·No text on this page.

·ॐ
श्रीपरमात्मने नमः
स्याद्वादविद्यापतिश्रीमद्विद्यानदिस्वामिविरचिता
आप्तपरीक्षा।
(खोपज्ञवृत्तियुता।)
-
जैनसाहित्यप्रसारकझालियस्य
सत्त्वाधिकारी-
बिहारीलाल कठनेरा जैन
हीराराग, पोष्ट गिरगाव, बम्बई ।
मुद्रक -एस् यही परळेपर
मुबइवैभव प्रेस, मिरगांव-मुबई ।
द्वितीयावृत्ति १००० प्रति।
ज्येष्ठ, वीर-निर्माण स० २४५७ ।
मूल्यमेकोरप्यक।

·मेरा निवेदन। अन-सिद्धांत-प्रकाशिनी सस्था द्वारा प्रकाशित आतिपरसे हमने इसे प्रकाशित किया है। साहित्यरत्न पं. दरबारीराली न्यायतीयने इसके पहले ६४ पृष्टोंके और न्यायवाचस्पति ५० हजारीलालजी यायतीने अतो ४५ पोंके पूषोंका संगोपन किया है। पं. श्रीनिशसजी पास्त्री और पं. दरवारीलालजी न्यायतीपने अपने अभ्यास करते समयकी सशोधित मुक्ति प्रतियां हमें देनेकी उदारता दिसराई थी। तथा एक इस्तलिखित प्रति सम्बईके श्रीचन्द्रप्रम दि.जैन मदिरसे प्राप्त हुई थी। इन तीनों प्रतियों परसे हमका संशोधन किया गया है। उपयुक सहायक विद्वानों तथा संस्थाओं के हम हदयसे आभारी है। प्यानसे देखने पर भी कुछ मड़ियां रह गई है। तथा प्रेसमें छपते समय भी कुछ भनियो हागई है। उनका दिपत्र नीचे दिया जाता है । पाटक उसके अनुसार मादियों को शुद्ध करके पुस्तकका पना-पढ़ाना प्रारम करें। 1 -प्रकाशका ·शुद्धिपत्र । विसं पंक्ति सं० १४-१५ १५ ३४ ३५ १२ ४२ ४२ २२-१३ अशुद्ध प्रसगाव प्रसंगात कायत्वा कार्यत्वा दाधक दाधक कार्योत्पत्ती कार्योत्पत्ता बापेभामाणता यापेक्षमाणता परीक्षाक्षम परीक्षाभम दपयमाह दूपयमाह नयेविरुद्ध नेविरुद्ध प्रयोफत्व प्रयोक्तन्द ध्यतिरेकानु व्यतिरेकानु मझावध्यादि सहाविध्यादि नामेक नामेक त्वादिशिष्ट स्वादिष्ट में तत्वादि तन्वादि वृक्षा भताना भूतानां तावदसिद्ध- सावदसिद समवायिषु इति समवामिषु समवाय इति दषित दूषित सर्व सध्यामोतीति सत्यमोतीति प्रयास सता तटो सद्धि ४९ १२ ६ ७५ 46 ·(४) पृय सं० पक्ति से ११३ २२ ११७ ११८ १२२ अशुद्ध पारतंत्र्यावमावस्य पारतंत्र्यस्वातंत्र्यस्य प्रेमयस्वादमारमारम् प्रयत्वायपास्मा र चप्रमातर्यात्मनि प्रमातयात्मनि करज्ञान करणान प्रत्यक्षत्यासिद्धे प्रत्यक्षवासिद्ध ओघ्राण विषयांतरपरच्छिते विषयांतरपरिच्छिते यव्यष्यमाण याप्यमाण तथाविधि तथाविष निर्णयानुपपत्त निर्णयानुपपत्ते यथाय यथार्थ सवहा सरशे प्रसगात् प्रसगात् प्रामाण्यान प्रामाण्यानिटे संसगात् संसर्गात एवान्याथा एवान्यथा प्रमाण प्रमाण स्वथ्याधन स्वेटाधन ३ १२४ १२४ १२५ १ १२६ १२६ १६ ·ॐ नम सिद्धेश्य आचार्यप्रवरश्रीविद्यानदिस्वामिविरचिता आप्तपरीक्षा। प्रबुद्धाशेपतत्त्वार्थबोधदीधितिमालिने । नमः श्रीजिनचद्राय मोहध्वातममेदिने ॥१॥ क्स्मात्पुन परमेष्ठिन स्तोत्र शास्त्रानौ शास्त्रकारा प्राहुरित्यभिधीयते-- प्रेयोमार्गस्य ससिद्धिः प्रसादात्परमेष्ठिनः। इत्याहुस्तद्गुणस्तोत्र शास्त्रादौ मुनिपुगवाः॥२॥ श्रेयो नि श्रेयस परमपर च । तत्र पर सकलकर्मविप्रमोक्षलक्षण बघहेत्वमावनिर्नराम्या कृत्स्नकर्मविप्रमोक्षो मोक्ष इति वचनात् । ततोऽ- परमाहत्यसण घातिकर्मक्षयादननचतुष्टयम्वरूपलाभस्यापरनि श्रेयस त्वात् । न चाऽत्र क्म्यचिदात्मविशेषस्य कृत्स्नकर्मविप्रमोक्षोऽसिद्ध साधकप्रमाणसद्भावात् । तथाहि, कश्चिदात्मविशेष कृत्स्नकर्ममिर्वि- प्रमुच्यते कृत्स्नवधहेत्वमावनि रावत्त्वात् । यस्तु न कृत्वरमभिर्विप्रमु च्यते स न कृत्स्नवघहेत्वभावनिर्जरावान् , यथा ससारी, कृत्स्नबधहेत्व मावनिर्जरावाश्च कश्चिदात्मविशेपस्तस्मात्कृत्स्नकर्मभिर्विप्रमुच्यते । " ननु बध एवात्मनोऽसिद्धस्तद्धेतुश्चेति कुतो बधहेत्वभाववत्त्व, प्रतिषम्य ।

·३ - श्रीविधानंदिस्यामिविरचिता- विधिपूर्वकत्वात् । नधाभावे च कस्य निर्मरा, मघालानुभवन हि निनरा, बघामावे तु कुतम्तत्फलानुभवनमत कृत्सर्मनिर्नरावत्वमप्यसिद्ध । न भासिद्ध साधन साध्यसाधनायालमिति।" कश्चित्, सोऽप्यनालोनिततत्त्व प्रमाणतो मघम्य प्रसिद्धे । तथा हि, विवादा यासित समारी मघवान् परतत्रत्वादालानस्तभागतहम्तिवत् । परतत्रोऽमौ हीनम्थानपरिग्रहवत्त्वात् कामोद्रेश्परतत्रवेश्यागृहपरिग्रहवच्छोनियत्रामणवन् । हीनस्थान हि शरीर तत्परिग्रहवांश्च ससारी प्रसिद्ध एव । क्य पुन शरीर हीनम्थान- मात्मन इत्युच्यते । हीनस्थान शरीरमात्मनो दुखहेतुत्वात् कस्य- चिस्कारागृहवत् । ननु देवशरीरस्य दुखहेतुत्वाभावात् पक्षाव्यापकये हेतु- रिति चेत् न, तस्यापि मरणे दुमहेतुत्वसिद्धे पमन्यापकत्वन्यव- स्थानात् । तदेव सक्षेपतो वषम्य प्रसिद्धौ तद्धतुरपि सिद्धस्तस्याहेतुकत्वे नित्यत्वप्रसगात् । सतो हेतुरहितस्य नित्यत्व यवस्थिते 'सदकारण- वन्नित्यमिति' परेरमिपानात् । तदेतुश्च मिथ्यादर्शनाविरतिप्रमादपाय- योगविकल्पात्पचविध स्यात् । नघो हि सक्षेपतो द्वघा भावनयो द्रव्य- मन्धश्चेति । तत्र भावध क्रोधायात्मकम्तस्य हेतुर्मिय्यादर्शन, तद्भावे भावादमावे चाभावात् । वषिदकोषादिविषये हि क्रोधादिविषयत्वश्रद्धान मिप्यादर्शन तस्य विपरीताभिनिवेशलक्षणस्य सकरास्तिकप्रसिद्धत्वात् तस्य च सद्भावे बहिरगस्य सत्यतरगे द्रव्यकोषादिवधे भाववधस्य सद्भाव तदभावे चासद्भाव सिद्ध एवेति मिय्यादर्शनहेतुको माववध । तद्वदविर- विहेतुकच समुत्पन्नसम्यग्दर्शनम्याऽपि स्यचिदमकृष्टो भाववध सत्याम- विरती प्रतीयते एव । ततोऽप्यप्रस्टो भावनध प्रमादहेतुक स्यादवि- रत्यभावेऽपि कस्यचिद्विरतस्य सति प्रमादे तदुपलब्धे । ततोऽप्यप्रष्ट पायहेतुक सम्यग्दृष्टेर्विरतस्याऽप्रमत्तम्याऽपि पायसदावे भावात् ।

·आप्तपरीक्षा। -ARAN mul ततोऽप्यप्रष्टवपुरज्ञान क्षणो भावधो योगहेतुक क्षीणकषायस्यापि योगसद्भावे तत्सद्भावात् । केवलिनस्तु योगसद्भावेऽपि न मावध, तम्य जीवन्मुक्तत्वान्मोक्षप्रसिद्ध । न चैवमेकैक्हेतुक एव वध पूर्वस्मिन् पूर्वस्मिन्नुत्तरस्योत्तरस्य बधहेतो सद्भावात् । षायहेतुरो हि बघो योगहेतुओऽपि प्रमादहेतुश्च योगकपायहेतुरोऽपि । अपिरतिहेतुकश्च योगापार्यप्रमादहेतुक प्रतीयते । मिय्यादर्शनहेतुकश्च योगक्पाय- प्रमादाविरतिहेतुर सिद्ध इति मिथ्यादर्शनादिपवविधप्रत्ययसामा मिथ्याज्ञानस्य वधहेतो प्रसिद्धे पटप्रत्ययोऽपि वोऽभिधीयते । 7 चाय भावनधो द्रव्यवधमतरेण भवति, मुक्तस्यापि तत्प्रमगादिति द्रव्यवध सिद्ध । सोऽपि मिय्यादर्शनाविरतिप्रमादकपाययोगहेतुक एव वधत्वा- भावनघवदिति मिथ्यादर्शनादिवघहेतु सिद्ध । तदभाव कुत सिद्धटे- दिति चेत् तत्प्रतिपक्षमतसम्यग्दर्शनादिसात्मीयमावात् । सति हि मन्य- मर्शन मिथ्यादर्शन निवर्तते तद्विरद्धत्वात् । यथोप्णस्पर्श सति शीत- स्पर्श इति प्रनीत । तथैवाऽविरतिर्विरत्या सत्यामपैति । प्रमादश्याप्रमाद परिणतो,पायोऽक्षायताया, योगश्चायोगतायामिति बघहेत्वमाव सिद्धोड- पूर्वकर्मणा आस्रवनिरोध सवर, इति वचनात् । ननु च स गुप्तिसमिति- धर्मानुप्रेक्षापरीपहनयचारित्रेभ्यो मवतीति सूनकारमत न पुन सम्यग्दर्शन नादिम्य इति न मतन्य । गुप्त्यादीना सम्यग्दर्शनाद्यात्मक्त्वात् । न हि सम्यग्दर्शनरहिता गुप्त्यादय संति सम्यम्ज्ञानरहिता वा तेषामपि विरत्यादिरूपत्वात् । चारिनमेदा घेते प्रमादरहिता पायरहिताश्चा योगतामपि लमते । ततो न कश्चिद्दोष । क्थमात्मन पूर्वोपात्तकर्मणा निरा सिद्धचेदित्यभिधीयतें । क्वचिदात्मनि कायत पूर्वोपात्तानि कर्माणि निर्मीयते तेपा विपाकातत्वात् । यानि तु न निर्जीयते ता ·8 M M श्रीविशनंदिन्यामिविरचिता- न पिपानानि यथा कायदीनि, पिार्शतानि च कर्माणि तरमानि मौर्यने । विपासनात नासिद्ध कर्मणां । तथा हि विपातानि वणि फगयमानत्याद्वीम्यापिन् । नेपाम यमा नित्यत्वानुपगात् । न र नित्यानि याणि निय तत्फ गनुमनप्रसगान् । यत्र यात्मविशेष अनागतार्ममधटेलमावा पूवामानुत्पत्तिस्तत्र पूर्णपात्तर्मणां यथाराल- मुरममाघ पदानात्यात्न्यन निरा प्रमिदेव । सत सवरेत्य मावनिर्मरावत्त्व साधन प्रसिद्ध पत्तामविप्रमोक्ष साधयत्येव । ततस्त सण पर निश्रेयस व्यवनिछ । तथाऽऽहत्यक्षणमपर सुनिश्चिताममा द्वापरयमाणत्यात् सुगादिादिति मतित्यसिद्धी निर्णेप्यते । श्रेयसो मार्ग श्रेयोमा नि श्रेयसोपायो वक्ष्यमाणभणम्तम्य समिति सप्राप्ति सम्यग्ज्ञप्तिा, सा हि परमेछिन प्रसादाद्भवति मुनिपुगवाना यस्मात्तस्मात्ते मुनिपुगया समयारादय शास्त्रस्यादौ तस्य परमेष्ठिनो गुणस्तोत्रमाहुरिति संचय । परमेष्ठी हि भगवान परमोऽहन् तत्प्रमादातररमागमार्थनिर्णयो- परम्प परमेष्ठिनो गणपरदेयादे सपद्यते तस्मायापरपरमेष्ठिन परमागम शब्दसंदर्भो द्वादशांग, इति परापरपरमेष्ठिम्यां परमागमाशब्दशरीर समिनिस्तद्विनेयमुख्यानों, तेभ्यश्च स्वाशेप्याणामिति गुरपूर्वमान्सून काराणा परमेष्ठिन प्रमादात्प्रधानभूनपरमार्थम्य श्रेयोमार्गस्य ससिद्धिर- भिधीयते । प्रसाद पुन परमेष्टिनम्तद्विनेयान प्राप्त मनोविषयत्वमेव, यतिरागाणां तुष्टिलक्षणप्रसादासमतात्योपासभावत् । तदाराघाननम्तु प्रमलेन मनसोपास्यमानो भगान् प्रसा इत्यभिधीयते रसायनात् । यथैव हि प्रसनेन मनसा रसायनमासेन्य तत्पलमवामुवन मतो रसायनप्रसादादिदमस्मारमारोग्यादिषत समुत्यसमिनि प्रतिपद्यते तथा प्रप्तरेन मनसा भगवन पग्मेछिनमुपास्य तदुपासनफलं श्रेयोमार्गाधि- ·आप्तपरीक्षा। गमलक्षण प्रतिपद्यमानास्तद्विनेयनना " मगवत्परमेष्ठिन प्रसानादम्माक श्रेयोमार्गाधिगम सम्पन्न " इति समनुमन्यते । तत परमेष्ठिन प्रसादा- सूत्रमाराणा श्रेयोमार्गस्य ससिद्धेर्युक्त शास्त्रादौ परमेष्ठिगुणस्तोत्र । मग- राय तदित्येके । तेऽप्येव प्रष्टव्या । वि साक्षान्मगार्थ परमेष्ठिगुण स्तोत्र परपरया वा । न तावत्साक्षात्तदनतरमेर मगलप्रसगात् । रम्य- चिदपि मगलानवाप्त्ययोगात् । परपग्या चेत्, न किंचिदनिष्ट । परमेष्ठि गुणम्तोनात्मविशुद्धिविशेष प्रादुर्भवन् धर्मविशेष म्तोतु साधयत्येवा- अधर्मप्रध्यम च । ततो मग सुख समुत्पद्यत इति तद्गुणम्तोन मगल, मग रातीति मगउमिति व्युत्पत्ते । मल गायतीति मगलमिति वा, मलम्याधर्मलक्षणस्य परपरया तेन प्रध्वसनात् । केवल सत्पानदानजिनें- द्रार्चनादिरमप्येष मगलमिति न तद्स्तोत्रमेव मगडमिति नियम सिद्धयति । स्यान्मत मग अयोमार्गसप्रातिननित प्रशमसुख तात्य- स्मात्परमेष्ठिगुणस्तोनात्तताराधक इति मगल परमेष्ठिगुणस्तोत्र । मल या श्रेयोमार्गससिद्धौ विघ्ननिमित्त पाप गालयतीति मगर तदिति । तदेतद- मुकूल न परमेष्ठिगुणस्तोरस्य परममगलत्वप्रतिज्ञानात् । तदुक्त-- आदी मध्येऽवसाने च मगल मापित दुधै । तजिनद्रगुणस्तोत्र तदविघ्नमसिद्धये ॥" ननु चैव भगवद्गुणस्तोत्र स्वय मगल न तु मगार्थमिति न मतय, स्वय मगल्स्यापि मगलार्यत्वोपपत्ते. 1 यदा हि मलगालनलक्षण मगल तदा सुखाटानलक्षणमगलाय तद्भवतीति सिद्ध मगाएं । यापि सुखा- दानलमण तन्मगल सा पापगाउनदक्षणमगलाय प्रमवतीति क्यन मगला । यदाप्येतदुभयलमण मगल तदा तु मगलातरापेक्षया मगमय तदुपपद्यत एव आनि श्रेयसप्राप्ते परापरमगलसततिप्रसिद्धरित्यलं विस्त- - ।

·wwwwwwwwww ६ श्रीविधानदिस्वामिविरचिता- रेण ! शिक्षाचारपरिपालनार्थ नास्तिकतापरिहारार्थ निर्विघ्नत शास्त्रपरि- समाप्त्यर्थ व परमेष्टिगुणस्तोत्रमित्यये । तेऽपि तदेव तयेति नियम यितुमसमर्था एव । तपश्चरणादेरपि तथात्वप्रसिद्ध न हि तपश्चरणादि शिष्टाचारपरिपालनाद्यर्थ न भवनीति शक्य वक्तु । यदि पुनरनियमन भगवद्गुणसस्तवन शिष्टाचारपरिपारनाद्यर्थमभिधीयते तदा तदेव शास्त्रादौ शास्त्रकार नव्यमिति नियमो न सिद्धयति । न च कचित्तन्न क्रियते। इति वाच्य । तम्य शास्त्रे निगद्धस्यानिवद्धस्य वा वाचिरम्य मानसस्य या विस्तरत सभेपतो वा शास्त्रकारेवन्य करणात् । तदकरणे तेषा तत्कृतोपकारविम्मरणादसाधुत्वमसगात् । साधूना कृतम्योपकारस्थाविस्म- रणप्रसिद्धे । न हि कृतमुपकार साधयो विस्मरति' इति वचनात् । यदि पुन स्वगुरो सम्मरणपूर्वक शास्त्रकरणमेवोपारम्तद्विनेयानामिति मत, तदा सिद्ध परमेष्ठिगुणस्तोत्र, स्वगुरोरेख परमेष्ठित्वात् । तस्य गुरु- त्वेन सस्मरणम्यैव तद्गुणस्तोत्रत्वसिद्धरित्यल विवादेन । किं पुनस्तत्पर- मेष्ठिनो गुणस्तोत्र शास्त्रादौ सूत्रकारा प्राहुरिति निगद्यते मोक्षमार्गस्य नेतार भत्तार कर्मभूपता । ज्ञातार विश्वतरवानां चंदे सद्गुणल्ब्धये ॥१॥ अत्र मोक्षमार्गादिपानामर्थ पुरस्ताद्वक्ष्यते । वाक्यार्यस्तुच्यते । मोक्षमार्गम्य नेतार धर्मभृता भेत्तार विश्वतत्त्वाना ज्ञानारमह वदे तद् गुणभ्यर्थित्वात् । यो यद्गुणन्य स त व-मानो दृष्ट । यया शस्त्रविद्यादिगुणव्यर्थी शस्त्रविद्यादिविद तत्प्रणेतार च । तथा चाह मोक्षमार्गप्रणेतृत्वकर्मभूदेतृत्वविश्वतत्त्वज्ञातृत्वगुणउन्ध्यर्थी, तस्मान्मो- क्षमार्गस्य नेतार कर्मभूभूतों भेत्तार विश्वतत्त्वाना ज्ञातार वदे इति शास्त्र- कार शाखप्रारमे श्रोता तस्य व्यारयाता वा भगवत परमेष्ठिन परमपर ।

·आतपरीक्षा। -- SARAMAvaramwwnew win । . + M च मोक्षमार्गप्रणेतृत्वादिमिर्गुणै सस्तौति । तत्प्रमादाच्छ्योमार्गस्य ससिद्ध समर्पनात् । किमर्थ पुनरिट मगवतोऽसाधारण विशेषण मोक्षमार्गप्रणेतृत्व कर्मभूभृदेतृत्व विश्वतत्त्वज्ञातृत्व चात्र प्रोक भगवद्भिरित्याह- इत्यसाधारण प्रोक्त विशेषणमशेषतः। परसकल्पिताप्ताना व्यवच्छेदप्रसिद्धये ॥३॥ परैशेषिकादिभिः सकल्पिता परसकल्पितास्ते च ते आताश्च पर- सकल्पिताता महेश्वरादय तेपामशेषतो व्यवच्छेदप्रसिद्धयर्थ यथोकम- साधारण विशेषणमाचार्य प्रोतमिति वाक्यार्थ । न हीदमीश्वरकपिल- सुगनादिपु सभवति वाधकप्रमाणसद्भावात् । भगवत्यहत्येव तत्सदाद साधनाचामाधारणविशेषणमिति वक्ष्याम । ननु चेवरादीनामप्याप्तत्वे कि येन तद्व्यवच्छेदार्थममाधारण विशेषण प्रोच्यते, किं धान्य योगन्यवच्छेदान्महात्मनि परमेष्ठिनि निश्चिते प्रतिष्ठित स्यादित्यारे कायामिदमाह-- अन्ययोगव्यवच्छेदान्निश्चिते हि महात्मनि । तस्योपदेशसामर्थ्यादनुष्ठान प्रतिष्ठित ।। ४ ।। मवेरिति क्रियाऽध्याहार । ननु चानान्येषामन्ययोगन्यवच्छेदाभाषेऽपि भगवत् परमेष्ठिनम्तत्वोपदेशानुष्ठान प्रतिष्ठामियत्येव तेषामविरुद्धमापि त्वादिति चेत् न । परस्परविरुद्धसमयप्रणयनात् तत्त्वनिश्चयायोगात् तद न्यतमस्याप्युपदेशप्रामाण्यानिश्चयादनुष्ठानप्रतिष्ठानुपपत्ते । ननु मोक्षो पायानुष्ठानोपदेशमाने नेश्वरादयो विप्रपद्यते ततोऽहंदुपदेशादिवेश्वराधुपदे- शा-पि नानुष्ठानप्रतिष्ठानुपपन्ना यतस्तद्वयवच्छेदेन परमेष्ठी निश्चीयत इति कश्चित् । सोऽपि न विशेषज्ञ सम्यग्मिथ्योपदेशविशेषाभावप्रमगात् । स्थान्मत "वैशेषिकैरभिमतस्याप्तस्य नि श्रेयसोपायानुष्ठानोपदेशस्तावत्समी- - ·८ . श्रीविधानविस्यामिविरचिता- चीन एव बाधकप्रमाणामावात् । श्रद्धाविशेषोपगृहीत हि सम्यग्ज्ञान पैरा- ग्यनिमित्त पर याठामापनमत्यनि श्रेयसहेतुरित्युपदेश । तत्र श्रद्धावि शेपस्तावदुपादेयेपूपादेयतया हेयेषु हेयतयैव श्रद्धान । सम्यग्नान पुन- र्ययावस्थितार्थाधिगमरमण, तहेतुक च वैराग्य रागद्वेषप्रक्षय एतदनुष्ठान च तद्भावनाम्यासस्तस्यैतस्य नि श्रेयसोपायानुष्ठानस्योपदेशो न प्रत्यक्षण बाध्यते जीव मुक्ते , तत एव प्रत्यक्षत कैश्चित् (केपाचित्) स्थय सवे- दनात् । पर सहर्षायासविमुक्तेरनुमीयमानत्वात् । जीवमेव हि विद्वान् सहर्षायासाम्या विमुच्यत इत्युपदेशाय नानुमानागमाम्या माध्यते । मीवन्मुक्तिवत् परममुक्केरप्यत एवानुष्ठानात् समावनोपपत्ते । नचान्य प्रमाण बाधक तदुपदेशस्य तद्विपरीतार्थव्यवस्थापकत्वाभावादिति " तदपि न विचारक्षम । श्रद्धादिविशेषविषयाणा पदार्यानां यथास्थितार्थत्वासम वात् । द्रव्यादयो हि षट्पदाारताक्दुपादेया सदात्मान प्रारमावादय ध्यासदात्मानस्ते च यथा वैशेषिकावण्यंत तथा न यपार्थतया व्यव- तिष्ठते तद्ग्राहकप्रमाणाभावात् । द्रव्य हि गुणादिम्यो भिन्नमेर, गुण- धेतरेभ्यो भिन्न एक , कर्म चैरमितरेभ्यो भिन, सामाय नैक, विशेष धैक पदार्थ समवायवन् यद्यभ्युपगम्यते तदा द्रव्यादय पपदार्थ सिद्धयेयु । न च द्रव्यपदस्यकोऽर्थ परैरिष्यते गुणपदस्य कर्मपदम्य सामान्यपदम्य विशेषपदस्य च, यथा समवायपदस्पैक समवायोऽर्थ इति क्य षट्पदार्थ यास्थिति । स्यान्मत," पृथि योनोवारवाराशमाल- दिगात्ममनासि नव द्रन्याणि द्रयपदस्यार्थ" इति क्यमेको द्रव्यपदार्थ : "सामान्यसज्ञाभिधानादिति चेत् न सामा यसजाया सामान्यविषयत्वात् । तदर्थस्य सामान्यपदार्थत्वे ततो विशेषेवप्रवृत्तिप्रमगात् । * द्रव्यपदा- । * सामान्यरूप-द्रव्यपदाथ- ·आतपरीक्षा। ९ HAA भेम्परम्पासिदेश्य । पृषि यादिषु हि द्रयमिति सज्ञा द्रयत्वमामा- न्यमनपनिमित्ता। तत्र द्रव्यत्तमेक न हय किंचिदेशमन्ति । द्रत्य- सगरमिनि मेन् तत्विमिनी द्रव्यागोऽस्तु । न चैवद्युक्त लक्ष्यम्य द्रयम्यामाये तटक्षणानुमते । पिन्यादीनि सक्ष्याणि क्रियावद्गुण- परसमवायिकरणमिति द्रव्यलक्षण यति प्रतिज्ञायते, तगनेस्त्र रक्ष्ये एग यपरमेव प्रयुज्यते प्रतिव्यक्तिगत् । न हि योग परित्या द्रयसण तोगादिम्नि तम्यामाधारणपत्वात् । यदि "पुन- শষে গুলিসনা এসদ্দিী নৰৱে তাৰমালো धर्मपियादिषु नास्वपि सद्भावात्माधारण कपमन्ययाविन्याप्त्य व्याप्ती लक्षणम्प निराश्यिते । साइयवस्तुपु हि व्यापरम्य एक्षणम्या स्याप्तिपरिहारनदलक्ष्यम्पय व्यवृत्तम्यानि यातिपरिहार साक्ष्यला- गौरभिधीयते नान्यति" मनि , सदापि नको दयपदार्थ मिटूपति । दत्यलक्षणादन्यस्य लक्ष्यस्य द्न्यम्पैगम्यामभान्। "नापि पृपिन्यादीनि द्रव्याप्येकलागयोगदे दन्यप" इनि पेन, तपोपनारमाप्रम- गा। पुरषो यतिरिति, यथा यष्टिसाहमाद्धि पुगो पष्टिरित कायने न पुन राय यहित्युिपगार प्रसिद्ध एय तथा भिल्यारिनेकोऽपि सायमेकभणयोग उपचर्यते न तु सयमेश न्याया। न प मध्य पूपियादिशु पामु रियामा किया गुणाममाये रमिति द्राराम्य भाषान् निरियेन्द्रमा प्रदेशमा त्रिया- पत्तायामपन् । गुसममापिकनिम्यतामात्रम्य ततोऽयम्य न्यमगर मन्दान् छपदयम्प प्रमिले । तया च दन्यसमदप योगान् द्वारा प्रसादा म्यानां । यदि पुन्ईयोसी द्रव्यमगरव्य- विशेषर द्वन्या मित्राच्यते हरि कि नन्यभाग ·श्रीविद्यानदिस्वामिविरचिता- New ranman योईव्यलक्षणत्वमेक न तावत्सामान्य तस्य द्रव्यगुणकर्माश्रयत्वात् । न चैते द्रन्यलक्षणे द्रये, स्वेष्टविगतात् । नापि गुणौ, द्रव्या- श्रयी अगुणवान् सयोगविभागेप्वप्यकारणमनपेक्ष इति गुणक्षणा- भागात् । प्रत्ययात्मकत्वात्तयोगुणत्वमिति चेत् न । प्रत्ययात्मनोक्ष- णयो पृथि यादिप्यसमवात् तयोस्तदसाधारणधर्मत्वाप्समवादेतेनाभिधाना- मनोव्यलक्षणयोर्गुणत्व प्रत्यारयात । नापि ते कर्मणी । परिस्सदात्मक त्वासभवादेकद्रव्यमगुण सयोगविमागेप्वनपेक्षकारणमिति फर्मलक्षणस्या भाषाच । तयोरेकद्रव्यत्वे नवविधत्वपसगाव्यलक्षणम्य कुतो द्वित्वमेकरव वा ययतिष्ठते । यती द्रव्यलक्षणत्वमेक तन प्रवर्तमानमेकत्व व्यवम्याप ऐत्तथोपचरितोपचारप्रसगश्च द्रयक्षणत्वनैरेन योगाद्रव्यलक्षणयोरेक- स्वादेकं द्रव्यलक्षण, तेन चोपचरितेन द्रव्यलक्षणेनोन योगापृथि यादी- न्येको द्रव्यपदार्थ, इति कुत पारमार्थिको द्रव्यपदार्थ कश्चिदेर सिद्धयेत्। यदप्यम्यघायि वैशेषिकै पृथिव्यादीना नवाना द्रव्यत्वेनैकेनाभिसवधादे- कत्वमिति द्रव्य नामैक पदार्थ इति तदपि न युक्त । परमार्थतो द्रव्य- पदार्थस्यैकस्यासिद्धे तस्योपचारादेव प्रसिद्धे । एतेन चतुर्विशतिगुणाना गुणत्वेनैकेनाभिसवधादेको गुणपदार्थ , पचाना च कर्मणा धर्मलेना- भिमवधादेक कर्मपदार्थ इत्येतत्प्रत्याख्यात । तथा वाम्तवगुणकर्मपदार्था- न्यवस्थिते का चैत्र सामान्यपदार्थ एक सिद्धचेद्विशेषपदार्यों या समवायपदार्थो वा (इस)। परापरसामान्ययो सामा यातरेगैरेनाभिसवधा- योगाद्विशेषाणा चेति समवाय एवैव पदार्थ स्यात् । यदि पुनर्ययेहेदमिति प्रत्ययाविशेषाद्विशेषप्रत्ययापावाक समवाय तथा द्रयमिति प्रत्यया- विशेषादेको द्रव्यपदार्थ स्यात् गुण इति प्रत्ययाविशेषाद् गुणपदार्थ कर्मति प्रत्ययाविशेषाकर्मपदार्थ सामान्यमिति प्रत्ययाविशेषात्सामान्यपदार्थ ·NamunMAA आतपरीक्षा। विशेष इति प्रत्ययाविशेषाद्विशेषपदार्थ इत्यभिधीयते, तथापि वैशेषिक- तनव्याघातो दुशक्य परिहतु स्याद्वादिमतस्यैव प्रसिद्धे । स्यावादिनी हि शुद्धसमहनयात्सत्प्रत्ययाविशेषाद्विशेषलिंगाभावादेक मन्मान तत्त्व शुद्ध द्रयमिति मत । तथैवाशुद्धसग्रहनयादेक द्रव्यमेको गुणादिरिति, व्यवहारनयात्तु यत्सत्तद् द्रव्य पर्यायो वेति भेद । यद्रव्य तज्जीवद्रव्य मनीवद्रय च, यश्च पर्याय सोऽपि परिस्पदात्मकोऽपरिसदात्मकवेति सोऽपि सामा यात्मको विशेषात्मरुश्चेति । स च द्यादविष्वाभ्नो विप्व- ग्मतो वेति यया प्रतीतिनिधीयते सर्वथा बाधाभावात् । वैशेषिकाणा तु तथाऽभ्युपगमो व्याहत एव तत्रविरोधात् । न हि ततो सन्मात्रमेव तत्त्व सकलपदार्थाना तवातावादिति नयोऽस्ति । स्यान्मत "द्रव्यपदेन सकार- द्रन्यव्यक्तिभेदप्रभेदाना सग्रहादेको द्रन्यपदार्थ गुण इत्यादिपदेन चैन गुणादिफे प्रभेदानों मग्रहाहणादिरप्येकैपदार्थो व्यवतिष्ठते । विस्तरेणी- पदिष्टानामांना तत्वसिद्धये । समामेनाभिधान यत्सग्रह त विदुर्बुधा' इति । पदार्थधर्मसंग्रह प्रवक्ष्यत इत्यत्र पदार्यसग्रहस्य धर्मसमहस्य चैर्व व्याख्यानादस्त्येव तथाऽभिप्रायो वैशेषिकाणामिति" तदप्यविचारितरम्य । परमार्थतस्तथैकैकस्य द्रव्यादिपदार्थस्य प्रतिष्ठानुपपत्ते । तस्यैकादविषयत्वे नैकत्वोपचारात् । न चोपचरितपदार्थसख्याव्यवस्थाया पारमार्थिकी पदार्थ सख्या समवतिष्ठतेऽतिप्रसगात् । न चैकपदवाच्यत्वेन तात्विकमेकत्व सिद्धयति व्यभिचारात्सेनावनादिपदेन हन्त्यादिधवादिपदार्यस्यानेक्स्य वाच्यस्य प्रतीते । ननु "सेनापदवाच्य एक एवार्थ प्रत्यासत्तिविशेष सयुक्तमयोगाल्पीयस्त्वलक्षणो हम्त्यादीनां प्रतीयते, वनशब्देन च धका- दीना तादृशप्रत्यासत्तिविशेष इत्येस्पदवाच्यत्व न तात्त्विकीमेक्ता न्यमि चरति । तथा चैवमुच्यते द्रव्यमित्येक पदार्थ एकादवाच्यत्यान् यद्य- . . Ant ·श्रीविद्यादिस्वामिविरचिता- देवपदवाच्य तत्तदेवपदार्थों यथा सेनावनादिस्तथा च द्रव्यमेपन वाच्य तस्मादक पदार्थ । एतेन गुणादिरप्येक पदार्थ प्रसिद्धो- दाहरणसाधर्म्यात्माधितो वेदित य" इति कश्चित् । सोऽपि न विपश्चित् । सेनाशब्दादनेकत्र हत्त्याद्यर्थे प्रतीतिप्रवृत्तिप्राप्तिसिद्धे । घनशब्दाच घवखदिरपलाशादावनेकनार्थे । यत्र हि शब्दात्प्रतीतिप्रवृत्तिप्राप्तय समधिगम्यते स शब्दस्यार्थ प्रसिद्धस्तथा वृद्धव्यवहारात् । न च सेना- वनादिशब्दात्प्रत्यासत्तिविशेपे प्रतीतिप्रवृत्तिप्राप्तयोऽनुभूयते येन सतम्यार्थ स्यात् । प्रत्यासत्तिविशिष्टा हस्त्यादयो धनादयो वा सेनावनादिशब्दा- नामर्थ इति चेसिद्धस्तषेपदवाच्योऽनेकोर्थ । तेन च क्यमेक्पटवा च्यत्व न यभिचरेत् । तथा गौरिति पनवेन पश्वादेर्दशप्रकारत्यैका दशप्रकारस्य वा वाच्यस्य दर्शनाच व्यभिचारी हेतु । पश्चिटाह न गौरित्येकमेव पद पश्वादेरनेम्यार्थस्य वाचा तम्य प्रनियाच्यभेदादन्य एव हि गौरिति शब्द पशोर्वाचकोऽन्यश्च दिगादे अर्थभेदवच्छन् भेदध्य वस्थिते । अन्यथा सकल्पदार्थस्यैक्पदवाच्यत्वप्रसगादिति । तम्याप्य निष्टानुपग स्यात् । द्रव्यमिति परस्याप्यनेत्वप्रमगात । पृथि याचने कार्थवाचकत्वात् अन्यदेव हि पृथि या द्रयमिति पट प्रवर्तते । अन्य देशप्सु तेजसि वायावापाशे काले दिश्यात्मनि मनसि चेत्येस्पदवाच्यत्व द्रव्यपार्थस्यासिद्ध स्यात् । ननु द्रयत्वाभिमवध एको द्वन्यपद स्यार्यों नानेर पृथिव्याति तस्य पृथिव्यादिशब्दवाच्यत्वात् । तत एकमेव द्रव्यपद नानेकमिति चेत्, किमितानी दन्यत्वामिमबधो द्रयपदार्य म्यात् । न चासौ द्रव्यपदार्थम्नस्य द्रव्यत्वोपलक्षितसमवाय पदार्थत्वात् । एतेन गुणत्याभिसवघो गुणपदस्यार्थ वर्मत्वामिसबध कर्म- पदम्येत्येतत्प्रतित्यद गुणत्वामिसावधस्य गुणत्वोपलक्षितसमवायपदार्थत्वात् ·आतपरीक्षा। १ Promnwumniwoman- कर्मत्वाभिसंवधम्य च कर्मत्वोपलक्षितसमवायपदार्थस्य कथनात् । न चैव सामान्यादिपनार्थ सिद्धयति । सामान्यादिषु सामा यातराभिसरधन्यासम- वादित्युक्त प्राक् । एतेन पृथिवीत्वाद्यभिसरघात्पृथिवीत्यादिशनार्थस्य व्याख्यान प्रत्यारयात । न हि पृथिवीत्वाभिसबध पृथिवीशब्दवाच्य । सृथिवीत्वोपरक्षितस्य समवायम्य पृथिवीत्वाभिसत्रयस्य पृथिवीशब्देनावच- नात् । द्रव्यविशेषस्य पृथिवीशब्देनाभिधानादढोप इति चेत् । र पुनरसौ वृक्षापादिएथिवीभेदव्यतिरिक्त पृथिवीद्रव्यविशेप । पथिवीति पदेन सगृधमाण इति चेत् । क्य पुन पृथिवीपटेनेरेनानेाथ सगृह्यते । द्रयादिपदेनेवेति दुरवबोध । कश्चाय सग्रहो नाम : शब्दात्मक प्रत्य यात्मरोर्यात्मक वा न तावच्छन्दात्मा शब्देनानताना दयादिभेद- प्रभेदाना वा समहीतुमशक्यत्वात् । तत्र सक्तस्य कतुमशात्यत्वादस्म दादेम्त प्रत्यक्षत्वात् , कमेण युगपद्वा अननुमेयत्वाच । न चाप्रत्यक्षेऽन नुमेये वा सर्वथाप्यप्रतिपन्नेऽर्थे सकेत शक्यक्रियोऽस्ति । सर्वज्ञस्तन सफेतयितु समर्थोऽपि नाऽसर्वज्ञान् सकेत ग्राहयितुमलमिति कुत सकेन । न चासमेतितेऽर्थ शब्द प्रयतते यत -सगृह्यतेऽनता पदार्था येन शब्देन स शब्दात्मा सग्रह सिद्धयत्येव । माभू च्छनात्मक समह प्रत्ययात्मरत्वस्तु । सगृह्यते अर्था येन प्रत्य- येन स समह इति व्यारयानात्तेन तेषा सग्रहीतु शक्यत्वादिति चेत् । कुत पुनरसौ प्रत्यय प्रत्यक्षानुमानादागमाद्वा : न तावदस्मदादिप्रत्य- क्षात् । तम्यानतद्रयादिभेदप्रभेटागोचरत्वात् । नापि योगिप्रत्यक्षात् । योगिन एव तत्सग्रहप्रसगादस्मदादीना तदयोगात् । न हि योगिप्रत्य क्षादम्मदादय सप्रतियति योगित्वप्रमगान् । नाप्यनुमानादनतद्रव्यादिभेद- N ~ FN ।

·१४ श्रीविद्यामादिस्वामिविरचिता- nnrner AN त्तलिंगप्रतिपत्तावनवस्थानुषगात् प्रतानुमानोदयायोगात् । यदि पुनराग- मात्सग्रहात्मक प्रत्यय स्यात्तदा युक्त्यानुगृहीतात्तयाऽननुगृहीताद्वा । न सावदाद्य पलस्तर युक्तरेवासभवात् । नापि द्वितीयो युक्त्याऽननगृहीत स्यागमम्य प्रामाण्यानिष्टेस्तदिष्टौ वाऽतिप्रसगात् । न चाप्रमाणर प्रत्यय सग्रहस्तेन सगृहीतानाममगृहीतासनात् । यदि पुनरर्थात्मा मग्रहोंड भिधीयते तदा सगृह्यत इति सग्रह सगृह्यमाण सफलोऽर्थ स्यात् । स चासिद्ध एव तद्वयवस्थापक्प्रमाणाभावादिति क्य तस्य व्याख्यान युज्यते यत पदार्थधर्मसमद् प्रवक्ष्यत इति प्रतिज्ञा साधीयसीप्यते । सम्र हाभावे च यस्य महोत्यत्व साध्यतेऽसिद्धस्य स्वयमन्यासाधनत्वोपपत्ते । एतेन पार्थधर्ममग्रह मम्यग्ज्ञानमिति व्याख्यान प्रति यत् । तदभावम्य समर्थनान्महतो नि शेयसम्याभ्युदयस्य चोटयोऽस्मादिति महोदय इत्ये- तद्वचारयान व यासुतमौभाग्यातिव्यावर्णनमिव प्रेभावतामुपहासाम्पदमा भासते । तदेव द्रयाटिपताना यथावम्यितार्थत्वामागन्न तद्विपय सम्यग्दान नापि हेयोपादेय यवस्था । येनोपादेयेषपादेयत्वेन हेयेषु न हेयत्वेन श्रद्धान श्रद्धाविशेषस्तत्पूर्वक च वैगग्य तदभ्यासमावनानुष्ठान निश्रेयसकारण मिध्येत् । तसिद्धौ च क्यमर्हदुपदेशादिवेधरोपदेशाद प्यनुष्ठान प्रतिष्ठित स्यात् । ततस्तद्व्यवच्छेदादेव महात्मा निश्चेतन्य । कपिलसुगतन्यवच्छेगदिवेति सूक्तमिदमन्ययोगव्यवच्छेदान्महात्मनि निश्चिते तदुपदेशमामाद्नुष्ठान प्रतिष्ठित स्यादिति । एतेन 'प्रणम्य हेतुमीश्वर मुनि कणा मन्वत ' इति परापग्गुस्नमस्कारकरणमपाम्तमीश्वरवणादयोरात- त्वत्यवच्छेदात् । तयोर्ययाव्यवस्थितार्थतानामावात्तदुपदेशाप्रामाण्यादित्यल विस्तरेण । विश्वतत्त्वाना नातु कर्मभूभृता भेत्तुरेव मोक्षमार्गप्रणयनोपप रातत्वनिश्चयात् ॥१॥ । .

·आप्तपरीक्षा। १ नवासिद्ध मुनींद्रस्प मेत्तृत्व कर्मम्मृतां । ये वदति विपर्यासात्तान्मत्येव प्रचक्ष्महे ॥५॥ तत्र तेषु मोक्षमार्गप्रणेतृत्वार्मभूमुनेत्तृत्वविश्वतत्त्वज्ञातृत्वेषु कर्मभू- ता मेत्तृत्वमसिद्ध । मुनद्रिस्य विपर्यासात्तदभेत्तृत्वात कर्ममभृदसभवात्स- दाशिवस्य ये वदति यौगाम्ता प्रत्येव वक्ष्यमाणप्रकारेण प्रचश्मरे प्रवदाम इत्यर्थ ॥ ५ ॥ प्रसिद्धः सर्वतत्त्वज्ञस्तेपा तावत्प्रमाणतः । सदाविध्वस्तनिशेपचाधकात्स्वमुसादिवत् ॥ ६॥ यदि नाम विश्वतत्त्वज्ञ प्रमाणात्सर्वदा विश्वम्नवाघमादात्मसुग्वादिक- प्रसिद्धो यौगाना तयापि प्रिमिष्ट माता मिद्ध मवेनित्याह---- ज्ञाता यो विश्वतत्त्वाना स भेत्ता फर्मममृता । भवत्येवान्यथा तस्य विश्वतत्त्वज्ञता कुतः ॥७॥ इति स्याद्वादिनामस्मार कर्मभुमुनेत्तृत्व मुनीन्द्रम्येष्ट सिद्ध भातीति वाक्यार्थ । तपाहि-भगवान् परमात्मा कर्मभूमृता भेत्ता भवत्येव विश्वत वाना ज्ञातृत्वान् । यस्तु न कर्मभूमृतां मेत्ता स न विश्वतत्त्वानां ज्ञाता यपा रय्यापुरप । विश्वतत्वाना ज्ञाता च भगवान् निधिबोधसिद्ध । तस्मात् कर्मम्मृता भेत्ता भवत्येवेति फेलव्यतिरेकी हेतु सा पाऽव्य भिचारात् । न तापदयमसिद्ध प्रतिवादिनो वादिनी या । ताभ्यामुमाम्या परमात्मन मतित्वसाधनात् । नाप्यनैतिक पाय॑नो देशतो या विपक्षे वृत्यमावान् । वन एव न विरुद्ध । नन्वय बालात्ययादिष्टस्त. दागमवामितपक्षनिर्देशाननर प्रयुचत्वात्। सदैव मुक्त सवेवर पूर्वस्याः कोटेर्मुक्तारमनामिवाभावादित्यागमान्महेयरस्य सर्वदा धर्मणामभावप्रसिद्धे- तदेतृलम्य पापप्रसिदे । सतां हि कर्मणां कश्चिद्रेता स्यान पुन-

·No text on this page.

·आप्तपरीक्षा। इति पसस्यानुप्राहकमेव न तु बाधक । ततो न कालात्ययापदिष्टो हेतुर बाधितपक्षनिर्देशानतर प्रयुक्त्वात् । तत एव न सत्प्रतिपक्ष आधरान- मानामावारित्यनाद्य कार्यत्वसाधन तन्वादीना त्रुद्धिमन्निमित्तत्व साधय त्येा । यदप्युच्यते कैश्चिद् चुद्धिमनिमित्तत्वमामान्ये साध्ये तन्वादीना सिद्धमापनमने मतदुषमोत्कृनुद्धिमनिमित्तत्वसिद्धे । तेषा तददृष्टनिमित्त स्वात्तददृष्टस्य चेतनारूपत्वात् चेतनायाश्च द्धित्वा, बुद्धिमनिमित्तत्व सिद्धेरिति । तत्प्यसार । तन्वाद्युपभोक्तृप्राणिनामदृष्टस्य धर्माधर्ममज्ञकम्य चेतनलासिद्धेरघुद्धित्वात् । अर्थग्रहण हि बुद्धिश्चेतना न प धर्मोऽर्धन- हणमधर्मा वा तयोर्बुद्धेरन्यत्वात् प्रयनादिवदिति नानेक्युद्धिमन्निमित्तत्व तन्यादीनां मिद्धयति यत मिद्धमापन बुद्धिमन्निमित्तत्वमामा ये साध्येऽ- भिधार्यते ॥ ननु च पवादि सशरीरेणासर्वतेन न बुद्धिमता कुविंदादिना क्रियमाण दृष्टमिति तन्वादिकार्यमपि सशरीरामर्वज्ञबुद्धिमनिमित्त सिद्धये- कलाविरद्धसाधन द्विरद्ध साधन । सर्वनाशरीरेण क्रियमाणत्य क्म्य सिग्नदिवार्यस्यासिद्धेश्च सा-यविकलमुनाहरणमिति कश्चित् । सोऽपि न रक्तवादी तथा सर्वानुमानोच्छेदप्रसगात्। नया हिरूपमिरय पर्वतो धूमवत्त्वा- हानसदित्यत्रापि पर्वनादौ दरपाल्पशायग्निनानि ५

·No text on this page.

