·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184460
LIBRARY
UNIVERSAL

·No text on this page.

·No text on this page.

·Ol1
29-4-72
10,00.1
OSMANIA UNIVBRSITY LIBRARY
Call Vo.
Arression No
S138
Author
S82
ng
31271119
1072oto,
Title
1998
Thus book hou
ituned on or berfore the date last marked below

·No text on this page.

·THE SAUNDARANANDA OF ASVAGHOSA

·No text on this page.

·PANJAB UNIVERSITY ORIENTAL PUBLICATIONS
THE SAUNDARANANDA
OF
ASVAGHOSA
CRITICALLY EDITED WITH NOTES BY
E. HI. JOHNSTON, M.A.
Formerly Boden Scholar in Sanskrit, Oxford
PUBLISHED FOR
THE UNIVERSITY OF THÉ PANJAB, LAHORE
OXFORD UNIVERSITY PRESS
LONDON: HUMPHREY MILFORL
1928

·OXFORD UNIVERSITY
PRESS
LONDON AMEN NOĽSE, EC 4
EDINBURGH GIASGOW LIIPZIG
COPENHAGFYSFW YORK TORONTO
MELBOURN CAPE TOWN BOMBAY
CALCUTTA MADRAS SHANGHAI
HIUMPIIRTY MILFORD
PUBLISHER TO TUE
UNIVERSITY
Printed in Great Britain

·P R E FACE AN N apology is hardly needed for bringing out a critical edition of the Saundaranandu. Its artistic merits give it a high place among the kūvya cpics of Sanskrit literature and as the carlier of Asvaghosa's two longer poems it holds a position of great importance in the literary history of India, in that it helps to explain the growth of the style which culminated in the poems of Kalıdāsa and hus successors. It shows to a higher degree than the Buildhacanta the influence of the school of epic writers in vocabulary and phraseology and the skilful handling of the story may be due to them, though the economy of its construction with the full value given to every word and the insistence on balance and antithesis derive evidently from other models now lost to us. In the absence of the latter we cannot determine how far Aſvaghosa was an innovator in technique, but it may be noted as some indication of hus contribution to it that the Buddhacuntu shows a richer content of the verses as befitting the higher theme, which foreshadows later developments He himself is careful as a good Buddhist to disclaim ment for the poetic quality of his work and to insist on its religious purpose. It is, in fact, as a religious poet that he should be considered by the critic. His greatness in this aspect lies not in the depth or originality of his thought but in the spiritual fervour which informs his simple yet eloquent style ; he is a poetic preacher, addressing himself to the educated lovers of good literature among his countrymen, whether Hindu or Buddhist. Nevertheless, it is a mistake for the scholar of Buddhism to ignore the Suwulu anunda, as has been the case in the past It is the earliest Buddhist work by a writer whose name is known to us and of whose personality we can gam some idea from his writings. So too it is the earliest work presenting to us a logical and carefully 1 Properly the poem should be called Sundarananda in English and Saundaranandam Kuyum in Sanskut; but I have retained the name by which it is best known to European scholars.

·vi PREFACE thought out description of the path to Enlightenment. That the views set out are tradıtional makes it perhaps all the more valuable; for it enables us to see the force and bearing of technical terms and arguments, which are enunciated in earlier Buddhist literature in a manner liable to cause misconception. Further, as Ašvaghosa is generally agreed to have flourished early in the second century A. D., the indications he gives of developments in doctrine deserve consideration. In these circumstances it is desirable to establish the text of the poem so far as possible. Though it is better preserved than that of the Buddhacarta, there is no Tibetan translation to help in its correction and the most careful scrutiny of the MSS is called for. The only existing edition, that by MM. H. P. Shastri in the Bibliotheca Indica, though it has many virtues, does not reproduce the MSS. with the fullness and accuracy necessary to settle a text so full of corruptions The purpose of the present edition is twofold, to give a complete description of the material available in the MSS. so as to facilitate further work by others on the text, and to provide as good a text as possible. There are only two known manuscripts of the Suundurununela, both in the Library of HII. the Maharaja of Nepal, who most generously allowed me the loan of them. The earlier, which I call L (PL.M of the Calcutta edition), dates from about 1165 a D. and consists of thirty-five long palm leaves, in a clear and good handwriting, with six lmes of writing on each sido divided into three sections The MS. has been so badly eaten into by white ants that in the middle of each leaf usually some three lmes of writing, occasionally as many as five, are missing, though the damage at the ends is less and sometimes nil Leaf 31 has one end missing, holding about one-sixth of the text, and leaf 35 is a mere fragment. The last four leaves were tuned round the opposite way to the first thirty-one at the time the MS. was attacked, with the consequence that in the first thirty-one leaves the bottom of the recto side and the top of the verso have been destroyed and vice versa in the last four. This should be borne in mind in connexion with the statement at the bottom of each page of text ·PREFACE vii showing how much of it is extant in L. Where I have put p (for partial) after any letters, it means that either the tops or bottoms of those letters are missing, so that superscript or subscript letters, as the case may be, cannot be seen Where the letter, though not entire, is certain, I have classed it as certain. In cases where only the superscript or subscript letter is certain and certainty regarding the main body of the letter is not attainable, I have put f (for fragmentary) Absolutely unidentifiable tops and bottoms I have omitted. To know if it is the top or bottom of a letter that is missing, it is only necessary therefore to look up the number of the leaf on which it occurs. I have not recorded a few separate small holes occurring in some leaves, unless the reading is thereby left doubtful. L is undoubtedly a very good MS and has an excellent text It has, however, been a good deal altered, apparently by different hands at different times, and not always for the better. Where the original reading was clear, I have noted it in the variants, putting the corrected reading in brackets after it without comment. Some of these corrections seem to have been made by the original copyist, but I have come to the conclusion that the different hands are not to be distinguished with certainty. As regards the MS.'s peculiarities, originally dla was written in a form indistingushable from nuda, but some one (a later hand undoubtedly) has in most cases erased it and substituted a da like the Devanagari form, in the few cases where it remains (e.g. I. 54 (I and IX. 32 c) I have transcribed it as du. In the earlier leaves hha was written like kisa and has usually been erased and rewritten. (ru was written in an obscure form and has been crased and rewritten quite often; in compound letters or with the vowel u it usually takes a form indistinguishable from tha, except for gnu which is usually practically identical with tnu. No distinction appears to be made between n and 7, the various forms of the letter apparently standing quite impartially for either. ! Where in the variants there is a letter followed by another in brackets with or' or an interrogation mark, it means that I cannot determine which of the two letters the letter in the MS. represents.

·viii PREFACE Originally i seems to have been written for au in a good many cases, particularly in the word harya, but has generally been corrected; I have not noted this correction in the variants, as it seems to be a mere clerical peculiarity Dha and in are indistinguishable as the second member of compound letters Towards the end of the MS. the straight line at the top becomes curved so as to make su and su difficult to separate V is written for t as the first member of a compound letter, usually when hu or pl, and sometimes when sui is the second member. The other MS, which I call P (P.M. in the Calcutta edition), is a paper MS of 73 leaves, placed by MM II P. Shastri in the eighteenth century. The slovenliness of the handwriting is only too true an index of the carelessness and inaccuracy of the copyist, but, as at is our only authority for a good third of the text, it is no waste of labour to record its many mistakes It has at least the virtue that the copyist was content to make nonsense instead of substituting his own conjectures It has also been a good deal corrected and omissions have been supplied several times in entirely different hands; but the correctness of the additions where they can be checked with L shows them to have been taken from another MS. and not to be meie conjectues. Of its peculiarities it may be noted that no distinction is ever made between hua and Jy and often none between htu and hy. It knows separate forms for hu and 11 as the second member of compound letters but writes ra for (lhu so persistently in such circumstances that I have not registered it among the variants. In its handling of vowels, sibılants, and nasals, it is particularly careless, and it frequently transposes letters, correcting the mistake in many cases by numerals above the letters. Pu, y, and ma are hardly distinguishable as the second members of compound letters, and su and tu similarly It is not an independent authority for such portions of the text as exist in L; for, seeing that it almost always repeats L's mistakes and that other errors in it can often be traced to peculiarities in L, there can be no doubt of its direct descent from I. In a certain number of cases where L has been altered in such a way as to leave the original reading legible, P gives the original reading and ·PREFACE ix is thus of value as showing that the alteration in L was subsequent to the period at which P's ancestor was copied from it. To produce a perfect text from such material is impossible. I have thought it wiser to be very conservative in dealing with L; for, where that MS. is preserved, it gives such a good text and obvious mistakes are so few that it is difficult to judge what kind of mistakes might be expected in it In the few cases where, when it is damaged, I have adopted amendments contrary to the indications of its remains, I have mentioned the fact in the notes. The case is different with P, in which the abundance of the material allows of a high degiee of certainty in correcting the text on palacographical grounds; and in that part of it which rests on P alone I have ordinarily been able to produce a readable text, probably that which was in L, while keeping within the limits of P's regular mistakes. The spelling of the text has been standardized; but in the variants I have reproduced the readings of the MSS. exactly, including the absence of division between words. My task as editor has, however, been much lightened by the work of my predecessors. The Calcutta edition corrected many mistakes successfully, and I have acknowledged all such cases in the variants where a happy conjecture rather than a mere correction of a slip in the MSS is involved; but I have only occasionally noted its readings where they differ both from those of this edition and from the MSS. I have also benefited greatly by the work of Baston, Speyer, Ilultzsch, Jacobi, Gawroński, and Gurner on the text Some of their conjectmes were confirmed by the MSS, others have been adopted in the text with acknowledgements in the variants and the remainder, excluding those which in light of the material appearing here or for some inherent defect of their own are no longer of interest, are given in the variants. My own conjectures, when not sufficiently certain or necessary for inclusion in the text, have been relegated to the notes. In framing amendments of my own and in estimating the value of those of others I have been guided by the considerations not only of palacography but also of the special features of Aśvaghosa's style and of the context. Nevertheless, I must admit ·X PREFACE a that there are only too many passages in which the text I have adopted or the explanation I have given is only tentative. But even an unsuccessful conjecture or explanation may provide hint of the right one to some one else and so justify itself. Though the text is not perfect, it has been less tampered with than that of the Buldhucuntu, possibly as the less popular poem Only three verses (XI 56 and 57 and XIII. 55) are obvious interpolations as against a dozen at least in that portion of the Buldhacauta which is extant in Sanskrit Besides these three I have, however, some doubts about XVI. 69 and also about X 33 which appears as X 37 in the MSS and Calcutta edition and has several suspicious features Possibly also, having regard to the order of argument in XVI 31-36, XVI. 32 and 33 should be transposed As for omissions, XVI 10 looks like two verses telescoped into one The metres call for a few remarks In his handling of the sloku Ašvaghosa is perfectly regular Out of 764 lines (382 verses) the ripula occurs 40 times, 32 times, 6 times, 8 times, and 9 times. The use of upasthitupracuputu, variety udhumunu, in II. 64-65 and of udguta in canto III is noteworthy The metre of XII 43 and XIII. 56 is called surabha in BANK XV. 64-65 and is not known elsewhere, it seems to have yielded in classical times to the closely allied mulhyah simā. The spurious XIII. 55 is in an unknown metre resembling yaman ati with an extra foot adiled. The Suundaranandu has not yet been fully translated into any European language, a want I hope to supply in time. The first two cantos have been translated into French by Baston in the Journal suntique, 1912, pp. 78 100, and the entire work into Bengali by Dr. B. C. Law (Gurudas Chattarji and Sons, Calcutta, 1922) I have found both of considerable use where the text before them was not defective. The notes at the end of the text are not intended to be a complete commentary and deal with difficulties of text and interpretation, those passages in particular being selected for notice where others have found difficulties before me, with the result ·PREFACE xi perhaps that I may appear sometimes less grateful than I really am to my predecessors. Occasional references have been given either to corroborate explanations or to provide suggestive parallels, but I have usually not given references to Pali literature for reasons of space, as the references can easily be found in the Palı Text Society's new dictionary. For proper names I would refer once and for all to Hultzsch's articles, my notes being limited to information not given there. I have thought it better to provide a very full index, as Buddhist Sanskrit has not yet been fully dealt with in the dictionaries and the indexes of Buddhist Sanskrit works are not complete enough as a rule to supply the deficiency. It includes, besides proper names, all rare Sanskrit words or meanings, which either are not given in Buhtlmgk's shorter dictionary or are given with an asterisk, and all terms used in a technical sense. Finally, I would express my obligations to H.H. the Maharaja of Nepal by whose courtesy I was allowed the use of the MSS, to the India Office, and, in particular, to Professor F. W. Thomas, C.I E, then Librarian, through whose good offices I obtained them, and to the Bodleian Library who kept them for me and had admirable reproductions made for my use. From Emeritus Professor A. A. Macdonell, I have received not merely much encouragement, without which I should hardly have ventured on this work, but also valuable help in obtaining the grants necessary for publication, namely, from the British Academy and from the Panjab University, who have taken over the work for their new Oriental Series; to both I am most grateful. I should also add that that editor is lucky who has his text printed by the Oxford University Press, and can but regret that my inexperience in Sanskrit proof-reading and accidents to vowels in the course of printing should have led to so long a list of errata. my Guru, E. H. JOHNSTON. June, 1928.

·No text on this page.

·CONTENTS
PREFACE
ABBREVIATIONS
xiv
ERRATA AND CORRIGENDA
XV
TEXT
1
NOTES
143
INDEX
165

·ABBREVIATIONS B BhNś. C Divy. G. Gu. NI J Ját. kas Kant. A The Buddhachurata of Asruighosa, ed Cowell, Anecdota Oxoniensia, 1893. Bhurutuyu Nutyuśustra, Cantos I-XIV. ed J Grosset, Lyons, 1898, cantos XV-end, Kavyamala, no 12 Sundaranandam kunyam, ed MM II. P. Shastri, Bibliotheca Indica, 1910) Dirya ndānu, ed Cowell and Neal. A Gawroński, Stures about the Sanshut Buildhist Literature, Cracow, 1919, and Notes on the Suunarinunda, second series, Cracow, 1922 C. W (Gurnei, JRAS, 1928. P 1.31 E Hultzsch, ZDMG 72, p111, 73, p 229, 74, p 2933 II Jacobi ZDMG, 7,3 P 232 Jūtahamulu ed i Kein, Harvard Oriental Seues, 1914 kuyupaprata, ed Avon Stael-Holstein, Shanghai, 1926 The Irthasistra of Kautilya, ed J Jolly and R Schmidt, Lahore, 1923. Palmltat MS. of the Saundaranunda. Lalitu listaru, ed Lefmann Lunkan tuntutru, ed Bunju Nanjio. Tokio, 1992:3 Muhibhu ata, Calcutta edition. Mahaastu, ed Senart Paper MS of the Surendurunaniu Bohtlingk und Roth, Sunshot Worterbuch, St Petersburg O Bohtlingk. Sinshrit Worterbuch in kurzerci Fassung Rumunii, ed (orregio. J S. Speyer, 'slugen en Medelcrlingen der Koninklijke Ahalemie can Wetenschappen, i 4, d 12, p 125. Suhasimucraya, ed ( Bendall, Bibliotheca Buddhica. Suldharmapunulurhu, ed. II Kern and Bunju Nanjio, Bibliotheca Buddhica. L Lal V. LS MBH Mhv P PW PWK Rām S Siks SP. f m. os conjecture in text. indicates letter fragmentarily preserved (see preface, pv) indicates preceding letter to have a mark above it in the MS to show erior indicates letter partially destroyed (see profaco, p. vii). p.

·ERRATA AND CORRIGENDA I 46 4, Hel चारित्र 57 cd, Ital चक्रुस्तस्मा° and in tants, 57 cd, चक्रुतस्मा° P. II 5 ca, it tel विमुखस्तेजसा. H . II (I, tad यस्य and m Villant., तस्य P(' }' II, villant, 1 2, fura leul il II 29 cal, rad वादित्यस्तेज. II. 310, ltd सोमं. II 44 c, icul वेदश्चानायि p I9, Lallants, ] 5, read * * * ष्ट L ľ 21, wants I 1, vesd ed, faqafg. LP 11. 24, Huanty ] 4. 1tal ततश्मश्रुश्रुनि V 34b, read पावभूतं. !' 32, Jhanto 6. 1: तमुर्जि VI 18a, reud Batoo and in variants for (is road @atefo G VI 29 C, reand aatmat " 46, Narl.ants 1 3, real al), °वुद्ध्यो VIL 360, 10u oqet 1' 5.5, vavlaunts | 3, it.ad सेजित्सुता " IX 241, lend मन्यसे. " 6.3Trints ] I, for °रभ्मन्तर° read रभ्यन्तर IN 37c, Ital °शुचौ. I 41, learl •ौघप्र. lead बलवदुःखं NIII 31C led स्वेभ्यस्तै. IT' 28 6, 1ed विषं III 9 I, Ital सदाप्यसदा " 166, Lallants ] 6, AIII 32 1, 1cad शिवं. P 151. 1 23, reud wsyant anibhah XI 36, lead c', चित्रण L

·No text on this page.

·THE SAUNDARANANDA OF AŚVAGHOSA CANT) I ओं नमो बुद्धाय ॥ गौतमः कपिलो नाम मुनिधर्मभृतां वरः । बभूव तपसि श्रान्तः काक्षीवानिव गौतमः ॥१॥ अशिश्रियद्यः सततं दीप्तं काश्यपवतपः । आशियाय च तदृद्धौ सिद्धिं काश्य पवापरां ॥२॥ हविःषु यश्च स्वात्मार्थ गामधुक्षवसिष्ठवत् । तपःशिष्टेषु च शिष्येषु गामधुशावसिष्ठ वत् ॥३॥ माहात्म्यादीर्घतपसो यो द्वितीय इवाभवत् । नृतीय इव यश्चाभूत्काव्याङ्गिरसयोर्षिया ॥४॥ तस्य विस्तीर्णतपसः पार्श्वे हिमवतः शुभे। क्षेचं चायतनं चैव तपप्तामाश्रमोऽभवत् ॥५॥ चारुवीरुतरुवनः प्रस्निग्धमृदुशावलः । हविधूमवितानेन यः सदाभ इवाबभौ ॥६॥ ॥ | ।। 4 ।। - - . । 18 | 117 118. : 1 181 10 18 I 4, गोतमः । गोत. 1 नामः । । काक्षी 2, यद्यस्यततं । Ho (, सुप्रियाय PC', समियाय || }। हविषे । 1, गामभुतशि PC. Gc d, गामघोष 41, योऽद्वितीय। a, योडिया । 5a, तस्या P. d, तपसामाश्रियो ।', अयो ।' ba, चरु०P . B ·CANTO | .. : मृदुभिः सैकतः स्निग्धैः केसरास्तरपाण्डुभिः । भूमिभागेरसंकीर्णः साङ्गराग इवाभवत् ॥७॥ शुचिभिस्तीर्थसंख्यातः पावनभावनैरपि। बन्धुमानिव यस्तस्थौ मरीभिः ससरोरुहैः ॥५॥ पर्याप्तफलपुष्पाभिः सर्वतो वनराजिभिः । शुशुभे ववृधे चैव नरः साधनवानिव ॥९॥ नीवारफलसंतुष्टः स्वस्थैः शान्तेरनुत्सुकैः । आकीर्णोऽपि तपोभृद्भिः शून्यशून्य इवाभवत् ॥१०॥ अग्नीनां हूयमानानां शिखिनां कूजतामपि । तीर्थानां चाभिषेकेषु शुश्रुवे यत्र निस्वनः ॥११॥ विरेजुर्हरिणा यत्र सुप्ता मेध्यासु वेदिषु । सलाजैमाधवीपुष्पेरुपहाराः कृता इव ॥१२॥ अपि छुद्रमृगा यत्र शान्ताश्चेरुः समं मृगैः । शरण्येभ्यस्तपस्विभ्यो विनयं शिक्षिता इव ॥१३॥ संदिग्धेऽप्यपुनीवे विरुद्वेष्वागमेष्वपि । प्रत्यक्षिण इवाकुर्वस्त पो यत्र तपोधनाः ॥१४॥ यत्र स्म मीयते ब्रह्म कैश्चिकैश्चिन्न मीयते । काले निमीयते सोमो न चाकाले प्रमीयते ॥१५॥ - 78, भिस्यकतः है: । 1.lay 71 .2 3 4 .612, 18 8 1, 2 ) +i, u, 7 ५ ।। 01, 17 1518 तः 1, भि:स्कटः 1, केसरानुणपा । d, मानुराग P. 10! , त्युस्थे । तपोमुनिः ।। 11d, तन LP , (i विरेजुह । ।, मुप्तमध्यामु।" ।, मनाजमा० ।। 13 15, शान्तयेरुः सम P 141, मधेप(पि) I, ग्धेपि। प्रदक्षिणावाकुर्वस्तP. d, यच. स्वपो. P 158. 1., केथियिनलीयते । नित्मी(१) यतिभूमी P. 1, प्रमीयते । 121, नीयते ।

·CANTO [ । निरपेक्षाः शरीरेषु धर्मे यत्र स्वबुद्धयः । संहष्टा इव यत्नेन तापसास्तेपिरे तपः ॥१६॥ श्राम्यन्तो मुनयो यत्र स्वीयोयुक्तचेतसः । तपोरागेण धर्मस्य विलोपमिव चक्रिरे ॥१७॥ अथ तेजस्विसदनं तपःक्षेत्रं तमाश्रमं । केचिदिक्ष्वाकवो जग्मू राजपुत्रा विवासवः ॥१८॥ सुवर्णस्तम्भवमीणः सिंहोरस्का महाभुजाः । पाचं शब्दस्य महतः श्रियां च विनयस्य च ॥१९॥ अर्हरूपा ह्यनहस्य महात्मानश्चलात्मनः । प्राज्ञाः प्रज्ञाविमुक्तस्य भ्रातृव्यस्य यवीयसः ॥ २० ॥ मातृशुल्कादुपगतां ते श्रियं न विहिरे । ररशुश्च पितुः सत्यं यस्माच्छिश्रियिरे वनं ॥२१॥ तेषां मुनिरूपाध्यायो गौतमः कपिलोऽभवत् । गुरुगोवादतः कौत्सास्ते भवन्ति स्म गौतमाः ॥ २२ ॥ एकपिचोर्यथा भ्रात्रोः पृथग्गुरूपरियहात् । राम एवाभवद्गार्यो वामुभद्रोऽपि गौतमः ॥ २३॥ शाकवृक्षाप्रतिच्छन्नं वासं यस्माच्च चक्रिरे । तस्मादिक्ष्वाकुवंश्यास्ते भुवि शाक्या इति स्मृताः ॥२४॥ 2 I har to 0 1 17 11, (1) 17...+15 (6 dltd. 18 16 a, पेसाश° 11 1, मुबुद्धयः 11 यत्तेन । 181, तेजास्वसदने । १ . 1. विवस्वभूः । 11), मेदतः । d, श्रियाच P. १, धनेहस्य । d, यवीजसः ।। 21, मातृशुस्कान , त P. C. सरघुश्च P. 1', गोतमः LI (, गुरोगो• 1 ( d, गीतमः " c, गर्यो । गोतमः LP 248, परिच्छ। ., रचाकु० 1.P वंशास्ते । 23 , धातोः । B 2 ·+ (HANTO स तेषां गौतमश्चक्रे स्ववंशसदृशीः क्रियाः । मुनिरूधं कुमारस्य सगरस्येव भार्गवः ॥२५॥ कण्वः शाकुन्तलस्येव भरतस्य तरस्विनः । वाल्मीकिरिव धीमांश्च धीमतोमथिलययोः ॥२६॥ तदनं मुनिना तेन तैश्च क्षत्रियपुंगवैः । शान्तां गुप्तां च युगपद्धृह्मावश्रियं दधे ॥ २७॥ अथोदकलशं गृह्य तेषां वृद्धिचिकीर्षया । मुनिः स वियदुत्पत्य तानुवाच नृपात्मजान ॥ २६ ॥ या पतेत्कलशादस्मादक्षय्यसलिलान्महीं। धारा तामनतिक्रम्य मामन्वेत यथाक्रमं ॥२९॥ ततः परममित्युक्त्वा शिरोभिः प्रणिपत्य च । रथानारुरुहुः सर्वे शीघ्रवाहानलंकृतान ॥३०॥ ततः स तरनुगतः स्यन्दनस्थैर्नभोगतः । तदाश्रममहीप्रान्तं परिचिदोप वारिणा ॥३१॥ अष्टापदमिवालिख्य निमित्रः सुरभीकृतं । तानुवाच मुनिः स्थित्वा भूमिपालसुतानिदं ॥३२॥ अस्मिन्धारापरिक्षिप्ने नेमिचिहितलक्षणे । निर्मिमीवं पुरं यूयं मयि याते त्रिविष्टपं ॥३३॥ 1 -- 7 . -- 2012 32 } 20, I has 25 } (81, 28114 ।।।" ।' 01 (7।। 71, 17 } } | } 1, 105 25a, गोतम. .. ।। मदृशाः । मनिरुव ।', मुनिरह्म । तरश्विमः । 1, वाल्मीकीरिवP 1, तोर्मि । गुप्तं G 281, कलमं । }, Pun fg and has fore above in laten haud 29, आपतत्क० । है, अक्षर्यसनिलात्मही । d, मन्वत 301, वाहन PC, I ।गत . महीपा(या)स्तु() 325, सरलीकृतं ॥ , तामुवाच 10 ॥ मुनिस्थत्वा । }}', निर्मिताध्वंपुर । 27 , तन्वमं ।। - ·CANT) I : ततः कदाचित्ते वीरास्तस्मिन्प्रतिगते मुनो। बभ्रमविनोद्दामा गजा इव निरङ्कुशाः ॥३४॥ बहगोधाङ्गुलीवाणा हस्तविष्ठित कार्मुकाः । शराध्मातमहातूणा व्यायताबद्दवाससः ॥३५॥ जिज्ञासमाना नागेषु कौशलं श्वापदेषु च । अनुचकुर्वनस्थस्य दौष्मन्तेवकर्मणः ॥३६॥ तान्दृष्ट्वा प्रकृतिं यातान्वृद्धान्व्याघ्रशिनिव । तापसास्तवनं हित्वा हिमवन्तं सिविरे ॥३७॥ ततस्तदाश्रमस्थानं शून्यं तैः शून्यचेतसः । पश्यन्तो मन्युना तप्ता व्याला इव निशश्वसुः ॥३॥ अथ ते पुण्यकर्माणः प्रत्युपस्थितवृद्धयः । तब तज्जैरुपाख्यातानवापुर्महतो निधीन ॥३९॥ अलं धर्मार्थकामानां निखिलानामवाप्तये । निधयो नैकविधयो भूरयस्ले गतारयः ॥४०॥ ततस्तत्प्रतिलम्भाच्च परिणामाच्च कर्मणः । तस्मिन्वास्नुनि वास्तुज्ञाः पुरं श्रीमन्यवेशयन ॥४१॥ मरिहिस्तीर्ण परिखं स्पष्टाञ्चितमहापथं । शैलकल्पमहावनं गिरिवजमिवापरं ॥४२॥ 13) . 3:!, प्रतिगहते । मुयेवि०(योव) । 35 1, गोधा (द्धा)ङ्गुलीवाणा !' 1., हस्ताधि । शराध्या()तमहातूण ।' 11. And Botan । त, व्यायताविक Pom नु and ha. थ lled alte in hond hand 371, तादृ' h, °न्वृद्धाव्या P. 1. शिविरे ।" 38.1, व्याजास्वणिश. 1 १) a, पुन्य° P. , तसे.. 111, श्रीमन्यवे। 10. पथा P 30।

·6 CANTO I पाण्डुराट्टालसुमुखं सुविभक्तान्तरापणं । हर्म्यमालापरिक्षिप्तं कुक्षिं हिमगिरेरिव ॥४३॥ वेदवेदाङ्गविदुषस्तस्थुषः षट्सु कर्मसु । शान्तये वृद्धये चैव यत्र विप्रानजीजपन ॥४४॥ तद्भूमेरभियोक्तृणां प्रयुक्तान्विनिवृत्तये । यच स्वेन प्रभावेन भृत्यदण्डानजीजपन ॥४५॥ चारिचधनसंपन्नान सलज्जान्दीर्घदर्शिनः । अर्हतोऽतिष्ठिपन्यच शूरान्दक्षान कुटुम्बिनः ॥४६॥ व्यस्त स्तै स्तैर्गुणयुक्तान्मतिवाग्विक्रमादिभिः । कर्मसु प्रतिरूपेषु सचिवांस्ताव्ययूयुजन ॥४७॥ वसुमद्भिरविभ्रान्तरलंविधरविस्मितः । यवभासे नरैः कीर्ण मन्दरः किन्नरैरिव ॥४॥ यत्र ते हृष्टमनसः पौरप्रीतिचिकीर्षया । श्रीमन्युद्यानसंज्ञानि यशोधामान्यचीकरन ॥४९॥ शिवाः पुष्करिणीचव परमाग्यगुणाम्भसः । नाज्ञया चेतनोत्कर्षाद्दिषु सर्वास्वचीखनन ॥५०॥ । I has (fo] 21) + 482 130724 1,812 (1 ( 2 5018 5 (8, I'. I h hf, 4has 18 4 8 P, du 4105811, I 14 15 491 86.113105p, 108 CII - 4.5 1, यो. 431, रायन हम्यं ।' i, कृति । 441) तम्थुपप्प( प्य)ट । कृणां । d, भृत्येर्दण्डान ' भृत्यर्दछ । 461, अर्हतातिष्ठयत्यये ।। 471, यत्र तम्त युक्तात I. मुंगेयुक्तात ? , मचिवान म्वान (G. 48 A, 'रभिभ्रात 40. यशोधामान्य." 50 (, अक्षयाशेत.॥ चेतना(मो)म्या ।। धार्डि। वीर्ण ।

·CANTO I 7 मनोज्ञाः श्रीमतीः प्रष्ठीः पथिषूपवनेषु च । सभाः कूपवतीश्चैव समन्तात्प्रत्यतिष्ठिपन ॥५१॥ हस्त्यश्वरथसंकीर्णमसंकीर्णमनाकुलं । अनिगूढार्थिविभवं निगूढज्ञानपीरुपं ॥५२॥ संनिधानमिवार्थानामाधानमिव तेजसा । निकेतमिव विद्यानां संकेतमिव संपदां ॥५३॥ वासवृक्षां गुणवतामाथयं शरणषिणां। आनत कृतशास्त्राणामालानं वाहुशालिनां ॥५४॥ समाजैरुत्सदीयः क्रियाविधिभिरेव च । अलंचक्रुरलंबीयास्ते जगद्धाम तत्पुरं ॥५५॥ यस्मादन्यायतस्ते च कंचिन्नाचीकरन्करं । तस्मादल्पेन कालेन ततदापूपुरन्पुरं ॥५६॥ कपिलस्य च तस्यर्पस्तस्मिन्नाश्रमवास्तुनि । यस्माते तत्पुरं चक्रुःस्तस्मात्कपिलवास्तु तत् ॥५७॥ ककन्दस्य मकन्दस्य कुशाम्बस्येव चाश्रमे । पुर्यो यथा हि श्रूयन्ते तथैव कपिलस्य तत् ॥५॥ आपुः पुरं तत्पुरुहूतकल्पास्ते तेजसार्येण न विस्मयेन । आपुर्यशोगन्धमतश्च शश्वत्सुता ययातेरिव कीर्तिमन्तः ॥ ५९॥ L 11-5115700 (0 30571075018 51, मनोज्ञा I, ता ।' a b, पष्ठी:पथिषुप० । तिष्ठपन् 1., "तिष्ठयेन् । 52 6', गूढार्थी (र्थि) L, गूढार्थ ('. 51, शरणे षिणां LP. d. °मालानांवाहुशाडिनां L, °माझानांवाहसालिनां । 56 11. प्रर . पुर । 570, चक्रु P d, तमापक. L 58. मृकन्दस्य । 59 १. पुर । त्रुहत° L त, कीत्तिमन्तः । - ·S CINTO 1 तन्नाथवृत्तैरपि राजपुरराजकं नैव रराज राष्ट्रं । तारासहस्रैरपि दीप्यमानैरनुत्थिते चन्द्र इवान्तरीक्षं ॥६॥ यो ज्यायानथ वयसा गुणैश्च तेषां भ्रातृणां वृषभ इवौजसा वृषाणां। ते तत्र प्रियगुरुवस्तमभ्यषिञ्चन्नादित्या दशशतलोचनं दिवीव॥६१॥ आचारवान्विनयवानयवान्क्रियावान धर्मीय नेन्ट्रियसुखाय धृतातपत्रः । तद्भातृभिः परिवृतः स जुगोप राष्ट्र संक्रन्दनो दिवमिवानुसृतो मरुद्भिः ॥६२॥ सौन्दरनन्दे महाकाव्ये कपिलवास्लुवर्णनो नाम प्रथमः सर्गः । Inya 6o , नाथवत (त्तर० ], वर्तर० वत्तर ( दीप्यमानमः । 61 A, गूणेश . 1. वोजसा " (12 1, नयवाकि । ले सक्रन्दमो P ..। सौन्दरामन्द( न्दे) । कपिलवस्तु ।'(' । रनूदिते।" 11, तेन्द्रिय ।

·. CANTO II ततः कदाचित्कालेन तदवाप कुलक्रमात् । राजा शुद्धोधनो नाम शुद्धकी जितेन्द्रियः ॥१॥ यः ससञ्जे न कामेषु श्रीप्राप्तौ न विसिस्मिये । नावमेने परानृया परेभ्यो नापि विव्यथे ॥२॥ बलीयान्सत्वसंपन्नः श्रुतवान बुद्धिमानपि । विक्रान्तो नयवांश्चैव धीरः सुमुख एव च ॥३॥ वपुष्मांश्च न च स्तब्धो दक्षिणो न च नावः । तेजस्वी न च न क्षान्तः कती च न च विस्मितः ॥४॥ आक्षिप्तः शत्रुभिः संख्ये मुहद्भिश्च व्यपाश्रितः । अभवद्यो न विमुखस्तेजसा दित्सयैव च ॥५॥ यः पूर्व राजभियातां यियासुर्धर्मपद्धतिं । राज्यं दीक्षामिव वहन्वृत्तेतान्वगमपितृन ॥६॥ यस्य सुव्यवहाराच्च रक्षणाच्च मुखं प्रजाः । शिश्यिरे विगतोवेगाः पितुरङ्कगता इव ॥७॥ \v (OP . | la | | | i + 1 18." . ।: 1:1' 12 . 6. 1718. ।। 71 )। ।। 1।। । चित्कालन।' ", कुनक्रमात् I ('. Raston । मुद्धो । । यस्ससब्जे। यस्यसज्जिा , नामि । 3. नयषाश्चैव ।" 51, प्राषिप्त P. b. ' च 61, यियामुधर्म• I. 1. वृत्तमा ।' 71, प्रजा ।' 1. पितर । O ·10 CANTO II : कृतशास्त्रः कृतास्त्रो वा जातो वा विपुले कुले। अकृतार्थो न ददृशे यस्य दर्शनमेयिवान ॥५॥ हितं विप्रियमयुक्तो यः शुश्राव न चुशुभे । दुष्कृतं बहपि त्यक्ता सस्मार कृतमखपि ॥९॥ प्रणताननुजयाह विजयाह कुलद्विषः । आपनान्परिजग्राह निजग्राहास्थितान्पथि ॥१०॥ प्रायेण विषये अस्य तच्छीलमनुवर्तिनः । अर्जयन्तो ददृशिरे धनानीव गुणानपि ॥११॥ अध्यष्ट यः परं ब्रह्म न व्यष्ट सततं धृतेः । दानान्यदित पात्रेभ्यः पापं नाकृत किंचन ॥१२॥ धृत्यावाक्षीत्प्रतिज्ञां स सदाजीवोद्यतां धुरं । न ह्यवाञ्छीच्युतः सत्यान्मुहूर्तमपि जीवितं ॥१३॥ विदुषः पर्युपासिष्ट व्यकाशिष्टात्मवनया। व्यरोचिष्ट च शिष्टेभ्यो मासीधे चन्द्रमा इव ॥१४॥ अवेदीडुद्धिशास्त्राभ्यामिह चामुत्र च क्षमं । अरक्षीईयवीयर्याभ्यामिन्द्रियाण्यपि च प्रजाः ॥१५॥ अहापीहुःखमातीनां विषतां चोजितं यशः । अचेषीच नयभूमिं भूयसा यशसेव च ॥१६॥ 1. har 961012, 341, } I 2)108 ।। ( 2, 13p. - } 135 17 df, III 18 . 84, योस्य PL 101 तापथि। 1।। प्रायेन । 121, मध्येष्ट । , माव्या(ध्या)प्ट P, मापष्ट । 13a, धृत्यारा पीत्प्र. P, (; ', मावा- पी(स्या). P. नद्यवा* I, IIc सत्यात्म° P. 14 (, शिष्टेभ्या । 16a, पहा. पीदुः । १), चोजित C. अपील ·CANTO II 11 अप्यासीद्दुःखितान्पश्यन्प्रकृत्या करुणात्मकः । नाधौषीच यशो लोभादन्यायाधिगतेर्धनैः ॥१७॥ सौहार्ददृढभक्तित्वान्मैत्रेषु विगुणेष्वपि । नादिदासीददित्सीत्नु सौमुख्यात्स्वं स्वमर्थवत् ॥१८॥ अनिवेद्यायमझो नालिक्षकिंचिदतः । गामधर्मेण नाधुक्षक्षीरतर्पण गामिव ॥१९॥ नासृक्षवलिमप्राप्नं नारुक्षन्मानमैश्वरं । आगमैर्बुद्धिमाधिक्षद्धमाय न तु कीर्तये ॥२०॥ क्लेशाहीनपि कांश्चित्तु नाक्लिष्ट क्लिष्टकर्मणः । आर्यभावाच्च नाघुक्षद्दिषतोऽपि सतो गुणान ॥२१॥ आकृक्षवपुषा दृष्टीः प्रजानां चन्द्रमा इव । परस्वं भुवि नामृक्षन्महाविषमिवोरगं ॥२२॥ नाक्रुक्षद्विषये तस्य कश्चिकैश्चित्क्वचित्क्षतः । अदिक्षतस्य हस्तस्थमातेभ्यो ह्यभयं धनुः ॥२३॥ कृतागसोऽपि प्रणतान्प्रागेव प्रियकारिणः । अदर्शस्निग्धया दृष्ट्या सक्ष्णेन वचसासिचत् ॥२४॥ बहीरध्यगमविद्या विषयेष्वकुतूहलः । स्थितः कार्तयुगे धर्मे धर्मात्कृच्छ्रे ऽपि नाम्रसत् ॥२५॥ 1. has 171 1 2 1 3 c (yp 100 - 210 3 2 4 CUP 23 a 3 3 : 1 25 1738 03 P. 14 (8 d8p 181), खात्मे । °ददीत्सीत्तु । त. ख्यास्यं or स्वत्वम. P. त्स्वार्थम.G. 19 a, •महं( ) ह्यो ।' 1), मन्कि । 1 , क्षरतर्षण । 20 1, नाहक्षकलिम IP. G.c. b. चत्मा LP ईिमा' ! d, णतु " 21. लशाहानपिकांकिंतु P. b, कर्मन: P 23. प्राकृष्य. ', परस्त 23a, नाकक्षति P. B. and 1., किचिन्ततः । •क्वचिका रक्षातः । 25 Pom ना . m ·12 CANTO II : ॥ अवर्धिष्ट गुणैः शश्वदवृधन्मिवसंपदा । अवर्तिष्ट च वृद्धेषु नावृतगर्हिते पथि ॥२६॥ शरैरशीशमच्छचून गुणैर्बन्धूनरीरमत् । रन्धैनीचूचुदद्धृत्यान करैनापीपिडत्प्रजाः ॥२७॥ रक्षणाच्चैव शौर्याच्च निखिलां गामवीवपत् । स्पष्टया दण्डनीत्या च राचिसत्चानवीवपत् ॥२६॥ कुलं राजर्षिवृत्तेन यशोगन्धमवीवपत । दीप्या तम इवादित्यस्तेजसारीनवीवपत् ॥२९॥ अपप्रथत्पितश्चैव सत्पुत्रसदृशैर्गुणः । सलिलेनेव चाम्भोदो वृत्तेनाजिह्लदत्प्रजाः ॥३०॥ दानैरजस्रविपुलः सोमं विप्रानसूषवत् । राजधर्मस्थितत्वाच्च काले सस्यमसूषवत् ॥३१॥ अधर्मिष्ठामचकथन कथामकथंकथः । चक्रवर्तीव च परान्धमायाभ्युदमीषहत ॥३०॥ राष्ट्रमन्यत्र च बलेन म किंचिददीदपत् । भृत्येरेव च मोद्योगं विपद्दर्पमदीदपत् ॥३३॥ स्वरेवादीदपञ्चापि भृयो भृयो गुण: कुलं । प्रजा नादीदपञ्चैव सर्वधर्मव्यवस्थया ॥ ३४॥ Ja। I . - मवापिपत ॥ ।। 3 21, अवशिष्ट 1 नावृतग। 7 °च्छवश्था 'वन्धन। रठधना। • d, नृत्य करेन्वापीपितन । 17 सत्राव ।' 29 1 °वृत्तंन 1, ( 11 ), वृर्तन !' 2000, "मबीभवत 1, नवापिपत ॥ १० ५, अवतपत्पितृयव !, तृशीव L, अतीतृपत ॥ ( 1, चाम्तोदोवृत॑नाजिद्दत ।' 31 1, विप्राण । कानमभ्यम. LP, काम्ब सम्यम । 321, अधर्मीप्टानपकथन ।' ., वत्ती वचपराध L वर्तिव।' वलन । ॥ दीदयच्चापि . दीदिपच्चापि ॥ नातीतपचव ।। नापीपिउच्चव ।। S 33..

·(ANT) II 13 अश्रान्तः समये यज्वा यज्ञभूमिममीमपत् । पालनाच्च विजान ब्रह्म निरुट्विमानमीमपत् ॥३५॥ गुरुभिर्विधिवत्काले सौम्यः सोमममीमपन् । तपसा तेजसा चैव विषसैन्यममीमपत् ॥३६॥ प्रजाः परमधर्मज्ञः सूक्ष्मं धर्ममवीवसत् । दर्शनाच्चैव धर्मस्य काले स्वर्गमवी वसत् ॥३७॥ व्यक्तमप्यर्थकृच्छ्रेषु नाधर्मिष्ठमतिष्ठि पत् । प्रिय इत्येव चाशक्तं न संरागादवीवृधत् ॥३॥ तेजसा च विषा चैव रिपून्दृप्तानवीभसत् । यशोदीपेन दीन पृथिवीं च व्यबीभसत् ॥३९॥ आनृशंस्यान्न यशसे तेनादायि सदार्थिने । द्रव्यं महदपि त्यक्त्वा न चैवाकीर्ति किंचन ॥४०॥ तेनारिरपि दुःखार्ती नात्याजि शरणागतः । जित्वा दृप्तानपि रिपून तेनाकारि विस्मयः ॥४१॥ न तेनाभेदि मायर्यादा कामाहेषाद्यादपि । तेन सत्स्वपि भोगेषु नासेवीन्द्रियवृत्तिता ॥४२॥ न तेनादर्शि विषमं कार्य वचन किंचन । विप्रियप्रिययोः कृत्ये न तेनागामि निक्रियाः ॥४३॥ 35 , द्विजा । 37 11, Lhas 35।।।।8 (54'E ful 00 72 , ( 3 43118 301) सोम्यः । सौम्यम् । c. तपसात्तेजसा । "मवीवपत् L 1, "मवीपत् L °मवीमपत् ।'. °मवीविशत | 38b, माव- र्मिष्व(? poranbly / मतिष्वपत् ', °मतिष्ठि(छ)पत् । 39 , नवीहसत् P, नबीभयत H, नदीदहत 1. पृथिवीच । 41. P om रि 42 d, वृर्तिता P 1 } 4, तेनादाधि । 10. काम्ब (म्य) । प्रियमाः । 1 विक्रिया ·14 CANTO II तेनापायि यथाकल्पं सोमश्व यश एव च । वेदश्वाम्नायि सततं वेदोक्तो धर्म एव च ॥४४॥ एवमादिभिरत्यक्तो बभूवासुलभैर्गुणैः । अशक्यशक्यसामन्तः शाक्यराजः स शक्रवत् ॥४५॥ अथ तस्मिन्तथा काले धर्मकामा दिवौकसः । विचेर्दिशि लोकस्य धर्मचर्या दिदृक्षवः ॥४६॥ धर्मात्मानश्वरन्तस्ते धर्मजिज्ञासया जगत् । ददृशुस्तं विशेषेण धर्मात्मानं नराधिपं ॥४७॥ देवेभ्यस्तुषितेभ्योऽथ बोधिसञ्चः क्षितिं व्रजन । उपपतिं प्रणिदधे कुले तस्य महीपतेः ॥४॥ तस्य देवी नृदेवस्य माया नाम तदाभवत् । वीतक्रोधतमोमाया मायेव दिवि देवता ॥४९॥ स्वप्रेऽथ समये गर्भमाविशन्तं ददर्श सा। षड्दन् वारणं श्वेतमैरावमिवौजसा ॥५०॥ तं विनिर्दिदिशुः श्रुत्वा स्वप्नं स्वप्नविदो द्विजाः । तस्य जन्म कुमारस्य लक्ष्मीधर्मयशोभृतः ॥५१॥ तस्य सनविशेषस्य जातो जातिक्षयैषिणः । साचला प्रचचालोवीं तरङ्गाभिहतेव नौः ॥५२॥ सूर्यरश्मिभिरक्लिष्टं पुष्पवर्ष पपात खात् । दिग्वारणकराधूताहनाच्चैत्ररथादिव ॥५३॥ " I. hue 44 I 151, ( 41', 4610 2 ( IP, ८ 2 0 6, 747106 44b, यस " (, शामणा)यि । 4510, वभूवमुलभगणेः ।। IC 460 रोकेस्य P. 481, महीपते । 49c, वीजक्रोध. P, C. 50c, षदनं 51४, विनिर्दिदिशः 52 b, तरगीभिर्हतेव P, (' 53b, वर्ष ।

·CANTO ॥ 15 दिवि दुन्दुभयो नेदुर्दीव्यतां मरुतामिव । दिदीपेऽभ्यधिकं सूर्यः शिवश्च पवनो ववौ ॥५४॥ तुतुषुस्तुषिताश्चैव शुद्धावासाश्च देवताः । सद्धर्मबहुमानेन सत्वानां चानुकम्पया ॥५५॥ समाययौ यश:केतुं श्रेयः केतुकरः परः । बभ्राजे शान्तया लक्ष्या धर्मो विग्रहवानिव ॥५६॥ देव्यामपि यवीयस्यामरण्यामिव पावकः । नन्दो नाम सुतो जज्ञे नित्यानन्दकरः कुले ॥५॥ दीर्घबाहुमहावक्षाः सिंहांसो वृषभेक्षणः । वपुषाग्येण यो नाम सुन्दरोपपदं दधे ॥५॥ मधुमास इव प्राप्तश्चन्द्रो नव इवोदितः । अङ्गवानिव चानङ्गः स बभी कान्त या श्रिया ॥१९॥ स तौ संवर्धयामास नरेन्द्रः परया मुदा । अर्थः सज्जनहस्तस्थो धर्मकामौ महानिव ॥६॥ तस्य कालेन सत्पुत्रौ ववृधाने भवाय तौ। आर्यस्यारम्भमहतो धर्मार्थाविव भूतये ॥६१॥ तयोः सत्पुत्रयोर्मध्ये शाक्यराजो रराज सः । मध्यदेश इव व्यक्तो हिमवत्पारिपाचयोः ॥६२॥ सधर्म• P, (, L hus (+ 50 hd, d 8 570P, 4 1 3 '. I0519d70008, ।।।।41, 11518i, OL.1511 ) 181, 106 1081 5+ 1, विदिवि । 1, दीव्यता । सूर्यो । 550, देनताः P. 11 and S.c. 561, समाययो । यशःकेतुः G 58.b, °वशासिंहासो P. 59 , मधुमासिव । अगवानिवचानंग P 60, तोसंबद्धयामास P. ।, महानिवा( वो) P 6111, HOTATHI P, for I see note ·16 CANTO II ततस्तयोः संस्कृतयोः क्रमेण नरेन्द्रसून्वोः कृतविद्ययोश्च । कामेष्वजस्रं प्रममाद नन्दः सर्वार्थसिद्धस्नु न संररञ्ज ॥६३॥ स प्रेक्ष्यैव हि जीर्णमातुरं च मृतं च विमृशन जगदनभिज्ञमातचित्तः । हृदयगतपरघृणो न विषयरतिमगम- ज्जननमरणभयमभितो विजिघांसुः ॥६४॥ उद्देगादपुनर्भवे मनः प्रणिधाय स ययौ शयितवराङ्गनादनास्थः । निशि नृपतिनिलयनाइनगमनकृतमनाः सरस इव मथितनलिनाकलहंसः ॥६५॥ सौन्दरनन्दे महाकाव्ये राजवर्णनो नाम द्वितीयः सर्गः । I has 63:01 16, 376410 10, ) II b12 !, ( 15 12 13 1146514, 15 ne 63 4. संस्कृतयोःष्क LI 1. सून्धोः । असममाद d, सिद्धिस्तु 64b, विमृशनजदनभिज्ञमातहदयो ।' °मातहत्कः ।। (, गतपरमश्रकविषय ' (thi syllables short) d, भयममितमभितो LP, H. विअिघासः ।' 650, सयितवर गणाद. d, मर्थित कमहमः 1., कुलहंसः । (..) , सौन्दरानन्दे ।। द्वितीय - ·17 CANTO III तपसे ततः कपिलवास्तु हयगजरथौघसंकुलं । श्रीमदभयमनुरक्तजनं स विहाय निश्चितमना वनं ययौ ॥१॥ विविधागमांस्तपसि तांश्च विविधनियमाश्रयान्मुनीन । प्रेक्ष्य स विषयतृषाकृपणाननवस्थितं तप इति न्यवर्तत ॥२॥ अथ मोक्षवादिनमराडमुपशममतिं तथोडूकं । तत्वकृतमतिरुपास्य जहावयमप्यमार्ग इति मार्गकोविदः ॥३॥ स विचारयन जगति किं नु परममिति तं तमागमं । निश्चयमनधिगतः परतः परमं चचार तप एव दुष्करं ॥४॥ अथ नैष मार्ग इति वीक्ष्य तदपि विपुलं जही तपः । ध्यानविषयमवगम्य परं बुभुजे वरानममृतत्वबुद्धये ॥५॥ स सुवर्णपीनयुगवाहुर्ऋषभगतिरायतेदाणः । प्लक्षमवनिरूहमभ्यगमत्परमस्य निश्चयविधेर्बुभुत्सया ॥६॥ उपविश्य तब कृतबुद्धिरचलधृतिरदिराजवन् । मारबलमजयदुयमथो बुबुधे पदं शिवमहार्यमव्ययं ॥७॥ 11 | is I ।। 108, (11151) + (97013 ..., तपस्सिताय 1, स्तपस्मिताश !', स्तपसिताश S. 1., मुनी। ', तम- इति ।... || 3 4 15, °मरराड)मुपशमतितथेन्द्रक ।' "मतिरपास्य । विचारयं ।' 1, भान्तमा हन्तमा०', 1, नवेगतः। 51, विपुरं ।' व्याधिविष 10 d, ना.)रान्नम I, नरान्नम ।' Sanil Gc 61 °युगवाहन ।, विधेवु । 71), राजवन । °दुर्य्यम | .

·18 (PANTO III अवगम्य तं च कृत कार्यममृतमनसो दिवौकसः । हर्षमतुलमगमन्मुदिता विमुखी तु मारपरिषत्प्रचुशुभे ॥१॥ सनगा च भूः प्रविचचाल हुतवहसखः शिवो ववौ। नेदुरपि च सुरदुन्दुभयः प्रववर्ष चाम्बुधरवर्जितं नमः ॥९॥ अवबुध्य चैव परमार्थमजरमनुकम्पया विभुः । नित्यममृतमुपदर्शयितुं स वराणसीपरिकरामयात्पुरीं ॥१०॥ अथ धर्मचक्रमृतनाभि धृतिमतिसमाधिनेमिमत् । तत्र विनयनियमारमृषिर्जगतो हिताय परिषद्यवर्तयत् ॥११॥ इति दुःखमेत दियमस्य समुदयलता प्रवर्तिका। शान्तिरियमयमुपाय इति प्रविभागशः परमिदं चतुष्टयं ॥१२॥ अभिधाय च विपरिवर्तमतुलमनिवर्त्यमुतमं । हादशनियतविकल्पमृपिर्विनिनाय कौण्डिनसगोत्रमादितः ॥१३॥ स हि दोषसागरमगाधमुपधिजलमाधिजन्तुकं । क्रोधमदभयतरङ्गचलं प्रततार लोकमपि च व्यतारयत् ॥१४॥ स विनीय काशिषु गयेषु बहुजनमथो गिरिव्रजे । पिथमपि परमकारुणिको नगरं ययावनुजिघृक्षया तदा ॥१५॥ विषयात्मकस्य हि जनस्य बहुविविधमार्गसेविनः । सूर्यसदृशवपुरभ्युदितो विजहार सूर्य इव गौतमस्तमः ॥१६॥ 8a, तेन । L has 8 aI 91, 7, 108 C ) , c IO II 104 105 1060, 17 1 4 f, 12 ( 3 1 3 ( 2, 3 ( + (5 (9 ( 10, ( I d 2 f, ISI ( 7, (8 d(0p, d7d Iof 95, प्रिवो(यो)ववी 1, धरर्जितं ।। 10d, a TITAT° LPG वराणसा. H त्पुरी 11 ( 1, मृषिजगतो ।' 13 , नित्यमु .d, °मपिर्खि , मतिवि०॥ 141, तरंगचपल P, II 4d, चाप्या)तारयत P 15 A, कासिषु । 1, गिरिवते । 12 (, सान्ति J .

