·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184413
LIBRARY
UNIVERSAL

·No text on this page.

·No text on this page.

·Caloutta Oriental Series
No. 3
ILARILÎL Â
VOPADEVA
With the commentary
OF
MADHUSUDANA SARASVATI.

·No text on this page.

·Calcutta Oriental Series
No
HARILÎLÀ (Efratal)
VOPADEVA
With the commentary
MADHU SUDANA. RASVATI
EDITED
DY
PIDISI TRIIiiiiiii
Sukliyi Vidantu Vyu Dalam Tirth
I'll lllllllIlI11Illll
(IUI!
1921
11 horaires
l'oli Riit

·9961 peneप
CHECKED 1956
--
(OTI RIMILI"
VARENDRI VAIH LAH
CALCUTTA
CALCUTTA ORIENTAL SERIES
No 1
28 ७
No 2
Yuktı halpa-Taru
Pune R
Chanakya Rajamti Sastram
Haruila Viveka
1) 11
No 3
प्राप्तिम्थानम् ।
मस्कतयन्त्र पुस्तकान्नय, ३० कगाोयालिस वोट
कलिकाता।

·This work gives in the form of Situces synopsis of the whole of the Srimad Bhayata and follows chapter by chapter the essence of the tradition and philosophynembodieil in that sacred book The author ! Vopadevi and the commentary has been pre paied by that mister mind Madhuvidana Sarasvati, the celebrated anthor of so many philosophical treatises and commentaries Madhusudana Sarasvati's commentary 18 characfenzed by his interpretation of plulosophy in terms of the blucht, minya, and its such, it will be of special interest to all students of larchuava lore Aline in its detuled analysis and the pipo-ition in a nutshell ot thi philosophical issues the bouk descries to be a parte en tur those interested in Senshut philosophy

·No text on this page.

·अवतगाका। यद्यप्यवनिवलये श्रीभागवताना थोभगवत्तत्त्वरत्नाकराय माना: शतश: ग्रन्थाः मन्ति । तथापि हरिलोलेय लोनावतारस्य भगवतो हरेरन्वर्थावगाहिनी । श्रीमद्भागवत स्य विषयनिचयानां करकपित्थवटवबोधाय विदाम्बरंगा वापदेवन हरिलोलपा भक्त- जनमानममन्दिर लोलानन्दप्रवईनाथं प्राणायि । अत्यल्पायासेन भागवतदुरुहपदार्थानाम् अनया लोन्नया मम्यक ज्ञान थीभगवत् माक्षात्काररूपं येन ममुपजायते तथंव विहत् प्रवरेण वोपदेवेनाति नपण्येनयं ममटङ्गि। थोममागवतस्य स्कन्धाध्यायेषु ये ये विषया: मनिबहाः मन्ति तेषा मवषाम् अन्मिन् मन्दर्भ मूत्रा कारेषु मूचिता मेखलासु मणय इव मन्ति । दशनशास्त्रोयमूववदस्या लोलाया साण्यव सूत्राणि धीर- मनोहराणि । भगवत्करुणापीयूषपिपासु-सूरीणामग्रे श्रीमद भागवत तहिषयस्य च रिचय प्रदान पिष्टपेषणवनिरर्थकमेव भागवतविषयनिकरसूचोभूतयम् आनन्दस्य हरीले तद्ग्रन्थकर्ता विदूषा वापदेवेनदमभागि। काऽमौ विहदुत्तमो वोपदेवहिजा ग्रगोरिति मुक्ताफलभूमिकायामचिगदेव कियन्तस्तदग्रन्या कतम जनपदं म्व जनुषाऽलञ्चकार कदा कि पुस्तकमलेखि इत्यादि वृत्तान्तनिकर प्रकटयिष्यामि । अभ्यास्तु म्रपादेयत्वेन परमहसपरिव्राजकाचार्य-श्रीमन्मधु मूदनमरम्वतो-महाभागन नजामाधारणपाण्डित्यवैभवेन 'हरि लोलाभाष्यविवरगां' नाम व्याख्याऽकारि परमपरिव्राजक. मरम्वतीमहाभागस्याहैतवादित्वापि परमभागवतत्वमप्यव्याहतत्वं दृश्यत तथाहि श्रीमद्भगवहोता सुबोधिनो नाम व्याख्याया - ।

·( २ व "मणात् परं किमपि तत्त्वमहं न जाने" तत्रैव “कालिन्दीपलिनेष यत् किमपि तत्रौलन्तमो धावति" (२)। एवमदतमिद्धिर्नाम वेदान्त- रनाकरी "स्वय विजयत विष्णु विकल्पोजिफत." एवमेव भक्तिरमा- यनादिष्वस्ति । तदोयग्रन्थाम्त --श्रीमद्भगवहीताब्याख्या 'सुबोधिनी' (१) भक्तिरमायनम् । भागवतमारम ग्रह: ) । (२) प्रस्थानभेद: "त्रयो मास्य याग पशुपतिमतं वेशावमिति" इत्यादिश्लोकस्य व्याख्यानभुत ।। ३ । अवैतमिदिः ( ब्रह्मतत्त्वराष्ट्रमरक्षण दुर्गभूता )। (४, सिद्धान्तविन्दढाका। (५) शिव विष्णात्म कमहिम्मतवटोका । (६) श्रीमद्भागवतप्रथम श्लोक त्रयटोका । एपा बङ्ग मुद्रिता ।। (७) कृष्णकुतूहलनाटकम् ( श्रीकृष्णलोलावणनात्मक बुधवदय- हारिरूपकम् ) । (८) मंक्षपशागरकव्याख्या । (८) वदान्तकल्प- लतिका ( मन्दीऽय वदान्तमतप्रतिपादन प्रमगन नानादर्शन मतख्यापनपरः पृर्चा मावशेषोऽस्ति ।। (१०, गजप्रतिबाध' । (११) शाण्डिन्यमत्र टोका । ।१२। आनन्दमन्दाकिनी । (१३) वेद- स्तुतिटोका।। १ ४१ जटाधष्टविकतिः । १५, आत्म बोधटोका । (१६ प्रतरत्ननक्षणम। ।११ शास्त्रमिद्धान्तन्न गटोका। एभ्योन्येऽपि बहवी ग्रन्याम्तमहाभागविरचिताः मन्ताति नोकतिरम्ति । हग्लिौनाया अस्या थोमद वोपदेव मधमदनमरम्वतीप्रगीत मूल व्याख्यानत्वेन भक्तिमधामागग्भागवतविषयगनपरिपूर्ण त्वेन वणव जनगणपग्मोपकागय क्षुद्रग्रन्थत्वऽपि यत्नन मद्राप्यते । इदानीं श्रीमन्मधुसूदनमुनरितिवृत्त पूर्ववङ्गीय फरिदपुर नगगन्तगत कोटालिपार पानान्त पाति, यजुर्व्वदीय काश्यपगोत्र पाशात्यवैदिक ब्राह्मणाना कल ग्रन्य वदिकवाद मीमांसा'मन्दर्भतो यथान्लब्ध नयव किञ्चिलिख्यते । च ·(१) पञ्चदशोत्तरंकादशशतशकाब्द (१११५) ग्वा ष्टान्द (११८४) महम्मदघोरी नाम्ना यवनराजन कान्यकुलेश्वर जयचन्द्रं ( जयन्त चन्द्र (२) विजित्य यवनधम्मप्रचागयाय गणान् स्वधर्म दोक्षया- माम । तदानीं भूयामो ब्राह्मणा: (३) स्वधम्मरतायं ततोऽपि ममन्तात् पन्नायनपर बभूवु । तष चाध्वर्य काश्यपगोत्रीया राममिथः मह पुत्त्र कलत्रे: पूर्व म्यादिशि प्राममार । स च कति पयमामादनन्तर गिर्वाणवाणी-नगगै नवह पिस्थली भागोग्यो तटभूमिमाप। तत्र गोडवगणाम नतिम ग्रहारचोपन्नभ्योवाम । तता वक्तियागखिलजी नाना यवनपतिना पथिमवन ममाक्रान्त सदाऽनारब्ध धम्मविप्लव तत्वव मिश्रापहाभागी निरुपद्रव वाम- मकरोत् । तदोयतनयो गापालमित्र,म्त त्मनुमाधवमिथस्तत् सुतः मनात नमिथ,म्त तपुची गणपतिमिश्र,स्तदात्म जो गुणा गवा- अयमापयामिक प्रमङ्गन वङ्ग यशीहर पत्तनमागत्य श्वशुर-सदन कालम लमनपोत् । तदङ्गमम्मतः पुरन्दराचार्यो वने माधवपाशा गजभवन लधानमन्त्रणा गमन प्रतिगमनकान फरिदपुर-नगगन्तर्गत कोटान्निपाडाम्य पल्ली समना हग विप्र- वासापयागिनीमवक्ष्य तत्रोनशियाख्य ग्राम निवासमकरोत् । अद्य चार्य.. - ( १ ) एषनान मन्दर्भ प गिडनोत्तम श्रीहरिदाम मिझान्न वागीश-महाशय मका गाजव्य मनयन्यस्तु ततनिधास्त. यशो हर पलना नवापुरे। कागय कोचर राठोर काय घोषन्तपसि । श्रय वाराणसीपराधीग कषाचिन्मत । अन्येषा मत कापमीपिप गतम्य ममाया विख्यात श्रीहर्षकवर्जनक चोहोरमूरिगामीत । पञ्चविणत्यत्तर हादाशत सम्बकाल को गिलालेव जय चन्द्रस्य नामानि । दिसावरानगपाल दहितः पति विजयचन्द जय चन्द्रस्य जनक । मारम्वता कान्यक जगी उ मेथिल कोतकला । पागोरा ममान्यातासन्धस्योत्तरवामिन । कन्द पुरागाम । -- ·मा अन्ये त्रय . त्वपि अस्य वामभवन य्य स्थाननाम ‘पुरन्दरवाटिका' इति लोक प्रमिडिगस्ति । प्रनन मृरिमहाभागेन म्ववाम-वाटिका प्रत्यामन्त्रे मन्त्र शास्त्रोक्त ‘पञ्चमगडो'परिविश्वजननी थोदक्षिणामूर्तिकालिका देवो प्रत्य स्थायि। तवाधनापि लोक पूज्यत । तत्रैवेषा देवो पुग्न्दराचा यति लोक जगीयते । पुरन्दगचार्यस्यात्मजा- थत्वारः (१) यौयौनाथ (२) यादवानन्दः (३) मधुसूदन' (४) वागौशचन्द्र थ चतुर्थत नय: शव पञ्चत्वमाप । कालपरिणत्या क्रमशः योनाथ चडामणिः, यादवानन्दन्यायाचार्य , मधुसूदन सरस्वती च तं म्बम्वविद्या वशदोन लब्धप्रमिय। अयेकदा कोटालि-पन्नोमध्यगत माधवपाशा ग्रामाधिपममोप योमत् पुरन्दगाचार्य माई यादव मधुम्दन-सूनुभ्या ममुपस्थित माधवपाशाधिपा मधुसूदनस्य नोकोत्तग्वैदुष्यमवलोक्यविस्मितः मपि तदीयावामभृभागब्रह्मगामनप्रदान पराग्व प्रामोत् । मनम्वि मधुसूदन एम्बिधाचरगां नृपतरवन्नीक्य तमतिभम यन शान्तिशतकोयला कमिमं ( नाथ थोपुरुषोत्तम । अपठत् । तन जातवदन मधुमूटनन नितग विषयवंगग्यमन्वभावि । प्राचार्य परन्दर नामानमः स्वग्रहं ययो । मधुम्टनम्तु जनक- मविध अन्यायमार्थ म निबन्ध प्राथनामकरोत् । तनव हि कुलोदरणक्षम विमन्नमति मूरि तनयमवेक्ष्य तम्म मनाामग्रहगा ऽन जादायि । तन लञ्चानुमतिना मधुमूदनन व प्रथित दगड भूमी निपात्य मुन्न गिठन विवश्वग्मदिश्य प्रणम्य च पुनम्तथैव कृत्वा ततो वागगामा यात्राम कोत् । तथा च वंटिकवादमीमामायाम्,-- स्वप्रमागा निता दगड पातयित्वा शिव नमन । या न पनद गड पातयित्वा पनन मन ॥” इति । तत .

·ततो गमनकाने मध्यमार्ग यशी हर ग्राम मधुमती नदीमत्तषु मक्षमन मधुम्दनेन तदा वरुण देवमाराध्य तत्प्रमादात् स्वप्ने लब्ध प्रादेशः -- 'वत्स। यथेच्छं गन्तव्यम न कापि नद्यत्तरण बाधा भविष्यति'। इति वरुणदेवादेशवाणों विश्वास्य तेन हेलया मधुमतीमरिददतारि। अनेन च व्यापारणाम्या: शैवलिन्या 'मधुमतीति नामाभूदिति लोक तनाभाण कोऽद्यत्वेऽपि वर्तते । तत: पडमामादनन्तरं मोक्षनगरी काशों ममाप्य परिब्राजका- चार्य श्रीमद विश्वेश्वरमरम्वतीमनिधी यथाविधान यतिधर्म दीक्षित। तयाच महिम्नस्तव प्रारम्भीक्त वैदिकमोमांमावृतः श्लोक' -- “गुरु विश्वश्वरं नत्वा” (१) इत्यादि। एवमेवाईत मन्दर्भावमान -“श्रीगमविश्वेश्वरमाधवाना. एक्ये न माक्षात्कृत- माधवानाम् । म्पर्शण निर्धत तमी रजाभ्य', पाटोस्थितम्यम्त नमो रजाभ्यः ॥" इत्यनन तन म्वगुरु पूववश्याना नामोल्लेख कत: । ततो गुरुमेवनाध्ययन योगानष्ठान ब्रह्मचर्यादिभिग्त्यल्पममये म सुग्रहोत नामा यतिरभूत् । पतम्मिन्नव काले भारत गम- नामामत धारा प्रवर्षर्क न श्रीमत्तलमोदासेन हिन्दीभाषा-पद्यमय प्रगाोयपरीक्षणाय मधुसूदनसबिधी प्रेषयामाम । तद्रामनामामृताप्लतं शाम्बतत्त्वप्रो थित पाण्डित्य कोशल पूर्ण परि शुद्धं रामायणं ममीक्ष्य परिप्त। मधुसूदन हम श्लोक विलिख्य नद्रामायणमाकम प्रेषीत् । तथाहि- रामायगा महिम स्तोत्र टीका प्रारम्भ लोक । यशेष तुलमोदामेन स्वरचित रामायण मधुमूटनम रस्वती मनिधी दानार्थ प्रेषित था तनापि म्वप्रणीता है तमिडिपमतय पोदयन्या. नमादाम ममोपेपनो कनाशमिता इति काशी कनिदपा परम्परागत ममा चार ) - ·६ आनन्द कानन काश्या तुलमो जङ्गमस्तरुः । कवितामञ्जग यस्य गमभ्रमर चुम्बिता ॥” इति । तत एकदा टेहनाश्वगे मधुसूदन स्याशषगुणगौरवपूर्णकृतं श्रुत्वा एन षोडशगताब्दया: (शकाण्टा १६०० शकायदा' १६०० ) शेषभाग मम्राट- परिषदि मन्त्रिमन्त्रानयामाम । तत्र विद्वत्मभायाम श्रेष्ठान् विदुषी वाटे मान् पराभूय तंषा प्रश मासूचकगाथामिमा लेभे। तथाच, "वत्तिपारं मरम्वत्या मधुसूदनमरम्वती मधुमूटनमरस्वत्या: पारं वत्ति मरस्वती ॥" (१) तत्रत्य । पाथात्यवैदिक । यजुवदोय काश्यपगोत्रमभूतविप्राणा कुन्न परिचायक ग्रन्थ एव दृश्यत उक्त सरस्वतीमहोदयमप्तोत्तरात- मित हायगा हरिहर लाकर्मत परित्यज्यामरनाक यया। योमन्मधुम्रद नवाजा काव्य नाटकादिनानामन्दभटीकाकृत् वाग्मि कविवर थोहग्दिाम मिद्धान्तवागाशापशाम्वाध्यापक-पण्डितवर- कालिदामविद्याविनादनवाधिक वर यो हरिदामतर्कतीर्थभट्टाचार्या अद्यत्व पि गजन्त । मन्त्य न्य वगए बहवाऽधुनापि विहाम । तन्वयजा ६५ ४ | २० वष्टान्दा १३२७।१।१ वङ्गादा ईश्वरचन्द्र शास्त्री। कन्निकाता। नोकोऽय तुलमादामन पिच्य मधुसूटनमरम्बना रचितग्रन्या. उनी कनाल पर ततनिधौ प्रपितति कामाकोविहाना मम्नाद ।

