·न्यायलक्षणन् । प्रतिज्ञादिपञ्चकवाक्यरेकवाक्यतया स्वार्थ विशिष्टज्ञानं जन्यते । तेन च विशिष्ट वैशिष्टयावगाहि मानान्तरमुत्थाप्यते। तेन . पपत्त यरिकधिच्छाव्यबोधनिवेशः । समानानुपूर्वीपनानावाक्पविषपतानामेमानु गतरूपेणैकैककारणसायामवच्छेदकत्वात पर्वतोवनिमानित्यापैकैक - वाक्यम्पक्तिरितवाक्यपचकातिसमुदायत्वास न ताशकारणतावच्छे- दकविषययताश्रयवर्णस्वव्यापफरवमिति यत्किंचिज्ज्ञानीयविषयतानिवेशः । न च पाण्यान्तरसाधारणसमुदायरकमादाम वाक्यान्तरपटितसमुदायेऽति च्याप्तिरिति वाच्यम् ताशासमुदायत्वनिष्ठन्यूनत्तिरवानिरूरकरन नि रुक्कसमदामस्वस्प विषक्षणीयत्वातानचैवमपि व्युलममयुक्तप्रतिज्ञादिसमुदाय अतिव्याप्तिस्तववस्मैवेति वाच्यम् । न्युरक्रमप्रयुक्तपतिशादिलिपपसमा पर ताबद्भवक्टेन निरुक्तसमुदायत्वस्य विशेषणापरवात । नवमपि एकैकन्यायघटकं यत्सतिज्ञादिवाक्यं तसादापेऽतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । स्वामयीभूतमरिंकचित्मतिज्ञायव्यवहितोसरवादिशून्पहेत्वाविषति मुदायत्वं तदन्यत्वस्य समुदायले विशेषणीयत्यादितिविक् । न्यापज- न्यनोपय परामर्शप्रपोजकता मामयति प्रतिवादी ति । एकवाक्य तये ति । विशेषणेतृतीया । तयाकवाक्यतापरित्यर्थः । एकवाक्पाप विशिष्टकार्भमतिपादकत्वं ठदुरपायाकांसानिवर्तकत्वतभिवर्तनीयाकांक्षी रभापकत्वान्पतरवरवं बा, तेन पचवाक्पजन्यमहावाक्पार्थकोषासम्भवे. पिन क्षतिः । स्वार्थविशिष्टज्ञानम्- सचद्वाक्यार्यविषयकज्ञानम् । वष सम्हालम्बनमन्यथा वेत्यन्यदेतत् । विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहि मानान्त- रम्. विशिष्टवैशिष्ट्यदोषात्मकपरामर्शजनकं मनः । उत्थाप्यते- स्वारमफसहकारिसम्पन्नीक्रियते । तेन- भाषिन मनसा परामर्थ रस्सापत ·शास्त्रगुक्तारळी। इत्युपाध्याय भत्र च तदेष ज्ञ न परामर्शरूप उपनयाविषपकत्वा दित्याक्षिप्य उपनयस्य गायशे न तापर्यम्, तमा सति स्पायजन्य युद्धायुदाहरणार्धनया उपनयातया व व्याप्तिमान पौनरुक्तध स्यात् , कि तु पक्षधर्मत्वमेवोपमयेन विवक्षित, तथा चोदाहरणार्थ याप्तरुपनपार्य पक्षधर्मता याश्च विशृखलमेव भानमिति न्याय नायबोधस्य न व्यातिवि शिष्टवैशिष्ट्यावगा हेता, व्याप्य पक्षे वर्तते न वेत्याकाक्षानिवर्तकषा नुरोपनव वनिम्पाप्यादिपदघटितमुपनयवाक्य प्रयुज्यत इति स एष समाहितवान् । अत्रेद चिस्यते- यदि व्यातिविशिष्टे पक्षधर्मत्वमेवाका लित तदा व्याप्तिविशिरविषयक एवं बोपत्ताहशाकाक्षा निवर्तयिष्यती ति तथाविधनोध एव उपनयतापर्यमावश्यकम् 1 मचैवमप्पाकालानिया तषे भवान्तरवाक्यार्थबोधस्य व्याप्तिविशिष्ट वैशिष्ट्यावगाहित्वोपगमपि न्याय मन्यमहापाक्पार्ययोधे उपनयायाप्तिमान नोपेपते, उदाहरणादेव तद्भानात् , भवा-तरवाक्यार्थघिय परामर्शरूपत्वेपि निगमननन्यायाधि तत्वादिपतिपत्तेरनुमितावपेक्षितत्वातावपर्यन्त तदसत्वेन परामर्श-तरस्या पेक्षेति वाच्यम् , भवा-तरवाक्पार्थ गोधे व्याप्तिमानानुरोधेन नयतात्पर्य कल्पनाया भावश्यकत्वे महावाक्यायाधे तद्भानेपि भावादिति । न्यायज यज्ञानस्य वादिवाक्यज-यत्वेनाप्रामाण्यशकाफलकित तया भनुमितिजननायोग्यतया परामर्शातरस्वीकार इति मिश्रा । नव्यास्तु पक्षाशे व्याप्तिविशिष्टहेतवैशिघ्यावाहिशानमेव भनुमितिहेतु , नतु व्याप्या मिनहेतुमदभेदज्ञानम् , तादृश वैशिष्ट्यावगाहिता च न न्यायजन्यशाब्द बुद्धे , नामाया देना-वयबोधस्याव्युत्पन्नत्वात् , वच्छिमहेतुनिष्ठपकारताकनोधहेतुहतुविशेष्यकव्याप्तिरूपविशेषणतावच्छेदक प्रकारकमानसज्ञाना मानस एव तादृश परामशोऽवश्यमन्नीकर्तव्य इत्यभिमा येण तेनचेत्याभिहितं, विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिमानान्तरम् - विशिष्ट शिटयोधजनक विशेषणतावच्छेदकीभूतव्याप्तिपकारक भूमत्वावच्छित सदशेप्युप नाघका , भतो व्याप्यत्वा ·न्याय लक्षणम् । चरमः परामर्श उत्पाद्यत इति न्याय जन्यशाब्दज्ञानस्य परामर्शप्रयोजकता। इति तत्त्वचिन्तामणी न्यायलक्षणम् । दीधितिः। उचितानुपूर्वीकप्रतिज्ञादिपञ्चकसमुदायत्वं न्यायत्वम् । - " , विशेष्यकं ज्ञानम् , उत्थाप्यते, जन्यते. तेन, ताहशविशेषणतावच्छेदक प्रकारफज्ञानेन, परामर्शो जन्यत इत्यर्थः, नचैवं तेन परामर्शस्य जनना दिति ग्रन्थासङ्गति, तत्र परामर्शपदस्य व्याप्यामिनहेतुमवभेदबोध परस्वादित्याहुः । शुद्धहेतुतावच्छेदकावच्छिने पक्षधर्मत्वाकांक्षया कर पक्षधर्मत्वबोधमात्रतात्पर्य कं व्याप्त्यर्थकपदाघटितमवोपनयवाक्यं प्रयुज्यत इति प्राचीनमताभिमायकमिदम् । अत एव दीधितिकृता तन्मताभिप्रायेणेव 'उदाहरणोपनययोरेव तत्पर्यवस्यती' त्यत्रोदाहरणान्तर्भावणेव परामर्शप्रयोज फत्वपर्यवसानमुक्तं नत्पनयमात्रस्येत्यपि वदन्ति । अत्र परामर्शमयोज कत्वेन शाब्दज्ञानस्य लक्षणपटकत्वे स्वयमनुपपत्तेर्वक्ष्पमाणतया शाज्ञान पदं प्रतिज्ञादिपतिपाद्यतत्तद्विशिष्टार्थज्ञानपश्चकपरं, जनकवाक्यपदं च प्रत्येकं तत्तद्बोधजनकवाक्यपञ्चकपरम्,अत: प्रतिज्ञ दिवाक्यपश्चकलामः। प्रयो जकान्तं च बोधविशेषाणां परिचायकमात्रम् । यद्यप्येवं प्रतिज्ञादिपंचवाक्यै रेफशानाजननेप्येतादृशलक्षणानिर्वाहविरहः । तथापि प्रतिज्ञाविजन्म बोधानां परामर्शप्रयोजकतालामायैव सम्भवाभिप्रायेण तावदर्थविषयकमेकमेव ज्ञान परामर्शप्रयोजकत्वेनाभिहितगित्यभिप्रेत्य दीधितिकृत्पर्यवसितन्याय लक्षणमाह- उचिते ति । उचितानुपूर्वीकाणि प्रतिज्ञादीनि पञ्च पत्र समु वाहरापपर्याप्तसमुदायस्वमिति यावत् । पक्षपदं निगमना न्तानां विशिष्य निवेशलाभाय, न तु पश्चत्वेनापि तेषां निवेशः प्रयोजना दाये तत्त्वम् , ·। . शास्त्र मुक्ताबनी। गावान् । न्युज मप्रयुक्तपतिशादिपचके ऽविव्याप्तिवारणाय उचितानुपूषा केति। उचितानुपूर्वी प्रतिज्ञोत्तरहेन्तरोदाहरणोत्तरोपन योनरनिगगनत्वरूपा । ननु किमिदमुचितानुकत्वम् । नतावर दृशानुपूर्या भयत्वम् , दर्शितानुप्या निगमन एव विश्रान्ते , नापि तादृशानुपूर्वी, भटकत्वम् , पटकतामा दुर्निर्वचत्तात् , तद्धि न स्वविषयकासीत्यविषय ताशानुपूक व , प्रतिज्ञायविषयकमतीत्या शुद्रनिगम नवम्य विषयी करणाद्विशिएनिगमनत्वे ताशप्रतीत्यविषयत्वानुपपते, विशेष्यवृत्तरिशि टानुपोगिकामावानभ्युपगमात् नापि नाइशानुपूर्वीविषयिताव्यापकविप यिताकत्वम् , शव्दम्पक्तिभेदेन प्रतिज्ञादेमिन्नतया कल्याश्चिदपि प्रति भाव्यक्तेविषयितापास्तादृशानुपूर्तीविषयितासानान्धव्यापकरपासम्मवात प्रतिज्ञादिब्यक्त्य-तरपटितन्यायविषपज्ञानेपि तादृशानुपूर्वाविषयितास यरिचिदानुपूर्वीविषयिठान्यापकन्दम्य व्युरनममयुक्तपतिज्ञादि विषयतासाधारणत्वात् , ताशप्रतिज्ञादिविषयक न्यायविषयकनानीयतया विधानुपूर्वाविषयितायाएष ताशपतिनाविषयताव्याप्यत्वात् । जाम मेदेन विषयितामेदानभ्युपगमा समिति वाच्यम् , ताराप्रति जादिव्यक्तिसमानाधिकरणत्वादिना भानुपूर्वाविशेषावच्छिन्नन्यायविषयकन्ना नीपानुपू विशेषविषपितायास्तादृशमतिनादिव्यक्तिविषयिताशून्यावृत्तित्वार तस्यास्तद्याप्यवानपापात् । अथ निगमनपूर्वोपन यपूर्वोदाहरणपूर्वहे०५ स्वरूपानुपूर्वाश्रयत्वेन प्रतिज्ञापा तादृशोदाहरणपूर्वये सति प्रतिज्ञोस त्यादिरूपानुपाश्रयत्वेन व हेत्ववयवादीना निवेशानानुपपत्ति । मम तादृशेकविभानुपूविशेषावच्छिन्नमेदप्रतियोगिठावच्छेदकत्वमेव तादृश पूपिटकत्वमिति पेत् एवमध्यकैकन्यापघटक यत्मविज्ञापककवार तत्समुदापेऽतिप्रसनो दुरिएवेति चेत्,मैवम् स्वाश्यीभूतमतिझायव्यवहि परलसन्मादिहेत्वादिति यघरसमुदायत्व तत्तदन्यत्तस्स समुदायत्वधिः गरने तात्पर्यात् । युक्रमप्रयुक्तपतिज्ञादिनिष्ठम्य नानान्यायान्तर्गतमतिज चात्, .

·न्यायलक्षणम् । ७ दीपतिज्ञादिकं पुनरुदासीनवाक्यवारकन्यायान्तर्गतत्वादिविशेषणशयमेको पदयामिति नान्योन्याश्रयः | साध्यादिविशेपनियन्त्रिताश्च प्रतिज्ञादयों गाच्या इति न विभिन्नसाध्यादिकपतिज्ञादिसमुदायेऽतिव्यातिः । विकनिष्ठस्य च समुदायत्वस्य तत्तदन्यत्वविरहानातिपसः । एवञ्च परमानयेत्यादि वाक्यवृत्तिसमुदायत्ववारणाय प्रतिज्ञादिवृत्ति स्वविशेषणमपि सार्थकगित्यवधेयम् , प्रतिज्ञाविवृत्तित्र च (मरिजाक्षायब छिन्नवृधित्वम् ) प्रतिज्ञात्वादिपर्याप्तयवच्छेदक (यस्किचि) वर्गपचकव्याप फरवम् , अत्त. प्रतिज्ञादिपचकैकदेशसमुदाये नाति प्रराडा । प्रति ज्ञात्वादे ासज्यवृत्तित्वातदायकदेशमात्रवृत्तेस्तत्पर्याप्सयनवच्छंदत्य त् । समुराय त्व धानेकपर्यावो धर्म. तस्य पर्याप्तिसम्बन्धेन न्यायपदप्रवृत्तिमिमित-वाने रदेशे न्यायव्यवह रममग इति तु विभावनीयम् । ननु प्रतिज्ञादिश क्षण .याय न्तर्गतत्वविशेषणस्य प्रवेशनीयतया अन्यान्याश्रयप्रसड़ा इत्यत आह--- प्रतिज्ञात्वादिकमिति । उदासीनराक्पचार के ति । न्यायानन्तर्गत वाक्यवारणमात्रमयोजन के यर्थ एनन न्यायानन्तर्गतप्रतिज्ञादप व कासमु स्यात्य उत्रितानुपूर्वाकविरहादेव यत्यापसमायघटकपतिज्ञादिशरीरे तादृशविशेषणानुपादापि न क्षति रति सूचितम् । (अम्रकेचित् ~ असापकताथलीय यायेऽ वाले , त्र ज्यामरुपयवादिमिद्ध बेगोदाहरणाभावेन पच वयान दिति, तन, ध्यमापनगदेन न्यायदाच्चतुरवयवस्यंत्र ग्र द्य वादिति । यदि घ सर्वत्रेर समयबन्नाथले पचावयपयोग इनि म यते तदानितनिधी म समबन्ध बिन पि सर्वत्रच पचावयवपयोगे इनि गत स्वीकरणी समिति । ) क्रमप्रयुक्तविगिन्नपक्षसायहेतुकमनिज दिपनो ऽतिव्याप्ति Pा नित्यति साध्यादी ति तस्प-यपतहत कन्याय पक्ष) सरसापपक्षपतिज्ञतापान कहेतृतसा-यपानकोदाहरण तामाध्य -- ·दासगुनगा [दी व्याप्त्यादरिय मापाचननुगमाननुगमो न्यायादेशपाध्यतएव । पतेन प्रतिज्ञानिगगनमा - पक्षसाधनकोपगमतमाध्यसाधाोगगमनानि निश्शनीयनियर्थ । मनोज न्यायपदार्थमाननुगततया ज्यामपनभ्य नानार्थकता तिरिस्पष्टापतिमाह न्यास गरिव ति 1 व्यायादिपदार्थस्येवेत्यर्थ । साध्यायन नुगमात् । स्वघर कसाध्यादीना मिनमितरूपेण निवेशनीय पात् । अननुगमः अनुगतप्रवृत्ति निमित्तविरह । न्यायादेः यादिपदार्भय । माविषदादवयवादियरिग्रह । इप्यतएवेति । गत्य-त राभावादिति गाव । यथाश्रुतमूलदरमतिद्धवाक्यपकजन्यमहावाक्या बोपमादाय लक्षणसम.म गिराविकी बाक्यपनकस्य कविशिष्टानाध कता सण्डपति पतिज्ञानिगमनयोरि ति । न मम्भूपेफ पतिपादकत्ल मित्यग्रेतनेनान्वय । प्रतिज्ञार्थ घनिमतिपर्व ते निगम नार्थस्य विशिष्ठहेत ज्ञानज्ञापसायवाचस्पा-दयकोयोपगमे साध्यकत्याशमादाय पोनरुक्तध प्रसङ्गात् । दण्डवान् रदण्डवानित्यादाविध विधेयारा अधिकारमा हिनस्तादृ५,६-२५३४ाय सम्मपि शुरक्षनावदकविशिष्टऽधिता दिविशिष्ट माध्यतावयाहिन्या प्रतीतरेवोपयोगित्वेन साध्यावशिष्टपक्षे तादृशसाध्यवत्ता परवीध यानाकाक्षिततया वादिनापांविषयत्वाच । यतु वा विशिष्टपर्वत दे१कचा३ वहनिमोहपर्वतपदाहितिर मेक्षिता , नीलो परम्प-दर इत्य दाविध घट नालम्पु दाइत्या नीलनिघावों विधेयामानादुद्दश्यतावच्छेदश्याच कादम्य उद्दश्यवाचकपदपूर्ववर्जिताया अपेणीयामात्, भताने ताण-दोषसम्भव न च शुद्धपर्वतत्वावच्छिन एव शुदवहनिगरनियमनोपायाप्य विशिष्ट वनिमवये युगपद्वधेयतया म वियोगाने वाद निहनीनि बारम् , गुणाना च सर्थवादसम्ब ·व्यायलक्षणम् । - दी) उदाहरणावयवान्तरयोग न सम्भूयैकार्थमतिपादकत्वम् । न्या समत्त्वात्स्यादिति न्यापेन विधेयतया मासमानगोः शुद्धवनिगाव বিয়্যিgণকুনিষ্টাবণ্যশাবলষিবিৰাজখেরঘাষা- बकवाक्यस्यानिर्वाहात् , भन ए विधेयभेदे सर्वत्र वाक्यभेदः, • केवलोपनयजन्यबोधे पक्ष सायव्याप्यहेतुमत्त्वस्य विधेयत्वेपि उपनयनि • गमनाधीनयोधे उद्देश्यपदपूर्वनिर्दिष्टव्याप्सवापदार्थस्य उद्देश्यतावच्छेदक तयैव गानेन तद्विमयकत्वनिगमनाविषयकवयोरवच्छेद्यावरछेदकभाषा' तदुभयकवाक्यतेति, तब-तात्पर्यसरवे योजनयापि साहसोपसम्भ यात , उद्देश्यवाचकपदस्य विधेयवानरूपदपूर्वत्वेन प्रतिसन्धानकापेक्षणी यतया पोजनयैवोपनयेन पर अयं पदा, साध्यगाप्यवत्ववोधनात् तात्प यसत्वे वादिवाक्मे योजनायाः दूषणानईवात् , तापर्यविरहस्यैर तक बीजस्यात् । इदमुपलक्षणम् , उपनयेनापि सम प्रतिक्षायाः न विशिष्ट फार्थप्रतिपादकरवं मनिमति पर्वते उपनयार्थस्य साध्यव्याप्यहेतुमरपक्षस्या भासतादशहनुमन्यांशघटिततपा विधेयरवसम्भषेपि अनुमिरपुपयोगिनः पक्षतावच्छेदकविशिष्टे देतुमवस्याकांक्षयबोफ्नयातिपादनादनाकक्षितस्य पर्वत पर्वतामेदोषस्य तात्पर्याविषयत्वात्। उदाहरणावयवान्तरयोरिति। उदाहरणटको उत्पतिमायोरपि नैकविशिष्टार्थबोधकर तन्त्र द्विरुक्तपरपदेन महानसस्वमहानसान्यस्वादिनोद्देश्योपस्थापनात् ततपदे নাজি নাজঙ্গিবাণহান নবনিস দানাযা चद्वनिमश्चेति वाक्यार्थचतुष्टविषयकसमूहालम्बनदानस्यैवोदयात । नर वीप्सया व्यापकत्वमोधनाद्धमवान्धूमव्यापकननिमानित्याकारक एकविशिष्टा र्थबोधएव तनोत्पद्यत इति वाच्यम् ; योगहत्यादेरमन्वितार्थकत्वमसंगात्। जब द्विरुक्तवत्सदस्यैव व्यापकत्वमर्थः स च साध्याशे अन्वेतीति वाच्यम् । 7 ·शाममुकापळी सामायोमैदान्वयनोवस्थाब्युरपश्वरवात् । पालिस हद स्माभेदेनान्वय इत्यपि न सम्मवति । सुन्दरी दण्डीत्यादौ दशा व न्दराघमेदानन्यपवरसमानविमक्तिकरवायावेन मत्वामहस्युरस्याप्ये मर्ड भसमस्वनामामिदान्वययासम्मवात् , सदान्वयपतियोगिसापेक्षतया मसामन साम्यवाचकपदोतरं तद्वितासम्मवाच, तत्पदस्प हावसापिका নিষাবগাথ। নাম্বার : তথ্য ও বিন কাবাব विधेयतया मानमेव सम्हालम्बनरूपं व जायते, तदुरं व्यापकता बाघो मानप्तः, स एका शब्दयोधः, सायबाचपदस प्रकृतमापनन्याप कतामिशिसाध्ये लाक्षणितया वत्पदायें व्यापकटाविशिरसापा। मयमाहत इत्युपेयम् । बीम्सासममिन्याहारस्थ व्यापकत्वात्पर्यस्यानादि या वाहालक्षमाया निरूदक्षणावेन वादिवाक्ये तस्वीकारे क्षति বিৱাৰ । লৰ বাৰাঘৰৰ পালাবন্ধিৰণী অমারি সবগলবাগবাল ঘুমাৱিষ্কাৰবন্ধৰ ৰূপুকদা- नात्मक एवं व्यापकता विशिष्टसाध्यकोष उपेयता यतत्पदन्तु बादशलक्ष्या तात्पर्यप्राहकमेवारिवाते पाध्यम; नर्ययोपकरदसम्म तपरित्यागायोगात्, यो यो न बहिमान् सन पूमयानित्यादौ व्यतिरेक्युदाहरणे वहिन दाविहेतुके धूमपद्वेदादिसायके तादृशान्वय्युदाहरणे का यतत्पदार्थाविवक्षाया मति योगिवाचकपदसमनविभक्तिकपदोपस्थास्यस्यानुयोगिनोऽपवेरोन नया तत्रा योन्यामावबोबनासम्मवाच । एवं क्षेत्रो ननाति कर्तृत्वादित्यादी न्याया न्तर्गत यो यः करोति स सजानातीत्युदाहरणे यत्तरपदार्याविवक्षा यो शामेन साध्याधाश्रयविकस्तयोदाहणामासनामसावति । पचोदाहरण समुदापस्यावयवान्तरेण समं विशिष्टार्यप्रतिपादकत्वं सुतरामेव न सम्मवतीति भावः । एतेन हेतूवाहरणयोऽमयान्मादहिमानियेताशविशिष्याय भोपजनकारवामपादुदाहरणालयवान्तरयोरित्यनुपपलनिस्पपि नितम् ।

·न्यायकक्षणम् । [दी] दागेव तु पचानामवषयानाम् । परन्तु मतिजाहेत्वो कथंचिदुपनक दागेव- सुतरामेव । नप्तम्ग्य कार्यप्रतिपादकस्वमित्यनुपज्यते प्रतिज्ञाहेस्वोरित्यत्रापि नकारं विहाय ताभ्यो पर्वतो धूमज्ञानज्ञाम्प पनिमानित्येताहशविशिष्टज्ञानजननादिति भावः । अथ प्रतिशाजन्यबोधा नन्तरं कुत इति साध्यज्ञापकाकाक्षायां तन्निवर्तकं हेतुवाक्यं प्रयुज्यत्त, तन्निवर्तकता च पक्षविशेषणतानापन्नसाध्यांशे हेतुज्ञानज्ञाप्यस्वबोधनेनापि निर्वहतीति पक्षांश हेतुज्ञानज्ञाप्यत्वविशिष्टसाध्यवैशिष्ट्यावगाहिबोधस्या नुपयोगितमा न तात्सर्यविषयत्वमिति चेन, पर्वते वनियोधानन्तरं पर्यते पदाहिज्ञापकं तत्रैवाकांक्षा जायते, तन्नित्तिश्च माध्ये धूमाविज्ञानजन्य पर्वतविशेष्यफज्ञानविषयत्वप्रतिपादननैव, धूमावहिमन्महानसमित्यादिवा- पस्य पर्वते वनिमत्त्वं कुत इत्याकांक्षानिवर्तकत्वामावात , पञ्चमी तस्वादशपर्वतविशेष्यकज्ञानविषयत्वमान च तद्विशेषणतापन्नसाध्यांश एवं। कवाक्यान्महानसादिविशेषणतयोपस्थिते तदपतीतः एकधर्मविशेषणता पन्ने अन्यविशेष्यकहेतुज्ञानाधीनज्ञानविषयत्वबोधकतायाः पञ्चम्या मन्यु त्पन्नत्वादिति घूमावह्निमान्पर्वत इति विशिष्टवैशिष्ट्यत्रोषस्यावश्यक- स्वात् । कथंचिदि ति । निगमनेऽयंपदाननुषङ्गपक्षे बतिव्याप्यधूम वरपर्वताविरूपोपनयाय निगमनार्थमज्ञानज्ञाप्यवहनिमत्त्वायन्वयसम्भवा दिति माषः । अनुषड्गपक्षे तु सादृशवन्यादिमश्पक्षरूपनिगमार्थमात्रयोधे नैवाकांक्षानिवृतेरुपनयार्थे विशिष्टपक्षे निगमनार्थीभूतविशिष्टपक्षत्रोषस्या नुपयुक्तस्य खात्पर्यविषयतेति कथंचिदित्युक्तम् । इदंववधेयम्- अननुषंगपक्षेपि उपनयैकदेशेऽयंपदार्यपक्षमा निगमनाविप मात्रेणैव कृतकृत्यतया तत्समुदायाविशिष्टपक्षे निगममार्थविषयकवोघे पितापर्यममामाणिकमिति ।

·१२ शाखमुकावळी (द निगमनयो । एकवाक्यताव्यवहारस्त विशिष्टैकार्यप्रतिपचिपाता मात्रेण । तादृशपरामर्शप्रयोजकत्वञ्च पदि तदिषयतत्तत्पदार्थसार्थों पम्यापकतया (तत्तत्पदास्थापकतया) तदा उदाहरणोप नययोरेव तत्पर्यवस्यति । अथतदानुकूल्यमात्रेण, वदा को वहिमान वसरता नन्वेष प्रतिज्ञादीना पचाना कथमेकवाक्यताव्यवहार इत्यात आइ- एके ति । विशिष्टेके ति । विशिष्टकार्थप्रतीताच्छाप्रयोज्यत्वमात्र मम । मात्रपदेन वाशपतीविजन कादव्यवच्छेद । ठादशीच प्रतिपतिनिगममरूपचामवाक्यार्थबुद्धिरुदीच्यो वा मानस परामर्श । तामजन पसोप्युतरोतरवाक्यप्रयोजिकामाकाक्षामुत्थापपत. प्रतिज्ञादेरिहधमइत्यादिवचप्तामानुपानिकान्यादिषीपरतावन्निवहत्येव तस्पयोजकतये । मनु तावद्धिरचयंदै सम्यक महावाक्याबोधाजन मेपि परामर्शप्रयोजकीमतस्वीयस्थीयतत्तद्विशिष्टार्थीजनकताया सर्वावय देवेव सत्त्वेन निस्क्तलक्षणसमन्वयो नानुपपन्न इत्यत साह- परामर्श भयोजस्त्वं चे ति । परामर्शप्रयोजकज्ञानसत्व चेत्यर्थ । तद्विपये वि। परामसंविषयेत्यर्थ । तत्तत्पदार्थसार्योपस्थापकनये ति । मभेदे तृतीया। Bथा च तदुपयापकस्वरूपमित्यर्ध । विवक्षितमिति शेप । तथा च या शपाशवानपे परामर्शविषयसकरुपदार्या उपस्थाप्यन्ते सावरसमस पत् विवभिलमिति पर्यकसितोमं । उदाहरणोपनयोरवे ति । उप नयस्य व्यासपोषकदम तामिप्रायेणादाहरणा ताव । तन् यायस्वम् । पर्यायती ति । ताभ्यामेव परामर्शविषयसकल्पदायोपस्थापनादिति भाव । अथ यमाश्यचित्सरामर्शानुवरल यादृश पासवाक्याना सारवायसमुदायत विभिनमतो नादाहरणोपनयमात्रेऽतिव्यासिरिस्या छते अये ति। तदानुहल्यमा ति । पूर्ववदभेदे तृतीया । परा - वाय ·अवयवशक्षणम् । 'अनुमितिचरमकारणलिंगपरामर्शप्रयो- जकशाब्दज्ञानजनकवाक्यत्वमवयवत्वं। (वी) पर्वतोवहिमान् कुतो धूमवत्त्वादित्यादरपि तथास्वमित्यादि समादितम् । इति दीधितो न्यायलक्षणम् । अवयवत्वन्तु न्यायान्तर्गतत्वे सति मर्शमयोजकत्वमित्यनुषस्यते । इत्यादेः- इत्यादिसमुदायस्य । तयात्वम् न्यायस्वम् । स्यादिति शेषा । को वनिमानि यादिवाक्यानामपि जिज्ञासा, ज्ञापनद्वारा भवयवमप्रयोजकत्वेन पयाकथंचित्परामर्शानुकूलावासभा, दिति भावः । इत्यादीत्यादिपदात् व्युत्क्रमप्रयुक्तप्रतिज्ञादावतिव्यासयादेः, परिग्रहः । इति गदापरीये न्यायलक्षणम् । मूलोक्तावयवलक्षणे शाब्दज्ञानसानुमितिचरमकारणलिंगपरामर्शयो जकशाब्दज्ञानजनकरवामिषानं पश्चवाक्यानामेकमहावाक्यार्थपीजनकरवामि मानेन प्रतिज्ञादिप्रतिपाद्यतत्तनिशिष्टायगोचरशादधीविशेषाणां परिचपामेष, वेषां निवेशस्तु विशिष्य तदर्थविषयफशाब्दबुद्धिवेन; न तु ताश, शान्धीजनकत्वेन, तथा सत्यशावयजन्यशादबुद्धरपि परामर्शप्रयोजक तया जानकावा-तरवाक्यार्थज्ञानजनकादयवावयवेतिपाय दुरितात . न च साध्यविशिष्टपक्षादिविषयकशाब्दबुद्धित्वेन वाषपञ्चकनिवेशेऽननुगमः, অলঙ্কারায় রপ্তালণাগাৰ্যদশাযহাবা- नर सति न्यायानन्तर्गते पर्वतो वद्धिमानित्यादिवाक्येऽतिन्याति बाम पदस्य न्यायान्तर्गतत्वार्यकत्वादिस्यभिप्रेत्य पर्यवसितं लक्षणार्थमाह-- न्यायेति । (यययुदासीने न्यायान्तर्गतत्वरित प्रतिज्ञापन्यतमत्वमेव

·শাৰী।
শান্তি, মাৰ ৰঘবিনিম্নাঘ্রথাবানাৰসৰল। অখ নি
न्यापान्तर्गतत्व ! न तावत्स्वादिषयकप्रतीयविषयस्यायकत्वम् । मतिज्ञाय
विषयकमतीस्पापि हेत्वादिरूपन्यापैकदेशस्प विषयीकरणापाटेतसम
বুধাবার মন্ত্রিাঅৰিমাৰিবৰ বৰা , দুই
বিষমীলিগিৰাক্তাষাখানার , নথি যথ
বিদঘাষাঘৰিবিৰাকৰ বন্ধাতানাবুধিয়ানা
ববি মরার মাগিরি বিষাঘষিরা বিধি মাম
মধাবধু ধু ধান বিৰো , ব ; শাবিষয়ক্ষ
সীৰিষৰাজনৰ বৰ শাৰনাৰানার্মিক্ষমাঈল বাঘমন্ত্রী
জিয়া জিলাৰ , সরিষাবিষবাষবিবসন্তীয়া সাল
বৈষযং যাযাবৰত্যনা যায্য বড়
বিক্ষুবন্ধী এমরাকিঙ্কিণীৰিথৰৰ ব্যৱী খণ্য
মাবে। মা বাবদ মা, হলদিয়া যক্ষ
বয়চুযারি এখীব। তারা যারা ব্যথায়
দিঘীলঙ্কাবনালিয়াৰিালুহুৰক্ষাকষা বিবস্থিত, তল যথা
যখচ্যথা। বৰিবাণুৰা ৰ সমীবাইদা
বলৈশিংঙ্কালগুৰিষাকামযিনাহয়ঞ্জাব ,
হিথেগিমাগিবাঙ্কাথ নয়ঙ্কগ্রাফার
এশা৭ি বগবান সৰিয়াঃ বদর। ভবনজিয়া
বিগিনিং বিয়ের বিপণনংস।
প্রায়হীঘম। হিছিংগারা দুজন
উদ্দস ও বরিল রক্ষিব্যাবহাং ,
র বাবঞ্জৰ অৱদংবাদ ও ব্যাঘিমাজ
বিশ্ববিদ্যাগেবাদৰখাৰ বিবৰগী। রাত
ও বাগিছৰয়িমাৱলিঙ্কারানিকদাৰ,

·भवयवलक्षणम् । दी] प्रतिज्ञापत्यतमत्वम् , च्छेदकल व हेत्वादिनिष्ठानन्तर्यप्रकारतापलमतिज्ञादिविषयवानामप्यमाह तम् । विनिगमनाविरहादिताविषमतानिरूपितत्वेन निश्चयस्वविशिष्टधेन ५ कारणीभूतज्ञानविषयसम्लनिरूपिसविषयितानां कारणतावच्छेदकत्वात । प्रतिशोपरहेतत्वादिविशिरवैशिष्टयबुद्रित्वावछिन्न कार्यतानिरूपिता प्रति शोचरहेतरियादिज्ञानसाधारणीताशानुपूर्ववच्छिन्न मिलवाक्यस्वविशिष्वैक्षि ध्यावच्छिन्न कार्यतानिरूपितसादृशवाक्यत्वाविप्रकारवजानकारणतो पादायो दासीनातिप्रसनवारणाय कारणताया वारशधर्मव्याप्यस्वव्यापकत्वयोनिवे বান ন যাৰহাণুৰিয়াইছিলবিয়াৰহিমুজিব বিভনকার্যকানি বিশাখা অবিল শাহাবুৰিয়াঙ্কটি অবদনময়ম; সরিষাবাবিলা গ্যাংব্যহিত্যৱহ্যপূর্ণালঙ্কা রােমান্ধাত্মাৰাষাগবাবু , বারাবণ মারিয়া বিজলবধুটিলাধুমাৰবন্ধবি বালু,সাধাৰাৰম্বিগন্ধা स्वानिरूपित हेतुत्वावच्छिनाकारतानिरूपितेतिकमेण निगमनत्वावछिन्न विषमतापर्यन्त निवेश्य वच्छालिनिश्चयत्वसमनियतत्वयैव विषक्षितत्या ताइशनिश्चयस्वस्योक्तश्रमसाधारण्येन क्षतिविरहात | नचैवमुदासीनमति ज्ञायानन्तये हेवायशेऽवगाइते, यो अमस्तनिहताशपातजादिविषयिताया भपि निरुक्तकारणतावच्छेदकतयाऽतिप्रसको दुर्वार इति वाच्यम्, प्रतिविषयिताया एवं निवेशनीयत्वादिति कृतं विस्वरेण । प्रमा भवपदेकदेशस्यावयवद्यारमकसमुदायस्य च पारणाम प्रतिज्ञा धन्यतमत्वमिति । अथ धूमावासोकवान्पर्वतो बनिमान घूमादित्यादि न्यायान्तर्गतप्रतिकदेशे ध्मादित्यादिमागेऽतिव्याप्तिः । तस्यापि हेतपति पायो यारशविशिष्टार्थस्तन्मात्रबोधन हेतुलक्षणाकातसया प्रतिज्ञा ·शासमुक्तावली - धन्यतमत्वाकान्तस्वात् , न च तद्धटकपञ्चम्याः प्रसाध्यान्वितस्वार्थ बोधकावाभावा वक्ष्यमाण हेतुलक्षणाक्रान्तस्वं तस्येवि वाध्यम् ; एर गपि घुमाइनिमतः सपर्मा पर्वतो वनिमानित्यादिपतिज्ञाघरकतारश "मागेऽतिमसगस्य दुरित्वादितिरेन प्रकृनपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष णतापमप्रकृतसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नान्वितस्वार्थबोधकले सति प्रकृत हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नहेतुविशिष्ट तत्वविषयतावहितविपयिताशून्य----. घोषजनकवाक्यत्वरूपहेतुत्वस्यैव निवेश नीयतयानतिप्रसंगात् । निगमन घटकस्य तस्मादितिमागस्य वारणाय विशेष्यदळम् , तजन्यपोधे वा शविशिष्टविषयितायहि नव्याप्तयादिविषयतासरवेन द्वारणात् । मनु मसिजापन्यतमत्वं प्रतिज्ञादिभिन्न भिन्नत्वरूपं मतिनायकदेश साधारणमपि , मेदस्याव्यासज्यवृत्तितया समुदायवृत्तिवे एकदेशवृत्ति ताया अपि दुरवात ; अथ मतिनादिमिन्नभेदानुयोगितावच्छेदकरूप व तत् साइश च रूपं प्रतिज्ञात्वादिकमेव न तु पदेकदेशपर्याप्तपर्वत पदत्वादिकम् , तदाच्छिन्ने व्यासज्पवृतिप्रतिज्ञात्वावच्छिन्नभेदसवा दितिवन, प्रविनायकदेशे प्रतिज्ञाबायकश्चिन्नभेदमा सारभेदर- बच्छिन्नमेदस्य प्रतिज्ञावाचवच्छिन्नेरि सयासम्मवान् प्रतिज्ञापपर्या দক্ষিকাদম্বৰষবরখানাধিকবার न हि व्यासज्यतिधर्माव छिन्नानुयोगिताकदेशमेदः प्रामाणिकः, घटपटा न पट इत्यादिमतीते रसिद्धः । प्रतिभादिभेदपचकानुयोगितावच्छेदक यप तदवच्छिन्नानु भोगिताकमेदप्रतियोगितावच्छेदकधर्मवत्त्वविवक्षणे च प्रतिमाहेत्तादिसमु दायेऽतिव्याप्तिः ; ताशसमुदायत्वावच्छिने प्रतिभावाचवच्छिन्नभेदसला सायसमुदायत्वस्य निरुक्तमतानन्तर्गतत्वेन तादृशमलधर्मावच्छिन्नानु योगिताकदप्रतिपोगितावच्छेदकावात् प्रतिज्ञात्वाचवच्छिन्नानुयोगि বাঙ্কগৰাৱাৰ মন্থনিৰিষাৰাদ্ধানুষ্যত্য घरदकतेनापि तादृशधर्मविशेष चातिगौरवम्, अतो ला लक्षणान्तरमा , ·सायदलक्षणम् । दो प्रतिवापर सति प्रतिज्ञायपदकन्य इति । अत्रापि न्यायान्तर्गतरवे सतीत्यनुज्यते । समो न्यापयदिभूतयारपदास. । महिापदरापारणाप प्रतिमा पटकावनिमेशनम् । रुदय प्रतिझादिधरकतायटररूयर्मयत्वम् । सेन प्रतिज्ञादिपटकतरेक देशभेदप प्रतिज्ञ दादिरूपातपतिधर्माद- छिनुपगमेपि न क्षतिः । प्रतिसादेपरकतावदकत्वं च प्रतिज्ञा वादियविस | B प्रतिभावापरतदानुयोगितावच्छेदको सति प्रतिज्ञाकादिरामानाधिकरपात ! तयार र गदेकदेशमा पर्वत पदयादे, सदछिन्ने प्रतिज्ञावामित्रोदसावा, न तु प्रतिज्ञात्वादेः। देवयादेः प्रतिभावाचच्छिावानुयोगितापच्छेदवासहाय विशेष्य दरम् । २ २ मिनितभेदपएफ नुमोशियारडेमिननिवेश है। বান: শাভিলপাৰাঠকংবায়ানুগান पच्छेदकमियमच्याहतमेवेति विशेषदलमायकषेति वाच्यम् ; धूमा दालोकापर्पतो परिमानित्यादिप्रति शापटकधूमादित्यादिमागसाधारणस्य देवस्वरय निशे तत्रातिपसागपेन मिनितमेदपथकानुपोगितारच्छेद करयम्यक निदेशासावात् । वस्तुतस्तु सखातोपदर्शित हेतु र निवेशन बादशभागवारणसम्मावामिलिउमेदपशकानुयोगितावर कामिन स्वस्पेष निवेशनीयतया नोपादेयमेव विशेष्यदलम् ; मितिमेपर कानुपोगितापच्छेदकरवाय प्रतिवादिषरतावरटेदकलाHIN विशेष्य दले उपयापटितवनिवेशनपोपपरपा तघटकायापरित वपर्यन्त निवेशवयात् । प्रतिझादिषटकमागद्वयघाटसवृत्तिसमुदायतस प्रति भावापच्छिलभेदानुयोगितायच्यफरवन प्रतिज्ञापटकतानवडेदकरयक मेव वारणसम्भवात् । गिलितगदपशकानुयोगितावस्टेदवावस्म प्रति 3

·গ্রপ্তাহ।
কামিন্ধেবংঃসবিদ্যাথষয়ছিলষ্টবয়ইষণ
অঙ্কিমবিৱৰবিলম্বৎংলা বিরুধবৰাথতিষ্টান্ত
নিরাশঙ্কর বনোৱাৰিমসংঘ বাংলা ধারা
ফলুদ মাখানবিষ্কাজনকৎমৰিষ্কাৰকমৰঙ্গিমাপ্ত
যবিবুরা মরিষ্কাশনাৰ নাম
বিবিধ
দালালরক্ষাবাসিয়ালিত্যৰষ্টৰংৰ খা গান
মজঙ্গিবাৰামৰখীয়াৰভব না বিয়খাঁজ
লালাগঞ্জবানবহুবিয়ের বিষয়: ইন দরিরাপ্তি
শঙ্কাযথ ন ক্ষবিনষ্টঃ। ৰিঃ সমিৰিগর
কর্যৰক্ষাৰ বাগৰিসৰীৰিণৰস্কাৰ ধৱ মশি
নাবিষয়ঙ্কমাৰিখৰষ্টবঙ্গবন্ধু , মণিৰ মিৰি
বিষণৰামাৰৰগৰীৱিৰিখৰাষ্টকালিয়া ঘুমাসিমানা
হত্য পৱিষামুয়াবিবিয়ানামনিরক্ষর খুলিবিখ্যার
যাধি, বঙ্গ মঞ্জুরুষকাহিৰিখিবৱৰমঝিখাক্ষণে
তোৰ বংগরহঁতৰিখৰবৱৈালাৰ দূৰৈাবাব,
সরিষাঘাষণান্নিবিষবাষ্টেবক্ষইকথিয়ান্তাবিথষ্ট :
ক্ষংৰাৰম্ভিকুৰৰষদৰ মরিস্কাৱৰবিৰৰ বিষ
লায় , যা ব্যল্যের সম্ভবঙ্কাইঘসণ, মরিয়া
বেয়াৰিবারবিৰিখও মারাধ্যক্ষঘার বই
ল গুণ বাগীশ্বজিখোমৰ মৰি যাম
বাজেয়য বয়াৰিষদৰীৰজিষধৰ এতক্ষয়ঃখি
সিধা, মৰিষ্কাৰৰয় বশিকরন :
हातापायपपरतात , सत्यन्तस्यायन प्रतिज्ञाहादेोप्युपादा शक
तया असमय इति विश्रेष्पदलम् , दर प्रतिज्ञादेशमालिप
পরঃ