·CANTO III 19 अभितस्ततः कपिलवास्तु परमशुभवास्तुसंस्तुतं । वस्तुमतिशुचि शिवोपवनं स ददर्श निःस्पृहतया यथा वनं ॥१७॥ अपरिग्रहः स हि बभूव नियतमतिरात्मनीश्वरः । नेकविधभयकरेषु किमु स्वजनस्वदेशजनमित्रवस्तुषु ॥१६॥ प्रतिपूजया न स जहर्ष न च शुचमवज्ञयागमत् । निश्चितमतिरसिचन्दनयोर्न जगाम दुःखसुखयोश्च विक्रियां ॥१९॥ अथ पार्थिवः समुपलभ्य सुतमुपगतं तथागतं । तूर्णमबहुतुरगानुगतः सुतदर्शनोत्सुकतयाभिनिर्ययौ ॥२०॥ सुगतस्तथागतमवेक्ष्य नरपतिमधीरमाशया। शेषमपि च जनमश्रुमुखं विनिनीषया गगनमुत्पपात ह ॥२१॥ स विचक्रमे दिवि भुवीव पुनरूपविवेश तस्थिवान । निश्चलमतिरशयिष्ट पुनर्बहुधाभवत्पुनरभृत्तथैकधा ॥२२॥ सलिले क्षिताविव चचार जलमिव विवेश मेदिनीं। मेघ इव दिवि ववर्ष पुनः पुनरज्वलन्नव इवोदितो रविः ॥२३॥ युगपज्ज्वलन ज्वलनवच्च जलमवसृजंश्च मेघवत् । ततकनकसदृशप्रभया स बभौ प्रदीप्त इव सन्ध्यया घनः ॥ २४॥ 1 L has 175 (9, ( 10 d3p, d4 10, O Hd 13, 18 1 1 15. (fol 5b) 20 3-19p, 10 ) II, I) 2 1) IOP, । (21, 03 (91, 22 (1) 23 1 I, 021 17 h, °शुभचास्तु° । c, वास्तुम° C d, निस्पृहौं । 18 , अपरिर्ग्रहः L, अपरिग्रहस्य । d, स्वदेशएन । 1) 1, चन्द्रन° P d, सुखदुःख° P, Io 201, सुगतमु (, वर्णमवहु', uith a aboc 111st व and न्य .love हु 21 1, "मपेक्ष्म P, h, °मासया(मानसतया) " 1, सेषम है 22 a b, भूवीवषुनरुपविवेध P, Cc °मतिरसयिषु ।', * * * षु !., गतिर० (, II. 1. पुनर्वहु । त्तथैकथा P, Ce 23 6, दिविवर्ष । d, पुनरुज्व° P, I. 241), सृजश .

·20 CANTO II तमुदीक्ष्य हेममणिजालवलयिनमिवोत्थितं ध्वजं । प्रीतिमगमदतुलां नृपतिर्जनता नताश्च बहुमानमभ्ययुः ॥२५॥ अथ भाजनीकृतमवेष्ट्य मनुजपतिमृद्धिसंपदा । पौरजनमपि च तत्पवणं निजगाद धर्मविनयं विनायकः ॥२६। नृपतिस्ततः प्रथममाप फलममृतधर्मसिद्धयोः । धर्ममतुलमधिगम्य मुनेच्नये ननाम स यतो गुराविव ॥२७॥ बहवः प्रसन्नमनसोऽथ जननमरणार्तिभीरवः । शाक्यतनयवृषभाः कृतिनो वृषभा इवानलभयात्मववजुः ॥२४॥ विजहुस्नु येऽपि न गृहाणि तनयपितृमाचपेक्षया । तेऽपि नियमविधिमामरणाज्जगृहुश्च युक्तमनसश्च दधिरे ॥२९॥ न जिहिंस सूक्ष्ममपि जन्तुमपि परवधोपजीवनः । किंबत विपुलगुणः कुलजः सदयः सदा किमु मुनेरुपासया ॥३०॥ अकृशोद्यमः कृशधनोऽपि परपरिभवासहोऽपि सन । नान्यधनमपजहार तथा भुजगादिवान्यविभवाद्धि विव्यथे ॥३१॥ विभवान्वितोऽपि तरुणोऽपि विषयचपलेन्द्रियोऽपि सन । नैव च परयुवतीरगमत्परमं हि ता दहनतोऽयमन्यत ॥३२॥ I. has 25a 10 26.14, 15a 10, I) I } 7, }, (61,273 2810 13, 21) 1 1 14P, 15 ) 10f, 301 10 If, 1 2 31 1 13 32 I 16, 2 10 (51, ( 6d 13 256, वोर्थितं L, वोथितं ।' 26 ( 1, तत्प(त्प्रस)वेननिज' 28 , प्रसन. L, प्रसने ८, तनाय । d, वतनः 200, पित्रमाव्य , apparently 1, दधिरे ", दधिरे II, Ji 300, जतुम° P 11, जीवमः ।. d, विमु 31 d, कृषधनो LP }), सत LP 22 d, त्परम P, त्परमा I and P ·CANTO III 21 अनृतं जगाद न च कश्चि- दृतमपि जजल्प नाप्रियं। लक्ष्णमपि च न जगावहितं हितमप्युवाच न च पैशुनाय यत् ॥३३॥ मनसा लुलोभ न च जातु परवसुषु गृद्धमानसः । कामसुखमसुखतो विमृशन्विजहार तृप्त इव तत्र सज्जनः ॥३४॥ न परस्य कश्चिदपघातमपि च सघृणो व्यचिन्तयत् । मातृपितृसुतसुहृत्सदृशं स ददर्श तत्र हि परस्परं जनः ॥३५॥ नियतं भविष्यति परत्र भवदपि च भूतमप्यथो । कर्मफलमपि च लोकगतिर्नियतेति दर्शनमवाप साधु च ॥३६॥ इति कर्मणा दशविधेन परमकुशलेन भूरिणा। भ्रंशिनि शिथिलगुणोऽपि युगे विजहार तब मुनिसंश्रयाज्जनः ॥३७॥ न च तच कश्चिदुपपत्तिसुखमभिललाष तैर्गुणैः । सर्वमशिवमवगम्य भवं भवसंक्षयाय ववृते न जन्मने ॥३८॥ अकथंकथा गृहिण एव परमपरिशुद्धदृष्टयः । स्रोतसि हि ववृतिरे बहवो रजसस्त नुत्वमपि चक्रिरे परे ॥३९॥ L has 33 1 1 3.5 14, (tola) 3415 39 10 13 33 a, अनृते । c, LP om च, H.c. 34 17, गृ(व)द्ध । od, faqafo LP d, नृपाव P 35a, घाटम० ।। b. चिन्तयेत् । 37 C, गुणेऽपि C, hee notes for L 38a, नचतव । पपर्ति P. 1, तेगुणैः । 39 a, ग्रहिण P ', स्रोतसिहीनततरे । d, रजमखम. P. with त added ahose after व पुरे G .

·22 CANTO III ववृतेऽच योऽपि विषमेषु विभवसदृशेषु कश्चन। त्यागविनयनियमाभिरतो विजहार सोऽपि न चचाल सत्पथात् ॥४०॥ अपि च स्वतोऽपि परतोऽपि न भयमभवन्न दैवतः । तच च सुसुखसुभिक्षगुणैर्जहषुः प्रजाः कृतयुगे मनोरिव ॥४१॥ इति मुदितमनामयं निरापत्कुरुरघुपूरुपुरोपमं पुरं तत् । अभवदभयदैशिक महर्षी विहरति तब शिवाय वीतरागे ॥४२॥ इति सौन्दरनन्दे महाकाव्ये तथागतवर्णनो नाम तृतीयः सर्गः । Las 40a I 4TI, d 2 d IRP. 12a I a8 1 P. Io baf. hro 12 f. h I3 (9p, - ( 10 40 , विषयेषु । . 41. तत्रचमुख° L', तत्रचमुधेमु ।' ( 1, गुणैजह " त, कृतयुगेराज्ञोमनोरिव LI', S. 42 ah. पक्तरु० । ( अभवभय० LPC , JI ( , rol , सौन्दरा P तृतीय ·28 CANTO IV मुनौ ब्रुवाणेऽपि तु तत्र धर्म धर्म प्रति ज्ञातिषु चादृतेषु । प्रासादसंस्थो मदनककार्यः प्रियासहायो विजहार नन्दः ॥१॥ स चक्रवाक्येव हि चक्रवाकस्तया समेतः प्रियया प्रियाहः । नाचिन्तयवैश्रमणं न शक्रं तत्स्थानहेतोः कुत एव धर्म ॥२॥ लक्ष्या च रूपेण च सुन्दरीति स्तम्भन गर्वेण च मानिनीति । दीप्सा च मानेन च भामिनीति यातो बभाषे त्रिविधेन नाम्ना ॥३॥ सा हासहंसा नयनविरेफा पीनस्तनात्युन्नत पद्मकोशा। भूयो बभासे स्वकुलोदितेन स्त्रीपद्मिनी नन्ददिवाकरेण ॥४॥ रूपेण चात्यन्तमनोहरेण रूपानुरूपेण च चेष्टितेन । मनुष्यलोके हि तदा बभूव सा सुन्दरी स्त्रीषु नरेषु नन्दः ॥५॥ सा देवता नन्दनचारिणीव कुलस्य नन्दीजननश्च नन्दः । अतीत्य मायाननुपेत्य देवान सृष्टावभूतामिव भूतधाचा ॥६॥ तां सुन्दरीं चेन्न लभेत नन्दः सा वा निषेवेत न तं नतभूः । द्वन्द्व ध्रुवं तबिकलं न शोभेतान्योन्यहीनाविव रात्रिचन्द्रौ ॥७॥ L has I ॥ I ॥ }, ॥ 4 ॥ 9, 10 ) 2 !, 2 105 7f, l) 8 d7, d8 d II f, 307-19f, 4 (950 3. 14-1I P, (tol 611)7a7 II, b I CIL p. - - I a, मनो। 2 d, °हतोःकृतएवधर्म P, कृत एव धर्मः । 3a, रूपेन P. 1, भामिनीति G. c, भामेन Gu. मानिनीति G d, यानो P, यासौ c 4 b, त्युनपद्मकोसा P. °भ्युनत°C d. पद्मिमी 51 स्त्रीपुर ·24 CANTO IV कन्दर्परत्योरिव लक्ष्यभूतं प्रमोदनान्द्योरिव नीडभूतं । प्रहर्षतुष्ट्योरिव पात्रभूतं बन्दं सहारंस्त मदान्धभूतं ॥५॥ परस्परोहीक्षणतत्पराक्षं परस्परव्याहृतसक्तचितं । परस्पराश्लेषहताङ्गरागं परस्परं तन्मिथुनं जहार ॥९॥ भावानुरक्तौ गिरिनि:रस्थौ तौ किंनरीकिंपुरुषाविवोभौ । चिक्रीडतुश्चाभिविरेजतुश्च रूपश्रियान्योन्यमिवाक्षिपन्तौ ॥१०॥ अन्योन्यसंरागविवर्धनेन तद्दन्दमन्योन्यमरीरमच्च । क्लमान्तरेऽन्योन्यविनोदनेन सलीलमन्योन्यममीमदच्च ॥११॥ विभूषयामास ततः प्रियां स सिषेविषुस्तां न मृजावहार्थ । स्वेनैव रूपेण विभूषिता हि विभूषणानामपि भूषणं सा ॥१२॥ दत्वाथ सा दर्पणमस्य हस्ते ममायतो धारय तावदेनं । विशेषकं यावदहं करोमीत्युवाच कान्तं स च तं बभार ॥१३॥ भर्तुस्ततः श्मश्रु निरीक्षमाणा विशेषकं सापि चकार तादृक् । निश्वासवातेन च दर्पणस्य चिकित्सयित्वा निजघान नन्दः ॥१४॥ सा तेन चेष्टाललितेन भर्तुः शाठ्येन चान्तर्मनसा जहास । भवेच्च रुष्टा किल नाम तस्मै ललाटजिह्मां भृकुटिं चकार ॥१५॥ J has 9 6 9 10 10 2, । 3 " 41 12 13 13a 10, a II IP, 116 117P, 10 8 ) II, ( Ip, 1416151H . 8a, लक्ष्म P d, महारस्त P. 91, परस्परव्या. P, II l, तमिथुनं IP जहारः । 10 (, विक्रीडा शापि विरेज C. H, लहु )मान्तरेनर्थवले- हरे(ते)न ', लमान्तरे तर्षवलेन तेन C d, सरीलम. P. 12.1, पड()यां P; cc. 11, सिषोविषु० P ८, रूपेन . 13 c, करोमि। 14 , ततश्मश्रुश्रुनिराष्यमाणा P, निरूप्यमाणा C, निरूपयन्ती II, निरूपयाणा s ।, कंभासापिषि (or पि) P. Gc 1. चिकित्स्ययित्वा ।', किंचिच्छुचित्वं (Gu 150, साध्येनचातुर्मणसा ।" भूखा च G , जिह्मा । . - ·CANTO IV 25 .. चिक्षेप कर्णोत्पलमस्य चांसे करेण सव्येन मदालसेन । पञ्चाङ्गुलिं चार्धनिमीलिताशे वक्तेऽस्य तामेव विनिर्दुधाव ॥१६॥ ततश्चलनूपुरयोक्तृिताभ्यां नखप्रभोद्भासितराङ्गुलिभ्यां । पनां प्रियाया नलिनोपमाभ्यां मूभी भयान्नाम ननाम नन्दः ॥१७॥ स मुक्तपुष्पोन्मिषितेन मूभी ततः प्रियायाः प्रियकृद्धभासे । सुवर्णवेद्यामनिलावभग्नः पुष्पातिभारादिव नागवृक्षः ॥१६॥ सा तं स्तनोवर्तितहारयष्टिरुत्थापयामास मिपीड्य दोभ्या । कथं कृतोऽसीति जहास चोच्चैर्मुखेन साचीकृतकुण्डलेन ॥१९॥ पन्युस्ततो दर्पणसक्तपाणेर्मुहुर्मुहुर्वक्तूमवेक्षमाणा । तमालपत्रातले कपोले समापयामास विशेषकं तत् ॥२०॥ तस्या मुखं तत्सतमालपत्रं ताम्राधरौष्ठं चिकुरायतादां । रक्ताधिकायं पतितहिरेफ सशैवलं पद्ममिवाबभासे ॥२१॥ नन्दस्ततो दर्पणमादरेण विभ्रन्नदामण्डनसाक्षिभूतं । विशेषकावेक्षणकेकराक्षो लडत्प्रियाया वदनं ददर्श ॥२२॥ तत्कुण्डलादष्टविशेषकान्तं कारण्डवक्लिष्टमिवारविन्दं । नन्दः प्रियाया मुखमीक्षमाणो भूयः प्रियानन्दकरो बभूव ॥२३॥ विमानकल्पे स विमानगर्भे ततस्तथा चैव ननन्द नन्दः । तथागतश्चागतभेक्षकालो भैक्षाय तस्य प्रविवेश वेश्म ॥२४॥ L bas [ha 1 1 10, a II p. II 31, 19 ( 21, ( 3 dep, d 3 1 8 1, 17a5-b5f, 06-22 14. (fol7a) 22 15 24dI 160, चासे । ., पत्ताञ्जलिं Gu. चाइ ()। इ०) 17a, °योक्तिताभ्यां P. h, प्रभोङ्गसितराङ्गलि. ', °वराङ्गुलि० । 18.c, "मणिलावा 19 a, यस्ति । I', स्थापया• I, . cd, चोच्चैर्मुक्षेम L, चोच्चैमुक्षेण ". 20 ), मुंहमुहर्व• P. d, समाधयामास PC, समाप०(२) L , 210, रायतकं P. 22 h, भूतः P. , विसेषकावेक्षण । 23.1, नादस्त । 1. किप्त P. माणी।। Ilc ·26 CANTO IV अवाङ्मखो निष्प्रणयश्च तस्थौ भ्रातुर्गृहेऽन्यस्य गृहे यथैव । तस्मादथो प्रेष्यजनप्रमादाद्भिक्षामलब्धैव पुनर्जगाम ॥२५॥ काचित्पिपेषाङ्गविलेपनं हि वासोऽङ्गना काचिदवासयच्च । अयोजयास्नानविधिं तथान्या जमन्युरन्याः सुरभीः सजश्च ॥२६॥ तस्मिन् गृहे भर्तुरतश्चरन्यः क्रीडानुरूपं ललितं नियोगं । काश्चिन्न बुद्धं ददृशुर्युवत्यो बुद्धस्य वैषा नियतं मनीषा ॥२७॥ काचिस्थिता तत्र तु हर्म्यपृष्ठे गवाक्षपक्षे प्रणिधाय चक्षुः । विनिष्पतन्तं सुगतं ददर्श पयोदगादिव दीप्तमकं ॥२६॥ सा गौरवं तब विचार्य भर्तुः स्वया च भक्त्याहतयाहतश्च । नन्दस्य तस्थौ पुरतो विवशुस्तदाज्ञया चेति तदाचचक्षे ॥२९॥ अनुग्रहायास्य जनस्य शङ्के गुरुगृहं नो भगवान्प्रविष्टः । भिक्षामलब्ध्वा गिरमासनं वा शून्यादरण्यादिव याति भूयः ॥३०॥ श्रुत्वा महर्षेः स गृहप्रवेशं सत्कारहीनं च पुनःप्रयाणं । चचाल चित्राभरणावरसक्कल्पद्रुमो धूत इवानिलेन ॥३१॥ कृत्वाञ्जलिं मूर्धनि पद्मकल्पं ततः स कान्तां गमनं ययाचे । कर्तुं गमिष्यामि गुरौ प्रणामं मामभ्यनुज्ञातुमिहार्हसीति ॥३२॥ सा वेपमाना परिसस्वजे तं शालं लता वातसमीरितेव । ददर्श चाशुपतलोलनेचा दीर्घ च निश्वस्य वचोऽभ्युवाच ॥३३॥ H 261 L has 25a I 28 1) I, "2 ( 2 }', ( 3 (13, 14 (110P, II 30 17, 18 bIOf, bH ( 4. 15 (7 f. 31 10 8 17f, ( 8 । ", I 32 10 10, IIf drd 101 25a, निष्पणयश P. , भ्रातुगृहे L, भ्रान्तगृहे ।' त, मनग्धेव LP, CA पि- पेषातु (on न्त्र०) L, पिपैयान्त्र P, I. ।, जर्ग्रन्यु । 27 , तस्मिनगृहे । ।, लडितं LPC. (, ददृशू 28 (, विनिस्पा 291, व्याहतच P 30a, अनुशहाया. 1, प्रविस्तः । ', लव्धा P 31b, प्रयानं cd, P om क्क 328 मईनि P. मनकल्पं . कर्तु । 33b, सालं P. d. दीर्घ । C ·CANTO IV 27 नाहं यियासोर्गुरुदर्शनार्थमहामि कर्तुं तव धर्मपीडां । गच्छार्यपुहि च शीघ्रमेव विशेषको यावदयं न शुष्कः ॥३४॥ सचेगवेस्त्वं खलु दीर्घसूत्रो दण्डं महान्तं त्वयि पातयेयं । मुहुर्मुहुस्त्वां शयितं कुचाभ्यां विबोधयेयं च न चालपेयं ॥३५॥ अथायनाश्यानविशेषकायां मय्येयसि त्वं त्वरितं ततस्त्वां । निपीडयिष्यामि भुजदयेन निर्भूषणेनाविलेपनेन ॥३६॥ इत्येवमुक्तश्च निपीडितश्च तयासवर्णस्वनया जगाद । एवं करियामि विमुञ्च चण्डि यावद्गुरुर्दूरगतो न मे सः ॥३७॥ ततः स्तनोहर्तितचन्दनाभ्यां मुक्तो भुजाभ्यां न तु मानसेन । विहाय वेषं मदनानुरूपं सत्कारयोग्यं स वपुर्बभार ॥३॥ सा तं प्रयान्न रमणं प्रदध्यौ प्रध्यानशून्यस्थितनिश्चलाक्षी । स्थितोच्चको व्यपविद्धशष्या भ्रान्तं मृगं भ्रान्तमुखी मृगीव ॥३९॥ दिदृक्षयाक्षिप्तमना मुनेस्नु नन्दः प्रयाणं प्रति तत्वरे च । विवृत्तदृष्टिश्च शनैर्ययौ तां करीव पश्यन स लडत्करेणुं ॥४०॥ छातोदरीं पीनपयोधरोरुं स सुन्दरीं रुकादरीमिवाद्रेः । काशेण पश्यन्न ततर्प नन्दः पिबनिवैकेन जलं करेण ॥४१॥ L has 3479P, a I0 ( 8, 9 II, 1 2 15. d6f, (fol. 711) 300 8-do, d7 37a5P, .6 h It, 39 H I f, 1 2 d (o, d7d 01.40a 6-17f, 105 10 91, 41 (91, ( Iod II . - d, गुरु- 31 °सोगुरु० । b, कर्तु ।" पी(पा)डां 1. (, पुतहि । 351", महान्त P. c, सयितं । d, चालयेयं PC', J and GE 36 , काया । d, विभूषणेनाद्र P. 3715, °सवलेवनया P, स वेणु ( जगाम P, विमुचचण्डे । 38, तत । 1, मानसैन । d, तत्कार०P, तत्काल°C d, वपू° P. 39 b, "शून्यस्थिर G c. स्थिरोच्च न 40 b, प्रयानं P विवृति' P 4t b, सुन्दरीरुच्म । c, Pom one of न्दूर , .

·28 CANTO IV तं गौरवं बुद्धगतं चकर्ष भायानुरागः पुनराचकर्ष । सोऽनिश्चयानापि ययौ न तस्थौ तुरंस्तरङ्गेष्विव राजहंसः ॥४२॥ अदर्शनं तूपगतश्च तस्या हाततश्चावततार तूर्ण । श्रुत्वा ततो नूपुरनिस्वनं स पुनर्ललम्चे हृदये गृहीतः ॥४३॥ स कामरागेण निगृह्यमाणो धर्मानुरागेण च कृष्यमाणः । जगाम दुःखेन विवय॑मानः प्लवः प्रतिस्रोत इवापगायाः ॥४४॥ ततः क्रमैीर्घतमैः प्रचक्रमे कथं नु यातो न गुरुर्भवेदिति । स्वजेय तां चैव विशेषकप्रियां कथं प्रियामाईविशेषकामिति ॥४५॥ अथ स पथि ददर्श मुक्तमानं पितृनगरेऽपि तथागताभिमानं । दशबलमभितो विलम्बमानं ध्वजमनुयान इवैन्ट्रमय॑मानं ॥४६॥ सौन्दरनन्दे महाकाव्ये भायर्यायाचितको नाम चतुर्थः सर्गः । L has 42 AI-dI, d 2 d611, did II, 4} I a;f, ' 2 । (Of d) 44a7P, a 8 45 . ( I (7p, ( 8 end 42 d, तगौर. P त, तरंस्त° PC', तु(on नुरंस्त० [ 43 1, अदर्शनभूयगतंश्च । नीभूय H, नीभूय गते च तस्मिन G 44, निवर्त्यमानः 45, ताचैव d, माििवशे 46a, P om. 000 द b, तथा गता ( col , सौन्दरा' P. •याचित्तको । चतुर्थ ।

·29 CANTO V अथावतीयाश्वरथद्विपेभ्यः शाक्या यथास्वर्द्धि गृहीतवेषाः । महापणेभ्यो व्यवहारिणश्च महामुनौ भक्तिवशात्मणेमुः ॥१॥ केचित्प्रणम्यानुययुर्मुहूर्त केचित्प्रणम्यार्थवशेन जग्मुः । केचिस्वकेष्वावसथेषु तस्थुः कृत्वाञ्जलीन्वीक्षणतत्पराक्षाः ॥२॥ बुद्धस्त तस्तत्र नरेन्द्रमार्गे स्रोतो महद्भक्तिमतो जनस्य । जगाम दुःखेन विगाहमानो जलागमे स्रोत इवापगायाः ॥३॥ अथो महद्भिः पथि संपतद्भिः संपूज्यमानाय तथागताय । कर्तुं प्रणामं न शशाक नन्दस्तेनाभिरेमे तु गुरोर्महिम्ना ॥४॥ स्वं चावसङ्गं पथि निर्मुमुक्षुर्भक्तिं जनस्यान्यमतेश्च रक्षन । नन्दं च गेहाभिमुखं जिघृक्षन्मार्ग ततोऽन्यं सुगतः प्रपेदे ॥५॥ ततो विविक्तं च विविक्तचेताः सन्मार्गविन्मार्गमभिप्रतस्थे । गत्वायतश्चाग्यतमाय तस्मै नान्दीविमुक्ताय ननाम नन्दः ॥६॥ शनैव्रजन्नेव स गौरवेण पटावृतांसो विनतार्धकायः । अधोनिबद्धाञ्जलिरूलनेवः सगद्गदं वाक्यमिदं बभाषे ॥७॥ 2, L has | 1-4103, (tol 8a) 4104 / II 11, यथामूद्धिगृहीतवेषी महर्त्त b, °वसे (m) नुजग्मुः P.d, तत्प- राधा P नक्तिमनो । d, जरागमे । वापगया: LP. 41, सपू(or पूं) ज्य° L d, शुरोर्म° P 5a b, निम्यमुक्षुक्ति । , जिविक्षन । d, प्रपदे । 7t b, गोरवेनपटावृतासो P c, निवडञ्जलिर P d,सगर्गदरा- क्यमिदंवभावे । 3 b, त्रोतो .

·30 CANTO V प्रासादसंस्थो भगवन्तमन्तःप्रविष्टमश्रौषमनुग्रहाय । अतस्त्वरावानहमभ्युपेतो गृहस्य कक्ष्यामहतोऽभ्यसूयन ॥१॥ तत्साधु साधुप्रिय मत्प्रियार्थ तवास्तु भिष्लतम भैक्षकालः । असौ हि मध्यं नभसो यियासुः कालं प्रतिस्मारयतीव सूर्यः ॥९॥ इत्येवमुक्तः प्रणतेन तेन स्नेहाभिमानोन्मुखलोचनेन । तादृङ्गिमितं सुगतश्चकार नाहारकृत्यं स यथा विवेद ॥१०॥ ततः स कृत्वा मुनये प्रणामं गृह प्रयाणाय मतिं चकार । अनुग्रहार्थ सुगतस्तु तस्मै पात्रं ददौ पुष्करपत्रनेत्रः ॥११॥ ततः स लोके ददतः फलार्थ पात्रस्य तस्याप्रतिमस्य पात्र । जग्राह चापग्रहणक्षमाभ्यां पद्मोपमाभ्यां प्रयतः कराभ्यां ॥१२॥ पराङ्मुखस्त्वन्यमनस्कमारा विज्ञाय नन्दः सुगतं गतास्थं । हस्तस्थपात्रोऽपि गृहं यियासुः ससार माान्मुनिमीक्षमाणः ॥१३॥ भायानुरागेण यदा गृहं स पात्रं गृहीत्वापि यियासुरेव । विमोहयामास मुनिस्ततस्तं रथ्यामुखस्यावरणेन तस्य ॥१४॥ निर्मोक्षबीजं हि ददर्श तस्य ज्ञानं मृदु क्लेशरजश्च तीव्र । क्लेशानुकूलं विषयात्मकं च नन्दं यतस्तं मुनिराच कर्ष ॥१५॥ संक्लेशपक्षो विविधश्च दृष्टस्तथा विकल्पो व्यवदानपक्षः । आत्माश्रयो हेतुवलाधिकस्य बाह्याश्रयः प्रत्ययगौरवस्य ॥१६॥ L has 8 11 12 1 II, 134 I 3f, ) 4 IP, 15 ( I, 15 I a 2 fa8 1 1 12 , 15 }) 31081, " 9 " 2। 101, ( III4 II, II II, " 11 1I HIP 101, CH, 90, तवास्त 10,इत्येव । प्रणयेन L, प्रणयतेनन P, Gc. (', Pom ङ्गि cd, थकालन्महार० ।' 12 , ततस्म P फलार्थ P (, ग्रहन P. 13 u, परा- मुस्त्वयियामुन्यम° P, परामुखन्त्व० (' ah, °मारावि० । 14 6, वितोह 15a, नियॊक्ष ' , ज्ञानमृदुं P तीवः ।। d, क्ले शाकृनान्विखयास्म(' त्स )तथनन्द । 16 4 संकेशयतो P. (, आत्माश्रया ' ·CANTOY 3i अयत्नतो हेतुबलाधिकस्तु निर्मुच्यते घट्टितमात्र एव । यत्नेन तु प्रत्ययनेयबुद्धिर्विमोक्षमाप्नोति पराश्रयेण ॥१७॥ नन्दः स च प्रत्ययनेयचेता यं शिश्रिये तन्मयतामवाप। यस्मादिमं तत्र चकार यनं तं स्नेहपान्मुनिरुज्जिहीर्षन ॥१८॥ नन्दस्तु दुःखेन विचेष्टमानः शनैरगत्या गुरुमन्वगच्छत् । भायामुखं वीक्षणलोलने विचिन्तयन्नाद्रविशेषकं तत् ॥१९॥ ततो मुनिस्तं प्रियमाल्यहारं वसन्तमासेन कृताभिहारं । निनाय भग्नप्रमदाविहारं विद्याविहाराभिमतं विहारं ॥२०॥ दीनं महाकारुणिकस्ततस्तं दृष्ट्वा मुहूर्त करुणायमानः। करण चक्राङ्कतलेन मूर्धि पस्पर्श चैवेदमुवाच चैनं ॥२१॥ ग्रावन हिंस्रः समुपैति कालः शमाय तावत्कुरु सौम्य बुद्धि । सास्ववस्थास्विह वर्तमानः सर्वाभिसारेण निहन्ति मृत्युः ॥ २२ ॥ साधारणास्वप्ननिभादसारालोलं मनः कामसुखानियछ । हव्यैरिवाग्नेः पवनेरितस्य लोकस्य कामैन हि तृप्तिरस्ति ॥२३॥ श्रद्धाधनं श्रेष्ठतमं धनेभ्यः प्रज्ञारसस्तृप्तिकरो रसेभ्यः । प्रधानमध्यात्मसुखं सुखेभ्यो विद्यारतिर्दुःखतमा रतिभ्यः ॥२४॥ हितस्य वक्ता प्रवरः सुहृद्मो धर्माय खेदो गुणवान श्रमेभ्यः । ज्ञानाय कृत्यं परमं क्रियाभ्यः किमिन्द्रियाणामुपगम्य दास्यं ॥२५॥ (, चत्र " . Lhas 17।। १)1, 18 dII P, I) I । 1. (lo) 8 b) 1915-05p, 2II 22 II, I ( 2 f, ( IOJP, I , 2 }d 1 ( 1, d725 18,19 bp, 11 (51, (O ( II, I do, d lod II 17 , पराश्रयं यान ' 18 1, प्रत्ययनेप्रचेता P, C d, तस्नेह° P, तस्नेह (', i रुजिहीर्षन । 19 a, दुःलेन L d, विचिंत्रेयन्नाद्र । 20 (, भगंप्र., (' 21 a P om at ), करुणायतान: P , मुनि । 221, काल P. b, शौम्य । (, वत्तमानं P, Lom नः, वर्तमानं (' 23 b, °सुखां- 243, श्रिष्टतमं । मुखम्यो । d, विद्या 25 a, सुहृभ्यो P ।, ख(or खंदो। प्रियाभ्यः PC PC', GO d, कामेन्द्रि . नि. P .

·32 CANTO V तनिश्चितं भीलमशुग्वियुक्तं परेष्वनायतमहार्यमन्यैः । नित्यं शिवं शान्तिसुखं वृणीष्व किमिन्द्रियार्थार्थमनर्थमूदा ॥२६॥ जरासमा नास्त्यमुजा प्रजानां व्याधेः समो नास्ति जगत्यनर्थः । मृत्योः समं नास्ति भयं पृथिव्यामेतत्त्रयं खल्ववशेन सेव्यं ॥२७॥ स्नेहेन कश्चिन्न समोऽस्ति पाशः स्रोतो न तृष्णासममस्ति हारि । रागामिना नास्ति समस्तथाग्निस्तञ्चेत्त्रयं नास्ति सुखं च तेऽस्ति ॥२८॥ अवश्यभावी प्रियविप्रयोगस्तस्माच्च शोको नियतं निषेव्यः । शोकेन चोन्मादमुपेयिवांसो राजर्षयोऽन्येऽयवशा विचेलुः ॥२९॥ प्रज्ञामयं वर्म बधान तस्मान्नो शान्तिनिघ्नस्य हि शोकबाणाः । महच्च दग्धं भवकक्षजालं संधुक्षयाल्याग्निमिवात्मतेजः ॥३०॥ यथोषधैर्हस्तगतैः सविद्यो न दश्यते कश्चन. पन्नगेन । तथानपेक्षो जितलोकमोहो न दश्यते शोकभुजंगमेन ॥३१॥ आस्थाय योगं परिगम्य तत्वं न बासमागच्छति मृत्युकाले। आबद्धवर्मा सुधनुः कृतास्त्रो जिगीषया शूर इवाहवस्थः ॥३२॥ इत्येवमुक्तः स तथागतेन सर्वेषु भूतेष्वनुकम्पकेन । धृष्टं गिरान्तर्हृदयेन सीदंस्नथेति नन्दः सुगतं बभाषे ॥३३॥ अथ प्रमादाच तमुज्जिहीर्षन्मत्वागमस्यैव च पावभूतं । प्रव्राजयानन्द शमाय नन्दमित्यब्रवीन्मैत्रमना महर्षिः ॥३४॥ मूडा ।' व्याधिः L 11 26 1 33 3. (fo' 91) 33 (4 34 1 II 26b, नापत्तम. ' 1 किमन्द्रिया। 274 , नास्त्यिमुजाप्रजाना- d, ०वसेना 28 ), तृष्णासाम° ] हाचि " d, त्रय 29, चोखाद d, राजर्षयोन्य P 3011, तस्मान्नैष्यान्ति• I, तस्मात्तष्यान्ति P. तस्मातनैष्यन्ति (', तस्मानो शान्ति , }, सोक. " d, व्यायामि । 311, यथोषLP सवैद्यो ।' }h and d, दंश्यते । 33 d, नन्द LP 34 45, तमुर्जिहीर्षम ), पातभूतं . d, नवीमा ·CANTO V 33 नन्दं ततोऽन्तर्मनसा रुदन्तमेहीति वैदेहमुनिर्जगाद । शनैस्ततस्तं समुपेत्य नन्दो न प्रव्रजियाम्यहमित्युवाच ॥३५॥ श्रुत्वाथ नन्दस्य मनीषितं तबुद्धाय वैदेहमुनिः शशंस । संश्रुत्य तस्मादपि तस्य भावं महामुनिन्दमुवाच भूयः ॥३६॥ मय्यग्रजे प्रव्रजितेऽजितात्मन भ्रातृष्वनुप्रव्रजितेषु चास्मान । ज्ञातींश्च दृष्ट्वा व्रतिनो गृहस्थान संविनवितेऽस्ति न वास्ति चेतः ॥३७॥ राजर्षयस्ते विदिता न नूनं वनानि ये शिश्रियिरे हसन्तः । निष्ठीव्य कामानुपशान्तिकामाः कामेषु नैवं कृपणेषु सक्ताः ॥३॥ भूयः समालोक्य गृहेषु दोषान्निशाम्य तत्त्यागकृतं च शर्म । नैवास्ति मोक्तुं मतिरालयं ते देशं मुमूर्षोरिव सोपसर्ग ॥३९॥ संसारकान्तारपरायणस्य शिवे कथं ते पथि नारुरुक्षा । आरोग्यमाणस्य तमेव मार्ग भ्रष्टस्य सार्थादिव सार्थिकस्य ॥४०॥ यः सर्वतो वेश्मनि दह्यमाने शयीत मोहान्न ततो व्यपेयात् कालाग्निना व्याधिजराशिखेन लोके प्रदीप्ते स भवेत्प्रमतः ॥४१॥ प्रणीयमानश्च यथा वधाय मतो हसेच्च प्रलपेच्च वध्यः । मृत्यौ तथा तिष्ठति पाशहस्ते शोच्यः प्रमाद्यन्विपरीतचेताः ॥४२॥ 37 1, मर्य: P L hay 3, 11 12 10 8, 09-' IP, ( 10-15 16 17 d II 35b, वैवेहमुनिज । (, समयेत्या 36 0, "मुनि L, वैदहमुनि ! d, महा- मुनीन प्रव्रजिते जि. LIC }) भातृ° P चात्मान P (', सतीशदृष्टा ।', दृष्टा L 1, संविन्नचि(विते ।, संविचित्ते P, मंविन्न किं ते G. 38 d, कृपनेषु 30 ३, भूय P. 1, कृतंचने P (, मोतु । मतिला(m) लयं . d, मुमूर्कोरिवसोपसर्ग ।', मुमुक्षोरिव । देहं मुमूर्षो० (। 4 a, वेस्मनि IP b, मोहावततो" गिन । d, प्रदीपे LP, C • प्रसन्नः G 42 ]), प्रलयेच्च P. .

·31 CANTO V यदा नरेन्द्राश्च कुटुम्बिनश्च विहाय बन्धूंश्च परियहांश्च । ययुश्च यास्यन्ति च यान्ति चैव प्रियेष्वनित्येषु कुतोऽनुरोधः ॥४३॥ किंचिन्न पश्यामि रतस्य यत्र तदन्यभावेन भवेन्न दुःखं । तस्माक्वचिन्न मते प्रसक्तिर्यदि क्षमस्तविगमान शोकः ॥४४॥ तत्सौम्य लोलं परिगम्य लोकं मायोपमं चित्रमिवेन्द्रजालं। प्रियाभिधानं त्यज मोहजालं छेतुं मतिस्ते यदि दुःखजालं ॥४५॥ वरं हितोदकमनिष्टमन्नं न स्वादु यत्स्यादहितानुबद्ध । यस्मादहं त्वा विनियोजयामि शिवे शुचौ वर्मनि विप्रियेऽपि ॥४६॥ बालस्य धात्री विनिगृह्य लोष्टं यथोद्धरत्यास्यपुट प्रविष्टं । तथोज्जिहीर्षुः खलु रागशल्यं तवामवोचं परुषं हिताय ॥४७॥ अनिष्टमप्यौषधमातुराय ददाति वैद्यश्च यथा निगृह्य । तन्मयोक्तं प्रतिकूलमेतत्तुभ्यं हितोदर्कमनुग्रहाय ॥४॥ तद्यावदेव क्षणसंनिपातो न मृत्युरागच्छति यावदेव । यावहयो योगविधौ समर्थ वुद्धिं कुरु श्रेयसि तावदेव ॥४९॥ इत्येवमुक्तः स विनायकेन हितैषिणा कारुणिकेन नन्दः । कास्मि सर्व भगवन्वचस्ते तथा यथाज्ञापयसीत्युवाच ॥५०॥ - . c, तोह- L has 43 a I a 2 P, If-195D 106 44 ) I, ) 2 -35 f, }) 10 ( 41, 1 2 16P, 46 II, II 1,81, 1 9-71, 48( I ( 31, (fol 911) 48 ( 4 ( 7 1 43], बन्धूश्वपरिग्रहाच । d, प्रियेश्वष्वनि । 44 b, दुःखा । , क्षमत्रे P d, क्षमस्तदिग० P 451, परिचगम्य । 1, चित्तमिवेन्द्र ' , II and sc. d, छेत्तु । चदि । 46a, वर P मणिष्टP, ममिष्ट G (, हंणविनि० P. ।, गिवेश्व (or श्व) चौवत्सनि P, 47a, विनिगी G 1, त्यास्मपुट°P, J and Geo तथोर्जि। d, तन्त्वाम 48 a, °मान्तराय P 50c, भमवन्व० P. जालं । CE (', ·CANTO V 35 आदाय वैदेहमुनिस्ततस्तं निनाय संश्लिष्य विचेष्टमानं । व्ययोजयच्चाश्रुपरिप्लुताक्षं केशश्रियं छत्चनिभस्य मूर्भः ॥५१॥ अथो नतं तस्य मुखं सबाष्पं प्रवास्यमानेषु शिरोरुहेषु । वक्रायनालं नलिनं तडागे वर्षोदकक्लिन्नमिवाबभासे ॥५२॥ नन्दस्ततस्तरुकषायविरक्तवासा- श्चिन्तावशी नवगृहीत इव द्विपेन्द्रः । पूर्णः शशी बहुलपक्षगतः क्षपान्ते बालातपेन परिषिक्त इवाबभासे ॥५३॥ सौन्दरनन्दे महाकाव्ये नन्दप्रव्राजनो नाम पञ्चमः सर्गः । L has 51a6-1) II, ( [-1611 (710, 17 II 1, 52 ।। । } 1, 10-1) IP, 53118- 10P, hland 5I a, °स्ततस्थं P 1, संक्लिश्लिष्यविवेष्ट । ', परिप्तता । d, श्रिया G 52 1. अथोनु (?) तं P, रुतं c, अधोधृतं J , no sulisant vowel illi ording to I, Gia सवाष्यं P 1), प्रवाप्यमाणेषु ॥ d, वर्षादक। 53 b, द्विधन्द्रः । (or पुल्लः) L, पुर्णः । (.] , सौन्दरा P. P omits T of OTH (, पुर्णः D2 ·36 CANTO VI ततो हृते भर्तरि गौरवेण प्रीतो हृतायामरतौ कृतायां । तचैव हम्योपरि वर्तमाना न सुन्दरी सैव तदा बभासे ॥१॥ सा भर्तुरभ्यागमनप्रतीक्षा गवाक्षमाक्रम्य पयोधराभ्यां । द्वारोन्मुखी हऱ्यातलाललम्चे मुखेन तिर्यङ्गतकुण्डलेन ॥२॥ विलम्बहारा चलयोक्तका सा तस्माद्विमानाहिनता चकाशे । तपःक्षयादप्सरसां वरेव च्युतं विमानात्प्रियमीक्षमाणा ॥३॥ सा खेदसंस्विन्नललाटकेन निश्वासनिष्पीतविशेषकेण । चिन्ताचलादोण मुखेन तस्थौ भतारमन्यत्र विशङ्कमाना ॥४॥ ततश्विरस्थानपरिश्रमेण स्थितैव पर्यङ्कतले पपात । तिर्यक शिश्ये प्रविकीर्णहारा सपादुकैकाविलम्रपादा ॥५॥ अथात्र काचित्यमदा सबाष्पां तां दुःखितां द्रष्टुमनीप्समाना। प्रासादसोपानतलप्रणादं चकार पद्मां सहसा रुदन्ती ॥६॥ तस्याश्च सोपानतलप्रणादं श्रुत्वैव तूर्णं पुनरुत्पपात । प्रीत्या प्रसक्तैव च संजहर्ष प्रियोपयानं परिशङ्कमाना ॥७॥ L has I HI a rof, a II ).7P, 18-( 4, ( 5-d 2 f, d 3-2 a 39, 04 7d II 3a, I a, गोरवेण P तुका P , छताया P. 2 d, तिर्यजनत° L, निर्यन्नत P यो- }, नतां P d, च्युता P "मीक्षमाना । 4 a, खेदसंवि () न L 1., निःश्वास. P d, भत्तीरम P 5], पर्यन्तले , सपादुकैवा (perhaps originally का)ई° L, सपादुकैवदिविलवपादा ', Ge 6 alb, सवाष्य ( or व्य)ाता- दुःखिता P, तादुःखितां I, सबाप्पा G. 7 , प्रसक्तेव LPC, प्रसीव G .

·CANTO VI 37 . सा त्रासयन्ती वलभीपुटस्थान पारावतानूपुरनिस्वनेन । सोपानकुक्षिं प्रससार हर्षाद्भष्टं दुकूलान्तमचिन्तयन्ती ॥४॥ नामङ्गनां प्रेक्ष्य च विप्रलब्धा निश्वस्य भूयः शयनं प्रपेदे । विवर्णवक्ता न रराज चाशु विवर्णचन्देव हिमागमे द्यौः ॥९॥ सा दुःखिता भर्तुरदर्शनेन कामेन कोपेन च दह्यमाना। कृत्वा करे वक्त्रमुपोपविष्टा चिन्तानदी शोकजलां ततार ॥१०॥ तस्या मुखं पद्मसपत्नभूतं पाणौ स्थितं पल्लवरागतामे। छायामयस्याम्भमि पङ्कजस्य बभौ नतं पद्ममिवोपरिष्टात् ॥११॥ सा स्त्रीस्वभावेन विचिन्य तन्नदृष्टानुरागेऽभिमुखेऽपि पत्यौ । धर्माश्रिते तत्वमविन्दमाना संकल्प्य तत्रविललाप ततत् ॥१२॥ एष्याम्यनाश्यानविशेषकायां त्वयोति कृत्वा मयि तां प्रतिज्ञां । कस्मानु हेतोर्दयितप्रतिज्ञः सोऽद्य प्रियो मे वितथप्रतिज्ञः ॥१३॥ आर्यस्य साधोः करुणात्मकस्य मनित्यभीरोरतिदक्षिणस्य । कुतो विकारोऽयमभूतपूर्वः स्वेनापरागेण ममापचारात् ॥१४॥ रतिप्रियस्य प्रियवर्तिनो मे प्रियस्य नूनं हृदयं विरक्तं । तथापि रागो यदि तस्य हि स्यान मच्चितरक्षी न स नागतः स्यात् ॥१५॥ L has 81-00, (fol 101)9b8 15d II 8a, वडभी LP. h, °वतात्तू(2) पुर° P. d, चित्तयन्ती । 9a, प्रेक्ष P. b, भूय P. cd, चावविवण्ड (१) सच P d, हिमागम P. 10 3, दुःक्षिता LP. °दर्शणो(२) न P. b, कामैनकोपैन P. दहमाना L. वक्तुमयोपविष्टा P. d, नदी P. II a, °सयत्व P. b, पल्लवत्वा( लागताम्ले P. 12 1, विमुखे G. d, P om. प. 14 (, विचारो P. 'पूर्व LP 15 (, तथाहि LIP, तथैव or else तथा विरागो यदि तस्य न स्थान G. d, रक्षीणसमागतः ।

·38 CANTO VI रूपेण भावेन च मविशिष्टा प्रियेण दृष्टा नियतं ततोऽन्या । तथा हि कृत्वा मयि मोघसान्त्वं लग्नां सती मामगमविहाय ॥१६॥ भक्तिं स बुद्धं प्रति यामवोचतस्य प्रयातुं मयि सोपदेशः । मुनी प्रसादो यदि तस्य हि स्यान्मृत्योरिवोग्रादनृताद्विभीयात् ॥१७॥ के सेवार्थमादर्शनमन्यचितो विभूषयन्या मम धारयित्वा । बिभर्ति सोऽन्यस्य जनस्य तं चेन्नमोऽस्तु तस्मै चलसौहृदाय ॥१८॥ नेच्छन्ति याः शोकमवाप्नुमेवं श्रद्धातुमर्हन्ति न ता नराणां । व चानुवृत्तिर्मयि सास्य पूर्व त्यागः क्व चायं जनवाणेन ॥१९॥ इत्येवमादि प्रियविप्रयुक्ता प्रियेऽन्यदाशय च सा जगाद । संभ्रान्तमारुह्य च तद्विमानं तां स्त्री सबाष्पा गिरमित्युवाच ॥२०॥ युवापि तावत्प्रियदर्शनोऽपि सौभाग्यभाग्याभिजनान्वितोऽपि । यस्त्वां प्रियो नाभ्यचरत्कदाचितमन्यथा यास्यतिकातरासि ॥२१॥ मा स्वामिनं स्वामिनि दोषतो गाः प्रियं प्रिया प्रियकारिणं तं । न स त्वदन्यां प्रमदामवैति स्वचक्रवाक्या इव चक्रवाकः ॥२२॥ स तु त्वदर्थ गृहवासमीप्सन जिजीविषुस्त्वत्परितोषहेतोः । भ्राना किलार्येण तथागतेन प्रवाजितो नेत्रजलाईवक्तः ॥२३॥ . L has Iha I-J7d I, d 2p, d3d 18 1591, aloNI I 11711,108 10 111, (4f (5 I)5, ( 615, 207 2 0 1, (5 ( 6f, 21 0 0 10f, ।। ( I0, ( 1 1 2 f, 23 ( I 1, ( 2 ( 5, (fol 100) 23 (6 ( II, d I dII 16 4, यद्विशिष्टा LP II 1, सती।' 176, मुनो। 1, वोर्ग्यदनुतधि ।', (Ge 18 , लेवार्थ . Gr °मादर्शमनन्य : 191, UT LP °मवास्तु०(२) P b, °महन्ति । चानुवृति' P. 20 h, °दाशंकर (, मारुह्य P d, तास्त्री P, सा स्त्री . 21 (', 'चरक्त° L, नाव्यहक्क (?) त° P. d, यार्यसिकातरासि P, 'त्वमन्यथायस्यसि कातरास्मिन् , त्तमन्यथा पश्यसि ॥ 22 1, दोषमागाः P. Go 1, प्रियाहप्रियकारिनं । 23 a, त्वदर्थ P. मीप्सन । 10. हतोः । (, तच्चेन्न। "मेतं G ·CANTO VI 89 श्रुत्वा ततो भर्तरि तां प्रवृत्तिं सवेपथुः सा सहसोत्पपात । प्रगृह्य बाहू विरुराव चोच्चैर्हदीव दिग्धाभिहता करेणुः ॥२४॥ सा रोदनारोषितरक्तदृष्टिः संतापसंक्षोभितगात्रयष्टिः । पपात शीणाकुलहारयष्टिः फलातिभारादिव चूतयष्टिः ॥२५॥ सा पद्मरागं वसनं वसाना पद्मानना पद्मदलायताक्षी। पद्मा विपद्मा पतितेव लक्ष्मीः शुशोष पद्मस्रगिवातपेन ॥२६॥ संचिन्य संचिन्य गुणांश्च भर्तुदीर्घ निशश्वास तताम चैव । विभूषणश्रीनिहिते प्रकोष्ठे तामे कराये च विनिर्दुधाव ॥२७॥ न भूषणार्थो मम संप्रतीति सा दिक्षु चिक्षेप विभूषणानि । निर्भूषणा सा पतिता चकाशे विशीर्णपुष्पस्तबका लनेव ॥२६॥ धृतः प्रियेणायमभून्ममेति रुक्मत्सरं दर्पणमालिलिङ्गे। यत्नाञ्च विन्यस्ततमालपत्रौ रुष्टेव धृष्टं प्रममा गण्डौ ॥२९॥ सा चक्रवाकीव भृशं चुकूज श्येनायपक्षक्षतचक्रवाका। विस्पर्धमानेव विमानसंस्थैः पारावतः कूजनलोलकण्ठैः ॥३०॥ विचित्रमृहास्तरणेऽपि सुप्ता वैडूर्यवजप्रतिमण्डिते ऽपि । रुकमाङ्गपादे शयने महार्हे न शर्म लेभे परिचेष्टमाना ॥३१॥ l has 25d71, 18 20 1) II, ( I ( 3 P. ( 4-( 51, ( Hd 31, 27 11-14f. (5 (6p, 28 26-11 1, I 2) 3. ( 4-1 ), d 2 1 101, d H-30 1IP, 1 2 1 6, a7-II P, }} I- 19f, NION, III ।। - 264, 24 , भन्तुरि P. प्रवृत्ति ।" cd, चोच्चैहृदीवदम्वा (1 ग्धा०) !' लाक्ष्मीः । d, शुशोषद्मस्र '. 27a, गुणाश्च P 11, दीर्घ cd, निहिताप्रतीष्वे () P, श्रीनिहिता प्रकोष्ठ क 28 a, न भूषणेऽर्थों 29 A, भून्यमेति । b, रुक्ष्मत्सL, रुक्ष्म P. d, वृष्टं । 30, शोनाHयक्ष P. । कुजन° L. 31 h, °वज. P. ., रुक्ष्माङ्ग LP । परिवेष्ट ।

·40 CANTO VI संदृश्य भर्तुश्च विभूषणानि वासांसि वीणाप्रभृतींश्च लीलाः । तमो विवेशाभिननाद चोच्चैः पङ्कावतीर्णेव च संससाद ॥३२॥ मा सुन्दरी श्वासचलोदरी हि वजामिसंभिन्नदरीगुहेव । शोकाग्निनान्तर्हदि दह्यमाना विभ्रान्तचितेव तदा बभूव ॥३३॥ सरोद ममौ विरुराव जो बभ्राम तस्थौ विललाप दथ्यो। चकार रोषं विचकार माल्यं चकर्त वक्तं विचकर्ष वस्त्रं ॥३४॥ तां चारुदन्तीं प्रसभं रुदन्तीं संश्रुत्य नार्यः परमाभितप्ताः । अन्तर्गृहादारुरुहुर्विमानं त्रासेन किंनर्य इवाट्रिपृष्ठं ॥३५॥ बाष्पेण ताः क्लिन्नविषण्णवक्ता वर्षण पद्मिन्य इवाईपद्माः । स्थानानुरूपेण यथाभिमानं निलिलियरे तामनु दह्यमानाः ॥३६॥ ताभिर्वृता हर्म्यतलेऽङ्गनाभिश्चिन्तातनुः सा सुतनुर्बभासे। शतहदाभिः परिवेष्टितेव शशाङ्कलेखा शरदभ्रमध्ये ॥३७॥ या तत्र तासां वचसोपपन्ना मान्या च तस्या वयसाधिका च । सा पृष्ठतस्तां तु समालिलिङ्गे प्रमृज्य चाश्रूणि वचांस्युवाच॥३॥ राजर्षिवध्वास्तव नानुरूपो धर्माश्रिते भर्तरि जातु शोकः । इक्ष्वाकुवंशे ह्यभिकासितानि दायाद्यभूतानि तपोवनानि ॥३९॥ प्रायेण मोक्षाय विनिःसृतानां शाक्यर्षभाणां विदिताः स्त्रियस्ते । तपोवनानीव गृहाणि यासां साध्वीव्रतं कामवदाश्रितानां ॥४०॥ 34 a, जस्यो । L ha- 32 a I-38a 10, (fol IHa) 38a 11-40d II 32), लीडाः LP d, गीः ससाद G 33), वजानिक सोकार्पिना- तुर्हदि P d, चित्तवत्रदा । b, दध्मी LI', Sc. d, वक्तं (?) P. 353, चरुदन्ती LP. h, संश्रुत्यु LIP. 36 a, विषर्ण• P. 37 a, ङ्गणाभि• P. d, सरद° P 38a, तासा P c, पृष्ठतस्तांच P 301, भर्तिरि L, P uncertain. (, इक्ष्वाकू. L काक्षितानि LP 40 b, विदिता LI" स्त्रियस्ता Pd, साध्विव्रतं L, साध्विपथ P ·CANTO VI 41 यद्यन्यया रूपगुणाधिकवाङ्गती हृतस्ते कुरु बाष्पमोक्षं । मनस्विनी रूपवती गुणाढ्या हृदि क्षते काच हि नाश्रु मुञ्चेत् ॥४१॥ अथापि किंचियसनं प्रपन्नो मा चैव तद्भूसदृशोऽत्र बाष्पः । अतो विशिष्टं न हि दुःखमस्ति कुलोद्तायाः पतिदेवतायाः ॥४२॥ अथ विदानी लडितः सुखेन स्वस्थः फलस्थो व्यसनान्यदृष्ट्वा वीतस्पृहो धर्ममनुप्रपन्नः किं विक्लवे रोदिक्षि हर्षकाले ॥४३॥ इत्येवमुक्तापि बहुप्रकारं स्नेहानया नैव धृतिं चकार । अथापरा तां मनसोऽनुकूलं कालोपपन्नं प्रणयादुवाच ॥४४॥ ब्रवीमि सत्यं सुविनिश्चितं मे प्राप्तं प्रियं द्रक्ष्यसि शीघ्रमेव । त्वया विना स्थास्यति तत्र नासौ सस्वाश्रयश्चेतनयेव हीनः ॥४५॥ अङ्केऽपि लक्ष्म्या न स निर्वृतः स्यात् त्वं तस्य पार्श्वे यदि तत्र न स्याः । आपत्सु कृच्छ्रास्वपि चागतासु त्वां पश्यतस्तस्य भवेन्न दुःखं ॥४६॥ त्वं निर्वृतिं गच्छ नियच्छ बाष्पं तनाथुमोक्षात्परिरक्ष चक्षुः । यस्तस्य भावस्त्वयि यश्च रागो न रंस्यते त्वहिरहास धर्मे ॥४७॥ om. L has 4In I-4419, d 1045a 2p, a3-46b4, 15-15711, 108-b H, d 6-d8p, d 9- Io, dII-473 31, 07-1) II 1, c I-C3P, ( 4-1 II 4Ta, गुणाविकत्वा । 1), वाष्यतो(?) क्षं P 42 ), वाष्यः ।। 43a, P लडि and adds चलि above in margin. d, कि L. विलवा PIT 44b, स्ते (१)हा- तया L, स्तदातया !'. वृति P. ', नांमनसो । 45 a, "श्चितष्म () P ', स्था- 46c, कृच्छास्व. P. 47a, पियच्छपाध्यं P स्थाति L.