·। आतपरीक्षा। इति पलस्यानुप्राहकमेव न तु वाधक । ततो न कालात्ययापदिष्टो हेतुर- वाधिलपक्षनिर्देशानतर प्रयुक्तत्वात् । तत एव न सत्प्रतिपक्ष बाधकानु- मानाभावादित्यनवद्य कार्यत्वसाधन तम्बादीना बुद्धिमन्निमित्तत्व साधय- स्येव । यदप्युच्यते वैश्चिद् बुद्धिमनिमित्तत्वमामान्ये साध्ये त वादीना सिद्धसाधनमनेस्तदुपभोक्तृत्रुद्धिमनिमित्तत्वसिद्धे । तेषा तददृष्टनिमित्त स्वात्तददृष्टस्य चेतनारूपत्वात् चेतनायाश्च बुद्धित्वाद् बुद्धिमनिमित्तत्व सिद्धेरिति । त प्यसार । तवायुपभोक्तप्राणिनामदृष्टस्य धर्माधर्मसज्ञक्स्य चेतनत्वासिद्धेरबुद्धित्वात् । अर्थग्रहण हि बुद्धिश्चेतना न च धर्मोऽर्थग्र- हणमधर्मो वा तयोर्बुद्धेरन्यत्वात् प्रयत्न दिवनिति नानेगुद्धिमन्निमित्तत्व तन्वादीना सिद्धचति यत सिद्धमाधन बुद्धिमनिमित्तत्वमामान्ये साध्येऽ- भिधार्यते ॥ ननु च वस्त्रादि सशरीरेणार्वज्ञेन च बुद्धिमता कुविंदादिना क्रियमाण दृष्टमिति तन्यान्विार्यमपि सशरीरासर्वज्ञबुद्धिमनिमित्त सिद्धये- दितीष्टविरद्धसायनाविरुद्ध साधन । सवनाशरीरेण क्रियमाणम्य कम्य चिद्वस्त्रादिकार्यस्यासिद्धेश्च मा यविषयमुनाहरणमिति कश्चित् । सोऽपि न युववादी तथा सर्वानुमानोच्छेदप्रमगात्। तथा हि साग्निस्य पर्वतो घूमवत्त्वा- न्महानसदित्यत्रापि पर्वतारौ महानसपरिदृष्टस्यैव खादिरपालाशामिनाग्नि- मानस्य सिद्धेविरुद्धमाधनाविरुद्ध साधन स्यात् । वार्णाग्निनाग्निमत्त्वस्य पर्वतादौ साध्यस्य महानसादावभावात् सा यविकलमुटाहरणमप्यनुपज्येत । यदि पुनरग्निमवसामान्य देशातिविशिष्ट पर्वतादौ साध्यत इति नेपविरुद्ध साधन, नापि साध्यविकलमुदाहरण महानसादावपि देशादिति शिष्टस्यागिमत्वस्य सद्भावादिति मत तदा तन्वादिषु बुद्धिमन्निमित्तत्वसार मान्य तवादिस्वकार्यविनिर्माणशक्तिविशिष्ट साध्यत इति नेष्टविरुद्ध- साधनो हेतु । नापि साध्यविकलो दृष्टात स्वार्यविनिर्माणशतिविशि- ·श्रीविद्यानदिस्वामिविरचिता- पक्षे वृत्त्यमावात् । न चेश्वरशरीरेण व्यभिचारस्तरसिद्धरीश्वरस्याशरीर त्वात् । नापीश्वरज्ञानेन । तस्य नित्यत्वात्वार्यत्वासिद्धे । न चेवरे च्छया । तस्येच्छाशत्तेरपि नित्यत्वात् क्रियाशक्तिवत् । तत एव न विरुद्ध साधन सर्वथा विपक्षे समवाभावात् । न चाय कालात्ययापदिष्टो हेतु पक्षस्य प्रत्यक्षादिप्रमाणेनाबाधितत्वात् । न हि तन्वादेर्बुद्धिमन्निमित्तत्व प्रत्यभेण वाच्यते तम्यातींद्रियतया तदविषयत्वात् । नाप्यनुमानेन तस्य तद्विपरीतसाधनस्यासमवात् । ननु तनुभुवनकरणादयो न बुद्धिमन्निमित्तका दृष्टवर्तृक्प्रसादादिविलक्षणत्वादाकाशादिवदित्यनुमान पक्षस्य बाधकमिति चेत् न । असिद्धत्वात् । सनिवेशादिविशिष्टत्वेन दृष्टकर्तृक्पासादा द्यविक्षणत्वासन्यादीना । यदि पुनरगृहीतसमयस्य कृतबुद्धयुत्पादकत्वा भावातन्वादीना दृष्टकर्तृकविलक्षणत्वमिप्यते तदा कृत्रिमाणामपि मुक्ता पलादीनामगृहीतसमयस्य कृतबुद्ध्यनुत्पादकत्वादबुद्धिमनिमित्तस्त्वर- सग । न च दृष्टकर्तृत्वादृष्टरर्तृत्वाम्या बुद्धिमनिमित्तत्वेतरत्वसिद्धि साधीयसी तदविनामावामावात् । न ह्यदृष्टकर्तृत्त्वमबुद्धिमनिमित्तत्वेन व्याप्त जीर्णप्रासादादेरदृष्टकर्तृत्स्यापि बुद्धिमन्निमित्तत्वासिद्धेरिति न दृष्ट फर्तृकविलक्षणत्वमबुद्धिमनिमित्तत्व साधयेत् यतोऽनुमानवाधित पक्ष स्यात् कालात्ययापदिष्टं च साधनमभिधीयेत । नाप्यागमेन प्रत पक्षो बाध्यते तत्साधकम्यवागमम्य प्रसिद्ध । तथा हि " विश्वतश्चक्षुरत विश्वतोमुवो, विश्वतो माहुस्त विश्वत पौत्, साहुम्या धमति सर्पतत्रैावामी जन यन् देव एक." श्रुते सद्भावात् । तया व्यासवचन च । " अज्ञो जतु- रनीशोऽयमात्मन सुखदुःखयो । ईश्वरप्रेरितो गच्छेत्स्वर्ग पाश्वभ्रमेव वा" १भवुद्धिमग्निमितादिकं विपक्ष । २ कार्यज्ञान विवादाघ्यासित । ३ वचन । ४ म्यापर,। ५ व्यापित्य । पुप्यपापाभ्यां 10 परमाणुभि । ।

·आतपरीक्षा। १ । इति पक्षस्यानुग्राहक्मेव न तु बाधक । ततो न कालात्ययापदिष्टो हेतुर बाधितपक्षनिर्देशान्तर प्रयुक्त्वात् । तत एव न सत्प्रतिपक्ष बाधकानु मानाभावारित्यनवद्य कार्यत्वसाधन तन्वादीना बुद्धिमन्निमित्तत्व माधय- त्येव । यदप्युच्यते कैश्चिद् बुद्धिमान्नमित्तत्वमामान्ये साध्ये तन्वातीना सिद्धसाधनमने मतदुपभोत्तृवुद्धिमन्निमित्तन्वसिद्ध । तेपा तददृष्टनिमित्त- त्वात्तरदृष्टम्य चेतनाम्पत्वान् चेतनायाश्च बुद्धित्वाद् बुद्धिमन्निमित्तत्व सिद्धेरिति । तदप्यसार । तवायुपभोक्तृपाणिनामदृष्टम्य धर्माधर्मसनरस्य चेतनत्वामिद्धेरबुद्धित्वात् । अर्थग्रहण हि बुद्धिश्चेतना न च धर्मोऽथन- हणमपर्मो वा तयोर्बुद्धेरन्यत्वात् प्रयत्नाविरिति नानेक्शुद्धिमनिमित्तत्व तन्याटीना मिद्धयनि यत सिद्धमापन बुद्धिमन्निमित्तत्वमामान्ये साध्येऽ- भिमार्यते ॥ ननु च वनादि सशरीणामर्वज्ञेन च बुद्धिमता कुविंदादिना क्रियमाण दृष्टमिनि तन्मारिकार्यमपि मशरीरामर्वज्ञत्रुद्धिमन्निमित्त सिद्धये दिनीष्टविरुद्धसाधनाद्विन्द्ध साधन । सर्वनाशरीरेण क्रियमाणम्य कम्य चिद्वस्त्रादिकार्यस्यासिद्धेश्च सायविफल मुद्राहरणमिति कश्चित् । सोऽपि न युचवादी तथा सर्वानुमानोच्छेप्रमगात्। तया हि माग्निरय पर्वतो धूमपत्त्वा- न्महानसवदित्यनापि पर्वनादौ महानमपरिदृष्टस्यैव खादिरपालाशाद्यग्निनाग्नि- मानम्य मिद्धेन्द्धिमाधनाविरुद्ध साधन स्यात् । तार्णायग्निनाग्निमत्त्वस्य पर्वतादौ साध्यम्य महानमादावभावात् सा यविकलमुदाहरणमप्यनुपज्येत । यदि पुनरग्निमचमामान्य देशादिविशिष्ट पर्वतादौ साध्यत इति नेष्टविरद्ध साधन, नापि सा यविकटमुदाहरण महानसादावपि देशानिति- शिष्टस्याग्निमत्त्वम्य सद्भावादिति मत तदा तत्रादिपु बुद्धिमन्निमित्तत्वसा- मान्य तन्वादिस्वकार्यविनिर्माणशतिविशिष्ट साध्यत इति नेष्टविरुद्ध- साधनो हेतु । नापि साध्यविकलो दृष्टात स्वभाविनिर्माणशतिविशि- ·श्रीविद्यानदिस्वामिविरचिता- एस्य बुद्धिमन्निमित्तत्वमामान्यस्य साध्यस्य तत्र सद्भावात् । सिद्धे च बुद्धिमान्नमित्तत्वसामान्ये क्मिय बुद्धिमान् हेतु सशरीरोऽशरीरो वेति विप्रतिपत्तौ तस्याशरीरत्व सा यते सशरीरत्वे वाधकसद्भावात् । तच्छरीर हि न तावन्नित्यमनादि सावयवत्वादम्मलादिशरीरवत् । नाप्यनित्य सादि, तदुत्पते पूर्वमीश्वरस्याशरीत्वमिद्धे । शरीरातरेण सशरीरत्वेऽनवम्याप्रम- गात् । तथा किमसौ सर्वज्ञोऽमर्वज्ञो वेति विवादे मर्वज्ञत्व साध्यते तस्या- सर्वज्ञत्वे समस्तकारकप्रयोत्तृत्वानुपपत्ते तपादिकारणत्वाभावप्रसगात् । तन्वादिसरलकारकाणा परिक्षानामावेऽपि प्रयोक्तृत्वे तन्वादिकार्यव्यापा- तप्रसंगात् । कुविंदादेवस्वादिशरवस्यापरिज्ञाने तद्वयापातपत् । न घेश्वर- कार्यम्य तनुश्रणमुनादे कदाचिद्वयाघात समवति महेश्वरसमीहित- कार्यस्य यथाकारमपात विचित्रस्यादृष्टादेरव्याघातदर्शनात् । यदप्यम्य- धायि तनुकरणभुवनादिक नैस्वभावेश्वरसारणकृत विचित्रकार्यत्वात् । यद्विचित्र कार्य तनैरस्वभावकारणमत दृष्ट यथा घटपटमुफुटशकादि, विचित्रकार्य च प्रश्न तस्मानेरम्वभावेश्वरारयकारणकृतमिति तदप्यसम्यक् सिद्धसान्यतापत्ते । न ह्येवम्वभावमीश्वराख्य त वादेनिमित्तकारणमिप्यते तम्य ज्ञानशक्तीच्छाशक्तिनियाशचित्रयस्वभावत्वात् । तनुश्रणभुवनाद्युप भोक्तृप्राणिगणादृष्टविशेषवैचि यसलारित्वाच विचित्रस्वभावोपपत्ते घट पटमुकुनादिकार्यस्यापि तनिदर्शनम्य तदुत्पादनविज्ञानेच्छाक्रियाशक्तिवि- चिनतद्पारणसचिबेनकेन पुस्पेण समुत्पादनसभवात्साध्यविकलताननुषगात् तदेव कार्यत्व हेतुस्तनुकरणमुवनादेर्वृद्धिमनिमित्तत्व साधयत्येव सफलदो परहितत्वादिति वैशेषिका समभ्यमसन तेऽपि न समनसवाच । तनुकरण- मुदनादयो बुद्धिमनिमित्तरा इति पक्षस्य व्यापकानुपलभेन बाधितत्वात १कारकसंधानमित्यपि पाठ । 4 ·आप्तपरीक्षा। कार्यत्वादिहेतो कालात्ययापदिष्टत्वाच । तथा हि तन्यादयो न बुद्धि- मन्निमित्तास्तदन्वयन्यतिरेशानुपलमात् । यत्र यन्वयन्यतिरेकानुपरम- स्तत्र न तन्निमित्तक्त्व दृष्ट यथा घटघटीशरावोदचनादिषु कुर्वितायचय- च्यतिरेकाऽननुविधायिपु नकुर्विदा निमित्तात्वा बुद्धिमदन्वयन्यतिरेकाऽनु- फ्लभश्च तन्वादिषु, तम्मान बुद्धिमनिमित्तकत्वमिति व्यापानुपम तत्कारणक्त्वस्य तन्वयव्यतिरेकोपरमेन च्याप्तत्वात् कुल्लालवारणम्य घटादे कुल्लालान्ययव्यतिरेोपलमप्रमिद्धे सर्वत्र वाघामावात् । सम्प स्तव्यापकत्वन्यवस्थानात् । न चायमसिद्धन्तन्वाटरीनामीश्वरव्यतिरेकानुपल- मस्य प्रमाणसिद्धत्वात् । स हि न तावत्कालव्यतिरेक शाश्वतिकवादी श्वरस्य कदाचिदभावासमयात् । नापि देशव्यतिरेक तम्य विभुत्वेन कचि- दमावानुपत्तेरी-धराभावे काचित्वचित्त वादिकार्याभागानिश्चयात् ।स्यान्मत महेश्वरसिसक्षानिमित्तत्वात्तन्वादिार्यम्यायमदोष इति । तदप्यसत्य । तदिच्छाया नित्यानित्यविकल्पद्वयानतिवृत्ते । तम्या नित्यत्वे व्यतिरेका- सिद्धि । सर्वग सझावात्तन्वादिकार्योत्पत्तिप्रमगात् । नन्वी बरेच्छाया नित्य स्वेऽप्यसर्वगतत्वात् व्यतिरेर सिद्ध एव पचिन्महे धरमिसृक्षापाये नन्या 'दिकार्य नुत्पत्तिसमवादिति चेन्न । तदेशे व्यतिरेकामावसिद्धे । देशातरे सर्वदा तटनुपपत्ते कार्य'नुदयप्रसगात् । अन्यया तदनित्यत्यापत्ते ।अनि- स्यैवेच्छास्त्विति चेत् सा तर्हि सिसृता महेश्वरम्योत्पद्यमाना मिसृक्षांतर- पूर्विका यदीप्यते तताऽनवस्थाप्रसग परापरमिमृशोत्पत्तावेव महेश्वरम्यो- पक्षीणशक्तिकत्वात्प्रकृततन्यादिकार्यानुदय एव स्यात् । यदि पुन प्रकृत- तन्वादिकार्योत्पत्ती महेश्वरस्य सिसृक्षोत्पद्यते सापि तत्पूर्वसिसृक्षात इत्य नालिसिसृक्षामततिनिवस्थादोपमास्क ति सर्वत्रार्यकारणमतानस्यानादि- स्त्वसिद्धेवीजाकुरादिवदित्यभिधीयते तदा युगपनानादेशेषु तन्वादिकार्यस्यो- ।

·श्रीविद्यामंदिस्वामिविरचिता- त्पादो नोपपद्येत यत्र यत्कार्योत्पत्तये महेश्वरसिमक्षा तर तस्यैवपर्यस्योत्प- ति घग्नात् । न च यावत्सु देशेषु यावति कार्याणि सम्प्णनि तावत्य- सिमक्षास्तस्येश्वरस्य सदुपनायत इति वक्त शक्य युगपदनेवेच्छाप्रादुर्भाक- विरोधादम्मदादिवत् । यदि पुनरेवैव महेश्वरसिसृभा युगपनानादेशकार्य जननाय प्रमायत इतीप्यते तना क्रमनोऽनेकतन्वादिवायोत्पत्तिविरोधस्त- रिच्छाया शश्वदमावात् । अथ मतमेतत् यत्र यदा यथा यत् कार्यमु- पित्सुम्तत्र तदा तथा तदुपा नेच्छा महेश्वरस्यैकस तादृशी समुत्पद्यते ततो नानादेशेष्वेकदेशे च क्रमेण युगपञ्च तादृशमन्याश च तन्वादिकार्य प्रादुर्भवन्नविरुभ्यत इति, तदप्यसभाव्य कचिदेस्त्र प्रदेशे समुत्पन्नाया: सिसृक्षाया दविष्टदेशेषु विभिन्नेषु नानाविधेषु नानाशर्यननम्त्वविरोधात अन्यथा तदसर्वगतत्वेऽपि देशत्यतिरेकानुपपत्ते । यदि हि यद्देशा सि- सुक्षा तद्देशमेव कार्यजन्म नाऽन्यदेशमिति व्यवस्था स्यात्तदा देशव्यति रैक सिद्धयेना ययेति सिसृभाया न व्यतिरेकोपलभो महेश्वरयत् । व्यतिरेकाभावे च नान्वयनिश्चय शक्य क्त, सतश्विरे तन्वादिकार्याणां जन्मेत्यन्त्रयो हि पुरुषातरेप्वपि समान । तेष्वपि सत्सु तन्वादिकार्यो- त्पत्तिसिद्ध । न च तेषा सर्वकार्योत्पत्ती निमित्तकारणत्व दिक्कालाका शानामिव समत । परेषा सिद्धांतविरोधा-महेश्वरनिमित्तकारणत्ववैयचि । यदि पुनस्तेषु पुरषातरेषु सत्स्वपि काचित्तन्वादिकार्यानुत्पत्तिदर्शनान्न सनिमित्तकारणत्व तदन्वयाभावश्चेति मत तदेश्वरे सत्यपि कदाचित्तन्वा- दिकार्यानुत्पत्तेरीश्वरस्यापि तनिमित्तकारणत्व माभूत् । तदन्वयासिद्धिशा बद्वदायाता । एतेनेश्वरतिसूक्षाया नित्याया सत्यामपि तन्वादिकार्यानन्म- दर्शनादन्वयाभाव साधित कागदीना च, तेषु सत्स्वपि सर्वकार्यानु। सत्तै स्यामत सामग्री ननिका कार्यस्य, नैक कारण ततस्तदन्वयन्य- ·आतपरीक्षा। तिरेकावेव कार्यस्यान्वेषणीयौ नेकेश्वरान्वयव्यतिरेको, सामग्री च तन्वादि- कार्योत्पत्तौ तत्समवायिकारणमसमवायिकारण निमित्तकारण चेति । तेषु सत्सु कार्योत्पत्तिदर्शनादसत्सु चादर्शनादिति । सत्यमेतत, केवल यथा समवाय्यसमवायिकारणानामनित्याना धर्मादीना च निमित्तकारणानाम- न्वय यतिरेको प्रमिद्धौ कार्यजन्मनि तथा नेश्वरस्य नित्यसर्वगतस्य तदिच्छाया वा नित्येक्स्वभावाया इति तदन्वयव्यतिरेकानृपलभ प्रसिद्ध एव । न हि सामग्न्येकदेशस्यान्वयव्यतिरेकसिद्धौ कार्यनन्मानि सर्व- सामग्यास्तदन्वयव्यतिरेकसिद्धिरिति शक्य वक्त । प्रत्येक सामाग्न्येकदे- शाना कार्यात्पत्तावन्वयव्यतिरेकनिश्चयस्य प्रेक्षापूर्वकारिभिरन्वेषणात् पटाद्युत्पत्तौ कुर्विदादिमामन्यवेशयत् । यथैव हि तत्तुरीवेमशलाकादीनाम न्वयव्यतिरेकाम्या पटस्योत्पत्तिदृष्टा तथा कुविदान्वयव्यतिरेकाम्यामपि । तदुपभोक्तजनादृष्टान्वय यतिरेकाम्यामिवेति सुप्रतीत । ननु सर्वकार्योत्पत्ती दिकालाकाशादिसामन्यन्वयन्यतिरेकानुविधानवदीश्वरादिसामन्यन्ययन्य- तिरेकानुविधानस्य सिद्धेर्न व्यापानुपम सिद्ध इति चेत् न, दिकाला- काशादीनामपि नित्यसर्वगतनिरवयवत्वे क्वचिदन्वयव्यतिरेकानुविधानायो- , गादुदाहरणवैषम्यात् तेषामपि हि परिणामित्वे सप्रदेशत्वे च परमार्थत स्वकार्योत्पत्तौ निमित्तत्वसिद्धे ॥ नन्वेवमीश्वरम्यापि बुद्धयादिपरिणाम स्वतोऽर्थातरभूत परिणामित्वात् सकृत्सर्वमूर्तिमद्व्यसयोगनिवधनप्र देशसिद्धेश्च तन्वादिकार्योत्पत्ती निमित्तकारणत्व युक्त तन्वयन्यतिरेका नुविधानस्य तन्वादेरपपन्नत्वात् । स्वतोनातरमतैरेव हि ज्ञानादिपरिणा- मैरीश्वरम्य परिणामित्व नेप्यते स्वारमकावयवैश्व सावयवत्व निराक्रियते । न पुनरन्यथा, विरोधाभावान चैवमनिष्टप्रसग द्रव्यातरपरिणामैरपि परि. णामित्वप्रसगात् तेषां तनासमनायात् । ये हि यत्र समवयति परिणा- ·२० । श्रीविधानदिस्यामिविरचिता- मास्तरेव तस्य परिणामित्व । परमाणोध गारमनापामा सपने शत्वप्रसगो नानिष्टापतये नैयायिकानां । परमाणपतरमयोगनिवपनम्य- वस्य प्रदेशम्य परमाणोरपीटत्वात् । न भोपनरितप्रदेशप्रतिक्षा आत्मा- दिप्लेव विद्वचते पारभारावयाक्षणानां प्रदेशाना होगमस्तित्वमति ज्ञानात् । मूर्तिमदल्यमयोगनिधनानां तु सेपा पारमार्षिकत्वात् अन्यया सर्यमूर्तिमदव्यमयोगाना युगपदापिनामुपचरितत्यममात् विमुन्याणा सर्वगनत्यमभ्युपचरित स्यात् । परमाणोश्च परमाणतरमयोगस्य पारमा- थिकासिद्धदर्यणुरादिकार्यद्रव्यमपारमार्थिरमासन्येत । वारणम्योपचरिता ले कार्यम्यानुपचरितत्वायोगादिति केनित्प्रचक्ष्यते । तेऽपि स्याद्वादिमत- मधमविलपवेशन्यायेनानुसरतोऽपि नेधरस्य निमित्तकारणत्य सन्मादि- कार्योत्पत्ती समर्थयितुमीशते । तपाहि उदन्वय यतिरेपनुविधानम्य माघ यितुमशक्यत्वादात्मातरान्ययव्यतिरेकानुविधानवत् । यया यात्मांतराणि तन्वादिकार्योत्पत्तौ न निमित्तकारणानि तेषु सत्सु मावाइन्वयसिद्धावपि तान्ये च देशे परिदवि तन्वादिार्यानुत्पत्तेर्त्यतिरेकमिलाप । सपेश्चरे सत्येव तन्वादिकार्योत्पत्तेस्तच्म्ये प्रदेशे पनिदपि तनुत्पते- स्तच्छ्न्यस्य प्रदेशस्यैवाभावादन्वयव्यतिरेय सिद्धापपीश्वरो निमित्तारण माभून् सर्वथा विशेषाभावात् । स्यान्मत महेश्वरस्य बुद्धिमत्त्वात् समस्त कारपरिज्ञानयोगात्तत्प्रयोक्तृत्वरक्षण निमित्तारणत्व तन्यादिवोत्पत्ती व्यवतिष्ठते । न पुनरात्मातराणामजत्वात्तटभणनिमित्तकारणत्वाघटना- दिति । तदपि न समीचीन सर्वज्ञस्य समन्तकारसम्योक्तृत्यासिद्धे योम्य- तरवत् । न हि योग्यतराणो सर्वतत्वेऽपि समस्तकारवप्रयोत्तृत्वमिष्यते । ननु तेषो समस्तपदार्थतानस्यात्यस्य योगाभ्यासविशेषजन्मन सदावे सफलमिथ्याज्ञानदोषप्रवृत्तिजन्मदु खपरिक्षयात्परमनि श्रेयससिद्ध सम- ·आप्तपरीक्षा। ७५ स्तकारकप्रयोत्तृत्वासिद्धि । न पुनरीश्वरम्य वस्य सदा मुक्तत्वात् सदैवे श्वरत्वात् ससारिमुचविन्द्रक्षणत्वाच । न हि ससारिवदज्ञो महेश्वर प्रति ज्ञायते नापि मुक्तवत समस्तज्ञानेश्वर्यरहित इति तम्यैव समस्तकारक- प्रयोक्तृत्वलक्षण निमित्तकारणत्व कायादिकार्योत्पत्ती सभा यत इति वेचित् । तेऽपि न विचारचतुरचेतस । कायादिकार्यस्य महेश्वरामावे क्वचिदभावासिद्धर्व्यतिरेकामभवस्य प्रतिपादितत्वात् । निश्चितान्वयस्या- प्यमावात् । ननु च यत्र यदा यथा महेश्वरसिसक्षा समवठि तर तदा तथा कायादिकार्यमुत्पद्यते । अन्यत्रान्यदाऽन्यथा तभावानोत्पद्यत इत्य- न्वयत्यतिरेको महेश्वरसिसमाया कायादिकार्यमनुविधत्ते कुमारिकार्यवत् कुलाब्रादिसिमक्षाया । ततो नान्वय यतिरेश्योप्पश्योरनुपलभोऽम्ति यतो व्यापकानुलम पक्षस्य वाचक स्यादिति चेन । तम्या महेश्वरसिम- क्षाया कापादिकार्योत्पत्ती नित्यानित्यत्वविक्त्पद्वयेऽपि निमित्तकारणत्व निराकरणात् । तन्वय यतिरेकानुविधानस्यासिद्धापकानुपउम प्रसिद्ध एव पक्षम्य बाधक इत्यनुमानवाघितपक्षत्वान् कालात्ययापदिष्टदेतुत्वाच न बुद्धिमनिमित्तत्वसाधन साधीय सिद्ध यतोऽनुपायसिद्ध सर्वज्ञोऽ- नादि ममिरस्पृष्ट सर्वदा सिध्दयेदिति सूक्त " तस्यानुपायसिद्धस्य मर्वयाऽनुपपत्तित" इति । योप्याह मोक्षमार्गप्रणीतिरनादिसिद्धसर्वज्ञ मतरेण नोपपद्यते सोपायसिद्धस्य सर्वज्ञस्यानवम्यानात् मोक्षमार्गप्रणीते रसभवात् अवम्याने वा तस्य समुत्पन्नतत्त्वज्ञानस्यापि साक्षान्न तत्त्वज्ञान मोक्षस्य कारण तद्भावभाक्त्विाभावात्तत्वज्ञानात्पूर्व मोक्षमार्गस्य प्रणयने तदुपदेशस्य प्रामाण्यायोगादतत्त्वज्ञवचनादण्यापुरपवचनवत् । नापि प्रादु- भूतसाक्षात्तत्त्वज्ञानस्यापि परमवैराग्योत्पत्ते पूर्वमवस्थानममवान्मोक्षमार्गप्र- णीतियुक्ता । साक्षात्सकलतत्त्वज्ञानम्यैव परमवैराग्यस्वभावत्वात् । एतेन ·- श्रीयिद्यानदिश्वामिविरचिता- सम्यग्दर्शनज्ञानगारिमप्रापयतप्राप्तौ नि श्रेयममिति पत्तोऽपि न मोक्ष- मार्गप्रणयनमिद्धिरिति प्रतिपादित बोलून्य कोटमानोलती क्षायिकम- म्यदर्शनम्य क्षायिश्चारित्रस्य च परमप्रपरिमाणम्य सदायत सम्यदर्शनादिनयप्रापर्यतपासो परममुचिप्रमगादवम्थानागोगान्मोक्ष- मार्गोपदेशासभवात् तदाप्यसायाने सतिस्प न तावन्माप्रसरणव मोक्षरय स्यात् सद्भावभावित्थामावदेव ज्ञानमात्रवदिति तन्मतमप्यन्य विचार यलाह- प्रणीतिर्मोक्षमार्गस्य न विनाघ्नादिमिद्धत । सर्यज्ञादिति तसिद्धिर्न परीक्षासहा स हि ॥९॥ प्रणेता मोक्षमार्गस्य नाशरीरोऽन्यमुक्तवत् । सशरीरम्तु नाऽकर्मा समवत्यज्ञजतुवत् ॥१०॥ यस्मादनालिसिद्धात्सर्वज्ञान्मोक्षमार्गप्रीति सादिक्षान्मोक्षमार्गमण- यनासमवमयादम्यनुज्ञायते । सोऽशरीरो वा स्यात्सशरीरो या गत्यतरा- भावात् । न तावदशरीरो मोक्षमार्गस्य प्रणेता संमति तदयमुक्तद्वार- प्रवृत्तेरयोगात् । नापि सशरीर सार्मरत्वप्रसगादज्ञप्राणिवत् । ततो न अनादिसिद्धस्य सर्वज्ञम्य मोक्षमार्गप्रणीति परीक्षा सहते यतोऽमी व्या स्थाप्यते । ननु चाशरीरत्वसशरीरत्वयोर्मोक्षमार्गप्रणीति प्रत्यनगत्वात्तत्त्व ज्ञानेच्छाप्रयत्ननिमित्तत्वात्तस्या कायादिकार्योत्पादनवत् । तन्माननिरय नत्वोपलब्धे कार्योत्पादनस्य । तथा हि कुमकार कुमादिकार्य कुर्वन सशरीरत्वेन कुर्वीत सर्वम्य सशरीरस्य पुर्विदादेरपि कुमादिश्रणप्रसगात् । नाप्यशरीरलेन यश्चित्कुमादिकाय कुरते मुक्तस्य तत्करणप्रसमात् । कि तहि । कुमादिपर्योत्पाटनज्ञानेच्छाप्रयते कुमकार कुभादिमयं कुर्वन्नुप- तदन्यवमापायेऽपि तद्नुपपत्ते ज्ञानापाये फस्यचिदिच्छतोऽपि ·आतपरीक्षा। । - कार्योत्पादनादर्शनात । कार्योत्पादनेच्छापाये च ज्ञातवतोऽपि तदनुपलब्ध। तन प्रयत्नापाये च कार्योत्पादनज्ञानेच्छावतोऽपि तदममवात् । ज्ञानादि- प्रयसदावे च कार्योत्पत्तिदर्शनात् तत्त्वज्ञानेच्छाप्रयत्ननिवधनमेव कार्य करणमनुमतव्य । तदस्ति च महेश्वरे ज्ञानेच्छाप्रयत्नत्रय । ततोऽमौ मोक्ष मार्गप्रणयन कायादिकार्यवत्करोत्येव विरोधाभावादिति कश्चित् सोऽपि न युक्तवादी विचारासहत्वात् । सता कर्ममिरस्पृष्टस्य क्वचिदिच्छाप्रयत्न योरयोगात्तताह- न चेच्छा शक्तिरीशस्य कर्माभावेऽपि युज्यते । तदिच्छा वाऽनभिन्यक्ता कियाहेतुः कुतोऽज्ञवत् ॥११॥ न हि कुभकारस्येच्छाप्रयत्नो कुभाद्युत्पत्तौ नि कर्मण-प्रतीतो सर्मण एव तस्य तत्प्रसिद्ध । यदि पुन समारिण कुमकारस्य मनिमि तेच्छा सिद्धा सदामुचस्य तु कौमावेशीच्छाशक्ति समवति सोपायमु- क्तस्येच्छापायात् न च तदीश्वरस्य तदसमव इति मत । तदा सा महेश्वरेच्छाशतिरभिव्यक्तानभिव्यक्ता वा । न तावदभि यता तदभिय मकामावात् तज्ज्ञानमेव तदमिन्यनकमिति चेत् न, तस्य शश्वत्सद्भापाठी- सरस्य सदेच्छाभियक्तिप्रसगात् । न चैव तस्या कादाचित्क्त्यात् । अन्यया वर्षशताते वर्षशतावे महेश्वरेच्छोत्पद्यते इति सिद्धातविरोधात् । यदि पुनस्तन्वायुपभोक्तृप्राणिगणादृष्ट तदभिन्यनामिति मति तदा तद- दृष्टमीश्वरेच्छानिमित्तम्मन्यनिमित्तक वा । प्रथमपक्षे परस्पराश्रयदोप सत्यामीश्वरेच्छाभिव्यचौ प्राणिनामदृष्ट सति च तददृष्टे महेश्वरेच्छा. मियक्तिरिति । स्यान्मत प्राणिनामदृष्ट पूर्वेश्वरेच्छानिमित्तक तदभिन्य तिश्च ताप्राण्यदृष्टनिमित्तात् तदपि तदृदृष्ट पूर्वेश्वरेच्छानिमित्तकमित्य- नादिरिय कार्यकारणमातेन प्राणिगणाटेश्वोच्छाभिव्यक्त्यो सतति ।

·श्रीविद्यानंदिस्वामिविरचिता- ततो न परस्पराश्रयदोपो वीजाकुरसततिवदिति । तद्नुपपन्न । एकाने कपाण्यदृष्टनिमित्तत्वविकल्पद्वयानतिक्रमात । सा होश्वरेच्छामिव्यक्ति- योकप्राण्यदृष्टनिमित्ता तदा तद्भोग्यकायादिकार्योत्पत्तावेत्र निमित्त स्यात् न सालप्राण्युपभोग्यकायादिकार्योत्पत्ती, तया च सकृदनेकपाण्युपभोग्य कायादिकार्योपलब्धिर्न स्यात् । यदि पुनरनेकपाण्यदृष्टनिमित्ता तदा तस्या नानास्वभावप्रसगो नानाकायादिकार्यकरणात् । न कमाण्युपमोग्यका यादिनिमित्तेनरेन म्वमावेनेश्वरेच्चाभिन्यक्ता नानाप्राण्युपभोग्यकायादिका यारणममा अतिप्रप्सगात् । यदि पुनस्तादृश एवैवस्वमावो नानाप्रा- ण्यदृष्टनिमित्तो येन नानाप्राण्युपभोग्यशायादिकार्याणा नानाप्रकाराणा मीश्वरेच्छा निमित्तकारण भवतीति मत तदा न किंचिदनेक्स्वभाव वस्तु सिद्धयेत् विचित्रकार्यकरणैकस्वभावादेव भावाद्विचिनकार्योत्पत्तिघटनात् । तथा च घटादिरपि रूपरसगधस्पर्शाद्यनेफस्वभावामावेऽपि रूपादिज्ञानमनेक- कार्य कुर्वीत, शक्य हि वक्तु तागेक्स्वभावो घटादेर्येन चक्षुराद्यनेक- सामग्रीसन्निधानादनेकरूपादिज्ञानननननिमित्त भवेदिति । कुन पदार्थना नात्वव्यवस्था । प्रत्ययनानात्वस्यापि पदार्थकत्वेऽपि भावाविरोधात् । न हि द्रव्यमेक पदार्थ नानागुणादिप्रत्ययविशेषजननैकस्वभावो विरभ्यते ॥ यदि पुन प्रत्ययविशेषानिकार्यभेदाव्यगुणादिपदार्थनानात्व व्यव- स्थाप्यते तदा महेश्वरेच्छाया सकृदनेक्प्राण्युपमोगयोग्यफायादिकार्य- नानात्वान्नानास्वभावत्व क्यमिव न सिध्येत ॥ यदि पुनरीश्वरेच्छाया नानासहकारिण एव नानास्वभावास्तव्यतिरेकेण भावस्य स्वभावायो- गादिति मत तदा स्वभावतद्वतोभदैकाताम्युपगम स्यात् तस्मिंश्य स्वभावतद्भावविरोघ सविंध्यवदापनीपोत प्रत्यासत्तिविशेषान्नैवमिति चेत् क पुनरसौ प्रत्यासत्तिविशेष : समवायिना सहकारिणा समवायो ·कायादिकम्यं कुर्यात् ततो न सकनेशिनपत्तिरिति २९ - नानात्वे तेऽपि प्रत्यामत्तिविशेषा स्वभावास्तवतो से प्रत्यमत्तिरि- स्वभावाना स्वभावातरनिरपेसत्वे प्रथमेऽपि समान समयतानिरपेक्षा प्रमज्येरन तया च सर्वे सर्वस्य स्वभावा इन सभावसकरप्रसग त न प्रमाणविरुद्ध स्यात् तदप्यनिच्छता वान् चित्तादात्म्यमे नेतात्मिकामीश्वरेच्छा साधयेयु । र नैवस्वभावेश्वरे प्रतिपत्तल्या, मा चैकेन प्राण्यदृष्टेनमिया लागण्युपभोग आतपरीक्षा। अमवायना कार्यासमवाय कारणवार्थसमवायो वा निमित्कारमान तु कार्योत्पत्तावपेक्षा कर्तृसमवायिनी धर्मसमवायिनी वाऽपेक्षामाणता प्रत्यासत्चिरिति चेत् ईश्वरो दिक्कालाकाशादीनि च सर्वकार्याणामुत्पादकारण स्वमात्त्व प्रतिपयेरन तस्य तेषा च तदुत्पत्तौ निमित्तारणत्वाइ । तया सरप्राण्यदृष्टाना कायादिकार्यसमवाय्यसमाथिकारणाच महे श्वरस्वभावत्व दुर्निवार कायादिकार्योत्पत्तौ तत्सहकारित्वमिद्वेरिति सर्व- ममममममासज्येत नानास्वभावैकेश्वरतत्त्वसिद्धे तयार परमत्रम्हेइवर इति नाममान भिद्येत परमब्रह्मण एक्स्य नानास्वभावम्य त्यवस्थिते । स्यान्मत क्यमेर ब्रम नानाम्वमावयोगि मावानरामावे मरेतु, भावातरा णामेव प्रत्यासत्तिविशिष्टाना स्वभावत्वानिति । तदप्यो । मावात राणा स्वभावत्वे कम्यचिदेवेन स्वभावेन प्रत्याभूत्तिविशये प्रतिज्ञाय- मानेन नानात्वविरोधात् । प्रत्यामत्तिविशेपैर्नानाम्बमान्लेशा बगावत्या शेपारये म्वमावयवेयुरित्यनवम्याप्रमगात सुदामपि गन्दा समाववत परिनिहीता न म्वभावाना तद्वति मवात्मनानुप्रवेशानदौ त्य गरोले निगद्यमान म्वभावनद्वतोभेटैतोऽप्यस्य । उदभेटेकाने च वितव्य । तथा चेश्वरेच्छाया नानास्वभावः कपोचतात्म्यमनुमक्तो N ·श्रीविद्यानंदिस्वामिविरचिता- M दृष्टनिमित्तेश्वरेच्छाऽभिव्यक्ति सिद्धयेत् । एतेन पदार्थातरनिमित्ताऽपश्वि छाऽमित्यत्तिरसाम्ता । स्यान्मतं महेश्वरेच्छाऽनभिन्यकैव कार्यजन्मान निमित्त, कर्मनिवधनाया एवेच्छाया क्वचिदभिव्यचाया निमित्तत्वदर्शना तदिच्छाया धर्मनिमित्तत्वाभावादिनि । ताप्यसबद्ध । म्याश्चिदिच्छाया सर्वथाऽनभिन्यताया क्वचित्कार्य क्रियाहेतुत्वामिद्धेरक्षनतुवत् । कर्मामा वे चेच्छाया सर्वयाऽनुपपत्ते । तथा हि विवादा यासित पुरुषविशेषो नेच्छावान् नि कर्मत्वात् यो यो नि कर्मा स स नेच्छावान् यथा मुक्तात्मा निर्माचाय तस्मातेच्अवानिति नेइसरस्येच्छासमव तदभावे च न प्रयत्न स्यात् तम्येच्छापूर्वक्त्वात् तदभावे भावविरोधात् इति बुद्धीच्छाप्रयत्न मानातीश्वरो निमित्त कायादिकार्योत्पत्तौ कुमाद्युत्पत्तौ कुमकारवदिति न व्यवतिष्ठते । स्यादाक्त ते, विवादापन्न पुरुषविशेष प्रकृष्पज्ञानयोगी सदैवैश्वर्ययोगित्वान् यस्तु न प्रज्ञानयोगी नासौ सवेश्वर्ययोगी यथा ससारी मुत्श्च,मदैवैश्वर्ययोगीच भगवान तस्मात्प्रकृष्टज्ञानयोगी सिद्ध सच प्राणिना भोगभूतये कायादिकार्योत्पत्तौ सिमक्षावान् प्रकृप्टक्षानयोगित्वात् यस्तु न तथास न प्रज्ञानयोगी या ससारी मुक्तश्थ, प्रष्टज्ञानयोग चाय तस्मात्तथैति तस्येच्छावत्त्वसिद्धि तथाच प्रयत्नवानसी सिसृक्षावत्वात्। यो यत्र सिमक्षावान् स तत्र प्रयत्नवान् दृष्ट यया घटोत्पत्ती कुलाल । सिसृक्षावांश्च तनुकरणमुवनानी भगवान् तस्मात्प्रयत्नवानिति ज्ञानेच्छा प्रयत्नवत्तसिद्धे नि कर्मणोऽपि सदाशिवस्याशरीरस्यापि तन्वादिकार्यो त्पत्ती निमित्तकारणत्वसिद्धर्मोक्षमार्गप्रणीतावपि तत्कारणत्वसिद्धि माध काभावादिति । तदेतदप्यसमजस । सर्वथा निर्मण कस्यचिश्वर्यवि रोधात् । तथा हि विवादाध्यासित पुरषो नैश्वर्ययोगी निर्मकत्वात् यो यो निर्मा स स नैश्वर्ययोगी यया मुचात्मा । नि कर्मा चाय तस्मान- ·आसपरीक्षा। श्वर्ययोगी । नन्वेनोमरैवाम्पृष्टत्वादनादियोगमधर्मेण योगादीश्वरस्य 'नि कर्मत्वमसिद्धमिति चेत्, न तर्हि सटामुकोऽमौ धर्माधर्मक्षयादेव मुक्ति- प्रसिद्धे । शवलेशार्मविपाकाशयैरपरामृष्टत्वादनादियोगनधर्मसत्रधेऽपि जीवन्मुक्केरविरोध एव वैराग्यै धर्यज्ञानसवधेऽपि तदविरोधवदिति चेत् तर्हि परमार्यतो मुचामुत्तम्वभावना महेश्वरस्याभ्युपगता स्यात् तया चानेशत सिद्धिदुनिवारा । एतेनानादिबुद्धिमन्निमित्तत्वयोगाटीदवरम्य धर्मज्ञानवैरा ग्यैश्वर्ययोगात् शश्वत्लेशर्मविपाकाशयैरपरमृष्टत्वाच्च सदैव मुक्तत्व सदैवेश्वरत्व बुवाणो नैकातमभ्यनुनानातीति निवेदिन प्रतिपत्तत्य । पथचिन्मुक्तत्वस्य क्यचिमुक्त्वस्य च प्रसिद्ध । ततोऽनेकातात्मकत्व- प्रसगपरिनिहीगुंणा मर्यथा मुक्त श्वेश्वर प्रवक्तत्य तया च सर्वथा नि कर्मत्व तस्योररीकर्तव्यामिनि नासिद्ध साधन । नाप्यनकातिर विपक्षे वृत्त्यसिद्धे । कचिटेश्वर्ययोगिनि त्रिदशेश्वरेत्या सर्वथा नि कर्मत्वस्य वृत्त्यसिद्धे तत एव न विरुद्ध । नापि कालात्ययापदिष्ट पक्षस्य प्रमाणेनााधनात् । न हि प्रत्यक्षतोऽम्मदादिपिरैश्वर्ययोगी कश्चिन्नि क- मोपलभ्यते यत प्रत्यपबाधित पक्ष म्यात् । नाप्यनुमानतस्तत्र सर्व स्यानुमानस्य व्यापकानुपरभेन बाधितपक्षस्य कालात्ययापदिष्टत्वसाघ नात् । नाप्यागमतस्तस्योपलमम्तत्र तस्य युक्त्याननुगृहीतस्य प्रामाण्य विरोधात् । तदनुग्राहिकाया युवेरसमवादेव युक्त्यनुगृहीतस्यापि न सनागमम्य संभावना यत प्रामाण्येनावाध्यमान पक्षो न सिद्धयेद हेतोश्च कालात्ययापरिष्टत्वपरिहारो न भवेत् । एतेन सत्प्रतिपक्षत्व साधनस्य निरम्त । प्रतिपक्षानुमानस्य निरवद्यम्य समवाभावमाधनात् । रदेवमस्मादनुमानादैश्वर्यविरहसाधने महेश्वरस्येच्छाप्रयत्नविरहोपि साधित स्यात् धर्मविरहवत् । यथैव हि नि कर्मत्वमैश्वर्यविरह साधयति तथेच्छा- ·श्रीविद्यानंदिस्वामिविरचिता- प्रयत्नमपि तस्य तेन त्याप्तिसिद्धे । वस्यचिदिच्छावत प्रयत्नवतम्ब परमैश्वर्ययोगिनोऽपींद्रादेनि कर्मत्वविरोधसिद्ध ज्ञानशत्तिस्तुनि कर्मणोऽपि कम्यचिन्न विद्यते चेतनात्मवादिमि कैश्चिद्वैशेषिपसिद्धांतमभ्युगच्छ- द्भिर्मुचात्मन्यपि चेतनाया प्रतिज्ञानात् । चेतना च ज्ञानशक्तिरेव न पुनस्तद्वयतिरित्तनिच्छत्तिरपरिणामिन्यप्रतिसत्रमाऽदर्शितविषया शुद्धा चाऽनता च यया कापिलैम्पवर्ण्यते तस्या प्रमाणविरोधात् तथा च महेश्वरस्य कर्ममिरस्पृष्टस्यापि ज्ञानशत्तिरशरीरस्यापि च मुक्तात्मन इव प्रसिद्धा तत्प्रसिद्धौ च । ज्ञानशक्त्यैव नि शेपकार्योत्पत्ती प्रमु.किल । सदेश्वर इति रयानेऽनुमानमनिदर्शन ॥ १२ ॥ न हि कश्चित्वस्यचित्कार्योत्पत्ती ज्ञानशक्त्यैव प्रभुरपलब्धो यतो विवादाभ्यासित पुरषो ज्ञानशक्त्यैव सर्वकार्याण्युत्पादयति प्रमुत्वादित्य- नुमानमनुदाहरण न मवेत् । ननु साधोदाहरणाभावेऽपि वैधम्यादाहरण समवानाऽनुदाहरणमिदमनुमान । तथा हि यस्तु ज्ञानशक्त्यैव न कार्य- मुत्पात्यति स न प्रभु यथा ससारी कर्मपरतन इति वैधम्र्येण निदर्शन समवत्येवेति न मतत्य । साधम्र्योदाहरणविरहेऽन्वयनिर्णयाभावाद्वयतिरे कनिर्णयस्य विरोधात् । तथा शकादेर्मानेच्छाप्रयत्नविशपै स्वकार्य युर्वत प्रभुत्वेन व्यभिचाराच्च न हींद्रो ज्ञानशक्त्यैव स्वकार्य कुस्ते तस्ये- छाप्रयत्नयोरपि भावात् न चास्य प्रभुत्वमसिद्ध प्रभुत्वसामान्यस्य सकला- विषयस्य स्वातव्यलक्षणस्यापि सद्भागत् ॥ प्रतिवादिप्रसिद्धमपि दर्शनमन्ध निराकुर्वनाह- समीहामतरेणापि यथा वक्ति जिनेश्वरः । नथेश्वरोऽपि कार्याणि कुर्यादित्यप्यपेशल - 12 ·आतपरीक्षा। ३ । सति धर्मविशेपे हि तीर्थकृत्त्वसमाह्वये । बयाजिनेश्वरो मार्ग न ज्ञानादेव केवलात् ॥ १४ ॥ सिद्धस्यापास्तनि शेपकर्मणो वागसमवात् । पिना तीर्थकरत्त्वेन नाम्ना नार्थोपदेशना ॥१५॥ महेश्वर समीहामतरेणापि प्रयत्नं च ज्ञानशक्त्यैव मोक्षमार्गप्रणयन तन्वादिकायं च कुर्वीत महेश्वरत्वात् यया प्रतिवादिप्रसिद्धो जिनेश्वर प्रवचनोपदेशमिति प्रतिवादिप्रसिद्धमपि निदर्शनमनुमानस्य नोपपद्यते स्याद्वातिमि प्रतिज्ञायमानस्य निनेश्वरम्य ज्ञानशक्त्यैव प्रवचनलक्षण- कार्यक्रणामिद्धे ।सत्येव तीर्थपरत्वनामपुण्यातिशयेदर्शनविशुद्धयादिभा- बनाविशेषनिवधने समुत्पन्नकेलज्ञानस्योदयप्राप्ते प्रवचनात्यतीकरण प्रसिद्ध । प्रक्षीणाशेषकर्मण सिद्धस्य वाक्प्रवृत्तरसभवात्तीर्थकरत्वनाम- पुण्यातिशयापाये वेवलिनोऽपि वाक्प्रसिद्धयसमववत् । इति धर्मविशेष विशिष्ट एवोत्तमसहननशरीर फेवली प्रवचनार यतीर्थस्य कर्ता प्रसिद्ध इति क्थमसौ निदर्शन महेसरस्यापि । तथा धविशेपोऽस्य योगश्च यदि शाश्वतः । तदेश्वरस्य देहोऽस्तु योग्यतरवदुत्तमः ॥ १६ ॥ यस्य हि धमविशेषो योगविशेषश्च महर्षियोगिन प्रसिद्ध तस्य देहोऽप्युत्तम एवायोगिननदेहाद्विशिष्ट प्रसिद्धस्तथा महेश्वरस्यापि देहे- नोत्तमेन भवितव्य तमतरेण धर्मविशेषस्य योगविशेषम्य वाऽनुपपत्तिर श्वर्यायोगाद्वैराग्यायोगवत् । कुतो जगन्निमित्तकारणत्व सिद्धधेदज्ञनतुष- न्मुक्तात्मपञ्च । मतातरमाशक्य निराकुर्वनाह- निग्रहानुग्रही देह स्व निर्मायान्यदेहिना । करोतीवर इत्येत्तन्न परीक्षाक्षमं वचः ॥१७॥ ३ ·श्रीविद्यानंदिस्वामिविरचिता- क्स्यचिदुष्टस्य निग्रह शिष्टस्य चानुग्रह करोनीश्वर प्रभुत्वात् लोकप्रसिद्धप्रमुवत् । न चैव नानेश्वरसिद्धि नानाप्रभूणामेरमहाप्रभुतत्र त्वदर्शनात् । तथा हि विवादाध्यासिता नानाप्रभव एक्महाप्रमुतता एव नानाप्रभुत्वात् ये ये नानाप्रभवस्ते ते अवैक्महाप्रभुतत्रा हटा यथा सामनमाडलिकादय एक्चक्रवर्तितना प्रभवश्चैते नानाचवींद्राग्य तस्मादेवमहाप्रभुतना एव योऽसौ महाप्रभु स महेश्वर इत्यरेश्वरसिद्धि । स च स्वदेहनिर्माणररोऽन्यदेहिना निग्रहानुग्रहकरत्वात् यो योऽन्यदे हिना निग्रहानुग्रहकर मम्वदेहनिर्माणको दृप्टो यथा रामा । तया घायमन्यदेहिना निग्रहानुग्रहार तम्मात्स्वदेहनिर्माणकर इति मिद्ध । तथा सति स्व देह निर्मायान्यहिना निग्रहानुग्रही रोतीशर इति केषा चित् वच तच्च न परीक्षाक्षम महेश्वरस्याशरीरस्य म्वतेहनिर्माणानुपपत्ते तथा हि- देहातराद्विना तावत्स्वदेह जनयद्यदि । तदा प्रकृतकार्येऽपि देहाधानमनर्थक ॥१०॥ देहातरात्स्वदेहस्य विधाने चानवस्थिति। तथा च प्रकृतं कार्यं कुर्यादीशी न जातुचित् ॥१९॥ यदि होश्वरो देहातराद्विनाऽपि स्वदेहर्मनुध्यानमात्रादुत्पादयेत्तदाऽन्य देहिनां निग्रहानुग्रहलक्षण कार्यमपि प्रकृन तथैव जनयेदित्ति तज्जनने देहाधानमनफ स्यात् । यदि पुनर्देहातरादेव स्वदेह विदधीत तदा तपपि देहातरमन्यस्माद्देहादित्यनवस्थिति स्यात्, तथा चापरापरदेहनिर्माण एवोपीणशक्तिकत्वात् न कदाचित्प्रकृत कार्य कुर्यादीश्वर यथैव हि प्रकृतार्यनननायापूर्व शरीरमीश्वरो निष्पादयति तथैव तच्छरीरनिप्पाद चिंतनमात्रात् ।