·मन्तव्यः । योहरिनोलाविवेक ग्रन्थस्य रचयिता विद्वदरवरेण्य जानाटवी पञ्चाम्यो वापदेवः भाष्यकारथ म्वनामधन्य-भक्तिरमरमिक: निगम कल्पतम्शाग्वामचारिसुवर्णा मधुमदनमरम्वती। वापदेवन गोविन्दाङ्गभूत योमद्भागवतस्य म्कन्धाध्यायविवरणावनी पड़ दशनमूत्राण व सुशृड्सलया मजिता, भक्ति वनोप्रमगारमविलामि मधुसूदना मधुमूटन. म्वभाष्यश्म थुभि तामाम् अतिगृढ- रहस्यम् उहाट्य भक्तिरमपिपासून् जनान् अाम्वादयितु मधुचक्र मिव अवमम्पदवी प्रापयामाम । इन्द्रनीलमणिग्वचित सुवर्ण- हारम्तयोः कञ्चित शारवाच्चन्द्र न्यायेन मादृश्य ममयितु एकादशम्कन्धस्य विस्तारतः भाष्य प्रकटय्यातिदुर्बोध तत्त्व "कृष्णात् पर किमपि तत्त्वमह न जान" इति दिशा सुगमत्वन जनान् प्रत्य बाधि अपि न स्वामिटीकया अल मन्यमानी वोपदेवविरचित यत् मूव परितत्याज अङ्गनिर्देशन तत् पूर्णता घटयामाम । गोपबधूटो विटं पर ब्रह्म स्वभाषा महति । तस्य भाष्य अलञ्चकार इति मन्यामह। भाष्थव्यवहतग्रन्याना अध्यायनोकादौना च विशेषपरिचय अस्माभिः पादटोकाया प्रदत्तः। भाष्यकृत् परिचयः सुगचार्यकल्प अशेषशास्त्रपारदर्शि पगिड़त-श्रीईश्वरचन्द्रशास्तिणा बहुयत्नतः ममाहत्य प्रकाश्यतामत्र

·एम्, ए
नोत: यस्य अथव्ययेन एतादृश कम्म अम्माभिः ममापितम्।
रायचाद प्रेमचन्द म्कनागद्युपाधिभिर्मण्डितं इगजि-
भाषाया बहुग्रन्थ प्रणतार, कुशाग्रोयधियं कुमारं लाहाजं योम
बरेन्द्र प्रति मम्पति कोऽपि परब्रह्म परां कृपां विदधातु ।
१०।५।२० खः
श्रीहग्दिामविद्यावागीशस्य ।
वङ्गान्द १३२७।११२

·श्रीगणेशाय नमः । सटीक हरिलोला। नमः कृषणाय नित्यैकमच्चिदानन्द-मृतये । सर्गविसर्गादि-साक्षिोऽनन्तशतीये ॥ १ ॥ जगत् जयन्ति वोपदेवस्य वाचो विवुध-मम्मताः । घनमारोज्ज्वलाभाम-सौगटस्येव वीचयः ॥ थीमद्भागवतस्यानक्रमणो तहिनिम्मिता। हग्लिोलाभिधानयं यथामति विविच्यते ॥ थोमद्भागवतम्कन्धाध्यायार्थादिनिरूप्यते । विदुपा वोपदेवेन मन्त्रिहमादितुष्टये ॥ इह कथिहरूप्रमादाट धिगतममम्तगास्त्रार्थतत्त्वो वोपदेव नामा हिजाग्रणी: यामद्भागवताथ विवरिपुः प्रतिजानीत । श्रीमहाभवतञ्च स्कन्धाश्च अध्यायाम तेषामर्थः श्रीमद्भाग. অনায়: अादियस्य आदिशब्दान्महाप्रकरणाव- तागर्योपपत्तयः। थोमदिति हतुगर्गविशेषणम् । मुन्दरत्वात् तविरुप्यत क्रियाविशेषण वा। अन्यार्थ स्याप्यस्य पूर्णकुम्भ न्यायेन मङ्गलार्थत्वम् । मङ्गलादीनि मङ्गलमध्यानि मगलान्तानि च शास्त्राणि प्रयन्ते न मिडायद्योतकानि सिद्धार्थाध्येटकानि च (१) तत्तथा। (१) "मगलाचर गा शिष्टा वारात् फलदर्शनात् शुतितश्च" माख्यदशनम पातञ्जल महाभाष्यम १ । । । ।

·२ सटीक-हरिलोला। आनन्दस्य हरेर्लीला(१)वक्ता भागवतागमः । म्कन्धै दशभिः शाखाः प्रतन्वन् दिजसेविता: ॥२॥ भाष्ये । स्फुरति यद्यपि भूयसा तदर्थाभ्यर्थनेन हेमाद्रितुष्टय इत्युक्तम्, तत्रापि स्वयोग्यतोपलक्षणपरं विज्ञेयम् । मन्त्री च राज्ञो देवगिरीश्वरस्य (२) रामचन्द्रस्येष्ट देवताप्रणामस्तत्कृत एवेति ग्रन्थसमाप्तिप्रचयाभ्यामवगम्यते । अन्यथा विघ्नोपघातात्तौ (३) नस्तः ॥१॥ तत्र भागवतार्थमाह- अानन्दस्यति । आनन्दस्यानन्तरूपस्यानन लीलाया उपा- देयत्वमुक्तम् । आनन्दस्य लीलामप्यानन्दरूपामित्यर्थः। सामाना- धिकरण्यं धमधम्मिभावनिरासार्थम् । इदमेव भगवद्रूपम् । "विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेति" (४) श्रुतैः । लाला वक्ष्यमाणरूपाम् । भागवतमेवागमो वेद: “इतिहासपुराणानि पञ्चमी वेद उच्यत"(५) इत्यक्तः । तथाच भागवतमवागमी वृत्त: । तदा वतेति तिर- (१) हरे. परमेशस्य लीला हरिलीना,-कल्प पत्नयमहाप्रलयादि पतित- लोकोद्धरणाय अवतरणादिव्यापारः। एतदाख्योऽय सन्दर्भः। ३) देवगिरिदक्षिणापथे यादववश्याना राजधानी यासीत् । तच्छष- नपालो रामचन्द्रस्तस्य प्रधनामात्यो हेमाद्रिचतुर्वर्गचिन्तामण्याद्यने कसन्दर्भकार । वृत्तमेतस्य चतुर्वर्गचिन्तामणौ राजप्रशस्तो मुक्ताफलटीकायाञ्चास्ति । (३) विविध विघ्न दिव्यं, नासिक, भौतिकञ्च। दिव्य दैव यहोत्पातादि । नासिक उल्का, वन्च, हिलीन्दावरण, धमत्वादि। भौतिक व्यानचौर प्रभतिजम। याधिव्याध्यादेत वैवान्तर्भावः । (४) तैत्तिरीयोपनिषद् ।५।१, ३।६।। (५) “रतिष्हाम पुराण पुष्पम् - इतिहास पुराणमभ्यतपन्"-"रतिहास- पुराणम्" छान्दोग्य उप. ३।४। १, ३।४।२, ७।१।२४, ७२।१ ।

·तटाला राए । स्कृतात्यन्तावाच्यध्वनित्वात् प्रकाशयित्येत्यर्थः । यथा उपदिशति कामिनीनां यौवनमद एव ललितानि इत्यत्रोपदिशति प्रका- शयति तेन भागवतद्रुमे हरेर्लीला प्रतीयत इत्यर्थः। वेदद्रुमाभ्याम् अस्य साम्यमाह, स्कन्धः सावयवैः । शाखा: कठाद्याः। लताद्या लताय । प्रतन्वन् विस्तारयन् । हिजास्वर्णिकाः पक्षिणश्च तौ (१) ढचा ताच्छोल्य परेण शास्त्रस्य लीलयकप्रतिपादनशीलत्वादन्यस्य भक्ति ज्ञानादेरिहैवान्तर्भाव इत्युक्तम् । तेन लोलेव प्रतिपाद्या नान्यत् । यो हि मन्यते भगवत् कथा मात्र प्रतिपाद्यम्, तेनात्र सर्ग इत्यादेनिविषयत्व प्रतीयमानमर्गाद्यपह्नवः। कर्तुमहर्षेश्चा- कौशलमिति दोषत्र यमभ्युपेतं स्यात् । तस्मात् सुव्यक्तं लोलां वतीति । नन्वत्र कि प्रमाणं किञ्चास्य लक्षणमित्यर्थः । ‘मा च द्वितीय-दशमे दशधा दर्शिता तथा' ? | च लोला द्वितीयस्कन्धस्य दशमेऽध्याये दशधा दर्शिता । प्रमाणं सर्गादिदशरूपत्वञ्च लक्षण मित्यर्थः । तदेवाह,- अत्र मर्गो विसर्गश्च स्थानं पोषणमूतयः । मन्वन्तरेशानुकथा निरोधो मुक्तिराश्रयः ॥ (२) एषां लक्षणं वाते। एक कलाव्याप्ते दर्शनाम्मुक्तिः । एत चोत्तरोत्तरमङ्गाङ्गित्वादाश्रयविष. । उक्तश्च परमहसप्रियाया३) सा तच दर्शितलं (१) "ब्राह्मण क्षत्रियो वैश्यास्त्र यो वर्णा हिजातयः"। मनुव्यामो, शकुन्त- पकन हिजा', अमरकोष । (२) भागवतम् ।। १ । १ श्लोक । (३) परमहंसप्रिया नाम्नी सुपाचीनकाच नसकन्न जानिजन-ममाहता भागवत- टोकासीत् । माचाद्यापि नोनयनपथ समारूढा पर बहुधाऽविध्यते। एतस्या उल्लेख कैवल्य दोपिकाया मुक्का फलस्य याख्यायां अमरूदृश्यते। नैव मा धरी।

·४ सटाक-हारलाला। स्कन्धादयस्तृतीयादिस्कन्धेषूक्ता दशक्रमात् । श्रोतुर्वतश्च लक्ष्माये द्वितीये श्रवणे विधिः ॥ ३ ॥ मङ्गाङ्गिभावः (१) । तत्राशरीरस्य विष्णो: पुरुषरूपस्वीकारः सर्गः। पुरुषाव्यस्तादीनामुत्पत्तेविसर्गः । तेषामाधारस्य लोकप(स) स्य व्यवस्थान स्थानम् । स्थितानामभिद्धिः पोषणम् । पुष्टानामाचारः अतिः । तत्रापि सदाचारो मन्वन्तरम् । तत्रापि विष्णुभक्तिरोशाणु- कथा। विष्णुभक्तानां प्रपञ्चाभावो निरोधः। निष्पपञ्चानां स्वरूपलाभो मुक्तिः । भक्तानां ब्रह्मस्वरूपेणावस्थानम् प्राथय इति । लीलात्वच्चैषामप्रयासेन क्रियमाणत्वात् तत्र तत्र सशब्दनाच । नन्वनायासचेष्टितं लोला । लोलाययस्य च वक्ष्यमाणभङ्गया ब्रह्मत्वात् कथं लोलात्व तथात्वे लोन्नातहतोरभेदप्रमङ्ग इति चेन्न। चिन्मात्रस्य वस्तुनी रज्जुमर्प न्यायेन प्रपञ्चाधिष्ठानत्वं तस्यैव लीलात्वेन विवक्षितत्वात् । ध्रुवं कल्पितबन्धनिवृत्तर्मुतावपौति ॥२॥ एव ग्रन्थार्थ मुक्त्वा स्कन्धाथमाह ।-स्कन्धादय इति । क्रमश हतीये सर्गः। चतुर्थ विसर्ग इत्यादि । लक्ष्म लक्षणम् । विधि:(२) इष्टं थातव्यमिति । न च सर्गादेस्तृतीयादिनियमलेन प्रथम- द्वितीययोरभावात्। लौलापरत्वोक्तिरव्यापिकेति वाच्यं “जग्रह पौरुषं रूप"मित्यादिना (३) तत्रापि सूचितत्वात् । न च मुक्त- निरोधभेदस्य वक्ष्यमाणत्वालक्षणत्वमिति युक्तम् । तद्भेदत्वे प्राधा- न्यात् पृथगुक्त: ॥ ३॥ (१) अनाङ्गित्वं शेषशेषित्वम, "षपरार्थत्यात्" मोमासासूः शा। (२) “विधिविधायक " न्यायसूत्रम् १६३। “अशातचापको वेद भागो- विधि." अर्थसय ११३। (३) भागवतम् ११३।१ श्लोक ।

·सटीक-हरिलोला। ५ दूतीदं हादशस्कन्धं पुराणं ब्रह्म सम्मितम् ॥ ४ ॥ प्रथमेऽष्टादशाध्यायास्तव प्रकरणवयम् । विविहादशभिलक्ष्य होनमध्योत्तमं त्वतः ॥ ५ ॥ श्रोतारः शौनको व्यासः परीक्षिच्चोत्तमाः क्रमात् । वक्तारोऽपि तथा सूतो नारदः शुक इत्यमौ ॥ ६ ॥ वैराग्यस्य प्रकर्षण प्रकर्षोऽत्र विवक्षितः । तल्लक्षणं परं श्रोतुं वक्तुं चार्हति संहिताम् ॥ ७ ॥ उपसंहरति । इतीति । अतो हेतोरभिधेयानां हादशवाद- हादशस्कन्धा इति भावः ॥ ४ ॥ एवं स्कन्धार्थमुक्त्वा प्रथमाथं वितण्वन् प्रकरणान्याह । प्रथम इति । तत्र प्रथम स्कन्धे प्रथमं त्रादिभिरध्यायैरिति शेषः । त्रिभिरेकं त्रिभिरेकं हादशभिरेकम् । नौवयो धमविषमूलमूले तिवत् वि(वि)रूपशब्दसमभिव्याहारात् त्रि त्रीत्यत्र नैकशेषः । एवमन्यत्र । कुतः प्रकरणत्रयमेव तनाह, लक्ष्य होनमध्यमोत्तमत्वत: । लक्ष्यस्य श्रोट-वक्तृरूपस्य होनमध्यमो- त्तमत्वेन वैविध्या (१)दित्यर्थः । मध्यं मध्यमम । होनानामना. देयतां वक्तुं त्रिभिरध्यायः कृतम् ॥ ५ ॥ तत्वैविध्यमाह,-श्रोतार इत्यादि । तथा शब्दात् क्रमा- दुत्तमत्वम् । ननु (त) राज्ञो महर्षिभ्यामप्युत्कर्षः ॥ ६ ॥ शुकस्य देवर्षे: मकाशादिति कथमुक्तं तवाह,-पत्र एषु क्रमाच्च सम्बन्धः । (१) "अधिकारिभेदान्न नियम." साख्यसूत्रम ३७६। हीनमध्यमोत्तमा अधिकारिण । “होनमध्यमोत्तमोत्कृष्ट धियो हि शिष्या भवन्ति' भामती, २०१८ स्.. भा, टी,।

·सटीक-हरिलीला। । पुराणेष्वितिहासैहि लक्षणादेर्निरूपणम् ॥८॥ वेदः पुराणं काव्यञ्च प्रभुर्मित्रं प्रियेवच । बोधयन्तीति हि प्राहुस्विविद्भागवतं पुनः ॥ ६ ॥ श्रोट-वक्तृषु च वैराग्यप्रकर्षात् प्रकर्षोऽभिमतो न तु ब्रह्मर्षित्वा- दिनेत्यर्थः । स्पष्टोऽस्य सुखस्य तत्प्रकर्षः । राजन्तु वक्ष्यति । ननु किमेतत् कथनेनेत्याह । तलक्षण इति । होनमध्योत्तमवैराग्याणां यस्य श्रोतुर्वक्तुश्च स तथा तत् तत्तुल्य इत्यर्थः । परं इदानीन्तन- संहिता भागवती सर्बथात्ववीतरागण श्रुतमुक्तं वा न फले पर्यवस्यति ॥ ७॥ ननु प्रथमे श्रोट-स्वरूपलनणमिति न क्वचिद् ग्रन्यकृतोतम । तत् कुतोतं तत्राह। हिशब्दो हती। लक्षणं हि सर्गप्रति सर्गादि (१)। आदिशब्दाद धम्माधौ। अयमर्थ: लोके यथेदं कुरु मेदं कार्षीरिति साक्षाहाची युक्तयः । नेवं पुगणेषु तत्र हि पूर्ववृत्तकथनभङ्गया प्रवृत्त्यायुच्यते । न माक्षात् । तथा ह्यप- दिश्यमान विश्वास्यं चमत्कार्यञ्च स्यादिति भावः ॥ ८ ॥ तदेव वृद्धानुमत्या द्रढ़यति । इह हि अधिकारिभेदादुपदेश- आद्य शब्दस्य प्राधान्यं द्वितीये त्वयम्य । तृतीये स्विधा । । (१) मग सृष्टिः, प्रतिसर्गप्रलयः । “पङ्गन्थ वदुभयोरपि मंयोगस्तत्कत. मग । साव्यका. " भागवतम् ३।१०। १४-१६ । मगच प्रतिमर्गथ वो भन्वन्तराणि च । बधानुचरितश्चैव पुराण पञ्चन क्षणम ॥" विषण भत्स्य, ब्रह्माण्डपुः ।