·मरयलक्षणन् । 1] उमघटमागढ़पाघटित वा पकव्यम् । पदत्वादेरेप, वदामयमात्रविषयकप्रतीतेस्तत्समुनापरूपप्रतिज्ञाचविषमकरण स्थापाहतत्वात् , न प्रतिज्ञाबादः, एकदेशमात्रविश्यकमटीतिरिक्षण वायामप्रिमकस्य तायावच्छेदकरवामध्मवात् , नवदेशमात्रविषषि कारा भपि प्रतीतः प्रतिज्ञावापामयाविषमावसभावन बदामपसमुदापा विषयकत्वरिपक्षणे एकैकमविवादिविषयिकरया नपि मतीतेः प्रतिकारमा घायापरव्यक्तयविषयकस्वेन तदारपसमुदायाविषयकवया एकेकपति शादिव्यक्तिपर्याप्त प्रतिज्ञात्वाविक ताराप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वमेव तद अतिप्रसकवादिवि वाच्यम् । स्वासयाविषयकप्रतीत्यविषयता पाय মৰিক্ষাৰাঘৰ বায়রিয়াকাগমারামাণিক্ষমতবিম্বন ताबच्छेदकस्यविक्षया प्रतिज्ञादिविषतफलप्रत्ययानामेव साशसम् दायविषयकलेनादोपात् , भवच्छेदकत्वं चैहानतिरिक्तवृतित्वरूपमेव, न तु स्वरूपसम्बन्धविशेषः, तेन प्रविज्ञात्वादिना तदेकदेशमात्रविषयकज्ञान विश्यता प्रतिज्ञात्वादेस्तयाविधावच्छेदकरवसत्त्वेपि न मतिः, वमा विधकिचिदेकज्ञानविषयतात्यावच्छिनानतिरिक्तवृवित्वमिह निवेशनी यम् , तेन प्रतिज्ञादिपटके सकलवर्णेष्वेव प्रतिधाविषयमतीतिविषय स्मसत्त्वेन बाइविषमतासामान्पशून्याप्रतिद्धावपि स्वव्यापकतादृशविषपया स्वाच्छिन्नकतम प्रतिज्ञारमादिसाधारणत्वेपि प न अतिरिति बदन्ति । सदसत; एतदपेक्षपोकप्रतिज्ञापत्यवमावत्यैर लापारवानिर्भरस्म नि जिवापातात । एतेन प्रतिताघटकतावच्छेदकट स्रसमानाधिकरणका नविकरणवृतिमविज्ञात्वादिकत्वमित्यपि हेयम् । सत्वाननुगमेन तादर्श एवं यपदिशिष्य तावतामनन्दमेदानां निवेशनीयतपा महागौरवात् । प्रतिज्ञाहेत्वादिसमुदायवारणाय उभयेत्यादि। उभयपटकमागदपावृत्तिधर्म मत्वार्थकम् । तथाच प्रतिज्ञादिषटकतानवच्छेदकत्वे सति उभयपटकमाण ·शाधमुकाव । [दी] उमय प्रनिहित्दाहरणे उदहरणे पनयो उपनयनिगमने इति विध्य वक्त यमिति । द्यावृत्तियों धर्मस्तद्वत्त्व दलद्यार्थ । प्रतिज्ञाचकावयवघटकमाग:म्मान परिकचिदुमपघटत्वादसम्मद इत्यत प्रतिन हत्वाद्यमयचतुष्टयम्य वि शिष्योमषपदार्थतामाह उभयचे ति । इति विशिष्यवक्तव्यमित्यप्रिमेणा न्वय । इति । इतिरीत्या प्रतिजाहेत्वायोरपि प्रतिमाहेतूमयत्वादिना न पट करवाशे विशेषणता ताशोमपघटकगागाप्रसिद्ध, किंतु प्रत्येक प्रति जात्वहेतुत्वादिना, तथा च प्रतिनावटको यो माग यश्च हेतपटक तदुमयाघटतत्वमिति क्रमेणाघटितत्वचतुष्टय निवेशनीयम् । प्रतिज्ञाहेत्वा घेकदेशपरित समुदायवारपाय घटकभागनिवेशनम् , प्रतिज्ञादिघटफरव चैकदेशसाधरण प्रतिज्ञात्वाद्याश्रयत्वम् । तथा च प्रतिज्ञ स्वाश्रय हेतु या अयोमयाचित्वादिरूपविशेषणचतुष्टय धर्मविशेषण पर्यरसितम् । नचैव धूमावनिमत सधर्मा पर्वतो वह्निमान् धूमादित्यादि-यायपरकप्रति ज्ञायामव्याप्ति , तस्य हेतुलक्षणाका तमागपटितत्वात्तद्यवृतम्य पूर्वोपदार्श वहेतुत्वस्य निवेशेपि निगमनेऽयपदानुषड्गपक्षे तत्रोपनये चाव्याप्तिर्दु गरिब , तस्योपनयघटनायपदेनोपन यस्य च तदघटकेन तेन पटेत वादिति वाच्यम् , अनुपरपक्षे उपनयघटकमागनिगमनपरकमागद्वया घटतत्वशारीरे उपनयाघटात्वेन निगमनघटकस्य च निगमनाघटकत्वेन चोपनयघटकम्य भागस्य विशेष्यवाचकपदातिरिक्तत्वेन वा भागद्वयम्य विशेषणीयत्वात् । अय तम्मादित्यादिमागम्य च सत्य तनेच वारणात् । स्वानाश्रयातरितमागद्वयवृत्यायवेन च धर्मा विशेषणीय । ठेन हेत्वापर परित्यागेन प्रतिशोदाहरणादिसमुदाये न्यायागते नातिप्रसन । वातु तन्तु प्रति हेतू इत्यादी हेत्वादिपद प्रतिज्ञाद्यतिरिक्तपरम् , तथा चौदाहरणादे प्रतिज्ञापतिरिक्तदान दोष । प्रतिज्ञाद्यनिरिक्तघटकत्व च प्रतिज्ञायकदेश यान प्रतिभावाधनाश्रयत्वमेव पर्यवसित व ध्यमिति दिन। , ·- ताहश । अश्यवलक्षणम् । [दी प्रतिज्ञादिप्रतिपाद्यतत्तद्विशिष्टार्थविषयफनानपञ्चकान्यतमजान । जनकवाक्यत्वं तत्त्वमिति केचित् । मूलस्थं शाब्दज्ञानकारणशाव्दज्ञानान्तमन्यतमत्वेनानुगतरूपेणाक यवप्रतिपायत तद्विशिष्टार्थविषयकशाब्दबोधपरमतो नाननुगमः, बोधजनकाना बाक्यानामन्यतमत्वेनानुगमे व्यासज्य वृत्तिधर्मापच्छिन्नानु- योगिताकान्योन्याभावानभ्युपगमे पूर्वोपदर्शितानुपपत्तिप्रसात् , शाब्द योधानामन्मतमत्वेनोपादातुं युक्तवादित्यभिप्रायेण मूलोकावयवलक्षणमन्यमा व्याचक्षाणानां केषानिमितमाह-- प्रतिज्ञादिप्रतिपाद्ये ति । विशिष्य निवेश्यानां विशिष्टाविशेषाणा साध्यविशिष्टपक्षादीनां 'परिचायकमात्र मेतत् , नतु प्रतिज्ञादिप्रतिपायरवेन तेषां निवेश, विशिष्टाविशेष मनन्तर्भाव्य प्रतिज्ञात्वादीनां दुर्निचतया तेषा विशिष्य निवेशस्यावश्य कृत्वे तत्तद्विशिष्टार्यबोधजनकवाक्यप्रतिपाद्यत्वेन तत्तद्विशिधार्यनिवेशस्म शिरोपेटनेन नासिकास्पर्श तुरुयत्वात् । एतत्सूचनायैव तत्तदित्युक्तम् । न चात्र नानावयवजन्यसमूहालम्बनबोधं प्रतिज्ञाहेत्वादिजन्यविशिष्टार्थचोघं चादाय तजनकसमुदायेऽतिव्याप्तिः, तद्विशिष्टार्थबोधनिष्ठतदेकदा बुद्धि- स्व.वच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकताश्रयेऽवयवैकदेशेचाति-पातिरिति वाच्यं; तत्तद्विशिष्टाविषयकशाब्दबुद्धिवावच्छिन्नजन्यत्वान्यन्यतमत्वेनोपादाय त निरूपितजनकतावच्छेदकधर्मपर्याप्तयधिकरणताया निवेशनीयत्वात् । ता दृशो धर्मः पर्वतोवह्निमानित्यादिवाक्यावमेव । वास्यत्वस्य व्यासज्य वृतितया नैकदेशेऽतिव्याप्तिः। तादृशशाब्दबुद्धित्वावच्छिन्नरव तादृशशाब्दबुद्धिवपर्याप्तावच्छेदकताकत्वम्, अतः प्रतिजाहेतुसमुदायादेस्सा पविशिष्टपक्षावगाहिशाबत्वघटितधर्मावच्छिन्नजनकत्वेपि नातिप्रसङ्ग'। वाक्पज्ञानस्य जनकतामते तु ताशननकतायां विषयितासम्बन्भेन या दृशधर्मावच्छितं यारधर्मावच्छिन्नविषयकावं या अवच्छेदकम् , तीशधर्मपर्याप्त्याश्रयत्वं विवक्षणीयमिति नासम्भवः तादशोपि च

·{
पकरण
মায়াবী
খ. যদিমাকাবিলায়
এখাজাখাথে
ঝাবোৰমৰ ৰাৱস্থিগিৰিমাণৰ ৰাম
যারাক্ষণ মুরাবানুযুদ্ধবাবু , কি যায়না
জ্যষ্যবিয়ানীৰ বৰ, সৰুণৰাবাৰৰ
শিষ্ট্যথাষণালববী ন মাধববিসিখাবার, ৭
খেলাধূবৰিবিৰালিৰক্ষায় বিজ
শাহপরী দৰিণ বিশ্বাস, অবদাৰাধিকিামলমরিধি
এলোবাবি বাধোদয়েথা কৰিষধ আগে
বংৰাৰ্যই সমবাহ। - রাখো
বনকাৰবাৰানবধিনিবন্ধৰাৰ যি
বাৰু। যা ২ রান মাৰিঘৰনরাযহাৰৰন বিলী
৪। বল সন্নিাবাহিনুরাই পাখির বাসা বৈশমনি
মাসঘমবিরহিংগাধ , হিজরাই ইংৰমীমানার
জাম, মাথাব্যাথানাশতায় লিখ।
নৱানখিযিরাজিখিসালামান মিয়া
ইম, , ব বহুবা, মবিলানুযারিবিয়ান , মনিরামনায়
অনানঘটাইবোৰখিজিয়াৱালবাগ দুৰ, ধূ
আকীদ্ধানীনিবাসতিস্থাবার খ গ নাগৰিয়িং
সময়, তাইৰত্যকরি সব বিহিত
সুবিধাঘনত্যমাষ্টঙ্কার । ধরণ ওষশাসালা
বৰিজনৰাশৰণৰয় ঘুণাক্কীত্যরী ঋদিন যুদ।
বিৰাৰ সম্বৰাফাৰ , বাগোবৰৰজন্যষ্টিবিজ্ঞানী
সরাইমালসৰাবোৰস্কাৰৰব, ষোৎক্ষ
নাগৰিষসঙ্করাযুলারির বিব। বাথৰাজত্বৰ
=্যামবিদেপানাঙ্গাবাবধারাবাৰিছিমানরাওয়ার

·नयमबलक्षणम् । नकतावच्छेदकत्येपि प्रतिज्ञावाक्पविषष तानन्त:पाविन्या हेतुविषमतावास्ता स्शजनकतानपच्छेदकत्वात् । परि चोदासीनपदाविषषितानियतविर पिताकावयवव्यक्तिः प्रामाणिकी; तदा सानवच्छेदेविषयिता मारिष बनकतावच्छेदकत्वेन विशेषणीपा, ताहशारयणव्यक्तिविषयाजाने पर पवान्तरविषयतानयस्यस प्रामाणिकत्वेत्वगतिरेवेति ध्येयम् । समानाकारक प्रतिज्ञाद्वयाधात्मकसमुदायसावयवत्वपर्यापपाश्रयत्वमिष्टमेव, तापातमाते तद्वारणप्रकारोपि चिन्तनीयः । न्यायान्तर्गतत्वस्यापि निवेशनीयतया नोदासीनवाक्यसाधारण्यमित्यपि बोध्यम् । मत्र पत्किचित्त्वनिपेशावननु गमो दुर्वारः । एवं प्रतिनादिपटकहेत्वप्रतिपादकमागेऽसिव्याप्तिः; एम गुदाहरणस बाक्यद्वयात्मकस्य संग्रहाप सत्प्रतिपापसाध्यविधि विषयकशाब्दमुद्रित्वावरिछन्नजन्यता तथाविषहेतविशिष्टधर्मिविषयकशाब्द बुद्धित्वावच्छिन्नजन्यता पान्यतमजन्यतागमें निवेशनीया । तमा च तद्ध रकमस्येकवाक्येऽतिन्याप्तिः, एताहशादयविषयकमुद्धिलं च न समुदाय स्यापि जन्यतापच्छेदकमिति तदपच्छिनेकजन्यवानिवेशासम्भवात भर जनकता एलान्यतमत्वेन निवेशनीयाः, तच्छरीरे चोदाहरणप्रतिपाप तत्तद्विशिष्टादित्वावच्छिन्ननिरूपितजनकताद्वयं द्वित्लेन निवेशनीयम् , मतः एकैकजनकतावप्रत्येकमागविषयकजानमादाय न मस्येकमागेऽति व्याप्तिरिति वाच्यम् ; उमपमिनस्वस प्रत्येकामयोत्सत्त्वादुभयविन भिन्नत्वम्योमपत्रासम्भवादन्यतमनोभयोपादानासम्भवात् । व्यासज्यप्रति धर्मावच्छिन्नानुयोगिताकमेदोपगमे । तास्शान्यतमायालयप्रत्येक जनकता मादायातिप्रतास दुर्वारस्वात् । पूर्व करपे । प्रतिज्ञाद्यपरकत्वाविशेषणे नेव नातिप्रसावकाशः, यो यो धूमयानित्यादिप्रत्येकवाक्यस्म वाक्य (समुदाया) द्वयात्मकोवाहरणघटकत्वात् । न च वाक्यद्वयपर्याप्तमुदाहरणत्वं दुर्बचम; स्वपटकपरपोपरमाप्यक्ष मिणि हेतुम ताबोषकं यदाक्यं यच्च तदनन्तरप्रयुक्तं स्वपटकतत्पदोपायाप्प ·शास्त्रमुक्तावळी ।। अतएव वद्विव्याप्यधूमवानयमितिवाक्ये तदवयवे च न न्यायतदवयवलक्षणाति व्याप्तिः । तेन परामर्शस्य तदवयवेन परामर्शजकस्य जननात् । यत्तु संक्षे- पतः परामर्शप्रयोजकवाक्यत्वेन विशेषा ताशपमिणि साध्यय ताबोधक यद्वाक्य तदुगलस्यव तथावात् । अथात्रापि प्रतिज्ञायघटत्व निवेशीयालति चेत् , तर्हि गुरुशरीरस्य ताशाविषयतानिरू पकवणसमुदायत्वस्य मिवेशापेक्षया निरुको भयपरक भागद्वयाघटितत्वनिवेशवाचितमित्यरुचि जमवसे यम् । ननु न्यायजन्यज्ञानस्याप्युपनयार्थयाप्यवापशावगाहितया परामर्श रूवापरामर्शजनस्वाक्यत्वमय न्यायव कुतो नोच्यते । एव तादृश बाक्यघटकवाक्यत्वमेवावयवत्वमस्तु , किमुक्तगुरुतरन्यायतदवय वलक्षणानु सरणनेति प्रतिनादिपकस्य विशिष्टेकार्थप्रतिपादकत्वाभिमानिनामाशका मूलकन्नराकरोति । अतएवे ति । तालक्षणमुपेक्ष्य यथोक्त लक्षणानु सरणादवेत्यर्थ । परामर्शस्य - पामर्श त्रस्य । परामर्शजनास्य- परामर्श जनकमात्रस्य । मात्रपदापूोपवतन्य यतदवयव लक्षणघटकशा उदयोधविशेगी क्रमेण ०१वच्छया । समुदायम्येव प्रयकरायपस्यापि न्यायवसिष्टमेव परामर्शमयोजकवाक्ष एवं यायव्यवहारातत्त्वस्य समु दावत्स-मात्रेषि सत्त्वाच, एव च परामर्श पयान वाक्पत्यमेव यलमाति केचित् , त-गतमा यानि- य व नि । सक्षेपन:- । सोपि न्याय एवेत्यनना-वय । परामर्शमयोजक ति । पनि पाप पवानयाति क्यस्याप त्यादि । विशेपे ति । वाक्यपचका पा - लघवत ·अवयव रक्षाम् । भावात्सोपि न्याय एवेति. तन्न; कथाया माकांक्षाक्रमणवाभिधानमिति प्रथमं . विशिष्टवैशिष्ट्ये आकांक्षा नास्तीति तदभिधाने निग्रहादिति वक्ष्यते ।। अ- न्यथा चक्षुरादेरपि परामर्शजनकतया न्यायत्वापत्तिः आकांक्षाविरहस्तुल्यएव. समकसमनायादित्यादिः । याशिवाययोगो नार्थान्तरादिनिबन्धननिरह प्रयोजकः तदेव न्यायव्यवहारविषय इति नियमाभिप्रायेण दुष्पत्ति तमेति । कयाया- विचारसम आकांक्षाकरेगैवाभिमान निमह प्रकोजाणिति शेषः । इनि- अतः तदमित्राने निमहादित्यप्रिरेणान्यः | विशिष्वैशिष्ट्ये पक्षय न्याहिविशिष्टहे तुमचे। आकांक्षा--विज्ञामा।' नास्तीति । विपतिपतितः साध्यतदभावसंशयवतः तदेकतरकोटिकजिज्ञासा प्रथममुदति ततः प्रतिज्ञावाक्यात निश्चये तद्धेतो तरसतीतो व तद्गमकर्ष रिकव्याप्ती तदनन्तरमेव च पक्षस्य ताशहेतुमत्व इति भावः । चदभिधाने विशिष्टवैशिष्टयप्रतिपादकवाक्योश्चारणे। भन्नापि प्रथममित्य नुपज्यते 1 अ यया लवमानमाहत्य सत्य लक्षणतोपगमे । परामर्श जनकतयति । लापवावाश्यत्वमापनातर्भान्य परामर्शप्रयोजकत्वमात्रस्य रक्षणस्यौचित्यादिति भावः । ननु मध्यस्थाकांक्षा यतो निवर्तले स एष न्यायः; सार शाब्दत्य प्रारिका विषयसिद्धिनिर्वाहक शब्दादेव निवर्तते, नतु प्रमानान्तरादिति न चक्षुगदेयित्वमित्यत आह । आकांक्षेति। आकांक्षानिवृत्तिविरह इ. त्यर्थः । तुल्य एवेति । व्याप्यवसायोपकवाक्यस्य प्रथम प्रपोोपि साध्य 1 4

·पासमुकाबळी
अन्येतु पञ्चावयववाक्याद्विजातीयमेव
शाब्दज्ञानमुत्पद्यत इति तद्धीजनकवा-
क्यत्वं न्यायत्वम् ॥ एवं प्रतिज्ञाद्यवयव
वाक्यादपि प्रत्येक विजातीयं शाब्दज्ञान
मिति तत्तद्वीजनस्वास्यत्वमेव तत्तल्ल
क्षणमिति तन्न, ज्ञानविशेषजनकत्वंतल
नकत्वशनं वा (तानजनकत्वं वा)
न्याचे प्रतिवादी चानतिप्रसक्तमनुगतरूप
मन्तरेण दुर्निरूपमिति तत्स्वीकारे तस्येव
लक्षणत्यात,अन्यथा जातिसंकरप्रसंगाव।।
इति तवचिन्तामणादश्यारणम् ॥
(दी] तम्यैवेति तयाच तादृशजाती साथ काम द इति भाव ।
सन्देहायीनाना मध्यस्यामायाणा मनिच रवि भाव ! दुनिरूपम्-
মৰমৰ বনাম অবসিবে নাম্বালানি
स्वादिति भाव।
दाणान्तरसम्भवास लक्षणान्तरादपकतया तम्बर लक्षपदादिति
मूलमपानुमतो दीधितिकतावमार। तथा चेति । तादृशानुगतरूप
स्वीकारे चेत्यर्थ साधाभाव इति । सावधर्मभ्यैव न्यायादिपद प्रवृत्ति
বিগবন্ধন বংগবনদস্তন স্থানান৪ানিৰিথমৰা,
सुक्याय पसत्त्वादिति मात्र ।

·मययवरक्षणम् । दो बाधकमप्याह अन्यथेति । मायजन्यज्ञाने पचावयवनन्यस्या स्पप,द्विवादिजन्येच द्विवाद्याः, एकजन्ये च एफैका जातय इति जातिसार इत्यर्थः । तत्र तत्र भिन्नभिन्ननातिकरसने इतरां माना भावः। बाधकमित्यस्य प्रतिज्ञादिजन्यतावच्छेदकजातावित्यादिः, तेन वक्ष्य मागसारस्य न्यायजन्यतावच्छेदकजातावसम्मवेपि न क्षतिः । भन्ययेत्ति मूलस्प प्रतिज्ञादिजन्यतावच्छेदकजातिवांकारे संकीर्ण जातिस्वीकारमसा इत्यर्थकत्वमभिप्रेत्य संकरं विवृणोति न्यायेति। न्याय जन्यं च ज्ञान विशिष्टकार्थविषयकं तावद्वाक्यार्थविषयकसमूहालम्बनरूपं बेत्यन्यदेतत् । पंचेति। जातय इत्यप्रिमेणा-वयः । तथा च तत्रैव प्रतिज्ञादिजन्यतावच्छेदकपञ्चजातीनां समावेश इति भावः । अन्यत्रापि सामानाधिकरण्य माह । द्विवादीति । मिथो व्यभिचा- रितामाह एकैकेति। नन्वकैकजन्य नानावयवजन्ययोधगतलत्तदवयवजम्यता- चच्छेदकजातीनां नानात्योपगमान संकरावकाश इत्यत्त माह तत्र तत्रेति। सुतरां मानाभान इति । प्रतिज्ञाहेत्वादिनानावयचजन्यबोधनिष्ठभतिज्ञादि जन्यतावच्छेदकजाते हे त्यादिजन्यतावच्छेदकतपा हेत्वादावपि प्रतिज्ञादि लक्षणातिव्याप्तया तादृशजातिपटितलक्षणकरणासम्भवेन ताहशजातो लक्ष णानुरोधरूपयुक्त्यनवकाशात् । एकैकावयवजन्यबोधवृत्तिजाती रुपादाय स्वरूपयोग्यताघटितलक्षणस्य निर्दोषत्वेपि उभयादिजन्यमोधे तज्जात्य- भावनिर्वाहकपतिबध्यप्रतिबन्धकताकरसने महागौरयात् । तत्तजात्यवच्छिन्न जनकतावच्छेदकत्वेनाभिमतानां गुरुशरीराणां यथोक्तधर्माणा प्रतिज्ञादि पदप्रतिनिमिचरयौचित्येन तज्जातिकल्पने प्रतिनिमिचलाघनरूराया मपि युक्तरनकाशादिति भावः ।

·शासकावरी । [दी चित्तु, यदि चानुगत कारणमन्तरेणापि तादृशजातिमत्व तदा कदाचिरपतिज्ञादिजन्यपि हेत्वादिजन्यवृत्तिः हेवादि जन्ये च प्रतिज्ञादिन-वृत्तिजीतिममादिति राजा इत्यर्थ ; एर सपा सर्व जातीयवफजातीयत्व वा गदित्यपि द्रष्टव्यांगत्याहु.। इति दीधि यायवलक्षणम् ।। सम्भव , - भननुगमेन तत्तजातिपरितलक्षणासम्भवात् लक्षणानुपरिरूपयुक्त सपराहतात्पादित भाववर्णन गनुपदेयम् । एकै जन्यबोधवृत्तिजाति मादायैव स्वरूपयोग्यताघटितलक्षणसम्भवात् । अन्यथेत्यादिमूल मन्यमा व्या चाणाना माह केचिोदात्तातदेत्यन्तम यथेत्यस्यार्थ । कदानिदिति। हेत्वादिजाय इत्यनाप्यनुषष्यते, सेन परस्परत्यभिचारलाम । स्यादिति । पतित्यर्थ । नियामकामावादिति भाव । ननु नियमेन मर्वत्रैव प्रतिज्ञादिजन्यबाधे देवादिन यव्याक्तिवृति नातिमत्त्वसम्भवेन परस्परव्यभिचारिताया दुर्घटत्वान सकरावकाश इत्यत्र बाधकान्तर पूरयति संर्वधायिति । सर्वत्र सर्वत्र तिसरे जातीनां समय याद्रेद एक दुर्ली इति सर्वजातीयत्वप्रमोऽसरत इ-यत अह एकति । इत्यच বিমানবনী নববষরমনিরাবিশ্ব সম্পর্ক मेवेति माय । বন বাগনামানোনা অথবাসা जाति विशेषनियामकव सम्मवतीति नोक्तरीत्या जालिसकराचाश । अन्यथा भनुमितियादिजातेरप्यनियमेन प्रत्यक्षादिमाघारण्यापत्ते तनापि च हे व्याप्यवत्तापरामर्शादीनामननुगनत्वात् । अनुगतस्य कम्यचिरक रणभ्य सम्म पेपि तस्यातिप्रसक्तता तादृशम्य प्रकृपधे सम्भवाच । नच व्यमिवारण तादृशजात्यवच्छिन्नसाव्योध प्रति भननुगस्य कारणदासम्भवाताशमातना कारगनियम्यस्व न सम्भवनीकस्याय ·मतयवलक्षणम् । २६ जातीयताप्रसको दुर्वा इति वाच्यम् ; अनुमिती परागस्येवाननुगतकार. नस्य कार्यतावच्छेदकसंकोचेन व्यभिचारवारणसम्मवादित्य सरसबीजमय सेयम् । नचानुगतनिवाम कामावस्याकि श्चत्करत्वेऽनुगमनतिप्रमतरूपमन्तरेण दुर्निरूपमिति मूलास अतिरिति वाच्यम् । स्वमतेऽनुगतनियामकाभाव, न निर्भरः अपितु न्यायजन्यबोधादौ सदरमपबाधक एवेति वक्तुं शक्यतया तादशवायकाय विचारासहवेपि क्षतिविरहात् । इदं पुनरिहावधेयम् । प्रतिज्ञ यवयवाक्यादित्यादिमूलं न जाति विशेषधारतपतिज्ञालक्षणागिमायकम, तथा सति साशतिज्ञादिलक्षणम्यान निराकृतान प्रतिज्ञादिप्रन्ये प्रतिज्ञादिजन्य विजातीयं ज्ञानमित्यादिना जाति घटितप्रतिज्ञादिलक्षण माशंक्यानन दोषण तन्निराकरणस्य पौनरस्त्यते । कित्ववयन सामान्यलक्षणपरं प्रत्यामित्यस्यावयवान्तरासह कारेमोत्यर्थः। तेन न्यायजन्यशेषतो वाक्येकवाक्यताधीनप्रतिज्ञाहेत्वादिजन्यबाधम पै. लक्षण्यलाभेन तदात्मकसमुदाये ऽतिव्याप्तिशंकानिरसः । विजातीय च प्रतिज्ञोकदेशजन्यबोध वृत्तिजातिमत्वम् । एतेनास्यवैकदेशे ऽनिव्याप्तिशा निरास • मूले तज्जनकन्दत्वं तहक्षणमिति पाठ । सलक्षणात्यस्यावयव लक्षणमित्यर्थः । एवं चान्यथेत्यादिम्लम्प प्रतिज्ञाहत्वादिजायतावच्छेदकजातीनों परस्परसंकरपरलं न घटत इति । यदि लक्षणानुरोधमात्रेण जातिखकारस्तदा ससाध्यपक्षहेतुकायाथा दिलक्षणानुगेधेनागि विमिनाध्यादिकन्यायजायबांधे विभिनानां प्रतिज्ञा घेकदेशजन्याधातिनानाजातीनां स्वीकरणीयतया तासाच तयाविषद्वित्रा दिन्यायत्रन्यबोधे समावन संझी जातिस्वीRARE इति ताशमला।

·It शासमुक्तावळी । तल प्रतिजा, न साध्यनिर्देशः. साध्यपदे तिव्याः [बी] साध्यनिर्देशः प्रतिजेति सूकम् । साध्यो विधेयविशिष्ट धर्मी। तथाच परतावच्छेदकपर्वत दादिविशिष्टे साध्यतावच्छेदकवदित्वादि विशिष्टवैशिष्टयज्ञ नजनको न्यायावयव इति पर्यवसितोर्थ । यदि च मकररूपयाधकमयेन नातिकल्पनासम्भवाजातिघटितन्याय विशेषादिलक्षणं न सम्भवतीत्यन्यथैव तत्साध्यपक्षहेतुकन्यायादको निर्वच- नीया इत्युध्यते , तदा व्याप्तयादिपदवत् न्यायादिपदस्यापि नानार्थत्वे क्षतिविरहात्सर्वसाधारणन्यामत्यादिनिर्वचनानुरोधेन जातिस्वीकारोप्यनुचित इति भावः। दीधितिकारस्तु तत्तद्धीजनकवाक्यत्वं तत्तलक्षणमिति मूलपाठाभि प्रायेण प्रतिज्ञाहेत्वादिजन्यतावच्छेदकजातीनां न्यायजन्यबोधादी संकरपर सया जातिसंकरप्रसन इति मूल न्याख्यातवान् । तारपाठे तमन्थस्या यवसामान्यलक्षणपात्यानुपपत्ते. । एवञ्च सति अगस्या मिनप्रस्ताव जातिघटितप्रतिज्ञालक्षणं विस्मृत्य प्रतिज्ञामन्ये पुनस्तदाशङ्केति यथाकथचिदमिमग्रन्थावतारो बोमः। द्दति गदापरीपे - अवयवलक्षणम् ॥ साध्वपदमनुमितिविषेषवाचक मित्यभिप्रायेण मणिकारदूषितं सूत्र कारीयप्रतिज्ञालक्षणं साध्यपदस्य प्रकृतानुमितिविधेयविशिष्टार्थपरता स्वीकृत्य परिष्कर्तुमारमते साध्यनि । सामान्यतो विधेयत्वस्य धर्मियस्य च केवला न्वयितया ऽयवान्तरे विधेयविशिष्टयमियोधकरव मतिप्रसक्तम् । एवं प्रतिज्ञा समानाकारन्यावरहिमतवाक्येपीत्यत. साध्यपदास्य सद्विशेषपरत्वं निर्देश पदम र बोधजनकन्यायावयवरूपवाक्यविशेषपरत्व मनुसृत्य पर्यवसितार्थ माह तथा चेति। पक्षतावच्छेदकमाध्यतावच्छेदकयो न तत्त्वेन निवेशः।

·प्रतिज्ञालक्षणम् । (दीउदाहरणाय न पक्षतावच्छेदकविशिष्टे साध्यवैशिष्टयज्ञानम् । अपितु विशिष्यवेति सुचनाय पर्वसत्यादीति बहिवाटीति च । वा. दृशविशिष्टवैशिष्टयावाहिशान्द नापावावच्छिन्नजनक यत्किचिज्ञानीय वर्णसमुदायत्वमिह विरक्षणीयम् । अतो हेत्वादिविषयकप्रतिज्ञार्थबोध जनकताया हेत्वपश्यादिमात्रविषयकोषसाधारण्येपि न हेत्ववयवादावति न्याप्तिः । न्यायान्तर्गतत्वमुख्य न्यायावयवत्वमिथेशात् प्रतिज्ञार्थबोधजनक प्रतिज्ञाहेत्वादिविषयक ज्ञानगादाय प्रतिज्ञाहेस्वादिसमुदाये नातिव्याप्तिः । पक्षतावच्छेदकविशिष्त्वादिनिवेशनमयोजन माह उदाहरणाचति। यद्यपि साध्यतावच्छेदकविशिष्टवैशिष्टयज्ञानजनकत्वमाप्रसव निवेशे उप नवनिगमनयोर यतिव्यातिः। तथापि नकिचिद्धर्मविशिष्ट शुद्धसाम्मलाबच्चे- ৰিাধহয় ব্যানাননি হন , ল সফ: নন্ম बोषे उपनयार्थयासिसरीरघटकसाध्वस्य धर्मिता मोदकाप्रवेशात् । निगमन जन्यनोच सामोशे हेतुज्ञानज्ञाप्यत्वस्याधिकस्य भानात । भामथा पक्षतावच्छेदकान्तभविष्यनुपरक्षेऽ निस्तारादित्युदाहाण मासानुसरणम् । तदप्युदाहरणजन्यबोधे न्मारकर न विधेयतारच्छेदक घटकतया भासते। अपित शुद्धवहिवाद्यतच्छिन्नमेव सकलहेत्वधिकरणे भासत इति प्राचीनमतमनुसृत्य निगमने अयम्पदाननुपरपक्षे युद्धसाध्यसा बच्छेदकविशिष्टत्वं न निविष्ट विशेषणान्तरावछिन्न वयादिसायकन्याया तर्गतप्रतिज्ञाया शुद्ध हित्वावच्छिन्नसायकतिज्ञालपणातिप्रसक्ते. प्रत यायान्तर्गतरवामावनैव वारणादित्यभिप्राथमिछम् । अतो व्यापकत्वमा पिकम्योदाहरणजन्यबोधे भानेपि र क्षतिारेति केचित् । तम निगमको पेक्षाची चिन्तनीयम् । यत् पदस्योदाहरणस्यत्य न पक्षाच्छेदकार पिछलपरत्वम् ।

·गमतदी।
१३
[दी! उपनय ग यावच्छेदकावधिटन सातारकेरारिशिष्ट
वैशिष्ट्यज्ञानमिति तमायुदास ।
मोतु पक्षान्यमाध्यमाधारणमेव पक्षतामच्छर
कावडिझे हेतुमत्वस्य ततो लाभे उपनशानुत्थानान्दवच्छिन्ने सायक्व
स्य र पविज्ञान एव कामे नाना सिताचेति पसतावच्छेदकश्वेशेनोदा
हापानिपपा । अत्र याचिद्रावरियविभेया सातावच्छेदकाम
छिन्न शिष्ट्यावगाहियुनिस्वाचिनजनात्य मुद्राहरणदेशे स बदिमानि
त्यादि वायरस, नतु सस्य न्यायाश्वतम्, तह ममुदाय एब, गन्न
ताजनकत्वमिति विशिष्य परतावच्छेदकानन्तभावपि नोदाहरणातिप्रसङ्ग
इति नाशनाय । जनतस्य जनकपरिविज्ञानविषयवर्णसमुदायत्व
रूपस्य विवक्षितत्वात् । उदाहरणममुदायविषय ज्ञानमादायोदाहरणसमुदाय
एकतिपयने ।
দুরপনস্থলথাৰখাৰৰগৰ মৰিয়াইৰাৱণৰায় ওর
সবঙ্গাবণ স্বৰধ্বজ ম্যাগারিং বিব। সহি।
परमपि, प्रयोजनान्तरविहान । उदाहरणकदे तादृशदाक्यतिप्रसरस्म
सधुतप्रकृपक्षतावच्छेदकौशिष्टयानोव वारयितुमुचितत्वात ।
मध्ये नौउपर्वको पहिमानित्यादिपरिषदेने
पर्वतो वहिमानिदिमागपि व्यावृति सम्भवति । यापि
सरसतदेशे न मेक्षि विशेषोपादाने प्रयासपियनो
বাংল নুধাবৰাষাৰ মৰব । দাখ্যামালম্বি সাংস্কৃবি
प्रयोजनमाह उपनगावति। साथ्यवैशिष्टयमात्रनिषि पर्वतो द्रव्यवान्
धमादित्यादि-वाया तगत उपनये वरस्थलीयपतिजालक्षण निम्यातिरिति सा
খঃকােণায়মাণ দিন !
इति स्वकारोवपनिजालक्षणम् ॥
1

·प्रतिज्ञालक्षणम् । किन्तुद्देश्यानुमिति चरमकारणलिंगपरा मर्शप्रयोजकवाक्यार्थज्ञानजनकत्वे स- त्युद्देश्यानुमित्यन्यूनानतिरिक्त विषयक शाब्दज्ञानजनकवाक्यम् । [दी) किन्वित्यादि। प्रकृतन्याय यदिभूतवारणाय सत्यन्तम् । प्रानन्यायावयवाव पर्यमतितार्थ । उद्देश्यति । प्रकृतत्यमः। बहिसाध्यकोपनमस्य बहियायधूगसाध्य कानुनित्यायनानतिरिक्त विषयकज्ञानजनकम्य गाय तयम् ।

·सामुकारळो । {दी] तमार, यातायक न्यापादपदा तासाध्य गानुमिलायूनानादिशक्ति विषयकशान्दज्ञानजनकरय पर्यवसितो । यवस्व मादाय त प्रतिज्ञाव्यवहारस्य दुवारा दुगमन प्रकृतत्वनिवेश । (स्या च सबि तपशाध्यकन्यायान्तववाटतप्रतिज्ञापदार्थगर्भ तत्मा ध्यपक्षक नगितवान्तभांदा नातिप्रसन एतदेव ) तया च मति अभिन्न साध्यपसकन्यायानमित्यन्तमावे यादृशे रक्षणायत स्फुटयविन्या चंति । मत तादृशोपनये बहिन्यायधूमसाध्यकपतिनाव्यवहारवारमाय না, ব্যাথরিশৰহাৰ্যকালুদিনী ধনবানবনিনি प्रतिद्वमित्पर्य इति वचिन्त्यम् - तरमाध्यपक्षकप्रतिक्षा यवहारविषय- स्थान निर्वाच्यत्वे प्रतिज्ञापदा पटकन्यायानुमित्योत्भयत्र समभि याहत साध्यपक्षादयनिवेशसूचनाय पप त साध्यपक्षाक मिस्पस्वामि धातु मुचिततया तदुपेक्ष्य प्रतिज्ञाव्यवहारविषयतावच्छेदकी मनधर्मशारीरे विषा निविटयो साध्यपक्षयोरभेदमारामाप तया चेत्यभिधाने सन्दर्भ विरोधात् । याहोत्याद स्वायेत्यादि । तादृशेत्यादे स्वनिष्ठमित्यादि । पदसितार्थ - प्रतिज्ञापनप्रतिपातारच्छेदकतया मुलाभिमामविषय । एव च सति प्रतिज्ञादिपदस्य नानासव में दोपाय, गत्यातर विहादिति प्रागेवक प्रयद । तत्मात्यावच्छेदकावच्छिन्न साध्य- मादम्य न्यायाधो ऽनिदेशने उक्तोपनय एवासिपमङ्ग । परपक्षक नुमिति समानविश्यकत नसशकन्यायान्तसत्त्वस्याक्षतत्वादिति बनिनम् । ट्रन्यव्याप्यमानयमित्याकारद्रव्यलावच्छिन्नमाध्यापनयवारणाय सा यतावच्छेदकनिवेशनम् । एतरक्षपघटकन्यायावयदरवरीरे उदाहरणा पटकत्वनिवेशम्य सिपापिपाधीन यायप्रयोगान्वीकारपक्षे योजनान्तर विहाअविशा ऽपर बमात्राय ददेरदेशसाधारणम्य निदेशनीयतया बहना ·प्रतिवासभाणम् ॥ [1] धमादालोकवान् पर्वतो वहिमान् धूमादिस्यादावनतिरिक्त विषयकज्ञानजनकस्य हेतोचारणायान्यूनेति । বিমান। उनतिरिक्तता दिसाध्यकन्यायान्तर्गतस्य यत्किमिमिक्रवयादिसाध्यफानुमित्यन्यूनान तिरिक्तविषयकवोपजनकस्य स वहिमानित्युदाहरणेकदेशस्य वारणायकमर्मा वच्छिन्नपक्षकावनिवेशनम् । वस्तुतो ऽनुमित्यन्यूनानतिरिक्तविषयकत्वं प्रकृतपक्षे प्रकृतसाध्यशि ध्यावगाहित्वे सति तादशवैशिष्टयविषयताविलक्षणविषयताशून्यत्वरूपमनु मितिमनन्तर्माम्यवाग्रे निर्वचनीयम् । तन प्रकृतपक्षादिनिवेशब्यादि रमे दर्शनीयेति कि न्यावर्त्य स्थलान्तरानुसरणेन । यत्तु- पक्षविशेषमनन्ताव्यानतिप्रसक्तस्य न्यायस्वस्य दुर्वचतया पक्षपवेशनमिति- नदसत , तथा सति हेतुविशेषमनन्त च्यापि सस्स दुर्वचतया पाश हेतु त्यस्यापि वक्तुमुचितरवात् । यदि च न्यायपदोपादानादेव तद्धेतुनियन्त्रिसन्यायलाम इति न सदाभिहितमित्युच्यते तदा पक्षप्रवेशस्यावश्यकस्वेपि न्यायपदादेव विशेषनियन्त्रितम्यारलाभ इति पारशक्षक इत्यभिधानस्यानुपयुक्ततेति । हेतोरणायेति । अनतिरिक्तविषयकत्वं पक्षतावच्छेदकविशिष्टे यत्साध्य तावच्छेदकविशिष्टवैशिष्टयविषयकावं तद्विलक्षणविषयिताशून्यस्वम् , नत प्रकतानुमित्यविपयाविषयकत्वम्, स्वयमेवाने दृपणीयत्वात् । तादृशविषय नाविलक्षणावं च, साद शविषयताशालिनिमयत्वावछिन्नानिवार्यसंशय निवर्तकतावच्छेदफरवल निक्ष्यते । एव चोक्तहेत्ववयजन्ययोधस्यानु मित्यविषयवहिनिष्ठधूमज्ञानज्ञाप्यत्वविषयकदेपि तादृशविषयता विलक्षण विषमताशपाय मश्वमेवेत्यतिमातरिति भावः । निगमानवारणायेति ।

·३६ शाययुक्तावली । [दो यपि निगगने साक्षासवाचकपद न यते तथापि न्यूनतामझायोपनपस्थाऽपमादिपदानुषनाया बोध्यम् । इत्यमेव । प्रसक्तागतिप्रसात निगमन चेत्यादिना निराकरिष्यति । तदर्भध निगमनम यूनानतिरिक्तविषयकशान्दज्ञानजनक सन्न परामहेतु । येन निरुतन्यायावयवत्वरूप प्रतिज्ञास तरपि व्याप्नुयात । - मिगगनगन्योधस्यापि पक्षतावच्छेदकविशिष्टे साध्यतावच्छेदकविशिष्ट वैशिघ्यावाहित्वनान्यूनविषयकतया 5 तिव्यातिप्रसक्तरिति भाव निगमने- तम्माधिमानित्यादिवाक्यसनिधाने। साक्षादिति । अवयवा सरहिर्भावोत्यर्थ ! न श्रूयत इति । तथा च क्थ तज्जन्यवोधस्यान्यून विपकरयमिति भाव । न्यूननाभप्राय- भाकांशापूरणाय । पक्षतावच्छे दकविशिष्टपझे वाशसाध्यवसायोधने कस्तारशवहिमानिति जिज्ञासा निरर्तते रहिमानित्यभिधानेन तादृशाकाोत्सर्गतो जायत इत्यनुभवसिद्ध मेवेति भाद । अनुपजादिति । निगमनसमभिव्याहनावेनानुसन्धानो परमादित्यर्थ । तपाच तदन्तर्माध्यैव निगमनाइयरव पर्यवस्यतीत्यन्यूनविषयक शेषज्ञनक यायावयवत्वमादाय नाशसमुदायाति याधिपक्तिरिति भार । निगमन च न परामहेतुरिति ययाश्रुतामिममूलमन्यस्य सत्यातदलबिर. हेण निगमनेनाति यातिरित्यर्थयरल प्रतीयते, सच न पटते सत्यन्तस्य न्यायावयंवरूपत्वातस्य च নিমনৰাষাগার यथाश्रुतस्यापि सयन्तापत्य प्रतिज्ञायामिव तत्राप्यक्षतत्वात् । मनतिरिक्तविषयकत्व विशे शेने वारणाचेत्स्नतिरिक्तविषयक विशेषणस्य निगमनातिन्याति কানাথন तारान यमद व्याख्यान भूमिकामारचयति इत्य मेव चेति । अन्यनानतिरिक्तात तथा ·३७ प्रतिज्ञासक्षणम् । (दो असावितत्वादेः तहापौषयिकविशिष्टहेतु मम्वन्यस्य वा बोधक तया तस्यातिरिक्तविषयकज्ञानजनकत्वादिति । यतु पृथिवीतरे- भ्यो मियते पृथिवीरयादित्यादौ यस पृथिवीतरेभ्यो भिद्यते तन पृथिवीत्युदाहरणवारणाय तदिति; न्यायावयवत्वपर्यवसित निरुतपरामर्शप्रयोजक शाब्द ज्ञानजनकत्वसत्त्वेप्यन्यूनानतिरिक विषयकज्ञानजनकत्वं नास्तीति पर्यवसितार्थः । अबाधितत्वादिपरतया उदीच्य तद्वाधेनापि निर्वाहा निगमनजन्यशाब्दबोधे तद्धावार्य लक्षणादरो न युक्त इति मूलोक्तं तद्विषयकतयातिरिक्तविषयकत्वं न विचारसहम् , एवं पशमन्तभागा स्यातिरिक्तस्य विषयतया तथात्वप्रतिपादनेन न्यूनत्वं चेत्यतः पूरपति तरोधीपयिकेति । अबाधितत्यादिवोधापयित्ययः । নিয়ন্ত सम्पन्एस्प- व्याप्तिपक्षधर्मताविशिष्टहेतुज्ञानज्ञाप्पत्याय । तस्य याना- धितत्वादिक्याप्यतया सहाधौपपिकर योध्यन् । मिश्रमतमुपन्यस्यति- यत्त्विति । पृथिवीतरेभ्यो भिद्यत इत्यसमक्ष इतरपदं पृथिवीतरपर इतरादिससम्बन्धिकार्थबोषकपदानां सममिन्या- हृततत्तरपदोपस्याप्य तदर्धेतरत्यादिना निरूदलक्षणा, मतोवादिशक्ये स्वारसिकलक्षणाधिरहेपि न क्षतिः । प्रतिज्ञादौ सर्वत्रकनैव पदेन सा- ध्यादिनिर्देश इति न नियमः । तेनामे यन्न पृथिवीतरेन्यो भियत इत्यु दाहरणप्रयोगाविरोधः । विशेष्यवाचकं शुधिचीहि पदान्तां पूरणीय श्रुतपदं समस्तमित्येव वा । उदाहरणवारणायेति । तजन्यरोपि पक्ष साप्पाश्रयत्वात्मक तत्सम्बन्धरूपानुमितिविपरसफल पदार्थभानेनान्सूनविषय कत्वसत्यादित्यभिमानः । तत् - अनतिरिक्तेति पदम् । म.यूगविषय कन्च हि न प्रकृतानुमितिविषयतापापविषयावं सर्वस्मारकालत्ववानयं कालपरिमागदान सर्वमादित्यत्र हेत्ववयवे इतिच्याप्तः ।