·आमपरीक्षा। मायापूर्व शरीरातरं निपात्येटिनि कयमनवस्या विनिवार्येत, नहि फेषाचित्प्राणिना निग्रहानुग्रहकरणात्पूर्व शरीरमीश्वरम्य प्रयुज्यते ततोऽपि पूर्व शरीरातरप्रमगात् । अनादिशरीरसततिमिदेरशरीरस्वतिरोधात् । न चैकेन निर्माणशरीरेण नानादिशतिप्राणिविशेषनिग्रहानुप्रहविधानमी श्वरस्य घटते, यतो युगपमानानिर्माणशरीराणि तम्य न स्यु । तदम्यु पगमे च तनिर्माणाय नानाशरीरातराणि भोयरित्यनादिनानाशरीरसततय क्पमीवरस्य न प्रसज्येन् । यदि पुनरेवेन शरीरेण नानास्वशरीराणि दुति युगपत्रमेण वा तदैकैनैव देहेन नानानिदेशवनिप्राणिगणनिग्रहा नुमहावपि तथैव युति । तया च कणगनासुराधनुग्रहनिमहाविधानायो कात्तिदनुरूपशरीरनानात्वयन न युचिपथप्रस्थायि स्यात् । यदि पुनर्न देहातराद्विना स्वदेव ननयेत्, नापि देहातरात्, स्वयमीश्वरस्य सर्वया दहाविधानादिति मत तदपि दपयन्नाह- स्वय देहाविधाने तु तेनैव ध्यमिचारिता । कार्यत्वादे प्रयुक्तस्य हेतोरीश्वरसाधने ।। २०॥ यदि हीश्वरो न म्वय म्वदेह विधत्ते तटाऽसौ नदेह किं नित्य स्थाननित्यो वा न तावपित्य सावयवत्वात् । यत्सावयव सदनित्य दृष्ट यथा धादि । सावयवश्वेश्वररेहस्तस्मान नित्य इति बाधसद्भावात् । यदि पुनरनित्य तदा कार्योऽमो कुत प्रादुभवेत् । महेश्वरधर्मविशेषादेवति मेन तर्हि सर्वप्राणिना शुभाशुमशरीरारिकार्य तद्धर्माधर्मेभ्य एव प्रादु मवेदिति किं कृतमीश्वरेण निमित्कारणनया परिकस्सिवेन । तपा घ विवादापन तनुवरणभुवनादिर बुद्धिमनिमित्ताधार्यत्वात् स्वारमकावयव- सनिवेशविशिष्टत्वा-नेतनोपाटानत्वादित्यादेहतोरीश्वरसाधनाय प्रयुक्तस्ये- श्वरदेहेन व्यमिचारिता स्यात, तस्यानीश्वरनिमित्तत्वेऽपि कार्यत्वादि न ·३ ६ -- श्रीविधानंदिस्वामिविरचिता- सिद्धेरिति ततो नेश्वरमिद्धि समान्यते । सामन शारमतमाशस्य दूषयताह- यथाऽनीश स्वदेहस्य कर्ता देहांतरान्मतः । पूर्वस्मादित्यनादित्यान्नानवस्था प्रसज्यते ॥ २१ ॥ तथेशस्यापि पूर्वस्माइहादेहांतरोद्भवात् । नानवम्थेति यो बूयात्तस्याऽनीशत्वमीशितु ॥२२॥ अनीशः कर्मदेहेनाऽनादिसतानवर्तिना। यथेच हि सकर्मा नस्तद्वन्न कथमीश्वरः ॥ २३ ।। न हनीश स्वशरीरस्य शरीरातरेण विना कता प्रतिवादिन सिद्धो यमुनाहरणीकृत्याशरीरस्यापीशस्य स्वशरीरनिर्माणाय सामग्र्य समर्यते अनवस्था पापाद्यमाना निषिध्यते पूर्वपूर्वशरीरापेक्षयापि तदुत्तरोत्तरशरीर करणे । किं तर्हि कार्मणशरीरेण सशरीर एवानीश शरीरांतरमुपभोग- योग्य निप्पादयतीति परस्य सिद्धात तथा यदीश पूर्वकर्मदेहेन म्वढेह- मुत्तर निपात्येत्ता सम्मैव स्यात् न शवकर्मभिरस्पृष्ट सिद्धयेत्त म्यानीशवरनादिसतानातिना मशरीरेण मवधमिद्धे । सकलकर्मणोऽप्य- पाये म्वशरीरकरणायोगान्मुक्मत् सर्वथा नि कर्मणो बुद्धीच्याद्वेषप्रयत्ना समवस्यापि साधनात् । ततो नेशस्य देहोऽस्ति प्रोक्तदोपानुपगत । नापि धर्मविशेपोऽस्य देहाभावे विरोधतः ॥२४॥ येनेच्छामतरेणापि तस्य कार्ये प्रवर्तन । जिनेद्रवद् घटेतेति नोदाहरणसंमवः ॥२५॥ इत्युपसहारश्लोको । साप्रतमशरीरस्य सदाशिवस्य यैनिमम्युपगत किचिः । २ जेनस्य। ।

·आतपरीक्षा। ३ त एव प्रष्टच्या क्मिीशस्य ज्ञान नित्यमनित्य चेति पक्षद्वयेऽपि दूपणमाह-- ज्ञानमीशस्य नित्य चेदशरीरस्य न क्रम। कार्याणामक्रमाद्धेतोः कार्यक्रमविरोधतः ॥ २६ ॥ ननु च ज्ञानम्य महेश्वरस्य नित्यत्वेऽपि नाक्रमत्व निरन्वयक्षणि- क्स्यैवाक्रमत्वात् कालातरदेशातरप्राप्तिविरोधात् कालापेक्षस्य देशापेक्षस्य च क्रमस्यासमवात् । सतानम्याप्यवस्तुत्वात् परमार्थत क्रमवत्त्वानुपपत्ते कूटस्थनित्यवत् । न हि यथा साख्या कटस्थ पुरुषमामनति तथा वयमी श्वरज्ञान मन्यामहे तस्य सातिशयनित्यत्वात्म्मोपपत्ते , निरतिशय हि पुस्पतत्त्व प्रतिसमय स्वरूपेणैवास्तीति शब्दज्ञानानुपातिना विकल्पेन वस्तुशन्येन पूर्वमासीदिदानीमस्ति पश्चाद्भविष्यतीति क्रमवदिव लोकैय॑व हारपदवीमानीयत इति न परमार्थन क्रमवत्त्व तस्य साल्यैरभिधीयते न च क्रमेणानेककार्यकारित्व तस्यारर्तृत्वात्सटोदासीनतयाऽवस्थितत्वात् । न च कमेणाक्रमेण चार्थक्रियापाये तस्थावस्तुत्वामिति केपीचिद् दूपणमव- काश लभते । वस्तुनोऽयक्रियाचारित्वलक्षणाप्रतिष्ठानात् । अन्यथोदासी- नम्य किंचिदकुर्वतो वस्तुत्वामावप्रसगात् । सताया एव वस्तुलक्षणोप पत्तेरमावस्यापि वस्त्वतरस्वमावस्य पुरपतत्वम्य इव स्वसत्तानतिकमा द्वस्तुत्वाविरोधात् सामान्यादेरपि स्वरूपसरवस्य वस्तुलक्षणस्याभ्युपगमात् । न विविद्वस्तु सत्तालक्षण व्यमिचरतीति कापिलाना दर्शन । न पुनः- शेषिकाणा ईश्वरज्ञानस्योदासीनस्य क्सने तत्वत्पनावैयर्थ्यप्रसगात् कार्यकारिणैव तेन भवितव्य यच्च कार्यकारि तत्सातिशयमेव युक्त । न चैव परिणामिनित्यता ज्ञानस्य सात्यपरिकल्पितप्रधानवत्प्रसन्यते, तद्- १ सान्ध्यैरप्रतिपादनात् २ पौदादीनां ! ३ कस्यचिषे । ।

·३८ श्रीविद्यानदिस्वामिविरचिता- तिशयाना नमभुवा ततो मिन्नत्वात्, तदभेदेऽतिशयानामिवेश्वरज्ञानस्यापि नाशोत्पादप्रसगात् । ईश्वरज्ञानवद्वा तदतिशयानामनुत्पादविनाशधर्मकत्व- प्रसगात् । तदेवमीश्वरज्ञान अमेणानेातिशयसपाते क्रमवदेव । अमवतश्वेश्वरज्ञानात्कार्याणा क्रमो न विरुभ्यत एव, सर्वयाप्यक्रमादेव हेतो कार्यक्रमविरोघसिद्धे । एतेन सारय परिकल्प्यमानस्य पुरुषम्य निरतिशयस्य सर्वदोदासीनस्य वैयर्यमापादितमिति बोद्धव्य । वैशेषि काणामात्मादिवस्तुनो नित्यस्याप्यर्थातरमतैतिशय सातिशयन्योपगमा- सर्वदोदासीनस्य कस्यचिदप्रतिज्ञानादिति केचिदाचक्षते । तेऽप्येव प्रष्टव्या कयमीश्वरस्य ज्ञानस्य ततोऽधीतरभूतानामतिशयाना क्रमवत्त्वे वास्तव क्रमवत्त्व सिद्धयेत्, तेषा तन समवायादिति चेत् समान पर्यनुयोग क्थमयातरम्तानामतिशयानामीश्वरज्ञान एव समवायो न पुनरयोति तत्रैवेहेदमिति प्रत्ययविशेषोत्पतेरिति चेत् ननु स एवेहेदमिति प्रत्ययविशेष कुतोऽन्यत्रापि न विशेषाभावात् । यथैव हि, इह महेश्वरज्ञानेऽनिशया इति ततोऽयांतर- भाविनोऽपि प्रतीयते तदेह घटे तेऽतिशया प्रतीयता । तत्रैव तेषा समवायादिहेमिति प्रत्ययविशेषो न पुनरन्योति चेत् सोयम योन्यसश्रय साहेदमिति प्रत्ययविशेपेऽतिशयानामधिरज्ञान एम समवाय सिद्धरत् तत्रैव तेपा समनायादिहेठमिति प्रत्ययविशेषो नियम्यत इति नैवस्थापि प्रसिद्धि । भवतु वा तेपासन समवाय , स तु मेण युगपढा, मेण चेत् क्थममममीश्वरज्ञान रमभा यनेकातिशयसमवाय अमेण प्रतिपद्यत इति दुरवबोध, अमवर्तिभिरतिशयातरीश्वरज्ञानम्य क्रमवत्वसिद्धेरदोपोऽ- यमिति चेत् ननु तान्यप्यन्यान्यतिशयातराणीश्वरज्ञानादयांतरभूतानि क्य तम्य क्रमवत्ता साधयेयुरतिप्रसगात् । नेपा तत्र समवायादिति चेत् स स्यात् सर्वथा ·आप्तपरीक्षा। ३ १ - तर्हि तत्समवाय क्रमेण युगपद्धेश्यनिवृत्त पर्यनुयोगोऽनवस्या च । यदि पुनयुगपदीश्वरक्षानेऽतिशयानां समवायस्तदा तनिवधनोऽपि तस्य क्रमो दूरोत्सारित एव तेषामनमत्वानिति सातिशयस्यापीश्वरज्ञानस्याक्रमत्क- सिद्धि । तथा चात्रमादीश्वरज्ञानात्कार्याणा मो न स्यादिति सच दूपण । किं च तरीश्वरज्ञान प्रमाण स्यात्फल वा पक्षद्वयेऽपि दोपमादर्शयन्नाह - तद्धोधस्य प्रमाणत्वे फलामाव, प्रसज्यते । ततः फलावबोधस्यानित्यस्येष्टी मतक्षति ॥२७॥ फलत्वे तस्य नित्यत्व न स्यान्मानात्समुन्नवात् । ततोऽनुगवने तस्य फलत्व प्रतिहन्यते ॥८॥ नेश्वरज्ञान नित्य प्रमाण सिद्धचेत् तस्य फ्लामावात् । फलनान- स्यानित्यस्य परिकल्पने च महेश्वरम्य नित्यानित्यज्ञानद्वयपरिकल्पनायां सिद्धांतविरोधात् । फलत्वे वेश्वरज्ञानम्य नित्यत्व न स्यात् प्रमाणतम्तस्य समुद्भवात् । ततोऽनुद्भवे तस्य फलत्वविरोधान्न नित्यमीश्वरज्ञानमभ्यु पगमनीय तम्य निगदिनोपानुपगेण निरस्तत्वात् । कि त नित्यमेवेश्वर- ज्ञानमित्यपरे । तन्मतमन्ध निराकुर्वनाह- आनेत्यत्वे तु तज्ज्ञानस्यानेन व्यभिचारिता। कार्यत्वादेमहेशेनाफरणेऽस्य स्वबुद्धित ॥ २९ ॥ बुधतरेण तद्बुद्धे करणे चानवस्थिति। नानादिसततिर्युक्ता कर्मसतानतो विना ॥३०॥ अनित्य हीधरज्ञानमीधरबुद्धिवार्य यदि नेप्यते तदा तेनैव कार्य- स्वादिहेतुम्तनुारणभुवनातेर्बुद्धिमत्कारणत्वे साध्येऽनैगतिक स्यात् । यति पुनर्बुद्धधतरेण स्वबुद्धिमीश्वर कुति तदा परापरबुद्धिप्रतीक्षाया- । - ·४० श्रीविधानदिस्वामिविरचिता- मेवोपक्षीणत्वादीश्वरम्य प्रस्तमुद्धे परण न स्यादनवम्यानात् । स्या प्रकृतबुद्धे करणे नाऽपूर्वबुद्धयतर प्रतीक्षते महेश । किं तर्हि पूर्वर बुद्धिमाश्रित्य प्रस्तां बुद्धि कुन्ते तामपि तत्पूर्वी बुद्धिमित्यनादिनुचि सततिरीश्वरस्य ततो नानास्थेति । तदप्यसत् । तथाबुद्धिस्तानम् कर्मसतानापायेऽमभवात् । मनन्मा हि बुद्धि परारतद्धतोरदृष्टविशे- पस्य रमादुत्पद्यते नान्यथा । यदि पुनर्योगजधर्मसतरनादेरीश्वरस्य सद्भावादयमनुपालम पूर्णम्मात् समाधिविशेषाद्धर्मम्यादृष्टविशेषम्योत्पादा ततो बुद्धिविशेषस्य प्रादुर्भावाददृष्टसताननिवधनाया एव बुद्धिसनतेरम्यु पगमातिति मत तदापि कथमीश्वरस्य सर्मता न सिद्धयेत् । तत्सिद्धौ च सशरीरताऽपि क्थमस्य न स्यात् तस्या च सत्या न सदा मुक्तिम्तस्य सिद्धचेत् । सैदेहमुक्त सदासिद्धौ तदेहेन च कार्यत्वाने साधनस्य तन्वादे द्धिमत्कारणत्वे साध्ये क्थमनैकातिकता परिहत शक्येति तस्य बुद्धिमत्कारणत्वासमवात् । समवे चानवस्यानुफ्गादिति प्रागेवोक्त । किं चेद विचार्यते किमीश्वरज्ञानमन्यापि किं वा व्यापीति प्रथमपक्षे दूषणमाह- अध्यापि च यदि ज्ञानमीश्वरस्य तदा कथ । सकृत्सर्वत्र कार्याणामुत्पत्तिर्घटते ततः ॥ ३१ ॥ योकत्र स्थित देशे ज्ञान सर्वत्र कार्यकृत् । नदा सर्वत्र कार्याणां सकृत् कि न समुद्भव ॥३२॥ कारणांतरवैकल्यात्तथाऽनुत्पत्तिरित्यपि । कार्याणामीश्वरज्ञानाहेतुकत्व प्रसाधयेत् ॥ ३३ ॥ भदोष । २ जीवन्मुक्त । निस्यले । ४ जीवन्मुन्देहेन ।

·आप्तपरीक्षा। सर्वत्र सर्वदा तस्य व्यतिरेकाप्रसिद्धितः। अन्वयस्यापि सदेहात्कार्यं तद्धेतुक कथ ॥ ३४ ॥ तदीश्वरज्ञान तावदन्यापीष्ट प्रादेशिकत्वात् सुखादिवत् । प्रादेशिक- मीश्वरज्ञान विभुद्रन्यविशेषगुणत्वात् यदित्य तदित्य यथा सुग्वादि तथा चेश्वरज्ञान तम्माप्रादेशिकमिति नासिद्ध प्रादेशिकत्व साधन, न च तत्साधनम्य हेतो सामान्यगुणेन सयोगादिना व्यभिचारो, विशेषग्रह- णात् । सयापि विशेषगुणेन रूपादिनाऽनशतिक इति न मतव्य विभुद्रव्य- ग्रहणात् । तथापीष्टविरुद्धम्यानित्यत्वस्य साधनात् विरुद्धो हेतु विमु द्रव्यविशेषगुणत्वस्यानित्यत्वेन व्याप्तत्वात् , यथाहीद विभुद्रव्यविशेषगुणत्व प्रादेशिकत्वमीश्वरज्ञानस्य साधयेत् तद्वदनित्यत्वमपि तदव्यभिचारात्, न हि कश्चिद्विमुद्रव्यविशेषगुणो नित्यो दृष्ट इत्यपि नाशकनीय महेश्वर- स्यास्मद्विशिष्टत्वात् तद्विज्ञानस्यास्मद्विलक्षणत्वात् । न यस्मदादिविज्ञाने यो धर्मो दृष्ट स महेश्वरविज्ञानेऽप्यापारयितु युक्तोऽतिप्रसगात् । तस्या- स्मदादिविज्ञानवत् समस्तार्थपरिच्छेदकत्वामावप्रसक्ते सर्वत्रास्मदादि- बुद्धयादीनामेवानित्यत्वेन व्याप्तस्य विमुद्रव्यविशेषगुणत्वस्य प्रसिद्धे विमुद्रव्यस्य वा महेश्वरस्यैवाभिप्रेतत्वात्, तेन यदुक्क भवति महेश्वर- विशेषगुणत्वात् तदुक्त भवति विमुद्रव्यविशेषगुणत्वादिति ततो नष्टविरुद्ध- साधनो हेतुर्यतो विरुद्ध स्यात् । न चैवमुदाहरणानुपपत्तिरीधरसुखादरेवो दाहरणत्वात् तस्यापि प्रादेशिकत्वात् माध्यवैल्याभावात् महेश्वरविशेष गुणत्वाच साधनवैकल्यासमवात् ततोऽम्माद्धेतोरीश्वरज्ञानस्य सिद्ध प्रादेशिकत्व । ततश्चान्यापि तदिष्ट यदि वैशेषिकैस्तदा क्य सकृत्सर्वत्र तन्वादिकार्याणामुत्पत्तिरीश्वरज्ञानाद् घटवे तद्धि निमित्तकारण सर्वकार्यो त्पत्ती सर्वत्रासन्निहितमपि भयपटाने मालाजि na सा ·४२ प्रोधिधान दिस्यामिविरचिता- - सर्वत्र कार्यात्पत्ती निमित्तकारणत्वप्रसिद्ध । विमोरीश्वराय निमिचकारण- त्यप्रसिद्ध विमोरीश्वरम्य निमित्ताारणत्वाचनाददोप इति चेन्न । म्य या प्रदेशेषु बुद्धिस्तत्रैव निमित्तकारणत्वोपपत्तेर्वृद्धिशून्येऽपि प्रदेशांतरे तस्य निमित्तकारणत्वे, न वन कार्याणां बुद्धिमनिमित्तत्व सिद्धयेत् तथा धन्ययं बुद्धिमन्निमित्तत्वसाधन सर्वत्र कार्याणा बुद्धिमदभावेऽपि मात्रा- पत्ते । न चैव कार्यत्वादयो हेतवो गमगा स्यर्बुद्धिशन्येश्वरप्रदेशवर्ति भिरबुद्धिमनिमित्त कार्यादिमियभिचारान् । ततस्तेषी मुद्रिमन्निमित्तत्वा सिद्धे । स्यान्मत प्रदेशतिनाऽपि ज्ञानेन महेश्वरम्य युगपत्समन्तकारक परिच्छेदसिद्धे. सर्वगायोत्पत्तौ युगपरसफलकारकप्रयोक्त्वयास्थिते निखिलतन्वानिपाणां बुद्धिमनिमित्तत्वोपपत्ते नोचदोषोऽनुप्रसज्यन इति । तदप्यसम्यक् । अमेणानेश्त वादिकार्यमानि तम्य निमित्त कारणत्वायोगात् । ज्ञान हीश्वरस्य यान प्रदेशे वर्तमान समस्तकारक शतिसाभारणात् समस्तकारकप्रयोवृत्वसाधनात् सर्वन परपरया कार्यकारीप्यते तदा युगपत्सर्वशर्याणां सर्वत्र किं न ममुद्भव प्रसज्यते, यतो महेश्वरम्य प्राक् पश्चाच्च कार्योत्पत्तौ निमित्तकारणत्यामावो न सिद्धयेत् । समऽपि सति निमिसकारणे कार्यानुत्पादविरोधात् । स्यान्मत न निमित्तरा रणमात्रात्तन्वादिकार्याणामुत्पत्ति समवाय्यसमायिनिमित्तकारणानराणामपि सद्भावे कार्योत्पत्तिदर्शनात् न च सर्वकार्याणा युगपत्समवाय्यसमायि निमित्तकारणसद्भाव क्रमेणैव तत्प्रसिद्ध । तत कारणातराणा पैकल्यात् तथा युगपत्सर्वत्र कार्याणामनुत्पत्तिरिति । तदपि कार्याणा नेश्वरज्ञानहेतु- कत्व साधयेत् तदन्वय यतिरेकासिद्धे सत्यपीश्वरज्ञाने फेपाचित्कार्याणा कारणातराभावेऽनुत्पत्ते कारणातरसद्भाव एवोत्पत्ते कारणांतरान्वयन्यति- रेका विधानस्यैव सिद्धे तत्कार्यत्वस्यैव व्यवस्थानात् । ननु च सत्येक .

·News A आतपरीक्षा। ज्ञानपति महेश्वरे सन्वादिकार्याणामुत्पतेरन्ययोऽस्त्येव । व्यतिरेयोऽपि विशिष्टावस्थापेक्षया महेश्वरम्य विद्यत एवं कार्योत्पादनसमर्थकारणात- रसन्निधानविशिष्टेचरेऽसति कार्याणामनुत्पत्ते व्यतिरेकनिश्चयात् । सर्व- नावम्यापेक्षयैवावस्थावतोऽन्वय यतिरेकप्रतीते । अन्यया तरसपत्ययात् । न झवस्थातरे सति कार्योत्पत्तिरिति वक्तु शक्य सर्वातम्यासु तस्मिन्सति तदुत्पत्तिप्रसगात् । नाप्यवम्यावनोऽममो कार्येऽस्यासमव सुशत्तो वक्तु तम्य नित्यत्वातभावानुपपत्ते । द्रव्यावस्थाविशेषाभावे तु तत्साध्यकार्य- विशेषानुत्पते मिद्धो व्यतिरेकोऽवयात् न चावस्थावतो द्रव्यम्यानाथन- तस्योत्पत्तिविनाशर यस्यापन्हवो युक्त सम्यावावितान्वयज्ञानसिद्धत्वात तदपलो सौगतमतप्रदेशानुपगात् कुत स्याद्वातिनामिष्टमिद्धिरिति कश्चिद्वै. शेषिक्सनमनुमन्यमान समभिधत्ते। सोऽप्येव प्रष्टव्य किमवस्यावतोऽ- वस्था पदार्थीनरभूना किंवा नेति । प्रथमाल्पनाया क्यमवम्यापे क्षयाऽन्वयन्यतिरेकानुविधान तन्वादिकार्याणामीश्वरान्दयन्यतिरेकानुविधान युज्यते, धूमस्य पारकान्वयन्यतिरेकानुविधाने पर्वतायन्वयव्यतिरेकानुविधा- नप्रसगाव पदाथांतरत्वाविशेपात् यथैव हि पर्वतादे पावरस्य पदार्थातरत्व तयेवरात्कारणावरसन्निधानस्यावम्याविशेषम्यापि सर्वथा विशेषाभावात् । यदि पुनरीश्वरस्यावस्थातो भेटेऽपि तेन सघमभावात्तदन्वय यतिरेरानु विधान कार्याणामीश्वरान्वय यतिरेकानुविधानमेवेति मन्यते तना पर्वतादे पावकेन सवधात्यावरान्वययतिमानुविधानमपि धूमस्य पर्वतायन्वयन्य तिरेकानुविधानमनुमन्यतां पावकविशिष्टपर्वताइन्वयव्यतिरेकानुकरण धूम- म्यानुमन्यते एव तद्वदयम्याविशिष्देश्वरान्वयन्यतिरेशानुकरण तन्वादिका- र्याणा युक्तमनुमनुमिति चेन्न पर्वतादिषदीश्वरस्य भेदप्रसगात् । यथैव हि पावकविशिष्टपर्वतादेर य पाववाविशिष्टपर्वतादि सिद्ध तद्वत्कारणातर- ·४४ -- श्रीविद्यानदिस्वामिविरचिता- सन्निधानलक्षणावस्थाविशिष्टादीश्वरात्पूर्व तदविशिष्टेश्वरोऽन्य प्रसिद्धचेत् । स्यान्मत द्रव्याद्यनेकविशेषणविशिष्टस्यापि सत्तासामान्यस्य यथा न भेद समवायस्य वाऽनेकसमवायिविशेषणविशिष्टस्याप्येकत्यमेव तद्वदनावम्याविशिष्टस्यापीश्वरस्य न मेद सिद्धयेत् तदेवत्वम्यैव प्रमाणत सिद्धेरिति तदेतत्स्वगृहमान्य । सत्तासामान्यममवाययोरपि स्वविशेषणभेदानेदप्रसिद्धय॑तिलपयितुमशक्के । तस्यैानेस्वभावतयैव प्रमाणगोचरचारित्वात् तन्तेन नानामन्तिमद्यसयोगविशिष्टस्य व्योमात्मा दिविमुद्रव्यस्याभेद प्रत्याख्यात स्वविशेषणभेदाझेदसप्रत्ययादेकानेक सभावत्व यवस्थानात् । योऽप्यवस्थावतोऽवस्था पदार्यातरमूता नानुम यते तस्यापि क्थमवस्थाभेदादवस्थावतो भेदो न स्यादषस्थाना वा कयमभेदो न भवेत् तदर्थातरस्वाभावात् । स्यादाकूत अवस्थानामवस्थापत पदायाँ तरत्याभावेऽपि न तदभेद तासा तद्धर्मत्वात् न च धर्मो धर्मिणोऽनों तरमेव धर्ममिव्यवहारमेदविरोधात् भेदे तु न धर्माणां मेदार्मिणो भेद प्रत्येतु शक्येत यतोऽवस्थाभेदादीश्वरस्य भेद सपाधत इति । तदपि स्वमनोरथमात्र धर्माणा सर्वथा धर्मिणो भेदे धर्मधार्मिमावविरोधात् सन्ध विध्यादिवत् । ननु धर्मर्मिणो सर्वयाभेदेऽपि निर्वाधप्रत्ययविषयत्वात् म धर्मर्मिभावविरोघ । सह्यविघ्यादीनां तु निर्वावधर्मधर्मिसप्रत्ययविषय त्वामावान्न धर्मधर्मिभावव्यवस्था । न हि वय मेदमेव धर्ममिव्यवस्था निधनमभिदध्महे येन भेदे धर्मर्मिभावो विध्यते सर्वथैवाभेद इव प्रत्यय- विशेषात्तद्वभवस्यामिधानात् । सर्वत्राचाधितप्रत्ययोपायत्याद्वैशेषिकाणा तद्वि रोधादेव विरोधसिद्धेरिति कश्चित् । सोअप स्वर्शनानुरागाधीकृत एव बाधक- मवलोक्यन्नपि नावधारयति । धर्मर्मिप्रत्ययविशेषस्यैव धर्मर्मिणो दै कांतेऽनुपपत्ते सह्यविध्यादिवत्प्रतिपादनात् । यदि पुन प्रत्यासत्तिविशेषादी- ।

·आप्तपरीक्षा। . श्वरतत्वस्ययादेऽपि धर्मधर्मिमप्रत्ययविशेष स्यात् न तु सविंध्यादीनां तदभावादिति मत तदाऽसौ प्रत्यापत्तिधर्मघर्मिन्या मिना कर च धर्मर्मिणो- रिति व्यपदिश्यते न पुन सद्यविध्ययोरिति विशेपहेतुर्वकन्य । प्रयास- त्यतर तद्धेतुरिति चेत् तदपि यदि प्रत्यामत्तितद्वन्द्यो भिन्न नटा तैयपदेश नियमनिरपन प्रत्यासत्यतरमभिपानीय तथा चानरस्थानात्कुत प्रन प्रत्यासत्तिनियमव्यवस्था । प्रत्ययविशेषादेवेति चेत्, ननु स एव विचार्यो वर्तते प्रत्ययविशेष कि प्रत्यासत्तेस्तत्तद्वद्भया सर्वया भेने सतीश्वर. तदवम्ययो प्रत्यासत्तिरिति प्रादुर्भवति किं वाऽनयानरमाव एव कयचि तादात्म्ये वा। तत्र सर्वथा मेदाभेदयो धकसद्भावात् कयचित्तादात्य- मनुभवतोरेव तथा प्रत्ययेन भवितव्य तत्र बाघकानुयात् । ननु नेकानायो क्यचित्तादात्म्यमेव धर्मर्मिणो प्रत्यासत्ति स्याहानिमिरभि धीयने तच यदि ताम्या भिन यदा न तयोर्यपदिश्यते तदभिन्न चेत् कि केन व्यपदेश्य । यदि पुनम्ताम्या कयचित्तादात्म्यस्यापि पर क्य- चित्तादात्म्यमिप्यते तदा प्रकृतपर्यनुयोगम्यानिवृत्ते परापरकयचित्ताता रम्यपरिकल्पनायामन स्था स्यात् । मैव कथंचित्तादात्म्यपक्षम्य बाधिोति क्थमय पक्ष क्षेमकर प्रेक्षापतामक्षणमालक्ष्यते । यहि पुन क्याच तादात्म्य धर्मर्मिणोभिन्नमेवाभ्यनुज्ञायते ताभ्यामनवस्थापरिनिहींर्पयाऽने- कानवादिना तदा धर्मधर्मिणोरेव भेदोऽनुज्ञायना सुद्रपि गत्वा तस्या श्रयणीयत्वात् । तदनाश्रयणे मेटल्यवहारविरोधादित्यपर" सोऽप्यनवयो- धाकुटितात परण एव । क्यचित्तादात्म्य हि धर्मर्मिणो समस चाविष्वभाव एव तयोनीत्यतरत्वेन सप्रत्ययाअवस्थाप्यते । धर्मधर्मिणो- १प्रत्यासात्तिधर्मधार्मिभ्य । धर्मिप्रत्यासत्तानामिद अत्यामत्यतरमिति ध्यप देशनियमस्य कारण।

·wwwwwwwwww ४६ श्रीविद्यानदिस्वामिविरचिता- रविप्वग्भाव इति व्यवहारस्तु न सनधातरनिवधनो यत क्यचित्तादात्म्या तर सबवावरसनवस्थाकारि परिक्रप्यते तत एव क्यचित्तादात्म्याद्धर्म धर्मिणो क्यचित्तादात्म्यमिति प्रत्ययविशेषस्य करणात् । कचित्तादा त्यस्य क्यचिद्भेदस्वीकारत्वात् क्यविन्देदाभेदौ हि कयचित्तादात्म्य । तन क्यचिद्भाश्रयणाद् धर्मधर्मिणो क्थचित्तादात्म्यमिति भेदविभ तिसद्भावात् भेदयवहारमिद्धि । कथचिभेदाश्रयणात्तु धर्मधर्मिणावेव क्थचित्तागत्यमित्यमेव्यवहार प्रवर्तते धर्ममिन्यतिरेण कथचि द्भेदाभेदयोरमावात् कपाच दो हि धर्म एव कचिदभेदस्तु घयंव क्यचिद्भेदाभेदौ तु धर्मधर्मिणावेव एव सिद्धौ तावेव च कचित्तादात्म्य वस्तुनोऽभिधीयते । तच्छन्न वस्तुन परामर्शात् । तस्य वस्तुन आत्मानौ तात्मानो तयोर्मावतादात्य । भेदाभेदस्वभावत्व कथचिदिति विशेषणेन सर्वथा भेगमेदयो परस्परनिरपेक्षयो प्रतिक्षेपात्तत्पक्षे निक्षि तदोपपरिहार । परस्परसापेक्षयोश्च परिपहात नात्यतरवस्तुव्यवस्थापनात् सर्वपा शून्यवादप्रतिक्षेपसिद्धिरिति क्यचिद्देदाभेदात्मक क्थंचिद्धर्म- धात्मक क्यचिव्यपर्यायात्मरमिति प्रतिपाद्यते स्याद्वादन्यायनिठे , तथैव तम्य प्रतिष्ठितत्वात् । सामान्यविशेषवन्मेचज्ञानवच । तर विरोधौग्यविवरण्यातिपणमनेनैकापसास्तिमिति नश्चितया। नन्वेष स्याद्वादिनामपि द्रन्यस्य नित्यत्वात्तदन्वय यतिरेकानुभिधान कार्याणा न स्यादीश्वरान्वययीतवानुविधानवत् पर्यायाणां च क्षणिकत्वात्तदन्वय व्यतिरेकानुविधानमपि न घटते, नष्टे पूर्वपयाये म्वयमसत्येवोत्तरफार्य स्योत्पत्ते सति चानुत्पत्तेरन्यकक्षणत्तित्वप्रसगात् सर्वपर्यायाणामिति तमा पभावित्वानुपपत्ति । यदि पुनर्रव्ये मत्येव कार्याणा प्रसूतेस्तन्वयसिद्धि स्तन्निमित्तपर्यायाणाममावे वानुत्पत्तव्यतिरेकसिद्धिरित तदन्वयन्यति ·आतपरीक्षा। ३७ chatterwin- रेका विधानमिप्यते तदेश्वरस्य तदिविज्ञानयोश्च नित्यत्वेऽपि तन्वा- दिकार्याणा सद्भाव एव मावात्तद वयस्तत्सहमारिकारणावम्यापाये च तेषामनुत्पत्तेर्व्यतिरेक इति त यन्यतिरेकानुविधानमिप्यता विशेपामावात् तत सर्वकार्याणा बुद्धिमत्कारणत्वसिद्धिरिति परे प्रत्यवतिष्ठते तेऽरि न कार्यकारणभावविद । स्याद्वादिना द्वयम्य पर्यायनिरपेक्षस्य पर्यायस्य चा द्रव्यनिरपेक्षस्य द्रव्यपर्याययोर्वा परस्परनिरपेश्यो कार्यकारित्वान- म्युपगमात् तथा प्रतीत्यभावात् । द्रन्यपर्यायात्मकस्यैव जात्यतरवस्तुन कार्यकारित्वेन सप्रत्ययात् कार्यसरणभावम्य तथैव प्रसिद्ध वस्तुनि द्र पम्पेणा वयप्रत्ययविषये सत्येव कार्यम्य प्रादुर्भावात्तन्निवधनपर्य यविशेषाभावे च कार्यम्याप्रादुर्भावात्तदन्वयन्यतिरेकानुकरणात्कार्यकार- गमावो व्यवतिष्ठते । न च द्रयम्प्रेणापि वस्तुनो नित्यत्वमवधार्यते तम्य पर्यायेम्यो भगुरेन्थ कयचिदनांतरभावात् क्यचिनित्यत्वसिद्धमहेश्व रस्य तु वैशेषिकै सवथा नित्यत्वप्रतिज्ञानात्त पयत्यतिरेकानुग्णासम- या कार्याणामुत्पत्तेरयोगात् । पर्यायाणा च द्रन्यरूपेण नित्यत्वमिद्धे क्य- चिनित्यत्वात्सर्वथाऽनित्यत्वानवधारणात् विशिष्टपर्यायसद्भावे कार्यम्यो दयातभावे चानुदयात् कार्यस्य तदन्वयन्यतिरेकानुपरणसिद्धे । निरन्त- यक्षणिपर्यायाणामेव तदघटनात् तर कार्यकारणभावाव्यवस्थिते । पर्यायाविनयप्राधा यादविरोधात् द्रव्यार्थिगनयप्राधान्येन तदविरोधवत् । प्रामाणार्पणया तु द्रव्यपर्यायात्मनि वस्तुनि मति कार्यस्य प्रमवनाढमति वाप्रसवनात्तदन्वयव्यतिरेकानाविधान सकलजनमाक्षिक कार्यकारणभाव व्यवस्थापयेत् सर्वथैकातकल्पनाया तदपाव विमावयतीति कृतमतिप्रस गिन्या कथया । महेश्वरज्ञानस्य नित्यम्यान्यापिनोऽपि सर्वत्र कार्यरण समर्थस्य सर्वेषु देशेषु सर्वस्मिन्काले व्यतिग्वाप्रसिद्धर वयस्यापि नियतस्य ·श्रीविद्यानदिस्वामिविरचिता- निव्धेतुमशचेस्तन्वादिकार्य तद्धेतुक कारणातरापेक्षयापि न सिध्यत्येवेति स्थित । कस्यचिनित्य यापीश्वरज्ञानाभ्युपगमेऽपि दूपणमतिदिशन्नाहा- एतेनेवेश्वरज्ञान व्यापिनित्यमपाकृत । तस्पेशवत्सदा कार्यक्रमहेतुत्वहानित.॥३५॥ एतेन व्यतिरेकामावान्ययसदहव्यवस्थापक्वचनेन व्यापिनित्यमीश्वर- ज्ञान तन्यादिकार्योत्पत्तिनिमित्तमपाकृत वेदितव्य तस्येश्वरवत्सर्वगतत्वेन क्वनिदेशे नित्यत्वेन कदाचित्काले व्यतिरेकामावनिश्चयात् तदन्वयमानस्य चात्मातरवनिश्चेनुमशते तस्मिन्सति समर्थे युगपत्सर्वशयाणामुत्पत्तिप्र- सगात् । सर्वदा कार्यक्रमहेतुत्त्वहाने काल्देशकृतकमाभावात् । सर्वथा त्रय स्मामावात् ' रमतत्त्वे रित्यत्वसवंगतत्वविरोधात् पावकादिवत् । म्यान्मत प्रनिनियतटेशकालमहकारिकारणक्रममापेक्ष्य कार्यक्रमहेतुत्व महेश्वरस्य । तद्विज्ञानस्यापि न विर-यते इति । तदप्यशक्यप्रतिष्ठ सहकारिकारणेप कमवत्सु सत्सु तन्वादिकार्याणां प्रादुर्भवता तेप्वसत्सु मानुत्पद्यमानाना तन्वय यतिरेकानुविधानात् तद्धेतुकत्वस्यैव प्रसिद्धर्म- हवरतानहेतुकत्व दुरपपादमापनी पधेत । यदि पुन सकलसहकारि कारणानामनित्याना मजन्मनामपि चेतनत्वाभावाचेतनेनानाधिष्ठिताना कायनिष्पादनाय प्रवृत्तेरनुत्पत्तेस्तुरीततुवेमशलाकादीना कुर्विदेनानपिष्ठि नाना पोत्पादनायाप्रतिववेतनम्नदधिष्ठाता साध्यते । तया हि विवा ध्यासितानि कारणातराणि क्रमवीन्यत्रमाणि च चेतनाधिष्ठितान्येव न्यादिकायाणि कुर्वनि सयमनेतनत्वात् यानि यानि अचेतनानि तानि ने चेतनाधिष्ठितान्येव मार्य कुणानि दृष्टानि यया तुतित्वादीनि वर्य, म्बयमोननानि च कारणांवराणि तस्माचेतनाधिष्ठितान्येव तन्या- यणि कुर्वति योऽमी तेपामधिष्ठाता स महेश्वर पुरषविशेष ·आतपरीक्षा। ४१ क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्ट समस्तकारक्शतिपरिक्षानभाक् सिसृक्षाप्र- यत्नविशेषवाश्च प्रमुर्विमात्यते तद्विपरीतम्य समस्तक्यरकाधिष्ठातृत्वविरोधात् बहूनामपि समस्तकारवाधिष्ठायिना पुरुषविशेषाणा प्रतिनियतनानादिश- तीनामेन महाप्रभुणाऽधिष्ठितानामे प्रवृत्तिपट गात् सामतमहासामतम- डलीकादीनामेक चरवर्त्यविष्ठिताना प्रवृत्तिवनिति महेश्वरसिद्धि । तना- चेतनत्वादिति हेतोर्व सविद्धिनिमित्त प्रवर्तमानेन गोक्षीरेणानेकांतिस्त्व मिति न शानीय । तस्यापि चेतनेन वत्सेनादृष्टविशेषसह्यारिणाधिष्ठि तम्यैव प्रवृत्ते । अन्यया मृते वत्से गोभकेनैव तस्य प्रवृत्तिविरोधात् । न च वत्साष्टविशेषवशात्प्रवृत्तावपि समानोऽय दोष इति शक्य तत्ती- रोपभोक्तजनादृष्टविशेषसहकारिणापि चेतनेनाधिष्ठितस्य प्रवृत्तियटनात् सहतारिणामप्रतिनियमात् । यदपि कश्चिनुच्यते महेश्वरोऽपि चेतनातरा विष्ठित प्रवर्तते चेतनत्वाद्विशिष्टकर्मकदिवदिति । तदपि न सत्य तद्- धिष्ठापवम्या महेश्वरत्वात् । यो हत्योऽधिष्ठाता स्वतन स महेश्वरस्त- ताऽन्यस्य महेश्वरत्वानुपपत्तेर्न चात्योऽधिष्ठाता न व्यवतिष्ठने तन्वाति- कार्याणामुत्पत्तिन्यवस्थानामभावप्रमगात् । परापरमहेश्वरप्रतीक्षायामेवोपक्षी णशक्त्विात् ततो निग्यद्यमिद साधनमिति कैश्चित् । तेऽपि न हेतुमा- पर्थ्योर्दिन । अचेतनत्वस्य हेतो ससारिजनजानेपु स्वय चेतनस्वमा वात्पक्षाव्यापकत्वात् । ननु च न चेतनत्वप्रतिषेधोऽचेतनत्व किं तर्हि चेतनासमवायप्रतिपेघ सच ज्ञानेप्वस्ति तेषां स्वय चेतनत्वात् ताप- रचेतनासमवायाभावात् ततोऽचेतनत्व साधन न पक्षान्यापक ज्ञानेप्वपि सद्भावादिति त मतन्य । मसार्यात्मसु चेतनासमवायात् चेतनत्वप्रसिद्ध रचेतनत्वस्य हेतोरमागत् पक्षाव्यापरत्वम्य तत्वस्थत्वात् । यदि तु ससायांत्मना स्वतोऽचेतनत्वादचेतनत्वस्य हेतोस्तत्र सद्भावान्न पक्षात्यापक- Ji ·- श्रीविधानदिस्वामिविरचिता- स्वमिति मति । तदा महेश्वरस्याप्यचेतनत्वप्रसग तस्यापि स्वतोऽचे तनत्वात् तथा च दृष्टादृष्टकारणातस्वीधरस्यापि हेतुर्तुश्चेतनातराधि ठितत्व साधनीय तथा चानवम्था सुदूरमपि गत्वा कस्यचित्म्वतश्चेतन त्वानभ्युपगमात् । महेश्वरम्य स्वतोऽचेननम्यापि चेतनातरधिष्ठितत्वामावे वेने हेतोरनेकातिस्त्वमिति कुत सकलकारकाणा चेतनाधिष्ठितत्वसिद्धि यत इट शोभते “ अज्ञो नतुरनीशोऽयमात्मन सुखदु खयो । ईश्वर प्रेरितो गच्छेत्स्वर्ग वा श्वभ्रमेव चेति' । स्यालक्त चेतनाज्ञान तदधिष्ठि तत्व सकारातराणामचेतनत्वेन हेतुना साध्यते तच्च ज्ञान समस्त कारशक्तिपरिच्छेदक नित्य गुणत्वानाश्रयमतरेणासभागात् स्वात्रयमा स्मातर साधयति स नो महेश्वर इति । तदप्ययुक्त । ससार्यात्मना ज्ञाने रपि स्वय चेतनाम्वभावैरविष्ठितस्य शुभाशुभकर्मालापस्य तत्सहकारिक- दवस्य च तन्वारिकार्योत्पत्ती व्यापारसिद्धेरीश्वरज्ञा धिछानपरिक्रप नवियर्यप्रसगात् । तदन्वयव्यतिरेकाम्यामेव तद्वयवस्थापनात । अथ मतमेतत् ससार्यात्मना विज्ञानानि विप्रकृष्टार्थाविषयत्वान्न धर्माधर्मपरमा गुकालाद्यनीद्रियकारविशेषसाक्षात्करणसमर्यानि । न च तदसाक्षात्करणे तत प्रयोजकत्व तेपामवतिष्ठते तत्प्रयोजकत्वे च न तदधिष्ठितानामेव धर्मादीना तन्वादिशर्यजन्मनिप्रवृत्ति सिध्येत् ततोऽतींद्रियायसाक्षात्का रिणा ज्ञानेनाधिष्ठितानामेत्र म्वकार्ये व्यापारण मवितन्य तच्च महेश्वर- ज्ञानमिति । तदप्यनालोचितयुक्ति समातींद्रियार्यसाक्षात्कारिण एव ज्ञानस्य कारमाधिष्ठायकत्वेन प्रसिद्धम्य दृष्टाततयोपादीयमानम्यासमवा त्तदधिष्ठितत्वसाधने हेतोरनन्वयत्वप्रसक्ते । न हि कुमकारादे कुपाय स्पत्ती तत्वारकमाक्षात्कारि ज्ञान विद्यते दडचक्रादिदृष्टकारकसदोहस्य तेन साभात्करणेऽपि तन्निमित्तादृष्टविशेषकालादेरसाक्षात्करणात् । ननु ·आतपरीक्षा। लिंगविशेषात्तत्परिच्छित्तिनिमित्तस्य लैंगिकम्य ज्ञानस्य सद्भावात् तथा स्वादृष्टविशेषा कुमकारादय कुमारिकार्याणि कुर्वति नेतरे तेषा तथावि धादृष्टविशेपामावारित्यागमज्ञानस्यापि तत्परिच्छेदनिवधनस्य सद्भावात सिद्धमेव कुमाकाराविज्ञानम्य कुभादिकारकपरिच्छेदमत्व तत्प्रयोक्तृत्वेन सदधिष्ठाननिवघनत्व ततस्तम्य दृष्टाततयोपादानान्न हेतोरन्वयत्वापत्तिरिति चेत् तर्हि सर्वसमारिणा यथाम्व तत्वारिकार्यनन्मनि प्रत्यक्षतोऽनुमाना- दागमाच तन्निमित्तदृष्टादृष्टकारकविषयपरिज्ञानसिद्धे क्थमज्ञत्व येनात्मन सुखदुःखोत्पत्ती हेतुत्व न भवेत् यतश्च सर्वससारीश्वरप्रेरित एव स्वग या शभ्र वा गच्छेदिति समनप्तमालक्ष्यते । तत किमीश्वरपरिकल्पनया दृष्टादृष्टकारकातराणामेव माक्रमज मनामन्वयन्यतिरेकानुविधानान् क्रमा अमजन्मानि तन्वारिकार्याणि भवतु तदुपभोत्तृमनस्यैव ज्ञानवत तदधि छायकम्प प्रमाणोपपन्नस्य व्यवस्थापनात् । साप्रतमभ्युपगम्यापि महेदवर ज्ञान अम्बसपिदित वसविदित वेति क्पनाद्वितयसपवे प्रथमकल्पनाया दृपणमाह- अस्वसविदित ज्ञानमीश्वरस्य यदीप्यते । तदा सर्वज्ञता न स्यात् स्वज्ञानस्यामवेदनात् ॥ ३६॥ ज्ञानातरेण तद्वित्तौ तस्याप्यन्येन वेदन वेदनेन मवेदेवमनवस्था महीयसी ॥ ३७॥ गत्वा सुदूरमप्येव स्वसविदितवेदने । इप्यमाणे महेशस्य प्रथम ताहगस्तु वः ॥ ३८॥ महेश्वरस्य हि विज्ञान यदि स्व न वेदयते स्वात्मनि क्रियाविरोधात्तता समस्तकारक्शक्तिनिकरमपि क्थ सवेदयेत् । तथा हि-नेश्वरज्ञान सकलवारकशक्तिनिवरमवेक स्वासो कत्वात् । यत्स्वासवेदक तत्तत..

