·BIRLA CENTRAL LIBRARY
PILANI (Pjasthan)
S $22
Class No:-
M94AD
Book No:.
27166
Accession Nam

·No text on this page.

·No text on this page.

·(काव्यमाला ५.
श्रीमुरारिकविरचितम्
अनर्घराघवम् ।
रुचिपत्युपाध्यायकृतया टीकया समेतम् ।
जयपुरमहाराजाश्रितमहामहोपाध्यायपण्डितदुर्गाप्रसादशर्मणा,
मुम्बापुरवासिपणशीकरोपाह्वलक्ष्मणशर्मात्मजेन
वासुदेवशर्मणा च संशोधितम् ।
(चतुर्थावृत्तिः)
तच्च
मुम्बय्यां
पाण्डुरङ्ग जावजी
इत्यनेन निर्णयसागराख्ययत्रालयाधिपतिना खीयेऽङ्कनालयेऽङ्कयित्वा
प्राकाश्यं नीतम् ।
१९२९.
मूल्यं रूप्यकद्वयम्।

·No text on this page.

·काव्यमाला। श्रीमुगरिकविरचितम् अनर्घराघवम् । श्रीमदपाध्यायरुचिपतिकृतटीकासहितम् । प्रथमोऽङ्कः। निष्प्रत्यूहमुपास्महे भगवतः कौमोदकीलक्ष्मणः कोकप्रीतिचकोरपारणपटुज्योतिष्मती लोचने । याभ्यामर्धविबोधमुग्धमधुरश्रीरर्धनिद्रायितो नाभीपल्वलपुण्डरीकमुकुलः कम्बोः सपत्नीकृतः ॥ १ ॥ १. मुरारिकविः कस्मिन्देशे काले च बभूवेति सम्यङ् न निश्चयः, किं तु निस्तसंवत्स- रीयनवमशतकमध्यभागसमुत्पन्नाद्धरविजयमहाकाव्यकर्तुः श्रीराजानकरत्नाकरमहाकवेः प्राचीन इति वक्तुं शक्यते. यतो हरविजये (३८।६७) 'अङ्कोत्थ (अङ्केऽथ) नाटक इवोत्त- मनायकस्य नाशं कविळधित यस्य मुरारिरित्थम् । आक्रान्तकृत्स्नभुवनः क्व गतः स दैत्य- नाथो हिरण्यकशिपुः सह बन्धुभिर्वः ॥' इत्ययं श्लोको वर्तते. अत्र यद्यपि 'अङ्क उत्सङ्गे, मुरारिर्विष्णुः' इति प्रकृतोऽर्थः, तथापि रत्नाकरकविना यत्नपूर्व निवेशिता अङ्क- नाटक-कवि-मुरारिशब्दा नाटककर्तारं मुरारिकविमेव लक्षीकुर्वन्तीति विभावयन्तु विद्वांसः मुरारिकविप्रशंसायां केषांचिच्छोकाः-'देवीं वाचमुपासते हि बहवः सारं तु सारस्वतं जानीते नितरामसौ गुरुकुलक्लिष्टो मुरारिः कविः । अब्धिर्लवित एव वानरभटैः किं वस्य गम्भीरतामापातालनिममपीवरतनुर्जानाति मन्थाचलः ॥१॥ मुरारिपदचिन्ता चेत्तदा माघे मतिं कुरु । मुरारिपदचिन्ता चेत्तदा माघे मतिं कुरु ॥२॥ मुरारिपद- चिन्तायां भवभूतेस्तु का कथा । भवभूतिं परित्यज्य मुरारिमुररीकुरु ॥३॥ भवभू- तिमनादृत्य निर्वाणमतिना मया । मुरारिपदचिन्तायामिदमाधीयते मनः ॥ ४ ॥' इति. अस्य नाटकस्य पठनपाठनादिषु कश्मीरेषु प्रचुरः प्रचारः. एतन्नाटकस्य नृसिंहसूनु- हरिहर-मिश्रभवनाथ-उदयसूनुधनेश्वर-विष्णुभट्ट-रुचिपत्युपाध्यायप्रणीतं टीकापञ्चकं प्रा- प्यते. तत्र रुचिपतिकृतैव टीकातिसमीचीनेति सैव गृहीतानास्माभिः. २. रुचिपत्युपा- ध्यायो मिथिलादेशप्रसिद्धानिस्तसंवत्सरीयवर्तमानशतकप्रारम्भसमुद्भूतगोकुलनाथोपा- ध्यायशिष्यरुचिपतितः प्राचीनः, यतोऽस्मामिरेतन्मुरारिनाटकटीकापुस्तकं १५३५ मिते शके लिखितमधिगतम्.

·काव्यमाला : दोर्दण्डद्वितयेन खण्डपरशोः कोदण्डमारोपय- कुर्वाणः सहसा विदेहनृपति पूर्णप्रतिमाभरम् । सानन्दं कुशिकात्मजेन सुदृशां पन्देन कोताला- त्सबीडं प्रिययावलोकितमुखो रामोऽस्तु नः श्रेयसे ।। अभूदभूतप्रतिपक्षभीतिः सदा समासादितभूरिनीतिः। चिरं कृतार्थीकृतभूमिदेवः स्फुरत्प्रतापो नरसिंहदेवः ।। सूनुस्तम्य वसुंधरापरितढस्यानन्दकन्दः क्षिते. राधारो जगतामशेषविदुषां विश्रामकल्पहुंमः । दाने कर्णकथावलेपनिपुणः संमाररबाहुरो भूमीपालशिरोमणिजियते श्रीभरवेन्द्रो नृपः ।। अधिप्रार्थितपूरकोऽपि रमतां खाये बलिमन्दिरे नाकेऽनेकफलान्विनोऽपि स सुखेनाम्नां च देवमः । श्रीमान्मप्रति भरवन्दनमणिः सर्वाधिचिन्तामणि- जातो लोचनगोचरो यदि तदा किं तेन तेनापि वा।। यस्मिन्राजनि राजनीतिचतुरे पाधोधितीरावधि- प्रख्यातप्रचितप्रतापनिचये पृथ्वीमिमां शामति । कोकं राजकरो न लोकनिकर संतापयत्युभतो विम्ल्यातः मुदशां महोत्सवविधी कान्तेन पाणिग्रहः ।। साआलवंशजातसम्यादेशान्महीशम्य । श्रीरुचिमतिरतिगूढाः सटीकुरने मुरारिकविवाचः ।। अमद्भिरधिरोप्यो यदपि दूषणं मस्कृती तथापि मुमनीषिणां भवति कण्ठभूगोचिता । निपीय खल निर्दयं प्रमभमुनिझता राहुणा न किं दिविषदः पराः परिपिबन्ति चान्दीः कलाः ॥ इह खलु सकलपदार्थजातेयु बेष्टसाधनताज्ञानादेव प्रेक्षावता प्रतिश्यते । तदुरू न्यायकुमुमाबलावाचार्यचरणे:-'तदज्ञान विषयखस्य विधिः' इति । अत्र च प्रयो. जनाकाक्षायाम् 'निदोषं गुणवत्काव्यमलंकाररलंकृतम् । रसान्वितं कविः कुर्वन्धीति प्रीति च विन्दति ॥' इति सरस्वतीकण्ठाभरणे भोजराजेन, 'धर्मार्थकाममोक्षेषु वेचक्षण्यं कलामुर। करोति कति प्रीतिं च साधुकान्यनिषेपणम् ॥' इति रसप्रकाशकारेण, 'काव्यं यक्षसेऽते व्यवहारविदे शिवतरक्षतये । सद्यः परनिर्वतये कान्तासंमित- तयोपदेशयुजे ॥' इति काव्यप्रकाशकारेण च विशिष्टकाव्यकरणे प्रयोजनाभिधानास्प्रेक्षा- वन्तः प्रवर्तन्ते । तद द्विविधम्, अन्यमभिनेयं च । तत्र ये सुकुमारमतयो राजकुमार- प्रमतयः "निसर्गदुर्योधमतिनीरस खस्वेतव, कथमिवात्र निष्फळमात्मानमवसादयामा' .

·१ अरः] अनर्घराषवम् । इति संततमालोचयन्तः शाने न प्रवर्तन्ते, ते तावदवश्यं चतुर्वर्गोपायेषु व्युत्पाद्याः । तेऽमी द्विविधाः । केचित्पदपदार्थमात्रपरिचय चतुरातत्तदमप्रधानामिः कवितामिः कवि. नामाहिनादिमिधमत्कारिणीमिाथाभिगोष्टीबन्धमनुवन्ति । केनितोऽपि जहमनय. तत्राप्यनुरसहमाना नृत्यादिप्रमोंन समयं गमयन्ति । उभयेऽयतेऽभिमनवग्नुपुरस्का. रेगुजिहिया रसास्वादमुखं मुख दत्वा कटु कापधपानादाविय प्रवर्तयिनव्याः । यदा- इ.--'स्वादुकाव्यरसोन्मिभ्रं शास्त्रमप्युगयुञ्जते । प्रथमं लीडमधवः पिबन्ति कटुकायधम् ॥' इति । प्रथमान्प्रति श्रव्यरूपं काव्यमधिक्रियते । चरमा 'न तज्ज्ञानं न नच्छिल्पं न सा विद्या न ताः कलाः । नासी नयो न तत्कम नाटके न दृष्यने ।' इति भानपचना- दभिनेये तथा चेकाष्येण प्रवर्तमानानामनायासेन ट्युत्पर वाधानमित्य शास्त्रापेक्षया वास्य बलक्षण्यम् ॥ अत्र च विशिष्टशिष्टाचारानुमित श्रुतियोधितकर्नव्यताकं. विनोत्सारणसाधारणकारणं मालमाचरव 'देवद्धिजपारीनामाशीवादसमन्विता । अमिवा द्वादशमिः पर्दः सम्यह नियोजिता । नान्ही कार्यातियनन वुधैर्विनोपशान्तये ॥' इति तयभवान्मुरारिकवि- पद्यद्वयेनाप्टपदां नान्दीमादी निर्दिशति-निष्प्रत्यूहमिति । भगक्तो लोचने चक्षुषो उपाम्मह आगधयाम इति मंबन्धः । यत्तु 'लोकं इलम्य पूर्व ते लक्षितं यदाका. झिनलात्' इति, नन्न । उभरवास्यार्थगनवनाशतेन यच्छन्देन पूर्ववाक्यार्थगातच्छ- दानपेक्षणात् । उदाहलं च तथा काव्यप्रकाशकृता-साधुचन्दमसि पुष्करः कृतं मी- लिनं यदमिरामताधिक' इति । पूर्ववारगार्थगनस्तु यच्छन्दस्त च्छन्दोपादानं विना सा- कायुः । यथा गाधुनन्दनमीपत्रवाशाद गोव्यसाग इति । ननु किममियमुपासना कियत इत्यात अह----निप्रगृह मिति । निष्प्रत्यूह प्रत्यूहाभावाय । 'अव्ययं विकि-' इत्यादिनाव्ययीभावे ‘नाच्ययीभावायतोऽम् सपथम्याः' इति तुम्यो अम्भावः । के. निनुनि प्रत्यूह मिति क्रियाविशेषणं नत्र च लीयत्वादिकम् । पदाइ.---'द्वितीयान्तव- कर्मवे कीवत्वं च नरतः । क्रियाविशेषणवं मतं सारेभिरादरात् ॥' इति, तथा च 'निरन्तरया सेक्वा सेव्यतातिन्नया च हिनलाभ इति अनितम्' इत्याहुः । भगवत इत्यम्य मामान्यशब्दस्य विशेषणद्वारा विशेषपरत्वमुपपादयति-कौमोदकीत । कोमो- दकी दरिगदा व लक्ष्म चिहं यस्य तादृशस्य । एतेन विशिष्टशनधारकत्वेन भगवतो. विनोपशमनसमर्थत्वं व्यज्यते । ननु भगवतो लोचनयोरेव किमिन्युपासना कियते, नान्येषां चरणादीनामित्या आह-कोकप्रीतीति । कोकानां चकवाकाणां प्रतिः कोकप्रीतिः, चकोरम्य पक्षिविशेषस्य पारणोपवासभोजनं चकोरपारणा । अनयो- ईन्द्रे 'सको द्वन्दो विभापैकवद्भवति' इत्येकत्वं 'स नपुंसकम्' इति नपुंसकत्वात् 'इखो नपुंसके प्रातिपदिकस' इति इखत्वम् । तत्र पटुनी दक्षं ज्योतिष्मती येति समासः । यद्वा कोकप्रीतिय चकोरपारणं च कोकप्रीतिचकोरपारणे तयोः पटुनी ज्यो. तिप्मती चेति समासः । ण्यन्तादेव पारिधातोर्नपुंसके भावे स्युत्प्रत्यये पारणमिति रूपम् । यहा कोकप्रीतिचकोरपारयोः पटु पन्योतिः सूर्यचन्द्रारूप तेजस्वययोरखोति - ·काव्यमामा (मान्यन्ते।) सूत्रधारः-अलमतिविस्तरेण । भो भो लवणोदवेलावनालीतमाल- तरुकन्दलस्य त्रिभुवनमौलिमण्डनमहानीलमणेः कमलाकुचकलशकेलिक- स्तूरिकापत्राङ्करस्य भगवतः पुरुषोत्तमस्म यात्रायामुपस्थानीयाः सभासदः, कुतश्चिहीपादागतेन कलहकन्दलनामा कुशीलवेन रौद्रबीभत्सभयानका- झुतरसमूयिष्ठं कमपि प्रबन्धमभिनयता नित्यं किलायमुजितो लोकः । प्रयोगव्यः । तथा 'कायां त्रिभुवनतिलको राजा' इति । तम्मे कस्म । महाकल्पे प्रलये विरमति नियते सति । संहारेच्छायां गतायां सर्गेच्छायां प्रतायामिति भावः । असो प्रसिद्ध आत्मभूबंया कस्य पदार्थस्य किमधिकरणा किमाधारा कीदग्व्यवस्थितिराकार. संनिवेश इति द्रष्टुमुपलधुं प्रतिक्षणं प्रतिमुहूर्त यस्योदरमविशत्ययः । विशेः कर्तरि लह । नाभिरेव पन्धा नाभीपथः । 'ऋकपूर धूः-' इत्यकारः समासान्तः । स एवेकम. द्वितीयं निकेतनमालयो यम्प म तथा । एतेन ब्रह्मणः पद्मासनत्वेन सदा संनिधाना- प्रतिक्षणं पद्मनाभोदरप्रवेशः मुशक इति सूचितम् । त्रिभुवनमेव पूनगरं तस्य शिल्पी निर्माता । इह 'ऋका:-' इत्यकारः समासान्तो न भवति । तद्विधरनित्यत्वात् । 'त्रिभु- बनपुनःशिल्पी' इति पाटे प्रयाणां भुवनानां पुनघटक इत्यर्थः । विश्वंभररूपस्य विष्णो. रदरे त्रैलोक्यमस्ति । अयं च मष्टा त्रिभुवनं निर्मिरसः । निर्माणस्य च पूर्वदर्शनव्यति- रेकेगानिवांहात् । कि कि स्वरूप केन प्रकारेणावस्थितमिति ज्ञातुं तस्योदरं प्रविष्टः । प्राचीना सृष्टिविस्मृतवेति भावः । वारंवारघटनातुनःशब्द उचित एव । अनेन पद्येन दशग्रीव विरमत्यात्मभू रामो लोदर तत्संनिवेशदर्शनाय प्रविष्ट इति सूचि. तम् । यद्वा तम्मिन्विरते तत्तत्मनिवेशदर्शनायायोध्यामेवाविशदिति सूचितम् । अनयोः पद्ययोः प्रसादनामा वास्यार्थगुगः । तथा च सरखतीकण्ठाभरणे----'यतु प्राक. व्यमर्थस्य प्रसादः सोऽभिधीयते' इति । यथा--'अयमुदयति निद्रामअनः पधिनीनामुद. यगिरिवनालीबालमन्दारपुष्पम् | विरह विधुरकोकवन्दबन्धुर्विभिन्दन्कुपित कपिकपो- मोडताम्रलमांसि ॥' अत्र पमिनी विकासकरणे उदयशेलावतरणे कोकशोकापहरणे तमोयिदारणेऽनुकोऽपि सूर्यरूपोऽयः प्रकटमुपलक्ष्यते । तथा कौमोदकीधारणे चन्द्रसूर्य- चक्षुष्मत्वे नाभ्यां पुण्डरीकपरिपालन उदरे त्रिलोक्याः समावेशेऽनुक्तोऽपि विष्णुरूपो- ऽयों लश्यत इति । जगनिधय इलत 'नमःखति-' इत्यादिना चतुर्थी । बिरमतीत्यत्र 'व्यापरिभ्यो रमः' इति परस्मैपदत्वाच्छचन्तात्सप्तमी । त्रिभुवनेसत्र समुपेति समासः । न तु समाहारद्विगुः तथा सति त्रिभुवनीति स्यात् । 'पू: श्री पुरीनगर्यो' इसमरः॥ 'मान्यवे सूत्रधारः' इति वक्ष्यमाणलक्षणं माटकाबपर्व नान्दी । तपाहि-देवतादे- - ·१ अरः] अनर्षराषवम् । तत्कस्यचिदमिमतरसभावमाजः प्रेक्षणकस्य प्रयोगानुशया प्रयोगानुजया नाट्यवेदोपा- ध्यायबहुरूपान्तेवासी मध्यदेशीयः सुचरितो नाम भरतपुत्रोऽहमनुगणे । प्रीति म सदस्यानां प्रिया रोपजीविनः । जित्वा तदपहर्तारमेष प्रत्याहरामि ताम् ॥ ३ ॥ यतः। बादुत्तमपदस्य पूर्वनिपातापत्तिः । न च पुरुषेयूनम इति विगृध समासः । तमा सति 'न निर्धारणे' इति सूत्रमनारभ्यं स्यात् । सप्तमीसमानव सर्वत्र चरितार्थखात् । तथा- प्यत्र पुरुषाणामुत्तम इति षष्ठीसमास एव । निर्धारणम्य विवक्षणान् , तदभिव्यचरपदा- भाषाद , जातिगुणादेरभवमात् । यद्वा 'पचमी' इति योगविभागात्समासः । पुरुषेभ्य उत्तमः पुरुषोत्तम इति । 'यस्मारक्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके बेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥' इति गीतामु भगवद्वचनात् । काव्यदर्पणबारातुन निधारणे' इति प्रतिषेधस्य तु स विषयो पत्र निर्धारणावधिनिर्धार्यमाणं निधारणनिमितं र त्रितयमुपादीयते । पथा पुरुषाणां क्षत्रियः शूरतम इत्यत्र तु त्रितयं नोपात्तमिति नासौ तद्विषयः' इत्याहुः । 'यात्रा स्पाद्यापनायां च गती देवार्चनोत्सवे' इति धरपिः । उपस्थानीया इयत्र 'मन्यगेय-' इत्यादिनिपातनात्कर्तयनीयर् । 'सभासदः समाताराः सभ्याः सामाजिकाष ते' इत्यमरः । भूयिष्ठामिति बहोर्लोपो भूव बहोः' इति बहुसदस्य भूभावः । 'इष्टस्य बिट् ' इति बिडागमः ।। तत्कस्यचिदिति । यतोऽयं लोक उद्विमस्तत्तस्मात् । अमिमतः प्रेमपात्रं यो रसः भहारादिखावममिप्रायं भजते । 'भजो ण्विः' । तस्य प्रेक्षणकस्य नाटकस्य प्रयोगानाया प्रयुक्त्यनुशासनेन भरतपुत्रो नटपुत्रोद्भमनुरोऽनुग्रहणीयः । सेनेति शेषः । लोकोदेग- शान्तधमनुग्रह इति भावः । 'भरता इत्यपि नटाः' इति धरषिः । अनुगृह्य इतिहमति लट् । प्रकटमीक्षणं दर्शनं यत्रेति प्रेक्षणकं नाटकम् । कचित् 'मकरस' इति पाठः । तत्रापि प्रेमकस नाटकस्वेत्यर्थः । इखिचातुर्गत्यर्थो दमकस्वस्वत्र करणे ल्युट अपूर्वः । ततः सहायो कन् । कीरशोऽहम् । नाम प्रसिदौ । सुचरितः । नामपदस संहार्यले 'प्रासादिभ्य उपसंख्यानम्' इति तृतीयया भाव्यमित्लवधेयम् । पुनः कीरखः । नाब्यं वस्वं तत्र वेदखस्योपाध्यायो व्याख्याता । नानामपीनेपभ्यग्रहणादुर्गबह) स्पसभामा वा वित्तवान्टबासी शिमः । मध्यदेवो भरतकमवत्सद्व । 'भवस्था या मेस एवममुहवा । वयानुरुतिः प्राशेर्नाबामियभिधीयते ॥' इति भरतः।मषदेती- मोनातिविधता प्रदर्शिता । बदाइभरत:-'भरतं मामिल करन्यं बाउमादिकम् । स्थानान्तर बर्वितो नसोइति । अनुषहे हेतुमार- रति। मायमापनावाम् । बतो बसावदस्यामा पारिषदाना-प्रीतिः समायोपवीयो माउस मियापेक्षिता । तरप्रीवेरपहारमपहारसरण्यामा पनि ·१० काव्यमाला। (आकाशे कर्ण दत्त्वा ।) किं ब्रूथ । 'वैदेशिको भवानसमग्रपात्रः कथमीहशे कर्मणि प्रगल्भते' इति । (विहस्य । सप्रश्रयमञ्जलिं बवा ।) हन्त भोः, किमेव- मुदीर्यते । भवद्विधानामाराधनी वृत्तिरेव मे पात्राणि समग्रयिष्यति । यतः । यान्ति न्यायप्रवृत्तस्य तिर्यचोऽपि सहायताम् । अपन्यानं तु गच्छन्तं सोदरोऽपि विमुञ्चति ॥ ४ ॥ तां प्रोति प्रत्साहरामि पुनरानयामि । येन वप्रीतिरपहना तं जित्वा ना करोमीति भावः। रन्यन्त्यनुरका भवन्यस्मिमिति रहो नृत्यम् । 'हलच' इत्यधिकरणे घम । 'रसो नृत्ये रणक्षितो' इति विश्वः ॥ आकाश इति । 'पात्रस्याल्पतया यत्र पात्रं नैव प्रवेश्यते । नेपथ्य इत्युक्त्वाकाशे लक्ष्य बद्धति चोच्यते ॥ किं प्रवीष्येवमित्यादि बिना पात्रं ब्रवीति यत् । श्रुविधानुक्तम. प्येकस्तस्यादाशभाषितम् ॥' इति भरतः । विविधो देशो विदेशम्नेन चरतीति वैदेशिकः पथिकः । चरति' इति ठक् । अतएवागमप्रपात्रोऽमंपूर्ण भूमिकादिप्राहकः । यदाह भरतः-रले विशन्ति निर्यान्ति ये नकार्याधिनः पुनः । ते सर्व व पात्राणि कीर्तितानि प्रयोक्तृभिः ॥' इति । इरशे विषमे कमगि प्रगाभते पृष्टो भवति । 'गम्भ धा धातुः । सप्रश्रयं सहमित्यादि क्रियाविशेषणम् । मर्वत्र किया व महानिपटतिरायाच्या । प्रत्रयो विनयः । हन्त विषादे । 'हन्त हर्ष विषादे च' इति विशः । स्यबाट विषादः। • यद्वा पात्रसमप्रता भविष्यत्येवेति हर्षः । उदीयंत उच्यते । भवतेति शेषः । आराधनी सेवाविधात्री । करणे ल्युट । टिश्वान्होप । उनियापारः । पात्राणि नृत्यपात्राणि । समप्रयिष्यति संपूर्णानि करिष्यति । दृष्टान्तमाह-यान्तीति । न्यायप्रनम्य नीस्यनुयायिनः । पुरुषस्येति शेषः । तिर्य- बोऽपि नियंग्योनिजाता वानरादयोऽविवेकिनोऽपि महायतां द्वितीयत्वं यान्ति गच्छन्ति । 'तिरसम्तियंलोपे' इति तिर्यादेशः । तुन्दः पुनरर्थे । अपन्यानमपयं यान्नं गच्छन्तं पुरुष सोदरः सहोदरोऽपि विमुन्नति विशेषतस्त्यजति । अपन्यानमित्यत्र 'अपथं नपुंसकम्' इति नलीवखम् । तत्र कृतममामान्न निर्देशान् । इह त्वतयात्वात् । यद्धा 'पथो विभाषा' इत्यतः पाक्षिकतया 'पथः संख्याव्ययादेः' इति न क्रीवत्वम् । संख्यासाइनर्यान् पयोऽपि समासान्तयुजस प्रहणात् । 'अपन्यास्त्वपथं तुल्ये' इत्यमरः । ननु समानशब्दस्य 'विमाषोदरे' इति समावे 'सोदरायः' इति यप्रत्यये सोदर्य इति स्यात् । 'समानोदर्यसो- दसग सहवाः समाः' इलमरोऽपि । तत्कथं सोदर इति । उच्यते । समानमुपरमलेति पहुनीही सोदरः । 'समानस्य' इति योगविभागात् 'दोपसर्जनस्य' इति वा सभावः । यदा सहशदव समाबे रूपमिदम् । अत एव 'सोदरोऽपि सहोदरः' इति शम्बमेदः ॥ भत्र पनिरलंधरः । वनिना सदस्यानां हद सकसमभिधेयं सूष्यते। तथाहि सन्यास श्रीरामवचनमियम् । अतविद्वीपान्तरादागतेन द्वीपान्तराबाता समावा- ·१] अनर्घराघवम् । ११ , तेन, कलहकन्दलनामा कलहाहरलया प्रसिद्धन, कुत्सितं शील कुनील नद्योगिना कुनी- लवेन रावणेन । वप्रकरणे 'अन्येभ्योऽपि दृश्यते' इति मत्वर्थीयो वः । कमप्यनिर्वचनीयम् , प्रबन्धं कपटं परवानोपायम् , यद्वा प्रकृष्टो बन्धः प्रबन्ध इन्द्रादीनां यत्र तत्प्रबन्ध युद्धादि विन्यासम् , अभिनयनाभिव्यत्र यता । कुर्वतेति यावत् । कीदृशम् । रौई तीवता, बीभत्सं विकृतरूपता, भयानक युद्धादी भयंकरत्वम् , अदुनमाश्चर्यकरखम् , एलेभूमि बहुलम् । यद्वा कस्यचिन्मारणादिना रोदः, कस्यचिलिदानादिना वीभत्सः, कस्यचिन्मा. यादिना भयानकः, कस्यचिदद्धतकमणा केलामोत्पाटनादिनाद्भुतो रसः, एभिभूयिष्ठं बहु- लम् । नित्यं बहुशः, अयं लोको भुवनम् , उद्वेजितः किल । किलागमे । 'लोकस्तु भुवने जने' इत्यमरः । एतावनोद्वेगलक्षणो विन्दुरुत्पनः । यदाह भरन:-'प्रयोजनानां विच्छेदे फलविच्छेदकारणम् । फलं यावर नोदेति ग बिन्दुरिति कथ्यते ॥ तेलबिन्नु. यथा तोयं स्वशक्त्या व्याप्य तिष्ठति । काव्या हानि तथा विन्दुः मंदर्य मुखतां व्रजेत् ॥' इति । यथा वेणीमहारे-'लाक्षागृहानल-' इत्यादिनापमानलक्षणो बिन्दुः । उद्वेगवायं सप्तखोपु बोद्धव्यः । यथा 'अपि कथममा' इति प्रषमा । 'अलमिष्टा मखान्' इति द्वितीयाई । 'कन्यामयोनिजन्मानम्' इति तृतीयावादास्पमिति । अभिमतेति । अभिमतो रसो वीरो भावपेटा नद्योगिनः । प्रेक्षणकम्येति प्रेक्षन्ति गच्छन्ति वीरा अस्मिनिति प्रेणं युद्धम् । अधिकरणे स्युर । प्रयोगानुशया कृत्यनुमत्या कृतिस्मृया या नाव्यस्य वेदो धनुर्वेदः । 'नट अवस्कन्दने चौरादिकण्यन्तादवाकन्दनार्थवादातोः 'अचो यत्' इति यत् । हिंसाधता च 'जामिनिग्रहणनाटकाधपिषां हिंसायाम्' इत्यत्र हिमायां वृत्तेः । तस्यो. पाध्यायोऽध्यापकः कौशिक एव । स च क्षत्रिय जातिवात्संस्कारविशेषाद्राजवाब रूप्यावगमाद्वहुम्पः । एतदेव वक्ष्यति -- 'यः क्षत्रदेहम्' इत्यादिना । तस्यान्तेवासी विष्यः, मध्यदेशीयोऽयोध्याप्रभवः, मुचरितः सुष्टु चारतं न्यापारो यस सः, नाम प्रसिया, 'नाम प्राकाश्यसंभाव्यप्रमिदिषु निगयते' इति विक्षः। बिभर्ति पुष्णाति भूमि- मिति भरतो राजा दशरथ । 'प्रादिभ्योऽनन्' इत्योणादिकोऽतप्रत्ययः । तस्य पुत्रः । यद्वा भरतः पुत्रः कनिष्टो यस्य म रामः । 'कनिटेऽपि मुते पुत्रः' इति विश्वः । पुत्र- वाचकपर्यायशब्दाः कनिष्ठवाचका अपि भवन्ति । यथा किरातार्जुनीये-'मनुस्मृतास- डलमनुविक्रमः' इति । सदस्यानां देवानामृतिमा बा, प्रीतिनाम मम रनोपजीबिनो रणोपजीषिनो योषस क्षत्रियस्य वा या प्रिया सीता च तस्या अपहार रावणं जिला प्रीति सीता चान- बानि । एतेन सीताहरणादारभ्य रावणवषपर्यन्तं सूषितम् । 'सदस्सा विधिदर्शिनः' इसमरः । 'रमो नृत्ये रणे रागे' इति धरणिः । एतावता प्रीतिसीतापहारलक्षणं बीजम् । बदाह भरतः-'खल्पमात्रं समुदिष्ट बहुमा पदिसर्पति । फलावसानपर्यन्तं तदीजमिति कीर्तितम् ॥ इति। यथा वेणीसंहारे-'निपतन्ति धार्तराष्ट्राः कालबद्यान्मेदिनीपूछे।' इति । वैदेषिको विपक्षी तस देशो बनं तत्र स्माता पैदेविको वनवासी । अपात्लादिसाम् ।

·१२ काव्यमाला। (पुनराकासे वर्ग हता) किंब । 'तर्हि पहितेयमस्माभिः पत्रिका' इति । (प्रविश्य मटः पत्रिक ददाति । सूत्रधारो रहीला वापयति ।) 'यत्र सर्वपुरुषार्थरहस्सनिःस्पन्दिनि चेतःशुक्तिकबा निपीय शतशः शाखामृतानि क्रमा. द्वान्तरक्षरमर्तिमिः सुकविना मुक्ताफलैर्गुम्फिताः । उन्मीलकमनीयनायकगुणग्रामोपसंवरूगन- प्रौढाकृतयो लठन्ति सुहृदां कण्ठेषु हारसजः ॥ ५ ॥ तस्मै वीराबुतारम्भगम्भीरोदातवतवे । बगदानन्दकन्दाय संदर्माय त्वरामहे ॥६॥ पात्रममावादि। इरले कर्मणि मुरादो। प्रत्रयो बिनयः । सप्रभवमिति क्रियाविशेषणम् । हन्त हर्षे, वृत्तिः प्रवर्तनम् , पात्राणि सुप्रीवानि । मीयते प्रापतेऽमिमतसिबिरनेनेति म्यायः सन्मार्गखत्र प्रवृत्तस्पानुगतस्य, तिर्ययो बानरमावादयः । तदिह सन्मार्गानुग. तख रामस बानरादयोऽपि सहाया वृत्तः, अपक्षप्रपत्रस्य दुरावणस्य सोदरो निमी. मोऽपि तं यक्ला राममाश्रित इति पनितम् । सहि प्रहितेयमिति सदसवचनानुवादः । अपटीक्षेपेण पात्रप्रवेशे प्रवियोच्यते । बापयति पठति । यत्रेत्यादि । तस्मै संदर्भाय खरामहे सरिता भवाम इत्यन्वयः । तमा इति तादर्षे चतुः । संदर्भो रचनाविशेषो विविपदापात्मकः प्रबन्धः । इह नाटकस्म एव सः । कीरशाय । वीरानुतरसयोगरम्म उयमो धनुर्भापखेन गम्मी. रोनालितरूप उदात्तो यो बस्तुप्रधाननायको यत्र तस्मै । यहा बीर उत्साहशकि- शास्वहतो बगद्विस्मयनीयचरितखस्यारम्भो राक्षसमकविनाश-कौशिकयासिदि-कर- कामुकाकर्षक-परशुरामगदलन-सुप्रीवामिरेक-दमनीववषरूपबहुभार्यसमारखेन गम्मी- रमनुत्तनम् , समललोचमत्कारकारणम् , उदास राज्यत्यागवनगमनादिमहत्त्वं तारखं बल पदायों वाच्यं यस्य तस्मै । बहुकार्यस समार भारम्म इति प्रर्तितः' इति भरतः । 'यस प्रभावादन्तस्थाः शोकहर्षादयो बहिः । देहस्था नोपलभ्यन्ते तदाम्भीर्य. मुराहतम् ॥ इति मरतः। मामयसा विभूतेषां यन्महत्वमनुत्तमम् । उदात नाम तत्रा- नेकगुणसंश्रयम् ।' इति । जगतो भादवानामानन्दकन्दाव मूलय । यत्तदोनिया बन्यादाह-योति । समसकोऽयं शोकः । पुरवा पर्माकाममोहाखेपा हवं गोप्यत सविसमाबरण तयोमिनीखाः। यत्र नाटक म विशेषणम् । तथा र माबमा बनोपायलमाह संगीतकल्पतक-विशिविपासपूर्वपरिवानाकोप भादवच्यावाभिमभूमिश्रामिक्वने भारतिकिः परा । नाताहतवितातितरण मामानानं विवि मा पार्वर्गदम् । पवित्र बार ·१मः] मनपराधकम् । (विमृश्य सहमितम् ।) मारिप, रामायणमिति शृणोषि तत्रभवतः कवि. स्वावतारमवमतीर्थस बल्मीकजन्मनो मुनेः सरखतीनिर्यासो यशःशरीर- मिक्ष्वाकूणाम् । । न्तीति हारा रम्याः समर मजः हाराव ताः सबबेति कर्मधारयः । देव हारम- जोअरमाला इत्यर्थः । मुहर्दा शोभनमनसा मुकवीना तत्वशानिनां वा कण्ठेषु कुठन्ति संबध्यन्ते । शोभनं एषां वे सुहदः । 'खान्तं मानसं मनः' इत्यमरः । यदा हारतजसहारखजो हाराणा मालाः । गद्यपदानीत्यर्थः । कीरश्यः । उन्मीलन्दी- प्यमानः कमनीयः काम्यो यो नावगुणग्रामो नायकगुणसमूहखस्योपसंबल्यानं संबन्धः सोमाविप्रतिपादनं पा तेन प्रोता मटा महंस्तयोइंकारा यासु ताः । इह मालाकर. रंकारखवार्य उपचरितः । अन्यनाटकेभ्योऽतिवैलाग्येनाहंकार उचित एव । इह नायकः प्रधानपात्रम् । 'प्रधानपात्रताक्ष्यातो नृत्ये यः स्यात्स नायकः' इति भरतः । हर नायकस धीरामस जगविलक्षणतया कबेरहंकारः समूल एव । 'उपसंवर्धन-'वि पाठे संबन्ध एवार्यः । भलतबः' इति पाठसु रम्यः । पुनः कीदृश्यः । सकविना शाखाम्बे. वामृतानि सुधाः, चेत एष शुचिका, तया शतशो बहुवार निपीय सादर पीत्वा कमेण बान्तैरुदीरक्षरमूर्तिमिरक्षगणि मूर्तय माकारसंनिवेशा येषां तैर्गप्पयादिमिर्गुम्मिता रचिता । गुम्पानं गुम्फः । भावेषम् । ततखारकादिदिखातन् । के सति 'भनिदिता-'इल. नुनासिकलोपापतिः । इह गयादिलामो विशेषषद्वारेति न्यायेन । कीदृशैः । मुलम- फलमसारं वैः सारभूतेः । बम्बा भपि हारनजो मुजमालाः शुकिकमा बहुचः पानीयं पीखा कुमेण वान्तेर्मुजफलेविरचिता भवन्ति । अक्षराः क्षरणशून्याः । खच्या इति यावत् । मूर्तयो येषाम् । अतिखोरित्यर्थः । कमिरिह शिल्पादिपण्डितः । 'कविः काब करे सूरौ' इसमरः । मायने हारमध्यमणिः । गुषा प्रवनसूत्राणि ताररातलादयो वा। अपसंपल्मनं संबन्धः प्रसामिपस्थानं वा । मकतिरुरज्वलवेति पनिः । शतस इला 'पाल्पार्थात्-'इति धस् । निपीयेति 'पीन पाने इत्यस रूपम्, न तु पिपतेः । तत्र ' स्यपि इवीलनिषेषात् । 'मुषायाममतं बड़े इति विषः । सन्तरित्र प्रम्पलेऽपि मौजातिमाएपलम् । तथा परम्मी-' नितोद्रीणवान्तादि मौषतिबाभवम् । मतिमुन्दरमम्बा प्राध्यक्ष विमाहते।' इति । नासमक्ष रसनकाशे-दोर- मासु सनस्वागी युग निर्मदो मानी वापरूज्यकतिरको बम्भीर स्विरः । विमम्मी सुबनः प्रियंवद दारोऽसो मतो गायक सोन स्वादानविय भावार्थ पुगः । एतस्यावलमध्ये भगवान्दक्षिणबायकः । तर रविस-यो गौरवं गर्व प्रेममा पूर्वयोरिति । मुगलम्बारितऽपि पति को स्वाभावचेवरी हारममावपि' इति सि । 'प्रया पर बोस सितम्-सितो. यात साम्पिते । ।

·१४ काव्यमाला नट:-अब किम् । सूत्रधारः-तत्पतिवद्धप्रबन्धानुबन्धिनी परिषदाज्ञा । नटः-(बिहस्य ।) अहो, सकलकविसार्थसाधारणी खल्वियं वाल्मी- कीया सुभाषितनीवी। सूत्रधारः-मारिष, किमुच्यते । अपि कथमसौ रक्षोराजस्तताप जगत्रयी- मपि कथमदिक्ष्वाकूणां कुले गरुडध्वजः । अपि कथमृषौ दैव्यो वाचः खतः प्रचकाशिरे सुचरितपरीपाकः सर्वः प्रबन्धकृतामयम् ।। ७ ।। . मदन्तकुमुमैरुत्तमानां स्मितं भवेत् ॥' इति । मारिष इति नटसंबोधनम् । यदाह भरतः-'सूत्रधारः पुनः पारिपार्वकेनाभिधीयते । भाव इत्येव तेनामावपि माषस्तु मारिषः ॥' इति । 'उत्कृटो विद्यया भावः किंचिदूनस्तु मारिषः' इत्यपि भरतः। तत्रभवतो मान्यस्य । तउन्दारप्रथमान्तात् 'इतराभ्योऽपि दृश्यन्ते' इति भवचन्दयोगेन अल् । 'लाप्ये तत्रभवानुक्तः' इति त्रिकाण्डः । अवतीयतेऽत्रेत्यवतारः । 'अवे तृबोध' इत्य- विकरणे पम् । नलवतरणमवतारः । तथा सति ऋदोरप' इत्यप् स्यात् । यद्वा 'हत्यल्युटो बहुलम् इति बहुलाचनादवतारणमेवावतार इति धम् । यद्वा अवतार इत्यत्र 'कचिदप- वादविषयेऽप्युत्सर्गः प्रवर्तते' इति न्यायेन भावे धम् । कविखसावतारः कविसावतारः । तत्राधिकरणे पयि कविलावतारः कविलावतरणाधिकरणं चासो प्रथमतीर्थ आद्योपाध्या. यति समासः। तस्य भावधमि कवित्वावतरण प्रथमोपाध्यायस्य प्रथमोपायस्य चेत्यर्थः । 'तीर्थ शाबाध्वरक्षेत्रोपायोपाध्यायमश्रियु' इति विश्वः । वल्मीको मुनिमेदः, ततो कम यस । वास्मीकरित्यर्थः । सरस्वती वाणी । नियांसः सारभूतः । यशोरूपं शरीर यशःशरीरम् । शाकपार्थिवादिः । इक्ष्वाकूणां सूर्यवंश्यानाम् । अप कि स्वीकारे । 'यत्सत्यमिति भावार्थमय कि स्वीक्रियाकम्' इति भरतः । तदिति । रामायणाश्रय- नाटकानुवर्तिनीयर्थः । परिषत्समा । सार्थः समूहः । साधारणी तुल्या । साधारणादमि 'टिहामम्-' इति मेप । सनु निश्चये । मुभाषितं शोभनवाक्यम् । मु पूजायाम् । तदेव नीली भूम्यतम् । 'नीबी स्वादसनप्रन्धी नीवी मूलधनेऽपि च' इति विषः । नीवीप मीवी । पिसानामस्या उपजीव्यखात् । किमुच्यते । किमहातं स्याप्यत इत्यर्वः । अपीयादि। मपिः सर्वत्र प्रश्ने संभावनायामसमवोको वा । कथमेतानि संभाव्यन्त सः। 'मपि संभावनाप्रमशागहासमुपये' इति विश्वः । बरीद सकलकविनियहोप- सीब न भवति तदा रखोरानो रावणो अगायी लोक्यमपि कर्म तताप संततीस- गन् । एक्स गवतापनेस । गापजो विष्णुर्वा इलामा रपूज्य वंशे काम- ·१ अरः] अनर्घराषवम् । १५ तत्र तावन्निरूपयामि रूपकमभिरूपमीदृशम् । (मुहूर्नमिव स्थित्वा । स्मरण- मभिनीय । मोलामम् ।) अस्ति मौद्गल्यगोत्रसंभवस्य महाकवेभट्टश्रीवर्धमान- तनूजन्मनस्तन्तुमतीनन्दनस्य मुरारेः कृतिरमिनवमनपराघवं नाम नाटकम् । तत्प्रयुञ्जानाः सामाजिकानुपास्महे । (विचिन्त्य सहर्षम् ।) अहो रमणीया खल्वियं सामग्री परिषदाराधनस्य । यतः । । भूकथमुत्तनः । अजम्य नम्य जन्मायोगान् । ऋषी वाल्मीकिमुनी देव्यो देवमंबन्धिन्यः संस्कृतवान्यः कथं स्वतः प्रत्रकाशिरे म्वयमाविभूताः । देववाण्या मनुष्ये प्रवेशायोगात् । तथा चतत्सर्व यथा स्यादेवं प्रबन्धकृतां कवीनामेवाष्टपरिणामेनाभूदिति तात्रयम् । परिपाक इत्यत्र 'उपसर्गम्य धन्यमनुष्ये बहुलम्' इति दीर्घवम् । जगत्रयीमित्यत्र समाहारे द्विगुः । “द्विगोः' इति गए । रूपकं. नाटकादि । 'रूपकं नाटकादि स्यात्' इति भरतः । अभिरूपमुकरम् । 'अनिरूपं मा रम्ये माहश्योकृष्टयोरपि' इति विश्वः । अभिनीय शिरःकम्पादिना स्फुटीकृत्य । मोखास सहर्ष यथा स्यादेवम् । मागस्यनामकं गोत्रम् । कवेगोत्रकीर्तनादिकमपि कर्तव्यम् । यदाह भरतः-'गोनं नाम च बनीया- पूजावाक्यं च पार्षदः । नाटकस्य च यमाम गर्भनिर्दिष्टलक्षणम् ॥' इति । भवतुर्दशशास्त्रा- भिन्नः । मालतीमाधवटीकायां तथव सर्वरक्षितेन व्याख्यातत्वात् । देशभाषा चेयम् । तनूजन्मनः पुत्रस्य । नन्नुमती तन्माता नपुत्रस्य । कृतिनाटकपदयोरजहालिन तयान्वयः । अनघः पूज्यो राघवो रामो यत्र तत् । 'अमूल्ये श्यतेऽनघतथा पूज्ये मुदुल में इति । नाटकलक्षणं संगीतकल्पतरी-'प्रख्यातोचतनायकं रसमयं राजर्षिवंशोद्भवं सारं भाजयान्वितं रसमयं ततत्पुराणाश्रयम् । भाषाभनमुन्दर प्रविलसमानाविलासे बलदत्तिव्याप्तमशेषसंधिसहितं सप्ताहबनाटकम् ॥' इति । नाटके नियमास्तु-'नाटके सूख्यमय तु पचमिः प्रतिपादयेत् । विष्कम्भतूलिकाहास्याहावतार- प्रवेशकः ॥ एमिः संसूचयेत्सूच्यं दृश्यमरः प्रदर्शयेत् । दूराधानं वधं युद्ध राजादेशा- दिविप्लवम् ॥ निरोधं भोजनं मानं मुरतं चानुलेपनम् । असुरग्रहणादीनि प्रत्यक्षापि न निर्दिशेत् ॥ भोनैव निबधीयाभवाम्येन कदाचन । नाधिकारिवधः कापि त्याज्यमाव- श्यकं न च ॥ एकाहाचरितकार्यमित्यमासमनायकम् । पानिपतुरैरहतेषामन्ते । निर्गमः ॥ एवमहाः प्रकर्तव्याः प्रवेशादिपुरस्कृताः । पचारमेतदवर दशाई नाटकं परम् ॥ इति मरतः। प्रयुधाना नृत्यन्तः । वयमिति शेषः । 'प्रोपाभ्यो युजेः-' इति तत् । 'सभायामुपविष्टा ये सभ्याः सामाजिकाच इति भरतः । सहर्षमिति । परिषदारा- धनसामग्रीस्मरणादिति भावः । खल वाक्यालंकारे । माराधनसामग्रीकपनबाजेन खोस्कर्षमप्याह-महा इत्यादि । वर्ग मा पाः । 'पर्याच' इति यत् । रसः श्या. रादिः । पाठः पठितिः । गीति वादिः । गतिधरणन्यासः । बवा मतिईखापभिनवः । १. कपिएखक 'महान्यः' इलामापूर्वम् मालवाल्मीके: इसषिकं विशेषणम् . - werstutaner-maratherlastNamanakamaneumamminews MAAJM.Momemanian Raile anima .nreMastana- ·काममान. मद्वर्या रसपाठगीतिगतिषु प्रत्येकमुकणिो मौद्गस्वस कवेर्गमीरमधुरोद्वारा गिरां म्यूतयः । धीरोदाचगुणोरो रघुपतिः काम्बार्यवीजं मुनि. स्मिीकिः फलति म यस चरितखोत्राय दिव्या गिरः ॥८॥ तेषु प्रत्येकमेकैकश एव उत्कर्षवन्तः । बहा रसानां गतिर्शानं तत्रोतः । ननु रस- पाठादयोऽप्याभयो देवोत्कर्षिणो भवन्सत भाषयोवर्षमाह-मौदस्यसेति । मौदू- वस मुद्रलपोत्रसंभवस्य मुरारेः को गिर्रा म्यूतयो विरणमाः । म्यूतिरिति प्रसिद्धा राख्यो वा । ममीरोऽनुत्तानः । मधुरो मनोहरः । माभ्यामुदाराः । उद्यय इति यावत् । 'राचिर्वृतिः खियो तुल्ये' इति भावतः । निर्गुणनायके कपिलोकोऽपि या भवतीत्याश- बामाह-बीरोदात्तस्यादि । वीरः परः । उदात्तो महान् । गुणे राजगुणवत्तरो मान्यः । 'उदात्तो दातृमहतोः' इसमरः । या वीरोदात्तो नायम्मेदखस गुणेरुत्तरः श्रेष्ठो खुपती रामः । तथा च यत्र रामो नायक इत्यर्थः । 'बीरोदात्तो वीरोदतः स्यादीरक- बितखथा । वीरप्रशान्त इत्येव चतुर्धा नायकः स्मृतः ॥' इति भरतः । तथा च वीरो- दात्तस्स गुरुत्तरः श्रेष्ठः । तत्र व 'महासत्तो दयाबुतः अमावानविकरथनः । विरो निगूगाईबरो बीरोदात्तो हसकियः ॥ दर्पमात्सर्यभूविष्ठो मायाचापपरायणः । बीरो. खतो अहंकारी यो हो बिकत्वनः ॥ रुपयौवनर्सपनो नानाकीगपरायणः । सायुजः मुखी बीरसहितचिन्तयोजितः ॥ सामाम्बगुपसंयुजो नानावस्वः मान्दितः । वीर- प्रशान्त इलेव निर्दिधे बाबवेदिभिः ॥' इति । नावोत्कर्षमेव पुनराह-व्यायपीव. मिस्वादिना सिर इत्लन्तेन । कायार्थवीजमिति मुनिविशेषणम् । कान्यं विकर्म नाटकादि सार्थोऽभिधेयो रामायणं तस्य बीजमुत्पत्तिहेतुर्यत इति वाल्मीकिर्वस रघुपते. परितखोत्राय शिव्या दिवि भवा गिरः फलति म । केपित समाभिषेयो रामायण तस्स बीवं प्रधानमुरेसं धीराम एव यस्य रामस्य चरितवर्णनाव वाल्मीकिनामा मुनि- दिया मिरो वाणीः फलति स प्रसूते मेति बोजयन्ति । अयं तुडोकः प्ररोचना । रवाह शेखरे ज्योतिरीधरः-'प्ररोचनापि कर्वव्या पूर्वशासिद्धये । 'भावसिदिः प्रोवना' पति वाव्यदर्पये । यथा रमावल्याम् 'श्रीदषों निपुषः कविः' इमादि प्ररो- पवा। मोडलसेसन मुसापत्यमिवर्षे 'गोविन्यो यन्' । यहा त इन्इसनेक इमि मोइसिसाबादनन्तरापले 'पवेकोसम्ममादाय पति पर, पत्र पत्रिया- विसवात मोदग्विदाव्यमिति वाच्यम् । मुदलो है पूर्व क्षत्रिय एषासी- मिति पुराण एष प्रवचम् । म्पतिरित्र बेभातोः 'कतिबूतिबतिसातिदेविकी. .. 'सूतवः' सिएन पाठ. १. सर्वत्र पसर पीरोदात- कति पास जपत्रावि धीरोगासारव एव मायका प्रतिमा माप वैयारोवेव बरोदात-पाकीत. murNRNAMA- ·१ मरः] अनर्वराषवम् । १७ अयं तु प्राचेतसीयं कथावस्तु बहुमिः प्रणीतमपि प्रयुजानो नापराध्यति श्रोत्रियपुत्रः । पश्य । यदि क्षुण्णं पूर्वैरिति जहति रामस्य चरितं गुणैरेतावद्भिर्जगति पुनरन्यो जयति कः । समास्मानं तत्तद्गुणगरिमगम्मीरमधुर- करद्वानमाणः कथमुपकरिष्यन्ति कवयः ॥ ९॥ उपक्रममाषच स कविः स्वनिर्मासशब्दब्रमाणमाचार्य प्राचेतस गिरं च देवतामेवमुपलोकितवान् । तमर्षि मनुष्यलोकप्रवेचविश्रामशाखिनं वाचाम् । सुरलोकादवतारमान्तरखेदच्छिदं बन्दे ॥ १० ॥ तयब' इति किमन्तो निपातः । दिव्या इत्यत्र 'दिगादिभ्यो यत्' । फलति सेति 'न्ट मे' इति भूते लद । ननु वास्मीकीयमपि बहुभिरनेकदा पिष्टमेव, तत्कयं पिटपेषणमेव किवत इत्यत माह-अयं विति।भयंत मुरारकविः । प्राचेतसीयमिति । प्रचेतसोस. स्वमिस्खनिक प्राचेतसो वाल्मीकिस्तस्येदमित्यर्षे यहाहाकवा काव्यशरीरे तस बस्नु पदायों रामायणं बहुभिः कृतमपि कुर्वउधोत्रियश्छन्दोम्येता । जन्मसंस्कारविद्यावान्या । तस पुत्रो नापराभ्यति नापराधमान्भवति । घोत्रिय इति 'श्रोत्रियच्छन्दोऽधीते इति व्याकरणे सा| लक्षयान्तर -अन्मना प्रामको हेयः संस्कारीक उच्यते । विषया गावि वि त्रिभिः घोत्रिय उच्यते ॥' अपराधाभावे हेतुमाह-यदीत्यादि। पूर्वी स्मीकिप्रतिभिर्मुनिमी रामस्य चरितं पुणमिति कला ययाधुनिका बहति स्वजन्ति तदा तत्तहणानां धैर्यादीनां गरिम्णा गोरवेन गम्भीरमनुत्तानं मधुरं मनोहर रुपीप्यमान बापूपं प्रा येषा ते पयः क सं सीयमात्मानमुपकरिष्यन्ति प्रसिदि नेप्यन्ति । प्रम- एवं शब्दमा परमपातकम् -'शब्दब्रह्मणि निजातः परं प्रमाधिगच्छति' इति । अब सवापि कबिदम्बसारशो भविष्यतीत्यत माह-गुरिति । एतापनि मागु रामादन्या का पुनर्जनात संसारे अवति । अपितु मोऽपि । तया रामचरित प्रयुवानो नापरापति मोत्रिमपुत्र इति प्रकटितमिति भावः । उपममाण आरममाषः । 'पपराभ्याम्' इति तए । सेनास्यमा निर्मामत बाविभूव प्रचार सनि सम् । पचाप । शम्दाम या तम् । सदनमणः प्रकाशता विखरमबाहुपेक्षिता । प्राचेतरी पास्मोकिम् । निरं देवता पाणीरूपा देवी सरलतीमुपोषितवाको स्तुतवान् । होमेन चौवीस सखापपास-सिलिन् । 'उपोस्तु मिन्दागो अपिता सलवा- पपि विपरमिः । नाकाबनिदानलाल्मुनि का प्रमति समिति पनि ·१८ काव्यमाला। धातुश्चतुर्मुग्वीकण्ठशृनाटकविहारिणीम् । नित्यं प्रगल्भवाचालामुपतिष्टे सरस्वतीम् ॥ ११ ॥ - मुनि वन्दे नामि । कीदृशम् । वाचां मनुष्यलोकप्रवेशे विश्रामवृक्षम् । तथा सुरलोकात्म्य. गायोजतारोऽर्थावाचामेव । इदं च काकाक्षिन्यायेनोभयान्वयि । तेन यः प्रान्तरे दूरशून्यवत्मनि शस्ता छसारमित्यर्थः । ब्रह्मलोकादवतरन्ती वाणी वाल्मीकियो- ध्यायासवशाद्विअभ्य मनुष्यलोकमविशदिति भावः । ननु मनुष्यलोकप्रवेश इति कथं समासः । तथाहि 'कर्तृकर्मणोः कृति' इति षल्या न भवितव्यम् । वाचा कत्राणां मनुष्यलोकम्य कर्मणः प्रवेशक्रियायां सत्वात् , न च 'उभयप्राप्ती कर्मगि' इति षष्टीति वाच्यम् । ताई 'कर्मणि च' इति समासनिषेधापत्तः । एवं वानामि यत्रापि पटीन युका 'उभयप्राप्ती कर्मणि' इति नियमेन कर्मण्येव पष्ठीविधेः करि नदमभवादिति । उच्यते मनुष्यलोके प्रवेश इति 'सप्तमी-' इति योगविभागात्ममासः । वाचामिन्यत्र तु मंबन्ध एव पटी । वामबन्धी प्रवेश इत्यर्थात् । नियमच प्रायिक इति न्यामकार इति दिक् । ननु विश्रामेत्यत्र 'मु नपनि खेदे च' इति धातोर्विपूर्वाद्वनि कृते 'नोदानोपदेशम्य-' इति वृद्धिनिषेधे बिश्रम इति म्यान् । मवम् । 'वो धमः' इति महाभाध्यवचन द्विादपि श्रमे द्धिः । अत एव चान्दव्याकरणे विधाम एव साधितः । वाचामिलभ्यदिनलाहु- वचनम् । 'ऋषिवंदे मुनी रश्मा' इति विश्वः । 'प्रामर दूरशून्योऽवा' इत्यमरः । खेद. च्छिदमित्यत्र 'मत्सूद्विष-' इति किम् । इदानी काव्य प्रवृत्तताकाव्यस्य शन्दाधपत्या. त्तस्य चासाधारणदेवतावात्सरस्वती नीति-धातुरिति । मरखतीमुपतिछे यजामि संगतीकरोमि वा । 'उपादेवपूजा-' इति तद् । कीदृशीम् । धातुब्रह्मणो या चतुर्मुन्नी चतुर्णा मुखानां समाहारश्चनुमुखी तस्या ये कण्ठान एव शुहाटकानि चतुष्पयानि तेयु विहारिणी विहरणशीलम् । यद्वा चत्वारि मुखानि यस्यां तनी सा चतुर्मुखी तनुः । विशेषणद्वारे विशेष्यलाभः प्रायो दृश्यते । यथा 'निधानगमिव सागराम्बराम्' इला सागरामरलेन पृथिव्या एवान्वयः । तया चतुर्मुखयोगारपतनोरेव प्रतीतिः । तस्या ये कण्ठास्त एव घनाटकानि तत्र विहारिणीम् । न च प्रथमव्याख्याने पात्रादिपाठादत्र लीवत्वं स्यादिति वाच्यम् । तद्विधेनित्यत्वात् । यहा अल्पार्थे सीप । यथा मृणाली मण्डपीत्यादि । पुनः कीदृश्वीम् । निलं प्रगल्भा निसप्रगल्भा । 'द्वितीया' इति योगवि. भागात्समासः । निलप्रगल्भा च वाचाला च ताम् । बहुभाषिणीमित्यर्थः । 'भालजाटची बहुभाषिणि' इत्यालमिधानात् । ननु बहुभाषिनेन सरस्वत्याः का स्तुतिरिति चेत्र । सरस्वत्लाचतुर्मुखबिहारिलेन पण्यत्रीलपणात्ताध प्रगल्ममेव वदन्ति । तथा च खक- मानुष्ठातृवात्स्तुतिरेव । यद्वा वाचा लात्यादत्ते सा बाचाला । 'टापं चापि हलन्ता- नाम्' इति वचनाद्वाचाशम्दस्य सत्वात्तस्मिन्कर्मण्युपपदे 'बातोऽनुपसर्गे कः' इति प्रलयं खा रूपमेतविति सर्व मुस्थम् । अपरे तु वाचालामुलटभाषिणीम् ।

·१ अङ्कः ] अनघराघवम् । १९ नटः-(गह पम् ।) भाव, तत्प्रस्तृयताम् । अस्य हि मौहल्यानां ब्रह्मपी- णामन्वयमूर्धन्यम्य मुरारिनामधेयम्य बालवाल्मीकेवाध्ययममृनबिन्दुनियन्दि कन्दलयति कौतुकं मे। मूत्रधार:--मारिप, म्याने भवतः कुतूहलमीहममेवैतत् । नथाहि । नत्तादृगुवलककुत्स्थकुलप्रशस्ति- मौरभ्यनिर्भरगभीरमनोहाणि । वाल्मीकिवागमृतकूपनिपानलक्ष्मी- मेनानि विभ्रति मुरारिकवेर्वचांसि ॥ १२ ॥ 'आल जाटची बहभापिणि' इति मंत्रण योगविभागाप्रमायामप्याल जाटचाविलाहुः । अयं चरपतिनावश्य पटनायः शोकः । यदाह भरतः-'लोकं पदकम्' इति । 'जा- टकं नवद्वारिकपट के च चतुपथे' इति मेदिनीकार: । 'म्यानपाकस्तु वाचालः' इति । विहारिणीमित्यत्र नाटीलको णिनिः । मोहचानामित्वा तद्रजस्य बहुपु नेवानि. याम' इति वन लुक । एकशेषेण समनबहुल भाकन । ऋषय इ, ब्राह्मणा ब्रह्मर्षयः । अन्नयो वंशः । गृधन्यः घटः । 'मर्धन्यः म्यारिडरोभूने प्रयाने माहित इति विश्रः । 'नामधे च नाम च' इत्यमरः । बालभानी बाल्मीकिश्चेति समासः । वालपदेन पुराण- वाल्मी कभेदः । वास्वयं कन, वाकाय वचनविकारो नाटकम् । विकारार्थे 'नियं दृद्धारा- दिभ्यः' इति मयट । कन्दलयत्य दुरयति । इह कन्दलोऽरं तदस्यास्तीति कन्दलवान करोनीति 'तत्करोति तदानटे' इति मिन् । 'माचिटकप्रातिपदिकस्य' इनीटनद्रावात् 'विन्मतोलंक' इति मतुपो लुक् । स्थाने युगम् । अव्ययोऽयं स्थानेशन्दः । शुक्ताओं सांप्रतं स्थान' इति विक्षः । सप्तम्यन्तमेव वा । स्थाने विषये । 'कुतुकं तु कुतूदलम्' इत्यमरः । तत्तारगिति । एतानि मुरारिकवेवं चामि वाल्मीकेयंतागेवामृतं तम्य यः कूषस्तस्य निपानलक्ष्मी कृपसमीपस्थेष्ट कादियद्धस्वल्पजलाशयशोभा विभ्रति दधाति । अयं भावः--यथा कूपाध्यूनं निपानं तथा वाल्मीकिवचनेभ्यः किंचिन्यूनानि मुरारिवन- नानाति । कीरशानि । तत्प्रसिद्ध तागपूर्वगुणवदुबलं पवित्रं यत्ककुत्स्थकुलं ककुत्स्थः सूर्यवंशे राजविशेषस्तस्य कुलं तस्य प्रशस्तिः प्रशंसा तस्याः सौरभ्यं स्यातलं मनोबल तेन निर्भरमतिशयेन गभीराणि मनोहराणि चेति कर्मधारयः । अथवा प्रशस्तियेशः, का १. मूलपुस्तकेषु 'मोद्रस्यायनानाम्' इति. २. केषिन्मूलपुस्तकेषु 'तत्तागुगवल- इत्यादि लोकादने 'अपिच । देवी पारमुपासते हिपहवः' इत्यादि सोको वश्यते, सन प्रक्षिप्त इति शेयम्. अत एव टीकाकी म स्वीकृतः, अस्माभिस्वयं भोको प्रत्यारम्मे टिप्पण्या मुरारिकविप्रशंसायोकेषु लिखितः.

·२० काव्यमान। , (नेपथ्ये गीयते।) दिणभरकिरणुकेरो पियाभरो को वि जीमलोस । कमलमउलंकवालीकिममहुअरकट्ठणविअहो ॥ १३ ॥ सूत्रधारः-(भावयं ।) कथमुपकान्तमेव नर्तकैः, यदियं दशरथोत्स- झाद्रामभद्राकर्षिणो विश्वामित्रस्प प्रावेशिकी ध्रुवा । (पुरोऽवलोक्य ससंभ्रमम् ।) अये, कथमत्रैव तत्रभवतः कमलयोनिजन्मनो मुनेरायतनात्पतिनिवृत्तेन ऋत्विजा वामदेवेन किमपि तद्वाचिकमभिधीयमानो महाराजो दशरथस्ति- ठति । तदेहि । न द्वयोस्सृतीयेन भवितव्यमित्यावामप्यनन्तरकरणीयाय सजीमवावः । (इति निष्कान्ती 1) सौरभ्यं सौगम्भ्यम् , यशः सुगन्धीति कविसंप्रदायसिसम् । तथा तस्यैव घेतलम् । प्रशस्तिरिति 'फिक्ती च संज्ञायाम्' इति किन् । 'सौरभ्यं स्यात्तु सौगन्थ्ये सौभाग्ये गुण- गौरवे । स्याततायां मनोझले मौरभ्यं प्रवदन्ति हि ॥' इति विक्षः। 'प्रशस्तिष प्रशंसायां कीर्तावपि निगयते' इति परणिः । 'माहावस्तु निपानं स्यादुपकूपजलाशये' इत्यमरः ।। नेपथ्य इति । 'रणभूमेबहिःस्थानं यत्तनेपभ्यमुष्यते' इति भरतः । 'नेपथ्यं पनिका क्षितिः' इति च । अधुना नृत्योपकमव्याजेन प्रथमारस्य पर्यवसितमर्थ सूचय. ध्रुवामाह-दिणमरेति । "दिनकरकिरणोत्करः प्रियाकरः कोऽपि जीवलोकस्य । कमलमुकुलाइपालीकृतमधुकरकर्षणविदग्धः ॥' [इति छाया । दिनकरकिरणोत्करः सूर्यतेनःसमूहः । अस्तीति शेषं दत्वा योज्यम् । कीदृशः । जीवलोकस्य प्राणिवर्गस्य घेऽप्यनिर्वचनीयः प्रियाकरः प्रियकारकः कमलमुकुनेपद्विकसितकमलकलिकयारपा. लीहतः कोचहतो यो मधुरो प्रमरखस्य कर्षणे बहिकरणे विदग्पः कुशलः । तेज:- संकल्धेन कमलदलप्रकाशात् । 'भापाली परिरम्मः' इति मेदिनीकरः । प्रियार खात्र 'मुखप्रियादानुलोम्ये' इति गर । "विदग्पावतुरे खिो मागरे सपिच' विविधः । मधुना विषमरेत्यादि गाषया समितमय प्रकटयति-पदियमिति । उत्साः कोडः । प्रादेषिकी प्रशासनिका । ध्रुवा पीतिमेदः । तथा व भरता-'धुवा तुमीतिमेदोऽयं पदसामा(!) निवप्यते इति । साप पयवा । तबाहि-'प्रावेषिकी विकामनी परिकामयवस्थितिः । उत्तापनी उपक्षम्या धुपा नावासियवे ॥ तत्र १. एस्सिन्सबके भयोवतीवेन भवितव्यमिति निम्ती' इसेतावदेव पाठ माहि पानमेव पाणीवापारमा नामिछावकारोवेन 'खायामप्यानम्तर- पालीवाय एजीमवावा इसफिकः पाठः सीत. ।

·२१ १ महः ] भनराधवम् । (ततः प्रविशति यथोपदिष्टो दशरयो वामदेवछ ।) दशरथ:-अहो, बहुधा श्रुतमपि भगवतो वसिष्ठस्यानुशासनं नवं नवमिव प्रमोदयति माम् । वामदेवः- मधुकैटभदानवेन्द्रमेदःप्लवविता विषमैव मेदिनीयम् । अधिवास्य यदि खकैयशोभिश्चि नेनामुपभुञ्जते नरेन्द्राः ॥ १४ ॥ प्रावेशिकी झेया प्रवेशे गानयोगतः ॥' अनया भूननापि ता । 'अमुचितम्य पात्रस्थ प्रवेशो नेच युज्यते' इति भरतः । ससंग्मं मादरम् । अये इति गानुनये मंबोधने । कमलयोनिमा दनो जन्म यम्य तस्य वरिष्ठस्यायतनादाधमाकिमपि म्हम्यं दम्य वाचिकं तद्वाचिकम । 'संदेशवाग्वाचिकं स्यात्' इत्यमरः । एमागच्छ ! न द्वयोस्तृ- तीयेनति 'पदको भिदाते मन्त्रः' इत्यभिप्रागादिति । निष्कान्ना । नटसूत्रधाराविति शेषः । प्रस्तावना । निर्वतितेति शेषः । प्रस्तावनालक्षणं तु भरते.-'नटी विषको वापि पारिपाश्रक एवं वा । मूत्रधारण सहिताः संला यत्र कुर्वन । चित्राक्यः स्वकार्योन्यवीच- शापि नाटके । प्रस्तावना हि माझेया प्रायोचितं वचः ॥' इति । अयमेव पूर्वरङ्गः । 'पूर्वरः ममापूजा कवेगात्रादिकीर्तनम् । नाटकादितथा संज्ञा मूत्रधारोऽप्ययो मुखम् ॥ गीतिक्रिया च पायं च वार्णकाप्रवणं तथा । शृति जवनिकायाश्च पूर्वरा चतुर्विधः ॥ इति ।। दशरथः किनित्तद्वाचिकामृतपानमंजारम्ति प्रस्तौति-अहो बहुति। बहुधा बहुवारम् । 'संख्याया विधार्थे धा' इति धाप्रत्ययः । अनुशासनम झा ला • वनि- वचनस्य राजाविष्कारः कृतः । वसिष्ट इति दन्त्यमध्यः । वम् तेजन्तयम्यादीति स वमुमान् । तस्मादिष्टनि कते 'विन्मतो:-' इति मतोस्कारस्य च लोपे धानुपारायणे साधितखात् । अत एन 'प्रस्तासनानुवासनवसिष्टरसविसोदविसधाः' इति गदमिहः । आधर्यमर्या तु लेपानुरोधेन वसिष्ठ इति तालव्यशकारो दर्शितः । प्रमोदयति हटं करोति । अनुशासनमेवाह-मश्वित्यादि । इयं मेदिनी पृथिवी विषमैव दुःसाध्येव । पदा अनुपभोग्येवास्ति । कीरशी । मधुष केटभवेति द्वन्दः । तयोर्दानवेन्दयोमेंदसो बसायाः प्लवेन प्रोक्षणेन पूरणेन वा वित्रा आमगन्धवती अत एवाशक्यभोग्या । नरेना राजानः खयशोमिरधिवास्य धूपमिला रपेनां पृथिवीमुपभुलते तदा परमुपभुजते, नो बेदुपभुजत एव नेलर्थः । तथा च भवन्तोऽपि यशोभिरश्विास भुवमुपभुजन्तामिति भावः । तथा चोकम्-'यशोधना हि राजानः' इति । मेदोयोगान्मेदिनीत्युचितं नाम । प्रमोदरादिलासाधु: । 'सान्मेदस्तु सपा पसा' इत्यमरः । विसं सादामगन्धि यत् पिकः सायरने मेके' इति । 'अधिवासो निवासे स्वासंस्कारे धूपनादिभिः' इति मेदिनीकारः । यानिता विसंप्रदायः । उपभुजत विजोनपने इति त ।

·२२ काव्यमाण। दशरथ:-(सविमर्शस्मितम् ।) सखे वामदेव, तस्याशयैव परिपालयतः प्रजा मे कर्णोपकण्ठपलितंकरणी जरेयम् । यद्गर्भरूपमिव मामनुशास्ति सर्व- मद्यापि तन्मयि गुरुर्गुरुपक्षपातः ॥ १५ ॥ वामदेवः-महाराज, किमुच्यते । समानवृत्तेरपि कचिदेव कस्य- चित्तारामैत्रकम् । तथाहि स तत्रभवान् साधारणो रघूणां गुरुभवन्नपि विशेषदृष्टिस्ते । नामोदयति कमिन्दुः कुमुदं पुनरस्य सर्वस्वम् ॥ १६ ॥ स्मितमीषद्धासः । स्वस्य वसिष्ठाधीनन्यं प्रकटयति-तस्येति । तस्य वसिष्ट स्पाईव प्रजा रातो ममेयं कर्णोपकण्टे कर्णसमीपे पलितकरणी शोपकारिणी जरा । उपस्थिति शेषः । उपकण्ठः ममीपम् । 'उपकण्ठान्तिकाभ्यणी-' इलायमरः । पलितकरणीत्यत्र 'आध्यसुभग-' इत्यादिना म्युन् । 'अमापदन्तम्य-' इति मुम् 'टिट्टाणम-' इत्यादिना डीप् । 'पलितं जरमा शोकपम्' इत्यमरः । पलित कियते यया सा पलितं करणी । स्वस्मि- न्बतिष्ठस्य हाधिक्यं प्रदयितुमाह -यह स्पमिति । यदद्यापि बृहत्त्वेऽपि सति गर्भरूपमिवातिबालकमिव युवानमिव वा यथार्तव्यमनुशास्त्युपदिशति । तत्तस्मातु- रोसिष्टस्य मयि पक्षपानोऽनुग्रहो गुरुरतिशयितः । तथा च वसिष्टादेशो मयावश्यं कर्तव्य इति भावः । दशरथस्तु संस्कृतवाची । तदाहुः--'देवानां भूपतीनां च सचि. वानां पुरोधसाम् । अमात्यवाणगादीनां पाठ्यमिच्छन्ति संस्कृतम्' इति । 'बालके तरु- गेऽपि स्यादरूपः' इति विश्वः, 'गुरुमहति पित्रादावुपदेशकृति स्मृतः' इति च । काकु. स्थकुलमाधारणोऽपि वसिष्ठस्वय्येवानुरक्त इति बोधयितुमाह-समानवृत्तेरपि । समानवृत्तेस्तुस्यव्यापारस्य नारामैत्रकं स्वाभाविकी चक्षुःप्रीतिः । यद्वा नक्षत्रयोगकृता मैत्री । कचिदेव, न सर्वत्र । 'अक्षिपुत्र्या च नक्षत्रे तारोक्का वालिगोषिति' इति वियः। तारामंत्रमिति 'द्वन्दूमनोज्ञादिभ्यव' इति बुम । प्रकृते तदुपपादयति-साधारण इति । रघूणां रपोरपल्यानां साधारणो गुरुभवमपि वसिष्ठसवकृते विशेषष्टिः । सय्यत्यन्तमनुरज इत्यर्थः । अत्र स्थान्तद्वारोपपत्तिमाह-इन्दुधनः कं नानन्दयति, अपितु बहुतरमेव । भस्य चन्द्रस पुनः कुमुदं सर्वखभूतम् । यद्यपि पहनामान- न्ददायी भवति चन्द्रखपापि मुदस्यासन्तमिति भावः । प्रतिवस्तूपमायमगंकारः । बदाह दही-'बस्तु किपिडुपन्यस्य समानात्तत्सपर्मणः । साम्यप्रवीतिरखीति प्रति- - 1. 'कोतिपाठान्तरम् - ·१ अरः] अनपराधवम् । दशरथ:-वामदेव, मम हि गुरुवचनश्रवणतृष्णामकेशीकरोति श्रोत्र- वृत्तिरिन्द्रियान्तरानुसारिणो हृदयमहागजस्य । तन्न किंचिदपरमवशिष्यते । वामदेवः-महाराज, निःशेषमभिहितम् । इमां तु सर्वसंदेशसंग्रहका- रिकां कारिकामतिप्रयोग भगवान्भवन्तमनुस्मारयति । दशरथ:-(सादरम् ।) अवहितोऽस्मि । किमाज्ञापयति । वामदेव:- हुतमिष्टं च तप्तं च धर्मश्चायं कुलस्य ते । गृहाप्रतिनिवर्तन्ते पूर्णकामा यदर्थिनः ॥ १७ ॥ दशरथः-(सहर्षम् ।) मुटु शिरसि कृतमाचार्यवचनम् । किं च । अस्मद्गोत्रमहत्तरः ऋतुभुजामद्यायमाद्यो रवि- र्यज्वानो वयमच ते भगवती भरद्य राजन्वती । .. वस्तूपमा मता ॥' मम हीत्यादि । मम हृदयस्य मनसः यो पृत्तिः श्रवणव्या- पारो गुरुवचनभ्रवणतृष्णाममिलाषमाशीकरोति । असं कृता पतीत्यर्थः । कीदृशस्य मनमः । इन्द्रियान्तरानुमारिण इन्द्रियान्तरानुमरणशीलस्यापि मनसः सकलेन्द्रियसंबन्धशालिलातृष्णा मचित्तमिन्द्रियान्तरादाग्छि। धोत्रलमं करोतीति भावः । “हि हेताववधारणे' इति । अवशिष्यत इत्यत्र 'शिन विशेषणे' कर्म- जि लट् । यद्वा 'शास इदलीः' इनीलम् । संग्रहः संक्षेपः । कारेका श्लोकः : 'का- रिका तु कृती भोके' इति विश्वः । अनुस्मारयत्यवगमयति । न केवलं मानभासना- देव वयैवं वक्ष्यमाणं कर्तव्यं किंतु भवत्कुलायातोऽप्ययं धर्म इत्याह-हुतमित्यादि । हुतं होमः । देवतोद्देशेन वयादौ हविस्त्यागः । इष्टममिहोत्रादि । तप्तं तपः । अयं तव बंशस्य धर्मः स्वभावः । गवार्षिनः प्रार्थकाः पूर्णकामाः संपूर्णेच्छाः सन्तम्सव गृहारप्रति- निवर्तन्ते प्रतिनियता भवन्ति । सोऽपि भवत्कुलधर्म एव । अनेन रामप्रार्थनासाफल्य सूचितम् । 'अमिहोत्रं तपथैव वेदाभ्यासस्तव च । आतिथ्यं वैश्वदेवं च इट. मित्यभिधीयते ॥' इति स्मृतिः । 'कामः पुंसि स्मरेच्छयोः' इति शाश्वतः । 'सुट प्रशंसने इत्यमरः । हुसमित्यादिवाक्यस्य तात्पर्यविषयीभूतरामचन्द्रप्रदानजन्यनि- रेषजन्यदुःखाविमर्षणासामान्यतो बसिष्टानुशासनत्वेन हर्षमाविष्फरोति-अस्मादि- स्वादि । अब रविः सूर्यः कतुभुजो देवानामाघः प्रथमः । श्रेषु इति यावत् । अस्मद्रो. १. 'भाशयति' इति पुखकान्तरपाठः, २. 'तकिमपरमवशिष्यते'; 'तम किदि. वधियते' इति पाठः. ३. किमाशापयन्ति गुरव इति' इति पाठान्तरम्. ४. 'नो भग- बती' इति पाठान्तरम.

·कापमाना अब खं बहुमन्यते सहचरैरस्माभिराखण्डलो येनेताबदरुन्धतीपतिरपि खेनानुगृदाति नः ॥ १८ ॥ वामदेवः-राजर्षे, सहजानुभावगम्भीरमहिमानो यूयमेव ताहशाय मशसे । वयं तु केवलमुपदेष्टारः । उन्मुद्रयति हि कुमुदाकरमशरनिशानिशातनिस्तुषोऽपि तुषारकिरणः । स पुनः किमुच्यते भगवान्द्वितीयपरमेष्ठी वसिष्ठः ॥ १९ ।। प्रमहसरो रघुवंशपरः । यद्वा देवानामाद्यो रविरद्यास्मद्रोत्रमहसरोऽतिमहत्त्ववान् । अब ते प्रसिद्धा वयं यज्वानो यासिकाः । अद्य भूः पृथ्वी राजन्यती प्रकृटराजयुका । अद्याखण्डल इन्द्रोऽस्माभिः सहचरैः स्वमात्मानं बहु यया स्यादेवं मन्यतेऽन्युत्कृष्टं जानाति । येन हेतुनारुन्धतीपतिरपि वसिष्ठोऽपि म्वेनात्मना नोऽस्मानेतावदर्भम् । यद्धा- नुपहखरूपक्रियाविशेषणम् । अनुगृहाति। यज्यान इत्यत्र 'मुयोईनिर' । राजन्वनीलपत्र 'राजन्वान्मीगज्ये' इति निपातनामलोपाभावो वत्वं या उगितच' इति जीप । अनुरहाती. त्यत्र 'ऋवर्णाच' इति णखम् । 'बर्हि मुम्बाः कतुभुजः' इत्यमरः । 'यज्वा तु विधिनेष्टवान्' 'सुराशि देशे राजन्वान' इत्यपि । 'गोत्रं नानि कुलेऽपि च' इति विश्वः। 'आखण्डल: सह- साक्षः' इत्यमरः । अनुभावः प्रभावः । तादशाय यशसे । अलमित्यध्याहार्यम् । वयं वसि. छादयः । केवलं यशसे यशोथमुपदेष्टारः वसिष्टादिष्टानुष्ठानार्थ मिष्टस्येवाप्तवं द्रढ- वितुमाह-उन्मुद्रयतीति । शरदो निशा राग्रिन्तया निशातस्तेजितः । प्रसभीकृत इति यावत् । अत एव निस्नुषो मेघासनावृतः । निर्मल इति यावत् । शरनिशानिशात- निनुष इति समामः । पचामा समामेऽशनिशानिशातनिम्नुपोऽपि तुकारकिरणः सीतरश्मिः कुमुदाकर करवसमूह कैरवस्थानं वा उन्मुद्रगति प्रकाशयति । शारदशरूपक्षे असदप्रबोधवर्णनमिति कविसंप्रदायः । म पुनर्वमिष्टो द्वितीयपरमेष्टी द्वितीयत्रमा किमुख्य के । अपि तु स सांघिकोऽवश्यं कुमुदाकर प्रकाशयय । कोः पृषिव्या मुदः मुत्, तसा भाकरः स्थानं दशरथतम् । कीदृशो वसिष्टः । शरत्सवत्सरतम निशायां निशातः प्रमुखःशरनिशानिशातः, न शरनिशानिशातोऽशरनिशानिशातः । ध्यानाश्रयलात् । ततो निलुको निर्मलः पापल्यलात् । द्वयोः कर्मधारयः । इदं तु समुदाकर नाम वृत्तम् । 'एकादशभिवगैरटादशभिः कमावुभौ पादौ । तत्कमुदाकरकृतं चरमी तु दशाक्षरी यस्।' द्वितीयपादे छन्दोविरोधचिन्त्यः । 'भाकरः श्रेनिवहावुत्पतिस्थानमाकरे' इति १. बलमुपदेष्टारो वयम्', 'केवलं क्यमुपदेष्टारः' इति पाठान्तरम्.

·१ अरः] अनपराषवम् । २५ अपि इदं वो याज्यानामुदितमुदितं यत्कुलममू- द्यदिष्टं वा कुर्वन्नकृत सगरः पूर्तमुदधिम् । असी पूर्वेषां ते सुचरितपताका यदमर- सवन्ती कृत्स्रोऽयं त्रिभुवनगुरोस्तस्य विमवः ॥ २०॥ किंच। कौशिकवीकृतस्यापि यदाज्ञातिक्रमादमूत् । त्रिशरोरुपभोगाय न धौरपि न भूरपि ॥ २१ ॥ धरणिः निशातेति 'शो तनूकरणे' तः । 'परमेशी पितामहः' इत्यमरः । वसिष्ठ इति पदेन तेजम्बिलमुक्तम् । ननु वमित्रा दितीयपरमेषित्वेऽपि किमायातमस्मा- कमिति दशरथवचनमाशायाह-पदमिति । अयं कृत्यः सकलखस्य त्रिभुवन. गुरोत्रिलोकीमान्यस्य वसिष्ठम्य विभवः प्रभावः । किमिलाह-यो युष्माकं याज्यानां कुलमिदमुदितमत्यर्थ प्रथितम् । यद्वा उदितमदययुक्तम् । मुदित हृष्टम् । पयाकर्म- धारयः । अभूदिति भूतमामान्यविवक्षायां लुट् । यश्च यागं कुर्वन्नगरो राजा उदा समुदं पूर्न सातमकृत कृतवान् । यचागवमरसवन्ती देवनदी गङ्गा तव पूर्वेषां भगीरथस्य मुचरितपताका । शोभनव्यापारवंजयन्तीत्यर्थः । तथा च वरिष्ठादेशः सर्वथा कर्तव्य इति भावः । 'पूर्व निषु परिने स्याको खातादिकं मतम' इति मेदिनीकरः । 'पताका वैजयन्ती स्यात्' इति च । 'सवन्ती निम्नगापगा' इत्यमरः । 'पुंभू पूर्वजेषु स्यात्पूर्वः प्रागाद्ययाम्बिपु' इति धरणिः । एतावतापि तम्याशान्यथाकरणे त्रिशदृष्टा- न्तेन प्रामयन्कोशिकप्रवेश सूचनामाह-----किं चेति । यस्य वसिष्टम्याशातिकमास्को- शिकस्वीकृतस्यापि विश्वामित्रानुमतस्यापि त्रिशहोरुपभोगार्थ । तादध्ये चतुर्थी । न योरपि स्वोऽपि, न वा भूः पृषिध्ययभूदित्यर्थः । पुरा किल त्रिशङ्गः क्षत्रियो राजा खदेहेन वर्ग गन्तुकाम इष्टि कर्नु वसिष्ठं कृतवान् । स तेन परिहतः । पश्चातपुत्रांतदर्थ शृतवान् । तैरपि त्यकः। ततः कोशिकमुनिमनुगतं वीक्ष्य चण्डालत्वेनामिशतः । ततोऽस्य- वंविधस्थापि यज्ञारम्मे देवगणानामामश्रणेऽणनागमनादन्यथा सृष्टिं कुर्वन्कोशिको ब्रह्मणा प्रसादितनिशखपुण्यभागेन स्वर्ग प्रेषितवान् । ततवाण्डालोऽपि स्वर्गमधिरोहतीसनई- तयेन्द्रण हुंकारकरणात्तस्मात्यातितो यावापृषिव्योरन्तराले लम्बमानः स्थितः-ति पुराने व्यकम् । 'त्रिशर्ना राजमेदे शलमे पदंशके । सुरुष्कसिहके म्लेच्छजातो देशान्तरेऽपि च॥ इति विश्वः प्रविश्य प्रतीबारीतितलक्षण व संधिविग्रहसंबन्ध नानाचारमुक- स्थितम् । निवेदयन्तिवाः कार्य प्रतीहार्यतु ता मताः ॥ इति । द्वारमध्यास्त इति भपिसार ·कायमा प्रेतीहारी-जयतु जयतु देवः । देव, भगवान्कौशिको द्वारमध्यास्ते। दशरथः-(ससंप्रमम् ।) किं' कौशिकः । वामदेव:-अहं समुपैत्य श्रौतेन विधिना पुरस्कृत्य प्रवेशयामि त. पोनिधिम् । (इति प्रतीहार्या सह निष्क्रान्तः ।) दशरयः-(सहर्षम् ।) यः क्षत्रदेहं परितक्ष्य टोस्तपोमयैामणमुचकार । परोरजोभिः स्वगुणैरगाधः स गाधिपुत्रोऽपि गृहानुपैति ॥ २२ ॥ - स्थासां कम' इति कर्मसंज्ञा । द्वारि तिष्ठतीत्यर्थः । अनादिष्टोऽप्यतिविज्ञतया राजाभि. प्रायशः प्राह-अहमित्यादि । उपेत्य गत्या श्रीतेन वेदोक्तेन । पुरस्कृत्येति 'पुरोऽव्य- यम्' इति नित्यं गतिसंझायां सत्यां त्यादेशः । अतिदुष्प्रापस्य प्राप्त्या स्वशुभहेतुताममि- शाय सहर्ष तकंयमाह-य इत्यादि । स गाधिपुत्रोऽपि कोषिकोऽपि गृहान्गृहमुपे. सायाति । अपिरत्युत्कर्षसूचनाय । स कः । यमपोमयेस्तपःप्रचुरेम्सप्रकृतिमिवां टीः पा- पाणदारणः । 'टांकी' इति प्रसिद्धः । शनदेहं क्षत्रियशरीरं परितक्ष्य तनुकृत्य । खणीकृत्येति यावत् । ब्राह्मणशरीर ब्राह्मण जातिबदमुचकार कृतवान । परोरजोभी रजसः परः सात्विकः । जात्यास्त्यायो बहुवचनम् । 'पारस्करप्रभृतीनां च' इति मुद् निपातितः । यद्वा रजोगुण आद्यो गुणस्तस्मात्परे ये सास्विकारताममाच तत्स्वरूपैः स्वगुणेरगायो गभीरः । सात्त्विकतामसगुणसद्भावान्कोशिकस्यानुग्रहयोग्यता कोधशालिता च प्रका. शिता । परोरजस इति गुप्युपेति समासः । परितक्ष्येनि त त्वष तनूकरणे' ल्यप् । ब्राह्मणमिति जातिपरम् । तेन प्रक्षण इदं ब्राह्मणमित्यणि कृते 'बायोऽजाती' इति टिलोपो न भवति । यद्यपि विशुद्धमातापितृयोनिजत्वं ब्राह्मणत्वमिति मर्वताश्रिकसिखं तथापि क्षत्रियजातस्य परशुरामस्य योजनगन्धाजातस्य व्यासस्य च ब्राम्यं तपःप्रभा- बाद्यथा तथास्यापीत्यदोषः । अचिन्लोहि तपःप्रभावः । कोहि सागरमगस्त्य इव पि. मेदिनि । 'गृहाः पुंसि च भूभ्येव' इत्यमरः । 'द: पापाणदारणः' इति च । 'रजोगुणे रजो रेणुः' इति विश्वः । 'अगाधमतलस्पर्शम्' इति । तपोमयेत्यत्र 'तरप्रकृतवचने मयद'। विश्वामित्र इत्यत्र विश्राम मि विवामित्रः । "मित्रे चर्चा' इतिः । तथा च पुंलि- सोऽपि मित्रशन्द इत्यवधेयम् । यद्वा विश्वं मित्रं यस्य । पूर्वबहीर्षवम् । 'कविकाम- प्रवेदने' । काममपेक्षितं निवेदयेत्यर्थः । कुशली कुशलयुक्त इति । ज्योतिरिव ज्योतिः १. 'प्रतीहारः' इति पाठान्तरम्. २. 'जयति जयति देवः', 'अयतु देवः' इति पा. ठान्तरम्, ३. कौशिकः' इखलादो केपिरपुस्तकेषु' प्रतीहार:-अप किम्' इसधिक श्यते. ४. 'प्रवीहारेण सह' इति मूलपुखके पाठः, wowNumber +mmandan ·१परः] बनरावकम् । (ततः प्रविशति नामदेवोपविश्यमानवा विवामित्रः।) विश्वामित्र-सखे वामदेव, खमघुनैव बसिष्ठाश्रमादागतोऽसि । कचित्कुशली तावदरुपतीनामा पतिव्रतामयेन ज्योतिषा सहचरितधर्मा तत्रभवान्मैत्रावरुणिः वामदेवः-विशेषेण पुनरद्य याज्यकुलमुपतिष्ठमाने चिरंतनप्रणयि- नि कौशिक विश्वामित्रः-सखे वामदेव, चिरेण दशरयो द्रष्टव्य इति सर्वमनो- रथानामुपरि वर्तामहे । वामदेवः-(मविनयम् ।) भगवन्कुशिकनन्दन, भन्यः खल्वयं राजा सावित्रो यमेवमनुरुध्यन्ते भवन्तोऽपि । विश्वमित्र:-सखे, धन्य एवायम् । नमन्नृपतिमण्डलीमुकुटचन्द्रिकादुर्दिन- स्फुरचरणपल्लवप्रतिपदोक्तदोःसंपदा । अनेन समुजेतरां तुरगमेशमुक्तप्रम- 4 तुरंगखुरचन्द्रकप्रकरदन्तुरा मेदिनी ॥ २३ ॥ पतिव्रतात्वम् । सहचरितधर्माते । 'धर्मादनिच्केवलात्' इत्यनिसमामान्तः । पेत्रावलि. वसिष्ठः । अर्थतः स्तुवनाह-विशेषणेत्यादि । याज्यकुलमुपतिष्टमाने यजमानगृहं ल. धुमिच्छति । 'वा लिप्मायाम् इति तत् । चिरंतनप्रणयिनि पूर्वप्रेमवति । 'सायंचिरम्- इति व्यः, तुट् च । "प्रियमुद्ददि' इति पाटे प्रियः प्रीतः । 'इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः' इति कः । माच्छोभनं हुन्मनो यस्य ! पश्चात्कर्मधारयः । कौशिक इत्यत्र 'यस्य च भा- वेन भावलक्षणम्' इति सप्तमी । अनुरुध्यन्ते कामयन्ते । 'अनोरुध कामे' इत्यस्मात् श्यन् देवादिकः । सावित्रः मयितुरपत्यम् । धन्यः कथमयभित्यत आह-समादिस्यादि । बनेन राजा दशरयेन मेदिनी पृथिवी नुरगमेधोऽश्वमेधो यातदर्थ त्यकोऽनन्तरं प्रम- न्यसुरेगोऽश्वस्तस्य यः खुरचन्द्रप्रकरधन्द्रकलाकारखुरसमूहखेन दन्तुरा निनोचता समजेतरामत्यर्थेन सृष्टा । कर्मणि लिट् । 'तिस्थ' इति तरप् । 'किमेतिव्ययपादाम्बा- व्यप्रक' इत्यामुः । कीरशेन । नमन्ती या राजमली। 'मण्डलं त्रिषु' इत्यमरः । तस्या 1. 'वामदेव इलमाद कप' इत्यधिकं कपित, १. 'विश्वामित्र' इति पाठम- न्तरम्. ३. 'भगवन्तोऽपि इति पान्तरम्.

·काबमामा (पुरोधोक्य सहर्षम् ।) चिरावणोर्जा शमयति समखासुरवधू- कचकृष्टिक्रीडाप्रसमसुभगंभावुकमुजः । त्रिलोकीजबालोज्वलसहजतेजा मनुकुल- प्रसूतिः मुत्राम्णो विजयसहकृत्वा दशरवः ।। २१ ॥ वामदेव, इयमनेन पीयूषतुषारसीकरासारवर्षिणी सुजनसंवाद. कौतुकमेषलेखा पौरस्त्येनेव मरुता लोकनाथेन सहसशिखरी क्रियते । सखे या मुकुटचन्द्रिका बिरोलंकारज्योत्स्ना तया यहुर्दिनमिव दुर्दिनं तेन स्फुरन्यधरणपाल- वस्तेन प्रतिपदं पदे पदे स्थाने स्थाने उका कथिता दोःसंपदाहुबलं यम्य तादृशेन । बता प्रतिपदोक्तं व्यस्तोदितम् । यद्रा प्रतिपदोतं कण्ठोकम् । 'चन्द्रिका कौमुदी ज्योल्मा' इत्यमरः । 'मेघच्छमेऽडि दुर्दिनम्' इति च । 'दोर्दोषा च भुजा भुजः' इत्यपि । 'दन्तुरस्तू- मतदन्ते तयोगतननेऽपि च' इति मेदिनीकारः । इदानीमम्य शूरत्वं प्रकट यमाह-चि. रादिति । अयं दशरथोऽश्णोधनुषो जीब्यं जडतां विषयाग्राहकत्वं शमयति । उत्फु- अनेत्रतामातनुन इत्यर्थः । समनदत्यश्रीकचाकृतिः केशाकर्षणं सेव क्रीडा तया प्रमभं हटेन मुभगंभावुको मनोहरीभूतो भुजो बाहुसंस्य । तथा प्रयाणां लोकानां ममाहार- त्रिलोकी नत्र जहालमतिशीघ्रगं यदुन्यलं माहजिकं तेजस्लयस्यास्ति सः मुत्राम्ण इन्द्रस्य विजय सहकृया विजयसहकारी । द्वितीयः मुभगंभावुक इत्यत्र अमु. भगः मुभगो भवतीति 'करि भुवः विष्णुबुको' इति खुका । 'अद्विपदजन्त- स्प-' इति मुम् । जहाल इत्यत्र 'प्राणिमादातो लजन्यतरम्याम्' इति लच् । 'जसालो- तिजयतुल्या' इत्यमरः । 'मुत्रामा गांवमिद मी' इति च । गहन्वेति मह करोतीत्यर्थे 'सहे चं' इति अनिए । इयमनेनेति । इयं मुजनानां महतां यः मंवादो मियोभाषणं तत्र यत्कौतुकं नदेव मेघडेखा मेघधणी । पौरस्त्येन प्राचीभवेन । यद्वा पुरस्थितेन । मरुतेय माता देवेनेव लोकनाथेन दशरधन सहशिसक्रियते । विस्ताणी क्रियत त्यर्थः । अन्यापि च मेघलेखा मरुता वायुना विम्तीर्यते । 'शिखर शैलवृक्षाप्रविस्तारेवपि दश्यते इति विश्वः । यदा यद्ययमेतादशी मि तत्कथमतिचिरेणास्य दर्शन कियत इति वामदेववचनमाश चिरदर्शने निमित्तमाह-इयमनेनेति । अनेन लोकनापेन दश. रखेन यः मुजनसंवादखबम्यं यत्कौतुकं तदेव मेपलेखा मेषश्रेणी पौरस्त्येन पूर्वदिगी. क्षेन ममता देवेनेन्द्रेण सह सहसशिखरीक्रियते । तथा च क्षणमप्येनमिन्द्रो न त्यतीति मावः । कोरसी । पीयूषमेव यतुषार हिमं तस्य सीकरोणास्तस्यासारो पास- संपावसदार्षिणी । अमृतवर्षिणीत्यर्थः । अन्यापि मेपलेखा तुपारासारवर्षिणी पौरस्टोन मस्ता पूर्ववातेन सहसशिनरीकियत इतखतः क्षिप्यत इति वनिः । पारस्पेनेला --- - ·१ अरः] भवराषवम् । २१ वामदेव:-भगवन् , अब खल दिलीपकुलकुलकर्मकस्सलतानाम- रमन्धिमिरुदीर्यन्ते किसलयानि । यदत्रभवानपि त्रिभुवनसनातनगुरुरे. नमस्मै नरेन्द्राय स्पृहयति । (इति परिक्रामतः।) दशरथ:-(सहर्ष ससंभ्रममासनादुन्यायोपमृत्य च ।) भगवन्कुशिकनन्दन, ऐक्ष्वाकः परियोऽभिवादयते । विश्वामित्र:-स्वस्ति भवते सपरिवाराय । (इति सर्वे यथोचितमुपविशन्ति ।) दशरथः-(मंप्रश्रयम् ।) भगवन्विश्वामित्र, कञ्चित्कान्तारभाजां भवति परिभवः कोऽपि शौवापदो वा प्रत्यूहेन ऋतूनां न खलु मखमुजो मुखते वा हवींषि । .. 'दक्षिणापश्चात्पुरसस्त्यक्' । 'सीकरोऽम्बुकणाः स्मृताः' इत्यमरः । 'मस्तो पवनामरो' इति च । 'धारामंपात आसारः' इत्यपि । गुगलनर्माण्येव कल्पलत. इति रूपकम् । 'प्रन्गिनी पर्वपरुषी' इत्यमरः । उदीयन्ते प्रकाश्यन्ते । मनातनो निलः । न. रेन्द्रायेल्या 'स्पृहेरीप्सितः' इति संप्रदानता । इक्ष्वाकुर्मनुवंशजो राजा । 'तन्या. पत्यम्' इत्यण् । 'दाण्डिनायन -' इत्यादिना टिलोपः । भगवनिति । 'मायेति नृपतिर्विघं तथायुष्ममिति द्विजः । भगवमाह राजा दं राजनिति तपोधनः ॥' इति भरतः। पशिरथ इति परिशब्दो संख्यावाचको लक्षणया दशरथे वर्तते । 'गुरो- नाम न गृहीयादात्मनः कृपणस्य च' इति निषेधादशरथ दति साक्षाप्रोक्तम् . निर्द- शाक्षरच्छन्दोदशसंख्यालिपु स्त्रियाम्' इति मेदिनीकरः । स्वस्ति शलम् । 'स्वस्त्याशी:- क्षेमपुण्यादी' इति विश्वः । भवते इत्यत्र 'नमःम्वस्ति-' इत्यादिना चतुर्थी । 'परिवारः परिजने खाकोषेऽपि नामे' इति विश्वः । सपरिवारारोति सह परिवारेण वर्तत इति । 'तेन सहेति तुल्ययोगे' इति समासः । 'वोपसर्जनस्य' इति सहस्य सः । ननु 'प्रकृत्याशिपि', 'अगोवत्सहलेषु' इत्याप्सीविक्षायां प्रकृतिभावप्राप्त्या सहभाव एव भवेत् , न तु सभाव इति । अत्र केचित् । इहाशीविवक्षाया अभावावस्तीत्यादिना प्रश्न. स्पेव करणात् । अन्ये वाशीविवक्षवात्र, न तु प्रभः, तेन 'सहपरिवाराय' इत्येव पाठः । अनयोकत्तरः पक्षः साधीयानिव । दशरथामिवादनानन्तर विश्वामित्रस्याशीनस्यैवोचित- त्वात् । अत एव 'कषितान्तारभाजाम्' इत्यादिना प्रधयपूर्वकं दशरथप्रश्नोऽपि संगच्चत इति । अन्यथा प्रधानन्तरमुत्तरदानस्यैवोचितत्वादिति विश्वामित्रस्यागमननिमितं विक- पयमाह-कधिदिति । कवितपय कान्तारभाजी महारष्यवासिनो ऽपि सोपा. १. 'उदीर्वन्ते' इति पाठान्तरम्. १. 'सप्रणयम्' इति पालन्तरम्, ।

·काव्यमामा कर्तुं वा कञ्चिदन्तर्वसति वसुमतीदक्षिणः सप्ततन्तु- यसंप्राप्तोऽसि किं वा रघुकुलतपसामीहशोऽयं विवर्तः ॥ २५॥ विवामित्र:-(विहस्य ।) जनयति त्वयि वीर दिशां पतीनपि गृहागनमात्रकुटुम्बिनः । रिपुरिति श्रुतिरेव न वास्तवी प्रतिभयोमतिरस्तु कुतस्तु नः ।। २६ ।। पदः श्वापदकतः परिभवोऽमिभवो भवति यस्मादेतोः संप्राप्तोऽसीति सर्वत्र प्र योज्यम् । यद्वा कान्तारमाजां दुर्गवमसे विनाम् । दस्यूनामिति यावत् । परिभषोऽमि. भवः कोऽप्यनिर्वचनीयोऽस्ति । शोवापदो वामिभवोऽस्ति । अथवा कतूनां यज्ञानां प्रत्यू. हेन विनेन मखभुजो देवा हवींषि हवनीय द्रव्यं घृतादि न बलु भुजते न वा भक्षयन्ति खल्ल । जिज्ञासामाह-अयं नमलशन्दो चित वा । वमुमती पृथ्वी दक्षिणा यस्य तादृशः सप्ततन्तुर्यज्ञो वान्तमनसि वर्तते । किमर्थमित्यपेक्षायामाह-कनुमिति । अत्र मित्यस्यापेक्षया यशस्य यद्यपि कर्मत्वं तथा चानमिहिते कर्मणि द्वितीयायां सप्ततन्तु. मिति युज्यते । तथापि बसतीति प्रधान कियया प्रथमसंबन्धानदपेशया यशस्य कर्तृ. त्वेऽमिहिते कर्तरि प्रथमेव भवति । प्रधानक्रियान्वयस्याभ्याईतत्वादिलवधेयम् । तथा वाचार्यकारिकाप्यत्र-'यदेवोकं विशेष्येण तिका वा यदि या कृता । विशेषणक्रियानुक्क. मप्युक्तं तद्भवेदिति ॥ इति । भानीय गुरुः पूज्यते, भामक्ष्य प्राह्मणो भोग्यत इत्यस्योदाहर. बम् । पृथ्वी दक्षिणं यझं वा कर्नु मनो वलत इति तात्पर्यम् । किं वा न परिभवः, न वा ऋतुप्रत्यूहः, न वा यज्ञारम्भः, किं च रघुवंशतपसामीदृशः परिणामो यत्वमम्मद्गृहमाग- तोऽसीति भावः । शुन इव पदमस्येति श्रापदो व्याघ्रः । 'अन्येषामपि रश्यते' इति दीपः 'तस्येदम्' इत्यणि 'द्वारादीनां च' इत्यैचि शावापदमिति रूपम् । शौवापदो यः' इति पाठे बो युष्माकं कान्लारभाजामित्यन्वयः । ‘कान्तारोऽश्री महारण्ये बिले दुर्गमवरमनि' इति मेदिनीकरः । “विनोऽन्तरायः प्रत्यूहः' इत्यमरः । 'सप्तन्ततुमसः ऋतुः' इति च । 'वि. वर्तः परिणामे स्यात्' इति मेदिनीकरः । रामभद्रप्राप्तिरूपखकार्यसिध्यर्थ दशरयं खो- समुपक्रमते-अनयतीति । इह 'अनीजप-इति मिसंशा । 'मिता हवः' इति हसः । बीर, दिशा पतीनपि दिक्पालानपि । या दिशां नराणां पतीपतीन् । 'वैश्यप्रे. मनरा दिशः' इति परविः । ग्रहानमात्रटम्बिनो गृहानमात्रावस्यायिनः । त्वद्र- बापरीयानावस्थितत्वात् । स्वनि जनयति सति Rपुः शत्रुरिति वाखदी बनुखिया सुतिरेव न श्रवणमेव न । धन्दः पुनर । नोऽस्माकं प्रतिमय शत्रुप्रमावित्रासापुर - .. - ·१ अहः] अनर्घराघवन् । अपि च। दत्तेन्द्राभयविनमातमुजासंभारगम्मीरया त्वद्वृत्त्या शिथिलीकृतस्त्रिभुवनत्राणाय नारायणः । अन्तस्तोषतुषारसौरममयश्वालानिलापूरण- प्राणोत्तु मुजंगतल्यमधुना मद्रेण निद्रायते ॥ २७ ॥ दशरथः-(सवैलक्षम्पितम् ।) भगवन्विश्वामित्र, अभ्यमित्रीणस्य तत्र. तिस्तदुत्यानं कुतोऽम्नु । अपि तु न कुतोऽपीति भावः । मात्रपदेन तेषामकिचिकरत्वं सूचितम् । अमानशब्दो णकारान्त इति केचित्पठन्ति, तदप्रामाणिकम् । न च पृषोदरादिपाठेन णवमिति वाच्यम् । पृषोदरादिपाट प्रमागाभावात् । तथाविधानुप्रा- सयमकादेरदर्शनात् । प्रत्युत गपञ्चमोपान्तमननं केवलं विदुः' इति शब्दमे- ददर्शनान् । 'अङ्गनं प्राङ्गणे याने कामिन्यामाना मता' इति मेदिनी करादिको नान्नवर्ग तम्य पार सत्यवधेयम् । 'भयंकर प्रतिभयम्' इत्यमरः । 'प्रतिथयः सभायां वापये प्रतिभयं भये' इति बिश्वः । पुनः लुतिमाह-दनेत्यादि । न भयमभयम् , विभ्रमो विलामः, अदुतमाश्चर्यम् , विक्रमस्याद्भुतं विभ्रमाद्धतम् , अभयं च वित्रमानुतं चेत्यभरा विभ्रमाहुते । इन्द्रग सह पत्रीसमामः । दने इन्दाभयवित्रमाद्भुते यया भुजया तारशी च भुजा चेति कर्मधारये 'श्रियाः ' इत्यादिना पुंवद्भावः । तस्याः गंभारो धारणं पूर्णवं वा तेन गम्भाग्यानाकलितखम्पया त्वदृत्त्या लदी यसोर्यादिव्यापारेण नारायणत्रिभुवनरक्षायें शिथिलीकृतः सन् । उच'सजत्यत्रो रक्षति पाणिः' इति । अन्ततोषेणाभ्यन्तर हर्षेण यन्तुषारसीरभमयः शीतलः मुगन्धि स्थाविधः श्वासानिलश्चेति समासः । तेनापूरणं पूर्तर्यस्य प्राणस्य वातविशेषस्य तेनानु उ. रिछतो यो भुजंगः सपं स एव सल्पं शनायं यथा स्यादेवम् । अधुना संप्रति भईण मुखेन । रक्षाव्याकुलतारहितलात् । निद्रायते । निद्रां करोतीत्यर्थः । अयमभिप्रायः- शेषे शेते भगवान् , सपस्य च वायुभक्ष्यः, तथा च श्वासानिलभक्षणात्तस्य स्वास्थ्य उप- जायमाने देहस्य समत्वं जातम् , तेन भगवतः मुखेन निद्रा भवतीति । एतेनेन्द्रादीनामभय- दातृत्वेनास्मदादीनामभयप्रदातृत्वं भवतामीषत्करमिति भावः । 'तुषारः भातलः भीतः' इत्यमरः । 'दोर्दोषा च भुजा भुजः' इत्यपि । 'तत्यं तु शयनीये स्मात्' इति धरनिः । निद्रायत इति कर्तुः क्या' इति क्या । सवैलक्षमिति । लक्षं संकोचः । त्रिभुवनशि- १. 'दहारणपदेऽनुविधायकाभावाण्णलभुतिरयुका' पृषोदरादिखाण्यत्वमित्यपि पचो- भूलकमेव, प्रत्युत 'मानं प्रारणे जाळे कामिन्यामाना मता' इति विश्वादिषाद "तवर्गपबमोपान्तमान केवलम्' इति शम्दप्रकाशाप नान्तत्वमेवेलपमेयमिति मालती- माधवटीकाया प्रथमाडे जगबरर. .. - - mami ·१२ भवतः सुनासीरस्य नासीरपूरकेण पदातिपरमाणुना मयापि कदाचिदुदृतं धनुर्वन्मूलोऽयमलीकलोकप्रवादो भवन्तमप्याप्यावयति । विश्वामित्र:-(सोत्साहस्मितम् ।) सेखे, त्रैलोक्यामयलमकेन भवता वीरेण विस्मारित. खजीमूतमुहर्तमण्डनधनुःपाण्डित्यमाखण्डलः । किं चाजसमखार्पितेन हविषा संफुल्लमांसोल्लस- सर्वाङ्गीणवलीविलुप्तनयनव्यूढः कथं वर्तते ॥ २८ ।। वामदेव:- :-महाराज भूकश्यप, यथाह भगवान्कौशिकः । खयमनेकपा सुधर्मायामध्यक्षीकृतमहमपि ब्रवीमि । , रोलंकारभूतोऽपि मामयं विश्वामित्रः केशवेन्दाभ्यामहणीयाभ्यामुत्कर्षयतीत्यत्राश्रवणश्र. वणयोरप्यनौचित्यमिन्युभयतःपाशा रवरिति भावः । अत्र तावप्रथमपानमपामयितुं स्मितमिति । 'मोन्यासः म मनाकम्मितम्' इत्यमरः । 'अलक्ष्यदशनद्वारं म्मितमिच्छन्ति मुग्यः' इति भरतः । द्वितीयपाशमपामयभाह---अभ्यमित्रीणस्येत्यादि । अभ्यमि- श्रीणम्य शत्रोरलममिमुम् गच्टनः । 'अभ्यमियाच्छ च' इति चकारामः । 'यो गच्छ- त्यलं विद्विषतः प्रति । सोऽभ्यमियोऽभ्यमित्रीयोऽप्यभ्यमित्रीणः-' इत्यमरः । मुनामी- रम्येन्द्रस्य । 'मुनामीरः पुरुहतः पुरंदरः' इत्यमरः । 'नामीरोऽप्रगन्तरि' इति विश्वः । पदातिषु मध्ये परमाणुरतिलघुः। 'अनीकं त्वप्रियेऽनते' इत्यमरः । प्रवादोऽत्र प्रकृयवचनम् । आप्याययति नृप्तं करोति । 'आप्यायी वृद्धी' । णिचि कृते कपम् । अयमेनादशोऽप्य. त्यन्तं शतमसपक्षपाती, तम्मादवश्यमध्यररक्षक इत्यमिप्रायादाह-सोत्साहमिति । तत्फलितमम्मदायासेनेति भावः । स्वोदेश्यसिद्धये वारंवार स्तुतिपूर्वकमुत्तग्लयति- त्रैलोक्येति । भवता वीरेणेति सहेनुकं विशेषणम् । आसण्डल इन्द्रः । जीमूते मेधे मुहूर्तमल्पकालं मनमाभरणं यदनुस्तस्य पाण्डित्यं कौशलं विस्मारितस्त्याजितः । प्रेक्यस्वामयलमकेनाभयप्रतिमुवा । किं च स इन्द्रः कयं वर्तते । कष्टमथ्या तिति । तदमावे हेतुमाह-अजनेत्यादि । अनवरतमखाप्तेिन यशदत्तन हविषा घृतादिना संफु प्रदं यन्मासम् । देवाना हविभुक्चात् । तेनोसन्स्युद्रच्छन्ती या सर्वाङ्गीणा सर्वाङ्गव्यापिनी बली त्रिवली तया विलुप्त आच्छादितो नयनम्यूहो लोचनसमूहो यस्य स तथा । सर्वानीति तयानोतीत्यर्थे 'तत्सर्वादेः' इति सः । 'धनजीमूतमुदिर-' इस्य- मरः । 'पासण्डलः सहस्राक्षः' इति च । 'प्यूहस्तसमूहयोः' इति विश्वः । वामदेवो विवामित्रवाक्यं द्रयितुं दशरथं प्रोत्साहयति-यवाहेत्यादि । भूकश्यप इति दश- १. 'सोवाससितम्' इति पाठान्तरम्. १. 'सले इखलादने 'दशरप' इसपिक- विद.. भामरेवः' इसमाद ' विस' इत्यपि करिव ४. 'बबाह पति पासवरम.

·१ अहः] अनर्घराघवम् । १३ त्वय्यर्घासनमाजि किंनरगणोद्गीतैर्भवद्विक्रम- रन्तःसंभृतमत्सरोऽपि भगवानाकारगुप्तौ कृती। उन्मीलगनदीयदक्षिणमुजारोमाञ्चविद्रोचर- द्वाप्पैरेव विलोचनैरभिनयत्यानन्दमाखण्डलः ॥ २९ ॥ दशरथ:-(सस्मितम् ।) वामदेव. त्वमपि भगवन्तं गाधिनन्दनमनु- प्रविष्टोऽसि । एतस्मै समराङ्गणप्रणयिने तिष्ठेत कः प्रज्वल. दम्भोलिद्युतिमण्डलोद्भटमुजस्तम्भाय नम्भारये । निर्यद्भिर्बहिरेष रोषदहनज्योतिःस्फुलिङ्गरिव स्खे रज्यद्भिरपीक्षणः समतनोदामेयमत्रं द्विषाम् ॥ ३० ॥ रथस्य नामान्तरम् । अनेकधेत्यत्र 'संख्याया विधार्थ पा' इति धा । मुधर्मायां देव- सभायाम् । 'स्यात्मधर्मा देवसभा' इत्यमरः । अध्यक्षं प्रत्यक्षम् । त्वयीति । लव्यधासनभाज्यर्धामन उपविटे सति, आखण्डल इन्दो विलोचनरेवानन्दं हर्ष मभिनयति प्रकाशयति । कीदृशः । किनरगणरुद्रीत रुञ्चगीतेर्भवत्पराकभरन्तरभ्यन्तरे संभृत उद्भिमो मत्सरो मात्सर्य पराभ्युदयामहिष्णुता यस्य से । खपराकमाति- रिसत्वत्पराकमश्रवणान् । आकारगुमी बावविकारगोपः क्रियायां कृती गलः । दशरथो मरकोषं मा जानावित्याशयात् । लोचनैः कीदृशैः । उन्मीलदो भवदीय- दक्षिणभुजारोमामः । स्वपराक्रमवणात् । तेन रोमाञ्चन विद्धा वेधिता अत एवो- परन्त उद्गच्छन्तो बाप्पा येषु तेः । अश्रुणः पूर्वावस्था बापः । 'मत्सरो मक्षिकायां म्यान्मात्सर्यक्रोधयोः पुमान्' इति मेदिनीकरः । “विद्धं म्याद्वेषिते क्षि' इति च । अनुप्रविष्टो मिलितः । एतस्मा इति । एतम्मै जम्भारय इन्दाय कस्तिष्ठेत क आत्मानं प्रकाशयेत् । अपि तु न कोऽपि । 'प्रकाशनस्थेयाख्ययोध' इति तद् । 'सायहु-' इति सेप्रदानता । समरामणप्रणयिने सामाङ्गणगाधये । प्रज्वलन्यो दम्भोलिर्वधं तस्य पुति- मण्डलेन तेजःसमूहेनोटः स्यातो भुजसम्भो यस्य तस्मै । सङ्कामाक्षणे शत्रोरनव. स्थाने हेतुमाह-निर्यद्रिरिति । एष इन्दो द्विषो शवणामामेयमनं समसनोद्विखा- रितवान् । के । खे रज्यद्भिरपि खयं रतीभवद्भिरपि लोचनः । 'कुपिरजोः प्राचा श्मन् .. १. 'बन्धोपरत्' इति पाठान्तरम्. २. 'सखे वामदेव' इति कपिद, ·काव्यमाला। विश्वामित्र:-(सगौरवं दशरथबाहुमामृशन् ।) राजर्षे वसिष्ठशिष्य, संवृत्तोऽयं यदि तव भुजच्छायया प्रतीन्द्रो निर्विघ्नश्रीरियमभिनवा कीदृशी ते प्रशस्तिः । इक्ष्वाकूणां लिखितपठिता खर्वधूगण्डपीठ- क्रीडापत्रप्रकरमकरीपाशुपाल्यं हि वृतिः ।। ३१ ।। दशरथः 1:-भगवन्सर्वाद्भुतनिधे, भगवन्तमनुगन्तुमुक्तिप्रत्युक्तिकया के वयम् । एवं किल त्रिशसंकीर्तनोपस्त्यानपारदृश्वानः पौराणिकाः कथयन्ति । त्रासोत्कम्पत्रिदशपरिषन्मौलिमाणिक्यमाला- बालादित्यप्रकरकिरणस्मेरपादारविन्दे । प्राचीमेतां भुवनरचनामन्यथा निर्मिमाणे कार्पण्योक्तीमत्वयि रचितवानन्तरायं महेन्द्रः ॥ ३२ ॥ परम्मैपदं च । कीरशैः । बहिनियबिहिनिर्गच्छतिः । रोपदहनम्येति रूपकम् । ज्योतिः. स्फुलिङ्गः । ज्योतियुकामिकर्णरिवेत्यर्थः । 'त्रिशु मलिङ्गोऽनिकणः' इलमरः । 'दम्भो- लिरशनिद्वयोः' इति च । अमेरिदमामयम् । 'सर्वत्राप्रिकलियांक । अमृशम्पृशन् । विश्वामित्रो राजर्पितं दयितुं वसिष्टशिष्येति मंबोधनमाह-संवृत्तोऽयमिति । नव भुप्रच्छायया भुनायेण भुजलभ्या वा निर्विनश्रीः संप्रतीदानी यद्यमिन्द्रः मंगतः मंपनस्तदेयं तव कीदनी नूतनाभिनवा प्रशस्तिः स्तुतिः । अपि तु न कापि । प्रशम्से- रप्राशम्त्ये बीजमाह-हि यन इक्ष्वाकूर्णा रघूणां म्यवधूनां देवश्रीगो यो गम्हपीटेषु कीडापत्रप्रकरः पत्रावलीममूहस्तत्र मकरी जलजन्तुविशेषत्री तम्याः पाशुशल्यं रक्षा मंत्र निः स्थितिः । लिसिना पठिता चेति समासः । लोकोकिरियम् । देवाव्यमपि भवानेव करोनीति भावः । माननिधे इति वक्ष्यमाणा दुतकारियासंबोधनम् । उफिप्रत्युकिकया भाषोत्तरेण के वयम् । अपि न न केऽपि । अशका इत्यर्थः । किल आगमे । संकीर्तनमित्यधिकरण स्युर । उपाख्यानमितिहासः । स्वान इचत्र 'शेख' इति कनिए । पौराणिका इति पुराणं जानन्ति । 'भाट्यानाख्यायिकेतिहागपुराणेभ्यटग्य- जन्यः' । सांप्रतं विश्वामित्रं स्तोतुमुपक्षमते-त्रासोत्कम्पेति । त्रिदशपरिषदवसभा । मामिक्यं रखमेदः । तस लोहितलावालसूर्येण रूपणम् । र विकासि । एतां प्राची पुरातनी निर्मिमाणे आणे । 'माइ माने शानच् । द्विवंचनमित्वम् । कार्पण्योक्तीदैन्यव- १. 'दशरवस बाहुं स्मृधन्', 'पशरपवाहुमास्पृशन्' इति पाठान्तरम्. । Amr.

·१ अहः ] अनर्घराघवम् । : (विहस्य ।) जवादाराद्धं त्वामुपनमति वर्गे दिविषदा- मपव्यस्तो मन्दरजनि रथहंसैः कमलभः । नियच्छामो जिहां न तव चरितेभ्यः किमुत ते मुधासध्रीचीनामतिपतति वाचामवसरः ।। ३३ ।। (अअलि यदा।) भगवन् : प्रसीद तावत् । उत्तरोत्तरेषा गहोत्सवानां कदाचिदपि न तृप्यन्ति पुंसां हृदयानि, यदियं त्वदुपस्थानमुलभसभा- वनातिप्रसङ्गनंगीतनर्तकी मे चित्तवृत्तिनियोगानुग्रहाय स्पृहयति । अपि च । चनानि । अन्तरानं विनम् । 'पुरा विश्वामि गान्या सृष्टिः केतुंमारब्धा । अनन्नरमि. दादीनां देन्योक्त्या पादपातेन च समुपशम्मता' इति पुराणम् । ब्रह्मणोऽपयनता- मुत्प्रेक्ष्याह-विहस्य जवादिति । जवाद्वेगादिविषदा देवानां वर्गे वामाराझुमुपनम- युपते सति कमलभूमा मन्दमन्थरगमनै रमहंसे रथवदह मेरपव्यस्तोऽजनि विमंस्थुलो जातः । सखरकार्य मन्दगमनादपव्यस्तता । तन चारतेयो जिहां न नियमो न निवारयामः । वयं ब्रूम एव नव चरितानीलर्थः । कि तु मुबासधीचीनाममृतसहच. रीणां तव वाचामवमरः प्रस्तावोऽतिपतत्यति कामति । बदागमनप्रयोजनं तुमिच्छामि तदादेशयेति भारः । अत्र चरितेय ने पञ्चमी । 'प्रस्तावेऽवसको वर्षे' इति विश्वः। 'व्यस्तो विसंस्भुले ख्याते' इति धरणिः । यद्वा चरितेभ्य इति चतुर्थी । तरेभ्यो जिहां न नियच्छामो वयं न दो दानुमसमधाः किमुत कि च सुधासध्रीची नां तव वाचामवयरोऽतिकामति । दागो यच्छादेशः । सध्रीचीनामिति असतेः महशब्दोपप- दात् 'ऋलिक्-' आदिसूप्रेण किन् । 'सहस्य सनिः' । 'भवनेश्वोरसल्यानम्' इति डीप । 'अचः' इत्यकारलोपः भो' इति दीर्घः । उत्तरोतरेषामग्रिमाप्रिमाणाम् । महोत्सवानामिति करणे षष्टी : अत्र यदपि षष्ठी विधायक प्रमाणं नाम्नि, तथापि 'पूरण-' इत्यादिसूत्रेण पाटीसगासनिषेधात्करणे षड्यनुमीयते । यथा--नाभिस्तृप्यति काट नां नापगानां महोदधिः' इति । उपमान पूजास्तवादिकम् । यद्वोपस्थानमुप- स्थितिः। संभावना गौरवम् , तस्या अधिप्रसङ्गोऽतिशयः स एव संगीतं तत्र नर्तकी । नियोग माझा सदूपोऽनुप्रहस्तस्मै स्पृहयति । 'स्पृहेरीप्सितः' इति संप्रदानता। . ३. प्रसी- १. 'अपवस्वः' इति पाठान्तरम्. २. 'अभिपतति' इति पाठान्तरम्. दतामुत्तरोत्तरेषाम्' इति पाअन्तरम्. ४. 'नियोगानुयोगाय' इति पागन्तरम्.

·३६ काव्यमाना एताभिस्तव कौतुकोक्तिभिरपि त्रैविद्यमूर्तेरिव त्वष्टस्यामरशिल्पिना दिनकृतोऽवच्छेदवेदाक्षरैः । पूताः स्मो वयमद्य यद्यपि तदप्याज्ञामपि स्यामहो वोढुं विष्टिरनर्घता रघुकुले कल्पान्तमुन्मीलतु ॥ ३४ ॥ विश्वामित्रः-(विहस्य ।) ऐन्दुमतेय, किमन्यन्नियोज्यम् । निर्मुक्तशेषधवलैरचलेन्द्रमन्य- संक्षुब्धदुग्धमयसागरगर्भगौरैः । राजन्निदं बहुलपक्षदलन्मृगाक- च्छेदोज्वलैस्तव यशोभिरशोभि विश्वम् ।। ३५ ॥ , । एताभिरिति । एताभिस्तव कौतुकोक्तिभिरपि परिहामवचनैरपि यद्यपि वयं पूताः पवित्राः स्मः, तदपि तथापि तवानां योदमदोद्धं विष्टिः कर्मकरः म्यां भविष्यामि । केरिव । त्रिविद्येव प्रविद्यम् । खार्थे ध्यन । मूर्तिः शरीरम् । विद्यन्तंत्रिवेदीशरीरस्य दिनकृतः सूर्यस्यावच्छेदाः खण्डानि तान्येव वेदासेपानक्षररिव । तथा च वेदतुल्योति संबन्धात्याविश्य युज्यत एव । अमरशिल्पिना विश्वकर्मणा लटम्य । कुन्दे तन्कृतस्यत्यर्थः । 'तमू वधू तनूकरणे' । कर्मणि कः । पुरा विश्कर्मणा सूर्यः कुन्दे निधाय मुन्दरीकृतः-इति पुरा- गवाती । नियोगकरणे फलमाह-रघुकुलेऽनताऽमूल्यता । अतिपूज्यता वा । कल्पान्तं कल्पपर्यन्तमुन्मीलनु प्रकाशताम् । तवाझाकरणादिति भावः । 'विधिः कर्मकरे त्रिषु' इति मेदिनीकरः । कलान्तमिति 'कालाधनो:-' इति द्वितीया । ऐन्दुमतेय इन्दुमती- पुत्रः : । 'श्रीभ्यो ठक्' । नियोज्यं वक्तव्यम् । निर्मुकेति । हे रामन् , तब यशोभि- विश्वमशोभि । दीममित्यर्थः । कीदः । बहुलः कृष्णपक्षोऽधमामः । बहुलपझे कृष्णाक्षे यो दलंयुटन्मृगाइपन्द्रस्तस्य यस्छेदः खाई नदुमलैः । निर्मुको मुकम्पको यः शेष- नामा सर्पन्तद्वदवलेः । अचलेन्दो मन्दरमंझकोऽदिः स एव मन्यो मन्धनदण्डस्तेन संक्षुम्भो मषितो यो दुग्धमयः मागरः क्षीरगमुदस्तस्य गोऽभ्यन्तरं तद्वद्रोः श्रेतः । संक्षुधे सत्र 'शुन्धवान्तवान्त-'इत्यादिना मन्धे क्षुब्धनिपातनादपशम्दता नाशा । क्षुब्ध इत्येतत्परो निपातः । न तु संक्षुब्ध इत्यत्रापि । सोपसमेऽनियमात् । यहा मन्ये भाव्य क्षुब्ध इत्येव भवति, क्षोमे तु भुमितं क्षुब्धमिति द्वयमपि भवतीति निपातार्थः । यद्वा भुभ्य. तेऽनेनेति क्षुप । सम्यकप्रकारेण धुरं दधातीति संक्षुब्ध इति । 'निमुको मुक्तकमक' इत्यमरः । 'गौरः पीतेणे श्रेते' इति मेदिनीकरः । 'बहुला नीलिकायां स्थादेलायां गवि गोषिति । कृतिकासु नियां भूमि विहायसि नपुंसकम् ॥ स्पो पक्षे व - १. 'व्याप्यामपि सामहम्' इति पाठअन्तरम्.

·१ अरः] अनर्घराघवम् । पुनरिदानीमपि यशःस्तोमानुचैरुपचिनु चकोरप्रणयिनी- रसज्ञापाण्डित्यच्छिदुरशशिधामभ्रेमभरान् । अपि त्वत्तेजोभिस्तमसि शमित रक्षतु दिशा- मसौ यात्रामैत्री नभसि नितरामम्बरमणिः ।। ३६ ॥ किं तु कतिपयरात्रमायुधसत्रीचा राम्भद्रेण संनिहितवैतानवतानामस्माकमा- श्रमपदं सनाथीकरिप्यते । अपि च । वाच्यवत्प्राज्यकृष्णयोः' इति मेदिनीकरः । रामभद्र प्रदानेन किमम्माकं प्रयोजनं न्यादिति दशरथस्यानिमशहमागहर तनिगमाय प्रदानफलमाद -पुनग्दिानीमपीत्यादि । इदानीमप्युचरत्यर्थ यशःम्तोमाम्यशः समूहानुपानिनूपचयं नय । रामभदप्रदानेनति भावः । किंभूनान् । चकोरम प्रणयिनी प्रिया पारी तस्या रमा जिड़ा तस्या यत्पण्डित्यं प्रावीण्यं तस्य छिदुरे भेदकन यच्छविधान नन्द्रतेजस्तस्य नमोऽतइति तत्प्रकारकं ज्ञानं तस्य भरः प्रादुर्य येषु तान् । उपचिन्विति 'उतच प्रत्ययादसंयोगपूर्वान्' इति हेर्छन् । अयमः -दर्शनेन नावन भातम् , रसनेनापि नकोरीभिर्न भातम् , नीत्वातामा मोरध्यं यतः । छिदुरमित्यत्र विदिभिदिच्छिदेः कुरच्' इति कुरन् । वृत्तिकारस्तु 'कर्मकर्तव फुरन् इत्याह । अत इंशी योजना विधेया---चकोरप्रगयिनीरमहापाण्डित्वेन छिदुरः सतश्छेदनशीलः शशिधामभिः सह भ्रमभरो येषां तान् । ताभिस्तावमझापाण्डिलेन ज्ञातमसौ शशिकरः । दर्शनेन ज्ञायते कि मिदं यशः शशितेजो वेति । एतेन यशमामति. शयो नमस्यं च दर्शितम् । 'अतिशयो भरः' इत्यमरः । इदानीं यशस ... नुस्त्वा पतापोत्कर्षमाह-अपीति । सतेजोनिस्त्वकिरणेः प्रभावों तमस्यन्धकारे शोके वा शमिते शान्ति नीते सत्यभावम्बरमणिः सूर्यो दिशा यात्रामैत्री गमनेन मैत्री मित्रलं यदि न रक्षति नितरां रक्षतु तथापि न कापि हानिः । यस्यां दिशि रविरुदेति सा प्राचीलादि व्यवहारमात्र तदन्वयात् । दिशा समोनाशम्य त्वत्प्रतापरेव कृतवादिति भावः । 'छिदुरं छेदनद्रव्ये' इति मेदिनीकरः । 'स्तोमोधनिकरवात-' इत्यमरः । 'रसमा रसना जिहा' इति च । 'तेजः प्रभावे किरणे' इति विभः । 'तमो वान्ते च शोकेऽपि इति च । 'पुमणिस्तरणिमित्रः' इत्यमरः । अधुना प्रयोजनमुद्घाटयति-कि विति । कतिपयरा- अमिति कतिपयशवरात्रयोर्विशेषणसमासं रखा 'अहःसर्वेकदेश-' इत्यादिनाच् समासा- न्तात् 'फायनोरत्यन्तसंयोगे' इति द्वितीया । 'पोटायुवति-' इत्यनेन तु समासे दार• कतिपयवत्परनिपातः स्यात् । आयुषसध्रीवायुपद्वितीयेन । बितानो यहस्तस्पेदं बेताचं मतम् । 'वितामो या मोरे' इति मेदिनीकरः । संनिहितयाकर्मणामित्यर्थः । सनाधीक- १. 'अमकरानाति पानन्तरम्. २. 'कतिपयमहोरात्रम्' इति पाठान्तरम्.

·काव्यमाला। मध्येकृत्य घन घिनोति जलधिः खैरम्बुभिर्मेदिनी हन्ति स्वैः किरणैसमिसमरुणं कृत्वान्तराले रविः । त्वं रामान्तरितश्च पालय निजैरेव प्रतापैः प्रजा. मीदृक्कोऽपि परोपकारसुहृदामेष स्वभावो हि वः ॥ ३७ ॥ किंच। दृष्टः साक्षादसुरविजयी नाकिनां चक्रवर्ती मात्स्यो न्यायः कथयति यथा वारुणी दण्डनीतिः । पातालेन्द्रादहिभयमथास्त्येव नित्यानुषक्तं तन्नः पुण्यैरजनि भवता वीर राजन्वती भूः ॥ ३८ ॥ .. रिष्यते सरक्षकं विधास्यते । अभूततद्भावे विः । कर्मणि लुट् । ननु रामेण तवाश्रमपदम- लंकृतं तेनास्माकं किमायातम् , यतः सर्वः स्वार्थ समीहत इत्याशशनिरासायाह-अपि वेति । तथापि करणफलस्य कर्तरिक पर्यवसानमित्यत आह-मध्येकृत्येति । केचितु यद्येवं भवतां महत्प्रयोजनं तदा यज्ञरक्षार्थ मयैव गन्तव्यम् , किं फलं रामभद्रगमनेनेति दशरथवचनमाशा मध्येकृत्येत्याधुत्थापयन्ति । जलधिः समुद्रो घनं मेघं मध्येकृत्यान्त- रामकृत्वाम्बुभिः पानीयैर्मेदिनी पृथिवीं धिनोति प्रोणाति । मेघाः खलु समुदाबलमा- दाय वर्षन्ति, तन्मेघद्वारा समुद्रः पृथिवी श्रीणातीति भावः । रविः सूर्योऽरुणं खसा- रथिमन्तराले मध्ये कृत्वा किरणैस्तमिस्रमन्धकार हन्ति नाशयति । त्वमपि रामान्त- रितो रामोऽन्तरितो मध्यीभूतो यस्य स तादृशः सन् , राममन्तराले कृला निजः म्बकीयैः प्रतापैः प्रजा पालय रक्ष । प्रकृतप्रयोजक रूपमाह-यतः परोपकारमुहदा वो युष्माकं जलध्यादित्रयाणामीहगीरशः कोऽप्यनिर्वचनीयः खभावः । तथा च रामद्वारा मत्कार्यमनुपालयेति भावः । मध्येकृत्येति 'मध्येपदे निवचने च' इति गतिसंज्ञा । 'कुगति- प्रादयः' इति समासे क्लो ल्यप् । धिनोतीति ‘धिन्विकृण्व्योर च' इत्युकारप्रत्ययोऽकारणा- न्तादेशः । 'तमिस्र तिमिरं तमः' इत्यमरः । 'अरुणोऽव्यकरागड संभ्यारागेऽकसारथी' इति मेदिनीकरः । “निजं खीये च नित्ले च' इति च । तकिमन्ये शकादयो रक्षका न सन्त्येवेत्सत माह-ए इत्यादि । कि च । अन्यरेत्यर्थः । नाकिना चकवीन्द्रः साक्षात्प्रत्यक्षमेव इष्टः । कीरशः । अमुरविजय्यसुरस्यैव जेता, नाधर्मस्पेति स्तुतिनिन्दापर वचनम् । यद्वारमात्रविजयी स खं पुनरधर्मविजय्यमुरविजयी च । यद्वासुराणां विजयी यतः, ततस्य सत्यविजयित्वादन्यायप्रवृत्तस्य राज्ये स्थातुं न युक्तमिति । यद्वासुरा- दिगतो आयो यस्य तारशः । यद्वा तस्यासुरविजबिलात्सदैव युद्ध लपमेव वर्तते, तेन तस्य १. 'प्रमावः' इति पाठमन्दरम.

·१ अरः] अनपराघवम् । दशरथः-(सविषादमात्मगतम् ।) कथमिदमस्माकं सकललोकशोकशङ्क- द्धरणशीलशीतलेभ्यः कौशिकप्रसादेभ्यो रामभद्रप्रवासवैमनस्यमुत्पत्स्यते । स्वास्थ्यं नास्ति, अतः स्थातुमयुकं तत्रेति । यद्वा यादश इन्द्रोऽमुरविजयी तादृशो दृष्ट एव । माकुण्ठं वचनमेतदिति । तदने गणेशादिनाऽमुरा जिताः, अयं वशक्त एव कथं पराशेय. तीति । यागुराणां विजयोऽमुर विजयः । करि पठी । मोऽस्या नीचरविजयी । अमुरकर्तृकविजययुक्त इत्यर्थः । तथा च स न रक्षाक्षम इति न युक्तं तदाज्ये स्थानुमिति । वरुणस्येयं वारुणी दण्डो दुष्टानां वधवन्धादिना शासनं तत्प्रकाशिका नीतिरनुशासनम् । राज्यस्थितिरिति यावत् । तथा च वारुणी दण्डनीतिवरुणमंबन्धिनी राज्यस्थितियथा तथा मारस्यो न्यायो व्यवहारः कथयति । मात्स्यो हि न्यायो बलबतां दुलम जातीयभ- क्षकवम् । तथा च साधूनामल्पधनानां महाधनरमाधुभिपय इति पश्चिमदिवातेवाण- स्याझोक्का । तथा च तत्राप्यवस्थातुं न सांप्रतम् । अथशन्दः ममुच्चये। 'अथ प्रश्नसमुच्चये' इति विश्वः । पानालेन्द्राद्वासुकेरहिमयं सर्पभयं निखानुपकं नित्यसंबद्धमस्ति । तस्य सर्प- वात् । यद्वा यो यस्य प्रतिपक्षः स तस्यश्वर इव । तत्र तस्य शक्तिमत्त्वान् । तेन पाना- लेन्द्रो गरुडस्तस्माद्यं सीणां नित्यमस्त्येव । तद्रक्षणासमर्थवादामुकेः । यद्वा वामुकरेव सर्पाणां नित्यं भयं कस्यायं वदिष्यति 'गरुडककभक्षणार्थ वं गच्छ' इति । इति पाताले दोष उक्तः । तत्विमस्मासु तादृग्गुणम्य व्यतिरेक इत्यत आह-तत्तम्मानोऽम्माकं पुण्यैः हे वीर, भवता त्वया करणभूतेन राजन्वनी प्रकृटराजयुक्ता भूः पृथ्व्यजनि जाता। कर्तरि चिण् । तथा च । इन्दादिभ्योऽपि खमद्भुतप्रताप इति भावः । मात्स्य इति 'तस्दम्' इत्यण् । 'सूर्यतिष्यागस्त्यमत्स्यानां य उपधायाः' इति यलोपाभावः । सविषादमिति । शिशुरामभद्रप्रदानादिति भावः । विषादलक्षणं रसप्रकाशे-'सत्त्व. नाशो विषादः स्यादिष्टानातिरसत्वजः । अकर्तव्यादि जनितो देवव्यापनिजो यथा ।।' अस्य चाभिनयः-'निश्वासोच्छासहत्तापराहान्वेषणकादिभिः । ध्याननिद्रावैमनस्यविषादेवा- भिनीयते' आत्मगतमप्रकाशम् । 'हृदयस्थं वचो यत्तु तदात्मगतमुच्यते । यत्तु श्राव्यं न सर्वस्य खगतं तदिहोच्यते ॥ इति भरतः । विषादमेव प्रकटयति-कथमित्यादि । शहः शस्यम् । 'शाः संख्यान्तरे कीले' इति विश्वः । उद्धरणमुत्पाटनम् । 'उद्धरणं समुहारे वान्ता पालनेऽपि च' इति धरणिः । उदरणमेव शीलं खभावस्तेन शीत- भ्यः । मुखजनकेभ्य इत्यर्थः । वैमनस्सं दुःखिचित्तत्वम् । कौशिकप्रसादस्य विसाय- फलखात् । सकलानुरागविषयारछीतलवस्तुनोऽपि वैमनस्सं भवतीत्यत्र दृष्टान्तमाह- -- १. 'वैधिकादिभ्यः' इति पाठान्तरम्. २. 'भप्युत्परसते' इति पाठान्तरम्.

·काव्यमाला। - दृष्टं वा निःशेषानन्दनिःस्यन्दिनीनामपीन्दुकरकन्दलीनां कमलवनीमीलनं कलकास्थानम् । (विहस्य ।) का गतिः । कूर्मराजभुजगाधिपगोत्रमावदिक्करिभिरेकधुरीणः । मां प्रसूय कथमस्तु विगीतो हा परार्थविमुखो रघुवंशः ॥ ३९ ॥ विश्वामित्रः-(सस्मितम् ।) राजर्षे, ममकारो हि राजपुत्रेषु राज्ञामुप- लालनक्लेशाय केवलम् । उपयोगस्तु प्रजानाम् । यथैतत् । कष्टा वेघव्यथा कष्टो नित्यमुद्वहनक्लमः । श्रवणानामलंकारः कपोलस्य तु कुण्डलम् ॥ ४० ॥ दशरथः-भगवन् , परमनुगृहीता वयमेवं तत्रभवता संभाव्यमानाः । किं पुनरकृतास्त्रः क्षीरकण्ठो वत्सोऽयमिति मुग्धोऽस्मि । रष्टमित्यादि । जगदानन्ददातृणामपि चन्द्रकिरणकन्दलीनां कमलवनीमुद्रणं कलछु. स्थानं दृष्टमिति योजना । कमलवनीत्यत्राल्यार्थे दीए । गतिरुपायः प्रकारो वा । 'उपा- येऽपि प्रकारेऽपि गतिरुक्ता मनीषिभिः' इति धरणिः । अत्र तावदतिप्रियतमरामभद्रस्या- प्रदानमेव श्रेय इति विकल्प्य तत्रापि दूपणमाश कृते-कूर्मराजेति । हा कष्टम् । मा प्रसूय जनयित्वा रघुवंशोऽपि परार्थ विमुखोऽन्यकार्यविमुम्नः सन्कथं विगीतो निन्दितोऽतु। अपि तु नास्तु । 'मुगीतः' इति क्वचित्पाठः । तत्र हा कष्टम् । परार्थविमुखोऽन्यप्रयोजन- पराधुखः कथमस्तु । अपि तु नास्तु । मुगीतः प्रसिद्धः समित्यर्थः । 'विगीतो निन्दिते मतः' इति विश्वः । कूर्मराजः कच्छपपतिः, भुजगाधिपः सर्पराजः, गोत्रप्रावा कुलपर्वतः, दिकरी व दिग्गजश्व, एभिः सममेकधुरीणः । धरणीधारक इत्यर्थः । 'कुलं गोत्रम्' इति शाश्वतः । 'प्रावाचलशैलशिलोचयाः' इत्यमरः । एकधुरीण इत्येका चासौ धूथे. कधुरा । 'ऋम्पू:-' इत्यादिनाच्समासान्तः । 'खः सर्वधुरात्' इत्यनुवृत्तेः 'एकधुरा च' इति स्रः। धूर्भारः । “धूः म्यादारचिन्तयोः' इति विश्वः । विभामित्रः खायो. जनाय रामभद्रविषयकदशरथानुरागं शिथिलयति-ममकार इति । ममकारो मम- त्वम् । ममशब्दोऽयं विभक्तिप्रतिरूपकोऽव्ययम् । यथा ममवेत्यादी । उपलालनं दौर्ला- लित्यम् । अत्र हटान्तमाह-कऐति । श्रवणानां कर्णानां वेधव्यथा वेधनपीडा कष्टा दुःखप्रदा ।वहनलम उद्वहनपरिश्रमश्च नित्यम् । कुण्डलं पुनः कपोलस्य गण्डस्यालंकरणम् , न तु श्रवणानाम् । तथा च रामप्रयोजनं खल्वमदादीनाम् , न तु भवतामिति भावः । संभाव्यमानाः सम्यक्प्रभाव्यमानाः । अकृतास्रोऽशिक्षितायुधवेदोऽनभ्यस्तायो वा । १. 'कमलिनीमीलनम्'; 'कमलवनीविनिमीलनम्' इति पाठान्तरम्. २. भास्थानम्' इति पाठान्तरम्. ३. 'झीरकण्ठब' इति पाठान्तरम्. ४. 'प्रमुग्धोऽलि' रवि पामन्तरम.