·सटीक-हरिलीला। पञ्चप्रश्नाः शौनकस्य सूतस्यात्रोत्तरं त्रिषु । अवतारप्रश्नयोश्च व्यासस्यानिवृतिः कृतात् ॥ १० ॥ रसस्य प्राधान्यम् । एषु च क्रमादुत्तमादयोऽधिक्रियन्ते। तत्र हि वेदः। प्रभुवत् पुरुषं बोधयति । यथा हि प्रभुवाक्ये विष्ट- माधनतामनालीच्यैव भृत्याः प्रवर्तन्ते । एवमग्निहोत्रादि- ववश्य कर्त्तव्यत्वात् पुरुषः। पुराणं मित्रवत् । यथा मित्राणि मित्रं प्रभुवन नियुज्यन्ते किन्तु युक्त्या प्रबोधयन्ति । यथा- ऽमुष्मात् कर्मण: अमुकस्येदं फलममुकस्येदमासोदित्युपदेश: । पुराणेषु काव्यं प्रेयमीवत् सा हि यथा ललितचेष्टाभिः पुरुषमावष्य विधेये नियुडते म एवावश्यन्तविधत्ते । तथा काव्यं विभावादि- (१)सम्पदा पुरुष मरमो कृत्य गमादिवर्तितव्यम्, न रावणादि- वत्। ननु पुराणमात्रे प्रस्तुतोपयुक्वे किमन्ययोः । कथनेन तत्राह। त्रिबद्भागवतं पुनः । भागवतन्तु त्रिवृत् विभिवेदादिभि- स्तुल्यं क्वचित् कस्यचिद् भनिरिहत्यर्थः ॥ ८ ॥ एवं पुराणार्थमुक्ता क्रमात् पादैरध्यायार्थमाह। पञ्च प्रत्रा: प्रथमेऽध्याये इति शेषः । विवृताश्च ते परमहंसप्रियायाम् । तथा हि सूतं प्रति प्रथमाध्याये शौनकादिप्रश्नः। स पञ्चधा। सर्वशास्त्रार्थसारोद्धारप्रश्नभङ्गया नैमिशेत्यादिना विष्णूपासना- प्रश्रः । १ । तस्य साकारनिराकारभेदात् सूत । जानासीत्यादिना साकारीपासनाप्रश्नः । २। तस्य श्रवणभेदाच्छ्रवणसिद्धये यस्या- वतार इत्यादिना विष्णुलोलापत्रः । ३। ततोऽन्तरगत्वादथा. . (१) 'विभावेनानुभावेन व्यक्तसञ्चारिणा तथा।' 'रत्याद्यबोधका लोके विभावा. काव्यनाथयो।' रति साहित्यदर्पणम् ।

·मटीक-हरिलोला। ४ । त्रिषूत्तरं द्वितीया- अवतार- नारदस्याच हेतूक्तिः प्रतीत्यर्थं स्वजन्म च । सुप्तघ्नट्रौण्यभिभव: तदस्वात् पाण्डवात् बनम्॥११॥ ख्याही त्यादिनाऽवतारकथाप्रश्नः । ततोऽप्यन्तरगत्वात् 'कृतवानित्यादिना श्रीकृष्णलोलावतारप्रश्नः । ५। एषु चोत्त- रोत्तरप्राधान्यम् । न तूत्तरेण पूर्वस्य बाध:। तदुक्तिवैया- पत्तेः। एतावानव श्रीभागवतप्रतिपाद्योऽर्थ इति । 'मूतस्यात्री- त्तरं त्रिषु'। एवं पञ्चसु प्रश्नेषु मध्ये आयेषु ध्यायार्थः । त्रिष्विति विषयसप्तम्या: सम्बन्धलाभात् त्रयाणा- मित्यर्थः। तत्रोत्तरं क्रमात् । “स वै पुंसाम्” ! सत्त्वं रजः । स एवेदमित्यादिभिः अवतारप्रश्नयोश्च चकागदुत्तरम् । प्रश्नथावतारप्रश्नश्चेत्ये कशेषः। तयोर्यद्यपि सामान्ये नोतं तथाप्य- वतारलीलाप्रश्नः । श्रीकृष्णलीलावतारप्रश्न इत्यर्थः । जयमुत्तर जगहे पौरुषं रूप(१) 'मेत चाशकला' (२) इत्यादिहाभ्याम् | होन लक्ष्य मुक्त्वा मध्यममाह । व्यासस्यानिवृति: कतात्'। अनिवृति- रतुष्टिः। कृताद भारतादेः ॥ १० ॥ 'नारदस्यात्र हेतूक्तिः'। अनानिवृतौ । 'प्रतीत्यर्थं स्वजन्म च' । स्वजन्मनारदत्वप्राप्ति: । 'सुप्तनद्रौण्य भिभवः'। सुप्तोऽन्यांप ( न्यञ्च ) बालान् हन्तोति तथा । सप्तघ्नत्वादभिभूतः। द्रोणि- रिति द्रोणपुत्चत्वादवध्य इत्यु ताम् । 'परीक्षितोऽथ राजर्षे'रित्यन्तः प्राक सर्वाध्यायशेषः 'तदस्त्रात् पाण्डवाऽवनम्'। तस्य द्रोणे: अस्वाद अवनं रक्षा कुन्तीस्तुतिस्तु पाण्डवरक्षाप्रसङ्गात् । व्यासाचै- रित्याद्युपोद्घातो नवमस्य । 'भीष्मस्य स्वपदप्राप्तिः' । यस्माद : (१) भागवतम् ॥११ लोकः । (२) भागवतम् ॥२२८ श्लोकः ।

·सटीक-हरिलोला। दूत्यष्टादशभिः पादैरध्यायार्थाः क्रमात् स्मृताः । स्वपरप्रतिबन्धोनं राज्यं स्फोतं जहौ नृपः ॥ १२ ॥ इति वैराग्यदायोक्त्यै प्रोता द्रोणिजयादयः ॥ १३ ॥ भ्रष्टः संसारे पतित: तत् स्वयं पदम् । 'कृष्णस्य हारकागमः । स्पष्टम् । 'श्रोतुः परीक्षितो जन्म'। श्रौतुरिति हेतुगर्भ- विशेषणम्। 'धृतराष्ट्रस्य निर्गमः। हिमवन्तं प्रतीति शेषः । 'कृष्णमर्त्य त्यागशुचा'। मत्त्यं शरीरं लोको वा। शुचा विषमा- र्जुनदर्शनात्। राजस्तत्स्फुर्त्या न तु अर्जुनस्य तदा ( या )। 'ततः पार्थमहापथः'। पार्थाः पाण्डवाः तेषां महापथो देवयान- मुददिग्गमनम् । 'भूधम्मयोः कलेीतिः'। स्पष्टम् । 'ततस्त्राणं परीक्षितः' । ततः कलेस्त्राणं रक्षा भूधर्ममयोरित्येव । 'परीक्षितो ब्रह्मशाप:'। स्पष्टम् । स्पष्टम् । 'प्रायोऽस्य शुकसङ्गमः'। सन्यासपूर्व- मनशनं प्रायः। अस्य परीक्षितः ॥ ११ ॥ इत्यष्टादशेति । नन्विह हादशभिरध्यायैरुत्तमे लक्ष्येऽभिधेये किमित्यनङ्गानां द्रोणिजयादीनां सप्तानाम् उपन्यासस्तवाह। स्वपरति । अयमर्थः राज्यं स्तोक बलवप्रतिबन्धवांस्त्यजेत् । इदं तावत्स्फोतं नाप्यत्र प्रतिबन्धः । स हि स्वीय: परैर्वा स्यात् । न हेधापि । तथाहि स्वप्रतिबन्धाभावं वक्तुं धृतराष्ट्र-भीष्म-पार्था- पगमोतिः । परप्रतिबन्धाभावार्थ भगवत्प्रयाणं द्रोणिजयोक्तिः । तस्मात् स्वपरप्रतिबन्धहीनं खोकतं विष्णुपदप्रेप्सया जहाविति ॥ १२ ॥ राज्ञो वैराग्यदाय वक्तुं द्रोणिजयादयोऽभिहिताः। नानङ्गत्वं तेषाम् । न च द्रोणिः पार्थप्रयाणस्योई राज्यं किं न प्रति- राज्य २ ·मटीक-हरिलोला। अथो विहायेमममुञ्च लोकं विमर्शिती हेयतया पुरस्तात्। इति ॥ १४ ॥ इति हरिलीलायां वोपदेवकृती प्रथम- स्कन्धविवरगाम् ॥ १॥ इति प्रथमोऽध्यायः ॥ बन्धवानिति वाच्यम् । अभिभवादूई शास्त्र(१)सन्यासप्रति- ज्ञानात् । नापि ब्रह्मशापोहिग्नेन राजा राज्यत्यागात् कुतो वैराग्य मिति शङ्काम् ? शापात् प्रागेव हेयोपादेयनिश्चयेन वैराग्य- सद्भावात् ॥ १३ ॥ यदुक्त मिति । शापस्य तु चिकीर्षितत्यागावसर एव परि- तोषाच्च । अतएवेह तत्प्रतीकारानुयो(द्यो)गः । यच्च भारते प्रतीकारकथनं तद्भिवकल्पविषयत्वादविरुद्धम् । वैराग्यप्रकर्षः सिद्धः ॥ १४ ॥ इति श्रीवोपदेवविरचित-हरिलीलाया मधुसूदनसरस्वती- प्रणीतं प्रथमस्कन्धविवरणम् ॥ १ ॥ (इति प्रथमोऽध्यायः ) ॥ तस्माद राजो (१) भागवत- ११४५ लोकः ·। इत्याह। २य, पः। सटीक-हरिलोला। द्वितीये श्रवणाङ्गानि ध्यानं श्रद्धा विमर्शनम् । हि हि षड्भिर्दशाध्याये ॥ १ ॥ एव प्रथमे वक्त-थोट-स्वरूपं निरूप्य प्रतिश्रवणे प्राप्तेऽङ्ग- सहितेऽङ्गिन्यनुष्ठित फलमावश्यकमिति श्रवणानाथं द्वितीयः कृत हितीयेति । श्रद्धाचित्तप्रसाधः। साप्यङ्गमेव । तत्- पूर्वत्वात्तत्प्रतीतेः। “श्रद्धत्स्व सोम्येति” (१) श्रुतेः। विमर्शनं युक्त्या पालोचनं मननमित्यर्थः । एतानि श्रवणस्याङ्गानि । न चाङ्गत्वात् पूर्व ध्यानादीनि ततः श्रवणं कायं शक्यम् । स्वरूपोपकारिणामेवाङ्गानां पूर्वभावित्वात् क्रताविव पुरोडासा- दीनां फलोपकारिणाम् । पुनरवभृथादीनामिवोत्तरभावित्वात् । फलोपकारीणि च ध्यानादीनि यावदिमानि सम्यनिष्यद्यन्ते तावदिक्कतमपि श्रवणमापरोक्ष्येण पर्यावस्यति इत्यर्थः । इदमत्र तत्त्वम् । "श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य" (२) इत्यत्र शास्त्रेषु वयो गतिः । मनननिदिध्यासनाभ्यां फलोपकार्यगाभ्यां श्रवणं नामाङ्गो विधीयते इत्येके । श्रवणमननाभ्यां फलोपकार्या- गाभ्यां निदिध्यासनं नामाङ्गो विधीयते इत्यन्ये (३) । त्रयाणामपि षड्यागवत् मम प्राधान्येन साक्षात्कारं प्रत्यङ्ग खमित्यपरे । युक्तयो- ऽत्रानुसन्धेया: ( ४ )। तत्राद्यं पक्षमवष्टभ्येदमाचार्येणोक्तम् । अवणाङ्गानौति (५) । अथ प्रकरणान्याह। हि इति । ह्यादिभि- •नादीनि क्रमादित्यर्थः । दशाध्याय इति स्कन्धविशेषणम् ॥ १ ॥ (१) छान्दोग्य-६। १२ । ३ लोक । (२) हहदाण्यक १।४।५, ४---६ । (१) सिद्धान्तलेश-प्रथमाध्याये श्रवणविधिविचार.। (४) सहदारण्यकभाष्यम् । २।४ | ५, ४-६ । (५) वेदान्नदर्शने शङ्करभाध्यम।१।।। ४ सू ।

·१२ सटीक-हरिलोला। [ २य, अः। ध्यानं साधारणं हरी ॥२॥ देहेऽसाधारण जौवैः ॥ ३ ॥ श्रद्धा श्रोतरि वक्तरि ॥ ४ ॥ उत्पत्ती चोपपत्ती च विमर्शस्तव देहयोः ॥ ५ ॥ श्रद्धा इंधा। अत्र सर्व अध्यायार्थानाह। ध्यान हिधा। जौवैः साधारणे हरेहे इत्ये कम्। तैरमाधारणऽपरम् । श्रीवव्यादिविषयराज- प्रश्नोत्तर पुरस्कृत्य सर्वजीवसाधारणाकारविश्वमूर्ति-विष्णुधारणा प्रथमे । नि:मङ्गतां पुरस्कृत्य सर्वजीवानामसाधारण-चतुर्भुजत्वादि- विशिष्टाकारं विष्णुधारणा फलपर्यन्तं द्वितीये उताम् ॥ २ ॥ विविधं ध्यानमुपसंहरति । इति तद्विविधा प्रोक्तं स्पष्टार्थम् ॥३॥ थडेति । श्रोट-वक्त भेदात् । देवेभ्यो हरेरुत्कषं पुरस्कृत्य श्रोथहा तृतीये (१)। हरतो त्यादिना (२) शौनको ते गम्यते । राजप्रशं पुरस्कृत्य राज- श्रद्धाचतुर्थे (३)। सा च शुकस्य 'नमः परस्मै' (४) इत्यादि- नमस्कारादवगम्यते । वक्त- वता-श्रदापि श्रवणाङ्गम् । न ह्यश्रद्दधाने वतरि श्रोतारस्तत्त्वमधिगच्छन्ति |॥ ४ ॥ विमर्शनमाह। उत्पत्ताविति। विमर्शोद्दिधा। उत्पत्त्यु- पत्तिविषयभेदात्। उत्पत्त्युपपत्ती च पूर्वोतयोर्देहयोः सम्ब- विन्यौ ॥ ५ ॥ 'मा चायु- भागवत-हतीयस्कन्चे मत्लेयविदुरसवादे । (२) भागवतम २।३।१७ लोकः । (२) भागवत - चतुर्थ स्कन्ध रानवाप्रकाश (४) भागवतम) १३ २५ लोक .

·२य, अः।] सटीक-हरिलोला। उत्पत्तिस्त्रिविधाद्यस्य मूर्त्तामूर्तिविमेदतः ॥ ६ ॥ उपपत्तिस्त्रिधाक्षेप समाधान-प्रयोजनैः ॥ ७ ॥ त्रयाणां दशभिर्भेदैरित्यध्याया दशक्रमात् ॥ ८ ॥ इति हरिलौलायां वोपदेवकृती द्वितीय- स्कन्धविवरणम् ॥ २॥ इति द्वितीयोऽध्यायः ॥ । उत्पत्तिरिति । तत्रोत्पत्तिस्त्रिविधा। प्राद्यस्य देहस्य मूर्त्ता- मूर्तविभेदात् । अन्यस्य त्वेकेति । तत्र पञ्चमे साधारणदेहस्योत्पत्ती विमर्शः । षष्ठे तु तस्यैव मूर्तस्यैवामूर्तस्योत्पत्तौ। सप्तमे त्वव- ताराख्यसाधारणस्योत्पत्तौ ॥ ६ ॥ उपपत्तिरिति । उपपत्तिरपि विधा। प्राक्षपसमाधान- प्रयोजन(१)भेदात्। तत्राष्टमे देहोपपत्तिं प्रति राज्ञा आक्षेपः । नवमे तु देहोपपत्तिं प्रत्याक्षेपस्य समाधानम् । दशमे तु देहोप- पत्तिनिरूपणं प्रयोजनम् ॥ ७ ॥ उपसंहरति । त्रयाणामिति । ध्यान-श्रद्धा(२)विमर्थाणाम् । ध्यानस्य श्रद्धायाच हौ हौ भेदी विमर्शस्य षडित्येवं दशभिर्भदै- रित्यध्याया दशक्रमात् । त्रयाणां ध्यानश्रद्धाविमर्शाणां दशाध्यायाः कता इत्यर्थः ॥ ८॥ इति श्रोवोपदेवविरचित-हरिलोलायां मधुसूदन- सरस्वतीप्रणीतं द्वितीयस्कन्धविवरणम् । (इति हितीयोऽध्यायः ॥ ) (१) आक्षेप'-संशयोऽल, समाधानं मिजान्न । 'य मुद्दिश्यप्रवर्तते सत्प्रयोजनम् । (३) मा - 'चेतम सम्प्रसार गुरु-शास्त्र-वाक्यषु विश्वासो' था। विमो विचार।