·शासकासी दी] ततृष्यम् । नेन पृथिया मितरभेदसाविषयीकरणात् । तामण वाशबोधजनत्यम्पानियसकत्वात् । न तावता प्युदाहरणाप तथा व सम्भवः, यत्यादरमन्वयात् । লাথি যুগ্নরাণিহিঙৰণৰে ধেনু, সাথে। समेयादित्यानी रखवयवेऽतियाते. 1 नापि पक्षतावच्छेदकविशिष्टपक्ष विषयकत्वे मति साध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्यविषयकत्वं वैशिट्यविष- यक वा ममेपनि हेतुस्वम्, पमेयं प्रमेयादित्यत्र हेतावतिव्याः । वजन्य बोधे प्रमेयरवादरूपसाध्यतावच्छेदकविशिष्टस्य प्रमेयपदार्थावच्छेदकाम धर्मिणि वैशियमानादिति पक्षतावच्छेदन विशिष्टे साध्यतावच्छेदकवि- शिष्टवैशिषगवाहित्वं तद्वाच्यम् । तथा च नोक्तोदाहरणे 5 सिमाप्ति स्त्यिाापन दूषयति तत्तुच्छमिति । नहु प्रान्तः पृथिवीपदस्य विशेष्यपररव इतरपदस्य पृथि- रीतपरत्व मवगत्य तादृशोदाहरणाथि त्वविशिष्टे साध्यबस्व प्रत्ये तीति तत्राति पासिरित्यत आह तात्पर्यभ्रपणेति । लाहोति । म. न्यूनविषयकत्यर्थ । अतिरसतत्वात्- तथा चायमित्याकारकसाम्यवत्त्व तात्पर्य नमविषय सर्वनामपदघटितोएनये ऽतिव्यासबात् । ताममदशा बामपि नातिन्याप्तिप्रसक्तिरित्याह नच लावतापीति । उदाहरणस्य- उदाहरण वायधिकरणाय । पत्याद - यनेत्यादिभागार्थस्य । अनन्वयात्- पृथिवीतरेभ्यो भियत इत्येतादृशयोषे ऽ प्रवेशात । तथा चान्यूनविषयक तासशेषजनकत्व मेरदेशस्यैव । नतु यन्नेत्यादिघटित समुदापत्य, एकदेशस्य तु न्यायावयवत्वामाबादेव नातिप्रTEL, न्यायान्तर्गतावस्यैकदेश साधारणस्य निवेशे चानतिरिक्तविषयकवनियोपि वासोदाहरणैकदेश इदाविन्याप्तिरिति माव. । तात्पर्यभमेण मोत्यादि- ·प्रतिज्ञालक्षणम् । कान्तर्भाय यदिमा पृथिवी इतरेभ्यो भिवत इत्यस्यश्योपसम्मातीति नाशनीयम् । जलं न द्रव्यं गन्धदित्यादौ जलाभिन्नद्रव्यं गन्धवदित्य नयमोपस्यानुभवविरुद्धतया नजदिश्यतावच्छेदककोवस्याऽज्युत्पन्नत्वात्। यदितरमिन्नपृथिव्यन्य, दैत्याकारको यदर्भविशेष्यबोधोपि न सम्भवति । भय न पचति पुरुष इत्यत्र इदं पदार्थ पाककर्तृपुरुषभेदबोधस्यानुगति- रुद्धतया अभावप्रतियोगितावच्छेदकरवनाख्याताभानस्य, पति रेल इवायमित्यादितः पाककर्तृत्रादिसादृश्यबोधस्याननुभषेनेतरविशेषणविशेषण सपा तानस्यैव वाऽव्युत्पन्नत्वात् । अन्न केचित्--- अन्यूनविशयकरवं पक्षतावच्छेदकविशिष्टविषय- कत्वे सति साध्यतावच्छेदकविशिष्टविषयकत्वमेव , नतु पक्षतावच्छेदक मिशिष्टे साध्यतावच्छेदकविशिष्टबिष्टया गाहित्यम् । एव च दार्शतव्यति रेक्युदाहरणजन्ययोधस्यापि ताहशान्यूनविषयकवादतिव्याप्तिः प्रसज्यते । नवमपि স্থানান্তৰিাহg বঞ্চন ঘৰিাযg पक्षपटियाक्यार्थबोधकत्व मुदाहरणैकदेशस्यैव, नतु तन्न पृथिवीत्यादि भागघटितसगुदायस्येत्यययतत्वविशेषणप्रवेशादेव जातिव्याप्तिशति था- ध्यम् । तादृशान्यूनीवषयकवघटित धर्मावच्छिन्ननिरूपित जनक्रतापर्यन्ता निवेशात् । बाक्यार्थद्वमविषयकसमूहालम्बनबोधनवरता मादायातिन्यासः प्रसञ्जनात् , गहि सादृशारामूनालन्धनबोषजनकत्व मेकदेशे पर्ययस्यति । अपितु समुदाय एव । अमवा न्यायान्तर्गतत्वमेव सत्यन्तार्थ. १ मत एवं मिश्राणा''घटशब्दो गुणः, दन्यकर्मान्यत्वे सति सत्त्वा"दित्यत्रोदाहरणे यदि प्रतिज्ञापसन्द एव दृष्टान्तत्येन उपादीयते तदा तत्रातिव्याप्तिवारणार्थ बादित्यादिना शब्दज्ञानपदस्य न्यायचिदानसति. तददाने तनाति ध्याति: विषयविषया श्रावणप्रत्यक्षजाकवाचाशदृष्टान्तरूपचन्द- स्पेति । पक्ष साबच्छेद कविशिष्टविषयकत्व गेवान्यूनाधिपयफरवम् , एवं च ·नाममुक्तायनी । तामोदाहरणैकदेशातिमासिवारणायैव साध्यतावच्छेदसम्मन्न साध्य तावच्छेदकमानविशिष्ट साध्यप्रकारकस्वार्यक्रमनतिरिकविषयकत्वमिति न जन्मबोधाय साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्यप्रकारकत्वात । गाप्रपा नामानिगमनप्युदासः तजयबोधे विविएहेतुसम्बन्धस्याधिकस्य सा ध्याशे मानेन युद्धमा पत्तावरछेदकावठिन साध्यपकारकालात् । एवं वरिष्याम्यधूमयानय मित्यापनयजन्ययोपस्य पाक्षिपटकाधिकरणारे साध्यतावच्छेदकावचिन्न प्रकारकरवेपि माध्यांश व्यापकरवस्थापिकाय मामेन तत्रापि नातिनः । नरपि पन्न पृथिवीतरायदित्युदाहरणेकदेशेऽनिमसा , तज- म्पोधे पक्षतावच्छेदकविशिष्टपक्षविषयकादाय शुद्धमाश्यतावच्छेदक विशिष्टारकरसाय च सावादिति वाच्यम् । पक्षतावच्छेदकरवा परिजन विष्यकावावच्छेदन तादृशमाध्यप्रकारकायम्य दलद्वयनिकृष्टधार्थपत् ताशवाहाणभागजन्यवोधस्येवरभेदाचे निमितान रछेदकतया तादृश प्रकारकाविरहात | Hतावच्छेदकसम्बन्धनिवेशनं च यन्त्र कालिक सम्बन्धेन कालपरिमाणपन्दावादे समाध्यतासमवायेन च तस्यय हेतुता नित्योपनीयव्यायान्तानिरिक्तमागवारणाय । सिमाधविषया च न्याय प्रयोगो भाग्युपेयत इति यत्र साध्यतावच्छेदकविशिष्टमाध्यस्य साध्य तावच्छेदकसम्बन्भेन हेतुता सत्योपनीय तहमाग 5 तिस इत्यस्य नावकास। नमपि निगमनाये तस्मादित्यंशातिरिकाश सियाशिवार वैति वाम् । समादित्यशार्थमनन्तर्भाव्य व्यवहितयो पक्षसाध्यवद्वाचक पदोरवयवोषजनकत्वादिति रीत्या उक्तस्थलेपि व्यावृतिदान सङ्गमय. न्ति । असम्पराननुपापक्षे निगराने 5 नतिरिकविषयमात्तिने साउन इत्याने।

·प्रतिज्ञालगन् । 1] गदिच निगमने नाऽयमादिषदं निविशते वाक्येकवावय तमैद विशिष्टलामादिति विभाज्यते , तदा तो साध्यसामानारि करण्यभागे सामान्यत. पक्षेपि साध्यत्वभानात् पक्षे हेतुन्या- पक साध्यसामानाधिकरम्यविशिष्हेतु मत्तायोधकस्योपयस्य ; पत्र पक्षमाध्ययोस्वाध्येण दटान्तस्वहेतुत्वाभ्यामपन्यासः , , यदि चेति । अयमादीत्यादिना इदमादिपरिग्रहः । वाक्येकवाक्प नयेति । उपनमनिगमनवाक्पयोरेकवाक्यतयेत्यर्थः । विशिष्ट साभात्- पपत्तावच्छेदकविशिष्टे साध्यवचालाभाद्विशेषाकाक्षानिवृत्तेः । नच पक्ष वाचकपदाननुपरे तस्मातराणीत्यादिनिगमनविरोधः अनुयोग्यमिश्रित नमर्यशान्दरोषस्याऽन्युरसतया तन्मानस्मायोष करवेन वाश्यत्वाभावादिति गाच्यम् । एसम्मले सारशनिगमनानभ्युपगमात् । यद्यप्यनतिरिक्त विषय करवा निवेशे गन्यूनविषयकोषजनका सज्जनकज्ञानविषयत्वं वा स्यामा ज्यपत्यविशेषित प्रतिज्ञाहेत्वादिजन्यबोधमादाय हेत्वादापतिप्रसक्तम् तथापि प्रकृत्तपो प्रकृतसाध्यवैशिष्यावगादिस्वरूपान्यूनविषयक बावच्छिन्न মালিকন লাঙ্গনাবদ্ধ যুক্তিবিল্যবিতা- दायत्वनिवेश नापं दोष इति सलान्तरे न्यावृषिमाह तदेखादिना । भाने- ज्ञाने । सामान्यत:- भषिकरणवरूपसामान्मधर्मावच्छिन्ने नि- शेषरूपानवविको इति वा । साध्यवत्वभानात्- साध्यरत्त्वविषयक खात, उपनयस्य वारगाय तदिति योजना । पक्षे साम्यवैशिष्यावगादि सोपान्यनविषयकावम्, नतु पक्षतावच्छेदकवैशिषधान्तर्भाव इत्यभिप्रा- येणेदम् । प्रमेयानाच्यत्ववान प्रमेयः प्रगयादित्यादि वश्यगाणहेतुवार गाय परतावच्छे एक शिष्टया मावश्यक इति तदन्तर्भावाभिप्रायेण स्थगतरे व्याधिशाह यति । पक्षेति । परस्प ताप्येष पक्षता 6 ·शाखमुसापळा । {दो] वारशसिषापयिषया च न्यायप्रयोग वनोदाहरणोपनययो । पत्र च पर्वतत्वायवच्छेदेन साध्यसिदेरदेणाया मेतपर्वतत्वादिना दृष्टा-सस्योप-यास तत्रोदाहरणस्य , च्छेदकप्रकारेण दृष्टान्तत्रया यत्रोपन्यास कत्रोदाहरणस्य, माध्यम्य साद् ग्येण काधमतापच्छेदकप्रकारेण हेतुतमा यत्रोपन्यास तत्रोपनयस्य च बारपाय बदित्यर्थ । रूपान्तरेण पक्षसाध्मयोदृष्टान्तहेतुत्येनोप-यासे दर्शि चा-यूनविषयकत्वासम्भव इति ताप्येणेति । ननु पक्षे साध्यनिश्चयदशायामेव वाशष्टा-तहेतुत्वसम्भव इति समयाभावान्नयाय एव न सम्भवतीत्यस माह तारसिपाधयिषयेति । जस्पस्यले संशयत्यावश्यकरपि वादस्मले न तमेति साममन्तरेणापि अनुमित्साधीनानुमितिनिहाय प्रयोगसम्भवादिदि भाव । ननु सिपाधयिषया न्यायमयोगोपगमे पञ्चम्यर्थहेतुत्वे यारसम्म धेन प्रकृत्यर्थस्या-बयस्तरसम्बन्धेन वहिसाध्या हेतुत्वपक्षदहिहेतु कन्याया म्तर्गतहेत्ववयचे ऽदिव्याप्तिवीरेवेति सिपापयिषया न्यायप्रयोगो नानी फर्तव्य इत्यत उचगावृत्तिर्न माच्छत इत्यताम्मलान्तरमनुसरति यत्र चेति । पर्वतस्वसामानाधिकरण्येन माध्यसिद्धेर्यत्रोदृश्यता ततपर्वत खेपि दृष्टान्तता न सम्भवनि, एतपर्वत देन साध्यवसानिधयस्यापि तादृशानुमितिविरोधित्वात् , अत पर्यतत्वावच्छेदनेति । तत्रादापरणस्येति। यद्यपि पर्वतत्वावच्छेदेन रहिमचावगाहिन्यामनुमितो पतित्वव्यापकव म्याभिकम्य बढ्यो भाना तादादश तटिनोदाहरणजन्यरोघे च तद मानदायानमिति-यून विषयकत्वमेव , तमापि पक्षतावच्छेदकविशिरे সুনাৰিছৰয়াৰ বিৰু निर्वाच्यमुद्देश्यानुमित्व •यूनविषय कृत्व मल्यादतमवधि भार ।

·प्रतिज्ञालक्षणम् । [1] सत्यन्तस्य वा, - यद्यपि पक्षसावच्छेदकावच्छिन्नविशेषक साध्यतायच्छदसापच्छित বাছাঃৰাষাক্ত জবরানিবিনষ্টকাৰৰহনা उदाहरण देश एष तादृशविषयमा नतु समुदाय इति म्यायाग्यवत्व निदेखाशासिव्याप्तिप्रसनः । तथापि प्रतिज्ञामात्रापरकल्पगन्यायावयवत्वं प्रकृतलक्षणे प्रविष्टम्; वध यथाऽयं पर्वत इत्युदाहरणकदेशेषीत्याशयः। अवच्छेदकावच्छेदेन माध्यसाधनकन्यायनिविष्ट प्रतिज्ञाकाणे भवच्छेदकावच्छेदेन साध्यवैशि- ध्यावगाहित्त्वरूपान्यूनविषय कत्त्वनिवेशे नैतद्वयावृत्तिसातिरित्यारितोपेण च्यावृत्त्यन्तरमाह सत्यन्तस्य वति । अनाबमाशयः- एतलक्षणपरक न्यायावयव यसरीरे उभयपट[भागद्यापरितत्वं न निवेशनीयम् , अनति रिकार्वेषम हत्यविशेषणेनैव बादशभागद्वयटिनसमुदायातिप्रसावारणात् । • नर शब्दज्ञानस्यैव शाब्दयोधजनकतया जनकत्वमत्र जनकज्ञान विषयत्वमेव वाच्यम् , एव च ताशसमुदायविषयकज्ञानमप्येकदेशापतिज्ञा विषयकत्वेन तथाविधवोधजनकमिति समुदाये ऽतिप्रसन्न इति वाच्यम् । तासबोपननकतावच्छेदकीमत यत्किधिदेकज्ञानविषयतानिरूपकवर्णसभु- दायत्वात्यैव विवक्षणीयत्वात् । नब ताशनर्णसमुदायत्वं ताइचवर्णवन्यापकसमुदायत्वम्, ताद च प्रतिज्ञाहेतुसमुदायत्वमपीति तत्समुदायातिप्रसङ्ग एवेति ताहराभाग द्वयाघटिताव मवश्यमेव निवेश्यमिति वाच्यम् । अनतिरिक्तपदसार्थक्याय मशरिकनिदेकज्ञानविषयिताशालिवर्णसमनयत्यमेव निवेश्य प्रतिज्ञा हेत्वादिसमुदायत्वस्य • दारणीयत्वात् । समानार्थकप्रतिज्ञादयादिविषयक यत्किंचिज्ज्ञानविषयताश्रयवर्णत्वतमनैपत्यस्म तारशप्रतिज्ञादगादिपर्याप्त समुदायत्वे सत्वेपि न भतिः, तदुभयस्मादपि प्रतिज्ञान्यवहारात् । मपितु ·शाबकापी । [1] भवसमापरकन्यायान्तर्गतत्वपरतया प्रतिज्ञको शस्यापि तादृश्योपनिष्टवदिसम्बन्धि बुदित्वाचवच्छित जन्यता निरूपित जनकतावच्छेदकीमत यत्किविदेकज्ञानविषयताप्रयवर्गसमुदायम गादायैव प्रतिज्ञायप्रस इति प्रतिज्ञापघटकरद प्रतिजामानापट फत्वमेव मा निवेशनीयम् । म यूनानतिरिक्तविषयकशाब्दबुनिस्वस्य किचिजन्य तानवच्छेदकतया तदवच्छिनज-यतानिरूपित जनकतानिवेशासम्भवात् । इत्य चाऽननुपापक्षे यय तस्माद हगानिति मागे प्रतिज्ञादिदेवन्त भागेपि व्यावृत्तित्सम्भवतीति अवयमाघटपेति । नच तदुपादानेषि धूमादालोकवान् पर्वतो पहिमानित्यादिप्रतिक्षार्थमात्रविषयकबोधनिष्ठ म विशेषित हेतुत्वविषयक शाब्दवाव र सकारण धूमादित्यादिहेतुविषयक ज्ञानविषयतामादायावयवापरके तादृशहेतावतियाप्तिवारणायानतिरिक विषयबोधनिष्ठ पक्षतावच्छेदकावच्छिनविशेष्यक साध्यतावच्छेदकविशिष्ट दैशिष्टयावगाहित्वरूपा यूनविषयक वावच्छिन्न जन्यतानिरूपित जनकताव च्छेदक यरिकनिज्ज्ञानविषयतानिरूपक वर्णसमुदायत्वनिवेशस्यावश्यकलया भवयवाघटकावनिवेशन निष्प्रयोजनमिति वाच्यम् । तारशहेतुवारणाय भवयबापटकेत्यनेन अवयवेकदेशमानविषयकजाननिष्ठ जनकता यात्ताव यत्व पयांप्तयवच्छेदक यत्किश्चिद्धर्मपापविषयताकान्यज्ञानवृत्तित्वावच्छि सदस्यैवान्यूनान तरिक्तविषयमाधजनकत्तामा विवक्षणीयत्वात् । यवत्व चेद यायान्तर्गत व वैशेषण यम् । तेन प्रतिज्ञासमानाकारोदासीम धारयज्ञाने प्रतिज्ञाज्ञानीय कारणताया सरपे रसग्रह, तादृशोदासीन पाक्यपि तथाविधावयवत्वपर्याप्त । भव ·प्रतिज्ञाहक्षणम् । {ही? हेवन्तस्याऽयमादिनिगमना-दस्य च वारणाय तत् । बीप वस्तुतस्तु अवयवत्वपटक विशेष्यदलपरित्यागमानेगव सात सहच्छत इति ताशननकतापर्य-निवेशने प्रतिज्ञापटकावदकपरित्याग सम्मवेपि तत्परित्यागस्य प्रकतानुपयुक्तस्वमित्येतलाभायेर पत्यकापट के मभिहितमिति । मोचित्त- यत्र प्रतिज्ञकदेशस्यापि कथंचित्प्रतिज्ञासमानार्थकत्वं स. भवति ततेकदेशे ऽतिप्रसंगवारणायावयवापटकत्वनिरेशन मावश्यक मित्याहुः । तदसत, प्रतिज्ञाप्रतिपायविशिष्टार्थयोषकतामा एकदेशे संभवेपि तन्मात्रस्य तथाविधबोधपरत्वाभावात् तथावे समुदायप्रयोगानुपपत्तेः । करित्मयोगेपि वैयर्थेन तत्र समदायगन्तव्य न्यामत्वानजीकारात् । भप्रकृतार्थपरपाक्यवारणाय वास्तवतथाविध तात्पर्यसचाया लक्षणे निच- नीयतया एकदेशमानस्य ताशार्थपरत्वाभावेनाऽतिप्रसंगानवकाशादिति। हेत्यन्तस्येति । कथितान्यूनविषयकावावच्छिन्न जन्मतानिरूपित जनकता निवेशेन लतद्धागपतिपाद्यविशिष्टार्थबोधजनकत्वमादाय केवलहेत्वादापति न्याशिन सम्भवतीति निगमनमात्रं हेतुमात्रं चोपेक्षितम् । भन्यूनानति रिक्तविषयकेत्यस्म प्रकृतानुमितिविषयस्यान्यूनविषयसन्ननतिरिक्तो विषयो यस्येति व्युत्पत्तेरनुमितिविषयनिष्ठभेद प्रतियोगिवानरच्छेदकरवे सत्यनुमिति विषयातिरिकावृति यद्विषयत्वं तत्त्वमिति यथाश्रुतार्थमाक्षिपति यद्यपीति । यद्याप प्रकृतपक्षतावच्छेदकावच्छिन्न पक्षकप्रकृतसाध्यतादच्छेदका पच्छिन्न साध्या यत्किंचिदनुमित्यविषयविश्यकावं पर्वतो परिमानित्यादि प्रतिज्ञाजम्यनिखिलबोधानामेदेति तादृशानुमित्तिविषयवसामान्याभाशे शिव क्षणीयः तथा च केवलाभिषेयत्वाधवच्छिन्नपक्षकस्थरप्यतिरिक्तामसिद्धि रस्त्येव । तथाप्यासिद्धि स्फुटीकत भभिषेयत्वाचवच्छिन्नपक्षकप्रमेयत्वा दिसामकरसले विश्वमेवानुमितिदिवय इत्येतदाभाय सर्वमित्युक्तम् । सर्वे.

·৫
বাংকাৰী
{} মা সানাবনা কাগৰায়;
# বা নাৰি গিৰিৰ ধাৰ আমাৰ ন
নৱ সনিয়া, সনালুমিনিৰিষদথ্যধিংস্বনাথ ,
এবানুমিনিষ্টাবান্ধার্যকব যা ৰক্তয়মিত স্বাস্থ্য
*বা বগলগালিগৰ নাৱানবগণধ্যখাসনিৰনাৰাৰ
বাধৰ মিযৰা ৰকাৰহণৰ আন দেবমানমন্ত্রী
সদযাপ:এনাবলিৰিদৰনাৰ বাহিৰাৰামাইসিসি।
বুব ন ফিৰি মাৰাৰেই এমন ৰাধাৰহালয়ৰ
গান দেবাৰিদান কৰাষনালবামনাথ
বৰকাশকালুণিন লববেদৰবষয়রি পাণ। অনিৰিক্য
সাধাঃ - মনোবিখানাকাইয়া। সমর বানামা
অবধাবি না যাযমৰ বনমাযুনানিবকৰিমৰ
মত্তা নিশ্চি সন্ধলনি। নিখানাবন্ধণনানুসিন বিষয়
ন্যাশন্যবাদ । বিলুমিনিৰিয়ালৰ ৰি
জি শিবান্ধববাবলু, ঘি ও দিবিৰিষানবিক
स्वस्थ र वद्विषयत्वे स्वविषयताभ्यापकत्वपर्यवसिववादिति भार ।
যাণ মনুয়ারুণ্যমে মধুবন্ধ বহিৰথাৰidাৰণয়
বাধা বিঘৰৰ বন ব্যানার এরিনাথী সহবান
मितिविषमतामनिपतविषयताक वाक्यान्तरसहित तजन्यसम्हालम्बन
ঘকাল অকোৱাৰিখৰয়াৰ ন ম্যঃ যৰি
মানুমিনিয়ন্ধিবিষনাশ্রদলৰ বিৰণৰ ন নিয়তি
আধৰা, বলাগাব বা বৱিষ্য ঘুমাননি।
অত্রাঞ্চাংমুৱাকালুদিনিৰিঘনব্যৱৰিৱৰিখ্যাঙ্কার।

·'प्रतिज्ञालक्षणम् । दी] सकलामिमवृत्तिधर्मवत्सकलाभिधेयनिहायन्ताभावाप्रयोगा बाशामादवद्वेदं द्रव्यमित्यादौ विशिष्टपक्षसोधकोपन्येऽतिन्यास। तथापि प्रजनपक्षक प्रकृतसाध्यव्यान्यवत्तापरामर्शत्वावच्छिन्नजन कवानिरूपित जन्यतावच्छेदकविषयतात्वेन मद्विषमतासमनयत्यं सत्वरम विवक्षित्वान्न दोषः। -- नन्वेवं सत्युक्तस्थलीयोपनये 5 शिव्याप्तिः, वजन्मवोधस्यापि विध विषयत्वेन तथाविधानुमिसिविषगितासमनिय तविषयताकयादित्यतो विष मतापदस्य प्रकारत्वाभिप्रायेणान्यथा तदर्थ निक्ति प्रकृतेति । ता. बोपनयजन्मबोधे प्रकारीभवतो 5 भावत्वादेस्तादृशानुमितासमकारत्वान तत्यकारतापास्समनयत्यमिति नानिमाप्तिरिति भावः । सफलेति । सकलाभिधेयवृचिधर्मवदिदं द्रव्यमिति योजना । वाशानुमितावित सस्थलीयोपनयजन्यबोधे विश्वस्यैवामिषेयत्वेन प्रकारतया सत्पकारनाया स्समनयत्यमक्षतमेवेति भवत्यत्तिव्याप्तिरिति भावः । ननु विशेषणानवच्छिन्नप्रकारताना समजेपत्यं विचक्षणीयम्, अतो नातिव्याप्तिः । उपनयनन्यवोधे 5 मारत्वादी तादृशमनारतासत्वादुका मितताराप्रकारतायाश्च तन्नासत्यादित्यतो 5 नुमितायपि तेषां स्थाविष प्रकरताघटनाय सलान्तरे 5 तिव्याप्तिमाह सफलाभिधेयेति । या भावत्वप्रतियोगिरदत्वादीनां सरूपतः पक्षतावच्छेदकरवाद्भवति तथास्य मिति भावः । द्रव्यमिति विपरीतकोटिमसिद्धयर्थमा विशिष्टपक्षबोधक इति । उपनयन्थेदम्पदेन विशेष्यमात्रपरामर्शे 5 न्यूनविषयकत्वं न सम्भवतीति भ्रमनिराकरणाय व्याप्तिकरीरे साधनमाध्यप्रकारेणेव तद पिकरणातीतः नत्यधिकरणत्वेनापीत्यनुमितौ तस्य तत्त्वस्य वा स्वरू- पत. सकारत्वविरहेपि नासपतिः । हेतुरप्यदन्यं सगवान द्रमभेड ·शावतारळी । [1] तथापि प्रतिपक्षे प्रकृतसाध्यवैशिष्टयविषयकवं. तदन्यून विषयकत्वम् । - गा बोध्य । गुणादेस्तयात्ने हेतुतावच्छेदकगुणत्वादे स्वरूपतः नयनन्यबोणे माने कमितप्रकारतासमनयत्यानुपपत्ते. । नचाभेदेन विषयतासमनयत्योक्तावनुमितिविषयतावसमनियत स्व विषयतात्वकत्वोक्ती नावं दोष इति वाच्यम् । हेवघटितार्यकप्रतिज्ञा घटकन्यायान्तर्गत हेतुजन्यबोधविषयतायामनुमितिनिरूपितविषयतास्वाभावा दमितिविषवतात्वव्याप्य स्नविषयतात्वकत्वाभावादेव वादामोधयारण सम्भवेनान्यूनविषयकत्वाशवैयपिते । नहि साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न साध्यविशिष्ट प्रकृतपक्षतावच्छेदका मच्छिन्न विषयताबहिर्भूतविषयता भमितिनिरूपिती । समूहासम्बनानु मिनिनिरूपितत्वमावाय नातिप्रसावकाशः प्रकृतपरामर्शजन्मतावच्छेदक विश्यतात्नस्यैव निवेशनीयत्वादन्यथा 5 सम्भवापातादिति । उपनय वियोमातिन्याशयभिधान चोपलक्षणपरम् । भन्यूनविषयकेत्यस्य निरुक्तार्थ कावे सर्वम्भात्काहत्वबानय कालपरिमाणवान् सर्वस्मादित्यत्र हेत्ववयवे यतिव्याप्तिबोध्या तजन्यबोधविषयताया. विश्ववृतित्वेनानुमितिविषमता व्यापकत्वात् । रस वाइवान्यनानतिरिक्तविषयकवस्य किंचिजन्यनानवच्छेद- करवेन तदवच्छिन्नजन्यताविवक्षणासम्भवेन प्रतिज्ञाहेतुनन्यसम्हालम्बन बोपमादाय उनिमहेत्वर्थविषयकत्वावच्छिन्नजन्मतानिरूपितजनकवाये मादानोकवान् पर्वतो दहिमान भूमादित्यादौ हेस्ववय : तिव्याप्ति दुसरा । तस्यानवच्छिन्नप्रकारमान्यापप्रकारताकत्वविवायापि वारणा सन्मादिमपि बोध्यम् । एतद्दोषवारणाय प्रथमतो 5 नुमित्यायनविषय कायमस्या निति तथापि प्रति । एतष पातारच्छेदक ·प्रतिशलक्षणम् । दी] प्रकृतपञ्चभ्यर्थपथकातिनाथले तु पक्षे प्रकृत्यर्थस्य वैशिष्य रोधको हेतुर्न प्रमायस्य । विशिष्टार्थक तदनुपादाने प्रमेयावाच्याववागमं प्रमेयः प्रमेयादित्यादी हेत्तयो, परिकचिद्धर्मावछिनावोपादानपि घटान्यत्ववपघटान्यतरस्मात् घटान्यत्ववत्सधा घटी घटान्यत्ववानित्य कारिका, या सामानाधिकरण्य सम्बन्धेन घरायरवताध्यकपतिज्ञा तद्घाटितन्यायान्तर्गते रूपघटान्यतर त्वावच्छिनांचे सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन रिलेषणासप्रसन्मवरित যাখামারিরা বিবিয়ার কারসা ইকধৰ विव्याप्तिः । पटत्वादौ सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन रूपवति व्यभिचार चारकतया पटान्यत्वात्मकर्षिशेषणस्प पामभेदन विशेष्यस्य घटान्पाव समानाधिकरणसभासमानाधिकरणे घटरूपादौ व्यभिचारवारकतया च विशेष्यतावच्छेदकस्य सार्थक्यमित्लवधेयम् । सामानाभिकरण्यसम्बन्धस्म দুনিযমন যক্ষাঘষ্টি নিবদ্যুয়াল वपर्व गगवं नित्यं नित्यद्रव्यावृत्ति धर्गशून्यत्वात् पहिमत्पर्यतातिधर्म शन्यवादासोकवान् पर्वतो यदिमान् वहिविशिष्टपर्वतावृत्तिधर्मशत्यस्वादि. त्यादौ हेत्वस्य । तिम्माप्तिवारणाय पसतापच्छेदकवैशिष्टयनिवेशन मागश्पकम् । अखण्डाभावघटतया हेतुघटकरम्पत्वपर्वतत्वादीना मवेयर्यम् । माध्यतावच्छेदकामेशिएसा पनिवेशनमयोजनमाह-पञ्चम्यति । हेतुत्वं प्रमेयादा व्यत्वक्त्रमेयादित्यादौ हेतुजन्यबोधस्य विभक्तयतत्वे प्रमेयायामप्रकृत्य वैशिष्ट्यावगाहिलेपि पतसाध्यतावच्छेदनाविशिष्ट वैशियानमाहियानातिकमातिरिति भावः । पक्षतारच्छेदकावछिन्न विशे मतानिरूपित साध्वमावच्छेदकावच्छि73sra नपिनो ।

·शास्तमुक्ताव [दी] तादृशविषयताविलक्षणविषयताशून्यत्वम् सम्बन्धविशेषश्चैतद्दले न प्रवेश्यः प्रयोजनविरहात्; अतः पञ्चम्पर्षे प्रकृत्यर्थम्म यादृमसम्बन्धेनान्वयत्तस्य वृत्त्यनियामकतया व्यापकत्वाघटकलेरि नेत यावृत्यसङ्गतिः । यदि च जन्यग्रहविषयत्वरूपपश्चभ्यर्थेकदेशजन्यत्वे प्रकृत्यर्थस्म हेतुज्ञानस्यान्मयः, नतु परम्परामम्बन्धेन तास्यविषयत्वे , तदा जन्य स्वाक्षकोक्तसाध्यहेतुकस्यले व्यावृचियोध्या । पक्षमुरूपविशेप्पकरवपर्यन्ता निवेशात् , नतु ताशविषयत्वत्वावच्छिन्नपक्षकस्थळे हेतुमन्ययोपस ताशविशिष्टपक्षे इतरवैशिष्टयानवगाहित्वात् ताराविषयताविल. क्षणति । साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्न साध्यतावच्छेदावच्छिन्न प्रकारतानिरूपित पतझावच्छेदकावच्छिन्न विषयताविलक्षणेत्यर्थकम् । तद्विलक्षणयं न तद्भिन्नत्यम्, प्रतिज्ञाजन्यबोधीयसाध्यादिविषयतायाम्तद्रिम खेनासम्भवापातात् । वासविषयताभिन्नगल्यविशेष्यताशून्यत्वनियेशेना सम्भवोद्वारे निगगनातिव्याप्सितादवस्य्यात् । भन्यूनविषयकस्वदलवेय चि धूमादालोकवान् पर्वतो वहिमान् धूमादित्यादौ हेविषयवनन्य बोपीयहेतुत्वनिष्ठमुरूयविशेष्यतापास्ताविषमताभिन्नत्वात् । एतेन सारसविषयानन्त पातित्वं प्रकृतपरामर्शजन्मतानवच्छेदकत्वं वा तदि त्यपि निरम्तम् । उक्तस्यले भालोकायचे हेस्वप्रकारताया एव ता. दृशरेषयान्त.पातित्वात् प्रकृतपरामर्शनन्यतावच्छेदकत्वाच हेतुजन्य बोधीय तद्विषयताया भतधात्वात् । नत्र तथाविधविषयतावच्छेदककोट्यप्रविष्टधर्मावच्छिन्नविषयताशून्य स्वनियेशान दोष इत्यपि साधु, या प्रमेय सामान्यस्य पक्षतावेच्छदकादि घरकता तत्र साइविषयतावच्छेदकके व्यापिटाप्रसिद्धः विलक्षणावच्छे ·प्रतिज्ञालक्षणम् । दकतानिवेशेषि द्रव्यव्यायधमादालोकवान् पर्वतो वहिमान भूमादित्यादी न्यायान्तर्गतनिगमनादावति यातिः, तनन्यवोधविषयतावच्छेदकधूमत्वादे स्वाइनविषप्तावच्छेदक कोटिमविएत्वनिममात् । गपि तु नाविषयता शालिनिश्चयत्वावच्छिन्ननिवर्त्य संशयनिवर्तकतावच्छेदकत्वमेव तत् । निगमनादिनन्यबोपीय ज्ञानज्ञाप्यत्वादिविषयतायास्तारशनिश्चमत्वावच्छि. आनिवर्प ज्ञानज्ञाप्यत्वादिसंशयपठिबन्धकतावच्छेदकनया तद्वारणम् । उक्तहेवबमवजन्यमोपनिय॑स्य हेतुस्य धमीर्य नवेत्यानि संशस्य धूमादि ज्ञानज्ञान्यत्वरित पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नपक्षक माध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रकारनिश्चनिवर्वतमा ताशयोधविषयत्ताया न तयाविनविषयताबिल- क्षणतेत्यन्यून पदस्य न्यावृतिसङ्गतिः । सर्वेषामेव संवायाना स्थविरोषि विषयक तथाविधविषयताशालिसम्हालवननिश्चयनिवर्तनीयतया ताश निश्चयानिवर्त्य संशमाप्रशिद्धि भतः ताशनिश्चयवाचच्छिति । हाथ चाविकमवगाहमानेपि निगमनजन्ययोधे साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नमाण বিশিg ঋনাতক্টাবলি বৰষার্য খুলন্যান্য स्वादिसंशयस्य ताशविषयताशालिनिश्चयनिवर्त्यत्वानुपपतिरित्यपि समा हितम् । भन्छिना चान्यूनवृत्तित व्यापफरमपर्गवसितम, मनो ज्ञान ज्ञाप्यत्वं धूनीय मवेति संचयनिरूपित प्रतिबन्धातायां धूमज्ञानज्ञाप्य स्वातिरिक्त प्रतिज्ञाप्रतितापमागविषयमाघटितधर्मस्य ससम्बन्धरूपा वच्छेदकत्वविरपि नान्यूनपद पारसमतिः। अप्रामाण्यज्ञानाकन्दि तस्म निगनादिजन्मबोधय संशयापतिकधारया तजनकत्वमादाणा निसरस्य वारणाय नाशसंशयानिवर्तकस्वाध तनिवर्तशताबछेदक विषमताशमस्वेन बाधी बिपितः । पक्षतावच्छेदकापनिवेशे तदना सिपमादिविषमतालालिनिश्चमसमुदायाय कमपि संशयं प्रत्यप्रति बन्धातया तादृशनिवपत्तायटिनिव संशयाप्रसिद्धिः, अतस्तनिवेश

·शासमुहावी ।
[1] प्रहेमियोपयिक याप्तमविषयकरण १ तद
नतिरिक्तविश्यकत्वम् ।
इति । इय चाननिरिक्तविषयकवघर साध्यताव इंदका उन साध्य
৭ছি না।থরাত্মা গানঃ ব্যবহাল নবি
दविहेतु म प धारणसभो ग यून देण्यकश्वविदेषणमनकमित्यपि
समाहितम् | विषयमाया पनिटादपिशेषणे निगमनादिजना
बोपन्य ज्ञानज्ञाप बारितोपित माध्यविधि बनविषयताकालिदनियमाद
स्वनिष्ठनिरक्तपिइयाशालि निष्पत्य या एक प्रतिवन्धता ज्ञानाप्यावा
दिसायसायाप्रतिवन्धकतम 5 नतिरिक्तविषयता करवापरर्दुवारदाम् ।
सत्यन्तम्य न्याया३२३वम निगमने व शवाचकादमनुज्यते इति
स्दापणमनिरपिशव प्रयोरनमिति गगनुमृत्य रघुशरीरमनतिरिक्त
विश्यक निष्टि महतति । पकवतुका या पसमाध्यसिद्धयोपपिका
पारितदारयरवा मत्यर्थ , यदपावदिनविशक्ति प्रतिहेवार छेद
कावणिमहेतुमिशिष्ट प्रकृतरनावदान दिश्यनिश्चयस्व प्रकन
पक्षताव छेदपाव-उन्नपक्षक प्रतिमा सना व छतमा कानु मिति
मनानानतिरिक्ताति, दहिगाविवानि पहसितम् ।
तरश च का वेतुनाव-छक व 11 सदनमापकप्रकृतसाध्याम
पियरल सच माताव छदक सा-यामार०५ पामारपति
यता व च। निगमनास्थन दम्य च व्यतिपक्षमता विशिष्टतुरतया
तव मान्य ताशावादियदे जानिपात अायापति
कन्यासमापिशिष्यहरनियो म नि निररिणि या निगमने इति
हिनि निरुतमहिनवन Bाम । यदि छ याचनरसयो
निशानुग॥३१६ मा यो । तद भारद्वयम बोचे निदेश
य एना मायेव चौपाया त मति यम्। पय युवाहरमजयशेधा

·मतिज्ञाक्षणम् । (६) बनियाप्यालोकवत्सधर्मा पर्वतो इहनिमान् धनादिन्धन च्याप्यधूमवान् पर्वतो वनिमान् धूमादित्यादौ तस्यासंग्रहाय प्रकृनहेतुमाध्ययारुणदानम्। वह्निव्याण्मयान् पर्वतो वनिमान् धूमात्मवादिन्पाप्मद्रव्याववदिदं सावादिमत् द्रव्यमादित्यादिकस्तु न प्रयोगः । विशिष्टपक्षोपस्थापकादेव ताशयातिप्रतीतावाकांक्षा पिरहेणोदाहरणानुत्थानात । . न निरुक्तरूपावच्छिाविषपातम् । तथापि सिपामिकाधीनन्याय मयोगानुपगमेन स्त्र पक्षतावच्छे इकविशिष्टे साध्यतावच्छेदकविशिष्ट वैशिष्ट्यागाहित्यरूपान्यूनविषयकत्वविरहादेव नातिमसा , हेवन्तमागे च सत्यताभावान्नातिव्याप्तिरित्यरधेयम् । बाहि यातिविशिष्टभ्यालोकस्य पर्वतत्वावच्छिन्नविशेषण (सिपापयिषया न्यायप्रयोगानुषगग ) तद्वि- शिष्टेपि पर्वते तवृक्षरतो लागेनार्थतस्तत्र प्रकलपने प्रकृतमाध्यगमना लाभान हेत्वरयवामिधानमयोनाक्षसर इत्यतस्सधति । तस्याः- प्रतिज्ञाया। नवमपि यत्र प्रकृतहेतुक कृताध्यकव्याप्तिस्वान्तर्भवति पक्षगर्भ, तनावपत्तिज्ञावा धसंग्रह इत्याचा परिहरति वहीति । विशिरोति । पक्षतावच्छेदकमिश्पक्षेत्यर्थः । नारच्याप्तीति । प्रकृतहेतुक पातमध्यसिद्रचौपषिकव्याप्तीत्यर्थः । उदाहरणेति । यदि दर्शितस्य विशिक्षोपस्थापकपदात् 'प्रात नौ विशिष्ट रवृत्तितस्याप्यर्थत. प्रतीत्या उपनयादिप्रयोजकाकामाया अध्यनवकाशः। तयारी भूगवाभाने धूमवसाधनिवेशने तस्यासम्भव इमि दा ·पायकावडी । (दी] भन्यथा ऽतिप्रसमात । अत एव दोभयव्याप्त्युपन्या- सोपि । यदि च मैत्रः पचति भयं गौरियादेरेव प्रतिज्ञाया. तभोप वर्णितविशिष्टज्ञानजनकत्वसम्मनः । तादात्म्येन गोस्माध्यत्वात गोस्वत्वाचनुपस्थित्या हरणमानोपादाम् । अन्यथा आमामा देरिहेप्यनिषाने । भनि प्रमझान - हेतुद्वयादेरप्यभिधानप्रसङ्गात् । अत एव-अनाक्षितानमि धानादेव। एकसा- एकन्यायप्रयोगदशायाम् । उभयव्याप्तीति मन्वमव्या तिव्यतिरेकव्याप्तिद्वयेत्यर्थ । व्याक्षिद्वपस्य क्रमेणवाभिधातु शक्य तया प्रथमोपन्यस्तव्याप्तिप्रतीत्येव समाहितनिर्वाहेण व्याप्तय-नराकाशा ऽनुदयादिति भाव । एतेनान्वयन्यतिरेकोदाहरणाकाक्षाघटितान्वयव्यतिरेकि हेतुलक्षणा नन्तरमपर सलक्षणममिश्राम्यतो मणिकृत प्रथमलक्षणानिर्गरवीनमावि कृतम् । भा एवैताद शातिप्रसङ्गम्य पृथगभिधानम् । वाधादिसाम्यकपतिजायाम याप्तया यथोपवर्णितलक्षणमाक्षिपति यदि चेति । अत चासम्भवासम्भवमाविषतुं कविषयप्रतिज्ञाजन्यबोधम्य यथोपवर्णितानुमित्यायनानतिरिक्तविश्यक्त व्यवस्थापयति मैन इत्यादिना । भय गोरित्यत्र गोतम्य सध्यत्वे पक्षे साध्यतावच्छेदक गोवत्त विशिष्टप्रकारक्ज्ञ ननन पास भवादाह ननु गनु गोपाध्यकपतिज्ञा ताहगी, तथापि यदि समवायेन गोत्वस्य मापवेपि तथाविधप्रतिज्ञा मम्प्रदायानुसता तदा तासमतिज्ञरा दतिगोरजनक बाम मात् सामान्यतस्तथाारप्रतिज्ञाया स्वथात्वाभिवानमसलतमित्याशाया तस्या गोत्वादिसाध्यकत्व निरा करोति गोत्वत्वाचनुपस्थित्येति । तादृशप्रतिज्ञावाक्यादित्यादि । तो तादात्म्यनति । तत्साध्यक ·मतिज्ञालक्षणम् । दी) गोलादेस्वाध्यत्वानुपपत्ते । पदार्थताय छेदकजातो वर्थ- स्यान्वयायोगाच । वनिमानित्यादौ निरनुमितौ पक्षे साध्यस्य वढ्नेस्सयोगात्मकस्सम्वन्धो भासते । तमेव वलिव्याप्पधूमवानय मित्युग्नयसङ्गमात् । ति शेष । अनुपपत्तरिति । पतिज्ञाया साध्यतावच्छेदकोपस्मारकास्वनिय मात् । अन्यथा सुन्दरवहित्वावच्छिन्नसाध्यस्थलेषि बदिमानित्याकारक प्रतिप्रसादिति माय । यपि समवायेन रक्तावविशिष्टदण्डावच्छिन्नसाध्यक रक्तदण्डिमा नित्यादिप्रतिज्ञायानसमवायनरक्तत्वविशिषमाध्यतावच्छेदकयोधकतासमव । तथापि साध्यतावच्छेदकघटकपदार्थानामेव विशकालताना ताशप्रतिज्ञावाक्यादुपस्थिते तदानसाध्यताबछेदकविशिष्टसाध्यविषयक मानसबोधेनापि तल विशिष्टसाध्यसशयमयोज्यजिज्ञासाविषयसिद्धिसम्मय' प्रातेतु विशझलितानामपि गोत्वचाविघटकपदार्थना नोपस्थितिरिति विशेष । गोस्वादेसायावे दोपान्तरमाह पदाति । नाते पदार्थ तावच्छेदकरव पदार्थान्तरान्वयित्वासम्भवप्रयोजकत्वेनाभिहितम् । इद मुपलक्षणम् । अन्वयितामन्दकरूपेगानुपस्थितत्वमपि तमा बोध्यम् । ननु पर्वतो वहिमानित्यापाकारकप्रतिज्ञा न वहिसाधिका, मपि (वभेदेन पहिमताधिकैव, तथाच तज्जन्मबोधविषयताया नमेवेन बाहिमसाध्यकानुमितिविषयत्तातो न वैलक्षण्यम्, भतो न तत्राव्याप्तपरकाश इमन माह तौति । बामपतिज्ञाया महिसायलेनोवर्थ । इत्युपनयसमात्- इत्याकारकास्योपनयम तादृशप्रतिज्ञापारीतन्यापान्त गतत्वोपचे, वदिमतत्साध्यत्वे वहिमव्याप्यवानित्याकारकस्मयोपनमस ·शासनुसावळी [दी) शाब्दज्ञाने तु वह्निगतो नभेदः । एवं भेदे साध्ये भिद्यते भिन्नमित्यादायपि वलक्षण्यमिति सूक्ष्ममीक्ष्यने । । सम्मवादिति भावः । शाब्दज्ञाने- वहिमानिसेतादृशप्रतिज्ञावाक्यजन्य ज्ञाने । अभेद इति । भासत इत्यनुपज्यते नतु पहेस्सयोग इति शेषः नामार्ययोमेंदा-दयमोघस्याप्युलन्नत्वादिति हृदयम् । तथाच तादृशप्रतिज्ञाजन्यवोधे निरुक्तमन्यूनविपयत्वगनतिरिक्तविषय करवं च न सम्भवतीति भावः । भेदे- शुद्ध प्रतियोगिविशेषिते वा।. इत्यादौ -- इत्यादिप्रतिज्ञाया भादिपदादितरेभ्यो भियते इतर भिन्नमित्यादि परिग्रह. । वैलक्षण्यम् अनुमितिरिक्षणयोधजनकत्वम् । शुद्धभेदसाध्य ' कानुमितो गेदस्यानुयोगितया, इनगवछिन्नभेदसाध्यकानुमिती अनुयोगि तया तद्विशेषितस्य तस्य विशेषणताविशेषण, भियत इति प्रतिज्ञाजन्य बोधे च अरूपातान्तोपस्थाप्य भेदाश्रयत्वम्प, इतरेभ्यो मियत इत्यादि जन्ये पञ्चम्यन्तार्थेतरपतियोगिकत्वविशेषित भेदाश्रयत्वम्य तेन सम्बन्धेन, भिन्नमित्यादिजन्ये च निष्ठान्तोपस्थाप्य भेदाभयत्वावरिउन्नत्वम्य, इतरेभ्यो भिन्नमित्यादिनन्ये चेनरप्रतियोगिकत्यविशेषितभेदाभयत्वावच्छिन्नम्य, इतर भिन्नमित्यादिजन्ये चाभेदेन इतरप्रतियोगिकविशेषित्तभेदाश्रयत्वावच्छिन्नम्य, इतरेभ्यो ऽन्यदित्यादिजन्ये च इतर प्रतियोगिकत्वविशेषितभेदावच्छिन्नस्य, इतरान्यदित्यादिनन्ये च अभेदेनेतर प्रतियोगिकविशेषितभेदावच्छिन्नस्य, अभेदेन पक्षाचे विशेषणत्वादिति अनुमितेस्वादृशोधवलक्षण्यादिति भावः । इदमुपरक्षणम् । ईदृशदिशा प्रकृते विधेयाचे भान इव उद्देश्यताय छेद- काशे मानेपि वैलझण्यमवसेयम् । गन्धाधवच्छिन्नपक्षकानुमितो गन्धादे स्साक्षाद्विवयमितावच्छेदकत्वात् गन्धवती इतरेभ्यो भियते इत्यावाकारक ताशपतिज्ञाजन्यबोवे न गन्धादिसम्बन्धयैव तथात्वादिति ।