·१ भरः] अनर्घराघवम् । विश्वामित्र:-(विहस्य ।) सखे, तत्रभवन्तं चरितब्रह्मचर्यव्रतस्य . धनुर्वेदसंस्कारास्तावदस्य मैत्रावरुणिमूर्षि पुरोधाय कृशाश्वप्रसादादमाखाय- तन्ते । दशरथः-(सविनयोपरोधम् ।) भगवन् , उच्चसितमपि रघुराजबीजिनां त्वदायत्तमेव, किमुत कार्मुकविद्यासंप्रदायः । शहे सहसकिरणकुलैकपक्ष- पातेनैव सहस्र वत्सरान्भगवन्तं कशाश्वमुपासीनो दिव्यास्त्रमञोपनिषद- मध्यगीष्ठाः । विश्वामित्र:-अलं च ते रामभद्रेऽपि बालोऽयमित्यलीकसंभावनया । दिवस्पृथिव्योस्तिमिरतिरस्करिणी तरणिरणुतरोऽपि तेजसा तिरस्करोति । .. क्षीरकण्टो दुग्धपायी : बालक इत्यर्थः । मैत्रावरुणिं वसिष्टम् । पुरोधाय पुरोहितं कृत्वा । 'पुरोऽव्ययम्' इति गतित्वात्समासः । संस्कारोऽपूर्वशक्त्वाधानम् । 'अपूर्वशक्याधाने च संस्कारोऽनुभवेऽपि च' इति विश्वः । कृशाश्वो विश्वामित्रगुरुः । आयतन्त आयत्ताः । उच्छृसितं जीवितम् । रघुगजबीजी रघुराजवंध्यः । बीजं प्रथमपुरुषः प्रधानपुरुषो वा । 'रघुराजवीजानाम्' इति पाठे रघुराजेव बीजान्याकुरकारणानि तेषामुच्छ्रसितमुद्रमः ! संप्रदाय उपदेशः । शङ्के तकयामि । सहस्र वत्सरान्सहसवान् । 'अत्यन्तसंयोगे द्वितीया' । इह सहस्रशन्देनकवचनवर्तव सहस्र संख्याया अभिधानं वत्सरशन्देन बहुवचनवता बहुला. भिधानम् , अतस्तासयोरेवान्वयः । अन्यथा योग्यताया अभावः । तन्मूलकमेव 'विश. स्यायाः सदेकले संख्याः संख्येयसंख्ययोः' इत्यमराभिधानमपि। उपासीन उपस्थितः। सर्मापे स्थित इत्यर्थः । 'ईदासः' इतीलम् । मनोपनिषन्मन्बहुलवेदभागमेदः । यद्वा मन्त्री मन्त्रात्मको वेदः । तयाख्याप्रन्य उपनिषत् । अध्यगीष्टा अधीतवानसि । 'इङ अध्ययने' लुङ् । 'विभाषा लुङ्लोः' इति गाडादेशः । 'गाङ्कुटादि'सूत्रेण छित्त्वे सति 'धुमास्था-' इतीलम् । अलं निषेधे । अलं चेत्यादर्थान्तरेण द्रढयति-दिव इति । अणुतरोऽपि सूक्ष्मतरोऽपि । अभिनवोऽपीति यावत् । तरणिः सूर्यस्वेजसा किरणेन दिवस्पृथिव्योः स्वर्ग- भुवोस्तिमिरमेव तिरस्करिणीमवरोधिकाम् । 'फलकी' इति प्रसिद्धम् । यद्वा जवनिकप- टीम् तिरस्करोत्यपसारयति । तिमिरतिरस्करिणीति तिमिरेण तिरस्करिण्या रूपकम् । दिवस्पृषिव्योरिति । द्यौष पृथिवी चेति समासे 'दिवसच पृथिव्याम्' इति दिवशन्दस्य दिवसादेशः । 'अणुः सूक्ष्मे व्रीहिनेदे' इति विश्वः । 'प्रतिसीरा अवनिका स्यात्तिरस्करणी १. 'कि पुनः' इति पाठान्तरम्. २. 'परिवत्सरान्' इति पाठान्तरम्. ३. 'यावा- पृथिव्योः', 'दिवस्पृथिव्योरन्तराले' इति पाठान्तरम्.

·४२ काव्यमाला। दशरथः-(सस्मितम् ।) भगवन्कुशिकवंशकेतो, कस्य तलिनी तादृशी जिहा यस्त्वामपि ब्रुवाणमधरोत्तरेणाभिसंधत्ते । (अपवार्य ।) वामदेव, एव- मत्रभवान्कौशिको ब्रवीति । वामदेवः-राजर्षे, किमत्र प्रष्टव्या वयम् । कौशिकोऽर्थी भवान्दाता रक्षणीयो महाक्रतुः । रक्षिता रामभद्रश्चेदनुमन्यामहे वयम् ॥ ४१ ।। अपि च। जगतीभारम्खिन्नानां विश्रामो भवतामयम् । यद्यथाकामसंपतिप्रीतार्थिमुखदर्शनम् ॥ ४२ ॥ किं च विशेषेण । पूरयितुर्थिकामान्मत्रावरुणेन गोत्रगुरुणा ते । संदिशता संदिष्टः समाधिदृष्टोऽयमेवार्थः ॥ ४३ ।। - च मा' इत्यमरः । केतुः पनाका । नलिनी स्वच्छा । पटुतरेति यावत् । यद्वा विरला । यथा च विश्वः-'तलिनं विरले सोके स्वच्छेऽपि वाच्यलिङ्गकम्' इति । केचित्तु शक्तति वदन्ति । अवरोऽयोवनी वाध्यः । उनरः श्रेष्टो बाधकः । तथा च बाध्यबाधकभावेने- लर्थः । अभिमंधन बाधितुमीहते विवदते वा । यद्वा कम्य ब्रह्मणम्तादृशी समी जिह्वा स एव नत्र समर्थः । 'कः प्रजापतिरहिटः' इत्यकाक्षरः । अपवार्येति । 'रहस्यं तु यद. न्यस्य परावृत्त्य प्रकासने । नाट्यधर्मगमावेशात्स्मृतं तदपवारितम् ॥' इति भरतः । एव. मिति । किमत्र विधयमिति भावः । वामदेवो रामप्रदानापयिक रूपमाह-जगतीति । भवां रघुवंशानां यथाकामं यथेच्छे मुंपस्या ग्रीनो योऽर्थी प्रार्थकस्तस्य मुखदर्शनं यदयं विश्रामः । श्रमोपशमहेतुरित्यर्थः । कीदृशानाम् । जगतीभारेण पृथ्वीभारेण खिमानाम् । राममनप्रदानापयिक पूर्व कथितं मदेशमनुम्मारयति-किं चेति । अयमेव कौशिकागम- नानन्तरं रामभद्रप्रदानरूपों मेत्रावरुणन वसिष्टेन 'हुतमिष्टं च तप्तं च' (१।१७)इत्यादिपूर्वो- केन लयि संदिष्टः । ननु तेनानागतोऽयमर्थः कथं मात इत्यत माह-समाधिना ध्यानेन दृष्टः । वसिष्ठादेशस्यावश्यकर्तव्यतामाह-गोत्रगुरुणेति । गोत्रं कुलम् । अधिकामान्प्राथ. १. 'अधरोत्तरः' इति पाठान्तरम्. २. कोशिकेत्यादिश्लोकष्टीकाकारेण न व्याख्यातः. कदाचिनक्षिप्तः स्यात्, मूलपुस्तकेषु वर्तत एव.

·१ अरः] अनर्घराघवम् । - दशरथ:- वामदेव, एवमेतत् । ध्यानमयदृष्टिपातप्रमुषितकालाध्वविप्रकर्षेषु । विषयेषु नैष्ठिकानां सर्वपयीना मतिः क्रमते ॥ ४४ ॥ (विमृश्य ।) क्रियाणां रक्षायै दशरथमुपस्थाय विमुखे मुनी विश्वामित्र भगवति गते संप्रति गृहान् । तपोलेशकशादुपशमितविघ्नपतिभये प्रवृत्ते यष्टुं वा रघुकुलकथैवान्तमयते ।। १५ ।। (मुनि प्रति ।) जगद्गुरो गाधिनन्दन, त्वं चेद्दीक्षिप्यमाणो मे गमभद्रं प्रतीक्षमे । तन्नः पतिव्रतावृत्तमियं चरतु मेदिनी ॥ ४६ ॥ । कामिलपितान्पूरयितुं संदिशतः । तथा च रामोऽवयं दातुमई, इति भार । ध्यानेति । नपिकानां निष्टावता मुनीनां मतिर्विषयेषु कार्ये िवन्धियागु नपधीन मरिचया पिन । गर्व कुलमार्ग-यापिनीति यावत् । क्रमते ऋदि याति । न केनगपि प्रतिवभ्यत इलर्थः । 'निसर्गतायनेषु क्रमः' इति तल । कीदशेगु । ध्यानमा या दृष्टिन्तस्याः पातेन प्रमु- पिनो दूरीकृतः कालस्यातीलानागतस्याभ्वनो मार्गम्य विप्रकों दूरवं येषु । योगज्ञानस्व. रूपेण चक्षुषा सर्व पश्यतीत्यर्थः । पूर्व कूर्मराजे नादिना मामान्यतोऽनिप्रमात्रमाशदि. नम् , इदानीमतिकोधशीलतपस्विनोऽचन्नानिष्टम शङ्कने-क्रियाणामिति।कियाणां यज्ञानां प्रकृतत्वात् । रक्षायै दशरथं मामुपस्थाय संगतीभूय भगवति विश्वामित्र मुनी विमुन्वेऽप्रापकामेऽनन्तरं यहागते ततस्तपोलेशशास्वल्पतपोव्ययादुपशमिते दुरीकृते विघ्नप्रतिभये विनत्रासे । अथ मुनी यष्टुं गचं कर्नु प्राते सति रघुवंशकथास्तमयतेऽस्तं नाशमेष्यत्येव । 'अय गती' वर्तमानमामी ये लट् । अन्तमिति मान्नमव्ययम् । तस्माद- वश्यं रामो दातुमई इति भावः । त्वमित्यादि । हे मुने, लं यदि दीक्षिप्यमाणो यज्ञ कारियनरामं प्रतीक्षसे प्रत्यवेक्षकमिच्छनि, ततो नोऽम्माकमियं मेदिनी पतिवनावनं पति- बताचरित्रमेकपतित्वं चरतु । चरति वा । तदा वनमानसामीप्ये लट् । पयुर्व यस्याः सा पतिव्रता । तस्या वृत्तं चरित्रमेकपतित्वम् । अयमाशयः-य एवास्याः पती रक्षिता तहतसं चरितमनुगच्छति । पतिशब्दस्तु 'पा रक्षणे पातेडतिः । तस्माद्रक्षणात्पतिः । तथा च राम एवास्याः पतिर्भवलिति भावः । यद्यपि सर्वपतितया कुलटावं भवति, न तु पतिव्रताखम् , तथापि य एवास्या रक्षिता स एव पतिरिति नियमाच दोषः । यथा anduPATNIVAN. १. 'ज्ञानमय' इति पाठान्तरम्, ·काव्यमाला (नेपथ्याभिमुखः।) कः कोऽत्र भोः । (प्रविश्य ।) दौवारिकः-किमाज्ञापयति देवः । दशरथ:-आहूयतां रामभद्रः । वामदेवः -लक्ष्मणश्च । दशरथः-(सस्मितम् ।) ऋषे, पृथक्प्रयत्नापेक्षी नायमर्थः । न खलु प्रकाशमन्तरेण तुहिनभानुरुज्जिहीते । (दौवारिको निष्कान्तः।) (ततः प्रविशतो रामलक्ष्मणौ ।) रामः-(सहर्षम् ।) मुराधीशक्रोधाज्जगदपरथा कर्तुमपरे पुराणब्रह्माणो भुवनपितरः सप्त च कृताः । धृतास्तुष्टेनामी बहिरपि च वैश्वानरपथा- कथा पौराणी यच्चरितमितिह स्म प्रथयति ॥ ४७ ।। कथं सोऽपि भगवान्विश्वामित्रः स्वयमस्माभिरुपचरिप्यते । (इति परिकाम- पाश्चात्याः पमपाण्डवस्वामित्वेऽपि नामतीलं वृत्तमिति । एतेन या मम पतिव्रता कैकेयी तम्या वृत्तं चरित्रं रामप्रवासभरतराज्यप्राप्तिरूपं मेदिनी चरखनुसरलिति सूचितमिति गण्डः । गण्डलक्षणं तु भरते-'अनावरणभाव्यर्थवादो गण्ड इति स्मृतः' इति । 'वृतं वृत्तेऽप्यधीते च चरित्रेऽपि' इति विश्रः । नेपथ्येति । तल्लक्षणमहमलिखं प्रागेव । दौवारिक इत्यत्र द्वारे चरतीति ठक् । 'द्वारादीनां च' इत्यैन् । अयमों लक्ष्मणागमनरूपः। उबिहाते । उदेतीत्यर्थः । 'ओहाङ् गती' । 'ई हत्यपोः' । अभ्यासस्य 'भूमामित्' इतीलम् । सुराधीशेति । पौराणी पुराणसंबन्धिनी इतिह कथा ऐतिद्यकथा यचरितं विश्रामित्रचरितं प्रथयति ख्यातं कारयति स्म । नकिमित्यत आह-सुराधीशेति । मुरा. धीशस्येन्द्रस्य क्रोधादपरथान्यथा जगत्कर्तुमपरेऽन्य पुराणब्रह्माणः । अमिष्वात्ताद्यपेक्षया- परत्वम् । सप्त च भुवनपितरो मरीष्यत्रिप्रभृतयः सप्तर्षयः कृताः । ततो नानादेवप्रणि. पातातुष्टेन संतोषं गच्छतामुना कौशिकेनामी ब्रह्माणो वैश्वानरपथादहिताः । वैश्वानरपथ आकाशविशेषस्थानम् , यत्र सप्तर्षयः सन्ति । यद्वा वैश्वानरपयोऽमिपथस्तत्र सप्तर्षयः सन्ति तदहिरेव । यदा वैश्वानरपथादविदर्दानादहिरेव बाह्य एव धृताः । आहुतिभागिनो न कृता इत्यर्थः । प्रथयतीति । 'प्रय आख्याने' घटादिः । 'ल मे' इति भूते लट् । रूपयना- १. 'खयमुपचरिष्यतेऽस्लामिः' इति पाठान्तरम्.

·१ अरः] अनर्थरापवम् । १५ पुरोऽवलोक्य हतिशयं रूपयन् ।) नूनं विनयनम्रयोस्तातवामदेवयोस्तृतीयः प्रशान्तपावनीयाकृतिः स भगवान्विश्वामित्रो भविष्यति । लक्ष्मणः-(साचर्यस्मितम् ।) आर्य, अयमयमीशप्रशमविश्वसनीयतनु- भुवनमयंकरीः कथमधत्त रुषोऽपि मुनिः । स्थितमिदमेव वा मृदुमनोजतुषारतमा- स्तमसि सति ज्वलन्ति सहसैव महौषधयः ।। ४८ ॥ रामः-वत्स लक्ष्मण, एवं दुरवगाहगम्भीराश्चित्रीयन्ते महान्तः । अपि च। व्रतविहतिकरी भिरप्सरोभिः सह जगदस्य निगृहतो गृणन्ति । नमदमरशिरःकिरीटरोचिर्मुकुलितरोषतमांसि चेष्टितानि ॥ १९ ॥ .. - टयन् । नूनं निश्चये । पूयतेऽनयेति पावनी । करणे ल्युट् । लक्ष्मणस्य कनिष्टवादाम प्रत्यार्यपदेनामिधानम् । तदुर्फ भरते-'विप्रामायाप्रजा आर्या नटीसूत्रकृतो मिथः' इति । अयमयमिति । 'संभ्रमे दे भवतः' इति द्विवचनम् । अयं मुनिर्विश्वामित्रः कथं रुषोऽपि कोधानप्यधत्तेति योजना । ईदृशेन प्रशमेन शान्त्या विश्वसनीयतनुरपीत्वाश्वयंस्फो. रणम् । रुषः कीदृशीः। भुवनभयंकरीः । 'मेघर्तिभयेषु कृमः' इति खश् । 'अरु- षिदजन्तस्य-' इति मुम् । कथमित्याक्षेपसमाधानाय स्वकमेवार्थान्तरं न्यस्यनि-स्थित- मिति । इदमेव वा स्थितम् । युक्तमेतदित्यर्थः । महौषधयो दिव्यलतास्तमस्यन्धकारे सति सहसैव हटेनव ज्वलन्ति । कीदृश्यः । मृधः मुकुमाराः, मनोझा रमणीयाः, तुषा. रतमा अतिशीतलाः । एतादृश्योऽपीत्यर्थः । अथ च तमसि क्रोधे । लक्ष्मणवाक्यमनु- मोदते-पवमिति । दुरवगाहोऽनवगायः । गम्भीरो महान् । चित्रीयन्त आचर्य कुर्वन्ति । 'नमोवरिवश्चित्रहः क्यच् । नित्करणसामर्थ्यात्त । दुरवगाहगम्भीरमहिम- खमेव स्फोरयति-व्रतेत्यादि । अस्य कौशिकस्य चेष्टितानि कर्मभूतानि पौराणिका गृणन्ति वदन्ति । 'गृ शब्दे श्यादिः । कीरशानि । नमन्तो येऽमरा देवास्तेषां शिरः- किरीटानां शिरोमुकुटानां यद्रोचिस्तेजतेन मुफलितानि सेकुचितानि रोषरूपाणि तमांसि यत्र तानि । व्रतविहतिकरीभितपोनाशकारिणीभिरसरोभिः सह जगदिष्टपं १. "विलोक्य'; 'अवलोक्य ' इति पाठान्तरम्. २. 'तृतीया प्रशान्तपावनी- यमारुतिः' इति पाठान्तरम्. ३. के पुचिपुस्तकेषु 'आर्य' इति नाति. ४. 'गम्मी- रचारिताः' इति पाठान्तरम्. भन. ५ ·काव्यमाला। - वामदेवः-(संहर्ष दृष्ट्वा ।) कथमागतो राममदः । (मुनि प्रति ।) भगवन् , ब्रह्मज्योतिर्विवर्तस्य चतुर्धा देहयोगिनः । ऋष्यशृगचरोरंशः प्रथमोऽयं महाभुजः ॥ ५० ॥ विश्वामित्रः-(सहर्षसंभ्रमर्मवलोक्य ।) वामदेव, किमुच्यत आरण्यकेषु किमपि प्रेकृष्टतमं ब्रामण्यमृप्यनस्य । न केवलममुना वत्सेन ब्रह्मर्षि विमाण्डकः पुत्रवतां धुरमारोपितः, देशरथोऽपि । देशरथः भगवन् , एवमेवैतत् । ये मैत्रावरुणं पुरोहितवतो वंशे मनोर्जज्ञिरे तास्ता वैनयिकीः क्रिया विदधिरे येषां च युप्मादृशः । तेषामञ्चलमेष ते दशरथः संप्रत्यमी ये पुन- र्जातास्ते ध्रुवमृष्यशृङ्गतपसामैश्वर्यमिक्ष्वाकवः ॥ ५१ ।। - - निगृहतो भस्मीकर्तुमिच्छतः । व्रतविहति करीभिरिति 'कृयो हेनुताच्छील्यानुलोम्येषु' इति टः। टित्वात् डीम् । 'विष्टपं भुवनं जगन्' इत्यमरः । वामदेवो रामभदं परिचाययति- ब्रह्मेत्यादि । ऋष्यशृङ्गस्य मुनिविशेषस्य चरोहव्यानस्यायं महाभुजो रामः प्रथमो. ऽश आद्यो भागः । कीदृशस्य । ब्रह्मतेजःपरिणामस्य चतुर्धा चतुष्प्रकारेण रामादिराजपुत्र. चतुष्टयत्वेन देहयोगिनः शरीरभागिनः । 'अंशः स्कन्धे च भागे च' इति विश्वः । 'जला. वर्नेऽप्यथ चरः पुमान्हव्यानभाण्डयोः' इति धरणिः । ब्रह्मज्योतिर्विवोऽयमिति कृखा लीलामात्रेणेव मदिष्टमाधनक्षम इत्याशयादाह-सहर्षमिति । अत एव संभ्रम आदरः । आरण्यकेषु वनवासिषु मध्ये । 'अरण्यान्मनुष्ये' इति वुश् । ब्राह्मण्यं ब्रह्मकर्म । ब्राह्मणादिलान्थ्यम् । वत्सेन पुत्रप्रायेण । 'पुत्रादौ तर्णके वर्षे वत्सः' इति विश्वः । अमुना ऋष्यशश्रेण । "विभाण्डकस्यापि ऋष्यशाप्रसादादेव पुत्रो वृत्तः' इति पुराणम् । विश्वा. मित्रवाक्यमनुमोदमान एव ऋष्यशृगस्तुतिमाह-ये मैत्रावरुणमिति । ये राजानो मैत्रावरुणं वसिष्टं पुरोहिनवतः पुरोहितं कुर्वतः । यद्वा पुरोऽप्रे हितवतोऽपितवतः । मनो- वंशे जहिरे जाताः । येषां च राज्ञां युप्मादृशो भवद्विधातास्ताः प्रसिक्षा वैनयिकीविनय- प्रधानाः । यद्वा विनयाधारहेतुभूताः । क्रिया व्यापारकलापान्विदधिरे विहितवन्तः । ते तवायं दशरथस्तेषां राज्ञामञ्चलं प्रान्तदेशः । 'असल' इति ख्यातेः अञ्चलशब्दस्याजहल्लिा तयान्वयः । संप्रत्यधुना ये पुनरमी रामादय इक्ष्वाकयो सातास्ते ध्रुवं निक्षितमध्यशातप. १. 'रामं दृष्टा सहर्षम्' इति पाठान्तरम्. २. 'आलोक्य' इति पाठान्तरम्. ३. 'प्रकृ. टतमं किमपि' इति पाठान्तरम्. ४. 'राजर्षिर्दशरथोऽपि' इति पाठान्तरम्. ५. 'वाम- देवः' इति पाटान्तरम्. ६. 'मैत्रावरुणिम्' इति पाठान्तरम्. ५. मालः' इति पाठान्तरम्. APanerarmanatanner .44 ·१ अरः] अनर्घराषवम् । (रामलक्ष्मणावुपसर्पतः ।) देशरथ:-वत्सौ, भगवानेष निःशेषभुवनमहनीयो महामुनिः कौशिकः प्रणम्यताम् । रामलक्ष्मणी-(उपसृत्य ।) भगवन्विश्वामित्र, सावित्री रामलक्ष्मणाव- भिवादयेते। विश्वामित्रः-वत्सौ, आयुष्मन्तौ भूयास्ताम् । (इति भुजाभ्यां गृहीला रामं निर्वयं च सबहुमानम् । आत्मगतम् ।) वसिष्टोक्तैमर्दघति जगतामाभ्युदयिकी धुरं संप्रत्येते दिनकरकुलीनाः क्षितिभुजः । गृहे येषां रामादिभिरपि कलाभिश्चतसृभिः स्वयं देवो लक्ष्मीखनकलशवारीगजपतिः ॥ ५२ ।। । सामवयं परिणामः । अत्राप्यजहल्लिाता । वनयिकीरिति 'विनयादिभ्यष्टक्' इति ठक् । उपसर्पतः समीपं गच्छतः । महनीयः पूजनीयः । सावित्री सूर्यापत्ये । तस्यापत्यम्' इत्य. ण । भूयास्तमित्याशीलिट् । मध्यमपुरुषद्विवचनम् । निर्वण्य दृष्ट्वा । तदुकम्-'समा निर्व. ननिभालना' इति । सबहुमानं प्रचुरसंमानं यथा स्यादेवम् । विश्वामित्रछलतो वसिष्ठं स्ताति-वसिष्ठोक्तैरिति । एते दिनकरकुलीनाः सूर्यवंशजाताः क्षितिभुजो राजानः संप्रति वमिष्टोक्तमजगतामाभ्युदयिकीमभ्युदयप्रयोजना धुरै भारं दधति वहन्ति । जग. तामाभ्युदयिकमारदारणे हेतुमाह-येषामिति । येषां राज्ञां गृहे रामादिमी रामलक्ष्मण- भरतशत्रुघ्नरूपाभिवतमृभिः कलाभिषतुर्भिरेशैर्देवो नारायणः खयमस्ति साक्षादस्ति । अस्तीत्यध्याहार्यम् । 'यत्र क्रियापदं नास्ति तत्रास्तिर्भवन्तीपरः प्रयोक्तव्यः' इति भाष्य. कारवननात् । देवः कीदशः । लक्ष्म्याः स्तनावेव कलशौ तावेव वारी गजबन्धनी तत्र गजपति हम्तिराजः । इह कलशाभ्यां खनौ रूप्येते, वार्या च कलशौ इति रूपकरू- पकोऽयमलंकारः । यदाह दण्डी-'मुखपाजणेऽस्मिन्चूलतानर्तकी तव । लीलानृवं करोतीति रम्यं रूपकरूपकम् ॥' इति । 'स्खनविषमवारी-' इति पादे विषमा कठिना वारी विषमवारी तस्या गजपतिरिव । अत्र तु रूपकम् । एतेन 'विशेषणद्वारा-' इति न्यायेन नारायणोऽत्र लभ्यते । आभ्युदयिकीमिति तदस्य प्रयोजनम्' इति ठक् । कुलीना इत्यत्र 'कुलाखः' इति खः । न च 'ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिर्नास्ति' इति तदन्त. लाभावात्खप्रत्ययाभाव इति वाच्यम् । परिभाषाया हापकमलखादनित्यलात् 'सापकसि न सर्वत्र' इति वचनात् । यद्वा दिनकरा इस कुलीना दिनकरकुलीनाः । 'बारी साज- १. 'बामदेवः' इति पाठान्तरम्. २. 'च निर्वर्ण्य इति पालन्तरम्.

·काम्पमामा भपिच त्वं तास्ताः स्मृतवान्चो दशतयीस्त्वत्प्रीतये यज्वभिः खाहाकारमुपाहितं हविरिह त्रेतामिराचामति । त्वां क्षीरोदजलेशयं तुलिहः पृथ्वीमवातीतर- बुद्वृत्ता दशकंधरप्रभृतयो निग्राहितारस्त्वया ॥ ५३ ।। वामदेवः-(सैस्मितम् ।) वत्सौ, अयमत्रभवान्भवन्तौ नेतुमागतः । रामलक्ष्मणी-यदभिरुचितं भवते तीताय च । (दशरथस्तो समेहमादाय 'भगवन्कोषिक' इत्यति मन्यूत्पीडनिगृह्यमाणकण्ठो वामदेवस्य मुखमीक्षते।) - बन्धन्याम्' इति धरणिः । वसिष्ठस्तुतिप्रसङ्गादामं स्तुला स्वातन्येण विष्णुरूपतया पुनस्तं सौति-त्वमिति । लं ताखा अनिर्वचनीयखरूपा दशनयीनामधेया ऋचः स्मृतवान् । ब्रह्मरूपित्वात् । दशतयीनामधेया ऋचो ऋग्वेदे वहयः सन्ति । यद्वा दशतयीर्दशावयवाः । 'संख्याया अवयवे तयए' । खप्रीतये यज्वमियाक्षिकैः स्वाहाकारं वाहाकृलोपाहितं दत्तं हविघृतादि वेतारूपोऽमिनेता मिराचामति सादति । 'चमु अदने' । 'टिवुलमुचमा शिति' इति दीर्घः । स्वाहाकारमिति 'द्वितीयायां च' इति णमुल । ननु वीप्सायां णमु. विधानात्कथमत्रावीप्सायां तदिति चेन । 'अनुदात्तं पदमेकवर्जम्' इति सापकादवी- प्सायामपि णमुलो विधानात् । त्रेतामिरिति 'दक्षिणानिगाहपत्याहवनीयो त्रयोऽप्रयः । ममित्रयमिदं त्रेता' इत्यमरः । अत्र यद्यपि त्रेताशब्देनवामित्रयं लभ्यते तथाप्यमिशब्दो- पादानं स्फुटार्थम् । यथा करिकलभ इत्यत्र करिशन्द इति । यद्वा ताशब्दस्य नानार्थ- बादमिखरूपत्रेताबोधनार्थममिपदम् । क्षीरोदस्य समुद्रस्य जलेशयं जलशायिनं वो कलिहो देवाः । दुष्टदानवनिप्रहार्थमित्ययात् । अवातीतरनवतारितवन्तः । क्षीरोदश- न्देन एव्या समुद्र एवोच्यते । यद्वा जलशब्देन लक्षणया क्षीरमुच्यत इत्यनयोन सामाना- घिकरण्यविरोधः । जलेशयमिति ‘अधिकरणे शेतेः' इति टः । 'शयवासवासि- पकालात्' इत्यलक् । अवातीतरमित्यवतरेण्यंन्तालुङ् चङ् । ण्यन्तलाशिकर्मकता । उहत्ता गतवरित्रा गर्विष्ठा वा । दशकंधरप्रभृतयो रावणादयस्त्वया निप्राहितारस्खयेव निगृहीतव्याः । एतेन रावणवधपर्यन्तमस्माकमुद्देश्यमिति सूचितम् । निग्राहितार इति प्रहेटि कर्मणि तडि रति 'स्पसिच्-' इत्यादिना पिण्वद्भावादिरिद च । अयं कौशिकः । भवते ताताय चेत्यत्र 'रुच्यानां प्रीयमाणः' इति संप्रदानता । मन्युदैन्यम् । दुःखमिति यावत् । 'मन्युर्दैन्ये ऋतौ कुधि' इति विश्वः । उत्पीडः समूह उदमो वा। १. 'ऋभुजः' इति पाठअन्तरम्. २. केषुचित्पुस्तकेषु 'समितम्' इति नाखि. ... 'ताताय भववेच'इति पाठान्तरम्. Imaigurementorestment NAMAmarwman ·१ मः] अनपराक्वन् । वामदेवः-इमौ तौ रामालक्ष्मणौ । (इत्यर्पयति ।) विश्वामित्रः सादरं गृहाति।) (नेपथ्ये शावनिः।) (बामदेवो निमित्तमनुमोदमानो दशरथमुल्लासयति ।) (पुनर्नेपथ्ये।) वैतालिकः-मुखाय माध्यंदिनी संध्या भवतु देवस्य । संप्रति हि किरति मिहिरे विष्वद्रीचः कगनतिवामनी स्थलकमठवहेहच्छाया जनस्य विचेष्टते । गजपतिमुखोद्गीणराप्यैरपि त्रसरेणुभिः शिशिरमधुरामेणाः कच्छस्थलीमधिशेरते ॥ ५४॥ अपि चेदानी पटीरतरुकोटरकुटीरमध्यासीनाः प्रत्यक्षरसुतसुधारसनिर्विषाभि- राशीर्भिरभ्यधिकमूषितभोगभाजः । निगृधमाणोऽभिभूयमानः । दशरथो वामदेवस्य मुखमीक्षत इति । इमौ तौ रामलक्ष्मणौ । मुनये समर्येतामिति भावः । निमित्तं शुभलक्षणम् । नेपथ्ये वैतालिकः पठति । सुखाय सुखार्थम् । तादर्थे चतुर्थी । माध्यंदिनीति मध्यं दिनस्य मध्यंदिनम् । यद्वा 'मध्य मध्यं दिनण चास्मात्' इति दिनण । मध्यशब्दस्य मध्यमादेशः । मध्यंदिनस्येयं माध्यंदिनी । अण् । डीप । वैतालिक एवं मध्याहं वर्णयति-किरतीति । मिहिरे सूर्ये विष्वदीयः सर्वतो गमनशालिनः करान्किरति क्षिपति सति जनस्य देहच्छाया स्थलस्थितकच्छपवद्विचेटते चलति । अतिवामन्यतिखर्वा मध्याहे पादप्रदेशेऽतिसूक्ष्मा छाया दृश्यत एवेति भावः । अपिः समुच्चये । एणा हरिणा अपि कच्छस्थली जलबहुलप्रदेशमधिशेरते । तत्र स्खपन्तीत्यर्थः । कीदृशीम् । हखिराज- मुखेनोद्रोणः क्षिप्राप्यैर्जलीयनसरेणुभिर्यणुकत्रयारधैर्दव्यः शिशिरमधुरां शीतला मनो. हरां च । विष्वदीच इति विष्वगवतीत्यर्थे 'ऋविग्-' इत्यादिना किन् । 'विश्वरदेव- योष टेरधश्चतावप्रत्यये' इत्यद्यादेशे रूपम् । अतिवामनीति गौरादित्वान्डीए । अधिशे- रत इति 'चीजे रुद' । कच्छस्थलीमिति ‘अधिभी-' इत्यादिना कर्मता । 'मिहिरा- रुणपूषणः' इत्यमरः । 'विवाह विष्वगति' इति च । 'परमाणुष अणुकं प्रसरेणुस्वतो रजः । त्रसरेणुभिरष्टाभिरप रेणुरिति स्मृतः' इति शिक्षा । 'कमठः कच्छपे पुंसि' इति मेदिनीकरः । 'जलप्रायमनूपं स्यात्पुंसि कच्छस्तथाविधः' इत्यमरः । 'पृषतेणZरोहिताः' इत्यपि । अपि चेदानीमिति पटीरतरुवन्दनक्षतस्य यः कोटरो रन्ध्रः स एव टी- 1. शवनिमलगीतिब' इति पाठः. २. 'मध्यमप्यासीनाः' इति पाठः, ·५० काव्यमाला। गायन्ति कभुकविनिदुतलोमहर्ष- खेदोर्मयस्तव गुणानुरगेन्द्रकन्याः ॥ ५५ ॥ विश्वामित्र:-सखे दशरथ, प्रियमपि तथ्यमाह वैतालिकः । मन्दोद्भूतैः शिरोभिर्मणिभरगुरुभिः प्रौढरोमाञ्चदण्ड. स्फायन्निर्मोकसंधिप्रसरदविगलत्समदखेदपूराः । जिह्वायुम्माभिपूर्णाननविषमसमुद्गीर्णवर्णाभिरामं वेलाशैलाकभाजो भुजगयुवतयस्त्वद्गुणानुगुणन्ति ॥ ५६ ॥ रोऽल्पकुटी तामध्यासीनाः सर्पराजकन्यास्तव गुणान्गायन्ति । आशीभिदंष्ट्राभिरभ्यधि. कमत्यन्तं भूषितोऽलंकृतो यो भोगः फणा तद्वत्यः । अधिकभूषणममृतरसेन निर्विषत्वात् । कीहशीभिः । प्रत्यक्षरमक्षरेऽक्षरे । प्रतिवर्षीप्सायाम् । क्षरितो यः मुधारमस्तेन निर्वि- पाभिः। सुधारसेन निर्विषत्वमुचितम् । कशु केन निर्मोकेन विनिहुतो गोपितो लोमहर्षी रोमो. द्रमः खेदोर्मिधर्मकल्लोलच यास ताः । 'पटीरश्चन्दनतरी' इति मेदिनीकरः । कुटीर इत्यत्र 'कुटीशमीशुण्डाभ्यो रः' । 'अल्पा कुटी कुटीरः स्यात्' इत्यमरः । 'अधिशीइस्थामा कर्म' इति कर्मता । 'भोगः मुम्बेऽवने चाहेः शरीरफणयोरपि ।' इति मेदिनी करः । 'म्बदस्तु खेदने घमें' इति च । 'आधीः स्यादहिदंष्ट्रायाम्' इत्यपि । प्रियमपीत्यत्रापिशब्द एकत्र प्रियतथ्ययोदुर्लभतामाह । तथा च किरातार्जुनीये-हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः' इति। 'वैतालिका बोधकरा बन्दिनः स्तुतिपाठकाः' इत्यमरः । वैतालिकवाक्ये तथ्यलं स्थाप- यति-मन्दोदूतैरिति । जिह्वायुग्मेनाभिपूर्ण यदाननं मुखम् । सर्पाणां द्विजिहत्वान् । तेन विषमं कृला समुद्री! यो वर्णोऽक्षरं तेनाभिरामं मनोहरं यथा स्यादेवम् । नारीणामवि- सवचनानामेव रमणीयत्वात् । भुजगयुवतयस्त्वगुणानुद्गृणन्ति गायन्ति । वेलायां समु. दतीरे यः शैलः पर्वतस्तस्याङ्कमाजः पर्वतमध्यस्थाः । ‘भजो ण्विः' शिरोभिलक्षिताः । इत्थंभूतलक्षणे तृतीया। मणिमरेण गुरुभिगुरुतरः । तादृशसशिरसि मणेरवश्यंभा- वात् । अत एव मन्दोद्भूतैर्लघुलघु चालितः । प्रौढ उद्गनो रोमाञ्चो दण्ड इव रोमाच- दण्डः । 'उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे' इति समासः । तेन स्फायन्वृद्धि गच्छन् । आत्मनेपदानित्यलादत्र न तर । यो निर्मोकसंधिः कषुकावकाशस्तस्मात्प्रसर- अविगलंय संमदो हर्पः खेदपूरो धर्मप्रवाहो यासां तास्तथा । प्रसरदविगलदिलेतयोः संमदखेदपूरयोर्यथाक्रममन्वयः । यद्वोभयमुभयत्रान्वयि । भुजगवधूनां हर्षातिशयेन रोमा. घदण्डो वृत्तस्तेन निर्मोकसंधिसितः। अनयोश्च मध्यं खेदपूरैः पूरितं संध्यभावात्तम गलितमिति निर्गलितोऽर्थः । 'नाटकारेऽपि संधिः स्यादवकाशेऽपि चेष्यते' इति घरणिः । 'प्रमोदामोदसमदाः' इत्यमरः । 'वेला तत्तीरनीरयोः' इति च । प्रत्यासीदति प्रत्यासमो भवति । दीक्षा याः । निष्ठुराणामिति निर्धारणे पछी । प्रथमे आयाः । - ·: ~ १ अरः] अनर्घराघवम् । ५१ (मविनयविलक्षन्मितं च ।) राजर्षे, प्रत्यासीदति दीक्षाप्रवेशसमयः । तदेवंवि- धमधुरगोष्ठीभानिठुराणां प्रथमे तावद्वयमेव भवितुमिच्छामः । (दशरथो रामलक्ष्मणाववलोक्य बाणभरोत्तरङ्गितलोचनो मुनि प्रति 'भगवन्' इत्य?क्त वानःसम्भं नाटयति ।) वामदेवः-(ससंभ्रमम् ।) भगवन्कौशिक, साधय । शिवाः सन्तु पन्थानो वत्सयो रामलक्ष्मणयोः । (इत्युत्थाय सर्वे यथा चेतमाचरन्ति ।) विश्वामित्रः-एवमास्यतां भवद्भिः । (इति राजपुत्राभ्यामनुगम्यमानो निष्क्रान्तः ।) दशरथ:-(दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य ।) वामदेव, नूनमिदानीमस्मानिव भग- वन्तमपि कौशिकमकारणवत्सलं वत्सो मे रामभद्रः क्वचिदस्मद्वियोगार्तिदुःखी दुःखाकरिष्यति । अपूर्व विषयालोकमुखी च सुखयिष्यति ।। ५७ ॥ वामदेवः-(विहस्य ।) राजर्षे, वयं वा कौशिको वेति व पुनरेष कक्षाविभागो रामभद्रमाधुर्यस्य । पश्य । यदिन्दोरन्वेति व्यसनमुदयं वा निधिरपा- मुपाधिस्तत्रायं जयति जनिकर्तुः प्रकृतिता। 'प्रथमचरम-' इति जसि विकल्पेन सर्वनामसंज्ञा । उत्तरहितं चनलम् । साधय गच्छ । 'साधयेति च गत्यर्थः' इति भरतः । यद्वा साधय, कार्यमिति शेषः । शिवाः कल्याणयुक्ताः । निःश्वस्येति । रामस्यापि विश्लेषो मयीति भावः । अकारणवत्सलं निरुपधिवन्धुम् । कचिदिति । 'वत्सो मे रामभद्रो भगवन्तं काशिकमपि' इति मस्तकस्थमादायास्मद्वि- योगावास्मद्विश्लषपीडया दुःखी सन्दुःखाकरिष्यति दुःखितं करिष्यति । 'दुःखात्प्राति. लोम्ये' इति डान् । अपूर्व विषयस्य, अर्थात्तपोवनविवर्तस्य, आलोकनेन मुखी सन्मुख- यिष्यति मुखिनं करिष्यति । विषयो वस्तु । 'अर्तिः पीडाधनुष्कोव्योः' इत्यमरः । कक्षा स्पर्धा । 'कक्षा प्रकोष्ठः सर्धा च' इति । माधुर्यस्य सौशील्यस्य । वयं वा कौशिको वेत्यादि पोषकं सबनानामनिमित्तं प्रेमोत्यापयितुमाह-यदिन्दोरिति । अपी निधिः समुद्र इन्दोश्चन्द्रस्य यश्यसनं विपत्तिमुदयमुच्छ्ायं वान्वेचनुगच्छति, तत्रा. १. 'दशरथः-(सविनयविलास्मितम् ।); विश्वामित्रः-'राजर्षे इति पाठः, २. 'तावद्भवितुम्' इति पाठः, ३. 'उत्तम्भितलोचनः' इति पाठः.

·५२ काव्यमाला अयं कः संवन्धो यदनुहरते तस्य कुमुदं विशुद्धाः शुद्धानां ध्रुवमनभिसंधिप्रणयिनः ।। ५८ ॥ दशरथः-(विमृश्य ।) एवमेतत् । रत्नाकरो जनयिता सहजश्व वर्गः किं कथ्यताममृतकौस्तुभपारिजाताः । किं तैरचिन्त्यमिह तत्पुनरन्यदेव तत्त्वान्तरं कुमुदवन्धुरसौ यदिन्दुः ॥ ५९ ॥ (पुनरवलोक्य ।) कथं लोचनपथमतिक्रान्तः सरामलक्ष्मणो भगवान् । तद्वयमपि वत्सप्रवासदुर्मनायमानां दक्षिणकोशलेश्वरसुतां देवीमुपेत्य सान्त्वयामः। (इति निष्कान्ताः सर्वे।) इति मुनीन्दसंवादो नाम प्रथमोशः। नुगमेऽयमुपाधिः कारणम् । प्रयोगको धर्म इति यावत् । जनिक जननकारणस्य पितुः प्रकृतिता स्वभावो जयति । तत्र अन्यजनकभाव एव संबन्धः । जनकः समुद्रः, अन्य इन्दुः, अतो जन्यवृद्धिक्षयी जनको पत्त इत्युचितमेव । यदा जननकारणस्य प्रकृति- कार्य भवति । तथा च समुद्रो जनकः सनधिक्षयवानिति तबन्येऽपि वृद्धिझयो युज्यते । उपाधि विनापि व्यमनोदयौ दृष्टावित्याह-कुमुदं कर्तृ तस्य चन्द्रस्य यस्यसन. मुदयं वानुहरतेऽनुगच्छ न्यनुकरोति वा । चन्द्रे युदयति सति कुमुदमुन्मीलति, तस्मि. प्रस्तामिते निमीलति तदित्यनुगमेऽयं कः संबन्धो जन्यजनकभावादिः । अपि तुन कोऽपि । कयमेवमत आह-विशुद्धा इति । ध्रुवं तर्कयामि । विशुद्धाः शुद्धानामभिसं- धानं विना प्रिया मवन्तीत्यर्थः । तथा च यद्यप्यत्र न संबन्धस्तथापि निरुपाधिरेव चन्द्र- कुमुदयोः साहजिकी प्रीतिरिति भावः । प्रकृतेऽपि रामस्य तारश एव गुणविभवो यत्स. योन्मुखयतीति । अनुहरत इति 'हरतेर्गतताच्छील्ये' इति तस्। 'व्यसनं विपदि भंसे दोषे कामजकोपजे' इत्यमरः । 'अनिरुत्पतिरुमवः' इसपि । 'प्रकृतिप्णसाम्ये स्वादमा. त्यादिखभावयोः' इति मेदिनीकरः । 'ध्रुवं निश्चिततर्कयोः' इति विक्षः । 'प्रणयः प्रेम्मि विश्वासे' इति च। वामदेवोकमनुवदति-रखाकर रति । अस्य चन्द्र रनाकरो बनयितोत्पादकः । सहजः सोदयाँ वर्गोऽमृतादयः किं कथ्यताम् । तदुपमा. नाभावात् । अमृतादिभिः सहजेतेः किम्, अपि तु न किमपि । इह पुनस्तदन्यदेवाधि. न्समचिन्तनीयसम्म तत्त्वान्तर खमावान्तर खमावविशेषो यदाविन्दुः कुमुदवन्धु. १. विमश्य इति पुखकान्तरे नास्ति. २. 'पुरोवलोक्य' इति पाठान्तरम्.

·१भरः] बनर्षराघवम् । रसति । तथा च खाभाविकरूपनिबन्धनो व्यपदेश इति भावः । अमृतकौस्तुभपा- रिजाता इत्यत्र 'समुदायिभ्योऽन्यः समुदायः' इति न्यायात्समुदायिभ्यो बहुवचनम् । 'सगर्यसहजाः समाः' इत्यमरः । 'कौस्तुभो मणिः' इत्यपि । 'तत्वं खभावे सल्ले च' इति धरणिः । दक्षिणकोशलेवरमुता कौशल्याम् । सान्त्वयाभः समाश्वासयामः । 'अके प्रवेशः पात्राणां नाहेतुः परिकीर्तितः । अर्थप्रामालम्व्य तेषां निर्गम इष्यते ॥ विस्तारो गुणसंपत्तेः स्वभावादुपतिनहि । वरस्याय भवेदो दीर्घा रोगीव पण्यताम् ॥ नैकत्राओं प्रशंसन्ति बहुपात्रविभावनाम् । न चेककरसोद्रकं नापि विस्तरयोजनम् ॥ क्रोधप्रसाद शोकाः शापोत्सर्गों व विवोदाही । भद्धानमः क्वापि प्रत्यक्षजा न स्युः ॥ युद्ध राज्यभ्रशो मरणं नगरोपराधं च ! अप्रत्यक्षाणि भवन्ति प्रवेशकः संविधेयानि ॥न कार्य शयनं रो नाट्ययोगमपेक्षता । केनचियपदेशेन तद्विच्छेदं च कारयेत् ॥ शनाघात वधं चैव मैथुनं युद्धमेव च । नेते प्रत्यक्षतो नाव्ये दर्शनीयाः कथंचन ॥ भवेदर्थवशा- द्वापि पुरुषः सहितः खिया । न च तचुम्बनं कुर्याभियां जालिानं न च ॥ दन्तच्छदं नखच्छेदं तथा लबाकर च यत् । भोजन सलिलकीडगं गमध्ये परित्यजेत् ॥ पीलार्थ युक्तियुकं च कृत्वा कार्य यथा रसम् । निष्कम तु ततः कुर्या:सर्वेषां रावर्तिनाम् ॥' इति नाटकसूत्रात्तथा समाचरनेव कविराह-इति निष्कान्ताः सर्वे इत्यादि । अलक्ष- णमाह भरतः-'प्रस्तुतार्थोपसंहारो यत्रातः सोऽभिधीयते' इति । अत्र र प्रियापरितो. षापेक्षया प्रस्तुतार्थोपसंहार इति सर्व सुन्दरमिति ॥ इति समस्तप्रक्रियाविराजमानरिपुराजकंसनारायणभवभक्तिपरायणश्रीहरिनारायण. पदसमलंकृतमहाराजाधिराजश्रीमद्भरवसिंहदेवप्रोत्साहितवैजोलीप्राम- वास्तव्यसोआलवंशप्रभवोरुचिपतिमहोपाध्यायविरचिताया- मनधराघवटीकायां प्रथमोऽः ·काव्यमाला। द्वितीयोऽरः (ततः प्रविशति यजमानशिष्यः ।) शिष्यः-अये, प्रभातपायैव रजनी । तथा हि । तमोभिः पीयन्ते गतवयसि पीयूषवपुषि ज्वलिप्यन्मार्तण्डोपलपटलधूमैरिव दिशः । सरोजानां कर्षन्नलिमयमयस्कान्तमणिव- क्षणादन्तःशल्यं तपति पतिरद्यापि न रुचाम् ॥ १॥ अपि च। जाताः पकपलाण्डुपाण्डुमधुरच्छायाकिरस्तारकाः प्राचीमङ्कुरयन्ति किंचन रुचो राजीवजीवातवः । विश्वामित्रयागरक्षणार्थ रामभद्रस्य तपोवनागमनं तत्प्रासनिकाहत्यायाः पूर्वरूपप्राप्ति- स्वाटकावधो मारीचादे+रापसरणादिकं सम्यक्सूनयितुं शुनःशेपप्रवेशमाह-ततःप्र. विशतीति । एतावानेव द्वितीयावार्थः । यजमानो यः सोमवति यज्ञे दीक्षितः । स च कौशिकस्तस्य शिष्यः शुनःशेषः । प्रभातप्राया प्रभातसदृशी । 'प्रायो बाहुल्यतुल्ययोः' इति धरणिः । प्रभातप्रायलमस्याः कुतोऽवगतमित्यत आह-तमोभिरिति । तमोभि. रन्धकारदिशः पीयन्ते । आच्छाद्यन्त इलार्थः । पीयूषवपुष्य मृतमहसि चन्दे गतवयसि गलितवयसि वृद्ध सति । पश्चिमाशामारोह तीति यावत् । कीदृशैः । ज्वलिष्यन्सूर्योद. याद्यो मार्तण्डोपलपटलः सूर्यकान्तमणिसमूहस्तस्य धूमैरिव । धूमस्य श्यामलात्तमत्वेन रूपणम् । अन्योऽपि धूमो ज्वलिष्यतो वह: पूर्व दिशो व्याप्नोतीति ध्वनिः । समिदाहरणरूप- गुरुकार्याय खरमाणः सवरमनुदेप्यमाणं सूर्यमप्याक्षिप्याह-चां पतिः सूर्योऽद्याप्येवं. वृतेऽपि न तपति । नोदेतीत्यर्थः । कि कुर्वन् । सरोजानां पानामलिमयं भ्रमररूपमन्तः- शख्यमन्तःस्थितलोहभागं कर्षन्वहिःकुर्वन्सन् । अयस्कान्तमणिवदिति समाकर्षणमात्र. स्टान्तः । यथायस्कान्तो मणि विशेषोऽयो लोहमाकर्षति तथेत्यर्थः । यदा सरोजानामन्तः पग्राभ्यन्तरादलिमयं शल्यं कर्षन् । अन्तःशब्दोऽव्ययं पञ्चम्यन्तः । पञ्चम्याश्चाव्यया- हुन् । यद्वायो लोहकान्तमणिलोहाकर्षणमणिः । सरोजानामित्यादिनादित्योद्मो न वृत्त इति सूच्यते । आदित्योदये सति पद्मविकासवद्विकासे व तत्र स्थितानामलीनां बहि- निःसरणमिति खरूपानुवादः । 'विकर्तनार्कमार्तण्ड मिहिराणपूषणः' इत्यमरः । 'उपलः प्रखरे रने' इति मेदिनीकरः । इदानीमविनाभाविलिङ्गमाह-जाता इति । पको यः पलाण्टः 'पियाजु' इति प्रसिएसद्वत्पाण्डधूमरा मधुरा मनोहरा च या कान्तिस्वरक्षे. पिकाखारा जाता वृत्ताः । किंचन रूपः किंधिहीतयः प्राची पूर्ण विशमहारयन्युने ·२ अरः] अनर्घराघवम् । लूतातन्तुवितानवर्तुलमितो बिम्बं दधञ्चुम्बति प्रातः प्रोषितरोचिरम्बरतलादम्ताचलं चन्द्रमाः ॥ २ ॥ (सर्वतोऽवलोक्य च।) दिमण्डलीमुकुटमण्डनपद्मराग- रत्नाकरे किरणमालिनि गर्भितेऽपि । सौखप्रसुप्तिकमधुव्रतचक्रवाल- वाचालपङ्कजवनीसरसाः सरस्यः ॥ ३ ॥ दयन्ति । हरयुक्तां कुर्वन्तीत्यर्थः । यद्वा किं चापि चेत्यर्थः । चो दीमयः वां दिशं नाकरवती कुर्वन्ति । तथा चाद्याप्यरुणोदयो न वृत्त इत्यर्थः । कीदृश्यः । राजीवानां पद्मानां जीवातवो जीवनीषधानि । आदित्यसंबन्धिन्य इत्यर्थः । अङ्करोऽन्यानोति 'तत्करोति' इति णिच् । 'ण विष्टवत्प्रातिपदिकस्य' इतीष्टवद्भावान् ‘विन्मतोल छ' । किंचनशब्दोऽव्ययं किंचिदर्थे । चन्द्रमा इतोऽम्बरतलादाकाशात् । गलेति शेषः । अन्ताचलमस्तपर्वतं नुम्बला- लिगति । 'चुबि वसंयोगे' इति वक्रपदमुपलक्षणम् । 'गारचुम्बितमेव व्ययमान. माते' इति भवभूतिप्रयोगदानात् । नलं स्वरूपम् । 'स्वरूपानूयोस्खलम्' इत्यमरः । यद्वाम्बरतलादितो गतवम्बति । 'इण् गती' क्तः । लुता मर्कटकृमिः । मटसूत्राधि- स्तारवद्वतुलं बिम्ब मण्डलं दधत् । तनोतेघ । प्रोषितरोचिः । अपगततेजा इत्यर्थः । दधदिति 'नाभ्यस्ताच्चतुः' इति नुनिषेधः । 'बिसप्रमूनराजीव-' इत्यमरः । 'जीवातु - वनौषधम्' इति । 'हरिणः पाण्डुरः पाण्डुः' इति च । साश्चर्यमाह-दिमण्डलीति । सौखप्रमुप्तिकाः सुखशयनप्रश्नकतारो ये मधुव्रता भ्रमरासोपां चकवलं मल तेन वाचाला बहुभाषिणी । सशब्देति यावत् । या पङ्कजवनी पद्मवनी तया सरसाः सोल्लासाः सशब्दा वा । 'रस शन्दे' । 'पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण' इति घः । सरस्यः सरोवराणि । मन्तीति शेषः । जाता इति नानुषपनीयम् । योऽपि सुखशयनप्रटा सोऽपि प्रातरुत्था. यागच्छति । मधुकरसमूहा अपि प्रातरेव मधुपानाय तत्र गच्छन्तीति सुखसुप्तप्रश्लेन रूपिताः । सौखप्रमुप्तिक इति 'पृच्छतौ मुन्नातादिभ्यः' इति ठक् । किरणमालिनि सूर्ये गर्भितेऽपि संजातगर्ने सति । तारकादिवादितच् । गगनतिरोहितेऽपीयर्थः । यद्वा गर्भ इवाचरति । 'सर्वप्रातिपदिकेभ्यः किए वा तव्यः' इति विपि कृते कः । कीदृशे । दिशा मण्डली दिक्समूहस्तस्या यन्मुकुटमलंकारभेदस्तस्य मण्डनः शोभयिता यः पद्म- रागः । 'क्रुधमण्डार्थेभ्यर्थ' इति कर्तरि करणे वा युच् । पद्मरागश्चासौ रनं चेति कर्म- धारयः । तस्याहर हवाएर इति रूपकम् । एतेनाभरणत्वेनातिमनोहारित्वमुक्तम् । यदाह कालिदासः-'भाभरणस्याभरणं प्रसाधन विधेः प्रसाधनविशेषः । उपमानस्यापि ससे प्रत्युपमानं वपुलस्याः ॥ इति । सूर्यस्यामिनवत्वेन मनोहारिवालोहितलाच परागरमाहुर- .. .

·काव्यमाला भपिच प्राचीविनमकर्णिकाकमलिनीसंवर्तिका संप्रति द्वे तिम्रो रमणीयमम्बरमणेर्यामुच्चरन्ते रुचः । सूक्ष्मोच्छ्वासमपीदमुत्सुकतया संभूय कोषाहहि- निष्कामद्भमरौघसंभ्रमभरादम्भोजमुज्जृम्भते ॥ १ ॥ मपि च । एकद्विप्रभृतिक्रमेण गणनामेषामिवास्तं यतां कुर्वाणा समकोचयदशशतान्यम्भोजसंवर्तिकाः । लेन रूपणम् । अडरपदप्रक्षेपोऽतिलौहित्यप्रकटनाषः । 'मकि मडने । 'मकेन्ट नलो- पच' इति न्यासकारमतेन मकुट इति भवति । 'मकुटं मुकुटं विदुः' इति शब्दमेदा- मुकुटशम्दोऽप्यस्तीत्यवधेयम् । अनेन पद्येनारुणोदयः सूचितः । 'अडरोऽभिनवोद्भिदि' इत्यमरः । 'चकवालं तु मण्डलम्' इति च । कलिकात्रोटने निन्दाश्रवणाद्विकसितानामेव कुसुमानां त्रोटने बोधिते तानि विकसितानि न वेति ज्ञातुं सर्वतोऽवलोकनमपूर्व प्रकटयन्सू- यकिरणानां किंचिदुदयमाह-प्राचीत्यादि । अम्बरमणेरादित्यस्य द्वे द्विसंख्याकास्ति- सनिसंख्याका रुचः किरणा रमणीयं यथा म्यादेवं यामुच्चरन्ते । भाकाशं प्रति गच्छन्ती. त्यर्थः । 'उदयरः' इत्यादिना तह । कीदृश्यः । प्रच्या दिशो विलासार्थ कर्णिका कर्णाम- रणं या कमलिनी पद्मिनी तस्याः संवर्तिका नवदलानीव । एतदुक्तं भवति-प्राचीवि- लासिम्या पादलभ्रमादभिनवसूर्यकिरणा एवाभरणीकृता इति भावः । यद्वा प्राच्या दिशो विभ्रमेण विलासेन कर्णिकाः कर्णालंकाराः । 'कर्णललाटात्कनलंकारे' इति कन् । कमलिनीसंवर्तिकाः कमलिनीनवपत्राणि । यद्वा संवर्तयन्ति प्रकाशयन्ति संवर्तिकाः । बुल् । प्रकाशिका इत्यर्थः । अनयोर्विशेषणममासः । भित्रमेव वा पदम् । तस्य कार्य- माह-अल्पकिरणोदयात्सूक्ष्मोच्छ्वासमल्पप्रकाशमपीदमम्भोज पप्रमुज्जृम्भतेऽत्यर्थ विक- सति । नतु किंचिदुन्मीलितं सत् । कुतो हेतोरत्यन्तं विकसतीत्यत आह-कस्मात् । सेभूय मिलिखोरमुकतयोत्कष्ठिनलेन कोषात्कुड्मलादहिनिष्काममिर्गच्छन्यो भ्रमरौष. खस्स संभ्रमभरात्वरातिशयात् । यद्वा सूक्ष्मोच्वास संभूय प्राप्य । 'संभूतिर्वनने प्राप्ती' इति भरतः । अल्पपीधिन्युदयात्किंचिद्विकसितं पप्रमनन्तरमेकदैव बहिर्गच्छद्भिर्भमरेर- सन्तविकासः कृत इति तात्पर्यम् । निष्कामदिति 'क्रमः परस्मैपदेषु' इति दीर्घत्वम् । 'कर्णिका करिहस्ताग्रे करमध्यागुलाबपि । क्रमुकादिच्छदाशेऽजे बराटे कर्णभूषणे ॥' इति विषा । 'संवर्तिका नवदलम्' इति च । 'संभ्रमः साबसेऽपि स्यात्संवेगावरयोरपि ।' इस्यपि । सूर्यकिरणाः क्रमेणोद्रच्छन्त इत्यत्र परिहासपूर्व मानमाह-एकनीति । भवं मतामखं गच्छतामेषा किरणानामेकद्विप्रमतिकमेकादिरूपेण गणनामिय कुर्माणा ·२मरः] अनपराषवम् । भूयोऽपि क्रमशः प्रसारयति ताः संप्रत्यमनुषतः संख्यातुं सकुतूहलेव नलिनी भानोः सहसं करान् ॥ ५॥ अपि च । प्रत्यासन्नसुरेन्द्रसिन्धुरशिरःसिन्दुरसान्द्रारुणा यत्तेजस्त्रसरेणवो वियदितः प्राचीनमातन्वते । शके संप्रति यावदभ्युदयते तत्तकुटकोन्मजा- रज्यद्विम्बरजश्छटावलयिती देवस्त्विषामीश्वरः ॥ ६ ॥ नलिनी पद्मिनी या दशशतान्यम्भोजसंवर्तिकाः पमनवदलानि ममकोचयत्संचितवती, नाः संवर्तिका दशशतान्येव मंप्रनीदानीं भूयोऽपि पुनरप्युद्यन उदयं गच्छतो भानोः सूर्यम्य सहसं करान्कौतुकेनेत्र संख्यातुं गणयितुं क्रमशः प्रसारयति । कमलानां सहस्र- पत्रत्वादानोरपि सहस्रकिरणवाद्यथा यया किरणा अम्तं यान्ति तथा तथा कमलिनी. पत्राणि मुद्रितानि भवन्ति । यथोदयन्ते तथा तथा विकसितानि भवन्तीति भावः । यतामिति इणः शनरि रूपम । यद्यपि दशशतशब्दो नपुंमकस्तथापि संवर्तिकाशब्देन श्रीलिङ्गन विशेष्यभावो भवत्येव । 'विंशत्याद्याः सर्दकत्वे सर्वाः संन्येयसंख्ययोः' इति वचनात् । विशेषणविशेष्य नावश्वार्थयोरिति लगविशेषोपस्थाप्यताया अतत्रत्रात् । सहस्रं करानित्यत्र करगतं बहुत्वं सहस्रगतं चैकत्वं विवक्षितम् । अतो मिन्नवचनत्वेऽपि सामानाधिकरण्यम् । 'करो वर्षेपले रदमी' इति मेदिनीकरः । अनेककिरणेनालं कुर्व- तोऽपि नभम्तलं सूर्यस्योदयं प्रति कुतो विलम्ब इत्यत्र निमितमाशङ्कते-प्रत्यासत्रेति । शके तर्कयामि । त्विषामीश्वरः पतिर्देवः सूयः । तदिति पूर्वप्रसिद्धिख्यापनाय । तर्क कुम्भ- कारस्य चक्राकारशिलाभाण्डं तत्र या टन दारणेन 'टाकी' इति प्रसिद्धेन । उन्मजाशुद्धिः। तक्षणमिति यावत् । वित्त्वादड् । तेन रज्यदक्तीभवन् । कर्मकर्तरि श्यन् , परस्मैपदं च । यद्विम् मण्डलं तस्य रजश्छटया कणसमूहेन वलयिनो वेष्टितः सन् यावदभ्युदयत उदेष्यति । 'यावत्पुरानिपातयोलेट्' इति भविष्यति लट् । तावदेव ततस्त्रसरेणव इतोऽस्मिन्प्रदेशे प्राचीनं पूर्वदेशसंबन्धि वियदाकाशमातन्वत आच्छादयन्ति । प्राची- नमित्यत्र प्राचः 'विभाषानेरदिविनयाम्' इति खः । इत इति आधादित्वात्तसिः सप्त- भ्यन्तात् । यद्वा इतोऽस्मात्कारणाच्छा उत्प्रेक्ष इति योज्यम् । यद्वा यावदित्युपक्रम उदयत इति वर्तमानतैव । 'अय गती' तहि रूपम् । 'वष्टकोन्मजा' इति पाठे खष्टुर्वि- श्वकर्मण इत्यर्थः । कीदृशाः । प्रत्यासमो निकटो यः सुरेन्द्रः । पूर्वदिगधिपत्वात् । तस्य यः सिन्धुरो हस्ती ऐरावतखस्य मस्तकसिन्दूरेण सान्द्रं निविडं यया तथाऽरुणा भत्सन्सलोहिताः । न तु स्वभावतः, कि तूपाधिसंमेदात्तथा । 'टको नीलकपित्ये च खनित्रे , १. 'आधिन्वते' इति पाठान्तरम् . अन.६ ·काव्यमान। पुरोजलोक्य ।) कथमिदमुदयाचलमौलिमाणिक्यमर्कमण्डलमयापि न विहा- यस्तलमलंकरोति । तदस्मद्गुरोर्वितायमानयज्ञस्य कुलपतेः कौशिकस्यादे- शात्समिदाहरणाय प्रस्थितोऽस्मि । तेस्वरितं गच्छामि । (इति परिकामति ।) (प्रविश्य संभ्रान्तो बटुः ।) बटुः-अज सुणम्सेह, किं वि अचरिअं भीसणं च वट्टदि । शुनःशेफः-(सचमत्कार परिवृत्य ।) सखे पशुमेद, किमाश्चर्य भीषण च वर्तते। :-अज रामो ति को वि खतिअकुमारो आअदो ति मुणिअ कोदूहलेन धावन्तस्स तैवोवणपेरन्तपरिट्ठिदा पत्थरपुत्तलिआ सञ्चमाणुसीमविअ मम जेव समुहं परावडिदा । तं पेखिन उत्तरास- अवकलं वि उज्झिम पलायिदो म्हि । शुनाशेफ:-(विहस्य ।) सखे, साधु कृतम् । दिया हि जीवतः पुनरावृत्तिः । टाणे स्त्रियाम्' इति मेदिनीकरः । 'महामृगः पुरिदीर्घमारुती विलोमजिड़ो जलका- क्षसिन्धुरी' इति इम्तिपर्याये हारावली । 'विद्विष्णुपदं वा तु पुंगाकाश विहायमी' इत्यमरः । चिरतरसमयापेक्षणे ममिदाहरण वर योनिगमुगह-कथमिति । अद्यापि । एतावतापि काटनेत्यर्थः । विहायनलमाकाशम् । विनायमानयनस्य विस्तारीक्रियमाण. यज्ञस्य । 'तनोतेयकि' इत्याचम् । पटुवाको -अजेत्यादि । 'आय शुनःशेक, किमप्या- अयं भीषणं च वर्तते' [इति छाया । 'आर्येति ग्रामगं ब्रूयात्' इति भरतः । शुनः :शेफ इत्यत्र 'शेफपुच्छला हुलेषु शुन: मंशायाम्' इल्यलछ । पशुमे वाक्ये---- अज्जेत्यादि । 'अर गम इति को पि क्षत्रियकुमार आगन इति श्रुत्वा कुतूहलेन धावततपोवनपर्य- न्तपरिस्थिता प्रस्तरपुत्रिका गन्यमानुषीभूय ममेव संमुख परापतिता । ता प्रेक्ष्य उत्तरा- सजवल्कलमप्युज्मिन्वा पलायितोऽम्मि' [इति छाया । अत्र पुत्रिका 'पुतळी' इति प्रसिद्धा । परापतितागता । उलगमनमुपरिवनम् । उनिमत्या त्यक्त्वा । पुनःशेफः मोपहासमाह-सखे, साधु कृतमिति : पुनरावृत्तिः पुनरागमनम् । हि यस्माजीक्त एक रटा तस्मात्यमुत्तरीयं त्यक्त्वा समायातोऽसीति खया माधु शोभनं कृतम् । जीवने सति पुनरागम्यत इति भावः । यद्वा पुनरावृतिः पुनर्जन्म । 'पुनरागृतिदुर्लभम्' इत्यादी तथा दर्शनात् । तेन जीवत एव तावदिह तव पुनर्जन्म दृष्यमित्यर्थः । यद्वा पुनराशनिरेप जीवतो जनस्य मया हटा । लोकोक्तिरियम् । 'पुनरातिः' इति ऋचित्पाठः । तत्र १. 'नमःस्थलम्' इति पाठः. १. 'त्वरितम् इति पाठः. ३. 'गोदमनबोषण' इति पाठ:. .. vedomarahine shamianchaashan ·२ अरः] अनर्घराषवम् । पशुमेदः-ता रक्खदु में अजो इमाए दुह्ररक्खसीए मुहादो । (हति वेपमानः पादयोः पतति ।) शुनःशेफ:-(सस्मितमुत्थाप्यालिङ्गाय च ।) यस्य, शृणोषि भगवतो गोतमस्य महर्षरहल्यां नाम धर्मदारान् । पशुमेदूः :-जा जणअवंसपुरोहिदस्स तत्वभक्दो सदाणन्दस्स जगणी । तेदो तदो। शुन शेफः-सेयं पुरा पुरुइतसण्डितचरित्रा तम्य दीर्घतपसो मुनेर्मन्युना निजमेव तदिन्द्रियदौर्बल्यमेवं विवर्तमानमनुभवन्ती संप्रत्यस्य रघुराजपुत्रस्य तेजसा तस्मादन्धकारान्निरमुच्यत । तदलमावेगेन । पशुमेदः-(उन्माल्य चक्षुषी सर्वतोऽवलोक्य ।) अहो अचरित्रं । मजस्स पसादेण पुणो विजीअलोए पविट्ठो म्हि । तह वि साबरो अन्ज विम मं परिषभदि । ता अब मुणस्सेह, मुहुतमं विसमीअदु । - जीवतो अनम्य पुनरावृतिः पुनरावरणम् । वाम इति यावत् । हि यतो रष्टातस्व. मुत्तरीयं त्यक्त्वा समायातोऽमीति भदं कृतमिति भावः । ता रक्खदु इति । 'त भनु मामार्य एनस्या दुष्टराक्षम्या मुन्नात् [इति लाया । वेपमानः कम्पमानः । आरो- पितमयादिति भावः । शुनःशेफोऽम्म प्रासोपशमनार्थमहत्याइनान्तकथनायोपक्रमते- बयस्येत्यादि । 'दाराः पुभूति' इत्यमरः । पशुमेदवास्ये-जा इति । या अनबंधपुरो- हितस्य तत्रभवतः शतानन्दस जननी । 'ततस्ततः' इति छाया । इह तत्रभवतः पूज्यस्य । 'जननी तु दयामात्रोः' इति विश्वः । सेयमित्यादि । सेयमहत्या पुरुहूते- नेन्द्रण खण्डितं नाशितं चरित्रं यस्यास्तानी दीपंतपसो मुने!तमस्य । ही तपो यस्यति बहुप्रीहिः । यद्वा तपा इति गोतमस्य नाम । तस्य मन्युना क्रोधेन । शापेनेति यावत् । निज स्वीयमिनियदोनत्यमिन्द्रियासामध्यमेवंविधं प्रत्तरपुत्रिधारूप विवर्तमानं परिणतमनुभवन्ती संप्रत्यस्य रघुराजपुत्रस्य रामस्य तेजसा प्रभावेण रश्मिना वा तस्मादन्धकारापात् । अन्धकार इवान्धकारः सापः । महान्धमाशं रोती. न्धकारो मुनिशाप एव । कर्मण्यम् । निरमुच्यत खयं मुला । 'मुक्त मोक्ष' लकि कमकर्तरि रूपम् । अन्यदप्यन्धकार क्षेत्रमा तिरस्कियत इति पनिः । कमा पात्राति- प्रसिदेन । अनं निष्फलम् । भावेगेन भयेन । अहो इति । 'महो भावर्यम् । आर्यस्य प्रसादेन पुनरपि श्रीबलोके प्रविष्टोऽस्मि । तथापि हाम्वरोऽयापि न मा परिख- १. 'वत्स, एगोषि; 'यस्य, न भेतव्यम् । रणोपि' इति पाठः, १. 'सुन शेफ:- अप किम् । पामे: सदोति पाठ . - ·६० काव्यमाण। शुन शेफ:-सखे, भयमिति किमेतद्रामणस । तसर्यवसापया- स्मानम्। (इत्युपविशतः।) पशुमेदः-(चिरविमृश्य निःश्वस्य च सविस्मयम् ।) कधं विसयमिअति. प्हासलज्झलाए भअवदो हरिणो विहरिणदा विटप्पीअदि । शुनःशेफ:-(विहस्य ।) साधु वीषि । अस्पीयान्खस्वयं लोकः कयमैहिकसुखाध्यवसायादै अमूर्भूयस्यो रात्रयः पराहण्यन्ते । किं तु मनो- हारिभिराहावैराहियमाणलोचन द्वितयस्यापि न जनो विवेकमशयितुर्म- * । जति । तदाय शुनःशेफ, मुहूतं विश्रभ्यताम्' [इति च्छाया।] अत्र जीवलोके प्रविष्टोऽम्मि जीवितोऽस्मि । पर्यवस्थापय संपूर्ण । विमृश्येत्यादि । अहह मुरपतिरपि कममतादृशं कर्म कृतवानिति भावः । अत एव निःश्वासोऽपि । कधमिति । 'कथं विषय मृगतृष्णा मल जलया भगवतो हरेरपि हरणता विटप्यते' [इति छाया । इह विषय एव मृगतृष्णा मरीचिका नम्याः मलजलयास्फालनेनामातेन । अनर्थ एवार्थिवा. ननान् । अतिशोभया । भगवनो हरेरपीन्द्रस्यापि हरिणता हरिणत्वम् । पशुत्वमिति यावत् । यद्वा हरिणता पाण्डुरन्वम् । नत्तु मन्मथभावान् । 'हरिणः पाण्डरः पाण्डः' इत्यमरः । विटप्यतेऽज्यंते । विरपिरयं चुरादिरजने वर्तते । यहा 'अतिर्विटप्यः' इति प्राकृतस्त्रात्तथा । विषयस्य विरसोदतयामारत्वेन मरीविच्या रूपणम् । 'मृगतृष्णा मरीचिका' इत्यमरः । 'हरिचन्दाबाताश्वशकमेकयमादिपु' इति मेदिनीकरः । 'मृगः पशी कर च' इति च 'स्यादामफाले सलबला' इति हारावती । 'मलजलातु शोभायाम्' इति रनकोषः । अल्पीयानल्याशयः । अत्यनाल्पो वा । 'द्विवचनवि. भज्य -' इतीयमुन् । अल्पीयस्वमेव ढयति-कथमिति । ऐहिकमेत जन्मजम् । इहशब्दावार्थ ठञ् । अध्यात्मादित्वाद्वा । ऐहिकमुमाध्यवसायादेतजन्ममुखयमात् । वे पादपुरण माधने वित वा । अमरामियो रात्रयः मुखानि पराहण्यन्ते नाश्यन्ते । कनान शेषः । 'हन्तर पूर्वस्य' इति गलम् । रात्रिसदन मुखमुपलक्ष्यते। सुखकालत्वात् । अर एव क्षणमुत्सवं ददातीति क्षणदेति रात्रिव्यपदेशः । अथवा विष- यस्येव तादृशं महत्व मिल्याह-कि स्थिति । मनोहारिमिराहायराभग्णादिमिराहियमा. मस्याकृष्यमाणस्य चनद्वितयस्यापि जनो लोको विवेकं निर्मलझानमाशयितुमह. १. 'पर्युपस्थापय'; 'पर्यवष्टम्भय' इति पाठी. २. 'विधम्य विमृश्य च' इति पाठः. ३. 'ब्रवीति भवान्' इति पाठः. ४. 'अन्यथा कयम्' इति पाठः, ५. 'मुखाध्यवसाय- लन्यैः'; 'मुसाध्यवसायात्' इति पाठी. ६. 'भारियमाणस्य' इति पाठः. ७. 'इसस' इति पाठः, ८.३ इति पाठः.

·२ अरः] अनर्घराघवम् । ६१ घीष्टे । किं पुनर्नयनसहस्रतयस्य तादृशि विमवे मरुतां पतिः । चक्षुःप्री- तिमुद्रवन्तीमनद्रवन्ति चापराणि कुसुमचापचापलानि । पशुमेद्रः-(विहस्य 1) मष्णे एदाए एब्ब मुणिधरणीए पुण्णपरिणामो एत्य राममहस्य पदासे कारणम् । शुनाशेफ:-इदं तावप्रथमम् । पशुमेदः-(साभ्यर्थनम् ।) अज, दुदीअं वि मुणितुं इमिणादे वअणेण पज्जुस्मुओ म्हि । शुनःशेफः-सखे, त्वयि किमकथनीयं नाम । अस्ति किष्किन्धायां पुरंदरस्य नन्दनो वालि म प्लेनगरानः । तं च रजनीचरचक्रवर्तिना दश- कंधरेण सह प्रवृत्तमैत्रीकमवलोक्य वानराच्छमल्लगोलालपमृतीनामाचार्यः सर्वामात्यानुमतो जाम्बवानवादीत् । भीकनु नाधीष्ट न समयों भवति । कि पुनर्नयनसहनत यस्य सहस्रावयवस्य तारश्यनिर्व. चनीये विभवे वागपारमंपत्तो सत्या विवेकमकश कर्नु महतो पनि रिन्दोऽधीश्वरः स्यान् । अपि तु न कदापि । यतः----'योवनं धनर्मपतिः प्रभुत्वमविवेकिता । एकमप्यनीय किमु यत्र चतुष्टयम् ।।' इति । लोननधिनयम्यचत्र 'अधीगर्ग-' इत्यादिना कण पटी । नयनसहनतयस्येति 'संख्याया अवयवे तयर' । 'सहस्रनयनस्य' इति चित्पाठः । नत्र सहयं च तानि नयनानि चेति विशेषणसमासे 'दिसंन्ये मंझायाम्' इति नियमादसे- सायां समास एवं न स्यात् । बहुवचनप्राधिय । उच्यते-गहनं नयनानामिति समाहारे द्विगुः । पात्रादित्वात्सीत्वनिषेधः । त्रिभुवनचन् । अनयोर्मानुरेन्दयोनेत्रवेषम्यकपनेन प्रकृते कि प्रतिपादितं स्यादित्याशा चक्षुषस्तत्रामाधारणी कारणतामाह-चक्षुःप्री- तीति । उद्भवन्तीमुपजायमानो पशुःप्रीनि चाक्षुषरागमनुलक्ष्यीकृत्यापराण्यधिकानि कुममवापनापलानि मन्मयविशारा उद्भवन्ति । 'अनुलक्षणे' इति द्वितीया । मण्जे इत्यादि । 'मन्ये एतम्या एष मुनिहिण्याः पुष्पपरिणामोऽत्र रामभस प्रामे का- रणम् इति छाया। इह परिणामः परिणतिः । इदं नावप्रथमम् । अपरमपि वालिवपा. विकमस्तीति हदयम् । अभ्यर्थना प्रार्थना । अजेति । 'आर्य, द्वितीयमपि श्रोतुमनेन तब बचनेन पर्यसुखोऽस्मि' [इति छाया। इह पर्युस्सुक उत्कण्ठितः । मस्तीत्यादि । पुरपरस्पेनस्य नन्दनः पुत्रः । 'नन्दनं वासयोपाने नन्दनो हर्षके मुते' इति मेदिनी. 1. 'गमराजः' इति पाठः. १. 'प्रारति पाठः. ३. 'अनुगतः' इति पाठ.

·६२ काव्यमाला। पशुमेद:-(सकौतुकम् ।) तदो तदो । शुनःशेफः-ततश्च :-ततश्च राजन्मायाविनी खस्वियं राक्षसजातिः । विशेषेण महेन्द्रावस्कन्दकन्दलितविक्रमः पितृवैरी तवायं रावणः । अपि च त्वदीयदोर्मूलसंपीडनगलितपौरुषो न विश्वविजयीति स्वयमाशस्नीयः । नापि सामन्तान्तरजिघृक्षायामन्तरावर्तिनि समुद्रे लघुसमुत्थः । तदनेन विराद्धमण्डलेन सहाँसुरविजयिना मैत्रमनानुबन्धि । किं च सर्वयेयम- नुपकारिणी पुलस्यापत्येषु प्रीतिरिति भगवानिहोदाहरणं हरिणाशेखरः । करः । वालिरिति हवेकारान्तोऽपि । तथा च विश्वप्रकाश: निर्वाली च बालिय' इति । प्रवगो वानरः । तं घेत्यादि । जाम्बवान्भजूकराजो वालिम श्री दशकंधरेण राब मेन प्रातमधीकं तं वालिनमवलोक्यावारीदिति योजना । कीदशेन । रजनिचरा राक्षमास्तेषां चकवर्तिना मार्वभौमेन । अच्छभला भहकाः । 'ऋशाच्यभावभाजकाः' इत्यमरः । 'ऋशभल -' इति पाठे भक एवोच्चने । गोलाहलः कृष्णमुखो वानरमेदः । 'मत्रत्र्याख्याकृदानार्यः' इत्यमरः । विशेषेणेत्यादि । महेन्दावस्कन्देनेन्दपराभवेण कन्दलितो नवीभूनो विक्रमो यम्य तादृशो रावणम्तव पितृगे । भवतो महेन्दपुत्र. लात् । त्वदीयदोमूलसंपीडनेन कक्षायात्रणेन गलितं भ्रष्टं पौरुषं यस्य तादृशः । अत एव न विश्वविजयी । भवनैव जिनस्वात् । तेनावश्यमाशानीयः । पुरा फिल वालिना गवणं कक्षायामारोप्य मतमु ममुद्रेणु संध्यावन्दनं कृतम्-इति पुराणम । नापि साम- तान्तरम्य राजान्तरस्य जिपृक्षया प्रहीतुमिच्यापरावर्निनि मध्यस्थिते गमुद्र लघु शीघ्रं ममुस्थः समुत्थानं यम्य तादयः । न सीधं पारगमने शक इत्यर्थः । त्वहोर्मूल. संपीडनगलितपासात्वात् । गमुन्थ इत्यत्र 'मुपि म्यः' इति योगविभागाद्भावे कः । यथा मुस्थ इत्यादी । नात्पर्यमुपसंहरति-तदनेनेति । विराद्ध विरुद्ध मण्डल रा; द्वादशगजचक्रं वा यस्य तेन गह मै मित्रतानानुकिय अनर्थसहितम् । मनमनु. बटुं भीलं यस्य नाहगम् । अमुरविजयिना न मुरेभ्यो विजयो भयो यस्य तेन । यदा- मुरवासी विजयी च तेन । यद्वा न मुरो विजयी यम्य तेन । अशम्दो निषेधार्थः । अमानोनाप्रतिषेधवचनादिति न्यायान् । 'सुरविजयिना' इति वा पाठः । 'मण्डल परिधी कोये देशे द्वादशरामके' इति विचः । मोपहामं मित्रताविघटकं प्रान्तमाइ- चेति । पुलस्त्यो मुनिविशेषः । हरिणाइशेखरः शिवः । विप्रकटदेशावस्थितत्वेन मि. स्याप्यनुपकारकरवे मान्छ न शान इत्याशशवारकमेकालयम्यऽपीति विशेषणम् । एकगृहस्थितेऽपि सम्यो धनाधिनाथे कुबेरे । कुवेरशिवयोः केलामावस्थायिलात् । त्रि. १. बिहाय' इति पाठः, २. 'विरायभुवनमण्डलेन' इति पाठः. 1. 'सुरामुरबिन बिना' इति पाठः, ४. 'मनर्षानुबन्धि भविता' इति पाठः, ५. 'शेखरोऽपि' इति पाठ.. - ..

·२ अरः] भनघराघवम् । ६३ तथा हि। उक्षा रयो भूषणमस्थिमाला मस्मानरागो गजचर्म वासः । एकालयस्थेऽपि धनाधिनाथे मम्थ्यो दशेयं त्रिपुरान्तकम्ब ।। ७ ॥ पशुमेदः-(महासम् ।) अहो ठेरभलू अस्स मन्तोवण्णासो परिहास- कुसलदा अ। तदो तदो। शुनःशेफ:- ततश्च तद्वचनं जरामलपिनमित्युपहमति हरीश्वर उपांशु तदनुमत्या महामात्यस्य केसरिणः पुत्रो हनुमान्कुमारं मुंग्रीवमादाय ऋष्यमूकं नाम पैवतदुर्गमनुप्रविष्टः । पशुमेदः जो सो मारुदी तेदामल्लो ति मुणी- (माकृतम् ।) अज, अदि । शुनःशेफ:-अब किम् । पशुमेदः-(सविचिकित्सम् ।) अज, जधा तथा भोदु । सामी सामी जेव । तं परिचइ तत्सरिसो तारिसमस महाणुभाअम्स पडिऊलपरिग्गहो । . - पुगन्नकम्य महादेवस्येयं दारिद्रायोतिका दशावस्था । दशाम्बारमाह-उक्षा वृषः स एवं रथः स्पन्दनम् । वाहन मिति यावत् । अस्थिमाला भूषणमलंकरणम् । भस्मारा. गोजानुलेपनम् । गजचर्म कामो वनम् । तथा च पुलस्थापत्येन समं मैत्रं न योग्य- मिति भावः । 'दशावस्थाहीपवयोः' इति विश्वः । 'उमा भयो बीवर्दः' इत्यमरः । त्रिपुरान्तकन्वेन योग्यतोक्ता-अहो इत्यादि । 'अहो स्थविरभवस्य मन्त्रोपन्यासः परिहासकुशलता च । ततमतः' [इति छाया इह टेर: अविरः । 'राजन्मायाविनी राक्षमजातिः' इति मन्त्रस्य मश्रणाया उपन्याम उदारः । उभा रथ इत्यादि परिहास- कुशलता । जराप्रलपितं सत्वेन निरर्थकभाषितम् । 'प्रदापोऽनर्थक वचः' इत्यमरः । हरीश्वरे बानरराजे वालिनि । उपांशु एकान्ते । 'उपोशु उपभेदे स्यादुपांशु विजनेऽन्य. यम्' इति विश्वः । 'रहयोपांशु चालिले' इत्यमरथ । तदनुमत्या माम्बवत्संमत्या ।ह 'हनुमान्केसरिणः क्षेत्रजः पुरोऽअनायो वायुना जात.' इति पुराणम् । 'हनूमान्हन- मानपि' इति शब्दभेदः । सात सामिप्रायम् । अजेति । 'आर्य, योऽसो मारुति तामाझ इति श्रूयते' [इति छाया 1] इह वेता द्वितीयधुर्म तत्र मञ्चो वीरः श्रूयते । सोऽसमिति शेषः । यदा प्रेतामोऽस्मैव नाम । तदुकम्-'आजनेयो हनुमानस्याओं तामय मारुतिः' इति । 'अकि खोकिमार्थकम् इति भरतः । सविचिकित्स १. सरिनामः' इति पाठः, २. 'मादाय मुप्रीयम्' इति पाठः, ३. 'पर्वतं सदुर्गम्' इति पाठः, ·६४ काव्यमाला शुन शेफः-(विहस्य ।) पुरैव किलायमाञ्जनेयो भगवतः किरणाद्याकरणविद्यामधीयानस्तदात्मजन्मनो वानरयोनेः सुग्रीवस्य सा- हायकमभिप्रायज्ञो गुरुदक्षिणीचकार । पशुमेदूः-(सानन्दम् ।) हुं । ता उचितं जेव्व गुरुपुत्तो सबमचारी वा अणुवट्टीअदि । तदो तदो। शुन शेफा-ततश्चाहिमयोपजापजर्जर मुंहबहमुपश्रुत्य राक्षसराज: खरदूषणत्रिशिरोभिर्महामात्यैरविष्ठितमात्मबलैकदेशं सिन्धोरुदीचि कूले वालिप्रतिग्रहाय प्राहिणोत् । पशुमेद:-कथं अपरिहीणमित्तधम्मो वि सो रक्खसो। मनिन्दम् । विचिकित्सायाः प्रयोजकं म्पकमाह-अजेति । 'आर्य, यथा तथा भवतु । खामी स्वाम्येव । तं परिलव्य तत्मशतादृशम्य महानुभावस्य प्रतिकूलपरिग्रहः' [इति च्छाया । इह प्रतिकूलो वालिबेरी मुग्रीवस्तस्य परिप्रहः स्वीकारः । 'प्रतिप्रहः' वा पाटः । तत्राप्ययमेवार्थः । वालिनोऽसन्मार्गप्रसन्नतादेव परं न मुप्रीमपश्वम् , कि ॐ प्रकारान्तरेण तत्वमिति नदुपपादयति-पुरवेति । किलागमे । अयमाञ्जनेयोऽजनी- पुत्रो हनुमान्महम्रकिरणादादित्यामाकरणविद्यामधीयानः पटतदाग्मजन्मनः मूर्यपुत्रम्य मुग्रीवस्य साहायर साहाय्यम् । द्वितीयत्व मित्यर्थः । गुरुदक्षिणीकार गुरुदक्षिणा कृतवान् । वानरयोनेरिति योनिराकरः । 'योनिः म्यादाकरे हेनो' इति विश्वः । नन्या. दित्यवरम विनैव किं तथा कृतवानित्यत आह-अभिप्रायशः । तस्येति शेषः । माश- यवतेत्यर्थः । साहायकमिति महायशन्दात् 'योपधादुरूपोनमाम' इति भावे वुम । दुमित्यादि । 'हुं । तदुचितमेव गुरुपुत्रः सब्रह्मचारी वानुववते । ततस्ततः' इति डाया। हह हुं वितकें । 'हुँ वितर्क परिप्र' इति विधः । 'हुं त स्यात्' इत्यम. रोऽपि । सब्रह्मचारी एकब्रह्मयताचारः सहाध्येता वा । 'एकजनवताचारा मिथः सब्रह्मचारिणः' इत्यमरः । अहिभयं स्वपक्षभयम् , उपजापो मेदः, ताभ्या अर्जर जीर्णम् । 'महीभुजामहिमयं स्वपक्षप्रभवं भयम्' इत्यमरः । 'समो। मेदोपजापी' इति च । मुहहहं वालिवेश्म । राक्षसराजो रावणः । उनीधि उत्तरे । 'उद ईत्तीत्वेऽनते स्पम् । वालिप्रतिप्रहाय वालिरक्षायै । यतु कधिहणायेति व्याख्यानं तन्मन्दम् । 'कर्ष अपरिहीणमित्तधम्मो बि सो रक्खसो' इत्यपिमप्रत्याविरोधात् । प्राहिमोहिन बान् । कथमित्यादि । 'कथमपरिहीनमित्रधर्मोऽपि म राक्षसः' [इति च्छाया ।) १. 'मथे पुरेवाजनेयो' इति पाठः. २. 'व्याकरणम्' इति पाठः. ३. 'सानन्दम्' इति पुखकान्तरे नाखि. ४. 'मुकुलम्' इति पाठः, Mayanka NayaN.

·२ आरः] अनपराषवम् । ६५ शुनाशेफः-सखे, किमुच्यते । रावणः खल्वसौ । प्रियाक स्वस्मै नवनिजशिरःकर्तनरस. प्रहयद्रोमा यः स परमिह लहापरिवृदः । विलक्षव्यापार किमपि ददृशुर्यस्य दशमं शिरस्ते मूर्धानः क्षणधृतपुनर्जन्ममुभगाः ॥ ८ ॥ पशुमेदः-(सकोनुकम् ।) तदो उदो । शुनाशेफा-ततः सुकेतुसुता नागसहस्रबलधारिणी वाडका नाम राक्षसी तस्मादनीकादागत्य मनुष्यमण्डलविहारकौतुकादिमामस्मदीयां भूमि. मधिवसति। - इह अपरिहीनमल्यतम् । मिप्रधों मेश्यम् । कथमदुतमित्यर्थः । राक्षमो हि कम्य मित्र भवतीति भावः । किमुच्यते । इदं त्वयमियर्थः । कि क्षेपे । खल वाक्यालंकारेऽनुन. ये बा । असो प्रसिदः । पुलस्त्वापत्वं रावणः । तथा रावणो महारो महासत्व इति प्रसिद्ध एवायमर्थ इति भावः । इममेव श्लोकेनाह-प्रियाकर्नुमिति । तुः पुन- र) । अस्म वालिने प्रियाक प्रियं विधातुम् । उपस्तुमिति यावत् । स लाप्रभुरेव परम् । समर्थ इति शेषः । नान्यः । यद्वा स्वम्मै । अन्यम्मे वशन्दः सर्वादिरन्याय: 'प्रभो पौरपदः' इति निपातनम् । श्रेयाकर्नुमिति 'मुमप्रियादानुलोम्ये' इति डा । स कः । नवसंख्याकनिजधिरःकर्तनरसेन प्रयदुसदोम यस्य तादृशो यः । रोमाधवा- नित्यर्थः । इह व नव च तानि निजशिरामीति समासं कृत्वा कर्तनरसेन समामे 'विषमस्ये मंझायाम्' इत्यमंशायां समासाभाव इति न वाच्यम् । संसायामिलस्य प्राविक. वात् । यदा नको नूतन चासो निजः शिरःकर्तनरवेति समासः । अभूतपूर्व वाच्छिर:- कर्तनस्य नवरसत्वम् । यद्वा नवानां निजशिरमा समाहार इति द्विगुः । अकारान्तो- तरपदन्वाभावान श्रीत्वम् । कचिन् 'प्रियाकर्नु कस्मैचन' इति पाठः चनानिर्वचनीयम्वरूपाय भगवते शिवाय प्रियाकर्नु तारशरोमाधवान्स परमिह रावण एवेति योज्यम् । केवलेऽपि पर मतम्' इति धरणिः । स्वस्मै इत्यत्र 'किवाग्रहणमपि कर्तव्यम्' इति मंप्रदानता । 'कतनं तु वयोश्छेदे' इति विधः । विलक्षतपावान्या. पारो यस्य तत् । अपेनापकाउन तं यत्पुनर्जन्म तेन सुभगाः प्रतिक्षाः स्पृहणीया ना। अपरे दशमादन्ये मूर्धानः । ते दशमं शिरो विलमं रघवन्त इत्यर्थः । 'मूषी ना मस्तकोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः । । मुकेतुर्नाम यक्षः । नागो हस्ती सो बा । बलं सामर्थ सैन्यं वा । 'नागः पचममातर-' इति मेदिनीकरः । अनी कात्खरापषिष्ठितसैन्यात् । 'अनीकोऽसी रणे सैन्ये' इति मेदिनीहरः । 'मण्डसं स्याहादशराजसु देशेऽपि कीर्ति- तम्' इति विश्वः । बिहारः कीरा । भूमिमधिवसतीत्यत्र 'उपान्वयासः' इत्यधिकर. तत्र सम्मे- ·काव्यमाला। पशुमेदूः-(सकौतुकम् ।) णाअसहस्सबला इत्पीमति ति अस्सु. दपुव्वं क्खु एदं । तदो तदो। शुनः शेफ:- :-ततश्च श्रौतस्य विधेः प्रत्यूहमस्याः शकमानः कुलप- तिरिमौ दाशरथी रामलक्ष्मणावानीतवान् । पशुमेदः-जाणे रामभदो ति को वि रक्खसाणं उवरि अवइण्णो क्ख एसो। शुनःशेफ:- सखे, एवमेतत् । रामभद्र इति कोऽप्ययं चतुरक्षरो राक्षसरक्षासिद्धमत्रः । विशेषेण पुनरिदानी भगवता कौशिकेन ब्रह्म- ज्योतिषस्तादृशं विवर्तमाश्चयं दिव्याखमत्रपारायणमध्यापितः । पशुमेदः-मणे मन्तमईहिं अत्यदेवदाहिं समं बलादिवलाओ सत्तीओ वि रामे संकमिम्सन्ति । शुनःशेफः-अथ किम् । तदपि वृत्तमेव । पशुमेदः-अञ, णं भणामि जह जिआओ जेव्व सत्तीओ णिआओ जेव्ध अत्यविजाओ। ता किं ति अत्तणो विग्योवसमे राहवस्स गोरअमुप्पादेदि तत्वभवं कोसिओ। अहवा पाहुणहत्येण सामारणं क्खु एदम्। णस्य कर्मलम् । णाअसहस्सेति । 'नागमहसबला श्री अस्तीत्यभुतपूर्व बल्वेतत् । ततसतः' [इति च्याया। श्रीतम्य श्रुतिविहिनस्य । श्रुतिदः । विधेः कर्तव्यस्य प्रश्यूह विघ्नमस्या राक्षस्याः सकाशान् । जाणे इति । 'जाने रामभद्र इति कोऽपि राक्षमाना. मुपरवतीर्णः खल्वा' [इति दाया।] चतुरक्षरो रामभद्र इति । ब्रह्मज्योतिषो वेद- तेजसः । विवनं फलम् । दिवि भवं दिव्यम् । दिव्यामनारायणं दिव्यानोपस्थिति- हेतुकं मन्त्रसमूहरूपवेदभागम् । 'माकल्यास प्रवचने पारायणरायणे' इत्यमरः । मपणे इत्यादि । 'मन्ये मत्रमयीनिरनदेवतामिः समं बलातिबले शफी अपि रामे संक. मिष्यतः' इति डाया। द्वित्वे बटुवचन मिति प्राकृनपरिभाश । इह बलातिरला व शतिद्वयम् । एतम्हणान्मासमेकं तृप्तेन पुंसा स्थीयत इत्यनुभाव इह । अति । 'आर्य, ननु भणामि यदि निजा एव शक्तयो निजा एवासविद्याः । तत्विमित्यात्मनो विघ्नोपशमे राघवस्य गौरवमुत्पादयति तत्रभवान्कौशिकः' [इति छाया |] खयमेव शत्रुशमनशकस्वारस्यं तथा न करोतीति भावः । अथवा प्राणहखेन सर्पमारणं मा. 1. 'संवत्तमेव' इति पाटः. २. (विहस्य ।) अहवा' इति पाठः.

·२ अहः ] अनपराघवम् । शुनाशेफः-सखे, अनभिज्ञोऽसि । खयं प्रयोगान्लेवासिभिर्विहितः प्रयोगो महिमानमाचार्याणामुपचिनोति । पश्य खानेषु शिप्यनिवहेर्विनियुज्यमाना विद्यागुरूं हि गुणवत्तरमातनोति । आदाय शुक्तिषु बलाहकविप्रकीर्ण रवाकरो भवति वारिभिरम्धुराशिः ॥ ९ ॥ किं च दीक्षिप्यमाणा न क्रुध्यन्तीति रक्षितारं क्षत्रियमुपाददते । पशुमेदः-अब, सोहणं मन्तेसि । अण्णं वि किं वि पुच्छिदुका. मो मि। शुनःशेफः-किं तत् । पशुमेद: सव्वषा णिगूढं वि वाणराणं पडिवण्णम् । छग्गुण कवं अजेण वेतन्' [इति छाया । अम्योपलक्षणग्यायममिमंधिः-मः यदि भक्षयि यति तदा प्राणको न चत्तदा सर्पमारणममिलपितमेव । तथा प्रकृतेऽपि यदि गक्षमा भक्षयि- प्यन्तिनदा राममय न नदा रक्षामारणं श्रेय एवेति । 'प्राघुणस्पतिषियोः' इति त्रि. काण्डशेषः । 'जद णिआओ जब' इत्यादि पशुनेड वाक्य उन्नर यति-स्वयं प्रयोगा- दिति । स्वयं प्रयोगादात्मप्रयुः । अन्तेनामिमिः शिष्यः करणभूतेः । उपचिनायुप- चितीकरोति । तदेव स्पश्यति-स्थानेविति । हि यतः शिपनिवटै छात्रसमूद स्थानेषु ममीनीनेषु विनियुज्यमाना सती विद्या गुरुमाचार्य गुणवसरमति गुणमातनोति विस्तारयति । अत्र दृष्टान्तमाह-आदायेति । अम्बुराशि: ममुहः । आदाय । अर्यात्म. मुद्रादेव । बारि । बलाहकेन मेधेन शुक्किा विप्रकीर्णैः साटीनः त्रयोगाद्विक्षिपः । विश- लम्य विशेषाामिधायकत्वान् । वारिमिः पानीयः करणभूतः । मुझारूपेण परिणते- रिति भावः । रमाकरो भवति रवानामुत्पत्तिस्थानं भवति । कचित् 'आधाय' इति पाठः । तत्र शुक्तिवाधायारो येवर्षः । 'बलाहरे गिरी मेधे' इति मेदिनीकरः । अजेति । 'मार्य, शोभनं मनायो' [इति छाया । शोभनं कथयसीयर्थः । यद्यपि 'मत्रि गुमपरिभाषणे' इति पयते तथापि लक्षणया भाषणमात्रेऽपि प्रयोगः । गदा धातो. रनेकार्यस्वादिदम् । मण्णं वीति । 'अन्यदपि किमपि प्राकामोऽस्मि' इति व्हाया। 'सर्वपा निगूडमपि वानराणां वाय रूपमा प्रतिग्मम्' इति डाया। प्रष्टकाम इयत्र 'आममनसोरपि' इत्यमलोपः । निगूलं गुतम् । पाहुण्यं मन्त्रणा । भार्येन १. 'पक्षमाणाः' इति पाठः. ।

·काव्यमामा शुन शेफः-सखे, सर्वमेतदयोध्यायात्रायां समाधिमयेन चक्षुषा साक्षात्कृतत्रिभुवनवृत्तान्तस्य तातविश्वामित्रस्य मुखादश्रौषम् । (सर्वतोऽज- लोक्य ।) अये, प्राभातिकी भुवनस्य लक्ष्मीः । तथा हि । प्रत्य प्रज्वलितैः पतङ्गमणिमिनीराजिता मानवः सावित्राः कुरुविन्दकन्दलरुचः प्राचीमलं कुर्वते । प्रौदध्वान्तकरालितस्य वपुषश्छायाछलेन क्षणा- दप्रक्षालितनिर्मलं जगदहो निर्मोकमुन्मुञ्चति ॥ १० ॥ अपि । पीत्वा भृशं कमलकुडालशुक्तिकोषा दोषातनी तिमिरवृष्टिमय स्फुटन्तः । भवता । प्रतिपनं ज्ञातम् । यात्रा गमनम् । समाधिया॑नम् । माशात्प्रत्यक्षम् । 'साक्षा- प्रत्यक्षतुल्ययोः' इति विश्वः । मान्तो वार्ता । अश्रीषं श्रुतवानस्मि । लुमि मिचि वृद्धौ च म्पम् । प्राभातिकी प्रभातभवा । 'कालादृ' । प्रमतानुप्रमाल्या गुरुकार्यबाध. शाया पशुनेमतिमित्रमन्यत्र दत्तचिन कारयितुं समिदाहरणाय जिगमिषुगह-प्रत्य. ग्रेति । सावित्रा: मोगः । 'तम्येदम्' इत्यण । भानवः किरणाः प्राची पूर्वा दिशमलं. कुर्वतेऽनुरभयन्ति । कीदृशाः । कुरुविन्दम्य पपरागम्य यत्कन्दलं प्रकाण्डः । अर. मिति यावत् । नक्शोभा येषां ने नया । यद्वा करविन्दः पारागः, कन्दलं नवपशवः, तयोरिव रचो येषां ने । यद्धा कन्दलं नवारम् । 'कन्दलं म्यानपाडवे च नवाकरे' इति विश्वः । अतिलोहिता इत्यर्थः । प्रत्यप्रचलिनै रमिनवरी सेः पतामणिमिः मूर्यकान्तनी. राजिताः । निमंन्यिता इत्यर्थः । नीराजना शान्तिकर्म । जोञ्छन इति प्रसिद्धम् । किरणोत्कर्षमुकचा नगर्मल्यमाह-इदं च अगट यारलेन नपाभावव्याजेन वपुषः शरीरम्य निमें कं कभुकमुन्मुमति त्यजति । कीदृशं जगत् । अप्रक्षालितं सदपि निर्म- लम् । अत्राहो आश्चर्यम् । अन्यदि वस्तु प्रक्षालनाधिर्मलम् । एततुन तयेति चित्रम् । विरोधाभामः । कीदृशस्य वपुषः । प्रोढ मुपचिनं यद्धान्तमन्धकार तेन करालितस्य लेपितस्य । विभावना नामायमलंकारः । यदाह दण्डी--'प्रसिद्धहेतुल्यावस्या यम्किचित्कारणान्तरम् । यत्र स्वाभाविकचं वा विभाव्यं मा विभावना ।।' इति । 'पतः शलमे शालिप्रमेदे विहगे रखो' इति मेदिनीकरः । 'कुरुविन्दः पपरागः' इति धरणिः । पीत्वेति । कमलाना ये कुबालाः कलिकाता एव शुरूयम्तासां कोषाः गंभूना दो. पातनी रात्रिभवां तिमिराष्टिमन्धकारष्टिं मृशमल्यर्थ पीलानुस्फुटन्तः सन्तो नियंणि. १. 'अहो' इति पाठः. ५. 'भुवनलक्ष्मीः' इति पाठः.

·२ भारः] मनपराधवम् । निर्यन्मधुव्रतकदम्बमिगद्वमन्ति बिन्ति कारणगुणानिव मौक्तिकानि ॥ ११ ॥ अपि च। विकसितसंकुचितपुनर्विकस्वरेष्वजेषु दुर्लक्ष्याः । कलिकाः कयमति नूतनविकासिनीमधुलिहामघः ॥ १२ ॥ (भादिल्यमण्डलं निर्वण्यं ।) कटुभिरपि कठोरचक्रवाकोत्करविरह ज्वरशान्तिशीतवीर्यैः । तिमिरहतमयं महोभिरनञ्जयति जगन्नयनौषमुप्णमानुः ।। १३ ।। तदनुजानीहि मां समिदाहरणाय । .. गउन्यो मधुव्रतसमूहनम्य मिपापाजान्मौक्तिकानि मुक्ताफलानि वमन्त्युदिरन्ति । ननु मधुवताना श्यामवान्मुलानां च श्वेतस्वभावत्वात्कयं तुस्यतेत्यत आइ-कारणगु. णान्विभ्रन्तीव दधानानीव । 'कारणगुणा हि कार्य गुणमारभन्ते' इति सिद्धान्तः । अत्र र तिमिरराष्टिपानं कारण कार्य च मधुवनरूपमुक्ताफलमित्यर्थः । 'कुखलो मुफलो. इलियाम्' इत्यमरः । 'दोषा रात्री भुजेऽपि च' इति विश्वः । दोषाननी मिति दोषाश- दान 'माचिरं-' इत्यादिना शुम्नु च । विकसितेति । मधुलिहा भ्रमरागामर्ष आदरो नूतन यि कामिनी नदिनविकासिताः कलिकाः कर्मभूताः कथयति । कलिका एता इति भानं नात्यानां कुरत इार्थः । कीरसीः । पूर्वदिने विकमितानि प्रफुखितानि रात्री संकुचितानि निमीलितानि पुनर्वर्तमानदिने विकम्वराणि विकासशीलानि यान्य- म्युभानि पयानि तत्र दुर्लक्ष्या दुयाः । नानावम्बरदर्शनेन कलि का विकमितसंदेहे यत्र भ्रमरादरतत्र मधुप्राचुर्यज्ञानात्कलिकात्वं निधीयत इति भावः । विकम्मरेवियत्र 'स्थेशभास-' इत्यादिना वरन् । यद्वापों मकरन्दो मधुलिहां कृते नूतन विकागिनीः कालिकाः कथयति । 'पूनायां मकरन्देऽपि भवेदघतथादरे' इति विश्वः । 'मधुलिहा- मोषः' इति पाठ ओघः ममूहः । योजना तु पूर्वक । निर्वर्ण्य निरूप्य । कटुमिरपीति। उष्णभानुः मूर्यो जयति । कि कुर्वन् । महोमितेजोमिम्तिमिरेणान्धकारेण हतं प्रतिहतं जगनयनी मंसारस्य लोचन महमानकीपुर्वन्सन् । अन्येनाप्योषधेन चक्षुषेोजनं कियते । तेनापि तिमिरादिरूपच्याधिविशेषो हन्यत इति प्वनिः । चित् लिमिरभ- रम्', कपिन् “तिमिरमयम्' इति पाठः । तरयेऽपि योजनार्थयोरविशेषः । कीदृशैः । कटुभिरपि तीक्ष्गरपि सद्भिः कठोरोऽसयो सबकवाकसमूहविरहस्बरस्तस्य शान्तायुप- रामे जीतः पराकमो येषां तारशेः । तीक्ष्णैरपि भीतलेरिति विरोधाभासः । यदा कट- मिरपि स्वैरपि । मातपो हिदुस्म इति न्यगुणः । यच बस्तु बटु भवति तदपि .. - १. 'मादित्य निर्वर्य रति पाठः, ·काव्यमाला पशुमे:-अहं वि खतिअकुमाराणं सणे उबाण्ठिदोमि । ता कहेहि कहिं पेक्वामि । शुनःशेफः-(विहस्य ।) नन्वेतावेव यज्ञवाटमुत्तरेण विहारभूमिषु क्रीडतः । तदुपेत्य निःशङ्कमवलोकय । (इति निष्कान्तो।) विष्कम्भकः। (ततः प्रविशतो रामलक्ष्मणयो।) रामः-अहो विचित्रमिदमायतनं सिद्धाश्रमपदं नाम भगवतो गाधिनन्दस्य। तत्तादृक्तृणपूलकोपनयनक्लेशाञ्चिरद्वेषिभि- मेंध्या वत्सतरी विहस्य बटुभिः सोलुण्ठमालभ्यते । शीतवीर्य मनुष्यं भवति । यथा पिप्पल्याचक्षुषि भीतवीर्यत्वम् । तथा च वैयकम्- 'चक्षुष्या पिपली भीतीयां च' इति । 'मह उत्सवतेजसोः' इति विक्षः । अनुजानीहि स्वीकुरु । समित्काष्टम् । समिदाहरणायेति तादयं चतुर्थी । अहं वीति । अहमपि क्षत्रियकुमारयोदशन उन्कण्टितोऽम्मि । तत्कथय कुत्र प्रक्षे' इति डाया ।] मनिअ. कुमाराणं इसी 'प्राकृते द्विवचनम्य बहुवचनं नित्यम्' इति बहुवचनम् । यसबाट यज्ञ- स्थानं यजमार्ग वा । 'बाटो मार्गे गृतिस्थाने' इति विश्वः । 'एनपा द्वितीया' इति द्वितीया पथ्षय । उत्तरेणोनरामु । 'एनबन्यतरस्यामदरेअनम्याः' इति सपम्य एनए। विहारः कोडा। निष्कान्ती । पशुमंडशुनःशफाविति शेषः । विष्कम्भको नाम पात्रभेदः । नया च भरत:-वृत्तवनिध्यमाणानां कथानानां निवेदकः । संक्षेपोक्तिः म विष्कम्भो मध्यपात्रायोजितः ।। कुतोऽपि स्वच्छया प्रामः संबन्धी नोभयोरपि । विष्कम्भकः म विज्ञेयः कथार्थम्यापि सूनकः ॥ विष्कम्भको द्विधा मेयः शुद्धः संकीर्ण एव च । शुयो मध्यमपाश्रण मंकीमा मध्यमाधमः ॥ मंस्कृतोला च शुवः स्यात्संकीणों नौवभा. पया' । तत्र शुदी यथा मालतीमाधवे श्मशाना कपालकुण्डला । उन्मत्तमाघवे सौदामिनी । संकीणों यथा रामानन्दे क्षपणकापालिको । 'अमूचितस्य पात्रस्य प्रवेशो नैव युज्यते । नती विष्कम्भकेगास्य सूचनं रखयेधः ॥' इति संगी. तकल्पतरुवचनात् । 'नन्वतावेव' इत्यादिना सूषितयो रामलक्ष्मणयोः प्रवेशमाह- ततः प्रविशत इति । आयतनं स्थानम् । सिद्धाश्रमपदं वामनमूर्तेहरे: स्थानम् । कुतो विचित्रमिदमायतनमित्यत आह-सत्तारगिति। बटुमिर्मुनियालकविहस्य मो- .. •. HImemarwar १. 'मिहाश्रमं नाम' इति पाठः, ·२ अहः] मनरामयम् । अप्येष प्रतनूभवत्यतिथिभिः सोच्छासनासापुटे- रापीतो मधुपर्कपाकसुरमिः प्राग्वंशजन्मानिलः ॥ १४ ॥ लक्ष्मणः-आर्य, किलाव देवः कौस्तुभकिंजस्कनीलोत्पलमसो हरिः । खयं किमपि ततेपे तपः कपटवामनः ॥ १५ ॥ इत्यमेतन्महातीर्थमध्यासीना द्विजातयः । अकुतोमयसंचाराः षट्कर्माणि प्रयुञ्जते ॥ १६ ॥ - हुण्ठं सोपहामं यथा भवति तथा मेध्या विशुदा वत्सतरी वर्षद्रयवयस्का गौरालभ्यते मार्यते । अपनों लमिारणार्थः । यदाह-तं छागमालमेन' इति । 'आलम्भपिज- विशरपासोन्माधवधा अपि' इत्यमरः । वत्सनरीमारणं चातिधावागते विहितमेव । महोशं वा त्वत्मतरी दयादतिथये गृही' इति स्मृतेः । इदानी मयानीतं नववृणं भुइन' इति लोकोक्त्योपहासः । सोण्ठतायां निमितमाह-सत्ताहगिति । तदुःखजनकं तादृग्व. त्सीयं यत्तणपूलकं तस्योपनयनमुपस्थापनं तम्य देशागुरूभारवहनश्रमाविरदेषिमिः । अन्योऽपि प्युपहस्य मार्यत इति थनिः । एषोऽपि प्राग्वंशे जन्म यस्य तादृशो हविर्ग- हार्वजातोऽनिलो वायुः प्रतनूभवति । प्रकण कृशो भवतीत्यर्थः । मधुपर्कपाकेन हूयमा- नमधुप कम्य पाकेन मुरमिरत वातिथिमिः गोयामाः सप्रकाशा ये नासापुटातेरा- समन्नादावन पोतः । अन एव कृशनरोऽपि । 'प्राग्वंशः प्राग्यविगेंहात्' इत्यमरः । 'गन्धवाहानिलाशुगाः' इति न । 'मेध्यं पूने मेधसे च' इति धरणिः । अव सिदा- श्रम एव । किल प्रसिद्धी । न केवलमनेन प्रकारेगाश्रमपदस्य वैविध्यम्, कि त्वतिपावि. ध्यमप्यतीत्याह-देव इति । असौ हरिदेवो नारायणोऽत्रैव स्वयमात्मना किमपि तद. निर्वननीयं तपतेपे तावान् । अन्ये तपस्विनो भगवदाराधनार्यमेव तपः कुर्वते । अर्य तु भगवाकिमिति तपः करोतीत्यनिर्वचनीयत्वं तपसः । कीदृशः । कौस्तुभो मणिमेदः स एन किंजल्कः केसरो यस्य तमीलोत्पलमिव नीलोत्पलम् । ततब योर्विशेषणम. मासः । इह भगवतोऽतिदयामत्वामीलोत्पलत्वेन रूपणम् । कौस्तुभस्य भगवतो हन्मप्प. स्थितत्वादीप्तिमत्त्वाच किंजल्केन रूपकम् । सरकोऽयमसंकारः । पटवामनो माया- वामनमूनिः । हरिणा त्रिविक्रमेण किल बलिउलनार्थ वामनरूपं कृत्वा तत्र सिद्धाश्रमे तपः कृतम्-इति पुराणम् । "किंजल्क: केसरोऽनियाम्' इत्यमरः । 'खों हखप वामनः' इति च । इत्थमिति । विजातयो ब्राह्मणाः पदकर्माणि प्रयुञ्जते । कुर्वत इत्यर्थः। अकुतोभयेन सेवारो येषां ते असुम्पिमतिकस्वात्तसितक । हत्थमनेन वामनतप- स्थाधिकरणरवेन यदेतन्महातीर्थ तदमासीनाः । महातीर्थ मिला 'आन्महत:-'इला- दिनात्वम् । वीर्यस्य व महत्वं महामनपरिप्रहेण । 'बध्यासितं महद्विवदिती ·काव्यमामा (अन्यतश्च दृष्ट्वा ।) आर्य, पश्यते पशुबन्धवेदिवलयैरोदुम्बरीदन्तुरै- नित्यव्यजितगृह्यतन्त्रविषयो रम्या गृहस्थाश्रमाः । यत्रामी गृहमेधिनः प्रचलितखाराज्यसिंहासना वैतानेषु कृपीटयोनिषु पुरोडाशं वषट्कुर्वते ॥ १७ ॥ रामः-(महर्षम्मितम् ।) वत्स, इतोऽपि तावत्कृतार्थयावश्चक्षुषी । प्रसन्नपावनोऽयमृषीगां समवायः । इदममीषाम् प्रचक्षते' इति स्मृतिः । 'तीर्थ शाने पुरे क्षेत्रे' इति विश्वः । 'दानमध्यारनं पितृतर्पणा. विधिपूजनम् । होमो बलिश्च विप्राणां पदकर्माणि दिने दिने ॥ इति । यद्वा यनयानाध्यय. नाध्यापनदानप्रतिप्रहाः पदकर्माणि । प्रयुजत इत्यत्र 'प्रोपाभ्यां युजे:-' इति तस् । पश्येत्यादि । हे आर्य रामभद, एते पुरोधातनी गृहस्थाश्रमा रम्या: । गन्नीति शेषः । तान्यस्य चन्वयः । तानियध्याहार्यम् । यद्वा वाक्याम्पर कर्मलम् । तत्र वाक्यम्याप्र. तिपादकत्वाम द्वितीया । कीदृशाः । पशुबन्धो याविशषतस्य वैदिः परिष्कृता भूमि खस्या वलयमंण्डले: कारणभूनर्निवं व्यरितो व्यको कृतो गृह्यत अधिधि निदान्तवि. धानं येषु ते । यद्वा पशूनां बन्धो यत्र मा पशुबन्धदिनामा वलयः महः । कीदृशैः । आदुम्बयुदुम्बर कायस्थूगा नया दन्नुररुनी । पशुबन्धयांग हि पशुबध्यते, औदुम्ब. रीस्वशंश्च क्रियते । यदाह-'आदम्बरी स्पृष्ठोदायेन्' इति । 'उदुम्बरम्नु देहत्यां वृक्षभेदे च' इति मंदिनी करः । यद्वा आदुम्बरी मपंगाकार: काठभेदः । यः साल यशस्थाने पशुबन्याय निसात्य नियनं तेन दन्तुरः । यत्र सहवाश्रमे गृह मेधिनः सपत्रका गृहस्थावानेषु यज्ञसंबन्धिषु कृपीटयोनिषु वहिए रोडाशं चतुरिमोहिनिमिनावशफा. कारपिटकम् । 'चतुरो मुटीभिर्वपति', 'अश्वशफाकारः पुरोडायः' इति श्रुया तारा पिष्टस्य पुरोटाशरदवाव्यत्व विधानात् । वपट पुर्वते । जुनीत्यर्थः । तदुतम् -'स्वाहा देवहाँयदान पद बापट वषट् स्वया' इति । प्रचलित कम्मितं वाराज्यस्य स्वर्ग- राजस्य मिहामन येभ्यते । ममते कि खासिनो भवेयुरिति तेषां कम इति भावः प्रचलितमिति 'चल कम्पन' मि । कम्पने चलि.' इति मित्संज्ञा । गृहमधिन इति ग्रहा दाराः । 'न गृहं गृहमित्याहुहिणी गृहमुच्यते' । तेषां मेधः संगमः । 'मेघ मंगमे' । म एषामन्त्रीति गृहमधिनः । 'अद इनिः' । 'दन्तुरस्तूमतदन्ते तयोथतनतेऽपि च' इति मेदिनीकरः । 'कृपीट योनिचलनः' इत्यमरः । वैदिः परिङ्गता भूमिः' इति च । इस इति । इनोऽग्रेत्यर्थः । आधादिलात्सप्तम्या तसिः । कृतार्थयावश्चरितायीकुर्वः । तत्क- १. 'अन्यत्र इति पाठः, २. 'सहर्षम्' इति पाठः. ३. 'वत्म, लक्ष्मण इति ४. 'तावस्कृतार्यय' इति पाठः. AmmswatanamarpaRN पाठ.

·: २ महः] मनपराषवम् । पूरयित्वेव सर्वाङ्गमतिरिक्ताः शिराततीः । जटारूपेण विप्राणैः शिरोमिर्गहनं सदः ॥ १८ ॥ किं च। तपःकृशतरैरङ्गैः स्रष्टुमाकारितैरिव । सायं प्रातरमी पुण्यममिहोत्रं प्रयुनते ॥ १९ ॥ (इति परिकमतः।) लक्ष्मणः (महागम् ।) आर्य, रमणीयमितो वर्तते । बालेयतण्डुलविलोपेकदार्थतामि- रेताभिरमिशरणेषु सधर्मिणीमिः । तंत्रासहेतुमपि दण्डमुदस्यमान- मानानुमिच्छति मृगे मुनयो हमन्ति ॥ २० ॥ - रोति-' इनि जिन् । गमवायः समूहः । इदानीमतिमान्नरूपं वैचित्र्यमाह-इदममी. पामिति । अभीपापीणामिदं मदः सभा शिगंभिर्मनगहनं विषमम् । अनीति शेषः । की शेः । जटाम्पेण जटाव्याजेन शिराननीः शिरासमहान्विभ्राणधारद्भिः । ननु शिरायाः शरीराभ्यन्नाम्भाविनाक, यहि भाव इल्लत आह-सायं सर्वावयवं पूरपिचातिरिका अवशिष्ठा बहिनाः । ननु नयापनलाभोन बाधिनोऽयमः बहि- रनुष्णः' :तिवदियुत भार. --वेति । शब्द उत्प्रेक्षायाम् । यदा इवान्दो निम- क्रमः 'दतीः' इलम्यानन्तरे दष्टव्यः । नेना जटा: किं तु शिगनतीरिवेति भावः । यहा इदं मदः गभाम्बा शिरामिगहन बनमिव । शिरावरूपातील ना बिमार्गः । अन्यदपि वनं लता धन इति अनिः । तस्किमेषामाकारः वाभाविक एवे याह-कि वेत्यादि। अमी मुनयः मायं प्रातच पुण्यं पनिशमनिहोत्रं याविशेषं प्रयुषने कुर्वते । अङ्गः शरी- लक्षिताः । 'इत्थंभूतलक्षणे' इति नृतीया । कीरशैः । तपसा कृशतमैः । अत एव मधुमाकारितारिख । वशन्दी मिमक्रमः । भ्रष्टुमियाकारितः । उत्कीर्णरित्येके । अन्य. त्रापि चित्रलिसनादी प्रथमं रेमा कियते, ततो पर्णिकाभिः पूर्यत इति पनिः । एते. ऽप्यस्थिपुजापाः, अतः मुटप किमानीना इति भावः । न केवलमृषीणामेव प्रशान्त. खभाषसम्, कि सपनीनामपीति प्रकटयन्वैचित्र्यान्तरे दर्शयति ~ तदित्यादिना मुनयो हसन्तीत्यनेन । मृगे हरिणे नमामहेनुमपि तस मृगस्य भयकारणमपि दडमाघ्रातु- मिच्छति सति मुनयो हसन्तीति संबन्धः । सगाना दमादिदर्शनाबसदाब इति तापाचगतिः । तत्राम्यवादर्शनादतिनुन हासः । कीरशम् । सधर्मिणीमिद्धितीयामिः। 1. 'उपास इति पाठः १. विमति पाठः. १. 'उमास विपाठः ..

·काव्यमाला। रामः-(परिकामन्सकोतुगानुरागम् ।) वत्स, इतस्तावत् । आईप्रमूतिरियमङ्गनयज्ञवेदि- नेदिष्ठमेव हरिणी तृणुते तृणं च । वत्सीयतापसकुमारकरोपनीत. नीवारनिवृतमपत्यमवेक्षते च ॥ २१ ॥ अपि च । विप्वक्तपोधनकुमारसमlमाण- श्यामाकतण्डुलहतां च पिपीलिकानाम् । श्रेणी भिराश्रमपथाः प्रथमानचित्र- पत्रावलीवलयिनो मुदमुद्वहन्ति ॥ २२ ॥ - पत्रीभिरिति यावत् । प्रकृतवान्मुनीनामेव । अमिशरणेष्वमिगृहेपदम्यमानमुभिप्य. माणम् । 'अमु क्षेपणे' । कोदशीभिः । बत्यर्थ ये तण्टुलाम्नेषां विलोपेनाहरणेन । भक्षणेनेति यावत् । कायनाभिदुःखिताभिः । बालेयेन्यत्र 'दिपधियलेडम्' । 'बालेयो गर्दमे पुनि मृदा बलिहिने त्रिषु' इति विश्वः । शरणं गृहरक्षित्रोः' इति च। 'द्वितीया महामणी' इत्यमरः । न केवलमनयोगदवे प्रशान्तखभावन्नम्, कि तु बालम्यातिचञ्चलम्वभावम्यापि प्रशान्तत्वमिन्युपपादयन्वैचित्र्यान्तरमाह-आदेत्यादि । इयं हरिणी तृणं तृणुते सादिति च अपत्यमवेक्षते परिपालयतिर । चकारवयं नुस्यका- लताद्योतनार्थम् । अपयवेक्षणप्रयोजक रूपमाह-आईत्रमूतिरिते । अभिनवप्रगने. वर्थः । कीडगं नृणम् । आगने या यज्ञवेदितम्या नेदिष्टमतिनिकटस्थम् । कीदशमपत्यम् । वमीया वत्मेभ्यो हिना ये नापमकुमारातः कररूपनीना ये नीवाराः 'तुरी' इति प्रमिता. स्तनियतं मंतुष्टम् । नृणुत इति 'तृणु अदने' तनादिम्भयपदी । 'मंशापूर्यको विधिरनित्यः' इति गुणाभावः । व्याकरणान्तरे तु विकल्प एवं गुणे । नेदिष्ठमिति 'अन्तिकमा योर्नेद- साधी' इनीष्टनि अन्तिकम्य नेददेशः । 'नेदिष्टनिकतमम्' इत्यमरः । बत्सीयेत्यत्र 'तस्मै हितम्' इति छः । विष्यगिति | आश्रमपथा आधममार्गा मुदं हर्षमुद्रहन्तीति संबन्धः । आश्रमाणां पन्था आभमपथः । 'क्प:-' इत्यः । कीरशाः । पिपीलिकाना श्रेणीमिः पतिभिः प्रथमाना स्याता या चित्रा पत्रावली पत्रलेखा सेव वलयो यत्र तादशाः । कीदृशीनाम् । विष्वक्सर्वत्र तपोधनकुमारय ममर्यमाणा यमानाः श्यामाकाना 'मामा' इति प्रसिद्धाना तण्डलातदपहारिकाणाम् । 'किप्य' इति कि । श्यामाकतण्डलस्याति. श्वेतम्बमावत्वात्पिपीलिकानां श्यामत्वालियतीनां च तासामीपालोहितसावित्ररूपपत्राव ..'दं तावत्' इति पाठः. २. 'तृणानि' इति पाठः... 'भपेक्षते इति पाठा maamismusneewanamam ·२ अरः] अनर्घराषवम् । लक्ष्मणः- अहो पशूनामप्यपत्यवात्सल्यम् । अहो शिशूनामपि सत्कर्मताच्छील्यम् । रामः-(अन्यतोऽवलोक्य ।) मुनिविनियोगविलूनप्ररूटमृदुगावलानि बहीपि । गोकर्णतर्णकोऽयं त!त्युपकण्ठकच्छेषु ॥ २३ ।। (इति परिकामतः ।) लक्ष्मणः-आर्य, इयमेभिरालवालैः पदे पदे प्रन्थिलामु कुल्यामु । 'तीव्रतमा जलवेणिः प्रवहति विश्रम्य विश्रम्य ॥ २४ ॥ - लीपलयसमुचितम् । 'समन्नतम्नु परितः सर्वती विवगिलपि' इत्यमरः । वात्मन्यं प्रेमा। तारछील्यं दत्वभावलम् । मृगाणामपि द्वपिविषयकात्यन्तनिर्भरलं दर्शयन्वैचिश्वान्त. रमाह-मुनीति । अयं गोकर्णन को हरिणविशेषबारक उरकण्यकन्छेए कच्चगमी. पेषु बहीपि कुशांस्वर्णोति यादति । 'तृणु अने' उभयपदी। पझे गुणः । उपकमः सनीपम् । अतिगर्नजलगदुलं स्थानं कच्छः । नदीनटं वा । 'जलप्रायमनूरं स्यात्पुनि कच्टय विधः इत्यमरः । 'कछो नदीनटेऽन्ये' इति वियः। कीरशानि । मुनिभि- विनियोगार्थ कियानिमितं चिदनान्युपाटिने गाः प्रादुन्दुटरमानि दादलानि हरितानि गेषां नाहशानि । यद्वा मुनि वियोगविदनानि, प्रस्ट दुशालाने नि कर्म- धारयः । 'शादो जम्बालशप्पयोः' इत्यमरः । 'शष्यं बालकृयम्' इति च । सादोऽस्या- सीति 'नदशादालन् । 'शादल: शादह रिते' इत्यमरः । न च शादलशब्देन बहि:- शब्देन न नृणविशेषाभिधानापानरत्यापनिरिति वान्यम् । शालशब्दस्यात्र लक्षणया हरिनमात्रलिलात् । गोकर्णोऽधतरेऽपि म्यान्मृगमर्प विशेषयोः' इति मेदिनीकरः । 'तर्णको बालकः समी' इत्यमरः । चननानां प्रशान्तम्भावलमुक्त्वाऽचेतनानामग्याइ- इयमिति । इयं तीवतमातिवेगवगी जलवेगिर्वेण्या कार जलम् । मूक्ष्मवाटिलवाथ वेण्या रूपणम् । यद्वा जलपूर्णा येणि: प्रवाहो जलवेणिः । 'नद्यादेरन्तरे वेषिः केशम्यापि च बन्धने' इति विश्वः । कुल्यामु कृत्रिमनदीपु विधम्य विभ्रभ्य पुनः पुनर्विश्राम कृत्वा प्रवहति निःसरति । किभूतामु । एभिरालवालेधनले जलधारकैः ‘थल' इति प्रसिः पदे पदे स्थाने स्थाने सकलतरूणा जलप्राय प्रन्थिलासु पर्ववती । विषमा- खित्यर्थः । सिमादित्वास । प्रबहतीत्यत्र 'प्राइहः' इति परस्मैपदम् । 'कुस्या स्वाक- .. 'मणः-(डा) इति पाठः. २. 'प्रसव' इति पाठः. ३. 'रामः' इति । विपुस्तकेषु नास्ति. ४. 'इत्युभी' इति पाठः. ५. 'तीयतरा जलवेणी' इति पाठः, - । -- ·काव्यमाला। रामः-वत्स, साधु दृष्टम् । आलवालवलयेषु भूरुहां मांसलस्तिमितमन्तरान्तरा । केरलीचिकुरभङ्गिभङ्गरं सारणीषु पुनरम्बु दृश्यते ॥ २५॥ तदेहि । भगवती कौशिकीमालोकयन्तौ मुहूर्तमात्रमात्मानं पुनीवहे । (परिक्रम्यावलोश्य च ।) कचित्सांक्रामिकोऽपि विशेषो नैसर्गिकमतिशेते । तेथा हि। जडखच्छखादुप्रकृतिरुपहूतेन्द्रियगणो गुणो यद्यप्यासामयमयुतसिद्धो विजयते । तथाप्युत्कर्षाय स्फुरति सरितामाश्रमसदा- मिदानी वानीरद्रुमकुसुमजन्मा परिमलः ॥ २६ ॥ लक्ष्मणः-आर्य, पुरस्तादनु कौशिकीतीरमालोकय । धिमा सरिन्' इत्यमरः । रामोऽतिरम्बावेन लक्ष्मणवननमनुवदति-आलवालेति । अम्बु पानीयं सारणीयु म्बन्धनीए । यद्वा मारण्यो जलप्रवाहिकालामु पुनर्दश्यते । कीदृशम् । केरली केग्लदेशजाना स्त्री तम्याधिकरभरिः शकुटिलता सादर म्वतः कुटिलम् । केरलदेशस्त्रीणां चिकुराः कुटिला भवन्तीति प्रसिद्धम् । भूकहां प्रक्षाणामाल- वालवलयेषु क्षमूलजल धारकाम्वन्तरान्नग मध्ये मध्ये मामलं अनुगम् । मिमा. दिवालच् । निमितं नियतं चेनि कर्मधारयः । 'स्वल्पनद्या च मारणी' इति विश्वः । 'आलबालः स्थितो मृले वृक्षम्य जलधारके' इति च । कोशिकी नहीं भदम् । पुनावहे पवित्रीकुर्वः । मांकामिक आगन्तुकः । नर्गिक खाभाविकम् । उभयोर मध्यात्मादि- बाहरु । अतिशेतेऽमिभवति । गांकामिकेण नमर्गिकम्यामिभवोपपादनार्थ नर्गि रुपमाह-जडेति । आसां मरितां नदीनामयुतमिदः पृथक्मिदः । ‘युमिश्रणे'। युतं मिलिनं न युतमयुतम् । यदायुनमिदः साभाधिको गुणो यद्यपि विजयने । प्रत्यक्ष- विषयीभवतीत्यर्थः । कीदृशः । जडम्यच्छम्यादुप्रकृतिभूतः म्यभावभूतो यम्य गुणस्य स तया । तेन जलत्वं म्यच्छन्वं म्वादुत्वं च लभ्यते । अत एवोपहून आहूतः । आर इति यावत् । इन्द्रियगणो येन भनथा । इदानीमुपपाशमाह---तथापि वेतमाशपुष्पगन्मा परिमलो गन्ध माश्रमसदामाश्रमातानामुत्कर्षीय प्रकषाय स्फुरति । आश्रमसदामिति 'सरसूद्विष-' इति विप् । 'भीतवानीरवचुलाः' इत्यमरः । 'विमदोत्थे परिमलो गन्धमा- प्रेऽपि दृश्यते' इति विश्वः । अनु समीपे । अवलोकनक्रियापेनसमुदायवाक्यास्यात्र 1. 'हरम् । अहो' इति पाठः. २. काशिकीभगवतीमवलोकयन्ती मुहूर्तम्' इति पाठः. ३. 'पुनीमहे' इति पाठः. ४. 'नैसर्गिकमधिकम्' इति पाठ:. ५. 'पश्य' इति पाठ.. ६.'श्रयति' इति पाठ:. mamiwwwwww ·२ अरः ] मनर्वराषवम् । तैर्मेधाजननवतप्रणयिभि हैदनामियं सिक्का नित्यवसन्तविप्रमवती रम्या पलाशावली । एतस्यां हरिणारिपाणिजसणिश्रेणिश्रियः कोरका गोपायन्ति तपोवनं वनकरिकीडाकराकर्षणात् ॥ २७ ॥ (नेपथ्ये ।) रामभद्र, कियधिरमवलोकनेन कृतार्थी क्रियन्ते तपोवनविहारममयः । संप्रति हि परिणमयति ज्योतिवृत्त्या यजूंषि रुचां पतिः किमपि शमिनः सावित्राख्यं रहस्यमुपासते । गुरुरयमनुष्ठास्यन्माध्यंदिनी सवनक्रिया- मिह मखविधौ नेदीयांस भवन्तमपेक्षते ॥ २८ ॥ - कर्मता । केचित्तु अनुकौशिकीतीरमिति क्रियाविशेषणम् । यद्वानुशन्देन सह शिकी- तीरपदम्य 'अनुयत्समया' इत्यव्ययीभावे मप्तमी । 'तृतीयासप्तभ्योहुलम्' इत्यम् । इदानीमचंतनानामप्यनिष्टजनकाइसकत्वेन उलतो मुनीनां तपःप्रभावमाह-सैरिति । इयं पलाशावली पलाशाक्षणी रम्या । अस्तीति शेषः । कीरभी । बदनां मुनिधि. शूनां व्यूहः गमूहः सिता । अत एन नित्यं सर्वदा वसन्तस्य विशेषस्य विभ्रमो बिलामो विशिटी वा भ्रमवद्धती । किमर्थ तः पलाशावली सिच्यत इत्यत आह- मेधति । 'धीधारणावती मेधा' इत्यमरः । मेधाजननास्य व्रतं छन्दोगब्रह्मचारिभिः क्रियते। तत्र अन पलाशमूलसेचनं कियत इति समाचारः । एतस्यां पलाशावस्यां प्रेरकाः कलिका बनकरिणा बनहस्तिनां कोरया यत्करेण स्थूलहस्तेन कर्षणं तस्मात्तवनं गोपायन्ति रक्षन्नि । 'गुर रक्ष' 'गुपचूप-' इत्यादिनायः । रक्षणकारणं कलिका- विशेषणमाह-~-हरिणारेः सिंहस्य ये पाणिजा नखास्त एव मणिश्रेण्याशपतिस्तदच्छीः शोभा यासां नालथा । 'म्यूहस्तु बलविन्यासे निमंळे इन्दतयोः' इति परमिः । 'माशोऽला गणिः नियाम्' इत्यमरः । 'कलिका कोरकः पुमान्' इति । प्रस्तुतयारक्षामपहायाप्रस्तुतेऽत्यन्तासक्ति रामभइस्याशा रसान्तराय शुनःसेफः प्रेर. यति-नेपथ्य इत्यादि । अयमेव पूखिकानामालंकारः । तथा च भरत:--'अन्तर्ग- बनिकासः सूतमागधनन्दिभिः । अयोपक्षेपणं गरि कियते सानु परिका ॥ इति । कृतार्षः कृतप्रयोजनः । विहारः क्रीडा । परीत्यादि । रुचा पतिः सूर्यो ज्योतिरिया ज्योतीरूपतया यषि परिणमयति । परिणतानि करोतीत्यर्थः । मध्याहे बजुर्मगलादा. .. । 1. 'यमिनः' इतिः. १. 'भविष्टासन्' इति पाठ..

