत्तिहारो होइ एसो तादस्म कज्जलेहो (भ)। लक्ष्म। [यहोवा वाचयति] (ब) पावेशितमन्थराशरोरा शूर्पणखा पहम् । वशिष्ठविश्वामिवगमनेन सुसमाहितम् अस्माकम् । एष परशरामविजयी तबियकुमारो रामः । वही! समयसौभाग्यलची- परिग्रहण लोचनरसायनसौम्यमस्य शरीरनिर्माणं भी इदानीं चिरकालवैधव्यक्षुःखप्रध- शितसंसारसौख्यस्यापि जनस्य चारिवधौरसपूरित पुनरपि हृदयं परिस्फारयलि सं । वशिष्ठविश्वामित्रगमनेने कर्चा अस्माकं सुसमाहितम् उपसमित्यर्थः। समग्रेति समय सम्प यत् सौभाग्य' सर्वजनवालभ्यमिति यावत् तस्य लो: यौः तस्याः परि- गीण समाश्रयेण । लोचनेति । लोचनयोः रसायनम् पौषधविशेषदानेन प्रौशनं सौम्य खिग्धम् । चारिवेति चारित्रे सुचरिसलक्षणे इति भावः या धीः बुद्धिः तस्याः रसेन खादेन यहा धौरव रस: जलं तेन पूरितम् । परिस्कारयलि परिस्फुरितं करीति सम्भो. गाभिलाषाय प्रेरयतीति भावः । शरीरनिर्माण' कर्तृपदम् । (भ) सुखं कुशलच। बमलताप्रस तस्तनी मध्यमा ते माता परिष्वज्य पाज्ञापयति पुत्रक ! पुरा प्रतिज्ञातौ दो वरी महाराजन, पाशापयामि-, पव मे विचतिहारकी भवति एष तातस्य कार्यलेख: स।

·चतुर्थोऽशः। १२३ म प्रस्व केन वरेण वसभरतो भोजाधिराज्यश्रियः [खगतम् ] कथमेतदायें तिष्ठति कनिष्ठस्याय॑स्य भर- तस्स राज्यप्रार्थनम् ? [ प्रकाशम् ] यात्वन्येन विहाय कालहरणं रामो वनं दण्डकम् । (४१५). [खमतम् ] हा! पम्ब ! किं कृतं त्वयायंगमनवर- हैन ? (म) [प्रकाशम् ] तसिंचौरधरचतुर्दशसमास्तिष्ठत्यसौ तं पुन: सौतालाणमाबकात् परिजनादन्यो न चानुव्रजेत् ॥ ४१ (प्रा) [खगतम् ] हा पापे रण्डे माटबन्धो! (म)। सदा भरतशत्रुघ्नलक्ष्मणार्यमुखैः कृताम् । अम्बेति व्याकृतिं हित्वा किं कृतं पापया त्वया ॥ ४२ ॥ रामः । अहो! प्रसादप्रकर्षः । (य)। सामस्थ तव पितुरित्यर्थः । कार्यलेख: कार्यार्थलिपिः। विज्ञप्तिहारका विज्ञापक इत्यर्थः । "' पविति। वलभरत: एकन वरेण अधिराज्यश्रियः पधिराजलयाः भोका अस्तु । रामः पन्धेन वरण हेतुना कालहरण विलम्बमित्यर्थः विहाय दसकं वनं यातु (म) पायंगममवरणेन पार्यस्य रामस्व गमनं रडकारण्य इति शेषः तख वर प्रार्थनं राजसमौ इति भावः । तखिन् इति । तस्मिन् दण्डकारण्ये असौ रामः चौरधरः वल्कलधरः सन् चतुर्दश समाः वलरान् तिष्ठतु सौतालमणमावकात् परिजनात् पन्यः कोऽपीति शेषः तं रामं पुन: किन्तु न पनुव्रजेश चतुगच्छतु च। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ४१-था। (म) र धू! माठबन्धो ! निकृष्टमात: ! । सर्दति। भरत: शवुनः लमाणः आर्य: राम: एतेषां मुखः कृताम् उचरिताम् अम्वेति मातेति व्याइतिम उक्तिं हिला परित्यज्य पापया त्वया किं कृतम् ? नेतदुचित' तर्वति भावः ॥४२॥ (य) प्रसादप्रकर्षः प्रसादस्य अनुग्रहस्य प्रकर्षः पतिशयः ।

·१२४ महावीरचरित तत्रैव गमनादेशो यत्न पर्युत्सुकं मनः न चेष विरहो जातः स च वत्सो ममानुगः ॥४३॥ लक्ष्म। दिध्यानुमोदितोऽहमार्येण (र)। रामः। प्रायें मन्थरे ! एष प्रस्थितोऽस्मि । शूर्प। णमो दाणिं भअबदो संसारस्य जस्थ ईरिसा वि कप्पदुमा प्परोहंति (ल)। [इति निष्क्रान्ता] लक्ष्म । प्रये ! मातुलो युधाजिदार्यभरतसहचरस्तातमुप- सर्पति। रामः। दिध्या कष्टञ्च। अपरिष्वज्य भरतं नास्ति मे गच्छतो तिः । अस्मत्प्रवासदुःखात्तं न त्वेनं द्रष्टुमुत्सहे ॥ ४४ ॥ [प्रविश्य युधाजिद्भरतौ दशरथमुपसृत्य ] देव ! श्रूयतां यदेकायनोभूय प्रकृतयस्त्वां विज्ञापयन्ति (व)। त्रय्यास्त्राता यस्तवायं तनज- स्तनाचैव स्वामिनस्ते प्रसादात् । तवैवेति। यत्र मन: पर्युत्मकम् उत्कण्डितं गमनार्थमितिभावः तवैव गमने चादेशः अनुमतिः । एष च विरह लमगेनेति शेषः न जातः, यतः स वसा मम अनुगच्छतौति अनुगः। अनुष्टुव हत्तम् ॥ ४३ ॥ (२) पनुमोदितः अनुमतः अनुगमने इति शेष: (ल) नम इदानी भगवत: संसारस्य यव ईदृशा पपि कल्पद्रुमाः प्ररोहन्ति सं। ईदृशाः रामसदृशाः कल्पद्रुमाः वाञ्छितार्थफलप्रदाक्षविशेषाः। प्ररोहन्ति आयन्ते। 'पपरिष्वन्येति । भरतम् अपरिष्वज्य अनालिङ्गा घसम्भाष्येति भाव: गच्छतः वममिति शेष: धृतिः सन्तोषः नास्ति न भवति । तु किन्तु अस्माकं प्रवासेन दुःखात्तम् एनं भरतं दष्टुं साक्षात् कर्तुं न उत्सह न पारयामि । धनुष्टुब हत्तम् । ४४ ॥ (व) एकायनीभूय एकमत्यमास्थाये यर्थः । प्रकृतयः प्रधानपुरुषाः ।

·चतुर्थोऽः। १२५ राजन्वत्यो रामभद्रेण राज्ञा लब्धक्षमाः पूर्णकामाश्चरामः ॥ ४५ ॥ दश । मखे जनक ! प्रिये कल्याणकामाभिः प्रजामिनोंदिता वयम् । किन्तु रामप्रियो नेह मैत्रावरुणकौशिकौ ॥ ४६ ॥ जन । परोक्षे सुकृतं कर्म तयोः प्रीतिं करिष्यति । मन्त्रज्ञो वामदेवस्तु भगवानास्त एवं हि ॥४७॥ दश। यद्येवं तदयमेव जामदग्नाविजयमहोत्सव: प्रस- ज्यतामभिषेकमहोत्सवेन। रामः। इदमिदानों कथम् ? दश। सुमन्त्र ! सविधाप्यन्तामाभिषेचनिकाः सम्भाराः । यश्च येनार्थी स तेन पर्याप्तकामः कर्तव्यः (श)। वया इति। तब अयं यम्सनुजः पुत्रः राम इत्यर्थः वय्या: वेदवयस्य वाता रक्षिता, प्रदीव खामिन: ते तव प्रसादात् तेन राजा रामभट्रेण राजन्वत्यः मुराजवत्य: अतएव लब्धतेमाः प्राप्तमशाला: पूर्ण कामाश्च चरामः विचराम: वयमिति शेषः । शालिनीतत्तम्, माती गौ वेच्छालिनी वेदलोकरिति तल्लक्षणात् ॥ ४५ ॥ प्रिये इति। कल्याणकामाभिः मङ्गलार्थिनीभिः प्रजाभिः वय पिये रामराज्याभि- षेकरूपे मोदिता: प्रेरिता प्रार्थिता इति यावत् किन्तु रामस्य प्रियौ मैवावरुणकौशिकी वशिष्ठविवामिवो दह पस्मिन् स्थाने इति शेषः न विद्यते इति शेषः क्योरुपस्थिती रामाभिषेकविधिरचित इति भावः । अनुष्टुब हत्तम् ॥ १६ ॥ परोक्षे इति । परोक्षे असाक्षात् नयोरिति शेष: संहत मुटु कृतं कर्म रामाभिषेचन- मिति भावः तयोर्वशिष्ठविश्वामित्रयोः प्रीति जनयिष्यति। मन्त्र ज्ञः अभिषेचनमन्वविज्ञः भगवान् वामदेवस्तु पास्त तिष्ठत्येव हि निथितम् । भगवता वामदेवेनापि रामाभिषेच- नस्य सम्भव इति भावः । अनुष्टुव वृत्तम् ॥ ४७॥ () सविधाप्यन्ताम् पाहियन्ताम्। सम्भाराः द्रव्याणि। अर्थों याचक: येन धनेन पर्याप्तकामः सफलमनोरयः ।।

·१२६ महावीरचरित रामः। [ उपसृत्य, प्रणम्य च ] अहं तावदों। दश। वत्स ! केन ? रामः । योऽसौ वरहयन्यासस्तं त्वां माताद्य मध्यमा । यथेष्टं नाथते तात ! तत् प्रसादार्थिनो वयम् ॥ ४८ ॥ दश। सत्यसन्धा हि रघवः किं वत्स ! विचिकित्ससे ? । त्वयि दूतापि कस्तस्याः प्राणानपि धनायते ॥ ४ रामः। वत्स ! वाच्यताम् । लक्ष्म। अस्त्वं केन वरेण [ इत्यादिकं वाचयति । इतरे। कथमन्यदेव किमपि । हा हा ! हताः स्मः । राजा। [ मूर्च्छति] रामलक्ष्मणौ। तात ! समाखसिहि समाश्वसिहि। जन। इक्ष्वाकुवंशतिलकस्य नृपस्य पत्नी तस्मिन् विशहिमति राजकुले प्रसूता । अत्याहितं किमपि राक्षसकर्म कुर्यात् प्रा- सती कथमहो ! ? महदगुतं नः ॥ ५० ॥ । य इति । हे सात ! य: पसौ वरहयन्यास: वरयोईयोः प्रतिभूति: भवतात इनि शेषः, अद्य मध्यमा माता वैवयो वा तं वरदयन्यास नायते प्रार्थयते, तत् तमात् वयं प्रसादार्थिनः पनुयार्थिनः ॥ ४ ॥ सत्यति। हि यतः रघवघवंध्याः सत्यसन्धाः सत्यप्रतिमाः, सत्यं नान्यथा कुर्व- नौति भावः । हे वत्स! किं कप विचिकिससे? मधे? विचिषिक्षा तु संशय इत्यमरः । तस्या: कैकय्याः दूतऽपि सन्देशहारिणि पपि त्वयि को जन: प्राणानपि धनायते पात्मनो धनमिच्छति यदि प्रापदानेनापि सत्या प्रतिमा पूर्यते तदपि करीनौति भावः । अनुष्टुप हत्तम् ॥ ४॥ इक्ष्वाक्विति । इलाकुवंशतिलकस्य नृपस्य दक्षरयस पी तमिन मसिहे विशुद्धि- मति निष्कलके राजकुली कैकयवंशे प्रसूता नावा पतएव भावां सानी सती कथनोडर

·चतुर्थोऽङ्गः ।
रामः। तात! तात!
सत्यसन्धाः स्थ यदि वा रामो यदि च वः प्रियः।
तत् प्रसीदतु तातो न: पूर्णकामास्तु मध्यमा ॥ ५१ ॥
दश । एवमस्तु का गतिः ।
जन । हा वत्स रामभद्र ! हा वत्स लक्ष्मण !
पुत्रसंक्रान्तलक्ष्मीकर्यद वृहेक्ष्वाकुभिधृतम् ।
त्वया तत् क्षौरकण्ठे न प्राप्तमारण्यक व्रतम् ॥ ५२ ॥
वत्स जानकि !
धन्यासि यस्यास्ते हि गुरुनियोगादेव भर्तुरनुगतिः ।
दश। हा वसे जानकि !
कङ्गणधरैव च रक्षसा मुपनीतास्युपहारताम् ॥ ५३ ॥
[इत्युभौ मूछतः]
रामः । प्रत्यापनो (प) गुरुजनः कथं नामैतत् ?
लहा। पार्य!
दृशोऽयमायातः करुणस्नेहसंवेगः किमव च ।
किमपि अनिर्वचनीयम् अत्याहितम् अत्यशुभं राक्षसकर्म दारुण कमेति यावत् कुयात् ।
महो न: पस्माकं महत् पद्भुतम् पाचर्य प्रतिमातीति शेषः। वसन्ततिलकं हत्तम्॥५०॥
सत्यसन्धा इति। यदि वा सत्यसन्धा: सत्यप्रतिज्ञाः स्थ मवथ, यदि च रामः वः
युमाकं प्रियः, तत् तदा तातः प्रसीदतु प्रसनो भवतु, नः पखाकं मध्यमा मातेति शेषः
पूर्वकामा सफलमनोरथा पस्तु । अनुष्टुव हत्तम् ॥ ५१ ॥
पुवेति । पुवेषु माना पाहिता लमीः राजौय: तथोक्त: हरिखाकुभिः यत्
घृतम् पवलम्वितं चौरकन इन्धपोयेणेति भावः त्वया तत् पारस्यकं व्रत' वानप्रस्थ-
धर्मः प्राप्त महौतम् ॥ ५२॥
कापधरा वैवाहिकमालहलसूत्रधारिची। उपहारताम् उपढीकनवान् । वार्ता-
हतम् ॥ ५३॥

·१२८ महावीरचरित ! क्रियते प्रतिषिद्धन्तु हि कालहरणं भरतजनन्या ॥ ५४॥ तदलमतिमेहकातर्येण। रामः। साधु आचारनिष्टर ! साधु ! अमनुष्यसदृशस्ते चित्तसारः (स)। तद वत्स ! वैदेहीमानय । [ लक्ष्मणो निष्क्रान्त:] भरतः । मातुल ! मातुल ! युक्तमतहो रहस्य ? (ह)। युधाजित् । वत्स ! उनान्तः संहत्तोऽस्मि । पतिर्मृत्योर्वक ब्रजति वनमेतत् सुतयुगं बधूटो रक्षोभ्यो बलिरिव वराको प्रणिहिता। निरालम्बो लोक: कुलमयशसा तच्च निहतं खसमें दौरात्मा जगदविकलं विक्लवयति ॥ ५५ ॥ [ततः प्रविशति लक्ष्मणः सीता च] लक्ष्म। आर्य ! इयमार्या। (ष) पत्यापन: अतिशयेन व्याकुलित इत्यर्थः । भायात: उपस्थितः । पार्याहत्तम् ॥ ५४ ॥ (स) पाचारनिष्ठुर पाचारण व्यवहारण निष्ठुर: निर्दयः तत्सम्बुद्धौ। अमनुष्यसदृशः पलोकसामान्यः । चित्तसार: चित्तस्यैर्यम् । (इ) रहस्य कैकयग्राइपेत्यर्थः । (च) उदान्तः विमूढः । पतिरिति । पतिर्दशरथः मृत्योः कृतान्तस्त्र वो बदने वथा एतत् सुतयोगं पुवाय' रामलमणावित्यर्थः वन व्रजति गच्छति, वराकी तपखिनी पनुबन्यो ति भावः वधूटी क्षुद्रा बजानकीत्यर्थः बलिरिव उपहार व रचोभ्यः प्रणिहिता पर्पिता। लोकः भुवनः निरालम्बः निराश्रयः, सच प्रसिद्ध कुलं कैकयकुलम् पयासा कौा निहत नाशितम् । पत: मे मम खसः भगिन्धाः दौरामा दुराचार: जगत पविकलं सम्यके यथा नया विकाययति विवरयति । शिखरिणीदत्तम् ॥ ५५ ·चतुर्थोऽः। १२८ रामः। इत इतः । [सौतालमखाभ्यां सह गुरुजनं प्रद क्षिणीकत्व] मातुल! एष तातच तातच प्रियापत्याच मातरः। पाखासनीयाः शोकेऽस्मिन् भवतेव गता वयम् ॥ ५ ॥ [इति परिकामति] युधा। [सावेगम् ] कथं वारण्ये त्यजामि ? (क) [ उत्था- यानुधावति । भरतः । [अनुगच्छन्] मातुल ! ब्रूहि किमिदानों करोमि ? युधा। रामभद्र ! रामभद्र ! अपेक्षख पादपरिचारकमर- खानुचर भरतम्। रामः । ननु प्रस्थापि वर्णाश्रमरक्षणे गुरुनियोगः (ख)। भर । लक्ष्मणस्य शत्रुघ्रस्य वा तदस्त । रामः । किमत्र कस्यचित् स्वरुचि: ? (ग)। भर । एतावती मम स्वरुचिः। रामः । माः! शक्यं नाम मयि तिष्ठति वयान्येन वा युक्तमुखायितुम् ? मातुलेति। एष तातय दशरथच तातच जनकर प्रियापन्याः प्रियपुवाः मातरम भवतव पस्मिन् शोके पाशासनौया: सान्त्वनीयाः, वयं गताः चलिनाः । अनुष्टुर- हत्तम् ॥ १८॥ (क) त्यजामि भरत पर्युमुकमिति शेषः । (ख) पस्यापि भरतस्य वर्णाश्रमरक्षणे वर्षानां ब्राह्मणादीनाम् पाश्रमाचा ब्रह्म- चादौनाच रक्षरे प्रतिपालने, वर्णाः स्युनिषादयः । ब्रह्मचारी रही वानप्रस्थो भिश्चतुष्टये पात्रमोऽस्त्रीत्यमरः । गुरुनियोगः पितुरादेशः । ग) पव वनवासे । स्वरुचि: पात्मना रुचि: कस्यचित् भवतीति शेष: ? न कस्यापि भवतीत्यर्थः ।

·महावीरचरिते
-
भर। हाहा! कथं परित्यत्तोऽस्मि मन्दभाग्यः? [इति
मूछति।
युधा। वस ! समाखसिहि समाखसिहि।
भर । [पाखस्य मातुल ! मातुल ! धारयस्व माम् ।
युधा। वक्ष ! एवं तावत् [भरतस्य कर्णे कथयित्वा]
रामभद्र ! एवमयं विज्ञापयति-यदेतद्भगवता शरभङ्गेन प्रेषितं
तपनीयोपानदयुगलं तदायः प्रसादीकरोतु इति (घ)।
रामः। [तन्मुच्य] गृहाण इदं वत्स !
भर। [शिरसि भारोप्य भार्य-
रामः। [परिष्वज्य ] मत्पादस्पष्टिकया प्रतिनिवर्तख।
सम्प्रति सम्भावय चिरप्रमूढ़ौ तातौ (ङ)।
भर । भयभिदानीमहम्-
नन्दिग्राम जटां बिभ्रदभिषिचार्यपादुके ।
पालयिष्यामि पृथिवीं यावदार्यो निवर्तते ॥५॥
[ सीतारामौ प्रदक्षिणीकरोति]
लक्ष्म। आर्य भरत ! लक्ष्मणः प्रणमति
भरतः । [ परिष्वज्य, वाष्पस्तम्भं नाटयति]
रामः। वक्ष ! तातौ सम्भावय।
भर। कष्टमद्यापि नोसितः [इति वीजयति]
:
(घ) शरभङ्गन तदाख्ये न मुनिना तपनीयोपानदयुगलं तपनस्येदं तपनीय सूर्य-
दुत्तमिति यावत् तापहरमिति वार्थ: उपानयुगलं पादुकायुम्मम् ।
(ङ) मत्पादस्पृष्टिकया मम पादम्पर्श कल्वे ति भाव: यहा मम चरणपादुकया ।
सम्भावय समाश्वासय । चिरप्रमूढ़ी चिरमोहितौ तातो जनकदशरथी।
नन्दिग्रामिति । जटा बिधत् दधानः मन्दिग्राम भार्यस्य पादुकै पभिषिष राज्याधि-
देव ते कत्वे ति बावत् पार्यः रामः निवर्तते तावत् पृथिवीं पालयिष्यामि। अनुष्टुव-
हत्तम् ॥५॥

·चतुर्थोऽशः। १३१ जन। [समुच्छस्य सर्वतो विलोक्य ] हा हा मुषितो. स्मि (च)। दश । [उच्छुस्य वत्स रामभद्र! न गन्तव्यम् न गन्तव्यम् । प्राणाः पतन्ति परितस्तमसा वृतोऽस्मि मर्मच्छिदो मम रुज: प्रसरन्यपूर्वाः । अक्ष्योर्मुखेन्दुमुपधेहि गिर च देहि हा पुत्र ! मय्यकरुणः सहसैव मा भूः ॥५८॥ सोन्मादमिव निर्भरं] भोः ! क्व प्रविशामोदानी मन्दभाग्यः ? इति सविक्लवो भरतजनकाभ्यां नीयमानो निष्क्रान्तः] युधा। वत्स ! रामभद्र! रामभद्र! एकीभूय शनैरनेकसभयव्युत्पबमेकक्रिय मुक्ताक्रन्दमितस्ततः किमिदमित्युधान्तनारीनरम् । एतत्तत् पुरमन्यथैव सहसा सञ्जातमावेद्यत यस्मिन् कर्दमितेषु वर्मसु घनर्वाष्पाम्बुभिर्दुर्दिनम् ॥५८॥ (च) मुषितः वश्चितः। प्राणाः इति । प्राणाः पतन्ति वहिर्गछन्तीत्यर्थः, परितः समन्तात् तमसा अधकारण वृतः पाच्छन्न: अम्मि, अपूर्वा: अननुभूताः मर्मच्छिदः रुजः पीड़ा: मम प्रसरन्ति विजृम्भन्ते । अयो: मयनयोः सामीप्याधार सप्तमी नयनयोः समीपे व्यर्थः मुखेन्दु मुखचन्द्रम् उपधेहि अर्पय, गिर वाचञ्च देहि का कथयेत्यर्थः, हा पुव ! सहसैव मयि पकरुणः निर्दयः मा भूः न भव वसन्ततिलकं हत्तम् ॥ ८॥ एकीभूयेति। शनै: क्रमेण एकीभूय समवेतीभूवैव्यर्थः पनेकैः अनैः सभयं यथा तथा व्युत्पन्नं विशेषणावधारितं सहसा एतादृशव्यापारस्य कथमप्यसम्भवनीयत्वे नावि- वासात् अनेक: सभय यथा निश्चितमिति भावः एका एवं क्रिया शोकव्यापारः यस्य तथोक्तम् इतस्ततो मुक्ताक्रन्दम् उचः क्रन्दनपरमित्यर्थः किमिदम् इति पदवान्ताचविता नार्यः नराश्च यचिन तथोक्तम् एतत् तत् उत्सवपूर्ण' पुरं सहसा अन्यथैव अन्धप्रकारमेव सञ्जातं यस्मिन् पुर धनैः सान्द्रोपान्बुभिः भऋजलैः कर्दमितेषु सन्चातकर्दमेषु वर्मस

·१३२
महावीरचरित
रामः । मातुल मातुल ! प्रतिनिवर्त्तख । प्रयच्च वो हस्ते
भरतः।
युधा। अनुरुध्यस्व मामनुगच्छन्तम् ।
रामः। [शान्तम् ] गुरवो यूयं नानुगन्तारः। भामना
तृतीयेन गन्तव्यमित्यम्बाया प्रादेशः ।
युधा। किमहमेकोऽनुगच्छामि अपितु सबालवहाः प्रक-
तयः (छ) किं न पश्यसि ?
स्कन्धारोपितयज्ञपात्रनिचयाः स्वैर्वाजपेयार्जित-
छत्रैर्वारयितुं तवार्क किरणानेते महान्तो जनाः ।
साकेताः सह सैनिकरनुपतत्पत्नीग्रहोताग्नयः
प्राक्प्रस्थापितहोमधेनव इमे धावन्ति वृद्धा अपि ॥६०॥
• रामः । मातुल मातुल ! गुरुभिरेव शिशवो धर्मलोपात्
पालयितव्याः तत् प्रसीदतु न: प्रतिनिवृत्त्य, निवर्त्यतामय
महाजनः । [इति प्रणमति]
युधा। वत्स ! उत्तिष्ठ उत्तिष्ठ। एष वो वञ्चयित्वा प्रजाः
क्वापि मन्दभाग्यो गच्छामि ।
राजमागेषु दुर्दिनं मघाच्छन्नम् पहः, मेघाने हि दुर्दिनमित्यमरः । भावेद्यते चाप्यते ।
भनेकसमयेत्यत्व अनेकसमयेति पाठान्तरम्। शार्दूलविक्रीडितं कृत्तम् ॥ ५ ॥
(छ) प्रकृतयः पनुगच्छन्तौति शेषः ।
स्कन्धेति। स्कन्धेषु भारीपिता: निहिता: यज्ञपावाणां यज्ञोपकरणानां निचयाः
समूहाः यः तथोताः एते साकेता: अयोध्यापुरवासिनः महान्सः बहवो जमा लोकाः
खं: निज: वाजपेयेन यज्ञविशेषेण पर्जितैः तस्य दक्षिणायन प्राप्त रिति भावः छः
पातपवै: तव पकिरणान् सूर्य्यमयूखान् वारयितु सैनिक: सेनासंक्रान्तपुरुषः सह अनु.
पतन्ती अनुगच्छन्ती पत्नी गृहीतच अग्नि: यज्ञीय इति भाव: ये: तथाभूताः सन्त: तथा
इमे बद्धा पपि प्राक् पूर्व प्रस्थापिता होमधेनवः यः तथाविधाः सन्तः धावन्ति अनुगच्छन्ति
वामिति शेषः। महान्तो अना इत्यव महाबाह्मणः इति पाठान्तरम् । शार्दूलविक्रीड़ित
हतम् ॥ ६ ॥

·! ! चतुर्थोऽङ्कः। १३३ वो लक्ष्मण महाबाहो ! त्वाञ्च वैदेहनन्दिनि! पामन्वये निवृत्तोऽस्मि पापः कल्याणमस्तु वाम् ॥६१॥ [रुदन प्रतिनिवृत्त्य] अहो ! नु खलु भोः ! प्रतिमन्वन्तरं भूतैर्गीयमाना चरिष्यति । प्रातः पवित्रं लोकानामियं चारित्रपत्रिका ॥२॥ [इति निष्क्रान्तः] लक्ष्म। कथितमार्यस्य कथितमार्यस्य शृङ्गवेरपुरवास्तव्येन निषाद- पसिना गुहेन तत्प्रदेशपय॑न्तावस्कन्दिनो विराधराक्षसस्य दुर्विलसितम् (ज)। रामः । तेन हि विराधहतकोन्मथनाय सविकष्टप्रयागम् अनुषक्तमन्दाकिनीपवित्रमेखलं चित्रकूटं नामाचलम् उपत्य मुनिभिः उपजुष्टतीर्थ रक्षांसि निहत्य दण्डकां प्राप्य सबिहि- तरध्रराजं क्रमेण यामो जनस्थानम् (झ)। [इति निषकान्ताः सर्वे ] । [इति चारित्रं नाम चतुर्थोऽक: ] | वामिति। हे महाबाहो लक्षण! त्वां है वैदेहनन्दिनि ! जानकि ! त्याच पाम- नलये सम्भाषे, पापोऽहं निवृत्तः अस्मि, वां युवयोः कल्याणं मङ्गलम् पस्तु ॥ ६१ ॥ प्रतीति। प्रतिमन्वन्तरं मन्वन्तरे मन्वन्तरे युगे युगे इत्यर्थः। भूत: प्राणिभिः गौयमाना कौर्य माना इयं चारित्रपत्रिका चरिचपद्धतिः प्रातः पवित्र' यथा तथा चरिष्यति भविष्यति । अनुष्टुव हप्तम् ॥ ६२ ॥ (ज) ावेरेति । शङ्गवेराख्यपुर वास्तव्यं निवासः यस्य तथोक्तन । निषादपतिना चण्डालराजन । सत्प्रदेशति । तस्य प्रदेशस्य एगवेरपुरस्य पय्यन्तं प्रान्तसीमानम् पव- स्कन्दति भाक्रामतीति तथीकस्य । दुर्विलसितं टुश्चेष्टितम् । (क) सविनष्ट ति। सविकट: सनिहित: प्रयागः यस्य तथोक्तम् । अनुषतेति । १२ ·अथ पञ्चमोऽङ्कः। [ततः प्रविशति सम्पातिः (क)] सम्पा। नूनमद्य वत्सजटायुः अभिवादनाय मलयकन्द- रकुलायम् उपसीदति (ख)। तथाहि- पOयक्षणदृष्टनष्टककुभः संवर्तविस्तारयो- हारीकृतमघमोचितधतव्यक्तस्फु रविद्युतः । आरात् कीर्णखणत्खणोक्तगुरुग्रावोच्चयश्रेण्यः श्यैनेयस्य वृहत्पतत्रधुतयः प्रख्यापयत्यागमम् ॥ १ ॥ अनुषक्तया संमतया मन्दाकिन्या भागीरथ्या पवित्रा मेखला नितम्बदेश: यस्य तादृशम् चिवकूटेति। चित्राणि कूटानि Vङ्गाणि यस्य तथाविधः तम् । उपजुष्टेति । उपजुष्टानि सेवितानौति यावत् तीर्थानि पुण्यक्षेत्राणि यस्य तादृश' चित्रकूटमित्यस्य विशेषणम् । सन्निहितेति । सन्निहितः सवितष्ट: गध्रराज: जटायुर्यस्य यस्मिन् वा तत् । इति वि, प, उपाधिधारिणा श्रीजीवानन्दविद्यासागरभट्टाचाय्य ण विरचिता महावीरचरितनाटकस्य चतुर्थाशव्याख्या समाप्ता। (क) सम्याति: गरुड़स्य पुत्रः तथा जटायुषो ज्येष्ठ: भाता। (ख) अभिवादनाय पभिवन्दनाय ममेति शेषः । मलयकन्दरति । मलयस्य तदा- ख्यस्य गिरेः कन्दरः गुहा एव कुलाय: नौड़: महासनिलय इति भावः तं गुहा तु कन्दरी वास्त्रीति कुलायो नौड़मस्त्रियामिति चामरः । उपसौदति उपगछति । पर्यायेति। संवर्तविस्तारयोः सङ्कोचनप्रसारणयोः पक्षयोरिति भावः पयायेण क्षणात् दृष्टा नष्टाच ककुभः दिशः यासु ताः। नौहारीकतात् पक्षप्रसारणादिवेगेन घनतापगमात् प्रवश्यायतां गमितादिति भावः मेघात् मोचिताः स्याजिताः धुताः कम्पिता: व्य प्रकाशं यथा तथा स्फु रताः विद्युतः याभिः तथोक्ताः। भारात् दूरतः, बारा ·१३५ पञ्चमोऽङ्गः । दूरोहेलितवाड़वस्य जलधेरुलोलभिन्नाम्भसो- रन्धं वापतितेन वेगमरुता पातालमायायते । यद् वैकुण्ठवराहकण्ठकुहरस्फारोच्चरज्ञैरव- ध्यानोचण्डमकाण्डकालरजनोपर्जन्यवहर्जति ॥ २ ॥ [प्रविश्य जटायुः ] जटा। कावेरीवलयितमेखलस्य साना- वेकस्मिन् मलयगिरेर्दिवः पतामि। यवार्यो निवसति काश्यपः शकुन्तः शैलेन्द्रोऽपर इव विप्रयुक्तपक्षः ॥३॥ दुरसमीपयोरित्यमरः । कोणी: विक्षिप्ताः खणखणीतता गुरवः महान्त: ग्रावणां प्रस्तराणाम् उझ्ययेणयः निवहराजयः याभि: तथाभूताः वहतो: महतो: पत्नयोः पक्षयोः धुतयः प्रकम्पाः सञ्चालनानीति यावत् श्य नेयस्य श्ये नौतनयस्य जटायुषः आगमं प्रख्यापयन्ति सूचयन्ति । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १ ॥ दूरति। दूरम् अत्यूईम् उद्देल्लित: प्रकटित: वाड़वः वड़वानलः यव यमाहा तथा- भूतस्य, उल्लोले: महातरङ्गः भिन्नानि उच्चलितानि अम्भांसि जलानि यस्य तथोक्तस्य जलधेः समुद्रस्य र षु विवरेषु भापतितेन प्रविष्टेन वेगमरुता वेगवायुना पातालम् पामायते भापूर्यते, यत् जटायोः पक्षवेगमारुतपूरितं पातालं वैकुण्ठवराहस्य वराह- मूर्तिधरस्व विथोरित्यर्थः कण्डकुहगत् कण्डविवरात् स्फारम अत्यर्थ यथा तथा उच्चरता भैरवेण भयङ्करण ध्वानेन उच्चण्डम् अतितीव्र' सत् प्रकारे सहसा कालरजनी संहाररावि: कल्पान्तकाल इति भाव: तव यः पर्जन्यः मेषः तहत् गर्जति ध्वनति । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम ॥ २॥ कावेरीति। कावा तदाख्यया नद्या वलयिता वेष्टिता मेखला नितम्बः यस्य तस्य मलयगिर: एकस्मिन् सानो प्रस्थदेश एतम्मिबिति पाठे एतस्मिन् पुरतः परिदृश्यमाने इत्यर्थः । दिवः पन्तरीक्षात् पतामि, यत्र सानी विप्रयुक्तौ दग्धौ सूर्यतापेनेति भाव: कत्तौ च इन्द्रेणेति भावः पक्षी यस्य तथाभूतः अतएव अपर: शैलेन्द्र इव पर्वतराज इव कम्यपस्स अपत्य पुमान् काश्यपः कश्यपमुने: पौत्र इति यावत् शकुन्तः पक्षी प्रायः ·महावीरचरित विसंसयन्ती परियध पक्षी जाता ममाप्युत्पतनश्रमातिः। शक्तिहि कालस्य विभोर्जराख्या शक्त्यन्तराणां प्रतिबन्धहेतुः ॥ ४ ॥ तदयमाया मन्वन्तरपुराणग्रघ्रराजः सम्पातिः (न)। प्रहो! चाटनेहः। पुराकल्पे दूरोत्पतनखुरलीकेलिजनितात् अतिप्रत्यासङ्गात् परितपति गात्राणि तपने। अवष्टभ्यासौ मामुपरिततपक्ष: शिशुरिति खपक्षाभ्यां नोषादविकलमरक्षत् करुणया ॥५॥ । . म्येष्ठः सम्पातिरिति भावः निवसति । पुग पर्वता: पचवन्त: पासन पञ्चात् इन्द्र, कोपात् तेषां पक्षान् चिच्छेद इति पौराणिको कथा अत्र अनुसन्धया। महर्षणौहत्तम् ॥२॥ विसंसयन्तीति। ममापि पक्षी परिग्टद्य अवलम्बा उत्पतनेन यः श्रमः तेन पार्ति: कान्ति: विसंसयन्ती विश्लथयन्ती अङ्गानौति भावः जाता, हि यत: विभोः सर्वशक्तिमतः कालस्य जराख्या जरानारी शक्तिः सामर्थ्य' शत्यन्तराणाम पन्यासां शक्तीनां पति- बन्धहेतुः विध्वंसकारणमित्यर्थः । ममापि कालेन जरया उत्पतने क शो जात रति भावः । इन्द्रवज्राहत्तम (ग) मन्वन्तरपुराणग्रधराजः मन्वन्तर स्वायम्भुवादिमनूनाम एककस्याधिकारकाल: दिव्यमानेन युगानामेकसप्ततिः मन्वन्तरन्तु दिव्यानां युगानामकसप्ततिरित्यमरः। तब तमाहा पुरातनः प्राक्तन: ग्ध्रराज: ग्रधाख्यपक्षिराजः ॥ ४ ॥ पुरति । पुरा पूर्वस्मिन् कल्पे ब्राझे दिवसे दूरे उत्पतमम् उड्डयन तस्य खुग्ली अभ्यास: तो यः कैलि: कीड़ा पनुरागः तेन अनितात् पतिग्रस्थासङ्गात् पतिसवि- कर्षात् वपने सूर्य गावाणि परितपति सन्तपति सति पसौ सम्पाति: उपरि मर्मति शेष: तती विस्तारिती पक्षी येन तथोक्तः सन माम पवष्टभ्य अवलम्बा शिवरिति कर- पया कृपया खपत्ताभ्यां मोषात् सूर्यसन्तापदाहादित्यर्थः पविकलं सम्यक् यथा तथा मामरक्षत् । सम्यातिकथा किष्किन्धाकाण्डे अष्टपञ्चाशत् सगे यथा। पुरा सववध वृत्ते ·पञ्चमोऽङ्गः। [उपमृत्य] आर्य ! काश्यप ! त्वां जटायुरभिवादयते । सम्पा। एहि वत्स! त्वया पुढयतो श्येनो ग्राणां चक्रवर्तिना। गरुत्मतेव वीरेण विनता नः पितामही ॥ ६ ॥. [परिष्वज्य ] वस जटायो! अपि कालविप्रकर्षान्मन्दी- भूत: पिटमरणशोको रामभद्रस्य ? (घ)। जटा। तस्य विद्यातपोवृहसंयोगः खा च धोरता। न्याय्यो रक्षाधिकारश दौमनस्यं व्यपोहति ॥ ७॥ सम्पा। हप्तैर्विराधमांसानां ग्रावेदितं हि मे। चित्रकूटाद् यथा रामः शरभङ्गाश्रमं गतः ॥८॥ सचाईच अयैषिणौ। प्रादित्यमुपयातौ खे ज्वलन्त रश्मिमालिनम्। पाहत्याकाशमागंण जवेन खर्गतौ भृशम् । मध्यं प्राप्ते तु मध्ये तु जटायुरवसौदति। तमह धातरं दृष्टा सूर्यरश्मिभिरर्दितम्। पक्षाभ्यां छादयामास खेहात् परमविलम्। निर्दग्धपत्र: पतितो विधाऽहं वानरर्षभाः ! | शिखरिणौहत्तम् ॥ ५॥ त्वयेति । ग्राणां चक्रवर्तिना अधीरेण त्वया ये नौ मम मातेति भावः बौरण गरुत्मता गराईन मम पिवेति भाव: न: प्रख्याकं पितामही पिजननी विनतेव पुचवती प्रशस्तपुवा मातेति शेषः अब प्रशंसाविवक्षया प्रत्यर्थं वत्प्रत्ययः। अनुष्टुब - हत्तम् ॥६॥ (घ) कालविप्रकर्षात् समयातिरेकादित्यर्थः । मन्दीभूतः हास प्राप्तः । तस्येति । विद्यातपोहः मुनिभिरिति भाव: संयोगः सङ्गः खा पात्मीया धीरता च न्याय्य: न्यायादनपेतः रक्षाधिकार: रक्षणार्थमावेशश्च मुनौमामिति भावः । रामस्थ दौर्मनस्यं शोकजनितं मनसो दौःम्थ्य व्यपोहति निरस्यति । धनुष्टुव इत्तम् ॥ ७ ॥ हप्तरिति । विराधी नाम राक्षसः तस्य रामशरनिहतस्येति भावः मांसानि तेषां हतार्थधातुयोग करणे षष्ठी। तृप्त : ग्रभ्र : मे ममा भावदितं हि ज्ञापितमेव यथा राम: चित्रकूटात् शरभास मुनेः पाश्रमं गतः ॥८॥ तव ·१३८ महावीरचरित तदा च शरभङ्गेन हव्यवाहे हुता तनुः । अथोपसेदिवान् रामः सुतीक्ष्णादीन् मुनीनपि ॥८॥ जटा। वाढम् । अधुनागस्त्यवचनाद्रामः पञ्चवव्यां प्रतिव- सति। वत्स ! सम्या। [चिरात् स्मृत्वा ] आः अस्ति जनस्थाने पञ्चवटी नाम गोदावरीतटोद्देशः। जटायो! विषयबाहुल्य कालविप्रकर्षश्च न: स्मृतिं मुष्णाति (ङ)। कल्पस्यादौ मम परिचयस्तावदासीदुदस्थाद यावविष्णोरपरि चरणश्चारुगङ्गापताकः । पर्यन्तेष्वप्यवधिवलयस्तेजसां यावददि- र्लोकालोकः परिकलयिता सप्तमस्याम्बुराशेः ॥ १० ॥ तदति। तदा तस्मिन् समये च राम खाश्रमं गते इति भावः शरभङ्गेन सनः शरीरं हव्यवाह अनौ ता होमौकता। अथानन्तरं रामः सुतीक्ष्णादीन् मुनीन् अपि उपसेदिवान् प्राप। अनुष्टुव हत्तद्दयम् ॥६॥ (ङ) बाहुल्यमिति। बाहुल्यं विषयाणां नानात्वमित्यर्थः । काखस्य विप्रकर्षः दूरत्वम् । स्मृति स्मरणशनि मुष्णाति हरति । कल्पस्वेति। कल्पस्य ब्राह्मदिवसस्य पादौ प्रारम्भे, चारुः मनोजा गङ्गव पताका तद्रूपेण विराजमानेति भावः यस्य तथाभूत: विणोमिनरूपिण इति भावः चरण: उपरि जई यावत् उदम्थात् उत्तस्थौ। तदुक्तं हरिवंशे। तस्य विक्रमतो भूमि चन्द्रा- दित्यौ स्तनान्तरे। नभः प्रक्रममाणस्य सथिदेशे महात्मनः। परं प्रक्रममाणस्य पाद- मूले व्यवस्थिती। विष्णोरमितवीर्यस्य वदन्तावं हिजातय इति। पर्यन्तेषु प्रान्तेषु सप्तमस्य अम्बुराशे: विशुद्धजलनिधेः परिकलयिता परिच्छेदक: प्रान्तसौमेति : यावत् तेजसाम् अवधिवलयः मण्डलाकार: भवधिभूत इत्यर्थः, लोक्यते एकबिन पाच इति लोकः न लोक्यते अपरमिन, पाश्चे इत्यलोकः लोकायासाबलोकयेति : लोकालोकः एकस्मिन्नेव पावें सूर्यस्य सञ्चारात् पालोकमयः पपरमिन् पायें सूर्यस्य गत्यभावात् वथा नेति अन्धकारमय इति भावः । तथाचोक्तं, खादूदकख परतो, दृश्यते लोक- ·पञ्चमोऽङ्कः। जटा। तत्रैकदा रघुनन्दनं वषस्यन्ती (च) शूर्पणखा प्राप्ता। ! सम्पा। अहो ! निर्मादता (छ)। अनेकयुगजोविन्यास्त्रेता यस्यास्त्रयोदशी। साक्षीरकण्ठ तं वत्स लज्जयन्ती न लज्जिता ? ॥ ११ ॥ जटा। तस्याश्च कर्णनासौष्ठकर्त्तनेन न्यवौविशत् । दशाननतिरस्कारप्रशस्तिमिव लक्ष्मण: ॥ १२ ॥ सम्पा। तन्निमित्तकस्तर्हि कश्चिदनुबद्धः परैरभियोगः (ज)। जटा । वाढ़म्, एकेनैव च रामभद्रण चतुर्दश सहस्राणि चतुर्दश च राक्षसाः । त्रयश्च दूषणखरत्रिमूर्दानो मृधे हताः ॥ १३ ॥ संस्थितिः। द्विगुणा काञ्चनी भूमिः सर्वजन्तुविवर्जिता। लोकालोकस्तथा शैली योजना- युतविस्तृतः । ततस्तमः समात्य तं शैलं सर्वत: स्थितम्। अद्रिः पर्वत: यावत् तावत् मम परिचयः ज्ञानम् आसीत् । पूर्वमहम् अदग्धपक्ष: ऊईमधश्च जगतां सर्वतः सञ्चरण- शील पासं तेन ममाविदितं न किञ्चिदप्यसीति भावः ! शार्दलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १० ॥ (च) वषम्यन्ती कामयमाना, वृषस्यन्ती तु कामुंकीत्यमरः । हषेण गम्भननिक- तौति हषशब्दात् क्यप्रत्ययः । (छ) निर्मादता मर्यादाराहित्यम् अयुक्तधार्णमित्यर्थः । अनेकेति। अनेकानि युगानि जीवतीति तथोक्तायाः यस्याः वयोदशौ वयोदश- पूरणी वेता हितीययुगमित्यर्थः गतेति शेषः, सा शूर्पणखा क्षौरकण्ठ शिशुमित्यर्थः । वत्सं रामं लज्जयन्ती कामयमानेति शेष: न लज्जिता न लज्जा प्राप ? ॥ ११ ॥ तस्या इति । लक्ष्मणः तस्याः शूर्पणखाया: कर्ण नासौष्ठकलनेन दशाननस्य रावणस्य तिरस्कारः अवमाननं तस्य प्रशस्तिमिव प्रशंसापवीमिव तामिति शेष: न्यवौविशत् प्रवेशया- मासत्यर्थः लक्षामिति कर्म ॥ १२ ॥ (ज) ननिमित्तकः तद्धेतुकः । अनुबद्धः कृतः । परैः शत्रुभिः । अभियोगः भाक्रमणम् ।