·१४ सटीक-हरिलोला। [ श्य, पः। तृतीये तु त्रयस्त्रिंशदध्यायाः सर्गवर्णने ॥ १ ॥ सर्ग. कारणं सम्भूतिः ॥२॥ भिन्ना सा योगसांख्ययोः ॥ ३ ॥ विदूरायोक्तवान् योगं मैवेयो देवहूतये ॥ ४ ॥ कपिलः सांख्यमित्येतावितिहासाविवोदितौ॥ ५ ॥ ऊनविंशतिराये च चतुर्भिर्विद्गगमः ॥ ६ ॥ इति हाभ्यामितिकर्तव्यमुक्त्वा मम्प्रतिलीलायाः प्रथमभेदं समें वक्तुं तृतीय प्रारब्ध इत्याह । तृतीय इति । स्पष्टम् ॥ १ ॥ सर्गलक्षणमाह । सर्ग इति । कारणानां जगढ तूनां मह- दादितत्त्वानां सम्भतिर्जन्म ॥ २ ॥ भिनेति । सा कारणसम्भूतिर्योगमार्गेण च भिन्नेत्यर्थः । अथ एवेदमाह। करणहयमित्यर्थः ॥ ३ ॥ विदुरायेति । मैत्रेयो विदुराय योगमार्गेण (१) सृष्टि क्रम- मुतावान् ॥ ४ ॥ कपिल इति । कपिलो देवहतये सांख्यमार्गण (२)। इति शब्दो हेतौ। एतौ योगेतिहामसांख्येतिहासश्चेति ॥ ५ ॥ तयोरध्यायान् विभजति । जनविशतिरिति एकोनविंशति- (१) योगमार्गेण-पातचलायुक्तयोगप्रक्रियया । (२) माख्यदर्शनोकप्रणाल्या जन्मनैव सिद्धन कपिलर्षिणा समाले ज्ञानोप- देश कृत। भागवते हतीयस्कन्ध कपिल गोतायाम । "एतन्मे जन्मलोकेऽस्मिन् समुहणा द्राशयात् । प्रसंख्यानाय तक्वाना सम्मतायात्मदर्शने ॥ इत्यादि विदुष. कपिलपति ।

·श्य, प्रः।] सटीक-हरिलोला। १५ अष्टभिः सर्गविस्तारः सप्तभिः क्रीड़ताहरः ॥ ७ ॥ सर्गाधारधरोचतुः ॥ ८॥ द्वितीयस्तु चतुर्दश ॥६॥ एकेन तत्र संक्षिप्त-सर्गस्तविस्तरोक्तये ॥ १० ॥ चतुर्भिः कपिलोत्पत्तिर्नवभिः कपिलोक्तयः ॥ ११ ॥ बन्धुभिः क्षत्तुरुदासः ॥ १२ ॥ तद्धतेः श्रुतिरुद्धवात् ॥ १३ ॥ रध्याया आद्येतिहासे । तत्रैवावान्तरप्रकरणान्याह चतुर्भि- रिति ॥ ६॥ सर्गेति । अत उक्तः। प्राधार- अष्टभिरिति । क्रीड़तावराहत्वे च ॥ ७ ॥ ननु सगै वक्तव्ये किं वराहेण तबाह । सर्गस्याधारमूतां धरामुड़तवानित्यर्थः स्थिति सव्यपक्ष चाधयम् ॥ ८ ॥ हितीयेति । द्वितीयः सांख्येतिहासश्चतुर्दशाध्यायः ॥ ८ ॥ प्रत्रावान्तरप्रकरणान्याह। एकेनेति । संक्षिप्त- तस्य सर्गस्य ॥ १० ॥ चतुर्भिरिति । उक्लयो निरूपणानि ॥ ११ ॥ प्रकरणार्थ मुक्ता क्रमात् पादैरध्यायार्थानाह। बन्धुभिरिति । बन्धुभिर्दुर्योधनादिभिः । चतुर्विदुरस्य । उहास: पुराविर्वासनम् । क्षेमप्रश्नादिकन्तु तत्प्रसङ्गात् ॥ १२ ॥ तदिति। तेषां बन्धूनां हतबंधस्य । श्रुतिः श्रवणम् उड्वात् सकाशात् चतुरित्येवम् । एतच्च हितीये यद्यपि नोपलभ्यते ·सटीक-हरिलोला। [श्य, अः। कृष्णावतारावसितेः ॥ १४ ॥ मैत्रेयास्त्वहितस्य च ॥ १५ ॥ सत्चयो विंशतेर्जन्म- ॥ १६ ॥ एवमन्यत्र । तथापि “सुयोधनं सानुचरं शयानम्” (१) इत्यन्तं द्वितीयाथं मत्वा दीर्घदर्शि-प्राचार्येणैवमुक्तम् । यहाऽयं तच्छब्दो यदुवाचिनं बन्धुशब्दं परामृशति । प्रक्तश्च पूर्बाध्याये यदु प्रश्नः । तहध: श्रुतिथ । “कृष्णामणिनिम्लोच” (२) इत्यादियदुबधश्रुति- रुड़वादिति चोत्तरवाक्यहयेऽनुवर्णनीयम् ॥ १३ ॥ कष्णावतारेति । अवसितिरवसानं समाप्तिः । सोऽहन्तद्दर्शना- द्वादवियोगार्तियुत इत्यन्तं हतीयार्थ ( मत्वा ) अत्रोक्तम् ॥ १४ ॥ मैत्रेयेति। श्रुतिरित्यनुवर्तते। तह तन्त्रेणावर्तनीयम् । ततथ मैत्रेयास्त्व(ख)हितस्य अतिर्भविथतीत्यहवाच्छुतिरभूदित्यर्थः । स्वहितं तत्त्वज्ञानम्। सदिति । सता महदादितत्त्वाना (३) या प्रयोविंशतिस्तस्यां जन्मपर्यन्तं विदुरं प्रत्युक्तं मैत्रेयेण। तानि च प्रकृतिपुरुषो हित्वा “मूलप्रकृतिः”(8) इत्यादिश्नोकोक्तानि ॥१५॥ सदिति । परमात्मनो विष्णोर्व्यक्तिः। स्वस्मिन् प्रकटी- करणम् ॥१६॥ (१) भागवत-टतीयस्कन्धे ।।३।१२ श्लोकः । (२) भागवतस्तृतीयस्कन्धे ।। २ । ७ श्लोकः । (२) “प्रतिबद्याहवारी तन्मात्रैका दोन्द्रियम् । भूतानि चेति सामान्चविंशतिरेव ते॥ इत्यत्व पुरुषप्रकृती परिहत्य बयोविंधतितत्वमिति सेयम् । (४) मांख्यकारिका १।४।

·१७ श्य, अः।] सटीक-हरिलोला। सद्भिवतिः परात्मनः ॥ १७ ॥ सम्यग्बुद्धया पुनः प्रश्नः ॥१८॥ स व्यक्तात् पद्मजोद्भवः ॥ १६ ॥ पद्मजैन स्तुतिस्तस्य ॥ २० ॥ सर्गाः कालोतये दश ॥ २१ ॥ कालांशाः परमाण्वाद्याः ॥ २२ ॥ ब्रह्म पुत्वसमुद्भवः ॥ २३ ॥ आविर्भावो वराहस्य ॥ २४ ॥ गर्भाधानञ्च दैत्ययोः ॥ २५ ॥ सदिति । सव्य ताहिष्णोः । पुरुषमात्राट् ब्रह्मणो जन्मपद्म- शब्दोक्तिः। “आदौ पद्मं समुद्भूतं ततः पद्मज इत्यपि” विवक्षया ॥१७॥ सम्यगिति । मैत्रेयोक्तं सम्यगवगम्य पुनर्विदुरस्य प्रश्नः ॥ १८ ॥ पद्मजेनेति । सव्यक्तस्य सर्गा इति । महदह-( कार ) सम्मात्रेन्द्रियवैकारिकतामसस्थावरतिर्यगर्खाकस्रोती देवभेदाद दशत्वम् ॥ १८-२०॥ सर्गा ति। तत्कालनिरूपणाय ॥ २१ ॥ कालेनेति । अंशाः अवयवाः। प्रादिशब्दात् परं त्रुटि- लवादयः परान्तिाः ॥ २२॥ ब्रोति । पुत्राः सनकादयः ॥ २३ ॥ पाविर्भावति । स्पष्टम् ॥ २४ ॥ गर्भाधानति । दैत्यो हिरण्याक्ष: हिरण्यकशिपुः । दैत्या- धिकारी इयोः ॥ २५ ॥ ३

·१८
सटीक-हरिलोला।
३य, अः।
शापी मुनिभ्यो वैकुण्ठे ॥ २६ ॥
विष्णूक्तेभ्यस्त्वनुग्रहः ॥ २७॥
हिरण्याक्षस्य सामर्थ्य वराहेण च सङ्गरः ॥ २८ ॥
बधश्च देवस्तोत्रेषु ॥ २६ ॥
कारणोक्तिः समासतः ॥ ३० ॥
कई मेन हरेस्तोषो देवहूतेः करग्रहः ॥ ३१ ॥
तयोविचित्रसम्भोगम्ताभ्यां कपिलजन्म च ॥ ३२ ॥
लक्षणं भगवतीः ॥ ३३ ॥
सच्चतुर्विंशतस्तथा ॥ ३४ ॥
असत्पुरुषयोश्चैव ॥ ३५॥
ज्ञानयोगस्य च क्रमः ॥ ३६ ॥
शाप इति ।
स्पष्टम् ॥ २६ ॥
विष्णु रिति । मुनिभ्य इत्येवं स्पष्टम् ॥ २७ ॥
हिरण्येति । सङ्गरो युद्धम् ॥ २८ ॥
बधथेति । स्तोत्रेषु स्तुतैरुत्तराध्यायशेषत्वमत्रोताम् ॥ २८ ॥
एवं योगेतिहासार्थमुवा सांख्येतिहासार्थमाह। कारणति ।
कारणं महदादिः । समासः संक्षेपः ॥ ३० ॥
कहम इति । तच्छब्दाभ्या कदमदेवहति ॥ ३१-३२ ॥
लक्षणमिति। कपिलेन देवहती प्रत्युक्त मिति शेषः ॥ ३३ ॥
सदिति। सत्तत्त्वं तथाशब्दालक्षणम् ॥ ३४ ॥
असदिति। अमत् प्रकृतिः । चशब्दालक्षणम् ॥ ३५ ॥
ज्ञानति । येन क्रमेण ज्ञानयोगाभ्यास इत्यर्थः ॥ ३६ ॥

·१८ श्य, अः ।] सटीक-हरिलीला। भक्तियोगस्य कालादेः ॥ ३७॥ पापात्तामस्यधोगतिः ॥ ३८॥ राजस्यन्तः पुण्यपापात् ॥ ३६ ॥ सात्त्विक्यूईञ्च पुण्यतः ॥ ४० ॥ धनेगोति ॥ ४१॥ भक्तीति क्रम इत्येव कालादेरिति भगवद्भतिलक्षणम् । भगवद्भक्तिरित्यनेन सहापौनरुत्यर्थम् ॥ ३७ ॥ पापादिति। पापात्तामसतीगतिः । सा चाधो नरके ॥३८॥ राजसीति । पुण्यपापाभ्यां राजसी, सा चान्तर्मध्ये । मत्त्व- लोके ॥ ३८ ॥ सात्त्विकीति। केवलपुण्यात् सात्त्विको (१)। सा चोड्ढे खर्गे (२) ॥ ४० ॥ तटुक्तं सांख्ये “धर्मेण गमनमूड (३) गमनमधस्ताद् भवत्य- धर्मेण” (४)। “ऊर्द्ध सत्त्वविशालस्तमो विशालश्च मूलतः सर्गः । मध्ये रजोविशालो ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तः” (५) इति ॥ ४१ ॥ (1) भागवतम् ३ । २८ । १०-१२ श्लोक। (३) धर्मेण गमन मूवम्”–अई स्वर्गादावित्यर्थ । “ऊर्च सत्त्वविशाला” सांख्य सून्यम् । ४८। "मथे रजोविशाला" | "नमो विशाला मूल त” साख्यसूत्रम् ३ । ४६-५० । (३) *अर्धा सात्त्विकधर्मत" इत्यधिक. पाठोऽवानुमीयते मूले । ( ४ ) “यतोऽभ्युदयनिःश्रेयस सिद्धि सधर्म " वैशेषिकदर्शनम् १ । २ सूत्रम् । सांख्यकारिका धर्मेणाभ्य दयनियमप्रदेन यागादिना वा, कई स्वोकादिषु गमनं भवति । अधमणाधस्तान् नरकादिषु होकानां गतिरित्यर्थ । (५) सांख्यकारिका............ ) .

·सटीक-हरिलोला। [श्य, पः। देवहूतिवदात्माप्तिः ॥ ४२ ॥ अध्यायार्था इमेऽतिभिः ॥ ४३ ॥ इति हरिलीलायां वोपदेवकृती तृतीय- स्कन्धविवरणम् ॥ ३॥ (समाप्तस्तृतीयोऽध्यायः ॥) देवेति । अस्य द्विविधस्यापि सर्गस्य सम्यज्ञानादात्मप्राप्तिः । देवहतिवदन्येषामपि स्यादित्यर्थः ॥ ४२ ॥ अध्यायेति । स्पष्टमस्यार्थः ॥ ४३ ॥ इति वोपदेवविरचित-हरिलोलायां मधुसूदनसरस्वतीप्रणीतं तृतीयस्कन्धविवरणम् ॥ ३ ॥ १० ॥ * ·२१ ४र्थ, पः। सटीक-हरिलोला। जनविंशशिरध्यायै विसर्गस्तूर्य ईरितः ॥ १ ॥ विसर्गः कार्यसम्भूतिः ॥ २ ॥ कार्य बुध्वा चतुर्विधम् ॥ ३ ॥ स्त्रीबाल-प्रौढ़वृद्धत्वैश्चतुः प्रकरणीकृतेति ॥ ४ ॥ जनत्रिंशदिति। एवं सर्गमुक्त्वा त दो विसर्ग उच्यते चतुर्थे इत्याह, जनेति ॥१॥ तल्लक्षणमाह। विसर्ग इति । सर्ग एव विविध-कार्यरूपी विसर्ग इत्यर्थः ॥ २॥ कार्यमिति । प्रकरणान्याह । ननु सत्स्वपि पर(') सहस्त्रेषु कार्येषु किमिदं चतुर्विधमिति ? यदि तावलिङ्गमुपलक्षणकं तदा सर्वकार्यप्राप्तिः स्यात्, लिङ्गस्य सर्ववस्तुनिष्ठत्वात् । यदाह भर्तृहरि: “आविर्भावस्तिरोभाव: स्थितिश्चेत्यनपायिनः। मूर्त्ता- मूर्ते-(f)षु सर्वासु हिङ्गत्वेनानुदर्शिता” (१) इति । किञ्च वयोविशेषानुत्सृज्य पुंस्त्वमात्रं वाच्यं स्यात् । क्लीवग्रहणञ्च कर्तव्यम् । लिङ्गानाच त्रित्वादिष्टं चातुर्विध्यं न सिध्येत् । तेन न लिङ्गमुपलक्षणम् । नापि वयः । स्त्रीग्रहणस्यानर्थक्यप्रसङ्गात् । घटादिष्वव्याथ। वयो हि कालकता शरीरावस्था। पोगण्डे चाव्याप्तिः । चतुष्टहानिस्तूतीव । तस्माबवयः । नाप्युभयम्, उक्तासर्वदोषानुसङ्गात्। लिङ्गवयसोः प्रत्येक वैविध्येन कार्यस्य षड्विधवप्रसङ्गाच्च। तदेतदत्यन्तं सन्दिग्धमाचार्याणां कार्य बुड्डा चतुर्विधमिति चेव । इहोच्चावचे कार्ये सत्यपि पुरुषार्थो- (1) भर्तृहरिप्रणीतवाक्यपदीये ।

·२२ सटीक-हरिलोला। [४र्थ, अः। रक्तस्य स्त्री तयोः साम्ये कोवः शुक्रातयोः पुनः ॥५॥ । पयोगिनश्चतुर्विधस्यैवोपादानात् । तत्र मनुष्याधिकार शास्त्र- मिति (१) मनुष्या एवोपात्ताः। तत्रापि नाग्निहोत्रादिवद्धती नियतलिङ्गवयस्क एवाधिकारी (२)। किन्तु सर्वोऽप्यधिक्रियत इति वक्तुमृषिणा स्त्रीबालप्रोढ़वृद्धा दर्थिताः । षड़स्य तु भक्त्य- धिकारित्वे शुक्रशोणितसाम्यरूपत्वेन स्त्रीपुंसयोरन्तर्भाव इति मत्वा न हथगग्रहणम् । तथाच शारीरे “अतएव हि शुक्रस्य बाहुल्या- ज्जायते पुमान्” ॥ ३-४ ॥ रक्तस्येति। “रक्तस्य स्त्रोतयोः साम्ये क्लीवः शुक्रात्तयोः पुनः” (३)। अतएव महाभाथे “प्रसवो लिङ्गमित्युक्त संस्थानं सहतिरपचयः। प्रसव: प्रसूतिरुपचय इत्यर्थः । पुंग्रहणन्तु बाल- प्रौढ़िवई रित्यत्र सवयस्कानां घुमामेवोपादानं कृतम् । स्त्री न पृथग्ब्रुयात्। पोगण्डन्तु प्रौढ़ेऽन्तर्भूतमिति न पृथगुपात्तम् । तदुक्तम् "गर्भस्थेः सदृशो ज्ञेय अष्टमाहत्मराच्छिशुः । षोड़शाहर्षात् पोगण्डथेति शस्यते ॥” (४) इति । तस्मात् सुकृतं कायं बुध्वा चतुर्विधमिति। तदेतदुध्वेत्येतस्य गभं द्रष्टव्यम् । उक्तं चातुर्विध्यं ग्रन्येन स्पष्टयति ॥ ५-६ ॥ अन्यथा बालस्त्वा- ( १) वेदान्तदर्शन-तहाष्यम् १ । ३ । २५ सूत्रम । ( २ ) वमन्ने ब्राह्मणोऽग्निमादधीत' इत्यादि। 'शष्ण के शोऽग्निमादधीत' (३) सश्रुतशारीरस्थाने, चरकसंहितायाञ्च (गारीरस्थान )२।११ श्लोकः। एवमेव गर्भापनिषदि। (४) वैद्यके, ज्योतिषे भागवत-दशमस्कन्ध हादशाध्यायस्य धाश्च ।