·42 CANTO VI स्यादव नासौ कुलसत्वयोगात्काषायमादाय विहास्यतीति । अनात्मनादाय गृहोन्मुखस्य पुनर्विमोक्तुं क इवास्ति दोषः ॥४॥ इति युवतिजनेन सान्त्व्यमाना हत हृदया रमणेन सुन्दरी सा। द्रमिडमभिमुखी पुरेव रम्भा क्षितिमगमत्परिवारिताप्सरोभिः ॥४९॥ सौन्दरनन्दे महाकाव्ये भायाविलापो नाम षष्टः सर्गः । . -- L has 48 1 I-a II, I) I ) 3 f. b 10 ( 41, 491 I --1) 2 f, d7-18 f, d) 1 13, (ol , I 12 1 48 c (d, गृहोत्मुखस्ययुन । d, कनिवास्ति । 49 , सान्त्व। ॥, हतह- रमणेव P, C c, "भिमुक्षे P, भिमुखे c , II c (ol , सौन्दरा P षष्टमः P दया ।

·43 CANTO VII लिङ्गं ततः शास्तृविधिप्रदिष्टं गात्रेण बिभन्न तु चेतसा तत् । भायोगतरेव मनोवितकर्जेहीयमाणो न ननन्द नन्दः ॥१॥ स पुष्पमासस्य च पुष्पलक्ष्म्या सर्वाभिसारेण च पुष्पकेतोः । यानीयभावेन च यौवनस्य विहारसंस्थो न शमं जगाम ॥२॥ स्थितः स दीनः सहकारवीथ्यामालीनसंमूर्छितषट्पदायां । भृशं जजृम्मे युगदीर्घबाहुयात्वा प्रियां चापमिवाचकर्ष ॥३॥ स पीतकशोदमिव प्रतीछन चूतटुमेभ्यस्त नुपुष्पवर्ष । दीर्घ निशश्वास विचिन्य भाया नवग्रहो नाग इवावरुद्धः ॥४॥ शोकस्य हती शरणागतानां शोकस्य की प्रतिगर्वितानां। अशोकमालम्ब्य स जातशोकः प्रियां प्रियाशोकवनां शुशोच ॥५॥ प्रियां प्रियायाः प्रतनुं प्रियॉ निशाम्य भीतामिव निष्पतन्तीं। सस्मार तामश्रुमुखीं सवाष्पः प्रियां प्रियङ्गुप्रसवावदातां ॥६॥ पुष्पावनद्दे तिलकद्रुमस्य दृष्ट्वान्यपुष्टां शिखरे निविष्टां । संकल्पयामास शिखां प्रियायाः शुक्लांशुकेऽट्टालमपाश्रितायाः ॥७॥ , L has 2 ( 81, (fol 11 1) 219 1 3}P, 14 181, 5 ) I-6 (7-9 P. 7( 2- 31P, ( 4- II I , ततश्चास्तुविधि० PC', ततः शास्त्रविधि० J, ततश्चास्य ॥ ततश्चात्म (G, St b, गावेन P वितको , यो ह्रीयमानो C. II... 2d, समं P. 31, स्महकारवीध्या 1', C.c. 1), संमुर्छि । ', भृसं P. 41, सपातकःचो. P. c, भार्या . 1, ग्रहोदवनागाववुद्धः P, Gc. 5a, सोकस्य P. 1, पतिग असोका d, शूशोच P. 62, प्रियंभु P. Co. d, प्रियंसप्रसवा- वदाता PC.. 71, सिखरे ।, अ() लांशुकाट्याल° L, श्रलाश्र(२) काद्या()ल° ।' . प्रतीच्छ '.

·44 CANTO VII लतां प्रफुल्लामतिमुक्तकस्य चूतस्य पार्श्व परिरभ्य जातां । निशाम्य चिन्तामगमतदैवं श्लिष्टाभवन्मामपि सुन्दरीति ॥६॥ पुष्पोत्कराला अपि नागवृक्षा दान्तैः समुद्गरिव हेमगर्भः । कान्तारवृक्षा इव दुःखितस्य न चक्षुराचिक्षिपुरस्य तच ॥९॥ गन्धं वसन्तोऽपि च गन्धपणी गन्धर्ववेश्या इव गन्धपूर्णाः। तस्यान्यचित्रस्य शुगात्मकस्य घ्राणं न जहुर्हदयं प्रतेपुः ॥१०॥ संरक्तकण्ठेश्च विनीलकण्ठस्नुष्टैः प्रहृष्टैरपि चान्यपुष्टैः । लेलिह्यमानैश्च मधु हिरेफैः स्वनहनं तस्य मनो नुनोद ॥११॥ स तत्र भायारणिसंभवेन वितर्कधूमेन तमःशिखेन । कामाग्मिनान्तर्हदि दह्यमानो विहाय धैर्य विललाप ततत् ॥१२॥ अद्यावगच्छामि सुदुष्करं ते चक्रुः करियन्ति च कुर्वते च । त्यत्वा प्रियामश्रुमुखीं तपो ये चेरुश्चरियन्ति चरन्ति चैव ॥१३॥ तावदृढं बन्धनमस्ति लोके न दारवं तान्तवमायसं वा। यावहृढं बन्धनमेतदेव मुखं चलाक्षं ललितं च वाक्यं ॥१४॥ छित्वा च भिस्वा च हि यान्ति तानि स्वपौरुषाच्चैव सुहृबलाच्च । ज्ञानाच्च रौक्ष्याच्च विना विमोक्तुं न शक्यते स्नेहमयस्तु पाशः ॥१५॥ L has 8 an I-a 6, 17-1) 2 f, 1) 3-1, 10, ) II-( 81, 9a3f, a 4-a6p, 17-a 8, ( 8- Hf, d I-14 P, dr-II II, I) I-VII P, ( I-( II, d [-12 alP, 2 - 15d II गर्भः P. 8 (, °मगमत्कदैवं G त, शिष्टाभवेत्मा 9 a, पुप्पोक्तु (?) रेगा P, पुष्पैरराला C, foi Leo notes. 1), समुंगैरिव I', (. दुःक्षितस्य LP d, क्षिपुरेस्य !'. I0 a, गन्धपूस LIC ), गन्धर्वदेश्या L.C, गन्धर्ववेस्मा P (, शुखात्म°P d, ज (२) हृदयं- प्रतेयुः । II 1, °कण्ठरपि नील° PC. d, सुनद्वनं I, app तस्यनुनो(२)द (with नना alled alove in different hand after स्य) P कामानिनातविदह्य P. 13, त्यक्ता LP तथाये P. 14b, रामरमायसं " (, वइनमे LP d, चराक्षं P. वाई 153, भिवाव P. I20, ·CANTO VII 45 ज्ञानं न मे तच्च शमाय यत्स्यान्न चास्ति रोक्ष्यं करुणात्मकोऽस्मि । कामात्मकश्चास्मि गुरुश्च बुद्धः स्थितोऽन्तरे चक्रगतेरिवास्मि ॥१६॥ अहं गृहीत्वापि हि भिक्षुलिङ्गं भ्रातृषिणा द्विगुरुणानुशिष्टः । सर्वास्ववस्थासु लभे न शान्तिं प्रियावियोगादिव चक्रवाकः ॥१७॥ अद्यापि तन्मे हृदि वर्तते च यदर्पणे व्याकुलिते मया सा। कृतानृतक्रोधकमब्रवीन्मां कथं कृतोऽसीति शठं हसन्ती ॥१॥ यथैयनाश्यानविशेषकायां मयीति यन्मामवदच्च साश्रु । पारितवाक्षेण मुखेन बाला तन्मे वचोऽद्यापि मनो रुणद्धि ॥१९॥ बवासनं पर्वतनि:रस्थः स्वस्थो यथा ध्यायति भिक्षुरेषः । सक्तः क्वचिन्नाहमिवैष नूनं शान्तस्तथा तृप्त इवोपविष्टः ॥२०॥ पुस्कोकिलानामविचिन्य घोषं वसन्तलक्ष्म्यामविचार्य चक्षुः । शास्त्रं यथाभ्यस्यति चैष युक्तः शङ्के प्रियाकर्षति नास्य चेतः ॥२१॥ अस्मै नमोऽस्तु स्थिरनिश्चयाय निवृत्तकौतूहलविस्मयाय । शान्तात्मनेऽन्तर्गतमानसाय चकम्यमाणाय निरुत्सुकाय ॥२२॥ निरीक्षमाणाय जलं सपा वनं च फुल्लं परपुष्टजुष्टं । कस्यास्ति धैर्य नवयौवनस्य मासे मधौ धर्मसपत्नभूते ॥२३॥ भावेन गण गतेन लक्ष्या स्मितेन कोपेन मदेन वाग्भिः । जहुः स्त्रियो देवनृपर्षिसंघान कस्माद्धि नास्मद्विधमाक्षिपेयुः ॥२४॥ L has [6a [-17 107, (tol 12 a) 17 18-24dI 16 A, तच्चसमोपियस्याम्न (न) 171, द्विगुरु । ', °वस्थसुलभेत । d, P om. क्र 18 ( , कृतावृत व्रवीत्मां । d, हतोसीति P. 19a, अथैष्यल ०काया LP (', पारिप्रवा 20 a, वध्वासनं LP पादपनिर्झरस्थः LIC, Gc. 21 ), वशन्त° P d, शके P. चेताः P. अस्यै । 1, °कौतुहल° P. त, यंक्रम्यमाणाय L, यंक्रम्यमाना । 23a, मानस्य P. b, वन P. पुल्यं LP, पुण्यं C. जुस्तं P. c, धीर्य 1., वीर्य PC 24 1, गर्बेनगन P. C, जह 1.P. 22a, ·46 CANTO VII कामाभिभूतो हि हिरण्यरेताः स्वाहां सिषेवे मघवानहल्यां । सत्वेन सर्गेण च तेन हीनः स्त्रीनिर्जितः किंबत मानुषोऽहं ॥२५॥ सूर्यः सरण्यूं प्रति जातरागस्तत्प्रीतये तष्ट इति श्रुतं नः । यामश्वभूतोऽश्ववधूं समेत्य यतोऽश्विनौ तौ जनयांबभूव ॥२६॥ स्त्रीकारणं वैरविषक्तबुद्ध्योवैवस्वताग्न्योश्चलितात्मधृत्योः । बहूनि वर्षाणि बभूव युद्ध कः स्त्रीनिमितं न चलेदिहान्यः ॥२७॥ भेजे श्वपाकी मुनिरक्षमालां कामावसिष्ठश्च स सहरिष्ठः । यस्यां विवस्वानिव भूजलादः सुतः प्रसूतोऽस्य कपिञ्जलादः ॥२८॥ पराशरः शापशरस्तर्षिः काली सिषेवे झषगर्भयोनिं । सुतोऽस्य यस्यां सुषुवे महात्मा द्वैपायनो वेदविभागकती ॥२९॥ द्वैपायनो धर्मपरायणश्व रेमे समं काशिषु वेश्यवध्वा । यया हतोऽभूच्चलनूपुरेण पादेन विद्युल्लत येव मेघः ॥३०॥ तथाङ्गिरा रागपरीतचेताः सरस्वती ब्रह्मसुतः सिषेवे । सारस्वतो यत्र सुतोऽस्य जज्ञे नष्टस्य वेदस्य पुनःप्रवक्ता ॥३१॥ तथा नृपर्षेर्दिलिपस्य यज्ञे स्वर्गस्त्रियां काश्यप आगतास्थः । सुचं गृहीत्वा सवदात्मतेजश्चिटोप वहावसितो यतोऽभूत ॥३२॥ L has 25 I. d4-d51, 26 11-1) 1', 1 2 1, 3, 4 d IOP, IL-27 4.5-80, (9-( III, 13-13 19 0 10. Lt, 29 }IO-17, । 8-190, (10) 121) 32 1 [-10', । II-1051 (, सित्वेन । . (, 280, 258, रेता। हीर LP. ( 26.1, स रम्नां प्रति PC, I ab, रागस्ततप्री. P and possibly L }', नष्ट P (, °वधु 27a, °कारण . ah, °बुद्ध्योवैवश्वताश्वोचलि.' वहुनि !'. d, स्त्रीनित्तंनुचलेविहान्यः ।' स्वपा- की 29 1 15, स्तथार्षिःकाली।। 1, योनि अतोस्य LIC , GO यंस्था । 30b, सम P वेश्मवर्था । 31], सरस्वतीब्रह्मासुतः । d, नस्तस्य P 32 d, तथानृपे० । जने LP, ( श्रुचं । d, वह्निमसितो ।' (., ·CANTO VII 47 तथाङ्गदोऽन्तं तपसोऽपि गत्वा कामाभिभूतो यमुनामगच्छत् । धीमतरं यत्र रथीतरं स सारङ्गजुष्टं जनयांबभूव ॥३३॥ निशाम्य शान्तां नरदेवकन्यां वनेऽपि शान्तेऽपि च वर्तमानः । चचाल धैर्यान्मुनिष्यशृङ्गः शैली महीकम्प इवोच्चशृङ्गः ॥३४॥ ब्रह्मर्षिभावार्थमपास्य राज्यं भेजे वनं यो विषयेष्वनास्थः । स गाधिजश्चापहृतो घृताच्या समा दशैकं दिवसं विवेद ॥३५॥ तथैव कन्दर्पशराभिमृष्टो रम्भा प्रति स्थूलशिरा मुमूर्छ । यः कामरोषात्मतयानपेक्षः शशाप तामप्रतिगृह्यमाणः ॥३६॥ प्रमहरायां च रुरुः प्रियायां भुजंगमेनापहृतेन्द्रियायां । संदृश्य संदृश्य जघान सपोन्प्रियं न रोषेण तपो ररक्ष ॥३७॥ नप्ता शशाङ्कस्य यशोगुणको बुधस्य सूनुर्विबुधप्रभावः । तथोर्वशीमप्सरसं विचिन्य राजर्षिरुन्मादमगच्छदैडः ॥३॥ रक्तो गिरेमूर्धनि मेनकायां कामात्मकत्वाच्च स तालजङ्घः । पादेन विश्वावसुना सरोषं वजेण हिन्ताल इवाभिजघ्ने ॥३९॥ नाशं गतायां परमाङ्गनायां गङ्गाजलेऽनङ्गपरीतचेताः । जहुश्च गङ्गां नृपतिर्भुजाभ्यां रुरोध मैनाक इवाचलेन्द्रः ॥४०॥ 34), om . 1. has 34 ) JI-17, 18-1LP, 35 If, a8-19f, IO-1) 29, 3613a4f, (HP, (l I - 37 19, d 10 382P, 10 + 1P, 195-108 P, 109-1) IO, ) 11 (31, 09 II 1, 39 al 40d II 33 a, न्ततपसो P चचारधैर्यन्मुनिऋषिशृंग P. 35 d, दशीकं P, C.c. 361), रम्भा " स्थुलशिरामुमुच्छ । c, पेक्ष LP. d, मानः P. 371, प्रमन्वरायां LP. II cd, सान्त्रियं LP, सान्वीकं H, सर्वान्दृढं S, G. and Je d, तथोररस्कं P. 38 a, नका" 10, गुणांकैर्वधस्यसुनु° P. d, °कत्मादम° LP 39 ३, गिरेमुद्दनि P. सरोष P. 40), जलनं (नां, then नं) ग. L, जलेनांग " गंगा P 1, रुरोवमेनामकवा. P. .

·48 CANTO VII नृपश्च गङ्गाविरहाज्जुघूर्ण गङ्गाम्भसा साल इवातमूलः । कुलप्रदीपः प्रतिपस्य सूनुः श्रीमतनुः शन्तनुरस्वतन्त्रः ॥४१॥ हृतां च सौनन्दकिनानुशोचन्प्राप्तामिवोवी स्त्रियमुर्वशीं तां। सहतवमी किल सोमवा बभ्राम चित्रोद्भवभिन्नवर्मा ॥४२॥ भार्या मृतां चानुममार राजा भीमप्रभावो भुवि भीमकः सः । बलेन सेनाक इति प्रकाशः सेनापतिर्देव इवातसेनः ॥४३॥ स्वर्ग गते भर्तरि शन्तनौ च काली जिहीर्षन जनमेजयः सः । अवाप भीष्मात्समवेत्य मृत्युं न तहतं मन्मथमुत्ससर्ज ॥४४॥ शप्तश्च पाण्डुर्मदनेन नूनं स्त्रीसंगमे मृत्युमवाप्रयसीति । जगाम माद्रीं न महर्षिशापादसेव्यसेवी विममर्श मृत्यु ॥४५॥ एवंविधा देवनृपर्षिसङ्घाः स्त्रीणां वशं कामवशेन जग्मुः । धिया च सारेण च दुर्बलः सन्प्रियामपश्यन किमु विक्लवोऽहं ॥४६॥ यास्यामि तस्मागृह मेव भूयः कामं करिथे विधिवत्सकामं । न ह्यन्यचितस्य चलेन्द्रियस्य लिङ्गं क्षमं धर्मपथाच्युतस्य ॥४७॥ पाणी कपालमवधाय विधाय मौण्ड्यं मानं निधाय विकृतं परिधाय वासः । यस्योद्धवो न धृतिरस्ति न शान्तिरस्ति चित्रप्रदीप इव सोऽस्ति च नास्ति चैव ॥४॥ Lhas 4I a I 46 ( I, (fo) I31) 46 0 2-48 d 14 41 a. नू (?) पश्च P ज्जघुर्म ।' ), मुल: P cd, सूनुश्रीमत्तनु LP d, शान्तनु° P. 42 1), प्राप्तामिधाब्बी वंशीतां ।' ( and d, P has °धमा for °वी d, भिन्नमा । 43 a, भार्यामृता P. चानृममार L. (, Poin न. d, वार्नु () सेनः P 44 a, शा- न्तनी PC b, कालोजिहीषन् । c, त्समवैत्य L, भीष्मासमवैन्य P. d, तद्वतं P. 451, °दसेव्यमेतद्वि० 1.PC 46 b, स्त्रीनां । cd, सEि (१)- या L, स प्रिया• PC, Gc 47 1, लिंगा P. °पथाच्युतस्य P. 48 a, °मवधार्य P D, वि(re u ritten) धाय P (, यस्यावध्वा P d, प्रदीदवसेस्ति । . P om. न धियाव P.

·CANTO VII 49 यो निःसृतश्च न च निःसृतकामरागः काषायमुबहति यो न च निष्कषायः । पाचं बिभर्ति च गुणेन च पात्रभूतो लिङ्गं वहन्नपि स नैव गृही न भिष्ठः ॥४९॥ न न्याय्यमन्वयवतः परिगृह्य लिङ्गं भूयो विमोक्तुमिति योऽपि हि मे विचारः । सोऽपि प्रणश्यति विचिन्य नृपप्रवीरां- स्तान्ये तपोवनमपास्य गृहाण्यतीयुः ॥५०॥ शाल्वाधिपो हि ससुतोऽपि तथाम्बरीषो रामोऽन्ध एव स च सांकृतिरन्तिदेवः । चीराण्यपास्य दधिरे पुनरंशुकानि छित्वा जटाश्च कुटिला मुकुटानि बभुः ॥५१॥ तस्माद्भिक्षार्थ मम गुरुरितो यावदेव प्रयात- स्त्यका काषायं गृहमहमितस्तावदेव प्रयास्ये । पूज्यं लिङ्गं हि स्खलितमनसो बिभ्रतः क्लिष्टबुद्धे- नीमुचार्थः स्यादुपहतमतेनाप्ययं जीवलोकः ॥५२॥ सौन्दरनन्दे महाकाव्ये नन्दविलापो नाम सप्तमः सर्गः । L has 49a I 52 d 13, d Id 18P, (ol, I-, 8-endp 49 a, निमृत P. निस्तकाम. I d, सनगृहीमभिक्षुः । 50 1, मन्यार्यमP. d, तयोवनम° P. प्यभीयुः H and s 51 , साल्वाधिपो LP b, रामोन्ध्र(?) I.C, रामोख P , स्यपाश्य P. 52 1, काया (?)यं P c, पुज्यं P स्त्वरित P. d, नीयंजीव. P. col., इतिसौन्दरा' P, which adds आवाज्याश्वघोषज्ञतो afton °काव्ये.

·50 CANTO VIII अथ नन्दमधीरलोचनं गृहयानोत्सुकमुत्सुकोत्सुकं । अभिगम्य शिवेन चक्षुषा श्रमणः कश्चिदुवाच मैत्रया ॥१॥ किमिदं मुखमश्रुदुर्दिनं हृदयस्थं विवृणोति ते तमः । धृतिमेहि नियच्छ विक्रियां न हि बाष्पश्च शमश्च शोभते ॥२॥ द्विविधा समुदेति वेदना नियतं चेतसि देह एव च । श्रुतविध्युपचारकोविदा द्विविधा एव तयोश्चिकित्सकाः ॥३॥ तदियं यदि कायिकी रुजा भिषजे तूर्णमनूनमुच्यतां । विनिगुह्य हि रोगमातुरो नचिरानीवमनर्थमृच्छति ॥४॥ अथ दुःखमिदं मनोमयं वद वक्ष्यामि यदव भेषजं । मनसो हि रजस्तमस्विनो भिषजोऽध्यात्मविदः परीक्षकाः ॥५॥ निखिलेन च सत्यमुच्यतां यदि वाच्यं मयि सौम्य मन्यसे । गतयो विविधा हि चेतसा बहुगुह्यानि मदाकुलानि च ॥६॥ इति तेन स चोदितस्तदा व्यवसायं प्रविवक्षुरात्मनः । अवलम्व्य को करेण तं प्रविवेशान्यतरहनान्तरं ॥७॥ I has II anf 8 -1, I ! , 1 2 1 7. 18 ! II P. I ( 2 !, 1 1 2 f, d do. d218 19 111,5191 18-111011,4117 . 11, मैत्रयः । 2}, चमः , भ्रमः । ।, धूतिमेहिनिच्छ । }, Pom र 41, भृ( तू । गमभृ। तू) नमुच्यतां ।', .J. 1, नविरात्तिवमनर्थमिच्छति ।' 5d, रज- स्तमसत्वभिषजोध्धान्मविडः ।' od, l' om J, CA महाकुलानि P 7a, वोदितः ।', बोधितः ।' 1, प्रविचक्षुर । (, करेणकरेण P, त, प्रविव्यष्टा- न्यतराद्व० II ·C.INTO VIII 51 अथ तब शुचौ लतागृहे कुसुमोहारिणि तो निषेदतुः । मृदुभिर्मदुमारूतेरितैरुपगूढाविव बालपल्लवैः ॥५॥ स जगाद ततश्चिकीर्षितं धननिश्वासगृहीतमन्तरा। श्रुतवाग्विशदाय भिक्षवे विदुषा प्रव्रजितेन दुर्वचं ॥९॥ सदृशं यदि धर्मचारिणः सततं प्राणिषु मैचचेतसः । अधृतौ यदियं हितैषिता मयि ते स्यात्करुणात्मनः सतः ॥१०॥ अत एव च मे विशेषतः प्रविवक्षा क्षमवादिनि त्वयि । न हि भावमिमं चलात्मने कथयेयं ब्रुवतेऽप्यसाधवे ॥११॥ तदिदं शृणु मे समासतो न रमे धर्मविधावृते प्रियां । गिरिसानुषु कामिनीमृते कृतरेता इव किंनरश्चरन ॥१२॥ वनवासमुखात्परामुखः : प्रयियासा गृहमेव येन मे। न हि शर्म लभे तया विना नृपतिहीन इवोतमश्रिया ॥१३॥ अथ तस्य निशम्य तहचः प्रियभायाभिमुखस्य शोचतः । श्रमणः स शिरः प्रकम्पयनिजगादात्मगतं शनैरिदं ॥ १४॥ कृपणं बत यूथलालसो महतो व्याधभयाट्विनिःसृतः । प्रविविक्षति वागुरां मृगश्चपलो गीतरवेण वञ्चितः ॥१५॥ विहगः खलु जालसंवृतो हितकामेन जनेन मोक्षितः । विचरन्फलपुष्पवचनं प्रविविक्षुः स्वयमेव पञ्जरं ॥१६॥ , • 0-1 II. । " - . I hav (fol 1}}) 10 1) (- 17, 18 (712 (8 df, I 2 + 15t, d8-1HIP, I3 I - 5, 1 2 10, 110 14 31, + । ) df,15a8-193f, 4 I6d 11 8॥, श्रु(१) चौ।' ।, गूढाविवाल° । 91, गृहित । वाग्भि () सदाय P 101, शदृशं P ।, प्राणिश) (, अवृतो ।' 1, अपिते । II , विश्य (२) षतः P. }, क्षयवादिनि IP, II 121, शृनुमेसतासतो।' d, वोर्त्तम. P. L4b, सोचतः । (', श्रमनः । 15 , पुथलालसो। 1), द्विनिस्मृतः !'. ., मृगाश्च 16 ३, विहंगः। जालं l', LP om HT and I lius it udded on maigi. 1 }, चिना।

·52 CANTO VIII कलभः करिणा खलूद्धृतो बहुपकाविषमान्नदीतलान् । जलतर्षवशेन तां पुनः सरितं याहवती तितीर्षति ॥१७॥ शरणे सभुजंगमे स्वपतिबुद्धेन परेण बोधितः । तरुणः खलु जातविभ्रमः स्वयमुग्रं भुजगं जिघृक्षति ॥१८॥ महता खलु जातवेदसा ज्वलितादुत्पतितो वनदुमात् । पुनरिच्छति नीडतृष्णया पतितुं तव गतव्यथो ट्विजः ॥१९॥ अवशः खलु काममूर्छ या प्रियया श्ये नभयादिनाकृतः । न धृतिं समुपैति न हियं करुणं जीवति जीवजीवकः ॥२०॥ अकृतात्मतया तृषान्वितो घृणया चैव धिया च वर्जितः । अशनं खलु वान्तमात्मना कृपणः श्वा पुनरतुमिच्छति ॥२१॥ इति मन्मथशोककर्षितं तमनुध्याय मुहुर्निरीक्ष्य च । श्रमणः स हिताभिकाङ्क्षया गुणवद्वाक्यमुवाच विप्रियं ॥२२॥ अविचारयतः शुभाशुभं विषयेष्वेव निविष्टचेतसः । उपपन्नमलब्धचक्षुषो न रतिः श्रेयसि चेद्भवेतव ॥२३॥ श्रवणे ग्रहणे ऽथ धारणे परमार्था वगमे मनःशमे । अविषक्तमोश्चलात्मनो न हि धर्मेऽभिरतिर्विधीयते ॥२४॥ . Lhas 17 ! 235, (..) 141) 23 (62411 174, खलुद्दतो। 1., नदीतरात 1, सरितग्ग्राह, ग्र्याह 18, सर- णेससभुजंगमिस्वपत्प्र! }, पुरन । (, विभ्रम LI d, स्वयमुर्ग: जिघुक्षति । 19a, महतात्माखनु । ', गतोव्यथो ।' 20 , "मुर्छया । ।, P on. प्रिय d, LP om ta betuie la:, I baring it on margm in later hand 214, अकृतान्म त, कृपण L, कृपगांस्वा । मन्मथो LI', commectel to थ (, श्रमनः । 231, निपिक्तचेतसः । d, चेगवेत्तव 24 , श्रवनेग्रहने । ., ममःसम नान्ममो LP , विधीचते। जीवक 221, || L .

·CANTO VIII 58 विषयेषु तु दोषदर्शिनः परितुष्टस्य शुचेरमानिनः । शमकर्मसु युक्तचेतसः कृत बुझेन रतिर्न विद्यते ॥२५॥ रमते तृषितो धनश्रिया रमते काममुखेन बालिशः । रमते प्रशमेन सज्जनः परिभोगान्परिभूय विद्यया ॥२६॥ अपि च प्रथितस्य धीमतः कुलजस्यार्चितलिङ्गधारिणः । सदृशी न गृहाय चेतना प्रणतिवायुवशागिरेरिव ॥२७॥ स्पृह येत्परसंश्रिताय यः परिभूयात्मवां स्वतन्त्रतां । उपशान्तिपथे शिवे स्थितः स्पृहयेद्दोषवते गृहाय मः ॥२६॥ व्यसनाभिहतो यथा वित्परिमुक्तः पुनरेव बन्धनं । समुपेत्य वनं तथा पुनर्गृहसंज्ञ मृगयेत बन्धनं ॥२९॥ पुरुषश्च विहाय यः कलिं पुनरिच्छेत्कलिमेव सेवितुं । स विहाय भजेत बालिशः कलिभूतामजितेन्द्रियः प्रियां ॥३०॥ सविषा इव संश्रिता लताः परिमृष्टा इव सोरगा गुहाः । विवृता इव चासयो धृता व्यसनान्ता हि भवन्ति योषितः ॥३१॥ प्रमदाः समदा मदनदाः प्रमदा वीतमदा भयप्रदाः। इति दोषभयावहाश्च ताः कथमर्हन्ति निषेवनं नु ताः ॥३२॥ स्वजनः स्वजनेन भिद्यते सुहृदश्चापि सुहृज्जनेन यत् । परदोषविचक्षणाः शठास्तदनायाः प्रचरन्ति योषितः ॥३३॥ L has 251 32 d), dio d 11, 33. I 41, ( 8 ( 10p, dld 3 mulgi 29. P om पे. ॐ , समकर्मयुक्त d, Lom रतिर्न and his रतन्न on im later hand, रतिनविन्ते ।' . (i 26 ३, धनप्रिया 1, 1' om ते सर्जनः । d, भोगा- त्परि 28 11, परिभुयात्मवसा । उपसान्ति । d, मृगयेन (त) L, सज्ञमृगयेन ।' 1, पियं LP, स्त्रियं . 31c, चासयोवृता 330, समुदा ' d, कथमहन्ति । ता P 33b. यत । rd. णाशदास्तदानाN ]' *णाशठास्त , d. Pom न्ति 30१, कलि (, याः G ·51 (ANT) VIII कुलजाः कृपणीभवन्ति यद्यदयुक्तं प्रचरन्ति साहसं । प्रविशन्ति च यच्चमूमुखं रभसास्तव निमितमङ्गनाः ॥३४॥ वचनेन हरन्ति वल्गुना निशितेन प्रहरन्ति चेतसा । मधु तिष्ठति वाचि योषितां हृदये हालहलं महविषं ॥३५॥ प्रदहन्दहनोऽपि गृह्यते विशरीरः पवनोऽपि गृह्यते । कुपितो भुजगोऽपि गृह्यते प्रमदानां तु मनो न गृह्यते ॥३६॥ न वपुर्विमृशन्ति न श्रियं न मतिं नापि कुलं न विक्रमं । प्रहरन्यविशेषतः स्त्रियः सरितो ग्राहकुलाकुला इव ॥३७॥ न वचो मधुरं न लालनं स्मरति स्त्री न च सौहृदं क्वचित् । कलिता वनितैव चञ्चला तदिहारिष्विव नावलम्ब्यते ॥३॥ अददत्सु भवन्ति नर्मदाः प्रददत्सु प्रविशन्ति विभ्रमं । प्रणतेषु भवन्ति गर्विताः प्रमदास्तृप्ततराश्च मानिषु ॥३९॥ गुणवत्सु चरन्ति भर्तृवद्गुणहीनेषु चरन्ति पुत्रवत् । धनवत्सु चरन्ति तृष्णया धनहीनेषु चरन्यवज्ञया ॥४०॥ विषयाविषयान्तरं गता प्रचरत्येव यथा हृतापि गौः । अनवेक्षितपूर्वसौहृदा रमतेऽन्यत्र गता तथाङ्गना ॥४१॥ 4 । . " - (iu and ap 371, पिया 1., नापि- L has 34 ) 31, 4 351. () 191, 110 111, II 31, 37114 181,19॥ nIO }31, । -11 111, 5- 101 (1] LAD) 1016, 31, 1101 34 a, कुराजाकृपनी• ।', मुजनाः ( . I • 35 and Pom र । वर्माना P(', वल्गना , .., । हराहलमहद्विष । कुन्नविन c, शेषत" 1, I' onह, (' 38 a, नराद्रन ।', (' 1, स्ती। ' om च, क्वचित , II व( न) लितावनितेव ।। , तदिदरीष्टि- (Poष्णि) वनावच्य ( व्यते ।' 30, d, °दातृप्त° P 40a, गुणवत्स P 1. मुतवत P. for Ler notos. शत्रुवत (' 41. हतापि . बनेऽपि । पुर्व । तथागमा " P OLI भवति । भतृवद् P.

·CANTO VIII 55 प्रविशत्यपि हि स्त्रियश्चितामनुबधन्यपि मुक्तजीविताः । अपि बिभ्रति नैव यन्त्रणा न तु भावेन वहन्ति साहृदं ॥४२॥ रमयन्ति पतीन कथंचन प्रमदा याः पतिदेवताः क्वचित् । चलचिततया सहस्रशो रमयन्ते हृदयं स्वमेव ताः ॥४३॥ श्वपचं किल सेनजित्सुता चकमे मीनरिपुं कुमुवती। मृगराजमथो बृहद्रथा प्रमदानामगतिर्न विद्यते ॥४४॥ कुरुहैहयवृष्णिवंशजा बहुमायाकवचोऽथ शम्बरः । मुनिरुयतपाश्च गौतमः समवापुर्वनितोचतं रजः ॥४५॥ अकृतज्ञमनार्यमस्थिरं वनितानामिदमीदृशं मनः । कथमर्हति तासु पण्डितो हृदयं सञ्जयितुं चलात्मसु ॥४६॥ अथ सूक्ष्ममति हयाशिवं लघु तासां हृदयं न पश्यसि । किमु कायमसगृहं सववनितानामशुचिं न पश्यसि ॥४७॥ यदहन्यहनि प्रधावनैर्वसनैश्चाभरणैश्च संस्कृतं । अशुभं तमसावृतेक्षणः शुभतो गच्छसि नावगच्छसि ॥४॥ I. has 421-13105 10 10-11 11 | (7131, 4511 - 6 1,740 8 1 9 II. 47aIa 31, 19 HOLI ))}. 1) IO }) ILIT-dI [ 48 III . 44, स्वपचं । C, 12 , प्रविशत्यपि । 1. मवधम्त्यपि ', C: जीवितान । चैव G 1, सोहदं ।' 1}. रमयन्तियन्तिनकथ ।' d, हदय" ता सेजिस्तुता । प्रमदानाचगन्तिन्न ।' which om ते 451, हृहय० । मुनिनु- (कास)संतपाच । गोतमः I.P. d, तोद्दत 46 d, अकृतद्रुम° P 1), P om. दमी । संजयिति । 471, शुक्ष्ममतीद्वयाशधृक् ।', for L, oce notes. तासा P, JI, S and GC पस्यति । 1, तानांव्रतनपस्यसि I', for I see notes 48a प्रसा- धने 1. शासरणे शसस्कृत । ०क्षण P ·56 CANTO VIII अथवा समवैषि ततनूमशुभां वं न तु संविदस्ति ते । सुरभिं विदधासि हि क्रियामशुचेस्तत्प्रभवस्य शान्तये ॥४९॥ अनुलेपनमञ्जनं सजो मणिमुक्तातपनीयमंशुकं । यदि साधु किमत्र योषितां सहजं तासु विचीयतां शुचि ॥५०॥ मलपङ्कधरा दिगम्बरा प्रकृतिस्थैर्नखदन्तरोमभिः । यदि सा तव सुन्दरी भवेनियतं तेऽद्य न सुन्दरी भवेत् ॥५१॥ स्रवतीमशुचिं स्पृशेच्च कः सधुणो जर्जरभाण्डवत्स्त्रियं । यदि केवलया त्वचावृता न भवेन्मक्षिकपत्रमात्रया ॥५२॥ वचवेष्ठितमस्थिपञ्जरं यदि कायं समवैषि योषितां। मदनेन च कृष्यसे बलादघृणः खल्वधृतिश्च मन्मथः ॥५३॥ शुभतामशुभेषु कल्पयन्नखदन्तत्वचकेशरोमसु । अविचक्षण किं न पश्यसि प्रकृतिं च प्रभवं च योषितां ॥५४॥ नदवेत्य मनःशरीरयोर्वनिता दोषवतीविशेषतः । चपलं भवनोत्सुकं मनः प्रतिसंख्यानबलेन वार्यतां ॥५५॥ श्रुतवान्मतिमान कुलोद्गतः परमस्य प्रशमस्य भाजनं । उपगम्य यथातथा पुनर्न हि भेतुं नियमं त्वमर्हसि ॥५६॥ Lthar 198 I 561 , (fol 15 ) 567 d II P P 493, तत्तनुम LP विदधाति । d, शुभस्त° 50d, विनीयता P 51 १, पङ्कजधरा P cd, भवेनियतं । 52a, स्रतिम. स्पशेच्च P. त, भवेत्मक्षि. P, which on. या 53 d, खलुधृ° P. मन्मथ LP. d, प्रभव । 55 C, भवतोत्सुकं PC 560 अथातथापुनःम P (parhaps triger alls in L and corrected) - 54 , अवि- ·CANTO VIII 57 अभिजनमहतो मनस्विनः प्रिययशसो बहुमानमिछतः । निधनमपि वरं स्थिरात्मनश्युतविनयस्य न चैव जीवितं ॥५७॥ बचा यथा हि कवचं प्रगृहीतचापो निन्द्यो भवत्यपसृतः समराद्रथस्थः । भैक्षाकमभ्युपगतः परिगृह्य लिङ्गं निन्धस्तथा भवति कामहृतेन्द्रियाश्वः ॥५॥ हास्यो यथा च परमाभरणाखरसग् भैक्षं चरन्धृतधनुश्चलचित्रमौलिः । वैरूप्यमभ्युपगतः परपिण्डभोजी हास्यस्तथा गृहसुखाभिमुखः सतृष्णः ॥५९॥ यथा स्वन्नं भुक्ता परमशयनीयेऽपि शयितो वराहो निर्मुक्तः पुनरशुचि धावत्परिचितं । तथा श्रेयः शृण्वन्प्रशमसुखमास्वाद्य गुणवद् वनं शान्तं हित्वा गृहमभिलषेकामतृषितः ॥६०॥ यथोल्का हस्तस्था दहति पवनप्रेरितशिखा यथा पादाक्रान्तो दशति भुजगः क्रोधरभसः । यथा हन्ति व्याघ्रः शिशुरपि गृहीतो गृहगतः तथा स्त्रीसंसर्गो बहुविधमनीय भवति ॥६१॥ L has all. संवेव P. 578, मनस्थि (वि)नः 1, मनस्थिनः ।। P om. म d, 'चुत P 58 b, भवत्यप्रसूतः P. 591, भ्युगतः P. d, सुखानिमुखः । 6o a, स्वर्म । शयनीयपि । मुखाम P. (d, गुणवन्वनं L, गुणवन्धनं ।' d, लषेन- काम. L. भिराषकातृषितः । 61. भुजयः (गः) L भुजयः P d. P om घ ल, श्रियः ।

·58 CANTO VIII तविज्ञाय मनःशरीरनियताबारीषु दोषानिमान मत्वा कामसुखं नदीजलचलं क्लेशाय शोकाय च । दृष्ट्वा दुर्बलमामपावसदृशं मृत्यूपसृष्टं जगन निर्मोक्षाय कुरुष्व बुद्धिमतुलामुत्कण्ठितुं नाहसि ॥६२॥ सौन्दरनन्दे महाकाव्ये स्त्रीविघातो नामाष्टमः सर्गः । L has all 1. निम्मोहोय" 620, दृस्त्वा । श्रीसौन्दरा ०मानपात्र मृत्युपशृष्टंजगत् । काव्येा श्वघोषकतौस्त्री । (ol. इति- ·59 CANTO IX अथैवमुक्तोऽपि स तेन भिक्षुणा जगाम नैवोपशमं प्रियां प्रति । तथा हि तामेव तदा स चिन्तयन्न तस्य शुश्राव विसंज्ञवद्वचः ॥१॥ यथा हि वैद्यस्य चिकीर्षतः शिवं वचो न गृह्णाति मुमूर्षुरातुरः । तथैव मतो बलरूपयौवनैर्हितं न जग्राह स तस्य तद्वचः ॥२॥ न चाच चित्रं यदि रागपाप्मना मनोऽभिभूयेत तमोवृतात्मनः । नरस्य पाप्मा हि तदा निवर्तते यदा भवत्यन्तगतं तमस्तनु ॥३॥ ततस्तथाक्षिप्तमवेक्ष्य तं तदा बलेन रूपेण च यौवनेन च । गृहप्रयाणं प्रति च व्यवस्थितं शशास नन्दं श्रमणः स शान्तये ॥४॥ बलं च रूपं च नवं च यौवनं तथावगच्छामि यथावगच्छसि । अहं चिदं ते चयमव्यवस्थितं यथावबुद्धो न तथावबुध्यसे ॥५॥ इदं हि रोगायतनं जरावशं नदीतटानोकह वच्चलाचलं । न वेत्सि देहं जलफेनदुर्बलं बलस्थतामात्मनि येन मन्यसे ॥६॥ यदान्नपानासनयानकर्मणामसेवनादयतिसेवनादपि । शरीरमासन्नविपत्ति दृश्यते बलेऽभिमानस्तव केन हेतुना ॥७॥ - Lhas 1 aI I, 1 2 19P, I10 । 10. ( 11 - 12}, 1 11 71,241,a5-110p, Hd8, d9 d 10p, 318 112P, Ha2f, I CIRf, d I APd 5 d7fd 8-dI2, 151, (151) 710 ।।। Id, विसंज्ञावान्धवः P, I. चिकीर्षत LP 1., गृहातिमुमषुरान्तरः P. 3 11, भिभूयेत ।'. d, तमुस्तनु . 41, रूपेन । प्रयानं । d, श्रवनः P. 56, विदं P. d, तथाचवुध्यसे । 6, इमंत जम्ला (m) वश I'. b. नदीत- टीमीकह'. II नवेत्स । 71. सेवनादयेति । दृशते । .a.

·60 CANTO LX हिमातपव्याधिजराक्षुदादिभिर्यदायनथैरुपमीयते जगत् । जलं शुचौ मास इवार्करश्मिभिः क्षयं व्रजन किं बलदृप्त मन्यसे ॥६॥ वगस्थिमांसातजात्मकं यदा शरीरमाहारवशेन तिष्ठति । अजसमात सतत प्रतिक्रियं बलान्वितोऽस्मीति कथं विहन्यसे॥९॥ यथा घटं मृन्मयमाममाश्रितो नरस्तितीपेक्षुभितं महार्णवं । समुच्छ्रयं तबदसारमुहहन्बलं व्यवस्येविषयार्थमुद्यतः ॥१०॥ शरीरमामादपि मृन्मयाधटा. दिदं तु निःसारतमं मतं मम । चिरं हि तिष्ठेविधिवद्धृतो घटः समुछ्योऽयं मुधृतोऽपि भिद्यते ॥११॥ यदानुभूवाय्वनलाश्च धातवः सदा विरुद्धा विषमा इवोरगाः । भवन्यनाय शरीरमाश्रिताः कथं बलं रोगविधो व्यवस्यसि ॥१२॥ प्रयान्ति मन्त्रैः प्रशमं भुजंगमा न मन्त्रसाध्यास्तु भवन्ति धातवः । क्वचिच कंचिच्च दशन्ति पन्नगाः सदा च सर्व च तुदन्ति धातवः ॥१३॥ इदं हि शय्यासनपानभोजनैर्गुणैः शरीरं चिरमप्यवेक्षितं । न मर्षयत्येकमपि व्यतिक्रमं यतो महाशीविषवत्मकुपति ॥१४॥ - - 1. has gilt ol.2, 131,7%, 10121, 121 1 10 81, 1 12 13 1I, 42 45p, 16- । 12 ( 21, 7 (), 12 13 14 11 1 12 1 14. 100 । I, a II 3-1), - ? (5, 612 81, जला 1, नथैरुपनीयते ।', रूपपीते 11 , (, । d, व्रजेत्किं ।', O, ०वसेन । 1, हि मन्यसे ।, TO, मृत्मय° cd, हत्पन्न । IIa, मृन्म- याघ. " C, Pom टः 12 }, सदारुडा " and (ie. d, रोगविधी । 1315, साध्योस्तु । धावत: L, धावतः ' , केचिच्चकचिच्च ' and probably L, कदा- दंशस्ति । 14 , शUP og afafal with mask on fist fg to show rafiance to lost margin J. पतोमहाही. २१ पिG ·CANTO IX 81 यदा हिमा” ज्वलनं निषेवते हिमं निदाघाभिहतोऽभिकाङ्क्षति । शुधान्वितोऽन्नं सलिलं तृषान्वितो बलं कुतः किं च कथं च कस्य च ॥१५॥ तदेवमाज्ञाय शरीरमातुरं बलान्वितोऽस्मीति न मन्तुमर्हसि । असारमस्वन्तमनिश्चितं जगज्जगत्यनित्ये बलमव्यवस्थितं ॥१६॥ क कार्तवीर्यस्य बलाभिमानिनः महनवाहोर्बलमर्जुनस्य तत् । चकर्त बाहून्युधि यस्य भार्गवो महान्ति शृङ्गाण्यशनिर्मिरेरिव ॥१७॥ क तबलं कंसविकर्षिणो हरेस्तुरङ्गराजस्य पुटावभेदिनः । यमेकबाणेन निजनिवान जराः क्रमागता रूपमिवोतमं जरा ॥१॥ दिनेः सुतस्यामररोषकारिणश्चमूरुचेवी नमुचेः क्व तहलं । यमाहवे क्रुद्धमिवान्तकं स्थितं जघान फेनावयवेन वासवः ॥१९॥ बलं कुरूणां क्व च ततदाभवद् युधि ज्वलित्वा तरसौजसा च ये। समित्समिद्धा ज्वलना इवाध्वरे हतासवो भस्मनि पर्यवस्थिताः ॥२०॥ अतो विदित्वा बलवीर्यमानिनां बलान्वितानामवमर्दितं बलं । जगज्जरामृत्युवशं विचारयन्वलेऽभिमानं न विधातुमर्हसि ॥२१॥ L has all - 15d, कुटः । 101, °मस्वान्तम० . 171, °वाहोवल वाहुन्युधि ।' d, शृंगान्यशनिगि । 181, क्वतव्वरं । .), हरेस्तरंग 1, पुट्ये (२) व P. ', निजर्घिवान् । जरा LP d, क्रमासता ।' 19, दिते । ", समुरुचेली- णमुचेः । ', यमाहवेन । d, हेनाव 208, भत्तदा 10, युवि । 21, वसविठ• IP. मृत्यवशं P d, न्पले I, न्परे P, Cc (c महसि I.