·..४. महावीरचरित सम्मा। पाश्चर्यम् ! अथवा नाश्चर्य्यमेतहाशरथौ। महत् पुनरपातं (झ) · वैरहारमिति मन्यमानः सम्प्रमुग्धोऽस्मि । तहस जटायो! नास्मिनवसरे सीतारामलक्ष्मणास्त्वया क्षण- मपि मोताव्याः। खसुः सोदव्याः कथमिव निकारं दशमुखः तथा भूयोभूयः खजनविनिपातं च सहते ? । मदान्धो मायावी प्रभुरमितवीर्योऽन्तिकचर: सपत्न: कष्टं नो निपुणमनुपाल्या हि शिशवः ॥ १४ ॥ अहमपि समुद्र समुद्रे ताह्निकः शिवतातिपरिणतिममुध्या- स्यामि (ज)। [इति निष्क्रान्तः ] जटा। [ उत्पत्य, गगनगमनमभिनीय ] एषोऽहं प्रलयमरुत्प्रचण्डरंह:- संक्षिप्तप्रथिम पिबविवान्तरीक्षम् । चतुर्दशेति । मधे युद्ध चतुर्दश सहस्राणि चतुर्दश च राक्षसाः दूषणखरविमूर्हान: वयच हता: नाशिताः । पनुष्ठुव हत्तम् ॥ १३ ॥ (झ) अपाहतम् उहाटितम् । खसुरिति। मदान्धः मदन ऐश्वर्यगवण पन्धः निर्विवेक इति यावत् मायावी माया कूटविद्या विद्यते पस्येति सथोतः प्रभुः शक्तिमान् पमितवीर्य: अपरिच्छेद्यबलः पन्तिकचर: सविकष्टः सपब: शवः दशमुख: रावणः सोदर्यायाः सहोदरायाः वसुः भगिन्याः शूर्पणखाया: निकारम् अवमाननं तथा भूयोभूयः पुनः पुनः खननामां राचसानामिति भावः विनिपातञ्च कथमिव सहते ? नैव सहते इत्यर्थः । नः पयाकं काष्टं दुःखं हि यत: शिशव: रामादय: निपुणं सविशेषम् अनुपाल्या: रक्षणीयाः । शिखरिणीदत्तम् ॥ १४ ॥ (अ) कृताहिक: कतदिवसकत्य: शिवतातिपरिणतिं शिवता मङ्गालता यथा रामस्थ शुभमेव स्यात् तद्रूपं मङ्गलाचरणमित्यर्थः तस्याः पतिपरिणतिम् प्रतिमावद्धिम् अनु- ध्याखामि पनुचिन्तयिष्यामि।

·पञ्चमोशः १४१ क्षेपीयो मलयगिरनिवासभूभृत्- संसक्तक्षितिफहमालमभ्युपेतः ॥ १५ ॥ भयमविरलानोकहनिवहनिरन्तरनिग्धनिर्मलपरिसरार- ख्यपरिणगोदावरीमुखरकन्दरः सततमभिष्यन्दमानमधमेटु- रितनीलिमा जनस्थानमध्यदेशगो गिरिः प्रस्रवणो नाम (ट)। इयं च पञ्चवटी (3)। [विभाव्य ] अये- दूरं हतचित्रमृगेण रामस्तया दिशा गच्छति लक्षणोऽपि । सतः परिव्राडुटजं प्रविष्टो धिग् व्यक्तरूपो दशकन्धरोऽयम् ॥ १६ ॥ एष इति । एषः अहं प्रलयमरत इव कल्पान्तवायोरिव प्रचण्ड न रंहसा वैगेन संक्षिप्तः लघुक्तः प्रथिमा पृथुत्व विस्तार इति यावत् यख तथाभूतम् भन्तरीक्ष गगनं पिपन्निव ग्रसन्निव क्षेपीयः प्रतिक्षिप्रं मलयगिरी: मलयपर्वतात् निवासभूभृति खावास- पर्वते प्रसवणे गिरावित्यर्थः संसक्तं संलग्नं क्षितिकहाणां वृक्षाणां जालं संहतिम् अभ्य- पेतः प्राप्तः । प्रहर्षणोत्तम् ॥ १५ ॥ (ट) अयमिति। अविरलेन धनेन पनोकहानां वृक्षाणां निवहन सङ्घन निर- तरः भव्यवधान: स्निग्ध: निर्मल: परिसर: पाभोग: यस्य तथाभूतं यत् अरण्य वनं 'तेन परिणद्धा पाहता या गोदावरी तदाख्या नदी तया मुखरा: सशब्दा: कन्दराः गुहाः यस्य तथाभूतः। अभिष्यन्दमानेति । अभिष्यन्दमानः सवतिः मेघः मैदुरितः सिन्धौलतः नीलिमा श्यामलव यस्य तथोक्तः । जनस्थानमध्यदशग: जनस्थान दण्डकारण्यान्तर्गतसामान्यजनवासस्थानं तस्य मध्यदेशगः मध्यवर्ती । (ठ) पञ्चवटी पञ्चानां बटानां समाहारः पञ्चवटी समाहारहिगुः। यद्यपि वट- शब्दो वृक्षविशेषवाची तथापि विशेषशब्दस्य क्वचित् सामान्यपरत्वदर्शनात् अब वटशब्दो अपसामान्यवाचकः । तथाच, अश्वत्यो विल्वहक्षश्च वटधावावशोककः । शास्त्र पञ्च- वटी प्रीति वचनात् वटादिक्षपञ्चकस्य यथानिर्दिष्टे एकस्मिन् प्रदेश स्थितिरेव पञ्चवटीन्युच्यते। पवन पञ्चवटौशब्दन सनिबन्धनो दलकान्त:पातौ प्रदेशविशेषोऽ- भिधीयते । दूरमिति। चिवमगेण रामः दूर हतः पावष्टः। लमणोऽपि तया दिया यया रामो हत इनिभाव: गछति । तत: लक्ष्मणगमनानन्तरं परिबाट सन्यासी कचिदिति

·१४२
महावीरचरित
प्रमादः (ड)।
पर:सहस्ररायुक्त पिशाचवदनैः खरैः ।
रथं बधूटोमारोप्य पापः क्वाप्येष गच्छति ॥ १७ ॥
पोलस्य ! पौलस्त्य !
धर्तारः प्रलयेषु ये भगवतो वेदस्य विश्वखराः
तेषामन्वयसम्भवस्य भवतः स्नातस्य वेदव्रतैः ।
जेतुर्वै जलसद्मनोऽपि तपसा दृशस्य राज्ञः सतो
निन्द्या दुश्चरिता च नाभिजननी जाता कथं दुर्मतिः ? ॥ १८ ॥
कथमवजया न शृणोतीव ? श्राः ! दुरात्मन् ! नैऋता-
पसद ! (ढ) तिष्ठ तिष्ठ-
शषः उटजं रामनिवास मित्यर्थः प्रविष्टः। अयं परिबाट व्यक्तं प्रकटितं रूपं यस्य
येन वा दशकन्धरः रावण: प्रथमं भिक्षुरूपेण कुटीरं प्रविष्ट: ततश्च ख रूपं जग्राहति
भावः । धिक् निन्दामि एनं कपटचारिणमिति भावः। घिनिर्भत्सननिन्दयोरित्यमरः ।
उपजातिहत्तम् ॥ १६॥
(ड) प्रमाद: अमवधानता रामस्य मम वा । प्रमादोऽनवधानतेत्यमरः ।
पर इति । एष: पापः दुराचारः परःसहसैः सहस्राधिक: पिशाचवदन: पिशाचवत्
वदनं येषां तैः खरः गर्दभः आयुक्तं रथं बधटौं बधूं नवोढां सौतामित्यर्थः भारोप्य
संस्थाप्य क्वापि प्रदेशे गच्छति । अनुष्टव्हत्तम् ॥ १७
धरि इतिप्रलयेषु कल्पान्तेषु ये भगवतो महार्थभूतस्येति भाव: वेदस्य धार:
रक्षकाः विश्व भरा: विश्वेषां जगताम् ईराः स्रष्टारः ब्रह्मादयः इति भावः तेषाम्
पन्वयसम्भवस्य ब्रह्मवंशभवस्येति यावत् महावंशप्रसूतस्येति भावः, वेदवतैः अत्युक्तनियम:
मातस्य ब्रह्मचयानन्तर' कृतसमावर्तनमानस्वेत्यर्थः जलसद्मनः नलाधिपस्येत्यर्थः वरुण-
स्येन्यर्थः अपि पन्येषां लोकपालानां किमु वक्तव्यं वरुणस्यैव सर्वलोकपालप्रवरत्वादिति
भाव: जेतु जेतुरेव तपसा खशिरःकर्तनरूपेणेति भावः दृप्तस्य पलोकसामान्यगर्वस्येति
भाव: सतः साधोः राज्ञः अधीश्वरस्य भवतः तव निन्द्यां गईणीया दुश्चरिता दुचारित्र-
ख्यापनीत्यर्थः नाभिजननी अकुलोचिता दुर्मति: दुष्टा बुद्धिः कथं जाता ? नेतदुचितं
भवत इति भावः । शाईग्नविक्रीड़ितं वृत्तम् ॥ १८ ॥

·पञ्चमोऽङ्गः।
१४३
तुण्डमोतशिरःकरोटिशिखराकृष्टिस्फरप्रस्फुट-
कोमलीहयवहतोष्णरुधिरनायन्त्रजालस्य ते ।
अत्युग्रक्रकचप्रचण्डनखरोत्कत्तक्कणत्कीकसै-
रङ्गैः खण्डितकन्धराधमनिभिः श्येनीसुतस्तृप्यतु ॥ १८ ॥
[निष्क्रान्तः]
इति विष्कन्धकः]
[प्रविश्य ] लक्ष्मणः । हा! आये ! कासि ? कष्टं दशा-
विपाकमनुभवत्यार्यों मारीचात् (ण)।
एष मूर्त इव क्रोधः शोकाग्निरिव जङ्गमः ।
कच्छाद बिभर्ति हल्लेखज्वालासंवेगिनों तनुम् ॥२०॥
!
(ढ) नै तापसद ! राक्षमाधम ! ।
तुण्ड ति! श्ये नौमुतो जटायुः तुण्डे न मुखेन मदीयेनेति भाव: प्रोतानां विद्धानां
शिरतां करीटयः अस्थीनि तेषां शिखराणि अग्राणि तेषाम् पालथ्या स्फ रन्ति प्रसरन्ति
अतएव प्रस्फ टानि प्रकटानि लोम हृदयादधोदक्षिणवर्तिजलवाहिशिरामूलविशेष:
तदुक्तम्, अधस्तु दक्षिणे भागे हदयात् क्लोम तिष्ठति। जलवाहि शिगमूल धास्थानं
मतं बुधैरिति । प्लीहा वामकुक्षिपाश्वस्थमांसखण्डविशेष: यवत् दक्षिणाकुक्षिपार्श्व स्थमांस-
खण्डविशेष: तानि गतानि तव स्थितानीति यावत् उच्चानि रुधिराणि नायव: शिरा-
विशेषाः अन्त्रजालानि क्षुद्राकृतिनाड़ीनिचयाः यस्य तथाभूतस्य ते तव अत्युगं क्रकच
करपवं तहत् प्रचण्डो यो नखरः मदीय इति भावः तेन उत्कृत्ता: खण्डिताः क्वणन्त
ध्वनन्तः कौकसाः अस्थीनि येषां ताशेः तथा खण्डिताः कन्धराः ग्रीवाः धमन्यः
शिराविशेषाः येषां तथाभूतैः अङ्गः टप्यतु टप्ति गच्छतु । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥१६॥
(ण) दशाविपाकम् अवस्थापरिणाम द द शामित्यर्थः ।
एषः पार्यः । मूर्त: नूर्त्तिमान् । कृच्छादिति कच्छादतिकष्टेन इत् हदयं लिखन्ति
विध्यन्तीति हल्लेखाः या काला: रथाः तासां संविंगः विद्यते अस्यामिति तथोक्ता तनु
शरीर' विभक्ति धत्ते ॥ २० ॥

·१४४ महावीरचरित तथाहि। भामुनचुकुटीविटाघटनासंसूचितान्तःस्फुर- यस्तम्भितदुर्व्यवस्थविततपोचण्डकोपानलः । उडूमावलिरम्भसामिव निधिर्मधवलवाड़वो विद्युव्यजितववगर्भजलदच्छायां समालम्बते ॥२१॥ [ततः प्रविशति रामः] रामः । न्यकारो इदि वचकोल इव मै तीव्रः परिस्पन्दत घोरऽन्धे तमसीव मज्जति मन: संमोलितं लज्जया। शोकस्तातविपत्तिजो दहति मां नास्त्येव यस्मिन् क्रिया मर्माणीह पुनर्भिनत्ति करुणा सीतां वराकी प्रति ॥२२॥ लक्ष्म । आर्य ! आर्य! न खलु लोकोत्तरकर्माणस्वादृशाः प्रमुधन्ति कच्छषु (त)। भाभुति। पाभुप्रयोः सडोचितयोः भुवोः या कुटौ प्रशिः विटरः कपोतपालि- कैव तस्याः घटनया रचनया संचिन: सम्यक् प्रकटित: पन्तःस्फ रक्षा विसरता धैर्यश सचित: निरुधः दुर्व्यवस्थः विततः विस्तृत: प्रोचण्डः दारुण: कोपानल: यस्य तथोक्तः, अतएव उद्गता धूमावलियस्य तथाभूत; मध्ये ज्वलन् वाइव: वड़वामिः यस्य तथोक्तः, अन्नसा निषिशिव समुद्र इव तथा विद्युता व्यचितं संचित बच गर्भ यस्य तथाभूतस्य मलदस्य मेघस्य छाया कान्ति साहयमित्यर्थः समालबते पाश्रयति । शार्दूलविक्रीड़ित हत्तम् ॥ २१॥ न्यकार इति। इदि पवकील व मे मम होनः न्यकार: धिकारः परिकुरति । लषया समौलित साचित मन: धोरे दारणे पी नमसीव गाढ़ान्धकार व मलति । तावस्थ बढ़ायोः विपत्तिमरणं तस्मात् जायते इति तथोक्तः शोकः मां दहति बखिन गोर्क किया प्रतिविषानं माम्त्येव । पहजटायुशोले पुनः बराकी तपसिनीम् पदकापार मित्यर्थः सौवा प्रति कला दखननिका कपा मर्माणि भिनत्ति विध्यति व्यवय- तीत्यर्थः । शार्दूलविक्रीडितं इत्तम् ॥ २२ ॥ (त) सोकोचकर्माण: अलौकिककर्मङ्माः । कोषु विपन्न ।

·पञ्चमोऽा। १४५ रामः । वत्स ! लोकोत्तराख व कर्माणि रामस्य ।। यगुप्तान्यकुतोभयानि भुवनान्यासन् महाभीषव- स्ते सूर्यान्वयकेतवो नृपतयः पूर्वे तिरस्कारिताः । कल्पान्तेष्वपि यः स्थित: स गमितः साधुर्जटायुर्दिवं पत्नों हारयता वने यदक्कतं लोकः कृतं तन्मया ॥२३॥ हा! तात! काश्यप! शकुन्तराज ! क पुनस्वादृशस्त्र महतस्तीर्थभूतस्य (थ) साधोः सम्भवः ? लक्ष्म। पश्यामौव तां पश्चिमामवस्था तातस्य (द)। यामोषधिमिवायुमन् ! विचिनोषि वने वने । सा सीता मम च प्राणा रावणेनोभयं हृतम् ॥२४॥ इत्येतदेवाभिधाय वोरलोकमधिष्ठितस्तातः (न)। वस वत्स ! हृदयमर्माविधः खलु अमी कथो- द्घाता: (प)। रामः। यैरिति । यैः गुप्तानि रतितानि भुवनानि अकुतोभयानि निःशङ्कानि . पासन, महान्तः भभौषवः रश्मयः शनय पति यावत् येषां ते सूर्यान्वयकेतवः मूर्यवंशध्वजभूता: पूर्व नृपतयः मान्धाटसगगदय: तिर स्कारिता: न्यकारिताः कुलवहारणात् मयेति शेष: यः कल्पान्तेषु अपि स्थितः पविभष्ट इति यावत् स साधुजटायुः दिवं खर्ग' गमितः प्रापितः महोयाब रस्य निधनं जातमिति भावः। अत: बने पनी हारयता मया लोकः जनः यत् पकतं न कृतम् तत् राम् । शार्दूलविक्रीडितं हसम् ॥ २३ ॥ (थ) तीर्थभूतस्य योग्यपावभूतस्य । (द) पश्यामौ ति तासस्व जटायोः तां पश्चिमां चरमामवस्था मृत्युदशां पश्यामोव । मायुग्मन् ! याम् भोधिमिव वने वने विचिनोषि भविष्यसि चिन्तयसीत्यर्थः । मा सौता मम प्राणाश्व रावणेन उभयं हृतम् ॥ २४ ॥ (न) इत्येतत् अभिवायव उब तासः जटायुः वौरलोक स्वम् अधिष्ठितः ममार तत्यर्थः (प) पदयेति । यमर्माणि पायिध्यनीति कथोकाः । कथोदयानाः कथोपकामाः । ३ ·महावीरचरित लक्ष्म। पतञ्च तस्मिन् दुरामनि सर्वप्रकार वैरावृख- मुपगच्छावः (फ)। रामः। अथ किम् ? किं हि नामैतत् करिथते यदेतावत: परिभवातिप्रसङ्गस्य तुल्यं स्यात् ? (ब)। प्रागेव राक्षसबधाय मतिः स्थिता मे बध्या हि ते बहुभिरेव यतो निमित्तः । तन्मात्रके सिह कृतेऽपि कुतः शमो मे? कत्यं कुलस्य कदनात् परतश्च नान्यत् ॥ २५ ॥ तथापि वत्स ! प्रचण्डपरिपिण्डित: स्ति मितवृत्तिरन्तर्मुख: पिबन्निव मुहुर्मुहुझटिति मन्युरुञ्च लन् । शिखाभिरिव निश्चरवनुपलब्धदाधान्तरः पयोधिमिव वाड़वो दहति मामतस्त्रायताम् ॥ २६ ॥ (फ) तस्मिन् दुरात्मनि रावणे। वैरानृण्य वैरण वैरनिर्यातनेनेति भाव: भानुल्यम् ऋपयन्यसाम्। उपगच्छावः प्राप्नुवः । (ब) एतावता एतादृशस्य परिभवातिप्रसास्य स्त्रीहरणम्पचकारातिशयस्य तुल्य यत् स्यात् तत् किं हि नाम करिष्यते कर्तव्यमित्यर्थः ? न किमपि एतत्तुल्य' प्रतिहिंस- नमसौति भावः। प्रागैवेति। प्रारीव पूर्वमेव राक्षसानां बधाय मे मम मतिः स्थिता, यत: ते राचसा: बहुभिरब निमित: जगदुपशवध्वंसहपरिति भावः बध्या कि बधार्या एव । व्यापार तन्नावकै तेषां कैवले बधे क्वतेऽपि में मम कुतः शमः ! शान्ति: मालव्यथा.. निहनिरिति भावः मैव भवेदित्यर्थः कुलस्य वंशस्य शवोरिति शेषः कदनात् धसमात् परत पन्धत कात्यं न पतीति शेषः सवर्ण स एव कम्य इति निकर्षः ! बसन्ततिलकाम् ॥ २५॥ प्रपति। प्रचलवासी परिपिषितः परिवो पनीमतर ति तोतसिमिता ·पञ्चमोडा १४७ लक्ष। एतानि पतिसंश्चान्तविविधम्गयुधानि उन्मत्तच- समापदकुलाकात विकटगिरिमारावि परखानि दक्षिणा दिममभिवर्तसे तदेभिरेव पषिभिर्भवावः (भ)। रामः । पदृष्टपूर्वाः खलु अमी जनस्थानविभागाः । लन। ननु तदैव तातमारुणिं ग्रराजमग्निसात्तत्य निर्गतयोः पचवबानमादावयोः कोऽपि कालो वर्तते यदा दूरविच्छिवाः सम्प्रति जनस्वानसीमान: (म)। यथा च एतानि पग्रतः प्रतिभयजननानि घरखानि तथा नूनमसौ जनस्थानपश्चिमः कुञवान् नाम दनुकेबमाधिष्ठितो दण्डकारण्यविभागः (य)। स्थिरा हत्तिवनं यस्य तथाभूत: पन्तः पश्यन्तरे मुखं पवमानः यस तपाभूत: पिबनिव ग्रसद्रिव शरीरधातूनिति भाव: मुहुर्मुहुः पुन:पुन: झटिति उन शिखाभिः न्वालाभि: निश्वरन् प्रसरन् न उपलब्ध प्राप्त दायान्तरम् पन्यत् दहनौयं वस्तु येन तथाभूत: मन्युः शोकः क्रोधी वा वाइव: बड़वानलः पयोधिमिव समुद्रमिव मां दहति पतः वायतां रचतु भवानिति शेषः । पृथ्वोत्तम् ॥ २८ ॥ (भ) संघान्तति। संभान्तानि विविधानि मगाणां यूथानि सर: येषु तानि । उन्मवेति। उन्मत्तै: उद्धतः प्रचळ: उग्रः श्वापदानां हिंस्रजन्सूनां कुल: भावान्नानि पाधितानि विकटानि भौषचामि मिरिगाराणि येषु तानि । भवाव: प्राणवः गच्छाव इत्यवः भूधातोः प्राप्तार्थकत्वाचेति भावः । (म) पारुणिम्। पवस्व पपत्यम पारणितम् परुषस्य गड़बाहत्वात् मकड़- पुत्रेणीव तस्य पुवत्वस्य शास्त्रीयत्वात्। वथाचोक्त धातृणामेकजातानामिकाचेत् पुत्रवान् भवेत्। सर्वे ते तेन पुवेष पुविणो मनुरखावौदिति । ग्धराज जटायुषम्। अनिमात्- छत्य यथाविधि दन्त्यर्थः । कोऽपि कास: कियान काल इत्यर्थः। दूनविधिनाः पतीव विच्छेद गता: पब कालेन परस्यपदया पवस्थान्तर नौयमामा बबाहमा भवन्तौति भावः । (य' प्रतिभयननमानि भयतिमनमानीव्यर्थः । कुनगान बचा सनादिपिहिलोहर- स्वामानि विन्द्यसे यखिन तथाभूतः। हनुवपति दगुर्नाम कमन्धः पारविरा: पुमान सेन अधिष्ठितः पाश्रितः। कन्धोऽस्त्री क्रियायुक्तमपमूईवविवरमित्यमरः ।

·१४८
महावीरचरिते
रामः
द्रष्टव्य एव सः दुरामा कान्तारमकः (र)।
[ नेपथ्ये ] कः कोऽत्र भोः ! ? परिवायतां परिवायताम्
अनेनं दुराम ना राक्षतकबधेन पाथमाणाम्
पाऊथमाणाम् अरण्ये
स्त्रियम्।
पहं हि श्रमणा नाम सिहा शवरतापसी।
मतमाश्रमवास्तव्या रामान्वेषिण्य पागता ॥ २७ ॥
रामः। वम लक्ष्मण! गच्छ गच्च ।
लक्ष्म। एष गतोऽस्मि [इति निष्क्रान्तः ]
रामः।
प्रिये ! हाहा ! कासि प्रकिर मधुरां वाचमथवा
पराभूतैरित्यं विलपनविनोदोऽप्यसुलभः ।
अनिन्द्यः पौलस्त्यो व्रजतु परिवादो मयि पुन-
गतो रूढ़े वैर बहुगुणमनेन प्रतिकृतम् ॥ २८ ॥
(र) कान्तारमण कः कान्तारः टुर्गमं वन तख. तब वा मण्डू कः भेक: पगण-
त्वात्तख मह कत्वारोपः।
पहमिति। पहं श्रमणा नाम मिद्धा साधिततपाः शबरतापसी चागहालजातीया
तपस्विनी मतङ्गस्य मुनेराश्रमः वाम्तव्यं वसतिर्यस्याः तथाभूता रामम, पन्विच्छतीति
राथोना रामानुसन्धानकारिणी सती उपगना उपस्थिता भागता ॥२॥
प्रिय इति । प्रिये ! हा हा इति खंदातिशयद्योतन हिर्वचनम्। व कुत्व बसि
वर्तसे ? मधुरा मनोहारिषौं वाच प्रकिर वितर प्रदेहि इति यावत् पथवा पराभूत:
जनः पयाभिरिति भावः इत्वम् एवम्प्रकारणेत्यर्थः विलपनविनोदः विलापन भात्मप्रौष-
नमित्यर्थः अपि असुलभ: दुर्लभ वन्यर्थः। धीरोऽय विलपति प्राक्ततवदिति महाजन-
मिन्दाभयादिति भावः। पौलस्य: रावण: पनिन्द्यः पनपवाद्यः सन् ब्रजतु गछतु न
तेन मे क्षतिरिति भावः, पुनः किन्तु रूठे प्रबडे वैर अनेन पौलस्वन मयि बहुगुण प्रति-
कत प्रकर्षण प्रतिहिंसितमिति परिबादः पपकलङ्गः गत, प्रकद इत्यर्थः । शिखरिलो-
.
उत्तम. ॥ २८॥

·पञ्चमोजा। १४८ * [ततः प्रविशति लक्षण: श्रमणा च] तत् करदन्तकरपत्रनिकत्तसत्त्व- सङ्घातनि:सरदमुकाम तकूर्चगुच्छम् । वक्रवपुश्च विकताकति दीर्घबाहो- रायेण राक्षसकुतूहलिना न दृष्टम् ॥ २८ ॥ पाये श्रमणे ! अयमार्य:- श्रमणा। जयति जयति देवः । रामः। प्रथास्मत्पर्यन्वेषणे किं प्रयोजनम् ? श्रम। शृणोषि रावणानुजं विभीषणम् । रामः। कस्तं न शृणोति । स च देवाद यदैव खरदूषणप्रभृतयो निहता: तदैव बन्धुभ्यः कस्यापि हेतोः परिक्रम्य सुग्रीवसख्यात् ऋथमूके वर्त्तते तस्य अयम् पामसमर्पितो लेख: (ल)। [इति लेख- मर्पयति] लक्ष्य। [ग्रहीत्वा वाचयति ] खस्ति रामदेवं प्रणम्य विभीषणो विज्ञापयति- श्रम। तदिति। राक्षसेषु कुतूहल कौतुक किम्भूतः किमाकार: कौशाचारश्च राक्षस इत्येवमौतमुक्यमित्यर्थः विद्यते पस्येति तथोक्तेन पायेण रामण तत् प्रसिद्ध करा: दारणा दन्ता एवं करपव क्रकच: तेन निकत्तानां चर्वितानां सत्वानां प्राणिनां सङ्घातान नि:सरहिरमुग्मि; मुत: व्याप्त: कूर्चगुच्छ: श्मश्रुराजियस्य तथोक्तम, पतएव विकलाकृति विकटाकार दीर्घबाही: योजनबाहोरित्यर्थः कबन्धस्येति शेष: वक्त वदन वपुष भरीरच न दृष्टम् । वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ २९ ॥ (ल) बन्धुभ्य: जातिभ्यो राक्षसेभ्य इत्यर्थः । परिक्रम्य अपमृत्य। सुग्रीवसख्यात् सुगौवेब सखतयात्। ऋष्यमूकः पम्पासरोवरसविहितः पर्वतविशेषः। वर्तते विति।

·१५० महावोरचरित विशिष्टभागधयाना यो नः परमा गतिः । धर्मः प्रक्ष्यमाणो वा गोता धर्मस्य वा भवान् ॥ ३० ॥ रामः। वत्स ! ब्रूहि किं प्रतिसन्दिश्यताम् (व) एवंवा- दिन: प्रियसुहृदो लङ्कखरस्य तत्रभवतो महाराजविभीषणस्य ? लक्ष्म । यदा लझेखरः प्रियमुहदित्युक्तमार्येर तत् किम- वशिष्यते सन्देशस्य ?। रामः । यथाह सौमित्रिः। श्रम । अनुग्रहीताः स्मः। प्रायें अमणे ! कथयं विभीषणसम्पर्कादस्ति काचिदाव्याः प्रवृत्तिः ? (श)। श्रम। वर्तमाने नास्ति । यदा पुनर्दुरात्मना राक्षसाप- सदैन अपहियमाणायाः सस्तमनसूयानामाङ्कमुत्तरीयं तच्च ते हीतम् (ष)। हा प्रिये ! महारण्यवासप्रियसखि ! विदेहराज- नन्दिनि! [इति संवरणं नाटयति] लक्ष्म। आर्थे ! कैः कस्य वा हेतोस्त राहीतम् ? रामः। ! विशिष्टेति। विशिष्ट विपर्यस्त भागधेय भाग्य' येषां तथाभूतानां प्रतिकूलदैवामा- मिव्यर्थः यो विविधति यावत् परमा उत्कृष्टा गति: उपाय: पात्रय इत्यर्थः प्रहष्यमाण: प्रकर्षण पाच माय: धर्मः, वा धर्मस्य गोता रक्षिता भवान गतिरिति पूर्वेषान्धयः । एताहमप्रतिकूलदैववायवस्थागेन परण्ये तपपरणरूपी धर्मः सेवनीयः । अथवा धर्म- रक्षिसा भवानवभरचमानवीय इति भाव: ॥३०॥ (व) प्रतिसन्दिश्यता प्रतिसन्देशः प्रेष्यताम् । (स) पार्ष्यायाः सौतायाः । प्रतितान्तः । वार्ता प्रतिहत्तान्त सहन्तः सादित्यमरः । (ष) सन पर रथादिति शेषः। पनसूयानामा अनसूयाया पविपना नाम- चिह्नित तहत्तमिति भावः । ते तव स्थितैः सयौवादिभिरिति भावः ।

·पञ्चमोऽङ्गः।
१५१
अम।
श्रम। ऋष्यमूक रामगुणपक्षपातात् सुग्रीवविभीषण-
हनूमत्प्रभृतिभिः ।
रामः। द्रष्टव्या हि निष्कारणप्रियकारिणो भुवनमहनी.
यमहिमान: (स) ते महात्मानः, तच्च सौतावासथुरातमभिन्ना-
नम् । तद् ऋष्यमूकमभिसन्धाय तावगच्छावः ।
इत इतस्तहि देवः । [इति परिक्रामति] ।
लक्ष्म। हनूमानिति महानेष वीरवादः। तत्रभवतो
जातमात्रस्य तस्य समुचान्तदेवासुराणि अद्भुतोदाहरणानि
अनुश्रूयन्ते (ह)। अपिच किल ।
यद्
वायौ वा समुन्नते।
यद् बालिनि महाबाहो तच्च वोरे हनमति ॥ ३१ ॥
श्रम। एवमोदृशो हेमगिरिवास्तव्यस्य तत्रभवत: प्लवङ्ग-
यद् वज्रकर्षण वीर्य
अथ
(स) भुवनेति। भुवनेष महनीय: प्रशंसनीयः महिमा प्रभावः येषां ते ।
(इ) वीरवादः वीरतया प्रवाद इत्यर्थः। समुदद्धान्तेति। समुद्धान्ता: विस्मिता
देवा अमुराश्च यः तानि। जातमावो हि हनूमान् पक्व फलं ज्ञात्वा उद्यन्तं भास्कर
ग्रहीतुमुत्पपात सतश्च देवा: सविस्मया देवराजमुपगम्याब्रुवन् है देवराज ! क एष
उद्यन्तमादित्य असन जगदुपलवान वर्तते तदेतस्मात् रच पम्मानिति देवराजम्तदाकर्म्य
सकी वज प्राहिणोत् स च वजाहत: भग्रहनुः जन्मक्षेवे पर्वते पपात ममार च ।
तम्बाताबमा नाम वानरौ पुर्व तथा निहत दृष्टा वायोबलात्कारदोषादेव मम पुवी नष्ट
इति वायु प्रति भश चुकोप। स च वायुः पुत्रों मे नाशितो देवैरिति ज्ञात्वा नगति
निःसधार एवावातिष्ठत। बायोः सञ्चाराभावाच सर्व जगत् विमष्टं भवद दृष्ट्वा सर्व
देवा वायुमुपागच्छन् तत्पुवञ्चाजीवयन ततश्च भपहनत्वात् हनुमानित्याख्ये ति रामायणी.
गावा। विसरत वाचौकिरामायणस उत्तरका २५ सगे द्रष्टव्यः ।
यदिति। बजकर्षणे क्चति बन्ने यत् बौर्य समुनते समुद्धते बायो वा यत्
बौर्य, महावाही बालिनि यस वौमिति शेषः वौरे इनूमति तच तदेव बौर्यम् पस्तौति
शेषः । यदायी वा समबति पति पाठस्तु प्रामादिकः प्रक्रमभङ्गदोषादिति सुधौमिचिन्त्यम् ॥३१॥

·१५२ महावीरचरित पुङ्गवानोकवयूथयत:. केसरिणः क्षेत्रसम्भवः सूनुः पाञ्जनेयो हनूमान् नाम । यस्य रेतोधाः (क्ष) पिता भगवान् मातरिखा। तत् किं हनूमता एकेन ? अम्भाधेर्नारिकेलोरसमिव चुलु कैरुचुलुम्पन्यपो ये येषामुत्क्षेपगर्वो विलसति गिरिषदुम्बरप्रायवुया। ब्रह्मस्तम् निवासद्रुममिव रभसाद विप्रकत्तु क्षमा ये तेषां कोव्योऽप्यसंख्याः सुतममरपतेर्वानराणां नमन्ति ॥३२॥ रामः। आयें! हन्त ! दक्षिणेन (क) सुमहान् अग्निस- ज्वयः। तत् किमेतत् ? श्रम। कुमारेण लक्ष्मणेन तस्य योजनबाहोश्चितेयमभिः सृष्टा (ख)। । (स) हेमगिरीति। हमगिरिः सुमेरुः वास्तव्यं वमतियस्य तथाभूतस्य । प्रवाति प्रवङ्ग- पुगवाना वानरमुख्यानाम् धनीकेषु सेनासु बद्धः प्रवरः प्राचीनो वा यथपतिः सेनापतिः तस्य । क्षेवसम्भव: शेवं पबौ पचनेत्यर्थः, तेवभूता स्मृता नारी वीजभूतः स्मृतः पुमानिति शास्वात्। तस्मिन् सम्भव: उत्पत्तिर्यस्य तथोक्तः । रेतीधा: गर्भाधानकर्ता वीर्य- सेतीत्यर्थः । पम्भोधरिति। ये चम्भोधे: समुद्रस्य पप: जलानि नारिकेलौरसमिव नारिकेलगर्भस्थ- नलमिव चुलुकैर्गण्ड पैः उच्चुलुम्पन्ति निःशेष' पिवन्तीत्यर्थः । येषां वानराणां गिरिषु पर्वतेषु विषये उतचेपस्य उत्पाटनस्य गर्व: पहङ्कारः उदुम्बरपायबुद्धया उदुम्बरतुल्यबुद्धा विलसति। उदुम्बरः यज्ञामवक्षः तत्प्राय: तत्सदृश इत्यर्थः यथा सामान्येन पायासन उदुम्बरादयों तक्षा उचिप्यन्ते तथा पर्वता अपि यरुधियन्ते इति भावः । ये रमसात् वेगात, रभसो वेगहर्षयोरिव्यमरः। ब्रह्मस्तम्ब ब्रमाण निवासद्रुममिव चावासतमिव विप्रक विध्वसितु क्षमाः शताः, तेषां वानराणाम् पसंख्याः कोत्यः अमरपतेः इन्द्रस्य मत बालिनमित्यर्थः नमन्ति तदायत्ता वर्तन्ते इत्यर्थः । येषामुपगर्व इत्यादिषु येषा- सोपहेतुः शिखरिषु लकुचोदुम्बरमाय एव। इति पाठान्तरम् । सन्धरादत्तम् ॥२२॥ • (क) दक्षिणेन दचिणस्यां दिशि । (ख) अभिरष्टा प्रचालिबा।

·पञ्चमोशः।
रामः। साधु साधु कतम् ।
लक्ष्म। पाय ! पश्य पश्य ।
सौहित्यात् पृथवः कथन्ति रुधिरोस काश्चमकारिणः
टाकारोत्कटमुत्कटन्ति नलकास्वमांसविस्तूंसनात् ।
उत्सर्पन्त्यथ मेदसां विकलनादुबुबुदा वोचयः
चित्रं चित्रमुदेति कोऽप्ययमितो दियः श्मशानालयात् ॥३३ ॥
[प्रविश्य ] दिव्यपुरुषः । जयति जयति रामदेवः ।
दनुर्नाम श्रियः पुत्रः शापाद्राक्षसतां गतः ।
इन्द्रास्त्रकतकाबध्यः पूतोऽस्मि भवतां श्रयात् ॥ ३४ ॥
रामः । प्रियं न: प्रियम्।
सौहित्यादिति। सौहित्यात् सुष्टु हितम् अग्नौ पाहितमिति यावत् तस्य भाव:
तत्वात् पृथवः घना: चमत्कारिणः विस्मयावहा: रुधिराणाम उत्सेका: उट्का: निचया
इत्यर्थः कथन्ति परिपाकं व्रजन्ति, नलकाः नलाकृतीनि दीर्घाणि अस्थीनीत्यर्थः त्वचा
चर्मणां मांसानाञ्च खनिहितानामिति भावः विखंसनात् विश्लेषणात् अग्निदाहेनेति भाव:
टाहारण टाटामिव्याकारण शब्द नेत्यर्थः उत्कट' प्रचण्ड' यथा तथा उत्कटन्सि उद-
गच्छन्ति। पथानन्तर मेदसां शताकारशरीरस्थितपदार्थविशेषाणां विकलनात् उद्गता
खुदबुदा: फोटविशेषाः यासु तणेता: वौचयः तरङ्गा: उत्सर्पन्ति उगच्छन्ति। चिवं
'चिवम् पाश्चर्यमाश्चर्य' कोऽपि पय' दियः पुरुष इति शेष: इतः भस्मात् श्मशानाचयात्
श्मशानरूपग्टहान उदेति उत्तिष्ठति। शार्दूलविक्रीड़ित वृत्तम् ॥ ३३ ॥
दनुरिति। श्रियः पुत्रः दनुर्नाम शापात् कस्यचित् महापुरुषस्य धर्षजनिमादिति
भाव: राक्षसतां गतः प्राप्तः ततस इन्द्रास्त्रेण कृत कावन्ध कबन्धभाव: यस्य तथाभूतः
पथात् भवतां श्रयात् सङ्गात् पूत: शापात् विमुक्त इति यावत् पनि। उत्तर रामायणे,
श्रियो मां मध्यम पुत्र दनु' नावा च दानवम्। इन्द्रकोपादिद कप प्राप्तवन्तमवैहि
च। पह' हि तपसोग्रेण पितामहमतोषधम् । दीर्घमायुः स मे. प्रादात् नतोऽहं पूर्ण-
मानस: ।-रणे शकमधर्षयम्। तस्य बाहुप्रमुक्तन बर्षण शतपर्वणा। सचिनी मे
शिरर्थव शरीरे मनिवेशितमित्यादि ॥ ३४॥

·महावीरचरित
दनुः। मात्यवत्प्रयुकोन च मया युभदाबादनाय दूषित-
मरखमासीत्। पलं वा तत्कालकालयमरपन, (ग)
सम्पति तु दुमत्मभावात् प्रहनसहजयोतिषः परोक्षमेव वस्तु
किश्चिदत्र प्रतिभाति। तच वः प्रतिबोधनाय छातमहोपकारन्य;
कथ्यते (घ)।
प्रार्य माल्यवता बाली युमहाते नियुज्यते ।
तेनापि रावणे मैत्रीमनुरुध्य व्यपेय ते ॥ ३५ ॥
रामः । एष एव पन्याश्चारित्रस्थानाम् (ड)।
न तादृशः सुहत्काये माध्यस्थ्यमवलम्बते।
ममाप्यस्मिन् महावीरे सोत्कण्ठमिव मानसम् ॥ ३६ ॥
(ग) युग्मदासादनाय युभवर्षणाय। तत्कालति। तस्मिन् काले कबन्धदहस्थिति-
काल इत्यर्थ: सत् काश्मल्य मलावहकर्मानुष्ठानमित्यर्थः तस स्मरणेन पल न किमपि
प्रयोजनमित्यर्थः ।
(घ) प्रवेति । प्रहई सहज खाभाविकं ज्योति: तत्वावबोध इति यावत् यस्य
तादृशस्य ममेति शेष: परोक्षम् अप्रत्यक्षम्। पव प्रतिभाति प्रत्यक्षवत् पाभासते इत्यर्थः
प्रतिबोधनाय विज्ञापनाय। तेति । कृतः महान उपकारो : ताहशेभ्यः भवदूर,
इति शेष:।
प्राध्यति ।
माल्यवता रावणमातामहमावा प्रार्थ्य अनुरुध्य बाली युमाक घाते
बध बधार्थमित्यर्थः नियुज्यते, तेनापि बालिनापि राबणे मैवौं सौहाम् अनुरुध्य अनुसत्य
व्यपेचते विशेषेक प्रतीक्ष्य तिष्ठति युभयातायति शेषः ॥ २५॥
(७). पन्याः पद्धति: रीतिरित्यर्थः । चारिति। चारित विष्ठन्तीति पारिवस्था,
सरितानुवर्तिन इति यावत् तेषाम् ।
नैति। तादृशः चारिवस्ख इत्यर्थः सुहृतकाव्य माध्यख्यम् पौदासौन्धन अवलबते
म पाश्यति। ममापि पस्मिन् महावीरे रावणसुहृदि बालिनीति शेषः मानसं सोत-
कण्ठमिव तद्दर्शनार्यमुस्कण्ठितमित्यर्थः ॥ २६ ॥