·---
श्रीविधानादिम्दामिविरविता-
मा अाका निमिटा या तु, त्यावरान तम्म
स्थेने कुन मम्मर कवियरक सन्दप्रयन्देश्वरम्य निमक-
कार्य सची निमारत जियेत् अवनता एव तम्या मद्रे!
ज्या सीधभ्य इन बांग्णन मदेव या विनिमय
हा तम्य मनु न स्यात् मनानवेम्वत् । न्नु बम्ब
इयमेव भन्न मन करते न पुन्न तमनयन्वत् । नच दाते
परिचित्नि मंचन सुपरिनाने परिकल्पादिनमगन् ।
करिनाने ये वियारिन्टिटेरनिगवश्यति मान्य । पदग्रह-
पेन गनदेयात-निमगम्य तत्तवनुष्टयम्य प्रतिज्ञानात् 'मन
प्रनता प्रत्य प्रमिगत चतुम् चैवमु उत्त पग्मिात' इति
वचनात् । तदन्यतम रिनानी मकल तारिनानानुसते कुन
ন্ম
দিনকাল পৰমৰ নামৰ
चेत् है पदानानर परेशानेन शायमिन्यम्युगाम्यमानेऽन
वन्या महीयम, म्यान् । मुग्मध्यनुत्य कम्पनि निम्य म्बापांक-
ममन्दमदवे प्रयमभ्यत महरिगन् म्वावधामन्दकावन्दमुरी-
कियानलमबतिगन्कल्पनया, म्वार्य यवमान रनभ्या पेच
युमक दम्य महेश्वरदेटे पर्यनुयाह-
तत्स्वार्थव्यवमापात्मज्ञान मिन्न महेन्चरात् ।
कथ तम्बति निर्देश्यमाकाशादिवदजसा ।। ३९॥
समयायेन तस्यापि तदिन्नम्य कुतो मतिः।
इदमिति विज्ञानाबाध्याद्यमिचारि तत् ॥१०॥
इह कुडे दधीत्यादि विज्ञानेनान्तविधिया।
साये मरयमात्र तु पर मिट्टसाधन ॥२१॥

·आप्तपरीक्षा। MAMAA n-A यदि स्वार्थम्यवसायात्मा ज्ञानमीश्वरम्याभ्यनुज्ञायते तस्याम्मादि विशिष्टत्वात् ता नदीवराद्भिनमभ्युपगतव्य । अभेदे सिद्धातविरोधात् । तथा चाकाशादेखि क्य तस्येति व्यपटेश्यामिति पर्यनुयुग्महे । म्यान्मत मिन्नमपि विज्ञान महेश्वरात्तस्येति व्यपरिश्यते तन समवायात्, नाका- शादेरिति निर्दिश्यते तत्र तम्यासमवायानिति । तदप्ययुक्त, ताम्यामी- श्वरज्ञानाम्या मित्रम्य समवायम्यापि कुत प्रतिपत्तिरिति पर्यनुयोगस्य तदवाथत्वात् । इहेदमिति प्रत्ययविशेषाद्वापरहितान् समवायम्य प्रति पत्ति तथाहि, इदमिहेश्वरे ज्ञानमितीहेदप्रत्ययो विशिष्टपदार्थहेतुक सारबाधारहितत्वे सताहेदमिति प्रत्ययविशेषत्वात् यो य सकलबाघ करहितत्वे सति प्रत्ययविशेष स स विशिष्टपदार्थहेतुको दृष्ट यथा द्रव्येषु द्रव्यमित्यन्वयप्रत्ययविशेष सामान्यपदार्थहेतु सकलपढार्थवाध परहितत्वे सति प्रत्ययविशेषश्चेतमिति प्रत्ययविशेष तस्माद्विशिष्टपदार्य हेतुक इत्यनुमीयते । योऽसौ विशिष्ट पतार्थम्तहेतु स समवाय , पदार्यातरस्य तद्धेतोरममवात्तद्धेतुक्त्वायोगाच्च, न हीह ततुषु पट इति प्रत्ययस्ततुहेतुक , ततुपु ततव इति प्रत्ययम्योत्पत्ते नापि पटहेतुक पटात्पट इति प्रत्ययस्योदयात् । नापि वासनाविशेषहेतुक तस्या कारण- रहिताया समवाभावात् । पूर्व तथाविधज्ञानम्य तत्यारणत्वे तदपि कुतो हेतोरिति चिन्त्यमेतत् । पूर्वतद्वासनात इति चेन, अनवम्याप्रमगात् । ज्ञानवामनयोरनादिमतानपरिकल्पनाया कुतो पहिरर्थसिद्धिरनादिवासना बलादेव नीलादिप्रत्ययानामपि भावात् । नचैव विज्ञानसताननानात्वसिद्धि सतानातरग्रादिगो विज्ञानस्यापि सतानातरमतरेण वासनाविशेषादेव तथा- प्रत्ययप्रसूते स्वमसतानातरप्रत्ययवत् । नानामतानानभ्युपगमे चैवज्ञान- सतानसिद्धिरपि कुत. स्यात् । स्वसतानामावेऽपि तद्राहिण प्रत्ययस्य ·श्रीविद्यानदिस्वामिविरचिता- भावात् वसतानम्याप्यनिष्टौ सविदद्वैत कुत साधयेत् । स्वत.प्रतिभास- नारिति चेन, तया वासनाविशेषादेव स्वत प्रतिभासम्यापि मावात् शक्य हि वक्तु स्वत प्रतिमासवासनावशादेव स्वत प्रतिभास मवेदनस्य न पुन परमाथत इति न किंचित्पारमार्थिक सवेन सिम्येत् । तथाच म्वरूपस्य स्वतोगतिरिति रिक्का वाचोयुचि । तदनेन कुतश्विविचित्पर- मार्थत साधयता दूषयता वा साधनज्ञान पणनान वाऽभात सालमन- मभ्युपगत य । तद्वत्सर्वमबाधित ज्ञान साल्वनमिति क्यामिहदमिति प्रत्य यस्यावाधितम्य निराल्बनता येन वासनामानहेतुरय म्यात् । नापि निहेतु कदाचित्क्त्वात् । ततोऽस्य विशिष्ट पदार्था हेतुरभ्युपगतन्य इति वैशेषिका तेऽप्येव प्रष्टव्या । कोऽसौ विशिष्ट पदार्थ समवाय सवधमान वा । न तावत्समवाय , तद्धेतुस्त्वे साध्येऽम्यहेट मिति प्रत्यय स्येह कुडे दधीत्यादिना निरस्तसमस्तवाधरेन प्रत्ययेन व्यभिचारित्यात्, तटपीहेदमिति विज्ञानभवाध भवत्येव । नच समवायहेतुक तस्य सयोग हेतुकत्वात् । सत्रघमात्रे तु तनिवधने साध्ये परेषा सिद्धसाधनमेव, स्पाद्वादिना सवत्रेहेद प्रत्ययस्याबाधितस्य सरथमाननिधनत्वेन सिद्ध त्वात् । स्यान्मत ! वैशेषिकाणामाथितेहेद प्रत्ययाल्लिंगात्सामान्यत सवधे सिद्ध विशेषेणावयवावयविनोर्गुणगुणिनो क्रियाक्रियाफ्नो सामान्य तद्वतोविशेषतद्वतोश्च य सघ इहेद प्रत्ययलिंग स समवाय एव भविष्यति लक्षणविशेषममात् । तथा हि " अयुतसिद्धानामाधार्याधार भूतानामिहेद प्रत्ययलिंगो य सरध स समवाय इति प्रशस्तार"। तर इहेद प्रत्ययलिंग समवाय इत्युच्यमानेऽतरालाभावनियधनेन इह प्रामे वृक्ष इति इहेद प्रत्ययेन, व्यभिचारात् सबध इति वचन । सबधो हि इहेदप्रत्ययलिंगो य स एव समवाय इप्यते नचातरालाभावो ग्राम- ·---- MA more- आतपरीक्षा। वृक्षाणा सघ इति न तेन व्यभिचार । तथापि इहाकाशे शनिरिति इहे प्रत्ययेन सयोगसनधमाननिश्धनेन व्यभिचार इत्याधाराधेयभूताना मिति निगयते । न हि यथाऽवयवावयव्यादीनामाधाराधेयभूनत्वमुभयो प्रसिद्ध तथा शकुन्यानाशयोगत्तराधर्यायोगात् आमाशस्य मर्वगतत्वेन शकुनेरपर्यपि भावादधम्तादिवेति न तोहेदप्रत्ययेन व्यभिचार । नन्दा- काशस्यातीद्रियत्वात्तदस्मदादीनामिहेद प्रत्ययस्यासमवात् क्य तेन व्यमि चारचोढना साधीयसीति न मतव्य । कुतश्चिर्लिंगादनुमितेऽप्याराशे श्रुतिप्रसिद्धेर्वा कम्यचिदिहेदमिति प्रत्ययाविरोधात् तन, भ्रातेन वा के चिदिहेदमिति प्रत्ययेन व्यभिचारचोदनाया न्यायप्राप्तत्वात् तत्परिहारार्थ माधाराधेयमूतानामिति वचनस्योपपत्ते । नन्वेवमपीह कुडे दधीति प्रत्य- येनानेमानस्तस्य सयोगनिवधनत्वेन समवायाहेतुत्वादिति न शानीय- मयुतमिद्धानामिनि प्रतिपादनात् । नहि यथावयवावयन्यादयोऽयुतसिद्धा- स्तथा दधिकुडाय तेषा युतसिद्धत्वात् । तर्धयुतसिद्धानामेवेति वक्तन्य माधाराधेयभूतानामिति वचनस्यामावेऽपि व्यभिचाराभावादिति न चेतसि विधेय । वाच्यवाचकमावेनाकाशाकाशशब्दयोयंभिचारात् । इहाकाशे वाच्ये वाचक आकाशशब्द इति इहेदप्रत्ययलिंगस्यायुतसिद्धसत्रधस्य वान्यवाचकभावप्रसिद्ध तेन व्यभिचारोपपत्तेराधाराधेयभूतानामिति वचनम्योपपते । नन्वाधारापेयभूनानामयुतसिद्धानामपि सबधम्य विषय- विषयिभावस्य सिद्ध कुत समवायसिद्धि । नह्यात्मनि-इच्छादीना ज्ञानमयुतसिद्ध न भवति । तयाहमितिक्षानमाधाराधेयमावस्याप्यत्र भावात् नचाहमिनिप्रत्ययस्यात्मविषयस्यायुतसिद्धस्यात्माधारस्य विषय- विषयिभावोऽसिद्ध इति कुलस्तयो समवाय एव सि येदिति न वतन्य । आधाराधेयभूतानांपवायुतसिद्धानामेवेति चावधारणान् । वाच्यवाचक्मावे ·CIA प्रीविद्यानदिस्वामिविरचिता- हि यतसिद्धानामनाधाराधेयमतानां च प्रतीयते विषयविषयिभाववत् ततोऽनेनानवधारितदिपयेण न व्यभिचार सभाव्यते । नन्वेवमयुतसि द्धानामेवे श्वधारणामभिचारामा वादाधाराधेयमतानामिति वचनमनर्थक स्यात् आधाराधेयम्नानामेवेत्यवधारणे सत्ययुतसिद्धानामिति वचन यत् विषयविषयिमारम्य याच्यवानकमावत्य च युतप्तिद्धानामप्य नाधार्याधारमतानामिव सभात् तेन व्यभिचाराभावादिति च न मननीय । घायेद्रियममवायिनो स्परसादीनामयुतसिद्धानामेव परस्पर समवायामावाटे शामिमवायेन सबवेन त्यभिचारात् । नयय युनसिद्धानामपि समवति विषयविषयिभाववद्वाच्याचकभाववद्वा ततोऽयु तमिदानामेवे यवधारणेऽपि त्यभिचारनियर्थमाधार्याधारभूतानामिति वचन । तथाऽऽपार्याधारमनानामेवति वचनेऽप्याधाराधेयभावेन सयागविशे पेण सत्याऽनापार्याधारभूनानामसभवता व्यभिचार सभा यत एव तन्नि त्यर्थमयुतमिदानामवेति वचनमयवदवे ते निरवद्यमयुतसिद्धत्वाधार्यापार भूतपक्षण सयोगादिम्यो व्यरच्छेदा सवयम्येहेद प्रत्ययलिंगेन न्यव स्थापितम्य समवायस्वभावत्व सापयत्येर । मत सधमानेऽपि साध्ये न सिद्धमाघनमिति पोषिका सबसते तेषामयुतसिवानामिति वचन वाद्विवार्यते । किमि मयुतमितत्वं नामनिशा, वैशेषिकशास्त्रापेक्षया मोक्षया वा स्यात् । उमययापि न समित्याह - सरयामपुत्तसिद्धी चेन्नेद साधुपिशेपण । शास्त्रीयायुतसिद्धत्वविरहारसमवायिनो ॥ ४ ॥ ट्य स्वावयवाधार गुणो द्रव्याश्रयो यत ठौकिक्यपुतसिद्धिस्तु मवेझुग्धामसोरपि ॥ ४३ ।। मागभनन्द ·आतपरीक्षा। इह ततुप पट इत्यानिरिहेद प्रत्यय ममवायसनधनिबधन एष, निधित्वे सत्ययुतसिद्धेहेदप्रत्ययवान् । यस्तु न समवायसवधनिधन स नैव ययेहममवायिषु समवाय इति पाध्यमानेहेद प्रत्यय । इह कुढे दीति युतसिद्धेहेद प्रत्ययश्च । निर्वापत्वेसत्ययुतसिद्धहेद प्रत्ययश्या यमिह तनुप पट इत्याति , तस्मात्समायसवपनिवधन इति केपलयतिरेकी हेतुरसिद्धत्वादिदोपरहितत्वात् स्वसाध्याविनामावी समयायसवध साध यतीति परैरभिधीयने सत्यामयुतसिद्धाविनि वचनमामात् । तत्रेदम- युतसिद्धत्व यदि शास्त्रीय हेलोशेिषण तदा न मा प्रतिमासते समवायिनोरवयवावयविनोर्गुणगुमिनो क्रियाक्रियावनो सामान्यतद्वतो- विशेषतद्वतोश्य शास्त्रीयम्यायुतमिद्धत्वस्य विरहात् वैशेषिक्शाने हि प्रसिद्धम्-' अपृथगा अयत्तित्वमयुतमिद्धत्व । तचेह नाम्त्येव यत का रणद्रय सतुलक्षण स्वाायवाशेषु वर्तते कार्यद्रव्य च पटलक्षण म्वावयवेषु ततुप पर्तत इति स्वाश्यवाधारमित्यनेनावयवावयविनो पृथगा अयत्तित्वसिद्धेरप्रयगा प्रयवृत्तित्वमसदेवेति प्रतिपादित, यतश्च गुण कार्यद्रव्याश्रयो रूपादि । कार्यद्वय तु स्वावयवाधार प्रतीयते तेन गुण गुणिनोरपृयगाश्रयवृत्तित्वममभान्यमान निवेदित । एतेन क्रियाया कार्यद्रव्यवनात्वार्यद्रव्यम्य च स्वावयवेष, नियानियावनोरगाश्रय घृत्तित्वामाव कथित 1 तथा मामान्यम्य द्रव्यत्वादे गादिषु वृत्तेद्रया दीना च स्वाश्रयेषु, सामा यनद्वतो पृथगाश्रयवृत्तित्व रयापिठ । तपैया परविशेषस्य कार्यद्रयेषु प्रवृत्ते कार्यद्रयाणा च स्वावयवेपु विशेषतद्व- तोरपृथगाश्रयवृत्तित्व निरस्त वेदितव्य । ततो न शाधीयायठमिद्धि सम यायिनोरास्त या तु लौकिकी प्रसिद्धक्भाननवृत्ति मा दुग्धाममोरपि युतसिद्धयोरस्तीति तयाधिसत्या नायतसिद्धल ममायिनो . x ·श्रीविद्यानंदिस्वामिविरचिता- AAMANA इति प्रतिपत्तव्य । पृथगाश्रयवृत्तित्व युतसिद्धिर्नचानयोः । सास्तीशस्य विभुत्वेन परद्रव्याभितिच्युते. ॥४४॥ ज्ञानस्यापीश्वरादन्यद्रव्यवृनित्यहानितः । इति येऽपि समादध्युस्ताश्च पर्यनयुज्महे ॥ ४५ ॥ विभुद्रव्यविशेषाणामन्याश्रयविवेकत। युतसिद्धि कथ नु स्यादेकद्रव्यगुणादिषु ॥४६ ।। समवाय प्रसज्येतायुतसिद्धौ परस्पर । तेपो तद्वितयासत्वे स्याव्याघातो दुरत्तर. ॥ ४७ ॥ ननु च गृथगाश्रयवृत्तित्व युतसिद्धि 'पृथगाश्रयायित्व युतसिद्धि इति वचनात् । पृथगामयसमवायो युतसिद्धिरिति वदता समवायम्य विवादाध्यासिनत्वादक्षणासिद्धिप्रसगात् । लक्षणस्याकारकत्वेन ज्ञापन त्वेऽपि तेन सिद्धेन भवितव्य । असिद्धम्य विवादाध्यासितम्य सदिग्ध त्वात् तलक्षणत्वायोगात् । सिद्ध हि फस्यचिद्वेदा लक्षणमुपपद्यते नान्यथेति लक्ष्यउक्षणमावविदो विभावयति । तत्र युतसिद्धत्वमीश्वरज्ञान यो म्त्येव महेश्वरम्य विभुत्वानित्यत्वाचान्यदन्यवृत्तित्यामावान्महेश्वराट- न्यत्र तद्विज्ञानत्वस्याप्रवृत्ते पृथगाश्रयवृत्तित्वामावात । कुडस्य हि कुडा वयवेषु वत्तिर्दध्नश्च दध्यवयवेग्विति फुडावयवदध्यवयवाख्यौ पृथग्भूतावा- श्रयो तयोश्च कुडस्य दमय वृत्तिरिति पृयगाश्रयवृत्तित्व तयोरमिधीयते । न चैवविध पृथगाश्रयायित्व समवायिनो समवति ततूना स्वारयवेव शुष यथा वृत्ति न तथा पटस्य ततु यतिरिके पचिताश्रये न सत्र चत्वा रोऽर्था प्रतीयते-दावाश्रयो पृथग्भूनी द्वौ चायिणाविति । ततोरेव स्वावयवापेक्षयायित्वात्पगपेक्षया वाश्रयत्वात्त्रयाणामेवार्याना प्रसिद्ध ·आतपरीक्षा। Marww पृथगा प्रयायित्वस्य युतसिद्धिलक्षणस्याभावादयुतसिद्धत्व शास्त्रीय सम वायिनो सिद्धमेव ततोऽयुतमिद्धत्वविशेषण साध्वेवासिद्धत्वाभावात् । रौकिश्ययुतसिद्धत्व तु प्रतीनिवाधित नाभ्युपगम्यत एव तत सविशेष णाद्धेतो समवायसिद्धिरिति येऽपि समादधते वितग्धवैशेषिकान्ताश्च पर्य- नुयुज्महे । विभुद्रव्यविशेषाणामात्माकाशादीना कथ तु युतसिद्धि परि- कल्पते भवद्भिन्तेपामन्याश्रयविरहात् पृथगाश्रयाश्रयित्वासमवात् । नित्याना च पृथग्गतिमत्व युतसिद्धिरित्यपि न विभुद्रयेषु समवति तद्धि पृथग्गतिमच्च द्विधाभिधायते कैश्चित् । अयतरपृयग्गतिमत्व उभयपृथमा- निमच चेति । तत्र परमाणुविभुद्रव्ययोर यतरपृथगतिमत्त्व परमाणोरेव गतिमत्त्वात विमुद्रव्यस्य तु नि क्रियत्वेन गतिमन्वाभावात, परमाणुना तु परम्परमुमयपृथगतिमत्त्वमुभयोरपि परमाण्वो पृथक् पृथग्गतिमत्त्वमभवात् । नचैतद्वितयमपि परम्पर विमुद्रव्यविशेषाणा समवनि । तथैक्द्रयान याणा गुणकर्मसामा याना च परस्पर पृथगाश्रयवृतेरभावात् युतसिद्धि क्य नु स्यादिति वितर्कयतु भवत । तेषा युतसिद्धयभावे चायुतसिद्धौ सत्या समवायोऽन्योन्य प्रसज्येत स थ नेष्ट तेपामाश्रयाश्रयिमावाभावात् । अन केचिद्विमुद्रष्यविशेषाणाम योन्य नित्यसयोगमासचक्षते तम्य कुत श्चिमातत्त्वात् । नत्ययमन्यतरवर्मनो यथा स्थाणो श्येनेन, विमना च मत , नाप्युभयर्मनो यथा मेपयोर्मलयो । न च सयोगजो यथा द्विततुक्तीरणयो शरीराकाशयोर्वा । स्वावयवप्तयोगपूर्वको हवयविन केनचित्सयोग प्रसिद्ध । न चाकाशादीनामवयवा सति निरवयवत्वात् तनो न तत्सयोगपूर्वक परस्पर सयोगो यत सयोगज स्यात् । प्राप्तिस्तु तेषा सर्वाऽस्तीति तडक्षणसयोग , अन(नित्य एवाभ्युपगन्तव्य । तत्सि- द्वेश्च युनसिद्धिस्तेषा प्रतिसातव्या इयतमिद्धानामेव मयोगम्य निश्चयात ।

·६० श्रीविद्यानदिस्वामिविरचिता- नचैव ये ये युतसिद्धान्तेषां समाहिमवदादीनामपि सयोग प्रपन्यते तथाव्याप्तेरभावात् । सयोगेन हि युतसिद्धत्व व्याप्त न युतमिद्धत्येन सयोग ततो यत्र यत्र सयोगम्तेषां तत्र तत्र युतसिद्धिरित्यनुमीयते कुटबदरादिमत् । एव चैकद्र याश्रयाणां गुणादीनां सयोगस्यासमवान्न युतमिद्धि तस्य गुणत्वेन ट्रन्याश्रयत्वात् तदभावान युतसिद्धि , नाप्य युतसिद्धिरस्तीति समवाय प्राप्नुयात, तम्येहेद प्रत्ययलिंगत्वादापार्या धारभूतपदायविषयत्वाच्च । नचैते परस्परमाधार्याधारभूता स्वाश्रयेण द्रव्येण सहाधार्याघारभावात् । नचेहेदमिात प्रत्ययातनाबाधित समवति यलिंग सबध समवायो व्यवस्थाप्यते । न हीह रसे रूप कर्मेतिचाबा धित प्रत्ययोऽस्ति नापीह सामाये धर्म गुणो वेति न तत समवाय स्यात् नहि यत्र यत्रायुतमिद्धिस्तत्र तत्र समवाय इति व्याप्तिरस्ति यत्र यत्र समायम्तत्र तनायुतसिद्धिरितियाप्ते सप्रत्ययादिति स निरवध परोचदूपणानाशात् इति त एव पदन्त शकरादयोऽपि पर्यनुयोज्या । क्य पृथगाश्रयाश्रयित्व युतसिद्धि नित्याना च पृपमातिमत्वमिति युतसिद्धक्षणद्वयम यापि न स्यात् तस्य विभुद्रव्येप्वनसयोगेनानुमिताया युतसिद्धावभावात् । यदि पुनरेतलक्षणद्वयव्यतिक्रमेण सयोगहेतुर्यतसि द्धिरिति रमणातरमुररीक्रियते तदा कुडमदरादिषु परमायाकाशादिषु परमाणुष्वात्ममनम्सु विमुद्रव्येषु च परस्पर युतसिद्धर्भावाटक्षणम्याव्याप्त्य समवदोषपरिहारेऽपि कर्मापि युतसिद्धि प्राप्नोति तस्यापि सयोगे हेतुत्वाददृष्टेश्वरालादेरिवेति दु शक्यातिव्याप्ति परिहत् । सयोगस्यैव हेतुरित्यवधारणाददोषोऽयमिति धेन । एवमपि हिमवद्विध्यादीनी युत- सिद्धे सयोगाहेतोरपि प्रसिद्धर्लक्षणम्पाव्याप्तिप्रसन्नात् । हेतुरेव सयोगस्ये त्यवधारणादयमपि न दोष इति चेन्नैवमपि सयोगाहेतोयुतसिद्धे प्रसगात् । सयोगस्यैव हेतुर्युतमिद्धिरित्यवधारणेऽपि विमागहेतुर्युतसिद्धि ·आतपरीक्षा। ~-~- । - क्यमिव व्यवस्थाप्यते।नच युतसिद्धाना सयोग एव विभागम्यापि मावात् । नमयोगोविभागहेतुरित्यपिवात । तम्य तद्विरोधिगुणत्वात् तद्विनाशहेतुत्वान्। मयुक्तविषयत्वाद्विमागम्य सयोगो हेतुरिनि चेन तर्ह विभक्तविषयत्वात्स- योगस्य विभागो हेतुरस्तु ।क्योश्चिविभचयोरप्युभयस्मगोऽन्यतरर्म- णोऽवयवपयोगस्य नापाये सयोगापायान विमा। सयोगहेतुरीतिचेत ताहि सयुक्योरप्युपयर्मणोऽन्यतरर्मणोऽवयवर्विमागम्य चापाय विभाग म्याभावात्सयोगो विभागस्यापि हेतुर्मामन् । क्य च शवविभवाना विमुदत्यविशेषाणामन सयोग सिध्यन् विमामहेतुनो व्यवम्याप्यते । तन युतसिद्धिर्वेिमागहेतुरपि क्यमरम्याप्यते इति चेत् सर्वस्य हेतो कार्यो- त्पादनानियमारिति बम । समर्थो हि हेतु स्वाार्ययुत्पात्यति नाममर्य सहकारिकारणानभोऽनिप्रसगात् । सेन यया हिमवति यानीन युतसिद्धि- विद्यमानापि न मयोगमुपननयति सहनारिकारणम्य कर्मादेरभावात् तथा विभुदयविशेषाणा शा-धतिका युतमिद्धि सत्यपि न विभाग, सहकारि- कारणम्याऽन्यतरकमादेरमावानिति सयोगहेतु युनसिद्धिमभ्यनुनानतो विभागहेनुमपि तामभ्यनुनानतु सर्वथाविशेषाभावात् । तया च मयागम्यव हेतुर्युतसिद्धिरित्यपि क्षण न व्यातिष्ठत एव लक्षणाभावे च न युत- मिद्धि । नापि युतसिद्धयमावलक्षणा स्यादयुतमिद्धिरिति युतसिद्धययुत- सिद्धिद्वितयापाये न्याधानो दुरुत्तर स्यात् सर्वर सयोगसमवाययोर- भावात् । ससर्गहाने सक्लार्यहानि स्यादित्यभिप्राय 1मयोगापाये नाव- दात्मात करणासयोगाद् बुद्धयादिगुणोत्पत्तिर्न मवेत् तदभावे च आत्मनो व्यवम्यापनोपायापायादात्मतत्वहानि । एतेन भेरीदडाद्याकाशप्सयोगा- मावाच्छन्दम्यानुत्पत्तेराकाशव्यवस्थापनोपायासत्यानाकाशहानिरता सर्व- श्रावयवसयोगामावात्तद्विमागस्याप्यनुपपत्तेस्तन्निमित्तस्यापि शब्म्यामा

·श्रीविद्यानदिस्वामिविरचिता-
वात् । एतेन परमाणुसयोगामावावयणुमादिप्रक्रमेणावयविनोऽनुत्पत्तेस्तन
परापरादिप्रत्ययापायात् इदमत पूर्वणेत्यादिप्रत्ययापायाच न कालो तिक
च व्यवतिष्ठत इत्युक्त । तथा समवायासत्त्वे सकलममवायिनामभावान्न
मन परमाणवोऽपि समाव्यते इति सफलद्रन्यपदार्थहानेस्तदाश्रयगुणर्म-
सामान्यविशेषपदार्थहानिरपीति सकल्पदार्थयाघातात् दुरुत्तरो वैशेषिक्म
तस्य व्यापात म्यात् । त परिनिहीर्पता युतसिद्धि कुतश्चियवस्थाप
नीया। तत्र-
युतप्रत्ययहेतुत्पाद्यतसिद्धिरितीरणे ।
विभुद्रव्यगुणादीना युतसिद्धिासमागता ॥४८॥
यथैव हि कुडबदरादिषु युतप्रत्यय उत्पद्यते कुडादिभ्यो चदरादयो यता
इति तथा विभुद्रव्यविशेषेषु प्रश्तेपु गुणगुणिपु क्रियाक्रियावत्सु सामान्य
तद्वत्सु विशेषतद्वत्सु चावयवावयविषु च युतप्रत्ययो भवत्येवेति युतसिद्धि
समागता सर्वत्रायुतप्रत्ययस्याभावात् । देशभेदाभावात्तन न युतप्रत्यय
इति चेन । वाताऽऽनपादिपु युतप्रत्ययानुत्पत्तिप्रसगात् । तेपा स्वावयवेषु
भिन्नेषु देशेषु वृत्तेस्तत्र युतप्रत्यय इति चेत् किमेव ततुपादिषु पट
रूपादिषु च युतप्रत्यय प्रतिविध्यते स्वाश्रयेषु भित्तेपु वृत्तेरविशेषात्
तथा च न तेषामयुतसिद्धि । ततो न युतप्रत्ययहेतुत्वेन युतसिद्धिय॑व
तिष्ठते । तदयवस्थानाच किं स्यादित्याह-
ततो नायुतसिद्धिः स्यादित्यसिद्ध विशेषण ।
हेतोविपक्षतस्तावद्यवच्छेद न साधेयत् ।। ४९ ॥
सिद्धेऽपि समवायस्य समवायिषु दर्शनात् ।
इहेदमिति सवित्ते साधन व्यभिचारि तत् ॥५०॥

·आमपरीक्षा। F Anwww तठेवमयुतप्तिद्धरसभवे सत्यामयुतसिद्धाविति विशेषण तावदसिद्ध विपक्षादममवायात्सयोगार्व्यवच्छेद न साधयेत् सयोगादिना व्यमिचार- म्याबाधितहेदप्रत्ययम्य हेतोर्दु परिहारत्वात् केवटमभ्युपगम्यायुत- सिद्धत्व विशेषण हेतोरनेकान्तिकत्वमुच्यते । सिद्धेऽपि विशेषणे साधन- स्येह समयायिषु समवायइत्ययुनमिद्धबाधितेहेदप्रत्ययेन साधनमेतत् व्यभिचारि कय्यते । नहायमयुनासिद्धबाधितेहेद प्रत्यय समवायहेतु इति । नन्वत्राधितस्वविशेषणमपिद्धमिति परमतमाशक्याह-- समवायान्तराद्वृत्तौ समवायस्य तत्त्वत । समवायिषु तस्यापि परस्मादित्यनिष्ठिति ॥ १ ॥ तद्वाधास्तीत्यबाधत्व नाम नेह विशेषण । हेतो.सिद्धमनेकातो यतोऽनेनेति ये विदुः ॥ ५२ ।। तेपामिहति विज्ञानाद्विशेषणविशेष्यता । समवायस्य तद्वत्सु तत एव न सिध्यति ॥ ५३॥ विशेपणविशेष्यत्वसरधोऽप्यन्यतो यदि। स्वसबधिपु वर्तेत तदा बाधाऽनवस्थितिः ॥ ५४॥ इह समवायिपु समवाय इति समवायसमायिनारयुतसिद्धत्व समया. यस्य पृथगाश्रयाभावात्प्रमिद्धे साहेदामति सवित्तरवाधिनत्वविशेषण- स्यामावात् न तया साधन व्यभिचरेत्, तनानवस्थाया बापिकाया सद्भावात् । तथाहि-समवायपु समवायम्य वृत्ति समवायातराधीप्यते सदा तम्यापि समपायांतरम्य ममवायसमवाग्यिपु स्वमवषिषु वृत्तिरपरापर समवायरूपैपित या । तयाचापरापरसमवायपरिकल्पनायामनिष्ठिति स्यात । त्थर एव समायस्तत्त्व भावेन स्याम्यानमिति मिद्धातम्य चानिष्टिति सैरहेदमिति प्रत्ययम्य वाधा सतो नाबाधत्व नाम विशेषण रेतोयनाड- ·६४ मीविधानविस्वामिविरचिता- नेकात स्यादिति ये याति तेषां विशेषणशेष्यत्वमघोऽपि समवायिषु शनि प्रत्ययान सिध्येदनवस्थाया सनावात् विशेषणविशेष्यभावो हिं समवायसमवायिन पौरिट समवायस्य विशेषणरवाद समवायिना विशे- प्यत्वात् अन्यथा समवायप्रतिनियमानुपपत्ते । सच समवायसम वाथिम्योऽर्थान्तरमेव न पुनरनान्तर समवायस्यापि समवायिभ्योऽनांतरा- पत्ते सनार्थातरमतो विशेषणविशेष्यमाव सबघ मसधिषु परस्मादेय विशेषणविशेष्यभावात्प्रतिनियत स्यात् नान्यथा तथानापगपरविशेषण विशेप्यमावपरिकल्पनायामनवम्या नाघा तत्वथैव ततस्तया समाधादि- हेदमिति प्रत्ययाविशेषणविशेष्यमावोऽपि न सिध्येदिति कुत समवाय- प्रतिनियम धविटेव समवायिषु परेषा स्यात् । विशेषणविशेष्यत्वप्रत्यायादवगम्यते । विशेषणविशेष्यत्यमित्यप्यतेन पित ॥ ५५ ॥ यह समवायिषु समवाय इतीहे प्रत्ययादनवम्थया माध्यमानात् समवाय द्विशेषणविशेष्यमावो न सिध्येदिति तया विशेषणविशेष्यत्व- प्रत्ययादप्यनवस्थया माध्यमानत्वाविशेषात् ततोऽनेनेहेदप्रत्ययदूषणेन विशेषणविशेष्यत्वप्रत्ययोऽपि दषित एव तेनैव च तपणेन विशेषण- विशेष्यत्व सर्वत्र पितमवगम्यता । अपानवायापरिहार परेषामा- शक्य निराचष्टे । तस्यानत्यात्मपतॄणामाकांक्षाक्षयतोऽपि वा। न दोप इति चेदेव समवायादिनापि किं ॥ ५६ ॥ गुणादिद्रव्ययोभिन्नद्रव्ययोश्च परस्पर । विशेषणविशेष्यत्वसबधाऽस्तु निरकुश ॥ ५७ ।।

·आतपरीक्षा। सयोग समवायो वा तद्विशेषोऽस्त्वनेकधा। स्वातव्ये समवायस्य सर्वथैक्ये च दोपतः॥५८ ॥ तस्य विशेषणविशेष्यमावस्यानत्यातुसमवायवकत्वानभ्युपगमात् नान- वस्था दोषो यदि परै कथ्यते प्रपतॄणामावालाक्षयतोऽपि वा यत्र यस्य प्रतिपत्तुर्व्यवहारपरिसमाप्तेराकासाक्षय म्यात् तत्रापरविशेषणविशेप्यमा- वानन्वेषणादनवस्थानुपपत्ते तदा समवायादिनापि परिकल्पिनेन न किंचि कलमुपलभामहे समवायिनोरपि विशेषणविशेप्यमावस्यैवाभ्युपगमनीयत्वात सयोगिनोरपि विशेषणविशेष्यमावानतिस्मात् । गुणद्रव्ययो नियादययो- द्रव्यत्वद्रव्ययो गुणत्वगुणयो कर्मत्वकर्मणो गुणत्वद्न्ययो कर्मत्वव्ययो- विशेषद्रव्ययोश्च द्रव्ययोरिव विशेषणविशेप्यत्वम्य साक्षात्परपरया या प्रतीयमानस्य वाधकामावात् । ययैव हि गुणिद्रव्य रियावद्र्व्य द्रव्य- त्वत्रव्य विशेषतव्य गुणत्ववान्गुण धर्मत्ववत्कर्मेत्यन साक्षाद्विशेषण- विशेप्यभाव प्रतिभासते दडिकुडलिवत् तथा परपरया गुणत्ववद्रव्य- मित्यत्र गुणस्य द्रव्यविशेषणत्वात् गुणत्वम्य च गुणविशेषणत्वात विशे- पणविशेप्यभावोऽपि, तथा कर्मत्ववदन्यमित्यत्रापि कर्मत्वम्य कर्मविशे- पणत्वात् कर्मणो द्रव्यविशेषणत्वात् विशेषणविशेष्यभाव एव निरकुशोऽस्तु । ननु च दडपुरुषादीनामवयवावय यानीना च सयोग समवायश्च विशे- पणविशेप्यमावहेतु सप्रतीयते तस्य तद्भाव एवं भावादिति न मतव्य, तदभावेऽपि विशेषणविशेष्यमावस्य सद्भावात् धर्ममिवत् भावामावद्धा । नहि धर्मघर्मिणो सयोग , तस्य द्रव्यनिष्ठत्वान् । नापि समवाय परै- रिप्यते, समवायतदस्तित्वयो समवायातरप्रसगात् । तथा न मावामा- वयो सयोग समवायो वा परैरिष्ट सिद्धातविरोधात् तयोपिशेषणविशे प्यमावस्तु तैरिष्टो दृष्टश्चेति न सयोगसमवायाभ्या विशेषणविशेष्यभावो

·--
श्रीविद्यानदिस्वामिविरचिता-
व्यात , तेन तयोव्यामत्त्वमिद्धि नहि विशेषणविशेष्यमात्म्याभावे
कयोश्चित्सयोग समवायो या व्यवतिष्यते । क्वचिद्विशेषणविशेष्यमावा
विवक्षाया तु सयोगसमवायत्यवहारो न विशेषणविशेष्यभावम्याव्यापकल
व्यवम्यापयितुमल, सनोऽप्यनयित्वादेविवक्षानुपपत्तेन्यापक्रत्वप्रसिद्ध ।
तत मयोग समवायोवा अन्योगाऽविनामावादि सस्तस्यैव विशेषण
विशेष्यमावस्य विशेगोऽस्तु । ननु च समवायस्य स्वतत्रत्वादेउवाच
क्थमसौ तद्विशेष म्याप्यत इतिचेन समायस्य स्वतनत्वे सक्थैकत्वे
च दोपसद्धावात् । तथाहि-
स्वतवस्य कथ तावदाश्रितत्व स्वयं मत ।
तस्याश्रितत्ववचने स्वातस्य प्रतिहन्यते ॥ ५९॥
समवादिषु सत्स्येव समवायम्य वेदनात् ।
आश्रितत्वे दिगादीना भूर्तव्याधितिर्न किं ॥६॥
कथ चानाधित सिद्धयेत्सत्रध. सर्वथा क्वचित् ।
स्वमपधिपु येनात. समवेनियतस्थितिः॥६१॥
एक एव च सर्वत्र समवायो यदीप्यते ।
तदा महेश्वरे ज्ञान समवैति न मे फथ ॥ ६२ ॥
इहति प्रत्ययोऽप्येष शकरे न तु सादिषु ।
इति भेद कथ सिद्धयेन्नियामकमपश्यत ॥६॥
न चाचेतनता तन समाव्येत नियामिका।
शमावपि तदास्थानात सादेस्तदविशेषतः ॥ ६४॥
नेशो ज्ञाता न चाज्ञाता स्वप ज्ञानस्य केवल।
समयापारसदा ज्ञाता यद्यात्मैव स कि स्वत* ॥६५॥

·आसपरीक्षा। ६७ नायमात्मा न चानात्मा स्वात्मत्वसमवायतः। सदात्मैवेतिचेदेव द्रव्यमेव स्वतोसिधत ॥६६॥ नेशो द्रव्य न चाद्रव्य द्रव्यत्वसमवायत । सर्वदा द्रव्यमेति यदि सन्नेव स स्वत ॥ ६७ ॥ न स्वतः सन्नसन्नापि सत्त्वेन समवायतः। सन्नेव शश्वदित्युक्तो व्याघातः केन वार्यते ॥६८॥ स्वरूपेणासतः सत्वसमवाये च साजे । स स्यात् किं न विशेपस्याभावात्तस्य ततोऽजसा६९ स्वरूपेण सत सत्त्वसमवायेऽपि सर्वदा। सामान्यादी भवेत्सत्वसमवायो विशेषतः ॥ ७० ॥ सत. सतो यथा सत्त्वसमवायस्तथाऽस्तु सः। द्रव्यत्वात्मत्वयोद्धृत्वसमवायोपि तत्त्वत' (१७१ ॥ द्रव्यस्यैवात्मनो घोडु'स्वय सिद्धस्य सर्वदा । नहि स्वतोऽतथामूतस्तथात्वसमवायमाक् ||७२ ॥ स्वय ज्ञले च सिद्धेऽस्य महेशस्य निरर्थक । ज्ञानस्य समवायेन ज्ञत्वस्य परिकल्पन ॥७३॥ तत्स्वार्थव्यवसायात्मज्ञानतादात्म्यमृच्छतः । कथचिदीश्वरस्याऽस्ति जिनेशत्वमसशय ॥४॥ स एव मोक्षमार्गस्य प्रणेता व्यवतिष्ठते । सदेहासर्वविनष्टमोहो धर्मविशेपमाक् ॥ ७५ ॥ ज्ञानादन्यस्तु निर्देह. सदेहो वा न युज्यते । शिवाकोपदेशस्य सोऽभेत्ता कर्मभूभृतां ।। ७६ ।। म्वतत्रत्वे हि समवायस्य " एण्णामाश्रितत्वम् अन्यत्र नित्यद्रव्येभ्य" ·श्रीविद्यानदिस्वामिविरचिता- NP इति क्यमाश्रितत्व स्वय वैशेषिक रिष्टमिति तनविरोधो दोष । तस्या- श्रितत्वप्रतिपादने स्वतत्रत्वविरोधात् । पराश्रितत्व हि पारतव्य तेन स्वातय क्य न प्रतिहन्यते । स्यान्मत न परमार्थत समवायस्याश्रित त्व धर्म ग्यते यतस्तनविरोध स्यात् किंतूपचारात् , निमित्त तूपचारम्य समवायिषु सत्सु समवायज्ञान समवायिशये देशे समवायज्ञानासभवात् परमार्यतस्तस्याश्रितत्वे स्वाश्रयनाशात् विनाशप्रसगात् गुणान्विदिति । तदप्सत् , दिगादीनामप्येवमाश्रितत्वप्रसगात् । मूर्तद्रव्येषु सत्सूपलब्धिलक्ष णाप्राप्तेषु दिग्लिंगस्येदमत पूर्वेणैत्यादिप्रत्ययस्य काललिंगम्य च परत्वा- परत्वान्प्रित्ययस्य सद्भावात् मृतद्रव्याश्रितत्योपचारप्रसगात् । तयाचान्यत्र नित्यद्रव्येभ्य इतिव्याघात नित्यद्रव्यस्यापिदिगादेरपचारादाश्रितत्वसिद्धे। सामान्यस्यापि परमार्थतोऽनाश्रितत्वमनुपज्यते स्वाश्रयविनाशेऽपि विनाशा- भावात् समवायवत्तदिद स्वाम्युपगमविरुद्ध पैशेषिकाणा उपचारतोऽपि समवायस्याश्रितत्व स्वातव्य वा। विच समवायो न सबध सर्वथाऽनाश्रितत्वात यो य सर्वथाऽनाश्रित स स न सबधो यथा दिगादि, थाऽनाश्रितश्च समवाय तस्मान्न सघ इति इहेद प्रत्ययलिंगो य स समवायो न स्यात अयुतसिद्धानामाधार्याघारमतानामपि सबधातरेणाश्रितन भवितव्य सयो- गादेरसभवात् समवायभ्याप्यनाश्रितस्य सवधत्वविरोधात् । स्याटाक्त, समवायस्य धर्मिणोऽप्रतिपत्तौ हेतोराश्रयासिद्धत्व । प्रतिपत्तौ धर्मिग्राहक प्रमाणबाधित पक्षो हेतुश्च कालात्ययापदिष्ट प्रसज्येत । समवायो हि यत प्रमाणात्पतिप्रन्नस्ततएवायुनसिद्धसबधत्व प्रतिपनमयुतसिद्धानामेव सब- धम्य समवायव्यपदेशसिद्धेरिति । तदपि न साधीय , समवायग्राहिणा प्रमाणेनाश्रितस्या समवायस्याविष्वग्भावरक्षणस्य प्रतिपत्तेस्तस्यानाश्रित- स्वाभ्युपगमे चासबधत्वस्य प्रसंगेन साधनात् । साध्यसाधनयोाप्यव्या ·आतपरीक्षा। wwwwwwwwwwwwwwwmmmmmmm पक्मावसिनी परम्य व्याप्याभ्युपगमे तनातरीयकम्य व्यापकाभ्युपगमाय प्रतिपादनात् । नयनाश्रितत्वमसवयत्वेन ब्याप्त दिगादिप्वमिद्ध । नाप्य- नमाविकमनाश्रितम्य कम्पचित्सम्यत्वाप्रसिद्ध विपक्षे वृत्यभावात् तत एव न विरुद्ध । नापि सत्प्रतिपक्ष तम्यानाभितप्यापि सबधत्व यवस्थाप- वानुमानामावादिति न परेपा समवाय सवयोऽस्ति यत प्रतिनियम कम्यचित्वचित्समवायिनि व्यवस्थाप्यते । भातु वा समवाय । किसे योऽनेको वा । यदि सरैकएव समवायोऽभ्युपगम्यते तत्र महेश्वरे ज्ञान समति न पुन वे निगाली देति कपमवबुध्यते । हेनि प्रत्ययादिति चेन तस्येह शारे ज्ञानमिति प्रत्ययायैरममवायहेतुकम्य ग्वातिव्यवच्छे- टेन शकर एव ज्ञानममवायमापनासमर्थत्वात् । नियामकादर्शनाद्धदम्य व्यवस्थापयितुमशचे । ननु च विशेषणभेद एव नियामक सत्तापत् सत्ता हि द्रव्यातिविशेषणमेगा शापि मिद्यमाना दृष्टया प्रतिनियतद्रव्यादिमत्वस्य- वस्थापिका द्रन्य सत् गुण सन् कर्म सदिति, द्वन्यादिविशेषणविशिष्टम्य सत्प्रत्ययस्य द्र यातिविशिष्टम व्यवम्यापकस्वाद तद्व समवायिविशेषण- विशिष्टेहदप्रत्ययाद्विशिष्टसमवायोवशेषणस्य समवायस्य व्यवस्थिते । समवायो हि यदुपउक्षितो विशिष्टप्रत्ययासि यति तत्प्रनिनियमहेतुरेवा भिधीयते ययेद ततुपु पट इति तत्पर विशिष्टहेद प्रत्पपात्ततुष्वेव पटत्य समवायो नियम्यते न परिणादिषु ननाय विशिष्टेहेदप्रत्यय सस्य प्रतिपत्त प्रतिनियतविषय समनुभूयमान पर्यनुयोगाई किमितिमवान् तव प्रतिनियतोऽनुभूयते न पुनरन्योति । तथा तस्य पर्यनुयोगे कम्यचित्स्वेष्टतत्वत्यवम्यानुपपत्ते तद्वयवस्थापक्प्रत्ययस्यापि पर्यनुयोम्य- स्वानिवृत्ते । सुदूरमपि गत्वा यदि कम्यचित्प्रत्ययविशेषस्यानुभूयमानस्य पर्यनुयोगाविषयत्वात् तनम्तत्वव्यवस्थितिरभ्युपगम्यते तदेहशारे ·७० MAHArranhear - श्रीविद्यानंदिस्वामिविरचिता- ज्ञानमिति विशिष्टेहेटप्रत्ययात्प्रमाणोपपन्नात्तत्रै ज्ञान समवायो व्यवति छते न खादिषु, विशेषणभेदात्समवायस्य भेदप्रसिद्धेरिति केचिद्न्युत्प- नवैशेषिका समनुम यतोऽपि न यथार्थवादिन । समवायस्य सर्वथैरत्वे नानासमवायिविशेषणत्वायोगात् सत्तादृष्टातस्यापि साध्यत्वात् । नहि सर्व- थैका सत्ता कुतश्चित्प्रमाणासिद्धा । ननु सत्प्रत्ययाविशेषाद्विशेषलिंगा मावादेवा सत्ता प्रसिद्धवेति चेन । सर्वथा सत्प्रत्ययाविशेपस्यासिद्ध- त्वाद्विशिष्टी गाभावस्य च, क्यचित्सत्प्रत्ययाविशेषस्तु क्यचिदेवैवत्व सत्ताया साधयेत् यथैव हि सत्स'मान्यादेशात् सत्सदिति प्रत्ययस्या विशेषस्तथा सद्विशेषाशात् सत्प्रत्ययविशेषोऽपि घट सन् पट सन्नि त्यादि समनुभूयते । घादिपदार्थ एव तत्र विशिष्टो न सत्तेति चेन्न, एवं घादीनामपि सर्वथैवत्वप्रसगात् । शम्यो हि वक्तु घटप्रत्ययाविशेषादेको घट , तद्धर्मा एव विशिष्टप्रत्ययहेतवो विशिष्टा इति । घटम्यक्त्वे क्वचिद्धास्य विनाशे प्रादुर्भाव वा सर्वत्र विनाश प्रादुर्भावो वा स्यात् । तथा च परस्परव्यागात सद्घटविनाशप्रादुर्भावयो प्रसज्यते इति चेन्न, सत्ताया अपि सर्वयक्त्वे क्म्यचित्तागसत सत्ताया सबधे सर्वम्य सत्सत्तासवधप्रमगात् । तत्समधे वा सर्वस्यासवध इति परस्परन्यात सत्तामबधासधयो सकृत्तदु परिहार स्यात् । प्रागसत पस्यचिदुत्पाट- कारणसन्निधानानुत्पद्यमानस्य सबध , परस्य तदभावात् सबधाभाव इति प्रागुतदोपाऽप्रसगे घरस्यापि क्वचिदुत्पादक्कारणभावादुत्पादस्य धर्मस्य सद्भावे घटेन सपथ चित्तु विनाशहेतूपादानाद्विनाशस्य भावो घटस्य तेनासवध इनि कुत परोक्तदोपप्रसग.। सयक्त्वेऽपि घटस्य तद्धर्माणामुत्पादाटीना स्वकारणनियमाद्देशालागारनियमोपपत्ते । न्ह्यु. त्पाटात्या धर्मा घटादनर्यातरमता एव, सताधर्माणामपि तदनयाँतरत्वप्र- ·आतपरीक्षा। ७१ सगात् । तेषां ततोऽनिरत्वे घटाटुत्पादादीनामर्थातरत्व प्रनिपत्तत्य । तथाच स एव विशिष्धा न घट इति कथ न घटैकत्वमापयते । ननु घटस्य नित्यत्वे क्थमुत्पा-दयो धर्मा नित्यस्यानुत्पादाविनाशधर्मक्त्वा- दितिचेत् तर्हि सत्ताया नित्यत्वे क्यमुत्पद्यमानरर्थे सघ प्रमज्यमान- श्चेति चिंत्यता | स्वारणवशादुत्पद्यमाना भज्यमानाचार्या शश्वदव स्थितया सत्तया सबध्यते न पुन शधदवास्थितेन घटेन स्वकारणसाम यादुत्पादादयो धर्मा सबध्यत इति स्वदर्शनपक्षपातमात्र । घटम्य सर्व- गतत्वे पदार्थातराणामभावापत्तेरत्पादादिधर्मकारणानामप्यप्तभवात् कयमु- त्पादादयो धर्मा स्युरितिचेत् सत्ताया सर्वगतत्वेऽपि प्रागमावादीनां क्वचिदनुपपत्ते क्यमुत्पद्यमानै प्रभज्यमानैश्चार्थे सषध सिध्येत् । प्रागभावाभावे हि क्थ प्रागसत प्रादुर्भवत सत्तया सबध , प्रध्वंसाभा- वाभावे हि कथ विनश्यत पश्चादमत सत्ताया समधाभाव इति सबै दुरवबोध । स्यान्मत सत्ताया स्वाश्रयवृत्तित्वात्स्वाश्रयापेक्षया सर्वगत- त्व न सापदार्थापेक्षया सामान्यादिषु प्रागभावादिषु च तदृत्यभावात् । तनाबाधितस्य सत्मत्यस्यामाराव्यादिप्वेव तन्नुमवादिति, तदपि स्वगृहमान्य । घटस्याप्येवमवाधित स्टप्रत्ययोत्पत्तिहेतुप्वेव स्वाश्रयेषु भावात् न सर्वपदार्थ यापित्व पदार्थातरेषु घटप्रत्ययोत्पत्त्यहेतुपु तदमा- पानिति वक्तु शक्यत्वात् । नन्वेसे घट कयमतरालवर्तिपटाधान् परि हत्य नानाप्रदेशेषु विष्ठेपु मिनेषु वर्तते युगपदिति चेत् कथमेश सत्ता सामा यविशेषसमवायान् प्रागयावादीश्च परिहत्यद्व्यादिपदार्यान् सकलान सत्याप्नेतीति समान पर्यनुयोग । तस्या स्वयममूर्तत्वात्रे नचित्प्रतिपाता- भावाददोष इति चेन् तर्हि घटस्याप्यनभि यत्तिमूर्त केनचित्प्रतिनधामा- वात्मर्वगतत्वे को दोष । सर्वत्र घटप्रत्ययप्रसग इति चेत् सत्ताया सर्व ·७२ w श्रीविद्यानदिस्वामिविरचिता- गतत्वे सर्वत्र सत्प्रत्यय किं न स्यात् । प्रागभावादिषु तस्यास्तु तिरो धानान्न सत्प्रत्ययहेतुत्वमिति चेत् घटस्यापि पदार्यातरेषु तत्तिरोधानाद्ध- टप्रत्ययहेतुत्व माभूत् । न चैव सर्व सर्वत्र विद्यते इति पदत साख्यस्य किंचिद्विरुद्ध बाधकाभावात् तिरोधानाविभावाम्या स्वप्रत्ययाविधानस्य कवि स्वप्रत्ययविधानस्याविरोधात् । विच घटादिसामान्यस्य घटादिव्यक्तिप्व- भिन्यतस्य तदतराले चानभिन्यत्स्य घटप्रत्ययहेतुत्वाहेतुत्वे स्वयमुररी कुर्वाण क्थ न घरस्य स्वव्यमकदेशेऽभिव्यक्तस्यान्यन चानभिन्यत्तस्य घटप्रत्ययहतुत्वाहेतुत्वे नाभ्युपगच्छत्तीति स्वेच्छाचारी । स्यान्मत नानाघट सद्धिनदेशतयोपलम्यमानत्वात् पटकटमुकुनादिपदार्थातरवदिति,तर्हि नाना सत्तायुगपद्बाघकाभावे सति भिन्नदेशद्रत्यादिष्पल म्यमानत्वात् तद्वदिति दर्श नातरमायात यायस्य समानत्वात् । नहि विभिन्न देशेषुघटपटादिषु युगपत्स स्वोपलमोऽसिद्ध सतोऽमी घटादय इति प्रतीतरबाधितत्वात् । व्योन्नानाति कोऽयहेतुरितिचेन, तस्य प्रत्यक्षतोमिनदेशतयाऽतींद्रियस्य युगपदुपलभामा- वात् । परेषा युगपदिनदेशाकाशनिंगशब्दोपलभासभवाच नानुमानतोऽपि मिनदेशतया युगपदुपलमोऽस्ति यतस्तेनानैवातिक्त्व हेतोरभिधीयते । नानादेशाकाशलिंगशब्दाना नानादेशम्यपुरुष श्रवणादाकाशस्यानुमानात् युमपन्दिरदेशतयोपल्मस्य प्रसिद्धावपि न तेन व्यभिचार साधनस्य तस्य प्रदेशभेदानानात्वसिद्धे । नि प्रदेशम्य युगपद्भिनदेशकालसाल- मूर्तिमद्रव्यसयोगानामनुपपत्तरेक्परमाणुगनवेय सत्ता स्वतर पदार्थ सिद्ध पदार्थधर्मत्वेन प्रतीयमानत्वादसत्त्ववत् । ययैव हि घटस्थासत्व पटस्या- सत्वमिति पदार्थधर्मतया प्रतीयमानत्वान्नासन्न सतर पदार्थ तया घरस्य सत्त्व पटस्य सत्वमिति पदार्थधर्मत्वेनोपलभ्यमानत्वात्सवमपि सर्वया विशेषाभावात् । सर्वर घट सन् पट सन् इति प्रत्ययस्याविशेषादेक ।

