·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् काकिना-राजसभापण्डित- श्रीश्रीवर-विद्यालङ्कार-भट्टाचार्य- विरचितम्

·कलिकातायाम्
२४ सख्यक-गिरिश विद्यारत्न-वर्मस्थे
गिरिश-विद्यारत्न-यन्ले
श्रीशशिभूषण-कृतिरत्न-भट्टाचार्येण
मुद्रिलम् ।

·Dilli-Mahotsava-Kavyam.
À
SANSKRIT POEM
ON
THE DELHI-DURBAR
IN SIX CANTOS
BY
Srisbar Did yalankar
Sabhá-Pandit to the Rájá of Kákiná, and Author of
"Vijayiné-Kávyam," "Hemodváhu-Kávyam," &c.
EDITED WITH ELUCIDATIVE NOTES
AND PUBLISHED
BY
KOKILESVAR-BHATTACHARYYA VIDYARATNA, M.A..
FROM KÁKINÁ, RUNGPUR,
With four Portraits
1903
[All Rights Reserved.]
PriceRs. 31-

·CALCUTTA:
PRINTED BY
ŠAŠIBHFSHAŅA KRITIRATNA BHATTÁCHÁRTYA
AT THE GIRISA-VIDYÁRATNA PRESS,
24, GIRIGA-VIDYA RATNA'S LAXE.

·PM विज्ञप्तिः। अथ खल्वितः पूर्व रङ्गपुरेऽस्मिन् वङ्गाङ्गे काकिनाख्यराज्यखण्ड- महाराजो, दानमानादिभिः प्रसन्नीकृतसत्समाजश्चात्मराज्ये सम्पादितसार्व- जनौनसंस्कारो, महोदारो, हृद्यया चाप्यर्थविद्यया शिक्षया चाप्यतिविनीतः, शम्भुचन्द्रनामगीतः, सद्विवेको राजैक: प्रादुरासीत् । यश्च पुनातुरनन्तरं हस्तन्यस्तराज्यभारः, समुज्जृम्भितनवरत्नसभा- सारः, सम्प्रवर्तितविक्रमाख्यभारतारम्भयशःस्तम्भः, सतामग्रगण्यैरगण्यै/र- वरैः प्राचौरैरिव वेष्टितः, कायस्थकुलनभश्चन्द्रो, ज्ञानध्याननष्टतन्द्रो, नव- नियमेरुपहहितयश:किणां नगरीमिव काकिनामलञ्चकार । काशीलाभादात्ममृत्योरभौतस्य जनैरुषगौतस्य तस्यादोषस्य पश्यता- मस्माकम् एकदिनमिव दुःखैरेकचत्वारिंशदव्दाः समतौताः ! उपजातविद्वत्सन्तोषस्य तस्यासाधारणबुद्धे : पुत्त्रः, तुल्यः पितुरधिको साम्प्रतं महिमारञ्जन*नामधरः, भूपतिप्रवरः, सज्जनैरुपगीतः, साधु- चरितत्वेनोपनीतः, स्वयमयं राजा, यशोराशिगुणभाजामग्रेसरः, कुलोज्ज्वल- करच, काकिनायां निवसति । वा, महिना पा सम्यक् रञ्जयतीति व्युत्पत्त्या ।

·[ २ ] यश्च पुनः खैरेव सहामात्यैः सत्यवादिभिः सिंहादिभिरुपचीयमानः, काव्यादिकतनामगानः, स्वानुगतजनरतो, राजभक्तश्चात्ममुखात् क्षरित राजचरितैः प्रत्यहमेव दिवसस्याईमतिवाहयतीति । येन च पुनर्निष्करुण विस्मरणरक्षस: कालान्तरे भाविभक्षणक्षति- विनिवारणाय राजकृतदिल्लुप्रत्सवस्य, श्रवणाय च पुनरद्याप्यविलुप्त गौरव- गाथाया भारतीयपुण्यकथायाः,—तमेव महोत्सवमधिकृत्य काव्यमेतद्रच- यितुं कविरस्यादिष्टः । खयमयं दिल्लयामनागतोऽपि, निजानुरक्त्या राजभक्त्या समानाय्य च दिलिप्रकृति, भाविकीर्तिप्रेरित इव यन्त्राध्यक्षाय च प्रेषयन्नादेशं, परि- तोषयंश्च राजादेः प्रतिमूर्तिकर्तारं, कृतत्वरो, दिल्लीपर्वगीतिकाव्यसृष्टितत्- परो, व्यादिदेश च कवये तयापारम् । अहो अस्य राजभक्तिः ! अहो अस्य पिटवकाव्यानुरतिर्भारत- + प्रौतिश्च ! एवञ्च खलु सुचरितस्य तस्य कुमारोऽपि, जनचित्तरञ्जनो महेन्द्र- रजनो, यशःसितलाध्यचरितः, वीर इव त्वरितमेव सम्पादितसर्बारम्भः, साधुसंरम्भश्च जयतीति । सोऽयं भूरिणा भाग्येन, भीग्येन च पुनरारोग्येण सम्बलितः, पुन- रनलसचिरमिह जीवतादित्यलमतिविस्तरेण । काकिनायाम् भाटे, १३१० साले श्रीश्रीखर-शम्मणः।

·TABLE OF CONTENTS. CANTO I. CORONATION-ASSEMBLAGE AT DELHI : STATE-ENTRY. his or- Introduction - The Delhi-Durbar : its date and object_Praise of King-Emperor- Praise of Lord Curzon : his illimitable resources, his practical energy, ganizing power-Conception and organization by him of Delhi-Dubar to proclaim King Edward VII. as Emperor of India, preparations, invitations issued- Gathering of marvellous crowd at Delhi to witness the Durbar Enumeration of chief places from which people came to Delhi, description of people of different nationalities assembled The north-western frontiei chiefs, The Drehter of Chitral, The Khan of Kalat, The Siamese, The Afgans and Pátháns, The Burmese and Shan Chiefs, The Manipuns, The Baluchis and otheis-Reputed Palwans and wrestlers who displayed their skill in Indian chiefs' camps : their wonderful athletic skill-Gathering of various Indian army corps-Splendour and activity of Delhi during the period-Arrival and reception of Viceroy at Delhi railway station -Anival of Duke of Connaught-Guards-of-Honour, band, salute, exchange of greetings with Gort. High Officials and Ruling Chiefs -Viceroy with Lady Curzon mounts an elephant from the Maharaja of Benares, Duke with Duchess of Connaught mounts an elephant from the Maharaja of Jeypur, Indian Ruling Chiefs inount their respective elephants-Commencement of State-Entry-Formation and order of elephant procession, disposition of procession on either side of Queen's road-Lining of route by tioops-llarch of the procession, its magnificence, gorgeous diesses of Ruling Chieſs, dccolation of elephants, brilliant colouis, dazzling scene-Eauraordinary gatheung of spectators and conveyances-Close of the Procession, From Taze i to Page 22.

·[ii] CANTO II. THE CAMPS : THEIR SITES AND DESCRIPTION. Aica where camps were laid-The Histonc Ridge, the Alipur Road and Grand Trunk Road -Great Bawan Plain to the north and west of the Ridge-Central Camps : description of Viceiegal Camp-Camps on south of the Viceregal Camp : Commander-in-chiefs Camp, Camps of generals of Four Commands, Camps of Forcign Consuls and Representatives, Press-camps-Camps on north of the l'iceregal Camp. Camps of Provincial Governors, Camps of Heads of Local Administrations, Camps of Residents, Central Telegraph and Central Post-office, Camps of Mutiny Veterans, Camp of Imperial Cadet Corps-Camps on northwest of Central Camps : Military Camps-The Durbar Road, The Amphitheatre, Polo-ground, Review-ground-Description of Camps of Indian Ruling Chiefs, their site-Hyderabad Camp-Baroda Camp-Mysore Camp-Káśmír Camp- The Punjab Group. Kapurthala Camp, Patiala Camp, Bhawalpur Camp- Central India Group. Scindhia Camp, Datia, Indore and Bhupal Camps-Rajputana Group. Jeypur Camp, Udaipur Camp, Bikanır Camp. Ulwar Camp- Bombay Group : Idai, Kolhapur and Cutch Camps, Bhavnagar Camp-Burma Camp-Baluch Camp-Bengal Group : Sıkım Camp, Cooch Behar Camp, Morbhanj and Tipperah Camps-Benares Camp-Other Camps. From Page 23 to Page 55, CANTO III. AMPHITHEATRE : THE CORONATION-DURBAR: THE PROCLAMATION. Amphitheatre where erected-Full description of Amphitheatre : its size, its vastness and proportion, its white roof with domes, cupolas, minarets and towers, its floor, decoration and arrangement; The Centre of Amphitheatre : arena, dais, throne, Royal Flag-staff-Arrangement of seats, blocks--Dazzling splendour and beauty-Massing of troops, Guards-of-Honour and massed band within the Amphitheatre, guards at separate entrances-The Durbar Road, crowding of equipages and people on road, arrangements in respect of entry- Entry into the Durbar :-Entry of Veterans of Mutiny-fame : their reception- Entry of Indian Ruling Chiefs : their dresses-Entry of Lord Kitchener-Entry of Foreign Representatives and Govt. Officials-Entry of spectators-European ·[ ii ] and Indian ladies at the Durbar, their dresses, Jahárání of Cooch Behar and the Begum of Bhupal, Purdah arrangement for other Indian princesses and ladies-Entry of Grand Duke of Hesse-Entry of Duke and Duchess of Connaught : escort, salute of 31 guns, presenting of arms by Guards-of-Honour, bands play National Anthem, spectators rise, seat on throne-Entry of Viceroy and Lady Curzon : escort, Imperial Cadet Corps, enter arena, all present iise, Guards of Honour present arms, National Anthem, seat on throne-Lady Curzon and Duchess of Connaught-Opening of Durbar : The Herald. Trumpeters, The Proclamation, National Anthem, hoisting of Royal Standard on flag-staff, Imperial Salute of 101 guns, cheers - Presentation of Indian Ruling Chiefs Viceroy's Speech, its contents. From Page 56 to Page 846 CANTO IV. THE ARTS EXHIBITION. THE EXHIBITS. Exhibition-building its site, Kudsia Bágh near Káémír-gate-Opening of Artsexhibition by Viceroy, his speech, its full contents--Sir George Watt, director of Exhibition, his energy and labour. collection of exhibits and classification Exhibits divided into ten main classes-"Jewellery Court," Jewellers from different provinces-Enumeration and description of chief roors and exhibits :-Stone-wares : marble idols and figures, cow and calf cups and saucers, figure of Buddha, Taj of Agra, flower-vase, chess-table--Metal-wares : tinned copper, silver and gold plates, enamelled and neillo works, Damascened works, copper rapousse-Clay-wares and pottery-Gold and silver articles : necklace, diadem, hookah, cart-Cut steel and mail-carving-Hide-wares-Glass-naies : Shrine of coloured glass-mosaic-Wood wares and wood-caring : doors, Punjab wood-carving, Bharatpur facade, Nepal model house, Travancore house, Kathiwar house, Burmese wood-carving, wood-furniture, Mysore sandal woodcarving, inlaid boxes, Mysore house upon lions, Burma wood figures-Shell-works- Káśmír shawls - Baroda pearl carpet - Fabric and textiles, embroidery and braiding-Ivory-carving-Antic weapons and arms--Fine arts pictures, ancient books Gulistan from Ulwar, pictures of the Ra'ma'zan from Pandit Janaki - Horn-wares-Chief places from which exhibits came. From Page 85 to Page 109, ·[iv] CANTO V. MISCELLANEOUS DURBAR-FUNCTIONS: CLOSE OF DURBAR. State Church Service--Illumination of Delhi and Fire work Display_Military Assault at-Arms-Investiture-Review of Retainers of Ruling Chefs · full details of the Review, splendid spectacle-Review of Troops : some Ruling Chiefs at the head of their own troops-Polo-tournaments and Athletic Contests · Chitral zis. Gilgit, Alwar team, Manipuri and Baluchi teams, description of the play, interesting sight-Viceroy's evening party to the Indian Chiefs, the Investiture-ceremony -Close of Durbar : State Departure from Delhi. From Page 110 to Page 141. CANTO VI. PAST BRIEF HISTORY OF DELHI: NATION'S PRAYER TO THE CROWN. Delhi, its situation-Past history of Delhi-Pre-historic Perind : battle of Kurukshetra, Emperor Yudhishthir, ruins of Hastinapur-Hindu Period · Rajput kings; King Prithwiraj, his iron-pillar, his battle with Mahamınad Ghon, his fall- Mahammadan Period · the Afgan hings, Slave kings, Kutubuddin, Houses of Khiliyi, Tughlak and Lodi -- Mogal Period. The Mogal emperors and their buildings-Babar ; Akbar : his conciliatory policy, his tomb ; Jahangir his empress Nur Jahan ; Shah Jahan : Jumma Masjid, Delhi Fort, The Taj of Agra : its description, Peacock Throne ; Aurangzeb : Splendour and magnificence of Delhi in the palmy days of Mogal rule, condition of the country under Mogal rule, Aurangzeb's bigotry, nsing of the Marhattas, Sivaji, decline and fall of Mogal Dynasty ; Mahammad Bahadur Shah, last nominal emperor : his complicity in the Sepoy Mutiny-British Period : Queen Elizabeth, Queen Victoria, King Edward VII.-Cardinal features of British rule-Nation's prayer to the Crown to further the parmanent interests of the people : enumeration of some of those interests-Author's benediction, and end of the poem Froin Page 142 to Page 163.

·CHRONOLOGICAL ORDER OF THE DURBAR CEREMONIES. ... ... ... . .. ... .. . ... ... Inauguration of the Durbar ceremonies by State- Entry : 29th December, 1902, Opening of Exhibition of Indian Arts : 30th December, 1902, Durbar and Proclamation : 1st January, 1.903. State-Dinner given by Viceroy to Official Guests : 1st January, 1903, evening. Viceroy's Evening Party to the Indian Official Guests (at the Kudsia Gardens) : 2nd January, 1903, afternoon, Illumination of Delhi and Display of Fire-works : 2nd January, 1903. Investiture held in the Dewan-i-Am: 3rd January, 1903. Celebration of State Divine Service : 4th January, 1903. Military Assault-at-Arms : 3rd and 5th January, 1903. State-Ball : 6th Jannary, 1903. Review of the Retainers of Indian Ruling Chiefs : 7th Janrary, 1903. Grand Review of 34,000 Troops : 8th January, 1903, Viceroy's Evening Party to the Chiefs and Investiture (at the Viceroy's Camp): ... 9th January, 1903. Athletic Contests --Polo, Football, Hockey : On most days, specially on... 9th January, 1903. State-Departure :... 10th January, 1903. ... .. . ... ... ... ...

·संशोधनी। IN la पंक्ती अगइम् शुहम् मारों भारम् कामयन्ती कामयन्ते गुग गुण सुदगुः M मुदगुः १२ ५ पू जाज्जन्यमानं जाज्वल्यमानं "तकरीतीति" लिचि पाचाराधैं क्य डि 20 ५ क्याम्यं कैम्पं । क्याम्पं केम्पं ० ५० नामार्थम् magnificient ५१ १४ वासार्थम् magnificent दण्डपे ay १२ दगड़प ४ बभञ्ज बमञ्जु मेदिनी १० मदिनी ८० ३ सव्व सवें फलका फलकाः १४ प्रारभ्यते प्रारभते २ मुद्रव मुट्रैव तङ्गी तानी १५८ माश्य माश्रय कुशलः कुशलै:

·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम्। प्रथमः सर्गः। महाचित्तो भिन्नामपि पुनरभिन्नां कुहकिनौं घटादिं पश्यन्तौं घटपटमठादिं स्वयमपि । स्थिरामर्थातौतामपि च पुरुषार्थाय चपलां नुमस्तां निर्लिङ्गामपि सदबलां चेतनकलाम् * ॥ १ ॥ मडलाचरणं करोति। महाचित्त:--पञ्चम्यन्तस्तसिल ; विश्वव्यापक चैतन्यादित्यर्थः । स्थिराम् --निष्क्रियान्। पुरुषार्थाय चपलाम्-भोगापवौं पुरुषार्थः, तत्कने चपलां क्रियाशीलाम् । (Vide Sankhya-darianam, Ch. III.,58). प्रक्रति पुरुषञ्च एकीकृत्य स्तौति । तामिति मसिहाय 1 ·- २ दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् १ । -- के दा शेषयितुं भवन्त्य लमहो पाश्चात्ताजातेर्गुणान् ? यस्यां सम्प्रति कार्जनप्रभृतयो लञ्चोदया: पार्थिवाः । तुङ्गाङ्गौ प्रतिपादिता नरपतेयात्मवप्रक्रिया, यन्माक्षिण्यधुनापि दिल्लिनगरे जागर्ति शेषच्छटा * ॥२॥ अहो रातः कौति: । कतिपयदिनदिल्लिनगरी बभौ मुक्तायुक्ता कनकमणिमाणिक्य खचिता। ढणाच्छन्ना पञ्च जटिलगहना गोक्षुरवना वरा खर्गाकारा नृपतिशतदारासनवती ॥ ३ ॥ ख मेके खुष्टोये जगति वितते विंशशतमे परानन्दागारं किमपि भुवि पर्चेदमुदभूत् । धनुष्य याते, दशदिवसमायुः परिवहन्- भ यदगच्छेत् कस्मिन्नपि हृदि नृणां विस्मृतिपदम् * ॥४॥ अजयदिदमपञ्चे भूतपूर्वञ्च सर्व- मजनि यदतिमात्र दिग्दिनस्थायि पर्व। दिनिमहोत्सवं प्रस्तीति । तत्रादौ दिशौ सम्पादितस्य राज्याभिषेकपवणाः प्रतावना करीप्ति (१....७)। लहाधिपतेः राज्याभिषेकघोषणाथ दिखा दशदिवसं व्याप्य महोत्सव आसीत् । यसाम्-पासात्त्व जातौ। काम:-Lord Curzen. -काजनादिभिः। दिल्लिनगर- In the city of Delhi. gfagifear-Effected, produced. + Compare :-"A month ago there was little to be seen from the "Ridge, but & sandy, bouldered waste, interspersed here and there with rice-fields and an occasional canal." गीपुरवनेति--उपसर्जनलात् न डौष , पाणिनि: ४।१।१४ । + स्वमेके-संवत्सरे ; “यव्यो मासः, खमेकं संगमरम्" इत्यनुशासनात् । पर्व-राज्याभिषेक- मडीसवः। दहिवसम्--From the 1st to the 10th of January 1903, ·प्रथमः मर्ग: । मृदुदिनमथ मासं दोपयद् जानुयारौं सुखकरहिमपात दरवलोकमारौं ॥ ५ ॥ वृष्टीयवर्षे सशते च विशे राजप्रभावोइतलोकहिंसे । अपबपञ्चेदमनुठि प्राक् तज्जानुयारे: । प्रयमे नि भाभा ॥६॥ दशमितदिवसं संव्याप्य सत्कोतिरेषा दशदिशि परिभाता कार्जनौयं सुवेशा। दशशतकरधारौ यत्र साहाय्यकारी दशनियुतसहसैलॊचनै ऽस्यधारि॥ ७॥ दुर्बारारिनिवारि यख चरितं जेगौयते क्षमातले यस्याच्चै महिमाद्यधिष्ठितजनः श्रेयः प्रसते नृणाम् । यन्नामस्मतये चिराभिलषितं पर्चेदमुक्मभूत् सोऽयं भारतलण्डनाद्यधिपतिर्जीयाच्चिरं भूतले ॥ ८॥ योऽसौ भारतवर्षसर्चनगरे राजौकतो वेघसा राज्यं तच्च विशौर्णकण्टकदलं यत्तेजसाऽस्त्युज्वलम् । ** नानुयारी मासम्-ie. January 1903. दिग्दिनस्थायि- दशदिवस्थायि । पूच मृत मति भूतपूर्वम् । “भूतपूर्व चरट्” इति सूचे दर्शनात् पूर्वशब्दस्य परनिपातः, सप्सर्पति समासस । अजयदिति-अभिभवाथै स कम्मकः। मृदुदिनम्-इति पदं 'प'त्यस्य विशेष यम् । + January 1903. उद्धृता-.e. Eradicated. * काजनी-कार्जनसम्पादितत्यर्थः। कार्जन -Lord Curzon. ६ भादौ श्री श्री मनवराजीय सुविः (The King-Emperor) गोयतै ! यन्नाममय इवादि- ·दिलिमहोत्सव-काव्यम्। AALANKAry दिल्ली यत्कृतपर्चगौरवबतौ नारौब रत्नोज्ज्वला यत्कीर्तिस्तुतिकौर्तनातिमुखरा जागर्ति पर्चस्मरा ॥६॥ गायन्तो यच्च सर्वं प्रकृतिगणमनोमन्दिरे राजराज के वा तं विस्मरिष्यन्त्यखिलजनपतिं, यातमप्यात्मदेशे ?। लण्डेशस्याभिषेकप्रभृतिभिरसकृत् येन संशोभिता भः । सोऽयं सनेहदृष्ट्या स्थिरयतु सकलं कार्जन: कार्जनौ च ॥१०॥ सोऽयं जीवतु दुर्जनव्यसनदो नाम्ना च यः कार्जन: प्राज्ञो लण्डनभपतेः प्रतिनिधिः प्रेयांश्च यः सज्जनः । अत्याचीनृवर्यचारुचरितैरालादिनामिलियां राजाप्युच्चयश:प्रसन्नमनसा यो भारते प्रेषितः ॥ ११ ॥ (विशेषकम्)। "अस्मिन् पर्वणि सर्वपवनृपतौ तस्य प्रयत्नोत्थिते दिल्लवामन्यतरत् विशेषविधिना द्रव्यैर्जगन्निर्मितम् । s. e. The event being the proclamation of Edward the Seventh as Enr peror of India, तदनन्तरमधुना राजप्रतिनिधेः (Lord Curzon) स्तुति: गीयते (-११)। "The day of Lord Curzon's entry into the city of the Moguls, in full state, will be marked in the annals of British India as the day of a most impressive pageant." तत् राज्यं-i.e. भारतम् । पर्व उत्सव स्मरतीनि पचायच ; ससः स्त्रियामा । पचे परी मदनः। *No previous representative of the crown has been called upon to play a part in so superb a display of the wealth, diversity and unity of the Indian empire." #17-i, e, Lady Curzon. स्थिरयतु--"बहुलग्रहणात खिरवस्थपौ"ति वईमानः । राया-विजयिन्धा इत्यर्थः (Queen Victoria). [Vide Author's "विजयिनी-काव्यम्" ।] निशाम्-रामनातेरित्यर्थः। तेषां राजा-..विजयिन्या ।

·प्रथमः सर्ग:। ५ एहि भाटसमूह ! चारुमहिमन् ! भूत्वा मिधः सङ्गताः सृष्टां मिष्टरसैरसालरचनामेतां समनाम ताम् * ॥ १२.॥ अानन्दामृतधारया प्रवरया राताञ्च मर्यादया धौता द्राक् जनसागरप्रधितवाक् दिल्लना हिल्लीलभाक् । एकत्रैव विलोकयन्ति मनुजा यां वौच्य सचं जगत् । तैस्तै व्यबरैनरैः सहचरै पैच रूपैरपि” ॥ १३ ॥ इत्येवञ्च कुतहलध्वनिरभत् थड्डा तथा मम्भरिः काम्यां कार्जनकीर्तिमत्र महतौं द्रष्टुं समुद्घोषिताम् । उद्यौवश्रुतयो वयं खलु गतास्तां दिल्लिमात्मेच्छ या ये राज्ञः सचिवैः स्मृता न च दृताः पञ्चा न सम्भाषिताः ॥१४ (विशेषकम्)! राज्ञीसनुकतेऽत्र नूतनमहाराज्याभिषेकोन्मवे राजानश्च निमन्त्रिता: पुलकितास्तद्दर्शनाम्युत्थिताः । लोकानामपि हर्षवर्षणगिरा नासौद्धरा सुस्थिरा, हस्त्याबोष्ट्रगणैर्जनैरगणनै प्रेक्षितुं दुष्करा ॥ १५ ॥ सम्प्रति दिल्लि महोत्सव: प्रस्तूयते (१२-१४)। "The procession which traversed the historic city has probably never been equalleil in Indian history." तस्य-कार्जनस्येति यावत् । वयं तामता मिटरसरचिता रचना समश्राम इत्यर्थः । + यां दिल्लौं बौक्ष्य सर्व जगदेकचैवानौतमिव पश्यन्ति लोका इति तात्पर्थिः । + नोकइयोक्ती ननमुखत: प्रादुर्भत: कुतूहलध्वनिः अभूत् प्रादुर्दभूवैति भावः, तथा प्रात्मभरिः श्रद्धापि दिल्लुप्रसवदर्शने अनुराग पासीत्, मम मनसोति शेषः । वयं राजपुरुषैरनिमन्चिता अपि उत्सवदर्शनार्थमात्मेच्छयैव दिल्लौं गता इति कवि: खयं वदति । ६ अधुना दिल्लि प्रवेशं (The State Entry) वर्षयितुं प्रस्तूयते। तत्रादौ दिल्लयामुत्सवमुदिस्य मनुष्यसमागमः जनताम्बरादिश्व प्रथम कथ्यते (१५-~-४२) ! " ·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । यादृक शब्दो रघुपतिकते संक्रमे क्षारसिन्धोः ख्यातो रामायणत इह यः पर्वतोत्पाटनाहः। तादृक् रावो * दिशि दिशि गतो दिल्लिसांयात्रिकानां व्यस्तं लौहं शकटमुद्भत्कम्मिता तेन धात्रौ ॥ १६ ॥ प्रेक्षायें भूमिभाजां नृपति-नरपतेः पर्वणः सर्वकान्त- रैश्वर्याणां पराईरतिशयमुखरा भरभूदिल्लिरुच्चैः । तेषामुत्तुङ्गमानात् व्ययितबद्धनात् सर्वतः पर्वताभात जातास्तास्मिन्निवोच्चैरपिच कशधनाः, दुर्बला राजलक्ष्मौ ॥१७ नापश्यन् यांच जन्मावधि भुवि मनुजा लोलया तानपश्यन् ते भूपा वायभपा: परिचितिमुदग राजराजोत्मवास्मिन् । श्रद्धावन्तोऽब्युपेयुई यगजसंहिता: सैन्यवन्तोऽन्यवन्तो द्वारेहारे लसन्तो तटिकिट घटा दिन्मवो मानदानम् ॥१८॥ मित्रायन्ते विषन्तः क्षितिनगरभुजो मङ्गलं कामयन्तो बद्धाः पूर्वोपकारैर्नरपतिसुहृदो योधयन्तो विपक्षान् । रव एव रायः, प्रज्ञादिभ्योऽ। लौह शकटं-The Railway carriage. धात्री-पृथियो । सांयाचिकानामिति प्रयोजनार्थ ठत्र । + माना प्रदेशेभ्यो दिमासुत्सव दर्शनार्थ लोका उपस्थिता: इति तदेव कथयति त्रिभिः। “In spirit therefore, and one may almost say through their rulers and deputies in person, there is represented in this arena nearly one-fifth of the entire human race."-- Extract from the Viceroy's Speech. नृपति नरपते:-कार्जनस्य, पर्व:-उत्सवस्य प्रेक्षाय मित्यन्वयः । ते भूमिभागः कृशधना इव जाताः; तेषां राजखमीश दुईला जाता। $ fzín.-The Admission-tickets, ·प्रथमः सर्गः। दुःखादुःखे सहायास्तनुमपि समरे हातुमिच्छन्ति चान्ये जागत्यं प्रभावो जगति नरपतेर्लण्डनच्छत्रभाजः ॥ १६ ॥ ते नास्मिन् सन्ति भूपा बृटिशनरपनेरुत्मवे ये न दृष्टा: इंलण्डात् हाइलगडात् पुषरुषपदतस्तत्र पातालराज्यात् । अाब्रह्मस्तम्बतो 'द्राक् जनगणसहिताष्ट्रान्सभाल प्रदेशा- दाजग्मुस्ते बुयारा: परिणतशिरसो वैरमुत्सृज्य दूरे ॥२०॥ केचिद्रानो विवाहवम इव पतिता: सत्सवौत्मुक्यवन्तः पत्रका वामन्त्रिता: केऽप्यतिथय इव कोऽस्थागताः केचिदन्ये । ईयुर्नाम्नैव केचिज्जयजयवचसा पर्वणः सर्वकान्ते- रिच्छासंक्रामिताः केप्यभिमतरचयस्तर्ण मर्चव्ययोथैः ॥ २१॥ अङ्गाहङ्गात्कलिङ्गान्मलयगिरिपथाहाक्षिणात्यप्रदेशात केचिन्मान्द्राजराज्यात सिकिमजनपदात् चौनइनान्च केचित्। अोटान्तः पातिभमेर्मणिपुर नगराद्ब्रह्मदेशाच्च गौड़ात् पर्वण्यप्युत्मवेऽस्मिन् निखिलनृपतयश्चक्रिरे योगदानम् ॥२२॥ २ अनेन लोकेन सम्प्रति विदेशीय प्रदेश विशेषानां कतिपयनामानि उहिारयन्ते, येभ्यः दिल्या लोका: Hritar: 1 "The repi esentatives of Foreign Powers, the Foreign Consular Officers were also present". ईखण्डात्- England. हाइलण्डात्-The High lands (in Scotland). पाताल राज्यात् -i. 8. From America; पुषरुषपदत: Baron Speck von Sternburg Consul-general for Germany), M. W. de Klem me (Consul for Russia). ट्रान्सभारदेशात बुधारा:--The Boers from Transval. (For: an account of the Buers and the Buer War, see Author's “Vijżyiní-Kávyam," Canto V.) + अधुना येभ्यः भारतीय-प्रदेशभ्य उत्सवार्थ दिल्या लोकाः समागता:, तेषां भारतीय प्रदेश विशेषाणां कतिपयनामानि समल्लिख्यन्ते (२२-२४)। AlL_Indica welcomed Lord Curzon, - ·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । केचित् शौताद्रिमौलेजलनिधितटतः सेतुबन्धातिदूरात् विन्धवास्तुङ्ग टङ्गात् शिखनृपतिभवः कान्यकुब्जात्तथान्ये । खर्गात्कारमौरनाम्नी जवनजनपते; काबुलात्मिन्धुदेशा- दाजग्मीक तथान्ये भवननृपतयस्तच तुच्छौकृतार्थाः ॥२३॥ विकानेबुन्दौत: पुनरपि च टङ्काकतिपये जना अालोयाराः, शिवजिकुलजाश्चापि धनिनः । तथा जापानाख्यादपि जलनिधेः पूर्वतटत: परास्ताचीनाद्याः समरभुवि येषां भुजबलै : । ॥ २४ ॥ भपाला बलवज्जनैः परिहताः स्यामात्प्रदेशादबभु- मीरश्चोत्तरपश्चिमाविमगिरेः समर-दौराधिपाः । not merely those states and provinces which are presided over and administered by Englishmen, but those also which have remained in a varying measure independent." अङ्ग:-- Bengal proper, including Bhagalpur ; 95:- Eastern part of the modern province ; #fax: - Extending from below Cuttack to the vicinity of Madras ; मलयगिरिः-The Western Ghats ; मान्द्रान:- Madras ; सिकिम: - Sikim ; चीन:-China ; हुन: -~-A Hun ; भोट:-Orissa ; ब्रह्मदेश:-Burma ; गोड:--Central part of Bengal, from Banga to Bhuvaneswar in Orissa. कान्यकुब्छ. --Modern Kanouj; काश्मोर:-Kashmir ; काबुल - Kabul (Afga. nust an); सिन्धुदेश: - The Sindh. भिखनपतिभुवः-i.e. The chiefs from the Cis-Satlej states, such as, Patiala, Jhind, Nava, Maler-kotla. + The first two lines mention various Indian states in Rajputana and the Marhatta. provinces. बिकाने:-The Bikanir state; बुन्दीत:-The Bundi state ; 2F17-The Mahomedan state of Tonk; etaTi:- Alwar state. f441#pur: -1. e. The Morhatta chiefs, descendants of Sivaji, the great Marhatta chief. 71917: Japan ; "Lieut.-General Barow Jamkata Oku represented the Japanese Government." * श्यामात-The Siam state, .

·प्रथमः मगः । है यस्मिन कोऽपि न चाप भप पदवौं रक्तस्य पातं विना तस्माच्चिचलनौरतो हिममृतो मेहर् तथाऽस्वागत: * ॥२५॥ तथा दृष्टश्चास्मिन निधिपतिसमः पश्चिमदिशः खिलातख्यातः खा, ' यदनुगजना भैरवदृशः । खयं भौमो भौमाकृतिभिरपि पाठाननिकरें- ईहत्मस्त न्यस्तस्फुटमुकुटभौमातिधरैः ॥ २६ ॥ खायौबारगिरेः मथाप्यवित घालापैः स्तुवन्तः सभा सहराश्च पुन: शताईविमिता: पाठानदृन्दैः समम् । बोलानाः करमाश्च पश्चिम दिशः सचे च ते भरिशो वेशैर्वस्त्रविशेषभाविलसितैरौयुः सुभीमा इव ॥ २७ ॥ किरीट विवाणाः करहरणकालेषु च यथा तथैव ब्रह्मौकोमगनृपतिवर्गा रुरुचिरे। - प्रदेश विशेषानु लिख्य, सम्प्रति मौरेत्यादिना दिलयां समागतानां कतिपय जातीन (Vatishthties) विशेषेणी लेख: क्रियते (२५-३३)। तबादौ पश्मिीत्तर-सामन्त पतीना चिचलाधिपतेन कथा- मुल्लिखति। मौर:-Jir of Nagar and of Hunza (North-restern frontier); समूर - Raja of Sirmur (Punjab) ; दौर-Nawab of Dir , मेहर्-i.e. The Mehtar of Chitral (N W. frontier). + खिलाताधिपते: कथामुल्लिखत्यनेन (Khan of Kalat in Beluchistan), + अनेन आफगानप्रदेशीया.वर्ण्यन्ते (The Afgan and Pathan chiefs'. खायीबार बोनानौ- Two mountain passes in the North-western frontier : The Khyber and Bolan passes ; सहरा:-The Chiefs ; पाठाना:-The Pathans : समाम्- i. e. The Proclamation-Amphitheatre. Vide also motes on sta112230. ईयु:-कम्मा विवक्षायामकर्मकः : अथवा ईयुर्दिनौ मिति घोषः । करमा- -Kuram passe .

·दिनिमहोत्सव-काव्यम् । गलहणौथेणौरचितकचवन्धा मगदृशो बभुर्येषां पार्वे वरमगरमण्योऽपि शतशः * ॥ २८ ॥ वराङ्गे गौराङ्गा मणिपुरभुवो ह्रखवपुषो वहन्तो भयिष्ठं धवलगुलिकान् हारनिकरान्। विचित्रा वाहाव्याः कति च शबलैः प्रच्छदपट- मेमन्तः सोष्णीषाः पथि विरलगुस्मा ददृशिरे । ॥२२॥ बिलोचौस्थानस्थाः कतिपयजनास्तुन्दिलधना- दृशा कृष्णास्तृष्णा दृशि दृशि नयन्तो भुवि नृणाम् । इहाजग्मुर्यते नृपतिरचिते पर्वणि नवे वृहत्कायाश्छायाच्छुरितवदना नष्टकदना: ॥ ३० ॥ वृहन्मस्ता वौरा इव वरबलप्रांशुवपुषी- वरांशुप्रच्छन्ना: कति कति वरोष्णौषशिरसः । . चनेन ब्रह्मदेशीया वर्ण्यन्ते (The Burmese chiefs). 'ब्रह्मौक' इत्यादि-ब्रह्मदेश: श्रीकः निवासस्थानं येषामित्यर्थः । is the Bengali designation of the Burmese people. Vide also Canto II, 73. + बनेन मणिपुरदेशीया वर्ण्यन्ते (The Manipuris). शवलै:-रकासितवर्णभूषितैः, of variegated colours. प्रच्छदपटै:-गाववस्त्रैः, Wrappers, cloaks. वाहाव्याः- 2. e. With horses. The Manipuris rode pigmy ponies without saddle of any sort." गुम्फ:--Mustachio, whisker. + विभिर्विशोचीस्थानदेशीया वर्ण्यन्ते (The Baluchis) (३०-३२)। “The most attrac-. tive and striking feature was the bands of Baluch and Pathan chiefs. Their dark faces, long hair and twisted beards gave them a wild look that was certainly romantic."-Englisheman. हृष्णा:-दर्शनीत्सुक्यानीत्यर्थः । छाया-कान्तिः । *The Baluchis wore long flowing garments," . । - १ - ·प्रथमः मगः । ११ १ यशास्तम्भाः सम्भावितनृपचतुहिजयकथाः पथा ये धावन्तो नृपतिहितवन्तोद्भुतरुचः ॥ ३१ ॥ त एवागत्यास्यां जनखचितदिल्लयां विषयिनो- ध्वजश्रेणौदौर्वाः पथि पथि सुशौघाटनपराः। विघूर्णन्तः सन्तो धननिकरवन्तो रुरुचिरे गुण राख्याकारा नवकिरणधाराम्बरधराः ॥ ३२ ॥ (विशेषकम् ।) कूजत्कोकिलकोकिलाशुकशुकौश्यामाभिरामद्वैः के चान्येोप्यरुणैस्तथैव तरुणैर्टकखञ्जनौरञ्जनैः । कैः कैरन्यहिरण्यकाररचितैः कः पिचरैः पिचरैः शोभां वर्द्धयता जनेन महता साढे समभ्यागताः ॥ ३३ ॥ भुवि ख्याताः सिंहा इव कटिषु बद्धांशुकचया: प्रकाण्डा वक्षोभिः कति कति च नग्नावपुषः । प्रदेशभ्यस्तेभ्यः परिचितबला लम्बितकचा: म्फुटोल्लासा दिल्लयां द्रुतमुपययुमल्लनिचयाः । ॥ ३४ ॥ vi 3 पिञ्जरैः शोभा वयता जनेन साई केऽप्यन्धे सत्र भागता इत्वन्वयरौनिः। पिञ्जरैः-पिनल पर: (Reddish yellow) : ; fat:-Cages ; #:-Parrot ; 791-Turdus Macrourus. अस्मिन् महोत्सवे दिल्लयां समागतानां विविधानां मल्लानां वर्णना, तेषां क्रीड़ादिकञ्च पशिग्य ते (98-**): The four following stanzas describe hundreds of reputed Palwans (wrestlers and athlets) from various provinces of India, who met and showed their skill in many of the noted Indian chiefs' tents (34-371.