·पञ्चमोऽः। ? इतरे। का अन्यत्र रामदेवात् प्रमूनि अक्षराणि भाम ? (च)। रामः । भद्र तं सौजन्यम्। अधुना नन्द महाभाग ! खषु लोकेषु (छ)। दनुः। यथा पाज्ञापयति [ इति निष्क्रान्तः ] लक्ष्म। प्रायें ! बालिरावणयोः किंनिबन्धना मैत्री श्रम। कैलासे तुलिते जिते त्रिभुवने दृप्यन्तमभ्युद्यतं दोर्युद्धाय दशास्यमिन्द्रतनयः प्रक्षिप्य कक्षालये। साध्यं कर्म समाप्य सप्तसु नदीनाथेष्वथो मुक्तावान् उन्मुक्ताय नताय याचितवते सख्यञ्च तस्मै ददौ ॥ ३७॥ लक्ष्म। दुरात्मन् ! पौलस्त्यकुलपांसन ! एष ते क्षत्रिय परितापिनो (छ) वीर्यस्य उत्कर्षः ? रामः। एवमुत्तरोत्तरभावचित्रीयते जीवलोकः (ज)। . (च) रामदेवात् अन्यत्र अन्यस्मिन् क कस्मिन् पुरुष इत्यर्थः प्रमूनि पक्षराणि वच- मानि नाम सम्भावनायाम् ? । एतादृशवचनं तादृशे वौरे प्रतिस्पर्धिनि रामादृते को वनु शक्रोति ? नव कोऽपौति मया सम्भाव्यते इत्यर्थः । भद्रम् उत्तम सौजन्यं कृतम् पाचरितम् एतत्कथनेनेति भावः । नन्द मोदख । कैलासे इति। कलासे पर्वते इति शेष: तुलिते उद्धृते बाहुभिरिति शेष: विभुवने जिते पराभूते सति रावणेनेति शेषः दृप्यन्तं गर्वपूरितमिति यावत् दोर्युद्धाय बायुद्धाय अभ्युद्यतम् अभ्युत्थितं दशस्य रावणम् इन्द्रतनयः बाली कक्ष: बाहुमूलमेव पालयः ग्या तस्मिन् प्रक्षिप्य सप्तम नदीनाथषु समुद्रषु सान्धा कर्म सन्धयोपासनविधि समाप्य अथ सम्वधासमापनानन्तर मुक्तवान् त्यक्तवान् कचालयादिति शेष: उन्मुक्ताय नताय प्रति गताय याचितवने तस्मै रावणाय सख्य मेवी ददौ च । शार्दूलविक्रीडितं इत्तम् ॥३०॥ (क) वियपरितापिन: पवियान् परितपतीति तथोक्तस्य वीर्यस्य वानरचूर्णित- सेति भावः । (अ) उत्तरोत्तरभाव: उत्तरोत्तरं भाव: प्रकारः विभिन्न इति भावः यस्य तपामतः । चिवीयते पायथ्यवत् प्रतिभाति

·१५६
महावीरचरित
लक्ष्म। पाये ! पुरत एष ते शुभ्रगिरिः (झ) किनाम-
धेयः ?
श्रम। नायं गिरिय॑शोराशिरित वीरस्य बालिनः ।
एष दुन्दुभिदैत्येन्द्रमहिषस्यास्थिसञ्चयः ॥ ३८ ॥
लक्ष्म । उपरुद्धानि भनेन व नि, तत्परिहत्य गच्छामः (ज)।
रामः । ननु एहि [इति पदेन क्षिपति ]
श्रम। आश्चर्यम्।
यत् क्रन्दननन्दन: कपिहषा निर्मथ्य दोस्तम्भयो:
व्यापारण निरास्थदास्थितगिरेवहिषो दुन्दुभैः ।
तत् कङ्कालमकाण्ड पाण्डरघनप्रस्पईि रुन्धत् पुनः
पादाङ्गठविवर्तनादिदमितो निर्विन्ध्यमाविष्यति ॥ ३८ ॥
(झ) शुभगिरिः वेतपर्वतः ।।
मेति । अयं गिग्नि, वीरस्य बालिम: यशोगशिरिव दुन्दुभिर्माम देत्येन्द्रो महिषः
तस्य पस्थिसञ्चयः कालराशिरेषः ॥ ३८॥
(अ) उपनद्धानि निकद्धानि। वानि पन्थानः । परिदृत्य अतिक्रम्य ।
यदिति। संक्रन्दनः इन्द्रः, संक्रन्दनो दृश्यावनस्तराषायामघवाहन इत्यमरः । तस्य
नन्दमः कपिनषा वानरराजो बाली दोस्तम्भयोः बाहुरूपयो: स्तम्भयो: व्यापारण पास्थितः
भारुढ़: गिरिः किष्किन्धयाट्रियन तथाभूतस्य देवहिष: असुरस्य दुन्दुभः यत् कालं शरीरा-
स्थीत्यर्थः निर्मथ्य निष्षिष्य निरास्थत. निचिक्षेप प्रकाण्ड पागडरो यः धनः मेघः तस्य
प्रस्पर्द्धि अनुरूपमित्यर्थः रुन्धत् मार्गनिरोधीत्यर्थः तत् कालं पुन: पादाङ्गुष्ठेन गमस्येति
शेष: विवर्तनात् व्यापारणात् इतः अस्मात् स्वस्थानादित्यर्थः निर्विधा नास्ति विधाः
तदाख्यः पर्वतः यस्मिन् तत इदं हस्न निर्दियमानम् पाविधाति पामम्यकद पैक
विधापर्वत इव भाचरति इति यावत् । पादाङ्गष्ठविवर्तनादयमितो निबन्धामाविध्यति ।
पति पाठे च भयं रामः निबन्दा सफल यया तथा प्राविध्यति निरस्थति पति वा पर्थः
शार्दूलविक्रीड़ित वृत्तम् ॥ २९॥

·पचमोशः। लम। प्रशान्तगधीरनोलविपुलश्रीः परखगिरिभूमिः प्रसज्यते (ट)। बम। ऋषमूकपम्पापर्यन्तभूमयः खलु एताः । तथा च अग्रतो मतङ्गाश्रमपदम् । यत्र शून्योऽपि सविहितसोमचष- कविशेष-पानपरिकरास्तोर्णवर्हिः इध्यवान् पाज्यगन्धिः पद्यापि भगवान् वैवानरः समिध्यते (उ)। रामः। अचिन्त्यसमृदयस्तपसां विशेषाः (ड)। श्रम। देव ! पश्य पश्य । इह समदशकुन्ताकान्तवानोरमुक्ता- प्रसवसुरभिशीतखच्छतोया वहन्ति । फलभरपरिणामश्यामजबूनिकुञ्ज- स्खलनमुखरभूरिस्रोतसो निझरिखः ॥ ४ ॥ (ट) प्रशान्तेति। प्रशान्ता सौम्या गम्भौरा दुरवगाहा नौला विपुला महती वीर्यस्या सयोता। प्रसज्यते सन्ततं दृश्यते इति भावः । (3) ष्यमूकेति । ऋष्यमूकब पम्पा नाम सरस तयोः पय॑न्तभूमयः प्रानदेयाः । मतकायमपद' मतङ्गस्य मुनेराश्रमस्थानम्। यव पाश्रमपदे शून्योऽपि ऋषिण विरकि तोऽपि। सनिहितेति। सब्रिहित स्थितः सोमवषकविशेषपाचपरिकर: सोमरसपा- मपावैविशेषपाचसमूहस पास्तीर्णः समन्ततः सञ्जित: वहिः को यस्य सः भवान् काष्ठसमन्वितः पान्यगन्धिः हविर्गन्धिः वैश्वानरः पतिः। समिध्यते खयमेव प्रज्वलति । (3) पन्निन्लासमयः पचिन्तनीयप्रभावाः । रहति स पस्मिन् प्रदेश समदः समुझसहिः शकुन्तः पक्षिमिः पाक्रान्तेभ्यः पध्यासितव्यः वानौरभ्यः बेतसतल्भ्यः सत्तः त्यक्तेः पक्षिणामाक्रमचात् पतितरिति भावः प्रसवः तत्पुर्वी रिव्यर्षः सुरभौणि सुगन्धानि शीतानि शौतखानि सकानि निर्मबानि नोयानि यासु वा: फलभराणां फखसमूहाना परिणामेन परिपाकेष खामा ये जन्बूनि- अमा: नबनानि तेषु खखनन महान यहा तेषां वत्फखानामिति भावः वामन १४ ·महावीरचरिते पपिच । दधति कुहरभाजामन भल्लूकयूनाः मनुरसितगुरूणि स्यानमम्बूकतानि । शिथिरकटकषायः स्यायते सल्लकोना- मिभदलितविकोणग्रन्थिनिष्यन्दगन्धः ॥ ४१ ॥ लक्ष्म। तत् किमभित एव प्रवृद्धपौरस्त्यमारुतविहन्य- मानकदम्बानि काननानि सङ्गलितवाष्पपटलया दृशा परि- क्षिप्य धनुरवष्टभ्य धारचरितशरीरेण भार्येण सपदि स्थीयत ? (ढ)। श्रम। वत्स ! किं न पश्यसि ? स्थितमुपनतजृम्भाग विम्बैः कदम्बैः कृतमतिकलकण्ठ स्ताण्डवं नीलकण्ठः । : पतनेन मुखराणि सशब्दानि भूरीणि स्रोतांसि यासां तथाविधा: निरिण्यः सरितः बहन्ति प्रसरन्ति । मालिनौहत्तम् ॥ ४० ॥ दधतीति। पत्र पस्मिन् प्रदेश कुहरभाना महरवत्तिनां भकयूनां तरुणमल्लू- कानाम् धनुरसितेन प्रतिध्वनिना गुरूणि महान्ति अम्बकतानि निष्ठीवनशब्दा: स्यानं इद्धि दधति गच्छन्ति। तथा शिशिरः शीतलः कटुः तीव्रः कषायः सुरभिः सबकीनां गज- भत्यक्षविशेषाणाम् इह स्तिमिदं लितानां खगिहतानां विकीर्णानाम् इतस्ततो विचितामां ग्रन्धीनां निष्यन्दगन्धः निर्याससौरभ स्यायते वईते प्रसरतीत्यर्थः । मालिनीवृत्तम् ॥४१॥ (ट) प्रवेति। प्रवद्धन वृद्धि गतेन पौरस्य न पूर्वदिग भवेन मारुतेन वायुना विहन्धमाना ताड्यमानाः कदम्बा: तरुविशेषाः येषु तानि पूर्ववायुसंस्पर्शजनितकुसुम- प्रकरकदम्बानौति भावः । सङ्कलित सम्पतित वाष्पाणाम् भपूणां पटले समूहः यस्याः सथाभूतया। दृशा दृष्टया उद्दीपकत्वादिति भावः । परिक्षिप्य निरीक्ष्य । पवष्टभ्य पाश्रित्य रहौत्वति यावत् । धौरीति। धौर चरित' चेष्टित यस्य ताह नीर यस्य तथोक्तन। बायण रामेण। सपदि सहसा। स्थीयते स्थितिः सियो

·पञ्चमोऽङ्कः।
१५८
उपरिविघटमानप्रौढ़तापिञ्छनौल:
श्रयति शिखरमट्रेनूतनस्तोयवाहः॥ ४२ ॥
लक्ष्म। [स्वगतम् अपि नामायम् प्राय: केनचिद्रसा.
न्तरेख विक्षिप्यते ? (ण)।
[नेपथ्य]
मातामह ! निवर्त्तख (त)।
वबियोगादयुक्तोऽपि बधः साधोः करिष्यते ।
पूज्योऽपि ननु मित्रस्य यो गुरंगुरुरेव सः ॥ ४३ ॥
सक्षम। प्रायें ! कोऽयम् ?
अम। देव! पश्य पश्य ।
स्थिसमिति। कदम्वैः उपनता उपस्थिता जृम्भा विकाश: गर्भ अभ्यन्तरे येषां
साशनि विकासोन्मुखानीति यावत् विम्बानि कुसुमानि येषां तथाभूतैः स्थितम् ।
अतिशयन कल: मधुरांस्फुट: कण्ठो येषां तादृशैः नीलकण्ढ़ : मयूरैः ताण्डवं मृत्य'
तम् । ननन: पतएव उपरि विघटमान विकसत् प्रौढ़ प्रबद्धं यत् तापिञ्छ तमालपुप
तहत् नौल: तोयवाह: मेघः अट्र: पर्वतस्य शिखर' रङ्ग श्रयति पधिरोहति मालिनी..
वृत्तम्। ४२॥
(प) रसान्तरेण अन्येन विप्रलम्भयङ्कारभिन्नेन रसेन वीराटिनेति भावः । विचिप्यते
भाक्रम्यते। प्रियाविरहस्य उद्दीपनवस्तुदर्शनात् रामस्य चित्तवैकल्य मवेत् तस्मात् यदि
अधुना भावान्तरमाश्रयति चित्तमस्य तदा श्रेयः। उक्तश्च, मेघालोके भवति सखिनी-
ऽप्यन्यथात्ति चेतः कण्डानेषप्रणयिनि जने किं पुनरसंस्थे इति ।
(स) मातामहति। मिवस्य रावणस्य मातामह खस्य मातामहत्वाध्यास: सौद्याति-
यद्योतनार्थः।
त्वनियोगादिति । तव नियोगात् पादेशात् भयुक्तोऽपि पनुचितोऽपि साधीः
रामस्य वध: करिष्यते मयेति शेषः । ननु भो: मिवस्य यो गुरुः स गुरुरेव पतः पूज्य:
अपि पूजनीय एव पपिरवार्थः । अनुष्टुव वृत्तम् ॥ ४ ॥

·महावीरचरित बिभ्राणचार चामीकरकमलमयं दाम इत्तं मघोना पिङ्गेनाङ्गेन सध्याकुरित इव महानम्बुवाहस्तड़ित्वान्। उत्पाताविहमूतैर्दधदुपरि गिरेगेरिकाङ्गस्य लक्ष्मीम् पन्तः सोमन्तरेखामिद वियति जवादिन्द्रसूनुस्तनोति ॥४४॥ लक्ष्म। पार्य ! पार्य! दिया प्राप्तः सः वीरगोष्ठीदान प्रियमुहत् माधवतः (थ)। रामः। [खमतम् ] महावीरः सः । [ततः प्रविशति बाली] बाली। लोकालोकालवालस्खलनपरिलसत्सप्तमाम्भोधिपूर विनिष्यत्पूर्वकल्पत्रिभुवनमखिलोत्खातपातालमूलम् । पर्यस्तादित्यचन्द्रस्तवकमवपतमूरिताराप्रसूनं ब्रह्मास्तम्ब लुनीयामिह हिमम विधावस्ति तीव्रो विषादः ॥४५॥ विधाण इति। मघोना इन्ट्रेव दत्त चार मनोनं चामौकरकमलमय वाचक पचप्ररमित्यर्थः दाम माल्यं पिन पिचरेब पोन विधाप: दधानः पतएव सन्याया सन्धयारागेछ कुरित: व्याप्त: तड़ितत्वान् महान विद्युत्वान् पन्जुवाह एव मेघ इव इन्द्र- सूनुलो उपरि उत्पतनेन पाविद्धा सोचिता लघीव प्रतीयमानेति भावः मूर्तिर्यस्य तथाभूतस्य गैरिकाङ्गस्य गैरिकाणि रकानौति भाव: पानि यस्य तथाभूतस्य गिरेः पर्वतस्य खौं श्रियं दधत् पाश्यन जवात् वेगात् वियति पाकाशे पन्त: नमोमध्ये इत्यर्थः सौमन्तरेखामिव कैथान्तर्गतवम रेखामिव तनोति विस्तारयति। सन्धराहत्तम् ॥४॥ (थ) प्राप्तः उपस्थितः। वीरगोष्ठौति। बोरा गोष्ठी समा संग्राम इत्यर्थः तस्या दाने प्रियः सुहत् बन्धुः युद्धदानार्थीत्यर्थ: "माधवत: मघोनः अपत्य पुमान् माधवत: इन्दसूचरित्यर्थः । बोकेति। लोकालोकः सप्तमहोपान्तस्थिवजलधिपरपारवती चक्रपालाचल एव पालबाल: चमूलस्थजलनिरोधी वेष्टनविशेषः तस बनेन ब्रह्मापाचोन्पाटनवेगात विपासनेति भावः परिवसन्तः प्रसरत: उछलन्त रति यावत् निरीधामावादिति ·पञ्चमोऽमः। १५१ माल्यवता एवं नामायुक्तमनुरुध्यमानाः पुमांसो महति प्रयुक्तगहरे पात्यन्ते। यदनेन पौलस्त्यमैत्रीदिवसमनुस्मार्थ सत्रभवतो रघुध्वजस्य निधने नियुक्तोऽस्मि । महो! ग्रहः । प्रातरारभ्य मामनुबध्नन् किष्किन्धायाः प्रस्थाप्य सम्पति निवृत्तः (द) कष्टं भो: ! कष्टम् । दौरात्मयादरिभिर्निजार्जवशुचौ मायाविभिर्वञ्चिते धर्मात्मन्यतिथी निजानपि जगत्पूज्ये एहानागते । एतस्मिनुचितं न नाम विहितं वाचापि नोक्तं प्रियं धिक् पापेन मया रिपाविव कथं बद्धो बधायोद्यमः ? ॥४६॥ भाव: सप्तमस्य अम्भोधेः खादूदकस्य समुद्रस्य पूरा: प्रवाहा बस्मिन् तत्, विश्लिष्यन्ति विश्लेषं गन्ति पूर्वस्य कल्पस्य सृष्टिकालस्य वीणि भुवनानि यस्मिन् तत्, अखिलं सम- यम् उत्खातं पातनमेव मूलं यस्मिन् तत्, पर्यस्तौ पतिती श्रादित्यचन्द्री सूर्य्याचन्द्रमसा- वेव स्तवको गुच्छौ यस्मिन् वत्, अवपतन्ति खलन्ति भूरीणि बहनि तारा नक्षत्राण्य व प्रसूनानि पुष्पाणि यस्मिन् तत् यथा तथा ब्रह्मस्तम्ब ब्रह्माण्ड क्षमिति भाव: लुनौयाम् उच्छिन्द्याम् उत्पाट्य विध्वंसयेयमिति यावत्, शक्याथें विधिलिङ्। इह पस्मिन् विधी व्यापार ब्रह्माण्डोत्पाटने इति भावः मम तीव्र: दारुणः, विषादः हि क्षोभ एव अस्ति विधाढनिषेधेन तदकरणादिति भावः यहा दह विर्षी रामनिधनव्यापार इति भाव: मम तौवः विषादः अस्ति सामान्यकर्मत्वात् निरपराधतया पयुक्तत्वाचेति भावः स्रग्धरा- चम् ॥ ४५ ॥ (द) पयुक्तामिति । पयुक्तम् धनुचितम् पनुरुध्यमानाः पशुरोधेन कार्यमाणाः । पयुक्तगहरे भयुक्तकर्मजनिते नरक इति भावः । पौलस्त्य ति। पौलस्त्य न रावणेन या मैवी मिवभावः तस्या दिवसः तम् । यस्मिन् दिवसे मैवी कला त दिवसमित्यर्थः अनुबाय भारयित्वा। रघुधजस्य रघुवंशध्वजभूतस्य रामस्येति यावत् । यह: निबन्धः । अनुबन्धन् भनुसरन् पनुरुन्धनित्यर्थः निहत्तः प्रस्थितः माल्यवानिति शेषः । हीरात्मयादिति। मायाविभि: मायानिपुणः परिभिः शबुभिः दौरात्मात् दुरामवाम् पाभिव्य स्वर्थः, ययय पञ्चमी वञ्चिते प्रतारित उतभाय इति भावः निवन जीयन

·१६२
महावीरचरित
कथितञ्च सम्प्रत्येवमेव चारकैः विभीषणेन. सुग्रीवस्यापि
अनाख्याय रामान्तिकं श्रमणा प्रेषिता, प्रतिपबलवाधि-
पत्यश्च तस्य दाशरथिरस्मिन् मतङ्गाश्रमोपकण्ठ वर्तत इति
(ध)। भवतु अवतरामि। [ तथा नाटयति ] कः कोऽत्र
भोः।
विजितपरशुरामं सत्यधर्माभिरामं
गुणनिधिमभिरामं द्रष्टुमभ्यागतोऽस्मि ।
भवति च फलवत्ता चक्षुषस्तत्र दृष्टे
भवति च रमणीयो दर्पकण्ड निकाषः ॥ ४७ ॥
रामः। वत्म सौमित्रे ! मामिहस्थमावेदय महाभागाय ।
लक्ष्म। [ उपसृत्य ] अयमार्यस्तिष्ठति तदुपसर्पतु महा-
भागः।
भावेन सारण्येन शुचि: पविव: तस्मिन् धर्मात्मनि धर्ममये जगतां पूज्य पाराध्ये
अतिथौ पागन्तुके एतस्मिन् रामे निजान् ग्टहान् भागतेऽपि पापन पापकर्मणा मया
उचितम् पनुरूपम् पातिथ्यमिति शेष: न विहितं नाम प्राकाश्य, प्राकाश्येन पातिथ्य
न कृतमित्यर्थः बाचापि प्रिय' न उक्त' रिपाविव शवाविव कप बधाय उद्यमः उदयोगः
बडः ? कृतः धिक मामिति शेषः। एतादृशकार्यकारिण' मां निन्दामौत्यर्थः, पिङ
निर्भमननिन्दयोरित्यमरः । शाटू लविक्रीड़ित वृत्तम् ॥ ४८ ॥
(4) चारकैः गूढ़पुरुषः। सुग्रीवस्यापि चनाख्याय सुग्रीवमपि पनुकत्यर्थः। प्रति-
पवेति । प्रतिपनम् पौलत' लकाया भाधिपत्य येन तथाभूतः ।
: विजितेति। विजित: परपरामो येन , सत्य धर्म पभिरमत इति तथोकी, गुण-
निधि गुणानां धैर्यगानीर्यादीनां निधिराश्रयः तम, अभिरामं सुन्दर राममिति शेषः,
द्रष्टुम् पन्यागतः प्राप्तः पनि। तव तस्मिन् राम दृष्टे सति चतुषः फलवत्ता सार्थकता
भवति च, रमणीय: ननोऽभिमत: दर्पकणोः निकाष: निरसनं भवति च । मालिनी-
इतम्॥४७॥

·पञ्चमोऽ। बाली। अपि त्वं पुनरसो लक्ष्मण: ? संक्षा। अथ किम् ? [उभौ उपसर्पतः] बाली। [वगतम् ] स एष रामश्चरिताभिरामो धर्मकवीरः पुरुषप्रकाण्डः । खान्येव पूर्वाणि परैश्चरित्रैर्योऽत्यगुतैरप्रतिमोऽतिशेते ॥ ४८ ॥ [प्रकाशम् ] राम! पानन्दाय च विस्मयाय च मया दृष्टोऽसि दुःखाय वा वैतृष्णा तु ममापि सम्प्रति कुतस्त्वदर्शने चक्षुषः ? । त्वत्साङ्गत्यसुखस्य नास्मि विषयस्तत् किं वृथा व्याहतैः ? अस्मिन् विश्रुतजामदग्नादमने पाणौ धनुजृम्भताम् ॥ ४८ ॥ रामः । दिध्या यदद्य दृष्टस्त्वं सत्यमेतञ्च युज्यते । किं त्वशस्त्रेषु युष्मासु कथं रामोऽस्तु सायुधः ? ॥५०॥ स इति। चरित: कार्य : पभिरमते इति तथोक्त:, धमकवौरः एकमावधर्मवीरः पुरुषप्रकाण्डः प्रशस्तः पुमान् स एषः, अप्रतिमः अतुल्यः यः परः महरिः पत्या : अतीव लोकोत्तररित्यर्थः चरिदै: खान्येव पूर्वाणि पूर्वपुरुषाणां चरितानौत्यर्थः पतिशेते पतिशय्य वर्तते। उपजातिहत्तम् ॥४८॥ पानन्दायेति। पानन्दोय प्रौतये विस्मयाय लोकोतरचरितरूपदर्शनजनितचमत्- काराय वा पचान्तरे दुःखाय एतादृशोऽपि हन्तव्य प्रति विषादायेत्यर्थः सम्प्रति दृष्टोऽसि, तु पुनः तव दर्शने मम चक्षुष: वैष्णमपि वृथामावोऽपि बप्तिरपि कुतः ? नैव दृप्ति- रस्तीत्यर्थः पुनः पुनस्तव दर्शनेच्छा मम वर्तते प्रति भावः । तव सातिरेव साहत्य सा इत्यर्थः तेन यत् सुख तस्य विषयः पावम् न अमि पई लव मैवीसुखलोलुपो नरति भावः । तत् तस्मात् हेतोः वृथा निरर्थकरित्यर्थः बल्पिते: भाषित: किम् ? न विमपि प्रयोजनमित्यर्थः, पस्मिन् विश्चत प्रसिद्धं प्रख्यातमित्यर्थः नामदग्न्यस्य भार्गवस्त्र दमन येन तादृशे पायो धनुः जम्भतां राजताम् । चनु हाणेति भावः। भाईल- विक्रीडित इत्तम् ॥ ४॥ दिति । पद्य बयत् दृष्टः पबलोकितः मयेति शेषः नत् तब दर्शनमित्यर्थः ·१६४ महावीरचरित बालो। [विहस्य ] भो महाक्षत्रिय ! किमिति अननु- कम्पनोयान् (न) अपि एवम् अस्मान् अनुकम्पसे । ज्ञाता एव वयं जगत्सु चरितैर्वाग्भिः किमाख्यायते ? संयत्तो भव सत्यमस्ति भवतः सत्यो मनुष्यो भवान् । शस्त्रैरव्यवधीयमानविजयाः प्रायो वयं तेषु चेद ग्राहस्ते सुखमाखसन्ति गिरयो यैर्वानराः शस्त्रिणः ॥ ५१ ॥ तदितः स्थलोमधितिष्ठावः । लक्ष्म। प्राय ! यथाह महाभागः स्वजातिसमयव्यवस्थिता युद्धधर्मा इति (प)। बालिरामौ। [अन्योन्यमुद्दिश्य ] दिल्या भाग्य न जातमिति शेष: भाग्यशालिन एव भवद्दर्शन लभन्ते इति भावः । एतञ्च मदुक्त सत्य युज्यते युक्तियुक्तं भवति किन्तु पशस्त्रेषु अधृतशस्त्रेषु युभास रामः कष सायुधः सशस्त्र: पस्तु ? भवतु । पशस्त्र शस्त्रपाणिभियुनौतेति शास्त्रादिति भावः । पनुष्टुव हत्तम् ॥ ५० ॥ (न) अननुकम्पनीयान् दयानर्हान् पाततायित्वादिति भावः । जाता इति । वयं चरितै: जगत्गु ज्ञाता एव विख्याता एव, वाग्भिः वचनैः किम् पाख्यायते कथ्यते ? वचन पुनरुक्तमिति भावः। संयत्त: सबद्धः भव भवतः सत्यम् बस्ति, भवान् सत्य; यथार्थप्रियः मनुष्यः, वय प्रायः शस्त्र : अव्यवधीयमानः न व्यव- धानयोग्य: विजयः येषां तादृशाः शस्त्राणि पस्माकं विजयन प्रतिहन्तु शक्नुवन्नौति भावः। तेषु शस्त्रेषु ते तव पाह: निबन्धः शस्त्रधारिणमते नान्येन योव्ये इत्येवंरूप इति भावः चेत् यदि, तदा गिरयः सुखम् पावसन्ति जीवन्ति तिष्ठन्नौति यावत, धैः गिरिभिः वानराः शस्त्रिणः पत्रधारिणः भवन्तीति शेषः पर्वता एव पस्त्राणि पब्याकमिति भावः । शार्दूलविक्रीडित उत्तम् ॥ ५१ ॥ (प) खजातीति । खस जाति: खजाति: तस्याः समयः पाचार: नियम इनि मावत वखिन् व्यवस्थिताः पवताः । वानराणां शस्त्रव्यवहारः पर्वतेविति पर्वता एवंषां असावविभावः।

·पक्षमा
कामं त्वया सह साध्यो वीरगोष्ठीमहोत्सवः ।
किं त्विदानीमतिकान्ते त्वय्यवीरा वसुन्धरा ॥५२॥
[परिक्रम्य निष्क्रान्तौ]
ला। कथमास्फालिते धनुषि कुपितः सांक्रन्दनि: (फ)।
तथाहि।
मर्जत्पर्जन्यघोरस्तनितमविरतं तिग्मगम्भौरमन्त-
गर्जन गुजाभजृम्भाविवृतमुखविशहिखदिक्चक्रबालः ।
संरम्भोत्तम्भतुङ्गस्थितवितततडिपिङ्गलाङ्गलकेतुः
व्यस्तं विस्तार्य दर्पादपिहितगगनोत्सङ्गमङ्गंधुनोति ॥५३॥
[ नेपथ्य ]
विभीषण ! विभीषण !
भार्यस्य बालिन इव ध्वनिरेष नूनं
तस्येव नूतनघनस्तनितप्रचण्डः ।
काममिति। त्वया सह वीरगोष्ठीमहोत्सवः संग्रामानुष्ठानानन्दः माध्य: प्रशस्य::
किन्तु इदानीं त्वयि पतिक्रान्ते वौरखोकं गते इत्यर्थः वसुन्धरा पृथ्वी पवौरा वौररपिता
भविष्यतीति शेषः ॥ ५९॥
(क) पाम्फालित मौर्यासयोगेन टारित इति यावत् सान्दनि: संक्रन्दन इन्द्रः
वस्थ अपत्य पुमान् सान्दनिः बालीत्यर्थः ।
मर्जदिति। गजन् यः पर्जन्यः मेघ: तस्येव घोर तीव्र स्खनित यबिनु तत् यथा
तथा अविरत सन्तत तिग्मगन्भौर तौणगमौर' अन्त: मध्ये गर्जन हवंद्रिव्यर्थः सखाम
गुनाफखनिम भया सादानेन बिहते प्रकटिते मुख विशत् विशमा समसाना दिशा
चक्रपाल मखल यस्य तथोक्तः। संरम्भस्य क्रोधस्य उत्तम्न उदरीन तु उन्नत
बषा तथा स्थित: विततः विस्तृत: तडिदिव विद्युदिव पित: लाल एव वैतुलन: यस
सब भूत: दर्पात् पपिहित: पाच्छादित: गगनोसा: गगनाभोग: येन तथाभूत पर
व्यस्त विपरोत' यथा तथा विस्तार्य धुनोति कन्पयति गर्नन् रत्यव गुचन इति पाठा-
तरम्। बबराहतम् ॥ ५३॥

·महावीरचरित मौर्यौरवश्व कुत एष भयानकः स्याद ? व्यापारितं किमु हरेण धनुः पिनाकम् ? ॥ ५४॥ लक्ष्म । प्रायें ! अयं नु कः ? बम। स एष खलु विभीषणसखः सुग्रीवः सविमर्षसंरम्भं मम्प्रहारमनुसरति। सर्वे च यूथपतयो गिरिगहरेभ्यः संप- तन्ति (ब)। लक्ष्म । तेन हि सम्प्रति मयापि पारोपयितव्यं धनुः । श्रम। एष बालिकायदुन्दुभिकरङ्गासप्ततालगिरिमहोत लानि भवदार्य रामतूणीरमधिशयित: शर: (भ)। [ नेपथ्य ] मद्रोहाच्छपथात् प्रसीदतु मति: पौलस्यसुग्रीवयोः हे वीराः कपयः ! शमोऽस्तु भवतामोश: स एवास्मि चेत्। रामात् प्राप्तमहायवीरमरणस्याशास्ति चैषाद्य मे योऽहं सूर्यसुतः स एव भवतां योऽयं स वमोऽङ्गदः ॥ ५५ ॥ पार्थसेति। पार्यस्य बालिन दव एष ध्वनिः सिंहनादः। तस्येव बालिन दूब नूतनस्य नवोदितस्य घनस्येव स्तनितं गर्जित तहत् प्रचण्ड: उत्कट: एष भयानक: मौर्षों- रवश्व धनुष्टहारच कुत: स्यात् ? किम किमिति हरख पिनाकं व्यापारित प्रास्फालित? नून मन्थे। वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ ५४ ॥ (घ) सविमर्षसम्म विमषण तकग सह संरम्भः सन्भमः कोपो वा यव तत् वधा तषा। सम्प्रहार' युद्धम्। यूथपतयः वानरसेनापतयः । (भ) बालोति । बालिन: कायः शरीर दुन्दुभ: महिषाकारदत्यस्य कर अस्थि- कूटं सप्त ताला: श्रेणीबद्धाः सप्तसंख्यकास्तालतरव: गिरिः पर्वत: महीतलच तानि । चवदार्य निर्भिद्य। मद्रोहादिति । पौलस्थसुग्रीषयोः विभीषणसुयौवयोः मतिः मयि द्रोह: हिंसा रामिण छत.इति भावः तस्मात् मवधादित्यर्थः शपथात् यवथें पञ्चमी शपथ कृत्व त्यर्थः ·पञ्चमोऽङ्कः। लक्ष्म। तदयमनुचराजानियन्त्रणोन्मुक्तवीरसमयसङ्गलस- दसधदुःखनिभृतथपतिभिः आर्येण च सपक्षपातवाष्येण वोच्य माणः स्वद्रोहशपथयन्त्रितसशोकविभीषणन याथमान- शरीरसौष्ठवः प्रयत्ननिरुद्दनिष्ठुरप्रहारमर्मच्छेदवेदनावेगः परिष्वङ्गव्याजवितसुग्रीवकण्ठपरिधोकतखकण्ठकनककमलमा- लागुणः शक्रसूनुरस्यामपि दशायां वोरश्रिया प्रदीप्यते (म)। [ततः प्रविशतः सुग्रीवविभीषणी बाली रामश्च ] धंदा रामेण बाली हतः तदा वय' के इति विचार्य न कदापि रामण वैर कर्तव्यं यदि क्रियते तदास्माकमोडक् पातकं भविष्यतीत्येव दिल्यमाश्रित्येति यावत् यहा स्वस्थ पात्मनः द्रोहो यस्मिन् तादृशात् शपथात् यदि विरुद्धमाचरसि तदा खद्रोहपातकं लप्सास इत्येव पात् शपथात् । प्रसीदतु प्रसन्ना भवतु हे वीराः कपयः ! स एव पनि भई भवतां ईश: स्वामी चेत् तदा शम: शान्तिरम्तु राम विद्दषो मास्विति भावः। रामात् प्राप्त महाघ महामूल्य' वीरमरणं वीरोचितमृत्युर्येन तथाभूतस्य मे मम अद्य एषा पाशश च अस्ति यत् भवतां अहं य: सूर्यसुतः सुग्रीव: स एव अयं सूर्यसूतः यः, स एव वन्म: अगदः भवद्भिः सुग्रीवोऽहमिव वत्सश्चाङ्गन्दः सुग्रीव एव दृश्य इति भावः। शार्दूल- पीड़ित वृत्तम् ॥ ५५ ॥ (म) तदयमिति। अनुचराणां सैनिकानां पाचया बालिनः पार्दशनेति यावत् नियन्त्रण निरोधनं यस्मिन् तद्यथा तथा उन्मतास्य परित्यक्तस्य वौरसमयस्य वीराचार स्य संग्रामावतरणस्येति यावत् सङ्गेन सम्पर्कण वीराचारत्यागवशेनेति भाव: लसन्ति स्परन्ति पसह्यानि यानि दुःखानि : निभृताः नि:शब्द' स्थिता: तैः। सपक्षपातवाष्येण पक्ष- पात: बह: तेन सहितानि तनिबन्धनानीति यावत् वाष्पाणि यस्य तादृयन । वौट माण: निरोन्माण:। खद्रोहति । खस्य पात्मनः द्रोहः मध इत्यर्थः तस्मिन् यः शपथ: प्रागुक्त: तेन यन्वित: निरुद्धः अतएव सथोक: विभीषण: तेन। याच्यमानेति याच्या मानं पृच्चमानमिति यावत् शरीरस्य सौष्ठव मुष्ठुता खान्थ्यमिति यावत् रामशरव्यथा प्रगाढ़ा नर्वेति भावः यस्य लथोक्तः। प्रयवन निरुद्धः संगोपित इति भाव: निष्ठुरण प्रहारण रामशरस्येति भावः मर्मच्छदस्य वेदनावग: व्यथातिशय: येन तथोक्तः। परि- पाति। परिष्टङ्गव्याजेन पालिङ्गनमिषेय विभृते सुग्रीवस्य करू परिधीवत: बेष्टितः ·महावीरचरित रामः । प्रमावताभिजनवीय॑यशश्चरिधान पुण्यत्रियः कुलमहौधरभूरिसारान् । एवंविधानपि निपात्य कटुर्विपाकः सर्वइयः कषति हा विषमः कतान्तः ॥ ५६ ॥ •बाली। वम विभीषण ! पश्य पश्य मुष्ठ शोभते वक्ष- सुग्रीवस्य वक्षसि सहस्रपुष्करमालागुण: (य)। सुग्रीवविभीषणौ। [अपवार्य ] प्रकाण्ड शुष्काशनिपातरौद्रः क एष धातुर्विषमो विवर्त्तः । अस्माभिरायः शपथैर्निरः कथं विलयः कथमासितव्यम् ? ॥ ५७ ॥ निबद्धः इति यावत् खकण्डस्य कनककमलमालागुणः काञ्चनपनमालारज्ज येन तथाभूतः पालिङ्गनव्याजेन सग्रीवकण्ठे वकण्डादुन्युच्य काचनकमलमाला समर्पयनिति यावत् । मस्यामपि दशयां रणभूमिपातावस्थायामित्यर्थः । पप्रावतेति। सर्व जनं कषति निपौड़यतीति सर्वषः पतएव कटुः तौवः विपाक: परिणामः पाकत अलौकिक असामान्यमित्यर्थः अभिजनः अन्वयः वीर्य पराक्रमः यश: कौति: चरिन सक्लत येषां तान पुण्यश्रियः पुण्यलोकान् कुलमहीधरा: कुलपर्वता इव भूरिसारा महासारा: तान् एवंविधान् बालिसदृश्यन पुरुषानिति भावः निपात्यः कषति निसूदयति। हा खेदे कृतान्तो दैव विषमः दारुणः, कतासो यम- देवयोरित्यमरः। वसन्ततिलकं हत्तम् ॥ ५० ॥ (य) सहनेति सहसं पुष्कराणि पद्मानि तेषां मालागुणः माला एव गुणः रज्ज:। पका ति। पका सहसा शुष्क वस्तुनि पशनिपात: बचपातः यहा एक हाब्यन्नुवर्जित इति यावत् यः पशनिः वच तस्य पातः तहत् रौद्रः दारुणः धातुः बटुः क एष विवः विपरिणामः ! अम्माभिः शपथैः निरुद्धः समः पायः बालो कप' विषयः ! लयितुं शक्य: नैव पार्यवचन शपथनियन्त्रितरस्माभिः कदाचित् बानीय- मित्वर्थः कथं पासितव्यं तूचौं स्थातव्यमित्यर्थः पक्वत्वा वैरगोषनमिति शेषः । उपनाति- ·पषमोज। . . बालो। रामभद्र! रामभद्र! रामः। पाये ! पयमसिन । बाली। यदासक्तं देवादनभिमतसख्येऽपि हि जने मया सख्यं प्राणरतण इव तस्याहमधुना। यदन्यत् साधूनां तव च गुणराशेः समुचितं प्रहाण प्राणानां तदपि हि यथाशक्ति विदधे ॥५॥ रामः । [सविनयलज्जाशोकस्तिष्ठति] सुग्रीवविभीषणौ। [ जनान्तिकम् ] भार्ये श्रमणे ! कथ- ममृतङ्गदादिवास्माकं रामदेवादेष देवविपाकः ? (र)। मात्यवता किलैवमिति। [उभयोः कर्णे कथयति] बाली। वत्स सुग्रीव! सुग्री। [वाष्पस्तम्भ नाटयति] । बाली। ननु सुग्रीव ! प्राः प्रातिकूलिक: संवत्त: (ल)। सुग्री। [सकरुणम् आर्य पाय ! प्रसीद माज्ञापय । बालो। वत्स ! कथय कस्तवास्मि ? सुग्री। गुरुः स्वामी च । बाली। त्वं तु मम कः ? सुग्री। शिष्य: प्रेष्यश्च । श्रम। बदेति। देवात् दौर्भाग्यादिति यावत् न अभिमत सख्य' येन यस्य वा ताहोऽपि नने रावणे इति भावः यत् सख्य' मया पासक्त स्थापितमित्यर्थः अधुना पई प्रायः प्राथान दत्वति भावः तस्य सख्यस्य पण इव ऋणशून्य इव जात इति शेषः । साधूनां मुबशेष तव समुचितं पभिमतमिति भावः यत् पन्धत् सख्यमिति शेषः बह प्राथाना प्रहाणे परित्याग तत्समये इत्यर्थः तदपि यथानि विदधे करोनि। शिवरिती. उत्तम्॥५॥ (२) देवविपाक: बालिनिपाताप इति भावः । (ख) प्रातिलिकः प्रतिकूलवी। १५ ·१७. महावीरपरिवे बाली। वत्स ! कथय कः पावयोः अन्योन्यधर्मः। सुग्री। वशित्वं वो वश्यता च मम (व)। बालो। [तं हस्ते यहोवा] तर्हि दत्तोऽसि रामाय । रामभद्र ! ननु एष एयताम् । रामसुग्रोवौ। को हि पूज्यस्य गुरोर्वचनं न बहु मन्यते ? विभी। अहो विस्तरस्थानेऽपि धर्मोपपत्तिविशुद्धः संक्षेपः (१)। बालो। वम सुग्रीव ! अथ ब्रह्मपुत्रादाचार्याबाम्बवतः अधीतधर्मपारायणवचनेन कीदृशस्त्वया मैत्रीधर्म भाग- मितः (प)। सुनी। प्राणैरपि हिता वृत्तिरद्रोहो व्याजवर्जनम् । आमनीव प्रियाधानमत मैत्री महाव्रतम् ॥ ५ ॥ बाली। रामभद्र ! तवापि भगवतः सहस्रकिरणान्वयपुरो- हिताद वशिष्ठादेष एव हि सम्प्रदायः (स)। रामः। आर्य ! अथ किम् ? (ब) वशित्व वशडरत्वम्। वश्यता वर्शवदता। (५) विसरस्थाने बहुवतव्यस्थाने। धर्मति। धर्मस्य उपपच्या खोकारव विण्डः पूतः संक्षेप: खल्योक्तिः। खल्पेन धर्मयुक्तेन वचसा महानर्थ: संसाधित इति भावः । (घ) अथेति । अथ साम्प्रतम् । प्राचार्यात् गुरोः। अधौतेति। धौतानि धर्मपारायणवचनानि धर्मस्य परमार्थबोधकवाक्यानि यत तादृर्शन। मैवीधर्मः सख्यधर्मः पागमितः जातः । प्रागैरिति । प्रारपि हिता हितकरी वृत्तिर्व्यवहारः पद्रोह: पनिटानाचर ध्यानवर्जन कापट्यत्याग: बामनीव खसिनिय प्रियाधान' प्रियाचरण सुध्दौति भावः एतत् महाव्रत मैवी सख्यम् उच्यते इति शेषः ॥ ५९॥ (स) सहसकिरणेति। सहसकिरण: सूर्यः तस्य पन्धयः वंश: तस्य पुरोहितः वचात् सम्प्रदायः विचा।

·पञ्चमोऽर बाली। तदनेन मैत्रीधर्मेण भवद्भ्याम् अन्योन्यस्य वति- तव्यम् । मदनुरोधात् क्रियताम् उपनिबन्धः अग्निसाक्षिकश्च । समयो नातिवर्तते। सविहित एवायं मतङ्गयज्ञाग्निः (१)। रामसुग्रीवौ। [अन्योन्यहस्तग्राहम् ] पुण्ये मतङ्गयज्ञाग्नौ सख्यं निवृत्तमावयोः । ममेव हृदयं तेऽस्तु तवेव हृदयञ्च मे ॥६॥ बालो। रामभद्र ! अयं च वत्सो विभीषणस्खया प्रति- श्रुतलाधिराज्य एव पुरतः श्रमणायाः । विभी। [सलज्जाशम् ] कथं जातोऽस्मि ? श्रमणालाणी। महो! चारचधुमत्ता। रामः। अथ किम् ? विभी। सहि प्रसवं देवेन [इति प्रणमति । सुग्री। मयापि पविदितः श्रमणावत्तान्तः फलितस्विति तर्कितार्थोऽस्मि (क)। रामः ।. हे प्रियसादौ महाराजसुग्रीवविभीषणो! एष वामिदानी सौमितिः। सक्षम । पार्यो! लक्षणोऽभिवादयते। (४) उपनिवन्धः सख्याधनम्। मताति। मतास मुनेः यत्रापिः । पुछ इति। पुरवं पविवे मतस्य यज्ञापी यचानिसमीप रत्यर्थः पावधीः सख्य' नित सम्पन्नम्। ते तव हदयं ममेव, मे मम हृदयञ्च तवेव पन्तु भवत। पनु- दुवइत्तम ...॥ (1) चारचक्षुपत्ता पारा: गृढ़पुरुषा एव पचूंषि विद्यन्ते येषा ते चारचचुमन्न: तेषां भाव: चारचचुभत्ता राशानशारचक्षष इति वचनात् चारमुखेनैव सर्वमावर्षयतीति भावः। (क): फलित: सिद्धः। .