·आप्तपरीक्षा। सत्त्व पार्थपर्मत्वेऽपीतिचेत् तर्हि सर्वत्रासनिति प्रत्ययम्याविशेषाद्भावपर- तरत्वेऽप्येक्मसत्वमम्युपगम्यता! प्रागसत्पश्चादसदिनरनेतरदमदत्यतमस- दिति प्रत्ययविशेषात् प्रागसत्वपश्चादसत्त्वेतरेतरामचात्यतामत्वमेटसिद्धे- मैकमसत्वमिति चेत् नव विनाशात्पूर्व सत्व प्राक्सत्व, स्वसदामादुर तर सच्च पश्चात्सत्व, ममाननातीययो केनचिद्रूपेणेतरेतरप्रसत्चमितरेतर- सत्व, कालरयेऽप्यनाघनतम्य सत्वमत्यतसम्वमिति सवभेद विं नानु मन्यते सत्प्रत्ययम्यापि प्राक्कालादितया विशेषसिद्धांधकामावात् । ययाचासत्वम्य सर्वथैरत्वे क्वचित्कार्योत्पत्तौ प्रागभावविनाशे सर्वत्राभाव- विनाशप्रसगात् न किंचित्प्रागसदिति सर्वकार्यमनाटि म्यात् न किंचि- स्पश्चादमदिति तदनत स्यात् न घचित्किंचिदसनिति सर्व सर्वात्मक म्यान्न चिदत्यतमसनिति सर्व सर्वत्र सा प्रसज्येतेति माधम्मपि तथा सन्चैकत्वे समानमुपलभामहे क्म्यचित्प्रध्यसे सश्वाभावे सर्वत्र सत्वाभावप्रसगात् न किंचित्कुतश्चित्प्राक् सत् पश्चात्सद्वा नापीतरनेतर- सत् स्यात् अत्यतमद्वेति सर्वशन्यतापत्तिर्दु शक्या परितु । ता परि- निहीपंता सत्वम्य भेदोऽभ्युपगतव्य इति ना सत्ता सर्वथासिध्येदसत्ता वत्तानत पर्यायतोपपत्ते । स्यान्मतिरेषा ते कम्यचित्कार्यस्य प्रध्वसेऽपि न सत्ताया प्रश्वसस्तम्या नित्यत्वात् पदार्यानरेषु सत्प्रत्ययहेतुत्वात् प्राकालातिविशेषणभेटेऽप्यभिन्नत्वात् सर्वथा शून्यता परिहरतोऽपि सत्ता नतपर्यायनानुपपत्तिरिति सापि न साघीयसी, कस्यचित्कार्यम्योत्पादेऽपि प्रागमावस्याभावानुपपत्तिप्रसगात् तस्य नित्यत्वात पायर्यातराणामुत्पत्ते पूर्व प्रागमावम्य स्वप्रत्ययहेतो सद्भावसिद्धे समुत्पनैकार्यविशेषणतया विनाशव्यवहारेऽपि प्रागभावम्याविनाशिना नानानुत्पन्नकार्यापेक्षया विशे- पणमेटेपि भेटावदेकलानिधान नेतmami ·श्रीविद्यानदिस्वामिविरचिता- पटम्य प्रागभाव इत्यादि विशेषणमेदेऽप्यमावो मियते घटस्य सता पटस्य सत्तेत्यादिविशेषणभेदेऽपि सत्तावत् । ननु प्रागभावस्य नित्यत्वे कायो- सत्तिनम्यातस्य सत्मनियधरत्वात्तदप्रतिस्थाले प्रागपि कार्योत्पत्ते कार्यम्यानादित्वप्रसग इतिचेत् तर्हि सत्ताया नित्यत्वे कार्यस्य मध्यसो न स्यात् तम्यास्तत्प्रतिपकत्वात् तत्प्रतिवधरत्वे प्रध्वमात् प्रागपि प्रश्वपप्रसगात् कार्यस्य स्थितिरेव न स्पात, कायसत्ता हि प्रध्वसात प्राक् प्रध्यारय प्रतिपातिकेति कार्यस्य स्थिति सिद्धनान्यया । यदि पुनर्भवत्प्रसकारणसन्निपाते कार्यस्य मतान प्रायस प्रतिभाति सत पूर्व तु बलवद्विनाशकारणाभावात प्रवस प्रतिवनात्येव ततो न मागपि प्रध्वसप्रसस, इति मत तदा पलयदुत्पादककारणोपधानात, कार्यस्योत्पाद प्रागभाव सन्नपि न विरुणद्धि कार्योत्पादनात्पूर्वे तदुत्पादक कारणामावात् त विरणद्धि ततो न प्रागपि कार्योत्पत्तिर्यन कार्यस्याना- दिवप्रसग, इति भागमायस्य सर्वदा समावो मयता सत्तावत् । तथाचैक एव सर्वत्र प्रागभावो व्यवतिष्ठते । प्रध्वमाभावश्च न प्रागभावादीतरभूत म्यात कायविनाशविशिष्टस्य तस्यैव प्रध्वमामाव इत्यभिधानात् सस्यै तरेतर यातिविशिष्टस्यैतरेतराभावाभिधानवत् । ननु व कार्यस्य विनाश एव प्रध्वमाभावो न पुनस्ततोऽन्य येन विनाशविशिष्ट पावसामाव इत्यभिधीयते नापीतरेतरल्यावृत्तिरितरतराभावादन्या येन तथा विशिधम्येतरेतरामावामिधानमिति चेत् नहींदानी कायस्योत्पादएव प्रागभावाभावम्ततोऽतिरस्यासमवात् क्य तेन कायेम्य प्रतिवध मिध्ये कार्योत्पादात्मागमाामावस्यायौतरले प्रागेव कार्योत्पाद म्यान् शश्वद- भावाभावे शश्वत्सद्भाववत् । नान्यवाभावस्याभावोऽन्यदैव मावस्य सद्भाव इति अभाशभासदाक्यो कालभेदो युक्त मर्वनाभागमावस्यैव ·आप्तपरीक्षा। ७५ भावसद्भावप्रसिद्ध भावाभावस्थामावप्रसिद्धिवत् तथा च कार्यसद्भाव एक तभावामात्र कार्यामाव एव च तद्धावस्याभाव इत्यमावविनाशकद्भाव विनाशप्रमिद्धे न भावामावौ परसरमतिशयाते यनस्तयोर यतरस्यैवेक्त्व नित्यत्वे नानात्वानित्यत्वे वा व्यवतिष्ठते । तदनेनासत्वस्य नानात्वम नित्यत्व च प्रतिमानता सत्वस्यापि तत्प्रतिज्ञातयमिति कथचित्सत्तैका सदिति प्रत्ययाविशेषात् । क्यचिन्नेका प्रासरित्यादि सत्प्रत्ययभेदात् । कथचिन्नित्या सैवेयमत्तेतिप्रत्यभिज्ञानात् क्वचिदनित्या कालभेदात् पूर्वसत्ता पश्चात्सत्तेति सत्प्रत्ययभेदात् सकलबाधरामावादनुमतव्या तत्प्रतिपक्षभूनाऽमत्तावत् । तन समवायिविशेषणविशिष्टेहेद प्रत्ययहेतु स्वात् समवाय समवायिविशेषप्रनिनियमहेतुर्द्रव्यादिविशेषणविशिष्टसत्त त्ययहेतुत्वाद्रव्यादिविशेषप्रतिनियमहेतुसत्तावदितिविपमउपन्यास सत्ताया नानात्वसाधनात् तद्वत्समवायस्य नानात्वसिद्ध सोऽपि हि क्य विदेक एव इहेदप्रत्ययाविशेषात् । कयचिदनेक एव नानासमवायि विशिष्टेहेदप्रत्ययभेदात् । क्यचिन्नित्य एव प्रत्यभिज्ञायमानत्वात् । क्यचिदनित्य एव कालमेटेन प्रतीयमानत्वात् । नचैत्राधिकरणे पर- स्परमेकत्वानेश्त्येनित्यत्वानित्यत्वे वा विरुद्धे, सकलबाधकरहितत्वे सत्युपलम्यमानत्वात् क्यचित्सत्वासत्ववत् । यदप्यम्यधायि सत्त्वासत्वे नैत्र वस्तुनि सकृत्सभवतस्तयो विधिप्रतिषेधरपत्वात् । ययोविधिप्रति षेधरूपत्व ते नैकर वस्तुनि सत्सभवतो यथा शीतत्वाशीतत्वे । विधि प्रतिपेपरूपे च सत्वासत्वे तस्मानकावस्तुनि सासभवत इति । तदप्यनुपपन वस्तुन्येनाभिषेयत्वानभिधेयत्वाम्यां सकृत्समवद्भया व्यभिचारात् । कस्यचित्स्वाभिधायकाभिधानापेक्षया अभिधेयत्वमन्या मिधायकाभिधानापेक्षया चानाभिषेयत्व सदुपलम्यमानमवाधितमेपना-- । ।

·Anm ~~ श्रीविद्यानदिस्वामिविरचिता- भिधेयत्वानाभिधेयत्वयो सकृत्समव साधयतीत्यम्यनुज्ञाने स्वरूपाद्य- पेक्षया सत्व पररूपाद्यपेक्षया चासत्व निधिमनुभूयमानमेक्न वस्तुनि सत्वासत्वयो सत्समव किं न साधयेत् विधिप्रतिपेपरूपत्वाविशेषात् । स्थचिदुपलम्यमानयोर्विरोधानवकाशात् येनैव स्वरूपेण सत्व तेनैवासत्व मिनि सर्वथाऽर्पितयोरेव सत्वासत्वयोर्युगपदेकन विरोघसिद्धे । क्य- चित्सत्वासत्वयोरेकन वस्तुनि सकृत्प्रसिद्धौ च तद्वदेवत्वानेवत्वयोनित्य- स्वानित्यत्वयोश्च सकृदेवत्र निर्णयान्न विचिद्विप्रतिषिद्ध समवायस्यापि तथा प्रतीतरनाधितत्वात् । सक्त्वेि महेश्वर एव ज्ञानस्य समवायाद्- वृत्तिर्न पुनराकाशादिप्विति प्रतिनियमस्य नियामक्मपश्यतो निश्चयासम वात् । न चापाशातीनामचेतनता नियामिका चेतनात्मगुणस्य ज्ञानस्य चेतनात्म येव महेश्वरे समवायोपपत्तरचेतनद्रव्यगगनादौ तदयोगात ज्ञानस्य तद्गुणत्वाभावादिति वक्त युक्त, शमोरपि स्वतोऽचेतनत्वप्रति ज्ञानात् खादिभ्यस्तस्य विशेषासिद्धे । स्यादाक्त नेश्वर स्वतश्चेतनोऽ- चेतनो वा चेतनसमवायात्त चेतयिता खादयस्तु न चेतनासमवायाचेत यितार कदाचिदतोऽस्ति तेभ्यस्तस्य विशेष इति । तदप्यसत् । स्वतो- महेश्वरस्य स्वम्पानवधारणानि स्वरूपतापत्ते । स्वय तस्यात्मरूपत्वान्न स्वरूपहानिरितिचेन, आत्मनाऽप्यात्मत्वयोगादात्मरूपत्वेन व्यवहारोपणमात् सतोऽनात्मत्वादात्मरूपस्याप्यसिद्धे । यदि पुन स्वय नात्मामहेशो नाप्यनात्मा केवलमात्मत्वयोगादात्मेति मत तदा स्वत मिसौ स्यात् । द्वन्यमिति चेन्न, द्रयत्वयोगान्य यवहारवचनात् स्वतो द्रव्यस्वर पेणापि महेश्वरस्या यवस्थिते । यदि तु न स्वतोऽमो द्रय नाप्यद्रव्य द्रव्यत्वयोगाद्रयमिति प्रतिपाद्यते, तदा न स्वय द्रव्य स्वरूपस्याप्य भावात् किस्वरूप शमुवेदिति वक्य । सनेव स्वयमसाविति चेन्न, - ·आप्तपरीक्षा। त्तर सत्वयोगत्सन्निति व्यवहारसाधनात् स्वत सद्रूपम्याप्रसिद्धे । अथ न स्वत सन्न चासन् सत्वसमवायात्तु सन्नित्यभिधीयते तता व्याघातो दुरु- स्यात् सत्वासत्वयोरन्योन्यव्यवच्छेदरूपयोरेक्तरस्य प्रतिपेयेऽ न्यतरस्य विधानप्रमगात् उभयप्रतिपेधस्यासमवात् । क्थमेव सर्वथा सत्वासत्वयो स्याद्वातिमि प्रतिपेधे तेषा व्याघातो न भवेरितिचेन, ते क्यचित्सत्त्वासत्त्वयोर्विघानात् । सर्वथा सत्त्वासत्ते हि क्यचित्स त्त्वासत्त्वत्यवच्छेदेनाभ्युपगम्यते सर्वथा सत्वस्य कयचित्सत्वस्य व्यर च्छेदेन व्यवस्थानात् । अमत्वम्य च क्यचित् सत्वन्यवच्छेदेनेति सर्वथा सत्वस्य प्रतिषेधे क्यचित्सत्वस्य विधानात् । सर्वथा चासत्वम्य निषेधे क्यचिदसत्वम्य विधिरिति क्थ सर्वया सत्वासत्वप्रतिषेधे स्याद्वादिना व्यापातो दुरुत्तर स्यात् सर्वयकातवादिनामेव तस्य दुरत्तरत्वात । एतेन द्रव्यत्वादन्यत्वयोरात्मत्वानात्मत्वयोश्चेतनत्वाचेतनत्वयोश्च परस्परव्यवच्छे दरूपयोयुगपत्प्रतिषेधे व्यापातो दुम्त्तर प्रतिपादित तक्तरप्रतिषेधे - न्यतरस्य विधेरवश्यभावात् उभयप्रतिषेधम्यामभवात् क्यचित्सत्वा- सत्वयोवैशेषिकैरनभ्युपगमात् । किं च स्वरूपेणासनि महेश्वरे सत्वसमवाये प्रतिज्ञायमाने ग्वावुने सत्वसमवाय परमार्थत किन भवेत् म्वरूपेणासत्वा- विशेषात् । साबुनम्यामावान्न तन सत्वसमवाय पारमार्थिक सद्वर्गे द्रव्यगुणकर्म क्षणे सत्वसमवायसिद्धे महेश्वर एवात्मद्रव्यविशेषे सत्व समवाय इति च स्वमनोरथमान, स्वरूपेणामत कम्यचित्सतर्गत्वासिद्धे । स्वरूपेण सति महेश्वरे सत्वसमायोपगमे सामा यादावपि सत्व समवायप्रसग स्वरूपेण सत्वाविशेषात् । यथैव हि महेश्वरस्य स्वरूपत सत्व वृद्धवैशेषिकैरिप्यते तथा पृथि याटिद्रव्याणा रूपादिगुणाना- मुत्क्षेपणादिकर्मणा सामा विशेषसमवायाना च प्रागमावादीनामपीप्यत ·श्रीविद्यानदिस्वामिविरचिता-- एव तथापि धचिदेव सत्वसमवायसिद्धौ नियमहेतुर्वक् य । सत्सदिति ज्ञानमत्राधित नियमहेतुरितिचेन, तस्य सामान्यादिष्वपि भावात् । यथैव हि द्रव्य सत् गुण सन् धर्म सदिति ज्ञानमबाधितमुत्पद्यते तथा सामा- न्यमस्ति विशेषोऽस्ति समवायोऽस्ति प्रागभावादय सतीति ज्ञानमप्यवा- धितमवेति सामान्यादिमागभावादितत्वास्तित्व अन्यथा तद्वादिमि कयमम्यु- पगम्यते । तत्रास्तित्वधर्मसद्भावालस्तीति ज्ञान न पुन सत्तासबधादनवस्था प्रसगात् सामान्ये हि सामान्यान्तर परिकल्पनायामनवस्था स्यात् परापर सामान्यकल्पनात् । विशेपेषु च सामान्योपगमे मामान्यज्ञानात् विशेषानुप- लमादुमयतद्विशेषस्मरणाञ्च क्स्यचिदवश्यभाविनि सशये तव्यवच्छेदार्थ विशेषातरकल्पनानुषग पुनस्तनापि सामान्यक्ल्पनेऽवश्यमानी सशय सति तस्मिंस्तद्वयवच्छेदाय तद्विशेषातरकल्पनायामनवम्थाप्रसगात् परा- परविशेपसामान्याल्पनम्यानिवृत्ते , सुदूरमपि गत्वा विशेपेषु सामान्यानभ्यु पगमे सिद्धा सामान्यरहिता विशेषा । समवाये च सामान्यस्यासमव प्रसिद्ध एव तस्यैकत्वात् सभवे चानवस्थानुपगात् समवाये सामान्यस्य समवायांतरकल्पनादिति न सामान्यादिषु सदिति ज्ञान सत्ता निधन माध्यमानत्वात् । तथा प्रागभावादिप्वपि सत्तासमवाये प्रागभावादित्वविरो धात् न सत्तानियधनमस्तीतिज्ञान । ततोऽस्तित्वधर्मविशेषणसामर्थ्यादेव तत्रम्तीति ज्ञानमभ्युपगतव्य । अन्ययाऽस्तीति व्यवहारायोगादिति केचि द्वैशेषिका समभ्यमसत ताश्च पर प्रतिक्षिपति । सामा यादिषूपवरित सत्वाभ्युपगमात् मुस्यसत्वे बाधसद्भावान्न पारमार्थिकसत्व सत्तासत्र धादियाऽस्तित्वधर्मविशेषणवलादपि समान्यते, सत्ताव्यतिरेकेणास्तित्वधर्म माहकममाणामावात् । अन्ययास्तित्वधर्मेप्यस्तीति प्रत्ययादस्तित्वातरपरि- सनायामनवम्यानुषगात् । तत्रोपचरितम्यास्तित्वम्य प्रतिज्ञाने सामान्या ।

·आप्तपरीक्षा। दिष्वपि तदुपचरितमस्तु मुरये वाधक्सद्भावात् सर्वत्रोपचारम्य मुरया धक्सद्भापादेवोपपत्ते । प्रागमावादिष्वपि मुख्यास्तित्वत्राघकोपपत्तेरुपचारत एवास्तित्वव्यवहारसिद्धरिति तेषा द्रव्यादिप्वपि सदितिज्ञान सत्तानिबधन कुन सिध्येत् तम्यापि वापरमद्भावात् । तेषा स्वरूपतोऽसत्वे सत्वे वा सत्ता सबधानुपपत्ते । स्वरूपेणासत्सु द्रव्यादिषु सत्तासमधेऽतिप्रमगस्य माधकस्य प्रतिपादनात् । स्वरूपत सत्सु सत्तासमधे अनवम्यानस्य बाधकस्योपनि पातात् सत्ता सवधेनापि सत्सु सत्व पुन सत्तासबन्धपरिसस्सनप्रसगात् तस्य वैयर्यात् अपरिकल्पने स्वरूपत सत्स्वपि तत एव सत्तासबधपरि क्ल्पन माभूत् । ननु स्वरूपत सत्वादसाधारणात् सत्सदित्यनुवृत्तिप्रत्यय- स्थानुपपत्ते द्रयादिपु तन्निवधनस्य साधारणसत्तासबधस्य परिकल्पन न व्यर्थमिति चेन स्वरूपसत्वादेव सदृशात्सदिति प्रत्ययस्योपपत्ते । सदृशे- तरपरिणामसामादेव द्रव्यादीनां साधारणासाधारणसत्वनिवधनम्य सत्त त्ययस्यपटनात् । सर्वयाऽयौतरभून सत्तासनधसामर्थ्यात्सदिति प्रत्ययस्य साधारणस्यायोगात् । सत्तावत्य सत्तावान्गुण सत्तावत्कर्मेति सत्तास बधस्य प्रत्ययस्य मसगात् न पुन सद्रव्य सन् गुण सत्त्मेति प्रत्यय स्यात् । नहि घटा सवधाद्गवि घटेति ज्ञानमनुभ्यते घटावान्निति ज्ञानस्य तत्र प्रतीते । यष्टिसवधात्पुरुषोयष्टिरिति प्रत्ययदर्शनात्तु सत्तासचवाच्या- दिपु मत्तेतिप्रत्यय स्यात् भेदेऽभेदोपचारात् न पुन सदिति प्रत्ययस्तथा चोपचारात् द्रव्यादीना सत्ताव्यपदेशो न पुन परमार्थत सियेत् । स्यान्मत सत्तासामान्यवाचास्यास्य सत्ताशब्दस्येव सच्छ(म्यापि सद्भावा सवधात्सति द्रव्यगुणकर्माणीति व्यपदिश्यते भावस्य भाषवदमिघायिनापि शब्देनाभिधानप्रसिद्ध विपाणी कमान् प्रतिवालधिरिति गोवलिंग- मित्यादिवत् विपाण्यादिवाचिना शब्देन विपाणित्वादेर्भावस्याभिधानादिति ।

·श्रीविधानदिस्यामिविरचिता- तदप्यनुपपन्न । तथोपचारादेव सत्प्रत्ययप्रसगात् पुरपे यटिसघाष्टि रिति प्रत्ययवत् । यदि पुनर्यष्टिपुस्पयो सयोगात्पुरषो यपिरिति ज्ञान- मुपचरित युक्त न पुनर्द्र यादौ सदिति ज्ञान तन सत्वस्य समवाया- दिति मत, तदवयवेप्ववयविन समवायादवयवियपदेश स्यात् न पुनर- क्यवन्यपदेश । द्रव्ये च गुणम्य समवायाद्गुणत्यपदेशोऽस्तु रियासम वायलियाव्यपदेशस्तथा च न काचिदषयविप्ववयविप्रत्यय गुणनि गुणिप्रत्यय क्रियावतिक्रियावत्प्रत्ययश्चोपपद्यतेति महान् व्याघात पदार्थी- तरभूतसत्तासमवायवादिनामनुपज्येत तदेव स्वत सत् एरोधरम्य सत्वसम- पायोऽभ्युपगतन्य क्थचित्सात्मतया परिणतस्यैव सत्वसमवायस्योपपते । अन्यथा प्रमाणेन बाधनात् स्वय सन सत्वसमवायेऽम्य च प्रमाणप्रसिद्ध । म्वय द्रव्यात्मना परिणतस्य द्रन्यत्वममवाय । स्वयमात्मरूपतया परि- णतस्यात्मत्वसमवाय । स्वय ज्ञानात्मना परिणतम्य महेश्वरस्य ज्ञान समवाय इति युक्तमुत्पश्याम स्वय नीडात्मनोनीलसमवायवत् न हि. कश्चिन्तयापरिणतम्तयात्वसमवाय मागुपलभ्यतेऽतिप्रसगात् तत प्रमाण वलान्महेश्वरस्य सत्वदन्यत्वात्मत्ववत् स्वय ज्ञत्वप्रमिद्धे नस्य समवायात् तम्य ज्ञत्वपरिकल्पन न कचिदर्थ पुष्णाति । व्यवहार पुष्णातीति चेन्न, झें प्रसिद्ध ज्ञव्यवहारस्यापि स्वत प्रसिद्ध । यम्प हि योऽर्थ प्रसिद्धो स तत्र तद्व्यवहार प्रवर्तयन्नुरलव्यो यया प्रसिद्धा- काशात्माआशे तद्व्यवहारप्रसिद्धो, ज्ञश्च कश्चित्तरमात् तद्व्यवहार प्रवर्तयति । यदि तु प्रसिद्धेऽपि ने सत्यसमवायपरिकल्पनमज्ञन्याच्छे. दामिन्यने तगप्रसिद्धेऽप्यारशेऽनाकाश यवच्छेनार्यमायशवममवायए- रिकल्सनमिभ्यता । तम्यैकत्वाकागत्वामभवात्सम्यनिश्चयाटवाकार- न्यवहारप्रवृत्ती, जेणीचरे स्वरूपनिश्चयाविनयवहारोऽनु नि तन ज्ञान- ·आतपरीक्षा। ८१ Wom M समवायपरिकल्सनया, ज्ञानपरिणामपरिणतो हि ज्ञ प्रतिपादयितु शक्यो नार्थीतरभूतज्ञानसमवायेन ततो ज्ञानसमवायवानेवेह सिध्येत् न पुनाता । नह्यांतरभूते ज्ञाने समुत्सने ज्ञाता, स्मरणे म्मर्ता, भोगे च मोचेति तत्पा तीतिम दर्शन सदात्मना परिणतम्यैर तथान्यपटेश प्रसिद्ध प्रिनीतिबलाद्धि तत्त्व व्यवस्थापयतो यद्यया निर्वाय प्रतीयति तथैव व्यवहरतीति प्रेक्षा पूवकारिण स्युर्नान्यथा। ततो महेश्वरोऽपि ज्ञाता व्यवहर्त यो ज्ञातृस्वरूपेण प्रमाणत प्रतीयमान वात् । यद्येन स्वरूपेण प्रमाणत प्रतीयमान तत्तथा व्यवहर्तन्य, यथा सामान्यादिस्वरूण प्रमाणत प्रतीयमान सामान्यादि। ज्ञातृस्वरूपेण प्रमाणन प्रतीयमानश्च महेश्वरम्ततोज्ञातेति व्याहर्तन्य इति । तदर्थमर्थातरम्तज्ञानममवायपरिकपनमनर्यक्रमेव तदेव प्रमाण वला- स्वार्थत्यवसायात्म ज्ञाने प्रपिद्धे महेश्वरस्य ततो मेरैकातनिरापरणे च कथचित्स्वार्थव्यवसायात्मकनानाभेदोऽम्युपगत य कयचित्तादात्म्यस्यैव ममवायस्य व्यवस्थापनात् । तपाच नानि विवादो नार्थे जिनेश्वरस्यैव महेश्वर इति नामग्णात्स्यचित्म्वार्थत्यवसायात्मज्ञानतादात्म्यमृच्छत पुरुषविशेषस्य निनेश्वरत्वनिश्चयात् । तथा च स एव हि मोक्षमार्गस्य- प्रणेता व्यवतिष्ठते सटेहले धमविशेषत्वे च सति सर्वविनष्टमोहत्वात् यन्तु न मोक्षमार्गस्य मुख्य प्रणेता स न सदेहो यथा मुक्तात्मा धर्म- विशेषमाम्वा यथाऽतकृत्येवटी। नापिअसर्वविन्नष्टमोहो यथा रय्यापुस्प । सदेहल्ले धर्मविशेषत्वे च सति सर्वविनष्टमाहेश्च निने धरम्तम्मान्मोक्षमा- गेम्य प्रणेता व्यवतिष्ठत एव । म्वार्थव्यवसायात्मज्ञानात् सर्वयाऽयतिर मूतस्तु शिव सदेहो निर्देहो वा न मोक्षमागोदेशस्य कर्ता युज्यते कर्मभृताममेतृत्वात् । यो य मम्मृतामभेत्ता स स न सर्वविनष्टमोहो यथाऽऽकाशादिरभन्योवा सप्तारी चात्मा, कर्मभृतामभेचा च शिव ·श्रीविधानदिस्वामिविरपिता- परैरुपेयते तस्मात सर्वविनष्टमोह इति साक्षान्मोक्षमागोपदेशम्य क न भवेत् निरस्त च पूर्व विस्तरतस्तस्य राधकर्मभिरस्टत्व पुरुषविशे पस्येत्यल विस्तरेण प्रागुचार्यस्यैपानोपसहारात् । यथा धरस्य मोक्षमागापदेशित्व न प्रतिष्ठामियति तथा कपिठस्यापीत्यतिदिश्यते । एतेनेव प्रतिट्यूढ. कपिलोऽप्युपदेशकः । ज्ञानादातरत्वस्याऽविशेपासर्पथा स्वत ॥ ७७ ॥ ज्ञानससर्गतो ज्ञत्वमज्ञस्यापि न तत्त्वतः । ध्योमवञ्चेतनस्यापि नोपपद्येत मुक्तवत् ।। ७८॥ " कपिल एव मोक्षमार्गस्योपदेशक शर्मविपाकाशयाना भत्ता रजस्तमसोस्तिरस्करणात् । समस्ततत्त्वज्ञानवैराम्यसपन्नो धर्मविशेपैश्चर्य- योगी प प्रष्टसत्वस्याविर्भावात् विशिष्टदेहत्वाच । न पुनरीश्वर- स्तस्याकाशस्येवाऽशरीरस्य ज्ञानेच्छामियाशक्त्यसभवात् मुक्तात्मवत् । सदेहस्यापि सदा क्रेशकर्मविपाकाशयरपरामृष्टत्वविरोधात् । धर्मविशेष सद्भावे च तस्य तत्साधनसमाधिविशेषस्यावश्यभावात् तनिमित्तस्यापि ध्यानधारणाप्रत्ययाहारप्राणायामासनयमनियमक्षणस्य योगांगस्याम्यु पगमनीयत्वात् । अयया समाधिविशेषासिद्धर्धर्मविशेषानुत्पत्ते नाय- तिशयलक्षणैश्वर्यायोगादनीश्वरत्वप्रसगात् । सत्त्वप्रकर्षयोगित्वे च स्य चित्सदामुक्तस्यानुपायसिद्धम्य साधकप्रमाणामावादिति " निरीश्वरसास्थ्य वादिन प्रचक्षते । तेषां कपिलोऽपि तीर्थकरत्वेनाभिप्रेत प्रकृतेनैवेश्वरस्य मोक्षमार्गापदेशित्वनिराकरणेनैव प्रतिव्यूद प्रतिपत्तव्य , स्वतन्तस्यापि ज्ञानादातरत्वाविशेषात्सर्वज्ञत्वायोगात् । सर्वार्थज्ञानप्तसर्गात्तस्यतित्व परिकल्पनमपि न युक्तमाकाशादेरपि सर्वज्ञत्वप्रसगात् तथाविध नानपरिणामाश्रयप्रधानससर्गस्याविशेषात् । तदविशेपेऽपि कपिल एव ·आप्तपरीक्षा। सर्वतश्चेतनत्वान्न पुनराक्पशातिरित्यपि न युज्यते । तेषा ( कपिला- नामते ) मुक्तात्मनश्चेनत्वेऽपि ज्ञानससर्गत सर्वज्ञत्वानभ्युपगमात् । मवीनसमाधिसप्रजातयोगकालेऽपि सर्वज्ञत्वविरोधात् । स्यान्मत, न मुक्तस्य ज्ञानसमर्ग सभवति तस्य सप्रज्ञातयोगशाले एवं विनाशात् । सदा द्रष्टु (पुरुषस्य ) स्वरूपेऽवस्थानमिति" पचनात् । मुक्तम्य तु सस्कारविशेषस्यापि विनाशात् । असप्रनातम्यैव सस्कारविशेषता- वचनात् । चरितार्येन ज्ञानातिपरिणाम येन प्रधानेन समर्गमानेऽपि मुक्तात्मान प्रति तस्य नष्टत्वात् समात्मिानमेव प्रत्यनष्टत्ववचनात् । न कस्लिम्य चेतनस्य म्वरूपस्य ज्ञ नमसर्गात्सर्वज्ञत्वाभावसाधने मुक्तात्मा दाहरण तर ज्ञानमसर्गम्यासमवारिति । ताप्यसार । प्रधानस्य सर्व गतस्यानवस्य ससर्गविशेषानुपपत्ते । कपिठेन सह तस्य ससर्गे सा स्मना ससर्गप्रसगान् कस्यचिन्मुक्तिविरोधान्मुचात्मनो या प्रघानेनासमर्गे कपिटस्यापि तेनाससर्गप्रसते । भन्यथा विरद्धधर्मा यासात्मपानभेदो पपत्ते । ननु च प्रधानमेर निरवयव सवगत न केनचिदात्मना सस्पृष्टम- परेणामस्पृष्टमिति विरद्धधर्माज्यामीप्यते येन तद्भदोपपत्ते । बिहि सर्वदा सर्मात्ममसर्गि केवर मुकात्मान प्रतिनष्टमपतिरात्मान प्रत्यनष्ट निवृत्ताधिकारत्वात् प्रवृत्ताधिशरत्वाञ्चेति चेन्न विरुद्धधर्माध्यासम्प तत्वस्थत्वात् प्रधानस्यभेटानिवृत्ते । नटेकमेव निवृत्ताधिारित्वमवृत्ता धिकारवयोर्युगपाधिकरणयुक्त नष्टत्वानहत्त्वयोरिव विरोधात् । विषय. भेदान तयोविरोध कश्चित्वचित् पितृन्वपुरत्वधर्मवत् तयोरेकविषययोरेर विरोधान् । निवृत्ताधिकारव हि मुक्तपुरषविषय प्रवत्ताधिकारत्व पुनर, मुक्तपुरुषविषयमिनि भिन पुरपापेक्षया मिन्नविषयत्व । नष्टत्वानपत्य- धर्मयोरपि मुक्तात्मानमेव प्रनि विरोष स्यादमुक्तात्मान प्रत्येक वा न ·श्रीविद्यानदिनामिविरचिता- चैत्र मुक्तात्मापेभया प्रधानम्य नष्टधर्मत्ववचनात् अमुक्तापेक्षया चान त्वप्रतिज्ञानातिति कश्चित्सोऽपि न विरुद्धधर्माध्यासान्मुच्यते प्रधानस्यै करूपत्वात् येनैव हि रुपेण प्रधान मुचात्मान प्रतिचरिताधिकार नष्ट च प्रतिज्ञायते तेनैवानयमिताधिकारमनष्टममुक्तात्मान प्रतीति का न विरोध प्रमिद्धयेत् । यदि पुन रूपातरेण तयेप्यते तता न प्रधानमेरूष स्यात् रूपद्वयम्य सिद्धे । तपाचश्मनेकरूप प्रमान सिध्येत् सर्वमनेकातात्मर वम्नु साधयेत् । स्यानात न परमार्थत प्रधान पिरद्धयोधर्मयोरविकरण तयो शब्दज्ञानानपातिना वस्तुशून्येन विकल्पेनाध्यारोपितत्वात्पारमा विश्वे धर्मयोरपि धर्मातरपरिकल्पनायामनवम्पानात् । सुदूरमपि गत्व कम्यचिनारोपितधर्माभ्युपगमे प्रधानस्याप्यारोपितावेव नष्टत्वानष्टत्वधर्मों म्यातामवसितानत्रसिताधिकारत्वधर्मी च तदपेषानिमित्त स्वरूपद्वय च ततोनैक्मनेकरूप प्रधान सिध्येत् यत सर्व वस्त्वेकानेकात्मक साधये- दिति । त-पि न विचारसह । मुत्तामुक्तत्वयोरपि पुसामपारमार्थिकत्व- प्रसगात् । सत्यमेतत् न तत्वत पुरुषम्य मुक्तत्व समारित्व या धर्मोऽस्ति प्रधानम्यैव ससारित्वप्रसिद्ध । तस्यैव च मुक्तिकारणतत्वज्ञानवैराभ्य- परिणामान्मुक्तत्वोपपत्ते । तदेव मुक्ते पूर्व नि श्रेयसमार्गम्योपदेशक प्रधानमिनि परमतमनद्य दूपयनाह । प्रधान ज्ञत्वतो मोक्षमार्गम्याऽस्तूपदेशक । तस्यैव विश्ववेदित्वानेतृत्वात्कर्मभूभृता ॥ ७९ ॥ इत्यसमाव्यमेवास्याऽचेतनत्वात्पटादिवत् । तदसमस्तो नूनमन्यथा निष्फल पुमान् ॥ ८॥ मोक्ताऽऽत्मा चेत्स एवास्तु कर्ता तदविरोधतः । विरोधे तु तयोर्मोक्त. स्यागुजी कर्तृता कथ ।। ८१ ॥ ।

·आसपरीक्षा। -~- -an-marrma-mary प्रधान मोक्षमार्गस्य प्रणेतृ स्तूयते पुमान् । मुमुक्षुभिरितियात्कोऽन्योऽकिंचित्करात्मन ॥८॥ "प्रधानमेवास्तु मोक्षमार्गस्योपदेशक ज्ञत्वात् । यन्तु न मोक्षमार्ग स्योपटेशक स न ज्ञो दृष्यो यथा घगदि मुक्तात्माच, ज्ञच प्रधान तस्मा मोक्षमार्गस्योपदेशक । न च कपिलादिपुत्पमसन्मान प्रधानन्य ज्ञत्वमसिद्ध विश्ववेदित्वात् । यम्नु न श स न विधवेदी यथा धादि । विश्ववेदि च प्रधान सतो ज्ञमेव च, विश्ववेति च तसिद्ध समरकर्मभूमद्धतृत्वात् । तपाहि-वपिडात्मना सस्पष्ट प्रधान विश्ववेटि कर्मराशिविनाशित्वात् । यत्तु न विश्ववदि तन्न क्मराशिविना ष्टि दृष्ट या यथा व्योमादि । कर्मराशिविनाशि च प्रधान रम्मावि पवेनि । न वाऽम्य कर्मराशिविनाशित्वमसिद्ध रजस्तमोविवर्ताशुद्धर्मनिररम्य सप्र- ज्ञातयोगबलात्मध्वसिद्धे सत्वप्रचि सप्रज्ञातयोगपटनात् । तत्र सर्वज्ञवादिना विवादाभागात् इति सारयाना दर्शन " तदप्यमभाव्यमेव । स्वयमेव प्रधानस्याचेतनत्याभ्युपगमात् । तथाहि-न प्रधान कर्मरा- शिविनाशि स्वयमचेतनत्वात् । यत्स्वयमचेतन तन्न कर्मराशिविनाशि दृष्ट यथा वस्त्रादि । स्वयमचेतन व प्रधान तस्मान्न कर्मराशिविनाश । वेतनससगात्प्रधानस्य चेतनत्वोपगमादसिद्धसाधनमिति चेन्न, स्वयमिति विशेषणात् । स्क्य हि प्रधानमचेतनमेव नेतनससर्गात्ताचारादेव सचेतनमुच्यते स्वरूपत पुरसम्यैर चेतनत्वोपगमात् ॥ चैतन्य पुम्पभ्य स्वम्पमिति " वचनात् । तत सिद्धमेवेद साधन कर्मराशिविनाशित्वा- भाव साधयति तस्माच विधवेदित्वामाव र्मराशिविनाशित्वामागे कस्यचिद्विश्ववेदित्वविरोधात् । ततश्च न प्रधानस्य इव स्वयमचेतनस्य ज्ञत्वानुपलब्धे । नचाज्ञस्य मोक्षमार्गस्योपदेशकत्व सभा यत इति प्रधानस्य ·श्रीविद्यानदिस्वामिविरचिता- सर्वमसमाव्यमेव स्वयमचेतनम्य सप्रज्ञातसमाघेरपि दुर्घटत्वात् । बुद्धिसाय प्रार्पस्याप्तभवादनस्तमोमलावरणविगमस्यापि दुस्पपादत्वात् । यदि पुनरचेतनस्यापि प्रधानस्य विपर्ययाद्वधसिद्धे सप्तारित्व तत्वज्ञानात्म मलावरणविगमेसति समाधिविशेषाद्विवेकन्याते सर्वज्ञत्व मोक्षमार्गोपदे शित्व जीवन्मुक्तदशाया विवेकम्ब्यातेरपि निराधे निजिसमाधेर्मुक्तत्वमिति कापिला मन्यते तदाऽय पुरुष परिकल्प्यमानो निष्फल एव स्यात् प्रधानेनैव ससारमोक्षतत्कारणपरिणामतापर्याप्तत्वात् । ननु च सिद्धेऽपि प्रधाने ससारादिपरिणामाना कर्तरि भोम्ये, भोक्ता पुरप क्ल्पनीय एव भोग्यस्य भोक्तारमतरेणानुपपत्तेरिति न मतन्य । तम्यैव भोक्तुरात्मन कर्तृत्वसिद्धे प्रधानन्य वर्तु परिकल्पनानर्थक्यात् । नहि कर्तृत्वभोक्त त्वयो कश्चिद्विरोधोऽस्ति भोत्तु निक्रियायामपि कर्तृस्वविरोधानुषगात् । तथाच कर्तरि भोक्तृत्वानुपपत्तेौत्तेति न व्यपदिश्यते । स्यान्मत मोति कर्तरि शल्योगात्पुस्पस्य न वास्तव कर्तृत्व शब्दज्ञानानुपा- निन कर्तृत्वविकल्पस्य वस्तु यत्वादिति । तदप्यमबद्ध । मोक्तृत्वादि धर्माणामपि पुस्पस्यावास्तवत्वापत्ते । तथोपगमाचेतयत इति चेतन पुरुषो न वस्तुन सिद्धयेत् चेतनशब्दज्ञानानुपतिनो विग्यस्य वस्तु शन्यत्वात् कर्तृत्वभोक्तृत्वादिशज्ञानानुपातिविकल्पवत् । सग्लशब्द- विकल्पगोचरातिशतत्वाचितिशचे पुस्पस्यावतव्यत्वमिति चेन । तस्यावतव्यशळेनापि वचनविरोधात् । तथाप्यवचने क्य परप्रत्यायन- मिति समधार्य, कार्यप्रतप्तेरपि शब्दाविषयत्वेन प्रवृत्त्ययोगात् । स्वय च तथाविध पुरुप सक्लवामगोचरातीतमकिंचित्कर कुत प्रतिपद्येत । बसवेदनादिति चेन । तस्य ज्ञानशून्ये पुस्यप्तमवात् , स्वरूपस्य च वय सचेतनाया पुस्पेण प्रतिज्ञायमानाया बुद्धयध्यवसितमर्थ पुरुषश्थे ·आतपरीक्षा। तयते इति व्याहन्यते स्वरूपस्य बुद्धयध्यनवसितस्यापि तेन सर्वेन्नात् । यथा च बुद्धययनवासतमात्मानमात्मा सचेतयते तथा बहिरर्यमपि सचेतयता किमनया बुद्ध्या निष्कारणमुपरसितया स्वार्थमेवे केन पुरु पेण तत्कृत्यस्य मृतत्वात् । यदि पुनरर्थमवेदनस्य कादाचित्यत्वाद्- बुद्ध्यध्यवमायस्तत्रापेक्ष्यते तम्य स्वकारणत्रुद्धिकादाचित्क्तया काचित्कायार्यसवेग्नम्य कादाचित्वताहेतुत्वमिद्धे । बुद्धयध्यवसायान- पेक्षाया पुसोऽर्थमवेदने शश्वदर्थमवेदनप्रसंगारिति मन्याय सदा- र्थसवेदिन पुरुषस्यापि सचेतना कादाचित्रका किमपेशाम्यात् अर्थसवे- दनापेभयेति चेत् किमिदानीमर्थमवेदन पुरुषानन्यदमिपीयने । तथाभि- धाने स्वरूपसवेनमपि पुसोऽन्यत्प्राप्त तम्य कादाचित्स्नया शाश्वतिक- स्वाभावात् । तादृशस्वरपसवेदनादात्मनोऽनयत्वेज्ञानादेवानन्यत्वामिप्यता । ज्ञानम्यानित्यत्वात् ततोऽनन्यत्वे पुरुषम्यानित्यत्वप्रसग इतिचेत् , स्वरूपसवेदनादप्यनित्यत्वादात्मनोऽनयत्वे क्यचिदनित्यत्वप्रसगो दुप- रिहार एव । स्वरूपसवेदनम्य नित्यत्वेऽर्यमवेदनम्यापि नित्यता स्यादेव परापेक्षातस्तस्यानित्यत्वे स्वरूपसंवेदनस्याप्यनित्यत्वमस्तु, न चात्मन स्यचिदनित्यत्वमयुक्त । सर्वयानित्यत्वे प्रमाणविरोधात्, सोय मात्य पुरुष कदाचित्कार्यमचेतनात्मकमपि निरतिशय नित्यमाच- क्षाणो ज्ञानालादाचित्वादनन्यत्वमनित्यत्वमयान्न प्रतिपद्यत इति किमपि महाद्भुत । प्रधानस्य चानित्यत्वान्यक्तादनथीतरभूतस्य नित्यता प्रतीयन् पुरुषस्यापि ज्ञानादशाश्वतादनातरम्नस्य नित्यत्वमुपैतु साया विशेषा- भावात् केवल ज्ञानपरिणामाश्रयस्य प्रधानस्यादृष्टस्यापि परिकल्पनाया ज्ञानात्मरम्य च पुरुषस्य स्वार्थव्यवासायिनो इष्टस्य हानि पापीयसी स्यात् । दृष्टहानिरदृष्टपरिक्सना च पापीयसीति सकरपेक्षावतामध्य.