·CANTO IX बलं महहा यदि वा न मन्यसे कुरुष्व युद्ध सह तावदिन्द्रियैः । जयश्च ते ऽवास्ति महच ते बलं पराजयश्चेद्वितथं च ते बलं ॥२२॥ तथा हि वीराः पुरुषा न ते मता जयन्ति ये साश्वरथदिपानरीन । यथा मता वीरतरा मनीषिणो जयन्ति लोलानि षडिन्द्रियाणि ये ॥२३॥ अहं वपुष्मानिति यच्च मन्यसे विचक्षणं नैतदिदं च गृह्यतां । क्व तहपुः सा च वपुष्मती तनुर्गदस्य साम्यस्य च सारणस्य च ॥२४॥ यथा मयूरश्चलचित्रचन्द्रको बिभर्ति रूपं गुणवत्स्वभावतः । शरीरसंस्कारगुणादृते तथा बिभर्षि रूपं यदि रूपवानसि ॥२५॥ यदि प्रतीपं वृणुयान वाससा न शौचकाले यदि संस्पृशेदपः । मृजाविशेषं यदि नाददीत वा वपुर्वपुष्मन्वद कीदृशं भवेत् ॥२६॥ नवं वयश्चात्मगतं निशम्य यगृहोन्मुखं ते विषयाप्तये मनः । नियछ तच्छेलनदीरयोपमं द्रुतं हि गच्छत्यनिवर्ति यौवनं ॥२७॥ ऋतुर्व्यतीतः परिवर्तते पुनः क्षयं प्रयातः पुनरेति चन्द्रमाः । गतं गतं नैव तु संनिवर्तते जलं नदीनां च नृणां च यौवनं ॥२६॥ विवर्णितश्मश्रु वलीविकुञ्चितं विशीर्णदन्तं शिथिलभु निष्प्रभं। यदा मुखं द्रक्ष्यसि जर्जरं तदा जराभिभूतो विमदो भवियसि ॥२९॥ । Le (fol 16 1) 22 ।। 28 II, 12 14, 15, 2011 22 , यदियेन LP, यदि ते च (; }, युन्व) I. ., तेतास्ति P. 1, जयश्चद्वि० 23, प्र(१)रुषा मभाP 1, द्विपानरान् ।' (,मभा मनीषीणो।' d, Lom डि, षडेन्द्रि 24 1, नेतदिदं । 1, साम्यच P 25 (, गुणादतो (दृते) 1. 26 , वृनया°P ।, सीचकाले । 1, वपूर्ध्वपू० । कीदृमं । 27 al, विशाम्ययंग तन्ननदी पयोयमं । । गच्छत्मनि । 291), Pol नि द्रक्षसि । . .

·CINTO IX निषेव्य पानं मदनीयमुत्तमं निशाविवासेषु चिराविमाद्यति । नरस्तु मतो बलरूपयौवनैर्न कश्चिदप्राप्य जरां विमाद्यति ॥३०॥ यथेक्षुरत्यन्तरसप्रपीडितो भुवि प्रविद्धो दहनाय शुष्यते । तथा जरायन्त्रनिपीडिता तनुर्निपीतसारा मरणाय तिष्ठति ॥ ३१॥ यथा हि नृभ्यां करपत्रमीरितं समुच्छ्रितं दारु भिनत्यनेकधा । तथोच्छ्रितां पातयति प्रजामिमामहर्निशाभ्यामुपसंहिता जरा ॥३२॥ स्मृतेः प्रमोषो वपुषः पराभवो रतेः क्षयो वातिचक्षुषां यहः । श्रमस्य योनिर्बलवीर्ययोर्वधो जरासमो नास्ति शरीरिणां रिपुः ॥३३॥ इदं विदित्वा निधनस्य दैशिकं जराभिधानं जगतो महद्भयं । अहं वपुष्मान्बलवान्युवेति वा न मानमारोढुमनार्यमर्हसि ॥३४॥ अहं ममेत्येव च रक्तचेतसां शरीरसंज्ञा तव यः कलौ ग्रहः । तमुत्सृजैवं यदि शाम्यता भवेद्यं ह्यहं चेति ममेति चार्छति ॥३५॥ यदा शरीरे न वशोऽस्ति कस्यचिन्निरस्यमाने विविधैरुपप्लवैः । कथं क्षमं वेनुमहं ममेति वा शरीरसंज्ञं गृहमापदामिदं ॥३६॥ L has 30 1 1 ( 2, ( 10 15P, 10 11 9 31 )2 51, 1) (032 14.5a71, a Io-a 12 f, 71) 121', }}। 12 1711, 18 341, 12-13,411, (fol 161) 30 1 10b4, 15 । . 30d, जलाविमा 311, ॰पीन्दि तो 1', 'रभ्मन्तरसंप्रपिण्डितो ।' यथा- जरायन्ततिपीन्दिता ।', पिण्डिता (' 32 1, करपत्रपीडितं ।", St 1, भि:नत्त- नेकथा । d, जला P 34 a, Pom न (, वपुष्मानकरवान्युवेति PC', SC and Gu. d, 'om one नमा, 35), सज्ञा( ज्ञोमवयः , संक्षो भवजः (', Si (., शाम्यते । (d, भवानयं । 1, वार्छति । 36 a, शरीरेण- वशो ', शरीरं न वशे (' 1. 1, कस्यचिनिरेस्यमाम(न) विविधरु ।' निरस्यमानं ( कथ " .

·64 CANTO IX ॥ सपन्नगे यः कुगृहे सदाशुचौ रमेत नित्यं प्रतिसंस्कृते ऽबले। स दुष्टधातावशुचा चलाचले रमेत काये विपरीतदर्शनः ॥३७॥ यथा प्रजाभ्यः कुनृपो बलाबलीन्हरत्यशेषं च न चाभिरक्षति । तथैव कायो वसनादिसाधनं हरत्यशेषं च न चानुवर्तते ॥३॥ यथा प्ररोहन्ति तृणान्ययत्नतः क्षिती प्रयत्नातु भवन्ति शालयः । तथैव दुःखानि भवन्ययत्नतः सुखानि यत्नेन भवन्ति वा न वा॥३९॥ शरीरमात परिकर्षतश्चलं न चास्ति किंचित्परमार्थतः सुखं । सुखं हि दुःखप्रतिकारसेवया स्थिते च दुःखे तनुनि व्यवस्यति यथानपेक्ष्या ग्यमपीप्सितं सुखं प्रबाधते दुःखमुपेतमवपि । तथानपेक्ष्यात्मनि दुःखमागतं न विद्यते किंचन कस्यचित्सुखं ॥४१॥ शरीरमीदृग्बहुदुःखमध्रुवं फलानुरोधादथ नावगच्छसि । द्रवत्फलेभ्यो धृतिरश्मिभिर्मनो निगृह्यतां गौरिव शस्यलालसा ॥४२॥ न कामभोगा हि भवन्ति तृप्तये हवींषि दीप्तस्य विभावसोरिव । यथा यथा कामसुखेषु वर्तते तथा तथेच्छा विषयेषु वर्धते ॥४३॥ यथा च कुष्ठव्यसनेन दुःखितः प्रतापनानैव शमं निगच्छति । तथेन्द्रियार्थेष्वजितेन्द्रियश्चरन्न कामभोगैरूपशान्तिमृच्छति ॥४४॥ . Hc. . | has 38 ८ 10 39 44, 15 161, 7-4 121, 15-09, 40d 6 d 121, 41 4 1 21, 13-dII, 12 42 4 6 1', a719f, } 8-11', ( 2 ( 6, ( 7-91, d Io-d12, 43 I - 44 d 12 37d, विपरित 38 a b, °वलीहर 39 2, गृहान्ययत्नतः P , b, चितो- प्रयत्नांतु P. 400, दुःखंप्रति 41, पेशाग्व्र(?)म. P (, तथानवेधा LPC. 42 a, शरीरमिद P. ,, थवावगच्छसि PC d, भिगृह्यतांगोरीव 431, हवीषि P P d, वडते P. 44 a, तथाचकुष्ववेसनेदुः । ।, प्रतापयन्निव । (', प्रतापयत्येव । (, याथेष्व. d, मृर्छति । P on oing ·CUINTO IX 15 था हि भैषज्यसुखाभिकाया भजेत रोगान भजेत तन्दाम । था शरीरे बहुदुःखभाजने रमेत मोहाद्विषयाभिकासया ॥४५॥ निर्थकामः पुरुषस्य यो जनः स तस्य शत्रुः किल तेन कर्मणा । निर्थमूला विषयाश्च केवला ननु प्रहेया विषमा यथारयः ॥४६॥ हैव भूत्वा रिपवो वधात्मकाः प्रयान्ति काले पुरुषस्य मित्रतां । रच चैवेह च दुःखहेतवो भवन्ति कामा न तु कस्यचिच्छिवाः॥४७॥ थोपयुक्तं रसवर्णगन्धवद्धाय किंपाकफलं न पुष्टये । नषेव्यमाणा विषयाश्चलात्मनो भवन्यनाय तथा न भूतये ॥४॥ देतदाज्ञाय विपाप्मनात्मना विमोक्षधर्माद्युपसंहितं हितं । 'षस्व मे सज्जनसंमतं मतं प्रचक्ष्व वा निश्चयमुगिरन गिरं ॥४९॥ ति हितमपि बहूपीदमुक्तः श्रुतमहता श्रमणेन तेन नन्दः । धृतिमुपययौ न शर्म लेभे द्विरद इवातिमदो मदान्धचेताः ॥५०॥ नन्दस्य भावमवगम्य ततः स भिक्षुः पारिप्लवं गृहसुखाभिमुखं न धर्मे । सत्ताशयानुशयभावपरीक्षकाय बुद्धाय तत्वविदुषे कथयांचकार ॥५१॥ सौन्दरनन्दे महाकाव्ये मदापवादो नाम नवमः सर्गः । I has 45 +, ।18, 11, 110501 (tol 17 1) 50105 end 45 u lh, सुखंभिकासयाभजेन ।' १, वहुदुःक्षभा०1. त, नमेत 40a, जन । शञ्चः P d, विषया LIC', (ic 471, मित्रता 49.३, रसवर्म युष्टये । 1, निषेव्यमाना । d, भवन्त्व० 19 ३, तदेनदान विपा- ना० । 1, °धाह्यप । d, प्रचक्क LP 50 (, व्ययीवनशमी( र्म)ले. P. विदर ।' 51 ), पारिपृव । d, तन्वविदुषे । चकारः LP (0! , सौ- रा० ॥ नवः ।। - ·66 CANTO X श्रुत्वा ततः सङ्क्तमुत्सिसृहुं भाया दिदक्षु भवनं विविखं । नन्दं निरानन्दमपेतधैर्यमभ्युज्जिहीर्षमुनिराजुहाव ॥१॥ तं प्राप्तमप्राप्तविमोक्षमार्ग पप्रच्छ चितस्खलितं सुचितः । स हीमते हीविनती जगाद स्वं निश्चयं निश्चयकोविदाय ॥२॥ नन्दं विदित्वा सुगतस्ततस्तं भायाभिधाने तमसि भ्रमन्तं । पाणी गृहीत्वा वियदुत्पपात मणिं जले साधुरिवोज्जिहीर्षुः ॥३॥ काषायवस्वौ कनकावदातौ विरेजतुस्तौ नभसि प्रसन्ने । अन्योन्यसंश्लिष्टविकीर्णपक्षौ सरःप्रकीर्णाविव चक्रवाकौ ॥४॥ तो देवदारूतमगन्धवन्तं नदीसरःप्रसवणौघवन्तं । आजग्मतुः काञ्चनधातुमन्तं देवर्षिमन्तं हिमवन्तमाशु ॥५॥ तस्मिन गिरी चारणसिद्धजुष्टे शिवे हविर्धूमकृतोतरीये। आगम्य पारस्य निराश्रयस्य तौ तस्यतुर्थीप इवाम्बरस्य ॥६॥ शान्तेन्द्रिये तब मुनौ स्थिते तु मविस्मयं दिनु ददर्श नन्दः । दरीश्च कुञ्जांश्च वनौकसश्च विभूषणं रक्षणमेव चाद्रेः ॥७॥ Lhas II 6d 11, 7 l 11, 1 [ 100, ( 1 0 2 ! ( }-( 7, ( 8 171 I, भार्या । विवितुः (तु) । (d, °मयेत. I., मयेतधैर्यमभ्यर्जिहीषमुनिरा- मुहाव। 2 }, चित्तस्त्वलितं " हीविततो ।' }}, भार्याविधाने । । मनं ।', मन C, मनं (in हीषुः ।' 41), ग्रसन्ने । 11, पसरःपकी. 51, प्रस्रवणोघ. LP (, काचन L 0 1, यष्टे । 1, हचि (म० । (, अगम्य- पारस्य (' 1, तस्थतुद्वीपवाम्ररस्य । 7 (, कुजाश । d, विभुषण । वाद्रेः । . .

·CANTO X 67 बहायते तत्र सिते हि शृङ्गे संक्षिप्तबहः शयितो मयूरः । भुजे बलस्यायतपीनबाहोवैडूर्यकेयूर इवाबभासे ॥१॥ मनःशिलाधातुशिलाश्रयेण पीताकृतांसो विरराज सिंहः । संतप्तचामीकरभक्तिचित्रं रूयाङ्गदं शीर्णमिवासिकस्य ॥९॥ व्याघ्रः क्लमव्यायतखेलगामी लाङ्गूलचक्रेण कृतापसव्यः । बभौ गिरेः प्रसवणं पिपासुर्दिसन्पितृभ्योऽम्म इवावतीर्णः ॥१०॥ चलत्कदम्बे हिमवनितम्बे तरौ प्रलम्चे चमरो ललम्बे । छेतुं विलग्नं न शशाक बालं कुलोदतां प्रीतिमिवार्यवृतः ॥११॥ सुवर्णगौराश्च किरातसंघा मयूरपन्चोज्ज्वलगावलेखाः । शार्दूलपातप्रतिमा गुहाभ्यो निष्पेतुरुद्वार इवाचलस्य ॥१२॥ दरीचरीणामतिसुन्दरीणां मनोहरश्रोणिकुचोदरीणां । वृन्दानि रेजुर्दिशि किंनरीणां पुष्पोत्कचानामिव वल्लरीणां ॥१३॥ नगानगस्योपरि देवदारूनायासयन्तः कपयो विचेरुः । तेभ्यः फलं नापुरतोऽपजग्मुर्योधप्रसादेभ्य इवेश्वरेभ्यः ॥१४॥ तस्मात्नु यूथादपसार्यमाणां निष्पीडितालक्तकरक्तवक्तां । शाखामृगीमेकविपन्नदृष्टिं दृष्ट्वा मुनिन्दमिदं बभाषे ॥१५॥ मयुरः।। app . I has 819, 10, 11 )।, 17,108 10 10 1, 10 (1) c Lt, d [-1S, d)- II 31, 13 18 !, ) 1 10, (tol I ) 1} 11 }(0p, 17-}) 81 155 II 8।, शिते ।। 1., सक्षिप्त । c. Pom बा 9a, मनशिला P and 1, तापीकृताशो ।', पीतीकृताङ्गो (' (, तंतप्त. ', ('c त, रुप्याङ्गद P °वाम्वरस्य । ), कृतापसद्यः ।, HI d, संपितृभ्योम्बु ।' 11 (, च्छन्तुं ।' शशाङ्क) P ।, कुलोङ्गतः ।, (i 121, किरात 10, मयूरपित्तोवल ।', पिच्छो ।' 1, निष्मतुरुङ्गार। 13 , रेजुर्दशिकिरीणा. 144, देवदारु । ।, येभ्यः । d, वश्वरेभ्यः । 15 , तस्मात्तयूथादलसार्य- मानां P, ( 100, गामि ।

·68 CANTO X का नन्द रूपेण च चेष्टया च संपश्यतश्चारुतरा मता ते । एषा मृगी वैकविपनदृष्टिः स वा जनो यत्र गता तवेष्टिः ॥१६॥ इत्येवमुक्तः सुगतेन नन्दः कृत्वा स्मितं किंचिदिदं जगाद। क्व चोतमस्त्री भगवन्वधूस्ते मृगी नगक्लेशकरी क्व चैषा ॥११॥ ततो मुनिस्तस्य निशम्य वाक्यं हेत्वन्तरं किंचिदवेक्षमाणः । आलम्ब्य नन्दं प्रययौ तथैव क्रीडावनं वजधरस्य राज्ञः ॥१८॥ तावृतावाकृतिमेक एके क्षणे क्षणे बिभ्रति यत्र वृक्षाः । चित्रां समस्तामपि केचिदन्ये षणामृतूनां श्रियमुहहन्ति ॥१९॥ पुष्यन्ति केचित्सुरभीरुदारा मालाः सजश्च यथिता विचित्राः । कर्णनुकूलानवतंसकांश्च प्रत्यर्थिभूतानिव कुण्डलानां ॥२०॥ रक्तानि फुल्लाः कमलानि यत्र प्रदीपवृक्षा इव भान्ति वृक्षा । प्रफुल्लनीलोत्पलरोहिणोऽन्ये सोन्मीलिताशा इव भान्ति वृक्षा ॥२१॥ नानाविरागाण्यथ पाण्डराणि सुवर्णभक्तिव्यवभासितानि । अतान्तवान्येकघनानि यत्र सूक्ष्माणि वासांसि फलन्ति वृक्षा ॥२२॥ हारान्मणीनुत्तमकुण्डलानि केयूरवाण्यथ नूपुराणि । एवंविधान्याभरणानि यत्र स्वीनुरूपाणि फलन्ति वृक्षाः ॥२३॥ L has 16d I u 4 , 5 171,051, 6 } 11 1 1717 d91,110 1010, 07f, "III, CI ( 6, (7 ( II 1, 2013-151, 2}d II 16 11, संपस्य () d, वार्जनो। 1711, farfes with fa udied in maigin P 18a, मनिष्टस्यनिशस्य(म्य) । 1), किचिदवेक्षमानः । d, वजधरस्य । तामम P , पामृ ।" 20d, प्रत्यच्चि 22 a, रागा- न्यथ P (, अत्रान्त d, शूक्ष्माणि ।' 23 d, स्वानुरूपाणि । 19 , चिचान्स- 21. Pom ·CANTO X 69 डूर्यनालानि च काञ्चनानि पद्मानि वजाङ्कुर केसराणि । पक्षमाण्युतमगन्धवन्ति रोहन्ति निष्कम्पतला नलिन्यः ॥२४॥ चायतांश्चैव ततांश्च तांस्तान्वाद्यस्य हेतून्सुषिरान घनांश्च । लन्ति वृक्षा मणिहेमचित्राः क्रीडासहायास्त्रिदशलयानां ॥२५॥ दारवृक्षांश्च कुशेशयांश्च पुष्पानतान कोकनदांश्च वृक्षान । क्रम्य माहात्म्यगुणैर्विराजन राजायते यत्र स पारिजातः ॥२६॥ ष्टे तपःशीलहलैरखिन्नस्त्रिपिष्टपक्षेत्रतले प्रसूताः । वंविधा यत्र सदानुवृता दिवौकसां भोगविधानवृक्षाः ॥२७॥ नःशिलाभैर्वदनैर्विहंगा यत्राक्षिभिः स्फाटिकसंनिभैश्च विश्व पक्षैरभिलोहितान्तमाञ्जिष्ठकैरर्धसितैश्च पादैः ॥२६॥ वैः सुवर्णच्छदनैस्तथान्ये वैडूर्यनीलैनयनः प्रसन्नैः । वहंगमा शिञ्जिरिकाभिधाना रुतैर्मनःश्रोत्रहरैर्भमन्ति ॥२९॥ ताभिरयेषु च वल्लरीभिर्मध्येषु चामीकरपिञ्जराभिः । डूर्यवर्णाभिरुपान्तमध्येष्वलंकृता यत्र खगाश्चरन्ति ॥३०॥ चिष्णवो नाम पतत्रिणोऽन्ये दीप्ताग्निवर्णा ज्वलितैरिवास्यैः । मन्ति दृष्टीर्वपुषाक्षिपन्तः स्वनैः शुभैरसरसो हरन्तः ॥३१॥ om 1. has 24 11 275. (tol 18 1) 276 3 II 24 0, वैडुर्यनालानिव । , वजांकुरकेशराणि ।' (, °ण्युत्तमे d, निस्कम्पत- मिलिन्यः । 251, पत्रायताशेवतःतांश्च P 1. हेतूत्सुषिरां L. हेतुन्मुखिरा " from 25 (2 to 26d I and has it added belov in a handwriting resembling uthu (', मणिभचित्राः । 26 1, वृक्षाश्चकुशेर्शयाश्च ।' ।, °नदाश्च । Pom म्य • (d, गुणैधिराजनाजा P 27. रक्षिन्नस्त्रि L, शीलफलरक्षिन्ने र पिष्टयन्तेत्रतले 28 (', शादैवपरति d, माजिष्ठ. IP का d, हरैभमन्ति ।" 30 1, पिजराभिः । 31 b, दीप्तार्मि• I. दृष्टि । d, स्वनै (1 1) L, स्वनै । 29 c, शिजि- - ·70 (ANTOX यचेष्टचेष्टाः सततप्रहृष्टा निरर्तयो निर्जरसो विशोकाः । स्वैः कर्मभिहीनविशिष्टमध्याः स्वयंप्रभाः पुण्यकृतो रमन्ते ॥३२॥ पूर्व तपोमूल्यपरियहेण स्वर्गक्रयाथै कृतनिश्चयानां । मनांसि खिन्नानि तपोधनानां हरन्ति यत्राप्सरसो लडन्यः ॥३३॥ नित्योत्सवं तं च निशाम्य लोकं निस्तन्द्रिनिद्रारतिशोकरोगं । नन्दो जरामृत्युवशं सदात मेने श्मशानप्रतिमं नृलोकं ॥३४॥ ऐन्द्रं वनं तच्च ददर्श नन्दः समन्ततो विस्मयफुल्लदृष्टिः । हर्षान्विताश्चाप्सरसः परीयुः सगर्वमन्योन्यमवेक्षमाणाः ॥३५॥ सदा युवत्यो मदनैककार्याः साधारणाः पुण्यकृतां विहाराः । दिव्याश्च निर्दोषपरिग्रहाश्च तपःफलस्याश्रयणं सुराणां ॥३६॥ तासां जगुधीरमुदातमन्याः पद्मानि काश्चिल्ललितं बभञ्जः । अन्योन्यहीनन्तुस्तथान्याश्चिचाङ्गहाराः स्तनभिन्नहाराः ॥३७॥ कासांचिदासां वदनानि रेजुर्वनान्तरेभ्यश्चल कुण्डलानि । व्याविद्धपणेभ्य इवाकरेभ्यः पद्मानि कारण्डवघट्टितानि ॥३॥ ताः निःसृताः प्रेक्ष्य वनान्तरेभ्यस्तडित्पताका इव तोयदेभ्यः । नन्दस्य रागेण तनुर्विवेपे जले चले चन्द्रमसः प्रभेव ॥३९॥ ॥2 111 (2, ( L ha- 32 I 37 AII, "4--1) 10. (, (10-11f, 181, 19- II, 38 1 - ) 41, C 2 । () f. de) II 1 391010 ( 21, ( UP (Ad, Land P have vel-e 33 uter verse 37 in L hen of it all5, 116 p', 32 a, यत्रेषुचेष्टासततःप्र० ।' , निरातयो (,. कर्मनिहीं। d, पुन्यकृतो. 33 1, परिग्रहेण । 1, म्मर्ग 1, सर्गक्रयार्थ !'. मनासि !. ।, लदनयः P, Cc. 34 , मदारी . 3,d, क्षमानाः ।" 361, विहारः P. 37.1, जगुडीरम- (', °न्ननृतुस्त° P. त, विधायहारा। 38 a, कासाचिदासां P. करेभ्य 1, कादम्वविघट्टि । 39 तनर्विवेये । , दातुम ·CANTO X 71 वपुश्च दिव्यं ललिताश्च चेष्टास्ततः स तासां मनसा जहार । कौतूहलावर्जितया च दृष्ट्या संश्लेषतषीदिव जातरागः ॥४०॥ त जाततर्षोऽप्सरसः पिपासुस्तत्प्राप्तयेऽधिष्ठितविक्लवार्तः । लोलेन्द्रियाश्वेन मनोरथेन जेडीयमाणो न धृतिं चकार ॥४१॥ यथा मनुष्यो मलिनं हि वासः क्षारेण भूयो मलिनीकरोति मलक्षयार्थ न मलोद्भवार्थ रजस्तथास्मै मुनिराचकर्ष ॥४२॥ दोषांश्च कायाद्भिषगुज्जिहीर्ष यो यथा क्लेशयितुं यतेत । रागं तथा तस्य मुनिर्जिघांमुर्भूयस्तरं रागमुपानिनाय ॥४३॥ दीपप्रभां हन्ति यथान्धकारे सहस्ररश्मेरुदितस्य दीप्तिः । मनुष्यलोके द्युतिमङ्गनानामन्तर्दधात्यप्सरसां तथा श्रीः ॥४४॥ महच्च रूपं स्वणु हन्ति रूपं शब्दो महान्हन्ति च शब्दमल्पं । गुर्वी रुजा हन्ति रुजां च मृहों सर्वो महान्हेतुरणोर्वधाय ॥४५॥ मुनेः प्रभावाच्च शशाक नन्दस्तदर्शनं सोढुमसामन्यैः । अवीतरागस्य हि दुर्बलस्य मनो दहेदप्सरसां वपुःश्रीः ॥४६॥ मत्वा ततो नन्दमुदीर्णरागं भार्यानुरोधादपवृत्तरागं। रागेण रागं प्रतिहन्तुकामो मुनिर्विरागो गिरमित्युवाच ॥४७॥ (, ल्या- (, क्षयार्थ। L has 4011-14, 171 12।।।।5-18, (10] 181) 10-01), 10-03f 41 I ) 14. 15-( 61" 08-191, 40 41 ) 21); f. 18-19t, d 1047 1 11 40a, ललिताच । । तासा P जडार " 11 विष्ठित P. (' श्वेण ।' 1, जेहीषमाणो। 42 1. मनुष्या। वार्थ d, चकेर्ष . 1 } .. h, दोषास्वकायाभिषगुज्जिगीर्षभू'. ('.. +4 1, प्रभा यथाचकार (m) P, काले (' 45a, स्वनुहंतु । 1, सव्ये) महा। शव्दमाल्पं 1. app, राजासमृद्दी ।" 46 1), नन्दस्तईनंशोढुमशह्यम° P, Cc. 1. वपुश्रीः . 17. राग । " रागा" । गिरमृत्यु ।' so L ·72 CANTO X एताः स्त्रियः पश्य दिवौकसस्त्वं निरीक्ष्य च ब्रूहि यथार्थतत्वं । एताः कथं रूपगुणैर्मतास्ते स वा जनो यत्र गतं मनस्ते ॥४॥ अथाप्सरःस्वेव निविष्टदृष्टी रागाग्निनान्त हृदये प्रदीप्तः । सगद्गगदं कामविषक्तचेताः कृताञ्जलिवाक्यमुवाच नन्दः ॥४९॥ हर्यङ्गनासौ मुषितैकदृष्टिर्यदन्तरे स्यातव नाथ वध्वाः । तदन्तरेऽसौ कृपणा वधूस्ते वपुष्मतीरप्सरसः प्रतीत्य ॥५०॥ आस्था यथा पूर्वमभून्न काचिदन्यासु मे स्त्रीषु निशाम्य भाया । तस्यां ततः सम्प्रति काचिदास्था न मे निशाम्यैव हि रूपमासां॥५१॥ यथा प्रतप्तो मृदुनातपेन दह्येत कश्चिन्महतानलेन । रागेण पूर्व मृदुनाभितप्तो रागाग्निनानेन तथाभिदह्ये ॥५२॥ वाग्वारिणा मां परिषिञ्च तस्माद्यावन्न दह्ये स इवाजशत्रुः । रागाग्निरद्यैव हि मां दिधष्ठः कां सवृक्षायमिवोत्थितोऽग्निः॥५३॥ प्रसीद सीदामि विमुञ्च मा मुने वसुन्धराधैर्य न धैर्यमस्ति मे। असून्विमोक्ष्यामि विमुक्तमानस प्रयच्छ वा वागमृतं मुमूर्षवे ॥५४॥ अनर्थभोगेन विघातदृष्टिना प्रमाददंष्ट्रेण तमोविषाग्निना। अहं हि दष्टो हृदि मन्मथाहिना विधस्व तस्मादगदं महाभिषक् ॥ ५५ ॥ saluu I has 481 II. I H1 10 1,155112 48a, एता " दिवोक॰ [.!' 11, निरीक्ष। यथाथतत्व ( 46) a, LP .m 1, रागार्मिक (, सगड़दा ०पक्तचताः । 5०, हर्यश्रणासी । d, वपुष्मतीरे । 5.।, भार्या । 52 ], दह्ये क्षेभकाकश्चिम्म । (, पूर्व 53. वाध्वारिणा । दधतुः । । °वृक्षामि। 5th, वसुद्धरा यैर्यमस्ति । (, अमूहि I , अमुद्विमोक्षामि ।' मानस: LP, Ca ।, प्रपच्छवाचाग । 55 1 b, भोगेण विद्यात दृष्टिणा (१॥ । प्रसाद ।' थाहिनो। 1 °दगतमहाभिषेक . P C ·CANTO X 73 अनेन दष्टी मदनाहिना हि ना न कश्चिदात्मन्यनवस्थितः स्थितः । मुमोह वोध्योमुचलात्मनो मनो बभूव धीमांश्च स शन्तनुस्तनुः ॥५६॥ स्थिते विशिष्टे वयि संश्रये श्रये यथा न यामीह वसन्दिशं दिशं । यथा च लब्धा व्यसनक्षयं क्षयं व्रजामि तन्मे कुरु शंसतः सतः ॥५७॥ तो जिघांसुहृदि तस्य ततमस्तमोनुदो नक्तमिवोत्थितं तमः । महर्षिचन्द्रो जगतस्तमोनुदस्तमःप्रहीणो निजगाद गौतमः ॥५॥ धृतिं परिष्वज्य विधूय विक्रियां निगृह्य तावतचेतसी शृणु । इमा यदि प्रार्थयसे त्वमङ्गना विधत्स्व शुल्कार्थमिहोतमं तपः ॥५९॥ इमा हि शक्या न बलान सेवया न संप्रदानेन न रूपवतया। इमा हियन्ते खलु धर्मचर्यया सचेत्प्रहर्षश्वर धर्ममादृतः ॥६॥ हाधिवासो दिवि दैवतैः समं वनानि रम्याण्यजराश्च योषितः । इदं फलं स्वस्य शुभस्य कर्मणो न दतमन्येन न चाप्यहेतुतः ॥६१॥ 'क्षतौ मनुष्यो धनुरादिभिः श्रमैः स्त्रियः कदाचिद्धि लभेत वा न वा। असंशयं यत्विह धर्मचर्यया भवेयुरेता दिवि पुण्यकर्मणः ॥६२॥ LI 14. (to 10a) 5610562d 12 561, स्थितस्थितः ।। (, वोड्योह. Lapp.. पाण्डोहि J, वोढोहि II, Gc 71, स्थित 1, यामीवसन्दिशं L., योमीवहुसन्दिसं (m) IP, यायी , यायां । लन्धा LP; II. and S. 58 a. जिघाशुई । महर्षिचज्ञो (' or ञ्चो) '. ।, निजगाम । गोतमः LP 596, प्राथयसेत्वमगना ।। 60, शक्यान्न L, एक्त्यान्न , शक्यन्न ('. शक्यं हरितुं । d, धम्ममा 6r b वनामि P दिभिश्रमै I . मनुष्याधनुराभिश्रमै ।' त. पुन्य° P 2. .

·CANTO X तदप्रमतो नियमे समुद्यतो रमस्व यद्यप्सरसोऽभिलिप्ससे । अहं च तेऽत्र प्रतिभूः स्थिरे व्रते यथा त्वमाभिर्नियतं समेष्यसि ॥६३॥ अतःपरं परममिति व्यवस्थितः परां धृतिं परममुनी चकार सः । ततो मुनिः पवन इवाम्बरात्पत-प्रगृह्य तं पुनरगमन्महीतलं ॥६४॥ सौन्दरनन्दे महाकाव्ये स्वर्गनिदर्शनो नाम दशमः सर्गः । L has 63 Idi, d 2 dST (11) 12 13 Pcol, I. 21. 2022 लि 64 1, परंम- 63a. P has नि tudie ". घरस्व (त (ल) प्ससे L, 'लप्ससे । b, परा। परममनौ। (d, परमवावरात्पतत्प्रसज्य ' त्पतत्प, con] . सोन्दरा P काव्येवस्वर्गनिदशनो !' मिति ।

·75 CANTO XI ततस्ता योषितो दृष्ट्वा नन्दो नन्दनचारिणीः । बबन्ध नियमस्तम्भे दुर्दमं चपलं मनः ॥१॥ सोऽनिष्ट नैष्क्रम्यरसो मानतामरसोपमः । चचार विरमो धर्म निवेश्याप्सरसो हृदि ॥२॥ तथा लोलेन्द्रियो भूत्वा दयितेन्द्रियगोचरः । इन्द्रियार्थवशादेव बभूव नियतेन्द्रियः ॥३॥ कामचर्यासु कुशलो भिक्षुचर्यासु विक्लवः । परमाचार्यविष्टब्धी ब्रह्मचर्य चचार सः ॥४॥ संवृतेन च शान्तेन तीवेण मदनेन च । जलानेरिव संसर्गाच्छ शाम च शुशोष च ॥५॥ स्वभावदर्शनीयोऽपि वैरूपमगमत्परं । चिन्तयाप्सरसां चैव नियमेनायतेन च ॥६॥ प्रस्तवेष्वपि भायर्यायां प्रियभार्यस्तथापि सः । वीतराग इवोतस्थौ न जहर्ष न चुठभे ॥७॥ धर्म P. 1. has I AI-2 a 1,12-1 81, I ( 2, 3, c 4-51, 315261, 6-7f. 4 ( I--c3f, (4 -18, 5 I-10p Ia, दृष्टा LP 11, वारिणीः । ते, चपरं P. 21, नेक्रम्या (, 36, वसादेव । 40, विस्तब्धो P. 51, जलाग्न्योरिव c d, °च्छशास P 6a, सतवि. P, स तावद् ( 1 °त्पुरं ।'. 7a, प्रस्तावेष्वपि भार्थायाः C. (. इवा- त, नचहर्ष । तस्थी PC.

·76 CANTO XI तं व्यवस्थितमाज्ञाय भायारागात्परामुखं । अभिगम्याब्रवीनन्दमानन्दः प्रणयादिदं ॥९॥ अहो सदृशमारब्धं श्रुतस्याभिजनस्य च । निगृहीतेन्द्रियः स्वस्थो नियमे यदि संस्थितः ॥९॥ अभिष्वक्तस्य कामेषु रागिणो विषयात्मनः । यदियं संविदुत्पन्ना नेयमल्पेन हेतुना ॥१०॥ व्याधिरल्पेन यत्नेन मृदुः प्रतिनिवार्यते । प्रबलः प्रवलैरेव यत्नेनश्यति वा न वा ॥११॥ दुर्हरो मानसो व्याधिर्बलवांश्च तवाभवत् । विनिवृतो यदि स ते सर्वथा धृतिमानसि ॥१२॥ दुष्करं साध्वनार्येण मानिना चैव मार्दवं । अतिसर्गश्च लुब्धेन ब्रह्मचर्य च रागिणा ॥१३॥ एकस्तु मम संदेहस्तवास्यां नियमे धृतौ। अत्रानुनयमिच्छामि वक्तव्यं यदि मन्यसे ॥१४॥ आर्जवाभिहितं वाक्यं न च गन्तव्यमन्यथा । रूक्षमयाशये शुद्धे रूक्षतो नैति सज्जनः ॥१५॥ अप्रियं हि हितं स्निग्धमस्निग्धमहितं प्रियं । दुर्लभं तु प्रियहितं स्वादु पथ्यमिवौषधं ॥१६॥ L ha- 8 1 6 1', a 7- 1, 3, (f) [9]) 8104 1, 67 dI, IL ( 6-dIf, P, d 3 1216, }}7 0 41, 13 1 2 0 36, 15 1 2 ॥ 11, 15 16 18 81), रागात्पमुखं ।' d, प्रन ( ) या. ' 111), मृदुप्रतिनिवार्यत ।' 12, भवेत । ल, विनिवृत्ता। 131, दुस्करसाधमा ', Gand Jo 14, वास्याम्वि नि. 15 मन्तव्यम.5 and I Cष्यम. P d. रुष्यतो ।

·CAN'T) XI 77 विश्वासश्चार्थचयर्या च सामान्यं सुखदुःखयोः । मर्षणं प्रणयश्चैव मित्रवृत्तिरियं सतां ॥१७॥ तदिदं त्वा विवक्षामि प्रणयान्न जिघांसया । त्वच्छे यो हि विवक्षा मे यतो नाहीम्युपेक्षितुं ॥१॥ अप्सरोभृतको धर्म चरसीत्यभिधीयसे । किमिदं भूतमाहोस्वित्परिहासोऽयमीदृशः ॥१७॥ यदि तावदिदं सत्यं वक्ष्याम्यत्र यदौषधं । औद्धत्यमथ वक्तृणामभिधास्यामि तत्वतः ॥२०॥ शक्षणपूर्वमयो तेन हृदि सोऽभिहतस्तदा । ध्यात्वा दीर्घ निशश्वास किंचिच्चावामुखोऽभवत् ॥२१॥ ततस्तस्येङ्गितं ज्ञात्वा मनःसंकल्पसूचकं । बभाषे वाक्यमानन्दो मधुरोदर्कमप्रियं ॥२२॥ आकारेणावगच्छामि तव धर्मप्रयोजनं । यज्ज्ञात्वा त्वयि जातं मे हास्य कारुण्यमेव च ॥२३॥ यथासनार्थ स्कन्धेन कश्चिद्गुर्वी शिलां वहेत् । तहत्त्वमपि कामार्थ नियमं वोढुमुद्यतः ॥२४॥ तिताडयिषयासृप्तो यथा मेषोऽपसर्पति । तहदब्रह्मचर्याय ब्रह्मचर्यमिदं तव ॥२५॥ । L has 17al 102 151, 1) (0 ( 1, (6 ( 8, 18 ) [ 1, 3, 04-25d8 17a, P repeats था 11, °दुःखया:P , रियशतां । 18', खच्छ्रयो P विवामि यते ।, यतेनाहाम्यु. I', यतो नार्हस्यु II und (i 19 d, भूतकोधर्म । (', तिमिदं । d, °यमादृशः । 201, वक्तृणा° LP d, तद्व() जः , तद्रुजः . 21 ), सोऽभिहित J दीर्घ । ।, वाक्मुखोभवेत् । ततस्तस्य P. 23, याज्ञात्वा LP Pom जा 24 , यथामनाथं P. 1, कश्चिंगुवी 25 8, •षयादृप्तो।., नितान्तयिवयादृष्टो ।', दृष्टो C, दुष्टो । ), मेषोषस. P d, चर्या- मिदं । 22a, ·78 CANTO XI चिक्रीवन्ति यथा पण्यं वणिजो लाभलिप्सया । धर्मचर्या तव तथा पण्यभूता न शान्तये ॥२६॥ यथा फलविशेषार्थ बीजं वपति कार्षकः । तहहिषयकार्पण्याविषयांस्त्यक्तवानसि ॥२७॥ आकाङ्केच्च यथा रोगं प्रतीकारसुखेप्सया । दुःखमन्विच्छति भवांस्तथा विषयतृष्णया ॥२६॥ यथा पश्यति मध्येव न प्रपातमवेक्षते । पश्यस्यप्सरसस्तवमुशमन्ते न पश्यसि ॥२९॥ हृदि कामाग्निना दीप्ने कायेन वहतो व्रतं । किमिदं ब्रह्मचर्य ते मनसाब्रह्मचारिणः ॥३०॥ संसारे वर्तमानेन यदा चाप्सरसस्त्वया । प्राप्तास्त्यक्ताश्च शतशस्ताभ्यः किमिति ते स्पृहा ॥३१॥ तृप्तिनास्तीन्धनैरग्नेनीम्भसा लवणाम्भसः । नापि कामैः सतृष्णस्य तस्मात्कामा न तृप्तये ॥३२॥ अतृप्तौ च कुतः शान्तिरशान्तौ च कुतः सुखं । असुखे च कुतः प्रीतिरप्रीती च कुतो रतिः ॥३३॥ रिरंसा यदि ते तस्मादध्यात्मे धीयतां मनः । प्रशान्ता चानवद्या च नास्त्यध्यात्मसमा रतिः ॥३४॥ 34118 , | has 2031 28 118, (tol 20 a) 2) I- 26 8, विक्रीयन्ति । ।, सान्तये। 27 1, द्विषयास्त्य ।। 28 }, प्रतिकार सुखेस्सया LIP, C 29, मध्ये (व L, मत्येव P, ('। ), प्रपातेमवे. (, अप्सर- समुद्र 30 a, ददिकामा 31 (, प्राक्तस्त्य शतसस्ता d, स्प(२) हा L, स्पृहा । 32 a }, स्तीत्वतैरती P ", नवनाथसः । नापिकमिस 330, सान्ती। । रति 34 (', प्रसान्ता । ० (, ·CANTO XI 79 न तत्र कार्य तूयैस्ते न स्त्रीभिर्न विभूषणः । एकस्त्वं यत्रतत्रस्थस्तया रत्याभिरंस्यसे ॥३५॥ मानसं बलबहुःखं तर्षे तिष्ठति तिष्ठति । तं तर्ष छिन्धि दुःखं हि तृष्णा चास्ति च नास्ति च ॥३६॥ संपत्तौ वा विपत्तौ वा दिवा वा नक्तमेव वा । कामेषु हि सतृष्णस्य न शान्तिरूपपद्यते ॥३७॥ कामानां प्रार्थना दुःखा प्राप्तौ तृतिर्न विद्यते । वियोगानियतः शोको वियोगश्च ध्रुवो दिवि ॥३॥ कृत्वापि दुष्करं कर्म स्वर्ग लब्धापि दुर्लभं । नृलोकं पुनरेवैति प्रवासात्स्वगृहं यथा ॥३९॥ यदा भ्रष्टस्य कुशलं शिष्टं किंचिन्न विद्यते । तिर्यक्षु पितृलोके वा नरके वोपपद्यते ॥४०॥ तस्य भुक्तवतः स्वर्गे विषयानुतमानपि । भ्रष्टस्यातस्य दुःखेन किमास्वादः करोति सः ॥४१॥ श्येनाय प्राणिवात्सल्यात्स्वमांसान्यपि दतवान् । शिविः स्वात्परिभ्रष्टस्तादृकृत्वापि दुष्करं ॥४२॥ शक्रस्याधीसनं गत्वा पूर्वपार्थिव एव यः । मदेवत्वं गते काले मान्धाताधः पुनर्ययौ ॥४३॥ L has 511 4018, ( I }।, ( 4-14, 15-18 p. 41a1-18 }) I--1) 2p, 13--}, 8 ([111, 14 216, 18p, 4311-118+ । I, c 2-( 41, 18f 3.51, कार्य LP 36 . 10. वलवदुखंतर्षेतिस्थति ।' ततर्षे दुःखं ।। तृष्णानास्ति । । 38 , कामाना । ), प्राप्त ।। 398, दुसरं स्वर्गलवापिदुल्लभं ।' c, पुनरेवेति LP 40 , यथा 1, Pom", IIC भ्रष्टा P. I , Plepeats नुत्त ', भ्रष्टस्यात्तस्यदुःख्येन !' 421, स्नाय । ", स्वमासा. P. दुस्करं । 434, सदेवत्वे (त्वं)। गतः (' 1, पुनर्यय्यो ।

·80 CANTO YI राज्यं कृत्वापि देवानां पपात नहुषो भुवि । प्राप्तः किल भुजंगत्वं नाद्यापि परिमुच्यते ॥४४॥ तथैवेलिविलो राजा राजवृतेन संस्कृतः । स्वर्ग गत्वा पुनर्भष्टः कूमीभूतः किलार्णवे ॥४५॥ भूरिद्युम्नो ययातिश्च ते चान्ये च नृपर्षभाः। कर्मभिद्यामभिकीय तत्क्षयात्पुनरत्यजन ॥४६॥ असुराः पूर्वदेवास्तु सुरैरपहृतश्रियः । श्रियं समनुशोचन्तः पातालं शरणं ययुः ॥४७॥ किं च राजर्षिभिस्तावदसुरैवी सुरादिभिः । महेन्द्राः शतश: पेतुमाहात्म्यमपि न स्थिरं ॥४॥ संसदं शोभयित्वैन्द्रीमुपेन्द्रश्च त्रिविक्रमः । क्षीणका पपातोवीं मध्यादसरसां रसन ॥४९॥ हा चैत्ररथ हा वापि हा मन्दाकिनि हा प्रिये । इत्याती विलपन्तोऽपि गां पतन्ति दिवौकसः ॥५०॥ तीव्र ह्युत्पद्यते दुःखमिह तावन्मुमूर्षतां । किं पुनः पततां स्वर्गादेवान्ते सुखसेविनां ॥५१॥ ॥ - ।1 81, 11 I. has 44 a I 11, 12-15 (2 47 1 151 a8-1) 51. ) 6 (18, 46 1 1 14f 48 6 (8f drd 2, 3 । 4, (tol 201) 4805 49 I, aya 44 (, प्राप्त 451, तथैवेदि (m) विडो !', तथैव दिविडो ।' ", वृत्तन । d, कूमोभूत P. 461 °द्युम्ना । , एतेचान्येनृप । कर्मभिर्याम 47a, असुराP b, हृतः d, स (m) रण P. 181, महात्म्य 49a, सो भयि. b, पेन्द्रश्चन्द्र P, पेन्द्रश्चण्ड(' कर्म 501, मन्दाकिनी। d, गाP दिवोकप्तः । 51 al, दुःवहिमतावत्म 1', (a and liu t d, देवान्त । देवान्त° (', देवत्व० (, देवात्त (१॥ .

·CANTO XI 81 रजो गृह्णन्ति वासांसि मायन्ति परमाः सजः । गात्रेभ्यो जायते स्वेदो रतिर्भवति नासने ॥५२॥ एतान्यादी निमित्तानि च्युती स्वर्गाद्दिवौकसां । अनिष्टानीव मयानामरिष्टानि मुमूर्षतां ॥५३॥ मुखमुत्पद्यते यच्च दिवि कामानुपाश्नतां । यच्च दुःखं निपततां दुःखमेव विशिष्यते ॥५४॥ तस्मादस्वन्तमबाणमविश्वास्यमतर्पकं । विज्ञाय क्षयिणं स्वर्गमपवर्गे मतिं कुरु ॥५५॥ यदा चैश्वर्यवन्तोऽपि क्षयिणः स्वर्गवासिनः । को नाम स्वर्गवासाय वैष्णवे स्पृहयेबुधः ॥५॥ सूत्रेण बद्धो हि यथा विहंगो व्यावर्तते दूरगतोऽपि भूयः । अज्ञानसूत्रेण तथावबद्धोगतोऽपि दूरं पुनरेति लोकः ॥५६॥ कृत्वा कालविलक्षणं प्रतिभुवा मुक्तो यथा बन्धनाद् भुक्ता वेश्मसुखान्यतीत्य समयं भूयो विशेद्वन्धनं । तबद्यां प्रतिभूवदात्मनियमानादिभिः प्राप्तवान काले कर्मसु तेषु भुक्तविषयेष्वाकृष्यते गां पुनः ॥६०॥ L has 52 4 I-14 1', 15-, 4 d 2p, 13-171,53 1 2 1, a3-171, 181051, (-c41, 5-68p, d6-d 81, 54 16 ) If, d4d8f, 55a I-60d 19 l'on verses 36 and 37 (of Inch L has 56 I-57 ( I, ( 2-0 81, 12-131, d 8) see notes. 52 a, गृहन्ति IP वासासि P , परमाश्रज: P d, नाशने । ° P. 54 d, दुःक्षमे 1. 55a, °दश्वन्तमन्त्राणाम ", मत्राणाम. L. विज्ञायिक्षयिनं " d, L om Agad and has mark of reference to maigin which is st. 58 , क्षयिनः P. 60, कार० (m) P. वद्धनाद L. ईनादु ।' 53 b, स्वगी- 59 , यथां ।

·82 CANTO XI अन्तजीलगताः प्रमतमनसो मीनास्तडागे यथा जानन्ति व्यसनं न रोधजनितं स्वस्थाश्चरन्यम्मसि । अन्तर्लोकगताः कृतार्थमतयस्तहद्दिवि ध्यायिनो मन्यन्ते शिवमच्युतं ध्रुवमिति स्वं स्थानमावर्तकं ॥६१॥ तज्जन्मव्याधिमृत्युव्यसनपरिगतं मत्वा जगदिदं संसारे भ्राम्यमाणं दिवि नृषु नरके तिर्यपितृषु च । यत्राणं निर्भयं यच्छिवममरजरं निःशोकममृतं तद्देतोर्ब्रह्मचर्य चर जहिहि चलं स्वर्ग प्रति रुचिं॥६२॥ सौन्दरनन्दे महाकाव्ये स्वर्गापवादो नामैकादशः सर्गः। L hai al] । स्व P 61a, स्तदागे। b, निरोध LP शरत्यम्भसि । c, कृत्वार्थम° L, P om. तार्थ. d, °च्युत । 62 a, °मृत्युळशन । , यन्त्राणं P and possibly L. यच्छिवममरमजर L!' , II • निःशोकममृतं ।' d,°चर्य । स्वर्ग 1. चिमिति LP tol, सौन्दरा °कादशमः सर्ग L ·83 CAN'T') XII अप्सरोभृतको धर्म चरसीत्यथ चोदितः । आनन्देन तदा नन्दः परं ब्रीडमुपागमत् ॥१॥ तस्य वीडेन महता प्रमोदो हृदि नाभवत् । अप्रामोद्येन विमुखं नावतस्थे व्रते मनः ॥२॥ कामरागप्रधानोऽपि परिहाससमोऽपि सन । परिपाकगते हेतौ न स तन्ममृषे वचः ॥३॥ अपरीक्षकभावाच्च पूर्व मत्वा दिवं ध्रुवं । तस्मात्योष्णुं परिश्रुत्य भृशं संवेगमेयिवान ॥४॥ तस्य स्वानिववृते संकल्पाश्वो मनोरथः । महारथ इवोन्मार्गादप्रमतस्य सारथेः ॥५॥ स्वर्गत(निवृतश्च सद्यः स्वस्थ इवाभवत् । मृष्टादपथ्याद्विरतो जिजीविषुरिवातुरः ॥६॥ विसस्मार प्रियां भायामप्सरोदर्शनाद्यथा। तथानित्यतयोहिग्नस्तत्याजाप्सरसोऽपि सः ॥७॥ L has l al, (10] 211) I 2 708 I a, धर्म P. , रोदितः । 21, वीडेन L, चीडन P b, भवेत । ', अप्रासोधेन P. d, ततेमनः । 31, कामरागैः(ग) प्र. L, 'रागैप्र. P. b, हाससहो Gu d, तत्ममृषे. 41, पूर्व । , त्क्षप्तं P. d, मेपि- वान P. 5cd, वान्मागीदपम ! 611, सद्य L भवेत् । c, मिष्टाद, d, वान्तरः P. तयोविमिस्त P. सत् । द्विरम्तो P. G2 ·84 CANTO XII महतामपि भूतानामावृतिरिति चिन्तयन । संवेगाच सरागोऽपि वीतराग इवाभवत् ॥६॥ बभूव स हि संवेगः श्रेयसस्तस्य वृद्धये । धातुरेधिरिवाख्याते पठितोऽक्षरचिन्तकैः ॥९॥ न तु कामान्मनस्तस्य केनचिजगृहे धृतिः । विषु कालेषु सर्वेषु निपातोऽस्तिरिव स्मृतः ॥१०॥ खेलगामी महाबाहुर्गजेन्द्र इव निर्मदः । सोऽभ्यगच्छद्गुरुं काले विवाभीवमात्मनः ॥११॥ प्रणम्य च गुरौ मूभी बाष्पव्याकुललोचनः । कृत्वाञ्जलिमुवाचेदं हिया किंचिदवाङ्मुखः ॥१२॥ अप्सरःप्राप्तये यन्मे भगवन्प्रतिभूरसि । नाप्सरोभिर्ममार्थोऽस्ति प्रतिभूत्वं त्यजाम्यहं ॥१३॥ श्रुत्वा ह्यावर्तकं स्वर्ग संसारस्य च चित्रतां । न मर्येषु न देवेषु प्रवृत्तिर्मम रोचते ॥१४॥ यदि प्राप्य दिवं यत्नान्नियमेन दमेन च । अवितृनाः पतन्यन्ते स्वाय त्यागिने नमः ॥१५॥ अतश्च निखिलं लोकं विदित्वा सचराचरं । सर्वदुःखक्षयकरे त्वद्धर्मे परमे रमे ॥१६॥ L has 8 I -1518, I6 a l } 3 P, 10 4 03, ( 4 d , d 2 d 8 f. 8 a, महा(ह) डा(१)मपि L, महाद्रामपि !P, Cc b, चित्तयत् P. d, वीतरांग 9c, धातोरधिरि . 10a, कामोन्मन. P, कामात्मन C b, धृति Id, मात्मानः । 12 4, गुरोर्मूना । 13 b, भूरपि । 14 a, श्रुर श्रुवर्तक P 1, चिव्रतां P. 154, यत्वानि d नमुः P ·CANTO XII 85 तस्मायाससमासाभ्यां तन्मे व्याख्यातुमर्हसि । यच्छ्रुत्वा शृण्वतां श्रेष्ठ परमं प्राप्नुयां पदं ॥१७॥ ततस्तस्याशयं ज्ञात्वा विपक्षाणीन्द्रियाणि च । श्रेयश्चैवामुखीभूतं निजगाद तथागतः ॥१६॥ अहो प्रत्यवमर्शोऽयं श्रेयसस्ते पुरोजवः । अरण्यां मथ्यमानायामग्नेधूम इवोत्थितः ॥१९॥ चिरमुन्मार्गविहतो लोलैरिन्द्रियवाजिभिः । अवतीर्णोऽसि पन्थानं दिष्ट्या दृष्ट्याविमूढया ॥२०॥ अद्य ते सफलं जन्म लाभोऽद्य सुमहांस्तव । यस्य कामरसज्ञस्य नैष्क्रम्यायोत्सुकं मनः ॥२१॥ लोकेऽस्मिन्नालयारामे निवृत्तौ दुर्लभा रतिः । व्यथन्ते ह्यपुनीवात्मपातादिव बालिशाः ॥२२॥ दुःखं न स्यात्सुखं मे स्यादिति प्रयतते जनः । अत्यन्त दुःखोपरमं सुखं तच्च न बुध्यते ॥२३॥ अरिभूतेष्वनित्येषु सततं दुःख हेतुषु । कामादिषु जगत्सतं न वेति सुखमव्ययं ॥२४॥ (U L has ITI 22, a3a6, 37 b3f, ) 4-}} 8, (31. (4 (7, 18a8 bIf, 14-b81, ("L 19 18, I ) 21, 20If, d7 21 a Il, d4d6f, 22 aI-a 2 f, (fo) 211) 2204 05, 16 108p a3, C, 17 a, व्याससा(मा)साभ्यां . ।, शृण्वताश्रष्ठ । d, प्राप्तपापदं ". 18 b, "न्द्रि- यानिच " 19a, प्रत्यवमशो । मर्यमाना P. 208, चिरमुत्मार्ग- विहतो P., Go 22 , "स्मिन्नारयालामे P d, वालिसाः (m.) P ofन- कामाहिषु PC J 248, त्यषु P.