·१२ दिल्लीमहोत्सव-काव्यम् । त एवागत्याम्मिन् नृपसदसि शिक्षाकुशलतां पटुत्वं क्रौड़ायां, प्रकटबलवत्ताञ्च भुजयोः । मिथोव्यायामेषु * स्फुटनिपुणतामड़तबलाः प्रदोच्चै चक्रुर्नपतिनिवहान् विस्मितधियः ॥ ३५ ॥ भुजानामास्फोट ध्वनितककुभस्ते दिशि दिशि क्षितावल्पं, दौ वियति समवप्नुत्य सहसा । दृशा रक्ता व्यक्तप्रभदशनदष्टोष्ठयुगलाः समन्ताद्वावन्तो विकटबलवन्तो ददृशिरे ॥ ३६ ।। बलोन्नत्या तत्र क्षितिपभवने मल्लनिच या न मुदा निन्युन णां मनसि बहुशो विस्मयरसान् । परं तुष्टास्तेषां विपुलकरतालोभिरुरुभिः पुरस्कारानः कति कति च सत्कारसुदगुः ॥ ३७॥ कलापकम् ।) उष्ट्रगजैश्च बहुभिः प्रविलोकनौयः सेनागमोऽपि ददृशऽत्र च राजकीयः । तत्तत्पदेशविहितैरपि चारवेशै- स्तङ्गस्तुरङ्गमशतैर्जटिलच केशैः ॥ ३८ ॥ मिथ: व्यायामा:-Wrestling matches. + चितिपभवने-जातादेकवचनं, भवनेषु इत्यर्थः । २ अस्मिनुत्सवे भारतीयनृपतिभिः प्रेषिताना सेनानां समागमकथापि हाभ्यां कथयति (२८-२९)। The iwo stanzas speak of the bulireze army corps sent to Delhi on this Oasion ·प्रथमः सर्गः। १३ ब्रह्माण्डमाण्डपरिकम्पनदेरिबास्त्रैः प्राचीनकालवरवीरकरस्थशस्त्रैः। शत्रीमंदामिषच येष्विव लेलिहान- भोमो जनैरभिनुतञ्च तदेकतानैः ॥ ३८ ॥ युग्मकम् ) अङ्गैः मुथौतरङ्गैबरगजबपुषां रत्नभूषाकितानां मार्गाग्रे पर्वतानामित्र परिचलतां राजसंक्रामकाणाम् । शोभादर्शप्रलोभै: कल कन्नरववत्मङ्गिसङ्गैः स्म सौम्य- च्छायाभिः पावनौभिनरनिकरवतौ कल्लते दिग्लिभामिः ॥४॥ लुप्तोपमा च सुषमा नृपजातसाता दिल्लीप्रदक्षिणदिने भुवि कापि भाता । खर्गादपि हातिगणाः खलु यस्य मन्ये नैवान्ततामुपययुः-पुनरस्व केन्ये ? ॥ ४१ ॥ तदेवैतत् स्थानं तदपि यमुनानौलसलिलं तदेवासीत् गोपामधुरमुरलौवाद्यमपि च । Some of the troops wore ancient armours and were armed with weapons of a by-gone age ; ride note on stanza 69, Canto II. अस्त्रैः शस्त्रैश भीमः सेनागमः दिल्लया दहश इत्यन्वय ति.। अस्त्रम् -Teapon in general ; शस्त्रम्-Sword. + अधुना पस्मिन् महोत्सवे दिल्ली नगया महती शोभा विभूति श्वासीत्, तामेव च कथयति विभिः (४०-४२)। कल्लते. कल अव्य ते शब्दे इति सिद्धान्त कौमुदी। स्म-अजीते। * प्रदक्षिणदिवसे दियाः कापि अनि चनीया सुघमा भीमा भुवि भाता भासौदिति शेषः । “म. मात सवानि च" इति कोषः ।

·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् ।। अभूत् सास्मिन् गोपौवसनलतिका वृक्षकलिका- जटाजूटे लग्ना, गतिरपि च भग्ना चरणयोः * ॥४२॥ तस्मिन् कोणे जनौधैः प्रविलसति वृहद्भुमिखण्डाधिराजे साहेबाधेश्च सैन्यै नयनकुसुमिते दिल्लबलङ्कारकारः । लक्ष्मौमादाय वामे प्रतिनिधिरुदगात् लण्डनस्याधिभर्तुः स्रष्टा पद्धेन्दुमत्त॑र्दलबलसहितः कार्जन: ख्यातनामा + ॥४॥ आयान किञ्चिदिलम्बो लसति जनगणे जायया तत्र हृष्टो रातो माता गरौयान् कनट् इति सहसा सर्वलोकैश्च दृष्टः। काम्यं राजासनं प्राक् विरचितमुदभत् सज्जितं हस्तिष्टन्दं लोकालोके समन्ताच्छशिनिभसुमुखज्योत्स्नया कत्मयान्येव ॥४४ - । * अभिषे कोत्सवानन्दसमये दिल्लीनगर्य! वृन्दावनसाम्मं नाटयति कविरनेन । अस्मिन् समये पुरव गोपात् पृथिवीपाल कात् राजपुरुषात् मुरलीध्वनि: महोत्सवानन्दवंशीध्वनिः प्रादुर्बभूव, तथाधु नापि इतस्तती विचरणात् रमणौनां बसनानि वक्षादि बग्नानि छिन्नानि च बभूवः । यमुनासलिलम्- "Delhi occupies a broad plain, bounded by the river Jumna on the East." + सम्प्रति राजप्रतिनिध. (Viceroy) राजधातुश्च (Duke of Connaught) दिल्लयामागमनं (Arrival at the Railway station) वर्ण्यते (४३-४६)। "His Excellency the Viceroy and Guvernor-general arrived at Delhi at 11-30 A. M., Dec. 29, 1932. The Salute of 31 guns was fired announcing the Viceroy's arrival. काज्जन:- Lord Curzon. भूमिखण्डाधिराज-दिल्लिनगर। दलबलसहितः -With staff. † "At 11-45 A. M., Their Royal Highnesses, the Duke and Duchess of Connaught arrived by special train from Bombay and were received by His Excellency. A royal salute of 31 guns was fired from the Fort." कन्ट -Duke of Connaught. लोकालोक-लोकानां वागतानां मनुष्याणाम् पालीके दर्शनपधे पूर्वमेव इतिवन्दं सजिनमुदभूत इत्यर्थः ।

·प्रथमः सर्गः। १५ एकत्रिंशङ्कनिक नलमुखकुहरात्तस्य सम्मानताया- माग्नेयः थोत्रपेयः करितुरगनृणां व्यानशे व्योम्नि सौम्नि । राजभातुश्च तहत, दिनकरकिरणादस्त्रसम्यातभाता* - देकं तहासरं सत् दिनशतविनिभं सच्छट प्रादुरासीत् ॥४५॥ तस्मिन् काले झुतीनां किमपि विकिरणं यच्च जाज्जल्यमानं यदृष्टं व्योम्नि देवैरिव रथगतिभिः सर्वगन्धवगैः । राजधातु पाणां परिचयभणिति हर्षदो:स्पर्शनन्तत्, कणे पौयषधारेव च मम गलिताद्यापि या नैति दूरम् ॥४६॥ तत्रानन्दवनाधिनाथकरिणि प्रोद्धृतरत्नप्रभे तुङ्गे रञ्जितहममञ्च फलके दृष्टो बभौ कार्जनः । तत्पश्चाच्च तथा पथा विरुरुचे कुम्भे वहन् चारुणा राजमातरमुच्चकैर्जयपुरव्याक्रौड़भूमिः करौ ॥ ४७ ॥ - "A guard of honour was drawn up and presented arms, as His Excellency accompanied by their Royal Highuesses emerged from the Station." अतएव “अस्वसम्पातभाता"दित्युक्तम् । तस-कार्जनस्य इत्यर्थः । नलम्- नालीकास्त्रम् । + “The Principal chiefs and officials were then presented to His Royal Highness." * अधुना रानप्रतिनिधेः रानभातुश्च हस्तिपृष्ठारीहणं वयंते (४७-४८)। "The Viceroy in court dress and Lady Curzon were seated on an elephant from Benares, followed by the Duke of Connaught's from Jaipur." आनन्दवनाधिनाथः- काशीपतिः। फल कम्-Bench (Prof. Wilson), ·टिलिमहोत्सव-काव्यम् । अारूढ़ौ च मतङ्गजोपरि तदा कम्पेन मौले स्तथा * प्रीतिस्निग्धदृशा भृशं पघि गतान सम्भावयन्तौ जनान् । शुण्डोत्तोलनकण्ठवर्धररदानन्दैः करीन्द्रा मुहुः प्रातिष्ठन्त किम् प्रसादमुमुखावेतौ प्रणामादर: ? ॥४८॥ आरूढ़ेष्व थ तेषु राजसु तथा पृष्ठे तदा दन्तिनां पार्श्व राजपथस्य काचिदुदियायोच्चैः प्रभा मेच का। सङ्केतेन च तेन तेन चलिता मातङ्गवर्गा द्रुतं रेजुर्नृत्यपरायणा गललगद्घण्टासमान्दोलनः ॥ ४६ ॥ मार्गाग्रेऽस्मिन्नदृष्टे मरकतखचिते मत्तमातङ्गपृष्ठे खटामुत्तोल्य हैमौ तदुपरि परितो राजिता राजराजिः। राजां मध्ये निजामो जवनजनपती राज्यसत्कार्यशौर्य- वैशैः श्रेष्ठैः सुदृश्यैः सहचरसहितस्तत्र कामौरभी ॥५०॥ . “Lord Curzon............incescently acknowledged the plaudits of the crowd by boring and touching his white helmet.” प्रातिष्ठन्त – 'समव- प्रविभ्यः स्थ' इत्यनेनात्मनेपदम् । + तदनन्तरमिदानी भारतीय नृपाणां इम्ति पृष्ठारोहणं वण्यंते (४१-५३)! "A signal was given for the Escort to start, and the Rriling chiefs moved forward two by two behind their Royal Highnesses, the Duke and Duchess of Connaught, in the order in which they were placed on the Road." "Then came the gorgeous animals of the ruling chiefs, 54 in number.” # *Outside were drawn up in an imposing array the gaily caparisoned lines of state elephants, that of the Nizom being at the head of those of the Native chiefs," exiq-Houdas, ·प्रथमः सर्गः । १७ .. काश्मीरमण्डलपतिः करितुङ्गएठे सर्वाग्रएव सनिजामपतिदृष्टे । रेजे निकाममहिमातिरञ्जितख तस्मिन्ननागमतया वरदेश्वरस्य * ॥ ११ ॥ एवं दिल्लिप्रवेशे करिशिरसि समाकृष्टदेवेन्द्रलौला- राजानोऽन्येऽपि रेजः शतरुचिरुचिरे युग्मयुग्मक्रमेण । केचित्तत्रोष्ट्रएष्ठे गतिरभसचलत्किङ्किणौनादरम्ये केचित्कृष्णे तुरङ्गे, द्युतिर्मात शकटे केचिदुत्माहवन्तः। ॥५२॥ तबाध्वन्येव हर्षादुपरि निपतितं रिङ्गणादङ्गमङ्गे। नणामेका श्रिया स्त्री कनकविकिरणा भारतीया विरजे मन्ये सा पर्वकत्तः प्रणयशतभृतः कार्जनस्य प्रियायाः प्रेम्णा सौन्दर्थ मत्तः परमसहचरौ प्रादुरासौत्तदानीम्॥५३॥ "The Maharaja of Baroda owing to a fimle bereavement and the Maharana of Udaipnir owing to indispositi13 were unable to atteud the State- Entry." सनिजामपति.-~-निजामपसना सह पा वर्तमानः । "The Carruages of His Royal Highness the Grand Duke of Hesse, of the Heads of Local Governments &c. &c. and the Horses of His Excellency the Commander-in-chief, of the Kban of Kalat &c. &c. were arranged in order along the Queen's Road.” “The Camel corps from Bikanir &. with riders in chain mail were most effective." * हत्यषि दर्शकामाम् पाम् अन्धेषाम नियतितमासीत् ; रिपात् सरभसचलनात् दिदार्य- मिति भावः। तस्मिन् पथि काचिकारतीय नारी करिष्ठे दहशे । "One solitary Indian Lady rode on an elephant."-Bengalee, January 2, 1903. 3 ·दिल्लिमहोत्सव काव्यम् । हेतिज्वालोग्रदृश्याः परिपतनरयादुद्यदुष्णीषकम्पा- रण्यामागें विचित्रा विविधगतिरसोदगारिसञ्चारलौलाः। सेनामाला मणीनां किरणशतघटाधौतमौलिस्थलौना- मुच्चैःखच्छाभिराभावलिभिरिव तदा रेजिरे पार्शयोस्ताः॥५४ सेनानां काप्यभिख्या द्रुततरमुदियायैवमुन्मत्तरूपा विद्युहाम्नामिवोच्चैरपि च घनरसा वाससामुज्ज्वलची: रेखाकारा च तासां वदनशशिकलाखेतधाम्नां हि धारा मा प्रस्तापयन्ती । जनगणमभित: प्रादुरासौत्तदानीम् ॥५५॥ चावीयं हस्तिसज्ना विलसितपथयो: पार्श्वयोर्वर्ण्यते का गङ्गाम्भोभङ्गरूपेव च कलकलवत्यम्बुधारकतुङ्गा । सैन्यमत्स्यप्रकारैरिव मकरवीरकुम्भौररावे- दोभिर्दोभिरेषां नगरवरनृणां दर्शनौयाविरासीत् * ॥५६॥ तस्मिन् पथि पाश्चें सेनानिदेशं दाभ्या कथयति (५४-५५) । "The route of the Procession was lined throughout by troops." "The lining of part of the route with native Regiments, particularly the Imperial Service Corps was most effective." "Flashing in the sun-light the white and blue of the Imperial Cadet Corps caught the fancy of the eager multitude." + "मापयन्तीति सोपसर्गान मानुषन्धः । 'प्रमापयामास मुखं निदाघ' इति किराते" (मनोरमा ।) * सम्मेषां इतिपृष्ठारीपशिख्य सम्पति साधारणभावेन तामेव चलन्ती हस्तिसज्जां (Elephant- Procession and the State-Entry) दिलिप्रक्रियाञ्च वर्णयति (५६-६१)। "They passed at an even rapid pace, so quickly that every spectator could feel a vague, dazzled impression of gold and silver in barbaric splendour and fantastic design," रन एव राव:, प्रजादित्वादणु ।

·प्रथमः सर्गः -*-*-~~~- ----- ते मातङ्गाः सरङ्गंभमरशतकृतं झङ्कतं गण्डपिण्डे कर्णैः परिव द्राक् पथि भुवि मिलिता वारयन्तो विरेजुः । भाखन्मुक्तामणौनां द्युतिभिरतितरां मण्डिताः शुण्डवन्तो- मन्दं मन्दं तदानौं विरचितगतयः पृष्ठगांस्तान् समहः॥५॥ तस्मिन् कान्तिच्छटाभिर्नु नयनमुकुर बिम्बिते हस्तिसाः स्तञ्चप्रायं चलटिहदचलवरभान्तिदैलोकनेत्रम् । भूषालौनाञ्च तहत्परिगतकिरणैरप्युदारैः सदारै- मंकाःपादचारैरवनिरवनता,कापिभा तत्स्थलानाम् ॥८॥ किन्तत् हस्तिप्रयाणं कुसुमिततरभिः किञ्च वा गोत्रयानम् ? रत्नं वा मूलदेशात् किमपि जलनिधेरूई मुत्क्षियमाणम् ?। नानाकारजनौधैः किमपि नरपतेर्वाद्यवसम्पयाणम् ? किंवा विद्युदिलासैर्जलधरगमनम् ? पङ्गुवन्मेऽनुमानम् !॥५.८॥ * सदाहस्तिभिः पादचारैश्च भवनिरवनता बभूव, तहत् भूषादीनां किरणेतारै तत्स्थ खाना कापि भा समुदितासौदित्यर्थः । “Two long rows of elephants with trappings of cloth of gold and houdas of seemingly solid silver and gold and carrying a perfect blaze of brilliant colour.” “Every form of ornamentation has been lavished upon these beasts.” “Their necks are encircled with silver jingling bells, their legs are swathed with thick silver bands and their trunks are painted with gay patterns of vermillion and blue and yellow." "The whole procession was, to the European spectator specially, a dream of glory, and a feast for the eye, a progression of beautiful and exciting surprises." जोत्रयानम्-पर्वतानां चलनं किम् ? गोत्रं नाम्नि कुलेऽप्यद्राविति यादवः। अनुमान में पञ्जवत्-नावानुमान मे पसरति ; केनापि उपमालुमन ईमेतदित्यर्थः ।

·दिलिमहोत्सव-काव्यम् । NANA मुक्तादामायमानं नरपतिमुकुटं यत्र रत्नायमानं शोभापुञ्जायमानं किमपि दशदिशोऽभ्यागतं भासमानम् ! । भून्यं तारायमाणं किमपि भुवि गतं, तन्नणां सम्प्रयाणं राज्यान्तर्भपतौनां किमिति सहचरैराजितं सन्निधानम् ॥६॥ माग मातङ्गसङ्घच्छु रितघन घटारंहसङ्घटनौले तणं हारिद्रमुक्तामणिशतचिभिलोंहितायत्व योच्चैः । लोकः सञ्चारमेतं मनुजपदचल ट्रेणुदुग्धायमाने मेने लौहित्यगङ्गाजलकलितमहायामुनाम्भः प्रवाहम् ॥६॥ बह्वध्वा बहुमन्दिरो बहुगजो बह्वखयानादिको बह्वार्यो बहुगोधनो बहुनरो बह्वन्नपानाशनः । बह्ववर्यघटो बहुतजनभाक बह्विन्द्रजालद्युतिः बढ्दो बहुलाननो बहु बभौ मार्गे महाडम्बर: ।। ६२॥ एतेम मार्ग समुदिता धवल-नील ली हर-विविश्ववर्णाना मिश्रणीत्यशोभा वर्ण्य ते। हारिद्रमुक्ता- मणि:-The Topaz, पद्मरागमणि रत्यर्थः। मच्चारम्-The Procession, लौ हत्य:- प्रभपुनः; लौहित्यनदस्य नामसादृश्यात्तस्मिन् लोहित वरीपी ट्रष्टव्यः । + पा सर्गसमाप्त: दिल्लीमवेशव्यापारदर्शनार्थिनां (spectators) सजुलताजनतादिकं कौनयति । *There was an extraordinary gathering of the people in the streets, on balconies and on the roofs." "There was a continuous stream of conveyances of every imaginable pattern. The brilliant uniforms and smart dresses were strikingly incongruous with the qijnt rehicles." पहच:-पचाछि इन्द्रिमाथि (senses)। सचिव समासबद्धपदानि “महाड़ पर इत्यम्य विशेषतानि। end ·प्रथमः मर्ग: तुल्याकारमभौक्ष्य तत्र कमलभान्त्या हिरेफस्त दा स्त्रीणामास्यसरोरुहे स्म चपलो मध्विच्छ या धाग्यति । नावेदौत् स कटाक्षवत्सु वचनं, रात्रौ न तमुद्रितं, मूर्खाणां गतिरोहणी, मतिरपि प्रायो हि भन्दायने ॥६३॥ सङ्कीर्णा पथि मनुजोष्ट्रयानवा है - सात्यो जपटवासतोरणैश्च । विक्षुधा चरणभरैश्च दिल्लिरुञ्चै- रुन्मत्ता नृपनगरीव व तत्र रेजे ॥६४ ॥ मत्तभैः पथिषु चलाचलेन्द्रलोला- मासाद्य छुरितकुचच्छटाघटाभिः। भपानां वपुषि किरौटहौरहारै- र्जातोच्चै तिशतसङ्कलेव दिल्लिः ॥ ६५ ॥ (युग्मकम् ।) सत्शोभाल्या नरपतियुता सा तदा हस्तिसज्जा कौण लोकै विपुलपुलकै मोरिगेटं विशन्ती। "The roofs of the houses were filled with women, too eager to keep their faces veiled." स भमरः, कटाक्षवत्सु यहचनमस्ति तन्त्र प्रवेदीत् ; राषौ एतबारी- मुख पनं न मुट्रितं भवति, तदपि नासौ भवेदीत् इत्यर्थः । मन्दायते-भृशादिगणोऽस्य पाठ. । + वजा:-Flags: पदवामा:-Tents ; तोरणामि-Triumphal arches, ·१२ दिलिमहोत्सव-काव्यम् । तुङ्गावतंभमणमुखरा वेगिता वाहिनौव खं खं पश्चात् शिविरमुदगाथरिकीर्ति वहन्तौ ॥ ६६ ॥ इति श्री श्रीखरीये दिल्लिमहोत्सवे खण्डकाव्ये दिलिप्रवेशो नाम प्रथमः सर्गः । "On reaching the corner of Rajpur Road outside the Morigate, His- Ercellency and Their Royal Highnesses bade farewell to the Chiefs." &c. शिविरम् -Camp (पटवासभवनमित्यर्थः) । तुझावर्तभमसमुखरा-The official roule has been arranged from the Ry. station, viz. Queen's Road, Elgin Road, to the Jumma Masjid , then round by the eastern, southern, wes tern and northern sides."

·द्वितीयः सर्गः। ते अाश्चाः पटमण्डपा विरचिताः कत्येव तस्मिन सिता: कन्ये नौलरुचा तथा विलसिताः केऽपौन्दुशालान्विताः । भत्वा मशकारयः समुदितास्तहासमाजां नृणां छायाच्छत्रचया इव दातिधरा रेजुर्य शोभाखराः * ॥ १ ॥ यः शौतात्पबिभेति गात्रवसनं तस्यैव ते सातपं वाताध्वानमदर्शयन्निजतनौ ग्रीष्मे कपाटादिभिः । दिल्लीनगरे संस्थापितानां पटनिर्मितगासमवनानां (Canips) वर्णना आरभ्यते । एतानि किल पटभवनानि दरबार निमलिताना राज्ञां दर्शकानाच दशदिवसवासार्थ रचितानि । प्रादौ विभिः तान्धेव सामान्यत: वयति (१-३)। "The circuit of the Durbar Camps measures some 24 miles. This great area has been transformed into a sea of tonts. As one stood upon the “Historic Riige," the eve sees literally nothing towards the north-west, but a bewildering multitude of tento shut in towards the horizon by a girdle of wooded hills." इन्दुमाला-An upper room on the housetop.

·दिनमहोत्सव-काव्यम् । २४ तहस्त्रालयवासिनामपि नृणां हस्यं न रम्यं बभा- वाची बरशिल्पिकोतिरचनामैक्षन्त दिल्लयां न के ?॥२॥ येषामेव भयाहिनकमपि वा नाभ्यागतं प्राष्टषा, शौतेनेव पुननि युद्धमभवत् येषां कदाचित्तदा । का वार्ता तपनप्रतापविषये ? दिल्लयां समान्दोलिता- स्ते जित्वा नितरां बभुर्दशदिनं सर्वानृतूनोजसा ॥ ३ ॥ (विशेषकम् ।) आलिपुर-नामधर-मृन्निकरसम्भवः सर्वजनसिद्ध इह दृद्ध इव यो नवः । यस्तरुभिरुन्नतिदककिरणाश्रितो रञ्जयति भमितलमौशघटनान्वितः ॥ ४॥ यः सरगिराज इह सर्चपदधारणं सञ्यति, यश्च कुरुते न विनिवारणम् । साधयति दीर्घवपुषा व मलधावनं कारयति यश्च मस्तै व निजपावनम् ॥ ५॥ (युग्मकम् ।) प्रथमतः पटभवनानां स्थाननिद्देशः प्रस्तूयते। तत्रालिपुर-नामक-पथस्य (Alipur Road) वर्णना क्रियते दाभ्याम् (४-५)। सर्वजनसिद्धः-प्रसिद्ध इत्यर्थः । योऽयं पन्था बहोऽपि पुरातनोऽपि नव रव नूतननिर्भित इव पासौदित्यर्थः । रञ्जयतीत्यत्र-मृगरम पाथीभावात् नबीपी न। + सरक्षि:-पन्थाः। समयति-लोकानां पदधारणं करोति, अमुनैन पथा लोक: गसायाते निवा- इयतीत्यर्थः; कल्पद्रुमकार, भ्वाहायपोमं पठति। कारयती त्यादि-"पन्या बातम शुध्यती"वि सारणात्। मखधावनं साधयवि-निर्मलोऽयं पन्था इत्यर्थः।

·द्वितीयः सर्गः। काश्मौरहारदेशात् स च सरणिवरी दक्षिणादुत्तरायो धावन धावंश्च दूरे भुजग इव तत: कोण मेकं वितन्वन् । पुष्याच्छन्नैर्दुमाद्यैरविरलविलसत्काकलौकमनोनः सा?कक्रोशदूरे वरुणदिशमटन ट्राङ्गरोडं छिनत्ति * ॥६॥ वरुणदिशि च कोणतस्तदालो- पुरमवलम्य मनोजमार्गमस्मात् । परिरचितानि हि सव्यतश्च वामे पटभवनानि महान्ति तानि तानि ॥७॥ तदध्वन: सन्निकटे प्रतीया- मदूरभाखदयमुनाम्बुवौयाम् । दौकलिकं धाम बभूव तस्य श्रीश्रीमतः सज्जनकार्जनस्य ॥८॥ अयं पूर्व श्लोकहयेनोक्त मालीपुर-रोड: (Alipur-road), काश्मीरबारादारभ्य, पश्चिमोत्तरदिर्श कियङ्गत्वा तत्र कोणमेकं वितन्वन्, तम्मादेव पश्चिममुखीभूय, सा. कक्रोशदूर ट्राशरोडं (Grand Trunk Road) छिनत्ति । “The Alipur-rod comes out of the Kashmirgate and it crosses the Ridge about a mile and a half from its southern end. From this crossing point (कोणात्), it deflects due rest and continues its westerly course until it meets the Grand Trunk Road tuco miles further west." सरणि --पन्या: । काकलौकरित्यत्र नवृतश्चेति वहुव्रौ हौ कः । + तस्मात् कोणत: (i.e. the point where the Alipur-road crosses the Ridge) वरुण- दिशि पूर्वोत्तमालीपुररोडमवलम्बा, तस्यैव मार्गस्य दक्षिणस्यामुत्तरस्याञ्च दिशि पटभवनानि निर्मि- alfa gang: 1 "The Central Camp is divided into two by the Alipur-road." -Guide to the Durbar. * अधुना श्रीमतः कार्जनस्य पटभवनवर्णनं (Viceregal Camp) क्रियते (८-१४)। "About two miles out of Delhi and just beyond the 'Ridge' lies the Viceroy's ·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । ... शोभासमुद्रस्य वृहत्तर पदे पदे दर्शितरत्नरहे। तडिशिषिश्यामनिरञ्जिता यौः अपायता यह डोकला धौ: (युग्मकम् । शास्ता योद्य सुबो नृपतिनिधिः प्रख्यातकीर्तिश्च यः क्याम्म तस्य महमिद्विजयते सोन्द्रालयस्पईया ! पञ्चादयस्य विहङ्गर चिरस्तवादिभि- छायाक्षशतैः प्रसनविततेरेको गिरिदोतते । ॥ १० ॥ लम्बाकारमहाध्वपार्वयुगयोरभ्यन्तर सुन्दरे पुष्याणां तरवो न चातिगुरवो राजन्ति ये ह्यामि च । पश्चात् प्रान्तरतः खतः समुदितालोका इवास्युस्थिता- नानापनकदम्बपल्लवनवच्छायादिकायादयः ॥ ११ ॥ Camp." "Lord Curzon's Camp nccupies the ceiitre, on the south of the Alipur-rvad." तदध्वन:-अलीपुरमारम्य , दो कूहिक 'म-पटभवनम् । *The Viceroy's camp has been a marvel and wonder, a thing of beauty, carried our to the last derail of perfection."-Erjtishnt 13 . शिखी- अग्निः। -अदिदि शंषः: “म्ति भवति परः प्रथमपुरुषेऽप्रयुज्यमानोऽप्यस्ती"ति भाष्य- कारः। एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम् । यत्र--दौकृतिक धामि । 'गरि -... '!'he Fiag-start Fil. क्याम्पम्-Comp. यख्य पात्- यस्य क्याम्पस्थ (पटभवनस्य) पश्चात् इत्यर्थ, । "From the buyer of the Fl-g-stai, & fitty-icet vide beaut.fully lerelled ? runs stra'ght for three-quarters of a mile." "Either side of this rard, is bori'ered by whaid ich me, 100ft, 12ca, decked out with ... ... Psir repunsa...... pes..' -Thd.ide, T ·दिन म । । अत्याश्चर्य मतन्द्र चन्द्र सचिरा: धौभषिता भूषिता: तस्मिन् साईसह मानमयिता दिव्याः पटौमण्डपाः । शोभाया बलि भिः क्रियालिभियं पूजिताः शिल्पिभि- लौकाह्वानकरा वराम्बरधरा से दोपताकादिभिः ॥१२॥ तक नसी ज्यभाई रराज तडं भवनं प्रनाथडम् : ततोपरं दर्शनदानवेम समागतानाच विराजते स्म । ॥ १३ ॥ ध्वज तत्यान्तरभविभात : पताकोदात्मभया च जातः । तडिदा तेस्तारतरच तार- स्तस्मिन दिदौ धृत कार्यभार: ॥ १४ तइस्त्रावासवामे धवलितकवले म्यदिराजभ? रुच्चानन्दाढहास्यैलिभिरुपचितो मूल्यवभूरिभाण्डः । "Behind these lawns, is the great avenue of tents on either side draped in white and gold, placed in one unbroken view.” मागमयिता:-मानं परिमाणम् मथिता: प्राप्ताः, परिमिता इति यावत् । भूषिता:- भूम्यामुषिताः, प्रतिष्ठिताः । श्रिया लममा भूषिता: रञ्जिताः । माईसहसमित्यादि--"The Camp contains in itself 1450 tents."-Ibid. धृतभीज्यमाण्ड भवनम्-Refers to the "Dining-room," 130fr. by 40it. समागतानां दर्शनदानवेरम-Refors to the "Reception-room,” 8Sft. by Bift. "In front of this, is a large level well-turfed lur'17, on the centre of which the Flag-afi'is plael, 10. high" w1:72:17:--Electric wire (नार इति भाषाशब्द) नारनर-दौतर. - ।

·दिनिमहोत्सव-काव्यम् । किचनार-सेनाधिनाथप्रभृतिजनगण : सुथिया भाजमान- चित्रे नत्रैव दिल्लीसरिदपरतटे वेश्महट्टो दिदौ * ॥ १५ ॥ उपत्यकासन्नभुवौह रथ कोणाच तस्मात् कियदेव ग्राम्य । उदन्तसङ्कीर्तनमाटवानां बभुञ्च समान्य थ भारतानाम् ॥ १६ इंराजिवा लिपिपण्डिताना तथाऽन्यराज्यस्य च पालकानाम् । वस्त्रालयाचारुतराः, नृहंसा- गायन्त्य याद्यामि च यत्प्रशंसाः ॥ १७ ॥ तस्यैव पञ्चात् कियदुत्तरच वङ्गाधिभर्भवनं हि तत्रा सम्प्रति कार्जनौय पटभवनस्य दक्षिणस्यां दिशि संस्थापिताना पटभव नाना विवरणं ददाति (१५-१७)। सत्रादावनेन श्रीमकिचनारस्य सेनापते:, प्रादेशिकसेनापतौनाञ्च पटभवनानि auai "The Viceregal camp was flanked on the south by the camps of Lord Kitchener and the Generals of four commands." दिल्लीत्यादि-दिल्लरे नदीव ; तथा अपरतटे,i.e. two miles out of Delhi-city. कवल:--मुखं, वदनम् (लक्षणया)। + डाभ्यां वैदेशिकप्रतिनिधीनां सम्पादकानाच पटभवनानि वर्ण्यन्ते (१६-१७)। “The Camps for the accomodation of Foreign consuls and Representatives and the Press Camps lie inmediately to the left of the Viceroy's and the Commander-in-Chief's camps." तस्मात् कोचात्-Vide stanza 6 above. भारतानाम्-भारतवासिनाम् ; “जनपदै ल” इति तद्धितप्रत्ययस्य लीपः । Tre Ridge. याम्ये- दक्षिणे। अम्बालया:-भासविति शेष। नृहंसा. - नरश्रेष्ठाः, यत्प्रशंसाः येषां वस्त्रालयाना बुतिगीतो; द्याप पयन्ति उपत्यका- .

·द्वितीयः सर्गः। २९ तथाधिपानां नृपराज्यगानां नानानना वस्त्रगृहा जनानाम् * ॥ १८॥ पञ्जाबमान्द्राजजनाधिपानां द्युतिं वितन्वन् पटकतनानाम् । आदर्श विम्बे प्रतिविम्बितं सन् दुकलधाम व्यरुचच्च तत्तत् ॥ १६ ॥ नानाप्रदेशाधिपशासकानाम् अत्रैव सझ स्थितमुन्नतानाम् । तड़िहं तल्लिपिदानधाम चन्द्रोपमं यद्धतशुभधाम ॥ २० ॥ पर्वोक्त कोणादिह चारवेश कियच्च पूर्वोत्तरभूप्रदेशे। अधुना काजनीय क्याम्पस्य उत्तरस्यां दिशि संस्थापितानां पटभवनानां वर्णना क्रियते (१८-२१)। "All the camps of the Chief Provinces on the north side are in squares of nearly equal size." affe*:--Lieutenant-Governor of Bengal. 19- राज्यगानामधिपानाम् - e. The Resitlents (as those of Mysore, Baroda &c.), and Agents to the Governor-general, The first line refers to the Camps of the L. G. of the Punjab and the Governor of Madras. दुकूलधाम-पटभवनं, जावावेकवचनम् (धाम = ग्रहम्) । "On the north of the Viceroy's camp are the camps of the Lieutenant Governors, Chief Commissioners, Residents &c. &c.” तडिद्गुहम्-Central Telegraph Office. लिपिदानधाम-Central Post Office. धृतशुभधाम-धाम द्युतिरित्यर्थः । धाम रमौ ग्टहे देहे स्थाने जन्म-प्रभावयोः” इति हैमः ।

·दिल्लिमहोत्सव काव्यम् । कता पराचीनभटाधिपानां गृहा नरेन्द्रात्मजसैनिकानाम् * ॥ २१ ॥ आलीपराध्वोत्थितसन्निवेश किञ्चित् प्रतौयुत्तरतः प्रदेशे। सेनाधिवासो रुचिरप्रकाशा सेनागमस्तत्र शुभावकाशः ॥ २२ ॥ अध्चैक एव भुवि कार्जनसमजातः सेनानिवासमधिगम्य ततो विभातः । तस्मादुदङ्मुखगतो वियदिन्द्र चाप- छायाकृतिः कुसुमितः स सभामवाप ॥ २३ ॥ सभागृहं गन्तुमुपात्तवेशः पश्चात्कृता आलीपुरमार्ग एषः । Now the poet specifies the camps of the Imperial Colet Corps and the camps of the Mutiny-veteruns lying on the east and north respectively of the angle mentioned in stanza 6 abovc. + अधाधुना मैन्यानां शिविरभवनान्यप्युल्लिग्ड्यन्ते । “Occupying the open space to the north-west of the Central Camp, on both the northern and southern sides of the Alipur-road, was placed the ‘Military Camp' (Artillery, infantry, cavalry, sappers, minors &c. &c)" + अधुना हास्यां नवनिर्मितं दार-रीडं उल्लिखति ; दरवारमपञ्च निद्दिशति । “The Durbur-road commencing from the Viceroy's Camp runs due north ; and passing through the Military Camp and crossing the Alipur-road goes straight on to the Amphitheatre.” इन्द्र चाप:-इन्द्रधनुः, तस्य छाया शोभा । 8#19 - The Amphitheatre, *1**1 – Viceregal Camp.

·द्वितीय. मगः । रराज नानाकुम मैधित यौ- निरीक्ष्य न कस्य न विन्मिता धौः ? ॥ २४ ॥ निकृत्य चालोपुरवर्त्म यत्र युग्मकम् ॥ गतः स पन्या जगतः पदनः । तस्यैव किञ्चित् किल दक्षिणस्याम् आक्रीड़नस्थानमा च तस्याम् । ॥ २५ ॥ राज्ञो घोषणमण्डपस्थ रुचिरादूरे प्रतीचौमुखे सैन्याभौक्षणभमिरत्र रचिता चित्रा पताकादिभिः । तत्टाङ्काख्यपथस्य पश्चिमदिशि थौमढुजालङ्घता- भाखन्वः पटमण्डपाः क्षितिभुजां नानानना निर्मिताः॥२६॥ ट एप.--... The Dirhar-road intoncil ahir. पवादित्यादि-... This road after passing through the Military Camp, crosses the Alipur-road and then it goes to the Amphitheatre. कुमुमैधितश्री:- Gardens with flowering shi ubs now line the roadwari" + अनेन पाकी डनस्थानं (Polo-ground) निर्दिश्यते। “Learing behind the western boundary of the Central Camp, we come to the stretch of country divided in two by the Alipur 10:04 To the winth of this road is the Camp of Viceroy's escoit. Between the camp of the Viceroy's escort and the Grand Trunk Road, the Pulo ground is situated."'--11€ Delhi Guide. This ground is divided into 3 fields, each 300 x 200 pcs. * यो कार्द्धन सैन्यदर्शनस्थलम् - Review-ground) निदिशति । “On the right ot the Grand Trunk Road beyond where it is juined by the Alınır road is the Review-ground." 8 अपराईन मारतीयनृपाण पटभवनानि वामपक्रमले । "The Ruling Chiefs from different Provinces are housed at various points on the l'estern road, running from the Lahore-gate, or the south-western road which counects ·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । क्याम्पाख्यमन्दिरमभइतराजचिन्हं वासान्निजामनगराधिप मेबिभिन्नम् । राज्यानुरूपधनदानविनिर्मितं यत् रत्नच्छटाखचितयानगजाश्वभाखत् * ॥ २७ ॥ विद्युदातिस्फुरितदीपकदम्बशालं मूल्यायसंस्तरणवस्त्रशतैर्विशालम् । पानाशनोपकरणेच तथा रसालं सेनानिवासगृहजातसितत्विषाऽलम् ॥२८॥ (युग्मकम् ।) पीताम्बरद्युतिभिरुच्चपताकिकाभिः पौताम्बरेण खचितामलमालिकाभिः। the Ajmir-gate with the Kutsb" राज्ञी घोषस मण्डपस्थ~i. e. The Amphi • theztre mentioned in stanza 23 abovo स्थाननिर्देशं कृत्वा सम्प्रति कतिपयनुपाणा प्राधान्येन पटभवनवखना आरभ्यते । तत्रादौ निजामा- धिपते: पटभवन (Camp of His Highness the Nizam of Hyderabad) वर्ण्यते (२७-३०)। "The Nizam's temporary residence at Ludlow Castle was furnished in magnificient szyle." "The Nizam's carriage and escort of regal splendour was one of the sights of Delhi.” “200 horses and 18 state elephants were taken from Hyderabad."~The Empress, 1. 3. 1903. वासात् --निवासार्थम् ; हेतो पञ्चमी । + The Camp was illuminated by acetylene light.” “The private apartments contained the most costly carpets, hangings and shawls." "To the west, a large plot of ground was obtained for the purpose of a military camp to accomodate the Nizam's body-guard," 1975 nCT - दीपमालानां भवनानि । अलम्-भूषितम् ।

·हितीयः सर्गः। आमन्त्रिता समचिरे जनताश्च यस्मिन् सौवर्ण राजतघटामभिवौक्ष्य तस्मिन् * ॥ २६ ॥ मुक्तामाणिक्यभावातिरतिजटिलो हौरहाररुदार- हेम्ना भाजिष्णुदाम्ना निगड़ित इव यत्कञ्चको धामचुच्चुः । नानारत्नच्छटाभिः प्रतिफलितरुचोपानहा चारुकान्त्वा रेजे तस्मिन्निजामो जवनजनपतिः सत्वभावो नवाबः ॥३०॥ दूराच्च यन्निशि नभ:परिणौततार दीपविषैव भुवि खेलितरत्नसारम् । लोकायमानमसकच्च विलोकनेन शोभाशतेन च पुन: एथुम लेन* ॥ ३१ ॥ एतद्गृहं परममुच्चतरार्यभाण्डम् अद्यापि यच्च वरदाधिपते: प्रकाण्डम् । भूमिस्थलादुदितमिन्द्रपुरञ्च किन्तत् नणाच दर्शनपथे पतितं नु शश्वत् ? ॥ ३२ ॥ (युग्मकम् ) ह "The grounds of the Castle were gaily decorated yellow, the Royal colour at Hyderabad predominating." "There was also a naguihcient display of gold plate." + यस्य कञ्चक: (armour) हेना निगडित इव रेजे ; खयञ्च धान्ना तेजसा चुच्च'. "तेन वित्त पञ्च- पणापौ”। मुता-Pearl ; माणिक्यम् - Ruby; हौरम्-Diamond; हेम - Cold; रवम्-Gem. नबाब इति-यवनसमाजः साधारणसंज्ञा । वरदाधिपस्य पटवासभवनं (Camp of H. H. The Maharaji Ghackinar of Baroda) वगीते (३१-३८) । “The most gorgeous of all the camps was that of Baroda 3; 5 ·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । कामानवाणमपि हेमतनुं दधानम् एक, परन्तु रजतेन च दृश्यमानम् । गावो दधुः कनकटङ्गविराजमाना रत्नावलौद्युतिशतैः कृतसन्निधाना: * ॥ ३३ ॥ गवाञ्च चरणं रणत् कनकचारुमौरत- स्तदुई मपि चोल्लसत् शकटगामिकामानतः । वृषाश्च शकटावहा विविधभुषया भूषिता वृहबलभृतः पुनः कतिपये च तेऽस्मिन् सिता: ॥३॥ कण्ठे मुक्तामणिखक, नखकुसुमकलावगुरौयं विचित्रं, नानारत्नद्युतीनां ततिभिरुपचितः कञ्चुकश्चापि गात्रे । an elegant bungalow of transcendental beauty was built at Baro the panels of which were richly carved. Its framework was gathe, together and carried to Dehli. The whole was surmounted by a hi dome, 50ft. high, from which projected a gilt spire carrying 20 candle-power arc-lamps. Over the central arch, in letters of gold white ground, was inscribed 'Long live the King-Emperor'.” af रत्नसारम्-"The most striking feature of the Gaekwar's Camp was 1 magnificient display of jewels.” लोकायमानम्- लोकवरशब्दात् "करीती णिचि मतुबलोपे रूपम्। लोकविशिष्टमिव लोकपूर्ण भिवेति यावत् । पृथुमञ्जुलेन-ए विशेष्यत्वकल्प नया समासः। "H. H. brought with him his celebrated golden gun 5ft. long with bore, drawn by bullocks." The other gun was of silver upon a gilo carriage. “I'he oxen had heavy gold anklets on their legs, with th harness of beaten gold." कामानवाणम्-कामानास्त्रमित्यर्थः, वाण मिति लक्षगया पस्त्र + कनकमनौरेण गवां चरणं रणत् शब्दायमानमासौदिति शेषः। तदूर्वा चरणानामूर्द्धदेश:, गात्री भाग इति यावत्, कामानतः कामानेन (i.e. by the guns) उझसत् विराजमानमा इति शेष। .- ·हितीयः सर्गः । उष्णौषे चापि विद्युत्किरणनिभविभा हौरकोत्कृष्टशोभा, माजिष्णुर्विमा व्यद्रुम इव वरदाराज्यराजोत्र रेजे * ॥३५॥ राती च रात्ताऽस्य बभौ निशान्ते हिन्दोरलङ्कारशतेन कान्ते । सिन्दूरबिन्दोररुणस्य भात्या प्रजावती सा किल दाक्षिणात्या ॥ ३६ ॥ स्फुरत्प्रभाभिः परिचारिकाभि- निषेविता कङ्कतिकेक्षिताभिः । विराजमानेव महेन्द्रलक्षयोः स्वयं नरेन्द्रेण च या व्य लक्षि ॥ ३७॥ जातीयसिंहासनमञ्चकस्था स्फुरत्किरौटाङ्कितचारुमस्ता। H. H. wore a breast-plate of diamond worth nearly a quarter of a million sterling, and the private apartments were ablaze with jewels. The pearl necklace was valued at 36 lacs of rupees and considered one of the finest in the world. विद्रुमाख्यद्रुमः-A tree bearing precious jewels. † "A special group of tents was arranged for Her Highness the Maharani and her ladies.” हिन्दीरिति भाषा, i.e. of the Hindus. दाक्षिणात्या-दाक्षिणात्य- प्रदेशोहवा । प्रजावती-पुत्वादिवती । निशान्त-रहे । “निशान्त वस्त्य सदन भवनागार मन्दिरम् ।" Ifahaife -"The Maharani's gold mirrors, gold fibres sold hand-glasses, studded with gems, added to the splendour of the ap r'tments." महेन्द्रलमौः-पचे चौव विराजमाना। , ·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । my गेहेत्र रक्तांशुकशोभमाने जलस्य यन्त्रेण च दृश्यमाने * ॥ ३८ ॥ (विशेषकम् । अयःप्रभालङ्कतमञ्चमस्त: पटालयो भरणैः प्रशस्तः। महान्महौशुरपतेर्यशस्वः शतथियासौभवि पश्यपश्य । ॥ ३६ ॥ मुक्तावलौभिर्मणिरत्नमाला दोलायमानां हिरदे विशालाम् । अतेलपरातिदीपनीप- मुवाह योऽन्तःस्थिततन्म होपः ॥ ४० ॥ (युग्मकम् ।) * नातीयसिंहासनेत्यादि-"The historic golden chairs were brought from Baroda for the use of Her Highness." मस्त-मस्तकम् । रक्ताशु केत्यादि-"The Maharasm's quarters were draped with pink silk, and the carpets were magnificient." जलयन्त्रम्-"In the centre of the main lawn was a large fountvine illuminated by electric lights of ever-changing colour." * महौशूरपतेः पटभवनं (Camp of H. H The Maharaja of Mysore) वर्ण्यते (३६-४३)। "Near to the Baroda-camp was that of the young ruler of Mysore, which contained steel and plaster residences for the Maharaja and the Dewan." मञ्चमस्तम्-मञ्चस्य मस्तम् अग्रभागः, steel residence. पश्येत्य व्यय शब्द:, “पश्यपश्य तथाश्वर्ये' इति कोषः । यशस्य:--'यशस्'शब्दस्य स्वर्गादिगणे पाठोऽस्ति । "Wysore had long been famous for its elephants and the one H. H. rode at the State-Entry was a truly regal animal.” अतै लपूरद्युतिदौपनी पं~i.e. विद्युद्दीपः ; नौ पः-कदम्बः, समूह इति यावत् । य:---- पूर्व श्लोकोक्त; पटालयः । .