·www श्रीविद्यानंदिस्वामिविरचिता- पगमनीयत्वात् । ततस्ता परिजिहीर्पता पुरुपएव ज्ञानदर्शनोपयोगलमय कश्चित्प्रक्षीणर्मा सरलतच्वसाक्षात्कारी मोक्षमार्गस्य प्रणेता पुण्यशरीट पुण्यातिशयोत्ये सति सन्निहितोत्परिपापिनेयमुख्य प्रतिपत्तव्य म्तम्यैव मुमुक्षुमि प्रेक्षावद्भि स्तुत्यतोपपत्ते प्रधान तु मोक्षमार्गस्य प्रणेतृ ततोऽर्थातरभूत एवात्मा मुमुक्षमि स्तूयते इत्यकिंचित्करात्मवा- येव व्रयान ततोऽन्य इत्यल प्रसगेन । योऽप्याह मामत्यपिलो निर्वाणम्य प्रणेता महेश्वरवत् तस्य विचार्यमाणस्य तथा व्यवस्थापयि । तुमशते सुगतस्तु निशाणमार्गोपदेशकोऽस्तु सकल्याधाप्रमाणाभावादिति तमपि निराकर्तुमुपत्रमते । सुगतोपि न निर्वाणमार्गस्य प्रतिपादक । विश्वतत्त्वज्ञतापायात्तत्वत कपिलादिवत् ।। ८३॥ योयस्तत्वतो विश्वतत्वलताऽपेत स स न निर्वाणमार्गस्य प्रतिपा दको यथाकपिलादिस्तया च सुगत इत्येव नासिद्ध साधन तत्ततो विश्व तत्वज्ञताऽतत्वस्य सुगते धर्मिणि सद्भावात् । स हि विश्वतच्चान्यताता- नागनवर्तमानानि साक्षात्युर्वस्तद्धेतुकोऽभ्युपगतय तेषा सुगतज्ञानहेतुत्वा भावे सुगतज्ञानविषयत्वविरोधात्, नाकारण विषय इति स्वयममिधानात् । तयाऽनीताना तत्कारणत्वेऽपि न वर्तमानानामर्यानां सुगतज्ञानकारणत्व समममयमाविना कार्यकारणभागभागाद यय यतिरेकानुविधानायोगात् । नयननुस्तान्वययतिरेकोऽर्थ कस्यचित्कारणमिति युक्त वक्त, नान नुतात्रय यतिरेर कारणमिति प्रतीते । तया भविष्यता चार्थाना न मगतज्ञानारणता युत्ता यतस्तद्विषय सुगतज्ञान स्यादिति विश्वतवज्ञ- नाओतत्व मुगतम्य मिद्धमेन, तथा परमार्थत स्वरूपमात्रावउत्रित्वात् विज्ञानाना मुगतदानम्यापि स्वरूपमात्रविषयत्वमेवाररीकर्तव्य तम्य ·rin आतपरीक्षा। चहिमर्थविषयले स्वार्थासवेदकत्वात् मचित्तवेत्तानामात्मसवेदन प्रत्यस- मिति वचन विरोधमध्यासीत् यहिरयांकारतयोत्पद्यमानत्वात् । मुगत ज्ञानस्य बहिरर्थविषयत्वोपचाररल्पनाया न परमार्थतो बहिर्थिविषय सुगतज्ञानमतस्तत्वत इति विशेषणमपि नासिद्ध साधनस्य । नापि विरुद्ध विपक्षएव वृत्तेरभावात् कपिरानौ सपक्षेऽपि सद्भावात् । ननु तत्वतो- विश्वतत्वलताऽपेलेन मोक्षर्मागस्य प्रतिपादकेन दिग्नागाचार्यादिना साधनम्य व्यभिचार इति चेत । तस्यापि पक्षीकृनत्वात् । मुगतग्रहणेन सुगतमतानु- सारिणा सर्वेषा गृहीनत्वात् । तर्हि स्यावादिनाऽनुत्पनोव ज्ञानेन तत्वतो विश्वतत्वज्ञताऽपेतेन सूत्रकारादिना निर्वाणमार्गम्योपदेशनानकातिक साथ ममिति नेन । तम्यापि सर्पक्षप्रतिपातितनिर्वाणमागापरेशिल्वेन तदनुवाद कन्वात् प्रतिपादकत्यसिद्धे । साभात्तत्त्वतो विवतत्वज्ञ एव हि निर्वाण मार्गम्य प्रवक्ता, गणधरत्वादयस्तु सूत्रधारपर्यंतास्तद्नुवत्तारएव गुरु पूर्वकमाविच्छेदातिति म्याद्वादिनां दर्शन ततो न तैरनेशतिको हेतुर्यत सुगतस्य निर्वाणमार्गम्योपदेशित्वाभार न साधयेत् । स्यान्मत न सुगत- ज्ञान विधतचेम्य समुत्पन्न तदाकारता चापन तदध्यवमार्यि च तत्साक्षात्कार सौगौरमिधीयते । " भिन्नकाल क्य ग्राह्यमितिचेया यता विदुः । हेतुत्वमेव युक्तिज्ञास्ताकारार्पणम" मित्यनेन तदुत्प- तिताप्ययोद्यत्वमणत्वेन व्यवहारिण प्रत्यभिधानात् "यौद जनयदेना तरैवास्य प्रमाणते " त्यनेनच तदायमायित्वस्य प्रत्यक्ष- लमणत्वेन वचनमपि न सुगतप्रत्यक्षापेक्षया, व्याहारिजनापेक्षया तस्य व्या यानात् सुगनप्रत्यो स्वसवेश्नप्रत्यक्षे इव तहक्षणस्याममवात् । ययैव हि स्वसदनप्रत्यक्ष सम्मानुत्पद्यमाामपि स्वाकारममनुर्वाण १ चित्तानां समूह सतनिरितियावत् । २ सविरल्यवृदि।

·श्रीविद्यानदिस्वामिविरचिता- स्वस्मिन् व्यवसायमजनयत् प्रत्यक्षमिप्यते क्सनापोटाभ्रातत्वलक्षणसन्द्रा- वात्, तथा योगिप्रत्यक्षमपि वर्तमानातीतानागततत्त्वेभ्य स्वयमनुत्पद्य- मान तदाकारमननुकुर्वत् तद्व्यवसायमजनयत् प्रत्यक्ष तल्लभणयोगि त्वात्प्रतिपयते । क्थमन्यया सकलार्थविषय विधूतकल्पनाजाल च सुगतप्रत्यक्ष सिद्धयेत् । तम्य भावनाप्रकापर्यतनत्वाच न समस्तार्थनत्व युक्त ' भावना प्रवर्षपर्यंतज च योगिज्ञान ' मिति वचनात् । भावना हि द्विविधा श्रुतमयी चिंतामयी च । तर श्रुतमयी थ्रयमाणेश्य परार्थानुमानवाक्येम्य समुत्पद्यमानेन श्रुतशब्दवाच्यतामास्कदता निवृत्ता पर प्रार्थं प्रतिपद्यमाना स्वार्थानुमानलक्षणया चिंनया निर्वृत्ता चिंतामयीं भावनामारमते सा च प्रकृप्यमाणा पर प्रकर्षापर्यंत सप्राप्ता योगिप्रत्यक्ष जनयनि ततस्तत्वतो विश्वतत्वज्ञतासिद्धे सुगतस्य न तदपेतत्व सिद्धयति यतो निर्वाणमार्गम्य प्रतिपादक सुगतो न भवेविति । तदपि न विचारक्षम, मावनाया विश्लपात्मिकाया श्रुतमय्याश्चिंतामय्या- थावस्तुविषयाया वस्तुविषयस्य योगिज्ञानस्य जन्मविरोधात् कुतश्चिदतव विषयाद्विकल्पज्ञानात्तत्वविषयस्य ज्ञानस्यानुपलब्धे । कामशोकमयो- न्मादचौरस्वप्नाद्युपप्लुतज्ञानेम्य कामिनामृतेष्टजनशनुसघातानियतार्थगो नराणा पुरतोअस्थितानामिव दर्शनम्याप्यभूतार्थविषयतया तत्वविषयत्वा भावात् । तथा चाम्यधायि " कामशोभियोन्मादचोरस्वप्नाद्युपप्लुता । अभूतानपि पश्यति पुरतोऽवस्थितानिव " इति । ननु च कामादिभाव- नाज्ञानाद तानामपि कामिन्यादीना पुरतोऽवस्थितानामित स्पष्ट साभाद्द निमुपलभ्यते किमग पुन श्रुतानुमानमावनाज्ञानात्परमप्रकर्षप्राप्ताच्चतुरा- यमत्याना परमार्थसता दुःखसमुदायनिरोधमागाणा योगिन साभाइर्शन १दुसदुख, स्वलक्षण स्तलक्षणम्, क्षणिक क्षणिम्म्, शून्य शूल्यम् इति चतुरायसत्यानाम् । -- ·आतपरीक्षा न भवतीत्ययमोऽस्यश्लोकस्य सौगतैर्विवक्षित । स्पष्टज्ञानस्य भावना- प्रपोत्पत्ती कामिन्यादिषु भावनाप्रार्षम्य तद्विपयमष्टज्ञानजनरम्य दृष्टाततया प्रतिपादनात् । न च श्रुतानुमानमावनाज्ञानमतत्वविषय ततस्तत्वम्य प्राप्यत्वात् । अत हि परार्थानुमान त्रिरूपलिंगप्रकाशक वचन चिंता च स्वार्थानुमान साध्याविनाभावि तिरूपलिंगज्ञान तस्य विषयो द्वधा प्राप्यश्चान्लवनीयश्च, तवालव्यमानस्य साध्यमामान्यम्य तद्विपयस्या- वस्तुत्वादतत्वविषयत्वेऽपि प्राप्यस्वरक्षणापेक्षया तत्वविषयत्व व्यवस्था प्यते, वस्तुविषय प्रामाण्य द्वयोरपि प्रत्यक्षानुमानयोरिति वचनात् । यथैव हि प्रत्यक्षादर्थ परिच्छिद्य प्रवर्तमानोऽपनियाया न विसवाद्यत इत्यर्थक्रियावारि स्वक्षणवस्तुविषय प्रत्यक्ष प्रनीयते तथा परार्यानुमाना- स्वार्थानुमानाञ्चाथै परिच्छिद्य प्रवर्तमानोऽर्थक्रियायां न विभवायत इत्यर्थ- क्रियाकारि चतुरार्यमत्यास्तुविषयमनुमानमास्थीयत इत्युभयो प्राप्यत- स्तुविषय प्रामाण्य मिद्ध प्रत्यक्षस्येवानुमानम्यासमवे समवाभावसाध- नात् । तदुक्त " अपम्यासमवेऽभावात्प्रत्यक्षेऽपि प्रमाणता । प्रतिवद्ध- खभावस्य तद्धेतुत्वे सम द्वय " मिनि । तदेव श्रुतानुमानभावनाज्ञाना प्रार्पपर्यंतप्राप्ताच्चतुगर्यसत्यज्ञानम्य सष्टतमम्योत्पत्तेरविरोधात् सुगतस्य विश्वतत्वज्ञता प्रसिद्धैव परमवैतृष्ण्यवत् । सपूर्ण गत सुगत इति निर्वचनात् सुफलशवन् । सुशब्दस्य सपूर्णवाचित्वात् सपूर्ण हि साक्षा चतुरार्यसत्यज्ञान सप्राप्त सुगत इप्यते । तथा शोभन गत सुगत इति सुशन्दम्य शोमनार्थत्वात् सुम्पकन्यावत् निरच्यते । शोमनो ह्यविद्यातृष्णाशन्यो ज्ञानसतानम्तम्याशोभनाभ्यामविद्यातृष्णाम्या व्यामृत- त्वात्सप्राप्त सुगन इति निरावपचित्तसतानस्य सुगतत्वर्णनात् । तथा सुष्ठु गत मुगत अति पुनरनावृत्यागत इत्यच्यते । सशब्दस्य पनरना- ·श्रीविद्यानदिस्वामिविरचिता- वृत्यर्यत्वात् सुनष्टज्वरवत् । पुनरपिद्यातृष्णाकातचित्तमतानावृत्तेरभावात् निराखवज्ञानचित्तसतानमद्भावाच्च “ तिष्ठत्येव पराधीना येपा तु महती पति" वचनात् । कृपा हि निविधा सत्त्वालबना पुलमादिषु । धर्माल्यना सवादिषु । निरागना सपुष्टसष्टमडूकोद्धरणादिषु । तत्र महती निरालवना कृपा सुगताना सत्त्वधर्मानपेक्षत्वानिति ते तिष्ठत्येव न कदाचिन्निवाति धर्मदेशनया जगद्रुपकारनिरतत्वाजगतश्चानतत्वात् ' बुद्ध भरेय जगते हिताये' नि भावनया वुद्धत्वमवर्तम्म्य धमविशेषस्यो त्पत्तेर्धमटेशनाविरोधाभानाद्विवक्षामतरेणापि वितरलनानालस्य बुद्धम्य मोनमार्गोपदेशिन्यावाचो धर्मविशेषादेव प्रवृत्ते स एव निर्वाणमार्गस्य प्रतिपादक समवतिष्ठते विश्वतत्वज्ञत्वात् काय॑तो वितृष्णत्वाचेति केचिदाचभते सोनातिकमतानुसारिण सौगतास्तेपा तत्व यवम्यामेव न सभावयाम रि पुनर्विधनत्वज्ञ सुगत स च निर्वाणमार्गस्य प्रति- पादक इत्यसमा यमान प्रमाणविरद्ध प्रतिपद्येमहि । तथाहि-प्रतिक्षण- मिन बरा पहिरा परमाणव प्रत्यवतो नानुभूता नानुभूयते स्थिरस्थठ- साधारणापारम्य प्रत्यक्षबुद्धौ घटादेरर्थम्य प्रतिमासनात् । यदि पुनरत्या सन्नाऽमस्पृष्टरूपा परमाणव प्रत्यक्षबुद्धौ प्रतिभासते प्रत्यक्षपृष्ठमाविनी तु यल्पनासवृत्ति स्थिरस्यसाधारणाकारमात्म यविद्यमानमारोपयतीति साइतालवना पच विज्ञानकाया इति निगद्यते तदा निरशाना क्षणिक परमाणूना का नामाऽत्यासन्ननेति विचार्य । व्यवधानाभाव इति चेत् तर्हि सनातीयस्य विजातीयस्य च व्यवधायकस्याभावात्तेषा व्यवधानामाव ससर्ग एवोक्त स्यात् स च सर्वात्मना न समवत्येवैरपरमाणुमानप्रचय- प्रमगात् । नाप्येकदेशेन दिग्भागमेदेन पनि परमाणुभिरैक्म्य परमाणो • वेदना, पितान समा मवार इति ।

·आतपरीक्षा। ३ wand समृष्टमानस्य पडशतापत्ते , ततएवाससृष्टा परमाणत्र प्रत्यक्षेणाल- व्यत इति चेत् क्यमत्यामन्नास्ते विरोधादविष्टनेशव्यवधानाभावातत्याम नास्त इति चेन्न, ममोपदेशन्यवधानोपगमप्रसगात् । तथा च समीपदे- शन्याधायर वस्तु व्यवीयमानपरमाणुभ्या समष्ट व्याहित वा स्यात् गत्यतराभावात् । न तावत्समुष्ट नत्मपर्गम्य सामनेरदेशेन वा विरोधान् । नापि व्यवहितं यवधायानरपरिकल्पनानुषगात् व्यवधायरा तरमपि व्यवीयमानाम्या ससृष्ट व्यवहित चेति पुन पर्यनुयोगेऽनन- म्पानानिति धात्यासनाऽसमृष्टरूपा परमाणवो बहि समवेयु ये प्रत्यक्ष- विषया स्युम्नेषा प्रत्याविषयत्वे न कार्यलिंग म्वभावालिग वा परमा वात्मक प्रत्यक्षत मिभ्येत् परमावात्मसाध्यक्त् धचित्तमिद्धौ च न कार्यकारणयोर्याप्य यापश्योर्वा तद्भाव सिध्यत् प्रत्यक्षानुपलमन्य तिरेण तत्साधनासभवात् तमिद्वौ च न स्वार्थानुमानमुदियात् तम्य लिंगदर्शनसवधस्मरणाभ्यामेवोत्यप्रमिद्धे । तदभावे तटनुपपत्ते । स्वार्या- नुमानानुपपत्तौ च न परार्थानुमानरूप श्रुतमिति के अनमयी चिंतामयी च भावना म्यात् यतस्तत्मार्पपर्यंतन योगिप्रत्यक्षमुररीक्रियते ततो न विश्व तत्वज्ञता सुगनम्य तत्वतोऽम्नि येन सपूर्ण गत सुगन शोमनगत सुगत मुष्ठ गत इति सुशन्स्य सपूर्णाद्यर्थत्रयमुदाहृत्य सुगतशब्दस्य निर्वाचन त्रयमुपवर्ण्यते । सम्लाविद्यातृष्णा प्रहाणाच सर्वार्थवानपैतृप्प्यसिद्धे सुग- तम्य नगद्वितौषिण प्रमाणभूतस्य सर्वदावन्थिनस्य विधूतम्ल्पनानालम्यापि धर्मविशेषाद्विनेयमनसमतत्वोपदेशप्रणयन न समायते सौत्रातिक्मते विचार्यमाणम्य परमार्थतोऽर्थम्य व्यव यापनायोगाते सूक्त सुगतोऽपि निर्वाणमार्गस्य न प्रतिपादक्स्तत्वतो श्वितत्त्वज्ञतापायात्कपिलादिवदिति । येऽपि ज्ञानपरमाणन एवं प्रतिक्षणविशरारव परमार्थ ...मतो न ·wwwanmmmmmm VAN श्रीविद्यानदिस्वामिविरचिता- बहिरर्थपरमाणव प्रमाणाभावादवयन्यादिवदिति योगाचारमतानुसारिण प्रतिपद्यते तेषामपि न सवित्परमाणव स्वसवेदनप्रत्यक्षत प्रसिद्धास्तत्र तेषामनवमासनादतात्मन एव सुम्बदु खाद्यनेविवर्तव्यापिन प्रति भासनात् । तथा परप्रतिभासोऽनाद्यविद्यावासनावलात्समुपभायमानो भ्रातएवेति चेन्न, बाधकप्रमाणामावात् । नन्वा पुरुष क्रममुव सुखा दिपर्यायान् सहभुवश्च गुणान् क्मेिकेन स्वभावेन व्याप्नोत्यनेकेन वा । न तावदेवेन तेषामेकरूपतापचे । नाप्यनेकेन तम्याप्यनेक्स्वभावत्वात भेदप्रसगादेयत्वविरोधारित्यपि न बाधा वेद्यवेदवाकारक्ज्ञानेन तस्याप- सारितत्वात् सवेन ह्येक वेद्योदकारारौ स्वप्सविस्वभावेनेकेन त्याप्नोति न च तयोरेकरूपता, सविद्रूपेणैकरूपतैवेति चेत् तात्मा सुग्वदुःखज्ञा नातीम् स्वभावेनैकेनात्मत्वेन व्याप्नोति तेपामात्मरूपतयैक्त्वाविरोधात् क्थमेव सुग्वादिभिन्नाकार प्रतिमास इतिचेद्वेद्यादिमिनाकार प्रतिमास क्थमेस्न सकेन्ने स्यानिति सम पर्यनुयोग विद्यादिवासनामेनादितिचेत् मुग्वादिपर्यायपरिणामभेादेवनात्मनि सुखादिभिन्नाकार प्रतिभास किं न भवेत् । वेद्याद्यामारप्रतिमासभेदेऽप्येक सवेदनमशक्यविवेचनत्वादिति वदनपि सुखाद्यनेशिकारप्रतिभामेऽप्येक एवात्मा शश्वदशक्यविवेचनत्वा दिति वदत क्य प्रत्याचभीत यथैव हि सवेदनम्यैकस्य वेद्याद्याकारा सवेदनानर नेतुमशक्यत्वाशक्यविवेचना सवेदनमेक तथात्मन सुखा- द्याकारा शधदात्मातर नेतुमशक्यत्वादशक्यविवेचना क्थमेक एवात्मा न मवेत् । यद्यया प्रतिमासते तत्तथैव व्यवहाँ य यया वेद्याद्याकारात्म फैक्सनरूपतया प्रतिभासमान सवेदन तथा च सुग्वज्ञानाद्यनेकाकार कामरूपतया प्रतिमासमानश्चात्मा तस्मातथा व्यवहर्तय इति नात सुमाद्यनेकाकारात्मा प्रतिमासमानो निराम शक्यते । यदि तु येयवेट ·आतपरीक्षा। - चाकारयोधीतत्त्वात्तद्विवित्तमेव सवेदनमान परमार्थसादिति निगद्यते तदा उत्प्रत्यरूपमेकपरमाणुरूप वा । न तावत्प्रचयरूपं बहिरर्थपरमाणूनामिव सवेदनपरमानामपि प्रघयस्य विचार्यमाणम्यासमवान् । नाप्येवपरमाण- रूप सदपि तस्य प्रतिमासाभावाहिरकपरमाणुवत् । ततोऽपि न सवित्परमाणुरूपोऽपि सुगत सालमतानसवित्परमाणुरूपाणि चतुरार्य सत्यानि दुखादीनि परमार्थत सवेदयते वेद्यवेदकभावप्रसगादिति न तत्वतो विश्वनत्वज्ञ स्यात्, येनासौ निर्वाणमार्गस्य प्रतिपादक समनुम- न्यने । स्यान्मत सवृत्या वेद्यवेदरभावम्य सद्भावात्सुगतो विश्वतत्वाना ज्ञाता श्रेयोमार्गस्य चोपदेष्टा म्त्यते तत्त्वतस्तदसमवादिति तदप्यज्ञघोष्टि तमिति निवेदयति- सवृत्या विश्वतत्वज्ञ. श्रेयोमार्गोपदेश्यपि । बुद्धो बन्यो न तु स्वमस्तापित्यज्ञवेष्टित " ॥४॥ ननु च सवृतत्वाविशेषऽपि सुगतस्वप्नसवेदनयो सुगतएव वद्यम्नस्य भूतस्वभावत्वाद्विपर्ययैरमाध्यमानत्वादर्थक्रियाहेतुत्वाच्च नतु म्वप्नसवेदन वद्य तम्य सवृच्यापि वाध्यमानत्वात् मृतार्थत्यामावादयक्रियाहेतृत्वा मावाञ्चेति चेन्न भूतत्वसामृतत्वयोर्विप्रतिषेधात् । मत हि सत्य सातम- सत्य तयो क्यमेका सकृत्समव । समृतिसत्यभूतमितिचेन्न, तस्य विपर्ययैरवाध्यमानत्वायोगात् स्वप्नसवेदनादविशेषात् । ननु च सवृतिरपि द्वेषा सादिरनानिश्च । सादि स्वमसवेदनादि सा वाच्यते, सुगतसवेदनाs- नादि सा न वाध्यते सतित्वारिशेपेऽपीति चेन्न, ससारस्यात्राध्यल प्रमगात् सह्यनादिरेवानाद्यविद्यावासनाहेतुत्वात् प्रवाध्यने मुक्तिकारणसाम उत् । अयया कम्यचित् ससारापावाप्रसिद्धे । सत्या सुगतस्य वयत्वे च परमार्थत किंनाम वद्य स्यात् सवेदनाद्वैतमिति चेन्नन्सस्य ·श्रीविद्यानंदिस्वामिविरचिता- म्वतोऽन्यतो वा प्रतिपत्त्यभागादित्याह- यत्तु सवेदनाद्वैत पुरुषाद्वैतवन्न तत् । सिद्धयेत्स्वतोऽन्यतोयापि प्रमाणात्त्वेष्टहानित.॥८५॥ तद्धि सवेदनाद्वैत न तावत्म्वत सिध्यति पुरुपाद्वैतवत् । स्वरूपस्य स्वतोगतेरभावात् । अयथा कम्यचित्तत्र विप्रतिपत्तेरयोगात् पुरुषाद्वैतस्यापि प्रसिद्धरिष्टहानिप्रसगाच । ननु च पुरुषाद्वैत न स्वतोऽवसीयते तम्य नित्यम्य सासारकाप यात्तिया सर्वगतम्य च सरप्रदेशप्रतिष्ठिततया वाऽनुभवा भावादिति चेल । सवेदनाद्वैतस्यापि क्षणिस्थैरभणस्थायितया निरशस्यैक परमाणुरूपतया सदप्यनुभवाभावाविशेषात् । यदि पुनरन्यत प्रमाणा सवेदनाद्वैतसिति व स्यात् तदापि म्वेष्टहानिरवश्यमाविनी साध्यसाधनयोर- भ्युपगमे द्वैतसिद्धिप्रसगात् । यथा चानुमानात्सवेदनाद्वैत सान्यते । यत्स- वेद्यते तत्सवेदनमेव यथा सवेदनस्वरूप सवेद्यन्ते च नीलसुखादीनि । तथा पुरपाद्वैतमपि वेदांतवादिभि सा यते। प्रतिमासएवेद सर्व प्रतिभासमानत्वात्, यद्यत्प्रतिभासमान तत्तत्प्रतिभासएव यथा प्रतिभासस्वरूप प्रतिभासमान चेद नगत्तस्मात्प्रतिमास एवेत्यनुमानात् । नारजगत प्रतिभासमानत्वम सिद्ध साक्षादसाक्षाच तस्याऽप्रतिमासमानत्वे सक्रशब्दविकल्पवामगोचरा तिकाततया वक्तुमशक्ते प्रतिमासश्च चिद्रूपएव अचिद्रूपस्य प्रतिभासत्व शिरोधात् । चि मात्र च पुरुषाद्वैत तस्य च देशकालाकारतो विच्छेदानुप- रमणत्वात् नित्यत्व सर्वगतत्व सामरत्व च व्यवतिष्ठते । नहि स कश्चित्कालोऽस्ति यश्चिन्मानप्रतिमासशन्य प्रतिमासविशेषस्यैव विच्छे- दानीलसुखादिप्रतिमासविशेषवत् । सोस्दा प्रतिभासमानोऽन्यदा न प्रति मासते प्रतिमासातरेण विच्छेदात्प्रतिभासमान तु सफलप्रतिभासविशेष- कालेऽप्यस्तीति न फालतो विच्छिन, नापि देशत कचिद्देशे प्रतिमास- ·आप्तपरीक्षा। ९७ विशेषम्य देशातरप्रतिमासविशेषेण विच्छेदेऽपि प्रतिमाममात्रभ्याविच्छे दादिति न देशविच्छन्न प्रतिभासमान नाप्याकारविच्छिन्न केनचिदाकारण प्रतिभासविशेषस्यैवाकारातरप्रतिमासविशेषेण विच्छेोपलव्ये प्रतिभास मात्रम्य सर्वापारप्रतिमासविशेषेषु सद्भावानाकारेणाप्यविच्छिन्न तत्, प्रतिमासविशेषाश्च देशकालाकारैर्विच्छिद्यमाना यदि न प्रतिमामते तदा न तद्वयवस्याऽतिप्रमगात् प्रतिमासन्ते चेत्प्रतिभासमानात प्रविष्टा एव प्रतिभासम्वरूपवत् । नहि प्रतिभाममान किंचित्पनिमासमात्रात.प्रविष्ट भोपरब्ध येनानकातिक प्रतिमाममानत्व स्यात् तथा देशकालाकार भेदाश्य परैरभ्युपगम्यमाना यदि न प्रतिभासते पथमभ्युपगमाही स्वयमप्रतिमासमानस्यापि कस्यचिदभ्युपगमेऽतिप्रसगानिवृत्ते , प्रतिभा- समानान्तु तेऽपि प्रतिमासमानात प्रविष्टा एवेति क्थ ते प्रतिभासमा उम्य विच्छेद स्वरूपेणास्वरूपेण स्वस्य पिच्छेदानुपपत्ते सन्नपि देशकाला- कारविच्छेद प्रतिभासमानम्य प्रतिभासते न वा प्रतिमामते चेत्प्रति भासस्वरूपमेव तस्य च विच्छेद इति नामकरणे न किंचिदनिष्ट । न प्रतिमामतेचेल्थमस्ति न प्रतिमासते चालिवेतिविप्रतिषेधात् । ननु च देशकालम्वभावविप्रष्टा क्यचिदप्रतिभासमाना अपि सत सद्भिर्वाधका मावादिप्यत एवेति पेन, तेषामपि शब्दज्ञानेनानुमानज्ञानेन वा प्रति भासमानत्वात् । तत्राप्यप्रतिमासमानाना सर्वथाऽस्तित्वन्यवस्थानुपपत्ते । नन्वेव शब्दविकल्सनाने प्रतिभाममाना परस्परविरुद्धार्थप्रवाटा शश- विषाणादयश्च नष्टानुत्पनाच रावणशखचमात्य क्थमपाक्रियते तेषामनपाकरणे क्य पुरुषाद्वैतसिद्धिरिति चेन । तेपामपि प्रतिभास मात्रात प्रविष्टत्वसाधनात् । एतेन यदुच्यते कैश्चित् “ अद्वैतैनपक्षेऽपि दृष्टोमेटो विरयते । कारकाणा क्रियायाश्च नैक स्वम्मात्मनायने । फर्म । ।

·man- MAL AN श्रीविद्यानदिस्यामिविरचिता- द्वैतं फ्लद्वैत लोकद्वैत च नो भवेत् । विद्याविद्याद्वय न स्याद्वधमोक्षद्वय तथेति " तपि प्रत्यास्यात, प्रियाणा कारकाणां च दृष्टस्य भेदस्य प्रतिभासमानम्य पुण्यपापकर्मद्वैतम्य तत्फलद्वैतस्य च सुखदु खलक्षणस्य लोद्वैतत्येपरलोपविकल्पम्य विद्याविद्याद्वैतस्य च सत्येतरज्ञानभेदस्य ववमोपद्वयस्य च पारत यस्वभावस्य प्रतिभासमानात प्रविष्टत्वाद्विरोध- कत्वाप्तिद्धे स्वयमप्रतिभासमानस्य च विरोधकत्व दुरुपपाद स्वेष्टतत्त्व- स्यापि सर्वेपामप्रतिभासमानेन विरोधकेन विरोधापत्तेन किंचित्तत्त्वमविरुद्ध म्यात् यदप्यम्यधायि " हेतोरद्वैतसिद्धिश्चेद्वैत स्याद्धेतुसाध्ययो । हेतुना चेद्विना सिद्धिद्वैत वाहमानतो न ”ि इति । तदपि न पुरु- पाद्वेतवादिन प्रतिक्षेपक प्रतिभासमानत्वाय हेतो सस्य प्रतिमासमा- धात प्रविष्टत्वसावनस्य स्वय प्रतिभासेप्रतिभाप्तमानात प्रविष्टत्वसिद्धति- सिद्धिनिवधनत्वाभावात् । हेतुना विना चोपनिषद्वाक्यमात्रात्पुरुषाद्वैत- सिद्धौ न वाड्मानादद्वतसिद्धि प्रसज्यते न चोपनिषद्वाक्यमपि परमपुरुषा- दन्यत्व तस्य प्रतिभासमानम्य परमपुरुषस्वभावत्वसिद्धे ।यदपि वैश्चिन्निगद्यते पुरुषाद्वतस्यानुमानात्प्रसिद्धी पपहेतुदृष्टातानामवश्यभावात् तैर्विनाऽनुमान- म्यानुदयात्कुन पुरपाद्वैत सिध्येत् : पक्षादिभेदस्य सिद्धेरिति तदपि न युक्तिमत् । पभादीनामपि प्रतिभासमानाना प्रतिभासात प्रविष्टाना प्रति- भासमात्रावाधात्वानुमानवत् । तेषामप्रतिभासमानाना तु सद्भावाप्रसिद्ध कुत पुरषाद्वैतविरोधित्व । यदप्युच्यते वैश्चित्पुरपाद्वैत तत्त्व परेण प्रमा- णेन प्रतीयमान प्रमेय तत्व तत्परिच्छित्तिश्च प्रामेति प्रमाता च यदि पिद्यते तता क्थ पुरुषाद्वैत प्रमाणप्रमेयप्रमातृप्रमितीना तात्विकीना सद्भा- वात्तत्वचतुष्टयप्रसिद्धिरिति । तदपि न विचारक्षमाप्रमाणादिचतुष्टयस्यापि प्रतिमासमानन्य प्रतिमासमानात्मन परमब्रह्मणो बहिर्भावामावात् तदन- ·आप्तपरीक्षा। 'हिमूर्तस्य द्वितीयत्वायोगात् । एतेन षोडशपदार्थप्रतीत्या प्रागभावादि- प्रतीत्या च पुरषाद्वैत वाध्यत इति वदन्निवारित । तैरपि प्रतिभासमाने व्यादिपदारिवप्रतिभासमात्रादबहित पुरुषाद्वैतस्य बाधनायोगात् । स्वयम प्रतिभासमानस्तु सद्भावन्यवस्थामप्रतिपद्यमानैम्तस्य चाधने शशविषाणादि मिरपि स्वेष्टपदार्यनियमस्य बाधनप्रसगात् । एतेन साख्यादिपरिकल्पि तैरपि प्रकृत्याक्तित्वै पुरषाद्वैत न बाध्यते इति निगदित बोद्धव्य । न चार पुरणाद्वैते यमनियमासनमाणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमाधयोऽटौ योगागानि योगो वा सप्रज्ञातोऽसप्रज्ञातश्च योगफल च विभूतिकैवल्य- लक्षण विरुभ्यते प्रतिमासमात्रात्तद्वहिर्मावाभावात् प्रतिभासमानत्वेन तथा भावप्रसिद्धे । येऽप्याहु प्रतिमासमानम्यापि वस्तुन प्रनिभामाझेद प्रसिद्ध न प्रतिमासान प्रविष्टस्व प्रतिभासो हि ज्ञान स्वय न मनिमासते स्वात्मनि क्रियाविरोधात्तम्य ज्ञानातरवेद्यत्वसिद्धर्नापि तद्विपयभूत वस्तु स्वयं प्रतिमासमान तस्य ज्ञेयत्वात् । ज्ञानेनैव प्रतिभासत्वसिद्धेरिति स्वय प्रतिमासमानत्व साधनमसिद्ध न कम्यचित्प्रतिभातात प्रविष्टत्व साध्येत् । परत प्रनिभासमानत्व तु विरुद्ध प्रतिमासहि वसाधन स्वादिति तेऽपि स्वर्शनपसपातिन एव ज्ञानस्य स्वयमप्रतिमामने ज्ञानात रादपि प्रतिमासनविरोधात् प्रतिमासत इति प्रतिमासक्तया स्वातव्येण प्रतीतिविरोधात् प्रतिमाम्यत इत्येव प्रत्ययप्रसगात् तस्य परेण ज्ञानेन प्रतिमासमानत्वात्, परम्य ज्ञानम्य च ज्ञानातरप्रतिमासने प्रतिभासत इति सप्रत्ययो न स्यात् सवेदनातरेण प्रतिभाम्यत्वात् । तथा नानवस्था नार रिनित्सवेदन त्यानिष्ठते । नच ज्ञान प्रतिमामत इति प्रतीति भ्रीता याराभावात् । स्वात्मनि क्रियाविरोषो माधक इति चेत्या पुन स्वात्मनि क्रिया विरभ्यते ज्ञाप्तिरत्पत्तिा । न तावत्प्रथमात्सना म्वात्मनि ·श्रीविद्यानदिस्वामिविरचिता- MAM । ज्ञप्तेविरोधाभावात् म्वय प्रकाशन हि क्षप्ति । तच्च सूर्यालोकनादौ स्वात्मनि प्रतीयत एव, 'सूर्यालोक प्रकाशते' 'प्रदीप प्रमाशते' इति प्रतीने । द्वितीयकल्पना तु न वाधकारिणी, स्वात्मन्युत्पत्तिलक्षणाया क्रियाया परैरनभ्युपगमात् । न हि किंचित्स्वम्मादुत्पद्यते इति प्रेक्षाव तोऽनुम यते । सवेदन म्यम्मादुत्पद्यत इति तु दूरोत्सारितमेव । तत क्य स्वात्मनि क्रियाविरोधो वाधक स्यात् । न च सर्वा क्रिया वस्तुन म्वात्मनि विर'यत इति प्रतीतिरस्ति तिष्ठत्यास्ते भवतीति धात्वर्थलक्षणाया क्रियाया स्वात्म येव प्रतीते । तिष्ठत्यादेर्धातोरर्मकत्वात्मणि क्रिया नुत्पत्ते स्वात्मन्येव कर्तरि स्थानादि क्रियेतिचेत्तर्हि भासते तद्धातोरकर्म क्त्वाकर्मणि क्रियाविरोधात् क्तयेव प्रतिभासनक्रियाऽस्तु ज्ञान प्रतिभा सत इति प्रनीते । सिद्धे च ज्ञानम्य स्वय प्रतिभासमानत्वे समलम्य वस्तुन स्वत प्रतिभासमानत्व सिद्धमेव । सुख प्रतिभासते रूप प्रति- मासन इत्यतर्बहिर्वस्तुन स्वातव्येण क्र्तृतामनुभवत प्रतिमासनक्रिया धिकरणम्य प्रतिमासमानम्य निराक्र्तुमशते । ततो नासिद्ध साधन यत पुरुषाद्वैत न साधयेत् । नापि विरुद्ध परत प्रतिभासमानत्वाप्रतीते , कम्यचि प्रतिमासाहर्भािवासाधनात् । एतेन परोक्षज्ञानवाटिन सवेदनम्य स्वय प्रतिभाममानत्वममिद्धमाचक्षाणा सकल ज्ञेयस्य ज्ञानस्य च ज्ञानात्प्रतिभासमानत्वात्साधनम्य विरुद्धतामभिदधाना प्रतिध्वम्ता ज्ञान प्रकाशते बहिर्वस्तु प्राशत इति प्रतीत्या स्वय प्रतिमाममानत्वस्य साधनम्य व्यवस्थापनात् । त्वात्मा स्वय प्रकाशते फलज्ञान चेत्या- वेत्यति नेपामात्मनि फ्रज्ञाने वा स्वय प्रतिभासमानस्व सिद्ध सर्वम्य वस्तुन प्रतिभासमानत्व साधयत्येव । तयाहि-विवानाध्यासित वस्तु स्वय प्रतिभामते प्रतिभासमानत्वात् । यद्यत्प्रतिमासमान तत्वत्स्वय प्रतिभामते ·आतपरीक्षा Home -- -- न्यथा ममतानुसारिणामात्मा प्रभाश्रमतानुमारिणा वा फस्नान । प्रतिभासमान चातर्बहिर्वस्तु ज्ञानज्ञेयरूप विवादा यामिन तस्मात्स्वय प्रतिमामते । न तावदा प्रतिभासमानत्वमसिद्ध सर्वम्य वस्नुन सर्वयाऽ- प्यप्रतिमासमानस्य सद्धावनिरोधात् । साक्षादसाक्षाच प्रतिभाममानम्य तु 'सिद्ध प्रतिमाममानत्व ततो मव येव साध्यसिद्धि सा याविनामावनि- यमनिश्चयादिति निरवद्य पुरपाद्वैतसाधन सवेदनाद्वैतवाटिनोऽष्टिदानये भवत्येव । नहि कार्यकारणयाद्यपाहावाच्यवाचकमाध्यसाधावाध्यबाधक- विशेषणविशेयभावनिराकरणान् सवेनाद्वैत व्यवस्थापयितु शक्य कार्यकारणभावातीना प्रतिमासमानत्वात् प्रतिमाममात्रात प्रविष्टाना निरापर्तुमशक्ते , म्वयमप्रतिभासमानाना तु समवाभावात्सवृत्यापि व्यवहार- विरोधात सक्सविरल्पवाग्गोचरातिकातनापत्ते । सवेदनमान चैपक्षण स्थायि यदि विचित्वार्य न कुर्यात्तदा वम्त्वेव न स्यात्, वस्तुनोऽर्थ- क्रियाकारित्वरक्षणत्वात् । करोति चेत्कार्यकारणभाव सियेत् । तस्य हेतुमत्वेच स एवकार्यकारणभाव कारणरहितत्वे तु नित्यतापत्ति सवेदनम्य, सनोऽकारणवतो नित्यत्वप्रमिद्धेरिति प्रतिभासमात्मन पुरुप तत्वस्यैव सिद्धि स्यात् । पिंच क्षणिरसवेतनमानस्य ग्राह्यग्राहक- वैमुथै यदि केनचित्प्रमाणेन गृह्यते तता ग्राह्यग्राहक्भाव क्थ निरा- क्रियेत । न गृह्यते चेत्कुतो प्राधपाहावैधुर्यसिद्धि । स्वरूपसवेना- देवेति चेत्तर्हि सवेदनाद्वैतम्य स्वरूपसवेदन ग्राहक प्राधग्राहकवैधुर्य तु प्रायमिति स एव ग्राह्मणाहकमाव । म्यान्मत “ नान्योऽनुभान्यो- द्वयाऽस्ति तस्यानानुभवोऽपर । ग्राह्यग्राहकवैधुर्यात्वय सैव प्रकाशते" इति वचनान बुद्धे किंचिद्माध्यमस्ति नाप बुद्धि दम्यचिद्ग्राह्या म्वरूपेऽपि ग्राह्यग्राहक्मावामावात् 'स्वरूपस्य म्वनोगति' रित्येतस्यापि...