·काव्यमान रामः-(अश्रुतममिनीय सानुरागम् ।) वारोखीनभिपुण्वते विदधते वन्यैः शरीरस्थिती. रैणेय्यां त्वचि संविशन्ति वसते चापि त्वचस्तारवीः । तत्पश्यन्ति च धाम नाभिपततो यथार्मणे चक्षुषी धन्यानां विरजस्तमा भगवती चर्येयमाहादते ॥ २९ ।। (नेपथ्ये पुनस्तदेव पठ्यते।) रामः-(श्रुत्वा ससंभ्रममध्यमवलोक्य च।) कथं गंगनमध्यमध्यान्दो निदाघदीधितिः । वत्स, तदेहि । यज्ञवाटमधिष्ठाय क्रमेण कृताहिकस्य भगवतः कौशिकस्य प्रत्यनन्तरीभवावः । (इति परिकामतः ।) : .. - दित्यस्य । 'ऋबयः प्रानरादिलो मचाईच यजुर्मयः । सागं माममयथेति प्रयीमय उदाहृतः ॥' इति पुराणम् । अन एवाग्रे वक्ष्यति-'एनत्रयीमयं ज्योतिरादित्याख्यं निमजति' इति । शमिनो मुनयः । मावित्राम्यं गावित्री मध्याहसंधया तम्याः संबन्धि सावित्रं तेन नदात्या यम्य नत् । यद्वा मवितृदेवनाकं माविधनामधेयं वा रहस्य तत्त्वम् । मत्रमिति यावत् । उपागते । सेवन न्यः । अयं गुमविश्वामित्रो मम्नविधी यज्ञविधी मध्यंदिनभवां सवकियां मानव्यापारमनुग्राम्यन् । अनुशानं कर्तुमिति यावत् । तुमर्थे मृद । भवन्तं रामभदं नेदीयांम निकटम्यमपेक्षते । 'मयनं लवरे माने' इति विश्वः । 'रहतत्त्वे रसे गुरे' इति न । नेदीयांममिति ‘अनिकबाढयोर्नेदसाधी' इति नेदादेशः । आश्रमवैचिपदर्शनासक्तमनाः पुनराश्रममेयोपवर्णयति-यागनिति । धन्यानामियं विरजस्तमा विगतरजम्तमोगुणा । मास्विकीयात् । चर्या कृतिराहादते। मुखयतीत्यर्थः । 'हादी मुझे च' । यर्यापयस्थितिधा । 'चर्या स्वीगापयस्थितिः' ल्य. मरः । ईयते गुरोः शास्त्रम्योपागनया ज्ञायत । तस्याः पन्या उपाय ईर्यापथः । तत्र ध्यानधारगाद्युपाये या स्थितिरवम्यानं परिव्राजकादीनां मा चयाशब्दवाच्या । ना. स्वरूपमाह-वारानिति । एते । धन्या इयर्थान् । श्रीन्यारान्व्याप्याभिपुष्यते भान्ति । वारानित्यत्यन्तसंयोगे द्वितीया । वन्यैः फलमूलादिभिः शरीरस्थितीः प्राणरक्षा विदधते कुर्वन्ति । ऐणेय्यामेणी हरिणी मेदसद्विकारभूनायां त्वनि मविशन्ति शेरते । तारवी. स्वरविकारास्तचो वमते परियति । यम धाम तेजधार्मणे चर्ममये चक्षुषी नाभिपततो न गच्चतम्तद्धाम पश्यन्ति । समाधिस्वरूपचक्षुषा परमारमम्यम तेजः पश्यन्तीत्यर्थः । १. 'अश्रुतिम्' इति पाटः. २. 'श्रीन्वारान्' इति पाठः, ३. 'खचं तारवीम्' इति पाठः, ४. विरजन्तमा' इति पाठः. ५. 'तव' इति पाठः. ६. चित्पुस्तकेषु चकारो नास्ति. ७. 'गगनमध्यामत', 'गगनमध्यमारूतः' इति पाठः. ८. 'वत्स' इति विद्याखि. .. -- ·७९ २ महः] अनर्घराषवम् । लक्ष्मणः-(सर्वनो दृष्ट्वा ।) आर्य, उहामघुमणिधुतिव्यतिकरपकीडर्कोपल- ज्वालाजालजटालजाङ्गलतटीनिकूजकोयष्टयः । भौमोप्मप्लवमानमूर्यकिरणकरप्रकाशा दृशो- राविष्कर्म समापयन्ति धिगमूमध्याह्नशून्या दिशः ॥ ३० ॥ अन्तिकतमा चेयं यज्ञवाटभूमिः । तदेतदेव न्यग्रोपच्छायामण्डपम- ध्यासीना ऋत्विजः प्रत्यवेक्षामहे । गलित यौवने पुनरहनि भगवन्तं द्रश्यावः। ऐणेप्यामिति 'एण्या तुम्' इति विकारे दृम् । वसत इति 'वस आच्छादने' । 'आ. त्मनेपदेवनतः' इति मन्यातादेशः । तारवीरिति रोर्विकारः । अग् । 'ओर्गुणः' । 'टिहाणम्-' इति दीप् । चार्मणे इति चर्मणो विकारः । तस्य विकारः' इत्यम् । 'कोशे टिलोपो वतव्यः' इति नियमाकोशादन्यत्र टिलोपाभावः । ससंत्रमं मादरमित्यर्थः । मामपि कोशिकोऽप्यपेक्षत इति भावः । बाटो मार्गोऽनिर्वः । अधिष्टायाश्रित्य । अहा दिवसेन नितनमादिकम् । 'तेन नितम्' इति ठन् । 'अष्टखोरेव' इति नियमाहिलो- पाभावः । 'अल्लोपोऽनः' इत्यारोपः । प्रत्वनन्तरः संनिहितः । मध्याहर्मचारस्यातिदुःल- जगकनया क्षणं छायामाधयितुमना गुरु कार्यनुरोधेन रामं छायाघ्रयगानुत्कण्ठितमालोक्य साक्षा कुमशक्यतया मनाइनर्णनेना विधान म चाहवर्णनेनार्य विश्राम कर्तुमाह-उहामेति । धिकष्टे निन्दायां वा । अमूमध्याह शुल्ला दिशः । मध्याहे बवानपभयाजनमंचाराभा- वात् । दृशोधनुषोराविकमाविष्कारः । प्रमरणमिति यावत् । गमापयन्सपहरन्ति । काचिन 'आयुष्कर्म' इति पाठः । नत्र प्राणधारणसमय मिचर्षः । कृचित् 'मध्येऽति शून्या दिशः' इति पाटः । भगवनः सूर्यम्पात्यन्ततेजःप्रगरणाचभुजो न प्रमरति । गौरने जसवाभिभूतवान् । उद्दामा परला या धुमणिधुतिः नीधितिस्तस्या व्यति. करः मंबन्धः समूहो वा तेन प्रकोडन्योऽकोपल: मर्यशान्तमणिमस्य ज्वालाजालेन जटालेव जटाला जाहलतटी निर्जलदेशस्तत्र निजो निःशब्दोऽथवा निःशेषेण शब्दयोगी कोयटिटिहिमः ‘कोण्टाडावुक' इति प्रसिद्धो जलपक्षी यासु ताशाः । भूम्या भयं भीमः ऊष्मा वापसत्र समाना भ्रमन्तो ये सूर्य किरणातः यूप: काठेनः प्रकाशो यामु ताम्या | जटालेति 'अटापटाकटाकालाः क्षेपे लन् । 'हामो बन्धुरहिते स्वतत्रे च प्रगतसि' इति मेदिनीकरः । 'मणिस्तरनिर्मित्रः' इत्यमरः । 'बाल निर्जलस्थानम्' इति धरणिः । 'क्रूरस्नु कटिने पोरे' इति च । मध्यमहो १. निरूप्य' इति पाठः, २. 'सूरकिरण' इति पाठः. ३. 'यज्ञभूमिः । तदेतभ्योध' इति पाठः. ४. 'अध्यासीनातिनः' इति पाठः, ·काव्यमान। रामः-एवमस्तु । (इति परिकम्य नाव्येनोपविशतः।) लक्ष्मणः-(पार्श्वतोऽवलोक्य ।) आर्य, मध्येव्योम क्रीडयित्वा मयूखान्भानोविम्बे लम्बमाने क्रमेण । वैरं खैर मूलतः पादपानां पश्य च्छायाः कश्चिदाकर्पतीव ॥३१॥ रामः-(समन्तादवलोक्य ।) वत्स, मध्यंदिनमतिकान्तमिति दिनम- प्यतिक्रान्तमेव । पश्य । गगनशिखरमुदया।रधिरूढाः कष्टम रथहरयः । अस्तमहीधरमधुना झटिति मुखेनावरोहन्ति ॥ ३२ ॥ लक्ष्मण:- परापतिप्यन्ति । यदयमध्यर• वेदिकासंनिधानं ते शुनःशेफमुखेन भगवानुपाध्यायः प्रशास्ति । मार्य, नूनमध रक्षांसि मध्याहः । 'राजाहःमसिम्यष्टन्' । 'अहो एतेभ्यः' इत्यहादेशः । मध्या: शून्या इति सममासमामः । न्यग्रोधो बटः । न्यग्रोधच्छायेव मण्डप इति स्पकम् । यद्वा छायायां मण्डपः । 'न्यग्रोधो बहुपाटः' इत्यमरः । चिरविलम्बन कार्यातिपातमाशापरिध. मेण कौशिकमकाशमाधयितुमुचिनोऽयं समय इत्यादाह-मध्येव्योमेति । व्योम्रो मध्ये मध्येव्योम । 'पारे मध्ये पम्या वा' इत्यव्ययीभावः । मयूसानिकरणान्कीडयित्वा । प्रसारयित्वेति यावत् । भानोः सूर्यस्य बिम्बे मण्डले क्रमेण लम्बमाने सति खेर स्वर मन्दं मन्दं पादपानां वृक्षाणां मूलना मूलाश्चिच्याया आकांतीय । यथा कोऽप्यास्पति तथा छाया वर्धत इत्यर्थः । पश्यलय वाश्यार्थस्य कर्मता । 'छाया स्यादातपाभावे' इति विश्वः । दिनं मध्यं मध्यावच्छिन्नम् । यदा मध्यदिन नित्यत्र मध्यशब्दान्मदिन्प्रत्यय भोणादिकः । दिनमप्यतिक्रान्तमेव । मध्यंदिनातिक्रमणस्य बहुममयमाध्यत्यात्तम्मिच विकान्ते दिनमध्यतिकान्न मिति लक्ष्मणनात्पर्यमवगम्यायात्तत्रानुम- तिमाह-गगनेति । अकरयहरयः सूर्यस्यन्दनाया उदयपर्वतादगनपिसारं शिखराकारं गगनम् । यद्वा गगनशब्देनात्युषप्रदेश उच्यते । तस्य शिखरम. प्रमषिहाः । कटं यथा स्यादेवम् । ऊध्र्वगमनस्याशक्यसाध्यत्वात् । अधुना संप्रति भटिति शीघ्रमखमहीधरमस्तपर्वत मुखेनाबरोहन्ति । अधोगमनस्य मुशकखात् ।.. चित् 'मगिति' इति पाठः । तत्रापि तमित्यर्थः । 'बाम्झटित्या साहाय बागा सपदि हृतम्' इत्यमरः । 'हरिश्चन्द्रार्कवाताव-' इत्यादि विश्वः । 'शिखरोऽसी शलभो हमारे समाप्रयोः' इति मेदिनीकरः । परापतिप्यन्यागमिष्यन्ति । उपाध्यायः कौशिकः । १. 'तपाहि' इति पाठः. २. लक्ष्मणः-(सहर्षम् ।) इति पाठः, भावः . MAMANMANPanderwear Aniwwwmoraveen a..ML- Mammu ·२मः] मनपरापन् । यद्येवं स्यात् रामः-(सरोपाईधरम् ।) वत्स, कल्पान्तकर्कशतान्तभयंकर मे निष्पमतः क्रतुविघातकृताममीषाम् । नीराक्षसां वसुमतीमपि कर्तुमब पुण्याहमालमिदं धनुरादधातु ॥ ३३ ॥ लक्ष्मण:-(विहस्य ।) कथं रजनीचरचक्रविनाशोत्कण्ठाविसंस्थुलमार्य- हृदयमदीर्घदर्शिनं भगवन्तं कौशिकमपि संभावयति । अविद्यावीजविध्वंसादयमार्षेण चक्षुप । कालौ भूतभविष्यन्तौ वर्तमानमवीविशत् ॥ ३४ ॥ रामः-किमुच्यते तत्रभवान्विश्वामित्रः । प्रज्ञातवमतत्त्वोऽपि स्वर्गीयैरेष खेति । गृहखसमयाचारप्रान्तैः सप्ततन्तुभिः ॥ ३५ ॥ .. - प्रशास्त्याज्ञापयति । लक्ष्मणस्य रक्षःपरापतनमीतिमाशा तामपनेतुं रखोवधे खप्राग- रुभ्यमाह-कल्पान्तेति । ममेदं धनुर्वमुमतीमपि नीराक्षसां रक्षाभूम्यां निर्गताः पलाविता राक्षसा यस्यां ताशी पर्नुम् । पुण्यं च तदहति कर्मधारयः । पुण्याहं रक्षो. मरणदिनम् । 'पुण्यमुदिनाभ्यामहः' इति नपुंसकलम् । तत्र मालं शुभकादधातु । न केवलं गद्यम् , भपि तु भूमिमात्रमपीसपेरर्थः । यदा पुण्याहं जन्मदिनमुखरात्रिकापु. स्वपदिनं तत्र मालं यत्कियते तत्पुण्याहमालपदेनोध्यते । यस्य च तकियते स सतत- मभ्युपयी भवति । तबेदमपि मम धनुभवविति भावः । मम कीरशस । ऋतुविधात- कृताममीषा राक्षसानां निष्प्रनतो मानाशकान्मारयतः । अमीषामित्यत्र 'जासिनि. प्रहण-' इत्यादिना कर्मणि षष्ठी । पनुः कीरशम् । कस्पान्ते लये यः कः कठिनः तान्तो समसामयंडर भीषणम् । मेषर्तिमयेषु कमः' इति सस्। 'कृतान्तो भ्राता धमनो यमराज्यमा इलामरः । यवं स्वादिति रामभरानं तमुवं विमा. बार-अपमिति । समाः । विसंस्थुनं विपर्यस्खम् । भीर्षदर्शिनमपण्डितम् । समावपतियोपवति । एवमा सदशी धीः' इसमरः । तत्पशाविसमस स्थापयति- मानिषेति। विश्वामित्रोऽविद्याया विवाहानस पी परवं पापं तस्वाभावाचा भवावरून वादबनितान्यामानेन । 'इपिरे मुनो तर' इति वियः। भूतभवितववीतामाक्ती का वर्तमान समयविभवेधितवान् । भूतं भविपन्न हरिपारित. 1. भगवन्तम्' पिनासि. ४. 'मत्स, किमुपते तत्रभवान्कोषिकः । बाहिति पाठः, । evenies ·काव्यमाना अपि च । आदींकृतो विनयनम्रमहेन्द्रमौलि- मन्दारदाममकरन्दरसैरिवायम् । प्रक्रान्तकुण्डलितनूतनभूतसर्ग- बैशावं चरितमद्भुतमाततान ।। ३६ ॥ लक्ष्मणः-(पुरोऽवलोक्य । सहर्षम् ।) आभिरश्वरचर्याभिः श्रोतमर्थ कृतार्थयन् । अये कुलपतिः सोऽयमित एवामिवर्तते ॥ ३७॥ (ततः प्रविशति दीक्षितवेषो विश्वामित्रः।) रामः-(निर्वयं । मबहुमानम् ।) वत्स लक्ष्मण, पश्य । कर्मणः श्रयमाणस्य व्यञ्जनैरधिकोज्ज्वलाम् । तपस्तं जोमयीं लक्ष्मीमद्य पुष्णाति मे गुरुः ।। ३८ ॥ । च कालमयं वर्तमानकालमिव यानेन पदयतीत्यर्थः । भविशदिति 'विश प्रवेशने । ध्यन्ताछड । [प्रहातेति । माध्यामतत्वस्वरूपम् । यद्वा चिदानन्दरूपं ज्ञानम् । स्वर्गीयः स्वहितः । 'तम्म हितम्' इति छः । यद्वा वर्गफलकः । खेलति कोडति । समयो व्यवहारः कालो वा । आकारः किया प्रचारो वा । प्रकान्तरारग्धैः । सप्तत. न्तुभियंजैः । मातब्रह्मतत्त्वस्यापि विश्वामित्रम्य यद्गृहम्धाचरणीपयज्ञाचरणं तत्को डेवेति मावः । 'ममतन्तुमखः ऋतुः' इत्यमरः । तस्वज्ञानिले चास्य मुख्यादिकारित्वं प्रमाण- माह-आकृत इति । एष विश्रामिप्रवेशवं निशमंबन्ध्यदुतमाश्चर्यकारि चरित- मातनान बिस्तारयामाम । निगेन नो यो महेन्द्रस्त मौली यन्मन्दारदाम देवता. प्पमाला तस्य मकरन्दरमरिवादीकृतः । इक्शन उत्प्रेक्षायाम् । दयया स्तिमित इत्यर्थः । अत एव प्रकान्त उपक्रन्तः । कुण्डलितः संकोचितः । अनयोः कर्मधारयः । नूतनभूः तसंगों लोकमटियन तादृशः । पचते देवतरखो मन्दारः पारिमातकः' इसमरः । 'मकरन्दः पुषरसः' इत्यपि । शरवामिलण् । 'ओगुणः' । 'मासूषितं विक्षेपात्रम्' इत्यादिभरतवाक्याद्विश्वामित्रप्रवेशं सूचयितुमाह-आमिरिति । धातं वेदोकमार्थ- मभिधेयं यागादि कृतार्थयन् । सत्यापयमित्यर्थः । विचारो हितम प्रमाणमिमाया| अकस्मादनाकलिताकलने भयेशदः । इत एव । भत्रैष विडतीलः । यज्ञादी कत कल्पादिनियमो दीक्षितः । पश्य । विश्वामित्रमिति शेषः । विश्वामित्रमतिमदुमूनिमालोक्य क्मणस्यावहा मा जायतामिति तस्य तुतिमाह-कर्मण इति । मे मम गुरुर्विचा. १. 'सोनुकम्' इति पाठः, २. 'सामिः' इति पाठा. AmAWwwanbiansar TAAN.

·२ बरः] मनपराषवम् । ८३ विश्वामित्र:-(परिकमन्सहर्षम् । हन्त । कृतकृत्यप्रायमात्मानं पश्यामः । येतः। निवृत्तो बहु तावदध्वरभुजामातर्पणोऽयं विधि- यादेन समं मुकेतुदुहिता चाचैव पानिप्यते । पाणौकृत्य पुनर्वृषध्वजधनुर्म कशुल्का वधू- मेक्ष्वाके सुरकार्यदिक्षु चलति स्वास्थ्यं विधातास्महे ॥ ३९ ॥ (रामलक्ष्मणावग्यायोपसनः ।) विश्वामित्र:-(रामर्मतिविरं निर्यण्यं संग्रहकोतुकम् ।) एप वैहारिकं वेषमादधानो धनुर्धरः । तत्त्वमान्तरमस्माकममृतैरिव लिम्पति ॥ ४० ॥ उमा-(उपसूत् ।) भगवन् , दाशरथी रामलक्ष्मणावभिवादयेते । - मित्रः श्रूयमाणस्य श्रुतिप्रतिपादितस्य कर्मगो व्यप्रनधिहरेकभुक्तादिभिरधिग्रेमर्स तपो जोमयीं लक्ष्मी पुष्णाति । हन्त हर्षे । विश्वामित्रो निलतामेव स्फुटयनोवधं सूचयति-निर्वृत्त इति । अध्वरभुजां देवानामातर्पमम्नृमिहेतुर्विधिबहु यथा स्यादेव सायमिनः । किंचिदवशेषयितुमनाति हृदयम् । तावच्छन्द उपक्रमेजधारणे वा । अयेवं मुकेतुहिला ताटका दायादेन मुसेन सपिण्डेन वा मह पानिष्यते मारबितव्या । रामभ- प्रकारेति शेषः । कर्मणि लट् । चिपदिद । ननु तारकाठिनकमणि रामभदः कथं प्रगल्भत त्याशा तयारयोपविक रूपं सूनयमाह-पाणीकृत्येति । महा देवधनुर्भर एवं शुल्क पणो मस्यास्तादशी वधू सीता पाणोकल्य विवाय मुरकार्यदिक्षु । सुरकार्यार्या दिशः सुरकार्यदिशः । शाकपार्थिवादिः । ता दक्षिणाः । तत्र रावणवधान् । दक्षिणदिश एक. बेऽपि तत्र प्रदेशबहुलाहुवचनम् । तत्र ऐश्वाके रामे चलति भ्रमति सति स्वास्थ्य विधातास्महे करिभ्यामहे । चलतीयत्र तोऽनित्यत्वात्परमपदे शतरि सति सप्तमीयम् । पाणीकृत्येति निलं हसे पाणावुपयमने' इति विभक्तिप्रतिरूपकस्य गतिसेज्ञायाम् 'ग. तिप्रादयः' इति समासः । 'भातर्पण प्रीणने स्थात्' इति मेदिनीकरः । 'दाबादस्तु भवे. खुसि सपिणे तनयेऽपि च इति च । 'शुल्क पहादिदेवे स्यात्पणे इत्यादि । एष इति । एष रामो ममान्तर्मषमान्तरम् । तत्पंपदार्थों मनः । यद्वानर हदयं तत्वं यथार्य बधा स्यादेवममृतेरिव लिम्मति । अत्यन्तामाफियाकारिलायधामृतलिप्यते तथा करो- वीसः । करशः।बहारिक बनविहारे पनश्रमले साधु वेषमाकारमादधानः । बैहा. ..तालमिवात्मानं पश्यामि' इति पाठ:. २. 'पतः' इति धिमासि... सेक-इति पाठ....'गतिविराय' इति पाठः ।

·काम्पमात्रा विधामित्र:-(ओलिय।) बत्सौ, किमन्यवाखामहे । युवाभ्यामभिनिवृत्तयोगक्षेमस्य वजिणः । ऐश्वर्यप्रक्रियामात्रकृतार्थाः सन्तु हेतयः ॥ ११॥ (उभौ तूष्णीमधोमुखी बा) विश्वामित्रः-(विहस्य ।) बत्सौ, समन्तादुपशीस्तिोऽयं संनिवेशः । केचिदस्मदीयास्तपोवनभूमयो रमयन्ति बामुपसेहयति वा गार्हस्थ्यमू- षीणाम् । उभौ-(सप्रश्रयम् ।) भगवन् , रम्यमेतदरम्यं वा कः परिच्छेत्तुमर्हति । किं तु द्वयातिगं चित्तमद्य नौ पश्यतोरभूत् ।। १२ ॥ (इति सबै यथोचितमुपविशन्ति ।) विश्वामित्रः-(माक्तस्मितम् ।) क्सौ, इह वनेषु स कौतुकवामनो मुनिरतप्त तपांसि पुरातनः । तमिव वामवलोक्य तपम्बिनो नयनमय मना[दमीमिलन् ।। ५३ ।। (उभी मुहूर्तमुन्मनीभवतः ।) - कमिति तत्र कुशल इत्यर्थ टम् । आशामह आशिर्ष दयः । 'आरः शामु छायाम्। युवाभ्यामिति । वत्रिण इन्द्रस्य हेतयोऽनाण्येश्यप्रकियामात्रे कृतार्थाः हतप्रयोजनाः सन् । ध्वंसनीयविरहात् । प्रक्रियाधिकारः परिच्छेदः प्रतिष्ठा वा । मात्रमबधारणे। कीदृशम्य । युवाभ्या कर्तभूनाभ्यामभिनिनः कृतोऽधिकरूपलाप्तियोगः पूर्वरूपाप्रध्यवः मेमः । यदा योगो हविराधपूर्षलाभः क्षेमः प्रत्यवायशून्यता यस्य तारशस्य । 'योगो ध्यानेऽपूर्वलामे' इति धरणिः । 'हेतिः स्यादायुवमालासूर्यवेजामु योषिति' इति मेदिनीकरः । तुमी मोने । 'मोने व तूणी तूष्णीकाम्' इत्यमरः । उपमीलितोगा. हितः । संनिविक्षो वनम् । प्रकृतलात् । ऋषीणां गाईस्थ्यं ग्रहस्थतम् । तूं। वो युपाम् । कर्मभूतौ । उपबेहयति प्रीणयति । नाईस्थ्यमिति प्रामादित्वात्यम् । गुल्मीरवादाश्रम जोति-म्यामिति । दयातिगं रजखमःशून्यम् । सत्त्वेकनिमित्यर्थः । नौ भाषयोः । बधीद्विवचने मम् । स्साहानाय जन्मान्तरीयं संस्कार रामलक्ष्मणयोद्धोषयमार- हेति । स पुण्तको मुनिरिहाश्रमे बनेषु तपस्सतत कृतवान् । श्रीरशः । कौतुबेन १. "विडस' विपास. १. कवित्' शति पाठ.. ३. 'इति यथोचितमुपविशन्ति', 'ति यथोषितमुपविशन्ति सति पाठ:. ४. 'सदमीमपन्' इति पाठः. merom ·२मरः] मनरावपम् । विश्वामित्रः-(खगतम् ।) अये, किमप्युत्साहवर्धनाय प्राग्मवीयमनु- स्मारितमन्तःकरणमनयोः । तदेतावदस्तु । भन्यतः प्रेक्षिपामि । (प्रत्यम- वलोक्य प्रकाशं समभ्रमम् ।) कयमुदयगिरिकाश्मीरकुहुमकेदारस्य प्रभातस- ध्यालतायाः प्रथमस्तरको गमस्तिमाली हस्तहतिकया कुसूहलिनीमिर्दि- गगनाभिर्वारुणी यापदुपनीतः । (सनिर्वेदं ।) यातोऽस्तमेष चरमाचलचूडचुम्बी परेरुहप्रकरजागरणप्रदीपः । माः सर्वतः स्फुरतु कैरवमाः पिबन्तु ज्योत्स्नाकरम्भमुदमरयश्चकोराः ।। ४१ ॥ कोडया वामनो वामनरूपी । यहा कोतुरूपनको वामनः चैनुष्यामनः । शाहपादि. बादिः । कौतुकं कपटेऽपि स्यात्' इति कोपारकपटेन वामन इति वार्यः । तमिव पुरा. नमुनिमिय या युवामपक्योपलग तपस्विनोऽय नयनं लोचनं मनाक्खल्पमुदनीमि. लभुदमीलयन्ति स्म । किदिरीषन्मनागल्पम्' इत्यमरः । उन्मनीभवत उन्मनस्वी भवतः प्राग्मवीयसंस्कारोवोधेन तत्तत्कर्मम्मरणान् । उन्मनीमपत इत्यत्र 'अस्मनच. भुवेतोरहोरजसा लोपव' इति विप्रत्ययः सलोपथ । प्राग्भवीर्य पूर्वजन्मोद्भवम् । 'पसाच्यः' इति छः । अन्तःकरणं मनः । प्रक्षिपानि प्रेरयामि । प्रत्यक पश्चिमतः । "दिग्देशकाले पूर्वादो प्रागुदप्रत्यगादयः' इत्यमरः । उदयगिरिरेव काश्मीरो देशविस- क्सवात यामम् । कामस्य काश्मीरदेश एवोत्पादखात् । तस्य केदारस क्षेत्रख । प्रभातसंचाविशेषणम् । अजहतियान्वया । प्रथमस्तबक आपगुच्छः । लोहितला- दलत्याच । गमस्तिमाली सूर्यः । हस्तथ हस्तव हस्ताहतिका । 'हाथी' इति प्रसिखा। मपूरब्यसकादिवासमासः । 'कर्मव्यतिहारे' इतीच् । 'अन्येभ्योऽपि दृश्यते इति वीर्यः । 'न सामिपचने' इति झापकारखा कन् । 'सार्षिकाः प्रतितो लिपपना- परिवर्तन्ते' इति श्रीलम् । 'हखानुहस्तिकया' इति पाठेऽनुगतो हखोजहसः । ई समानम् । वारुणी पश्चिमा विछ । 'केदारोमो शिव क्षेत्र' इति मेदिनीकरः । 'वारणी मनाया प्रतीपिसुरगोरपि' इति । 'स्वायुष्यच खबरः' इत्यमरः । वैराग्यादिना ममःखेदो निदा। निवेदमेव स्फोरयति-पाताति। एष सूर्योऽलं गावः । परमाचलवासपर्वतसर शिरवृम्बित सी बस सः । 'मातो विगेषः' इति पाडे .. 'विपावि पा. १. 'ससंघमम्' इति विश्वखि. ३. 'बातः स एषः' पार. ४. 'एसम्मी वि पाठः. ५. 'संप्रति इति पाठः. 'मोजो पाय- मधुरामधुना पगाविप ·काव्यमान। (सर्वतोऽस्मेक्स ।) अयमपि खरयोषिकर्णकाषायमीष- द्विस्मरतिमिरोर्णाजर्जरोपान्तमर्चिः । मदकलकलविहीकाकुनान्दीकरेभ्यः क्षितिरुह शिखरेभ्यो मानुमानुचिनोति ॥ ४५ ॥ अपि च। मन्त्रसंस्कारसंपन्नास्तन्वदीदन्वतीरपः । एतत्रयीमयं ज्योतिरादित्याख्यं निमजति ।। ४६ ॥ - घि निन्द्य एष सूर्यधरमाचलचूडनुम्बी जात इत्यन्वयः । पहप्रकरः पद्मसमूहस्तस्य जागरणे प्रकाशने प्रदीप इव प्रदीपः । आः सर्वत्र रोषोतावनास्थायां वा । 'भा: स्मरणेशाकरणे कोपमंतापयोरपि' इति मेदिनीकरः । सर्वतः सर्वत्र करवं कुमुदं स्फुरतु । शत्रोः सूर्यम्याभावात् । उदरंभरयः कुक्षिभरयचकोराः पक्षिविशेषा ज्योमाकरम्भ चन्द्रिकास्पदधिमतुकं पिबन्नु । अमृतीधितेरुदयात् । उदरभरिरिति 'फलेपहिरात्म. मरिच' इति चकारस्यानुरूसमुच्चयार्थवासियति । 'उमी लास्मभरिः कक्षिभरिः खोदरपूरके' इ.समरः । मिते कुमुदकरये' इति च । 'चन्दिका कौमुदी ज्योरया' इत्यपि। 'करम्भो दधिमतवः' इति च । अयमपीति । केरवस्फुरणचकोरज्योत्सापाना- पेक्षयापिशब्दः भानुमान्सूर्यः क्षितिरुहशिखरेभ्यो क्षाप्रेभ्योऽस्लेिज चिनोति वर्नुलीकरोति । मदकला या कलविती चटकनी 'गतुल' इति प्रसिया तस्याः कार्य- निनेदः मेव नान्दी वाय मेदः स्तुतिर्वा तत्करेभ्यः । भर्चिः कीदृशम् । सरयोपिदर्दनी तस्याः कर्णवत्कयायेण रक्तमिव रक्तं काषायम् । तेन रकं रागात्' इत्यण् । अर्विषः क्यायलं कविसंप्रदाय सिद्धम् । यथा यशमः शोकपम् । ईषत्किचिद्विसमरे प्रसरणशील यतिमिरमन्धकार तदेवोणी ध्रुवोरन्तरावर्तकं तर्जरमन्तरितमुपान्तं समीपं यस्य तत्तथा । यदोर्णा शिखा । मेषादिलोमप्रायया तिमिरपिसया जर्जरमन्तरितमुपान्तं समीप यस्य । यद्वा तिमिरमेवोर्णा योग्य वास्कृष्णमेषादिलोम तया अर्जरोपान्तम् । 'ऊर्णा मेषा- दिलोनि स्यादावर्ते चान्तरा भ्रुवोः' इति मेदिनीकरः । 'ऊणों मेषादिलोम्यप्रे' इति शाश्वतः । विसमरेति 'सुषस्यदः कमर' । 'बरः स्यातीणधर्मयोः । गर्दमे श्री- इत्यादि मेदिनीकरः । 'भवेन्मदकलो मत्ते' इति च । 'चटकः फलविद्यः स्यात्तस्यत्री चटका तयोः' इत्यमरः । 'काकुः श्रिया विकारो यः शोकमीत्यादिमिर्थनेः' इति च मति। मन्त्रमस्कारो मनजनितसंस्कारः । मन्त्रमयतादादिस्यस्य । उपन्याम्समुद्रखmmaatmen १. 'दृष्ट्वा', 'अवलोक्य च' इति पाठः, ·२ ] अनर्थराघवम् । रामः-(सर्वतो निरस्य ।) वत्स लक्ष्मण, तापनरेव तेजोभिः सुष्टनिर्वाणमेचकाः । दिशो जाताः प्रतीची तु समुदाचरति क्रमात् ॥ ४७ ।। किं च। कांचिद्विप्रति भूतिनाश्रमभुवो वैतानवैश्वानर- ज्वालोपप्लवमानघूमवलमीविप्रान्तदिग्भित्तयः । श्रूयन्ते बटवस्तृतीयसवनखाध्यायदीर्धानपि स्पर्धाबन्धमनोहरं प्रति मुहुः स्वान्द्राषयन्तः स्वरान् ॥ १८ ॥ .. स्येमा आदन्तीः अपो जला नि तन्वन्कुर्वन् । प्रयी वेदत्रयम् । मन्त्रमयादिति संव. धेनव मप्रसंस्कारसंपनलमपामित्याशयः । तापनै रिति । प्रतीच्चन्या दिशनपने. गदित्यमबन्धिमिः किरणः पुश दग्धा अनन्तरे निर्वाणा अत एव मेचकाः श्यामा एवं. भूता इव जाताः । ज्वलदारादिकं निर्वाणे सति श्यामलमानोनाति धनिः । तु पुनः प्रतीची पथिमा दिन कमानसमुदाचरति पूर्वरूपं प्रानोति । यद्वा समुदाररति राजते । यदा दिनाद्विमे नीत्यर्थः । 'समुदाचारस्तु शोभायां पूर्वरूपे भयेऽपि च' इति विश्वः । 'निर्वा- गमसंगमने' इति । 'कालश्यामलमेरकाः' इत्यमरः । 'पुष्टोषिता दग्धे' इति च । कांचिदिति । आश्रमस्य भूमयः कांचिदनिर्वचनीयां भूनि शोभा बिनति धारयन्ति । कीयः । वितानसंबन्धी यो वेभानरो वहिस्खस्य ज्वालयोपलमानोऽधिकता गच्चन्यो धूमः स एव बलभी साधोपरिग्रहम् । उपस्वन पम् । तत्र विभ्रान्ता विशेषनो भ्रम प्राप्ता दिग्भित्तयो दियप्रदेश पत्र तास्वारस्यः । 'उपोऽधिके च' इति सूत्रादुपशब्द. साधिकार्थना । 'सोधोपरि कुटी बलभी पिदुः' इति शावतः । 'भिक्तिः कुम्पे प्रदेशे च' इति धरणिः । 'वितानो या विस्तार-' इति विश्वः । बटवो ब्रह्मचारिणः शिवोऽपि । भूयन्ते । इहाधाराधेययोर मेदोपचारासनिधवणमेव विवक्षितम् । यथा माधे-अधूयत पावनम्बः' इति । 'सविशेषणे हि विधिनिषेधो विशेषणमुपसंमतः' इति न्यायाद्विशे- पणलामः । कीरशाः । सर्धान्योन्यजिगीषा तस्या बन्धनानुबन्धेन मनोहरं यथा स्यादेवं प्रति मुहुर्षारंवार खान्खराम्दापयन्तो दीपकुर्वन्तः । "प्रियस्थिर-' इत्यादिना हीस झापादेशः । कीरशान् । तृतीयसबने खाने खाध्यायेन अपेन वीर्यानपि । 'खामाय: - । ADRAMAnal २. 'दम-' इति पाठ.. १. 'कामीबिधान्त- .. 'भवमोश्यति पाठः. इति पाठ ·विधामित्रः-वत्स राघव, उन्मुक्ताभिर्दिवसमधुना सर्वतस्तामिरेव स्वच्छायाभिर्निचुलितमिव प्रेक्ष्यते विश्वमेतत् । पर्यन्तेषु ज्वलाते जलधौ रखसानौ च मध्ये चित्राङ्गीय रमयति तैमःस्तोमलीला धरित्री ॥ १९ ॥ लक्ष्मण:-(सनिर्वेदम् ।) तेजोमयं तमोमयमन्यतरस्यां तदेव दिक्चक्रम् । किमपि विचित्रा धात्रा सृष्टिरियं भुवनकोषस्य ॥ ५० ॥ (सर्वतोऽवलोक्य ।) चूडारकैः स्फुरद्भिर्विषधरविवराण्युज्वलान्युज्वलानि प्रेक्ष्यन्ते चक्रवाकीमनसि निविशते सूर्यकान्तास्कृशानुः । किं चामी शल्ययन्तस्तिमिरमुभयतो निर्भराहस्तमिसा- संघहोस्पिष्टसंध्याकणनिकरपरिस्पर्षिनो भान्ति दीपाः ॥ ५१ ॥ स्थानपे' इत्यमरः । उन्मुकाभिरिति । तामिरेव खच्छायाभिरिदानी सर्वतः सर्वत्र निचुलिनमिव पिहितमिवतद्विश्वं संसार: प्रेश्यते दृश्यते। मया जनर्वा । काशीभिः । दिवस व्याप्योन्मुकाभिरुच्छिमाभिः । दिने सारेण तेजमाभिभूताभिरित्यर्थः । दिवसमित्यत्यन्तस. योगे द्वितीया । पर्यन्तेषु प्रान्तेषु जलधी समुद्र मध्ये रमसानी सुमेरो च उचलति सति चित्राशी सतीयं धरित्री पृथिवी रमयतितरामत्यर्थ रतिमुत्पादयति । कीरसी । तमःस्तोम- स्थान्धकारसमूहस्य लीला विलासो यस्यां सा । अत एव चित्रात्री । तमःस्तोमरमसविल- संबन्धारयामरक्तश्वेतवसंभवात् । 'रबमानुः सुरालयः' इत्यमरः । तेजोमयमिति । मुखनकोपस्य ब्रह्माणस्येयं धात्रा मुष्टिः किमप्यनिर्वचनीयं यथा भवले विपित्रापर्यक- निका । कुत इत्यत माह-तेजोमयमित्यादि । अन्यतरस्यांशम्दः समुपये विकल्पे वा । तदेव दिश्चकं तेजोमयं तमोमयं च । एकतरोगोमयमयततमोमयमित्यर्पः । पात्रा सष्टिरिति 'उभयप्राप्तो कर्मणि-' इति कर्मण्येव षष्ठी। अतः कर्तरि तृतीया । विपित्रा सूत्रस्य कृतिः पाणिनिना' इतिवत् । 'कोयो जीवे धने कोशे' इति परणिः । चूस- रीरिति । विषपरविवराभ्युज्वलान्युम्बलान्यस्यन्तोरम्बलानि स्यन्ते ।। खः । मात्साणामेव । शानुरमिः सूर्यकान्तान्मणिविशेषायकवाकी मनसि निवि. मते प्रविशति । रात्री चयाकीर्णा विरहेण संतापोदयात् । कि चामी पा भान्ति 1. 'रामभद्र' इति पाठ.. १. 'तमःखोमनीला' इति पाठः .. पाता ·२ अरः] मनपराषवम् । रामः-(विलोक्य ।) विश्वं चाक्षुषमस्तमस्ति हि तमः कैवल्यमोपाधिक- प्राच्यादिव्यवहारवीजविरहाहियात्रमेव सितम् । गृपन्ते भयहेतवः पटुभिरप्यक्षान्तरैभाति प ध्वान्तेनातिषनेन वस्तु वचसा शातः स्वरेमामुकः ॥ ५२ ।। किं च। घनतरतिमिरघुणोत्करजग्धानामिव पतन्ति काष्ठानाम् । छिट्टैरमीभिरुहुभिः किरणव्याजेन चूर्णानि ।। ५३ ॥ शोभन्ते । तिमिरमन्धकार शस्ययन्तो नाशयन्तः । कीडशाः । सभयत उभयपा निर्भ- रमल योगसमिनोदिनराग्योः संघो मिलनं तेनोतिपधायाथर्षितायाः संध्याया ये कणसमूहास्तषो परिधिनतुल्याः । लोहितलादुत्प्रेक्षा । 'तमिन्ना तामसी रात्रिः' इल. मरः । 'माधीविषो विषपरः' इति च । 'अन्धकारोऽनियां चान्तं तमि तिमिरं तमः' इत्यपि । निविझत इति 'नेर्विशः' इति तस् । उभयन इति सप्तम्पो ततिः । अन्धका- रप्राचुर्यमाह-विश्वमिति । चाक्षुषं चक्षुर्मानं विषं जगदसमस्तमितम् । तिरोहित. मिति यावन् । विषयस्यालोकमहकतनाप्रीयत्वात् तमः केवस्यमन्धखर एर केवल मस्ति । उपाधिर्विशेषणं तद्भवमीमाधिकम् । औपाधिको यः प्रच्यादिव्यवहारसस्य बीजं कारणमादित्यस्तस्याभावाहियात्रमेव स्थितमस्ति । सूर्योपापिना हि प्राब्यादिव्य- बहारः । सूर्योपापिविषिश शिवपानी, तदस्तमनोगाधिविषिश विप्रतीनीलादिरस्यो. पापिने अबहारः । स चोराधेरादित्यस्याभावामास्ति । वस्तुतस्तेन दिछ । तथा च केवलमेकमेव दिक्सपं सलमस्तीत्यर्थः । समान्यतो दिगवस्थिता न तु प्राच्यादिरूपेण । तपालेनाप्रहादिति भावः । अक्षान्तरैस्वगादिभिभयहेतवो भयकारणानि पदार्था एप्रन्ते । भयहेतुलेनेत्यर्थः । तथा हि रजाः स्पृष्टा भोगित्वेन जायन्ते । पटुभिरपि विषय प्रहसमा बैरपि । तेषां तममानभिभवात् । बधुमारे हि तमसोऽभिभावकलम् । तथापि रा मोविज्ञान तमोमाहात्म्यादिति भावः । पटुमिरपीलपिविरोधे। भक्षमिन्द्रियम् । अविषनेन समान्तेनापकारेण हेतुभूतेन गनु पदार्थो पटपटाविरूपो बस्तुलेन भाति । न त पलादिमा । यहा बलु पदार्थों पचसा भाति । अयं पट इस्याप्तवाक्पेन पटलेन ज्ञायते पाखरेप बामुले शासनानि प्रतियः सर्वपर्यायो देवदत्तादिति अपरूपः । तमाप्रावल्यापनामापारिति भावः । हात इत्यत्र 'जाति' इति पाठे परसा सापार- बेन धम्देन । मातिनामसावि अमुचे देवरत्तादिः परेषासापारणेन मातीति सर्वमान्यीयते । अमुकवि मोबोधित सर्वसाधारणी । अन्यानि तु पाटबास्मानाब सारतापेक्षितानि । धनतरेति । साना विमा पोषनीमिममिकामेरिकी ·काव्यमाला। (नेपथ्ये कलकलः ।) (सर्वे ससंभ्रममाकर्णयन्ति ।) (पुनस्तत्रैव ।) निर्मजच्चक्षुरन्तर्भमदतिकपिशकरतारा नरास्थि- प्रन्थि दन्तान्तरालप्रथितमविरतं जिह्वया पट्टयन्ती। ध्वान्तेऽपि व्यात्तवक्रज्वलदनलशिखाजर्जरे व्यक्तकर्मा निर्मान्ती गृध्ररौद्री दिवमुपरि परिकीडते ताडकेयम् ।। ५४ ।। अपि च । त्रेतामिकुण्डपूरं च वर्षन्तो रुधिरच्छटाः । हिंसाः सुबाहुमारीचमिश्रा नः परिवृण्वते ॥ ५५ ।। रन्धः किरणव्याजेन पतन्ति । कीदृशानाम् । पनतर निवि यानिमिरमन्धकारः म एक घुणो करो घुणसमूहम्तेन जग्धानां भक्षितानामिव । कागदी यो लगति कीटः म पुणः । काष्टं दारु । काष्टा दिक् । अन्येषामपि धुणभक्षितानां काष्टानां धूणानि पतन्तीति ध्वनिः । अशे जयादेशः । 'काष्टं दार' इत्यमरः । 'दिशन्तु कामः काष्टाः' इत्यपि । 'तारकाप्युड़ का नियाम्' इति च । कलकल इति । शुनःशेफप्रभृतीनामित्यर्थः । ताड. कायाः क्रूरकमालोकनादिति भावः । 'कोलाहल: कलकलः' इत्यमरः । निर्मजदिति । इयं ताडकानान्त्री राक्षमी उपयूर्चदेशे आकाशे परिकीडने । क्रीडा करोनीत्यर्थः । कीदृशी । निर्म जभिमनीभवत् । कोटररूपमिति यावन् । गशक्षुम्सम्यान्नमध्ये भ्रमन्त्यतिक- पिशा क्रूरा दुर्दशी नाग नेत्रकनीनिका यम्या: मा। दन्तान्नराले दन्तमध्ये प्रथिनं लमं नरस्थिन्थि मनुष्यानो ग्रन्थिमविरतं वारंवारे जिड़या घड्यन्नी बालगन्ती । भन्ध. कारे कथमेवंकुर्वाणा दृश्यत इयन आह-व्यानं विनीण यन्मुखं तत्र अलन्ती यान. लशिसा तया नजरे वान्तेऽप्यन्धकारेऽपि व्यक कर्म यम्यालाहमी । गध्रमेव पक्षि- भेदस्येवराई तीव्रत्वं यस्यां दिवि तादशी दिवमाकाशं निमांन्ती कुर्वाणा । 'भाच्छीन. योर्नुम्' । परिक्रीडत इति 'कीटोऽनुसंपरिभ्यश्च' इति तद । ब्यालेति व्यावहिदाते: कः । 'अच उपसगांतः' । 'अभ्यन्तरं त्वन्तरालम्' इत्यमरः । तेति । हिंसा पातुका राक्षमा नोऽस्मान्परिवृष्यते वेष्टयन्ति । मुबाहुमारीचाभ्या मिश्रा मिलिताः । गदा मिश्रा: प्रधानाः । तथा च सुबाहुमारीचप्रधाना इत्यर्थः । त्रेतापित्रयं तस्य कुण्ड पूरबिला । 'बाँदरयोः पूरेः' इत्यनुवर्तमाने 'वर्षप्रमाण ऊलोपथास्थान्यतरस्याम्' इति पृष्टिप्रमाणे GaraumarAmARI १. 'माकलयन्ति' इति पाठः १. 'तत्रैव भोः'; 'भो मोः' इति पाठा.

·२] अनर्घराषवम् । विश्वामित्र:-(साकूतम् ।) कथं ताडका । वत्स रामभद्र, विधानमानुश्रविकं गृहेषु नः प्रतिम्किरन्ती किमियं प्रतीक्ष्यते । सुबाहुमुख्यैः सममाततायिभिर्गृहाण चापं निगृहाण ताडकाम् ।। ५६ ॥ राम: (मणातिरेकम् ।) भगवन् , नियमिमाम् । (पुनपथ्ये।) अब्रमण्यमब्रह्मण्यम् । भोस्तात विश्वामित्र, परिभूयामहे । प्रहीयता- मधिज्यधन्वा दाशरथिः । रामः-(विहस्य । नेप-यावलोकितकेन ।) बालर्ष शुनःशेफ, मुहूर्त धीरो भव। अलं क्लिशित्वा गुरुमल्पकोऽयं विधिस्त्वदाजैव गरीयसी नः । न कौशिकस्य त्वयि धर्मपुत्रे पुत्रे मधुच्छन्दसि वा विशेषः ।। ५७ ।। णमुल् । छटाः समूहान् । 'अप्रित्रयमिदं ग्रेना' इत्यमरः । 'शरारुप नुको हिमः' इति च । वत्सेत्यादि । वत्स रामभद्र, इयं नाडका कथं प्रतीक्ष्य ने कथं क्षम्यते । किंतु मार्यतामिति भावः । नोऽम्माकं गृहेष्वानुभविक वैदिकं विधानं प्रतिम्किरली नाश- यन्ती । तम्मादेनोः शस्त्रं गृहाण । गबाहुमुम्हयः मुबाहुप्रभृतिभिरातनायिभिः शस्त्रपा- निभिः समं ताडको निगृहाण । प.त येन्यः । मुख्य आदिः । प्रशंमेयम् । 'आततायी वघोरातः' । 'अनिदो गरदक्षय शापानिधनापहः । क्षेत्रदारापहारी च पडते आतता. मिनः ॥ इति स्मृतिः । प्रतिस्किरन्तीत्यत्र 'हिसायो प्रतेय' इति मुद् । नियमिमाम् । कथं निगृहामीति शेषः । अत्रमण्यमवध्योकी' इत्यमरः । परिभ्यामहे वयं परिभवं प्रामुमः । ज्या मोती । अधिगता ज्या यत्र तदधिज्यम् । इंदृशं धनुरम्य सः । 'धनुष' इलनङ् समायान्तः । यद्वा धनुःशब्दममानार्थो धन्वशब्दस्तस्य प्रयोगः । धनुक्षापी धन्व- शारासनकोदण्डकार्मुकम्' इत्यमरः । कथमल्पीयसि भय हेनावमी व्याकुलम इत्याह- विहस्येति । महोजमां मइत्यपि भयहेतो शोर्यातिशयावति हास इति खभावः । बाल- खादालेन संबोधनम् । तच्छापमाश तं स्तुबस्तारकावधस्पकर्मणि स्वशीर्षम प्याह-अलमित्यादि । गुरुं विश्वामित्रं लिशिलालम् । षा गुस्न क्लेशनीय इत्यर्थः । भयं तारारूपो विधिापारोऽपकोऽल्पः । अल्मा कन् । खीवस्य मुखमा- ध्यखात् । नोऽस्माकं तबाहा गरीयसी । तवाया ममा ताडकावधो विषय इति FAMIRPIPRANAMAkrama mrowtamMALENawn. 1. 'साधारमिय', 'ससंभ्रममिव' इति पाठः, २. 'नियमिा कषं हनिष्ये', 'खिय. निमोनिकामि' इति पाठः ३. 'भत्रमय भोः' इति पाठः.

·काव्यमान। विश्वामित्र:-वस, कृतमुतरोतरेण । मन्वयं नेदीयानाथमोपपातः । लक्ष्मण:-(व्यथमिष । खमतम् ।) मीमांसते किमार्योऽयं कौशिकेऽप्यनुशासति । वाचमेषामृषीणां हि शास्त्रमेवानुवर्तते ॥ ५८ ।। रामः-(स्वगतम् । गुर्वादेशादेव निर्मीयमाणो नाधर्माय स्त्रीवघोऽपि स्थितोऽयम् । अद्य खित्वा श्वो गमिष्यद्भिरल्पैर्लज्जास्माभिर्मीलितार्जितैव ॥ ५९ ।। किंतु। दीर्घ प्रजाभिरतिकौतुकिनीभिराभि- रस्मिनकीर्तिपटहे मम ताब्यमाने । भावः । गरीयसीत्यत्र गुरुशन्दस्य 'त्रियस्थिर-' इत्यादिना गरादेशः । निशिवेत्यत्र 'अलं- खल्यो:-' इत्यादिना क्त्वा । 'लिशः क्लानिष्ठयोः' इतीद । 'न क्त्वा सेट्' इति कित्त्वनिषेधे प्राप्ते 'मृडमृद-' इत्यादिना कित्वम् । धर्मेण हेतुना पुत्रः । यद्वा धर्मार्थ पुत्रः । यद्वा धर्मप्रधानः पुत्रो धर्मपुत्रः । तम्मिन्धर्मपुत्रे त्वयि, मधुरछन्दस्योरसे या पुरे काशिकस्य न विशेषः । तथा च मर्वथा तवाज्ञा कर्तव्येति भावः । मधुच्छन्दा नाम विश्वामित्रपारमः पुत्रः । नेरीयान्मंनिहितः । 'अन्तिकबाढयोर्नेदसाघी' इत्यन्तिकश- ब्दस्येयमुनि रूपम् । कथं स्त्रियमिमा निगृहामीति रामभद्रस्य संदिग्धं वचनमसहिष्णोः कोशिकादतित्रनस्य लक्ष्मणम्य मव्यय व मिति मीमांसते विचारयति । अपि तु विचार- यितुं नाहतीत्यर्थः । 'मान्वध-' आदिमूत्रेण सन्दीधाभ्यामस्य । कोशिकेऽपीत्य- पिर्विरोधाभामस्फोरणाय । नन्यतिपापजन कम कयं न विचार्यम इत्यत भाइ- मिति । हि यतः शान क. एक मुनीनामेय वानमनुवर्ननेऽनुधावति । मुनिवाक्या. प्रार्थनातिवर्तते । यथा शान तयवेत्यर्थः । 'प्रतिया नितिर्वा निस्यैन हतकेन वा। शब्देन येनादिश्येत नच्छात्रमभिधीयते ॥ इति स्मृतिः । यद्वा भुनीनां वाचमनुलपवी. कृत्य शास्त्रं वेदो वर्तते प्रवर्तते व्यवहरति । तामेवोदिश्य वेदप्रत्तेः । गुर्षादेशादिति । निर्मीयमाणः क्रियमाणः । मनु भवतु पापाभावनथापि रखूणां सीवचे लोकलवापि भवतीयत माह-अल्पेरिति । अस्पैलिकेलना जितष । अयालितपोवने सिखलायो गमिष्यद्रिः । मत एवं मीलिताः कृनाक्षिनिमीलनैः । अणि लामा संकामत इति लोकोक्तिः । बाद मागामिदिनवाच्यव्ययः । 'त्योऽतीतेऽनागतेजीमा इत्यमरःवीर्ष- मिति । भतिकोतुकिनीभिखाडकावधेन साथर्यामिराभिः प्रजामिनदार्षमय ममा- १.तं कृतमुत्तरे', 'तमुत्तरोत्तरेण पति पाठ:. १. 'निर्माबमाणा' इति पार ·२ बर:] अनपराषवम् । ज्योतिर्मयेन वपुषा जगदन्तसाक्षी ललिप्यते कुलगुरुर्भगवान्वसिष्ठः ।। ६० ॥ (नेपथ्ये ।) अलमिष्ट्वा मखान्मूर्खाः खनधारे यमम्ति नः । अदवीयानयं पन्याः स्वलोकमुपतिष्ठते ।। ६१ ॥ रामा-(श्रुत्वा सरोवं ससंभ्रमं चोथाय सविनयम जलि बट्वा ।) भगवञ्जगत्र- यगुरो गाधिनन्दन, दशरथगृहे संभूतं मामवाप्य धनुर्धर दिनकरकुलाम्कन्दी कोऽयं कलङ्कनवाकरः । इति नै वनितामेती हन्तुं मनो विचिकित्सते यदधिकरणं धर्मस्थीयं तवैव वचांसि नः ॥ १२ ॥ म्मिनकीर्तिपटहे श्रीवधरूपे ताध्यमाने वाधमाने सति भगवान्यासिष्ठः किं तु लबि- 'यते। मामकीनस्लीवधम्पकर्मभ्रवणात् । ननु कयमिमं मान्नं वसिष्टो झास्पनीयत आह-ज्योतिर्मयेन ब्रह्ममयेन नक्षत्रमयेन वा वपुषा शरीरेण जगतोऽन्तेऽपि प्रलयेऽपि यः माक्षी साक्षाइष्टा । यद्वा जगतोऽन्तस्य चतुःसमुद्रपर्यन्तम्य साक्षी । दशेत्यर्थः । सा- क्षीति 'साक्षाइटरि मज्ञायाम्' इतीनिः । यद्यायुत्कर्षवुव लोकेन रामचन्दकृनताडका- वधप्रकाशनं तथापि रामस्य स्वावधेनापकर्ययुद्धरित्यकीर्तिपटहत्वेन कीर्तनम् । वसिष्ठस्य तारकावधशाने प्रजाकृतप्रकाशनं न हेतुः । तस्य ज्योतिर्मयन्वेनेव सकलगोचरज्ञानाश्रय- खान् । किंतु प्रजाकृततद्वधप्रकाशनं वसिष्टस्य लञायां हेतुः । तथाहि ममापि यजमान. रघुकुलस्य बीवधेनाप्युत्कर्षः प्रथत इति तस्य लजेति । नेपध्ये धातुकानां सुबाहुप्र- मृतीनां प्रथमं यागनिन्दापरं स्वमार्गप्रवर्तकं वचनम् । अलमित्यादि । हे मूर्खाः । अत्रापि पूर्ववत्ला । कुतो त्यत आह-अस्माकमियं खाधारास्ति । यसाधिकेति भावः । फुनोऽस्या यज्ञाधिक्यमत आह-अयं पन्था अदवीयान्सनिहिनः स्वर्गलोकमुप. निष्टत उपस्थितो भवति । 'उपादेवपूजा-' इति संगतिकरणे तह । नानाहिमोक्षमा. बषातफलीकरणपुरोडाशहोमप्रभृतिभिर्यागः खलु निष्पाद्यते, तेनापूर्व जन्यते, सेन व खो बन्यत इति खलोकगमने बकः पन्थाः । मम तु साधारापातेन शीघ्रं स प्राप्यत इति यागेनालमिति भावः । तदुक्तम्-'दाविमा पुरुषों राजन्सूर्यमणालमेदिनी । परि- बायोगयुजव युद्ध चाभिमुखो हतः ॥ इति । ससंभ्रमं सोद्वेगमित्यर्थः । संभ्रमस्वरा गा। तदेव स्फोरयति-पशरघेत्यादि । दशरथगृहे संभूतं मां धनुर्धरमवाप्य दिनकरक- १. 'ससंश्रममुत्वाय'; 'सरोषसंभ्रममुत्याय' इति पाठः. २. 'भगवन्गुरो' इति पाळा. ३. 'हि' इति पाठ.. ४. 'एनाम् इति पाठ.. ५. 'धर्मस्थानम्' इति पाठा. Home ·- (प्रणिपल नेपथ्याभिमुखम् ।) मोतपोषनाः, मा भैष्ट । रजनियरचमूरमूरपास्यनयमहमागत एव रोमपन्द्रः। कुशिकसुतकुशाग्रतोयबिन्दोरिदमनुकल्पमवेत कार्मुकं मे ॥ ६३ ॥ (हति धनुरारोपयभिष्कान्नः ।) लक्ष्मणः-(सौराहमान्मगतम् ।) दिव्या क्षात्रेण धर्मेण कौमारमप्य- शून्यमार्यस्यासीत् । (नेपध्यामिमुखमवलोक्य हर्ष नाटयप्रकाशम् ।) भगवन्को- शिक, पंश्य पुरस्तादार्ये धृतधनुषि वायव्यास्त्रव्यतिकरनिरालम्बनस्ताडकेयः प्राप्तो जीवन्मरणममुभिर्विमुक्तः सुबाहुः । लमास्कन्दयितुं शीलं यस्य तादृशः कोऽयं कलस्य नवोहरः । इत्यनेन प्रकारेणेता क. निता निमं नाडका हन्तुं मम मनोन विचिकित्मने । 'अन्यत्रापि दृश्यते' इति वाचनात् । न संदेग्धीत्यर्थः । 'गुप्तितिः सन्' । 'विचिकित्सा तु संशयः' इत्यमरः । नन्वेवं विधेऽपि श्रीवधापकर्मणि कथं न संदेग्धीत्यत आह-यदिति । यधम्मादेनोनोऽस्माकं तव वचांसि धर्मस्थीयमधिकरणं धर्मक्रियाप्रवर्तकमधिकरणं निर्णयस्थानम् । नधा च धर्मस्थीयाधिकरणेन विश्वामिययनमो रूपणम् । तेन यथान्येषां राशा धर्मस्थायादपिक- रणाप्रनिनिवृत्ति तथास्माकमपि भवाननादिति भावः । सपके मिमलिता मित्र. वचनता च न दोषः । मौभाग्यादानान् । 'यदधिकरणं धर्मस्थयम्' इति पाठे धर्मस्थान- मित्यर्थः । 'यदधिकरणं धर्मवायम्' इत्यादिपाठो मनोहरो विलरभयान लिखितः । मा भेष्ट मा मीति कुरुध्वम् । 'निमी भये । सिधि यदिः परस्मैपदेयु' इति द्धिः । रज- निचरेति । अयमह मित्यत्यन्ताहंकारे । रजनिनरमेना अपास्यन्मारयिष्यन् । 'अमु क्षेपणे' । 'वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवता' इति भविष्यति लट् । दिवादित्वाश्यन । कोधि. कम्य कुशाग्रतोयबिन्दोः शान्तिजलस्यानुकल्यं पधात्करूपं गौणमिदं मे कार्मुकं पठ- रवेत जानीत । 'इम् गती' । सबै गली मानार्या इति शान्दिकाः । यथा कौशिकस्य मन्त्रसंस्कृनकुशाग्रनोयबिन्दुः शत्रून्पातयति तथा ममापीदं धनुरिति भावः । 'मुख्यः सात्प्रथमः कल्पोऽनुकलातु ततोऽधमः' इत्यमरः । आरोपयनधियं कुर्वन् । 'दिको त्यानन्दने मतम्' इति भावः । कोमार बास्यम् । अशून्यं रुतिशमम् । भावीदित्यत्र 'भा. शंसायो भूतवर्ष' इति ला । धृतधनुषील्यत्र 'धनुषव' इस्पनर न भरति । समासान्त- विधरनित्यत्वात् । सतिसप्तमीयम् । वायव्येति । अयं ताडकेयस्तारकापुत्रः सुबाहुनी- १. नेपथ्यामिमुखमवलोक्य' इति पाठः. २. 'मा भेष्ट तपोधनाः, मा भेष्ट'; 'मा भेष्ट मोस्तपोधनाः, मा मैष्ट' इति पाठः. ३. 'राममः' इति पाठः. ४. सोत्साहशामात्मगतम्' इति पाठः, ५. 'प्रकाशम्' इति पुस्तकान्तरे मासि; 'सप्रकाशम्' इति पाठः, ६. 'पश्य पश्य' इति पाठ:. ७. 'धनुधिपते' इति पाठः. ८. "विप्रयुकः' इति पाठ.. .

·२ महः ] मनराधकम् । कृत्तोन्मुक्का मुवि च करुणापर्यवीमरसहास- त्रासकोषोतरलमृषिमिदृश्यते ताडकेयम् ।। ६४ ॥ विश्वामित्र:-(विलोक्य ।) वत्स लक्ष्मण, विस्मयेन प्रमोदेन च पर- बन्तो वयं ने वाचामधीश्महे । वक्तव्यमेव वा किमस्ति । न खस्वियमद्य- तनी वः प्रतिष्ठा । दिकूलंकषकीर्तिधौतवियतो निर्याजवीयों द्वैता- स्ते यूयं रघवः प्रसिद्धमहसो यैः सोऽपि देवाधिपः । बिमाणैरसुराधिराजविजयक्रीडानिदानं धनुः पौलोमीकुचत्रभानरचनाचातुर्यमध्यापितः ।। ६५ ।। बन्सन्मरणं प्राप्तः । शक्त एव मारित इति भावः । अत एवासुभिः प्राणर्विप्रमुफस्त्यकः । वायव्यानस्य वायुदेवताकस्यानस्य व्यतिकरेण संबन्धेन निरालम्बन आधारशून्यः । तेन मारणात्पूर्व कृता छिमा पचादुन्मुक्ता सका सतीयं राक्षसी ताडका । बधस श्रीविषयरवेन करुणा, वानव महाराक्षसी ताडका मात्रा मारित्याश्चर्यम् , तपोवनेऽपि जीवधादीभत्सः, बाः कथं भवत्या कृतो यज्ञमा इति हासः, तारकां सपुत्रो नष्टामा- कार्य राषणः किं कर्तेति त्रासः, तस्यास्तादृशदुश्चेष्टास्मरणान्बोधः, एमिरुत्तरलं गया सादेवमृपिमिभुवि श्यत इत्यर्थः । तारकेय इति 'बीभ्यो डर' । विस्मयप्रमोदयोः पूर्वोक एष हेतुः । परवन्तः पराधीनाः । नाधीश्महे न प्रभवामः । 'ईश ऐश्वर्ये । वाचा- मिति 'मधीगर्षदयेशा कममि' इति षष्टी । भयतन्ययमवा । वो युप्माकम् । दिलं. कषेति । यूयं तेऽनिर्वचनीयपराकमा रषयो रघूणामपत्यानि । अत्र यद्यपि रघोरपलं रापन इत्याप्रत्ययान्तादायब इत्येव भवति तथापि 'संशापूर्वको विधिरनित्यः' इति वचन- सामर्थ्याइदेरभावः । वस्तुतस्तु ते ताजाः' इत्यनेन तमाजसंज्ञायाम् 'ताजस्य बहुषु तेनैवानियाम्' इत्यनेनापत्यवादिनोऽप्रत्ययस्य लोपे कृते पहा इतिवदषय इति सिम्यति । कीरशाः । दिशा कूलंकमा दिडलंकषा या कीर्तिसया पोतं प्रक्षालिस वियदा- का खे ताराः । निर्व्याजवीर्येण साहजिकप्रभावेगोरताः प्रचण्डाः । कचित् 'नीरो- बताः' इति पाठः । तत्र वीरेण वीररसेनोखता: प्रगल्भाः । यद्वा वीराब त उस्तादेति मधारयः । प्रसिदं महगो येषां ते । तदाकासा पूरयति-रिति । ये पमिः सोऽपि देवाविप नः पोहोम्याः पुलोमनायाः शच्याः चोर्या पत्रभारचना पाक- लीकरिताचरणं तसा तसा वा चातुर्वमध्यापितः । रघुभिरेव ताललादिनस- १. 'मसुमिः' इति पाठ.. २. ' मति पाठः, ३. 'वीरमतात पाठा. ४. 'पत्रमतिविपाठ:.

·काव्यमामा लक्ष्मण:-भगवन् , पश्य । अद्य नैशाचरी सेनामेनामुन्मूलयनेयम् । आधानं वीरधर्मस्य निर्माय त्वामुपस्थितः ।। ६६ ॥ (प्रविश्य ।) रामः--(सवलक्ष्यस्मितम् ।) पूषा वसिष्ठः कुशिकात्मजोऽयं त्रयस्त एते गुरवो रघूणाम् । महामुनेरेस्य गिरा कृतोऽपि खैणो वधो मां न सुखाकरोति ।। ६७ ॥ (आभममवलोक्य ।) प्रत्यासन्नतुषारदीधितिकरकिश्यत्तमोवल्लरी- बैल्याभिर्मखधूमवल्लिभिरमी समीलितव्यञ्जनाः । श्वः संचीवरयिष्यमाणबटुकव्याधूनशुष्यत्त्वचो निदाणातिथयातपोधनगृहाः कुर्वन्ति नः कौतुकम् ॥ ६८ ॥ । कियायामेवामत इति भावः । अमुगधिराजस्य या विजयकीडा तस्या निदानमादि. कारणं धनुर्विधार्गः । कूलंकर इति 'मर्वकला प्रहरी कपः' इति खन् । पीलोमीति 'तस्यापलम्' इत्यण । जीप् । 'वीर्य शुके प्रभावे च' इति मेदिनीकरः । 'निदानं खादिकारणम्' इत्यमरः । उत्कर्षमुखेन रामप्रवेश सूचयति ----अधेति । वीरधर्मस्याधानं स्थानं निधानं वा निर्माय कृत्वा । समिनियर्थान् । यस्मिन्वीरधर्ममाधायेत्यर्थः । शत्रुसेनावधं कृत्येति भावः । एवमुनप्रमाणेन गुरुकायांनुरोधनात्यन्ताकार्यमपि कृत्वानुतापं प्रकटयमाह- पेति । पूषा सूर्यः । वसियो मंत्र वाणिः । कुशिकान्मजः कौशिकः । तथा च महा. मुनेः कौशिकम्य गिरा वाण्या अंगः श्रीमंबन्धी वधो मां न सुखाकरोति न मुम्ब्यति । 'मुप्रियादानुलोम्य' इति डा । श्रेण इति 'श्री(साभ्यां नम्समी भवनात्' इति नम् । 'गीवावाणी सरबती' इत्यमरः । अनुनासपनोदायान्यमनीभवितुमन्यवर्णयति-प्रत्या. समेति । तपोधनगृहा नोऽस्माकं कौतुकं कुर्वन्तीयन्वयः । कौतुकहेदमाह-प्रत्या- सना ये तुषारदीधितिकराचन्द्रकिरणासीः किश्यन्ती नया भवन्ती या तमोबहरी अन्ध. कारसमूहसया बस्याभिायाभिमबधूमवधिभियोगधूमलनाभिः समीलितं ल# व्यानं विहं द्वारभित्त्यादिरूपं येषां ते । चन्द्रतेजसा तमोविनाशाचन्द्रोदयेऽत्यर्थ धूमलता रश्यत इति भावः । श्व भागामिदिने संचीवरयिष्यमाणाः परिधाम्यमाना बटुकेन व्याधूना १. 'इव' इति पाठः, २. 'भाधारम्' इति पाठः. ३. विधाय' इति पाठः. ४. 'सबै. माश्यम्' इति पाठः. ५. 'प्रस्य' इति पाठः..'अयम्' इति पाठः. ५. 'कल्पामिः इति पाठः, ८. 'तपोवने ति पाठः. Instamannaraneum ·२ महः] अनर्पराघवम् । (पुरतोऽवलोक्य ।) स्फुरति पुरतो माघन्माउचकोरविलोचन- प्रकरकिरणश्रेणीदत्तम्बहम्तधनं महः । हृदय लघु मा मूः प्रेयोदर्शनप्रतिभूरयं कुवलयदृशामिन्दुर्नेत्रे सुधाभिरनक्ति नः ।। ६९ ॥ । अत्यध प्रक्षालिताः शुप्यन्त्यस्वचो वल्कला येषु ते । क्लिश्यदिन्यत्र 'त्रिशु विवाधने' इत्यस्य श्यादिलारधा स्यात् । हिश उपतापे' इत्यस्य चात्मनेपदित्वाच्छन् न स्यादि- खगाधुतेति न वाच्यम् । आत्मनेपदविधेनित्यत्वात् । सहतीत्यादिप्रयोगम्य हटवात् । निद्राणो निद्रायुक्तः । 'आनो धातोः' इति निष्टानकारमा नकारः । संनीवर यिष्यमाणेति 'पुच्छभाणचीवराणिह' इति परिधानार्थे मिड । 'वल्ली तु व्रततिलता' इत्यमरः । स्फुरतीति । महन्तेजोऽर्थाश्चन्द्रस्य स्फुरति । कीदृशम् । माद्यन्नोऽत्यर्थ हृप्यन्तः । 'मी हरे' दिवादिः । 'शमामष्टानां दीर्घः दयनि' इति दीर्घः । ये चकोगणी विलोचनप्रकरा- पशुःसमूहासा किरणश्रेणीमिर्दनं म्वहनम्य 'सहय' इति प्रमिवस्य पनं गमूहो येन ततादृशम् । यद्वा वहस्तोऽवलम्बस्तेन धनं निरन्तरम् । हे कुवलयां हृदय, लघु मा भूः कातर मा भूयाः । अयमिन्नु चन्द्रः प्रेयसोऽयनप्रियस्य दर्शने प्रतिभूलमको नो. ऽस्माकं ने चक्षुषी मुधाभिरमतेरनक्ति लिपति । नेत्रे इति प्रत्येक संबन्धः । अन्यथा नेत्राणीति स्यात् । यद्वा न इति 'अम्मदो द्वयोध' इत्येकत्र बहुवचनम् । चन्द्रोदयस्य विरहिणा कंदर्पनरदाहदायित्वा चन्द्रमालोक्य म्वयमेव कुमुमबाणवशगः प्रियः समागमि- प्यतीति हृदयाश्वासन मिति भावः । ननु चाप्रश्नुतमिदम् । कुवलयां नत्रामानिध्यात् । अत्र केचित् -उद्विमवचनमिदम् । यथा-'केके यि प्रियसाहसे सुनवधान्मानः कृतार्था भव' इति । अपरे तु-आकाशवचनमेनत् । तथा-केके यि कामा फलिनास्त वेति' । अन्ये तु-भगवतो हि चेतस्यन्धकारे मति महदुःखमुत्पनमत आह-हे हृदय मदीय, मा लघु उपतप्तं भूः । अयं कुवलयाशा प्रेयोदर्शनप्रतिभारेन्दुः सुधाभिनेत्रे अनक्ति । अतो- न्धकारापनोदः संनिहित इति भावः । इतरे तु-भगवतः प्राच्या दिशि तेजःपटलं किमयमन्य एष मायावी राक्षसः समायात इति बुदिपना ततो निरूप्याह-हे मरीय हत्य, मा मधु भूर्मा सत्वरं भव । नासी राक्षसः कश्चित् , किंतु फुवलयही प्रेयोदर्शन- प्रतिभूरयमिन्दुः-पति वर्णवन्ति । न चातीतानागनातया रामस्य नेयं शोति वाच्यम् । सर्वदा सस्स तथालानभ्युपगमात् । अन्यथा मायादिदर्शने तस्पेतिकर्तव्यतायां मोहस्सा प्राप्तिप्रससात् । मा भूरिति भपतेः 'मालि लर' सिन् । 'गातिस्था--' इत्यादिना सिचो सरु । 'न माल्योगे' सिनिमेषः । 'प्रतिभूलनकः पुमान्' इति विधः । संतु .. - १. 'पुरोप्रोक्य' इति पाठः, ·मपि च। उन्मीलन्ति मृणालकोमलरुचो राजीवसंवर्तिका- संवर्तव्रतवृत्तयः कतिपये पीयूषमानोः कराः । अप्युबैर्धवलीभवत्सु गिरिषु क्षुब्धोऽयमुन्मजता विश्वेनेव तमोमयो निषिरपामहाय फेनायते ॥ ७० ॥ (सनिवेदम् ।) इन्दुर्यधुदयाद्रिमूर्ध्नि न भवत्यचापि तन्मा स्म भू. बासीरेऽपि तमःसमुख्यममूरुन्मूलयन्ति त्विषः । - रुचो रमणीयतामाह-उन्मीलन्तीत्यादि । पीयूषभानोधनस्य कतिपयेऽसमस्ताः कराः किरणा उन्मीलन्ति प्रमरन्ति । मृणालवत्कोमला कान्तियेषां ते । राजीवाना पाना संवर्तिका नबदलानि तेषां संवतः प्रलयः । पत्रसकोच इति यावन् । व्रतमेव वृत्तिापारो येषां है । उत्प्रेक्षते-तमोमयोऽप्यन्धकारमयोऽप्यन्यकारसमूह एवापी- निधिः समुद्रोहाय झटिति फेनायते फेनमुद्रमति । समूहे मयद । यद्वा तमोमयोऽन्धका. रप्रकृतिः समुद्रः । समुद्रनुल्योऽन्धकार इत्यर्थः। कीदृशः । उस्लेः किरणेवलीभवत्सु गिरिषु पर्वतेषून्मबतोन्मजनं करिष्यता विश्वन जगता शुम्भो मषित इव । अन्योऽपि समुद्रो गिरिजा मन्दरेण मथितः सन्फेनं त्यक्तवानिति ध्वनिः । सुन्ध इति 'न्यस्खा. न्तवान्त-' इत्यादिना मन्ये निपातित इति यद्यपीत्यादि पूर्वपक्षः, सिद्धान्त चात्र 'सेक्षु. म्पदुग्धमयसागर-' (१॥३५) इत्यादी प्रथमा एव विवेचित इति तत्रैवालोचनीयमे. तत् । कतिपय इति 'प्रथमचरम-' इति जसि विकल्पेन सर्वनामसंडा । फेनायत इति 'फेनाच' इति क्या । 'संवर्तः प्रलयः कल्यः' इत्यमरः । 'संवर्तिका नबदलम्' इति । 'दारझाटित्यजसाहाय' इत्यपि । 'विश्वं जगति स्थानपुंसकम्' इति मेदिनीकरः । निवेदो वैराग्यम् । इन्दुरित्यादि । इन्दुश्चन्द्र उदयाद्रिमध्ययाप्येतावतापि कालेन यदि न भवति तदा मा भून्मा भवतु । 'स्मोत्तरे लाच' इति लर । 'न माच्चोगे इयर. निवेषः । ननु तिमिरपटलनाशः कथं स्वाधदि चन्द्रोदयो म सादिस्यत माह-मम् लियोऽपि कर्व्यः । अपिर्मिनक्रमः । नासीरे समासमुषयमन्धकारसमूहमुन्मूल- यन्ति । समाव वनकर्तव्यान्धकारनाशरूपकर्मणस्विव करणाकृतमन्यवासिडेन .. नोदयेनेति भावः । ननु भवत्येवं तावत्, वधु प्रीस्वाधर्षमेवोदेखिसत माह-गोरपि चक्षुषोरपि मुवं हर्षमुद्विरन्ति । कुमुद करणभूतैक दिक्ष भामोदयन्ते रम्यन्ति । साये मित णिव' इति तत् । अन्यथा 'गतिबुद्धि-' मादिसूत्रेणाकर्मकान्मुः कम- १. 'अणुप्रैः' इति पाठः, - ·२ अकः] अनर्थरापवम् । ९९ अप्यक्ष्णोर्मुनमुदिरन्ति कुमुदैरामोदयन्ते दिशः संप्रत्यूर्ध्वमसौ तु लान्छनमभिव्यहुँ प्रकाशिप्यते ॥ ७१ ॥ (महर्षम् ।) काश्मीरेण दिहानमम्बरतलं वामझुवामानन· द्वैराज्यं विदधानमिन्दुदृषदां भिन्दानमम्मःशिराः । प्रत्युद्यत्पुरुइतपत्तनवदत्तार्षदेर्माकुर- क्षीबोत्सङ्ग कुरङ्गमैन्दवमिदं विम्बं समबृम्भते ॥ ७२ ॥ एताश्च पौलोमीकुचकुम्भकुडुमरज स्वाजन्यजन्मोद्धताः शीतांशोर्युतयः पुरंदरपुरीसीमामुपस्कुर्वते । शायां कुमुदानीति स्यात् । यदा दिश आमोदयन्ते । गन्धयुक्ता भवन्तीत्यर्थः । एतावतापि चन्द्रोदये तस्यानिटमाशाते--संप्रतीदानीमसो चन्द्रो लाञ्छनं कलाममिव्यममि. व्यक्तीकम् । पटयित मिति यावत् । ऊर्य यथा भवति तया प्रकाशिप्यते । कचित् 'अभिव्यक्तम्' इति पाठः । नत्रास चन्द्र अर्वमभिव्याप्य व्यकं स्फुटं लाग्छनं कलाई प्रकाशिष्यतेऽभिव्यक्तीकरिष्यत इत्यर्थः । एतचासंबद्धम् । प्रकाशतेरकर्मकवालाञ्छनस कर्मवानुपपत्तरिति । अत्र कभित्-प्रकाशिष्यत इत्यन्त विनम्पर्थोऽयमर्थः सकर्मक इति । अन्ये तु-व्यक्तं लाइनममिलक्षीकृत्य च यथा स्यादेवममो चन्दः प्रकाशिष्यवे लान्छनसंबन्धिनं प्रकाशं व्यर्फ पास्यतीति । नया च प्रकाशो लाञ्छन विषयः स चन्द्र- विषयो भविष्यतीत्यर्थः-इत्याहुरिति । वस्तुनस्तु प्रथमपाठः माधीयानिति । 'नासीरोप्र. याने स्यादप्रेऽपि' इति विश्वः । 'मुन्प्रीतिः प्रमदो हर्षः' इत्यमरः । काश्मीरणेति । इदमैन्दवमिन्दुसंबन्धि विम् मण्डलं समुअम्मते प्रकाशते । काश्मीरेणेव । काश्मीरेण मेनाम्परतलमाकाशखरूपं दिहानं लिप्तं कुर्वाणम् । 'दिह उपचये' । लट् । शानन् । प्रथमोदितकिरणानामतिलोहितलास्काश्मीरसारश्यम् । वामध्रुवामानानामाननस्य मु. सस वैराग्य प्रातिपक्ष्यम् । सादृश्यामिति यावत् । विदधानम् । इन्दुरषदा चन्द्रकान्त. मणीनामम्मःशिराः पानीयापारमार्मिन्दानं द्विधा कृर्षत् । प्रत्युद्रच्चन्लो या पुरे. दरनगरनार्यस्वामिदतो मोऽखत्रस्था ये दर्भारातः सीने मत्तः । अतिभक्षणान्मत इन । 'अनुपसर्गास्कुशीव-'ति निपातितः । उत्सो कोरे कुरजो हरिणो पत्र ..शान्ति' वि पा. १. 'अमित्यहम् इति पाठ.. पा ३. 'सहर ·१०० काव्यमाला एतामिलिहतीभिरन्धतमसान्युतीभिर्दिशः क्षोणीमास्तृणतीभिरन्तरतमं व्योमेदमोजायते ॥ ७३ ॥ अपि च । नैवायं भगवानुदश्चति शशी गव्यूतिमात्रीमपि द्यामद्यापि तमस्तु कैरवकुल श्रीचाटुकाराः कराः । मनन्ति स्थलसीनि शैलगहनोत्सनेषु संरुन्धते जीवराहमिव कचित्कचिदपि च्छायासु गृहन्ति च ।। ५४ ॥ .. तत्तादृशम् । 'कादमीर कामे च स्यात्' इति मेदिनीकरः । 'नाडी तु धमनिः शिरा' इत्यमरः । 'पूः स्त्री पुरीनगयों वा पत्तनं पुटमेदनम्' इति च । एताध पौलोमी. त्यादि । एनाः भीनांशोधुनयः पुरंदरपुरीसीम्नामुपस्कुर्वते गुणान्तराधानं विदधति । 'गन्धनावशेषण-' इति प्रतियने तर । 'उपात्प्रतियमवैकृतवाक्याध्याहारेषु च' इति युट् । यद्वा सीमानमलं कुर्वन इत्यर्थः । 'संपर्युपेभ्यः करोती भूषणे' इति मुट् । 'कृपः प्रतियो' इति कर्मणि पी। पुरीव पुरीत्युपचारान् । कीदृश्यः । इन्द्राणी सनकलशकुष्मर• जमा स्वाजन्ये समानकुले जन्म तेनोदनाः सगर्वाः । कुछमस्य वर्णमाम्येन म्याजन्यम् , पोलो- मोसंबन्धेनोदनत्वं धुनीनाम् । इदमन्नरतममतिमभ्यं व्योमाकाशमेनागिर्युतिभिः करण. भूताभिरोजायते ओजस्विवदानरति । क्यास्तदद विधानात् 'कर्नुः पयद सलोपथ' इन्युपमाने क्यह सलोपथ । 'अकृन्मार्यधातुकयोदीर्घः' । 'ओजो बलमवष्टम्भः म्यादो- जम्बिदप्रकाशयोः' इति धरणिः । अन्धनमसानि गाद्वान्धकारालिहनीभिः खाद. न्तीभिः । “लिह आस्वादने' । शत् । 'ध्यान्ते गाऽन्धनममम्' इत्यमरः । 'अवसमन्धभ्यस्तमसः' इत्यत्र समामान्तः । दिशः उप्रतीमिः कमेण पूर्वादि. दिशामुद्रथनं कुर्वतीमिः । अन्धकारेण प्राध्यादिमेदाशानाद्रपिता इव दिया मासन् , इदानी चन्दद्युतिभिरुद्रथिताः । प्राच्यादिमेदं प्रापितमध्यर्थः । शोणी पिवीमास्तृणतीमि- राच्छादयन्दीमिः । 'स्तृम् आच्छादने' । तकिकराणामेतदेव प्रयोजनमित्यत आह- नेवायमिति । अयं भगवाध्शनी भयापीदानीमपि गव्यतिमात्रीमपि कोशद्वयपरिमा णामपि चामाकाशं नोदवति नोवं गच्छति । करास्तु तमोऽधकार स्थलसीनि मन्ति नाशयन्ति । शैनगहनोत्सोवु पर्वतवनकोरेपु संरुन्धतेऽवावं कुर्वन्ति । जीवप्राह गी पहीला छायामु कपिदपि गृहन्ति । तम इति सर्यक्रियान्वयि । चादरालोचे वर्णन वा। 'सुपादेवणने चादरालोक पारिभ्यते' इति परणिः । गम्यूतिमात्रीमित्यत्र 'प्रमाणे एक- सर' इत्यादिना मात्र । 'टिहाणम्' इति । जीवराहमियत्र 'समूलाकतवी - ·२ महरः] अनपराघवम् । १०१ (ज्योत्सातिशयं विभाव्य ।) किं नु ध्वान्तपयोधिरेष कतकक्षोदेरिवेन्दोः करै. रत्यरछोऽयमघश्च पैडमखिलं छायापदेशादभूत् । किं वा तत्करकर्तरीभिरभितो निस्तक्षणादुज्वलं व्योमवेदमितस्ततश्च पतिताश्छायाच्छलेन स्वचः ॥ ७५ ॥ (रिक्रम्य पार्श्वतोऽवलोक्य ।) दलविततिभृतां तले तरूणामिह तिलतण्डुलितं मृगाकरोचिः । मदचपलचकोरचधुकोटीकवलनतुच्छमिवान्तरान्तरामत् ॥ ७६ ॥ (विभाव्य च ।) त्रिभुवननमोलुण्टाकीनामहो मिहिरत्विषा- मभिविधिरसौ कोकश्रेणीमनस्यैवशिष्यते । . हत्कृष्ग्रहः' इति णमुल । 'गम्यूतिः स्त्री कोशयुगम्' इत्यमरः । किं विति । अयं धान्तपयोधिरन्धकारसमुद्रः किं नु । ननु ययगमन्धकारसमुबलत्कथमतिशुभ्रत्वमाद. धाति' अन्धकारस्य श्यामसभायावादित्यन आह-इन्दोः करयच्छोऽतिधवलः । तथा चौपाधिकं धावस्यमस्य प्रतिपादितम् । कतकक्षोदेरिव । औषधविशेषधूलिमिरिवेत्यर्थः । कतकं कषित्र' इति प्रनिद्धाक्षम्य फलं मगधदेशे जातं तस्य शोदो धूलिः । तहानमात्रा- सादिकमधः पतति जलेन निर्मलं भवति । पयोधिजलं श्यामवर्णमिति कविमंप्रदायः । भत्र चान्धकारस्य कर्दमत्वेन रूपणाचन्द्रकिरणाना कतकेन रूपणम् । ननु पानीये कत- कानुप्रवेशापामधः पतति, अत्र तु किमित्यत आह-छायापदेशाच्छायाव्याजादखिलं परमोऽभूत् । तथा चामा डायव पदम्मित्यर्थः । अथवेदं व्योमवाकाशमेव तस्करकर्त- रीमिचन्द्रकिरणकर्तरी मिनिसाक्षणावर्ननादमितः सर्वतोमवलम् । धवलमित्यर्थः । इतस्ततः सर्वत्र च्छायारछलेन त्वचः पतिता इति । अन्यस्यापि कर्तितस्य पृक्षादेस्वचः पतन्तीति ध्वनिः । कर्तरी 'करणी' इति प्रसिद्धः । 'जोदः स्यात्पुंसि रजसि' इति मेदिनी. करः । दलविततीति । दलविततिमृता पत्रविस्तारधारकाणां तरूणां वृक्षाणां तोऽभो मृगाहरोचिन्द्रातिलिलतण्डुलितम् । तिलतण्डुलाभ्यां मिश्रीकृतमिव श्यामशुभ्रमभू- दित्यर्थः । सान्तरपत्रछायामबन्धात् । उत्प्रेक्षते--अन्तरान्तरा मथे मध्ये मदेन च. बला ये चकोरास्तेषां वन्यप्रेण कृतं यस्कवलनं तेन तुच्छमिव शून्यमिव । त्रिभुव. मेति । मिहिर स्विषो सूर्य किरणानाममिविपिरमिव्याप्तिः कश्रेणीमनस्यवशिष्यते । बकवाकाणी मनसि पर संतापो भवतीत्यर्थः । अहो भावयें । रात्रावपि सेताप इत्या- १. विमान्य च' इति पाठः, २. 'पापटलम्' इति पाठः, ३. 'परिकम्भावलोक्य '; 'परिकम्य सर्वतोशलोक्यति पाठा, ४. 'भविष्ठते' इति पाठ:

·१०२ काव्यमाना क्षुषमपि तमः कोपादन्तः प्रविश्य विनितः शशधरकरानच्छिन्नामांश्चरन्ति चकोरकाः ॥ ७७ ॥ मपि चेदानी तथा पौरस्त्यायां दिशि कुमुदकेदारकलिका- कपाटनीमिन्दुः किरणलहरीमुल्ललयति । समन्तादुन्मीलदहल जलबिन्दुस्तरकिनो यथा पुञ्जायन्ते प्रतिगुडकमेणामणयः ॥ ७८ ॥ (परिकाममूर्ध्वमवलोक्य ।) तरुणतमालकोमलमलीमसमेतदयं कलयति चन्द्रमाः किल कलमिति त्रुपते । तदनृतमेव निर्दयविधुतुददन्तपद- व्रणविवरोपदर्शितमिदं हि विभाति नमः ॥ ७९ ॥ - वर्यम् । कीदृशीनाम् । त्रिभुवनतमोलण्टाकीनां त्रिभुवनतमसा उण्टनरुत्राणाम् । 'छटि खये' । 'अस्पमिक्षकटलष्टपडः पाकम्' । 'पिद्रौरादिभ्यब' इति मैप । चकोराः पुनर- रिमा अप्रा येषां तादृशाशशधरकरांचरन्ति खादन्ति । 'बर भक्षणे'। कीरशान् । कोपात्तमः प्रविश्यान्तमध्ये क्षुध बुभुक्षां विनिम्नतो नाशयतः । अपिरेवार्थे । यद्वा बुध तबनितं तमोऽपि विनिम्नतः । यद्वा रोषाचकोराणामन्तहदयं प्रविश्य बुधं नाशयतः । रोषादेवान्धकाराणामन्तः प्रविश्य तमो नाशयत इत्यर्थः । तथेति । इन्दुश्चन्द्रः पोरस्त्यायां पूर्वस्या दिशि किरणलहरी किरणकलोलमुहलयति प्रसारयति । यथा एणाइमणयचन्द्र कान्ताः प्रतिगुडकं गुडिका गुडिकां प्रति पुजायन्ते। अपुजाः पुत्रा भवन्ति । 'मक्षा. दिभ्यो भुव्यध्वोपच हलः' इति क्यन् । यद्वा पुअवदाचरन्ति । भावारे 'कर्नुः क्य' इति क्या । कीट भीम् । कुमुदानां यः केदारस्वत्र या कलिका मुकुलं तदेव कपाटमिय कपाटं पत्रसंकोचस्तनाशिकाम् । विकासकस्यात् । कीरताः समन्तात्सर्वत्रोन्मीलन्त उद्र- न्छन्तः । प्रादुर्भवन्त इति यावत् । एतादृशा बहलाः प्रधुरा ये जलविन्दवः सब. हिनो गुच्छप्रायाः । संलमजलविन्नामपि चन्द्रकान्ताकारत्वादेवस्थापि पुनाकारतेति भावः । उसलयतीति 'लल ईप्सायाम्' । चुरादिरदन्तः । 'माटमरर तुल्ये' ल्यमरः । तरणेति । तमणो यस्खमालस्तापिच्चस्तद्वत्कोमल मनोहर मलीमस च श्याममेतबख, अयं चन्द्रमाः कलपति दधाति । 'कलिवली कामधेन्' इति वैयाकरणाः । किस प्र. विद्यौ । तस्कलाइमिति झुवते । जना इति शेषः । तदतमेव, कलामिदमिति मिथ्येव । १. 'साक्षादन्तः' इति पाठक, २. मिग्रातः' इति पाठ ·२ महः ] मनपराघवम् । किंच। रुचिभिरमितष्टोत्कीर्णरिव प्रसरेणुमि- यदुइमिरपि च्छेदैः स्थूलैरिव मियते नमः । प्रकृतिमलिनो भावद्धिम्बोन्मजाकृतकर्मण- खदयमपि हि त्वष्टुः कुन्दे भविष्यति चन्द्रमाः ॥ ८० ॥ लक्ष्मणः-(सर्वतोऽवलोश्य ।) भूयस्तराणि यवनि तमम्बिनीषु जोखीषु च प्रविरलानि ततः प्रतीमः । संध्यानलेन भृशमम्बरमूषिकाया- मावर्तितैरुडुभिरेव भृतोऽयमिन्दुः ॥ ८१ ।। तहि यच्चामलमालोक्यते तन्किमित्यत आह-दं नभ आकाशं विभाति । हिरवधा. रणे । अतिनिविडम्यावयविनो नयनगतिप्रतिबन्धकस्यान्तरा वमनग कयं नमो हरयत इत्यात भाह-निर्दयो यो विधुतुदो राहुस्तस्य दन्नपदग्रणविवरेणोपदर्शितम् । आवदिन- मित्यर्थः । पदं स्थानम् । रुचिभिरिति । यचिमिः कान्तिमिरमितः सर्वत्र नभो प्रियते पूर्यते । टानोत्कीर्णैक्षिप्लेनसरेणुमिरिवेत्युप्रेक्षा । नेता रुनयः, किं तु विश्वकर्मण- शनोत्कीर्णावसरेणव इत्यर्थः । यद्वा मचिभित्रसरेणुभिरिति व्यतरूपकम् । यबोडुभि- रपि नक्षत्ररपि नभो प्रियते । स्थूलरवयवमहत्त्ववद्भिश्छेदैः सण्डरिवेत्युप्रेक्षा । टोत्की- रित्यत्राप्यनुकर्षणीयम् । नेतानि नक्षत्राणि, किंतु टोरिय च्छिन्नानि चन्द्रमस एव स्थूलावयवानीत्यर्थः । तत्तस्मादेवायमपि चन्द्रमास्त्यष्टुर्विश्वकर्मणः कुन्दे भविष्यले वेत्यु- किविशेष भूत एवेत्यर्थः । हिशद एषार्थे । कीदृशस्य । भाखतः सूर्यस्य यो विन्यस्तस्य योन्मजोन्मार्जनम् । प्रोम्छन मिति यावत् । तत्र कृतकर्मणः कृतव्यापारस्य । अतिकुश- लस्येत्यर्थः । विश्वकर्मणा स्वमुता सूर्याय दत्ता, सान तत्तेजोसहिष्णुतां पित्रे कथयामास, तेन विश्वकर्मणा तत्तमाक्षया सूर्यसमित इति कथा । प्रकृया स्वभावेन मलिनः । अन्य. स्थापि मलिनस्यादर्शादेन्मार्जनं कियत इति धनिः । 'देवधिस्पिन्यपि खष्टा' इति परणिः । 'तारकाप्युड वा निमाम्' इत्यमरः । भूयस्तराणीति । तमखिनीषु तमोयु- कासु रात्रिभु यथलान्यस्तराण्यतिबहून्यमनि । उनि, प्रकरणप्राप्तवात् । ज्योस्त्रीषु चदिकान्चित्तासु रात्रि र प्रविरलानि स्वल्पानि । सन्तीति शेषः । ततो देतोरिति प्रतीमो बानीमः । संध्येवानको पहिस्तेन भृशमत्सर्पमम्बरमूषिकायामाकाश एव मूषिका 'भूस इति प्रसिद्धा पत्र सुवर्णादिकमावलंते तसामावर्तितेवीकोरुडमिरेव नाबेरेवायनि- .. । maruwague ..'त:ति पाठा.

·१०. काव्यमाला। . (विहेस्य च ।) हन्त, यथाधर्ममेतत् । यत्पीयूषमयूखमालिनि तमःस्तोमावलीढायुषां नेत्राणामपमृत्युहारिणि पुरः सूर्योद एवातियो । अम्भोजानि पराश्चि तमिजमघं दत्त्वेव तेभ्यस्ततो गौरागीवदनोपमासुकृतमादत्ते पतिर्यज्वनाम् ॥ ८२ ।। विश्वामित्र:-(मर्वतोऽवलोक्य । सस्मितम् ।) अहह नामधेयमात्रमाधु- र्यादपरमार्थदृश्वानो विपलभ्यन्ते । तथा हि । मेरा दिशः कुमुदमुद्भिदुरं पिबन्ति ज्योत्साकरम्भमुदरंभरयश्चकोराः । . -- न्दुभृतः । पूरित इत्यर्थः । तेन चन्द्रोदये नक्षत्राणां स्वल्पनेति भावः । 'ज्यामी चन्द्रि. कयान्विता' इत्यमरः । लेजमावतंनी मूपा' इत्यपि । हन्न खेद । 'हन्त हर्ष न लेदे ।' इत्यमरः । यथाधर्म धर्मस्यानतिक्रमः । यथाधर्ममानष्टे-यत्पीयूषेति । यद्यम्मानमःस्तो- मेनान्धकारसमूहेनावलीनुमाखादितमायुर्वेषां नादशाना नेत्राणामपयुहारिणि । अपमृ. न्युरकालमरणम् । अपमृत्युरियापमृत्युननाशके। पीयूषमयूममालिनि चन्द्रे । अन्यद. प्यभृतं मृत्युहारि भवतीति वनिः । सूर्योदे संध्याकाल एव पुरोऽप्रे पूर्वदिति वा तिथी सत्यम्भोजानि पानि पराशि पराग्रुखानि । संकुचितानीति यावत् । भूतानीति शेषः । तत्तस्मादेतोयज्वना याज्ञिकानां पतिद्विजराजधन्दो निजं स्वीयमचं पापं तेभ्यः पधभ्यो दत्त्वा ततः प्रत्यवायाभावात् । ततः पग्रेभ्यो वा गोराया या वदनोपमा नदेव मुहतं पुण्यमादने गृहाति । चन्द्रमदशं सुसमिति प्रतीतेः । तथा च धर्मशास्त्रम् -'अतिथि- यस्य भमाशो गृहा.प्रतिनिवर्तते । म तस्य दुष्कृतं दत्वा पुण्यमादाय गच्छति ॥ अतिथी विमुखे प्रोकं गते यत्यातकं गृणाम् । तदेवाटगुणं प्रोसं सूहे विमुख गते ॥' विप्रल. भ्यन्ते विसंवायन्ते । जनरिति शेषः । रामम्यातिचिरं चन्द्रवर्णनमवलोक्य ततो निवर्त. चितुं भूमिकामारचयति-सेरा इति । आः निन्दायाम् । अधिनानो मुनेलोचनपि. कायां नेत्रमले पीयूपरीधितिरिति कीगनुरागः प्रथितः । नेप्रमळेऽमृतीधितिरिति बर्छ न युक्तमिति भावः । ननु दिगप्रसादकमुदप्रकाशयकोरोदरपूर्तिकारिवालक्षणयापि कर्य न वकुं युक्तमिलत माह-~-दिशः स्मेराः स्वभावादेव, न तु चन्द्रकिरणसंबन्धात् । कम दमुद्भिदुरमुत्कर्षण प्रकाशशीलं खप्रकृतेरेव, न तु ततः । उदरभरय चकोरा ग्योत्वेष दविसतुकं पिबन्ति । करम्मत्रान्त्या पिबन्ति, न तु ज्योत्सात्वेनेति । उमरिरिति 'फलेपहिराममारिय' इति बकारस्यानुफसमुपयार्थलानिपातात्साधुः । तथा च त्ति: 'मनुलाममुखवार्यबकारः कुक्षिभरिकदरभरिरित्यादावपि शिष्टप्रयोगादवगन्तव्यः । १. विहस्य यथाधर्ममेतदति पाठः. २. 'मामषेयमाधुर्यात्' इति पाठः.

·२ बरः] मनपराघवम् । १०५ आः कीदृगत्रिमुनिलोचनदूषिकायां पीयूपदीधितिरिति प्रथितोऽनुरागः ॥ ८३ ॥ (रामं च ष्णा । सहर्षस्मितम् ।) कयमयं कुमाराङ्गविजयप्रत्यागतोऽपि ताड- कानिग्रहेण हिणीयमानः सहसा नोपतिष्ठते वत्सः । (लक्ष्मणं प्रति ।) वत्स सौमित्रे, अस्माकमनेन वृत्तान्तेन प्रदोषलक्ष्मीरियमनूयते । पश्य । निशाचराणां तमसा निहन्ता पुरोऽयमुद्गच्छति रोमचन्दः । अयोल्लसदिनयनैर्मुनीनामयं कुमुद्रानजनि प्रदेशः ॥ ८१ ॥ रामः-(विभाव्य ।) मदयति यदुरपन्नो दुग्धाम्बुधेश्यमम्बुधी. मयति नयनादवे तो मुदं नयनानि च । तदखिलमुरश्रेणीसाधारणप्रणया शची- सहचरचरुस्थाली सोमः समासमीहते ।। ८५ ॥ (सलममुपसृत्य ।) भगवन्, अभिवादये। .. - । 'करम्भो दघिसकवः' इत्यमरः । 'दूषिका नेत्रयोर्मलम्' इति च । कुमाराः प्रपमयुख- मेकतुलायु वा । 'एकसा' इति प्रनितम् । निग्रहो मारणम् । हिणीयमानो लममानः । पीलदारकण्डादियगन्ताच्छानम् । निस्वातर् । नोपतिष्टते न संगच्यते । 'उपादेवपू. जासंगतिकरणभित्रकरणपपिपिति वाच्यम्' इति संगतिकरणे तत् । अनेन वृत्तान्तेन तारकाताडनस्पेण । अनूबते पुनरुका भवति । अपरा प्रदोषलक्ष्मीर्भवतीत्यर्थः । प्रदो- पसाधर्म्यमाह-निशाचराणामिति । अयं रामचन्द्रो रामः । अथ च राम एव चन्द्रः पुरोऽने उद्गच्छत्युदयते । कीरयः । निशाचराणा राक्षसानो तमसामिति व्यस्वरूपकम् । यहा तमसा पापयुक्तानाम् । पझे निधि रात्रौ चरतो तमसामन्धकाराणां निहन्ता। प्रधानन्तरं रामचन्द्र रहित भावावे सत्युवसहिर्मनीनो नयनेः करणभूतेरवं प्रदेशः अमदान्कमुदबहुबोजनि जातः । तर लिम् । अन्योऽपि प्रदेश मनोदये सति कुम- बान्मपति । 'मदान्मदपाये' इत्यमरः । मदयतीति । अयं सोमो दुरधामुषर्क- पलादुत्तमोतोऽमयुषीन्समुद्रान्मदति शकरोति । पुत्रेण पितुः प्रीत्युत्पादनस पुजनात् । भत्रेनिविशेषस नवनाथबातो मयनानि मुरं नयति । बकारः - १. 'प्रषितः' इति पाठः, २. 'इमारोहविजय', 'मारो विजय-' इति पाठः, २. एपीवमायः' इति पाठा. ४. 'पत्सः' इति पुखमतरे नाखि... 'राममा पति पाठः .. 'विमाबरवि पाठः .. 'रामः समज-' इति पाठ.

·काव्यमाहा। विश्वामित्रः-(सेनेहबहुमानमालित्य ।) वत्स रघुनन्दन, इत्यमेव प्रकृष्टक-भिप्रायक्रियाफलवतो विधीन् । प्रयुञ्जानास्त्वया वीर परिपाल्यामहे वयम् ॥ ८६ ॥ रामः-(खेगतम् ।) शिरसा गृहीतमाचार्यवचनम् । विश्वामित्र:-(समरधूलिधूसरं रामस्य कपोलमुन्मार्जयन् ।) येत्सत्यम. मुना नक्तंचरव्यतिकरण प्रियमुहृदा सीरध्वजेन वितन्यमाने वैताने कर्मणि कम्पितमिव मे हृदयम् । रामः-(सगौरवम् ।) भगवन् , क एष सीरध्वजो नाम यमय ते त्रिभु. वनदुर्लभोऽयं प्रियसुहृच्छब्दप्रयोगः कमपि महिमानमारोपयति । विश्वामित्र:-वत्स, शृणोपि विदेहेषु मिथिलां नाम नगरीम् । । कर्ये । सकलनयनानीलर्थः । यद्यपि जन्य जनकरूपमबन्धोपाधिना तथा कर्तुमर्हति तथाप्यत्रोपाधि बिनापि युक्तमाचरतीत्याह-तत्सोमः समजसमीहते युजं पते । कीदृशः । शनीमहवरस्येन्द्रम्य चरुस्थाली हव्यानभाण्डम् । भक्ष्यामृतस्थाधारखात् । अखिलसुरश्रेण्या साधारणः प्रणयो यस्याः साखिलमुरश्रेणीसाधारणप्रणया । चास्थाली. विशेषणम् । अयं तु सर्वदेवानां प्रतिपदादिक्रमेण भक्षणात्सोमलमवलम्बत इति भावः । सोमपद एव उलम् । लतामेदवन्द्रश्च सोमः । 'सोमः सोमलतायां च चन्द्र च' इति विश्वः अतिगुरु कार्यकरणादीदत्यपरिहाराय सलअमिति । प्रकृऐति । हे वीर, त्वया वर्ष परिपास्यामहे रक्षणीयाः । कर्मणि लोद । उत्तमपुरुषबहुवचनम् । एते कीरशाः । प्राष्टं शौचादिसंपलं कर्तारं यजमानममिप्रेत्यमिसंबधाति कमिप्राय क्रियाफलम् । कर्मण्यम् । तोपामखि तान्विधीन्यागान्प्रयुञानाः कुर्वाणाः । 'प्रोपाभ्यां युजेः-' इति तत् । स्वार्थ- परानस्मात्प्रत्युपकारनिरपेक्षस्त्वं रक्षिप्यसीति रामस्यातिमहत्वं दर्शितम् । कर्तव्यप्रयु- पकारविषयकोत्कण्ठो रामभद्रस्योस्थापयितुमाह-यत्सत्यमित्यादि । नतंचरव्यतिक रेण राक्षसव्यसनेन । 'मय व्यतिकरः पुंसि व्यसनव्यतिपायोः' इत्यमरः । सौरबजेन मनोन बितन्यमाने क्रियमाणे । दुःखेनाकृप्यते यत्तदुराकर्षम् । पासपु-'ति कमणि सर । ऐन्दुशेखरं माहेश्वरम् । लालमोन इलमुखेनोलिखिता कटा या वि. शंभरा पृथिवी तस्याः प्रमतिरपत्यम् । अत एवागर्भसंभवा । 'लासं हलम्' इत्य- 1. 'सहमालिज्य' इति पाठः, २. 'प्रतिपास्यामहे' इति पाठः. 1. "खगतम्' इति पुखकान्तरे नावि. ४. "पुष्कपोक-' इति पाठः. 'सब-इति पाठः... मस्चरवक-' इति पाठ... 'येबाबत पाठः, ·२ मरः अनर्षराघवम् । १०७ रामः-यत्र पवित्रमाधर्यद्वयं जनाः कथयन्ति । सकलराजदुग. कर्षमैन्दुशेखरं धनुः, लालमुस्खोल्लिखित विश्वंभराप्रमूतिरगर्भसंभवा मानुपी । विश्वामित्र:-(विहस्य।) अथ किम् । रामः-(सकौतुकम् ।) ततः किं तस्याम् । विश्वामित्र:- असौ सीरध्वजो राजा यो देवायुमणेरपि । अध्यैष्ट याज्ञवल्क्यस्य मुखेन ब्रह्मसंहिताम् ।। ८७ ।। तैस्य संन्यस्तशस्त्रस्य पुराणराजर्जनकवंशजन्मनो दीक्षाविलोपशा पर्याकुलयति माम् । तदेतमायुप्मन्ती, विधिशेषमस्मदीयं समाप्य सहैव मिथिलामुपतिष्ठामहे । रामः-(महर्षमपवार्य 1) वत्स लक्ष्मण, ममापि तस्मिन्नतरुणरोहिणी- रमणचूडामणिपाणिप्रणयिनि शेरासने चिरम्य कौतुकमस्ति । लक्ष्मणः-(सपरिहासम् ।) आर्यायामयोनिर्जन्मनि राजकन्यकायामपि । मरः । रामस्येवोत्कण्ठो वर्धयमाह-असायिति । सीरभजो जनकः । द्युमणेः सूर्यात् । 'भारयातोपयोगे' इत्यपादानता । अध्येयाधीतवान् । 'इत् अध्ययने' । छ सिन् बाट निष। ब्रह्महितो तत्वज्ञानोपदेशवेदभागं वेदान्तम् । याज्ञवल्क्यमुखेन याज्ञव- क्यद्वारा । यानवल्क्येन सूर्यादधीतं ततो अनकेन । तथा च सूर्यप्रशिष्योऽयमित्यर्थः । तपापि किंतु तस्यामित्याशङ्का न निवर्तितेत्यत आह-तस्येत्यादि । तत्ति सन रक्षाक्षम इत्यत आह-सेन्यस्तं लक्तम् । 'अमु क्षेपणे' । पुराणधिरतनः । जनकवंश- जन्मेति । तस्यापि जनक एव नाम । दीक्षा यशोपनयनम् । एतमागतम् । युवामिति शेषः । 'इण् गतो' । भारपूर्वः । लोद । आयुष्मन्ताविति संबोधनम् । अपवार्य निमः तमित्यर्थः । 'रहस्यं कप्यतेऽन्यस्य स्मृतं तदपबारितम्' इति भरतः । अतरुषो पालो यो रोहिणीरमणचन्द्रः स पूगमणिर्यस्य स शिवः । शरासनं धनुः । चिरस्य चिरम् । १. 'दुराधर्षम्' इति पाठः. १. 'उत्खातविश्वंभरायाः' इति पाठः. ३. 'मानुषी पति पाठः. ४. 'ए' इति पाठः, ५. 'तसच न्यस्त-', 'सविन्यस्त-' इति पाठः, १. तदेतादादावाबुष्मन्तो'; 'तदेनमायु-' इति पाठ:. ५. 'मखमलापवं परिस- बाप्प इति पाठः... 'ममाप्यतरुण-', 'ममापि तरुण' इति पाठः, १. 'वामासने पति पाठः. १.. 'अम्मनिय राजकन्यायाम्' इति पाठ. ।

·१०८ काव्यमाला। राम:-(सरोषस्मितम् ।) कममन्यदेव किमपि प्रहसनं सूत्रयति भ. बान् । (मुनि प्रति ।) भगवन् इक्ष्वाकुवंशगुरो, यदमिरुचितं भवते । (इति परिक्रम्य निष्कान्ताः सर्वे ।) इति कौमारविक्रमो नाम द्वितीयोऽरः । महत्त्वादार्या । यदा भर्या अन्वेष्टव्या । ' गतो'। 'हम्मेत्' । प्रहसनं हास्यप्र. धानं नाव्यम् । मारहास्यबहुलं शान्ताबुतरसान्वितम् । समारभटीहीनं प्राह प्रहसनं मुनिः ॥ इति भरतः । 'अमूचितस्य पात्रस्य प्रवेशो नैव युज्यते' इति भर. तमताद्वक्ष्यमाणप्रहसनसूचनमिदम् । इलाकुवंशगुरो इत्यादेशकर्तव्यतीपयिकं संबोध. नम् । भवते तुभ्यम् । 'रुच्यानां प्रीयमाणः' इति संप्रदानता । कुमार एवं । कुमार एव कोमारः। प्रशादित्वात्वार्थिकोऽण् ॥ इति समस्तप्रकियाविराजमानरिपुराजकंसनारायणभवभकिपरायणश्रीहरिनारायण. पदसमलंकृतमहाराजाधिराजश्रीमदैरवसिंहदेवप्रोत्साहितबेजोलीप्रामवा. स्तव्यस्रोआलवंशप्रभवत्रीरुचिपतिमहोपाध्यायविरचिताया. मनर्धराघवटीकायां द्वितीयोडाः । .. १. 'सासूबलितम् इति पाठ.. १. 'भन्यदेव प्रहसनं सूत्रपति'; 'सूपति भवान् इति पाठ ३. 'कुलगुरो'; 'गोत्रगुरो' इति पाठः. ४. 'यदमिरुपितं'; 'यदमिह- पितं भवते तत्कियताम् इति पाठः.

·१ भारः] अनर्घराधवम् । १०९ तृतीयोशः। (ततः प्रविशति कमुकी।) कधुकी-जरावजव्ययिसन्धुलःनि कतिचित्पदानि देवा आत्मानं प्रति सखे. दोपालम्भम् ।) गार्गिरा च विकलचटुमीश्वराणां कुर्वन्नयं प्रहसनस्य नटः कृतोऽस्मि । तत्त्वां पुनः पलितवर्णकभाजमेनं नायेन केन नटयिष्यति दीर्घमायुः ॥१॥ (पुरो विलोक्य ।) अये सीतोपादमूलोपजीविनी कलहंसिका । (प्रविश्य ।) कलहंसिका-अज, पणमामि । कचुकी-वत्से, कल्याणिनी भूयाः । कलहंसिका-अज, चिरेण कुदो तुझे। - पिनाकारोपणसीनापरिणयादिरूपवाश्यार्थ सूचयितुं कसकिनः प्रवेशमाह-ततः प्रविशतीति । कमुकी अन्तःपुराधिकृतः । 'अन्तःपुरचरो पदो विप्रो गुणगणान्वितः। सर्वकार्यकुशलः कमुकीन्यभिधीयते ॥ जरावेक व्ययुक्तेन विशेदाग कषुकी ।' इति भरतः । 'अन्तःपुरे त्वधिकृतः स्यादन्तर्वशको जनः । सोविदालाः कमुकिनः स्थापत्याः सोषिदाय ते ॥' इत्यमरः । विसंस्थुलानि स्खलितानि । चिरतरसेवादुःसविकलः सचा- स्मानं निन्दयबाह-गारिति । हे आस्मन् , त्वं प्रहसनस्योरहास्यतायाः, भय च हास्यप्रधाननाव्यस्य, नटो नः कृतोऽसि । गानः शरीमिरा वाण्या च विकलो नि- कियः समीश्वराणां चढ़े चाटुम् । प्रियभाषित मिति यावत् । कुर्वनेतदीर्घमायुः कन- पुनरपि पलितवर्णकभाजं जराशीलपवन्तम् , अप च पलितमेव वर्णकं सटिदि त तम्' खां केन नाव्येन नटबिष्यति । अपि तु सर्वेणेव । 'नट नृत्ये' घटादिः । अन्योऽपि नटः प्रहसनमाइयार नृत्यति । शरीरायामयैर्वाण्या व तारश्या चिरामा प्रेक्षकाणां बार्ट करोति । वर्णन हरितालादिना संयुको भवतीति भनिः । 'पलितं जरसा सौ- अपम्' इलामरः । 'चबाटो पिचणे च' इति मेदिनीकरः । 'प्रहसनमपि प्रभासे रूप. कमेदे च परिहासे' इति च । उत्तरस्य द्वितीयसाध्यसाकसहंसिकाप्रवेशं सूचवित. माह-पुरो विलोक्येति । 'मार्य, प्रणमामि [इति छाया । मार्य, विरेच तो .. "विसम्मानि. २. 'गला'. ३. म साम्', 'इला'. ४. 'विमान्य र. ५. 'सीतापारोपजीविनी', 'सीतापायोपसेविनी'; 'सीतापादपोपजीविनी'.

·११० काव्यमाला कचकी-(विमृश्य ।) तत्किं न कथ्यते । बरसे, विदितमेव भवत्याः, यथा तनागद्भुतं दारकद्वयमादाय भगवान्कौशिको यजमान महाराज सीरध्वजमुपसितः । कलहंसिका -अप इं। अज, पहवं णामधेयं च ताणं मुणिर्दु अस्थि मे कोदूहलम् । कक्षुकी-वत्से, कथयामि । त्रयसिंशत्कोटि त्रिदशमयमर्नेभगवतः सहस्रांशोवंशे जयति जगदीशो दशरमः । यदरखिग्धैरसुरयुवतिश्वासपवन- प्रकोपे सिद्धे न स्पृशति शतकोटिं शतमखः ॥ २ ॥ इमौ तस्य विशांपत्युरात्मजी रामलक्ष्मणौ । ययोर्भरतशत्रुनावनुजौ द्वन्दचारिणौ ॥ ३ ॥ . । यूयम्' [इति च्छाया । आगना इति शेषः । 'प्रधाख्यानयोश्च' इति पञ्चमी । 'बीणां तु प्राकृतं प्रायः' इति भरतानुशासनात्त्रीणां प्राकृतभाषणम् । विदितं मातम् । 'मतिबुद्धि- पूजार्थेभ्यश्च' इति कः । भवल्या इति 'कम्य च वनमाने' इति षष्ठी। दारकद्वयं बाल- कद्वयम् । 'दारको बालकेऽपि स्यात्' इति मेदिनीकरः । कलहंसिकावास्ये-'अब किम् । आर्य, प्रभवं नामधेयं च तयोः श्रीनुमति मे कौतूहलम्' [इति च्छाया । यह प्रभवं कुलम् । प्रभवत्यस्मिन्निति । प्रथमे प्रश्न उत्तरमाह-त्रय इति । भगवतः सह- सांशोः सूर्यस्य वंशे जगदीशो दशरथो जयतीति संबन्धः । कीरशम्य । प्रयस्त्रिशस्कोब्यो ये देवास्तन्मयी मूर्तिः शरीरे यस्य तस्य । एतेन भगवतः सर्वदेवमयत्वेन दर- यस्य कुलीनस्वं प्रतिपादितम् । यदौर्दशरथानरनिग्धः कटिनेरपुरयुक्तीनो श्वासपब- नस्य प्रकोप आधिक्ये सति शतमस इन्द्रः शतकोटि वर्जन स्पृशति । भमुरनायसा- नेनैव कृतखात् । प्रयविंशदित्यत्र 'श्रेयः' इति प्रयादेशः । युगतिरिस्यत्र 'यूनखिः' । द्विवीयप्रश्न उत्तरयति-माविति । तस्येत्यनेन विवाहप्रयोजकीभूतं महावंशप्रसूतत्वं शरत्वं च सूचितम् । विापरयुरिति विशां मनुष्याणाम् । 'विशो वैश्यमनुष्ययोः' इति विश्वः । अनुजौ कनिछ। द्वन्द्वचारिणी सहगामिनी । युगनबवाहनावित्यर्थः । अत्र यद्यपि रामलक्ष्मणयोरेव श्रवणाकालायां तयोरेव नामकथनं तथापि प्रसान्मान्याः भुतकीतच परिणवसूचनार्थमुकं भरतशत्रुनाविति । अपेति । 'यथामदरे भत्दारिका 1. (विमुझ्य।) तत् वि पुखकान्तरे नास्ति. १. विदितं भवत्यापि', "विदितंग भवस्यापि'. १. 'यत्तारतम्'. ४. 'मारावमादाय शिक'. ५. 'बगीया.

·३ म] मनर्वराषवम् । कलहंसिका-जपा ममघरे मट्टारिमा सीदा उम्मिला अ मण्डली मुदकिती अ । (विचिन्त्य । हेर्ष निरूपयन्ती ।) कथं महाकुलप्पसूदा एदे वि कुमारा । (मुहूर्तमिव स्थित्वा । दीर्घोष्णं च निःश्वस्य । ) कुदो अमाणं ईरिसो माअधेओ। कधुकी-भवति, मा विषीद । सर्वे भविष्यति देवब्राह्मणानुग्रहात् । कलहंसिका-तदो तदो। कचकी-ततश्च वृद्धान्तःपुराणामभ्यर्थनया तो विकर्तनकुलकुमा- रको दृष्ट्वा निवर्तमानः पुरोधसा गौतमेनाहमाझ्य राजपुत्रीणां सौभाग्य- देवताराधनाय संविहितोऽस्मि । कलहंसिका-(सहर्षम् ।) -(मेहर्षम् ।) अज्ञ, सव्वजणमणीसिदाणुऊलं विम तत्व. भवदो सदाणन्दस्स वअणम् । क की-वत्से, एवमेतत् । न स्वत्वतथ्यमगम्भीरमाङ्गिरसो ब्रवीति । कलहंसिका-ता किं मण्णेध संकरसरासणारोवणव्यवसारण रार- सिणो जणअस्स पडिण्णाहर्स णिवाहेस्सदि राहवो । . सीता ऊर्मिला च माण्डवी श्रुतकीर्तिध' [इति च्छाया ।] 'राजा भट्टारको देवस्तत्सुता भर्तृदारिका' इत्यमरः । हर्ष निरूपयन्तीति । चतुर्णा रामादीनां परत्वेन स्मरणान- म्तरे सीताप्रभूतीनां च परिणययोग्यत्वेन स्मरणादिति भावः। कधमिति । कथं महा. कुलप्रसूता एतेऽपि फुमारकाः [इति डाया। तथा च वरयोग्या इति भावः । दीर्घ- मुष्णं वेति । रामादीनामतिविमलकुलप्रसूतखान्महार्षतामुत्प्रेक्ष्येति भावः । 'कृतोऽस्मा- मीदृशं भागधेयम्' [इति छाया । येन रामादयो धरा भवेयुरिति भावः । तदो तदो इति। ततस्ततः' (इति च्छाया। कथ्यतामिति शेषः । पदान्तःपुराणां ममहा. देवीनाम् । विकर्तनः सूर्यः । पुरोधसा पुरोहितेन। गौतमेन शतानन्देन । सौभाग्यदेवतारा- धनाय गौरीपूजनाय । संविहित माज्ञापितः । अजेति । 'आर्य, सर्वजनमनीषितानुक- अमिव तत्रभवतः शतानन्दस वचनम्' [इति छाया । मत्र मनीषितममिलपितम् । तत्रभवान्मान्यः । खल निवये । भारिसः शतानन्दः । ताकिमिति । तसिक मम्बध्वे शंकरमरासनारोपणयवसायेन राजर्जनकस्य प्रतिज्ञासाहसं निर्वाहविप्पति रापकः' १. 'सहरम्'. १. 'मनुशासनात्. १. 'समायतो तो विकर्तनसमारो। किस'. ४. 'साहितोऽस्मि'; 'मप्रति प्रहितोऽसि. ५. 'सं वाटयति'. ६. 'म बल्लय. मतप्य पदति', 'म बलगम्भीरमादिरसः'.

·काव्यमाका। कझुकी-वत्से, अस्मानपि तर्कोऽयं तरलीकरोति । तथाहि । पूर्णेऽपि कर्मणि हतेष्वपि राक्षसेषु विज्ञाय मैथिलसुतामपि वीर्यशुल्काम् । बालं पितुः प्रियममुं रघुराजपुत्र. मेतावती भुवमृषिः कपमानिनाय ॥ १ ॥ कलहंसिका-(स्मरणममिनीय । सविषादम् ।) अज, पउत्तिविसेसलम्मेण दुम्मणायमाणमत्ताणं पञ्चालिआकेलिवावारेण विणोदअन्ती भहदारि पेक्खिम उविण्णाए कारणं परिवजिदं आगदाए अजस्स दसणेन मए विमुमरिदं इमिणा उण दे रक्खसणामगहणेन सुमरा विदभि । कचकी-(सविषादम् ।) वत्से, कीदृशी सा प्रवृत्तिः, या तव भर्तृदा- रिकामपि दुर्मनाययति । कलहंसिका-सुणादु अजो । जघा किल सीदादेवी पत्थिदं दस- ग्गीतपुरोहिदो आअदोति । कझुकी-(तत्रावहां नाटयन्सहर्षम् ।) कथमेतावदपि कार्य वत्सा जानकी जानाति । यदनेनोदन्तेन दुर्मनीम्यते । नूनमिदानीमस्याः कृतावतरणम- अलान्याकानि यौवनस्य पन्थानमीक्षन्ते । - [इति च्छाया। आरोपणव्यवसाय आकर्षगकर्म । तर्को वितर्कः । पूणेऽपीति । पूर्ण समासे । कर्मणि यहे। वीर्य पराक्रमः शुल्कः पणो यस्यां ताम् । एतापनी दूरतराम् । अज, पउत्तिविसेसेति । 'आर्य, प्रवृत्तिविशेषलम्भेन दुर्मनायमानमात्मानं पाचालि. काकेलिव्यापारेण विनोदयन्नी मतदारिकां वेश्य उद्विमया कारणं प्रतिपत्तुमागतया आर्यस्य दर्शनेन मया विस्मृतमेतेन पुनले राक्षसनामग्रहणेन स्मारितास्मि' [इति छाया । अत्र प्रवृत्तिर्वार्ता । लम्भो लाभः । दुर्मनायमानमिति दुर्मना हमाचरति । 'कर्तुः क्या सलोपर' इति क्यरि सलोपे दीपत्वे च रूपम् । पाश्चालिका 'पुतळी' इति प्रसिधा । 'पाचालिका पुत्रिका स्यादन्नदन्तादिमिः कृता' इत्यमरः । प्रतिपतुं झातुम् । अर्थात्तस्या उन्मस्कजम् । राक्षसनामप्रहणम् 'हतेवपि राक्षसेषु' इत्यनेन । दुर्मनाययति व्यषयति दुर्मनस करोतीति 'तत्करोति-' इति लिन् । 'णाविष्टवत्याति. पदिकस्य' इति टिलोपः । अघेति । 'यथा किस सीतादेवी प्रार्थयितुं दशग्रीवपुरोहित भागत इति [इति छाया । यदनेनेति । भनेनोदन्वेन पार्वया राक्षससंबन्धल्पेण १. 'दुमैनीभवति'. २. 'महानि'.

·३ अरः] अनर्घराभवम् । कलह सिका-अज, एवं प्रणेदम् । अजओसिति सिदिलीकिदकजा. संपदि जेव्व अणुइदं किंपि णिवेदेमि । (संस्कृतमाश्रित्य ।) अनाकूतैरेव प्रियसहचरीणां शिशुतया बचोभिः पाञ्चालीमिथुनमधुना संगमयितुम् । उपादते नो वा विरमति न वा केवलमियं कपोलो कल्याणी पुलकमुकुलैर्दन्तुरयति ॥ ५ ॥ कझुकी-(सहर्षम् । दिष्ट्या चिरस्य जीवद्भिरस्माभिविनवती वैसा जानकी दृष्टा । (सस्मितम् ।) ततस्ततः । कलहंसिका-तदो अ पुणो पुणो वि ताहिं उजुआहिं णिब्बन्धिन- माणा लजिदं वि लज्जेदि । .. । दुर्मनीभूयते । इति जानकी जानातीत्यर्थः । तस्याः कर्तव्याकर्तव्यनिक्षयो जात इति हर्षः । दुर्मनीभूयत इति दुर्मनःशब्दाविप्रत्यये कृते 'अस्मनबा-' इति सूत्रेण सलोपः । 'वार्ता प्रतिवृत्तान्त उदन्तः स्यात्' इत्यमरः । कृतं यौवनावतरणविधेयं मलं यत्र तानि । भाकानीत्यस्यार्थे प्रशंसायां वा कन् । 'मार्य, एवमेतत् । मर्जकोऽसीति शिथिलीकृतलजा संप्रत्येवानुभूतं किमपि निवेदयामि' [इति छाया । इहार्यकः पितुः पिता पितामहः । यताकोऽर्जनकर्तासि । 'अजा सीदा' इति पाठे आर्या सीता। विथिलीकरालजेत्यर्थः । 'अजो शि' इति पाठ आर्योऽसि । इत्येवं मन्दीकृतलाई प्रत्यशोपलन्धं किमपि कथयामीत्यर्षः । संस्कृतमाभित्येति । 'संस्कृतभाषापाराः प्रायो नाव्येषु न नियः श्लाघ्याः । कचिदपि तपःप्रभावाद्विदग्धताबोधनाव शस्यन्ते ॥' इति भरतमतेन वेदाध्यतारूयापनाय त्रियः संस्कृतभाषणम् । यद्वा 'चेटी प्राकृतभाषिणी स्थाच संस्कृतभाषिणी' इति नियमाभावादेव संस्कृतभाषितम् । यदलौकिककथनसमा. नाय मर्जकोऽसीत्याशहितोद्धाररूपं समार्जनं तदाह-मनातैरिति । इयं सीता प्रियसापरीणां प्रियसलीना बचोमिः करणभूतः पाचालीमिथुन कृत्रिमपुत्रिकायुगलं संगमवितुं मेलयितुं नोपादसे न होते । रूपाप्राचुर्यात् । न वा विरमति । तदाणे विरका न भवति । कामवमीकृतचित्तवात् । लिंकरोतीयेव न किमपीसत माह- इयं कल्याणी सीता देवलं पुलकमुकतः करणेः कपोलो कर्मभूतो इन्तुरपति निरोपती करोति । साविकभावात् । दन्तुरचन्दात् 'ततरोति-' इति लिन् । पचोमिः की. रोः । अनाकूतैरेव । न वियत आक्तममिप्रायो पत्र तैः । भावान्यरित्यर्पः । विद्युतका पालकत्वेन हेतुमा । तास शिवत्वेन तवानमिझलात् । बिरमतीति 'यारपरिभ्यो रमः' इति परस्मैपदम् । कल्याणीति मोरादित्वाम्भम् । तदोमाइति । ततब पुनः १. 'मत्साही'; 'वत्वापि'.

·काव्यमान। कसकी-(विहस्य ।) वत्से, संकीर्णे वैयसि खस्वियं वर्तते । अत्र हि मैनोऽपि शरमानामि लामिरुपजीव्यते । अषडक्षीणपाहुण्यमत्री मकरकेतनः ॥ ६ ॥ कलहंसिका-(सलजम् ।) अज, रमणीअं मन्तेसि । सन्वस्स वि अणुहवसंवादिणी दे वाआ । कधुकी-किं च वत्से, तदात्वनोन्मीलन्मदिमरमणीयात्कठिनतां निर्चित्य प्रत्यादिव तरुणभावेन घटितौ । स्तनो संबिमाणाः क्षणविनयवैयात्यममृण- सरोन्मेषाः केषामुपरि न रसानां युवतयः ॥ ७ ॥ . पुनरपि तामिः जुकामिनिर्वप्यमाना लम्बिनुमपि लबते' [इति छाया ।] अत्र अजुकामिर्गलवादकुशलामिः । निर्वध्यमानाभ्यय॑माना । लजिनुमपि लजते । उत्पप्रभावात् । संकीर्ण बाल्ययौवनमि।। खलु यतः । ननु यदि मिथुनविषयकं तासां ज्ञानं नास्ति, तत्कथं ताभ्यस्तस्या ल त्यत आह-मत्र हीत्यादि । यतोऽत्र वयसि मनोऽपि शहमानामिर्मनसोऽपि शहां कुर्वाणाभिलामिचतुर्दशवर्षवयस्कामिमैकरकेतनः कंदर्प उपजीव्यते सेव्यते । अत्र वयस्यत्यन्तनिगूढो मदनोत्सवो भवतीति भावः । की. दृशः । न विद्यन्ते पडशीणि यत्र तदषडक्षीणम् । पहुणा एव पाहुण्यम् । संषिविप्रहा. दिको मन्त्रः । खार्थे प्यम् । मनयोः कर्मधारयः । तयोर्मश्री । तथा च यत्र तृतीयगो. उरता नास्ति तन्मत्रे पर मन्त्री काम इति भावः । 'अषडक्षीणो यस्तृतीयाद्यगोचरः' इत्यमरः । 'अपडशाषितंग्वलंकर्मापुरुषाध्युत्तरपदात्यः' । 'संधिर्ना विग्रहो यानमा. सन द्वेधमाश्रयः । पहुणाः' इत्यमरः । सलजमिति । बालामिरिति बहुत्वनिर्देशा- खामप्युरेश्यामाशझोति भावः । 'आर्य, रमणीयं मनायसे । सर्वस्याप्यनुभवसंवादिनी हे वाई [इति च्छाया । अत्र मत्रयसे वदसि । तदात्वेति । युवतपसण्या केषा रसाना शहारादीनां मधुराखावारीना वा उपर न बर्तन्ते । अपितु सर्वेषामपि । कीरस्यः । क्षणं व्याप्य विनयश्च वैयात्यं च ते ताभ्यां विनयधामाभ्यां ममणो मन्दो मधुरो वा सरोन्मेषो यासा ताः । वैया धार्थम् । 'अन्तस्थमभ्यं देयास्यम्' इति सम्द. मेदः । खनी सेविप्राणा धारयन्त्यः पोषयन्यो वा । परशो । तरुणभावेन ताम्येन प्रमासांवयवात्कठिनता निचित्य समाहत्वैव परितो । प्रत्यास्काठिन्यं पर्वलीत. १. 'बस्वियं पयति वर्तते', 'वर्तते बाला'. २. 'मनो विशरमानामिः'. ३. ति पुलकान्तरे नानि. ४. "विधिम'. । Mammad ·३ भारः] अनपराषवम् । ११५ कलहंसिका-(विहस्य ।) भोदु । ता किं पि तुझेहिं मुदम् । कशुकी-वत्से, न तावदर्थोऽयमद्यापि राजगोचरीमवति । यदि च स्यारिकमेतावता। कलहंसिका-तदा हदासो रावणो देवी परिणेदि । कक्षुकी-(विहस्य ।) हस्ते करिष्यति जगत्रयजित्वरोऽपि कस्तादृशो दुहितरं कनकेश्वरस्य । प्राणाधिकं विपुलबाहुभृतामपीदं त्रयम्बकं किमपि कार्मुकमन्तरायः ॥ ८ ॥ नापि दशकंधरानुरोधेन स्वयं प्रतिज्ञातमन्यथा करिष्यति महाक्षत्रियो विदेहराजः । तन्न किंचिदेतत् । कलहंसिका-(विहे स्य ।) एवं भोदु । अन, संपदि कहिं ते रामल- क्खणा। । मिति कुतो ज्ञातमित्यत माह-तदात्वे तत्का प्रोन्मीलन्यो प्रदिमा मृदुत्वं तेन रमणी. यात् । प्रत्यज्ञादित्यस्य विशेषणम् । प्रदिमेति 'पृप्वादिभ्य इमनिन्-' । र ऋतो दलादे. मधोः' इति रफादेशः । 'टेः' इत्युकारलोपः । तत्कालस्तु तदास्वं स्यात्' इलमरः । 'दसग्गीवपुरोहिदो आभदोति' इति वाक्ये कमकिनोऽवहामवगम्य तत्रोत्तराप्राप्ती सत्यामिदानी प्रसकानुप्रसक्त्या तिरोहिततदास्यस्योत्तरप्राप्त्यर्थ कलहंसिका कमुकिन प्रत्याह-भोदु इति । 'भवतु । तन किमपि युष्माभिः श्रुतम्' [इति च्छाया। अधुना तत्रोत्तरयति--चत्से, नतापदित्यादि । यदि न स्यादित्यस्याकाला पूरयति-तदेति। 'तदा हताको रावणो देवी परिणयते' [इति छाया । अत्र हताशो निन्दितप्रत्याशः । परिणयते विवाहयति । हस्ते करिष्यतीति । हले करिष्यति विवाहविष्यति । 'नियं इसपाणावुपयमने' इति हतेशन्दस्य समम्यन्तप्रतिरूपकस्याव्ययस्थ गतिवादातोः प्रावप्रयोगः । जित्वरो जयनशील इत्यत्र 'सतिशास्त्यतिभ्यव' इति करए । प्राथामिक बनाधिकम् । 'पर प्राणाधिको पोषो न तु प्राणाविकं धनुः' इति धनुःसालम् । त्रैव- म्प माहेश्वरम् । अम्मकस्सेदम् । 'तस्पेदम्' इमण् 'न पाभ्याम्-' इलेन् । कार्मुकं मनः । अन्तरायो विनः । एवमिति । एवं भवतु । बार्य, संप्रति कत्र तीराम समणी विकाया । अत्रे भवतु साचनमेवातु । उत्तर इणिोऽपि तयोः १. 'तावदयमः'. १. 'यस्वारसा', 'सारसीम'. ३. (निवास). ।

·काव्यमाला। काकी-नन्वेतावेव देवतागारवेदिकायां मुनीन्कौशिकवैदेहगौतमानभिराध्यतः । दौकितौ ज्ञानकर्मभ्यां मोक्षवर्गाविव खयम् ॥ ९ ॥ तदेहि । महचिरमागतानामस्माकम् । कन्यान्तःपुरमेव गच्छामः । (इति निष्कान्ती।) विष्कम्भकः । (ततः प्रविशति जनको विश्वामित्रशनानदो रामलक्ष्मणौ च ।) जनकः-(सहर्षम् ।) भगवन्विश्वामित्र, लुम्पनदृष्टजामातृसंपदां शुचमच नः । त्वदागमनजन्मायमानन्दः मुदिनायते ॥ १० ॥ अपि च । अद्य प्रदक्षिणशिखावलयः कृशानु. रभाति मे जनपदेषु वषट्कृतानि । त्वत्तेजसि स्फुरति शान्तिकपीष्टिकेषु खां च मुचं शिथिलमागिरसो बिमर्ति ॥ ११ ॥ प्रवेशं मुख्यत्वेन सूचयबाह-नन्धेतावेवेत्यादि । एतावेव रामलक्ष्मणावेव मुनीन्को- शिकादीनमिराध्यत आराध्यतः । वैदेहो जनकः । गौतमः शतानन्दः । कीरशी । ज्ञान तत्त्वज्ञानम् , कर्म यज्ञादि, ताभ्यां ढोकितापनीती मोक्षस्वर्गाविव मोक्षस्वर्गतुल्यो । उपमायामिवशन्दः । ननु मुनीनमिराध्यत इत्यसंपदम् । दिवादी राधः अकर्मकाइसा- येव सफर्मकाच इयत्र प्राप्रोति यत इति । मेवम् । अधिकारीनामि लक्षीकृत्य । 'भमिर- मागे' इति मप्रवचनीयसंशाविधानात् । बदाकर्मकारखावेवेति नियमः । सकर्मकातु भवत्येव श्यन् । यद्वा मुनीन्दीकितावमिवादयमानावाराध्यत इत्यकर्मो धातुः । दिन विसम्मः । उम्पन्विनाशयन् । शु शोकम् । मोऽस्माकम् । मुदिनायते मुदिनं करोति । 'मुदिनदुर्दिननीहारेभ्यब' इति क्यः । अपेति । भय प्रदक्षिणभूता या शिक्षा ज्याला सैव वनयः करणं यस्य तारयः । यदा प्रदक्षिणग्वालावेष्टनः । कृशानुरमिनोऽस्मा जनपदेषु देशेषु वषट्कतानि हुतान्यमाति सादति । यहवः प्रदक्षिणशिया प्रवाभारिस:शवानन्दः खो बसबमेद शिपिकं यथा स्यादेवं विमति धारपति। अतः विपि निमतीलाह-शान्तिपोष्टिक शान्तिपुष्टिनिमित्तकर्मसु खत्तेजति १. 'भागतयोराबवी, १. 'पुर एष गचाया', ·३ मारः] अनर्थराषवम् । ११० विवामित्र:-सखे सीरध्वज, चिरस्य शान्तः पुष्टय तवायं जनपदः । यत्र त्वं ब्रममीमांसातत्त्वज्ञो दण्डधारकः । पुरोधाश्चैव यस्यासावहिरःप्रपितामहः ॥ १२ ॥ (स्मितं कृता ।) जामातुरदर्शनजन्मा शोकः पुनरस्माकमुपशमयितुमवशिष्यते । किं च शोकहों नाम लोकयात्रेयं भवतः । तथाहि । यजूंषि तैत्तिरीयाणि मूर्तानि वमति स्म यः । स योगी याज्ञवल्क्यस्त्वां वेदान्तानध्यजीगपत् ॥ १३ ॥ लक्ष्मणः-(जनान्तिकम् ।) आर्य, अयमयं स राजा वैदेहः । पवित्रम- परिमेयाश्चर्य यस्यावदान पाध्यायादनुश्रूयते । रामः-(सप्रमोदानुरागम् ।) वेत्स, स एवायं शतपथकवाधिकारी पुरुषः प्रणाय्यायान्तेवासिने येस्मै वाजसनेयो याज्ञवल्क्यः सूक्तानि यपि प्रोवाच । । स्फुरति सति । तदस्य प्रयोजनम् इति ठक् । 'शान्तिकपौष्टिके च' इति पाठे खते. असि कीदृशे । शान्तिकारिणि पुष्टिकारिणि चेयर्थः । वत्तेजमेव दुरितोपशमाण्डान्ति- कार्य न जुहोतीति भावः । 'अमौ त हुतं त्रिषु वषदकृतम्' इत्यमरः । 'सुवोमेदाः चुनः खियाम्' इति च । 'देशे अने जनपदः' इति च । कुतः शान्तः पुष्ट क्षेत्रात आह-योति । ब्रममीमांसा भाहमनम् । प्रमप्रतिपादकसातस्य । यद्वा ब्रह्म वेदः । तथा च वेदान्तः । दण्डधारकः शासकः । राजेति यावत् । असो शतानन्दो यस पुरोषाः पुरोहितः । कीरशः । अभिरामुनिः प्रपितामहो यस्य सः । 'पुरोधातु पुरोहितः' इत्यमरः । उपचमयितुं खण्डयितुम् । यजूंगीति । तित्तिरिमुनिना प्रकर्षणानूदितानि तेत्तिरीयाणि । 'तितिरिवरतन्तुखण्डिकोखाचण्' । मूर्तिः शरीरे सेषामस्ति । अर्श- भादित्वादन् । मूर्तानि कृतदेहपरिप्रहाणि वमति स्मोद्गीणवान् । 'लट् स्मे' इति भूते लट् । अध्यजीगपदण्यापयति स्म । इ अध्ययने' । जिन् । लुङ् । चङ् । 'यो व सेवनः' इति गाडादेशः । पुरा किल शाकल्यमुनेहवल्क्येन यजुर्वेदमधील गुरुदक्षि- गार्थ मुनिरुतः । मुनिना च दक्षिणा न गृहीता । ततष याज्ञवल्क्यनिर्वन्धेन आतकोपेन मुनिना मम विद्यवीयतामित्युजेन याज्ञवल्क्येनाधीतयजुर्वेद उबीर्य दत्तः । गुरुणा च तितिरिपक्षिसपेण पीतः । तेन स तित्तिरिनामाभूत् । याज्ञवल्क्येन चानन्तर बजुर्वेदः सूर्यापपीतः । याहवल्याच अनकेननति प्राचीनकया । अनान्तिकमिति । 'भन्यो- न्यामत्र यत्स्थाजनान्ते तबनान्तिकम्' इति भरतः । भरदान शुद्ध कर्म पूर्वात्तमम 1. भवनशोक'... 'पवित्रमाधव', 'पाविश्यमपरिमेयमावर्यम्'. ३. 'पा- प्यायमुखार. ४. स एवार्य शतपचाधिकारी'. ५. 'बी वाजपनेयाय वाजसनेय'.