·हितीयः सर्गः। सुथौमत्कञ्चुके सत्कुमुमकलिकुलोत्फुल्लभामाजमाने गाचे तत्रोत्तमानां दिगुणतररुचां वाससामुज्वलथौः। नानालङ्कारहारानुगमुकुटमणे भिरुत्कृष्टशोभ- स्तस्मिन्नच्चप्रभावो मणिभिरथ महोशूरराजो रराज * ॥४१॥ योऽसौ हिन्दोरिवेन्दोः कुलमतिविमलं जन्म नैव प्रकुर्वन योग्यर्विनरमात्यैरपि नृपविषयज्ञानविद्वदवरिठः। राज्यं पश्चात् सुशान्तरभिनयविधिना जातिराजोऽवतीह प्रायस्तुष्टः प्रजादिः क्षितिपतिचरितं गायतौति प्रवादः ॥४२॥ राज्याख्ये बहुमतिभिः सह फटोग्राफ्-दर्पणे विम्बिता यस्यैका वचनान्विता नृपहिते श्रीकृष्णमूर्तिः शुभा । तेनाद्य द्रविणत्रुटेरथ महौशूरो हि दूरीषितः श्रीरुक्मिण्यपि मुन्दरौ हलधरादेः प्रक्रियाऽप्यभूता। ॥ ४३ ॥ "The Maharaja wore a dress of gold brocade with magnificient diamonds, sprigs of pearls and a pendant of rubies." गावे वासमा मुज्ज्वल बौरासीद- यस्येति शेषः । + महौशूरराजमेव वर्ण यति । हिन्दोः कुलम् - Hindu Prince. सुशान्तेरभिनयविधिना- राज्ये सदाविराजमानशान्ति सम्पद यर्थः। अवति-पालयति । * अनेन महीशूरनृपले मन्त्रिणं श्रीक गण मूर्ति नामधेय (Sir P. V. Krishnamurti K. C. I. E) वर्णयति रूपकेण ; राज्यस्य समृद्मादिकमपि उद्दीषयति । फटोग्राफ् दर्पण (Photographic-plate) यथा नानाविधा मूर्तयः प्रतिविम्बिता भवन्ति तथा मही शूरराज्ये बहुमूर्तिभिर्विविधा- मात्यवगैं. सह एकः कृष्णमूर्तिनामकः नृपहिते रत: मन्त्री भत्तीति शेषः। फटीग्राफ्-दर्पणस्थ- मूर्तयः निर्वचना भवन्ति ; इयन्तु मूर्तिः कणाख्या सवचना । किन्च, श्रीकृषी वर्तमाने सति, वलरामरुक्मिण्यादीनामपि समागमः पूर्वमासीत् इति भारती कथा प्रसिद्धा; अत्रापि महीशूर. राज्ये रुक्मिणी श्रोः काचनरवादीनां लक्ष्मौरस्ति, समृद्धिमान् जनपदोऽयमित्यर्थः ; तथामिन् इल- धरादपि प्रक्रिया कृषिकार्योन्नतिरित्यर्थ, सापि अस्ति। इति मेषः । 3 ·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । अत्रैव काश्मीरपतेश्च चारु महावस्त्रास्तरणं सुकारु। रौप्यौयदण्डेषु निविष्टदेह सुवर्ण डिम्बाशिततुङ्गगेहम् * ॥ ४४ ॥ गृहे गृहे चेलचयाः प्रशस्ता- लसत्-सुविद्दतरकारुहस्ताः । तडित्विषालोकनदानव त्या चतुःशतं गेहमदौमि सत्या ॥ ४५ ॥ विरचितपदं शुण्डादण्डे प्रबालमणिद्रवे- ललितरचनारागः पादे कृतः खलु धातुभिः । द्युतिशतवता पालम्बेन प्रवेष्टितकन्वरो विपुलवपुषा दृष्टश्चैकस्त थात्र महागज़ः ॥ ४६॥ काश्मीराधिपनेः पटभवनं (Camp of H. H. The Maharaja of Kashmir) वर्ण्यके (४४-४७)। "The beautifully draped tent-roofs were supported by 80. solid silver poles each surmounted with a gold ball.' तुङ्गगेहम्-आसौदिति. शेषः । भारतरणम्-Carpet. + "Durbar-halls were draped with the choicest Kashmir fabrics and Carpets. A large modern installation of electric light was established, giving a total illuminating power of 120,000 candles," "The Camp contained 400 tents.” पालीकदानवत्या तडिविषा विद्युद्दी पेन अदीपि । चेचचया:-Carpets and rugs. I "State-elephants have arrived including the celebrated Jamna Pershad whose ears, head and trunk had been tattooed in gold, blue and crimson designs, and whose tusks carried heavy golden ornaments." मालम्बे नगलविलम्बिया मालया। वपुषेति उपलक्षणे टतीया। अच-काश्मीरपतेर्भवने ।

·हितीयः सर्गः । Arrore. चञ्चच्चूड़ाकिरौटः शतरुचिरुचिर: हौरकाकारकौर: कण्ठे जाम्बूनदाख्याभरणमुकिरणसक तथैकाथुदारा। गन्धैरन्धुसंसत्यदमिव रचयन कुङ्कुमाख्यैः प्रसनैः राजन् राजा विरेजेऽनुजसुतसहितस्तत्र कारमौरराज्यात्५५७ गृहञ्च कर्परतलाधिभत्तु- हिात्स्यवत् यड्भवि शिल्पकर्तुः । करीन्द्रमकं विदधत्प्रधानं सञ्चाङ्गशोभापरिदृश्यमानम् ॥४८॥ एकादशाव्दञ्च जयन्तरूप- मादाय भाति स्म सुतं स भपः। समुद्रपाराच्च तयात्र यानं शोभाङ्कितं सत्तुरगायमानम् ॥ ४६॥ " "H. H. and his brother appeared in splendid, yet simple costumes, with the beautiful plume waving from their turbans.' att:-937, विहगाकारहीरालकरण मिति भावः। जाम्बूनदम्-Gold ; कुकुमम्-Sufiron. अनुजसुत- सहित:-"The jewellery of the son of Rajir Amar Singh included a superb necklace of pearls." + सम्प्रति पञ्जाबप्रदेशभूपतीनां (the Punjab chiefs) पटवासभवनवर्णनां कर्तुमुपक्रमते (४८- ५३)। “Between the Grand Trunk Road and the Canal are placed the Camps of the Madras, Kashmir and the Punjab chiers." तबादी कर्पूरतलाधिपस्य पटभवन (Camp of H. H. The Maharaja of Kapurthala) वर्ण्यते (४८-५०)। “The Raja of Kapurthala brought an elephant with a howda specially made for the Durbar."-Bengalce. रहम् -- आसौदिति शेषः । "His Highness and his eleven years old son wore magnificient costumes ; the former had a magnificient tiara of costly gems," स भुपः जयन्त तुल्यम् ·. दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । शुक्कै नौलेर्वसनविभातः सञ्चालितं सर्चजनाक्षिपातैः। दोधयमानं नयनाभिरामं चलत्यताकच विना विरामम् ॥ ५० ॥ (युग्मकम् ।) मौलावृष्णोषमेकं शतरुचिरुचिरं कङ्कपत्रप्रभाब्यं वक्षो हारण दाम्ना दधदपि घटिकायन्त्रमेकं स्वतन्त्रम् । सर्वाङ्गे खर्णपत्रद्रुमकुसुमलसत्क चुकं श्रौपरीतं विभद्राजाऽत्र रेजे सदसि नववयाः पातियालाधिपोऽपि ॥५१॥ क्याम्यं किञ्चिच्च गोलं नवनवमरता यस्य लोलं निचोलं भूरिद्रव्याच्यमुच्चैः सति दिवसकरे कोष्णमन्यत्र शौतम् । दृष्टाविन्दौवराभं ध्वजपटसहितं रत्ननाभं सुभातं तुङ्गच्छत्रायमाणं गृहमणिविलसत्वर्णवर्णञ्च रात्रौ ॥ ५२ ॥ (युग्मकम् ।) एकादशाब्वयस्कं सुतं तबादाय, समुद्रपारात् यानञ्चादाय भाति स्म इत्यन्वयरीतिः। जयन्तेत्यादि कथनेन भूपस्य इन्द्ररूपता ध्वन्यते । पूर्व लोकाईचरणन कथितं यानमेव वर्ण यत्य नेन । “He rode in a. coach imported from Europe for the occasion escorted by a fine body of men in smart blue and white uniforms."-Tbid.. + दाभ्यां पातियालाधिपस्य पटभवनं (Camp of H. H. The Maharaja of Patiala) वस्यंते (५१-५३)। कङ्कपत्र- कङ्क-(heron)-पक्षः। घटिकायन्त्रम्-Watch. I "It was the most profusely furnished camp and beautifully illuminated with lamps within फुकीशिशिie. small talc-made covers." ग्रहमणि:--प्रदीपः ।

·द्वितीयः सर्गः। CHA । भायोलपुराधिपतिनिर्मितवस्त्रवासी विद्युत्प्रदीपकुसुमाकतिमत्प्रकाशः । रोषञ्चकौत्यभिहिरिह वाद्यभाण्डे- दिववान मधुरशब्दधरः प्रकाण्डः ॥५३॥ अथ विखण्डौकतहं सडिम्ब- वृत्ताईवदृश्यनितम्ब विम्बः । वस्त्रालयो वाष्पजदीपभातः प्रपश्यतां नेत्रपघं प्रयातः। ॥ ५४॥ तस्मिन निवासे सति सिवियेन्द्र महाघटा-चाररुचाञ्च केन्द्र। साष्टकसंख्यहिरदायमाने कान्येकता का भुवि, तां न जाने ॥ ५५ ॥ दस्त्रवासः * भायोल परपते. पटभवन (Camp of H. H. The Maharaja of Bhawalpur) वर्ण्यते अनेन । “That big gate next to Kashmir was Bhawalpuri's with one of the best रोसन् चौको for music.” विद्युत्प्रदीप कुसुमावतीत्यादि-कुसुमा कारण रजितविद्युद्द पेन शोभित: (fancy electric lights) इत्यर्थः । अत्र भासीदिति शेषः । मध्यभारत प्रदेशीय-(Central India Camps)-नृपतीनां पटभवनदर्शनामुपनमते ; तबादौ fafanuge azaishan (Camp of H. H. The Maharaja Seindhia of Gwalior) वर्ण्यते (५४-५५)। "The camp is laid out in a semicincle and is lighted by gas.” # "Among the most popular princes here is Scindhir. Vu less than 18 elephants were brought, H. H.'s costumes hare been much admired." तस्मिनिवासे सिन्धियापतौ वसति सति, कान्त्ये कता टुतौनाने कत्रसम्मिलन चटा भुवि का इति न नाने । इह या तेजसाम् एकत्रसम्मिलनशीमा समुदियाय, तस्याः साइन्य कुत्रापि नास्ताँति शेष: इति भावः । महती घटा = महाघटा ; “करिणां घटना घटा" इत्यमरः ।

·૪૨ दिलिमहोत्सव-काव्यम् । अत्रैव मध्यभुवि भारतमण्डलस्य वस्त्रालया बहुविधाः सकलोत्तमस्य । भपालभपतिपतेरथ दातियाया इन्दोरकादिनृपतेः प्रबभुच कायाः * ॥ ५६ ॥ तत्यवती जयपुराधिपतेश्च क्याम्पं यदृश्यते स्म कृतघोटकराजिझम्पम् । चिकौड़ चाच भुवि साईशताश्व वाह- सम्यकप्रवाहसहितो हदुष्ट्रवाह ॥ ५७ ॥ पठालयेऽस्मिन द्विरदाश्च पञ्च भाजिष्णुरकोऽधिपतेश्च मञ्चः । "The Central India chiefs are a long way from the centre of things, four miles to the west of the city.” “The Central India states, of which there were eleven representatives, made altogether the most wonderful show of the lot." भूपालभूपतिपते: -भूपालराज्यस्य यी भूपतिः स एव पतिर्भत यस्यास्त स्थाः, भूपालवेगमस्येत्यर्थः । दातिया - Datia ; इन्दोर-i.e. The Holkar of Indore. पचैव भारतस्य मध्यभुवि (स्थिताः ये इन्दीराद्याधिपतयः, तेषा) वस्त्रालया पासन् इति धन्वयरीतिः लीकस्य । + अधुना राजपुतानाप्रदेशीय-(Rajputana. chiefs)-नृपतीना पटभवनवर्ण नामुपक्रमते (५७- ६४); तत्रादौ जयपुराधिपस्य पटभवनं (Camp of H. H. The Maharaja of Jeypur) वर्यते (५७-५८)। "The Rajputana Chiefs are placed about half way between the Central India groups and the city." "Although unmarked by any great display of wealth, the camps of the Rajput chiefs were well worthy of notice.” साईशताश्ववाह त्यादि- “The animals including 5 elephants (see next stanza) and 150 horses and camels marched all the way from Jeypur," nigaa:-i, en मध्यभारतीयनृपभवनानां पूर्वस्यां दिशि ।

·द्वितीयः ममः। ४३ लौहस्य दण्डे तिजातशोभा प्रवर्तिताअन्मयनप्रलोभा * ॥ १८॥ इयस्त या साईगतः, महनं सैन्यं, सहस्तक्ष नृणाम जन्मन् । स्फुटप्रभं प्रदशनच यानं व्यलोकि लोकरिड तुम्नभान ॥ पूर ॥ उदयपुरनृप योस्तव वेश्म प्रकारा रुचिभिरिव रुचां या चोट्वभौ दुर्निवारा। बहुनरबहुवाहा नागन्नागयोगै- रपि सकलवरयं खाद्यतो वोच्चभोगः ॥ ६ ॥ उद्यानशोभारचिताग्रभाग गृहं बिकानौरपते: सरागम् । "The Canāts, which surrounded the camp, were supported by irom. rails." + “The Jes pur corps of 1000 and 500 carts took a prominent part in the Delhi-maneuvres. The retainers of the Maharaja number 1,197." नृणाम्-.e. of the retainers. अजस्रम्-क्रियाविशेषसमेतत् । + अनेन उदयपुराधिपतेः पटभवनं (Camp of I. H. The Maharana of Udaipur) वर्ण्यते । “The charming Udaipur Camp was laid out under the personal direction of the Maharana. Two special trains brought the 1000 retainers to Delhi, and the magnificient elephants came by rod.** नागा. ----करिणः। पुवाग:-- वृक्ष, (Rottleria tinctert).

·88 दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । पुराचि वक्षःस्थितपोतजात- मालव्य यो लण्डभुवं प्रयात: * ॥ ६१ ॥ गृहं सुतुझं रुचिरं शतहयं मणिप्रभोद्भासित सज्जनाश्रयम् । गजाच्च पञ्च प्रथितप्रतिष्ठा वानप्रदौपद्युतयोऽपि दृष्टाः ॥ ६२ । हारोस्य तस्येन्द्रधनु:प्रकारा कापि प्रभा चारुतराऽभ्युदारा । राजा महेन्द्रो गृहमध्यवती, गृहं किमस्य स्म धनुर्विभर्ति ? ॥ ६३ ॥ १ विशेषकर राजव सर्चपटमण्डपमण्डलस्य तत्रालयारनृपवंशसमुद्भवस्य । * “ त्रिभिः बिकानौरफ्ते: पटभवनं (Camp of H. H. The Maharaja of Bikanir) वयेने (६१-६३)। ग्रहम् - भासौत्, अथवा दृष्टमित्यनेन सहान्वयः । A beautifully laidout garden adorned the front of this camp, t "A handsome arch marked the entrance to the Bikanir Camp of 200 tents. 5 elephants accompanied the Maharajz and a collection of jewels dazzled the eyes of those privileged to see it." वाष्पप्रदी पद्युति:-Gaslight. मणिप्रभत्यादौ बहुव्रीहिसमासः द्रष्टव्यः, तत्पुरुष पुंलिङ्गतापत्तेः। "यह"मित्यत्र विभक्ति विपरि- यामन “दृष्टा" इत्यनेनान्वयः । * इन्द्रधनुःप्रकारा प्रभा-Refers to the beautiful corch leading to the entrance. बिकानौरपतेरिन्द्रेण सह साम्यं नाटयत्यनेन । अस्स धनु:- महेन्द्रस्य धनुः, इन्द्रधनुरिति यावत् ।

·द्वितीयः सर्गः। ४५ उनप्रवाहिकटकरभिवौक्ष्यमाणं तुझं गृहं समभवत् विटतोंष्ट्रयानम् ॥६४ ॥ बम्बाख्यातमहीभुजां शमनदिग्भागे कियहरतो वाणइन्दुमितञ्च वस्त्रभवनं तवैकतोऽभूत् स्थितम् । सैन्यानाञ्च सहसमुन्नततरं यानानि तावना- विद्युद्दाममरीचिदौपगहनैर्जाज्वल्यमानञ्च यत्। ॥६५॥ आसौदत्र पुनश्च मकशकटं वाहान्वितं यन्न तत् हट्टश्चापि नृणाक्ष गोपुरपुरोभागे सशब्दो वृहत् । यस्मिन्नौदर-मौर-भपसहिताः कोलापुरायाधिपा- स्तस्थुर्दिग्दिवसं कुतूहलमृतः संव्याप्य तेस्तैर्जनैः ॥६६॥ (युग्मकम् ।) अनेन आलयारनृपतेः पटवामभवनं वयंने (Camp of HH The Iuhtraji of Ulwar). Ulwar was almost the best of the Rjputina Camps. The peculiar feature was the camel corps guards and teain of cannels of the *Mabaraja's unique carriage. अधुना बोम्बाइप्रदेशीय नृपतीना (Bombay Chiefs) पटभवनवर्णनासुपक्रमते (६५-६६) । "The Bombay Chiefs are to the south of the city, abuut 10 miles from the Amphitheatic.” “The Bonibay Pluviucial Camp consisted of 25 separate and distinct camps. Upwards of 1000 horses, carriages, an assortment of elephants and many motor-cars presented some of the features of interest. Electric light stations were established and a large native bazzar.” वाणइन्दमितम् - पञ्चविंशतिमितम् । + मूकशकटम्-Motor car.:हट्ट:-Native bazzer. ईदर-मौर-भूपसहिता:- The Maharaja Sir Pertab Singh of Idar, A.-D.-C. to the King-Emperor; and H. H. The fir of Khairpore. कोलापुराधिप:-H. H. The Maharaja of Kollut pere. अत्र-पटभवनस्थले इत्यर्थः । दिग्दिवस -दशदिनं व्याप्येत्यर्थः ।

·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । कच्छन्द्र स्थाच रेजे पटभवनमथाहापि चिनायमानं यत्तत् षटकैः शतैस्तैरपि नरनिकरदृश्यमानं सुमानम् । नानामुक्तामणौनां द्युतिभिरपि लसत्केतनाडम्बरस्त- ईरादृश्यं सुनौलं नभ इव महसा भाखदृक्षं सुकक्षम् ॥६७६ भवनगरनरेन्द्र स्याप्यभहस्त्रवासो ललितकिरणजालैः स्वथिया चन्द्रहासः । ध्वजपटतरुणाभे यत्र तेस्तैः सुनामे नरनयनसहस्त्रं बदमासौदजखम् ॥ ६८ ॥ प्राचीनवौररथ धारितं यत् तदेव शस्त्रादि विगृह्य भाखत् । बिलोकितं सैन्यमभन्म हत्या नृपातया यत्र सुचारुगत्या ॥ ६ ॥ (युग्मकम् ।) अनेन कच्छाधिपम्य पटमण्डपः (Camp of H. H. The Rao of Cutch) वय॑ते । “The R10 of Cutch with his 600 retainers is located in an attractive camp. The collection of jewels is very fine and the tent is of velvet of great expense." कक्ष:- नक्षत्रम् । + दाभ्या भवनगराधिपतेः पटवासभवनं (Camp of H. H. The Thakur Sahib of Bhavnagar) वयं ते (६८-६९)। “One of the most interesting of the camps was that of the Maharaja of Bhavnagar. A central drive led to a reception Shamiana, the entrance to which was by an elegant archway, decorated with flags &c. The tents were lighted by electricity and the main road by Kitson light." ध्वजपटतरुणाम --ध्वजेषु दत्तैः पटैः पताकादिभिः तरुणाम तरुणा आमा यस्य तखिन् । तैहे वस्तुविशेषैः सुनाभ-. e. वस्त्रभवनस्य नाभिस्थाने (मध्यभागे इति यावत्) तानि तानि प्रसिद्धानि ट्रव्याख्यासनित्यर्थः । H, H, hard with him an escort of 40 tronps, which, by the Viceroy's ·हितीय. सर्गः। ब्रह्मप्रदेशधनिनामपि चागतानां हेमखजा खचितसर्च परिच्छदानाम् । कापि प्रभा समुदिता मुदितात्मनां प्राक तस्मिन, यदीक्षणविधावटनं नृणां द्राक् ॥ ७० ॥ अङ्गे सहेममुकुटोज्ज्वलदुत्तमाङ्गे सन्नवासिबौद्धबदलङ्कतिभातरङ्गे। क्याम्यं प्रचक्रुरुरुचारुनिजथियाऽलं नक्तं लसत्कदलिकावनदीपमालम् ॥ ७१ ॥ (युग्मकम् !) ब्रह्मान्तर्गतसान-साह्वयभुवान्तत्रैव राजोत्मवे धन्येको जनदृष्टितामुपगतः क्याम्मे स्वकीये नवे मुद्राणां क्रयविक्रयस्य च पुनर्भपस्य राज्यस्य वा मूलानां, वसनैश्च शोभितकटिऔर मनुष्येऽर्पयन् ॥ ७२ ॥ special request, were dressed in concient armour and armed with weapons of a by-gone age." नृपाज्ञया-ौकाज नादैगन सुनाम-समासान्ताच,पा ५।४।७५ ! अधुना ब्रह्म प्रदेशीय-धनिनां पटभ वनानि (Burma Camps) वगर्यन्ते (७० - ७४ । “The Durbar was attended by the to'lowing Shu chiets from Burma :--The Myoza of Gantara wadi, the Mroza of Hsu Mung Hkam, the Sawbwa of Hsen wi, the Sawbwa of Keng Tung &c. e." “The most picturesque figures in the Durbar ('amp are the men from the Shan states. To reach Delhi, they started in November and rode 500 miles to the rail-road." † "The strange head-dress of gold, and the ropes with gold wings after the fashion of Buddhist sciints are very curious."--Bengalee. उत्तमाझं- मस्तकम्। प्रचक्रुः-ब्रह्म प्रदेशधनिन इति शेषः । अङ्गे इयत्र भावलक्षणा सप्तमी । + Tide notes on stanza.70 above, सान-साहया-प्रायः-संज्ञा । सान-The Shan ·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । पञ्चाशत्सुन्दरीणां स च पतिरुदगादास्यपद्मदिरेको वङ्गे यह त्कुलौनः कुलकमलभुवां नायकः पद्मिनीनाम् । तासां प्रेम्णा च कामं निगड़ित चरण: सोऽय लावण्यादाम्ना हातुं ताः कापि नालं धनपतिसदृशः शोभयामास दिल्लिम् ॥७३ कामानैलौहवाणहयचय वाहयचयशकटेर्लोककोलाह हलौधैः शिजानां कामिनौनां करचरणभुवां मभनोत्यैश्च शब्दैः। लोकारण्यं तदानौं वनकुसुमयुतं गन्धसम्बन्धवत् तत् देशौयैर्वाद्यभाण्डै दशदिनमभितः कम्पयामास क्याम्पम् ॥१४॥ (युग्मकम् ।) विलोचौस्थानानां कृतिकरकृतं वस्त्र सदनं नृपाणामावासस्य च वितनुते स्मेव कदनम् । विहङ्र्मातङ्गः खचिततरमेवञ्च मुखरं वहिबारे चञ्चत्शतशतपताकाा तिधरम् ॥ ७५ ॥ . - states. क्रय विक्रयस्य, भूपस्य, राज्य स्य च-एतेषां सर्वेषा मूलीभूतानां मुद्राणां भारं मनुष्य स्कन्धे समर्पयन् इत्यर्थः। These men rode all the way in order to reach Delhi. “Youth Hsenwi from the northern states, who has 50 wives and goes by the title of "The flower round whom butterflies flutter'."-Bengalee. + कामिनौनाम्-Such as the sister of Keng Tung Sawbwa, Top Htilda Yawghwe, the only lady with title from the Burmese court. शिक्षा- Tinkling of ornaments. + अधुना विलोचौस्थानीय-प्रधानपुरुषाणां (Camps of Baluch chiefs) पटभवनानि वर्ण्यन्ते (७५-७६)| "On the east side of the Lawrence Road are the chiefs of the North-west Frontier and Baluchistan." विलोचीस्थानानां-विलोची- स्थानवासिनामित्यर्थः ; “ननपदे लुक" इति तद्धित प्रत्ययस्य लोपः। कदनम् -तिरस्कार मिति यावत्। नृपभवनेन्वोऽपि सुदृग्यतरमित्यर्थः ।

·हितीयः सर्गः । नृणां भीमाः सौमानमपि परिलङ्घयव वपुषा सितोष्णोषाः कौशानुसृतिमिव कर्तुं व्यवसिताः । वभिर्दण्डेश्चण्डैरपि च फलहन्तारमसकृत् कतना निन्दन्ति व्रतमिदमुपेता ध्रुवममौ ॥ ७६ ॥ (युग्मकम् ।) आयानथासौमि किमाख्यराज्यात् पुत्ती नरेन्द्रस्य निजान्निकाय्यात् । वादे नियुक्तोऽतिथिरस्य सङ्ग- मुद्द्योतयन् भोटमुतो ररङ्ग ॥ ७७॥ प्रकाण्डदण्डोपरि नौललोहिता- वरा: पताकाः शतशोऽभिरञ्जिताः । पथिहिपाच खलु तासु सुस्थिरे शुभस्तुतीनां निचया विरेजिरे ॥ ७८ ॥ अनेन श्लोकेन तानेव बेलुचौस्थानवासिनः वर्ण यन्ति । नृणां सीमानं परिलवा-साईविहस्तादपि उच्चतराकृतय इत्यर्थः । कौशानुसूति-मर्कटताडनमिव दण्डादिभिः श्वभिश्च कर्तुमुद्युक्ता इवेत्यर्थः । ते फलहन्तारं कार्यफलविघातकञ्च निन्दन्ति, इत्ये व तेषां व्रतमिति तात्पर्य्यार्थः । सम्प्रति वगदेशीय-नृपतीनां पटभवनं (Camp of Bengal Chiefs) वर्षयितुमुपक्रमते (७७-८८)। तत्रादौ सिकिमनृपतिपुत्स्य पटभवनं वर्खते (७७-८४)। “In the absence of the Maharaja of Sikkim through illness, his son and heir, Sikhyong Tulk, represented him निकाय्यम्-गृहम् । “Ujen Kazi, the vakil of the independent state of Bhutan is a guest." aię faya:- i.e. The Vakil, lawyer. I "A row of tall masts, with prayers printed on red, green and blue cloth, led to the entrance to a large courtyard."--The Enepress. 7 " ma ·५० दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । मार्गाग्रतश्चत्वरभविभागे तिब्बटुकूलेन कृताङ्गरागे। पताकिका विद्रमध्यितानि सौभाग्यचिह्नानि च तानि तानि * ॥ ७९ ॥ चतुर्पु कुयेषु तथाऽत्र मध्ये बुद्धादिसिद्धच्छवयोऽपि मेध्येक। ततः परं श्रौसिकिमाधिभर्तुः मुकौर्तिमन्मन सुशिल्पकर्तुः ॥ ८ ॥ पुरञ्च पञ्चात्मतिमर्तयोऽष्टा- विहेव शान्त्या वरदेहयध्याः । স্মীকান্থ দ্য সয়া दैत्यस्य तूई सकरच मस्तम् ॥ ८१ ॥ न "The courtyard was formed of Thibetan cloth emblazoned with emblems of good luck, while the centre was occupied by the same signs worked in flowering plants."-Tbid. पताकि कासु पङ्कितानि यानि द्रुमाणां पुष्पाणि, सयुक्तानि इत्यर्थः ; “तारकादिभ्य इतच्'। सौभाग्यचिहानि आसन्निति शेषः । + "The walls (of the courtyard) were adorned with ancient portraits of saints, painted on large banners." अत्र- चत्वर। कुड्ये घु-i.e. In the walls. वय:-भासन्निति शेषः । + अमादेव चत्वरात्परत एव पटभवनं तस्य नामार्थम् आसीत् । § «The roof of the main-room was covered with signs, the head and hands of the protective demons being conspicuous, while the 8 emblems of happiness (शान्ति:) were worked on colours, four on the front and four on the back of the tent."-Tbid. इहैव-अत्र भवने। शान्त्याः प्रति मूर्तयः, दैत्यस्य च मस्तकम् पत्र भवने अङ्कितमासौदित्यर्थः । अर्द्ध-समतः सईदेश (roof).

·द्वितीयः सर्गः! सुवर्णभाण्डै रजतस्य पात्र- रधिष्ठितञ्चापि मनुष्यगात्रैः। मध्ये च लामागणहे मवेदिः तत्मा रातो वियद्धभेदि * ॥८२ ॥ मुचारु हे माङ्गलिवेष्टनाये- स्तिब्वत्प्रदेशप्रभवैच्च वाद्यैः। ढक्कादिकानामपि ताड़ितानां त्विषानं यत् तरवारिकाणाम् ॥८३ ॥ (विशेषकम् ।) तिब्बप्रदेशोद्भववस्तुजातं गृहे यथेष्टं परितोऽत्र भातम् । आकर्षयन्तौ प्रथमा नृदृष्टी- दिल्लवामियं नतनिकेव सृष्टिः ॥ ८४ ॥ "The interior displayed a complete Lama Altar with magnificient specimens of ecclesiastical work in gold and silver plate. On the walls were ancient eniblems of embroidered priestly robes surmounted by aprons of carved human bones." वियति नभसि यत् प, मेघ: नगिनतीति तथी ताम्। "Scattered about were quaint swords, handsome rings, enormous trumpets and various curios from Thibet." अड्डुलिदेष्टनम् - अगुरीयम् (rings). "The Camp was one of the brightest and most interesting in Delhi. This was the first occasion on which a complete Thibetan Camp had been seen in the plains of India."

·५२ दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । भपः वस्त्रालयेऽस्मिन् गुणराजिभाजा- मभन्महान् कोचपतिहि राजा । स्वाधीनतायामयमेव सवाग्रतो यः प्रथमः स्वरूप: * ॥ ८५ ॥ अभ्चेष्टकाशुभ इवातिपन्या गृहाग्रतो यस्य च दुःखहन्ता । अद्यापि योऽसौ चलतां सुखाय प्रादुर्भवत्येव सुदीर्घकायः ॥८६॥ वंशावतंसो भुवि यस्य वंशो गिरीशवंशस्य स कश्चिदंशः । योऽद्यापि लोकैरिति गौयमानः राजाऽत्र लण्डेश्वरतुल्यमानः ॥ ८७॥ वंशे यस्य पुरा पुरारिरचिते नौलाचले निर्मले जातेनैकमठो नृपेण महताऽकारि थिया कर्मठः पञ्चभिः कोचविहारपतेः पटभवनं (Camp of H. H The Maharaja of Cooch- Behar) वर्धते (८५-८)। अस्मिन्-दंश इति यावत् । + अतिपन्या:- न पूजनात्" इत्यनेन समासान्ती न । “अतिरतिक्रममी च" इत्यनेन 'अत:' पूज- नार्थकत्वम् । प्रतिपन्या:-A good road. अचम्-Talc. इष्ट का चूर्णान्यभ्रचणैः सह मिश्री कृत्य पुरीवर्तिनि मार्ग प्रदलान्यासन् इत्यर्थः । 1 गिरौशवशत्यादि-शिववशप्रभवोऽयं राजा द्रात पुराणी कथानुसन्धया ।

·हितीयः सर्गः। प्राक् स्पर्शाश्ममयो मनोभवगुहागुप्ताऽप्यगुप्तेव सा कामाख्या खयमस्ति यत्र परमाराध्या शिलान्यासने * ॥८॥ शुभे योऽसौ मनोने किरणमुखरितैरुर्चरक्षेत्रकल्प मुक्तादाम्बा च होरिह पटभवने लोचनानन्दभूमौ । केशैर्वेशप्रवेशैर्मरकतखचिरिन्दुवन्मिन्धुरूपे लोकारण्ये ससैन्ये नरपतिमहसा दिद्युते कोचभपः ॥८॥ गेहं यदीयं करिणां हि देहः प्रियाभिरासादितगात्रले हैः। पीतं सितं रक्तिमभापरीतं नौलं तथा चारुनिभं करोतम् ॥१०॥ आसौद यहमध्ये नयनमधुविलाउने कमातङ्गलौला, धूलो वासन्तहीलौवदरुणदसना मूर्त्तिमत्यागतेव । स्तम्भे स्तम्भे च तस्मिन रजततरुघटाकारकान्तिं दधाने शोभाराजिन नष्टा नववसनकता भाभिराकाशगाभिः ॥११॥ अस्यैव राज्ञ: वंशे पूर्व जातेन केनचिन्नपण नौलाचले देव्याः कामाख्याया मठ: निर्मित: प्रतिष्ठित इति कथा श्रूयते । यस्य वंश जातेन नृपेण पुग मठ: अकारि- इत्यन्वयः । + “The Maharaja of Cooch-Behar displayed gorgeous dresses and jewels.". Bengalee. + अधुना काशी नरेशस्य पटभवन (Camp of H. H. The Maharaja of Benares) वर्ण्यते (१०-२)। नयनानां सम्बन्धे मधुमयविलस्वरूपा अनेकगजलीला आसीत् । वसन्तकाली यहोलीवत् रक्त बसना धूली तत्र गेहे आसीत् । तस्मिन् गेहे रक्त वर्णोष्टकाचूर्ण धूलीनां प्रादुर्भावे सत्यपि सम्भानां धवल- ·५४ दिल्लिमहोत्सव काव्यम् । खद्योतीरकौरैः सति दिनकिरण यत्र खेलायमानैः साई वैयाघ्रचर्मातमिव विदधत्कञ्चुकञ्चापि गात्रे । मुक्तानक्षत्रसधैर्भुजगमिव पुनमस्तकस्यापि वेष्टम्, राजा रजे च तस्मिन शिवव स शिवानन्दनामाटवीस्थ:१९२ (विशेषकम् ।) वस्त्रालयेनैव मयुरभञ्जो विभतिमन्यस्य नृपो बभञ्ज । तेनैव चाध:कततदिवादी रराज चास्मिन् त्रिपुरेश्वरादिः ॥ १३ ॥ इत्यं तत्तत्प्रदेशे करकमलनलव्यक्तसौन्दर्यभाजां राजौनां पद्मिनौनां कनककलिकास्तम्भसम्भावितानाम् । वनौः क्षुभ्यत्ययोजेन यनशफरिकाखेलनै: सद्म. तत्तत् पादन्यासप्रवाहं सितसिचयपयःफेनपुग्नं सरोऽमत् ॥ १४ ॥ छटा न नटा इति चित्रमिति तात्पर्थिः। वासन्नेति-'सन्धिवेले 'त्यादिना अण्. अन्यथा कालात् ठञ् स्यात्। होलीति-होलाकाशब्दस्य प्रतिरूपक: शब्दः । पानन्दाटवी-आनन्दवनम् । शिव स्थानन्दवनम्-काशीत्यर्थः । काशी नरपति शिवरूपण वर्ण यति । वेष्टं विदित्यन्वयः । + मयूरभञ्जनृपतेः (Camp of H. H. The Maharaja of Morbhanj), त्रिपुरेश्वरस्य च (Camp of H. H. The Maharaja of Hill-Tipperat) पटभवनान्युल्लिख्यन्ते । तेनैव-वस्त्रालयेन। अधःकततहिवादी-तिरस्कृतनिन्दकः । * अधुना तत्तत्पटभवने निवसन्तीनां राजौनां किञ्चिदर्थना क्रियते । सरोवररूपेण च नृपतिपटभवना. समूह वयित्वा, पटभवन विवरणं समाप्यते । कमलनलः मृणालदण्डः । तत्तत्सम सरोवरवत अभूदित्यन्वयरीतिः। पभिनौति नारीणां जातिभेदविशेषः। सित सिचयः-धवल वसनम् ।

·हितीयः सर्ग:। सझेपत: प्रकटिता श्रवणादिदानी- मित्येव वस्त्रभवनस्य समाप्तिवाणी। काव्याङ्गटद्धिभयतो न निवेदितं यत् क्षन्तव्यमेव विदुषा सदयेन तत्तत् ॥ १५ ॥ इति श्रीश्रीखरीये दिल्लिमहोत्सवे खगड काव्ये पटवासभवन वर्णनी नाम द्वितीयः सगः ।

·तृतीयः सर्गः। साईदिक्रोशदूरे प्रकटपटघटावासतो दर्शनीया सैन्यप्राचौरशोभा शतशतवसना पञ्चवर्णा दिदौपे । सैन्यैर्या युग्मषटकैदशशतसहितवेष्टिता भौमरूपै- स्तन्मध्ये कान्तिकान्ता गृहगतमहसा लक्षिता सा सभासीत्॥१ गङ्गारामाभिरामाकतिरजनि सभा लज्जिताकारहा तुझा शुक्रप्रभाभिर्ध्वजपटकलसैः सर्वशिल्पकरम्या। * सभाग्रह- Durbar-Amphitheatre)-वर्णना भारभ्यते (१-२२)। “The Amphitheatre is on the site of that constructed for Lord Lytton in 1877, and closely resembles it in its horse-shoe shape. The Imperial Dais has been placed in the upper end instead of at the centre.” युग्मषट कै- frafe-Twenty-six thousand soldiers along the Durbar Road and round the Amphitheatre (l'ide note on stanza 25), ·तृतीयः सर्गः । स्तम्भारम्भरने कैस्तदुपरिनिहित : केतनाड़म्बरीः खैः शत्रोरुत्वत्व गचं पतपतवचसा साह्वयन्तीव सर्वम् ॐ ॥२॥ द्वितीयेन्दुर्यदत् त्रिदिशि करजालैः सितनिभ- स्तदाकारा स्फारा समजनि सभा दिव्यविनिभा। चतुर्थस्तत्कोणः किमपि न दधौ, केवलनभो- वहिस्त्वेकः स्तम्भी ध्वजपटपताकातिधरः ॥ ३॥ हिपञ्चाशच्छुड़ा लघुलघुशरीरां विदधतौ तथा गुह्येमुबां कनककिरणां षस्वतिकाम् । शतस्तम्भ षध्याधिकमपि च लौहद्युतिधरं सभा सा तुङ्गासौत् नवशशिकलाकान्तिधवला ॥ ४ ॥ तृणेश्छन्ना चायःफलकवसनैर्मनि यथा तथा सर्वाङ्गेपि द्युतिशतवती या च महतो। "In spite of the huge circumference of the structure, its accoustic properties are admirable," गङ्गाराम.-Rai Bahadoor Gungaram, C.I.E., Executive Engineer. + सभायाश्चतुर्थः कोण: मध्यभाग इति यावत् किमपि न दधौ. अपि तु कैवल-नभ: दधौ.i. शून्यता दधौ। द्वितीयाचन्द्रवत् पईसाकारप्रभा सभाया भासौदिति भावः । स्तमाः-i.. The Royal Flag staff $ “This gigantic structure with its white roof and its golden-ci ested dome and its cupolas, has been a conspicuous landmark for many a mile around." सौहमयास्तम्भाः काष्ठाच्छादिता श्रासन् इति द्रष्टव्यमत्र ! ६ तण श्छन्ना इति-निम्बे भूतले इति द्रष्टव्यम् । सम्बाङ्गं लोहफल काइतमपि च श्वेतवसनाच्छादित- मासीत्।

·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । ५८ खयं गङ्गारामो जगति धृतनामध्वनिरसौ यदीयाध्यक्षोऽभत्कथमपि न सा दृष्टिसरसा ? ॥ ५ ॥ दिशि प्रायां हार शतमितकरणायततरं सयुग्मं दिग्दारं दधदपि च पश्चात ातिधरम् । परं स्तम्भाहाद्यं, तदपि च सहसहयमित- नणां हस्तैर्यत्र ध्वनिरजनि संग्रामरवजित् ॥६॥ संसङ्गेहान्तरुघल्लघुगृहमुदभुदर्शनीयं तदैक शोभासामाज्यमध्ये प्रथममिव, न यत्तुल्यमन्यन्न मेने । गङ्गारामस्य कर्तुमतिभिरुपचिते तत्र लावण्यकुण्डे कै: कैधौंतं न गात्रं तरुणमरुणभाद्योतमानायपात्रे ? ॥७॥ इयं हि नृपते: सभा रजतशुक्लवर्णप्रभा दशद्दिविमिताध्वना स्फुटपाटरूपानना । इयं प्रवरशिल्पिना रुचिरहेमरत्नासना विभक्तरथचत्वरी बहुतरश्रिया भाखरी॥८॥ पूर्व दिग्भागे पुरत: शतकरायतं हारं राज प्रतिनिधेः प्रवेशार्थम् । पशाच हादशसंख्यकानि हाराणि दर्शकादीना प्रवेशार्थम् । स्तम्भात्परं-हतीयना कोतस्तम्भस्य पश्चात् । वादा मिति- "The massed bands within the Amphitheatre were stationed round the Flag-staff in the centre of the arena." ध्वनिरज नि-घोषणासमये इत्यर्थः । + लघुग्रहम् --i.e. The arena, under a canopy of cupolas. "The great cupola surmounting the Dais, with its vast dome in white and its golden spire is distinctly conspicuous.” अस्मिन्नेव "लघुग्टहे" राजप्रतिनिधेः राजमातुश्च उपवेशनस्थानं रचितम् ।

·तौयः समः। इयं सुविषदाकृतिः प्रवरकारुणा स्तम्भिता विलोक्य भुवि यां जना हृतधियः परं स्तम्भिताः । इयं लवणवारिधे बि कलार्द्धचन्द्रप्रभा हयक्षुर इवोत्तमा किमपि चारुकारुर्नवा * ॥६॥ इयं नृपगणोज्ज्वला स्फुटित हेमखण्डोत्पला भमनमरगुञ्जिता कुसुमचित्रभापुजिता । जयध्वनिशुभखना वसनरागभावज्जना महाधनजनाता रुचिभृता श्रिया सत्कृताः ॥ १० ॥ इयं सकनकावलौद्युतिमुखट्या राजितं वरासनमुपेयुषौ नृपशरौरविभाजितम् । सदाछमुकुरत्विषा परिगृहौतलोकानना विभाशतवती सती विहितसर्वसम्मानना ॥ ११ ॥ इयं किल महोदधिहयगजादियादोऽङ्किता वृहज्जनकथाजला द्युतिकदम्बकेलौक्षिता। गजादिरदकाकिनी मनुजवेगवातायिता सुवर्णरजतच्छटाबहुलरत्नभूषान्विता ॥ १२ ॥ कारु:-Artist स्तम्भिता-तम्भविशिष्टा कृता । सम्भिता:-विमा यात् जडोकता:, paralysed, it. aston ished. हवक्षुर इव-Vide note on stanza 1. + धनिकभवनस्थितीद्यानरूपेण सभां वर्स यति । * नृपाणामासनानि हिरमयान्यासन्निति ट्रष्टव्यम् । ६ समुद्ररूपेण सभा वर्णयति चतुर्भि: लीकैः । काकिनी-Cowri or shell, कौड़ीति भाषा! विलित्य लोके।