·२३ ४र्थ, श्रः।] सटीक-हरिलोला। सती ध्रुवपृथुप्राचीनेतिहासैस्तदुक्तये ॥ ६ ॥ सप्तभिश्च चतुर्भिश्च दशभिश्चाष्टभिस्तथा ॥ ७॥ मनुकन्यान्वयः सत्यै ॥८॥ देषस्तत् पति-तातयोः ॥ ६ ॥ पत्यानिषेधनं सत्याः ॥ १० ॥ देहत्यागः पितुर्मख ॥ ११ ॥ गगोर्दक्षाध्वर-ध्वं सः ।। १२ ।। सतीति। सती स्त्री ध्रुवो बाल: पृथुः प्रौढ़ः प्राचीन बर्हि- वृद्धः । भीमादिवदुत्तरपदलोप: (१)। सत्यादीनामितिहासैस्तस्य चतुर्विधस्य कार्यस्योतये चतुःप्रकरणी कृतेत्यर्थः ॥ ६ ॥ अस्याध्यायान् विभजते । सप्तभिरिति । एवमन्यत् क्रमात् पारध्यायार्थानाह ॥ ७ ॥ मनुरिति । सत्यै सती प्रसङ्गार्थम् ॥ ८ ॥ हेष इति । तस्या: सत्या: पतिश्च तातच पतितातौ तयोः । रुद्रदक्षयोरित्यर्थः ॥ ८ ॥ पत्येति । दक्षगृहं मागा इति ॥ १० ॥ देहेति । सत्या इत्येव ॥ ११ ॥ गणेरिति । गणाः प्रमथा: ॥ १२ ॥ (१) यथा “भीमसेन " इत्या समासे गौणसेन पदस्य लोपः। तथाऽत्व सती पदात् स्त्रीत्यस्य, , ध्रुवपदा बाल इत्यस्य, पृथुपदात् प्रौढ इत्यस्य, प्राचीम- पदात् पहिं इत्यस्य च लोपो यात ।

·२४
सटीक-हरिलोला।
[४थ, प्रा।
ब्रह्मणा रुद्रसान्वनम् ॥ १३ ॥
विष्णुना यज्ञसंसिद्धिः ।। १४ ।।
ध्रुवेणाराधनं हरेः ।। १५ ॥
कामलाभो ध्रुवस्यास्मात् ॥ १६ ।।
यक्षान्ताहारणं मनोः ।। १७ ॥
विष्णुध्रुवपदावाप्तिः ॥ १८ ॥
पृथवे बेण सम्भवः ॥ १६ ॥
वेणवाहोः पृथूत्पत्तिः ।। २० ।।
सूतायैस्तवनं पृथोः ।। २१ ।।
।
ब्रह्मणीति । सान्त्वनं क्रोधहरणम् ॥ १३ ॥
विष्णुनेति । समाप्ति: अर्थाद दक्षस्य । स्त्रियमुखा बाल-
माह ॥ १४ ॥
ध्रुवेणेति । स्पष्टम् ॥ १५ ॥
कामेति । कामलाभ इष्टप्राप्तिः । अस्माधरः ॥ १६ ॥
यक्षेति। अन्तो नाश: मनुः स्वायम्भवः । कर्तरि षष्ठी।
मनुकर्तृकं वारणमित्यर्थः । ध्रुवस्यैव ॥ १७ ॥
विष्णुध्रुवेति । विष्णुदत्तं यद् ध्रुवमचलं पदं तत्प्राप्तिः ध्रुवस्ये-
त्यर्थः। पोगण्डमाह ॥ १८ ॥
पृथव इति। पृथो: प्रसङ्गार्थम् ॥ १८ ॥
बेणेति ।
स्पष्टम् । २० ॥
सूतेति । आदिशब्दामागधवन्दिनौ ॥ २१ ॥

·२५ ४र्थ, पः।] सटीक-हरिलोला। पृथुना निग्रहो भूमेः ॥ २२ ॥ तत्र दुग्धस्य दोहनम् ॥ २३ ॥ जयोऽश्वमेधः शक्रस्य ॥ २४ ॥ साक्षात्कारो मधुद्विषः ॥ २५ ॥ सभामध्ये स्वधर्मोक्तिः ॥ २६ ॥ कुमारेभ्यः परात्मधीः ॥ २७ ॥ तयावनं स्वधर्मोक्तिः ॥ २८ ॥ तपः पित्रे प्रचेतसाम् ॥ २६ ॥ ध्यात्मोक्तिर्नारदेनाम्मै ॥ ३० ॥ पृथुनेति । दुग्धस्यौषधिशब्दो बलरूपस्य ॥ २२-२३ ॥ जयेति । जयपृथुनेत्येव । स्पष्टम् ॥ २४ ॥ साक्षादिति ॥ २५-२६ ॥ कुमाराः स्पष्टम् । कुमारभ्य इति। सनकाद्या:(१) । परामधी- स्तत्त्वज्ञानम् ॥ २७॥ तयेति । तया परमात्मधिया। पृथोरिति मण्डूकमुत्या चतुर्षपि वर्तते । वृद्धकार्यमाह ॥ २८ ॥ सहेति । तप इति । पित्रे प्राचीनबर्हिषे तत्प्रसङ्गार्थमित्यर्थः । रुद्रगीतमित्यन्तोऽध्यायार्थः ॥ २८ ॥ धोरिति । धौष आत्मा च ध्यात्मा तो तयोरुतिः। बुद्यात्मनो मत्वन्यालोका बायो- (1) समक-सनन्द-सनातन समतकुमाराचत्वारः । मानसतनयाः पञ्चधिकान्ता सप्त । भागवतम् ।।१२।४- ४ ·२६ सटीक-हरिलोला। [ ४र्थ, पः। पापईिस्तां विनात्मनः ॥ ३१ ॥ कालाभिभूतिस्तद्युक्तेः ॥ ३२ ॥ मुक्तिईन्द्रविपर्यये ॥ ३३ ॥ पुरञ्जनादिव्याख्यानं तपःसिद्धिप्रचेतसाम् ॥ ३४ ॥ दक्षमुत्पाद्य निवाणम् ॥ ३५ ॥ अध्यायार्थः स्पृशोङ्घयः ॥ ३६ ॥ निरूपणमित्यर्थः । धियः पुरजनीरूपायाः । आत्मनश्च पुरश्चन रूपस्य प्रस्मै प्राचीनबहिषे ॥ ३० ॥ पापेति। तां धियं पुरञ्जनीरूपां विना तद्रहितस्यात्मनः पुरञ्जनरूपस्य । पापडि मृगया। समासगतमपि तामिति धीशब्दं विच्छिद्य तच्छब्देन परामृशति । "अथशब्दानु- शासनम्” (१)। केषां शब्दानामितिवत् । पुरञ्जन्यनुनयस्तत्- प्रसङ्गात् ॥ ३१ ॥ काले ति। तस्य स्त्रीमङ्गिन: पुरञ्जनस्य शक्तः। कालेन तिरस्कारः । एवं कपणयाबुध्यात् तदन्तमध्याया) मत्वोक्तम् । हमहानि शीतोष्णादीनि। तेषां विपर्ययेऽस्वीकारे सति यहा जन्मान्तरेऽन्यथाभावे सति मुक्तिः । आत्मन इत्येव ॥ ३२ ॥ मुत्तीति । स्पष्टम् । प्रचेतसामित्यर्थः ॥ ३३-३४ ॥ दक्षेति । दक्षोत्पत्तिस्तु पूर्वाध्याये इति शेषः । प्रतएवी- त्पाद्येति ल्यवन्तस्योपसर्जननिर्देशः ॥ ३५ ॥ अध्यायेति । न विह प्रकरणे प्राचीनवहिर्नायक इत्युक्ताम् । (१) महाभाष्यम् ||१|| ·२७ ध्य, अः।] सटीक-हरिलोला। उपक्रमोपसंहारौ प्रचेतोभिस्तदात्मजैः ॥ ३० ॥ तथाध्यात्मपरोक्षाच्च श्रेष्ठं प्राचीनबर्हिषः ॥ ३८॥ पुण्यं पुत्वस्य पितुरप्यन्तःकरणशुद्धये ॥ ३८ ॥ भवेदिति द्योतयितुं प्रचेतो वृत्तवर्णनम् ॥ ४० ॥ ( पुवेग वमुतामेति पौत्राटुट्रत्वमाप्नुयात् ॥४१॥ इति श्रीहरिलीलायां वोपदेवकृती चतुर्थ- स्कन्धविवरणम् । इति चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ प्रतः तच्चायुक्तम् । उपक्रमोपसंहारयोः प्रचेतसामेव प्रतीतः । सन्दंशन्यायेन तेषामेव प्रकरणार्थत्वमस्तु न प्राचीनवहिष इति- वत्तनाह ॥ २६ ॥ उपक्रमेति । यद्यपि प्राचीन बहिष पुत्रैः प्रचेतोभिः, प्रकरणस्योपक्रमोपसंहाराविह दृश्यते। तथापि प्राचीनबर्हिष एव श्रेष्ठयम् । कुत: अध्यात्मपरीक्षात् । अध्यात्मस्य तदधि. कारिणव परोक्षतयैवोपदेशात् । “बहि भन्नेतदध्यात्मं पारोक्ष्येण प्रदर्शित"मित्युक्तम् (१)। नन्वेवञ्चत् किं प्रचेतसां वृत्तवर्णनेन तबाह ॥ ३७-३८ ॥ पुण्यमिति। पुत्रस्य पुण्यं तस्यैवान्तःकरण शुद्धये स्यादिति सिहमेव। किन्तु तत्पितुरन्तःकरण शुद्धये भवेदिति द्योतयितुम् प्रचेतसा वृत्तकथनमित्यर्थः । तथाच कात्यायन: ॥ ३८-४० ॥ पुत्रेणेति। "पुत्रेण "पुत्रेण वसुतामेति पौत्रादुद्रत्वमाप्नुयात् । । (1) भागवतम् १२८/६५ सोः ।

·सटीक-हरिलोला। [ ४थ, पः। प्रादित्यत्वं प्रपौत्रेण तस्मादेवमुपास्यताम् ॥” इति (१)। विकृत- वेदमाचार्यः सूर्यस्तुतौ “मर्त्यः प्रेत्यधुषु प्राग्वसति वसुवपुः पुत्रपुण्येन रुद्रो धम्मिष्ठः । पौत्रपुण्यरित्यादि। तस्मात्तत्पुण्यैः खपुण्येन च शुद्धामनो राम्रो ज्ञानदीधितिर्जातेति तस्यैव प्राधान्यं सिद्धम् ॥ ४० ॥ इति श्रीवोपदेवविरचित-हरिलीलायां मधुसूदनसरस्वती- प्रणीतं चतुर्थस्कन्धविवरणम् ॥ ४ ॥ ( इति चतुर्थोऽध्यायः ) ॥ (१) कात्यायन ग्टह्य सतम्। .

·५म, प्रः।]
सटीक-हरिलोला।
२९
पञ्चमे स्थानमध्याय षड्विंशत्या निरूपितम् ॥ १ ॥
मर्यादापालनं स्थानम् ॥ २ ॥
तास्तिस्रो लोकभेदतः ॥३॥
लोकाः क्षिति द्यौः पातालम् ॥ ४ ॥
प्रियव्रत तटुङ्गवै.-
क्षितेर्दीपादिमर्यादा: कृताः प्राक् (कृत)तत्तदन्वयैः ॥५॥
एवञ्च पञ्चदशभिः पञ्चभिश्च त्रिभिस्विभिः
चतुः प्रकरणौ प्रोक्ता ॥ ६ ॥
अथाध्यायार्थान् क्रमाच्छृणु ॥ ७॥
एवं विसर्गमुत्वा क्रमप्राप्तं स्थानं पञ्चमेऽभिहितमित्याह ।
पक्षम इति। स्थानं लक्षयति ॥ १ ॥
मर्यादेति। स्थानं मयादाना स्वधम्मार्जितभूमिका सीमाना
पालनमनुवनम् ॥ २॥
ता इति ।
तामयादा: ॥ ३ ॥
प्रकरणानि वक्तुं लोकानाह। लोका इति । स्पष्टम् ॥ ४ ॥
ननु स्थानऽभिधेये किं प्रियव्रतवशेन तबाह । प्रिय इति ।
प्रियव्रतेन तत्पुत्र-पौत्रैश्च भूमीपवर्षादिव्यवस्था: क्ताः । तस्मात्
तेषां पूर्ववंश: कथ्यत इत्यर्थः ॥ ५ ॥
ततश्चत्वारि प्रकरणानीत्याह। एवमिति। वंशस्य प्रकरण-
मेकम् । लोकत्रयमर्यादानां त्रीणि । इत्यं चत्वारि। तानि
च-क्रमात् पञ्चदशभिरध्यायरित्यर्थः ॥ ६ ॥
अध्यायार्थान् वमाह । अथेति । शखिति शिष्यं प्रत्युताम् ॥७॥

·सटीक-हरिलीला। [५म, पः। प्रियव्रताग्नीध्रनाभिष्वेकैकम् ॥८॥ ऋषभे त्रयम् ॥६॥ राजोपदेष्टुमुक्तत्वैः ॥ १० ॥ भरतेष्टौ प्रपौवजे ॥ ११ ॥ पुण्येन सङ्गजड़ता शिविकोढ़िप्रकाशनैः ॥ १२ ॥ तत्त्वाख्यानभवारण्य तयाख्यानैः परोऽन्वये ॥१३॥ मेर्विलात षट्कं हि हि वर्ष होपैश्च पञ्चको॥ १४ ॥ प्रियेति । प्रियव्रतादिषु । विवेककोऽध्यायः ॥ ८ ॥ ऋषभ इति । तुशब्द: प्रत्येकम् । ऋषभस्य राजत्वमुपदेष्ट्रलं मुक्तत्वञ्चति क्रमाविषु। मुक्तत्वे तु एवमनुशास्ये त्यध्यायार्थी- भिमतः ॥८-१० ॥ भरत इति । प्रपौत्रजे प्रियव्रतस्य । क्रमादष्टानामर्थमाह। गुण्य क्रमेण सगमः ॥ ११ ॥ जड़त्वं शिविकाया उढ़िवहनम् । प्रकाशनं स्वस्य प्रकटीकरणं रत्त्वनिरूपणं भवाटवी तस्याव्याख्यानञ्चत्यष्टानामर्थाः ॥ १२ ॥ पर: पञ्चदशः अन्वये भरतवंशविषये (१) ॥ १३ ॥ अथ भूप्रकरणमाह। मेविति । मेरुश्चेलाहतच षट्कचार्था- K (1) * मामे. पुत्रस्तु अषभादभरतो ह्यभवत्तत तस्य नाम्ना विद वर्ष भारतति कोयते ॥" भरणाच्च जाना मनुर्भरत उच्यते" कान्धे कुमारिका खण्डे २१ अ । नमिएरासं• छ। मागापुराणे पूर्वभागः ४८।।।

·५म, प्रः। सटीक-हरिलोला। ३१ दिविक्रमाचयः सूर्य ध्रुव सूर्यान्तर ध्रुवैः ॥ १५ ॥ पातालशेषनरकैस्त्रयोऽधो भुवने मताः ॥ १६ ॥ इति श्रीहरिलीलायां वोपदेवकृती पञ्चम- स्कन्धविवरणम् ॥ ५ ॥ ( समाप्तः पञ्चमोऽध्यायः ) हर्षाणाम्। हिवर्षञ्च हयोवर्षयोः समाहारः हिवर्षम् । पात्रादे- राकृतिगणवावडीप् (१)। होपानि च तैः तत्र षोड़शे मेरुः कथ्य(न्त)ते । सप्तदशे इलाकृतम् । गङ्गावतारादि तु पूर्वविशेषः । प्रष्टादशे भद्रावहरिवर्षकेतुमाल()रम्यकहिरण्मयोत्तरकुरव इति षड्वर्षाणि । एकोनविशे किं पुरुषभारतमेतं च इति हे वर्षे । विंशति(तं) सर्वहौपानोति । को भूविषये पञ्चाध्याया इत्यर्थः ॥ १४ ॥ स्वर्गप्रकरणमाह। दिवौति । सूर्यश्च ध्रुवसूर्ययोरन्तरच ध्रुवस ते: क्रमाचयोऽध्यायाः इत्यर्थः ॥ १५ ॥ पातालप्रकरणमाह। पातालेति। पातालञ्च शेषश्च नरकर तेरधोभुवने कमात्रय इत्यर्थः ॥ १६ ॥ इति श्रीवोपदेव विरचित-हरिलोलायां मधुसूदनसरस्वती प्रणीतं पञ्चमस्कन्धविवरणम् । ( इति पञ्चमोऽध्यायः ॥) (1) पापिमिः ॥१२६२ः।