·86 CANTO XII सर्वदुःखापहं ततु हस्तस्थममृतं तव । विषं पीत्वा यदगदं समये पातुमिच्छसि ॥२५॥ अनर्हसंसारभयं माना ते चिकीर्षितं । रागानिस्तादृशो यस्य धर्मोन्मुख पराङ्मुखः ॥२६॥ रागोदामेन मनसा सर्वथा दुष्करा धृतिः । सदोषं सलिलं दृष्ट्वा पथिनेव पिपासुना ॥२७॥ ईदृशी नाम बुद्धिस्ते निरुद्धा रजसाभवत् । रजसा चराडवातेन विवस्वत इव प्रभा ॥२८॥ सा जिघांसुस्तमो हार्द या संप्रति विजृम्भते । तमो नैशं प्रभा सौरी विनिर्गीर्णेव मेरुणा ॥२९॥ युक्तरूपमिदं चैव शुद्धसत्वस्य चेतसः । यते स्यान्नैष्ठिके सूक्ष्मे श्रेयसि श्रद्दधानता ॥३०॥ धर्मच्छन्दमिमं तस्माद्विवर्धयितुमर्हसि । सर्वधर्मा हि धर्मज्ञ नियमाच्छन्दहेतवः ॥३१॥ सत्यां गमनबुद्दौ हि गमनाय प्रवर्तते । शय्याबुद्धौ च शयनं स्थानवुद्धौ तथा स्थितिः ॥३२॥ अन्तर्भूमिगतं ह्यम्भः श्रद्दधाति नरो यदा । अर्थिवे सति यत्नेन तदा खनति गामिमां ॥३३॥ | has 25103-1, 512 (31, ( 451, ( 6 2017, 16 ( 21, ( 3 (61, c7c8P, d Id 2, 1 3 27 4 1 1, 1 6 1 8 I, II 1, 2 1, b 3 , 6, 7 If, ( 3 1', ( 4 8, 11 1 4 f, 1 5 , 1 6 - 17, 28 a I a 41, } 8 f, ( 4 I 1, 1 2 31 12 13, 14 3318 250 तन्तु ।' i, यातुमि । 26 1, धर्मोत्मुखपरात्मुखः । , दुष्करा L, दुष्टुरा" d, पथिनेच 28 11, भवेत् P. d, प्रभा: LP 2) 1, मुम्बमो।" 321, युक्तरुप 31 1, वदयितुम 32 , शावुद्धी । । स्थानवृद्ध्य । 33 । ह्यम्भ LP 27a, रागो- दामन ', .

·CANTO XII 87 नार्थी यद्यमिना वा स्याछ्रद्दध्यातं न वारणौ । मधीयानारणिं कश्चितगावे सति मथ्यते ॥३४॥ सस्योत्पतिं यदि न वा श्रद्दध्यात्कार्षकः क्षिती। अर्थी सस्येन वा न स्यावीजानि न वपेद्भुवि ॥३५॥ अतश्च हस्त इत्युक्ता मया श्रद्धा विशेषतः । यस्मागृह्णाति सद्धर्म दायं हस्त इवाक्षतः ॥३६॥ प्राधान्यादिन्द्रियमिति स्थिरत्वावलमित्यतः । गुणदारिद्यशमनाइनमित्यभिवर्णिता ॥३७॥ राणार्थेन धर्मस्य तथेषीकेन्युदाहृता। लोकेऽस्मिन्दुर्लभत्वाच्च रत्नमित्यभिभाषिता ॥३॥ पुनश्च बीजमित्युक्ता निमित्तं श्रेयसोत्पदा । पावनार्थेन पापस्य नदीत्यभिहिता पुनः ॥३९॥ यस्माद्धर्मस्य चोत्पती श्रद्धा कारणमुत्तमं । मयोक्ता कार्यतस्तस्मातत्र तत्र तथा तथा ॥४०॥ श्रद्धाकुरमिमं तस्मात्संवर्धयितुमर्हसि । तबृद्धौ वर्धते धर्मो मूलवृद्धौ यथा द्रुमः ॥४१॥ व्याकुलं दर्शनं यस्य दुर्बलो यस्य निश्चयः । तस्य पारिप्लवा श्रद्धा न हि कृत्याय वर्तते ॥४२॥ L has 34 11-420, (tol 221) 42118 18 34 15, वारणो । (, नारणि । 35b, °ध्याग्कार्षकः । d, वपलूवि । 36 c, नहाति L and alpparently !' 381), 087aº l', 1. has oft vory like o 395, श्रेयसोयदा LPC, यतः ।। यावनार्थेन । 41 ), °वद्धयितुम° LP 12 , पारिप्रवा। . - ·88 CANTO XII यावतत्वं न भवति हि दृष्टं श्रुतं वा तावच्छ्रद्धा न भवति बलस्था स्थिरा वा । दृष्टे तत्वे नियमपरिभूतेन्द्रियस्य श्रद्धावृक्षो भवति सफलश्वाश्रयश्च ॥४३॥ सौन्दरनन्दे महाकाव्ये प्रत्यवमर्शो नाम हादशः सर्गः । I has all नियमपिरि d. श्रयश्चेति LP. 43a, यावर्त्तनभवति । रा. " प्रत्यवमशो । col., सौन्द- ·89 CANTO XIII अथ संराधितो नन्दः श्रद्धां प्रति महर्षिणा। परिषिक्तोऽमृतेनेव युयुजे परया मुदा ॥१॥ कृतार्थमिव तं मेने संबुद्धः श्रद्धया तया । मेने प्राप्तमिव श्रेयः स च बुद्धेन संस्कृतः ॥२॥ लक्ष्णेन वचसा कांश्चित्कांश्चित्परुषया गिरा। कांश्चिदाभ्यामुपायाभ्यां स विनिन्ये विनायकः ॥३॥ पांसुभ्यः काञ्चनं जातं विशुद्धं निर्मलं शुचि । स्थितं पांसुष्वपि यथा पांमुदोषैर्न लिप्यते ॥४॥ पद्मपर्ण यथा चैव जले जातं जले स्थितं । उपरिष्टादधस्ताहा न जलेनोपलिप्यते ॥५॥ तबल्लोके मुनिीतो लोकस्यानुग्रहं चरन । कृतित्वानिर्मलत्वाच्च लोकधर्मर्न लिप्यते ॥६॥ श्लेषं त्यागं प्रियं रूक्षं कयां च ध्यानमेव च । मन्तुकाले चिकित्सार्थ चक्रे नात्मानुवृत्तये ॥७॥ L has all. 1 b, P om. ह. , युयुज P. 3 alb, काच्छित्काचित्पुरुषया ।', कासित्पL. c, काशि. LP. मुषायाभ्यां P. 4 d, पांसुत्यःकारे (or वे) नं १, काचनं L. त, पांगुदोषेत्र P 6 a, मुनिज्जातो P b, °नुZहंचरत् L, चरत P. (, कृतित्वानि.. 7a, एकं । G, मन्तु (01 नव) कारे . मन्त्रकाले C. 5a, पर्म P.

·90 CANTO XIII अतश्च संदधे कायं महाकरुणया तया । मोचयेयं कथं दुःखात्सत्वानीत्यनुकम्पकः ॥६॥ अथ संहर्षणानन्दं विदित्वा भाजनीकृतं । अब्रवीडवतां श्रेष्ठः क्रमज्ञः श्रेयसां क्रमं ॥९॥ अतःप्रभृति भूयस्त्वं श्रद्धेन्द्रियपुरःसरः । अमृतस्याप्नये सौम्य वृत्तं रक्षितुमर्हसि ॥१०॥ प्रयोगः कायवचसोः शुद्धो भवति ते यथा । उत्तानो विवृतो गुप्तोऽनवच्छिद्रस्तथा कुरु ॥११॥ उत्तानो भावकरणाविवृतश्चाप्यगृहनात् । गुप्तो रक्षणतात्पर्यादच्छिद्रश्चानवद्यतः ॥१२॥ शरीरवचसोः शुद्धौ सप्ताङ्गे चापि कर्मणि । आजीवसमुदाचारं शौचात्संस्कर्तुमर्हसि ॥१३॥ दोषानां कुहनादीनां पञ्चानामनिषेवणात् । त्यागाच ज्योतिषादीनां चतुर्णी वृत्तिघातिनां ॥१४॥ प्राणिधान्यधनादीनां वानामप्रतिग्रहात । भैक्षाङ्गानां निसृष्टानां नियतानां प्रतिग्रहात् ॥१५॥ परितुष्टः शुचिर्मञ्जुश्चीक्षया जीवसंपदा । कुर्या दुःखप्रतीकारं यावदेव विमुक्तये ॥१६॥ d . ( I has 8 ar 1218, ( 1-18 , du . 16p, I} a }, 14 14, 05-108P, I ( 21, dI 1 2 f, d 3 181', I4NI (18, 15 I a 41, 45 ) II, 21.5P, I61) 3 bat 8 a, काय " (, मोचयेय L Ha, वचसो । 12 a, °करणोद्वि० P. d, दरिद्रया 13a, शरवचसो 151, प्राणिघात 1, क-हुः । 91, भाजनाकृतं P , अव्रवीत्छु । }), 'प्यभूहमात I', प्यगू (Or भू or ऍ) हनात् L d, शी(शो)चा• P 14b, पंचामांम- 1, प्रतिराहात (, भैहाङ्गाना P. णिषे । IHA, तुष्ट " ·CANTO XIII 91 कर्मणो हि यथादृष्टात्कायवाक्प्रभवादपि । आजीवः पृथगेवोक्तो दुःशोधत्वादयं मया ॥१७॥ गृहस्थेन हि दुःशोधा दृष्टिविविधदृष्टिना। आजीवो भिक्षुणा चैव परेष्टायनवृत्तिना ॥१८॥ एतावछीलमित्युक्तमाचारोऽयं समासतः । अस्य नाशेन नैव स्यात्प्रवज्या न गृहस्थता ॥१९॥ तस्माच्चारित्रसंपन्नो ब्रह्मचर्यमिदं चर। अणुमात्रेष्ववद्येषु भयदर्शी दृढव्रतः ॥२०॥ शीलमास्थाय वर्तन्ते सवी हि श्रेयसि क्रियाः । स्थानाद्यानीव कार्याणि प्रतिष्ठाय वसुन्धरां ॥२१॥ मोक्षस्योपनिषत्सौम्य वैराग्यमिति गृह्यतां । वैरागस्यापि संवेदः संविदो ज्ञानदर्शनं ॥२२॥ ज्ञानस्योपनिषच्चैव समाधिरुपधार्यतां । समाधेरप्युपनिषत्सुखं शारीरमानसं ॥२३॥ प्रश्रब्धिः कायमनसः सुखस्योपनिषत्परा । प्रथधेरप्युपनिषत्मीतिरप्यवगम्यतां ॥२४॥ तथा प्रीतरुपनिषत्मामोद्यं परमं मतं । प्रामोद्यस्याप्यहल्लेखः कुकृतेष्वकृतेषु वा ॥२५॥ . L_har_ITa4a6p, 1) 2 -15 6P, (10) 22 11) I717 d5, d h d 8 p. 18 In4f, 20 ( 1 - (21, 1 2 d4fd5 216, 2p, d}d 8, 22 a I a3f, b5 I 1,7d4P, d 8 23aI, 13051, (4 (8f, d I d 2, 3 2518 171, यथा दुष्टा (' वोक्ता । 18 d, वृर्त्तिना । 19c, नासेन । d, वानदहस्थता P. Ge 20 a, सपन्नो d, °दशीदृढचतः । 21 a, वसु- न्धरा 22 15, गुह्यतां । ', संवेगः LPC , II und Gu c 231, वार्यतां P. 24 1, प्रसन्धिः । प्रसद्धिः । मनसोः । (', प्रसन्धेर L, प्रस्रथै () () रप्यु ।'. 25 C, लेखेः ।।

·92 CANTO XIII अहल्लेखस्य मनसः शीलं तूपनिषछुचि । अतः शीलं नयत्यग्यमिति शीलं विशोधय ॥२६॥ शीलनाच्छीलमित्युक्तं शीलनं सेवनादपि । सेवनं तनिदेशाच्च निदेशश्च तदाश्रयात् ॥२७॥ शीलं हि शरणं सौम्य कान्तार इव दैशिकः । मित्र बन्धुश्च रक्षा च धनं च बलमेव च ॥२६॥ यतः शीलमतः सौम्य शीलं संस्कर्तुमर्हसि । एतत्स्थानमथान्ये च मोक्षारम्भेषु योगिनां ॥२९॥ ततः स्मृतिमधिष्ठाय चपलानि स्वभावतः । इन्द्रियाणी न्ट्रियार्थेभ्यो निवारयितुमर्हसि ॥३०॥ भेतव्यं न तथा शवोनोग्नेनीहेर्न चाशनेः । इन्द्रियेभ्यो यथा स्वेभ्यस्तैरजसं हि हन्यते ॥३१॥ विषद्भिः शचुभिः कश्चित्कदाचित्पीड्यते न वा। इन्द्रियैर्बाध्यते सर्वः सर्वत्र च सदैव च ॥३२॥ न च प्रयाति नरकं शत्रुप्रभृतिभिर्हतः । कृष्यते तब निघ्नस्तु चपलैरिन्द्रियैर्हतः ॥३३॥ हन्यमानस्य तैर्दुःखं हार्द भवति वा न वा। इन्द्रियैर्वाध्यमानस्य हार्द शारीरमेव च ॥३४॥ 27 b, शील- Jha- all 26 a, अविलेखस्य LI'C', .J. नयत्यगामि ।। d, शालंक HTC LPC, HIC ८, सेवनात LP d, निर्देशश्च LPC 29 a, "तस्यौम्य LP. , संस्कतुम P. (, एतत्स्थामतथान्ये . 318), शन्नोनीतनी P c, स्तेभ्य. p. 328, द्विति (, इन्दिचैवी P 33', निघ्नस्तु । 34 d, हाई . II.

·CANTO XIII 98 संकल्पविषदिग्धा हि पञ्चेन्द्रियमयाः शराः । चिन्तापुटा रतिफला विषयाकाशगोचराः ॥३५॥ मनुष्यहरिणान मन्ति कामव्याधेरिता हृदि । विहन्यन्ते यदि न ते ततः पतन्ति तैः शताः ॥३६॥ नियमाजिरसंस्थेन धैर्यकार्मुकधारिणा । निपतन्तो निवायर्यास्ते महता स्मृतिवर्मणा ॥३७॥ इन्द्रियाणामुपशमादरीणां नियहादिव । सुखं स्वपिति वास्ते वा यत्र तत्र गतोद्धवः ॥३॥ तेषां हि सततं लोके विषयानभिकासतां । संविनवास्ति कार्पण्याछुनामाशावतामिव ॥३९॥ विषयरिन्ट्रिययामो न तृप्तिमधिगच्छति । अजस्रं पूर्यमाणोऽपि समुद्रः सलिलैरिव ॥४०॥ अवश्यं गोचरे स्वे स्वे वर्तितव्यमिहेन्द्रियः । निमित्तं तत्र न याह्यमनुव्यञ्जनमेव च ॥४१॥ आलोक्य चक्षुषा रूपं धातुमात्र व्यवस्थितः । स्वी वेति पुरुषो वेति न कल्पयितुमर्हसि ॥४२॥ सचेत्स्त्रीपुरुषयाहः क्वचिद्विद्येत कश्चन । शुभतः केशदन्तादीनानुप्रस्थातुमर्हसि ॥४३॥ : jान्ति P. L ha- 3521-3717 (1..1 231) 3718 43d8 35b, मयाशरा: LIP ', चिन्तायुखा ।" d, कासगोचराः । 36 a, हरि- d, तैःचतः LP, (' 371, महतो P. 38 b, निर्ग्रहा... d, गतोधवः P. 391 च्छ्रनामासाव° P. 40d, समुद्रशलिलै. P. 4I a गो- चरैवस्वैर्ख• , गोचरेत्स्वस्वैवर्तिP. Gc. 42 d, आलोक L. d, कल्पयतिम. P. 43 a, °ग्राही b, द्योतकतकश्चन ।

·94 CANTO XIII नापनेयं ततः किंचित्पशेयं नापि किंचन । द्रष्टव्यं भूततो भूतं यादृशं च यथा च यत् ॥४४॥ एवं ने पश्यतस्तत्वं शश्वदिन्द्रियगोचरे । भविष्यति पदस्थानं नाभिध्यादौर्मनस्ययोः ॥४५॥ अभिध्या प्रियरूपेण हन्ति कामात्मकं जगत् । अरिर्मिचमुखेनेव प्रियवाकलुषाशयः ॥४६॥ दौर्मनस्याभिधानस्तु प्रतियो विषयाश्रितः । मोहाद्येनानुवृतेन परह च हन्यते ॥४७॥ अनुरोधविरोधाभ्यां शीतोष्णाभ्यामिवादितः । शर्म नाप्नोति न श्रेयश्चलेन्द्रियमतो जगत ॥४॥ नेन्द्रियं विषये तावत्प्रवृत्तमपि सज्जते । यावन मनसस्तत्र परिकल्पः प्रवर्तते ॥४९॥ इन्धने सति वायौ च यथा ज्वलति पावकः । विषयात्परिकल्पाच्च क्लेशाग्निीयते तथा ॥५०॥ अभूतपरिकल्पेन विषयस्य हि बध्यते । तमेव विषयं पश्यन भूततः परिमुच्यते ॥५१॥ दृष्ट्वैकं रूपमन्यो हि रज्यतेऽन्यः प्रदुष्यति । कश्चिद्भवति मध्यस्थस्त वैवान्यो घृणायते ॥५२॥ } [-1) 31. L has 44 I 49 (2 ( 3-IP1 2 501, 3, 4 ( 20, ( 32 MI, 2 18 , 14 ( IP, 16 18f 44 a b, किंचिन 454, एवंतपश्वतस्त० d, दौमन । धानस्तु P. d, परत्रेहर P. 48 d, चलन्द्रिय 49 1, नन्द्रियं P. मनेसस्त P. 5००, कल्पेच्च P. , तधा ।' 52 , दृष्ट्वैकरुपमा b, भज्यतेऽन्य c, मृध्यस्थ 47a, स्यावि- (, ·CANT) XIII 95 अतो न विषयो हेतुबन्धाय न विमुक्तये । परिकल्पविशेषेण संगो भवति वा न वा ॥५३॥ कार्यः परमयत्नेन तस्मादिन्द्रियसंवरः । इन्द्रियाणि ह्यगुप्तानि दुःखाय च भवाय च ॥५४॥ तस्मादेषामकुशलकराणामरीणां चक्षुणश्रवणरसनस्पर्शनानां । सर्वावस्थं भव विनियमादप्रमतो मास्मिन्नर्थे क्षणमपि कृथास्त्वं प्रमादं ॥५६॥ सौन्दरनन्दे महाकाव्ये शोलेन्द्रियजयो नाम त्रयोदशः सर्गः । . L has 53a70 71, 08-2, 54a7-bIf, I 2 -1) 30, 14-18.56 10 I3 f, bI4.c 2, 07- cIof, (fol 23b) 56 c II dI4 Ion Verse 55 of which L has a I-14, 15-16p, a7- a8f see notee 53a, P om ष, C.c. d, संयोग P, C 56 15, चक्षुप्रीण भवति- C, मियमाद° PC, I. une d, मास्मिन्नवेक्षणमपि P. cool , सौन्दरा P ·96 CANTO XIV अथ स्मृतिकवाटेन पिधायेन्द्रियसंवरं । भोजने भव मात्राज्ञो ध्यानायानामयाय च ॥१॥ प्राणापानौ निगृह्णाति ग्लानिनिद्रे प्रयच्छति । कृतो ह्यत्यर्थमाहारो विहन्ति च पराक्रमं ॥२॥ यथा चात्यर्थमाहारः कृतोऽनीय कल्पते । उपयुक्तस्तथात्यल्यो न सामय कल्यते ॥३॥ आचयं द्युतिमुत्साहं प्रयोगं बलमेव च । भोजनं कृतमत्यल्पं शरीरस्यापकर्षति ॥४॥ यथा भारेण नमते लघुनोनमते तुला। समा तिष्ठति युक्तेन भोज्येनेयं तथा तनुः ॥५॥ तस्मादभ्यवर्तव्यं स्वशक्तिमनुपश्यता। नातिमा न चात्यल्पं मेयं मानवशादपि ॥६॥ अत्याक्रान्तो हि कायाग्निर्गुरुणान्नेन शाम्यति । अवछन्न इवाल्पोऽग्निः सहसा महतेन्धसा ॥७॥ . L has 2 c5P, c6 (7, (8-0If, d4 d8f, 3 a l-c 8, dld7f, d 8 442, 43 44", ( I--(3f, d 2-5a I f, a 2-14, 27-1) If, d 2-16f, 177 (8, d I d4P, ds-d 8. I b, "न्द्रियेसवरं ।' c, मवितो P, Ca 34, ॰र्थमाहरः LP. 4 , युति- मुत्स्याहं P. 6 1, तस्यादेभ्य P ८, नातिमान् । 7a, अत्याकान्तो P. b, शाम्यहि P c, इवात्योपिः । d, महतेनसो ।

·CANTO XIV 97 अत्यन्तमपि संहारो नाहारस्य प्रशस्यते अनाहारो हि निर्वाति निरिन्धन इवानलः ॥८॥ यस्मानास्ति विनाहारात्सर्वप्राणभृतां स्थितिः । तस्माहुयति नाहारो विकल्पोऽत्र तु वार्यते ॥९॥ न ह्येकविषयेऽन्यत्र सज्यन्ते प्राणिनस्तथा । अविज्ञाते यथाहारे बोडव्यं तत्र कारणं ॥१०॥ चिकित्सार्थ यथा धते व्रणस्यालेपनं व्रणी। सुविधातार्थमाहारस्तद्वत्सेव्यो मुमुक्षुणा ॥११॥ भारस्योहहनार्थ च रथाक्षोऽभ्यज्यते यथा । भोजनं प्राणयात्रार्थ तवविद्वान्निषेवते ॥१२॥ समतिक्रमणार्थ च कान्तारस्य यथाध्वगौ । पुत्रमांसानि खादेतां दम्पती भृशदुःखितौ ॥१३॥ एवमभ्यवर्तव्यं भोजनं प्रतिसंख्यया । न भूषार्थ न वपुषे न मदाय न दृप्तये ॥१४॥ धारणार्थ शरीरस्य भोजनं हि विधीयते । उपस्तम्भः पिपतिषोर्दुर्बलस्येव वेश्मनः ॥१५॥ प्लवं यानाद्यथा कश्चिद्वनीयाद्धारयेदपि । न तस्नेहेन यावतु महोघस्योतितीर्षया ॥१६॥ L has 8 a I a 3, +)3f, " 3, d4 16 18 81, नाहोरेस्य P. d, निरिनन । 9 .. 1, °हारोत्सर्वप्राणभूता " ', तस्मा- ष्यति । d, विकल्पोतु (01 न्त्र )तु I , ०न्तन्त । 10b, सज्येते । d, चोद्धव्यं घं)। b, प्रणस्यालेप्रणं ।। d, ममतुणा ।' मिणार्थ P }, यथाध्वगो IP 14 d, एवम . d, नवदाय P. 15, °णा- सरी. P. ।, ईवलस्येव L, दुर्वलस्यैव । 16 15, °द्धाचयेदपि P. ., यावतु L. स्नेहेनयावन्त । III, "सार्थ । I 3 1, समभि- 11 ·98 CANTO XIV तथोपकरणैः कायं धारयन्ति परीक्षकाः । न तस्नेहेन यावतु दुःखौघस्य तितीर्षया ॥१७॥ शोचता पीडामानेन दीयते शचवे यथा । न भक्त्या नापि तर्षेण केवलं प्राणगुप्तये ॥१८॥ योगाचारस्तथाहारं शरीराय प्रयच्छति । केवलं शुद्विघातार्थ न रागेण न भक्तये ॥१९॥ मनोधारणया चैव परिणाम्यात्मवानहः । विधूय निद्रां योगेन निशामप्यतिनामयेः ॥२०॥ हृदि यत्संज्ञिनश्चैव निद्रा प्रादुर्भवेतव । गुणवसंज्ञितां संज्ञां तदा मनसि मा कृथाः ॥२१॥ धातुरारम्भधृत्योश्च स्थामविक्रमयोरपि । नित्यं मनसि कार्यस्ते बाध्यमानेन निद्रया ॥२२॥ आम्नातव्याश्च विशदं ते धर्मा ये परिश्रुताः । परेभ्यश्चोपदेष्टव्याः संचिन्याः स्वयमेव च ॥२३॥ प्रक्लेद्यमद्भिर्वदनं विलोक्याः सर्वतो दिशः । चार्या दृष्टिश्च तारासु जिजागरिषुणा सदा ॥२४॥ अन्तर्गतरचपलवंशस्थायिभिरिन्द्रियैः । अविक्षिप्तेन मनसा चंक्रम्यस्वास्व वा निशि ॥२५॥ L has 17a I 20a I, (fo) 241) 20 1 2 2508 17c, यावन्तु d, दुःखोघस्य IP 19 b, शरीरय LP. c, पद्विघातार्थ P. 20d, मामयेत L, नाशयेत् P. 21 C, गुणवेत्सं• P 22 a, रंभधूत्योच P. 24 b, विस्लोकाः(क्याः) L, विलोकाः P 25 8, अन्तर्खतेरेचप P b, °स्थापिभिरि- न्द्रिययः ।

·CANTO XIV 99 भये प्रीती च शोके च निद्रया नाभिभूयते । तस्मानिद्राभियोगेषु सेवितव्यमिदं चयं ॥२६॥ भयमागमनान्मृत्योः प्रीतिं धर्मपरियहात्। जन्मदुःखादपर्यन्ताच्छोकमागन्तुमर्हसि ॥२७॥ एवमादि क्रमः सौम्य कार्यों जागरणं प्रति । वन्ध्यं हि शयनादायुः कः प्राज्ञः कर्तुमर्हति ॥२६॥ दोषव्यालानतिक्रम्य व्यालान गृहगतानिव । क्षम प्राज्ञस्य न स्वप्तुं निस्तितीर्षोर्महद्भयं ॥२९॥ प्रदीप्ने जीवलोके हि मृत्युव्याधिजराग्निभिः । कः शयीत निरुवेगः प्रदीप्त इव वेश्मनि ॥३०॥ तस्मातम इति ज्ञात्वा निद्रां नावेष्टुमर्हसि । अप्रशान्तेषु दोषेषु सशस्त्रेष्विव शत्रुषु ॥३१॥ पूर्व याम चियामायाः प्रयोगेणातिनाम्य तु । सेव्या शय्या शरीरस्य विश्रामार्थ स्वतन्त्रणा ॥३२॥ दक्षिणेन तु पार्श्वेन स्थितयालोकसंज्ञया । प्रबोधं हृदये कृत्वा शयीथाः शान्तमानसः ॥३३॥ यामे तृतीये चोत्थाय चरन्नासीन एव वा। भूयो योगं मनःशुद्धौ कुर्वीथा नियतेन्द्रियः ॥३४॥ • has 26 a I-31 I, ( 2-d 2 f, d 3-3218, bI6P, 107 33 1 3, d4 34 a5p, a 6, 17 HOf,d21 6 b, नातिभूयते । 271, गमनान्मृ । 11, प्रीति P whach omits प d, मा- न्तमर्हसि LP, Ce 28 (, वध्य P d, केः P. कन्तुंम° " 29 a and b, To LP 311, नावेषुर्म(म)ई। c, दोपेषु । ', शो P. मतंत्रिणा LP, °मतन्द्रिणा ( 33 a, पार्श्वेण P. (, प्रवोध P. i LPO, II d, शान्तिमानसः 1.PC , Ce 34a, याम्य P. वोीय P गमनशुद्धी ।', मनःशुद्धयै d, तेन्द्रियेः P. 32 a, पुर्खा मार्थ । 2 ·100 CANTO XIV अथासनगतस्थानप्रेक्षितव्याहृतादिषु । संप्रजानन क्रियाः सर्वाः स्मृतिमाधातुमर्हसि ॥३५॥ द्वाराध्यक्षा इव हारि यस्य प्रणिहिता स्मृतिः । धर्षयन्ति न तं दोषाः पुरं गुप्तमिवारयः ॥३६॥ न तस्योत्पद्यते क्लेशो यस्य कायगता स्मृतिः । चितं सर्वास्ववस्थासु बालं धात्रीव रक्षति ॥३७॥ शरव्यः स तु दोषाणां यो हीनः स्मृतिवर्मणा। रणस्थः प्रतिशत्रूणां विहीन इव वर्मणा ॥३॥ अनाथं तन्मनो ज्ञेयं यत्स्मृतिनाभिरक्षति । निर्णेता दृष्टिरहितो विषमेषु चरन्निव ॥३९॥ अनर्थेषु प्रसक्ताश्च स्वार्थेभ्यश्च पराङ्मुखाः यद्भये सति नोट्विनाः स्मृतिनाशोऽच कारणं ॥४०॥ स्वभूमिषु गुणाः सर्वे ये च शीलादयः स्थिताः । विकीणी इव गा गोपः स्मृतिस्ताननुगच्छति ॥४१॥ प्रनष्टममृतं तस्य यस्य विप्रसृता स्मृतिः । हस्तस्थममृतं तस्य यस्य कायगता स्मृतिः ॥४२॥ आर्यो न्यायः कुतस्तस्य स्मृतिर्यस्य न विद्यते । यस्यार्यो नास्ति च न्यायः प्रनष्टस्तस्य सत्पथः ॥४३॥ :। , L has 351 I & 8', }I 1) 3,115 117f, d6 30 .. 31, 4 1 8, 374 I a } 1, 39108-c6f, (fol 2411) 39. 7400 I, 02 }, 151081,43 a I d,d4 118 351, स्थाने 39 a, तत्मनो । दय जानकियाः । ।, विषयेषु | PI', Ge गोषः । 43a, कुटस्तस्य । 36a, द्वाराध्यक्षे । 401, न्वार्थेभ्यश । 37 1, वारं (n) P 41 ), शीला 1, ·CANTO XIV 101 प्रनष्टो यस्य सन्मार्गो नष्टं तस्यामृतं पदं । प्रनष्टममृतं यस्य स दुःखान्न विमुच्यते ॥४४॥ तस्माच्चरन चरोऽस्मीति स्थितोऽस्मीति च धिष्ठितः । एवमादिषु कालेषु स्मृतिमाधातुमर्हसि ॥४५॥ पोगानुलोमं विजनं विशब्दं शय्यासनं सौम्य तथा भजस्व । कायस्य कृत्वा हि विवेकमादी सुखोऽधिगन्तुं मनसो विवेकः ॥४६॥ अलब्धचेतःप्रशमः सरागो यो न प्रचारं भजते विविक्तं । त क्षण्यते ह्यप्रतिलब्धमार्गश्चरन्निवोया बहुकण्टकायां ॥४७॥ अदृष्टतत्वेन परीक्षण स्थितेन चित्रे विषयप्रचारे । चितं निषेधुं न सुखेन शक्यं कृष्टादको गौरिव सस्यमध्यान ॥४॥ अनीर्यमाणस्तु यथानिलेन प्रशान्तिमागच्छति चित्रभानुः । अल्पेन यत्नेन तथा विविक्तेष्वघट्टितं शान्तिमुपैति चेतः ॥४९॥ क्वचिद्भुक्ता यत्तहसनमपि यत्नत्परिहितो वसन्नात्मारामः क्वचन विजने योऽभिरमते । कृतार्थः स ज्ञेयः शमसुखरमज्ञः कृतमतिः परेषां संसर्ग परिहरति यः कण्टकमिव ॥५०॥ .. - L has 44 a I a 2 p, a 3 151, 17 18f, d 1 150 2 3 aj.dio d8P, 46d[ 47b9, 10 ( 6f, (d) 10 48 1 8 1, 1 9 ) IP, 10 2 50d 17 44 , तस्यमृतं । 451, तस्माचरं LP चरास्मी। 1), चेतिष्टतः P ha, विजलं ।। ), शास. L, शास. P, C. d, विगन्त । 475, विविक्ष । d, °मालचरनिवोा !" 48 1, परीक्षकेन । निषेत्वं ।' सक्यं । d, कृष्टो- [ता (in गौरीवनस्य P. 50 , यत्तर ( रे) देसनमपि । d, पर(रे)भ्यस्संसंग्र्ग 1, रेभ्यस्ता (सर्ग ।

·102 CANTO XIV यदि द्वन्द्वारामे जगति विषयव्ययहृदये विविक्ते निइन्हो विहरति कृती शान्त हृदयः । ततः पीत्वा प्रज्ञारसममृतवतृप्तहृदयो विविक्तः संसक्तं विषयकृपणं शोचति जगत् ॥५१॥ वसन्यागारे यदि सततमेकोऽभिरमते यदि क्लेशोत्पादः सह न रमते शत्रुभिरिव । चरनात्मारामो यदि च पिबति प्रीतिसलिलं ततो भुङ्क्ते श्रेष्ठं चिदशपतिराज्यादपि सुखं ॥५२॥ सौन्दरनन्दे महाकाव्य आदिप्रस्थानो नाम चतुर्दशः सर्गः । L hai all 51 8, रामै P हृदय P. d, चिवितस्मसतं कृपनं । 52 8, वसंशूस्था गारे L. वसंशुण्यागावे P. ( समिल P. । भुक्ति . मुखमिति LP. सौन्द रा. P. काव्ये IP col, सर्ग ·103 CANTO XV यच तच विविक्ते तु बड्वा पर्यङ्कमुत्तमं । ऋजु कायं समाधाय स्मृत्याभिमुखयान्वितः ॥१॥ नासाये वा ललाटे वा भ्रुवोरन्तर एव वा। कुर्वीथाश्चपलं चितमालम्बनपरायणं ॥२॥ सचेकामवितर्कस्त्वां धर्षयेन्मानसो ज्वरः । क्षेतव्यो नाधिवास्यः स वस्त्रे रेणुरिवागतः ॥३॥ यद्यपि प्रतिसंख्यानात्कामानुत्सृष्टवानसि । तमांसीव प्रकाशेन प्रतिपक्षोण ताञ्जहि ॥४॥ तिष्ठत्यनुशयस्तेषां छन्नोऽग्निरिव भस्मना । स ते भावनया सौम्य प्रशाम्योऽग्निरिवाम्बुना ॥५॥ ते हि तस्मात्प्रवर्तन्ते भूयो बीजादिवाङ्कराः । तस्य नाशेन ते न स्युबींजनाशादिवाङ्कुराः ॥६॥ अर्जनादीनि कामेभ्यो दृष्ट्वा दुःखानि कामिनां । तस्मातान्मूलतश्छिन्धि मित्रसंज्ञानरीनिव ॥७॥ अनित्या मोषधर्माणो रिक्ता व्यसनहेतवः । बहुसाधारणः कामा बा ह्याशीविषा इव ॥१॥ L has I al 2 a 2. (fol 251) 2 1 38 d8 IA, P om तु. b, चद्धा P. 2 a, नाभ्यं (२) शे(मा(') ग्र) L 3a, तर्कस्त्वा P. b, ज्वलः P d, वस्तुरेणरिवा° P 4 b, °मानुत्सृ(सु)प्तवान° P d, P om. प. तांजहि LP. 5a, °नुशयेस्तेषां न 6a, तस्मान्प्रवत्तन्ते । 7a, अर्जणा- दीनि । लतसछिन्धि । 1, नरीवचन 8 b, हेतव । ते, वाज्याशी- विषा LI.

·104 CANTO XV ॥ ये मृग्यमाणा दुःखाय रक्ष्यमाणा न शान्तये । भ्रष्टाः शोकाय महते प्राप्ताश्च न वितृप्तये ॥९॥ तृप्निं वित्तप्रकर्षण स्वर्गावाप्या कृतार्थतां । कामेभ्यश्च सुखोत्पतिं यः पश्यति स नश्यति ॥१०॥ चलानपरिनिष्पन्नानसाराननवस्थितान । परिकल्पमुखान कामान तान्स्मर्तुमिहार्हसि ॥११॥ व्यापादो वा विहिंसा वा क्षोभयेद्यदि ते मनः । प्रमाद्यं तद्विपदोण मणिनेवाकुलं जलं ॥१२॥ प्रतिपक्षस्तयोर्जेयो मैत्री कारुण्यमेव च । विरोधो हि तयोर्नित्यं प्रकाशतमसोरिव ॥१३॥ निवृत्तं यस्य दौःशील्यं व्यापादश्च प्रवर्तते । हन्ति पांसुभिरात्मानं स स्नात इव वारणः ॥१४॥ दुःखितेभ्यो हि मर्येभ्यो व्याधिमृत्युजरादिभिः । आर्यः को दुःखमपरं सघृणो धातुमर्हति ॥१५॥ दुष्टेन चेह मनसा बाध्यते वा परो न वा । सद्यस्तु दह्यते तावत्स्वं मनो दुष्टचेतसः ॥१६॥ तस्मात्सर्वेषु भूतेषु मैचों कारुण्यमेव च । न व्यापादं विहिंसां वा विकल्पयितुमर्हसि ॥१७॥ I has 9aI I2 d4 d: [3] 3 f 14 (, ( (', 7 8 1 1 2 1, 17 14a4f, a5a7p. a8 151) 8 । I ( 8P, IHIP, d 2 1 3 170 } (5f (6d8 9d, प्राप्तास्व P. 10 d, प्रवर्षेण ॥ 1, कृतोर्थतां (, मुखोत्पत्ति P. d, नस्यति । IHI, कल्पसवान " l, तात्म्म तिहाहसि IP. I3a, प्रतिपक्षे- ठे योजोयो , विरोखाहिर 14 a, निवृत्त ।" , व्यापदंश्च । LP(' 151, ध्यातुमर्हति Thd, स्वमनोनु। ध्व ()चेतसः ।' ८. विहिंमा । 1. विकन्पयितु । d, सुस्वात 17b, मैची 1', Il c.

·CANTO XV 105 यद्यदेव प्रसक्तं हि वितर्कयति मानवः । अभ्यासातेन तेनास्य नतिर्भवति चेतसः ॥१८॥ तस्मादकुशलं त्यला कुशलं ध्यातुमर्हसि । यत्ने स्यादिह चार्थाय परमार्थस्य चाप्तये ॥१९॥ संवर्धन्ते ह्यकुशला विताः संभृता हृदि । अनर्थजनकास्लुल्यमात्मनश्च परस्य च ॥२०॥ श्रेयसो विघ्नकरणागवन्यात्मविपतये। पात्रीभावोपघातातु परभक्तिविपत्तये ॥२१॥ मनःकर्मस्वविक्षेपमपि चाभ्यस्तुमर्हसि । नत्वेवाकुशलं सौम्य वितर्कयितुमर्हसि ॥२२॥ या विकामोपभोगाय चिन्ता मनसि वर्तते । न च तं गुणमाप्नोति बन्धनाय च कल्पते ॥२३॥ सखानामुपघाताय परिक्लेशाय चात्मनः । मोहं व्रजति कालुष्यं नरकाय च वर्तते ॥२४॥ तहितकरकुशलनात्मानं हन्तुमर्हसि । सुशस्त्रं रत्नविकृतं मृद्धती गां खनन्निव ॥२५॥ अनभिज्ञो यथा जात्यं दहेदगुरु काष्ठवत् । अन्यायेन मनुष्यत्वमुपहन्यादिदं तथा ॥२६॥ . 22a, 1 has 18I108, । । 21, 2016fd21. (tol 2511) 21 08, d Ldf. 24 25, a 0 25 2, 3 ) 811, ( I (2,। 3 d3f. 26, । 8 1815, विवर्जयति । 201, सवईन्ते । 1. संभूता।" d, त्मनस्वपरास्यच P 21 11, °वन्यान्मवि , वन्यान्भेविका (, पीची °पघातन्तु 1. कर्म- मुविक्षेप्य । ", वाग्वस्तुम° P, वाभ्यस्तुम० ।। (, नत्वेक (1 के) कुशलं 1', Cc. 23b, P om न; ((. वत्तते ।" 24a, मपघाताया , वामनः । d, नर- कायव P 25b, हेतुम 1. मृद्ध (on ) तोगी . मृवतीगाः । 26 b, दहेदे- d, पहेन्या०॥

·106 CANTO XV त्यला रत्नं यथा लोष्टं रनहीपाच संहरेत् । त्यता नैःश्रेयसं धर्म चिन्तयेदशुभं तथा ॥२७॥ हिमवन्तं यथा गत्वा विषं भुञ्जीत नौषधं । मनुष्यत्वं तथा प्राप्य पापं सेवेत नो शुभं ॥२६॥ तडुवा प्रतिपक्षण वितर्क क्षेप्नुमर्हसि । सूक्ष्मेण प्रतिकीलेन कीलं दार्वन्तरादिव ॥ २९॥ वृद्यवृधोरथ भवेच्चिन्ता ज्ञातिजनं प्रति । स्वभावो जीवलोकस्य परीक्ष्यस्तनिवृत्तये ॥३०॥ संसारे कृष्यमाणानां सवानां स्वेन कर्मणा । को जनः स्वजनः को वा मोहात्सतो जने जनः ॥३१॥ अतीतेऽध्वनि संवृतः स्वजनो हि जनस्तव । अप्राप्ने चावनि जनः स्वजनस्ते भविष्यति ॥३२॥ विहगानां यथा सायं तत्र तत्र समागमः । जातो जातो तथाश्वषो जनस्य स्वजनस्य च ॥३३॥ प्रतिश्रयं बहुविधं संश्रयन्ति यथाध्वगाः । प्रतियान्ति पुनस्त्यक्त्वा तहज्ज्ञातिसमागमः ॥३४॥ लोके प्रकृतिभिन्नेऽस्मिन्न कश्चित्कस्यचित्मियः । कार्यकारणसंबद्धं बालुकामुष्टिवज्जगत् ॥३५॥ L has 27 108 , ( I-291, 2, 3,7P, 108 C I c 61,7d I f, d 2 30a4,061, 37-38, || I02 D 3 (4f, (5 3518 276, मैश्रेयसं L, मेश्रेयंधर्म P. 281, मनुष्यस्वं (') P. 30, स्वभावी P. 31 c, je: P, bottom of Ħ mising in L, I. 321, अतित P. , जनसवः । (d, जनस्वजन. P 3.50, कस्यचिन्प्रियः । 334, साय" ·CANTO XV 107 बिभर्ति हि सुतं माता धारयिष्यति मामिति । मातरं भजते पुत्रो गर्भेणाधत मामिति ॥३६॥ अनुकूलं प्रवर्तन्ते ज्ञातिषु ज्ञातयो यदा। तदा स्नेहं प्रकुर्वन्ति रिपुत्वं तु विपर्ययात् ॥३७॥ अहितो दृश्यते ज्ञातिरज्ञातिर्दृश्यते हितः । स्नेहं कार्यान्तराल्लोकश्छिनति च करोति च ॥३॥ स्वयमेव यथालिख्य रज्येच्चित्रकरः स्त्रियं । तथा कृत्वा स्वयं स्नेहं संगमेति जने जनः ॥३९॥ योऽभवद्वान्धवजनः परलोके प्रियस्तव । स ते कमर्थ कुरुते त्वं वा तस्मै करोषि कं ॥४०॥ तस्माज्ज्ञातिवितर्केण मनो नावेष्टुमर्हसि । व्यवस्था नास्ति संसारे स्वजनस्य जनस्य च ॥४१॥ असो क्षेमो जनपदः सुभिक्षोऽसावसौ शिवः । इत्येवमथ जायेत वितर्कस्तव कश्चन ॥४२॥ प्रहेयः स त्वया सौम्य नाधिवास्यः कथंचन । विदित्वा सर्वमादीनं तैस्तैर्दोषाग्निभिर्जगत् ॥४३॥ ऋतुचक्रनिवर्ताच्च क्षुत्पिपासालमादपि । सर्वच नियतं दुःखं न कचिद्विद्यते शिवं ॥४४॥ L has 36 1 1 40d5. (fol. 20 a) 4000 44 d8 36 d, गर्भिणाधत्त । 37 , अनुकुलं ।' 38 d. कार्यान्तरार्धोकश्चिमति P. 39 , रज्यचि. 404, सोभगवद्वान्धव P. ।, प्रियेस्तव P. 4I a, तमा- जाति L, thud letter uncertain in P. P om. second त d, अनेस्यच P. 43 C, °मादिप्तं । 44 a राम्तचक्र. P. विवीच C. b, ०पासक LP. सिर्वत्र ·108 CANTO XV ॥ क्वचिच्छीतं वचिद्धर्मः क्वचिद्रोगो भयं क्वचित् । बाधतेऽभ्यधिकं लोके तस्मादशरणं जगत् ॥४५॥ जरा व्याधिश्च मृत्युश्च लोकस्यास्य महद्भयं । नास्ति देश: स यवास्य तनयं नोपपद्यते ॥४६॥ यत्र गछति कायोऽयं दुःखं तबानुगच्छति । नास्ति काचिद्गतिलोंके गतो यत्र न बाध्यते ॥४७॥ रमणीयोऽपि देश: सन्सुभिक्षः क्षेम एव च । कुदेश इति विज्ञेयो यत्र क्लेशविदह्यते ॥४॥ लोकस्याभ्याहतस्यास्य दुःखैः शारीरमानसैः । क्षेमः कश्चिन्न देशोऽस्ति स्वस्थो यत्र गतो भवेत् ॥४९॥ दुःखं सर्वत्र सर्वस्य वर्तते सर्वदा यदा । छन्दरागमतः सौम्य लोकचित्रेषु मा कृथा ॥५०॥ यदा तस्मानिवृत्तस्ते छन्दरागो भविष्यति । जीवलोकं तदा सर्वमादीप्तमिव मंस्यसे ॥५१॥ अथ कश्चिद्वितर्कस्ते भवेदमरणाश्रयः । यत्नेन स विहन्तव्यो व्याधिरात्मगतो यथा ॥५२॥ मुहूर्तमपि वियम्भः कार्यो न खलु जीविते । निलीन इव हि व्याघ्रः कालो विश्वस्तघातकः ॥५३॥ . L has 45 I HI18, 2 1 10 81, ( 2 ( 4f, (, 11, d } d71,535 ) If, 2p, 13 d8 45, वाधधते । 46 (d, I' ... नास्ति । तनयं 111 11-11c d, लोकेचित्रेषु । ' om. म 51 , तस्मानिवृत्त l, °मादिप्तमिवे।" 53 ab, विनम्भः- 50, कायो ।

·CANTO XV 109 बलस्थोऽहं युवा वेति न ते भवितुमर्हति । मृत्युः सर्वास्ववस्थासु हन्ति नावेक्षते वयः ॥५४॥ क्षेत्रभूतमनानां शरीरं परिकर्षतः । स्वास्थ्याशा जीविताशा वा न दृष्टार्थस्य जायते ॥५५॥ निर्वतः को भवेत्कायं महाभूताश्रयं वहन । परस्परविरुद्धानामहीनामिव भाजनं ॥५६॥ प्रश्वमित्ययमन्वशं यदुकुसिति मानवः । अवगच्छ तदाश्चर्यमविश्वास्यं हि जीवितं ॥५७॥ इदमाश्चर्यमपरं यत्सुप्तः प्रतिबुध्यते । स्वपित्युत्थाय वा भूयो बहमित्रा हि देहिनः ॥५॥ गर्भात्प्रभृति यो लोकं जिघांसुरनुगच्छति । कस्तस्मिन्विश्वसेन्मृत्यावुद्यतासावराविव ॥१९॥ प्रसूतः पुरुषो लोके श्रुतवान्बलवानपि। न जयत्यन्तकं कश्चिन्नाजयनापि जेष्यति ॥६०॥ साम्ना दानेन भेदेन दण्डेन नियमेन वा। प्राप्तो हि रभसो मृत्युः प्रतिहन्तुं न शक्यते ॥६१॥ L has 5+ II, d 2 6f, 17 18, 55aI 181,56 a I a 2p, d2 d 3P, d4 57d I, d 2 156, 60 136,41) 2. (10] 2611) 600 3 10, did 8P, OIL 21. - 5+ 1, चेति । जीवितासा (m) P. 1, महसि । 551, नार्थाना P. १, दृस्तार्थस्य । 56 1, निवृतः । 571, यद्रसिति । 58 d, वहमित्राणि P, Co 6ob, श्रुतवान्य() लवा° L, श्रुतावात्य () लवा° P C. 1., निपमेन । (, स्वस्थाशा P; G विलुद्धानाम. P. 591, गीन्प्र. P. 61, सान्नादानन P. .

·110 CANTO XV तस्मानायुषि विश्वासं चञ्चले कर्तुमर्हसि । नित्यं हरति कालो हि स्थाविर्य न प्रतीक्षते ॥६२॥ निःसारं पश्यतो लोकं तोयबुबुददुर्बलं । कस्यामरवितों हि स्यादनुन्मतचेतसः ॥६३॥ तस्मादेषां वितकाणां प्रहाणार्थ समासतः । आनापानस्मृति सौम्य विषयीकर्तुमर्हसि ॥६४॥ इत्यनेन प्रयोगेण काले सेवितुमर्हसि । प्रतिपक्षान्वितकाणां गदानामगदानिव ॥६५॥ सुवर्णहेतोरपि पांसुधावको विहाय पांसूबृहतो यथादितः । जहाति सूक्ष्मानपि तद्विशुद्धये विशोध्य हेमावयवानियच्छति ॥६६॥ विमोक्षहेतोरपि युक्तमानसो विहाय दोषान्बृहतस्तथादितः । जहाति सूक्ष्मानपि तविशुद्धये विशोध्य धर्मावयानियच्छति ॥६७॥ क्रमेणाद्भिः शुद्धं कनकमिह पांमुव्यवहितं यथानी कारः पचति भृशमावर्तयति च । तथा योगाचारो निपुणमिह दोषव्यवहितं विशोध्य क्लेशेभ्यः शमयति मनः संक्षिपति च ॥६॥ c5- 621, IL has 63 I b8 f, ( I 64 ) 8, ( 1-0 31, ( + । 5 cgp, dr d 2 f, 65( 2 c+f, c7P, 66b4b5f, 0667 10 12, c 2-180, (9161, d7d 12, 68 [-15P, a9-III, bif, b2-05p, b6-117 नित्य P 63a, निस्साचं. 1, °दुवलं । d, वेतसः P. 64 a h, °देषा- वितर्कखांप्रहामार्थ । 650, प्रतिपचंवि० !, L uncertain , Gc d, गदाताम° P. 66 a, "हेतोविवि (possibly meant to he crossed out) वयांमु० . (, जहानि । तेविशुद्धये P. 67 (, Pom. त 68 a, क्रमेणानिःशुद्ध । b, यथायो P. वर्त्तयचित P. d, केशभ्यः P. - पामु°P.