·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । नृणां शिरसि शोभिते मुकुट चन्द्रविम्बोज्ज्वला वृहत्कलकलध्वनिध्वनितसर्चदिकाण्डला। कषायवसनावमृत नरखराश्वशोभासरित् नरेन्द्रमुखपङ्कजा विविधसर्पमत्स्यध्वजा ॥ १३ ॥ कचित्कलकलावलौ सघनवारिवादा ध्वनि: पदोत्थितरजःखनियनिकराग्निवाणाशनिः । वपुःस्थवरकञ्चकस्फुरितशुक्तिमुक्तान्विता महामुदम्तायता शकटयानवेगातता ॥ १४ ॥ लसत्शयनमन्दिरद्युतिविला च शय्याशिला नृणां चरणचारणोत्थितरज:समहाविला । अहो नयनदर्शने मनुजक्षवेलावनौ सुभौमकलनादिनौ मरकतथिया पावनौ ॥ १५ ॥ नृणां हृदयकन्दरे सुचिरलग्नवाविजा भविष्यति दिनेऽपि या, समदहस्तिष्टन्दध्वजागा । - नरादीनां शोभा एव सरित्स्थानीया ; समुद्रे नद्य: पतन्तीति प्रसिद्धेः । नरेन्द्र मुखान्येव पङ्गज- स्थानीयानि, सागर पद्मवर्णनं कविसमय प्रसिद्धमिति द्रष्टव्यम् । ध्वजा एव सर्पमत्स्य स्थानीयाः; उपमितसमासोऽत्र पदे द्रष्टव्यः । सागराचन्द्रोडव इत्यपि द्रष्टव्यः । + समुद्र वज्रनिर्घोषः, अत्र च अग्निवाणाना (-Cenous) ध्वनिः । + समुद्रादमृतमुनतम् ; अत्र सुदैवामृतं तेनायता विस्ता। वैगैरातता व्याप्ता इत्यर्थः । ६ समुद्र विलमस्ति पत्र शयनमन्दिरद्यतिरेव विलस्थानौया । शया एव शिलास्थानीयाः। समुद्र शेलाः सन्तीति प्रसिद्धम्। वेला-तटः । मनुजा एव तटस्थत क्षमयवनस्थानीया:। वेलावनी. त्यत्र तत्पुरुषसमासः द्रष्टव्यः, अन्यथा बहुव्रीहौ कृतेऽनुपसर्जनात् ङीषभावापत्तेः । तेन इयं सभा वेलावनखरूपिणीत्यर्थ: । पा इय भविष्यति कालेऽपि नृणां हृदये चिरलग्नवालीवजा; एतत्कथां न मनुष्या विमरिष्यन्तीत्यर्थः ।

·हतोय. सर्ग: इयं ध्वजपटाङ्किता विविधरत्नभषान्विता निरस्त विपदागमा द्युतिसहस्रनाकोपमा ॥ १६ ॥ विधूर्णि तमहाभटा सनरराजकान्तिच्छटा वृहज्जयकथागमा रुचिरवेणु वाद्योामा । प्रवेशपथरक्षकैर्मनुजदर्धियां भक्षक महोत्मवरवैर्धना स्फुरितरागरक्तासना॥१७॥ अलङ्कतमहाप या तदुपरि पियानोरथा चतुर्दिशि शशिच्छटाघटितचारुशाखापथा। नृणां भुवनमण्डलेऽनिमिषचक्षुषां यत्क था क साम्प्रतमुपागता ? न च विभाति नष्टव्य था ! ॥ १८॥ (एकादशभिः कुल कम् ।) नृपेऽप्यगसि दण्डपं विलसितेऽत्र भूखण्डपे पुन: पुनरभौक्षिते सदसि तत्र सन्मण्डपे । नृपानृपधने जने स्थितिरभन्मदैकासने न कोऽपि नियमो यतः पदमगात्तदानन्दतः ॥ १९ ॥ राग:-अनुरागः। रक्तासना-The blocks were covered with red cloth. + अनस्-Cart; रथः-Any rehicle in general. * विम्यादनिमिषचक्षुषां, यल्क या यस्याः सभाया: कथा प्रासौत्, पद्यापि धास्तीति शेषः । ६ अगसि अपराध दण्डपे (दण्डं पाति रचतीति) दण्डं विधातरि, “यथा पराघदगडे” इत्यर्थः । भूखण्डं भूविभागं पाति पालय तौति भूखण्डपः । ईहशे नृपे तत्र सभाया पुनः पुनः दर्शक रभौतिते सतीति शेषः । भानन्दतः कोऽपि नियमः मादा पदं न गात् , “मानन्दे नियमी नास्ति' इति भावः ।

·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । यथाविहितमादरं सकलमेवमौयुर्जना: प्रसन्नवदनाः सुखं परममापुरुच्चासनाः। मियो विलसदाग्रहाः, विलसिताच पाणिग्रहाः, जनेषु न च निग्रहाः, मुखिनराः स्फुरद्विग्रहा: ॥२०॥ अस्मिन् सद्मनि कर्मपृष्ठसदृशे चन्द्रातपालङ्कृते माल्यग्रीवसुवर्णकुम्भनिकरा मले च रम्भातरोः। आनिन्युर्मुदमद्भतां भुवि नृणां पार्श्वइये वमनोः स्तम्भाः सर्थमरौचिभाखरविभा, यत्तोरणं शौधनम् ॥ २१ ॥ अग्रेस्तम्भमदीपयडिमरुचिः सूर्यश्च नक्तन्दिनं, यं राजध्वजमब्रुवन् जनगणास्तुङ्गं पताकाश्रितम् । योऽयं वायुविघटनात् ठनठन हण्टो न वण्टश्च यः सिंहाक्रान्तमुपान्त्यमस्य च पुनर्धत्ते स्म ताराप थम् ॥ २२॥ दिषट्सहखैरधिकैश्च सैन्यैः सभागृहहारमशोभि चान्यैः। सर्वत्र “प्रासन्" इति शेषः । भायहः- पौत्सुक्यमासनपरिग्रहे इत्यर्थः । पाणिग्रहा:-परस्पर इस मर्दनम् (Hand-shaking)। निग्रहः-Aversion, disliking. विग्रह:-देहः । स्तम्भा:-यस्येति शेषः। राजध्वजः-The Flag-staff (uide stanza 3 above). ठनठनबण्टः-ठनठनशब्दकारिणी घम्हा यस्मिन् इति तथोक्तः । यश न वण्टः-i.e. न चुट्रः; दीर्घ इत्यर्थः । उपान्त्यम्- Vicinity. भये स्तम्भं -यस्य ध्वजस्वेति शेषः। अग्रेस्तम्भमित्यत्र अनुक्समासः, अग्रे स्थित स्तम्भमित्यर्थः ।

·हतीयः सर्गः । क्रोशाईदूरे खपुरोव शोभा तेस्तैरभन्नेत्रशतप्रलोभा * ॥ २३ ॥ अहो किमपि भावली समधिका च तत्रावतां बभञ्जरिह ये पुनर्धनवतां हर्वताम् । न च स्म परिलच्यते नृदृशि तेषु किञ्चित् त्रपु: तदा विपुलकान्तिमृत्किमपि चारुहेम्ना वपुः ॥ २४ ॥ सैन्यस्यानन्तरं भस्तदुपरि शतशो दर्शकाः प्रादुरासन् गोलन्दाजाख्यसैन्यैः पदकृतगतिभिर्वाहनावाहनैश्च । तत्पश्चात्कुञ्जरथौरवनजनयुता स्वर्णरौप्यास्तृतासीत् बुद्धेः कौशल्यवौथैर्ध्वनितगललसहण्टया कुण्ठया च ॥२५॥ अध्वैकः किल केम्पनामनगरात् लम्बीदरः सुन्दर: प्रागाद्दारमपूर्वपर्चसदसो यो दौर्घपृष्ठथिया राजप्रतिनिधे: सभागृहप्रवेशात्प्रागेव सैन्यसना, दर्शकमण्डलीमाञ्च प्रवेश पासीत् । तदेव सम्प्रति धमारभ्यते । "The troops numbering about 37,000 men assembled at Delhi were drawn up on the plane opposite the entrance to the Amphitheatre and along the road from the Viceregal Camp to the Durbar." "The ruling chiefs present sent their troops and retinues to the place of the Durbar." † "The elephants and the bulk of the retinues were disposed on the plane to the South-west of the Amphitheatre, while the mounteit men lined the Prince's Road and the Review Road leading to the Durbar." "दर्शकाः" इत्यादि-“The Amphitheatre was filled with 12,000 spectators." भवनजना:-पाधीरणाः ।

·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । लोकानां तरणिव पर्चजलधेरक्षौहिणौसंख्यक शोभापर्वसमग्रमात्मवपुषा यो धारयन् संस्थितः * ॥ २६॥ यहत्याक भुवि सिन्धुराजदलने वौरैः कृताम्फालनैः सैन्यानां रथचक्रबर्धररबैराधमानिता मेदिनौ। तइत्तत्र तदध्वनि ध्वनिरभूत् निर्घातजिद्दारुणो याननिमलइयच्च सहसा दिक्चक्रमाक्रम्य सः ॥२७॥ (युग्मकम् ।) बारात्पश्चिम दिश्यनेसुषमान्य काधिकैकादश- द्वारान्यद्भुतदर्शनानि विवभुनणां प्रवेशे तदा। तैस्तै रव महोदया विविशुरथुच्चैः सभामण्ड्मंग पाश्चात्तवा मनुजाच खाँप्रभृतयचौनाच जापानतः ॥ २८॥ बहिणान्तत्र सभा प्रवेश निवारयामास विना नरेशम् । एकैकमौयुनरराज्यभाज- स्तेनैव पूर्णः स च सन्ममाजः ॥ २६ ॥ अधुना सर्वेषा सभाग्रहप्रवेश वर्णना प्रस्तू यते ; तबादौ प्रवेशमार्ग निर्दिशति, प्रवेशार्थिनाञ्च पथि . याचाकलरवाद कञ्च वर्णयति (२६-२८) । अध्वा -i.e. The Durbar-Road (Vide Canto II. 23 - 24). अक्षौहिणीसल्य क शोभासमग्र धारयन् स्थितः -- "Along either side of the Durbar Road will be massed the troops of the Imperial service cavalıy, mounted infantry, corps cavalry, Royal Horse Artillery &c. &c." + "Spectutors reached their places at the back of the Amphitheatre leading to the Blocks." (Vide stanzar 6, note.) + सभाग्रहप्रवेशनियम भासनग्रहणप्रणाली च कथ्यते (२६-३४)। "Guards were post- ·हतीयः सर्गः। * लसत्विषा द्वारदृशा ततो जनं विलोकयामास कताभिवन्दनम् । प्रवेशयामास तदाशु सैन्यकान् सितस्मितामा परिनष्टदैन्यकान् ॥३०॥ (युग्मकम् ।) सभा बभौ मण्डपमध्यगामिनी सुवर्णभषाकलितेव कामिनी। कुपक्षदृष्टरभितो विरोधिनी कवीश्वरस्तावकवाक बोधिनी ॥ ३१ ॥ ते ते जनाः काञ्चनकान्तिमन्तः प्रदक्षिणेनैव सभां विशन्तः । प्रसनवत्कञ्चुलिकाभिरामा विरेजिरे तां प्रति दृष्टिकामाः ॥ ३२ ॥ गजेन्द्रपृष्ठेषु निधाय खटा: केचिद्वभुः पौवरवौरपट्टाः। d ed at the separate entrances at the buck of the Amphitheatre leading to the various blocks of seats for high officers in Ruling chicis" वहिनृणां -i.e. Outsiders who could not secure admission tickets, “वहिरु- पवन मितिवत्प्रयोगः। सभेति कत्तं पदम्। सैन्य कान-सेनायां समवेता इति सैन्याः; i.r. Soldiers in city (997 gram प्रयोगः, एवमन्यत्रापि ट्रष्टव्यम्)। सभेत कर्तृपदम् ।

·६ ६ दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । --- ययुः समेत्याध पुनः सहटुं लौहाध्वना यामुनतौरघटुम् * ॥ ३३ ॥ किचिच्च दूरोपि तथा नदूरे प्रभा च शोभा च समं पुपूरे। सर्वञ्च तत्तन्न मिथो विरोधि, वाप्यौजसा यन्निकटे व्यबोधि ॥ ३४ ॥ विद्रोहाइटनिर्मितादिह पुरा येऽरक्षयन्निलिश- स्तेष्वद्यापि च भतले कतिपये जीवन्ति दृड्वा जनाः । तेषामद्य सभाप्रवेशसमये जाग्रहिषादस्मृतिः सद्यः कर्षितलोकदृष्टिरभवत् ज्यायांच वंशीध्वनि: ॥३५॥ वाष्पशकट- शोक इयेन प्रसङ्गतः उत्सवाथै निर्मिवानां लघु-लौहश कटाना (Light Dui bar Railway) #wafa fafanuara "The Delhi-Durbar-Light-Railway opened for traffic on the 1st December ; the first station being the Kashmir-gate and the last within a few yards of the Polo-ground.” “It carried 102,098 passengers from first to last."--Government Despatch. + नटूरे-पत्र नजर्थ म्य 'न' शब्दस्य सुप्सुपेति समास: ; नसमासे तु नलीप: स्यात् । प्रसादात् दूरता सामीप्यञ्च तुल्याकार बभूवेति भावः । यत्-यस्माद्धेतीः । + अधुना सभाप्रवेशादिकं कथयितुमुप क्रमते। तत्रादौ सिपाही-विद्रोह-निवारकाणां सेनानां (Veterans of the Mutiny) प्रवंशोपवेशनादिकं कथयति (३५-३८)। “At 11-15 A. M., the Surviving Veterans of the Mutiny, both European and Native, marched into the Amphitheatre by the front door, to the block alloted to them, the massed bands within the arena playing a suitable march.' इलिश:--i.e. ईरानान्, The English. जाय विषादस्मृतिः-"Imperial India felt the thrill of proud eye-moistening pity in that straggling band of survivors of those who, kept India in its evil day."-Englishmmama ·हतीयः सर्ग: । ये। चत्वारिंशज्जनानां परिणतवयसां मध्यतः संविभातं सैन्यं तत्तत्महसूदयमथ बधिरं हन्त ! काणञ्च खञ्जम् । केचित्तस्मिन् सकन्याः खलितपदगतेरन्यमेवाश्रयन्तः खासन्यासैश्च कण्ठे घरघरवचना: पङ्गवः कालतोऽन्ये * ॥३६॥ ये पर्व नृपमान्यसैन्यजलधौ यादोघटाः संस्थिता- दस्यनामपि दस्यवो, विपदि सन्नृणां सहायाश्च ते चामौ वत ! नष्टयौवनमदा जाग्रहदा नौरदाः काले शुक्लकचौकता रुचिरे यध्यां दधन्मुष्टयः। ॥ ३७॥ ते सञ्चकुर्नवमिव सदस्तत्मरागं विरागं सद्यो वादोः पलितचिकुरा नापि हर्षेनं दुःखैः । थुत्वा गौतं तदतिमधुरं धारयन्तोऽयु नेत्र संसारस्याघटनमसकत्मस्मरुस्ते सदःस्थाः ॥ ३८ ॥ (कलापकम् ।) अथ प्रवेशोचितवंशराशी- राज्ञां शुभाङ्गे प्रभया व्यभासि । *The entrance of the Veterans, some of them liniping and feeble, but proudly erect and be-medalled, produced an immense impression, the great assembly cheering them to the echo." "An old sepoy was carried in by British officers because he was feeble." + यादीघटा इव संस्थिता जलधी इत्युत्प्रेक्षा। नौरदा:-निर्दशनाः, गलितदन्ताः !

·दिह्निमहोत्सव-काव्यम् । गतश्च तस्मिन वरदाधिराजः कामोरराजोऽपि तथा रराज * ॥ ३६॥ आसीन्स होरपतेः प्रदर्शः समस्तराना समनःप्रहर्षः। निजामराज्यस्य नरेन्द्रराजो- ऽप्यभत थिया रञ्जिततत्ममाजः ॥४०॥ अासौत् त्रिवाकरपतेः सदसि प्रवेश: खर्गेऽमरेष्विव लसामु च यो धनेश: । यो वङ्गुराङ्कुरचयैरिव चारुरखं सत्कञ्चुकञ्च विदधे विकस न्मयूखम् ॥ ४१॥ वस्ता प्रेक्षितनेत्रमात्रा सभादिदृक्षारचिताङ्गयात्रा। प्रौढापि भूपालनरेन्द्रनारी बभौ नराणां नयने कुमारी॥ ४२ ॥ सुवर्णचन्द्राईकलाव्यपाचौ- मेकां स्वहस्ते दधती मुगाची । अधुना भारतीयनृपतीना प्रवेशी पवेशनादिकं कथयात (३६-४५)। "Ruling Chiefs, as they arrived, were met on alighting by officers of the foreign department and the military officers on duty, who conducted them to their seats.” “The Ruling Chiefs, Heads of Local Governments &c. reached their seats by the steps at the luck of their Blocks,” + यार:-बकि कौटिल्ये इत्यस्य औरणादिकम् उरच्प्रत्ययान्तं रूपम् ।

·हतीयः सर्ग:। - ददौ नृपायैव च योपहारं तामेव, कृत्वा चरणप्रचारम् * ॥ ४३ ॥ (युग्मकम् ।) इत्यादयोऽन्योपि नरेन्द्रवाः तेस्तैश्च वगैर्विहिताचा:। उहौपयामास सदो विशालं शिरःसु तेषां नवरत्नजालम् ॥ ४४ ॥ इत्थं भषाच्छटाभिः कलितमुवपुषो लक्षलक्ष्मौबिलासै- रन्येप्येवं नरेन्द्राः प्रमुदितमनसो रेजिरे संसदन्तः । अन्योऽन्यस्पर्द्धयव द्रविणशत घटासज्जिता रज्ज्विताङ्गी स्वर्गादभ्यत्य दुर्गात्किम किरणसरिद्राजसंसत्प्र विष्टा ?is ॥४५॥ मध्ये क्षौणास्तुहिनधवलाश्चारुधम्मिल्लवत्यः पाचे भर्तुः सदसि विपुले क्लुप्तहेमासनेषु । "Amongst them was a dainty little figure, veiled heavily in blue, which passed and bowed the Viceroy and when it reached the Duke of Connaught bent and touched the feet of England's Roral Prince : It was the Begum of Bhutd." या सुवर्ण पात्रमेकम् उपहार ददावित्यर्थः । “She presented a richly jewelled gold-box as "Nuzzar." + 'विहितानचा:'-बभूवरिति शेषः । I "The costumes of the Chiefs were marvels of zichness in material and colour. Their jewels were priceless, consisting of diamonds, pearls and emeralds," - Englishmun, ·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । अम्भोजानां सरसि वदनैः कान्तकान्तिं दधानाः ज्योत्स्नास्माता इव शुशु भिरे तत्र पाश्चात्तानार्यः ॥४६॥ तासां खेतविशुद्धमर्मरशिलापट्टप्रभाभासुरे भाले चन्द्रकलेव चारुमुकुट ज्योति:कदम्बद्युतिः । कण्ठे लम्बितकाञ्चनाञ्चितचमत्कारस्य हारस्य च खेताङ्गादिता प्रभा धवलितं चक्र पटौमण्डपम् ॥४७॥ संस्थाप्येषत्स्फुरितनयना काञ्चनौं देहयष्टिं हैमे पौठे ज्वलितमुकुटां लक्षनेक लक्ष्या । प्रावारणाचरणकमलं रेजे राजौ सदसि कमला तत्र भूपालराज्यात् ॥ ४८॥ यामासाद्य पुरा धराविजयिनी चा_सने सादरं मानास्यर्थनसम्पदा सहचरौवोच्चैः समाप्रौणयत् । भयसा संताङ्गी * सम्प्रति पाश्चात्त्यनारीणां भारतीय नारीणाञ्च (The European and Indian Ladies) उपवेशनादिकं कथयति (४६ -५०)। For some of the European ladies present at the Durbar, see note under stanza 51. धम्मिल्ल:-Braided and ornamented hair, tied round the head, and intermixed with flowers, pearls &c. (Prof. Wilson.) चारुम्मिन वत्यः-पत्र 'सर्वधनीति' वत्समासी द्रष्टव्यः, "हंसचिङ्गदुकूल वान्" इत्यादिवत् । + मर्मरथिला-Marble slab ; श्वेतशिलापट्टवत् उज्ज्वलधवले भाले इत्यर्थः। कदम्बाकारज्योतिषां द्युतिरित्यर्थः । हारस्य प्रभा, वेताशाच्च समुदिता प्रभा-इत्यन्वयरौतिः । मुकुटम्-Tiara. + भूपाल नामकराज्यस्य महिष्यातच सदसि उपवेशनप्रणालीमुल्लिखति । "The Begum of Bhupal took her seat amongst the Indian Princes with her veil on, and this was a very noticeable feature," पाचरण कमलम्-इत्यत्राव्ययीभावसमासी द्रष्टव्यः। प्रावारण-पाचे का। ..

·हतीयः सर्गः। या जग्राह जनिच्च केशवकुले ख्याते भुवो मण्डले सा चास्मिन् ददृशे प्रियेण सहिता रानी विहारेवरी ॥४६॥ अन्या भारतवर्षभपबनिताश्चान्यैरदृश्यानना- नानारत्नशतच्छ टाभिरुरुभिर्या दुर्निरीक्ष्याः स्वतः । पश्चात्तत्र सदोऽन्तर जवनिकामध्ये सुखोच्चासने- वासौना ददृशुर्नुपप्रतिनिधे राज्याभिषेकक्रियाम् ॥ ५० ॥ सार् किनार शुशुभेऽत्र सूदनजयो तत्रैव सेनापतिः ते चान्ये परराष्ट्रगैश्च सचिवैः साईडचेशादयः । नासीत्तत्र च मानरिक्थगरिमा, नौचैस्तथैकासना- स्तस्मिन राजमहोत्सवे नवभवे तहममाना जनाः ॥ ५१ ॥ एतेन कोचविहारश्वाः तत्र सदसि उपविशनच कथयति । Her Highness the Maharani of Cooch Behar took her seat with her husband anong the Indian Princes. धराविजयिनी-i.e. Queen Victoria, केशव कुले-The Maharani of Cooch Behar is the daughter of the famous Keshab Chandra Sen. + अन्यासां राजरमणीनां नवनिकान्तराले उपवेशनादिकञ्च कथयति। “The most notable ladies present behind the Purdah (Screen) were H. H. The Maharani Gaikwar, H. H. The Maharani of Mysore and some other Royal ladies firom Travancore, Bhawalpur &c." नृपप्रतिनिधेः कार्जनस्य पश्चात् विलम्बिन्या नवनिकाया मध्ये इत्यर्थः । * अधुना सेनापते: (Lord Kitchener), प्रतिनिधीनां (Representatives of Foriegn Powers), राजपुरुषाणाञ्च (English Officers) प्रवेशीपवेशनादिकं कथयति (५१) । सार् किनार = Lord Kitchener. डचेशादयः = Duchesses ; some of the European Ladies, who were present at the Durbar, were these :-Duchess of Malborough, Miss Lieter, Lady Law, Lady Dickson, Mrs. Copleston, Duchess of Portland, Lady Ibbetson, Lady Elliot, Bliss Atherton and others.

·७२ दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । राजखसा भुवि पुरा सुषुत्र यच्च सोऽभन्मुदा गतिविदौपितराजमञ्चः । मान्यान् ननाम नमनाहजनान् स तच्चैः संवेष्टितम जनदृक्कुसुमैः सगुच्छः ॥ ५२ ॥ भाता नरेन्द्रस्य ततः सभागात् सैन्यं ससज्ज बहुभुविभागात् । तस्मिन् प्रविष्टे धृतवत्प्रणाम लेडौ च तस्यैव रराज वामे ॥ ५३॥ तत्पश्चादुदगान्नपप्रतिनिधिस्त द्राजसिंहासन गावोत्थानमथाकरोच्च जनता दृष्ट्वा च तं पार्थिवम् । तत्राभत्करतालिकाध्वनिरपि ज्यायांश्च तन्मानतो नालौकाग्रमदर्श यंश्च सहसाऽगण्यानि सैन्यान्यपि ॥ ५४॥ एतेन राजवटपुत्वस्य (His Royal Highness the Grand Duke of Hesse) प्रवेशोप- देशनादिकं कथयति (५२)। t अधाधुना श्रीमती राजप्रतिनिधैः ( Lord Curzon) राजमातुश्च (Duke of Connaught) सम्वी कस्य प्रवेशीपवेशनादिकं कथयति (१३-६३) । "Their Royal Highnesses the Duke and Duchess of Connaught left the Viceregal Camp with an escort of one squadron of British and one squadron of Native Cavalry at 11-15 A. M. As the Royal Carriage reached the point where the road turns into the Amphitheatre, their Royal Highnesses were received with a silute of 31 guns. As their Royal Highnesses drove into the arena and approached the dais, the guard of Honour in front of dais presented arms and the bands within the arena played the National Anthem."

·तृतीयः सर्गः । ७३ एकत्रिंशदुनिरपि तदा सानलेभ्यो नलेभ्यो राज्ञोऽयासौज्जयजयरवैर्दुन्दुभिस्ताड़ितश्च । पारम्भ जलनिधिजले यादृशः स्यात्तरङ्ग- स्तादृङ्मन्ये सदसि परित: शब्दराशे: प्रसङ्गः * ॥ ५५ ॥ तस्मिन् गौतमजागरौत् सुमधुरैरिरानिवाद्यादिभि- यस्मिन प्राञ्जलयो नृपाः प्रमुदितास्तच्छोतुमग्रेसरा: यावत्तद्भुवि तावदेव परितो दण्डायमानाच ते नानावर्णविकखरामतितरां प्राचौरशोभा दधुः ॥५६॥ विवेश च प्राकृतमण्डपाध्वना वाद्यैरगनिवडिण्डिमरूना । शब्देन मुग्धौलतसर्चसज्जना नरेन्द्र सेना मुखरा सुशोभना ॥ ५७ ॥ all present *His Excellency the Viceroy left the Viceregal Camp at ] तता A.JI. with an escort of one British Cavalry Regiment, the Im Cadet Corps, Body-Guard and a Regiment of Native Cavalry. rose as the Viceroy entered the c.lt 113 and remained st-iding until he had taken his seat. As His Excellency approached the dais, the Guards-of-Honour in front of diis presented arms, the massed bands played the National Anthem and a Ryal salute of 31 guns were fired." + *lay"--The National Anthem. “All present rose, as the National Anthem was played." (Vide notes above.) 1 नरेन्द्रसेना-The Imperial Cadet Corps. "His Erolleney crore into the Amphitheatre accompanied by the Cidet Corps and the Body-Guard, the remainder of the escort formed out ide the arena." प्राक्कतमण्डपाध्वना- By the front-door.

·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । ---- पुरश्च पञ्चान्नृपपुत्रसेना दण्डायमानाऽत्र बभौ सुमाना। ईराजिवाद्यान्यपि तेन तेन नेदुः सहस्सइयवादकेन * ॥ ५८ ॥ दृष्ट्वात्रैव च राजपुत्रपृतनामुच्चैः प्रफुल्लानना ज्योतिःस्फुर्तिकदम्बितामसिलतामङ्गे दधानां चलाम् । सर्वे हर्षजयध्वनि विदधिरे तस्मिन सदःस्था जना साहेबा अपि यत्र सुष्टुवदना जाता: सहर्षा इव ॥ १८ ॥ सचे कृष्णतुरङ्गमे धवलितव्याघ्रत्वगाब्यासने ते ते राजकुमारसैनिकगणा मानात् खतन्त्रासनाः । खेताङ्गावरणे सुवर्णकुसुम, मौलौ नभोवर्णजित्- सष्णीषञ्च, तथा हिरण्यकवचं रेजुर्दधानास्तदा ॥ ६ ॥ (युग्मकम् ।) "The massed military bands, European and Native, exceed 2,000 performers." + “The Imperial Cadets received an ovation as they swung into their places behind the Viceregal and Royal party." "This beautifully mounted Corps with picturesque uniforms and blue turbans made a splendid picture, every trooper was of the Royal blood of India and they rode like princes + स्वतन्वास ना:-They were provided with seats just behind the Viceroy and the Duke. व्याघ्रत्वगायासन-ie, Their Saddle-cloth of snow-leopard skin.

·तृतीयः सर्गः। अधिष्ठित राति सभान्तराले नरेन्द्रटन्देन समं विशाले। सैन्यैरन्यं प्रबभव सर्व भिन्दद्रिपूणां हृदयस्य गम् ॥ ६१ ॥ तत्र विद्युल्लतिकानुमाने सुवर्णवेणीपरिदृश्यमाने । भातुर्नरेन्द्र स्य च, कार्जनस्य लेद्यौ निषस्मे दृशि ते न कस्य ? ॥६॥ प्रतिप्रणाम रचिते प्रणाम लेडौदयं भर्तुरभञ्च वामे पुनश्च तोपध्वनिरुज्जगञ्ज नैकं नृणां कर्ण मसौ ववज॥६३॥ सार बार्णस् परकीयराष्ट्रसचिवो राजानुमत्या ततः सङ्कतं स चकार कर्णमधुरैर्वाद्यैर्न कौबं प्रति । unter श्रीमती राजप्रतिनिधः सिंहासनीपवेश नमिटानौमुल्जियते । Tide also note stanza 54.) “His Excellency, theu, ascended the steps and took his: seat on the throne, and the spectators resumed their seats.” ť "A guard-of-Honour of British troops was drawn up within the Amphitheatre, in front of dais." + लेद्यो-नावित्यर्थः ; i.e. Lady Curzon and Duchess of Connaught. & "Lady Curzon courtesied to the Duchess before taking her seat." ** बजने, रौधादिकोऽयम् ।

·दिनिमहोत्सव-काव्यम् । तवाद्यञ्च निशस्य वादकगणो वादोन तस्योत्तरं दत्त्वा चैव जगर्ज वाद्यमुखरः कुर्वन् प्रतीक्षाञ्च स: * ॥६४ सङ्केतेन च तेन सोऽपि च नको तत्कालवेशोज्ज्वल: षडभिलण्डनभारतीयमनुजैस्तत्रागतो दागभूत् । आश्चर्या खलु सा प्रवेशघटना तबादकानां नृणा- मेको दक्षिणतो दिशस्तदितरो भागोऽविशहामत: ॥ ६५ ।। (युग्मकम् ।) तस्मिन् वाद्यमगामुच्छितमभयद्योगपढ पुन- ब्रह्माण्डं समकम्पयत्, तदिव तत्, कुलोपमा तस्य वै ? । एकत्रिंशदभवनिर्नलमुखात्, दिङ्मदिनौ कम्पिता लोकानाञ्च कुतहलं कलकलस्तैस्तै रवैभैरवैः ॥ ६६ ॥ अधुना दरवारस्य कार्यारम्भः (Opening of Durbar) कथ्यते (६४-६८)। “Ki the conclusion of the sun??, the Fuze.gu Secretury, with His Excellency's permission, opened the Du bar. The bu19hels within the arena then svunded a summons to the Herald. The Herald with the Trumį eters Teplice with a flourish of trumpers." नको --इति भाषा ; i... the Herald (II jor Maxwell) वादक गय. -1.6 The Trumpeters (cide next stanza.). सार् बार्णस् Sir Hugh Barness. स -सभाग्र हवाहवार स्थित: वादकगण इति यावत् । "The Herald, with the Trimpelers accompanying him, replied with a flourish of trumpets and rode up to the Amphitheatre.' "The Trumpeters were 6 European and 6 Inamu." तहाद काना नृणाम् (i.e. of the Trumpeters) एका भाग. अंश, दक्षिण दिशा, अपर, वादिशा सभास्थलं विवेश इत्यर्थः । † "Ther then rode to the front of the Viceregal dais, formed up and sounded another flourish," "The proud fanfire of trumpets sounded clearly and sharply.'

·हतीयः सर्गः। - "हिप हिप हरे"ध्वनिरिति तदानन्दतः प्रादुरासौर- देकत्रिंशद्रवसहचरो वाद्यभाण्डैरतीव । जातश्चोच्चैर्ध्व निरपि नृणाम् – “एडया ई-राज्यमेतत्”- वंशप्रोधादिकमपि तथा राजकत्यञ्च वृत्तम् ॥६७॥ कर्ण वर्णायमाना सकलजनमनःशान्तिरूपायमाणा सर्चस्वारावराशेरुपरि सुमधुराध्यानवीणायमाना । तापे धारायमाणाऽस्मृतरसनिचयै राजभिः स्तूयमाना कण्ठगीयमाना स्म जयति नृपते?षणा पयमाना ॥६॥ उत्तोल्य हस्तं नरराजराजे दत्ते शुभाशीर्वचनं समाजे तोपध्वनिक पुनरेव जात: पुनर्बभौ सैन्यगणोऽपि भात: ॥ ६ ॥ “The rattle of musketry from the troups outside, the fine rendering by the massed bands of the National Anthem, and the cheering of the troops were effective points in the maguficient ceremonisl.* + "The Proclamation rang out so that it could be heard in erery part of the arena. It announced the coronation of the King-Emperor, that the event should be made known to India and celebrated at the present Durbar." * राजकीयघोषणासमये ध्वजोत्तोलनादिकं तत्य जालं चतुर्भिः कथयति (६८-७२)। “When the Proclamation has been read, the Royal Staruurd was hoisted on the flag-staff in the centre of the Amphitheatre, the massed bands within the arena played the National Anthem, and all the spectators instantly rose from their seats." "And after this, an Imperial salute of 101 guns was fired."

·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । परं तस्मिन् पश्चात् सदसि रचिते लोकखचिते बभौ वंशोनादो मधुरमधुरं नादितपुरः । निनादे सर्वेषां श्रवणपुटगे तत्र च मह- त्यभन्नृत्यं कृत्यं नरचरणयोस्तत्क्षणदृशे * ॥ ७० ॥ तस्मिन्नेव सदस्थधिष्ठितनृणामाराममागात शनैः थोत्रे सत्तमवाद्यमेकमपरं नेवाज्जलं पातयत् । पश्चात्तत्र जने च संसदि पुरा सम्माननाम्युत्यिते कुर्चच्चोन्मनसं जनं घनमभूदराजध्वजयोच्छितः ॥७९॥ नृपस्तम्भचासौ ध्वजपटपताकादिखचितो यदने दाम्पत्यप्रणयमिलितो हौ मगपतौ । नमन्तः सबै तं प्रतिनिधिरयच्चापि नृपते- विमृष्येनं भक्तया नयनकुमुमैरागतजनाः ॥ ७२ ॥ निषणौ सर्चेषामुपरि कनकाङ्कासनवरे ए थक् लेडीम्यान्तौ कनडथ स राजप्रतिनिधिः । प्रसन्नाभ्यां दृग्भ्यां कतनृपतिमानाववचनौ स्फुरन्मानोन्नत्या नमितनृपतौन नेमतुरिमा ॥७३॥ # तरचणदृशेतन्महोत्सवदर्शनार्थम्। क्षण:-उत्सवः । + अधुना चतुर्भि भारतीयनृपतीनामभ्यर्थनप्रथा कथ्यते (७३-७६)। “The Foreign Secretary haring asked permission to present the Ruling Chiefs present at the Durbar, the Chiefs in the order previously arranged, advanced to the ·- तृतीयः सर्गः। प्रणामार्यन्यासैर्नृपतिसुदृगीक्षाम्बुजदलैः कथापाद्यैर्वा_मनुजकरतालौध्वनिशतैः । कनट माता राज्ञः, प्रतिनिधिरयं कार्जन इह, प्रकृष्टा तुष्टौ सदसि मुमुदाते नरपतीन् ॥ ७४ ॥ दत्तार्य सत्कतिवरे च नृपाध्यवंशे का खल्वसम्भवकथा सकलावतंसे ?। सिंहः स एव गजमट्टि विहारकारी तत्राक्षम: खरपतिः कटुशब्दधारोन ॥ ७५ ॥ त एते मानार्हाः क्षितिपतिपतेर्मानमुदगुः पृथक् लुप्तं चार्वासनमुपययु पतिगणाः । अहो साहेबानां प्रकृतिरुपकारप्रसविनौ न याऽन्येषां तुल्या जनकुशलकुल्या विजयते ॥ ७६ ॥ तस्मिन् सद्मनि गद्यवाग्भिस्दभूत्मा वक्तृतारूपिणी कणे कर्णरसायनं मधुमयौ धारा तत. कार्जनौ। front of the dais in turn and briefly offered their congratulations to His Majesty the King-Emperor, through His Excellency the Viceror who, with His Royal Highness the Duke of Connaught received them standing." "The total number of Chiefs presented was 98." मुमुदाते-णिजन्तगर्भोऽयं धातुः । "अकर्मकोऽपि क्रियान्तरान्तर्भाव सकर्मकः स्यात्" इति क्रमदीश्वरः। + तब-गजमूट्टि विहारव्यापार इत्यर्थः ।

·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । ܢܢܢܢܢ सवे जनाः यां श्रोतुञ्च सुदूरतोऽपि सहसा नाह्वानिताह्वानिता दूरादेत्य पिपीलिकेव जनता लग्ना च मग्ना बभौम * ॥9॥ सारांशो नृपतेगिरामवमभूत् टणन्तु सत्यं मङ्गलपर्व तत्प्रतिनिधेरद्याप्यगद्यं ब्रुवे । अस्मिन पञ्चणि राजभक्तिविदुषां काले जनानां मुदा हर्षयातनकत् जगत्युपकृतिभव्येति नात्र विधान ॥ ७८ ॥ "लब्ध्वाज्ञां बणिजां गणा: कतिपये प्रागेलिजाबेथ-मुखाद् बाणिज्योन्नतितो धनार्थमधिकं भेमुच भभारतम् । इंराजा मिलिता मनोरथरथे सच्चेष्टया सत्पथे लक्ष्मौमेकनृपाङ्गगां विदधिरे कृत्वान्यहस्ताच्चुत्रताम् ॥ ७९ ॥ "लक्ष्यीकृत्य वने वने मृगपथं वेमुच्च ये रेमिरे सर्वाङ्गे तिलक तथा वनलतां करें वहन्तः प्रियाम् । अधुना दरबारट हे प्रदत्ता नृपप्रतिनिधर्वतता लिख्यते (७७-८८) । "As the flourish cuncluded, His Excellency the Viceroy rose and culdressed the Durbar." "The Viceroy's speech was a miguificient effort and was listened to with attention throughous, broken only by cheers and applause. In the course uf it he red a gracious mes ge from His Majesty, declaring the King- Emperor's intention to follow in the footsteps of the Late Queen." नाहानितेत्यादि-नअर्थ स्य 'न' शब्दस्य सुसुप्रेति समासः, नसमासे तु नलोपः स्यात् । भच्चा--"भव्यगे"त्यादिना कर्तरि निपात' : ब्रुवे-अहं वच्मि इत्यर्थः । + एलिजाबेय्-Queen Elizabcth. (Tide author's “Vijevini-kavyem.") $ “To be Emperor of India is a nob'e title, for purrerful empires extended 31.d Ayurished here, while Erg'ishmen were still wandering puirted in the premis in whom the British colonies were in the wilderness and jungles." (This extract has been taken from the Viceroy s speech at the State- Baaquct at Delhi.)

·वृतीयः सर्गः। ८१ दैवादेव च किञ्चिदुन्नतिमुपालभ्याईसम्यास्तत: साहेबा: क्रमशः सुसभ्यपदवीमलि स्थिताः साम्प्रतम् ॥ ८० ॥ "सभ्यत्वस्य च तस्य दिग्दिशि गतं मूलं न विज्ञायते, स्थलं यच्छ पुनः पुनः परिचितं दिध्याद्य तन्मामितम् । किं तत् ? भारत"मित्यधिष्ठितनृणां कर्णेईमात्रध्वनौ हर्षादाकुलिता सभा समभवत् दत्त्वा करे तालिकाम्॥८॥ "व्यर्दिग्विजयं तनोति विविधस्तस्तैर्दुरापैश्च यत् सम्प्रत्यस्ति च कः क्षितौ बलधरस्तज्जेतुमग्रेसरः ? । तस्यैवास्य च भारतस्य भुवने सर्वोत्तमे गौरवे किं कुर्य्यादुपकारमस्य नृपति रत्येकता चेन्नृणाम् ? ॥२॥ (युग्मकम् ।) "याचन्ते भुवि यादृशं नरपति राज्ये प्रजा दिग्गजा: सर्वेषामयमस्ति तादृश इति व्याख्यायते कैर्न सः । * भारतमेव तस्य सभ्यत्वस्य मूलं, यदिदमद्यामत्करायनमित्यर्थः । + "Amid the crowd of noble suitors who through all the centuries have sought the hand of India, she has given it only to the one who has also gained her trust.” 'यत्'–भारतमिति यावत् । "It is difficult to give to them more than they already enjoy and add to a security whose inviolability is beyond dispute." इराभारतस्य विवि- धानि हितानि सम्पादितान्येव, नास्ति कियदवशिष्टम्। यूथ सम्मात मिथा मिलिता भवन्तु इति तात्पर्य्यार्थः। “एकता नास्ति चेन्नृणाम्"-Compare what the Viceroy said on another occasion :-“The one thing that holds us together is loyalty to a common head, membership of the same budy-politic and fellow-citizenship of the same empire." 11 ·दिलिमहोत्सव-काव्यम् । दस्योस्तस्करतञ्च शत्रुपटलात् यूयं समारक्षिता यं सम्प्राप्य बिभेति कोऽपि न पुनः कुत्रापि कस्मादपि ॥८॥ "इंराजा मित्रमेते, तदिदमपि च वः साम्प्रतं भाग्यचिन्हं, राजेभ्योऽपि चान्ये ध्रुवमिति वचनं लालका: पालका वा। अन्ये जानन्ति किन्तत् परनृपकरगा: साम्प्रतं ये न सन्तः ? ते ते जानन्ति तत्तत्कुजननृपकरे भुक्तभोगाच ये ये ॥ ८४ ॥ “नरेन्द्रभक्ता भुवि भारतौकसो विसारि येषां परितोऽस्ति तद्यशः । सदोवरा शस्यवती च मृत्तिका मडेशितुर्येयमुदग्रकौर्तिका ॥५॥ "धन्यः स एव भुवने किल भाग्यभाजां शक्तो भवेत् स्थिरयितुं स च राजलक्ष्मौम् । * *To the majority of these millions, the King's government has given freedom from invasion and anarchy." + “Under no other conditions can this future be realised than the unchallenged supremacy of the Paramount Puwer, and under 10 other controlling authority is this capable of being maintained than that of the British Cruwn." I "Rich in her ancient traditions, India is also rich in the loyalty which has been kindled anew in her by the West."