·महावीरचरित उभी। एसोहि वत्स ! [इत्यालितः] । अम। पतिगम्भीरः सरसः स्वीकारः (ख)। बाली। वत्स विभीषण ! तवापि प्रलम् बदानी स्वार्थ- शालीनतया, एवं परिणाममेवैतद वस्तु । रावणो हि नास्त्य वेति मवृत्तान्तेनैव व्याख्यातम् (ग)। अपत्यनेहसाम्येऽपि पिण्डोपजीविनो मातामहस्य विशे- षतो रावणहितोपस्थानं धर्मः। वयं कथयति तु मातामहः सम्यक् युक्तम् एव विभीषणस्य प्रेयसा रामचन्द्रेण योग इति । महान्त एव हि तादृशा नाम अगाधसत्त्वाः प्रविनयपरि- सन्दितं जानन्ति। प्रचलन्ति भोः ! मे प्राणाः, तदवसाने प्रपातस्थलम् उपनयन्तु मां भवन्तः (घ)। नौलप्रभृतयः। हा वीर! हा मघवनन्दन ! मन्दरादि- निष्कम्पसार! जगदप्रतिमनवीर।। (ख) पतिगम्भीरः अतिदुरवगाहः । सरसः सानुरागः। (ग) खार्थशालौनतया खार्थेषु स्वप्रयोजनेषु शाखौनतया खञ्जया। एवमिति । एतत् वस्तु घटन' रामिण युमसम्मेलनमिति भावः एवम् रत्वं परिचामः फवं यस्य तथी- । त्वत्प्रयोजनानुकूलमिति भावः। महत्तानेन मम निधनेनेति भावः रावण हिमपरिभूतः रामस्तु मम अता तदनेन राबयो हन्तव्य रति प्राचसमिति भावः । (घ) अपत्येति। अपत्ये दौहिये विभीष बर: तख साम्य तौरख सथिन् । राबी यथा माल्यवत: पपत्यविभीषणेऽपि तथैव तथा सम्बपीति भावः । पिलोप- बीविनः परोपजीविमः चनेन प्रतिपाल्यस्वेति यावत् । ताइवा: माल्यवाहया: महान्न: पुरुषाः रति यावत् । पगापखवा: गभौरखुनियाखिनः । पविनयपरिस्पन्दितं दुषित- विषम रावणस्येति शेषः। प्रचसन्ति उद्गच्छन्ति । पवसानेति। अवसान चरमसमये। प्रपातः प्रकर्षण पतन' तस्य स्वस मशानभूमिमित्यर्थः पश्या प्रमात- सतम्। गिरिमदी. प्रपातस्थानम् ।

·पञ्चमोऽरः। १७३ उहर्पदुन्दुभिनिशम्भपटुप्रचण्ड- दोर्दण्डमण्डल ! गतोऽसि हहा हता स्मः ॥ ६१ ॥ [इति रुदद्भिस्तैर्धार्यमाणः परिक्रम्य ] बाली। भो भो महात्मानः प्रवङ्गापुङ्गवाः ! सुग्रीवाङ्गदयोः प्रभुत्वमिह यत् सौजन्यमेतहि वः मप्रीत्यैव तु नावधीय॑मनयोर्यद वो महिम्नः क्षमम् । प्राप्तः सम्प्रति रामरावणरण: रहस्य नियंत्रक: तस्मिन् प्रचलिरेष शान्तमथवा वीर्येषु वः के वयम् ? ॥ ६२ ॥ हेति। हा वीर ! हा मघवनन्दन ! इन्द्रसूनो! हा मन्दराद्रिवत् निष्कम्पः अविचाल्यः सारो बल स्थिरांशो वा यस्य तत्सम्बुद्दौ। जगत्सु अप्रतिमनः प्रतिमनः प्रतिवीरः तद्रहित: वौरः अप्रतिमल्लवीरः तत्सम्बुद्धौ। उद्दर्पस्य दर्पोद्धतस्य दुन्दुभ: दैत्यभेदस्य निशुम्भे मईने पटु समर्थ' प्रचण्ड दोर्दबहमहल बाहुदण्डयुगल यस्य तथाभूतः तत्सम्बुद्धौ । गतः पसि, मृतोऽसि इहा इति खेद हताः स्मः अधुना निराश्रया वय- मिति शेषः । वसन्ततिलक वृत्तम् ॥ ११ ॥ सुग्रीवति। दह पस्मिन् जगति सुग्रीवाङ्गादयोः यत् प्रभुत्व आधिपत्य एतत् वः युमाकं सौजन्य हि, दाक्षिण्यमेव युभाक सौजन्यमूलतया सुगौवाङ्गादयोराधिपत्यमिति भावः । तु किन्तु मत्प्रीत्यैव मां प्रति हेनैव वः युष्माक महिनः प्रभावस्य चम योग्यं साध्यमिति यावत् यत् तत् पनयोः सुग्रीवादयोः न अवधीयं न अवज्ञया परिहार्य - मित्यर्थः यथासाध्यमनयोरानुकूल्यं कर्त्तव्यमिति भावः। सम्प्रति रामरावणयोः रण: संग्रामः प्राप्तः उपस्थितः। तस्मिन् रणे सहस्य निर्व्यञ्जक: नि:शेषेण व्यञ्चकः प्रकाशक: एषः पञ्चलिः कृताञ्चलिरहं रामसाहाय्य यतन्तां भवन्त इति प्रार्थये इति भावः । अथवा शान्तं भवत्तव्यमेतत् वचनं निहत्त भवत्विति भावः । यतः वः युष्माक' वौय्यषु विषयेषु वय के ? न के पौत्यर्थः । भवन्तः खखवीर्यानुरूपमवश्यमेव पाचरिष्यन्ति तव मवचनं निरर्थकमिति भावः । प्राप्त: सम्पति इत्यव प्राप्त सम्प्रति रामरावणरये मेहस्य निर्व्यः अर्की युभावश्चखि रेष इति पाठान्तरम् । शार्दूलविक्रीड़ित वृत्तम् ।। ६२ ॥

·१७४ महावीरचरित किच्च। कर्णावर्जितदिचतङ्गाजयुगहनोपमर्दाश्च ते पुच्छास्फोटदलतसमुद्रविवरैः पातालझम्याश्च ताः । कापयस्य च पौरुषस्य च तथा प्रेम्णो गरिमणश्च यद दोष्णामुन्यथितविषां सुसदृशं तन्मा स्म वो विस्मरत् ॥ ६३॥ [इति निष्क्रान्ताः सर्वे] इति महावीरचरित पारख नाम पञ्चमोऽकः । कति। ते प्रसिद्धा: क: पावनितानाम् पानमितानाम् पानमितकर्यानामित्यर्थः दिङ्मतानाना दिग्गजानां युगेन यत् प हान्यो हान्यां दिग्गजाभ्यां सह भवतामक कस्य यत् युद्धमिति यावत् तच उपमर्दाः सम्प्रहाराय, साथ पुछानां लाडूलानां चाम्मी- टेन पामालनेन दलतो दीर्य्यत: समुद्रस्य विवरः रन्धः पातालेषु झम्पा: लम्पनानि, कपीनामिद कापेय तस्य बानरसम्बन्धिन इत्यर्थ: पौरुषस्य पराक्रमस्य च गरिमकः पति- प्राइस्य प्रेमपप्रणयस्य च तथा उम्मथिता विष: शवव: यैः तथाभूतानां दोष भुनानाच यत् मुसदृश खनुरूप यच तद वः युभान माम विन्धरत न विसरतु मात्याची दित्यर्षः रामरावणयुद्धे युभाभि: स्वानुरूपं विचरितव्यमिति भावः । पद रामायण', चोभयेयश्च सहसा गम्भौरान सलिलाश्यान्। रहीयुरपि मातगान मत्तान प्रजवितान बने। रति प्रमायमनुसन्धेयम् । शार्दलविक्रीड़ित' वृत्तम् ॥ ६ ॥ इति वि, ए, उपाधिधारिणा बीभीवानन्दविद्यासागर भाचाच विरचिता महावीरचरितनाटकस्व पक्षमाडव्याख्या समाप्ता।

·अथ षष्ठोऽः। [ततः प्रविशति विषयो माखवान् । माल्य। [मचिन्तम् ] पहा ! रमापते विनयविटपि- कोरकाः परितः प्रकीर्णा इव (क)। वोजं यस्य विदेहराजतनयायाचवारोऽपि खस- र्यात्रा तौ परिवञ्चितुं किसलयं मारीचमायाविधिः । शाखाजालमयोनिजापहरणं तस्य फुट कोरकाः कोशाधीशबधोऽनुजस्य गमनं सस्यं तयोतेना। प्रयमचिरादेव फलोमुखोऽपि भवितेति मन्चे। यतो हबुद्धिरनागतं पश्यति [नि:बख] पहो! वामता भाग- धयानाम् (ख)। (क) रक्ष:पते: राक्षसराजस्थ रावलला दुर्विमय एक पिटपी तकः तस कोरका: किलिकाः, कलिका कोरकः पुमानित्यमरः। परितः समन्तात् प्रको विकारिता बीजमिति। यस विटपिनः वी विदेहराजख जनकस्य तनया सौता तस्या याचा प्रार्थना अभिलाष ति यावत् .ती रामबचपी परिवचिनु विमलब खसः भगिन्धाः शूर्पणखायाः यावा ममन परोऽपि प्ररोह एक, पपिरवार्थः। मारीचस्व मायाविधिः कनकमृगकपकपटविधान किसलय पल्लव:। पयोनिमाया: सौतायाः हरणशखाजाख' याखासक कौशाधीशस्य बानरराजख मालिनः परः पनुनस विभी- पवस्व गमनम् पसत्परित्यागेन विपचायणमिति भावः तयोः रामसुयौवयोः तेन विभीष- पेन सख्यंच एतानि तस्य शाखाजाखस्य सर्ट मुव्यकं यया तथा कोरका: प्ररोहा: प्रशाखा प्रति यावत् । शार्दूलविक्रीडित उत्तम् ॥ १॥ (ख) पयमिति। पय विटयो। ति। बाना बुरिः प्रचा हा परिषता बुद्धि । पनागत भविष बर। वामता प्रतिकूलता।

·१७६ महावीरचरित व्यसनेऽस्मिन् मन्त्रशक्त्या यद्यत् प्रतिकृतं मया । अलसस्य यथा कार्य तत्तत् प्रच्युतमात्मना ॥२॥ [ सानुतापम् ] साचिव्यं नाम महते सन्तापाय (ग)। यत् किञ्चिद् दुर्मदाः खैरमाद्रियन्ते निरर्गलम् । तत्र तत्र प्रतीकारश्चिन्यो वक्र विधावपि ॥ ३.॥ अहो! दुरात्मन: क्षत्रियवटो: सर्वातिशायि चरितम् । यत्तथाविधशौर्योपा. कपिचक्रवर्तिनं शरैः संयमयता (घ) किं नाम न विहितम् ? [स्मरणं नाटयित्वा] उत्तञ्च किष्कि- धात: प्रतिनिवृत्तेन चारकेण यत् सौतामन्वेष्टुमनुदिशमभि- दुद्रुवुः कपिपुवा इति (ङ)। [ नेपथ्य] भ्रान्ती: सप्ताधिकानां प्रविदधदरुणैरर्चिषां चक्रवाल: द्राकोराणामलक्ष्यप्रसूतिरतिसमुत्तप्तरौक्यालयेषु । व्यसने इति। बखिन् व्यसने विपदि मया मन्त्रस्य शक्तया प्रभावेण यत् यत् प्रति- कृत प्रतिविधानाय प्रयुक्तमिति यावत्। पलसस्य क्रियामन्दस्य कार्य यथा तत् तत् चाममा खयमेव प्रयुत प्रभष्ट बहुधा गमनिधनार्थ मामदग्न्यबाल्यादौनाम् उत्तेजनरूपा नौतयः प्रयुक्ताः ताश्च भाग्यदोषात् वैफल्य गता इति भावः ॥ २ ॥ (न) साचिव्यं मन्त्रित्वम् । यदिति। दुर्मदा: मदमत्ताः प्रभव इति शेष: खरं खेच्छयेत्यर्थः निरर्गल निर्बाध यथा तथा यत् किञ्चित् पाट्रियन्ते पादरण समाचरन्तीति यावत्, वक्र प्रतिकूलऽपि विधी देवे तब तब काय इति शेष: प्रतीकारः प्रतिविधान चिन्ता: विमान्यः मन्विभिरिति शेषः ॥२॥ (घ) चवियवटी: चवियकुमारस्य रामस्येति यावत् । तथाविधेति। तथाविधः भीर्यस्ख उमा तेजः यस्य तादृशम्। संयमता संबधता विध्यतेत्यर्थः । (क) चारण समाकं गूढचरण। अनुदिश दिशि दिशि ।

·पठा पशुष्टापसर्पद्रजनिचरभटोदगाढ़कल्पान्तशर्क लाह प्रौढो हुताशः खलु परिदलिताधिस्त्रिकूटाच लोढ़े ॥४॥ [प्रविश्य पटाक्षेपेण संभ्रान्ता त्रिजटा] विज । परित्तापटु परित्ताअदु कणिमादामहो (च)। [इति सोरस्ताडं पतति] मास्य। वत्से ! पलं कातरतया किमिदमुरत्याहि- तम् ? (छ)। विज। [उत्याय ] कणिमादामह ! किं कहेमि मंदभा- दणी। एसो क्नु कोबि दुट्टबाणरो सत्रलं बिदजिअ परं खणमत्तएण पत्थरहुमणिक् बबिक्वित्तविबिहरक्तसलोश्रो अक्सर कल कुमालएर अनुबंधिनमाणो तस्मिं कदंतलील कदुष झत्ति णिकतो (ज)। भान्तीरिति। सप्तभ्यः अधिकाः तासाम् पर्चिषां ज्वालानां शिखानामित्यर्थः, अईि- इतिः शिखा स्त्रियामित्यमरः। प: सप्ताऽिपि तदधिकत्वोक्तिस्तस्य प्रचण्डताति- श्यद्योतनाय। पर कोच: चकवाल: समूह: धान्नी: चमणानि प्रविदधत् कुर्वनि- व्यर्थः द्राक् झटिनि पतिसमुत्तमाः ये रौक्यालया: काचनवेरमानि तेषु कौराणां पक्षिणाम् पवस्या सचवितुमचक्या प्रतिः प्रसरण' यत्र तथोक: विकूटात् विकूटारख्यपर्वतादारब्ध च परिदलितः परितो विमर्दिनः पश्धिः समुद्रः पधिपर्यन्तस्थलमिति यावत् येन, तयोमः प्रौढ़ः प्रचण्ड: हुताशः पमिः खलु निश्चितम् पई यथा तथा पुष्टामां दग्धानाम पतएव पपसतां पलायमानानां रजनिचरभटानां राक्षसवीराणां उद्गाढ़ा प्रहरा बलानस्य प्रबयस शमा यमिन तत् यथा तथा लहां लेदि पाखादयति दहतीत्यर्थः । सन्धरात्तम् ॥ ४॥ (च) परिवायतां परिवायतां कनिष्ठमातामहः से। कनिष्ठमातामहः माल्यवान । (क) चत्वाहितम् चमचम् । (अ) कनिष्ठमातामह ! किं कथयामि मन्दभागिनी। एष खलु कोऽपि दृष्ट- बानरः सकल विदध नगर क्षमावेश प्रसरगुनिषेपविचितविविधरासलीकोऽयेष ·१७८ महावीरचरित माल्य। [ सखेदम् ] किं नाम दग्ध नगरं हतोऽक्ष: कुमारः ? अपि को नामायं कपिः स्यात् ? [ सस्मरणम् ] उक्तञ्च चारकेण हनुमान् प्रवाचौं (झ) दिशमिति। पहा! तूलदाहं पुरौं लङ्कां दहतैव हनूमतां। अपि लङ्कापतेस्तोवः प्रतापो निरवाप्यत ॥५॥ वत्से ! अपि तेन सीताप्रवृत्तिरुपलब्धा ? (अ)। विज। कणिट्ठमादामह ! पुरदो जेव कोबि मकटपरमाणु तीए समं मंतअन्तो दिहो। तीए बि उन्मोचिप केसाहरणं पहिस्साणं त्ति तस्म हत्ये समप्पिदं एत्ति जाणामि (ट)। माल्य । कि न पर्याप्तम् ? [साशाम् ] एतेनैव कपिपर- माणना तावदेवमनुष्ठितम्। एवं पर:शता: कोव्यः श्रूयन्ते सम्पति सुग्रीवभुजबलपरिपालिते कपिवगें (ठ)। खलु कुमारण अनुबध्यमानः तस्मिन बतातीला जत्वा झटिति निष्ठान्नः इति सं। प्रस्तरद्रुमाणां निक्षेपेण विचिता: विष्वसाः विविधाः बहती राचसलोकाः येन नयाभूत:। पनुबध्यमानः पनुगन्यमान: बधार्थमिति भावः। तमिन पचे कुमार , रावणपुवभेद । कृतान्तलीला यमविचेष्टित लत्वा पचं निहत्येति भावः । (झ) भवाचौं दक्षिणाम् । तूलति। सूलस्येव दाहः दहन' यव तत् यथा तथा खरी पुरी नगरी दाता - मतव सखापत: रावणस्थापि तीव्रः प्रताप: तेज: निरवाप्यत निर्वाष नीतः। धनुष्टुप हतम् ॥ ५॥ (ञ) सीताप्रहति: सीताहनान्तः । उपलया जाता प्राप्ता बा। (ट) कनिष्ठमातामह ! पुरत एव कोऽपि मर्कटपरमाणः तया समं मन्त्रयन् दृष्टः तथापि उन्मोच्च कैवाभरणम् अभिज्ञानमिति तस्य हस्ते समर्पितम् एतावत् नानामि सं। (3) पर्याप्त सम्पन्नम्। कपिपरमाणमा चुण कपिना। कोट्यः कोटिसंख्या: कपौनामिति शेषः। कपिवर्ग कपीना व समूह।

·षष्ठोडा: बिज। [ सवितकम् ] कहं तारिसी सुउमारदंसथा वि सुसिणिहब्बाहारा बि माणुसी बि सौदा प्रयाणं रक्खसाणं बि रक्खसी जादा (ड)। माल्य । वत्स ! युन्य तेऽपि (ट)। पतिव्रतामयं ज्योतिः शान्तं दोप्तं च धुष्यते। [विमृष्य ] अथवा किं नाम सा वराको ? दुष्कर्मणां परीपाकः स्वयमेवेष दीप्यते ॥ ६ ॥ विज। कणिट्ठमादामह ! पढम क्ख दण्डकारखपज्जंत- परिहिदबिबिहमहीहरप्पदेसेसु णिवासो ब्लेव ब्रह्माणं रक्स- माणं। बिहारा क्व णिखिलम्मि जम्बुद्दीबे। संपदं क्खु एभरे बि अक्वमो गिबासी का गइ । को पडिपारो ? (ण) । माल्य । वत्स ! किमेवमतिकातरासि ? पश्य- दुर्गोऽयं चित्रकूटस्तदुपरि नगरं सप्तधालुप्रकार प्राकारं दुस्तरेषा निरवधिपरिखाप्यब्धिरभषोर्मि। [विमृष्य ] अथवा किमनेन । (ड) कथ' तादृशै सुकुमाग्दर्शनापि मुखिग्धव्यापारापि मानुषौ अपि सौता प्रयाक राक्षसानाम् अपि राक्षसी जाना स । (द) युज्यतऽपि युक्तमेवैतदित्यर्थः । पतिव्रतेति। पतिव्रता साध्वी तन्मय ज्योनिः शन्तं सौम्य दोनच कारणादिति भाव: घुष्यते कथ्यते। दुष्कर्मणाम् एषः परीपाक: परिणामः फलमिति यावत् खयम् एव दीप्यते ज्वलति ॥ ६ ॥ (प) कनिष्ठमातामह ! प्रथम खलु दण्डकारण्यपर्यन्तपरिस्थिविविधमहीधर- प्रदेशेषु निवास प्रयाक राक्षसानाम्। विहारा: खलु निखिल नम्बहीपे। साम्प्रतं खलु दह नगरेऽपि पक्षमी निवास: का गति: ? क: प्रतीकार ? इति स। दुर्ग रति।' भय' चिवाणि मनोवानि कुटानि एकाधि यस्य तथोक्न: विकूटाख्य- पर्वत इति यावत् दुर्ग: दुर्गमस्थान' शवणामिति शेषः । अथ चित्रकूटस्य उपरि सव- ·१८० महावीरचरिते दोर्दण्डा एव दृप्यद्रिपुदलनमहासवदीक्षाः प्रतीच्या रक्षोनाथस्य * [वामाक्षिस्पन्दनं सूचयन्, सव्यथम् ] * * * * किं नो विधिरिह वचनेऽप्यक्षमो दुर्विपाकः ? ॥७॥ वत्स ! वत्सस्य कुम्भकर्णस्य निद्रापगमसोमः (त) किय- दवशिष्टम् ? विज। कणिट्ठमादामह ! अस्मिं नेब कसएचउद्दसी- दिमहे चउट्टमासो परिसमत्तो (थ)। माल्य । कथमद्यापि विप्रकष्टतमः किल प्रबोधकाल: ? (द) [ सस्मरणम् ] विमृष्यमाण तु दिध्या कनिष्ठवत्स एव दूरदर्शी यस्य अविमृष्यकारितापि शुभोदर्का भविष्यति। सुबहुशोऽपि अभिसन्धीयमान कुलप्रतिष्ठातन्तुं तमेव उत्पश्यामि (ध)। धातुप्रकाराः खर्णादिसप्तविधखनिजपदार्थमया: प्राकारा: प्राचीराः यस्य ताश नगर बसाव्यमिति यावत् अधकषा: गमनस्पशिन्यः ऊर्मयः तरङ्गाः यस्य तघाभूत: अब्धिः समुद्रः एषा निरवधिपरिखा अनन्ता जलरुपा परिवेष्टना दुस्तरा तर्जुमशक्या विधेयप्राधा- न्यात् स्त्रीत्वम् रचोनाथस्व रावणस्य दोर्दण्डाः दण्डरूपा: बाहवः विंशतिसंख्यका इति मावः दृप्यतां रिपूणां शवणां दलन मर्दनमेव महासव' महायज्ञ: तव दौचा संसार- विशेष: येषां तथोक्ता एव प्रतीक्ष्याः अस्माक रक्षगो शता इति सविश्वास मन्तव्या इति भावः। दुष्ट: विपाकः परिणामी यस्य तथाभूतः विधिः दैवम् अस्माकम् । अभिन बचनेऽपि किम् अचमः असहनः? वचनमपि धमाकन सहते इत्यर्थः । वृत्तम् ॥ ७॥ (त) निद्रापगमसीम: निद्राभङ्गसमयस्य । (थ) कनिष्ठमातामह ! अस्मिन्नेव कणचतुर्दशीदिवसे चतुर्थमास: परिसमासः । (द) विप्रकृष्टतमः पतिदूरवर्ती। प्रबोधकाल: जागरबसमयः । (घ) विमृष्यमाणे विचार्यमाणे । यस्य पविमष्यकारिता सहसा शवोः परवागति- रिति भावः। प्रभोदर्का शोभनोत्तरफला। पभिसन्धीयमाने विचाव्यमाणे। इन- प्रविष्ठातन्तु स्थितिकारबाभूतापत्यमित्यर्थः । उत्पश्यामि सम्भावयामि ।

·कोडर विज। ससम्भवम् ] कणिमादामह ! हो! कही। सन्तं पाच पड़िहदसमजलं (न)। माख्य। किमिति ? विज । कणिहमादामहला प्र णवबघणोवणासो पस मिं ज्जेब कसिं पमङ्गले ण पडत्तो (प)। माल्य। वस! नेतदनुसन्धायोक्तम् । एवं किलावसीयते (फ)। यतः। न कुत्राप्यन्यत्र प्रबलभवितव्यादयमहो विश्वोत्पत्त्या पतति न च तत्यापधिषणा । यथा खैरं भ्राम्यबिरवधि वियत्यस्तशिखरं व्युदस्यायं भावांस्तदनुगतघस्राचिरपि सा॥८॥ स। (न) कनिष्ठमातामह ! हा धिक ! हा धिक् ! शान्तं पाप प्रतिहतममङ्गलम् स । (प) कनिष्ठमातामहस्य अय' नववचनोपन्यासः अन्धस्मिन्नेव कस्मिन् अमङ्गल न प्रयुक्तः। नवेति। नवः भूतनः वचनोपन्यास: वाक्यप्रयोग: पन्यस्मिन् एव कस्मिन् पमङ्गले धमाखब्यापार बहुधा युद्धादिव्यापारघटनायां न प्रयुक्त: कथितः । न कसिपि काले ईदृक् वाक्मयोग: कत: तत् कथमधुना एताहगुपन्यस्तमिति वाक्यार्थः । अथवाग प्यतत्तो इत्यव जव विस्म तो ति पाठान्तरे च विभीषण एवं प्रमाक कुलतन्नः भवि- ष्यति इति मातामहस्य कथनेन रावणी मरिष्यति इति वाक्यार्थावसान भवति। इति तात्पर्यम् । (क) अनुसन्धाय पन्विष्य । भवसीयते फलत: मटते इति यावत् । मेति । स्वर' स्वेच्छया निरवधि अनवरत वियति पाकाशे भाग्यन् पय भाखान सूर्यः सा सूर्यम् अनुगता अनुगामिनी घसस्य दिवसस्य पर्चि: प्रभापि पसशिखर' व्युदस्य विहाय यथा न पतति पस्तशिखर एव पततीत्यर्थः । तथा पय रावण: उत्पच्या अपना विषय तस्य पापा पापप्रवर्तिमीत्यर्थः विषया प्रज्ञा च प्रबलभवितव्यात् बल- वत्तरदुवात् पन्धव कुवापि न च पतति। प्रबलदुर्दैवहस्य व मयवसपन्यस्तमिति भावः । शिखरिपौवत्तम् ॥८॥ १६ ·क्व १८२ महावीरचरित तदत्र प्रतीकारेषु केवलं रानः सुमतिसन्धारणनीतिः अवशिष्यते, तमनया। वो ! प्रवेषि किमुपक्रमस्तावद्देवो दशकन्धरः (ब)। विज। कणिमादामह ! सामी संपदं सब्बतोभदं णाम अट्टालअं आरुहिम तीए रक्खसकुलकालरत्तौए प्रधि- द्विदं असोमबणिज्जेब पलोअन्तो चिट्ठदि। असम ईत्यित्रा- मुहपउत्ताए बात्ताए एसा पउत्ती सुदा। “एदं गपरबत्तन्तं अणुहबिअ किं वि दुम्मणामन्ती सामिणो बि पडिबोहे, तहिं जेब पत्थिदेत्ति" (भ)। माल्य । वत्स ! स्त्रीत्वेऽपि वरं सा खलु देवी मन्दोदरी, यन्मतिः प्रतिबोधनाय उत्ताम्यति। न पुनर्देवो यः प्रतिबोधि- बोऽद्यापि न बुध्यते तदेहि तावदभ्यन्तरं प्रविश्य प्रणिधिकार्य विचारयामः (म)। [निष्क्रान्तो] [इति विष्कम्भक: ] (ब) राज्ञ इति। राज्ञ: रावणस्य सुमतेः सन्धारणे नौति: उपायः। सौता- प्रत्यर्पणकपा नौतिरिति यावत्। पवशिष्यते भवशिष्टा पस्ति इति यावत् । पनया मुमति- सन्धारणनीत्या। प्रवैषि जानासि। किमुपक्रम: किमारम्भः । (भ) कनिष्ठमातामह ! खामी खलु साम्प्रत सर्वतोभद्र नाम पालकमाण्य तया राक्षसकुलकालरावया पधिष्ठिताम् अशोकवनिकाम् एव प्रलोकयन् तिष्ठति । पन्यच्च स्त्रीमुखप्रहत्तया वार्त्तया एषा प्रवृत्तिः श्रुता। “द नगरबत्तान्तम् अनुभूय किमपि दुर्मनायमाना खामिनी पपि प्रतिबोधयितु सदैव प्रस्थितेति" सं। सर्वत: सर्वासु दिक्षु सर्वेषु स्थानेषु च भद्र' घोभनम् । अथवा सर्वतोभद्र चतुर्दारसमायुक्तं प्रासादमिति यावत्। राक्षसकुलकालरावया सौतया। स्त्रीमुखप्रहालया स्त्रीमुखपरम्पराश्वतया । खामिनी मन्दोदरी। प्रतिबोधयितु सदुपदेशं दातुमिति भावः । (म) घन्मतिः यस्याः मतिः। उचाम्यति उद्यकति व्यया भवति इति भावः । प्रविधिकार्य प्रणिधयः गूढपुरुषाः तेषां कार्यम् ।

·षष्ठोजाः। १८३ ? [ततः प्रविशति सोकण्ठो रावणः ] रावणः । [सौतां विभाव्य ]- मुखं यदि किमिन्दुना ? यदि चलाञ्चले लोचने किमुत्यलकदम्बकः ? यदि तरङ्गभङ्गी ध्रुवौ। किमानभवधन्वना ? यदि सुसंयताः कुन्तला: किमम्बुवहडम्बरैः ? यदि तनूरियं किं श्रिया ? ॥2॥ [ सस्मरणोमासम् ] अहो ! हलमुखबिनिर्भिवविश्वम्भरा- विर्भूतयोषिद्रनम् अनुभवतो मम मनोरथेन चिराय फलितम् । [विस्थ ] अनुकूलस्य विधे: किलायं विश्वासः । [समर्वम् ] अथवा कएष विधिरपि (य)। पिष्वा ब्रह्माण्डमस्मादथ भुवनविभागादुदस्थापि किञ्चिद ब्रह्माणं चाधिक्कत्याप्रतिमरुचितरं खं प्रतापं यशव । मुखमिति। यदि मुखम् पस्तौति शेष: सौताया ति सर्वत्र योज्यम् । तदा इन्दुमा चन्द्रेण किम् ? न किमपि प्रयोजनमित्यर्थः । यदि चलाचले पालापा लोचने स इति शेष: तदा उत्पलानां नीलोत्पलाना कदम्बकः समूह: किम् ! नविचिदपि प्रयोजनमित्यर्थः । यदि तावत् भटि: वक्रता ययोः तथाविधे भुवी त इति शेष: तदा चामभवस्य कामस्य धन्वना धनुषा किम् ? न किमपि प्रयोजनमित्यर्थः । यदि सुसं- यता: सुष्टु निवडा: कुन्तला: केशा: मन्तौति शेष: सदा प्रबुबहानां मेघानां डम्बर: निचयः किम् ! न किमपि प्रयोजनमित्यर्थः। यदि इयं तनः भाम् पस्तौति शेषः नदा श्रिया सच्या किम् ? न किमपि प्रयोजनमित्यर्थः । पव उपमानानां निष्फलत्व. प्रतिपादनात् प्रतीपालकारः। तदुक्तं दर्पये। प्रसिहयोपमानस्योपमयत्वप्रकलनम् । निपालवाभिधानं वा प्रतीपमिति कथ्यत। इति पृथ्वीहत्तम् ।। (य) इलेति। हलमुखन लालायण विनिभित्रा विभेदं गवा या विश्वभरा पृथ्वौ तस्याम् पाविर्भत योषिदेव रब रमौरबम् अनुभवतः ध्यायतः । फलितं सिद्धम् । विश्वास: प्रथय: विश्वास इत्यव विलास इति पाठः समीचीनः । विधिरपि देवमपि कः? न कोऽपौत्यर्थः, न गण्यते इति भावः ।

·११ महावीरचरित सूर्वेन्दू संविधाय स्खयमधिकतरं निवृतः स्यामहं चेत् न स्यादालस्यदोषः सकरणमथवा कोऽनुकम्मेगषु कोपः ॥१०॥ [ततः प्रविशति मन्दोदरी चेटी च] चेटी। दो दो महिणी एदं प राजदमोबाणमगदुपार ता पारोहदु भट्टिणी (र)। मन्दो। [सोपानारोहणं नाटयित्वा, रावणं निरूप्य ] कहं एसो महारापदसकंधर उबबिट्टो बट्टदि। [ निर्वख ] कहं प्रसोपवणिमासमुहं पलोएंदि। [संखेदम् ] कहं रिसे वि रिउबक्वाहिजोए संबुत्ते राषकज्जाणबक्खो लक्खीप्रदि महारापदसकन्धरो त्ति [ उपमृत्य ] जेदु जेदु महाराज दश- कंधरी (ल)। । पिति। त यदि पालस्वदोषः पलसतयावस्थानमेव दोषः म स्थात् ममेति शेषः, तदाई ब्रह्माण्ड पिड्वा निष्षिष्य निर्मध्ये ति यावत् पथ ब्रह्मानिर्मथनानन्तरम् पात् भुवनविभागात् वर्गमय॑ पातालरूपादिति भावः विञ्चित् अपि किमपि च खस्य मनसोऽनभिममिति भाव: उदस्य निराकृत्य ब्रह्माणञ्च अधिकस्य अधौनहित्य अप्रतिमकंचितरम् अनुपममनोरम ख प्रतापं यशश्च सूर्यन्दू सूर्यम् इन्दुश्च यथाक्रममिति भाष: संविधाय संस्थाप्य खयमात्मना पधिकतर निहतः मुखी स्याम भवेयं भवितु शत- यामिति यावत्। सकरुणम् पाहेति पध्याहार्यायाः क्रियाया विशेषणम् अथवा किंधा अनुकम्पाषु तपाहेंषु विध्यादिषु कोपः कः ? निष्प योजन इत्यर्थः। यदि विधर्मम मनोरथसिद्धौ खस्यानुकूल्यगर्वः स्यात् भवतु वराक से प्रति न मम कोप इति पूर्ववाक्या- भिप्रायः। सन्धराहतम् ॥१०॥ (1) इत तो भी। एतच्च राजतसोपानमार्गहारं तदारोह भर्ती । सं। (ल) कथंमेष: महाराजदशकवर उपविष्टो वर्तते। कथम् पशोकवनिका- सन्मुखं प्रलोकवति । कपमौहशेऽपि रिपुषक्षाभियोगे संहत्ते राजकार्यानपेक्ष: लक्ष्यते महाराजदयकन्धर ति। जयति जयति महाराजो दशकबरा में।

·बहोगा। १८५ रावणः। [पाकारसंवरणं नाटयित्वा] कथं मन्दोदरी? [इति पार्ने समुपवेशयति ] मन्दो। तथाकत्वा] महाराष! किं एत्य चिंतिदं? (व) राव। कुव? मन्दो। रिउबक्खाहिजोए (श)। राव। [सोत्प्रासम् ] कथं रिपुलत्पक्षस्तदभियोग ? इति अश्रुतं श्राव्यते देव्या (घ)। योऽहं हाभ्यां भुजाभ्यां मृधभुवि युगपन्यत्तदिग्दन्तिदन्तान रुड्डा दोभिचतुर्भिः सरमसमजितान् दिक्पतीनप्वरीसम्। दीप्यहवादिचण्डपहरणपतनसुखवधखचो मे तस्यापि प्रातिभाव्याद्रिपुरिति कखितः कोऽप्यपूर्वः प्रमादः ॥११॥ भवतु तथापि श्रोतव्यम् । देवि ! स कः ? (स)। (ब) महाराज ! किमव चिन्तितम् ? (श) रिपुपक्षाभियोग सं। . (ग) सोत्प्रासम् उत्प्रासः मनाक् स्मितं तेन सह वर्तते इति सोत्पासम् पाहेति क्रियाविशेषणम्। पचतम् पनाकर्णिते कदापीति शेषः । योऽहमिति। योऽहं मधभुवि रणभूमी युगप्रत् समकालं बाभ्यां भुजाभ्यां मना- नाम् दिग्दन्तिया दिग्गजानो दन्तान हा निवायेत्यर्थः सरभर्स सर्वर्ग पजितान् दिक्- पसीन् दिक्पालान् इन्द्रादौनपि चतुर्भिर्दीभिः मुजैः परीत्वं पवारयमित्यर्थः विंशतिभुजस्य मे इत्यं षड्मिरेव भुजदिग्गजदिक्पालपराजयः कृतः सर्वभुजैः किमपरं वतव्यमिति तब दीप्यता ज्वलतां ववादीनां चलानां पविदारुणानां पत्राणां पसनेन सुक्षाः दलिता: वक्षस: बचधर्माणि न तु वक्ष प्रति भावः यस्य तथाभूतस तस्य प्रसिद्धस्य. बिलोकचौरस्पेनि भाव: मे मम प्रातिभाल्यात प्रविनिमावात् रिपुरिति शबुरिति कलित: कखितः न तु. सत्यतया निर्णीत इति भावः कोऽपि वपूर्वः प्रमादः अनवधानताकप बनि यावत् । अनवधानतव मम शत्रुर्नान्ध इति भावः । सन्धराहत्तम् ॥ ११ ॥ (स) सः रिपुः।

·१८६ महावीरचरित मन्दो। णिखिलबलीमुहचक्काणुगदसुग्गीबाग सरो सहक- मिट्ठो दासरही रामो त्ति सुणीअदि (ह)। राव। किं सहानुजस्तापसः । देवि! किंगतेन तेन तै; सः ? (क्ष)। मन्दो। महाराष! समुदायो कल संकोअदि। अबरंभ सापरबलास सेणां बिणिबेसिभ आहुदो तेण सारो ग पिग्गदो भवणादो (क)। तदा तु संस्कृतमाश्रित्य] प्रायुतास्त्रं स किञ्चिन्नलनिधिकुहरे यमहिमा क्षणार्धात् पावत्याकृत्य चक्रवममखिलमभूत् कथितः शोणमम्भः । भूछत्रप्रापक्रं झटिति परिदलत्कच्छपौधं प्रमुद्यद- भूयःपाथोमनुष्यं स्पटदतुलरवं प्रस्फ टच्छाशक्ति ॥ १२ ॥ (इ) निखिलबलीमुखचक्रानुगतमुग्रीवासरः सहकनिष्ठी दाशरथी राम इति श्रूयत सं। निखिलेति। निखिलानां समस्तानां बलौमुखाना वानराणां चक्र: सेनाभिः अनुगतः परिहतः सुग्रीवः पये सरो यस्य तथोक्तः। सहकनिष्ठः सखयणः । (च) गतेन लमिति शेष: तेन तापसेनेत्यर्थः तैर्वा सुग्रीवादिभिरित्यर्थः सः पभियोगः किम् ? इति वाक्यार्थः । (क) महाराज! समुदायः खलु शक्यते। पपरच सायरवेलासु सेना विनि- वैश्य पाहतस्तन सागर: म निर्गती भवनात सं। खलु यतः समुदायः सहतिः, पतएव शहराते शास्पदवे न गण्यते इत्यर्थः । प्रायुक्तोति । स गमः जलनिधिहरे सागरकुक्षी किञ्चित् किमपि पत्र प्रायुडका प्रयुक्तवान् यस्य पस्त्रस्य महिला प्रभावेणं क्षणार्धात पल्ले नैव चणेनेव्यर्थः अखिलं पन्भः नलं चक्रधर्म चक्रस्येव. ममः भ्रमणं यस्मिन् तत् यथा तथा पावत्य पाहत्य मान्या धात्वा काथतः पाकात उत्तापानिश्यादित्यर्थः शोण रक्त उन्यूान्ति उद्गान्ति तापातिशयासहमत्वादिति सर्वत्र योज्य' नक्राणों जलजन्तुभेदानां चक्राणि मला यमिन् तत् झटिति सहसा परिदलनः विशीर्यन्तः कछपानां कमठानां पोषाः समूहाः यबिन् ·षष्ठोऽहः। १८७ राव।. [सावज्ञम् किं ततः ? मन्दो। महाराभ! तदो प्र पुखमत्तपखिज्जमाणतिक्ख- सरणिभरपब्भलिदसरीरेण णिक्कमित्र सलिलादो सपादपड़णं अब्भस्थित्र मम्गो उबदिट्टो साहसिएण समुद्देण, ' उण साहसिअस रामस्स साहाज्जबुत्तौ सुणोअदि (ख)। राव। [ सहासम्] अस्तु श्रूयते । देवि ! कोदृश: १ (ग)। मन्दो। महाराष! बलीमुहसहस्साणोटे िमहोहरेटिं. मेटु णिम्मीअदि (घ)। ? तथाभूत प्रमुद्यन्तः प्रकर्षण मोह' गवन्तः भूयांस: बहवः गोमनुष्याः जलमानुषा यस्मिन् तथोक्त स्फुटन उद्गच्छन् अतुल: महान् रवः यस्मात् तादृश प्रस्फुटना: विद- लन्ताः शङ्खाः शक्तयः मुक्तास्फोटाच यस्मिन् तथाविध अभूत, मुक्तास्फोट: स्त्रियां शूक्ति- रित्यमरः। तथाच रामायणम् । ते ज्वलन्तो महाबाणालेजसा पावकोपमाः । विविशुः सागरस्साशु सलिल' वस्तपद्रगम् । ततो वेग: समुद्रस्य सनक्रमकरो महान्। संबभूव महाधोर: समारुतरवस्तथा। महोर्मिजालचलितः शङ्खजालसमावतः। सधूमः परि- वृत्तोर्मिः सहसासीन्महोदधिः। पाचूर्णिततरङ्गौधः सम्भान्तोरगराक्षसः। उर्तिव- महागाहसघोषो वरुणालयः इति । स्नग्धराबत्तम् ॥ १२ ॥ (ख) महाराज ! ततश्च पुजमाव प्रेक्ष्य माणतीचाशरनिकरप्रचलितशरीरेण निष्कम्य सलिलात् सपादपतन अभ्यर्य मार्ग उपदिष्टः साहसिकेन समुद्रण, पुन: साहसिकस्य रामस्थ साहाय्यहची श्रूयते स। पुमावे मूलभागग्रहणमा न तु सन्धाननिक्षेपादिषु पतिद्रुतहतवाद वेगातिशयाति भाव: दृश्यमान: य: वीक्षणशरनिकरः तेन प्रकलित' विकलित विवशीकृतमिति यावत् शरीर' यस्य तेन। अभ्यर्थ पनुनौयेत्यर्थः मार्गः पन्थाः । साहाय्यबत्ती रामस्य साहा- यकरणे साहसिकन रावणाद भयमगणयतेति भावः । (ग) कौशः पन्था रवि शेषः । (घ) महाराज ! बलीमुखसहसानीतः महीधरैः सेतुनिर्मीयते स । महीधरः पर्वतः। .