·CANTO XV 111 यथा च स्वच्छन्दादुपनयति कर्माश्रयसुखं सुवर्ण कमारो बहुविधमलंकारविधिषु । मनःशुद्धो भिक्षुर्वशगतमभिज्ञास्वपि तथा यथेच्छं यच्छं शमयति मनः प्रेरयति च ॥६९॥ सौन्दरनन्दे महाकाव्ये वितर्कप्रहाणो नाम पञ्चदशः सर्गः । L has all 69 , मनःशुद्धं L, मनशुद्धं P, मनःशुद्ध्ये 4 col , सौन्दरा न पचदशः ।

·112 CANTO XVI एवं मनोधारणया क्रमेण व्यपोह्य किंचित्समुपोह्य किंचित् । ध्यानानि चत्वार्यधिगम्य योगी प्राप्नोत्यभिज्ञा नियमेन पञ्च ॥१॥ ऋद्धिप्रवेकं च बहुप्रकारं परस्य चेतश्चरितावबोधं । अतीतजन्मस्मरणं च दीर्घ दिव्ये विशुद्धे श्रुतिचक्षुषी च ॥२॥ अतःपरं तत्त्वपरीक्षणेन मनो दधात्यानवसंक्षयाय । ततो हि दुःखप्रभृतीनि सम्यक्चत्वारि सत्यानि पदान्यवैति ॥३॥ बाधात्मकं दुःखमिदं प्रसक्तं दुःखस्य हेतुः प्रभवात्मकोऽयं । दुःखक्षयो निःसरणात्मकोऽयं त्राणात्मकोऽयं प्रशमाय मार्गः ॥४॥ इत्यार्यसत्यान्यवबुध्य बुद्या चत्वारि सम्यक प्रतिविध्य चैव । सर्वासवान भावनयाभिभूय न जायते शान्तिमवाय भूयः ॥५॥ अबोधतो यप्रतिवेधतश्च तत्वात्मकस्यास्य चतुष्टयस्य । भवाद्भवं याति न शान्तिमेति संसारदोलामधिरुह्य लोकः ॥६॥ तस्माज्जरादेर्व्यसनस्य मूलं समासतो दुःखमवैहि जन्म । सर्वोषधीनामिव भूर्भवाय सर्वापदां क्षेत्रमिदं हि जन्म ॥७॥ L has II, II, (fol 27 ) 5d I 7d II 3 4 5, परि- 1), समुयोह्य d, Pom त्य 21, ववोध d, दिव्य । JOHA P (ono syllablo short) (d, संम्यकक्व० 51, प्रतिवुद्ध्य LPC (', भाव- नयातिभूय I 6b, तत्वान्मक० । d, संसारलाकाम° tornected to) °दोलाम. I, दोलाधाम 7a, रादेव्यस b, दूःखम भूवर्भवाय । - ·CANTO XVI 113 यजन्म रूपस्य हि सेन्द्रियस्य दुःखस्य तन्नैकविधस्य जन्म । यः संभवश्चास्य समुच्छ्रयस्य मृत्योश्च रोगस्य च संभवः सः ॥५॥ सहाण्यासहा विषमिश्रमन्नं यथा विनाशाय न धारणाय । लोके तथा तिर्यगुपर्यधो वा दुःखाय सर्वं न सुखाय जन्म ॥९॥ जरादयो नैकविधा प्रजानां सत्यां प्रवृत्तौ प्रभवन्यनाः । प्रवात्सु घोरेष्वपि मारूतेषु न ह्यप्रसूतास्तरवश्चलन्ति ॥१०॥ आकाशयोनिः पवनो यथा हि यथा शमीगर्भशयो हुताशः । आपो यथान्तर्वसुधाशयाश्च दुःखं तथा चितशरीरयोनि ॥११॥ अपां द्रवत्वं कठिनत्वमा वायोश्चलत्वं ध्रुवमौष्ायमग्नेः । यथा स्वभावो हि तथा स्वभावो दुःखं शरीरस्य च चेतसश्च ॥१२॥ का ये सति व्याधिजरादि दुःखं क्षुतर्षवर्षोषणहिमादि चैव । रूपाश्रिते चेतसि सानुबन्धे शोकारतिक्रोधभयादि दुःखं ॥१३॥ प्रत्यक्षमालोक्य च जन्मदुःखं दुःखं तथातीतमपीति विद्धि । यथा च तद्दुःखमिदं च दुःखं दुःखं तथानागतमयवेहि ॥१४॥ बीजस्वभावो हि यथेह दृष्टो भूतोऽपि भव्योऽपि तथानुमेयः । प्रत्यक्षतश्च ज्वलनो यथोष्णो भूतोऽपि भव्योऽपि तथोष्ण एव ॥१५॥ ( C, पर्य- Lhav 81 | L4d9, 110 d[P, 15a auf, II 05, } 6 1071, 18-1) L ( I ( 51, (9', (Io dII 8। यमसंभव 1, मृत्योश्च । संभवस्यः । 9a, धिषमिश्रा धोधा । त, सर्व P. 101, नैकविवाः । }', प्रभवन्त्यनथा: " l, ह्यप्रसुतोस्व- रवचरन्ति । 1, योनि: LP, C 12 a, कधेनत्वना मुष्णमः (6, मनैः ।", "मगैः । ', यथास्वभावी । 133, कायै (, रुपाश्रिते । 141, °मालोक्य । ', तदुःखमिदं ।" d, प्यवैहि LP. 151, दस्तो । IC, आपी। 1, ध्रुव- दुःख P ·114 CANTO XVI तन्नामरूपस्य गुणानुरूपं यत्रैव निर्वृतिरुदारवृत्त । तवैव दुःखं न हि तद्विमुक्तं दुःखं भविष्यत्यभवद्भवेता ॥१६॥ प्रवृत्ति दुःखस्य च तस्य लोके तृष्णादयो दोषगणा निमित्तं । नैवेश्वरो न प्रकृतिर्न कालो नापि स्वभावो न विधिर्यदृच्छा ॥१७॥ ज्ञातव्यमेतेन च कारणेन लोकस्य दोषेभ्य इति प्रवृत्तिः । यस्मानियन्ते सरजस्तमस्का न जायते वीतरजस्तमस्कः ॥१८॥ इच्छाविशेषे सति तत्र तत्र यानासनादेर्भवति प्रयोगः । यस्मादतस्तर्षवशातथैव जन्म प्रजानामिति वेदितव्यं ॥१९॥ सवान्यभिष्वङ्गवशनि दृष्ट्वा स्वजातिषु प्रीतिपराण्यतीव। अभ्यासयोगादुपपादितानि तैरेव दोषैरिति तानि विद्धि ॥२०॥ क्रोधप्रहर्षादिभिराश्रयाणामुत्पद्यते चेह यथा विशेषः । तथैव जन्मस्वपि नैकरूपो निर्वर्तते क्लेशकृतो विशेषः ॥२१॥ दोषाधिके जन्मनि तीव्रदोष उत्पद्यते रागिणि तीव्ररागः । मोहाधिके मोहबलाधिकश्च तदल्पदोषे च तदल्पदोषः ॥२२॥ फलं हि यादृक् समवैति साक्षातदागमाबीजमवैत्यतीतं । अवेत्य वीजप्रकृतिं च साक्षादनागतं तत्फलमभ्युपैति ॥२३॥ IL has I6I I7a 8, 9 - IOP, u II } 2 f, 15 191, 181) IIT, ( [ 1910 3, 14 ) IIP, (5 (69, 21 a If, a 2 a 9, (fol. 270) 21 1 [0 ( 10, (IFd72, 23( [ ८31, ( 4 d II - 16 1, गुणानुरूप | P(' }), पत्रव d, भवनेवद्वान 17a, प्रवृर्ति" है, नृपणा° P d, विधिय्यदृच्छा 18.1, ज्ञातव्यमेनेन P, Gc ‘, यस्मान्मृ (m) L, यस्मात्मृ° P 191, °सनादिर्भ• LIC , (ia (, °वशातथैव P 201, सत्त्वान्ये- भि. P d, Pom , Co 22 1, रोषाविक P, रोषाधिके G, (c तीव्ररोष 23), त्तदागमोवीजगमवै• P c, अवस्य PC, HC प्रकृति G ·CANTO XVI 115 दोषक्षयो जातिषु यासु यस्य वैराग्यतस्तासु न जायते सः । दोषाशयस्तिष्ठति यस्य यत्र तस्योपपतिर्विवशस्य तत्र ॥२४॥ तज्जन्मनो नेकविधस्य सौम्य तृष्णादयो हेतव इत्यवेत्य । तांश्छिन्धि दुखाद्यदि निर्मुमुक्षा कार्यक्षयः कारणसंक्षयाधि ॥२५॥ दुःखक्षयो हेतुपरिक्षयाच्च शान्तं शिवं साक्षिकुरुष्व धर्म । तृष्णाविरागं लयनं निरोधं सनातनं बाणमहार्यमार्य ॥२६॥ यस्मिन्न जातिर्न जरा न मृत्युन व्याधयो नाप्रियसंप्रयोगः । नेच्छाविपन्न प्रियविप्रयोगः क्षेमं पदं नैष्ठि कमच्युतं तत् ॥२७॥ दीपो यथा निर्वृतिमभ्युपेतो नैवावनिं गछति नान्तरिक्षं । दिशं न कांचिद्विदिशं न कांचिस्नेह क्षयाकेवलमेति शान्तिं ॥२६॥ एवं कृती निवृतिमभ्युपेतो नैवावनिं गच्छति नान्तरिक्षं । दिशं न कांचिद्विदिशं न कांचिक्लेशदायाकेवलमेति शान्तिं ॥२९॥ अस्याभ्युपायोऽधिगमाय मार्गः प्रज्ञाविकल्पः प्रशमविकल्पः । स भावनीयो विधिवबुधेन शीले शुचौ त्रिप्रमुखे स्थितेन ॥३०॥ वाक्कर्म सम्यक् सहकायकर्म यथावदाजीवनयश्च शुद्धः । इदं त्रयं वृतविधौ प्रवृत्तं शीलाश्रयं कर्मपरिग्रहाय ॥३१॥ सत्येषु दुःखादिषु दृष्टिराया सम्यग्वितर्कश्च पराक्रमश्च । इदं त्रयं ज्ञानविधी प्रवृतं प्रज्ञाश्रय क्लेश परिक्षयाय ॥३२॥ ॥ . - I has 2411 ( 6, ( 7 (91,2504 1 8 1, d8-27114, 105-17P, IS- ) II, ( I c IOp, dip, d 2-16, 171, d9', d lod II, 28 alt, a 9-04 1, 05-32 d II 24 , याशु(२) L .', यासुजस्थवैराण्यत । 25 (, दुःखाद्यपि 26 11, धर्म । d, मार्य । 27, ab, मृत्युन्न । b, व्याधियो LIP 28 11, नैवा. d, काचिने । 29 1, कृतिनिवृति । दिशनकाचिद्वि० । 301), प्रजातिकल्पः । Pom धे 31 •d, प्रवृत्तशीलाश्रय । d, धर्मपरि- ग्रहाय LC, धर्मपरिश्रहाय । 321, प्रवृहं . जातिन . वनि । । ।

·116 CANTO XVI न्यायेन सत्याधिगमाय युक्ता सम्यक स्मृतिः सम्यगथो समाधिः । इदं वयं योगविधौ प्रवृत्तं शमाश्रयं चितपरिग्रहाय ॥३३॥ क्लेशाङ्कुरान्न प्रतनोति शीलं बीजाङ्कुरान काल इवातिवृत्तः । शुचौ हि शीले पुरुषस्य दोषा मनः सलज्जा इव धर्षयन्ति ॥३४॥ क्लेशांस्तु विष्कम्भयते समाधिर्वेगानिवाट्रिर्महतो नदीनां । स्थिते समाधौ हि न धर्षयन्ति दोषा भुजंगा इव मन्त्रबद्धाः ॥३५॥ प्रज्ञा वशेषेण निहन्ति दोषांस्तीरद्रुमान्प्रावृषि निम्नगेव । दग्धा यया न प्रभवन्ति दोषा वजाग्निनेवानुसृतेन वृक्षाः ॥३६॥ विस्कन्धमेतं प्रविगाह्य मार्ग प्रस्पष्टमष्टाङ्गमहार्यमार्य । दुःखस्य हेतून्प्रजहाति दोषान्प्राप्नोति चात्यन्तशिवं पदं तत् ॥३७॥ अस्योपचारे धृतिरार्जवं च हीरप्रमादः प्रविविक्तता च । अल्पेछता तुष्टिरसंगता च लोकप्रवृतावरतिः क्षमा च ॥३॥ याथात्म्यतो विन्दति यो हि दुःखं तस्योद्भवं तस्य च यो निरोधं । आर्येण मार्गेण स शान्तिमेति कल्याणमित्रैः सह वर्तमानः ॥३९॥ यो व्याधितो व्याधिमवैति सम्यग व्याधेर्निदानं च तदौषधं च । आरोग्यमाप्नोति हि सोऽचिरेण मित्रैरभिरूपचर्यमाणः ॥४०॥ तयाधिसंज्ञां कुरु दुःखसत्ये दाषेष्वपि व्याधिनिदानसंज्ञां । आरोग्यसंज्ञां च निरोधसत्ये भैषज्यसंज्ञामपि मार्गसत्ये ॥४१॥ 35, स्थितं ; L has 33 LI-35d II, (fol 28 ) 36. I 4III 33a, सत्याभिगमाय LIC, G 1, संम्यक् । 34 •, क्लेशाङ्करंन । d, सरज्जा P वर्जयन्ति G हितधर्ष । 361, त्वसेषेण ॥ }, प्राविषिP d, वजाग्नि 37a, मार्ग (, हेतूप्रज d, प्राप्तोति । 381, अस्यो- पचारं LI', चारो : वृतिरा । d, प्रवृत्ताचरतिः PC, I uncertain , (in c 39 4, यथात्म्यतो P 1, आर्ययमा ( , सान्तिमतिकल्यान P. 401, सम्यक (, चिरेगा L, चित्रन !' , ('. संज्ञा आरोग्वर्स (01 संज्ञा सत्य P d, भेष्य ह्यसं• L. संज्ञामभिमार्गसत्यि त्य) ।' 4I ·CANTO XVI 117 तस्मात्प्रवृत्तिं परिगच्छ दुःखं प्रवर्तकानयवगच्छ दोषान। निवृत्तिमागच्छ च तनिरोधं निवर्तकं चायवगच्छ मार्ग ॥४२॥ शिरस्यथो वाससि संप्रदीप्ते सत्यावबोधाय मतिर्विचाया। दग्धं जगत्सत्यनयं ह्यदृष्ट्वा प्रदह्यते संप्रति धक्ष्यते च ॥४३॥ यदैव यः पश्यति नामरूपं क्षयीति तद्दर्शनमस्य सम्यक् । सम्यक्ष निर्वेदमुपैति पश्यन्नन्दीयाच क्षयमेति रागः ॥४४॥ तयोश्च नन्दीरजसोः क्षयेण सम्यग्विमुक्तं प्रवदामि चेतः । सम्यग्विमुक्तिर्मनसश्च ताभ्यां न चास्य भूयः करणीयमस्ति ॥४५॥ यथास्वभावेन हि नामरूपं तद्धेतुमेवास्तगमं च तस्य । विजानतः पश्यत एव चाहं ब्रवीमि सम्यक्क्षयमासवाणां ॥४६॥ तस्मात्परं सौम्य विधाय वीर्य शीघ्रं घटस्वास वसंक्षयाय । दुःखाननित्यांश्च निरात्मकांश्च धातूविशेषेण परीक्षमाणः ॥४७॥ धातून्हि षड् भूसलिलानलादीन्सामान्यतः स्वेन च लक्षणेन । अवैति यो नान्यमवैति तेभ्यः सोऽत्यन्तिकं मोक्षमवैति तेभ्यः ॥४॥ क्लेशप्रहाणाय च निश्चितेन कालोऽभ्युपायश्च परीक्षितव्यः । योगोऽप्यकाले ह्यनुपायतश्च भवत्यनाय न तद्गुणाय ॥४९॥ L has 42 MI 4409, (Io drop, d 1I-4525, 26 -a0f, aIO-07P, 108 46 bI, । 2- VHP, CI-651, 7-08, 09-d3f, duf, 47113-b9f, d 6-d81, 1104803, c4f. 42 a, प्रवृर्ति c, निवृर्त्तिमा LP d, चाप्यवमच्छ P 43b, मतिविचार्या P. d, संप्रतिवक्षते । 44 a, पथ्यति P. cd, पर्शनदी P, पचे (?) नन्दी L, Cc. 45a b, क्षयेनसंम्य. 1. संम्या d, भूयो । 46 0, "मेवोष्टगमं । घ्रघकास्वा° P. d, धातुवि । मानः P. 48 a, धातुन्हि , धातुहिषर्दू ('हूं')- C, तभ्यः । 49 १, निश्चतेन । , कारो। 47 b, शी- सलि• P. S and llc ·118 CANTO XVI अजातवत्सां यदि गां दुहीत नैवाप्नुयान्क्षीरमकालदोही। कालेऽपि वा स्यान्न पयो लभेत मोहेन शृङ्गाद्यदि गां दुहीत ॥५०॥ आद्रीच्च काष्ठाज्ज्वलनाभिकामो नैव प्रयत्नादपि वहिमृच्छेत् । काष्ठाच्च शुष्कादपि पातनेन नैवाग्निमाप्नोत्यनुपायपूर्व ॥५१॥ नद्देश कालौ विधिवत्परीक्ष्य योगस्य मात्रामपि चाभ्युपायं । बलाबले चात्मनि संप्रधार्य कार्यः प्रयत्नो न तु तद्विरुद्धः ॥५२॥ प्रग्राहकं यत्तु निमित्तमुक्तमुद्धन्यमाने हृदि तन्न सेव्यं । एवं हि चितं प्रशमं न याति * * * ना वहिरिवेर्यमाणः ॥५३॥ शमाय यस्यान्नियतं निमितं जातोडवे चेतसि तस्य कालः । एवं हि चितं प्रशमं नियछेत्पदीयमानोऽग्निरिवोदकेन ॥५४॥ शमावहं यन्नियतं निमितं सेव्यं न तच्चेतसि लीयमाने । एवं हि भूयो लयमेति चितमनीर्यमाणोऽग्निरिवाल्पसारः ॥५५॥ प्रग्राहकं यन्नियतं निमितं लयं गते चेतसि तस्य कालः । क्रियासमर्थ हि मनस्तथा स्यान्मन्दायमानोऽग्निरिवेन्धनेन ॥५६॥ ओपेक्षिकं नापि निमितमिष्टं लयं गते चेतसि सोडवे वा। एवं हि तीवं जनयेदनर्थमुपेक्षितो व्याधिरिवातुरस्य ॥५७॥ D ܐܼ، ܐܝ ܝܐܐ 3 4 f, d5- d 10 . I haº co 1 5 1 ( I (101 26 1) 50 2 (8 ] ।) 12 d8 18 d91, 10 II 531 VIO, III (81, 9 ( II, 2f, d4f, 17 181, H,549 IIf (4 (() 1,55) II 2 11, 1350 ( II, d III, 571 1 15 16-1,8f, OI 501, वत्मा P गा 1, श्रिङ्गा । 51 1, आद्रीचकाष्ठाज्जल P (, गुप्काद° P 521, वात्मनिसप्रधार्य । त, तेविरुद्धः । 53 a, यन्तु (२) L, यस्तु (२)P , वहिनोवहिP (mitting a syllable ) न वहिना वहिरि० ( 54a, समा- यत्स्या० । ( 1, नियच्छत्यदीय॑मानो ', नियच्छत्युदीर्यमाणो (', निगच्छत्यु (G. 55 समावह P on °यतं नि, , नियमाने " d, मणीर्यमाणो P वल्पसार:P 56a, Pom मि समर्थ P स्यात्म 571, मजवे P. त, जनयदनर्थमपेक्षितो । (, ·CANTO XVI 119 यस्यादुपेशानियतं निमितं साम्यं गते चेतसि तस्य कालः । एवं हि कृत्याय भवेत्प्रयोगो रथो विधेयाश्व इव प्रयातः ॥५॥ रागोड़वव्याकुलितेऽपि चिते मैत्रोपसंहारविधिर्न कार्यः । रागात्मको मुह्यति मैत्रया हि स्नेहं कफक्षोभ इवोपयुज्य ॥५९॥ रागोड़ते चेतसि धैर्यमेत्य निषेवितव्यं त्वशुभं निमितं । रागात्मको ह्येवमुपैति शर्म कफात्मको रूक्षमिवोपयुज्य ॥६०॥ व्यापाददोषेण मनस्युदीर्णे न सेवितव्यं त्वशुभं निमितं । द्वेषात्मकस्य ह्यशुभा वधाय पित्तात्मनस्तीक्ष्ण इवोपचारः ॥६१॥ व्यापाददोषाभिते तु चित्ते सेव्या स्वपक्षोपनयेन मैची। द्वेषात्मनो हि प्रशमाय मैत्री पित्तात्मनः शीत इवोपचारः ॥६२॥ मोहानुबद्धे मनसः प्रचारे मैत्राशुभा चैव भवत्ययोगः । ताभ्यां हि संमोहमुपैति भूयो वाय्वात्मको रूक्षमिवोपनीय ॥६३॥ मोहात्मिकायां मनसः प्रवृत्तौ सेव्यस्त्विदंप्रत्ययताविहारः । मूढे मनस्येष हि शान्तिमार्गो वाय्वात्मके स्निग्ध इवोपचारः ॥६४॥ उल्कामुखस्यं हि यथा सुवर्ण सुवर्णकारो धमतीह काले। काले परिप्रोक्षयते जलेन क्रमेण काले समुपेक्षते च ॥६५॥ दहेत्सुवर्ण हि धमन्त्रकाले जले क्षिपन्संशमयेदकाले। न चापि सम्यक् परिपाकमेनं नयेदकाले समुपेक्षमाणः ॥६६॥ L ha-58 ।। 6408, (tol 291) 64d9 66 1 11 580, भवेन्प्र. LP 59 a, रागोद्धत LP, 1., मित्रोपसंहारविधिनं( or धिंन :) P. d, कफक्षोभयवो.. 60 1, रागोडवे LI धैर्यमत्य P (', ह्यवमु P d, रुक्ष्यमि P. 61 , व्यापारदोषेणमनत्युदीरें ।' 62 ), ०पनयन P 63०, ताभ्या P d, रुचमि P 64 d, वाय्वात्मको P 651, सुवर्णकालो P. c, परिमाक्षयते P. d, क्रमेन P समपेचते । 66 a, वर्ण । h, जलक्षिपत्संशमयदकाल P, जसं चिपन G. d, नयद । (, संम्यक ·120 CANTO XVI संप्रग्रहस्य प्रशमस्य चैव तथैव काले समुपेक्षणस्य । सम्यङ्गिमितं मनसा ववेक्ष्यं नाशो हि यत्नोऽप्यनुपायपूर्वः ॥६७॥ इत्येवमन्यायनिवर्तनं च न्यायं च तस्मै सुगतो बभाषे। भूयश्च ततच्चरितं विदित्वा वितहानाय विधीनुवाच ॥६॥ यथा भिषक पित कफानिलानां य एव कोपं समुपैति दोषः । शमाय तस्यैव विधिं विधते व्यधत दोषेषु तथैव बुद्धः ॥६९॥ एकेन कल्पेन सचेन्न हन्यात्स्वभ्यस्तभावादशुभान्वितकीन । ततो द्वितीयं क्रममारभेत न त्वेव हेयो गुणवान्प्रयोगः ॥७॥ अनादिकालोपचितात्मकावाबलीयसः क्लेशगणस्य चैव । सम्यक्प्रयोगस्य च दुष्करत्वाच्छे तुं न शक्याः सहसा हि दोषाः॥७१॥ अण्व्या यथाण्या विपुलाणिरन्या निर्वाह्यते तद्विदुषा नरेण । तहत्तदेवाकुशलं निमितं क्षिपेनिमित्तान्तरसेवनेन ॥७२॥ तथाप्यथाध्यात्मनवग्रहत्वान्नैवोपशाम्येदशुभो वितर्कः । हेयः स तदोषपरीक्षणेन सश्वापदो मार्ग इवावगेन ॥७३॥ यथा क्षुधार्तोऽपि विषेण पृक्तं जिजीविषुर्नेछति भोक्तुमन्नं । तथैव दोषावहमित्यवेत्य जहाति विद्वानशुभं निमितं ॥७४॥ न दोषतः पश्यति यो हि दोषं कस्तं ततो वारयितुं समर्थः । गुणं गुणे पश्यति यश्च यत्र स वार्यमाणोऽपि ततः प्रयाति ॥७५॥ Llha 671 I-73 9. . 10 101 1 74 44, 11 3 -10 51, 07--1) OP, } 1075) LI, 71, ( 8 ( IO, ( II d4f, d II . 671, सम्यग्नि (') L, संम्यग्नि स्ववेदं । d, यत्वा P 681 , भूयेय . 6101, भिषग्यत्त 1, कोषसमुपैति । arafavia P (omitting two letters). (d, व्यवत्त 711 लीयशः । ।। दुस्करत्वाच्चे 72 1 17, विपुरा(m)नि- रण्यानिवाह्यते ।। 731 तवाथवाध्यात्म LPC, G.. 74 b, जिजीविषुमूर्छति ।

·CANTO XVI 121 व्यपत्रपन्ते हि कुलप्रसूता मनःप्रचारैरशुभैः प्रवृत्तः । कण्ठे मनस्वीव युवा वपुष्मानचाक्षुषैरप्रयतैर्विषक्तैः ॥७६॥ निर्धूयमानास्त्वथ लेशतोऽपि तिष्ठेयुरेवाकुशला वितकाः । कार्यान्तरैरध्ययन क्रियायैः सेव्यो विधिविस्मरणाय तेषां ॥७७॥ स्वप्नव्यमप्येव विचक्षणेन कायक्लमो वापि निषेवितव्यः । न वेव संचिन्यमसनिमित्तं यत्रावसक्तस्य भवेदनर्थः ॥७॥ यथा हि भीतो निशि तस्करेभ्यो हारं प्रियेभ्योऽपि न दातुमिच्छेत् । प्राज्ञस्तथा संहरति प्रयोगं समं शुभस्याप्यशुभस्य दोषैः ॥७९॥ एवंप्रकारैरपि यापायैर्निवार्यमाणा न पराङ्मखाः स्युः । ततो यथास्थूलनिबर्हणेन सुवर्णदोषा इव ते प्रहेयाः ॥१०॥ द्रुतप्रयाणप्रभृतींश्च तीक्ष्णाकामप्रयोगात्परिखिद्यमानः । यथा नरः संश्रयते तथैव प्राज्ञेन दोषेष्वपि वर्तितव्यं ॥१॥ ते चेदलब्धप्रतिपक्षभावा नैवोपशाम्येयुरसहितकाः। मुहूर्तमयप्रतिवध्यमाना गृहे भुजंगा इव नाधिवास्याः ॥१२॥ दन्तेऽपि दन्तं प्रणिधाय कामं ताल्वयमुत्पीड्य च जिहयापि । चितेन चितं परिगृह्य चापि कार्यः प्रयत्नो न तु तेऽनुवृत्ताः ॥३॥ I has 76 a2f, 11-77a2f, a3-( 10, CII P,791b5-196f, b7-03, (fol 29 b) 79c4- d2p, d3d5, d 10-80 152,81 13-16p, d7-8209, c Io-d5f, d6-18, d9-83a21, 10-b2p Pom. 766, मनस्वांव P. (d, वषुष्मानचा° PC d, प्रयुत Pc 17a, लो (possibly cornected to ले in L) षतोपि LIC, रोषतोऽपि SG , II 78 1, स्वप्नंव्य P. Cc. d, यत्रावशक्तस्य P. 79 b, द्वारपियोभ्योपिनदातुमिच्छत '. d, L onm. प्यभस्य. 8ob, माणो P. 81a1), प्रयान (m) प्रभृतीक्ष्णनका. P (one syllable short), प्रभृतीच तीक्षणका c. ।, योगान्परिP , संश्रयत P. 82 8, तेचद° P. मूईर्तम. P. 83a, दत्तं . b, °मुन्पीड्य P.

·122 CANTO XVI किमत्र चित्रं यदि वीतमोहो वनं गतः स्वस्थमना न मुह्येत् । आक्षियमाणो हृदि तनिमित्तैर्न क्षोभ्यते यः स कृती स धीरः॥४॥ तदार्यसत्याधिगमाय पूर्व विशोधयानेन नयेन मार्ग। यात्रागतः शत्रुविनिग्रहार्थ राजेव लक्ष्मीमजितां जिगीषन ॥५॥ एतान्यरण्यान्यभितः शिवानि योगानुकूलान्यजनेरितानि । कायस्य कृत्वा प्रविवेकमात्रं क्लेशप्रहाणाय भजस्व मार्ग ॥६६॥ कौण्डिन्यनन्दकृमिलानिरुद्धास्तियोपसेनौ विमलोऽथ राधः । बाष्पोतरौ धौतकिमोहराजौ कात्यायनद्रव्यपिलिन्दवत्साः ॥७॥ भद्दालिभद्रायणसर्पदाससुभूतिगोदतसुजातवासाः । संग्रामजिद्भद्रजिदश्वजिच्च श्रोणश्च शोणश्च म कोटिकर्णः ॥५॥ क्षेमाजितो नन्दकनन्दमाता वुपालिवागीशयशोयशोदाः । महायो वल्कलिराष्ट्रपाली सुदर्शनस्वागतमेधिकाश्च ॥१९॥ स कप्फिनः काश्यप औरुविल्वो महामहाकाश्यपतिष्यनन्दाः । पूर्णश्च पूर्णश्च स पूर्णकश्च शोनापरान्तश्च स पूर्ण एव ॥९॥ शारद्वतीपुत्रमुबाहुचुन्दाः कोन्देयकाप्यभृगुकुण्ठधानाः । सशैवलौ रेवतकोष्ठिलौ च मौद्गल्यगोत्रश्च गवांपतिश्च ॥९१॥ L has 84a7-a Iof, all-8692, 431, 19-14f, 105 16p, 1.7 9 II C, 841), वन P स्वस्थममा । आक्षिप्यमानो । 85, यवागत: L, चवागतः P, GU विनिर्वहार्थ । d, जिगीर्षन । 86 1), योगापुकृ प्रविवेकमच G 87), धP d, वत्सा P 88a, भवारिक भद्रायन । सर्पदाश ।' , वत्सा (, संग्रामेजिद्भद्रेजिदश्वजिश्च । d, श्रोणथश्रोणश 81), तमा- }, Pom one यशो and langa and has यणो in different hand alive १०१, कफिणः IP, ('.. काश्यपशोरुविल्वा °चुन्दा न (, कौण्ठिलौ LP. जितो P 91a, सारवती ·CANTO XVI 123 यं विक्रमं योगविधावकुर्वस्तमेव शीघ्रं विधिवत्कुरुष्व । ततः पदं प्राप्स्यसि तैरवाप्नं सुखावृत्तस्त्वं नियतं यशश्च ॥१२॥ द्रव्यं यथा स्यात्कटुकं रसेन तच्चोपयुक्तं मधुरं विपाके । तथैव वीर्य कटुकं श्रमेण तस्यार्थसिद्ध्यै मधुरो विपाकः ॥१३॥ वीर्य परं कार्यकृतौ हि मूलं वीयर्यादते काचन नास्ति सिद्धिः । उदेति वीयर्यादिह सर्वसंपनिवार्यता चेत्सकलश्च पाप्मा ॥९४॥ अलब्धस्यालाभो नियतमुपलब्धस्य विगम- तथैवात्मावज्ञा कृपणमधिकेभ्यः परिभवः । तमो निस्तेजस्त्वं श्रुतिनियमनुष्टिव्युपरमो नृणां निवर्वीयर्याणां भवति विनिपातश्च भवति ॥९५॥ नयं श्रुत्वा शक्तो यदयमभिवृद्धिं न लभते परं धर्म ज्ञात्वा यदुपरि निवासं न लभते । गृहं त्यक्ता मुक्तौ यदयमुपशन्निं न लभते निमित्तं कौसीद्यं भवति पुरुषस्यात्र न रिपुः ॥९६॥ अनिक्षिप्तोत्साहो यदि खनति गां वारि लभते प्रसक्तं व्यामथून ज्वलनमरणिभ्यां जनयति । प्रयुक्ता योगे तु ध्रुवमुपलभन्ते श्रमफलं द्रुतं नित्यं यान्यो गिरिमपि हि भिन्दन्ति सरितः ॥१७॥ o" वीशं P. Jhas 92 1 I 93d II, (fo] 301) 94 a 1-97d 17 92a, विधा (', तैरवाप्तं . d, सखा(संख्या)चत्तस्त्वं L, सख्याचतेस्त्व P, संख्यां च तस्त्वं c, संख्यां च तां तनि (01 तेषां नि०) C. 93 1, द्रव्य d, सिद्धी । d, "निवार्यता पाप्मां P. 95 ab, विगमता. ", Pom. ज्ञा and के ल, ततो PS. d, निवर्याणा विपातश्च P. 96 a, श्रुत्वाश- 11, धर्म P. d, कौशीद्यं P. पुरुषस्यानु ।', पुरुषस्थान्तररिपुः C. 97 b, प्रशक्तं P. ।, यान्या ।' भिन्दति । 911, वीर्य । को ·124 CANTO XVI कृष्ट्वा गां परिपाल्य च श्रमशतैरनोति सस्यश्रियं यत्नेन प्रविगाह्य सागरजलं रत्नश्रिया क्रीडति । शचूणामवधूय वीर्यमिषुभिर्भुते नरेन्द्रथियं तहीर्य कुरु शान्तये विनियतं वीर्ये हि सर्वईयः ॥९॥ सौन्दरनन्दे महाकाव्य आर्यसत्यव्याख्यानो नाम षोडशः सर्गः । L has all (, मव- 98 a, शतरनाति L, शतिरलातिशस्य P, G b, सागल (m)जसं ? धीय P. भुक्त P. S: LPC (visarga possibly meant to be erased in 1) d, तदीयं । सर्वईयइति L, सर्वयति P. col , सौन्दरा' P. काव्ये LP. Gr - ·125 CANTO XVII अथवमादेशिततवमार्गों नन्दस्तदा प्राप्तविमोक्षमार्गः । सर्वेण भावेन गुरौ प्रणम्य क्लेशप्रहाणाय वनं जगाम ॥१॥ तबावकाशं मृदुनीलशष्यं ददर्श शान्तं तरुषण्डवन् । निःशष्ट्या निम्नगयोपगूढं वैडूर्यनीलोदकया वहन्या ॥२॥ स पादयोस्तव विधाय शौचं शुचौ शिवे श्रीमति वृक्षमूले। मोक्षाय बड्वा व्यवसायकक्षां पर्यङ्कमकावहितं बबन्ध ॥३॥ जुं समयं प्रणिधाय कायं काये स्मृतिं चाभिमुखीं विधाय । सर्वेन्द्रियाण्यात्मनि संनिधाय स तत्र योगं प्रयतः प्रपेदे ॥४॥ ततः स तत्वं निखिलं चिकीषुर्मोक्षानुकूलांश्च विधींश्चिकीर्षन । ज्ञानेन लोक्येन शमेन चैव चचार चेतःपरिकर्मभूमौ ॥५॥ संधाय धैर्य प्रणिधाय वीर्य व्यपोह्य सक्तिं परिगृह्य शक्तिं । प्रशान्तचेता नियमस्थचेताः स्वस्थस्ततोऽभूविषयेष्वनास्थः ॥६॥ आतप्तबुद्धेः प्रहितात्मनोऽपि स्वभ्यस्तभावादथ कामसंज्ञा । पर्याकुलं तस्य मनश्चकार प्रावृदसु विद्युज्जलमागतेव ॥७॥ L has I MI ) 6, 17-1) II P, I-205, 06-C TOP, (IH d 3, d4-15P, d 6d9f, 3.1 2- a3f, 15, 16 171, ( I ( 3f, 17p, d 8-1a 10, IL 151, 6-c 2, 4305P, d7- 181,6a7 103, (to] 3015) 6105 ) 101, IIP, I I (5, ( 6- (HP, d I 1,7a3a4p I), प्रप्त P 2a, तत्रावभासं P. (, निशब्दया P. 31, शिव P. ९, वन्धा कक्ष्यां P. d, पर्यमंकाव.. 4a, राज्यसमग्रं P. b, °मुखी P. 5 ab, निषिवंचिकीर्षुमोक्षा' ', निखिलं तितीर्घर्मो• Gn. b, विधीचि P. c, ज्ञानेन 60, धैर्यप्रणिधायधैर्य P. b, सक्ति P (for सक्ति) d, IP om. भू, Cc. 7', पर्यावुसं न शीलेन G.

·126 CANTO XVII स पर्यवस्थानमवेत्य सद्यश्विक्षेप तां धर्मविघातकीं। प्रियामपि क्रोधपरीतचेता नारीमिवोवृत्तगुणां मनस्वी ॥६॥ आरब्धवीर्यस्य मनःशमाय भूयस्तु तस्याकुशलो वितर्कः । व्याधिप्रणाशाय निविष्ट बुद्धरुपद्रवो घोर इवाजगाम ॥९॥ स तद्विधाताय निमितमन्यद्योगानुकूलं कुशलं प्रपेदे। आयनं क्षीणबलो बलस्थं निरस्यमानो बलिनारिणेव ॥१०॥ पुरं विधायानुविधाय दण्डं मित्राणि संगृह्य रिपून्विगृह्य । राजा यथाप्नोति हि गामपूर्वी नीतिर्मुमुक्षोरपि सैव योगे ॥११॥ विमोक्षकामस्य हि योगिनोऽपि मनः पुरं ज्ञानविधिश्व दण्डः । गुणाश्च मित्राण्यरयश्च दोषा भूमिर्विमुक्तिर्यतते यदर्थ ॥१२॥ स दुःखजालान्महतो मुमुक्षुर्विमोक्षमार्गाधिगमे विविशुः । पन्थानमार्य परमं दिदृष्टाः शमं ययौ किंचिदुपातचष्ठः ॥१३॥ यः स्यानिकेत स्तमसोऽनिकेतः श्रुत्वापि तत्वं स भवेत्पमतः । यस्मातु मोक्षाय स वभूतस्तस्मान्मनः स्वात्मनि संजहार ॥१४॥ संभारतः प्रत्ययतः स्वभावादास्वादतो दोषविशेषतश्च । अथात्मवान्निःसरणात्मतश्च धर्मेषु चक्रे विधिवत्परीक्षां ॥१५॥ स रूपिणं कृत्स्नमरूपिणं च सारं दिदृक्षुर्विचिकाय कायं । अथाशुचिं दुःखमनित्यमस्वं निरात्मकं चैव चिकाय कायं ॥१६॥ - । Lhas 8}) 4-1171, 8-9 II, II ) 6P, 17 }, II, ( I-- 31, ( 4-71,811, 12, 10 9 II, [ (4f, (5 12 ) II, ( I C610, 17 16 1 1 91, निरष्टा 101, प्रयेदे । d, निरस्यमाणो । II (, गामपूर्वा । 1 a }, जालात्महतोमुमुक्षुविमोक्षमार्गाविगमे " (, मार्य । d, शामं दुपा- न्तचनः '. 14 4, स्थानिक , भवेन्प्र. , तस्मान्तु P (d, पातु (') यूतस्त- मात्मनः P ·CANTO XVII 127 अनित्यतस्तत्र हि शून्यतश्च निरात्मतो दुःखत एव चापि । मार्गप्रवेकेण स लौकिकेन क्लेशद्रुमं संचलयांचकार ॥१५॥ यस्मादभूत्वा भवतीह सर्व भूत्वा च भूयो न भवत्यवश्यं । सहेतुकं च क्षयिहेतुमच्च तस्मादनित्यं जगदित्यविन्दत ॥१८॥ यतः प्रसूतस्य च कर्मयोगः प्रसज्यते बन्धविघातहेतुः । दुःखप्रतीकारविधौ सुखाख्ये ततो भवं दुःखमिति व्यपश्यत् ॥१९॥ यतश्च संस्कारगतं विविक्तं न कारकः कश्चन वेदको वा । सामग्यतः संभवति प्रवृत्तिः शून्यं ततो लोकमिमं ददर्श ॥२०॥ यस्मानिरीहं जगदस्वतन्त्रं नैश्वर्यमेकः कुरुते क्रियासु । तत्तत्मतीत्य प्रभवन्ति भावा निरात्मकं तेन विवेद लोकं ॥२१॥ ततः स वातं व्यजनादिवोष्णे काष्ठाश्रितं निर्मथनादिवाग्निं । अन्तःक्षितिस्थं खननादिवाम्भो लोकोतरं वर्म दुरापमाप ॥२२॥ सज्ज्ञानचापः स्मृतिवर्म बड्डा विशुद्धशीलव्रतवाहनस्थः । क्लेशारिभिश्चितरणाजिरस्थैः सार्ध युयुत्सुर्विजयाय तस्थौ ॥२३॥ ततः स बोध्यङ्गशितातशस्त्रः सम्यक्प्रधानोतमवाहनस्थः । मार्गाङ्गमातङ्गवता बलेन शनैः शनैः क्लशचमूं जगाहे ॥२४॥ स स्मृत्युपस्थानमयैः पृषकैः शचून्विपर्यासमयान क्षणेन । दुःखस्य हेतूंश्चतुरश्चतुर्भिः स्वैः स्वैः प्रचारायतनर्ददार ॥२५॥ .. Las 17 ।। 19c I, (fo] I a) 19 (2-25d II (ic 17, वेकेन LP 18 b, भत्सवश्यं P (one syllable shost) °कंवक्षसिहेतु. P. 19 , सुखाख्यं .P, 20c, प्रवत्तिः L. 21b, नैश्वर्यमेक PG (, तत्तन्प्र० LP. व्यंजना , "दिवामि । d, दुरापमाय P 23a, सज्जानचाप L, संतानचाप , lle (d, जिरस्तःसाईयुयुत्सुवि• P. 24 11, वाहस्थः P 251, on and has it above in later hand c, हेतुंश्च 1.P ', 'तनेद्ददार 22a, ·128 CANTO XVII आयबेलैः पञ्चभिरेव पञ्च चेतःखिलान्यप्रतिमैर्बभञ्ज । मिथ्याङ्गनागांश्च तथाङ्गनागैर्विनिर्दधावाष्टभिरेव सोऽष्टौ ॥२६॥ अथात्मदृष्टिं सकलां विधूय चतुर्षु सत्येष्वकर्थकथः सन । विशुद्धशीलवतदृष्टधर्मा धर्मस्य पूर्वी फलभूमिमाप ॥२७॥ स दर्शनादार्यचतुष्टयस्य क्लेशैकदेशस्य च विप्रयोगात् । प्रत्यात्मिकाच्चापि विशेषलाभात्मत्यक्षतो ज्ञानिसुखस्य चैव ॥२८॥ दाात्मसादस्य धृतेः स्थिरत्वात्सत्येष्वसंमूढतया चतुषु । शीलस्य चाछिद्रतयोतमस्य निःसंशयो धर्मविधौ बभूव ॥२९॥ कुदृष्टिजालेन स विप्रयुक्तो लोकं तथाभूतमवेक्षमाणः । ज्ञानाश्रयां प्रीतिमुपाजगाम भूयः प्रसादं च गुरावियाय ॥३०॥ यो हि प्रवृत्तिं नियतामवैति नैवान्यहेतोरिह नायहेतोः । प्रतीत्य ततत्समवैति ततस नैष्ठिकं पश्यति धर्ममार्य ॥३१॥ शान्तं शिवं निर्जरसं विरागं निःश्रेयसं पश्यति यश्च धर्म । तस्योपदेष्टारमथार्यवर्य स प्रेक्षते बुद्धमवाप्तचक्षुः ॥३२॥ यथोपदेशेन शिवेन मुक्तो रोगादरोगो भिषजं कृतज्ञः । अनुस्मरन्पश्यति चित्तदृष्ट्या मैया च शास्त्रज्ञतया च तुष्टः ॥३३॥ , L has 26 a 1-27 d II, 28 a I 43P, 1 4 18, 19 BIHf, HI-8 P, 1 9 29114, 06-16 d7-18 19 30a 6f, a7 08, a ) II , ( । । 2f, I [ RIMIt, I } 7t, b8 11, d2 dyf, d II 1, 321-15, a 191, 33HP, IT II 26 a, पचभिरेवा 1, चेतखि. P. व॑भंजः .. मिथ्यांगणागांवतथागनागै० P. d, °धावायुभिरेव । 274, दृष्टिसकला । 28 (, प्रत्यात्मकाच्चापि G d, ज्ञान. PC. 29 a, धृते .. }), °त्मत्येष्ठसं० । 301, °मामः (m) P. 31 1, प्रवृर्त्ति । (, Pom तत्त 32 4, निज्जरसं । d, प्रेक्षेत । 331, Pom वे, ( d, शास्त्रिज्ञ. LP, I... मवेति P. मवेति ।