·प्रतिज्ञालक्षणम् । " 1 दी] दायाशपक्षसाध्यका पक्षे यारशविशिष्टायोघिका प्रतिज्ञाः सम्प्रदा पतिदा दाहशाना बोधानामापतमेनाप्यनिवर्तनीयस्य संशयस्यानिवर्व. को यः ताबलामन्यतमो चोषः जनकत्वं वक्तव्यम् । उद्देश्यानुमितिपदस्य याशविशिष्टार्थबोधः प्रविज्ञया जन्यते वाश विशिक्षार्थियोषपरतेत्यमिपेत्य समाधत्ते-पाहशेति । याहशरूपावच्छिन्नयक्षक साशरूपावच्छिन्नमा सम्प्रदायसिद्धप्रविज्ञाः याशरूपावच्छिन्नपक्षे यादृशम्पावच्छिन्नमकारकपोषजनिकः तादशरूपावच्छिन्ने साइशरूपा- पच्छिनप्रकारकोधानिवत्वंसंशयानिवर्तकवादशवोधान्यतमोष जनकले साठे साहयरूपापछि ताशरावच्छिन्नसापक न्यायान्तर्गत प्रतिज्ञा स्वमित्यर्थः, अत्र च बनिका इत्यन्त बोधविशेषस्य परिचायकमात्रं स तु तद स्य लक्षणे निवेशः । बोधाच विषविशेषान निदेश्य विशेष्यवोपादेयाः अतो गारमाश्रयावकाशः एवं च प्रतिज्ञामतिरायविशिष्टार्थानामननुगमे- न एकधर्मावच्छिन्नपक्षाध्यक निखिलपतिज्ञासाधारणमपि प्रतिज्ञा ने सम्भवतीति बोधानामन्यतमत्वेनानुगमः तेन रूपेण जनतांश एव बोपना विशेषणता नतु निवर्यवांशेऽपि योधानामनुगमेऽपि ताशसाहश बोधनिव मावकूटघटितपस्यानुगतत्वात् साहशतादृशभेदकूट वद्भिन्नत्वरूपाच- न्यतमलवन्निवत्यवसामान्माभावस्थले ताशतादृशोधनिवर्त्यत्वासावकूट- स्य लाघवेन निवेशयितुमुचित्वात् । एवंच ताशाभाचकूटनिवेशसूचनाय - बन्यसभेनापीकम्। एतेन सामान्यामावनिरेशसूचनायापि कारति कस्याचे थारुवानमनादेयम् । विशेष्यदळे अन्यतमत्वनिवेशनमपि यत्र प्रतिज्ञार्थी ना नानावं तय, पर्वतादिपक्ष वयादिसाध्यस्थले पर्वतादी वयादि- मदभेदरूपणकविषयोषापैव प्रतिज्ञया जगनास तत्र तनिवेशः । एक विघयोधगावासायतमत्वस्थासम्भवेऽपि न शतिः शब्दामेवस्याप्रयोजकरणा- छ । वदित्वावछिन्नसाध्यकप्रतिनका घटवनलादिघटितधर्मावच्छिन्नवि- श्रेष्यकः पर्वतावावनिपक्षकप्रतिज्ञया पारधर्मावच्छिन्न प्रकारकोऽपि

·৭৫
আয়ুযুদ্ধাব।
যীদ লমী পিনুনু ঘৱেবলবিয়ার গ্যাসন্ধ
বঙ্গলিঙ্কায় মাদ্রাহাৱধাবজাৰ
स्य वानुपादाने तावदोषानिदत्यतयामसिद्धिरतस्तद्दनम् । परिकशि
বনিবন্ধৰিদ্যুমিনিয়ারিংধনীজনৰ জৰি-
খালেবাঘ মারায়
নিশ্চিম মাযুণর্থিব
এৰা যাকগাবাইল সংঘা গর্বিন্যায়বিয়ড়াঘৰণালী
হৰিৰীক্ষাগারে বাড়ি যাবার
নিইনি। অঙ্কিালের মান যায় কানাই
মনৰ দিগনান্দিনার মনিখারাবিষয়বম্বের
থ্য লিপনাাবার বেলাৰ দুদিবির নাল্টি
সন্ধ্যাথ্যবিষয়গালিবৎ রাখমালবণের দী
বিঘস্থল খেৰ ধৰিঙ্গালীনিবথ শুদ্ধিরাঙ্গা ন ব্যক্তি
সুবৰ নিৰক্ষৰথ্য ত্যৰথবাণব মবিরধি বৰা
অন্তিৰিহঘৰাৱনংববিসাংঘৰণৰাজ্যখর নিন
ইয়েতি খাববউল্কমুখ্যমন্থর ব্যাও।
সদাষাবানার ব্যায়বিৎ নিয়ন্ধিা
निवर्सतस्यैव निवेशनीयत्वात रक्तसशपम्य धूपज्ञानाप्यत्वाविषयकवादि
পাৰ লিখালিৰ মুখবিনিম্নংব্যাখ্যবার।
মরল প্রথম ব্যবসা নিত্যধিনুরাধান্যকারী
খিনিঘন নয়। বাগনানিবতহস্যবিবিসি।
বিশ্বব্যানঃনিবাৰৰস্বৰৰ সংৰনর
বিবৃষ্টি নত দন্তী বিন্যস্বভাঙ্গায় মাত্র খণিৰ
অল্প এনাৰিঘৰনমায়ঙ্কাইৰি নাইমুম্বনবান্না
জনবল নাই । পব ঘুর ঘুমান্দা ঘৰৰৱৰণিকারী
ইশষানিওঁ ইয়ুব খুথিন শরিয়ায় মার নিম্নবিষ্ট
চাষিকবিনেমেষৰবি ৰ বিষয়। বাবা
{

·प्रतिज्ञालक्षणम् । धवच्छिन्न प्रकारकनिधयावावच्छिन्ननिवस्त्य पर्वतत्वाधवच्छिन्नविशे- ध्यकनिश्चयवाचच्छिन्ननिवर्त्यस्य चामसिद्धिरत विशिष्य विशेष्यप्रकारको- भयनिवेशनम् । यद्यपत्र प्रविज्ञामतिपायस्य विषयविशिष्ट्यर्मिण एव याह शविशिष्टार्थेत्युपादानसम्भव इति यादृशविशिष्टार्थबोधिका इस्युपेक्ष्य विशेष्य पकारयोः खण्डश उपादानसूचनाय पक्षे यादृशविशिष्टार्थबोधिका इत्यमि धानमनुचितम् । तथापि शुमादालोकवान्पर्वतो वद्विमान्धूमादित्यादौ प्रतिज्ञा हत्वर्णविषयकसमहालम्बनबोषजनकहेस्यते तो वान्यायावयवत्वं परित्य- ज्य न्यायान्तावनिवेशनपक्षे प्रविज्ञाजन्यबोधनि देशविपथकबुद्धित्वा- वच्छिन्नजन्महानिरूपितजनकवामादायक देशे चाऽतिमतावारणाय विशि घार्थविषयकोषलावच्छिन्नजन्यताप्रतियोगिकजनकत्वनिवेशे पर्वतो वह मानित्यादिपविज्ञायामसंमहः वहयादिशून्यपर्ववादी रहिमत्वाधवाहिभा स्मकशाब्दबोधसाधारण्यानुरोधेन तत्वत्पदार्थानां परस्परमपश्लेषावगादित्वस्ये. व ताशपतिज्ञामन्यसावच्छेदकत्वोपगमात् तत्तद्विशिक्षार्थविषयकत्तस्यातया स्वादिति । अनतिरिक्तविषयमबोपनिष्ठताशपरस्परोपलेपावणाहित्यावच्छिन्न जन्यताप्रतियोगिजनकवाया निवेशसूचनाय तथाभिधानं वादशपरस्परोप लेषादगाहियाब्दत्वे जन्यतावच्छेदकतापर्याप्तयनिशानानतिरिकविषयकन्द दळवैयर्यमित्यवधेयम् । भेदाविसध्यिकस्थले पृथिवी वरेभ्योभियते इत्यादि प्रतिज्ञामविपाधमेदाश्रयत्वादिरूपयत्किंचिदेकार्थविषयकनिश्चयापविध्यभेद्य दिकोटिकसंशयं पति पृथिवी नेवराणीस्यादिप्रतिज्ञाजन्यभेदादिप्रकारकनिश्चय কয় মন্তিয়া নাগিৰি ধৰিাইগ্নাহকালিনকলীঘললঙ্ক स्वमतस्तद्विविधार्थनिश्चयनिवर्त्यत्वामावकूटनिवेशनम् । प्रतिज्ञाजन्यबोध स्य स्वसमानाकारानुमिली सिद्धिविषया प्रतिबन्धकत्वात् ताशानुमिवेश्य सिपाधयिषाकालीनताशनोषापतिबध्यतया वारशापामाण्यज्ञानानारकन्दित प्रतिज्ञापतिपायविशिष्टार्थनिश्चयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकताकान्यत्वादसम्मव. इत्यसो ज्ञानसामान्यमुपेक्ष्य संशयपर्यन्तानुपावनः । न चानुमिवेतादृश नि अयस्वावच्छिन्नतिबन्धकताकान्यत्वेऽपि तदमतिनपकसिपापयिषाकालीन ·३० शास्त्र मुसावळी । [दी) एवंच तादाम्येन गवि साध्ये पक्षे गदाभेदस्य, बोषजनकत्वमादाय प्रतिज्ञापा लक्षणसमन्वयसम्मवनीति संशयपदमन स्वरुपयोग्यतासाजनकतावा एव निवेशनीमन्या ज्याप्रमानवकाचादिति वाच्यम् । अनिवर्तकत्वं हि प्रतिककतावच्छेदकीम्नविषयिताशून्यरक न तु प्रतिबन्धकत्वाभाव तथा सति अप्रामाण्यज्ञानाकन्दिोघमादाय निगमनातिव्याप्तितादवाथ्यान् तथाच सिपाधयिषाकालीनसिद्धरप्रतिबन्ध कत्वेऽपि प्रतिबन्धकतावच्छेदकीमाविषयिताशालिवनानुमित्यनिवर्तकत्वास- म्भवात् । न च सिद्धे पूर्व परतो वा सिपाधयिषाया उत्पादस्यले द्वितीय क्षणे प्रथमक्षणे वा सिपाधयिषाविरहविशिष्टस्लमक्षतमेवेति सिषाधयिषाया मपि सिबी अनुमितिप्रतिबन्धकस्वमक्षतमेवेति कय तस्याप्रामाण्यज्ञाना स्कन्दिवनाशविशिष्टार्थनिश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिवन्धकताकान्यत्वमिति दा- च्यम् । यादृशसिद्धे. पूर्व परतश्च सिपाधयिषोत्पादः साशसिद्धरेवापति बन्धकत्वात् । प्रत्यक्षनिश्चपेऽपि विशेषदर्शनकालीनविपरीतनिश्चयस्याप्रतिव- न्धकतामते तस्यापि प्रतिज्ञार्थनिश्चयत्वावच्छिन्नामतिवध्यतया उक्कदिशा सम्भव इति प्रत्यक्षमामा-यमुपेक्ष५ सयपर्यन्तमनुधावनम् । अत्र च तत्तद्वि- शिष्टार्थविषयकत्वनिश्चयत्वावच्छिन्नमशयप्रतिवमलशून्यत्वम्य विशेषणोपगमनवातिरिक्तविषयकस्य हेत्वन्तादिभागजन्यबाघस्य तथाविक धूमज्ञानज्ञाप्यत्वादिसशयप्रतिबन्धकताश्रयस्य वारणसम्भवातादृशप्रतिबन्ध कतावनव तयाविधनिब्धयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकताकान्याशयप्रतिवन्धकता निवेश नतु तथाविधनिश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकताकान्यसायप्रतिबन्धक तात्वेनैव गौरवादित्यवधेयम् । उक्तहेवारणाय तादृशबोधान्यतमेति । प्रतप्रतिज्ञाजन्यतावच्छेदकीमत यादृश्यादृशबुद्धिव तादृशतादृशवुद्धिवा. वच्छिन्नान्यतमजन्यतानिरूपितजनकतापर्यन्तस्य विवक्षणीयनयोक्तसमूहा- लम्बनबोधमादाय न तत्रातिप्रसन इत्युक्तप्रायम् । गाभेदस्येत्यादि। सकल पट्यन्वैस्सम बोधा विशिष्यदर्तव्या इत्यग्रिमस्यान्वय.। यद्यपि तादाम्यसम्ब- ·, . पतिज्ञालक्षणम्। (द)] संयोगेन समवापेन वा बहो, वहनिमदभेदस्य, समान पाकस्य कृतो, पाककृतिमत्वस्य, पाककर्षमैदस्य, विशेषणतया इत्तरेभ्योभेरे, इतरभेदवत्त्वत्वस्य, इतरायाभेदस्य, इजरभेदवलस्य, इतर भिन्नामेदस्य, मोपा विशिष्य दर्तव्यादिति दिक् । पेन गोसाध्यकस्थले अनुमित्यन्यूनानाविस्तिविषयकोषजनकत्वं प्रतिज्ञा यासम्मवतीति प्रागमिहित तावतष गवामेदः प्रतिज्ञापतिपाय इत्यम्य ला- भास्त्र सादृशयोघमादाय लक्षणं काव्यमिति स्फुटमेव । तथापि तत्र बादश एव बोधो लक्षणपटक नतन्यविषो बोध इति स्फुटीकतुं तदुपादानम् । बादाम्येन हो साध्येऽयं बहिरित्यव प्रविज्ञा जायते तन च न वहिमदभेद बोधलक्षणघटकः इत्यतासंयोगेन समदायेन वेति । तादात्म्यातिरिकासम्ब- न्धनेत्यर्थः । बहावित्यादिसप्तम्यंतनयं साध्य इति प्राक्तनावितम् । वहि भदभदस्येति । तत्राप्येताशयोषस्य ताशपतिज्ञाजन्यतायाः प्रागुपदार्श-- सोऽपि अन्यविषयोधासम्मवमाविष्फर्तमेतदुपादानम् । पाककृतिमत्त्वस्ये ति। पाककृतिसमवायस्पेत्यर्थः । पचतीतिमतिज्ञातस्तद्वोधादिति, माः । पाकरोदस्यति । पाककृयवच्छिन्नाभेदस्य पाककृतिमत्वाव- च्छिन्नाभेदस्य चेत्यर्थः । पका पाककृतिमानित्मदिप्रतिशत तबोधादिति भावः। इतरभेदवलचस्पेति । इतरभेदायतासम्बन्धयेत्यर्थः । इतरे भ्यो सिधते हरयादितः तादृगोधोदयादिति भारः । इत्तरान्याभेदस्येति । इतरभेदावच्छिन्नामेदस्येत्यर्थः । इतरान्येतिमतिज्ञातस्तदोधादितिभावः। इतरभेदवलस्यति । इतरभेदसंसर्गस्येत्यर्थः नेतराणीत्यतः तदोधादिति माय इतरभिन्नाभेदस्योते । इतरभेदाश्रयत्वावच्छिन्नाभेदस्येत्यर्थः । इतर मिन्नत्यादिप्रतिज्ञानातहोषादितिभावः । अनतिरिकविषयकत्वबळा: पूर्व- पदेव मन्यूनविषयकरवं तावदोषनिवर्त्ययावरसंशयनिवर्वकत्वं दर्शितहेतुज- न्यबोधस्य ज्ञानज्ञाप्यत्वं धूमीय नवरयादिप्रतिज्ञानन्योपनिनीयशप- प्रतिबन्धात्वेऽपि ताशयावत्संशयान्तर्गतपर्वतो बहिमान्न येत्यादिसंशयनिव- संकलेन वारणसम्भवादिति वदतो मतमाह। तापदिति तत्तद्विशिष्टार्थवि- ·शायणकावळी। सावरोधानिवसंशयानिवर्तकतावद्वोपनियत्ययावत्ममयनिवर्तक बोषजनकलं वाच्यमित्पपि केचित् । चत्रः पचति पो नेतराम नेतराणोति प्रतिज्ञायां साध्ये विश्यवानुयोगित्वयोः सायन्यविषयमानुपके- शात् यथोरदर्शितसाध्यगमकतापयिष्यामिविशिष्टहेतुमवस्य २ पझे उप नेयवारयावायमिन्याचारकः प्रयत्या वायोपनिवर्सपावसंशपेति तद्विशिष्टावोधाजन्यतम. महिचिटोयनिवळयावरसंशयेत्यर्थः । तेन मेदादिपकसले भेदतदार- स्वादिकोटिकनानाविषशियानामेव प्रकृतसाध्यपक्षकप्रतिज्ञार्थबोधनिवर्य- यावत्सायान्तर्गततया (तावरसंशयनिवर्तकतामाः पृथिवी नेवाणि भिधीवरे- भ्यो भियते इत्यादिप्रत्येप्रपतिज्ञामन्यबोधेऽसऽपि न क्षतिः सशसकल বান্ধবদেশনীয় বায়ানা ।) ব্যয় निवर्तकत्वं न कस्यापति निरालय । वाइसंशयनिकितायाः पथिया नेतराणि पृथिवीइतरेभ्यो भिद्यत इस्मादे प्रत्येप्रतिज्ञाजन्यबोधे उससे प्येतादृशम- কাণাঘনৰীৰ নাৰায়ণৰৰবা। বললিকা অনিৰিকৰিবন্ধৰাৰ বৰর । রসনবাৰ সদা ৪ लक्षणसमन्वयो () बोधः । न च क्षमताक्षश गारमेस्वरसबीजे बोध्यम् । ननु विषयतासम्बन्धेन पासायच्छिन्नकल्यादेयंत्र साध्यता तत्र छोडशोपनपः न तावत्पातिव्याप्यानित्याकारक पत्र तत्पुरुषवरकरा- কাকিত্ত বাঙ্গাৰিখৰস্কাঙ্কিালস্করখা থাৎক্ষনিলুঙ্কাব্য লিনিৰ তাৰ বাৰিখলাবিন- या व्याप्तरलामे नार्थान्तरमसमादित्यत आह चैत इति । साधे विशिष्ट साध्यशरीरे विषयित्वानुपयोगिल्लयोरिति काठभेदाशइत्यादिः । सम्बन्ध विधवेत्येवकारेण विश्वेषणविधायान्यवच्छेदः । विषयत्वायुपस्थाप- कपदामावेन त्याविशेषण वासम्मवादिति मायः । निमन नामास्य भेदान्दयवियोऽप्युत्पत्त्यविरुद्धतया नेतराणीत्यादी प्रथमायाऽनुयोगिताकद मसिमिचि हृदयम् । ययोपदर्शितेति प्रतिज्ञोपस्थापितेत्यर्थः उपनेय- स्वात् । उपनयेन बोपनीयवाद बादशव्यारेबाजाक्षिततेन यापाककृति ·प्रतिज्ञालक्षणम् । दी) मुश्च एव प्राचामुपनयः 1 नव्यानां पुनरत्यगतिकतया वयाप्यहेतुमान् तद्वान्वेत्याकारो योग्यतावशाच तदा साध्याय त. याप्यस्य वा परामर्शः । फेचित्तु वहनिमान्नवेति विप्रतिपत्ती संशये च बहू निमन्तदन्योन्याभावयोस्तादारभ्यविशेषणत्वाम्मा कोटिवेन विज्ञासितत्वादि विवादात्म्येन निमानेव सापयितमुचितः । सामग्रीमानस पचतीत्युदाहरणेन प्रतिपादनाचादृशव्याप्तिविशिष्टस्य पक्षधर्मता काक्षयोपनयप्रवियोग इति भावः। सुपच एवेति । तथाशब्देन बादशम्याप्ति- विशिष्टहेतुमव एवोपस्थानादितिमावः। ननु मणिकृता घारप्रत्ययार्थ वितयं तस्मात्तति निगमनस्य निराकरणीयतया तथा पदघटितोपनयेऽपि तदोषमास इत्यस्याननुमतस्तादृशोपनय इत्यत एतन्मवमनुसृत्याह । नच्यानामिति । ननु तत्पदेन यथोपदर्शितसाध्यस्येव तादृशसाध्यव्यातिविशिष्टतोरपि परा- मर्शसम्भव इति व्याप्तचादिपदप्रयोगवैयर्यमित्याशयेनाद तद्वान्वेति ननु पक्षादेरपि प्रशान्तत्वाचस्यैव कथं नोपनयस्थतच्छब्देन परामर्श इत्यत माह योग्यतेति- वात्पर्यवशादित्यर्थः । व्याप्तिविशिष्टहेतुगत्त्वस्यैवाकांक्षितवेन सत्परताया एव तत्र प्रहादितिभावः । तदा तच्छन्देन साध्यस्येति प्रथम कल्पं तद्वाप्यत्येति द्वितीयकल्पमभिप्रेत्य । पर्वतो वहिमानित्यादेायस्य वहिसाध्यकरवं निराकृत्य वहिव्याप्यधूमवाश्चायमिरपायाकारकोपन निराक- बता मतमाह । केचिस्विति विमतिपतौ कोटित्वं वजन्यस्मृतिविषयवत जन्यप्रत्येकशाब्दबोधनकारत्वं का न तु तदधीनराधयप्रकारत्वम् । अतो न संशये चेत्यस्य ययम् । तत्प्रदर्शनं च संशय कोटेलानिर्वाहकत्वेन तस्य स्ववो जिज्ञासायामउन्नत्यानित्यवधेयम् । यद्यपि वनिमत उपस्थितिवशायाँ पहेरप्युपस्थिततया तादृशनिप्रतिपत्तिवाक्यानि कोटिक संशयो भवित । मर्हति । तथापि स्वालम्ध्येण छोट्युपस्थितिस्संशये प्रयोजकत्यमिमायेणेद मिपवधेमए । अथ श विप्रतिपहिवाक्याच्छान्द एव संशय इवि मतानुसारे पदम् । वस्तुतो बन्यभावस्य फोटितायामेव वनिकोटिकसंशय उपपद्यते। न तु वनिमझेदस्य स्वस्वाभावप्रकारकमानस्यैव स्वसंचयत्वात् । प्रकृते च. ।

·भासमुक्तावली। {दी] नतु वनिजिज्ञासितत्वात । तथाचायमित्याकारको बन्दिम्याप्य धूमधाममित्याकारको बा उफ्नयः । नतु बलिव्याप्य यूमवाश्चाय मित्याकारकः अर्थान्तरत्वादिति प्राहुः । पन्नचान्तरादादशोषो न जान तस्तत्रापि तादृशाकांक्षायोग्यतादिशालिवरूपं जननयोग्यत्वमक्षतम् । चाहनामावोनोपस्थितः अपि तु तद्वद्वेद एवेति वह्नयभावस्थ कोरियासम्भ- बात् वनिमंशयो न सम्भवतीत्यभिप्रायः । एतत्सूचनायैव च बनिमद्रे- दस्य कोरितममिहितम् । तदभिधानस्य प्रयोजनान्तरामावात् । यद्वा घर्मि णि तत्यकारकबोधीपपिकाकाक्षावत्पदजन्यदुपस्थितिरेव धर्मिणि वत्कोटि- कमंशयजनिका पर्वतो वनिरभाव इत्यादितो वाक्यावन्मायुपस्थिती पहा दो बन्यादिमंशयानुदयात् तथा च पर्वतो वनिमानित्यादिवाक्यस्थव- न्यादिपदमपि न पर्वनादी वन्यादेभेदान्वपौपायकाकाक्षावदिति न वाश विपतिपत्तिवाक्यावन्यादिकोटिकसंशय इति परमार्थः । नवीनमतमनुमृत्याह । वाहियाप्येति पाहुरिति प्रशब्देनाकास्वरसामावस्सूचितः । फलोपधा- पकतापजनकनानिवेशशश्या प्रसका तादृशाबदोघानुपधायकपतिज्ञा यामन्याप्ति योग्यताविवशया निराकरोति यत्र चेति अन्तरेति हेत्वादि वेषयकशाब्दबोधमामप्रय नुतरमित्यर्थः । एतेन फलोपधानविचक्षणे अयय- वान्तरार्थविषयकशाब्दबोधमात्रोपघायकप्रविज्ञायामप्यव्याप्तिः प्रसज्यते अ. ननिरिक्तविषयकशाब्दबोधानुपधायकत्वादिति सूचितम् । तादृशेति-नाश शाब्दबोधजनज्ञानविषयेत्यर्थः । अकांक्षानिशात् पर्वतो वह्निसम्बन्धी त्यादिनिराकांक्षवाक्यव्युदासः । नच पर्वतोवनिमानित्यादिशान्दप्रतिनिरा- फासताशवाक्यविषयकज्ञानवेनाजनकत्वाचादृशशाब्दबोधजनस्तावच्छे- दकविषयताकवनिपेशनेनैवोपपत्तावाकाक्षानिवेशनमफलमिति वाच्यम् । पर्वतोवनिमानित्यादिवाक्षानुपूर्वीपकारकप्रमात्मकतादृशनिराकाक्षविषयक- ज्ञानस्यापि तयाविषशाब्दधाजनकतया तदीयविषयताया अपि जनकताव- च्छदकत्वेन ব্লনকাৰৰক্ষমাত্রাঘাবান্ধাহাসি- निवेशत्यावश्यकत्वात् । तच्चालित्वं च तदरितवर्णसमुदायत्व वजनकताव- ·प्रतिज्ञालक्षण। दी] लामश्च जातिविशेषोपस्थापकशाब्दवाक्यपदयोरुपसन्यानादेवेति। च्छेदकीम्तममान्यत्किचिन्जानप्रतिस्पियवानिरूपकवर्णसमुदायत्वमिति तु पर्यवसिवोऽर्थः । हदो यनिमानित्यादिप्रमानुमिविसमानविषयकवाच्य बोषजनकवाक्यस्म धारणाय योग्यता निवेशनीया। योग्यवं चाबाधितार्थक- खं मकृतसाध्यविशिष्ट प्रकृवपक्षयोधकावमिति यावत् । वैशिष्ट्येच वास्तव न तु वैज्ञानिकम् । यद्यपि स्तम्ध्येण योग्या दिवशी निरर्थकः धन्यून विषयकत्वावच्छिन्नजन्मताप्रतियोगिजनकवाया अवश्यं विवक्षणीयतया वास्तववैशिष्ट्यपाटितसाध्यविशिष्टपक्षविषयकरवरूपान्यनविषयकत्वनिवेशा- सम्मवेऽपि अयोग्यवाक्यप्रतिपायविशिष्टार्थप्रसिद्धया सम्प्रदायसिद्धमतिज्ञापति पाद्यविशिष्टार्थशधानिवर्यसंशयानिवर्तकत्वरूपानातिरिक्तविपयकत्वपटितलक्ष णस्य तवातिव्यालयमसक्तः । तथापि वास्तववैशिष्ट्यपार्टतानतिरिकविध- यकत्व निवेशसूचनाय योग्यतोपादनम् । आदिपदाचार्यविशेषपरिग्रहः तेन निस्तात्पर्यवस्प शुकाधुचरितपतिशासमानाकारकवाक्यस्यान्विरपरवाशवा- क्यस्य च युदासः । नन्वाकांक्षादिनिवेशे शान्दवाक्यपदयायथ्य आका सादे नान्तरीपयिकत्वविरहात् वाक्यासिरितेऽसत्त्वाच अनुमितिजनकपरा- मर्शादी शाब्दधीजनकयोग्यताज्ञानादापतिमामानवकाशादित्यत आकांक्षा- दिमत्वलाभार्यकतया तादृशपदोपादानं सार्यकयति । महाभश्चेति । सामः शाब्दवोध पनि आकांक्षादिमत एक वाक्यस्य जनकतया माकांक्षा- दिमत्वलामः । तादृशपदद्वयोपादानादेवि मावः । शशब्दपदत्य योगेन शब्द मन्यार्थकत्वे, न सल्लामः आकांक्षादिरहितस्यापि शब्दस्य शब्दजन्यस्मृति हेतुत्वादतो जातिविशेपोपस्यापति रूपानुभवनिपश्चाब्दत्वरूपजात्यच्छि- सोपस्थापकार्यकम् शाब्दबोधप्रति भाकांक्षादिरहितस्यापि योग्यताज्ञानादेहेतु सया वास्यपदानुपादाने केवलशाब्दपदाम तलाम इति वाक्यपदोपादानाक्षे नि मावः । या तलाभश्चति अन्यून (नानतिरिक्त) विषयकशान्दावावच्छि- सोपविकाकांशादिमत्वगभश्चत्मा गादपदस्यावयशकथा शब्दजन्यशा- 9 ·शास्तमुक्तावळी । दी]अन्यूनेत्यादितिया चोद्देश्यानुमितिसमानविषयकलिनाविषयकशाब्दज्ञान जनकन्यायावयवत्वमर्थः । व्यतिरेफिणि हूदोनिधूम इत्यादी निहित्वहेतुके यया इदभिन्नमित्यादिदृष्टान्तवतो दावृतिधर्मशू-यत्वादिहेतुके वा उदा हरणस्य वारणाय समानविषयकान्त पक्षमुख्यविशेष्यकार्थकम् । उपनय वारणाय लियाविषयकेतिक नत्वावच्छिन्नार्थकरवे शब्दजन्यतावच्छेदकजातिविशेषानुपस्थित्या तदच्छि- नजन्यताप्रतियोगिक जनतालाभो न भवतीत्युक्तं जातिविशेषस्थापकेगि तथा च कार्यदिशि शाब्दपदेन शाब्दत्वजाते. कारणदिशि च वाक्यपदेनाकाक्षादि मैत्त्वस्य लाभातादृशशाब्दत्वावच्छिन्नौपयिकाकाक्षादिमत्त्वलाभ इतिभावइति व्याख्यानम् । तदसत् । अवच्छेदकतापर्याप्तयनिवेशान्निरुक्तान्यूनविषयक स्वावच्छिन्न जन्यतानिवेशमात्रणवोपपत्त्या शाब्दत्वनिवेशने प्रयोजनामावा चदुपस्थितेरप्रयोजकत्वात् । न च तत्तदर्थविषयकत्वस्य शाब्दत्वनिष्ठजन्य तावच्छेदकतायामेवावच्छेदकतया जन्यताया तदवच्छिन्नत्वविरहात् अन्यून विषयकशाब्दत्वावच्छिन्नत्वनैव जन्यता निवेशनीयेति वाच्यम् । विनिगमना विरहेण शाब्दत्वविशिष्टतत्तदर्थविषयस्त्वस्यापि जन्यतावच्छदकत्वात् । नन्व न्यूनानतिरिक्तपदपरित्यागेअनुमितिविषयकशाव्दधीजनकमित्यवशिष्यते तथा च पर्वले हिमानित्यादिप्रतिज्ञावाक्यस्यानुमित्ययोधकतया भव्याप्तिरित्याश का परिजिहीपुरनुमितिविषयो विषयोयस्येति मध्यमपदलोपिसमासाभिमायण समुदिनलक्षणपर्यवसितार्थ व्याचष्टे । तथाचंति। दृष्टान्तवतइति । अस्या प्रिमेणोदाहरणस्येत्यादिनाऽन्वय । अन्वय्युदाहरणस्य लिङ्गबोधकत्वाद्य तेरे किपर्यन्तानुधावनम् । यो यो धृमवान् स वह्रिमानिति व्यतिरेक्युदाहरणस्य चहन्यभावादिरूपलिङ्गाबाधकत्वात् पक्षविषयकत्वमानिने शेनैव तादृशोदा हरणवारणसम्भवेन पक्षमुख्यविशेष्यकरवपर्यन्तस्य विवक्षणीयस्य व्यावृत्तिदा नाय यथा इदभिन्नमित्यादिदृष्टान्तघटिततदनुसरणम् । दृष्टान्तारितोदाह रणे व्यावृत्तिमाह । हृदावृत्तीति । उपनयवारणायेति । पक्षताव ।

·प्रतिज्ञालक्षणम् । [म] अन्यूनानतिरिक्तपदं विहाय लिङ्गाविषयकत्वं वा ज्ञान विशेषणम् । तेनोदाहरणादिव्युदासः। निगमनं च न परा- महेतुः । अयाधितासत्प्रतिपक्षितत्वज्ञानजनकत्वात् । हेत्वभिधानप्रयोजकजिज्ञासाजनकवाक्यत्वं वा। लिङ्गा- विषयकलिनिविषयकज्ञानजनकन्यायावयषवाक्यत्वं वा । इतरावयवानां लिङ्गविषयकज्ञानजनकत्वादिति । प्रति- ज्ञात्वं जातिः अनुगतानतिप्रसक्तानां त्रिकव्यवहारादिति केचित् । तन्न देवश्त्तप्रभवत्वादिना जातिसङ्करप्रसङ्गात् । प्रतिज्ञाजन्यं विजातीयं ज्ञान व्यवहारादिति तजनकवा- क्यं प्रतित्यपि न । तज्जनकत्वं जनकत्वज्ञानं वा नानु- गतरूपमन्तरेण सम्भवतीत्युक्तस्यानुसरणीयत्वात् । एतेन शब्दोऽनित्य इति लिङ्गधीपरवाक्यजन्यज्ञानवृत्ति. कृतकत्वादिस्यादिवाक्यजन्यज्ञानावृत्तिजातिप्रतियोगिज्ञान' जनकवाक्यं प्रतिज्ञेति निरस्तम् । ननु प्रतिज्ञा न साध' नाङ्गम् । विप्रतिपत्तेः पक्षपरिग्रहे तत्र प्रमाणाकांक्षापां हेत्व' भिधानस्य प्राथम्यादिति चेन्न । विप्रतिपत्यग्रे हि समय बन्धानन्तरं शब्दानित्यत्वं साधयेति मध्यस्थस्य वादिनो वा आकांक्षायां शब्दानित्यत्वं साध्यम् । न च साध्यनिर्देशं विना हेतुचाक्यं निष्प्रतियोगिकमन्वयं पोधयितुमीप्टे, न च वादिवाक्येऽनुपस्थितमपि योग्यतयाऽन्वेति। अतिनसङ्गात् । न च विप्रतिपत्तितः साध्योपस्थितिः तस्था प्रतिवादिविप्र' तिपत्त्या प्रमाणादिव्यवस्थया चान्तरितत्वात् । परविप्रति पत्रिं समयबन्धश्च विना स्थापनाया अभावात् । विप्रतिपत्ति. वाक्यस्य पक्षपरिग्रहेण पर्यवसिततया निराकक्षित्वाच ।

·शास्त्रमुक्तावळी । आवृत्तौ तु सैव प्रतिज्ञा । न चावययान्तरात् । हेत्वन्वय योग्या साध्योपस्थिति । (पञ्चम्यान्वययोग्यपक्षान्वितसा ध्यायोधकत्वात् ।) नाप्यवयान्तरेणाक्षेपात् । साध्यान्वये त' दमिधानं तदभिधाने च साध्यान्वय इत्यन्योन्याश्रयात् । त' स्मात्मतीत्यनुपपत्त्या प्रतीतानुपपत्या वा नेहाक्षेपः । अन्ये तु शब्दानित्यत्वे प्रमाणं यदेति यदि मध्यस्थस्या नुयोगः । तथापि प्रमाणमाले नाकांक्षा किन्तु विशिष्टे विशे' पणं साध्यमनभिधाय न शकथाभिधानम् । न च वस्तुतो य' साध्यं तत्र प्रमाणं वदेति मध्यस्थनियोग । वादिद्वयमध्ये तदसम्भवात् । तस्मात्साध्याभिधानं विनान हेतोराकांक्षा। वययोधकत्वमिति प्रतिज्ञासाधनाङ्गमिति ।। इति तस्वचिन्तामणौ प्रतिज्ञालक्षणम् ।।