·हतीयः सर्गः । ८३ यस्यानुरागवशगा भुवि भारतौ भः यस्य प्रजाः समुदिता. मुदिताश्च यूयम् ॥८६॥ "हितेभ्यो वर्तन्ते यदि च भवतां राजपुरुषा- स्त याप्युच्चैरन्यवितमिह समुधुष्यत इति । ऋणत्वेनादत्तं धुषविधिना यन्नपकुलै- नं गृहौमस्तेभ्यो धुषमथ तत् चिर्वत समाः ॥ ८७ ॥ "अद्यानन्दमयीकते च विधिवच्छान्त्यादिकान्धु ज्वले सौराज्यायति भारते मुनियम: सदानयोगेन च । काले चाभ्युदयः समुन्नततरो युस्माकमुहीच्यते भयादेव च राजकीर्तिरमला नित्यं चिरस्थायिनौ” ॥८८॥ * “To have won such a dominion is a great achievement, to wield ic by prudent statesmanship into a single and compact whole will love and is the greatest of all." + "It is difficult to give to the princes of India more than they alrady enjoy, nevertheless it has been a pleasure to us to propose that Government shall cease to exact any interest for a period of thice years upon all loans that have been made to the Native States. वृधुष-i.e. Interest. पादत्तम्-रीतमित्यर्थः । "If we turn our gaze to the future, a great developement appears with little doubt to lie before this country." "The India of the future will under Providence be one of expanding industry, of awakened faculties, of increasing prosperity."— E.ctruels from the Vice, oy's Address to the Durbar.

·दिनिमहोत्सव-काव्यम् । ए एषा कार्जनवक्तृता जनमन:संलग्नभाकं गता यामेनां न च विस्मरिष्यति जनो यावदद्वयस्तिष्ठति । कृत्वैतन्मधुष्टिमुन्नतमतौ भपे स्थिते कार्जने धन्यं धन्यमिति प्रहृष्टमनसा स प्रादुरासोद्ध्वनिः * ॥ ८८ इति मुदेश्वरतो जयमङ्गलं नरपतेश्चक्रमे विलसदबलम् । जनगणञ्च शनैस्तदनन्तरं निजनिकासमियाय सुखाकरम् ॥१०॥ इति श्रीश्रीखरौये दिल्लिमहोत्सवे खण्डकाव्ये सभामण्डप-राजघोषणादिवर्णनी नाम तृतीयः सर्गः । "The Viceroy's speech was dignified, full of significance and worthy of the great occasion.* ·चतुर्थः सर्गः। एषा दिल्ली खचरनगरौवोपलप्रावराळ्या वाद्ये तस्याः स्थपतिकुशलैर्निर्मिताट्टालिकैका। कक्षाणां या दश विदधतो कुसियोद्यानभूम्यां दिग्दाराख्या स्फुरति मुवि खे द्रव्यराज्युज्ज्वलाङ्गी * ॥१॥ काश्मीरदारशोभा रचयति वपुषाऽद्यापि योद्यानभमि- ईरादाकाशनौचैः कुसुमशतवती नन्दनोद्यानभेव । यामेनां राजराज्ये भणति जनगणो कुदसिया कुदसियेति द्राक्षामामातकायेस्तरुभिरतिगुरुीक्षवाटीव भाति ॥२॥ % 3B प्रदर्शनौविवरणं प्रस्तूयते ; तत्रादौ प्रदर्शनी ग्रहवर्णना क्रियते (१-३)। “The Exhibition of Indian Art Manufactures stands in the Kudsia Bagh, 200 yards from the Kasmir gate, and it is a large, white, oblong building measuring 250ft. by 190ft.” प्रावर:--प्राचीर:, Enclosure. + 2171-Grape ; 97919––The hog-plum (spundis mangifera).

·८६ दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । प्रपश्यतामियमिति शिल्पदर्शनी धनुष्य को दशदिवस पुरातनौ । निरीक्षिता विपदि च हर्षवर्षणी नृणामभूत् स्मृतिविषयप्रकर्षणौ ॥३॥ धनुषोड़शाहे घटीयन्त्रवाद्ये तदैकादशे मानुषश्रोत्लखाये। अगात् कार्जनोऽसौ खयं शिल्पगेई पुरासादितद्रव्यसम्पूर्णदेहम् ॥४॥ अयाट्-नाम-डाक्तर तदा तं सुदक्षं ययाचे च शिल्यालयहारमोक्षम् । नृणां हस्तताल्या करः सञ्जमम्मे वृहत्तोपान्दैर्धरित्री चकम्प ॥५॥ तदागारं पश्यन् प्रतिनिधिरयं लण्डनपते- जगादेमां वाणौमिति भरतराज्योपकतये सतः रामप्रतिनिधिना प्रदर्शनोहारीबाटन क्रिया (Opening of the Art Exhibition) aviat (8-4) 1 "The Viceroy accompanied by His Royal Highness the Duke of Connaught arrived at 11-30, December 30th, and opened the Art Exhibition." घटीयन्त्रम् - घटिका, Clock. + "The exhibits have been got together after infinite pains by the Director Dr. George Watt, who has rightly devoted his energy and care to the essentials of the Exhibition." तोप इति भाषा, नालीकास्त्रम् ।

·चतुर्थः सर्गः। कियत्तत्मारांशं मम भणितिरेषा कवयित प्रष्टत्ता, बुध्यध्वं नरपतिमन: कोहगपि च * ॥ ६ ॥ "दृष्ट्वा हृष्टोऽन्मि यादृक विविधमिमिदं भारतं द्रव जातं तादृङ्नाह कदापि ध्रुवमिति वचनं भूतपश्च ननम् । अागन्तुर्भारतं मे हृदि च कुमुमिता शिल्पद्वेः पुरा या चिन्ता, सैवात्र तौवा रचयति सदिदं पश्यतां शिल्पवेश्म || "अद्याप्याश्चर्यविद्या जयति, न च गता, शिल्पवित्मण्डितानाम् उत्माहादेरभावेऽपि च समयभवे सूरे भारतेऽस्मिन् । शिल्पानां रङ्गमञ्चः पतितजवनिको दृश्यते कारुकाणां! सत्युन्माहे प्रदत्ते किमधिकवचसा नान्यजेया भवेयुः ॥ ८॥ “यावत्प्राप्ता भरतपरिषत् तावदेवान्तरे मे सङ्कल्पोऽभइदि परित: शिल्पविद्योन्नतिभ्यः । * प्रदर्शनीहारीबाटनकाले राजप्रतिनिधिप्रदत्ता वक्तृता समुल्लिख्यते (-१९)। + भारतवर्षमागतस्य मे हृदि प्रम्य शिल्पीन्न त्यै या चिन्ता समुदिता पुरा, सैवेतत् शिल्पभवन निर्माणाव मूलमित्यर्थः । पादौ कुमुमोनमः, पश्चात्फन्न प्रसव इति नियमः । "In most Indian towns and in niany Indian villages, there still exist the artificers who can satisfy the artistic 34 well as the utilitaria taste of their countinien, and for the beautification: Can Indian house or the furniture tire is lecii iuli-band Car Evu opean shors." नान्यर्जियेत्यादि-ते कामका; (Stiicers) अन्य देशी बैं: शिपिभिजिमशक्या- भवेयुरित्यर्थः। रङ्गमञ्च इत्यादि-The figure is taken fiom the theatrical stage. न च गता-न विनटेत्यर्थः । $ माता-अधिगता, मयति यावत् ।

·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । येषां नष्टं न नवरचनोखण्डपाण्डित्यमुच्चै- स्वेऽद्याप्यस्मिन् कृतिमुनिपुणा: सर्चदेशं जयन्ति ॥९ "प्रायः सबै समयसलिलस्रोतसा नीयमाना- धावन्तः सन्त्यनुकृतिपथे शिल्पिनो लण्डनादेः। यन्त्रावल्या रय इह पुनः साम्प्रतं दुर्निवार्यो नास्त्युत्माहः प्रतिदिनमतः क्षोयते हस्तकार्यम्। ॥ १० ॥ "अनुकृतिरुपकारं कं विधत्ते परेषां ? तुदति विघटयेद्या गौरवं देशजातम् ! । अपि कियदुपकारे द्रव्यसन्दर्शनीयं यदि भवति, तदा मञ्चेष्टितं मोदयेन्माम् ॥ ११ ॥ "अन्यस्मान्नौटतोऽस्मिन्न पुनरुपहृतं द्रव्यजातं गिरा में द्रव्येणोच्चप्रयत्नैः कृतमधिकमलं भारतीयेन वेश्म । “Ever since I have been in Indiy, I have made a careful study of the industries and handillafts of this country and I have lamented their progressive deterioration and decline.” ते कृति-मुनिपुरमा:-ते भारतीयशिल्पिन: इत्यर्थः । विशेषच नेवार्थ प्रतिपत्तौ न विशेष्य प्रयोगः । अस्मिन्-~-भारत इति यावत् । t यन्वावल्या रय:- यन्त्र समूहस्य वेग. प्रसरः इति यावत्, दुर्निवार्य: सन्प्रति । यन्त्रावली-Machinery; हस्त कार्यम्-Mallual industries, # "No nativial art is capable of continued existence, unless it satisfies and expresses the wants of the rzation that has produced it." "Indian art will never be revived by borrowing foreign ideals, but only by fidelity to its owir.' या-अनुकृतिरिति यावत् । § I lud riown that I wanted only the work that represented India, and its traditions, and the instincts and beliefs of the people," वैज्म-इदं शिल्पागारम् ।

·चतुर्थः सर्गः । सचे पश्यन्तु शोभा पुनरोप महतौं भारतौयाच कौतिक यामिच्छामो वयच स्थिरयितुमसकृत्वार्थतोऽन्यार्थतो वा॥१२ "सार अोयाट् अप्यहच्च इयमिह निपुणं यत्प्रयोगेष्वतिष्ठत् पर्धण्यस्मिन सुयोगे बहुलनरपतौ दर्शिता दर्शनीयम् । उमाहायाल्पमस्मिन् स्फुरति नवनवं भारतीयं सुशिल्पक बनन्तन्यैश्च साई परिकरमसकृत्तत्स्थिरत्वे क्षितीशाः ! ॥१३॥ “यन्त्रैर्हस्तः परास्तः कतिपयशरदः स्थास्यतीत्येव यन्त्र कालोद्भूतञ्च यत्स्यात् विरमति न च तत्, कः क्षमस्तन्निरोधे? जापाना भारताद्या यदनुकृतिविधौ साम्प्रतं सन्निषणा: प्रोमित्यात्मप्रदेशोद्धवनवरचनामन्यसृष्टिं भजन्ते ! ॥ १४ ॥ "To show to the world of what Tulin is still capable and, if possible, to arrest the process of decay," "It is meant to show what India can still imagine, create or do." + "I accordingly sent for Dr. Watt and I appointed him my right hand for the purpose. यत्प्रयोगेषु-शिल्प कीर्ति प्रयोगेषु, शिल्प कौत्तिमरक्षणार्थमित्यर्थः । “अतिउत्" इत्येतरिक्रयापदस्थ कर्तपदं “इय"मित्येतत्पदम् । इयम् =i.c. Dr. Watt and myself. "When it was settled that we were to hold this great gathering at Delhi, at which there would be assem',ed representatives of every province and state in India, it struck me that here at least was the long-sought opportunity of doing something to resuscitate these threatened handicrafts." दर्शनी-.e, प्रदर्शनी । 8 “We are witnessing in India only one aspect of a process that.........is rapidly extinguishing the man all industries of Cruz and Japan, Nothing can stop it. The power-lewin will drive out the lower?-?uum." कतिपयशरद:-कतिपयवर्षान् व्याप्य इत्यर्थः। अन्यसृष्टि-परदेशौयष्यजातमित्यर्थः । 12 ·दिल्लिमहोत्सव-काब्धम् । "विद्युत्यक्षो जयति समये हस्तसम्भूतपक्ष दोस्तन्त्रञ्चानमति शिरसा यन्त्रतन्वं समन्तात् । विद्युद्यानैस्तुरगशकटं जीयते होयते बा कालखोतः शत खमिदं कः क्षमस्तविजेतुम् ? * ॥ १५ ॥ "पाश्चात्तत्र शिल्पजाते रचयति हृदयान्युत्तमे न्यस्तदृष्टि. मन्दामन्देषु ने रचयति न, पुनर्वाचते चाल्पमूल्यम् । द्रव्याणां फलाकानां भरतभुवि जनो मोहितचाकचिक्यः कस्मात्माचौनशिल्यं नवभवसमये प्राप्नुयाहौर्घमायुः ? ॥१६॥ "इंलण्डानामिदानों नवनवविधिना वर्द्धिते यन्त्र काय दो स्तम्भो जात एव ध्रुवमिति गणितं तैस्तु तन्नेति मन्येक । तादृश्यां तद्दशायामहह ! समयत: का कथा भारतानां ? वैलास्यं येषु सम्यक् विलसति सततं,हा ! दरिद्रा च मुद्रा!॥१७ "The hand-pulled punkba is being replaced by the electric fan and the steam-car is advancing." "All that is inevitable.” दोसन्त्रम्-Hand-loom ; तन्वं-तात् इति भाषा । विद्युत्पक्ष.-Electric fan. + "And in an age which wants things cheap and does not mind their being ugly and woich is never happy unless it is deserting its own models and running about in quest of something foreign and strange, we may be certain that a great many of the old arts and handicrafts are doomed." फल्गुकानाम्-तुच्छानाम् । + ईलहानाम्-इलण्डदेशीय जनानाम्। दोस्तम्भी भावः-Handicrafts have been doomed. सै-भारतवर्षवासिभिरित्यर्थः ।

·चतुर्थ. मर्गः। ६ "हा ! लोका बहवो विदेशरचयस्ते ते नृपा बालिशा: क्रौणन्त्येव धनव्ययात्मरकरात् द्रव्यञ्च येभ्यागतम् । अस्थाने वत ! हापयन्ति धनिनो मुद्रां व्ययस्रोतसा यस्याः सञ्चयने, विदन्ति न क सत्, किं दुर्लभं भतले * ॥१८॥ "क्षौणापि प्रबलायते बहुगुणा सस्वा च अमरा नानाजातिविजातिजातमनुजान पुश ति या लौलया। उमाहं यदि किञ्चिदद्य लभते सा छिन्नभिन्ना, पुन- ननं पूर्ववदेव चाशु भविता, सत्योक्तिरेपा हि न:"4 men इत्युक्त्वा विरते नरेन्द्रमुकुटे राज्यौषधे कार्जने धन्यो धन्य इति ध्वनिः करयुगात्ताली मुदाऽप्युदनभौः । 'चित्तं यस्य बिभाति भारतहिते तबहाता तादृशी' त्याभाष्यैव जनाः स्थिताः कतिपये केचिच गेहं गताः ॥ २० ॥ आश्चर्या गेहशोभा स्थपतिमतिकृता दन्तिदन्तादिजाते- द्रव्यस्तैस्तै रुदारैविरचितरचना दारवैः कारवैच "If Indian art is to flourish, it can only be if the Indian chiefs and aristocracy undertake to patronise it. So long as they prefer to fill their palaces with firming Brussels-carpets, with Tottenham Court Road-furniture,......I fear there is not much hope." + “All they want a little stimulus and encouragement." सन्या च भूः-इयं भारतभूमिरिति यावत् । I “The speech was punctuated at intervals by bursts of app!a24e, specially when Lord Curzon spoke of .....the fokyy of the wealthy Indians neglecting arts of their own people." गेहं गताः-प्रदर्शनोटकाभ्यन्तरं गता इत्यर्थः ।

·८२ दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । धातुद्रव्यं पुरस्तात् तदनु गुरुतरा होरहारादिभषा काचानां स्मृत्तिकानां पुनरपि दृषदां माण्डजातानि तानि ॥२१ त्वम्भाण्डं शश्टङ्गप्रभृति बहुविध गिल्टिकाख्यातमन्यत् सौत्रौ चैवापि नानाकुसुमितलतिकास्पढया चित्रितेव । गेहं वा पर्वतो वा किमिदमिति तदा पश्यतां धान्तिरासौत् बिचल्लावण्यमन्यत् फलकुसुमयुतः किं नु कल्पद्रमी वा ! २२ बभुश्चेष्टावन्तो मणिगण परीक्षामु कुशला- गणेशा लालान्ता इह परशुरामप्रभृतयः। तथा ताराचन्द्रोऽपि च जहरिसंतः सहचरै- रमौषां सर्वेषां भुवनविदिताग्रेव वसतिः ॥ २३ ॥ .. .. • सम्प्रति प्रदर्शनीमह स्थापितानां विविधानां शिल्पद्रव्यारहां वर्जन प्रस्तयते। तत्रादौ डान्छो ट्रव्यास शौविभाग: नामोल्लेख क्रियते (२१-२२)। “The division is into 10 main classes : We have in Class I, Metal-vares and Ornaments; Class II. Stone, Glass, Earthenwares; Class III. Wood-work, Class IV. Animal Products :-Ivory, Horn, Shell, Leather , Class v. Lac, Lacquer ; Class VI. Textiles ; Class VII. Dying and Printing; Class VIII. Embroidery, Braiding and Lace; Class IX. Carpets, Rugs, &c. ; Class X. Fine Arts, e.g. Sculpture, Painting, Book-illustration. Each class has numerous subdivisions."-Watt's Delhi Ecchibition. + These three stanzas (23-25) speak of the "Jewellery-Court" arranged to allow of a selection of Indian Jewllers to display in person specimens of their best work." बहुरिः---इति भाषा, Jewellers. The list of selected Jewellers is :--Messrs. Ganeshlal and Sons of Agra, Messrs. Tarachand Parashram, Messrs. P.Orr and Sons of Madras, Badareedas Rai Bahadoor of Calcutta, Messrs. Motilal Dayabhai & Co. of Bombay, Suganchand and Subhagachānd of Jeypur, and others, भागा-Agra.

·चतुर्थः सर्गः। ८३ पि. य. व्याण्ड् सन्साद्या विपणिनिपुणास्ते जहरयो नगत्यस्मिन् ख्याता जनसदसि राजप्रतिनिधेः । जना बाहादूरा: कति च बदरौदाससहिताः समेता मान्द्राजात् नवविपणिसज्जामरचयन् ॥ २४ ॥ अभूत्तस्मिन् गेहे सुमतिमतिलालच जहरि- दयाभायौ ख्याती विपणिभुवि बम्बानगरतः । अभतां रत्नानां सुगमसुभगौ हौ च जहरी निषेवाते पण्यं कृतमिदमरण्यं जयपुरात् * ॥ २५ ॥ तदागारे हारे विलसदुपचारे निशि दिवा दृषगौरीमतिः परमरमणीया विरुरुचे। न तादृक्सौन्दर्य नृशि मुकरे विम्बितमभत् शिरोरत्नं कौतर्जयति यदिदं शिल्पविदुषाम् ॥ २६ ॥ एका तत्र च बालबमसहिता मर्तिर्गबौ सुन्दरी शुक्ला सा च दृषन्मयौ च ददृशे तन्मन्दिरान्त नैः । * बम्बा-Bombay, नयपुर-Jeypur. + पाषाणनिर्मितद्रव्याचां विवरणं ददाति (२६-३२)। These stanzas (26-32) refer to the Stone-ware Exhibits that are found preserved in the Main or Sales Gallary and in the Loan Collection Gallery. जयतीति कालनिरपेच- तया वर्तमान प्रयोगः। $ *The Jeypur and Jodhpur marble idols, figures &c. are worthy of study, and amongst the latter a large model of a cow and calf is specially commendable."

·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । वाटी-चाल-रिकाबमित्यभिहितान्यन्यानि चित्राणि च* द्रव्याणौक्षणतश्च यानि सहसा निघ्नन्ति चक्षुर्गतिम् ॥ २७ ॥ अस्मिन् प्रस्तरबुद्धमतिरपरा, सा प्रेक्षणीया पुनः तैस्तै व्यवषविरचितैः सा वौक्षिता सम्बभौ । मर्मार्-प्रस्तरमर्तिचारुघटने विख्यातमुख्यातिका नान्ये सन्ति सुशिल्पिनो जयपुरात्ते यादृशास्तादृशाः ॥ २८॥ आश्चर्या भुवि बुद्धमूर्त्तिरियमप्यत्युत्तमाऽमानवी शिल्पागारमलतं खलु यया तज्जातया सुप्रिया । ईषड्यानपरायणा सवसना क्लृप्ते च पद्मासने यां संवौच्य च केत्र शुष्कहृदया भक्ताऽगमन्नार्द्रताम् ? ॥२६ (युग्मकम् ।) भूम्यां ताजमहालमित्यभिधयाप्युद्यौवकर्णञ्च यत् पाषाणेन तदत्र निर्मितमभत सत्मन्दिर मन्दिरे। यत्मौन्दर्यविलोकनेन जनता जाता पुरा स्तन्मिता तइत्तत्र समीक्ष्य विस्मयरसाक्रान्ता न के वाऽभवन् ? ॥३०॥ "In the section devoted to jude and purbec marble will be found a series of cups and saucers of exquisite workmanship and finish." aizt-gia- रिकावत्यादयः भाषाशब्दा:-Cups, plates, saucers &c. &c. + दृषनिर्मिता बुद्धमूर्तिर्वर्णिता हाभ्याम् (२८-२९) । "The alabaster model of the Taj of Agra is much admired.” This was made by a Delhi-artists ·चतुर्थः सर्गः । पौष्पं भाण्डमदर्शि तत्र च पुनर्गोयालियमितो वर्णचित्रविचित्रितं मुकुरवत्स्वच्छं प्रभाभासुरम् । नानाधातुविभक्तिभाण्डरचनातात्पर्य चडामणे- तहस्य कथैव कैकमुखतो वक्तुर्विनिध्पद्यते १७ ॥ ३१ ॥ वाग्रातचतुरङ्गखेलनगृहं वात्रिंशता कोष्ठकै- ाप्तं तप्तसुवर्शभादिघटितैः सर्वाङ्गगौरास्तति। बालक्रीड़नपुत्तलानि च पुनर्नानाविधैर्वर्ण- रानौतानि च तत्र चारुनदने कोष्ठञ्च यैर्दीपित: ॥३२॥ काश्मौराभरिमाण्डं प्रकटितमभवत् तामधातोस्त्रपोच प्राज्य स्तवैव तुम्बौसदृशगलधरैस्तत्फलस्थलगभैः । कुम्भैः संख्यामतौतैरपि लसदमतप्राशनारम्भपात्र- ;व्यस्तै स्तै विचित्ररथ नवरचितैः सोऽथ पूर्ण: प्रकोष्ठ: ॥३३॥ "The Gwalior flower-cuses and other articles made of Sand stone are very excellent." तहस्य-प्रदर्शनीग्रहस्य । + This stanza speaks of the Chess-table from Agra, 32 compartments of which were all of white stone. 18:-4918., room, * विविध-धातव-पाषाणां विवरणं ददाति १३३-४०) ! These stanzas refer to the metal-wares preserved in the Sales Gallery and the Loan Collection Gallery. “There will be found three Fre!l-marked forms of ornamenttion in the tinned coppage of Káśmír and Peshwar, such as the designs of rosettes spirally arranged on 2. black back-ground. Of enamelled and niello-vares, from Káśız.ir has come a large assortment of copper and brass enamels and a smaller and finer series of silver. The designs are the Shawl and the modern plane-leaf and ·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । ब्रह्मत्याख्यातदेशाज्जनपदजनतो राजतं पात्रमेक बाटोत्याख्याप्रसिद्ध लसितजनगणे सङ्गतं तत्र गेहे। यस्मिन् नानाविचिवाः कुशलकृतिकृता मर्तयः सन्निविष्टा काष्ठां यच्चारकारो: स्पृशति गुणगुरोर्वाग्वत्रयं नाव कृत्वा॥३४ थालादिनाम्नी कनकस्य पात्रो शय्येव सा किं स्वपतां मुगाली ? । यत्रोपधानं रजतादिपात्रं लौहं कटाहादि त यातिमात्रम् ॥ ३५ ॥ चूडामणेरुत्तमपूरुषस्य भहंसवंशप्रभवस्य तस्य। जन्मादिवृत्तान्तशतैश्च चित्रं व्यलोकि पानेषु च तत्पवित्रम् ॥ ३६ ॥ rovette." तुम्बौ --Long gourd (cucurbita lagenaris), लाठ इति भाषा। तत्फल- स्थूलगभैं:-तुम्बौ फलवत् पृथुमध्यरित्यर्थः । "A splendid display of gold and silver will be found in the Main Gallery. The series from Burma are of specially high merit and beauty." 24181–97151817, Excellence, superiority. #16:- Artist. "The copper and brass wares are engraved, etched, rapoussed or otherwise ornamented. Copper rapousse of Jeypur are better finished and cheaper." अतिहहदावतित्वात् “स्वपता शय्येव सा कनकस्य पाचौ ति उत्प्रेक्षिता। स्थालम, Caldron &e. The six stanzas give examples of the ornamented and rapousse works upon the metal-wares mentioned above. षभिः श्ली कै; स्थालादिपात्राणा गात्रेषु यानि चित्रापि आसन, तान्येव कथयतीवि द्रष्टव्यम् । उत्तमपूरुषस्थेत्यादि-श्रीरामचन्द्रस्येत्यर्थः। थाल- - ·चतुर्थः सर्गः । रामं वौच्य दधाव वनविकटा सा ताड़का राक्षसो हत्वा तां, स्मरवैरिणो दृढ़तरं रामेण भग्नं धनुः । वैदेहौकरपौड़नात् परतरं रामेण रामाईनं सव्वं तत्र * विचित्रमूर्त्तिभिरमत्मन्दर्शितं शिल्पिना ॥ ३७॥ रामो दण्डकमभ्यगाच विपिनं ताताज़या सौतया यस्मिन् सूर्पणखा बभावभिमुखौ रामे सकामाकृतिः। निष्प्राण खरदूषणे, स्वभगिनौं संबोच्य निर्नासिका चुक्रोधा थ दशाननो निरशनस्तच्चिन्तयाऽमन्निशि ॥ ३८॥ वैदेहौहरणे जटायुमरणे तेनैव सम्यादिते रामश्चापि वने वनेऽभमदवाक् सौता समन्वेषयन् । क्षाराधेर्निगई ततः समभवत् लङ्गेश्वरस्थागसा योऽसौ पर्वतसंक्रमं हृदि वहत्यद्यापि सोद्यद्ध्वनिः ॥ ३९ ॥ सौतोहारमथाकरोत् स भगवान वंशेन हंसोपमः कृत्वा रावणकुम्भकर्णनिधनं योऽगादयोध्यां ततः । एतत्समदर्शयत्प्रतिमया रामस्य रामायणं तस्मिन् शिल्पिवरो नृविस्मयकरं स्थालौस्थले निर्मले ॥४०॥ एवञ्च चित्राण्य व सवंगाचे पात्राणि धृत्वा सदने सुपात्रे रामण रामाईनम्-श्रीरामचन्द्रेण * तत्र-पूर्वो ल्लिखितानां स्थालादिपाचानां गात्र इत्यर्थः । परशुरामाईनम् । 13 ·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । रेजुः पवित्राणि च तानि तानि खया श्रियानौतनवप्रभाणि ॥ ४१॥ (षभिः कुलकम् ।) बुलन्दनगरादभूत् वरगला सुतुङ्गोदरी घटी घटघटान्विता द्युतिमती मृदां पौवरी अलावुसदृशौ पुनर्विविधकुण्डभाण्डान्विता नरेन्द्रविहिताज्ञया वरगृहं तदेकं श्रिता * ॥ ४२ ॥ आसौना गड़गड़े का विमलनलयुता धमपानस्य पात्री रत्नयेण्येव भक्तमा प्रणमितचरणा स्वर्णरौप्यैः सहासीत् । यन्मल्यं लक्षमुद्रा दिशि दिशि विकिरच्चारुभाभासमाना नान्या यस्या: समाना वियति गृहभुवस्तव कोठे स्फुरन्तौ ॥४३ निगुम्फितैका कनकस्य रज्ज्वा खजातये स्मार्पयतीव लज्जाः । मुक्तामणिखक युगलप्रकारा त्विषः स्म सम्पुष्यति याऽथदारा ॥ ४४ ॥ निर्मितद्रव्याथा वितिः क्रियतेऽनेन। This stanza refers to the pottery and by models. "The best known styles of Indian pottery are Bulandthahar, Rampur, Peshwar, Multan and Vellore. The Lukhnow models are of highest artistic value." वदनिर्मितन्याणां साधारण वर्णना क्रियते (४३-४६) । These stanzas describe some special jewellery articles displayed in the "Jewellery Court” alluded to in stanzas 23, 24 and 25 above, गड़गड़ा-भाषाशब्दोऽयम्, i.e. Hookā. नवम्-i.e. Pipe. नारचितां माला (Necklace) वर्ष यस्यनेन । " ·चतुर्थः सर्गः। है हिरण्यैः सर्वाङ्गं खचितमिव तत्रैकमुकुट जितचक्रे सर्च, नृपतिधनगचं स्म तुदति। यदीयाड़े होरं त्वसितमणिकौरं किल जयत् त्विषा डिम्बाकारं नरनयनमुद्रां वितनुते * ॥ ४५ ॥ हिरण्यशकटं वनात्प्रकटभावमानन्दतः। समागतमिदं स्थले करिणि चारुदन्तोज्वले तथैव तरवारिकाप्रभृतिरस्त्रशस्त्रावली बभौ जयपुरादितो विविधवीरहर्षस्थली ॥४६ ॥ लौहवर्म च तथा समागतं वोरदेहसदने यदायतम् । यच्च धारयितुमचमोऽधुना यत्व भान्ति पुरुषे न तहुणाः ॥ ४७ ॥ सुवर्णनिर्मितं मुकुटं (Diadem) वर्णयत्यनेन । असितमणि कौरं-विहगाकारण निर्मितमस्ति- मणि (Sapphire) नयत् इत्यर्थः। निनतेजसा चक्षुर्गतिं इन्ति तत्सर्वदैव इति भावः । The first two lines refer to the golden Horcelah from Benares. 47917 न्दत:-भानन्द काननात्, काशीप्रदेशादित्यर्थः । Price-Rs. 5,000. प्राचीनानां युवोपकरणानां विवरणं ददाति (४६-३७)। The cut steel and anttil of Jeypur, Jodhpur, Udaipur and Hyderabad are referred to by the two stanzas (46, 47). "The art of steel carving has all but disappeared from India. "In the Loan Gallery are to be seen admirable series of examples of this art."

·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । दृढ़ा च नानाविधचर्मपादुका हयादिभूषा च समुन्नतांशुका* । समेत्य लोका ददृशुर्मुदावहे सुसज्जितां तामथ तन्महामहे ॥४८॥ तस्मिन् सन्मणिरत्नपानमधिकं विद्युल्लतागालवत नेत्रोन्मीलनतां विडम्बयति यत् तत्तच्च सम्पश्यताम् । काचैराचरितानि तानि च पुनर्नक्तं प्रदीपार्चिषा- मासङ्गाच्छतदीप्तिमन्ति परितः सञ्जज्वलुर्कोतिषा ॥४ अवैकः प्रतिविम्बधारिमुकुरः कोणचतुर्भिर्युतः दृष्टः स्वच्छतरः स चारुरचनैः काचैः सुतुङ्गाकृतिः । यं तञ्चायथ पश्यतां मुखशतच्छाया भवेत्केवला ते किन्तु गिरं न तत्र मुखरे नणां मुखेऽपि स्थिते ॥ ५० ॥ अत्लेबैका गृहभुवि पुनः सर्वदक्षप्रकोष्ठे बौद्वी मूर्धितशतरुचिर्द्रव्यगोयथगोठे। धर्मनिर्मितद्रव्याण्युल्लिख्यते । “In Ahmedabad, Suret and Baroda a remarkable industry exists in Carving rhinoceros hules. Shields, caskets and other subjects are made in bide half-an-inch in thickness." + काचनिर्मितद्रव्याणां विवरणं ददाति (४६ --५१)। These stanzas (49-51) refer to the collection of glass-2'lties and mosaics 'तानि' प्रसिद्धानि द्रव्याणोत्यर्थः ।

·चतुर्थः सर्गः । वर्णाचित्राः समुकुरदृषन्मन्दिरे मन्दिरान्तः सम्यकाचैर्मनुजनयने तत्र कामं विभान्तः ॥ ५१ ॥ सज्जाऽशनानां खलु खलु बौद्धमूर्ते- रासन्नदेशे जठरप्रपतः। मेमाख्यनार्यो विदधुः प्रयत्ना- नत्वैव काश्चिद्धतचाररत्नाः ॥ ५२ ॥ बेल्लारेबहुधा कपाटनिचयास्त हन्महौशुरतः पञ्जाबाच्च तथा विचित्रफलका काष्ठक्रियामर्तयः । छादो गेहवरस्य तैरपि जनैः कोठे कृतः शिल्पिभि- यत्मादृश्यकथा न चास्ति जगतीत्येवानुमानं मम ॥ ५३ ॥ १ "In the alcove of the room is ? rei fect example of ſure Burmese work in the shape of a shrine of (018-i vinovuylus inextrie copied from a pagoda in Rangoon." दक्षप्रकोष्ठे-दक्षिणस्या दिशि वर्तमान प्रकोष्ठे । + This refers to the alcore of the room which served the fourpose of & refreshment-rom, the walls of which have been panelled with a series of steering chairs, taken from river butts, 429191 851-1.c. Chairs &c. + काष्ठनिमितद्रव्याणां विवरणं ददाति (५३-५६) । These stanzas give description of the splendid display of articles under II'votl-rrork which might be divided into two sections, viz., Architecture and Furniture. “Dispersed throughout the Exh? . uldig will be found cei tain small rooms, balconies &c. which > reja oductiuus of work in wood from the Punjab, Bombay, Burm.. ----Madras.” “The Bellary duor, the Mysore door, the Punjab-room are referred to by this sloka." "The outer windows and facade of the Punjab-roou are modelled upon the Sikh-patterns of wood-carring." छाद:-Ref ; छद एव छादः ।

·+ दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । चतुःसिंहोपर्थक्षतमधिकमात्मद्युतिततिं खयं संविभयो जनदृशि महाविस्मयकरः । समायातो ग्रौपालय * इह तथैकश्च रुचिरो मठस्यांशस्तहत् भरतपुरतो गुर्जरभुवः। ॥ ५४॥ नेपालादगृहरत्नमेकमुदभूत त तहत्तिवाङ्करत: कायौहारभुवश्च दारूरचितो दृष्टो गृहांशः पुनः । ब्रह्माख्यादपि काठकारुपुरुषैर्नानाविधा मर्तयमा- स्तइयोधपुराभवाख्यनगरात् खटादयो दर्शिताः ॥ ५५ ॥ This summer residence came from Mysore, price-Rs. 437. + *Passing round the gallery to the extreme right, there is found a sandstone facade. This was intended as the residence of the court-barban, some 80 years ago. With the permission of H. H. the Maharaja of Bharatpur, portions of this home have been conveyed to Delhi." "Guzrat room is designed to exemplify the Jaina style of architecture and ornamentation." # "Nepal model House will be found against the western wall of the mainhall. It is a faithful copy of one of the palaces in Nepal. The style is Chinese." "Alongside of the Jodhpur Jharoka is a section of a house given by the Maharaja of Travancore which is identical with the houses of the people of the state.” § "It has been specially contributed by the Maharaja of Bhavnagar and is intended to demonstrate all the best features of an 18th century Rajpat Chief's house in Kathiawar." "It is not until the Burmese room is reached that the quintessence of fragile and delicate wood-carving stands revealed. The numerous articles of furniture are selected to exemplify the best features of Burmese art." । खट्रादयः-i... Articles of furniture, such as cabinets, book-cases, escriptoires &c. collected in Madras-room.

·चतुर्थः सर्गः । महौशूराद्व्यं विविधममलं चन्दनवन- द्रुमोद्भतं वाक्मप्रभृतिनवनामा परिचितम् । तथा सिन्दूरादेरधिकरणजातञ्च शतशः कलायाश्चातुर्य प्रथयति च यत् शिल्पविदुषाम् ॥ १६ ॥ श्रानौता नरकामिनीप्रतिकृतिचित्रा मगेनिर्मिता काष्ठानाञ्च तथा बभावविकलं नानाफलं कृत्रिमम् । यदृष्ट्वा प्रकृतं कृतं फलमिति व्याख्यातमासौन्नृणां वक्तुं नैव हि शक्यते च तदिदं नाद्यापि यहिस्मृतम् ॥ ५७ ॥ ढक्कातः खलु शङ्कनिर्मितमभन् शङ्खादिकं भूषण नानालङ्कतयो निबद्धरुषयो वङ्गादि योषिताम् । काकिन्यादिकृतञ्च चारुमुकुराकारादि नानाविधं द्रव्यं तत्र विभासि कञ्च कुशल: संख्यातुमेतत्पुनः ॥ ८॥ तरुणमरुणवर्ण, धाबितानेककर्ण नवनवमतिरम्यं, भभृतां गारगम्यम् । ट "Samples of the finest collection of Surudul wood have come from Mysore &c. The idols from Vysore and two or three cabinets are of a most exceptional high order." “From Vizigapatam have come horn veneered over Sandal wood bort's." a18-Buxes. “Mysure stands pre-eminent for inlaid wood-carving and sanılalwood." + Refers to the wooden figures and rood-made fruits from Burma Rutlam and Ratnagiri and other places. मगा:-The Burmese, * शनिर्मितट्रव्यापि वर्ण्यन्ते। Refers to the shell-rorles of Dacca, ·१०४. दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । बहुविधनिभयासीत्तत्र काश्मीरमलं जनदृशि परिभातं शालनाम्ना दुकूलम् * ॥ ५ ॥ कमलकुमुमलेखानिर्मितं चास्वर्ण किमपि च परिभाखत्युष्यवहृत्क्षपर्णम् । कृतिघु सुनिपुणवत्सूत्रकार्येण नौतं तदपि वसनमुच्चैः शालनाम्ना परौतम् ॥ ६ ॥ धवलमरुणमेवं, यत्नवद्भपसेवं किमपि च खलु पोतं, शालशब्दं भुवीतम् । यदभिखचितगात्रो गौरवायः समाज: तदिह किल दुकूलं शिल्पगेहे रराजा ॥६१ ॥ न केवलं शौतमिदं निवारयेत् धृतं जनानां बहुमानमानयेत् । निषेव्यते यद्गुणिनां प्रहर्षण- नव्ययेश्चापि धनोन्नतैजनैः ॥ ६२॥ * काश्मीर-शाल वस्त्राणा वर्णना क्रियते (३६-६४) । These 6 stanzas refer to the superb series of Kiss mir Shawls lent by the Maharaja of Káśmir. "The walls and ceilings of the Hall are covered with beautiful specimens of Carpets, of which one of the largest in blue and gold, have been specially made in Kasmír.'' + शालेति शब्दम् इतं तद्दुकूलं रराज इत्यन्वयरीतिः ।

·चतुर्थ. सगः । कासौरदेशोऽस्य जनेर्विधाता रोमावली पाशविकाऽस्य माता। भाता पितुस्तस्य तथान्यदेशः खयञ्च वस्त्रान् सकलाविशेष: * ॥६३ ॥ नानाविधाकारमभिप्रयातं यदेव भासद्भुबने विभातम् । सबैघु वस्त्रेषु च यविशालं तदेव भाति स्म गृहेऽत्र शालम् ॥ ६४ ॥ (घडभिः कुलकम् ।) रत्नाच्या मणिहौरकाशनन्दमत्कारातिर्मालिचा- ख्याता लौकिकतल्मपनि पौधकाभि या सतले । साप्यस्मिन् वरदेवरस्य नृपतेः कोषायामध्वागता यन्मल्यं कृतिभिस्त्रिलक्षगणिता मुद्रेति सङ्कौते ॥६५॥ कौषेयाणि च राङ्कवाणि च तथा क्षौमाणि पट्टानि च प्रादुर्भूतमुवर्णबिन्दुखचितान्यन्यानि वस्त्राणि च । .. प्रस शाल नामकदुकूलस्य जने: प्रसवस्य विधाता कर्ना काश्मीरदेशः ; काश्मीरदेश प्रभवमिदमित्यर्थः । पाशविका पशुसम्बन्धिनी रीमावली अस्य माता; पशुलीनः नातमिदं, पशुलीमनिर्मितमित्यर्थः । पन्धदेशः पस्य पितुः काश्मीरस्येति यावत् धाता भवति सम्बन्धन । # *On the walls of the Loan Cullection Gallery will be seen the famous Pearl Carpet of Baroda. This is woven on a field of Pearls, the pattern being in turquois, emeralds, rubies and diamonds, Its cost is about Rs. 3,00,000 (or £20,009)." गालिचैति ख्याता, भाषाशब्दोऽयम्- Carpet.