·कान्धमामा विवामित्रा-शर्त निर्य) निजाय तस्मै गुरवे यतीनां जैत्राय विभाणितगोसहसम् । तं गोसहसाधिपतेः प्रशिष्यमुपास्महे मैथिलमातियेयम् ॥ १५ ॥ जनकः-(सप्रश्रयम् ।) भगवन् , यदन्यत्किंचिदभिदधाति तत्र प्रम- विष्णुर्भवान् । तत्रभवतः सहसमयूखान्तेवासिनो योगीश्वरादध्ययनमिति महीयसीयमस्माकं यशःपताका । विश्वामित्र:-(विहस्य ।) भो महायोगिन् , किं याज्ञवल्क्यो जनकः किमेवं न वः स्वरूपं कवयोऽपि विषुः । हनित्यानधिकृत्य युष्मान्सहस्रशाखाः श्रुतयः प्रयन्ते ॥ १५ ॥ - वा । 'अवदान तकर्म शुद्ध कर्म प्रकीर्तितम्' इति विश्वः । शतपथो वेदः । शत. शासवात्तस्य । शतपथकर्ता याज्ञवल्क्यः शतपथप्रकाशक: प्रणाय्यायामिलाप शून्याय । मुमुक्षव इति यावत् । इदं तु 'प्रणाय्योऽममतौ' इति ध्यदन्तं निपातितम् । 'प्रणाय्योऽमिलापधन्यः स्यात्' इति हारावली । भन्तेवासिने शिष्याय । 'छात्रान्तेवा. हिनी शिष्ये' इत्यमरः । वाजसनेयो यनुर्वेदशालीयः । निजायेति । निजाय स्वीयाय । गुरवे याज्ञवल्क्याय । जैत्राय जयशीलाय । जेतैव जेत्रः । प्रहादिवास्वार्थेऽण् । विधा- णितं दत्तम् । 'श्रण दाने । गा सहनं गोमहनम् । गोसहस्राधिपतेः सूर्यस्य । 'गोशम्दः पशुभूम्यंशुवाग्दिगर्यः' इति शाश्वतः । प्रविष्यं शिष्यशिष्यम् । याज्ञवल्क्यस्य सूर्यशिष्यलात् । अस्य व तच्छिष्यत्वात् । उपाम्पह उपगता भवामः । आतियेयमतिषी साधुम् । 'पध्यतिपिवसतिस्खपतेतम्' । यदन्यत्किचिदिति । जामातृसंबन्धीति भावः । प्रभविष्णुः प्रभावशीलः । योगीश्वरायाज्ञवल्क्यान् । विहस्येति । भतिगूरना- त्पर्यममानविषयकोत्तरश्रवणादिति भावः । किं याज्ञवल्क्य इति । याज्ञवल्क्यः किमे. बमस्तु, जनको वा किमेवमस्तु, इति यो युप्माकं खरूप कवयो वाल्मीकिप्रभृतयोऽपि म विपुर्न जानन्ति । याज्ञवल्क्यो वा जनको वेति न कश्चिद्विशेष इति भावः । एवमिति समान्योतः क्लीवता । विद्युरिति विद हाने' । विध्यादि छिह । 'मेर्शम् । युष्मानविकल्प सामापारीकृत्य । सहनशासाः श्रुतयः प्रयन्ते ख्याता भवन्ति । 'प्रथ प्रख्याने' । शाखा वेदविभागः । श्रुतिरह सामवेदः । स एव सहनशाखः । यजुर्वेदतु पातशाखः । ऋग्वेद एकविंशतिशाया । श्रुतय इति बहुवचनं शाखाबहुखात् । अवयवधर्मस्यावयविम्युप- बारात् । समुदायममुदायिनोरमेवादा । युष्मान्कीरशाम् । प्रबाहेल गुरुशिष्यपरम्परया १. निर्य. १. 'भभिदधाठि... 'योगीश्वरानगवतो याज्ञवल्क्या'. ४. 'महनीयमस्माकम्'; 'इवमला महवी. ।

·३गरः] मनरापदम् । घवानन्दः-भगवन्कौशिक, एक्मीदशाः सस्वमी त्रिभुवनमहनी- ममहिमानो मनीषिणः । जनकः-(सवैयमितम् ।) निर्माय कार्मणमचामघमर्षणीना- मुन्मार्जनीर्जगदधानि तवाय वाचः । मोतुं चिरप्रणयिकौतुकमस्ति चेतो दुःखाकरोति पुनरेष ममार्थवादः ॥ १६ ॥ तद्विरम । (इति शिरस्यजालिं घटयति ।) विश्वामित्रः-( सस्मितमस्यावलिमुद्घाटयन् ।) सखे सीरध्वज, सहियता- मञ्जलिः । अमी तूष्णीभूताः मः । कात्यायनीकामुककार्मकारोपणपणप्रण- यप्रवीणेन तु दुहितुः पत्या संप्रत्यपर्युषितप्रतिज्ञो भूयाः । लक्ष्मण:-(अपवार्य ।) आर्य, परस्परेषां पौरुषोत्कर्षप्रशंसारमणीयः पावनोऽयममीषां समवायः। प नित्यान विनाधिनः । विश्वामित्रं निवर्तयितुमाह-निर्मायेति । अप तब बारः श्रोहं मम कौतुकमस्ति । ममेत्युभयान्वयि । ममेषोऽर्थवादः सुतिः पुनषेतः कर्म दुःखाक- रोति । चेतः कीदृशम् । निरप्रणयि चिरानुबन्धि । वाचः कीदत्यः । अघमर्षणीनां पापा. पहारित्रणामा कार्मणमाभिचारिक कला जगदधानि जगत्लापान्युन्मार्जनीः शोष. यन्तीः । खदाबामेवाहरातासामनामादरे लोकान कुर्वत इति भावः । मनीला करणे स्युट् । 'कामशं मत्रतत्रादि योजने कर्मठेऽपि च' इति परणिः । उदाटयन्त्र- काशयन् । ननु घटादिनान्मित्संज्ञायां मिता हखलेन भाव्यम् । मैवम् । 'घट संघाते' इति चौरादिकस्यामितोऽयं प्रयोगः । यथा 'कमलवनोदाटनं कुर्वते ये इति सूर्यशतके । यहोदटनमुद्राटः । भावे पम् । 'तस्करोति-' इति मिजन्ताउत । सूष्णीभूताः स्मो मौनिनो भूताः स्मः । 'मौने तु तूणी तूष्णीकाम्' इत्यमरः । प्रत्यायनी गोरी तस्याः कामुकः खामी हरस्तस्य यत्कार्मुकं धनुस्तदारोपणमेव पणस्तरप्रणये प्रवीणेन कशलेन । 'दुहितुःपतिना' इति पाठे दुहितखामिनेस्यर्थः । 'तो विद्यायोनिसबन्धेभ्यः' इति पाया भलछ । 'पतिः समास एव' इति नियमादिसंज्ञायां नाभावः । अपवायेति । 'रहस्सं सध्यवेऽन्यस्य स्तं तदपवारितम्' इति भरतः । पौरुषं पुरुषार्थख्यातिखया र उत्कर्षखस प्रशंसा प्रशसिखया रमणीयो रम्यः समवायः समाः । लममवसनमनुमोद. १. 'सविनम-'. २. 'रोपमप्रवीणेन'. ३. 'पावनोऽपसषीणाम्'.

·१२. काम्पमाम। रामा-वत्स, पदाव। मरन्ति लोकार्थममी किळ श्रुतीरिति प्रतिष्ठामधिगन्तुमीश्महे । परं यदेषां पुनरस्ति वैभवं तदेत एव व्यतिविद्रते यदि ॥ १७ ॥ जनक:-(सहर्षम् ।) भगवन् , परमनुगृहीतोऽसि । यतः । समस्या वा सामां बहिरबहिरंहःपरिमृजा. मुचां वा संवादः किमपि यजुषां वा परिपणः । त्वदाशीर्वादोऽयं बहुविषयसाक्षात्कृतफलो वरं मे वत्सायाः प्रेथयति पुरोवर्तिनमिव ॥ १८ ॥ विचामित्र:-(साकृतस्मितम्।) सखे सीरध्वज, एवमेतत् । दवीयमो दूरादपथमिह चामुत्र च शुचां त्रिवेदीवाक्यानामनतिचिरभमा इव खिलाः । इति त मान आह-सरन्तीति । अमी कौशिकादय ऋषयो लोकार्य लोकनिमितं श्रुतीदा. स्मरन्ति स्मृतिस्पतो नयन्ति । श्रुत्यनुसारेण स्मृतिकरणात् । वयमेषामिति प्रतिष्ठामु. समधिगन्तुं तुमीमहे प्रभवामः । लनिधये । इति खम्पे । एषामृषीय पुनः पर श्रेष्ठं वैभवं विभुलं यदस्ति तवैभवमेत एव ऋषयो यदि व्यतिविद्रतेऽन्योन्यं आनन्ति तदा आनन्ति । न वन्ये केचनेस्यर्थः । 'विद हाने' व्यतिपूर्वः । 'कर्तरि कर्मव्यतिहारे' । 'वेत्तेर्विभाषा' इति कद । समस्येति । अयं सदाशीर्वाद आशीर्वचनं मे बत्सायाः सीताया बरं जामातर पुरोवर्तिनमिव प्रथयति कषयति । विश्वामित्राशीवादस्य कथमेभिः समं साम्यमित्यत माह-बहुविषये साक्षात्कृतं फलं यस्य सः । पुनः कीरश माशीवादः । साम्रो सामवेदऋचा समस्या संक्षिप्तार्थवाद । अत्र सर्वे वाशदा उपमा- वाचिनो विकल्पे वा । ऋचामृग्वेदाना वा संवादः सम्यम्भाषणम् । बहिहिये । भवहिर- भ्यन्तरे । अहसा पापाना परिमृजा प्रोछिकानाम् । अवामित्स्यस्य विशेषणम् । किमप्य- निर्वचनीयस्वरूपो यजुशी यजुर्वेदानां वा परिपणो मूलधनम् । 'नीवी परिपणो मूलधनम्' इसमरः । कचित् 'परिणमः' इति पाटः । 'समस्या तु समासाची' इत्यमरः । प्रस्तुत- प्रयोजनानुरोधेन खोकप[कथन] जन्यदूषणमीकस्यापि खतात्पर्यविषयमानं जनकस्य स्थिरीमवलिसभिप्रायावाह-पायस्य इति । द्विजगिरो माणवचनानि कनु विप- रिवन्ति विपरीतानि भवन्ति । अपि नापि । नर्वितकें । कीरश्यः । दवीयस्पो महत्यः । प्रसदस्यमुनि 'स्थूलदूर-' इत्यादिना रेफलोपे गुणेऽवादेशे व रूपम् । पुनः कीरयः । हहोके चामुत्र परलोके व या शोचना इरादत्यनापषमस्या. नम् । भस्वामसकलेन विवक्षितासभादेकवचनम् । यद्वा गुर्वा दवीयस्सो एतराः । १. 'कपयति'. VANAMA Mummation +iwmore ·३ मा मनपराघवम् । १२१ श्रुतिप्रापं ज्योतिः किमपि बहिरन्तर्मलमुषो मृजाया मज्जानः क नु विपरियन्ति द्विजगिरः ॥ १९ ॥ शतानन्दः-(खगतम् ।) नूनं रामभद्रमेव जामातरमभिसंधाय मग. वानयं पुनः पुनर्वकोक्तिमिः सीरध्वजं पैरिमोह्यते । भवतु । अहमस्य प्ररो. चनार्थमसंविदान इव पृच्छामि । (प्रकाशम् ।) भगवन् , कस्येदं शकुन्तरा- जकेतोरिव कौस्तुमश्रीवत्सौ रबद्वयम् । विश्वामित्रः-(विहस्य खगतम् ।) साधु वत्स शतानन्द, साधु । यदेतत्कृतं तीर्थ विवक्षितस्य वस्तुनः सुखावताराय । (प्रकाशम् ।) वत्स गौतम, ककुत्स्थकुलसंभवौ कुमारावेतौ । शतानन्दः (सप्रत्यमिमिव ।) पुत्रार्थे जगदेकजाहिकययूद्दामभमत्कीर्तिना चातुर्होत्रवितीर्ण विश्ववसुषाचक्रेण चके मखः । . पूरादेव तदसंगमादेव । अत एव तासामस्थानमपि । दूरादिति भावप्रधानो निर्देशः । तषाचरलादप शुचामित्यर्थः । त्रिवेषाक्यानां सिला वाहतभूमय इस । 'सि- मप्रहतेऽपि स्यात्' इति मेदिनीकरः । कीरशाः खिलाः । अनविपिरममास्तवाल- कृष्टाः । गिरोऽपि तत्कालदत्ताः । पुनः कीदृश्यो गिरः । श्रुतिप्राय कर्णप्रायं किमप्य. निर्वचनीयं ज्योतिः शब्दब्रम । तत्वप्रकाशकखात् । 'श्रुतिः बी श्रवणं भवः' इत्यमरः । मलं पापम् । पहिरन्तर्मलमुषो पायाभ्यन्तरमलापहारिकाः । यद्वा बहिज्योतिरिति न्यख- रूपकम् । अन्तमलमुषोऽन्तःपापापहारिकाः । मृजायाः शुदेवानः सारभागाः । विपरियन्वीति विपरिपूर्वाविणो लटि 'इणो यम्' इति यणादेशः । अपमिति पयः संख्याव्ययादेः' इति लोवलम् । 'सारो मया नरि' इत्यमरः । परिमोहयत इत्यत्र 'न पादम्या-' इति परस्मैपदनिषेधे 'मिषध' इति तह । प्ररोचनमभिलाषः । भसंवि- दान इबाजाननिय । "बिद झाने' । 'समो गम्-' इति विछ । कस्सेदं दाररुद्रयं बाल- कस्यमिति संवन्धः । सन्तराजकेतोः कौस्तुभश्रीवत्सरनयमिए । शान्तराजः पक्षि- राजो गडः स केतुषिां यस्य स विष्णुः । श्रीवत्सः कृणस्य मणिः कौस्तुभोऽपि । ती सोपानकम् । 'भटकली' इति प्रसिखम् । 'तीर्थ सोपानपटौ स्यात्' इति धरणिः । भवतारो हानमवतरण । । पूर्वप्रकाशितासविदानवस्थापनायाह-सप्रत्यमिमि. बेति । पूर्वानुभूतस तत्तदन्ताविषिष्टतया हान प्रत्यमिता । तसहितं यथा स्यादेवामि- सर्वः । 'समक्षदिग्भागमिर' इति पाठे झालेकदेशमिवेसर्षः । पुनार्थ इत्यादि । पछि १. 'रामचनमेव. १. 'पुनर्वकोकिमिः'. ३. 'मोहयते'. ४. 'इमाररमाकम् । ५. 'विहस्य वि पुनधान्तरे मास्ति. १. 'तीर्थमिक'. ..'तीर्थमिद'. 'बतानन्द'.

·काम्पमाला राज्ञा पतिरथेन यत्र सकलखर्वासिसर्वातियो स खेनैव फलप्रदः फलमपि खेनैव नारायणः ॥ २० ॥ तत्किमेतावेव तौ दाशरथी यौ किल रामलक्ष्मणौ ताडकामयनमङ्गलो- दातवितीर्णदिव्यानमत्रपारायणेन भगवतैव विनीतो वैतानिकस्य कर्मण- श्छिद्रापिधानदक्षिणया भगवन्तमुपासांबभूवतुः । विश्वामित्र:-(सकोतुकम् ।) अब किम् । (जनकस्तो सेबहबहुमानं पश्यति ।) शतानन्द:-तदनयोः कतरो रामभद्रः कतरच लक्ष्मणः । रन दशरथेन राहा पुत्रायें मसो यायके कृतः । कीरशेन । जगति संमार एकः श्रेष्ठो आदिकोऽतिवेगवान्यो यपुरश्वमेधीयोमः स एवोरामोटा भ्रमन्ती कीर्तिर्यस्य तेन । 'ययुरक्षोऽभमेधीयः' इत्यमरः । चतुहौत्रा एव चातुहोत्राः । स्वा प्रमादित्वादम् । तेभ्यो वितीर्ण दत्तं विश्वं समस्तं वसुधाचक्र पृथ्वीमण्डलं येन तेन । वेदचतुष्टयप्रयोगादोत्रचतु. ध्यं यत्र यो । स नारायणो देवः खेनैव खयमेव फलप्रदो याफलदायी खेनैव स्वयमेव फलमपि । अभूदिति शेषः । खेनैव रामादिरूपेण जातलात् । कीदशे यो । सकलाः समताः खर्वासिनो देवाः सर्वप्रकारेणातियय आगन्तुका यत्र तस्मिन् । यदा सकलाः समस्ताः खासिनो देवाः सर्वो महेश्वरधातिपियंत्र । वासवदत्तायाम् 'गौरीव सर्वप्रिया' इति डेपेण सर्वशब्दस्य महेभरवाचकत्वबोधनात् । अन्यथा शेषमाप्रसङ्गः । न चास्मि- व्याख्याने सकलखर्वासिपदेन महेश्वरस्यापि लाभात्पृथक्तस्योपादानं पोनरुकत्यमावह वीति वाच्यम् । गोवलीवर्दन्यायेन तदुपादानात् । यद्वा सकलाः कलासहिताः प्रत्यक्षा एव खर्यासिनो देवा इति पूर्ववदारम् । यद्वा सकलखः समस्तखर्ग पासयन्तीति सकलखर्वासिनो देवाः । सर्वेऽतिययो यस्मिन्मने तत्रेत्यर्थः । 'अतिपिः कुशपुत्रे स्मात्पु. मानागन्तुकेऽपि च' इति मेदिनीकरः । तारकामथनेन नाशेन यन्मालम् । यद्वा मथनमेव मालम् । तस्योदात उपक्रमे वितीर्ण दत्तं दिव्यानमत्रस्य पारायणमात्रयो येन । यदा विव्याध मन्त्र पारायणममीटम् । यद्वा परायणं साकल्यम् । 'उदातस्तु पुमान्पाद- स्सलने समुपकमे' इति मेदिनीकरः । 'पारायणममीष्टं स्यात्तत्पराश्रययोरपि' इति । 'साकल्यासावरने पारायणतुरायगे' इत्यमरः । बिनीती शिक्षिती संमानिती वा । वैता- निकस्य यासंबन्धिनः । निस्स विनस्यापिधानं खण्डनं तदेव दक्षिणा तयोपाखांबभूवतः सेवितमन्तो । 'दयायासब' इत्याम् । सनेहवामानमिति । रामलक्ष्मणयोः सौक- मार्यदर्शनातागतिदुपरवाहकाताउनश्रवणाचेति भावः । तदनयोरिति । कतरः । १. 'महोपोशात-', १. 'भवतेव'. ३. 'मवन्तम्. ४. 'सकौतुम्' इति पुन- कान्तरे नाति. ५. पवार...'रामा'. - ·३ अहः] मनराधवम् । विश्वामित्र:-(रामं निर्दिश्य ।) वत्स माहिरस, ये चत्वारो दिनकरकुलक्षत्रसंतानमल्ली- मालाम्लानम्तवकर्मधुरा जज्ञिरे राजपुत्राः । रामस्तेषामचरममवस्ताडकाकालरात्रि- प्रत्यूषोऽयं सुचरितकथाकन्दलीमूलकन्दः ॥ २१ ॥ शतानन्दः (लक्ष्मणं निर्दिश्य ।) अयं चापरो लक्ष्मणः । दिया भग. वद्वसिष्ठप्रसूतं क्षत्रकुलमृद्यते । जनका-(विहस्य ।) साधु भगवन् , अमाशीषु प्रजासु प्रविश्य क्रीडसि । क्रोधानी पुरुहूतहुंकृतिपराभूतत्रिशत्रपा- संपातज्वलिते जगत्रयमयीं त्वय्याहुति जुहति । संमान्तोपनतस्य नाटितजरावेन्यशीर्णाक्षराः प्रत्यूहाय बभूवुरम्भुजमुवो देवस्य चाटूक्तयः ॥ २२ ॥ तमपि नाम भगवन्तं यजमानमन्ये गोपायितारः । वरलोयिक रामारिनयं कारमितुमाह-ये चत्वार इति । दिनकरकुले सूर्यवंशे में क्षत्राः क्षत्रियातेषां संतानः संततिः समूहो वा स एव मावो पुणविशेष स्तम्या या माला तस्या भालानो निर्मलो यः सबको गुच्चस्तद्वन्मधुरा मनोहरा ये चलारो राजपुत्रा रामभरतलक्ष्मणशत्रुघ्ररूपा जाहिरे जातानेपामयमचरमभव आयोत्पमो रामः । कचित् 'क्षत्रसंतानवाही-' इति पाठः । क्षत्रसंतान एवं वनी लता तस्या माला इत्यर्थः । तारकेर कालरात्रिः श्यामरजनी तस्याः प्रत्यूष व प्रत्यूषः प्रभातम् । तस्मात्तस्या अपायात् । अभ्यापि रात्रिः प्रत्यूषेण नाश्यत इति ध्वनिः । सुचरितस्य या कथा सेव कन्दली . मेदखस्या मूलं प्रधान कन्दः । मूलमित्यर्थः । तमधिकृत्वष मुखरितच्या प्रवर्तत इति भावः । 'प्रत्यूषोऽहर्मुसम्' इत्यमरः । ऋज्यने वर्धने । कोषासाविति । पुष्तस्पेन्द्रस या ईतिहुंकारतया पराभूतः परामुखो यनिशहतेन या प्रपा लमा सेव संपातो युगान्तवातस्तेन । यद्वा लजायाः संपातेन पननेन समूहेन वा मलिते देदीप्यमाने क्रोधामी अगत्रयमयीमाहुति बयि जुति सति अम्बुजभुवो देवस्य प्रमणवाटूकयः प्रत्यूहाव बभत्ताः । संभान्तस्य सभयस्य सोद्वेगस्य वा सत उपनतस्योप समीपे नतम नमस। सष्टिविनाशावश्यंभावमाश तस्य संभ्रान्तलम् । नाटितं कृतं अराव्यं तेन शीर्षानि १. निर्दिशन', 'निदर्शयन्'. २. 'इचय:'. ३. 'पति'. ४. 'कलापी. गोधरा', 'लव्यतीर्णाक्षरा'. ५. 'भवन्तम्'.

·१२. काव्यमाला। शतानन्दः-राजर्षे, एवमेतत् । किं पुनर्न दीक्षिष्यमाणाः कुष्य- न्तीति रक्षितारं क्षत्रियमुपाददते । जनका-(सहर्ष रामलक्ष्मणौ निर्षयं जनान्तिकम् ।) भगवशतानन्द, भवति न तथा भानौः शिष्ये गुरौ रसतो न च सायमपि मुनौ विश्वामित्रे गृहानषितिष्ठति । दशरथसुतावेतौ दृष्ट्वा यथोच्चसितं मनः शिपिलयति में प्रत्यग्ज्योतिःप्रबोषसुखासिकाम् ॥ २३ ।। शतानन्दः-राजर्षे वैदेह, एवमेतत् । ममापि राजपुत्राविमौ साक्षा- स्कुर्वतो वत्से सीतोमिले न हृदयादवरोहतः । जनक:-(विश्वामित्रं प्रति ।) भगवन् , इदं वयो मूर्तिरियं मनोज्ञा वीराद्भुतोऽयं चरितारोहः । इमौ कुमारी बत पश्यतो मे कृतार्थमन्तर्नटतीव चेतः ।। २४ ।। विश्वामित्र:-(सोप्रासम् ।) सखे सीरध्वज, हृदयमेवामन्चयख किमर्थ कृतार्थमसीति । जीर्णान्यक्षराणि यासा ताः । त्रिशकथा प्रागेव ( १५ पृष्ठे ) लिखिता । गोपायितारो रक्षितारः । किं पुनः । किं लित्यर्थः । प्रसकानुप्रसति निवारयन्प्रस्तुतं प्रस्तोतुं भूमिमा. रचयति-भवतीति । एतौ दशरथसुतौ रा उसितं सम्मम मनः कर्तृ यथा प्रत्य- ग्ज्योतिःप्रयोषमुनासिकामात्मज्ञानमुस्थावस्थानं शिथिलयति मन्दीकरोति । तथा मानोः सूर्यस्य शिष्ये याज्ञवल्क्ये मम गुरौ रसतोऽनुरागार भवति । 'बसतः' इति पाठे गुरी गुरुसमीपे वसतस्तिष्ठतो मम मनाया नोरसितम् । नोसितमित्यर्थः । न च विश्वामित्रे मुनी स्वयमपि गृहानपितिष्ठति सति तथा भवति । तथा चात्मज्ञानेऽपि मम मनोगुना नलगतीति भावः । अवरोहतो लम्यते । धातोरनेकार्थखात् । जमको रामलक्ष्मणोपर- बेन हदि निधायोजिमाया विश्वामित्रमाह-पदमिति । र य इसत्र ययोरिति योग्यम् । वीरो रसनातचित्रः । चरितप्ररोहपरित्रस विस्तारोजरोवा । यदा वीराणामकुत भाषर्यकरः । मन्तरभ्यन्तरे नटतीष नृपतीय हर्षातिशयादिति भावः । अमाराविति परलोपविकं विशेषणम् । भामनयन पृच्छ । सदमिति । महादेव मुरारोपणपणे विस्मोष तत्रानास्थामास्थाव विश्वामित्रो बदति दयमेवामनावत' १. 'क्षमाणाः'. १. 'सोनामहासम्.

·मनपरापवम् । १२५ जनक:-(सबेदस्मितम् ।) बढ़ोत्रस्य प्रथमपुरुषखेजसामीश्वरोऽयं येषां धर्मप्रवचनगुरुभवादी वसिष्ठः । ये वर्तन्ते तव च हृदये सुष्टु संबन्धयोग्या- ते राजानो मम पुनरसौ दारुणः शुल्कसेतुः ॥ २५ ॥ रामलक्ष्मणौ-(सेविमर्भम् ।) कबमस्मदीयाः कवाः प्रस्तूयन्ते । विश्वामित्र:-(मस्मितम् ।) राजर्षे, यदि शुल्कसंखेव केवळमन्तराय- खन्न किंचिदेतत् । जनक:-(सलेदं विमृशभपवार्य 1) भगवनोनिरस, यद्विवन्नपि विदेहनन्दिनीपाणिपीडनविधेर्महार्षताम् । एवमाह मुनिरेष कौशिकतेन मुपति चिराय मे मनः ॥ २६ ॥ तदेव स्वाणवीयं वा धनुः स्यादिदमीदृशम् । एवदारोपणं नाम पणो वा मम जर्जरः ।। २७ ॥ - इत्यापाशति भावः । सस्मितमिति । अहो अस्य विश्वामित्रस्य भ्रमो यच्चाननपि धनुरारोपणपणम् 'लयम्' इत्याद्याहेति भावः । धनुरारोपणपणं कोषिकं स्मारमिदमाह- यद्रोत्रस्येति । यद्रोत्रस्य रामभवादिगोत्रस्यायं तेजसामीश्वरः सूर्यः प्रथमपुरुषः । येषां धर्मप्रवचने धर्मभाषणे वसिष्ठो गुरुः । कीरशः । ब्रह्मवारी तत्वकथकः परब्रह्मतत्वको बा। ये च तव हृदये वर्तन्ते । बरलेनेति शेषः । ते राजानः मुटु यथा स्यादेवं संबन्ध- योग्याः संबन्धाहाः । ननु यो तर्हि कथं न वियत इत्सत माह-मम पुनरसौ शुल्कसेतुः पणबन्धो दारुणः कठोरः । प्रतिबन्धक इति यावत् । तथा च यो धनुराकर्षणकर्ता स एव परणीय इति भावः । शुल्कस्य संस्था व्यवस्था । य एतदनुराकपति तेनैव परमियं बोढव्येति । न किंचिदिति । रामो धनुरारोपविष्मत्येवेति भावः । सखेदमिति । विश्वामित्रवचनतात्पर्यावोधादिति भावः । शिकवाक्य- तात्पर्यमजानचतानन्दद्वारा तत्तात्पर्य बोलुमाह-यद्विदमिति । यस्माद्विदेहन- न्दिम्याः सीतायाः पानिपीडनविधेः पाणिग्रहणविधेर्महापता दुर्लभलं बहुमूख्यत्वं वा। धनुरारोपणस्यान्तरायसात् विदमपि जानमप्ययं कौशिकः । एवं 'यदि शुल्कसंस्पैव' इखादि पॉफमाह पदति न हेतुना मम मनषिराय रिसमन मुत्पति । मोहमुपै. वीसः । बिदमिति । 'विदेशः' इति बलादेशस्थानिखम् । मोहमपाल विकासमाह-तरेवेति । तदेवेदं स्थानवीयं महादेवसंबन्धि धनुरीश पुरारोप १. (अविभवम् ।) चमेभिरमीयाः'. २. सवेद विमस्वापचार्य च'. ३. 'धतानन्द'. ।

·१२१ काम्पमाला शतानन्द!-शान्तं शान्तम् । दुर्लबचमीश्वरशरासममप्रमोच्य- शुल्कमहस्त्वमसि सर्वमिदं तथैव । किं त्वस्य राषवशिशोः सहजानुभाव- गम्भीरमीषणमतिस्फुटमेव वृत्तम् ॥ २८॥ जनकः-(मुनि प्रति ।) भगवन्कौशिक, चिरमपि विकल्पयन्न भव- द्विरामभिधेयमचापि निश्चिनोमि । विश्वामित्र:-(विहस्य ।) तेंदुपदर्शय कार्मुकमैन्दुशेखरं रामभद्र एव व्याकरोतु । रामः-(संहर्ष खगतम् ।) कथमलीकविकल्पैरात्मानं प्रेमोहयामि । नन्वयं ममैव कौतुकं पूरयितुमैश्वरं धनुरभ्यर्थयते भगवान् । (जनके च राष्ट्र सविमर्शम् ।) महह । बालेन संभाव्यमिदं च कर्म ब्रवीति च प्रत्ययितो महर्षिः । इति ध्रुवं मत्रयते नृपोऽयं दत्ते किमत्रोत्तरमाकुलोऽस्मि ॥ २९ ॥ जनकः-(मुहूर्त मिव स्थिला दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य ।) भगवन् , क तादृशं का न स्यात् । अवैतदारोपणं नाम मम पणो अजरो जीर्णोऽरटो वा स्यात् । मिथ्या भनेदिति यावत् । जनकमावासयितुमाह-दुर्लायमिति । दुर्लापं दुर्गमम् । स्वम- प्यप्रमोच्योऽत्याज्यः पणो यस्य तारशः । इदं सर्व धनुदुलेल्पलादि तपेव तभ्यमेव । नात्र त्राप्यन्यथावशति भावः । कि खस्य राघवधियों रामस्य साभाविको योऽनु- मावतेन गम्भीर दुरवगाई भीषणं प पत्तं व्यापारस्तारकामपनाविरूपमतिस्फुटमेव विदितमेव । तथा च येन तसारगतिमीषणं कर्माकारि तस्यावश्यं धनुरारोपणं नाशक्य. मिति भावः । विकल्पयमानापक्षं समुझावयन् । विहस्येति । मुनेखात्पर्य जनकेन कि- विदपि न हातमिति भावः । ऐन्दुशेखरमिन्दुशेखरसंबन्धि । व्याकरोतु विकृणोतु । गली मिथ्या । पालेनेति । इदं धारोपणास्यं कमै बालेन रामेण संभाव्यं व्यमिति प्रत्सवितः प्रत्यययुक्त आप्तो वा । 'आप्तः प्रत्यायितनियु' इत्यमरः । महर्षिः कौशिको प्रवीति । इति पूर्वावकिमयं नृपो जनको ध्रुवं निषितं मनयत मालोचति । अत्रो. १. 'शान्तम्'. २. 'विमशन भवनिरामयापि'. ३. तदुपसर्पय कार्मुक-'; 'कार्मु- कमेन्दुशेखर वय. ४. 'सगतम्': 'खगतं सहपम्'. ५. 'मोहयामि'; 'प्रमोदयामि'. ६.पीताम्'... 'बत्सेन'....

·३ मरः] अनराववर । १२० भागधेयमस्माकं येन भगवता विश्वामित्रेण नायवन्तो वयं मैथिलीमेतमै रघुकुलकुमाराय प्रतिपाच चिराय कृतामिवामः । (रामो सजते ।) जनक:-किच भगवन् , येषां चापसमर्पितत्रिभुवनच्छिद्रापिधानं व्रतं जातं रोहितमेव केवलमपज्यावन्धमैन्द्रं धनुः । तेऽपि प्रेक्ष्य पुरा शरासनमिदं मौर्वीकिणश्यामिका- कस्तूरीसुरभीकृतानबिभरुर्व्यर्थ भुजान्ममुजः ॥ ३० ॥ विश्वामित्र:-(विहस्य ।) सखे सीरध्वज, कयं महापुण्यराशिमात्मान- मवमन्यसे। त्वद्भागधेयमपि तादृशमुत्सवाना. मेतादृशां वयमपि प्रसमीक्षितारः । तरं किं दत्ते दास्पतीत्याकुलोऽस्मीत्यन्वयः । दीर्घमुष्णं च निःश्वस्येति । अतिम. धुरमूर्तिना रामेणातिमीषणमिदं धनुर्नारोपणीयमेवेति भावः । प्रति राय दत्वा । येषा- मिति । ऐन्द्रमिन्द्रसंबन्धि धनुरागतो ज्यावन्धः प्रत्यभिकाबन्यो यस्य तारशं समो. हितमेव ऋग्वेव जातम् । कुन इत्यत आह-कीदृशम् । येषां राहो चापे धनुपि समर्पित त्रिभुवनस्य रिछनमुपद्रवस्तम्यापिधानमाच्छादनम् । दूरीकरणमिति यावत् । तदेव ब्रतं येन धनुषा तादर्श यत इत्यर्थः । तेऽपि भूभुमो राजानः पुरा पूर्वमिदं शरासनं धनुः प्रेक्ष्य रष्टा व्यर्थ यथा स्यादेवं भुजानविभरुर्धारयन्ति स्म । भारोपणानध्यवसायादिति भावः । कीदृशान् । मौर्या प्रत्यशिका तया किणो मृतमासपिण्ड स्तस्य श्यामिका कृष्णवं सैन कस्तूरी तया सुरभीकृतान् । अन्यापि कम्तूरी कमपि सुरभयतीति ध्वनिः । भबि. महरिपत्र भृमोकर । शपः भुः । द्विवचनम् । 'भय मित्' इनीस्वम् । अभ्यख- द्वारको जुस । 'तदेव ऋतु रोहिनम्' इत्यमरः । रामं स्तोतुं अनकमानामयाह- स्वागधेयमिति । तप मागधेयमपि भाग्यमपि तादृशमत्युत्सवासासीलम् । एता. शो धनुरारोपणसीतापरिणयानामुलवाना वयमपि प्रसमीक्षितारो बटारः । परमप्ये. तारगुस्सवयोम्या एवेत्यर्थः । प्रकृते संगमयमाह-सन्स्येवेति । विश्वानि समस्तानि भुवनानि चतुर्दश । शोखः शिलः स्यातो वा । एतारशा तुपाः सन्त्येव । भभी पुनर्न राममाः । नराम इत्यर्थः । रामस्थाम्यारसी जिरिति भावः । 'भागधेयं भाम्ब श्री 1. 'एतले पडलकुमाराय सीताम्'. १. 'परितापी-'. ३. ति पुख. कान्तरे मालि. ४. 'विहस्य' इति पुस्तकान्तरे नालि ·१२८ काव्यमाना सन्त्येव विश्वभुवनामयदानशौण्डाः क्षोणीभुजः परममी तु न रामभद्रः ॥ ३१ ॥ लक्ष्मणः-(खगतम् ।) कथमुपाध्यायेनैतदभिहितं यदमि वक्तुकामः । जनका-भगवन् , सत्यमचिन्तो मणिमौषधीनामिव रघुकुलकुटुं- म्बकानामनुमावः । परमेतद्रवीमि । गिरीशेनाराद्धखिजगदवजैत्रं दिविषदा. मुपादाय ज्योतिः सरसिरुहजन्मा यदसृजत् । हृषीकेशो यस्मिन्निपुरजनि मौर्वी फणिपतिः पुरस्तिसो लक्ष्यं धनुरिति किमप्यनुतमिदम् ॥ १२ ॥ शतानन्द:-आः किमनया पुनःपुनः पिनाकप्रशस्तिपजिकया। तदेत- कौशिकमेव प्रमाणयन्तो बहु मन्यामहे । अपि च किमशक्यं राममद्रस्य । उत्पादयन्कमपि कौणपकोटिहोम तेजोहुताशनसमिन्धनसामिधेनीम् । यस्ताडकामकृत बालसखैः पृपकै- रीपज्जयः स्फुटमनेन दशाननोऽपि ॥ ३३ ॥ नियतिर्विधिः' इत्यमरः । 'शोण्डस्तु कुशले मते' इति धरणिः । गिरीशेनेति । इत्यनेन प्रकारेणेदं धनुः किमप्यनिर्वचनीयम्वरूपमदुनमाचर्यजनकम् । अस्तीति शेषः । इति कुत इत्यत आह यदनुगिरीशेन महादेवेनाराद आराधितः सन्सरसिरहमन्मा ब्रह्मा दिविषदां देवानां ज्योतिरुपादाय गृहीत्वाम्मत्स्टवान् । कीदृशम् । त्रिजगतामवोत्रमा वसादकम् । जेतृशब्दाप्रहायण् । यम्मिन्धनुषि हषीकेशो विष्णुरिपुर्वाणोऽअनि जातः । कर्तरि विण । फणिपतिनांगराजो मौवी गुणः । तिनः पुरो नगराणि त्रिपुरदेखरूपाणि लक्ष्यं वेश्यम् । अजनीति सर्वत्र क्रियान्वयः । तिमणो पुरामेकरूपरवेन लक्ष्यस्वालये. ऽप्येकत्वमवधेयम् । भवतु याहतारकठिनं धनुः कौशिकवावयादेव निर्णीत रामो ब्याकार- प्यतीलाह-माः किमनयेत्यादि । भाः कोपेनास्थायां वा । प्रातिपनिया सुतिविखारेण । प्रमाणयन्तः प्रमाण कुर्वन्तः । उत्पादयमिति । यो रामः कमप्य. निर्वचनीर्य कौणपकोटिभी राक्षसकोटिभिहोममुत्पादयन्कनन् । बालम समायो बाल- समाः । रानाहःसखिभ्यष्टय्' । पृथकांगेस्ताड राक्षसीविशेष वेन एष हुताशनो बहिलस्य समिग्धने ज्वालने सामिधेनीममिसंक्षणऋचमकत तवान् । अतो हेतोरनेन रामेण स्पट निषितं बधामनोऽपि रावणोऽपीपजयोऽयजयः । मुजय इति वावद । 1. 'भुवनत्रय-'. १. न... 'उपाध्यायेनेत-'. ४, 'कडम्बकानाम्'. ५. 'पुन: पुनः पति पुनकान्तरे माxि. तदेन कोषिकमेव. ७. 'कास ·३ महः ] बनराणाम् । १२९ (नेपम्मेऽप्रविष्टः।) पुरुषः-दशाननपुरोहितः शौकलो महाराज दिदक्षते । शतानन्दः--(सोद्वेगम् ।) भाः, मागच्छतु । (पुरुषो निष्कान्तः ।) रामः-(सैव्यथं जनान्तिकम् ।) वत्स लक्ष्मण, कथमन्तरितोऽयमनेन दु. रारमना राक्षसेन कामारिकार्मकपरिचर्यामहोत्सवः । लक्ष्मण:-आर्य, न केवलमयम्-(इत्योंके हसति ।) (रामः मप्रणयरोषस्मितं तैमपान पश्यति ।) (प्रविश्य ।) शौकल:-(प्रत्येकमवलोक्याम॑गतम् ।) कथमत्रैव जनकशतानन्दाभ्यां पुरस्कृतो विश्वेषामस्माकममित्रो विश्वामित्रः । (विचिन्त्य ।) तिष्ठतु । कोऽयं हस्तदक्षिणेन । (दृष्टा ।) अये, कावेतौ क्षत्रियब्रह्मचारिणौ । पुण्यलक्ष्मीकयोः कोऽयमनयोः प्रतिभासते । मौज्यादिव्यजनः शान्तो वीरोपकरणो रसः ॥ ३४ ॥ 'ईषदुःसुषु-' इति सल । 'राक्षसः कोणपः कस्यात्' इत्यमरः । 'मसामिषेनी धाम्या या स्यादमिस मिन्धने' इति च । 'पृथकाणविशिखाः' इत्यपि । नेपथ्येऽर्धप्रविथे अवनिकापटोदाटिताशिरीरः । दिक्षते द्रष्टुमिच्छति । 'हा स्मरा सनः' इति तत् । सोरेगमिति । कथमन्तरितमनेन शोकोन धनुराकर्षणाद्रामाय बीताप्रदानमिति भावः । भाः कोपे, कटे वा । सव्यथमिति । मटिति कार्मुकपरिचर्यामहोत्सवप्रतिब. ग्यात्सीताविवाहप्रतिबन्धादिति भावः । कामारिः शिवः । परिचर्याकर्षणसेवा । न केव- मिति । कि तुतजन्यसीताविवाहोत्सवोऽपीति शेषः । अपान नेत्रप्रान्तेन । पुरस्कृतोऽप्रतः कृतः । विश्वेषां सर्वेषामस्माकमिस्यभेदेनान्वयः । हखदक्षिणेन खहखस दक्षिणदिशा । पुण्यलस्मीकयोरिति । अनयो रामलक्ष्मणयोः शान्तो रसो बीरोपक. रणो वीररसानुबद्धः प्रतिभासते । वीर उपकरणमनुबन्धो यत्र । वीररसहेरित्यर्थः । मौज्यादिव्यानं यस्य तारसः । कीरशयोः । पुण्या शोभना लक्ष्मीब कान्तिर्ययो. १. 'पुरुषः । पुरुषः'. १. 'शोपलो नाम'. ३. 'भाः' इति पुस्तकान्तरे नालि. ४. 'सरोपव्ययम्'. ५. भैयक्षकाडासन-'... 'आर्य' इति पुस्तकान्तरे नाखि. ५. 'तम्' इति पुखकान्तरे नाखि. 4. 'धौमसः । सोकसः', ९. 'वात्मगतम् इति पुखकान्तरे नाखि. ... 'मित्रम्. ". 'भये' इति पुखकान्तरे माखि १२. 'सोऽयम्'. ३. 'परोपकरणम् ·११० काव्यमाला। निसगोदप्रमिदं च कुमारद्वयम् । पार्श्वे त्रयाणामेतेषामृक्सामयजुषामिव । रूपाभ्यां विधिमन्त्राभ्यामबर्वेव प्रदीप्यते ॥३५॥ (विमृश्य ।) आः, नूनं स एव लक्ष्मणद्वितीयो रामहतकः कौशिकषिम- नुप्लवमानो मिथिलामुपखितः । (मक्रोधशोकम् ।) ही वत्से सुकेतुनन्दिनि ताडके, कबमीदृशान्मनुष्यडिम्भातादृशो दैवदुविधाकस्ते संवृत्तः । कष्ट- मनरण्यवंशजन्मनः क्षत्रियशिशोरनात्मवेदिता । सुन्दासुरेन्द्रसुतशोणितसीधुपान- दुर्मतमार्गणनिरर्गलवीरशैनः । द्रोहं चकार दशकण्ठकुटुम्बकेऽपि सोऽयं बटुः कुशिकनन्दनयज्ञबन्धुः ॥ ३६ ॥ भवतु । द्रष्टव्यमस्य मुंजाशौण्डीर्यम् । (उपमृत्य ।) अपि सुखिनो यूयं जनकमिश्राः। स्तयोः । 'पुण्यं शोभने त्रिषु' इति मेदिनीकरः । 'व्यानं तेमने दिई' इति च । उद- प्रखंजसी । पावे इत्यादि। इदं कुमारद्वयं स्पाभ्यामाकाराभ्यां प्रीप्यते प्रकाश्यते । यथा विधिमन्त्राभ्यां रूपाभ्यां प्रन्यातिभ्यामथर्वा वेदमेदः । प्रकाश्यते तयेत्यर्थः । विधिमन्त्रावर्षणो रूपे । 'प्रन्यालो भवेदूपमाकार श्रेषयोरपि' इति विश्वः । अथर्ववे. दोऽमिचारप्रतिपादकः । कोशिकऋषिमित्यत्र 'ऋत्यकः' इति प्रकृतिवद्भावः । अनुप्लय. मानोऽनुगच्छन् । मुकेतुनन्दिनि मुकेनुमुते । संबोधनम् । मनुष्यडिम्मान्मनुष्यशिशोः । 'डिम्भो बालिशवालयोः' इति विश्वः । दुर्विपाको दुष्टो विपाकः । कर्मणो विसरकफ- लमित्यर्थः । 'विपाकः पटळे खेदे कर्मणो विसहककले' इति मेदिनीकरः । अनरण्यो राजा दशरथस्य सपिण्डः । स च रावणेन मारत इति तदपकर्पसूचनम् । सुन्दासुरे. न्द्रेति । सोऽयं बटुमचारी रामो दशकण्ठकटम्बकेऽपि रावणस्य प्रशस्तबन्धुबर्गेऽपि दोहंमारणं चकार । मुन्दनामामुरेन्द्रः स च तारकापतिस्तस्स मुतः मुबाहुस्खस्य शोणितमेव रुधिरमेव सीधुर्मयं तस्य पानेन दुमत्ता अतिमत्ता ये मार्गणा बाणास्तनिरर्ग: लोप्रतिस्दो बीररूपः शन्दो यस्य स तथा । 'मेरेयमासवः सीधुः' इत्यमरः । 'फलम्ब- मार्गणाराः' इति च । शौण्डीर्य सुभटलम् । मिश्रा मुख्याः । खागतं मुधु आगमन १. 'वेदम्'... 'माः' इति पुखकान्तरे नास्ति. ३. 'एषः'. ४. 'मुनिम्', 'पिम्' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. ५. "मिषिलायाम्'. ६. 'हा' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. ७. वि. पाग्रेऽयं ते पत्तः'... 'अनरण्यजन्मनः'. ९.'पटो'... गर्वः'. ११. 'भुवामोटीर्यम्'.

·३ महः ] अनर्षरामवम् । १३१ जनक:-खागतं पौलस्त्यपुरोहितस्य । इत मास्यताम् । (शोकलस्तथा करोति ।) जनक:-अपि कुशलं ते राज्ञो रावणस्य । अथवा । विपदा प्रतिकारो यस्योपायैरथर्वभिः । त्वादृशाः सन्ति किं तस्य कल्याणमनुयुज्यते ।। ३७ ।। शोकल:-(विहस्य ।) श्रोत्रिय सीरध्वज, प्रेत्याकरिष्यामैव वयं यदि खभुजमण्डलीमत्वार्रणावलीवलयितोरःप्रसादसुस्थितचतुर्दशलो कैलक्ष्मीमहा- न्तःपुरे लापतौ किमपि प्रेतिकार्यममविष्यत् । पश्य । यचेष्टाः संमनीकसीमनि परित्रम्तः पराञ्चनपि प्रत्यक्षीकुरुते सहसनयनः पृष्ठोद्भवैरशिमिः । कुशलं वा । अपिः प्रश्ने । सोपहामं स्तुतिमाह-विपदामिति । यस्य रावणस्य खादृशा अथर्वमिः शान्तिकांटिकममा हेभिर्विपदा विपतीनां प्रतिकतारः प्रति- कारकाः । स्फोटयितार इति यावत् । तस्य रावणस्य कल्याणं किमनुयुज्यते कि पृच्उयते । अपि तु कल्याणमेव तस्येत्यर्थः । प्रतिकार इति तृनि तृषि वा रूपम् । तेन विपदामिति कर्मणि षष्टी । पक्षे विपदा प्रति विपनि प्रति वादशाः पाप्मानो यस्य कारो विपत्कारकास्तस्य कि कल्याणमनुयुज्यते । अपि तु कदापि न तस्य कल्या. णमित्यर्थः । अत्र पक्षे प्रतिवाप्सायाम् । विपदाशब्दो मिदादावादन्तः । यदा 'टापं चापि हलन्तानाम्' इति भागुरिमतेन टाप् । 'यथा वाचा निशा दिशा' इत्यादिस्त्वेकदेशानु- बादः । जनस्वाक्यमनवगम्येवाह-श्रोत्रियेति । प्रत्याकरिष्यामः अभविष्यदित्यनयोः कियातिपत्तो लङ् । 'नित्यं स्तिः' इति मसः सकारलोपः । यदि प्रतिकार्य प्रतिकरणी. यमभविष्यवेत्तदा प्रत्यकरियामैव वयम् । प्रतिकार्यमेव नास्तीति भावः । लडापती कीदृशे । खभुजमण्डलमेव मत्तवारणाः समददन्तिनतेषामावली समूहस्तेन बलयितो बेष्टितो य उरःप्रासादो हृदयधवलगृहूं तत्र सुस्थिता सुखोपविष्टा या चतुर्दशलोकानां लक्ष्मीस्तस्या महान्तःपुरे कोष्टागारे । यद्वा चतुर्दशलोकलक्ष्मीरेव महान्तःपुरे महिषी यस्य तस्मिन् । अन्तःपुरशब्देन तपस्था श्री लक्षणया भव्यते । भूः, भुवः, स्वः, महः, जनः, तपः, सत्यम्, वायुस्कन्धाच सोति चतुर्दशभुवनानीति पुराणम् । 'मत्तवारण भाख्यातो धीरः समददन्तिनि । ली प्रासादवीधीनां कुन्दाक्षातावपि ॥' इति मेदिनी- करः । 'मगार भभुजामन्तःपुरम्' इत्यमरः । तरिकमिन्दादितोऽपि न तस्य प्रतिस- व्यमस्तीखत आर-यशति । यस्य रावणस्य पेशः पराकमव्यापारान्समनी- १. 'पोलस्थपुरोहित' पुखान्तरे एतावदव. २. कवित्'. ३. 'राहते. ४. 'महा- अत्रियोत्रिय', 'महाक्षत्रिय'. ५. 'प्रत्यकरिष्यामः'. ६. 'बारणवलवितोर:-'. ७. 'भुवन'... 'महाविपतो'. ९. 'प्रतिकर्तव्यम्'. १.. 'स समीक- ·११२ पके वर्म च नागलोकजयिनी यात्रामिव प्रस्तुब- न्यः कैलासमुदस्य कीरशमपादानं तु तस्यापदाम् ॥ ३८ ॥ लक्ष्मणः-(सामर्ष जनान्तिकम् ।) आर्य, कैथमसौ सहस्रार्जुनवालिभ्या. मवलीदशौर्यसारो दुरास्मा रावणः प्रस्तूयते । रामः-वत्स, न बक्तव्यमिदम् । महान्तो हि तादृशाः । किं च । स्याता नाम कपीन्द्रहैहयपती तस्थावगाडान्तर• सामानौ दशकंधरस्य महती स्कन्धप्रतिष्ठा पुनः । सद्यःपाटितकण्ठकीकसकणाकीर्णा यदंसस्थलीः खेनेभाजिनपल्लवेन मुदितः प्रास्फोटयर्जटिः ॥ ३९ ॥ - कसीमनि सङ्कामसीमायां परित्रस्तः सभयः सन्यराबपि परामुखोऽपि । अपिपिरो. धाभासाय । सहस्रनयन इन्दः प्रत्यक्षीकुरुते पश्यति । ननु पराभुनः कथं पश्चादय- स्थितं प्रत्यक्षीकरोतीत्यत भाह-पृष्टोद्भवैरक्षिमिनें त्रैः । सहस्रनयनवादेव पृष्ठेऽपि नेत्र. सद्भावः । यक्ष रावणो नागलोकजयिनी यात्रामिव प्रखुवन्कुर्वन्दलास पर्वतविशेषमुद- स्वोस्पाय वर्म मार्ग चके, तस्य रावणस्यापदां विपसीना कीरशमपादानं प्रभवो यस्मादापद्रविष्यति । अपि तु नास्त्येवेत्यर्थः । 'मनीकोऽत्री रणे सेन्ये' इति विश्वः । 'भाखलः सहस्राक्षः' इत्यमरः । सामर्षमिति । रावणार्यश्रवणादिति भावः । अवलोदशौर्यसारो झातायधनो गृहीतशोर्यधनो बा । 'सारो बले स्थिरांशे च मति पुंसि ज धने' इति मेदिनीकरः । नन्ववलीदशोर्यसारत्वात्कृतो महत्वमित्यत आह- स्थातामिति । तस्य रावणस्यावगाठान्तरस्थामानौ ज्ञातान्तली कपीन्दहहयपती वालिसहस्त्रार्जुनौ स्थातो नाम । साभ्यो जितो रावण इति न किंचिदेतत् । तथापि तस्य रावणस्य पुनमहती स्कन्धप्रतिष्ठा कायप्रतिपतिः । स्कन्धः कायः, कपादिपवबा, असो वा । कुत इत्यत माह-यम्य कायस्य, रावणस्य वा, भैसस्थलीः स्कन्धप्रदेशा. धूर्जटिः शिवः खेनारमनवेमाजिनपालवेन हस्विचर्माचलेन मुदितो हर्षितः सन्प्रास्फो. टयद्वीजयति म, समार्जितवान्या । कीदृशाः । सबखत्मणादेव पाटिता ये कण्ठावासा कीकसकमामिरस्थिकणामिः कीर्णा व्याप्ताः । 'रूपादिपञ्चके स्कन्धः कार्येऽसे भूपतावपि' इति विषः । श्रीसत्यमस्थि च' इत्यमरः । नन्वतावता शिवमकत्वं दर्शितम् , न - १. सपादानम्. २. 'अपि कषमसी बनिसहमभुजार्डनाभ्याम्'. ३. एपम्'. ४. 'बपि'.

·३ भरः] अनर्घराषवम् । अपि च। सत्यमीहशो मघोनम्तद्वोर कुलिशमलसीकृत्य समरे भुनक्ति स्वाराज्यं त्रिभुवनमटोऽयं दशमुखः । श्रियो नानास्थानभ्रमणरमणीयां चपलता- मवच्छिद्य खस्मिन्नपि भुजवने परयति यः ॥ १० ॥ जैनकः-(शाष्कलं प्रति ।) ब्रमन् , राक्षसराजः । शोकल:-राजर्षे संतुष्टे तिसणां पुरामपि रिपो कण्डूलदोमण्डली. पीडाकृतपुनःप्ररूदशिरसो वीरस्य लिप्सोवरम् । यारादैन्यपराधि यस्य कलहायन्ते मिथम्त्वं वृणु त्वं वृण्वित्यभितो मुखानि स दशग्रीवः कथं वर्ण्यताम् ।। ४१॥ राजर्षे जनक, तु शूरव मिलत आह-अपि चेत्यादि । अयं त्रिभुवनभटनिलोकीवीरो दशमुखो रावणः स्वाराज्यं स्वर्ग भुनक्ति पालयति । किं कृत्वा । मघोन इन्द्रस्य तत्पनिद्धं घोरं भयानकं कुलिशं व ममरे सङ्कामेऽलसीकृत्य निष्कियं कृत्वा । यक्ष रावनः श्रियो लक्ष्म्या नानास्थानभ्रमणेन रमणीयां सरलता चललमच्छिमान्यतो व्यावर्य सस्मि- खकीये भुजवने पूरयति कुरुते । अपिः संभावनायाम् । तदीयभुजवन एक्कभुजादप- रभुजगमनमित्यनेन प्रकारेण प्रिय वाचल्यम् । यद्वा तरीयभुजाम्वर प्रत्येकं बीरधीः स्थितेति बहुस्थानस्थिततया चापत्यमिति भावः । 'घोरो भीमे हरेऽपि च' इति विश्वः । 'भटः स्यात्पुंसि धीरे च' इति च । आगमनप्रयोजनं पूरयितुं भूमिमारचयति-संतुष्ट इति । तिमृर्णा पुरामपि रिपी त्रिपुरारी महादेवे संतुष्टे सति । राक्षसरिपोरपि राक्षसे वरदानेन रावणस्यातिभक्तिः प्रकाशितेत्यपेः खरसः । कम्ला कण्डयुका या दोर्मण्डली बाहुसमूहस्तस्याः क्रीडया कृतानि च्छिमानि पुनरनन्तरं प्रस्तानि जातानि चिरामि मस्तकानि यस्य तस । अनन्तरं च वरं लिप्सोलम्भुमिच्छोयंस रावणस्य मुखानि यामादेन्ये पराशि परामुखानि । अत एवामितः सर्वतो मिषोऽन्योन्य त्वं वा स्वं पिति खा कलहायन्ते कलहं कुर्वन्ति । स दशग्रीवः कर्ष वर्मताम् । अपि । कपमपि वर्णयितुं न शक्यत इति । कालेपत्र सिमाविष' इति लन् । तिसणानि. पत्र गतिसतसावित्वनिषः । पलहायन्त इस्पत्र 'सब्दबेरफलाह- इसा- बिना क्यम् । 'टि छि ति विश्वः । प्रयोजनमाह-सोऽपीति । यः १. 'शतानन्या'. १. परसोऽयम्. ३. 'लीलावून-'. ४. 'कम्यता ·काव्यमाला। सोऽपि। कन्यामयोनिजन्मानं वरीतुं प्रजिषाय माम् । पुरोषसा गौतमेन गुप्तस्य भवतो गृहान् ॥ १२ ॥ विश्वामित्रः-सखे सीरध्वज, पश्य पिनाकदर्शनोल्लासिकाविसंस्थुल- चित्तवृत्तिरिव वत्सो रामभद्रः । जनक:-(विहस्य ।) किमेतदेवे भगवन्नभिधीये पुनस्तराम् । इक्ष्वाकवो विदेहाश्च परवन्तम्त्वया वयम् ॥ ४३ ।। शौकला-मोः सीरध्वज, किमिदमस्माकमाकाशवचनम्, उत दुप्प- रिच्छेद्य एवायमर्थः । यदुत्तरमपि न प्रतिपद्यसे । पैश्य । दातव्येयमवश्यमेव दुहिता कस्मैचिदेनामसौ दोलीलामसृणीकृतत्रिभुवनो लङ्कापतिर्याचते । तरिक मूढयदीक्षसे ननु कथागोष्ठीषु नः शासति त्वदृत्तानि परोरजांसि मुनयः प्राच्या मरीच्यादयः ।। ४४ ॥ । प्रार्थनायामेतादृशः पराशुनः मोऽपीत्यर्थः । वरीतुं प्रार्थयितुम् । 'नो वा' इनीटि दीर्घ- त्वम् । प्रनिधाय प्रहितवान् । 'हि गती' लिद । म्यकार्यसाधनाय शतानन्दं मुवमाह- पुरोधमेति । गीतमेन शतानन्देन गुप्तस्य रक्षितस्य । उल्लासितोत्कण्टा तया विसंस्थुला व्याकुला चित्तवृत्तिर्यस्य तादृश इव । परवन्तः पराधीनाः । तथा च त्वदधीना एवं वय मित्यर्थः । आकाशवचनमासाशं लक्षीकृत्य पचनमित्यर्थः । न प्रतिपद्यसे न ददासि । नेदं वचनं दुष्परिच्छेद्यमिति पर्यवमितमाह-दातव्येति । इयं दुहिता सीता कस्मे. चिदवश्यमेव दातव्या देया । एनां च लडापतिर्याचते प्रार्थयते यतोऽतो रावणाय देये- साशयः । सीताप्रदानीपयिकरावणम्नुतिमाह -कीदृशः । दोलीलया भुमकीडया ममणी- कृतं दणीकृतं त्रिभुवनं येन तादृशः । यतनादशोऽपि लापतिर्यायतेो मूढवारिक मोक्षसे पश्यसि । ननु मूढवदिति पतिप्रत्ययेन सारश्यममिहितं तस्य च मेदगर्भवेना- स्माकममूढत्वं प्रतिपादितं तच कुतो शातमित्यत माह-ननु हेती । नोऽस्माई कथा. गोष्टीपु प्राध्याः पुरातना मरीच्यादयो मुनयः परोरजासि रजसः पराणि । सास्विका- नीति यावत् । त्वत्तानि त्वदीयचरितानि शासति कथयन्ति । यदा नोऽस्मास्वदत्तानि शासति । शाकिमकत्वात् । तथा च ताशस्य तब रावणेतराय सीता दातुं न युजेति १. 'पश्य पश्य'. २. 'एवम्'. ३. किमलाकम् . ४. 'पश्य पश्य'. ५. 'दोकीहा' 'दोकोडामशकीकृत-... महाधिपः'. ७. 'तपा'.

·३ अरः ] अनर्घराघवम् । १३५ शतानन्द:-प्रसन् , चिराय दत्तमेवोतरमस्माभिः । शौकलः हेन्त, राजपुत्रीसमर्पणादन्यत्कीदृशं तत् । शतानन्दः-शृणु। शांभवं चापमारोप्य योऽस्मानानन्दयिष्यति । पूर्णपात्रमियं तस्मै मैथिली कल्ययिप्यते ॥ ४५ ॥ शोकल:-(विहस्य ।) शान्तम् । अहह युष्मामप्यमून्याराणि । तेनालीशतनिघृष्टकुबेरशैल- कण्ठोक्तदोःकुलिशकनलविक्रमेण । माहेश्वरेण महता दशकंधरेण कर्मदृशं कथमनार्यमधिक्रियेत ॥ ४६॥ शतानन्दः-(विहस्य ।) ब्रह्मन्, अयं महाक्षत्रियगोत्रजन्मा दृढप्रतिज्ञो जनकाधिराजः । न चापमारोपयिता दशास्यस्तथापि जानासि यदुत्तरं नः ॥ ४७ ॥ भावः । दत्तमेवोत्तरमिति । इंशधनुर्भशापः पण एवोनर मिति भावः । शनान- न्दवचनाभिप्रायमनमिज्ञायाह-राजपुत्रीति । राजपुत्री मीना । ममर्पणं दानम् । विवाह इति यावत् । तदुत्तरम् । उत्तरमाद-शांभवमिति । पूर्णपात्रं संतोपदानम् । 'हादुत्सवकाले यदलंकाराम्बरादिकम् । आकृष्य दीयते पूर्णपात्र पूर्णानकं च तत् ॥' इति हारावली । तस्मै हति 'कपि संपद्यमाने च' इति चतुथीं । युप्माकमपीति । रावणं प्रति हरचापारोपणरूपाणीत्यर्थः । रावणम्य हरधनुःममाणेऽशक्तिमवगम्य तदाकर्षणे व्याजमुद्रावयति-सेनाकुलीति । विशतिराहुन्वादहलिशतेन निपृष्टो यः कुबेरशैलः केलासम्तेन कण्टेनोकः कथितो दोःकुलिशकन्दलस्य बाहुवनप्रकाण्डस्य विक्रमः पराकमो यस्य तादृशेन । महता माहेश्वरेणातिमहेश्वरभरून दशकंधरेणेशम- नार्यमनुचितं कर्म सेव्यस्म धनुःसमाकर्षणरूपं कथमधिक्रियेत । तथा च गुरोरीश्वरस चापारोपणं रावणस्य न युक्तमिति भावः । सोपहासमाह-अयमिति। आरोपयिता .. १. 'हुम्. २. 'रण' हवि पुखकान्तरे नास्वि. ३. 'कल्पयिष्यति'. ४. "बिहस' इति पुस्खकान्तरे नास्ति. ५. 'शान्तं शान्तम्'. ६. 'अपि' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. ७. 'कदमीरशमनार्य- ·काव्यमान। शौकला-(बहासम् ।) अङ्गिराध पुलस्त्यच प्रसवौ परमेष्ठिनः । पौलस्त्ये ज्ञातिधर्मोऽयं तकिमाङ्गिरसस्य ते ॥ ४८ ।। (सामर्षम् ।) माहेश्वरो दशग्रीवः क्षुद्राधान्ये महीभुजः । पिनाकारोपणं शुल्कं हा सीते कि भविष्यसि ॥ १९ ॥ शतानन्दः-(सेरोपव्ययम् ।) ब्रह्मन् , एवमनेन धनुषा किमपि विनया- धिकारिकमध्याप्यते । यदद्य परममाहेश्वरस्ते रावणोऽपि संवृत्तः । शंभोरापारमचलमुरक्षेप्तुं भुजकौतुकी । माहेश्वरो धनुः ऋष्टुमहो ते दशकंधरः ।। ५० ।। (शीष्कलवर्जमन्ये स्मयन्ते।) शतानन्दः-(सरोषावहित्थम् ।) रामभद्र, तदेतदारोपय चापमीशंप्रकोष्ठभस्मप्रतिरूषितज्यम् । शौर्योप्ममाजां भजतां मुखानि खबाहुमौर्वाकिणकालिकैव ।। ५१ ।। । आरोपयिष्यति। लट् । प्रस्तुनास्फूर्तावान्तरमाह-अङ्गिराधेति । प्रमयः पुत्रः । पोलस्त्ये पुलस्त्यनप्तर रावणे । माहेश्वर इति । दशग्रीवो रावणो माहेश्वरी महेश्वर- मको यतोऽनो न धनुरारोपयिष्यतीति भावः । ननु नारोपयतु नाम तन्कि न गन्ये. वान्ये राजान इत्यत आह-शुदाश्चेति । अथ बलशून्या अपि त एव वरीयाः, न तु रावण इत्यत आह-पिनाकस्य शिवधनुष आरोपणं शुल्कं पणः । तथा च न नदारो. पणयोग्या इति भावः । हा कटम् । हे सीते, स्वं कि भविष्यामि । किं वस्तु त्वं भवि- ध्यसीत्यर्थः । यद्वा किंभविष्यमि कुस्मिता भविष्यसि । कुसिनप्रदानादिति भावः । महाविवाहितव भविष्यामि । 'कि भविष्यति' इति पाठे सीते किं भविता । तवेति शेषः । विनयाधिकारिक विनयाधिकारिकमलमधिकरणं चाणपये। तत्र बिनय उपदिश्यते। विनयाधिकारयोगात्तलम् । अत इनिठनो' । ऋटुमाकर्षितुम् । स्मयन्ते ईषसन्ति । शोकमक्रोधादाह-सदेतदिति । तस्माद्धेतोरेतचापं धनुरारोपयेति योज्यम् । कीरशम् । स शिवस्य प्रकोष्टमस्मना प्रतिभाषितम्यं मक्तिगणम् । कफोरधो मणि. बन्धान्तं यावत्रकोष्टः । 'स्यात्कफोणिस्तु कूर्परः। तस्योपरि प्रगण्डः स्यात्प्रष्टस्तस्य 1. 'पाति-', २. 'सामर्षमाका कर्ण दत्वा सहासम्'. ३. 'सरोषाविहिवम्'. ४. "मनेन'. ५. 'कारिक कारिकामया-'... राणोऽपि परममाहेश्वर'. .. 'इतरे. ८. 'रामभा राममा'... 'ऐश-भूषितज्यम्'.

·३ मः] अनरापदम् । शोकला-(सकोषम् ।) परे रे, शतानन्द, किमान्तोऽसि । यदे- बमस्मदने पौलस्त्यं महाराजमविक्षिपसि । कवमयं ते माणिक्यपरिहाणेन गैरिकपरिग्रहः । यदेवं देशमीवमवमन्यमानस्य मनुष्यपोतेऽनुरागः । यदि वा तत्रभवन्तं गौतममपहाय डुलिचक्षुपि सहस्राक्षे भवतो मातुरहस्यायाः। शतानन्द: (सरोपहासम् ।) किमात्य रे, किमात्य असदन इति । विश्वामित्र:-(प्रणयरोषमिव ।) वत्स गौतम, विरम विरम शुष्कक- लहात् । अतिथिरयमस्माकमुपाध्यायो देशकण्ठस्य । (व्यथमानौ रामलक्ष्मणी च दृष्ट्वा विहा ।) वत्स रामभद्र, धेनुहोपसर्पणमभ्यनुजानाति ते जन- कान्वयपुरोषाः । रामः-यदादिशन्ति गुरवः । (इति सधिनयलम्बाकौतुकं परिकम्य लक्ष्म. णेन सह निष्क्रान्तः ।) शौकला-राजर्षे सीरध्वज, धन्योऽसि । पुरा किल परमेश्वरपरि. चर्यावदाने निकृतेषु नवमूर्धसु वरं ताहकर्माद्भुतसदृशमप्रेक्ष्य किमपि प्ररोहद्वैलक्ष्यं पुरविजयिनो येन ददृशे । - चाप्यषः ॥' इत्यमरः । तेन हरनारोपणेन स्ववाहो या मोवीकिणकालिका प्रलधिका- मृतमांसश्यामिका सेव शौर्योध्मभामा नृपतीना मुखानि कर्मभूतानि भजताम् । अन्यवी- रमुख श्यामिका भवविति भावः । ऊष्मा गर्वः । उदान्तो दिबोहप्रस्तः । माणिक्य. परिहाणेन रमविशेषत्यागेन । 'मोहाक् त्यागे' । 'ओदितच' इति निष्ठातकारस्य नखम् । गेरिकं मनःशिलादि । पोतो बालकः । डुलिः कच्छपी । 'छवी' इति ख्याता । इलिरिव चक्षंषि यस्य तस्मिन्सहस्राक्षे इन्ने । तस्य हि बक्षुः पिलं किल । तथा च भुतिः- 'अशीणि ते इन्द्र पिलानि' इति । कमठी इलिः' इत्यमरः । अहल्याया अनुराम इत्यनुषज्यते । अन्वयो वंशः । सविनयमिति शिकादेशधवणात् । सममिति बीता. विवाहमरणात् । सकौतुकमिति भनुम्रहण इति भावः । धन्यः पुण्यवान् । 'पुकती पुष्पवान्धन्यः' इत्यमरः । अवदानं एखकर्म । निकृतं शिवम् । परमित्यादि । तदेव दशमं रावणमुखं खामि त्वद्विषयेऽर्थीभवति प्रापकं भवति । अभूततावादिना मिः । 1. 'परिहारेण'... 'दशाननमममस', 'दशीषमप्यरमन्यमानस है. ३. 'यदिन' 'भषया. ४. 'त'. ५. मातुरपि कपमहल्यायाः. ६. 'परोपाईकारम्'. ५. 'सप्रणय मिव'. ८. 'पक्षधरल'... 'पदोप-'.

·१३८ काव्यमामा तदुन्माष्टुं येन त्रिभुवनमपि प्रार्थितमिदं तदेव त्वय्यभवति दशमं रावणमुखम् ॥ ५२ ॥ शतानन्दः-(उत्थाय । नेपथ्यावलोकितकेन सहर्षाद्भुतम् ।) पश्यन्तु भ- दन्तः। यस्मिन्नेकपनुष्मतो भगवतः खटापाणेरसा- वाकृष्टो गुणतां गतोऽप्यहिपतिः कर्णावतंसायते । उन्मुक्तः पुनरेव भूषणपदं याति प्रकोष्ठान्तरे (जनक मीत्सुक्य नाटयति ।) शतानन्द:- काकुत्स्थेन तदेव भार्गवगुरोः कोदण्डमाकृप्यते ॥ ५३ ॥ (नेपथ्ये।) लक्ष्मण:- रुन्धनष्ट विधेः श्रुतीर्मुखरयत्नष्टौ दिशः कोडय- मूर्तीरष्ट महेश्वरस्य दलयन्नष्टी कुलक्ष्माभृतः । . । 'लस्य को इनीत्त्वम् । दशममिन्युपचारान् । नवानामभावात् । तत्कलरदिल्याह-येन मुन्धेन तारकर्माद्धनमदर्श मस्त कर्तनोचितं वरं किमपि किंचिदप्यप्रेक्ष्य प्ररोहदुत्पथ. मानं लक्ष्य पुरविजयिनो महादेवम्य ददृशे दृष्टम् । कर्मणि लिद । ततस्तदेलक्ष्यमन्मार्ट स्फोटयितुं त्रिभुवनमपीदं प्रार्धितम् । तथा च ताहगर्थी भाग्येन लभ्यत इति भावः । 'रावणशिरः' इति चित्पाठः । 'रावणमुखम्' इति युक्तः पाठः । प्रार्थनाया मुखसाध्यत्वात् । यस्मिन्निति । यस्मिन्धनुषि गुणतां गतोऽप्यहिपतिर्वा मुकिराकृष्टः सन्सद्वालपाणे- महेशस्य कर्णावतमायने कर्णालंकारवदाचरति । उन्मुक्तस्त्यतः सन्प्रकोष्टान्तरे, अर्था- स्वट्वाङ्गपारेव, पुनरेव भूषणपदमलंकारम्बानं याति गच्छति । करस्योपरि मणिबन्धा. दारभ्य कफोरधः प्रकोष्ठः । तदेव कोदण्यं धनुभार्गवगुरोः परशुरामगुरोईरस्य काकु- स्थेन रामेणाकृष्यत इति संबन्धः । नेपध्ये लक्ष्मणवचनम्-झन्धचिति । अयमा. यस्य रामस्य दोबलेन भुजबलेन दलव्यद्यत्कोदणं धनुस्खस्य कोलाहलः शब्द उन्मी. लति प्रसरति । कि कुर्वन् । विधेब्रह्मणोऽट श्रुतीः कर्णाजन्यमवरोधयन् । चतुर्मुखस्वा- दश्रुतित्वम् । मष्टो दिशः प्राच्याद्या मुखरयन्सशब्दाः कुर्वन् । शिवस्याष्ट मूतीरिव. हधारी: कोडयन्त्र्यामुवन् । धातोरनेकार्थत्वात् । 'बादि वविधरा वायुराकाशं चम्ममा भपि । यजमानो रविवेति मूर्तयोऽष्टी मता हरेः ॥' इति पुराणम् । अष्टो कुलमाभूतः १. 'नेपथ्यामिमुखमवलोकयन्'. ३. 'पश्यन्तु पश्यन्त'. ३. 'उन्मुजब पुरेव'.

·३ आरः] अनपरापवम् । वान्यक्ष्णा बधिराणि पन्नगकुलान्यष्टौ च संपादय- जुन्मीलत्ययमार्यदोर्बलदेलकोदण्डकोलाहलः ॥ ५४ ॥ जनकः-(सहर्षविषादाहृतम् ।) कथं भममपि । शतानन्द:- वैदेहीकरवन्धमलयजुःसूक्तं द्विजानां मुखे नारीणां च कपोलकैन्दलतले श्रेयानुलूलुध्वनिः । पेषु च द्विषतामुपश्रुतिशतं मध्येनभो जृम्भते रामक्षुण्णमहोशलान्छनधनुर्दम्भोलिजन्मा स्वः ॥ ५५ ।। शाकलः-(मविषादातमात्मगतम् ।) अहो दुगत्मनः क्षत्रियम्फुलि- अस्य सर्वकर्माणमूप्मायितम् । जनकः-(महर्ष पादयोर्निपन्य ।) भगवन्कुशिकनन्दन, इयमात्मगुणेनैव क्रीता रामेण मैथिली । खगृहव्यवहारस्तु लक्ष्मणायोमिलास्तु नः ॥ १६ ॥ विश्वामित्र:-(सम्मितम् ।) सखे सीरध्वज, यदभिरुचितं भवते । कुलपर्वतान्दलयन्सण्डयन् । तानि प्रसिद्धान्गी पागकुलानि चाणा चक्षुषा बधिराणि शन्दाग्राहकाणि संपादयन्कुर्वन् । तेषां चक्षुःअवस्वान् । अक्षणेति 'येनाङ्गविकारः' इति तृतीया । कयं भगमपीत्वाकर्षणापेक्षयापिः। वैदेहीति । रामेण क्षुण्णो भमो यो महोशलान्छनस्य महेशस्य धनुर्दम्भोलिधनुरेव पंधं तजन्मा रवः शब्दो द्विषतां शत्रूणां पेष्टुं शयून्हन्तुं मध्येनभो गगनस्य मध्ये अम्भते । प्रसरतीत्यर्थः । उपश्रुतिसतं कर्णशतमीपे । सामीप्येऽव्ययीभावः । धनुर्भशादेव द्विजानां ब्राह्मणानां मुन्थे वैदेयाः सीतायाः करबन्धे विवाहे मालार्थ यजुर्वेदस्य सूक्तम् । यद्वा मालनामकं यजःसूक्तम् । जम्मत इति सर्वत्रान्वयः । नारीणां स्त्रीणां च कपोलकन्दलतले श्रेयानुललवनिः । 'उलउली' इति प्रसिद्धः । जृम्भत इत्यन्वयः । दक्षिणदेशे विवाहायवसरे श्रीमिरुलूनु पनिः क्रियत इत्याचारः । यद्वा द्वयमपि रवविशेषणमेव रूपकम् । द्विषतामित्वत्र 'जासिनि. प्रहण-' इति कर्मणि पटी । मध्येनम इति पारे मध्ये पमा वा' इति समासः । सर्व। कमी सर्वकर्मसाधु । ऊमावि वेजःशालिलम् । 'बाष्पोष्मभ्यामुद्रमने इति क्यार । खगृहस गृहस्वस्य न्यबहारः कन्यादानरूपः नोऽस्माकम् । भवत इति 'रुभ्यर्थानां १. 'मलत'. २. 'सहायुतम्'. ३. 'कन्दर-'. ४. 'सविषादमात्मगतम्. ५. शिकवंशवम.

·. बतानन्दः-(जेनका एपमेव कपवित्ला।) भगवविश्वामित्र, ममापि चन्द्रशेखरशरासनारोपणमवमप्रियवादिनः पारितोषकं धारयसि । विश्वामित्र:-(विहस्य ।) बस्स, दीयते । किमभिप्रैपि । शतानन्द:-कुशध्वजदुहितृभ्यां माण्डवीभुतकीर्तिभ्यां भरतशत्रुमा- अभ्यर्थये । विश्वामित्र:-ऐपमस्तु । (शतानन्दं हस्ते गृहीत्या सस्मितम् ।) वत्स, स- वमस्माभिर्विधातव्यम् । आगमयख तावदशरथम् । जनकः-तर्हि महीयतामेष एंव भगवानागिरसः प्रियसुहृदमुत्तरको शलेश्वरमानेतुम् । विश्वामित्र:-एषमस्तु । शतानन्दः-(ठेवाय ।) भगवन् , किमन्यदधिकमस्ति वाचिकम् । विश्वामित्र:-वत्स, निसृष्टार्थोऽसि । गम्यताम् । (इति शतानन्दो निष्कान्तः।) विश्वामित्र:-(हर्ष नाटयमात्मगतम् ।) दोलीलादलितेन्दुशेखरधनुर्विच्यातविक्रान्तिना काकुत्स्थेन कृतो विदेहनृपतिः पूर्णप्रतिज्ञामरः । - प्रीयमाणः' इति संप्रदानता । र्षे एवमेवेति । कुशवजदुहितरावपि भरतशत्रुप्राभ्यां रीयतामिति रहः कपनीयम् । पारितोषकं परितोषभवं दानम् । अभ्या:मादिलाहरु । ममेति 'पारेरुतमणः' इति संप्रदानता न भवति । उत्तमलामावात् । अमिप्रेषि प्रायसे । माण्डवीश्रुतकीर्तिभ्यामिति तादध्ये बी । अभ्यर्थये । पररवेनेति शेषः । भागमबल प्रतीक्षस । 'भागमेः अमायाम्' इति तङ् । उत्तरकोशलायोमा तस्या परो दशरवः । वापिकं संदेशवाक । 'संदेशवाम्बाधिकं स्यात्' इत्यमरः । निमष्टा महापोहसमों तविशेषः । वहुकम्-'तमयोर्मावमाश्रित्य परापेक्षाविवर्जितम् । - बुया करते कार्य निसष्टाः प्रकीर्तितः । इति । दोलीलेति । कास्न रामेष विवेहनुपतिनकः पूर्णः प्रतिज्ञामरो यस्य तारसः कृतः। महादेवकार्मुकाकर्षणादिति ..'मनकसक एवमेवमिति'. २. 'एवमस्तुति पुखकान्तरे नास्ति. ३. 'ए' पति पुखनन्तरे नाखि. ४. 'उत्थाय' इति पुखकान्तरे भाखि.

·३ मा] बनर्षरापपम् । पश्यामश्च सुवहान्नवनवोन्मीलद्विवाहोत्सवा- नैक्ष्वाकेषु च मैथिलेषु च फलन्त्यस्माकमवाशिषः ॥ ५ ॥ शोकल:-(वेलक्ष्यरोषाभ्यां स्मयमानः ।) भोः सीरध्वज, पुरुषप्रकर्षा- पाने हि विद्याद्धसंयोगाइहिरङ्गानि घयांसि । यदनया पहीणलब्धक. न्यया यौनसंबन्धोपस्थितं पुलम्त्यकुलमुपेक्षमाणो वर्षीयानपि कोमलपैहो. ऽसि । (मुनि प्रति ।) कौशिक, नाद्यापि किंचिदतिक्रामति । तवापि लहा. पतो ताडकावेघापराधमपमाटुंमयमेवावसरः । (काशिकस्तत्रावझां नाटयति ।) बनकः-भगवन् , एहि । खयमुपेत्य राममद्रवदनचन्द्रचन्दिका- प्रवाहेण निर्वापयामि तावदलीकधनुर्धरसहस्रपार्यमानमैथिली कर्थितमा- भावः । नवनवेति वीमायां द्विवचनम् । यद्वा नवेन नूननेन नवेन खवेनोन्मीलन्प्रका. शवान्विवाहोत्सयो येषु तान् । 'शु स्तुती' । “ऋदोरप्' इति कर्मण्यप् । ऐवाकेष्विति यदा जनपदनाम नदा 'जनपदशन्दाभत्रियाद' इत्यम् । 'यप्रमोश्च' इति बहुषु नियां लन् । एवं चक्ष्वाकूणामपत्यानीक्षाकरः । यदा खिक्ष्वाकुः क्षत्रियमात्रे वर्तते तदेवा- कोरपत्लान्यक्ष्वाकाः । 'तम्यापत्यम्' इत्यौत्सर्गिकोऽण् । 'दाण्डिनायन-' इत्यादिनो. कारलोपः । पैलक्ष्यरोपणभ्यामिति । इन्दुशेखरधनुर्भङ्गश्रवणात्मीताया अप्राप्ति- निर्णयाचेति भावः । रामभद्रनामा करणे जनकस्यानत्वमुपपादयति-पुरुषेति । पुरुषप्रकर्षाधाने पुरुषम्योनांगेपणे । हिशब्दोऽवधारणे । 'हि हेनाववधारणे' इत्यमरः । विया शाखादिज्ञानं तया वृदः पण्डितः । 'बुधनी पण्डितेऽपि' इत्यमरः । यदा विद्यया ज्ञानेन नद्धः प्रामाणिकः । तस्य संयोगः संबन्धः । तस्माद्वयांसि वार्षकानि बहिरङ्गान्यवलानि । एतदुकं भवति-विद्यापदमबन्धः पुरषोत्कर्षेऽन्तरलो हेनुर्वयो बहिरणमिति भावः । नूनं कुत्तो वयसो बहिरणवमित्यत आह-यदनयेति । यय. स्मारपहीणं हलपद्धतिस्तत्र प्राप्तकन्यया सीतया करणभूतया । अयोनिजयेति यावत् । यौनसंबन्धोपस्थित यौनसबन्धार्थमुपस्थितं मिलितं पुलस्त्यकुलं रावणमुपेक्षमाणो वर्षा- यानपि यतोऽपि । शब्दम्य 'प्रियस्थिर-' इत्यादिना वर्षादेशः । कोमलप्रको मृडपु. दिरसि । बानशून्योऽसीत्यर्थः । यद्वा प्रहीणा प्रकर्षण हीना । भूम्यो लब्धत्वेन केन अनितेति झानाभावात् । यद्वा निन्दिता सामुहकादौ । कृणवर्णत्वात् । 'कृष्णव हि १. 'वस-'. १. 'यौवन-'. ३. 'प्रतिशोऽसि'. ४. 'राजर्षे कोशिक', 'को कोषिक'. ५. 'पथमपि माष्टुम्'. ६. 'जनकः-(तत्रावहां नाटयन् ।) भगवन् , एहि' .. 'खयमुपेख' इति पुनकान्तरे नाखि. ८. 'रामचन्द्रमुखचन्दचन्दिप्रया'; 'रामभा-प्रवाहे'... 'निर्वापयामा'... 'सहला-'. Hearinewslumanitute ·११२ काम्पमात्मा मानम् । नहि मिहिरमरीचिनिचयपचेलिमस्य तुहिनकरबिम्बसंवादादप- रोऽपि कश्चिदगदंकारः करवाकरस्य । (इत्युत्थाय परिकामतः शौष्कल (सखेदमाकाशे।) हा तपस्विनि सीते, हतासि । पोल- स्त्यप्रार्थितापि विचार्यसे । त्रिभुवनविजयश्रियः सपनी जनयतु को भवतीमनात्मतन्नाम् । खजनमपि न ते निरूपयामः कमपि विपाठ्य भुवं विनिर्गतासि ॥ ५८ ॥ (सरोष जनकं प्रति ।) सीरध्वज, पौराणीमिरनेकविक्रमकथागाथाभिरर्यापिता- खे वीरस्य जयन्ति राक्षसपतेर्दोःस्तम्भदम्भोलयः । यानुप्रेक्ष्य विशोषयन्मदमयं मैरे यमैरावणो भूषासग्भिरभूदमात्यमधुपश्रेणीषु साधारणः ॥ ५९ ॥ - सा सीता' इति रामायणम् । अपमाटुं मण्डयितुं शोधयितुं वा । निर्वापयामि मुम्नयामि । अलीकं मिथ्या निष्फलं वा । कर्थितं मतापितम् । दृशान्तमाह-नहीति । मिहिरः सूर्यः । निचयः समूहः । परिचयः संबन्धः । पचेलिमम्य पच्यमानस्य । स्वयं कम्यमा- नस्येति यावत् । 'केलिमर उपसंभयानम्' इति कर्मकर्तरि केलिमर । अगदंकारः मैको- चरूपव्याधेरपहला । 'कारे मत्यागदम्य' इति मुम् । केरवाकरस्य कुमुदसमूहम्य । 'आकरो निवहोत्पत्तिस्थानकोशेणु कथ्यते' इति मेदिनीकरः । हे तपस्विन्यनुकम्प्ये । वराकीति यावत् । अनात्मता पराधीनाम् । आद्योऽपिनिन्दायाम् । निन्दितं स्वज- नमित्यर्थः । द्वितीयोऽपिः ममुपये । विपाव्य विदार्य । नयेन सीताया अप्राप्तिमवार्य पराकमेण रावणः सीतां परिणेप्यनीति जनकमुत्रामयितुं रावणभुजपराक्रममाह- पौराणीमिरिति । राक्षसपते रावणस्य ते दोःम्तम्भदम्भोलयो बाहुस्तम्भवप्राणि जयन्ति । दोःस्तम्मदम्मोलय इति रूपकरूपकम् । कीदृशाः । पौराणीमिः पुराणभषा- मिरनेकपराक्रमकथागाथाभिरपिता भमिधेयीकृताः । ब्याख्याता इत्यर्थः । 'तत्क- रोति-' इति लिन् । 'अर्थवेदसल्यानामापुक्' । के ते । ऐरावण इन्द्रहस्ती यान्याहून- स्प्रेक्ष्य दृष्ट्वा मदो हर्षस्तस्मादागतम् । 'हेतुमनुष्येभ्यो मयद' इति मयद । यदा मदमयं मत्ततामयम् । मेरेयं मयं विशोषयन्सन् । यद्वायमैरावणो मदं दानं मेरेयं मयजातम् । कारणे कार्योपचारात् । विशोषयंत्रासात् । भूषालग्मिरलंकरणमालाभिरमास्यमधुपये. १. परिचय-'. २. हिमकर-'. ३. 'अपि' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. ४. करव- केदारस्य'. HumouaranMyanwynamitey.mas- ·३मरः] अनपराषवम् । तेषु सत्सु पथा सजनसंबन्धसत्कारेणासि वञ्चितः । पौलस्त्यहेस्तवर्तिन्या सीतया तु भविष्यते ॥ ६० ॥ (साक्षेपं वै नेपथ्याभिमुखमवलोक्य ।) समन्तादुत्तालैः सुरसहचरीचामरमरु- तरजैरुत्कीलगुजपरिघसौरभ्यशुचिना । स्वयं पौलस्त्येन त्रिभुवनभुजा चेतसि कृता- मरे राम त्वं मा जनकपतिपुत्रीमुपयथाः ॥ ६१ ॥ (सविमर्शमात्मगतम् ।) अहो गम्भीरमिदमुपस्थितं वस्तु । तन्मत्रिणं मा- स्यवन्तमेव पुरस्कृत्य लकेश्वरस्य निवेदयामि । (इति निष्कान्ताः सर्वे ।) इति पिनाकभनो नाम तृतीयोः । गीषु सहचरभ्रमरपरिषु साधारणो हेयोऽन्यहस्मितुल्यो वाभूत् । अमात्यः सहबरः सहजो वा । श्रेणीष्विति निमितसप्तमी । 'साधारणो हेयतुल्ययोः' इति विश्वः । 'मदो दाने च हर्षे च' इत्यमरः । 'मैरेयमासवः सीधुः' इति च । पृथेति । वनितस्त्यकः । भविष्यते इति भावे लट् । तथा च सांप्रतमपि रावणायैव सीतां दातुमहसीति भावः । मप्रति राममप्युप्रासयति-समन्तादिति । उत्तालेः । अनभ्यासादिति भवः । सुरसहपरी देवसी । मरुत्तरर्वायुकालोलः । करणभूतेः । परिघोऽर्गलः । “परिपोर्ग- लपातयोः' इति धरणिः । सौरभ्यं ख्यातिः । शुचिना शुद्धेन । त्रिभुवनभुमा त्रिभुवनं भुनकि । 'किर' इति किम् । अरे नीचसंबोधने । जनकपतिपुत्री सीताम् । मा उपयथा न विवाहयिष्यसि । 'यम उपयमे' लड् । 'उपाथमः खकरणे' रवि तह । थासः 'विभाषोपयमने' इति कित्तम् । इदं वस्तु हरपनुर्भनरूपम् । सीताप- रिणयस्वरूपं चेत्यर्थः । माल्यवान्रावणस्य मातामहः । पुरस्कृत्य सस्कृत्य । 'पुरोऽन्य. यम्' इति गविसमा 'नमस्परसोर्गयोः' इति विसर्जनीयस्य सखम् ॥ इति समस्तप्रक्रियाविराजमानरिपुराजकंसनारायणभवभक्तिपरायणधीहरिनारायण पदसमलंकतमहाराजाधिराजश्रीमद्देवसिंहदेवप्रोत्साहितबेजोलीप्रामवा- खव्यसौभालपंप्रभवधीकचिपतिमहोपाध्यायविरचिताया. मनपराषवटीकायर्या तृतीमोडाः। ..'' इवि पुखकान्तरे नास्ति. १. 'यशवतिया'. २. 'पशवतिया'. ३. 'च' इति पुखकान्तरे माति. ४. 'पविझवमात्मगतम्. ५. दम्' ति पुखान्तरे नाति.

·काध्यमामा चतुर्योऽरः (ततः प्रविशति मास्यवान् ।) माल्यवान्-(जेम्भमाणधभुषी परिमृज्य ।) अये विभातैव विभावरी । तबाहि। स्तोकोन्निद्रनिदाघदीधितिमहस्तन्द्रानुचन्द्रातपा- खायन्ते ककुभो रथारगृहिणीगार्हस्थ्यगर्हाभिदः । अद्यापि स्वकुलायशाखिशिरसि स्थित्वा रुवन्तो मुहु- स्तूष्णीं प्रत्यभिजानते बलिभुजो मीताः खयूथ्यखरान् ॥ १ ॥ तृतीयान सीतायाः परिणयनं प्रतिपाय सांप्रतं पचमारप्रतिपसमर्थ सूचयमेव 'अण्ण वि एत्य अणत्यंतर परापरिदं' इत्यादि वक्ष्यमाणेन चतुर्थापर्यवसनं जामदम्यविजय सूचयितुम् 'तन्मत्रिणं मात्यवन्तं पुरस्कृत्य लोवरस्य निवेदयामि' इत्यनेन सूचितप्रवे. शस्य माल्यवतः प्रवेशमाह-ततः प्रविशतीति । जम्भमाणः 'जांभी' इति प्रसिद्ध कुर्वन् । विभाता प्रातःकालीना । विभावरी रात्रिः । शोकलमुखावगतमीतापाणिग्रहणं रावणाय निवेदयितुं राजकुलगमनस्यानुकूलिकखेन प्रातर्वर्णनमाह-स्तोकोभिनेति । कमो दिक्षस्वायन्ते स्फीता भवन्ति । 'ताय संताने' धातुः । कीरशाः । खोरे भिद्रमल्पप्रकाशि यनिदाघीधितिमहः सूर्यतेजोन तन्द्रालयो निद्रालसाधनातपाब. द्रकिरणा यास ताः । 'स्पृहिहिपतिदयिनिद्रानन्दाश्रद्धाभ्य आलन्' । 'भातपो रश्मि मात्रे च सूर्यरश्मी व श्यते' इति धरणिः । रथागृहिण्याचकवाक्या गाईस्ये या गर्दा निन्दा तस्या मेदिकाः । राबावेकत्र स्थितयोरपि संगमाभावादनित्योऽयं संसार- स्माज्यः । कृतं गाईस्थ्येनेत्यादिरूपा या मतिरुदेवि तामेव पुनरुदिते सूर्य तयोरेवा. न्योन्यसंगतयोर्विपरीतता विशो नयन्तीति भावः । ननु विभातव विभावरीति तो भातमित्यत बाह-अद्यापि । सूर्योदयं यावदपीत्यर्थः । बलिभुजः काका मीताः सन्तः पूष्णी मूकीभूय खायूभ्यखरान यूथ्यो यूएसबन्धी । “दिगादिभ्यो यत्' । प्रत्यभिमा- नवे सम्यकप्रकारेण जानन्ति । खीयः कुलायः पक्षिय यत्र शाखिनिस बहलाय. शानी तस्य शिरसि स्थिक्षा भवन्तः शसं कुर्वन्तः । प्रत्यभिमानत इयत्र 'अनुपस- गांगा' इति न त । मम सोपसर्गलाद । नापि 'संप्रतिभ्यामनाण्याने ति त । अमिना प्रवेळवमानाद । मेषम् । प्रविना धातोर्योग रुखा 'संप्रतिभ्यामनाभ्यने' इति तर्क विधाय पवादमिमा संबन्धः । खतरेच्छाया नियन्तुमशक्यतात् । विवक्षायाब प्रयोगेऽभ्यतिमात् । यता प्रयमिजानते मिषः पूजभूतान्सरन्ति । 'कर्मव्यतिहारे बद । 'विससमा आधाः' इसमरः । 'लायो नीग्मनियाम्' इति च । 'काके १.विडम्ब-प्रय'... 'विमातपायेव विभावरीयम्'. ३. स्थायन्ते'.४. बिबरे.

·१ म अनपराघवम् । ११५ अपि च। पाची वासकसञिकामुपगते मानौ दिशां वल्लमे पश्यैता रुचयः पनपदामामेयनाडिंधमाः । लोकस्य क्षणदानिरहुशरसौ संभोगनिद्रागमौ कोकस्तोमकुमुद्वतीविपिनयोनिक्षेपमातन्वते ॥ २ ॥ (सर्वतो निरूप्य ।) हन्त समन्तादामोदमानपौरसंभोगमयी स्खल्वियं दश- प्रीभुजार्गलापरिपालिता राजधानी । इतः पौरस्त्यायां ककुभि विवृणोति क्रमदल- तमिसामर्माण किरणकलिकामम्बरमणिः । इतो निष्कामन्ती नवरतिगुरोः प्रोन्छति वधूः खकस्तूरीपत्राङ्करमकरिकामुद्रितमुरः ॥ ३ ॥ तुकरटारिष्टबलिपुष्टमकृप्रजाः' इत्यपि । ननु काकशब्दम्य व्यभिचारितात्कथं प्रातनि. णय इत्यत आह-प्राचीमिति । पश्येत्यस्य वावयार्थ एवं कर्म । एता रुचयो लोकस्य संभोगनिद्रागमो रमणवापी कर्मभूतौ कोकम्तोमे चकवाकसमूहे कुमुदतीविपिने कुमुदिनीवने च निक्षेपं न्या में 'मागी' इति प्रमिदमानन्वते विस्तारयन्ति । कीदशौ। क्षणदायो रात्री निराशोऽनिवारितो रसो ययोम्तादृशौ । रात्री संभोगनिद्रयोरन्यका- र्याभावासनिष्पत्तिरिति । चन्द्रे रतिः, कुमुदिनीयने संकोचो निक्षेप इति भावः । क सति । दिशा बल्लमे भानो सूर्ये प्राची पूर्व दिशमुरागते मति । कीदृशीम् । वासक- सजिका नायिकामेदमिति रूपकम् । वासकमजिकालक्षणम् -'वासवेश्मनि सुकल्पित- शघ्या या समागमविधि विधाना । तिष्ठति प्रियसमागमसजा तामिहाकलय वासक. समाम् ॥' 'वासवदीक्षिताम्' इति पाठे पासवेनेन्द्रेण विहभूतेन दीक्षितां कथिताम् । ऐन्द्रीति व्यपदेशात् । यहा दीक्षितां स्वीकृताम् । 'दीक्षा स्वीकार आदेशे' इति विश्वः । कीरयो चयः । पताको सूर्यकान्तमणीनामामेयनाधिमा भाप्रेयनामापिकाः । अमेरियमामेयी । 'सर्वत्राभिकलिभ्या तुक्' । भामेयनाहीतोऽमित्तिष्ठति । आमेय. नाडी धमन्यमिसयुको कुर्वन्ति । 'नाडीमुष्टयोध' इति खश् । 'पतरः सूर्ये सलमें' इति विश्वः । 'कोकवकपक्रवाक-' इत्यमरः । 'कुमुदती कुमुदिन्याम्' इति च । हन्त ह। भामोदमानो ध्यन् । पौरः पुरवासी । संभोगः सुखम् । खल निधये । राम. धानी नगरी।इतरत्यादि । हतोत्र प्रदेशे । भाषादिलाततिः । पौरस्खायां पूर्व १. 'कोकरन्दू-'. १. 'निरूप्य सहपम्'. ३. 'मोदमान'. ४. 'भुजानामिता'.

·११६ काव्यमाम। अपि च। अयं मृदुमृणालिनीवनविलासवैहासिक- स्त्विषां वितपते पतिः सपति दृश्यमाना निजाः । स्तनौ पुलकयन्ति चोत्पलदृशां प्रियोरःखले विपर्ययितवृत्तयो घुसणपङ्कपत्राकुराः ॥ ४ ॥ प्रियवसतेरपयान्यो मिथः करम्बितकराम्बुजन्मानः । करजव्रणविरलस्तनपुलकममूः किमपि विवदन्ते ॥ ५ ॥ .. संबद्धायाम् । ककुभि दिशि । पुरमस्त्यक । अम्बरमणिः सूर्यः । किरण एवं कलिका तां विवृणोति प्रकाशयति । मर्म हृदयादि । इत इहप्रदेशे । काचिद्वधू वरती गुरोर- ध्यापकस्य । अभिनवनायकस्येत्यर्थः । ठरो हृदयं प्रोञ्छति । निष्कामन्ती सती । कीदशम् । निजकस्तूरीपत्रावलीमकरिकया मुदितं चिहितम् । अयमाशयः-नवजारस्य वक्षसि कस्तूरिकापत्रावलीदर्शनेनान्यज्ञानं स्यात् । तथा च वालभस्य पुनरागमनं न भवे. दिति कामिन्या तदुरःप्रोञ्छनम् । यद्वा एतदर्शनान्मम ज्ञानं मा भूदिति कृखा कामिन्या नवजाग्वक्षाप्रोश्निम् । यदा नवरतिगुरोः सकाशानिर्गच्छन्ती स्वीयमेवो. रस्वादशं प्रोञ्छति काचित् । सा हि फुलली नूतनाभिमारिका । ततो गोपनार्थमिदम् । या नवरतिगुरोर्नवस्वामिनो वधूर्नवोढा उरः प्रोञ्छति तादृशम् । एतदर्शनाच्यवादि. मिझोतव्यमिति लबा स्यात् । अयमिति । अयं विषां पतिः सूर्यो वितपते । 'उद्वि- भ्यां तपः' इति तद् । मृदु कोमलं यन्मृणालीवनं पद्मिनीकाननं तस्य यो विलासतम्य वहासिकः केलिका । विदूषक इत्यर्थः । विहासो विहसितं तेन दीव्यतीति वेहासिकः । 'तेन दीव्यति-' इति ठक् । 'वैहामिकः केलिकरः प्रहासी च विदूषकः' इति भरतः । यहा वहासिकः प्रकाशकारी । सपदि तत्क्षणादेव निजाः स्वीया दृश्यमाना घुमणपर- पत्राराः कुलमपपत्रावल्यः कीभूता उत्पलशा खनी कर्मभूतो पुलकयन्ति रोमा. श्रयन्ति । प्रिया श्लेयस्मरणादिति भावः । घुमणं कुडुमम् । प्रियोरःस्थले विपर्यमिता विपर्ययं वैपरीत्यं प्राप्ता वृत्तिर्येषां ते । पुरुषायिते हि लिया अधोमुख्याः कान्तसमा- लिङ्गनादामदक्षिणस्तनयोवपरीत्येन पत्रावली स्थितेति भावः । विपर्ययितेति तारकादि- लादितर । कुलवधूसंभोगमुक्ला वारवनितासंभोगमाह-प्रियेति । बसतेहात् । 'बसतिगृहयामिन्योः' इति शाश्वतः । अपयान्यो निःसरन्यः । मिथो रहसि परसर वा। करम्बितं मिलितमालम्बितं वा । अम्युजन्म पमम् । समूत्रियः । किमप्य निर्वचनीयखरूपम् । करजगेर्नखक्षतेविरला व्याप्ता ये खनातेषां पुलकं रोमा था १. 'भपिति पुखकान्तरे माखि. H- ·४ म] अनर्थराघवम् । १४७ (अन्यतच दृष्ट्वा ।) इतो रम्यतरं वर्तते । प्रभाते पृच्छन्तीरनुरहसवृत्तं सहचरी- नवोदा न ग्रीडामुकुलितमुखीयं मुखयति । लिखन्तीनां पारमनिशमस्यास्तु कुचयो- श्चमत्कारो गृढं करजपदमासां कथयति ॥ ६ ॥ (मुहूर्नमनुध्याय ।) अहो यतःप्रभृति वैदेहीवरणाय प्रहितेन पुरोधसा कथ्यमानं ककुत्स्यकुलकुमारस्य भानुप्यकातिशयमशृणवम्, तनःप्रभृति कष्टां दशामनुभवामि । तथाहि । तत्तादृशं कथमुदेति मनुष्यलोके तेजोऽद्भुतं निरभिसंधि न तावदेतत् । तान्येव चास्य चरितानि दशाननस्य विक्चिन्तया रजनिरक्षिषु नः प्रभाति ॥ ७ ॥ - म्यादेवं विवदन्ते विवादं कुर्वन्ति । न मम स्तने नक्षतं न वा रोमाचस्तत्र, किं लाग- नुकोऽयं कोऽपि वेषभेद इति परस्परमनयोर्विवाद इति भावः । विवदन्त इति 'भागन-' इत्यादिना विमती नद । कर जा नखाः । 'पुनर्भवः कररूहो नखोऽत्री' इत्य- मरः । सामान्य नितानां संभोगमुक्ला नायिकाविशेषसंभोगमाह-प्रभात इति । अन्यतोऽन्यत्र चेयं कानिसहचरीः सखीः कर्मभूताः न सुखयति । कोहनीः । प्रभाते प्रातःकाले, अनु समीपं रहोऽनुरहसम् । 'अन्ववतप्तादहमः' इत्यन् समामान्तः । यद्वा रहोऽनु लक्षाकृत्य । अव्ययीभावः । पूर्ववदच । तत्र वृत्तं कथा पृच्छन्तीः । कथं रहो- वृत्तान्तेन सहचरीन सुखयतीत्यत आह-नवोढा नवविवाहिता यतः, अत एव सखी- वचःश्रवणानन्तर वीडया उज्जया मुकुलितमुखी नम्रमुखी । तु पुनः, अस्याः कुचयोध. मत्कारटाविशेष आसां सखीनां कृते गूहं गुप्तमप्रत्यक्षं करजपदं नखस्थानं कथयति । खामिनो रहोतं लजया वतुमराका कारवारे रहोवृत्तं पृच्छन्त्यः सख्यः कृत्योर्नस- इत्तेनैवमेकान्तकर्तृकानुरागं जानन्त्रित्याशयेन चेष्टाविशेषेण तया कथितमिति भावः । कीरशीनाम् । अनिशं वारंवार पारे पत्रावलीलिखन्तीनाम् । प्रतिशन्दोऽयमारभ्या- पोऽव्ययः । यतःप्रमृति यत आरभ्येत्यर्थः । पुरोधसा शोकलेन । मानुष्यकं मनुष्यकर्म । 'योपधातुरूपोत्तमातुम्' । अणवं श्रुतवानस्मि । 'भु धवणे' । ल । मिपोऽम्भावः । पशामवस्थाम् । तचापशमिति । तारसमनिर्वचनीयम् । अनुतमाचर्यजनकम् । १. 'इतः' इत्यादि पुखकान्तरे नास्ति. २. 'मनुष्याति-'. ३. 'प्रयाति'.

·काम्यमान। अपि च। - भुत्वा दुःश्रवमद्भुतं च मिथिलावृत्तान्तमन्तःपत. चिन्तापहवसावहित्यवदनत्वग्विप्रकीर्णस्मितः । हेलाकृष्टसुरावरोधरमणीसीमन्तसंतानक- सम्वासोज्ज्वलपाणिरप्यवति मां वत्सो न लरेश्वरः ॥ ८ ॥ विमृश्य । भाकाशे ।) अहह, दारुणेयमस्माकं चिरजीविता । प्रीते विधातरि पुरा परिभूय मा- न्ववेऽन्यतो यदभयं स भवानहंयुः । तन्मर्मणि स्पृशति मामतिमात्रमय हा वत्स शान्तमथवा दशकंधरोऽसि ॥ ९॥ तेजो रामरूपम् । एताकर्म न निरभिसंधि न निरभिप्रायम् । तावदिति लोकोक्ती । दशाननस्य तानि चरितानि दुष्टनरितानि धिक् । धिम्योगे द्विनीया । हो ममाक्षिषु दर्शनपथेषु रजनी रात्रिः प्रभाति प्रतिभाति । चिन्तया आगरणेऽपि चक्षुष्यन्धकार इवेति भावः । न इति 'अस्मदो द्वयोध' इत्येकले बहुवचनम् । श्रुग्वेति । लोवरो रावणो मा नावति न प्रीणाति । कीदृशः । दुःश्रवं कर्णकटु । रामकर्तृकमीतापरिणयात् । अकुतमाचर्यजनकम् । हरधनुर्भङ्गात् । एतादृशं मिथिलानान्तं श्रुत्वा अन्तरभ्यन्तरे पतन्ती या चिन्ता तम्या अपहवेन गोपनेन सावहिल्यान्याकारगुमिसहितानि यानि वद. नानि तेषु दशसु मुखेषु खचि खचि प्रतिवग विकीर्ण दर्शितं स्मितमीपदागो येन सः । मुखैकदेशकृताल्पहास इत्यर्थः । हेलया लीलयाकृष्टा या सुरावरोधरमणीनो देवान्तः- पुरबीणा सीमन्तेभ्यः मतानकनग्देवपक्षमाला तस्या पासेन सौरमेणोज्वलः ख्यातः पाणिर्यस्य स तथा । 'सग्दामोउचल-' इति पाठे नगेकमाला, दाम मालागमूहः, इत्य- नयोभैदः । यद्वा नगेष सग्दाम । यथा सूत्रं सूत्रतन्नुरिति । सीमन्तः केशरचनामेदः । "विचमि' इति प्रसिद्धः । 'अवाहित्याकारगुप्तिः' इत्यमरः । महहलेदे । दारुणा कठिना। -प्रीते विधातरीति । स भवानिस्याकाशे । विधातरि शिवे प्रीते मति मा. न्मनुष्यान्परिभूयानारत्यायुरहंकारयुक्तः सन्पुरा पूर्व यदन्यतो मान्येभ्योऽमर्य बने वृतावदतिमात्रमत्यर्थ मा ममणि हदि स्पृशति । मानुषादामाद्रावणम्याहितं भवि. प्यतीति भावः । रामावहितं निश्चित्याह-हा वसेति । हा कष्टम् । हे वत्स, क. मिसः । इह शान्तमिति मालोतिः । रावणस्यापि शौर्याविशयं स्मृखा एयप्रयो- पायाह-अबवैति । एककंधरो रामो दशकंधरेण खया विनाश्य इति भावः । आईपु. १. 'परोपनवधू-', 'पुराषिरामरमणी-'.

·१ माः] अनरापदम् । (अभिमर्थम् ।) बहो मैविस नृपतेरकार्यवता । विश्वामित्रवशीकते हदि वयं मा भूम संबन्धिन- खे रान कथं पुराणमुनयो मान्याः पुलस्त्यादयः । बामातापि महेन्द्रमौलिवलभीपर्यहरलाहुर- ज्योत्यापुष्टनखेन्दुदीधितिरयं नापेक्षितो रावणः ॥ १० ॥ (पुरोऽत्रलोक्य ।) कथं मिथिलाचरितानि चरितुमनुपहिता चिरयति वैसा शूर्पणखा। (प्रविश्य शूर्पणखा।) शूर्पणखा-(सहर्षम् ।) अम्महे, सोम्ममुन्दरविआहणेववच्छलच्छीवि. च्छरिदकान्तिपब्माराई रहुउलकुमाराणं मुहपुण्डरीआई पेक्खन्ती जुउच्छि- देणावि मामामाणुसीभावेण कदत्यीकिदमि । अम्मो सा तारिसी गुणाणं पकिदी जा विपक्खहत्यपडिदावि सुहावेदि । रिति 'भहंशुभमोर्युस्' । अकार्यकत्ये हेतुमाह-विश्वामिति । विभामित्रेण वसी- तेनायत्तीकृते हदि सति वयं संबन्धिनो मा भूम मा भविष्यामः । ते पुनः पुराणमु- मयः पुलस्त्यादयो मान्याः कथं न हटाः । पुलस्त्यापत्यवादपि रावणो बरीतुमर्हतीति मावः । ननु भवन्तु पुलस्त्यादयो मान्यालथापि घरगुणाभावादेव रावणो न त इत्यत भार-अयं रावणोऽपि आमाता नापेक्षितः । कीदृशः । महेन्द्रमौलिरेव वलमी प्रासादो- परियहं तदेव पर्यः । 'पाल' इति प्रसिद्धः सदामेदः । तत्रस्थो यो रनाहरखस्य ज्योत्सया पुष्टा नखचन्द्ररीषितिर्यस्य । तादृशोऽपीत्यर्थः । चरितुं गन्तुं चरक्रिया विधावं पारियति विलम्बते । अम्महे इत्यादि । 'अम्महे, सौम्यसुन्दरबिवाहनेपम्पल- स्मीविश्चर्दितकान्तिप्रारभाराणि रघुकुलकुमाराणां मुखपुण्डरीकाणि प्रेक्षमाणा जुगु- प्सितेनापि मायामानुषीभावेन कृतार्थीहतास्मि । अहो सा तारधी गुणानां प्रकतिर्या विपक्षाखपतितापि मुखयति' [इति चाया । इह जम्महे विस्मये । 'अम्मो अम्महे इति पदं कुर्यास्त्रीणां । विस्मये' इति भरतः । पहा मम्महे माता । सौम्या प्रिय. दर्शना सुन्दरी शोभावती विवाहलक्ष्मीः । यहा सोम एष सौम्यः । वार्षिक पन् । सोमस बस्व सुन्दरी विवाहलक्ष्मीः । 'सामसुन्दरी' इति (पाठे) श्यामसुन्दरी या विवाहबमीविवाहापिठात्री देवता तथा नेपथ्यं शोभाकर पा । यहा सामान्वरेण रामेण सह विवाहखस नेपथ्यं प्रमादन तसलामी: सोभा । विरार्दिता अविचविता या कान्तिस्तस्याः प्राग्भारो विखारो येतानि रघुकुलमाराणा चतुर्णा मुखपुण्डरी- १. 'मावेशिता'... 'पस्सामे. ।

·१५० काव्यमाला। माल्यवान-(दृष्ट्वा समेहम् ।) कथं वत्स, शूर्पणखा । वत्से, अयमहम् । इत इतो भवती। शूर्पणखा-कधं इह जेव्य अदालमसिहरपग्गीवे मादामहो। अहो दुसिलिट्ठता दद्धकज्जाणम् । जं दाणिं पजागरकिलिअन्तलोमणो पति- क्वणजिम्भिापसारिदमुहकुहरदिट्ठहिअअहिदकठिणकजभारो अण्णो विअ को वि दीसदि । अहवा सामण्णो वि गुरुओ मन्तिभावो विसेसेण साहसेकरसव्ववसाअस्स चण्डचरिदस्स अमसामिणो रावणस्स । जाणामि में जेव्व पडिपालअन्तो चिट्ठदि । जाव णं उवसप्पामि । (सविषादमुपमृत्ल ।) अन्ज, वन्दे । माल्यवान्-वत्से, कल्याणिनी भूयाः । इहास्यताम् । अपि भरत- शत्रुघ्नाभ्यां मिथिलामुपस्थितो दशरथः । शूर्पणखा-(उपविश्य ।) अज, दसरहे आअदे कुमाराणं गोदाणमङ्गले असंवुत्ते दाव मए पतं मिहिलाणअरम् । काणि प्रेक्षमाणा जुगुमितेन निन्दितेनापि मायामानुषीभावेन कपटमानुषीलेन कृतार्थी. कृतास्मि । अम्मो वितके देसीयं पदम् । सा तारसी गुणानो प्रकृतिः स्वभावो वा विपक्ष. हस्ते पतितापि मुखयति । इतोऽत्रोपविशामि, अम्मि वा । कथं इह जेब्वेत्यादि । 'कथमिहेवाट्टालकशिसरप्रणीवे मातामहः । अहो दुनिता दग्धकार्याणाम् । यदिदानी प्रजागरकान्तलोचनः प्रतिक्षण सम्भाप्रसारितमुमकुहरदृष्टवादयस्थितकठिनकार्यभारोऽन्य इव कोऽपि दृश्यसे । अयवा सामान्योऽपि गुरुको मन्त्रिभायो विशेषेण साहसैकरसव्यवसा- यस्य चण्डचरितस्यास्माकं खामिनो रावणस्य । जानामि मामेव प्रतिपालयस्तिष्ठति । याव- देनमुरसामि । आर्य, वन्दे' [इति रछाया । इहाहालकं 'अटारी' इति प्रसिदं पनपारण. स्थानम् । शिखरमप्रम् । प्रप्रीवं प्राङ्गणम् । मातामहो माल्यवान् । दुःश्लिष्टता दुःखदताम् । दग्धकार्याणां निन्दितकार्याणाम् । 'दग्धहतकनिन्दितानि कुस्सायाम्' इति शान्दाः । जुम्मा 'हाफी' इति प्रसिदा । कठिनं दुष्कर गुरु वा । गुरुकोऽसयः । व्यवसायो व्यापारः । बण्डं तीक्ष्णम् । रावणस्य । कृते इति शेषः । रावण लक्षीय मन्त्रिभावो. ऽतिदुष्कर इत्यर्थः । यावच्छन्दो यस्मादर्थे । यत्तदोनियामिसंबन्धात् । यस्मान्मां प्रतिपासयंतिधति सदेनमुपसर्पामीसः । अपिः प्रथे । शूर्पणखावाक्ये-'भार्य, दशरथे आगते कुमाराणा गोदानमालेच संपते तावन्मया प्राप्त मिपिलानगरम् [इति १. 'कस्यामिनि, हासताम्'. १. 'सह वैदेहमुपस्थिता', 'शत्रुमाभ्यामुपस्थिता'.

·- -- ४ मरः] अनपराषवम् । १५१ माल्यवान् (निःश्वस्य ।) अतिप्रकाशोऽयमों यथा निवृत्तस्वीकरणा जानकीति । शूर्पणखा -अप इं। माल्यवान्-(विमृश्य ।) अहो दुरात्मनः क्षत्रियबामणस्य कुशिकज- न्मनो दुर्नाटकम् । यज्ञोपप्लवशान्तये परिणतो राजा मुतं याचित- म्तं चानीय विनीय चायुधविधी ते जमिरे राक्षसाः । त्रैयक्षं विदलय्य कार्मुकमथ स्वीकार्य मीनामितो नो विनः कुहनाविटेन बटुना किं तेन कारिप्यते ॥ ११ ॥ शूर्पणखा-अज, एवं णेदम् । सो मए तत्थ बमणो वसिटमहे- सिणो वि फुरन्तो दिह्रो । माल्यवान्-(विहस्य ।) वत्से, तपोभिरस्य ब्रामणादेशोऽपि स्थानिव- दावेन क्षत्रकार्य न जहाति । किं च म्वभावमधुरोऽपि काकुत्स्यबटुरौत्य- ठाया। इह क्षत्रियाणां गोदानस्वरूपमालपूर्वको विवाहः क्रियन इत्याचारः। अर्थो विषयः । स्वीकरणं विवाहः । 'अथ किम्' स्वीकारे । दुनाटकं दुःखेष्टा । योपप्ल. वेति । उपल्लवो विनः । मुतं वाचित इत्यत्र यद्यपि कर्मणि क्तः, तथा यत्राप्रधानकर्म. सेनाभिहितत्वात्सुन मिति द्वितीया । 'प्रधानकर्मभ्याम्येये लदीनाहुद्धिकर्मणाम् । अप्रधाने उहादीनाम्' इति वचनात् । विनीय शिक्षयित्वा । जमिरे हताः । 'हन हिंसा- गत्योः' । लिट् । कर्मणि तत् । 'गमहन-' इन्युपधालोपः । 'हो हन्तेः-'हति हस्य पलम् । यक्षो महेशस्तस्येदं यक्षम् । 'तस्पदम्' इत्यण् । 'न ग्वाभ्या-' इत्यैन् । विदलय्य भक्त्वा । 'दल विदारणे' । चुरादायदन्तः । अथानन्तरम् । खोकार्य विवाह । इतोऽस्मादनन्तरम् । कुहना दम्भाचरणं तया विटो धूतः । 'कुहना दम्भव योयाम्' इति मेदिनीकरः । 'कुहना लोभान्मिध्येयापथकल्पना' इत्यमरः । तेन बटुना कोधिकेन कि कारिणते कि कर्तव्यमिति नो वियो न जानीमः । यदा नो विनोऽपि तु जानीम एव । अनन्तरं रावणवधो येन कार्य इति भावः । कारिभ्यत इति कर्मणि लट् । 'स्पसिच्-' इत्यादिना निरिडागमध । अजेति । 'आर्य, एवमेतत् । स मया तत्र प्रामणो वसिष्टमहर्षेरपि स्फुरन्टः' [इति छाया । ] इह प्रामणः कौधिकः । तपोभिरस्येति । भादेशोऽतिदेशः । स्थानिवदावेन, स्थानं प्रकृतधर्मोऽस्यास्तीति स्थानी, स्थानिना तस्य वर्तते स्थानिवत् । तस्य भावेन तस्वेन । तथा च क्षत्रियलेने- १. 'प्रतिपदप्रकाश'. MAHARAJane BArmenia ·१५१ काव्यमाला रिकन क्षात्रेण ग्रामण्येन प्रामणेन च जन्मना त्रिजातकावस्मान्मुनेरेपी- यानोऽधरीणं(णः) परिणंस्यते । तथाहि । अविनयमुवामज्ञानानां शमाय भवन्नपि प्रकृतिकुटिलाद्विद्याभ्यासः खलत्वविवृद्धये । फणिमयभृतामस्तूच्छेदक्षमस्तमसामसौ विषधरफणारतालोको भयं तु भृशायते ॥ १२ ॥ भवतु । किमतिक्रान्तोपैवर्णनेन । कथं विदानी स्वयंग्रहीतुमत्तिष्ठमानो राक्षसपतिः प्रतिकर्तव्यः स्यात् । शूर्पणखा-अज, ण खु मोट्टिमं परिहरन्तो अण्णो उआओ ल- बखीमदि। स्पर्यः । यथा-'स्थानिवदादेशोऽनविधी' इति सूत्रसामयादादेशः स्थानिवं न जहाति तथा कौशिकस्य ब्राह्मणादेशोऽपि स्थानिवत्त्वेन क्षत्रकार्य मारणादिम्वरूपं न त्यातीत्यर्थः । स्वभावमधुरो निमर्गसुन्दरः । आपत्तिकेन त्यत्तिभवन क्षात्रमयेन । ब्रामण्येन ब्रह्म तपोधनमुनयनवतं वा नद्भवेन । ब्राह्मणेन विशुदमातापितृयोनिज. स्वेन । एतत्रितयानुगतेन जन्मना प्रिजातकाजन्मत्रययोगिनः । अथ च विनातकमिति गालिदानम् । मुनेरिति 'आख्यानोपयोगे' इत्लगदानमंझा । अधीयानोऽध्यायनं कुर्वन् । 'दह अध्ययने । शानम् । अधगणं निन्दितम् । 'अवरीगो विकृतः' इत्यमरः । परिणं. स्यते स्वयं परिणतो भविष्यति । सदपि वालमत्ममगीत्सत्कार्य जहातील्याह-अवि. नयभुवामिति । भवत्यम्मादिति भूः स्थानम् । शमाय शान्तये । प्रकृतिकुटिला. खभाववकात् । खलबविण्दये दर्जन्यमंपतये । शान्तेन स्वोक्तं दतयति-अमी विषधरफणारबालोकः फणिभयपोषकाणां तमसामन्धकाराणामुच्छेदक्षमोऽस्तु तथापि भयं पुनर्मशायते । अभृशं भृशं भवति । अत्यर्थ भवति । 'भृशादिभ्यो भुव्यस्वेर्लोपश्च हलः' इति क्यङ् । 'फणिभयमृता मास्तूच्छदक्षमः' इति पाठे फणिभयपोषकाणां तमसामुच्छे- दक्षमो मास्तु भयं पुनर्मशायतेऽत्ययेन भवति । तस्मादित्यर्थः । यचा तममा छेदक्षमो मास्तु फणिभयभृता जनाना भयं पुनरत्यर्थेन भवति । ये सर्पादिभ्यति तेषां ततो भयमेव विषधरसंबन्धाद्भवतीति भावः ! उत्तिष्ठमानो यमं कुर्वाणः । 'उदोऽनर्यक्रमणि' इति तत् । प्रतिकर्तव्यः प्रतिविधातव्यः । अजेति । 'आर्य, न खलु मोहिम परिहरतोऽग्य उपायो लक्ष्य [इति व्याया। इह मोहिमं बलात्कारे देशी । तथा च बलात्कार १. 'मधीयमपरीणसीला'... अनुच्छेद-'.३. पर्णितेन'. ४.' त्वनिदानीम् .

·१ मर] अनपराधवम् । १५१ मल्यवान्-वत्से, मा मैवम् । महादोषो हि ताहशेन धर्मविज- यिना वीरपवालेन परिगृहीताया वैदेयाः प्रसद्यापहारः । पश्य । दोःस्तम्भद्वयदर्पडम्बरमिति स्पष्टं न विस्पदन्ते वैदेहीकरबन्धसूचनमिति प्रस्तौति न बीडया । इत्यालोच्य कृतस्मितैर्मुनिभिरादिष्टेन येन क्षणा- दात्तं वन्दितमाञ्चितं च सहमा भमं च तादृग्धनुः ॥ १३ ॥ तत्कथं च तस्मिन्निशाचरनाथमाततायिनमनुजानीमः । शूर्पणखा-(निःश्वस्य ।) जघा णिरूविदं मादामहेण । अहो कालस्स माहप्पं, जं दाणिं तिहुअणजअलच्छीलीलावन्दिारे महारागावणेवि एवं मन्तीअदि । माल्यवान्-वत्से, मुनिरपि गुरुर्दिव्यास्त्राणां बभूव दिवौकसा- मजगवधनुर्भङ्गे तावानहो म महोत्सवः । .. । बिना नान्या युक्तिरिति भावः । मा मेवम् । वदेल्यध्याहार्यम् । महान्दोषो यम्माम महादोषः । धर्मेण विजयी धर्मविजयी । प्रवालोऽतिशिशुर कुरो वा । परिगृहीता विवाहिता। प्रसव हठात् । दोस्तम्मेति । अयं राम इत्यध्याहार्गम् । दो स्तम्भद्वयदर्पाणां उम्बरो विस्तारः स्या- दिति कृत्वा स्पष्टं व्यकं न विन्दते न प्रकाशयति । वैदेहीकरबन्धसूचनं सीता विवाह- कथन स्वादिति कृखा वीडया लजया न प्रलोति नाल्याति । इत्यालोच्य झाला कृता सितेनिमिः शतानन्दादिभिरादिष्टेन येन रामेण तागतिदुराकर्षणं धनुः सहसास गृहीतम् , वन्दितं नमस्कृतम् , आखितं नामितम् , अनन्तरे भममिति । येन महेशधनुरारोप भमं तस्स कलत्रापहरणेऽवश्यमनिष्टं स्वादिति भावः । ननु 'मुनिमिरा' इत्यत्र द्वादशे. आरे यतिभाो दोषः, पदमध्ये यतेरसंभवादिति चेत् । न । विशेषगुणेनादोषत्वात् । पित्पाठविधाम यतिमाहुः । तथा चोकम्-'विधामो यतिरुच्यते' इति । वस्तुत यत्र श्रवणोदेगो बम्पपारुष्यादि बावयवान्तरेण प्रच्छायते तत्र न दूषणम् । तथा र मुनिभिरादिशेनेस्यत्र न श्रवणोद्वेगो म वा बन्धपारुष्यादिकमिति न दोषः । तस्मिन् रामे। भारताबी सनापहारी । 'मामिदो मरदव शबपाविनापहः । क्षेत्रहारापहारी, पोते भाततायिनः ॥ इति स्पतिः । अपेति । यथा निरुपितं मातामहेन । महो बासमाहाल्बम, बदिहानी त्रिमुगमनवमीलीलाबादीबारे महाराजरावणे मायते काया ! मातामहो मातृपिता मुनिरपीति । एतो जगानी १. नियमिकरिना', 'धर्मविजयिना'. १. 'सावितम् .. १. 'कर्ष तखिन ४. मुनिख ·१५४ काव्यमाला। रघुपतिगुणक्रीतामेतामवेहि जगत्रयीं विपरिणमते दौर्जन्यं तु प्रभुत्वपदेन नः ॥ १४ ॥ शूर्पणखा-को संदेहो । तस्सि विवाहमइसवे सव्वं मए पञ्चक्खीकि- माल्यवान्-तदेवमेकलोष्टवधः स्यात् । तथाहि । मिथिलां प्रविश्य बलादाकृष्यमाणे कलने कथं तितिक्षेत रघुराजपुत्रः । तं चोत्तिष्ठमानं पौरजानपदपकृतयोऽप्यनुतिष्ठेरन् । किमैन, संबन्धिवान्धवाः । यथोक्तम्- 'अरण्योऽमिरिव दुःसहदुःखामर्षजं तेजो विक्रमयति, मण्डलस्य चानु- पाबो भवति' इति । शूर्पणखा-(दीर्घमुष्णं च निःश्वम्य ।) अज, किं दाणिं जुत्तम् । रघुपति गुणोतां रघुपती रामस्तस्य गुणेन क्रोतामवेहि जानीहि । कीतात्कारण- पूर्वात्' इति ही । कुतः । मुनिरपि विश्वामित्रोऽपि दिव्यास्त्राणां गुरुरुपदेष्टा बभूव । दिवाकां देवानामजगवधनुर्भ पिनाकनामकहरधनुर्भो तावानेव महोत्सवः । धनु. प्यभाने साहदा उत्सव आसीनाइश एव भमेऽपीत्यर्थः । पिनाको देवानां कोषम्यो- चितत्वातं विहायोन्सवाचरणे रामेऽनुर का देवा इति भावः । एतादृशे रामे सत्येव नोऽस्माकं प्रभुत्वशब्देन दोर्जन्यमानं विपरणमने विपर्यस्यति । कर्मव्यनिहारे तम् । न वैश्वयादिकं भविष्यतीति भावः । "पिनाकोऽजगवं धनुः' इत्यमरः । को संदेहोति। 'कः संदेहः । तस्मिन्विवाहमहोत्सवे सर्व मया प्रत्यक्षीकृतम्' इति छाया । तदेव- मिति । कलापहरणे सतीत्यर्थः । एकलोवध इति । लोटं मृनिकासण्डम् । यथा लोष्टद्वयास्फालनेनान्यतरस्फुटनं भवति तथा यो वधः स एकलोवध इत्युच्यते । मिथिलानः सीतायामपहतायां रामो रावणो वा नभवेदित्यर्थः । यद्वा बहुमिर्जनैर्मि- लिल्या लोटने केन य एकस्य वधः क्रियते स एकलोवधो भण्यते । भाकृष्यमाण आनीयमाने । दिनिक्षेत क्षमेतेस्यर्थः । 'तिज निशाने' । 'गुप्तिरिकन्यः सन्' इति क्षमायां सन् । उत्तिष्टमानं यत्रं कुर्वाणम् । किमोति । किं पुनरित्यर्थः । र संबोधने वा । 'मा संबोधने हर्षे पुनरथे च दृश्यते' इति मेदिनीकरः । यथोक- मिति । चाणक्यादाविति शेषः । भरण्यं वनं तत्र भव मारण्यः । विक्रमयत्यतिश- किकयति । ममनस्य राष्ट्रस्य । द्वादशराजचक्रस्य वा । अनुप्रायोऽनुगम्यः । मजेति। 'माय, किमिदानी युकम्' [इति छाया। ] बनीको बानराः । वसतीति बातम्यः । १. 'मिथिलायाम्'. २. 'तितिक्षते'. ३. 'राजपुत्रः'. ४. 'जानपदा'. ५. 'मनु. ताई... तपोजम्'. .. 'ममिनिय बा-'.

·१ म] अनर्घराघवम् । १५५ मास्यवान्-शृणु वत्से, कार्यज्ञासि । अस्ति बनोकसां मन्त्री जाम्बवान् । स मतगाश्रमवास्तव्यामुपसृत्य श्रमणां नाम सिद्धशबरीमभ्यर्थि. तवान् । यथास्य वालिनो द्वैराज्येन क्षीणा लुब्योपवारिताः प्रकृतयः किष्किन्धायां कुमारमुग्रीवमभिपेक्ष्यमाणाः सामवायिक रामभद्रमपेक्षन्ते । शूर्पणखा-(मातहम् ।) कधं खत्तिअपोदओ वालिणिग्गहे त्रि सहाओ समीहीअदि । तदो तदो। माल्यवान्-ततश्चायोध्यातः कैकेय्या भरतवार्ताहरणाय प्रेपिता मन्थरा नाम स्पेविरदासी कठोरतरणितापवंजानलज्वालावलीढजीविता मिथिलाप्रान्तरे तिष्ठतीति निदाघकिरणान्तेवासी सतीर्यमृर्षि याज्ञवल्क्यमु- पस्थाय संप्रेत्येव निमेषमात्रान्निवृत्तो हनुमान्कमयति । अतस्त्वमप्यस्म- वनुरोधेन हेनूमत्मत्यवेक्षितस्वशरीरा परपुरप्रवेशविद्यया मन्धराशरीरमधि- तिष्ठन्ती मिथिलामुपेत्य प्रत्ययिता संविधानकमिदं दशरथगोचरीकार प्यसि इत्यंभौविना गुरुनिदेशचर्याप्रसझेन पकपाषाण विषमकण्टकव्यालकुलबहुला- । 'वसेस्तव्यत्कर्तरि णिच' इति तदधिः । क्षीणा अधना अप्रधाना वा । उन्धा लोलपाः । अपवारिता अपकृताः । प्रकृतयः शिष्टाः । समवायः सैन्यममूहम्नं समय- लागत्य मिलतो भवतीति सामवायिकः । 'समवायान्समवैति' इति ठक् । कथमिति। 'कयं क्षत्रियपोतको वालिनिप्रहेऽपि सहायः समीयते । ततस्ततः' [इति छाया । अत्र कथमाश्चर्ये । निग्रहो मारणम् । स्थविरदासी वृद्धचेटी । कठोरः परिणतो दुः- सहो वा । अवलीहं गृहीतम् । 'प्रान्तरे दूरशून्योऽध्या' इत्यमरः । निदापकिरणान्ते. पासी सूर्यशिष्यः । 'छात्रान्तेवासिनी शिष्ये' इत्यमरः । सतीयमेकगुरुम् । 'मतीर्थ्या- स्त्वेकगुरवः' इत्यमरः । उपस्थायामिवाध । परपुरमन्यकायम् । प्रत्यमिता जातसंप्रत्यया । संविधानकं रामभद्रवनप्रेषणभरतराज्यदानरूपम् । निदेश आज्ञा । 'आज्ञा निदेश बादेशः' इत्यमरः । चर्या चरणम् । प्रसाः प्रसतिः । विषमं महत् । न्यालो १. (चिन्ता नाटयति।) णु वत्से'. ३ 'श्रवणाम्'. ३. 'अपचिताः'. ४. 'कुमारम्'. ५. 'स्थविरतरा'. ६. 'कठोरतरतरणि'. ५. 'बजानलावलीढ-'. ८. 'प्रान्ते'. ९. निदाप. किरणव्याकरणान्वेवासी'. ... प्रत्येष'. ११. 'हनुमदयेक्षित'. १२. 'उपतिष्ठन्ती'. १३. 'हव'. १४. 'भाविना ब'. १५. 'भ्यालबहलाम्'.

·काव्यमान। मरण्यानीमनुपविष्टः सर्वथा वैदेशिको राजपुत्रः कार्यगौरवानियतमेव बालिवधपूर्वकेण प्रतीकारसधिना संबन्धेन सुग्रीवमुपगृहीयादिति । शूर्पणखा-(सकौतुम् ।) अज, कि त संविहाणअम् । माल्यवान्—(कणे ।) एवमेवम् । (इति कथयति ।) शूर्पणखा-(हसन्ती ।) अहो बुढरिच्छस्स कुडिलदा । तदो तदो। माल्यवान्-ततश्च सापि शबरयोगिनी सुग्रीवगुणांनुरोधेन सर्वमो- मित्युरसिकृत्य तदैव विदेहाभिमुखी प्रस्थितेति मे जनसानविहारिभि- निशाचरैरागत्य निवेदितम् । तर्दैमुना व जाम्बवत्पयोगेण फैलता विराम- प्रभृतिभिरविष्ठितेषु विन्ध्यगिरिगहरेषु विहरतो रामस्य सुकर कलत्रापह- रणम् । अस्मदीयास्तु मायाः मुंरासुरप्रथमरेखयोधस्य युद्धमुदितविqधप- तिना वितीर्णमायाहरणमत्रधारिणो दशरथस्य संनिधौ न प्रभवन्ति । शूर्पणखा-(पविचिकित्सम् ।) अज, उवणदस्स एवं करीअदि । व्याघ्रादिः सर्पश्च । अरण्यानी महारण्यम् । 'महारण्यमरण्यानी' इत्यमरः । 'इन्द्रवरुण-' इलादिना शेषानुको । वैदेशिकोऽन्यदेशसंबद्धः । प्रतीकारसंघिरन्योन्योपकारतो यः सविः । तदुर बाणक्ये-'मयास्योपकृतं पूर्वमयं मामुपकरिष्यति । इति यः क्रियते *भिः प्रतीकारः स उच्यते ॥ उपकारं करोम्यस्य ममाप्येष करिष्यति । अयं वापि प्रतीकारो रामसुग्रीवयोरिव ॥' इति । अति । 'भार्य, किं तत्संविधामकम् [इवि च्छाया। कणे एवमेवेति । रामभद्रवनप्रेषणभरतराज्यदामरूपं संविधानकमि- सर्पः । महोइति । 'महो वृद्धवक्षस्य कुटिलता । ततखतः' [इति छाया। हरदः स्थविरः । रक्षो मलूकः । उरसिकृत्य स्वीकृल हृदये हवा का । 'अन. सापान उरसिमनसी' इति गतिसंशा । समामे स्यप् । सुरासुरयोमध्ये प्रथमा रेखा बस सः। तथा चाप्रगण्य इत्यर्थः । विबुधपति म महाब्राह्मणः । तेन वितीर्णो दत्तः । अमेति । 'मार्य, उपनतस्यवं क्रियते' [इति उछाया। इहोपनतस्य समीपागतख । - १. धिना मुनीवम्'. २. 'ततः सापि'. ३. 'अनुरागण सर्व तपेत्युररीक तसेव'. ..'ममुना आम्बवतः', ५. 'फलवता'. १. 'बिहरतः पुकरम्. ५. 'मुरारसमरप्र. समरेखा'. ८. 'विदुषपतिपिती. १. 'शेकद्वयं कामन्दयनीतिसारस्य नवमसमेंऽपि ·४ माः ] अनर्घराघवम् । १५७ माल्यवान्-(विहस्य ।) वत्से, साधु । वृद्धसंवादिनी ते रेष्टिः । य- दाहुः-'यो दुपनतस्य पुत्रदारानतिमन्यते तस्योद्विमं मण्डलमभावायो- पतिष्ठते' इति । किं पुनरस्मासु नैप निसर्गतेजस्वी संश्रयप्रवृत्तिमातिष्ठते। शूर्पणखा-ई । अण्णं भणामि । अवि एवं करिम्सदि राममहो । माल्यवान्-कः संशयः । लोकोत्तरं हि किमप्युन्मीलयन्तो जगति राज्योपभोगेभ्योऽपि बीभत्सन्ते महानुभावाः । शूर्पणखा-अण्णं वि किं वि अणत्यन्तरं अस्थ पडिदमिति तक्लेमि । (सहर्षम् ।) किं तत् । माल्यवान्- शूर्पणखा-मए जणअणरादो णिकन्तीए मुदं,जधा खुडिदसिरिकण्ठ- सरासणम्स दासरहिणो मच्छरेण सअलखत्तिअकिदन्तो परसुरामो परागदोत्ति। माल्यवान् महर्षम् ।) सर्वमुपपद्यते । भुजार्गलितनर्मदामकरचक्रदंष्ट्रादुर- यणप्रकरकशं किमपि विमदुमं वपुः । - - भपि तु शरणागतस्याप्रियं न कर्तुमई तीति भावः । संवादिनी सहमी । दृष्टिानम् । अतिमन्यतेशहरति । उद्विभं विकलं क्रुद्धं च । मण्डलं स्व चक्रं परचकं च । उपति- हते पर्यवस्यति । य कुरून इति यावत् । प्रतियने तद् । निसर्गतेजस्वी स्वभावते. जोयुक्तः । राम इति शेषः । संध्यप्रतिमायेण वर्तनम् । आतिष्टतेऽकुरुते । मपि तु नाशीकुरुत इत्यर्थः । 'आल: स्थः प्रतिज्ञाने' इति तत् । अयममिमानो नाम माव्यालंकारः । 'अमिमानोऽपरित्यागो दुःखोद फलस्य यन्' इति भरतः । हूं प्रवे। 'हूंप्रजीहतो रोचे' इति विश्वः । अण्णमिति । 'अन्यद्भणामि । अप्येवं करिष्यति रामभद्रः [इति छाया।) इहैवं दण्डकारण्यप्रवेशस्पदशरथवाक्यमित्यर्थः । उन्मी. जयन्तः प्रकाशयन्तः । बीभस्सन्ते अणुःसन्ते। राज्योपभोगाभिन्दन्तीत्यर्थः । राज्यो- पभोगेभ्य इति 'जुगुप्माविराम-' इत्यादिनापादानता । यीभत्सन्त इति 'मान्वपदा- शान्भ्यो पधाभ्यासस्य' इति सन् दीर्घश्च । इदानीमेतदाप्रतिपादितमर्ष खोतमुप- कमते-अण्णं वीति । 'अन्यदपि किमप्यनान्तरमत्र पतितमिति तयामि' [ति हाया।] 'मया अनकनगरानिष्काम्तया श्रुतम् , यथा क्षुण्णश्रीकण्ठशरासनस्य दाधर- घेर्मासण सकलक्षत्रियकतान्तः परशुरामः परागत इति' [इति छाया । इह मात्सर्व मी• । कृतान्तो यमः । भुजार्गलितेति । सोऽसौ मुनिः परशुरामो गुरोमोषस १. 'साधु बरसे'. १. 'पुतिः'. ३. 'ममिमन्यते'. ४. 'बरसे, संधयः । सो किमपि समुन्मीबसन्तः'. ५. बिबणे वि'. ६. 'कीर '. ७. 'सहर्षम्सी पुखकानारेमावि.