·१०२ wwwwwwwwwwwwww w H श्रीविद्यानंदिस्वामिविरचिता- सवृत्याभिधानात् परमार्थतस्तु बुद्धि स्वय प्राशते चकास्तीत्येवोच्यते न पुन स्वरूप गृह्णाति ग्राह्यग्राहक्वैधुर्य च स्वरूपाव्यतिरिक्त गृह्णाति जानातीत्यभिधीयते निरशसवेदनाद्वैते तथाभिधानविरोधादिति । तदपि न पुरुषाद्वैतवादिन प्रतिकून स्वय प्राशमानस्य सवेदनस्यैव परमपुरु पत्वात् । नहि तत्सवेदन पूर्वापरकालयवच्छिन्न सतानातरबहिरर्थत्या वृत्त च प्रतिमासते यत पूर्वापरक्षणसतानांतरवहिरानामभाव सिद्धयेत्। तेषा सवेन्मेनाग्रहणादमाव इतिचेत् म्वसवेनम्यापि सदनातरेणाग्रहणाद- भावोऽस्तु । तस्य स्वय प्रकाशनानाभाव इतिचेत् पूर्वोत्तरस्वसविक्षणाना सतानातरसवेन्नानाच बहिरर्थानामिव स्वय प्रकाशमानाना क्यममाव साध्यते । क्य तेषा स्वय प्रकाशमानत्व ज्ञायत इतिचेत् स्वयमप्रकाश मानत्व तेषा क्थ साध्यत इति समान पर्यनुयोग । स्वसवेदन स्वरूपस्य प्रकाशमानत्वमेव तेषामप्रकाशमानत्वमितिचेत्तर्हि तेषा प्रकाशमानत्वमेव स्वसवदनस्येवाप्रकाशमानत्व किं न स्यात् । स्वसवेदनस्य स्वयमप्रकाश- मानत्वे परै प्रकाशमानत्वाभाव साघयितुमशक्य प्रतिपेधम्य विधैर्वि पयत्वात् सर्वन सर्वदा सर्वथाऽप्यसत प्रतिषेपविरोधात् इतिचेत्तर्हि स्वसवेदनात्परेषा प्रकाशमानत्वाभावे क्थ तत्प्रनिषेध साध्यत इति समानश्चर्च । विकल्पप्रतिभासिना तेषा स्वसवेदनावमासित्व प्रतिविध्यत इतिचेन्न विकल्पावभासित्वादेव स्वय प्राशमानत्वसिद्धे । तथाहि-यद्य- द्विकल्पप्रतिभासि तत्तत्स्वय प्रकाशते यथा विकल्पस्वरूप तथा च स्वसवेन्नपूर्वोत्तरक्षणा सतानातरसवेदनानि बहिराश्चेति स्वय प्रकाश- मानत्यसिद्धि । शशविषाणादिभिर्विनष्टानुत्पनैश्च मावैर्विकल्पावभासिभियं- भिचार इति चेन्न तेपामपि प्रतिभासमात्रातर्भूतानां स्वय प्रकाशमानत्व- सिद्धे अन्यथा विकल्पावमासिवायोगात् । सोऽय सौगत सकलदेशका- - म ·आतपरीक्षा। -~- लविप्रकृष्टानप्यर्थान् विकल्पबुद्धौ प्रविमासमानान् स्वयमभ्युपगमयन् स्वयप्रकाशमानत्व नाम्युक्तीति विमपि महाद्भुत ! तथाभ्युपगमे च सर्वस्य प्रतिमासमानात प्रविष्टत्वसिद्धे पुरुषाद्वैतमिद्धिरेव स्यात् नपुनम्त- दहितसवेदनाद्वैतसिद्धि ।मान्नेरशसवेनाद्वैत चित्राद्वैत तुम्यात् चिना- द्वैवस्य व्यवम्यापनात् । काउत्रयत्रिलोकवाति पार्याशराविञ्चित्राप्येका शधदशक्यविवेचनत्वात् सर्वस्य वादिनन्तत एवकचिदेवत्व यवम्यापनात् अन्यथा कम्यचिदेकत्वेनाभिमतस्याप्येकत्वासिद्धिरितिपन्न एवमपि परम- ब्रह्मण एव प्रमिद्धे सकलदेशकालारत्यापिन सविमानम्यैव परमत्र भत्ववानात् । नक्क्षणम्पायिनी चिनासवित चिनाद्वैतमिति साधयितु शक्यते तम्या कार्यकारणभूतचित्रसविनानरीयत्वाधिनद्वैतप्रमगान्- तत्कार्यकारणचित्रसविदोऽनभ्युपगमे सदहेतुक्त्वानित्यत्वमिद्धे क्य न चित्राद्वैतमेव प्रमाद्वैतमिति न सवेदनाद्वैतचित्रातमपि सौगतस्य व्यव- विष्ठते सर्वथा शून्य तु तत्वमसवेद्यमान न व्यवनिष्ठते । सवेद्यमान सर्वत्र सर्वया सर्वदा परमनमणो नातिरिच्यते तत्राक्षेपममाधानाना परम- मामाधनानुस्त्यात् । ततो न सुगतस्तत्वत महत्या वा विश्वतत्वज्ञ समयतीति ननिर्माणमार्गस्य प्रतिपादक स्यात् । “परमपुरष एव विश्वतत्वज्ञ श्रेयोमार्गस्य प्रणेता त्यतिष्ठता तम्योचन्यायेन साधनात् इत्यपर" सोऽपि न विचारमन । पुरषोत्तमस्यापि यया प्रतिपादन विचार्यमाणम्या गोगात् । प्रतिमासमात्र विद्रुप परमनमोक तथ यया पारमार्थिक देश कारावाराणों मेदेऽपि व्यभिनागमात् सत्यतिमासविशेषाणामेव व्यभि भाराव्यभिचारित्वक्षणत्यातम्येति तच विचार्यने । यतत्पनिमममात्र तत् सालमतिमासविरोपरहिन सत्सहित वा स्यात् । प्रथमपसे तमिद्ध- मे सापतिमा विशेषरहिताय प्रतिमासमात्रम्यानुमामावत् ! X ·१०४ श्रीविद्यानंदिस्वामिविरचिता- चित्प्रतिभासविशेषेण सहितस्यैव तस्य प्रतिभासनात्वचित्प्रतिमासविशे पस्याभावेऽपि पुनरन्यत्र भावात्कदाचिदमावेऽपि चायटा सद्भावाकेन चिदाकारविशेषेण तदसमवेऽपि चाकारातरेण सभवाद्देशकालाकारविशेषा पेक्षत्वात् तत्प्रतिमासविशेषाणां तथा व्यभिचाराभागादयभिचारित्वसिद्धे तत्वलक्षणानतिम्मान तत्वबहिर्भावो युक्त । तथाहि-यद्ययैवान्यमिचारि तत्तथैव तत्व तथा प्रतिभासमान प्रतिमासमानतयैवा यभिचारि तथैव तत्व। अनियतदेशमालाकारतयैवाव्यभिचारी च प्रतिमासविशेष इति प्रतिमासमा- त्रवत्प्रतिभासविशेषस्यापि वस्तुत्वसिद्धे । नाहियो यद्देशतया प्रतिभासविशेष स तद्देशना व्यभिचरति, अन्यथा भ्रातत्वप्रसगात् शाखादेशतया चद्रप्रति- भासवत् । नापि यो यत्कालतया प्रतिमासविशेष स तत्कालता व्यभिचरति, तद्वयभिचारिणोऽसत्यत्वव्यवस्थानान्निशि मध्यदिनतया स्वप्नप्रतिमास विशेषवत् । नापि यो यदाकारतया प्रतिमासविशेष स तदाकारता विस वति तद्विसत्राटिनो मिथ्याज्ञानत्वसिद्धे कामलाद्युपतचक्षुष शुक्ले शख पीताकारताप्रतिभामविशेषवत् । न च वितयैर्देशकालाकारल्यमि चारिभि प्रतिमासविशेषै सदृशा एव देशालाकाराव्यभिचारिण प्रति- भासविशेषा प्रतिलक्षयितु युज्यते यत इद वेदातवादिना वचन शोभेत " आदावते च यत्नास्ति वर्तमानेऽपि तत्तथा । वितथै सहशा सतोऽवितथा एव लक्षिता " इति तेपामवितथानामादावते चासत्वेऽपि वर्तमाने सत्त्व प्रसिद्ध वकपमाणामावात् । नहि यथा स्वप्नादिभ्रातप्रतिभासविशेषेषु तत्कालेऽपि बाधा प्रमाणमुदेति तथा जाग्रद्दशायामभ्रातप्रतिभासविशेषेषु, तत्र साधाप्रमाणस्यैव सद्भावात् । सम्यड्मया तग दृष्टोऽर्थोऽर्थक्रिया कारित्वात तस्य मिथ्यात्वेऽयक्रियाकारित्वविरोधात् इद्रनालारिपरिदृष्टार्थ वदिति । नच भ्रातेतर यवस्थाया चाडालादयोऽपि विप्रतिपद्यते तथा चोत्त ·आतपरीक्षा। मकलकदेवै " इद्रनालादिषु भ्रातमीरयति न चापर ! अपि चाडालगोपा- लवाललोटविठोचना" इति । विच तत्प्रतिभाममात्र सामान्यरूप द्रन्यरूप या । प्रथमपक्षे सत्तामानमेव स्यात् , तस्यैव परसामान्यरूपलया प्रति छानात् । तभ्य स्वय प्रतिभासमानत्वे प्रतिमासमात्रमेव तत्त्वमन्यथा तदन्यवस्थितेर्गितचेन सत्सदित्यन्वयज्ञानविषयत्वात् सत्तासामान्यस्य व्यवस्थिते म्बय प्रतिभासमानत्यासिद्धे । सत्ता प्रतिभासत इति तु विषये विपयिधर्मम्योपचारात् प्रतिभासन हि विषयिणो ज्ञानस्य धर्म स विषये सत्तासामा येऽध्यारोप्यत तदध्यारोपनिमित्त तु प्रतिभासनक्रियाधिकर- णव । यथैव हि सवित्प्रतिमासने इति कर्तृपया प्रतिमासनक्रिया तथा तद्विषयस्थाप्युपचर्यते साम्य धातो कर्तृर्मस्थक्रियार्थत्वात् यौन पचनीति पचनक्रिया मानवम्या पाच्यमानस्था च प्रतीयते तद्वदकर्मभ्य धातो कम्पनियामानार्थत्वात् परमार्थत्त कर्मस्यक्रियाऽसभवावर्तृम्पा किया कर्मण्युपचर्यते । ननु च सति पुस्ये स्वय प्रतिभासमाने कम्यचित प्रमाणत सिद्धे परत्र तद्विपये तदुपचारक्सना युक्ता यथाऽसौ दाहपा- माद्यक्रियाकारिणि तद्धर्मदर्शनान्माणवके तदुपचारकल्पनाऽग्निर्माणका इति। न च विचि मवेदन स्वय प्रतिभाममान सिद्ध सनातरसवेद्यत्वात् । सवेदनस्य चिदवस्थानामावात् । सुदूरमपि गत्वा वस्यचित्मवेदनस्य स्वय प्रतिमासमानस्यानम्युपगमात् क्थ तद्धर्मस्योपचारस्तद्विपये घटेतेति वश्चित् । सोऽपि ज्ञानातरवेद्यज्ञानवादिनमुपागमता परोक्षजानवाटिन वा। ननु च परोक्षजानवादी मट्टस्तावन्नोपाल पार्ह स्वयप्रतिमासमानस्यात्मन म्तेनाम्युपगमात् तद्धर्मम्य प्रतिभासनस्य विषयेपूपचारघानात् घट प्रतिभासते, घगदय प्रनिभासत इति घटपटादिप्रतिभासना यथानुप. पत्या च करणभूनस्य पराक्षम्यापि ज्ञानस्य प्रतिपत्तेरविरोधात् रूपप्रति ·M- १०६ श्रीविद्यानदिस्वामिविरचिता- मासनाचक्षु प्रतिपत्तिवत् । तथा करणज्ञानमात्मान चाप्रत्यक्ष बदन प्राभाकरोऽपि नोपालभमर्हति फज्ञानम्य स्वय प्रतिमासमानस्य तेन. प्रतिज्ञानात् तद्धर्मम्य विषयेपूपचारस्य सिद्धे । फरक्षान च कर्तृकर णाम्या विना नोपपद्यत इति । तदेव कर्तार करणज्ञान चाप्रत्यक्षमपि व्यवस्थापयति यया रूपे प्रतिभासनक्रिया फलरूपा चक्षुष्मन चक्षुश्च प्रत्यापयतीति केचिन्मन्यते तेषामपि भट्टमतानुसारिणामात्मन स्वरूपपरि- च्छेठेऽर्थपरिच्छेदस्यापि सिद्धे । म्वार्थपरिच्छेदकपुरुषप्रसिद्धौ ततोऽन्यम्य परोक्षज्ञानस्य क्ल्पना न कचिदर्थ पुष्णाति, प्रमाररमतानुसारिणां फलज्ञानस्य स्वार्थपरिच्छित्तिरूपस्य प्रसिद्धौ करणज्ञानापनावत् । वर्तु करणमतरेण क्रियाया व्यापारानुपपत्ते परोक्षज्ञानस्य करणस्य कल्पना- नानार्थयेति चेन मनसश्चक्षुरादश्वातहि परिच्छित्तौ करणस्य सद्भावात ततो बहिर्मनस्य करणातरस्य क्ल्पनायामनवस्थाप्रसगात् तत स्वार्थपरि- च्छेदकम्य पुस फलज्ञानस्य वा स्वार्थपरिच्छित्तिस्वभावम्य प्रसिद्धी स्याद्वादिदर्शनस्यैव प्रसिद्धे । स्वय प्रतिमासमानम्यात्मनो ज्ञानम्य वा धर्म कचित्तद्विपये कथचिदुपचर्य्यत इति सत्तासामा य प्रतिभासते प्रतिभासविषयो भवतीत्युच्यते न चैव प्रतिभासमाने सस्यानुप्रवेश सिध्येत् परमार्थत सवेदनस्यैव स्वय प्रतिभासमानत्वात् । स्यान्मत न सत्तासामान्य प्रतिभासमान तस्य द्रव्यादिमानव्यापकत्वात् सामान्यादिषु प्रागभावादिषु चाभावात् किं तर्हि सकल्भावाभाव यापक प्रतिभाससामाय प्रतिमासमानमभिधीयते इति । तदपि न सम्यक् प्रतिमासमामान्यस्य प्रतिमासविशेषनातरीयक्त्वात्प्रतिमासाद्वैतविरोवात् , सतोऽपि प्रतिभास- विशेषा सत्यता न प्रतिपद्यते सवादस्त्वामावात्स्वामादिप्रतिभासविशेषव- दिति चेन्न प्रतिभाससामान्यस्याप्यसत्यत्वप्रसगात् शक्य हि वक्तु प्रति- ·आतपरीक्षा। . माससामान्यमसत्य विमवादकत्वात् स्वघ्नादिप्रतिमाससामान्यवदिति । न हि स्वप्नादिप्रतिमासविशेषा एव विमवादिनो न पुन प्रतिमासमामान्य वव्यापकमिति वक्त युक्त, शशविषाणगगनकुसुमकूर्मरोमादीनाममत्वेऽपि तचापक्सामान्यस्य सत्त्वप्रसगात् । क्थमसता व्यापक शिपिंत्सत्स्या- दितिचेत्कथमसत्याना प्रतिमासविशेषाणा व्यापक प्रतिमाससामान्य सत्य मिति समो वितर्क । तस्य सर्वत्र सर्वा सर्वथा वाऽविच्छेदात् सत्य तदितिचेन्न एव देशमायमारविशिष्टस्यैव तम्य सत्यवसिद्धे । सर्वदेश- विशेषरहितम्य सर्वकालविशेषरहितम्य च सर्वाकारविशेषरहितस्यैत्र सर्वन सर्वथा सर्वदेति विशेषयितुमशते । तथा च प्रतिभातसामान्य सकलशकालाकारविशेषविशिष्टमम्युपगच्छन्नेव वेगातवादी म्वयमेकद्रव्य- मनतपर्याय पारमार्थिकमितिपतिपत्तुमर्हति प्रमाणवलायातत्वात् , तदेवास्तु परमपुस्पस्यैव बोघमयप्रकाशाविशदस्य मोहाघारापहस्यातर्यामिन सुनि- तित्वात् तत्र सशयाना प्रतिपातात्साललोकोद्योतनसमर्थस्य तेजोनिधेर- शुमालिनोऽपि तस्मिन् सत्येव प्रतिभासनात्, असति चाप्रतिमासनादिति कश्चित् तदुक्त “ यो लोकान् ज्वलयत्यनल्पमहिमा सोऽप्येष तेजोनिधिर्य म्मि सत्यवमानि नासति पुनर्देवोऽशुमारी स्वय । तस्मिन्त्रोधमयप्रकाशवि शदे मोहाधकारापहे येऽन्तयामिनि पूरपे प्रतिहता सशेरते ते हता इति । तदपि न पुरपाद्वैतव्यवस्थापनपरमाभासने तम्योऽतर्यामिन पु- षम्य बोधमयप्रकाश विशदम्यैत्र बोध्यमयप्रकाश्यस्यासमवानुपपत्ते । यदि पुन सर्व बोध्य बोधमयमेव प्रकाशमानत्वाद्दोषम्वात्मवनिति मन्यते तता बोधस्यापि बोध्यमयत्वापत्तिरिति पुस्माद्वैतमिच्छतो बोयाद्वैतसिद्धि । बोधाभावे क्थ बोभ्यसिद्धिरिति चेद्बोध्यामावेऽपि बोषसिद्धि क्य बोध्यनातरीयक्त्वाबोधस्य । बसेंद्रनालादिषु बोध्याभावेऽपि बोधसिद्धेर्न -- " ।

·श्रीविधानदिस्वामिविरचिता- बोध्यनातरीयकोबोध इति चेन तत्रापि बोध्यप्तामा यसद्भाव एव बोघोष पत्ते । न हि सशयम्वमादिवोधोऽपि बोध्यसामान्य व्यभिचरति बोय विशेषस्येव तस्य व्यभिचाराद्रातत्वसिद्धे । न च सर्वम्य बोध्यस्य स्वयप्राशमान सिद्ध स्वय प्रकाशमानबोधविषयतया तस्य तथोपचारा स्वय प्रकाशमानाशुमालिप्रभामारविषयमताना लोकाना प्रकाशमानोपचार वत् ततो यथा लोराना प्रभाश्यानामभावे न तानशुमाली जलयितुमर तथा बोध्याना नीउसुखादीनामभावे न बोधमयप्रकाशविशनोंऽतर्याम तान् प्रकाशयितुमशि इति प्रतिपत्तय । तथाचात प्रकाशमानानतपयी यैकपुरपद्रव्यात्, बहि प्राश्यानतपर्यायाचेतनद यमपि प्रतिज्ञातव्य मिति चेतनाचेतनद्रायद्वैतसिद्ध न पुरुषाद्वैतसिद्धि सवेदनाद्वैतसिद्धि वत् । चेतनद्रव्यस्य च सामायादेशादेवत्वेऽपि विशेषादेशादनेकत्व ससा रिमुक्तविकल्पात् । सर्वथैकत्वे सकृत्तद्विरोधात्।अचेतनद्रव्यस्य सर्वथैवत्वे मूर्तामूर्तदन्यविरोधवत् । मूर्तिमदचेतनद्रव्य हि पुद्गलद्रव्यमने कमेद परमाणु स्कविकल्पात् पृथि यादिविकल्पाच धर्माधर्माकाशकालविकल्पममूर्तिमद् द्रव्य चतुर्धा चतुर्विधकार्यविशेषानुमेयमिति द्रयस्य षड्वियस्य प्रमाण- बलात्तत्वालकारे समर्थनात् । तत्पयायाणा चातीलानागतवर्तमानानताप च्यजनविस्पाना सामा पत सुनिश्चिताप्तभवद्वावाप्रमाणात्परभागमात्य- सिद्धे । साक्षात्केवलज्ञानविषयत्वाच न द्रव्यमांतसिद्धि पर्यायैमात- सिद्धिर्वा । नचैतेषां सर्वद्रव्यपर्यायाणा केवलज्ञान प्रतिमासमानानामपि प्रतिभासमानात प्रवेश सिध्येत् विषयविषयिभेदाभावे सर्वाभावप्रसगात् निर्विषयस्य प्रतिमासस्यासमवान्नि प्रतिभासस्य विषयम्य वाऽयवस्था- नात् । सतश्चाद्वैतकाते कारकाणा आदीना नियाणो परिस्पटलक्षणानों धावपलमणाना च दृष्टो भेदो विरुध्यत एव तम्य प्रतिमासमानस्यापि ·आतपरीक्षा। प्रतिभासमानात प्रवेशामावात् । सय प्रतिभासमानज्ञानविषयतया प्रतिभासमानतोपचारान् स्वयप्रतिभास्यमानत्वेन व्यरम्यानात् । नच प्रतिभासमानमेव तद्भेदप्रतिमास जनयति तम्य तदत.प्रविष्टस्य अन्यत्वविरो-- घान् । प्रतिभासमात्रम्य वजनकत्वायोगात् । नैव स्वस्मात्मजायत इत्यपि सूत । तथा कर्मद्वैतस्य फरद्वैतम्य लोकद्वैतस्य च विद्याविद्याद्वय- बहुधमोसहयवच प्रतिभाममानप्रमाणविपयतया व्यवस्थिते प्रतिभासमान स्यापि प्रमेयतया यवस्थिते प्रतिमासमात्रात प्रवेशानुपपत्तेरमावापादन वेदातवादिनामनिष्ट । सूक्तमेव समतभद्रस्वामिमि तया, हेतोरद्वैतसिद्धि यदि प्रतिभासमानव्यतिरेरिण प्रतिभासमानापि यदीप्यते तता हेतुसा ध्ययोत म्यानित्यपि सक्मेव पक्षहेतुदृष्टाताना कुतश्चित्प्रतिभासमाना- नामपि प्रतिमाममानानुप्रवेशासभवात् । एतेन हेतुना विनोपनिषद्वाक्य विशेषात्पुरुषाद्वैतसिद्धी वाड्मागत्वमा प्रतिपादकवाक्याद्वैतसिद्धिरपि किं न भवेत् । तस्योपनिषद्वाक्यस्य परमब्रह्मणोंऽन प्रवेशासिद्धे । एतेन वैशेषिकादिमि प्रनितातपदार्थभे प्रतीत्या पुम्पाद्वैत बाध्यत एव त - दम्य प्रत्ययविशेपात्प्रतिभासमानस्थापि प्रतिमासमानात्मकत्वासिद्धे । कुन परमपुरष एव विश्वनचाना ज्ञाता मोसमार्गस्य प्रणेता व्यवतिष्ठते तटेदमीश्वरवपिन्तुगतनमणा विश्वतत्वज्ञतापायानिर्वाणमार्गप्रणयनानुषप- सेर्यम्य विधात्यज्ञता धर्मभृता भेत्तृता मोक्षमार्गमणेतृता च সমাসনিয়া। सोऽहन्नेव मुनीदाणा वद्य समवतिष्ठते । तत्सद्दावे प्रमाणस्य निधिस्य विनिश्रयात् ।। ८६ ॥ किंपनम्नतममाणमिरगाह- ·AKAM ran nirman wwwnnni श्रीविद्यानदिस्वामिविरचिता- ततोऽतरिततत्त्वानि प्रत्यक्षाण्यर्हतोऽजसा । प्रमेयत्वाद्यमास्माक् प्रत्यक्षार्था सुनिश्चिता. ॥८॥ कानि पुनरतरिततत्त्वानि, देशाद्यतारिततत्वाना सत्त्वे प्रमाणामावातू । नह्यस्मतादिप्रत्यक्ष तत्र प्रमाण देशकालम्बमावाव्यवहितवस्तुविषयत्वात् । सत्सप्रयोगे पुरुषस्यद्रियाणा यबुद्धिजन्म तत्प्रत्यामिति वचनात् । नाप्यनुमान तत्र प्रमाण तदपिनाभाविनो लिंगस्याभावात् । नाप्यागम- म्तदस्तित्वे प्रमाण, तस्यापौरपेयस्य स्वरूपे एव प्रामाण्यसमवात् । पौरपेय भ्यासर्वज्ञप्रणीतम्य प्रामाण्यासभवात् । पौरपेयस्य सर्वज्ञप्रणीतस्य तु सर्वज्ञसाधनात्पूर्वमसिद्धे । नाप्यापत्ति देशद्यतरिततत्वैर्विनाऽनुपप- द्यमानस्य क्स्यचिदम्य प्रमाणपटक्प्रसिद्धस्यासभवात् । नचोपमानम तरिततत्त्वास्तित्वे प्रमाण, तत्सदृशस्य कम्यचिदुपमानभूतस्यार्थस्यासिद्धे- समेयभूतातरिततत्त्ववत् । तदुपलभकप्रमाणपचकाभावे च कुतोऽतरित तयानि सिध्येयुर्यतो धसिद्धिर्न भवेत् । धर्मिणश्चासिद्धौ हेतुराश्रया सिद्ध इति केचित् तेऽत्र न परीक्षका । पाचित्म्फटिकाद्यतरितार्था नामस्मदादिप्रत्यक्षतोऽस्तित्वसिद्धे परेपा कुध्यादिदेशव्यवहितानामन्या दीना तविनामाविनो धूमादिग्गिादनुमानात् कालतरितानामपि भवि प्यता वृष्टचादीनाविशिष्टमेयोन्नतिदर्शनाटस्तित्वसिद्धे । अतीताना पाव- कादीना मस्मादिविशेषदर्शनात्प्रसिद्धे । स्वभावातरिताना तु करण शस्त्यादीनामपित्यास्तित्वसिद्धे । धर्मिणामतरिततत्वाना प्रसिद्धत्वा द्वैतोश्चाश्रयासिद्धलानुपपत्ते । नव धर्मिसिद्धावपि हेतोश्चाश्रया सिद्धत्वामावेऽपि पक्षोऽप्रसिद्धविशेषण स्यात्, अर्हत्प्रत्यक्षत्वस्य साध्यधर्मस्य क्वचिदप्रसिद्धेरिति न मतव्य पुरुषविशेषस्याहत सबद्धव र्तमानार्थेषु प्रत्यनत्वप्रवृत्तेरविरोधार्हत्प्रत्ययस्य विशेषणस्य सिद्धी । ।

·आतपरीक्षा। - - विरोधाभावात् । तद्विरोधे चचिजैमिन्यादिप्रत्यक्षविरोधापत्ते । ननु च सवृत्त्यातरिततत्वा यहत प्रत्यक्षाणोति साधने सिद्धसाधनमेव निपुणप्रज्ञे तथोपचारप्रवृत्तेरनिवारणादित्यपि नाशक्नीयमनसेति वचनात् । परमार्थ- तो ह्यतरिततत्त्वानि प्रत्यक्षाण्यर्हत साम्यते न पुनस्पचारतो यत सिद्धसाधनमनुमन्यते । तथापि हेतोविपक्षवृत्तेरनैकातिकत्वमित्या- शमायामिटमाह- हेतोर्न व्यभिचारोऽत्र दृराथै मैदरादिभिः । सूक्ष्मैर्वा परमाण्वायैस्तपा पक्षीकृतत्वतः ॥ ८८॥ नहि कानिचिदेशातरितानि काननरितानि वा तत्वानि पक्षवहि तानि सति यतम्तन वर्तमान प्रमेयत्वादिति हेतुर्व्यभिचारी स्यात् तादृशा सपा पक्षीकरणात् । तथाहि- तत्त्वान्यतरिनानीह देशकालस्वभावतः । धर्मादीनि हि साध्यते प्रत्यक्षाणि जिनेशिनः ॥८॥ यथैवहि धर्माधर्मतत्त्वानि कानिचिद्देशातरितानि देशातरितपुस्पाश्रय- त्वात् । कानिचित्काडातरितानि पारातरितप्राणिगणाधिकरणत्वात् । कानिचित्स्वभावातरितानि देशकाडाव्यवहितानामपि तेषा स्वभावतोऽ- तीद्रियत्वात् । तथा हिमान्मदरमारावरादीन्यपि देशांतरितानि नष्टा- नुत्पन्नानतपर्यायतत्त्वानि च कालातरितानि, स्वभावातरितानि च परमा यादीनि, जिनेवरस्य प्रत्यक्षाणि माध्यले न च पक्षीकृतरेव व्यभिचारो द्भावन युक्त सर्वम्यानुमानस्य व्यभिचारित्वप्रमगात् । ननु मान्द्यमि- चारी हेतु दृष्टातम्त साध्यपिकल इत्याशकामपहर्तुमाह- न चास्माकसमक्षाणामेवमहत्समक्षता। न सिध्येदिति मतव्यमविवादाद्वयोरपि ॥ ९॥ - ·श्रीविद्यानदिस्यामिविरचिता- येद्यस्मादृशा प्रत्यक्षा सत्रद्धा वर्तमानाश्वार्यास्ते क्यमर्हत विशेषस्य प्रत्यक्षा न स्युस्तद्देशमलवर्तिन पुरुषातरस्यापि तदप्रत्यक्ष प्रसगात् ततो न म्याद्वादिन इव सर्वज्ञाभाववादिनोऽप्यन विवत वादिप्रतिवाटिनोरविवादाच साध्यसाधनधर्मयोटाते च न साध्यवैकल्- साधनवैकल्य वा यतोऽनन्वयहेतु स्यात् । नन्वतीद्रियप्रत्यक्षतोऽतरि- ततत्त्वानि प्रत्यक्षायहत सा यते किंचेंद्रियप्रत्यक्षत इति सप्रधार्यम् । प्रथमपक्षे साध्यविकको दृष्टात स्यात् । अस्मादृप्रत्यक्षाणामर्थानामती द्रियप्रत्यक्षतोऽहत्प्रत्यक्षत्वासिद्धे । द्वितीयपक्षे प्रमाणबाधित पक्ष इद्रियप्रत्यक्षतो धर्माधर्मादीनामतरिततत्वानामहत्प्रत्यक्षत्वस्य प्रमाणाधित त्वात् । तथाहि-नाहदिद्रियप्रत्यक्ष धर्मादीन्यतरिततत्वानि साक्षात्पर्तु समर्थमिंद्रियप्रत्यक्षत्वादस्मदादीद्रियप्रत्यक्षवत् इत्यनुमान पक्षस्य बाधक। न चार हेतो साननचक्षु प्रत्यक्षेणानकातिक्त्व, तम्यापि धर्माधर्मादि साक्षात्कारित्वाभावात् । नापी-धेरैद्रियप्रत्यक्षेण तस्यासिद्धत्वात्स्याद्वादि- नामिव मीमासकानामपि तदप्रसिद्धतिन न चोद्य, प्रत्यक्षसामान्यतोऽ हत्प्रत्यक्षत्वमाधनात् । सिद्धेचातरिततत्वाना सामान्यतोऽर्हत्प्रत्यक्षत्वे धर्मा- दिसाक्षात्कारिण प्रत्यक्षस्य सामर्यादतीद्रियप्रत्यक्षत्वसिद्धे । तथा दृष्टातस्य सायवैरल्यदोपानवकाशात् क्थमन्यथाभिप्रेतानुमानेऽप्यय दोपो न भवेत् । तथाहि-नित्य शल प्रत्यभिज्ञायमानत्वात्पुरुषवदिति । अर कूटम्यनित्यत्व साध्यते कालानरस्थायिनित्यत्व वा । प्रथमक्स नायामप्रसिद्धविशेषण पक्ष कस्थनित्यत्वस्य कचिदन्यताप्रसिद्धम्तन प्रत्यभिज्ञानस्यैवासभवात् पूवापरपरिणामश्यत्वात्प्रत्यभिज्ञानस्य पूर्वोत्तर रिणामव्यापिन्येक्त्र वस्तुनि सद्भावात् । पुरये च कूटस्थनित्यत्वस्य साध्य- भावात्तनम्य सातिशयत्वात् साध्यशन्यो दृष्टात । द्वितीयल्पनाया ·जातपरीक्षा। १ ---- -- म तु स्वमतविरोध , शब्द काठातरम्यायिनित्यत्वम्यानम्युपगमात् ! यदि पुनर्नित्यत्वमामान्य साध्यने सानिशयेतरनित्यत्वविशेषम्य माधयितुमनु- पत्रातत्वादिति मत तदातरिततत्त्वाना प्रत्यक्षमामान्यनोऽहत्प्रत्यक्षता साध्यायां न किंचिद्दोपमुत्लश्याम इति नाप्रसिद्धपिशेषण पक्ष साध्य शून्यो वा दृष्टोत प्रमज्यते । सायन हेतो म्यपासिद्धत्व प्रतिपेश्य नाह- नचासिद्ध प्रमेयत्व कात्स्न्यतो भागतोऽपि वा। सर्वथाप्यप्रमेयम्य पदार्थस्याव्यरस्थितः ॥ ११ ॥ यदि पद्धमि प्रमाण स्यात्सपज केन वार्यते । इति त्रुवन्नशेपार्यप्रमेयत्वमिच्छति ॥ ९२ ।। चोदनातश्च निशेपपदार्थज्ञानसमधे । सिद्धमतरितार्थाना प्रमेयत्व ममक्षवत् ॥ ९३ ॥ सोऽय मीमासर प्रमागरासतम्याथम्य व्यवस्थामभ्युपयन् षड्मि प्रमाणे समस्तार्थज्ञान वाऽनिवारयन् चोदनानो हि भूत भवन भविष्यत सूक्ष्म व्यवहित विप्रष्टमित्येव जानीयकमर्थमवगमयितुमलमिति स्वय प्रतिपद्यमान सूक्ष्मानरितार्याना प्रमेयत्वमम्मत्प्रत्यक्षार्थानामिव कायम प{वीत यत साकल्येन प्रमेयत्व पक्षाव्यापश्मसिद्ध ब्रूयात् । ननु च च प्रमातर्यात्मनि, रणे न ज्ञाने, फ्ले च प्रमितिक्रियालक्षणे, प्रमेय- त्वासमवात् कमतामापतेश्वेवार्येषु प्रमेयेषु मानाद्रागासिद्ध माधन पक्षा- व्यापकत्यादिति नतोय प्रमातुरात्मन सर्वथाप्यप्रमेयत्वे प्रत्यक्षत इवा नुमानादपि प्रमीयमागत्यामाप्रसगात्, प्रत्यक्षेण हिर्मनयाऽऽमा न प्रतीयते इति प्रमाक्रदर्शन न पुन सर्वणापि प्रमाणेन, तन्धवस्यापन- विरोधात् । रणज्ञान च प्रत्यक्षत कर्मत्वेनाप्रतीयमानमपि घटायपरि- सर्वथाप्यप्रमेय हातत्वनुमानादवगच्छति ( नि ·११४ PM - श्रीविद्यानदिस्वामिविरचिता- बुद्धिमिति माप्यकारशवरवचनविरोधात् फलज्ञान च प्रमितिलक्षण स्वर वेदनप्रत्यक्षमिच्छत कार्यानुमेय च कथमप्रमेय सिद्धयेत् । एतेन कर णज्ञानस्य फलज्ञानस्य च परोक्षत्वमिच्छतोऽपि भट्टस्यानुमेयत्व सिद्ध बोद्धव्य । घटाद्यर्थप्राकट्येनानुमीयमानस्य सर्वस्य ज्ञानस्य थिचित्प्रमे यत्वसिद्ध । ततो नातरिततत्वेषु धर्मिषु प्रमेयत्व साधनमसिद्ध वादिन इव प्रतिवादिनापि कयचित्तत्र प्रमेयत्वप्रसिद्धे । सदिग्धत्यविरेकमप्येतन मवतीत्याह- यन्नाईत समक्ष तन्नप्रमेय बहिर्गत । मिथ्यैकान्तो यथेत्येव व्यतिरेकोऽपि निश्चित।। ९४॥ मिथ्यकातज्ञानानि हि निशेषाण्यपि परमागमानुमानाम्यामस्मदादीना प्रमेयाणि च प्रत्यक्षाणि चार्हत इति न विपक्षता मनते तद्विषयास्तु परैरभिमन्यमाना सर्वथैकाता निरन्वयक्षणिक्त्वादयो नाहत्मत्यक्षा इति ते विपक्षा एव नच ते कुतश्चित्प्रमाणात्प्रमीयत इति न प्रमेयास्तेषाम सत्वात् । ततो ये नाहत प्रत्यक्षास्ते न प्रमेया यथा सर्वथैकातज्ञान विषया इति साध्यव्यावृत्ती साधनव्यावृत्तिनिश्चयानिश्चितव्यतिरेक प्रमे यत्व समर्थित ततो भवत्येव साध्यसिद्धिरित्याह- सुनिश्चितान्वयाद्धेतो प्रसिद्धव्यतिरेकत । ज्ञाताईन् विश्वतत्त्वानामेव सिध्येदबाधितः ॥ ९५॥ "ननु च सूक्ष्मातरितार्थाना विश्वतत्त्वाना साक्षात्कर्ताऽर्हन्न सिद्धय त्येवास्माद्नुमानात् , पक्षस्य प्रमाणवाधित्वादेतोश्व बाधितविषयत्वात् । सपाहि-देशकालस्वमावातरितार्था धर्माधर्मादयोऽहंत प्रत्यक्षा इति पक्ष स चानुमानेन बाध्यते, धर्मादयो न स्यचित्प्रत्यक्षा शधदत्यतपरोक्ष- त्वात् ये तु कस्यचित्प्रत्यक्षास्ते नात्यतपरोक्षा यया घटादयोऽर्था ·आप्तपरीक्षा। अत्यतपरोक्षाश्च धर्मादयस्तस्मान्न कस्यचित्प्रयक्षा इति । न तावत्य तपरोक्षत्व धर्मादीनामसिद्ध कदाचित्वचित्क्यश्चित्कस्यचित्प्रत्यक्षत्वासिद्धे सर्वस्य प्रत्यक्षस्य तद्विपयत्वाभावात् । तथाहि-विवादाध्यासित प्रत्यक्ष न धर्मार्थविषय प्रत्यक्षशब्दवाच्यत्वाद्यदित्य तदित्य यथाम्मदादिप्र- स्यक्ष प्रत्यक्षशब्दवाच्य च विवादाध्यासित तत्प्रत्यक्ष तस्मान्न धर्माद्यर्थ- विषय इत्यनुमानेन धर्माद्यर्थविषयस्य प्रत्यक्षस्य निराकरणात् , न चेन्म- स्मदादिप्रत्यक्षागोचरविप्रकृष्टायग्राहिगृद्धवराहपिपीलिकादिचक्षु श्रोनघाण प्रत्यभिचारि साधन तेषामपि धर्मादिसूक्ष्माद्यविषयत्वादस्मदादि- प्रत्यक्षविषयसनातीयार्थग्रहणानतिक्रमात्म्वविषयम्थैद्रियेण ग्रहणादिदि यांतरविषयस्यापरिच्छित्ते । ननु च प्रज्ञामेधास्मृतिश्रुत्यूहापोहप्रबोध शक्तीना प्रतिपुरुषमतिशयदर्शनात्कम्यचित्सातिशय प्रत्यक्ष सिध्यत्परा काष्ठामापद्यमान धर्मादिसूक्ष्माधर्थसाक्षात्कारि सभाव्यतएव इत्यपि न मत य, प्रज्ञामेधादिमि पुरुषाणा स्तोकस्तोकातरत्वेन सातिशयत्वदर्श- नात्, कस्यचिदतींद्रियार्थदर्शनानुपलब्धे । तदुक्त भट्टेन “ येऽपि सातिशया दृष्टा प्रज्ञामेधादिभिर्नरा । म्तोकस्तोतरत्वेन न त्वतीद्रि- यदर्शनादिति " । ननु च कश्चित्प्रज्ञापा पुरुष शास्त्रविषयान् सूक्ष्मान र्थानुपलब्धु प्रमुरुपलभ्यते तद्वत्प्रत्यक्षतोऽपि धर्मादिसूक्ष्मानान् साक्षा स्कर्तु क्षम किमिति न समाव्यते । ज्ञानातिशयाना नियमायतुमशक्ते- रित्यपि न चेतसि विधेय, तस्य स्वनात्यनतिनमेणैव सातिशयो- पपत्ते । नहि सातिशय व्याकरणमतिदूमपि नानानो नक्षत्रग्रहचकर तिचारादिनिर्णयेन ज्योति शास्त्रविदोऽतिशेते, तद्बुद्धे शब्दापशब्दयोरेख प्रोपपत्ते वैयाकरणांतरातिशायनस्यैव समवात् । ज्योतिर्विदोऽति चद्रार्कग्रहणादिषु । नप्रा प्रतिपद्यमानस्यापि न भवत्यादिशब्द ·श्रीविधानविम्यामिविरपिता- M माधुत्यनानातिशयेन धारणानिशायित्वमु प्रेसने र नया येतिहासादि- ज्ञानातिशयवनोऽपि कम्यचिनम्वर्गवनाधर्माधर्ममाक्षात्रणमुपद्यते, एत. दम्यायि एक्शानपरिज्ञाने दृश्यतेऽतिशयो महान् । मनु शालाव स्तान तन्मानणव सम्यते । ज्ञात्वा व्याग दूर बुद्धि शब्दापश- दया । प्रकृप्यते न नसनिधिग्रहणनिर्णये । योनिविच प्रष्टोधी नद्रामहणादिषु । न भवत्यादिशब्दाना साधुत्व ज्ञानुमर्हनि । तपावेदे तिहासादिक्षानातिशयरानपि । न म्वगदेवताऽपूर्वप्रत्यक्षीकरणे क्षम" इति । एतेन यटुक्त सज्ञादिना “ज्ञान वचित्रा का प्रतिपक्षने দুম্বানু যন্ত্র বাৰিষ্যা মননােন হয় यथा परिमाणमापरमाणो प्रकृयमाण नभसि, प्रप्यमाण च ज्ञान तस्मादचि परा राष्ठा प्रतिपद्यते इति " नदपि प्रत्यारयन, ज्ञान हि धर्मित्येनोपायमान प्रयवज्ञान, प्रार्थज्ञानमनुमानानिज्ञान वा भवेद्गत्य तगभावात् । तद्रियप्रत्यक्ष प्रनिराणिविशेष प्राप्यमाणमपि स्वविषयान तिक्मेणैः परा काठां प्रतिपयते गृद्धवराहादद्रियप्रत्यापज्ञानवन्न पुनरतींद्रियाविषयत्वेनेति प्रतिपानात् । शार्थज्ञानमपि यावरणादि विषय प्रकृप्यमाण परा पाठामुपनमन शास्त्रातरविषयतया धर्मानिमाक्षा कास्तिया वा तामास्ति नुते । तथाऽनुमानराविज्ञानमपि प्रणमा णमनुमेयादिविषयतया पराकाष्ठामाम्कदेन् न पुनस्तद्विषयमाक्षात्का- रितया । एतेन ज्ञानसामान्य धर्मि छचित्परमममियति प्रप्यमाण- स्वात् परमाणुवगिते पदापि निगन्त । प्रत्यक्षाविज्ञानन्यक्तिप्वन्यतम ज्ञानयक्तरेव परमप्रकर्षगमनसिद्धम्तव्यतिरेकेण ज्ञानसामान्यस्य प्रार्ष- गमनानुपपत्तेन्तस्य निरतिशयत्वात् । यपि केनचिदभिधीयते श्रुतज्ञान- मनुमानज्ञान वाऽभ्यस्यमानमभ्याससात्मीमावे तसाक्षावास्तिया परी ·आप्तपरीक्षा। ११७ दशामासात्यति तदपि स्ववीयमनोरयमार, छचितभ्याममहोणापि ज्ञानस्य म्वविषयपरिच्चित्तौ विषयानरपरच्छित्तेरनुपपत्ते । नहि गगनतो. लवनमभ्यम्यतोऽपि कम्यचित्पुरुषस्य योननशतसहस्रोत्प्लवन लोकमतो- रसवन वा सभाव्यते तस्य दशहस्तातरोत्प्लवनमात्रदर्शनात्तदप्युक्त दशहस्तातर न्योम्नि यो नामोत्प्लुत्य गच्छति । न योजनमसौ गन्तु शवोऽम्यासशतैरपि " इत्यनामिधीयते यत्तावटुक्त विवादा यातित च प्रत्यक्ष न धम्माटि मक्ष्माधर्यविषय प्रत्यक्षशब्दवाच्यत्वादम्मादिप्रत्य- क्षवदिति तत्र किमिट प्रत्यक्ष, सत्सप्रयोगे पुरुषम्येद्रियाणा बुद्धिजन्म- प्रत्यक्षमिति चेत्तर्हि विवादाध्यासितस्य प्रत्यक्षम्यैतत्प्रत्यक्षविलक्षणत्वात् प्रत्यक्षशब्दवाच्यत्वेऽपि न धर्मादिसूक्ष्माधर्यविषयत्वाभाव सिध्यति यादृश हीद्रियप्रत्यक्षप्रत्यक्षशब्दवाच्य धर्माद्यर्थासाक्षात्कारि दृष्ट तादृशमेव देशातरे कालातरे च विवादाप्यासित प्रत्यक्ष तथा साधयितु युक्त तथाविधप्रत्य- क्षस्यैव धर्मायविषयत्वम्य साधने प्रत्यक्षशळवाच्यम्य हेतोर्गमक्त्वोपपत्ते तस्यतेनाविनामावनियमनिश्चयात् न पुनम्तद्विरक्षणस्यात्प्रत्यक्षम्य धर्मा- दिसूक्ष्माद्यर्थविषयत्वामाव साधयितु शक्यम्तस्य तदगमात्वाविनाभाव- नियमनिश्चयानुपपत्ते शब्दसाम्येऽप्ययभेदात्, कन्यमन्यथा विपाणिनी वाग् गोशब् वाच्यत्वात्पशुवदित्यनुमान गमक न स्यात् । यदि पुनर्गो- शन्याच्यत्वम्याविशेपेऽपि पशोरेव विषाणित्व तत सिध्यति तव तत्सापने तस्य गमकत्वात पुनर्वागादौ तस्य तद्विलक्षणत्वादितिमत तदा प्रत्यक्षशब् वाच्यत्वारिशेपेऽपि नार्हत्प्रत्यक्षम्य सूक्ष्माद्यर्थविषयत्वामिद्धि रर्थभेदात् । अक्ष्णोनि व्यामोति जानानीत्यक्ष आत्मा तमेव प्रतिगत प्रत्यक्षमिति हि मिनार्थमेवेंद्रियप्रत्यक्षात् तस्याशेषार्थगोचरत्वात् मुख्य प्रत्यक्षत्वसिद्धे । तथाहि-विवानाध्यामितमहत्प्रत्यक्ष मुस्त्य नि शेषद्रव्य ·श्रीविद्यानदिस्वामिविरचिता- पर्यायविषयत्वात् यत्तु न मुख्य तन तथा ययाऽम्मदादिप्रत्यक्ष, सर्वद्र- न्यपर्यायविषय चाहत्प्रत्यक्ष तस्मान्मुरय । नचेदमसिद्ध साधनातथाहि- सर्वदन्यपर्यायविषयमहत्प्रत्यक्ष प्रमातिकातत्वात् नमातिात तन्मनोऽ- सानपेक्षत्वा मनोक्षानपेक्षतत्सकलपलकविकलत्वात् समाप्रशमाज्ञाना- दर्शनावीर्यलक्षणकलय विकल तत्, प्रक्षीणक्यरणमोहज्ञानदर्शनावरणवी यौतरायत्वात् । यन्नेत्य तन्नैव ययाऽस्मादिप्रत्यक्ष । इत्य च तत्तस्मा- देवमिति हेतुसिद्धि । ननु च प्रक्षीणमोहादिचतुष्टयत्व कुनोऽर्हत सिद्ध । तत्कारणमतिपथप्रदर्शनात् । तथाहि-मोहादिनतुष्टय क्वचिदत्यत प्रक्षीयते तत्कारणप्रतिपभप्राप्तिद्भावात् । यत्र यत्कारणप्रतिपक्षप्रकर्षसद्धावस्तर तदत्यंत प्रतीयमाण दृष्ट यया चसुपि तिमिर तथाच वेवलिनि मोहा दिचतुष्टयस्य कारणप्रतिपक्षप्रर्पसद्भाव तस्मादत्यत प्रक्षीयते । किं पुन कारण मोहादिचतुष्टयस्येति चेदुच्यते । मिथ्या र्शनमिय्याज्ञानमिय्याचा- रिननय, तस्य सद्भाव एव मावात्। यम्य यद्भाव एव भावस्तम्य तत्का रण यया शेप्मविशेषम्निमिरस्य, मिथ्यादर्शनादित्रयसद्भाव एव मावश्च मोहादिचतुष्टयस्य तस्मात्तत्कारण । क पुनम्तम्य प्रतिपक्ष इति चेत् सम्यर्शनादित्रय, सत्प्रवर्षे तदपकर्षतर्शनात । यस्य प्रवर्षे यदपकर्ष- म्तस्य स प्रतिपभो यथा शीतस्याग्नि । सम्यग्दशनादित्रयप्रकऽपवर्षश्च मिय्यादर्शनादिनयस्य तस्मात्तस्य प्रतिपक्ष । कुत पुनम्तत्प्रतिपक्षस्य सम्यग्दर्शनादिप्रयम्य प्रार्षपर्यंतगमन ' प्रकृप्यमाणत्वात् यत्प्रकृप्यमाण सत्तचित्तवर्षपर्यंत गच्छति यथा परिमाणमापरमाणो प्रकृप्यमाण नभसि, प्रकृप्यमाण च सम्यग्दर्शनादित्रय तस्मात्कचित्तवर्षपर्यंत गच्छति, यन यत्प्रवर्षगमन तत्र तत्प्रतिपक्षमिय्यादर्शनादिनयमत्यत प्रक्षीयते, पर य प्रक्षय तर तत्वार्यस्य मोहादिकर्मचतुष्टयात्यतिक क्षय इति तत् ·१ M म्यान् । तदेव - आतपरीक्षा। कार्याप्रशमादिकलकचतुष्टयवैकल्यासिद्ध सक्लक्लकविकलत्वमहत्प्रत्य- क्षस्य मनोमनिरपेक्षत्व साधयति । तच्चाकमवत्व तदपि सर्वदयपर्याय- विषयत्व ततो मुस्त्य तत्प्रत्यक्ष प्रसिद्ध । सान्यवहारिक तु मनोसापेक्ष वैशद्यम्य देशत सद्भावात् इति न प्रत्यक्षशब्दवाच्यत्वसाधर्म्यमानात धर्मादिसूक्ष्माद्यविषयत्व विवादाध्याप्सितस्य प्रत्यक्षस्य सिध्यति यत- पक्षस्यानुमानवाधितत्वात्कालात्ययापदिष्टो हेतु निरवद्यादेतोविश्वतत्त्वानां ज्ञाताऽहन्नेवावतिष्ठते सरलबाधकप्रमाणर- हितत्वाच्च तथाहि- प्रत्यक्षमपरिच्छित्रिकाल भुवनत्रय । रहित विश्वतत्व नहि तद्बाधकं भवेत् ॥ ९६ ॥ नानुमानोपमानार्थापत्त्यागमबलादपि। विश्वज्ञाभावससिद्धिस्तेपा सद्विपयत्वतः ॥ ९७ ॥ नाहन्निाशेषतरवज्ञो वक्तृत्वपुरुपत्वत । ब्रह्मादिवदिति प्रोक्तमनुमान न वाधक ।। ९८ ॥ हेतोरस्य विपक्षण विरोधामावनिश्चयात् । बतृत्वादे प्रकर्षेऽपि ज्ञानानि ससिद्धितः ॥ ९९ ॥ नोपमानमशेपाणा नृणामनुपलमतः। उपमानोपमेयाना तद्वाधामसभवात् ॥ १०० नापत्तिरसर्वज्ञ जगत्साधयितु क्षमा । क्षीणत्वादन्यथाभावाभावात्तत्तवाधिका ||१०१॥ नागमोऽपौरुपेयोस्ति सर्वज्ञामावसाचनः । तस्य कार्य प्रमाणत्वादन्यथाऽनिष्टसिद्धित. ॥१० ·१२० धाविद्यानदिस्वामिविरचिता- पौरुपेयोऽप्यसर्वज्ञमणीतो नास्य बाधक। तन तस्याप्रमाणत्वाद्धर्मादाविव तत्त्वत ॥१०३ ।। अमावोऽपि प्रमाण ते निपेभ्याधारवेदने । निषेध्यस्मरणे च स्यान्नास्तिता ज्ञानमजसा ॥१०४॥ नचाशेपजगज्ज्ञान कुतश्चिदुपपद्यते । नापि सर्वज्ञसवित्ति पूर्व तत्स्मरण कुतः॥ १०५॥ येनाशेषजगत्यस्य सर्वज्ञस्य निपेधन । परोपगमतस्तस्य निषेधे स्वेष्टयाधन ॥ १०६ ॥ मिथ्यकातनिषेधस्तु युक्तोऽनेकातसिद्वित । नासर्वज्ञजगत्सिद्धे सर्वज्ञप्रतिषेधन ॥ १०७ ॥ एव सिद्ध सुनिर्णीतासमवद्धाधकत्वत । सुखवद्विश्वतत्वज्ञः सोऽहन्नेव भवानिह ॥ १०८ ॥ स कर्मभूमृता भेता तद्विपक्षप्रकर्पतः । यथा शीतस्य मेनेहकश्चिदुप्णप्रकर्पत ॥ १०९ ॥ यस्य धर्मादिसूक्ष्माद्यर्या प्रत्यक्षा भगवतोऽर्हत सर्वज्ञस्यानुमानसाम- त्तिम्य बाधक प्रमाण प्रत्यक्षादीनाम यतम भवेत् , गत्यतगमावात् । तर न तावदस्मादिप्रत्यक्ष सर्वत्र सर्वा सर्वज्ञस्य बाधा तेन निकाल- भुवनत्रयस्य सर्वज्ञरहितम्यापरिच्छेदात् तत्परिच्छेदे तस्याम्मदादिप्रत्यक्ष त्वविरोधात् । नापि योगिप्रत्यक्ष तद्वापर तस्य तत्साधकत्वात्सर्वनामा यवादिना तदनभ्युपगमाच्च । नाप्यनुमानोपमानार्थापत्त्यागमाना साम- तिसर्वज्ञस्याभावासिद्धि तेपा सद्विषयत्वात प्रत्यक्षवन् । “म्यान्मत नाहोनि शेषतत्त्वोदी वकृत्वात्पुरषत्वात् ब्रह्मादिवदित्याद्यनुमा नात्सर्वज्ञत्वनिराकृति सिध्यत्येव सर्वज्ञविरद्धस्यासर्वज्ञस्य कार्य ·M आतपरीक्षा। धचन हि तदम्युपगम्यमान म्वकारण किंचिज्जत्व माधयति तच्च मिष्यसविरुद्ध निशेषज्ञान निवर्तयतीति विरुद्धकार्यो- पलब्धि शीताभावे शीताभावे साये धूमवद्विरद्धव्याप्तोपलब्धिर्वा शत्वेन हि विरुद्धमतर्वज्ञत्व तेन च व्याप्त वक्तृत्वमिति । एतेन पुरप वोपरधिविरुद्धव्याप्तोपलब्धिका सर्वज्ञत्वेन हि विरुद्धमसर्वज्ञत्व तेन व व्याप्त पुरुषत्वमिति । तथाच मर्वज्ञो यदि वचाऽभ्युपगम्यते यदि या पुरुषस्तथापि वक्तृत्वपुग्धात्त्वाम्या तदभाव सिध्यतीति केचिदाचक्षते" तदेतदप्यनुमानद्वितय रितय वा परै प्रोक्त न मर्मज्ञस्य वाधकमविनाभाव- नियमनिश्चयस्यासमवान् । हेनोर्विपक्षे बाधकप्रमाणामावादसर्वज्ञे हि साध्ये तद्विपक्ष सर्वज्ञ एव तत्र च प्रकृतस्य हेतोर्न बाधकमस्ति । विरोधो भाधक इति चेन्न सर्वज्ञस्य वत्तृत्वेन विरोधामिद्धे । तस्य तेन विरोधो हि सामान्यतो विशेषतो वा स्यात् । न तावत्सामान्यतो वक्तृत्वेन सर्वज्ञत्व विरुष्यते, ज्ञानप्रवर्षे वक्तृत्वम्यापकर्षप्रसगात् । यदि येन विरुद्ध तत्प्रकर्षे तस्यापों दृष्टो यथा पावरम्य प्रकप तद्विरोधिनो हिमम्य । नच ज्ञानप्रकर्षे वत्वृत्वस्यापकों दृष्टस्तम्मान्न तत्तद्विरुद्ध यता च स्यात्सर्वज्ञश्च म्यादिति सदिग्धविपक्ष यावृत्तिको हेतुर्न सर्वज्ञामाव साधयेत् । यदि पुनर्वत्तृत्तविशेषेण सर्वज्ञस्य विरोधोऽभिधी यते, तदा हेतुरमिद्धएव । नहि परमात्मनो युक्तिशास्त्रविरद्धो वक्तृत्व विशेष सभवाने य सर्पक्षविरोधी, तस्य युक्तिशास्त्राविरुद्धार्थवक्तृत्वनिश्च- यात् । नच युक्तिशास्त्राविरोधिवक्तृत्व ज्ञानातिशयमतरेण दृष्ट तत सरुलार्थविषय वत्तृत्व युक्तिशास्त्रापिरोधि सिद्धयसकार्यवेदित्वमेव साधयेत् इति वक्तृत्वविशेषो विरुद्धो हेतु , सान्यविपरीतसाधनात् । तथा पुरुषत्वमपि सामा यन सर्वज्ञामावसाधनायोपादीयमान ·श्रीविधानविण्यामिविरपिता- विपक्षल्याइतिरमेव साध्य न साधयेत् पिण निरोधासिढे पुल स्याकश्चित्सवाचति । नहि सानातिरापेन तत्पुरगत विरयते सम्यरित्सातिशयज्ञानस्य महापुरुषत्वमिले । पुरणपविशेषो हेतुभेत. म यानादिदोष दूषितपुरपत्वमुच्यते तदा हेतुरसिख परमेडिनि तथाविधिपत्यासभवात् । अप निपुणत्वविशेयो हेतुम्ता लि साध्य वपर्ययमाधनात् सरप्राज्ञानादिदोपपिरशुराव , परमात्मनि मिध्यत् समाना िगुगमापर्यंतगमनमे सापयेत् सम्य वेन व्यातल्यादिति नानुमान सहाय मापक पुयामरे । नाप्युरमान तस्योपमानोपमेयग्रहणकत्वात् । प्रमिदे हि गोगवययोरामानोपमेय. भूतयो माश्ये दृश्यमानानोर्गवये विज्ञानमुरमान सादृश्योपा युपमेय- विषयत्वात् । तथोक्तम्-" दृश्यमान यान्यन विज्ञानमुामायने । सादृश्योपाधित चिपमानमिति स्मृन " । न योपमानमूतानाम स्मदादीनामुपमेयभूताना घासर्वज्ञत्येन साध्यानां पुरुषविशेषाणो साक्षा स्करण समवति । नन तेश्यसाक्षात्करणेषु वत्सादृश्य प्रसिध्यति । न चाप्रसिद्धतत्सादृश्य सर्वज्ञाभाववादी सऽप्यसर्वना पुरा कातर- देशांतरपतिनो यथारमदादय इत्युपमान पर्तुमुत्सहते भात्यध इव दुग्धस्य वकोपमान तत्साक्षात्करणे पा स एव सज इति क्थमुपमान तदभावसाधनायालं । तथापित्तिरपि न सर्वज्ञरहित जगत्सदिश साधयितु क्षमा साणत्वात्तस्या साध्याविनाभायनियमाभावात् । सर्वज्ञेन रहित गगत्तत्कृतधर्माधुपदेशासभवान्यपानुपपत्तेरित्यापतिरपि न साधीयसी, सर्वतकृतधर्मायुपदेशासभवस्यार्थापत्यत्यापकस्यार्थम्य प्रत्यक्षापम्पतमप्र- माणेन विज्ञातुमशते । नन्वपौरपेयाद्धदादेव धर्मायुपदेशसिद्धे धर्मे चोदनैव प्रमाणमिति पचनान धर्मादिसाक्षात्कारी कश्चित्पुरष समाति ·आप्तपरीक्षा। - यतोऽसौ धर्माधुपदेशशरी स्यात् । तन सिद्ध एव सर्वज्ञकृतधर्माद्युप- देशासभत्र इति चेन्न, वेदादपौरपेयाद्धर्माद्युपरेशनिश्चयायोगात् । सहि वेद. केनचियास्यातो धर्मस्य प्रतिपादक स्याल्याल्यातो वा प्रयमपभे तयाख्याता रागादिमान् विरागो या रागातिमांश्चेन्नतद्वयाख्यानाद्वेदार्थ- निश्चयस्तदमत्यत्वस्य समवात् । व्याख्याता हि रागादद्वेषादज्ञानाद्वा वितथार्थमपि त्याचक्षाणो दृष्ट इति वेदार्थ विनयमपि व्यावतीत, अदि तथमपि व्याचक्षीत, नियामकाभावात् । गुरुपूर्वक्रमायाती वेटावेती महा- भनो नियामक इति चेन्न तस्यापि रागादिमत्वे यथार्थवेदिस्वनिर्णयानुपपत्त गुरुपूर्वकमायातस्य वितथार्थस्यापि वेने सभाव्यमानत्वादुपनिषद्वाक्यार्थवदी- श्वराद्यर्थवद्वा । नहि स गुरपूर्वनमायातो न भवति वेदार्यो वा न चाक्तिय प्रतिपद्यते मीमासकैस्तद्वदग्निष्टामेन यजेत म्वर्गमाम इत्यादि वेदवाक्य- स्याप्यर्थ क्प वितय पुरुषन्याख्यानान्न शक्येत वक्तु । यदि पुनीत रागद्वेषमोहो वेदम्य व्याख्याता प्रतिज्ञायते तदा स एव पुरुषविशेष सर्वज्ञ किमिति न क्षम्यते । "वेदार्यानुष्ठानपरायण एव वीतरागद्वेष पुरुषोऽम्युप गम्यते वेदार्थव्याख्यानविषय एव रागद्वेषाभावात् न पुनर्वीतसकरविषय- रागद्वेष कश्चित् क्स्यचित्वचिद्विषये वीतरागद्वेषस्यापि विषयांतरे रागद्वेष- दर्शनात्तथावेदार्थविषय एव वीतमोहपुरुषम्तव्याख्याताऽभ्यनुज्ञायते न सकलविषये, कस्यचित्वचित्सातिशयज्ञानसद्भावेऽपि विषयातरेप अज्ञान- दर्शनात् न च सकलविषयरागद्वेषप्रक्षयो ज्ञानप्रपों वा वेदार्थ त्याच- क्षाणस्योपयोगी यो हि यद्वयाचष्टे तस्य तद्विपयरागद्वेषाज्ञानाभाव प्रेक्षा- वद्भिरन्विष्यने रागादिमतोविप्रलमसभवात् न पुन सर्वविपये, कस्यचिच्छास्त्रा- तरे यथार्थ याख्याननिर्णयविरोधात् तथापि तदन्वेपणे च सर्वज्ञवीतराग एव सर्वस्य शास्त्रस्य व्याख्याताम्युपगतव्य इत्यसर्वज्ञशास्त्रन्यास्यानत्य- ·श्रीविद्यानंदिस्वामिविरचिता- वहारो निविद्रमनप्रमिद्धोऽपि न मोन् । नमैन्युगीनशानन्यार याता कश्चित्प्रभागाशेषरागद्वेष साक्ष प्रीयते इति नियतीपयशानार्थपरि- ज्ञान तद्विषयरागद्वेषरहितत्व न रथाय याम्याननिधन तद्वचाम्यातुर- म्युपगतव्य तच वेार्थन्यायभागम्यापि नापनापतिमनुप्रमुपर्ममिन्यात चने एर तस्य येतार्थविषयाज्ञानरागद्वेषविमलत्याग्न्यया तयात्यानम्य शिष्टपरम्परया परिमहविरोधाततो येभ्य व्याम्यावा तदर्थ एक न पुन सर्वज्ञ तद्विपयरागद्वेपरहित एव न पुन सालविषयरागद्वेषभन्यो यत सर्वज्ञा वीतरागश्च पुरविशेष क्षम्यते " इति केनित्तेपि न मीमांसार, सालसमयव्यारयानस्य यथार्थमावानुषगात् । स्यान्मत समयातराणा व्याख्यान न यथार्थ बाघप्रमाणसद्भावात् प्रमिद्धमियोपदेशयास्यानात् इति तदपि न विचारक्षम, येद याख्यानस्यापि बाधकमद्भावात् । यथैव हि सुगतरपिनादिसमयातराणा परस्परविरुद्धार्थाभिधायित्व माधा तया भावना- नियोगविधिधात्वदिवेदवाश्यार्थध्यारयानानामपि तत्मसिद्धमेव । तेषा मध्ये भावनामात्रस्य नियोगमानस्य का घेन्याक्यार्थस्यान्ययोगन्याच्छेदेन निर्णय क्त शक्यते सर्वथा विशेषाभावात् तनापसमाधानानां समानत्वादिनि देवागमालकृती तयाालकारे विद्यानन्दमहोदये च विस्तरतो निर्णीत प्रति- पत्तव्य ततो न केनचित्पुरपेण व्याख्याताद्वेदाद्धर्माधुरदेश समरतिष्ठते । नाप्यत्यार यातात, तस्य स्वय स्वार्थप्रतिपादकत्वेन तदर्थविप्रतिपत्यमा प्रमगात् । दृश्यते च तदर्थविप्रतिपत्ति वादिनामिति न वेदाद्धर्माधुपदेशस्य सभव पुरुषविशेषादेव सर्वज्ञवीतरागात्तस्य सभवात्ततो न धर्माद्युपदेशास भव पुस्पविशेषस्य सिद्ध य सर्वज्ञरहित नगसाधयेनिति कुतोऽर्यापत्ति सर्वज्ञस्य माधिका । यदि पुनरागम सर्वज्ञम्य बाधर तदाप्यसापौरपेय भाध । २ प्राभाऊरा ।३ वेदान्तिन ।