·CANTO XVII 129 आर्येण मार्गेण तथैव मुक्तस्तथागतं तत्वविदार्यतत्वः । अनुस्मरन्पश्यति कायसाक्षी मैच्या च सर्वज्ञतया च तुष्टः ॥३४॥ स नाशकदृष्टिगतैर्विमुक्तः पर्यन्तमालोक्य पुनर्भवस्य । भत्ता घृणां क्लेशविजृम्भितेषु मृत्योर्न तत्रास न दुर्गतिभ्यः ॥३५॥ त्वक्स्नायुमेदोरुधिरास्थिमांसकेशादिनामध्यगणेन पूर्ण । ततः स कायं समवेक्षमाणः सारं विचिन्यावपि नोपलेभे ॥३६॥ स कामरागप्रतिघौ स्थिरात्मा तेनैव योगेन तनू चकार । कृत्वा महोरस्कतनुस्तनू तो प्राप द्वितीयं फलमार्यधर्मे ॥३७॥ स लोभचापं परिकल्पबाणं रागं महावैरिणमल्पशेषं । कायस्वभावाधिगतैर्बिभेद योगायुधास्त्रैरशुभापृषकैः ॥३॥ द्वेषायुधं क्रोधविकीर्णबाणं व्यापादमन्तःप्रसवं सपनं । मैत्रीपृषकैधृतितूणसंस्थैः क्षमाधनुज्या विसृतैर्जघान ॥३९॥ मूलान्यथ त्रीण्यशुभस्य वीरस्त्रिभिर्विमोक्षायतनैश्चकर्त। चममुखस्थान्कृतकार्मुकास्त्रीनरीनिवारिस्त्रिभिरायसागः ॥४०॥ स कामधातोः समतिक्रमाय पार्णियहांस्तानभिभूय शत्रून । योगादनागामिफलं प्रपद्य द्वारीव निर्वाणपुरस्य तस्थौ ॥४१॥ 34 a, माग्गैन । . L has (fo] 31 }) 34 ) I--1) 82, 36 17a8f, a 9 HOP, III - II, C 2 -37a I, a 2-a6f, a 9 10 21, 13-14, 15-10 (6f, 18 ( 8 (1f, 38 18 Iof, ( 2-5, ( 6 40a 7. a 8- 89', 10 113P, 4 4Idl 1), °दार्यतत्त्वं G. 35b, P on] न्त, पुनभवस्य P c, वक्रेघृणाले शविज्यं (?) भितेषु ।', वक्त घृणाक्लेशविजृम्भितेषोर्मू C 36 a, "स्थिनासन ।, पूर्ण । (, काय " माणे - d, न्त्याग्वा एठयि P. 37a, d, प्राय P •धयें । 38a, पलिकल्प भावाविग P. 39 c, °कृति- 40 b, "भिविमोक्षा P. cd, स्त्रीनुरी.. 411, ग्रहास्तामभिरुय P. d, द्वारीवा । प्रतिघो P. भूण° P K ·130 CANTO XVII •. कामविविक्तं मलिनैश्च धर्वितर्कवच्चापि विचारवञ्च । विवेकजं प्रीतिसुखोपपन्नं ध्यानं ततः स प्रथमं प्रपेदे ॥४२॥ कामाग्निदाहेन स विप्रमुक्तो ह्लादं परं ध्यानसुखादवाप । सुखं विगाह्याप्स्विव धर्मखिन्नः प्राप्येव चार्थ विपुलं दरिद्रः ॥४३॥ तचापि तद्धर्मगतान्वितकीन गुणागुणे च प्रसृतान्विचारान् । बुड्वा मनःक्षोभकरानशान्तांस्तविप्रयोगाय मतिं चकार ॥४४॥ क्षोभं प्रकुर्वन्ति यथोर्मयो हि धीरप्रसन्नाम्बुवहस्य सिन्धोः । एकायभूतस्य तथोर्मिभूताश्चिताम्भसः क्षोभकरा विताः ॥४५॥ खिन्नस्य सुप्तस्य च निवृतस्य बाधं यथा संजनयन्ति शब्दाः । अध्यात्ममैकाग्यमुपागतस्य भवन्ति बाधाय तथा विताः ॥४६॥ अथावितर्क क्रमशोऽविचारमेकाग्रभावान्मनसः प्रसन्नं । समाधिजं प्रीतिसुखं द्वितीयं ध्यानं तदाध्यात्मशिवं स दध्यौ ॥४७॥ नयानमागम्य च चितमौनं लेभे परां प्रीतिमलब्धपूर्वी । प्रीतौ तु तत्रापि स दोषदर्शी यथा वितर्केष्वभवतथैव ॥४॥ प्रीतिः परा वस्तुनि यत्र यस्य विपर्ययातस्य हि तत्र दुःखं । प्रीतावतः प्रेक्ष्य स तत्र दोषान्प्रीतिक्षये योगमुपारुरोह ॥४९॥ प्रीतेर्विरागात्सुखमार्यजुष्टं कायेन विन्दन्नथ संप्रजानन । उपेक्षकः स स्मृतिमान्व्यहाषींद्यानं तृतीयं प्रतिलभ्य धीरः ॥५०॥ . . L ha- 42 41-481, 2, (fol 324) 48 13-1, 8, 109 (2p, ( 3 114 d5-191, 49a8 allf, 501 ', (5 dH 42 11, धर्मवि. 43 a, कामानिदेहेन LIC d, चार्थविपलं । 441, तक्का र d, चकार: P 45d, चिन्ताम्भमः LPC', (: 461, वाधां 47315, °चारमेकाग्र 1., °चारमैकाग्रभावात्मनसः । 481), मन्नइP. 49 , प्रीतिपरावस्तुति । प्रीतीवतःप्रत्यP, Ga 50 a, °रागान्मुख° P (d, हार्षीतध्यानं . LIC, G , ·CANTO XVII 131 यस्मात्परं तत्र सुखं सुखेभ्यस्ततः परं नास्ति सुखप्रवृत्तिः । तस्माद्वभाषे शुभकृत्स्नभूमिं परापरज्ञः परमेति मैया ॥५१॥ ध्यानेऽपि तत्राथ ददर्श दोषं मेने परं शान्तमनिञ्जमेव । आभोगतोऽपीञ्जयति स्म तस्य चितं प्रवृत्तं सुखमित्यजस्रं ॥५२॥ यञ्जितं स्पन्दितमस्ति तत्र यत्रास्ति च स्पन्दितमस्ति दुःखं । यस्मादतस्तसुखमिचकावात्मशान्तिकामा यतयस्त्यजन्ति ॥५३॥ अथ प्रहाणात्सुखदुःखयोश्च मनोविकारस्य च पूर्वमेव । दध्यावुपेक्षास्मृतिमविशुद्धं ध्यानं तथादुःखसुखं चतुर्थ ॥५४॥ यस्मातु तस्मिन्न सुखं न दुःखं ज्ञानं च तवास्ति तदर्थचारि। तस्मादुपेक्षास्मृतिपारिशुद्धिर्निरुच्यते ध्यानविधौ चतुर्थे ॥५५॥ ध्यानं स निश्रित्य ततश्चतुर्थमहतलाभाय मतिं चकार । संधाय मैवं बलवन्तमार्य राजेव देशानजितान जिगीषुः ॥५६॥ चिछेद कायॆन ततः स पञ्च प्रज्ञासिना भावनयेरितेन । ऊर्ध्वगमान्युत्तमबन्धनानि संयोजनान्युत्तमबन्धनानि ॥५७॥ बोध्यङ्गनागैरपि सप्तभिः स सप्तव चितानुशयान्ममर्द । हीपानिवोपस्थित विप्रणाशान कालो ग्रहैः सप्तभिरेव सप्त ॥५॥ अग्निदुमाज्यामुषु या हि वृत्तिः कवन्धवाय्वग्निदिवाकराणां । दोषेषु तां वृत्तिमियाय नन्दो निर्वापणोत्पाटनदाहशोषैः ॥५९॥ L has 51 al । 2, ( 3 ( 51, ( 6-( II, II151', dII 1, 52 I-151, a 6-0 51, bIO- (21, (5 (Of, d5-171d8-0101, d II 59d II का ।, मुखैभ्यस्ततः । d, मैत्रा on मैत्री 52, शान्तिम I'C', (ic , पी- प्रयति 531, यजितं ।। ., पस्माद ofमजकन्वान्प्र । 541, प्रहा- ना(m)त्म ।, चतुर्थ । 55 , यस्मान्तु । 56 1, नि:श्रित्य L, तिःश्रेत्य । मित्रं , सत्वायमित्र । '.. 1, "जिताजिगीषुः । 571, कालेन । 1, "येरितेव । •, जईग 1. d, वद्धनानि P. 58 1, नाथैरपि । 1), L om स, सस्सप्तव P. , शयान्मई " विप्रनाशात् । 591, °करणा c. K2 ·132 CANTO XVII इति चिवेगं विझषं विवीचमेकाम्भसं पञ्चरयं विकूलं। द्विग्राहमष्टाङ्गवता लवेन दुःखार्णवं दुस्तरमुततार ॥६०॥ अर्हत्वमासाद्य स सक्रिया) निरुत्सुको निष्प्रणयो निराशः । विभीर्विशुग्वीतमदो विरागः स एव धृत्यान्य इवाबभासे ॥६१॥ भ्रातुश्च शास्तुश्च तयानुशिष्ट्या नन्दस्ततः स्वेन च विक्रमेण । प्रशान्तचेताः परिपूर्णकार्यो वाणीमिमामात्मगतां जगाद ॥६२॥ नमोऽस्तु तस्मै सुगताय येन हितैषिणा मे करुणात्मकेन । बहूनि दुःखान्यपवर्तितानि सुखानि भूयांस्युपसंहृतानि ॥३॥ अहं ह्यनार्येण शरीरजेन दुःखात्मके वर्मनि कृष्यमाणः । निवर्तितस्तवचनाङ्कुशेन दान्वितो नाग इवाङ्कशेन ॥६४॥ तस्याज्ञया कारुणिकस्य शास्तुहृदिस्थमुत्पाट्य हि रागशल्यं । अद्यैव तावत्ममहत्सुखं मे सर्वक्षाये किंवत निर्वृतस्य ॥६५॥ निर्वाय कामानिमहं हि दीनं धृत्यम्बुना पावकमसुनेव । ह्लादं परं सांप्रतमागतोऽस्मि शीतं हृदं धर्म इवावतीर्णः ॥६६॥ न मे प्रियं किंचन नाप्रियं मे न मेऽनुरोधोऽस्ति कुतो विरोधः । तयोरभावात्सुखितोऽस्मि सद्यो हिमातपाभ्यामिव विप्रमुक्तः ॥६॥ महाभयान्दोममिवोपलभ्य महावरोधादिव विप्रमोक्षं । महार्णवात्पारमिवाप्लवः सन्भीमान्धकारादिव च प्रकाशं ॥६॥ L has to a I-62 d 8, (fo] 32 11) 62 1 9-68 1 II 6oa, विवगं P. b, "मेकाभसंपंचरगंद्विकुलं P. दिग्धा(या)ह° L, दिग्धाह• P 61 d, अर्हन्वमामासाद्य I 62 (, कास्यो ", काम्यो c d, जगद L. 63b, P om न c, वत्तितानि 641, वत्मनिकष्यमाणः । नाकुशेन । कुशेन . 68a, भयानमा b, महावलोधादि. P. cd, सन्सीमा P. d, दवा- ·CANTO XVII 133 रोगादिवारोग्यमसह्यरूपादृणादिवानृण्यमनन्तसंख्यात् । द्विषत्सकाशादिव चापयानं दुर्भिक्षयोगाच्च यथा सुभिक्षं ॥६९॥ तहत्परां शान्तिमुपागतोऽहं यस्यानुभावेन विनायकस्य । करोमि भूयः पुनरुक्तमस्मै नमो नमोऽहीय तथागताय ॥७०॥ येनाहं गिरिमुपनीय रुक्मशृङ्गं स्वर्ग च प्लवगवधूनिदर्शनेन। कामात्मा त्रिदिवचरीभिरङ्गनाभि- निष्कृष्टो युवतिमये कलौ निमग्नः ॥७१॥ तस्माच्च व्यसनपरादनर्थपङ्का- दुत्कृष्य क्रमशिथिलः करीव पङ्कात् । शान्तेऽस्मिन्विरजसि विवरे विशोके सद्धर्मे वितमसि नैष्ठिके विमुक्तः ॥७२॥ तं वन्दे परमनुकम्पकं महर्षि मूभीहं प्रकृतिगुणज्ञमाशयज्ञं। संबुद्धं दशबलिनं भिषक्प्रधान वातारं पुनरपि चास्मि संनतस्तं ॥७३॥ महाकाव्ये सौन्दरनन्देऽमृताधिगमो नाम सप्तदशः सर्गः । - L has 69 a 1-73 a 13, UI 103 P, 14-156f, DIL- 12 f, bI3P, c I-c 2, 03-051, d7d91, d I dI3f, col , all d, निष्क(ष्कि)ष्टो L, निष्क्रिष्टो ' 72 d, सधर्मे P 73 a b, परमनुकं- महर्षिझाह । (, भिषकप (०॥ क्य) धानं । col, श्रीआचार्याश्वघोषातौमहा P, **तो(?) महा° L. सौन्दरा' नन्दे अमृता LI ·131 CANTO XVIII अथ द्विजो बाल इवाप्तवेदः क्षिप्रं वणिक् प्राप्त इवानलाभः । जित्वा च राजन्य इवारिसैन्यं नन्दः कृतार्थो गुरुमभ्यगच्छत् ॥१॥ द्रष्टुं मुखं ज्ञानसमाप्तिकाले गुरूहि शिष्यस्य गुरोश्च शिष्यः । परिश्रमस्ते सफलो मयीति यतो दिदृक्षास्य मुनौ बभूव ॥२॥ यतो हि येनाधिगतो विशेषस्तस्योतमाङ्गेऽर्हति कर्तुमिड्यां । आर्यः सरागोऽपि कृतज्ञभावात्मक्षीणमानः किमु वीतरागः ॥३॥ यस्यार्थकामप्रभवा हि भक्तिस्ततोऽस्य सा तिष्ठति रूढमूला। धर्मान्वयो यस्य तु भक्तिरागस्तस्य प्रसादो हृदयावगाढः ॥४॥ काषायवासाः कनकावदातस्ततः स मूभी गुरवे प्रणेमे। वातेरितः पल्लवतामरागः पुष्पोज्ज्वलश्रीरिव कर्णिकारः ॥५॥ अथात्मनः शिष्यगुणस्य चैव महामुनेः शास्तृगुणस्य चैव । संदर्शनार्थ स न मानहेतोः स्वां कार्यसिद्धिं कथयांबभूव ॥६॥ या दृष्टिशल्यो हृदयावगाढः प्रभो भृशं मामतुदत्सुतीक्ष्णः । त्वद्वाक्यसंदंशमुखेन मे स समुद्धृतः शल्यहते व शल्यः ॥७॥ Lhas II-a 10 II || 2 1, III (f 2 1 10 । H, d I dIH, (tol 331) 5 ( 41, (5। 61, 17 - II, 111141,71 1017 ( II 14, d5d8, 19 ।।। Tal, द्वाप्तवेदःक्षिप्र ।। ॥ इवापुनाभः । (, जिन्वा P वारसैन्य । 21, द्रष्ट्रंमुख ।', द्रष्टु मुख (' P Om स. } 1, येनाविगती ।। ।। त्तमांशोर्हतिकंतुमियां ।', `त्तमां सोऽर्हति कर्तृमीड्या (1, भावान्प्रक्षी. 1, किंमु । 41, यस्याथकाम. PC 1, °स्त ( मुतस्यसा ।' 5, मूर्दा । 1. पुष्पोज्वरश्रीरिकर्णि । 61, वैव ॥ 1), मुनेग्ग (२) जस्तृ? " (, संदर्शनाथं । 1, कथयावभूव । 71, भृसंमामतुदत्सुतीर्युः ।, C मंदर्शमुखन ।', (c म: LP Pm व ·CANTO XVIII 135 कथंकथाभावगतोऽस्मि येन छिन्नः स निःसंशय संशयो मे। त्वच्छासनात्सत्पथमागतोऽस्मि सुदेशिकस्येव पथि प्रनष्टः ॥५॥ यत्पीतमास्वादवशेन्द्रियेण दर्पण कन्दर्पविषं मयासीत् । तन्मे हतं त्ववचनागदेन विषं विनाशीव महागदेन ॥९॥ क्षयं गतं जन्म निरस्त जन्मन्सद्धर्मचर्यामुषितोऽस्मि सम्यक् । कृस्निं कृतं मे कृत कार्य कार्य लोकेषु भूतोऽस्मि न लोकधर्मा ॥१०॥ मैत्रीस्तनी व्यञ्जनचारुसानां सद्धर्मदुग्धां प्रतिभानशृङ्गां । तवास्मि गां साधु निपीय तृप्तस्नुषेव गामुतमवासवर्णः ॥११॥ यत्पश्यतश्चाधिगमो ममायं तन्मे समासेन मुने निबोध । सर्वज्ञ कामं विदितं तवैतास्वं तूपचारं प्रविवारस्मि ॥१०॥ अन्येऽपि सन्तो विमुमुक्षवो हि श्रुत्वा विमोक्षाय नयं परस्य । मुक्तस्य रोगादिव रोगवन्तस्तेनैव मार्गेण सुखं घटन्ते ॥१३॥ उादिकान जन्मनि वेद्मि धातूनात्मानमुादिषु नेषु किंचित् । यस्मादतस्तेषु न मेऽस्ति सक्तिर्बहिश्च कायेन समा मतिर्मे ॥१४॥ स्कन्धांश्च रूपप्रभृतीन्दशाधीन्पश्यामि यस्माञ्चपलानसारान् । अनात्मकांश्चैव वधात्मकांश्च तस्माद्विमुक्तोऽस्म्यशिवेभ्य एभ्यः ॥१५॥ L has 8 [-1 II, II 14P, 15-1), 10-1, 11, I ( 3, ( 4-1 I 1, 1 2 18 19- 9bI9, 2 ( (), d4d5d81, 1011-15d II IIa, P 8a, कथंकथीभाव] । निःससयसंसयो । । त्सत्पथयाग ।' 9] मयाशीत । हतत्वंद P. d, विविनासीव ।' 10 ab, जन्मसद्ध° LI 1), संम्यक् । d, लोके* (प्र)भूतो L, लोकस्तभूतो ।', लोके प्रभूतो (', प्रसूतो । मैत्रीमुनि °चारुसा( )स्ता ।' 1, सधर्म । C, गा" (d, तृप्तंतृषेव ।' d, वर्णी 121, शाविगमो । मयायं '(' and ploth | 3d, घटान्त " IA, उव्यादिचाज P 1., °न्नाध्या( on ध्मा) नमुव्या० ' कंचित G ', यस्याद° P. नमिस्ति । afạigo Pnd poss Lilie 151, स्कंधाश्च ।" 1, °लानसरान L, °लानसर्व(व)नि ।' अनात्मकाश्चैव 1. ।।।

·136 CANTO XVIII यस्माच्च पश्याम्युदयं व्ययं च सर्वास्ववस्थास्वहमिन्द्रियाणां । तस्मादनित्येषु निरात्मकेषु दुःखेषु मे तेष्वपि नास्ति संगः ॥१६॥ यतश्च लोकं समजन्मनिष्ठं पश्यामि निःसारमसच्च सर्व । अतो धिया मे मनसा विबडमस्मीति मे नेञ्जितमस्ति येन ॥१७॥ चतुर्विधे नेकविधप्रसंगे यतोऽहमाहारविधावसक्तः । अमूर्छित श्वायथितश्च तत्र विभ्यो विमुक्तोऽस्मि ततो भवेभ्यः ॥१८॥ अनिश्रितश्चाप्रतिबद्धचिनो दृष्टश्रुतादौ व्यवहारधर्मे । यस्मात्समात्मानुगतश्च तब तस्माद्विसंयोगगतोऽस्मि मुक्तः ॥१७॥ इत्येवमुक्ता गुरुबाहुमान्यात्सर्वेण कायेन स गां निपन्नः । प्रवेरितो लोहितचन्दनाक्तो हैमो महास्तम्भ इवाबभासे ॥२०॥ ततः प्रमादात्मसृतस्य पूर्व श्रुत्वा धृति व्याकरणं च तस्य । धर्मान्वयं चानुगतं प्रसादं मेघस्वरस्तं मुनिराबभाषे ॥२१॥ उतिष्ठ धर्मे स्थित शिष्यजुष्टे किं पादयोर्मे पतितोऽसि मूभी । अभ्यर्चनं मे न तथा प्रणामो धर्मे यथेषा प्रतिपतिरेव ॥२२॥ अद्यासि सुप्रवजितो जितात्मनैश्वर्यमयात्मनि येन लब्धं । जितात्मनः प्रव्रजनं हि साधु चलात्मनो न त्वजितेन्द्रियस्य ॥२३॥ अद्यासि शौचेन परेण युक्तो वाकायचेतांसि शुचीनि यते। अतः पुनश्चाप्रयतामसौम्यां यसौम्य नो वेक्ष्यसि गर्भशय्यां ॥२४॥ - 9 L has 16 11-16, (fol 331) IS 17 23 (8 1 2 f, d 3 2418, 19 dIIP 16 a, I. on व्ययं, दयंचसत्वा I', °दयं च सान्तं 1), ल्यानां (, नित्यषु । d, तष्वपिन 17(, अतोविया (॥ यो) P. 18 11, हारविचारशक्तः । 10 ३, अनिःथित LPC 20 1, °वाह ()मान्या' ' , महासुंभ ।' 21 , प्रमादान्ग्रा d, रावभासे 22 ), मुड़ी L, मुड़ी । ., प्रमाणामो 24a, युक्ता । ', सौम्या । त यत्सौम्यतोवे. गर्भशया L, गर्भतयों ।', ·CANTO XVIII 137 अद्यार्थवत्ते श्रुतवछुतं तच्छुतानुरूपं प्रतिपद्य धर्म । कृतश्रुतो विप्रतिपद्यमानो निन्द्यो हि निवीर्य इवातशस्त्रः ॥२५॥ अहो धृतिस्तेऽविषयात्मकस्य यत्वं मतिं मोक्षविधावकार्षीः । यास्यामि निष्ठामिति बालिशो हि जन्मक्षयाचासमिहाभ्युपैति ॥२६॥ दिष्ट्या दुरापः क्षणसंनिपातो नायं कृतो मोह वशेन मोघः । उदेति दुःखेन गतो ह्यधस्ताकूर्मो युगछिद्र इवार्णवस्थः ॥२७॥ निर्जित्य मारं युधि दुर्निवारमद्यासि लोके रणशीर्षशूरः । शूरोऽयशूरः स हि वेदितव्यो दोषैरमिचैरिव हन्यते यः ॥२६॥ निर्वाप्य रागाग्निमुदीर्णमद्य दिष्ट्या सुखं स्वप्स्यसि वीतदाहः । दुःखं हि शेते शयनेऽप्युदारे क्लेशाग्निना चेतसि दह्यमानः ॥२९॥ अभ्युछितो द्रव्यमदेन पूर्वमद्यासि तृष्णोपरमात्समृद्धः । यावत्सतर्षः पुरुषो हि लोके तावत्समृद्धोऽपि सदा दरिद्रः ॥३०॥ अद्यापदेष्टुं तव युक्तरूपं शुद्धोधनो मे नृपतिः पितेति । भ्रष्टस्य धर्मात्पितृभिर्निपातादश्चाघनीयो हि कुलापदेशः ॥३१॥ दिष्ट्यासि शान्तिं परमामुपेतो निस्तीर्णकान्तार इवाप्तसारः । सर्वो हि संसारगतो भयानॊ यथैव कान्तारगतस्तथैव ॥३२॥ . . . L has 25a I-a51, 6- 102, 103 105p, 107-40, (5 08, (9P, c II 26 27, I) I, b2- b5f, (6c7P, (8d5. d 6 17, 273 8-19f, c I-( 3 1, 29 12-16 f, (tol 34 a) 31b7- bILP 251, अद्याचवले (त्ते) ', अद्यार्यवृत्त C. d, रवान्तशस्त्रः ।' 26 a, विसया P, LPC' om avagraha d, क्षयांवासिमि P 27, अतोवियामेदिल्या P. b, °वसेन P. d, कुम्में , कूर्मो युगछित्स (। 28 , रणशारः P, रणशास्त्रशूरः C, Sc d, हन्मते P. 29 15, सुख । 305, °मात्ममृद्धेः । 31a, आद्यापदेष्टं P, अद्योपदेष्टुं C b, मनृप° P, which om तिःपिते. त, वाघनायो P कुलोपदेशः P.

·138 CANTO XVIII आरण्यकं भैक्षचरं विनीतं द्रक्ष्यामि नन्दं निभृतं कदेति । आसीत्पुरस्तात्वयि मे दिदृक्षा तथासि दिष्ट्या मम दर्शनीयः ॥३३॥ भवत्यरूपोऽपि हि दर्शनीयः स्वलंकृतः श्रेष्ठतमैर्गुणैः स्वैः । दोषैः परीतो मलिनी करैस्तु सुदर्शनीयोऽपि विरूप एव ॥३४॥ अद्य प्रकृष्टा तव बुद्धिमत्ता कृस्त्रिं यया ते कृतमात्मकार्य । श्रुतोन्नतस्यापि हि नास्ति बुद्धिर्नोत्पद्यते श्रेयसि यस्य बुद्धिः ॥३५॥ उन्मीलितस्यापि जनस्य मध्ये निमीलितस्यापि तथैव चक्षुः । प्रज्ञामयं यस्य हि नास्ति चक्षुश्चक्षुर्न तस्यास्ति सचक्षुषोऽपि ॥३६॥ दुःखप्रतीकारनिमितमातः कृयादिभिः खेदमुपैति लोकः । अजसमागच्छति तच्च भूयो ज्ञानेन यस्याद्य कृतस्त्वयान्तः ॥३७॥ दुःखं न मे स्यात्सुखमेव मे स्यादिति प्रवृत्तः सततं हि लोकः । न वेति तच्चैव तथा यथा स्यात्प्राप्तं त्वयाद्यासुलभं यथावत् ॥३॥ इत्येवमादि स्थिरबुद्धिचित्तस्तथागतेनाभिहितो हिताय । स्त वेषु निन्दासु च नियंपेक्षाः कृताञ्जलिवाक्यमुवाच नन्दः ॥३९॥ अहो विशेषेण विशेषदर्शिस्त्वयानुकम्पा मयि दर्शितेयं । यत्कामपङ्के भगवनिमग्नस्त्रातोऽस्मि संसारभयादकामः ॥४०॥ भ्रात्रा त्वया श्रेयसि देशिकेन पित्रा फलस्थेन तथैव मात्रा। हतोऽभविष्यं यदि न व्यमोक्ष्यं साात्परिभ्रष्ट इवाकृतार्थः ॥४१॥ - L ha- 33 (5 (9}', di] 1 2 3 19 LIC , 17-IIP, 30 } 13, 14, dhi, 171) ( ) 1, ( [ 038 ) 3) ( 9, 15 (181, 1) 10107) || ।। 3}। भयचर । आशीत्प० । , दिस्त्या । 34 12, त्वलंकृतःश्रष्टतमगुगोः । 35 ।।, वुद्धिमन्तोकतम्व । 1, कार्य । , नोत्पद्ये । घुद्धिः । 31, जनस्य मन्ये (u 1., निमीलितं वास्ति तवैव (; 381, सतनुहि ।', (. नवत्ति 40 दर्शित ऽयं । ।।, मग्नःतुतोऽस्मि ।', (', 41 ), फल- स्थेण ।।

·CANTO XVIII 139 शान्तस्य तुष्टस्य सुखो विवेको विज्ञाततस्वस्य परीक्षकस्य । प्रहोणमानस्य च निर्मदस्य सुखं विरागत्वमसक्तबुद्धेः ॥४२॥ अतो हि तत्वं परिगम्य सम्यधूिय दोषानधिगम्य शान्तिं । स्वं नाश्रयं संप्रति चिन्तयामि न तं जनं नाप्सरसो न देवान ॥४३॥ इदं हि भुला शुचि शामिकं सुखं न मे मनः कांक्षति कामजं सुखं । महाहमयन्नमदैवताहृतं दिवौकसो भुक्तवतः सुधामिव ॥४४॥ अहोऽन्धविज्ञाननिमीलितं जगत्पटान्तरे पश्यति नोतमं मुखं । सुधीरमध्यात्मसुखं व्यपास्य हि श्रमं तथा कामसुखार्थमृच्छति ॥४५॥ यथा हि रत्नाकरमेत्य दुर्मतिर्विहाय रत्नान्यसतो मणीन्हरेत् । अपास्य संबोधिसुखं तथोत्तमं श्रमं व्रजेकामसुखोपलब्धये ॥४६॥ अहो हि सच्चेष्वतिमैनचेतसस्तथागतस्यानुजिघृष्ठाता परा। अपास्य ययानसुखं मुने परं परस्य दुःखोपरमाय खिद्यसे ॥४७॥ मया नु शक्यं प्रतिकर्तुमद्य किं गुरौ हितैषिण्यनुकम्पके त्वयि । समुद्धृतो येन भवार्णवादहं महार्णवाचूर्णितनौरिवोर्मिभिः ॥४॥ ततो मुनिस्तस्य निशम्य हेतुमत्पहीणसीसवसूचकं वचः । इदं बभाषे वदतामनुत्तमो यदहति श्रीघन एव भाषितुं ॥४९॥ इदं कृतार्थः परमार्थविकृती त्वमेव धीमन्नभिधातुमर्हसि । अतीत्य कान्तारमवाप्तसाधनः सुदैशिकस्येव कृतं महावणिक् ॥५०॥ L has 42 Id6, 171,431)45 ), (iol # ) 45.8 47(I, (2P, d 10-4915, ܐ| ܐ ܐ ܝܐ ܘ; 42 11, °मशत । 4 3 1, IPom तो, अथो ।' al). सम्यनि । (, स्वनाश्रम LP(', स्वं न श्रमं ... 441), मन ", which om b entirely and has it added in Devanagari band above d, मुक्तवतत् । 450, स्वधीनमा d, °र्थमूर्च्छति । 46d, व्रजेन्काम L सुखापल° । 48 1, शक्तुं ।' 49 al, हेतुमंप्रहीनसासुच- मृचकं । 50b, त्वमेव । d, °वाप्तसाधनंस्वदेशिकस्यैव ।'

·140 CANTO XVIII अवैति बुद्धं नरदम्यसारथिं कृती यथार्हनुपशान्तमानसः । न दृष्टसत्योऽपि तथावबुध्यते पृथग्जनः किंबत बुद्धिमानपि ॥५१॥ रजस्तमोभ्यां परिमुक्तचेतसस्तवैव चेयं सदृशी कृतज्ञता । रजःप्रकर्षण जगत्यवस्थिते कृतज्ञभावो हि कृतज्ञ दुर्लभः ॥५२॥ सधर्म धर्मान्वयतो यतश्च ते मयि प्रसादोऽधिगमे च कौशलं। अतोऽस्ति भूयस्त्वयि मे विवक्षितं नतो हि भक्तश्च नियोगमर्हसि ॥५३॥ अवाप्नकार्योऽसि परां गतिं गतो न तेऽस्ति किंचित्करणीयमवपि। अतःपरं सौम्य चरानुकम्पया विमोक्षयन कृछ्रगतान्परानपि॥५४॥ इहार्थमेवारभते नरोऽधमो विमध्यमस्नुभयलौकिकी क्रियां । क्रियाममुचैव फलाय मध्यमो विशिष्टधी पुनरप्रवृत्तये ॥५५॥ इहोत्तमेभ्योऽपि मतः स तूतमो य उत्तमं धर्ममवाप्य नैष्ठिकं । अचिन्तयित्वात्मगतं परिश्रमं शमं परेभ्योऽप्युपदेष्टुमिच्छति ॥५६॥ विहाय तस्मादिह कार्यमात्मनः कुरु स्थिरात्मन्परकार्यमयथो। भ्रमत्सु सत्वेषु तमोवृतात्मसु श्रुतप्रदीपो निशि धार्यतामयं ॥५७॥ ब्रवीतु तावत्पुरि विस्मितो जनस्त्वयि स्थिते कुर्वति धर्मदेशनाः । अहोबताश्चर्यमिदं विमुक्तये करोति रागी यदयं कथामिति ॥५॥ . L has 51 I-II, I I-52a7a8-491, 7-53d 1, d 2 f, dif, d854 II, d5 19p, 112 551) IO ) II-( 21, ( 4 ( 5, ( 6 ( OP, ( 10 ( 12 1,571) 2 108 HTa, दत्तसारथि , यथाहन्नु मानसं ', GC , तथाववद्यत । 52 (, रजंप्रकर्षण P 53 15, गमेवकोशस्न , प्रसादाधिगमेन ! d, मियोग 54 d, विमोक्षयत् । 552, नरोधमा : C, मध्यमा " 56 a, सतूमो ।', (. यित्वात्मगतं !', यिस्खा स्वगतं ॥ 571, °मात्ममः । d, सुतप्र। 58 (, ताश्वर्यमिदं P, 'ताचर्यमिमां G c.

·CANTO XVIII 141 ध्रुवं हि संश्रुत्य तव स्थिरं मनो निवृत्तनानाविषयमनोरथैः । वधूगृहे सापि तवानुकुर्वती करिष्यते स्त्रीषु विरागिणीः कथाः ॥१९॥ त्वयि परमधृतौ निविष्टतले भवनगता न हि रंस्यते ध्रुवं सा। मनसि शमदमात्मके विविक्ते मतिरिव कामसुखैः परीक्षकस्य ॥६॥ इत्यर्हतः परमकारुणिकस्य शास्तु- मूभी वचश्च चरणौ च समं गृहीत्वा । स्वस्थः प्रशान्त हृदयो विनिवृत्तकार्यः पान्मुनेः प्रतिययौ विमदः करीव ॥६१॥ भिक्षार्थ समये विवेश स पुरं दृष्टीर्जनस्याक्षिपन लाभालाभमुखासुखादिषु समः स्वस्थेन्द्रियो निःस्पृहः । निर्मोक्षाय चकार तत्र च कथां काले जनायार्थिने नैवोन्मार्गगतान्परान्परिभवनात्मानमुत्कर्षयन ॥६२॥ इत्येषा व्युपशान्तये न रतये मोक्षार्थगी कृतिः श्रोतृणां ग्रहणार्थमन्यमनसां काव्योपचारात्कृता । यन्मोक्षात्कृतमन्यदत्र हि मया तत्काव्यधर्मात्कृतं पातुं तिक्तमिवौषधं मधुयुतं हृद्यं कथं स्यादिति ॥६३॥ 1. has (fo) 354) 61 by TIP, 12-02, 3-612p, 131, 621 15-63317, a18 bp 59a, P on म, Ce. b, मिवृर्त्तनाना P. c, वर्गृहे P तयानुकु. d, कथा P. 601, समदमा° P d, सुधैपरिक्षिकस्य P, CC 6tab, शास्तुःमू° P. ।, चरणो P (', स्वस्थ d, पार्धात्मुनेः P. भितार्थ 1. 'नस्माक्षिपन P. न्परा, न जमा (C, ic. °मुत्कर्षति ।' 631, °चारानछता P. यन्मोषात्कृ• P 62a, d, P om.

·142 CANTO XVIII प्रायेणालोक्य लोकं विषयरतिपरं मोक्षात्पतिहतं काव्यव्याजेन तत्वं कथितमिह मया मोक्षः परमिति । तबुवा शामिकं यत्तदवहितमितो ग्राह्यं न ललितं पांसुभ्यो धातुजेभ्यो नियतमुपकर चामीकरमिति ॥६४॥ सौन्दरनन्दे महाकाव्य आज्ञाव्याकरणो नामाष्टादशः सर्गः । आर्यसुवर्णाक्षीपुत्रस्य साकेतकस्य भिक्षोराचार्यभदन्ताश्वघोषस्य महाकवेर्महावादिनः कृतिरियं ॥ 1. has 64 ) I ( 2, ( 36 ) !', and in the colouthun froin णाक्षी० to हावा incluive 64b, मोक्षपर ', मोक्षे पर० ॥ 1, पाशुभ्यो । चायिकर° !, चामीकरमिव । co] . सौन्दरा काव्ये संकेतकस्थ LP दशमः !' भिक्षोश्रीराचार्यभद° ]' वादिनकृतिरियमिति ।" Paddy at und सहस्रमेकशतानिचत्वारियोकः ·NOTES m CANTO I. 1. II. compares NB) II. 6998 where tupasi śruta is applied to Candakausika, son of Küsivat Gautama; tapahentul is the regular word for an ascetic in BlNS. 2. Query matutum in u? 3. P's huvise mit is against the rules of this vipulü G tabes gum in bas meaning cow' and 'eath' and m d as 'voice' and 'COW'. For milking speech of Chanclogya Up 1. 1:3 4 Dughatamas is the more usual form. Anguasa = Bi haspati as B. IX 10 (Anglas wiongly in SBE. XLIX p 93). 7 A relative oi dul is requned, query mriubhus caura tuh in ? 11 The verse is worded so as to suggest noise liy the secondary meanings, shouting, peacocks calling and coronations 13 ha conqa here must mean beasts of prey', as G. shows by many parallels, to wluch add Jut VI 1 (showing suspawuhhū to be the conect t'mendation in VI 3) Kulic and hown are used interchangeably in the epics. 14 As parallel passages show (e g veise 17 below and B. VII pussim), the point is that asceticism does not lead to freedom from rebuth , therefore (punabhume ina, not prou bhare The veise refers to the definition of pratyal si a4 all yubhuunin ('not enoneous', Nyayusutru I 4), the true Yogin having a special patuh , 1. e, supernatural perception, these ascetics acted as if then prutyuhu was aryublucu in, though in fact it was vitiated by doubt as to their release from rebuth and by the contradictonness of their traditions 15. Myate in a fiomm perceive', 'giasp', in b from m'injure', in e from mi, mt, leap', and m d from mi, pru +, 'die' (II ) 16. Subuddhayuh is against the context, as Asvaghosa is making it cleai that ascoticism is based on a misconception of dharma 21. Veschore', 'took forcibly', is unusual, but cf. Kunt. A VII. 18, 33, and the phrase lungam (1/7suhyum occuring several times in that work. Possible emendations are nabhschue or nubhupalve. 22. This explanation agrees with the cuous phrase in Kunt. A. I 3, tulyar asumūnursibhu 2011 whycon and seems to be still cui rent in India (e y., J N. Bhat. tachanji, Hindu Custes and Sects, Calcutta 1896, p. 31). 23. The reference is to hinna and Balarama 24 See F. W. Thomas, Kaundrarucunusumuccaya (Bibl. Ind. 1912), Intiod. p 29, and II. for Rayamukuta's quotation of this verse in his commentary on the imarathon ·P. 426 144 NOTES [1 23. Urdhrai, 'in later times ', but as Aurva is the Bhargava seer referred to, perhaps c should run munir Auriah humūrasya, 32. Cf Rām I. 5, 11 for astupada, and Duy. p. 597, l. 23, for surabhilrta. Nimittu, 'boundary line', as in Muhuruiisa (od. Geiger) XV. 192-3, quoted by II. 35. For the epic tag in a cf. Hopkins, Greut Epic of Inila, New York 1901, Puce G., I see no difficulty in b and would compare hustasthaº in V 13 below and B. VII. 3; per haps, however, hastahi thitaº or hastädhisthrtaº (C). Jūsas m d might mean the feathers on the arrows, cf. drgharcsusah, MBh. IV. 1361 For the emendation and for taking rusas as meaning clothes ', cf Jät. p. 40, 1. 13, yayatūbadilhaparıhurūmś ca ... devakumurun and ib, p. 210, 1. 15. 37. G. objects to vrilihūn but it means, not 'old', but when grown up', the reference being to the well-known fact that tiger cubs make excellent pets but become dangerous as they grow up. CF also VIII. 61. 38 A regular epic simile, usually of snakes but sometimes of elephants (e g., Rúm. II. 101, 30) Šunyacetasah, with empty minds', 1. e. "gueving', not void of reason' as G. takes it, cf. Šunyahrdaya in Rum. IV. 29, 6, Dury. p. 452, 1, 2, Jut. p 83. I. 6 and many passages elsewhere. 40. The enemies in il are kings, thieves, fire, water &c, cf., e g, Jut. p. 122, 1. 6-8 and Sutralamhura (tı. by Ed. Huber, Paris 1908) p 60. 43. The phrase in is a regular epic tag, cf. Rām. I 5, 8, and VII. 108, 1.3 6 44-45. Arjupan in 44 d from rap and in 45 d from 32 (II) 47. A relative or conjunction is required, and neither tan nor siún in a seems to me happy. Query sacu amś ca or suciuris tu? 50. Najñayú in c is defended by G. who translates, ‘Not directed by any one to do so but prompted by his (? then) superior intelligence? B. C. Law translates similarly. 52. Translate c, Where wealth for beggars is not indden , I. e. 'is not withheld from them', and cf. Kiurahisyu (ed. Heller, longer recension) 7, vittari na gopayatı yas tu vanipahebhyo. B. C. Law takes d to mean, "Where no one was proud because of his learning or courage', which may be right in view of Siks. p. 33, 1. 6, p. 98, 1. 22 and p 148, 1 2, all passages recommending the concealing of one's own good qualities Nyulha can hardly mean containing here, as this use is not recorded, and it can hardly refer to the concealment of one's plans, which a king should do. It is tempting to amend to nigulhasnutyagaurarum, ' where disi espect for velatives was unknown', comparing B. II. 11, nāgauraro bandhusu nupy udutä. 53. Each puda has a double meaning. In a perhaps 'a dictionary of meanings' (1. e. precisely, a thesaurus) Ādhanam is a technical term for maintenance of the sacred fires. 64. Bahuśalınam, 'men of might' and 'elephants'. 60 L's original reading nuthururtturr can hardly be right and my conjecture ·11) NOTES 143 is based on the habit of Nepali copyists of writing irrtt for wrtt, r being easily dropped. The probably later reading nuthar ut tav requires G 's lipyamanam in c to balance it 6 . CANTO II ? L's susugje possil pieseives à grammatical peculiarity of ASvaghosa's. 10. Fond cf. Suhuntali (ed. Pischel) V. 7. 1,3 The remains in L of the fourth syllable of c ale of a letter not occuring elsewhere, possibly ñchi. 16 Arxit, acqued' and 'covered, 15 evidently right. 17. pst 15 intransitive, for the man who is compassionate by natine rejoices exceedingly when he sees persons in distress on whom to exercise huis compassion. 18 The text is certain except ind but the translation dificult. To take adunsit and aiitsit as both from la 'give', leaves the verse with only the antithesis between attachment to friendship and kindlmess for its point Alliesit is clearly from in, give' The only other recorded form of dulusu is from ili destroy (Dhu. tuputha IV 26), which the Pll' gives from Vopadeva If so, the locative inust be governed by sulau Alatra is the ally by reason of long-established fundshup (kun Vitiswa (TSS no. XIV) IX 21, 22 and IVI 28) Translate thelt. tore, 'Out of his firm attachment to amity with his allies by long-established fuendship, however worthless they might be, he did not care to harm them but liked in huis kmoliness to give them hus property according to then needs? The sentiment is the exact opposite of that expressed in kin Vitruma VIII 71 20. G's conjecture in a seenis to me certam. Translate, lle ever scattered the buliofleung according to rule', it has nothing to do with taxes For ipfum ct. J J Meyer's translation of kunt op 141. 5 23. The leading in a should perhaps be nurhaat (from Ir) 28-29 Rutsuttro are no doubt the same as the sattumano nutnu cu un h of Kit I XIV 1, 1 (of also ib. VIII 4, 61) truput in 28 1 from ip, sow', with ruhsanut and apparently from u (=11), .conquei', wah suwyat, in 28 il probably from 11, attack' (or in the sense asunu of the Dhutuputha), in 291 from m, and in 29 il from 1p scatter' (if Charpentier, ZDMG 73, PP 1,38-1-10) 30. G.'s defence of paprathat is conclusive 333-334. Alulupat in 3:3 6 from dia, 'give', 33 1 fiom du, .cut off ', in 34a from dlu, 'puufy', and in te from die destroy' (see verse 18 above) Translate 31cd, And he protected his subjects by a stuct deteimmation of the various dharmas', cf. Kaut 1. 1.3, 15-16 and III, 1, 50 and Janu VIII. 41. 3.5 36. Amimaput in 35 6 from ma' measure', in 35 d from mi, in 36 b from mu, leap', ind m 36 il from in, the enemies being both internaland external (II ). 37 If awaasat is right, it is in from rusay, 'impregnate with', 'impress on', a favomuto word with Asvaghosa and Buddhist wuters generally , cf lillwhasya (longer recension) 26 n ·6 146 NOTES (II 38. Vyuhta, wise, 'capable'; cf. SP. II. 50, III. 137 &c. and Mhv. I, p. 205, 1 7. 39. Abibhasut in b, taken with tejasă, from bhas, 'burn to ashes ' i. e. 'exterminate' (cf. IX 20 below and Bhuttıkivya XIV. 85 bhasmusúc cakürürīn), and, taken with t118, from whas in the sense of bhartsana (Dhätupātha III. 18). 43 Nihnyah, deceitfulness', 'baseness'; vikriyūh or viko iyain makes better sense (cf. III. 19). In either case the accusative is required with agūmi. 45. Translate c, 'Whose vassals were invincible (to their foes) and submis. sive (to him)', and cf. Kaut. A. VI. 1, 3 and 8, śakyasāmanta (wrongly explained in the commentary on Kim. Nitisara IV. 7), equivalent to anatusāmanta in Manu VII. 69. 46. Query dharmacar yui in d? 56. In 6 °ketudhwah is perhaps better. For a more elaborate play on the meanings of hetu v. Theraguthu I. 64. 01. L shows for 6 6 a consonant with a loop (probably k, v, or s) and ů, for 0 7 ya probably and for 1 8 t, the vowel having disappeared. For Whavaya cf. B. I. 83 (88) paramabhavaya sutasya as given in JRAS 1927, p. 215. 64. From the first line I conclude that the metre as in 65 must be upasthitupracupta, variety var humana, but the tradition is corrupt even in L which tho unidentifiable remains show to have had the same number of letters in cils P; it probably also had hr m 12. The restoration of the text is based on the supposition that the last two syllables of I have dropped out and that hrlaya belongs to c; against it is the fact that the letter corresponding to P's sra in c seems to have a subscript u in L. The missing syllables are perhaps alternatively to be supplied from the superfluous ones in d. Canto III. 2 Speyer's tapasitān is explained by him as formed like duhhlitu or as a past participle from tapasyatı 3 The spelling Uilaha is curious in place of the regular Udruka (as in XI. 56 note). 5. Dhyānavisuyam is clearly right. In d I should have preferred murünnum on palaeographical grounds and as referring to amrtu immediately following, but eurannum is more in accord with parallel passages. 10. The two streams are still known as the Barna and the Asi 13 For tripar ivarta and dvādasarıhulpa see Lal V. ch. XXVI, p 417,1 15 ff, and Mhv. III, p. 333, 1 11 and note. The epithets hint at a comparison of the Wheel of the Law with the wheel of the year with its three seasons and twelve months, just as in earlier literature the year is the wheel of Řta with twelve spokes. The tail of the r below m in c is just visible in L. P continually confuses P and S. 16 Query vaghāna in d? 18. The fact that relatives &c. are a roal danger to holiness is explained in XV. 30 ff.

·IV] NOTES 147 22. Tasthan in makes G.'s niscalagutir in c tautologous. Niścalamatır is right, since naturally it requires a steadier head to lie down in the air as if on the ground than to walk or stand in it. 29. II's dadhyu e would not be suitable for householders. 30 In d query muner upūsuhuh? 37. In L the top halves of gu, ņu, and pi in c are cut away by a hole and it is uncertain what vowel was added to na. P's leading seems undoubtedly right. 40. The visamas i. e. ruga, diera, and moha. Vibharu here = the contrary of bhava, 'prospeuty'. Canto IV. 3. Müncna in c must be corrupt; query bhusena or Chávena ? For diptı ct. BINS. XXII. 26. 4. Suhulu in c, because Nanda belonged to the solar dynasty (G.). 7. Cf. Rughuvansa VII. 14 which equals Kumarasambhala VII. 66. 8. 6 points out that by analogy with verses 7, 9, 10 and 11 tad is icquned in this verse; possibly madandhubhutum is corrupt and should be two words, tad and ... Whūtum 11. The restoration of c is a desperate affair and the text adopted a mere stopgap. It ought to be a smgle compound coni esponding to a and ending with laluhurena or vinodunena. 14 Syu for hou is not uncommon in MSS of this class. Cikitsuyrtill, 'intentionally' (H) 15. Vuma, 'nominally', 'as if', 'in pretence'; still current in the Hindi idiom num he waste. 17. The reading in a seems certain ; yohtruyu is a denominative from yohtra found several times in the Bh. (ef PIV s. v) in the phrase buhubhycon yoktaya For the comparative expressing a hugh degree cf., e.g B. III, 10, Jut. I. 14 and Danu VI. 12 18. For vedi see Geiger and Bode's translation of the Muhüvariisu, p. 296. 21. Chua here capulu, as in the Amar ahoša. 25 Nisprunuyu, . not making any request' Cf. Palı and pranaya, “a foiced levy’, in Kaut A. V. 2, 19. 26. L's leading points to the unrecorded anuvilepuna. Perhaps ayojayan in c. 37. Asarurņa, 'not having the same sound' 1. e. uneven', 'unsteady'; the best reading palaeographically. 38. Tutu stunoº equally collect in a according to H. Query tuthur yaº in dos 39. Cf. definition of sunyú dratı in BhNÁ. VIII. 63. 40. Chātodaru, though not accepted by Senart, appears in the MSS of the Mhv. at I, p. 147, 1. 2 and II, p. 7, 1. 13 and p. 44, 1. 3 as a stock epithet of Maya. 42. Cf. Kumārusambhava V 8. 43. The sense is certam but not the exact wording of a. Nanda goes out of sight of Sundari and, no longer retained by the sight of her, descends rapidly L2 ·143 NOTES LIV till he hears a sound of anklets which makes him pause. Nanda is the subject of arutaturu, not Sundaui who remains on the palace roof (v. VI. 1-2). For ailursunum gum or ya, .go out of the sight of', cf., e. g. Rām. II. 52, 31 and VI. 53, 59 and Ilhi. I, p. 2933, 1. 23. 41. G. has a long and interesting note on this verse, quoting many parallels, but his emendation is unacceptable. Nanda does not return but merely keeps on turning round, just as a boat going against the stream is continually turned round by it and is only kept straight by continual effort. 46. It does not seem possible to have two such similar epithets as muhtamana and gatábhimüna in one line; abhimuna is used in a good sense again in V. 10. and VI. 36 CANTO V. 5. Query nirmumuksum ? The text is clumsy and perhaps cor rupt with desideratives in a and c and a plain participle in b. 8. The meaning of d is that he was angıy with his servants for their neglect; the PTS Pali dictionary gives abbhusüyaka in the sense of 'zealous', which is not supported by the only reference given and is not the meaning here. 10 Translate cd, The Sugata made a sign to show that he had no need of food'. 13 C's parūnmuhharii in a may be coriect 15. Ardu, "weak', . feeble'. The text adopted is close to P palaeographically ; closer would be kleśānuhulan ersayans tataś cu, but then tum and Nunilari would have to go together after iraharsıl, which is improbable 20. For 1 cf. B. IV. 52, (usuntenulirto mailuh (JRAS 1927, 219); for abhihaal v. Amarakośu 22. Query ai asthasu hi? Cf. B IX. 37 which according to the Tibetan ready parttah sun asv arusthusu adhaya mrtyuh. 23 Sūdhuraņu the opposite of uhur yam anyarh in 26. V. note on I. 40. 21. In d rulyā, “intellectual knowledge', is opposed to prujnu, “intuitive wisdom', cf. XVIII. 35 and 36. 30. The emendation of b is unsatisfactory, though ksūnti is better palaeographically than śānti. Query mukrunt (or nurshrumya)mughnus ca ºng mũ chua ? 37. The text of d is problematical, do you feel satisfied in your mind or not ?', taking sumuinnu as equal to samvud as used in XIII. 39 (v. note). Te is necessary as the subject of drxţă, making Co's division samvin na citte impossible ; sumuin na anyhow is not satisfactory, as the phrase astr na rusti suggests a rhetorical question with the same subject for each verb. P's variant is probably merely a copyist's conjecture. 39. No need to amend. Nandu's state of passion is so far advanced that he sees no more advantage in leaving his home than a dying man would a plague-infested country; or, taking the desiderative in the sense of a simple he or ·VII) NOTES 149 future, which it often has, Nanda is like a man in a plague-stricken countıy, who is sure to die if he does not leave it, but this requires upi after mumūrsor. The MSS seem to have niśămya regularly for seeing ', 'perceiving' and nisamya for 'hearing', which is in accordance with the example given in the Kavirahasya (longer recension), 198. 41. Pramattah, "heedless', is exactly what the sense requires ; no need to amend. 49. Ksanasarinipūta ksanasampad, the good fortune of being born when there is a Buddha on earth. Query tad yūrad erai or esa in a? 52. Prarāsaya is regularly used metaphorically to mean "get rid of' in the Kauț. A. (v. Meyer's translation p. 46, n. 3); cf. also B. VI. 57. CANTO VI 6. Āp (or more commonly labh), like pana in Hindi, is used with the infinitive in the sense 'get to', 'be able to', 'be allowed to'. Therefore drastum anīpsamānī, 'not wishing to get to see her’, i. e. 'unable to bear the sight of her 9. Āśu (= Pali assu?) is often used in epic and Buddhist Sanskrit merely to strengthen the force of the verb, like 'right' and straight' in English ; cf, e. g. Manu IV. 171 where the following verses show āśu cannot have its proper sense of 'quickly!. 12. No need to amend ; she did not realize the truth that, though her husband's love for her was well tried and he was still devoted to her, he had turned to religion. 16 Query so 'dya sāntrari in c? 17. It would have been better to keep C's so 'palesah in b, despite the preceeding yam and though upadeśa can mean 'pretext' as well as apadeśa. 18. Ādarśana is given by Apte without reference in the sense of nurroi 21. The text of d is uncertain but anyatha ya is better than anyathā pas for misjudge'. 27. ºnihte because it is on waving her arms that she notices the ornaments on them. 31. Query rukmanhapaile? 32. Tamas, 'grief '. 34. For dadhyau cf. Aradanaśutaha II. p. 209 and Rum. I. 1, 76. 38. Query raco 'Whyu uca? 43. Vrklare vocative. 49. I cannot trace any story of Rambhā and Dramida. The wife of Nalakuvara is called Rambha in MBh. III 16152 and Nalakūyara's fall from Kailasa under a curse from Narada is recorded in Bhag. Pur. X. 10 so that perhaps c should read Drarınapatimukhi. 6 CANIO VII. 1. The emendation in a is taken from a correction made by Speyer in the copy of his article which he gave to Professor Macdonell ·150 NOTES (VII 6 2. Yuniya only occus elsewhere in forms like śrārakayāniya. Perhaps yāniyabhāva = 'customary or usual feelings”; cf. Pali yanika and yānihata. 3 For grmbh in the sense of 'twist the body', 'writhe 'v. JRAS 1927, 218, on B IV. 6 and Rtusamhura VI. 9, ji mbhanatatparāņi. 7 The reading of d is uncertain, C's buhlunniśuhuttalam, which is indicated by the MSS. can only be translated by taking suklansuha as an adjective, having white rays', 1. e. covered with sucha 8. G's emendation in a presupposes śliatü bharen, as indicated by P, mb; there is little to choose between it and the text. 9. In a L has rulú certain ; the scanty remains of the previous letter cannot be of ra but might be of thu. Puspotkarīlă, if correct, should apparently be divided into puspothuru and ūlu (nicht klein', PW), not puspa and utharala (?= harüla, 'full', as in JRAS 1927, 217) 16. Cf. Rum II 11, 11 mahudhuryah siamäyuhto yuhtaś cahrantare yathā of Daſaratha divided between exılıng Rama and breaking his word. 25-1). The stories in 25, 29, 30, 31, 31, 37, and 38 are well known and need no comment; of the others I can only trace the legend in the same form in 26, 28, 35, 36, 41 and 4.5, though of the names Somavarman (42) is the only absolutely unidentifiable one 26. In Brhudderata VI 162 ff. the name is Saranyű and in later literature Samjňa. The amendment taxta in b is obvious, as Tvastı cut the sun's orb down to reduce its bulliance 28 CF B IV 77 and Munu IX. 23. According to the Puiūņas Vasistha had a wife Kapiñjalı Ghrtāci and a son Kunin or Kuņıtı (Pargiter, Ancient Indian Instoncul Tradition, Oxford 1922, p 214) and in the reference to this story in Duw p 637, 1 4 the woman is called Kapıðjalı (accepting the readings of the MSS instead of the editors' emendations) Was Kapıžjala the name of a low caste? Bhüjalaila as applied to the sun, who sucks up water from the earth', and to Kapujalāda, 'who lived on earth and water' Query sad, asisthah in 19 32 The name Asita occurs several times in the Kaśyapa genealogies (Pargiter, 911. cit., pp. 231-4). 33. According to Bhag Pur. IX. 6, 1-3 it was Angiras who begot sons on the wife of the childless Rathitara. The meaning of sur angustu is not clear, though ieminiscent of the story in the M Bh of Mandapala and the Sārgakas. 34. Query Sunto 'p 35. CF B. IV. 20 and Ram IV. 35, 7 and the similar story of Viśvāmitra and Menakū in Ram. I 65. 36. Cf. Kalpanumanıhtıka (ed H. Luders, Leipzig 1926) p. 205, 1 9 (whuch equals Sutralumhura p. 114, 1. 35 ff.) where Rambhū is turned into a mare for twelve years 39 Vi vāvasu and Menaka are associated in M Bh. I. 943 as parents of Pramadvarā, and Tālajangha is mentioned in Kuut A. I 6 as oppressing the Bhrgus. In MBh. XIII 1946 Tālajangha is a brother of Vītahavya Haihaya, who was a protégé of Bhrgu and from whom Ruru the husband of Pramadvară descended. It is some story therefore of the Haihaya.Bhārgava cycle. 40. H. takes Paramangana a proper name. 41 The M BR.'s description of Santanu's guef 6 in ? as ·VIII) NOTES 151 is very brief, I. 3966, solārto jagāma svapurain tatah. 42. Saunandakin Balarama. 43. Senāpatı is presumably the husband of Senā, i. e. Indra, not Skanda. 45. The MBh. gives the rsi's name as Kundama; query Damanena in a therefore? But Madunena is especially suited to the story. The MSS's asevyam etad in d is not translatable except by understanding ati, which Aśvaghoşa is not in the habit of omitting. 49. Cf. Kāś. 117, sahasāyacıttasya kasayadharanam 50. As i with ati is established in the sense of 'entei ', no need to amend to abhiyuh, Atiyuh seems to be the original reading also in B VIII. 83 (JRAS 1927, p. 226) and IX. 61. 51. These four names occur in a similar connexion in B. IX. 59-60. The king of the Salvas who returned from the forest with his son is evidently Iyumatsena, father-in-law of Sāvıtır (read Drumukhyah or Dyumāhhyah in B. IX. 60). Andhra cannot be right as an epithet of Rāma, Andha in the MBK = Andhaka, making it a reference to Balarama. CANTO VIII. 10. Because of the yad in c, the construction differs from VIII. 23 and XI. 9; apparently “if it is natural that &c.' without apodosis, equivalont to 'of course it is natural that &c.'. 21 The MSS's reading in a may be trsandhito 27. Prathtasya, ' renowned'. Query pruhrtasya ? 30 Perhaps bruyam would be a better emendation in d. 31. Cf. Lil. V ch. XIII, p. 173, 11. 19-20 Kūmagunuh | asıdharasamu risayantrunibhuh. 35. For the occurrence of the second line in later literature v. F. W. Thomas, JRAS 1911, p. 1125. The last pada usually appears as hrdı hälahalam eva hevalam. 38. Query na cūdaram in a? The text of the second line is uncertain, though sound in palaeography and sense. For halita in c (even a woman who has been tested is fickle ') cf. JRAS 1927, 218 on B. IV. 11. 40 The remains of the first letter of the last word in b according to L are very doubtful, possibly śra or pa; the second shows a subscript r and apparently u erased. As amended, the point is that in India husbands rule and sons obey. For a similar phrase cf. MBh. V. 1258, pitsvat trayı Tantante tesu vartasia puti avat. 41. The sense of the first line has been missed by G A cow being driven along a path stops to graze on anything by the roadside ; if restrained from that, it just goes on to graze on something else. Cf. MBh. XIII, 2237. 42. The verb in bis uncertain, possibly one compounded with ava. Muhtagwitāh means 'reckless of their lives' (cf. tyahtātman and tyahtajinta) and applies well to women here. 44. I cannot identify these stories, but the minanpu is evidently the same as Sarpaka (better than Suryaka) of B. XIII. 11; Kumudvati, being the name of a uver, suggests that minarpu is perhaps a fish-eating crocodile.