·१८८
महावीरचरित
!
राव । देवि ! विप्रलब्बा प्रसि केनचित् । पकलितगाधीर्य-
महिमा किलायं पाथोनाथः (ङ)।
जम्बुद्दीपेऽथ वान्येषु दीपेष्वपि महीधराः ।
यावन्तस्तैः कुक्षिकीणोऽप्यस्य न घियते किल ॥१३॥
अपिच । साहसिकस्येति वदन्त्या देव्या विस्मृतप्रायम् (च)।
मत्साहसेतु-
उत्पुष्पगलधमनिस्क टपसर्पत-
प्रत्यक्षतजझरीनिवृत्तपाद्यः ।
हर्षाचप्रचुरमधुस्मितस्फुटवि-
वक्तामार्चितचरण: शिवः प्रमाणम् ॥१४॥
मन्दो। म पात्र ! पोधरिहि किं बि प्रसारिसी रपणा
कस्स बि बलीमुहस्म हत्यपुसदो उबरि ज्जेब चिट्ठदि ते मही-
हरा जले त्ति (छ)।
!
(क) विप्रलब्धा वञ्चिता। पकलितति। न कलितः न यसः कैनापीति भाव:
गान्धीर्यस्य दुरवगाहत्वस्य महिमा यस्य तादृशः । पाथीनाथः सलिलनिधिः ।
जम्बुद्दौपे इति । जम्बुद्दीपे वा अन्येषु दीपेषु अपि यावन्त: महौधराः पर्वताः स्थिता
इति शेषः ते: सर्वरिति शेषः पपि पस्य समुद्रस्य कुचिकोणः अठरवर्दशन किल
नैवेत्यर्थः वियते म शक्यते अनुष्टुन हात्तम् ॥ १३ ॥
(च) विस्मृतप्राय प्रायेण विस्मृतरित्यर्थः ।
उत्पुष्पदिति। उत्पुष्यन्तीभ्यः विकसन्तीभ्यः गलथमनिभ्य: कहनलीभ्यः स्फुट
अतीव प्रसर्पता प्रसरता प्रत्यवाणां अभिमवानां पसजाना रक्तानां भरौभि: प्रवाह:
निहत्त सम्पन्न पाद्य पादप्रक्षालनार्थमुदकं यस्य तथोक्त:, हर्षाणि पानन्दवाचा एक
प्रचुराणि प्रभूतानि मधूनि मकरन्दा येषां तथोक्तानि, तथा मितमेव स्फुटा श्री: शोभा
विकाश इति यावत् येषां तथाभूतानि यानि कामानि वदनकमलानि तः पर्थिती पूनिती
चरणौ यस्य तथाभूतः शिवः प्रमाण निदर्शनमित्यर्थः। एताह साहसी पर यत् दश-
मिर्मुख महेश्वरमतोषय मत्तः साहसिकः कोऽपरोऽस्तौति मावः । प्रहर्षपौवनम् ॥१४॥

·षष्ठोऽ। १८८ राव । [सशिरःकम्पम् ] इदं तदप्रतीकार्य मौग्धाम् अब- लानां यद ग्रावाणोऽपि (ज) अवन्त इति । देवि! किंबहुना उक्तन ? ! श्रुतं मे जानाति श्रुतिकविरथाज्ञां सहचरः स शथा धैर्य चाशनिरंथ यशोऽदस्त्रिभुवनम् । बलं कैलासादिः किमपरमहो! साहसमपि क्षरकोलालाम्भ:मपितचरण: खण्डपरशः ॥१५॥ [नेपथ्ये महान् कलकल:] मन्दो । महाराष! परित्ताहि परित्ताहि (झ)। [इति सत्रासमुदीक्षते] राव । देवि ! पलं शङ्कया। (छ) महाराज! अवधारय किमपि अन्यादृशी रचना कस्यापि बलीमुखस्य हस- पुण्यतः उपरि एव तिष्ठन्ति ते महीधराजले इति स। अन्याहशी अन्यप्रकारा। बलौमुखस्य वानरस्य विश्वकर्मसुतस्य नलस्येति भावः, नल: सेतुमकारदयदिति रामायणम्। हस्तपुण्यत: हलस्य पुण्य मुक्त समुद्र प्रस्तावन- सामर्थ्य निदानमिति भावः तस्मात् । (अ) अप्रतीकार्य प्रतिविधेय मौग्धा प्रबोधत्वमिति भावः । ग्रावाण: पाषाणा: । मुतमिति। श्रुतिकवि: वेदरचयिता ब्रह्मत्यर्थः मे मम श्रुत वेदशास्त्रज्ञानमित्यर्थः, पथानन्तर शच्याः सहचरः स इन्द्र इत्यर्थः पाजां, पशनि: वज्र धयम्, अथानन्तरम् पदस्त्रिभुवन' यशः, कैलासाद्रि: बलम् अपर किं वक्तव्यमिति शेषः, सरहिः स वद्धिः कौलालाम्भीभिः शोणितजलैः स्वपिती चरणी यस्य तथाभूत: खगइपरश: शिवः अपि साहस मे इति सर्वत्र योज्य' जानाति । ब्रह्मा मम शास्त्रदीक्षायामाचार्यः, इन्द्रः धाज्ञाकरः, वचोऽपि मत्सहारे असमर्थः, विभुवन यशोभिः पूरितम् । कैलासाद्रिः माहुबलपरीक्षायां निकषोपल: दशभिः शिरोभिरभिवन्दितः शिव इति भावः । शिख- रिणीहत्तम् ॥ १५॥ (झ) महाराज ! परिवायख परिवायख स।

·महावीरचरित [पुनर्नेपथ्ये] भो भो लङ्काहाररविणो राक्षसगणाः ! दत्त हाराणि तूर्णं सरलतरगुरूण्यश्मसारार्गलानि क्षिप्यन्तां शस्त्रजातं तदुपरि नयत खान्ययांचावधत्त । रुध्यध्व' निर्विषासून शिशयुवतिजनान् वीवधांचाद्रियध्वं प्रातः सुग्रीवमुख्यमवगपरिवृतः सानुजो रामभद्रः ॥१६॥ [नेपथ्याई प्रविष्टा प्रसौहारो] (ज)। प्रतीहारी। भट्ट! एसो पड़ीहारसुमिए चिदि सेराव पहत्यो बिसबिदुकामो (ट)। राव। कथं सेनापतिः प्रहस्तः प्रवेशय । प्रती । सधा [ इति निष्क्रान्ता] [ततः प्रविशति प्रहस्तः]] प्रह। अहो ! मनुष्थपोतस्य तावदत्यूर्जखलं चरितम् (ठ)। तथाहि। . ! दत्तेति । सूर्ण शौन हाराणि दत्त पाहत। सरलतराणि पन्युजूनि गुणि महान्ति पश्मसारार्गलानि लौहमयानि पर्गलानि चिप्यन्तां निवेश्यन्तां हारविवि षः । तदुपरि तेषां हाराणाम् उपरि शस्त्रजातम् पत्रसमूह नयत स्थापयत, खान्वयान् खख- कुलजान् अवधत्त पर्यवेक्षध निर्विषा: निस्तेजस इति भाव: प्रसवः प्राथा येषां तान् अल्पप्राणानिति भावः शिपयुवतिजनान् रुध्यध्व रक्षतेत्यर्थः। वौवधान् खाद्यसामग्रौश्च पाद्रियध्व यवन पालयत सदभावे योडुमदमत्वादिति भावः। कथमित्याह प्राप्त इति, सुग्रीवोमुख्यः प्रधानो येषां तैः प्रवर्ग: वानरैः परितः सानुज: सलमणः रामभद्रः प्रातः उपस्थितः। पत्र चतुर्थपादवाक्यार्थस्य पूर्वपादवयस्य हेतुत्वेन कीर्तनात् काव्यलिजमल- हारः। तदुक्तं दर्पणे। हतोर्वाक्यपदार्थत्वे, काव्यलिङ्ग निगद्यते इति । इतम् ॥ १६॥ (अ) प्रतीहारी दौवारिकी।। (ट) भर्त: ! एषः प्रतौहारभूमी तिष्ठति सेनापतिः प्रहस्तो विज्ञापयितुकामः स। (3) पत्यूर्जस्खलम् पतिशयेन प्रतापपूर्णमित्यर्थः । सन्धरा- ·षष्ठोऽमः। १८१ भीमं गोष्पदवद विलय परितः कल्लोलमालाकुलं पाथोनाथमुपेत्य मन्यरतरं लङ्कानिबद्धेक्षणः । स्कन्धावारमसौ निवेश्य विषमे सौवेलमुनि स्वयं कैश्चिद वानरपुङ्गवः परिवृतोऽध्यास्ते पुरः प्राङ्गणम् ॥१७॥ [पुरो निरूप्य] कथमयं लङ्कखरः ? राव। भद्र सेनापते ! को हेतुरस्य कलकलस्य ? प्रह। [खगतम्] कथमद्याप्यनभिन्न एव देवः ? भवतु कार्यमा विज्ञापयामि [ प्रकाशम् ] पुरं नि:शेषघटितं कपाटहारमावृतम् । . रक्षा चाप्त भक्तिमद्भिः कौणपैः परितः कता ॥ १८ ॥ राव । किमिति ? प्रह। [वगतम्] कथं सैवावस्था ? भवतु [प्रकाशम् देव ! लखर ! मनुष्यपोतमात्रेण सानुजेन पुरी तव । रुध्यते स्म यथासारं वीवधाद्यपि दुर्लभम् ॥१८॥ भौममिति। असौ मनुष्यपोत: कैथित् कतिपयैः वानरमुख्य : कपिप्रवरैः परिहतः सहितः सन् परितः समन्तात् कल्लोलमालाभि: तसश्रेणिभिः पाकुलम् पाकौर्ष भीम भयङ्कर पाथोनाथ जलनिधि गोष्पदवत् गोखुरपद्धविस्थजलक्त् मन्थरतरम् अतिश्येन मन्थर सावलमिति भाव: विलय उत्तीय उपेत्य समीपमागम्य लायां निबढे पर्पिते ईक्षणे नेवे येन तथोतः विषमे उन्नतानते सुवेलस्य लकास्थितस्य पर्वतविशेषस्य पयं सौवेलं स चासौ मूर्द्धा ति तस्मिन् स्कन्धावार सेनां निवेश्य स्वयं पुरः लङ्काया इति वावत् प्राङ्गण' चत्वरम् अध्यास्ते अधितिष्ठति । शार्दूलविक्रीड़ित उत्तम् ॥ १७॥ पुरमिति । पुर' नगर नि:शेष यथा तथा घटित सम्यक् व्यवस्थापितमिति यावत् कपाटहारम् चाहत पिनई भक्तिमतिः अनुरक्तः पाप्त : विश्वस्त : कौषपः राचस:, रावस: कौषपः क्रव्यादित्यमरः। परितः सर्वतः रचा च कृता विहिता ॥१८॥ मनुष्यति। सामुजेन कनिष्ठभावसहितेन मनुष्यपोतेन मानवनिशाना तब पुरी ·१८२ महावीरचरिते [प्रविश्य प्रतीहारी] प्रती। भट्ट ! एसो कोबि बलीमुहो रामस्स दूदो त्ति भणित्र पड़ीहाप्रदेसे चिट्ठदि (ड)। राव । [सावइम्] बलोमुखः ? प्रवेशय । प्रती। तधा [इति निष्क्रम्य अङ्गदेन सह प्रविश्य तं प्रति] एसो भट्टो उपसण (ढ)। अङ्ग। [उपमृत्य] जयति जयति परममाहेखरो लड़े- खरः (ण)। राव । सुग्रीवानुचरो.भवान् ? अङ्ग। न हि नहि। राव। तहिं कस्य ? अङ्ग। लङ्केश्वर ! श्रूयतां योऽहं यदर्थमागतश्च । दृप्यद्राक्षसचक्रकाननमहादावानलस्याज्ञया दूतो दाशरथेस्तदीयवचसा त्यामागत: शासितुम् । यथासार यथावल रुध्यते खा परोधि। तेन वीवधाद्यपि पाहारद्रव्याद्यपि दुर्लभ लब्ध मशक्यम् । पाहारीय द्रव्याणं नानास्थानेभ्य: आहार्यत्वात् पुरीरोधे कथ तत्- सम्भव इति भावः । अनुष्टुव वृत्तम् ॥ १९॥ (ड) भर्नः! एष कोऽपि बलौमुखी रामस्य दूत इति भणित्वा प्रतीहारदेश तिष्ठति स । कोऽपि बलौमुखः बन्दः इति भावः । (द) एष भर्ता उपसर्व स। (ब) परममाहभरः महेश्वरः शिवः देवता यस्यासी माहेश्वरः परमवासी माईबर- खेति परममाहेबर: परमशव इत्यर्थः । दृष्यदिति। दृप्यत् राक्षसचक्रमेव कानन वन तस्य महान् दावानलः तस्य दाश- र रामस्य भाजया दूतः सन्देशहरः सन नदीयवचसा तस्स वाकोन वां सावितम ·षष्ठोऽङ्कः । १८३ सीतां मुञ्च भजावरोधनसुहदायादपुत्रान्वितः सौमित्रेश्चरणौ न चेत्तदिषुभिः शासिष्यसे दुर्मदः ॥२०॥ राव। [सहासम्] बलोमुखोऽपि वाचाटः किं वक्तव्यम् ? (त) अङ्ग। अहं यत् किञ्चित् स्यां त्वन्तु सिद्धान्तमेवावधारय (थ) तत्पादाअनखं किंवा तत्तीक्ष्णषु मुखं नताः । स्पष्टारस्तेऽद्य मूनिस्तयोरभिमतं वद ॥२१॥ राव। [सक्रोधम्] कः कोऽत्र कः कोऽत्र भोः ! यत्किञ्चिहादिनोऽस्य मुखं मंस्कुर्यात् (द)। प्रह । देव ! दूत: किलायं किमत्र क्रोधेन ? (न)। राव । एतन्मुखसंस्कार एव तपखिन: प्रत्युत्तरीकरणम् (प) ! उपदेष्टम् आगतः । सौता मुश्च त्यम, अवरोधनमुहददायादपुवान्दिप्तः स्त्रीमिवज्ञाति- पवमहितः सौमिवे: मुमित्रानन्दनस्य लक्ष्मणन चरणी भज सेवख, न चेत् तस्य लक्षणस्य इषुभिः शरैः दुर्मद: मदमत्तस्त्वं शासिष्यसे । शार्दूलविक्रीड़ित वृत्तम् ॥ २० ॥ (त) वाचाट: वक्ता। (थ) यत्किञ्चित् स्यां यः सः भवेयमित्यर्थः । सिद्धान्तं निश्चितम् । तदिति । ते तव मूर्खान: अद्य तस्य लक्षणस्य पादाननख चरणकमलनखर' नताः भविष्यन्ति किंवा तस्य लक्षमणस्य तीक्षणम् इषोः शरस्य मुखम् अग्रम् स्पष्टार: म्पक्ष्यन्ति अत: तयोः नमनमरणयोरिति भाव: अभिमतम् इष्ट' वद। अनुष्टुब - हतम् ॥ २१ ॥ (द) यत्किञ्चिद् वादिनः प्रयुक्त वादिन इत्यर्थः। संस्कात् शोधयत् यथा पुनः दृशं वदेत् तथा मुख गुद्धिं कुर्य्यादित्यर्थः, अनुरूपा शास्तिरस्य विधातव्येति भावः । उक्तच रामायणे। अथैवं परुषं वाक्यं ब्रुवाणे हरिपुङ्गवे। क्रोधेन महताविष्ट: सचिवानाह रावणः। गृह्यतामेष टुमेधाः प्रास्यतामिति चासकदिति । (न) दूतः किलायं किमत्र क्रोधेन। भौतिशास्त्रे दूत प्रति क्रोधस्याकर्तव्यत्वे - नोकत्वादिति भावः । (4) एतदिति। एतस्य मुखसंस्कारः मुखस्य वरुप्यादिकरणरूपा शासिरित्यर्थः । तपखिन: रामस्य प्रत्युत्तरौकरच प्रतिवचनौकरणम्। दूतस्य बैहप्यादिविधानचोक्त १७

·१८४
महावीरचरित
[ इत्यामु त्य
अङ्ग। [उद्रोमकूपस्करणमभिनीय] (फ)।
यथासङ्ख्य तीक्ष्णक्रकचविषमक्रूरनखर-
प्रगल्भव्यापारप्रमथितशिरोबन्धशिथिल:
शिरोभिस्ते दिग्भ्यो बलिमनुपहृत्य व किमहं
निवर्त्तय स्यां चेन्न रघुपतिदौत्येन परवान् ॥ २२॥
त्य निष्क्रान्तः]
राव। [निरूप्य अहो! जातिसुलभं चापलमप्रतीकार्यम् ।
प्रह। देव!
देव! निदेशाक्षरमालिकापरिग्रहाय उत्कण्ठते
हृदयम् (ब)।
'राव। किमत्रापि प्रष्टव्यो निदेशः ?
नोव्यन्तामभितोऽर्गलानि भुवनप्रख्यातसारोद्धतैः
पाव्यन्तां पुरगोपुराणि च परव्याक्षेपिभीराक्षसैः
मथ्यन्तां रिपुषस्परप्रहरणं विक्षोभ्य भङ्गया भुजा:
खण्ड्यन्तां च मुहुर्विवलानथोस्यानोत्कटा मर्कटाः ॥२३॥
रामायणे यथा। वैरुप्यमषु कशानिपातो मौण्ड्य तथा लक्ष्मणसन्निपातः । एवंविधान-
हति रुक्षवादी दण्डषु दूतस्य बधो न दृष्टः । इति ।
(फ) उद्रोमेति।
उद्गता उद्रिका गेमकूपा यस्मिन् तादृशं स्फुरणम् अंशरफीतता
विधानमित्यर्थः। अभिनीय नास्य न प्रकटय्येत्यर्थः ।
यथासङ्घामिति। चेत् यदि अहं रघुपते: रामख दौत्ये न सन्देशहरत्वे न परवान
पराधीन: न स्यां न भवेय तदा यथासकाम् एकादिसङ्ख्याक्रमेण तीक्ष्णा: क्रकचवत् कर.
पववत् विषमा: उग्रा: करा: निष्ठुराः ये नखराः तेषां प्रगबन प्रचण्ड न व्यापारण
प्रहारणेत्यर्थः प्रमथितेन विच्छिन्नन शिरोबन्धेन उपोषेण शिथिलानि पनाहतानौति भावः
त: से तब शिरोभिः दशभिरिति भावः दिगभ्यः दशभ्य इति भावः बलिम् उपहारम्
अनुपहृत्य पदत्वं त्यर्थः किं निवत्तय ? नैव निवर्तयेत्यर्थः । दूतानां दौत्यासिरितस्य कार्यस्य
अकरणीयत्वादिति भावः । शिरोभ्य उपोषाणि प्रचंशितानि ग्रहीत्वंव निवा इति
भावः । शिखरिणौहत्तम् ॥ २२ ॥

·षष्ठोऽङ्कः।
१८५
प्रह। यदाज्ञापयति महाराजः। [इति निष्क्रान्तः]
[ नेपथ्य महान् कलकल:]
सर्वे। [ससंभ्रममाकर्णयन्ति ]
[पुनर्नेपथ्य
बध्यन्तेऽस्रपपुङ्गवाः प्रतिभयाभोगैः प्लवङ्गाधिपः
बध्यन्ते च वितर्दिकाः प्रतिदिशं कतैरदोमूहभिः ।
छिद्यन्ते च वहिः प्रपित्सव इमे मध्ये क्रुधान्धाः क्षणाद्
भियन्ते पुरगोपुराणि च दिशि क्षिप्तश्च गण्डोमलैः ॥ २४ ॥
(ब) निदेशति । निदेश: भाजा तस्य पक्षग्मालिका पक्षराव मालिका सक्
तस्याः यहणाय उत्कण्हते वरते। प्रभोराजा मालेव हदये धार्यते इति भावः ।
वोट्यन्तामिति । मुवनेषु प्रख्यातः सार: उत्कर्ष: वसं वा तेन उद्धता: उडुप्ता: ते:
परव्याक्षेपिभिः शविमईनकारिभिः राक्षसैः पभित: सर्वतः सर्वेषु हारष्विति भाव:
अर्गलानि हारावरोधककोला इत्यर्थः बोस्यन्ना मोयन्तां पुरगोपुराणि लकानगर्या वहि-
हाराणि च पाटयन्ताम् उद्घाटयन्ताम्। भवद्भिर्यत् धारावरोधनं कृतं तदयुक्त हाराणा-
मुदघाटनेनैव स्थातव्यं भौता हि बार रुन्धन्तीति भावः । भड्या कौशलेन रिपूर्ण
शवणां घबर संहारकं प्रहरणम् पस्त्र विक्षोभ्य विमा भुजाः बाहवः मध्यन्ताम् पास्का-
त्यन्तां यथा शववो भीताः पलायेरविति भावः विशेषेण वलानम् उलम्फर्म बथा जया-
मच तयोरुत्कटाः मर्कटा: वानराः मुहुः पुन:पुन: खण्डान्सां विनाश्यन्नाच्च । पुरगोपुलणि
इत्यव परितोरणानि इति पाठान्तरम् । शार्दूलविक्रीड़ित' वृत्तम् ॥ २३ ॥
बध्यन्ते इति । प्रतिभयः भयङ्करः, भयङ्कर प्रतिभयमित्यमरः । पाभोग: पाकारी
बेषां तै: प्रवनाधिपः वानरयथपतिभिः अम्रपपुङ्गवा: राक्षसप्रवराः, राक्षस: कौणप:
क्रव्यात् क्रव्यादोऽनप पासर इत्यमरः । बध्यन्ते हन्यन्ते । कृत: छिन्नैः अमीषा राक्षसानां
मूईभिः शिरोभिः प्रतिदिशं वितर्दिकाः वैदिकाः बध्यन्ते निर्मीयन्ते च । वहि: वाय-
देश रणगणमिति यावत् प्रपिझवः प्राप्त मिच्छवः धान्धा: क्रोधपरौता इमे राक्षसाः
मध्ये चन्तरा रणभूमिप्राप्त : पूर्वमिति यावत् क्षणात् विद्यन्ते च । दिशि चिप्त : गखो-
पलै: गण्डशैल: मुद्रः पर्वतरित्यर्थः पुरगोपुराणि नगरदाराग्धि भिद्यन्ते च। शार्दूल-
विक्रीड़ित वृत्तम् ॥ २४॥

·१८६ महावीरचरित राव। [जमवलोक्य सक्रोधमुत्प्रेक्ष्य च] कथमेते तप- विपक्षपातादनात्मज्ञा वासवपुरःसरा दिवौकसोऽपि मत्- सरिणो विक्षुम्यन्ते। सद्देवि ! त्वमभ्यन्तरे प्रविश। अहमपि . तावत् (भ)। कैश्चिद्दोभिः प्रमत्तान् नवगपरिवढान् दिक्षु विक्षिप्य दक्षः अन्यः पिष्ट्वापि युद्धाभिनय विधिनटौ तौ तपखिप्ररोही। शिष्टः कष्ट्वा स्वचेतःप्रतिफलितपथारन्धमात्र प्रविष्टान् दुष्टांस्त्रविष्टपानप्यपगतकरुणस्तैर्बिभर्मि स्वकाराम् ॥ २५ ॥ [इति विकट परिक्रम्य निष्क्रान्तः ] [ततः प्रविशति रथेन सपरिवारो वासवः सूतश्च मातलि: ] मात। देव ! दिवस्यते ! यथा तावदधिलङ्कमेषः (म)। भनात्मजा: पात्म- (भ) तपखीति । तपखिनि राम पक्षपात: पबुरामः तस्मात् । जानवर्जिताः रावणस्य पाजावहा वयमित्यजानन्त इति भावः। वासवपुरःसराः इन्द्र- प्रमुखाः। मत्सरिय: मदविषिण: वितुभ्यम्से भिद्यन्ते। कश्चिदिति अपगता विनष्टा करुणा दया यस्ख तथोक्त: नियः सनित्यर्थ: कैचित् कतिपय: दोभिर्भुजैः प्रमत्तान् पनवहितान् पयोषानित्यर्थः प्रवगपरिहदान् वानरप्रवरान् मुग्रीवादीनित्यर्थः दिसु विक्षिप्य निपात्य पन्यः दक्षः निपुणे: दोभिरिति शेष: युद्धस्य अभिनयः वीराणामवस्थानुकरणम् एव विधि: विधानं तव नटी वौरानुकारिणी नतु तत्त्वतो वौराविति भावः ती तपखिप्ररोही तापसाकुरौ रामलखाणाविति भावः अपि पिहा विमा विनाश्ये ति यावत् शिष्टः पवशिष्ट: दोभि: स्वचेतसि प्रतिफलितं प्रतिविधि- तम् उद्बुद्धमित्यर्थः मनःकल्पितमिति यावत् वृषा विफल रधुमाव', सामान्यच्छिद्रमिति यावत् रामेण मम वैररूपमिति भावः तव प्रविष्टान् मदायत्यागेन रामपक्षपातप्रविष्टा- मिति भावः पतएव दुष्टान् विद्रोहप्रहत्तानिति यावत् वैविष्टपान दिवौकसोऽपि कष्टा पावष्य तै: वैविष्टप: स्वकार स्वस्य कारा चारकं बन्धनागारमित्यर्थः विभर्मि पूरयामि। खन्धराहत्तम्॥२५॥ (म) अपिलर लायाम्। एष निर्घोष इति वक्ष्यमाणेनान्वय ।

·षष्ठोऽङ्गः।
१८७
संवत्तप्रकटविवर्त्तसप्तपाथो-
नाथोर्मिव्यतिकरविभ्रमप्रचण्डः ।
निर्घोषः स्फ रति भृशं परःसहस्र-
व्यावलात्पबलगतागतानपाणाम् ॥२६॥
तथा तर्कये युयुत्सया निर्यियासति नक्तञ्चरचक्रवर्तीति (य)।
वास। सूत! पश्य पश्य
दृढ़तरमभियोगं वीक्ष्य रक्षोविनेता
सह तनुजसगर्भप्रेष्यरक्ष:सहस्रः ।
सरमसमरराणि द्रागपावृत्य विद्रा-
वितनिखिलवनौका निर्गतोऽयं नगर्याः ॥२७॥
[शब्दश्रवणं नाटयित्वा] । आः क एषः कौवाः कुकुभ:
भवति । संवत्तं प्रलये, “संवतः प्रलयः कल्प” इत्यमरः। प्रकट: उत्कट: तीव्र
इति यावत् विवत्त: परिणामः येषां तथाविधाः ये सप्त पाथीनाथा: जलनिधयः तेषाम
ऊर्मीणां तरङ्गाणां व्यतिकरस्य सम्मेलनस्य यो विभ्रमः विलास: तहत् प्रचण्ड : अति.
तीव्रः परःसहसाणां सहस्राधिकानां व्यावलातां त्वरमाणानां प्रबलानां प्रलष्टबलशालिना
गतानां रणभूमाविति भाव: भागतानां तत: परामुखमापतताम् अस्रपाणां राक्षमानां
निर्घोषः कोलाहल: मश' स्फुरति उद्गच्छति । प्रहर्षणौहत्तम् ॥ २६ ॥
(य) तर्कये मन्ये । युयुस्मया योधुमिच्छया। निर्यियासति निर्जिगमिषति। नक्त-
चरचक्रवर्ती रावसाधिपतिः ।
हति । अयं रक्षसां विनेता शासिता रावण: दृढ़तरम् अतिप्रबलम अभियोगम
पाक्रमणं शवणामिति शेष: बौक्ष्य हा तनुजानां पुवाणां सगर्भाणां सपिण्डानां प्रेष्याणां
भृत्यानां रक्षसां राचसानां सहस्रः सह ट्राक् झटिति परराणि कवाटानि अपात्य
उदघाट्य सरभस सवेगं विद्रावितास्ताड़िता: निखिला: समग्राः वनौकसः वनवामिन,
वानग इत्यर्थः येन तथाभूतः सन् नगर्योः लङ्काया: निर्गत: रणभूमि चलित इत्यर्थः
मालिनौहत्तम् ॥ २७॥

·१८८
महावीरचरित
कणकनककिङ्किणीजालमालिना विमानेन सरभसमित एवा.
भ्येति (र)।
.
सूत। [निर्वण्य] देव ! भवतैव गन्धर्वराज्याधिपत्याभिषेक
कतमहाप्रसादश्चित्ररथः (ल)।
[ततः प्रविशति विमानाधिरूढ़चित्ररथः]
चित्र । जयति जयति देवराजः ।
वास। गन्धर्वराज! समरदिदृक्षानिर्भर किं चेतः ।
चित्र । तदपि अन्यदपि ।
वास । किमन्यत् ?
चित्र । अलकेखरनिदेशः (व)।
वास । कीदृशः?
चित्र।
दुर्बाधो जनिदिवसान्मम प्रधः
कोऽप्याधिः प्रबलतमोऽथवा विलोक्याः ।
(२) कौवाः कुवेराधिष्ठितायाः उत्तरस्या इत्यर्थः । ककुभ: दिश: । क्वषदिति ।
क्वणन्ती स्खनन्ती या कनककिहिणी काञ्चनी उद्रघण्टिका तस्या जालमाखा संहतिकपा
सक् विद्यते यत्र तादृशेन विमानेन देवयानेन ।
(ल) गन्धर्वति । गन्धर्वाणां रान्येषु भाषिपत्य सस्मिन् अभिषेकेण कृतः महान्
प्रसाट: पमुग्रहः यस्मै यस्य वा सः ।
(ब) अलकेश्वरनिदेश: पलका कुवेरनगरौ तस्या ईश्वरः कुवरः तस्य निदेशः पादेशः ।
दुर्वाध इति ।. यस्येत्यध्याहार्य, यस्य रावणस्य अनिदिवसात् जन्मदिनात, “जनि-
उत्पत्तिकाव इत्यमरः । यवयं पञ्चमी। जन्मदिनमारभ्येति यावत् मम अथवा विलोक्याः
कोऽपि पनिर्वचनीयः प्रबलतमः पतिदारुणः दुर्वाध: बाधितुमशक्यः अप्रतिविधेय इति
यावत् पाधिः सन्तापः वर्तते इति श्रेषः सर्वेषामेव निघौड़नादिति विधैर्देवस्य विलासात्
विपाकात् तस्य रावणस्य इद निधनदिनं मृत्युकाल इति भाव: उपस्थितमिति शेषः ।
तदिदानी कल्याची मालदायिनी वा जगतामिति भावः रावणविध्वंसनेति भावः
अन्यथा अकल्याणी वा परिणतिः परिणामः अस्तु भवतु । महर्षयौहत्तम् ॥ २८॥

·षष्ठोऽङ्कः। १८८ तस्येदं निधनदिनं विधर्विलासात् कल्याणी परिणतिरस्तु वान्यथा वा ॥२८॥ तदवगन्तुमहं प्रहितः। वास । मकुल्यानामप्येष मनोरथः (श)। चित। किं चित्रं सहजाः किल से मियः शत्रवः कृत्रिम तापि निधिपुष्यकादिहरणवृत्ते?वृत्तस्य सुप्रथिता (ष)। अथवा। यावत्रिलोक्यं किल जन्तुजातं तत् सर्वमस्योडतदुश्चरित्रैः। कदर्थितं श्रीरघुनन्दनस्य प्रोत्या विधत्ते विजयप्रतीक्षाम् ॥२८॥ वास। [निरूप्य] गन्धर्वराज! यदिदमधित्यकातः सुवेला- ट्रेरकाण्ड एव प्रबलकिलिकिलाकोलाहलमुखरितहरिमुख बलीमुखचक्रमक्रममेवोच्चलितं तथा मन्ये पतितमेव प्रहर- गोरिति (स)। (श) सकल्यानां समानकुलजातानां कुवेरो हि रावणस्य सकुल्यः एकपिटकवा. दिति भावः। अन्येषां किं वक्तव्यमित्यपिशब्दार्थः । मनोरथ: अभिलाषः । (ष) किमिति । किं चिव किमाश्चर्य' सहजा: भातर इत्यर्थः मिथः परस्पर शवव: रिपवः । तविमता कविमशत्रुत्व निधिः रबमेदः पुष्पकञ्च धादियषो तथोक्तानां द्रव्यापामिवि भाव: हरणे इत्तिर्यस्य तथोक्तास्य दुई तस्य दुराचारस्य रावणस्येति शेषः । सुप्रधिता समसिद्धा। यावदिति । विलोक्यां विभुवने यावत् जन्तुजातं प्राणिसमूहः किल प्रसिद्धी प्रस्तीति शेष: तत् सर्वम् पस्य रावणस्य उसतानि उहप्तानि दुष्टानि चरिवाणि तै: कर्थित लेशितं सत् प्रीत्या अनुरागण श्रीरघुनन्दनस्य रामस्य विजयप्रतीचा विधत्तं करोति । उपजातिहत्तम् ॥ २६॥ (स) अधित्यकात: ऊर्ध्वभूमः, “उपत्यका रासना भूमि मधित्यका" इत्यमरः ।

·२०० महावीरचरिते चित्र। देवराज ! पश्य पश्य अयं रक्षोनाथः क्षितिधरशिरोबन्धुरतरे रथे तिष्ठन् प्रष्ठः प्रधनरसनिष्णातमनसाम् । मुहुर्जीवाघोषेर्वधिरयति दिक्प्रान्तशिखरि- प्रतिध्वानाध्यातर्गगनविवराभोगमभितः ॥३०॥ वास। गन्धर्वराज ! न तुलाध्तस्तावदनयोर्वीरसमयोचितः परिकरः (ह)। [ सावेगम् ] सूत सूत ! सांग्रामिकं मे रथमुप- हर रामभद्राय। अहमपि गन्धर्वराजाधिष्ठितं विमानमेवा- धितिष्ठामि । [ तथा करोति] सूत । यथाज्ञापयति देवराजः। [इति निष्क्रान्तः] चित्र। देवराज ! कथमतिसन्धेयं तुमुलम् (क्ष)। तथाहि, मुवेला: मुलाख्यगिरीः। प्रबलेति । प्रबन्लेन किलिकिलाकोलाहलेन मुखरितानि शब्दितानि हरितां दिशा मुखानि येन तथोक्तः। बलीमुखचक्र वानरसैन्यम् । अक्रम क्रमरहितं विशलमिति भाव: उच्चलितं प्रस्थितम् । प्रहरण: अस्त्र ।। यमिति । प्रधनस्य संग्रामस्य रसेन अनुरागण निष्णातानि दीक्षितानि मनांमि येषां तादृशानां वीराणामिति भावः प्रष्ठः प्रवरः अयं रक्षोनाथ: रावमा: तितिधरम्य शिरः सङ्ग तहत् वन्धुरतरः उन्नतानततर इत्यर्थः, “बन्धुरन्चून्नतानतम” इत्यमरः । तस्मिन् रथे तिष्ठन अभितः समन्तत: दिशां प्रान्तेषु ये शिखरिणः पर्वता: तेषु प्रतिध्वानः प्रतिध्वनि: तेन आभाता: पापूरिता: तैः जीवाघोषैः मौर्वोनिखनैः गगनविवराभोग गमनविवरस्य अन्तरीक्षरन्धस्य आभोग विस्तार' मुहः पुनःपुन: वधिरयति श्रावणोतीति यावत्। शिखरिपौवत्तम् ॥ ३० ॥ (ह) तुलाधृतः तुलया समीकरणयन्त्रण तौलदण्ड नेत्यर्थः धृतः समतां गत इति भावः वौरसमयस्य संग्रामाचारस्य उचितः अनुरूपः परिकर: परिच्छदः उपकरणमिति यावत्। (क्ष) पतिसन्धेयम् अतिश्येन सन्धातुमहं नर्यवेक्षणीयमिति यावत् तुमलं धोर रणकमत्यर्थः।

·षष्ठोऽङ्कः।
२०१
रक्षोभिर्विपिनौकसां परिव चारादपास्तक्रम
मुष्टामुष्टि कचाकचि प्रहरणप्रक्षेपमूढ़ात्मभिः ।
प्रारब्ध रणकर्म दुईरमिथोनिष्पेषशोर्य हपु-
निष्ठातासझरोभिरेव सरणिदुःसञ्चराभूद्यथा ॥३१॥
अपिच।
वीराणां रुण्डतुण्डप्रविघटनपटुस्फारदोर्दण्डखण्ड-
व्यापारक्षिप्यमाणप्रतिभटविकराटोपवर्म प्ररूढ़ः ।
कूटः कोऽप्येष युवाजिरभुवि जरठश्चित्रकूटानकारी
लीयन्ते यत्र शत्रुप्रपतनविवशाः कोटिशः शूरकोटा: ॥३२॥
वास। गन्धर्वराज ! इत इतः।
.
रक्षोभिरिति । रक्षोभिः विपिनौकसां वनौकसां वानराणां परिहरैः पतिभि: वानर-
सेनापतिभिरित्यर्थः प्रहरणानाम् अस्त्राणां प्रक्षेपेण मूढाः मोहं गता: प्रात्मानः स्वरू-
पाणि येषां तथाभूतैः सनिः पारात् समीपे, “भाराद दूरसमीपयोः” इत्यमरः । अपा-
नक्रमम् चक्रमं क्रममनादृत्येति भाव: मुष्टामुष्टि मुष्टिभिर्मुष्टिभि: प्रहत्य यत् वृत्त तत्
कचाकचि कचेषु कचेषु केशेषु केशेषु भावष्य यत् वृत्त तत् तादृशं रणकर्म तथा प्राग्वम्
उपक्रान्त' मथा दुईरः दुःस है: मिथः परस्पर निष्प विम: शौर्यदृभ्यः भिद्यमानभ्य-
इति भाव: वपुः शरौरेभ्य: निष्ठाताभि: निर्गताभिः अस्राणां · शोणितानां झरीभिः
प्रवाहै: सरणिः पद्धतिः दुःसचरा दुःखेन सच्चरितु शक्या पभूत् । शार्दूलविक्रीड़ित
हत्तम् ॥ ३१॥
वीराणामिति। युद्धाजिरभुवि संग्रामाणभूमौ बौराणां भटानां रुडतुण्डयो:
शौरमुखयोः प्रविघटने कर्त्तने पटव: निपुणाः स्फारा: विशाना ये दोर्दण्डा: बादणा:
तैः खण्यापारण छेदनक्रियया क्षिप्यमापैः पात्यमानः प्रतिभटानां प्रतिवीराणां विकटा:
उत्कटा: पाटोपा: गर्वाः प्रौडत्यानौति यावत् येषां तथाभूतैः वर्मभिः देहै: प्रकढ़ः
सञ्जात: नरठः प्रबद्धः चित्रकूटानकारी चिवकृटपर्वतसदृशः कोऽपि पनिर्वचनीयः एषः
दृश्यमान प्रति शेष: कूट: राशि श्यते इति शेषः । यव कूटे शवर्णा निहतानामिति
भाव: प्रपतनेन उपयुपरि पतनेन विवशा: वितलाः कोटिश: बहुसंख्यका इति भाव:
शूरकोटा: गूरेषु कौटा: सूट्राः बीरा इत्यर्थः लीयन्ते लय गच्छन्ति । स्रग्धराहत्तम् ॥३२॥

·२०२२ महावीरचरिते प्रासप्रोतप्रवीरोल्वणरुधिरपरावृष्टवुक्काजिघसा- धावदग्धाधिराजाप्रतिमतनुरुहच्छायया वारितोष्णाः । विशाम्यन्ति क्षणाई प्रधनपरिसरष्वव मुक्ताभियोगा: वीराः शस्त्रप्रहारवणभररुधिरोहारदिग्धाखिलाङ्गाः ॥३३॥ इतोऽपि । प्रतीक्षन्ते वीरा: प्रतिमुखमुरोभिः सरभसं विपक्षाणां हेतोः प्रतिनियतधैर्यानुभवतः । विदीर्णत्वम्भारा दलितपिशिताश्छिवधमनि- प्रकाण्डास्थिस्नायुस्मा टतरविलक्ष्यान्वनिवहाः ॥३४॥ चित्र । देवराज ! अपूर्वोऽयं रक्षःपते: संग्रामावतरणसर्ग:(क) तथाहि। । प्रासेति। वीराः शस्त्राणां प्रहारव्रणः प्रहारजनितं चतं तस्य भरात् पतिरेकात् ये मधिरोद्गाराः रक्तवावा: ते: दिग्धानि लिप्तानि अखिलानि पानि शरीराणि येषां तथा- भूताः पतएव मुक्ताभियोगा: त्यतयुद्धव्यापागः प्रधनपरिसरेषु रणाणेषु प्रासै: कुन्तै: प्रोताना विद्वानी प्रवीराणी भटानाम् उत्खणेन उत्कटेन रुधिरेण परामष्टाया: सिकायाः बुक्कावा: अग्रमासस्य जिघत्मया भक्षणेच्छया धावता ग्रधाधिराजाना वृहता ग्रधाणाम् अप्रतिमानि अनुपमानि महान्ति इत्यर्थः यानि बनुरुहाणि लोमानि तेषां छायया वारि- नोष्णा: निवारितातपाः सन्तः क्षणाई विश्राम्यन्ति विश्रान्तिसुखमनुभवन्ति। स्रग्धरा- वृत्तम् ॥ ३३॥ प्रतीक्षन्ते इति । वौरा: विदीर्णाः त्वचा चर्मणां भाराः येषां ते छिन्नशरोरत्वग्मागा इत्यर्थः, दलितपिशिता: निकत्तमासाः, छिन्नासु धमनिषु नाड़ीषु तथा प्रकाषु वृहत्सु अस्थिषु सायुष च स्फटतर विलच्या: दृश्या: अन्त्राण शिराविशेषाणां निवहा: समूहाः येषा तथोक्ताः सन्तः प्रतिनियत व्यवस्थितं यत् धैर्य तस्य अनुभवतः प्रभावात् प्रतिमुखम् अभिमुखं यथा तथा सरमस' सवेग' उरोभि: वोभिः विपक्षाणां शवण हेती: पस्त्राणि प्रतीक्षन्ते सहन्ते। शिखरिणीवृत्तम् ॥ ३४ ॥ (क) रक्षःपसेः रानसराजस्य । संग्राम अवतरण तस्य सर्ग: सृष्टि: नियम इत्यर्थः । -