·३२ मटीक-हरिलोला। [६४, पः। षष्ट एकोनविंशत्या पुष्टिः ॥ १ सानुग्रहो हरेः ॥२॥ कर्मणा येन यैर्यत्र स्थातव्यं तेन तत्र वै ॥ ३ ॥ तिष्ठन्तीह मर्यादापालनं स्थानमौरितम् ॥ ४ ॥ कृतेऽपि पातके यत्र न पातः प्रत्युतोन्नतिः ॥ ५ ॥ सोऽनुग्रहः। अजामिलस्य भुवीन्द्रस्य यथा दिवि ॥६॥ षोड़शभिश्च ॥ ७ ॥ एवं पञ्चमार्थ मुक्त्वा षष्ठे पोषणं निरूपयिष्यवाह | पुष्टि- रिति । पुष्टि: पोषणं तत् किमवादिदानेनेत्याह ॥ १ ॥ मा पुष्टि हरेर्दुराचारेष्वपि भलेष्वनुग्रहः ॥ २ ॥ ननु स्थानान्तरमेव पोषणनिरूपण मेकः प्रसङ्गः। विपर्याय एव कस्मान स्यादिति । एतदेव परिहतुं कृतमपि स्थानलक्षणं स्फुटयति । कर्मेति । अयमर्थ:-येन विहितेन कम्मणाकर्तव्येन यैरधिकारिभिर्यत्र स्थाने स्थेयं तेनैव तत्र तिष्ठन्तीति हि मर्यादा- पालनं स्थानं तच्चरितं पञ्चमे (१) भूसंस्थानादिकथनेन यत् पुन- विहितातिक्रमणान्यथा करणं तत्र कतेऽपि भगवद्भक्तियोगाव पातः। किन्तु भक्तिरेवेति मयादाभगव्यपेक्षत्वादनुग्रहस्य तदा- नम्तर्ययुक्तमेवेत्याह ॥ ४-५ ॥ स इति । स्पष्टम् ॥ ६ ॥ अत्रैव ग्रन्यस्य निदर्शनमाह । यथा निषिद्याचरणेऽप्यनुग्रहो- (१) भागवतीय पचमकन्यो द्रष्टव्यः ।

·MY ६ष्ठ, अः।] सटीक-हरिलोला। ऐन्द्रं पापं षटकाष्टकदिके ॥८॥ विश्वरूपस्य वृत्रस्य ममताञ्च बधाविधा ॥ ६ ॥ दक्षान्वयस्तदुत्पत्त्यै विश्वरूपे विकेऽग्रिमे ॥ १० ॥ बवाष्टके चतुष्केऽन्ने (चित्रकेतुत्वकीर्तनम्) ॥ ११ ॥ वृव प्राक् चित्रकेतुता ॥ १२ ॥ अजामिलाघ-नाशोक्तिः ॥ १३ ॥ जामिलस्य । एतञ्च भुवि भूपातकिनामन्येष्यामप्युपलक्षणम् । इन्द्रस्येति स्वर्याणां पातालन्तु स्वर्गाविशिष्टमिति पृथक् नोतम् । प्रतश्चेदं महाप्रकरणाद्भयमित्याह । विभि: त्रिभिरिति । प्रध्यायः क्रमादिति शेषः ॥ ७ ॥ हितीये चावान्तरप्रकरणान्याह। इन्द्रमिति । इन्द्रस्य पापं विश्वरूपत्रमरुतां बधाविधा। तचाध्यायानां षटके अष्टके दिके च क्रमादुक्तम् । यथा षटके विश्वरूपबधात् । अष्टके हतबधात् । हिके मरुधात् । समूहे कण प्रत्यय: (१) ॥ ८ ॥ ननु विश्वरूपविषये षट्क इत्युक्तं तत्कथम् पाद्येऽध्याये दक्षवंशो- पलम्भादत पाह। दक्षेति ॥८॥ विश्वरूप सम्बन्धिनि षट्के अग्रिमे आये त्रिके दक्षान्वयः कथ्यते । किमर्थन्तस्य विखरूपस्योत्पत्ती तत् प्रसङ्गार्थमित्यर्थः ॥१०॥ वृतति । हवस्य प्राचित्रकेतुत्वमासीदिति तदपि वृन- प्रसङ्गादुक्तमित्यर्थः ॥ ११ ॥ पथ क्रमात् पादैरध्यायार्थानाह। अजेति । प्रघं पापम् । विष्णुपार्खदैर्यमदूतानां निरुत्तरीकरणम् ॥ १२ ॥ (१) पाणिनिः ५।३१५११।

·३४
सटीक-हरिलोला।
[ ६४, प्रः।
वैषावैर्यास्य निग्रहः ॥ १४ ॥
यमेन सान्त्वनं तेषां दक्षेगाराधनं हरेः ॥ १५ ॥
नारदात् पुत्वनाशोऽस्य दौहित्रादिश्वरूपभूः ॥ १६ ॥
तस्य देव पुरोधस्त्वम् ॥ १७ ॥
गुरुत्वं विष्णु कर्मणि ॥ १८ ॥
तबधाधादृत्रभयम् ॥ १६ ॥
वृत्र वासवसङ्गरः ॥ २० ॥
वृत्रभक्तिज्ञानं शौयं वस्य मरणं रणे ॥ २१ ॥
वृत्रहत्या प्रतीकारः ॥ २२ ॥
चित्रकेतो: सुताछुचः ॥ २३ ॥
बोधोऽङ्गिरो नारदाभ्यां विद्यालाभश्च नारदात्॥२४॥
यमेनेति । स्पष्टम् ॥ १३-१५ ॥
नारदेति । दौहित्राहक्षस्य भूरुत्पत्तिः। सम्पदादित्वात्
क्विप ॥ १६ ॥
तस्येति । तस्य विश्वरूपस्य देवपुरोधस्त्व देवपौरोहित्यम् ॥१७
गुरुत्वेति । नारायणकवचे गुरूत्वं इन्द्रं प्रतीति शेषः ॥ १८ ॥
सदिति। तस्य विखरूपस्य बधाद यदधं तस्मात्रमय-
मिन्ट्रस्य ॥ १९॥
हवेति। वासव इन्द्रः । वृत्रभतीति । स्पष्टानि ॥ २०-२२ ॥
चित्र इति । विविधाः शोका: चित्रकेतोरिति
विषु ॥ २३ ॥
बोध इति। चकाराज्जीवोक्तिसहर्षणदर्शने ॥ २४ ॥

·48, पः। सटीक-हरिलोला। गौरीशापाच्च वृवत्वम् ॥ २५ ॥ गर्भ शक्रममानिधा ॥ २६ ॥ ब्रतं दितिकृतं पुत्वाम् ॥ २७॥ प्रत्यध्यायमिमेऽवयः ॥ २८ ॥ इति हरिलोलायां वोपदेवकृती षष्ठ- स्कन्धविवरगाम् ॥ ६ ॥ ( समाप्तः षष्ठोऽध्यायः । )... AE LIBE 10 MIA NEWS । गौरीति । स्पष्टम् ॥ २५ ॥ गर्भ इति। शक्रेण मरुतां भिदा भेदः (१)। सा च गर्भ गर्भस्थितानामित्यर्थः ॥ २६ ॥ ब्रतमिति । पुत्त्रं पुत्त्रहितम् ॥ २७ ॥ प्रतीति । अध्यामध्यायम्प्रतीत्यर्थः ॥ २८ ॥ इति वोपदेवविरचित-हरिलोलायां मधुसूदनसरस्वती- प्रणोतं षष्ठस्कन्धविवरणम् ॥ ६ ॥ इति षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥ (१) 'शकोऽदिते छ लेन गर्भ ब्रतनियमलव नेन च प्रविश्य तं गर्भ खीया- नेणोनपञ्चाशद्भागेन खण्डोरुतवास्ते नोन पञ्चागवायवो जाता' इति पौराणीकि- वार्ता।

·सटौक-हरिलोला। [७म, मः। सप्तमे पञ्चदशभिरध्यायैरूतिवर्णनम् ॥ १ ॥ अतिः प्राग् जन्मजा कर्ता भोक्तास्मीत्यादिवासना ॥२॥ सा प्रह्लादेतिहासन दशाध्यायेन दर्शिता ॥ ३ ॥ खरूपतः कारणत: पञ्चाध्यायेन कर्मणा ॥ ४ ॥ प्रसादस्य परो रागो हेषः पिट-पिटव्ययोः ॥ ५ ॥ विषणी तयोरविषये ॥ ६ ॥ मेति । एवं षष्ठे पुष्टिमुक्ता सप्तमे अतिरुच्यत इत्याह । सप्तम इति । नमु किमवनमूतिशब्दार्थो नेत्याह । 'ऊतयः कमवासना' (१) इत्युक्तात्वात्। रूढ़ोऽयमवेत्यर्थः ॥ १-२ ॥ नन्वस्याः किं खरूपं किं कारणमिति तवाह। सा वासना। दशाध्याया यस्मिबितिहासे स तथा। प्रबाद- तिहासेन तस्याः खरूपमुक्तम् । कारणन्तु कम्प्रणेत्यध्याय- पञ्चकेन कम्मनिरूपणेनोक्तम् । अतोऽत्र प्रकरणहयम् । उक्तमेव विकृणोति ॥ ३-४ ॥ प्रह्लादेति । प्रहादस्य विष्णी परोऽनुरागः । पिट पिटव्ययोय तस्य प्रसादस्य यो पिट-पिटव्यौ हिरण्यकशिपुहिरण्याक्षश्च तयो- स्तस्मिन्नेव परोहषः । इत्येव रूपावासना इत्यर्थः। तयोः पिट-पिव्ययोः रागद्देषयोर्वोभयत्र हेतुरसुरत्वप्रापकं कम च इत्याह॥ ५-६॥ (१) भागवतम् ।।१०18 लो । “जयन्ते कर्मभिस्तन्यन्ते इत्यूतयः । यहा प्रर्थात् संषार्थाहाऽवतेधातोरिदं रूपम्। जयन्ते कम्मेभिर्वान्ले सनिष्पन्न इतिपातय स्यर्थः। इति तल धरी।

·७म, अः।] सटीक-हरिलीला। कर्मणोऽसुरभावदात् ।। ७ ।। द्रष्टुमीशं विहन्तुं तदैकुण्ठे कलहान्मिथः ॥८॥ चतुःसनो हि प्रह्लाद इतरौ विजयजयः ॥ ६॥ धम्म इति । ननु तत्कम्मैव कुतो ज्ञातं तबाह ॥ ७ ॥ ट्रष्टुमिति । कलहश्च एको द्रष्टुं प्रवृत्त्या अपरौ तु तदर्शनं विहन्तुं प्रवृत्ती इत्यतो हेतोः ॥ ८ ॥ ननु वैकुण्ठे प्रहादस्य दैत्ययोश्चाभावात् कथं कलहप्रसङ्गः तत्राह। चतुरिति । यः प्रसादः स प्राक् चतुःसन आसीत् । चतुर्णामपि एकत्वविवक्षया चतुःसन इत्युक्तम् (१)। एकमेव ब्रह्म तपश्चतुर्धावतीर्णम् । यावितरौ दैत्यौ तौ जयविजयावास्ता- मिति कलहप्रसङ्गः । न च प्रद्वादस्य चतुःसनत्वमलक्षितमूल- मिति शङ्क्षयम् । जयविजयनिदर्शनेन तस्याऽप्यनुमातुं शक्यत्वात् । यथा च चतुःसनेन तौ स्वस्थानात् प्रच्या विताव स्वयमपि तेनैव कः खलु इह स्वकृतस्य कम्मण: फलं न भुञ्जीत। कः पुनरिह वहृदयो वासनानिरूपणमिदं पठालोय इदमपहुवीप्त । एतदेवाचार्यविहृतम् । पुरुषोत्तमस्तु तौ। “जयस्य विजयस्य च च्युतिरकुण्ठवैकुण्ठतश्चतुःसनरुषेति यत्तदुचितं न दौवारिक मुनौ च पुरुषोत्तमे त्वयि च शुद्धसत्त्वात्मके जय 'इत्यु- दरमन्तरं कुरुत' (२) आदिराजानुते” इति । अतोऽनुचितस्या- न्तरस्य करणात्तैः स्वस्थानच्युतिलक्षणं भयमनुभूतमित्यर्थः ॥ ८ ॥ कम्मणा च्युतः । (१) सनक सनन्द-सनातन-मनात्मारा इति चत्वार, चतुर्ष च सन- पन्दो वर्तते। (१) भागवम् १९१८७।१८ लो। तदीयटीकासुच।

·१८ सटीक-हरिलीला [ ७म, अः । प्रानिष्कामसकामाभ्यां भक्तिभ्यां वासनादयम् ॥१०॥ योरप्येकफलता कर्मणोभॊगत: क्षयात् ॥ ११ ॥ कुमारैःस्थयोः शापः ॥ १२ ॥ हिरण्यकशिपोः शुचः ।। १३ ।। ब्राह्मणो वरलाभश्च प्रसादस्य च सम्भवः ॥ १४ ॥ पितापरीक्षणं तस्य बालानां तेन शिक्षणम् ।। १५ ।। ततश्चेदं निवृतमित्याह । प्रागिति । या प्रहादस्य भगवत्या- ल्यादहैतुको भक्तिर्वासना प्राचीनया निष्कामभक्त्या निष्कामवं मातिशयत्वात् । अतो मुनिशापेन तत्तद्भोगप्रतिबन्धात् स्वाधि- कारस्थितयोरप्यावयोरभिभवः । किमितीवरेण न निषिद्ध त्यभयत्राप्युद्भिन्नवैरागुरौ पतिताविति जन्मान्तरेऽपि तामेव सनामनुसन्दधाते स्म (१) ॥ १० ॥ प्रारब्धकम्मणो भोगन क्षयाहासनादयस्य फलमेकमेवेत्याह । योरिति । एक फलवता श्रीभगवत्मविधानलक्षणा। तस्माद ददृक्षा तद्दिधातवासनायामेवेह पातादिहापि तदनुत्तिरित्युक्त- दूतीनां वरूपम् ॥ ११ ॥ एव स्कन्धार्थ विविच्य क्रमात् पादैरध्यायार्थानाह। कुमारै- रति । हास्थौ जयविजयौ ॥ १२ ॥ हिरण्येति । शुचः शोका: ॥ १३ ॥ ब्रह्मण इति। तच्छन्दाभ्या प्रादः ॥ १४-१५ ॥ (१) “जन्म जन्म यदभ्यस्तं दानमध्ययनन्तप । तेनेवाभ्यासयोगेन तसेदभ्यसते नरः” । भामतीश सः ।

·७म, अः।] सटीक हरिलोला। २७ नारदोक्तानुवादश्च हिरण्यकशिपोर्बधः ॥ १६ ॥ प्रसादेन नृसिंहेड़ा ॥ १७ ॥ ततोऽस्य शिववद्यशः ।। १८ ॥ सामान्येन सदाचारः ॥ १६ ॥ तथा त्रिष्वाश्रमेषु च ।। २० ।। परिब्राजकधर्मश्च ॥ २१ ।। मोक्षधर्मगृहाश्रमे ।। २२ ॥ नारद इति । ईडास्तुतिः ॥ १६ ॥ तत इति । । ततो नृसिंहात् । समासगतस्य बुयाविच्छेद इति प्रागुक्तम् । अस्य प्रहादस्य शिववत् । यथा त्रिपुरबधहेतुत्वेन हरिणा शिवस्य यशोदत्तम् । एवमस्यापि इत्यर्थः । तेन त्रिपुर- बधाख्यानं प्रसादस्य यशोनिदर्शनार्थम् । एवमेवैतत्, अन्यथा तदाख्यानं न प्रसक्तं स्यात् । "स एव भगवानाजन् व्यतनोदिह तद् यशः । पुरा रुद्रस्य देवस्य मयेनानन्तमायिना ॥” (१) इत्युक्ता- वात्। स एष इति येन प्रसादस्य यशोदत्तमित्यर्थः ॥१७-१८॥ सामान्य इति स्पष्टम् ॥ १८ ॥ तथेति। ब्रह्मचारिण्टहवानप्रस्थानाम् (२) । तथाशब्दात् सदाचारः ॥२०॥ परिबाजका यत्तयः ॥ २१ ॥ मोक्षेति। ग्रहायमस्थानामित्यर्थः ॥ २२ ॥ । परीति । (१) भागवतम् ७ | १० | ५१ लोक। (२) चत्वार यात्रमाः "ब्रह्मचारी ग्टही भवेद्ग्टहाहनी भूत्वा प्रबजेत्" इति ब्रह्मचर्याहस्थ्य-वाण प्रस्थ-प्रवज्याः ।

·४० सटीक-हरिलोला। [ ७म, पः। श्रद्धादीनि मुमुक्षूणाम् ।। २३ ।। यावदध्यायमङ्घयः ॥ २४ ।। इति हरिलीलायां वोपदेव कृती सप्तम- स्कन्ध विवरणम् ॥ ७॥ ( समाप्तः सप्तमोऽध्यायः।) श्रहेति। मोक्षेसूनां गृहस्थानामित्यर्थः । पादिशब्दात् कामक्रोधजयादयः ॥ २३ ॥ यावदिति। यावन्तोऽऽध्यायास्तावन्तोऽङ्घायः ॥ २४ ॥ इति वोपदेवविरचिते हरिलीलायां मधुसूदनसरस्वती- प्रणीतं सप्तमस्कन्धविवरणम् ॥ ७ ॥ ( इति सप्तमोऽध्यायः ॥) .