·प्रतिज्ञालक्षणम् । [1] यपि प्रकृतिमाविषयकत्वं पृथिवीतरेभ्यो भियते पृथिवी- स्यात् गन्धवती वा तथा गन्धादित्यादापव्यापकम् । म चानोपनयासम्मकः । इदमा गन्धरलेन परामृष्टे हेतुभूतगन्धवस्वान्वयायागादीत वाच्यम् । सा- ध्यामाकव्यापकगन्धामावामावत्तेनान्वयात् । च्छेदकावच्छिन्नपक्षविशेष्यत्त्वनिवेशम्य योजनान्तरविरहेऽप्येतदमेवतानि वेशेऽननुपरपक्षे निगमनातिव्यातिनसम्भवतीत्यभिप्रायेण निगमनापेक्षा तस्मा ल इतरेभ्यो भिद्यत इत्यादिभिगमनस्य पक्षविशेयकबोधननकत्याभाचालिगमन सामान्ये नातिव्याप्तेसम्भव इत्यभिप्रायेण वा । वस्तुतः पक्षमुख्यविशेष्यकत्व निवेशेऽपि गोत्वं तासाभाववत् गोत्वाभावादित्यन यत्र साता वत्र गोस्वमित्युदा रणे पक्षमुन्यविशेष्यत्रोषजनकेऽतिव्याधिटु रध पक्षमात्रमुख्यविशेष्यकर्वनि वेशं च विश्वपक्षकाथले मानार्थापासेद्धयाऽव्याप्तिरितिपक्षतावच्छेदकावच्छिन मुख्यविशेष्यत्वानिरूपकत्वमेव विवक्षणीयं तथाच निगमनेऽननुपरपक्षेऽतिव्या तिर्नसम्भवत्येवेत्यवधेयं लिप्त्वस्य केवलान्वयितया सामान्यतो लिङ्गाविषय करवं ज्ञाने प्रसिद्धमिति प्रकृतिलिङ्गारिपयकत्वं विचक्षणीय तथापि न निस्तार इत्याशयेनाह यद्यपि प्रकृतेति । लिङ्गतावच्छेदकावन्निाविषयपत्र विपक्षणे पृथिवी इतरेभ्यो भिधत इत्यादिप्रतिज्ञाया नासग्रहः तजन्यवोधे स्वरूपत एव पृथिवीत्यादिरूपसिनभानादित्याशयेन स्थलान्तरे दोपमाह । गन्धवतीति तथेति तथा इतरेभ्यो गियतो उपनयासम्भव इति। तथाच तादृशप्रतिज्ञादिपटितन्याय एव न सम्भवत्तीति काव्याप्तिशति भावः। इदमा-इदंशब्देन गन्धवत्वेनेति । उपनयस्थेद शब्दस्य प्रतिज्ञाप- दर्शितपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नपरत्वादिति मावः । गन्धयत्वान्वयेति गन्धवदभेदान्वयस्येत्यर्थः। अयोगादिति उद्देश्यत्वविधेयतावच्छे दकपोरक्ये अभेदस्यान्वयवोधस्याप्युसनत्वात्। अन्यथा घटो घटइत्यादावन्वय बोषप्रसङ्गादिति भावः । साध्याभावेति । साध्याभावव्यापको यो गन्धा भावः तदभावत्वलत्यर्थः । तथाच भिजवण मन्मादेरदेवस्ववियत्ता बच्छेदकगर्नेऽन्तर्भावानात्वपबोधानुपपत्तिरितिभावः । ननु हेत्वमा ·शास्त्रमुर । [1] अत एव व्यतिरोकिणि नच नेयं पृथिवीत्यादिकः प्राचां प्रयोगः । न हेतुपस्थापकपदाम्मवात्कथमुपनयवाक्यातेन रूपेण पक्षे हेतुभानमत आह। अतएवेति साध्यामावव्यापकतावच्छेदकहेत्वभावत्वाधवच्छिन्नाभावत्वेन हेत्वन्वयबोधादेवत्यर्थः । न च नेयं पृथिवीति । नन्द्वयेनाभावामावलेन हेतुवोधनादिति भावः । यद्यपि पृथिवीत्वहेतुकस्यले तादृशोपनयप्रयोगो न युज्यते पृथिवीपदास्वरूपत एवोपस्थितस्य पृथिवीत्वरूपपदार्थतावच्छेदक स्य नअर्थाभावे अन्वयासम्भवेन हेत्वमावामावत्वेन हेत्वलामात् । नच हेतु मद्भेदाभावोऽपि हेतुरेवान्योन्याभावाभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकरूपत्वात एवं(च) हेतुमद्भेद एव साध्याभावव्यापकता यत्र नेतरभेदस्तन्न पृथिवीत्युदा हरणेन बोध्या इति पृथिवीभेदाभावत्वेन पृथिवीत्वबोधकस्तादृगोपनयो युज्यत एवेति वाच्यम् । एवमपि पृथिवीत्यादि हेतुवाक्योपस्थितप्रथिवीत्वत्वविशिष्ट हेतुकानुमित्यापयिकतपविशिष्टवद्भेदत्वावच्छिन्ने साध्यामावव्यापकताया एवाकाक्षिततया तस्या एव योतरमेदामावस्तन्न पृथिवीत्युदाहरणेनोपदर्श नीयतया यद्रूपविशिष्टवद्वेदत्वावच्छिन्नामावत्वेन हेतुमचाया एयोपनयनत्वा शादृशोपनयासमतेः अन्यथा पृथिवीतरेभ्यो भिद्यते गन्धसमयायिकारणता वच्छेदारूपवत्वादित्यादावपि तथोपनयप्रयोगापनोति । तथापि तादतम्ये- न पृथिवी हेतुकस्थलाभिप्रायेणेदम् । अदिपदान्न च नेय गन्धवतीत्याकारक- स्य नच नात्र गन्ध हत्याकारकस्योपनयस्य परिप्रहः । अत्र हेलभावादी सा ध्यामावव्यापकत्वामानेऽपि न क्षति प्राचीनमते उदाहरणादेव व्याप्तिरामेन पक्षधर्मतामात्रम्य उपनेयत्वादत एव प्राचामित्युक्तम् । साध्याभावव्यापके त्यादौ च व्यापकान्तमुपलक्षणार्यकम् । ननु नच नेयं पृथिवीत्यादिक प्राची नानुमतोपनयो सनतः नमर्याभावस्य प्रतियोग्यनुयोग्युपरागेणैव शाब्दानु भवमानादन्योन्यामावबोधे समानविमतिपतियोग्यनुयोगिवाचकपदममाम व्याहारस्य, संसगीमावबोपे च मप्तम्यन्तानुयोगिवाचकपदसमभिव्याहारस्पा पेक्षिततात् प्रतेनाभुयोगिवाचकपदामावेन पृथिवीभेदगन्धाभावादियोधा मम्मवादिति नवीनानुमतइतरव्यापकीमताभावप्रतियोगिपृथिवीत्ववती ठा ·ABO शास्त्रमुक्तावली। [दी] पसाविशेषणसेन सायाविशेषर्णत्वेन सदविषयकवध, ईवारत्वात् अत: पक्षबच्छेदक प्रकारकतानिरूपकविशेष्यतानिरूपितका रतान्यस्वमेव तदयों पायः दक्षतावच्छेदकाकारतान्त:पालिनी सौर प्रका रता साविशेष्यतानिरूपिता वास्तु विशेषः कचिसाक्षात्कचित्परम्परा सधेवि विधयशरिप्रविष्टपदार्थप्रकारता व नर्मितावच्छेदका कारता निरूपितविशेष्यतानिरूपिताविधेयनिरूपितविशेष्यतामा भर्मितावच्छेदका वच्छिनतथा धर्मितावच्छेदकाकारतानिरपितविशेष्यायाध स्वस्य स्वध- मिनबच्छेदकरकेन तदनपच्छिन्नतया विधेयधर्मितावच्छेदकपकारसानि रूपविशेषतयोमिदादिति निगमनादिजन्माषीयविधेयकोटिप्रविलिंग যিথার যনসাংবালিয়নগুনিষইত্যশিষ্ট तिन निगमनातिव्याधि. एच पहिमामामान्यहरियादावच्यातिः मसज्यत एवेति एदोन पर्वको पहिमान धूमादित्यादिप्रतिद्वन्यायान्तर्गतात, अतिव्याशिमसमरन नैतद्विवक्षण शापय मारोहति । न चाय दोषोऽति व्यापकंचोपजयायेत्यनेन स्वयमेव वक्ष्यत इति नानुपपत्तिरिति वाच्यम् । ভবঘাযাখশৰ বিবিয়ানাৰগৰুথ 4 গ্যথায্য নয়। 'বৰ হৰু আৰস্কারিরনোহৰিবস্থায্য কৰিাগঃখ जागरूकवादित्यपि समाहित न चैवमतिव्यापकचोपनयत्यति मायासमति आनन्यस्य धुमवान बदिमान घूमादित्यादिव्यायान्तर्गोपनयविशेषपर - सात् तत्र हेतोरेवपक्षतावच्छेदकल्या पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नाशे पविशेष स्वं तस्यापि पक्षतावरछेदक प्रकारका निरूपकविशेष्यतानिरूपितत्वात् एवं যাঙ্গুনিয়ায়। রুবিনয জ ব্যাবসক্ষার निरूपकाधिकरणनिविशेष्यतानिकपिलपकारात्मकतया अतिव्यासिनते यत्तु यक्षतावच्छेदकहेतुकव्यतिरेक्युपनयपर्यन्तपरतया बादशमन्मसंगमनमय प्युपनयज-यो व्यातिपट कतया लिंगविषयवासनातिन्याप्ति सम्भवती स्वभिमानेन धावि-मतम् । तदेतेन न श्रद्धेयम् । पक्षाविशेषणतेन साध्याविशेषणत्वेन चेति । पमनावच्छेदकपकारशानिरूपितविशेष्यता ·- હર शास्त्रमुक्तावळी । বঙ্গানা ক্যু নিবন্ধকার বিৰিণৰীৎকার नेऽपि यत्र संयोगेन वहस्साध्यता पहिसंयोगत्वेन हेतुता तत्रत्यप्रतिज्ञायाम च्यातिः । हेतभूतवैशिष्ठ्यविषयतायाः स्वनिरूपकत्वविरहात् , एवं साक्षा सरम्परासाधारणानुगत निरूप्यनिरूपकमावोऽपि दुर्वच, परम्परया निरूपि तत्तस्य तन्निरूपितनिरूपित्वाधारमकत्वात। एतेन तादृशवैशिष्ट्यविषयता निरूपकविषयत्वानिरूपितत्वं तादृशविषयताबहिर्मतत्वं तच वैशिष्ट्यविषयता साधारण तनिरूपकप्रकारकता विशेप्यतानिरूपितत्वमादाय तनिरूपकविश्वे प्यत्य प्रकारतासाधारण देत्युनावपि न निस्तार इति चेन्न । तथाविध- वैशिष्ट्यविषयताशालिनिश्चयत्वसमनियतप्रतिवन्धकवानवच्छेदकत्वमेव- वहिर्मतत्पम् । निगमनजन्यबोघीयहेतुविषयता च याशपतिवन्धकता बच्छेदककोटी निवेश्यते तादृशी न कापि प्रतिबन्धकता तयाविषनिश्चयत्व ज्यापिका हेत्वविषयकत दृशवैशिष्ट्यविषयवाशालिज्ञानसाधारण्यात अतस्त वाविषहेतविषयतायास्तद्वहितस्योपपतिरित्यनुपनपशेऽपि निगमनातिव्या- वि: ताशनिश्चयत्वव्यापकत्वमात्रस्य प्रतिबन्धकताविशेषणत्वे धुमादालोक वान् पर्वतो बहिमान् घूमादित्यत हेत्ववयवेऽविव्यामिः तादृशहेतुनिष्ठायाः हेतुत्व धूमीयं न वेविसंशयप्रतिबन्धकतापच्छेदकतादृशबोधविषयठाया निरुत विषयतावहितत्वानुपपत्तेः अतस्वादृशनिश्चयत्वव्याप्यत्वमपि प्रतिबन्धकता विशेषणम् । न च पातावच्छेदकावच्छिन्नमुख्यविशेष्यताकन्वनिवेशस्याव शकतया नैताशातिव्यासियम्भावनेति व्ययं व्याप्यत्वनिवेशन मिति वाच्य- म् । वयाप्यनुपगपक्षे धूमावहिमतासधर्मा पर्वतो वहिमान् घूमादित्यादिन्या. मस्यीयनिगमने हेतुत्व प्रमेयाद्वाच्यत्ववत् प्रमेयादित्यादिन्यायस्थलीय हेरख वयवेचातिव्यातेर्दुरित्यापन्निवेशस्यावश्यकत्वानिति । न च धर्मितावच्छेद कनिष्ठ प्रकारत्व न प्रतिवन्धकतावच्छेदकमपि तु तत्वनिष्ठविशेष्यतावच्छेद- त्वमेव तथा च गन्धवतीतरेभ्यो मिपत्रे इत्यादिभतिज्ञानन्यबोधीयहेतु प्रकार तायावरहितत्वादन्याधिरिति वाच्यम् । विशेष्यतावच्छेदकताया एवं कारतातोपगमेन तादृयोपे तदन्यप्रारदानभ्युपगमात् । एवं सति मस ·प्रतिज्ञालक्षणम् । दितियापि पक्षतावच्छेदकविशिष्ट पक्षे यसाध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्यवैशि ध्यावगाहिलं सहिमावेन निविषयकत्वसाध्यामावो वाच्यः । वातुनो लिनं लिप्नत्वम् । तथा च प्रकृतहेतु तावच्छेदकावच्छिन्नस्य मकृत माध्यतावच्छे दकावच्छिन्नगमकतीपरिक यद्याटिविषयकत्वं तच्छ्न्यत्वमर्थः । तस्य भूतले घटवदित्यादिज्ञानस्य भूतलवांश तद्धर्मितावच्छेदकत्वस्य मका रान्तरेण वारणसम्भवात् । अस्तु वा विशेष्यतावच्छेदकतापविश्यता प्रभारतातोऽन्येव, तयापि न क्षतिः। नाविषयता यदि वविषयवाशून्यर वेशेषणमुपेदय तादृशवहितविपपतानवच्छिन्नजन्यता निरूपितजनकताया साविशेषणत्योपगमेन विशेष्यतावच्छेदकताभिन्नगन्धादिविषयतामाःति हाजन्यवोधे सत्वेऽपि तस्याः प्रतिज्ञाजन्यतावच्छेदककोशिनिपेशे प्रयोजनामा- वेन तनिष्ठपानतावच्छेदकताया एवतत्रनिवेशनीयतया अभ्यासयनवकाशात्। वाशियहि तविषयतासामान्यशून्यत्वनिपेशे अनुमितिसमानविषयकत्व नशनस्य गोपातस्य वैयर्यप्रसन इति ईशाले प्राविषयताशुन्यत्व नवेशनम् । अखण्डामावस्य घरकतया न लिशिययस् । उक्तरीत्या हिं तस्यनिर्वचनायासपिद्वेषााकल्पान्तरमाथपते । वस्तुतइति । लिग त्यमिति-न्यासिरित्ययः। नन्वनाननुगतयोरन्वयव्यतिरेकन्याप्तोत्तदरक यापकतयोंदा एकतरमात्रविषपनाया उपादाने अन्यतर योधकोपनयादति ध्याप्तिरित्याशझ्या तव्याप्तिपटकव्यापकताद्वयविषय-वयोरनुगतम्पेका पाद निवेशयति । तथा चेति । प्रकृतहेतुतावच्छेदकापच्छिम त्यति गम कत्सावितम् । व्यातिविश्यकतमित्यत्र पतिपद व्यापारविषयवानिष्ठ *সনাবাহিৰনাৰায়বিকলীবিদ্ধবহিবুবনাও भर जिमिदं ताशगमकतापयिकत्वं न वाक्प्रकृतहेतुतापच्छेदकावरिउन्न বঙ্গলবাঘাবাবাবাবুগাত্তি নন- पच्छेदकत्वम् , पक्षधर्मनाविषयकोदाहरण जाययोधीपापकत्वादिविषय- नाया अनुमितिजनकतावच्छेदककोट्यपविष्टतया सत्रासिव्यामे. । न च देश, - ·७४ शास्त्रमुक्तावळी। व्यापकत्वादिविषयतात्वेनैव तद्विषयतानां ननकतावच्छेदककोटौ निवेशदनु मित्यजनकस्यापि तादशज्ञानस्य विषयतानां वाशरूपाकान्तानां तथात्व मक्षतमेवेति वाच्यम् । तादृशाविषयवावेन पक्षविशेषणनापन्न हेतु विशेषणता पन्न सामानाविकरण्य विशेषणतापन्नसाध्यादिविषयतानिरूपितव्यापकत्व विषयताया एव कारणावच्छेदकघटकत्वादतादृश्यास्तदवच्छेदकत्वाभावात्। यावच्छिन्नविषयिता जनकतावच्छेदिका उद्पावच्छिन्नविषयताश-यत्व निवेशे च साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नविश्यता अप्यनुमिविजनका वच्छेदककोटिप्रविष्टतया तादृशविषयताशून्यत्तस्य ताशप्रतिज्ञाजन्यबोधे ऽप्यसत्वादसम्भवः। यद्पावच्छिन्ननिरूपितव्यापकत्वविषयिता जनकतावच्छे । दिका तद्पावच्छिन्ननिरूपितव्यापकत्वानवगाहित्यनिवेशे च किश्चिद्रावच्छि नव्यापकत्वं साध्यस्य पक्षस्य वा घटक यत्र तास्थलीयप्रतिज्ञाया असमहः। यत्त्वतत्तनिवेशादनुगमा नवकाशाश्धेवि चेन्न-पक्षतावच्छेदद्यावच्छिन्न मुरूप विशेष्यवानिरूपितविषयमनिरूपिता या विषयातनिरूपितविषयतानिरूपित विषयतांश विशेषणविधया प्रकृतानुमिति जनकतावच्छेदतावच्छेदकतायाः पर्याप्तवधिकरणधर्मवत्तेन हेतुव्यापकताविशिष्टमाध्यविषयत्व साध्यामाव. व्यापकत्व विशिष्टत्वमावविषयत्वेऽनुगमय्य सदभावाय निवेशनेनानुपपत्य भावात् । तथाहि प्रकृतानुमिति बनकतावच्छेदिकाया. अन्वयिपरामशीयहेतु व्यापकत्वावच्छिन्नसाध्यविषयतायाः पक्षतावच्छेदकावच्छिन्न विशेष्यता निरुपितहेतुषियता निरूपितामेयत्व विषयितानिरूपिताधिकरण विषयना निरूपितत्ववत् व्यतिरेकिपरामशीय सापामावश्यापकत्वावच्छिन्न हेस्वभाव विषयताया अपि ठारशविशेष्यतानिरूपित सगीयविषयतानिरूपितात विषयतानिपतप्रतियोगित्वविषयता निरूपितयेन साध्याभावव्यापकता विशिधस्वमावविषयतात्वस्यापि हेतुभ्यापकताविशिष्टमाध्यविषयतात्व बनिरुक्तविषयत्वे विशेवगविषया अनुमिनिननकानावच्छंदतावच्छंदकना- पाः पर्याप्तमधिकरणत्वात् । पयपि यथा परम्परा पक्षविशेष्यतया अनिमार तोदाहरणजन्मबोधायहायाताविशिष्ट माध्यादिविपक्ष नानुमितिजन ·प्रतिज्ञालक्षणम् । । फनावच्छेदिका तथा तन्निरूपितव्यापकत्वादिविषयतापि न तथेति तदीय साध्यादिविषयताविशेषणतया व्यापकत्व विषयत्व निरुपितत्तस्यानुमिति जनकतावच्छेदकतावच्छेदकप्रवेशो न सम्भवति जनकतावच्छेदकविषयता वृत्तेरेव धर्मस्य तादृशविषयताविशेषणतया जनकतावच्छेदकतावच्छेदकत्व सम्मवादिति निरुक्तपक्षविषयता पञ्चमविषयताशे विशेषणतया अवच्छेदक स्वपर्याप्तयधिकरण यासाधनादिव्यापकत्व विषयतानिरूपितत्वसहित सा ध्यादिविषयताल तन्नोदाहरण जन्यबोषीयसाध्यादिविषयतासाधारण तथा चोदाहरणेतिव्याप्तिारैव । तथापि निरुक्तमनकतावच्छेदकतावच्छेदकता पर्याप्तयधिकरणधर्मावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्ना या पतिबन्धकता तदवछ- पविषयतात्वनोदाहरणजन्यबोधीय हेतुव्यापकसाध्यादिविषयताया सडग्रहा बोध्य । अनुमितिजनकत वच्छेदकपरामीयतामादिविषयताया हेतुन्या पकत्वादिविषयतानिरूपित साध्यादिविषयत्तात्वेन साध्य हेतु-यापक नवेत्यादि संशयप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वात् तादृशप्रतिबन्धकताया तादृशरूपेणोदाहरण जन्यवोपीय साध्यादिविषयताया अप्यवच्छेदकत्वात् । मुख्यविशेष्यपनिवे शाद्गोवाभाव. प्रमेयत्वव्यापकवाच्यत्ववारसास्वाभावधान् गोत्वाभावादित्यत्र तादृशविशिष्ट साध्या प्रकृतानुमितिजनकपरामशीय स्वात्मकपक्षविशेषणता पन गोलाभाचविषयतानिरूपताधेयत्व विषयतानिरूपिताधिकरण विषयता निरूपित सानामावविषयता निरूपितविपचताशे विशेषणविधया अवच्छेद कतावच्छेदकताया पर्याप्तयधिकरणधर्मवत् प्रमेयत्वव्यापकवाच्यत्वविपरता या प्रतिज्ञाजन्यबोधेसत्त्वेऽपि न क्षति । (जनकता च साध्याप्यत्वावाच्छन्न धर्मिताकान्यपगमीयामाया । तेन तद्धर्मिकपरामर्शमादायापि नोक्तप्रतिज्ञा नच साध्याभावव्यापकत्वभावप्रतियोगिहेतुमानिति पराम शीयपक्षविशेष्यतानिरूपितहेतुविषयतानिरूपित प्रतियोगित्वविषयनानिक पित्ताभावपिपयता निरूपितव्यापकत्वविषयताया अपि निरुक्तविषयतावात नादश वेपत्तविशेषणतया ऽवच्छेदकीमत साध्याभावव्यापकविषय तात्वम पति वयभाव०पापमपमेयत्ववा पर्वतो वहिमानित्यादिप्रतिज्ञायाम या यामन्याप्ति) ·- शाखमुकावली [दी] तच तो साध्यव्याप्यत्वावगाहिलं हेतु मतामावप्रतियागितावच्छेदका वच्छिन्ने साध्यामावव्यापकत्वावगाहित्वश्च । द्रव्यत्वव्याप्यसंपोगरवृत्तिधर्म- वानयं द्रव्यत्ववान् गुणात् । गुणव्याप्यरूपवानयं स्पर्शवान् रूादित्यादी प्रतिज्ञासङ्ग्रहयावच्छेदकद्वयोपादानम् । तिरिति वाच्यम् । किश्चिद्यापकत्वविशिष्टविषयता विशेषणतयाऽवच्छेदक त्वम्येव निवेशनीयत्वात् । वस्तुतस्तु चतुर्यविषयतायां अभावनिष्ठपकारता भिन्नत्वम्य निवेशनीयत्वान्न कोऽपि दोषः। व्यापकत्वाविषयनायाश्चा तथात्वात् व्यतिरेकपरामर्शीयपञ्चमविषयताया एव समावप्रकारतारूपत्व तु अन्वयव्यतिरे कव्याप्तिघटकव्यापकनाद्वयविषयतयोविशिष्यामावदपनिवेशपरो नाय ग्रन्थ तथाच सति प्रकृतहेतुतावच्छेदकेत्यनुगतशब्देनोमयोकीर्तनवयर्याातात् विशियापि तदुमपावगाहित्वस्य तच्चेत्यादिना दर्शनीयतया प्रथमत एव विशिष्य तदुमयावगाहिन्वार्थकदोपवर्णनानौचित्यात तच्चेति-वादशगम- कत्वापयिकविषयत्वं चेत्यर्थः । इताविति । हेतुव्यापकता विशिष्ट माध्यविपय स्वमित्यर्थ । मो मोक्तानुगमविरोध. हेतुभूताभावमतियोगितावच्छेद केति । तादृशपतियोगितावच्छेदकच्च धुमादिमावहेतुकम्पले धूमाभावत्या दिक वयमावादिहेतुकस्थले च वहिन्वादिक एनदसमभयने व हेत्वभावत्वा वच्छिन्न इति नोकम् । तथामति अप निघूमा निर्वाहत्वादि यादो यत्र घूमना वहिमव्यापकवहारमाववाचायमित्याचाकारकपोरेवोदाहरणापनययो प्रया गादहित्वावपच्छिन्न एव साध्यामावयापवायाम्तप्रतीनिन तु वन्यमा वाघमावत्वापदाच्छिन्न इति त्रातिव्याप्तधभावाप्रतिपादनेन न्यूनतापचे, हेतुतावच्छेदकमाध्यतापच्छेदकनिदेशनपयोजनमाह द्रव्यत्वेनि प्रतिज्ञा सहमहायेति । प्रथमोपदर्शितप्रतिज्ञाविषपसयोगत्वावच्छिन्ननिरूपियार काया भर मयोगलेन गुणहेतद्रव्यकलावच्छिन्नानुमिताद्वितीयपनिजा विषयगुगताव नापनाया गुणवेन मापावावरिछन हेतु कानुमितेः प्रपोवयाच्टर दयानुदान न तायारिति भावः । - ·प्रतिज्ञालक्षणम् ।। ७७ मावश्यक तजा दी] अयूनाननिरिक्तति च मळमुद्देश्यानुमित्यन्यूनानतिरिक्तभागपरम हेतुत्व मभिधेय प्रमेयवादित्यादौ पञ्चम्यर्थपक्षकहेतुवारणाय पञ्चम्यन्ताम्यवस्य हेवन्यवाय वाऽवश्य वाच्यत्वात् । सहयानिरिक्तमुपर्थस्य प्रकृत्यर्थविशे- प्यत्वेनैवान्वयात् । पातिपदिकार्थयो क्रियामातिपदिकार्थयोश्च न-वेच लिङ्गत्वाविषयकावविशेषणेनेघोदाहरणस्यापि वारणे पूर्वोक्तानुमिति समानविषयक व विशेषणस्य व्यावृत्तिन सगच्छत ह ते सत्य-तोचरविषया-त भागपरित्यागस्यैवाऽवश्यकत्वेना-यूनानतिरिक्तपदमानपरित्यागपरमूलविरोध- इत्यालोच्य तादृशगुलस्य च तथाविधसमुदायपरित्यागपरत्वमेवाह अन्यूनेति । नन्देतसे हेतुवारणायेय पक्षविशेष्य सत्वपर्यवसितताइविशेषणोपादान वस्य व्यापकत्वाविषयत्वेन लिनलाविषयक वदानेना पारणादिति कथ समुदायपरिमाग इत्यत आह हेतुत्वमिति पञ्चम्पर्थपक्षक इति । तथाच पक्षमुख्यविशेष्यकत्वमसि तातुजन्यबोधे अक्षतमिति न तेन वारणसम्भव इति भावः । पञ्चम्य-तान्यत्वस्य निवेशे पटो दण्डात् पटो न दण्डादित्यादि प्रतिज्ञाया असमहमालाच्य कल्पान्तरमाह । हेत्व न्यति । अवश्य वाच्यत्वादिदि । तथा व अत एव सकलहेतुवारणे उक्तसमुदायदळपरित्यागो न क्षतिमावहतीति भाव । ननु ज्ञापकत्व पञ्च म्यर्थ स च प्रकृत्यर्थस्य विशेषणतयैव मासने न तु विशेष्यतया तथा च कथ पञ्चम्पर्णपक्षक-याया-तर्गतहतो पक्षमुख्यविशेष्यकोषजनक वात आह । सख्येति । विभकचर्थस्यैकत्वादे प्रकृत्यर्थस्य विशेषणतया बोध अनुमाविक तस्य विशेष्यत्वे घटमित्यादित एकत्व कवच घटीयमित्याकार कस्य सर्वानुभयविरुद्धसमूहालम्बनबोषस्यापनरत सख्यातिरिक्तेति सुवर्थ विशेषणम् । तिर्थस्येप्टसाधन वादे प्रत्यर्थस्य विशेषणतया भानात् प्रत्य यार्थसामान्योपेक्षा । विशे यलेनैवेत्या युक्तिमाः । प्रातिपदिकार्थयो रिति । समानविनक्तिकनामार्थयो क्रियाविशेषणीभूतद्वितीया तनामार्थ चालयोश्रमिदा क्योधोपच्या भेदनति । तयोरपि विभकर्मम तराकृत्य ·शास्त्रमुकावली। [दी] साक्षादेिना-वयस्याप्युत्पत्तेर्वश्यम णत्वात । चैत्रम्येद न मैत्रस्य मैत्रस्येद न चैत्रस्य द्वयोरिद नेदमेकस्यापीत्यादौ चैत्रादिसम्बन्धाभावबोधस्य विमलयर्थविशेष्यता दिनानुपपत्ते । परम्परया भेदान्ववाघासाक्षादिति । अव्युत्पचेर्वक्ष्यमाणत्वादिति । भूतल घट इत्गदावाधाराधेयमावादिसम्बन्धेन घटमतलायो तण्डुर पच वीत्यादौ च क्रियाकर्माठिमावेन तण्डुलपाक चोरन्वयबोधानुदयादिनिभाव । तथा च तस्यातिरिक्तमुवर्थस्य प्रातिपदिकार्यविशेषणत्वे विभक्तयर्थस्या-तरा ऽमानेन प्रातिपदिकार्यम्य मूल तण्डलादे घटपाकादावाधाराधेयक कर्मत्वा दिसम्बन्धेन साक्षादेवा-बययोधम्यभूतले घट तण्डुल पञ्चतीत्यादित स्वी- करणीयतया ताशयुत्पतिविरोध इत्याशय । न च भूतले घट इत्यादौ घटाधि करण भूतलमित्याचा कारक एवान्वयबोध उपेयते नात उपदर्शितव्युत्पत्ति विरोध इति वाच्यम् । तया सति शाब्दबोधेऽनुभवसिद्धस्य प्रथमा-वार्थ मुख्यविशेष्यकत्वस्य ममसन्मात् । ननु विमलयर्थ समर्गतयैव भासते न तु विशेष्यतया घटादावाघेयत्वादिसम्बन्धेन मृतलादिश्कारकपोधे च सप्त म्यादिविभक्तयन्तमूत लादिवाचकपदसममिव्याहारस्य नियामकत्वानोक्ताति प्रसन्न , न चैव मूतले धूमादित्यादिभागमात्रस्यासनुभावकत्वमसान इष्टत्वात् । आतु वा विमझयाधिकरणत्वज्ञापकत्वादिविशेषितस्यव प्रक स्वयंस्य तुल्यावविद्याधेयत्वज्ञाप्यत्वादिसम्बन्धेना-वय इत्यतो विभक्तचर्य स्याविशेष्यत्वे नंद मैत्रस्येत्यादौ मैत्रादिविशेषितस्वत्वादिरूपस्याभावप्रति योगिनोऽवान्तरवाक्यादनुपस्थित्या नन-वयाघानुपपत्तिमाह। चत्रस्य दमित्यादिमित्रादेरमावा ना माध्यत न तु स्वत्वस्येत्याशा निरात्रिकी युगा तदुपगम चैत्रीयघनेऽपि सयोगसमवायादिना चैत्राधाभावसरदन यत्र चैत्रस्येदमिति ०यवहार तत्र स चैत्र येत्यपि व्यवहार न्यादिति सूचयितु पत्रम्सुक्तम् । ननु चैत्रप्रतियोगितामावबोधन प्रथमान्तचत्रपदसमभि व्याहार एक नियागक इत्यत आह । मेषस्येदमित्यादि । न च स्वत्वादि सम्बधेनर प्रन्ययस्यामाको दनियल नना बोध्यते तथाच नोक्तानिप्रमात - ·७९ प्रतिज्ञालक्षणम् । इति वाच्यम् । वृत्त्यनियामकतया स्वत्त्वादेरभावप्रतियोगितावच्छेदक सम्बन्ध वाभावात् , नामार्थप्रतियोगिकामावस्यानुयोगिनि सप्तमी विना नमा बोधयितुमशक्यत्वाच्च वृत्त्यनियामकसम्ब-भस्याभावप्रतियोगिता वच्छेदकत्वोपगमेऽपि स्वत्वादिसम्बन्धावच्छिन्नामावस्य षष्ट्याद्यन्तसमभिव्या हतनना योधगे अनुयोगिनि सप्तम्यनपेक्षणेऽपि द्वयोरिद नेदमेकस्येत्यादा वगतेश्च । तथाहि- स्वत्त्वस्य विशेष्यत्वे स्वनिरूपकनिष्ठमेदाप्रतियोगि निरूपित यास्वत्वन्तदभावो घननिष्टस्ता प्रतीयते अतियोग्य-तमेकपदार्थ सर्वत्र समभिव्याहृतप दार्थससर्गिनिष्ठमेदाप्रतियागिलवरूपजातीयद्वितीयरहि तत्वत्यैकपदार्थत्वात् स्वस्व षष्ट्यर्थ तथाविध चैकमाननिरूपित स्वत्व न तुभयनिरूपित तनिरूपकस्यैकपुरुषस्य तन्निरूपफपुरुषान्तर निष्ठभेदप्रति योगितया तथाविषभेदाप्रतियोग्यप्रसिद्धरिति शस्वाभाव उमयवने अवाषित । स्वत्वसम्बन्धेन एकपदार्थस्यामावो यदि ना बोध्यते तदातु स्वस्वामिनिष्ठभेदप्रितियोग्येकपदार्थो वाच्यस्तत्र यदि स्वममावत्यानुयोग धनम् , तदाप्रतिसिद्धि प्रमेयमानस्येवोभयस्वामिक यद्धन तस्वामिनिष्ठ भेदप्रतियोगित्वात , यदि धना-तरमेकमात्रनिरूपितत्त्ववत तदा तस्य समभिव्याहृतपदार्थत्वाभावादेकपदस्य तादृशार्थसम्बन्धिनिष्ठभेदापतियोगि बोधकरवव्युत्पत्तिभन । एकमात्रम्वत्त्ववद्ध तरस्वामिचैत्रमैत्रोभयधने नेद मेकस्यति व्यवहारानुपपत्तिश्च । एनदभिमायेणैव द्वयोरिदमित्यायनुसृतम् । इदमत्रावधेयम् । नेदमेकस्येत्यन्न स्वनिरूपकनिष्ठभेदाप्रतियोगिनि कपितय किश्चिरस्वत्वस्याभावबोपने एकमात्रधनेऽपि तथाविधधनान्तरनिछस्वत्त्वा भावसत्त्वात्तादृशप्रयोगप्रसन्न तादृशस्वत्वसामान्यस्य चैकाभावो न सम्भवति प्रतियोगितावच्छदकस्य स्वत्वाटतत्वेनानुपगमात् अभावकूटस्य चासर्वज्ञदु यावमित्येकत्वसख्यावच्छिन्न एकपदार्य तदन्वितत्वत्त्वस्यचो भयस्वत्वानिरूपितविशेषणताविशेषेण स्वत्त्वस्य समवेत ताशसमवायेन वाऽभाव प्रतीयत इत्युपग-तव्यम् , तथा च उभयानिरूपित स्वत्वसम्बन्धेन प्रकृत्यर्थमायोघोडपे सम्भवति उभयानिरूपित व च स्वनिरूपिनत्वस्वभिन्न - ·शास्त्र मुक्कावळी । दिी] चैत्रो न पचतीत्यादौ तिर्थस्यैव विनाप्यनुयोगिनी सप्तमी मुबर्थस्याप्यभावान्वयात् । हेतुविषयकज्ञानजनकत्वव्याप्यावयवतावच्छे- दकरूपशून्यत्वे सत्युदाहरणान्यन्यायावयवत्वं तत्त्वम् । तादशावच्छेदक हेतुत्वादिकमिति केचित् । हेवभिधानति जिज्ञासाजनकत्वं तद्योग्यता वाक्यत्वम्-न्यायावयवत्वम् । निरूपितत्वोमयसम्बन्धेन विञ्चिद्विशिष्टं यत्तदन्यत्वमिति । ननु स्वस्वस्य विशेष्यत्वेऽपि नेद मैत्रस्येत्यादितः कथ स्वत्त्वससर्गाभावयोधः ससर्गामाव बोधमात्र एव नाऽनुयोगिनि सप्तम्यपेक्षणादित्यत आह चैत्रो न पचती ति । नामार्थप्रतियोगितामाबोध एवानुयोगिनस्सप्तन्यपेक्षणादिदि भावः । यथातलिनाविषयकत्वनिवेशे गन्धवीरेभ्यो मिद्यते गन्धादित्यादाव व्याप्ति प्रकारान्तरेण वारयता मतमाद । हेतुविषयकेति । कासाचित्पति जाना हेतविषयकज्ञानजनकत्वेऽपि प्रतिज्ञास्यस्य हेतविषयक ज्ञानजनकत्वानि- महत्वासनियन्यायावयवतावच्छेदकानि हेतुत्वोपनयत्वनिगमनत्वान्येव न तु प्रतिज्ञाप्तमिति नान्यातिः हेतुबोधकप्रतिज्ञानिष्ठतत्प्रतिज्ञात्वादेस्ताव ज्ञानजनकत्वनियतत्वादग्यातिनादवस्थ्यमतोऽवयवतावच्छे केलि। अभाव हेतुकव्यतिरेक्युदाहरणस्य निमाविषयकज्ञानजनकम्य सम्भवादुदाहरणत्वस्य ताशज्ञानजनकत्वानियतत्वादुदाहरणातिव्याप्पिरत उदाहरणान्येति । प्रति ज्ञात्वादेहतुपक्षसाध्यभेदेन भिन्नत्वान्धवतीदरेभ्यो भिद्यते गन्धादित्यादाव व्याप्तिः तदवस्यैव तादृशप्रतिज्ञानिष्ठपरिज्ञावम्य हेतविषय नानजनकत्व नियतत्वान हेत्वादिभेदेन प्रतिज्ञात्वाद्यभेदे तु प्रकृतहेतुविश्य ज्ञानजनक्रय नियतावयवावच्छेदकस्यैवाप्रसिद्धिर्नानाहेतुकहेत्ववयादिसाधारणहेतुत्वादे- रध्यायातादित्यावर ससूचनाय केचिदिति । जिज्ञासा फलोरपायकत्व. व्यायाभिमागंपाद । जिनामेनि । उदासीनातिन्याप्तिवारणाय न्यायावय बसण्यावश्यं निवेशनीयतया वाक्यभिन्नानि-याप्त्यपसक्ते वाक्यपदोपादान मनभित्याशयां वाक्यपदायेव न्यायायवार्थकतामाह वारपत्वमिति ।

·प्रतिज्ञालक्षणम् । । लिछेत्यादि लिडाविषयकति पूर्वोपर्शितार्थकम् अमावहेतुकन्यतिरेक्युदाहरणवारणाय लिङ्गीति लिङ्गी साध्य तद्विषयक নিহায়ক । गन्धवतीतरेभ्यो भिद्यते गन्धादित्यादावव्याप्तिवारणाय लिनाविषयक तीति पूर्वोपदर्शितार्थकमिति साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्यविशिष्टपक्ष तावच्छेदकावच्छिन्नपक्षदिपषताबहिनलिविषयताशू-यार्थकमित्यर्थ अभावहेतु केति वयमावहेतु फेल्यर्थ यो धूमवान् स पहिमानित्युदाहरणस्य लिनाविषयकवादिति भाव । भावहेतुकास्य व्यतिरेक्युदाहरणस्य हेत्वमावले. नव व्यतिरेक्योधकतया नलिकाविषयकत्वसम्भव एवमभावहेतुकस्यान्व- य्यदाहरणस्य न तथालसम्म इत्यभावहेतुकल्लयतिरेकित्वानुमावनम् । लिनिसाध्यमिति लिगमस्यास्तीति व्युत्पत्त्यालिलिपदस्य तित्वनिरूपकार्थ क्वादिति भावः । वक्ष्यमाणोदाहरणे साध्यविषयकत्व सत्वादतिव्याप्राह । तद्विपपकत्वमिति । तद्वद्विशेष्यफम्-तद्व-मुख्यविशेष्यक निस्केहद स्वशुन्य सेट् एव तदेताये उदाहरणजन्यवोधस्य नलिनाविषयकत्वसम्भव इति तत्प्रकारकामाविषयत्वशू-पत्वानुधावन तच भावप्रतियोगिकतया अति रिकमिति हृदयम् । जलवसन्देहदशाया जलान्यत्वस्य सन्दिग्धतया तत्प्र- कारकप्रमाविषयत्वमपि सन्दिग्धमिति तच्छ्-यत्वस्य हेत्तयोपन्यासो न स- म्भवतीति प्रथमसाध्ये तदुपेक्षित उत्पतिकाने जलस्यापि निस्तेहतया द्रव्यस्थ सलान्यत्वप्रकारकप्रमाविषयवस-यवतकामकान्तरमनुसृतम् अनोतयुक्तया जलव साध्यापेक्षा । यत्तु जला५३प्रकारकप्रमाविषयत्व शु-यत्वमपि लाशजलस्वरूपमवेवि जलवाय सध्यागोदाहरणजन्य बोधम्म सामविषयकस्य निविषयवसम्भव इति ध्यपकानु पावनमिति ! तन्न, जमायायातमा प्रमाविषयखगन्यतस्य जला- परवे यान ०५ सयसप्रकारकप्रमाविषय इत्युदाहरणज-यबोधस्याय -तियोगिताछेददक नया विपनासरते । पूर्वपदार -- 11 ·शास्त्रमुकावळी । ८२ [दी] तेनेदं जकं निन्नेहत्वप्रकारकप्रमाविषयत्वशून्यत्वात् , इई इदं द्रव्यं नलान्यत्वप्रकारकामाविषयत्वशुन्यत्वादित्यादौ यन्न जल तन्नि स्नेहलपकारकप्रमाविषयः इत्युदाहरणेनातिप्रसनः । लिङ्गाविषयकेल्यम्य पूर्वोकव्याप्यस्वाविषयकार्यकले तु हेतुवारणाय लिङ्गीति । लिनिविषयकत्वं च प्रकृतहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नहेतुविशिष्टहेतुत्वविषयतावहिर्भावेण वा- च्यम् । तेन दहिमान् वहिमामग्रीमत्वात् अय हेतुरिदं वा हेतुत्व तत्त्वेन प्रतीयमानत्वादित्यादी हेतो नातिप्रसङ्गः । पयविषयकत्वम्य लिनाविषयकपदार्थत्वे उदाहरणस्य व्याप्तिबोधकनया तत्र लिनिविषयकत्वविशेषणव्यावृत्तिर्न सम्भवतीत्याशयेन तन्मते स्थलान्तरे व्यावृत्तिमा । लिनेति पूर्वोक्तेति- उक्तानुगतरूपावच्छिन्नेत्यर्थः । हेतुवारणायेति । इतरेषां त्रयाणा व्याप्तिविषयकत्वेनैव वारणादिति भावः। प्रकृतेति हेतुतावच्छेदकहेतृत्वविषयताना भेदनिवेशे साध्यस्य हेतुतावच्छे. दकादिरूपत्वे हेतुतावच्छेदकादिविषयताभिन्नसाध्यविषयत्वाप्रसिद्धया व्या. तिरिति विशिष्टविषयताबहिर्भावनिवेश. तादृशविपयतापहि षः पूर्व- वनिर्वाच्यः नच तादृशविषयतावहितविषयतामात्रनिवेशेनैव हेतुवा- रणसम्भवे साध्यायनिवेशन व्यर्थमिति वाच्यम् । तादृशविषयतान्तर्भूत माध्यविपयामिन्नत्वस्यैवात्र बहिविणत्यन्नेन विवक्षिततया दर्शितहतो दा- दृशसाध्यविषयताभिन्नहेतुत्वादिविषयतामादायातिप्रसस्य वारकतया त- सार्थक्यात् । मेवप्रतियोगिकोटी निविष्टम्य माध्याशस्य चाखण्डाभाव घटकतया वैयर्यात् । पत्र च प्रकृतहेतुनावच्छेदकविशिष्टहेतुविशिधहेत स्वविषयतान्तनमाध्यविषयताया अप्रसिदि. तत्र यहि मनवान्तमनुपादे५ मेव शक्यस्याविवभिनवारिति नाव्याप्तिः। तादृशविषयतान्न तत्वसा- धीयल उभयाभाव एव वा बहिभावणत्यन्तार्य. हतूतावच्छेदकहतहतत्वा नां निवेशस्य प्रयोजन क्रमश प्रदर्शयति । तेनति । ततेनेति-हेतुत्वेन हेतुन्वतेन चेत्यर्थः । हेवत्वहेतु वयोम्नादात्म्यसम्बन्धन मा यत्व बोध्यम् । 1 ।

·प्रतिज्ञालक्षणम् । ८३ हेतुत्वावच्छिन्नसाकस्थले हेतुत्वेन प्रमीयमानस्वरूपप्रकृतहेतोरपि साध्य तावच्छेदकाकान्तवया हेतुजन्यबोधत्य साध्यविषयकत्वमक्षतमेव माध्यता वच्छेदकविशिष्टनिरूपितविषयतापर्यन्तस्थाविवक्षितत्वादिति हेतुविषयता घर्भािवनिवेश पावृत्तिसप्ततिः । न च देतुविपयिताबहिनवनिवेशापे. क्षया सायटावच्छेदकविशिष्टविषयकत्वनिवेशनमेव लाघवेनोनितमिति वाच्यम् । विशिष्टविषयताबहिर्भावे निवेशनीये हेतुविषयतामहिमविस्म स्वातन्त्र येणानिवेशनीयतया गौरवान३काशात् ! हेतशमनिवेश्य विशिष्टस्य दुनिवेशतया विशिष्टनिवेशेनैव वनिवेशात हेत्वंशावेश एवं हेनुतावच्छेद- कविषयत्वहेतुत्वविषयस्य योहि वस्य पृयनिवेशनीयतया गौरवात् । एवं च प्रमेयत्वापवच्छिन्नसापकस्थलेऽपि हेत्वंशनिवेशेन प्रयोजनप्तम्भवा. दर्य हेतुरित्युपलक्षणपरं बोध्यम् । लिझिविषयकत्यस्य पूर्ववरसाध्यवद्विशे- प्यकार्यकावोपगमे वहिमान्वहिपामग्रीमत्वादयं हेतुः तत्वेन मीयमान- स्वात् अनयोतिप्रसाधारणसम्मवेऽपि इद हेतुत्वमित्यादौ पशुपयत्य ता- दास्यसम्बन्धेन साध्यवतया साध्यपकारतानिरूपितविशेष्यतार्थकत्वेऽपि स्वरूपसम्बन्धेन हेतुत्वत्व साध्यस्थले निरूपितत्वसम्बन्धेन ज्ञानत्वावच्छिन्न साध्यकजनम्नासावच्छिन्नपसकायले चहेतावतिव्याप्तियारणं न सम्भव- तीति गुरुवरारम्भः । लिग्निविषयतायाः प्रपदर्शितवियिताया रहिर्भाव निवेशनं लिपदस्य धर्मपरता विनय लियोधकप्रतिज्ञाविशेपेऽन्यासिनि लिपदविषयपदयोः माध्यवद्विशेष्यपरतां विनैव दशितव्यतिरक्युदाहरणेऽति च्याप्त प्रकारान्तरेण नारयता मतमुपयस्य दूषयति । लिति-निगमनस्यो वादरणस्य वारमाय नियतान्तयमवयतावच्छेदकविशेषणम् प्रतिज्ञारखोदाहरणत्वयोरपि लिनकिनिविषयकज्ञानजनकावममानाधिकरण नया अमानवादतिपमोमतासामानाधिकारमुपश्योभयत्र नियतवप्रवेश. न। उमारणार्षिशेषत्वमादापाभिसगरमापायच्दकाम्नम्। आदि पापघमीविभक्तिमत्वानियतनिद्रिविषयमानजनकल नियतावच्छ च ·शास्त्रमुकावली। বিষয়াল সনাক্কাৰখয়রাবন্যমন- वयवावच्छेदकरूपतत्त्वं तत्त्वमित्यादिकं तु ताशरूपान्तरापरिचये दुर्भहस्वादनुपादेयम् । इति दीषिती प्रतिज्ञालक्षणम् । दकरयवादिपरिमहः । रूपान्तरति यद्यपि निरुतस्यापि रूपस्योपरि बयादन्तरमनर्थकम् । तथाप्यात्माश्रयमयन तथाविधरूपान्तरपरिचयापेक्षा गीयः । तच रूश्मनुमित्य यूनानतिरिकविषयकशाब्दधर्धाजनकवाक्यत्वादि कमेव तयार तस्यैव सदटकस्य लक्षणवतन्मवादाविशेषणतानिब तस्य विशिप्यापरकत्वान व्यदिशेमतेति वाच्यम् । प्रतिज्ञातवे हेतुत्वादिसाषा रणस्याबच्छेवफस्स्स दुर्घटनमा विशिष्यैः सनिवेशनस्याएकवादित्य लाभायान्तरपदम् । अत्र च माध्यादिदेनाभिमप्रविज्ञाय यवच्छेदक वन निरपवे या तम्य वसाध्यविषयकस्यनियवासम्भवादप्रसिदि। पदि न साध्यादिभेदेन मिन तदा यामाध्यपक्षपाया प्रकृत लियोषक नियत व्याधिरित्यपि दूषण रोयम् । इठि गदाधराये प्रतिज्ञाकमणम् ।

·हेतुमायः। [म. साध्यनिर्देशानन्तरं कुतहत्याकांक्षायां साधनताव्यञ्जक विभक्तिमल्लिङ्गवचनमेवोचितम् । अन्यथाऽनाकांक्षिताभि धानेनिग्रहापत्तेःलोकतधैवाकांक्षानिवृत्तिरिति व्युत्पत्तेरिति प्रतिज्ञानन्तरं हेतूपन्यासः । हेतुत्वञ्चानुमिति कारणीभूत लिङ्गपरामर्शप्रपोजकशाब्दज्ञानजनकसाध्याविषयकशाब्दधी- जनकहेतुविभक्तिमच्छन्दत्यम् । [] अनुगितीत्यादि जनकान्तं न्यायावयवार्यकम् । निगम नवारणाय साध्या विषय केत्यादि । मायाविषयकावच प्रकृतहेतुनावच्छेदकावच्छिन्न हेतवि- शिष्टहेतुत्वविषयताबहिर्मावण পূর্বধনাত্ম্যও্যথা- पक्षविशेषणात्वेन वा। निगमनवारणायेति प्रतिज्ञोदाहरणोपनयविशेषाणां विवक्षणीय हेतु विभक्तिमत्वविशेषणेन वारणसम्भवान्न तदुक्तप । ननु याविषयक- गोपजनकत्तनिवेशे पहिलावहिसामप्रीरादि गधु कहतायव्याप्रित आई साध्याविषयत्वं चेति यहि वेणेति विवक्षणीयमिति शेषः । साध्या. शोपादान तुविभक्तिमत्वदळसार्थक्याय । पतको तादृशमायाविष यत्वप्रतियोगिकोटी साध्यागमुपादाय दळा-तगादान प्रक्षाळनाद्वीति- न्यायेन सन्दर्भविरुद्धमत पलान्तरमाश्यति पूर्वेति समाहिमानित्यादि निगमने मताधिश एव HEARN विज रयया अतिशतिरिगतः साक्षा- स्परपसाधारणेति । तयान तत्र साध्यस्य परमाया पक्षविशेषणसान. दोष देस प्रमय प्रमेयादित्यादौ प्रमेयवादिमायके वायवेड. प्राप्ति हेतुतावच्छेकीभून माध्यस्य परामरया पक्षविशेषणसादतः पूषों पदर्शितेति। ।। प्रकृतसाध्यक्षकाविनाavोधे यारशाशं पक्षाने माध्यम विशेषण लाहोत्ययः । न साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नं साक्षा- सहनियनित पक्षाशे मभदादेसम्बन्धेन विशेषणतापनपच.यानिनिम्- पिनं च साशविशेषणता साध्यविषगत शन्य मनिवार्थः । महिमान बदिमतातातिधर्मदास्यत्वादित्यादिहाव्यानिवारणाय नेते, पक्षतावच्छेदारिमार्थकम् । नमननुपक्षे निमारजन्यमा पक्षनावच्छेदकापच्छिमाविषमस्यादति वाहिनादरम्पमिति अय साध्या 19 ·शास्त्रमुक्ताका । -- [दी] तेन पूर्वोपदर्शितहेती नाध्याप्ति दण्डाजात दण्डमयोगाजन्यद्रव्यत्वात् अथ न धूमादालोकवान आन्धनशू-यस्वादित्या दो व्यतिरेक्युदाहरणस्य, हेतुत्वपक्ष के सायान्वितस्वार्थबोधकेद पदशालिन पच्यम् । अननुपरपक्षे पक्षनिष्ठमुरूपविशेष्यतानिरूपितप्रकारता- पन्नत्वरूप पक्षविशेषणनापन्नव यदि निवेश्यते, तदा पक्षतावच्छेदकावच्छि नत्वाविवक्षणेऽपि तम्मादितरेभ्यो मिद्यते इत्यादिनिगमनातिव्याप्तेरशकपपरि- हारतया एतरूपस्यानुषपक्षाभिप्रायकत्वात् । अय धूमाभाववान वहया. भावादित्यादौ यो यो धूमवान् स वनिमानित्यादेव्यतिरेक्युदाहरणस्य यया. श्रुतहेतुविभक्तिमत्त्वनिवेशनेनापि वारणसम्भवाद्विवक्षणीयस्य प्रकृतसाध्या- स्वयबोधनक्षमार्योपस्थितिप्रयोजकहेतुविभक्तिमत्त्वस्य व्य वृत्तिस्थलमाह। इदमिति । उदाहरणम्य साध्याविषयकत्वरक्षणाय अभावसायक नुघाव. नम् । हेतुविभक्तिपदस्य ज्ञापकत्वरूपहेतुत्वबोधकपिमत्त यर्थकले प्रथमा- दाहरणे नातिव्याप्तिस्तत्र जनिघावोत्पत्त्यन्वितप्रयोज्यत्वस्यैव पञ्चभ्यर्थत्वा. दतस्थलान्तरमाह-अयमिति । व्यतिरेक्युदाहरणस्येति । यदण्डाजात तद्दण्डसयोगाज यद्रव्यस्वाभाववत् यो यो धुमादालोकवान स आद्रे-धनवा नित्याचाकारकम्येति शेष । साध्याविषयक तरक्षाय पतिरेकिप-नानुधाव- नम् । यद्यप्यन्वय्युदाहरणस्य साध्यविषयकत्वाप पक्षतावच्छेदकविशिध- साध्याविशेषणकत्वादतिव्याप्तिस्तदवस्यैव द्वतीयको। तथापि प्रथम- करपे यावृत्तिघटनाय अभावसाध्यकव्यतिरेक्यनुसरणम् । एतादृशोदाह- साभान्वितस्वार्थबोधकपदशामित्वनिवशननैव तादृशविभक्तिमत्त्वपर्य-तस्य व्यावृत्तिस्थलमाह हेतुत्वपक्षकेति । साध्या- वितेति । निगानोपस्थाप्य साध्यान्वितेत्यर्थ । विशेषणतया सा. वितत्वम्याविवक्षणादिति भाव । नचोपन ये व्याप्तिघटकतया साध्यविष- यससत्त्वान्नातिव्याप्ति प्रसज्यते अनुषङ्ग क्षे निगानोपस्थाप्य साध्येन सममिदपदार्थस्य हेतुत्वम्यान वय द्यावृत्तिदानस्याननुषपक्ष भिप्रायक वारणसमधा- रणस्य ·हेतुमन्य । दी उपनयस्य च धारणाय हेतुरिक्तिमदिति । तदर्थश्च प्रकृतसावित स्वार्थबोधनक्षमार्थोपस्थितिजनकविमतिमत्तम् । हेविति सम्पातायातम् । तथा मननुपापक्षे च निरुतविशिष्टविषयवाहितसाध्यविषयताशून्य. स्वस्येव साध्याविषयकवपदार्थतया पक्षविशेषणतया साध्याविषयकत्वस्या. प्रयोजकत्यादिति वाच्यम् । उपनयपदस्य इतरचव्यापकीभूताभावप्रति- योगिमदिदपित्याचा कारकाभावसायकव्यतिरेक्युपनयपरत्वात । प्रकृतसा- ध्येति । प्रकृमसाध्यान्वितस्वार्थबोधयोजिकाकाक्षादिगद्धेतविभक्तिमत्त्वमि- त्यर्थ । उपदर्शितस्थले च धूमज्ञानज्ञाप्यालोकापाचादिरूपसाध्याशे पश्च- म्यानवयानातिव्याप्तिरितिगाव । नन्वर हेतुपदयनर्थक सायान्त्रित- स्वार्थबोधकविमक्तिशालिनो हेत्वतिरिक्तावयवस्य साध्यविषयकवनियम. नातिपसङ्गानवकाशात् । नच पक्षविशेषणतया साध्याविषयकवनिशपक्षे ज्ञानादिसध्य केय इच्छति स जानातीत्युताहरणेज्ञानादिरूपाध्यान्वितस्वार्थ- बोषकारूयातविभक्तिशाले ने विशेषणविभक्तरभेदार्थकत्वमलेपमेयताविपक्षक प्रमेयस्वादिसाध्यकोपनये पक्षीमूनसाध्यान्विनामेदबोधकप्रयमाविमक्तिशाले. नि । अतिव्याप्तिवारणाय हेतुपदोपादानमावश्यामिति वाच्यम्। पक्षार्षिशेषण तमा सायाविषयावनिवेशपक्षे हेतु पदोगदानप यो यो धमान सहि गान् यथा धूमाव हम-महानसमिनि सहया-तोदाहरणेऽसियाले तद्वारणाय प्रकृतिपक्षविशेषणपनसाध्यार्थिबोध करवायावश्य निवेशनीयतया तादृशोदाहरणोपनयो तथाविध सापावितस्व र्थवाधकविभक्तिमविरहे- जातिप्रसानवकाशादित्यत आह । हेत्वितीति इदमुपलक्षणम् । पक्षधि शषणतया साध्याविषय कावनिवेशकलो विभक्तिमत्त्वमपि नापदियम् । तक- हास्यानुषपक्षपरतया पक्षे उपनयम निगमन कवाक्यताविरहेण साध्या- वितस्वार्थबोधक पदशालिवामावादर्शितविभकपणावृत्तेथ अनंनुपर- एक सरतेस्तकल्ये व्यावृत्त्यमावादिति केचित् वस्तुतस्तु अनुषपक्षे उपनयास्थस्यैव पक्षबोधकदपाय निगमनपटि की मग माध्या ितवार्यवावक- आया तादृशोधे च प्रयोजनान्तरविरहेण म्वत्र-यवानिवेशनादुएनये विभाक्त ।