·152 VOTES (VIII 45. L'gratapus cu except for a slight doubt about the g is undoubtedly L's reading in c; it is probably a proper name The Haihaya is probably the Talajangha of VII. 39. Sambara is an Asura whose mūya is frequently refened to, e. g. Rum II. 8, 12-13. 47. The iemains of the last two letters of a in L are apparently of śpreceded probably by i and of va (certainly not ya). One could divide also sūksmam atılı ayūswan. The remains of the seventh letter of din L appear to be of ci; hence the emendation 52-53. For saghriu and aglırņa see note on XIII. 52 CANTO IX. 6. For 6 cf. Scho p. 231, 1 4, nuditatavrhuarac calacalah. 8. lpumiyate, though not recorded, seems the only possible emendation. 9 Foi llunyase see PIK s. v. and Rum. II. 116, 21, Mhv. I, p 155, 1. 14 and Bodhicaryáratáru VII. 13 12. The traces in L appear to be of ruldhù in b and XV. 56 supports the readmg; query nevertheless sahau atruddhu to correspond with śarıram (1śmtah? 16. S. 's (svuntum = anåtmahan and may be the coriect reading. 22. Vu yadı iu nu is such a regular expiession that it is better to restore it here; yadı yena and yuili te cu are both unsatisfactory. 24 Of the three names in il Gada and Sātana are Visņis often mentioned together, e. g. u Bh. I 7992 and III. 735-6 and Bhug lur. X 76, 14. For Samya, whom I cannot trace, perhaps should be substituted śămba or Samba who 19 mentioned in these passages and whose masquerade as a woman, according to the commentary on Kum. Nitisara I. 56, caused the downfall of the Visnis. Gada's sauhumur yn is mentioned M Bh XII 3030. 25. L's original ºgunud ato does not go with svabhūvatah and the correction was probably made by the ouginal copyast. 30. Vimadyuti, 'become free from intoxication', a sense recorded only of ruudu. 31. It is still the custom in Northern India after the cane has been through the mill to use it as fuel to heat the pan in which the juice is refined. 35. P's reading in c is difficult (if thus you obtain tranquillity, well and good'?) nor do I think it possible, reading Wavād with C, to translate it with d as S does. It is possible in c either to take clum with utsrja or to take it with yadı as the protasis, samyata wharet being then the apodosis. In a and 6 the coniect reading may be ruktucetusah surīrusarjas tira and in d it is probably curcchasi 37. Abula is unusual of a house but cf. the similar use of durbala in XV. 15 and SP. III. 39. Cf. also śiks. p. 231, 1. 3, girnagshavat pratısariskuradhuryah. 38. G quotes the MBh for balad buli but it is safer to add n. For c cf. Ram. I. 16, 7. 50 Na śli ma lebhe is an epic tag, cf. Ram. VI. 23, 41, also B. V. 1.

·X] NOTES 153 Canto X. 3. Südhu, 'jeweller ', if manni is the correct emendation ; cf. XVI. 98b. The MSS's manai (spikenard '?) seems hardly possible and the obvious minam requires a corresponding change in sådhur, perhaps madgur, 'cormorant', a common enough sight in Northern India. 8. Bila is Balarāma who was reputed fair in hue. 9. Ambarasya in d makes no sense and is evidently a confusion with the ending of 6 d. A proper name being required, I have conjectured the existence of Ambika as equivalent to Ambikeya or Ganeśa whose hue is yellow. Prtihrta will not do, as the lion is already tawny in colour. 10. II. shows from the Gșhyasūtras (cf. also Moru III. 279) that the reference is to the sacred thread being worn over the right shoulder at the time of libation to the Pitrs. 14 There is a difference of sense between P's tebhyah and G.'s yebhyah ; for the former implies that deodars do not bear eatable fut, the latter that they do but that at that time some tiees had none on. 15. P's mistake of la foi pa in upasur yamanum is so very unusual that I should have put alasāyamunam in the text from the possible but unrecorded alasuya. 21. One uncertain instance only of bhā in the sense of produce' appears in the PIV. 22 The cloth had an even surface like that of leaves so as to show neither thieads (atuntuva) nor mterstices (ekughana, usually of mountains, cf. Dwy p. 105, 1. 11, śiks. p. 206, 1 12 and SP p 231, 1 10 and p 259, I. 15). 25. The four kinds of musical instruments are descubed simularlyın Bh V. VI. 28-29 and XXVIII. 1-2, except that aranaddhu is used to describe the genus drums instead of ayata, which appears only in the word ayatatva, a special method of beating drums. 28. I have retained L's śūrais, but the more correct form is śyāvarś. 32. As nirartı is recorded in the PWK, I have kept the MSS z eading 33. Yatra and the contents of this verse show that, if genuine, it is part of the description of Paradise and I have accordingly put it in at this, the obvious place for it. 38. Kuranılavu is required here by IV. 23 and B. V. 53 39. Vrepe. if not merely irregular, must come from the 100t rep (= up), no use of which has been recorded so far. 43. I have accepted C's emendations in a with some hesitation. Uvigīrsu seems impossible and wisu does not go with küyād, if that is correct. Upghurisu would do and corresponds with c. 44. Andhakare is required to balance manusyaloke ; kāle does not do therefore. 53. Abjaśatru ("enemy of the sun') is taken to refer to Rāhu by H. who does not explain the point of the reference. Can it be to Kāma's being burnt by the glance of Sıva ? Or abjaśutru may = minarpu, i.e. Śarpaka (v. note on VIII. 44). For the epic tag in a, v., e.g. Rām. V. 67, 8.

·134 NOTES (X 56. Vodhyu is suggested by H. P. Shastri to be the same as Vodhu, a śāmkhya sage, but this does not explain the ieference. The MBh. mentions also a rși named Bodhya. 57 The MSS cannot be right in b. There is no such word as sandis ; so must have diśarii diśum. If b contains a finite verb, it should be in the present indicative to correspond with vrajāmi, also governed by yatha ; for to read agental nouns in b and c governing accusatives (1. e. yüyi or yūtā in b and labdha in c) is a desperate resource. Evidently one must read yami in b. Yumira does not make sense and the long syllable is only to be got by reading rha for wa. I have therefore transposed rahu and dropped the subscript. The sense I take to be that Nanda prays to be released from repeated rebirth in the world of men and to obtain the abode of bliss among the Apsarases. 60. Šahya, 'obtainable', 'conquerable', as in the passages quoted by G. on this verse ; cf. also II 45. 63. The cor rection in L, possibly by the original copyist, points to 'Whilapsyase, which is, however, difficult to construe. Query yutasia for rumasia? 6 CANTO XI. 2. Naghramya, ' renunciation of the world'; occurs also in the ht. Cf. Pall melalamma. Voasa either ugly' or more probably deprived of material enjoyments'. 15. Gantaryam is in accordance with Ašvaghosa's usage, e. g. VIII. 48, but nani agantaryam is perhaps better, ca being hardly requned. 18. Nar hamy upeh situm, I should not (orought not to ') be indifferent to', is regular and good sense. The real difficulty lies in the MSS's yatc for which I have accepted yato with hesitation. But perhaps tuc chreyo ... yut te would he better. The insistence here on pranaya as in verse 8 above is a reminder of Ananda's close relationship with Nanda 20 I cannot find for d any emendation nearer the MSS's reading which gives any sense. 25. The emendation is due to Tucci (Rrusta degli Studi Orientalı X. p. 145), who has found this verse and verse 30 quoted in the Chinese translation of Vasubandhu's commentary on the ſataśāstra of Bodhisattva Deva. 27. The form hår saka is known to the Indian lexx. and appears several times in Divy XXXI. 36. 'For pain and thirst come together into existence and vanish away together' (G.). 41. Kun karoti, 'What good does it do him ?' 43 Puu vapürthwa, because Mandhātr was an ancestor of the Sakya clan (11hv. I, p 348). 45. Ilıvıla or Ilavila (for the various forms of the name see Wilson's Vishnu Purana III. p. 311) was the son of an earlier Dasaratha and grandfather of Dilipa who is called Ailavıla in the M Bh and may be meant here; I cannot trace any ·XII] NOTES 155 turtle story, unless one is to read Ailavila = Rāma = Vışņu and see a reference to a primitive form of the story of the turtle incarnation. 46. For Bharidyumna's fall from Heaven see Rām. II. 81, 23-24. 49. Alternatively cendravihramah in 6. 52. For the five symptoms of an imminent fall from Ileaven see Dwy. p. 57, 1. 18. One would expect in d either ratır ... nūšune or dhrtı . . . näsane, but for the text cf. Mhv. II, p. 301, 1, 13 and III, p. 329, 1. 7. 63. G. would transpose anıstäni and anstūni, without necessity in my opinion. 54. The construction with two relatives to express comparison is very common in Buddhist Sanskrit, particularly in the SP. and Śikṣ. ; cf. Speyer, Sanskrit Syntax, § 459, 3. 56-57. I have excluded these verses from the text as undoubtedly spurious ; they run as follows:-- 56. Asanram bhavägrarii hi gatvāpi munir Udrakah Karmano ’nte cyutas tasmăt trryugyonun prapatsyate il 57. Martruyā saptavar sikyā brahmaloham ito gatah i Sunctruh punar ävrtto gurbhavisam upeywan li 57 a, martı ayo P. ºvul) sikyaiii L c, arrite P. Sunetia is the hero of a jātaha tale according to LS. p. 141 and Ruxtı apalaparprcchu (ed. Finot) p. 23, 1. 16. 60. H. translates hrtia hulavilahsanam der einen Zeitpunkt bestimmt hat'; cf. Meyer, Altindische Rechtsschriften, p. 99. 6 Canto XII. 3. Parihasasamo, indifferent to ridicule. 6 Jacobi's emendation is unnecessary, as mrsta of food is well authenticated in epic and Buddhist Sanskrit (see PW s. v. and cf. JI0 II, p 201, l. 16 and Bodhicar yaratūra IX. 89) 9. This veise illustrates eiturāgn in the previous verse. The reference is to Pan 6. 1. 89 which lays down that the 100ts edh and i take urddh in exception to the general rule. C's emendation is a reminiscence of Raghuransa XV. 9 and inapplicable here. 10 The text of the first line is uncertain and, as it stands, involves taking jagrhe as atmanepada with a and b and passive with c and d. The verse illustrates saruga of verse 8. “But because of passion steadfastness in respect of the past, present and future did not grip his mind in any way, just as asti is said to be used as a particle in all three times (past, present and future)'. The PW gives instances of the use of astı with past, present and future tenses. 16. The text of the first line would be more convincing if it contained an adjective that could be taken predicatively. Query sucalacalam (cf. IX. 6 and 37)? 20. Query unmurganıhalo? 22. For ulayarama cf. Mhu. III, p. 314, I. 2 and Lal. V ch. XXV, p. 392, 1. 12.

·156 NOTES [XII 6 26. Anarhari sarisärabhayari which has been suggested is contrary to the rules of this ripuli Your intention is worthy of respect in that it holds the dangers of the sarisäva to be unworthy.' 27. G's conjecture in d, panthenera, was omitted from the variants by mistake. It is probably right, as I can find no authority for pathin, 'traveller'. 36. Ahsata, "uncompelled', 'of oneself', used properly of an elephant doing things of itself without being forced to by blows from an ankus ; faith grasps the Law of itselt just as a hand moves instinctively to take a gift. Or else read sratah or perhaps vāñcitah, as the hand should be crookt in ieceiving a gift (cf. J J. Meyer, Leber das Wesen der altındischen Rechtsschriften, Leipzig, 1927, p 6. note 2), with the secondary meaning in connexion with sraddhu of attentive, Ct. for the simile śrha p. 3, 1. 3, the whole passage being analogous. 39. Neither yatah nor yada seems possible in 1. Utpal, though not given in any dictionary, is required to complete the simile and is obvious palaeographically Canto XIII. 7. Though mantu in cis Vedic only and improbable, I have kept it as being L's reading. 13. L did not have saucüt in d, the first letter had e or o for its vowel and did not have $ for its consonant. Saucút is not required here but I have failed to find a sound alternative. 15. Praạidhánya is difficult; presumably the things not to be accepted are living creatures, because of the taking of life, rice, because of the cultivation of land, wealth &c. G.'s prünghātu may well be right. 17. Prthah in relation to anna is the opposite of samyak. Yathadrst I take to mean 'as experienced in this world', something like ditthudhammha , cf. LS I. 4+ and X. 136-7. 20. Cf. the Palı cliche anumattesu vugjesu Vhayadassúvin and Mhv. III, p. 52, l. 1 24. Paśrabdhi is properly the feeling of intense, almost buoyant, calm that ensues on the sudden cessation of great pain and has a similar meaning as applied to the mind. 25 Hrllekha, according to its occurrence in Rum. VI. 100, 18-19, Ját. p. 152, 1. 24, BhNs. p 107, 1. 10-12 and 1. 16 (VII. 25) and Bhattihuvya XX. 22, means disapproval caused by intense repugnance or disgust. A similar list in Milinda Puñha p. 84, 1. 4 ff. has avippațisürin at this point. 27. Nuesa (Pali nu esanu) in the sense of close application ', 'attachment', would go better with serana and uśı aya in c and d than nideśa. Da and va are often barely distinguishable in L. 29 The construction is clumsy but the sense clear. 33. Query nityam tu in c for the difficult nighnas tu? Or else tatranighnas as one word or nighnais tu with P governing tatra (cf. PWK s. han, ni +, 14). 36. Query taikanyatah in d? The change of subject is suspicious.

·XIV] NOTES 157 38. Uudhava, 'anxiety', 'worry'. 39. Saivud, 'satisfaction', not hitherto recorded outside the Indian lexx. 41. Cf. Mhv. III, p. 52, 1. 6 ff. for this verse and verses 45-47 and also Siks. p. 202, 1. 9 and p 357,1 1. The alternative to G.'s sve sve, which is permissible in Asvaghosa's language, is gocaruih svarh svuir ... chuindriyath which is inferior in sense. For nimittu see the definition in LS p. 225, 1. 18 and p. 228, 1. 6. 52. The traces in L support ruyate, not P's bhagyate. Cf. Kās. 97, p. 142, katar cuttoi ra2 yate cũ d1yatt và nulgat tử Ghru is the term for the compassionate disgust felt by a man of true insight for the objects of mundane existence; e.g. on seeing a woman, an ordinary man may take a liking or dislike to her or may be unmoved, but in any case he is subject to the conception (parıkalpa) he has formed of her as a woman. The man of insight on the other hand looks on her as a mere aggiegate of the elements and impuie at that, and the feeling of ghrņā arises in him, 53. The text adopted from C in d seems to me uncertain. Possibly yogo. 55. This verse, whose metre does not seem to occur elsewhere, is obviously spurious that I have withdrawn it from the the text. It runs as follows: kümabhoyabhogarudbhir ātmailrsturstibhih pramūdana kanürdhubluh prahar salolanhvark i Indnyoragarr manobılabuyarh sprhu isuh śumāgadād rte na dlustam astı yac cihitset 11 1, śamigatüdrtenastumastiyas P, Co SO as Canto XIV. 10. Aruñüte, “unknown', so perhaps 'rare'. Query abhijāte, 'suitable ', for which see PW. s. v. and Kuut. A. XIII. 5, 25 ? 16. G. correctly explains ya ut tu in this and the following verse equivalent to parai tu; not that he loves it, but just because he wants to .... 17. Better perhaps duhhhauglasyottitirraya. 32. Possibly atantrına in d, equivalent to sratantriņā, though unrecorded. 34. For alokasariujñā cf. Siks. p. 137, 1. 7 and Pali alokasaññin. 39 Visame u 'on uneven ground' and 'among the visamas' (raga, dvesa, moha), but mayesu might possibly remain, as the blind man without a guide knocks against things as he walks, 45 Query hāryesu in c? 46. P writes ryya for yya so consistently that saryâsanail (a reed seat'?) can hardly be kept. 48. I see no alternative to the MSS's reading in d. Schmidt's Nachtrage gives aku = akutsitu. Aho gaur presumably means a Brahmini bull, notoriously difficult to drive out of cultivated crops ; possibly aku means 'not belonging to any one', so giving this sense. 50. Parebhyuh is impossible in d but par esuri is far from certain. L's reading suggests something like parubhyastai (query purūyattari?) saingum.

·138 NOTES (XV Canto XV. 8. For mosadharman, liable to decay' or 'loss', cf. Ang. Nik. V. p. 84, 1. 24 and Sihs. p 77, l. 2 where it is applied to the kamas; for the sense I give it note Śths. p. 30, 1. 4 and p. 244, 1. 2, SP. XVII. 4 and p. 372, 1. 4, and LS. p. 241, 1 16. I have preferred barhyă to raijyà (either reading is possible according to the MSS) on the ground of B. VI. 56 and as being the stronger and more suitable expression; cf. also XVI. 80. 14. Yusya in the first line requires sa in the second and there is no point in adding su to snuta. 18. For natı cf. the parallel passage in Majjh. Nik. I, p. 115, 1. 21. 21. G., accepting the MSS's reading, proposes to take upaghutar as an absolutive, for which there is no parallel in Aśvaghoșa ; the ablative is much more probable. 23. Sa seems required in the second line to correspond to ya ; query in place of tani or else read tul? Foi guna, “merit', 'result', cf. Manu IX. 161, Siks. p. 39, 1. 4 and XVI. 19 below. 29. Cf. Yogasūtra II. 39, utarhubūdhane pratipaksabhāvanam. 31. H.'s construction of the second line is forced; translate, Who is a stranger or who a kinsman among . ? The connexion of individuals is but a delusion'. 39. Cf. Bodhicaryaratur a IX. 31 for the first line. 45. Query loharii in c? 59. liśrasen is an epic form ; cf. also Tantrākhyāyiha III. 1 and 8 66. Na is impossible in a because of yathu in b. 69. G's conjecture in c is unsatisfactory, the point being that the bhiksu attains the abhijñās by previously punfying his mind. Query tamahbuddhum ? 6 CANTO XVI. 5 Prativuhya is required in b to correspond to apr atıvedhu in 6 a. For this use of it of sicks p. 286, 1. 9 and p. 317, 1. 10. 10 This looks like two verses telescoped into one. The second line of the first verse would have had the simile of how, if once a tree exists, it is stirred by the slightest breeze, and the first line of the second would have described how none of the evils can arise when nurttı has been obtained. 16. Gunānurupa as vocative seems impossible, gunānurūpu is also possible. 17. Vrdhir yadrcchů is curious; cf. pruhrtır yadrcchu B. III. 28. Of the schools referred to, probably the Yoga is meant by īśvara (cf. Hopkins, op. cit., ch. III passim) rather than the doctrines of the Svetaśratara Upanišad, I. 2 of which, kūlah svabhavo niyatır yadrccha, resembles this verse, or the school of the Naiyāyikas who are referred to similarly in later works such as Tattrasargraha (Baroda 1926) 46 ff. or Bodhrcaryúvatāra IX 119-26 and the commentary thereon ; cf. also Keith, Indian Logic and Atomism ch. X. The Samkhya is indicated by prakrtı. For the kalavada and swabhar arada see F. O. Schrader, Indische Philosophie zur Zeit Mahāvīrus u. Buddhas, Strasburg 1902 and LS. p. 184 1. 7 ff. The worship of küla and niyatı is prescribed in BhNś. III. 69 and the ·Speyer in commenting on a XVI] NOTES 179 svabhāvavāda was still held worth shot and shell in the eighth century (Tattva. saingrahu 110 ff). 20. Srajñātisu is tempting in b but probably not correct. 21. Query uśayānüm in a? 22. G.'s emendation looks good, but I think the reference is to the three vişamas, rüga, dvesa and mohu. Dosa as a Prakıitism for dvesa is recognized by p 341, n. 1 and p. 756, note on 248, 49 and Mhv. II, p. 374, l. 17, and note the use of pradusyatı in XIII. 52. 26 Saksikurusiu inegular for sākshurusva. For layana cf śiks. p 207, 1. 14, SP. p. 215, I. 5 and p. 234, 1. 5 and lena in Mhv. II, p. 328, 1. 11, SP VII. 34 and in Pali. 31 The MSS's dharmaparigrahāya does not accord with this verse or with cittaparigrahuya in 33 For parigruha in sense of mastery', 'control', cf. parigrhya in veise 83 below and Kuś. 48, p. 78. 34. There is no need to amend dharsayantı, 'molest as if ashamed', 'halfheartedly'. Cf. XIV. 36 and XV 3. So long as a man is only in the stage of śrla, the faults can molest him, though only in the sphere of the mind, the action of hus body and voice being pure ; but they cannot do so at all at the stage of samudh (verse 35) and are routed at the stage of prajña (verse 36). G.'s sthitarii in 35c is inferior to the MSS's reading and would have to agree with manus understood. 44. For nandi cf. Palı and Duy. p. 37, 11. 24-26, LS. p. 138, 1. 12 and Siks. p 289, 1. 4. 17. Query dhuri yam in « ? 53. I cannot solve the restoration of d Evidently a four-syllable word meaning wind' in the instrumental is requned. According to L 11 is a small letter (such as ra or ta) and d2 a compound letter having ya, or possibly va, as its second member, while a following downstroke looks like à as the vowel of d2 but might be i as the vowel of d3. The latter is a large letter, and it might well have been nā. I infer that d2 is the syllable omitted by P. Nabhasvatā does not agree with the indications of L and pratyagnina, which does, could hardly have the requued sense. 54. An optative is required in c, as in 56 and 58, and the text adopted is very close to P. Nigacchet is not necessary, as yam with ni means 'assume' (a state). 56. Ašvaghosa uses mandayamana again in line 52 of the Ganılistot, a which should be restored to C8ll mandayamūnapathutamukhar alligmandalú dhur muganili. 60. For a description of the aśubha bhüvana see Siks. p. 309, 1. 7 ff. 62. Query mantra in c? 64. For idampratyayatā see Madhyamaharrtto (B.B. IV) p. 9, 1. 8 and note thereon.

·6 6 160 WOTES (YTI 66. Despite paripioh sayati in the previous verse, I do not think it safe to alter jale, as the procedure indicated is a natural one. 73. The whole of this passage from verse 70 to the end of the canto appears to be spoken by the Buddha, but except for this verse only the third person is used down to verse 86, I have therefore accepted G.'s emendation, though with some hesitation, as one should then 1ead ºpanhsahena in c to correspond with athragena ; with the MSS's reading trayii can be understood. The whole passage, however, would read much more smoothly by omitting verse 69, by reading hanyāh in 70 a, dr abhethi in 70 c and hsiper in 72 d, and retaining the MSS's reading in 73 a. 76 Aprayutair is hardly possible in d; it could only mean unmixed'or carefully put on 'according to which yu it comes from. Translate, “Just as an intelligent and handsome youth is ashamed of unsightly and all-arranged ornaments'. 77. Leśato 'p, which Law reads too, goes with tistheyur. Rosato p looks obvious but has no connexion with the argument and makes nonsense therefore. 82. Query ºpratipah sabhāvān nanoº in a? 86. Pruunrehamūtram, 'sufficient isolation'; cf. Pali matta. 87-91. The treatment of r as equal metrically to run the names Kımila (87) and Bhrgu (91) is an epic licence and does not call for emendation. The names are mostly well known and to be found, for instance, in the Ther- and Therigatha, and I only note on those not forthcoming there 87 Krmila is perhaps the same as Pali Kımbıla or is possibly the same as Krmita, the name of a beneficent Yaksi in Duy. p. 431 (cf. for a similar confusion of su and la the names Apalala and Apalāśa in J. Przyluski, La légende de l'Empercur Açoha, Paris 1923, p 6). Dhautahin I cannot trace, perhaps for Dhautodhana or Dharmika (Pali Dhammika). 88. Bhaddālı appears in Diry. III and in tale 52 of the Kulpunümandıtıká (Huber's Potoli). Bhadrāyaṇa and Samgrāmajit I cannot trace. Sujatavatsa (?) may be the same as Sujātā. 89. The various Nandas are difficult to identify. Mahānaman. Svāgata appears in SP. p. 207, 1. 4 and Divy XIII. and Sudai sana in the Chinese version of the Vinaya of the Mahasamghikas (v. J. Przyluski, Le Concile de Rujanrha, p. 206). 90. It is difficult to trace so many Painas; Parna Šonāparānta appears as Paina Śronaparānta in Divy. II. 91. Kondeya (? Kaundeya) I have not traced. Kauņthila of the MSS is evidently a mistake for the frequently mentioned Kausthila or Kosthila (e. g. Rockhill, Life of the Buddha, p. 44, Aradänasataku 99 and SP. p. 2, 1. 5, Pali Kottika apparently). 92. The restoration of d is little more than a stopgap, but ca in L is uncertain and looks as if it might have been ur corrected to ca and the difference between sa and su is very slight. In any case it must, I think, be a four-syllable compound in the instrumental plural, of which the first member is probably sukha, sakhya, sankhyā (“ reasoning power'?) or satya. Mahah vaya ·XVII] NOTES 161 as CANTO XVII. 5. The desiderative of ci is unrecorded but is made certain by the context. Lohyena is difficult; XVI 31-33 shows that either vritena or silena is called for and lokycna must correspond to them. I take it to be equivalent therefore to lokyena i rttenui, concesponding to mărgamarekeņa lauhihena in verse 17 below, which refers to the first and lowest stage of preparation, that is, obviously to šilu. 7. Cf. ùtupi prahıtātmā common in the Alhv. and the similar Pali cliché. Possibly puuryuu lam in c. 8. Paryavasthana appears several times in the Aradūnašataka. Sihs. and Diry. in the meaning not so much of wrath' as of contrariety', 'opposition? Its implication is of a change of state of feelings or ideas, usually for the worse, in paryavasthapantum m Kaut. A. VIII. 2, 17. 21. Translate, 'Since the universe has no motive force of its own and is not self-dependent, since there is no one being who exercises paramountcy over actions and since the various forms of existence arise from dependence on various causes (1. e. under the law of dependent generation), therefore he understood the world to be devoid of absolute reality. 21. Cf. Nhv. III, p. 120, 1. 14, samyakprailhānā caturo me uśvā 25 For the four viparyāsas (Pali vipallüsa and vipariyesa) see Oltremare, Theosophie Bouddhique (Paris 1923), pp. 201 and 217. 26 In c Aſvaghosa is apparently using tathu as an adjective as in Palı. 31. For hayasuhsin cf Pali hiyasukkhan, who has realized the final truth about the body' 35 The reading in e is difficult, it is evidently parallel to a and b in form and thahtrū is the best word palaeographically, otherwise hrtwu would do. 37. Query iryudharmyam in il 40. The three visamas again. 45. G's emendation ind is shown to be right by 48 a. 48. Cittumauni seems to be the equivalent of Pali manomoneyya. 51 L clearly had martryū ; he called it the śubhakrtsna stage, because it is supreme in mantri'. 52. For abhoga cf. Palı abhoga, Dhr. II, p. 358, 1. 7 and p. 360, 1 9 where übhogam hrtvāna = matun krtrā and ſchs p 12,1 1 and p. 270, 1. 19 and LS. p. 43, 1. 9 and p. 181, 1. 1. The precise sense seems to be effort' or movement of the mind'. 55. For panśuddhi cf. Pali and Lal. V. ch. XI. p. 129, 1. 10, upeksāsmrtipariśuddhari caturthari dhyānai. 56. Mhtram masculine is impossible. For martra see II. 18 and note 57 The repetition of uttamubandhanam in c and il is suspicious, perhaps to be translated as 'hindrances to the highest good' and 'the final fetters'. 60. The explanation of the numerical allusions is uncertain; it would be possible to take one as citta, two as the pair of buth and death and the pair of M ·162 NOTES [XVII abhidhyā and daurmanasya (XIII. 15), three as the three yisamas, the three kamas (XV. 32) and the three bhavas (XVIII. 18), and five as the five skandhas (XVIII. 15). Canto XVIII. 2 G. holds sulhan to be employed here in the construction usual to śuhya, yukta &c.; see Speyer, Sanshnt Syntar $$ 388, 389. 3 C's restoration of b does not do, because so is not required here and makes nonsense; uttumum is also weak, A“vaghosa never using epithets merely to fill up the line. Idlyam is an uniecorded form ; possibly odam given in the Indian lexx. 4. The meaning is that devotion arising from love or wealth has its roots only in that source and therefore lasts only as long as the source does, whereas devotion due to following the Law &c. 8. L has sulesiha here and sudarsika in verse 50 below. As there is apparently no adjective hatharhathu but only a substantive hatharikatha and an adjective ahatharinhatha, I have with much hesitation adopted P's reading in a. 10 Prabhuto, as G. points out, is misleading; but both it and prasuto give an unsuitable sense and the MSS pomt to the reading adopted in the text. 11. Uttumai atsararnuh ind is difficult and I doubt if G.'s emendation improves matters. B C Law takes it to mean an excellent calf' but in that case what is the point of excellent's Every word in Asvaghosa has its point and moreover can one neglectºrali nah? No doubt a nominative meaning .calf' would round off the summile, but, as it stands, one can only translate, ‘I, resembling a calf of the Excellent One (?), having drunk your speech, as out of thust I would drink from a cow, am satisfied'. Or uttama might be taken separately as a vocative. l'yañjana probably means .clearness of expression', as in SP. p. 17, 1, 12, dhumum Sun yañjunam and sis. 1. P 60, 1 18. 16. P's reading in (i is evidently a meie guess to fill UP the On the assumption that the omission was due to the lettei yam recurung twice, the word to be supplied must be yayari or kaayam 17 The text of c is very suspicious but difficult to amend to any purpose. 19. Aniśntu, ‘not dependent', emancipated', cf D. I, p. 167, 1 11 and note p 456, SP III. 102 and p. 276, 1. 7, Siks. p. 30,1 15, p 126, 1. 11, p 264, l. 12 &c. and Palı anissitre. 24. Garbhasnyyú is so regular a phrase that I have not dared to keep the MSS's interesting gar bhasan yum with Suryn in the sense of 'night' and a possible pun of moonless ' in astiumyam. 27 This image is employed in a similar context in SP p. 463,1 4 and the Sutralamkama, p 63 and p 82 (v. Huber's note); and cf. also ab, pp. 180 and 181 (Kalpunāmanıhtıku p. 156, 1. 13). For hsuņusuriiniputa see V. 49 note. 28 For Speyer's amendment in b cf swing umaśırxa in Mhi II, p. 633, 1. 3 31 In Rum. III 35, 22 and 54, 24 diś with vyupa is used of warriors announcing their lineage before engaging in battle. gap in L .

·XVIII) NOTES 163 36 There is no need to amend. Tathawa, 'similarly', refers to the previous verse ; just as buddhi does not follow from learning, unless a buddh for the highest good is developed, .so a man, although his eyes are closed, may be the only one to have sight among men, although their eyes are open ; for &c.' 41. Phalastha would seem much more suitable if applied to Nanda in the circumstances. 43 Āśı aya, 'body', i e. Nanda no longer suffers from the delusions regarding his strength, beauty and youth dealt with in Canto IX B C Law takes the MSS's aśrumai as meaning the state of being a grhastha which is forced. Anam he would perhaps be a better emendation in a. 47. This verse shows that the doctrine of the Buddha being in a perpetual state of trance was already current, cf LS. p. 210, 1 4. Query muneh in c? 57. Apy atho does not seem happy at the end of 1, possibly avyathah 61 Upakara is not met with elsewhere nor is there any obvious amendment of it, so that its exact sense is uncertain H translates d, wie aus Metallstaub das (darı) enthaltene wertvolle Gold' 6 M 2

·No text on this page.

·INDEX IN B --The colon is used in the index to separate different meanings of the same word or different persons of the some name.] 19 ff , aka, XIV. 48. akathamkatha, II. 32; III 39, XVII 27. akusala, XV XVI 72,77 ; XVII 9 Aksanalī, VII. 28. aghrna, VIII 53 Agni, VII 27 Angada, VII. 33. Angias, VII. 31 and 33 note. acāksusa, XVI. 76. Ajita, XVI 89 adhigama, XVIII 53. adhyatma, V. 24; XI. 34; XVI. 73, XVII. 46, 17. Ananga, II. 59, VII. 40. anāgāmin, XVII 41. anatmaka, XVIII. 15, v. mnātmaka. anınja, XVII 52 Annuddha, XVI 87 anurodha, XIII 48; XVII 67. anuvyañjana, XIII 41. anubaya, IX 51, XIV. 5, XVII, 58. Antideva, VII 51. Andha (or Andhia), VII. 51. apaimnispanna, XV. 11. apavarga, XI 55 Abjaśatru, X. 53 abhijā, XV. 69, XVI. 1. | abhidhyā, XIII. 45, 46. abhihūra, V 20. amrjā, V 27 Ambai Isa, VII 51. Arāda, III 3 Arjuna, IX. 17 Arhat (of Buddha) IV. 29, XVIII 61: (an ai hat) XVIII. 51. ar hattva, XVII. 56, 61. alasāya, X. 15 note. avasanga, V. 5 asakya, II 45 aśubha (nimitta), XVI. 60, 61. asubhā (sc bhāvanā), XVI 61, 63, XVII. 38 Ašvajit, XVI 88. Aſvin, VII. 26 asavarna, IV 37. Asita, VII. 32 Asura, XI. 47, 48 astı, XII. 10 asva, XVII. 16. Ahalya, VII. 25. ah rllekha, XIII 25, 26. adarśana, VI, 18. Aditya, I. 61. āna, Xy 61 Ananda, V. 34; XI. 8, 22, XII 1, v. Vaidehamun. änarta, I. 54. abhoga., XVII. 52. Ambika (?), X. 9. āyata, X 25 and note. ūlayālāma, XII. 22. ūlokasamjůā, XIV. 33. āvartaka, XI. 61; XII. 14. au, VI. 9 and note. asraya (body), XVIII. 43 : sattva +, VI. 45 islava, AVI, 35, 46, 47; XVIII. 49. Iksvāku, I 18, 24 ; VI. 39 inj, XVII 52 injakatva, XVII. 53. injita, XI. 22, XVIII.17. idya, XVIII. S. idampratyayata, XVI. 64. India, XI. 48; v. Dasa- Šatalocana, Puruhūta, Maghavat, Vajadhara, Vasava, Sakra, Samkrandana. indhas, XIV. 7. Ilıyıla, XI. 45. 13, Angırasa. I. 4. ājiva, XIII. 17 (pithah), 18; XVI 31. ātaptabuddhi, XVII. 7. atmadıstı, XVII. 27. ātman, XVIII 14 ; v. anātmaka, nırātmaka.

·166 INDEX Išvara, XVI. 17; XVII. 21. > Ugratapas, VII. 45. Udraka, III 3, v Udraka. Uttara, XVI 87. uttan., XIII. 11, 12 Udraka, XI. 56 note uddhava, VII. +8; XIII. 38, XVI 54, 57. upakaia, XVIII. 64. upadhı, III 14 upanısad, XIII. 22 ff. Upasena, XVI. 87 upastambha, XIV. 15 upeksā, XVI. 58; XVII. 54, 55. Upendia, XI 49. Uiva“í, VII 38. VII. 42. Krşņa, v. Vasubhadra, Hari. hlp, vi, cs, XV. 17. Keśın, v. Turamgarāja Kondeya, XVI 91. Kauņdına, III 13. Kaundiya, XVI. 87. Kautsa, I. 22. Kausthila, XVI. 91. klesa, V. 15; XIV. 52 ; XV 68; XVI. 21, 29, 34 ff; XVII. 1, 17 if ; XVIII. 29, v. samklesat ksanasamnipāta, V 19; XVIII. 27 ksud mig.., 1 13 Ksema, XVI. 89. hlula (cetah), XVII. 26. kel: gioi11, X 10, XII. 11 Rsyaśrnga, VII 34. XI 46, 60; XV. 31; XVII. 19 (da avıdha) III. 37. (saptānga) XIII 13. Kaksivat, I 1. Kātyāyana, XVI 87. Kāpya, XVI. 91. Kama, XIII. 36; v. A. nanga, Abja-atiu,Kandarpa, Cittodbhava, Puspaketu, Madana. kama, II 60, XI. 30 ff ; XV. 2 ff.; XVII. 37, 42, 13 (tri + IV.23 kāmadhatu, XVII 41 kāyasāksin, XVII 34 Kārtavilya, IX 17 kārsaka, XI. 27, XII. 3). Kala, XVI. 17. Kāli, VII. 29, 14. Kavya, I. + Ka“, III 15, VII, 30. Kāśyapa, I 2, VII 32 (the sun) 1 2 (Amuvilva) XVI 90. (Mahāmahā') XVI 90. Kimdama, VII 45 note Kimnara, I. 48; VIII 12. KinalI, VI. 35, X. 13. Kimpurusa, IV. 10 Knata, X. 12. Kunthadhāna, XVI. 91. Kumudvatī, VIII 44 Kuru, III. 42; VIII. 45, IX. 20. Kusa, v. Maithileya. ku'ala, XV. 19, XVII. 10. Kuſamba, I. 58. kuhana, XIII 14. Kộtayuga, III. 41. Krmila, XVI. 87. ekaghana, X. 22. Aida, VII, 38 Airāvata, II. 50 auddhatya, XI 20 Aurva, I 25 note Kamsa, IX. 18. Kakanda, I. 58 Kanya, I. 26 kathan kathabhāva, XVIII.8, v akathamkatha. Kandarpa, IV. 8, VII. 36 Kapıñjalada, VII. 28. Kapıla, I. 1, 22, 57, 58 Kapılavāstu, I. 57 ; III. 1, 17. Kapphina, XVI. 90. kaiman, III. 36, X. 32; Gangi, VII 40, 41 VII. 41 Gada, IX. 24. Ganesa, v. Ambiha. Gandhai va, VII 10. Gaya, III. 15. Gavāmpati, XVI. 91. Gadhja, VII 35. Gārgya, I. 23. Giriviaja, I 42, III 15. gotra, I. 22 Godatta, XVI. 88 Cautama (Ugratapas) VIII. 45 (Kapıla) I. 1, 22, 25: (Kāksivat) I. 1 (gotia) I 22, 23 (Buddha) III. 15; X. 58 ghrņā, II. 01 (), XIII. 52 note; XVII. 35, ·INDEX 167 v. aghıņa, saghrņa. ghrnāya, XIII. 52. Ghrtāci, VII. 35. Turamgarāja (Kesin), IX. 18 Tusita, II 48, 55. tri, (kāma) XV 23. (kāla) XII 10: (bhava) XVIII. 18. (mūlāny aśubhasya) XVII. 40: (vi moksāyatana) XVII. 40. triparivarta (of dharmacakra), III. 13 42, XVI. 47, 48; XVIII. 14 (kāma+) XVII. 41. Dhautakin, XVI. 87. dhyāna, XVI 1; XVII. 42-56; XVIII. 47. 2 cakşus, XVII. 13, 32, XVIII. 36 catur, (Jyotisa, &c.)XIII. 14. (dhyāna) XVI. 1. (vipaiyāsa) XVII. 25 (satya) III 12, XVI. 3, 5, XVII 27, 29 (smityu pasthāna) XVII. 25 Cāiana, X 6. cikisu, IVIL 5 ciku., IV. 21. Cittodbhava, VII. 42. Cunda, XVI 91 Caitaiath., II 53; XI. 50 chatodana, IV. 11. Janamejaya, VII. 41 Jaras, IX. 18 Jahnu, VII 40. jrmbh, VII 3. juana, XIII, 22-23, XVI 32, XVII. 5. Jyotisa, XII. 14. daća, (karma) III 37. Dababala, IV. 46 Da alatalocana.I. 61. Diti, IX 19. Dilipa, VII. 32 di (ksaye), II 18, 34. Dīghatapas (ou "tamas), I 4 duhkha, XVI. 3-42, XVII. 25, 49-55 durgatı. XVII. 35. dui hain, XI 12. dus, pia+, XIII 52 drstadharman, XVII 27 dosa, XVI passim (tor dvesa ?) XVI 22 dosato gā, VI. 22. daui manasya, XIII. 45, 47. Dausmantı, I. 36 Diamida (?), VI. 49 dvādasanıyatavıkalpa (of dharmacak.), III. 13. dvesa, XVI. 61, 62; XVII. 39. Dvaipāyana, VII 29, 30. Nanda, II. 57, 63; IV. 1, 4 &c. XVI. 87 : XVI 90. Nandaka, XVI. 89. Nandamātā, XVI. 89 Nandana, IV. 6, XI. 1. nandı, XVI. 44, 45. nam, atit, cs, XIV. 20, 32 Namuci, IX 19 Naradamyasăiathi, XVIII. 51 Nalakavaia, VI. 49 note. Nahusa, XI. 44. nāndı, IV 6, 8, V6 nāma, IV 15, 17. nāmaiūpa, XVI 16, 41, 46 nikuya, II. 43. nidest (nivea), XIII 27. nimitta, I 32: XIII.41: XVI 53-78, XVII. 10 nirātmaka, XVI. 47; XVII. 16, 21, XVIII. 16 nirodha, XVI. 26 ni moksa, V. 15, VIII. 62; XVIII. 62. niivāna, XVII. 41. nuvrta, XVII. 65. mi vrti, XVI. 29 nirveda, XVI. 44. niyai taka, XVI. 42. nivartana, XVI. 68 niyrtti, XII. 22; XVI. 42. tatha, XVII. 26. Tathāgata, III. 20 IV. 24 &c. tamas, III 16; VIII 5, IX 3, X. 58; XIV. 31 , XVI 18, XVIII. 52 (sonow), VI. 32; VII. 12. Talajangha, VII. 39, v. Hahaya Tisya, XVI 87: XVI. 90. dharma, XII 31; XIII. 6; XVII. 15, 12, 44 ; XVIII, 19. dharmacakra, III 13 dhātu, IX. 12, 13; XIII.

·168 INDEX 57; A, nispranaya, IV. 25. nihsarana, XVI. XVII. 15. naiskramya, XI.2; XII. 21. Bodhisattva, II. 48 bodhyanga, XVII. 24 58 brahmacarya, XI. 4, 13, 25, XIII. 20. Brahman (masc.), VII. 31 brahman (neut.), I. 15 , II. 12, 35. 2 panca, (abhijñā) XVI. 1 āryabala) XVII. 26 (induya) XIII 35 : (cetahkhila) XVII 26 (dosa) XIII. 14. (samyojana) XVII (shandha) XVIII 15 pattrangulı, IV 16 Paraswäma, v. Bhargara Parāśara, VII. 29. pauhalpa, XIII. 49 ff; IV. 11, XVII 38. parlgiaha, XVI 31, 33 paryavasthāna, XVII 8. Pandu, VII 46 Patala, XI 47. Pāripātia (oi Pāryātia), II. 62 pārisuddhi, XVII. 55 pitr, (the Manes) X 10 : (= Pietas) XI 40, 62. Pılındavatsa, XVI 87. puta (hoof), IX. 17. Puruhata, I 59 Puspaketu, VII. 2. Pūru, III 42. Pürna, XVI. 90. XVI. 90. Puina Śonā parānta, XVI. 90. Purnaka, XVI. 90. pithag, (alv.) XIII. 17 (°jana) XVIII 51. prakıtı, XVI 17. piagiahaka, XVI. 53, 56. prajna, V. 24, 30, XIV. 51; XVI. 30, 36, XVII. XVIII. 36. pratigai vita, VII. 5. pratigha, XIII 47; XVII. 37. Pratipa, VII 41 pratıvedha, XVI. 6. piatītya, X. 50; XVII. 21, 31 pratyaksa, I. 14 note; XVII 28. pratyaksi, . 14 pratyaya, V. 16-18, XVII 15. pratyavamaría, XII, 19 pradhana, XVII 24. Piamadvala. XII. 37. pravartaha, XVI 1 pravittı, XVI. 10, 17, 18, 38, 12, XVII 20, 31 pravedya, XVIII. 20. pakama, XVI, 1, 30, 53, 51, 62, 67 prasabdhı, XIII 24 pralıtātman, XVII 7. prāg eva, II. 24. prāmodya, XIII 23. at, XII 2. priti, III 25, XIII 24, 23, XIV. 27, 58, XVII 30, 42, 47-50. bhaktı, IV. 29, V. 1, 5, XV. 21, XVIII. I Bhagavat, IV. 30, V. 8, &c Bhaddalı, XVI 88. Bhadiant, XVI 88 Bhadrāyana, XVI 88 Bharata, I. 26, v. Dausmantı bhava, III 38, XVI. 6, XVII 19, XVIII 18, 48 bhas, II 39 and note, Bhamini. IV, 3 Bhargava, (Aurva) I 25 (Panayurama) IX. 17. bhāvanā. XV. 5; XVI. 5, XVII 57, v. asu- Wha, maita Bhimaha, VII 43. Bhuidyumna, XI. 46. Bhrgu, XVI 91 bhaiksūka, XIII. 58. 43, phalastha, VI. XVIII. 41. Bala, X. 8 bala (ārya), XVII. 26. Balarāma, Bala. Rāma, Saunandakın. Buddha, IV 27, 42, V. V. Makanda, I 58 Maghavat, VII 25. mad, vi+ , IX 30 Madana, VII. 45. Madhu, II 59; VII. 23. Madhyauleka, II 62. Manu, III. 41 ; v. Valvasvata. mantu, XIII. 7. Mandara, I. 48. Mandakini, XI. 50. 3, &c Budha, VII. 38. Brhadiatha, VIII. 44. Brhaspatı, v. Angirasa.

·INDEX 169 Yamunā, VII 33 Yayāti, I 59; XI. 46. Yušas, XVI 89 Yaſoda, XVI 89. yānīya, XII 2. yoktraya, IV. 17. yoga, V 32 ; XIV. 31; XVI 33, 49; XVII. 1 yogācāra, XIV. 19; XV. 68. yogin, XIII. 29, XVI. 1; XVII. 12. vā (= van), II 28 Vāgría, XVI. 89 Valmiki, I. 26 Vāspa, XVI. 87 Vasaya, II 37, IV. 26. Vāsava, IX. 19. Vāsubhadra, I 23. vikalpa, XIV.9 viksepa (a +), XV. 22. vitarka, XV. passim ; XVI. 68 ff., XVII. 42- 47. Vidhi, XVI. 17. vinaya, III 11, 26, 40 Vināyaka, III 26; V. 50, XIII. 3; XVII. 70. Marut, I. 62; II. 54 mahābhūta, XV. 56. Mahāhvaya, XVI. 89. māti., XVI. 86 note. Mädı, VII 45 mâna, IV. 46; XIV. 6; XVIII. 3, 6, 42 Manint, IV. 3. Māndhātr, XI. 43. Māyā, II. 49 Māra, III. 7, 8, XVIII. 28. maiga, XVI. 4, 30 ff. ; XVII 17, 24, 34. Másra, II 14 mi, upat, IX 8 minaupu (Śārpaka), VIII 44 Meghika, XVI. 89. Menaha, VII. 39. Meru, XII. 29. maitra, II 18; XVII 56. maitia, VIII 1. (sc. bhāvanā) XVI 59, 63. maitri, XV 13, 17; XVI. 62, XVII. 34, 39, 51, XVIII 11. Mathilaya (Kuka and Lava), I 26. Maināka, XII. 40. moksa, IV 3; VI. 40; XIII 22, 29, XVI. 48, XVII 5; XVIII. 26, 63, 64, moksa and vimoksa. mosadharman, XV. 8. moha, XVI. 22, 63, 64, 84. Moharāja, XVI. 87. Maudgalyagotia, XVI. 91 Raghu, III 42. rajas, VIII, 5, XVI. 18, 45; XVIII. 52. Ratı, IV. 8 Rathitara, VII. 33 Ranbhā, VI. 49: VII. 26 () VII. 36. Radha, XVI 87 Tātrisattra, II. 28. Rāma (Balai āma), I. 23, VII. 51 Rāstiapāla, XVI 89. Ruu, VII 37 rupa, XIII. 42, 46, 52; XVI. 8, 13; XVIII 15 rūpin, XVII. 16. Revata, XVI. 91 rocisnu, X. 31 48; vipai yāsa, XVII 25 vibhava, III. 40. Vimala, XVI 87 vimoks., V. 17, IX 49; XV. 67; XVII. 1, 12, 13. vimoksāyatana, XVII. 40. virasa, XI 2. vi odha, XIII. XVII. 67. vilaksana, XI. 60. viveka, XIV 46; XVII. 42; XVIII 12 Viśvāmitia, v. Gādhija. Visvāvasu, VII 39 visakta, XVI, 76. visama, III 40 VI, II 28. vfrya, XVI. 47, 93 ff. Vupalı, XVI. 89. Vişnı, VIII 45; IX. 24 note vedi, IV. 18. V. nirlaksana, XVI. 18. Laksmit, VI. 26, 46. laya, XVI. 55-57. layana, XVI 26. Lava, v. Marthileya. Vajradhaia, X. 18. Varānası, III. 10. varjya, XIII. 15. Valkalın, XVI. 89. Vasanta, V 20; VII. 21. vep, X 39 Vaidehamuni, V. 35, 36, 51. Yndịccha, XVI 17.

·170 INDEX vairāgya, XIII 22; XVI. 24. Vaivasvata, VII 27. Vaikamana, IV 2. Vodhyu, X 56. vyanjana, XVIII. 11 vyadh, piatı+, XVI 5 vyavadāna, V. 16. vyāpīda, XV. 12-17, XVI. 61-62; XVII 39. Vjāsa, v. Dvaipayana. Sanyacetas, I 38. Śūi paka, VIII 44 note Saivala, XVI. 91. Sona Kotikaiņa, XVI. 88. Śonāparanta (Purņa), XVI. 90 Sraddha, V. 24, XII. 36 ff śughana (Buddha), XVIII 19 Śrona, XVI 88 sat, (indiya) IX 23: (kai man)I 41 (dhātu) XVI 18. 54; Cakya, II 4.5, X. 60 Sakia, IV 2, XI 13 San tanu. VII. 41, 4+, X 56. Kama, V. 2.2, 34, XIV 50, XVI 3.3, 51, 5355, XVII 5, 9, 13 Sambara, VIII +63 karya, XVIII 24 note Sakuntala, I 26 Śäkya I 21, III 28; V1, VI 10 Śakyarāja (Suddho dhana), II. 15, 62 ſantā. VII 31 sāmika, XVIII 14, 64 Śămba, IX 24 note. Śūradvatiputra XVI. 91. Sāstr (Buddha), VII. 1; XVII 62, 65, XVIII. 6, 61 Kiniuka, X. 29 Śıbı, XI 42 sila, XIII 19 ff; XVI 30-31 Suddhāvāsa, II 55. Suddhodhana, II. 2, XVIII. 31; v. Sakyarälja Subhakrtsna, XVII. 51 Śünya, XVII, 17, 20. samyojana, XVII 57 SamVilla, XIII XIV 1. samvid, XIII 22: (tosana) XIII 39 samvinna (), V 37 samvega, XII 1 ff samveda XIII 22 samskāra, XVII 20. Sagara, I 23 saghrna, VIII 52, XV 15. samhalpa, XI 22, XII. 5, XIII 3.5 Samkiandana, I. 62. samkle-a, V 17. Samzāmajit, XVI 88 sacet, IV. 3.), XV. 3, XVI. 70 samjna, XIV 21, 33 ; XVI 41; XVII 7. satya, XVI 3 ff, XVII 27, 29; v III. 11-12. sapta, (karman) XIII 13 (cittanusaya) XVII 58: (bodhyanga) XVII. 58. samadhi XIII. 23; XVI. 33, 35; XVII. 47 samucchuaya, IX. 10,11; XVI 8. sampragraha, XVI 67. Subuddlla, XII 2. sambodhi, XVIII. 46. sambhāra, XVII 15 sammoha, XVI. 63. samyak, XVI. 31-33, XVII 21 Saranyū, VII. 26. Sarasvati, VII 31 Sarpadäsa, XVI 88. Sai văithasıddha, II. 63. Samkrti, VII 51. sāmagiya, XVII. 20. Sāmya, IX 24. Sāiana, IX. 21 Sārasvata, VII. 31 Siddha, X6 sukh. XI 33; XIII 2. 21, XVII. 12-5) Sugata, III 21 , IV 28 &c. Sujatavatsā, XVI 88 Sudarsana, XVI 89 Suneth, 1I 57 note Sundarl, IV. 3 &c , VI. 1 &c, VII 8, VIII. 51. Subahu, XVI. 91 Subhati, XVI 88. Sürya, VII. 26. Senajt, VIII. 41. Senaka, VII 13. Senapatı, VII 43 Somavai man, VII. 42. Saunandakın, VII 42 Skanda, VII, 13 note. skandha, XVIII, 15 skamblu, vit, cs , XVI 35. Sthalaínas, VII. 36

·INDEX
171
spandita, XVII. 53.
smiti, XIII. 30, 37;
XIV 35-45; XVI.
33, XVII. 55.
smrtyupasthāna, XVII.
25.
siotas, III. 39
Svabhāva, XVI. 17.
svaiga, X.
passim ; XI
passim.
Svāgata, XVI. 89.
Svāhā, VII, 25.
62 ; X. 5, 11 ; XV. 28.
Hnanyaretas, VII. 25.
hrllekha, XIII. 25 note.
hetu, V. 16, 17; X. 61 ,
XII, 3, 31; XVI. 4;
XVII. 18, 31.
Ilaihaya, VIII. 45.
hid, X. 2, XVI. 38.
Hari, IX. 18
Ilımagm, I 43
Himavat, I. 5, 37; II.

·PRINTED IN ENGLAND AT THE UNIVERSITY PRES, OXFORD BY JOHN JOINOV PRIYER TO THE UNIVERSITY

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.