·४१ ८म, अः । ] सटीक-हरिलोला। मन्वन्तरार्थमध्याय त्रयोविंशतिरष्टमे ॥ १ ॥ मन्वन्तराणि प्रत्येकं ब्रह्माहेषु चतुर्दश ॥ २ ॥ चत्वाव्याद्ये चतुर्थस्थं विषु नागेन्द्रमोक्षणम् ।। ३ ।। हे पञ्चमे ।। ४ ॥ अव षष्ठस्थं सप्तमेष्वमृतमन्थनम् ।। ५ ।। त्रयोदशेऽष्टौ ।। ६ ।। नवम् सप्तमे बलिबन्धनम् ॥ ७॥ एवं सप्तमार्थ मुक्त्वाऽष्टमार्थ माह । मन्वन्तरति (१)। स्पष्टम् ॥१॥ मन्वन्तरसंख्यामाह। मन्वन्तराणोति । स्पष्टम् ॥ २ ॥ चतुर्दशत्वमेवाह । चत्वारीति । प्रायेऽध्याये। स्वायम्भुव- वारोचिषोत्तम-तामसाख्यानि चत्वारि। चतुर्थ इति। अत्र एषु व चतुर्षमध्ये चतुर्थमन्वन्तरे जाते। नागेन्द्रमोक्षगण (२) त्रिषु अध्यायेषूतम् ॥ ३ ॥ ह इति । पञ्चमेऽध्याये रैवतचाक्षुषाख्ये ॥ ४ ॥ अत्रेति । अत्रानयोर्मध्ये षष्ठे चाक्षुषाख्ये जातम् । अमृतमन्थनं सप्तमेषतम्। त्रयोदशेति । त्रयोदशाध्याये वैवस्वत-सावयो- ईक्ष-ब्रह्म-धम्म-रुद्र-देवेन्द्र पूर्वपदानां सावर्णीनामष्टौ ॥ ५-६ ॥ नवस्विति । सप्तमे वैवस्वताख्ये जातं बलिबन्धनं नवसूक्तम् । वाक्षुषवैवस्वत-सन्धी जाता मत्स्य कथा त्रयोविंशे। अत्र गम्यमाने त्रयोविंशतिरध्यायाश्चतुर्दशमन्वन्तराणि स्युः । स्युः। ननु पुरुषस्य हेय- मुपादेयश्च शास्त्राणां विषयः ॥ ७ ॥ (२) भागवतम् ८ । १-२३ श्लोक । ६ - ·४२ भटीक-हरिलोला। [८म, अः। त्रयोविंशे मत्माकथा षष्ठ सप्तम सन्धिजा ॥८॥ मन्वन्तरं सतां धर्मो मनुभिर्यत् प्रकाश्यते ।। ६ ।। प्रकाशः स्मरणाख्यानैः स्व स्खे सर्षिभिरन्तरे ॥१० ।। विपद्यात्मानमौशाने सम्पद्यार्थिषु चार्पयेत् ॥ ११ ॥ उभयत्र प्रतिज्ञातं निर्वहेदिति सचिधा ॥ १२ ॥ गजेन्द्रमोक्षणेऽम्भोधि-मन्थने बलिबन्धने ॥ १३ ॥ सः व्यक्तो गजाब्धि बलिभिः ॥ १४ ॥ न च मन्वन्तराभिधानेन किमपि हातुमादातुं शक्यमत पाह। मन्वन्तरमिति । यद् यस्मान्मनुभिरमा प्रकाश्यत । अत: सहर्मे मन्वन्तरशब्दो रूढ़ इत्यर्थः । अवयवार्थगति: ‘प्रखकर्णादि'- वत् ॥८-८॥ प्रकाश इति । प्रकाशनम् । अन्तरमवकाशाधिकरणमित्यर्थः पाचरणं ऋषिभिः सहितर्मनुभिः स्खे खेऽधिकारे तप: पूर्त चेतसि भगवत्प्रसादादेव धम्मतत्त्वस्मरणम् (१)। ततस्तदाचरणं ततोऽन्येभ्यस्तत्कथनमिति क्रमेण क्रियत इत्याह ॥ १० ॥ विपद्येति । उभय इति । कः पुनस्तै: प्रकाशितो धर्म इति तमाह ॥ ११-१२ ॥ स इति। अर्थिपु चेति चकारादीश्वर च । उभयत्र सम्पदि विपदि च । तत्वैविध्यमेवोन्मूलयति मूले । गजेन्ट्रेति । स व्यक्तः स धम्मः एषु स्पष्टः । तयथा। विपद्यात्मानमीशानेऽर्पयेत् । 2 “ 11) तबैतद् ब्रह्मा प्रजापतये उवाच । प्रजापतिर्मनवे, मतः प्रजाभ्यः" छान्दोग्य ८ । १५ ।

·म, अः।]
सटीक-हरिलीला।
४३
यथा कृतं बलिना तं झषो वेत्ति तत्त्वतः ॥ १५ ॥
अतएवोपदिष्टा हि मनवे तेन ताः कथाः ॥ १६ ॥
ग्राहाहन्धः॥१७॥
हरेर्मोक्षः ॥ १८॥
प्रागजन्म- ॥ १६ ॥
इति त्रिको गजे ॥ २० ॥
मन्त्रोऽमुगः ॥ २१ ॥
मन्दगसः॥ २२ ॥
थापितो गजेन्द्रण । सम्पद्यर्थिष्वीश्वरे च । यथा क्षीरोदेनोभयत्र-
तिज्ञातं निर्वहेत् ॥ १३-१४ ॥
यथेति। तन्त्रिविधधम्मं जानाति झषो मत्स्यः । अतएवो-
दिष्टवान् ॥ १५ ॥
अतएवेति । तेन नागेन्द्रमोक्षणादयश्चतस्रः कथा ऋषिणोता:
खभिप्रायं विना यदृच्छयैवेत्यर्थः ॥ १६ ॥
एवं स्कन्धार्थ निरूप्याध्यायार्थानाह। ग्राहति अर्थाद
जस्य ग्राहो नक्रः ॥ १७ ॥
हरेरिति। स्पष्टम् ।
प्रागिति। प्राग्जन्म इन्द्रद्युम्नत्वं च ॥ १८ ॥
इतोति । गजविषये ॥ २० ॥
मन्त्र इति। विष्णुप्रेरितैर्देवैरसुरैः सह यो मन्त्रोऽमृतमथने
क्यम् ॥ २१ ॥
मन्दगेति । आस: क्षेपणं समुद्रे इति शेषः ॥ २२ ॥

·४४ सटीक-हरिलोला। ८म, अः। विषग्रासः ॥ २३ ॥ ख (च) सुधा। श्रीकृतिः ॥ २४ ॥ सुरैर्जय: ॥ २५ ॥ शम्भोः स्त्रीचा ॥ २६ ॥ इत्थं सप्तकोऽर्णवे ॥ २७॥ बलेर्जयः ॥ २८॥ ब्रतोऽदिल्याः ॥ २६ ॥ हरेजन्म ॥ ३० ॥ अर्थिता बलेः ॥ ३१ ॥ विषति। रुद्रेति शेषः ॥ २३ ॥ (ख-थ) श्रीरिति । श्रियः वृतिवरणम् ॥ २४ ॥ सुधेति। श्रीपदाहतिरित्यनुवर्तनीयम् ॥ २४ ॥ सुरेरिति । स्पष्टम् ॥ २५॥ शम्भोरिति । स्त्रिय ईक्षादर्शनम् । भगवत- स्त्रीरूपावलोकन मित्यर्थः ॥ २६ ॥ इस्थमिति । स्पष्टम् ॥२७॥ बलेरिति । स्पष्टम् ॥ २८ ॥ ब्रत इति । प्रादित्याभिधेयः । “नियमो ब्रतमस्त्री स्यात्” (१ इत्युतत्वात् पुंस्त्वम् ॥ २८ ॥ हगेरिति । स्पष्टम् ॥ ३० ॥ अर्धितेति । हरेरित्येव ॥ ३१ ॥ । (१) अमरकोश. मध्य वर्ग ८-१०० प. ।

·८म, अः ।]
सटीक हरिलोला।
४
बलेदित्मा ॥ ३२ ॥
हरेर्वृद्धिः ॥ ३३ ॥
निग्रहानुग्रही बलेः ॥ ३४ ॥
प्रसादसूक्तयश्च ॥ ३५ ॥
एवमध्याय नबकं बली ॥ ३६ ॥
इति हरिलीलायां वोपदेव कृती अष्टम-
स्कन्धविवरणम् ॥
इत्यष्टमोऽध्यायः ।। ८ ।।
बले रिति । दातुमिच्छा।
हरेरिति ।
स्पष्टम् ॥ ३३ ॥
निग्रहति । निग्रहो बहत्वात् ।
निग्रहो बहत्वात् । अनुग्रहस्तत्सान्निध्याभ्युप
गमात् ॥ ३४ ॥
प्रतादेति। चशब्दात् क्रतुसमाप्तिः ॥ ३५ ॥
एवेति । स्पष्टम् । प्रथमं पञ्चम त्रयोदश त्रयोविंशतीनार
अध्यायार्थ पादाववीता: ॥ ३६ ॥
इति वोपदेवविरचित-हरिलोलायां मधुसूदनसरस्वती-
प्रणीतमष्टमस्कन्धविवरणम् ॥
इत्यष्टमोऽध्यायः ॥ ८॥

·१६ सटीक-हरिलीला। [म, अः। नवमे चतुर्विंशत्यध्यायोशानुकीर्तने ॥ १ ॥ ईशा भूपतयस्तत्र रामकृष्णादयः खयम् ॥ २ ॥ अन्ये च तन्नियोगेन तत्कथेशानुकीर्तनम् ॥ ३ ॥ इलः ॥ ४ ॥ पृषध्रः शर्या तिरम्बरीषोऽजविप्रयोः ॥ ५ ॥ मान्धाताऽथ हरिश्चन्द्रः सागरोऽथ भगीरथः ॥ ६ ॥ रामराष्ट्रभंशलब्धयोः ॥ ७॥ कुशोऽथ मिथिलेश्वरः ॥८॥ ऐलः ॥६॥ शा एवमष्टमार्थमुक्ता नवमार्थमाह। चतुर्विशत्य ध्यायानां समा- 'परश्चतुर्विंशत्यध्यायो। किन्तदीशानुकीर्तनमित्यत आह । ईशेति । राजान: तथापि रामकृष्णादयः स्वयं ईशा: अन्ये. तु बियोगादोशाः तेषां ईशानां ईशानुवर्तिनां कथा ईशानु- थित्यर्थः । तानवाह ॥ १-३॥ इल इति । प्रथमेऽध्याये तात्पर्यग निरूपणा इत्यर्थः ॥ ४ ॥ पृषध्र इति । अजो विष्णु: । विप्रो दुर्वासाः । विषये सप्तमी गम्बरीषस्य विष्णुभक्तिचतुर्थे विप्रभक्तिःपञ्चम इत्यय: ॥ ५ ॥ मान्धातति । राष्ट्रभंशो रामस्य दशमे । राष्ट्रलाभस्त्वेका- राष्ट्र देश: ॥ ६ ॥ जनक इत्यर्थः ॥ ७----८ ॥ ऐन इति । पुरुरवा इत्यर्थः ॥८॥ कुश इति ।

·४७ ८म, अः।] सटीक हरिलोला। रामार्जुनक्षत्रबधयोः ॥ १० ॥ क्षत्रबद्धगः ॥ ११ ॥ ययातेर्भुक्तिमुक्त्योश्च ॥ १२ ॥ पुरु विषु ॥ १३ ॥ यदुईयोः ॥ १४ ॥ दौमन्ति-रन्ति-भीष्माणां प्राधान्यादृषिण कृष्णयो.॥१५॥ चतुर्विंशतिरित्येते राजानोऽध्याय-नायकाः ॥ १६ ॥ तयोः । विशे ॥ ११ रामेति। रामो जामदग्न्यः । अर्जन: कार्तवीर्यः । मिति जातिनिर्देशात् क्षत्रियमात्रम् । अर्जुनबधश्च क्षत्रबधश्च बधशब्दः प्रत्येक हन्दात् श्रुतत्वाद् अर्जुनबधो रामेण पञ्चदशे। क्षत्रबधः षोड़शे ॥ १० ॥ क्षत्रेति। ययातेरिति । ययात तिरष्टादशे । मुक्तिरेकोन- -१२ ॥ पुरुरिति । पुरोवंशः । वंशवंशिनोरभेदोपचाराद् एवम् ॥१३॥ यदुरिति। ननु कुतः पुरु यदु त्रिषु इयोश्चेत्यत आह ॥१४॥ दोषन्तिरिति । दौमन्तभरतः रन्तिदेवः भीष्मः शान्तनवः । एतेषां पुरोवेशप्रधानत्वात् । विष्वध्यायेषूक्ता: (१) । वृष्णेः कृष्णस्य च प्राधान्याद यदुवंशहयोवृष्णि कृष्णयोरुक्तावित्यर्थः ॥ १५ ॥ चतुर्विंशतिरिति। सत्स्वप्यनेकेषु बहुषु 'प्राधान्येन व्यपदेशा (१) नवमस्कन्धोक-त्रिषु अध्यायेष्वित्यर्थ. रन्तिदेवत्तं महाभारते शान्तिपर्वणि ।

·४८
सटीक-हरिलीला
[म, अः।
रामो ययात्यम्बरीशी चत्वारोऽष्टौ हि कर्मभिः ॥१०॥
त्रयोदशैकादशभिः क्रमात्तवार्कसोमजाः ॥ १८ ॥
इति श्रीहरिलीलायां वोपदेवकृतौ नवम-
स्कन्धविवरणम् ॥
इति नवमोऽध्यायः ॥६॥
भवन्ति' इति चतुर्विंशतिरित्युक्तम् । प्राधान्यं चैषां चरित्रकथनात्
केषाञ्चित्तु गुणोत्कर्षात् ॥ १६ ॥
नन्वेवञ्चेविंशतिरेव
स्युः
तत्कथं संख्येत्यत पाह। रामाविति ।
रामश रामश्च रामौ दाशरथि-यामदग्न्यो। ययातिचाम्बरीषश्व
तो एते यद्यपि चत्वारस्तथाप्यष्टौ जेयाः। यस्मादि कम्मभिः
थरित्रभिवाः। कम्मभेदाद्धि कर्तृभेदः ।
कम्मभेदाडि कर्तृभेदः। न ह्ये कश्चैत्रः पक्ता स
एव भोक्ता, पाकविशिष्टस्यान्यत्वात् । एवं रामादिष्वपि तत्तत्-
कम्मविशिष्टत्वादन्यत्वमेव दर्शितञ्च । एषां प्रत्येकं इन्हे कम्मणि
अतश्चतूमष्टत्वमिति सुष्ठूतम् । चतुर्विंशतिरिति ॥ १७ ॥
त्रयोदशति । त्रयोदशभिः सूर्यवश्यराजानः एकादशभिः
सोमवंश्याः सोमवंशोत्तराख्यान दशमवीजार्थञ्च ॥ १८ ॥
इति वोपदेवविरचित हरिलोलाया मधुसूदनसरस्वती-
प्रणीतं नवमस्कन्धविवरणम् ।
इति नवमोऽध्यायः ॥८॥

·४८ १०म, मः।] सटौक-हरिलोला। निरोधो दशमस्कन्धे नवत्यध्याय ईरितः ॥ १ ॥ निरोधो नाम सृष्टानां संहारः ॥ २ ॥ स चतुर्विधः ॥ ३॥ नैमित्तिकः प्राकृतिको ब्रह्मणेति दिनायुषोः ॥ ४ ॥ नित्यः प्रतिक्षणं मुक्तिरात्यन्तिक इति स्मृतिः ॥ ५ ॥ इति स्मृतः ॥ ६ ॥ एवं नवमार्थमुक्ता दशमार्थ क्रमात् प्राप्तमाह। निरोध इति । नवतिरध्याया यस्मिन् स तथा ॥ १ ॥ निरोधलक्षणमाह । निरोधानामिति । स्पष्टमस्यार्थः ॥ २ ॥ तभेदानाह। सचेति ॥ ३॥ नैमित्तिकेति (१)। तत्र निमित्तिकः । यो ब्रह्मणो युगस्यान्त युगसहस्रावसाने सहारः स नैमितिकः । निमित्तं ब्रह्म-निद्रा तहेतुकत्वात् । यस्त ब्रह्मण आयुषोऽन्ते हिपरावसाने स प्राकृतिकः । तत्र महदादि सप्तप्रकृतयः प्रधान लीयन्ते । यस्तु क्षणे क्षणे कालेन पयमानेषु भूतेषु अपचयः स नित्यः । प्रत्यभि- ज्ञातुः सेयं दीपज्वाले तिवदिति भावः । स च "नित्यदा सर्व- भूतानां ब्रह्मादीनां परन्तप । उत्पत्तिप्रलयावेके सूक्ष्मज्ञाः संप्रचक्षत” इत्यत्रोक्तेः (२)। महरहर्भूतसंक्षयो वा नित्य(:)मुक्ति- (१) भागवतम् १५। 8-१८ लोक । "नित्यं नैमित्तिकोव प्रात्यन्तिकौ तथा । नित्यं सीव तेनासा मुनिभिः प्रतिसञ्चर' । कूर्मपुराणम् ४२ अ, २५ लोकः । (१) भागवतम् १२ । ४ २५ श्लोक।