·८८ शास्त्रमुकावली। [दी] यदि च पर्वते पर्वतभिन्नत्वपकारकज्ञानम्य विशेष्यतण अमावस्य साध्य- स्व हेतुत्व च सिपाधयिषया च न्यायप्रयोग तत्र यथा तादृशज्ञानामावादुत्पन्न ज्ञ नमिति दृष्टान्तशालिनि व्यतिरेक्युदाहरणेऽतिव्याप्तिरित्युच्यते । पदव्यावृत्तिसम्मवनीयवधेयम् । ननु पथममाध्याविषयावनिर्वधनपक्षे पर्वत पर्वतभिन्नत्वपकारकज्ञानाभाववान नादृशज्ञानामावात् य पर्वतभिन्न- वेन ज्ञायत स पर्वतभिन्नत्वेन ज्ञायते यथा पर्वतभिन्नत्वज्ञानामावादु पन्न जान इत्यादी विशेष्यतासम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकामावताध्यहेतुकव्यतिरे क्युदाहरणेऽतिव्याप्ति तत्र हेतुतावच्छेदकविशिष्टहेतुविशिष्टहेतुत्वविषयता न्तताया एव साध्यविषयता यासस्वात् । सादीमूनतादृशामावन्वितम्वार्थ- बोधकपञ्चमीविभक्तिमत्वाच्च प्रथमको साध्ये पक्षविशेषणतापन्नत्वानिवेशा- त् दृष्टान्तोषम्याप्पम्य तादृशमाध्यम्य पक्षानन्वितत्तस्याकिश्चित्करत्वादि- त्यत आह यदिचेति सिपाधयित्या न्यायप्रयोगम्य स विवादतया यदि चे युक्त तस्य चोच्यत इत्यनेनान्वय । समवायसम्बन्धावच्छिन्नाभाव य साध्या ज्ञानस्य समवायेन ज्ञानरूपप्रतियोग्यनाधिकरणतया न व्यतिरेक "ट्रा-तत्वमम्मद इति विशेष्यतयेत्युक्तम् । अत एव महान सत्यादिप्रकारक जानामावमाध्यतया उपेक्षित विशेष्यतयापि ज्ञानम्य तादृशज्ञानयत्वा- भावात् । साध्यस्य हेतुनाय मेव हेतुत्वावशेषणनापन्न तथाविधसाध्यविषय- हनुतावच्छेदकविशिष्टइतुविशिष्टतुत्वविषयकानवम्ममनीत दादरः नानामावादुत्पन्नपिनि अममर्गाप्रविषया तादृशज्ञानामावस्य पर्वतत्वप्रकारकज्ञ नवादकत्व बोध्य व्यतिकिर्य तानुधावन विशिष्टविष- यनानिसाध्यविषयवाभावनिर्वाहाय प्रनमा विशवणया अन्त्रि ता यास्त्रार्य तद्वोधकल च दग्निहेतुत्वपक्षमापनयम्थे दपदम्य नास्तीति तद्विवक्षणे विमनिरव मध्यमिनि विशेष्यविशषणमाधारणमेवान्विताव निव शर्माय इत्युक्तोदाहरणजन्यबामे पश्चपर्थस्य माध्यविशेष्यत्वेऽप्यनिप्रमा ताया ·दतुमन्थ। ८९ (दी]तदा अवयवान्तरोपस्थापितार्यान्वितावार्थोषकविभक्तिमत्त्वं वक्तव्यम् । उदाहरणान्यत्वन का विशेषणायम् ! के चेतु साध्यविषयकधीजनकत्वानिय- तहेतुविभक्तिमत्वनियतावयवतावच्छेदकरूपवत्व समुदितलक्षणार्य इत्याहुः । एवेत्यभिप्राय अवयवान्तरेति स्वभिन्नावयवघटकपदजन्योपस्थितिसहकारे- ण वाघटकपदजन्योपस्थितिसहकारेण वा तत्पदान्वितस्वार्थकयोधकविभ- तिमरवमित्यर्थ. तेन तादृशमाध्यस्य प्रतिज्ञायवयवस्थपदोपस्थापितत्वेऽपि नातिव्याहि न चैवमनुषपक्षे साध्याविषयकत्व विशेषणमनर्थक निगमनस्य तापक्षे उपनयैकवाक्यताविरहेणावयवान्तरोपस्यापितान्वितस्वार्थबोधकवि- भक्तिमत्वामावाद्यावृत्यसतेरितिवाच्यम् । चैत्र पचति पाककृतिसामग्री- मत्वारियादी पाककृत्यादिसाध्यकपतिज्ञाया हेत्ववयवस्थपञ्चम्युपस्थाप्य हेतु स्वान्वितस्वार्थबोधकाख्यान विभक्तिमत्यामतिव्याप्तिवारणाय साध्याविषयक- खोपादानस्यावश्यकत्वात् । प्रथमरीत्या साध्याविषयकवनिर्वचनस्याननुषा पक्ष इव अनुषद्वपक्षेऽपि न सम्भवात् अननुपरपक्षे एवेय विवक्षा अनुपनपक्षे उदाहरणाप्यस्वविशेषणेनानुपदोकोदाहरण दारणीयमित्यपि वदन्ति । साघटितार्थबोधकोक्तहेताववव्याप्ति हेतुविभक्ति मदुक्तोदाहरणे अतिव्यामिश्च प्रभागन्तरेण वारयला मतमाह । केचित्विति । निगमन हेतुविभक्तिमत्त्वनैयत्यादतिव्याप्तिधारणाय अनियतान्तम् । हेवत्वस्यापि सायचोध कोक्तहेतवृत्तितमा असम्भवइति असामानाधिकरण्यापेक्ष्य अनिय- तत्वनिदेश । उदाहरणोपनययोस्वाध्यायोधकयोरपि सम्भवादुदाहरणोपनय. सामायबारणाय नियतान्तम् । हेतविभक्तिमदर्शितोदाहरणवृत्युदाहरणत्वमा. दायातिप्रसनवारणाय मामानाधिकरण्यमुपेक्ष्य नियतत्वनिवेशनम् । विभक्ति मारमनुपादेयं हेतुत्वप्रतिगदकपदवत्वन यत्यनिवेशेनैवानतिपसनात् हेतुत्वनिपादकपदवत्वनयत्यार्थमतिपादकविभक्तिमत्वनयत्ययोकास्पिक-- मुपादान वा । तत्र च द्वितीयकरुपो विशेषणविभक्तनिरर्थकत्वमाता- 13 ·१० शास्त्रमुक्तावळी। [म] हेतुत्वप्रतिपादकविभक्तिमन्यायावयवत्वं वा । [दी] तचित्यम् । हेतुत्वप्रतिपादकेति विभक्तयथहेतुत्वविशे यकान्वययोषजन- कन्यायावयवत्वमर्थ । हेतुत्व प्रमेयमित्यादिप्रतिज्ञावारणाय विमत्स्यति । तस्मादितरेभ्यो भिद्यत इत्यादिनिगमनवारणाय हेतुत्वेति विशष्येति च । घटो दण्डात् व हेमादित्यादिका न प्रतिज्ञा । तदवृत्तेरनदारमनश्च तद्धर्म व्यापकत्वायोगात् । सम्प्रदायविरोधाच । तेन तत्रत्य निगमने नातिप्रसन- इति भाव । भिप्रायेण । उदाहरणविशेषत्वमादायानोदाहरणेऽतिप्रसनवारणायावयाव- तावच्छेदकेति चिन्त्यमिति चिन्ताबीज पूर्ववत् । यथाश्रुतपतीतद्वितीय. लक्षणार्थस्य निगमनसाधारणतयाऽ यथाव्य चष्टे विभक्त यति विम तिजन्यहेतुत्वोपस्थितिद्वारा हेतुत्वमुख्यविशेष्यकशाव्दधीजन कन्याया- वयवत्वमित्यर्थ । तेन हेतुत्वे विभक्तयर्थत्वविशेषणस्याव्यावर्तकत्वेऽपि न क्षति निगमनवारणायेति तन तिडथस्य विशेष्यत्व दितिम व विशे- प्येतीति हेतुत्वविशेष्यकत्वस्य तत्रापि सत्त्वेन मुख्यविशेष्यापर्य तानिवे- शन तनातिव्याप्तिरेवेतिभाव । ननु घटो दण्डादित्यादिप्रतिज्ञाघटितघटादि पक्षकनिरूपकताससाकण्हादिनिष्ठहेतुतासाध्यक-यायान्तर्गत तस्मद्द. ण्डादित्याकारकनिगमने अननुषतपक्ष विगक्तयर्थहेतुत्वविशेष्यक- बोधजनकेऽतिव्याप्तिरत आह । घटोदण्डादिति ज्ञापकत्वरूपहेतुत्वस्यैव प्रकृते निवेशनीयतया जनकत्वरूपहेतुत्व साध्यप्रथमस्थले नानिध्यातिप्रसक्ति. स्त्यितो वहिपक्षकधूमनिष्ठहेतुतासाध्य कस्थलान्तरानुसरणम् तद्वत्तेरिति। दम्यातिरिक्तवृत्यनियामकसम्बन्धेन व्यापकत्वानभ्युपगमादिति भाव । तादात्म्येन स्वस्य स्वधर्मव्यापकत्वसवादाह । अतदात्मन इति । तद्धर्मति । तवृत्तिधर्मेत्यर्थ । ज्ञाप्यताया एव नवानमते पञ्चम्यतया ज्ञाप्यवसायकतादृशपतिज्ञासम्भवत्येव तथाचासम्भववारणाय लक्षणस्थ- हेतुत्वपदेनारि ताशस्य हेतुत्वरूपार्थस्यैव विचक्षणीयतया तत्रत्य निग. मनऽतिव्याप्तितादवस्थ्यमित्याशडक्याह सम्प्रदायविरोधाचेति ·हेतुमाथ। [मोउदाहरणप्रयोजकाकांक्षा जनकशाब्दज्ञानजनकन्यायाव- यवत्वं वा। साध्याविषयकज्ञानजनकहेतुपञ्चम्यन्तानुमितिपरशब्दं वा। दी) उदाहरणेति कचिजिज्ञासानुत्सादेऽपि तद्योग्यतासवान्नाव्याधिः । अनुक्तोदाहरणस्थलेऽपि तादृशस्वरूपयोग्यतासत्वात्तद्वारणाय न्यायाच्यवेति । उदाहरणखेचेदं न न्यायावयवत्वगर्भम् । वैयर्यात् साध्याविषयकेत्यादि अयं ने दण्डात् दण्डसंयोगाजन्यद्रव्यत्वादित्यादौ प्रतिज्ञानिगमनयोर्वारणाय साध्याविषयेत्यादिव्यायातार्थकम् । उपनयविशेषवारणाय हेतुपञ्चम्यन्तेति । न्यायानन्तर्गतस्य धूमादित्यादिवाक्यस्योदाहरणपयोजकजिज्ञासोपधायक- स्वविहेऽपि सरस्वरूपयोग्यतामादायाविव्याप्तिं प्रसज्य न्यायावयवत्वदळं सार्यकाचिकीर्षुजनकपदस्य स्वरूपयोग्यतापरत्वं स्फुटयति । कचिदिति। अभ्युपेत्य फलोपदाननिषेशेऽपि न्यायावयवत्वनिवेशनमावश्यकमित्याह । उदाहरणत्वंचेति वैयर्थ्यात् । प्रयोजनान्तराभावात । यत्रोदाहरणान्तमेव प्रयुक्तं सत्रा युदाहरणमयोजकजिज्ञासाफलोपदामसम्भचे- नातिव्याप्तिधारणाय न्यायावयवस्वनिवेशनं जनपठस्य फलोपधानपरखेड प्यावश्यकमेवेति भावः । चतुर्थलक्षणे प्रसिद्धप्रतिज्ञानिगमनयोसाध्यावि. पयकत्वविशेषणव्यावृत्तिन घटते पञ्चम्यन्तत्वाभावादिति पञ्चम्यन्ततद्विशेभे तद्यावृत्तिमाह अयं न दण्डादिति । अयं दण्डादित्यादिप्रतिज्ञाया- सम्प्रदायविरुद्धवं प्रागभिहितमित्यभावशाध्यकानुधावनम् । वाहमाहि- सामग्रीमत्तादित्यादी यथावरच्यालेराह-व्याख्यातामिति । हेजता. वच्छेदकविशिष्टेत्यादिने त्यादिः उपनयविशेपेति । साध्याविषयकोष- जनकाभावप्साध्य कम्यतिरेक्युपनय इत्यर्थः । उदाहरणस्य च पञ्चम्यत्तस्यापि सम्भवातद्वारणायोदाहरणान्यस्वस्य निवेशनीयतया तत एवोदाहरणसा- मान्यवरणसम्भवादुनिययतानुवादनम् । धूमादालोकाशासाध्य के धूमादालोकन्यापकाभावप्रतियोगिमानयमित्याशुपनयेऽतिव्यामिवारकतया तथा च , 1 ·९२ शास्त्रमुर पल हेविति हेतुत्वबोधकार्यकम् । हेतुपञ्चम्योचकल्पिकमुपादानम् । उपनयस्य चान्तेऽनुमन्धीयमाना प्रथमवान्त एव दण्डादित्यादे स्वपरस्यापि दृष्टान्तस्य पञ्चम्यन्तत्व अन्वयायोगात् । कस्यचिद्यतिरेणिोदाहरणम्य पश्च. भ्य-तत्वसम्भवे तु तद्वारण पूर्वपत् । अत्र चार्थवद्भागस्य हेतुपञ्चम्य-तत्व बो ध्यम् । तेन निरर्थकतामिलन्ने वहिप्रभात इत्यादौ नाव्याप्ति । अन्तपदमायबोध्यम् । उपनयस्य कस्यचिदपि पञ्चम्यन्तरवा मवान्तु पदवैयर्यमाशक्याह- हेतुत्वयोधकार्थमिति हेत्विति ताशार्थक- हेतुपदस्य पञ्चमीपदम्य च वैकल्पिकमुपादानमित्यर्थ । तथाच हेतुत्वबोध- कन्तत पञ्च-यन्तत्व पृथनिवेश्य लक्षणद्वय करणीयमित्यर्थ । नन्वेव प्र- यमलक्षणे हेतुलपक्षके नबोधकेद पदान्तोपनयेऽस्व्यिाप्तिरित्यत आह- उपनयस्य चेति । श्रूयमाणविभक्तय-तवादावादनुस-धीयमानेति । तया च तस्य हेतुत्वबोधकान्तत्वाभावादेव नातिव्याप्तिरिति भाव । ननु द्वितीयलक्षणे अप न गुणो द्रव्यासमवतत्वादित्यादौ यथा दण्डादित्यादिस्वपरपक्षम्यन्तपद घटितदृष्टा-तशालिनि व्यतिरेक्युदाहरणे अतिव्याप्तिरित्यत आह एवमिति । दृष्टान्तस्येत्यत्रानुसन्धीयमानप्रथमेवात इत्यनुपज्यते- अन्वयायोगादि. ति । प्रथमान्तत्व विना समानविभक्ति करवामावेन तादृशशाब्दबाध प्रथ- मा-तपदोपस्थाप्य साध्यामासाधनाभाववदभेदा वयानुपपत्तेरित्यर्थ नन्वेवमपि अय न घटोदण्डाज यत्वात् यो घटस्सदण्डादित्यादी उदाहरणे लक्षणद्वयातिव्या सर्दुर्वरेव साध्याविषयकयोधजनकत्वात् पञ्चम्य-तत्वाच्च- रयत आह कस्यचिदिति पूर्ववदिति । अवश्या रापस्थापितार्था वितम्वार्थबोधकरवोदाहरणान्यत्वयोरन्यतरविशेषणेनेत्यर्थ । ननु पञ्चम्यास्त- सिरित्यत्र पञ्चम्या इत्यस्य पञ्चम्यन्त इयर्थकनापने पर्वताव दाविहिप्रगान इत्यादौ हत्वयवस्य हेतुपञ्चम्यन्तताविरहाद०याप्तिरित्यत आह अनचेति हेतुपञ्चम्यन्तत्वमिति हेतुत्ववेधकान्तत्व पञ्चम्यन्तत्व चत्यर्थ । अर्थवदागस्येति । स्वघटकार्थवदागपूर्ववाभाववद्धेतु-वाधकादिघटित- समेव तदन्त वामह विवक्षतमिनि भाव अर्थवावमाकाक्षानिर्वाहक वम् ।

·तुमन्यः । [मप्रतिज्ञापाक्यधीजन्यकारणाकांक्षानिवर्तकज्ञानजनकहेतु- विभक्तिमहाक्यत्वं वा। [] पञ्चम्यादः तसिलाधादेशस्ववादिना नये तु नानुपपनिगमोऽपि । के वित्त । हेतुपधायातत्वं हेतुत्व प्रतिपादकपदशालित्वं पूर्ववत् । । तसिलं विनापि ताम्यैव प्रकृतान्वयवोपयिकाकाशानिर्वाहात् न ठसिकादेराकाक्षानिर्वाह करा न तु विधिदर्थवाचकस्वं तमिलादेवाचक. सेऽपि तदरकपत्येकवर्णानां वाचकस्मात् एकाक्षरकोशे सपा वर्णानां वाचकत्तोपनात् उक्तसूत्रे पसनीपस्य पाठ्यन्तस्वमपि समयसीत्याम- पापेण यथाशुवस्येव साधुतां समर्थपनि । पम्सम्यादेरिति आदिपदाम्यां मापालादेव परिमहः नानुपपतिरिति तथापति तसिल एव हे14- प्रतिपादयत् समीति भाष: । सिलादेः पयसनादेशतापक्षे उक्तनाकयातिवारणाय पक्षम्य तत्वमविवक्षता मतमाह फेरिस्थिति हेतुत्वप्रतिपादकपदशालित्यमिति । तथा च पधायसवानियेशा- ofia; पम्पमादेशतापक्षेऽदिन तनहायाप्तिरिति भावः । मनु हतारक प्रतिपादकदस्यान्तवाविवक्षणे दशितव्यतिरेक्युफ्नो अतिध्यातितार यस्पमित्यत आह - पूर्ववदिति । RTREAKEस्वार्थपोषकताश- पारिवामि। ५२ प्रथमलक्षणे साहसायोपविभाम- शानिर सावि१५कधीजनकल निरुकविशिष्टविवाहितमाय- पायीनकायको निटि तर सासदेवमतिपापा. निय माविमानन नियमाणाविधं प्रविष्टमित र. इस्वयम् । पर्वतोगदिमानिलयायामप्रतिजमानांच्यसाया. LiveIननाशालिनी समिपा पदादानम् । द- दरमा हिमान तिवं समयमित्यारियायासंगनप्रतिभासवति. परिणाय विशेषण AIनपि मुनिमरम. भनीवहन मानि तिमपि ५५ | RR.

·शास्त्रमुक्तावली। [दी] साध्याविषयकबोषजनकत्वन इतरनरपेक्ष्येण प्रकृतहेतुत्वविशिष्ट साध्य- प्यालोकाद्वनिमत सधर्मा पर्वतो वहनिमानियादावति पाप्तिारैव नत्रापि विवक्षणीयपकृतहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नहेतुविशिष्ट हेतुता विशिष्टसाध्यविष- यकज्ञानाजनकत्वस्याक्षतस्यादिति वाच्यम् । हेतृत्वप्रतिपादकत्यस्य प्रकृतहेतु- तावच्छदकावच्छिन्नहेतुविशिष्टहेतुत्वपतिपादकार्थत्वात् । यथाश्रुत सा- याविषयकज्ञानजनकत अय वनिया-वह्निसामग्रीमत्त्तवादित्यादिन्यायस्थले हत्त्वयये अव्यापक पूर्वनिरुक्ततनिवेशे च साध्याक्तिस्वार्थबोधकहतुत्व- प्रेतिपादकपदणालित्वविशेषणे हेतुत्वप्रतिपादयस्य वैयर्थ प्रतिज्ञाया निरुक्तसाध्याविषयज्ञान मनकत्वाभावादेव वारण'दतःसाध्याविषयकज्ञान जनकत्वम यथा निर्वक्ति साध्येति । एव च पर्वतोवह्निमानित्यादि प्रतिज्ञायास्साध्यविषयकज्ञानजाकरवेऽपीतरनरपेक्ष्येण हेतुत्वविशिष्टमाध्य- विषयकज्ञानजनकतय साध्याविषयकेत्यादिनाऽवारणात हेतुत्वप्रतिपाद- पल पदविशेषणमर्थवद्भवति हेत्वयवम्यापि प्रतिज्ञामह कारेण हेतुत्ववि शिष्टसाध्यविषयकज्ञानजनकतया असम्भववारणायेतरनरपेक्ष्येणेति । वाघटकपदामहकारणेत्यर्थक अजनकेत्यस्य प्रतियोगिविशेषणम् । तथा च म्वेतगवयवबायहेतुत्वविशिष्ट साध्यविषयकज्ञानजनक यत्तदन्यत्वमिति समुदायार्थ । जनकपदस्य जनकतावच्छदकधर्मपर्याप्तय श्रयसमुदायत्व. काभायेतरनरपेक्ष्येणेति । हेस्ववयस्य प्रतिज्ञामह कारण तादृशबोधजनकत्वेऽ- वि तादृशधर्मपर्याप्तयाश्रयसमुदायभदस्याक्षतनया इतरनरपक्ष्यापवेशेऽपि लक्षणसमन्वयात् अय धूमावहिमान धुमाहिमताऽन्यत्रावर्तमानधर्मा- दित्यादिहेतोऽमनिष्ठहेतुतापिशिष्ट साध्यज्ञानजनकम्य प्रकृतहततावच्छेदकावच्छिन्नावशिष्टेयथकम् सग्रहाय प्रकृतति । प्रकृतहेतुतापच्छदका वच्छिन्नहेतुविशिष्टहेतुत्वमितराविशेषणतया अवगाहिन एव ज्ञानस्पतर- निरपेक्षहेतुब क्येन जननातादृशहेतुलप्रकार ज्ञानमामा-याजनकत्वस्यैव पटे वयवसाधारण्यात् साध्याशोपादानमनकमिति नपरित्यजति ।

·हेतुप्रायः। (म] पंचम्यन्तलाक्षणिकपदवदनुमिति परवाक्यत्वं वा। दीविषयकज्ञानाजनकत्वं साध्यं चेह नविवक्षितम् । वैयादित्याहुः पश्च- म्यन्तेति । अनुमिविपरपाक्यत्वमश्यवस्व हेतुत्यादी पञ्चमीलाक्षणिकी । वृक्षाविभजत इत्यादी लाघवेनावधिले अवधिमत्वाश तत्वात् । साध्यंचेति । अत्र साध्यान्वितस्वार्थबोधकवनिपेशेऽपि हेतुत्वपक्षकोप- नये साध्यान्वितार्थबाधे स्वजन्यस्वनिवेशे अनुषणपक्षे साध्याम्वितपक्षबोध स्योपन याजन्यतया तद्वारणेऽप्यनुपरनिगमनोपस्थापितमाध्यान्वितहेतु- स्वरोधकेदपदशालिन्यनिव्याप्तिः । नच हेतुतावच्छेदकावच्छिन्न हेतु विशिष्ट- हेतुत्वप्रतिपादकपदशालिवनिवेशनान्न तत्रातियाप्तिरिति वाच्यम् । गोत्या. मावविशिधहेतुस्त्र सासामाववत् गोलामावादिस्यादिन्यायान्तर्गतोपनये तथाप्पतिव्यातेरवारणात अनुपनपक्षेऽप्युक्तन्यायान्तर्गतप्रतिज्ञायामति- व्याच विशेषणतया साध्याम्वितस्वार्थबोधका निवेश्य तद्वारणे साध्या- शवैश्य अनुपजपक्षेऽप्युपनयस्थदंपदार्थस्य कुत्रापि विशेषणताविरहात पदान्तरोपस्थापितेन प्रकृतहेतुना साक्षाद्विशेषितहेतुत्वप्रतिपादकपदशालित्वं निवेश्योक्तावेशिष्टहेतुत्वपक्षकप्रतिज्ञोपनययोः वारणऽपि प्रकृतहेतुत्वविशिष्टा- विषयकज्ञानजनकत्वनिवेशेनैवोपपती नव्यत्यासस्येतरनेरेपक्ष्येणेत्यभिधा- नस्याकिश्चिस्करस्वमित्यस्सरस:-~- पञ्चम्या लाक्षणिकत्वं व्यवस्थाप्य तद्व- न निगमनेऽतिव्याति प्रसञ्जयन् पञ्चम्यन्तपदं सार्थकयति हेतुत्वादा- विति । हेतु जनकल आदिना ज्ञापकत्वपरिमहः जनकत्योपादानं हटान्तपिषमा । गुरुशरीरं तरिक्रयानाश्रयत्वे सति सज्जन्यविभागाश्रमस्व- रूपमपादानत्वं वा दृष्टान्तविषया आदिपदग्राह्य हेतुत्वं ज्ञापकत्वमेव - तर्हि कुन तच्छक्तिरित्यपेक्षायामाह- वृक्षादिति इत्यादी इत्यादिवाक्यस्थ- पक्षमा प्रतिपाये। निगमनाविरह निशकत लाघवनातक्षाद नियघिस्साय निस्पकत्वादिसम्बन्धेन विमागे अन्वयसमवेऽपिन वृक्षादि- ।

·शार मुक्तावळी । [दीदव्यनिष्ठावधिस्वमिव विमा गनिष्ठमवधिमस्वमपि सम्बन्धविशेष मचा- विरिलोऽननिरिको अत्यन्यदेवन् । तत्सम्बाधारहेऽपि व्यवहार शक्तिप्रमात् । वृक्षादपति पतीत्यादी माधवाद्विभागाशक्ति तजनकत्व च कियाया यसर्गमर्यादया मास इत्यपि बदन्ति । स्पादोवृक्षादिनिष्ठावधिताया पाश्रयतासम्ब शवच्छिन्नाभावस्थ वृक्षाच- बाघकविमागेऽपि सत्वनानिप्रसङ्गमिषा तादृशयोघोषगमासम्मवात वृत्य नियामक नेरूरकर-स्थामामतियोगितानवच्छेदकत्वादिगामनिव- জুম্ন্যানিকাবৰমৰদিনৰনৰ পঘয়া মনিকান রি লবণনাপালাই अवधिमावेनेति । नवनिमत्वमवाषितानिपकत्वमेव तत्र वृक्षा- रवधिगयामेदान्वयम्योपान्तस्यतया एकदेशा-क्यदोष निरूपकल चत- ज्ज्ञ नजनकज्ञानविषयत्वमिति ज्ञापकत्वापेक्षया गौरवमेवेत्यत आह- द्रव्यनिष्टमिति । सम्बन्धविशेषः । अवधिमनिष्ठोऽवधितानिरूपित- सम्बन्धविशेष । अवधिमत्त्वमेव स्वरूपसम्बन्धविशेष सन्निपातमेवा- वधित्वमिति वैपरोत्यम्यापि सम्भवेन विनिगमनाविरहादिति भाव । अन्यदे- तदिति। अनातिरिक्तस्वेऽप्य वषितावादेरनुगमकधमयानुगतप्रीत्यनुरोधे नावश्यकत्वात्तस्य प्रतिनिगिहावेन लाघवादिति माव । नन्वधित्वादावेद पवम्याश्शक्तो ज्ञापकत्वादापारात्वादिसरन्यामहे वृश्यप्रहेण पञ्चम्या चार- कत्यकोषकत्वमहासम्मवात तत्प्रत्यायनेच्छया पञ्चमीप्रयोगो न स्यादित्यत- वाह-तत्सम्यन्याग्रहेचिति । ज्ञापकत्वादावधित्वमम्वन्धानहेऽयी- त्यर्थ व्यवहारः । ज्ञापकत्वादिपरपश्चमीपयोगः शक्तिभ्रमात् । ज्ञाप- कत्वादी शक्तिममात् । अपादाननाघटकविभागबजास्वच्छिन्ने शक्तिका- पिना मत्तमपन्यया । वृक्षादिति अपत्यर्थोऽपगमस्सन्दमात्र नतु विभागावच्छिन्नम्पन्द तई त्यज तुल्यतया पात्वतावरछेदकविभागाय- या वृक्षायपादानस्य कसमसात् नाप्युत्तरसयोगाछिन्नम्पदः वृक्षा- जमि प्रयावानिवत् शामिमस्तीति प्रयोगप्रयाान् पतन त्यावस्मयोगा .

·इतुप्रायः। ९७ वच्छिन्नस्सन्दास्पन्दत्वावान्तर जात्यवच्छिन्नो वा पतत्यर्थ. उभयत्र वृक्षादि. निठविमागजनकत्वं पधी उभ्यमेरेति प्रवृत्तिनिमितलापवाद्विभाग प्वैस- स्याः शक्तिरित्यर्थ, । नन्वेवं जनकत्वं कृतो लरं तदन्तर्भवण शक्ती, च न ज्ञापकत्वाद्यपेक्षया कापवामित्यत आह जनकत्वं चेति अथ पत्रादे: म्वनिष्ठविभागानुकूलक्रियाश्रयत्वाद्विभागमात्रस्य पञ्चम्यर्थस्वे स्वस्मा पत्रं ५तीत्यादेरपि प्रयोगस्यादिति भेदप्रतियोगितावच्छेदकरम सहित एव पञ्चम्यर्थों वाच्यः स्वनिष्ठक्रियायास्वनिष्ठविभागजनक- स्वेऽपि स्वछिमेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वविरहानोकातिप्रसन्न इति कुतो लाघवमिति चेन्न । भेदपतियोगितावच्छेदकरने लक्षणयेवोपपत्ती तदन्तर्भावेण शक्तरकल्पनादेति तात्पर्यवशाच्छ- क्यलक्ष्यार्ययोरपि युगपदन्वगोपगमादिति लागेदप्रतियोगितावच्छे. दकत्वपिनियोंकेण पञ्चम्या विभागाबोधकरवव्युत्पत्तन विभागमा तात्पर्य- ण स्वं स्वस्मारपतीति प्रयोगप्रसर । अथवा केवलपिमा पूर्वपूर्वप्रयोगा- मावादेव न पयोगः । वस्तुतो गेदपतियोगितावच्छेदकत्वस्य पञ्चम्यर्थत्वेऽपि वृक्षाराचं पतीत्पत्र पनापत्रं पत्ततीति प्रयोगो दुर्वा पत्रान्तरनिष्ठभेदमावाय ततः प्रत्येतव्यस्य पनिष्ठभेद प्रतियोगितावच्छेदकत्वे सति पत्रनिष्ठविभाग- जनकत्वस्य पत्रनिष्ठक्रियायामबाधात् । नत्र भेद एव पश्चम्यथे. तस्य स्व. प्रतियोगितावच्छेदकत्तास्वाभवनिष्ठविमामजनले भयसम्बन्धेन क्रियाक्यो वाच्य इति नोक्तातिप्रसनः तपत्रनिष्ठक्रियावच्छिन्न प्रतियोगिताकमैदानय पत्रान्तरनिष्ठविभागजनतापास्तपत्रक्रियायामस्तेन तस्या उभयसम्ब- धेन पपान्तराधिताना वयायोग्यत्वादिति वाच्यम् । पत्रान्तरनितिरिक्र- यावच्छिन्न मेदस्य वृक्षेऽपि सत्तेन तद्भेदाश्रषवृक्षनिष्ठविभागजनकतायास्त. किया। सोन पत्रान्तरनिष्ठगेवस्योक्तसम्बन्धेन तरिकयान्वययोग्यता- या अक्षते; अधिकरणभेदेनाभावमेदाभावात् । अथ पत्रात्यायना सम्बन्धेन पनविशिष्टभेद उपतिष्ठने विशिष्टस्यैव च स्वाश्रयनिष्ठविभागजनक । 15 ·शासमुक्तावळी। दी]म पवमन्तेति लाक्षणिकविशेषणम्। तस्मादित्या च तत्पदन लक्षणा स्वस्तिोमयसम्बन्धेनान्वय विशिष्टत्याधिकरणमेव विशिष्ट निरूपितपर रास३.५घटक पत्राधेयस्वविशिष्टत्येव चाऽयतासम्बन पत्रवि शिष्टस्याधिकरण विशेषणीभूतपत्रमेव न तु वृक्ष अतो नोक्तोमयसम्म धेन पत्रविशिष्टभेदस्य तरिक्रया क्ययोग्यता । भेदप्रतियोगितावच्छेदात दळाक्षाय स्वपदेन पत्रान्त विशिष्ट भेद येवोपादेयत्वात् तदुपादाने तदाश्रय पत्रातरविभागजनकत्वस्य तकियायाधयितुमशक्यत्वादिति चेत् तर्हि विमा- म एवं शकिरस्तु तस्यैवायनासम्बन्धन प्रकृत्यर्थविशिष्टस्म स्वास्वाश्रय निष्ठभेदपतियोगितावच्छेदकत्वसहितजनकतासम्बन्धेन तलियायामन्वय उयता तावताप्युक्तस्थले पत्रात्पत्र पततीति प्रयोगवारणसम्भवात् माघेयतया परपनविशिष्टविमानमा तरिकपायाशविशिष्टापसपअनिछपेद प्रतियागितावच्छेदकत्तस्य तकियायामभावादित्यस मधिकेन । नकतासम्बन्धस्य वृत्त्यनियामतया पूर्वबदाकाशातति २ वृक्षादित्या. दावनुपपतिरिति विभाजनकत्वमेवाओं वाच्य इति कलावमित्यस्वरस अत इति । निगमनस्थायतस्मादिति पञ्चम्या कामणिकत्वानिगमनवार णायति शष । पश्वम्यन्तेति । तथा च पञ्चमीपदस्य पञ्चम्य-तत्वा. भावान्नातिव्याप्तिरिति भार । न-वेवमपि पचय-ततसदस्य तादृशधूमादि पदवमादिज्ञाने लाक्षणिकत्वादुरिद निगमनानिध्यासिरत आह ! तस्मादित्यति । तत्पदेन लक्षणेति । न धूमादिज्ञाने शनिविरह इभ्यर्थ तन तत्पशक्यधुदिना तज्ज्ञानस्य सम्ब धसत्त्वाच्छक्तिज्ञानशून्य काल शाक्यसम्प-पमहापदान्तरम्येव तपस्यामि वाशार्थबोधताया अशक्यापलापत्वाञ्च सरादे लक्षणयातया बोधकत्वस्य च दुरव दक- सेडी न क्षति लक्षणे च लाक्षणिक शार्थ वात्सर्यरा' हय अना निग मन मदम्य तापविषयी भूमधमज्ञानलाक्षाणकोऽपि नाति यासिरित्यद ·हेतुमाया। (दो) शक्तयेव तादृशज्ञानोपस्थितिसम्भवात् । पर्वतो वहिमान् वहिसामग्री- मान् । तस्मादित्यादिकस्तु न प्रयोग । सम्प्रदायविरोधादिति वदन्ति । पत्तु । हेवन्वयानुरोधात वहिमानित्यादावपि ज्ञानलक्षणेति । तदसत् । धेयम् । शक्त्यैवेति । तसदस्य वपतृवुद्धिस्थवाचकत्वाद्ध्मादिज्ञाने तापर्येण च प्रकृते तत्पदप्रयोगेण ज्ञानस्य वस्तृबुद्धिस्थताया आवश्यकताता विशिष्टहेतुज्ञानम्यापका तस्येऽपि न क्षतिरिति भावः । नन्वेव तत्पदेन यत्र हेतुनिर्देश तत्र पञ्चरन्तलाक्षणिकपदाभावादव्याधिरित्यत आइ- पर्वत- इति । वद्धिमान तम्मादित्यत्र देतुभूतधूमादेरपका-तत्वाद्धेतो प्रका-तत्व- रक्षाये बहिसामग्रीमानिति । अत्र वहिक पहेतो. प्रका-तत्वेन तत्पदेन स्फुट- तरतसगमीदिति भाव । सम्प्रदायाननुरोधिना तथा प्रयोगो दुरि एवे- त्यत्र लक्षणे बदन्तीत्यस्वरस सूचित । प्रतिज्ञास्थसाध्यवाचकपदस्य ज्ञान लाक्षणिकत्वात् प्रतिज्ञायामपि पञ्चम्य-तपदव्यावृत्ति सम्भवतीति मतमुप- न्यस्य दृश्यति यत्त्विति । अथवा नगमनस्य वयादिपदस्य वयादि- ज्ञाने लाक्षणिकतया तस्मादिति पञ्चम्या जनकल जन्यस्व वार्थ । तथा च पश्चमीमादाय निगमने न व्यावृत्तिमङ्गति अवधिवादरिव जनकत्वादेरपि स्वरूपसम्बन्धरूपतया विनिगमकामावन जन्यत्वस्यापि वाच्यत्वेन पश्च म्याऽलावणिकवादिति वादिनो मत दृषयति । यस्विति । एवञ्चामे ज- न्यत्वे शक्तावणि ज्ञाप्यत्व लक्षणेवेत्युपसहारमच्छते । हेत्वन्यानुरो- धादिति । हेत्वनुशिष्टपश्चन्या जन्यजनकम व एवार्थ न त ज्ञाप्यज्ञारक भाषा हेतुर्ना कारण बी जमिति कोशादेव कारणपदयो पर्यायतास्थिते. ज्ञा पकार्थकताया हेतुपदस्य काशाद वदर्शनात् । तथा च पातज्ञास्थवयादिश्द. स्य मुख्यमर्थपरत्वे मुख्यार्थस्य बदम्यानेज्ञानायज-यरवेन ज्ञाने लक्षणा विना पञ्चमी वयानुपपाच स्यादिति : ज्ञानरूक्षणा। वन्यादिज्ञानलक्षणा, पक्षे च तस्य विषयता सम्म प ५१ मतुर्य ज्ञान - ·शास्त्रमुक्तावली। (द) पचम्या ज्ञापकत्वे ज्ञाप्यत्वे वा लक्षणयैवोपपत्तो तत्र लक्षणायामाना मावात् । अत एवोक्तमावृवो सैव पतिज्ञति । विषयतापर्य-तमेव वा वह पा देपदार्थ इति भाव ज्ञापकत्व इति । प्रकृ त्यर्थ वृतिकर्मवादीना मुबर्थतावादिप्राचीनमतेन ज्ञाप्यत्वति । न०य मतेन । तत्र वयादिपदे । लक्षणायाम् । रक्षमा निर्वाहकताप । मानाभावादिति। जयजनकभावस्य पञ्चम्यरवेऽपि तलाक्षणिकताया आवश्य करवातत्रैव ज्ञानान्तविणापपत्तावुभयत्र लक्षणाया अयुक्तस्वादिति भाव । न च सुनिभक्तरानुशासनिकातिरिक्तार्थेन लक्षणा नुशासन बिनापि सल्लल्या विभक्तस्माधुत्वे धर्मवादिरूपलक्ष्पार्थे पश्चायनुशामनवैयर्यादिति कथमेतदिति वाच्यम् । हेनाविति तृतीयाबोधकसूत्रम्यहेतुपदभ्य कारण ज्ञापकोमयपरतया तदनुवृत्तिमता विभाषागुणऽस्त्रियामि"ति सूत्रेण ज्ञापक- वेऽपि पञ्चम्पा अनुशिष्टत्वात् । यद्यसि तत्र गुणपद न वैशेषिकसिद्धगुण पर पुण्याभावान्न सुखीत्यादौ पक्षम्या अनुगपत्तिरिति पराश्रितपर सत् परा श्रितस्वञ्च साध्यवदधिकरणाश्रित व तथा सति उक्तस्थले पुण्यामावप्रयोज्य सुखायभावाश्रयवृतितया तल्पयोजनाकापश्चम्युपपत्ते तश च ज्ञान करण ताब दिमते धूमादिपदार्थ ज्ञानरूपहेतु साध्यवति न मावायादिना वळते । तथापि विषयतयैव तत्र वृत्तिरिति नानुपपत्ति । एवं सति धूमज्ञानाद्वति मानिति प्रयोगस्यादिति तुन देश्यम् । ज्ञापकताबोधकएवम्य ततत्तदर्थ वाचकपदस्य तत्तदर्थज्ञान एवानादितात्पर्यात् धूमज्ञानपदम्य धूमज्ञानकान एव तात्पर्यात् । ज्ञानज्ञाप्यस्वस्य पञ्चम्यर्थनामत च ज्ञानविषयधूमादिरूपहतो *सयोगादिनव साध्यपदाश्रियतत्त्व नानुपपत्तिग धोऽपितिज्ञास्यवह्यादि- पदम्य मुरूषार्थपरत्वे मणिकृतोऽजी स्वरस दर्शयति अत एवोक्तमिति। आवृत्ताविति । तेन अन्येन पुनरनुसन्धीयमानस्य प्रतिवादिवाक्यासह कारेण मध्यस्थसशयजनम्य पूर्वोक्तसाध्यवद्धर्मिबाघकवादिवाक्यस्य प्रतिज्ञास्वमभ्युपगत तत्र च वह यादिपद न नम्ज्ञानादपर तथा मति विषय ·प्र.म. 14 3 पर सामने मोहाय गुणाः मेयत्र हे यामामबार. कल शापवं पति । अत एव सके कि पानिमदिति पृष्ट सद गई सानिमनिस्पति त इति निशा दिस्युचा । नादि वराने प्रभ । न लक्षणयानि हरवत । anाममप्रितिपवितम्या कोट्युमितिद्वारा मानसम- शो जम्पन इन दिनभिरपि मदि. पांवोऽभाव इत्यादित आकाशादि. दिनाउदाशयानुदयन पििण तसदमा सोः प्रत्येक शाषी- जनमानी-पागे पवरोधन शादोधमनु माशय, ज. पिन इत्ययुगात प्रतिदिन को यनिमारनीयः इत्यमिसन्धेः पात्रोऽनयमान सदेव पर्व वानिनिधो मषिभ्यतीत्यमिमायेणापि प्रथम पती वनिमनित भयोगा पगारनिषदम्य सर्वत्र ज्ञानपरस्वा- समाविमा पाध्याय नामपि पधाया जाकिनमोपकत्व सं. दादमाह -अन एवेति। यथासम्मवमिति । समभिन्याइनद्रादि. पाय जन्यनित्यारे सानुमत्यर्थ । नया पति- शेति मणिकृतोऽयुगवार ना समनिर्भर. मध्यस्थसंशयासो हेत- वायसामिपातपनिर्देशस्य माम्प्रदापिस्तात् । हेवस्व यया समर. नियुपाध्याय योऽपि पशमीपतिवाघ हेतुत्व कचित् समभिपापमपण. धनिपिनकमि लवानिरपित करणस्यनित्यायोते, यरयुक्त- मुभयपदे लक्षणाऽनचित्यमिति, तदपि शिषि मारताया पायर्थले सूनाथदेतपदस्योमयपातया वाक्यमेवापसे. 1 अनुशासनानुरोधेनोभयत्र लक्ष- णाया पचोविसस्वादिस्यतो युकघन्तमा । अतएवेति । जिन्नासामना। घूमवत्यादित्युत्तरंचति । प्रयुज्यत इति शेषः । उपष्टम्म विवृणाति । नहीति। ज्ञाने प्रश्न इति । प्रभम्यदिएर देशानपरमित्यर्थः । बहरेक जिशासितस्वादिति शेषः । लक्षणया ज्ञानेनोत्तरयेदिति । रक्ष्या- भानपा मुतरं वाक्यमित्यर्थ : अपि प्रभसमानविषयकस्वानुरोधा मुरूषार्थ- 10 ·शास्त्रमुक्तावली। [1] नवा परकीयमाविप्रश्नानुरोधादमिज्ञासिताभिधानम् । नवा उतारने ज्ञातमित्यध्याहारः । मानामावात् । वहिपरमेव अशोचर प्रयुक्तमिति शेष । क्या च तत्र वो कुतइति ध्मादिति च मन्नोत्तरवाक्षयोय पछयौ तदर्यान्वयानुरोधेन ज्ञापकस्य आयत का पम्पों वाच्य इणि भाव. ननु प्रथम प्रश्नानुरोधाद्वहिपदस्य वहिरवतुत इति प्रश्न-पक्षम्ययान्वयानुरोधातदुतरमादिड ५३- विमानुपाय न नपरत्वमध्यविषादका क्यन्क्ष्यायानन्ययेऽपि वनि वाधयित्वा वनिज्ञान वोपवियतीत्यमिप्रायवेकपक्षमय गे यायका- भावादत एव तयाविषनर्यानुरोधेन नानायले आवृचिरित्यत आह- नवेति । परकीयमाविप्रश्नानुरोधादिति । अदृशभापयितदु- सस्वाक्यद्वयस्थप यर्यान्वयानुरोषाविदर्थ । आजिज्ञासिताभि- धानम् । प्रथमजिज्ञासाऽविषयज्ञानप्रत्यायनेच्छया वहनिपियाम पर- कीपरवेन मावित्वेन च १५५ कुन इति स्याज्ञानात् परकीयवानिज्ञान- हेजिज्ञासाया अज्ञानेन वहनिज्ञान प्रत्यायनच्छाया प्रथममसम्भवादिति हेतुमूचनाय परकीय भाविकामधानम् । ननु तर ज्ञातमित्यध्याहारा रक्त इत्यादिपञ्चम्ययाय ने 5 क्या न तु बह-यादावियन आइ- नचेति । प्रश्नस्थ दम्य उत्तरचाऽनुपगम्य व्युत्पत्तिसिद्धत्वात इत्यत्र शामित्यध्याहारेणेव धूमादित्यत्रापि ज्ञाना-वयसम्मवात् तत्राध्या हारावविरहऽपि न क्षतिरित्यर कुन इत्यौव अध्याहारशक्ति । मानाभावादिति । पदार्यान्तरा-वयम्य वरन मन्त्वनिश्चडी बोध भ्यानुमाचिकत्यामाश्रुतपदकल्पनासमकादित्यर्थ । इद विवधेयम् । गृह वनिमदिति प्रयोक्तुद नेपदे ज्ञानतात्पर्य कुत इति वाक्यजन्यज्ञान हेतुजिज्ञासाबोधे ऽनुपयुक्त स्वाभिप्रायस्य स्वबोषाहेनुरा कुन इतिपृच्छक पुस्मासस्यैव तत्रोपयोगात् । तया च स्वजिज्ञाया बोषयितुकाम कुतइति प्रोक्त परप्रयुक्तवहिरदोपस्थापितज्ञानमादाय कुत इति पञ्च- ।