·षष्ठोऽङ्कः।
२०३
प्रेथाः संग्रामसोमन्यनुजशततो मेघनादोऽपि पाखें
वामेऽन्यत्र प्रवरिष्वतिविषममदोदोधितः कुम्भकर्णः ।
कैकस्या बन्धुवर्गोऽप्ययमतिविकट: पृष्ठतस्तिष्ठमानो
ऽध्यास्ते मध्ये निषसो रणशिरसि भृशं रावणो दुर्विगाहः॥३५॥
वास । गन्धर्वराज ! एवमभियोगोडुर हिषन्तमभिवीच्या पि
(ख) निष्यकम्म एव रामभद्रः। अथवोचितमेवैतत् ।
।
यतः-
न कम्पन्ते झञ्झामरुति किल वाति प्रतिदिशं
समुन्मूर्च्छत्साराः कुलशिखरिण: किञ्चिदपि ते।
न मर्यादां तेऽपि प्रतिजहति गाम्भीर्यगरिम-
स्फ रहाब्रह्माणोऽकलितमहिमानोऽम्बुनिधयः ॥३६॥
.
प्रेष्या इति । प्रेष्याः भृत्याः एते इति शेषः, संग्रामसीमनि रणाग्रे वर्तन्ते इति शेष:
अन्जशत: कनिष्ठभादशतः वृतः मेघनाद: इन्द्रजित् वाम पावे, अन्यत्रापि अवरस्मि-
नपि पाच दक्षियों इति भाव: प्रवौरषु प्रधानवीरेषु मध्ये अतिविषमः प्रत्युत्कट: मदो
यस्य तथाभूत: उद्बोधित: अकाले निद्रां त्याजित इस भाव: कुम्भकर्णः, पृष्ठतः तिष्ठ-
मानः अधम् अतिविकट: कैकस्याः रावणमातुः बन्धुवर्ग: ज्ञातिगणः, रणशिरसि रणाये
निधम्म्: स्थितः भृशम् अतिशतेन दुर्विगाह: दुर्धर्षः रावण: मध्ये रणभूभः अग्रथण्या:
मध्यस्थले इति यावत् अध्यास्ते अधितिष्ठति । रावणो दुर्विगाह इत्यव विधावत्
दुर्विगाह इति च पाठान्तरम्। सग्ध राहत्तम् ॥ ३५ ॥
(ख) एवम् इत्थम् अभियोगोडुरम् भाक्रमणाभिनिविष्टमित्यर्थ: हिषन्तं शवम् ।
न कम्पन्ते इति । प्रतिदिशं दिशि दिशि झज झामरुति उत्कटे वायुविशेष वाति वहति
अपि ते प्रसिद्धाः कुलशिखरिण: कुलपर्वता:, महेन्द्रो मलयः सद्यः शुक्तिमानृक्षपर्वतः ।
विन्धाश्च पारिपावश्च सप्त ते कुलपर्वता इत्युक्ताः, समुन्मुन्ति: सम्बईमाना: मारा:
स्थिरांश: बलानि च येषां तथाभूता: न किञ्चित् किमपि कम्पन्ते विचलन्ति तथा गाम्भी-
यस्य गरिमणा गौरवेण स्फुरन् वृद्धि गच्छ न वाया जलमयौ ब्रह्ममूर्तियेषु तथाविधाः,
अकलितः अनाक्रान्त: महिमा येषां तादृशाः ते प्रसिद्धाः अबुनिधयः समुद्रा अपि
मादां स्थितिं न प्रतिजति न त्यजन्ति । शिखरिणौहत्तम् ॥ २६ ॥

·२०४
महावीरचरिते
चित्र। देवराज ! पश्य पश्य ।
भक्लिप कथमपि यवीयांसमुत्सृज्य चापा-
रोपव्यग्राङ्गुलिकिसलयं मेघनादक्षयाय ।
लक्ष्योकत्य प्रधनकुशलं सानुजं राक्षसेन्द्र
जीवा भूयो रघुपतिवृषा स्पर्शत: संस्करोति ॥ ३७ ॥
कथमेतदतिदुष्करमिव मन्ये ? तथाहि-
पाक्रम्यककमेते रजनिचरभटाः कोटिशः शस्त्रवर्ष:
भावहंशप्ररोहं पिदधति परितो योधने योगपद्याः ।
अथवा किं नाम टुष्करम् ।
एतावप्यत्प्रभावावकलितमहिमप्राभवौ युद्धभूमी
इन्धाते शत्रुशस्त्रप्रविदलनफलस्पष्टबाणाभियोगौ ॥३८॥
?
भक्तिप्रवनिति। रघुपतिहषा राघवेन्द्रः रामः मेघनादस्य इन्द्रजितः चयाय निधनाय
चापस्य धनुषः भारोपे ज्यासामने व्यग्राः अङ्गलिकिसलयाः यस्य तथामूतं भक्तिप्रव
भक्त्या प्रणतं यवीयांस कनिष्ठधातर लक्ष्मण कधमपि उत्सृज्य त्यत्वा प्रधनकुशलं सग्राम
दक्ष मानुज कुम्भकर्यासहितं राक्षसेन्द्रं रावण' लक्ष्यौलत्य भूय: पुन: जौवां मौवौं'
म्पर्शतः स्पर्शन आकर्षणेनेति भावः सस्करोति शोधयति । मन्दाक्रान्तावृत्तम् ॥ ३७॥
आक्रम्य ति। योधने रणव्यापार योगपद्य' समकालिकत्व' सम्भयोत्थानमिति यावत्
अस्ति येषां तथाभूताः, एते रजनिचरभटा: राक्षसचमूचराः कोटिशः शस्त्रवर्षः एकैकम्
एकमेक भाखइंशपरोहं सूर्यवंशाङ्गुर लक्षाण रामञ्च इति यावत् भाक्रम्य परित: सम-
न्तात् पिदधति पाछादयन्ति । यावन्त इमे राक्षसाः तावन्त एव रामाः शरवरभि-
राकाद्यन्ते इति भावः । यहा एकैक प्रत्येक शरवर्ष: भाखशप्ररोह राम परितः सम-
सात् पाक्रम्य पिदधति पाच्छादयन्ति। एतौ अपि रामलमणी उगत: प्रभावो ययो:
तधोती, न कलितः न पाक्रान्त: महिना प्राभव: सामर्थ्य ययोः तथाभूती तथा शवणां
शस्वापि तेषां प्रबिदलन' विमर्दन' फलं यस्य तादृशः स्पष्टः प्रकट: वाणाभियोगः शर-
वर्षण ययोः तादृशौ सन्तौ युद्धभूमी इन्धाते दीप्यते। योधने योगपद्या इत्यव सक्रिया-
योगपया इति पाठान्तरम्। बन्ध रावृत्तम् ॥ ३८ ॥

·षष्ठोऽः। [समन्ततोऽवलोक्य ] अहो कथमेते वनौकसोऽपि महति सपत्नसगार स्वाभिधानयोगमेव ख्यापयन्तः पञ्चषाः केवल राम- भद्रपादमूलमासेवन्ते (ग) तथाहि । सुग्रीव: स्यन्दनस्वाग्रे सोऽङ्गन्दः पृष्ठतः पुनः । पञ्चषा जाम्बुवान् भावो लङ्काधीशोऽपि पार्खयोः ॥३८॥ [विचिन्त्य ] हनूमान् पुन: कनीयांसं काकुत्स्थम् (घ)। [ सविमर्षम् ] वरमेत एवोभयथा रामभद्रपादपद्मोपसेविनः । यतस्तावदेतेषाम्- स्वामिभक्तिञ्च धैर्यञ्च व्याख्याते गावमक्षतम् । रक्षोऽभियोगे त्वन्येषां दृश्यते दैन्यमयलम् ॥४०॥ वाम। गन्धर्वराज ! मानुषे लोके वात्सल्यं नाम केवल- मखिलेन्द्रियवशीकरणचूर्णमुष्टिः (ग)। यत:- सौमित्रिः कृतहस्तताप्रभृतिभिन्यूनो न कश्चिद् गुणैः सारेणापि पुन: प्रसिद्धमहिमा शौर्याग्रणी रावणिः । सपत्र- (ग) वनीकस: वनवासिन अपि युक्तायुक्तविवेकरहिता अपौति भावः । सगरे शत्रुसंग्राम। स्वाभिधानानां खनाम्ना योगर्मव औचित्यमेव ख्यापयन्तः प्रकटयन्तः । पञ्चषाः पञ्च षट वा परिमाणमषां ते पञ्चसंख्याः षट्संख्या चेत्यर्थः । मुग्रीव इति। सुग्रीवः स्यन्दनस्य रथस्य पये, सभङ्गन्दः पुन: पृष्ठत: पृष्ठदेशे, जाम्बवान् भावी भविष्यन् लकाधीश: लङ्कवर: विभीषण इति यावत् पात्र यो: वक्ष्य- माणो हनूमांश्च एते पञ्चषाः पञ्चसंख्यकाः इत्यर्थः ॥ ३९ ॥ (घ) तव तावत् हनूमान् कनौयांस' कनिष्ठ' काकुत्स्थ लायमित्यर्थः । खामोति। अक्षत शत्रुभिरनाविडमित्यर्थ: गाव' शरीर खामिभक्तिच धैर्यञ्च व्याख्याते प्रकटयति। व्याख्यातौति पाठान्तरम्। रक्षोभिः पभियोगे धर्षणे अन्येषान्तु वानराणां बलमत्यर्थ दैन्यमपि कातर्यमपि दृश्यते ॥ ४०॥ (ग) मानुषे इति । मानुषे लोके मयं लोक केवल वात्सल्य पुवादिगतलेह- इत्यर्थः अखिलानामिन्द्रियाणां वशीकरण सम्मोहने चर्ण मुष्टिः धूलिमुष्टिक्षेप इत्यर्थ: अतीव मुग्धकारोति भावः । १८ ·महावीरचरित इत्य तुल्यतरे किल व्यतिकर रामस्य रक्ष:प्रभोः चान्योन्यं शरदृष्टिरेव बलते दृष्टिस्तयोर्वसला ॥४१॥ चित्र। देवराज ! युक्तमिवतत्। एवं वात्सल्थमनुरुध्यन्ते (घ) किल महामानः । [साड्तौत्सुक्यम् ] पश्यतु देवराजः । सौमित्रर्बाणववरधिकतरममी मर्मवेधं प्रविहाः धावन्तः माधरेन्द्रा इव रजनिचरा: शेरते युद्धसीनि। रक्षोनाधोऽपि पुत्रान् कतिचन पतितान् वीक्ष्य रामाभियोगं संत्यज्यानिष्टशको निपतति तरसा मेघनादोपकण्ठम् ॥४२॥ तत् एतत् प्रत्याहितमाशङ्के (ङ)। वास। गन्धर्वराज ! किमत्र नाम अत्याहितम् अपरिच्छेद्य- महिमानः किल एते ककुत्स्थकुलप्ररोहाः (च)। तथाहि- सौमिविरिति। सौमिवि: लमण: कतहस्तता द्रुतहस्तता प्रभृतियेषां तथाभूतैः कैश्चित् करपौत्यर्थः गुणैः न न्यूनः न लघुः इन्द्रजिदपेचयेति भावः । शौयण अग्रणी: श्रेष्ठ: रावणि: मेघनादः पुनः सरिणापि बलनापि उत्कर्षणापि वा प्रसिद्धमहिमा प्रख्यात- प्रभावः । इत्यम् एवं तुल्यतरे व्यतिकरे सम्बन्ध अवस्थायां वा रामस्य रक्षसां प्रभोत्र लङ्गेवरस्य च भन्योन्यं परस्पर प्रतीति शेष: शरष्टि: बलते एव चलत्येव । किन्तु तयोः सौमिविमेघनादयोः उपरि इति शेषः वाला संहवती दृष्टिः चलति इति यावत् । शार्दूलविक्रीड़ित' वृत्तम् ॥४१॥ (घ) अनुरुध्यन्ते अनुसरन्ति । सौमिवेरिति । बमी रजनिचराः राक्षसाः सौमिवेलच्यणस्य बाणवजे : वनसदृश: बाणैः मर्मवेध' मर्मणां बंधी घधिन सत् यथा तथा अधिकतर प्रविधा: भिन्ना धावन्त: चरन्त: माधरेन्द्रा बलराजान इव युद्धसौखि रणभूमी मेरते। रक्षोनाथोऽपि रावणी- ऽपि कतिचन कतिपयान पुवान पतितान् रणभूमाविति शेषः बौक्ष्य हा रामाभियोग रामिण सह युइं संत्वज्य पनिष्टशी धमालमाशंसन तरसा वेगेन मेघनादस्य उपकण्ठम् अन्तिकं निपतति गछति। सन्धराहत्तम् ॥ ४२ ॥ (ङ) पत्याहितम् समजलं रामस्पति शेषः ·षष्ठोड २०७ परःसहस्रा रजनीचरेन्द्रा यथास्य वीरस्य किलकलनाम् । तथा रणेष्वमुतवीरगोष्ठीभूषायमाणो दशकन्धरोऽपि ॥ ४२॥ चित्र । देवराज ! बहुभिरेकस्य अभियोगेऽपि शभोदतेत्ये. तदबहुव्यक्तिनिष्ठम् [सचमत्कारम्] इतोऽवधत्तां देवराजः (छ)। रक्षोनाथे सरभसमितो निर्गते विग्रहेच्छु: क्षुभ्यत्युच्चै रघुपतिशरैः कोलितः कुम्भकर्णः । कुम्भोऽप्येतां पितुरुपमतां वीक्षा वखां वपुमान् गर्वः किंवा निपतति जवाबनमः झारिन्द्रः॥४४॥ [माइतम्] पहो छिद्रसञ्चारिता मर्कटजात: (ज)। यतः- - (च) पपरिच्छति। न परिच्छेद्यः परिच्छेत्तुं शक्य: महिमा येषां तोताः । ककुत्स्थेति । पुरा परञ्जयो नाम इलाकुवंश्यः षरूपिणी महेन्द्रख ककुदि स्थिता पसु- रान निजधान । ततस तस्य ककुत्स्थेति संज्ञा प्रसिद्धिं गता। तश्याच काकुत्स्था उच्चन्ते इति पुराणवार्तावानुसन्धया । पर इति। परः सहस्राः सहस्राधिका: रजनीचरेन्द्राः राक्षसेन्द्राः पस्य वीरस्य रामस्व यथा एकलक्ष्य किल, एकैनव शरण राचसाना सहचाणि वेडुमसी रामः समर्थ इति भावः तथा दशकन्वरोऽपि रखेषु पदभुतवीरगोष्ठीभूषायमाण: पाचर्यकर्मणि अल- कारायमाय इत्यर्थः । उपमातिहत्तम् ॥ ४॥ (क) अभियोग चाक्रमणे। शुभोदता शुभमुत्तर फलमेकस्येति भावः । एतत् बहुव्यत्यभियोगे एकस्य प्रभोदशालित्वमित्यर्थः पबव्यक्तिनिष्ठं बहुव्यक्तिनिष्ट न भवती- त्यर्थ: पसामान्यजननिष्ठमिति यावत् । रचोनाचे प्रति । रक्षा माधि रावखे इत: संग्रामात् सरमस सवेग' निर्गते पला- यिते इति यावत् विराईच्छु: संग्रामाभिलाषी कुम्भकर्ण: रघुपते: रामस्य शरैः कौलित: विद्यः सम् उरत्यर्थ तुभ्यति क्षोभ गछति व्यथते इत्यर्थः । कुम्भोऽपि कुम्भकर्णस्य सुतो- ऽपि पितुः कुम्भकर्षस्य एताम् उपनताम् उपस्थितां वस्था दर्श रामशरव्यथितामिति भाव: वीक्ष्य हा वपुमान् शरीरी गर्व: किं नामः चलन साधरेन्द्रः पर्वतराज: वा नवात् वेगात् निपतति धावति रणभूमिमिति शेषः । भव किंगन्दी वाशब्दश्च उत्प्रेचायां प्रयुक्तः । मन्दाक्रान्ताहत्तम् ॥ ४४ ॥ (ज) मर्कटजातः वानरजातः । छिद्रसञ्चारिता रन्धानुपातित्वम् ।

·महावीरचरित उद्दिश्याराशरथकुलाङ्करमाद्यं पतन्तं सद्यः कुम्भं मृधमुवि कपिः कोऽपि मध्ये रुरोध । [सविशेषं निर्वयं] कथं सुग्रीव एव [सविचिकित्सम्] दोस्तम्भाभ्यां सरभसमथापोद्य विक्षिप्य भूमी क्रान्वाप्येनं प्रतिषविवशो माषपेषं पिपेष। ४५ ॥ [साशनम् ] एतविरीक्ष्य निपपात च कुम्भकर्णः सुग्रीवमुग्रतरविद्रुतिरग्रहोच्च । उन्मोच्च सोऽपि निपुणः स्वममुष्य नासां लज्जा वसुश्च युगपत् किल निश्चकः ॥ ४६ ॥ वास। गन्धर्वराज ! इत इतः । लघुरघुपतिरेष राक्षसाना- मधिभुवि किञ्च कुमारमेघनादे। किमपि चरितमद्भुतं व्यतानोत् सपदि हि तौ प्रतिघान्धतामधत्ताम् ॥ ४७ ॥ उद्दिष्यति। कोऽपि कपिः वानरः भारात् समीपे पाय ज्येष्ठ दशरथकुलाङ्कर दशरथ वंशप्ररोहं राममित्यर्थ: उद्दिश्य पतन्तं धावन्तं कुम्भ' मधभुवि रणभूमी मध्ये अमरा सद्यः सपदि रोध पाचक्राम । अथ रोधानन्तर दोस्तम्भाभ्यां बाहुदण्डाभ्यां सरभस सवेम एन कुम्भ पापौड्य निर्मथ्य भूमौ विक्षिप्य निपात्य प्रतिषविवश: क्रोधविहल: सन् कात्वापि दलित्वापि माषपेषं माषानिव पिदा पिपेष चूर्णयामास। मन्दाक्रान्ना- हत्तम् ॥ ४५ ॥ एतदिति। कुम्भकर्ण: एतत् निरीक्ष्य कुम्भवध दृष्वेति यावत् निपपात च सुग्रीव प्रतीति शेषः, अग्रतरा श्रेष्ठतरा वितिः धावन यस्य तथाभूत: सन् सुयौवम् अग्रहीञ्च । सोऽपि सुग्रीवोऽपि निपुण: सुचतुरः खम् पात्मानम् उन्मोच्य मोचयित्वा अमुष्य कुम्भ- कर्णस्य नासां वसुः भगिन्याः शूर्पणखाया: लज्जाञ्च युगपत् समकालं निश्कर्त चिच्छेद किलेति प्रसिद्धौ। वसन्ततिलकं वृत्तम् । ४६ ॥ -- ·षष्ठोऽङ्कः। २०८ अहह ! इदमतिदुष्करं प्रतिसंविधानमापतितमस्य रघु- शिशोः (झ)। तथाहि- यावमन्त्रप्रभावादनधिगतगतीन् मेघनादप्रणवान् दुर्भेद्यानागपाशान् विहगपरिवढास्त्रप्रयोगाद व्यधूनोत् । तावद्रक्षोविनेत्रा पुनरतिरभसं मर्मणि क्रोधभूना गाढ़ विद्धः शतम्रया हनुमति सहसा मोहनिनो न्यपतत्॥४८॥ चित्र । देवराज ! अयमत्राद्भुततरो विमर्दः । यदा तु भातु- र्मोहमधिगम्य भाविलङ्गेवरात्, अक्रममेव करुणवीरानुभाव- भावितचित्तहतिः तथाविधस्यापि दर्शनोत्सुकः समवरुध्यत परितः कुम्भकर्णप्रमुखया रक्ष:पृतनया तदा पुनरिदमेव प्रत्य- कार्षीत् (ज)। तथाहि- - लधिवि। किञ्च एष लघुः कनीयान् रघुपतिः लक्ष्मण: राक्षसानाम् अधिभुवि अधीश्वर रावणे किञ्च तथा कुमारमेघनाद च किमपि अनिर्वचनीयम् पद्धत चरित व्यतानौत विस्तारयामास। हियत: तो रावणमेघनादी सपदि सहसा प्रतिघान्धतां क्रोधान्धताम् अधत्ताम् जरहतुः । पुष्पिताग्रावृत्तम्, अनि न युगरेफवो यकारो युजि तु नजी जरगाश्च पुष्पितायेति तल्लक्षणात् । ४७ ॥ (झ) प्रतिसंविधान प्रतीकारः। रघुशियो: लक्षमणस्य । यावदिति । मन्वायां प्रभावात् अनधिगता दुर्बोधा गति: प्रसरः येषां तान् पतएव दुर्भद्यान् भत्तुमशक्यान् मेघनादेन इन्द्रजिता प्रणुन्नान् प्रहितान् नागपाशान् विहगपरि- बढस्य पक्षिराजस्य गरुडस्येत्यर्थः अस्त्र' तस्य प्रयोगात् यावत् व्यधूनोत् निरास्थत् पखण्ड. यत् लक्ष्मण इति शेष: तावत् रक्षसां विनेवा शासिवा रावणेन पुनः क्रोधभूमा कोपाति- शयेन प्रतिरमसम् पतिवम यथा तथा शतघ्नया शतं हन्तीति शमन्त्री तथा तदाख्यास्त्र या मर्मणि गाढ़ विधः सन् सहसा मोहनिनः मूछों गतः हनुमति हनुमदुमङ्ग इति भावः न्यपतत् निपपात । स्रग्धराहत्तम् ॥ ४८॥ (अ) पत्र लक्ष्ाये। विमर्दः प्रहारः । चातुर्लचमणस्य । अधिगम्य ज्ञात्वा। भावि- लखेश्वरात विभीषणादित्यर्थः । चक्रममेव युगपदेव करुणः शोकस्थायिभावः प्रियजना- विष्टजनितो रसविशेषः, वीर: उलाहस्थायिभाव: शत्रुप्रतिविधानार्थको रसविशेषः ।

·महावीरचरि पुरां जता पूर्व त्रिपुरविजये यामुदवहत् स्थिति तामेवायं रघुपतिहषाश्रित्य वपुषा । क्षणाद्रक्षोनाथानुजमिषुभिराच्छिद्य कणश: चमू भस्मोक्कत्याप्यनुजमभियात्युत्सुकतमः ॥ ४८ ॥ [निर्वयं ] अहो वात्सल्यमहिमा रघुपुङ्गवस्य । येन पुन विषयोक्कतमात्रामवानुजस्थावस्थामभिजानाति स्म। [परितो- निरूप्य सहर्षम् ] दिध्या स्वस्ति रघुकुलकुमाराभ्यामताभ्या- मुत्पश्यामि। यतस्तावदेतयोरस्मिन् व्यसनमहार्णवे यातुधा- नाधीशेनापि सपरिवारेण कुम्भकर्णबधात् सम्भ्रान्तम्। [ पुन- रतौ निर्वर्ण्य ] कथमद्यापि प्रमुग्धावेव । विषमाध्यानव्यति- करस्तावदापतितः (ट)। यतः- उक्तञ्च दर्पणे। इष्टनाशदनिष्टाप्त: करुणाख्यो रसो भवेत् । धौगः कपोतवोऽय कथितो यमदैवतः। शोकोऽव स्थायिभावः स्वाच्छोच्यमालम्बन मतम् । तस्व दाहादिका- वस्था भवेदुद्दीपन पुनः । अनुभावा देवनिन्दा भूपातक्रन्दितादयः । वैवोच्छासनिश्वास- स्तम्भप्रलपनानि च। निवेदमोहापस्मारव्याधिग्लानिम्मृतिश्रमाः । विषादजड़तोन्माद- चिन्ताद्या व्यभिचारिण इति। उत्तमप्रकतिौर उत्साहस्थायिभावकः। महेन्द्रदैवती हेमवर्णाऽयं समुदाहृतः । पालम्बनविभावास्तु वितव्यादयो मता:। विजेतव्यादि. चेष्टाद्यास्तस्योद्दीपनरूपिणः। अनुभावास्तु तत्र स्युः सहायान्वेषणादयः । सञ्चारिणम्तु धृतिमतिगर्वस्मृतिवर्करोमाञ्चाः । इति च । तयोः अनुभावैः दैवनिन्दादिभिः सहायान्वं - षणादिभिश्च भाविता चिन्तिता चित्तवत्तिः यस्य तथोक्तः तथाविधस्य वाहगवस्थस्य लक्ष्मण- स्येति शेषः । समवरुध्यत समरोधि । परितः समन्तात् । रक्ष:पृतनया राक्षससेनया । तदा तस्मिन् काले राक्षससेनाभि: खनिरोधकाले इति यावत् । प्रत्यकार्षीत् प्रतिकृतवान्। पुरामिति। पूर्व पुरा जेता त्रिपुरारि: शिव: विपुराणां विजये विजयार्थ यां स्थितिम् उदवहत् बभार याहग्भावेन शवून प्रति सस्थावित्यर्थः अय रघुपतिहषा राघ- वेन्द्रः वपुषा शरीरेण तामेव स्थितिम् पाश्रित्य तद्रूपेणैव स्थित्वे ति यावत् क्षणात् इषुभिः शरैः रचीनाथस्य रावणस्य अनुजः तं कुम्भकर्ण कणश: पाच्छिद्य खण्ड खण्ड' कत्व - त्यर्थः चमूमपि राक्षसों सेनामपि भस्मोकृत्य उत्सुकतमः अतिशयेन व्यगः सन् धनुन .लक्ष्मणम् पभियाति अभिगच्छति । शिखरिणीहत्तम् ॥ ४ ॥ - ·षष्ठोऽङ्कः। बहुच्छलानि रक्षांसि रिपवस्त्ववशः खयम् । एषावस्थापि कपयः सहायास्तेऽपि विक्लवाः ॥ ५० ॥ तत् किमुपक्रम दैवमोति न जाने (ठ)। वास । गन्धर्वराज ! किमेवमाशङ्कसे ? पश्य। जीवनप्रति- बोधितः किलायमचिन्त्यमहिनां प्रथमः प्राभञ्जनिः (ड)। सम्पति- उत्स्फू जट्रोमकूपः प्रलयपरिमिलत्पांशुवर्षानुकारी किञ्चिद्भग्नाग्रपुच्छाप्रतिमविचलनापास्तनक्षत्रचक्रः । भूनौत्सुक्यानुरूपव्यवसितिरधिकं पर्यवप्नु त्य गत्वा कापि प्राज्ञः क्षणार्डात् कमपि गिरिमसावाहरबाजगाम ॥५१॥ (ट) वात्सल्यमहिमा नेहप्रभावः । विषयौकतमात्रामेव साक्षात्कृतामेव। अभि- जानाति अनुभवतीत्यर्थः मोह गच्छतौति भावः। व्यसनमहार्णवे विपन्महासागरे। यातुधानाधीशन राक्षसराजेन, “यातुधानः पुण्यजनो न तो यातुरक्षसी" इत्यमरः । सम्भान्तं व्याकुलितम् । अन्यथा अस्मिन्नवसरे अन्यदपि एतयोः संहारार्थ प्रयुक्तं स्यादिति भाव: । प्रमुग्धावव प्रकण मोह गतावेव । विषमेति। विषमं दारुणम् पाध्यान' चिन्ता तस्य व्यतिकरः सम्बन्ध: आपतित: उपस्थितः । बहिति । रक्षासि राक्षसाः बहुच्छ लानि रन्धान्वेषणपराणौति भाष: रिषवः शत्रवः । खयन्तु राम इति शेष: अवश: अचेतन इति यावत् कपयः वानराः सहायाः किन्तु तेऽनि कपयः विक्लवाः सम्भान्ता: व्याकुला: एष: अवस्था अपि ? रामस्य आपतितेति शेषः ॥५॥ (3) किमुपक्रम किमारम्भं देवं किं विदधातीति भावः । (ड) जीवदिति। जीवनाय लक्ष्मणस्येति शेषः प्रतिबोधितः औषधानयनार्थ विज्ञा- पित इति यावत् अचिन्तामहिम्नां महाप्रभावाणां प्रथम: अग्रणी: प्राभानि: मारुतिः हनूमानित्यर्थः। उत्स्फर्जदिति । उत्स्फ जन्त: स्फुरन्त: रोमकूपा यस्य तथोक्त: रोमाञ्चितगाव इत्यर्थः, प्रलये कल्पान्ते परिमिलता सङ्गच्छता पांशुवर्षाणं रजोदृष्टीनाम् अनुकारी प्रलयप्रदृष्ट- रजोराशिरिवेत्यर्थः तत्सवर्ण तया भाकाशविपतनादिति भावः, किञ्चित् भुगस्य ईषत् कुञ्चितस्य अग्रपुच्छस्य लाडूलाग्रस्य अप्रतिमन असदृशेन विचलनेन सञ्चारण पपासानि ·२१२ महावीरचरिते चित्र। [विभाव्य सोलासम् ] देवराज ! पश्य । यथा चन्द्रालोकं कुमुदनिवहचुम्बकमणिं दृषत्सारस्तत्वामृतमपि भवाम्भोनिधिगतः । तथा सम्भाव्यतो हनुमदुपनीताद्रिमरुतं झटित्युज्जम्भेते किमपि गहनो वस्तुमहिमा ॥५२॥ [ दक्षिणतो विभाव्य ] कथमेष लङ्कखरः ? कल्यावसान- निर्मादं पाथ इव पाथोनाथस्य राक्षसबलमाकर्षन् पुनर- भ्यमित्रमति (ढ)। [विमृष्य ] सम्प्रति तु धर्मयुद्धसम्भावनाप्रतिहतबहुतर- प्रधानव्यक्ति रावणमेघनादशेषमेतद्राक्षसवलमताभ्यामवगणित- मित्येतावम्युभौ न गणयन्ते पर:सहस्रमप्यस्रपकोटा: (ण)। [पुनर्लक्ष्मणं निर्वयं ] एवं तु- प्रक्षिप्तानि नक्षवचक्राणि येन तथाभूतः, भूधा बाहुल्येन पौत्सुक्यस्य अनुरूपा सदृशौ व्यवसिति: उद्योग: यस्व तादृशः प्राज्ञ: असौ प्राभञ्जनिः अधिकं यथा तथा पर्यवप्न त्य उनाल त्य क्वापि गत्वा क्षणार्धात् कमपि गिरि पर्वतम् पाहरन् भाजगाम। जाम्बुवदा- दिभिरौषधाहरणार्थमुक्तो हनूमान् रावौ तव पर्वते पोषधीमजानन् सर्वमेव पर्वतम् भाजहारति पुराणवार्ता | सन्धरावत्तम् ॥५१॥ यथेति । कुमुदनिवहः चन्द्रालोकं, दृषत्सार: लौहधातुः चुम्बकमणिम् अयस्कान्तं, भवः संसार एव पम्भोनिधिः समुद्रः सं गतः प्राप्ती जन इत्यर्थः सत्त्वामृत तत्त्वज्ञान- रूपममत यथा, तथा एती रामलमणी हनूमता उपनौतस्य पट्रेः पर्वतस्य गन्धमादनस्य द्रोणाटेर्वा मरुतम् पोषधिगन्धवहमिति भावः सम्भाव्य प्राप्य झटिति सहसा उज्ज भेते विकास गच्छतः विगतमोही जाताविति भावः । वस्तूनां महिमा प्रभाव: किमपि गहनः दुर्योधः । शिखरिचौहत्तम् ॥ १२॥ (ढ) कल्ये ति। कल्पावसाने प्रलये निर्माद मर्यादा स्थितिः सद्रहितम् उद्देल- मिति यावत् पाथ इव जलमिव पाथोनाथस्य समुद्रस्य। अभ्यमिवम् अमिवम् अभौति अभ्यमिवम् पमिव' प्रवून प्रवीत्यर्थः ।

·षष्ठोऽशः। २१३ शाणोत्कीर्णो मणिरिव घनाभीदमुत्तो विवखान् नि:कोशोऽसिझटिति विगलत्कञ्चुकः पब्रगेन्द्रः । दीव्यत्युच्चैलंघुरघुपति: किन्न वा स्यात् किमन्यद दिव्योषध्या जयति महिमा कोऽप्यचिन्त्यानुभावः ॥ ५३॥ [निरूप्य ] कथं प्रक्रान्तमेव कपिराक्षसनासौरचरयोर्भटयोः पुनरायोधनम् (त)। तथाहि- शितैर्बाणैरेके मृधभुवि पर तीक्ष्णनखरैः क्रियासातत्येनाप्यहमहमिकाक्रान्तमनसः । मिथो विध्यन्ति स्म प्रबलतमसम्मर्दविदलत्- क्षितिक्षोदापिष्टातकसुरभिवक्षस्तटभृतः ॥ ५४ ॥ (ग) धर्मयुद्धेति । धर्मण युद्ध धर्मयुद्धं तस्य सम्भावनाया अनुष्ठानेन प्रतिहता: वारिता बहुतरा: प्रधानन्यतय: यव तथाभूतम् । रावणेति । रावणश्च मेघनादश्च तो शेषी यस्य तथोक्तम् । एताभ्यां रामलक्ष्मणाभ्याम् अवगणितम् अवज्ञातम्। एतावुभौ अपि रामलमणावपौत्यर्थः । अत्रपकोटा: राक्षसकोटा: क्षुद्रा राक्षसा इत्यर्थः । शाणेति । लघु: कनिष्ठो रघुपति: लक्षमण: इवेति सर्वत्र योग्यम् । शाणेन उत्कीर्ण: उनिखितः मणिरिव धनात् मान्द्रात् अम्भोदात् मेघात् मुक्त: विश्लिष्ट: विवस्वान् सूर्य इव, निःकोश: कोशात् निष्काशितः असिरिव खड्ग व विगलन् विनिष्यन् कच्चको गावत्वक यस्य तथाभूतः पन्नगेन्द्रः भुजगेन्द्र इव झटिति उरतिशवन दीव्यति रानते अस्वक्षतप्रशमनेनेति भावः । अव अर्थान्तरं वस्यति किमिति, दिव्योषध्या किंवा न स्यात् ? सर्वमेव प्रशान्तिं गच्छ दिति भावः पन्यत् किं वक्तव्यमिति शेषः । अस्याः अचिन्ताः भनुभावो यस्य तथाभूतः कोऽपि अनिर्वचनीय: महिमा माहात्मा जयति। मन्दाक्रान्ता- हत्तम् ॥ ५३॥ (त) प्रक्रान्तम् आरब्धम्। कपिराक्षसनासौरचरयोः वानरराक्षससेनायवर्तिनोः । भटयोः वीरयोः । प्रायोधनं युद्धम् । शितैरिति । क्रियायाः रणब्यापारस्य सातत्येन नैरन्सय्य णापि अहमहमिका परस्पर- म्पर्धा, अहमहमिका तु सा स्यात् यः परस्पर भवत्यहवार इत्यमरः। तया पाक्रान्तं मनो येषां तथाभता:, प्रबलतमेन अतिप्रबलेन सम्मन विदलन्ती विदीर्यमाणा या क्षितिः .

·२१४ महावीरचरित [ सविशेष निश्चित्य ] तावदन्तरमनयोर्बलयोरधिगम्यमानं प्रातःसन्ध्यायां यावदन्धतमसारणालोकयोः (थ)। तथाहि- प्रतिक्षणमियं रक्षःपूतना क्षीयतेतराम् । यथा तथा प्रवङ्गानामनन्तगुणतेधते ॥ ५५ ॥ वास । गन्धर्वराज ! पुनरितो महत् कदनमुपक्रान्तम् (द) रक्षोनाथो रघूणां त्वरितमधिभुवा रावणिर्मचाणन इन्दोभूय प्रहष्यभुजबलमहिमाविष्क तेष्वासशिक्षौ। दिव्यास्त्राणां प्रयोगप्रतिकतिमुचितां चाप्नु वानौ मिथोऽमू मूछकल्पावसानज्वलनपरिभवं सैन्धयोः पयंदाताम् ॥१६॥ रणभूमिरिति यावत् तस्याः चोदांसि चर्णनि रजांसौत्यर्थः एव पिष्टातकानि चूर्ण गन्ध- द्रव्यविशेषाः ते. सुरभीणि वक्षस्तटानि उरस्थलानि विधतीति तथोक्ताः, एक भटाः वीराः राक्षसाः शितै: तीच्य : बाण : परे वानराः तीनखरः मृषभुवि रणभूमौ मिथः परस्परं विध्यन्ति स्म। शिखरिणौहत्तम् ॥ ५४ ॥ (थ) पनयो: बलयोः राक्षससैन्धवानरसैन्ययोः। अन्तरं प्रभेदः, तावत् तथेत्यर्थः अधिगम्यमानं प्रतीयमानम् ।। यावत् यथा प्रात:सन्धमायां प्रभाते। पन्धतमसावणा- लोकयो: गाढ़ान्धकारसूर्यातपयोः । प्रतिक्षणमिति। इयं रक्षसां पृतना सेना यथा प्रतिक्षण चणे घरी चीयतेतराम् अतिशयेन क्षयं गच्छति। तथा प्रवङ्गानां वानराणाम् पनन्तगुणता अधिकसंस्थतेति भाव: एधति बईते। अनुष्टुव वृत्तम् ॥ ५५ ॥ (द) कदनं विमर्दनम्। उपक्रान्त प्रारब्धम् । रक्षोमाथ इति। रशीनाथो रावण: रघशाम् अधिभुवा रामिण, रावणस्य अपत्य पुमान रावणिरिन्द्रजित् लाणेन अमू हन्दीभूती रामरावणी लाणेन्द्रजिती चैत्यर्थः, प्रहष्यतां प्रवईमानानां भुजबलानां महिला प्रभावण पाविष्कृता प्रकटिता वृष्वासशिक्षा धनुर्वेदशिक्षा याभ्यां तथाभूतौ, उचिताम् अनुरूपी दिव्यास्त्राणां प्रयोगस्य प्रतिकति प्रती- कारम् भानुवानी कुर्वाण चेत्यर्थः, मिथः परस्परं सैन्धयोः उभयोः मूर्छन् प्रवईमान:

·पहोर
चित्र। देवराज! दुरवरोधोऽयमनयोर्महावीरयोर्मियो-
विमर्दः। तथाहि-
खेडाभिः ककुभः पृषकनिकरोम विधा खण्डितः
देहेर्विद्विषतां धरातलमपि प्रच्छादयन्तौ चिरम् ।
कुर्वातऽयुजलाविलेक्षणपथान्येतावकाण्डोचर-
द्रोमाञ्चानि सवेपथून्यपि मुहुर्व णि नः पश्यताम् ॥ ५७ ॥
(मविशेषं विभाष्य ] कथं प्रत्यक्षानुमामाभ्यामुपलभ्यमान-
मेकमेव वस्तु विप्रकष्टान्तरं सम्पद्यते (ध)। तथाहि-
अस्माद्रावणवृत्ताद्राघववृत्तं तु दशगुणं वीक्षे।
अनुमन्येऽनन्तगुणं पार्खपतत्कौणपेन्द्रविनिपातः॥ ५८ ॥
[परितो निरूप्य, सकुतुकाचर्यम् ]
-
कल्पावसाने प्रलये यो ज्वलन: अग्निः तस्य परिभव इव परिभवः विध्वंस: तं पयंदातां
कृतवन्तावित्यर्थः परस्पर सैन्यदलन' चक्रतुरिति यावत् । स्रग्धराहत्तम् ॥ ५६ ॥
खेडाभिरिति । एतौ रामरावणी लचमणेन्द्रजितौ च खेड़ाभिः सिंहनादः ककुभः .
दिश:, पृषत्कनिकरैः शरसमूहै: व्योम भाका, विद्विषतां शवूणां विधा खण्डित: देह
धरातलमपि प्रच्छादयन्ती पाहण्वन्ती सन्ती पश्यताम् अवलोकयता नः बस्याकं वाणि
देहान चिरम् अश्रुजलेन भाविनानि कलुषितानि ईक्षणपथानि दृष्टिपथानि येषां तथा-
भूतानि अकाण्डे उच्चरन्त: उद्गच्छन्त: रोमाञ्चाः येषां तथोक्तानि सवेपथुनि सकम्पानि
अपि मुहुः पुनः पुनः कुर्वाते। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम ॥१७॥
(ध) प्रत्यक्षानुमानाभ्यां प्रमाणाभ्यामिति शेष: उपलभ्यमानं प्रतीयमानम एकमेव
वस्तु रामवृत्तमिति भावः विप्रनष्टान्तर' विप्रष्ट सुदूरम अन्तर' भेदः यस्य तथोक्तं
सम्पद्यते सम्भवति।
अस्मादिति। राघवस्य रामस्य वृत्तं चरितम पखात् रावचाहत्तान्तात् रावणख चरि-
तात् युद्धव्यापारादिति भावः दशगुणं तु दशगुणमेव बौखे पश्वामि प्रत्यक्षत्रमालमतत् ।
पार्थ यो: पता कौषपेन्द्राणां राक्षसप्रवरा विनिपातः अनन्तगुणम् पसागुनम
अनुमन्धे अनुमानप्रमाणमेतत् । तदनयोमहान विप्रकर्ष प्रतिभावः । भार्याहत्तम् ॥५॥

·२१६ महावीरचरित यावन्तो रजनीचराः प्रहरणोपूर्णगुजाकेतवः युध्यन्तोऽभिमुखाः स्फरडजमदामाताः पुरो निर्गताः । प्रक्षिप्ताशगजालपक्षपवनाधूते प्रतापानले चित्रं दाशरथः क्षणाच्छलभतां यान्ति स्म सर्वेऽपि ते ॥ ५८ ॥ [ सविमर्शम् ] एव किलेयं पाञ्चभौतिकी सृष्टिः (न)। त्रैलोक्यमप्यपर्याप्तं रक्षसां स्थातुमप्यदः । येषां ते केवलं भूमौ विनिल्युः पञ्चतां गताः ॥ ६ ॥ वास। गन्धर्वराज! पश्य विस्मयनीयविप्रलम्भौ किलामू रामलक्ष्मणौ (प) । यतः- यावन्त इति । यावन्त: यत्सख्यका: ग्जनौचग: गनमा: प्रहरणानि शस्त्राणि उद्घान्ताः धामयन्ताः भुजा, बाहव एव केतवः ध्वजाः येषां तथोक्ताः, स्प रतिः प्रस- रशि: भुजमदै: इस्तावलेपः आभाता: आपूरिताः अभिमुखाः युध्यन्त : पुरः अग्रत: निर्गता:, चिवम् आश्चर्य सर्वेऽपि ते प्रक्षिप्तानाम् आशुग जालानां शरमानां पक्षपवनै: प्राधते सञ्चालित दाशरथे: रामम्य प्रतापानले क्षणात् दणमावण व शलभतां पतङ्गतां यान्ति गच्छन्ति । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम ॥ ५९ । (न) एवेति । इयं मृष्टिः पाञ्चभौतिकी चित्यादिपञ्चभूतरचितेत्यर्थ: किलव प्रसिद्धव न तात्त्विकौति भावः। तथाहि वैलोक्यमिति । अदः लोक्यं विभुवनमपि येषां रक्षसां स्थातुमपि दण्डाकारण अवस्थातुमपि नतु शयनादिनेति अपिशब्दार्थः । अपर्याप्तम् अप्रभूतम् अक्षममिति यावत् ते पञ्चतां गताः निधनं प्राता: केवलं भूमौ विलिल्युः विलयं प्रापुः । यदि पञ्चभि- भूत: सृष्टासदा पञ्चम् एव विलयस्य युक्तत्वादिति भावः । अव ते इत्यत्र तानौति गता इत्यत्र गतानौति च वनुमुचितं रक्षसामित्यस्य क्लीवत्वेन एतदन्वयस्थानुपपत्तेरिति सुधौभिन विभाव्यम् ॥ ६॥ (प) विस्मयनीयेति। विस्मयनीयः पाश्चर्यवत् प्रतीयमान: विप्रलम्भः प्रतारण ययोः तथोक्तौ रामलक्ष्मणी। एतावपि रावणेन्द्रजितो: मायया बञ्चिताविति विस्मय इति भावः।