·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । ईयुर्मालदहादितोऽमृतसरात्कामं महौशूरतो मुल्तानादविमुक्ततो मुरशिदाबादाच्च बम्बास्थलात् ॥ ६६ ॥ पारङ्गाबाद मेविलसितमभवत् “साहि"संज्ञं दुकूलं कासानां तथोच्चैरपि च मणिपुरात् मल्यवद्भरि तइत् । ठानादिः क्षौमवस्त्रादिषु च कुशलतां दर्शयामास गुबों बहयुक्त प्रदेशादपि च सुनिपुणा ये पुनावासिनश्च * ॥६७॥ (युग्मकम् ।) दृष्टाऽस्मिन् रुचिराकतिः किल जगहाल्याश्च शुभ्रा नवा मर्तिश्चास्तरभदन्तरचिता तदर्शनीमण्डपे । काली पूजयतस्तथा मुरशिदाबादात् समभ्यागता तत्रैका खलु चित्रकार्यविदुषा मूर्तिश्च सन्दर्शिता ॥६८ ॥ * नानाविधचौमवस्त्रादीनां वर्णना करीति (६६-६७)। These two stanzas describe the collection of silk and other Fabrics, Muslins and Embroidery and Braiding works. *The most important centres of the Indian art silk manufactures may be said to be, Amritasar, Multan, Maldah, Mursidabad, Aurangabad, Benares in the United Provinces (युक्त प्रदेश), Mysore, Thana (ठानादि), Poona, Bombay, Manipur &c. &c.” अविमुक्तत:- काशीपदेशात् । “Of the miced fabrics, the most curious are the applique of Manipur." "Gold wire and embroidery is largely made in India." “साहि"सज्ञमिति-साहौति कौषयवस्त्र विशेषाणां प्रसिद्धा सज्ञा । This priceless piece of solid gold embroidery was placed in the Loan Collection Gallery, कौषयाणि-Silken ; रानवाणि-Woollen ; क्षौमाणि -Linen. + मनदन्तनिर्मितद्रव्याणां विद्वतिं करोति (६८-७१)। "Few articles are handled with greater skill and neatness in India than Ivory. There are numerous important centres in each of which the carvers have attained high proficiency." The more important are Mursidabad, Moulmin, Travan, core, Delhi and Mysore, ·चतुर्थः सर्गः । धूमः सर्जरसस्य गन्धगरिमण्युज्जम्भमाणे ॐ त्वरा तत्रासोबलिकम यपनिकट तत्पश्यतां दर्शने । छागच्छेदम थाकरोत्मकतवच्छेत्ता पशूनां पुन: साद्याप्यस्ति ममान्तरे स्मृतिपथे मूर्तिचमत्कारिणौ ॥ ६ ॥ (युग्मकम् ।) धवलकिरणजालं तत्युनस्ताजमहालं पुनरपि ददृशोस्मिन् पार्श्वगद्रव्यमालम् । गजदशनकृतका संस्कृता पाटिनाम्नौ हिमकिरणसवर्णा संस्थिता तत्र धानि ॥ ७० ॥ शय्यानामपि मार्जनौ च धवला मातङ्गदन्तोत्थिता तत्रासौदथ दर्शकस्य हृदयं विस्माययन्तौ रुचाम् । त्वम्भाण्डं विविधं हयोपकरणं तच्चर्मवादिक बौराणामपि गानभूषणशतं तस्मिन्नभन्मज्जितम् ॥ ७१ ॥ नानाचित्रपटौ-तथात्र शवरौवेशान्विता पार्वती हस्ते चारुधनु: शरांश्च दधतौ बम्बा-पुना-भूमितः । गन्धगरिमणीति-"तत्र (मन्दिर) इत्यस्य विशेषणम्। उम्भमाथे इति-"यूपनिकटे" इत्वका विशेषणम् । + एतत्ताजमहालमन्दिरमपि गजदन्तनिर्मितमासीत्। पाटिनानी-i.e. The beautiful ivory Sítal-páti. + इतः पर्यन्तं गनदशनकतट्रव्यविवरणं प्रदत्तम् । For the last two lines, Tide notes on stanzas 46-47. “Baroda stands out prominent for its carved rhinoseros hide shicles and Tanjore for its carved steel meu puis ·दिलिमहोत्सव-काव्यम् । १ अन्या मन्दिरगामिनी करतले गन्यायपात्रं वह- न्त्येक दृष्टिपथे बभौ समुदिता या शिल्पकौतिः परा ॥७२॥ आलोयारनृपेण दत्तमुदभूत् पुस्तं गुलिस्ताभिधं मल्यं यस्य च पञ्चसप्तसहिता मुद्रा च लक्षाभिधा। तहत्पण्डित जानको समददात् मीच रामायणौष- राग्रातः शिशुखेलनानि च पुनदृष्टानि सृष्टानि च ॥ ७३ ॥ विख्याता भुवि भारते मुरशिद नादख थान्तर्गता वैषाणोलितक्षाशाखा खा सामादिनाझौ च भः। पल्लौ च विधिना, थिवाछुरमपि ब्रह्यप्रदेश: पुन- मुंङ्गेर् श्रीनगरं जलन्धरधरा तज्ञ मान्द्राजभः ॥ ७४ ॥ * चित्रपटानि वर्ण्यन्ते । The poet now givedescription of the Fine Arts. "Fine Arts may be referred to two sections : (a) Statuary and castings in marble, brass, bronze &c. and (b) Flat decoration, as pictures, binding &c." "On the left is exhibited for the first time and represents Parvati as Shabari, the forest or Bhil-woman, That on the right is a Hindu Lady walking to the temple." "This was shown the Paris Exhibition," + Perhaps one of the most attractive features of the Exhibition may be said to be the collection of ancient books. Of these, special mention may be made of the Gulistán from Alwar, kindly lent by the Maharaja. This copy is valued at Rs. 1,75,000." "A single page was written in a fortnight and the whole work in 12 years. The borders were painted by Natha Sha and the illustrations by Gulám Ali Khan.” I "Rái Báhádur Jánakínáth Pandit of Delhi has contributed a most interesting series of 72 pictures illustrative of the scenes in the Rámáyana." These extracts have been taken from Dr. Walt's Handbook of Delhi-Exhibition.

·चतुर्थ: मर्गः । १.८ एतस्मादपि देशतोऽपि विजनग्रामादितो वान्यतो वैषाणानि भवन्ति शिल्पविदुषां द्रव्याणि भोग्यान्यहो। इत्यादि प्रचुरं तथा रतलमादृष्टं बभवाद्भुतं नि:सादृश्यवचोऽय रत्नगिरितो द्रव्यञ्च काष्ठोद्भवम् ॥७५ युटमकम् ।) न जात एतादृश उत्सवोऽन्य- स्तद्दर्शको यश्च स एव धन्यः । न लोकयिष्यन्ति पुनश्च सन्तः यत्तादृशं सर्वभुवं भ्रमन्तः ॥ ६ ॥ द्रव्यं तयत्यादिकमन्यदन्य- दन्यप्रदेशादपि यत्तदन्यत् । निवेदितं किञ्चिदिदं समाप्तं ममाप्यभूदृष्टिपथं यदाप्तम् ॥ ७७ ॥ इति श्रीश्रीश्वरीये दिल्लिमहोत्सवे खण्डकाव्ये शिल्पप्रदर्शनीविवरणी नाम चतुर्थः सर्गः । वैषाणद्रव्याणां वर्णना क्रियते (७३-७४) । These two refer to the Ilorn wares (73-74). "In Ratnagiri Bison-horn is carved in candelabra, table ornaments, Card-trays &c. Peacock-feathers are worked up into fans, boxes and other articles." रतलमात्-Rutlam. विननग्रामात्-Vizianagram. C1761-Khágrá in Mursidábád ; a fafa1Trichinápally. 3 ·पञ्चमः सर्गः। इत्यं दिल्ली नृपवतमाहव्यक्तशोभासहस्त्रा पर्वप्रेक्षाप्रमुदितजनक्षिप्तदिक्संख्यघस्सा । नानादेशात् जनपदगतेलृप्तजम्बालमाला सर्वोत्कृष्टा समजनि रुचा सुन्दरी श्रीविशाला * ॥ १॥ तत्काऱ्याणां कियदपि पुरावृत्तमात्रोत्सुकाना- मस्माकं नो वचनगरिमा केवलोमाहगानाम् । येषां दिल्लौ न नयनगता, तेन येषां विषाद- स्तेषां मोदादियमपि कथा, याच्यते सत्प्रसादः ॥२॥ (युग्मकम् ।) महः-उत्सवः । दिक् संख्येत्यादि-दशदिवसमित्यर्थः । जनपदगते:-लोकानां दिल्लयां समा- मतानां चरणचारणादित्यर्थः । जम्बाल:-कहमः (mud, clay) । + राज्याभिषेकानीभूतानां विविधानां कृत्यानां .(Durbar Functions) किञ्चिहिवरणं दातुमुप- क्रमते। तत्कााणाम्-दिल्लयां सम्पादितानां विविधतात्यानाम् (Functions)। पुरातत्तेत्यादि -ऐतिहासिक विवरण लिपिबद्धं कर्तुमुत्युकानामस्माकमित्यर्थः। अस्माकं (inc. कवेः) वचन- ·पञ्चमः सर्गः । । अाक्रीड़नस्य भुवि, रस्यतरे सुवारे वादोः सहस्रशतसैन्यगणप्रचारे। इंराजराजपुरुषैः कृतसन्निवेश ब्राह्मौ स्तुतिः समुदियाय च तत्पदेशे * ॥ ३ ॥ बिभ्यत् सूर्यस्तुहिन किरणो धावत: प्रत्यहं खे विश्वप्राणः पवति पवनः सन्ततं यनयन । दूरं सर्वे प्रणत शिरसा तं- स्मरन्तः प्रणेमु- गीतिस्तस्य स्तुतिमुखरिता सा वियत्युत्पपात ॥ ४ ॥ अई तत्र प्रणतपुरुषेणेरितं, चापराई सैन्यश्रेणीमिलितवदनैः स्निग्धमुगौयमानम् । वैधं भिन्ना परिणत फला पत पतसूक्तिः पुराणौ प्रादुर्भूता मधुरमधुरं वाद्यदौर्षीकृताङ्गा ॥ ५ ॥ - गरिमा वाक्पटुत्वं नास्त्येव इत्यर्थः । इयं कथा-कीर्त्यते इति शेषः । याच्यते-पमाभिरिति शेषः । तत्कााणाम् इयं कथा इति सम्बन्धः । दिल्लयां सम्बादितानां विविधानां कृत्यानां मध्ये, पादौ परमेश्वराराधनरूपं शुभकात्यम् (State Church Service) उल्लिखति (३-६)। "His Excellency the Ticeroy attended DIVINE SERVICE to-day (Jan. 4. Sunday) at 11 A. V. The service was held on the western Polo-ground. There was a large attendance, and the scene was most impressive." araferiie_"The Massed Bands-British only-were on the grand Band's stand." सैन्ध गोत्यादि- "The troops were drawn up on the north and south sides of the Pologround." + तं-परमेश्वरमित्यर्थः। गौतिस्तस्येत्यादि-"The effect of the prayers and responses th at rolled across the plain was most effective." # "The service was opened by the Psalm “Dominus Regnavit,” very finely Me- ·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । सम्पाद्यैवं प्रणतशिरसा कृत्यमैशं विधितो दारैः साढे प्रतिनिधिरयं लण्डनेशस्य भर्तुः । कल्याणाशीर्वचनरचनैस्तत्र गम्भीरघोषैर- रानन्दोत्थैर्ज यजयरवैः पूजितोऽभ्यर्थितय ॥ ६ ॥ महोत्मवेऽस्मिन् पुनरप्यभून्नवी हविर्भुजो नक्तमहो ! महोत्सवः । हिरण्यशुक्रद्युतिभाखरान्तरे विसंख्यकाहेऽप्यथ सौरवासरे ॥ ७॥ दिल्लया वहिः प्रान्तरभूप्रदेशे नृपात्याविष्कृत-तदिशेधे । अपूरि लोक सहसा स्थलन्तत् अभौक्षयाऽनेकशताननं यत् ॥८॥ gerdered by the choir of soldiers." "A hymn was sung and the words were taken up by the standing congregntion." प्रणत पुरुषेण-One of the Ministers. पुराणी सूक्तिः-The Psalm. इधं भिन्ना-अस्या अड्च याजकेनीच्चारितम, अपराई मिलितै: सैनिकपुरुषैः ; अतएव विधा भिन्ना। वैधमिति विधाशब्दात्वार्थिक: : अञ्। पाशीरित्यादि-Refers to the Seemon delivered by Bishop Copleston and to the Thanksgiving pronounced by him. प्रग्निक्रीड़ोत्सवं (PYROTECHNIC DISPLAY) किञ्चित्कथयति (७~१३)। "There was a superb display of Fire-works this night (Jan. 2) on the Maidan in front of the Jumma Masjid." नक्तम्-राघौ। हिरण्यशुक्रेत्यादि-This line refers o the grand illumination of Delhi on the same evening, ·पञ्चमः सर्गः। १९३ शून्ये हिरण्यं कुसुमं पवित्र क्वचिद्भमझातमतौव चित्रम् । क्वचिच्च चन्द्रातपवत्प्रकाशे नानाननो वह्निरलवकासे * ॥ ६ ॥ ततः खधपस्य च सम्प्रसारणं वियबभाहक्षकदम्बकाननम् । उड़ोरुड़ो: सृष्टिरुड़ोरुड़ोः पुनः प्रदर्शित: कारुनृणां महान् गुणः ॥ १० ॥ महोत्सवेऽस्मिन् ज्वलिते खधूपे तारावतारे सति चैकरूपे । विदुर्न ताराः स्म वियत्प्रचारा- स्ताराश्च तस्मिन् ज्वलनावतारा: ॥ ११ ॥ लसंस्तास्तत्र सुवर्णवर्णः फलत्फलैर्ध्वस्तमलैः सपर्णः। मुहर्तमात्रं स वियविहारी समापतज्मरशब्दकारी॥१२॥ । *डलयो रलयोश्चैव शसयोर्वबयोस्त था। वदन्त्येषां हि सावण्यंमलद्वारविदी जना" इति 'नलीदयकाव्य' व्याख्याने श्रीमविक्षपूज्यपादभास्करानन्दकृतवचनम् । एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम् । † FITTX-Messrs. Brock & Co. of the Crystal palace were in executive charge of the Fire-work-display. * विटुः सम-लीका इति शेषः । 15 ·११४ दिनिमहोत्सव-काव्यम् । शून्ये च षड्मृतिरधिष्ठिताऽभूत् हिया परास्तेव च तत्र विद्युत् । नारीभिरेषोज्वलितोज्ज्वलाभिः सुवर्णचन्द्रप्रतिमेव भाभिः * ॥ १३ ॥ गाचावनववरवर्मलसन्मणीनां संक्रौड़नं रणरसायमनौकिनौनाम् । संसद्गृहे समजनि चिमिते शुभाहे तद्दर्शनोत्सवसमाहृतनृप्रवाह ॥ १४ ॥ निषादिनो भटपतिसम्भताज्ञया प्रतस्थिरे रणभुवि संयदिच्छया। कते तथेङ्गित इह सुप्तये, हयाः क्षणाच्च ते भुवि सुषुपुर्गलद्भयाः ॥ १५ ॥ * षड्मूर्तिः- Refers to the collosal fire-portraits of the Duke and Duchess of Connaught, Lord and Lady Curzon, the King and Lord Kitchener, नारीभिः-भाँग्रमयौभिः स्त्रीमूर्तिभिः । + अधुना सैन्यक्रीडाप्रदर्शनं (ASSAULT-AT-ARMS) कथ्यते (१४-३३) । “The Assaultat-Arms took place in the Durbar Amphitheatre (on the 3rd and 5th), where some 8,000 spectators assembled. The Viceroy and the Lady Curzon being among those present.” त्रिमिते - वृत्तिविषये संख्यावाचकशब्दस्य पुरणार्थत्वम्" इत्यनेन पदसिद्धिः, त्रिभागवत् । I "The 8th Bengal cavalry gave a really grand cavalry display, their final charge at the gallop, their lances in the rest, being magnificient," संयत्-युद्धम् ।

·पञ्चमः सर्गः। जना- हवाच ते भुवि शयनं समाश्रिता- श्वकाशिरे हतगतयो यथा मृताः । तिरोहिता हयवपुषा च च ते नलध्वनिं बहु विदधुर्गतखनाः * ॥ १६ ॥ जनोऽपि कस्तुरगघटां ततः शनैरुपानयन् द्रुतं ययौ स एकल: स्मितमकलो मुटु स्मयन । खपृष्ठगं विना जनं द्रुतगतयोऽर्वतां वरा: प्रदुद्रुवुर्विलङ्घितद्रुमटणगतसङ्कराः ॥१७॥ (विशेषकम् ।) मृदान्तलाहटोइतिः कथमिव सम्भवेच्च ? तत्- परीक्षणं दुर्भटा निजकृतविक्रमर्महत् । चतुर्हलै रणस्थले समरबुधैर्जनस्ततः परीक्षण सति च हृदां वभौ मुदां च यस्ततः ॥१८॥ इमे भटाः सुदूरतः सुजवनवाजिराजिता रणस्थलं विविशुरहो खविक्रमैः समन्विताः । ? ++ in's "cate एकल: - नध्वनि-बन्दुक ध्वनिम् । एकाको। मृदु स्मित समयन्-Cognate verb. अकल:-Silent, trciturn. 'स्थतsa The Tent-pegging match was won by the 15th Benyal Lancers चतुई लै:-Regiment from each of the four commands. "The 3rd Bengपुवत cavalry captured the second place," ·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । मृदान्तलात्ततः शनैर्बहिरलमानयन घटी: ववाशिरे रयाद्वयाः, तनुरपि नाभवत त्रुटि: * ॥ १६ ॥ हुइंध्वनिस्तदाऽभवत् जयजयरावमिश्रितः कृते परीक्षण ततो जननिकरोऽपि विस्मितः !। अमौ भटा रणोत्कटा रजतपरिरदानगुः तदा नृपान्मुदान्वितादिति सकला जना जगुः ॥ २० ॥ (विशेषकम् ।) ततः शिखा लसच्छिखा: युतिगतवाद्यसङ्गमा: शनैः शनैः पदे पदे विलसितपादचंक्रमाः । करदये च मुहरं सितमथ पौतमप्यलं दधु शं सितस्मिताः पुनरपि चोत्तमं बलम् ॥२१॥ चमपतेरथेङ्गितादइयमपि तन्नणां ततो हठादभन्नगाकृतिः, स्मयोऽपि तत्मभाङ्गतः । तसर्यथा शिरस्तनुगुरुः शनैश्च मलतो, युगं युगं भटस्तथा तदा बभव सन्ततः ॥ २२॥ तनुरपि-क्षुद्रापि, खल्पापि। ववाशिरे-वाश्य शब्द । "The cup presented by the viceroy for the riding and jumping competition among the mounted branches of the service was won in fine forms by the 5th Dragoons.” रजतपरिच्छदम्-Silver-cups. रवएव रावः, प्रज्ञादिभ्योऽण् । "The Club-swinging of the 15th Sikhs was much admired. The whiterobed Sikhs in huge diamond-shaped formation did clever and pretty work and were warmly applauded.” भगाततिः-वधाकारण शिखाः सन्जिता अभवन्, “भेलहक्षौ भगावगौ” इत्यमरः ।

·पञ्चमः सर्गः। ते ते लोकाः सपदि परितो मुगरं घूर्णवन्तो झम्पेरूसुदृढ़वपुषो विस्मितास्तेन सर्वे । तेषां शिक्षां समरसदने नन्दयन्तो जनौघाः के के नास्मिन् जहसुरधिकं भारते जत्मभाजाम् ॥२३॥ (विशेषकम् ।) अनश्चयोऽय षड़मितोऽप्यनडुहि सङ्गतोऽगमत् रणस्थलेषु यः पुराऽनलं द्दिषन्मुखेऽवमत् । भटेङ्गितैस्तुलोपमः कृत संसदीक्षया मरुञ्चल लिस्तृणव जो यथा तथा सुशिक्षया ॥ २४ ॥ जलैस्तथाग्निभिर्य था प्रकटितधमकेतना मरुगतेरपि त्वरा ततिरनसामयोऽध्वना । अनांसि षट् रणस्थले सदस्खतां दिदृक्षया ययुः पलादपि द्रुतं भटगणचारुशिक्षया ॥ २५ ॥ . जहम:-आनन्देन इत्यर्थः । + "The Musical Drive by “J” Battery Horse Artillery, was warmly received." "The graceful evolutions and clever manipulations were most effective." "First at a walk, then at a trut and canter, the gin's teams circled right and left, in and out, performing most intricate movements." तुलोपमः कृतः- अतिलघु तत्र सञ्चचार इत्यर्थः । संसदीक्षया-सदःस्थित- जनानां दर्शनार्थम्। * यथा लौवना धूमध्वजविशिष्टा अनमान्ततिः (२.c. the Railway Carriages) वायुवत चलसि, तथा अत्रापि बनासि ययुः इति भाव, ।

·११८ दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । प्रदुद्रुवुः सभास्थलादृषनिचयास्ततो बलात् यथा भवेदुड़ोर्गतिः क्वचिदपि शून्यतः स्थलात् । कचित्तदा चन्द्रवत् कचिदपि गोलडिम्बवत् कचित्ततस्ततो भमत्यरशकटं व्यलक्यत् ॥ २६ ॥ (विशेषकम् ।) ततो भटा जम्भिरे परिषदि लण्डनस्थलात् जनाश्च तान तदागताः परिददृशुः कुतहलात् । कचित्तदैकघोटकः क्वचित्तयो दश क्वचित् समुत बभौ नृणाञ्च चित् * ॥२७॥ ततः पुनानिवासिनो निषादिनः समागताः परौक्षयाश्वचालनं प्रचक्रिरे तदा तताः। समुद्वभौ कुतूहलान्नरमुखत: स्मयच्छटा ततोऽजनि क्षणान्नृणां करतलतालिकाघटा ॥२८॥ ययुश्च रङ्गमण्डपं हयकतवेगिनो भटाः प्रतोदकं जिहीर्षवः खशिक्षया बलोत्कटा: । ननर्त तत्र वाद्यतः, *This describes the musical and graceful evolutions of the 15th Hussarsand 4th Dragoons," "They mounted alternately on grey and then on bay Arabs." मुदा पानन्देन सह वर्तमाना इति समुत, चित् बभौ इत्यर्थः । + "The Poona horse gave a remarkable display of equestrian skill. The sowars galloping in hanging down from the saddle, picking up things off the ground, others standing on horses' backs doing sword exercise, ·पञ्चमः सर्गः । ११८ चलन्मु तेषु वाजिघु प्रसुप्तिभावमन्विता जनास्ततोऽर्चतः परे निषेदुरुत्थिताः स्थिताः ॥ २४ ॥ भटोऽपि कः स्ववाहने निजपदमेकमुन्नयन् परं पदं परतुरगे ततो दृढ़ समर्पयन । ययौ, जगौ च कोऽपि वा रणजयगौतमुत्तम चकार तत्सदोऽन्तरे तडिल्लतासमं क्रमम् ॥ ३० ॥ अथाऽखपनटोऽपि कः खतुरगएष्ठमन्दिरे न चापतत्, ततो जनास्तमपि च संववन्दिरे । सुशिक्षितस्ततोऽपि कोदृढ़तरशिक्षितेर्हयै- मुंदा तलादुपानयत् निपतितयष्टिका रयैः ॥ ३१ ॥ (कलापकम् ।) अथैन्द्रजालिकां क्रियां करपदनिर्मितां भटाः व्यदर्शयन् सभाग्रतो निजतनुमुल्लसत्पटाः । समुद्रपश्चिमे तटे विरचितमन्दिरान् जना- नभौक्ष्य केऽथ नाभवन्न च न च विस्मिताननाः ? ॥३२॥ इत्यं कृत्रिममयकत्रिममिद प्रेक्षावतामग्रतो नौतं युद्धमनामिषं भटचयैः कः कैश्च धावद्दयः। * Colonel -Hill's Gymnastic stati astonished the rast assepibly with an admirably executed series of physical feats," ·१२. दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । शाची पुनरिन्द्रजालरचनामिलण्डमल्लोत्थितां नापश्यन् खलु ये त एव च जना व्यर्थे क्षणा भतले ॥३३॥ देयानियाम इति नामधरे च गेहे वस्त्रादिधारणमि थक्रियया स्फुटहे। अनि त्रिमे, ध्रुवमुपाधिविहापनाद्यैः शब्दो बभूव मधुरः किल गौतवाद्यैः * ॥ ३४ ॥ तत्रैव सर्वजनगावलसत्सुवर्णे गेहे च रक्तसरसोरुहचारुवर्ण । विद्युद्द्युतिस्फुरणभिन्नमरीचिलोके लेभे नरो वरमुपाधिशतं विलोके ॥ ३५ ॥ (युग्मकम् । उपाधिवितरणमपि (THE INVESTITURE CEREMONY) किञ्चिहर्णयति (३४-३६) । "The Dewan-i-Am last night (Jan.3) was the scene of almost as historical an event as the great Durbar. In the stately hall of the Mogal Kings, a Viceroy of India with a Royal Duke by his side conferred decorations on a large number of European and Indian subjects of the King Emperor.” ईहा-चेटा। विम-तीयपरिमिते, "वृत्तिविषये संख्यावाचकशब्दस्य पूरणार्थत्वं,” विभागवत् । वस्त्रादिधारणेत्यादि- Refers to the blue and white robes of the Star of India which the Duke of Connaught wore and the dress of the Viceroy with the great star of the Master of the Order shining upon his breast and also to the gorgeous uniform and dresses of the kings. ftaaret:---Refers to the blasts of trumpets and the rattle of kettledrums of the Heralds. Tautettaif"The red-pillared walls and roofs were illuminated with thousands of electric lights which hung in clusters from the above." नरः-जावावेकवचनम् ।

·पञ्चमः सर्गः। १२१ NA- हादूराश्च रायाः कति कति मनुजाः कोपि राजौभवन्तः यायीत्यादिवाचां स्थलमपरजनाः स्युर्महाराजसंज्ञाः । गपुः धारादिसम्मानितपदमुचितं भतिभाग्यानुकूल्यात् गौराजप्रसादात्कति कति च जना निर्गताधौनुपाधौना३६ मासे च पर्चकथिते विधिवत्तदानौं तस्यैव सप्तमदिनस्य निगृह्य पाणिम् । दत्त्वेव युद्धविदुषां हृदयेषु लज्जाः प्रादुर्बभौ नृपतिसैनिकयुद्धसज्जा+ ॥ ३७॥ गेहच्च तत्क्षणत एवमपरि लोकै- राश्चर्यभा समुदिता मनुजावलोकैः रातः सहोदरसमागमनात्यरत्र दृष्टं नृपप्रतिनिधेरपि यानमत्र ॥ ३८ ॥ तेषामेवोपाधीनां कतिपयसंज्ञां निर्दिशति । श्रीश्रीरानप्रसादादिति-"The Ticeroy invested them in the 9860172e of the King-Emperor with the insignia." "Among those who were honoured were the Chiefs of Charkhari, Cochin, Miraj, Nabha, Shahpura Sirmur, Sirohi, Tehri and Travancore, the Khan of Dir, the Mirs of Hanza and Nagar and the Mehtar of Chitral.” - India Govt. Desputch of 12th June, 1903. भारतीयनृपाणां किञ्चित् रखसजाप्रदर्शनं (RETIEIT OF INDIAN RETAINERS) वर्णथति (३७-८७)| This rerier took place on Jan. 7. Yone of the Durbar-functions has been held under more ideal conditions, The show itself could hardly have been more fascinating or mure admirably arranged." "Some 40 states sent contingents." "Their Excellencies and their Riyal Highnesses arrived at 11-30 A. M." वहम्-The Amphitheatre, 10 ·१२२ दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । प्रवीणा: सर्वाग्र एव सहयाः पृतनाः रङ्गस्थलं द्रुतमगुर्वपुषा च पौनाः । कोलापुरस्थ, शिवजे वि तुङ्गवंश- जातञ्च यन्त्ररपतिं जनता शशंस * ॥ ३६॥ एकः करौ गिरिवदूई मुखौं पताका पृष्ठऽवहत् स इह गैरिकवर्णराकाम् । यैषा पुरा शिवजिसंयति निर्मिताऽभूत् साऽद्यापि भाति तदनौकपतेमहामुत्त ॥ ४०॥ रेजुश्च विंशतिमिता: सुनिषादिनस्ते शस्त्रं निगृह्य रविभोज्वलमेव हस्ते । पश्चात् शतञ्च विततं भुवि सैकमानं नृणां सविंशमुदभच्च सुदृश्ययानम् ॥ ४१ ॥ प्रथमतः जमविशतिशीकै बम्बास्यप्रदेशीय-(Bombay-states)-रणसजाप्रदर्शनी कथ्यते । सबादी कोलापुरनपते रखसज्जा वर्णयवि (२९-४३)। "The procession began with the Bombay states, Kolhapur coming first." यनरपति-यस्य कोलापुरस्य नृपतिं शिवजेः (The Great Sivaji) वंशधरमिति अमता प्राह स्म। कीलापुरस्य वर्तमानः भूपाल: शिवजवंशधर इति द्रष्टव्यम्। ननता-“ग्राम-जन-बन्धु-सहायेभ्यस्तल्" । शशंसेति शम स्तुता- वित्यख लिटिा + यैषा-पताकैति यावत् । सा पताका सस्थामौकस्य पत्युः कोलाधिपतेर्महामुत् आनन्दवरूपिणी- वर्षः। शिवनिसंयति-शिवजिकृतयुद्धे निर्मिता याभूत् इत्यर्थः ; "स्त्रियः संयत्समित्यानिसमिद- युधः" इत्यमरः । * सुनिषादिन:-पवारोहिसैना रेजुरित्यर्थः । पश्चादित्यादि-सुदृश्यं यानं गमनं यस्य तयाँ सर्विशं सैकमानं शतम् उदभूत् ; पदातिसेना एकविंशतिसंख्यका इदभूदिति नापार्यः ।

·पञ्चमः सर्गः । १२३ अन्यः करौ च ददृशे पुनरुद्धृतारिः वर्णातपत्रसहितो रणवेशधारी। शौर्यच्छटा न तु भटेवु च तेषु सन्ति, कालेन केपि लघवो न जना भवन्ति ? ॥ ४२ ॥ भपं भटस्य निचयः स च लेडिजानि राजः सहोदरमपि प्रणमन् तदानीम् * । अन्तर्हितो नयनतो नयनाभिरामः संसत्यदात् स्खशिविरं त्वरितं जगाम ॥ ४३ ॥ कच्छेन्द्रस्यापि सैन्यात्प्र थममथ ससारैक एव विदन्त- स्तव हे पताके नरपतिकुलसच्चिङ्गयुक्त विचित्र । एका व्याघेण, मत्स्येन च पुनरपरा खर्णदेहेन दृष्टा, शोभाश्चर्या च कापि द्युतिशतमुखरा,तां न शक्तोऽस्मि वक्तुम् तस्मिन्निराजिवाद्यं नवतिमितनृणां वादकानां प्रस्त्तम्, हो-हो-हो-शब्दवन्तः प्रवभुरतितरामिलिशस्त न्निशम्य । लेडिजानि-लेडि: माया यस्य तं, जायाशब्दस्य जानिरादेशः। भूपम्-i.e. Lord Curzon; सत्रः सहोदरम्-iver The Duke of Connaught. तत: कच्छ-नृपते रणसना कथयति (४४-५०)। “Kolhapur was followed by a varied gathering from Cutee." कुलचिङ्गम्-i.e. National emblem ; एका- पताकेति यावत् । * इंलिश:-ie रेनदर्शका,ic. The English spectators ; जहसुरित्यर्थः । - ·३२४ दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । उष्ट्राणां हादशानामुपरि सुमधुरं श्रोत्रपेयञ्च पश्चात् थुत्वा वंशौनिनादं परिषदथ ततो मोहितेवाविरासौत् ॥४५॥ उष्ट्रष्येतेषु रेजुः कति कति व नलास्त्राणि, तहत्यताकाः, संख्यावन्तश्चतुर्भिर्दशभिरपि बभुहिनौरक्षितारः । तत्पश्चाद्रङ्गभूमि विविशुरथ तथा सादिनो बाजिपृष्ठे राजश्चिङ्गेन युक्तां मरकतखचिते धारयन्तः पताकाम् ॥४६॥ रेजुस्तेषामनु' द्राक्सुदृढ़मथ लसल्लौहवर्मप्रयोगा मौलावृष्णोषमेवं ध्वजमपि च तथा सैनिकाः सन्दधानाः । स्कन्धे भाखान् चतुणों सुबहदनडुहां रत्नराज्यनिताना- मासौदेको रथोऽपि क्षितिपतिविपुलेश्वयंसज्जासम्हः ॥४७॥ तस्मिन् दण्डायमानाः कतिपयपुरुषा रक्तवस्त्रास्ताङ्गाः केऽप्युच्चैवंशदण्डीपरि च निजतनुं न्यस्य सन्दश्यमानाः । चम्मैकस्मिंश्च हस्ते कठिनमसिलतामन्यदोगुह्यमाणां धृत्वा चत्वार उच्चैः स्फुरितमुखरुचः सैनिकाः संविरेजु:४८ द्वात्रिंशसंख्ययाऽगुर्विलसितगणनास्तत्परं मध्यरङ्गं वीरां द्राग आरबीयाः समरभुवि नृणामङ्गरक्षानिमग्नाः । मलास्त्राणि-बन्दुक् इति भाषा। चतुर्भिर्दशभिः संख्यावन्त:-i.e. चतुर्दशसंख्यकाः देहरक्षक- - *-- -- पुरुषा इत्यर्थः । रङ्गभूमि-सभामण्डपम् । + तेषामनु- तेषां पश्चात् , “पश्चात्मादृश्ययोरनु" इत्यमरः । अन्यत्सुगमम् । * वंशदण्डोपरीत्यादि-"Two men armed with sivord and shield, striding alofb on stilts some ten feet high," चर्म-Shield, तस्मिन् दण्डायमानाः- तस्मिन- पूर्वश्लोकोत रथे इत्यर्थः । - -- ·पञ्चमः सर्गः। १२५ तेषामेषां करालं विकतमव तथा प्रेक्षणं प्रेक्ष्य सन्चे के के नासंश्च भौता यदनु गिरिसमं हस्तिमल्लत्रयञ्च * ॥४६॥ तस्मिन् वाद्यं प्रकाण्डं दशमितपुरुषैस्ताड़ितं यस्य भाण्डे सष्ट्राणां धावितानां शतमपि च नृणां संख्यया सप्ततिश्च । तत्पश्चात् हस्तिमल्ले कतिपयपुरुषास्तेऽपि मल्लाः समासन् इत्येषा कच्छभपस्य च समरकथा या च दृष्टा मया प्राक् ॥५. एक सेरे"ति नाम्ना प्रथितमथ तथा राज्यमन्यत्"मुकाल्ला" ते द्वे क्षुद्रे च राज्ये जगति निवसतामारबान्तःप्रदेशे। तन्मैन्यान्यश्वसरनलनलघराण्येत्य रङ्गप्रदेश चक्रुर्दर्पण सर्प, पुनरपि ननृतुर्वाद्यतालरुदारैः। ॥ ५१ ॥ चतुःषष्टौर्यष्टीः एथगिह भटानामथ वराः भमन्तो घूर्णन्तः पुनरपि पतन्तो विदधिरे। रणे निग्रोवाद्यैर्न च रणक था, केवलममी जनाङ्गे विन्यस्तं मुखमुखमकार्षुश्च हसितैः ॥ ५२ ॥ * हाशिदित्यादि-हात्रिंशत्संख्य का भारवर्दशी यवीराः (The Arabs) अगुस्तक । यदनु इत्यादि -येषामनु पश्चात् इस्तित्रयम् बासौदिति शेषः । + सेर-मुकाल्लादेशानां (Sher and Mukalla) रणसनां कथयति (५१-५२) । पारवान्त:- प्रदेश-Sher and Mukalles are two provinces in Arabia. अनलनलानि - कामानानि, gans and canons. निवसताम्-जनानामित्यर्थः, सम्बन्धे षष्ठी। + निग्रीवाद्यै:- The African Negrocs. सुखस्य मुखं जनाझे विन्यस्तम् अकार्षः, तहमा सन्चे मुखिनः हास्यरतयश्च बभूवुरित्यर्थः (Humorously said) { ·१२६ दिलिमहोत्सव-काव्यम् । महौशूरराज्यात् ददर्शाथ सैन्य प्रदृष्टं रणे यस्य किञ्चिन्न दैन्यम् । वृतं नौलवस्त्रेस्तुरङ्गासनन्तत् विजेतुं महौमण्डलं किं समुद्यत् ? ॥५३॥ जुनागड़नबावतो विविधसैन्यमासीन्मुख यदौयविकृतं मुखं भयमदात् जनायोन्मुखम्।। ततश्च वरदेखरावृपवराच्च सेनाघटा गतिं व्यरचयद्रणे परिक्भिातशौर्यच्छटा ॥ ५४॥ सुवर्णरजतीकृतं तदपि तस्य यानवयं विनापि वचनव्ययं वदति राजरिक्थव्ययम् । न यानमपरं पुनः कचिदभच्च यानोपम सुवर्णमयमद्भुतं प्रथयति स्म चित्तममम् ॥ ५५ ॥ यहाहितं बलधरैरनडुत्पतङ्ग- राजादरेण विलसन्मणिरत्नसङ्गः । * महीशूरतृपते (Mysore) रणसन्जाम्युल्लिख्यते अनेन । ददर्श-लीक इति शेषः । + श्रीकाईन नुनागड़ीयनृपतेः (Junagarh) रणसज्जां कथयति । * अपराह्यदारभ्य वरदाधिपते (Baroda) रणसज्जा वर्णयति (५४-५७)। "The Barodice section was noteworthy for the gold and silver guns on gilded and silvered carts drawn by bullocks." ६ तयानम् उपमा यस्य ; ईदृशमपरं यानं कुत्रापि नासीदिवर्थः ।

·पञ्चमः समः। यस्मिन सुवर्णरचितञ्च नलस्य शस्त्रं * यहाहकोपि विलसत्परमञ्च वस्त्रम् ॥ ५६ ॥ (युग्मकम् ।) कामानसंज्ञकनल: कनकावदात- स्तस्मिन प्रसुप्त इव चारुतरी विभातः। मानञ्च सर्चनृपलेर्मुखतः प्रपद्य योऽभौक्षितो रणमुखे प्रवभव सद्यः ॥ ५७ ॥ बोम्बाख्यप्रेसिडेनसेनृपतिगणभटावेक्षणात् द्रागधस्ता- दासोन्मध्यप्रदेशस्य च मनुजपतेः सैन्यसन्दर्शनं प्राक् । साग्रे सिन्धियायाः समजनि नृपतेरागमः सैनिकानां रौप्वैवस्त्रैस्तुरङ्गाः परिषदि च गता वाहका नौलवस्त्रैः ॥५८ तत्पश्चात् होलकारात् युगलशरमितैर्वानिभिः सज्जिताङ्गे- रिलिश्वाद्यैरनेकेर्मुखरितमभवत्तमदास्थानमुच्चैः । दोला स्कन्धे च लोला कनकविरचिता सज्जिता वाहकानां गावेऽप्युच्चैर्भटानां हरिगतवपुषां चर्मवर्माच्छटा च ॥ ५६ ॥ रेवाख्यान्नौहतोगात्कटकशतमथ भाजमानं सुवर्ण- स्तस्मादेको रथोऽपि हितलपरिचितो, यस्य चूड़ाऽष्टसंख्या । मलस्य शस्त्रम्-नालिकास्त्रम् (Canon)। + मध्यप्रदेशीय-(Central India -रणसज्जाप्रदर्शनी सप्तदशमीकै; कथ्यते । तत्रादौ सिन्धियायाः (Scindhia of Gwalior) नृपतेः रण सज्जावर्णनं करोति । * होलकारनृपतेः (The Holkar of Indore) रणसजा वर्णयति बनेन लोकेन। हरिमतवपुषां -प्रसारोहियामित्यर्थः । दोला छटा च-दूत्युभयत्र प्रादुर्बभूवेति शेषः ।

·दिलिमहोत्सव-काव्यम् । दोलाणी च तस्यां समरभुवि बभौ बेष्टिता वाद्यभाण्डः शोभाया बहरण्यं जनमुखकुसुमं कार्जनस्याग्रतोऽभूत् ॥६॥ तस्मिन् तुङ्गे तरङ्गे खनिजमणिरुचां, इस्तिएठे नृदृष्ट सैकासीत् वर्णखटा गरुड़मणिरिव, व्याघ्र एकश्च मटि । यस्मिन् भेरी पताका ध्वजमपि च तथा वाद्यकदाद्यभाण्डं तत्पश्चादन्यसैन्यं, तदनु तनुतरास्ते पुनर्हस्तिवर्गाः॥ ६१ ॥ पश्चादेको रथोऽपि हितलपथगतचित्रशय्यादिसज्जः, खर्णाव्या यगवाक्षा: कुसुमकलिकुलै: कोणवन्तो महान्तः । भर्तीनां मानवौनां पटगतवपुषां मेखलाशोभितानां सादृश्यं प्रोद्दहन्तः कविभणितिसुखादरतो ये विभान्ति ॥६२ विचिचभूषाऽद्भुतभासमुच्चयः शतं शतं सैन्य गणाः पदातयः । जजृम्भिरेस्मिन् भटरत्नसगरे पुनः पुनश्चैव नवप्रभाधरे ॥ ६३ ॥ इयं रथस्थामृतचारुदर्शनं चकार पश्चात्महसा पदार्पणम् । रेवाधिपतेः (Rewa) रणसज्जां कथयति (६०-६६) । + गरुडमणि:-Emerald. * कविभणितीत्यादि-i.e. Which defies description. ये-गवाचा इति यावत्। पटगत- वपुषाम्-वस्त्रीपरि सूत्रकायेय विरचितानामित्यर्थः ।

·पञ्चमः सर्गः। १२९ उदौरितं यच्छकटेति संज्ञया सुकारुणाऽकारि च यत्सुशिक्षया ॥ ६४ ॥ ततोऽप्यधावत् खलु दन्तिनां दश थुतं पुरैषाञ्च जनै हद्यशः। बहुप्रकारं तुरगप्रदर्शन हठादभूत्सर्चनृनेत्रकर्षणम् ॥ ६५ ॥ एकत्र तस्मिन् लघुइस्तिपष्ठे कुमार एकः शुशुभे नृदृष्ट। निरीक्ष्य तं वर्ष सबै * ॥६६॥ अचंति नाम्नाऽस्त्य यमल्पदेश- स्तद्राजतस्तादृशयुद्धवेशः। 'श्रार्थमाश्चर्यमिदं जनानां जातो रवोऽभच्च ससैनिकानाम् ॥६७॥ बिभच्च रत्नकवचं करिराजराज: कुच्चे नृणां मरकतास्तरणो रराज । वाक्कुसुमस्य प्रचक्रुः सहसा सहर्षम् *The baby elephant which made its little sensation in the State-Entry, repeated its success amid loud plaudits." + पधिरानस्स (Orcha) रसवां वर्षयति (६७-७२) । 17 ·१३० दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । कर्णेऽस्य कुण्डलमलङ्कुरुते स्म गात्रं यो दन्तिनां विजयते स्म सुभाग्यपात्रम् ॥ ६८ दृष्टो बभौ समरसौम्नि गिरेः समान: खर्गेश्वरस्य स करीव विराजमानः । अ धिराजवरकुञ्जरकुञ्जरस्य * भषा तुलां न भजते भुवनेषु यस्य ॥ ६ ॥ सौवर्णश्टकलमुपास्य च तस्य पाद लोकान्तिकं पतदियाय जनो विषादम् । टाऽस्य पदे सरावा यस्मिंस्तता रजतमण्डलजाश्च भावाः ॥ ७॥ अत्रैव लोकशशिनां मिलिते च हट्टे कुम्भौर एक उदियाय सुवर्ण खट। अर्चाधिराजकुलचिह्नमिदं गजेऽस्मिन् जिह्वा च यस्य चपला ज्वलति स्म तस्मिन् ॥७१ सौवर्णनपुरघटा अन्तिमकुञ्जरशब्दः प्राशस्य वाचकः। "खुरुत्तरपदै व्याघ्रपुङ्गवर्षभकुञ्जराः। सिंहशाईलनागाद्याः पुंसि श्रेष्ठार्थवाचकाः ॥” इति कोषः। + अस्य पूर्वोक्तगजस्य पादमुपास्य सौवर्णशङ्खलं कर्त, लोकान्तिकं पतत् बभूव ; सदःस्थजनानां समीप श्ङ्गलधारी गन: उपससार इत्यर्थः । तती हि जन: विषादम् इयाय प्राप, भयादिति शेषः । रव एव रावः, खार्थिकः अण् । यस्मिन्-पद इत्यर्थः । # "Orcha's fish-head emblem with wagging crimson tongue being a great success..