·१५८ काव्यमाला। स येन परशौ हुतो नृपतिरर्जुनः कौतुका- दसौ कथमुपेक्षते गुरुधनुर्कालीक मुनिः ॥ १५ ॥ पर त्वनेनापि सकलमूर्धाभिषिक्तकण्ठकाण्डरुधिरावसेकपशिलकुठारेण दु- रभिभवो दाशरथिः । शूर्पणखा-(साभ्यसूयम् ।) अहो दुद्धमुहे तस्सि खत्तिअवटुए एवं संभावेदि मादामहो। माल्यवान्-वत्से, नैतज्जानासि । सर्वराजकदुर्धर्ष सर्वदेवमयं धनुः । भञ्जता रामभद्रेण विजिग्ये भुवनत्रयम् ॥ १६ ॥ इदानीं तु राजन्यरुधिराम्भोधिकृतत्रिषवणो मुनिः । प्राप्तः परशुरामोऽयं न विद्मः किं करिप्यति ॥ १७ ॥ तदेहि । राजकुलमेव गच्छावः । (इति निष्कान्ती ।) विरामकः । यदनुः पिनाकम्नस्य व्यली पीडनमप्रियं वा कथमुपेक्षते । अपि तु नायमुपेक्षा करि- प्यतीत्यर्थः । येन मुनिनार्जुनः सहस्रार्जुनो नृपतिः कोनुकात्परशौ कुठारे हुतो दग्धः । मारित इति यावत् । कीदृशः । किमप्यतिशयितमुप्रं शरीरं विनधानः । भुगामि - हुभिरर्गलिता या नर्मदा नदी मेदस्तम्या मकरो जलजन्तुमेदस्तस्य चक्रं समूहस्तस्य दंष्ट्रारम्य दन्ताप्रस्य प्रणप्रकरण क्षतसमूहेन कर्कशं कठिनम् । पुरा किल बाहुमिन- मैदां बद्धा श्रीमिः सह जलक्रीडां कुर्वतः सहस्रार्जुनस्याङ्गानि मकरवके: क्षतानीति पुराणम् । विदिल्यत्र 'नाभ्यस्तातुः' इति नुनिषेधः । 'मूामिपितो रामन्यो बाहुनः क्षत्रियो विराट्' इत्यमरः । पहिलः कर्दमयुक्तः । पिच्छादिखादिलम् । अहो इति । 'महो दुग्धमुग्धे तस्मिन्क्षत्रियबटुक एवं संभावयति मातामहः' [इति च्छाया।) इह दुग्धमुखोऽतिशिशुः । सर्वराजकेति । राजकं क्षत्रियसमूहः । 'गोत्रोमोटोरभ्र-' इति पुम् । दुर्धर्ष दुराकर्षम् । विजिग्ये जितम् । 'जि अये। कर्मणि लिट् । 'सनिक टोजें:' इति कुखम् । राजन्येति । राजन्यः क्षत्रियः । त्रिषवणं त्रिसंध्यमानम् । राजकुल १. 'परमनेन'. २. 'कण्ठदरा'. ३. (विहस्स।) नेव ताबजानासि'. ४. 'विषितम्'. । - ·४ महः ] अनर्घराघवम् । १५९ (नेपथ्ये ।) भो भो जनकामिहोत्रपरिचारकाः, पाद्यं पाद्यम् । अर्घाऽपः । आजन्मब्रह्मचारी पृथुरभुजशिलास्तम्भविमाजमान- ज्याघातश्रेणिसंज्ञान्तरितवमुमनीचक्रजैत्रप्रशस्तिः । वक्षःपीठे घनास्त्रवणकिणकठिने संक्ष्णुवानः पृषका- प्राप्तो राजन्यगोष्ठीवनगजमृगयाकौतुकी जामदम्यः ॥ १८ ॥ अपि च । ऐष स्त्रैणकपोल कुकुमलिपिस्तेयातिमीरौ भुने विप्राणश्चतुरन्तराजविजयि ज्यानादरौदं धनुः । तूणावेव पुनस्तरां दढयति खादन्तरस्मात्पटा- दाकृष्टैः कुशचीरतन्तुभिरभिक्रुद्धो मुनिर्भार्गवः ॥ १९ ॥ . राजगृहम् । 'राऊल' इति प्रसिद्धम् । अग्निहोत्रममिहोमः । पावं पादाघमुदकमित्यर्थः । अर्घः पूना । 'अपः पूजनमूल्य योः' इति विश्वः । लरया आदरादा द्विरक्ति: । आज- न्मेति । जामदायः परशुरामः । प्राप्तोऽस्तीति शेषः । आजन्म जन्मन आरभ्य ब्राह्म. चारी । पृथुलो विशालो यो भुजमात्र विराजमाना या ज्याघात श्रेणिः प्रत्लश्चिकात्रणपत्रि स्तस्याः संज्ञयान्तरिताच्छादिता वमुमतीचक्रस्य भूमण्डलस्य जैत्रप्रशस्तिर्यम्य मः । ज्याघातपङ्किव्याजेन जयप्रशस्तिरिव लिखिता वर्तत इति भावः । धनः कठिनो निरन्तरो वा । प्रणकिणः क्षतमृतमांसचिह्नम् । संक्ष्णुवानस्तेजयन् । 'समः गुवः' इति तत् । पृषत्कान्याणान् । 'पृषत्कवाणविशिखाः' इत्यमरः । राजन्यगोठमेव वनगजा इति रूपकम् । मृगयाखेटकम् । अत्रेति जयतेस्तृजन्तात्प्रशादिखाखार्थेऽण् । एष इति । एष भार्गवो मुनि गोरपत्यं परशुरामोऽतिकुद्धः सन् । पिनाकभाप्रवणा- दिति भावः । वात्स्वकीयादन्तरस्मादुत्तरीयापटास्नादाकृष्टेः कुशचीरतन्तुमिः सूक्ष्म- वल्कलसूत्रैः करणभूतेः तूणावेव इएधी कर्मभूतो पुनस्तरां पुनरपि ब्रायति । कि कुर्वन् । भुजे बाहो धनुर्विश्राणः । कीदृशे । श्रेणः बीसंबन्धी यः कपोलस्तत्र या काम. लिपिः कामपनावली तस्याः स्तेयेन चौर्येणाति भीरावतिशयितशः । अन्योऽपि खेयेन सशहरे भवति । अनेनापि परशुरामयाहुना क्षत्रियमीणां आमलिपिथोरिता । अतः सोऽसावित्यर्थः । यद्वा तस्यातये चौर्येऽतिमीरी।तरीयभुजे श्रीकपोलकामति- पिप्रोमानं न संवत्तम् । बीसंबन्धाभावात् । आजन्मत्रमचारित्वात् । धनुः कीरशम् । बतुरन्तरामवियामि चतुःसमुद्रान्तराजविजयीयर्थः । चतुरन्तरीपविजबि' इति पाठे १. क्षत्रण'... 'मतिमीमे' 'भतिरोदे'. - ·११० काबमाम। (ततः प्रविशति शरचापहस्तः क्रोधोद्धतो जामदायः ।) जामदम्पः-(सखेदम् ।) अहह यथा मृष्टभोजिना कृतान्तेन प्रत्यव- सितास्ते सांयुगीनाः । वर्तमाने तु शस्वाशस्निकथैव का नवमवद्गीर्वाणपाणिषमाः पन्यानो दिवि संकुचन्ति वसुधा वन्ध्या न सूते भटान् । लक्ष्मीरप्यरविन्दसौधवलमीनियूहपर्यहिका. विश्रान्तेरलिभिर्न कुञ्जरघटागण्डोद्तैर्मोदते ॥ २० ॥ - . चतुरन्तरीपस्य चतुर्तीपस्य । 'दीपोऽनियामन्नरीपम्' इत्यमरः । ज्यानादरकाररूपम्तेन रंदं भीषणम् । स्प्रेणेति नियां भवं ओणम् । 'सी'माभ्यां नम्ममा भवनान्' इति नम् । स्मादिति 'पूर्वादिभ्यो नवभ्यो वा' इति विकल्पेन स्मादादेशावधानात् । अन्तरम्मादिति 'अन्तरं बहियोंगोपसंव्यानयोः' इत्यन्तरशन्दम्य सर्वनामसंज्ञायां स्माद देशः । अहह खेदे । मृष्टं खादु । कृतान्तेन यमेन । प्रलवसिनाः सादिताः । 'प्रत्यवमिनगिलितखा- दितप्सातम्' इत्यमरः । सांयुगीना रणे साधवः सहस्रार्जुनप्रभृतयः । 'प्रतिजनादिभ्यः सन्' । शस्त्रास्त्रीत्यादि । शोध शस्त्रेय प्रहत्येवं युदं वृत्तं शबाशनि युदं तस कथेव का । अपि तु न कापि । युखवार्ताप्यधुना नासीत्यर्थः । सङ्गामे हता ये पार्षि- वास्ते नवा नूतना भवन्तो गीर्वाणा देवानेपामसंख्याततया संकटगमनादन्योन्यल- मितं पाणि धमन्ति तापयन्ति ये पन्धानले संप्रति दिवि व्योनि संकुचन्ति न प्रसरन्ति । रणाभावात् । नवभवदित्यत्राभूनतद्रावस्या विवक्षितत्वाविप्रत्ययाभावः । विकल्पो वा तद्विधेः । मुधा पृथ्वी बन्ध्या। प्रयोजकापत्याप्रसवात् । यत एन वन्ध्यात एव भटा. न्वारान सूते । लक्ष्मीरपि जयश्रीरपि कुजरघटा हस्तिसमूहमस्य गण्डस्थलनिर्गतरवि भिमरैः सह न मोदते । कि स्वरविन्दसोधवलमीनियूंढपहिकाविश्रान्तैमरेः सह । सोधस्य वलभी उपरिकुटी तमा यो नि!हो नागवन्तकः । 'सुटा' - इति प्रमियः । स एव पर्यएिकाल्पबद्वा इति समास कृत्वा पवादरविन्दमेव तादशी पर्व- हिका तस्या विश्रान्सेरिति समासः । भरबिन्दस्य विशिष्टपरिकारूपणम् । मुखस्वा- व युद्धाभावाद्रजघटागण्टोदतालीनामप्रचारातः सह संबन्धो म लम्याः । किंतु प्रस्थावित्रमरैरेष सह । नत्र तेषां पासस्योत्सर्गसिहयात् । बहार- बिन्देन सह पर्यदिव्या इन्समासः । तथा चारविवस्वः पर्यडिकास्ववेत्यर्थः । भर. सहजाद, पर्महिकायो सुगन्धिद्रव्यगन्धाकटत्वावस्थानमिति भावः । बदा निम्हो द्वारम् । वनभ्या द्वारमियर्थः । निर्वृहः शेखरे बारे नि!हो नागदन्तके' पति धरनिः । पर्यहिका बट्टा मात्' इति मेदिनीकरः । शबाशबीयत्र तत्र देनेर मिति साइति बहुमीहिः । 'कमबतिहारे' इतीमान्तः । 'मन्येभोजप १. 'सोदतः'. २. "मिट'. 1. नि. ४. 'उत्स्ट'.

·५ महः मनपरापरन् । (मविमाधयम् ।) शंभुर्यगुणवालरीमुपनयत्याकृष्य कर्णान्तिक प्रश्यन्ति त्रिपुरावरोधमुद्रशां कर्णोपलग्रन्थयः । खं चास्फालयति प्रकोष्ठकमिमामुन्मुच्य तासामहो भिद्यन्ते वलयानि दाशरथिना तेममैशं धनुः ॥ २१ ॥ (सरोषविकटं परिकामन् ।) भो भो विदेहाः, क रामो दाशरथिः । यस्मिन्नर्जुनदोःसहसमलकप्रोनच्छदस्र च्छटा- न जिह्वाले जुहवांबभूविम रुषा राजन्यससामपि । सोऽयं प्राकवलग्रहम्य विघसीभूतेप्यपि क्षत्रिय- क्षुद्रेषु क्षुधितश्चिरेण परशुम्तेनायमन्विप्यते ।। २२ ।। (नतः प्रविशति संधैर्यप्रमोदो दाशरथी रामः ।) साकं शक्तिपरेण तत्रभवतो देवागवानीपते. र्यः सम्पधमवाप चापनिगमं सम्यचि सामानि च । रयते' इति दीर्घः । पाणिधमा इति 'उग्रंपश्येरमदपाणिपमा' इति निपातः । शंभुर्वदिति । यस्य धनुषः । गुणवल्लरी गुणलताम् । कान्तिकं वर्णसमीपम् । प्रश्यन्ति पतन्ति । अवरोधोऽन्तःपुरम् । सुदृशां बीणाम् । खं खकीयम् । प्रको एवं कफोरधोभागम् । इमां गुणवहरीम् । तासो त्रिपुराबरोधमुरक्षाम् । महो आव। येन धनुषा तासा पतिवधनिषयास्कर्णोत्पलायधारणमिति भावः । अन्यस कर्णपातेनाभ्यास कर्णोत्सलनंशः, अन्यस्य प्रकोष्ठास्फालनेनान्यासां वलयभ्रंश इखा. पर्यम् । विरोधनामायमलंकारः । मिद्यन्त इति कर्मकर्तरि तह । 'भूभुजामन्तःपुरे स्वाद बरोधनम्' इत्यमरः । यसिमिति । यस्मिन्परसो । रुपा कोधेन । राजन्मस्य क्षत्रि- मस । सत्ता विद्यमानताम् । सामस्त्यमिति यावत् । यता सत्तां गुणतया व्यवस्थिताम् । तथा गुणीभूता अपि क्षत्रिया हता इति भावः । यहा सत्ता खरूपम् । तथा च खरूपनाक्षे सर्व एव नष्टा इति भावः । वयं जुहावभूषिम दुतवन्तः । सोऽयं परणः पत्रिमा सहापिरेण धितो बतस्तेन हेतुनाय क्षत्रियो रामोऽविष्यतेऽनुसंधीयते। मयेविशेषः। करो । प्राकमलपास्य प्राथमिककवलास विषसीभूतेषु । भोजन क्षेषभूतेषु । मेरो परतो । मर्जुनः कातवायखस सहलमेव मलकं मांसादिवेषलोहखखाका तमा. सोचती यासटा हविराटा सेव जिहा । लोहितवान् । सबोगानिहाले। १. 'भी'... म तप:'... 'अ'... 'सासंभ्रमो राम'. ।

·१६२ काव्यमाला। शूराणां च तपखिनां च परमा काष्ठामधिष्ठायुभि- स्तेजोभिर्भगवानसौ भृगुपतिर्दिष्टाप दार्शष्यते ॥ २३ ॥ जामदग्यः-(सन्दोपालम्भमात्मानं प्रति ।) भस्माहुरेति खुरलीकलहे कुमार- मप्याक्षिपन्परुषरोषरसान्धचेताः । दृष्टोऽस्मि यः कृतमिथोहसितं शिवाभ्यां तचापभगमपि हा सघृणः शृणोमि ॥ २४ ॥ (विमेश्य च ।) अहो मामरण्यनिवासिनमुपश्रुत्य दुरात्मना रघुकुटुम्बकेन दूर- मुच्छसितम् । (किंचिदुः ।) रे काकुत्स्थाः कथं वः श्रुतिविषयमयं नागमद्भार्गवीयो दुःसामन्तापचारप्रचितपितृवधामर्षनिस्तारवधुः । 'प्राणिस्थात्-' इत्यादिना लन् । जुहवांबभूविमेत्यत्र 'मीहीमहुवा अवश्च' इत्याम् । अवद्भावच । क्षत्रियक्षुद्रेष्विति 'शुद्राजातिः' इति समासः । 'अमृतं विघसो यज्ञशेषभोज. नशेषयोः ।' इति मेदिनीकरः । साकमिति । असौ भगवान्भृगुपतिः परशुरामो दिष्ट्या भाग्येन दर्शिष्यते द्रष्टव्यः । मयेति शेषः । यः शकिधरेण कार्तिकेयेन सह तत्रभवतो मान्या- द्रवानीपतेर्देवान्महेशात्मभ्ययं सम्यग्रूपम् । 'ममः समि' इति सम्यादेशः । चापनिगम धनुर्वेदं सम्यश्चि सामानि चावाप प्रामवान् । नेजोमिरिति 'इत्यंभूतलक्षणे तृतीया'। पुराणां च तपस्विनां च परमामतिशयितां काष्टामवधिमधिष्ठामुमिरधिष्टानशीले: चकारी समुण्यायों । 'शकिधरः कुमारः क्रोमदारणः' इत्यमरः । दर्शिष्यत इति कर्मणि लद । 'स्यमिरसीयुद-' इत्यादिना चिम्बदिद । अधिष्ठामुमिरिति 'ग्लाजिस्थय म्युः' । 'उपसर्गात्सुनोति-' इति षत्वम् । अतिक्रोधेन रामोक्कामोचितीमश्रुत्ववाह- भमेति । हा कटं सोऽहं सणो गर्हितः कृपावान्या, तचापमा तस्य विवस्य चापमा धनुर्मामपि भगोमि । 'ममणः' इति पाठे मन्द इत्यर्थः । स कः । योऽहं परुषं निष्णु. रोफिः, रोषरसक्ष ताभ्यामन्धं मुग्धं चेतो यस्य तारशः सन् । सुरलीकलहे शस्त्राभ्या- सकसहे प्रकृतलाद्रम्माएर हे इति कला कुमार कार्तिकेयमप्याक्षिपन्सन् । शिवाभ्यां भवभवानीभ्यामयमहो महारोषणो मामपि गुई गुरुपनी च न गणमति, प्रत्युत कोपामिन्दतीखाशयेन कृतमियोहसितं कृतान्योन्यहासं यथा स्यादेवं दृष्टोऽस्मि । भस्मा- परो मष्टतपखिमुतः । 'अभ्यासः बुरली योग्या' इति हारावली । परुषं करे क्षे निधु. रोलो तु बाध्यबत् ॥' इति मेदिनीकरः । शिवाभ्यामिति शिवष शिवा च शिवो ताभ्याम् । 'पुमान्त्रिया' इत्ये कशेषः। महो कटे। रामासनिधानप्रमादाह-रे काकुत्स्था इति । .. 'भविष्ठानुभिः'. १. (विमृश्य ।) महो न खलु मामरण्यवासिनम्'. ।

·४ अरः]] अनर्घराघवम् । १६३ यारानासन्नविंशान्विशसितविषमक्षत्रजातिप्ररोहः क्रोधादुत्कृत्तगर्भामिषरुधिरवसाविसगन्धिः कुठारः ॥ २५ ॥ रामः-(दृष्ट्वा सहर्षबहुमानम् ।) जेतारं दशकंधरस्य रभसादोःश्रेणिनिःश्रेणिका- तुल्यारूढसमस्तलोकविजयश्रीपूर्यमाणोरसम् । यः संख्ये निजघान हैहयपति शत्रोर्नुग्वं दृष्टवा- न्यः पृष्टं ददतोऽपि षण्मुखजये सोऽयं कृती भार्गवः ॥ २६ ॥ (क्षणं च निर्वर्ण्य मम्मि सम् ।) अहो संकीर्यमाणानेकरसानुभावगम्भीरमधुरोऽय- मस्याभोगः । तथाहि । -- रे इति नीचामश्रणे । ये काकुत्स्थाः काकुस्थलोद्भवा राजानः, अयं भार्गवीयो भार्ग- वसंबन्धी कुठारः शनविशेषो वो युध्माकं श्रुतिविषयं श्रवणयं नागमन गतः । यता प्रगल्भा भवन्त इति शेषः । कीदृशः कुठार: । दुःमामन्तम्य दुष्टाधीश्वरम्य अर्थात्सह- सार्जुनस्यापचारेणापराधेन प्रचित उपचितः । कृत इति यावन् । पितृवधनवन्या- मर्षस्य निस्तारे बन्धुमित्रम् । पर्व महस्रार्जुनेन जमदग्निहतः, अनन्तरं पितृवधामर्षात्प- रशुरामेण भत्रिया हता इति पुराण एवं स्फुटम् । आसनर्विशानेकविंशतिमंख्याकान्या- एन्विशसितो मारिनो विषमक्षजातेः प्ररोहोऽरो येन मः । पुनः कीदृशः । क्रोधादु. स्कृतः खण्डितो यो गर्भः । अर्थान्क्षत्रियत्रीणाम् । तम्यामिषाधिरवमामिर्षिकगन्धिराम- गन्धिः । ननु 'विसं स्यादामगन्धि यत्' इत्यादेविसशदेनेवामगन्धिप्रामः किमर्थ पुनर्गन्धिपदोपादानमिति चेत् । न । यत्र पर्यायशब्दोपादानं तत्रातिशयित एवार्थों गम्यत इयुक्तत्वात् । भासमाविंशानिति भासमा विशतिर्येषाम् । 'संख्ययाव्यया- सन-' इत्यादिना बहुवीहिः । 'बहुमीही संख्येये उजबहुगणात्' इति टच् । 'तिकि- शतेरिति' इति टिलोपः । आमिषं मांसम् । 'मांस फव्यमामिषम्' इति हारावती । सामन्तः कतिपयदेशाधिपः परुषं बदन्तमपि स्वमहिम्रा स्तोति-जेतारमिति । सोऽयं कृती युद्धकुशलो भार्गवः परशुरामः । अस्तीति शेषः । यः संख्ये सङ्कामे हैहयपति सहस्रार्जुनं निजपान इतवान् । कीदृशम् । दशकंधरस्य रावणस्य जेतारम् । कीर- शस्य । रमसारोःश्रेणिरेव भुजपविरेव निःश्रेणिकाधिरोहिणी । 'कटकली' इति स्याता । तत्र तुल्यमेकदेवारुडा या समस्तलोकविजमधीलया पूर्यमाणमुरो यस्य तस। रमसोहः । स प तुल्यारोहेण जनितः । यः षण्मुखजये कार्तिकेयजये शत्रोः कार्तिक यस्यैव पृष्ठं ददतोऽपि मुख स्वान् । पमुख पवादपि मुखसंभवादिति भावः । 'निःश्रेणिस्तपिरोहिनी' इखमरः । संघर्ममाणः खयं संकीणीभवन् । तर - ·काव्यमामा जटां पत्ते मूर्षा परशुधनुषी बाहुशिखरं प्रकोष्ठो रौद्राक्षं बलयमिषुदण्डानपि करः। प्ररूदप्रौदाखवणविकटरौद्राद्भुतमिदं प्रशान्तामैणेयी त्वचमपि च वक्षः कलयति ॥ २७ ॥ (इन्युपसर्पति ।) जामदम्यः-(विलोक्य ।) कथमयमसौ श्रूयमाणगुणोनुकल्पिताका- रसंवादी दाशरथिः । साधु रे राजन्यपोत, साधु । सविधमुपसरन्समूलका कषितनृपान्वयमध मां पिनोषि । हरिमिव करिकुम्भकूटकोटिप्रकटकटोरनखाडुरं कुरगः ॥ २८ ॥ रामः-(सस्मितम् ।) भगवन्भार्गव, गुरुगर्भरूपयोरेतावदेवान्तरम् । किं । आदेष्टा भगवान्भृगुर्जननयोरौत्पत्तिकबाझ यो- देवो धूर्जटिरस्त्रकर्मणि गुरुवीय चे दूरेगिराम् । । लद । भाभोगः शरीरपरिपूर्णता । संकीर्यमाणानेकरसत्यमेव स्फोरयति-जटामिति। मूर्धा शिरो अटो पत्ते । बाहुशिखरं कर्तृ, परशुश्च धनुष परशुधनुषी ते कर्मभूते । सर्वत्र कलयतीत्यनेनान्वयः । जनितान्वयस्यापि पुनरन्वय आकाहावशात् । आपतिर्वा कलमति पदे । खामस्वदं रोद्राक्षं वलयं जपमालाम् । प्रस्नमुत्तमम् । विकटे फुटे रोबाबुते रसौ यत्र तत् । एण्या विकार एणेयी । 'एण्या डम्' । वो हदयं कर्तृ । कलयति दधातीत्यर्थः । अनुकल्पितोऽनुगतः । आकारो वेपो रूपं वा । 'यत्राकृतिस्तत्र गुणा बसन्ति' इति नीतेः। रे आक्षेपे नीचामत्रणे का। बालकामिमानेन रामं तन- यमाह-सविधमिति । सविधं समीपमुपसरबागच्छंस्त्वं मां धिनोपि प्रीणयसि । कीरशम् । समूलकाषं समूलं कषितो हतो नृपान्ययः क्षभियवंशो येन तम् । कमिव का हरिमिष कुराः । यथा करणो हरिणो हरि सिंह प्रीयति तथा त्वं मामिलः । समायथा हरिणमारणे सिंहस्य न काप्यशफितथा भवद्विनाशे ममेति भावः। और शम् । करिणा हसिना कुम्भो गडबलं तस्य कर समूहः शिखरं वा । 'कूरं विसर- संभयोः' इति परणिः । तस्सोटिः संख्यामेदखा प्रकरः फुटः कोरः कठिनः विदारकति यावत् । मबाहुरो यस्य तम् । समूलकापमित्यत्र 'समूलनिमूमयोः का' विदुर । 'यवावियनुप्रयोगः पूर्वस्मिन्' इति कवेरेवाप्रयोगः । गुरुमहान् । गर्भ- समोसा अन्न विशेषः । मादेति । हे अप्रतिममानुभाव अधिकपराकम, भवते समस. १. गुणाहरूपकल्पिताकार-'... 'गुगर्मयो', 'गुलमर्मयो', ·४ म] अनर्धरापवम् । १६५ सप्तद्वीपवती ददसुवमभिप्रेषि द्विजान्कश्यप- प्रायाने प्रतिमानुभाव भवते कसैचिदमै नमः ॥ २९ ॥ जामदग्यः-अरे क्षत्रियडिम्म, तवानेन सत्त्वसौजन्यपौरुषोत्कर्षेष किमप्यन्तराप्यायितोऽस्मि । किं तु । नाराचैः कृतवीर्यनन्दनवधूवाप्पप्रियंभावुकै. रुत्पाच क्षेतजोदमर्णवमय न्युतं पितृभ्यां पयः । संप्रत्यख समस्तबाहुजमुजः क्रोषस्य निर्वास्वतः शुन्दानो धनुरैन्दुशेखरमहो जातो मवानिधनम् ॥ ३० ॥ रामः-(स्मिला ।) भगवन् , बालसभावमुरुमेन कुतूहलेन कृष्टं धनुर्भगवतो वृषमध्वजस्य । तत्रानुपतिकममङ्गलमीदृशं तु संवृत्तमत्र न मया गणितस्त्वमासीः ॥ ११ ॥ तुभ्यमस्म कमचिदनिर्वचनीयगुणाय नमः । अस्विति शेषः । यस्य तवेत्ययात् । जन- नयोर्जन्मनोः । उतात्तिभवमौत्पत्तिकम् । अध्यात्मादित्वादृश् । बटूकरणं व्रतं ब्रह्म । तस्येदं प्राणम् । 'तस्पेदम्' इत्यम् । तयोर्भगवान्भृगुरादेश निर्वाहकः । धूटिदेवो महेशोऽविद्यायां गुरुराचार्यः । तु पुनः । वीर्य पराकमो गिर्रा वाचा दूरे वर्तते । तब पराकमस्तु वक्तुमेव न शक्य इति भावः । सप्तदीपवती भुवं ददत्सन्कश्यपप्रायान्कश्यपप्र- भृतीन्दिजानभिषि अमिसंबभाति । संप्रदानीकरोषीति यावत् । 'अम्पसशकशकोश्च- शाकशाल्मलिपुष्कराः । द्वीपाः सप्ताप सप्तैव समुदा अपि कीर्तिताः ॥ लवक्षुसुरा- सपिर्दपिदुग्धपयोमयाः ।' इति पुराणम् । अन्तरभ्यन्तरे । भाप्यायितस्तृप्तः । कोप- वशास्ततिमप्यसहमान आह-नाराचैरिति । नारायणः । क्षतजोदं सपिरमेव पानीयं यस्य तमर्गवमुत्पाद्य अथानन्तरं पितृभ्यां पित्रे मात्रे च पयो न्युप्तं दत्तम् । सं. प्रति ममास्य निर्वास्मतो निर्वाणतो यास्थतः कोषस्यैन्दुशेखर धनुः कर्मभूत चन्दानः शुष्ण कुर्वन्भवानिन्धर्न जातः । अन्यस्यापि निर्यास्यतो पापादेरिन्धनादिदानादुपचयो भवतीति बनिः । कृतवीर्यनन्दनः इसवीर्यपुत्रः सहस्रार्जुनः । प्रियंभावुक इति अप्रियः प्रियो भवतीति वर्तरि भुषः सिष्णुबमी इतिहरुम् । 'रजातनोनितम् इलामर निवापः पितृवान स्मात्' इति । पितृभ्वामिति 'पिता मात्रा' इलेकोषः। मानवाधिन ।भुज विभुः किम् ।तमानाम इति 'विर संपेपनेपादि। न। सिस्वेति । सपराक्रमभवणादिति भावः । भानुपति प्रासादिकम् । भवार १. 'अप्रतिमामा'. २. पतजोरव'. ३. 'भगाभार्गद'.

·काव्यमाला। जामदम्यः-(सरोषम् ।) आः क्षुद्रक्षत्रियडिम्म, कथं प्रमथनाथपथ- मान्तेवासिनं परशुराममपि भवानाजीगणत् । महासेनो यस्य प्रमदयमदंष्ट्रासहचरैः शरैर्मुक्तो जीवन्द्विरिव शरजन्मा समभवत् । इमां च क्षत्राणां मुजवनमहादुर्गविषमा- मयं वीरो वारानजयदुपविंशान्वसुमतीम् ॥ ३२ ॥ रामः-शान्तं शान्तम् । प्रसीद भगवन् । अविमृश्यकारितया न गणितोऽसि । न पुनरवलेपात् । स्त्रीषु प्रवीरजननी जननी तवैव देवी स्वयं भगवती गिरिजापि यस्सै। त्वदोर्वशीकृतविशाखमुखावलोक- ब्रीडाविदीर्णहृदया स्पृहयांवमूव ।। ३३ ।। जामदग्य:-(विहस्य ।) रे' राजन्यपोत, अनुभवपुनरुक्ता मुन्ध नः स्तोत्रचर्या- मुपनमय तदेतत्कौशिकोपशमनम् । लितमित्यर्थः । भमाले धनुरूपम् । आः कोपे । प्रमथनाथः शिवः । 'पिनाकी प्रमथा- धिपः' इत्यमरः । नाजीगण गणितवान् । 'गण संख्याने' । मिम् । लम् । स्लेवर । "ई व गणः' इत्यभ्यास ईकारः । महासेन इति । महासेनः कार्तिकेयः । 'कार्तिकेयो महामेनः शरजन्मा' इत्यमरः । यस्य मम यमदन्ततुल्यः शरेमुक्तस्त्यक्तः सन् द्विरिव द्वी वारी शरजन्मा समभवालः । शरवणे जातस्वात्प्रथमं शरजन्मेति, पुनरपि परशुरामश- राजातवादस्य वारयं शरजन्मलमिति भावः । सोऽयं परशुराम उपविशानेकविंश- तिवारान्वमुमती पृथ्वीमजयजितवान् । क्षत्राणां भुजबनेन महादुर्गामत एव विषा कठिनाम् । प्रमदो तोऽतिमत्तो वा द्विरिति । 'द्वित्रिचतुभ्यः मुन्। उपबिशानिति । उपगता निकटस्था विंशविर्यपां तान् । एकविंशानित्यर्थः । 'भवलेपः स्मृतो गति विश्वः । सीविति । बीषु मध्ये प्रवीरजननी प्रकटवीरसवित्री । अननी माता । नि- रजा गौरी यसै सन्मात्रे स्पृहयांबभूव स्पृहां चकार । गौरवं कृतवतीत्यर्थः । 'स्पृहे. राप्सितः' इति संप्रदानता । वचीकतो निष्पीडितः । विशालः कार्तिकेयः । 'विशाम: विसिवाहनः' इत्यमरः । यिरीणमिव विदीर्णम् । परशुरामेण कौतुकेनैव पाहुपीटनेन १.' इति पुखकान्तरे भाखि. १. 'प्रसीद' इति पुस्तकान्तरे नाखि. १. १ राजन्यपोत' इति पुखान्तर माखि. - HetauranamamergawANAwarnatailasaninep ·४ बरः] अनपराघवम् । १६७ - क्षिपति न खल कालं वीरगोष्ठीविनोद. प्रियपरशुरयं मे बाहुरुद्यच्छमानः ॥ ३४ ॥ राम: खगतम् ।) अये भगवन्तं विश्वामित्रमपि स्पृशति । भवत्वेवं तावत् । (प्रकाशम् । सधैयम्मितम् ।) भूमात्रं कियदेतदर्णवमयं तत्साधितं हार्यते यद्वीरेण भवादृशेन वदति त्रिःसप्तकृत्वो जयः । डिम्भोऽयं नववाहुरीदृशमिदं घोरं च वीरव्रतं तत्कोपोद्विरम प्रसीद भगवञ्जात्यैव पूज्योऽसि नः ॥ ३५ ॥ जामदम्यः-(संक्रोधकम्प खगतम् ।) अहो दुरात्मनोऽस्य राजन्यपो- तस्य वीरप्रहतायाः पद्धतेरस्खलितमुक्तिप्रत्युक्तिवैदग्भ्यम् । (प्रकाशम् ।) आः पाप, जात्यैव केवलया पूज्यते परशुरामः । कथमद्यापि निरायुधोऽसि । विनयनिचुलितैर्भवद्वचोभिः किमपि नवं विवृणद्विरङ्गमन्तः । अयमजनि करः कृतान्तदंष्ट्राक्रकचकटोरकुठारदुर्निरीक्ष्यः ।। ३६ ।। .. कार्तिकेये जिते सति कथमहो मत्पुत्रः पराजयीति सलना या पार्वती योग्यपुत्रप्रम. वितृत्वावमतिधन्यासीति परशुराममातर नुनवतीति फलिनोऽर्थः । अनुभवेति । अ. नुभवेन पुनरुतां पुनः कथिनाम् । उपनमयारोपय । कौशिक आद्य उपदेष्टा यत्र तत्कौशिकोपहम् । 'उपहा ज्ञानमायं स्यान्' इत्यमरः । खलु यम्मादर्थे । वीरगोष्टी युबम् । उपच्छमान उद्यतो भवन् । 'समुदाभ्यो यमोऽप्रन्थे' इति तङ् । विश्वामित्र. मपि स्पृशनीति कौशिकोपइमनमुपनमयेत्यनेनेत्यर्थः । भवत्वेन मिति । वीरसदृशं कर्माच. रिष्यामीति भावः । भूमात्रमिति । भूमात्रं भूमण्डलं कियदेतत् । अपि वल्पमिदम् । अर्णवमयं समुद्र व्याप्तम् । तद्रमानं साधितं जितं सद्भवादृशेन वीरेण यद्धार्यते तत्रिःस- प्रकृल एकविंशतिबाराकृतो जयो वदति कपयति । यदि हि मध्ये तम हारिनं स्वासदा पुनः कथं जयः स्यात् । एकजयेनैव निर्वाहादिति भावः । त्रिरिति 'द्वित्रिचतुर्यः मुन्' । सप्तकल इति 'संख्यायाः कियावृत्तिगणने रुखमुच्' । अयमहं रामो डिम्भो बालकः । नववाहुः कोमलबाहुः । नीरवनं धोरै भयानकम् । सहि किमुचितमित्यत आह-तस्माद्धेतोः कोपादिरम विरतो भव । नोऽस्माकं जासैव प्रामणरवेनेव त्वं पूज्योऽसि । बझवषमया. देव क्षम्य इति भावः । कोपादिति 'जुगुप्माविराम-' इत्यादिनापादानता । विरमेति 'ब्यापरिभ्यो रमः' इति परस्मैपदम् । वीरप्रहताया वीरमीलितायाः । पद्धतेर्मार्गात् , अतिप्रत्युक्तिवेदाप्यमुत्तरप्रत्युत्तरौशलम् । विनयनियुलितैरिति । 1. 'मितम्'. १. 'महम्' ... 'कोपात्'. ४. 'सकोधकम्पम्' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. ५. 'भस्म' इति पुखान्तरे नाखि... 'महावीर'. ५. 'प्रकाशं सरोषम् . ८. 'पूजनीया', मार्गस बा ।

·१५० (वैव।) अहो नु खलु भोः, त्रैलोक्यत्राणशौण्डः सरसिजबसतेयः प्रसूती भुजाभ्यां स क्षत्रं नाम वर्णः कुलिशकठिनयोर्वस्य दोष्णोविलीनः । न ज्वालजिहालकालार्कलकवलमयमान्तदेवामुराणि व्यातन्वानो जगन्ति ज्वलति मुनिरयं पार्वतीधर्मपुत्रः ॥ ३७ ।। (नेपथ्ये।) भगवन्भार्गव अप्रवृत्तिविषयं वितन्वतः क्षत्रशब्दमियमेव मेदिनी । दक्षिणा तव बभूव यज्वनो मुच्च संपति तु शुष्कमायुधम् ॥ ३८ ॥ जामदम्य:-अये, प्रशान्तगम्मीरः क एषः । तर्हि जनकेन भवित- नाम् । (तदमिमुखमवलोक्य ।) रोजर्षे सीरध्वज, भगवतः सूर्यशिष्यात्सुरा- णवाजसनेयिनो याज्ञवल्क्यादधीतब्रह्मसिद्धान्तो गृहीतर्वाक्य एवासि । किं तु नायमवसरः शिष्टानुरोधस्य । भवदचोभिरयं मम करो हस्तः कृतान्तो यमस्तस्य दंद्रा दन्तः स एव कारः करपत्रं 'करवत' इति प्रसिद्ध तद्वाठोरो यः कुटारस्तेन दुनिरीक्ष्योऽमनि । जात इत्सवः। विनयेन निचलितः पिहितैः । तथा च विनयेन पिहितम् , पर न लभ्यन्तरेऽपि पिनयो. ऽस्तीति भावः । नोऽस्माकं किमप्यनिर्वचनीयं धनुर्भनरूपम कल विषद्भिः प्रकाशयद्भिः । 'भहो नु खलु भोरिति विस्मये संप्रयुज्यते' इति भरतः । त्रैलोक्येति । अयं पार्वतीधर्मपुत्रः परशुरामः । हरशिष्यवातस्य । चलति दीप्यते । अतिकुछ इति यावत् । कीदृशः । त्रैलोक्यरक्षायां शौण्डः स्यातो दर्पिष्टो वा। पुनः कीदृशः । ज्वाव जिहा तद्योगानच । एतादृशो यः कालानलः प्रलयामिः । यद्वा कालो यमः स एवानलोऽमिस्तस्य कवलनमयेन प्रासत्रामेन भ्रान्ताः पलाविता देवा अमुराच येषु । तादृशानि जगन्ति भुवनानि यातन्वानो विस्तीणाकुर्वन् । यस्य परशुरामस्य दोष्णोर्या. होरधिकरणयोः सः क्षत्रं नाम वर्णः क्षत्रियमातिविलीनो समितः । करस: क्षत्रं नाम वर्णः । सरसिजवसतेनगो भुमाभ्यां संप्रसूतो जातः । बाहुजला. त्वत्रियस्य । 'बाहू राजन्यः कृतः' इति भुतेः । 'शौन्डो मते च विख्याते दर्पशालिम्पपि स्मृतः' इति विश्वः । दोष्णोरित्यत्र 'परमोमास- इत्यादिना दोमान्दस्य दोषलादेशः । नेपध्ये अनकः परशुरामक्रोधादनिष्टमाशमान माह- अप्रवृत्तीत्यादि । यजनो याशिकस्य तवेयमेव पृथ्वी दक्षिणा बभूव । तस्मा. देतोः प्रति एक निमखम् । कार्याभावात् । भायुध मुस । सजेत्यर्थः । भूमिदक्षिणा 1. 'प्रस्ता'. १. 'भाब भार्गव'... 'भप्रात'. ४. 'प्रसान्तगम्भीरतारण जन- देन'. ५. 'राम' इति पुखकान्तरे नाखि... 'बागेवासि'. womanamiN ·मर] अनरापदम् । ११९ अवनिमधिकविशामभ्यवस्कन्ध वारा- नवमृमभृतकेभ्यः संप्रदाय द्विजेभ्यः । विरमति रमणीयान्द्रयुद्धारकथं मे निखिलनपतिहत्यादृष्टसारः कुठारः ।। १९ ।। (पुनर्नेपथ्ये ।) भृगुतिलक नमस्ते मुच्च वैमत्यमेत. कुरु करुणमिदानी मानसं मानशौण्ड । वहति बत किमत्रं पुत्रमाण्डेऽपि रामे त्रिजगदभयदानस्थूललक्ष्यो भुजस्ते ॥ ४० ॥ जामदग्य:-(रामं प्रति ।) अये, धीरकर्कशखरः क एषः । रामः-(सप्रश्रयम् ।) भगवन् , अयं नतातो रघुपतिः । जामदग्यः-(मव्ययम् ।) धिक. सर्वतः क्षेत्रकलम्बोद्रेदः । (नेपथ्यौभि- येव त्यकातः किमर्थमायुधग्रहणमिति भावः । पुराणकाजसनेयेनोकं वेद वा, अधीते वा । 'शौनकादिन्यव' इति णिनिः । प्र वेदः । गृहीनं वाक्यं यस्य सः । यद्वा गृहीनं शानं वाक्यं वेदवाक्यं येन सः । अवसरः प्रस्तावः । अवनिमिति । मे मम कुठारो इन्द्रस्य युग्मस्य युदं द्वन्नयुद्धं तस्मात्कथं विग्मति । अपि न कथमपीत्यर्थः । अधिक- विशानधिका विंशतिषां तानेकशितिवारानभ्यवस्कन्ध मारयिता । क्षत्रियानित्य- यात् । स्कन्दिरभ्यवों मारणार्थः । 'हन्यांच' इति चुरादिपाठाणिन् । अवनि हिजेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो दवा । कीदृशेभ्यः । अवभृथो यशान्तस्तस्य भृतका चैतनिका ऋविमस्तेभ्यः । यागे भृतिभुगृतिग्भवति । हत्या हननम् । 'दीक्षान्तोऽवभयो यझे' इत्यमरः । 'भृतको भूतिभुकर्मकरी वैतनिकोऽपि सः' इति धरणिः । नेपथ्ये दशरथः परशुरामादनिष्टमाशमानः पृमनेहातं निवर्तयितुमाह-भृगुतिलकेति । मानेन माने का शौण्ड ख्यात हे, ते तब भुजः पुत्रभाण्डेऽपि पुत्रस्येऽपि रामे रामचन्द्र किमयं वहति कुतोऽयं धारयति । अपि तु पुत्रेऽसधारणमयुक्तमिति भावः । बत खेदे। साधारने हेतुमाह-त्रिलोक्या अभयदाने स्थूललक्ष्यो प्रदः । तथा च रामचन्द्र ऽप्पभयदानं युक्तमिति भावः । बैमसं मतविपरीतता। करुणं रूपामयम् । 'भाण्डं पा. ऽपि सबसे खस्पेऽपि व निगमते' इति परमिः । 'स्थूललो बहुप्रदः' इलमरः पीये गभीरः । पिक निन्दायो सामान्यतः । तेन तयोगेन द्वितीया । सर्वतः सर्वत्र । सम्बोधरः। उदः प्रायः । गुण्पनासम्मपापा स्तुतिमप्यसहिष्णुराह- .. 'पुना' पनि पुरान्तर माखि. २. परसोडा. ३. 'नेपथ्यामिहल'. । ।

·काव्यमान। मुखमवलोक्म ।) भो राजन्दशरथ, अमन्नामधेयमात्रमित्रेण पुत्रेणामुना माना) भवान् । किं पुनरनभिज्ञोऽसि वीरव्यवहारस्य । पुरमथनधनुर्विमर्दनोत्थं प्रदहदहर्दिवमस्ति तीव्रमर्चिः । रघुजनककुटुम्बबाष्पपूरैः परमिह शान्तिमुशन्ति शखमाजः ॥ ४१ ।। (नेपथ्ये।) आः जामदम्यः, किमेवमतिप्रसक्तः संन्यस्तर्शनानस्मानपि बलाद्धनुः ग्राहयसि । जामदग्यः-(सरोषम् ।) अरे विदेहप्रसवैपांशुल, अयमधिपतिर्भासामेकान्तरो भवतो गुरु- स्त्वमसि तपसा यद्वयानिति स्म तितिक्ष्यसे । कथमसि धनुर्नामग्राही तदेष समाप्यते मम हि सकलक्षवालम्भकतोरमृतं भवान् ॥ ४२ ॥ (नेपथ्ये।) भार्गव भार्गव, च्यवनादिवृद्धवाक्यगौरवनिगृहीतसंग्रहारक्रियासमभि- पुरमथनेति । पुरमथनधनुर्वमानोत्थं हरधनुर्भाममुद्नं तीवमर्थिोजोऽस्ति । अह- दिवं प्रत्यहं प्रदहन् । 'अचतुर-' इत्यादिना निपातनम् । शत्रभानोऽस्मदादयो रघुजन- कयोः कटुम्बस्य बाष्पपूरः परमधिपः शान्तिमुशन्तीच्छन्ति । 'वश कान्ता' । 'पहि- ज्या-' इत्यादिना संप्रमारणम् । नेपध्ये जनकवचनम । 'आस्तु स्यात्कोपपीहयोः' इत्यमरः । पांशुलोऽधमो दूषको वा । अयमिति । अयं भामामधिपतिः सूनों भवतः एकान्तरो गुरुः । याज्ञवलीन सूर्यादधीतम, जनकेन याज्ञवल्ययात्, तेन सूर्यशिष्य- शिष्यो जनकः । तपसा यहीयान्वृदस्वमसि, अतो हेनोस्तितिक्ष्यसे म्म क्षान्तोऽसि । क्वचित् 'तपमे' इति पाठः । तत्र लमपि तपसे तपः करोषीति तोस्तितिक्ष्यसे स्म क्षान्तस्त्वम् । धनुनीमप्राही धनुषो नामग्रहणकर्ता कयमसि । अपि तु धनुर्मामग्राही बदसि तत्तस्मादेष भवान्ममाप्यते । मार्यत इत्यर्थः । कीरशः । मम हि ममैव सकलक्ष- जालम्मक्रतोनिखिलक्षत्रियमारणयास्यामृतं यज्ञशेषीभूतः । तितिश्यस इत्यत्र 'तिम निशाने 'गुप्तिरिकम्यः सन्' इति क्षमायो सन् । 'लट मे' इति कर्मणि लट् । हेताववधारणे' इत्यमरः । अमृतं यज्ञशेष स्यात्' इति विश्वः । च्यवनो मुनिः । TR: पण्डितः मुपिरोया । निगृहीतः संकुचितः । संग्रहारो युद्धम् । क्रियासममिहारः १. 'राजन्' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. २. 'नामधेयमित्रेण'. ३. 'सगुना मानाही'. ४. 'वानपि'. ५. 'पसिन'... 'तपसा लम्'. ७. 'समाप्यसे', ८. 'भगवन्मार्गद'. . Ajmertaindinararture- ·४ अरः] अनर्घराघवम् । १७१ हारस्य तत्रभवतः परमे ब्रमणि वर्तमानस्य पुनरुपप्लवन्ते बुद्धयः । तद्विरेम, कियश्चिरमितेः परमपि नाटयिष्यति भवन्तमायुधपिशाची । जामदम्यः-(विहस्य ।) अहो याज्यनेहः शतानन्दमाकुलयति । भवतु, सान्त्वयामि तावदेनम् । (तदभिमुमम् ) आहिरम, नृपस्ते पाल्योऽयं मम पशुपुरोडाशरसिक: पृथिव्यामव्याजोद्भटभुजभृतः सन्ति रघवः । अमीषामुत्सितं किमपि कुलमुत्कृत्य लवगो विधाता तत्सर्व यदभिरुचितं ते भृगुगतिः ॥ ४३ ॥ (नेपथ्ये।) आः पाप क्षेत्रियायाः पुत्र क्षत्रियभ्रूणहत्यापातकिन , निमर्गनिप्प्राणं हि प्रहरणमिक्ष्वाकृणां ब्राह्मणेषु । नादृशम्तादृशो वा सोढव्योऽसि । कथमेवमतिक्रामन्नस्माकमपि ब्रह्मवर्चमान्न विभेषि । जामदग्यः-(मगेषहामम् ।)अरे ब्रह्मयन्यो बान्धकिनेय गैतमगोत्रशंसन, कुर्युः शम्मकथाममी यदि मनोवंशे मनुष्या हुराः स्यान्चेद्रनगणोऽयमाकृतिगणन्तनेष्यते चेद्वान् । पानःपुन्यं नृशाथों वा । बनवतो मान्यमा ! पति शेषः । बा नत्यम् । उपमन्ते. ऽम्बिरीभवन्ति । पिशानी नृणा । याचा इति नाज्यो यागशिपः । नृप इति । ते तवायं नृपो जनको मम पाल्यो रक्षणीयः । पशुखागो मृगो वा । पुरोडाशो हविर्भदः । तथा व पशुपुरोडाशरसिकोयं तपम्बी वराको न हलव्य इति भावः । क्रोधान्धोऽपि मान्यतया प्रबोधायाह-अमीषां रघुगामुहिम मुदतं कुल लवशो ले लेतं कृत्वोत्कृत्य खण्डयित्वा यते तुभ्यमभिरुचितं तब शातिविषयम्तमा नगुमने विधाता करिष्यति । रामभद्रविनाशवर्ज सकलमभिमतं ते करियानीति भावः । 'हचानां प्रीयमाणः' इति संप्रदानता । नेपथ्ये पुनः शतानन्दवचनम् । आः कोपे : क्षत्रियायाः पुत्र । कुत्सिनक्ष. त्रियायाः पुत्रेत्यर्थः । षष्ट्या आकोशे' इत्यनुरु । भूगो गर्भः । हत्या हननम् । 'हनत ब' इति भावे किम् । तथान्तादेशः । निसर्गनिष्प्राण स्वभावपलशून्यम् । ब्रह्मवर्चसं प्रम- तेजः। यद्वा वृत्ताध्ययनसंगत् । 'स्वाद वर्चसं वृताध्ययनःि' इत्यमरः । 'महति. यो वर्चसः' इत्यम् । वर्चसादिति 'भीत्रानो भयहेतुः' इत्यगदानना । ब्रह्मबन्धो कुत्सि. समायण । 'बमबन्धुरधिक्षेपे' इत्यमरः । पान्धकिनेयोऽसतीपुत्रः । 'अप बान्धकिनेयः स्वादन्धुलबासतीसुतः' इत्यमरः । कुर्युरिति । मनोर्वशे कुले अभी मनुष्याइरा मनुष्य- १. 'भवता'... 'विरम विरम'. ३. इसमपरमपि'. ४. 'परवन्तम्. ५. 'क्षत्रिय- पुत्र'... 'भतिकमन्. manawar warnimun.wRAINEMAMA 11.aurus ·काम्यमान। समाजां समिषां च साधकतमं पते छिदाकारणं पिब्यौर्वी कुशकर्षणोल्वणकिणग्रन्धिर्ममायं करः ॥ १४ ॥ (नेपथ्ये।) भगवन्भार्गव भार्गव, त्वं वेदवानसि वसिष्ठगुरोः सनाभिः खायंभुवः स भगवान्प्रभवो गुरुन्ते । तेनातिमात्रमसणं हृदयं मदीय. मद्यापि न त्रुटति शाम्यतु ते कुदृष्टिः ।। १५ ।। जामदग्यः-(सोचहांसम् ।) किमात्य रे दशरथ, किमात्थ । नायापि हृदयं त्रुटतीति । कथं वा त्रुटतु यावदेष न व्याप्रियते परशुः । (नेपथ्ये ।) आः जामदम्य, गुरुनप्यधिक्षिपसि । पुरोजन्मा नाद्यपभृति मम रामः स्वयमहं न पुत्रः पौत्रो वा रघुकुलभुवां च क्षितिभुजाम् । अधीरं धीरं वा कलयतु जनो मामयमयं मया बद्धो दुष्टद्विजदमनदीक्षापरिकरः ।। ४६ ।। पोता यदि शनका कुयुः । यदि चायं ब्रह्मगणो ब्राह्मणगणः विग्गणो या आकृति. गणः स्यात् । आकृत्या आकारेण मृत्यते यत्र गणे म आकृतिगणो वैयाकरणप्रसिद्धः । तत्रापि यदि भवानिध्यते । तदा समाजां क्षत्रियाणां समिधा होमीयकाष्टानां व उिदा. कारणं छेदनिमित्त साधकतमं करणं कुठारं यन्ममायं करो घत तद्धिक निष्फलम् । इह घिनशब्दस्य कुत्सार्थस्याभावाम द्वितीया । 'धिग्मारीने व निन्दायां निष्फळे कुन्मि तेऽपि इति विश्वः । 'मांवी ज्या शिजिनी गुणः' इत्यमरः । किणः स्यान्मृतशोणिते' इति च । नेपथ्ये दशरथवाक्यम् । सनाभिः सपिण्डः । एकगोत्र इति यावत् । 'सपि. मासु सनामयः' इत्यमरः । स्वयंभूबा । तस्यापत्यं खायंभुवः । भण संहापूर्वक विधेरनिस्सलाम गुणः । किंतु उवमेव भवति । प्रभवत्यस्मादिति प्रभव उत्पत्तिहेतुः । गुरोरधिोपमसहमानः सोध मण भाह-पुरोजम्मेति । भवप्रमुखधारभ्य रामो मम पुरोजन्मा ज्येष्ठाता न । सदादेशाकरणात् । रघुवंशजातामा मितिभुजां बन पुत्रो नवापौत्रः । तारखाचारानाचरणात् । किंतु स्वयमेवाहम् । असाधारणसभाष इति १. 'भगवन्' इति पुखचन्तरे नाति. २. 'मपि' ही पुखचन्तरे भाखि. ३.'भवीर बीर बा.

·- ४ म.] मनपराषवम् । जामदम्यः-(साव रामं प्रति ।) अये, किमयं लक्ष्मणो भवन्तं पुरोज. न्मानमपदिशति । रामः-(सविलक्षस्मितम् ।) प्रसीद भगवन् , स एवायं यौवनादर्वाचि निरपराधमधुरे वयसि वर्तमानो यानिकानिचिदक्षराणि प्रलपति । जामदाय: (सस्मितम् ।) कथमेतावत्यपि माममृष्यमाणमाशसे । यतस्त्वदनुवर्ती खल्वयं स्वामेवाखमयमानमन्वस्तमयिष्यते । निर्वाणं हि सवितारं तरणिमणिरप्यनुनिर्वाति । (नेपथ्यं प्रति ।) साधु रे लक्ष्मण, साधु । कनिष्ठतरोऽपि वैरं भवान् , न पुनरयं वृथाज्येष्ठो रामम्ते । प्रागुचैःर्शिरसं क्षुरप्रनखरैः क्रौञ्चाद्रिदन्तावलं भित्त्वा हंसमयानि मौक्तिकफलान्याकीर्य पर्यापिताम् । सैही वृत्तिमधिष्ठितेऽपि हि मयि क्षात्रेण कल्पेन ते दिया कौतुकमाभिरामिकमसि वं कोऽपि वीराङ्कुरः ॥ ४७ ॥ भावः । अधीरमपणितमधैशालिनं वा कलयतु स्थयतु जानातु वायं जनः । अयं परिकरः प्रारम्भः । संनाहो बद्धः कृतः । 'मामघमयम्' इति पाठे अघमयं पारमयं द्विजवधात् । आदिशति दूर्गकरोति । यौवनादवांनि यौवनापूर्वम्मिन् । कीनार इत्यर्थः । प्रलपत्यनर्थक वदति । 'प्रलापोऽनर्थकं वचः' इत्यमरः । एतावति विषये। अमृध्यमाणमक्षाभ्यन्तम् अस्तं नाशमयमानं गच्छन्तम् । 'अय गो' । शानन् । अनु पक्षान् । तरणिमणिः सूर्यकान्तः । वर भवानिति परमव्ययम् । 'मनागिटे वर या कविवाह तदव्ययम्' इति शाश्वतः । यथा 'यारमा मोषा परमधिगुणे' इति, 'नर विरोधोऽपि समं महात्मभिः' इति च । प्रागिति । प्राक् पूर्व क्षुरप्रखम्पनखरे सैः क्रोशादिरेव के नामकप- वंत एव दन्तावलो हस्ती तं भिस्वा विदार्य समयानि हसरूपाणि मौक्तिकान्याकी विक्षिप्य पर्यापितां व्यवस्थापिता सही सिंहस्येयं सही तो वृत्ति व्यापारमधिष्ठिवेऽप्यास्थि- तेऽपि मयि विषये ते तब क्षात्रेण कल्पेन विधिना कौतुकं कौतुकहेतुत्वाइस्ति। कीरशम् । आमिरामिकम् । मभिरमणममिरामः प्रीतिः । तस्मै प्रभवस्याभिरामिकम् । 'तस्म प्रभ. पति संतापादिभ्यः' इति टक् । तस्मात् कोऽप्यनिर्वचनीयो वीरारोसि । उचैःशि- रसमिति । उपः शिरो मस्तकं शिखरं वा यस्य तम् । परशुरामेण को भित्ता राज. इंसा भानीता इति पुराणम् । भुरप्रसारप्रशम्दावनमेदवारकावपि भवनः । 'धुर विखण्ड ने', 'बर छेदने' इति पालोदेशनायो साषितसात् । 'दशाननक्षिप्तरप्रखण्डितः' १. सबैलग-... 'भर्वाअपराध-'... 'एतावतापि'. ४. 'सदनुवा बस्वम'. ५. 'परो'... 'मिसर .. -Ammacarmeniorewortant ·काव्यमान। (नेपथ्ये ।) मार्गव भार्गव, दुर्विज्ञानमिदमक्फिलनिष्पत्तेराभिरामिकं साङ्का- मिकं वा। रामः-(सरोषं नेपभ्याभिमुखम् ।) आः वत्स, कोऽयमद्यतनस्ते दुर्विन- यमरोहो यद्गुरूनपि क्षेत्रीकरोपि । (नेपथ्ये ।) आर्य, तूंष्णीमयमस्मि । क्षमस्व जामदम्य, नियनितोऽहमार्येण । जामदग्यः-(विहस्य ।) अरे राम, कॅधमद्यापि वाचमेव सूनृतामस्म- दभियोगप्रशमनी प्रेथयसे । कवचहरोऽसि । शखरेव प्रतिक्रियन्तां शस्त्राणि । किं च रे, राजन्येभ्यो जन्म वैवस्वतेभ्यश्चके चापाचार्य कौशिकश्च । क्षात्री चर्यामेवमुन्मुञ्चतम्ते गोत्राक्षेपी वमलेपः कलकः ।। ४८ ॥ रामः-(सगर्वस्मितम् ।) भगवन् , सत्यमेतत् । जातः सोऽहं दिनकरकुले क्षत्रियश्रोत्रियेभ्यो विश्वामित्रादपि भगवतो ईएदिव्यास्त्रपारः । अस्मिन्वंशे कथयतु जनो दुर्यशो वा यशो वा विशे शस्त्र ग्रहण गुरुणः साहसिक्याहि भेमि ॥ १९ ॥ . इत्यत्र, पुरस्तात् 'मृगस्तुरखुरप्रयालेलस्यपुटिनविभागा वनभुवः' इत्यत्र व प्रयुक्तवान् । दन्तावलमिति ‘दन्तशिमा संज्ञायाम्' इति वलन् । 'वले न' इति दीर्घः । अवाक पूर्वम् । सानामिकमाभिरामि स्वसाधु । क्षेत्रमाअयः । क्षमस्व सहम्त । 'क्षमु प्रसहने' भूवादावपि पठ्यते । म चारमनेपदी । सूनां निमत्याम् । 'सत्यं प्रियं च वचनं सूनृतं समुदाइतम्' इति । अभियोगो युद्धम् । कवचहरः संनद्धः । राजन्येभ्य इति । वैव- खतेभ्यो विवम्बदरवयो राजन्येभ्यः क्षत्रियेभ्यस्ते तव जन्म । अभूदिति शेषः । कौशिकश तव चापाचार्य धनुरयाकलं चके कृतवान् । भात्री क्षत्रसंबन्धिनी चर्या परिपाटीमुन्मुश्वतम्त्य जनमव गोत्रमाक्षिप नीति गोप्राक्षेपी कलोऽपवादः । जात इति शेषः । तथा च क्षत्रियेभ्यो जन्म, विश्वामित्रादभ्ययनं च क्षारचर्यापालनकारणम्, तत्सर्व त्यमतलव कला एवं भविष्यतीत्यतः सर्वथा मया सह युद्धादि योग्यमिति भावः । भाचार्यकमिति 'योषधातुरूपोतमादुम्' इति भावे युन् । जात इत्यादि । श्रोत्रियश्य- न्दोध्येता उत्तमोबा। बातम् । अस्मिन्वंशे सूर्यवंशे । सहो बलं तेन सह बर्तते १. बिनयातिप्ररोही सगूनपि'. २. 'तूष्णीमस्मि'. ३. 'रेरे'. ४. 'कथं वाचमेव.' ५. 'समय'. ६. 'कुलक्षत्रिय-'. ५. 'साधविद्यान-'. ८. 'भस्मियशे कल्पन', ·४ अरः] अनर्घराघवम् । १७५ जामदग्यः-मकोधम् ।) आः पाप दुर्मुख, वमिष्ठ इव विश्वामित्र इव खस्तिवाचनिको ब्राह्मणम्ने परशुगमः । (मव्यथम ।) धिक्कष्टम् । एवमु- चावचवाचः क्षत्रियाः श्रूयन्ते । (कोधातिशयं नाटयन् ।) अयमहं भोः, सहदशरथमद्योत्कृत्य पुत्रैश्चतुर्भि- जनककुलकबन्धस्कन्धनिर्गत्वरीभिः । नवरुधिरलताभिः कमलीलापताका रणभुवमतिरौद्री रुद्रशिष्यः करोमि ॥ ५० ॥ रामः-(सरोषम् ।) आः जामनग्य, केयं वाग्विभीषिका । दृरमति- कामति प्रसङ्गे कदाचिदिक्ष्वाकवोऽपि दुर्मनायन्ते जामदग्यः-(मधुकुटीमाम् ।) ततः किम् । रामः-(सावष्टम्भम् ।) ततश्च । तैस्त्रिःसप्तमिरेव राजविजयैर्यत्ते भुजस्तम्भयोः कृत्वा तोरणमालिकां पुनरमुं द्वाविंशमारिप्सने । द्रक्ष्यामि त्वयि वर्तमानमधुना तञ्चापविद्याद्भुनं शंभोम्तस्य हि केवलेन धनुषा कृष्टेन तुष्टिर्न मे ।। ५१ ॥ साहसिकः । 'ओजःमहोऽम्भसा वर्तते' इति ठक् । तस्य भावः साहसिक्यं साहसम् । अस्येव विशेषणं गुरुण इति । “मीत्रार्थानां भयहेतुः' इत्यादानना । स्वस्तिकचनमाह स्वस्तिवाचनिकः । तदाहेति माशदादिभ्यः' इति ठक् । 'उत्तरपदस्य व' इति बुद्धिः । यद्रा खस्तिवाचन प्रयोजनमस्य । 'सदस्य प्रयोजनम्' इति ठक् । 'उधावचं नैकमेदम्' इत्यमरः । सहदशरथेति । चतुर्मिः पुत्रः सह । सहयुक्त तृतीया । उत्कृयोन्मूत्व । स्कन्धः समूहः । निर्गवरी निर्गमन शीला । 'गदर' इति साधुवम् । नवरुधिरेति । नवपदं स्त्यानरक्तनिषेधार्यम् । अन्यापि पताका लतया कियन इति ध्वनिः । अतिरीदो. मतिभयानकाम् । वाचा त्रासयितुमिच्छा वाग्विभीषिका । बिभेतेरन्तर्भावितण्यःमन् । अतिकामति वर्तमाने । प्रसो कोपे । दुर्मनायन्ते । अध्यर्थे भूतादिलात्क्य सलोपत्र । तेरिति । यथापविद्यासुतं कर्तृ, तेलिभिः सप्तमिरेकविंशति संख्याकै राजविजयैः, भुजाः वेव स्तम्भौतयोस्तोरणमाला कला पुनरप्यस्मजयादमुं द्वारिशं दार्षिशतेः पूर्ण राज- विजयमारिप्सते आरम्भुमिच्छति । तदधुना त्वयि वर्तमान स्यामि । यतः केवलेन हर. बापाकर्षणेन मम न तुहिः । द्वाविंशमिति द्वाविंशः पूरणम् । 'तस्स पूरणे उद' ..'-'... 'सकोषम्'. ३. विमीषा'. ४. 'सकटिबन्धम्'. । .

·१७६ काबमामा बामदम्मा-(संरोषम् ।) किमारथ रे, किंमात्य । ('अश्यामि लयि वर्तमान- मा' इत्यादि कोकोत्तराध पठिसा सव्ययम् ।) अहो सर्वतः समिध्यमानदारु. मस रोषजातवेदसो विदेहदिलीपयोः कुलं नाम कति भविष्यन्त्याहुतयः । (उचः।) भो भोः सप्तद्वीपकुलपर्वतवर्तिनो राजानः, चेतवघ्नं चेतयध्वम् । येन खां विनिहत्य मातरमपि क्षत्रासमध्यासव. खादाभिज्ञपरश्वधेन विदधे निक्षत्रिया मेदिनी । यहाणवणकर्त्यांना शिखरिणः क्रोश्वस्य हंसछला- दचाप्यसिकणाः पतन्ति स पुनः कुदो मुनिर्भार्गवः ॥ ५२ ।। रामः-(सहर्षसंभ्रमम् ।) नृपानप्रत्यक्षान्किमपवदसे नन्वयमहं शिशुक्रीडाममत्रिपुरहरपन्या तव पुरः । अहंकाररार्जुनभुजवनश्शनकला- निसृष्टार्थो बाहुः कषय कतरस्ते प्रहरतु ॥ ५३ ।। जामदग्य:- :-(सकोपाटोपम् ।) भाः पाप विकर्तनकुलकलर, पुनस्तरां तदेव पार्वतीदयितकोदण्डदलनसाहसमुद्रावयसि । अहह क्षत्रियोऽपि मार्गवस कार्तवीर्यजयिनं भुजदण्डमन्विष्यति । अहो गरीयान्कालः । यद- श्रुतचरमपि श्रावयति । अदृष्टचरमपि दर्शयति । अपि च रे राजन्यकीट, - । तिविशते' इति टिलोपः । समिध्यमानस्य म्वयं दीप्यमानस्य । 'मिन्धी रोती' जातवेदसोऽः कुलपर्वता गन्धमादनादयः । राजानो दिक्पालाः । चेतयर्थ चेतना भवत । विधी लोट् । येनेति । खां मातर क्षत्रियामेव । क्षत्राममेव क्षत्रियरुधिरमेय मधु भीड़ भासबो मद्यम् । 'मध्वासको माधवको मधु माथ्वीकमद्वयोः' इत्यमरः । 'सपिरेऽसग्लो- हिताक्षर कक्षतजशोणितम् इति च । 'पाशुष परययः' इस्यमरः । वर्ण रूपम् । साहि केलासस्थमानससरमः शरदि धगिरि विवरेण भुषमायान्तीति वार्ता । नृपा. निति। मपबदसे निन्दसि । 'भपादः' इति तक। भयमहमियान्ताहंकारे। त्रिपु. रहरी महेशः। भर्जुनः कार्तवीर्यः । प्रवनं छेदनम् । निसायाँ हाताः । विकतनः सूर्यः । मश्रुतच म पूर्वश्रुतम् । भूतपूर्व बरद' । कीट इस कीट: पोतः । जाना १. 'मरम्मम्' .. रवि पुखकान्तरे नाखि. ३. सहासम्. ४. 'साटो. पम्'. ५. 'साहसम्' इति खतरे नासि... 'कादेवीचकरियाविनमानेपालि ।

·१ म..] मनपराषवम् । जानास्येव यथा पितुः परिभवन्होमार्जुनीमर्जुनो मस्कोदण्डमनेकराजकवस्वाध्यायमध्यापिपत् । तेनैवास्ति भवत्सु यद्यपि मम क्रोधोऽयमौत्सर्गिक- तसंप्रत्युपसर्जनं गुरुधनुर्भमादयं हेतुमान् ॥ ५४ ।। रामः-ऋषे जामदम्य, पटचरीभूता खल्वियं पुरातनी कीर्तिपताका । नन्विदानीमेव द्रष्टव्यम् । (नेपथ्यामिमुग्नम् ।) वल्स लक्ष्मण, धनुर्धनुः । जामदग्या-(माक्षेपैम् ।) अरे अनात्मज्ञ क्षत्रियबटो, तचापमीशभुजपीडनपीतसारं प्रागप्यमज्यत भवांस्तु निमित्तमात्रम् । राजन्यकप्रधनसाधनमस्मदीय- माकर्ष कार्मुकमिदं गरुडध्वजस्य ॥ ५५ ॥ आकृष्टेन पुनरमुनव धनुषा किलास्माभियोल्स्यसे । क्षत्रसत्रे दीक्षि. तानां तु चिरस्थ होतायं परशुरस्माकमस्त्येव । (इति रामस्य हस्ते धनुरर्पयति ।) ति । मम पितुर्जमदहोमसाधनिकामर्जुनी गो परिभवमपहरन्सभर्जुनः कार्तवीयों यथा मम कोदण्डं धनुग्नेकक्षत्रियवधस्वरूपं स्वाध्यायं वेदं पाटमात्रं वाध्यापिपदध्यापितवान् , तथा त्वं जानास्येव । तेनैव हेतुना भवरसु क्षत्रियवंशोदूतेषु ममोत्सर्गिकः साभाविकः क्षत्रियसामान्यविषयकः क्रोधो यद्यप्यस्ति तसंप्रत्युपसर्जनमप्रधानम् । यतो गुरुधनुर्भ- आदर्य कोषः क्षत्रियवधे हेतुमान्प्रयोजकवान् । 'तत्प्रयोजको हेतुष' इति । भाद हेतुमान्' इति पाठेऽहमेव प्रयोजकवानित्यर्थः । 'भो तु' इनि पाठे भरे सतीत्यर्थः । अध्यापिपदिति अधिपूर्वकादिनः 'कीजीना णो' इत्यात्वे कृते रूपम् । न च 'अमिझाय. चने लद' इति लद स्यादिति वाच्यम् । “विभाषा साका:' इनि विकल्पनात् । 'अर्जुनी सोरमेयी गौः' इत्यमरः । 'बर्जुनः ककुमे पार्थे भवेदप्यर्जुनी गवि' इति मेदिनीकरः । पटपरीभूता जीर्णवनीभूता । 'पटपरं जीर्णवनम्' इत्यमरः । अनात्मशोऽतत्वशः । चाप कई । पीतसार गृहीतबलम् । प्रागप्यभज्यत पूर्वमेव माम् । अपिरेवायें । 'भयो भामर्दने । कमैकसरि तत् । राजन्यकं क्षत्रियसमूहः । प्रधन मारणम् । साधनं हेतुः । का धनुः । अमियोत्स्ससे मोभविष्यसि । क्षत्रसो क्षत्रियहोमयो। 'सत्रमाच्छादने यो' इति विधःक्षिताना रहीततानाम् । उखातः पादस्खलनं तयुका उदातिनी। ..'ममापद'... बरे इति पुखकान्तरे नास्ति. ३. 'साक्षेपम्' इति पुखका नारे नाखि. ४.११.५'यमियोत्यसे'. 1. अयम्' इति पुस्तकान्तरे नाति. ।

·१७८ काव्यमामा रामः-(गृहीत्वा ।) भार्गव, समन्तादुदातिनी भूमिरियम् । तदेहि, विमर्दक्षम प्रदेशान्तरमवतरावः । जामदग्यः-(सरोपं परिकामन् ।) मो मोः क्षात्रेण ब्रामेण च तेजसा विकत्यमानाः, तदत्र भवतु शरणदो वा सर्वशसामिसारः प्रतिविदधतु वास्मिन्नाशिषो वैजयिक्यः । अदशरथमरामं निर्विदेहेन्द्रमुनी- वलयमिह विधत्ते रोषणो रेणुकेयः ॥ ५६ ॥ (इति निष्कान्तो।) (नेपथ्ये।) भो भोः पौरजानपदाः, प्रवर्त्यतां मालिकमातोघम् । प्रेसज्यतामय- मपि वैदेहीविवाहमहोत्सवो जामदस्यविजयोत्सवेन । कन्यां काचिदिहापि कर्मणि पणः स्यादित्यसूयावल- सीतापाङ्गमयूखमांसलमुखज्योत्साविलिप्ती दिवम् । कुर्वाणेन रघूद्वहेन चकृपे नारायणीयं धनुः संधायाथ शरश्च भार्गवगतिच्छेदादमोधीकृतः ॥ ५७ ॥ 'उद्धातस्तु पुमान्पादस्सलने ममुपक्रमे' इति मेदिनीकरः । विकरथमानाः लापमानाः । शरणं रक्षणम् । 'शरणं रक्षणेऽपि च' इति धरणिः । सर्वशस्त्राभिमारः गर्वयोधेरेकदेव सर्वशत्रेण युद्धम् । प्रतिविदधतु प्रतीकार कुर्वन्तु । वैजयिक्यो विजयप्रयोजनाः । 'तदम्य प्रयोजनम्' इति टए । रोपणो रोपशीलः । 'कुधमण्डार्थेभ्य इति युच् । रेणुका परशुगममाता । तम्या अपल्यं रेणुकेयः । 'श्रीभ्यो ठक्' । निष्कान्तो रामपरशुरामो। मालाय प्रभवति मालिकम् । 'तम्मे प्रभवति संतापादिभ्यः' इति ठक् । मातोयं वीणामुरजवंशकांस्यवायम् । 'चतुर्विधमिदं वाद्यं वादिनातोयनामकम्' इत्यमरः । प्रस. ज्यतामारभ्यताम् । यद्वा प्रसग्यता प्रमादेव निपायताम् । अन्यथानुष्ठितस्थायरी. योपकारबननसामर्थ्य प्रमाः । यथा प्रासादे देवाय दत्तस्य दीपस्य राजमार्गावलो. कारणसामयम् । इहापि कर्मणि नारायणीयधनुभोऽपि । पणः शुल्कः । अपायो नेत्रप्रान्तो नेत्रान्तदर्शनं या । ज्योत्मा कान्तिः । विलिप्तीमल्पविलिप्ताम् । 'कादम्पा- व्यायाम्' इति गए । दिवमाकाशम् । उदहः पुत्रः । यदा मुवहति खुशधारक 1. 'प्रसर्पतामय बदेहीविवाहोत्सवो आमदायविजयमहोत्सन', 'प्रसवतामयम- पिनियन. १.शर.

·महः] अनर्षरापवम् । (ततः प्रविशतो रामनामहायो।) रामा-भगवन्मार्गव, परैराहतानां विहितमपि शस्त्रं भवतु नः प्रकत्या विप्रेभ्यः पुनरकृतशिल्पा रघुमुवः । चिरादण्डीरेण त्वयि तदपि रामे न गणितं तपोविद्यावीरव्रतमय मयि क्षाम्यतु भवान् ।। ५८ ॥ जामदग्य:-(विहस्य ।) करमपराद्धमम्मामु वत्सेन । यदर्थममाभिरिह प्रकोपितस्तदद्य दृष्ट्वा तव धाम वैष्णवम् । विशीर्णसर्वामयममदान्तरं चिरस्य कंचिल्लधिमानमभुते ।। ५२ ॥ रामः-इत इतो भगवन् । जामदम्यः-(रामस्य चिबुकमुन्नमय सस्मितम् ।) वत्स, अप्रशस्तः ख- स्वारण्यकानां जनपदेषु चिरप्रचारः । तत्क पुनरस्मान्नेप्यसि । रामः-भगवन् , भगवतो याज्ञवल्क्यस्यावसथे कृतातिथेयसंविधानौ तातजनको भवन्तमनुपालयतः । इत्यर्थः 'मूल विभुजादिभ्यः कः' । कृपे आकृष्टम् । कर्मणि लिट् । संधाय सर मयुज्य । गतिः खर्गगमनम् । अमोघः सफलः । परेः शत्रुभिः । आहूतानामास्कन्दि. सानाम् । यद्वा युक्तानाम् । युद्धार्थमिति शेषः । विहिन विधियोधितम् । प्रकृत्या खभावेन । रणभुवो रघुवंश्याः । विप्रेभ्योऽतशस्नाभ्यामाः । अण्डीरेण दर्पिष्टेन मया स्वयि रामे परशुरामे तदपि न गणितं नावगतम् । रामेण गुणितम्' इति पाठे रामेण मया चिरेण गुणितं प्रमाणीकृतम् । अण्डीर इति 'काण्डाण्डारीरनीरची' इतीर । मण्डीरः पुरुष शके' इति मेदिनीकरः । यदर्थमिति । यदर्थमस्माभिस्तं प्रकोपितोऽसि तदै- ष्णवं विष्णुसंबन्धि पाम तेजस्तव हा मतदान्तरम् । अन्तरेवान्तरम् । खार्थेऽण् । किंपिकधिमानमल्पलघुत्वमभते प्रामोति । कीदृशम् । विशीर्णो नष्टः सर्व भामयो रागा. दिरोगो यत्र तत् । वैष्णवधामदर्शनादेवेति भावः । 'अस्मदन्तरम्' इति पाठे मम हृदय. मित्यर्थः । 'गर्वामयम्' इति पाठे अहंकाररूपरोगमित्यर्थः । इत इत इह इह । आग. छेति शेषः । अपराधविबुकम् । 'अधस्ताविबुकम्' इत्यमरः । उनमय्योत्तोस्य । 'स्वपि लघुपूर्वात्' इति गेरयादेशः । भारण्यकानामरण्यवासिनाम् । 'भरण्याम्मनुष्ये' इति बुम् । प्रचारो गमनम् । भवसमे पहे। अतिषी साधु आतियेयम् । 'पथ्यतिषिवसति- १. 'ततः प्रविशति रामः परशुराम'. २. 'मम' ... 'रम्. ४. 'भवान 'भगवान्'. ५. 'तत्वयम्'... 'भगवतः' इति पुस्तकान्तरे नास्ति.

·काव्यमामा ते। एहि विचरपोदार्थमधुपर्करुपखितान् । इक्ष्वाकुंश विदेहांध पुनीहि भगवनमून् ।। ६० ।। जामदभ्यः-वत्स, अपरिहार्यमेवे पातिथ्यं राजन्यरोत्रियाणाम् । किं पुनरेवंविषवैखानसोचिताचारस्खलितविलक्षो न शक्नोमि धर्माचार्य याज्ञवल्क्यमुपेत्यावलोकितुम् । आचारस्तु दूरादपि सः कृतः स्यात् । (कपिर्नेपथ्योमिमुखम् ।) यस्य स्मृतीः प्रतीक्षन्ते चतुर्वर्गे मनीषिणः । नमो भगवते तस्मै याज्ञवस्क्याय योगिने ॥ ६१॥ (नेपथ्ये।) गायत्री द्रुपदा देवी पाप्मानमपहन्तु पुनन्तु पावमान्यस्त्वामुनोतु ब्रम ते परम् ॥ ६२ ।। जामदग्यः-भगवन् , अपत्रपमाणो न भवन्तं द्रष्टुमुत्सहे । तदनुम- न्यख मामरण्याय। (नेपथ्ये।) शिवास्ते पन्यानो ब्रज निजगृहेभ्यो निजगृहा- किमन्यत्सर्वेषां गुणमय शिरोमाल्यमसि नः । सपतेर्डम्' विष्टरमासनम् । 'वृक्षासनयोर्विटरः' इति निपातनम् । आतिथ्यमतिषि. सत्कारः । ब्राह्मणादित्वात्म्यम् । वेखानसो नाम मुनिम्तेन प्रोकमधीयते वैखानसास्तृती- याश्रमस्था मुनयः । वैखानसो वानप्रस्थो गृह इति पर्यायाः । स्खलितं स्खलनम् । दूरा. देवास्माभिरादि प्रतिगृह्यत इति भावः । स्मृतीः स्मृतिवाक्यानि । चतुर्वर्गे धर्मार्थ- काममोक्षे । 'त्रिवर्गो धर्मकामाचतुर्वर्गः समोक्षः' इत्यमरः । प्रतीक्षन्ते चिन्तयन्ति प्रमाणयन्तीति यावत् । योगिने योगियाशवल्क्यायेत्यर्थः । गायत्री सावित्रीमनः । यहा गायत्रीमन्त्रे ध्येया देवता । हुपदा 'दुपदादिव मुमुचानः' इत्यादि मन्त्रः। पाप्मानं पापम् । पाबमान्यो अग्विशेषाः । परं ब्रह्म तत्त्वज्ञानम् । मोतु उपपिति माथि अर्थः । पत्रपमाणोऽन्यतो लबमानः । 'लजा सापत्रपान्यतः' इत्यमरः। भरण्याय मन्तुमित्यर्थः । "कियार्थोपपद-' इत्यादिना चतुर्थी । शिवाः कल्याणदाः पन्थानः । मन्तिति शेषः ।हे गुणमय । 'तत्प्रकृतवचने मयद' । नोऽस्माकं सर्वेषां पिरोमात्य चिरसि पुष्पं माना था । 'पुष्पपुष्पसजोर्मास्यम्' इत्यमरः । निर्माण सृष्टिः । स्थितिः १. 'पागार्ष'; 'पाचार्य'. २. 'एव हि इति पुस्तकान्तरे नास्ति. ३. 'भवम्कवि. नम्. ४. कृतकृय'. ५. 'अमिमुखः'. ६. 'भपेक्षन्ते'. ७. "त्रिपदा'... 'भरण्य. ममनाव'. १. 'शिरोरतम् re- - ·" महः ] अनर्घराघवम् । १८१ त्रिलोकीनिर्माणस्थितिनिधनवन्धोर्मधुभिदो भवान्यष्ठी मूर्ति गुकुलमधिष्ठाय रमते ॥ ६३ ।। जामदभ्यः-वत्स रामभद्र । रामः-आज्ञापय । जामदग्यः-निवर्तस्व । नूनमिदानी कृतकौतुकागारमङ्गलोपचारः श्वशुरकुललोकस्वां प्रतीक्षते (इति परिवग्य निष्कान्तः ।) रामः-(सोद्वैगम् ।) कयं गतो भगवान् । तदद्दमपि तातसमीपमेव गच्छामि । (इति परिक्रामन्युगेऽवलोक्य ।) कथं तातश्च जनकश्चेत एवामिव- तेते । (इत्युपसर्पति ।) (ततः प्रविशतो जनकदशरयो राजानावन्योन्यं परिवग्य ।) जनक:- मुचरितमिदमैतिहासिकानां हृदि न विरस्यति यत्तवैष पुत्रः । भृगुसुतपरशूदराद्विराजां सहजविजित्वरमाचकर्ष तेजः ।। ६४ ॥ दशरथ:-(पुरोऽवलोक्य सहर्षम् ।) कयमागत एव वत्सो रामभद्रः । जनकः-सखे महाराज दशरथ, पश्य पश्य । चिरामात्रं तेजत्रिजगदेवजैत्रं जनयिता विधाता सर्वेषामुपरि सवितारं कुलभृताम् । - पालनम् । निधनं विनाशः । मधुमिदो विष्णोः षष्टी मूर्तिः परशुरामखस्पा । तथा हि दशावतारे-'मरस्यः कूर्मो वराहव नरसिंहोऽप वामनः । रामो रामय रामय बुरः कल्की च ते दश ॥' अत्र रामः परशुरामः । रामो रामभदः । रामो बलभद्र इति । कौतुकं विवाहः, उत्सवः हों वा । तदर्षमगारो पहं तत्र मालस्य चित्रादेपचारः परि. पाटी । 'कौतुकं तु विवाहे स्यादुत्सवे नमहर्पयोः' इति मेदिनीकरः । इतिहासः पुरावृतं तद्विदन्ति ऐतिहासिकाः । 'मास्यानाक्यायिकेतिहासपुराणेभ्यष्ठरवकम्यः' । ऐतिहासि- कानादि इदं सुचरितं न विरस्यति न लतं भविष्यति । यत्तवैव पुत्रो भार्गवकुठारम- ध्याद्विराजा क्षत्रियाणां खभावजयशीलं हेजः कर्म भाचकर्ष कृष्टवान् । विजिखरमिति 'इनशजिसर्तिभ्यः करए । 'बाहुमः भत्रियो विराट्' इत्यमरः । चिरादिति । भयं रामोनोरधिकरणयोरमृतं विकिरति विक्षिपति । अत्यन्तानन्ददानात् कीरसः । १. 'मूर्तिः पछी'. .. 'कुल' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. ३. 'पुरतोजोक्स र. ४. 'महदि. ५. 'उपजीबम्'. 'कुलाताम् ।

·१८२ काव्यमात्मा विनेता वर्णानां भृगुपतिभुजादर्पनिकषो महावीरः श्रीमानयममृतमक्ष्णोर्विकिरति ॥ ६५ ॥ दशरथ:-(निर्वर्ण्य । सोहम् ।) सखे सीरध्वज, रघुराजधर्माधिकारसर्व- धुरीणः शिशुरपि वत्सोऽयम् । तदस्मिअरसा दुर्यहं वर्णाश्रमभारमारोप्य वयमपि कापि तपोवने दिलीपकुलोचितेन विधिना शेषमायुरुपबुभुक्षामहे । जनकः-सखे दशरथ, साधु ते हृदयमीहशम् । क्रमादेतदनुष्ठातव्यम् । राम:-(उपसृत्य ।) तोतो, अभिवादये। जनकः-एह्येहि वत्स रामभद्र । (इति सहयमालिङ्गति ।) दशरथः-(राममालिङ्गय ।) सखे जनक, रामभद्रमभिषेक्तुं जामदस्य- विजयप्रीतिरेव श्रेयानवसरः । कालक्षेपे पुनः को हेतुः । (प्रविश्य ।) लक्ष्मणः-इयमार्यया मन्परयोपनीता मध्यमाम्बायाः पत्री । (गजानो सवितर्कमन्योन्यं पश्यतः ।) रामः-(महर्षम् ।) वत्स लक्ष्मण, अपि सपरिवाराया कुशलमम्बायाः कथयत्यार्या मन्थरा । लक्ष्मणः-आर्य, अब किम् । रामः-नूनमस्मत्प्रवासदौर्मनस्यमम्बां पीडयिष्यति । - शात्रं तेजब्रिजगतामवत्रं जेन जनयिता उत्पादयिता । तृनि रूपम् । तेन 'न लोका- व्ययनिष्टाखलर्थनृनाम्' इति न पष्टी । कुल मृतां कुलधारकाणा बीजिनो चन्द्रादीना सर्वेषामुपरि सवितारं सूर्य विधाता कर्ता । रामेण सवितृकुलं सर्वकुलेभ्यः प्रशस्यमि. त्यर्थः । वर्णानां ब्रामणाीना यिनेता विनयकी । निकषः 'कसोटी' इति प्रसिदः । 'निकषः कषपहिका' इत्यमरः । धर्माधिकारो धर्मजिज्ञासाभियोगः । तत्र सर्यधुरीणः सर्वमारवाही । 'सः सर्वधुरात्' इति खः । वर्णा ब्राह्मणादयः । आश्रमा ब्रह्मचार्यादयः । उपयुमुक्षामह उपभोक्तुमिच्छामः । भुजेः समन्तात् 'पूर्ववत्सना' इति तत् । कालोपे पुनः इति छलोक्तिः । 'वाक्यं वाक्यान्तरासकमान्तरस सूचकम् । यत्र सा स्या- लोफितु नाव्यालंकारसमता ॥ इति भरतः । यथोतरचरिते-'किमस्या न प्रेयो यदि परमसतु विरहः' इति । मन्थरानानी प्रतीहारी । दौमनस्य विमनस्कत करें। १.अमृतमयम्'... 'वयमपि इति पुखकान्तरे नालि...'उपभोक्मामहे'.४. 'एक- मष्ठातव्यम्. ५. 'तातो ति पुस्तकात मासि. ६. 'भाई' इति पुखकान्तरे नाति. - ·१ आरः] अनर्घरापवम् । १८३ जनकः-(लक्ष्मणहस्तात्पनिको गृहीत्वा वाचयति ।) स्वति । महाराजं द. शरथं कैकेयी विज्ञापयति । यथा तन्मे वरद्वयमुरीकृतपूर्वपेव याचे बिभर्तु भरतस्तव राज्यलक्ष्मीम् । वर्षाणि तिष्ठतु चतुर्दश दण्डकायां सौमित्रिमैथिलमुतामहितश्च गमः ॥ ६६ ॥ (इति राजानी गर्छनः ।) रामः-यदादिशत्यम्बा । (इति शिरसि पत्रिका देवा ।) वन्म लक्ष्मण, निजाममदाराधनसहाध्यायिनी प्रजावतीमादाय पुरो भव । लक्ष्मण:-तथा । (इति निष्कान्तः ।) रामः-तातो, समाश्वसितं समाश्वसितम् । जनक:-(आश्वस्य ।) अहह । पाणिगृहीतो रघुपुंगवेन देवः पुराणः श्वशुरो विवस्वान् । पिता स्वयं केकयचक्रवर्ती कर्मदमेतादृशमाः किमेतत् ।। ६७ ॥ (इति मूर्च्छति ।) (समः पटापटेन वीजयति।) दशरथ:-(आश्वस्य ।) कोऽप्येष वाअनसयोरतिवृत्तवृत्ति- र्भावो हुताशनमयश्च तमोमयश्च । भोक्तृत्वमात्रमिह मे पुनरीदृशं मां हा वत्स राम कथमुत्सहसे विहातुम् ।। ६८ ॥ (विमृश्य ।) हा वत्से जानकि, निशाचराणामातिथेयीभवितुं दशरथगृहे प्रविष्टासि । (इति मूर्छति ।) . ऊरीकृतपूर्व पूर्वाशीकृतमेव । वरद्वयमहं याचे । तदेवाह-विभवति । दण्डकारण्यभेदः । 'प्रजापती भ्रातृजाया' इत्यमरः । पुंगवः धेष्ठः । पुराणोऽतिचिरंतनः । माः क्रोधे । बाबनसोऽजन्नोऽसतुरादी निपातितः । अतितात्तिरविषयः । इह हुताशनमयतमोमय. भावे भोक्तृत्वमा मे । अनुभविता परमहं न प्रतीकारक्षम इत्यर्थः । आतिथेगी १. 'देवी केली. २. 'राहीला.. 'पुरस्तावेति'. ४. 'यदाज्ञापयत्यार्यः', ५. 'समापसीता समापसीताम्' ... 'देवच साक्षात्. ५. 'रामस्तव पटान्तेन'. ८. 'भनिातकर्मा', 'तित्तवा'. ९. 'गृहमनुप्रवियति'.

·१८१ काव्यमाणा रामः-तातौ, समाश्वसितं समाश्वसितम् । जनका-(आश्वस्य । आकाशे लक्ष्यं बड़ा ।) साधु सखि कैकेयि, साधु । यदस्या विश्वंभरादुहितुर्मे वत्सायाः पत्युरनुवृतिरेव प्रसादीकृता (विमृश्य । सव्ययम् ।) धनुष्मन्तौ वत्सौ दशरथभुजैरूष्मलतमाः प्रदेशास्ते वत्सा शिशुरशिववृत्ता वनभुवः । प्रिय राजा मुक्तैरमुभिरपमार्टि स्वमयश- चरित्रव्यत्यासः सखि कथमयं केकयकुले ॥ ६९ ॥ कष्टं च । वयमपि कथमनेन जनपदेषु बहुलीभवता भरतयौवराज्यलक्ष्मी- कर्णपूरतमालपल्लवेन कैकेयीदुर्यशसा मूर्धानमुन्नमय्य लोकस्य मुखं द्रक्ष्यामः। रामः-(उत्थाय ।) तात जनक, यथा सुस्थं तातं शृणोमि तया में- वता विधातव्यम् । (इति निष्कान्तः ।) दशरथ:-(आश्वस्योत्याय च ।) वत्स रामभद्र, परिपालय माम् । (इति जनकेन धार्यमाणो निष्कान्तः ।) (इति निष्कान्ताः सर्वे) इति दशरथविप्रलम्भो नाम चतुर्थोऽजः । अतिथिविषये साध्वी । अमलतमा अत्यन्त तेजोयुक्ताः सिघ्मादिखाम । अधिवाता अकस्याणयुक्ताः । सर्पव्याघ्रादियोगात् । मुक्तस्त्यक्तः । अपमार्टि खण्डयति । व्यत्यासो विपर्ययः । जनपदेषु लोकेषु । 'देशे जने जनपदः' इति । दुर्यशसः श्यामत्वात्तमाल. पत्रेण रूपणम् । उनमय्योत्तोस्य । सुम्यं निराकुलम् । 'स्वस्थम्' इति पाठे खस्मिना. स्मनि तिष्ठतीति खस्थः । आत्मज्ञ इत्यर्थः । यद्वा प्रकृतिस्थम् । खस् वर्गस्थमित्यपि सचितम् । 'सपरे शरि वा लोपो वजन्यः' इति विसर्गलोपः । गण्डोफिरियम् । 'अनारम्मेण माज्यार्थवादो गण्ड इति स्मृतः' इति भरतः । परिपालय प्रतीक्षस ॥ इति समखप्रक्रियाविराजमानरिपुरामकंसनारायणभवमतिपरायनीहरिनारायन- पदसमलंकृतमहाराजाधिराजश्रीमरवसिंहदेवप्रोत्साहितवेजोलीप्रामवा. सव्यतीबालवंशप्रमवधीरुमिपतिमहोपाध्यायविरचिताया- मनपरापवटीकायर्या चतुर्पोरः। १. 'समा श्वषिर्ता समापसिताम् . २. 'उम्पणतमाः'. ३. 'बहुलीमाविष्यता. ४. 'भवतेय'. ५. 'तथा विषातम्यम् ।

·५मारः] अनर्षरापवम् । १८५ परमोड। (ततः प्रविशतः श्रवणानाम्बवन्तो।) जाम्बवान-ततस्ततः । अषणा-ततो मिथिलाया निष्क्रम्य मन्धराकलेवरमवकीर्य मारुति. प्रत्यवेक्षितं खशरीरमधिष्ठाय गेलायां शृङ्गवेरपुरं नाम निषादपकणमागत्य शबरीमूतास्मि । जाम्बवान्-ततस्ततः । श्रवणा-ततश्च ममानुपदमेव तम्मिन्निमौ रामलक्ष्मणावियं सीतेति सर्वतः शब्दो महानभूत् । जाम्यवान् -(सहर्षम् ।) ततस्ततः । भवणा-ततश्च कावेतौ रामलक्ष्मणाविति कर्णधाराधिपतिना गुहेना. हमनुयुका निवेदितवत्यस्मि । पुत्रीयता दशरथेन मुनिप्रसादा- स्त्राप्ताः पुराणपुरुषस्य कलाश्चतस्रः । इदानी रामचन्द्रस्य दशरथवर्गगमनश्रवणं पचवटीगमनं शूर्पणखानासाच्छेदनं खर. दूषणादिवो रावणर्तकसीतापहरणं सुग्रीवमेत्रं वालिवधादिकं च पञ्चमाहप्रतिपचमर्थ सूचयितुं श्रवणाजाम्बवतोः प्रवेशमाह-ततः प्रविशत इति । चतुर्थाई शूर्पणखामा- स्थवद्विष्कम्भके 'मन्धराकायप्रवेशेन मिथिलामुपेल प्रत्ययिता संविधानकमिदं दशरय. गोचरीकुरुष्वेति जाम्बवता प्रवणा प्रार्थिता । सापि शबरयोगिनी श्रवणा सर्व तपेत्युरमि कृत्वैव विदेहामिमुखी प्रस्थिता' इत्युक्तम् । इदानी विदेहात्समागतायाः श्रवणायाः सकाशातहत्तान्तं शुश्रूधुजाम्बवानाह-ततस्तत इति । तत्र श्रवणा खव्यापार कथयतीति पूर्वापरसंबन्धः । कलेवर मृतकायम् । अवकीर्य क्षिप्त्वा । 'अव. तीर्य' इति पाठे त्यपरवेत्यर्थः । धातोरनेकार्थत्वात् । मारुतिहनुमान् । गहायामिति सामीप्ये सप्तमी । लक्षणया वा तीरोपस्थितिः । निषादो धीवरचण्डालो वा । 'निषादः सरमेरे स्थापण्डा धीवरेऽपि च' इति मेदिनीकरः। पकणस्तदामः । 'पकमः शबरा. लया' इत्यमरः । ममानुपदं मम पक्षात् । तस्मिशवरालये । कर्णधारो नाविकः । गुहेन गुहनामा निषादेन । अनुयुका पृथा। निवेदनखरूपमाह-पुत्रीयतेति । पुत्रीयता मात्मनः पुत्रमिच्छता दशरपेन मुनिप्रसादाराप्रसादारपुराणपुरुषस विष्णोबतमः १. 'श्रमणा-'. १. गावीरे. ३. 'आगत्य भूतामि'. ४. 'भरिस'इति पुखकान्तरे मावि. mp- ·१८५ काव्यमान तासामयं गुणमयः प्रथमः कुमारो वीरोद्धतः पुनरसावपरस्तृतीयः ॥ १ ॥ जाम्बवान्-श्रवणे, साधूक्तम् । ततस्ततः । श्रवणा-ततश्चोदकान्तनिवर्तितानुयात्रिकबन्धुवर्गः ससंभ्रमोपेगतेन गुहेनोपनीता नावमधिरुह्य तीर्खा भूतेशमौलिसजममरधुनीमात्मनासौ तृतीय- स्तस्मै सौमित्रिमैत्रीमयमुपहृतवानातरं नाविकाय । व्यामग्रामस्तनीभिः शबरयुवतिभिः कौतुकोदश्चदक्षं कृच्छ्रादवीयमानः क्षणमचलमथो चित्रकूटं प्रतस्थे ॥ २॥ जाम्बवान् हन्त महत्करुणम् । श्रवणा-आर्य, करुणभयादेव तस्मिन्निनुदीतरुमूले कुमारयोर्जटा- ग्रहणवृत्तान्तमन्तरितवत्यस्मि । जाम्बवान्-श्रवणे, सर्वमेतत्कल्याणोदके भविष्यति । श्रवणा-अहं तु निषादपतिप्रीतये तत्रैवातिष्ठम् । अतीते च गण- कला अंशाः प्राप्ताः । तासा कलानां मध्येऽयं गुणमयो रामः प्रथमा कला । असावप- रस्तृतीया कला लक्ष्मणो वीरोद्धतो नायकः । देवांशत्वात् । 'देवा वीरोद्धता लेयाः' इति प्रागेवोक्तत्वात् । यद्वा वीरेण रसेनोद्धत उपचितः । पुत्रीयतेति 'सुप आत्मनः क्यच्' । 'क्यचि च' इति दीर्घत्वम् । उदकान्तो जलसमीपम् । 'भा उदकान्तं प्रियम- नुव्रजेत्' इति स्मृतिः । अनुयात्रया चरत्यानुयात्रिकः । 'चरति' इति ठक् । संभ्र. मम्त्वरा । उपगतः समीपगतः । उपनीतामुपदीकिताम् । तीर्वेति । अमरधुनी गगाम् । असी राम आत्मना खेन तृतीयस्त्रिपूरणः सन्सौमित्रिमैत्रीमयं लक्ष्मणमैत्र- प्रधानमातरं तरपश्यं 'खेव' इति प्रसिद्ध तस्मै नाविकाय कर्णधाराय गुहायोपहतवान्द- तवान् । 'आतरस्तरपण्यं स्यात्कर्णधारस्तु नाविकः' इत्यमरः । व्यामप्रायखनीभिरह. पालीग्राअपयोधरामिः । 'व्यामो बाह्रोः सकरयोस्सतयोस्तिर्यगन्तरम्' इत्यमरः । कौतु. कोदश्चदर्श कौतुकोबतचक्षुर्यया स्यादेवम् । अन्वीयमानोऽनुगम्यमानः । इहरी पुत्रंजी. वक्षो मुन्ननीशो था। 'इतरी तापसतरौ पुत्रंजीवेऽपि चेरी' इति विश्वः । अन्त- रितवती त्यकवती। कल्याणोदकं कल्याणोत्तरफलम् । 'उदर्कः फलमुत्तरम्' इत्यमरः । भतिष्ठं स्थितवती । ल । गणरात्रे प्रचुरनिशासु । 'गणरात्रं निशा बापः' इत्यमरः । १. "धीरोद्वतः'. १. 'उपगतेन'. ३. 'मटाजूट-'. ४. 'भविष्यति । तता.

·१८७ - ५ म] अनर्थराषवम् । रात्रे सप्रकृतिजनपदः पितुः खर्गारोहणवार्ताभिधायी द्वितीयो दाशरथी रामभद्रमयोध्यामुपनेतुं तेनैव पथा चित्रकूटमुपगतः । जाम्बवान् (मैशकम् ।) ततस्ततः । श्रवणा-ततश्च तस्मिन् 'आर्य, लोके कैकेयानामाकल्पमनल्पमकी- तिस्तम्भं निखनता केनापि च्छलितस्तातः । तत्संप्रति गृहाण (घूणामधि- राज्यम्' इति पुनः पुनथिरमनुबन्धी रामेण सृष्टिकया प्रत्यादिष्टः कृतजटा- परिग्रहो भरतः शरभगमुनिप्रेषितामस्य पादुकां भद्रासनम घिरोप्य प्रजा. नामाभ्युदयिकमवेक्षमाणस्तदैव नन्दिग्रामं गतवान् । जाम्बवान्-(महर्षम् ।) हन्त फलितमस्मद्वयवसायश्रवणापरिश्रमाभ्याम् । ततस्ततः । श्रवणा-ततश्च शावाशौचमास्थितस्य क्षत्रियस्य प्रतिषिद्धमत्रग्रह- णमिति च्छिद्रान्वेषिभिर्जनस्थानवास्तव्यैः खरदूषणप्रभृतिभिस्तत्र विरोधो नाम राक्षसस्तीक्ष्णः प्रहितः । जाम्बवान-(विहस्य ।) घिब्यूर्खाः, आतिपातिके हि कार्ये राज्ञां सद्यः शुद्धिः । ततस्ततः । .. प्रकृतिः शिष्टः । द्वितीयो दाशरथिर्भरतः । तस्मिन्रामे पुनः पुनरनुबन्धीत्यन्वयः । 'आर्य' इति संबोधनम् । अनुबन्धी सनेहवचनः । आकल्यं यावत्संसारम् । निखनता आरोपयता । 'सटिका शपथेऽपि च' इति स्त्रकोषः । 'शरीरस्पृष्टिकया' इति पाठे शरीरस्पर्शरूपशपथेनेत्यर्थः । प्रत्लादिष्टो निषिद्धः । परिग्रहो प्रहणम् । पादुका उपानत् । 'अथ पादुका । पादूरुपानत्' इत्यमरः । साध्वमाच्छरभा निद्वारा पादुका याचितेति भावः । भद्रासनं सिंहासनम् । आभ्युदयिकमभ्युदयम् । खार्थे 'विनयादिभ्यटक्' । शापाशीचं मृतकाशुद्धिः । 'शावमाशोचं' इति पाठे 'नमः शुचीश्वर-' इत्यादिनोभय- पदवृद्धिः । आस्थितः प्राप्तः । जनस्थानं मलयाद्रिसमीपे रक्षोवासस्थानम् । वास्तव्यै- सिमिः । 'वसेस्तव्यत् कर्तरि मिश्च । तीक्ष्णः खरः । 'सरात्मत्यागिनोस्तीक्ष्णः' इति धरणिः । भातिपातिके तत्क्षणोपजाते। यद्वातिपातपः शत्रोरागमनं तद्भवं कार्यमत्रग्रह- 1. 'प्रकृतिपौरजानपदः'. २. 'स्वर्गाधिरोहण-'. ३. 'दाशरथिद्वितीयः', 'भरतो दाशरपिदितीयः'. ४. 'सातहम्'. ५. 'केनापि भूतेन. ६. 'रघूणा धुरमिति पुनः पुन- खबन्धी'. ५. 'मस रामस्य'. ८. 'भारोप्य'. १. 'अवेक्षिष्यमाणः'. १० गतः'. ११. 'क्षत्रस निषियम्'. ११. 'विराधनामा'. ३. विशुद्धिः.'

·काव्यमान। भवणा-ततच विरोधवधाक्षिप्तहृदये दुःसहशोकदीर्घाहीमौवंदे- हिकी पितुः क्रियामतिवाथ भगवता चतुःसमुद्रमुष्टिंषयेन विन्ध्याचलचा- पलारम्भविसब्धघातिना वातापिदानवदीर्घयात्रामङ्गलकलशेन कैलशयो- निना सनाथामरण्यवीथीं प्रतिष्ठमाने दाशरथौ पथि धाराधरो नाम वायसः सहसैव वैदेहीमुपाद्रवत् । जाम्बवान्-(खगतम् ।) इदं तावदपशकुनं नाम । (प्रकाशम् ।) ततस्ततः। श्रवणा-ततध रक्षोभिचारचरुमाण्डमिव स्तनं यो देव्या विदेहदुहितुर्विददार काकः । । - णम् । 'न राज्ञा राजकमणि' इति स्मृतेः । दीर्घाहीम् । 'राजाहःसखिभ्यष्ट' । 'महोह एतेभ्यः' इत्यहादेशः । 'अहोऽदन्तात्' इति णत्वम् । गौरादित्वान्हीए । देहादूर्ध्व भवा- मौर्ध्वदेहिकी श्राद्धादिक्रियाम् । अध्यात्मादित्वाट्ठन् । चतुर्णा समुद्राणां समाहारश्चतुः समुद्रम् । पात्रादिलास्त्रीलनिषेधः । ममुद्राणां चतुःसंख्यत्वं प्राच्यादिदिक्चतुष्टयभे. दात् । तन्मुष्टीकृत्य धयति पियति मुष्टिंधयः । 'नाडीमुल्योष' इति खश । 'अमुरैर्दै वगणैः सह युधि भगमवाप्य समुद्र प्रविश्य स्थितम् । पुनरपि तथा कृला तथा स्थितम् । एवं पुनःपुनरिति ज्ञात्वा शक्रेण समुदपानार्थमगस्त्यमुनिरर्थितः । तेन च निः- शेषमयं पीतः' इति पुराणम् । विनधघाती विश्वासघातकः । पुरा किल सुमेरुस्प- र्धया वर्धिते विन्ध्ये सूर्यसंचारावरोधाद्विनश्वरे जगति देवेरगस्त्यमुनिरथितः । ततस्तेन यावदहं परावृत्त्यागच्छामि तावत्वया न वर्धनीयम् , किं तु खर्यो भवेति विन्ध्यः सत्यं. कारितः । ततो दक्षिणां दिशं प्रति गतोऽगस्त्यो न परावृस्य पुनरायातः । ततः प्रमृति विन्ध्यस्तारश एवासीत्-इति पुराणम् । वातापी दानवमेदः । दीर्घयात्रा मरणम् । यात्रायो महलकलशस्यान्वयाद्रूपकम् । देवापिवातापिनी प्रातरावसुरी मायाविनौ बभू- वतुः । तत्र वातापी मेषरूपः । देवापी यं कचिन्मांसार्थिनं वातापिनं मारयित्वा संस्कस्थ च भोजयति । ततो देवापी भुकं तमाश्यति । स च भोजकस्योदर विदार्य निर्गत्य वेन सह हसास्फालनेन क्रीडते । एवं तेन हर्षाद्वहयो मारिताः; कालक्रमेणागस्त्य- मुनिरपि तेन तथैव भोजितः । ततष जीर्णस्तदुदरे वातापी-इति पुराणम् । कलश. योनिनागस्त्येन । 'वीध्यालिरावलिः पतिः' इत्यमरः । प्रतिष्ठमाने गच्छति । 'समय- विभ्यः स्थः' इति तद । वायसः काक उपाद्रवत् । स स्तनो नखेन दारितवान् । संप्रति सीतापहारोत्थान सूचयति-रक्षोभिचारेति । यः काकः सीतायाः खनं १. 'वपक्षणाक्षिप्तहपये दुःख-'. २. निद्रा-'. ३. 'कलशयोनिनागस्पेन मुनिना सनायामरण्यानी प्रविष्टमाने.

·५ भारः] अनर्घराषवम् । १८९ ऐषीकमस्त्रमधिकृत्य तदा तमक्ष्णा काणीचकार चरमो रघुराजपुत्रः ॥ ३ ॥ जाम्पवान्-ततस्ततः । श्रवणा-ततश्च क्रमेणैव सुतीक्ष्णादीनुपस्थाय महामुनीन् । अगस्त्यशासनादास्य पञ्चव श्यां रघुग्रहः ॥ ४ ॥ जाम्बवान्-‘सहर्षम् ।) तर्हि हस्तगत एवाम्माकम् । कियदन्तरमृप्य- मूकजनसानयोः। श्रवणा-आर्य, न खल्वद्यापि श्रोतव्यं शृणोषि । जाम्बवान्-अवहितोऽस्मि । श्रवणा-तत्र च कामुकी रोमभद्रमनुप्रविश्य रैस दास्यामीति संक- ल्पितपतिद्रोहपातकिनी शूर्पणखा लक्ष्मणरोपहुतभुजि कर्णनासौष्ठमयीमि- स्तिसृभिराहुतिभिः प्रायश्चित्तयांचके । विददार विदारयति स्म तं काकं चरमो रघुराजपुत्रो रामोऽक्ष्णा काणीचकार । 'येना विकारः' इति तृतीया । इपीका वीरणशलाका । तस्या विकार ऐषीकमनमधिकृत्य व्यापार्य । विक्षिप्येति यावत् । कीदृशम् । अभिचारस्य मरणकारणयागस्य चरुभाण्डं हव्यभाण्डमिव । 'हव्यपाके चरुः पुमान्' इत्यमरः । ननु चरमशब्दस्य कनिष्ठवानकवा. द्रामस्य ज्येष्ठलात्कथं चरमो रघुराजपुत्र इति । न च चरमशब्देन कनिष्ठ एव लक्ष्मणो बाध्य इति वाध्यम् । रामेणैवाक्षणा काणः काकः कृत इति रामायणे दृष्टवात् । कि व रघुराजपुत्रान्वितेन कनिष्ठवाचकचरमशब्देन शत्रुघ्नस्यान्वयात् । तस्य च तत्रासा- निध्यादिति चेत्, अत्र केषित्-'ज्वलति कसन्तेभ्यो णः' इति विकल्पेन णप्रत्ययः । सेन रमयतीति रमो रामः इति समाधानमाहुः । तन्मन्दम् । चकारानन्वयात् । न च विदयारेति क्रियापेक्षया काणीचकार चेत्यत्रैव चकारान्वयः । मिन्नकर्तृकखात् । एककर्तृके हि चकारान्वयो दृष्टः । यथा-देवदत्तो प्रामं गच्छति पचति चेति । अन्ये तु-परा संचारिणी । गतेति यावत् । मा लक्ष्मीर्यस्य स चरमो रामः । भरतप्रविष्ट- राज्यलक्ष्मीकखात्-इति वर्णयन्ति । अपरे तु-'चरमो ज्येष्ठकनिष्ठयोः' इति विश्वप्रकाश- दर्शनाचरमो ज्येष्ठो रघुराजपुत्रः-इत्याहुः । इदं तु संगतमिव । कुव्याख्या तु विखर- त्रासापेक्षिता । मुतीक्ष्णादीन्मुतीक्ष्णतृणविन्दुशरभाप्रभृतीन् । उपस्थाय संपूज्य । पावटी दण्डकारण्ये तपोवनम् । अन्तरं व्यवधानम् । कामुकी कामान्धा । 'लषपत- इसादिना सकम् । रस विषविशेषम् । संकल्पितो मनसा कृतः । प्रायवित्तयोचके प्राय- १. 'हवस्वः'. २. 'राममनु-'. ३. 'विर्व'.

·- बाम्बवान्-(सातहम् ।) महह महाननकन्दः सकता । अथ भगि. न्यास्तादृशं विडम्बनमवलोक्य सरादिमिः किं प्रतिवनम् । श्रवणा-(विहस्य ।) आर्य, किं प्रतिपनम् । यद्राममहे धृतपनुषि प्रतिपद्यते। जाम्बवान्-(सहर्षासम् ।) तत्किं तेऽपि वालिसाहायकोपखायिनो विराधयात्रामहतमध्यानमनुषपणाः । भवणा-अब किम् । जाम्बवान्-श्रवणे, प्ररूढमिदानी रामरावणयोःरम् । श्रवणा-(हसन्ती।) आर्य, मन्ये खरदूषणप्रभृतीनामभिमवामिषाने केवलं क्लेशयिष्यति वाचमात्मनः । पुनरनक्षरमपि शूर्पणखामुखमावेदयिष्यति क्सकंघरस। जाम्बवान्-(सस्थितम् ।) श्रवणे, लघूत्वमनर्थमुप्रेक्ष्य प्रमुग्धोऽस्मि । ऐक्ष्वाकेण पुरापि कौशिकमखादारभ्य लहेश्वरी धते शाश्वतिकं विरोधमधुना त्वेते हता बान्धवाः । उत्साहप्रमुमन्त्रशक्तिभिरलंभूष्णुच्छलको बली हप्तः शूर्पणखा निकारमपरं दृष्ट्वा कथं मृष्यते ॥५॥ शनैः शनैरनयोर्विरोधे संधुक्षमाणे तुल्यव्यसनसो दाशरचिरसहायः सूर्य- सूनुना संघातुमीपत्करः स्यात् । वितं कृतवती । भाताबासः । अहह खेदे । अनर्थकन्दोऽनिष्टमूलम् । विडम्बनं धर्ष- णम् । धृतधनुषीत्यत्र 'धनुषच इत्यनङ् समासान्तो न भवति । समासान्तविधेरनिक- लात् । साहायकं सहायत्वम् । 'सहायाचेति वकव्यम्' इति वुन् । यात्रा गमनम् । प्रहतं अण्णम् । अभिभवो मारणम् । लघूत्यं शीघ्रोत्थानम् । ऐस्वामेति । ऐल्याकेण सह । शश्वभित्यम् । तद्भवं शाश्वतिकम् । 'कालादुन् । कोधिकयागादारभ्य नित्यं विरोध पत्ते । अधुना पुनरेते बान्धवा हता यतः, भतोऽवश्यं विरोध पत्त इति भावः। अपर शूर्पणखानिकार राष्ट्वा कथं मृष्यते सहिष्यते । उस्साहलाकिस्साहसामर्नम् । प्रभु- शतिः प्रभावः । मत्रशफिर्मत्रणासामर्शम् । बलभूपुरविसमा । 'भुवई' पति ग्नुः । सो दर्पिछ । संसदीपनम् । बसनं पैरम् । सहायो वितीयः वर्षयः ..'साहायकस्वामिनों. २. 'बरसताना'. I. 'सत्यानम्. ४ .. ५. 'खल्पव्यसनस्थो'.

·५ बरः] असार। १९१ श्रवणा-आर्य, किमिदानीमनुष्ठेयमखि । मम हि शिष्यपुत्रो निषा. दचक्रवर्ती गुहो लक्ष्मणमित्रम् । अनेन सोपानेन मुखाधिरोहो रघुपतिर- साकम् । जाम्बवान्-(सहर्षस्मितम् ।) श्रवणे, यद्यसि सुग्रीवपक्षपातिनी । तद्च्छ सत्वरमपखापय निषादराजम् । (तिथवणा निकान्ता।) (नेपथ्ये । एकतः।) मो मो दमण, वैशेषिककटन्दीपण्डितो जगद्विवयमानः पर्यटामि । कासौ रोमः । तेन सह विदिष्ये । (अन्यतः।) भो भो परित्राजक, कालसर्पखलीकारखलता न खल सुखाकरी वृश्चिकमवताविकस। जाम्यवान् कथं लक्ष्मणपरिव्राजको 'संलपतः । शृणोमि तावत् । (त्सवपत्ते।) (नेपथ्ये । पुनरेकतः।) आः लक्ष्मण, सर्वविद्रावणः खल्वहम् । को मया जनितमानमहो न पराजीयते। सुप्रीवः ईषत्करः सुकरः । सोपानेनोपायेन । 'कटकली' इति प्रसिद्धेन । उपस्थापय लक्ष्मणस निधि प्रस्थापय । 'निषादराजानम्' इति पाठे समासान्तविषेरनित्यत्वं शरणम् । नेपथ्ये रावणवचनम् । कटन्ही वैशेषिकशासव्याख्याप्रन्यः । कटन्द इति यस्य प्रसिद्धिः । सा च रावणेन कृतेति च्छलतो झापयति । 'कन्दली' इति पाठे कन्दली वैशेविकटीका । सापि रावणेनैव कृता । अथ च कन्दली कलहवान् । पण्डितः सूरिः कुशलच । विवदिष्ये उदाहं करिष्ये योत्स्ये च । 'भासनोप-' इति तत् । अन्यतच लक्ष्मणवचनम् । खलीकारो भर्सनम् । तत्र वर्जूः कः । तद्योगासिध्यादित्वाल । तस्य भावः सलता । न मुखाकरी न सुखजनिका । 'सुखप्रियादानुलोम्ये' इति डान् । वृधिकम प्रताधिकस्य दधिकमनहातसिद्धान्तस्य । बुखिकः शुषकीटः । 'पीछ' इति प्रतियः । विकः शुभकीटोपषिविशेषयोः' इति विश्वः । ताधिको हातसिवन्तः' इलमरः । खपतः संका कुरुतः । संसापो भाषणं मिषः' इत्यमरः । स विज्ञापन तीति सर्वविज्ञावना सर्वविश्वकर्ता । अब व सर्ववित्सबने रावणः । मनमोः पुर:- 1. 'सबमति'... 'पडितोऽसि... 'हे रामभवः'. ४. "विवादितव्यम्'. ५. 'कर्ष पपि'. ६. 'मियः प्रपत', 'प्रपतः'. ७.इत्सवयते' ही पुखकान्तरे सहित ·काव्यमाला (नेपथ्ये । पुनरन्यतः।) किं भवात्रावणः । (जाम्मवान्सविशेषमवदधाति ।) (नेपथ्ये । पुनरेकतः।) भो वाचोयुक्तिज्ञ, सर्वेषां विद्रावणः खल्वहमिति समस्य व्याहृतमन्य- थाभिसंघाय वाक्छलेन प्रत्यवतिष्ठमानो निगृहीतोऽसि । तन्मुञ्च मां भिक्षायै । (अन्यतः।) किं त्वया, किंतरां च रावणेन । अहमप्युत्सुकोऽस्मि । त्वरितं गच्छामि । जाम्बवान्-कथमेतदस्फुटार्थमेव निर्वहणम् । मन्ये पुनरेष परिव्राज- कच्छलेन रावण एव कोपादुक्तमप्यपलप्य खं नाम द्रागपक्रान्तः । (सर्वतो निरूप्य ।) अये, पुराणप्रियसुहृदस्माकं दक्षिणस्या दिशः परापता- रायुरिव लक्ष्यते । तदेनमैनुपालयामि तावत् । दूरदृशो हि गृध्राः । कदा- चिदेष लहाद्वीपवृत्तान्तमप्युपलभेत । (प्रविश्य ।) जटायु:-प्राप्तैवेयमस्माभिः पंचवटी । यदमूर्गोदावरीतरजसीकरसे. कसुकुमारमांसलपरिसरारण्यमालिन्यो जनस्थानसीमानः । अपि च । स्फूर्तिकमर्थमाश्रित्याह-भवाब्रावण इति । वाचोयुक्तिक्तिप्रत्युक्त्यादिः । 'वाग्दिक्प. श्यन्यो युक्तिदण्डहरेषु' इत्यलक् । अन्यथाभिसंधाय तात्पर्यामानेन हेतुना वा वाक्छ. नोत्तर ददनिगृहीतोऽसीत्यर्थः । यथा 'अयं नेपालादागतः । नवकम्बलवत्वात्' इति बादिवाक्ये 'कुतोऽस्य नवसंख्याकाः कम्बलाः' इत्युत्तरं ददरप्रतिवादी वाक्टलेन निगू- हीतो भवति, तथा 'सर्व विद्रावणोऽहम्' इति वाक्ये 'भवान्सर्वज्ञाता रावणः' इत्युत्तरे प्रयच्छन् लक्ष्मणो निगृहीत इति भावः । प्रत्यवतिष्ठमानः प्रत्यवस्थानं कुर्वन् । विरोधेनो- पतिष्ठमान इति यावत् । भिक्षाये भिक्षा याचितुम् । 'क्रियार्थोपपदस्य च-'इति चतुी। किं खया, किंतरी च रावणेन । अपि तु न किमपि । उभयत्र किंशन्दो जुगुप्सायाम् । निर्वहणमुपक्रान्तस्योपसंहारः । 'उपक्रान्तस्य संहारो भवेनिर्वहणं विदम्' इति भरतः । परिमाजको मिथुः । द्राक्शीघ्रम् । 'नासूचितं विशेदपात्रम्' इति स्वरसाजटायु. प्रवेशं सूचयितुमाह-अये इत्यादि । अये इति निर्लक्ष्यसंबोधने । दक्षिणस्या इत्यपा- दाने पक्षमी । परापतनागच्छन् । अनुपाल्याम्यपेक्षे । गृध्राः पक्षिमेदा: । त्तान्त वार्ताम् । 'बटायुस्तु जटायुषा' इति शब्दमेदाजटायुशन्दे द्विरूपता । मांसलं धनम् । १. किंच'. २. 'पुराणमुहत्'. ३. 'अनुलपामि'. ४. 'पचवटीभू. । 414-in-teamPINNI ·५ मः] अनर्घराघवम् । १९५ दृश्यन्ते मधुमत्तकोकिलवधूनिधूतचूताकुर- प्राग्भारपसरत्परागसिकतादुर्गास्तटीभूमयः । याः कृच्छादतिलक्ष्य लुब्धकमयात्तरेव रेणूत्करै- र्धारावाहिभिरस्ति लुप्तपदवीनिःशङ्कमेणीकुलम् ॥ ६ ॥ जाम्बवान्-(किंचिदुपसृत्य ।) कुतः पुनरियता वेगेन वयस्यो जटायुः । जटायुः-(दृष्ट्वा ।) कथं जाम्बवान् । सखे, क्षमख । न समाजयिष्यामि तावद्भवन्तम् । मया हि मलयाचलकुलायादार्यसंपातिपादानभिवाद्य निवर्त- मानेन मारीचसहचरः संचरन्निमामरण्यानीमभिलक्षितो राक्षसराजः । तदति. विषममाशङ्कमानं मां वत्सरामभद्रोहस्त्वरयति । जाम्बवान्-(स्वगतम् ।) वयमप्येतदेव प्रतिपित्सामहे । (प्रकाशम् ।) सखे, वरख । (इति निष्कान्तः।) जटायुः-(परिक्रम्यावलोक्य च ।) इयमले पञ्चवटी । (सवितर्कम् ।) नीतो दूरं कन कहेरिणश्रद्धया रामभद्रः पश्चादेनं द्रुतमुपसरत्येष वत्सः कनिष्ठः । परिसरः समीपभूः । मालिन्यो मालायुक्ताः । 'बीयादिभ्यश्च' इतीनिः । दृश्यन्त इति । तटीभूमयो जलस्थानपरिसरभूमयो दृश्यन्त इत्यन्वयः । मधुभिः पुष्परसैमत्ता याः कोकिलबध्वस्ताभिर्निधूतो यथूताकुरप्राग्भारस्तस्मात्तस्य वा प्रसरन्तो ये परागाः पुपरेणवस्त एव सिकता वालुकास्ताभिदुर्गा गहनाः । यद्वा मधुर्वसन्तस्तत्र मत्ता उत्साहशालिन्यो याः कोकिलवध्व इत्यादि पूर्ववत् । प्राग्भारो विस्तारः शिखर वा। 'परागः सुमनोरजः' इत्यमरः । यास्तटीभूमयः । कृरात्कष्टात् । लुब्धक आखेटिकः । धारावाहिभिः पुनः पुनर नुवर्तमानः कूटीभूतैर्वा । एणीकुलं कर्तृ । रेणूत्करेलप्तपदवीनिःशई यथा स्यादेवमस्ति । कुलविशेषणमेव वा। सभाजयिष्यामि पूजयिष्यामि प्रीति करि- ध्यामि वा । 'समाज प्रीतिसेवनयोः' । कुलायः पक्षिगृहम् । संपातिर्जटायुषो ज्येष्ठप्राता । सहचरो द्वितीयः । 'महारण्यमरण्यानी' इत्यमरः । अतिविषममत्यन्तकठिनम् । प्रति- पिस्सामहे प्रतिपतुं सातुमिच्छामः । ‘पद गतौ' । सन् । 'सनि मीमा-' इतीस् । 'पूर्ववत्सनः' इति तत् । अवाभिलाषः । कनिष्ठो लक्ष्मणः । ततो रामात् । विभ्यत्र. सत् । वीप्सायां विरुजित । 'नाभ्यस्वाच्छतुः' इति नुनिषेधः । तत इति 'भीत्रार्थानां १. 'संभावमिष्यामि'. १. 'पादावमिवन्य'... 'प्रतिपत्स्यामहे'. ४. खरख'. ५. 'हरिणच्छपना'. - ·१९१ काव्यमाला बिभ्यद्विभ्यत्मविशति ततः पर्णशालां च भिक्षु- पिकष्ट भोः प्रत्यति निजामाकृति रावणोऽवम् ॥ ७ ॥ अहह । आर्यपुत्रार्यपुत्रेति रुदन्ती कुरीमिव । रथमारोप्य वैदेहीमेष पापः क यास्यति ॥ ८॥ (साटो परिकामन् ।) अरेरे रावण, वधूटीमिक्ष्वाकोनिजकरतलस्पर्शमलिना. मिमां कुर्वाणस्य स्फुरति हृदि शोमैव भवतः । कुले येषां किं तु त्वमसि गणितास्तेऽपि गुरवो न सप्त प्रमाणः कथमिव पुलस्त्यप्रभृतयः ॥ ९॥ (पुनराकाशे ।) अलीकाट्टहासधूमधुसरितदशवक्रवल्मीक, किमात्य रे राम- सापसद, किमाला 'जगद्विलोभिसीताल्यमामिषं हरतो मम । अयं किल जरद्धः करादाच्छिय नेप्यति' ॥ १० ॥ इति । माः पाप, कैथमेवमभिदधासि । तिष्ठ तिष्ठ । मुजविटपमदेन व्यर्थमन्धमविष्णु- धिंगपसरसि चौरकारमोकुश्यमानः । भयहेतुः' इत्यपादानता । विकष्ट भोरित्यव्ययसमुदायः खेदे । 'विषष्टं भोगापि खेदे' इति भरतः । निजामाकृति दशमुखादिस्वरूपाम् । प्रथयति प्रकाशयति । 'आर्यपुत्रेति संगोप्यः पतिः पनीजनेन तु' इति भरतः । कुररी हापुती' इति प्रसिया चटकविशे- क्ली। 'वधूटी वर्षटी जनी' इत्यमरः । मलिना दूषिताम् । तब हदि शोमेव स्कुरति । मपि तु शोमा न युका । सम प्रमाणः सप्तर्षयः । येषामिति निर्धारणे वही । तल पुलस्वस्थापत्यलात् अलीकं मिथ्या । महासो महाहासः । भपसदोऽयमः । आमिर्ष मोग्यवतु । उत्कटप मांस वा । 'उत्कृष्टे पलले भोगे भोग्यवतुनि चामिषम्' इति विश्वः । किस निधये वाक्यभूषायां वा । आलिय गृहोला । मुजेति । भुना एष बिटपाः शाखाषा मदेन मग व्यर्ष निकालमेवाग्बभविष्णुरन्धीभवन्सरल यदपसरस्पयादि विछ । अनन्ध एकान्बो भवति । 'कतरि भुषः' इति विष्णुए। १. 'पिरिपा. १. 'इति साटोप. 'हदि पति पुखकान्तरे नास्ति. ४. 'कथमभिरपासि. ५. 'बापमाणा'.

·५ अरः] अनर्षराघवम् । १९५ त्वदुरसि विदधातु स्वामपस्कारकेलिं कुटिलकरजकोटिक्रूरकर्मा जटायुः ॥ ११ ॥ (इति निक्रान्ती।) विष्कम्भकः । (ततः प्रविशति लक्ष्मणः ।) लक्ष्मणः-अहो दुर्निवारदारुणकोधचोकलज्जागहनो विषमोऽयं दवा- विवर्तः । यस्मिन्नितिकर्तव्यताभिधानमप्यस्माकमनौपयिकम् । तथाहि तत्ताहग्दशकण्ठवचनरुषा धूमायमानो मिरं ना|क्तप्रविलीनवर्ण विधुरामार्यः संमामोति मे। चापे तातजरायुजीवितकथापर्यन्तधूमायित- क्रोधोत्पीडनिपीतशोकजडिमा दृष्टिस्तु विभाम्यति ।। १२ ।। (नेपथ्माभिमः ।) इत इत आर्य मारीचमथन, दृश्यन्ताममूरवाची ककुमवमि- वर्षमाना विन्ध्यवनवीथिभूमयः । कीदृशः । चौरकार चौरवकत्वाकुश्यमानः । चोरिकामुच्चार्य वाकुश्यमानः । 'कर्मण्या- कोशे कृमः खमुम्' । नखैर्विदारणमपस्कारः । 'अपाचतुष्पात्-' इत्यादिना सुद् । करजो नखः कोटिरप्रम् । क्रूर कठिनम् । दारुणो महान् । गहनो गमीरः । विवर्तः परिणामः । इतिकर्तव्यतेदं खेदं कर्तव्यमिति ज्ञानम् । अनौपयिकमयुक्तम् । 'युक्तमोप- यिकं लभ्यम्' इत्यमरः । 'उपायाद्रखच' इति ठक् हवलं च । तत्तारगिति। तत्तापसीतापहरणरूपं वचनं भर्सनम् । रूषा क्रोधेन । धूमायमानो धूममुद्रमन् । बहिरिव । 'फेनाथ' इति चकारास्क्यङ् । आर्यों मे मम कृते गिरं वाणी न समानो. तीति संबन्धः । रोषवशाद?क एवं प्रविलीनो यस्तो यो वर्णस्तेन विधुरा खण्डि- ताम् । चापे पुनदृष्टिविधाम्यति । अर्थाद्वामस्य । तातोऽनुकम्प्यः । 'तातोऽनुकम्प्ये जनके इति धरणिः । पर्यन्तोऽवसानम् । अनेन जटायुवधः सूचितः । धूमायितेति कोषस्यामिना साधात् । उत्पीडोऽतिशयः निपीतः शुष्कीकृतः शोकस्य जरिमा पीतलख गया सा | मारीचमपन इत्यनेन मारीचवध उपः । अवाची कामं दक्षिणी विद्यम् । ममि अभिमुखम् । 'अमिप्रती भाभिमुहये' इति कर्मप्रवचनीयसहा । दक्षि. मसामवाच्येव' इति शम्दमेदः । 'दिशतु ककुमः काष्ठाः' इत्यमरः । बोविः पहिः। 1. 'प्रविश्य. २. 'समामोलपम्. १. मुखम् . ४. 'विन्याचल-'.

·काव्यमाला। (विश्य ।) राम:-(आकाशे लक्ष्य बना।) कुले वा शौर्ये वा मुजसमुदये वा तपसि वा बभूवुर्न प्राश्चस्त्वमिव भवितारो न चरमे । अहो दिव्योहस्ते सैमजनि चिरादेष न खलु प्रवीराणां पन्या दशवदन येनासि चलितः ॥ १३ ॥ (विमृश्य । सखेदस्मितम् ।) हहो पौलस्त्य, सिद्धश्रोत्रपरम्परापरिगतैरेभिः प्रपौत्रस्य ते वृत्तैरथ पुलस्त्यवर्जमभितः स्मेरेषु देवर्षिषु । विष्वग्वृत्तिरसंगता नमयितुं दुर्वारलज्जामर- म्लानश्रीस्तु चतुर्मुखी भगवतो धातुः कथं वर्तते ॥ १४ ॥ (क्षणमनुध्याय ।) हा प्रिये विदेहराजपुत्रि । (इति संवरणं नाटयति ।) लक्ष्मणः-(उपमृत्य।) आर्य, कोऽयमभिषको नाम भवादृशानप्या- स्पदीकरोति । पतिते व्यसने दैवाहोरुणे दारुणात्मनि । संवर्मयति वज्रेण धैर्य हि महतां मनः ॥ १५ ॥ । - समुदयः सलाम उच्छायो वा । प्राचः पूर्वे चरमे पश्चाद्भवाः । 'प्रथमचरम-' इति वा सर्वनाममंज्ञा । भवितारो भविष्यन्ति । लद । दिमोहो दिग्भ्रमः । समजनि जातः । करि धिण् । खलु एवार्थे । मुभटानामेष पन्था नैवेत्यर्थः । येन पथा। हो संबो. धने । वृतश्चरित्रैः सीतापहारस्वरूपैः । अभितः सर्वतः पुलस्त्यवर्ग पुलस्त्यापत्यवा- द्रावणस्य । मेरेषु किंचिद्धासवत्सु सत्सु । विष्वमत्तिचतुःपार्ववर्तिनी । अत एव नम- यितुमसंगता । अन्योन्याकर्षणात् । कथं वर्तते । अपि तु केनापि प्रकारेण स्थातुं न शका भवति । लजया पुरुषण मुखं नम्रीकृत्य स्थीयते इति स्वभावः । चतुर्मुलस्य तदपि न संभवतीति भावः । अमिषा आसनो दुःखं पराभवो वा । 'अभिषो मतो दुःखे भासोऽपि पराम' इति विश्वः । भासदं स्थानम् । व्यसनेऽनिष्फले । दारणे भीषणे । दारुणात्मनि महाखरूपे अने । 'दारुणो भीषणे गुरौ' इति शाश्वतः । धैर्य धीरता पाण्डित्यं वा कर्तृ । साधूनां मनः कर्म । वप्रेण संवर्मयति वर्मणा संनयते। १. 'ततः प्रविशति रामः'. २. विमोहः'. ३. 'कषयति', 'कपनिह'. ४. 'पतति व्यसने, 'पतितव्यसने. ५. 'दादणात्. . 'दारुणात्मनः'.

·५ भरः] मनपरापवम् । १९७ रामा-( निःश्वस्य ।) वत्स, सहजधैर्यवशंवदवृत्तयो हृदि रुषश्व शुचश्च नियश्रिताः । इह तु किं करवे यदपत्रपा किमपि मामवमत्य विजम्भते ॥ १६ ॥ लक्ष्मणः-(पुरोऽवलोक्य ।) आर्य, अयमने तातजटायुषो वीरलोकसा- धनसिद्रक्षेत्रमरण्यानीसनिवेशः । पश्य । भमोऽयं कथमस्ति रावणरथस्तातेन वज्राकुर- क्रूरापस्किरमाणमारनखत्रोटित्रुटहन्धनः । रामः-(सकरुणम् ।) हा सीरध्वजराजपुत्रि स तदा दृष्टस्त्वया धन्यया पक्षीन्द्रो दशकण्ठकुआरशिरःसंचारिपचाननः ।। १७ ॥ (इति लपमणमवष्टभ्य ध्यानं नाट यति ।) लक्ष्मण:-(खगतम् ।) मेहादोषः खल्वयमतिप्रसज्यमानो मानसः शोकाल्यो विकारः । तदन्यतः प्रेरैयामि । (प्रकाशम् ।) आर्य, पश्य पश्य । विन्ध्यगिरिराजकन्यान्तःपुरमेतास्तरङ्गमालिन्यः । वेतखतीभिरद्भिस्तौर्यत्रिकगुणनिकां दधते ॥ १८ ॥ 'सत्यापपाश-' इति णिच् । सहजेत्यादि । खाभाविकधैर्येण वशंवदा आयत्ता वृत्तयो व्यापारा यास ताः शुचः शोकाः, रुषः क्रोधाक्ष हदि चिते नियन्त्रिता निय- मिताः । इह पुनः किं करवे करवाणि । आत्मनेपदे 'एत ऐ' । यत् अपत्रपा अन्यतो लखा किमप्यनिर्वचनीयं यथा स्यादेवं मां विजित्य विजृम्भते स्फुटीभवति । रोषाः शोकाय साहजिकर्यायत्तव्यापारा भवन्तीति ते नियमिताः, अपत्रपा तु न धैर्यनि- चारणीयेति किं करिष्यामीति भावः । वशंवदेति 'प्रियवशे वदः स्वच् । 'अरुदिषदज. न्तस्य-' इति मुम् । 'लन्ना सापत्रपान्यतः' इत्यमरः । 'मन्युशोको तु शुक्लियाम्' इति च । 'रुटकुधौ लियाम्' इत्यपि । वीरस्य युद्धे मरणाद्यो लोको भुवनं तस्य साधनं हेतुः । भनोऽयमिति । तातेन जटायुषा बनाप्रवरकूरे भयंकरे अपस्किरमाणे विदारयन्त्यो तत एव महुरे स्वतः कुटिले ये नखत्रोटी ताभ्यां त्रुटद्वन्धनं यत्र सः। अपस्किरमाणेति किरतेईर्ष जीविकाकुलायकरणेषु' इति तङ् । पूर्ववत्सुद । प्रोटिषमुः । 'अनोटिरुमे लियो' इत्यमरः । पचाननः सिंहः । ध्यानं नाटयति । मूर्छतीसर्पः । 1. 'मुष्णं च'. २. 'अयमेवाप्रे'. ३. 'सिबिक्षेत्रमरण्य संनिवेशः'. ४. 'अपस्किय- माण-'. ५. 'महान्दोषो हि'. ६. 'मानसः' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. ७. 'प्रतिसार• यामि'... 'बहुवेतसामिः'.

·१५८ रामः-(उन्मीत्य चक्षुषी ऐर्षमुन्नं च लिस्म) पस, दर्शनीमेतत् । कुमुदनविशायजाप्रदम्मोहात्तवामिकवित्रमा रमन्ते । मदकलकरिकर्णतालनृत्यन्मुखरमयूरममोरमास्खटिन्यः ॥ १९ ॥ (ति परिकामतः।) लक्ष्मना-आर्य, अयमितो गिरिर्मास्यवान् । इह महिषविणव्यस्तपाषाणपीठ- स्खलनसुलमरोहिद्दर्मिणीभृणहत्याः । कुहरविहरमाणप्रौदभालूकहिका- चयचकितकिरातसस्तशस्त्रा वनान्ताः ॥ २० ॥ रामः-(दिरं दृष्ट्वा सकरुणास्त्रम् ।) प्रतिपरिसरं भूयानर्षः शिखण्डमृतां यथा- मिलितमलिभिः संभुज्यन्ते कदम्बविभूतयः । - अतिप्रसज्यमानो बलात्कारेण प्रवर्तमानः । रसान्तर कर्तुमाह-विन्ध्येति । एतास्त. सामालिन्यो नयोऽद्भिर्जलस्तीर्यत्रिकगुणनिकां गीतवाद्यनृत्याभ्यास कुर्वते । अद्भिः कीर. शीभिः । वेतखतीभिः । वेतसो वानीरशस्तयुक्ताभिः । 'कुमुदनहवेतसेभ्यो बतुप्' । नयः कीदृश्यः । विन्ध्यादिराजस्य कन्यान्तःपुर कन्यावरोधः । अन्तःपुरपदेनान्तःपुरस्थाः नियो लक्षणयोच्यन्ते । 'सयगार भूभुजामन्तःपुरै स्यादवरोधनम्' इत्यमरः । 'अभ्यासे गुणनी योग्या' इति च । 'तौर्यत्रिकं नृत्यगीतवाद्यं नाव्यमिदं त्रयम्' इति च । अद्भि रिति 'अपो मि' इति तकारः । दर्शनीयताप्रयोजक रूपमाह-कुमुदेति । तटिन्यो नयो रमन्ते रतिं जनयन्ति । कीदृश्यः । कुमुदवनेन सह विशायेन पर्यायेण आप्रता अम्मोकहेण कृतो यामिकस्य प्राहरिकस्य विभ्रमो विलासो यासु ताः । विशाय इति 'व्युपयोः शेतेः पर्याये' इति पञ् । मदकला मत्ता ये करिणो हस्तिनलेषां कर्णतालेन कर्णशग्देन नृत्यन्तो मुखराः शब्दायमाना ये मयूरास्तैमनोहराः । 'भवेन्मदकलो मत' इत्यमरः । अपरमपि रमान्तरमाह-आयेति । इतोऽत्र हमाहिति । विषाणं घरम् । रोहितो हरिणविशेषाः । भ्रूणो गर्मः । हत्या विनाशः । विहरमाणोऽटन् । त्र- 'मिप्राये तङ् । हिका शब्दमेदः । बनान्ता वनदेशाः । रमन्ते इति कियाध्याहारोऽनु- पहोवा । 'अन्तः स्यादेशनाशयोः' इति परणिः । खापवाचिले क्लीयता स्यात् । बहा बनान्ता बनसमीपभूमयः । 'अन्तं सरूपे दे ना न श्री क्षेषेऽन्तिकेपपि' इति मेदिनीकरः । पर्यन्त परिसरः । प्रतिवाप्सायाम् । तेन परिसर परिसरं प्रवीयर्थः । 'प्रतिपरिसरे पति पाठे 'तृतीयासतम्योपंहुलम्' इलनिषेधः । बों महोत्सः पूजा- ·५बरः] मनमान ममिनक्यानन्यूयोमा प्रति मास्या- विषधरवधूगर्भाधानप्रियंकरणीरपः ॥ २१ ॥ क्स लक्षण, धारय माम् । न शक्नोमि स्तम्मयितुमास्मानम् । हक्मपिरलश्वासा शुष्यन्मुखी मिदुरखरा तनुस्खयवैः श्रान्तसस्तैरुपैति विवर्णताम् । स्फुरति जडता बाष्पायेते दृशौ गैलति स्मृति- मयि रसतया शोको भावश्चिरेण विपच्यते ॥ २२ ॥ (इति लक्ष्मगेन पार्यमाणो निमीलिताक्ष एव ।) हा प्रिये दण्डकारण्यविहारस- ब्रह्मचारिणि । (इति पुनः संवृणुते।) .. .. विधिर्वा । 'अर्को महोत्सवे पूजाविधी मूल्येऽपि दृश्यते' इति विश्वः । शिखण्डभृतां मयूराणाम् । यथामिलितं कालोपस्थितवस्त्वनतिक्रमेण । 'यथा सादृश्ये' इत्यव्ययीभावः । कदम्बो नीपवृक्षः । विभूतिः पुष्पादिसंपत्तिः । नवमेघेन व्यूर्ट विन्यस्तं संहतं वा उरो मध्यं यस्य सः । 'व्यूनः संहतविन्यस्खपृथुलेवनिधेयवत्' इति मेदिनीकरः । विषधरः सर्पः। अप्रियं प्रियं क्रियते याभिस्ताः प्रियंकरणीः । 'आख्य मुभग-' इति स्युन् । अपो जलानि । स्तम्भयितुं स्थिरीकर्तुम् । आत्मानं देहम् । ननु कुतो हेतोरात्मानं स्तम्भयितुं न शक्यत इत्यत आह-यमिति । इयं तनुः शरीरमवयवैः करचरणा- दिभिः करणभूतेर्विवर्णतामुपैति । कीदृशः । श्रान्ताः परिश्रान्ता अत एव सस्ता इतस्ततः पतनशीलाः । अबलत्वात् । तरविरलो निरन्तरः श्वासो यस्यो तानी । अत एव शुध्यन्मुखं यस्यां तारशी । भिरखरा मिमखरा । घरखरेति यावत् । कुतस्सनुवैवर्ण्यमुपैतीत्यत आह -ममि मद्विषये शोकः स्थायिभावश्चिरेण रसतया करुण- रूपेण विषच्यते परिणतो भवति । भाव एव शोकादिः करुणादिरसतां याति । तथा चोक रसप्रकाशे-'प्रेमापो रसो सेयः शहारादिप्रभेदवान् । काव्या भावयत्वेष भाव इत्यभिधीयते ॥ मालम्बनविभावेभ्यः खेभ्यः खेभ्यः समुन्मिषन् । रसो रत्यादि- रूपेण भाव इसमिधीयते ॥ रतिहासब शोकय क्रोधोत्साहो भयं तया । जुगुप्सा विस्मय. वेति स्वामिभावाः प्रकीर्तिताः ॥ भावा एवामिसंपमाः प्रयान्ति रसताममी । यक्षा न्याणि मिनामि मधुरादिरसात्मताम् ॥ कुतः शोकः परिणतो भवतीत्सत आह- बता जाने स्फुरति । शो मधुषी वापायेते अश्रूण्युद्धमतः । 'बाप्पोमभ्यामुद्रमने' इति क्यर। [या क्यवः' इति तदस्मृतिय गलति । तथा च शोकस्यैवामिनयोऽयम् । तथा परसप्रकाशे-पाचशरीरे नयने पापोडेका स्थतिक्षयः । शोके सति भवेद- १. 'मारला. १. 'भान्तमान्त'... 'मलिता'. ४. 'इति' पुखचन्तरे नास्ति. .. ..