·षष्ठोऽङ्कः। एताम्यां राघवाभ्यां सकुतुकमिषुभिश्छिद्यमानेषु मूई- ख कस्यैकोऽप्यनन्तः किमु सरसगुणो वर्णनीयोऽपरस्य । एतत् संपश्यतोरप्यतिचिरमनयोः कोऽप्यचिन्त्यः प्रभाव: यत्रोत्साहो न धैर्याद विरमति न शिरश्छ दतः पत्रिणोऽपि ॥६१॥ [ नेपथ्य] भो भोः रामभद्र ! किमद्याप्युपेक्षसे दुत्तमेनम् ? कथं वैकक्रियामाध्यमेतावन्तमर्थम् ? अवधत्व तावत् (फ)। भवान् सीतां लोकस्त्रिभुवनगत: प्रीतिमुचितां कनीयान् पौलस्त्यः पुरममरतां खां पुनरयम् । किमतान्यत् साक्षात्कृतपरमतत्त्वो मुनिगण: प्रसादप्रोन्मीलन्मुदि मनसि शन्तिं च लभताम् ॥ ६२ ॥ एताभ्यामिति । एताभ्यां राघवाभ्यां रामलक्ष्मणाभ्यां सकुतुकं सविस्मयमित्यर्थः पुनः पुन: शिरश्छदप्रयासेऽपि वैफल्यादिति भावः इषुभिः शरैः मूईसु शिरःसु विद्यमानेषु एकम्य रावणस्य एकोऽपि मूर्द्धति भाव: अनन्तः भवतीति शेषः न क्षर्य गच्छतौति भाव:, अपरस्य इन्द्रजित: सरसगुण: उत्साहातिशय: किमु वर्ण नौय: नैव वर्णयितुं शका इत्यर्थः एतत् शिरस: पुन: पुनरुत्यापनम् अतिचिर' संपश्यतोरपि पनयोः रामलक्ष्मणयो: कोऽपि अचिन्ताः प्रभाव: सामर्थ्य मित्यर्थः अस्तौति शेषः । यव प्रभाव सतीति यावत् उत्साह: चात् न विरमति धैर्य' न त्यजतीत्यर्थः पविणोऽपि शरा अपि शिरम्हदतः न विरमन्ति पुनः पुन: शिरश्छत्तुं गच्छन्तौति यावत् । स्रग्धराहत्तम ॥६१ ॥ (फ) दुहत्तमेनं दुराचार' रावणिञ्च। कथं वा एकया क्रियया एकैकास्त्रप्रयोगणेति यावत् साध्य सम्पाद्यम् एतावन्तम अर्थ रावणस्य रावणेश्च बधरूपमित्यर्थः उपेक्षसे न अवधारयसीति भावः। अवधतख अवधानं कुरु । भवानिति। भवान् सौता, विभुवनगत: विलोकीस्थित: लोकः उचितां प्रौंति सन्तोषं, कनौयान् पौलस्त्यः विभीषणः पुरं लङ्काम्, अयं रक्षोनाथः पुन: खां निजाम श्रमतां देवत्वम् भव पन्यत् किं वक्तव्यमिति शेष: साक्षात्कृतं परमं तत्त्व ब्रह्मरूपं वस्तु येन तथाभूतः मुनिगणः प्रसादेन प्रसन्नतया प्रोन्मीलन्तौ प्रन्फरन्ती मुद् हर्ष: यस्मिन् तादृशे मनसि शन्तिं लभताच्च। शिखरिणौहत्तम् ॥ ६ ॥ १८ ·२१८ महावीरचरित चित्र। [निशम्य ] कथमेष दिव्यर्षिगणोऽप्य तयोर्बधाय राघवौ त्वरयति ? अथवा दुष्टप्रशान्तिः कस्य न मन:प्रीत्यै ? [ ससम्ममा तौत्सुक्यम् देवराज ! पश्य- आभ्यां ब्रह्माच्युतास्त्रस्मरणसुरभिभिर्मागणैराघवाभ्यां मू नौ चिच्छिदाते रजनिचरपते रावणेश्च क्रमेण । पश्चाद्रक्षःकबन्धी मृधभुवि विवश: सोऽपि रक्षोऽवरोध: क्षोण्यां श्रीदाशरथ्योः शिरसि च वियतः पुष्पवर्ष पपात ॥६३॥ वास। [नेपथ्याभिमुखमवलोक्य । सोल्लासम् ] गन्धर्वराज ! पश्य तावदेते किल त्रिभुवनशत्रोदशकन्धरस्य निधनवृत्तान्त- अवर्णन प्रमोदनिर्भराः (ब) महर्षयः सुमनसः कमपि महोत्सव- मनुबुभूषन्तो (भ) मामेव प्रतीक्षन्ते तहच्छाम्येतेषां मनोरथ- सम्पादनाय त्वमप्येतद्वृत्तान्तनिवेदनेन प्रियसखमलकेश्वर प्रोणय (म)। [इति परिक्रम्य निष्क्रान्ताः ] इति महावीरचरिते षष्ठोऽङ्कः । श्राभ्यामिति। पाभ्यां राघवाभ्यां रामलक्षमणाभ्यां ब्रह्माच्युतास्वयोः ब्रह्मास्त्रनारायणा- स्त्रयोः स्मरणेन सुरभिभिः सौरभवतिः सुतेजितेरिति यावत् मार्गणं : शरैः क्रमेण रजनि- चरपतेः राक्षसेन्द्रस्य रावणेश्च मूर्द्धानौ शिरसी चिच्छिटाते छिन्नवन्तौं । पथात् अनयोः मस्तक- छेदान्तर रक्षस: रावणस्य रावण कबन्धः अशिरा देह: मृधभुवि रणभूमी, सोऽपि रक्षसां अवरोधः अन्तः पुरिकावर्ग: विवश: मोहं गतः सन क्षोण्यां पृथिव्यां, वियतः आका- शात् पुष्पवर्ष श्रीदाशरथ्योः श्रीरामलक्ष्मणयोः शिरसि च पपात । स्रग्धराहत्तम् ॥ ६३ ॥ (ब) प्रमोदनिर्भराः पतीव प्रमुदिता इत्यर्थः । (भ) अनुबुभूषन्त: अनुभवितुमिच्छन्तः । (म) पलकेश्वर' कुवेरम्। प्रौणय सन्तोषय । इति वि, ए उपाधिधारिणा श्रीनीवानन्दविद्यासागरभट्टाचायण विरचिता महावीरचरितनाटकस्य A षष्ठारव्याख्या समाप्ता।

·सप्तमोऽङ्कः । ! [ततः प्रविशति शोकाकुला लक्षा] ला। [साक्रोशम् ] हा महाराज दसकंधर । तेलकबीरल- च्छोपडिग्गहदुल्ललिद ! हा सअलरक्वसलोअपड़िबालणसमस्य- दुम्मदभुभदण्ड ! हा पसुबइपादजुअलञ्चणपजुत्तमुद्धमुहपुण्ड- रोष! हा केकसीपुत्ततिला! हा बंधुप्रणबच्छल ! कहिं मए तुमं पक्खिदब्बो ? हा कुमार कुम्भकस ! हा बच्छ मेह- णाह ! कहिं सि ? देहि मे पड़िबअणं [ परितो बिलोक्य ] कहं कोबि ण मंतेदि ? [अर्द्धमवलोक्य हा दुट्ठदेबदुब्बिलसिभ ! कोस एब्बं परिणदं सि ? प्रहबा को एत्य भबदो उबालम्भो? अत्तणो एब्ब दुचरिदं एदं बिपरिणमेदि (क)। [इति सानुक्रोशं रोदिति [ततः प्रविशति अलका] अल। अहो कथमस्य रक्षःपतेरपूर्वः कोऽप्ययं दशापरि- पाक: ? यदेतावानपि रक्षः सर्गः क्षणेनैव विभीषणमावशेषः संवृत्त: [शब्दश्रवणं नाटयित्वा परिक्रम्य । ] कथं कनीयसी (क) हा महाराज ! दशकन्धर ! वैलोक्यवीरलभीपरिग्रहदुर्लक्षित ! हा सकल. राक्षसलोकप्रतिपालनसमर्थदुर्मदभुजदण्ड ! हा पशुपतिपादयुगलानप्रयुक्तमुग्धमुखपुण्ड- क! हा केकसीपुवतिलक ! हा बन्धुजनवमल ! कुव मया त्व प्रेषितव्यः ? | कुमार कुम्भकर्ण ! हा वत्स मेघनाद ! कुत्रासि ? देहि मे प्रतिवचनम् । कथं कोऽपि म मन्वयति ? -हा दुष्टदेवदुर्विलसित ! कथमेवं परिणतमसि ? अथवा कोऽन मकाः उपालम्भः ? पात्मन एव दुश्चरितमेतत् विपरिणमति सं। उपालम्भ: तिरस्कारः। विपरिणमति फलति । .

·२२० महावीरचरित ? मे भगिनी प्रत्यग्रभर्तृविरहव्यथाविधुरा क्रन्दन्ती लङ्का ? [उपमृत्य] भगिनि ! समाखसिहि समाखसिहि (ख)। लडा। [विभाव्य] कहं बहिणिया मे अलया ? (ग)। अलका। भगिनि! समाखसिहि समाखसिहि। एवं किलेयं लोकयात्रा (घ)। लङ्का । अयि बहिणिए ! कुदो मे आस्मासो ? जुबइजणमे- प्ससेसा संबुत्त नि, एको उण कुलतन्तू कुमारबिहोसणो क्षु चिदि त्ति सुणीअदि, सोबि मन्दभादणीए अधपदाए रिउ- बक्ख जेब्ब सेबेदि (ङ)। अलका । अयि भगिनि! मा मैवं, न खलु अस्माकं स रिपुपक्षः। लझा। कहं वित्र ? (च)। अलका । यस्य रिपुः स गतः। तच्च गतं, संप्रति तु निसर्ग- सुहृदस्माकं त्रिभुवनप्रसिद्धसम्बन्धो दाशरथिः (छ)। (ख) रक्ष: सर्ग: राक्षससृष्टिः। प्रत्ययेति। प्रत्यग्रेण अभिनवेन भर्तृ विरहेण या भ्यथा तया विधुरा व्याकुला। (ग) कथं भगिनी मे अलका? (घ) लोकयावा संसारयावा। (ङ) अयि भगिनि ! कुतो मे पाश्वासः । युवतिजनमावशेषा संवत्तास्मि । एक: पुन: कुलसन्तुः हमारविभीषणः खलु तिष्ठनीति अयते। सोऽपि मन्दभागिन्या पधन्यतया रिपुपक्षमेव सेवते स। कुलतन्तुः वंशकरः सन्तानः । पधन्यतया दुर्भाग्यतया । (च) कथमिव ? स। (क) यस्य रिपुः यस्य रावणस्येति। स: रावण: । तच रिपुत्वमित्यर्थः शत्रुभाव इत्यर्थः। निसर्गसहत् खभावमिवम्। विभुवनेति। विभुवने प्रसिद्धः प्रख्यातः सम्बन्धः संसवः यस्य तथोक्तः।

·सप्तमोऽङ्कः। २२१ लझा। पाखस्य। कहं ईरिसो बि ? (ज)। अलका। ईदृश एव। लङ्का। कहं ब्रह्मसामिस ईरिसो बिपरिणदो ? (झ)। अलका। अपि अननुसन्धाने किमेवं भाषसे ? (अ)। शृणु। रघुकुलतिलकेऽस्मिन् चाटमात्रहितीये किमपि पिटनिदेशाद्दण्डकां संप्रविष्टे । यदुचितममुना ते राक्षसानां विनेत्रा विहितमयमशेषः कर्मणस्तस्य पाकः ॥ १ ॥ खता। हु तुम उण ईरिसे पत्थावे कई एस्थ उब- द्विदासि ? (ट)। अलका। अवधत्व अहं किल वैमात्रकेण पौलस्त्येन गन्धर्वराजाञ्चित्ररथादमुं वृतान्तमुपलभ्य शिष्टबन्धुप्रतिबोध- नाय, विभीषणस्य च लङ्काभिषेकसाक्षात्करणाय, रावणाप- हृतविमानराजस्य पुष्पकस्य च रामभद्रोपस्थानोपदेशदानाय सन्दिष्टा (3)। (ज) कथमौदृशोऽपि ? स। (झ) कथमस्माकं स्वामिषु ईदृश: विपरिणतः । स । (अ) अननुसन्धाने अनुसन्धानमकत्वे ति यावत् । रधिति। अस्मिन् भाटमावहितीये रघुकुलतिलके रामे किमपि कुतश्चिदित्यर्थः पितुर्निदेशात् प्राज्ञया दण्डकां प्रविष्टे सति अमुना ते तव राक्षसानां विनेवा राज्ञा रावणेन यत् उचितं विहित कत प्रति तना-हरणेन अनुचितमनुचितमिति भावः वैपरीत्यलक्षणसम्बन्धेन उचितमनुचितमिति लक्षणया प्रतीतेरिति भावः । तस्य कर्माण: भयम् पशेष: समय: पाक: परिणामः । मालिनौहत्तम् ॥ १ ॥ (ट) हुत्व पुनरीह प्रस्तावे कथमव उपस्थितासि ? से। प्रस्ताव प्रसङ्ग समये इत्यर्थः । (3) वैमावकेण विमाटजेन भरद्वाजकन्याजातेन पौलम्त्ये न पुग्नम्न्यपौवेश कुवेरे: त्यर्थः।

·२२२ महावीरचरित लङ्गा । अहो! कहं भमबदो पमुबदणो बिमित्तं णिधा- णाहिबई स एब्ब उबचरदि रामभद्र ? (ड)। अलका। अयि ! किमत्राश्चर्यम् । इदं हि तत्त्व परमार्थभाजाम् अयं हि साक्षात् पुरुषः पुराणः । विधा विभिना प्रवतिः किलषा वातुं भुवि खेन सतोऽवतीर्णा ॥२॥ लङ्का। कहं प्रासामिणा रक्खसणाहेण एदं ण प्रोधा- रिदं ? (ढ)। अलका। अयि सरले ! शापमहिना किल मूच्र्छन्मोहः सोऽपि नापराध्यति (ण)। ! (ड) अहो ! कथ भगवतः पशुपतेरपि मिव निधानाधिपतिः खयमेव उपचरति रामभद्रम् ? स। निधानाधिपतिः धनेश्वरः । उपचरति सेवते। इदमिति । इद रामरूप वस्तु इति भावः परमार्थभानां परमार्थदर्शिनां सत्त्व' हि परमं धनमेव, भयं रामः साक्षात् खयं पुराण: पुसो हि धादिपुरुष एव । एषा विधा विमकारण विभिवा सत्वरजस्तमोभेदादिति भावः प्रकृतिः मूलकारणं, "प्रकृति: पञ्चभूतेषु प्रधान मूलकारणे" इत्यमरः। सत: साधून वातु रचितु' दुर्जनेभ्य इति शेष: भुविः पृथिव्यां खन पात्मना अवतीर्ण। भूभारहरणार्थमादिपुरुषः खय राम- रूपेणावतीर्ण इति निष्कर्षः ॥२॥ (ढ) कथमस्मत्खामिना राक्षसनाथेन एतत् न पवधारितम् ! स। (ण) शापमहिम्ना अभिसम्पातप्रभावण। नन्दीश्वरस्य तथा वेदवत्याच शापयो: महिना । विस्तरस्तु उत्तरकाण्ई य६ १६ तथा १७ सगे द्रष्टव्यः। मूर्छन्मोहः प्रवई- मानाजानः ।

·सप्तमोऽङ्कः।
२२३
[नेपथ्ये कलकल:]
उभे। [ससम्भममाकर्णयतः] । [पुनर्नेपथ्य ] समवधत्त
भोस्त्रिजगच्चराणि भूतानि ! (त)।
वखर्करुद्रसहितः खयमेष साक्षाद
वृद्धश्रवाः समभिनन्दति साधु साध्वीम् ।
अग्निप्रवेशपरिनिर्गमशुद्धभावां
सोतां रघूत्तम ! भवत्स्थितिमाद्रियस्व ॥३॥
अलका। कथमेते दिवौकसोऽपि दशकन्धररहनिवास-
यसनकोलोनशङ्कापनुत्यै कतपावकप्रवेशनिगमनां सीतादेवीम्
अभिनन्दन्ति ? (थ) अहह !
पतिव्रतामयं ज्योतिर्योतिषान्येन शोध्यते ।
इदमाश्चर्यमथवा लोकस्थित्यनुवर्तनम् ॥ ४॥
(त) समवधत्त अवधानं कुरुत। विजगञ्चगणि विभुवनस्थितानि ।
वखिति। वसुभिरष्टाभिः अकादशभिः रुदैरकादशभिः सहितः परिततः एष
स्वयं वृद्धश्रवाः इन्द्रः अग्निप्रवेशात् परिनिर्गमण ततः समुज्वलतया उत्थानेनेति भाव:
गुद्धः पूतः भाव: प्राशय: चरितमिति यावत् यस्याः तथोक्ताम् अतएव साध्वीं सौता
साधु यथा तथा समभिनन्दति सम्यक् प्रशंसति । है रघूत्तम ! राम ! भवत: स्थिति
मर्यादा पतिव्रताया अपरित्यागरूपामितिभावः । अथवा भवतः स्थिति वंशवईनां
सौताम् भाट्रियख अवलम्बख । साध्वौं सौता ग्रहाणेति भावः । वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥३॥
(थ) दशेति। दशकन्धरस्य रावणस्य ग्रह निवास एव व्यसनं दोषः तेन कोलीन
लोकवाद: कलङ्क पति यावत् तस्य शङ्कायाः संशयस्त्र अपनुति: अपनोदन प्रशमन
तस्व।
पतिव्रतति । पतिव्रतामय' सतीत्वरूपं ज्योति: तेजः अन्येन ज्योतिषा बनिना
गोध्यते पचि नीयते दम् अपरण न्योतिषा सतीत्वज्योतिःशोधन' भामर्य्यम् पपर-
ज्योतिषः सतीत्वज्योतिषो बलवत्वादिति भावः । अथवा लोकस्थितेः संसारमादायाः
अनुवर्तनम् अनुसरणं कर्तव्यमिति शेष: यदेतत् कृत तत् लोकविश्वासायति भावः ।
भन्ष्ट्रव इत्तम् ॥ ४॥

·२२४ महावीरचरित ? लक्षा। [शब्दश्रवणं नाटयित्वा]। कहं मंगलतरतूररब- मिस्माओ गोदीओ णिसामोअंति? (द)। अलका। [नेपथ्याभिमुखमवलोक्य] कथं सौताविशुद्यानु- मोदनार्थमवतीर्णाभिरसरोभिर्दिव्यर्षिगणैश्च (ध ) रामभद्रनिदे- शेन निष्यादिताभिषेककल्याणो विभीषण: पुष्पकं पुरस्कृत्य राम- भद्रमभ्येति। तदेहि तथाविधसहजमहिममहनीयचरितमहा- नुभावावलोकनेन चक्षुः कृतार्थयावः। (न) इति परिक्रम्य निष्क्रान्ते । [मिश्रविष्कम्भक: (प)] [ततः प्रविशति पुष्यकं पुरस्कृत्य विभीषण: ] विभी। अनुष्ठितः किल मया रामभद्रादेशः। तथाहि । सत्कतं मातलिमनु (फ)। अजस्रगलदस्त्रसंप्लवकिणारगण्डस्थला: स्खलत्कनककङ्गणा नियमितैकवेणीभृतः। . (द) कथं मङ्गलतरतूर्यरवमिश्राश्च गीतयः निशाम्यन्ते ? स। मङ्गलतरण पतिमङ्गलजनकेन सूर्यरवेण तूर्यशब्द न मिश्राः संवलिता: निशाम्यन्ते श्रूयन्ते । (ध) सौतेति । सौताया: विशुद्धिः अग्नौ शोधन तस्याः अनुमोदनार्थम् अभिनन्द- नार्थम् अवतीर्णाभि: दिव इति शेष: अमरोभिः सुरसुन्दरीभिः । (न) तथाविधेति । तथाविधन सहजैन खाभाविकेन महिना महनीय पूजनीय चरितं महान् अनुभावश्च यस्य तथाभूतस्य रामस्येति भावः अवलोकनेन दर्शनेन । (प) मिश्रविष्कम्भक: सङ्कीर्णविष्कम्भकः । उक्तञ्च दर्पणे-“हत्तवर्तिष्यमाणानां कांना निदर्शकः। संक्षिप्तार्थस्तु विष्कम्भ भादावदस्य दर्शितः। भध्येन मध्यमाभ्यां वा पावाभ्यां संप्रयोजितः । शुद्धः स्यात् स तु सौर्णों नौचमध्यमकल्पितः ।" पव पलका मध्यमा लङ्का नौचेति भावः । (फ) अनु लसीकत्येत्यर्थः ।

·सप्तमोऽङ्कः।
२२५
क्षमातलविवर्तनातिमलिनाम्बरा मोचिताः
प्रयान्ति किल सस्मिताः स्म सुरलोकवन्दिस्त्रियः ॥५॥
[ उपमृत्य] जयति जयति रामभद्रः। देव ! एतदवसानः
किल निदेशः सम्पादितः (ब)।
वन्दीभिरेधिता: काराः शृङ्खलाभिरलवताः ।
कार्तस्वराभिट्ट श्याभिः पताकाभिश्च साम्प्रतम् ॥६॥
अयं च पुष्पकनामा स विमानराजः ।
असंरुधगतेरिष्टप्रवृत्तेर्वशवर्तिनः।
मनोरथस्यानुगुणं सर्वदा यस्य चेष्टितम् ॥ ७ ॥
अजोति । अजस्रम् अनवरत गलतां प्रसरताम् अखाणां वाष्पाणां संभवेन संसव-
णेत्यर्थः यः किण: मालिन्यरेखेति भावः तस्य अङ्कश्चिह्न येषु सादृशानि गण्डस्थलानि
कपोलदेशा यासा ताः । सूवलन्तः पङ्गस्य कार्यात् थोतन्तः कनकक सणा: स्वर्णवलया
यासां तथोक्ताः । नियमिता संयमिता या एका वेणी तां विधतीति तथाभूताः प्रवास
एकवेणीधर' शिर इति शास्त्रादिति भावः। क्षमावलेषु भूतलेषु विवर्तनेन लुण्ठनेन
मलिनम् अम्बर वसन यासां तथोक्ताः, मुरलोकस्य वन्दिस्त्रियः वन्दीभूता नार्य:
मोचिताः काराबन्धनादिति भावः अतएव सस्मिता: मन्दहासिन्धः सत्यः प्रयान्ति स्म
किल सुरलोकमिति शेष: । पृथ्वीहत्तम् ॥ ५ ॥
(ब) एतदवसान: एतावत्पर्यन्तः ।
वन्दीभिरिति। वन्दौभिः हठहताभिः स्त्रीमिः सुरसुन्दरीभिः एधिता: वद्धिला: भता
प्रत्यर्थः काराः बन्धनागाराणि साम्प्रत कार्त्तखराभि: सुवर्णमयौभि: दृश्याभिः सुदर्श-
मामिः यजलाभिः पताकाभिश्च अलङ्कृताः शोभिता: तासां मोचतेन तदीयाभिः शृङ्ख-
लाभिः ग्रथिताः पताका उत्यापिता इति भाव: ॥६॥
पसरुद्धगतेरिति । न सरुद्धान प्रतिहता गतिर्यस्य तथोक्तस्य . अप्रतिहतप्रसरस्ये-
त्यर्थः दृष्टा इच्छानुसारिणी खामिन इति शेषः प्रवृत्तिर्गतिर्यस्य तथाभूतस्य वशवर्तिनः
वशे स्थितस्य यस्य पुष्पकस्य चेष्टित चरित' सर्वदा सर्वस्मिन् काले मनोरथस्य सङ्कल्पस्य
अनुगुणम् अनुकूलम् अनुसारीत्यर्थः ॥ ७॥

·महावीरचरित ! रामः । साधु लङ्गेश्वर! साधु सम्पादितम् [ सुग्रीवं प्रति] सखे वैकर्सने ! (भ) किमवावशिष्यते ? सुग्री। उत्खातस्त्रिभुवनकण्टकोऽतिदृप्य- होर्दण्डाञ्चितमहिमाप्ययं निकारः । देव्याश्च प्रतिशमितस्तथान सन्धा निव्यूढ़ा प्रगुणविभीषणाभिषेकात् ॥८॥ सम्पति तु द्रोणाद्रि प्रत्याहरतो हनूमतः सविशेष गृहीत- प्रवृत्तिर्मनायते किल कुमारभरतः। तं प्रति वार्ताहर: प्रवि- सृज्यतां प्राभञ्जनिः। स्वयमप्यलड्डियतां विमानराज: (म)। रामः । यदभिरुचितं प्रियवयस्थायू । [इति तथा करोति । सर्वे। [विमानारोहणं नाटयन्ति । सीता। [अपवाय लक्ष्मणं प्रति]। अहोहिं सम्पदं कहिं पत्थीप्रदि ? (य)। लक्ष्म । देवि ! रघुकुलराजधानीमयोध्यां प्रति । सौता। अबि समत्तो सो बणबासम्म अबही ? (र)। . (भ) वैकर्त्तने ! विकतनस्य सूर्यस्य अपत्य पुमान् वैकनिः सुग्रीवः तमम्बुद्धी। उत्खातेति। अतिप्यनिः दोर्दण्ड : अञ्चित: प्रशंसितः महिमा यस्य ताहशः विभुवनकण्टक: त्रिलोकशः रावणः उत्खात: उद्धृतः निहत: इति शेषः । अयमपि देव्याः सीतायाः निकारः रासघर्षणज: कलकति यावत् प्रतिशमितः शान्ति नौतः । तथा पत्र लङ्कायां प्रगुणस्य प्रकृष्टगुणशालिन: विभीषणस्य अभिषेकात् सन्धा प्रतिज्ञा नियंढा प्रतिपालिता। प्रहर्षिणीहत्तम् ॥ ८॥ (म) प्रत्याहरत: भानयतः। गृहीतप्रहत्तिः ज्ञात हत्तान्तः । वार्ताहर: दूतः । प्रविसन्यतां प्रहीयताम। प्राभचनिः मारुति: हनूमानित्यर्थः। पलाष्ट्रियता दीप्यताम् आरोहणेनेति भावः । विमानराजः पुष्पकरथः । (य) अस्माभिः साम्प्रत कुव प्रस्थीयते ? स। (र) अपि समाप्तः सः वनवासस्य पवधिः ? स। .

·सप्तमोऽङ्कः। २२७ लक्ष्म। देवि ! अद्यतनमेव दिनं तत् । सर्वे। [विमानगतिं रूपयन्ति । सीता। [ साडतम् ] अज्नउत्त ! एदे उण कदमा दूरादो अणिडारिददक्षिणोद्देसा आबिस्थरिज्जंतसामलत्तणा परिसरा. दीसंति (ल)। रामः । देवि ! नेते भुवां परिसराः, किन्तु साक्षात् किलाष्टमूर्तेस्तस्यैषा मूर्तिरमायो प्रथमा। गीतः सागर इति नृभिरपरिच्छेद्यात्मगाम्भीर्यः ॥८॥ सोता। जो अह्माणं जेट्ठससुरहिं किदणिम्माणो त्ति बुड्ढ़परंपराए सुणोअदि। एदस्स मक वि किं एद दूरप्प- मारिद धबलंसु बित्र अहिणबतिणच्छमासु भूमिसु दीसद (व)। (ल) भार्यपुत्र ! एते पुन: कतमा दूरात् भनिहरितदक्षिणोद्देशाः आविस्तीर्य- माणश्यामलत्वाः परिसरा दृश्यन्ते ? स। अगिर्धारितः अनिर्णीत: दक्षिणोद्देशः दक्षिणविभागः येषां ते। बाविस्तीर्यमाण श्यामलत्व येषां तथोक्ताः। परिसराः प्रदेशाः । साक्षादिति। तस्य प्रसिद्धस्य अष्टौ मूर्तयः जलवगियजमानसूर्यचन्द्राकाशवायुपृथ्वी- रूपाः यस्य तथाभूतस्य शिवस्य साक्षात् एषा अम्मयी जलमयी प्रथमा मूर्तिः वृभिः मानुषैः अपरिच्छेद्यम् पनि यम् पात्मनः माम्भीर्य' गभीरत्व यस्य तथाभूतः सागरः सगरण खानितत्वात सथोक्त इति भावः गीतः कौर्त्तितः, विधेयप्राधान्यात् पुस्वम् । भासंवत्तम् ॥६॥ (व) योऽस्माकं ज्येष्ठश्वरैः कृतनिर्माण इति वृद्धपरम्परया श्रूयते । ऽपि किमेतत् दूरप्रसारितं धवलांचकमिव अभिनवटणछन्नास भूमिषु दृश्यते ? स। ज्येष्ठश्शुरैः सगरपुवैः सगरानमधीयतुरगाव षिभिरिति भावः। दूरप्रसारित सुदूर- विस्तारितम् धवलांशुकमिव शुभ्रवसनमिव । एतय मध्ये- ?

·२२८ महावीरचरित लक्ष्म । देवि! सोत्साहं तशासनः सकुतुकवृक्षौकसां नायकैः दिक्पयन्तधराधरेन्द्रशिखराण्यानाय्य निर्मापितः । कल्पान्तावधिवन्दनीयमहिमा लोकस्य सेतुर्नवः कोतिस्तम्भ इवायमार्यचरितस्याम्भोनिधो लक्ष्यते ॥ १० ॥ रामः । [ अङ्गुल्या निर्दिशन् ] वत्स ! एता भुव: परिचिनोषि मिलत्तमाल- च्छायान्धकारिततुषारनिकुञ्जपुञ्जाः । उन्मच्छदच्छमलयाचलतुङ्गशृङ्ग- प्राग्भारनिष्पतितनिझरपूरभाजः ॥ ११ ॥ लक्ष्म । आर्य ! ता एवैताः । नातिदूर एव तावदामा म जीर्णकन्दरः (श)। मोत्साहमिति । सोत्साहं माग्रहमिति यावत् धृतं गृहीतं शासनम् श्रादेशः यः सथोक्त: सकतुकः कुतृहलिभिः वृक्षौकमा वक्षयामिनां वानराणामित्यर्थः नायकः अधिपतिभिः दिक्पयन्तेभ्य: दिशां प्रान्तेभ्यः धराधरेन्द्रागां शैलराजानां शिखराणि शृङ्गाणि अानाय्य आहार्य निर्मापित: निर्माणं कारितः कल्पान्तावधि आकल्पान्तं लीकम्य जगतः वन्दनीय: प्रशंसनीयः महिमा प्रभावः यस्य तथाभूत: अम्भोनिधी सागरे नव: सेतुः सक्रमः पार्थ्य- चरितस्य रामचरितस्य कौर्तिस्तम्भ इव लक्ष्य ने दृश्यते । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥१०॥ एता इति । मिलतां सङ्गच्छता सङ्घवर्तिनामित्यर्थः तमालानां छायाभिः अन्धकारिताः पात्रता इति यावत् अतएव तुषारा: शीतला: निकुञ्जपुआ: लतादिपिहितबनोद्देशाः यामु ता:, उन्मूर्च्छतां प्रवईमानानाम् अच्छानां निर्मलानां मलयाचलस्य तुङ्गानाम उन्नातानां Vङ्गाणा प्रागभारभ्यः विस्तारभ्य: निष्पतिताना निर्गलिताना निर्भरणा पूरान् प्रवाहान् भजन्ते इति तथोक्ताः, एताः समचं दृश्यमाना इति भावः भुवः भूप्रदेशान् परिचिनोषि प्रत्यभिजानासि ? वसन्ततिलकं हत्तम ॥ ११ ॥ (श) पासा भुवाम । जीर्ण कन्दर: पुरातनगुहा ·सप्तमोऽङ्कः। २२८ त्वक्सारलक्षीकते गर्जाजर्जरितासु दिक्षु वधिरे तत्स्फर्जथुस्फ जिते व्योनि नाम्यति दुष्पभजनजवादभ्रेऽप्यद मुहुः ।, आक्षिप्यान्धयति दुमान्धतमसे चक्षुः प्रविश्य क्षपा यत्रासीत् क्षपिता क्षरज्जलधरे ॥१२॥ सोता। [स्वगतम् अहो ! प्पमादो कहं मह मंदभाइणोए दुट्टदेब्बेहिं एदे बि महाणहाबा ईरिसं अबस्थन्तरं अनुहा- बिदा (ष)। विभी। देव रामभद्र! दृश्यन्ते किल एताः कावेरीतीर- भूमयः। यत्पर्यन्तमहीध्रसीस्नि कुहलीमाध्वीकधारोगिरद- धृष्यत्पूगवनोघनौकततलैस्तुङ्गैर्जरच्छाखिभिः । लक्ष्यन्ते विविधाश्रमाः स्थिरतपःस्वाध्यायसाक्षात्कृत- ब्रह्माणो निवसन्ति यत्र मुनयः कल्पस्थिते: साक्षिणः ॥ १३ ॥ गर्जेति। गर्जे: गजनैः भाजजरितासु सम्यग् जर्जरतां मतासु दिक्षु तस्य अभ्रस्य म्फ जथुना वननिर्घोषेण स्फ र्जितं दीपितं यव तस्मिन् व्योनि श्राकाशं वधिरे श्रवणेन्द्रिय शतिहारके सति प्रदर्भ वहुलऽपि, पद, बहुल्न बहित्यमरः । अधे मध टुष्य भञ्जननवात् प्रचण्डवायुवेगात् मुहुरजस्रं भाम्यति सञ्चरति सति चक्षुराक्षिप्य पाकृष्य अन्धयति अन्धीकुर्वति द्रु मैह ः अन्धतमसे स्वभावार्दव गाढ़ान्धकार इत्यर्थः क्षरनः वर्षन्त: जलधग यस्मिन् तादृशे त्वक्सारैः वंशगुच्छः लक्षीकृते चिहिते यव जीर्णकन्दरे प्रविश्य क्षपा रावि: क्षपिता नीता भावाभ्यामिति शेष: पासीत्। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १२॥ (प) ही प्रमादः कथं मम मन्दभागिन्या दुदै: एतेऽपि महानुभावा: ईदृशं . अवस्थान्तरम् अनुभाविताः ? सं। प्रमादः दुःखम् । बदिति। यासां पर्यन्तमहीधस्य प्रान्तवत्तिमो गिर: मौनि सानायां कुहलौनां लाम्बूलौलतानां माधौकधारां मकरन्दप्रवाहम् उद्गिरता इष्यतां जतां पूगाना ·२३० महावीरचरित यतो नातिदूर एव किल पवायां लोपामुद्रापरिष्कत परिसर दीप्यति कौम्भसम्भवं ज्योति: (म)। रामः। कथमतिक्रान्तमागस्यमाश्रमपदम् । अयं वारां राशि: किल मारभूद् यहिलसितैः अयं विन्ध्यो येनाहृतविहृतिरामानमजहात् । विलिल्ये यत्कुक्षिस्थितशिखिनि वातापिवपुषा स कासां वाणीनां मुनिरकलितामास्तु विषयः ॥ १४ ॥ तदप्रमेयविभवा विखान्तरात्मसाक्षिण: ते महात्मानः कुतश्च नाभिवन्द्याः (ह)। सर्वे। [ तथा कुर्वन्ति] क्रमकवृक्षाणां वनीभिः श्रेणीभिः घनौकतानि निविड़ीकतानि तलानि येषां तै: तुझ्ः उन्नत: जरावाखिभिः जीर्णतरुभिः उपलक्षिता इति शेषः विविधा बहवः श्राश्रमाः तपोवनानि लक्ष्यन्ते दृश्यन्ते यव स्थिरेण तपसा स्वाध्यायेन वेदाध्ययनेन च साक्षात्कृतं प्रत्यक्षीकृतं ब्रह्म परमार्थतत्व यः तथाभूताः, कल्पस्थिते: साक्षिणा: मन्वन्तरपुराणा इति भावः मुनयः निवसन्ति । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १३ ॥ (स) अवाच्या दक्षिणस्याम् । लोपामुद्रया खपत्नया परिष्कृतः परिसरः प्रर्दशः तस्मिन् । कौम्भसम्भवं कुम्भसम्भवः अगस्त्यः, अगस्त्यः कुन्भसम्भव इत्यमरः । तस्येदं कौम्भसम्भवम्। ज्योतिः तेजः । अयमिति । अयं वारां राशि: समुद्रः यस्य पगम्त्यस्य विलसितै: गण्ड घेण पारिति मरुः निर्जल: अभूत् किलेति प्रसिद्धौ। अयं विधाः पर्वतविशेष: येन अगत्ये न पाहता अपनीता शमिता इत्यर्थः विहति: उच्छाय इति यावत् तस्य तथाभूतः सन् पाभानं गर्व अजहात् तत्याज, वातापिस्तदाख्यो दानवः तस्य वपुः शरीर तेन यस्य कुक्षौ जठर स्थित: शिखौ अग्निः तस्मिन् विलिख्ये भस्मीभूत इत्यर्थः प्रकलितः अग्रहीत: प्रात्मा खरूपं यस्य तथाभूतः स मुनिः कासां वाणीनां वाचां विषयः प्रस्तु भवतु। न कथमपि कैनापि निक्तु शक्य इति निष्कर्षः। शिखरिणौत्तम् ॥ १४ ॥ (ह) अप्रमेयेति। न प्रमेयः प्रमातु शक्यः विभव: प्रभाव: येषां तथोताः । विश्वस्य जगतः यः अन्तरात्मा ईश्वर इत्यर्थः तस्य माक्षिण: साक्षात् द्रटारः । भावः।

·सप्तमोऽः। २३१ [आकाशे] सानुजस्व प्रजाः शाधि कल्पान्तस्थायि ते यशः । नामापि राम! एणताममृतत्वाय कल्पताम् ॥ १५ ॥ रामः। [भाकर्य ] कथमशरीरिख्या गिरा परमनुग्रहीतो महामुनिवन्दारः (क्ष)। [इतर अभिनन्दन्ति] विभी। देव रामभद्र ! एतास्ता: पम्पापर्यन्तभूयमः यासु बहोः कालादनुभूयमानानि अपि अभिज्ञानानि बलाञ्चक्षुरा- कर्षन्ति (क)। तथाहि बाणेनेकेन विद्धं विलसति पुरतस्तज्जरत्तालखण्ड सोऽपि क्रीड़ाकपित्वं क्षणमिषुनिवहैरन्वभूदन बाली। पादाङ्गुष्ठेन घातात् त्वमिह हि सकुतुकं प्राक्षिव: कूटमस्थां दृष्टं सौमित्रिणास्मिन् हनुमति भवतैवोत्तरीयं च देव्याः ॥१६॥ सानुज इति । त्व' सानुजः पगुजैः सह वर्तमान: सन प्रजाः जनान, प्रमा स्थात् सन्ततो जने इत्यमर । शाधि पालय। ते तव यश: कल्पान्तस्थायि पाप्रलयं तिष्ठबिति यावत्। हे राम! नाम तवेति शेष: एणता कोर्तयतामपि पमतबाब मुताये कल्पता प्रभवतु ॥ १५ ॥ (च) अशरीरिण्या पाकाशसमचारिण्या। निरा वाचा। महासमिरगाः तस्य बन्दारः सनेता पहमिति शेष: । (क) पम्पति। पम्पा नाम सरः तस्याः पय॑मभूमयः प्रान्तभूप्रदेशाः। अनु- भूयमानानि प्रतीयमानानौत्यर्थः । बाणेनेति । पुरतः अग्रतः एकैन बाणेन विद्धं तत् प्रसिद्ध पूर्वानुभूतं वा अरत् मौर्ण तालखक सप्ततालमिति यावत् विलसति प्रतिमाति । प्रव सोऽपि बालो क्षण क्षणमावेणेत्यर्थः इषुनिवह: शरसमूह: क्रौड़ाकपित्व' क्रीड़नकवानरपुत्तलत्वमिति यावत् अन्वभूत् मापेत्यर्थः । शरबिद्धः पञ्चतां गत इति भावः । बह पखिन् प्रदेश

·.२२२
महावीरचरिते
माणया
भवत्याः
सोता। [खगतम् ] किं णाम मह उत्तरी अजउत्तेसे
हनुमंतस्म हत्थे दिदं ? (ख)।
रामः । [सस्मरणम् हे देवि! तदा किल वैलव्यादपहिय-
प्रभ्रष्टमनसूयानामाइ मुत्तरीयमस्माभिः
प्रथममभिन्नानमासादितम् (ग)।
दृशोः शरच्छीतकरप्रकाश:
कायेऽपि कपूरपरागपूरः।
खान्तेऽपि सान्द्रामृतकुम्भसेकः
तदा यदासीत् किल दृष्टमात्रम् ॥ १७ ॥
[ सीता लज्जा नाटयति]
लक्ष्म। अयम्
त्व सकुतुकं पादाङ्गुष्ठे न घातात् निक्षेपात् अस्थां दुन्दुभिदानवस्य कवालानामित्यर्थः
कूटं राशि प्राक्षिपः पस्मिन् प्रदेशे हनुमति हनुमत्मकाशे देव्याः सीतायाः उत्तरीयञ्च
वसमं सौमित्रिणा लवाणेन सह भवता दृष्टम् पादाङ्गुष्ठेन इत्यादिषु सौमित्रि:
पादधातादिह हि सकुतुकं प्राक्षिपत् कूटमस्थाम् । काबन्धं दृष्टमस्मिन् हनुमनि
भवतवोत्तरीयञ्च देव्याः । इति प्रामादिकः पाठः । पञ्चमेऽझे दुन्दुभिकशालय
गमपादाङ्गुष्ठेन प्रक्षेप उक्त रह तु सौमिनि: प्रातिपदिति पौर्वापर्यविरोध: सुधी-
भिचिन्ताः। सग्धरात्तम् ॥ १६ ॥
(ख) किं नान मम उत्तरीयम् धार्य पुत्रेण हनुमतो हने दृष्टम् ?
(ग) वैलव्यात् व्याकुलत्वात्। अभिज्ञानं चिह्नम् ।
दृशोरिति । तदा तस्मिन् काले यत् उत्तरीयं दृष्टमावं किल दृष्टमात्रमेव
दृशोश्वषो: शरदः शरत्कालस्य यः शीतकरचन्द्रः तस्य प्रकामः म्फ रण चन्द्रवदानन्द-
न ननमिति भावः कार्य शरीरऽपि कर्पूरपरागपूर: कर्पूरजःसञ्चयः, स्वान्ते मनसि
अपि, खान्तं हन्मानसं मन इत्यमरः । सान्द्रः धनः पमनकुम्भस्य सेक: पासीत् ।
उपजातिहत्तम् ॥ १७॥

·सप्तमोऽङ्गः । २३३ तातस्य मित्रं किल एधराज: तं पापमस्मिन् सहसानुबनन् । गानं जराजर्जरितं विहाय यशःशरीरं नवमाललम्बे ॥१८॥ सौता। [खगतम् ] कहं मह कारणादो तादिसाणं बि महानुहाबाणं ईरिसो अबस्थाबिसेसो णिसामीप्रदि (घ)। सुग्री। देव ! अतिक्रम्यन्ते किलेता दण्डकासीमानः यत्र तेऽपि वसुः कर्णनासाच्छेदप्रहिंसया। सानुप्लवा: वापि यातास्त्रिमूर्द्धखरदूषणाः ॥ १८ ॥ सोता। [ वेपमाना] । अधो कहं पुणोबि जेब रक्तसा सुणीअंति (ङ)। रामः । देवि ! अलं शङ्कया अभिधानमात्रमवशिष्यते (च)। तातस्येति । तातस्य पितुर्दशरथस्य मिव सुहृत् किलेति प्रसिद्धी ग्रधराजो जटायः अस्मिन् प्रदेशे तं पापं रावणमिति यावत् सहसा अनुबनन् अनुधावन सहसा झटिति नरया वाईकेन जर्जरितम् अतिजीर्ण गावम् अङ्ग विहाय त्यक्त्वा नवं नूतम यश:शरीरम् पाललम्बे जग्राह । सीतां हरता रावणेन सह युद्धं कृत्वा तत्प्रहारण निकत्तपक्षः प्राणान् परित्यज्य यशोराशिं लभ इति निष्कर्षः। उपजातिवृत्तम् ॥ १८ ॥ (घ) कथं मम कारणात् तादृशानामपि महानुभावानाम् ईदृशोऽवस्थाविशेषों निशाम्यते स। अवस्थाविशेष: निधनम्। निशाम्यते अयते । यवति। यव दण्ड कासीमायां ते प्रसिद्धा: विमूईखरदूषणा: सानुलवा: अनुम्नवैः सहचरैः राक्षसैः सहिताः स्वसुः भगिन्धाः शूर्पणखाया: कर्णनासाछेदनस्य लक्षण- कृतस्य ति भावः मसिया प्रतीकारच्छया क्वापि याता: निधनं प्राप्ता इत्यर्थः कर्णमामा- •छेदनहिंसया इत्यव कर्णनासौष्ठविचिचौषया इति प्रामादिकः पाठः ॥१८॥ (ङ) वेपमाना कम्पमाना। अहो कथं पुनरपि एव राक्षसाः श्रूयन्ते स । (च) अभिधानमाव' नाममावम् ।