·No text on this page.

·प्राविद्यानदिस्यामिविरचिता- पेध्य सर्वज्ञ म्मतव्य एवान्याथा तत्र नास्तिताज्ञानस्य मानसस्यानुपपत्तेर्नच निषेध्याधारत्रिकालनगत्रयसद्भावग्रहण कुतश्चित्प्रमाणान्मीमासकस्यास्ति । नापि प्रतिषेध्यसर्वज्ञस्य स्मरण तस्य प्रागननुस्तत्त्वात्पूर्व तद्नुमवे वा कचित्सर्वत्र सर्वदा सर्वज्ञामावमाधनविरोधात् । ननु च पराभ्युपगमात्सर्वज्ञ सिद्धस्तदाधारभूत च त्रिकाल भुवनत्रय सिद्ध, तत्र श्रुतसर्वज्ञस्मरण निमित्त सदाधारवस्तुग्रह्णनिमित्त च सर्वचे नास्तिताज्ञान मानसमक्षान पेक्ष युक्तमेवेतिचेन्न, वेष्टवाधनप्रसगात् । पराभ्युपगमस्य हि प्रमाण- सिद्धत्वे तेन सिद्ध सर्वज्ञ प्रतिषेधतोऽभावप्रमाणस्य तद्वाधनप्रसगात् । तस्याप्रमाणत्वे न ततो निषे-याधारवस्तुग्रहण निषेभ्यर्वज्ञस्मरण वा तग्य स्यातदभारे तर सर्वज्ञेऽभावप्रमाण न प्रादुर्भवेदिति तदेव स्वेष्टवाधन दुरिमायात । नन्वेव मिथ्यकातस्य प्रतिषेध स्याद्वादिमि कय विधीयते तस्य कचित्कचित्कदाचिदनुभवाभावे स्मरणासभवात् तस्याननुस्मर्य- माणस्य प्रतिपंपायोगात्वचित्कटाचित्तदनुभवे का सर्वथा तत्प्रतिषेधाविरोधात् पराम्युपगमात्प्रसिद्धस्य मिश्यकातस्य स्मर्यमाणम्य प्रतिषेधेऽपि स पराम्य गम प्रमाणप्रमाण वा यदि प्रमाण तदा तेनैव मिथ्यकांतस्याभावसानाय प्रवर्तमान प्रमाण मा यते इति स्याद्वादिनामपिस्वष्टबाधन, यदि पुनरप्रमाण पराभ्युपगमस्तदापि तत सिद्धस्य मिथ्र्योतम्य स्मर्यमाणम्य नास्तीतिज्ञान प्रनायमान मिश्यैव स्यादिति तदेव स्वेष्टवाधन परेपामिवेति न मतव्य, स्यावादिनामनेकोतसिद्धरेव मिथ्यातनिघनस्य व्यवस्थानात् । प्रमाणत प्रसिद्ध हि पहिरतर्वा वस्तु यनेकातात्मनि तत्राध्यारोप्यमाणस्य मिन्य- कातस्य दर्शनमोहोदयाकुलितचेतसा बुद्धा विपरीताभिनिवेशस्य प्रति भासमानस्य प्रतिषेध नियते प्रतिषेधन्यवहारो या प्रवर्तते विप्रतिपन्न प्रत्यायनाय सन्नयोप यासात् । न चैवमसर्वननगसिद्धेरेव सर्वज्ञप्रतिषेधो ·आप्तपरीक्षा। M युज्यते तम्या कुतश्चित्प्रमाणादसमवम्य समर्थनात्तदेवममावप्रमाणस्यापि सर्वज्ञवाधकम्य सदुपलमप्रमाणपचकवदसमवादेशातरकालातरपुरुषातरापे- क्षयाऽपि तद्वापाशकानवकाशासिद्ध सुनिीतासमवद्वाधकप्रमाण सर्वज्ञ स्वसुखादिवत्सर्वत्र वस्तुमिद्धौ सुनिर्णीतासमवद्वावकपमाणत्वमतरेणा-या मनिवधनम्य कम्यचिदमावात् । स च विश्वतत्वाना ज्ञाताऽहन्नेव परमेश्वरादे- विश्वतत्त्वज्ञतानिराकरणादेवावसीयते । स एव कर्मभूभृतां मेत्ता निश्ची यतेभ्यया तस्य विश्वतत्वज्ञतानुपपत्ते । म्यादाक्त कर्मणा कार्यकार- गमतानेन प्रर्वतमानानामनारित्वाद्विनाशहेतोरमावाल्क्य कर्मभूभृता मेत्ता विश्वतत्त्वज्ञोऽपि कश्चिन्यवस्थाप्यते इति तदप्यसत् , विपक्षप्रकर्षपर्यंत गमनाकर्मणा सतानरूपतयानादित्वेऽपि प्रभयप्रसिद्ध । नानादिसततिरपि शीतस्पर्श क्वचिद्विपक्षस्योष्णम्पर्शस्य प्रकर्षापर्यंतगमनानिमूल प्रलयमुप अननोपलब्धो नापि कार्यकारणम्पतया बीनाकुरमतानो वानादिरपि प्रति पक्षभूनदहनान्निर्दग्धवीनो निर्दग्याफुरो वा न प्रतीयन इति वक्तु शक्य, यत कर्मभूभृता सतानोऽनादिरपि कचित्प्रतिपक्षसात्मीभावान्न प्रक्षीयते । ततो यथा शीतस्योप्णस्पर्शप्रर्पविशेषेण कश्चिद्वेत्ता तथा कर्मभूभृता तद्विपक्षप्रार्पविशेषेण भेत्ता भगवान् विश्वतत्वज्ञ इति सुनिश्चित नश्चेत । क पुन कर्मभृता विपक्ष इति चेदुच्यते । नेपामागामिना तापद्विपक्ष सपरो मतः तपसा सचितानां तु निर्जरा कर्मभूमृता ।। ११० ॥ द्विविधा हि कर्मभूभृत केचिदागामिन परे पूर्वभवमतानसचितास्त त्रागामिनां कर्मभूभृता विपक्षस्तावत्सवरम्तस्मिन्सति तेषामनुत्पत्ते । सबरो हि कर्मणामाश्रवनिरोध, सचाश्रवो मिय्यादर्शनाविरतिप्रमादपाययोग विकल्सापंचविषम्तम्मिन् सति कर्मणामाववात् कर्मागमनहेतोरालव इति ·१२८ श्रीविद्यानदिस्वामिविरचिता- M -~ MMAnne- व्यपदेशात् कर्माण्यस्रवत्यागच्छति यम्मादात्मनि स आस्रप इति निर्व- चनात्सएव हि बघहेतुर्विनिश्चित प्राग्विशेषेण । मिश्याज्ञानम्य मिथ्या- दर्शनेऽतभावात्, तन्निरोव पुन काय॑तो देशतो वा तत्र कायतो गुप्तिमि सम्यग्योगनिग्रहलक्षणाभिर्विधीयते । समितिधर्मानुप्रेक्षापरीपहनय चारितैस्तु देशनस्तन्निरोध सिद्ध सम्यग्योगनिग्रहस्तु साक्षादयोगरेव लिनश्चरमक्षणप्राप्तम्य प्रोच्यते तस्यैव सकलकर्ममून्निरोधनित्रघनत्वसिद्धे मम्यग्दर्शनादित्रयम्य घरमक्षणपरिप्राप्तस्य साक्षान्मोक्षहेतोस्तथाभिधानात् पूर्वन गुणस्थाने तदभावाद्योगसद्भावात्सयोगफेवलिभीणकपायोपशातपा- यगुणस्थाने ततोपि पूर्वत्र सूक्ष्मसापरायानिवृत्तिवादरसापराये नापूर्वकरणे चाप्रमत्ते च पायविशिष्टयोगसद्भावात् । ततोपि पत्र प्रमत्तगुणस्थाने प्रमादक्पायविशिष्टयोगनिणाते सयतासयनसम्यग्दृष्टीगुणस्थाने अविरतप्रमा दस्पायविशिष्टयोगाना ततोपि पूर्वस्मिन् गुणस्थानत्रये पायप्रमादाविरत- मिथ्यादर्शनविशिष्टयोगमद्भावनिश्चयात् । योगो हि निविध कायादिभेदात 'कायवाड्मन कर्म योग , इति सूत्रकारवचनात् कायवर्गणाल्वनोह्यात्मप्रदेश- परिस्पद काययोगो वामगणाचनो वाग्योगो मनोवर्गणायनो मनोयोग 'म आस्रव, इति वचनात् मिय्यादर्शनापिरतिप्रमादक्षायाणामाखनत्व न स्यादिति न मत य योगस्य सकलाश्रवव्यापकत्वात्तद्ग्रहाव तेषा परिग्रहात्तनिग्रहे तेपान्निग्रहप्रसिद्धे योगनिग्रहे मिथ्यातर्शनातीना निग्रह सिद्ध एवायोगरेवलिनि तदमावात्वंपायनिग्रहे तत्पूर्वानवनिरोधवत्क्षीणक- पाये, प्रमानिरहे पूर्वावनिरोधवदप्रमत्तादौ । सर्वापिरतिनिरोधे तत्पूर्वा स्रवमिथ्यादर्शननिरोधवच्च प्रमत्ते सयतासयते च । मिथ्यादर्शननिरोधे तत्पूर्वान्नवनिरोधाच्च सासादनादौ । पूर्वपूर्वानवनिरोधे धुत्तरास्रवनिरोध साध्यएव न पुनरत्तरानवनिरोधे पूर्वास्तवनिरोधस्तन तस्य सिद्धत्वात्का- ।

·AmarWAM AM कर्मागमनप्रसक्तेश्च तत सवरो विपक्ष ममभृतामा गामिनामिति स्थित ! सचिताना तु निजरा विपक्षा सा च द्विविधानुक्रमोपत्रमिकी च तत्र विधायते तथाऽऽगामिना सवरोपीति सचिताना कर्मणां निर्जरा विस प्रतिपाद्यो । अर्थतस्य कर्मणा विपक्षस्य परमा कुन पसिद्धो तत्प्रकर्षः पुन• सिद्ध परम परमात्मनि । तारतम्यविशेपस्य सिद्धरुष्णप्रकरवत् ।। १११ ॥ यस्य तारतम्यप्रकर्षस्तस्य वचिन्परम प्र मिद्धयति ययोपणाप, दिगुणस्थानविशेषेषु प्रमाणतो निश्चायते तम्मापरमात्मनि तस्य परम तारतम्यप्रर्पश्च कर्मणा विपक्षस्य सवरनिराकरणस्यामयतसम्यग्दृष्टया- प्रार्य सिद्धयतीत्यवगम्यते । दुनिया व्यभिचार इति धेश आप्तपरीक्षा। यादियोगनिरोधेऽप्येव वक्तव्य तंत्राप्युत्तरयोगनिरोधे पूर्वयोगनिरोवम्या- पश्यमावात् काययोगनिरोधे हि तत्पूर्ववाड्मानसनिरोप सिद्ध एव वाग्योगनिरोधे च मनोयोगनिरोध पूर्वयोगनिरोपे तत्तरयोगनिरोधा मान्यत इति सकलयोगनिरोधलक्षणया परमगुप्त्या सकलावदनिरोध परममवर सिद्ध । समित्यादिभि पुनरपर सवरो देशतएवावनिरोध सद्भावात्तत्र हि यो यदायवप्रतिपक्ष स तस्य समर इति यथायोग्यमाग- माविरोधेनाभिधानीय कर्मागमनकारणम्यानवस्य निराधे कर्मभृतमामा- मिनामनुत्पत्तिसिद्धेर यथा तेषामहेतुक्त्वापत्ते सम्य ममारिंग सर्व पूर्वा यथाकाल ससारिण म्यात्, उपक्रमकी तु तपम्प द्वारशरिपेन माध्यते सवरवत्, यथैव हि तपमा संचिताना कर्मभूभृतां निचरा यतम्तेपामात्यतिर क्षय स्यादित्याह दुःखस्य सप्तमनरकभूमौ नारकाणा पुरयम मा सासारिकसुखपरमप्रवर्षवत् । ने ·1 - श्रीविद्यानदिस्वामिविरचिता- न्यभिचारशका निरस्ता तेषाममन्येषु मिथ्यादृष्टिषु च परमप्रापसिद्धे- स्तत्प्रर्षा हि परमोऽनतानुबधित्वक्षणसं च तत्र प्रसिद्ध जोधा दीनामनतानुवधिना तन, सद्भावात् । ज्ञानहानिप्राण व्यभिचार इति चेन तस्यापि क्षायोपशमिकम्य हीयमानतया प्रकृष्यमाणस्ट प्रमिद्धम्य विििन परमप्रार्गसिद्ध क्षायिकस्य तु हानेरेवानुपलब्धे कुतस्तत्प्रवर्षी येन व्यभिचार शक्यते । के पुन कर्ममभृतो एप। विपक्ष परमप्रकर्षभाक् साध्यन इत्यारेकायामिदमाह कर्माणि द्विविधान्यत्र द्रव्यमारविकल्पत । द्रव्यकर्माणि जीवस्य पुद्गलात्मान्यनेकधा ॥११२॥ भापकर्माणि चैतन्यविवर्तामानि भाति नु । क्रोधादीनि स्ववेद्यानि कथचिच्चिदभेदत ॥ ११३ ॥ तत्कधराशय प्रोक्ता भूभृतोऽत्र समाधित । जीवाद्विश्लेषण भेद् सतो नात्यतसक्षय ॥ ११४ ॥ जीव परतनीकुर्वनि स परततीक्रियते वा यैस्तानिकर्माणि, जीवेन मिथ्यादर्शनादिपरिणामे नियत इति कर्माणि तानि द्विपमाराणि द्रव्य- कर्माणि भावकमाणि च तत्र द्रव्यकमाणि ज्ञानावरणादीन्यष्टौ मूलप्रकृति भेदात्तथाऽटचत्वारिंशदुत्तरशतमुत्तरप्रकृतिविक्पात्तयोत्तरोत्तरप्रकृतिभेदाद प्राराणि तानि च पुद्गरपरिणामात्मकानि जीवस्य पारतव्यनिमित्त- त्वानिगडादिवत् । क्रोधादिभिर्व्यभिचार इति चेन तेषा जीवपरिणामाना पारतत्र्यस्वरूपात्, पारतंत्र्य हि जीवस्य क्रोधादिपरिणामो न पुन पार- नव्यानिमित्त । ननु च ज्ञानावरमदर्शनावरणमोहनीयातरायाणामेवानत ज्ञानदर्शनमुग्ववीर्य्यलभणजीवस्वरूपशातित्वात्पारतत्र्यनिमित्तत्व न पुनर्ना भगोत्रसद्वेषायुपा, तेषात्मिस्वरूपाचातित्वात्पारत यनिमित्तत्वासिरिति वा ·F आप्तपरीक्षा। १ ३ पक्षान्यापकोहेतुर्वनस्पनिचैतन्ये वापवदिति चेन तेषामपि जीवम्वरूपसि- इत्वप्रतिबंधित्वापारतव्यानिमित्तत्वोपपत्ते । स्थमेव तेपामगतिकर्मत्वमिति चेन्जीवन्मुक्टिक्षणपरमाहत्यक्ष्मीघातिकत्वाभावानिति बमहे ततो न 'पक्षायापोहेतु , नाप्यन्ययानुपपत्तिनियमनिश्चयविक पुद्द परिणामा- स्मरमा यमतरेण पारतत्र्यनिमित्तत्वम्य साधनस्यानुपपत्तिनियमनिर्णयासानि चम्बकायेण यथानामप्रतीयमानेनानुमीयते, दृष्टधारणत्यभिचाराददृष्टका- रणसिले । भावकर्माणि पुनश्चैतन्यपरिणामात्मानि कोषाधात्मपरिणा- मानों कोषादिवोदयनिमित्तानामौलयिकत्वेऽपि क्यचिगत्मनोऽनांतर स्वाधिपत्याविरोधात् ज्ञानम्पत्य तु तेषा विप्रतिषिद्ध ज्ञानम्यायिस्ता- भावात् । ननुधर्मापर्नयो कर्मरूपयोरात्मगुणत्वासौयिकत्व नापि पुदरपरि गामात्मस्त्वमिति नित्तेपि न युक्तिवादिन कर्मणामात्मगुणले तत्यारत- भ्यनिमित्तत्वायोगासदाऽऽत्मनो बधानुपपत्तेर्मुक्तिप्रमगात् । न हि यो पम्य गुण सतम्य पारतम्यनिमित्त यया पृयिव्यादे रूपादि , आत्मगुगन्ध धर्माधमसनर कर्म परैरभ्युपगम्यत इति न तदात्मन पारतम्यनिमित्त म्यान् सन एव च ' प्रधानविपर्त शुल्ल कृष्ण च र्म, इत्यपि मिग्या सम्पत्मपारतम्यनिमित्तस्वाभावे कर्मलायोगादन्ययातिमस गन् । प्रधाना- रतंत्र्यनिर्मितत्यानम्य वर्मवमिति पेन प्रधानम्य तेन मोरगमे मोक्षी- पगमे च पुरपकल्पनाीयान् । संघमोक्षालानुमानम्य पुरुष प्रति- नत्र पुरस्कल्सनायामिनिनेतनदपरवामिमान प्रधानम्य अपमोसो, पुरपस्तकलमनुमति कृतनाशाताम्यागमप्रसन, प्रधानन हि कृती समोभी न प सभ्य तस्अनुपानमिति एवनाश पुरर्पण तु तो न ती सरफरनुमान म सम्पत्यस्ताभ्यगम कय परिक्षतु सत्य । परपम्य वनयात्मवानुमान, न प्रयानस्याचेचन्तादिनन मुलाम ·श्रीविद्यानदिस्वामिविरचिता- नोऽपि प्रधानतकर्मफलानुभवनानुषगात् । मुक्तस्य प्रधानससर्गाभावान्न- तत्कलानुभवनमितित्तर्हि ससारिण प्रधानससर्गावधालानुभवन सिद्ध तथा च पुरुषस्यैव वध सिद्ध प्रधानेन ससर्गभ्य बधफलानुभवननिमित्त- स्य वघरूपत्वावधम्पैक समर्म इति नामकरणात् स चात्मन प्रधानम- सर्ग कारणमतरेण न समवतीति पुरपम्य मिथ्यादर्शनादिपरिणामतत्का रणमिति प्रत्येतव्य । प्रधानपरिणामम्यैव तत्सप्तर्गकारणत्वे मुक्तात्मनोऽपि तत्सतर्गशरणवप्रतत्तरिति मिन्यादर्शनादीनि भावकमणि पुरपपरिणा- मात्मका र पुरुषम्य परिणामित्वोपपत्तेस्तस्यापरिणामित्वे वस्तुत्वविरोधा- निर वयविनश्वरक्षणिकचित्तवत्। द्रव्याणि तु पुद्गलपरिणामात्मकान्येव प्रधानस्य पुद्गलपर्यायत्वात्पुद्गलस्यैव प्रधानमिति नाम करणात् । नच प्रधा- नस्य पुद्गलपरिणामात्मकत्वमसिद्ध पृथिव्यादिपरिणामात्मरत्वात्पुरषस्या- पुद्गलद्रव्यम्यतदनुपलब्धि यहकाराम्पिरिणामात्मकत्वात् । नहिं प्रधाने बुद्धयादिपरिणामो घटते, तथाहि-न प्रधान बुद्धयादिपरिणामात्मक पृधि- व्यादिपरिणामात्मकत्वायत्तु बुद्धयादिपरिणामात्मक तन्त्र पृथिव्यादि परि गामात्मक दृष्ट यया पुस्पद्रव्य तथा च प्रधान तस्मान्न बुद्धयादिपरिणा- मात्मक । पुरुषस्य बुद्धयादिपरिणामात्मात्यासिद्धन पंधष्टाततेति चेन्न तस्य तत्साधनात्तयाहि-बुद्धयादिपरिणामात्मक पुरपश्चेतनत्वावस्तु न बुद्धयादिपरिणामात्मक स न चेतनोहयो या घटादिश्चेतनश्च पुरुष- म्तस्मादबुद्धयादिपरिणामात्मक इति सम्यगनुमानाद, तथाकाशपरिणामा- स्मक्त्वमपि प्रधानस्य न पत्ते मूर्तिमत्वृथियातिपरिणामात्माभ्यामूर्ता- काशपरिणामात्मरत्वविरोधाद्रटादिवत् । शब्दादि तन्मात्राणा तु पद्लद्र- परिणामात्मकत्वमेव मंद्रियगन्यमनोवत् भापमनोबुद्धीद्रियाणा तु पुरपपरिणामात्मकत्वसाधनान्न नीवपुद्गलद्रन्य यतिरिक्त इत्यातरमन्यन्न

·No text on this page.

·१३४ श्रीविद्यानदिस्वामिविरचिता- धात् । एतेन समस्तवस्तुविषयज्ञानप्रसगोऽपि विनिवारितस्तद्धातिको सति ससारिणस्तदसमवात्तत्क्षये तु केवलिन सर्वद्रव्यपर्यायविषयस्य ज्ञानस्य प्रमाणत प्रसिद्ध सर्वज्ञत्वस्य साधनात् । चैतन्यमात्रमेवात्मन स्वरूपमित्यनेन निरस्त ज्ञानस्वभावरहितस्य चेतनत्वविरोधाद्गगनादिवत् प्रमास्वरमिद 'चित्तमिति स्वसवेदनमान चित्तस्य स्वरूप वदन्नपि सक लार्थविषयज्ञानसाधनान्निरस्त स्वप्तविन्मात्रेण वेदनेन सर्वार्थसाक्षात्करण- विरोधात् । तदेव प्रतिवादिपरिकल्पितात्मस्वरूपस्य प्रमाणवाधितत्त्वात्स्या द्वादिनिगदितमेवानतज्ञानादिम्वरूपमात्मनो व्यवतिष्ठते ततस्तस्यैव लामो मोक्ष सिद्धयेन्न पुन स्वात्मप्रहाणमितिप्रतिपद्येमहि प्रमाणसिद्धत्वात्तथा कर्मस्वरूपे च विप्रतिपत्ति कर्मवादिना क्ल्पनाभेदात्साच पूर्वनिरस्तेत्यल विवादेन । ननु च सवरनिनरामोशाणा मेदामाव कर्मामावस्वरूपत्वा विशेषादितिचेन्न , सवरस्यागामिकर्मानुत्पत्तिलक्षणत्वादास्रवनिरोध सवर इति वचनात् निर्जरायास्तु संचितकर्मविप्रमोक्षलक्षणत्वाद्देशत कर्मविप्र मोक्षोनिर्जरोति प्रतिपादनात्कृत्स्नकर्मविप्रमोक्षस्यैव मोसत्ववचनात्तत सचि तानागतद्रव्यभावमणां विप्रमोक्षस्य सवरनिर्जरयोरमावात्ताम्या मोक्षस्य मेद सिद्ध । ननु च नास्तिका प्रति मोक्षस्वरूपेऽपि विवाद इति चेन्न तेषामत्रानधिकारात्तदेवाह । नास्तिकानां च नैवास्ति प्रमाण तन्निराकृतौ । प्रलापमात्रक तेपा नारधेय महात्मनां ॥ ११६॥ येपा प्रत्यक्षमेव प्रमाण नास्तिकाना ते क्य मोलनिराकरणाय प्रमाणांतर वदेयु स्वेष्टहानिप्रसगात् पराम्युपगतेन प्रमाणेन मोक्षामाव- माचक्षाणा मोक्षसद्भावमेव किनाचक्षते न चेद्विक्षिप्तमनसे परपर्यनुयोग- ·आतपरीक्षा। www g परतया अटअपमात्र तु महात्मनां नावधेय तेषामुपेक्षाहत्वात्ततोनर्विवाद एवं मोस प्रतिपत्तत्य । कम्ताह मोसमार्ग इत्याह । मार्गो मोक्षस्य वै सम्यग्दर्शनादिवयात्मकः । विशेषेण प्रपत्तव्यो नान्यथा तद्विरोधत ॥११७ ॥ मोक्षस्य हि मार्ग साक्षात्माप्त्युपायोविशेषणप्रत्यायनीयोऽसाधारण- कारणम्य तथाभावोपपत्तेर्न पुन सामान्यत साधारणकारणस्य द्रव्यक्षेत्र- काठमनभावविशेषस्य सद्भावात्स च घयात्मक एव प्रतिपत्तव्य । तपाहि- सभ्यदर्शनादित्रयात्मको मोक्षमार्ग साक्षान्मोक्षमार्गत्वाद्यस्तु न सम्यम- नादित्रयात्मक स न साक्षान्मोक्षमार्गो यथा ज्ञानमानादि, साक्षान्मोक्ष मार्गश्च विवादाध्यामितस्तस्मात्सम्यग्दर्शनादित्रयात्मक इत्यत्र नाप्रसिद्धो धर्मी मोक्षमार्गमावस्य सकलमोक्षवादिनामविवादस्य धर्मित्वात्तत एव नाप्रसिद्धविशेष्य पक्षो नाप्यप्रसिद्धविशेषण सम्यग्दर्शनातित्रयात्मक- स्वभ्य व्याधिविमोक्षमार्गरसायनादौ प्रसिद्धत्वात् । नहि रसायनश्रद्धान मात्र सम्यक्षानाचरणरहित सकलामयविनाशनायाल, नापि रसायनज्ञान मान श्रद्धानाचरणरहित न च रसायनाचरणमात्र श्रद्धान ज्ञानशन्य तेषामन्यतमापाये सकलल्याधिविप्रमोक्षलक्षणम्य रसायनफलम्यासमवात- द्वत्सालयममहाव्याधिविप्रमोशोऽपि तत्वश्रद्धानज्ञानाचरणत्रयात्मा- देवोपायादनपायमुपपद्यते तदन्यतमापाये तद्नुपपत्ते । ननु चाय प्रतिक्षार्थदेशामिद्धो हेतु शनित्यत्वे शत्वारिति न मतव्य प्रतिज्ञा देशत्वेन हेतौरसिद्धत्वायोगात् । प्रतिज्ञा हि धम्मिधर्मसमुदाय- क्षणा तदेकदेशस्तु धर्मी धर्मो वा तत्र न धर्मी तावदप्रसिद्ध प्रसिद्धी- पीतिवचनात् । न पाय घर्मित्वविवभायामप्रसिद्ध इति व युक्त प्रमाणतम्तत्समययस्याविशेषान् । ननु मोक्षमार्गो धर्मी मोक्षमार्गत्व हेतु ·२ -- AN 3 श्रीविधानदिस्वामिविरचिता- स्तञ्च न धर्मि, सामान्यरूपत्वात्साधनधर्मत्वेन प्रतिपादनादित्यपर सोऽप्य नुकूलमाचरति साधनधर्मस्य धर्मिरूपत्वाभावे प्रतिज्ञार्थकदेशत्वनिरा करणात् विशेष धर्मिण कृत्या सामान्य हेतु अवतो न तोप इति परै स्वयमभिधानात्, प्रयत्नानतरीयक क्षणिक शब्द प्रयत्नानतरीयकत्वा दित्यादिवत् । व पुनरन विशेषो धर्मी मोक्षमार्ग इति बम कुतोऽस्य विशेष : स्वास्थ्यमार्गात् नहर मार्गसामान्य धर्मि कि तर्हि मोभविशेषणो मार्गविशेष । क्यमेव मोक्षमार्गत्व सामान्य मोक्षमार्गाणामनेस्न्यक्तिनिष्ठ त्वात्वचिन्मानसशारीरत्याधिविशेषार्णा मोक्षमार्ग क्वचिद्रव्यभावमकल कर्मणामिति मोक्षमार्गत्व सामान्य शब्दत्वक्त् । शब्दत्व हि यया शब्द विशेष वर्ण पदवाक्यात्मके विवादास्पदे तथा ततविततघनसुपिरशब्देऽपि श्रावणज्ञानजननसमर्थतया (शब्दव्यपदेश नातिकामति ) इति शब्द विशेष धमिण कृत्या शब्दत्व सामान्य हेतु वाणो न कंचिदोपमाम्ति ध्रुते । तथानन्वयदोषस्याप्यभावात् तद्वन्मोक्षमार्गविशेष धर्मिणमभिधाय मोक्षमार्गत्व सामान्य साधनमभिदधानो नोपालब्धन्य । तया मान्य धर्मोऽपि प्रतिज्ञार्थंकदेशो हेतुत्वेनोपादीयमानो न प्रतिज्ञापैकदेशत्वेना- सिद्धम्तम्य धर्मिणा व्यभिचारात्प्रतिज्ञार्थंकदेशस्यापि धर्मिणोऽसिद्धत्वानु- पपत्ते किं तर्हि साध्यत्वेनासिद्ध इति न प्रतिज्ञार्थकदेशो नामासिद्धो हेतुरस्ति विपक्षे बाधकप्रमाणामावात् । अन्यथानुपपन्नत्वनियमानिश्चया दगमकोऽय हेतुरितिचेन्न ज्ञानमात्रादौ विपक्षे मोक्षमार्गस्वस्य हतो प्रमाणबाधितत्वात् । सम्यग्दर्शनादित्रयात्मकत्वे हि मोक्षमार्गस्य साध्ये ज्ञानमात्रादिविपक्षस्तत्र च न मोक्षमार्गत्व सिद्ध बाधक्सद्भावात्तथाहि ज्ञानमान न कर्ममहाव्याधिमोक्षमार्ग श्रद्धानाचरणशून्यत्वात् शारीर- मानसल्याधिविमोक्षकारणरसायनज्ञानमानवत् । नाप्याचरणमात्र तत्कारण ·- mwww- . आप्तपरीक्षा। प्रदानज्ञानशून्यत्वात् रसायनाचरणमाघवत् । नापि ज्ञानवैराग्ये तदुपाय- सम्श्रद्धानविधुरतादसायनज्ञानराम्यमानषदिति सिद्धोऽन्यथानुपपत्ति- नियम माधानम्य, सतो मोलमार्गम्य सम्यग्दर्शनादित्रयात्मकत्वमिति । ननु परपस्या मोसमार्गस्य सम्यग्दर्शनमात्रात्मकत्वसिद्धय॑मिचारी हेतु रितिषन मामानितिविशेषणात्साक्षामोक्षमार्गत्व सम्यर्शनादिरयात्मकत्व नन्यमिचरति क्षीणापायचरमक्षणवर्तिपरमाहत्यक्षणजीवन्मोक्षमार्ग हवेत मुरतात तथैवायोगरेवडिचरमक्षणवर्तिकृत्स्नकर्मक्षयलक्षणमोक्षमार्ग साक्षान्मोक्षमार्गत्व.. सम्यनर्शनारिवयात्मकत्व न व्यभिचरति तपो- विशेषस्य परमशुल यानलमणस्य सम्यचारिऽतर्भावारितिविम्तरत स्तल्वारिकारे युक्त्यागमाविरोधेन परीक्षिनमवबोद्धय । तदेवविधम्य मोक्षमार्गस्य प्रणेता विश्चतपत साक्षात्परपरया वेति शकायामिदमाह । प्रणेता मोक्षमार्गस्यामाध्यमानस्य सर्वथा । साक्षाधएव स ज्ञेयो रिश्वतत्वज्ञताश्रयः ॥ ११८ ।। न हि परपरया मोक्षमार्गम्य प्रणेता गुरुपूर्वकमाविच्छेदादधिगत- तत्त्वार्थशास्त्रार्थोऽप्यम्मदादिभि माक्षाद्विश्वतत्वज्ञताया समाश्रय साध्यते प्रतीतिविरोधातिक तर्हि साक्षान्मोक्षमार्गम्य सकलबाधकप्रमाणरहितम्य यप्रणेता स एव विश्वतत्वज्ञताश्रयस्तत्वार्थसूत्रकारैरुमास्वामिप्रमृतिमि प्रतिपाद्यते भगवद्धि साक्षासतित्वज्ञतामन्तरेण साभादवाधितमोक्षमार्गस्य प्रणयनानुपपत्तेरिति वदे उद्गुणलब्धय इत्येतद्व्याख्यातुमना प्राह- वीतनि शेषदोपोऽत प्रवद्योऽर्हन् गुणांघुधिः। तद्गुणप्राप्तये सद्भिरिति सक्षेपतोऽन्वयः ॥ ११९।। यतश्च य साक्षान्मोक्षमार्गम्यात्राषितम्य प्रणेता स एव विश्वतस्वाना ज्ञाता कर्मभूभृता मेत्ताऽतएवाईन् प्रपद्यो मुनीद्वैस्तस्य पीतनि शेषाज्ञाना दिदोषत्वात्तस्यानतज्ञानादिगुणाबुधित्वाच्च यो हि गुणावृधि स एवं A - ·१ hair १६८ श्रीविद्यानदिरामिविरचिता- तद्गुणलब्धये सद्भिराचार्यदिनीय स्थानान्य इति मोक्षमार्गस्य नेतार भेत्तार कर्ममभृता ज्ञातार विश्वतत्वाना भागवतमहतमेवान्ययोगन्यवच्छे देन नितिमह वदे तद्गुणऊध्यमिति सक्षेपत शास्रादौ परमेछिगुण- स्तोत्रस्य मुनिपुगवैर्विधीयमानस्यान्वय सप्रदायाव्यवच्छेदलक्षण पार्थ- घटनालक्षणो वा लक्षणीय प्रपचतस्तदा त्रयस्यक्षिपसमाधानलक्षणस्य श्रीमत्स्वामिसमतभर्देवागमाख्याप्तमीमासायाप्राशनात्तत्त्वार्थविद्यानढमहो दयालंकारेषु च तदन्वयस्य व्यवस्थापनादल प्रसगपरपरया अन समास- तस्तद्विनिश्चयात्वस्मात्पुनरेववियोभगवान् सरलपरीक्षालक्षितमोहक्षय साक्षीकृतविश्वतन्चार्यों वद्यते सद्भिरित्यावेद्यते । मोहाकातान्न भवतिगुरोर्मोक्षमार्गमणीति । नतेतस्या सकलालुपध्वसजा स्वात्मलब्धिः ।। तस्यैवद्य परगुरुरिहक्षीणमोहस्त्वमर्हन् । साक्षात्कुर्वन्नमल कमिवाशेपतत्त्वानि नाथ ॥ १२० ।। मोहम्तावदज्ञान रागादिप्रपचम्तेनाकालाद् गुरोमोक्षमार्गस्य यथोचस्य प्रणतिर्नोपपद्यते यस्मादागद्वेषाज्ञानपरवशीकृतमानसस्य सम्यग्गुरुत्वेना- भिमन्यमानस्यापि यथार्थोपदेशित्वनिश्चयासभवात् तस्य वितथामि धानशकानतिक्रमात् दूरे मोक्षमार्गप्रणीतिर्यंतश्च तस्या मोक्षमार्गप्रणीते- विना मोक्षमामी भावनाप्रकर्षपर्यंतगमनेन सकलकर्मलक्षणफलुपप्रध्वसन न्यानतज्ञानादिलक्षणा स्वात्मब्धि परमनिवृत्ति कस्यचिन्न घटते तस्मात्तस्यै स्वात्मलंब्धये त्वमेवाहन परमगुरुरिह शाखातौ पच सीणमोहत्त्वात्परत उनिहितस्फटिकमणिवत्साक्षात्कृताशेषतत्त्वार्थत्वाञ्च । न दक्षीणमोह साक्षादशेषतत्वानि द्रष्टु समर्थ कपिञ्चादिवन्नापि साक्षादप- रिज्ञाताशेषतम्वार्थो मोक्षमार्गप्रणीतये समयों न च तदसमर्थ परमगुरुर ·आतपरीक्षा। -- '-run भिवातु शक्यस्तद्वदेवेति न मोहान परमनि श्रेयसार्थिमिरमिनदनीय । क्यमेवमाचार्यादय प्रवदनीया स्युरिति चेत् परमगुरुवचनानुमारितया तेषा प्रवर्त्तमानत्वाद्देशतो मोहरहितवाच तेषां बदनीयत्वमिति प्रतिपधामहे तत एव परापरगुरुगुणमोर शास्त्रादौ मुनींद्रहितमिति व्याख्यानमनुवर्तनीय, पचानामपि परमेष्ठिना गुरुत्वोपपत्ते कातो देशतश्च क्षीणमोहत्वसिद्धेरशेषतत्वार्थज्ञानप्रसिद्धेश्च यथार्यामिधायित्व निश्चयाद्वितयार्थाभिधानशक्यपायान्मोक्षमार्गप्रणीतो गुरुत्वोपपत्तेस्तत्प्रसा- दादभ्युत्थानश्रेयमतप्राप्तेरवश्यमावात्तदेवमाप्तपराक्षषा विहिता हितपरी क्षादविचक्षणे पुन पुनश्चेतसि परिमटनायेत्याचमहे । न्यक्षेणाप्तपरीक्षाप्रतिपक्ष क्षपयितु क्षमा साक्षात् । प्रेक्षापतामभीक्ष्ण विमोक्षलक्ष्मीक्षणाय सलक्ष्या॥१२१॥ श्रीमत्तत्वार्थशास्त्राद्भुतमलिलनिधेरिद्धरत्नोगवस्य प्रोत्थानारभकाले सकलमलमिदे शास्त्रकार कृत यत्। स्तोत्र तीर्थोपमान प्रथितपृथुपथ स्वामिमीमांसित तत् । विद्यानदै म्यशक्त्या कथमपि कथित सत्यवाक्यार्थसिद्धय।।१२२॥ इति तत्वार्थशास्त्रादी मुनीदस्तोत्रगौचरा । प्रणीताप्तपरीक्षेयं कुविवादनिवृत्तये ॥ १२३॥ विद्यानदाहिमाचरमुसपनविनिता मुगभीरा आप्तपराक्षाटीका गगारचिरतर अयतु ॥१॥ मास्वामिरदापा कुमतिमतवातमेदन पटी। आप्तपरीक्षालकृतिराचा विजयनु ॥२॥ स यजतु विद्यानदो रलायभूरिभूरणस्मरल । सरवायो वतरणे सदुपाय प्रकरिता येन ॥ ३॥ इत्याप्तपरीक्षा समाता।

·No text on this page.

·No text on this page.