·पञ्चमः सर्गः। दोलान्तरे करिवरे नवजातरूपे रेजे कविइयमपि ज्वलनखरूपे । रजाङ्गनेऽपि रणरङ्गकरा न चार्ता विख्याप्यते स्म भुवि येन शुभेति वाता ॥ ७२ ॥ ततो दातिया-धार-साम्थार-राज्यात् तथा चारखारेगडान्नारसिंहात् । गड़ाद्राजपर्खादहो सैन्यराजित पृथग्वेशभूषावलौमिळराजित ॥ ७३ ॥ एको गजच रुरुचे किल दातियातः भूपं ननाम शिरसा, वपुषा क्भिातः । उत्तोल्य पादयुगलं स ततश्च शुण्ड रत्नच्छटाशत विदौपितनौलतुण्डम् ॥ ७४ ।। राजगड़हस्तिवरपृष्ठशकटीपरि- स्वर्ण तमसौम्नि शतधाम्नि करिसुन्दरी। क्षोभयति सा स्म भुवि दन्तिगणकामदा हस्तिनिकरानिव सुरू पशतसम्पदा ॥ ७५ ॥ * कवियम्-Two Royal Bards. येन-कवियेने ति यावत् । शुभति वाचा-रणजयगौतिः । + Dátiá, Dhár, Sámthár, Chárkhári, Rájgar, Narasinhgars--these are all Central India States which participated in the processinn. $ "Datia had a dancing elephant whose performance in front of the dais gave immense delight." भूपम् -1.0. कार्जनम् ।

·-- १३२ दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । एकस्ततो जयपुराइदृशेऽथ दन्तौ, स्कन्धे वहन स रुरुचे रणवैजयन्तीः । पञ्चाच्च वाजि-गज-बर्मितसैन्यशोभा प्रादुर्बभव परितो नयनप्रलोभा * ॥ ७६ ॥ शिरोदेशे कृष्णायसरुचिकिरीटानि विदधत तथाङ्गे वर्माणि च्छुरितशतरमौनि युगपत् । सद संसर्पपरिषदि, बिकानौरनृपते- बभौ दृष्टं सर्चस्तदिह नितरामुष्टकटकम् ॥ ७७॥ आलोयारनृपस्य चित्रमुदभूमिहासनस्यान्तिके वाजिक्रीड़नमविभङ्गिरुचिरं तन्मण्डपाम्यन्तरे। एकश्चैव रथोऽपि तत्र ददृशे, यो नुद्यमानः शनै- मातङ्गैर्बलहप्तनौलवपुषा विस्माययद्भिर्जनान ॥७८॥ सम्प्रति षभिः श्लोक: राजपुतनाख्यप्रदेशीय-(Rajpntans-states)-रण सन्मां कथयति ; तबादी जयपुराधिपते: रसज्जामतेन वर्शयति । वाजिगजेत्यादि-64 men in chain-armour, 5 horses and 3 elephants were most conspicuous from Jeypur. + बनेन विकानौरपतेः (Bikanir) रससचा वर्मयति । “50 Camel sowers in armour from Bichmir were vastly admired.” तत्---प्रसिद्वार्थे । परिषदि-तत्र सभामण्डपे । तथा पोऽपि वर्माणि विदधत् इत्यन्वयः । "पिरहूं कालायसम्यसी"त्यमरः। * भालीयारनृपतेः रखसमां कथयति (७८-७९)। "Athwar's elephant-car (रष:) was an enormous affair, drawn by four huge animals in chain armour." "Two of Alwar-horses gave a cunning exhibition of hind-leg performances before the Viceregal chairs." विमाययशि:--Yide पाणिनि: १६२१६८ ·पञ्चमः सर्गः। लौहैः कृतं तत्करिणाञ्च वर्मा प्रपश्यतां हङ्गमञ्च शर्म इंराजिवाद्येन च तेन तेन न विस्मिताः केत्र बभुस्ततेन ? ॥ ७९ ॥ (युग्मकम् ।) बुन्दौतो ददृशुर्मटान् बहुविधैरुष्ट्रगर्घोटकै- र्वाद्यैश्चापि जना वृहहनघटारावखभावध्वनीन । गङ्गाम्भःकलसौं वहंच पुरुषो गन्धर्चपृष्ठासने कश्चित् सैन्यगणे रराज वपुषा विद्योतयन् वाहिनौम् ॥८०॥ कोटा कोटिरुचिं ततान सदसि स्कटलण्डवाद्यादिभिः साहेबा अपि यां निरोच्य जहसुः सर्वं च तेऽन्ये जनाः। नागासैन्यमनन्य विक्रमतया ख्यातञ्च भमण्डले दृष्टं तत्र निरातपत्रमभयं स्कन्धे वहत्केतनम् ॥ ८॥ ब्रह्माख्याहदृशुर्मगेन्द्रकटकान भूषादिविद्योतितान वंशोष्णोषधरानय:शकटगान् वर्णादिदोलान्वितान् । तस्मिन्नुच्चकुतूहले करिगले सैन्यस्थले चोज्यले घण्टाठठनमुबभौ च मधुरं कुत्रापि यन्नदृशम् ॥८॥ . This refers to the horsemen of Bunuli with the Chief*s Ganges water, + "In the Kotá-section the most remarkable feature was half-a-dozen Nágás or military ascetics. स्कटलहवाद्यादिभिः-The famous Scottish Bag-pipes. + ब्रह्मदेशीयरण सन्मां कथयत्यनेन ! The Shet?13 (in Burma) provided a fascinating ·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । काशीराजभटास्तत: समगमन, चित्रो यदाडम्बरो- बह्वखो बहुकेतनो बहुजनो बह्वासनप्रेक्षणः । वंशीवाद्यघटा च, सापि मधुरा न क्वापि चैतादृशी याता श्रोत्रपुटे, निपीय भुवि यां सव्वं सदो विस्मितम् ॥८॥ टेरौतोऽप्यय वौरभमिबलयात्पञ्जाबभभभृतां शीतारेरनुगह्वरात् ददृशिरे सैन्यान्यगण्यानि च । सैन्यानि प्रबभुर्बभौ च रणभूमिन्दोरनाभादितः कामं योधपुराच्च युवकुशला रेजुः शिखानां गणा: ॥ ८४॥ लोहारोश्च तथा ततो ददृशिरे टङ्कात् गड़ात् कृष्णतो- झालोयारमहापुरात्प्रचलिता: केचित् फरिदकोटतः । शोभा हेमरुचा बभव करिणां हारैरुदारैर्वरै- रखानामपि तद्ददेव महतो हेमादिरज्जूभवाई ॥ ८५॥ (युग्मकम् ) काष्ठां तत्र रणथियां भटचयस्तैर्दन्तिभिस्तैहयः पस्पर्शार्थबलैर्विजित्य सकलं द्राक् पातियालेश्वरः । - variation with their extraordinary head-dress and sun-shades and the richly blended colours of their dresses." उन्ठनमिति-Onomatopceic word. काशीनरपते: (Benares) रणसज्जा वर्णय त्यनेन । निपौय-श्रुत्वा । नोकाइँन तत: पञ्जाबप्रदेशीय-(The Punjab-states)-रणसज्जां किञ्चित्कथयति । टेरी- Tehri. दशिर-जनैः इति शेषः । श्लोकस्वापराउँन शिखप्रदेशीय-(The Sikh-states)-रणमन्नां वक्तुम् भारभते । मिन्दीर- नाभादित:-.e. Jhind and Nabha. योधपुरात्-i.e. Jodhpur. तामेव शिखप्रदेशीयरणसञ्जामनेनापि श्लोकेन स्फुटयति | Loharu, Tonk, Kishengarh, Jhálwar and Faridkot-these are all Sikili-states, ·पञ्चमः सर्ग: १३५ काश्मीरस्य नृपोऽपि कृत्रिममुखमाजिष्णुलामादिभिः केशग्राहमकारबत् रणभुवो नृत्यादिवेगबजै: ॥८६॥ एते। मिथः सुमधुरैश्च तथा विशालै- रङ्गस्थले ननृतुरेव च वाद्यतालैः। उल्लङ्घय रज्जुमपि दौर्वतरां सुवर्णा- नत्वा नृपं खशिविरं ययुरुच्चकर्णाः ॥८७ ॥ (युग्मकम् ।) एषैव तत्व खलु भारतभूप्रभूणां सज्जा रणस्य कथिता विलसदसूनाम् । इंराजराजरणखेलनपर्च सर्व सङ्कीर्तये दमितशत्रुसमूहगर्वम् ॥ ८८ ॥ सज्जाख्या राजकीर्तिः समररसघटां नाटयन्ती नवम्याम् अष्टाहे जानुयारेरजनि गुरुदिने प्रान्तरे दिल्लिभम्याम् । हाम्यां पातियालेश्वरस्य (Patiala), काश्मौररानस्य (Kasmir) च रणसज्जां वर्शयति । "The Sikh-states were remarkable for the perfect condition of their men and animals; this is still more true of Patiala ; Putiula's contingent was almost the jintest of the entire show." "Indestribable figures of Kashmirce dancing musicians wearing masks of demonic design were remarkable." कायाम् - पराकाष्ठाम, अतिशयिता शोभाम् । एते-पूर्वलो कोक्ताः कृत्रिममुखधारिण: लामादय इत्यर्थ: । अधुना इराजसैन्धानां रणसनां (THE REVIEW OF TROOPS) कथयति (८७-८२) । "On the 8th January, a Grand Review of the whole body of troops assembled was held on a level plain in the vicinity of the Camps. There were present about 34,000 troops of all ranks under H, E, The Commander-in-chief, ·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । यत्वाभत् स्तम्भ एको नरपतिरचित: केतनाड़म्बरीतो दाना भूषावलौनां रथ इव चमरौपुच्छतन्तपवीतः।। घण्टानृत्यञ्च तस्मिन् व्यरचयदभितोऽवेतनो विश्ववायु- हस्तेनेवाजुहाव क्षितिनगरजनं वैजयन्तीपटेन । सा: सेनाश्च तत्र प्रतिनिधिमभितोऽभ्यन्तरे भक्तिभावा- दागत्यागत्य शश्वत्परिणतशिरसा मुरेनं प्रणेमुः ॥१०॥ चचच्चड़ाकिरीटद्रुतगतिरभसोद्रिक्तरक्तच्छबौना- मेकबापातवेगध्वनितदशदिशामश्वपृष्ठे चमनाम् । कामानानाञ्च तहषगतवपुषां, तब पादातनृणां पश्यन्तो दर्पसौनपि च जनगणा विस्मिताः के न जाता:? ॥११॥ राजादेरर्थयोगात् बृटिशपदनता: सैनिकाः केचिदन्ये येषामग्रे प्रतस्थे रसनटनपटुः पातियालेखरादिः। स्तम्भ एक:--Refers to the Flag-post or the Grand-stand on which the Royal Standard hung, before which, line after line of horse, foot, artillery filed. प्रान्तरे-i.e. On the Review-ground (vide Stanza 26, Canto II). † All the troops while marched past, saluted the flag, and His Excellency the Viceroy. भाजुझाव - स्पार्थाभावानाचात्मनेपदम् । # "Those who saw the review will never forget the Gallery of picturesque and stirring pictures it presented.” “दपंसा नित्यस्य पदस्य-अश्वपृष्ठस्य- चमूना, कामानानां, पादातनृणाम्-इति प्रत्येकमन्वयः । पापात:-परिपतनं, धावनमित्यर्थः । हषगतवपुषां-वषपृष्ठे स्थापितानाम् ।

·पञ्चमः सर्गः । येषां संख्यैव नासौत्, समरभुवि पुनः साहसोज्जृम्भितानां तेषां कैवान वार्ता? विलिखितमपि किं? का कथा वर्णनीया?" ॥१२॥ “पलो"नाम्नौ कौड़ा समरसदृशौ कौतुकमयो सदा विख्याता या मुखशतमुपेता निजगुणैः । समारचा साऽभन्नवमहनवाहेऽद्भुततरा यदीक्षायामस्थामहमहमिकां नेयुरथ के ? ॥६३ ॥ ससज्ज तत्पक्षद्दयमिह मनोमोदमदधात्- पुरालोयारास्ते तपरिकरा योधपुरिभिः । परः पक्षस्तस्या- मणिपुरभटेनैव सहिता विलोचौस्थानस्था दृढ़वसनकच्छा भुवि बभुः ॥ १४ ॥ - This stanza describes the review of the "Imperial Service Troops," who filed past in alphabetical order. "The contingents from Alwar, Bhupal, Bikanir, Gwalior, Jhind, Nabha. Patiala and Sirmur were led pasti by their chiefs or other members of the ruling family." ifazientife:- Compare :-“At their head their boy chief, the eleven years old- Maharaja, clothed in samite and pearls of great price, bearing himself with surprising dignity."---Englishnnels. राजादे:-भारतीय नृपाणाम् । सैनिकाः- समवेतार्थद्योतनत्वात्पुंलिङ्गता । शेषदिवसे सम्पादितां “पली नाचौं क्रौड़ा (THE POLO-TOURNAMENTS) किञ्चि- दपि कथयवि (१३-१.३)। "Enormous crowds of spectators assembled this afternoon (Jan.9) to witness the last series of Games on the Polo-ground.” "For the first time in Indian history might be seen on the same ground the Game of Polo, as still played in the remote mountain states of Hanza and Nagar on one side of India and Manipur on the other, and as borrowed from them and developed by the Enylish."- Despatch of 12th June 1903. तवादी हान्यां क्रौड़ायाः परापरपक्षान् निदिशति (६४-८५)। "Four games were in 13 ·१३६ दिलिमहोदाव-काव्यम् । इह क्षेत्र भूयः प्रणयनिरत: कुईनपरः पुरा गिलिाट्वासी हयशिरसि पक्षोऽयमपरः। जनानामानन्दं मनसि सृजता चित्रलभुवा नृणा साद्धं, येनाविरभवदसौ क्रीड़नयुवा * ॥ २५॥ अहो धावन घूर्णन् दिशि दिशि सरकं खयमटन् तदालोयाराणामधिपतिरपि श्रीमति हये विपक्षे सशोभ, महति निजपक्षे जयमुदं, जनानामौन्मुक्यं हृदि च, जनयामास युगपत् ॥१६॥ जयादालोयारा मिलितवपुषो योधपुरिभिः समाजग्मुहर्षध्वनिमय चलल्लोहगुटिकाः । इयं क्रीड़ा बौड़ामनयदपरेषां हृदि पुरा विपक्षाणां पक्षः स च समरदक्षोऽपि न जयौ ॥१७॥ (युग्मकम् ।) * progress, namely :-(1) Polo, between Manipuri teams and Baluch teams; (2) Polo, Chitral vs. Gilgit ; and (3) the final in the international Polo between Alwar and Jodhpur ; and (4) Football." - Englishman. पयं क्रौड़मयुवा युवकमनोचितक्रौडेवि यावत् पाविरभवत्प्रादुर्बभावित्यर्थः । चित्रलभुवा- चित्रप्रदेशः भूजन्मस्थानं यस्य तेम। नृणेति बातावकवचनम् । । पक्षान् निर्दिश्याधुना तामेव कौड़ा वर्गयति। वादी हास्यामालीयारौयपुरुषाणां क्रीड़ा वर्ण्यते । The International Polo-tournament was won by the Alwar-team, "Alwar won easily by 7 Goals and 5 Subsidiaries, the Maharaja of Alwar playing brilliantly."-Erglashman. विपचायां पच:--i.e. योधपुरोयः पक्षः।

·पञ्चमः समः। अहो ! सखा वौरा मणिपुरभुवः कुइनबुधा निषङ्गाद्यैर्युक्ता लघुलघुतरङ्गेऽल्पतनवः । तुरङ्गास्तहाहा इयमपि पुनर्वामनवपुः कृतास्फालं सालङ्कृतमनयदाक्रीड़नपदम् * ॥१८॥ मलोक्रौडामुष्टिं प्रथममिव ते संव्यरचयन् 'जनाः केऽमी'त्येवं ध्वनिमुपगता विस्मयपरैः। जनानन्दं चक्रुः परबलजयं ते च विदध- मन्तः खेवेगैर्धवलतरधूलोधवलिता: ॥२८॥ साहाय्यं वावलम्ब समरभुवि हयारोहणादिक्रियायां नेमे सम्प्रार्थयन्ते रणमुखमुखराः सिंहदयं दधानाः । ह्रखा देहेन सत्यं रणशिरसि पुनर्विक्रमैदीर्घदौर्धा: खाकार व कायं फलति, फलति तत्केवलं विक्रमेण॥१०॥ (विशेषकम् ।) . * विभि: मसिपुरोयनका क्रीड़ा वयते । "The Manipuris played the game 6. & side. The players made & pretty sight and played a good fast game in spite of the small size of their ponies." an16: -fre: कर्मण्यम् । + "The Manipuris may be said to be the origintors of the ganze of polo. They are awfully smart and swift players,” Ville also the extract from the Govt. of India's Despatch given under stanza. 93. *1 The peculiarity of the Manipuri game was the pigmy ponies and their pigny riders in Dhoti riding without sailile of any sort, ·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । विलेखाचित्राङ्गैः सिचयनिचयैश्छन्नवपुषी मुदा येल्यौयस्यां भुवि तुरगरजे द्रुतरयाः । विलोचौस्थानस्था उड़व व शुक्लद्युतिधरा नरा वीरा धौराकृतय इह ते ते रुरुचिर * ॥११॥ शौर्ष तेषाञ्च तुझं शिखरिशिखरवत् डिम्बवच्चापि गोलं केशा हस्तहयादयुपरि ददृशिरे व्यायता लम्बिताश्च । तेषष्णौषाश्च तावत्कतिपयशिरसि स्थानमासाद्य तङ्गे ग्रावणां चिचामभिख्यामिव परिविदधुःर्घवल्लौघटाभिः ॥१२॥ (युग्मकम् ।) एतत्सर्वमदर्शि सर्वमनुजैः श्रीकाजनानुग्रहात् तदृष्टं, भुवि यन्त्र दृष्टमभवत् कुत्रापि केनापि च । जातं प्राक च निवेदनं प्रतिजनं, दत्तं समामन्त्रणं, सिद्धं तेन परस्परप्रणयभाक् सम्मेलनं खेलनम् ॥ १०३ ॥ * हान्यो विलीचौस्थानीय पुरुषाणां चिचलपुरीयाणाञ्च क्रीड़ा वर्ण्यते । The Beluchis, in their long flowing garments, with their wild looks, riding unkempt Beluch ponies which rivalled in speed and dash any of the ponies used by the Europeans, were really a sight - to see. अल्पीयस्यां भुवि- "Chitral and Gilgit teams played a match on a curious narrow ground The players 6 on each side showed great skill, their ponies galloped well and showed wonderful staying power." + This line speaks of the combined magnificence and variety of display which brought together, in their national dresses or garbs of states figures widely separated by race and residence. .

·पञ्चमः सर्गः। एवं साधासभास्थले कतिपये मानादथाह्मानिता राजानो विविधैः सुवर्णफलकैलब्धप्रसादा बभुः । लेभे काममुपाधिरत्नममलं यस्मिन् निजामेश्वरः कै: कैस्सैरपि साईमतविभवः शेष दिने शोभने २ ॥ १०४ ॥ पति दिल्लवामिह सर्वतोमुखं सुखं वितन्वत् पुनरप्यवाङ्मुखम् । चन्द्रो यथा हेमगिरेविभागतः समाप्तिविश्रान्तिसुखं समागतः ॥ १०५ । एतद्दिचिमहोत्सवस्य चरितं प्रव्याहृतं स्थूलतो दिङ्मात्रं, न हि शक्यते खलु मया वाञ्च सस्यक्तया। यच्चोक्तं यदि तत्र सम्भवति मे दोषस्त थाऽसङ्गति- स्तत्क्षन्तव्यमनुग्रहर्बुधवरैयः प्रबजेत् स स्खलेत् ॥१०६ ॥ इति श्रीधोखरीये दिल्लिमहोत्सवे खण्डकाव्ये अम्निक्रीड़ादि- विविधमहोत्सवाङ्गकत्यवर्णनो नाम पञ्चमः सर्गः । This stanza refers to the EVENING PARTY given by His Excellency to the Ruling Chiefs on the evening of the 9th January, at the Viceroy's Camp. "On this occasion an investiture was held at which H. RH. the Duke of Connaught invested the Nizam of Hyderabad with the grand cross of the order of the Bath and the Maharaja of Kolhapur with the grand cross of the Royal Victorian order." सुवर्षफलक:- H. R. H. also presented gold-medals to various Chiefs, who had attended His Majesty's coronation in England, पुनरपि पवाभुखमभवदिदि भेषः। पर्व-दिलिमहोत्सवः । w- ·TA षष्ठः सर्गः। पासीत्पर्धमियं हि भारतधरा सम्लेच्छर्नाकरा प्रायास्तां प्रतिपेदिरे विदधिरे प्रागार्य्यवंश्या नराः। वंशे चापि युधिष्ठिरस्य नृपते_सङ्गले कालत: सा हिन्दोः करगा, ततश्च परगा, किञ्चित्तदुक्तिं ब्रुवे * ॥१॥ बारावल्लौशिखरिशिखरं पश्चिमे दिग्विभागे पूर्वे यस्याः शमनभगिनी निम्नगा सूर्यपुत्री। दिल्लिनगर्याः प्राचीने तिहास (Past brief history of Delhi) प्रस्तौति । म्लेच्छहनाकरा:- Refer to the earliest inhabitants of the country, called the aborigines, as well as to the Scythians or Tartars who had also begun to move into India before the dawn of history. प्राच्या पार्यवंश्या:-i.e. The Aryan race who came into India in pre-historic times. fERT:- .es of the Hindus, such as the Rajputs ; सतश्च परमा-Refers to the Musalmins and the English.

·षष्ठः सर्गः। १४३ हिन्दूनां या चिरपरिचिता सर्वभूसार्वभौमा या 'वासौत्माक नृपतिनगरौ प्रेमदा राजराजे ॥२॥ सैषा दिल्ली दृढ़तरदृषन्खलाबेष्टनाक्या गुर्बया यस्या भुवि सुषमया विस्मयन्ते धनाढ्याः । भपानां या द्रविणमहतामुत्मवादेविधात्री शोभास्वग्भिः खचितवपुषो मन्दिरादेव पाचोन ॥३॥ आसीत् यस्यां विनितभुवनं पाण्डवं राजसूर्य भपा यस्मिन् विस्तबलयो वारिता हारि तस्थुः । यस्यासन्चे विलसितमभत् भारतं युद्धकाण्ड शून्यौभतं नृपतिनगरं यत्र भरकाण्डम् ॥ ४ ॥ आसृष्टेरियमुत्तमेव वनिता नित्यं पुराणो नवा या पूर्व मणिरत्नकाञ्चनवतौ राज्ञां स्म राजायते । इन्द्रप्रस्थमुखे च राजनगरे काले विलुप्तिं गते तत्कङ्कालमयेष्टकां विदधतौ या शोचनीयाऽभवत् ॥५॥ १ - दिग्लिनगया: सञ्चितिहत्तं कथयितुं तथा भवस्थानं सूचयति । “Delhi occupies a broad plain bounded by the river Jumna on the east, the northernmost spur of the great Aravelli range of mountains on the west." नृपतिनगरी- राजधानीत्यर्थः। f प्राचीनकालादारभ्य वर्तमानकालपर्यन्तं दिल्लया इतिहास सद्धेष वर्णयितुम् भारभ्यते (२-४६) । "This historic plain (i.e. Delhi) since Hindu-times has been thought to be peculiarly favourable for the erection of a great city." f द्वाभ्यां कुरु-पाडवयुद्धादिकं कथयति । राजायते-राजीव पाचरति इति क्यङ्, "क्या मानिन्घोष इत्यनेन पुंयाय, नसोपच । - तत्- ·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । बौड्वानां या स्मृतिशतमयौं भूभृतां स्तम्भशोभा- मद्याप्युच्चैर्वहति तिमिरग्रस्तपर्चेतिहासा। काले पञ्चादियमधिगता राजपुत्राख्यभूपान् कौत्ति तेषां प्रथयति चिरं मन्दिरैचिह्नशेषैः ॥ ६ ॥ स्तम्भो यस्यां लसति यमुनावेगदृष्टस्त थैको हिन्दुद्भुतः स, कुतुब मिनर्-ख्यातिमानप्यधस्तात् । चूड़ा यस्य स्पति गगनं, यश्च दौ?ऽप्यनयः, पृथ्वीराजक्षितिपरचितः किंवदन्तीति यस्य ॥ ७ ॥ कशालेत्यादि-“The ruins of Hastindpur are pointed out 57 miles northeast of Delhi, at this day," — W. W. Hunter, दिजिनगाः शेषहिन्दुनृपतीनां किञ्चिहिवरणं ददाति । “The authentic history of Delhi can hardly he said to begin before the end of the 12th Century A. D.” “It is supposed by Cunningham and others that the original Delhi was built by Ananga Pál II. of Tạmar Rajput tribewhich was overthrown by another Rajput tribe, the Chauhans, in the middle of the 12th century. -Keene's Handbook of Delhi. atzialfhafe- There are still an Edict of Asoka at Delhi and other Buddhist temples, राजपुचाख्यभूपान्-The Rajputs. "The Chauhan Rajputs, after a reign of 40 years, were overthrown by the Musalmáns under Mahammad of Ghor and his general Kutabud-din in 1193 Prithviraj was the last of the Chauhan Dynasty." *7*:-Refers to the Iron-pillar that stands in the quadrangle of the Mosque, which is the oldest relic of Hindu Dynasty. पवस्तात्-परवर्तिनि काले, दासनृपतीना राजत्वकाले। कुतुब मिनर-One of the loftiest minarets of the world. Here lies the remains of Prithviraj. For this “Iron-pillary and its Hindu Origin, vide "Journal of the Asiatic Society for Bengal," Vol. 33, 1864, and also the letter written by Sir Syed Ahmed of Aligarh to Col. Cunmingham in “Cunningham's Archaeological Survey of India," Vol. IV.

·षष्ठः सर्गः। । अन्तर्भेदव्यसनपतिते भारतीये नृपौधे यासौत्पश्चादहह ! जवनखोतसा लाविताङ्गा। राज्ञां घोरोकृतरणमखे दत्तदेहातीनां याऽद्याप्यच्चैः पतनकलषां शेषकौति वहन्तौ ॥८॥ एवं दिल्लौ जवनकरगा विच्चुता हिन्दुहस्ता- दन्तो हेरविनयशतैः पौद्यमाना समन्तात् । आसन् यस्यां त्रिशतशरदं व्याप्य लब्धप्रवेशा आफगानाख्याः खिलिजि-तुगलाद्याश्च भपाः क्रमेण (अष्टाभिः कुलकम् ।) खुष्टाब्दोङ्गयुगाधिक च विमले पञ्चैकमाने शते बाबारस्य समागमादय पुरा वर्षे ततो भारते। स्कन्धावारनिवेशदुर्गधवला सा राजधान्युज्ज्वला दिल्लौयं नवरत्नविग्रहवतौ देदीप्यमानाऽभवत् ॥ १० ॥ * हिन्दुनृपकराहिल्या विद्युतिः नवनपकरगतत्वञ्च (Mahomedan Conquest of Delhi) कथ्यते। घोरोकतरणामखे-This refers to the battle of 1193 where Prithviráj was defeated by Mahammad Ghori and slain. By this battle, Delhi passed to the hands of the Musalmáns. After the conquest of Mahammad Ghori. Kutubuddin, his Viceroy, founded a line at Delbi which lasted from 1206 to 1290 then followed up to the year 1526 the Houses of Khilliji, Tugluck and Lodi, when Babar, the first of Mogul Dynasty, invaded India. विसतरदम् -विशत- संख्य कवर्षम् (From 1206 to 1526)। + अधुना दिल्लयाः मोगखनरपतीनां (The fogul Dynasty) विवरण ददानि किश्चित् (१०-४०), *A number of capitals and fortresses had been built in th plain before the advent of Babar in 1320 A.D. and their rins a still visible,"Káyasthu Sulináchairs 10 , ·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । प्रादुर्भूतयश:कलङ्ककलनामाक्षिप्य दिल्लवमभूद- बादशावंशमहोदधौन्दुरिव योऽहिन्दुः स नाम्नाग्वरः । योऽसावात्मनि हिन्वहिन्दसमतादृष्टिं सदाऽध्यानयन् आनन्दैकनिकेतनं जगदिदं विख्यातनामाकरोत् * ॥ ११ ॥ 'मुद्रा यख सुवर्णखण्डरचिता यन्नामविद्योतिता तस्य श्रौनियतेति' भारतनृणामेषा प्रतीतिढा । सवः प्रौतिमवाप शासति नृपे राज्यं प्रजादिग्गजो यस्यानेककथा नृणां मुखशतान्नाद्यापि विश्राम्यति ॥ १२ ॥ नासीत् शत्रुरथापि शत्रुदलनं सैन्यं बभौ सज्जितं सव्वं राज्यमरक्षयत् शतमुखेरागत्य यं थौरपि । यस्यास्थामपि सञ्चयं विदधती भाजिष्णुरट्टालिका भूमिं द्योतयते, जगद्दिजयते, जेगीयते सज्जनः ॥ १३ ॥ (विशेषकम् ।) "Akbar the great, the real founder of the Mogul Empire succeeded his father Humayun, and his reign lasted from 1556 to 1605." "He enlisted the Rajput princes by marriage and by a sympathetic policy in the support of his throne." "He removed the seat of government from Delhi to Agra."-W. W. Hunter. + पूर्वी कोकं तमेव पावरायनपतिं पुनरपि बर्णयति हाभ्याम् । # "In 1605, Akbar died and was buried in the noble Mausoleum at Sekandra whose mingled architecture of Buddhist design and Saracenic tracery bears witness to the composite faith of the founder of the Mogul Dynasty." द्योतयते-अवित्त वत्कर्तृकात् पात्मनेपदम् (पाणिनि: १।३।८८)। नासीत् शत्रुरित्यादि-"On his accession in 1556, he found India split into fctty kingdoms; on his death in 1605, he bequeathed it an empire."

·षष्ठः सर्गः। १४७ जहागौरेति नाम्ना जगति परिचितस्तस्य पुत्वो नरेन्द्रो योऽभूत्यूचे हि दिल्लयां जदननरपतिर्नु जिहान्-जानिरेकः । आग्रोद्याने विशाला जयति विजयिनौ यस्य कौतिजगत्यां वाद्याप्याह्वानदानी क्षितिनगरनृणां स्तम्भचूड़ाकरण * ॥१४॥ खुष्टाब्दे शतषोड़शाष्टयुगमे तत्रैव दुर्गौकसः साजेहाननरेन्द्रतः पुनरियं राजन्वतौ मत्तिका। दिल्लौनाम समेत्य धामाधवला, देश तथाग्राभिधे प्राचौरेच मठेश्च तैरपि भटैराकीर्यमाणाऽभवत् ॥ १५ ॥ दिल्लयां सुन्दरमेकमन्दिरमहो ! जुम्मा-मजिद्-संक्षयर शोभां खेतसमेत लोहितरुचिग्रावणा वहच्चारणा । अद्यापि प्रतिपन्नगौरवरवैरारावलीप्रान्तरे सयन्दोः किरणं बलादिव हरभाति विषाऽतिथिया॥१६॥ "Salim, the favourite son of Akbar ruled until 1627 under the title of Jahangir. The principal figure in Jahingir's reign is his Em] ress Nur-Jahán, otherwise known as Nur-Habál." 4197-i.e. Agra. 197- शब्दस्य बहुव्रीही जानिरादेशः । + "Shá Jáhán proclaimed himself Emperor at Agra in Jan, 1628." "Modern Delhi, also called Shajahanabad, was founded by this monarch who built the immaculate Tajmahal of Agra." दिल्लौनाम समय-"Shajilhan retransferred the seat of government to Delhi and adorned that city with buildings of unrivalled magnificence."—Huer. * अधुना कतिपयैः शोकैः सानहानपतिविनिर्मितानाम् अट्टालिकानां विवरचं दातुमुपक्रमते ; तत्रादौ दिल्लयां विनिर्मितस्य दुर्गस्य जुम्मा-मनिदस्य च वर्षनं करोति हाभ्याम् । “The Royal palace with the Fort was built between 1638 and 1048 and the citywalls with the great Mosque in front known as Juivá Vesjid cama ·१४८ दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । सौत्माक् यदिदन्तु मोगल नृपस्योपासनामन्दिर दुर्गाग्रे मुवि यच्च संस्थितिमितं तस्य, श्रियाधिष्ठितम् । वहश्यं दृहदुच्चचूड़ममलं पास्त्रिभिहूरत: पश्चात् रामपुरस्य संस्कृतमभत् यत् सन्नबावादिति ॥१७॥ (युग्मकम् । दिल्लयां दुर्ग प्रथयति यश: साजहानस्य यहत् साग्राभग्यां जयति च तथाऽट्टालिकामतिरन्या । चारूद्याने नवशशिकला हृपयन्तीव धाम्ना नाना चापि क्षितितलनृणां थोत्रयो दिनौव ॥१८॥ तभूपालविशालकौर्तिकुमुदिन्येषा चिरस्थायिनी ताजति प्रथिता थियं विदधती साऽटालिकाचन्द्रिका। यां द्रष्टुं मनुजाः प्रयान्ति सततं चाद्यापि लौहाध्वना दर्पस्पर्शविमर्षहर्षकलुषा वागत्र धात्रा कता ॥ १६ ॥ into existence immediately after.” वेत त्यादि- "It is a building of red sandstone inlaid with marble, and some portion is built exclusively of white marble." उच्चचूड़ेत्यादि-Refers to its tall and graceful minarets. The Mosque has lately been repaired by the Nawab of Rámpur and that of Bhawalpur. + पायायां विनिर्मितं तानमहालाख्यमन्दिरं (The Tajmahal of Agra) प्रसङ्गत: वर्णयति (१८-२८)। दिल्लया दुर्गम् -“The palace at DELHI, now the Fort, covered a vast parallelogram, 1600 ft. by 3200, with exquisite and sumptuous: buildings in marble and fine stone." "At AGRA, he raised the exquisite mausoleum of the Tájmabál, a dream in marble, desigued by Titans and finished by Jewellers'."-W.W.Hunters ·षष्ठः सर्गः। १४८ सौधोपर्थसमाप्तयौवनकथा भाखडषत्यौवरी विक्रौड़न्मणिरत्नजाललहरौ वैषा पुरा सुन्दरौ। नारोणामिव चन्द्रविम्बधवला विद्याधरौ खेचरी किंवा भूतलवासिनौ धुनगरौ कारुक्रियाडम्बरो० ॥ २० ॥ यैषा गन्तुः सुखयति पदं पौनसोपाननाले- स्तुङ्गानन्दान् जनयति तथा वृत्तचूड़ावतंसैः । रत्नद्वारा दृषदि कुसुमैः क्षोदितैरङ्गनाते नानाच्छायाग्रथितवलभिर्या च जाज्वल्यमाना ॥ २१॥ भूमौमूलाहिमलसलिलैः प्रार्थनाकाललम्चै- रुच्चैः स्तम्भोपरि परिगतः पार्श्वयोहर्षदाची। मुक्ताश्रेण्या प्रकटितवलिश्चारुसोङ्गशोभा दिव्याकारा जयति भुवने येयमभंलिहाग्रा ॥ २२ ॥ बह्वी मुद्रा रथमिव तनुं सम्यगालम्ब्य हैमौ याग्रोद्याने हसति सुषमामन्यदीयां विजित्य। arguifraaife-Compare :—“The Táj was meant to be feminine. The whole conception, and every line and detail of it, express the intention of the designers. It is Mumtajmahál herself, radiant in her youthful beauty, who still lingers on the banks of the shining Jumna, at early morn, in the glowing mid-day sun, or in the silvery moon-light."-E. B. Havell, in the "NINETEENTH CENTURY, June 1903. '+ बलभि:-i.e. The Turret. + बहुधन व्ययेन निर्मिताऽसौ, पतएव हेमी मुद्रव तनुमालम्बा स्थिता, विग्रहवती तप स्थितेत्यत्प्रेचा ।

·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । तर्थस्तम्भनश्चिरशशिसिता पार्श्वयोरुज्ज्वलाङ्गो सौधाद्रेर्या शिरसि शशिभृत् मतिमत्कारुकौतिः ॥ २३ ।। भूमौकम्पं गणयति न या ग्रावलेखादृढ़ाङ्गा विद्युत् यस्याः प्रणमति पदं दूरतो गर्जमाना। नेयं यस्मात् सदुलकदली, नापि वंशादिभाण्डं, मानादग्रे जगति महतां के न नम्बा भवन्ति ?? ॥ २४ ॥ कांये कांस्यध्वनिरपि यथा दीर्घकालावलम्बी नणां कण्ठध्वनिरपि तथा यत्र बदो विलम्बी। छाया भाखन्मुकुरपतिता यत्र चैकापि नणां कायव्यहरिव बढ़तरा कारुबुद्धेः प्रयोगात् ॥ २५ ॥ प्राचीरस्य प्रथितयशसी गौरवं लड़यन्ती चौने पौनद्युतिशतवतो दीर्घमायुः प्रविष्टा । * तुर्यम्तम्भैः-चतुर्भिः स्तम्झः । + गर्जमाना-ताच्छौल्यवयोवचनशक्तिषु पानश्” इति सूत्रेष साच्छील्ये चानमत्ययः । माफि वंशादिभाण्डं-वंशनिर्मितभाण्डवत् इयं न मृदुव्हा इत्यर्थः । + मन्दिराभ्यन्तरे नगामालापजनितः शब्दः प्रतिध्वनिवशादीर्घतरः प्रतीयते इति तत्र ताजमन्दिर गत्वा परीक्षितमम्माभिः, तदेव कविः कथयति । This phenomenon reminds one of the “Whispering Gallery of St. Paul's Cathedral of London. एकापि छाया-मुकुरेषु पतिता नणाम् एकैका प्रतिकृतिः प्रतिविम्ब इति यावत्, बहुतरा दृश्यते यत्र इति भावः। ६ चीने प्रथितयशसः प्राचीरस्य-i.e. The famous China-wall. "Every one who has seen the ſaj must have felt that there is something in it, difficult to define or analyse which differentiates it from all other buildings in the world,"-Nineteenth Century, June 1903.

·षष्ठः सर्गः। चूड़ा यस्था हिमकरकरणाश्रितां सर्वकाले क्लेशावेशैरटति नितरां द्रष्टुकामा चकोरौ॥ २६ ॥ नौतो यस्या मरकतबलिहन्त ! नग्नेव सास्ते शोभा तस्याः द्युतिततिमतौ सा न नष्टा तथापि । मुद्राणी जगति दधतौ सौधमूत्ति सुवर्णा- मुद्याने वा दापुरयुवतिः सौधसिंहासनस्था ॥ २७ ॥ दूरादृष्टोत्तमाङ्गा गरुडमणिरिवालिङ्गित गौन्दुकान्त्या पाखें यस्यास्त थोच्चैर्धवलितकिरणा भाजतेट्टालिकाली। पादं यस्या विभातः स्पशति गुणगुरुर्दिल्लिमार्गः सवाती भङ्गः कालिन्दनद्या निकटप थमटन सोऽयमुष्यां विभाति २८ केने यं, कस्य कीर्तिः, कथमियमुदभूत,किन्नु वा,का च नाम्ना, का वाऽस्याः किंवदन्ती, कतिकतिदिनतः कारिता, कश्च कार? इत्येवास्याच शश्वनगरनगरतः काकलौ कीर्तवमाना स्थाने स्थाने समन्तान्नृविहगनिवहात् श्रूयतेऽद्यापि यस्याः २८ (हादशभिः कुलकम् ।) मौत:--नादीरमाहादिभिः (Vadir Shah) नीतः लण्डितः। मुट्रा श्रेणीत्यादि-Vide notes on stanza 23 above. + गरुड़मणिः-Emerald. कालिन्दनद्या:-यमुनायाः, भङ्गः-वरङ्गः । I "The artistic history of the period and the style and workmanship of the Taj all testify to the fulseness of the theory that Europeans directed the design of the building."The Nineteenth Century: June 1903.