·२३४ महावीरचरित शरासनस्य टकारात्सौमितेः केवलं किल । रक्षसां प्रलयः सिंहगर्जनाहन्तिनां यथा ॥ २० ॥ [निरूप्य ] किमन्यादृशीव गतिरस्य विमानराजस्य (छ)। विभो । देव ! अत्युच्चैः किलायं सद्यः सानुमान् । एनमति- क्रम्य गम्यते किल पार्यावर्तः। तदतिक्रमणाय इदमपि मध्यमलोकसानिध्य किञ्चिदुज्मति (ज)। लक्ष्म। द्रष्टव्यः किल उत्तमपुरुषपदलाछितो मध्यम लोकः (झ]। [ सर्वे उच्चगतिवेगं निरूपयन्ति ] रामः। [निरूप्य सविस्मयम् ] । यः पूर्वेषां न: कुलस्य प्रतिष्ठा देवः साक्षादेष धाम्नां निधानम्। . वय्या: सारः कोऽपि मूर्ती विवस्वान् प्रत्यासवः पुष्पकारोहणेन ॥२१॥ शासनस्व ति। कैवलं सौमित्र : लक्ष्मणस्य शासनस्य धनुष: टकारात् सिंहस्थ गर्जनात् दन्निना हस्तिनां यथा तथा रक्षसां प्रलयः संहार: किल निश्चयेन अभूदिति शेषः ॥ २०॥ (0) किमिति। अन्याशैव अन्य प्रकारव। विमानराजख पुष्पकरथस्य । (ज) अत्युचैः प्रत्युत्नतः । सह्यः वदाख्यः । सानुमान् पर्वतः। पार्यावर्त: बिन्धाहिमालययोगिर्योर्मध्यवर्ती देशः, मायावत: पुण्यभूमिमध्य विधाहिमालयो- रित्यमरः । इदमपि पुष्पकमपि। मध्यमलोक: पृथिवी तस्य सानिध्यं सामीप्यम् । उज्झति त्यजति । (झ) उत्तमति। उत्तमपुरुष: विण: तस्य पदैः लान्छितः विपदसंशया विख्यातः मध्यमलोक: पाकाशप्रदेश: भुवौक इत्यर्थः विवत् विषपदं वापि पुवा-. काशविहायसि इत्यमरः । तथा च विक्रमोर्वश्या कालिदासः। पितुः पदं मध्यममुत- क्रमन्ती। य इति । यः न: पस्माकं पूर्वेषां पूर्वपुरुषाणां मवादीनां कुलस्य प्रनिष्ठा उद- ·सप्तमोऽमः। २३५ [ सर्वे कपोतकेन (अ) प्रणमन्ति] | सीता। [उच्चनिरूप्य ] प्रमो कह दिणम्मि बि तारपा- चक्क बित्र एदं दोसदि (ट)। रामः। देवि ! तारकाचक्रमेवैतत् प्रतिविप्रकर्षादविकिर- शप्रतिहतचक्षुभिर्न दृश्यते किल दिवसे। अधुना स विमाना- रोहणाद् अपास्तः (ठ)। सीता। [ सकुतुकम् ] कहं गणवाड़िाए फुल्लाई खकुसु माई ब्ब दीसंदि (ड)। रामः। [समन्तादवलोक्य ] कथमपरिच्छेद्यदिग्विभाग- मिव (ढ) सम्प्रति जगत्। यतः- संस्तूयन्ते विप्रकर्षात् भौमा नोपाधयः स्फ टम् । आन्तरीक्षाः पुनरमी सर्वतः सदृशा इव ॥ २२ ॥ भवक्षेवं, धाम्नां तेजसा निधानम् पाश्रयः वय्या: वेदवयस्य कोऽपि अनिर्वचनीयः मूर्त; शरीरी सार: उत्कर्ष: एक देव: विवस्वान् सूर्यः पुष्पकस्य भारोहणेन साक्षात् प्रत्यासन्न: मन्निहित: दृश्यते इति शेषः। शालिनौहत्तम्, मात्ती गौ चेच्छालिनी वेदलोकैरिति तल्लक्षणात् ॥ २१ ॥ (ब) कपीमकैन कपोताकारण पञ्चलिपुटनेत्यर्थः । (ट) अहो कथं दिनेऽपि तारकाचक्रमिव एवत् दृश्यते ? स। तारकाचक्रमिव नक्षत्रपुनमिव । (ठ) पतिविप्रकर्षात् प्रतिदूरत्वात् । रवीति । रविकिरण : सूर्यरश्मिभिः प्रतिहतं चक्षुषां तेः। स: रविः। अपास्तः पधः कृतः। (ड) कथं गगनवाटिकाया: फुलानि खकुसुमानीव दृश्यन्ते ? स गमवमेव वाटिका उद्यानवाटी तस्याः । (द) अपरिच्छेदोसि । अपरिच्छेद्यः परिच्छे तुमशक्यः दिया विभागी यस्ख तथाभूतम् । संस्तूयन्त इति। अमौ भौमाः पार्थिवा: उपाधवः नामानि विप्रकर्षात् दूरत्वात ·महावीरचरिते - सुग्री। देव ! धातुः सौहार्देन विधेयोकतो यदृच्छया दिग- म्तेषु विचरबभ्युपपववानस्मि (ण)। तथाहि- उदयास्ताचलावेतौ यत्कोड़े बाल्यवाईके । विसभाञ्चन्द्रसूर्याभ्यामतीयेते विनिर्भयम् ॥ २३ ॥ अवधत्तामितो देवः। कैलासाचनशैलावेतौ तुल्योबतत्वपरिणाहौ। चन्दनमृगमदले गमिती क्षीण्या नु वक्षोजौ ॥२४॥ इतश्चायं काञ्चनाचलः। परतश्चायमभ्रषशिरः शिखरी गन्धमादनः । ततः परस्मादगम्या मादृशां भूमयः (त)। रामः । [ परितो विलोक्य । ससंचमाड्तम् ] कथमेकपद एव सर्वमहो चक्षुर्गोचरः। परिच्छेद्या च सर्गस्थितिः ? (थ)। म्फ टं प्रकटं यथा तथा न सस्तूयन्ते न परिचीयन्ते । अमी पुन: प्रदेशा: आन्तरीक्षा: अन्तरीक्षदेशाः सर्वतः समन्तात् सदृशा व समाना इव असमाना अपौति भावः दृश्यन्ते : इति शेषः ॥ २२॥ (ण) धातुरिति। भातुर्बालिन: सौहार्दन मिवत्वं न विधयोक्तः वशीकृतः । अभ्युपपन्नवान् परिज्ञातवान् । उदयेति । एतौ उदयास्ताचलौ उदयाद्रिरस्ताचलच पूर्वापरयोर्दिशो श्ये ते इति शेषः। ययोः कोड़े उत्सङ्ग चन्द्रसूर्याभ्यां विनिर्भयं विशेषेण भयरहितं. यथा तथा वाल्यवाईके अतीयेते अतिक्रम्येते उदयाद्री वास्यम् अस्ताद्रौ च वाईकमतिक्रम्यते इनि यावत् ॥ २३॥ कैलासति। एती कैलासाचनश लौ कैलासादिरचनाद्रिश्चेवर्थः तुल्यौ समौ उन्नत- त्वपरिणाही तुझ्त्वविस्तारौ ययोः तथाभूती होण्याः पृथिव्याः चन्दनमृगमदयोः लपं क्रमणेति भाव: गमिती प्रापितो वक्षोजी नु स्तनौ किम् ? नु वित। पावित्तम् ॥२४॥ (त) काञ्चनाचल: हेमाद्रिः। अबकशिरगगनस्पर्शियः । (घ) सर्व जगदिति शेषः। अहो पार्यम् । चक्षुर्गोचरः दृष्टिविषयः । परिच्छेद्या परिच्छेत्तु शक्या निर्धाव्यत्ययः समस्थितिः राष्टिमर्यादा ।

·सप्तमोऽङ्कः। २३७ सीता। अहो एवं किं बि अदिद्वपुब्बं प्रसादिसं जा दीसह ण माणुसो णाबि पस (द)। समः। देवि! अखमुखं किचरमिथुनमेतत् प्रायेणेतासु भूमिषु एवंविधानामेव भूयसां प्रचारः (ध)। विभी। कथं सम्मुखमेवाभ्येति, प्रायेणालकेखरादेशधा- रिणा अनेन भवितव्यम् (न)। [ नेपथ्ये ] देव : दिनकरकुलमणे ! रामभद्र ! भवन्तमकपिङ्गाचलेख- रनिदेशादुपभोकयितु साकेतं प्रस्थितयोरावयोर्यात्रासुक्कतपरि- णामादन्तराल एव चक्षुर्विषयोऽसि। तबिदेशपारतन्त्रामपि भूयसे गुणाय यत् पुरालस्यैव पुंसोऽभिव्यक्तिपर्यायनिष्ठ महः साक्षाक्रियते (प)। [इति प्रदक्षिणीकृत्याभिवन्देते ] । [ सर्वे निरूपयन्ति] [पुनर्नेपथ्य किन्नरः]। (द) पहो एतत् किमपि अदृष्टपूर्वम् अन्यादृशमेव दृश्यते न मानुष: नापि पशुः ? सं। (ध) अश्वमुखम् अश्वस्येव मुखं यस्य तादृशम् । किन्नरमिथुनं निलष्टदेवत्रीनि- विशेषयुगलम्। भूयसां बहनाम् । (न) पलकेश्रादेशधारिणा पलकेश्वर: कुवेर: मस्य पादेशधारिमा वार्तावहेन । (4) एकपिङ्गेति। एकपिङ्गाचल: कैलास: तस्य ईश्वर: कुवेर: तस्य निदेश्यत् आदेशात्। उपश्लोकयितु स्तोतुम्। साकेतम् अयोध्याम् । प्रस्थितयोः गतयोः गछतोरिति यावत् । यावामुकतपरिणामात् प्रयाणपुग्यपरिपाकात् अन्तराल एव मध्य एव चतुर्विषयः दृष्टिमोचरः। तदिति। तस्य कुवेरस्य निर्देशः प्राज्ञा तस्य पारतन्त्रम् अधीनत्वम्। भूयसे समधिकाय गुणाय उपकाराय जातमिति शेषः। यत् यत: पुरा पास्य पुस: पादिपुरुषस्य अभिव्यक्तयः पवतारण प्रकाशा: तासां पर्यायेषु निष्ठा स्थिति- यस्य तादृशं महः ज्योति: भवानिति भावः ।

·महावीरचरित आपब्रवक्सल ! जगज्जनतकबन्धी! विहन्मरालकमलाकर ! रामचन्द्र !। जन्मादिकर्मविधुरैः सुमनश्चकोरैः पाचम्यतां तव यश: शरदां सहस्रम् ॥ २५॥ [तत्रैव किवरी] यावत् फणीन्द्रशिरसि क्षितिचक्रमतत् यावत् पुनर्ग्रहगणैः शबलं विहायः । वैदेहि ! तावदमलो भुवनेषु पुण्यः श्लोकः प्रशस्तचरितैरुपगीयतां ते ॥२६॥ [ दम्पती मन्दाक्षं नादयत: ] (फ) आपनेति । है आपन्नवत्सल ! विपन्नजनप्रिय ! जगतां जनता लोकसमूहः तस्या एक: अद्वितीयः बन्धुः मिवं तत्सम्बुद्धौ। विहांस एव मराला: हंसाः तेषां कमलाकरः तड़ाग: मत्सम्बद्धौ सुधौजनसेवित इत्यर्थः रामचन्द्र ! जन्मादिकर्मभिर्विधुरैः विक्लवैः मुमनस: मनीषिण इत्यर्थः एव चकोराः पक्षिविश्वा: से: शरदां वत्सराणां सहस्रं तव यश: अमतमिति भाव: पाचम्यतां पीयतामित्यर्थः । अव विदुषां मरालत्वारोप: राम- चन्द्रस्य कमलाकरत्वारोपे निमित्तमिति मुमनसां चकोरत्वारोपः यशसः पार्थस्था- मृत्रत्वरूपणस्य निमित्तमिति च परम्परितरूपकम् । तदुक्तं दर्पण। यव कस्यचिदारोपः परारीपणकारणम् । तत् परम्परितं विष्टानिष्टशब्दनिबन्धनमिति । वसन्ततिलक हत्तम् ॥२५॥ यावदिति। है वैदेहि सौते ! फणीन्द्रस्य शेषस्य शिरसि यावत् एतत् चितिचक्र भूमण्डल' तिष्ठतौति शेषः, ग्रहगणः सूर्यचन्द्रादिभिः चन्तरौपचारिभिः विहाय: गगनं यावत् पुनः शबल चिवित विभातीति शेष:, तावत् भुवनेषु पुण्यः पवित्रः अमल: निर्दोषः ते तव नोकः यश: प्रशस्तचरित: पुण्यकीर्तिभिः जनैरिति शेषः उपगीयतां कौर्य साम्। वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ २६ ॥ (फ) दम्पती भार्यापती सौतारामावित्यर्थः । मन्दे साचिते पक्षिणी यत्र तत् मन्दाक्षं सलजमित्यर्थः, स्वस्खप्रशंसाकीर्तनाति भावः ।

·सप्तमोऽङ्गः। २३८ इतरे। प्रियं नः प्रियम् । रामः । लङ्गेश्वर ! चिरसञ्चरणादव नानुरोधं तर्कये। तब- रमितो मध्यमलोकसाविध्य न गन्तुम् (ब) । विभी। देव ! एते ते सुरसिन्धुधौतदृषदः कर्पूरखण्डोज्ज्वला: पादा जर्जरभूर्जवल्कलभृतो गौरीगुरोः पावनाः । तत्त्वालोकनिरस्तमोहतमसामध्यात्मविद्याजुषां यत्र ब्रह्मविदां निसर्गमधुरं जागर्ति सौम्यं महः ॥ २७ ॥ लक्ष्म। आर्य ! कथमेते भुवां परिसरा: संस्तुतपूर्वान्य- विषयग्राहित्वं न क्षमन्ते चक्षुषोः ? (भ)। रामः । [ निरूप्य सस्मरणावगम् ] वत्स ! ता एता गुरूणां कोशिकपादानां सञ्चरणन पवित्रितपर्यन्ताः तपोवनभूमयः । यत्र तु तत्रभवता याज्ञवल्कयान्तेवासिना हितीयेन विदेहाधि- (द) लङ्गेश्वर ! विभीषण ! अव दिव्यभूमाविति भावः अनुरोध निबन्धं न तर्कये न करोमीत्यर्थः । एते इति। मुरमिन्धुर्मन्दाकिनी तया धोता: क्षान्निता: दृषदः पाषाणा: यषां तथोक्ता:, कर्पूरखण्डवत् उज्ज्वला: विशदा: जर्जराणि अतिजीर्णानि भूर्जानां वल्कलानि त्वच: बिभ्रतीति तथोक्ताः एते ते प्रसिद्धा: गौरीगुरोहिमवतः पावना: पुण्या: पादाः प्रत्यन्तशैला: दृश्यन्ते इति शेषः । यव येषु तत्त्वालोकेन परमार्थसाक्षात्कारण निरस्त विनाशितं मोहतमः प्रज्ञानतिमिर येषां तथाभूतानाम् अध्यात्मविद्याजुषां वेदान्तविद्या- सेविना ब्रह्मविदा ब्रह्मज्ञानाम् ऋषीणामिति यावत् निसर्गमधुर स्वभावरम्य सौम्यम् भानन्दजनकं महः तेजः जागर्ति दीप्यते इत्यर्थः, ब्रह्मविदो मुनयः प्रतिवसन्तौति भावः । शार्दूलविक्रीड़ित वृत्तम् ॥२७॥ (भ) परिसराः प्रदेशाः। संस्तुतपूर्वाः पूर्वपरिचिता: तेभ्यः पन्चे विषयाः पपरि- चितविषयाः अपरिचितविषया इत्यर्थः तेषां ग्राहित्व दर्शनोत्सुकत्वमिति भावः न वमन्ते म सहन्ते। एषां परिचितपरिसराणामेव दर्शने उत्साम्यति हदय नान्येषामिति भावः ।

·२४०
महावीरचरित
.
पतिना सह तसलापामृतप्रमोदमनुभवतां गुरूणां लालनीया.
भ्यामावाभ्यां बायोचितमुललितम् (म)।
सोता। [खगतम्] कहं कणिट्टतादो ति सुणोअदि (य)।
[इति परितः समुहमालोकयते ।
रामः । लङ्कखर ! नोचितमिदानी गुरुचरणपङ्कजपवित्रि-
तेषु परिसरेषु विमानाधिरोहणम्।
नेपथ्य] भो भो रामलक्ष्मणौ ! स भगवान् कशाखान्ते.
वासी वां समाज्ञापयति (र)।
उभौ। [विमानाधिदेवतामिङ्गितेन स्तमाय नियुज्य ]
अवहितौ स्वः। (स)
[पुनर्नेपथ्य]
पुरों यथा स्थिती यातं विलम्ब थां च मान्तरा।
अरुन्धतीसहचरं ज्योतिवी सम्प्रतीक्षते ॥२८॥
(म) कौशिकपादानां विश्वामिवचरणानाम् । तवभवता पूज्येन। तदिति । ते
मंत्लापाः परस्पर भाषणानि, संलापो भाषण मिथ इत्यमरः । एव अमृतानि तैः प्रमोदः
आनन्दः तम् ! गुरुणां पूजनीयाना तापसानां पित्रादीनां वा। लालनौयान्या सादर
पालनौयाभ्याम्। उललित क्रीड़ितम्। हितीयन विदेहपतिना कुशध्वजेन ।
(य) कथं कनिष्ठतात इवि श्रयते ? स।
कनिष्ठतात: कुशध्वजः।
(२) क्शाश्वान्तवासी विश्वामिवः। वा युवाम् ।
(ख) विमानेति। विमानस्य पुष्पकस्य अधिदेवता अधिष्ठात्री देवी ताम्। इङ्गि-
तेन सहतेन सम्भाय स्थाय ।
पुरीमिति। युवा यथा स्थिती पुरोम् पयोध्या यातं महतम् अन्तरा मध्ये मा
विलम्बेथाश्च विलम्वं मा कुरुतम्। अरुन्धत्या सहचर ज्योतिः वशिष्ठ इत्यर्थः वा युवा
सम्प्रतीक्षते। अनुष्टुव हत्तम् ॥२८॥

·सप्तमोऽः। २४१ .. अहमपि बतीयकालक्रियानुसन्धानपरवान् मुहर्सहयेन पागत एव । (ब) उभी। यथा प्राज्ञापयन्ति गुरवः। [पुनर्विमानं प्रतिष्ठेत] रामः। महो! महामानोऽपि वासंत्यपरतन्त्राः यमहिना तपःस्वाध्याययोलवयोविभक्त समये तत्राप्यागमनमनुरुध्यन्ते । अथवा युक्तमेवैतत्। यतः करुणापारतन्त्रण मृदुखभावास्त तपोवनरुरुधू तरुषु च किं मनुष्येषु (श)। विशेषतस्तु- राज्ञां मार्तण्डवंश्यानां रहे नौ जन्म केवलम् । शास्त्रास्त्रज्ञानमुख्यस्त संस्कारोऽस्मान्महात्मनः ॥२८॥ विभी। [विलोक्य] किमिदमकाण्ड एव नोहारजालरिव क्षमारजोभिः पाच्छाद्यन्ते ककुभः ? (ष)। सर्वे। [सविस्मयं पश्यन्ति] रामः [सवितकम्] मन्ये प्राभञ्जनेः अस्मत्प्रवृत्तिम् उपलभ्य मां प्रत्युपयाति इह ससैन्यो भरतः (स)। (व) तीयेति। तृतीयः काल: मध्याह्न इत्यर्थः तस्मिन् या क्रिया पिटकस्यमित्यर्थः तस्याः अनुसन्धाने अनुष्ठाने परवान् पराधीन: तत्काऱ्यांसत इति यावत् मुहर्तयेन मुहर्तों दण्डहयं तस्य हयं दण्डचतुष्टयमित्यर्थः तेन । (श) वत्माल्येति । वात्सल्य पुवादिषु बह: सस्य परतन्त्राः पराधीनाः। यन्महिना यस्य वात्सल्यस्य महिना प्रभावेगा। तप:खाध्याययोः तपसः वेदाध्ययनस्खच लवशः खण्डशः। तपोवनरूरुषु तपोवनमगविशेषेषु । राज्ञामिति । मार्सएक्श्यानां सूर्यवंशीयाना राजा सह मी पावयोः केवल जन्म उत्पत्तिमावमित्यर्थः, अयात् महात्मनः विश्वामिचात् तु शास्त्रास्त्रज्ञानमुख्यः शास्त्रच पस्वञ्च तयोः ज्ञान मुख्य प्रधान' यस्य ताहमः संखारः शरीरात्मणोधनी व्यापारविशेष: जात इति शेषः ॥ २९॥ (ष) पकाण्ड एव सहसव। नौहारजालरिव पवण्यायनिचयैरिव चनारमोमिः पार्थिवरेणुभिः। ककुभः दिशः । (स) प्राभचनः इनुमतः । अस्मत्प्रत्ति प्रमाकं हातान्तम् । २१ ·२४२ महावीरचरित । ? [प्रविश्य । हनूमान् । सपादपाजप प्रणम्य ]। देव ! स्थितो ध्यायवन्तः किमपि चरितं खेन भवतः चिरं वामिनामथ मदुपलभ्य प्रचलितः जटी चौरी रामत्यमृतविभवं नाम रसयन् मुहुहर्षोदभ्रान्तप्रकृतिसहितोऽन्ये ति भरतः ॥ ३० ॥ रामः । [सोलालम्] प्रहो! चिरायायुमत्सौहार्दमुपलभा- मह इति सर्वानन्दानामुपरि वर्तामहे (ह)। लक्ष्म। [सौत्सुक्यम् सखे ! मारते ! कुन पायः हनू। य एते सैन्यस्य पुरतः पञ्चषा: तमध्ये पुरःसरः सानुजः स महामा भरतः (१)। लक्ष्म। [निर्णयति। सोता। [निरूप्य] कहं प्रसारिसो जब्ब दीसह (क)। विभी। हहो विमानराज ! चिराय बन्धुजनदर्शनालिङ्गन- सम्भावनादिना मिथोऽङ्गप्रमोदमनुभवन्वते महानुभावाः तत् क्षणं विरम। सर्वे। [विमानावतरणं नाटयन्ति । ! स्थित इति। खन पान्मना भवतः किमपि चरितम् अन्तायन चिन्तयन् चिर स्थितः नन्दियामे इति शेषः। अथानन्तरम् एनां बानी भवदागमनप्रहत्तिमित्यर्थः मत् मम सकाशादिव्यर्थः उपलभ्य ज्ञात्वा प्रचलितः नटी जटावान् चौरी वल्कलपरिधान: भरतः रामेति ममतविभवम् प्रमतानुभाव नाम रसयन् ग्रान् मुहुः पुन: पुन: हमा उदधान्तामि: उल्लसिताभिः प्रतिभिः प्रधानामात्यादिभिः प्रनाभिर्वा महिवः परिहतः समपन्य ति पभिगच्छति। शिखरिचौहत्तम् । ३०॥ पायुमत्सीहार्डम् चायुभतः भरतख सौहार्द सहावम्। पलमामहे बनुभवामः (१) पुरतः पयतः पक्षषा पक्षस ख्यकाः षट्स खका वा। (क) कषमन्याहा उच्यते ।

·सतमोजा। २४३ [ततः प्रविशतः कतिचनप्रधानपुरुषपरिहती भरतशत्रुघ्नौ] । रामः। [संरभसं पादपतितं भरतमुत्थाप्य एजेहि वत्स ! अनुभावयति ब्रह्मानन्दसामाक्रियामिव । सस्तेऽख वराभोजप्रस्फरखासकर्कशः ॥ ३१ ॥ [इति निर्भरमालिङ्गय विसजति] सा। [सपादपतनं भरतमालिङ्गति] गबुधः। [रामलाणावभिवादयते] उभौ। कुलखितिमनुवर्तख (ख)। भरतशत्रुनो। [दण्डवत् सोता.प्रणमतः] सौता। कुमारा! जडाणं भादुपाणं अभिमदा होड (ग)। रामः। वत्सो भरतशत्रुनो!। प्रस्माकं व्यसनाम्भोधावयं पोतत्वमागतः । कपीन्द्रोऽयं च महेन्द्रो मित्रं धर्महिते रतः ॥ २२॥ तत् परिषजतम् [इति सुग्रीवविभीषणौ दर्शयति] भरतशत्रुघ्नौ। [तौ परिष्वज्य यथोचितमुपचरतः] (घ) . अनुभावयतीति। पय बरम् उत्तमम् चन्भोज प तस्य प्रस्फुरत् विकरात् उन्लम- दित्यर्थः यत् माल तहत् कर्कर: परुष: ते तव स्पर्य : ब्रह्मानन्दस्य अज्ञानमनित- प्रमोदस्य साचातक्रियामिव पनुभावयति प्रत्याययति। भरतशरीरस्य पामन्दारोमहर्ष- परीततया सकटकपचनालबत् कार्कश्वमिति भावः ॥ २१॥ (स) इलस्थिति बंशमर्यादाम् । (ग) कुमारी ! ज्येष्ठयो बावोः अभिमती भवतम्। स'। पचावमिति। मिर्च धर्महिते रतः पय कपीन्द्रः सुग्रीवः पय खरन्द्रश्च विभी- पपल पमा ब्यसनं विपद एव पम्भोधि: समुद्रः तत्र पीसत्व पारगमनयानत्वम् वागत: प्राय: । . एतयोः साहाय्येनैव वय विपत्सागरात् उत्तीर्ण प्रति भावः। अनुष्टुब - उत्तम् ॥ ११॥ (घ) उपचरतः सेवेत।

·२४४ महावीरचरित । भर। पार्य! कुलगुरु! भगवान् मैवावाणि: सिंहासन- ग्रह सम्पादितसकलाभिषेकसम्भारो भवन्तं प्रतीक्षते (ङ)। यथा प्राज्ञापयत्यायः। रामः। [स्वगतम्] कौशिकपादाः प्रतीक्षणीयाः स च भग- वान् मैवावरुणिरेवमाज्ञापयति। भवतु समयोचितं प्रतिकरि- थते। [प्रकाशम् यथा प्राज्ञापयति कुलगुरुः । सर्वे। [परिकामन्ति [ततः प्रविशति वशिष्ठो दशरथकलवैः उपचर्यमाणा अरु- स्वती च] (च)। वशि। [खगतम् क्षमायाः स क्षेत्र गुणमणिगलानामपि खनि: प्रपबानां मूर्तः सुक्कतपरिपाको जनिमताम् । कृपारामो रामो वहिरिह हशोपास्यत इति प्रमोदाई तस्याप्युपरि परिवर्तामह इमे ॥ ३३ ॥ भवतु तथापि लोकयात्रा अनुवर्तनीया। [प्रकाशम् ) बध्वौ कौशल्यासुमिते ! (छ)। (ङ) नः अस्माकम्। मैत्रावणिः वशिष्ठ: सिहासनग्रह सिहासनस्स ग्रहणार्थ- मित्यर्थः। (च) दशरथकलबैः दशरथमहिषीभि: कौशल्यादिभिरित्यर्य: उपचर्यमाचा व्यमाना। क्षमाया इति। स रामः क्षमाया: क्षेत्र भूमिः चमाशील इत्यर्थः, गुणा एव मच्चयः रवानि तेषां गणाः समूहाः तेषा' खनि: उत्पत्तिस्थान सर्वगुणाकर इस्पर्मा, प्रपन्नानी विपनाना शरणार्थिनामिति यावत् जनिमती जन्मिना प्राहिनामित्यर्थः सूतः शरीरवान सकतस्य पुण्यकर्मणः परिपाकः फल, कृपया रमते इति कृपारामः परमश्यारियर्थः, इह वहिदृशा वाह्यदृष्ट्या उपास्यते सेव्यते अन्तर्दृष्ट्या तु सततं सेव्यत एवेति धन्यते । इति प्रमोदाई भानन्दादव तस्यापि प्रमोदस्थापि उपरि रमे वयमिति श्रेषः परिवामाई विष्ठामः । शिखरिणीवृत्तम् ॥ ३३ ॥ (छ) लोकयावा लोकाचारः। अनुवर्तनीया पनुसरणीया ।

·सप्तमोऽङ्कः। २४५ उभे। पाणबेदु कुलगुरू (ज)। वशि। दिष्टया अक्षतप्रतिनिवृत्तवत्स स्तः (झ)। उभे। तुह्माणं पासिसाणं प्पहाबो ()। अरु। [कैकेयौं विलोक्य] वसे कैकेयि ! किमेवमतिदुर्म- नायसे? . कैके। अम्ब ! मह मंदभाइणीए अधम्मदाए मअलो बि लोगो एब्बं कोलीणं भणदि। ज बच्छाणं प्पबासजणणो मज्म- मजणणी मंथरामुहे आसि। ता कहं बच्छाणं मए मुह पेक्खिदब्बं (ट)। अरु। बस! पलं वृथा कोलोनशङ्कया। प्रार्थमित्रैः अय- मर्थः तदैव प्रान्तरेण चक्षुषा साक्षात्कतः (ठ)। सर्वाः। कहं बि? (ड) अरु। मन्थरारूपधारिण्या शूर्पणखया माल्यवदचनादेत- हिहितमिति । सर्वाः। अहो! रक्खसाणं दुदृताभिजोत्रो जो इह द्विदं अबलाजणं बि बाधेदि (ढ)। (ज) ानापयतु गुरुः स। (झ) दिष्ट्या भाग्येन अचती प्रतिनिवृत्ती वनवासात् प्रत्यागतौ वतमी पुत्री यो: तथोक्त। (ञ) युष्माकम् अाशिषां प्रभाव: म। (ट) अम्ब ! मम मन्दभागिन्याः अधन्यतया सकलोऽपि लोके एवं कौन्लीन भगति । यत् वत्सानी प्रवासजननी मध्यमजननी मन्थरामुखे आसीत्। तत् कथ वसयोः मया मुख प्रेक्षितव्यम् स: कौलीनम् अपवादम्। मध्यमजननी मध्यमा जननी माता यहा मध्यमस्य भरतम्य जननी। (3) कौलौनशझ्या अपवादशकया। पार्यमियः वशिष्ठादिभिरिति भावः। तदैव तस्मिन्नेव काले प्रवाससमये एव प्रान्तरण चक्षुषा दिव्यदृष्ट्या। साक्षात्कृतः जातः । (ड) कथमिव ? स। (ढ) अहो राक्षसानां दुष्टताभियोगो य इह स्थितम् अवलाजनमपि बाधते स।

·२४६ महावीरचरित वशि। हु मङ्गलसमये अलमलं यत्किञ्चिदुःखकः का पुनरद्यापि राक्षसाभियोगवार्ता । रामः। [बशिष्ठं विलोक्य सोलासम् ] स एष भगवान् मैत्रावरुणिः । यद्दर्शनात् किमप्येवं द्रवीभवति मे मनः । राकासुधाकरालोकादिन्दुकान्तोपलो यथा ॥ ३४ ॥ [लक्ष्मणं प्रति ।] वत्स ! इत इतः । उभौ! [उपसृत्य ] भगवन् कुलगुरो! रामलक्ष्मणौ पभिवादयेते। वशि। चक्षुषां स्वखसमये संस्कारत्वं समानु ताम् । वत्सौ नयेन धर्मेण ज्ञानेन च पुरस्कृतम् ॥ ३५ ॥ [उभौ अरुन्धतीमभिवन्देते] पर। इष्टयु ज्येथाम् । उभौ। [क्रमेण सर्वा मातृरभिवन्देते] सर्वाः। [तौ निर्भरं परिष्वज्य मूर्य पाघ्राय ] ज अह्मो चिन्तेमो तं तुह्माणं होदु (ण)। सीता। [उपसृत्य वशिष्ठ प्रणमति] वशि। वत्से ! वीरप्रसविनी भव । सीता। (अरुन्धती प्रणमति] दुष्टताभियोग: दुष्टाशयता। बाधते पौड़यति कलायतीत्यर्थ: यदिति। मे मम मनः राकासुधाकरस्य पूर्णचन्द्रस्येत्यर्थः पालोकात् दश नात् इन्दुकान्तोपल: चन्द्र कान्तमणि: यथा यस्य दर्शनात् एवम् इत्यं किमपि पनिर्वचनीय यथा तथा द्रवीभवति गलतीत्यर्थ: नितराम भानन्दमनुभवतीति भावः ॥ ३४॥ चक्षुषामिति । वत्सौ ! नयेन नौत्या धर्मण ज्ञानेन च पुरस्कृत विभूषित चक्षुषां संस्कारत्व खखसमये तत्सत्कार्य काले समान ती लभताम्। नौतिप्रयोमसमये जानानुशीलनसमये च यथायथ विशुद्धदृष्टिशालिव युवयोरस्विति भावः ॥ ३५ ॥ (प) यत् वयं चिन्तयामः, तत् युष्माकं भवतु म!

·सप्तमोऽम:
२४७
!
अरु। [सीतां निर्भरमालिङ्गय]
लोपामुद्रानसूयाहमिति तिरस्त्वया सह ।
पतिव्रताश्चतस्रोऽत्र सन्तु जानकि ! साम्पतम् ॥ ३६॥
सोता। [श्वरभिवन्दते]
सर्वाः। जादे ! कुलपडिट्ठाबदारप्रप्यसविणी होहि (त)
[नेपथ्य]
प्रवर्तन्तां पौराः ! प्रतिसदनमद्योत्सवविधौ
चिरं खे खे कर्मण्यथ समवधत्ताप्यधिकताः ।
यथोक्त सम्भारं पुनरिह विधत्त हिजवराः !
कशाखान्तेवासी कुशिकपतिराज्ञापयति वः॥३७॥
वशि। [आकर्ण्य ] अहो! अयं भाग्यमहिमा वत्सस्य, यद
भगवान् कौशिकः स्वयं सिंहासने समभिषेक्तुं संप्राप्तः ।
इतरे । प्रियं न: प्रियम्।
[ततः प्रविशति सशिष्यो विश्वामित्रः]
!
विखा।
सत्रप्रत्यूहशान्त्यै दशरथकरतः कर्षतेनं मया यत्-
यत् स्वान्ते संविमृष्टं तददुगुणविधौ यञ्च वैयग्रामासीत् ।
लोपेति । हैजानकि! लोपामुद्रा पगम्त्यपनी, अनसूया अविरहिणी, अहम्
अरुन्धतीत्यर्थः इति तिसः त्वया सह चतस्र: पतिव्रताः पव जगति साम्प्रतमिदानों
सन्तु भवन्तु । अनुष्टुवहत्तम ॥ ३६ ॥
(त) जाते ! कलप्रतिष्ठापकदारकप्रसविनी भव स
जाते ! वले !
प्रवर्तन्तामिति। कशाश्वस्य अन्तेवासी. शिष्यः कुशिकपतिः विश्वामिव: वः युष्मान
आज्ञापयति, हे पौरा: ! पुरवासिनः ! अद्य प्रतिसद प्रतिग्राहम उत्सवविधौ उत्सव-
व्यापार प्रवर्तता भवन्त इति शेषः। अथैदानीम् अधिकता: कर्मचारिण: यूय चिर
ख खे कर्मणि निजे निजे अधिकार समवधत्त सम्यक
प्रवधान
कुरुत। हे हिजवराः !
ब्राह्मणाः ! रह अस्मिन् रामस्य राज्याभिषेके पुनः यथोक्तं यथाविहित सम्भार समुद-
योगं विधत्त कुरुत। शिखरिणौहत्तम ॥ ३७॥

·२४८ महावीरचरित तद् देवस्थानुगुण्यात् प्रयतनविभवैश्चाद्य राज्येऽभिषिच्च श्रीरामं नितानां फलितमिति मुहुः सम्प्रमोदामहे नः ॥३८ [इति परिक्रामति] वशि। स एष कौशिकः । क्षाबं प्राकृतिक तेजो ब्राह्यं यस्य विशिष्यते । लोकोत्तरचमत्कारनिधेस्तस्याद्भुतं न किम् ? ॥ ३८ ॥ [ वशिष्ठविखामित्रावुपमृत्यान्योन्यमुपचरत: ] (थ) विखा । भगवन्मत्रावरुण ! किमद्यापि प्रतीक्ष्यते ? वंशि। यथोचितमाहियताम् (द)। विश्वा। [दिव्यर्षिगणमुद्दिश्य ] निवर्त्य तां रामभद्रस्था- भिषेकः। इतरे । [यथोचितमाचरन्ति ] [नेपथ्य दुन्दुभिध्वनि:] सर्वे । [ सविस्मयं पुष्पवृष्टि रूपयन्ति ] वशि। कथं सलोकपालो भगवान् पाकशासनो रामभद्र- स्याभिषेकमनुमोदते। मवेति। सवाणां यज्ञाना प्रत्यहस्य विघ्नस्य शान्ता उपशमार्थ दशरथस्य करत: हस्तात् एनं रामं कर्षता नयता मया खान्ते मनसि यत् यत् संविमृष्टं सञ्चिन्तितं तदनु- गुणविधौ तस्य अनुकूल विधाने यच वयया व्यग्रता पासीत् ममेति शेषः । देवस्य भानु- कूल्यात् साहाय्यात् प्रयतनविभव: प्रयनप्रभावश्च पुरुषकारातिशयश्च रामस्वेति भाव: निहतानां निश्चिन्तानां निरुदवेगानामिति यावत् नः अस्माकं तत् सङ्कल्पिनमिति भावः फलितम् इति हेतोः पद्य श्रीराम राज्ये अभिषिच्य मुहुः पुन: पुन: प्रमोदामहे भानन्द- मतभवाम इत्यर्थः । स्रग्धराहत्तम् ॥ ३५ ॥, चावमिति। यस्य प्राकृतिक नैसर्गिक चावं क्षवियसम्बन्धि तेजः, ब्राह्म ब्रह्मण्य- सम्बन्धि तेजस्तु विशिष्यते उतष्यते। लोकोत्तरचमत्कारनिधः अलौकिकार्थ्याश्रयस्य तस्य विश्वामिवस्य किं न पाहतम् पाश्यं सर्वमेव पाश्चर्यमित्यर्थः । अनुष्टुव वृत्तम् ॥२९॥ (थ) उपचरबः पमिनन्दतः । (द) पाक्रियता संविधीयताम् ।

·२४९ इच्क्षा ।ताभिषेकमङ्गलो रामः । वशिष्ठविखामिलावुपसत्व गुरू अभिवादये। उभौ। रामभद्र ! गुणाराम ! वाढभिस्व पुरस्कृतः। खाकुमुख्यभूपालेविरमूढां धुरं वह ॥ ४० ॥ इतरे । तथास्तु [इत्यनुमोदन्त ।] विखा। वत्स रामभद्र! रामः । माज्ञापयन्तु गुरवः । विश्खा । विसृज्येतामतानुभूतोत्सवप्रमोदौ सुग्रीवविभोषणो पुष्यकं च संकल्प समयसुलभ राजराजमेव आश्रयताम् (ध)। रामः । [ तथा करोति] विश्खा। वत्स रामभद्र ! नियंढ़ गुरुशासनं गुरुतरं धर्मोऽपि संरक्षितः रक्षःसंहरणाचिकित्सितमनोरोगा त्रिलोको कता। सिद्धार्थाश्च सुराः सहानुजसुहहारेण राज्यं पुन: लब्ध किं करणीयमेतदधिकं श्रेयस्तदप्युच्यताम् ॥ ४१ ॥ । ! रामभद्रेति । हे गुणाराम ! रामभद्र ! त्वं भाट भि: पुरस्कृत: सेवितः सन् इक्ष्वाकु: मुख्यः प्रधान: श्रेष्ठ इति यावत् येषां ते. भूपाल: राजभि: चिरम् अढा धृता धुरं राज्य- भारमित्यर्थः वह यहाण। धनुष्टुब हत्तम् ॥ ४० ॥ (घ) राजराजं कुपरम् । नियंढमिति । गुरुतरम् पतिदुर्भरमित्यर्थः गुरुशासनं पिवादशः निव्य ढं प्रतिपालिस, धर्म: वेदोदितः राक्षसानां दुराचारादिति भावः पितृसत्यरुपो वा संरक्षित: परिपालितः । रक्षा संहरणात् विलोकी चिकित्सितः शासितः मनोरोग: मानसी पीड़ा यस्याः तथा- भूता कता। सुराः दवा: सिद्धार्थाः कृतार्थाय सञ्चामा वृति शेषः। सहानुजमुहदारण अनुजबान्धवकलवसहितेन च त्वयेति शेष: पुन: राज्यं लब्ध प्राप्तम् । एतधिकम् एतेभ्य: पूर्वोक्नेभ्यः षधि किं श्रेयः शुभं करणीयं तदपि उच्यतां कथ्यताम् । शार्दूलविक्रीडितं ·२५० महावीरचरित रामः। इतोऽधिकमपि श्रेयोऽस्ति। तथापीदमस्तु भगः वत्पादप्रसादात्। मापासा: चीपतन्द्राः शितिवलयमिदं पान्तु ते कालवर्षा वार्वाहाः सन्तु राष्ट्र पुनरखिलमयास्त ति सम्पयशस्यम् । जोके नित्यप्रमोदं विदधतु कवयः झोकमाप्तप्रसाद संस्थावतोऽपि भूला परकतिषु मुदं सम्प्रचार्य प्रयान्तु ॥ ४२ ॥ विज्ञा। एवमत। निष्क्रान्ताः सर्वे [इति सप्तमोज:] [समाप्तमिदं महावीरचरितं नाम नाटकम् ] आषाला इति। भापाला: भूपाला: वीणतन्द्राः पनलसाः सन्तः इदं चितिवलय भूमणलं पान्तु रक्षन्तु। वार्वाहाः बारिमुच: मेघा रत्यर्थः कालवर्षाः समयवर्षियः सन्तु भवन्तु। पखिलं समय राष्ट्र राज्य पुनः पपासा: निराहताः ईतयः पतिलष्टिरमाइष्टि: एलमा मूषिकाः खगाः। प्रत्यासबास गजानः पड़ेता ईतयः श्रताः। इत्युक्ता: यधिन तथोक्ताम् पतएव सम्पनशस्यं सम्पर्गशस्यं भवत्विति शेषः। कायः काव्यरचयिनार: पामः खबः प्रसादः तदाख्यगुणविशेषः, चित्त न्यानोति य: क्षिप्रं शुष्क वनमिवानखः । म प्रसादः समस्तेषु रचनास चैत्युक्तालक्षण: येन तथाभूतं नित्यः सन्ततः प्रमोट: पानन्दः यव तथोक्तं शोक पंद्यं सन्दर्भविशेष वा विदधतु पोषयन्तु। संख्यावन्तः पहिता बपि भूषा पाइन्येन परकृतिषु पन्धलतेषु सन्दर्भष्वित्यर्थः सम्प्रधार्थ पमिनिविश्य मुदम् पानन्द प्रयान्तु लभन्ताम्। खग्धरातिम ॥ ४२ ॥ इति विए उपाधिधारिणा श्रीजीवानन्दविद्यासागरभवाचायण विरचिता महावीरचरितनाटकस्य सप्तमार- व्याख्या समाप्ता। समाप्तोऽयं ग्रन्थः।

·No text on this page.