·हेतुग्रन्थः । म्यान्वयशेषो मस्वित्यभिप्राय ज्ञासैव पतिवक्ता प्रष्टुर्वहिज्ञानहेतुजि- ज्ञासा कृत इतिशब्ददनुपज्य मानस्वोक्तवहिपदसहितात् ज्ञास्यति एवं गृहं बहिमदिति प्रयोक्नुः प्रथमं वनिपद ज्ञानतात्पर्यविरदेऽपि कुतइति प्रभा- नन्तरं प्रष्टुर्वनिज्ञानहेतुनिज्ञामाया ज्ञग्ने किमर्थमन्यद्वतिपदं प्रयोक्तव्य पूर्व वनितालक्षणयोपध्यापितज्ञानमादायव धूमादिति वाक्यं धूमज्ञाने वह्निकापकता बोधयतित्यभिप्रायमम्भवात् तज्ज्ञानेन धुमादिति पञ्चम्य- 47 जानावियो भविष्यतीति किमनुपपन्नम् । नहि प्रयोक्तृपुरुषस्य कार्य- तारायं पुरुषान्तरस्यान्यार्थनापर्यविरोधि अन्यैरप्यन्यतात्पर्येण प्रयुक्तान्यपि पदान्यादा यार्थपरलोकस्य मौजिना निबन्धनात् । न वा स्वीयवाथ- मिकमन्यतात्पर्य मुदीच्यमपरतात्पर्य विरुणद्धि बीजाभावात् । युज्यते च वत्यादिपदस्य न्यादिप्रकारकज्ञानविषयत्वे लक्षणा, साध्यान्वाय जन्यज्ञानविषमतस्य पञ्चभ्यर्थले गुणस्सत्तावान् द्रव्यत्वादित्यादिप्रयोगस्य दुर्वारनापाताद द्रव्यतादिज्ञाप्यसत्तागुणादावधि सत्त्वात साध्यापकपदम्य लाक्षणिकरचे पक्षायिसयतारच्छेदकविशिष्टसाध्य. प्रकारक ज्ञानविषयांवरूपसायवाचकपदार्थे पञ्चम्यन्तालिन ज्ञानप्रयो- ज्यत्वान्वयात् द्रयवादिप्रकारकज्ञानप्रयोज्यसत्वादिप्रकारकज्ञानविष- यत्वस्य गुणादी बाधेन कथितात्मिसवारसम्मवात् । नच जन्यज्ञान विषयत्वरूपपश्चयर्थस्य साध्यविशिष्टपक्षे वयस्न्वीक्रियते सत्तादिरूप- साध्यविशिष्टगुणादिरूपपक्षस्य च न व्यत्वादिलितज्ञाप्यतेति नातिसर. वयादिमत.पर्वतादे. द्रव्यताविरू साध्यविशिष्टस्य पृथिवीत्वादिज्ञाप्य. स्वेऽपि चढ्यादिवशिष्टस्य न तथा वमिति विशेषणावच्छिन्न एक पचम्या. ज्ञाप्यत्वबोधकत्वात् न पर्वतो वहनिमान पृथिवीवादित्यादिप्रयोगः विषय- ताया पर्याप्तिसम्बन्धेन विशिष्टेऽवयोपगमात् द्रव्यत्वादिरूपसाध्यवत्तोन वयादिरूपपक्षतावच्छेदकविशिष्टपर्वतादौ पृथिवीस्वादिज्ञाप्यस्वेऽपि न क्षतिरिति वाच्यम् । एवमपि द्रव्यत्ववान पर्वको कतिमान् धमान्न पृथिवी- ·१०४ शास्त्रमुक्तावली दाहो दहनाद न जलात् जल स्पर्शवत् रूपात् न ग शत् नापि शब्दादित्यादी ननर्यान्वयानुरोधात जन्यतापहेतुमय अन्यज्ञानविषयत्वरूपज्ञाप्यवध वादिस्यादी मनी वयानुपर्दुरित्वत् पृथिवीत्वज्ञाप्यतापर्यावधि करणद्रव्यात विशिष्टपादो वक्ष्यादिरूपविशेषणतिरावच्छिन्नेऽपि ताप्य- स्वविरहासम्मवात् । अस्मन्मते च तत्र पर्वताच-वयिनि ययादिप्रकारकज्ञान- विषयः पृथिवी वादिरूपनि ज्ञानप्रयोज्यत्वात्य पञ्चम्यन्तार्थस्याभावान्द- याचदमावस्य सायानानुपाचविहान् । एवं मध्ये ज्ञाप्यावाश्यपशेऽपि उक्तप्रयोगानुपपत्तिर्द एव्या वयादेरपि प्रमेयत्वादिना पृथिवीस्वादिज्ञाप्य- स्वात् । यदिर प्रयोज्यल सममिव्याहतपक्षविशेष्यतानिरूपितRJARI- च्छेदकावच्छिन्नविधेयता च खपहशो लक्षणया पश्चम्यर्थ म वयवलासाध्ये पक्षाचे तत्तद्रूपेण हेतुज्ञाप्यतालाम नमसममियाहारले व लिज्ञाना- मितप्रयोज्यस्वरूपैवार्थस्य निरुतविधेयतारूपापरपञ्चम्यर्थे ऽभावो नया प्रत्याप्त इत्युच्यते, तदा माध्यतावच्छ३कपक्षतावच्छेदकादेधिामानाही- रख साध्या वयिनी ५६ वैशष्यतानिरूपितविधेयता, पक्षा-वयिनी साध्य- विघयतानिरूवितविशेष्यता वा पञ्चम्यर्थ इति विनिगमनाविरह , एकपद- स्थायद्वये स्वण्डशो लक्षणा, पदद्वयायैव वा प्रत्येकमर्थद्वये लक्षणेत्यत्र को विशेष इति । प्रसरत पञ्चाया जनकत्वज्ञापवाकर नवयान्वयायले अनुपपरिप्रदशनेन निराकुर्वन् जन्यत्वज्ञाप्पस्वार्थकता व्यवस्थाश्यनि । दाहो दहनादित्यादिना । पायाज्ञापकर पक्ष धर्गताविरहेण दाब्द- स्यातथा व्यापि विहेणेति प्रदर्शनार्थमुभोपादनम् । नमर्थान्व यानुरोधादिति जनकत्वज्ञ पकत्वयो पचम्पयव निरूपकतासम्ब-या वच्छिन्नामावाप्रसिध्या आश्रयतासम्बन्धावच्छिन्नाभावप्रत्यय एवं दादप दिौ मीकार्य तथा च ब्रलगन्धनिष्ठजन करवज्ञापत्३योरिव दहन- रूपादिनिष्ठयोरपि तयारमाववत्वेन दाहो न दहनात् जल स्पर्शवन्न रूपा- दित्यपि स्मादितिमाय । नत्र दाहादिविशेषितजनकत्वादेरेवाभाव तत्र ·न हेतुमन्यः । १०५ जलादिरूपप्रकृत्यर्थे प्रतीयत इति वाच्यम् । प्रथमान्तार्थस्य पञ्चम्यर्थ- विशेष्यतयैव शब्दारप्रतीतेहादिविशेषितजनकत्वादिरूपप्रतियोगिन- शब्दादनुपस्थितस्य नत्राऽभावबोधनासम्मवात् पञ्चम्ययस्य प्रकृत्यर्थान्य पदार्थविशेषितस्यापि नम्समभिव्याहारस्थले भानोपसमे व्युत्तरतिमेदागौ- रखम् । सर्वत्रैव प्रात्य विभक्तयों विशेषणं सत्र निरूपकतया सममि- व्याहृतपदार्थान्तरमिति चानुमवसिद्धप्रथमान्तपदार्थविशेष्यतामनासम्भ- वदुक्तिकम् । इन्धनस्य दाहो दहनादित्यादौ तुल्ययुक्तया दहनादेर्दाहजन- फत्वादिविशेष्यस्ववदिधनादेरपि दाहसम्वन्धादिविशेष्यतया इन्धनं दाह- सम्बन्धि दहनो दाहजनक इत्यादि समूहालम्बनकोषस्य स्वीकारेण वाक्यमेद- प्रसात् । यत्रान्यस्य दाहो दहनानेतदिन्धनस्य तत्रैटदिन्धनस्य दो- दिति प्रयोगानुपपत्तिश्चेति । अत्र वदन्ति बन्यतायाः पञ्चम्यर्थ- वे दाहो दहनान्न परमाणुपरिमागादित्यादिपयोगानुपपत्तिः । पारिमाण्डि- स्यस्य कार्य सामान्येऽजनकन्या परमाणुपरिमाणादिजन्यत्वाप्रसिद्धः नगर्थे प्रतियोगितया अन्वयासम्भवात् , दाहायन्वयिनि जन्यत्वे प्रकृत्यर्यस्य निरूपितत्वसम्बन्धेनामावबोधोपगमे च वृत्यनियामकसम्बन्धावच्छिन्ना- भावाभ्युपगम , लक्षणया प्रकृत्य निरूपितत्वस्य प्रकृत्यर्थस्थामावान्दयो पगोऽपि गगन न परम गुरिमाणादित्यादी जन्यवान्ययोग्यत्वानुषपात , पारिमाण्डल्यनिरूपितत्गमाववजयस्वाभाववद्मनमिस्याकारिकायाः द्विधा नअर्थावगाहितीवरुपगमे च घटो न घटजनकादित्यपि स्यात् घरजन काय निरूपितजन्यावाम बस्य घटादावाधात , दण्डायनिरूपितजन्यवत्वा- च्छिन्नाभावस्य पटादो बाधेन पटो न दण्डादित्यादेरनुपपत्तेश्व, गगनादे- जन्यस्वभमदशायां गगनं न पारिमाण्डल्यादित्यादिवाक्यस्यायाधतापत्तेः पञ्चम्पर्थजन्यतासामान्य लक्षणया प्रकृत्युपस्याप्यपाविमाण्डल्यनिरूपितत्व गगनवृतित्वोमयस्वाच्छिनाभावबोधोपगमे च जनकतायाः पश्वमर्थतोऽपि तत्सामान्ये प्रकृायुपस्थाप्यपारिमाण्डश्यवृत्तित्वागननिरूपि. लक्षणया 17 ·शास्त्रमुकाबली। 1 तसोमयत्वावच्छिन्नामावोघोषगमन सामञ्जस्यम् । नच तत्र लक्षणाया आवश्यकत्वेऽपि दाहो न अादित्यादी लक्षणा विनवोपपत्तये जन्यस्य १ञ्चम्पर्यवमिति वाच्यम् । जलादेरपि कार्यजनकामदशाया दाहो न पारिमाण्डत्पादित्यादाविवा वयवावस्यानुमाविकतया तदनुरोधेन तत्रापि जन्यताया जलादिनिरूपितबामावबोधस्यावश्यायस्वादिवि अत्रेद त्वम् शविषाण नाम्तीति शक्यवत् दाहो न पारिमाण्डल्यादित्यादिवाक्यमन माणमेव नद्वाक्यम्य प्रामाण्यानुरोधेन लक्षणया पारिमाण्डल्यानिनिरूपि तावाभावबोघाप कचिदम्पगमेऽपि दाहो न जलादित्यादिवाक्यमो लक्ष- जाज्ञानशून्यकाळेऽप्यन्यबोधस्यानुमा विकनया जन्यवाभावबोधकतापि तादृशदाक्यस्योपगन्तव्येति जन्यस्व पचम्पर्थ इति । जन्पज्ञानविषय त्येति । जन्यवापबिप्रकृत्यर्थ ज्ञान प्रमभिन्न प्राधम् अतो यातिपक्षधर्मता वगाहिभ्रमरूप इदत्वादिज्ञानम्य पर्वतादौ वयाचनुमापकत्वेऽपि पर्वतो वहि- मान् हृदवादित्यादिप्रयोगस्यानापति , न या पर्वतो पहिमान् घूमात् न दत्वादित्यादिप्रयोगानुपपत्ति । यद्यपि यत्किञ्चिद्वषयक्रममान्याप भ्रमसा धारण भ्रमसामान्या-पाव च तदभाववति तत्मकारकत्वषमस्वस्य तत सकारकसम्बन्धविशेषयटितसेनाननुगततया जगद्नयाबस्तुम्रमाणा सत- दस्तुममत्वावच्छिन्नभेदकूटरूपमिति दुज्ञेयम् । तथापि प्रकृतसाध्यहेतुपक्षक परामर्श प्रकारीभूता ये ये तपारकममभिन्नत्वमेव विशेषण दयम् । यपि धूमादिमत्यपि पर्वतादौ समवायदिसम्बन्धावच्छिन्नमायगाव सत्वात् पादौ मादिप्रमायास प्रहाय यत्सम्बन्धेन इतकारक ज्ञान यत्र हेतुवाचरुपदेन विवक्षित तत्र तत्सम्ब-धावगाहितप्रकारकममा यस प्रतीयत इत्युपेय तयाच स्वरूपादिसम्बधेन पमेयत्वादे यत्र देतुत्व तास- म्बन्धन समाप्रमिया नदन्यद दुर्मदम् । तथारि स्त्र तारशममान्यत्व प्रतीतिरेव न स्वीक्रियते अतो . दोप । वनुतस्तु स्वानुयोगिनिष्ठविशे .

·हेतुप्रायः। [दी] पधापर्यः । एवंच हेतमत्त्वे शकावपि ज्ञाप्यावे लक्षणेद । नच नूमा- दालोकग-पर्वतो वह्निमान् घुमात् घूमावनिगरसधर्मा पर्वतो वनिमान् ध्मादित्यादी प्रतिज्ञायाम्, पर्वतो धमाहिमानित्यादौ च तत्रत्यनिगमने चाति- प्यतानिरूपितत्व स्वपतियोगिनिष्ठत्व स्वावच्छिमत्तत्तितयसम्बन्धेन सम्बन्धविशिष्टान्यप्रकारताशालिसमेवानुगतममत्वं सुवचम् अतो भ्रमावषयत. येव प्रमेयत्वादि । वाच्यत्वादि ज्ञापकमिति अमदशायां वाच्य प्रमयरवा. दित्यादिप्रयोगस्य तादृशप्रयोगाधीनगोषस्य वारणाय प्रमेयत्वाविज्ञान- स्थापि तद्भमान्यत्वनैव पश्चमीपकृत्यर्थता वाच्या सा चामसिधा न सम्भव- नीति दूषणमनवकाश , निगमनस्थपञ्चम्याः लाक्षणिकस्वमुपसंहरति । एक्श्चेति। एवञ्च पञ्चाया जन्यज्ञाप्यभावार्यकस्वसिद्धौ चाहेतुमत्त्वानन्ग- से। ज्ञाप्पत्वे लक्षणैवेति। जन्यत्वापेक्षया तस्य शरीरगौरवादिति भाषः। नचेति । धूमादालोकवान् पर्वतो पहिमानित्यादिप्रतिज्ञापटिसन्याये ना. लोकादेतुत्वे पकव्हेत्वन्वितार्थपञ्चमीनिवेशनेनाम्यासिवारणसम्मवाद. मादिति हेत्वभिधानम् अत्र पञ्चम्या प्रकृतसाध्यान्वितस्वार्थमोधकस्यविशेषण- मात्रेणातिव्याप्तिवारणसम्भवात् तादृशसाध्ये विशेषणीयोपस्थापितान्तविशे- पणज्यावृत्तये स्थलान्तरेऽतिव्यातिं दर्शयति । धूमावहिमत इति । भत्र हिमत्तेन पक्षस्यापि मानात् विवक्षणीयविशेषणे पक्षसावच्छेदकपर्यन्तनि. वेशस्यात्रैव व्यावृत्ति., साध्यतावच्छेदकायच्छिमत्वाशनिमेशनाय स्थला- स्तरेऽतिध्याति दर्शयति । पर्वतोधूमावलिमानिति । तत्रत्यनिगमने तस्माद्धमाद हमानित्याकारके । अत्र च पञ्चम्यर्थविशिष्ट वदित्वमेव साध्यता पच्छेदकमिति सवच्छिन्ने पशम्यानन्वयात् साध्यतावच्छेदकविशिष्टा- वितस्वार्यबोधकरवनिवेशने नातिव्याप्ति धूमावनिमतस्सधर्मेस्यादौ प्रकृत- पक्षतावच्छेदकावच्छिन्ने यत्य साध्याय द्वितीयवनिपदजन्योपस्थितिका शादन्वय: प्रथमवनिपदोपस्थापिते तोच प्रतिज्ञापटकपचभ्यर्थस्मानयाप - ·१०८ शासमुक्तावली व्याप्ति । प्रकृतपशान्वितस्वार्थचोषकपदोपत्यापित मानसाध्यान्वित- स्वार्थबोधकपञ्चम्यन्त लाक्षणिकपदवदवयवत्वस्य विवक्षितत्वात् । यत्तु । मयमात्मा ज्ञानादित्यत्राव्याप्ति शक्तयेव ज्ञानोपस्थितिसम्मवे लक्षणाविरहा- दिति । तन्न ! मद्विषयकज्ञानस्य हेतुत्वमवगत तस्य व्यायादिनिज्ञासाया उदाहरणादिप्रयोग। क्षाबितसाध्याक्ति स्वार्थबोधकत्वविशेषणेन तद्वारणासम्मवारसाध्ये प्रकृ तपक्षाधितत्व विहाय प्रकृतपशान्वितस्वार्यबोधकपदोपस्थापितत्व निवेशि- तम् । यद्यपि उभयत्र वनिपदेनैकमेव साध्यमुपस्थाप्यते अतो नैतावताड प्युक्तातियाठिवारणम्भव । तथापि प्रकृतपक्षतावच्छेदकावच्छिन्न वि. शंप्यतानिरूपिता या विशेषणता तदवच्छिन्न साध्यतावच्छेदविशिष्टसादधीय विशेष्यतानिरूपितस्वार्थविषयताप्रयोजकत्व योधकान्तार्म । अत पञ्च. मीत्वमनिवेश्य प्रयोजनाभावान उपनयोपस्थापिपक्षविशेषणतापनमाया वित र्थबोधकषश्चम्य ततस्प दमादायाननुपन पक्षेऽपि निगमनेऽतिव्यासारण- लाक्षणिकपदप्रयोजन अयमात्मा ज्ञानादिव्यादी ज्ञानपद मुख्यार्थपरमेव पञ्च- म्यर्यान्वयस्य तत्रैव सम्भवेन लक्षणाबीजमतान्वयानुपपतिविरहादिस्यमि- मानिनामुक्तलक्षणेऽध्याप्तिशामु दर्तुमुपायायति । यचिति । शुद्ध- ज्ञानस्वावच्छिन्नेन सम पवम्यान्वयमम्मवेऽप्यनुमितिजनकज्ञानविषयतयोप स्थितावत्र ज्ञानरूपहेतौ तद्विपषत निर्वहक याप्तवाकाक्षया यो ज्ञानवान् स आमत्युदाहरणादि प्रयोगस मइति ज्ञानविषयक ज्ञानवावच्छिन्ने ना- पर्यानुपपस्या लक्षणाया आवश्यकत्वमिति समाधत्ते । तन्नेत्यादिना । पद्विपवकज्ञानस्य यद्विषयकज्ञानावावच्छिन्नस्य हेतुत्वं अनुमिति जनकत्वम् । तस्यव्याप्सयादिजिज्ञासायाम् । तुल्यविश्विद्यतया अयंतो वा तत्र प्रनीतानुपापकज्ञानविषयताः निर्वहकाकाक्षायामित्यर्थ । उदाहरणादिप्रयोग. 1 उदाहरणोपनयाभ्या तनिष्ठव्याप्तिपक्षधर्मतादर्श नम् । यद्यपि ज्ञानविषयकज्ञान वावच्छिन्न ज्ञानपदता मयेऽपि मुम्स्याज्ञान- 1 ·हेतु ग्रन्थः । [1] न चेह ज्ञानविषयकत्वेनोपस्थितिविना लक्षणाम् । अन्यथा मुखादेरपि च्याप्तचाधुपदर्शनप्रसाद । केचित्तु । पञ्चम्यन्तलाक्षणिक पदसत्त्वनियतावय- वतावच्छंदकरूपवत्वं तादृशपदवत्त्वव्यभिचार्यदयवतावच्छेदकशून्यावय- स्वावच्छिन्नपरत्वमक्षतमेवेत्ति पूर्वोपदर्शितमुख्यातासाहित्यरूपं ला- क्षणिकत्वं नोपपद्यत इति । तथापि शक्यतावच्छेद कपिलक्षणरूपावच्छिन्न तापर्यकत्वमेव लाक्षणिकत्वमतो न दोषः । न शुद्धज्ञानस्वावच्छि नेऽनुगा- त्वबोधेऽपि चिनिहापाप्यादिमद्विषयकत्वलामाय वातुगत्या साशज्ञान 'विषयीभूते ज्ञाने व्याप्तयादिप्रदर्शनसत्तिरियत माह-। अन्यथेति । जनकज्ञानविषयतयाऽपतीतेऽपि ज्ञाने वास्तवतांदशविर्षयता पुरस्कृत्य व्याप्त्युपदर्शने मुख देरप्यात्मत्वानुमापकज्ञानविषयतया अपमाना ज्ञाना दित्यत्र यस्सुखी स आत्मेत्युदाहरणप्रयोगप्रमादित्यर्थः । तथाच मुखादी व्याप्तवादिप्रदर्शनेऽपि ज्ञानऽनुमापकत्वनिर्वाहकव्यामधादिमद्विषय करवपर्य- नतालाभादाकांक्षाया अपूरणात् यथा सुखादौ न सत्यदर्शनं तथैवतन्मत ज्ञानेऽपि न सत्प्रदर्शनमुपयत इति भाषः । 'उक्तपतिज्ञादावतिव्याप्तिवार- णाय प्रकारान्तरेण लक्ष परिकुर्वना मतमाह । केचिग्विति। पञ्चम्य- न्तेति । कस्याभित् प्रतिज्ञायाः पञ्चम्यन्तलाक्षणिकपदवत्त्वेऽपि धूमज्ञान ज्ञाप्यालोकपार्वतो वहिमानित्यादिप्रतिज्ञाया व्यभिचारणावयवतावच्छेदक प्रतिज्ञात्व पक्ष दिभेदेन भिन्नमपि न ताशपदवत्वानियतमिति नातिमसा- इति भावः । सादृशावच्छेदकं हेतुस्व दुर्वच मुव चले तदेव लाक्षणमित्याय- या परिष्कुरु। तादृशेति ! ताददृशपदम् । पञ्चम्यन्तलाक्षणिकपदम् । प्रतिज्ञात्वादिकं च ताशपदावटितस्यापि प्रतिज्ञादेस्सत्वेन तादृशापद- पत्वम्पभिचारोति तच्छ.यस्वाभावान्न प्रतिसादावर्तिव्याप्तिः । ताशपद- चत्वव्यभिचारिमेयादिशून्यावाप्रसिद्धयाऽवयवतावच्छेदकेति । प्रतिज्ञात्वहेतवसापाणण्यावयवत्तावच्छेदकत्वस्यैकस्याभावात् प्रतिज्ञाला- विक विशिष्योपादाय तच्चन्यत्व निवेश्यम तथाच हेतुत्वव्यावर्तनायोपात वास्पदयत्तव्यामे चारित्तविशेषगमनकम । यदि च प्रतिज्ञास्वहेतुत्वादि- अत्र 18 ·तत्र शास्त्रमुकावली। [वत्त्व वा विवक्षितमिन्याहु नव्यास्तु पशम्मा ज्ञानज्ञाप्यत्वे लक्षणयेवो. पचौ न प्रातिपदिकेऽपि लक्षणा। आकांक्षावैचित्र्याच पदार्थकदेशेपि साधारण मतिज्ञातादिपक्षान्यतमत्वमवयवतावच्छेदकत्व तदा हेतुत्वप्रवेशे तस्या यादृशम्य दुर्वचलान् मुवचरले तदेवास्तु लक्षणम् । माय तममध्ये हेतुसमन्तर्भाव्य तद्यावृत्तये विशेषणान्तरदान च प्रक्षाळनाद्रीति न्यायनायुक्तमित्यस्वरस १चम्यन्तेत्यादिलक्षणकर्तुरनुमना धूमादित्यादि वाक्यस्थधूमादिपदस्य ज्ञाने लक्षणा स्वातन्त्र्येण पयति । नव्यास्त्वितिः ज्ञानज्ञाप्यत्व लक्षणयेति । ज्ञाप्यत्वलक्षणाया अवश्यकत्वात्तत्रैव ज्ञा- नाशस्याप्यधिकस्य प्रशेनैव धूमादिपदस्य मुख्यार्थपरत्वेऽपि धूमादिज्ञान ज्ञाप्यत्वलामसम्मव इत्यः । न प्रातिपदिके। न पञ्चमीप्रकृतिधूमादिपदे । नन्वेव ज्ञानस्य पञ्चम्यर्थंकदेशतया तन्त्र घूमादिपदार्थस्यान्वयायोगात् घुमा- विज्ञानालाम मच ज्ञाप्यत्वस्य पञ्चम्यवऽपि जन्यवरूपतदेकदेशे कम धूमादिपदार्थतज्ञाना-वयसम्मव इति वाच्यम् । चैत्रस्य पुत्री पटादन्य इत्यादी ससम्बन्धिपदार्थकदेशे जापत्यादी पदार्थान्तरस्यान्वयदर्शनानि प्रतियोगिक ९६ पदार्यकदेशे इतरा-वयस्याऽव्युत्पन्नत्वात् । नच स्वतन्त्रो पस्थित एव पदार्फ इतरा-क्यनिज्ञासा जायते नतितरविशेषणतयोपस्थिते अत एच गोनित्येत्यादौ म्वत गोवाशुपस्थितये लक्षणेत्यत आकाक्षादि- विरह एव पदार्मान्तरस्य पदार्थकदेशेऽनन्वये बीज नर सप्रतियोगिनिष्प तियोगिकैदेशसाधारण इति वाच्यम् । फसानुराधेन सप्रतियोगिकपदार्थ विशेषणतयोपस्थितेऽपि प्रतियोगिजिज्ञासा जायत इति कल्पनात् । नच ज्ञा- नादिसविषयपदार्थेऽपि तयोपस्थिते विषयविशेष जिज्ञासा जायत इति युज्यते कल्पकामावादित्याय सविषयकहानिदृष्टान्तेन पदार्थकदेशे ज्ञानेऽपि वि- पाक्षिा व्यवस्थापयति । आकांक्षावैचिन्याचेति । कुत्रचित्म्वन नोपस्थित एवेतराकाक्षा कुत्रचिद्विशेषणतयाऽप्युपस्थिठे कस्यचिदाकाशे ·हेतुप्रायः। । दी] ज्ञाने पातिपदिकार्थो विषयित्वेनान्वति कर्तृकतीवकृतौ धास्वर्थः । ति विपयस्वभावाधीनतयाऽऽकांक्षावैचित्र्यादित्यर्थः । कर्तृकृतीवेति । वक्तत्यादी तृजाधर्थकयिकदेशे कृतौ यथा विषयत्वेन पाकादिक्रियाऽन्वेती. स्यर्थः । इदंत बोध्यम् । जिज्ञासारूपाकांक्षायाः शादधीहेतुत्वं भजिज्ञासो- रपि शाब्दबोधोदयात्मणिकृता निराकृत तयाचाकांक्षाविरहः पदार्थकदशे पदार्थान्तरानन्वये न बीजम् । गौनियेत्यादी पदार्थकदेशे गोवे नित्यादि- पदार्थमेदान्वयबोधप्रयोजकावासमान विभक्तिकतरपदसमभिव्याहाररूपाया आकांक्षाया अक्षतत्वादत्त: पदाधीनायास्वतन्त्रतदुपस्थितः पदार्था- न्तरस्य तत्रान्वयबोधे हेतुता बाच्या । एवंच ज्ञानविशिष्टार्थकास्मादिपदघ. टितादामा न द्रव्यमित्यादिवाक्यापदार्थकदेशे ज्ञाने द्रव्यभेदान्वयवारणाय दण्डजन्यो न दण्हजन्य इत्यादिवाक्यात्पदार्थंकदेशजन्यवादो दण्जन्य भेदान्वयबोधवारणाय च कल्पनीये ज्ञानाद्यशे इतरान्वयबोधे स्वतन्त्रज्ञाना- घुपस्थितिहेतुत्वे कार्यतावच्छेदककोटिप्रविष्टेतरविषयताया विषयतासम्ब- न्धावच्छिन्नप्रकारतान्यत्वं विशेषणं देयम् । वस्तुतो ज्ञानादिविषयकशा- ब्दबोधे स्वतन्त्रज्ञानाद्युपस्थितेहेतुत्वेऽपि पञ्चम्यादिजन्यज्ञानज्ञाप्यस्पोस्थि- तिप्रकृतिजन्यधूमाशुपस्थितियोग्यताज्ञानादिघटितशाब्दसामप्रयाः थैकदेशे ज्ञानादौ विषयतादिसम्बन्धेन धूमादिप्रकारकशाब्दबोधजनने बाध- काभावः तादृशसामग्या स्वतन्त्रज्ञानायुगस्थितेरनन्तर्भावाचादृशोपस्थिते. ज्ञानादौ द्रव्यभेदान्वययोषप्रयोजकसामग्रयान्तरेष्वेव निवेशात् । नचैवं स्वतन्त्रज्ञानाद्युपस्थितेयभिचारेण हेतुत्वमेव न सम्भवतीति वाच्यम् । यतो यत्रैकरूपावच्छिन्ने पदे पदान्नराकाक्षा गृहीता अन्यरूपेण च वृत्तिः गृहीता तत्रातिप्रसनवारणाय तत्तदानुपूर्वी विशेषरूपपदाविशेषत्वपकारेण गृहीत इत्तिकपदजन्यतत्तत्यदार्थोस्थितेहेतुता वाच्या तथा सति तदर्मप्रकाराका, शादिग्रहस्य तद्धर्मप्रकारेण गृहीतवृत्तिकपदाधीनोपस्थितेश्च परस्परसह. कारणेष फलजनकायोपगमेनोक्तातिप्रसाधारणसम्भवात् तथाच नानानुपूर्वी पदा- ·११२ शामुकावळी। [व] पद्धर्मविशिष्टय हेतु पयुज्यते भाकाक्षादिवशातद्धर्मविशिष्टस्येव व्याप्य- वमुपदयते अन्यथा यथार्थमज्ञानादित्यादिप्रयोगऽपि धूमादेव्ययित्वोप दर्शनप्रसङ्ग इति माह प्रकारकपदज्ञानज-योपयितीनामेकविधशाब्दयोधे विभिन्नरूपेण देत तया व्यभिचार आवश्यक हमि तद्वारणवरमनय दशितव्यभिचारस्य वारणमिति । एतेन जन्मवाशे इतरावयबोधे स्वतन्त्रजन्यत्वोपनियते कार्यकारणभावे कार्यतावच्छेदककोटिप्रविष्टेतरविषयताया निरुपितत्वसम्पदावच्छिन- कारताभेदनिवेशनमुभयवादिसिद्धम् अपया औपगव इत्यादौ तदितार्थप- त्येकदेशजन्य निरूपितत्वसम्बन्धेन मकत्या वयानुपपत्तेनिज्ञाप्यara पञ्चम्यवमते च स्वतन्त्र ज्ञानोपसितिज यतावच्छेदकारकज्ञानविषयता निरूपित्तेताविपनाया विषयतामम्बन्धावच्छिन्न प्रकारताभदनिवेशनमधि- कपिनि प्रत्युक्तम् । तदनिवेशेऽप्यपदर्शितरीत्या सामन्नस्यात् । याकरण इत्यादौ नदधीते तद्वदेत्यनेन विहिततद्धितार्थस्य वेत्तुरकदेशशाने विषयतया प्रत्यर्थस्यान्वयोपपतये उक्तस्थले विषयतासम्बन्धावच्छिन्न प्रकारतभेद- निवेशस्य सर्वमत एवावश्यकत्वाचेति । प्रकृमुख्यार्थपरखे युकदन्तर- माह । यद्धर्मविशिष्टश्चेति । यद्धर्मविशिष्ट पश्चमीप्रकृत्यर्थ तद्धर्मवि. शिष्ट येव व्याप्यत्वमुपदर्यत इति ज्ञानज्ञापस्य पञ्चम्यर्थनामते चर्म- विशिष्टस्यैव पञ्चम्या जनक नविषयवोधलाभादिति भाव । अन्यथा । पञ्चम्या ज्ञानजनकत्वेन बोषितप्रकृत्यर्थज्ञ ने विषयवन विशणतामवलम्ब्य वि ५ये व्याप्युपदर्शनमजमने । यथार्थमज्ञानादित्यादिप्रयोगेऽपीति। त्रापि शुक्रयुपस्थितज्ञाने पञ्चम्यर्थज्ञापकता पयेन धूमादे शापज्ञानविष यत्वकामेन घुमादी व्याप्यस्वदेशन स्यात् अम्मन्मते च ज्ञानज्ञाप्यत्वस्येव पञ्चम्यर्थतया धूमज्ञानज्ञान व तत्र ज्ञापकत्व प्रतीयो न तु ज्ञानज्ञानस्येनि नातिप्रसा इति। नच पञ्चय केवलज्ञाप्यावार्थमतेऽप्युक्तस्यले ज्ञानपदस्य लक्ष्यार्थे ज्ञानविषयज्ञान एव तात्पर्यात् न धूमज्ञ न मुख्येऽप्यर्थ ज्ञापकता ·हेतुग्रन्य। लाभ इति न धूमादौ व्याप्यत्वोपदर्शनप्रसङ्ग इति वाच्यम् । मुख्यार्थपरत्वे बाधकविरहेण तत्तात्पर्येणापि प्रयोगसम्मवात् । नवा यत्र पदे अर्थान्तरे निरूढलक्षणाशक्त्युपस्थापितार्थस्तेन न बोध्यते, तद्वोघोपयिकाकाक्षादिसा- मीकाले तबोधस्य दुरित्वात् । अथ तत्र शक्यार्थबोधस्यापि सम्भवेन तत्रापि कस्यचिकदाचिचात्पर्य सम्भव तथापि तत्रानादितात्पर्यविरहात् न तत्तारपर्येण न्यायान्तर्गतयदमयोगसम्भव इति चेत् । माम्मुरूपार्थतापर्य- ज्ञानपदघटितयथार्यधूमज्ञानादित्यादिवाक्य समुदायस्य न्यायत्वम् , पापि ज्ञाप्यावमात्रस्य पञ्चम्यर्थत्वे न्यायानन्तर्गतमुख्यार्थपरज्ञानपदघटित यार्थधूमज्ञानादित्यादिवाक्यस्य धुमादी व्याप्त्याकाक्षाप्रयोजक जनकत्वं दुवारमेव तच्चानुभवविरुदम् । नच ज्ञानज्ञाप्रवे पञ्चम्याः लक्षणापोऽपि केवलज्ञाप्यो स्वारसिफलक्षणयोपस्थिते धूमज्ञाने ज्ञानजनकतावोधसम्मवा- दुक्तातिप्रमो दुर्वारः तन्नेटापतौ च प्रकृतेऽपीटापतिसम्भव इति वाच्यम् । स्वारमिकलक्षणया पञ्चम्युपस्थितविषयत्वरूपार्था तर इब ताशज्ञाप्य- त्वेऽपि प्रकृत्पन्वये आकांक्षाया मयाऽनभ्युपगमात् धृमादिज्ञानादित्यतो धाज्ञानस्य ज्ञापकत्वाबोधनादिति भावः । यतु धृगज्ञानादित्यतो लक्षणयोप. स्थितधूमरूपविषयविशिष्टज्ञानज्ञाने ज्ञापकतामाने ज्ञापफज्ञानविषयत्वं धूम ज्ञान इव तद्विषये धूमेऽपि भासत इति महतलाक्षणिकतामते तत्र धूमे व्या- प्त्याकांक्षया तदुपदर्शनप्रसङ्गो दुरि इत्याशयवर्णनम् । तदसत् । तथापि स्वमतेऽपि तद्दोषस्य दुरित्वात् पञ्चम्यर्थंकदेशे ज्ञाने मुख्यार्थमरूपविषय विशिष्टज्ञानान्वयेऽपि धूमे ज्ञापकज्ञानविषयबोधस्य दुरित्वात् । नन तथापि पञ्चभीप्रकृत्यधीनोपस्थितिविशेष्यत्वं यस्य तस्यैव व्याप्तवादिकं प्रदीत ति नियमाय स्वयमुपगमात् न स्वमते दर्शितातिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । तत्र घ्मादी ज्ञापकज्ञानविषयताबोधादाकाक्षासम्भने तादृशनियामननुरुध्य व्या- तयाद्युपदर्शनस्यानपवादात् । वस्तुको लिमज्ञान प्रकृत्यर्थे पञ्चम्प वाऽन्तर्मव. तूमच्यापि धूमज्ञानादित्यत्र धुमज्ञान एव साध्यज्ञापकतावच्छेदकपक्षताव- च्छेदकावच्छिन्नविषयतानिरूपितप्रकारता लभ्यते सेव विषयता तस्य व्या. 19 ·११४ शास्त्रमुक्तावली {दो इतरान्वितस्वार्थबोधकरवे सति, सिपक्षधर्म तानिर्वाचति तदाकाक्षया तत्रैव व्याप्याद्युपदर्शन तद्ज्ञानविशेषण धूमे च तादृशाविषयतावच्छेदकत्वरूपविषयतैव साच न तत्र व्याप्तयादि- निवादा मतो न तत्र तदाकाक्षति धूमादित्यादिश्यागे धमत्वादाविध धूम ज्ञानादित्यत्र धूमादी व्याप्तधादेनोपदर्शनमिति । ।। इति गदावरीये हेतुमन्य ॥ मलोक्तलक्षणापेक्षया लघूनि प्रतिज्ञायवयवलक्षणानि स्वयमाह । इतरान्वितेति । प्रथमसत्यानाय हेतूपनयनिगमानसाधारणत्योदाहरण व्यावर्तनप्रयोजन स्वयमेव दर्शयिष्यने प्रतिज्ञाहेत्वोरित्यादिना, इतरान्धि- तन स्वमिन्नावरवान्वित स्वाघटकपदोपस्थापिनावितव वा। एवञ्चेतरावयवसहकारेण स्वाघटकपदसहकारेण वा बोधकस्य समुदायार्थ । तनोदाहरणयोध्यार्थ पविष्टसाध्यादे प्रतिज्ञादिजन्यबोधे इलरावितवेऽपि न क्षति । द्वितीयसत्यतानन्तरमनिम न्यायावयवत्वमिति सम्बध्यते । द्वितीयसत्यन्त च हेतु निगमनबारक हेतु जन्ये समादितरेभ्यो भिद्यते इत्यादि- निगमनजन्ये च बोधे त्रिमतर्थस्य विशेष्यतया विवक्षणीयविभक्तचन्तपदा- विशेष्यकत्वविरहाद्वहिव्याप्यधूमवावाय तस्मादिमानित्याधुपनयनि- गमनजन्यबोधे च विभक्तय-तपदमध्येऽन्तर्भूतेदम्पदमपाद्यन्नपदार्थयोपि. भोप्यतया अन्स्यमिन्ने स्वीयपदार्थविशेष्यकत्वविरहात् । अन्त्यत्वञ्च स्वघटक- पदेषु चरमत्वम् । उपनयादिस्थेदमादिपदानामपि न पदसामान्यमध्ये चरमव तदुतरमप्यन्यवाक्यघटकपदसत्त्वादित्यन स्वघटकल पदविशे- पणम् । एवच निगमनघटकपदेषु यचरम तदन्योपन यादपदार्थविशेष्यक- बोध प्रत्युपनय सहकारेण स्वार्थबोधजनके निगमने वादाम्येन द्रव्यादिसा- ध्यके इद द्रव्य गुणकर्मा-यत्व सति सत्यादित्यादी स्वघटकविभक्तयापदेषु समादिद तदन्यविभक्तचन्तप्रतिज्ञास्यद्रयादिषदार्थविशयका.