·२०० काव्यमामा लक्ष्मण:-(सखेदमात्मगतम् ।) केन पुनरेष रसो रसान्तरेण तिरस्क्रियते । (नेपथ्ये।) आः पाप कबन्धहतक, अयं न भवसि । रामः-(भाकर्ण्य । ससंभ्रभम् ।) वत्स लक्ष्मण, दुरास्मना दनुकब- न्धेन कलहायमानो वयस्यस्ते गुह इव श्रूयते । बहुच्छलानि रक्षांसि । तत्त्वरितमभ्युपपद्यते । लक्ष्मण:-तया । (इति निष्कान्तः ।) रामः-(पार्श्वतोऽवलोक्य । सकरुणम् ।) देवि वामशीले सीरध्वजराजन- दिनि, इयं ते विश्वविसम्ममर्मवेदिनी निचुलनिकुञ्जलेखा । इह हि खवपुषि नखलक्ष्म खेन कृत्वा भवत्या कृतमिति चतुराणां दर्शयिष्ये सखीनाम् । इति रहसि मया ते भीषितायाः स्मरामि स्मरपरिमलमुद्राभसर्वसहायाः ॥ २३ ॥ (इति धनुरवष्टभ्य लक्ष्मणवृत्तान्तदनचेतास्तथैवास्ते ।) (ततः प्रविशति लक्ष्मणो गुहय ।) गुहा-जयतु जयतु देवः । विनेता वर्णानामयमभयदुर्ग दिविषदां कनिष्ठः काकुत्स्थो जयति जगदाश्चर्यचरितः । वम्' इति । हे सत्रमचारिणि महाध्यायिनि । कवन्धो नामासुरमेदः । अयं न भवसि इदानीमेव न भविष्यसि । 'वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवद्वा' इति लट् । कलहायमानो युवं कुर्वन् । 'शब्दवैर-' इति क्यह् । उपपद्ययस्व त्राख । गुह इव श्रूयत इत्यनेन भविष्य हप्रवेशः सूचितः । विश्वविन्नम्भमर्मवेदिनी समस्त विश्वासतत्वज्ञा । निथुलो हिबलः । राजिः । चतुराणां विदग्धानाम् । दर्शयिष्ये 'अमिवादिरशोरात्मने- पदस्योपसंख्यानम्' । इस्यनेन प्रकारेण रहस्येकान्ते ते स्मरामि लो स्मरामि 'अधीगर्थ-' इति कर्मणि षष्ठी। मीषितायात्रासितायाः । 'मियो हेतुभये पुछ' । स्मरः कंदर्पतस्य परिमलो मर्द खस्य मुद्रा निधयतेन भरः परामवस्तस्य सर्वसहायाः । 'पासवयोदौरिसहोः' इति खन् । विनेता रक्षको विनयकर्ता वा । वर्णाना १. 'सौरभवनन्दिनि'. २. 'नमविलम्ममममेदिनी'. ३. 'जयति जयति'. .

·५ अरः] अनर्घराघवम् । २०१ यदस्तैः पाप्मानं रजनिचरजन्मग्रहराज विजित्य खर्लोकानविकलमुपातिष्ठत दनुः ।। २४ ॥ राम:-साधु वृत्तम् । शिवाः सन्तु तस्य देवयानाः पन्थानः । वत्स गुह, वियति विवर्तमानः कश्चिदचल इव लक्षितः किमसौ तेनैव योजन- बाहुना प्रहरणीकृतः । गुहः- देव, दुन्दुभिं नाम दैत्येन्द्र निष्पिपेष कपीश्वरः । तस्य कहालकूटोऽयं कुमारेण विलोडितः ॥ २५ ॥ तनिमित्तजन्मा संपति वालिनो महानभियोगः संभाव्यते । लक्ष्मण: -ततः किम् । रामः-वत्स, मा मैवम् । माननीयः खल्वसौ पुराणवीरो महेन्द्रसूनुः । (गुहं प्रति ।) कुतः पुनरागच्छतो वत्सस्य योजनबाहुरन्तरायः संवृत्तः । गुहः-देव, व्योमयानेन सत्वरमपक्रामति रावणे सीतादेव्याः रामा-(साशइमात्मगतम् ।) किं पुनरस्याः । ब्राह्मणादीनां विनेता । 'हप्तानाम्' इति पाठे दर्पशालिनां जयकता । दिविषदा देवानामभ- यदुर्ग न भयं यस्मादेतादृशदुर्गम् । यद्वा अभयार्थ दुर्ग दुर्गस्थानम् । लक्ष्मणविशेषणम् । अजहलियतयान्वयः । यद्यपि कनिष्ठः काकुत्स्थः शत्रुघ्नस्तथापि संनिहितखात्प्रकृते लक्ष्मणस्यैवान्वयः । यदललक्ष्मणाः । दनुदैत्यविशेषः । रजनिचरो दानवो राक्षसो वा। एकक्रियाकारितया साम्यम् । तस्य जन्मने प्रह आसक्तिस्तत्मजं तज्बनकम् । यद्वा दानवजन्मरूपो प्रहो दुष्टप्रहस्तजनकं पाप्मानं पापं विजित्य स्वांसोकानुपातिष्ठत संगत. वान् । संगतिकरणे तङ् । एप खलु गन्धर्वो लक्ष्मणाद्विनाशं प्राप्य वर्गमागमि- प्यतीति शापान्तः । तेन वर्ग गत इति भावः । वृत्तं नियनम् । देवगम्यते यैस्ते देवयानाः । करणे ल्युट । विवर्तमानो भ्राम्यन् । असी अचलः । योजनबाहुना कर. न्धेन । “विदुर्योजनबाहुं तं कपन्धमुदरे मुखम्' इति पुराणम् । प्रहरणमनम् । निष्पिपेष चूर्णयामास । कपीश्वरो वाली । 'स्याच्छरीरास्थि कलः' इत्यमरः । कुमारेण लक्ष्म- णेन । विलोरितो धनुष्कोव्या विक्षिप्तः । अभियोगो युद्धोयमः, रोषो वा । मा मैवम् । वाध्यमिति शेषः । अत्यन्तनिषेधार्य द्वितिः । वत्सस्य तव । गुहस्येत्यर्थः । अन्तरायो बिनः । 'अन्तरा पत्तः' इति पाठे पषि मध्यवर्ती भूत इत्यर्थः । व्योममानेन विमानेन । व्योमयानं विमानोऽली' इत्यमरः । यदा आकाशगमनेन । हनूमानिति 'अन्येषामपि १. 'पुनर्वालिनो'. २. (साशम् ।) किं तस्या', 'किमस्याः'. amamaleramine भन. १८ ·२०२ काव्यमामा गुहः-यदुत्तरीयमुत्तुत्य हनूमानप्रहीत , तदेतदेव गुणानुरागिणा कु. मारसुग्रीवेण सभाजयितुमुपसितवतो मम हस्ते देवस्य प्राभृतीकृतम् । (इति रामस्य हस्ते सीताया उत्तरीयमप॑ति ।) रामः-(पहीला हृदये निधाय । सालम् ।) हा देवि विदेहराजनन्दिनि, कथमुत्तरीयशेषा दृश्यसे । (इति निमीलिताक्षो लक्ष्मणमवाभाति ।) लक्ष्मणः-(निःश्वस्य ।) सखे निषादराज, कुशलं सुग्रीवस्य । गुह: अद्य त्वयि वार्तामनुयुझाने । रामः-(खगतम् ।) जानलेव दशाननोऽपहरते नः प्रेयसीमैस्ति या चन्द्रापीडमुपासितुं स हि शिरोदाम खयं कृतवान् । तत्रासो रजनीचरस्य न पुनः कण्ठाटवीकर्तना- झिम्बाणैर्मम चन्द्रहासहतकक्षुण्णोऽयमध्वा दृतः ॥ २६ ।। लक्ष्मणः-आर्य, कैथमस्मासु वनौकसोऽपि सौजन्यमनुरुध्यन्ते । रामः-किमुच्यते । सुग्रीवः सनामिरयमस्माकम् । अस्य हि प्रभवो भगवानक्ष्वाकस्य राजर्षिवंशस प्रसविता सहसदीधितिः । (हृदयस्थ- मुत्तरीयं दृष्ट्वा ।) वत्स गुह, स्पृहयामि सुग्रीवहनूमतोर्दर्शनाय । तहष्यमूक- गामिनं मार्गमावेदय । दृश्यते' इति वीर्षः । समाजयितुं प्रीणयितुम् । प्रामृतमुपढांकनम् । 'पासन' इति प्रति- खम् । 'प्रामृतं तु प्रदेशनम्' इत्यमरः । अनुयुजाने पृच्छति । 'प्रनोऽनुयोगः पृच्छा च' इत्यमरः । जाननेवेति । नोऽस्माकं प्रेयसी सीता जानमेव । यद्वा जानमेव । रक्षो. नाशहेतूनस्मानिति भावः । अपहरते चोरयति, नयति वा । मस्ति वेति लोकोकिः । इदं पुनर्वर्तत इत्यर्थः । हि यतः स राषणचन्द्रापीहं महादेवमुपासितुं वयं धिरोदाम कृत- वान् । तत्तस्मात्पुनः कण्ठाटवीकर्तनादपि रावणस्य न वा त्रासः । चन्द्रहासो रावण- साः । स एव हतको निन्यः । तेन क्षुण्णः प्रहतोऽयमचा मार्गः चिरश्छेदरूपो वृतो. ऽन्विष्टः, प्रार्थितो वा । मम बाणैः । भत्र धिक् । गत्यर्थः । बनौकसो वानराः। अनुरु- ध्यन्ते कामयन्ते । 'भनो रुप कामे' विवादिः । किमुच्यते । अपि तु नास्ति वागव. सरः । यतोऽस्माकमयं सनामिः खजनः । 'सपिण्डास्तु सनामयः' इत्यमरः । प्रभवस्य- स्मादिति प्रभव उत्पत्तिस्थानम् । प्रसविता जनकः । दर्शनायेति 'सहेरीप्सितः' इति १. 'तदेतदेव.' १. 'भवलम्बतें'. ३. 'भरत'. ४. 'किमला'. ५. 'भगवान' शत पुस्तकान्तरे नाखि... 'भादेश'. HA ·५मरः] अनपराषकम् । २०३ गुहा-(सहर्षमारमनतम् ।) कथमचिरादेव फलवती जाम्बवतो मन्त्र- शक्तिः । (प्रकाशम् ।) इत इतो मतमाश्रमवर्मना देवः । (इति सर्वे परिकामन्ति।) गुहः-देव, पश्य पश्य । विदधति मुदमक्ष्णोनूतनानूपनीप- प्रहसनसहचर्यानित्यनृत्यन्मयूराः । फलपुलकितनम्बूकुञ्जकूजकपोत. प्रियशवरपुरंधीवन्धवो विध्यलेखाः ॥ २७ ॥ रामा-(सर्वतो निरुप्य । सखेदम् ।) समन्तादुन्मीलङ्कहललहरीलङनकला- लघुप्रेत्पम्पानिलविदलदेलासुरमयः । अविद्यावैदेहीशतलिपिकरीणां मम घिया- ममी हस्तालम्बं विपिनविनिवेशा विदधते ॥ २८ ॥ लक्ष्मण:-आर्य, इतस्तावत् । भयभ्रष्टप्रेयोविरहनिरहंकारहरिणी- मुखालोकोन्मीलद्गुरुकरुणरुग्णां सहचरीम् । । संप्रदानता। ऋष्यमूकः पर्वतमेदः । मन्त्रशक्तिर्मश्रणासामर्थ्यम् । सीताविरहसंतप्तं राममन्यमनीकर्तुमाह-विदधतीति । विन्ध्यस्य लेखाः पतयो वनपतयो वा अक्ष्णोधक्षुषोर्मुदं हर्ष विदधतीति योज्यम् । कीदृश्यः । फलैः पुलकित इव पुलकितो यो जम्बूक्षस्तस्य कुशे कूजन्तः शन्दायमाना ये कपोतास्तेषु प्रिया लालसा याः शबरपु. ध्यस्तासां बन्धवो मित्राणीत्यर्थः । अनुगता आपो पत्र सोऽनूपो जलप्रायो देशः । 'ऊदनोर्दशे' इत्यपोऽकारस्य अस्वम् । नीपः कदम्बरक्षः । प्रहमानमिव प्रहसनं पुष्पवि. कासः । सहचर्या साहचर्यम् । 'जलप्रायगनूपं स्यात्' इत्यमरः । समन्तादिति । अमी विपिनविनिवेशा वनप्रदेशा मम धियो हस्तालम्बमुपजयं हस्ताकर्षणं व्यवसायं वा विद- धत इत्यन्वयः । कीरशीनाम् । अविद्यावेदेहीशतलिपिकरीणी मिथ्यासीताशतस्य लिखन. कत्रीणाम् । सीताविनिविष्टचित्तवात्सर्वत्र सीतवास्तीति भ्रम इति भावः । समन्तात् सर्वत्रोन्मीलन्ती प्रसरन्ती या पहला निविदा लहरी कलोलस्तानकलायो लषयो ये पम्पानिलाबलत्सरोविशेषवायवसैषिदलत्यो या एलास्ताभिः सुरभय वर्षः । भवेत्यादि । भयेन त्रासेन भ्रष्टः पलायितो यः प्रेयान्वालमस्तस्य विरहेण निरहंकारा १. 'जाम्बती'. १. 'बिग्भ्यपादा..

·२०४ काव्यमाला। विलोक्य म्लेच्छन्तीमलमलमिति प्राक्पणिहितं शरव्याल्लुब्धानां हृदयमपराद्धं न तु शराः ॥ २९ ॥ रामः-(सास्रम् ।) हा देवि जानकि, मारीचमृगयाव्यग्रे मयि प्राप्ते च रावणे । आसामिव कुरङ्गीणां तवोत्पश्यामि लोचने ॥ ३० ॥ लक्ष्मणः-(खगतम् ।) कः पुनरुपायो येन विनोद्यते हृदयमार्यस्य । (नेपथ्ये।) भो भो वनौकसः, कथयन्तु भवन्तः । केनास्मकीर्तिकामिनीकेलिचत्र- मणक्रीडापर्वतो विवर्तितोऽयं दनुराजकालकूटः । गुहः-(दृष्ट्वा । सभयसंभ्रमम् ।) देव, पश्य पश्य । कनकमयसहस्रप- त्रपुण्डरीकवैकक्षकप्रभापटलेन दुन्दुभिकरकव्यतिकरजन्मना च रोपरागेण त्रिगुणपिशनी तनुमादधानः प्लवगराजोऽयमित एवाभिवर्तते । शोच्या या हरिणी तस्या मुखावलोकनेनोन्मीलनुदयं गच्छन्यो गुरुरतिशयितः करुणो रसस्तन रुग्णां दुःखिताम् । अलमलं मैवं मैवमिति चारुभाषया भाषमाणाम् । यद्वा व्यक्तमभिदधती सहचरी प्रिया प्रेक्ष्य लुब्धानां व्याधानां शरव्याश्यात्प्राक्प्रणिहिनं पूर्वप्रहितं हृदयमपराद्धं च्युतलक्ष्यमभूत् । न तु शरा अपराद्धाः । शरव्य एवं पतिता इत्यर्थः । हरिणीहनननिषेधकारिण्याः प्रियाया वचनं श्रुत्वा प्रथमं त्यकशरवारिणी- हनने व्याधानां धिम्युद्धिरभूदिति भावः । केचित्तु 'मृगवधे प्रथमं मनोमानं प्रहितं प्रेय. सीवचमा तभितम् । इति तस्यापराद्धलं च्युतलक्ष्यत्वम् । शरप्रस्थापनं कर्नव्यमे- वासीदिति न तस्यापराद्धसमभूत्' इति वर्णयन्ति । 'अपरादपत्कोऽसी लक्ष्यायश्शु- तसायकः' इत्यमरः । म्लेच्छन्तीमिति 'म्लेच्छ व्यकायां वाचि' इत्यस्य रूपम् । 'म्लेच्छनं चारुभाषायाम्' इति विश्वः । मृगया आखेटकम् । व्यग्रे आकुले । उत्पश्यामि तयामि । नेपथ्ये भो भो इत्यादि पालिवचनम् । चमणं कुटिलगमनम् । विवर्तितो विलोडितः । कालकूटः कुटाकारं मांसशून्यसकलशरीरास्थि । 'कराट' इति प्रसिद्धम् । 'स्याच्छरीरास्धि कालः' इत्यमरः । कनकमयेति । कनकमयानि सहलं पाणि यस्मिन्पुण्डरीके तस्य वैकक्षकं तिर्यगुरसि न्यस्तपुष्पमाला पटलं समूहः । 'वैकक्षकं तु तत् । यत्तियविक्षप्तमुरसि' इत्यमरः । करहमस्थि । 'करको मस्तकास्थिनि' इति मेदिनी- करः । स्वतिकरो विलोडनम् । रागो लोहित्यम् । कनकमयपुण्डरीकमालाप्रभया, १. 'प्रणिहिता'. २. 'विनोदयते'. ३. 'कामिनीचक्रमणकेलिपर्वत'. ४. 'प्रभा- मडलेन'. e-muv ·५ अहः] अनपराघवम् । २०५ पौलस्त्यावयवीघसंकटभुजामूलक्षणोन्मूलित- द्वैराज्याममरावतीं कृतवते वीराय यस्मै हरिः । नित्यालोकनकौतुकव्यसनिनीः गके सहसं दृशः पिण्डीकृत्य दलच्छलेन कनकाम्भोजसनं दत्तवान् ।। ३१ ॥ क्षणं च देवस्य महावीरसंवादगोष्ठीयमृत्यमूकयात्रामन्तरयिन्यति । तद्- हमग्रतो गत्वा दिष्ट्या वर्धयामि मूर्यतनयम् । रामः-एवमस्तु। गुहः-वाचिकं पुनरेतावत्कुमारसुग्रीवस्य यत् 'मित्रपर्यायान्तरितं देवस्य दास्यमिच्छामि' इति । रामः-(अपवार्य ।) वत्स लक्ष्मण, एवमाह वयस्यस्ते गुहः । किं च मंत्रोत्साहसंपन्नानामपि प्रभुशक्तिमपेक्षन्ते सिद्धयः । तदहं वालिस्थाने मुग्रीवमभिपिच्य तत्कोषदण्डाभ्यां समग्रशक्ति वैरपारं गन्तुमिच्छामि । लक्ष्मणः-(सन्मितम् ।) यद्येवमुपयुज्यमानमिन्द्रसूनुमुपेक्ष्य सुग्रीवेणो- पयोक्ष्यमाणेन मंघिरिति वक्रः खल्वयं पन्थाः । रोषरामेण, खभावेन च त्रैगुण्यमित्यर्थः । पौलस्त्येति । पालस्त्यो रावणस्तस्यावयवाघो हस्तादिसमूहतेन संकटं व्याप्तं यदुनामूलं कक्षा तेन क्षणमुन्मूलितं द्वैराज्यं यस्या- स्ताम् । प्रत्यहं वाली रावणं कक्षायां निक्षिप्य पृथ्वीप्रदक्षिणं कृत्वा सप्तसमुद्रेणु संध्या- मकृतेति पुराणम् । यदा रावणं कक्षनिक्षिप्तं करोति तदामरावती एकराजवती भवति । अन्यदा रावर्णनैव द्वराज्यं तनेति भावः । यम्म वालिने । हतिरेन्दः । शो तयामि । मम मुतेन तेन मम द्वराज्यं क्षणं खण्डितमिति शश्वभूषि दलच्छलेन पत्रव्याजेन पिण्डीकृत्य पर्नुलीकृत्य कनकाम्भोजन दत्सवानिति । दिष्ट्या वर्धयामि उत्सवं तस्य करोमि । दिष्ट्यापूर्वो वर्धतिरुत्सवे' इति भरतः । 'संदेशवाग्वाधिकं स्यात्' इत्यमरः । मित्रपर्यायः सुहृदभिधानं तेनान्तरितं व्यवहितम् । मित्राभिधानं दासत्वमित्यर्थः । मन्त्रः पाहुण्यम् । शायः प्रभावोत्साहमन्त्रजाः । अभिषिच्यारोप्य । कोषो धनम् । दण्डो राज्यम् । उपयुज्यमानमुपयुक्तीभवन्तम् । इन्द्रसूनुं पालिनम् । उपयोक्ष्यमाणेनोपयु- कीभविष्यता । वक्रोऽजुः । उपयुकत्यागात् । सुप्रीवेण समं प्रीतिकरणे कारणमाह- १. 'तस्सै'. २. 'मन्ये'. ३. 'क्षणं च वीरसंवाद-'. ४. 'तदयम्'. ५. 'मत्रोत्साह शकि-'...'भाषाय'. .

·२०६ रामः-(सस्मितम् ।) वत्स, साध्वेव ब्रवीपि । किं तु । दृप्यत्पौलस्त्यकण्डूभिदुरभुजमरोमायमाणः कपीन्द्रो नायं नः संदधीत कचिदपि हि विधौ नैव साहाय्यकामः । सोऽहं सुप्रीवमेतद्दमनदृढतरं मित्रमिच्छामि पश्चा- स्पारस्लैणेयपुत्रव्ययशिथिलशुचं शैक्रमाराधयामि ।। ३२ ।। लक्ष्मणः-साधुदर्शिनी बुद्धिराय॑स्य । किं च विधूतशापेन दनुनापि देवभूयां गेतिमभिलम्भितेन संदिष्टमार्यस्य यथा 'अस्य निपादपतेर्वचसि देवेनावधातव्यम्' इति । रामः-तद्नुहोऽपि प्रतिदूत्यमर्हति । लक्ष्मण:-(गुहं प्रति ।) वयस्य, एवमस्मद्गिरा सुग्रीवो वक्तव्यः-- 'पितायं रेतोधास्तव तरणिरस्मत्कुलगुरु- मनुर्वैमात्रेयस्तदपि सहज मित्रमसि नः । अथापि ज्ञातेयं शिथिलयसि कायचपलः शराम्तन्मे वालिक्षतजरसलोलाः प्रतिभुवः' । ३३ ।। । दृप्यदिति । भिदुरः स्वयं मेदनशीलः । ऊष्मायमाणस्तेज उद्वमन् । 'याप्पोष्मभ्या- मुद्वमने' इति क्यङ् । अयं कपीन्द्रो वाली नोऽस्मान्न संदधीत न संधियुक्तान्कुर्यात् । हि यतः । विधौ कार्ये । साहाय्यं सहायबम् । प्रकृतमुपसंहरति-सोऽहमित्यादि । दमनं मारणम् । तहीन्द्रपुत्रस्य वालिनो वधे इन्द्रस्य शोकः स्यादित्यत आह-पश्चादित्यादि । पश्चाच्छकमाराधयाम्याराधयिष्यामि । वर्तमानसामीप्ये लट् । परत्रिया अपत्यं पार- पेयः । 'कल्याण्यादीनामिन च वा' इति तुक् । ढस्येयः । व्ययो नाशः शिथिलशुचम- पशोकम् । तथा च परस्त्रीसंभवपुत्रनाशादिन्द्रस्यापि नातिकोधो भविष्यतीति भावः । 'पारणेयस्तु परस्त्रियाः' इत्यमरः । विधूतस्त्यतः । दनुर्दनुभः कान्धः । देवभूयं देवलम् । 'भुवो भावे' इति क्यप् । 'स्यादेवभूयं देवलम्' इत्यमरः । अमिलम्भितः प्रापितः । दूत्यं दूतकर्म । पुरोहितादित्वायत् । 'दूत्यं तद्रावकर्मणी' इत्यमरः । पितेत्यादि । अयं तरणिः सूर्यस्तव पिता । कीदृशः । रेतोधाः शुक्रापंकः । 'भातो मनिन्-' इत्यादिना विच । सूर्यस्य समारसः पुत्रः । यद्वा रेतस्तेजः । तदधाति रेतोधा- खेजोनिधिः । 'रेतः शुक्रे च तेजति' इति विश्वः । अमरकुलगुरुमनुस्तव वैमात्रेयः .सपनभाता । तस्मादस्माकमपि सह कुळजं मित्रं लमसि । तथापि अपेयपला १. 'सावे'. २. 'रतम'... 'बाराषयावः', 'भाराधयामः'. ४. 'साधुदर्शनीय'. ५. 'गति लम्भितेन'... 'तरला.

·५ अरः] अनर्घराघवम् । २०७ रामः-(विहस्य ।) वत्स गुह, एष खलु पौलस्त्यगतेनामर्षण धूमाय- मानो यया कयाचिद्वाचा सौमित्रिरभिदधातु नाम । सततसमिध्यमानजा- नकीविरहवैश्वानरेण रामचेतसा पुनरगिसाक्षिकमेव मुग्रीवो मित्रमभ्युपगतः । गुहः-(सहर्षम् ।) परमनुगृहीतोऽसी देवेन विकर्तनतनयः । (सपरिहाम. स्मितं च ।) मुग्रीवे यदि पक्षपातमधुरं देव त्वदीयं मनः किं नम्तेन विदांकरोतु भगवानम्भोजिनीवलमः । नव्येनात्मजराज्यलामरभसोद्भूतेन यम्तेजसा पूर्वस्मादधिकेन दुःसहतरो लोकेषु वर्तिप्यते ॥ ३४ ॥ लक्ष्मण:-(विहम्य ।) कथं तपनतनयम्य राज्यमनीकारिता वयं वय. स्पेन। रामः-(सस्मितम् ।) वत्स गुह, न तावत्प्रकाशमेवं प्रतिशुश्रूपति ने हृदयम् । गुहः -(सप्रश्रयस्मितम् ।) खामिन् . इयमेव महतां शैली । सन्तो मनसि कृत्यैव प्रवृत्ताः कृत्यवस्तुनि । कस्य प्रतिशृणोति स्म कमलेभ्यः श्रियं रविः ॥ ३५ ॥ कपिभावचबलः सन्यदि ज्ञातेयं ज्ञातिभावं शिथिलयसि त्वजनि तदा वालिक्षतजरसच. पला मे शराः प्रतिभुवो लमकाः । तब चालल्ये सति कारवाई मारणीयस्तरेव सामपि हनिष्यामीति भावः । झातेयं कापेयमिति 'कपिज्ञालोर्ड' इति भावे ठक् । 'सगोत्रवान्धवहातिबन्धुम्वखजनाः समाः । ज्ञातेयं बन्धुता तेषां कमाद्भावसमूहयोः ॥' इत्यमरः । क्षतजं रकम् । समिध्यमानः स्वयं प्रज्वलन् । 'निइन्धी दीप्ता'। कर्मकार लट् । अनिसाक्षिकमिति । अमिः साक्षी यत्र । पक्षपातोऽनुग्रहः । विदांकरोतु जानानु । भम्भोजिनीवालभो भगवान्सूर्यो दुःसहतरं यथा स्यादेवं लोकेगु वतिष्यत इसन्वयः । नम्पेन स्वव्येन । प्रतिशुश्रूषत्यत्रीकारमिच्छति । 'ज्ञाश्रुस्मृशां सनः' इति प्राप्तस्य तहः 'प्रत्याभ्यां धुवः' इति प्रतिषेधः । 'अशोकाराभ्युपगमप्रतिश्रवसमाधयः' इत्यमरः । शैली व्यवहारा । मनसिकृत्य हृदये कला । 'भनत्याधान उरसिमनसी' इति गतिसंज्ञायां समासे स्पप् । भत्रान्तिरं न्यस्यति-कस्येति । कस्येत्यनन्तरं पुरत इति शेषः । यहा कम ते । प्रतिभणोति माजीकृतवान् । तथा च रविणा कमलेभ्यः श्रीर्मनसैव १. 'वयस्य'. २. 'असो' इति पुस्तकान्तरे नाखि. ३. 'वो महता. ४. 'कले. - Armone-on-humpt ·२०८ काव्यमाला। (नेपथ्ये।) भो भो वनौकसः, कथयन्तु भवन्तः । दुन्दुभिकरकविक्षेपसंभाव्यमानग- म्भीरावष्टम्भनिर्भरेण केनास्माकमियं चिरस्य भुजकाण्डकण्डूतिरपनेप्यते । गुहः-(खगतम् ।) मन्ये दर्पामयाविभ्यां नित्यं दोाममर्पणः । जाम्बवत्प्रेरणादीप्तः प्राप्तोऽयं प्लवगेश्वरः ।। ३६ ॥ तदहमपि वीरयात्रादर्शनसुखं मुहूर्तमनुभवामि । (प्रविश्य ।) वाली -(पुरोऽवलोक्य ।) अये, प्रसन्नोज्ज्वलाकृती कावेती। नियत. माभ्यामेकेन दानवनाथक कालोत्क्षेपनिमित्तेन भवितव्यम् । (म्मृतिमभिनीय । सवितर्कम् ।) आः संदिष्टमम्मामु प्रियसुहृदा लकेश्वरेण । यथा- 'प्रक्लप्तकान्तार कुमारभक्तिदोभागिनेयो जनकेन मुक्तः । मनुष्यसामन्तमुतो निषङ्गी सहानुजम्तिष्ठति दण्डकायाम् ॥ ३७ ।। तौ चास्माकं तत्र विहारिषु निशाचरेषु पाटञ्चरी वृत्तिमातिष्ठमानौ भवद्भिः प्रतिकर्तव्यो' इति । तत्किमयमयं च तौ स्याताम् । रामः-वत्स लक्ष्मण, शृणु । किमयं ब्रवीति महावीरः । लक्ष्मणः-(किंचिदुपमृत्य ।) इत आवाम् । इत इतो भवान् । वाली-भोः कावेतौ युवाम् । । । प्रतिश्रुतेति भावः । कमलेभ्य इति 'प्रत्याभ्यां श्रुवः-' इति मुंप्रदानता । नेपथ्ये वाली वदति । अवष्टम्भो गर्वः । चिरस्येति निपातश्चिरार्थे । भुजकाण्डो भुजदण्डः । प्रकाण्डो वा । प्रशस्तभुन इत्यर्थः । दर्पणेवामयावी रोगी । 'अमायस्य च दीर्घः' इति विनिः, दीर्घसं च । आकृतिः शरीरम् । नियतमाभ्यामेकेनेति 'पञ्चमी विभक्ते इति निर्धारणे पञ्चमी । प्रकृतेति । प्रलप्ता कृता कान्तारे बने कुमारे मुप्रीवे भक्तिः सेवा येन सः । दो गिनेयो दुर्भगापुत्रः । कल्याण्यादित्यादिनङ् । ठक् । जनकेन पित्रा मुक्तस्त्यक्तः । मनुष्येषु सामन्तो राजा तत्पुत्रः । निषही तूणवान् । विहारिषु क्रीडम, भ्रमत्म वा । पटबरबोरस्तस्येयं पाटबरी तां वृत्ति जीविकामातिष्ठमानो स्वीकुर्वाणौ । 'आय: १. 'प्रेरणात्'. २. 'अवलोक्य च'. ३. 'अनयोः'. ४. 'शृणु' इति पुस्तकान्तरे जाखि. ५. 'इत ततः'. ६. 'भो भो', ·वाली-आयुष्मन्, ५ अरः] अनर्घराषवम् । २०९ लक्ष्मणः-महाभाग, राघवौ क्षत्रियावावाम् । आकारविशेषा एव गमयन्ति जातिविशेषान् । तद्विशेषं ब्रूहि । लक्ष्मणः-ननूक्तमेव राघवावावाम् । वाली-(साभ्यसूयमिव ।) आः, वपुरपि विवृणोति क्षत्रतां को विशेषो रघुषु यदभिधत्से राघवावित्यभीक्ष्णम् । परिकलयितुमिष्ट नाम सांस्कारिकं वा- महह कथमपत्यप्रत्ययानिश्चिनोमि ॥ ३८ ॥ लक्ष्मणः-(सधैर्यमरम्भम् ।) भोः, आवां तौ रामलक्ष्मणौ । वाली- सविमर्शमात्मगतम् ।) कथं 'तो' इति सर्वनामपदेन प्रसिद्धा- वित्याह । तत्किमनयोरेवान्यतरः पिनाकधन्वनो दमयिता । सोऽपि राम- भद्रो रामः स्यात् । भवतु । एवं तावत् । (प्रकाशं विहस्य ।) एको वेषपरिग्रहः परिकरः साधारणः कर्मणा- माकृत्योर्मधुरत्वमेव सदृशं तुल्यैव गम्भीरता । तद्रष्टुं चिरमुत्सुकोऽस्मि कतरो वां रामभद्रः पुनः सर्वक्षत्रवधव्रती भृगुपतिर्येनावकीर्णीकृतः ॥ ३९ ॥ लक्ष्मणः-(सविनयमिव ।) आर्य सन्दिने, लक्ष्मणस्तावदहम् । वाली-अंयमप्यपरो दाशरथिः कौशिकान्तेवासी रामः । - प्रतिक्षाने' इति तद् । प्रतिकतया निवारणीची । गमयन्ति बोधयन्ति । को विशेषः । भेदो नेत्यर्थः । अनीगं पुनः पुनः । सांस्कारिक संस्कारो नामकरणादि तद्भनं नाम परिकलयितुं ज्ञातुमिष्टम् । अहह खेदे । अपलप्रत्ययादपत्यार्थविहितानादिप्रत्ययात्कथं तनिधिनोमि । दमयिता भङ्का । एक इत्यादि । एकः समानः । कर्मणां धनुधारणा- दीनां साधारणस्तुल्यः परिकरः समारम्भः । उद्योग इति यावत् । यद्वा परिकरः प्रगा- ढगात्रबन्धः । 'स्यात्परिकरः समारम्भे प्रगाहे गात्रवन्धने' इति मेदिनीकरः । वां युक्योर्मध्ये । निर्धारणे षष्ठी । भूगुपतिः परशुरामः । 'अवकीर्णी क्षतरतः' इत्यमरः । संक्रन्दन इन्द्रस्तस्यापत्यं सांकन्दनिः । 'अत इम्' । तस्य संबोधनम् । अयमप्यपर• १. 'अयगमयन्ति'. २. 'संभ्रमम्'. ३. 'एव' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. ४. 'सांक- न्दनेय'. ५. 'अथायमपर'. --meinmenimal Naamvdan-renue ·२१० काबमामा लक्ष्मणः :-अथ किम् । वाली-(सहर्षोलासम् । किंचिदुपैः ।) भो रामभद्र, एष त्रैवर्ण्यमात्रव्यवसितजगतो भार्गवस्यास्त्रगर्भा- दाकृष्टक्षत्रजातिस्त्वमसि पथि गिरामद्य नः सुप्रभातम् । कक्षोप्मवेदसद्यःशमितदशमुखास्फोटकण्डू विकारो वीरश्राद्धो भुजस्त्वां परिचरतु चिरं चक्षुषी नन्दतां च ॥ १०॥ रामः-(दृष्ट्वा स हर्षम् ।) स एष महाबाहुः संक्रन्दनसूनुः । येन वीरेण गुप्तायां किष्किन्धायामियं मही । रावणाभिभवक्लान्ता शश्वदुच्छासमश्नुते ॥ ४१ ।। (इति परिकामति ।) लक्ष्मणः-महाभाग, अयमार्यः । इत इतो भवान् । वाली-(उपमृत्य ।) रामभद्र, सुरासुराणामसुभिर्दीव्यता समिको मुनिः । अद्य मे नारदस्तुष्टो येनासि भुजगोचरः ॥ ४२ ॥ रामः-महावीर, किमुच्यते । मूर्धाभिषिक्तोऽसि समरशौण्डानाम् । तथा हि। इत्यत्रापिः प्रश्न, वितके वा । अन्तेवासी शिष्यः । ब्राह्मणविदशद्रास्त्रिवणीं तस्या भाव. वर्ण्यम् । तन्मानं व्यवसिनं कृतं जगटोन । सकलक्षत्रियविनाशात् । तादृशम्य । गर्भो मध्यम् । नोऽस्माकं निरां पथि अद्य मुप्रभातमिदानी कुशलम् । भवद्विषयिणी मम वाणी कुशलिनीति भावः । ऊ मणः स्वेद ऊष्मम्वेदो धर्मजलम् । आस्फोटो युद्धम् । आदः श्रद्धायुक्तः । 'प्रज्ञाश्रद्धा वृत्तिभ्यो णः' । वीरे श्राद्धो वीरश्राद्धः । ला परिचरतु । लया सह युद्धमाचर खिलर्धः । नन्दना हर्ष भजेताम् । येनेत्यादि । कान्ता क्लिा । शवदत्यर्थम् । उच्वासामुधनामथुने प्रामोति । महाभागेति । 'भागो भाग्यैकदेशयोः' इति विश्वः । सभामाय भूमिमार चयनि-सुरासुराणामिति । येन हेतुना लं भुज- गोचरोऽसि, अतो मे नारदो मुनि विशेषस्नुष्टः । तस्य कलहप्रियलात् । कीदृशः । असुभिः प्राणेदीव्यतां क्रीढतां सुरामुराणां सभिको द्यूतकारकः । 'सहिआर' इति ख्यातः। वालिनं सङ्ग्रामाभिमुखं कर्तुं तत्प्रशंसामाह-महावीरेति । मूर्धाभिषिक्तो राजा । समरे शोण्डानां ख्यातानाम् । 'शौण्डो मतेऽपि विख्यावे' इति मेदिनीकरः । मधुना प्रशंसा. १. 'वीरमर'. २. "किपित्'. ३. 'शोन्डोऽसि'.

·५ अरः] अनर्घराघवम् । २११ देवः स त्वामसूत द्विषदुपमृदितखर्वधूवेणिबन्ध- प्रेक्षाधारालवैरप्रसृमरसमरोड्डामरौजा विडोजाः । यो विद्रोत्सातवाणवणनिवहनिभं निर्भरोद्भारभ्रू- मीमः श्रीमद्भिरजैरुदवहत रुषा रज्यदक्ष्णां सहस्रम् ॥ ४३ ।। अपि च। बन्दीकृत्य जगद्विजित्वरमुजस्तम्भौघदुःसंचरं रक्षोराजमपि त्वया विदधता संध्यासमाधिवतम् । प्रत्यक्षीकृतकार्तवीर्यचरितामुन्मुच्य रेवां समं सर्वाभिमहिपीमिरम्बुनिधयो विश्वेऽपि विस्मापिताः ॥ ४४ ।। वाली-(विहस्य।) चिराय रात्रिंचरवीरचक्रमारावैज्ञानिक पश्यतम्त्वाम् । मुषासधर्माणमिमां च वाचं न शृण्वतस्तृप्यति मानसं मे ।। १५ ।। मुखेन निन्दामाइ-देव इत्यादि । बिडीजा इन्द्रो देवस्वामसूत । कीदृशः । द्विषद्भिः शत्रुभिरुपमृदितो यः सर्वधूवेणिबन्धस्तस्य प्रेक्षया दर्शनेन धारालवमविरलं यद्वैरे वेन असमर प्रसारि समरे सङ्ग्रामे उडामर निरगलमो जस्ते जो यस्य सः य इन्द्रः । रुषा क्रोधेन । रज्या जीभवत् । 'रभ रागे' दिवादिः । अक्ष्णां सहसमुदवत धारयति स्म । कीरशम् । प्रथमं बिद्धा अनन्तरमासाता उत्पाटिता ये बाणाम्नेषां शतसमूहतुल्यमित्यर्थः । निर्भरमत्यर्थेनोद्भहरा कुटिला या भ्रस्तया भीमः । बन्दीकृत्येति । रेवां नदी विशेषाम् । उन्मुच्य त्यक्ता । त्यया वालिना । मर्वाभिर्महिषीभिर्महानदीभिः समम् । तत्र संध्याव- न्दनविधानात् । विश्वेऽपि सर्वेऽप्यम्बुनिधयः समुदा विस्मापिता विस्मयं प्रापिताः । 'कृताभिषेका महिषी' इत्यमरः । प्रकृते च समुद्रस्य नद्य एव महिष्यः । रेवां कीदृशीम् । प्रत्यक्षीकृतं दृष्टं कार्तवीर्यस्य सहस्रार्जुनस्य चरितं रावणबन्धनरूपं यया ताम् । रावण- बन्धनं रेवायो घृतम् । तथा च रेवया कार्तवीर्यपराकमो दृष्टः । अतस्तस्या नाश्चर्यम भूदिति भावः । खया कीरशेन । रक्षोराज रावणमपि नन्दी कृत्य संध्यासमाधिवतं संध्यो. पासनं विदधता कुर्वता । विजिसरो जयशीलः । पूर्ववत्करप् । ओषः समूहः । दुःसं- चरे दुषम् । दुवेष्टमिति यावत् । विस्तापिता इति 'नित्यं स्मयतेः' इत्यालम् । सञ्जा- माय राममभिमुखीकर्तुमाह-चिरायेति । चक्रं समूहः । मारणं मारः। तस्यार. विहं पत्र स माराडो युवं संप्रहारोबा। तत्र हे वैज्ञानिक कुशल । तब सुपासधर्माण- ।

·२१२ काव्यमाला। किंतु येनाच्छिद्य समस्तपार्थिवकुलपाणान्तकं कार्मुकं रामः संप्रति लम्भितो भृगुमुवामुत्सर्गसिद्धां सुचम् । द्रष्टुं वीर चिराय धाम भवतस्तद्भूर्भुवःस्वस्त्रयी- हृन्मर्मव्रणरोपणौषषमिमौ बाहू बहुताम्यतः ॥ ४६ ।। राम:-(सस्मितम् ।) नन्वेतदधिमौर्वीकं युद्धसर्वखदक्षिणम् । सेजमस्त्येव मे रक्षोलक्ष्मीमूलहरे धनुः ॥ १७ ॥ तन्महामागोऽपि शस्त्रमादत्ताम् । वाली-(विहस्य 1) साधु भो महाक्षत्रिय, यथाधर्ममभिदधासि । किं तु । नयो हि साहामिक एष दोप्मतां यदात्मजातिप्रतिबद्धमायुधम् । अयःकुशीभिः कपयो न शस्त्रिणस्तलं च मुष्टिश्च नखाश्च सन्ति नः ॥४८॥ लक्ष्मणः-आर्य, साधूक्तं महाभागेन । नित्योपनतखागशस्वैव ते. रश्ची जातिः। । ममृततुल्यां वाचं गवतो मम मानमं न तृप्यति । तर्हि केन तृप्यतीत्यत आह-कि स्वित्यादि । हे वीर, भवतस्तद्धाम तेजो द्रष्टुमिमी मे बाहू बहु यथा स्यादेवमुत्ताम्यतो ग्लानीभवतः । वीरेति साक्षेपं संबोधनम् । तत्कतरत् । येन धाना सकलराजकुलप्राणा. न्तकं कार्मुकमाच्छिद्याकृष्य रामः परशुरामो भृगुभुवामुन्सर्गसिद्धां साहजिकी मुचं होमपात्रं लम्भितः प्रापितः । तपस्विता नीत इत्यर्थः । भुवस्त्यागादिति भावः । 'उत्सर्ग- शुद्धाम्' इति पाठे उत्सर्गस्त्यागस्तेन शुद्धाम् । दानात्प्रभृति परशुरामेण म्यभूमित्यागात्, बुचो प्रहणाच । भूर्भवःस्वनयी त्रिलोकी रोपणं व्रणापनयनम् । सापेक्षमाह-जन्वे- तदिति । अधिमावीक दत्तगुणम् । युद्धसर्वम्वदक्षिणं युद्ध सर्वस्वदक्षिणा यस्य तत् । भन्योऽपि तुष्टो यस्य भवति तस्य सर्वम्वं दक्षिणा दत्ते । इदमपि युद्धमेव ददातीति भावः । यद्वा युद्धमेव सर्वस्वदक्षिणो यागो यत्र तत् । मूलं कारागार तदरतीति मूलहरम् । यद्वा मूलं रावण एव कारणं तद्धरम् । आदत्तां गृह्णातु । 'आलो दोऽनास्य. विहरणे' इति तङ् । सङ्कामाय प्रभवति साझामिकः । 'प्रभवति' इति ठक् । दोष्मता बाहुवलशालिनाम् । प्रतिबद्धं संबद्धम् । 'प्रतिकपम्' इति पाठे तुल्यमित्यर्थः । अयःकुशी लोहफालं काण्डादि । यद्वा लोह विकारः । 'कुशी फाले कुशी रज्ज्या विकारमयसः १. 'शोषणीषध-'. २. 'सज्यम्'. ३. 'कि पुनः', ·५ अकः] अनर्वराषवम् । रामा-(विहस्य । धनुरास्कालयन् ।) अहह । खविनप्रसरेण रावणिरसौ यदुर्यशोमागिनं चक्रे गौतमशापयनितभुजस्थामानमाखण्डलम् । कक्षागतकुलीरतां गमयता वीर त्वया रावणं तत्समृष्टमहो विशल्यकरणी जागति सत्पुत्रता ॥ १९॥ सोऽपि त्वमस्माकमधुना देवेन शरव्यीकृतोऽसि । वाली-(सरोषम् ।) आः काकुत्स, अस्मदोर्मूलकूलंकषविषमभुजमविभङ्गप्रसङ्ग- कोशल्लरेशदत्तत्रिभुवनविजयख्यातिसर्वस्वदायः । यः कश्चिद्विक्रमोऽयं स खलु करचुलिक्षत्रसाधारणत्वा- दन्तर्मन्दायमानो विजितभृगुपतिं त्वामजि वा दुनोति ॥ ५० ॥ तदेहि । विमर्दक्षमा भुवमवतरावः । गुहः-(खगतम् ।) दिया फलितमस्माकं मनोरथेन । लक्ष्मणः-(नेपथ्यामिमुखमवलोक्य ।) इदमन्यतो वानरद्वयमार्यस्य पा- णिग्राहमिव संभ्रमादेनुप्लवते । तदहमपि धनुरारोपयामि । कुशी' इति विश्वः । तलं चपेटः । तथा च खाऊन शस्त्रीति भावः । अहहेलद्भुते । खरित्यादि । असौ रावणिरिन्द्रजित् भाखण्डलमिन्द्रं खर्गे विघ्नप्रसरेण यदुर्यशोभा- गिनं चके तनयं कृतवान् । 'शत्रौघप्रसरेण' इति पाठे शस्त्रसमूहप्रसारेणेत्यर्थः । स्थाम बलम् । तव भुजबलं सकामे मा भूयादिति गौतमपनीपरिप्रहपर इन्द्रो गौतमे- नाभिशप्तः इति पुराणम् । हे वीर, त्वया तत्संमृष्टं लुप्तम् । प्रोञ्छितमित्यर्थः । खया कीडशेन । रावणं कक्षागर्तस्य कक्षाविवरस्य कुलीरता कर्कटत्वं गमयता । विशस्वं कियते यया सा विशल्यकरणी दुःखोपशामिका । सत्पुत्रता जागर्ति । तथा चेन्द्रजिता इन्द्रो जितः, त्वया चेन्द्रपुत्रेण बालिना इन्दजिपिता रावणो जित इति पितृवेरनिर्यात- नमेव सत्पुत्रता । दोर्मूलमेव कूलं तत्कषतीति । 'सर्वकूलाभकरीपेषु काः' इति खच् । खित्वान्नम्। विषमो महान् । प्रसहो विधानम् । ख्यातिः प्रसिद्धिः, कीर्तिर्वा । दायो दानम् । कालिः सहस्रार्जुनस्यादिपुरुषः । दुनोति परितप्यते (परितापयति)। पाणि- प्राई पार्णिमाकम् । संभ्रमस्वरा । रामत्राणप्रतीकाराशया संभ्रम इति भावः । 1. "निजस्वामानसू'. १. 'कागर्भ-'. ३. 'शरव्यम्'. ४. 'मसन्मनोरयन' ५. 'मनुपर्वते.

·२१४ काव्यमाला। गुहः-(दृष्ट्वा । सहर्षम् ।) कुमार कुमार, अलमावेगेन । नन्वयं सुग्रीवो रोमभद्रगुणानुरागेण वालिमत्सरेण च द्विगुणितोत्साहः समरसीमानमापतति लक्ष्मणः-दिष्टया स एष वैकर्तनिः । अथापरः कः । गुहः-अयमपि किष्किन्धेश्वरस्कन्धावारैकवीरो भगवतः प्रभञ्जनस्स पारस्त्रैणेयः पुत्रो हनूमान् । लक्ष्मणः-(सहर्षम् ।) कथमयमसावाञ्जनेयः । अयं हि ब्रह्मशापपरिक्लिष्टखवीर्यज्ञानयनितः । अन्यैरपि भुवं वीरैः कीर्यमाणामुपेक्षते ॥ ५१ ॥ नियतमनेन संख्या हृदयशल्यमस्माकमुद्धरिष्यते । इदं तु वर्तमानमेकतु- लायुद्धमार्यस्य । जयलक्ष्मीपरिग्रहयौतके यशसि वयमयं वा सुग्रीवो वा न केचिदंशाधिकारिणः । गुहः-(ससंभ्रमम् ।) कुमार, पश्य पश्य । सप्त तालानयं भित्त्वा वालिप्रहरणीकृतान् । हत्वा च वालिनं बाणो रामतूणीरमागतः ।। ५२ ।। अहह । प्राणैः समं कनकपुष्करकण्ठमाला- सूत्रेण दाशरथये विहितातिथेयः । अनुप्लवतेऽनुगच्छति । विकर्तनः सूर्यस्तत्पुयो वैकर्तनिः सुग्रीवः । स्कन्धावारः सेना । प्रभजनस्य वायोः । पारणेयः परस्त्रीपुत्रः । अपनापुत्रः । 'स्त्रीभ्यो ढक्' । खवीर्यस्य निजमलस्य ज्ञाने यत्रितो विस्मारितः । पुरा किल ब्रह्मा हनूमतोऽतिशयपराकमं वीक्ष्या- नेन पराक्रमेण क्रोधान्धतयानेन त्रैलोक्यं चेनाशनीयं तर्हि सर्वमिदमाकुलं स्यादिति हदि निधाय भवतः पराकमज्ञानं स्वयं मा भूदिति हनूमन्तममिशशाप-इति पुराणम् । कीर्यमाणां व्याप्ताम् । सख्या मित्रेण, द्वितीयेन वा । 'सखा मित्रसहाययोः' इति विश्वः । एकतुलायुद्धं द्वाभ्यामेव सङ्कामः । परिग्रहो विवाहः तत्र यौतकस्वेन यश एव लम्धम् । भंशो भागः । 'मैत्रमाद्वाहिकं चैव दायादानां न तद्भवेत्' इति वाक्येन वैवाहिकधने भागानहत्वादिति भावः । प्रहरणमनम् । प्राणैरिति । स कपिचक्रवर्ती वानरराजो वाली वीरशयने रणाणे शेते । मृत इत्यर्थः प्रकरणात् । प्राणैः समं सुवर्णपापुष्पकण्ठ- १. 'कुमार' इति पुखकान्तरे एकवारमेव. २. 'रामदेवगुणानुरोधेन'. ३. 'पूत-'. ४. 'पानिपरिग्रह. ५. 'बा' इति पुखकान्तरे माखि. ६. 'भागम'.

·५मरः] अनर्घराघवम् । २१५ दिकूलमुद्वहयशःसरिदादिशैलः शेते स वीरशयने कपिचक्रवर्ती ।। ५३ ॥ लक्ष्मणः-(सखेदम् ।) हा देव संक्रन्दन, क पुनरीदृशं महावीरप- काण्डमात्मजं सहस्रेणापि लोचनैरालोकयिष्यसि । (नेपथ्ये दुन्दुमिध्वनिर्मगलगीतिश्च ।) गुहः-(सहर्षम् ।) कथमयमार्य जाम्बवदभिमन्त्रितैः शातकुम्भकलशै- नीलः कुमारसुग्रीवमभिषिञ्चति । स्वयं चास्य देवो दाशरथिः कार्तखर- पुण्डरीकमालया कैण्ठमलंकरोति । लक्ष्मणः-प्रियतरं नः । (नेपथ्ये।) भो भो वानराच्छमल्लगोलाङ्गलयूथपतयः, सर्वानेष वो महाराजः सु- ग्रीवः समाज्ञापयति-सज्जयन्तु भवन्तः सर्वाणि यौवराज्योपकरणानि । अयमहं सीतादेव्याः प्रवृत्तिमन्वेष्टुं प्रहित्य हनूमन्त_मौहूर्तिके लमे कु- मारमजदमभिषेक्ष्यामि' इति । लक्ष्मणः उत्सवः सोऽयमस्माकं सर्वथा हृदयंगमः । किं तु वाली विलीनोऽयं व्यथयिष्यति वासवम् ।। ५४ ।। - दामतन्तुना दाशरथये रामाय विहितमातिथेयं येन सः । दिगेव कूलं दिकूलम् । तदु. दहते । 'उदि कूले रुजिवहोः' इति सश् । दिकूलमुदहा तादृशी यश एव सरिभरी तस्या आदिशेलः प्रभवपर्वतः । पर्वतादेव नदीनामुत्पत्तिः । अत्र च पर्वतसदृशाद्वालिनो यशःसरिदुत्पत्तिरित्यर्थः । प्रकाण्डमिव प्रकाण्डम् । 'अस्त्री प्रकाण्डः स्कन्धः स्यान्मूला- छाखावधिस्तरोः' इत्यमरः । क पुनरालोकयिष्यसि । तस्य वर्गगमनात् । दुन्दुमि. भेरीति प्रसिद्धं वायम् । 'मेर्यामानकदुन्दुभी' इत्यमरः । शातकुम्भकलशैः सुवर्णपटैः । कार्तखरे सुवर्णम् । अच्छभल्लगोलालप्रमृतयो वानरविशेषाः । प्राप्ति वार्ताम् । ऊर्थ मुहूर्तादूर्यमुहूर्तम् । 'सुप्मुपा-' इति योगविभागात्समासः । तत्र भवमूर्ध्वमौहूर्तिकम् । अध्यात्मादिखाहम् । 'उत्तरपदस्य' इति वृद्धिः । सोऽयमादाभिषेकरूप उत्सवः । हृदयं- १. 'अवलोकयिष्यति'. २. 'शातकुम्भकुम्भसलिले:'. ३. 'कण्ठकाण्डम्'. ४. 'प्रिया- रिप्रयतरम्', 'प्रियम्'. ५. 'गोलाडूलप्रभृतयो यूधपतयः'. ६. 'सज्जयन्तु सजयन्त'. .. 'मोयमोहर्तिके काले'. ८. 'इति' इति पुस्तकान्तरे नास्ति.

·२१९ (अन्तरिक्ष पुष्पवृष्ट्यनन्तरम् ।) जय जय जगत्पते रामभद्र, लक्ष्म्या बालिनिबर्हणप्रेशमितद्वैराज्यवैराग्यया किष्किन्धायतनैकदैवतमयं तारापतिदीप्यते । नसारं युवराजमझदमपि भुत्वातिहर्षादभू- दसाम्भःपृषतौषमौक्तिकमयो गुम्फः सहसेक्षणः ॥ ५५ ॥ लक्ष्मण:-प्रियास्पियतरं नः । वयस्स गुह, तदेहि । आवामपि महोत्सवसंविभागिनौ भवावः । (इति निष्कान्तौ ।) इति मुग्रीवाभिषेको नाम पचमोशः। गमोऽभिलषितः । विलीनो मृतः अन्तरिक्ष जय जयेत्यादि देववाणी । लाम्येति । बालिनिबर्हणेन वालि बिनाशेन प्रशमितं द्वैराज्यवैराग्यं यस्यास्तादृशा लक्ष्म्या तारापतिः सुप्रीवो दीप्यते । वालिनापहृतायास्ताराया लाभात्संप्रति सुप्रीवस्य तारापतिपदेनो. पन्यासः । किष्किन्धायतनस्यैकमद्वितीयम् । वालिनोऽभावात् । यद्वा एकं श्रेष्ठ देवतं देव इति तारापतिविशेषणम् । सहस्रक्षणोऽपीन्द्रोऽपि नप्तार पौत्रमा युवराज श्रुखा- तिहर्षादसाम्भःपृषतौघमौक्तिकमयो गुम्फोऽभूत् । अनाम्भोऽश्रुनलं तस्य पृषतो बिन्दुः । 'पृषन्ति बिन्दुपृषताः' इत्यमरः । तस्योधः समूहः स एव मौकिकं तन्मयो गुम्फो गुम्फनं करणं वा । 'गुम्फस्तु गुम्फने बाहोरलंकारेऽपि कथ्यते' इति मेदिनीकरः । निष्कान्ती लक्ष्मणगुहौ ॥ इति समस्तप्रक्रियाविराजमानरिपुराजकंसनारायणभवभक्तिपरायणश्रीहरिनारायण. पदसमलंकृतमहाराजाधिराजश्रीमद्भरवसिंहदेवप्रोत्साहित वैजोलीप्रामवा- खव्यखोपालवंशप्रभवरुचिपतिमहोपाध्यायविरचिताया. मनपराघवटीकायां पचमोशः। १. 'उपसमित- ·६ मा अनसमवन् । षष्टोज। (ततः प्रविशति माल्यवान् ।) माल्यवान्-(मर्वतोऽवलोक्य सम्वेदम ।) अहह कष्टम् । दग्धाः प्रदीप्तपावकपरिचयपिण्डसहेमवेश्मानः । क्षणमुत्पुच्छयमाने हनुमति लहापुरोद्देशाः ॥ १ ॥ अपि च। निजकिरणौषप्रमुषितनिनोन्नतरूपकर्मभेदेषु । मणिभवनेषु कृशानुज्वालाः फलतोऽनुमीयन्ते ॥ २ ॥ (विमृश्य ।) अहो दुर्निवारता भवितव्यतायाः । दोःसंदोहवशंवदत्रिभुवनश्रीगर्वसर्वकषः कैलासोद्धरणप्रचण्डचरितो वीरः कुबेरानुजः । यत्रायं स्वयमस्ति सेयममरावत्यापि वन्द्या पुरी नीता मर्कटकेन कामपि दिशां घिग्दैवमावश्यकम् ।। ३ ।। संप्रति रावणविनाशसूचकं लड्डादाहाशोकवनिकाभङ्गादिरूपमुत्पातं प्रकटयितुं मात्य. वतः प्रवेशमाह-ततः प्रविशतीति । न चात्र 'नासूचितं विशेसात्रम्' इति भरत- विरोधः । चतुर्थाडे मात्यवता 'तदेहि । राजकुलमेव गच्छावः' इति निजप्रवेशस्य सूचित. त्वात् । अन्तरा तु परशुरामकलहाहीत्यन्यदेतत् । दग्धा इति । परिचयः संबन्धः । पिणस्थं पिण्डीभूतम् । उत्पुच्छयमाने पुच्छमुत्क्षिपति सति । 'पुच्छभाण्डचीवराण्णित्' । लहापुरस्योरेशा वासस्थानानि । निजेति । प्रमुषितोऽपहस्तितः । मणितेजःसमूहस- बन्धानमणिभवनानि निनोचतानि न दृश्यन्त इति भावः । फलतो दाहादिकार्यात् । कार्येणैव कारणमनुमीयत इत्यर्थः । भवितन्यतेत्यत्र 'कृदमिहितो भावो द्रव्यवत्प्रकाशते इति तलास्ययः । अत एव 'सर्वकषा भगवती भवितव्यतेव' इति भवभूतिरप्याह । भवित. व्यताया दुर्निवारत्वं स्फुटयति-दोभ्संदोहेति । संदोहः समूहः । वशंवदो वश्यः । 'प्रियवशे वदः खच्' । श्रीः सेपत् , उत्कर्षो वा । सर्वकष इति । 'सर्वकूलाभकरीपेषु कपः' पति सन् । उद्धरणमुत्तोलनम् । कुबेरानुजो रावणः । अमरावत्या देवनगर्या । 'नगरी लमरावती' इत्यमरः । इह 'कृल्यानो कर्तरि वा' इति षष्ठीविकल्पातृतीया । मर्कटकेन कुत्सितवानरेण हनुमता। कुत्सा कन् , निन्दायो वा। कामपि शोचनीयाम् । भाव. सकमवश्यंभावि देवं विपक्ष । अवश्यंभाष आवश्यकम् । 'ओरावश्यके' इति निपातनादुम् । 'मन्ययाना ममात्रे दिलोपो वजन्यः' इति टिलोपः । बहादाहमपा- ·२१६. काव्यमाला। किंचिदेतद्वा रावणदुर्नयेन । (सलेदमाकाशे ।) आः पौलस्त्य, विद्याश्चतुर्दश चतुर्यु निजाननेषु संवाघदुःस्थितवतीरवलोक्य वेषाः । ताभ्योऽपराणि नियतं दश ते मुखानि खस्य प्रणप्नुरकरोत्स कथं जडोऽसि ॥ ४ ॥ (क्षणं च ध्यात्वा सेव्ययम् ।) कथमेवं विशीर्यतीव नः कुलमिदम् । खरादीनवधीद्रामो वत्समक्षं च मारुतिः । खयं निष्कामयामास दशास्यश्च विभीषणम् ॥ ५ ॥ अलं वा दुविहितमतीतमुपालभ्य । संप्रति सिन्धोरुदीचि तीरे निवे. शितस्कन्धावारो दाशरथिः किमारम्भ इति कथं प्रतीमः । (पुरो दृष्ट्वा ।) कथं राघवचरितानि चरितुं प्रहितयोः शुकसारणयोः सारणः । (प्रविश्य ।) सारण:-जयतु जयतु कनिष्ठमातामहः । माल्यवान्-(अमिनन्य समीपमुपवेश्य च ।) वत्स सारण, कश्चिदमुनैव पदेन सुग्रीवकटकादागतोऽसि । सारण:-अथ किम् । .. लोक्य निरुद्विमं रावणं लक्षीकृत्याह-विद्या इति । चतुर्दश विद्याश्चतुएं निजाननेषु खकीय मुम्वेषु संबाधेन संकटेन दुःस्थितवतीदुःखेनावस्थिता दृष्ट्वा ताभ्यो विद्याभ्यः । तादर्थे चतुर्थी । प्रणतः प्रपौत्रस्य तवापराणि दश मुखान्यकरोरस त्वं कथं जडोऽसि मूखोऽसि । तथा चात्र प्रतिक्रिया कर्तुमुचितति भावः । 'अगानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः । धर्मशास्त्रं पुराणं च विद्या एताश्चतुर्दश ॥' अङ्गानि वेदानि षट् । 'शिक्षा कल्यो व्याकरणं निहतं ज्योतिषं तथा । छन्दसा विचितिश्चैव पडलो वेद इष्यते ॥ इति पुराणम् । विशीर्यत्यवसनं भवति । नोऽस्माकम् । अवधीद्धतवान् । हन्तेः 'लुति च' इति वधादेशः । अझं रावणमुतम् । निष्कामयामास निःसारितवान् । दुर्विहितं दुश्चेष्टितम् । उदीच्युत्तरस्मिन् । स्कन्धावारः कटकम् । आरम्भ उद्यमः । चरितुं ज्ञातुम् । 'चर गती' । 'सर्वे गत्या मानाः' इति न्यायात् । सारणः । अस्तीति शेषः : । दृश्यत इति वा। समीपं संनिहितम् । अमुनेक पदेनेति लोकोक्तिः । इदानीमेवेत्यर्थः। १. 'न किंचिदेतवावणस्य दुनयेन'; न किंधिदेव तावद्रावणस्य दुर्नयेन'. २. 'भाभ्यः'. ३. 'सव्ययम्' इति पुखकान्तरे नास्ति. ४. 'सकलमेव शीर्यतीव नः कुलम्'. ५. 'दुर्दै. बम'... 'संप्रति' इति पुखकान्तरे नास्ति. ७. किमारभते'. .

·६ महः] अनपराषवम् । २१९ माल्यवान्तद्यथानुभवमभिधीयतां तावत् । सारण:--सारसंख्ये वनौकसामस्मन्मुखेनैव शतशः प्रतीते माताम. हेनोलमुक्त्वा । अधुना तु सेतुप्रथनाय मिलितेषु वानरसैनिकेषु वानरम. र्तिधरोऽप्यहं महाराजविभीषणेन-(इत्यधोक्त सभयम् ।) आर्य, चिरसंवासेन रामराजधानीप्रवादो मामनुबध्नाति । माल्यवान्-(साकूनम् ।) किमभिषिक्तः कनिष्ठवत्सो राघवेण ! सारण:-अथ किम् । माल्यवान्—(क्षणमिव स्तब्धं स्थित्वा निःश्वस्य ।) वत्स, निःशकमभिधेहि । सारण:-कुमारविमीषणेन ज्ञात्वा संयम्य चाहं रामस्य दर्शितः । माल्यवान् -(माशम् ।) ततस्ततः । सारणः-ततश्च राघवेण निजसचिवनिर्विशेषमुपगृह्य पुरस्कृत्य च प्रहितोऽस्मि । माल्यवान्-(सहर्षम् ।) किमुच्यते, यावद्रव्यभावी गुणो हि विजि- गीषूणामुदात्तता । विशेषेण पुनर्रयं रामभद्रः । येतः । अभेदेनोपास्ते कुमुदमुदरे वा स्थितवतो विपक्षादम्भोजादुपगतवतो वा मधुलिहः । - । 'पदं स्याद्धर्मपादयोः' इति शाश्वतः । सारो बलम् । संख्या एकत्वादिगणना । प्रथनं बन्धनम् । सनिकेषु सेनासमवेतेषु, सेनारक्षकेषु वा । सभयमिति । विभीषणे महाराज- पदप्रक्षेपादिति भावः । स्तम्धमिति क्रियाविशेषणम् । उपगृह्य ज्ञात्वा । यावदिति । यावद्रव्यं तिष्ठति तावतिष्ठति द्रव्यनाशे नश्यति गुण इत्यर्थः । याजद्रव्यं भवितुं शीलमस यावाव्यभावी । ताच्छील्ये णिनिः । गुण इह वीर्यशौर्यादिः । यद्वा यावद्रव्यं यावत्परि- माणं द्रव्यं तत्परिमाण एव गुणो वीर्यशोर्यादिः । द्रव्यं च महदिति गुणोऽपि महानिति भावः । विजिगीपूणां जेतुमिच्छूनाम् । 'न विकार विकारस्य हेतौ यदवगाहते । तदुदात्तं गुणः' इति दडी । तद्भाव उदात्ततागुण इत्यन्वयः । औदार्य गुण इत्यर्थः । विशेषण पुनरयं रामभद्र उदारत्वेन प्रसिद्ध इत्यर्थः । रामभद्रपुरस्कारस्त्वयि युक्त एवेत्यत्र दृष्टा- म्तमाह-अमेदेनेति । कुमुदं कर्तृ, उदरेऽभ्यन्तरे स्थितवतो वा विपक्षादतुल्यादम्भो- जाद्वा सकाशादुपगतवतो मधुलिहो भ्रमरानमेदेन तुल्यत्वेनोपास्ते संयुनक्ति । कयनि- १. तावत्' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. २. 'अलमुक्त्वा' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. ३. 'वानर' इति पुखकान्तरे नास्त्रि. ४. 'मायावानरमूर्तिपरोऽपि महाराज-'. ५. 'ख. भवत्'. ६. 'उपसंयन'. ५. "हि गुणो'. ८. 'असो'. ९. किंच'.

·२२०. - अपर्याप्तः कोऽपि खपरपरिचापरिचय- प्रधः साधूनामयमनमिसंथानमधुरः ॥ ६ ॥ अब शुकः किमासीत् । सारणा-अहमपि न जानामि । माल्यवान् (विमृश्य ।) वत्सविभीषणस रामोपश्लेषेण स्वकुल्यं व्य- सनमिति प्रमुग्धोऽस्मि । सारण:-आर्य, तथा धर्मवृत्तिरार्यसंतानच कुमारः कथं ज्वायांसं मातरमवध्य प्रतिपक्षवर्ती संवृत्तः । माल्यवान्-वत्स, दशग्रीवं पृच्छ । (निःश्वस्य ।) अथवा देवम् । सारण:-आर्य, यदि श्रवणा)ऽस्मि तदा निवेदय । माल्यवान्-वत्स, केसरिकलत्रसंभवेन प्रभजनसूनुना विलुण्ठिताम- शोकवनिकामवलोक्य राजा तवायं विभीषणमवोचत् । यथा-'वत्स, पश्य मनुष्यपोतद्वयाँवष्टब्धेन दुरात्मना कपिकीटेन कथं विजृम्भितम्' इति । सारण:-ततस्ततः । माल्यवान्-ततो विमीषणः प्रणम्य व्यजिज्ञपत्-'देव, जाति मानय मानुषीमभिमुखो दृष्टस्त्वया हैहयः स्मृत्वा वालिमुजौ न सांप्रतमवज्ञातुं च ते वानराः । सत आह–साधूनां स्वस्या:मीयस्य परस्यान्यस्य च परिचर्या पूजा तत्परिचये ज्ञाने समूहे का प्रबन्धोऽनुबन्धोऽपर्याप्तोऽनिवारितो भवति । मधुरो मनोशः । किमासीत् । किंभूत इत्यर्थः । किशब्दो निपातः । कीहा । बसोऽबद्धो वासीदिति भावः । उपलेषः समाश्रयणम् , उपटम्भो वा । ज्यायांस ज्येष्टम् । 'वृद्धस्य ज्यः' इति ज्यः । 'ज्यादावीयसः' इल्यात्वम् । अवधूय त्यक्त्वा । केसरी वालिशिष्टो वानरः । तस्य कलत्रं वधूस्तत्वं- भवेन प्रभजनो वातस्तस्य सूनुना पुत्रेण हनुमता विलुण्ठिता भमा अशोकेन वृक्षमेदेनो- पलक्षिता वनिकाल्पवनम् । यद्वा अशोकनिमित्तं वनिकेति शाकपार्थिवादिः । अक्ट- नावकम्भितेन कीटेनेव कीटेन । विमृम्भितं चेष्टितम् । विकान्तं वा व्यजिसपद्विक्षा- पयति स्म । वक्ष्यमाणमिति शेषः । जातिमिति। हे पौलस्त्य रावण, वामहमेतदभ्य- यो प्रार्थयामि । एतकिम् । सीतामय । रामायेति शेषः । काराकुटुम्बीकृतान १. 'धर्मप्रवतिः'. २. 'प्रतिपक्षावृत्तिः संपमः', 'विपक्षवती संप्रति सातः'... 'यदि पा. ४. 'राजा हे दशास्यों'; 'रोजा बतायम्'. ५. 'अक्टम्मेन. १. 'बामरान ·६ माः] अनरामयम् । २२१ सत्सौलस्त्य महामिहोत्रिणमहं बामेतवभ्यर्थये सीतामर्पय मुख च तुभुजः काराकुटुम्बीकृतान् ॥ ७ ॥ सारणः-(सबहुमानाचर्यम् ।) अहह, 'वालिभुनौ' इति ब्रुवता माताम- हेन किमपि स्मारितोऽस्मि । आर्य, किमाचक्षे सेतुक्षितिषरशिरःश्रेणिकषणैः प्रकोष्ठे नीरोम्णः कपिमटभुजस्तम्मनिवहान् । सुमेरोर्मात्सर्यावनतिचिरसंरूढमृदुभिः शिरोभिर्विन्ध्यो यद्वरमपि न सोढुं परिवृदः ॥ ८ ॥ (सावरम् ।) ततस्ततः। माल्यवान्-ततश्च रोषान्पामिसे मजता राक्षसराजेन तथा चेष्टितं यथा विपक्षमप्याश्रितः । : नागारमित्रीकृतान्क्रतुभुजो देवान्मुन्ध त्वज । कीदृशं वाम् । महामिहोत्रिणम् । अमेन परस्त्रीवमुख्य प्रकटितम् । ननु मानुषेण ममाभिभवः कर्तुं न पार्यत एवेति रावणवचनमाशमाह-मानुषी जाति मानय पूजय । यतस्त्वया हैहयः सहस्रार्जुनोऽ- भिमुखो दृष्टः । तथा च मानुषेणैव सहस्रार्जुनेन सङ्कामे त्वममिभूतोऽसि, अतो मानुस. विषये गर्यो न विधेय इति भावः । वालिभुजी च स्मृत्वा ते तव वानरा अवज्ञातुं न सां- प्रतम् । न युका इत्यर्थः । इह सांप्रतपदेन युक्तार्थेन कर्मणोऽमिधानाद्वानरा इत्यत्र न द्वितीया । यथा-'विषपक्षोऽपि संवर्ध्य खयं छेत्तुमसप्रितम्' इति । वानरेण तवं कक्षायो क्षिप्तोऽसि, अतो वानरेष्वपि नावज्ञा युक्तति भावः । 'कारा स्थाद्वन्धनालये' इत्यमरः । 'युके द्वे सांप्रतं स्थाने' इलपि । स्मारितोऽस्मि । वानरबाहुमलमिति शेषः । किमाचक्षे इति । हे आर्य, कपिभटानां वानरयोधानां भुजस्तम्भसमूहानिकमायो कि प्रवीमि । अपि तु वक्तुं न शक्रोमीति भावः । कीदृशान् । सेत्वयं क्षितिधरधिरः- जिकपणेः पर्वतमस्तकाघिर्षणः । प्रकोष्ठे कोणाधःप्रदेशे। नीरोम्यो लोमशून्यान् । यदर बाहुसमूहभर विन्ध्योऽपि शिरोभिः सो, न परिपृढो न समर्थः । सुमेरोर्मात्स- गोदुस्त्वस्यासदनात् । मनतिचिरमतिशीघ्रं संरूढः प्रदेः । अत एव मृदुभिः । मत एष भर सोढुं न शकोऽभवदित्यर्थः । सुमेरुजिगीषया विन्ध्यो बर्षितः-इति कथा । रोषान्धतामिले रोषरूपगाडान्धकारे । 'रोषान्धतमसे' इति पाठेऽप्ययमेवार्थः । 'ध्वान्त माडेन्मतमसम्' इत्यमरः । भरतेव सह ।मानतोऽभिमानासोको निवर्तिप्यते । मार्च न करिष्यतीत्यर्थः । वैषम्य परीत्यम् । नाश इति यावत् । तत्र दृष्टान्तेन निदर्शनेन । १. "किमपि ति पुखकान्तरे नास्ति. २. 'तमति'.

·२२२ काव्यमाला। - सारण: (सखेदमाकाशे ।) हा देव पुलस्त्यनन्दन, कथं भवतैय वै. पHदृष्टान्तेन मानतो मूलोच्छेदनिमित्तान्निवर्तिष्यते लोकः । (साभ्यर्थनं च ।) अरिषड्वर्ग एवायमस्यास्तात पदानि षट् । तेषामेकमपि च्छिन्दन्खञ्जय अमरी श्रियम् ॥ ९ ॥ (मन्त्रिणं प्रति ।) आर्य, यत्सत्यं राघवेण व्यूढां वानरवरूथिनीमुत्प्रेक्ष्य श-विभीषण ऐव यद्यस्माकं कुलतन्तुरवशिष्यते । माल्यवान्-(निःश्वस्य ।) वत्स, द्वयोरपि कटकयोस्तत्त्वज्ञोऽसि । त- स्किमिदानीमुचितम् । सारण:-आर्य, नन्वेवं ब्रवीमि-राजपुत्रोऽदोऽसौ बालो नव- बुद्धिरीमपात्रमिव यद्यदाधीयते तत्चदाचुचूषति । माल्यवान् -ततः किम् । सारण:-ततश्च भवतः पितृवैरिणौ रामसुग्रीवौ व्यापाद्य किष्कि- न्धायां भवन्तमभिषिच्य वालिसौहृदस्यात्मानमैनृणमिच्छाम इति गूढ- यदा विरुद्धो धमा विगतो वा धर्मो विधर्मः । ततः खाधिकः ष्यम् । वैधयं धर्माभाव. स्तेन होऽन्तो नाशो यस्य तेन । निवृत्ती हेतुमाह-मानतः । कीदृशात् । मूलं रावण. खस्योच्छेदो नाशस्तदेतोः । तथा च माने सति रावणो नष्टः । तन्मानं न युक्तमिति लोको निवृत्तिं करिष्यतीति भावः । अधुनोपदेशमाह-अरीति । हे तात मान्य रावण । धियं भ्रमरीमिति व्यस्तरूपकम् । श्रियं भ्रमरी लक्ष्मी भ्रमरवधूं खजय खजा कुरु । यद्वा भ्रमरी भ्रमणशीलाम् । अस्याः श्रीत्रमर्या अरिः पड़ोऽरिषदर्गः काम- कोपलोभमोहमदमानरूपः स एव पद पदानि तेषां पदानां मध्ये एकमपि पदं छिन्द- दैधीकुर्वन्सन् । तथा च कामादीनामेकल्यागादपि सीतापरित्यागः । तेन च श्रीः खजा स्थिरा भवति । अन्यथा कामादिसत्त्वात्तव लक्ष्मीः स्थिरा न भविष्यति, अपि राममेवात्रयिष्यतीति भावः । व्यूढां विन्यस्ताम् । 'व्यूढं तु बलविन्यासे' इति विश्वः । वरूविनी सेना । उत्प्रेक्ष्य उच्चदृष्ट्वा । तन्तुरिव तन्तुः सूत्रम् । आममपकं पात्रं भरावादि । आधीयते आरोप्यते । आचुचूषति पिबति । 'चूष पाने' । यौहदं सुह. दावः । 'इगसिन्यन्ते पूर्वपदस्य च' इत्युभयपदद्धिर्न भवति । तत्रार्थवतो हच्छन्दस्य प्रणात् । 'हुईदी मित्रामित्रयोः' इति निपातसमुदायस्थार्थवत्त्वात् । एकदेशे चात. १. 'मनुमानतः'. २. 'भ्रामरीम्'. ३. 'एवास्य'. ४. 'वत्स' इति पुखकान्तरे नाशि. ५. 'पालोऽसौ. ६. 'भाममिव पात्रम्'. ५. 'अनृणमात्मानम्'; 'भामृण्यमा- स्मनः'. ८. "निरूद'.

·६ अ] अनर्घराघवम् । २२३ प्रणिधिमुखेन दशकंधरादेशमभिधाय सुग्रीवशिबिरादपवापते तस्मिन्न. पक्रान्ते तु स्वगृहमहिभयोपजापजर्जरमवेक्षमाणो वानरपतिः शिथिलित- रामप्रयोजनः स्यात् । माल्यवान्-(मस्मितम् ।) वत्स, साधु समर्थयसे । किं पुनः स्वयम- दो गर्भरूपोऽभिनवोज्वलयौवराज्यसुखोपलालिनो दुरपवाह एव । ये चास्य माता पितृबन्धवस्ते सुग्रीवस्यापि संबन्धिनः कथमेनमुत्तिष्ठमानमनु- जानीयुः। सारण:-यथा दृष्टमार्येण । किं च कालापेक्षी दण्डनीतिपयोगः । तथा कथमपि महोत्साहैः कपिभिः सेतुकर्मणि प्रवृतं यथैतावता कालेन संतीर्णमहार्णवो रामः सुवेलशैलोपत्यकामध्यान्ते । माल्यवान् (गविमर्शाद्भुतम् ।) अहह । असौ मनुष्यमात्रेण लहितो यदि सागरः । प्रतापो दशकण्ठस्य भुवनैरपि लहितः ॥ १० ॥ . थात्वान् । अनृणमृणात्प्रत्युपकाराद्विनिर्मुक्तम् । गूढो गुप्तो वानरादिवेषः । प्रणिधिश्वरः । 'प्रणिधिः प्रार्थने चरे' इति विश्वः । 'आज्ञा निदेश आदेशः' इत्यमरः । शिबिरात्कट का. दपवायते भानीयते । तस्मिन्मङ्गदे । स्वपक्षप्रभवं भयमहिभयम् । उपजापो मेदः । अर्जरमाकुलम् । शिथिलितं शिथिलीकृतम् । 'तत्करोति' इति णिजन्तात्कः । 'मही. भुजामहिमयं स्वपक्षप्रभवं भयम्' इत्यमरः । 'समी मेदोपजापी' इति च । समर्थयसे मन्यसे किं पुनः किं तु । गर्भरूपो बालकः । उपलालितो वर्धितः । अपवाई घमन्तं निष्पाद्य पथाहुः शन्देन समासः । अन्यथा दुरपवह इति स्यात् । यद्वा 'वाह प्रयने' इत्यतः खलः प्रयोगः । मातापित्रिति । 'आनडतो द्वन्द्वे' इत्यानकादेशः । मातृवान्धवा मातुलादयः । पितृवान्धवाः पितृव्यादयः । उत्तिष्टमानमुद्यमं कुर्वाणम् । 'उदोऽर्ध्वकर्मणि' इति तङ् । अनुजानीयुरनुमन्यन्ते । 'दमो दण्ड इति प्रोकस्तात्स्ध्या- हन्दो महीपतिः' इति नीतिशास्त्रम् । तस्य राशो नीतिर्दण्डनीतिः । नयनं नीतिस्तस्याः प्रयोग भारम्भः । यदा दण्डनीतिः शास्तिप्रधाना नीतिः । उत्साहः पराक्रमः । प्रतं प्रवृत्तिः कृता । भावे कः । सेनानमिहिने कर्तरि तृतीया । सुवेलले गिरिमेदः । उप- सका पर्वतासमभूमिः । 'उपत्यकानेरासमा भूमिः' इत्यमरः । भुवनै वनस्पैः । ता. ..'च' २. कितु खयम्', 'पुनसावा, ३. 'भपि मुप्रीवस्व'. तुमहोत्साहै'. ५. 'समुत्तीण'. ६. 'मुवेलोपत्यका-'. ..

·२२१ (ससेदं च।) पौलस्त्यस्य सुरासुरेन्द्रशिरसां निर्माश्यमद्वियं कुर्वाणेन रघूद्वहेन घटितो सेतो निधावम्भसाम् । अबोन्मुद्रयति स्वहस्तविधृतं राजीवमिद्धो रविः प्रत्यावृत्तरसस्य चामृतभुजामिन्दोः स्वदन्ते कलाः ॥ ११ ॥ (विमृश्य ।) वत्स सारण, वालिवधविशुद्धपा रनेकवानरानीकनायकेन साक्षादुपकृतेन संख्या सुग्रीवेण महापक्षस्य हनुमच्चरितज्ञातास्मदीयवृत्तर- यमेव सुविहतसकलाभियास्यत्कर्मणस्तस्याभियोगसमयः । सारण:-आर्य, अयमेवात्मद्रव्यप्रकृतिसंपन्नो नयस्यापिष्ठानं वि. विजिगीषुरिति प्रथमोदाहरणं दाशरथिः । माल्यवान्-(स्तम्भं नाटयित्वा ।) यत्तस्मिन्निहतेऽपि वालिनि वयं क्षुद्रास्तथैवामहे तैयुक्तं भुजयोर्बलादपि बलं दुर्गस्य दुर्निग्रहम् । .. .. स्थ्यात्प्रयोगः । मच्चाः कोशन्तीतिवत् । सर्वरपीत्यर्थः । पौलस्त्येति । अय इदो दीप्तो रविः सूर्यः स्वहस्तविधृतं राजीवं पद्ममुन्मुद्रयति प्रबोधयति । भन्यदा राव. पत्रासास्वहस्तस्थमपि पचं सूर्यो न प्रकाशयति, किं पुनः सुरस्थितमिति भावः । मसतमुना देवानां चेन्दोश्चन्द्रस्य कलाः वदन्ते रोचन्ते । इह प्रीयमाणार्थस्या. विवक्षितत्वाम चतुर्थी । प्रत्यावृत्तो व्याधुव्यायातो रसः खादो यत्र । यद्वा प्रत्याहत्तो रसोऽनुरागो यत्र । भादवानाम् । अन्यदा रावणत्रासाद्देवाश्चन्द्रकला न पिबन्ति, इदानीं तु पिबन्तीति भावः । क सति । रदहेन रामेणाम्भसां निधो समुद्र सेतो घटिते बद्ध सति । कीदृशेन । पौलस्त्यस्य रावणस्याद्रिद्वयं पदयुगं मुरासुरेन्वशिरसा देवदा. नवमखकाना निर्माल्यं कुर्वाणेन । निर्माल्यमलानीयस्वात् । इद्ध इति 'मिहन्धी तौ' । पः। पाणिः पश्चादेशस्थितः । पक्षः सहायः, वळं च । वृत्तिापारः । मुविहितं सकसममियास्यतः शत्रोरमिमुसं गमिष्यतः कर्म येन तस्य । भमियोग माक्रमणम् । भालन्याणि च प्रकृतयष तामिः संपनः । 'बाहुभुलं तपस्त्यागः श्रया या किला क्षमा । भावनिर्दया सल्यं नियमवात्मसंपदः ॥ अमायरादुर्गाणि कोलो बल पथमः । एताः प्रकृतवसनविजिगीयोवाहताः ॥ एताः पर तथा लि सामः पुषिवीपतिः । समप्रति राज्यमित्युवाच हलतिः ॥' इति नीतियानम् । नविहानमालयः । भवानमिचिति । तसिविलशालि पालिन १. विमस्य . १. 'मार्य, मे... ' ·६ महः] अनर्घराघवम् । २२५ मर्येनापि जगद्विलक्षणगुणग्रामेण रामेण तु द्वे गव्यूतिशते हि नाम कियती तीर्णोऽयम!निधिः ।। १२ ॥ (दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य । आकाशे।) तर्षार्तिव्यतिलेलिहानररानारम्यैमुखैरष्टभिः क्रन्दन्ती क्रमशः पपौ दशमुखी वत्सस्य यस्याः स्तनौ । वत्से नैकषि विश्ववीरजननी सीमन्तमुक्तामणिः सा तादृग्भवती कथं गुणवतः पुत्रस्य किं द्रश्यति ।। १३ ।। सारणः-शान्तं शान्तम् । प्रतिहतममङ्गलम् । अनर्थशहीनि बन्धु- हृदयानि भवन्ति । किं च आर्य, भुजनिवह विहङ्गिकावलम्बी निबिडगुणौषधृतोऽपि राज्यभारः। स्वयमपि दशकंघरे धुरीणे स्खलति यदि खलनं तदास्य रूपम् ॥ १४ ॥ .. हतेऽपि सति यद्वयं क्षुद्रा अल्पज्ञास्तथैव पूर्ववदेव आस्महे स्थिताः स्मनदुजयोला- दपि दुर्गस्य बलं दुर्निग्रहं दुःखेन निगृह्यते यत्तादृशं भवतीति कृता । वालिनि हतेऽपि वयं मध्यस्थितसमुद्ररूपदुर्गत्वाजीवाम इति भावः । अधुना समुद्ररूपदुर्गस्यापि नास्माकं जाणं शक्यमिति पर्यवसम्ममर्थमाह-मत्सेनापीति । मलैन मनुष्येण विलक्षणः श्रेष्ठः । प्रामः समूहः । 'गव्यूतिः स्त्री कोशयुगम्' इत्यमरः । द्वे इति । शतयोजनविस्तारवा- समुद्रस्य । हिरवधारणे । तीर्ण एव । नाम संभावनायाम् । कियति किंपरिमाणे । अल्पे इत्यर्थः । 'हिहेताववधारणे' इत्यमरः । 'अम्भोर्णस्तोयपानीयम्' इति च । रामादावन- विनाशं निश्चित्य रावणमातरमुद्दिश्याह-तर्षातीति । हे वत्से नेकषि निकषास्मजे । 'काचिदपवादविषयेऽप्युत्सर्गः प्रवर्तते' इति श्रीन्यो ढकं बाधित्वाम् । सा भवती ताह- कप्रसिद्धा गुणवतः पुत्रस्य रावणस्य कथं केन प्रकारेण । विनाशमिति हृदयम् । अमार- लत्वाद्विनाशपदं नोपात्तम् । द्रक्ष्यसि । सा का । यस्याः स्तनौ कर्मभूनी अष्टमिर्मुखैः क्रन्दन्ती वत्सस्य रावणस्य दशमुखी पपी पीतवती । कीदृशैः । तर्षः पिपासा अतिः पीडा तया व्यतिलेलिहानाः पुनःपुनरास्वादयन्त्यो या रसनास्वामी रम्यः । द्वाभ्यां स्तनद्वयं पीतमपराण्यष्टमुखानि कमेण क्रन्दन्तीति भावः । व्यतिलेलिहान इति लिहेर्य- लगन्तात् 'कर्तरि कर्मव्यतिहारे' इति तत् । भुजनिवह इति । भुजसमूह एष विहरिका मारयष्टिः । 'वहंगी' इति प्रसिद्धा । गुणाः शौर्यादयः, शिक्यं च । धुरीने भारवाहे । 'वः सर्वधुरात्' इत्यत्र ख इति योगविभागात्सः । 'पूर्वहे धुर्यधौरेयधुरीषाः सधुरंधराः' इत्यमरः । अस्स राज्यभारस्य । रूपं खभावः । एककंधराद्वारः स्खलतीत्यु- १. "विजित्वर-. २. केकसि. ३. 'यान्तं पापम्. ४. 'स्खलितम्'.

·२२६ काव्यमाला। - माल्यवान् -(अभूणि स्तम्भयन् ।) वत्स, विद्वानपावृत्तमिव खभाग्यं न तावदात्मानमहं ब्रवीमि । महामुनेर्विश्रवसस्तपोभिर्निवापबीजं यदि नः कुलं सात् ॥१५॥ (प्रविश्य पटाक्षेपेण संभ्रान्तः शुकः ।) शुक:- प्रहस्तधूमाक्षमहोदरादीन्व्यापाथ सेनाधिपतीनमात्यान् । स एष लङ्कामुपरुध्य रामः शाखामृगैरर्णवमातनोति ॥ १६ ॥ माल्यवान्-(सविषादम् ।) पुरस्तादेव दृष्टमिदमस्माभिः । देशका- लव्यवहितस्यापि प्रमेयप्रामस्य येथामुखीनमादर्शतलं हि सविबुद्धिः । (विमृश्य । आकाशे ।) साधु रामभद्र, साधु । विजिगीषोरदीर्घसूत्रता हि का. सिद्धेरवश्यंभावः । सारणः-सखे शुक, अब किंविधानो यातुषानेश्वरः । शुक:-(सखेदस्मितम् ।) सखे, किं तस्य विधानम् । श्रुत्वा दाशरथी सुवेलकटके साटोपमर्षे धनु- ष्टंकारैः परिपूरयन्ति ककुमः प्रोन्छन्ति कौशेयकान् । चितम् । दशकंधरादपि यदि भारः स्खलति सदास्य भारस्य स्खलनमेव स्वभाव इति भावः । विद्वाजानन् । विदेः शतुर्वमुः । अपावृतमपगतम् । पुलस्त्यपुत्रो विश्रवाः । विधवा रावणपिता। निवापो मृतस्य जलाअस्यादिदानम् । 'निवापः पितृदानं स्यात्' इत्यमरः । बीजं कारणम् । यदि स्यात् । तदा स्यादित्यर्थः । पटी जवनिका । प्रहस्तादयो योधाः । व्यापाद्य विनाश्य । उपरुध्य वेष्टयित्वा । शाखामृगो वानरः । अर्णवमिवाण- वम् । मनु भावि कार्य पुरस्तादेव कुतो दृष्टमित्यत माह-देशकालेति । हि यतः । स्थपिरबुद्धिमतिः । देशकालव्यवहितस्यापि प्रमेयसमूहस्य यथामुखीनं मुखस्म साशं दृश्यते यत्र तादृशमादर्शतलं भवतीत्यर्थः । मुखस्य साशं यथामुखम् । 'यथा- मुखसमुखस्स दर्शनः स्वः' । आदर्शो दर्पणः । तलचन्यसाजहलिखातलम् । बुद्धिरिति सामानाधिकरण्यम् । असीर्घसूत्रताऽपिरक्रियता । सूत्रविरकियः' इत्यमरः । कि विधानं यस सः । कि प्रश्ने, निन्दायां वा । मातुधानो राक्षसखस्पेश्वरो रावणः । तस विधानम् । अपि तु न किमपि । श्रुस्वेति । मुवेलो गिरिखस कटके नितम्ब दाशरथी रामलक्ष्मणी कर्मभूती भुत्वा महापवे करा दश हवा बनुकारेनुःशादः १. 'खमाग्वा. १. समुखीनम् .. 'प्रविवारयन्ति'. ..

·- ३म: अनर्षरापवम् । २२७ मन्यस्यन्ति तथैव चित्रफलके लडापतेस्तत्पुन- वैदेहीकपपत्रवल्लिरचनाचातुर्यमः कराः ॥ १७ ॥ माल्यवान् (निःश्वस्य ।) हा वत्स रावण, कथमद्यापि सैव हृदयप- रिस्पन्दमुद्रा । (शुकं प्रति ।) वत्स, अथ गोपुरगौल्मिकबलाध्यक्षेण वत्सेन नरान्तकेन किं प्रतिपन्नम् । शुक:-(निःश्वस्य ।) मातामह, कृतैव कुमारेण द्वारमर्यादा । परमा. देन सोऽपि । (हत्योंके सासमधोमुत्रस्तिष्ठति ।) माल्यवान-हा वत्स दशग्रीवनन्दन, कथमिदं तव द्रष्टुमेतावन्तं कालमसाकमायुः। (नेपथ्ये।) भो भो महापार्श्वप्रभृतयः सैनिकाः, व्यावर्तध्वमुपाध्वमुबुरशरज्वालामुखी मातरं देवीमममयीं प्लवंगपशवः पश्यन्ति पृष्ठानि वः । चेतः शक्रजितोऽपि लक्ष्मणवघे बद्धोत्सवं मध्यमः पौलस्त्यः खयमायुधं विधृतवानद्यापि रामाद्भयम् ॥ १८ ॥ कुभो दिशः परिपूरयन्ति । कोशेयकं खरं प्रोञ्छन्ति मार्जन्ति । तथैवार्धे कराश्चि. प्रफलके चित्ररचनाधारे वैदेयाः कुचे या पत्रवल्लिः पत्रावली तस्या रचना लिखनं तत्र वेदग्ध्य कौशलमभ्यस्यन्ति । अर्षे इति 'प्रथमचरम-' इत्यादिना जसि वा सर्व- मामसंज्ञायां क्षीभावे रूपम् । 'कटकोऽत्री नितम्बोऽद्रेः' इत्यमरः । 'कौशेयको मण्ड. लाप्रः करवालः कृपाणवत्' इति च । सैव हृदयपरिस्पन्दमुद्रा. स एव सीतास्तनपत्र. रचनायो हदयावष्टम्भ इत्यर्थः । परिसन्दबेष्टा, अवयम्भो वा । मुद्रा निथयः । गो- पुरै पुरवारम् । 'गोपुरं पुरद्वारि' इत्यमरः । गुल्मः सेना, घर वा । तत्र नियुको गौल्मिकः । तत्र नियुकः' इति ठए । 'गुल्मः सेनापमिदोः सैन्यरक्षणरम्भिदोः' पति मेदिनीकरः । अध्यक्षचन्दः प्रत्येकमामिसंबध्यते । नरान्तको रावणपुत्रः । प्रतिप कृतम् । मर्यादा निरोषः । अनदेन पालिपुत्रेण । व्यावर्तध्यमित्यादि । ये सैनिकाः, ब्यावर्तवम् । मिति पलायणम् , निवर्तवमित्यर्थः । यतो हेतोः प्लवंगपशवः कुत्सित- बामरा यो युप्मा पृष्ठानि पश्यन्ति, अतोनमयों देवीमुपाध्यम् सेवधम् । वास उप- १. बैब से परिपम्बिनीपरिस्पन्दसा. २. 'मातामह' इति पुनकान्तरे माखि... 'सोऽपीत्वम् ४, तर ति पुखकान्तरे नालि.

·२२८ काव्यमालगा सारण:-(श्रुत्वा सहर्षम् ।) आर्य, जातं जातमवलम्बनम् । यदयं प्र. तिबुध्य कुमार कुम्भकर्णः पुरस्कृत्य च मेघनादमभ्यमित्रीणः संवृत्तः । माल्यवान् (निःश्वस्य ।) खस्ति विजयेतां रामलक्ष्मणौ कुम्भकर्णमे. घनादौ । शुकः-(सविषादमात्मगतम् ।) शान्तं शान्तम् । कथमविशिष्टकर्तृक- र्ममावमुभयत्र द्विवचनं प्रयुक्तमार्येण । माल्यवान्-(सस्थेदम् ।) वत्सौ शुकसारणौ, अद्य खल्वियं राक्षस- लक्ष्मीः सर्वथा कुम्भकर्णमवलम्व्य वर्तते । इदं तु न विद्मः । अग्रज वा दशग्रीवमनुजं वा विभीषणम् । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां वीरः कमभिपेक्ष्यति ॥ १९ ॥ (नेपथ्ये।) मा भैष्टं कमटेन्द्रपन्नगपती कश्चिन्न वैशेषिको भूमेरद्य भरः पतिः पलभुजामाज्ञापयत्येष वाम् । - वेशने' उपपूर्वः । लोटि मध्यमपुरुषबहुवचने 'घि च' इति सलोपः । कीदृशाम् । उदुरा उद्योगिनो ये शरास्तेषां ज्वाला तेजस्तदेव मुखं यस्यास्ताम् । अन्यापि ज्वालामुखी देवता भवतीति ध्वनिः । अयापि रामाद्भयमस्ति । अपि तु नास्ति भयमिति । इन्द्र- जितोऽपि मेघनादस्यापि चितं लक्ष्मणवधे बद्ध उत्सवो येन तादृशं जातम् । मध्यमः पौलस्त्यः कुम्भकर्ण आयुर्घ शस्त्रं धृतवान् । अतो रामाद्यं न विधेयमिति भावः । रामादिति 'मीत्रार्थानां भय हेतुः' इत्यपादानता । पुरस्कृत्याप्रतः कृत्वा । अभ्यमित्रीणो रणे शत्रोरमिमुखगामी । 'अभ्यमित्राच्छ च' इति चकारात्खः । विजयेतो रामलक्ष्म- णावित्यत्र रामलक्ष्मणो कर्मभूती । कर्तृपरत्वभ्रान्त्या सविषादमाह-शान्तमिति । उभ- यत्रेति । रामलक्ष्मणावित्यत्र कुम्भकर्णमेघनादावित्यत्र चेत्यर्थः । अन्वयव्यतिरे. काभ्यां जयपराजयाभ्यामित्यर्थः । अन्वयेनाप्र ज्येष्ठम्, व्यतिरेकेणानुमं कनिष्ठम् । रावणानां मरणादिति भावः । वीरः कुम्भकर्णः । मा भैष्टमित्यादि । पलं मार्स भुजते पलभुजो राक्षसास्तेषां पतिः खामी रावणः, हे कमठेन्द्रपनगपती कुर्मराजसर्प- राजौ, वो युवामित्याज्ञापयति-भूमेशेषिको विशेषभवः अभ्यास्मादित्वाम् । क- विन भरः अतो मा भेष्ट मा भयं कुरुतम् । कुम्भकर्णस्यातिगुरुशरीरपावेन भूमेर. विको भरः सात् । तथा च तद्वारकत्वादावामपि भरमागिनी भवाव इति भयं मा १. 'आतम्' इत्येकवारमेव पुस्तकान्तरे. २. 'मेघनादी च'. ३. 'राजकमीः'. ४. 'अवलम्बते.

·६ अरः] अनपराघवम् । २२९ शुकः-(महर्षम् ।) नूनमस्मदीयैर्विशेषेण किमपि विक्रान्तम् । (माल्यवानवधन्ते । (पुनर्नेपथ्ये।) दोःशैलौ हरता पृथक्पृथगथो मूर्धानमुरिक्षमुना रामेणापि लघूकृतं पतति यत्तत्कौम्भकर्ण वपुः ॥ २० ॥ माल्यवान्-हा वत्स । (इति मूच्छितः पतति ।) उभौ-(मास्त्रम् ।) आर्य, समाश्वसिहि समाश्वसिहि । माल्यवान् (आवस्य ।) वत्सौ, जीवतो रामभद्रम्य मैथिलीहरणा- देतदस्माभिरान्तरेण चक्षुषा विषयीकृतमेव । किमिदानी समाश्वसितव्य- मस्ति । शुकः-धिकष्टम् । 'कौम्भकर्ण वपुः पतति' एतदपि देवेनाज्ञापयि- तव्यम् । माल्यवान्-वत्स, अद्यापि रावणस्याज्ञा । नूनमन्योन्येषां वैहा- सिकाः कपयो दशकण्ठमुलुण्ठयन्ति । सारण:- -आः क्षुद्राः, यद्यस्ति वीर्यमस्त्येव तत्कर्म कथयिष्यति । मेघनादमजित्वैव विवाहासविमीषिकाम् ॥ २१ ॥ कुरुतमित्यर्थः । सहर्षमिति । रामबलस्थाहितभ्रमादिति भावः । अवधत्त इति । कुतो भूमेभर इति ज्ञातुमिति भावः । नन्वतिगुरुकुम्भकर्णशरीरपातेन कुतो न भरो भूमेरत माह-दोःशेलाविति । यद्यस्माद्धेतोः कौम्भकर्ण कुम्भकर्णसंबन्धि वपुः शरीर तबामे. गैव लघूकृतं सत्पतति । कीदृशेन । पृथक्पृथग्यथा भवति तथा दोःशैली बाहुपर्वती हरता छिन्दता । यो अनन्तरं मूर्धानं मस्तकमरिक्षमुना ऊर्ध्व प्रेरणशीलेन । अतो न कधिदर इति भावः । 'असिगृषिधषिक्षिपेः कुः' इति कुः । अन्तरेण मानसेन चक्षु. वेष चक्षुषा ज्ञानेन विषयीकृतं शातम् । 'विषयो ज्ञानमुध्यते' इति विश्वः । पैहासिका हासकराः । अण्ठयन्स्युपहसन्ति । प्रहास उपहासस्वदूपा विभीषिका । घिग्योये १. 'वत्स शक. २. 'समाधसितम्. ३. 'भाज्ञापितव्यम्', 'महावि. 'राक- पाशा'. ५. 'उठन्ति', 'गहठयन्ति'. १. 'भजिलापि'; 'भजिला ।।

·२३० (नेपथ्ये।) भो भो यूथपतयः, विलुम्पन्तु भवन्तो लागोपुरपाकारतोरणानि । संनद्धेन्द्रायुधमविरलारम्भिगीर्वाणवाण- श्रेणीवर्ष तदवजगृहे येन दुष्टप्रहेण । माल्यवान् (सोद्वेगम् ।) आः, (सोद्वेगम् ।) आः, किमनेन श्रावयितव्योऽसि । (हति की पिदधाति ।) (पुनर्नेपथ्ये।) दृष्ट्या कांचिप्रहरणमयी वीरयज्वानमिष्टिं दिष्ट्या सोऽयं समुपशमितः शक्रजिल्लक्ष्मणेन ॥ २२ ॥ माल्यवान्-सत्योऽयम् 'अतिदुःखो निर्दुःखः' इति लोकप्रवादः । यदस्मिन्नपि समूलघातमभिन्नति व्यतिकरे तथैव श्चसिमः । शुकः-(अर्ध्वमवलोक्य ।) यथा समन्तादम्बरचरविमानवीथयः ककुमां मुखानि पैर्यवष्टघ्नन्ति, तथा शके दुरिदारुणकोषवडवानलनिपीयमान- शोकसमुद्रो दाशरथिविजयाय संनयते देवः । सारण:-(सविषादमात्मगतम् ।) कष्टम् । कथं दाशरथिविजयायेत्यवि- शिष्टोपपत्तिककर्तृकर्मकारकार्थविषयं वयस्यवचनम् । माल्यवान् -(उत्थाय ।) तदस्माभिरपि जरसा दूषितस्यात्मनः प्रक्षा- लनाय प्राप्तं शस्त्रधारातीर्थम् । (इति सशुकसारणो निष्कान्तः ।) विष्कम्भकः। द्वितीया । इन्द्रजिद्विनाशं श्रुत्वा रामसेनापतिराह-मो मो इत्यादि । विलम्पन्तप. नयन्तु । 'तोरणोऽस्नी बहिद्वारम्' इत्यमरः । वर्ष वर्षणम् । अवजगहे वृष्टिनिरोषः कृतः दुष्टप्रहेणेति । प्रह मासाः। पिदधात्याच्छादयति । वीरो यज्वा याशिको पत्र तामिष्टिं यशम् । समुपशमितो मारितः । अन्येनापि दुष्टप्रहेण चनेवरादिनेम्वधनु:- हित वर्षणमवगृह्यते । तब कारीरीयज्ञादिना शाम्यत इति पनिः । अतिषित दुई यस्य सोऽतिदुःखः । समूलघात समूलं हत्वेत्यर्थः । 'समूलाकृतमीनेषु नाम्ग्रहः' इति णमुल । व्यतिकरे देवविपाके । वसिमो जीवामः । नम्बरबरा देवाः । वीषयः पडयः । पर्यटनन्ति व्यानुवन्ति । दारणो महान् । पितम महिनीकृतस । वा १. 'मतिदुम्सोविय'. २. यदिरे... "निवशिम:'... 'गम्परान्तरपा'. ५. 'पर्यवखान्ति', 'पर्यवत्वदन्ति'. करदावरपि-रवि-'. 'इति निकान्ताः ·६ म] मनराधवम् । २३१ (ततः प्रविशति विद्यापखयमाकाशयानेन ।) एक:-अहो बहोः कालादनया गगनवीय्या निरातरमिव संचरावहे । (अधोऽवलोक्य ।) देवेन्द्रोपनिवेद्यनन्दनवनसक्तोरणश्लाधिनी लहेयं दशकण्ठविक्रमसखी यस्यां समन्तादिमाः । युद्धालोकनकौतुकोन्मुखवधूसंकीर्णकर्णीरथा रथ्याः किं कथयामि यान्ति यदमी न व्योनि वैमानिकाः ॥२३॥ (सखेदानुतम् ।) सखे हेमाद, एताः पश्य पलादपत्तनभुवः सौत्रामणीनां दशा- मस्राम्भोभिरदेवमातृकगृहारामाभिरामश्रियः । एतासु प्रतिघातिविक्रमकथोपालम्भवैतण्डिकैः स्कृतेन्द्रध्वजिनीजयानुकृतिभिर्डिम्भैरपि क्रीडितम् ॥ २४ ॥ पुण्यभूमिः । वीभ्यान, वम वा । 'वीथी पध्यानेऽपि च' इति विश्वः । संघरावहे 'समस्तृतीयायुक्तात्' इति तछ । निरातमिति क्रियाविशेषणम् । देवेन्द्रेति । इयं लास्तीति शेषः । कीडशी । देवेन्द्रेणोपनिवेद्या उपभोग्या या नन्दनवनन नन्दन. बनसंबन्धिनी माला तस्यास्तोरणेन वन्दनमालिच्या बाधिन्यादरणीया । दशकण्ठ- विक्रमसखी रावणपराक्रमसगिनी । यस्यां लहायामिमा रथ्या नगरमध्यगतप्रकीर्णमार्गा: कि कषयामि । अपि तु कथायितुं न शकोमीत्यर्थः । कीदतीः । युद्धालोकनकौतुकोन्मुखा या वयो राक्षसत्रियस्तासां संकीर्णा निरन्तराः करियाः स्त्रीरथाः यत्र ताहतीः । वैमानिका देवा व्योनि यम यान्ति । रावणयुद्धालोकनभयात्तदपि कि कपयामीत्यनु- पाः कचित् 'मान्ति' इति पाठः । तब स्फुटं तनाप्यनुषाः । 'करिषः प्रवहणम्' इत्यमरः । विमानेन चरति वैमानिकः 'चरति' इति ठछ । सखेदमिति । इन्द्रवन्यापि लहा कपिना दग्धेति भावः । एता इति । एताः पादपत्तनभुवो राक्षसनगरभूमीः पश्म । कादशीः । मुत्रामा इन्द्रतत्संबन्धिनीनां इसी चक्षुषामझाम्भोमिरभुजलेरदेवमातृका नयम्यपालिता ये गृहारामा गृहवमानि तैरमिरामाः वियो यत्र तारशीः । यद्वा गृहाण्या- राम उपवनं च तैमनोहरश्रियः । 'पहारामातु निष्कुटाः' इत्यमरः । 'भारामः स्याहु- परनम्' इति च । एतादृ भूमि हिम्मैरपि पालकरपि पीडितम् । यता निराहता मा इन्द्रस पाजिनी सेना तसा बयानुरूतिमिर्षयाचारः । अनुकृतितुल्यता । वेषम- १. 'भाकामयानेन बियापरायम्'. १. 'अपवादपमेक्स'. ३. 'पामाम्भोमिः ४.'प्रतिपक्ष- ·२३२ काव्यमाला। द्वितीयः-सखे रनचूड, किमुच्यते । रक्षांसीति पुरापि संशृणुमहे वीरस्तु कस्ताहशो जागर्ति स्म जगत्रयीविपदलंकर्मीणदोर्विक्रमः । शश्वद्वारभुवि प्रशस्तिरचनावर्णायमानेक्षण- श्रेणीसंभृतगोत्रभिन्मय जयस्तम्भो यथा रावणः ॥ २५ ॥ रखचूडः-सखे हेमाङ्गद, पश्य पश्य । पौलस्त्यपत्तनप्रतोलीषु दी- यमाने संनाहपटहे दिग्दन्तावलदन्तमौक्तिकमयद्वास्तोरणस्रग्विणो गीर्वाणाधिपतिप्रतीष्टनिगडोन्मृष्टान्यवन्दीशुचः । हणमिति यावत् । डिम्भः कीदृशैः । प्रतिघाती विपक्षस्तस्य विक्रमः पराकमम्तस्य कथायामुपालम्भ आक्रोशस्तत्र वैतण्डिकर्दूषणमात्रदायिमिः । 'कथादिभ्यटक' इति ठक् । तिनः खलु कथा भवन्ति-वादो जल्पो वितण्डा चेति । तत्र वादो नाम प्रव. कृकः शिष्यादिविषयः । विजिगीषुकथा जल्यः । वितण्डा तु [प्रति] पक्षस्थापनहीना । वितण्यते आहन्यतेऽनया प्रतिपक्षस्थापनमित्युपपत्त्या परपक्षोपघातेन पारिशेष्यात्व- पक्षसिदिरस्याः प्रयोजनं प्रतीयते । अपरमप्रस्तुतलान विवेचितमिति । रक्षांसीति । रक्षांसि सन्तीति पुरापि संशृणुमहे पूर्वमेवाम्मामिः श्रुतम् । 'पुरि लड़ चामे' इति चकारान्ते लट् । यद्यपि संयोगादिसूत्रे अकर्मकादित्यनुवृत्ताविह तइ न प्रामोति, तथापि कर्मव्यतीहार एवात्र तङ् । अन्योन्यं शृणुम इत्यर्थात् । यद्वा अकर्मकादिति तत्रानुवर्तत इति प्रायिकम् । तु पुनः यः पुरुषो जगत्रयी विपदामलंकर्मीणः समर्थो बाहु- पराक्रमो यस्य तादृशः को जागर्ति । अपि तु यथा रावणस्तथा न कोऽपीत्यर्थः । प्रश- स्तिरचना प्रशंसालिखनं तत्र वर्णायमाना अक्षरायमाणा या ईक्षणश्रेणी नेत्रपडितया संमत उपचितो गोत्रमिदिन्दस्वन्मयखरखरूपो बयस्वम्भो यस्य सः । अन्यस्मिमापि जयखम्मे प्रशस्तिलिखित्वा ध्रियत इति ध्वनिः । रावणेन द्वारभूमाविन्द्रशरीरजयस्तम्मे तीयेक्षणसहस्राण्येव प्रशस्तिरचना लिखित्वा धृतेति भावः । पत्तनं पुरम् । प्रतोली रण्या। संनाहार्य पटहः संनाहपटहः । सनहननिमित्ताकेत्यर्थः । यमाने तापमाने । भातोरनेकार्थलात् । सोकोकिरियम् । दन्तावलो हस्ती । 'दन्तशिखासंज्ञायाम्' इति बम । 'बडे' इति वीर्षः । द्वारि तत्र तोरणशक्तोरणमाला तद्योगात्प्रशंसायाम् । 'भस्मायामेधासबो विनिः । गीर्वाणाधिपतिरिन्द्रः । प्रतीष्टः सोढः । सोऽपि निगडे बद इत्यर्थः। बीना शोक उम्मष्टोऽपनीतः । वीरश्रिया समं पोमुकेलियूंकिकीग। मन्दोदरी रावणवधूः । सा स्वसुरकन्येति तत्संबन्धवशेन शोटीरा गर्ववती । 'पोरीर ·६ म..] अनराघवम् । २३३ वीरश्रीसहपांसुकेलिमुहृदो मन्दोदरीबन्धुता- शौटीरासुरसुन्दरीसुरभयः क्षुभ्यन्ति रोगृहाः ।। २६ ॥ हेमाङ्गदः-(विहस्य ।) नूनमिदानीमत्र दृष्ट्या राघवमेकराक्षमवनस्वच्छन्ददावानलं जानक्यां निजवल्लभस्य परमं प्रेमाणमालोक्य च । काबन्ती मुहुरात्मपक्षविजयं भङ्गं च मुग्धा मुहु- या॑यन्ती ध्रुवमन्तरालपतिता मन्दोदरी वर्तते ॥ २७ ॥ रसचूड:-(सकरुणस्मितम् ।) वयस्य, विबुधराजविजयविक्रमकीतचे. तसा वृद्धपितामहेन स्वयं परमेष्ठिना प्रतिष्ठितेन्द्र जिन्नामधेयशेषस्य ता- दृशस्य तनुजस्य शुचा विचेष्टमानामरातिगृहिणीमपि नैवमुपकोष्टुमर्हसि । (पुरोऽत्रलोक्य च ।) हस्तदक्षिणेन कैथमयं द्विधा विभज्यते महाजनः । (निरूप्य च सभटाकोतुकम् ।) सखे, पश्य पश्य । न्यच्चन्यञ्चद्धरित्रीघृतचरणभरश्चन्द्रहासकदृष्टि- ावलाद्योगपद्योत्सुकसकलभुजाक्रान्तदिक्चक्रवालः । मतो गर्वे' इति शाश्वतः । सुरभिर्मनोहरः, ख्यातो वा । क्षुभ्यन्ति चलीभवन्ति । 'शुभ संचलने' । दृष्ट्रेति । दावो वनम् । 'वने च वनवहो च दवो दावः प्रकीर्तितः' इति विश्वः । राक्षसा एव वनम् । एकश्वासी राक्षसवनखच्छन्ददावानलश्चेति कर्मधारयः । तादृशं राघवं रामं दृष्ट्वा निजवल्लभस्य रावणस्य जानक्या सीतार्या परमं श्रेष्ठं प्रेमाणम- वलोक्य च आत्मपक्षविजयं भयं च अर्थादात्मपक्षस्यैव काहन्तीच्छन्ती मुग्धा अशा एतत्सकलं वाक्यार्य ध्यायन्ती चिन्नयन्ती ध्रुवं निश्चितमन्तरालपतिता मध्यस्थिता सती मन्दोदरी रावणपनी वर्तते । तदयं वाक्यार्थ:-रामस्य रक्षोविनाशकारणला. स्वपक्षस्य जयमाकान्ती रामभङ्गे च रावणस्य सीताविषयकं प्रेमाणमालोक्यावश्यं परित्यज्य रावणः सीतावश एव भविष्यतीत्यतो रामस्य जयपराजयाभ्यामपि न ममेष्टः मित्युभयपक्षमध्ये निपतिता मन्दोदरी सचिन्तास्तीति । 'प्रेमा ना प्रियता हार्दम् इत्यमरः । परमेष्टी ब्रह्मा । प्रतिष्टितं कृतं यदिन्द्रजिनाम तदेव शेषोऽवशेषो यस्य तस्य । मृतस्येत्यर्थः । विचेष्टमानां विगतचेष्टाम् । भरातिगृहिणीं शत्रुभायाँ मन्दोदरीमुपकोडं निन्दितुम् । 'अपक्षेप्नुम', 'उपक्षेप्तुम्' इति व पाठयोरपहसितुमुत्सेतुमिति वार्यः । मईसि । हे हेमाङ्गद इति शेषः । दक्षिणेच प्रदेशेन विभज्यते विभागवान्भवति । कम- कसरि तह । न्यादिति । दशास्सो निर्जिहीवे निर्गतो भवति । लहात इति शेषः । १. 'शोण्डोर-'. २. 'इदानीम्' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. ३. 'एवं'. ४. 'मुहु ५. 'प्रतिष्ठापित-'...'कथमत्र. ७. पित्ता'.

·२३४ काव्यमाला। क्रोधराक्षिरक्तोत्परचितविपत्तोरणसजि विभ. द्वक्त्राणि प्रत्यनीकप्रसरसरभसो निर्जिहीते दशास्यः ।। २८ ॥ हेमाङ्गदः-(निर्वर्ण्य ।) अहो, दृष्टचरमप्यस्य साहामिकमोजायित. मयातयाममिव भीषयते । सखे रसचूड, मरुत्वदम्भोलिक्षणपटितघोरश्वयथुना निसर्गोदप्रेण प्रसभमुरसा पीतगगनः । भियं देवदीची निजमुजवनोदामकरिणी- मयं कुर्वन्वीरः स्मरसि कथमासीदशमुखः ॥ २९ ॥ रखचूडः-सखे, किमुच्यते । महतामप्युपरि किमप्ययं रावणः । एनं कल्पतरूद्भवैरसुकरव्याजैः सदा भूषणै- राराध्नोति सुराधिपः किमपरं दीनो नदीनां पतिः । कीरशः । क्रोधेन क्रूराणि भयानकान्यक्षीण्येव रकोत्पलानि ते रचिता निर्मिता विय- साकाशे तोरणजो येस्तादशानि मुखानि विदधत् । पुनः कीदृशः । न्यश्चन्ती मत्यर्थ निम्ना भवन्ती या धरित्री पृथिवी तस्यां धृतधरणभरो येन सः। रावणस्य चत्वारि चरणानीति रामायणम् । चन्दहासो रावणखास्तत्रैका दृयिस्य सः। व्याव- स्ान्त इतस्ततश्वलन्तो योगपद्येनेकदेवोत्सुका उत्कण्ठिताच ये सकला भुजा विंशति. बाहवतैराकान्तं दिक्चक्रवालं दिमण्डलं येन सः । प्रत्यनीकं शत्रुसैन्यं तत्र प्रसरणं गतागतं तत्र रभसो यस्य सः । 'चकवालं तु मण्डलम्' इत्यमरः । दृश्चर पूर्वदृष्टम् । साझामिक सङ्कामाय भवति । 'तस्मै प्रभवति संतापादिभ्यः' इति ठक् । भोजायितमो. अस्विता । प्रागल्भ्यमिति यावत् । क्यर सलोपथ । अयातयाममिवेति । जीणं परिभुर्क च यातयामम् । तदितरत् । अननुभूतमिवेत्यर्थः । 'यजीर्ण परिभुकं च यातयामं तदुच्यते' इत्यमरः । भीषयते त्रासयति । 'भीम्योहे तुभये' इति तस्। 'मियो हेतुभये पुरमहरवादिति । अयं रावणो देवद्वीची देवगामिनी श्रियं प्रसभं रठेन निजभुज- बनोदामकरिणी कुर्वन्कथमासीदिवि स्मरसि । उरसा हदयेन पीतमाच्छादितं गगनं येन तारयः। कीरशेन । निसर्गोदप्रेण खभावतो विधान । मखत इन्द्रस दम्भोलिना बजेण क्षणं घटितो घोरो महावयधुः 'शोष' इति प्रसिदो यत्र तारशेन । श्यधुरिति 'द मोवि गतिश्योः' । "द्वितोऽधुन् । एममिति । मुराधिप इन्द्रः कल्पतम्रत एवासुकरब्याजेः । कल्पतरूणां गयेप्रक्वात् । भूषणेरलंकरणेः सर्वदा एनं रावणमा. एमोति सेवते । मनु भवतु नाम साराज्यप्राप्त्यर्थ शक्रस तदाराधनं अमरूपः समु- होऽपि तमारमोवीसाह-मपर बनीमा पतिः बोनो पुतिः .

·६ अहः ] अनपराषवम् । दण्डाधिक्यभयात्कथंकथमपि स्कन्धोपनेयान्मणी- नप्यस्मै परिशोधयत्यपदिशनिःसंपदः स्वाकरान् ॥ ३० ॥ हेमाङ्गदः-(अभयम् ।) कथमयं परापतित एवासमसमरहेपहेषमाणव- नायुजवाजिनिवह वितीर्णकीनाशकासरकर्णज्वरेण प्रजविना रथेन कार्मुक- पाणिर्महावीरः । रसचूड:-(सभयानुतम् ।) कल्पान्तरसूरोत्करविकटमुखो मानुषद्वन्द्वयुद्ध- क्रीडाकण्डूयदूर्जखलसकलभुजालोकभूयोविलक्षः । संभूयोतिष्ठमानवपरबलमहाशस्त्रसंपातमीमा- मुर्वी गीर्वाणगोष्ठीगुरुमैदानिकषो नैकैपेयः पिधते ॥ ३१ ॥ राभिजोत्पत्तिस्थानानि निःसंपदो गतसंपनीनपदिशन्कुर्वन्सन् , कथयमिति वा, अस्म रावणाय मणीन्परिशोधयति पूरयति । दण्डाधिक्यभयात् । दण्डो इमम्नदाधिस्यत्रा. सात् । ये मनोज्ञास्ते दत्ता इदानीममनोज्ञानपि परिशोधयितुं दण्डः स्यादिति भावः । कीदृशान्मणीन् । कथंकथमपि महना कष्टेन स्कन्ध हुमूलै जिमिर्वोपनेयानुपन- तीकडे शक्यान् । अतिस्थूलानित्यर्थः । 'स्कन्धो वाजिभुजामूले समानायसमूहयोः' इति मेदिनीकरः । 'परिच्छिन्नं फलं यत्र स्कन्धस्कन्धेन दीयते। स्कन्धोपनेयं तं प्राहुः संधि मन्त्रविदो जनाः ॥' इति नीतिः। 'उत्पत्तिस्थानमाकरः' इति धरणिः । आप. तितः समागतः । हेषमाणः शन्दविशेषं कुर्वन् । वनायुर्देशविशेषः । तत्र भवा वनायुजा अश्वविशेषाः । किनाशो यमः । 'किनाशः कर्षके क्षुने कृतान्तोपांशुधातिनि' इति विश्वः । कासरो महिषः । 'लुलायो महिषो वाद्विषत्कासरसैरिभाः' इत्यमरः । कर्ण- ज्वरः श्रवणव्याधिः । प्रजविनातिवेगवता । कल्पान्तेति । नैकषेयो निकषापुत्रो रावणः । संभूय मिलित्वा । उत्तिष्ठमान आक्रममाणो यः खबल भात्मबलः शत्रुबल- स्तयोर्महाशस्त्रसंपातेन भयानकामुर्वी पृथिवीं पिषत्त आच्छादयति । 'अपिधानतिरो. धानपिधानाच्छादनानि च' इत्यमरः । कीदृशः । कल्पान्ते प्रलयकाले कुरो भयंकरो यः सूरोत्करः सूर्यसमूहस्तद्विकटं विकरालं मुखं यस्य सः । मानुषद्वन्द्वयुद्धकीच्या कण्ड- यन्त ऊर्जखला बलवन्तश्च ये सकलभुजास्तेषामालोकनेन भूयोविलक्षोऽयन्तविलक्षः । द्वन्दयुद्धमेकतुलायुद्धम् । कण्ड्यन्त इति 'कण्डादिभ्यो यक्' । उत्तिष्टमान इति । 'उदोऽनूकमणि' इति तस् । निकषो वर्षणप्रस्तरः । दक्षिणतो दक्षिणस्यो दिशि । १. 'मपि विशन्'. २. 'सहर्ष-'. ३. 'महारयः' ४. 'भटानिकपः ५ नमे विधते.

·२११ काव्यमाणा हेमाङ्गदः-(सकौतुकम् ।) सखे, दक्षिणतः पश्य तावत् । अगस्त्याज्ञासघःशमितविपुलोच्छ्रायविषमा- नुदस्यन्तः सेतावलगितवतो विन्ध्यशिखरान् । शिरःसंख्यासत्याकृतदशमुखालोकरभसा- दुपेत्यातित्रस्ताश्चपलमपसर्पन्ति कपयः ॥ ३२ ॥ रसचूड:-(दृष्ट्वा सहासम् ।) शस्त्रीकृतान्कपिभिरापततो मुंदैव विक्रम्य चन्दनतरून्दधते पलादाः । तत्सङ्गिनस्तु भुजगाः क्षणपाशबन्ध- दुःखासिकामवयवेषु दिशन्त्यमीषाम् ॥ ३३ ॥ हेमाङ्गदः-(विहेस्य ।) इतोऽपि तावत् रक्षःस्वयंवरविडम्बपरामुखीभिः पुप्पोत्करे सुरवधूभिरनुज्झितेऽपि । शस्त्रीकृतेन तरुणा हरिणा हतोऽसौ नक्तंचरः स्वपिति तत्कुसुमावकीर्णः ॥ ३४ ॥ रखचूड:-(चिरं विभाव्य ।) सखे, पश्य पश्य । खतनुरुचिभिर्दीर्घाही द्यामितः सृजता निजै- रथ विदधतः कायाभोगैरकाण्डतमस्विनीम् । 'दक्षिणोत्तराभ्यामतसुच्' । अगस्त्येति । कपयो वानराश्चपलं यथा स्यादेवमपसर्प- न्त्यपगच्छन्ति । कीदृशाः । उपेल समीपं गत्वा शिरःसंख्यया सत्याकृतो हातो दशमु- स्वस्तस्यालोकरभसादतित्रस्ताः सभया विन्ध्यशिखरानुदस्यन्त उत्क्षिपन्तः । कीदृशान् । अगस्त्याझ्या सद्यःशमितः सकल उच्छ्राय उन्नतिस्तेन विषमान् । सेतावलगितवतो. उलमान् । सत्याकृतेत्यत्र 'सत्यादशपथे' इति डा । शस्त्रीकतानिति । कपिभिः शनीकृताननन्तरमापतत आगच्छतचन्दनतस्न्मदेव हर्षेणैव विक्रम्योहत्य पलादा राक्षसा वधते धारयन्ति । तत्सविनश्चन्दनवशाधिता भुजगाः सर्पा अमीषा राक्षसा. नामवयवेषु करादिषु वेष्टनाक्षणं पाशबन्धदुःखासिका दुःखावस्थिति दिशन्ति कुर्वन्ति, प्रयच्छन्ति वा । विडम्बस्तिरस्कारः । सुरवधूमिविद्याधरीमिः। हरिणा बानरेण की तरुणा करणेन हतः । तमुमेन शनीकृतक्षपुष्पेणावकीर्णश्छन्नः । स्वतन्वति । १. 'भुदेवम्'. १. 'साहसम्'.

·६ मरः] अनर्घराघवम् । २३७ षति नितरामेहीप्राणामपश्छिदुरश्रियो हरिहुतभुजां धूमच्छायाममी रजनीचराः ॥ ३५ ॥ हेमानन्दः-(सस्मितम् ।) सखे, पश्य पश्य । किमपि कपयः कर्माश्चयं महातरुशस्त्रिणो विदधति यथा दिकूलेभ्यस्तथापसरन्त्यमूः । ध्रुक्मवपतद्रक्षःश्रेणीविमुक्तनभोन्तर- प्रतिभरणिकानिःस्थामानो दशाननकीर्तयः ।। ३६ ॥ रखचूड:-(ससंभ्रमम् ।) अहह, दारुणमुपस्थितम् । रक्षोनिपिष्टकपिमुक्तमहीध्रचूर्ण- पूर्णान्तराभिरिषुवृष्टिभिरुजिहानः । रोषाट्टहासदहनप्रसरैस्तडित्त्वां- ल्लकाधिपः किमपि संतमसं तनोति ॥ ३७ ।। - । अमी रजनीचरा राक्षसा हरय एव वानरा एव हुनभुजोऽप्रयः । तेषां लोहितमुखखात् । तेषां धूमच्छायां दधति धारयन्ति । कृष्णवर्णवादक्षसाम् । वानरा भूमिष्ठा राक्षसा उपरिवर्तिनस्तया दृश्यन्त इति भावः । कीदृशानाम् । नितरामत्यर्थेनोद्दीप्राणामुद्दीप्तित्री- लानाम् । रजनीचराः कीदृशाः । छिदुरा भरा श्रीर्येषां ते। धूमोऽपि भगुरश्रीक एव भवति । किमपीति । कपयो बानराः किमप्यनिर्वचनीयमाश्चर्यमद्भुतं कर्म तथा विदधति यथामूर्दशाननकीर्तयो दिकूलेभ्योऽपसरन्ति पलायन्ते । त्रुट्यन्तीति यावत् । ध्रुवमुत्प्रेक्षायाम् । अवपतन्या अधःपतन्त्या रक्षःश्रेण्या विमुक्तं त्यक्तं यनभोन्तरमा- काशमध्यं तस्य प्रतिभरणिकया प्रतिभरणेन निःस्थामानो बलशून्याः । क्षीणा इत्यर्थः । स्थाम बलम् । शून्यदेशस्य प्रतिभरणं युज्यत एव । तथा च रावणकीर्तयो नभोमध्यस्य रक्षोव्याप्तबादिशामन्ते स्थिताः । अनन्तरं नभोमध्यस्थरक्षोविनाशेन पुनर्दिगन्ताम- भोमध्य एव स्थिता इति भावः । अहह खेदे । दारुणं भीषणम् । रक्ष रति । लहा- विपः किमप्यनिर्वचनीयं संतमस विश्वव्यापकं भयम् , अथ च गाढान्धकारं तनोति विस्तारयति । रोषाहासाभ्यां येऽप्रिप्रसरास्वस्खडिस्वान्दीप्तिमान् । अब चलाधिप. खडिस्वान्मेष इति व्यस्वरूपकम् । रक्षसा निपिष्टा ये कपिमुजमहीध्रास्तेषां पूर्णेन रजसा पूर्णमन्तरमवकाशो यासां ताभिर्वाणवृष्टिभिरुबिहान उदच्छन् । प्रभवमिति यावत् । अन्योऽपि मेयोऽम्मकार अष्टिं च तनोतीति भावः । संभूय मिलिला । भूयो. १. दीप्तानाम्'. १. भ. ३. 'दसन-'. ४. 'लहापतिः'. भन.११ ·२३८. काव्यमाला। हेमाङ्गदः—(क्षणं निर्वर्ण्य ।) अहो, क्षुदैरपि संभूय भूयोभिरेको महा- न्सुकरः कदर्थयितुम् । यतः । हप्यदिक्पालदन्तावलबहलमदावग्रहोग्राभिरक्ष्णां ताराभिर्दीप्यमानं दिशि विदिशि दशग्रीवमुद्दीवयन्तः । एते निःशेषसेतुप्रथनसमधिकैः शस्त्रिणः शैलपादै- रुद्दामानः कपीन्द्रा रजनिचरपुरीमुत्तरेण प्लवन्ते ।। ३८ ॥ रखचूड:-(सविषादम् ।) हन्त महद्विषममिव पश्यामि । यदमी निष्कृपकृपाणपाट्यमानप्रतिभटविकटोरःकपाटकण्टकितकपोलभित्तयः संता- नपातिनीभिरनीकरुधिरधाराभिरतिप्रवृद्धवीरपाणगोष्ठीमहोत्सवाः समन्तादमि. द्रवन्ति यातुधानाः प्लवंगमयूथपतीन् । हेमाङ्गदः-(सहर्षम् ।) सखे, कृतं विषादेन । यदेषः- दशमुखशरपीडितापयानोद्यमपरिपुच्छयमानवानराणि । सरभसमभिसान्त्वयन्बलानि द्विपमभियोधयति प्लवंगराजः ।। ३९ ।। .. भिबहुनरः । कदर्थयितुं पीडयितुम् । इप्यदिति । एते कपीन्द्रा रजनिचरपुरी लड़ा- मुत्तरेण प्लवन्ते गच्छन्ति । शलानां पर्वतानां पादः प्रत्यन्तपर्वतैः शत्रिणः शस्त्रयुक्ताः । अत एवोहामानः प्रवला दिशि विदिशि दशग्रीवमुद्रीवसन्तः । उद्गता चासी प्रीवा उग्रीवा तया पश्यन्तः । 'कर्तृकरणाद्धालथ' इति णिच् । यद्वा उद्रीवं कुर्वन्ति । कोह- शम् । दृप्यन्तो ये दिक्पालदन्नावला दिग्दन्तिनस्तषां प्रचुरमदानामवग्रहे दृष्टिप्रति- बन्धे उग्राभिरक्ष्णां तारामिलि कैदीप्यमानम् । प्रथनं निर्माणम् । समधिकमुदत्तम् । उत्तरेणेति अव्ययोऽयम् । 'एनबन्यतरम्यामदूरे पचम्याः' इलेन । रजनिचरपुरीमिति 'एनपा द्वितीया' इति द्वितीया । 'पादाः प्रत्यन्तपर्वताः' इत्यमरः । विषमतुल्यमन्या- शम् । कृपाणः खनः । प्रतिभटः शत्रुयोधः । कण्ट कितो रोमाभितः । संतानपातिनी. भिरनवच्छेदपतनशीलाभिः । अनीकं संन्यम् । 'युद्धे यत्कियते पानं वीरपाणं तदुच्यते' इति हारावली । अभिद्रवन्स्यभिमुखं धावन्ति । कृतं निष्फलम् । 'कृतं क्लीयं तु निष्फळे इत्यमरः । अपयानं पालायनम् । परिपुच्छयमानः पुच्छं पर्यस्यन् । इतखतो नयमित्यर्थः । 'पुच्छभाण्डचीवराण्णिः' । अभिसान्त्वयन्प्रियववनेनोत्साहयन् । अमि- योधयत्यभिमुखं संप्रहारयति । प्लवंगराजः सुप्रीवः । अहहेत्याधये । प्लवगाधिपेन बान- १. 'प्रतिभटोर', 'प्रविमटविकटोरा'. २. 'संतत'. ३. 'प्रधानयूषपतीनू'.

·६ अरः] अनर्घराघवम् । २३९ रबचूड:-(दृष्ट्वा संखेदहासाद्भुतम् ।) अहह, अत्राणि प्लवगाधिपेन विहिताः पौलस्त्यवक्षःस्थली. संघट्टानलदत्तदावविपदः सीदन्ति भूमीरुहाः । उत्पाव्य प्रहितश्च शैलशिखरो लोन्द्रहस्तावली. निप्पिष्टो निजकुञ्जनिझरजलैर्जम्बालपिण्डायते ॥ ४० ॥ हेमाङ्गदः-(विहस्य ।) सखे, दशकधरमधिकृत्य न किंचिदेतत् । तथैतेनोवृत्य स्फटिकशिखरी सोऽपि विदधे समन्तादामूलत्रुटितवमुघाबन्धविधुरः । अमुं येनाद्यापि त्रिपुरहरनृत्यन्यतिकरः पुरस्तादन्येषामपि शिखरिणामुल्ललयति ॥ ४१ ॥ किं च तर्कयामि । शस्वीकृतस्तरुवरो हरिपुंगवेन लकेन्द्रवक्षसि मृणालमृदुः पपात । तत्रस्थितैस्तु कुसुमैः कुसुमेपुरेनं सीतावियोगविधुरं दृढमाजघान ॥ १२ ॥ रत्रचूड:-(विहस्य ।) सखे, किमुच्यते महासत्त्ववतामुपरि खल्वसौ रावणः । तथा हि। खेषत्कृत्य हुतेषु मूर्घमु जवादमेः स्फुटित्वा बहि- प्कीर्णेष्वलिकेपु दैवलिपिभिदृष्ट्वापि रामायणम् । रेश्वरेण मुग्रीवेणास्त्राणि विहिता भूमीरुहा वृक्षाः पौलस्त्यवक्षःस्थलीसंघटेन जातो यो- उनलस्तेन दत्ता दावविपदो वनामिविपत्तयो ये तादृशाः अन्तः सीदन्त्यवसमा भवन्ति । निजशब्दोऽत्र शैलवाचकः । जम्बालः कर्दमः । तथेत्यादि । एतेन रावणेन सोऽपि स्फटिकशिखरी कैलासस्तयोवृत्य समन्तात्सर्वत आमूलं त्रुटितो यो वसुधाबन्ध. खेन विधुरो विकलो विदधे । यथान्यगिरीणां मध्ये पुरस्तात्प्रथमं हरनर्तनकमोऽमुमेव केलासमुकलयति चालयति । यद्वाम्यगिरीणां पुरस्तादने हरनृत्यकमोऽमुमेव चाल- यति । आमूलत्रुटितवसुधाअन्धविधुरत्वात् । कैलास एवं चलति नान्ये केचन पर्वता इति भावः । हरिपुंगवेन सुप्रीवेण । लहेन्द्रो रावणः । तत्रस्थितईशस्थितः । कुसुमेषुः कामः। एनं रावणम् । विधुरं दुःखितम् । भाजधान हन्ति स्म । 'भाने यमहनः' इति न तस् । अखारकर्मकलात् । खेविति। उत्कृस छित्त्वा । अमेः सका- १. 'सखेदामृतम्'. २. 'शत्राणि'. ३. 'तटी. ४. 'महासत्तायां रावणः खल्व- यम्', 'महासलवतामुपरि रावणः खल्बसौ'.