·१५२ दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । साजेहानाख्यसबाट तदिदमरचयत् नामतो यन्मयरं रत्नग्रामैमहार्हासनमतिरुचिरं विस्मितं येन विश्वम् । पक्षे पक्षे च मुक्तां समधिककिरणास्ते मयूरा दधाना नानाज्योत्स्नाहिताङ्गा व विरुरुचिरे रत्नराजिं वहन्तः ॥३० अासय्यं तन्मयरासनमिह विदितं सर्चरत्नप्रधान यत्तद्रनच्छटाभिर्दिशि निशि तिमिरे दौपदपं विधुन्वत् । चत्वारो यन्मयरा विकसितगरुतो रत्नसारैकदारी सम्यक् तत्पश्यतां ये खकिरणरजसा चक्रिरे नेत्रमुद्राम् ॥३१ समाट तस्मिन् मयूरासनशिरसि लसद्रक्तगुञ्जानिकुञ्ज पुच्चे नक्षत्रभासां समधिकदृषदां सन्निषसः पुरासीत् । हर्षज्योत्स्नाच्छटाभिः कुसुमविपिनभाक् सुन्दरौभिर्नरौभि- बह्वानन्दं प्रपेदे नृनयनमधुभिर्वेष्टितो हास्थलास्यैः ॥ ३२ ॥ (विशेषकम् ।) हवे तस्मिन्बध नृपवर साजहाने तदानी- मारञ्जवं खकरकमलं ग्राहयामास दिल्लिः । सोऽयं सम्राट भुवनविदितः प्राप्य तां राजलक्ष्मों शोभासम्पत्स्फुटगुरुरुचिर्दुन्निरोच्यो बभूव ॥ ३३ ॥ प्रसङ्गत: साजेहाननिर्मितं मयूरासनमपि (The Peacock Throne) वर्ण यति त्रिभि:(३०-३२)। "His Peacock Throne, with its tail blazing in the shifting natural colours of rubies, sapphires, and emaralds, was valued by the Jeweller Tavernier at 61 millions sterling."-Hunter'. + Aurangzeb lived at Delhi for nearly 20 years, holding his court with orieutal magnificence in the palmiest days of the Mogul rulee ·षष्ठः सर्गः। १५३ भूगोले मोगलानां तवधि परमा वृद्धिरव्याहतासी- दासौत् दिल्लबादिकौतिर्नवभवनघटाभषिता चापि धात्रौ। येषामद्यापि लोके बहिरनुसरणं गौयते दुर्गमध्यात् राजन्यानामरण्यैर्वजसहितगजेरग्रगै जमानम् ॥ ३४ ॥ ऐश्वर्यस्यातिशय्यात्यतितमपि तदा लोकसङ्कर्षणाद्यैः खण्डं हेम्नां न केनाप्यभिहृतमुदभुत्केवलावतयैव । यादृक् तत्सम्प्रयाणं दलबलसहितं मोगलानां नृपाणां तादृक् कस्यापि नाभूत् भुवनजनपते रते दृष्टपूर्वम् ॥ ३५ ॥ दोलारत्नं व्यवहदमलं वाहकानाञ्च रलं समारत्नं यदुदरगतं रत्नराज्यंशुकौवः । नारोरत्नैः कचिदपि च तद्भभृतां यानरत्न भाखयत्नं समधिकमभ भत्सव वभपालकेभ्यः ॥ ३६॥ (विशेषकम् ।) येषां वंशे कुसौदग्रहणमपि सदा शास्त्रतः स्थानिषिद्धं प्राप्यो भग्या: कर: पर्युषितकुसुमवत्प्राभवद्वत्सरान्ते । The poet now describes by three stanzas the magnificence and splendour of Delhi under the Mogul rule and speaks of the Royal Processina of the Mogul Emperors from the Fort to the Jumna Jfa-jil. दुर्गात् वहिरनुसरणम्-e. The Royal Procession on a Friday. ध्वजसहित गरि स्यादि -"The Emperor was seated in a palanquin with one or the prines riding a-breast on horseback preceded by four elephants bearing the Royal Standard. Behind followed the nobles on foot with iheir silks, satins and brocades." _Káyastha Sumáchár, + यानरवम्-i.e. The Grand Royal Procession, नझूमताम्-मीगल नरपतीनामित्यर्थः । 20 ·१५४ दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । । राज्ये तहवनानां त्रुटिरणुरपि वा न, प्रजानां जनाना- दिग्द्रोणं धान्यमासीत् क्रयभुवि विपणावेकमुद्रार्पणेन ॥३७॥ आरओबे ततोऽदः समधिकमभवत् मोगलानाञ्च राज्य निर्वाणारूढ़दौपस्फुरणमिव स्थाद्देषणेनैव हिन्दोः। अग्युस्थानं समन्तात्, -पतनमपि तथा राज्यनामेन्दिराया हिन्दोर्विद्वेषमूलं, जवननरपते हन्त ! भूभारतेऽस्मिन्। ॥३८॥ आरओबापमानं शिवजिनृपभवं विश्रुतं चेतिहासात् सैन्यावासप्रवासक्षपितबहुदिनं निर्जितं ह्रखसैन्यैः । क्वाल्पीयः शैवसैन्यं, क च जवनपतेर्वाहिनी भजयन्ती ? येऽत्यन्तं द्विमाप्ता ध्रुवमिति वचनन्ते स्खलन्तः पतन्ति ! ॥३८ बाहादूरः स शेषो जवनकुलभुवां राज्यभाजां नृपाणां यस्मिन् विद्रोहवगिर्भटजनमरुता प्राज्वलद्देशमध्थे । * त्रिभिः शोकैर्मोगलनरपतौना वहिनिष्कुमएं (Royal Procession) उनिख्य, अनेन श्लोकैन तेषां करपयप्रथां ट्रव्याणां सौलभ्यं कुसौदग्रहणादिकमपि प्रदर्शयति । येषाम् - मोगलनरपतौना- मित्यर्थः । - + अधुना त्रिभिः मोगल साम्राज्यस्य पतनैतिहासं कोर्तयति । "Akbar had rendered a great empire possible in India by conciliating the native Hindu race. Under Aurangzeb and his misor b'a successors this policy of conciliation was given up."-. W. Hunter. # "In 1670, the Marhatta leader Sivaji levied chauth as tribute from the Mogul Provinces in Southern India and crowned himself as independent Sovereign." Aurangzeb prepared an expedition on an unrivalled scale for the conquest of the Deccan, the fate of which is well-known in history. शैवसैन्यं-शिवज: सैन्यम् । । -- -- ·षष्ठः सर्गः। नि:ौका राज्यलक्ष्मीविचलितहृदयाऽपश्यदिराजवक्त्र, निर्वाणा मोगलानामपि नृपविभुता हन्त ! साऽस्तं जगाम॥४० शोभाकोटिकदम्बिता भुवि सिता दिल्लौ च तत्माक्षिणी या धत्ते जवने न्द्रकीर्तिमतुला नामाङ्किताट्रालिकाम् । नष्टे स्वामिनि कालतः पुनरियं पूर्णायमाणा यया- विलण्डेशकुटुम्बिनौमभिमुखौं प्रागेलिजाबे य्-सखीम्। ॥४१॥ पश्चात्प्रादुरभन्मखौ विजयिनीक सेवायिताऽस्याः पुनः काले तल्पगतामतोलयदिमां भत्वा करग्राहिणी पादांश्चापि ममाज चार्जवगुणालङ्कारचूड़ामणि: सेवायै समकल्पयत् जगदिदं सा किं पुनर्वर्ण्य ते ? ॥ ४२ ॥ एडोयाई इह सप्तमो नियुयुजे राजपाजया पालक: रानौज: प्रथमो यदीयमभवत्पदँदमत्य द्भुतम् । * "The subsequent history of the Empire is a mere record of ra Mahammad Bahadur Shah was the last of the race of Buguls. For his complicity in the Mutiny of 1857, he was banished to Fangoun, where he died in 1862." + अधुना ज्ञराजाधिकार (India under British Crown) वर्णयति (४१-४५)। एलिजाबेथ् -Queen Elizabeth, who granted a fresh charter to the East India Company in 1600, who eventually paved the way for the conquest of India. + विजयिनी-Queen Victoria, during whose reign the administration of India was transferred directly to the Crawz. For Queen's life, lille author's "Vijayiná-Kávyama ·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । १५६ निर्युद्धा निरुपद्रवेयमवनिः सद्भपपाणिं गता निर्धतामदसौ कलेव शशिनो नष्टेन्दुपाऽधुना * ॥ ४३ ॥ इंराजस्थ करङ्गतेयमवनौतौत्यप्रकारा शनै- र्भाग्यं भारतवासिनां कुनृपतेर्हस्ताहिमुक्तिङ्गतम् । कान्तो नास्ति वताम सन्ति न तथा क्ला(इ)वादयो वा जना यस्तैरेव कृता सुखोन्मुखवतो भूभारतौ भूतले ॥ ४४ ॥ श्रीमान् लई लिटनस्त थैव सुमना डफरिन् तथाऽन्ये नृपा- स्तन्त्रावापविदो ययुः कतिपये संस्थाप्य कीर्तीरितः । नैषां कोऽलमलङ्कृतं समकरोत्यर्वेदमानन्ददं यज्जातं भुवि कार्जनस्य समये पश्याख्य भाग्यं महत् ॥ ४५ ॥ इंराजे: परिपालिते सुनियमै राज्यत्र तैर्भारते नित्यं नाम च सदिचारपदवी लोकैन किं लभ्यते ?। एडीयार्ड -King Edward VII, in commemoration of whose accession, the Coronation-Durbar (पर्व) was held at Delhi. इन्दुपर्च-चन्द्रग्रहणम् । + For Lord Clive and Kanta, cide author's “Vijayini-Kavyam,” Canto IX. 1757, the date on which the battle of Plassy was won by Clive in Bengal, was adopted by history as the beginning of the British Empire in the East, + लर्ड लिटन:-Lord Lytton. During his Viceroyalty Queen Victoria was proclaimed Empress of India at a Durbar held on the historic fridge' overlooking the Mogul capital of Delhi. डन्-िEarl of Dufferin. During his time, the Jubilee of H. M. Queen-Empress Victoria was held throughout India. इदं पर्व-i.e. The Present Coronation-Durbar. "तन्त्रः खराष्ट्रचिन्तायाम् भावापः परचिन्तन" ।

·षष्ठः सर्गः। राज्य प्राज्यमराज्यभागपि जनो यस्मिन्नुपानुग्रहात् सम्प्राप्य प्रियमातनोति च घुनर्भपायते किं न सः ? * ॥ ४६ ॥ भाग्यन्त्यत्र सदैव राजपुरुषा नित्यं प्रजानां हिते ग्राम्याणां सुखदुःखदर्शनतया, दुष्टांश्च शासन्ति ये। टणन्त्येव निवेदितं जनगणै: पत्रान्तरे व्याहृतं किं किं नाम सुखं प्रयाति न जन: ? कः पौद्यते दुर्जनः?॥४७ विहाय विषमपाख भिन्नता नृणां समानौय मिथस्त थैकताम् । विराजते भारतभर्महौयसो तदीयपाणि दधतीव भयसौ ॥४८॥ स्मृत्वा दिल्लेविगतगुरुतां ये वयं शोकवन्त- स्तमौ दृष्ट्वा नवनरपतिं मोदमाना वसन्तः । * बिभिरधुना इंराजशासनस्य महिमा कोयते (४६-४८)। The three following stanzas speak of the Curdinal Features of British Administratiun in India. viz. Equal justice, immunity from oppression, blessing of enlightment and peace, dispensation of mercy in the hour of suffering. fa fai लभ्यते'-अब नञ् काक्वर्थः । + This stanza speaks of the consolidation and unity of the empire under British rule. Compare :-“The state has succeeded in moulding into a single whole the scattered and often warring atons which hitherto formed the congeries of countries and peoples." — Estruct fruin the Viceroy's Speech. तदीयपाणिम् -~-राजगतिः पाणिमित्यर्थः ।

·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । आशारङ्गे भुवि निवसतां नित्यमिराजजाते. कस्मादस्यां नवजवनिकापातसम्भावना नः ?* ॥ ४६॥ दौना रिक्थचुटिषु पतिता दुर्च लाः क्षीणकोषा ये पौद्यन्ते व्यसननिकरैरकतो दैवजातेः। तेषत्यातो यदि च विचरेदन्यतो वाऽपि कस्मात् तेऽस्मिन्नुच्चैः कथमतिमुखे राजराज्ये वसेयुः ? ॥५०॥ प्राप्यराज वयमिह पदे शान्तिसिंहासनस्था भपानां यः सुजनगणने भाति साग्रगण्यः । दिल्लवादीनां भुवनजयिनौं सम्पदं भूतपा- माञ्चय्य वा मणिमयमयूरासनं न स्मरामः ॥५१॥ इंराजा नो विहितकुशला बान्धवा जागरूका- स्तेनास्माकं जगति मुखराकारिणौ चित्तवृत्तिः । तत्मन्दिष्टाध्वनि विचरतां, तत्प्रसाद स्थितानां बाणिज्यादौ चिरशिथिलतां हन्त ! विस्मर्तुमाशा॥५२॥ अधुना दूत भारभ्यासर्गसमाप्तेः, सद्धेपेण भारतीय प्रजानां सम्राट-समीप किश्चिदात्मनिवेदनं (Prayer of the Indian subjects to the Crown) कथ्यते । + ते वयं दौना: दुर्बला: प्रमाः सौभाग्यवशती भारते इंराजराजं प्राप्य शान्तिस्था: सन्तः अद्य दिल्लया- दौनां भूतपूर्वगौरवं न स्मराम इत्य न्वयरीतिः । य-इंराजः इत्यर्थः। भूतपूर्वां सम्पदम् इत्यादि-This line refers to the Hindu Period of Delhi. मयूरासनमित्यादि- This line refers to the Mogul Period of Delhi. * तामेव इंराजजाति प्राप्य भारतीय प्रजानां कल्याणं भविष्यतीति पाशंसते । मुखराकारिणीत्यादि- Free ventilation of thoughts ånd wants through the medium of Public ·षष्ठः सर्ग:। १५८ भूराज्येऽस्मिन् विविधनियमः शल्यमुद्धृत्य यत्नै- र्योऽस्मान् दूरादवति सदयो माटवत्तातवद्दा । सोऽद्य प्रेक्षां न भजति सखा भूमिसख्याः प्रजानां शून्यं तस्यासनमिह चिरं दुःखमन्यत्ततः किम् ? * ॥ ५३ ॥ एते कामं प्रतिनिचया राजभत्ताः कृतज्ञाः मोघामोद प्रकटितहृदः केवले नो रमन्ते। राजोन्नत्या सममिह सदैवोन्नतौरात्मनिष्ठा याचन्ते, यत्परिणतिफलं कर्षयेद्राजभक्तिम् ॥ ५४॥ प्रजातन्वं राज्यं प्रभवति न चास्मत्प्रणयभाक् प्रदृश्यन्ते दोषा इह परिचिताः सर्वविदिताः । न लिख्यन्ते तेऽस्मिन्नधिकभयत: काव्यवपुषो न तत्-श्रद्धावन्तः कचिदपि जनाः सन्तु भुवने ॥ ५५ ॥ ईहन्ते नृपतेः थियं प्रकृतयस्तत्कोषदृद्धिं पुनः, कः कल्याणपरम्परां वितनुयात् राज्याधिराज विना ? Press. तसन्दिष्टे त्यादि - बाणिज्यादिक्रियाकुशलानार्मिराजानां दृष्टान्तमनुसृत्य प्रजानामपि बाणिज्यादौ नौ द्विभविष्यतीति आशा नागर्ति । कतना भारतीय प्रजा: नवनरपते दर्शनं कामयन्ते इत्याह । + Indians are naturally loyal in their hearts, nothing is therefore needed for the outward manifestation of that loyalty, | Indian subjects are naturally averse to the Democratic form of Government, अधिकभयताधिक्यभयतः ; भावप्रधाननिर्देशः ।

·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । इच्छन्त्येव च राजकीर्तिममलां नित्यं चिरस्थायिनौं वापीकूपतड़ागपल्वलवतौं शान्तां धरित्रीमपि * ॥ ५६ ॥ उज्जीवत्वथ भारतस्य च पुनः प्रायो हतं गौरवं, शिल्पञ्चापि, कषिर्वणिग्विषयिणी देशोन्नतिकता। एषा सम्प्रति संस्कृतोक्तिरस्ता या रोगिणीवेच्यते सा भयादिह राजशासनबलाल्लवोन्नति: सत्फला ॥५७॥ त्याज्यो नैवात्र धर्मो न च पुनरपलायात्र जाति: खकीया देशादस्मात् स दूरीभवतु किल मि यस्तद्भवो देष एषः । इत्ये कञ्चाच सवें जननगरहितं कामयन्ते प्रजौघाः, किं नास्मिन्सम्पतिष्यत्यहह ! करुणया राजकीया सुदृष्टिः ? ॥ १८॥ अर्थानर्थप्रयोगे सुफलमथ तथा दुष्फलं संविदन्तो वित्ताचारित्ररत्नैः खचितनिधियः पारगाः सर्वकार्ये । Indian subjects respectfully solicit some blessings of a permanent nature from their Emperor which will contribute to the material and moral improvement of the country. Some of those permanent blessings are now enumerated in the following stanzas, + fux-Arts and Manufactures. कृषि:- Agriculture and Industrial Arts. देशोन्नति:--Material prosperity of the country. एकता-Organised consolidation and unity. सस्कृतीक्ति:-Cultivation of the national language of the country. # anat 19:--Dissension and disunion among different sects of religion and people of different castes.

·षष्ठः सर्गः। १६१ लोका यस्याः प्रभावात् विकसितनयना वेद्यवृत्तान्तविद्या- खिंराजानां प्रसादात्प्रसरतु सततं भारतेषञ्चशिक्षा ॥ ५ ॥ धर्मद्वारे विचार न खलु मलिनयत्वासनं पक्षपातो वातोद्भूतांशुकाग्रध्वज इव पुरुषैर्व्यस्तदिड्नौयमानः । शास्थानां शासकानामपि पिटसुतवत्प्रेम सम्पर्णमास्तां तेनानेनानपायि प्रभवतु सुफलं मङ्गलं राज्यबन्धोः ॥ ६ ॥ मात्स्यन्यायः कदापि प्रकृतिषु न पुनाददात्वात्मवक्त्रं राज्ये शस्यप्रपूर्तिः प्रथयतु चरणं सर्वसंस्कारचेष्टे । मयान्नृणां यमाणां फलमपि पठने, शासने चाधिकारी- राजया:प्राज्ञयाः सुनामध्वनिरपि च नवैः संस्कृतग्रन्धपौः॥६१ मा भयात्पक्षपातो भृतिभृति मनुजे वेतनादौ च साच्ये कायें राज्ञश्च तहत् नवपदरचने, दण्डदानेऽप्यग:सु। safuar-Spread of High Education and popular instruction, + विचार-Impartial Justice in the British Courts. भास्यानामित्यादि-Love and affection between the Ruler and the Ruled which will make the British throne stable in India. + मास्यन्यायः- “परस्परं भक्षयन्ती दुर्बलान् बलवत्तरा:” इत्यादि । शस्य प्रपूर्ति:- Improvement of agricultural arts, शासने चाधिकार:-Extension of Loal Self- Government. राजवाः प्राज्ञयाः इत्यादि-The poet implores by this line the Indian Universities to select his “Vijayini-Karyam as a Text-hook so that the revered name of Queen Victoria may be daily revited by the Indian Students. प्राज्ञया:-प्रज्ञ एव प्राज्ञः, प्रज्ञादिभ्यश्चेत्यण ; नतः 'टिड्ढामञ्' इत्यादिना ङौम् (See सिद्धान्तकौमुदौ ५१४५३८)। • राज्ञः कार्ये- Larger employment of Indian officers in the higher branches of the administration, 21 ·दिलिमहोत्सव-काव्यम् । इंलण्डप्रौतितो: पुनरपि बलवद्धारतनेहतो वा याचषा भारतौनां क्षितिपतिपुरतः साञ्जलौनां प्रजानाम् ॥६॥ इत्येवास्तां, न पुनरधिकं, वर्द्धते काव्यकायः, साहेबानां मथयतु सदा राजलक्ष्मीः कुलक्ष्मीम् । दौर्गत्यं नः व्यपनयतु सा रोगशोकैश्च साई दौ/भूयादपि च सततं भारते सम्प्रदायः ॥ ६३ ॥ एतत्काव्यमिषेण* नैष विनयः प्रत्याशया ख्याप्यते, येषां शक्तिरिहाश्मनोऽपि सुदृढ़ा तेष्वेव नोऽभ्यर्थना । शक्तिस्थाः खलु ये त एव वचनं श्टण न्तु नान्ये जनाः, किं वृक्ष मधुवर्जितं मधुधिया गच्छन्ति भृङ्गादयः ? ॥ ६४ ॥ सौराज्यौकतमस्ति भारतमिदं, यस्मिन्न काचित् त्रुटि: सम्प्रत्यस्ति, तथा भविष्यति दिने स्यादुत्तमं यत्युनः । तस्मादेतदुदौरितं खलु मया यत्नेन काव्योत्र मे, कृष्णानामपि सर्वशुक्लवसने बिन्दुहरेत् तद्यशः ॥ ६५ ॥ सर्वारस्भगुरुस्त्रिनेत्रडमरुप्राया पुराणा, नवा यैषा चन्द्रकलेव भाति धवला जाज्वल्यमाना त्विषा । एतत्काव्यमिषेण-एतल्काव्यच्छ लेन, ie. अH काव्यं हारीकृत्य । + पुराण शब्दस्य 'वहादिगणे' पाठात् वा ङीष् ।

·षष्ठः सर्गः। नोकानां मनसस्तमोव्यतिकरं सन्धुक्षयन्ती सदा सा जीयाच्चिरजीविनी हितकरी थौराजलक्ष्मीः क्षितौ॥६६ राजा जीवत पुत्रपौत्रसहितस्तन्वन् प्रजानां श्रियं जौयाच्चैव चिरं नृपप्रतिनिधिः श्रीकार्जनो जायया। दृष्टिस्तस्य सुमङ्गला नरपते याच्च भभारते बर्द्धन्तां कुशलः प्रभतफलदाः शिल्पादिशिक्षाः पुनः ॥६७॥ इति श्रीश्रीखरीये दिल्लिमहोत्सवे खण्डकाव्ये दिल्लीतिहासवर्णन-प्रजाप्रार्थनविनिवेदनो नाम षष्ठः सर्गः । समाप्तमिदं काव्यम् । राना-King Edward VII, ·******* कके प्रणतिः। यो ब्राह्ममा विलसहिलासनिलयो यः प्रेमचन्द्राह्वयो*- हा ! नास्त्यद्य गुरुः स मे प्रियकरो यस्यास्माहं किङ्करः । योऽसौ संस्कृतसंस्कृतः प्रणमितछात्रैश्च विहहरै- र्वाचा संस्कृतया निनाय दिवसान् विद्यालये संस्कृते ॥ १ ॥ योऽलङ्कारमहोदधावधिगतस्तैरन्यरत्नमहा- नेकेनैव निमज्जनेन समगादिन्दोर्दुरापं मणिम् । तेनैवात्मकुलं गुणैरपि तथाऽलङ्गत्य योऽलङ्कृतः शिष्यादीन् समलञ्चकार कृपया, तस्मै नमः श्रेयसे ॥ २ ॥ बन्धादरुपदेशदर्शनविधौ जाग्रन्महासङ्गटे बुद्धया कौशलतश्च वा पथि मतिभ्रान्त्यादिगाविले । छात्रा यस्य गुरोर्मुरावतितरां सकाव्यशास्त्राम्बुधौ रत्नं यत्नशतैरलभ्यमपि च प्रालेभिर भतितः ॥३॥ (विशेषकम् ।) • प्रेमचन्द्रः-Pandit Premachandra Tarkabagisa, the famous Professor of Literature and Rhetoric, Government Sanskrit College, Calcutta, २ बन्धाद-मन-गोमूत्र सर्वतोभद्रादिकाव्यबन्धानाम् ।

·। १६६ ] तमद्य वन्दे व्रजनाथमाख्यया* गुरु, बभौ यः स्मृतिवेदविद्यया । ज्वलनवदीपपदे प्रदीपवत् यशो व्यवस्थादिषु यस्य तन्महत् ॥ ४ ॥ जाग्रद्युतितरङ्गगौरवमहो ! गम्भीरमभ्युत्थित- व्याख्यावर्त्तसहस्रनतितमिवोत्तुङ्गव्यवस्थामणिम् । अम्भोधि यमुपास्य रत्नमभजत् श्रेणी बुधानां ग्रह तञ्चाहं गुरुमद्य पण्डितसरिद्राजं नमाम्यानतः ॥ ५ ॥ (युग्मकम् ।) व्रजनाथ:-Pandit Brajanātha Vidyaratna, the famous Professor of Law of Navadvípa. + महम-जाममित्यर्थः । ENA ·SELECT OPINIONS ON THE AUTHOR'S VIJAYINÍ KÁVYAM (विजयिनी-काव्यम्) THE LIFE OF QUEEN VICTORIA IN SANSKRIT (WITH A BEAUTIFUL PORTRAIT AND ELUCIDATIVE ENGLISH NOTES) Price-Popular Edition, Rs. 2/- The Director of Public Instruction of Bengal, His Highness the Maharaja of Mysore, His Highness the Maharaja Gaikwar of Baroda, His Highness the Maharaja of Travancore, His Highness the Maharana of Udaipur, His Highness the Maharaja of Puddukota and His Highness the Raja of Bamra have amply rewarded the Author and encouraged him by purchasing several copies of the work. His Highness the Maharaja Bhup Bahadoor of Cooch Behar has borue the printing charge. 1 From HARMANN JACOBI, Esqr., Ph. D.,-Professor of Sanskrit and Pali in the University of Bonn, Germany "I admire the facility with which you handle Sanskrit, the various metres and rhyme, and the richness and propriety of contents with which you adorn a subject so foreign to the Sanskrit Muse. You richly deserve the praise with which as you say your book has been received in your part of the province. Let me express the confident hope that many of your countrymen will enjoy your poem."

·[ 2 ] From A. C. MACDONELL, Esqr.,-Professor of Sunskrit in true Tniversity of 0.cford, and southor of “Velic Mythology" dc. &c. "It certainly seems to me to supply a wait in Sanskrit and ought to be interesting and useful to Indians for whom the notes contain much valuable information. I have no do ibt your poem will receive the appreciation which it deserves from all who can read Sanskrit." From C. H. TAWNEY, Esqr., M. A., C. I. E.,-Librarian to the India Office Library, London "Your poem will be a valuable addition to our Library." From R. NARASIMHA CHAR, Esqr., M. A.,-Assistcoast to the Director of Archæological Researches in Mysore (addressed to the Dewamo Bahadur of Mysore as his opinion on the Poem) :- "I went through the Sanskrit poem named “Vijayini-Kavyam" by Sriswar Vidyalankar and am glad to state that the work is a valuable addition to the meagre list of historical works written in the Sanskrit language. Besides giving a good account of the life of the late Queen-Empress, the work gives a graphic description of the progress which civilisation has made in England and of the benefits which have accrued to India in consequence of its connection with England. It will no doubt open the eyes of our Pandits for the first time to the greatness ef England and to the material and moral progress of India under British rule. The style is simple and the poetry elegant. The work is free from many of the defects of later Sanskrit poems-especially from the erotic passages which disfigure many of them. The information contained is up-to-date. The only innovation that is introduced, perhaps in imitation of English poetry, is rhyme. This, I think, adds to, rather than detracts from, the beauty of the lines. The foot-notes are very useful in elucidating the text. I am sure the work is deserving of patronage and would suggest that a number of copies be bought for distribution among the Sanskrit and English schools and colleges of Mysore." From The Honourable MAHARAJA OF GIDHOUR, K.C.I.E.:- “The book is worth reading and will speak for your vast learning in Sanskrit and loyalty to Her late Majesty the Queen-Empress." From 4. E. The RAJA. OF BAMRA, K, C. I. E. (Central India):

·"The perusal of your "Vijayini-Kavyan" y'ive me much pleasure." From Raja PYARIMOHAN MUKHERJEE, M. A., B. L.,- “বিজয়িনীকাব্য পড়িযা পরমানন্দিত হইলান। কাব্যটী লিখিতে আপনি বিশেষ পবিশ্রম কবিয়াছেন এবং বহুসংখ্যক পুস্তক ও গভর্ণমেন্টের প্রকাশিত গেজেটাদি হইতে সংযােগ করিয়াছেন। আমি বিশেষ করিযা পুস্তকখানি পাঠ কবিলাম।” From Raja SASISEKHARESWAR RAY of Tukirpur :- “পুস্তকখানি রচনা করিতে আপনি অশেষ পরিশ্রম ও যত্ন করিয়াছেন, তাহা বুঝিতে পারিয়া আপনাকে ধন্যবাদ না দিয়া থাকিতে পারি না।” From RAMESH CHANDRA DUTT, Esqr., C. S., C. I. E., - Late Commissioner of Orest heiser ce esthus v"Cirilirution 113 Ancient India" and many other works .-- "I am not competent to give an opinion on Sanskrit verse, hut your composition appears to me to be siraple, lucid and beautiful. You have taken immense pains to compose this work in 12 cantos, and I hope your labour will be appreciated. The subject is a great one, but modern wars and modern events hardly adinit of poetical treatment, and it is a bold endevour to include in your work accounts of the Boer War with its leiding incidents and actors." From BRAJENDRANATH SEAL, Esqr., M. A.,-Principal, Victoria College, Cooch-Beluli tisbet the grattest oriental schulur of the sluy- *I have looked at some of the opinions and it has been a sincere pleasure to me to find your venerable father (i.e. the author of "Vijayini-Kavya") so highly and universally appreciated, but not lichit more than he deserves. Please convey my deep respects my reverential Pronám to your father."—(Extractel from a letter written to the son of the author.) From M. KRISHNA SASTRI, Esqr.,-Professor of Saizmit, Pachaiyappa's College, Jculrus :- “I went through the book and found it to be of immense interest. You are to be sincerely congratulated on hiring Lumneri suh an epic poem in a novel fashion. To you is certainly due tle cre E: ( having inamortalised in Sanskrit verse the name of vur must belveul Queen-Empress. Written in an elegant and iutelligible style, your work abounds in stanzas of various intricate actres and thus beurs testimony to your command of the Sanskrit lang iage."

·[ 4 ] From Babu KRISHNA KAMAL BHATTACHARYYA, B, L.,- Principal, Ripon College, Examiner of Sanskrit in the Arts Examination of the Calcutta University, &c. &c. &c. :- "I see that you possess murvellous powers of versifying in Sanskrit and a deep and versatile knowledge of the language and literature. It is gratifying to see that even now there are gentlemen so earnestly devoted to the cultivation of our ancient learning." From Mahamahopadhyaya Pandit ADITYARAM BHATTA- CHARYYA, M. A.,-Professor of Sanskrit, Muir Central College, Allahabad, Member of the Syndicate and President of the Board of Studies in Sanskrit, Allahabad University :-- "You have displayed a mastery in Sanskrit composition which is rare in these days." From KALIKRISHNA GOSWAMI, Esqr., M. A.,-Senior Professor of Sunskirit, Dayananda Anglo-Velic College, Lahore, Punjab My heartfelt thanks are offered to Pandit Sriswar Vidyalankar; the author of Vijayini-Kavyam and our countryman of rare men its in these days when Sanskrit language has gone to decay. The Book testifies that Sanskrit is not as yet a dead language bat a living one, in all its splendour which we meet with in the Kavyas of old. The language of the book is very natural and poetie, though the historical subject and the incorporated English words are a barrier to his genius. That the poet felt this difficulty I entertain no doubt about and that yet he felt tempted to choose the subject speaks of his sincere and deep reverence for and attachment to our late beloved Empress. 2. The book is an epic poem in twelve cantos fulfilling all the requirements of a Mahákávya as defined by the Sanskrit rbetoricians such as Sáhityadarpankár and others. The heroic and pathetic sentiments are well evoked in our mind when we go through the fifth and seventh cantos, and the description of the English people in the Ist canto, of London in the 10th and 11th cantos and of India in the last canto, are very true and quite amusing. The lamentation (Canto VII.) seems to me to be the finest portion of the book. 3. The vast learning and meritorious attainments of the poet have, no doubt, handled this historical subject with as much nicety as possible. Historic knowledge is very meagre in the Tol Pandits of India, and I wonder how this poet could get up even the minutest details of the Queen's life and funeral as well as other historical matters connected 1 ·-- with India, England and also with the life of His Majesty Edward VII. History is a dry subject to many and the garb of poetry to this important subject will make it certainly palatable to them. 4. The poem is free from the blemishes of erotic sentiments and get the Tarified spirit of love in the Queen and her Consort is not wanting. The poet could not find a better person as his subject than Victoria the good, whose life is a teaching to both males and females, young and old. Only pure thoughts are embodied in the book and therefore it is worthy of being recommend'el as an F. A. text-book among many of the older poets, for we expect more from this new poet and his charming and Lucid composition. 5. I don't wish to enter into details in examining the merits and demerits of the book which is so finely got up. Though there are few. Thetorical defects, they are only incident to his subject. On the whole, the poem is sweet and musical for the ample alliterations (1918 & #) and various metres. Also the figures of speech used by him relating to the meanings of slokas (wafarit) are, almost all, wellmerited. I could cite ample instances of these, but I desist from so doing and I only say that the author raises himself, by his book, to the position of a poet, surpassing the region of mere verse-making and his picture of "wife, Queen and mother is complete and praiseworthy, In short, he has removed a want of Sanskrit Literature, From महामहोपाध्याय श्रीयुक्त महेशचन्द्र न्यायरत्न, सि,प्राइ.इ., Late Principal, Govt. Sanskrit College, Calcutta “আপনার বিজয়িনীকাব্য পাইয়া আত্মাকে যারপরনাই অনুগৃহীত মনে করিলাম। ইহাতে আপনার কবিত্বশক্তির পরিচয় পাইয়া প্রীতিলাভ করিয়াছি। মুদ্রাঙ্কন ও কাগজ ইত্যাদি অতিসুন্দর হইয়াছে, ইহাও প্রতির কারণ।” From महामहोपाध्याय श्रीयुक्त कृष्णनाथ न्यायपञ्चानन of Purersthali, Editura of Sakuntabu, Verbenta-pariblashit, Ratnavali, dr. dt. &c.: “মহাশয় এই কাব্যে অসাধাবণ কবিত্ব প্রকাশ করিছেন এবং অনেক নূতন বর্ণনাও করিয়াছেন দেখিয়া একান্ত প্রীতিলাভ করিলাম। From महामहोपाध्याय पण्डित श्रीयुक्त चन्द्रकान्त तर्कालङ्कार,- Late Professor, Govt. Sanskrit College, Calcutta ; E.caminer in Srikrit to the University of Culcutta ; Srigopal Basu Mallik Veclaratu lecturer und author of many Sunshrit works :- ·[ ? } From নামস্থায় স্বীষু বিনাঘ বিনাশীম,07 Pandit to H. H. the Muharja of Cooch Behur and the famotis unnam totor of the ৰনাৰাৰূন্য : श्रीलं श्रीश्वरभूसरी रचितवान्नव्यं कविर्भयदम् : ঘৰন্ত্রী মুনি: ৰূলনিন । श्राव्यं भव्य गुणाश्रयं विजयिनी काव्यं महाकाव्यपत् জান্যানিধি না: ?? उपादेय मिदं काव्यं प्रधान-कविनिश्चितम् । सनिरालम्बनता हभिरित्यस्माकं मनारथः ॥ २ ॥ --- - From TTT TTTTET ATEIT, Inspector of Schools, Burrlwan Division, the greatest of the Orici prets “বিজয়িনীকাব্যের লেখক মহাশয় শব্দশাস্ত্র ও ছন্দঃশাস্ত্রে অসাধারণ পাণ্ডিত্য দেখাইয়াছেন। সংস্কৃতে মিত্রাক্ষর-পদ্যময় এরপ বৃহদবয়ব কাব্য আমি জীবনে দেখি নাই। রচনা অধিকাংশ স্থলে হৃদয়গ্রাহী হইয়াছে। * বিজয়িনীকাব্য ব্লাজভক্তির প্রস্রবণ বলিলে অত্যুক্তি হইবে না। রাজভক্তিপ্রদর্শনে সমগ্র ভারতবর্ষে কোনও সংস্কৃত কবি সম্ভবতঃ এরূপ কৃতকার্য হইতে পারেন নাই। কাব্যের আবি- র্ভাবও সময়ােচিত হইয়াছে।” From ৰায় আৰ এন বার্তা আব্বী, , য,Roychand-Premchand Scholar, Librarian to the Government of Bengal :- “আমি আপনার গ্রন্থ এখনও সমস্ত দেখিতে পারি নাই। যাহা দেখিয়াছি, তাহাতে বােধ হইতেছে গ্ৰন্থখানি উপাদেয় হইয়াছে। সংস্কৃতে মিত্রাক্ষর ছন্দে মহাকাৰ্য-রচনা বােধ হয় এই প্রথম। পণ্ডিতমণ্ডলী আপনাব গ্রন্থ পাঠ করিয়া, • কুর্তমান সভ্যতা, প্রভৃতি অনেক বিষয়ে যথেষ্ট অভিজ্ঞতা লাভ করিতে পারিবেন, তদ্বিষয়ে সন্দেহ নাই। এ বিষয়ে মহীশুরের Archeologiea Researches বিভাগের ডিরেক্টর বাহাদুর যাহা বলিয়াছেন, আমার ও সেই মত । তবে মিস্রাক্ষর রচনা জন্য অনেক স্থলেই আপনার পরিশ্রমবৃদ্ধি হইয়াছে ও কবিত্ব-জ্জ্বল্য প্রকাশ হইয়াছে, তদ্বিষয়ে সন্দেহ নাই। রচনা প্রসাদ-গুণ-বহুলা ও শৃঙ্গার-রস দোষ-বর্জিত। অদ্য এই পর্যন্ত ; পরে সমগ্র পাঠ শেষ হইলে মহাশয়কে জানাইব।” From Pandit ভূৰি জৰি, -Late Professor of Sanskrit, Presidency College, Calcutta, “বিজয়িনীকাব্য-শ্ৰীশ্ৰীশ্বর-বিদ্যালঙ্কার-ভট্টাচার্য-বিরচিত। এই গ্রন্থ এক খানি সংস্কৃত মহাকাব্য। সংস্কৃত অলঙ্কার-শাস্ত্রে মহাকাব্যের যে সকল লক্ষণ লিখিত হইয়াছে, তন্মধ্যে অনেকগুলি ইহাতে পরিদৃষ্ট হয়। যথা –“মজী বন্ধু।” এবং লালিত্তা লালিৰীঘা: না অান্ধিা --এই দুইট নিয়ম অনুসারে এই গ্রন্থখানি ১২ সর্গে সম্পূর্ণ করা হইয়াছে এবং একটী সর্গেও এক শতের অধিক শ্লোক রচিত হয় নাই। “নিষীৰ স্ব স্বত্ত্বা না”- এই নিয়মানুসারে বর্তমান ·[ 10 ] কবি শ্ৰীশ্বব-প্রসাদে আজ মৃত সংস্কৃত অমৃতরূপে উপস্থিত । মেঘদূত দেখিলে বুঝা যায়, মহাকবি কালিদাস হিমালয়প্রান্তে বাস করিয়া, অতুলনীয় কবিত্বের অর্জন করিয়াছিলেন। আজ বিজয়িনীর কবিও, এই উত্তরপ্রদেশে বাস করিয়া উপযুক্ত বর্ণপরম্পরায় বিজয়িনীর চিত্র চিত্রিত করিয়াছেন। বিষয়ের উৎকর্ষে কবিতার উৎকর্ষ হয় না। শাবদীয় মহােৎসবের সময়ে, দুর্গাপ্রতিমা অনেক কুন্ত- কারেই প্রস্তুত করে, কিন্তু কৃষ্ণনগবের কুন্তকারের হস্ত হইতে মাতৃদেবী যে ভাবে, যে মূর্তিতে বহির্গত হয়েন, কৈ অন্যের ত সে ভাবে হয় না। রবিবৰ্ম্মার ছবি দেখিতে সকলেই ইচ্ছুক। অন্য চিত্রকরেও লক্ষ্মী সরস্বতী অঙ্কিত করেন, কিন্তু তেমন হয় না; সেরূপ জীবন্ত ভাব থাকে না। সৌভাগ্যবশতঃ সর্বপ্রথমে একজন মহা- প্রতিভাশালী মহাকবিব হস্তে এই কাব্যনির্মাণের ভার ভগবান্ অৰ্পণ করিয়াছেন। তাই আজ আমরা এই মহাকাব্য দেখিতে পাইলাম। * * * অলঙ্কারশাস্ত্রের পারিভাষিক লক্ষণ খাটিতেছে বলিয়া, কেবল আমরা ইহাকে মহাকাব্য বলিতেছি না; বর্তমানে ইহার তুল্য আর একখানি মহাকাব্য হয় নাই ; অতীতেও এই ছন্দে, পাদান্ত- অনুপ্রাস লইয়া এরূপ সুবৃহৎ একখানি মহাকাব্য হয় নাই বলিয়া, কাব্যজগতে অতি শ্রেষ্ঠ মনে কবিয়া ইহাকে আমরা মহাকাব্য বলিতেছি। * এই কবি ম্যায় শব্দগ্রন্থনকৌশল বুঝি আর জগতে বর্তমানে হইল না বা হইবে না” ইত্যাদি । (Extracted from a criticism published in the "Navya-bharat of Pholm gum, 1909 B. S.) From Nya ATTIETATT Ffaca,-Editor of Hitopadesa, poet of "Tara-mas and "Krishnabhakti-rasamrita" and the greatest Sanskrit post of Calcutta - * যতদূর পড়িয়াছি, তাহাতেই আপনার কবিত্বে মুগ্ধ হইয়াছি। বিজাতীয় বৈদেশিক জাতির নাম, ধাম, রীতি, নীতি, আচারাদি সংস্কৃতে বর্ণনা করিলে পদে পদে সৌন্দৰ্য-ভঙ্গ হয়, কিন্তু আপনার আশ্চৰ্য্যরচনাগুণে আদ্যোপান্ত ভাষার সৌন্দৰ্য্য রক্ষিত হইয়াছে।” From Pandit Tutare TTU FUTSATT of the New Dispensation Brahma Samaj, the famous author of the Gita-Samanvaya-Bhashyam :- “তিনি (বিজয়িনীকাব্যপ্রণেতা) প্রসিদ্ধ কবি। তাঁহার গ্রন্থ-সম্বন্ধে আমি আর কি বলিব ? কাব্যে মিত্রাক্ষর-ব্যবহার বােধ হয় এই নুতন।” From tym çay fauna of Adi Brahma Samaj, the famous translator of Ramayanam :- “আপনার সংস্কৃত-রচনা-শক্তি বিস্ময়কর ; পাঠ করিয়া অত্যন্ত প্রীত হইয়াছি। পীড়িত থাকায় পত্রোভরে বিলম্ব হইল, তজ্জন্য ক্ষমা করিবেন।” ; From Baba HIRENDRANATH DUTT, M, A., B. L., -Attorneyat-law, Calcutta High Court :- ·[ 11 ] - আপনি সুকবি। আপনার কাব্যের কয়েক সৰ্গ পাঠ করিয়া প্রীতি ও আনন্দ লাভ করিয়াছি।” From Babu JATINDRA MOHAN SINHA, B. A., -Deputy Magissite of Manikganj, the famous author of "Sákár-nirákár-tattwach, án” “সংস্কৃত ভাষায় এখনও নূতন নূতন কাব্যাদি গ্রন্থ রচিত হইতেছে, ইহা সংস্কৃতানু- রাগী ব্যক্তিমাত্রেরই পরম পরিতােষের বিষয়। নব্যভারত'-সম্পাদক যথার্থই বলিয়া ছেন, সংস্কৃত ভাষা মৃত নহে, এখনও জীবিত। মহাশয়ের ন্যায় সংস্কৃতজ্ঞ পণ্ডিত গণই দেবভাষাকে পুনরুজ্জীবিত করিতেছেন, এজন্য আপনি সমগ্র হিন্দুজাতির ধন্যবাদের পাত্র। আমার ন্যায় ক্ষুদ্র ব্যক্তিব মতামতেব উপর আপনার এই বহুমূল্য : গ্রন্থের, সাধারণের নিকট আদৃত হইবাব জন্য কিছুমাত্র নির্ভর করে না ; তথাপি ভারতী পত্রিকায়.ইহার সমালোচনা প্রকাশ কবিতে পারি।” From Babu DEVENDRAVIJAY BOSE, M. A., B.L., One of the amous contributors to the “ Navya-bharut" :- “আপনার কাব্য যে সুন্দর হইয়াছে, তদ্বিষয়ে কিছুমাত্র সন্দেহ নাই। কোনও স্থানে ছন্দোভঙ্গ দেখি নাই। তবে অনেক স্থলে অনু প্ৰাস বা শেষের মিল রক্ষা করিতে গিয়া, আপনাকে অনেক পরিশ্রম কবিতে হইয়াছে বােধ হয়। এবং, তাহাতে ভাবেরও বােধ হয় সামান্য হানি হইয়াছে। আপনার ন্যায-পণ্ডিতশ্রেষ্ঠ ব্যক্তি এইরূপ সাহিত্যসেবায তৎপর দেখিয়া আমার বড় আনন্দ হইয়াছে। যে বিষয় উপলক্ষ করিয়া আপনি কাব্য লিখিছেন, সে ঐতিহাসিক বিবরণ কাব্যের সেরূপ উপযােগী বলিয়া বােধ হয় না। এজন্য এ কাব্যে আপনার অসাধারণ পাণ্ডিত্য যেরূপ প্রকাশ পাইয়াছে, সেইরূপ, কবিত্ব-শক্তি প্রকাশ করিবার আপনি তত অবসর পান নাই। যাহা হউক, আপনি এ কাব্য লিখিয়া আমাদের সকলের বিশেষ ভক্তিভাজন হইয়া- ছেন। সাহিত্য-জগতে আপনার নাম চিরস্মরণীয় থাকুক, এই আমার দীন প্রার্থনা।” From NILKANTHA CHATTERJEE Esqr, M. A.; L. L. B.,- Professor of Law, Cooch-Behar Victoria College : "I have read with great pleasure the Epic 'Vijayini-Kavyam' composed by Sriswar Vidyalankar and edited with occasional notes by his worthy son Kokileswar Bhattacharjee Vidyaratna, M. A. The Epic purports to relate to Victoria ; but is not confined to her personal character only. It gives an account of the English people and describes their character. It describes the Queen's early years and her reign ; the Boer War ; the Queen's death; the acce-sion of King Edward VII. ; London and its principal objects of interest; it devotes a few stanzas to Jesus Christ also. The twelfth and the last canto of the book describes the benefits of British Rule and gives an account of India - her natural resources &c. The whole epic muy be considered a short history in Ferse of modern times.