·दीधितिकृत्प्रतिज्ञादिलक्षणानि । {दी ] स्वीयं यदन्त्यभिन्न पदं तदर्थविशेष्यकान्वयबोधजनकत्वे सति, अन्त्यपदयत्त्वे सति,स्वीयानन्त्यपदार्थ विशेष्यकान्वयबोधाजनक यत्तदन्यत्वे च स्वपोषजनके हेतो चातिव्याशिवारणाय स्वीयत्वम त्यभिन्नपदविशेषणम् । अत्र स्वत्वपुरस्कारेण लक्ष्यव्यक्तीनां निवेशादननुगम इति प्रतियोगिनि स्वस्खं निवेश्य लक्षणान्तरमाह । अन्त्यपदवख इति । मनाप्युदाहरण- वारकं प्रथमलत्यन्तमनुषज्यते, द्वितीय सत्यन्तेन वैकल्पिकं सत्यन्तद्वयम् , धूमादित्यादि हेतो विभक्तयन्तान्त्यपदापसिद्धचा एकपदमात्रघटकतत्पद- साधारणस्यान्त्यत्वस्य निर्वचनेऽप्यन्त्यभिन्न विभक्तरातत्वीयादाप्रसिद्धया स्वपदेनान्यस्यैवोपादेयतया स्वीयानन्त्यपदार्थविशेष्यकशाब्दबोधाजनकं यत्त- दन्यत्वसत्वादरियाठिरतोऽन्त्यपरत्वे सतीति। अन्त्यपदवत्त्व च स्वघटकपदो- तरपदाघटकं यत्स्वं तदन्यत्वं नतु स्वघटकपदोत्तरपदघटितलं लक्ष्यभूत- प्रतिज्ञाव्यक्तीना स्वपदेनोपादेयतया अननुगमतादवसथात् अन्त्यपदवतो हेतुविशेयोपनयनिगमनयोस्तद्वतोवीयान-यपदार्थविशेष्यकयोषजनकयो- स्तदन्यस्वासत्वान्नातिव्यातिः । न चापनयघटकानन्यपदार्थहेतमदादिविशे. परोपजनकतदेकदेशमतुमन्तादेमंदस्य तद्वदिवसमुदायात्मकोफ्नयादावस- स्वाचाहाबोषजनक स्नोपनयादिकमित्यतिव्याप्तिरित चाच्यम् । ताशवोध जनकत्वं याशसमुदायावृति ताशसमुदायरूपम्वमिन्नत्वनिवेशे वाऽनतिप्रसाद । उपनयायेकदेशवृत्तितादशबोधजनकताया इदमाद्यन्तपद- घटितसमुदायामकोपनपावृत्तिया तदन्तपदसमुदायात्मकोपनयादेस्तादश-' समुदायात्मकतेन तदिन्नस्याभावाद । ताशसमुदायभिन्नत्वं च त. द्वेदानुयोगितावच्छेदकावयवतावच्छेदकरू वित्तमतस्समुदायघटकपत्येकस- कलमागेषु स्मुदायभेदसत्वेऽपि नातिसरः । ईदृश्येव रीतिरक्यवान्तर- भेदघटितलक्षणान्तरेऽपि बोध्या । तस्मात्पृथिवीतरेभ्यो भियत इत्यादिनिग- मने स्वघटकविभनयन्तपदमध्ये यदन्त्यं पानुपदं तदन्याल्यातार्थविशेषक- बांधननकतया अतिव्याप्ति अनयमिन्नपदस्य विभक्तच-तरूपाविरक्षणेन ·भारमुक्कापकी। १ [दी सति वान्यायावयवत्वं प्रतिनावमा मतिज्ञादवोरुपनयनिगमनयोः स्वा. यो परम्परमन्विती । न तदाहरणभ्य केनापि पदं विमलयातम् । सेन निग- मने नातिव्याप्तिः। चारयति । पदमिति । निगमन इति । निगममपदमपि तस्मात्पृथिवी- तोम्यो भिद्यत इत्यादिनिगमनविशेषपाम् , अन्य दशरीरे वृत्तिमत्वरूप' पदत्तनिवेशे पुनरुपनयनिगमनबोरवैतिव्याप्तिस्याद उपनयघटकदंपद' निगमनपर मतुष्पदयोरन्ते तदटकविमतिसरवनान्यभिन्नत्वादतः तत्र विमक्तय-तपदमेव निवेश्यामिति भाव इति केचिद्याचक्षते । तन्न मनोरमम् । तथाहि । स्वघटकविमक्तयाजपमध्ये यदन्त्यमित्यस्य कोऽयः, स्वघटक' विपक्तचन्तपदमागमावासपानकालीनविपतयन्तपदमिरवर्य इति चेत् उपनयादिस्सेदमादिपदस्य धिमक्तिरूपपदाममावतमानकालीनतया तस्यान्त्यत्त्वनिर्वाहाय प्रथमं विभक्चन्त्यत्व विशेषणमम्ताचरणविभक्तयन्त' विशेषणमनर्थकम , तद्देयमिति चेत् दि गनयन स्वायविमझयन्त' भागमावतमानकालीनत्वपर्यवसित भिन्न भिन्नत्यनिवेशस्य वेयर्यात् , एव च तस्माद्विद्यत इत्यादिनिगमनम्याख्यापदम्बानन्यसमे नातीवि किम- नन्त्यपदे विमक्तयन्तत्वनिवेशनेनेति । वस्तुतस्तु तस्मातराणीत्यादी निगमने विभनयन्तेतरपदमागमावममानकालीनन पदार्थविशेष्यकशाब्द बोषजनकेऽतिव्यामिरेच लक्षणम्य पदम्य विभक्तयानपरतया वारिता । अथ नम्पदास्यापि प्रातिपदिकावन विभक्तयन्तता विमलय-तसविशेषणेन दुरिना । नव निपातम्य विभक्तिप्रकृतित्व न म्पीक्रियते तदर्थेन विर. क्तचनिन्वयात् मरायायया व अनुसन्धीयमानसुप्तवमतवान्वयन तादृशताशाध्ययोहम्मद विभक्तिस्वीकारण्यावश्यकत्वात नोऽयुबन्धोऽपि । मनपुरुषविधायकसूत्रमार्यादेव तन सइ समासो भविष्यतीति वाच्यम्। विभक्तनिपातान्त्रिताबोधकवेऽपि निमितिकप्रातिपदिकम्यासाधुतया माधुत्ताय विभक्तेरावश्यकत्वात् नमोऽसुबन्तलेडी रमिनि तत्पुरुषः विधायसूत्रमामथ्र्थेन तेन सह पदारम्य तनुरुषममर्थनेऽपि बहुस- ·दीधितिकप्रतिज्ञादिलक्षणाणि । प्रकृतपक्षान्वितस्वार्यबोधकपदोपस्थापितार्यान्वितस्वार्थबोधकन्या- यावयवलं हेतुत्वम् । निगमानवारणायोपस्थापितान्तम् । व्ययीभाषयोरनुपपत्तेम । सुबन्तरवेऽपि समासाविष्टमतियोगिपदार्थानुप- रागेण नमोऽभावाबोषकतया तत्सापेक्षत्वेनासामर्थ्यान्न तेन सह द्वंद्व इति चेत् । सत्यम् । भिक्त यन्तलमत्र शाब्दबोधोपरिकविमक्तिप्रकृति पर्वतो पहिमानित्यादिप्रतिज्ञास्थपर्वतादिपदोत्तरसुविमरर्थविशेषपरताविर- हेऽप्य मेदान्वयबोधोपयोग्वाकांक्षानिहिकसमानमितिकतासम्पादकल्पेन शाब्दबोधोपयोगिता नतु निपातोचरविभक्तरिति नातिव्याप्तिः । अघटादि- शब्देन यत्र प्रतिज्ञाया घरभिन्नादिरूपपक्षनिर्देशः तत्र नादेनिरुक्कविम- कयन्तताविरहेऽपि विशेष्पीभूतविशिष्टपक्षबोधकापयादिपदस्य ताश- विभक्तचन्तालक्षणसमन्वयः । यतु पाइपदो कदाचिदिभनेः श्रवणं तदेव विभक्तयन्तपदेन विवक्षितम् दध्यादिपदोचरं प्रथमैकवचन श्रुतापि द्विवचनादिश्रुतेर्दषि द्रव्यमित्यादिप्रतिज्ञासंग्रह इति । तन्न । पक्षवाचक- स्वरादिपदघटितपतिज्ञायामव्याः निगमनवारणायेति इसरान्वितस्वार्य रोषकन्यायावयवत्वमानिये उपनयान्वितस्वार्थबो पकलया निगमनातिव्यानिस्थानद्वारणायेत्यर्थः । यद्यतिरान्वितस्वार्थवोष- फत्वं निगमनस्येव प्रतिज्ञोपाययोरपि। तथापि विशेषणतयाऽन्वितत्वनिवेशनेन सद्वारणसम्भवानिगमनमात्रकथनम् । यद्यपि निगमनसमुदायाः पक्ष- एकान्वेती!ि साध्यान्वितस्वार्थचोपकर निवेश्यापि प्रायशो निगमनवारण' सम्भवः । तथापि यत्र साध्यस्य प्रमेयत्वगोवामावादेरेव पक्षता तत्रत्य निगमनेऽतिव्याप्तिवारणाय पक्षान्वितस्वार्थबोधकपदोपस्थापितार्यान्वितत्व- निवेशनम् । पक्षावितस्वार्थबोधकत्वं च पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविषयता निरूप्तिस्वार्थविषयताप्रयोजकत्वम् । यथाश्रुते उपनयस्थपक्षवाचकदे- पदस्य वस्तुगत्या भोंदेन पक्षसंस्पृटो यः पक्षस्तद्वोषकत्वेन, पाषाणमयः पस इत्यादिवाक्यात्. पाषाणमयस्वादिरूपेण पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नपक्ष- ।

·शासमुक्तावळी। । सस्पृश्तया प्रतीयमानो य पक्षवादच्छेदकावच्छिन्नस्वरोधकत्वेन च, तदुप- स्थापितार्यान्वितस्वार्थवोषके निगमनेऽतिन्यारवारणात् । तादृशपदोप- स्थापितार्यान्वित्तस्वार्थवोधात च ताशपदप्रयोज्यविषयतानिरूपितस्व:- योज्यस्वार्थविषयतारतम् । ययाश्रुत निगमनार्यान्वयिन एक पक्षतावच्छे दकावच्छिन्नस्य पर्वगे नीलपर्वत इत्यादिवाक्यस्थपक्षनावच्छेदकावच्छिनादि विषयतानिरूपितविषयतामयोजकनीलपर्वतपदोपस्थाप्यत्वेन निगमनाति- व्याप्ते रित्वात् । पक्षावच्छेदकावच्छिन्नविषयतानिरूपिता या विष यता तन्निरूपितविषयताप्रयोजकत्व फलितार्थ । पक्षतावच्छेदकावच्छिन्न वानिवेशे पाप्यवत्वावच्छिन्ना या पक्षविषयता तनिरूपितोपनयस्येदापद प्रयोज्यविषयतानिरूपितविषयताप्रयोजकत्वमादाय निगमन एकातियाप्ति स्स्थादिवि तन्निवेश । अय वनिवेशेऽपि पक्षावच्छेद कामच्छिन्ना या उप नवभेदम्पदप्रयोज्यविषयता तन्निरूपितनिगमनाविषयतानिरूपिता उप. नयायस्य विशेष्यवेत्युपनयेऽतियासि । नर चरमविषयता प्रकारवरूपा विवक्षणीया अतो नायमतिव्याप्तिप्रप्त इति वाच्यम् । एक्सति प्रमेय मभिधेय प्रमेयवादित्यत्र पक्षावितपञ्चम्य विशेष्यनयान्वित सापरूपम मादाय प्रतिज्ञातिमनाप्रसक्त प्रमेयत्वमभिषयमित्यायप्रिममन्यानुत्मा नात् । एवं प्रमेयलममिषेय प्रमेयत्वादित्यत्र प्रतिज्ञावि०पारेकदेशा विषमताव्यावृत्तस्वार्थविषयतानिवशनेन वारणेऽपि तस्यनिगमनेऽभिषेयत्व याप्यपमेयत्ववाश्थायमित्युपनयार्थप्रमेयत्वरूपक्षतावच्छेदकरुपहेतुतावच्छे বান্ধৰিবৰাগণনাৰস্কাৰ ৰাধাৰঘৰখলন विप्रसनो दुरि । पक्षवाषच्छदकावच्छिन्नत्यत्र विशेषणतयाऽवितस्व निवशे प्रमेय वपित्यायनिमम थानुस्थित पशायहेतुखस्य विशे यतयैव पक्षा बबिस्वेन प्रतिज्ञातिव्याक्षिप्रा । विशेषणतया किषिदविनत. निवेशनेवोपपते प्रकृताक्षनिवेशवयापाताच । निगमनाविशेषतया किविदन्वितेऽनन्वयेनारतियानमनिवेश्यापि वारणसम्मवात् । भैरम ।

·दीपितिप्रतिज्ञादिलक्षणानि । शुद्धपक्षसावच्छेदकामरिउमावि निरप दर्शितातिपसाधारणसम्म- वात् । उपनपार्मस्याप्पविशिष्टपक्षानपिनो निगमनार्थस्य शुद्धपक्षसायच्छ- दावच्छिन्नानान्यतस्पेन दविताकऽप्युपनये शुद्धपक्षतावच्छेदकावटि. मानिसभिपोपस्यापितान्तिवार्यकरविरहात प्रमेयमभिधेयं प्रमेय सावित्या ज्यामिविशिष्टपमेयस्वरूपपक्षतापच्छेदकायिक एव इदमर्या- न्वयेन तरबिताकतया निगमने निहारूविरहात । एतेन पक्षसायरो रमेदारके निगमनाघट कमाLARIशाषितेदम्पदा मन्वितायंकतया नि. गमनातियापि नावकाशः। यत् पकविशेषणतापाय यत्रापरविशे- पता सत्र विशेष्यत्यविशेषणस्वरूपविश्यतयोभन पक्षविषयवानिरुपित. विषयनानिरूपितस्वार्थविषयतानिवशे देसमात्र एव लक्षणानुपपवि: पक्ष- विषदिनानिरूपितमापीमकारवरूविषयतया पर्यप्रकारमा निरू- पनिरूपकमावविरहादतः पक्षविषयतानिरूपितविषयमावच्छिन्नविषय. सानिरूपितत्वाविषयव निपेशनीया एक्चोक्तरीत्या उपनयाहिन्याते- रिकार पक्षविषयवानिरूपितनिगमनार्थनिष्टकारतारूपितविषयतायाः पक्षविषयतानिरूपकनिविषयताया अभेदेनारच्छेद्यावच्छेदभावविरहा। देवं क्रमेण पक्षताध्ययोरभेदस्यले निगमनाविम्यासेरपि नावतार., एव हेवपक्षयोरमेस्यले निगमनातिव्यतिरपि समाहिता, हेतुप्रकारतानिरूपि. ताया निगमनाय कारतानिरूपितायाधेदमर्थनिविशेष्यत्तारूपविषयतापाया भेदेनावच्छेगावच्छेदकभावविरहादिति । तन एकविशेषणतापमय यत्रापर विशेष्यता तत्र विशेष्यवाप्रकारत पोरभेदे बाप कविरहण लामवेन तस्यैवोपग' मात् न लपच्छावच्छेदकमावापनविषयताद्वयस्य । यदि विशेषणमा एन्नस्यापर विशेष्यताम्पले प्रकारताविशेष्यतयोरभेदे दण्डी पुरुषवानिस्यादि बुदेः पुरुषादिनिष्ठप्रकारतानिरूपितदण्डादिनिष्ठविशेष्यता शामित्व दुर्वार. मिति तस्याः पुरुषी न मा दण्ड इत्यादिसशविरोषिताप्रमङ्ग इति सतेंद सम्हालम्बनविषयतावलक्षण्याय वयोररच्छेद्यावच्छेदकामाव एव च ·१२. शास्त्रमुपावली। [दी] प्रमेयत्वमभिषेय प्रमेयत्वादित्यादी प्रत्यक्षावितस्वार्थबोधक पञ्चम्यन्तामन्दित न प्रतिज्ञाय । अपि तु तदेकदेशाय इति । स्वार्थ- . स्वीक्रियत इति मन्यते , तदा हेतुपक्षयोरमस्थले निगमनामितावच्छे दकहेतुपकारवानिरूपिया निगमनार्थप्रकारमनिरूपितायाश्च विशिष्ट. हेवावच्छिन्नाया इदम्पदार्यपक्षविशेष्यताया ऐक्ये तोहतुभितावच्छे- दकतापतित तत्रावच्छेद्यावच्छेदकामावापनविषयताद्वयाय स्वीकर- भीयतया तानिध्यातेवारत्वात् । स्वार्थकाम्यापि स्वार्यवामिमान- मुला प्रतिज्ञाविशेषातिव्यानिश स्वार्थपदस्य स्वप्रतिषाचवपर्याप्तयषि. फरणविशिष्टार्थपरता परगनिराकरोति । प्रमेयत्वमिति । प्रतिज्ञार्थः । ধৰিায়ণ । एकदेशार्थः । साध्यमात्रम् । पर्याप समे- यत्वमभिधेयम् प्रमेयमादित्यादिन्यायान्वर्गवनिगमने हेतमपक्षानित- शर्योधकदम्पदोपस्थापितपशान्तिवार्योधकरत निगमनेऽश्रुतमिति विशेषणतया पक्षावित नियमणीयमिति कथितस्थले पशुम्यर्थ पसे न विशेषणमित्यतोऽपि नोकप्रतिमायामविव्याप्सिमम्म । तथापि निग- मनायकदेशस्म ज्ञाप्यवान्तमागम तादृशाविaaया दिगमनेऽप्यति- अमन वारणाय स्वार्यपदस्य स्वप्रतिपाद्यविशिष्टपरताया आवश्य करवात के थितन्यले पायर्यान्वितस्वार्थबोधकतामावेनाप्यनिपातिवारणसम्मवाचा- कनम् । केरलेन हेतुवाक्येन पञ्चम्यविशेष्यकावान्तरवाक्यानोपो जन्यते सतम्य प्रतिज्ञास्यवन्यादिपदसहकारेण धूमज्ञानज्ञाप्यो बहिरिल्याकारक स्वार्थनिष्टदोषो जन्मते, तम्समुदितप्रतिज्ञा सहकारेण पक्षे स्वार्थविशिष्ट- प्रत्येकमेवशोषत्रमजनस्तापटिवलक्षणतमाह स्थाति । यम तृतीयधिघटितद्वितीय प्रथमयोधरित तृतीय द्वितीय भोपपटिव बोध्यम् । (तथाच लक्षणश्यस्य स्वत्वगर्मतया तादृशमोध- विपणतया स्वत्व प्रविष्ट नाशवाषमादाय लक्षणानि सम्भवन्तीति भावः।) स्वार्थशिष्योपश्च, ·वीषितिकृत्पतिज्ञादिलक्षणानि । [दी] विशिष्टवैशिष्यवोपननकन्यायावयवत्वम् । विशिष्टवैशिष्ट्यवोधननक- स्वार्थबोधजनकन्यायावयवत्वम् । विशिष्टवैशिष्ट्यबोषजनकस्वार्थविशिष्टः गोषजनकन्यायावयत्वं वा तत्वम् । एकवाक्यतया हेत्वर्थविशिष्टसाध्यवैशि. प्ट्यं मासते न पुनरवयवान्तरार्थविशिष्टस्य कस्यचिदिति इतरान्वितस्वार्थी बोषकन्यायावयवत्वमुदाहरणत्वम् । अन्वयव्याप्तिबोधकता व्यतिरेका व्याप्तियोषकतत्त्वं च विशेषलक्षणम् । इतरोपस्यापितार्थविशेषणकस्वार्थबोध' जनकन्यायावयवत्वम् । स्वार्थविशेष्यवेतरार्यान्वयबोषजनकन्यायावयवत्वं. चोपनयत्वम् । अवयवार्थविशेष्यकस्वार्थबोषजनकन्यावयवत्वं निगमनत्वम् । विशिष्टवैशिष्ट्येति । स्वतापर्यविषयबोधीयविशेषणावच्छेदकस्वार्य- बोधनकन्यायावयबत्यमित्यर्थः । तेन निगमनाधितोपनयार्ययोपत्यापि निगमनार्थकदेशविशिष्टवैशिष्ट्यबोधकतया निगममार्थबोधस्य तजनकपेन यथाश्रुतलक्षणस्य निगमनेऽतिव्याप्तिरिति दूषणं प्रत्युकम् ॥ विशेषणत:- पच्छेदकताया अव्यावर्तकत्वात्स्वतात्पर्यविषयवोधीयत्वं तद्विशेषणम् । विशिष्टवैशिष्ट्यबोधेति। स्वगात्पर्य विषयगोषजनकतावच्छेदकस्वार्थ- प्रकारताशालिबोधजनकन्यायावयवत्वमित्यर्थः । तेन निगमनार्थ विशि- घोपनयार्थज्ञानस्य निगमनार्थविषयकत्वेन तादृशज्ञानजननस्वरूपयोग्यत्वेऽपि न निगमनेऽतिव्याप्तिः। लक्षणत्रयमेव हेसो सनमायन अवयवान्तराद्यावर्तयति। एकवाक्यतयेत्यादिना- इतरोपस्थापितेति । स्वापटकपदोप- स्थापितेत्यर्थः । स्वार्थत्वं स्वजन्यप्रतिपत्तिविशेष्यस्वमतो निगमनजन्यप्रति. पत्तिविशेष्ये मतुवाच तटकपदोपस्थापित साध्यविशेषणकोपजनफस्य निगमनस्य वारणायोपस्थापितान्तम् । अत्र प्रथमलक्षणे इतरार्थप्रकारकस्वार्थ- विषयताकत्वेन द्वितीय च स्वार्थाशे इतरप्रकारकत्वेन ष बोधस्य निवेशाद्भेदः । अवयवार्येति। अवयवजन्यप्रतिपाचविशेष्यकस्वार्थप्रकारकतोषजनका- पयवसमर्थः सर्वेषामेव वाक्यानां स्वार्थघटकविशेष्यांशे स्वार्थघटकान्तरप्रकारकोपजनकतया तत्रातिव्याप्तिधारणाय स्वार्थ- 21 ·१२२ शास्त्रमुक्तावली [म हेतुपदेन ज्ञाने लक्षणा। अन्यथा लिङ्गस्याहेतुत्येन हेतु विमक्तयथोनन्वयात् । तथैवाकांक्षानिवृत्तः । अनुमितिहेतु- ज्ञानकरणधूमवत्यादिशब्दजन्यज्ञानवृत्तिप्रतिज्ञादिजन्यज्ञाना' त्तिजातियागिज्ञानकवाक्यत्वं हेतुत्यमित्यन्ये । जाति पिना केन रूपेण ज्ञानस्यानुमितिजनकत्वम् । वारयविशेष जन्यत्वस्यापि जन्यतावच्छेदकरूपापरिचय दुर्ग्रहादित्यपरे । अन्ययव्याप्त्यभिधायकावयवाभिधानमयोजक ज्ञानजनक हेतुत्वप्रतिपादकविभक्तिमन्पायावयवत्वमन्यपिहेतुत्वम् । एतदेव व्यतिरेकव्याप्त्यनिधायकपदप्रक्षेपात् व्यति रकिहेतुत्वम् । अन्ययव्यतिरेकोदाहरणाकांक्षाप्रयोजकतथा' भूतावयवत्वमन्वयव्यतिरेकिहेतुत्वम्। यद्वा पक्षसपक्षसतो' विवक्षासतो हेतुवचनमन्वयव्यतिरेकि । अत्यन्ताभावाप्रति योगिसाध्यममानाधिकरणपक्षसपक्षसतुवचनं केवलान्व' यि । यद्वा अनुमितिकारणीभूतपरामर्शप्रयोजकशाब्दज्ञान' (द) हेवश्च न प्रतिज्ञार्थे विशेषणवेनान्वति । किन्तु तददशा इत्युक्तप्रायम् ॥ इति श्रीम महामहोपाध्याय भटगचार्यतार्किकशिरामणि रघुनायकविविरचि ताया तत्वचि तामणिव्याख्यायामनुमानदीचत्ययराख्याया मवयव ग्रन्थस्सम्पूर्ण । प्रकारेति प्रतिज्ञार्थयटकसाध्यरूपविशेषणे हे वर्थस्यान्वयेऽपि विशेष्ये पक्षे त- दनन्वयात प्रतिज्ञायां नोपनयनलक्षणातिव्याप्ति नवा इतो निगमनलक्षणा तिव्याप्ति उपनयलक्षणे स्वार्थपदम्य निगमनलक्षणे चावयवार्थपदम्य विशे- प्यपरत्वादित्याह । हेत्वर्थश्चेत्यादिना । उक्तमायमिति । पूर्व है- स्वर्थकदेशे पश्चम्यर्थम्यवदेशार्थमात्रा-वयित्वमुक्तम् अत्र च हेतुसमुदायास्य व्यासमिति विशेषात्यायमिति । इति गदाधरीये दीविरप्रतिज्ञादिलक्षणानि || ·परिशिष्टावयवमध्यर्थपकाशः। १२३ (म] कारणसाध्याविषयकशान्दधीजनकमतीतान्वयसाध्यसा धनवाचकहेतुविभक्तिमच्छन्दत्वमन्वधिहेतुत्वम् । एतदेवा' प्रतीतान्वयसाध्यसाधनेतिविशेषणाव्यतिरेकिहेतु लक्षणम् । कथायां धूमादित्येव प्रयोक्तव्यम् । नतु धूमवत्वादिति । मतुपो व्यर्थत्वात् । सामान्यवत्वे सति बाह्यकरणप्रत्यक्षत्वान् इत्यपार्थकम् । विभक्त्युपस्थापितहेतुत्वेन सामान्यवत्वस्य विभक्त्यन्तरावरुदस्य अनन्वयादिति केचित् । तन्न । सति सप्तमीपलात्सामान्यवत्वस्य बाह्यकरणप्रत्यक्षत्वस्यच सामा. नाधिकरण्योपस्थिती विशिष्टहेतुत्वान्ययात् । तथैव व्युत्प' तेः । न यमर्थोऽस्मान्नावगम्यत इति । इति तत्वचिन्तामणौ हेतुमायः ।। शब्दोऽनित्यः सामान्ययत्त्वं सति बाह्यकरणप्रत्यक्षत्वादिति हेतप्रयोगे हेतुघटकदळयोः प्रत्येक व्यभिचारितया भेदेन नामार्ययोस्तयोरकाशे अपर- स्य विशेषणतयाऽनन्वयेन च विशिष्टहेतुत्वावयासम्भवेन विशेष्यविशे- पणभावानापन्नयोमिळितयोतुत्वान्वयो वाच्यः , सोऽपि न सम्भवति सामान्यत्वादेस्सतम्यन्तपदोपस्थाप्यस्थ हेतुत्वार्थकपशमी प्रकृत्ययवा- भावादिति केपाश्चित्पूर्वपक्षं समाघातुमुपन्यस्यति । मुले हेतुअन्य सामान्यवय इति । सामान्यवस्वस्य बाधकरणप्रत्यक्ष विशेषणवा विशेषणत्वासामवेऽपि सप्तम्यन्तार्थस्य सामान्यवत्वसामानाधिकरण्यस्य तत्र विशेषणतया साविशेषणावच्छिन्ने बाह्यकरणप्रत्यक्षतवे हेतुत्वान्वय सम्भवानापार्थकतेत्याहतन्नेति । सामान्यवत्त्वस्येति । सामान्य- वत्त्वस्य बाह्यकरणप्रत्यक्षत्वे विशेषणीभवत्यामानाधिकरणयप्रतियोगितयो- पस्यापितावित्यर्थः । अथ सामानाधिकरण्ये सप्तम्या अननुशासनात्कथमेत- त् , सतीत्यस्य वा कोऽर्थ इति चन्न " यम्य च भावेन भावलक्षण" मिति सूत्रानुशिष्टत्सप्तम्या. गोषु दुवमानासु गत इत्यादौ यथा गोदोहनादिसमान- कालीन गमनादौ बोध्यने तथा प्रकृतेऽपि समानदेशवप्रत्ययनात् । नच ·शास्त्रमुतापली। अशसप्तम्या नियासमानकारीन ववक्रियासमानदेशत्वस्य कदाचिकि- याया न प्रत्यायनसम्भव यस्य त्रियया अन्यस्य क्रिया लक्ष्य विशेप्यते यद्धाचपदसममिव्यानकृदन्तपदोपस्थापितक्रिया समानकाकीननादि- सम्बन्धेन किमान्तर विशेषणमिति यावत् तद्वाचकपदात्मतमोत्याचाच- सूत्रस्य क्रियासमानकालीनवादी क्रियान्तरविशेषणतया विवक्षिते ताश. सूत्रेण सप्तमीविधानात् सप्तमीप्रकृत्यर्थनिरूपितसा पानाधिकरण्यादेरपरना- मार्थविशेषणतया विशेषणे सप्तम्पनुशासनात्सायवसामानाधिकरण्य- स्य प्रत्यक्षत्वे दो लराम इति वाच्यम् । यया गा दुवमानास्वागत इत्यादी गोपदोचरसप्तम्याम्सममियाहृतक्रियादोहनरूपार्थः तत्र समामि याहृत कृदन्तावितप्रकृत्यर्थस्य कर्मवानिरूपसम्बन्धेनान्वय ठम्याश्च स- मानकालीनत्वसम्बन्धेन जियारेन्वय इति तत्र दुह्यमानगोकर्मकदोहन समान कालीनत्वसमस्टया प्रकृतेऽपि शतृप्रकृत्यसिधाओराधारवमर्थ अत्रा- स्ति पटक इत्यादावेतदेशनिष्ठापारताप्रतियोगी पट इत्यादिप्रतीते., अत्र चा' धारवरूपक्रियाया सामान्यवयाय कृत्यर्थस्य प्रतियोगितसम्बन्धनान्वय आधारवाया प्रत्यक्ष समानदेशवसबाना वय प्रत्यक्षत्वे सामायवसामानाधिकरण्यरामसम्मवात् । मावलक्षणमिति मावशब्दस्य धर्ममात्रपरत्वात्प्रत्यक्षत्वस्य क्रियावविरहेऽपि क्षतिविरहात सठ इत्यम्याध्याहारेण वा प्रत्यक्षावसत्त्वे सामान्यववसत्त्वस्य समानदेशवालाभेन स मञ्जस्यान् । कुत्रचित्तमानकालीनस्त क्रियायास म्बन्ध चिसिमानदेशत्यमित्यत्र किं नियामकमिति चेत् । यत्र समभि- व्याहन कृत्पत्ययस्य वर्तमानतेऽपि तापय तत्र समानकालीनत्व यत्र च न तद्विवक्षण सत्र समानदेशस्त सम्बन्ध इति नियमात् । प्रकृते च बर्तमान विवक्षया समानदेशवलामात् वर्तमानत्वाविवक्षायामपि विरोधिकाला विवक्षाया रट साधु वात् यत्र चाठीतत्वमनागतत्व २ कृतौ विवक्षित दुग्मास दोग्धव्याम्वित्यादौ तत्रोत्तर पूर्वत वा सम्बन्ध इति दोहनोत्तर स्वादिकमेव प्रतीयते स्तु समानकालीनत्वमित्यवधेयम् ।

·दीधितिकप्रतिज्ञादिलक्षणानि । [म] हेतायुक्ते कथमस्य गमकत्वमित्याकांक्षायां व्याप्ति' पलधर्मतयोरुपदर्शनप्राप्ती व्याप्तेः प्राथम्यात्तत्प्रदर्शनायोदा' हरणम् । तत्रानुमितिहेतुलिङ्गपरामर्शपरवाक्यजन्यज्ञान' जनकव्याप्यत्वभिमतवभिष्टनियतव्यापकत्वाभिमतसम्बन्ध बोधजनकशब्दत्वमुदाहरणत्वम् सामान्यलक्षणे- साध्यसाधनसम्बन्धयोधजनकत्वम् । साध्यसाधनाभावस' म्बन्धयोधजनकत्वञ्च विशेषलक्षणद्वयम् । न्यायावयवदृष्टान्त वचनमुदाहरणमिति तुना दृष्टान्तप्रयागस्य सामयिकत्वेना सार्वत्रिकत्वात् । यो यो धूमवान् सोऽग्निमानित्येव व्याप्ति प्रतीतेः । नापि प्रकृतानुमितिहेतुलिङ्गपरामर्शपरवाक्यज' न्यज्ञानविषयव्याप्त्युपनायकं वचनं तत् । उपनयातिव्याप्तेः। अतएवापयामिधानप्रयोजकजिज्ञासाजनकवाक्यमुदाहर' णम् । एतदेवान्वयव्यतिरेक-याप्तिविषयकत्वविशेपितं वि. (1) गन्दाहरणे यत्राद्विरुक्तिप्रयोनिकायाः महानसमहानतान्यस्वा- दिना वक्तुर्यावरसाधनाधिकरणप्रत्यायनेच्छ।रूपी सायाः किं प्रयोननं न हि साधनस्य यावदधिकरणे साध्यसत्त्वज्ञानमनुमितिहेतुर्येन यत्पदे वीप्सा विना यावद्ध्माधिकरणानुपस्थपाने तत्पदेन तावधिकरणाना परामर्शा- सम्भवात्सकलसाधनाधिकरणे साध्यताप्रतीतरनुमित्यनिर्वाहः स्यादिति पत्तत्पदानावदधिकरणबोधो वीप्साप्रयोजनं भवेत् , नच व्याप्तिप्रत्याय- नेच्छा वीप्सा तस्याश्वानुमित्योपयिकबोध एव प्रयोजनमिति वाच्यम् , व्याश्च पदार्थवावार्यत्वविरहेण तत्प्रत्यायनेच्छायामपि शाव्दतात्यप- स्थायोगात मानसाधे च वाभिप्रायानुपयोगात् यदि च तत्पदसममिन्या- हृतवयादिपदस्प धमव्यापकताविशिध्वयादिलाक्षणिकतया धूमावो रहिव्याप्तिलाम इत्युच्यते , तदा यत्पदे द्विरुक्ति विनापि तलाभसम्मवात् 22 ·१२६ शाममुक्तावळी। - [माशेपलक्षणद्वयमित्यन्ये। अनचव्यभिचारवारणाय वीप्सा माहः।।यल च सामानाधिकरण्यादेव व्यििसस्तन न वीप्सा केवलान्ययिन्यमेदानुमाने च वीप्सायामपि व्यभिचारता (ग)द्विरुक्तियर्थ्यमित्याशेपे प्राचीन समाधानमुपन्यस्यति। अत्रचेति । उदा. हरणस्थय पदे चेत्यर्थः । व्यभिचारवारणायेति । वीप्सामुद्दिश्य मानस व्याधिज्ञानविरोधिव्यभिचारधीवारणप्रयोजनिकामाहुरित्यर्थ । य वद्धत्वधिक रण साध्यवत्वनिश्चये तेन विपरीतनिश्चयात्मक्त्वेन साधनाधिकरण साध्या भाववत्स्वरूपव्यभिचारप्रहस्य प्रतिवन्धः इति भावः । नन्वेव वाच्यत्वादि साध्यस्य यत्रोपायान्तराकेवलान्वयित्व गृहीन अयमेतदभिन्न. एतवृति- यावर्गववादित्यत्र च हेतावकमात्रवृत्तितः गृहीत तत्र हेनौ साध्यसामा- नाधिकरण्यमहादेव मानसी व्याप्तिधाम मवति प्रथमेडनावे साध्यीयत्वा प्रहेण द्वितीये साध्या भाववतया गृह्यमाणेऽधिकरण तरे हेमोरग्रहेण व्यभि- चारमहासम्मवादित्युमयसिद्धव्याप्किसाधकतानुम.ने यथोदाहरण न प्रयु ज्य तथा सामानाधिकरण्यलाभायांदाहरणप्रयोगेऽपि द्विर्यत्पट न प्रयु- ज्यत इत्यत्रेप्टापतिमाह । यत्र चति । सर्वत्रैव द्विरुक्तिरनपेक्षितेति स्वमत- माह-धीप्सायामपीति । अयमाशय (द्विर्यत्तत्पदप्रयोऽपि सकलसार- नाधिरणपरत्वाग्रह व्यभिचारतादरम्यादामिचारधियोऽनिवृत्तिः तत्परत्व ग्रहापेक्षायाय यद्योगप्राययाम्या साश्ननिष्ठम्यातित यमद गृद्या वत एच लक्षणया व्यानिशाधबोध मम्मवात् तत्र व्यभिचारवाया अविरोधि स्वात् यावत्माघनवति माध्यवसबोधाय द्विवचनममर्थकमेव । अतएव यन्नै तन्नैवमिति प्राचामुदारणोपदर्शनमसिनच्छते, आवश्यश्व व्याप्तेः गाब्द- बोषः अन्यया समानपकारलामपुरस्कृत्य विपरीतधियो विरोधिताया दुष्क- प्यतया महानसत्तादिना सकमधूमाधिकरणे माध्यवत्वबोधेऽपि धूमवत्व- प्रकारेण तत्र तत्रैव माध्याभावशा अनुच्छेरेन मानमव्याप्तिमहमम्मवात् , লিও হয়নাগৰিৰিমৰ ৰা ৰকঘূমাথাখার- ·परिशिष्टावयवमन्यर्थप्रकाशः। १२७ [म] दवस्थ्यमिति तु षयम् । वीप्सा च यत्पदेन तु तत्पदेशपि। सम्मवात् तदर्थकतथा द्विरुक्तसार्थक्यमपि दुर्वचम् । नच सदुचरितस्यादि व्युत्पत्तिविरोधादेकरमाद्यपदान्नानकाधिकरणकोषस्तम्भवतीति वाच्यम् । सकृदुधारतस्य नानाशक्तयाऽवोधकतायोमेद व्युत्पत्तेः सर्वनाम्नाच बुद्धिस्थ- तावच्छेदकस्बोपलक्षितधर्मावच्छिन्नत्वेन नानाधर्मिणामनुगमात् नानार्थेषु शक्तरेक्येन व्युत्पत्तेरविरोधात् । अन्यथा द्विरुक्तिस्थले एकस्यैव पदद्वयरूपा- देशस्थानतया पदभेदविरहेण द्विरुक्तावपि नानार्थकोषानुपपते । कधि दर्थद्वयबोधकरवनिर्वाहेऽपि गयोऽर्यवेधस्य निर्वाहयितुमशक्यत्वाचेति । अथ द्विरुक्तस्थल एव व्यात निरदनक्षणा, अत एव यत्सदमयोगेऽपि धादिवाक्य स्वारसिकलक्षणाविरहेण न न्याप्तिबोधनिमः । वस्तुतो व्याप्ति गोचरशाब्दबोधानुगधेन चदुदाहरणभयोगः तदोपनयवयाप्यपदेनवोदा- दरणेऽपि व्यासिबोधनं युज्यत इति सकल घूमाधिकरणे साध्यात्ववोमनाय यो यो धू बानिस्युदाहरणम् । इयं च यत्सदस्य सकलधूमापिकरणपरताया ग. वश्यकतयाऽद्विरुक यादम्य तत्परत्वानियमेन तपस्वाहा द्विरुक्तराव श्यकता । एक नित्यवीप्योरिति सूत्रेण द्विरुक्तिविषानस्य नित्यतया सकल- धमापषिकरणपरत्वे यसदस्य द्विरुक्तम्य साधुत्वमय न स्मादिस्यतो द्विरुके. रावश्यकता इत्याशयेन यादे द्विरुक्तिमभ्युपेत्य तत्पदे द्विति खण्डयति । चीप्साचेति । द्विरुक्तिनियमोऽपि कदाचिघरपर एक नव तसदेऽपीत्यर्थः। सर्वश्रेष तत्पदे न द्विरुक्तिरिति नार्य । * विवर्णमा स स भूमिपाल .त्यादी छन्दोनुरोषादिना द्विरुनिदर्शनात् । न्याम्पे तु प्रयोज्य मानेऽधिकाया पारपतया साधुत्वेऽपि न त हिरुक्तिः सकलर्मिपरसायनेच्छारूपीप्सा सरयेऽप्यद्विरुक्ता पदम्य साधुता 44: महाकवियोगदर्शनात , एनदी पष्टयितुं भवमनीना (भमतिना-पा) तथा प्रयोगो दशायेगते, द्विरुक्त यारोपितनानार्मिणामकन पदेन परामर्शायोग इस्याशा निरम्यतित ·१२८ शास्त्रमुकावली। " नम्रस्प तन्म विस्पोपस्थितयोरपि तत्पदेन परामर्शद युद्धिस्थवाचकत्या. दितिन व्युत्पत्तिविरोधः। यथा यद्यपापं प्रतिजहि जगमाप इत्यत्र । इदं च साध्यसाधनोमयाश्य विकलानुपसिनान्यविपरीतोपदर्शितान्ययानुपदार्शत- व्यनिरेकविपरीतोपदर्शिनव्यतिरेकमेदामासरूपमिति । • विविधामण युदाहरणप्रायः . - विरूपनि । महानवमहान मातादिना निमिसाणेम्पर्मः। तत्प' देन परामर्शात् । तसदेन परामर्शमाभस् । तसदस्य परामर्श स्टाया म, पतिर्षि विरुपपदेनापि सादमियोपासामदात् सुस्पति विरोष एनयमिराक्षायामाहा युद्धिस्थयापकत्यादिमि बुद्धि महिने सरकारि । पत्यागो शान ददति । पनि। इस माममहामहोपा पमहापापतिविपिant पुतितिमानपनाप पाराशर इपिण्याम-अनुमाननीषिविरप्पयाम् भRRः सम्पूर्मः।

·तत्वचिन्तामणिः । १२९ उदाहरणानन्तरं भवतु व्याप्तिस्तथापि व्यासं किं पो. वनंते न बत्याकांक्षायां व्याप्तस्य पक्षधर्मत्वप्रदर्शनायोपनयः। तलानुमितिकारणतृतीयलिङ्गपरामर्शजनकावयवत्वमुपनय- त्वमिति सामान्यलक्षणम् । साध्यव्याप्यविशिष्टपक्षवोध- कावयवत्वम् । साध्याभाचव्यापकाभावप्रतियोगिमत्पक्ष- बोधकावयवत्वं च विशेषलक्षणद्वयम् । उदाहरणान्त एव प्रयोग इति न वाच्यम्। तृतीयलिङ्गपरामर्शस्य व्याप्तिपक्षधर्म- तावगाहिनो अवयवान्तरादलामात् । तदनभ्युपगमेऽपि पक्ष धर्मताया अलाभात् । न तु हेतुवचनादेव तदवगम । तस्य को हेतुरित्यकांक्षायां प्रवृत्तत्वेन हेतुस्वरूपोपस्थापकस्यातत्प रत्वात् । वादिवाक्यादेवाक्षेप इतिचेन्न । तदर्थस्यासिद्धत्वेन अनाक्षेपकत्वात् । । अन्यथा प्रतिज्ञावाक्यादेव सर्वापेक्षे अव यवान्तरविलयात् । प्रतिपाद्यानां स्वत एव तदवगम इति चेन्न । सेपां व्युत्पन्नाव्युत्पन्नतया, सर्वत्र सदसम्भवात् प्रतिपादन स्वव्यापारस्य निर्वाहयितुमुचितत्वाच अन्यथा अवयवान्तरेऽप्येवं प्रसङ्गादिति ॥ इति तत्वचिन्तामणावुपनयग्रन्थः । उपनयानन्तरं निगमनम् । तचानुमितिहेतुलिङ्गपरामर्श प्रयोजकशाब्दज्ञानकारणव्याप्तिपक्षधर्मताधीप्रयुक्तसाध्यधी' जनकवाक्यम् । नच व्यातिपक्षधर्मतयोश्चतुर्भिरेवावयवैः पर्याप्तेः किं तेनेति वाच्यम् । अबाधितासत्प्रतिपक्षितत्वयोर' लामे चतुर्णामप्यपर्यवसानात् अथाभिधानाभिधेययोः व्यासि पक्षधर्मतावल्लिङ्गप्रतिपादनादेव पर्यवसानेन अवयवान्तरा' णां निराकक्षित्वम् । विपरीतशङ्कानिवृत्तेरपि तत एव लामा' त् अन्यथा निगमनेनापि तदधारणात् । न हि तद्विशेष- दर्शनमनादृस्यैव तन्निवर्नकम् । सिद्धनिर्देशतया घारयनीति चैन । स्वरूपमात्राभिधानात्साध्यत्वानुपस्थिी तस्मादिति - 28 ·भास्त्रमुत्तावली। हेनुविभक्तयनन्ययप्रसङ्गाच्चेनि चन्न । व्याप्तिपक्षधर्मताज्ञानेऽ पि वाधसत्प्रतिपक्षवुद्धेः साध्यज्ञानेनानुत्पत्तिदर्शनात् । तद' भावायाधने ममीहितानिर्वाहान् । अथ याधादिविरहस्य । योजकत्वं नतु तद्वोधस्य मानाभावादसिदश्चेति किमर्थ या धादिविरहोबोधनीय इतिचेन्न। यदयगमे सति यन्न भवतितत्त' ढभावज्ञानमाध्यमिति व्याः । न चानन्वय । तस्मादित्यन्य' ययलादेव हेत्वनाकांक्षितत्वलक्षणसिद्धत्वज्ञानात् न त्यन्य' यात्माम् । इह केचित् । यथा तस्मादितिमर्वसाना हेतो. प रामर्श पूर्वोक्ताशेषरूपलाभाय तथा साध्यांशस्यापि नति सर्वसाम्ना सिद्धस्थल इव विरोधादिवारणाययुक्त इत्याहुः। तन्न।नयनि म्यरूप, प्रकारे साहश्येया। आये तथाचायमि' नि प्रस्मात्तथेति हेतुमानित्यर्थस्स्पात तथा चानन्वयः । न हि हेतुमत्वादेव हेतुमत्त्वमित्यन्वितम् । न द्वितीय । मामा' न्येन पक्षस्याप्यन्वयव्याप्ती प्रवेशात् । तत्प्रकारान्वयःतवेत्य नन्वयात् । अत एव न तृतीयोऽपि । अभेदानुमाने च अन्य' यिनि तस्मात्तयेति मादृश्यान्ययाभावात् । यहनां च मनामे विशेष्यानन्वयात् वादिवास्ये च योग्यतान्ययेऽनिप्रसङ्गात् । तस्मादित्यवतु हेतुविभक्तयर्थानन्वयादेव नियम । तस्माद नित्य इत्यभिधाने च चिशिष्य सिदान्तादवगम्यते। पूर्व मा ध्यनयोकस्य समर्थहेतुसम्बन्धेन पुनरु-कीर्तनात् । अन्यथा नद्वपात् । मंशयग्रयोजनादयस्त्ववयवलक्षणाभावादेवना वयवाः । किन्तु न्यायाङ्गनया पायान्तर्गतत्येनोपयुज्यन्म दृनि नाधिश्यम् । कण्टकोद्धारस्य च सार्यत्रिकत्वं समययि' पीपयागिन्यादिति। इति श्रीमहोपासायविरचिने तत्वचिन्तामणानुमानगरच्छेदे अश्यवप्रन्धरसम्पूर्ण ।

·. ४ ० ४ ० १ . D ४ ३१२ . ४ ० कांच्या-श्रीसुदर्शनमुद्रायंत्रालये कल्याण पुस्तकानि. वैदिकपन्याः। न रु आ न. नाम यतिलिकसमर्थनम् १. श्रीसूक्तमाप्यम् २१७. प्रपन्नपारिजात २. पुरुषसूक्तभाप्यम् ०१८. न्यायभास्कर ३. तैत्तिरीयोपनिषदाप्यम् ३० (जगन्मिथ्यात्वखण्डनम्) ४. सन्ध्यावन्दनभाष्यम् ८९१२. भेदपाद तत्क्रतुन्याय वेदान्तग्न था । विचारश्च ५. शतषणी भा-१ ६ २०. दृश्यत्वानुमाननिरास ६. शतपणी भा २ ७. शतपणी मा-३ ३१५ याद मोक्षकारणतावादश्च ८. शतषणी भा-४ ३१२२ १. कार्यापिकरणवाद भा१ ० १० २२ कार्याधिकरणवाद भा- १ २३ कार्याधिकरणतत्वम् विवरणसहिता २ २४ श्रीरामानुजसि) भगवद्गीता वरवरमुनि द्वान्तसार 'व्याख्य सदिता २५ श्रुतितापनिर्णय (यन्त्रस्थ ) ११ गीतार्यसग्रह रक्षया सहित २७ मीमासापादुका (शैववैष्णववाद) ४२० मीमासाकौस्तुभ भार १३ सिद्धान्तचिन्तामणि १४. पाराशर्यविजय ३१ मीमासाकौस्तुम भा (प्रथमाध्यायप्रथमपाद)" ३२ मीमासाकौस्तुम भा५ १ १५ वेदातर्विजय गुरु ३३. विधानिजय , ब्रह्मविद्या ३४ विजय , साद्वय विजय अद्वैतविद्याषिजय , परि करविजय ] २ १ . २ ४ मीमासा ग्रन्थाः। २६ भादृरहस्यम् . . १२ तत्वानिर्णय ० ४ . ६ २ (यत्रस्थ ) " ८ "