·२१० काव्यमाला। चित्तेनास्खलितेन यस्तदधिकं ब्रह्माणमप्रीणय- कस्तस्मै प्रथमाय मानिषु महावीराय वैरायते ॥ ४३ ॥ हेमाङ्गदः-सखे, पश्य पश्य भयानकमद्भुतं च वर्तते । विशिखौघविकीर्णगण्डशैले तरुसंचूर्णितशक्तितोमरे च । कपिराक्षसराजयोरजसं तुमुले मान्ति तलातलिप्रपञ्चाः ॥ ४४ ॥ नूनमिदानी श्वासोर्मिप्रतिबन्धतुन्दिलगलप्रच्छिन्नहारावली- रनैरापतयालभिः कृतफणप्राग्भारभङ्गनमः । श्रोत्राभावनिरन्तरालमिलितैः स्तब्धैः शिरोभि वं घते वानरवीरविक्रमभराद्भगैर्मुजंगाधिपः ॥ ४५ ॥ (सविषादम् ।) अहह, बाहुयश्रेणापीड्य वानरराजं सुग्रीवं किमाह रोवणः । शाजवाद्वेगात्स्फुटिला बहिव्याकीणेषु विस्तृतेष्वलिकेषु ललाटेवाधारेषु देवलिपिमिदै- वाक्षरै रामायणं रामेण रावणवधं दृष्ट्वापीत्यन्वयः । अस्खलितेन निर्विकारेण । तदधिक पूर्वस्मादप्यधिकं यथा स्यादेवम् । अप्रीणयत्प्रीतमकरोत् । प्रथमायाद्यभूताय । मानिष्प- मिमानेषु । वैरायते वैरं करोति । 'शब्दवैर-' इति क्यः (क्यङ्) । 'वा क्यषः' इति तत् । तस्मै इति 'कुषह-' इति संप्रदानलम् । 'ललाटमलिकं गोधिः' इत्यमरः । 'लिखिताक्षरविन्यासे लिपिलिबिरुभे स्त्रियों' इति च । 'रामेण रावणवधो रामायणमिति स्मृतम्' इति त्रिकाण्डशेषः । विशिस्खौधेत्यादि । पद्यपूर्वार्धपदद्वयं कपिराक्षसराज- योरित्यस्य प्रत्येक यथाक्रमं सप्तम्येकवचनान्तं विशेषणम् । विशिखो बाणः । विकीणों विक्षिप्तः । 'गण्डशैलास्तु च्युताः स्थूलोपला गिरेः' इत्यमरः । शकिरनमेदः । तोमरः शामेदः । तुमुलं मंकुलरणः । तलवपेटः । तलैश्च तलैश प्रहृत्येदं युद्ध प्रतं तला- तलि । 'तत्र तेनेदमिति सरूपे' इति समासः । 'इस्कर्मव्यतिहारे' इतीन् । 'अन्येषा. मपि दृश्यते' इति दीर्घः । तस्य प्रपञ्चा विस्ताराः । श्वासोीति । भुजंगाधिपः सर्पराजो वानरवीरविक्रमभरात्सुप्रीवपराक्रमातिशयामैनप्रैः शिरोमिमस्तके वं पृथिवीं पते । शिरोभिः कीदृशैः । श्रोत्रं कर्णस्तस्य विरहात् । सर्पस्य चक्षुःश्रवस्वा. कर्मामावस्ततो निरन्तरालमन्तरालशून्यं मिलितैरत एव खग्धव । शेषस्य सहनाफ- पाखाहुवचनम् । भुजंगाधिपः कीदृशः। श्वासोर्मिः श्वासपरम्परा तस्याः प्रतिबन्धन निरोधेन दुन्दिलादुच्छनादलात्प्रच्छिन्ना त्रुटिता या हारावली तस्या रः कुतो तो या फणानां यः प्राग्भारो विस्तारः, शिखर वा, तहस्य भ्रमो येन तारखः । माप- १. 'प्रहारा'. ३. "विक्रममराभुमो'. ३. 'वानरराजम्' इति पुखकान्तरे नाखि. ४. दशग्रीवः'.

·६ महः ] अनपराभवम्। २११ अंसद्बाहुवनान्दोलमुरुमं फलमामुक्न् नियुद्धलाघवक्लान्त शाखामृग सुखी भव ॥ १६ ॥ रनचूड:-(महर्षम् ।) सखे, करणकौशलमोचितात्मा । विपक्षदुर्वचन- त्रुट्यमानहृदयो हृदयंगममभिदधाति वानरेन्द्रः । विंशत्या युगपत्क्षमैरपि मुजैराकर्षणच्छेदयो- रच्छिन्नं दशमं शिरः कथयति च्छिन्नानि यानि क्रमात् । तान्याराद्धमहेश्वराणि भवतः शीर्षाणि तुल्यं दश- च्छिन्दानो दशभिर्नवैयदि पुनः शाखामृगेन्द्रः मुर्खा ॥ ४७ ।। अपि च रेरे राक्षस, दशमुखवधनाट्यसूत्रधारो रघुपतिरस्य च पारिपार्श्वकोऽहम् । प्रकरणफलबीजभावकानाममृतभुजां समुपाखहे समाजम् ।। ४८ ॥ तयालभिः समन्तात्पतनशीलः । 'स्पृहि गृहि-' इत्यादिना आलुन् । आन्दोल आरो- हणम् , कम्मनं वा । 'नियुदं बाहुयुद्धे स्यात्' इत्यमरः । करणं शरीरसंकोचादि । विपक्षो रावणः । हृदयंगमं मनोहरम् । विंशत्येति । तव विंशत्या भुयुगपदेकदा क्षमः समर्थरप्यच्छिन्नं दशमं शिरः कर्तृ यानि शिरांति फ्रमाच्छिन्नानि कथयति तानि तव दश शीर्षाणि तुल्यमेकदेव दशभिनखश्छिन्दानः शाखामृगेन्द्रः सुप्रोवो यदि मुखी तदा सुखी । तव शिरश्छेदनं विना नाहं मुखीत्यर्थः । इह विंशतिशब्द एकवचनान्त एव तावत्संख्यामाह । भुजशब्दस्तु बहुवचनान्त इति तथैव सामानाधिकरण्यम् । कीदृशानि । आराद्धः सेवितो महेश्वरो यस्तानि । रे इति नीचसंबोधने । दशमुखेति । दशमुखवध एव नाट्यं नृत्य तस्य सूचना तद्धारयति । अथ च नाट्य सूत्रधारो भवत्येव । पारिपार्श्वकः परिपार्श्ववर्ती । अय च सूत्रधारद्वितीयः । अमृतभुजां देवानां समाज सभामावां समुपाखहे उपासनाविषयं कुर्वः । कीदृशानाम् । प्रष्टं करणमुत्काल खस्य फलं मूर्खादि, बीजं दर्पवचनादि, तेषां भाषकानामनुभावकानाम् । अथ च नाव्ये प्रकरणं रूपकमेदस्तस्य फलं कार्य बीजं नाव्यबीजं तद्भावकानां प्रकाशकानाम् । अमृत- मिवामृतं सरर्स नाट्यं तदुजां तदनुभवितृणाम् । काव्यरसशालिनामिति यावत् । समाज सूत्रधारपारिपार्थकावुपासाते इति ध्वनिः । सूत्रधारलक्षणं प्रागेव लिखितम् । 'सूत्र- धारेण सहितः संखा प्रकरोति यः । सूत्रधारसमो वापि स भवेत्पारिपावकः ॥' इति भरतः । 'भात्माल्या कवियत्र का नायकमेव च । औत्पादिकं प्रकुरते तरि प्रकरणं .. 'मलदाहु' इत्यादिश्योकात्पूर्व पुस्तकान्तरे 'मनुवदति' इत्यधिकमति. २. 'वछिन्दन्. ३. 'समुपासाहे. P-RINARY ·२१२ काव्यमाला। इत्यभिदधानेनैवोल्लुत्य निर्दयं शिरसि ताडितो रथध्वजदण्डावलम्बी कथं. चिदाश्वसिति रावणः । (सर्वतोऽवलोक्य सहर्षम् ।) सखे, पश्य पश्य । यन्माल्यग्रथनावशेषविकलैः संतानकै किनां भर्ने गर्भगमेव दाम निभृतं खालिकैर्गुम्फितम् । तस्मिन्नध दशास्यमूर्धनि नवप्रस्तावनामापदां पश्यन्तो रभसौघसितभियः क्रोशन्ति नः स्यन्दनाः ॥ ४९॥ हेमाङ्गदः-(सविषादम् ।) अहह, सोऽप्याश्वस्य दशकण्ठेनापि मु- ष्टिना ताडितो मूछितः कपीन्द्रो नीलहनूमद्भयामाश्वस्यमानोऽपसार्यते । रखचूडः-सखे, प्रधनस्य हि प्रथमे पर्वणि शतकृत्वो विजयन्ते पराजीयन्ते च वीराः । तत्र को विषादः । हेमाङ्गदः-(अन्यतोऽवलोक्य ।) सखे, रत्नचूड, दिया वर्धसे यद- यमनुप्राप्तः कुशिकमुतसपर्यादृष्टदिव्यास्त्रतम्रो भृगुपतिसहयुध्वा वीरभोगीणबाहुः । विदुः ॥' यथा मालतीमाधवम् । यन्माल्येति । रभसोधेन हातिशयेन भसिता तिरस्कृता भीभयं येषां तादृशाः सन्तो नोऽम्माकं स्यन्दना रथाः, तात्स्च्यातदारोहा वा, क्रोशन्ति शब्दं कुर्वन्ति । कीदृशाः । तस्मिन्नपि दशास्यमूर्धनि आपदा विपत्तीना नवप्रस्तावना नूतनविभावनां पश्यन्तः । यस्य मूर्धी माल्यं माला तयनादवशेषास्त्यकाः अत एव विकलाः कीटादिविधा ये तैः संतानकैः पुष्प मेदनाकिनां भर्दै इन्द्राय गर्भगं केशमध्यगतमेव दाम माला निभृतं गुप्तं यथा स्यादेवं रावणभयात्खमालिकदेवमालाका- गुम्फितं प्रथितम् । एतादृशस्यापि रावणस्यापदं पश्यतां क्रोशनं युक्तमेव । 'केशमध्ये तु गर्मकम्' इत्यमरः । भर्ने इति तादर्थ्य चतुर्थी । मुष्टिनेति 'मुष्टियोः' इत्यमरात्पुं. लिता। आश्वास्यमानो जलादिनाथास कार्यमाणः । अपसार्यते स्थानान्तरे नीयते । प्रधनं युदं तस्य प्रथमपर्व आद्योत्सवः । 'प्रधनं रणनाशयोः' इति विश्वः । शतकृतः शतवारान् । 'संख्यायाः क्रियाभ्यावृत्तिगणने कृत्वमुच्' । दिध्येति हर्षाभिव्यजकम् । वर्धसे साभ्युदयोऽसीत्यर्थः । कुशिकसुतेति । सपर्या सत्कारः । तत्रं शास्त्रम् । भूगुपतिः परशुरामः तेन सहयुद्धा सहयुदवान् । 'सहे च' इति कनिए । बीरभोगाय १. 'इत्यभिधायानेन'. १. 'गर्भकम्'. ३. निमृतेः'. ४. 'सोऽपि' इति पुस्तकान्तरे नाखि. ५. 'हि' इति पुखकान्तरे नाखि. ६. 'महावीराः'.

·६ अरः] अनर्घराघवम् । २४३ दिनकरकुलकेतुः कौतुकोत्तानचक्षु- बहुमतरिपुकर्मा कार्मुकी रामभद्रः ॥ ५० ॥ रत्नचूड:-(सहर्ष राममवलोक्य रारणं प्रति ।) राक्षसराज, वालेनापि विलूनधूर्जटिधनुःस्तम्भेन बाहूप्मभि- र्यन खेदयता मनोहरमृजचके मुनिर्भार्गवः । संप्राप्तो रघुनन्दनः किमपरं तेनाधुना नेप्यते धन्यो वालिसमानकर्तृकवघश्लाघातिमूर्मि भवान् ॥ १ ॥ हेमाङ्गदः-(सकौतुकम् ।) सखे, तूष्णीमाखदे तावत । शृणुवः किं ब्रवीति रावणः । (कर्ण दला।) कथमेवमाह । साधु रे क्षत्रियडिम्भ, साधु । यत्कन्यामभिलप्यता निमिपतेन स्थाणवीयं मया दोर्लीलातुलितावतारितहरग्राव्णापि रुग्णं धनुः । तद्रक्ष्यन्त्यधुना कियन्तमवधिं यावद्भवानित्यमी देवेन्द्रद्विपदानदुर्दिनभिदो रौदार्चिपो मार्गणाः ॥ ५२ ।। । योग्यो वीरभोगीणः । 'आत्मन्विश्रजनभोगोत्तरपदात्यः' । 'कुमति च' इति णखम् । केतुः पताका चिहं वा । 'कंतुश्चितपताकयोः' इति विश्वः । उत्तानं विकसितम् । बहु- मतं स्तुतं रिपी कर्म युद्धादिव्यापारो यस्य सः । छलतो रावणं स्तुवनरामस्तुतिमाह- यालेनापीति । येन रामेण बाहूप्मभिवाहुबले: स्पेदयता खेदं कुर्वता मनोहरं यथा स्यादेवं भार्गवो मुनिः ऋजूचके । अवक्रः । सरल इति यावत् । कृतः । अन्यदपि वंशा- यजु वहिवेदनारकियत इति ध्वनिः । बालेनापि न तु समर्थेन विलूनो भमो धूर्ज- टेमहादेवस्य धनुःस्तम्भो येन तादृशेन । सोऽयं रघुनन्दनः संप्राप्तः । तेन रामेणाधुना संप्रति भवानरावणो वालिनि वालिविषये समानः कृतः यस्य स समानकर्तृवधस्तेन करणेन लाघातिभूमि स्तुतिप्रकर्ष नेष्यते प्रापयिष्यते यतोऽजस्वं धन्योऽसीयर्थः । तथा च भवदभिभवकार वालिनं यो हतवान्स खामपि हनिष्यतीति तव महती छाति भावः । यद्वा वालिवधेनैवात्मवधोऽपि बया ज्ञातस्तथापि मानवशान सीता दता न वा संधिः कृत इति मनखितया तवाविश्लाघेति भावः । तूष्णीमाखहे निर्वचनी तिठावः । यरकन्यामिति । निमिर्जनकपूर्वपुरुषः । तत्पतेर्जनकस्य कन्या सीतामभिलप्यतेउता मया यनुर्न रुग्णं न भमं तत्र स्थाणवीयमैश्वर तदिति हेतुः । न खशकिः । ईश्वरभकस मम न युजखमनुमा इति भावः । खसामर्थ्य स्मारयति-दोलीलया बाहुकीच्या तुलितोऽनन्तरमवतारितो हरमावा केलासो येन तारशेनापि । 'प्रावाणौ शैलपाषाणी' १. 'रामदेवः'. १. रे राक्षसराज'. ३. श्वान्याविभूमिम्. ४. 'भाव'.

·२११ काव्यमाला (सविस्मयम् ।) कथमद्यापि तृणीकृतनगत्रयः स एवास्स तावानहंकार- अन्धिः। रनचूडः-(सोत्प्रासस्मितम् ।) सखे, कथमिदमेव भवन्तं विस्मापयते । मानाध्मातः खां किलोत्कृत्य तापमर्थश्रेणीमेकशेषोत्तमानः । स्वीमर्धाने वञ्चयित्वा मुखेन प्रीतः शंभोरेकपादे पपात ॥ ५३ ।। (ऊर्ध्वमवलोक्य च सवितर्कम् ।) मगवतो दिवस्पतेरिव रथो दाशरथिमुपतिष्ठते । हेमाङ्गदः--(दृष्ट्वा सहर्षम् ।) सखे, स एवायं किं न पश्यसि । लोचनमा. र्गसहसचन्द्रकस्तबकितमाहेन्द्रकवचहस्तो मातलिः । (क्षणं निर्वर्ण्य विहस्य च ।) विविधमणिमयूखमञ्जरीभिः कृतसुरचापसहस्रसंनिपाते । अघिसमरमहारयद्विमाने निजमपि कार्मुकमत्र देवराजः ॥ ५४ ॥ (आकाशे कर्ण दला।) किमाह रावणप्रतीहारः-अरेरे पुरुहूतसूत, इत्यमरः । तदधुना कियन्तं कालमवधिं यावन् । अमी मम मार्गणाः । भवानिति द्रक्ष्यन्ति चिराय द्रष्टुं न शक्नुवन्ति । दर्शनावधिस्ते पूर्ण इति भावः । इविशब्देनाव्ययेनोकवाद्र- वच्छन्दान द्वितीया । देवेन्द्रद्विपस्यैरावतस्य यहानदुर्दिनं मदजलवृष्टिस्तद्भिदखनाशकाः । रावणवाणदर्शनादेव ऐरावतस्य मदशोष इति भावः । 'कलम्बमार्गणशराः' इत्यमरः । कथमिदमेव विस्मापयत इति । कि बन्यदपीति शेषः । 'नित्यं स्मयतेः' इत्यालम् । 'भीरम्योहेतुभये' इति तहः । अपरविस्मयहेतुमाह-मानामात इति । किलेति वार्तायाम् । अयं रावणः स्वां मूर्धश्रेणी निजां मस्तकपतिमुस्कृत्य च्छित्वा एकमद्वितीयं शेषमवशेषमुत्तमा पिरो यस्य तादृशः समधी वामाथें । अर्थान्महादेवस्य । श्री पोरी वश्चयिला त्यक्त्वा शंभोरेकपादे पपात । मुखेन प्रीतस्परः । 'येनाविकारः' इति तृतीया । मानेनामातः सगर्वः । श्रीमिति 'वाम्सोः' इतीयले विकल्पात् । दिवसतेरिन्द्रस्य "विभाषा स्वस्पत्योः' इत्यलुक् । 'पाध्याः पतिपुत्र-' इति सखम् । उपतिष्ठते संगतीभवति । संगतिकरणे तस् । चन्द्रकं रन्ध्रस्तेन स्वबकितो गुग्छीकृतः । भक्चः संनाहः । मातलिरिन्द्रमारथिः । 'सूतो मातलिः' इत्यमरः । विषिषेति । देवराज इन्दोऽधिसमर सङ्कामे निजमपि कार्मुकं धनुरहारयत्प्रास्थापयत् । अत्र हेतु. मर्म विशेषणम्-फतेति । उत्तमरनाना तेजोमिरिन्द्रधनुः क्रियत इति तदेवोक्तम् । सनिपातः समागमः । भधिसमरमिति 'भव्ययं विमकि-' इत्यादिना बिमक्स्यश्य- बीमावः। 'देवयानं विमानोऽसी' इत्यमरः । पुरुहूतसूत इन्दसारथे । काण्ड: प्रका- 1. 'सरे पति पुखान्तरे नास्ति. २. 'महेन्द्र' ३. 'अरेरे' समात्पूर्व पुखकान्तरे 'मनुनदति' स्ममिति. ..

·६ महः] अनर्घराघवम् । २१५ दोऽयं भवतः सुरासुरचमूदोःकाण्डकण्डूविष- ज्वालाजालिकेन जङ्गलमुजां पत्यापि न त्याजितः । येनेन्द्रे रथवर्मणी रघुशिशोरस्योपनीते त्वया राजद्विष्टमिदं विधाय स कथं शक्तोऽपि वर्तिष्यते ॥ ५५ ॥ रतचूड:-(श्रुतिममिनीय।) किमाह रामः-सत्यमिदं भोः । य. च्छीलः स्वामी तच्छीलास्तस्य प्रकृतयः । यदेवमपि स्वामिनो ऍलोच्छे- दिना दुर्नयेन विकत्यन्ते। हेमाङ्गदः-(आकाशे कर्ण दवा ।) किमाह रावणः-अरे तापसबटो, क्रोधेन ज्वेलिता मुहूर्तमनु च खैरेव निर्वापिताः क्लीबरथुमहोर्मिभिर्मखभुजां पत्युः सहस्रं दृशः । यैदृष्टा भुवनत्रयीविजयिमिः सर्वकषाः सन्त्यमी ते संप्रत्यपि मे नयापनययोनिर्वाहमूलं भुजाः ॥ १६ ॥ रखचूड: (कर्ण दत्त्वा विहस्य ।) किमाह रामः- छित्त्वा मूर्तीः किमिति स वृतो धूर्जटिर्यद्यमीषां दोःस्तम्भानां त्रिभुवनजयश्रीरियं वास्तवी ते । ड: । कण्हलेजस्तदेव विषं तस्य ज्वालाया जानलिकेन विषवैयेन । जगलं मोसम् । नबु. आते जगलभुजो राक्षसाः । 'किप च' इति कि । तेषां पत्या रावणेन येन हेतुना ऐन्द्र इन्द्र- संबन्धिनी रथक्ष वर्म च रथवर्मणी । वर्म सेनाहः । उपनीते उपठोकिते । राज्ञो विष्ट द्वेषः । भावे कः । कथं वर्तिष्यते कधं स्थास्यति । रावणादिति शेषः । तस्यापि नाश- हेतोरुपस्थितिरिति भावः । जागलिक इति । 'जाली विषविद्यायाम्' इति मेदिनी- करः । जालीमधीते वेत्ति वा जालिकः । अध्यात्मादित्वाम् । 'जालं निर्जलस्थाने 'त्रिलियां पिशितेऽखियाम' इति मेदिनीकरः। प्रकृतयः परिजनाः । विकत्यन्ते सायन्ते। आत्मानं प्रशंसन्ति वा । विकस्थनमात्मप्रशंसेति शाब्दिकाः । कोधनेति। मनु पश्चाप्रिपिता निस्तेजीकृताः । क्लीवैविक्रमशून्यः । यैर्भुजेरिन्द्रस्य सहस्र स्त्रो रछा इति संबन्धः । अपनयो दुर्नयः । नगानयसमर्षा इत्यर्थः । मूलशन्दस्याजहाति- प्रतया भुजा इत्यनेन विशेषणविशेष्यभावः । मूलखं च सर्वेषां भुजानो साधारण्ये. नेति सामान्य विवक्षायामेकवयमता मूलमिति । ते संप्रतीति । तथा च तैरेव खामपि हनियामीति भावः । चिस्वेति ।मों मखानि छित्वा वृतः प्राषितः । सोहु- १. 'सत्यम्' स्मात्पूर्व पुस्तकान्तरे 'अनुवदति' इसरिमस्ति. एषमप्रेऽपि. २. 'प्रभुः'. ३. 'तदेवम्. ४. 'मूलच्छवेन'. ५. 'ज्वलता'. . 'अपि ब.'

·काव्यमाला। मूर्धानो वा न खलु भवतो दुर्लभाः संभवेयु. यद्देवस्य त्वमसि जगतां शिस्पिनोऽपि प्रपौत्रः ॥ ५७ ।। यत्पुनर्ब्रवीषि-'संप्रत्यपि ते भुजाः सन्ति' इति तदधुनैव ज्ञास्यन्ते । हेमाङ्गदः-(कणं दत्त्वा ।) किमाह रावणः-अरेरे राजन्यडिम्भ, भवतः पुराणपितामहेन बहु तावदनरण्येनैव ज्ञातम् । इदानीं भवानपि ज्ञास्यति । रतचूड:-(कर्ण दत्त्वा विहस्य ।) किमाह रामः अरेरे राक्षसीपुत्र, न दूये नः पूर्व नृपतिमनरण्यं यदवधी- जयो वा मृत्युर्वा युधि भुजभृतां कः परिभवः । जितं तु त्वां कारागृहविनिहितं हैहयपतेः पुलस्त्यो यद्भिक्षामकृत कृपणस्तद्यथयति ॥ ५८ ।। हेमाङ्गदः—(कर्ण दत्त्वा ।) किमाह रावणः-आः क्षत्रियबटो वाचाट, कथमपूर्वशिल्पी रजनिचरेन्द्रचरितचन्द्रेऽपि लक्ष्म लिखसि । तदयं न भवसि । (ससंभ्रममवलोक्य ।) कथमुपक्रान्तमेव शरसहस्रदुर्दिनं मन्दोदरीद- यितेन । - माह-मूर्धानो वेत्यादि । न खलुशब्दोऽत्यन्तनिषेधे। नैवेत्यर्थः । जगतां शिपिनो ब्रह्मणः । प्रपौत्रः प्रणप्ता । महादेवप्रीत्यर्थ [वा] भवता शिरांसि न छिद्यन्ते किं तु मुलभान्ये- बेति कृत्वा छियन्त इति सोलुण्ठमुक्तिः । राजन्यडिम्भ क्षत्रियबालक । पुराणस्य पूर्वपु- रुषस्य पितामहेन। अतिचिरपूर्वपुरुषलात् । अनरण्यनामा राजपी रामस्य पूर्वपुरुषः । सच रावणेन जितः । न दूय इति । न दूये न परितपामि । 'दू परितापे' दिवादिः । नोऽस्माकं पूर्व पूर्वपुरुयमनरण्यनामानं यत्त्वमवधीहंतवानसि । कः परिभवः, अपि तु न कोऽपि । कारागारं बन्धनगृहम् । 'स्यात्कारा बन्धनागारबन्धयोः' इति मेदिनीकरः । यदा काराकसं गृहं कारागृहम् । उकिपोपोऽयमलंकारः । हैहयपतेः सहस्रार्जु. नस्य भिक्षामकृत भिक्षा प्रार्थितवान् । करोतिः प्रार्थनार्थः । धातोरनेकार्थत्वात् । कृपणो दीनः, निन्दितो वा । कृपणः समनिन्दितयोरपि' इति विश्वः । तद्यथयति तद- विपीडा जनयतीत्युपहासः । 'वाचाटो बहुगर्ववाक्' इत्यमरः । लक्ष्म कलहम् । अन्य- सिमपि चन्द्र लक्ष्म भवतीति ध्वनिः । तदयं न भवसि । तर म भविष्यसीत्यर्थः । वर्त- मानसामीप्ये वर्तमानवा इति भविष्यति लट् । दुर्दिनमन्धकारो दृष्टिा । मन्दोदरी- १. 'बिहस' इति पुखकान्तरे नास्ति. २. रेरे.

·६ अरः] अनर्घराघवम् । २४७. रत्नचूड:-कथं मैथिलीवल्लमेनापि प्रत्युपक्रान्तमेव । (विहस्य ।) पतन्ति रामभद्रेण खण्डिता रावणेषवः । पूर्वार्धेः फलिभिर्वगात्पश्चाः पक्षिभिश्चिरात् ।। ५९ ।। किं च । अक्षेषु केतुदण्डे च सारथौ च हयेषु च । खेलन्ति राक्षसेन्द्रस्य स्यन्दने रामपत्रिणः ॥ १० ॥ हेमाङ्गदः-(सभयम् ।) अहह । अन्धकारीकृतव्योमा बाणवण रावणः । रामारूढं तिरोधते शताङ्गं शातमन्यवम् ॥ ६१ ।। (चिरं दृष्ट्वा सविस्मयम् ।) सखे, नानाविधानि शम्माणि शनानाविधैरपि । इमो हि प्रतिकुर्वाते न कश्चिदतिरिच्यते ।। ६२ ॥ रत्नचूड:-एवमेतत् । यद्रावणो बहुभिरेप भुजैः करोति तद्राघवः प्रतिकरोति भुजद्वयेन । कर्म द्वयोर्यदपि तुल्यफलं तथापि रक्षोभटादशगुणं नरवीरशिलाम् ॥ ६३ ।। हेमाङ्गदः-(विहस्य ।) सखे, विंशत्यापि भुजैरेष द्वौ भुजावभियोधयन् । अदूषितद्वन्द्वयुद्धमर्यादो दशकंधरः ॥ ६४ ।। दयितेन रावणेन । प्रत्युपक्रान्तमेवेत्यत्र शरसहस्रदुर्दिनमित्यनुकर्षणीयम् । इषुः काण्डः । फलिभिलोहफलयुक्तः । गौरवेण वेगात्पतनमिति भावः । पक्षिभिः पुनयुक्तः । पक्षा- तावरुद्धगतिलेन चिरात्पतनमिति भावः । अक्षेषु चकेषु । 'चके कर्षे पुमानक्षः' इति मेदिनीकरः । यद्वाक्षेषु रथकीलकेषु । केतुदण्डे पताकादण्डे । खेलन्ति कीडन्ति । स्पन्दनो रपः । पत्रिणः काण्डाः । तिरोधले आच्छादयति । शताझं रघम् । 'शताः स्यन्दनो रथः' इत्यमरः । शतमन्युरिन्द्रः । तस्यदम्' इत्यण् । हिरवधारणे । इमादेवेत्यर्थः । प्रतिकुर्वाते प्रतीकार विषयाणि कुरुतः । द्वयो रामरावणयोः । कर्म क्रिया । व्यापार इति यावत् । यदपि । यद्यपीत्यर्थः । 'वकः पन्था यदपि' इतिवत् । रक्षोभटो रावणः । १. 'प्रान्तमेष'. २. 'रामचन्द्रेण'. ३. 'पत्रिभिः'. ४. 'पतन्ति'. ५. "बिहस इति पुस्तकान्तरे माति.

·२१८ काव्यमाला। (सखेदभयं च ।) कथमयं रावणो माहेन्द्रस्यन्दनात् तस्पोरिवलभीमस्य ध्वजदण्डस्य लाञ्छनम् । दर्पदीप्तः क्षुरप्रेण मायूरं पिच्छमच्छिनत् ।। ६५ ॥ रनचूड:-(सहर्षम् ।) सखे, पश्य पश्य कुलिशकेतुकेतनविमाननावि- लक्षकुद्धन दिक्पालद्विपदर्पदानलहरीसौरभ्यगर्भानिलैः पक्षरेव समस्तराक्षसकथाकल्पान्तकर्णेजपाः । दीयन्ते रघुपुंगवेन कतिचित्पौलम्त्यमौलिप्वमी पौलोमीनयनाम्बुसीकरकणावग्राहिणो मार्गणाः ।। ६६ ।। हेमाङ्गदः (सखेदामृतम् ।) कथं किरीटपरम्परापरिभवममृष्यमाणेन बाणवर्षाद्वैतमातन्वता राक्षसराजेन विदेहकन्याकुचकुम्मकोटिकठोरतासा क्षिणि सायकोऽयम् । रामस्य जन्मान्तरमेलकारश्रीकौस्तुभे वक्षसि हा निखातः ॥ ६७ ।। (सम्यगवलोक्य ।) सखे, एकेनैव निवातकटभिदा लापतेः पत्रिणा विद्धोऽयं यदि नाम कोऽपि जगतामुल्लाघनो राघवः । सच विंशतिबाहुः । तस्माद्दशगुणं रामशिल्यं रामस्य युद्ध कौशलम् । बाहुद्वयेन बाहु- विंशतः प्रतीकारादिति भावः । द्वन्द्वयुद्धमेनुलायुद्धम् । तस्येति । मायूरै पिच्छं लाञ्छनं चिमनियनत् । दीमो दीपनशीलः । क्षुरप्रेण काण्डभेदेन । 'पिच्छबहे नपुं. सके' इत्यमरः । कुलिशकेतुरिन्द्रस्तस्य केतनं विडम् । विमानना छेदनम् । विलक्षो अजितः । दिक्पालेति । दिक्पालदिपानां दिग्गजानां दर्पण दानलहरी मदराजि- खस्याः मारभ्यं सीगन्ध्यं गर्भ यस्य सोऽनिलो येषां तेः पक्षः पुरः राक्षसक्यायाः कल्पान्तस्य महाविनाशस्य कर्णेजपाः सूचकाः । 'खम्बकर्मयो रमिजपोः' इत्यच् । 'कणे. जपः सूचकः स्यात्' इत्यमरः । दीयन्ते पात्यन्ते । मौलिए मस्तकेषु, किरीटेषु वा । 'मालिद्धकिरीटयोः' इति धरणिः । पीलोमी शची । अयप्राहिणो वृष्टिप्रतिबन्धकाः । मार्गणा वाणाः । अमृध्यमाणेनाक्षममाणेन । विदेहेति । कोटिरप्रम् । कठोरता कठि- मलं तस्याः साक्षिणि मातरि । जन्मान्तरे विष्णोमूल्यन्तरे मेलकारी सहचरी श्रीको- खमी यत्र तस्मिन् । मेलनं मेलः । भावे घम् । तं करोति मेलकारः । कर्मण्यम् । 'मेलकारः सहचरः' इति धरणिः । 'कौस्तुभो मणिः' इत्यमरः । हा करम् । एकेमेष. १. भरिभयभीमस्य', 'भरिमयभूतस्य'. १. 'अवमानवेलक्ष्य-', 'अवमाननाविमा-', ·६ अरः] अनर्घराषवम् । २१९ चक्षुर्वम॑सहसनिःसरदसृग्धारोघझांकारिणा माहेन्द्रेण तु वर्मणा विवृणुते वीरः सहस्रं व्रणान् ॥ ६८ ॥ रखचूड:-(सहर्षम् ।) राघवेणापि सीतास्तनम्तवककुङ्कुमपलोपं- संकल्पपातकिनि वक्षसि रावणस्य । न्यस्तः शरो विबुधकुनरदेन्तघात. रूढवणार्बुदचतुष्टयमध्यवर्ती ।। ६९ ।। हेमाङ्गदः-(कर्ण दत्त्वा मविस्मयम् ।) एकेन सव्यपाणिना विशिखमु- वाय किमाह रावणः-साधु रे मनुप्यडिम्म, साधु । त्रैविक्रमः सकलदानवजीवितव्य- विद्यासमाप्तिलिपिरेष सुदर्शनो मे । यस्मिन्निपत्य हृदये दलितारजाल- ज्योतिस्तुषारमयमाभरणं बभूव ॥ ७० ॥ ति । निवातं दृढं शस्त्रामेयम् । कटः संनाहः । 'उरश्छदः कङ्कटकः' इत्यमरः । पत्रिणा बाणेन । नाम प्राकाइये, संभावनायां वा । इदं संभाव्यत इत्यर्थः । अगतां कोऽप्यनिर्वचनीय उमाघनो नराज्यकारी । रावणनाशरूपमेषजकरणादिति भावः । .. न्युटो बहुलम्' इति कर्तरि ल्युट । 'उलायो निर्गतो गदात्' इत्यमरः । अमुग्धारोघो रुधिरधारासमूहः । कारोऽव्यक्तशब्दः । माहेन्देण महेन्दसंबन्धिना । वर्मणा संना- हेन । विकृणुते प्रकाशयति । एकबाणपातेऽपि संनाहस्य चक्षुर्वमसहस्रेण मधिरनिर्गमा- द्रणसहनविवरणमिति भावः । सीतास्तनेति । लोपः खण्डनं तत्र संकल्प इच्छा तेनेव पातकयुक्त । विबुधकुमारस्य रावतस्य दन्तघातेन रूढमुपचितं यद्वणस्यावुदचतुष्टयम्, अर्बुदमिवार्युदं सढवणोच्चस्थानं तस्य मध्यवती । ऐरावतस्य चतुर्दन्तत्वातहन्ताघातेन रावणहृदयेऽर्बुदचतुष्टयं युज्यत एव । सव्यपाणिना दक्षिणहस्तेन । विशिखं बाणम् । उत्खायोत्पाव्य । त्रैविक्रम इति । एष मम त्रैविक्रमः । त्रिविक्रमो विष्णुस्तत्संबन्धी मुदर्शनयविशेषोऽस्ति । सकलदानवानां जीवितव्यं जीयनं तदेव विषा तस्याः समा. तिलिपिः समाप्त इति यस्याः प्रसिद्धिस्तद्वत् । दानवसमूहप्राणनाशक इत्यर्थः । यस्मि- न्सुदर्शने निपत्य हदये दलितं खण्डितं यदारजालं चक्रप्रान्तसमूहस्तस्य ज्योतिः कर्ट १. 'सात्कारिणा'. २. 'सेप-'. ३. 'वारण-'. ४. 'दन्तपात-'. ५. 'एकेनापि सव्येन पाणिना'; 'एकेन सन्येन', 'एकेन सव्यपाणिना तमुत्लाय'. भन. १२ ·२५० काव्यमाला। तस्मिन्नपि रुधिरदर्शनं कुर्वाणेन भवता दर्शितेयं सुरासुरवीरातिशायिनी हस्तवत्ता। रखचूडः-अहह, विपक्षगिरामुद्गारेण सर्वप्रन्थिगुरुणा दूरं दीप्यमा- नस्य सुविनिहितचन्द्रहासत्रणकिणवल्योपहसितहारेषु । रामस्य मार्गणगणाः पतन्ति दशकण्ठकण्ठेषु ।। ७१ ।। हेमाङ्गदः-(सचमत्कारम् ।) सखे पश्य पश्य-अनुरूपवीरसंवाद- प्रमोदभरद्विगुणितावष्टम्मसंक्षोभितभुवनत्रयस्य निरन्तरप्रहीयमाणबाणप- अरमध्यवर्तिना रामभद्रेण क्रीडाशकुन्तकौतुकं पूर्यते राक्षसराजस्य । नून- मिदानीम् उदश्चन्यञ्चद्भुविवृतनिभूतानामनुफणं मणीनां विद्युद्भिः क्षणमुषितपातालतिमिरः । भुजक्रीडावल्गशमुखपदन्यासगरिम- प्रगल्भैनिःश्वासैरजनि भुजगानामधिपतिः ॥ ७२ ।। नुषारमयमाभरणं भुषणं बभूव । भतिगायिनी जयनशीला । हस्तवत्ता प्रशम्तहस्तयो. गिलम् । प्रशंसायां मतुम् । 'चक्रं मुदर्शनः' इत्यमरः । विपक्षो रावणः । उद्गारेण भाष- णेन । प्रन्थिन्थना । दृग्मत्यर्थम् । सुविनिहितेति । दशकण्ठकण्ठेषु कीदृशेषु । शिवाराधनावसरे शिरछेदार्थ मुष्ट यथा म्यादेवं विनिहितो धृतो यश्चन्द्रहासो रावणम्वन- स्तस्य व्रणकिणवलयेन क्षतचिह्नवेटनेनोपहमितो निन्दितो हारो यत्र तादृशेषु । चन्द्रहामवणप्ररोहणाद्वारकृत्यं चन्द्रहासत्रणरेखयेव कृतमिति भावः । संवादो मिलनम् । सादृश्यमिति यावत् । अवष्टम्भो गर्वः । प्रहीयमाणः प्रक्षिप्यमाणः । वेष्टनादाण एव पन रम् । शकुन्तः पक्षी । अन्योऽपि क्रीडापक्षी पारमध्ये तिष्ठतीति ध्वनिः । उद. दित्यादि । भुजगानामधिपतिः सर्पराजो वामुकिः । अनुफणं फणां फणामनु । वीप्सा- यामव्ययीभावः । मणीनां विद्युद्भिरिव विद्युद्भिदीप्तिभिः क्षणं मुषितं दूरीकृतं पातालतिमिरे येन तादृशोऽजनि जातः । निःश्वासैलक्षितः । कीरशैः । भुनक्रीडया वल्गंश्चलन्यो- दशमुखस्वम्य पदन्यामगरिम्णा चरणार्पणगुरुत्वेन पीडनात्प्रगल्भैरुपचितेः । मणीनां कीदृशानाम् । उदञ्चन्त्युभता भवन्ती न्यश्चन्ती निम्ना भवन्ती या भूस्तया वियूतानां १. 'वाहिनी'. २. 'देदीप्यमानस्य'; 'कम्पमानस्य'. ३. 'प्रमोदद्विगुणित-'. ४. 'पजरवर्तिना'. ५. 'आपूर्यते'.

·६ अरः] अनर्घराघवम् । २५१ रतचूड:-(अभयमवलोक्य ।) सखे, एवमेतत् । रक्षोविक्षोमवेगोच्छलितजलनिधिव्यक्तमातङ्गचक- कुध्यदिङ्गागमुक्तोद्धरणगुरुमरामद्य नागाधिराजः । अङ्गरलेषु ममेरविरलवलिना वामनेनातिपीना देहेनापढुवानः फणफलकपरीणाहमुवीं बिभर्ति ॥ ७३ ॥ (ऊर्ध्वमवलोक्य ।) कथमितस्ततो वैमानिकरपक्रम्यते गगनतलात् । हेमाङ्गदः-(सचमत्कारम् ।) अहो त्रिभुवनभयंकरमायोधनमुपक्रान्तं महावीराभ्याम् । तथा हि । ध्यायत्ययं गाधिसुतादधीतान्दिव्यास्त्रमत्रान्मनुवंशवीरः । ब्रमोपदिष्टामिह शस्त्रविद्यामसा तेदाकाइति राक्षसेन्द्रः ।। ७४ ।। तदावामप्यपसरावः । (इत्यपम यासाते ।) हेमाङ्गदः-(समन्तादवलोक्य ।) सखे, यथा भुवनसंक्षोभस्तथा तर्क- यामि तामिस्रं भानवीयेन, भानवीयं राहवीयेण, राहवीयं वैष्णवीयेन, वैष्णवीयं पोप्पकेतवेन, पौप्पकेतवं च पाशुपतेनास्त्रमस्त्रेण प्रतिकुर्वाणयोः पुलस्त्यक कुत्स्थकुलैकवीरयोस्तुमुलमायोधनं वर्तते । - विकासितानां निभूतानां संकुचितानाम् । अजनीति कर्नरि चिग । रक्ष इति । नागा- घिराजो वामुकिः । रक्षसां विक्षोभश्चलनं संक्षोभो वा तबन्यवेगेनोच्छलितस्तुच्छीभूतो यो जलनिधिस्तेन हेतुना व्यक्तो यो मातहचको जलहस्तिसमूहस्तम विपक्षतया कुध्यन्तो ये दिडागा दिग्गजास्तेमुकं त्यकमुद्धरणमुत्कृटधारणं तेन गुरुभरो यस्यास्तामुर्वी पृथिवीं विभतिं धारयति । दिड्रागैः पृथ्वी घ्रियत इति पुराणम् । 'मातजनक्र-' इति पाठे मातको जल हस्ती, नको जलजन्तुः । यद्वा मातङ्गनको जलहस्ती । पृथ्वीधारण- भारेणातिपीनातिस्थूलेन । अत एवाविरलवलिना निरन्तरमांससंकोचरूपत्रिवलीयुजेन वामनेन सर्वेण देहेन फणफलकपरीणाहं फणसमूहविशालतामपहुवानः संकोचयन् । अङ्गेषु ममैरलक्षितश्च । 'पीवा व स्थूलपीवरे' इत्यमरः । वैमानिकैर्विमानचारिभिः । विमान आकाशस्थः । तेन चरति' इति ठक् । 'व्योमयानं विमानोऽनी' इत्यमरः । अपक्रम्यते गम्यते । पलाय्यत इति यावत् । ध्यायति चिन्तयति । गाधिसुतात्कौशि- कात् । तामिन्नमित्यादी 'सास्य देवता' इत्यण् । पौष्पकेतवेनेति कामस्य विष्णु- सुतलेन मेहातिशयाद्वैष्णवीयमलं पोष्पकेतवेऽविरुसमिति पुष्पकेतवीयोपादानमिति १. 'गुरुतराम्'. २. 'भाकम्यते गगनतलम्', 'अपागम्यते'. ३. 'भाभयंकरमपका. न्तम्'. ४. 'वाम विद्याम्'. ५. 'सदाभ्यस्यति'. ६. 'तदावामुपसत्याखहे'. ७. 'यषायम्'. ८. 'च' इति पुस्तकान्तरे नालि. 'पौलस्त्यकाकुत्स्थकुलजयोः'.

·२५२ काव्यमाला। रखचूड:-सखे, कृतिपतिकृतीनामविशेषेऽपि जेतव्यमिति रामस्य मर्तव्यमिति रावणस्य निर्णयनिर्भरोऽयं सर्वास्त्रमोक्षः । विशिखमुखोप- स्थायिनीनां च पुनर्देवतानामबलीयानाटोपः कैल्प्यते । तथा हि । यदैवतं क्षिपति पत्रिषु राक्षसेन्द्रः मेहेन तद्रघुपतेर्मुदु संनिधत्ते । यां देवतामुपदधाति च रामभद्र- स्वासादसौ दशमुखस्य शनैरुपैति ॥ ७५ ।। (नेपथ्ये।) यद्यत्कृतं दशमुखशिरस्तस्य तस्यैव कान्तो संक्रामन्त्यामतिशयवती शेषवक्त्रेषु लक्ष्मीः । यो यः कृतो दशमुखभुजस्तस्य तस्यैव वीर्य लब्ध्वा दृप्यन्त्यधिकमधिकं बाहवः शिष्यमाणाः ॥ ७६ ॥ (नेपथ्ये कलकलः ।) उभौ-(सहर्षरोमाञ्चमाकये ।) अये, शब्दोपलभसंवर्तकेन कर्मणा नि- मितानि त्रिभुवनकोषस्य कोऽयमिन्द्रियाणि प्रीणयति । ( पुनपध्ये कलकलः ।) उभौ सभयाशनम् ।) अये, कथमयं कपटकण्टीरववेकुण्ठकण्ठकठो- रकोलाहलकाहलो महानिर्घोषः प्रजाकोपभगमपर्वणि प्रेक्रमते । नूनं . भावः । तुमुलं महन् , अतिसंकुलं वा । आयोधनं राजामः । प्रतिकृतिः प्रतीकारः । मोक्षस्त्यागः । विभिखो बाणः । आटोपो गर्यो रोपो वा । यदैवतमिति । या देवता पत्रिषु षाणेषु क्षिपति तघुपतेः मेहेन मृदु यथा स्यादेवं संनिधत्ते संनिहिता भवति । देवांशलादामस्य । 'वृन्दारका देवतानि' इत्यमरः । असी देवता दशमुखस्य त्रासाच्छ- नैर्मन्दमुपैति दशमुनसंनिधि गच्छति । यदित्यादि । कृतं छिन्नम् । यानि शिरसि च्छिमानि तेषां कान्तिरवस्थितेषु मुखेषु संक्रामतीति भावः । लक्ष्मीः शोभा । छिनाना बाहूनां बलमच्छिपु बाहुषु संकामति । शिष्यमाणा अवभिटाः । शब्दोपलम्भसंव- तेकन शब्दज्ञानजनकेन कर्मणा भहरेन । इन्द्रियाणि श्रोत्रेन्द्रियाणि । तथा चातिको. १. 'सखे' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. २. 'देवतानां पुनः'. ३. 'कथयति'. ४. 'तस्येव'. ५, 'नेपध्ये कलकलः' इति पुखकान्तरे नास्ति. ६. 'संवर्त केककर्मणा'. ७.'ऽयमि- न्द्रियाणि प्रीणयति त्रिभुवनस'... 'प्रमाणवेश-'... 'म', 'भवापि'. LATIMAdumom ·६ अरः] अनर्घराघवम् । २५३ चेदानीं कालकूटोपदिग्धैरिव कण्टध्वनिभिरेव मूर्छयतो भुवनानि भैरवम्य सारति समयमद्य परमेष्ठी । (पुनर्नेपथ्ये।) दिव्यास्त्रैर्भूर्भुवःस्वनितयडमरणोड्डामरैर्योपयित्वा लूनोत्क्षिप्तः शिरोभिर्दशभिरभिनभो दर्शितैकादशार्कः । काकुत्स्थेनावकीर्णो निजविशिखशिखायोगपीठोपहूत- ब्रह्मास्त्रेणाधिशेते रजनिचरपतेर्वीरशय्यां कबन्धः ।। ७७ ।। उमौ-( श्रुला सहर्षसंभ्रममूर्ध्वमवलोक्य मविस्मयमन्योन्यम् ।) पश्य पश्य प्रलयकालकरालकालानलज्वालापुञ्जपिञ्जराणि रावणशिरांसि । ( सत्वरमुप- मृत्य चौधस्तात्पश्यतः ।) हेमाङ्गदः-( सकरुणम् ।) हा महावीरप्रकाण्ड लोकेश्वर, पर्यवसितोऽसि । लाहलः श्रूयत इति भावः । कपटेन भूतो यः कण्ठीरवः सिंह एतादृशो वैकुण्ठो नारा- यणो नरसिंहस्पी तस्य कष्टानिगतो यः कटोरो महान्कोलाहलस्तद्वत्कालः कट. ध्वनिः । देशी शब्दः । भयानको वा । प्रजाकोषो ब्रह्माण्डं तस्य भलो नाशः। अपर्वण्यकाले । प्रलयं विनापीत्यर्थः । प्रक्रमन आरभते । नूनं चति । नूनं निधितमद्य परमेष्टी ब्रह्मा समयं यथा स्यादेवं भरवस्य स्मरति । कालभैरवं महेशं स्मरतीत्यर्थः । 'भधीगर्थदयेशा कर्मणि' इति षष्ठी । कालकूटेन विषेणोपदिग्धलिप्तैरिव कण्टध्वनिभिभु- वनानि मूर्छयतो मूर्छा नयतः । दिव्याखैरिति । रजनिचरपते रावणस्य कबन्धः शिरःशून्यशरीरं वीरशय्यां समगङ्गणमधिशेते। तत्र स्वपितीत्यर्थः । काकुत्स्थेन रामे- गावकीर्णः क्षिप्तः । कीदृशेन । निजविशिखशिखा एव स्ववाणाप्रभाग एव योगपीठो देवपूजासनं तस्मिनुपहूतमाहूतं ब्रह्मास्त्रं येन तेन । यद्वा ब्रह्मास्त्रेणेति करणे तृतीया । दिव्याौर्योधयिला लूनैश्छिन्नः । अर्थादिव्यानरेव । अनन्तरमुत्क्षिप्तरूर्व नीतैर्दशभिः शिरोमिरमिनभो नभसि दर्शिता एकादशाकाः सूर्या येन सः । दश रावणशिरांसि, एक: प्रतः सूर्यः, एमिरेकादशार्का उदिता इति भावः । भूः पृथिवी, भुवोऽन्तरिक्षम्, खः खर्गः, एतत्रितयस्य त्रिभुवनस्य डमरणं चमत्कारतदर्थमुडामरहत्क्षिप्तवं नीतैः । केचित् ग्मरेण विनाशेनोहामरैर्भयानकैरित्यर्थः । 'कबन्धोऽस्त्री क्रियायुक्तमपमूर्षक- बरे' इत्यमरः । कराहो मीषणेऽन्यवत्' इत्यमरः । कालानलो रोद्रामिस्खज्ज्वालापुषव. पिरामि पिङ्गलानि । हे महावीरप्रकाण्ड प्रशस्वमहावीर । 'प्रकाण्डमुदताजो । प्रशाख- Remement १. सविमपम्'. १. 'ब' इति पुस्तकान्तरे नास्सि. 1. 'प्रबलितोऽति'.

·२५१ काव्यमाला। 1) सखे रखचूड, भिन्नैरावणगन्धसिन्धुरशिरःसंपातिभिर्मोक्तिकैः शश्वद्विश्वजयप्रशस्तिरचनावर्णावलीशिल्पिने । नाकान्तःपुरिकाकपोलविलसत्काश्मीरपत्राहुर- श्रीविन्यासविलौसमीषणभुजस्तम्भाय तुभ्यं नमः ॥ ७८ ।। निवर्ण्य ध्रुवं पतितपतिकंधरकबन्धपीडाभरा- निजावनमनक्रमोन्नमितचक्रवालाचलम् । महीवलयमर्धकुण्डलितविग्रहाधारक- प्रतीष्टफणमण्डलो वहति काद्रवेयाधिपः ॥ ७९ ।। रनचूडः-सखे, सर्वमतिशायि रावणस्य । पुरापि खलु चलति जंगतीजत्रे यत्र खभोगिचमूभटै- वलयितमहादेहस्तम्भो बिभर्ति भुवस्तलम् । .. वाचकान्यमूनि' इत्यमरः । पर्यवसितोऽसि समाप्तोऽसि । मिनेत्यादि । हे रावण, तुभ्यं नमः । अस्विति शेषः । भिन्नं द्विधाकृतम् । ऐरावण ऐरावतः स एव गन्धसिन्धुरो गन्धगजस्तम्य यरिछरो मम्तकं तस्मात्मंपातिमिः संपतनशीलमौक्तिकः करणभूतः शश्वद्वारंवार विश्वविजयेन प्रशस्तिरचना प्रशंसाप्रथना तदर्थ या वर्णावत्य- क्षरपतिस्तस्याः शिल्पिने घटकाय । नाकस्यान्तःपुरिकाणामप्सरसां कपोले विलसन्तो ये काश्मीरपत्राकुराः कुकुमपत्रावल्यम्तेषु श्रीविन्यामविलामे भीषणा भुजम्तम्भा यस्य तम्म । श्रीः शोभा । विन्यासो विशेषः । दुरीकरणमिति यावत् । तत्पतिवधात् । अत एव भुजस्तम्भानामपि भीषणसमिति भावः । तुभ्यमिति 'नमःस्वस्ति-' इत्या- दिना चतुर्थी । धुवमित्यादि । कादवेयाधिपः सर्पराजः शेषः, अधं कुण्डलितः संकुचितो विग्रहः काय एवाधारक आधारस्तन प्रतीष्टो धृतः फणमण्डलो येन तादृशः सन्महीवलयं वहति धारयति । ध्रुवं निश्चये । पतितो यः पलिकंधरस्य दशग्रीवस्य रावणस्य कबन्धस्तेन पीडाभरायश्रणातिशयाभिजावनमनक्रमेणोममिताचकवालाचलाः कुलपयंता गन्धमादनादयो येन तादृशम् । रावणकबन्धमरेण महीवलयस्याधोगमनेन पर्वतानामुषलं वृत्तमिति भावः । अतिशाय्यविशयितम् । चलतीति । यत्र रावणे जगतीत्रे भुवनजेतरि चलति सति अहीरो वासुकिः फणाभिर्भुवस्खलं विभर्ति दधाति । कीरशः । वमोगिमूभटैः स्वीयसर्पसेनाभटैर्वलयितो वेष्टितो महादेहस्खम्भो १. 'विनाश'. २. 'जयतां जे.

·६ अहः] अनर्घराघवम् । २५५ प्रचलदखिलक्ष्माभृन्मूलोपलव्यतिघट्टितो. स्वणमणिशिलाजल्पाकीभिः फणाभिरहीश्वरः ॥ ८० ।। इदानीं पुनरुत्क्रान्तवायुरतिदुर्वहो देह बन्धः । हेमाङ्गदः-'अन्यतोऽवलोक्य ।) कथमियं दशकन्धरस्य कवन्धाभि- मुखी शोकविक्लवा मन्दोदरी निशाचरीमिरपकृष्यते । (कर्ण दत्त्वा । आकाशे ।) कष्टम् । चपलकपिकुलानुक्रियमाणकरुणकाकुपकारकातरखरा मन्दोदरी किमाह महावीरवरवर्णिनी- भूयिष्ठानि मुखानि चुम्बति भुजैर्भूयोभिरालिन्यते चारित्रवतदेवतापि भवता कान्तेन मन्दोदरी । हा लम्बोदरकुम्भमौक्तिकमणिस्तोमैर्ममैकावली- शिल्पे वागधमर्णिकम्य भवतो लरेन्द्र निद्रारसः ॥ ८१ ॥ - महागायष्टिर्यस्य तादृशः सन् ! प्रचलन्तो येऽखिलाः सर्वे माभूतः पर्वताम्तेषां मूलो- पलमूलप्रस्तरय॑तिघटिता अन्योन्यलमा या उल्बणा मह्त्यो मणिरूपाः शिलास्तासां जल्पाकीभिः शन्दनशीलाभिः । पर्वतमूलपाषाणस्य परस्परघर्षणेन उल्बणा या शिरो- मणिशिला तस्याः कथयित्रीभिरित्यर्थः । जल्याकीभिरिति 'जल्पनिक्ष-' इति षाकन् । पित्स्वान्डीए । जेतव जैत्रः । स्वार्थिकोऽण । 'जैत्रस्नु जेता' इत्यमरः । उत्कने देह- बहिर्भूतः । विश्लवा विह्वला । निशाचरीभी राक्षमीभिरपकृष्यते मरणादपनिवार्यते । अनुक्रियमाणः सदशीक्रियमाणः । काकुः शोककृतो ध्वनिः । 'उनमा वरवर्णिनी' इत्यमरः । भूयिष्ठानीति । मन्दोदरी भूयिष्टानि प्रचुराणि दश मुखानि चुम्बति । भवता त्वया । कान्तेन स्वामिना रम्येण वा । भूयोभिः प्रनुरविशत्या भुजैः मैवालिङ्गय ते । चारित्रवते मुचरित्रावते देवतेव देवता । साध्वीत्यर्थः । अपिविरोधाभासे । तथा व पतिव्रताप्यहं नानामुखचुम्बनं भवतः कृते करोमीति भावः । हा कष्टम् । हे लोन्द्र, भवतोऽपि निद्वारसः । कीदृशस्य । लम्बोदरस्य गणपतेः कुम्भमौक्तिकमणिसमूहै- येकावली हारभेदस्तस्याः शिल्पे निर्माणे मम वाचाधमणिकस्य ऋणिकस्य । गणेशस्य हस्तिरूपत्वातम्य कुम्भस्थमासिकैरेकावली कृखा तुभ्यं दास्यामीत्यनेनागीकारेण वं ममाधमोऽसीत्यधमनिकस्य निद्रा न भवतीति भावः । अधमर्णिक इति । अधमंच तहणं चाधमर्ण तयस्यास्ति । 'अत इनिठनी' इति ठन् । 'एकावत्येकयष्टिका' इत्यमरः । खेदो देन्यम् । अनुभवो प्रहणम् । चक्षुध धोत्रं च । प्राण्यगादेकवद्भावः । द्रष्टुं १. 'अपकान्तदेहवायुईहोऽयम्'. २. 'कातरतरखरा'. ३. 'मन्दोदरी' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. Anuragrat ·२५६ काव्यमाला उभौ-(सखेदम् ।) इदमशक्यानुभवं चक्षुःश्रोत्रस्य । प्रतिकृतानां विद्विषामपि व्यसनमतिमात्रं हृदयमर्माणि छिनति । (सविमर्शम् ।) अहह, न किंचिदनीषत्करं नाम कृतान्तस्य । वन्दारुपन्दारकवृन्दबन्दीमन्दारमालामकरन्दबिन्दून् । मन्दोदरीयं चरणारविन्दरेणूत्करैः कर्करतामनैपीत् ।। ८२ ।। ( नेपथ्ये।) नीयन्ते वनदेवताभिरमरक्षोणीरुहो नन्दनं नीतो वल्लभपालकेन च निजामुच्चैःश्रवा मन्दुराम् । रक्षोभिश्च विभीषणप्रेणयिभिः कारागृहान्मोचितै- खर्बन्दीवदनावलोकनिबिडवीडो विडोजाः कृतः ।। ८३ ।। रबचूड:-( सहर्षम् ।) सखे, तदेहि । लेहेश्वरकाराधिवासचिरप्रवास्तव्यं बन्धुवर्गमीक्षावहे । (इति परिक्रामन्ती विलोक्य सहर्पमन्योन्यम् ।) सम्वे, पश्य पश्य । प्रहारजर्जरवलीमुखाच्छमल्लगोलाङ्गलग्रामसंवल्गनवल्गितमुग्रीवो ल- क्ष्मणनिहितधन्वा विमीषणभुजावलम्बी विजयश्रिया किमपि प्रदीप्तरम- णीयो राममद्रः । अयं हि संप्रति , । श्रोतुं न पार्यत इत्यर्थः । प्रतिकृनानामुन्मूलितानाम् । व्यसनं दुःखम् । अतिमात्रमत्य- थम् । मर्माणि तत्त्वानि । अनीपत्कर दुष्करम् । वन्दार्विति । वन्दावन्दनशीलः । 'शवन्द्योगः' । वृन्दारका देवाः । वृन्दं ममूहः । मन्दारं देवतरुपुष्पम् । कर्करता कठिनताम् । 'कर्करः कठिनेऽन्यवत्' इति मेदिनीकरः । अनैषीमीतवती । अयं भावः- चरणपतिनानां देवत्रीणां शिरःस्थितमन्दारपुष्परमान्स्वचरणारविन्दरेणुभिः कर्करतामियं मन्दोदरी नीतवती, तस्या इयं कष्टा दशेति कृतान्तस्य यमस्य न किंचिदनीषत्करम् , अपितु सर्वमेवेपत्करमिति । नीयन्त इति । अमरक्षोणीरुहो देवरक्षाः पारिजातादयः । नन्दनमिन्दवनम् । बालभपालकेनाश्वरक्षकेण । 'यथारको मुद्रभुजा स स्याद्वबमपालकः' इति हारावली । उचैःश्रवा इन्द्राश्वः । 'वाजिशाला तु मन्दुरा' इत्यमरः । प्रणयिमिः मिग्धेः । कारागृहाद्वन्धनागारात् । निविडा गाढा । विडोजा इन्द्रः । प्रवसतीति प्रवास्तव्यः । 'वसेस्तव्यत्कर्तरि णिच' इति कर्तरि तव्यत् । प्रहारो पातः । बलीमुखो वानरः । अच्छमालो मारकः । गोलाहूलः श्यामास्यो वानरः । प्रामः समूहः संव. १. 'पाव-'. २. 'प्रमृतिमिः'. ३. 'मोचितः'. ४. 'लपराधिवासचिरप्रवासन्यत्रम्', 'मेश्वर कारागृहाधिवासचिरप्रवासवास्तव्यम्', 'लहेश्वरकाराविधासचिरप्रवासव्यप्रबन्धुष. गम्'. ५. 'समीक्षापहे'. १. परिणामत:'. ७. 'प्रहारविर-'. ८. 'संवर्गणव्यमित'. ९. 'विनिहित-'... 'रामदेवः'. .

·६ बरः] मनपराघवम् । २५७ पौलस्त्यन्यस्तशक्तिवणकिणकणिकालक्ष्मणो लक्ष्मणोरः- पीठान्निर्मुक्तलज्जो विबुधपुरवधूकृप्तपुष्पाभिषेकः । सद्यो नप्तारमन्यं रजनिचरपुरीभद्रपीठप्रतिष्ठं दृष्ट्वा तुप्यत्पुलस्त्यो जगति विजयते जानकीजानिरेकः ॥ ८४ ।। ( इति निकान्ती।) इति दशग्रीवनिग्रहो नाम पष्टोऽङ्कः । लगनं संमाननम् । वल्गितश्चलितः । पौलस्त्यति । जानकी जाया यस्य स जानकी. जानी रामो विजयते लक्ष्मण म्योरःपीठादृदयपीठानिमुक्कलनः । कीदृशान् । पोलस्त्वेन रावणेन न्यस्ता क्षिप्ता या शकिरन मेदस्तस्या या प्रकिणकणिका क्षतचिह. रेखा सब लक्ष्म चिहं यत्र तस्मात् । तथा च रावणवधादामस्य सा लज्जा नति भावः । वियुधपुरममरावती । सद्यस्वक्षणादेव । रावणवधानन्तरमेव । विभीषणस्य पिता विधवास्तस्य पिता पुलस्त्य इति पुलस्त्यनप्ता विभीषणः । अयं रावणादन्यमारं नप्तारं पौत्र विभीषणम् । राक्षसपुरीभद्रपीठे प्रतिष्ठाभिषेको यस्य तादृशम् । तुष्यन्पुलस्लो यस्मात्सः । भद्रपीठं सिंहासनम् । 'नृपासनं यनद्दासनम्' इत्यमरः । जानकीजानि- रिति 'जायाया निङ्' । 'लोपो व्योर्वलि' इति यलोपः । निष्कान्ती हेमाङ्गदरभचूडौ । इति समस्तप्रक्रियाविराजमान रिपुराजकंसनारायणभवभक्तिपरायणश्रीहरिनारायण पदसमलंकृतमहाराजाधिराजश्रीमद्भरवसिंहदेवप्रोत्साहितर्वजालीप्राम. वास्तव्यखौआलवंशप्रभव श्रीरुनिपतिमहोपाध्यायविरचिताया- मनधराघवटीकायां षष्ठोऽतः । wmms १. 'निकान्ताः', 'निष्कान्ताः सर्वे'. २. 'शासनिग्रहो नाम'.

·२५४ काव्यमाला। .. सप्तमोऽहः । (नेपथ्ये।) तमिस्रामूर्छालत्रिजगदगदंकारकिरणे रघूणां गोत्रस्य प्रसवितरि देवे सवितरि पुरस्थे दिक्पालैः सह परगृहावासवचना- पविष्टा वैदेही दहनमथ शुद्धा च निरगात् ।। १ ।। अयमपि एकैकानि शिरांसि राक्षसचमूचक्रस्य हुत्वा निजे तेजोमी दशकण्ठमूर्धभिरथो निर्माय पूर्णाहुतिम् । अद्य स्वम्त्ययनं समाप्य जगतो लरेन्द्रबेन्दीवृतां सीतामप्यवलोक्य शोकरभसत्रीडाजडो राघवः ॥ २ ॥ क्रमेण च सहैव सुग्रीवविभीषणाभ्यां सौमित्रिसीतापरिपूर्णपार्श्वः । उपैति वैवस्वतवंशवृत्तमेध्यामयोध्यामथ पुष्पकेण ॥ ३ ॥ (युग्मम् ) तमिति । वैदेही सीता परगृहे रावणगृहे आवासधिरावस्थानं तद्रूपादचनाद्धेतोः शुद्यर्थ दहनमनिं प्रविष्टा । अथानन्तरं शुद्धा सती निरगानिर्गता बभून । दहनादि- सर्यात् । दिक्पालैः सह रघूणां गोत्रस्य प्रसवितरि जनके सवितरि सूर्य पुरःस्थेऽप्रस्थे सति । परीक्षा हि वंश्यस्यान्यस्य च महतोऽग्रे क्रियत इति समाचारः । तमिमा रात्रि. स्वस्यां मूर्छा निद्रा तया युकं यत्रिजगत्तस्यागदंकारो वद्यः । प्रकाशकर्तेति यावत् । किरणो यस्य तादृशे । मूछाल इत्यत्र 'मिमादिभ्यश्च' इति लच् । अगदंकार इति कर्मण्यम् । 'कारे सत्यागदस्य' इति मुम् । एकैकानीति । एकैकान्यनेकानि । प्रतीयमानबहुलाहुवचनम् । अन्यराक्षसशिरांसि हुला रावणशिरोभिः पूर्णाहुतिः । होमसमाप्तौ हि पूर्णाहुतिः क्रियत इति समाचार इति भावः । स्वस्ति कल्याणं तस्यायनं वर्त्म खस्त्ययनं शान्तिकपौष्टिकं कर्म । 'अयनं पथि भानोरुदग्दक्षिणतो गती' इति मेदिनीकरः । वृतां वैटिताम् । सकलवराकनिशाचराणां सहसेव समूलमुन्मूलनाच्छोकः । सीतायाः प्राप्तर्विशुद्धिमानाच रभसः निष्करुणेन मया सीताविशुद्धिं जानतापि प्रिय- तमा सामिप्रवेशं कारितेति ब्रीडा । यद्वा बन्दीकृतसीतावलोकनाद्रीडा । एतं रसेडो निष्क्रियः अयमपि राघव इत्यन्वयः । सहैवेति । विवखतः सूर्यस्यापत्यं वैवखतो मनुः । इत्तं व्यापारः । मेघ्या पवित्राम् । 'मेध्यं त्रिषु शुचौ' इति विश्वः । पुष्पकेण १. 'अयमपि'. २. 'बन्दीतो'. - ·७ अरः] अनर्घराघवम् । २५९ (ततः प्रतिशति विमानयानेन विजयाभिरामो रामः सीतालक्ष्मणों मुग्रीव विभीषणौ च।) मुग्रीवः-(रामं प्रति ।) देव, किंकुर्वाणपयोधिसेवितगृहोद्यानाधुनालोक्यतां लङ्कयं रघुवंशविक्रमकथाबीजप्ररोहस्थली । देवेनात्र दशाननस्य दशभिश्छिन्नैः शिरोभिः क्रमा- देकैकेन शतं शतं शतमन्वस्यामोदिता दृष्टयः ॥ ४ ॥ रामः-देवि वैदेहि. दृश्यतामितो लका पूर्वेण सुवेलं. पश्चिमेन । त्वदर्थीयकव्यात्कपिकुलकबन्धव्यतिकरः करालेयं भूमि वनभयमद्यापि तनुते । अभूवन्नम्भोधेरिह रुधिरमय्यो युवतयः सहवं साहस्रास्त्रिदिवयुवतीनां च पतयः ।। ५ ।। कुबेररथेन । स च पुरा रावणेन गृहीत इदानीं राघवेण लन्धः । 'एकेकानि शिरांति' इत्यादि श्लोकद्वयेन युग्मकम् । युग्मकलक्षणं तु-'कुलकं बहुभिः कः साकाङ्क्षरेक- वाश्यता । लोकाभ्यां युग्मकं ज्ञेयमेकााभ्यां तु चुम्बकम्' ॥ इति । किंकुर्वाणति । किकुर्वाणः किंकरः सेवकः । गृहोद्यानं गृह निकटवाटिका । मुदे हाय । विक्रमोऽति- शक्तिता। तत्कथया यद्वीजं तम्य प्ररोहस्थली जन्मभूमिः । अन्यदपि बीजं भूमो प्ररोहतीति ध्वनिः । अत्र लायाम् । एकैकेन] इन्दम्य शतं शतं दृश्यो नेत्रमहलं गवणम्य कैकेन शिरसा आमोदिताः इन्द्रस्य चक्षुषां दशशतानि प्रत्येक रावणदश- शिगेभिाँदितानीति भावः । एकेन शिरमा एकशतनेत्रस्य हर्षः । एवमपरेणापरस्येति क्रमः । लो पूर्वेण सुवेलं पश्चिमेनेत्यत्र 'एनबन्यतरस्यामदूरेऽपशम्याः' इत्येनप् । 'एनपा द्वितीया' इति द्वितीया । लड्डायाः पूर्व सुवेलस्य च पश्चिममित्यर्थः । त्वदर्थी- येति । लभेवार्थः प्रयोजनं यस्य स वदों रावणो रामच तस्मै हितं त्वदायम् । रावणस्य कव्याकुलं रामस्य कपिकुलं तेषां कबन्धव्यतिकरैः कवन्धमेलकः कराला भयानका अतिदन्तुरा या भूमिरद्यापि भुवनभयं तनुत इत्यन्वयः । इह भूमी अम्भोधे रुधिरमय्यः सहनं युवतयो नद्योऽभूवन्भूताः । त्रिदिवयुवतीनामप्सरमां च पतयः स्वामिनः साहनाः सहस्रपरिमाणा अभूवन् । सहस्रं परिमाणमेषां ते । 'शतमानविंश- तिकसहस्रवसनादण्' । रणसंमुखं ये मृता वीरास्त्रे विद्याधरीभूता अप्सरःपतयो वृत्ता इति भावः । यदा साहस्राः सहसपुरुषषलाः सहस्त्रजनेश्वरा वा । 'बलिनो ये सहस्रेण ·२६० काव्यमाला अपि च। उद्यम्य दृष्टनिजपन्नगरनमात्रा- नस्वाणि चन्दनतरूनुपरि प्रमन्तः । द्यां ज्योतिरिङ्गणमयीमिह मेघनाद- मायातमोपलपितां कपयो वितेनुः ॥ ६ ॥ सीता-अजउत्त, अवि इष जेव्व भुअंगपासबन्धणं सीदाए अणु- हाविदा तुमे । रामः- मैथिलि, आम् । चर्वितपीनाहिगणष्ठेणिति विनिष्ठचूतफणिमणिरमीक्ष्णम् । धनबन्धनवैधुर्य व्यधुनोदिह नौ स विहगेन्द्रः ॥ ७ ।। (मृश्य सेस्मितम् ।) अहो वैषम्यमस्या जातेः । द्वे तावत्करणे रसान्रसयितुं शब्दांश्च रूपाणि च श्रोतुं द्रष्टुमथैकमिन्द्रियमुरोगत्यै निगूढं पदम् । साहस्रास्ते सहस्रिणः' इत्यमरः । उद्यम्येति । इद लशयां मेघनादस्य मायातमो मायोपदर्शितान्धकारम्तेनापलपिता आच्छादिताः कपयो ज्योतिरित्रणमयी म्पद्योतव्या- तामिव द्यामाकाशं वितेनुर्विम्तार यामामुः । कीदृशाः । चन्दनतम्नस्त्राण्युद्यम्योतो- स्योपरि भ्रमन्तः । कीदृशान् । दृष्टा निभा स्वीया पनगरबानो मात्राल्पलं कालयं वा यत्र तान् । तथा च चन्दनक्षस्थमर्याणां मणिप्रभाभिर्मेघनादमायान्धकारे ज्योतिरि- अणत्वमासादितम् । अन्योऽपि ध्योतिरिङ्गणोऽन्धकारे प्रगरतीति ध्वनिः । 'मात्रात्येच परीमाणे' 'मानं कार्येऽवधारणे' इति विश्वः । अज्ज उत्तेति । 'आर्यपुत्र, अपि इहैव भुजंगपाशबन्धनं मीनयानुभाविता यूयम्' [इति च्छाया ।] इह अपिः प्रश्न ममावनायो वा । 'आर्यपुत्रेति संबोध्यः पतिः पनोजनेन तु' इति भरतः । सीतयेति हेती तृतीया । आ स्वीकारे माने या । 'ज्ञातेऽथवा स्वीकारे' इति भरतः । आमशन्दो हलन्तोऽयम- व्ययः । चर्विनेति । इह स्थाने विहगेन्द्रः पक्षिराजो गरुडो नौ आवयोमहन्धनवैधुर्य बन्धनकट व्यधुनोन्मोचितवान् । कीदृशः । चर्वितः स्वादितः पीन उपचितोऽहिगणो येन सः । 'चर्वितपीत-' इति पाठे चर्वितोऽनन्तरं पीतो द्रवीकृत्य पानविषयीकृतः । पुनः कीदृशः । अभीक्ष्णं वारंवार टणिति कृत्वा निष्ठधूत उदगीर्णः फणिमणियेन सः । ठणादिल्य- व्यकानुकरणस्येति शन्दे परतः 'अव्यकानुकरणम्यात इता' इत्यत् शब्दस्य पररूपत्वम् । बेतावदिति । हे मातः कनु सर्पमातः, ईशान्युतान्भूयः पुनरपि यदि भवती १. 'तमोवलयिताम्'. २. 'ठगिति'. ३. 'भहिबन्धन-'. ४. 'नौ विहंगपूगेन्द'; 'न: स विहगेन्द्रः'. ५. 'सविस्मितम्.

·७ मा अनर्घराघवम् । २६१ अन्येष्वप्यशनेषु सत्सु जगतः प्राणाः खदन्तेतरां मातः कट्ठ यदि प्रसौति भवती भूयः सुतानीदृशान् ॥ ८ ॥ (सर्वे हमन्ति ।) सीता-(सनेहस्मिनं लक्ष्मणमवलोक्य रामं प्रति ।) अ नउत्त, सोमित्ति- कितिकन्दलीए उप्पत्तिखेतं कदरो उण संणिवेसो। रामः-(सहर्षरोमाश्चम् ।) देवि मैथिलि, अयमितो अयमितो हम्तदक्षिणेन दशरथदशकंघरस्कन्धावारकरवीरयोर्लक्ष्मणमेघनादयोर्द्वन्द्वयुद्धव्यतिकरसाक्षी सुवेलपादः । सीता-बहिं एव्व अणुराअरोमकण्टअसेअजलेहिं णिसामरी कावि। उद्दीविअणिव्याविअदइदचिदाणलमनु मरेदि ।। ९ ।। .. प्रसौति । तदा परं नान्या कापीत्यर्थः । तावदिति वाक्यालंकारे । रसानसयितुमाखाद- यितुं द्वे करणे द्वे इन्द्रिये जिलारूपे । अन्येषां प्राणिनामेकेन रसना, सर्पाणां तु वे इति वैषम्यम् । शब्दांध रूपाणि श्रोतुं द्रष्टुम् । यथाकममन्वयः । एकमिन्द्रियं चक्षुः । तदेव श्रोत्रं च । चक्षुःश्रवस्त्वात् । अन्येषां द्वे इन्दिये श्रोत्रं चक्षुः । उरसा वक्षसा गत्ये गमनाय निगूढमव्यकं पदं चरणम् । अन्ये पुनः प्रसिद्धचरणैः संचरन्ति । अन्येषु कठिनकोमलादिवशनेषु भक्ष्येषु सत्स्वपि जगतो विश्वस्य प्राणा वायवः, अर दासवः खदन्ते रोचन्ते । तथा च न युक्ता ईदृशाः मुता उत्पादयितुमिति भावः । 'जगप्रा- णसमीरणाः' इत्यर्थः । ननु संबुद्धो गुणे कृते 'कदो' इति स्यात् तत्कथं न तथेति चेत् , न । 'कलुकमण्डल्वोः संज्ञायाम्' इत्यूछि कृते हम्वत्वविधानात् । अजउत्तेति । 'आर्य- पुत्र, सौमित्रिकीर्तिकन्दल्या उत्पत्तिक्षेत्रं कतरः पुनः संनिवेशः' [इति च्छाया । इह 'कन्दली स्याद्गुल्ममेदे नवाकरे' इति विश्वः । कतरः कः । खार्थे तरप् । संनिवेशः स्थानम् । इतोऽस्मिन्प्रदेो । आद्यादित्वात्तसिः । हस्तदक्षिणेन 'प्रकृत्यादिभ्य उपसं- ख्यानम्' इति तृतीया । स्कन्धावारः कटकम् । द्वन्द्वमन्योन्यम् । यद्वा द्वन्द्वं युद्धभेदः । व्यतिकरः संगमः प्राचुर्य वा । पादाः प्रत्यन्तपर्वताः । अहिं इत्यादि । 'यत्रैव, अनुरागरोमकण्टकखेदजलेनिशाचरी कापि । उद्दीपितनिर्वापितदवितचिता- नलमन मियते ॥' [इति च्छाया । इह रोमकण्टकेन रोमाथेनोद्दीपितं खेद- जलेन निर्वापितं वितानलमनु लक्ष्यीकृत्य निशाचरी राक्षसी नियते प्राणांस्त्य- जति । 'अनुसरेरि' इति पाठे अनुसरति वितानलं यथा स्यादेवमिति क्रियाविशे- १. 'व्यतिकरेक- भन. १३ ..

·२६२ काव्यमान। रामः-आं जानकि, आम् । इदमेव तलक्ष्मणवीरलक्ष्मीखयंवर- कौतुकागारम् । इह हि आनीतद्रोणशैलेन सौमित्रेः शल्यहारिणा । अक्रियन्त जगन्त्येव निःशल्यानि हनूमता ॥ १०॥ सीता-(स्मृतिममिनीय सानुरागम् ।) अजउत्त, किकिन्धेसरकन्धावा- रधुरंधरो रहुउलकुटुम्बविहुरबन्धू सो कहिं हणमन्तो । रामः-देवि निमिराजनन्दिनि, क्षुण्णे निशाचरपतौ रविविम्बवर्ती तातो मया दशरथः खयमेव दृष्टः । तस्याज्ञया रघुपुरी प्रहितः पुरैव राज्याभिषेकविधिसंभृतये हनूमान् ॥ ११ ॥ (विमानवेगनाटितकेन ।) देवि, प्रणम्यतामयमितो मगवानम्बुराशिः । लक्ष्मीरस्य हि यादः कृष्णोरःस्थापि सुमटभुजवसतिः । इन्दुः स च मृडचूडामणिरपि जगतामलंकारः ॥ १२ ॥ पणम् । स्वयंवरे स्वयंवरणे । कीनुकागारं क्रीडागृहम् । दोणशैलः पर्वतविशेषः । यत्र विशल्या नाम महौषधिः स्थिता । शल्यं शरादिकम् । निःशल्यान्यव्ययानि । अजउत्तति । 'आर्यपुत्र, किष्किन्धेश्वरस्कन्धावारधुरंधरो रघुकुलकुटुम्बविधुर- बन्धुः स कुत्र हनूमान्' [इति च्छाया । इह किष्किन्धेश्वरः सुप्रीवः । धुरंधरो धुरा- धारणक्षमः । विधुरबन्धुवुःखवारकः । क्षुण्ण इति । क्षुण्णे निष्पिष्टे । मारित इति यावत् । रविविम्बवती आदिल्यमण्डलस्थः । तस्य योगयुक्तलात् । तदुक्तम्-'द्वावेती पुरुषा राजन्सूर्यमण्डलमेदिनौ । परिवाव्योगयुक्तच रणे चामिमुखो हतः ॥' इति । रघु- पुरीमयोप्याम् । पुरैव पूर्वमेव । 'पुरापि' इति पाठेऽपि स एवार्थः भव्ययानामने- कार्यवात् । यद्वा न केवलं तातो दृष्टः, हनूमानपि प्रहित इति समुषयेऽपिः । इतोऽन प्रदेशे । लक्ष्मीरिति । हिईती । अस्य समुद्रस्य लक्ष्मीरिन्दुव यादो जलजन्तुः । अजहलितयान्वयः । अपिविरोधाभासे । या हि कृष्णवक्षःस्थिता सा कथं सुभटभुजे वसतीति । अथ च सेव भगवती श्रीः संपदूपतया सुभटभुजवर्तिनी वृत्तेविरोधः । मृडोहरः। गिरीशो मिरिशो मृडः' इत्यमरः । भपिरिहापि विरोधाभासे । जगतो लोकाना- - १. 'मानकि'. १. देवि पार्थिबि'.

·२६३ मरः] अनपराधवम् । (सविमर्श ।) स्थादेव तोयममृतप्रकृतिर्यदि स्या- कान्तमद्भुतमिदं पुनरद्भुतं नः । लक्ष्मीतुषारकरकौस्तुभपारिजात- धन्वन्तरिप्रभृतयो यदपां विवर्तः ॥ १३ ॥ अपि च देवि, आकण्ठदृष्टशिरसाप्यविभाव्यपृष्ठ- पार्थोदरेण चिरमृम्भिरुपास्यमानः । नामीसरोरुहजुषा चतुराननेन शेते किलात्र भगवानरविन्दनामः ॥ १२ ॥ (सीता वन्दते।) लक्ष्मणः-यत्सत्यमुत्सर्पिणी धर्मोत्तराणां सिद्धिः जरयतु जगत्कल्पोच्छित्तौ पिपतु पयोधरा. न्वहतु वडवावक्त्रज्योतिर्दधातु सुधाभुजः । मलंकर्ता । यो हि हरचूडामणिः स कथं सर्वालंकर्तेति । अविरोधो दर्शित एव । स्यादेवेति । तोयं पानीयममृतप्रकृतिरमृतक्षारणममृतस्वभावो वा यदि स्यात्स्यादेव । तोयस्य द्र. बद्रव्यत्वात् । अमृतमपि ताहगेवेति । एकान्तमत्यर्थ नाश्चर्यम् । यता अमृतनामकचाज- लस्य न चित्रम् । यद्वा तोयं जलममृतप्रकृतिः सुधाकारणं यदि स्वारस्यादेव । हि समुद्रोत्पमत्वात् । यद्वा तोयममृतस्य प्रकृतिः समगुणं वा स्वभावो वा स्यादेव । 'प्र. कृतिगुणसाम्ये स्यात्स्वभावे कारणेऽपि च' इति विश्वः । नोऽस्माकमिदं पुनरद्भुतमाश्चर्य यदेते वक्षम्यादयोऽषां विवर्तः परिणामः । विसदृशलान् । तुषारकरश्चन्द्रः । धन्वन्तरि- मनिमेदो वैद्यककर्ता । आकण्ठेति । किल प्रसिद्धी । अत्र समुद्रे भगवानरविन्दनाभी नारायणः शेते स्वपिति । कीदृशेन । नाभीपस्थितेन चतुराननेन ब्रह्मणा चिरसमयं व्या- प्य ऋम्भिदैरुपास्यमानः । कीदृशेन । कण्ठपर्यन्तं दृष्टमस्तकेनाप्यज्ञातपृष्टपार्बोदरेण । यद्यपि कण्टपर्यन्तं शिरो रटं तथापि न ज्ञातं कास्य पृष्ठादिकम् । चतुर्मुखत्वात्तत्रापि मुखसंभावना स्यादिति भावः । वन्दते नमस्करोति । उत्सर्गिणी वर्धमाना । धर्मोत्तराणां तपःप्रधानानामगस्त्यादीनाम् । सिद्धिः कर्मफलम् । जरयत्विति । अयमपां निधिः समुद्रो अगनुवनं कल्पोच्छित्तो सछावनासे जरयतु जीणं करोतु । नाशयत्वित्यर्थः । 'ज- नयतु अगत् इति पाठे कल्पोरिछत्तो प्रलयावसाने सति अगजनयतत्पादयतु । समुद्रेण हि प्रळये पयःप्राचुर्याजगजीर्यते । सृष्टिकालो जलैरेव सज्यत इति पुराणम् । सृष्टी प्रथम १. 'उपसर्पिणी'. ।

·२६१ काव्यमाला। - भवतु वपुषा यावांस्तावानगस्त्यरुषा पुन- निधिरयमपामीषत्पानस्तपांसि नमोऽस्तु वः ॥ १५ ॥ रामः-(सबहुमानम् ।) वत्स, किमुच्यते- मुनेः कलशजन्मनो जयति कापि गम्भीरता यया चुलकमम्भसामपि निधिः समुत्पद्यते । अमुप्य पुनरीश्महे न विवरीतुमुत्तुगता यया भवति नोच्चकैरहह सोऽपि विन्ध्याचलः ॥ १६ ॥ अपि च वत्स, दुरवगाहगम्भीरस्वभावानि महतां चरितानि । तथा हि । जगद्विगमघसघस्मरसहस्रभानुप्रभा- परिकथितपिण्डितो लवणकूटमेवार्णवः । अयं क्षणमभृदथ ज्वलति कालरुद्रानले चटचटदिति स्फुटन्न भवति स्म यावत्क्षणात् ॥ १७ ॥ पयसामेव जननम् । तथा च विष्णुपुराणम्-'अप एवं समर्जादौ तामु वीर्यमवामृजत्' इति । पयोधरान्मेघान्पिपतु पूरयतु । 'पृ पालनपूरणयोः' लोट् । 'अतिपिपोश्च' इती. त्वम् । वडवावस्त्रज्योतिर्वडवानलं बहतु दधातु। मुधाभुजो देवान्दधातु पुष्णातु । 'हुधाम् धारणपोषणयोः' । निजामृतदानात्तेषां पोषणम् । अत एव मुधाभुज इत्युक्तम् । वपुषेति 'प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यानम्' इति तृतीया । वपुषा शरीरेण यावान्यावत्परिमाणस्तावां- खावत्परिमाणो भवतु । अगस्त्यम्य रुपा कोधेन पुनररमपां निधिरपि ईयत्यानः मुख. पेयः । येस्तपोमिरगस्वेन जलनिधिरपि पीतमानि हे तपांसि, वो युष्मभ्यं नमोऽस्नु । नमस्कारोऽस्वित्यर्थः । मुनेरिति । कलश जन्मागस्त्यः । नुलकं गण्डूपः । अमुष्याग- स्त्वस्योत्तुगतामुच्छ्नित्वं पुनर्विवरीतुं प्रकाशयितुं न वयमीदमहे न प्रभवामः । अह्ह आश्चर्ये । ययोतातया स विन्ध्यगिरिरपि नोचकर्भवति । न वर्धत इत्यर्थः । कलशा. दुत्पन्नस्य गाम्भीर्योत्तुगते किं ब्रूम इति भावः । विवरीतुमित्यत्र 'वृतो वा' इति दीर्घ- सम् । दुरवगाहानि दुःखविलोडनीयानि । अत एव गम्भीराणीत्यर्थः । जगदिति । अयमर्णवः समुद्रो जगद्विगमस्य प्रलयस्य यद्धसं दिनं तय घस्मरो भक्षणशीलो यः सह- समानुः सूर्यस्तस्य प्रभाभिः परिकथितोऽतिपकः अत एव पिण्डितः पिण्डीकृतो यतो १. 'वत्स' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. २. अस्माच्लोकादपे केपुचिन्मूलपुस्तकेषु 'अपि च, अचिन्त्याः पन्थानः किमपि महतामन्धकरिपोर्यदक्ष्णोऽभूज्योतिस्तदकृत कबामप्यमदनाम् । मुनेनेत्रादत्रेदजनि पुनज्योतिरहह प्रतेने तेनेदं मदनमयमेव त्रिभुवनम् ॥' अयं श्लोको वर्तते.

·७ अङ्गः] अनर्घराघवम् । २६५ सीता-अजउत्त, जलणिहिम झवट्टिणो लङ्कापोद अस्स जम्बूदीवोव- मंजमणसिङ्घलेल्च को एसो पडिहासदे । मेदिनीनन्दिनि, पतितपौलस्न्यजगद्विजयकेतुदण्डानु- भारी ककुत्स्थ कुटुम्बदुःखसंविभागदायादस्य वानरपतेः कीर्तनमयोऽयं महासेतुः ! सीता-(महर्षम् ।) दिद्विआ अजउत्तदंसणपञ्चामाए चन्धप्परोहणम- हौसहं सेदुबन्धो दीसह । (अप्रलिं बवा ।) भअवं, णमो दे । रामः-देवि - ऽनो लवणकूटभेवाभवत् । पूर्व रवि दिगना कथितः पश्चापिण्डीकृतः । अत एव कूट- खम् । दुग्धादी तथा दृष्टम् । अधानन्तरं कालरूद्वानले प्रलयकालीनरदमबन्धिवही ज्वलति सति चटत् चटत् इति स्फुटन्सन् क्षणान भवति स्म यावत् । न वृत्त एव यावत् । यावदित्युक्तिविशेषे ! चटचटदिति स्फुटित्वा क्षणानष्ट इत्य । अयं भावः- प्रथमं रवितेजसा क्षारमयत्वालवणकूटमेवाभवत् । अनन्तरं प्रलयानलमालया चटचट. दिति कृला स्फुटित इति दुरवगाहगम्भीराणि महतां चेष्टितानीति । चटदिसत्र चटच्छन्दस्य तान्तत्वे 'अव्यक्तानुकरणस्यात इतौ' इति ‘अत्' इत्यस्य पररूपरचे चटितीति रूपप्रसङ्गः । तेन चटशब्दो दान्त एवात्र गम्यते । 'घस्रो दिनाहनी' इत्य- मरः । घस्सर इति सघस्यदः क्मरम्'। 'घस्ट अदने'। 'पुजगशी तूत्करः कूटम. नियाम्' इत्यमरः । चटदित्यव्यक्तानुकरणम् । भवति स्मेति 'लट् स्मे' इति । उद । अजउत्तेति । 'आर्यपुत्र, जलनिधिमध्यवर्तिनो लहापोतस्य जम्बूद्वीपोपसंयमनभ्या- लेव क एप प्रतिभासते' इति च्छाया । इह लव पोतो वहिवं 'डोंगी' इति ख्यातः । (उपसंयमनं बन्धनम् ) । पोतोऽपि महत्या रज्वा बध्यत इति भावः । केतुः पताका । रावणे पतिते तत्केतुदण्डोऽयं पतित इति लक्ष्यते । ककुत्स्थकुटुम्बो रामादिः । संवि. भागः सम्यग्वण्टनम् । दायादोंऽशहरः दायं विभजनांयधनमादत्ते दायादः । 'आतथो. पसर्गे' इति कः । 'विभकव्यधने दायः' इति विश्वः । वानरपतेः सुप्रीवस्य । कीर्तनं कीर्तिः । दिहिआ इत्यादि । 'दिष्ट्या आर्यपुत्रदर्शनप्रत्याशाया बन्धप्ररोहणमहौषधं सेतुबन्धो दृश्यते' [इति च्छाया।] इह दिया हर्षे । प्रत्याशाया बन्धोऽनुबन्धस्तस्य प्ररो- हणमारस्तत्र महौषधं सेतुबन्ध इत्जलिङ्गतयान्वयः । यदा सेतुबन्धवार्ता मया श्रुता तदा त्वदर्शनप्रत्याशाबन्धो वृत इति भावः । 'प्रत्याशायाश्छिमप्ररोहणमहौषधम्' इति पाठे प्रत्याशायाश्छिम छेदस्ततः प्ररोहणं जन्म तत्र महौषधमित्यर्थः । छिसमिति भावे कः । ममवमिति । 'भगवन् , नमस्ते' (इति च्छाया । इह 'नमःखस्ति-' इति १. धरित्रीनन्दिनि'. २. 'दुःखविभाग-'. ३. 'वानरपतेः सुप्रीवस कीर्तिमयोऽयं'.

·२६६ काव्यमाला रामः-देवि विश्वंभरासंभवे, पश्य पश्य । यथा दूरापातित्रिदिवयुवतीनेत्रसुलभा- मपां भर्ता हारावलिवलयलक्ष्मी वितनुते । तथायं माणिक्यस्फटिककनकमावशिखरै- रशून्यात्मा सेतुः प्रभवति महानायक इव ॥ १८ ॥ अपि चास्मिन्बध्यमाने शैलप्रवेशात्पैचलीभवद्भिः कल्लोलकूटैरभिताडितानाम् । आसीनिवृत्याचलगामिनीनामम्भोधिरेव प्रभवो नदीनाम् ।। १९ ।। (सुपीवं प्रति ।) सखे, तथा सेतुश्रद्धोत्कलितकपिनिक्षिप्तशिखरि- प्रतिष्ठावर्धिष्णुः क्षणमथ नदीभिः प्रतिवहन् । समुत्खातक्षोणीघरकुहरपूर्तिव्यतिकर- प्रमृष्टाहंकारः स्मरति तदवस्थो निघिरपाम् ॥ २०॥ चतुर्थी । यथेति । अयमपां भर्ता समुदस्तया हारावलिवलयलक्ष्मी वितनुते । क्षमावे- टनाहूरागमनाच हारवलयाकारतया नेत्रविषयो भवतीति भावः । यथायं सेतुर्माणिक्य- स्फटिककनकप्रस्तरारशून्यात्मा व्याप्तः सन्महानायक इव प्रभवति जायते पारावार व्याप्य तिष्ठति इति वा योज्यम् । नायको हारमध्यमणिः । कीदृशी लामीम् । दूरापा. तिनीनां दूरादागमनशीलानां देवत्रीणां नेत्रैः मुलभां सुखप्राप्याम् । बध्यमाने बन्धन प्राप्तवति । शैलेति । समुद्रे शैलप्रवेशात्प्रचलीभवद्भिः कलोलसमूहैरभिताडितानामाह- दानां यतोऽतो हेनोनिवृत्त्य व्याधुव्य पर्वतगामिनीना नदीनामम्भोधिरेव प्रभव उत्प. त्तिस्थानमामीत् । नद्यः पर्वतात्प्रभवन्ति, अत्र तु शैलप्रवेशानन्सरं कलोलाघातात्परि- वृत्याचसंप्रति यान्त्यो नद्यः समुद्रादिव प्रभूता इति भावः । तथेति । तया सेतुश्रख्या सेखादरेण उत्कलितमत्कण्ठितेः कपिमिनिक्षिप्तानां गिरीणां प्रविष्ठया संघर्षेण वर्धिष्णु: वर्षनचीलः । यद्वा सेवादरेण उत्कलितानामुत्पाटितानां कपिमिनिक्षिप्तानां गिरीणां प्रतिष्ठया उत्कर्वेण वर्षिष्णुः । अथानन्तरं क्षणं नदीमिः प्रतिवहन सेतुसंगमात्प्रतीपेन वहन् सन् । अयं उत्पाटितौलस्थानविवरपूरणम्यतिकरेग समूहेन संबन्धेन वा नष्टा- हंकारखदमो बन्धनकालावस्थः समुद्रः स्मरसि । इह वाक्यायस्वैव कर्मता । कप- मासीनिधिरपाम्' इत्यपि पाठः । तत्र कथमासीस्किरूम माखीदित्यर्थः । बर्षिष्णुरिति 1. 'त्रिदायुवती'. १. विमति'. ३. 'प्रबलीमवद्धिः'.

·७ अङ्कः] अनर्घराघवम् । २६७ सुग्रीवः-देव, भवचरितचित्रशालिकायामस्माकं चेतसि किं कि नाम न लिखितमम्ति । अपि च । सेतूद्योगे सपदि लवणादन्यमन्तस्तिमिभ्यः कालेनापा मधुरमपि हि स्वादमुझेदयन्त्यः । शैलक्षेपोच्छलितसलिलव्यूहतुच्छे समन्ता. द्वारा पत्यौ पैटुतररयं निम्नगाः संनिपेतुः ।। २१ ॥ विभीषणः-देव मनुवंशमौक्तिकमणे, सद्यः पीत्वा दरीभिर्जलधिमथ चिराइष्टमेनाकबन्धु- प्रीतिप्रौढाश्रुपूरद्विगुणमहिमभिर्निरैः पूरयन्तः । ये विन्यस्ताः पुरस्तानिशि निशि निवहैरोषधीनां ज्वलद्रि- स्ते दृश्यन्ते तदात्वोषितकपिशिविरस्मारिणः सेतुशैलाः ॥ २२ ॥ सीता-(सम्मितम् ।) अजउत्त, गोरीगुरुणो गिरिन्दस्स जुबराओ जल- णिहिगम्भवसदी मेणाओ जाणामि पक्खच्छे पि विणा थावरीभूदो । 'अलंकृत्र-' इत्यादिना इष्णुन् । 'कुहरं सुषिरं विवरं बिलम्' इत्यमरः । चित्रशालिका चित्रप्रधानं गृहम् । नाम संभावनायो निधये वा । सेविति । शलक्षेपादुच्छलितो यः मलिलव्यूदो जलसमूहस्तेन तुच्छे वारा पल्लो समुद्रे । अत एव पटुतररयं मनोहरवेग यथा स्यादेवं निम्नगा नद्यः संनिपेतुर्मिलन्ति स्म । कीदृश्यः । पूर्व तिमिमिर्मत्स्यभेदैः समु. इजलस्य लवणः खाद उपलब्धः शेलक्षेपादुच्छलितलवणमय जलपूरस्तुच्छे समुद्दे तेभ्य. स्तिमिभ्यो जलानां मधुरं खादं प्रकाशयन्त्यः । सेतोर्वन्धस्योद्योगे उपक्रमे मति । कालेन क्रमेण । तिमिभ्य इति तादये चतुर्थी । सव इति । ये सेतुशैलाः सेत्वर्थ पर्वताः पुरस्तात्प्रथम विन्यस्ताः । अर्थात्सेतो । यद्वा पुरस्ताप्रथमं विन्यन्तास्तटे जलनिधि न प्राप्ताम्ने पर्वता निशि निशि प्रतिरात्रं ज्वलद्भिरोषधीनां निवह हेतुभूतैः तदात्वं तत्कालः तत्रोषितमपस्थितं यद्वानरसैन्यं तस्य स्मारिणो दृश्यन्ते । ओषधीनां तेजसा पर्वताः कपीनां कपिशवाद्वानरसैन्यनिवासश्रममुत्पादयन्तीति भावः । कीदृशाः । दरीमिः कंदरामिर्जलधिं पीला अनन्तरं जलाभावाइटो यो मेनाक एव बन्धुः । मेनाकस्य समुद्रमध्यस्थितत्वात् । तस्य प्रीत्या प्रौढ उपचितो योऽश्रुपूर भानन्दाधुस. मूहस्तेन द्विगुणो महिमा महत्त्वं येषां तैर्निरैः पुनर्जलाधि प्रयन्तः । सेतुशैला इति शाकपार्थिवादित्वान्मध्यमपदलोपी समासः । 'तत्कालस्तु तदात्वं स्यात्' इत्यमरः । अजउत्तेति । 'आर्यपुत्र, गोरीगुरोगिरीन्द्रस्य युवराजो जलनिधिगर्भवसतिर्मचाने १. 'सेतूयोगात्. २. 'भन्यमन्य'. ३. 'पटुतरममः'. ४. 'जलनिमिमचिर', ·२६८ काव्यमाला। रामः-(विहेस्य ।) आं जानकि, आम् । क्रौञ्चं विमुच्य पुत्रं च पितरं च हिमालयम् । प्रविश्य जलधिं पक्षौ रक्षतानेन किं कृतम् ।। २३ ॥ सीता-(हसन्ती पुष्पकं प्रति ।) विमाणराव, गणमगचंकमणकोदूह. लुल्लसिअमाणसामि । ता उण्णमेहि दाव । रामः-(सकोनुकस्मितम् ।) देवि रत्नगर्भागर्भरत्नशलाके, पश्य पश्य । यथा यथा परं व्योम विमानमधिरोहति । तथा तथापसर्पन्ति परतः परितो दिशः ॥ २४ ॥ किंचा आसन्नतपनाश्यानत्वचः पुप्पकपीडिताः। गगनार्णवयादांसि स्तिम्यन्ति स्तनयन्निव ॥ २५ ॥ - जानामि पक्षच्छेदमपि विना स्थावरीभूतः' [इति च्छाया । इह गौरीगुरोहिमालयस्य । युवराजः कृताभिषेकः पुत्रः । गर्भो मध्यम् । जानामीत्यत्र वाक्यार्थस्यैव कर्मता । इति- रध्याहार्यो वा । अपिभिन्नकमः । तेन पदच्छेदं विनापीत्यर्थः । स्थावरः स्थिरः । को गिरिमेदम् । किकृतं कुत्सितं कृतम् । पितापुत्रयोस्त्यागात् । यद्वा "किं कृतम्' अपि तु न किमपि कृतमित्यर्थः । विमाणेति । 'विमानराज, गगनमार्गचमणकीतूहलोल- सितमानसास्मि । तदुनम तावत्' इति च्छाया । इह चमणं कौटिल्यगमनम् । 'नित्यं कौटिल्ये गती' इति यङ् । 'नुगतोऽनुनासिकान्तस्य' इति नुक् । उमम ऊर्च गच्छ । 'उल्लफलिदमाणसधि' इति पाठे उल्लफलिदशब्दो देशी उत्कण्ठिते वर्तते। 'हलहलमाणसद्मि' इति पाठे हलहलशन्दोऽपि देशी उत्सुकतामाह । यथेति । विमानं कर्तृ । परमुपरि । व्योम कर्म । अपसर्पन्ति पलायन्ते । परतोऽन्यस्थानम् । परितः सर्वतः। 'परतः परतः' इति पाठे नित्यवीप्सयोः' इति वीप्सायां द्विरुतिः । आस- प्रेति । भासमो निकटो यस्तपनः सूर्यस्तस्य तेजसा आझ्यानाः शुष्कास्त्वच इस त्वच एकदेशा येषां तादृशाः खनयिनवो मेघाः स्तिम्यन्ति मार्दीभूताः शन्दं कुर्वन्ति । यद्यपि 'स्तिमिर आदीभावे' देवादिक आर्द्रतामात्रे पठ्यते, तथापि खभावादादीभाव- पूर्वकशब्दे तस्य प्रयोगः । तथैव सहचारात् । यादांसि जलजन्तवः । अजहल्लिातया १. "विहस्स' इति पुस्तकान्तरे नारिख. २. 'विलुप्य'. ३. 'तेन'. ४. 'रगर्मा- गर्भरतशलाके' इति पुस्तकान्तरे नाखि. ५. 'तिम्यन्ति'.

·७ अरः] अनर्षराघवम् । २१९ अपि च । अमी ते गम्भीरस्तनितरवरौद्रा नयनयो. रनायुष्यं पुष्यन्त्यवतमसमुच्चैर्जलमुचः । विसर्पद्भिर्यपामुपरि परमिन्दोः परिमलै- रसंबाधज्योत्स्नातिमिरचयचित्रं वियदभूत् ।। २६ ॥ मुग्रीवः—(अधोऽवलोक्य सकौतुकं रामं प्रति ।) देव, दूंगदवागवलोकय तावत्। निहुतोन्नतनतपविभक्तिः स्वस्ववर्णविनिविष्टपदार्था । अम्बुराशिपरिवेषवती भूश्चित्रकुट्टिममिव प्रतिभाति ॥ २७ ॥ अपि च देव, अयमनेन महोदधिभोगिना वलयितो वसुधाफणमण्डलः । जगदनर्घमवाप्य भवादृशं किमपि रत्नमहं कुरुतेतराम् ॥ २८ ॥ यादःम्तनयि शब्दयोः सामानाधिकरण्यम् । अमी इति । अमी ते जलमुचो मेघा नेत्रयोरनायुष्यमनायःप्रयोजनकमवतमसं क्षीणान्धकारमुञ्चरत्यर्थेन पुष्यन्ति पुष्टं कु. वन्ति । यद्वा उजेलमुनो महामेघाः । कीदृशाः । गम्भीरं मन्दं स्तनितं मेघध्वनिम्त. दूगो रवस्तेन रोद्रा भयंकराः । येषां मेघानां परिमलविमर्दैरसंबाधा असंकटा । विर. लेति यावत् । या ज्योरम्मा तिमिरचयश्च ताभ्यां चित्रं शुक्र कृष्णवर्ण वियदाकाशमभू- दनम् । कीदृशैः । इन्दोरुपरि परं चाधो विसर्पद्भिः । यद्वा येषामुपरि परिमलेरित्य- न्वयः । इन्दोरथ इत्यन्वयः । अवतमममिति ‘अवसमन्धेभ्यस्तमसः' इत्लन् । 'क्षीणेन. तमसं तमः' इत्यमरः । 'स्यात्परिमलोऽतिम तिमनोहरगन्धयोश्वापि' इति मेदिनीकरः । 'संबाधः संकटे क्षेपे' इति विश्वः । निहतेति । निहुत आच्छादितः । प्रविभक्तिः कुटिलता विभागो वा । वर्णाः शुक्रादयः । विनिविष्टः स्थितः । पदार्थो वस्तु । खे से वर्णे विनिविष्टाः स्थिताः पदार्थी द्रव्याणि यस्यां सा । दूरात्पदार्थविशेषतया न झाताः शुक्लादिवर्णशालितयैव परमुपलभ्यन्त इति भावः । परिवेषो वेष्टनम् । चित्रमाचर्यम् । कुटिमं भूमिकर्म । अयमिति । अयं वसुधैव फणमण्डलः अनेन महोदधिभोनिना समुद्ररूपसपेण वलयितो वेष्टितः सन् भवादृशं जगतामन श्रेष्ठं रनमवाप्य अहंकुरुते. तराम् । अत्यर्थमहंकार करोतीत्यर्थः । सर्पण कृष्णवर्णत्वात्समुद्रस्य रूपणम् । अग्धि- व्योम्रोः कृष्णत्वं कविसंप्रदायः । अनर्ष श्रेष्ठं भवादशं ला रसं प्राप्य । 'जातो जातो १. 'मपि च' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. २. 'दूरादर्वागवलोकय'; 'दूरादवलोकय'. - ·२७० काव्यमागा सीता-(पुरो दर्शयन्ती ।) को एसो कप्पाणलज्जालाकलावकढि जमाण- जलणिहिलवणस्थवकणिम्मलअभंलिहसिहरसहस्समहुरो महीहरो पलो- इज्जदि। विभीषणः-देवि, पुरः पालेयशैलोऽयं यस्मिन्मकरकेतवे । मृतसंजीवनी दुर्गा महौषधिरजायत ॥ २९ ॥ सीता-(सकौतुकम् ।) अवि इध जेव चन्दसेहरणअणाणले आहुदी- भूदो भअवं मम्महो । विभीषणः-आं देवि', आम् । इयमुत्तरेण देवदारुवनलेखा विषम. शरदुरन्तसाक्षिणी । पुरा उरां भेत्तुरिह त्रिनेत्रीशृङ्गाटके तुल्यरुपि स्थितेऽपि । धेग्धग्धगित्यज्वलदेकमन्ये तद्भूमपीडामपि नासहेताम् ॥ ३० ।। राम:-किमुच्यते। नीललोहितललाटलान्छने लोचने जयति कोपपावकः । रक्षितस्य जगदन्तहेतवे यस्य संज्वलनमात्मभूरभूत् ॥ ३१ ॥ - यदुत्कृष्टं तद्धि रत्नं प्रचक्षते' इति विश्वः । को एसो इति । ‘क एप कल्पानलबाला - कलापक्कभ्यमानजलनिधिलवणस्तबकनिर्मलाद्मलिहशिखरमहसमधुरो महीधरः प्रलो. क्यते' [इति च्याया । इह स्तवको गुच्छः । मधुगे हृद्यः । पुर इति । प्रालेयशलो हिमालयः । मकरकेतवे वंदाय । तादर्थे चतुर्थी । मृतः संजीव्यतेऽनया । करणे ल्युद् । टित्वात् कीप् । दुगा गौरी । दुर्गव महीपधिः । नयनानलदग्धः कामो महेशेन देहीकृतो गारीग्रहेणेति गारी मृतसंजीवनी महोषधिः । महौषधिरपि मृतसंजीवनी भवतीति ध्वनिः । अविध जेवेति । 'अपि इहैव चन्द्रशेखरनयनानले आहुनीभूतो भगवान्मन्मथः' [इति च्छाया इह आहुतीभूतो हवनीयद्रव्यमभूत् । लेसा पङ्किः । विषमशरः कामः । दुरन्तो दाहः । पुरेति । पुरा पूर्व इह देवदारुखने पुरा मेतुः शिवस्य त्रिनेत्री नेत्रत्रयं सेव शुझाटकं बारिकण्टकं 'सिनामा' इति प्रसिद्ध चतुष्पथं या तस्मिन् तुल्यकोधेऽपि स्थिते सति एकनेत्रं कर्तृ, धक् धक् धक् इत्यनेनाकारेण कंदर्प. दाहार्थमज्वलज्वलितम् । अन्ये इतरे नेत्रे तस्य ललाटनेत्रामेधूमव्यथामपि न असहेता व सहेते स्म । धगित्यव्य कानुकरणम् । 'शाटकं भवेद्वारिकण्टके च चतुष्पये' इति १. 'जानकि'. २. 'धगरगिल्यज्वलदेक-' ।

·७ अ] अनर्घराघवम् । २७१ सीता-(रामं प्रति ।) अजउत्त, तपा जिरणुकोसो कधं उण पडिणि- वुत्तो महादेवो देवीए। स्मरपरिभवनिःसहायदी(रथ सुमगंकरणैरियं तपोभिः । तदकृत यदसौ निजेऽपि देहे जयति जगत्पतिरात्मनाद्वितीयः ॥ ३२॥ विमीपण:-(सपरिहासम् ।) चिरमनया तपसित्वा कपालविषविषधरैकचित्तस्य । चक्रे हरस्स मूर्तिः फलमध फलदमधं च ।। ३३ ।। सीता-(विहस्य तं प्रति सकोनुकम् ।) कदरस्सि उण संणिवेसे मअव. दीए सव्वमङ्गलाए पाणिग्गहणमङ्गलं आसी। विभीषणः-इदं पुरस्तादोषधिप्रस्थं नाम नगराजनगरम् । अत्र हि मेदिनीकरः । नीलेति । नीललोहितो हरः । लाञ्छनं चिहम् । जगदन्तः प्रलयः । संचलनं संधुक्षणकाष्टम् । आत्मभूः कामः । कामं काष्टं प्राप्य ज्वलितो हराक्षिज्वलनो अगत्रयं धक्ष्यतीति भावः । अजउत्तेति । 'आर्यपुत्र, तथा निरनुक्रोशः कथं पुनः प्रतिनिवृत्तो महादेवो देव्य' [इति च्छाया । इह निरनुकोशो निर्दयः । प्रतिनिवृत्तः नमु. खीभूतः । स्मरेति । इयं गोरी असुभगः सुभगः क्रियते यतैस्तपोनिम्नदकृत तिवनी यदसौ जगत्पतिः शिवो निजे स्वीयेऽपि शरीरे आत्मना स्वेन द्वितीयो द्विसंख्यापूरको जयति वर्धते । एका गोरी द्वितीयस्तु स्वयं भगवान् इत्येकस्मिशरीरेऽधनारीश्वरोऽभू- दित्यर्थः । मुभगंकरणेति 'आध्यमुभग-' इति करणे ख्युन् । 'अरुपिन्-' इति मुम् । आत्मनाद्वितीय इत्यत्र 'आत्मनश्च पूरणे' इति तृतीयाया अलुक् । चिरमिति । अनवा गौर्या चिरं तपसित्वा तपश्चरित्या हरस्य मूर्तिः शरीरमध फलं चके कृतम् । गीयर्थी तदर्थप्राप्तेः । यदि प्राप्यते तत्फलम् । अर्ध च फलदं कृतम् । तदर्धस्य फलदातृत्वात् । 'मूर्तः' इति पाठे कायस्था फलम च फलदमित्यर्थः स्फुट एव । तासित्वेति तपश्न रतीत्यर्थे 'कर्मणो रोमन्यतपोभ्यां वर्तिचरोः' इति क्यङ् । 'क्यस्य विभाषा' इति यलोपः । 'वृष-' इति पाठे वृषो वृषभः । विषधरो वासुकिः । 'मूर्तिः काठिन्यकाययोः' इत्यमरः । कदरस्सि इति । 'कतरस्मिन्पुनः संनिवेशे भगवलाः सर्वमालायाः पाणिग्रहणमालमासीत् [इति छाया।] इह कतरस्मिन्कुत्र । संनिवेशः स्थानम् । सर्वमङ्गला गोरी । ओषधिप्रस्थं हिमालयस्य पादशेलः । नगराजो हिमालयः । संप्रदाता १. 'सहासम्'. ।

·२७२ काव्यमाला। संपदातरि महौषधीमये भूधरे सुखमुवाह पार्वतीम् । मूंढकरणफणीन्द्रनिर्भयां तारकेश्वरकिशोरशेखरः ।। ३ ।। रामः- देवि, इहैव पितरि निजतुहिनसंपत्कल्पितहेमन्तविभ्रमे गौरी । निर्मदभुजंगभूषणमभीषणं प्रियकरं भेजे ॥ ३५ ॥ सीता- .(सस्मितम् ।) अज्ज उत्त, अवि एदम्सि जेव्व मअणतणुदहण- वइअणिरप्पणो फुडमविस्ससन्तीए गोरीए चन्दचूडो संघडिदो णिस- रीरेण । रामः-(विहस्य ।) आं देवि, एतस्यां हि तुषारभूधरशिरःसीम्नि प्रियार्धेन च खेनार्थेन च तादृशे पशुपतौ वृत्तेऽर्धनारीश्वरे । शेषेणार्घयुगेन साहसनं गौरीसखीभिस्तदा चके दक्षिणवामयोविनिमयादन्योऽर्धनारीश्वरः ।। ३६ ॥ सम्यकप्रदानकर्ता । संप्रदातरि सतीत्यर्थः । तारकेश्वरचन्दः । किशोरो बालः । स शेखरे यस्य स हरः मुग्धकङ्कणसर्पामयमन्यां गौरी सुखं यथा स्यादेवमुवाह परिणयति स्म । अमृतरइमेवीलत्वेऽपि कन्यादानुहिममयत्वान्महीषधीमयत्वाञ्च सो निःसहारस्तन खभयंमन्याया गौर्याः मुखपरिणय इति भावः । 'किशोरो बालकेऽपि स्यात्' इति शाश्वतः । हेमन्तस्य विभ्रमो विलासो यस्य तम्मिन् । हेमन्ते सो निर्मदा भवन्तीति प्रसिद्धिः । अभीषणमभयंकरम् । प्रियकर हरहस्तम् । अजउत्तेति । 'आर्यपुत्र, अप्येतस्मिन्नव मदनतनुदहनव्यतिकरनिरात्मीयः स्फुटमविश्वसन्त्या गोर्या चन्द्रचूडः संघटितो निजशरीरेण' [इति च्छाया । इह व्यतिकरः संबन्धन निरात्मीयोऽस्खीयः । 'यहरणिप्पण्णो' इति पाठे निष्पमवरः । प्राकृते पूर्वनिपातानियमः । चन्द्रचूडो हरः । एतस्यामिति । एतस्यां हिमालयशिरःसीमायां तादृशे प्रसिद्ध पशुपती शिवे प्रिया. धन खेनार्थेन च अर्धनारीश्वरे वृत्ते सति सप्रहसनं साहस यथा स्यादेवं शेषेणावशि. ऐन गोर्याः शिवस्य चार्धयुगेन दक्षिणवामयोविनिमयादन्योन्यपरीवर्तादन्योऽर्धनारीश्वरो गोरीसखीभिधके । कृत इत्यर्थः । दक्षिणेन गौरी, वामेन शंकर इति विपर्यासः । अत एव हासः । अर्ध नार्या अर्धनारी सा ईश्वरा यस्य सोऽर्धनारीश्वरः । न तु अर्थ नारी यस्येति समासं कृत्वा ईश्वरशब्देन कर्मधारयः । एवं हि कपि सति अर्धनारीश्वर १. 'गूर'; 'मुग्ध ·७ भरः ] अनपराषवम् । २०३ अपि च । संभोगानतिरिच्यमानविभवो यद्विप्रलम्भो रस- स्तदिव्यं मिथुनं परस्परपरिस्यूतं नमस्कुर्महे । एकस्याः प्रतिबिम्बसंभृतविपर्यासे मुहुर्पणे सव्याजस्थितिकौतुकं शमयति खामी स यत्रापरः ॥ ३७ ॥ विभीषणः-देव, खच्छन्दैकस्तनश्रीरुभयमतमिलन्मौलिचन्द्रः फणीन्द्र. प्राचीनावीतवाही सुखयतु भगवानर्धनारीश्वरो वः । यस्याओं विश्वदाहव्यसनविभृमरं ज्योतिरः कृपोद्य- द्वाप्पं चान्योन्यवेगप्रहतिसिमसिमाकारि चक्षुम्तृतीयम् ।। ३८ ।। इति म्यान् । संभोगेति । तद्दिव्यं मिथुनं स्त्रीपुंसी नमस्कुर्महे । कीदृशम् । परस्परम- न्योन्यं परिस्यूतं मिलितम् । यदित्यव्ययं यस्यार्थे । यस्य विप्रलम्भो रसो विप्रलम्मरूपः हारः संभोगात् मिलिनस्त्रीपुरुषचेटाविशेषम्पादनतिरिच्यमानो विवेकुमशक्यो विभवो वैभवं यम्य सः । यत्र मिथुने संभोग एक परं शुमारो न विप्रलम्भः । संभोग मिलि. तस्त्रीपुरुषोभटाविशेषः स चात्र नित्यमेवेति भावः । 'शहारः शुचिरुजलः स्मरक. लानिर्वेदसंयोगतो हावार्थी दुपपद्यते निरुपमाद्भावासबकाश्रयः । नारीनायकयोः परस्स- रभवसंपविश्लेषजः संभोगः स च विप्रलम्भ इति च द्वेधा समुत्कीर्तिनः ॥ध्रुविक्षे. पकटाक्षवीक्षणकलामेरास्यरोमाचितेरन्य धापि विलासचेष्टितलयरेषोऽमिनेयो नः । मंमोगेऽध्यय विप्रलम्भनविधावन्नु प्रपाताननाम्मेराम्यश्रवणोपतापि (?) पचनक्ष्मात. स्पसमे वनैः ।।' इति संगीतकल्पतरः । यत्र मिथुने दपणे आदर्श प्रतिबिम्वे प्रतिकृती संभृत ऊर्जितः । उपदर्शित इति यावत् । यो विपर्यासो वैधरीलं तस्मिन्सति एकस्या गार्याः सव्याङ्गस्थितिकौतुकं वामानावस्थानकुतूहलमपरः स्वामी शिवः शमयति शान्तं करोति । अयं भावः-शरीरस्य दक्षिणभागं विहाय वामभागे मां धारयतीति स्वसौ. भाग्याय शुद्धायां गायों दर्पणे वाम दक्षिणं दक्षिणं च वामं दृश्यत इत्याशयेन भगवता 'भादर्श पश्य तावत् , कि दक्षिणभागे धृतासि उत वामभागे' इत्युक्ताया गौर्या आदर्श- दर्शने तथा शानमभूदिति । 'सम्यं दक्षिणवामयोः' इति विश्वः । स्वच्छन्देति । भग- बानर्धनारीश्वरो यो युष्मान्सुखयत्विति संबन्धः । कीदृशः । अर्धस्वीकखालच्छन्दा- सतना एकतनस्य धी: शोभा पत्र सः उभयमत उभयवीकृतः । साधारण इति यावत् । मिलन्मीलिचन्द्रो बस्य सः । फणीन्न एवं प्राचीनावीतम् । दक्षिणस्कन्थे .. १. 'संयोगात्'. २. 'उभयदा-11. 'विसमरज्योतिः' ·२७१ काव्यमामा अपि च । खेदावामकुचमण्डलपत्रमङ्ग- संशोषिदक्षिणकराकुलिभस्मरेणुः । स्त्रीपुंनपुंसकपदव्यतिलहनी वः शंभोस्तनुः मुखयतु प्रकृतिश्चतुर्थी ॥ ३९ ॥ (अन्यतश्च दर्शयन् ।) आधते दनुसूनुसूदनभुजाकेयूरवज्राकुर- व्यहोल्लेखपदावलीवलिमयैरङ्गैर्मुदं मन्दरः । आधारीकृतकूर्मपृष्ठकषणप्रक्षीणमूलोऽधुना जानीमः परतः पयोधिमथनादुचैम्तरोऽयं गिरिः ॥ ४० ॥ .. तियग्भावेन परिधानान् । तद्वाई शीलं यस्य सः । ताच्छोलिको णिनिः । 'उपवीतं यज्ञ. सूत्रं प्रोद्धृते दक्षिणे करे । प्राचीनावीनमन्यम्मिन्निवीतं कण्ठलम्बितम् ॥' इत्यमरः । यम्यार्धनारीश्वरम्य तृतीयं चक्षुः अर्थे शिवम्यरूपा) जगदाव्य गने विममरं प्रमरणशीलं ज्योतिचलनम्वरूपम् । व्यमनमामरितः । अर्थे न पार्वतीम्वरूपे नीत्वान् विश्वदाहेन जाताना कृपा नया उद्यद्वाष्पं यम्स द्वादशम् । ज्योतिर्याप्स्योरन्योन्यवेगयोः प्रदत्या मंशेषेण निममिमामपशब्दं कर्तुं शीलं यम्य तादृशमस्ति । अना तु म्यल्पजलमंबन्धा- सिमसिमाम्पशन्दः स्यात् । निमनिमेल्यव्यक्तानुकरणम् । स्वेदेति । हरस्य तनुवैः सुख- यतु । स्त्रीपुंनपुंसकानां पदं स्थानं तम्य व्यतिलकनी अतिक्रामिका । त्रितयस्यापि बकु. मशक्यत्वात् । अर्धनारीश्वरतनुन श्री । मेश्वरत्वात् । न च पुरुषः । सस्त्रीकत्वान् । नापि नपुंसकम् । मेश्वरस्त्रीकत्वात् । अन एव चतुर्थी प्रकृतिः । चतुर्थ लिङ्गमित्यर्थः । 'प्रकृतियोनिलिजयोः' इति विश्वः । कीदृशी तनुः । हरेण गृहारितया गृहीतगारीस्तनतटे सात्विकभावाविर्भावादुत्पन्नम्वदेनार्दो वामकुचमण्डलपत्रभनो वामस्तनमण्डलपत्रावली तत्संशोपी दक्षिणकरा लिभस्मरेणुर्यत्र सा। आधत इति । अयं मन्दरो गिरिमेदः आर्मुदमाधने । यद्वा लक्षितः । कीटसः । दनुसूनुर्दानवम्तत्सूदनो विष्णुस्तस्य बाहु- स्थितकणहीरकाङ्करसमूहस्य उल्लेवपदावली विदारणस्थामपटिरेव वलिरुदरावयवत्रि- वली तन्मयः । उटसो विदारणम् । पदं स्थानम् । विष्णुना जलधिमथनार्थ याहुभिबंद्धा कूर्मपृष्ठे मन्दरो धृतस्तदा तद्बाहुहीरकैरेवं लक्ष्यत इति भावः । समुद्रमथनावसरे आधा- रीकृतं मथनपात्रीकृतं यत्कूर्मपृष्टं तस्य कपणेन घर्षणेन प्रक्षीणं कृशीभूतमपचितं मूलं यस्य तादृशो यतः अतः पयोधिमथनात्परतः पूर्वमयं गिरिरुपेस्तरोऽन्युष इति जानीमः । १. 'पत्रमनी-'. २. 'सानीया'. ३. 'भमतब'. --- ·७ मारः] अनर्घराषवम् । २७५ रामः-(निर्वण्यं सस्मितम् ।) तत्ताडक्फणिराजरजुकषणं संरुढपक्षच्छिदा- घातारुंतुदमप्यहो कथमयं मन्थाचलः सोढवान् । एतेनैव दुरात्मना जलनिधेस्त्याप्य पापामिमां लक्ष्मीमीश्वरदुर्गतव्यवहृतिव्यस्तं जगन्निर्मितम् ॥ ४१ ॥ सीता-(सोद्वैगम् ।) इमिणा जेव्व मत्थुसेसी किददुद्रसाअरेण चन्द- मुद्धरिअ पउसिदभत्तुणो इथिआजणस्स उवरि चारहली विढता । (सर्वे हसन्ति।) तत्साहगिति । तत्प्रसिद्धम् । तागतिगुणवत् । फणिराजो वासुकिः । स एव रजुर्म. थनदोरकम् । कपणं घर्षणम् । संस्तु उपचितः । पक्षाच्छदा पक्षच्छेदः । 'इरितो वा' इत्यङ् । घातः किणः । अतुदं वणव्यथाकरम् । नवसंस्डवणे घर्षणाहुःखं भवत्येवेलनु- भवसिद्धम् । 'विधस्पास्नुदः' इति खश । 'अरुर्विषदजन्तस्य--' इति मुम् , सलोपक्ष । मन्याचलो मन्दरः । सोढवान्कयम् । निष्फलमित्यर्थः । यद्वा केन प्रकारेण । अशक्य- वात् । कुतस्तनिरर्थकमित्यत आह-एतेनेव मन्याचलेन समुद्रादिमां लक्ष्मीमुत्थाप्य इदं जगदीश्वरदुर्गतव्यवहारेण व्यस्तमाकुलं निर्मितं कृतम् । लक्ष्म्या अनुत्पत्तो जगदेक- प्रकृति स्यात् । नतु कोऽपि दुर्गतः कोऽपीश्वर इति । श्रीनिन्दाममहमाना सीता च. न्दात्यात संतापा पुरुषमपि चन्द्र निन्दयितुं ख लक्ष्यीकृत्याह-इमिणा जेवेति । 'अनेनैव मनुशेषीकृतदुग्धसागरेण चन्द्रमुखत्य प्रोषितभट्टेकस्य स्त्रीजनस्योपरि चार- हली विस्तीर्णा' [इति छाया । इह मम्नु तकविशेषो दधिजलम् 'घोल' इति प्रसि- दम् । 'मण्डं दधिभवं मन्नु' इत्यमरः । तथा च निःसार इत्यर्थः । चारही पौरुषम् । देशीशब्दोऽयम् । ननु सीतायाः स्वात्मानमुद्दिश्य मन्दं पापालम्भः (१) तथा च तस्याः प्रोषितपतिकात्वमनुपपनम् । तथा हि भरतः-'कुतश्चित्कारणाद्यस्याः पतिर्देशान्तरं गतः । दत्त्वावधि भृशाता सा भवेत्प्रोषितभतका ॥' इति । उच्चते-प्रोषितभर्तृकेति विरहिण्या उपलक्षणम् । विरहिणी च कान्तसममप्राप्तवती विप्रलम्भरसमनुभवन्ती कालं क्षिपतीति स्थितिः । इदं च सीतायामप्यभूदेवेत्युपपन्नम् । यद्वा मायाहेममृगवधार्थ तदारणमेवावर्षि दला रामे देशान्तरं गतवति भवत्येव तदा सीता प्रोषितभत केति । यदा प्रोषिता नाम नवमी नायिका । अष्टी नायिका इत्युपलक्षणम् । सा च सीतैव । तदुकं भरते-'प्रवासोऽन्यत्र गमनं भर्तुस्सश्च विशेषणम् । सीतां च कथमाचष्टे जनः प्रोषितभर्तृकाम् ॥ अन्तर्भावमपश्यद्भिः पश्यद्भिर्जनकात्मजाम् । प्रोषिता नाम नवमी नायिका नीत्युदाहतम् ॥ आयोध्यकस्य पहिणी राक्षसेन प्रवासिता। प्रवासविप्रलन्धातो १. 'सावेगं ससंभ्रमम्'. -niran .gratsnnertime ·विमीषणः (तदेव रामसूक्तं भावयन् ।) अहह । प्रक्षेप्तुमुदधौ लक्ष्मी भूयोऽपि बसते मनः । किं तु प्रक्षित एवायं पुनरायाति चन्द्रमाः ॥ ४२ ॥ (विमृश्य चाकाशे।) कस्मैचित्कपटाय कैटभरिपूरःपीठदीर्घालयां देवि त्वाममिवाध कुप्यसि न चेतत्किंचिदाचक्ष्महे । यत्ते मन्दिरमम्बुजन्म किमिदं विद्यागृहं यश्च ते नीचान्नीचतरोपसर्पणमपामेतस्किमाचार्यकम् ॥ ४३ ।। लक्ष्मणः-(सहासम् ।) हन्त, सुरासुरमेल्लभटीतूर्यतालनर्तकी सकलरा. जकुलखलीकारखर्जूला साहसिकजनसहस्रशस्त्रान्धकारखेलनखद्योती म- धुमधनजीमूतविलासविद्युल्लता किमेवमुपालभ्यते । इयं हि गुणवद्भिः सह संगममुचैः पदमाप्तुमुत्सुका लक्ष्मीः । वीरकरवालवसतिधुवमसिधाराव्रतं चरति ॥ १४ ॥ - भवेत्सीताय नायिका ॥' इति सूक्तं मुवचनम् । 'तत्तास्फणिराज-' इति । मनः कर्तृ । बलते लगति । किंतु प्रक्षेपोऽस्या अयुकः । चन्द्रः प्रक्षिप्तोऽप्यायाति । यतः सूर्याचन्द. मसौ पश्चिमसमुद्रं प्रविश्य पूर्वसमुद्रेणोत्तिष्ठत इत्यागमः । कसंचिदिति । हे देखि लक्ष्मि, चेद्यदि न कुप्यसि तदा त्वाममिवाय नवा किंचिदाचश्महे अमः । कीरशी । कस्मैचिस्कपटाय । वक्षनेन लोकविश्वासार्थमिति भावः । कटभरिपुर्विष्णुस्तस्य हृदयपी. ठमेव दीपथिरकालीन आलयो निवासस्थानं यस्यास्ताम् । यत्त मन्दिरं गृहमम्जन्म पद्म किमिदमन्तः कुटिलपत्रसंनिवेशं विद्याभ्यासस्थानम् । अत एव त्वयि कुटिलतति भावः । यच ते नीचात्रीचतरस्योपसपणं तन्किमपां जलानामाचार्यकमाचार्यस्वम् । उपदेष्ट्रवामित्यर्थः। यथा आपो नीचानीचतरं यान्ति तथा त्वमपीति भावः । अयमाशयः- हरिवति यचिरावस्थानं तल्लोकविश्वासार्यम् । पद्म च नीचतरोपसर्पणाभ्ययनाय अलसंनिधानार्थितया चिरावस्थानम् । अन्यत्र चावल्यमेवेति । मालभटी दूर्यम् । 'महली' इति प्रसिदं तूर्य ययुद्धकाले तान्यते । राजकुलं राजसमूहस्तस्य सलीकारः परिमवखत्र खला कण्ड्दायिनी । न— लागतीति सजूला । 'आतोनुपसर्गे कः'। आत्मनिरपेक्षं कर्म साहसम् । साहसेन हीन्यते । 'सेन दीव्यति- इति ठक् । साह- सिकः । तेषां खडान्धकारे कृपाणतमसि खेलने कोडायां सद्योती ज्योतिरिगणरूपा। अन्यापि खद्योती समसि खेलतीवि ध्वनिः । लक्ष्मीनिमित्तकमेव सत्रादिप्रहरणामिति मावः । मधुमपनो विष्णुः स एव जीमूतो मेषः । सद्योतीत्वं विपुलताब चावल्य. १. 'महारभरी'. ३. 'साहसिकसहन-'.

·७ अरः] अनपराषवम् । सीता-(साभ्यसूयमिव ।) णिअदेव्वदुविलासविआरालसो लोमोल च्छीदेवीए दुजसवअणाई गाएदि । (पुरो दर्शयन्ती।) को एसो दीसदि दि- असकूडीकिदजोहाविच्छद्दपडिरूवो गिरी। विभीषणः-देवि, सोऽयं कैलासशैलः स्फटिकमणिभुवामंशुजालैज्वलद्भि- श्छाया पीतापि यत्र प्रतिकृतिभिरुपस्थाप्यते पादपानाम् । यत्रोपान्तोपसर्पत्तपनकरघृतस्यापि पद्मस्य मुद्रा- मुद्दामानो दिशन्ति त्रिपुरहरशिरश्चन्द्रलेखामयूम्बाः ।। १५ ॥ रामः-हन्त, शतधा दृश्यमानोऽपि न चक्षुरकौतुकं करोति । गिरिः कैलासोऽयं दशवदनकेयूरविलस- न्मणिश्रेणीपत्राङ्करमकरमुद्रातिशिलः । अमुप्मिन्नारुप स्फटिकमयसर्वाजविमले निरीक्षन्ते यक्षाः फणिपतिपुरस्यापि चरितम् ॥ १६ ॥ - .. स्फोरणाय । उधेः पदं महोत्कर्षण (महोत्कर्षम् ) । करवालः खः । ध्रुवमुत्प्रेझे। असिधाराबनमनिधारायां संचरणमपं व्रतमित्यर्थः । चरति करोति । णिअदेवेति । 'निजदेवदुर्विलासविचारालसो लोको लक्ष्मीदेव्या दुर्यशोवचनानि गायति । क एष दृश्यते दिवसकूटीकृतज्योत्नाविच्छर्दप्रतिस्पो गिरिः ॥ इति च्छाया । इह देवं भाग्यम् । दुर्विलासो दुर्विपाकः । विच्छदः समूहः । प्रतिरूपस्तुल्यः । सोऽयमिति । सोऽयं फैलासनामा शैलः । अस्तीत्यध्याहार्यम् । यत्र शले पादपाना वृक्षार्णा छाया स्फटिका- शुजालैः पीताप्यपद्धतापि प्रतिकृतिमिः प्रतिबिम्बेरुत्याप्यते व्यक्तीक्रियते । शून्यनभो. भागे स्फाटिककिरणेरेव वृक्षच्छाया नाशिता । स्फटिकभुवि तु प्रतिबिम्बेन गृत्यत इत्यर्थः । गिरेरत्युषतया रवेरुपान्तगमनम् । करो हस्तो रश्मिश । धृतं विकासितं विभूतं च । पप्रमअम् । मुद्रा संकोचः । त्रिपुरहरो महेशः । लेखा कला तस्या मयूखाः किरणाः । प्रकाशकसूर्य किरणसमीपस्थितान्यपि पानि अतिसंनिहितप्रबलमहादेवमस्तकस्थचना- किरणा मुद्रयन्तीति भावः । गिरिरिति । केयूरमगदम् । पत्रादुर पत्रावली । मकर- थिहविशेषतस्य मुद्या चिनाहिता शिला यस्य सः। अमुष्मिन्कलासे स्फटिकमय- सर्वाजविमले भारुख यक्षाः फणिपतिपुरस्थापि वासुकिनगरस्य पातालस्थापि व्यवहार परवन्ति । मत्युबलात् । यहा भतिविमलस्फाटिकतेजसा चलेजःप्रसरणसाप्रतिवन्या १. 'श्यमानेन चक्षुः'; 'श्यमानो न पर'. । maanwar ·२७८ काव्यमाला। अपि च। दशमुसमुजदण्डमण्डलीनां दृढपरिपीडिनपीतमेखलोऽयम् । जलगृहकवितर्दिकामुखानि स्फटिकगिरिगिरिशस्य निर्मिमीते ॥ ४७॥ विभीषणः-(सीतां प्रति ।) देवि, दृश्यन्ताममी कैलासाद्रितटीषु धूर्जटिजटालंकारचन्द्राकुर- ज्योत्साकन्दलिताभिरिन्दुदृषदामद्भिर्नदीमातृकाः । गौरीहस्तगुणप्रवृद्धवपुषः पुष्प्यन्ति धात्रेयक- प्रातृस्नेहसहोढषण्मुखशिशुक्रीडासुखाः शाखिनः ॥ ४८ ॥ अपि चास्य नित्यमपित्यकावासी परमेश्वरः। सहस्राक्षरङ्गैर्नमसितरि नीलोत्पलमर्या- मिवात्मानं मालामुपनयति पत्यो मखभुजाम् । जिघृक्षौ च क्रीडारभसिनि कुमारे सह गणे- हसन्वो भद्राणि द्रढयतु मृडानीपरिवृतः ॥ ४९ ।। दिति भावः । दशमुखेति । दशमुखस्य रावणम्य भुजदण्डमण्डलीनां दृढपरिपीडनेन माढयत्रणेन पीता दुबलीकृता मेखला यस्य सोऽयं कैलासो महादेवस्य गटिरगृहं 'जलहरी' इति ख्यातं तदेव वितर्दिका वेदिका तन्मुखानि निर्मिमीते ददाति । 'मार माने' । शपः लुः । 'भृशामित्' इतीत्वम् । जलनाध्या रावणभुजमण्डली यात्रणेनार्यग- मनादारागृह सुखमिति भावः । 'स्यादितर्दिनु वेदिका' इत्यमरः । कैलासेति । अमी शासिनो वृक्षाः केलासपर्वतस्य तटीषु पुष्प्यन्ति पुष्पवन्तो भवन्ति । महादेव जटालं. कारीभूतो यचन्द्राकरस्तस्य ज्योत्स्रया कन्दलितामिः पाल्लविताभिरिन्दुदृषदा चन्द्रकान्त- मणीनामद्भिजलनदीमातृकाः । नदी माता परिपालिका येषां ते । चन्द्रकान्तप्रसरणज. उप्रवाहो नदीत्वेन रूपितः । गार्या हस्तगुणेन भद्रकहस्तकर्मणा प्रवृद्धवपुषः । अत एवं धात्रेयकाता कार्तिकेयः । तन्मात्रा गोर्या शाखिनां पोषणात् । धात्री उपमाता गौरी । धायकभ्रातृमेहेन हेतुना सहोदं सहप्राप्तं षण्मुखशिशुक्रीडामुखं यस्ते । यादृशं मुखं मोरीतः षण्मुखेन लब्धं तादृशं शाखिभिरपि तस्तेन सहैव लन्धमिति भावः । गिरेरुप. रिभूरपित्यका । 'उपत्यकानेरासमा भूमिग्रंमधित्यका' इत्यमरः । सहस्राक्षरिति । महसमक्षाणि येषु तारशैररोः कायावयवर्नमसितरि नतिं कुर्वति सति मुखभुजा पत्यो इन्द्रे मात्मानं खं चक्षुषा नीलोत्पलसाम्यानीलोत्पलमयीमिव मालारूपामुपनयति सति १. 'मण्डलीमिः'. २. "निविडनिपीडन'. - ·७ भरः] मनरामयम् । २७९ किंच। यन्नाट्यश्रमिपूर्णमानवसुधाचक्राधिरूढे भृशं मेरो पार्थनिविष्ट वासरनिशाचके परिभ्राम्यति । तेजस्यस्तडितो भवन्तु शतशो दृष्टा हि जाताः कथं तामस्योऽपि स वः पुनातु जगतामन्तेष्टियचा विमुः ।। ५० ॥ लक्ष्मण:- जयति परिमुषितलक्ष्मा भयादनुपसर्पतेव हरिणेन । इह केसरिकरजाकुरकुटिला हरमौलि विधुलेखा ।। ५१ ॥ सीता-(सपरिहामम् ।) एदस्स दंदमूअणरकरोडिमुण्डमालामण्डणम्स मसाणवासिणो भूसणता जेव्व रोहिणीवल्लहस्स कलंको, किं तवम्सिणा कुराएण। क्रीडारभमिनि कुमारे कार्तिकेये तां च पद्ममालाघ्रमेण जिवृक्षा ग्रहीतुमिच्छी सति हमन्सन् मृडान प्रभुमहेशो वो युप्माकं कल्याणानि ढयन्वित्यर्थः । नममितरीति 'नमो वरिव-' इति क्यच । 'यस्य हलः' इति यलोपः । परि ढः प्रभुः । 'प्रभो परिवृद्धः' इति निपातनम् । यत्राट्यति । स भगवान अन्तेष्टिरन्नयज्ञः प्रलयनामा तस्य यच्चा याज्ञिको विभुः सर्वव्यापी महादेवो वो युप्मान्पुनातु । यम्य प्रलयार्थ नाटय म्या मण्ड. लीभ्रमेण पूर्णमानं भ्रमितं यद्भनवं. नत्राधिस्टे मेरा मुमेरी अत एव भुशमत्यर्थ ब्राम्यति सति तजन्यस्त जोविकारान्तडितो विद्युतो भवन्तु । हि यतनाः शतशो बहुधा दृष्टाः । तामस्यस्लमोविकारा अपि नडितः कथं भवन्नु । अपवंचात् । तथापि दृश्यन्त इत्याश्चर्यम् । ननु कथं तेजस्यतामस्यश्च नडितो भवन्तीलत आह- मेरी कीदृशे । पाये ममीपे निविटाभ्यां दिनरात्रिभ्यां चित्र करे । अयमाशयः- परमेश्वरनाटयन परिभ्राम्यति मुमेरी समीरस्थित दिवसरात्र्योरपि भ्रमणेन यथाक्रम तेजस्यस्तामस्यथ तडितो जाता इति । जयतीति । इह कैलासतटीभूमी शिवशिरः- शशिलेखा जयति । कीटशी सिंहनखाग्रवत्कुटिला वका । अत एव सिंहनखत्रमज- न्यत्रासादनुपसर्पतेव पलायमानेनेव हरिणेन परिमुषितं त्यक्तं लक्ष्म कलको यस्य तादृशी। हरिणेनेति 'प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यानम्' इति तृतीया । करजो नखः । अनुपसर्पतवेला इवशब्द उत्प्रेक्षायाम् । अन्यथैव स्थिता वृत्तिवेतनस्येतरस्य वा। अन्यथोत्प्रेक्ष्यते या तु तामुत्प्रेक्षा विदुर्बुधाः' ॥ 'मन्ये शो ध्रुवं प्रायो नूनमित्येवमादिमिः । उत्प्रेक्षा व्यज्यते शम्दरिषशब्दोऽपि तादृशः ॥' इति दण्डी । वस्तुतस्तु-हरधिरःस्थितनन्दलेखायो कलरो न वर्तत एवेति तत्रोत्प्रेक्षा । पदस्सेति । एतस्य दंदशूकनरकरोटिमुण्डमाला- १. 'पाश्वनिवेशि-'; 'पार्श्वनिवासि- - ema ·२४० काबमान। विमीषण:-(विहस्य ।) शदे भगवानपि न मृगाइमलंकारकामः क- लयति । तथा हि । सहचरपिशाचपरिषत्मसत्तये कामचारतो रजनीम् । कारयितुमिव कपाली शिरसि निशाकरमयं वहति ॥ ५२ ।। (सर्वे हसन्ति ।) रामः-(सबहुमानम् ।) श्रीकण्ठस्य कपर्दवन्धनपरिश्रान्तोरगग्रामणी- संदष्टां मुकुटावतंसकलिकां वन्दे कलामैन्दवीम् । या बिम्बप्रतिपूरणाय परितो निप्पीव्य संदंसिका- यन्त्रेणेव ललाटलोचनशिखिज्वालाभिरावय॑ते ।। ५३ ।। (पुष्पकं प्रति ।) विमानराज, मनानम्यताम् । आलोकयतु मैथिली सुमेरु- शिखराणि । विभीषणः-(सीतां प्रति ।) देवि पश्य पश्य । . मण्डनस्य श्मशानवासिनो भूषणतैव रोहिणीवनभस्य कलाः, कि तपस्विना कुराकेण' [इति च्छाया । इह दंदशूकः सर्पः । नरकरोटिब्रह्मकपालास्थि । 'लडा' इति प्रसिद्धा । रोहिणीवलमचन्द्रः । तपम्विना वराकेण । कुराणाल्पहरिणेन । अल्पार्थे कन् । 'भूषणताविलम्बनमेव' इति पाठे अलंकरणतारूपं विडम्बनं घर्षणमेव कला इत्यर्थः । कलयति धारयति । सहचरी द्वितीयः । परिषत्समूहः । प्रमत्तिः प्रसन्नता । कामचारत इच्छातः । पिशाचानां रात्रिचरलाचन्द्रोऽप्ययं निशां करोत्वितिकृता शिवधन्वं वहति । एतदेव निशाकरपदोपादाने बीजम् । इवेत्युत्प्रेक्षायाम् । सबहुमानं सादरम् । श्रीकण्ठस्येति । ऐन्दवीमिन्दुसंबन्धिनी कलां वन्दे नमामि स्तोमि वा । श्रीकण्ठस्य शिवस्य कपर्दवन्धनेन जटाजूटमयमनेन परिधान्तो य उरगप्रामणीः सर्पराजो वासुकि- तेन संदी कवलिताम् । अवतंसो भूपणम् । कलिकेव कलिका । या कला बिम्बप्र. तिपूरणाय अर्याचन्द्रस्य संपूर्ण मण्डलं कर्नु संदशिका 'संहासी' इति प्रसिद्धा सा च वामुकिरेव तद्रूपयश्रेण निष्पीज्य यत्रायिखा महेशस्य ललाटलोचनज्वालामिरावळते द्रवीक्रियत इव । अन्यदपि हिरण्यादिकं किंचित्पूरणाय संदंशिकया धृत्वामिभिरावलंत इति पनिः । 'प्रामणी पिते प्रमो' इति विश्वः । 'उग्रः कपदी श्रीकण्ठः' इत्यमरः । १. 'तथाहि' इति पुस्तकान्तरेषु नास्ति. २. "शिरोनिशाकर. ३. 'उत्सम्यताम्' 'उत्ताम्यताम्'. ४. 'अवलोकयत'.

·मरः] अनपरामरा २४१ मेरोर्मेदुरयन्ति संमदमधासंपतिभिज्योतिषा- माटोपैविटपोपरिसिततरच्छायाभृतोऽपित्यकाः । निष्पीतासु च मासि मासि विबुधैरिन्दोः कलासु क्रमा- दुद्दामप्लवमानलान्छनमृगच्छिन्नारदर्माकुराः ॥ ५४ ॥ लक्ष्मणः-(सीतां प्रति ।) एतासु पर्वतनितम्बतटीपु पश्य मध्यंदिनेऽपि हरिचन्दनवाटिकेयम् । पक्षखितामणिविम्बतयातिदीर्घ- च्छायाविठानमधुरा मुदमादधाति ।। ५५ ॥ अपि च। भूमेः स्वर्णतया फलोत्तरतरुमेरस्म मेरोस्वटी. सीमन्तोऽयमनूरुसारथिरथमखानघण्टापकः । अस्मिनुद्भियते कथंचन हयैरुद्दामचण्डातप- ज्वालाजालविलीनकाञ्चनशिलाजम्बालममः प्रधिः ॥ ५६ ॥ .. 'कपर्दोऽस्य जटाजूटः' इत्यपि । उनम्यतामूवं गम्यताम् । मेरोरिति । अधित्यकाः पर्वतार्श्वभूमयः । मेरोः संपदं हर्ष संपदं शोभा वा मेदुरयन्ति उपचितीकुर्वन्ति । कीरश्यः संपातिभिरधःसंचारिभिः सूयादीनांज्योतिषां तेजसामाटोः समूह हेतुभूतः शास्त्रोपरिस्थिततरच्छायां विभ्रति याताः । यदा ज्योतिरूवं तदाधश्छाया, यदा चाय- स्तेजस्वदोपरिच्छाया । अत्र च मेरारुचतया लाप्रस्थितक्षाणामधो ज्योतिषामाटो. पादूर्वमेव च्छाया। वेन च्छायानां स्थिरत्वमिति भावः । मासि मासि प्रतिमासम् 'पदमोमास्-' इत्यादिना मासशन्दस्य हलन्तो मास्नादेशः । निष्पीतासु भक्षिताम् । यथापर्यायपीतस्य सुरहिमांशोरिति । विबुधैर्देवैः । उद्दाम उद्भटः । मृगस्योहामत्वं प्रति. बन्धकचन्द्रभक्षणात् । दर्भः कुशः । एतास्विति । नितम्बः कटकम् । 'कटकोनी नितम्बोदेः' इत्यमरः । मध्यदिने दिनमध्ये । मध्यशन्दादोणादिको दिनप्रत्ययः । हरिचन्दनं देवदारुमेदः । पक्षः सुमेरोः पार्थम् । घुमणिः सूर्यः । छाया प्रतिबिम्बम् । बितानो विस्तारः । मधुरा मनोज्ञा। अन्यत्र प्रातःसायंकाळयोवृक्षच्छाया दीर्घा । अभ तु रोः पार्थस्थतया मध्याहेऽपि सा रीति इर्ष इति भावः । भूमेरिति । अयं मेरो. खटीसीमन्तखटीरेखा । सीकेशरचनारेखायो सीमन्तशन्दो मुस्ताः । इह तु लक्षणया रेसामात्रे प्रयुफ इति । भूमेः वर्णतया फलोतराः फलप्रधाना ये तरसतेः सेरस्य १. मूलपुस्तकेय कोकः भूमेः खमंतया-'इत्यायप्रिमचोकादनन्तर बर्वते. ARH Hin-Diamous ·२८२ काव्यमान। (निरुप्प व सहर्षस्मितम् ।) कथमुपर्युपरि पुष्करावर्तकानप्रमुवल्लभः। (विमृश्य।) अद्यायं विबुधेन्द्रवान्धववधूसंमुक्तसंतानक- सग्दानीममरावती विहरते निर्वैरभैरावणः । यं दोर्मात्रपरिच्छदो युधि मुदोक्षिप्य प्रतीच्छन्मुहुः संतेने दशभिर्निजैरपि मुखैः सांराविणं रावणः ॥ ५७ ।। । सहासस्य । स्वर्णादिप्रदेशे तरूणां फलोपचय इति प्रसिद्धिः । अनुमसारथेः सूर्यम्य रथानां प्रस्थाने गमने घण्टापथो राजमार्गः । अस्मिन्सीमन्त हयरः अर्वादादित्यस्य प्रधिश्वकान्तः कथंचन कपमुख्या उद्रियते उसोस्यते । उद्दामा उगटा या चण्डातप. ज्वालासूचिस्तस्याः समूहस्तेन विलीना आवर्तिता द्रवीभूतेति यावत् । काबन. शिला मुवर्णप्रस्तरः । सव जम्बानः कर्दमः । तत्र मनः । तथा च कर्दमममलात्कटेनो- द्विगत इति भावः । 'घण्टापथः संसरणम्' इत्यमरः । 'नेमि. श्री स्यात्प्रधिः पुमान्' इति च । उपर्युपरीति 'उपर्यध्यधसः सामीप्ये' इति द्विरूक्तिः । पुष्करावर्तकान्मेषभेदान् । 'पुष्करावर्तका मेघाः पुण्यवारिप्रवर्षिणः' इति ज्योतिःशास्त्रम् । 'उभसर्वतसोः' इत्या- दिना द्वितीया । अत्रमुवाटभ ऐरावतः । ऐरावतम्य पुष्करावर्तको वाहनमिति प्रसिद्धिः । अद्यायमिति । ऐरावण ऐरावतः निवरं शत्रुशून्यं यथा न्यादेवमनरावामिन्द्रनगरी विहरते । भ्रमतीत्यर्थः । कत्रभिप्राये तड़ । विबुधेन्द्र इन्द्रस्तस्य बान्धवो मित्रं देवा. सेषां वचोऽप्सरसस्ताभिः संभुक्तमुपभुसं. संतानको देवयशो देवपुष्पं वा नस्य स्रग्दाम स्रगेव । वज्राशनिन्यायात् । यद्वाजो मालाया दाम समूहः । यद्वा सजा दाम वेटनं यत्र तादृशीम् । यमरावणं दार्मात्रपरिन्छदो भुजेक सहायो रावणो युधि सङ्गामे, मुदा हर्षेणोत्क्षिप्योचं नीला वारं वारं प्रतीच्छन्मन् स्वीयदशमिमुग्यैः माराविणं संभूय रवं संतेने वितनुते स्म । सांराधिणमिति 'अभिविधी भाव इनुण' । 'अणिनुणः' इति स्वार्थेऽणि 'इनण्यनपले' इति प्रकृतिभावान टिलोपः । 'संरावो बहुभिः कृतः' इलमरः । ननु 'दामहायनान्ताय' इत्यत्र 'संख्याव्ययादेः' इत्यनुवर्तते तत्कथं दाम्नीत्यत्र डीए। मैवम् । 'डावुभाभ्यामन्यतरस्याम्' इत्यतोऽन्यतरस्यांग्रहणादसंख्याव्ययादेरपि 'दामहा- यनान्ताच' इति लीयो विधानात् । विहरत इयत्र यद्यपि विपूर्वस्य हस्तेरकर्मकलम् । 'विहरति हरिरिह सरसि वसन्ते' इत्यादी तथा दर्शनात् । तथापि तत्र श्रीहार्यतया विरहतेः प्रयोगः । अत्र तु भ्रमणार्थतया। तथा च सकर्मकत्वमेव । भ्रमणार्थता च धातोरनेका- यंलात् । 'उपसर्गेण धावों बलादन्यत्र नीयते' इति न्यायादा। न च विहरतेः श्रीगयां रुदेतत्यागे रूढिच्युतकं स्यादिति सांप्रतं विहरते नार्थत्वात् । तथाहि मेदिनी. करः-'विहारो भ्रमणे स्कन्धे लीलायां मुगतालये' इति । यद्वा देशे अत्यन्तसंयोगे 1. पुष्करावर्तकानाम्'.

·७ अरः] अनर्घराघवम् । २८३ सुग्रीवः-सत्यमगोचरे गिरां दशकण्ठक्रीडितानि । एकैके निवसन्ति ते भुजभृतः कस्मै निगृहामहे वीरक्षेत्रमियं पुनर्वसुमती पौलस्त्यमावित्रती। वाली त्वायमानमेनमपि यचके कृते चक्षुषी पश्यामः श्रवसी कृते च शृणुमस्तद्वक्तुमल्पे वयम् ॥ ५८ ।। रामः-(सबहुमानम् ।) स किं वाच्यो वाली भुज कुलिशमूलेन देशतो दशग्रीवं यम्य प्रतिजलधि संध्याविधिरभूत् । कथं वा निर्वाच्यः स च दशमुखो यस्य दमने मनागासीद्वालिव्ययचरितमेवोपकरणम् ।। ५९ ॥ सीता-(राम प्रति ।) अजउत्त, किं उण एवं दलिदकप्पूरसला आम. लक्कगोरअंगअणङ्गणे दीसइ । । दिनाया। 'कालभावाध्वदेगानाम्' इति न्यायात् । तथा चामराव : प्राप्य विहारं करो. नीत्यर्थः । अगोचरे अविषये । एकैक इति । एकके अनेके ते भुजबलभूतो बाहुबल- धारिणो निवसन्ति । तमु मध्ये इयर्थान् । कम्म निगृहामहे कुन्सां कुर्मः । कम्म इत्यत्र कियाग्रहणमपि कर्नव्यम्' इति संप्रदानता । 'प्रह गृद्ध कुत्साचाम्' । इयं पुनभूनी रावणं दधाना वीरक्षेत्र वीराणां म्यानमाम् । वाया पुनरेनमपि रावणमपि आह्व यमानं स्पध. मानं यबके यादशं परिभवभाजनं कृतवान् । कक्षास्थनिलयः । तचक्षुषी कृते इति कृत्वा पक्ष्यामः । श्रवसी कणां कृते इति कृत्वा गृणुमः । वक्तुं तवयमल्पे असमर्था एव । श्रवणी चक्षुषी च देव इति श्रुतं दृष्टं च । एकेनैव तु नुअन कथं रावणपरि. भवो वालिपराकमश्च वक्तुं शक्यः । बहुमिरेन मुनर्वक्तुं शक्यत इति भावः । अल्पे इत्यत्र 'प्रथमचरम-' इत्यादिना जति सर्वनामसंज्ञा । स किमिति । किं वाच्यः । अपि तु वक्तुमेव न शक्यः । भुज एव कुलिशं वत्रम् । दशतः पीडयतः । प्रतिजलधि समुद्र समुद्रे । वीप्सायामव्ययीभावः । रावणं कक्षायां निक्षिप्य प्रतिसमुद्रं वाली संध्या- बन्दनं कृतवानिति प्रसिद्धिः । दमने मारणे । व्ययो विनाशः । चारेतमाचरणम् । मना- गेकदेशतः । उपकरणं रावणवधकरणमित्यर्थः । रावणजेतृ विनाशे सति रावणस्य मुकरलादिति भावः । तथा च येन वालिना रावण: कक्षायां निक्षिप्य धृतः स वाली यथा नाशितस्तवायं रावणोऽपीति रावणस्य शौर्योत्कर्षः प्रतिपादितः । अज उत्तेति । 'आर्यपुत्र, कि पुनरेतद्दलितकर्पूरशलाकाखण्डगोरे गगनागणे दृश्यते' [इति छाया।] इह दलिता भमाः । शलाकाः काष्टिकाः 'सराग' इति ख्याता । 'छत्रादिकाष्टीशरयोः शलाका' इति मेदिनीकरः । मानक इति देशी खण्डवाचकः । गौरं शुभ्रम् । अवदातः १. "निगृहीमहे'; 'निगृहामहे. १. 'धतो.'

·२४॥ विभीषण:-(सीता प्रति ।) देवि, चन्द्रलोकोपकण्ठमपिखटो विमान- राजः । दृश्यतां च भगवानयम् । यं प्राक्प्रत्यगवागुदशि ककुमा नामानि संविनतं ज्योत्साजालझलझलामिरभितो लुम्पन्तमन्धं तमः । प्राचीनादचलादितलिजगतामालोकबीजाहहि- निर्यान्तं हरिणामङ्करमिव द्रष्टुं जनो जीवति ॥ ६० ॥ अपि च । स श्रीकण्ठकिरीटकुट्टिमपरिष्कारप्रदीपाङ्कुरो देवः कैरवबन्धुरन्धतमसप्राग्भारकुक्षिभरिः । संस्कर्ता निजकान्तिमौक्तिकमणिश्रेणीभिरेणीहशां गीर्वाणाधिपतेः सुधारसवतीपौरोगवः प्रोदगात् ॥ ६१ ॥ सितो गौरः' इत्यमरः । उपकण्ठः समीपम् । यमित्यादि । यं हरिणाई द्रष्टुं अनो जीव. तीत्यन्वयः । कीदृशम् । प्राक् प्रानी, प्रत्यक् प्रतीनी, अवाक दक्षिणा, उदक उत्तरा, वरूपाणि ककुभां दिशां नामानि संबिभ्रतं धारयन्तम् । प्राच्यादिव्यपदेशस्य चन्द्र- सूर्यादिनिमित्तकत्वात् । यत्र प्रथममञ्चति चन्द्रः म प्राक् । यत्र प्रतीपमधति स प्रत्यक्, यत्रावासति तिर्यग्याति मोऽवाक् । यत्रोत्तरमशति म उदग्देश इति व्युत्पतेः । इह 'द- क्षिणम्यामवाच्येव' इति विश्वप्रकाशकोषादव पूर्वम्यान तेरधःप्रदेशार्थवान् 'अवाघुखस्यो. परि पुष्पवृष्टिः' इत्यादी तथा निर्णयाद्दक्षिणादिग्वाचकोऽवाक्शब्द इत्यवधेयम । ज्यो- वाजालस्य झलझलामिरास्फाल: । आघातरिति यावत् । अभितः सर्वतोऽतमो गाडान्धकारं लम्पन्तं नाश्यन्तम् । प्राचीनापूर्वशोद्भवादितोऽस्मालावताभियान्तमुद्य न्तम् । आलोक.बी जाइर्शनकारणात् । कीदृशम् । अरमिव आहरतुल्यम् । अन्यो- ऽप्यरो यी जाहिनिंगच्छन्दश्यत इति ध्वनिः । 'स्थादास्फाळे झलमला' इति हारा- वली । 'आलोकी दशनोद्योती' इत्यमरः । स श्रीकण्ठेति । सोऽयं करवबन्धुचन्द्रः प्रोदगादुदितः । श्रीकण्ठस्य शिवस्य यत्किरीटं मुकुटं तदेव कुटिम गृह मेदो भूमीकर्म वा तस्य परिष्कारे प्रदीपाकर इव प्रदीपकलिकेवेत्युत्प्रेक्षा। अन्यस्यापि कुष्टिमस्य रात्री परिष्कारः प्रदीपेन क्रियत इति ध्वनिः । अन्धतमसानां गाढान्धकाराणो यः प्राग्मारः प्राचुर्य तेन कुझिमरिः । अशेषान्धकारनाशक इति भावः । निजकान्तिरेव मौक्तिकमा निश्रेणी तया मानानां संस्कता अलंका । 'संपर्युपेभ्यः करीती भूषणे' इति सुद । गीर्वाणाधिपतेरिन्द्रस्य सुधारसवती अमृतपाकस्थानं तस्स पोरोगपो महानसाधिपः । १. 'च' इति पुकान्तरे नास्ति. १. 'मपि पति वासरे ।

·७ मारः] अनर्घराघवम् । अपि च। प्राणायामोपदेष्टा सरसिरुहवने यौवनोन्मादलीला. गोष्ठीनां पीठमर्द त्रिभुवनवनितानेत्रयोः प्रातराशः । कामायुष्टोमयज्वा शमितकुमुदिनीमौनमुद्रानुरागः शृङ्गाराद्वैतवादी विभवति भगवानेष पीयूषमानुः ।। ६२ ।। लक्ष्मणः-(विलोक्य सकौतुकम् ।) कर्णोत्तंसयवाहुरं करतले कृत्वा हसित्वा मिथः संइतः पुरुहूतपौरयुक्तीवर्गेण कौतूहलात् । प्रासार्तिक्षुभितोऽयमहरिणः कुर्वीत किं किं कला- कन्यामिन्दुमयीमजस्रघटनोद्धाटलथावस्थिताम् ।। ६३ ।। 'रसवती पाकस्थानं महानसम्' इत्यमरः । 'पौरोगवस्तदध्यक्षः' इति च । प्राणायामेति। एष पीयूषभानुचन्द्रो विभवति उदेति । सरसिरुहवने प्राणायामोपदेष्टा पद्मवने निमी. लनमौनकथकः । प्राणायामे हि नेत्रनिमीलनं मोनं च क्रियते । 'स निमीलितहानी प्राणायामान्समभ्यसेत्' इति स्मृतेः । यौवनोन्मादे या लीला विलासस्तदर्य या गोष्ठी मेलकं तस्याः पीठमर्दोऽनुनायकविशेषः । तथा च भरत:--'पीठमो विटथैव विदू, षक इति त्रयः । शारे नर्मसचिवा नायकस्यानुनायकाः ॥ इति । यथा मालतीमाषवे मकरन्दः पीठमर्दः । पुनः कीदृशः । त्रिभुवनवनिताना त्रलोक्यनीणा नेत्रयोर्लोचनयोः । स्तनादीनां द्विष्टा जातिः' इत्युक्तबास्त्रीणां बहुलेऽपि नेत्रयोरिति जात्यपेक्षया द्विलम् । प्रातराशः प्रातर्भोजनम् । नेत्रयोरिति द्विवचनेन तासां मुखित्वं प्रत्येकमेव ध्वनितम् । यथा लोकाः किंचिद्क्वैव दारेषु मुखं प्रवर्तन्ते तथैता अपि चन्दं दृष्ट्वा कामकेलिपुत्स- हन्त इति भावः । 'प्रातराशः कल्यवर्तः प्रातर्भोजनमित्यपि' इति हारावली । कंदर्प- स्यायुष्टोम बायुर्वर्धको यागस्तस्य यज्या कर्ता । 'ज्योतिरायुषः स्तोमः' इति पलम् । भूयः किंभूतः । शमितः कुमुदिनीनां मौनं तूष्णींभावस्तद्रूपा मुद्रा मीलनप्रहस्तदनुरागो येन स तथा । पुनः कीदृशः । शाराद्वैतवादी शुशार एव पर नान्यः कषिदस इति वादकः । कर्णोतंसेति । अयमहरिणः इन्दुमयी कलाकन्या कलया या कन्या कन्येव कन्था इति प्रसिद्धा ता कि कि कीरशी कीदृशी कुर्वीत । अपि तु यवाहरभ- क्षणाय निरन्तरवसनादिपर्यखो कुर्वीतेति भावः । बहुशो निर्माणे उद्धाटचालन तेन लमीभूय स्थिताम् । कृष्णपक्षे प्रत्सहमेव कलाया आकर्षणात् अयसम् । १. 'भाशाति-'. १. 'घटनादुण्यभावस्थिताम्'. भन. १५ ·२८६ काव्यमाला। सुग्रीवः रोमन्थप्रचलौष्ठसंपुटसुखासीनश्चिरं कौतुका- दृष्ट्वा सिद्धवधूभिरहहरिणस्तालेरथोत्रासितः । मा भाडीदनुमासनव्यघटनानिःसंघिबन्धं वपुः शीतांशोः क्षुभितस्तु शल्यवदयं दुःखाय वर्तिष्यते ।। ६४ ॥ अपि च । एतस्य कलामेकाममृतमयूखस्य पार्वतीरमणः । वर्णावलिमिव वहति प्रतिमासं घट्यमानस्य ॥ ६५॥ रामः-( सादर प्रणम्य ।) त्वं गीर्वाणगणाय नित्यममृतश्राद्धं भवदीधिति- र्धात्रीकर्म च वीरुधां विदधती धत्ते जगज्जीवितम् । सोम त्वामनिधाय मूर्धनि भवेत्कः कालकूटं गिल- कण्ठे तच्छलकालपाशवलयालीढोऽपि मृत्युंजयः ।। ६६ ।। (सीतां प्रति ।) नेत्राणां मधुपर्कसत्रमुदधेः सर्वाङ्गमेदम्करः शृङ्गारस्य रसायनं मखमुजां पीयूषगञ्जापतिः । रोमन्थेति । अयमहरिणः शीतांशोः शरीरं मा भाकीत् मा भमं कुर्यात् । तु पुनः क्षुभितश्चलितः सन् शल्यवहुःखाय वर्तिप्यते । भातुविशेषणमाह-रोमन्थेत्यादि । तालहस्तद्वयसंयोगजन्यशब्दमेदैः । वपुः कीदृशम् । अनुमासं प्रतिमासं या नव्यघटना नूतनघटनं तया निःसंधि संधिशून्यं बन्धो यत्र तादृशम् । वर्णावलिमिव । यावतो वारानयं घटितस्तावदक्षरपङ्गिमिवेत्यर्थः । घव्यमानस्य क्रियमाणस्य । त्वमिति। हे सोम, वं देवगणायामृतश्राद्धममृतरूपं हव्यम् । असीति शेषः । 'हव्ये कव्ये भवेच्छादम्' इति विश्वः । भवतो दीधितिः किरणो जगतां जीवितं प्राणान्धत्ते । कीदृशी । वीरुधां लतानां धात्री उपमाता तत्कर्म परिपालनस्वरूपं विदधती कुर्वाणा । जलेन चन्द्रतेजसा च वृक्षा जीवन्तीति ध्वनिः । वा मूर्धनि मस्तके अनिधायापला कालकूट विष- मेदं गिलन्सन् कण्ठे गले तच्छलेन कालकूटव्याजेन यमपाशवलयेन यमरजुवेष्टनेनालीर आस्वादितोऽपि मृत्युंजयो मृलोर्जेता को भवेत् । अपि तु न कोऽपि जीवेदित्यर्थः । तथा च भगवानेव शिवस्त्रां मूर्धनि निधायामृतरूपकिरणधारणाद्विषमपि गिलजीवतीति भावः। नेत्राणामिति । अयं दाक्षायणीनायकस्तारापतिबन्दः । अस्तीति शेषः । कि स्तुमहे कथं स्तुमहे । तमिति शेषः । अपि खतिगुणशालितया स्तोतुमेवेनं न पारयामः । कीरशः । नेत्राणामानन्ददामिलेन मधुपर्कस्य दधिमधुप्तस्वरूपस्य सत्रं यहः सदा भोज- १. 'बहुत्रासिता', 'अयोलासितः'. ।

·७ अरः] अनर्घराघवम् । २८७ देवः किं स्तुमहे महेश्वरशिरोनेपथ्यरवाकरः क्षीरोदार्णवशुक्तिमौक्तिकमयं दाक्षायणीनायकः ॥ ६७ ।। सीता-(हसन्ती) अजउत्त, समाणकुळसीलरूवजोव्वणाणं वि सक तीणं सीसे दिण्णो घण्णाए दक्खगोत्तधवलाए रोहिणीए चलणो । जेण रोहिणीरमणो जेव्व भअवं चन्दो सुणीअदि । रामः-(विहस्य ।) आं जानकि, प्रियोपभोगतुल्येऽपि तारणां सप्तविंशतेः । घते किमपि सौभाग्यमञ्जरीमिह रोहिणी ।। ६८ ।। ( स्पर्श च रूपयन् ।) दलितकुमुदकोषोदश्चदूष्मोपचार- क्षणशमितचकोरीचन्द्रिकापानजाड्याः । अभिसमरमृगाक्षीमूकदूत्यः वदन्ते शशिमणिमकरन्दोत्कन्दलाश्चन्द्रमासः ॥ ६९ ॥ .. नशाला वा । 'मतर' इति यस्य प्रसिद्धिः । 'सत्रमाच्छादने यज्ञे सदादाने वनेऽपिन' इत्यमरः । उदधेः समुद्रस्य मेदो मांसवृद्धिस्तत्कारकः । “निलं समासे-' इति सत्वम् । रसायनं सदा क्रियमाणपुष्टिप्रदमौषधम् । पीयूषस्य गला गृहं तत्पतिः । यद्यपि 'गजा नु मदिरागृहम्' इत्यमराद्जाशब्दो मदिरागृहे स्तुस्तथापि लक्षणया योग्यतया वा गृहमात्रपरोऽत्र । यद्वा गा खनिः । 'गजा सनी सुरागेहे' इति मेदिनीकरः । नेपथ्य प्रसाधनम् । 'आकल्पवेषी नेपभ्यम्' इत्यमरः । क्षीरोदार्णव एव शुक्तिः । रूपकं शुभ्रव- साम्यात् । तत्र मौक्तिकं मुक्ताफलम् । अवार्णवस्य शुफिसवर्णनं नानुचितम् । उक्तं च दण्डिना-'न लिसवचने मिले न हीनाधिकतापि वा । उपमादूपणायालं यत्रोद्वेगो न धीमताम् ॥' यथा-'हंसीव धवलचन्द्रः सरसीवामलं नभः । भर्तृभको भटः श्वेव खद्योतो भाति भानुवत् ॥' इति । दाक्षायण्यः सप्तविंशतितारकाः । 'दाक्षायण्योऽश्विनी- त्यादि ताराः' इत्यमरः । अजउत्तेति । 'आर्यपुत्र, समानकुलशीलरूपयौवनानामपि सपनीना शीर्षे दत्तो धन्यया दक्षगोत्रधवलया रोहिण्या चरणः । येन रोहिणीरमण एव भगवांधन्दः भूयते' [इति रछाया ।] इह भीर्षे शिरसि । दक्षो नाम मुनिः । धवला निर्मला सुन्दरी वा । 'धवलः सुन्दरेऽमले' इति विश्वः । 'पदविवरणोऽखियाम् इत्यमरः । येन हेतुना । सप्तविंशतेरित्यत्र 'विंशत्यायाः सदैकले संख्याः संख्येयसंख्ययोः' इति वचनादेकलम् । मजरी प्रकाण्डः । 'सौरभ्यम्' इति पाठे मनोहरवं ख्याति वेलर्थः । रूपयन्गृह्णन् । 'रूप निदर्शने' । णिच् । दलितं विकासितम् । कोषो मध्यम् । उदय- दुद्रच्छत् । उपचारः समूहः । चकोरीणां चन्द्रिकापानेन यजाज्यं शीतलवं तद्विकास- १. 'सौभाग्यैः सोरभ्यमिह'. wne-onMAINimrain Manuaryamandir ·२८८ काव्यमाला। अपि च। 'तैः सर्वज्ञीभवदभिसतानेत्रसिद्धाञ्जन नीरन्धैर्वा त्रिभुवनहशामन्धपट्टैस्तमोमिः । व्याप्तं पृथ्वीवलयमखिलं क्षालयन्नुच्छलद्रि- ोत्साजालैरयमुदयते शर्वरीसार्वभौमः ॥ ७० ॥ अपि च जंगतामनुग्रहाय उदयति कलमन्दैः कण्ठतालैरलीनां कुमुदमुकुलकेषु व्यञ्जयत्नहारान् । मदमुखरचकोरीतोषकान्तिकोऽयं तुहिनरुचिरधामा दक्षिणं लोकचक्षुः ।। ७१ ।। तकैरवग दुत्थितेनोप्मणा शमितमिति तात्पर्यम् । अभिसमरा अभिसरणचीला या मृगाक्षी तस्या मूका अवचना दूत्य इव । अन्या दूती नायिकानायकयोरन्योन्यवाक्य. कथनेनान्योन्यानुरागं साधयति । चन्द्रकिरणास्तु वियुक्तयोरुभयोः संबन्धमात्रेणेव संयोग जनयन्तीति भावः । अभिममरेति 'सृघस्यदः कमरच्' । स्वदन्ते रोचन्ते । शशिम- जिचन्द्रकान्तः । मकरन्दोऽमृतम् । मकरन्द इव मकरन्दः । तेनोत्कन्दला उद्तप- लवाः । तैरिति । अभिमताभिसारिका । 'आदिकमणि कः कर्तरि च' इति कः । सर्वशीभवन्ती चासावभिसारिका चेति । तस्या नयनसिद्धाजनैरिव । अभिसारिकाणाम- खिलकामकलापरसझानप्रच्छादनादिहातृतया सर्वज्ञलम् । तत्र चान्धकार एव सर्वत्र हेतुरित्याशयः । अन्यस्मिन्नपि सर्वदले सिद्धाजनतन्त्रता भवत्येवेति ध्वनिः । त्रिभुवन नेत्राणां नीरन्ध्रनिविडेरन्धपट इति ख्यातरिव तमोभिरन्धकाराप्तमखिलं समस्त पृथ्वीवल्यमुच्छलद्रिरुत्थितेोत्माजालैः क्षालयशुचीकुर्वन् । प्रकाशयनिति यावत् । अयं शर्वरीसार्वभौमः शर्वर्या रायक्रवती चन्द्र उदयत इत्यन्वयः । वादयं विकल्पे उपमायां वा । 'वा स्याद्विकल्पोपमयोः' इति विश्वः । उदयतीति । नुहिनं हिमं तदेव रुचिरं मनोझं धाम तेजो यस्य स चन्द्र उदयतीति संबन्धः । इगता' इति भौवादिकः परस्मैपदी । कलोऽव्यक्तमधुरः । मन्दो गम्भीरः । तादृशेरलीनां भ्रमराणां कण्ठा एवं ताला गीतक्रियामानानि तैः । कुमुदमुकुलकेषु रहारानगविक्षेपान्व्यअय- प्रकाशयन् । 'अनहारोऽअविक्षेपः' इत्यमरः । चकोरीसंतोषरूपः कर्मान्तः कर्मस्थानं तद्योगात् 'अत इनिठनो' इति ठन् । कान्तिकः कर्मकराध्यक्षः । 'कामत' इति ख्यातः । पुनः कीदृशः । दक्षिणं लोकानां चक्षुरिव चक्षुः । आनन्दजनकत्वादक्षिणनय- नेन रूपणम् । 'तुहिनरुचिरवामादक्षिणम्' इति पाठे तुहिनरुविचन्द्र उदयतीसन्धयः । १. अयं श्लोकः पुखकान्तरेऽप्रिमश्लोकादनन्तरं वर्तते. २. 'जगतामनुप्रहाय' इति पुखकान्तरे नाति. Nandey-AmAyam ·७ मः] अनर्घराषवम् । २८९ इदं चास्य प्राचीनाचलचुम्बिचन्द्रमणिभिर्नियूंढपाद्यं निजै- निर्यासैरुहुभिर्निजेन वपुपा दत्ताघलाजाञ्जलि । अन्तः प्रौढकलङ्कनुच्छमभितः सान्द्रं परिम्तीर्यते बिम्बादरममनैशिकतमःसंदोहमिन्दोर्महः ।। ७२ ।। ऐनं च मृगराजकरजमगुरकिंशुककलिकावतंसिकाः सुदृशः । भयसंकुचदाहरिणबहलोज्वलमिन्दुमीक्षन्ते ।। ७३ ॥ विभीषणः- इन्दोरेककलाया रुद्रेणोद्धृत्य मूर्धनि धृतायाः । स्थानमिव तुच्छमेतत्कलङ्करूपेण परिणमते ॥ ७४ ॥ ( विहस्य रामं प्रति।) रोदसीकूपमण्डूकः कियदेष प्रकाशते । चन्द्रमा यदयं देव त्वत्कीर्तेः प्रतिगर्जति ॥ ७५ ॥ - कीरशः । लोकचक्षुरिव । कीदृशम् । अवामा अकुटिला स्त्री तम्यां दक्षिणं दाक्षिण्यवत् । लिङ्गव्यत्ययेनान्वयः । अवामाविषये दक्षिण इत्यर्थः । 'मन्दस्तु गम्भीरे' इत्यमरः । 'ताल: कालकियामानम्' इति च । प्राचीनेति । इन्दोर्महस्तेजः कर्तृ अभितः सर्वत्र संभूय मिलिला विम्बान्मण्डलात्परिस्तीर्यते विस्तीर्यते । खमाच्छादनं करोतीत्यर्थः । कर्मकर्तरि लट् । कीदृशम् । प्राचीनपर्वताप्रस्थितचन्द्रकान्तनिव्यूढं कृतं पायं पादार्य- मुदकं यस्य तादृशम् । पुनः कीदृशम् । निजैनिर्यासैः सारभूतः उडुभिस्ताराभिर्निजेन वपुषा स्वरूपेण दत्तो? लाजासलिश्च यस्मै तत् । आत्मनार्घदानं ताराभिर्लाजाजलिदान- मिति कमः । योग्यखादन्वयः । आर्थेन क्रमेण शान्दः क्रमो लख्यते । तथा भनिहोत्रं जुहोति, यवागू पचति, इत्यत्र । ताराणां शुभ्रवर्तुलवाभ्यां लाजलव्यपदेशः । अन्तर्मध्ये उपचितकलन तुच्छं शून्यम् । हर एव भनो नैशिकतमःसमूहो येन तत् । नेशिक निशाभवम् 'निशाप्रदोषाभ्यो च' इति ठम् । मृगेति । मृगराजः सिंहः । करजो नखः । तनहर कुटिलम् । सिंहनखभ्रमाद्भयम् । बहलमषिकम् । उज्ज्वलं दीप्तम् । इन्दोरिति । उपत्य उत्पाव्य । परिणमते निष्पयते । कर्मव्यतिहारे तङ् । रोदसीति । यावापृथिव्योमध्यं रोदसी । 'रोदय रोदसी चेति दिवि भूमो पृथक्पृथक्' इत्यमरः । सैष कृपः तत्र मण्डको मेक इस । एष चन्द्रः कियत् किंप्रमाणे प्रकाशत इत्यन्वयः । १. 'इदं वास्य' इत्यारभ्य 'मलकुहामगोरे जसम्' इत्यन्तः पाठः केषुपिएखकेषु 'सेतूपक्रम-' इत्यादिश्वोकादो वर्तमानादनन्तरं वर्तते. २. 'एवं च'. . - ·काव्यमाला सीता-( सस्मितम् ।) जाणामि अजउत्तस्स कित्तिकन्तीहिं पडिस्पद्ध कदुअ पराजिदेण संपदि भअवदा हरिणरेण कलकसंघदी विडत्ता । ( सर्वे हसन्ति । रामः स्मयते ।) सीता-(रामं प्रति।) सारम्भ सिरिवच्छलञ्छणमुआपज्जत्थमन्थामल- क्खोमोच्छल्लिददुद्धसिन्धुलहरीगभच्छईसच्छअम् । को गायेदि ण दे रहूणे पहुणो अन्धारपक्खन्तरा- संतुट्टन्तमिअइमण्डलमलकुद्दामगोरं जसम् ।। ७६ ॥ रामः-( सहयस्मितम् ।) अयि प्रिये प्रियवादिनि, चन्द्रलोकादपि परं पदमारोपयन्ति माम् । अमूरमृतबिन्दूनामनुप्रासास्तवोक्तयः ॥ ७७ ॥ विभीषणः -(सानुरागम् ।) अद्योर्वीतलमूलघर्षणवशादुन्मृष्टचूडामणि- श्रेणिश्रीपरिपीतपीवरतमः पूरे पुरे भोगिनाम् । कर्णामावनिरस्तकुण्डलरवव्यासङ्गमाधुन्वता मूर्ध्नः पन्नगपुंगवेन सुभगं त्वत्कीर्तिराकर्ण्यते ॥ ७८ ।। - 'किंयत्तदेतेभ्यः परिमाणे वतुप्' । 'किमिदंभ्यां वो घः' । कियदिति सामान्योक्ती क्रिया विशेषणे वा नपुंसकता । यद्यस्मान्महतारिमाणायास्वत्कीर्तेः प्रतिगर्जति सहशीभवति । 'स्पर्धते जयति द्वेष्टि वृधति प्रतिगर्जति' इत्याधुक्ला 'सन्दाः सादृश्यवाचकाः' इति दण्डी । जाणामीति । 'जानाम्यार्यपुत्रस्य कीर्तिकान्तिभिः प्रतिस्पर्धा कृत्वा पराजितेन संप्रति भगवता हरिणाङ्केन कलङ्कसंहतिरर्जिता' [इति च्छाया] विडता इति देशी । सारम्भ- मिति । 'सारम्भं श्रीवत्सलाञ्छनभुजापर्यस्तमन्याचलक्षोभोच्छलितदुग्धसिन्धुलहरीगर्भ- च्छविसदृशम् । को गायति न ते रघूणां प्रभोरन्धकारपक्षान्तरासयुव्यन्मृगाइमण्डल खण्डोदामगोरे यशः॥' [इति छाया ।] ते तव यशः को न गायति । अपि तु सर्व एव । श्रीवत्सलाञ्छनो हरिस्तस्य बाहुभिः पर्यतः क्षिप्तो यो मन्याचलखक्षोभादुच्छ- लितस्य दुग्धाम्बुधेर्लहरी तरह प्रवाहो वा तन्मध्यकान्तितुल्यम् । अन्तरा मध्यम् । मलकः खण्डः । मृगाइखण्डवदुद्दामगौरमतिश्वेतम् । अनुप्रासाः सहशाः । अधेति । हे देव, भोगिनां पुरे पाताळे पनगपुंगवेन वासुकिना सुभगं यथा स्यादेवं खत्कीर्तिराकर्ण्यते श्रूयते इत्यन्वयः । पुरे कीरशे । उवींमूलस्य घर्षणेन उन्मूथ्य या चूडामणिश्रेणी तस्याः त्रिया कान्या परिपीतो नाधितो निविगन्धकारप्रवाहो यत्र तारशे । कर्णाभावानिरस्तो ·७ अरः] अनपराधवम् । २९१ ( विहस्य ।) भोगीन्द्रः प्रमदोत्तरजमुरगीसंगीतगोष्ठीषु ते कीर्ति देव शृणोतु विंशतिशती यच्चक्षुषां वर्तते । रक्ताभिः सुरमुरन्दरीभिरभितो गीतां तु कर्णद्वयी- दुःस्थः श्रोप्यति नाम किं स हि सहस्राक्षो न चक्षुःश्रवाः ॥ ७९ ॥ रामः-(विलैक्षस्मितेन विभीषणसूक्तमनुगृह्य चन्द्रं मीतामुखं च क्षणमालोक्य स्वगतम् ।) आरब्धे दयितामुखप्रतिसमे निर्मातुमस्मिन्नपि व्यक्तं जन्मसमानकालमिलितामंशुच्छटां वर्षति । आत्मद्रोहिणि रोहिणीपरिवृढे पर्यङ्कपकेरुहः संकोचादतिदुःस्थितस्य न विधेस्तच्छिल्पमुन्मीलितम् ॥ ८ ॥ यः कुण्डलरवस्य व्यासकोऽन्तरायस्तादृशं यथा स्यादेवं मधः शिरांति आधुन्वता कम्पयता । इह शिरसां सहस्रतया बहुवचनम् । कर्णाभावेन कुण्डलपरिवानामावः । अत एव तज्जन्यशन्दाभावात्कीर्तेः मुखेन ध्रवणमिति भावः । भोगीन्द्र इति । हे देव, तव कीर्ति भोगीन्द्रो वामुकिः शुगोनु श्रोतुं शमोतु । कुत्र । प्रमदो हस्तिनोसरजमु. दूतातिशयं यथा स्यादेवं सपाभिर्यत्मंगीतं मिलिखा गानं तगोष्टीषु सभामु । समासंला. पयोर्गोष्टी' इति मेदिनीकरः । 'प्रमदमंमदी हर्षे' इत्यन्यत्ययान्तो निपातः । निंशतिशती सहस्रद्वयम् । वामुकेः सहस्रफणत्वात् चक्षुषां सहसवयम् । तस्य चक्षुःप्रवावान् । रकाभिरनुरकाभिरसरोभिर्गीतां पुनः कीर्ति सहस्राक्ष इन्दो विकर्णवारिक नाम श्रोष्यति । अपि तु न किमपि । हि यतः स इन्द्रः सहस्राक्षोऽपि न चक्षुःश्रवाः । स्य न नेत्रेण श्रवणयोग्यतेत्यर्थः । आरब्ध इति । अस्मिन्रोहिणीपरिवृढे चन्द्र रयिता नीता तन्मुखनुल्ये निर्मातुमारब्धे सति पर्य आसनं 'पाल' इति ख्यातं तद्रूपं नप रह पञ १. 'विहस्य च'. २. केपुचिन्मूलपुस्तकेषु अम्माटोकादप्रे ‘भपि च, अद्य स्वर्गि- वधूगणे गुणमय वकीर्तिमत्युज्वलामुधर्गायति निष्कलादिमदशामापत्स्यते चन्द्रमाः गीताकर्णनमोदमुक्तयवसमासाभिलाषोऽधुना स्वामिन्नगः कियन्त्यपि दिनान्येतस्य वर्तिप्यते ॥ अपि च, 'गीयन्ते यदि पनगीभिरभितस्वकीर्तयस्तद्वयं तुष्टा एव परंतु चेतसि चमत्कारोऽयमारोहति । तासां ताशभावभावलनासंस्थानसंदर्शिनि व्यालेन्द्र रसधूतमूर्धनि महीचकं पुनर्धाम्यति ॥' इति श्लोकद्वयमधिकमस्ति. ३. 'सविलक्षमि- तम्. ४. 'क्षणम्' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. ५. 'खगतम्' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. ६. 'दयितानन-'. ७. 'तचित्रमुन्मीलितम्', 'तच्छिल्पमुन्मीलति'.

·२९२ काव्यमाला। (सीता प्रति।) अनेन रम्भोरु भवन्मुखेन तुषारमानोस्तुलया धृतस्य । ऊनस्य नूनं परिपूरणाय ताराः स्फुरन्ति प्रतिमानखण्डाः ॥ ८१ ।। किं चान्यदपि गोत्रे साक्षादजनि भगवानेष यत्पद्मयोनिः शय्योत्थायं यदखिलमहः प्रीणयन्ति द्विरेफान् । एकानां यद्दधति भगवत्युष्णमानौ च भक्तिं तत्मापुस्ते सुतनु वदनौपम्यमम्भोरुहाणि ॥ ८२ ।। सीता स्मरावनतमुखी ।) अजउत्त, कधं उण संपुण्णमण्डलमेरिस चन्दमवमचिअ कलामेतं भअवदा भूदणाहेण चूडामणीकिदं आसी । रामः-(संप्रहासम् ।) प्रिये जानिकि, त्रयाणामपि जगतामुपजीव्योऽय- तस्य संकोचादतिदुःस्थितस्यात्यन्तामुस्थस्य विधेः स्रष्टस्तच्छिल्पं कौशलं नोन्मीलितं न प्रकाशितम् । दयितामुखसमश्चन्द्रो नाभूदिति भावः । पद्मसंकोचे हेतुमाह-रोहिणी- परिपूढे कीडशे । व्यकं स्फुटं यया स्यादेवं जन्मसमय एव संबद्धामंशुच्छटां तेजोराशि वर्षति प्रकाशयति । तथा च चन्द्रकिरणसंबन्धादासनपधसंकोच इति भावः । अत एवात्मद्रोहिणि निजशत्रौ । आत्मना ब्रह्मणः पद्मसंकोचादात्मनोऽसंपूर्णतयात्मशत्रुत्वमिति भावः । रम्भा कदली तद्वदूरू यस्याः तादृशि हे कान्ते, भवत्या मुसं भवन्मुखम् । 'सर्वनाम्रो वृत्तिमात्रे पुंवद्भावो वक्तव्यः' इति पुंवद्भावः । नुलया मानदण्डेन धृतस्य तुलितस्य । नूनमुत्प्रेक्षे । प्रतिमानं 'पडिमानं' इति ख्यातम् । हिरण्यादेस्तुलनायां न्यूनस्य क्षुद्रप्रतिमानेन पूरणात्तुल्यता क्रियते यथा तथात्रापीति भावः । गोत्रे इतिहे मुतनु सीने, तत्तस्मादेतोरम्भोरुहाणि तय मुखसादृश्यं प्रापुः । यद्यस्मादेषां गोत्रे पायो. निर्बमा साक्षादजनि उत्पन्नः । शय्योत्यायं शघ्याया उत्थाय । 'अपादाने परीप्सायाम्' इति णमुल् । परीप्मा खरा । अखिलं समस्तमहो दिनं व्याप्य भ्रमरान्प्रीणयन्ति प्रीता- न्कुर्वन्ति । यथोष्णभानी सूर्ये एकाग्रामेकचित्तां भति सेवा विदधति । तथा च परोप. कारात् नियतसूर्यभकेच पानि खत्मुससदृशानि जातानीति भावः । अहः इत्यत्र अत्यन्तसंयोगे द्वितीया । अजउत्तेति । 'आर्यपुत्र, कथं पुनः संपूर्णमण्डलमीर चन्द्रमवमल कलामात्रं भगवता भूतनाथेन चूडामणीकृतमासीत्' [इति च्छाया] इह भव- १. 'तवाननेन'. २. 'चैतान्यपि'. ३. 'सप्रहासम्' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. ४. 'लोकानाम् ·७ मः अनर्षराघवम् । २९३ ममृतदीधितिः । यदि पुनः समप्रमेनं मौलिना पिनाकपाणिरधारयिष्यत्, अंजशिवनिर्माल्यमनुपभोग्य एवायमभविष्यत् । (सर्वे हसन्ति ।) रामः-किं च भवत्यापि मासप्रमितो दृश्यत एवायं पीयूषाश्रपणं जगत्रयदृशामालातलेखालवो विश्वोन्माथहुताशनस्य ककुभामुद्धाटनी कुञ्चिका । वीरेषु प्रथमा च पुष्पधनुषो रेखा मृगाक्षीमुख- श्रीणां च प्रतिराजबीजमधिकानन्दी नवश्चन्द्रमाः ॥ ८३ ।। सीता-(अनुमोदमाना ।) अजउत्त, परिपुण्णा गुणिणो जहिं कहिं पि सोहन्ति । खीणा उण सीसमारुहन्ति ति हरजडाचन्दो जेल पढम णिदंसनम् । मत्य त्यक्ला । भूतनाथेन शिवेन । समग्रं संपूर्णम् । पिनाकपाणिः शिवः । अधारयिष्यत् तसारणमकरिष्यत् । क्रियातिपत्तो लङ् । अतिपत्तिः कुतोऽपि हेतोः क्रियाया अनि- पत्तिः । शन्दः संबोधने वितर्के वा । निर्माल्यं पूजानन्तरं त्यक्तपुष्पम् । अजहल्लि. अखादन्वयः । शिवनिर्मात्यस्य धर्मशास्त्रेणोपभोगस्य निषेधात् । यद्यपि रामवचनस्यैव तापमानता तथापि सर्वे हसन्तीत्युक्तमतो हासानामन्ते पुनचर्वने वक्तुराकालायां राम इत्युक्तम् । क्वचित्पुस्तके तु राम इति नास्त्येव । किं चेत्यनेन समुच्चयवाचकेन तत्प्रक्रमस्य प्राप्तेः । व्युत्पतिस्तुभयरूपापि । मासं प्रमितो मासप्रमितः । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया । 'अत्यन्तसंयोगे च' इति समासः । प्रमित इति प्रमानुमारब्धः । आदिकर्मणि कः। पीयूषेति । अयं नवचन्द्रमा दृश्यत इति मस्तकस्थेनान्वयः । कीदृशः । जगत्रयनेत्राणां पीयूषस्यामृतस्याश्रवणं स्थाली । विश्वः समस्त एव विरही तस्योन्माथी उन्मयनकर्ता कामस्वदूरहुताशनस्य कामानेः आलातलेखालवः । आलातमनारस्तस्य लेखा पहिसस्था लवः कणः । ककुभा दिशामुद्धाटनी उद्वेलनकी कुञ्चिका । कपाटादिस्फोटनार्य या क्रियते सा 'कृषिआ' इति ख्याता । उद्घाटयतीत्युद्धाटनी । 'ण्यासभन्यो युन्' । वीरेषु मध्ये कामस्य प्रथमा आधा रेखा । गणनायां कठिन्या आद्या रेखा । प्रथम गणनीयेत्यर्थः । नारीमुखशोभाना प्रतिपक्षो राजा प्रतिराजः । राजा चन्द्रोऽपि भण्यते । 'राजाहःसखिभ्यष्टच्' । तस्य बीजं कारणम् । पूर्ण एव चन्द्रः कविसंप्रदाये भण्यत इति भावः । सर्वत्रामहल्लिातयान्वयः । अजउत्तेति । 'आर्यपुत्र, परिपूर्णा गुमिनो यस्मिन्कस्मिनपि शोभन्ते । क्षीणाः पुनः शीर्षमारोहन्तीति हरजटाचन्द्र एवं प्रथम .. 'आर' इति पुखकान्तरे नास्त्रि. २. अनुपयुक्तः'. ३. 'मासे प्रमितो'; 'मासे प्रति'.

·काव्यमाला। रामः-(विहस्य ।) देवि महाकुलक्षत्रियसंभवे, एवमेतत् । सेतूपक्रमैसंभ्रमाहृतगिरिप्रक्षेपवेगोच्छल- निःशेषाम्वुपरिस्फुटोदरदरीगम्भीरिमा सागरः । चक्रे गोष्पदवद्विलचितवतोऽप्यन्तर्भयं मारुतेः पूर्णत्वादतिरिच्यते हि महतस्सुच्छस्य दुर्लक्यता ॥ ८४ ॥ (नेपथ्ये।) देखें, त्वर्यतां त्वर्यताम् । संनिघते खेल भगवद्वसिष्ठगृहीतो माला- भिषेकमुहूर्तः । रामः-(आकर्ण्य 1) कर्मयोध्यायाः प्रत्यावृत्तो मारुतिरस्मांस्त्वरयति । सीता-(सहर्षम् ।) अजउत्त, कधं अञ्जणाणन्दणो तुवरावेदि । ता भअवं पुप्फअ, अवणम् । मेइणीसंणिहिदगअणमग्गेण गच्छा । (अधो- ऽवलोक्य रामं प्रति ।) अजउच, किं उण एवं तरुणजीमूदसामले महीवलए ममुमहणवच्छत्थले कोत्युभकिरणथवअं विअ जलन्तं लक्खीअदि । निदर्शनम्' [इति च्छाया । ] इह निदर्शनं दृष्टान्तः । सेत्विति । उपक्रम आरम्भः । संभ्रमस्वरा । आहत आनीतः । शैलपतनवेगादुन्छलदितस्ततो गच्छत् । परिस्फुटो व्यकः उदरमेव उरी कंदरा तम्या गम्भीरिमा गम्भीर्य यत्र तादशः सागरो मारतेई- नूमतोऽन्तभयं चके । पूर्णवात् पूर्णदगानः । कीदशस्य । गोपदं गोपदपरिमाणविलं तलनिवतोऽपि । 'गोष्पदं सेविते माने' इत्यमरः । 'गोष्पदं सेवितासे वितप्रमाणेषु' इति निपातनम् । उक्के उपपत्तिमाह-हि यतः महतनुच्छ स्यापि दुर्ल यतातिरिच्यते अतिरिक्ता भवति । नुच्छ एव महादुले त्यो भवतीति भावः । अजउत्तेति । 'आर्यपुत्र, कथमअनानन्दनस्वरयति । तद्भगवन् पुष्पक, अवनम । मेदिनीसंनिहितगमनमार्गेण गच्छामः' [इतिच्छाया। अबनानन्दनो हनूमान् । 'अजना मरुतः सूनोर्जनन्यां व हलाहले' । अवनम अधो गच्छ । अजउत्तेति । 'आर्यपुत्र, किं पुनरेततरुण- जोमूतझ्यामले महीवलये मधुमथनवक्षःस्थले कौस्तुभकिरणस्तबक इव ज्वलक्ष्यते' १. 'महाक्षत्रिय-'; 'महाक्षत्रियकुल-'. २. 'सेतुप्रक्रम'. ३. कौतुक. ४. 'देव, वर्यताम् । संनिधत्ते भगवान्वसिष्ठः संगृहीतमाला-'. ५. 'सल' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. ६. 'अयोध्यातः'.

·७ अकः] अनर्घराघवम् । २९५ रामः-(दृष्ट्वा विभीषणं प्रति ।) तर्कुटक्कलिखितार्कमण्डलपोच्छलत्कणकदम्बभासुरम् । शिल्पशालमिव विश्वकर्मणः किं विभाति मृगतृष्णिकामयम् ॥ ८५ ।। विभीपण:-देव, स एपः ज्येष्ठामूलीययात्रासरमसकरमीकाम्यकान्तारवा दूरेऽपि ज्योतिरक्ष्णोरपलपति मरुर्जाज्वलजालश्रीः । विश्वदीची भिरस्मिन्निविडमुडुपतेः कान्तिभिः प्रस्नुवानाः फेनायन्ते निजोप्मक्कथनपरिणमझुडुदं चन्द्रकान्ताः ॥ ८६ ॥ (सर्वे विमानावनति नाटयन्ति ।) रामः-(विलोक्य सीतां प्रति ।) देवि, दक्षिणेन सिंहलद्वीपमम्भोधिसंभूतमिदमुत्पलन् । माणिक्याचलकिंजल्करमणीयमुदीक्ष्यते ॥ ८७ ।। सीता-जहिं कासकुसुमसंकासो अगत्थहं सो चरइ । - {इति च्याया।] इह जीमूतो मेघसदन याने महीवलये पृथ्वीमण्डले । लई: कुन्दः । रहः 'टांकी' इति प्रनिद्धः । लिमितन्तक्षितः । कदन्यः समूहः । शिल्पस्य शाला शिल्पशालम् । 'विभाषा सेना-' इत्यादिना कीवलम् । ज्येष्ठामूलीयेति । अयं भर, देश मेदो दूरेऽपि अयोलेजोऽपलपति खण्ड यति । कीदृशः । ज्येष्टामूलीयो ज्ययमानः । तथा च हारावली-'ज्येष्टामूलीयमिच्छन्ति माममापाठपूर्वजम्' इति । तत्र मात्रायां मरभसा या करमी उष्ट्री तस्याः काम्य इच्छाविषयः कान्तारो दुर्गपचन्तद्रूपं बर्म यस्य सः । ज्येष्टे हि उष्ट्री सरभसा कामुको जायते । जाइलो निर्जलो देशः । स्वयं जागली । सा चामो श्रीधेति 'पुंचकर्मधारय-' इति पुंवद्भावः । अस्मिन्मरौ चन्दकान्ताः फेनायन्ते फेनमुद्रमन्ति सर्वतो गमनकारिणीभिरडुपतेश्चन्द्रम्य कान्तिभिः प्रसुवानाः खयं क्षरन्तः । कर्मकर्तरि तह । निजोष्मणा मरुस्थलतेजसा कथनं पाकस्तेन परिणमबुदुदं यया स्यादेवम् । 'कथनभरनमबुबुदं' इति पाठे कथन- भरेण पाकमरेण । दक्षिणेन दक्षिणस्यां दिक्षीत्यर्थः । 'एनबन्यतरस्याम्' इत्ये- नपू । सिंहलेत्यादि सुगमम् । जहि इति । 'यत्र काशकुसुमसंकाशोऽगस्य- हंसबरति' [इति च्छाया। इह संकाशः सरशः । अन्योऽपि श्वेतो हंसबरति ·काव्यमाला रामः-(स्मिला ।) आं मैथिलि, आम् । इहैव रोहणगिरेपत्यकायो द्वितीयमायतनं मुनेर्लोपामुद्रावल्लभस्य । स तत्रभवान् वृहत्पात्रप्राप्त्या विततजलमम्भोधिमुदरे दधावीषामं किल कलशजन्मा कुलपतिः । यमाराध्यन्विन्ध्याचलशिखरशोथैकभिषजं विवखानाश्वीनं गगनमैविरोधात्कलयति ।। ८८ ॥ अपि च । निपीते येनाब्यौ स्तिमितगुरुभिः पक्षपटलैः प्रयत्नादुडीय प्रतिपदमपव्यस्तपतिताः । विशन्तः कौलीरं कुहरमशरण्याः शिखरिणः क्षणं दृष्टास्तस्य स्तुतिपु न गिरां साहसरसः ॥ ८९ ।। .. खादतीति प्वनिः । रोहणः पर्वतमेदः । 'उपत्यकादेरासना भूमिः' इत्यमरः । आयतनं देवतागृहम् । 'चैत्यमायतनं तुल्ये' इत्यमरः । लोपामुद्रागस्त्यपनी । वृहदिति । कल. शजन्मागस्त्यः अम्मोधिमुदरे दधाविति संबन्धः । बृहत्पात्रस्य महायोग्यस्य प्राप्त्या विस्तीर्ण जलं यस्य तम् । यमगस्त्यमाराध्यन् रविराकाशमाश्वीनमश्वनैकाहगम्यं कलयति जानाति करोति वा । अविरोधात् निर्विघ्नमित्यर्थः । विन्ध्याचलशिखरस्य यः शोधो रोगमेदः अकस्मादशद्धिः शोधनान्नैव प्रसिद्धस्तस्य भिषजं वेद्यम् । तत्प्रतीकारकर्तृ. खात् । कथेयमतिप्रसिद्धव । इह आराध्यन्नित्यत्र कथं सकर्मता, इयनोऽकर्म के विधी- यमानलात् इति चेत्, न । तत्राकर्मकादित्यस्य प्रायिकत्सात् । एवंविधप्रयोगस्य बहुशो दर्शनात् । 'प्रयोगमूला हि पाणिनिस्मृतिः' इति वचनादित्यवधेयम् । अश्वेन यदेकाहेन गम्यते तदाश्वीनम् । 'अश्वस्यैकाहगमः' इति खम् । निपीत इति । तस्या- गस्त्यस्य स्तुतिषु गिरा साहसरसो न । अपि तु साहसरस एव । शिरक्षालने नकारः । तद्गुणा विशिष्य वक्तुं न शक्यन्त इति भावः । येनागस्त्येन समुद्रे पीते तत्रस्थाः शिख- रिणो मेनाकादयः पर्वताः कौलीरः कुलीरः कर्कटस्तरसंबन्धि कुहरे विवर विशन्तः सन्तः क्षणं दृशः । जनैरिति शेषः । स्तिमितमाईमत एव गुरुभिरतिभारः पक्षपटलैर्यतः मतः प्रयनात्कष्टादुद्दीय ऊर्व गला प्रतिपदं पदे पदे अपव्यस्ता व्याकुलाः सन्तः पतिताः । शरण्यो रक्षिता स न विद्यते येषां ते। भार एव सार्वभौमचक्रवती राजा। १. 'इह हि'. २. 'गाध'. ३. 'मधिरोहन'. ४. 'प्रजन्ता'.

·७ अरः] अनपराषवम् । २९. अपि च यत्र शृङ्गारसार्वभौमस्य रत्नसिंहासने सिंहलद्वीपनामि प्रदोषा- रम्मेषु उदेष्यत्पीयूषद्युतिरुचिकणार्दाः शशिमणि- स्थलीनां पन्थानो घनचरणलाक्षालिपिभृतः । चकोररुड्डीनैझटिति कृतशङ्काः प्रतिपदं पराञ्चः संचारानविनयवतीनां विवृणते ॥ ९० ॥ (अन्यतो दर्शयन् ।) इयमितो मौक्तिकीयानामपामाधारस्ताम्रपर्णी । शुक्तिकागर्भसंवन्धस्तम्भितास्तोयविन्दवः । भ्रमन्ति सुभ्रुवामकादमस्याः प्रसूतयः ।। ९१ ।। अपि च । युवतिकुचभोगकर्मभिरुद्भुतैः शुक्तिसंपुटधृतानि । दधतीह ताम्रपाः स्थिरकरकाभावमम्भांसि ॥ ९२ ॥ सीता-अजउत्त, जेहेत्ति दक्खिण्ण मत्तएण मअवदो साअरस्स भाईरहीपक्वपादो। पेम्मसचम्सण्णीसन्दो उण सहजसवङ्गमोतिआहर- णरमणीआए तम्मपण्णीए लक्खीअदि । 'प्रदोषो रजनीमुखम्' इलमरः । उदेप्यदिति । चन्द्रकान्तस्थलीनां पन्थानः अविन. यवतीनामभिसारिकाणां परामः प्रतीपान् पदन्यासान् विष्णते प्रकटयन्ति। कीदृशाः । उदेश्यन्नुदयं गमिप्यन् यश्चन्दन्तस्य दीभिलपैरार्द्राः । घना निविडा या चरणानां लाक्षा तस्या लिपिमक्ष धारयन्तः । उहानश्वकोरः शीघ्रं कृता शङ्का यत्र । अर्यादमिसा- रिकाणाम् । ते । अभिसारिकाश्चलिता अपि मार्गे चकोरसंचाराबकिता व्याधुटिताच । तासां पदलाक्षाक्तवाटेन प्रतीपचरणन्यासः प्रकटित इति भावः । ताम्रपर्णी मुको. त्पत्तिनदी । आधारस्ताम्रपर्णीत्यजह लियतयान्वयः । शुक्तिकेति । गर्भो मध्यम् । स्तम्भिताः पिण्डीभूताः । अस्यास्ताम्रपा अडान्मध्यात् प्रसूतयो जाता जलबिन्दवो मुक्तारूपा युवतीनां कोडं भ्रमन्ति गच्छन्ति । युवतीति । युवतिकुचानां यानि भोग- कर्माणि येरदृष्टः स्वीफुचभोगं प्राप्नुवन्ति तेरुद्भूतः परिणतेहेतुमिनिबिडवर्षोपलत्वं यस्या जलानि दधति । 'वर्षोपलस्तु करका' इत्यमरः । अजउत्तेति । 'आर्यपुत्र, ज्येष्टेति दाक्षिण्यमात्रकेण भगवतः सागरस्य भागीरथीपक्षपातः । प्रेमसर्वस्खनिःस्यन्दः पुनः सहज- सर्वाङ्गमौक्तिकाभरणरमणीयायास्ताम्रपा लक्ष्यते' [इति च्छाया।] इह पक्षपातोऽनु- १. 'यत्र' इति पुस्तकान्तरे नाखि. २. 'संभूत-'. ३. 'भजन्ति'. ४. 'तामपाम् . भन. २६ ·२९८ काव्यमाला। रामः-(विहस्यान्यतो दर्शयन् ।) रमयति मलयाचलोऽयमस्मादुपनमता पवनेन मानिनीनाम् । दयितविनयकूटसाक्षिणीभिः स खलु सखीभिरंदुष्करपबोषः ॥ ९३ ॥ लक्ष्मणः-(अप्रे दर्शयन् ।) खपाणिप्राग्भारप्रबलविततोतानसलिल- खयंदृष्टक्रीडत्तिमिनिवहलमामिव घृणाम् । दधानस्यापीतोज्झितजलनिघेरेतदपर पुरो लोपामुद्रासहचरमुनेराश्रमपदम् ।। ९४ ।। अपि चास्मिन् चतुरब्धिपानचेष्टादृष्ट पिपासे मुनावुदयमाने । पाययितुमिवात्मानं विशुध्य सज्जीमवन्त्यापः ॥ ९५ ॥ सुग्रीवः -(मस्मितम् ।) ध्रुवमिह चतुरम्भोनिधिरचितापोशानकर्मणि मुनीन्दे । मक्ष्यंमन्यानि किमपि चकम्पिरे सप्तभुवनानि ।। ९६ ॥ ग्रहः । निःस्यन्दोऽविच्छेदेन प्रवृतिः । रमयतीति । अयं मलयाचलो रमयति । मामिति शेषः । अम्मान्मलयपर्वतादुपनमता आगच्छता पवनेन करणेन मानिनीनां प्रबोधः सखीमिरदुष्कर: मुखमाध्यः । सलु निश्चितम् । दयितविनये वहमनम्रतायां कूटेऽसले साक्षिणीभिः । स्वपाणीति । पुरोऽये लोपामुद्रासहचरमुनेरगस्यम्य एत- दपरमाश्रमस्थानम् । अम्तीति शेषः । आपीतोऽनन्तरमुज्झितस्त्यको जलधिः समुद्रो येन तस्य । स्वपाणिप्राग्भारेण प्रबलमत्वन्तविस्तीर्णमत एवोसानं गाधं यत्सलिलं तत्र स्वयं दटो यः कीडन् तिमिनिवहतेन लग्नां संबद्धा घृणामिव दधानस्य । तथा च मत्स्यादिघृणयेव पीतम्याब्धेहिरणमगस्त्येन कृतमिति भावः । चतुरब्धीति । मुना- वगस्त्ये। अगस्त्योदये स्वभावादेव जलं निर्मलं भवति । तत्रोत्प्रेक्षते-आत्मानं पाच- यिनुमिवेति । उत्प्रेक्षायामिवशब्दः । ध्रुवमिति । अस्मिन्मुनीन्द्र चतुःसमुद्रेण रचि- तापोशानकमणि सति किमप्यनिर्वचनीयं यथा स्यादेवं भक्ष्यमन्यानि सप्तभुवनानि चक- म्पिरे कम्पितानि । तथा च यस्यास्य चतुःसमुद्रेण भोजनारम्भचुलकरूपमापोशानं वृत्तं तस्य किं भक्ष्य भविष्यति । तथा चास्मान् किं नु भशयिष्यतीति भावः । आत्मानं भक्ष्यं मन्यते भक्ष्यंमन्यः । 'आत्ममाने खश्च' इति खश । मुम् । रामदेव इति नाव्य. १. 'अन्यतः'. २. 'विशुद्धसजी-'; 'विशुदिसजी-'.

·७ अरः] अनर्धराघवम् । २९९ (सर्वतोऽवलोक्य सहर्षाद्वतम् ।) अहो चिरेणाद्य चतुर्दशलोकैकदण्डधरे धर्मा- सनाधिकारिणि रामदेवे दण्डकारण्यगृहमेधिनां तपोधनानामृद्धयः । रामः-(सलज्जस्मितं विमानवेगनाटितकेनाधोऽवलोक्य ।) कथं हिरण्यह- रिणविहारकान्तारस्थलीनामुपरि प्रतिष्ठामहे । सुग्रीवः-(सोपहासम् ।) इयं सा मारीचशरीरोपहाररक्षितात्मनो दश- कण्ठस्य कपटभिक्षुवेषविडम्बनाडम्बरैकमर्मज्ञा पञ्चवटी । (मादरं न ।) विश्वामित्रमखद्विषे च वपुषा चित्रेण पत्युर्मुम्वा- दप्याकृष्टविदेहराजतनयानेवारविन्दाय च । मारीचाय नमो नमः किमपरं यस्मै कुले रक्षसां द्वौ वारौ विभुनापि दाशरथिना चके ततज्यं धनुः ॥ ९७ ।। (सीता लज्जते ।) रामः-(प्रस्रवणाचलं दर्शयन्सीतामपवार्य ।) देवि, नक्तं रत्नमयूखपाटलमिलत्काकोलकोलाहल- त्रस्यत्कौशिकभुक्तकंदरतमाः सोऽयं गिरिः स्मर्यते । यत्राकृष्ट कुचांशुके मयि रुषा वस्त्राय पत्राणि ते चिन्वन्त्या वनदेवतास्तरुलतामुच्चैय॑धुः कौतुकात् ॥ ९८ ॥ .. । भाषायां राजा देवपदवाच्यः । तथा चामर:-'राजा भट्टारको देवः' इति । गृहमे- धिनां गृहस्यानाम् । दण्डकारण्यवासिनामित्यर्थः । प्रतिष्टामहे गच्छामः । 'ममवप्र- विभ्यः स्थः' इति तङ् । मारीचशरीरोपहारेति मारीचद्वारा हरिणशरीरपरिग्रहणामिति भावः । विदम्बना कदर्थनं तस्या डम्बर आभोगः । मर्मज्ञा तत्त्वज्ञा । विश्वामित्र. मखद्विप इति । अनेनातिबलवत्त्वं सूचितम् । मखो यज्ञः । वपुपा चित्रेण खणं. हरिणमयेनेति भावः । एतेनातिमनोहारित्वं सूचितम् । पत्यू रामस्य । मारीचः शूर्पण- खापुबो रावणभागिनेयः । द्वौ वारावित्यनेनातिमायावित्वं प्रकटितम् । तत्र विश्वामित्र. मखरक्षायां तस्य नाशादित्येको वारः । सीतापहारावसरे द्वितीयो वारः । प्रसवणाचलः पर्वतभेदः । नकमिति । काकोलो द्रोणकाकः । 'डोडकौआ' इति प्रसिद्धः । 'द्रोण- काकतु काकोलः' इत्यमरः । रनकान्तिपाटलं च मिलत्काकोलकोलाहलय ताभ्यां प्रस्मन् यः कौशिकः पेचकस्तन भुक्तं सेवितं कंदरतमो यस्य तादृशः । श्वेतरकस्तु पाटलः' इत्यमरः । तथा च पर्वतीयरनकान्या दिवसभ्रमेण काकशब्देन व कौशिकस्य प्रास इति भावः । 'कौशिकोलूकपेचकाः' इत्यमरः । उमेयधुरू, विहितवत्यः । उत्तो. लितवत्य इति यावत् । अंशुकाकर्षणमेव कौतुकबीजम् । कपोतहतो हस्तबन्धविशेषः । १. "विडम्बनेक-'. १. चित्रन्यो'. ।

·काव्यमामा सीता-(स्मयमाना कपोतहस्तं कृत्वा ।) मअवदीओ जणट्ठाणदेवदाओ, एसा वो परिचारिआ जाणई पणमदि । रामः-(अन्यतो दर्शयन् ।) देवि, वन्दख भगवतीमितो गोदावरीम् । (जनान्तिकम् ।) एतस्याः पुलिनोपकण्ठफलिनी कुञ्जोदरेषु सर्ज कृत्वा किंशुककोरकैरकरजक्रीडासहिष्णुस्तने । दत्त्वा वक्षसि ते मयि प्रहसति प्रौढापराधे तदा कौमारव्रतभरोपितमपि मेरं तवासीन्मुखम् ॥ ९२ ।। (सीता सलजस्मितं मुखमवनमयति, नमति च गोदावरीम् ।) रामः-(परिवृत्यावलोकितकेन सम्वेदम् ।) देवि', अस्मिन्माल्यवतस्तटीपरिसरे कादम्बिनीडम्बरः स स्थूलंकरणो मदश्रुपयसामासीदवपन्नपि । तथा च संगीतसर्वस्वम्-'पार्श्वद्वयसमालेपाकपोतः सर्वशीर्षके। विनयोपगमे शीते भये संभाषणे गुरोः ॥ वक्षःस्थलगतो पप कल्पितम्नु कपोतवत् ।' इति । भअवदी. ओ इति । 'भगवत्यो जनस्थानदेवताः, एषा वः परिचारिका जानकी प्रणमति' इति च्छाया । इह वो युष्माकम् । परिचारिका परिचारकत्री । एतस्या इति । एतस्या गोदावयाः । प्रवाहापचये जलमध्ये जलादुत्थितो भूभागः पुलिनम् । 'तोयोस्थितं तत्पु. लिनम्' इत्यमरः । उपकण्ठः समीपम् । 'उपकण्ठान्तिकाभ्याभ्यना अप्यमितोऽव्य- यम्' इत्यमरः । फलिनी प्रियंगुराक्षः। 'प्रियंगुः फलिनी फली' इत्यमरः। उदरं मध्यम् । किंशुककोरकैः पलाशकलि कामिः । 'पलाशे किंशुकः पर्णः' इत्यमरः । 'कलिका कोरकः पुमान्' इत्यपि । किंशुककोरको हि वको नखक्षताकारो भवतीति भावः । वक्षसि कीदृशे । करजस्य नखस्य क्रीडायाः सहिष्णू करजकोटासहिष्णू , न तादृशी सनी यत्र तदकरजक्रीडासहिष्णुस्तनम् । तस्मिन् । दत्त्वा वक्षसीति यथेयं तव स्तनो- परि किंशुकमाला तथा ममाप्यत्र नखक्षतानि शोभां धारयिष्यन्तीति भावः । कौमा- रखतं नवोढाद्यवस्था तस्य भो नाशस्तेन रोषितमपि । अपिविरोधाभासाय । व्रतमा- देव प्रौढापराधे मयीति भावः । स्मरं सहासम् । अस्मिन्निति । माल्यवतः पर्वतविशे. पस्य परिसरे समीपभुवि । 'पर्यन्तभूः परिसरः' इत्यमरः । कादम्बिनी मंघमाला तस्या डम्बर आभोगः अवर्षभपि मदश्रुपयसां स्थूलंकरणः स्थूलं विपुलं कियते येन तादृश आसीदिति संबन्धः । तथा च त्वद्विरहवारिधिममेन मया तथा रुदितं यथावर्षचपि मेघो मदश्रुजलस्य विपुलताकारणं वर्षनिवासीदिति भावः । मां तथा दृष्ट्वा । रुदन्तं 1. 'मुखमानम्य गोदावरी नमति'. २. 'देवि' इति पुस्तकान्तरे नास्ति.

·३०१ ७ अहः ] अनर्घराघवम् । यद्धारावलितैर्न शाखिभिरपि त्वत्पालितैमा तथा दृष्ट्वा कन्दलितं न केकिभिरपि प्रारम्भि संगीतकम् ।। १०० ॥ सीता-(मन्युगद्दकण्ठप्रन्थिलम्यरा पुष्पकं प्रति ।)विमाणराअ, सीदमि । ण दलदि जेव वज्जम मे हिअअम् । तथा वि तुवरेहि । एसा अन्तरी- अदु दण्डआरण्णविच्छोली । रामः-(विमानवेगनाटितकेन मीनां प्रति ।) 'देवि, इदमने महाराष्ट्र- मण्डलैकमण्डनं कुण्डिनं नाम नगरम् । इह हि अनन्यक्षुण्णश्रीर्मलयवनजन्मायमनिलो निपीय खेदाम्बु स्मरमकरसंभुक्तविभवम् । विदर्भाणां भूरिप्रियतमपरीरम्भरभस- प्रसङ्गादङ्गानि द्विगुणपुलकसन्नि तनुते ॥ १०१ ॥ किं च बिभ्रती कैशिकी वृत्तिं सौरमोद्गारिणी गिरः । दृराध्वानोऽपि कवयो यस्य रीतिमुपासते ॥ १०२ ।। . दृष्ट्यर्थः । यद्धारावलितमेघमालाधारासंवर्धितः शाखिभिरपि न कन्दलितं न नवपाड- वितम् । कन्दलं नवपलवः । नम्य नारकादिल्लादिनन् । 'कन्दलं म्यात्पल्लवे च नवा- कुरे' इति विश्वः । केकिभिर्मयूरैरपि जलधरदर्शनादपि संगीतं गीतनृत्यादि न प्रारम्भि न प्रारब्धम् । कर्मगि चिण् । मन्युदैन्यम् । उपनार इति यावत् । ग्रन्थिलो प्रन्थि- मान । सिध्मादित्वाइन् । विमाने ति । 'विमानराज, मीनाम्मि । न दलत्येव वज्रमयं मे हृदयम् । तथापि त्वरख । एषा अन्तरीयनां दण्डकारण्यपतिः' [इति च्छाया । इह सीतास्मीत्यनेन शब्दच्छलान् यथा लागलपद्धति चिरकालेन शोषणात्कठिना तथाहमप्य. स्मीति अनितम् । त्वरम्ब त्वरया चल । अन्तरीयतामतिकम्यताम् । विच्छोली पतिरिति देशी । महाराष्ट्रो देशविशेषः । मण्डनमलंकरणम् । अनन्येति । अनन्यक्षुण्णेल्यत्र मलयपर्वतात् । प्रथमं तद्देशसंबन्ध एव पवनस्येत्याशयः श्रीः संपत्तिः । स्मरस्य कामस्य चिह्नरूपो मकरस्तेन संभुत उपभुक्तो विभवः प्रभावो यस्य तत् । मकरो जलजन्तुतया जलमत्यर्थ पिबति । इह तु खेदाम्बु तेन प्रथमं पीतमिति भावः । विदर्भाणी विदर्भस्त्रीणाम् । भूरि प्रचुरम् । परीरम्भ आलिङ्ग- नम् । द्विगुणा पुलकसा येषु तानि । सक् माला । विभ्रतीमिति । यस्य महाराष्ट्र- देशस्य गिरो वाण्या रीतिं वैदीनानी कवयो दूरस्था अप्युपासते आधयन्ते । कीर. १. 'मन्यूत्पीडगद्गद-'. २. 'देवि' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. ३. 'विश्रतः ४. 'धाराललितैः'; 'धाराकुलितेः'.

·३०२ काव्यमाला। विभीपणः-(दक्षिणतो दर्शयन् ।) देव, प्रणम्यतामयमन्ध्रविषय लक्ष्म्याः सप्तगोदावरहारकलापैकनायको भगवान्भीमेश्वरः । अयं हि तत्कालारभटीविजृम्भणपरित्रासादिव भ्रश्यता वामार्धन तदेकशेषचरणं विश्रद्वपुभैरवम् । तुल्यं चास्थिभुजंगभूषणमसौ भोगीन्द्रककालकै- बिभ्राणः परमेश्वरो विजयते कल्पान्तकौन्तिकः ॥ १०३ ॥ रामः-(कृताञ्जलिः ।) नृत्यारम्भपरित्रसद्विरिस्तारिक्तार्धसंपूर्तये नियूंढभ्रमिविभ्रमाय जगतामीशाय तुभ्यं नमः । शीम् । केशिकीनानी वृत्ति वित्री दधानाम् । सौरभ मनोहरता ख्यातिश्च मोगध्यं वा । तत्यकाशिनीम् । रीतिलक्षणं सरखतीकण्ठाभरणे--'वैदर्भादिकृतः पन्थाः काव्ये मार्ग इति स्मृतः । ॐ गताविति धातोः म व्युत्पत्त्या रीतिरिष्यते ॥ वैदर्भी साथ पाचाली गोडीयावन्तिका तथा । लाटीया मागधी चेति रीतिः पोढा निगयते ॥' तेषु च-'अस्पृष्टा दोपमात्रामिः ममग्रगुणगुम्फिता । विपचीस्वरमौभाग्या वेदी रीति- रिप्यते ॥' इति । पृत्तिलक्षणं तु तत्रैव-'या विकामेऽय विक्षेपे मुंकोचे विनरे तथा । चेतसो वर्तयित्री स्यात्सा निः सापि पविया ॥ कैशिक्यारभटी व भारती मालती परा । मध्यमारभटी चैव तथा मध्यमकशिकी ॥ मुकुमारार्थमंदर्भा कैगिकी नाम कथ्यते ।' अन्धविषयोऽन्ध्रनामा देशः । गोदावर्या नदी विशेषाः । सप्तानां गोदाव- रीणां समाहारः मतगोदावरम् । अन् ममामानः पञ्चनदवत् । नायकः प्रधानमणिः स्वामी च । भीमनामा ईश्वरो महादेवः । तत्कालेति । अयं परमेश्वरो विजयते । कीदृशः । तत्काले नृत्यकाले । आरभटी आरम्भः नत्य विशेषो वा । आरभटीनिमय- लात् । नस्या विजुम्मणं वृद्धिलद्यादिव यता अपगतेन वामार्धन गौरीरूपेण तस्यैकशेषेण चरणं यत्र तादृशं भैरवशरीरं दधानः । अस्थिरूपस्य भुजंगरूपस्य च भूषणस्य रसद्वयं तुल्यं बिभ्राणः । कैः । सर्पराजाहास्थिभिः एकेनैव भोगीन्द्रकवाल- केन रसद्वयाखादमनुभवति । प्रलये वामुक्यादीनां कशलमात्रं तिष्ठतीति भावः । प्रलयकाले कर्माधिकृतः । "नियुद्धयुद्धसंस्फोटविद्रवादिभिरन्विता । विनेयारभटी वृत्ति- रुद्धतैः पुरुषः कृता ॥ कपटानृतदम्मेषु वचनास्कन्दयोस्तथा । समुत्फालेन्द्रजालादौ सदा योज्येयमार्यकैः ॥ इति संगीतसर्वस्वम् । 'कालोऽस्थि शरीरस्य' इत्यमरः । नृत्येति । रिकं नुच्छम् । संपूर्तिर्भरणम् । नियूंदः समाप्तो भ्रमिर्मण्डलिकया भ्रमण तेन विभ्रमो विलासो येन तस्मै । गोर्या भ्रमिभयात्यतं स्वशरीर रष्टा भ्रमिविभ्रमः १. "सप्तगोदावरी'. १. 'प्राम्यता'. ३. 'त्यका-'.

·७ अकः] अनर्धराघवम् । ३०३ यचडाभुजगेश्वरप्रभृतिभिस्तादृग्भ्रमन्तीदिशः पश्यद्भिर्ममघूर्णमाननयनः शान्तोऽपि न श्रद्दधे ॥ १०४ ।। अपि च । क्रीडानटग्य प्रलयान्धकारः कण्टे निपीते नव नीलकण्ठ । पृथक्करन्यं पृथगुत्तमाङ्गं नृत्यद्भयादैशत कालरात्रिः ॥ १०५ ।। (गर्व ननन्ति ।) रामः-(अन्यतो दर्शयन् ।) देवि, द्रविडमण्डलमौलिमण्डनमाणिक्य- मणिम्तवकमिदं काञ्चीनामधेयमायतनं मीनकेतनम्य । (सीताम पवई । इह हि स्वेदजलपिच्छिलाभिन्तनुभियूनां च शिथिलमा श्लेषम् । विपुलं पुलकशलाकापटलं झटिति प्रतिकरोति ।। १०६ ॥ अपि च । अभिमुखपतयालुमिर्ललाटश्रमसलिलैरवधूनपत्रलेखः । कथयति पुरुषायितं वधूनां मृदितहिमा तेनिर्मल: कपोलः ॥ १०७ ॥ मुग्रीवः-(वामनो दर्शयन ।) इयमितः शृङ्गारदेवतागर्भगृहमवन्तिवि- ययसीमन्तमौक्तिकमुज्जयिनी नाम राजधानी । इह हि परित्यक्त इति भावः । यस्त्वं धान्नोऽपि नृत्यनितोऽपि नायनालन्नघूर्गमाननयनैथू डास्थितसपेशायन श्रद्दधे न निणीतः । अधुनापि बनीलवगत मिति भावः । कर्मणि लिद । तागतिशयितं भ्रमन्नी ग्रंमणं कुर्वनादिशः पश्यद्भिः । कीडेति । क्रीडा नटो हरः । प्रलये अन्धकारनिपीते आच्छादिते । कबन्धः शिरःशून्यकायः । उत्तमा मस्त- कम् । 'उत्तमानं शिरः शीर्षम्' इत्यमरः । ऐक्षत पश्यति स्म । 'ईक्ष दर्शने' । लन् । कालरात्रिर्महाभैरवी कण्ठस्थितकालकूटवादिनमेवोत्तमा कवन्यं ददर्शति वाक्यार्थः । द्रविडनामा देशः । आयतनं स्थानम् । स्वेदेति । यूनां स्त्रीपुंनानाम् । युवा च युवती च 'पुमान्खिया' इत्येकशेषः । शिथिल आषमालिङ्गनं पुलक एवं शलाका तत्पटलं कर्तृ शीघ्रं प्रतिकरोति । खेदजलपिच्छिले शरीरे लथमालिङ्गनं रोमाघः स्थिरीकरोतीत्यर्थः । अभिमुखेति । पतयालुभिः पतनशीलैः । 'स्पृहिगृहि-' इत्या- लच् । 'अयामन्ता-' इत्ययादेशः । पुरुषायितं विपरीतरतम् । विपरीतरते खिया अधोमुख्या धर्मस्याभिमुखं पतनाकपोलपत्रलेखापनयः । मृदिता शुद्धा । धौवेति यावत् । हिमस्य द्युतिश्छविस्तनिर्मलः । यद्वा विशुद्धो यो हिमातिचन्द्रस्तद्वनिर्मलः । १. 'मौलिमाणिक्यस्तबकम्'. २. हिमयुतिदुर्मनाः'. ३. 'इह हि' इति पुस्खकान्तरे नास्ति.

·काव्यमाला कमितरभिमृत्वरीणां गौराङ्गीणामिहेन्दुगौरीषु । उडुयमानानामिव रजनिषु परमीक्ष्यते छाया ।। १०८ ॥ अपि च । अधस्तात्सौधानामिह हि चरतामिन्दुकिरणा- न्धनोदचच्चञ्चपुटनिहितनेत्रा युवतयः । चकोराणां ज्योत्स्नारसकुतुपकौतूहलकृता- मुदीक्षन्ते नश्यतिमिरविशदाभोगमुदरम् ॥ १०९ ।। अपि च। इह युवतिवदनकान्तिभिराप्यायिततुन्दपरिमृजः शेते । भुक्तापमुक्तहिमरुचिमरीचिरन्तःपुरचकोरः ॥ ११० ॥ विमीषण:-इहैवायमलकायाः शाखानगरगौरवभाजि त्रिपुरदह- नाधिष्ठानप्रतिष्ठो भगवान्महाकालनाथः । अयं हि उद्दामप्रमिवेगविस्तृतजटावल्लीप्रणालीपत- वर्गङ्गाजलदण्डिकावलयितं निर्माय तत्पञ्जरम् । शृङ्गारदेवता कंदपः । गर्भगृह मध्यगृहं 'गमहर' इति त्यातम् । अवन्तिर्देश विशेषः । सीमन्तः केशरचनारेखा । गर्भगृहं मौक्तिकमिति चोजयिन्या विशेष गम् । अजह लि. गतयान्वयः । कमितुरिति । परंशब्दो मिन्नकमदछायाशब्दानन्तरं द्रष्टव्यः । तेन इह नगर्यामिन्दुगौरीषु चन्द्रधवलामु रात्रिषु कमितुः कामुकस्य कृते अभिमृत्वरीणाम- भिसरणशीलानां गोराङ्गीणां छायैव परमीक्ष्यते दृश्यते । जनरिति शेषः । न तु शरी. रम् । तासां गौरामीलात् । इति परंशदार्थः । उज्यमानानां बकादीनां यथाधरछाया दृश्यते तथेत्यर्थः । गारमेवाझं तदेशस्त्रीणामिति भावः । अधस्तादिति । युवतयश्वको- राणामुदरमीक्षन्ते पश्यन्ति । कीदृशानाम् । ज्योत्सव रसः पारदस्तम्य यः कुनुपधर्मघटः 'कुरुआ' इति ख्यातः तस्य कौतुककारिणाम् । 'कुतूः कृतः नेहपात्रं सेवाल्पा कुनुपः पुमान्' इत्यमरः । साधानामधस्तादिन्दु किरणान् चरताम् । कीदृशमुदरम् । ज्योत्सापा- नामश्यद्यत्तिमिरमन्धकारमेन विशदो धवल आभोगो यत्र तादृशम् । धनं वारं वार- मुदञ्चद्विकसद्यञ्चनूपुटं तत्र निहितं नेत्रं यामिस्ताः । अधस्तादिति 'अस्ताति च' इत्यस्तातिप्रत्ययः । इह युवतीति । आप्यायितः स्फीतः । तुन्दपरिमृजोऽलसः । 'नन्द- शोकयोः परिमृजापनुदोः' इत्यालस्ये कः । भुक्तापभुक्तं भुक्तमपभुकं त्यकम् । तथा चार्धभुक्तमित्यर्थः । अलका कुबेरनगरी । मुख्यनगरावयवभूतं नगरं शासानगरम् । तस्य गौरवभाजि तुल्ये । त्रिपुरदहनो हरस्तस्याधिष्ठानं साक्षादवस्थानम् । उहामेति । अटावालयेव प्रणाली जलनिर्गमपथः 'पनारी' इति प्रसिद्धः । जलमेव दण्डिका काष्ठिका १. 'चक्रपथ-'.

·७ अङ्कः] अनपराघवम् । संभ्राम्य?जदण्डपक्षपटलद्वन्द्वन हंसायित- त्रैलोक्यव्ययनाटिकानयनटः स्वामी जगत्रायताम् ॥ १११ ॥ रामः-(प्राजलिः।) नमस्तुभ्यं देवासुरमुकुटमाणिक्यकिरण- प्रणालीसंभेदसापितचरणाय स्मरजिते। महाकल्पस्वाहाकृतभुवनचक्रेऽपि नयने निरोद्धं भूयस्तत्प्रसरमिव कामं हुतवते ।। ११२ ।। किं च। वेगादगा देव तव त्रिनेत्र युग्मेतरस्मान्नयनात्कृशानुः । कामे तु संमोहनशस्त्रहते खाहामनुध्याय चिरं जडोऽभूत् ॥ ११३ ।। (सर्वे नमन्ति।)। सीता-(विहस्य ।) अहो तत्थभवदो ससहरसेहरस्स कवलिदचउद्द- सभुवणम्स वि ण पलाइदा अक्खिबुभुक्खा जेण भअवं मअणो वि विआ- लिअग्गासीकिदो । (सर्वे हसन्ति । तया वलयितं वेष्टितं तत्परं हंसपतरम् । भुजदण्डावेव पक्षपटलद्वन्दं पक्षतिद्वयम् । हंसायितो हंसीभूतः । व्ययो नाशः स एव नाटिका नाट्यविशेषस्तस्या नयोऽभिनयस्तर नट इव नटः । नमस्तुभ्यमिति । प्रणाली 'पनारी' इति प्रसिद्धा तस्याः संमेदः संबन्धः । स्वपितं मानं कारितम् । मित्संज्ञायां 'मितां हवः' इति हखत्वम् । स्मर. जिते हराय । महाकल्पे प्रलये खाहाकृतं हुतं भुवनचक्र यत्र तादृशे । नयने नेत्रामो । निरोद्धं निरुद्धं कर्तुं वारयितुमिव । भूयः पुनरपि । तत्प्रसरे नेत्रामिप्रसरणम् । इवशब्द उत्प्रेक्षायाम् । कामं कंदर्प हुतवते होमविषयं कुर्वते । कामः पूर्णाहुतिरिव कृत इति भावः । वेगादिति । हे देव त्रिनेत्र, इति संबोधनम् । युग्मेतरस्मात् द्वयान्यतरस्मात् तृतीयात् । कृशानुरमिः । संमोहयतीति संमोहनम् । तादृशं शखं बाणो हस्ते यस्य तादृशे सति । यद्वा ताशकामविषये । जडः शीतलः । निष्क्रिय इति यावत् । खाहा अमिवधूलामनुध्यायानुस्मृत्ल । कामेन संमोहनानेण मोहितः सन् वहिः खाहास्मरणासक एवाभूदिति भावः । 'स्वाहा तु हुतभुप्रिया' इत्यमरः। अहो तत्थेति । 'अहो तत्रभवतः शशपरशेखरस्य कवलितचतुर्दशभुवनस्यापि न पलायिता अक्षिबुभुक्षा येन भगवान्मद- नोऽपि विकालिकमासीकृतः' [इति छाया।] इह पलायिता अपगता । बुभुक्षा १. 'भुजखण्ड-'. २. 'खाहीकृत-'. ।

·काव्यमाला। रामः-(सविमर्शम् ।) अस्य हि भगवतः बाणीभूतपुराणपूरुषधृतिप्रत्याशया धाविते विद्राति स्फुरदाशुशुक्षणिकणक्लान्ते शकुन्तेश्वरे । नम्रोन्नम्रभुजंगपुंगवगुणव्याकृष्टबाणासन- क्षिप्तास्त्रस्य पुरद्रुहो विजयते संधानसीमाश्रमः ॥ ११४ ॥ (अन्यतो दर्शयन् ।) इयं च कलचुरिकुलनरेन्द्रसाधारणाग्रमहिषी माहिप्मती नाम चेदिमण्डलमुण्डमाला नगरी । इह हि आश्लेषचुम्बनरतोत्सवकौतुकादि- क्रीडादुरोदरपणप्रतिभूरनङ्गः । भोगम्तु यद्यपि जये च पराजये च यूनोर्मनस्तदपि वाञ्छति जेतुमेव ॥ ११५ ।। - भोक्तुमिच्छा । विगतः कालो दिनरूपो यत्र स विकालः नद्भवो विकालिकः । स चायं प्रासश्चति विकालिकग्रासः 'विआगे' इति यत्प्रसिद्धिः । वाणीभूतेति । परनुहो महे- शस्य संधानं शरसंयोजनं तदेव मीना अवधियस्य तादृशः श्रमः परिश्रमो विजयत इत्य. न्वयः। पुरवह इति पदेन पुरनामक दैत्यनाशाय संधानं कृतमित्यर्थप्राप्तिनिमित्तमुपन्यागः । कीहशस्य । बाणीभूतः शरीभुतो यः पुराणपुरुषो विष्णुम्तस्य धृतिप्रवाशया धारणे. च्छया धाविते चलिते । विष्णोगरुड्याहनवान् । अनन्तरं महेशस्य यो नेत्रजो दक्षिण- तेन क्लान्त किने । अत एव शकुन्तेश्वरे गरडे विद्राति अपगच्छति सति संनिहिते गरुडे भयानम्रो नतः, अपगते तम्मिन् भयाभावादुम्नम्र उगतो यो भुजंगपुंगवः सर्प. राजो वामुकिः स एव गुणः प्रत्याश्चिका तेन विशेषेणाकृष्टं यद्वाणासनं धनुस्तेन क्षिप्तं प्रेरिनमत्रं बाणो येन तस्य । तथा च गरडकृतनम्रोनम्रनानावस्थवामुकि. रूपगुणाकर्षणे संधानश्रम इति भावः । 'वादिः शिसावानाशुशुक्षणिः' इत्यमरः । त्रिपुर- दाहे विषणुबाणो वृत्त इति पुराणवाती । कलचुरिकुलं 'करचुरि' इति प्रसिद्ध पश्चिम देशे क्षत्रियकुलम् । अग्रमहिषी ज्येष्टमहादेवी चंति नगरी विशेषणम् । तत्कुलजनरेन्द्रा माहिरमत्यामेवावस्थानात्साधारणतेति । पुनः कीदृशी नगरी । चेदिमण्डलस्य चेदिनाम- कराष्ट्रस्य मुण्डमाला शिरोलंकारविशेषः 'मुण्डयारी' इति प्रसिद्धा रह हीति । इह नगर्याम् । क्रीडादुरोदरो विनोदद्यूतम् । 'दुरोदरो द्यूतकारे पणे द्यूते दुरोदरम्' इलमरः । पणः 'पाट' इति ख्यातः । इहापादीनां नानारूपतया पणस्य चेकरूपतया वचनदे. नापि सामानायिकरण्येनान्वयः । प्रतिभूलमकः 'सहिार' इति ख्यातः । यद्यपि नये च पराजये चोभययेव संभोग (उपभोग) इत्यर्थः । तदपि तथापीत्यर्थः । यूनोरिति १. 'गति-'. २. 'पतरेश्वरे'. ३. 'करचुलि-'. ४. 'भोगस्तु यद्यपि जयेऽपजये व तुल्यो'; 'भोगः स यद्यपि जये विजयेऽपि तुल्यो'. - mammierprimited ·७ अE] अनर्षराघवम् । विमानवेगं रूपयित्वा ।) देवि', देव्या भूमे मंगमदमपीमण्डनं सिद्धसिन्धोः सधीचीयं जयति यमुना या तटैकाप्रवृतीन् । प्रेमोत्कर्षादिव पितृपतेतुराच्छिद्य हस्ता- दस्ताचाधं गमयति पितुर्मण्डलं चण्डभानोः ॥ ११६ ॥ लक्ष्मणः-(दूरमहल्या दर्शयन् ।) त्रिपुरहरकिरीटकीडितैः क्रीडयद्भि- भुवनममृतभानोबालमित्रैः पयोभिः । सगरयुतचितायाः पावनी तोयराशे- रियमियमघमने जाहवी निहुते नः ॥ ११७ ।। युक्तरुण्योरिल्यर्थः । युवती च युवा चेति 'पुमानिस्त्रया' इवेकशेषः । रूपयित्वा नाट. यित्वा । देव्या इति । इयं यमुना जयतीत्यन्वयः । कीदशी । नृगमदः कस्तूरी । कृष्गत्वाद्रूपकम् । ( सैव मपी ) तया जातं भुमेमण्टनं भूषणम् । अजलानया. वयः । या यमुना निदमिन्धोगङ्गायाः मधीनी महवरी सती न काप्रानीपु- रुपाधिपतेर्यमस्य सत्रातुर्हताप्रेमोत्कीन होने कादिवाच्छियाकृष्य चण्डभानोः सूर्यस्य स्वपिनुमण्डलं गमयति प्रवेशगति । प्रयागमरणे रविरदिमवर्मना स्वर्गगमनं भवनीत्यागमः । अन्ना आवाधा महापीडा यत्र तादाम् । क्रियाविशेषणं वा । 'मृगनामिमृगमदः' इत्यमरः । 'पितृपतिः समवर्ती परेतराट्' इत्यपि । त्रिपु. रहरेति । इयमियमित्वत्र संभ्रमे द्वे भवारः' इति दिन्यम् । अघं पापं नोऽन्माकं निदुते नाशयतीत्यर्थः । सगरमुनिताया इति तोवरारियम्य विशेषणम् । अजहल्लि- अनयान्वयः । चिता मृतदाहामन्याधानम् । 'चिताः चिया चितिः स्त्रियाम्' इत्यमरः । पावनीति 'करणाधिकरणयोध' इति ल्युट । पयोभिरिति करणे तृतीया । पयोमिः कीरशः । अमृतभानोक्षन्द्रस्य बालमित्रः बाला एन मित्राणि तेः । यद्वा भावप्रधानो निर्देशः । बाल्यान्मित्ररित्यर्थः । किरीटं भूगालादीनां शिरोलंकरणम् । 'मुकुटं किरीटं पुनपुंसकम्' इत्यमरः । 'कलुषं वृजिनेनोघम्' इति च । मगरसुतचितायाः पावनीत्यत्र रागरसुतकथा पुराणे व्यका । तथा हि-सगरेण राज्ञा अश्वमेधे आरब्धे तस्याश्वमिन्द्रो हत्वा कपिलमुनिसंनिधाने बद्धा गतः । सगरपुत्रन्तदश्वान्वेषणपरैः पृथिवी खनद्भिः कपिलान्तिको दृष्टः । स मुनिश्च ताडितः । ततस्तोत्रोद्भवामिना सगरपुत्रा भस्मी- भूताः । सगरपुरखननादेव समुद्रः सागर इति ख्यातः । ततश्च सगरप्रपौत्रेण भगीरथेन कपिलमुनिवचसैव गहामानीय सागरे प्रवेश्य भस्मीभूता अगतयः सगरपुत्राः पाविता १. 'देवि' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. २. 'भास्करस्य'. ३. 'प्रोणयद्भिः'. - ·३०८ काव्यमाला। रामः-(सहर्षम् ।) गौरी विभज्यमानार्धसंकीर्णहरमूर्धनि । अम्ब द्विगुणगम्भीरे भागीरथि नमोऽस्तु ते ।। ११८ ॥ (सीतां प्रति ।) देवि, वन्दख । देवस्याम्बुजसंभवस्य भवनादम्भोधिमागामुका सेयं मौलिविभूषणं भगवतो भगस्य भागीरथी । उद्यातानपहाय विग्रहमिह स्रोतःप्रतीपानपि सोतस्तीव्रतरत्वरा गमयति द्राब्रह्मलोकं जनान् ॥ ११९ ॥ सीता-(कृताञ्जलिः ।) एसा णिअस्सोतसिङ्खलासंदाणिदतिहुअणे मन्दा- इणि, वन्दिज्जसि । (सर्वे नमन्ति ।) लक्ष्मणः-(अन्यनो दर्शयन् ।) धनाधिनाथप्रणयानुरोधादभमकैलासनिकेतनम्य । देवस्य कल्पान्तकपालपाणेर्वाराणसी नाम पुरी पुरस्तात् ।। १२० ॥ रामः-(सहर्षमवलोक्य ।) प्लवमानैरपारोऽयं जनैः संसारसागरः । द्वीपे वाराणसीनानि विश्रान्तैरिह तीर्यते ॥ १२१ ।। .. इति । तेन मगर मुतचितायाः समुद्रजलराशेः पावनी मा गड़ेति भावः । गौरीति । हे अम्ब मातः, इति संबोधनम् । 'अम्बाधनद्योई स्वः' इति हम्बत्रम् । सय किल नदो विस्तृता न भवन्ति तत्र गम्भीरा भवन्तीति भावः । देवस्येति । अम्बुजसंभवस्य देवस्य ब्रह्मणः । आगामुका आगमनशीला । 'लपपत-' इत्यादिना उकम् । भर्गस्य शिवस्य । 'म्मरहरी भर्गः' इत्यमरः । इह भागीरथ्यां विप्रहं शरीरमपहाय त्यस्ता उद्यातानूष्य गतान । 'या प्रापणे' । तः । स्रोतःप्रतीपास्रोतसः प्रवाहस्य प्रतीपाविपरीतगा- मिनोऽपीति विरोधाभासः । गहाम्रोतोऽधोगामि, जना ऊर्ध्वगामिन इति भावः । स्रोतसा तीव्रतरा अतिशयिता खरा वेगो यस्याः सा । एतेनाद्भुतत्वं ध्वनितम् । द्राक्तत्क्षणम् । 'बाग्झटित्यासाहाय' इत्यमरः । एसेति । एषा निजस्रोतःशालासंदानितत्रिभुवने मन्दाकिनि, वन्यसे' [इति च्छाया । वह स्रोत एव श्याला 'सांकर' इति ख्याता, इति रूपकम् । संदानितं बदम् । 'बद्धे संदानितं मूतम्' इत्यमरः । धनाधिनाथः कुबेरः । 'प्रणयः प्रेम्णि विश्वासे याबावितम्भयोरपि' इति । संसार एव सागरः समुदः । जलमध्ये खत उत्थितः समुच्छ्रितभूभागो द्वीपः । 'द्वीपोऽखियामन्तरीपं यदन्तर्वारिणखबा' १. 'आगामुकी'.

·७ मरः] अनपराषवम् । ३०९ अपि चैनां नित्यमध्यास्ते भगवान् कण्ठच्छायनिपीतपनगफणारलौघमात्रस्थिती हारे निर्भयपार्वतीमुजलताबन्धोल्लसत्कंधरः । तत्सर्वाजविरामवामनतमेरेव स्वरैः सामगं विभ्रमशिरः शिवाय जगतामेणाकचूडामणिः ।। १२२ ।। (अन्यतो दर्शयन् , सीतां प्रति ।) देवि, दृश्यतामितः । नवोन्मीलन्मौर्वी किणनिकरकार्कश्यसदय- प्रवृत्तस्त्वत्पाणी किमपि निबिडं पीडयति मे । कृतार्थोऽयं यस्यां समजनि करः सैव पुरतः पुरी पूर्वेषां ते नयनमियमालानयति नः ॥ १२३ ॥ । इत्यमरः । इह वाराणसीनानि द्वीपे विधान्तैर्विगतपरिश्रमैः । एनामध्यास्त इति 'अधि- शीड्स्थासां कर्म' इत्याधारे कर्मत्वम् । कण्ठेति । एणाचूडामणिः शिवो जगतां शिवायास्तु इति संबन्धः । कीदृशः । तत्प्रमिदं ब्रह्मधिरो ब्रह्मकपालं बिभ्रद्दधत् । पुनः कीदृशः । कण्ठच्छायया नीलगलप्रतिबिम्बेन पीत आच्छादितो यः सर्पफणारनसमूह- स्तन्मात्रेणावस्थितिर्यस्य तादृशे हारे वासुकिस्वरूपे सति अत एवं निर्भया या पार्वती तस्या भुजलताबन्धेनोलमन्ती कंधरा प्रीका यस्य सः । अन्यदा शिरोरमीतवासुकि- दर्शनाद्भयम् , इदानीं तु न तथेति भावः । ब्रह्मशिरः कीदृशम् । वरः सामगं सामवेदमा- यनम् । कीरशः । सर्वाजविरामेण शिरोव्यतिरिक्ता शून्यतया वामनतमेरतिनीचैः । कण्ठस्य छायेति समस्य, “विभाषा सेनामुराच्छाया-' इत्यादिना क्लीवलम् । 'छाया सूर्य- प्रिया कान्तिः प्रतिबिम्बमनातपः' इति नानार्थः । नवोन्मीलदिति । पुरतोऽप्रे ते तव पूर्वेषां पूर्वपुरुषाणां संवेयं पुरी मिथिला नोऽस्माकं नयनमालानयति बन्धयति । तत्रा- स्यर्थ लगतीत्यर्थः । 'पूर्वोऽन्यलिगः प्रागाह पुंगहुन्वे च पूर्वजान्' इत्यमरः । सा का। यत्र पुयां खत्पाणावधिकरणे । मौर्या हरधनुर्गुणः । किणो व्रणावुदस्वस्य निकरः समूह- खस्य कार्कश्यात्काठिन्यादेतोः 'सदयं यथा स्यादेवं प्रवृत्तो व्यापारोद्यतः सन् अयं मे मम करः किमप्यनिर्वचनीयमनुरागातिरेकामिबिडं गाढं यथा स्यादेवं अत्त्वित्पाणिमेव कर्मभूतं मकर एवं कर्तृभूते पीडयति सति कृतार्थोऽजनि कृतकृत्यो जातः । यद्यपि पीडनक्रियायाः कर्मपदं कर्तृपदं च शब्दतो न भूयते तथाप्यर्थमहिनैव शान्या वृत्मा- उरुयोरप्याा वृत्यैव व्याख्यानरीया प्रत्यासत्यैव तयोरुपस्थितिरिसपधातमम् । पानिपीडनं विवाहः । 'तथा परियोदाहोपयामाः पाविपीडनम्' इत्यमरः । साची- 1"निलम्'. २. 'जयतब'. - ·३१० काव्यमामा सीता-(सस्मितानुरागं साचीकृताक्षी रामं पश्यन्ती पुरी प्रति ।) मन मि- हिले, वन्दिजसि । गुरुमणे वि बन्दणं मे विष्णवेसि । रामः-( सुप्रीवविभीषणौ प्रति ।) वेयस्यौ, इयं सा जानकी प्रजायमा- नाया भगवत्या भूमेररिष्टमन्दिर मिथिला । सुग्रीवविभीषणी-( सकौतुकसस्मितम् ।) यत्र भगवतः पार्वतीजीविते- श्वरस्य धेनुर्धनुरन्तेवासिनावजगवभार्गवी भञ्जतो भवतः सहपांसुक्रीडादी. धसखीयं वीरलक्ष्मीः । रामः-(सर्लजस्मितमन्यतो दर्शयन्सीतां प्रति ।) देवि, इयं पुनस्ततोऽपि पुरस्ताचम्पा नाम गौडानां विनयमधुरशृङ्गारविभ्रमरमणीया मकरकेतन- कुमारवतचर्यातपोवनमिव राजधानी । ( अपवार्य च ।) इह हि रोमाञ्चोच्छ्वसनसंधिनिबिडैरालिङ्गनर्यामिनी शेषीकृत्य विवृण्वते निजरहश्चातुर्यमेणीदृशः । । ताक्षी वक्रीकृताक्षी । साचीत्यव्ययं वके । 'तिर्यगर्थे साचि तिरः' इत्यमरः । अम्बेति। 'अम्ब मिथिले, वन्द्यसे । गुरुजनेऽपि वन्दनं मे विज्ञापयिभ्यसि' [इति च्छाया । ] इह अम्ब हे मातरित्यर्थः । जानकी प्रजायमानाया जानकी जनयन्त्या इत्यर्थः । प्रपूर्वाणिज योऽत्र गम्यते । 'जातापल्या प्रजाता च प्रसूता च प्रसतिका' इत्यत्र तथा दर्शनात् । प्रजाता जनितापत्लेयर्यात् । अरिष्टमन्दिर सूतिकागृहम् । अजहलितया मिथिला- विशेषणम् । 'अरिष्टं सूतिकागृहम्' इत्यमरः । मन्दिरपदं स्फुटलार्थम् । तेन न पुनरुक्तिः । यत्रेत्यादि । यत्र मिथिलायां पार्वतीजीवितेश्वरस्य शिवस्य । धनुष धनुरन्तेवासी चेति द्वन्द्वः । अजगवभार्गवावित्यस्य यथाक्रमं विशेषणम् । शिवस्य धनु- रजगवः शिवस्य धनुरन्तेवासी धनुर्विद्यायां निभ्यो भार्गवः । तो भनतस्तवेत्यन्वयः । वीरस्य लक्ष्मीवीरलक्ष्मीः । इयं पुनरिति । पुरस्तादने गौडानां गौरीयानां नगरीय- न्वयः । चम्पानाम 'चम्पा' इति ख्याता । कीदृशी। विनयेन मधुरो मनोहरो यः शारो रसस्तस्य विभ्रमेण विलासेन रमणीया रम्या । मकरकेतनस्य कामस्य कुमारख व्रतं कुमारव्रतं तस्य चयी आचरणं तस्यातपोवनमिवेत्यजहतियान्वयः । तथा च तत्र सर्वदा कामो जागरूक एव वर्तत इति भावः । 'मकरकेतन बिलासतपतपोवनमिव इतिकचि- साठः । इह हीत्यादि । इह चम्पायामेणीरशो मृगाक्ष्यः मालिशनरोतामस यामिनी रात्रि शेषीकृत्य किचिदवशिष्ट कला निजरहवातुर्य स्वीयेकान्सबेदरम्यं विपण्यते प्रकाश- यन्ति । कीदृशैः। रोमाधणोरसापचयं गच्छन् योजस्य सविरक्यवद्वयमध्यभागः संधि रिति ख्यातखेन निविडेगावः । तथा च रोमावेनास निनोचतसमतया मानिस 1. 'ताही'. १. पयस्यो' इति पुखकान्तरे नास्ति. ३. तो सकौतुकम्'. ४. पार्व- वादवितस'. ५. चिनुरन्तवासिनी'. ६. अमितम् .. 'मकरन्छ-'...' - ·महः] अनपराभवम् । यष्टिसे सपदि प्रदीपमुकुले दग्ध्वा दशां मल्लिका- तैले प्रज्वरूति स्तृणोति वसतीर्यनामिदघ्नं तमः ॥ १२४ ॥ लक्ष्मणः-(भमे दर्शयन् ।) एते भगवत्यौ भूमिदेवानां मूलायतनम- न्तर्वेदी पूर्वेण कृष्णागुरुमलयजमयमङ्गरागमिवान्योन्यस्य कुर्वाणे कलि- न्दकन्यामन्दाकिन्यौ संगच्छेते । हिमालयोत्सगासदाधिवासतो जातेव पाण्डः प्रतिभाति जाहवी । निदाघमानोः पितुरहलालनातेव काली यमुना च दृश्यते ॥ १२५॥ (विभाव्य च।) बलिद्विषः पादनखांशुराजिभिः स्मरारिमौलीन्दुमरीचिवीचिभिः । हिमाद्रिनिःस्सन्दरसैः पदे पदे विवर्षते वैबुधसैन्धवी रुचिः ॥ १२६ ।। अपि च। प्रयागः सर्वतीर्थेभ्यस्तीर्थमुच्चैस्तरामयम् । संसाराब्धेः परं पारमिहस्थैरवलोक्यते ॥ १२७ ।। रामः-(सादरम् ।) किमुच्यते । सत्यमेव प्रयागोऽयं मोक्षद्वारमुदीर्यते । देव्यौ यस्यामितो गायमुने वहतः श्रियम् ॥ १२८ ॥ नैविध्यमिति भावः । यद्यस्मात् यष्टिस्थे प्रदीपमुकुले दशां दग्या मल्लिकातले प्रज्वलति सति । नामिदनं नाभिप्रमाणं तमः कर्तृ वसतीवेश्मानि स्तृणोत्याच्छादयति । तथा च समस्तरजन्यां दशाया दग्धायां मलिकाभ्यन्तरे ज्वलति सति प्रदीपे गृहाभ्यन्तर उप- रिमागे उद्योतः, अधोभागेऽन्धकार इति भावः । समस्तरजन्यां कीडनाकामिनीचातु. र्यमपि प्रकटितम् । 'वसती रात्रिवेश्मनोः' इत्यमरः । एते इत्यादि । भूमिदेवानां ब्राह्म- णानाम् । मूलायतनं मूलाबस्थितिस्थानमित्यन्तर्वेदी विशेषणम् । अन्तर्वेदी देशविशेषः । 'एनपा द्वितीया' इति द्वितीया । कृष्णागुरुमलयजमयमरागमन्योन्यं कुर्वाणा इति यमु. नागायोर्ययाक्रममन्वयः । मलयजं चन्दनम् । 'कालिन्दी सूर्यतनया यमुना' इत्यमरः । संगच्छेते संगतीभवतः। 'समो गम-' इत्यादिना तह । काली श्यामला । 'कालश्या. मलमेलकाः' इत्यमरः । निदापमानोरुष्णतेजःसंबन्धाच्छपामतेति तात्पर्यम् । बलीति । बलि द्विषन् विष्णुः । स्मरारमहेशः । विबुधसिन्धुर्गङ्गा । तत्संबन्धिनी । 'ग- इसाविनोमयपदादिः । पदे पदे प्रतिपदम् । तेषां सर्वेषां श्वेतानामुत्तरोत्तरसंबन्धात्रति- पई का पुतिर्विशेषेण पर्वत इति भावः । उपखरा महत् । पर पारमुत्तरे कृतम् । १. 'पूर्वतः'. २. 'अष. १. काकताना. ४. 'चारस.

·३१२ काव्यमान। (सीता प्रति ।) देवि, प्रणम्यतामितः । श्यामो नाम वटः सोऽयमेतस्याद्भुतकर्मणः । छायामप्यधिवास्तव्यैः परं ज्योतिर्निषेव्यते ॥ १२९ ।। ( सर्वे प्रणमन्ति ।) रामः-(विमानवेगनाटितकेन सहर्षम् ।) यूपाकुरप्रकरदन्तुरतीरलेखा- संख्यायमानमनुसंततिसप्ततन्तुः । इक्ष्वाकुराजमहिषीपदपट्टलक्ष्मी- र्देव्या भुवो भगवती सरयूरियं नः ॥ १३० ।। इयं च भगवत्ययोध्या गंगनगतास्मदुदीक्षणकुतूहलोत्तानपृथुलनिःस्यन्दैः । उन्नालस्थलकुवलयवनमिव जनलोचनैः क्रियते ॥ १३१ ।। (सर्वे नेमस्यन्ति ।) सुग्रीवविभीषणी-(निर्वर्ण्य ।) वृन्तैरिव ऋतुसहस्रभुवां फलाना- मालोक्य यूपनिकरैर्मधुरामयोध्याम् । यस मोक्षद्वारस्य । श्रियं द्वारशोभाम् । अभितः पाश्चंद्वये गायमुनयोरवस्थानात्प्रया- गस्य द्वारशोमा । अन्यस्मिमपि द्वारपाश्रद्वये खातं भवतीति ध्वनिः । श्याम इति । सोऽयं श्यामो नाम बटोऽक्षयवटोऽस्ति । एतस्य वटस्य छायामप्यधिवास्तव्यः पुरुषः पर श्रेष्ठं ज्योतिस्तेजो निषेव्यते अपिर्विरोधाभासे छायायां स्थितस्य तेजोनिषेवणमिति विरुद्धम् । अत एवाद्भुतमाचर्यकारि कर्म यस्य तस्य । तथा चास्याक्षयवटस्य तटस्थेन परं ब्रह्माधिगम्यत इति वाक्यार्थः । छायामिति 'उपान्यध्यावसः' इत्याधारस्य कर्मता। वास्तव्य इति 'वसेस्तव्यत्कर्तरि णिच' इति तव्यत् । यूपेति । नोऽस्माकमियं सरयून- दीविशेषोऽस्तीत्यन्वयः। कीदृशी । यूपरूपोरो यूपाडुरस्तत्प्रकरेण तेषां समूहेन दन्तुरा उन्नतदन्ता इव यास्तीरखास्ताभिः संख्यायमाना गणनाविषयी कृता मनुसंततीनां मनो- रपत्यानां राक्षां सप्ततन्तवो यहा यया सा । तीरखातयूपसमूहेनेव मनुसंततियज्ञसंख्या मातेति । पुनः कीदृशी । भुवो देव्याः पृथिव्या इक्ष्वाकुराजमहिषीपदे पटलक्ष्मीरिव । महिषी महादेवी । प: 'पटवासि' इति ख्यातः । तस्य लक्ष्मीः शोभा । 'सप्ततन्तुमैसः ऋतुः' इसमरः । गगनगतेस्यादि सुगमम् । निर्वर्ण्य दृष्ट्वा । 'निवर्णनं तु निध्यानं दर्शनालो. कनेक्षणम्' इत्यमरः । वृन्तरिवेति । अयोध्यामालोक्य इहायोप्यायो प्रवधता प्रकर्षेणा- १. 'अभ्यषि-'. ३. 'नमन्ति'. ३. 'गगनतलास'. ४.'प्रणमन्ति'. Hama- ·७मरः] अनर्घराषवम् । राज्ञामिह प्रवसतां च विचिन्त्य सिद्धि देवः शचीसहचरोऽपि न रोचते नः ॥ १३२ ।। रामः-( तो प्रति ।) वयस्यौ, ईदृशाः प्रागजायन्त राजानो यदिहान्वये । तद्वसिष्ठचरोरैन्द्राबार्हस्पत्यस्य वैभवम् ॥ १३३ ॥ (पुरोऽवलोक्य सहर्षोल्लासम् ।) कथं स एवायं भगवान्प्रंकल्पितास्मदभिषेकसं- भारो भरतशत्रुघ्नाभ्यां संह वसिष्ठो मां प्रतीक्षमाणस्तिष्ठति । (पुष्पकं प्रति ।) विमानराज, संमवतीर्यतामस्यां ककुत्स्थ कुलोपकारिकायाम् । (सर्वे विमानावतरणं नाटयन्ति ।) (ततः प्रविशति पटाक्षेपेण वसिष्ठो भरतशत्रुघ्नी च ।) वसिष्ठः चके लहेश्वरपरिभवच्छेदनिष्णातदोष्णा यद्वत्सेन त्रिजगदमयं तन्न चित्रीयते नः । बालेनाजौ विगलितवतो वीर्यनियासराशे- यत्पिण्याकः स मुनिरमुना निर्मितो जामदग्यः ॥ १३४ ।। वस्थितानां राज्ञां सिदिं च विचिन्त्य नोऽम्मभ्यं शचीसहचरोऽपीन्दोऽपि न रोचते न प्रीतिविषयः । कीदृशीम् । ऋतुसहस्रभुवां ऋतुसहर्जातानां फलानां वृन्तरिव यूपसमूहै. मधुरां रम्याम् । अन्येषामपि फलानो यन्तादिकं भवतीति ध्वनिः । तथा चात्र या- सहसजन्यफलप्राप्तेरिन्दोऽपि न रोचत इति भावः । वसिष्ठप्रवेशं सूचयितुं भूमिमारच- यति-ईशा इति । ऐन्द्राबाईसत्यस्येति इन्द्राबृहस्पती देवते यस्य तस्य । वसिष्ठक- रोरित्यस्य विशेषणम् । 'देवताद्वन्द्वे च' इत्युभयपदवृद्धिः । इन्द्रश्च बृहस्पतिथेति द्वन्द्वे 'देवताद्वन्द्वे च' इति पूर्वपदे मानद । 'हन्यपाके चहः पुमान्' इत्यमरः । वैभवं प्रभावः। उपकारिका राजगृहम् । 'राजसदनमुपकार्योपकारिका' इत्यमरः । चक्रे इति । वत्सेन रामेण त्रिजगदुवनत्रयमगदं रोगशून्यं यत्कृतं तम चित्रीयते नाश्चर्ययति । ननु त्रिजगदेव कुतो रोगशून्यं कृतमित्यत आह-कीरशेन । लरेश्वरस्य यः परिभवो- ऽभिमवरछेदः खण्डनं च तत्र निष्णातः कुशलो दोर्बाहुर्यस्य तेन । निष्णात इति 'निनदीभ्या मातेः कौशले' इति षत्वम् । 'भुजबाहूप्रवेष्टो दोः' इत्यमरः । ननु दुर्दलन १. 'प्रभवताम्'. १. 'तारशाः'. ३. 'सहर्षम्'. ४. 'उपकल्पित-'. ५. 'सह बखिो इति पुखकान्तरे नास्ति... 'भवतार्यता'. ७. 'पास'.

·(राममवलोक्य सहर्षम् ।) मल्लावलूनदशकंधरकण्ठपीठ- सीमासमाप्तभुजविक्रमकर्मकाण्डः । दिल्या जगद्विजयमालिकैर्यशोभिः सोऽयं पुनर्नयनवर्त्मनि रामचन्द्रः ।। १३५ ॥ राम:-( ससंभ्रममुपसत्य पसिष्ठपादावुपगृह्य च ।) रघुब्रमक्रियाचार्य पुराणब्रमवादिनम् । ब्रह्माष नमजन्मानमेष रामोऽभिवादये ॥ १३६ ॥ वसिष्ठः-(सादरमालिाय ।) वत्स रामभद्र, का तुभ्यमाशीः । आदाय प्रतिपक्षकीर्तिनिवहान्ब्रमाण्डमूषान्तरे निर्विघ्नं धमता नितान्तमुदितैः खैरेव तेजोमिभिः । तत्ताहक्पुटपाकशोषितमिव प्राप्तं गुणोत्कर्षिणा पिण्डसं च महत्तरं च भवता निःक्षारतारं यशः ।। १३७ ।। .. .. रावणदलनेनापि कथं न चित्रीयत इत्यत आह-ययस्मात्कारणाद्वालेनापि सतामुना रामेणाजी सामे स आमदम्यो मुनिर्विगलितवतो विशेषेण गलितस्य वीर्यनिर्यासराशेः वीर्य पराकमस्वस्य निर्यासराशेः सारभागराशेः पिण्याकखिलकल्को निर्मितः कृतः तत्पर चित्रीयते । साजितदर्पवात्सारशून्यः कृत इत्यर्थः । चित्रीयत इति 'नमो. वरिवचित्ररुः क्यच्' इति क्यच् । चित्रगे रित्वादात्मनेपदम् । भल्लेति । सोऽयं रामभद्रो नयनवम॑नि कृतः ए इत्यर्थः । दिष्टयेत्यानन्दे । 'दिल्या समुपजोषं चेत्या. नन्दे'इत्यमरः। यशोभिर्लक्षितः । इत्यंभूतलक्षणे तृतीया । कीदृशैः । जगद्विअये मालिकैः मालाय प्रभवन्ति मालिकाः । ठक् । कीदृशैः । भलेनामविशेषेणावलूनं छिनं यदा- कंघरस्य कण्ठपीठं तस्स सीमावसानं तया समाप्तः पर्यवसनो भुजविक्रमकर्मकाण्डो बाहुक्सम्यापारसमूहो यस सः । 'काण्डोऽत्री दण्डवाणावर्गावसरवारिषु' इत्यमरः । रघुग्रहोति । रघूणां या प्रमाक्रिया वेदाभ्यासखत्राचार्यमुपदेष्टारम् । पुराणामवादिनं एवं वेदवजारम् । पत्र ब्रह्माशम्दो वेदपरः । ब्रह्मर्षिमित्यत्र प्रमा वामणः ब्रह्मा चासो ऋषिवेति ब्रह्मर्षितम् । ब्रह्मजन्मानमित्यत्र ब्रह्मा प्रजापतिललावन्म यस्य तम् । अभिवादये नमस्करोमि । महमित्ययाहारः । 'बेदखत्वं तपो प्रमग्रमा विप्रः प्रजापतिः' समरः । मादायेति । मबता रामेण पिण्डस्वमेकीभूतं महत्तर व यश प्राप्तम् । कीर सम् । विक्षार निर्मकम् । तारसट शुधवातःका तुभ्यमाचीः प्रदेवा भवति। भाशीर्वन्यफलभामिनावतः । बढ़ बायः कृतः पिणास्थलमत पा-या ·७ मः] बनरामयम् । अपिच त्रिजगदानलखनजारिखव यशोभिरतीव पवित्रिताः । प्रथमपार्थिवपुंगवकीर्तयो विनुषसिन्धुजलैरिव सिन्धवः ॥ १३८ । तथापीदमस्तु । जगदालोकधौरेयौ सूर्याचन्द्रमसाविव । पुत्रौ गोत्रस्य गोप्तारौ जनय स्खमुजाविव ॥ १३९ ॥ (सीता मुनि वन्दते।) वसिष्ठः-वत्से जनकवंशसुवासिनि, युवयोः साधारणीमेव समस्य वयमाशिषमवोचाम । सीता-(सहर्षमास्मगतम् ।) अम्मो णिस्सावत्तमं मे अजउत्तस्स घर- णितणं हुविस्सदि । लक्ष्मणः-सगरगोत्रगुरो मैत्रावरुणे, सौमित्रिरभिवादयते । कीहशम् । प्रतिपक्षकीर्तिनिवहानादाय ब्रह्माण्ड एव मूषा आवर्तनपटिका 'मूस' इति ख्याता तस्या अभ्यन्तरे खैरेव तेजोनिभिर्धमता । भवतेत्यर्थात् । 'ध्मा अमिसंयोगोपतापयोः । 'पाध्रा-' इत्यादिना धमादेशे शतरि रूपम् । 'तेजसावर्तनी मूषा' इत्यमरः । तत्ता- हगत्युत्कृष्टपुटपाकेन 'पलिआ' इति ख्यातेन मृत्तिकालेपादिना शोधितम् । अन्यदपि वन्यं वर्तुलीकृत्य मूषिकायाममिना धम्यते । पुटपाकं कृत्वा पिण्यक्रियत इति पनिः । त्रिजगदिति । जाहिरतिगन्तृभिः । विबुधसिन्धुजलैर्गाजलैः । सिन्धवः समुदाः । 'देशे नदविशेषेऽन्धी सिन्धुर्ना सरिति नियाम्' इत्यमरः । जगदिति । गोत्रस्य कुलस्स गोप्तारी रक्षको पुत्रौ जनयेत्यन्वयः । स्वभुजाविवेति गोप्तृत्वे सादृश्यम् । कोदशी मगतो छोकस य भालोको दीप्तिः । विपक्षतमोनाशात् । तत्र धौरेयौ धुरपरी । सूर्याचन्द्रमसाविति 'देवताइन्छे च' इत्यानकि रूपम् । 'पूर्वहे धुर्यधोरेयधुरीणाः सधुर. धराः' इत्यमरः । 'संतति र्गोत्रजननकुलाम्बभिजनान्ययो' इति च । सुवाधिनी पितृभ- बनस्वा मारी । 'सोभामुनि' इति ख्याता । 'चिरटी तु सुवासिनी' इसमरः । मम्मो इति । 'मम्मो निःसापल्यं मे आर्यपुत्रस गृहिणीलं भविष्यति' [इति भया। इस मम्मो हर्षे देती। मये अभयनिमित्तम् । गीर्वाणमामणीदेवाधिप इनः । 'प्रामणी- १.व. २. 'एस'. ३. 'रामचनसभपसाब ·BIN काव्यमाना बसिष्ठः -वत्स लक्ष्मण, आशिषां विषयमतिकम्य वर्तसे । वीरमिन्द्रजितं जित्वा दिष्टया वर्षयतो जगत् । अमये दक्षिणीयस्ते गीर्वाणग्रामणीरपि ॥ १४० ॥ तथापि यूयं सर्वेऽपि द्वौ द्वौ जनयतात्मजौ । यैरादिराजवंशोऽयमष्टशाखः प्ररोहति ॥ १४१ ॥ रामः-(सहर्ष कृताञ्जलिः ।) भगवन् परमनुगृहीतमिक्ष्वाकुकुलम् । मरतः-( रामं प्रति ।) आर्य, शून्यभवनप्रकोष्ठैकरक्षापदातिर्भरतः प्रणमति । राम:-(सहर्षमालिङ्गय ।) वत्स भरत, आत्मानमिन्दुकरमेदुरचन्द्रकान्त- स्तम्भोज्ज्वलं वितर मे हृदि निवृणोमि । न भातृसंगमसुखासिकया जहाति विष्णोः सकौस्तुभमुरश्चपलापि लक्ष्मीः ॥ १४२ ॥ भरत:-(सीतां प्रति ।) देवि, प्रणमामि । सीता-वच्छ भरद, उण्हकरकिरणणिउरम्बचुम्बिअकमलखण्डं विम- चिरं मे अणं आणन्देहि । लक्ष्मणो भरतं वन्दते।) नापिते पुंसि त्रिषु श्रेष्ठेऽपि च' इत्यमरः । दक्षिणीयो दक्षिणाहः । इन्दजिब- येनेन्द्रस्याप्यभये दक्षिणा भवता दसति । इन्द्रस्याप्यभयं वृत्तमिति भावः । 'दक्षिणीयो दक्षिणाईसत्र दक्षिण्य इत्यपि' इत्यमरः । आदिराजो मनुः । भवनं गृहम् । विधाक- तस्य गृहस्य द्वारि बहि तो भागः प्रकोष्ठः 'ओहारी' इति प्रसिद्धः । तन्मात्ररक्षायां पदातिः । मात्मानं खशरीरम् । 'मात्मा देहमनोब्रह्मखभावगतिबुरिधु' इति नानार्यः । मेदुरमतिषिक्षणम् । 'सान्दमिग्यतु मेदुरः' इत्यमरः । चन्द्रकान्तसम्मोज्ज्वलमिति सदच्छीतलमिति भावः । बितर देहि । संयोजयेति यावत् निवृणोमि सुखी भवामि । दृष्टान्तमाह-प्रातृसंगमसुखासिकयैव चचलापि लक्ष्मीः सकौस्तुभं विष्णोर्हदयं न यजति । समुद्रसमुद्भूतलादेव कौस्तुभस्य लक्षम्या भ्रातृत्वम् । बच्छेति । 'वत्स भरत, उपकरकिरमनिकरम्बाबुम्बितकमकसण्यमिव चिर मे नयनमानन्दय' [इति छाया।] १. 'प्रवर्तते २. 'पीता नमति'. ३. 'सीते, भरतस्ता नमति'.

·७ अरः] अनर्घराघवम् । - भरत:- वत्स लक्ष्मण सोत्कण्ठं चिरात्परिरमख माम् । श्रद्धालु तुरझानि चन्दनेष्वप्यरोचकी ॥ १४३ ॥ (निर्भर परिरभ्य ) हन्त रघुवंशयशस्तडागयूपदण्डेन लक्ष्मणबाहुना परिक्षि. प्यमाणधिरेण शीतलीकृतोऽस्मि । इन्दोः कलाकलापेन परिक्रमनिवेशिना । सर्वदुःखापनोदाय सोदर्याणां भुजाः कृताः ॥ १४४ ।। शत्रुमः-(रामं प्रति ।) आर्य, पादुकाभृत्यानुभृत्यः शत्रुघ्नः प्रणमति । रामः-(गाढमालिङ्गय ।) कथमावृत्त्या लक्ष्मणमनुभवामि । (अपवार्य सीताये दर्शयन् ।) एतत्तदेव मुखमक्षतचन्द्रबिम्ब- संवावदूकमवलोकय लक्ष्मणस्य । गीर्वाणवारणकरार्गलकर्कशौ मां तावेव लक्ष्मणभुजौ नु परिष्वजाते ॥ १४५ ।। (शत्रुघ्नः सीतां प्रणमति।) सीता-तेल्लोकसल्लुद्धरणगोरविदेहिं चरिदेहिं लक्खणसरिसो होहि । वच्छ सत्तुहण, अज्जाजणो कहिं । इह उष्णकरः सूर्यः । निकरम्बः समूहः । परिरमख आलिङ्ग । प्रातुरङ्गानि कर्मभू. तानि । श्रदालुः श्रधानो जनधन्दनेष्वरोचकी अनभिलाषी भवति । भ्रातुरङ्गानां चन्दनादप्यधिकसुखप्रदलान् । 'हानाम्' इति पाठे 'कर्तृकर्मणोः कृति' इति षष्ठी। इन्दोरिति । कलापः समूहः । सोदर्याणां सहोदराणाम् । पादुकाभृत्यानुभृत्य इति विशेषणावतिविनीतत्वं प्रकटितम् । आवृत्त्या पुनरपीत्यर्थः । अत्र शत्रुमालिानेन लक्ष्मणालिङ्गनानुभव इवेति भावः । एतदिति । लक्ष्मणस्य तदेवेतन्मुखम् । शत्रुघ्रमुखं लक्ष्मणस्यैवेत्यर्थः । अक्षतचन्दविम्बस्य संपूर्णचन्द्रमण्डलस्य सेवावदूकं संबदनशीलम् । सहसमिति यावत् । गीर्वाणवारणो देवहस्ती ऐरावणः । तस्य कर एवार्गलं कपाटस प्रसरणप्रतिबन्धकं लोहकाष्ठादिटितं दण्डादि 'आगल' इति ख्यातम् । तदवसी कठिनौ । नु वितर्के । परिष्वजाते मालितः । तेल्लोकेति । 'प्रैलोक्यमल्योउरण- मोरवितेवरितेलक्ष्मणसहशो भव । वत्स शत्रुन, श्वश्रूजनः कत्र' [इति काया । इह १. 'निर्भर १. 'दुःखप्रणोदाय'. ३. 'भाकल्या. । m-mun.

·३१८ शत्रुमः-कतमलोपचारो मध्यमाम्बामवने मध्यमाम्बामवने भवती प्रतीक्षते । (उपसत्य लक्ष्मणं प्रणमति।) लक्ष्मणः-(सहर्षमालिजय) वत्स, दिष्टया दीर्घायुषि त्वयि दीप्य- माने नै वयमेकाकिनमार्यमरतं परित्यज्य गताः । रामः-(मुनि प्रति ।) भगवन् , एतौ लहाकिष्किन्धयोरधिपती विमी- पणसुग्रीवौ भगवन्तं प्रणमतः । वसिष्ठः-विकर्तनपुलस्त्यकुलकीर्तितोरणमालावलम्बनस्तम्माविमौ चि. रख भूयास्ताम् । रामः-(भरतं प्रति ) वत्स, वन्दस्व महात्मानावेतौ पौलस्त्यसावित्रौ । (भरतशत्रुप्रविभीषणमुप्रीवा मियो यथोचितमाचरन्ति ।) वसिष्ठः-(सहर्षम् ।) दिष्टया चतुर्दशभिः परिवत्सरैः पुनः समुदय- मानं दशरथकुटुम्बमीक्षामहे । (सविमर्श स्मितम् ।) जेतारं दशकंधरस्य जितवानेवार्जुनं भार्गव- खं रामो यदि काकपक्षकपरतत्पूरितेयं कथा । ऊवं कस्पयतस्तु बालचरिताचत्प्रक्रियागौरवा. दन्येयं कविता तथापि जगतस्तोषाय वर्तिष्यते ॥ १४६ ॥ (रामं प्रति ।) वत्स, मालिकलममतिकामति । तदिदं रघुसिंहानां सिंहासनमलंकुरु । राजन्वन्तः प्रतन्वन्तु मुदमुत्तरकोशलाः ।। १४७ ।। गौरवितेरियं गतः । तारकादिलादितन् । भवती प्रतीक्षत इत्यत्र अश्रूजन इत्यनुषाः विकर्तनः सूर्यः । जेतारमिति । दशकंधरस्य जेतारं सहस्रार्जुनं भार्गवः परशुरामो जितवान् । तं परशुराम चूड़ाघरोऽपि बालकोऽपि रामो यदि जितवान् तदा इयं कथा म्यकथा पूरिता समाप्ता । परशुरामजयेनेव रावणमयावधारणात् । व्याप्यन्यापकस्य मुतरां व्याप्पलात् ( व्यापकलात् ) । तथापि बालचरितादर्व कल्पयतः कवेरन्येयं कविता तत्प्रक्रियागौरवाबगतखोषाय वर्तिभ्यते । तथा च प्रक्रियागौरवमेव पर मान्य. किंपिकवितमित्यर्थः । रसिंहानां रखुष्ठानाम् । 'स्युरुत्तरपदे व्याघ्रपुंगवर्षम- अजराः । सिंहखार्दूलनागाद्याः पुंसि श्रेष्ठार्थवाचकाः ॥' इसमरः । मृपासनं बत्तर- १. 'प्रतिनमति'. 'बस' इति पुखकान्तरे नालि. ३. 'न' इति पुजन्तरे माधि. ४. 'सम्मौ ख मानिनो'. ५. 'मियो' इति पुखकान्तरे नास्ति... ७. 'पुनः पुनः समुदयमानम्. -

·No text on this page.

·DATE OF ISSIR
In ruturnas
M
1
Ivo UNHASNAas

·582
МячЯБ
1
Marari
Amargharaghavan
27166
HA
AM 1
i ja h1
AA Pain
S 82
MAUAD
Anargharaghaven
271 66