·सटीक-हरिलोला। [१०म, अः। नैमित्तिको निरोधोऽन्यो धर्मग्लानिनिमित्तकः । भूमिभारावताराख्यो यदर्थं जन्ममापतेः ॥ ७ ॥ स एष दशमे प्रोतः मुक्तरेकादशे ततः ॥८॥ ततः रात्यन्तिकः। यस्तु ब्रह्मणो जीवत्वोपाधीनां महदादीनां तत्- साक्षात्कारादत्यन्तसमुच्छेदः स मुक्त्याख्य आत्यन्तिकः । परं संसाराभावात् ॥ ४-५ ॥ ननु किमेव चातुविध्यं स्वविकल्पितं नेत्याह। इतीति । ऋषिभिरित्यर्थः । (तवार्थे ) स्मरणश्च "नित्यनैमिकश्चैव तथा प्राकतिको लयः । आत्यन्तिकच कथितः कालस्य गति- रोशी” (१) ॥ ६॥ नैमित्तिकस्य भेदान्तरमाह । नैमित्तिक इति । अन्योऽपि भूमिभारावताराख्यो नैमित्तिको लयः । तत्र हि धर्मग्लानि- निमित्तं यदर्थञ्च लक्ष्मीपतेजन्म । तदुताम् “यदा यदा हि धम्मस्य ग्लानिर्भवति भारत। अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सजाम्यहम् ॥” (२) इति। अवश्यञ्चैतदेष्टव्यम् । अन्यथा पञ्च- प्रलयखीकारप्रसङ्गात्। न चाद्ययोरस्यान्तर्भाव: तबिमित्तस्या- भावात्। नाप्यन्तयोः कादाचित्कवादनात्यन्तिकत्वाच्च । चायं नास्त्येव पुराणेषु शतशः श्रुतत्वात् (३) ॥ ७ ॥ कः पुनरेषु दशमार्थ इति तबाह । स एष इति । भूभारावताराख्यः। मुक्तरिति । स्पष्टं भाष्यार्थम् ॥ ८ ॥ स (१) भागवतम् १२ । ४ । १८ लोकः । (२) श्रीमनगवडोता ४।७रोकः । (३) विष्णु पुराणम् १ । ७ । २८ । .. भागवतम् १२ । १०1४१॥

·१०म, अः।] सटीक-हरिलोला। ५१ तवान्ये हादशे ॥६॥ शुद्धं निरूपयितुमाश्रयम् ॥ १० ॥ तस्यावताराः कर्त्तारो हरेस्तेषु महत्तमः ॥ ११ ॥ कृष्णावतारस्तस्यातश्चरितं दशमे ततः ॥ १२ ॥ तत्रेति। प्राकृतिकनित्यनैमित्तिकास्त्रयः हादशस्य चतुर्थी- ऽध्याये ॥ ८ ॥ (१) ननु तत्राश्रयेऽभिप्राये किं लयोक्त्या ? तबाह। शुद्धमिति । शुद्धं निरूपाधिमन्येभ्यः पृथग्भूतं, कालकलयाऽसंसृष्टमित्यर्थः । तस्मादाश्रयोपयोगादन्येषां तत्रोक्तियुक्ता । न चाश्रयं शुद्धं वक्तुं भूभारनिरोधोऽपि तत्रोच्यतामिति वाच्यम् । साक्षादाश्रयस्यैव हरेरिह कर्तृत्वेन नाशशङ्काया अनुदयात्। “तमाहुरात्यन्तिकमङ्ग- संप्लव"मित्यान्तिकस्तत्रोतोऽप्यनुक्तवत्। साधनानिर्देशन प्राधान्या- भावात्। साधनच कम्मज्ञान इति वक्ष्यति एकादशे (२) ॥१०॥ नन्ववतारान्तरेणापि भूभारनिरोधस्य सुकरत्वात् तदेव दशमे- ऽभिधेयमिति कृष्णकथैव किं कथ्यते इत्यत पाह। तस्या इति। तेऽवतारा महान्तः । अयमेष्वतिशयेन महान् । अतस्तस्य महत्त्वात् तच्चरितं दशमे विस्तृतं कृतम् । महत्तमत्वं तु अविलुप्त- सर्वशक्तित्वात् । "कृष्णस्तु भगवान् स्वयमिति" (३) उक्तत्वाच्च । अयमर्थ:-येन केनाऽप्यवतारण भूभारनिरोधेऽभिधेये श्रीकृष्णस्य (१) विष्णुपुराणनयेऽपि प्रलयवैविध्यम्, यथा नैमित्तिकः, अान्यन्तिकः, प्राकतिकति। विष्णुपुः ६।।। ७ अ.। (३) श्रीमद्भागवतीयैकादशस्कन्धस्य श्रीभगवढुङ्गवसंवादो द्रष्टव्यः । (३) श्रीमद्भागवतम् ।।३।२८ श्लोकः ।

·ભાર सटीक-हरिलीला। [१०म, मः। गोकुले मथुरायान्तद् हारकायां कृतस्विधा ॥ १३ ॥ चतुश्चत्वारिंशोक्तं सप्तभिस्तत् परैक्रमात् ॥ १४ ॥ प्राकठ्य बाल्यपौगण्डं कैशोरप्रौदभेदतः ॥ १५ ॥ पञ्चधा गोकुलवतं तच्च कंसवधाभिधम् ॥ १६ ॥ आपञ्च वर्षावाल्यं स्यात् पौगण्डं नववर्षतः ॥ १७॥ आषोड़शात्तु कैशोरं यौवनञ्च ततः परमिति॥१८॥ प्रधानत्वात् तहारैवोक्तः। न चास्य निरोधस्य टतीयादिष्वपि सद्भावात्। तत्राभिधेयसङ्कर-प्रसङ्गः । अंशतस्तत्र सद्भावन सकर सर्वस्य सर्वत्र सम्भवादिति प्रसङ्गप्राप्तेः ॥ ११-१२ ॥ एवं स्कन्धार्थ समादाय प्रकरणान्याह। गोकुल इति । तीक्ष्णचरितं गोकुलादिभेदेन विधाकतम् । अत्रीतप्रकरण- त्रयमित्यर्थः ॥ १३ ॥ तेष्वध्यायान् विभजति क्रमात् । चतुरिति । जनचत्वारिंशत्- संख्यैः गोकुलकृत पञ्चावान्तरप्रकरणान्याह ॥ १४ ॥ प्राकट्येति । प्राकट्यं प्रकटता । बाल्यादयो वयोमेदाः ॥१५॥ तलक्षणन्तु “प्रापञ्च वर्माहाल्यं स्यात् पोगण्डं नववर्षतः । आषोड़शात्तु कैशोरं यौवनञ्च ततः परम्”। इति स्मृतावुक्तम् (१)। "यद्यप्येकादशसमास्तत्र गूढाचि: सबलोऽवसत्" । सबलोऽवसत् । इति तृतीयस्कन्धोत्या गोकुलेनैतावन्ति वर्षाणि स्थितिः । तथापि तत्तदवस्थायोग्यस्य कार्यकत-(प्रकटित )त्वादेवमुच्यते। (यहा- एकादशसमा गूढाचिः ) तत: पर प्रकटार्चिरिति व्याख्येयम् । । (१) स्वामिना यमस्कन्धटीकाया तोऽयंत्रोकः।

·१०म, पः।] सटीक-हरिलोला। ५३ चत्वारिंशदिमेऽध्यायाः कंसवधस्विभिः ॥ १६ ॥ ततश्च पौगण्डवयः श्रितो ब्रजे ॥२०॥ किशोरी श्यामलश्वेतौ ॥ २१ ॥ चतुर्भिर्दशभिः प्रोक्तं सप्तभिर्नवभिः क्रमात् ॥ २२ ॥ कंसभी विनः कृष्णात् ॥ २३ ॥ वयोऽन्यथाऽनुपपत्तिरेवात्र प्रमाणम् । अस्मिंश्च पक्षे उपनयनं हाविंशतिवर्षे ज्ञेयम् । न चान्यथा कल्पने प्रमाणमस्ति तस्य पञ्चविधस्य गोकुलकतस्येह कंसबध इति संज्ञाक्रियते ॥१६-१८॥ तदुपयोगश्च । चतुरिति । इत्यत्र लाघवेन छन्दोऽनुरोधन च व्यवहारः। बाल्यादिभेदचतुष्के। एवमिति । “एवं विहार: कौमारः कौमारं जहतुर्ब्रजे” (१) ॥ १८ ॥ तत इति । किशोरौ इति । श्यामलखेतौ। “प्रलमलीला- हसितावलोकनै”(२)रित्यादिमूनश्लोकाः मूलम्। प्रगल्भलौलेति । लीलाया: प्रौढ़त्वं-भगवत् प्रौढ़ित्वं नान्तरीय कम् ॥ २०-२१ ॥ प्राकट्यादिषु पञ्चसु क्रमाद् अध्यायान् विभजति । चतुर्भि- रिति । चतुर्भिः प्राकव्यं तस्य हितीयाध्याये निवृत्तवेऽपि “किं मया हतया मन्द । जातः खलु तवान्तकृत्” (३) इति योग- निद्रोताया कंसादीन् प्रति प्रकटत्वस्य चतुर्थे दर्शितत्वाच्चतुर्भि- रित्युक्तम् । शरिन्द्रसंख्याकैश्चतुर्दशभिरित्यर्थः ॥ २२ ॥ एवं प्रकरणार्थमुक्ता गोकुलकर्त क्रमात् पादैरध्यायार्थानाह। (१) श्रीमद्भागवतम् १० । १४ । ६१ लोक । (१) श्रीमद्भागवतम् । १० । ४१ । २. लोकः । (३) भागवतम् ।। ४ । १२ लोकः ।

·५४ सटीक हरिलोला। [१०म, प्रः। देवक्यान्तस्य सम्भवः ॥ २४ ॥ जातस्य गोकुलप्राप्तिः ॥ २५ ॥ निद्रोत्रात् कंसभीः पुनः ॥ २६ ॥ ब्रज जन्मोत्सवन्तस्य तेनाथो पूतनाबधः ॥ २७ ॥ अनस्तृणावर्तभङ्गः ॥ २८॥ तस्य नामानि चापरम् ॥ २६ ॥ दामोदरत्वनटनं यमलार्जुनभञ्जनम् ॥ ३० ॥ बधश्च वत्सवकयोः ॥ ३१ ॥ तथाघासुरभोगिनः ॥ ३२ ॥ ॥ ॥ कंस इति भाविनः भविष्यतः । "प्रस्यास्तामष्टमी गर्भो हन्तायां वहसे बुधे"(१)त्युक्तावाद भावित्वम् ॥ २३ ॥ देवक्यामिति । स्पष्टम् ॥ २४ ॥ निद्रेति। निट्रयोक्ताहाक्यात् । भावतः। प्राकव्यमुना बाल्यमाह॥२५-२६ ॥ ब्रजेति। तच्छब्दाभ्यां कृष्णः । अथोत्सवानन्तरम् ॥ २७ ॥ अन इति । अनः शकटम् ॥ २८ ॥ तस्येति । नामानि नामकरणम् ॥ २८ ॥ दामोदरोति । स्पष्टानि । तथेति । तथाशब्दाइधः । भोगी सर्पः ॥ ३०-३२ ॥ ------ (१) भागवतम १ ।। ३४ लोक.

·५५ १०म, अः।] सटोक-हरिलोला। वत्मचौरब्रह्ममोहः ॥ ३३ ॥ ब्रह्मणा स्तवनं हरेः ॥ ३४ ॥ रामेण धेनुकबधः ॥ ३५॥ कालीयस्य स्वयं दमः ॥ ३६ ॥ ब्रजस्य रक्षणं दावात् ॥ ३७॥ प्रालम्बो हलिना बधः ॥ ३८॥ दावाद् गोत्राणमैषिके ॥३६॥ कर्तरि। वत्सेति। वत्सांचोरयतीति वत्मचौरः । स चासौ ब्रह्मा तस्य मोहः ॥ ३२-३३ ॥ ब्रह्मणेति। स्पष्टम् ॥ ३४ ॥ पौगण्डमाह। रामेणेति । रामेणेति करणे दृतीया न दह स्कन्धे भगवत एव कथा नायकत्वेन कर्तृत्वात् । ततच रामहारा हरिणा धेनुकबधः कत इत्यर्थः । अतएवोत्तर- वाक्ये स्वयं ग्रहणम् । एव वक्ष्यमाणेषु प्रद्युम्नार्जुनभीमेषु । तदुक्तम् “यास्यम्त्यदर्शनमलं बल भीमपार्थव्याजाह्वयेन हरिणा निलयन्तदीयम्” (१) इति ॥ ३५ ॥ कालीयस्येति । स्पष्टम् ॥ ३६ ॥ ब्रजस्येति । दावो वनवतिः ॥ ३७ ॥ प्रालम्ब इति। प्रालम्बः प्रलम्बसम्बन्धी। हलिना रामेण ॥३८॥ दावादिति । ऐषिके इषिकावणे ॥ ३८-३८ ॥ (१) भागवतम् २ | 0 | ३५ नोकः ।

·[१०म, पः। सटीक-हरिलोला। प्रादृट् शरदृतुश्रियौ ॥ ४० ॥ गोप्यानन्दो वेणुरवात् ॥ ४१ ॥ गोपीनाम्बिकार्चने ॥ ४२ ॥ यत्तपत्नीप्रसादश्च ॥ ४३ ॥ भङ्ग इन्द्रमखस्य च ॥ ४४ ॥ सप्ताहं गोकुले वृष्टिः ॥ ४५ ॥ इन्द्रादेशन कारिता ॥ ४६ ॥ गोवईनस्योद्धरणम् ॥ ४७ ॥ गोपानां देवता मतिः ॥ ४८ ॥ प्राडिति । माहट च शरञ्च तो ऋतू च तयोः थियो शोभे ॥ ४० ॥ गोप्येति । रवः शब्दः ॥ ४१ ॥ गोपीति । नम परिहासः। पम्बिकाचने क्रियमाणे सति ॥ ४२ ॥ यापनीति यज्वानो याचिकाः। अनुक्तऽपि नानि भगवतः कर्तुत्वं ज्ञेयम् ॥ ४३ ॥ भङ्ग इति । सप्त च तान्यहानि च सप्ताहः । दिनम् ॥ ४४-४५ ॥ इन्द्रेति । मधः इन्द्रस्यादेशः इन्द्रादेशः। प्रादेशः प्राजा । तया दृष्टिः कारिता ॥ ४६ ॥ गोवईनस्येति । स्पष्टम् ॥ ४७॥ गोपानामिति। कृष्णे देवोऽयमिति बुद्धिः । ४८॥ तं सप्त- ·१०म, श्रः।] सटीक हरिलोला। श्रीकृषणाभिषको गोदेवैः ॥ ४६ ॥ वरुणानन्दमोक्षगाम् ॥ ५० ॥ सम्भोगो निशि गोपौभिः ॥ ५१ ॥ विप्रलम्भोलसहने ॥ ५२ ॥ गोपीविरह-गीतानि ॥ ५३ ॥ ताभिः सचल्यनं हरेः ॥ ५४ ॥ रासक्रीड़ा च ललिता ॥ ५५ ॥ मोनी विद्याध्यक्षयोः ॥ ५६ ॥ ब्रजम्थ-गोपिका गीतम् ॥ ५७ ॥ कणेति । गावश्च देवाश्च ॥ ४८ ॥ वरुणेति। स्पष्टम् ॥ ५० ॥ कैशोरमाह। सम्भोग इति । सम्भोग: सुरतम् ॥ ५१ ॥ बप्रलम्भ इति। वियोगः। गोपौभिरित्ये व लसत् शोभमानं वनम् ॥ ५२ ॥ गोपोति। स्पष्ट सूत्रस्यार्थः ॥ ५३ ॥ ताभिरिति । मञल्पन सुख गोष्ठा ॥ ५४ ॥ रासक्रोडेति। ललिता रम्या हरोपोभिरिव ॥ ५५ ॥ मोक्ष इति । विद्याधी विद्याधरः सुदर्शनः । वेभुजादित्वात् कः” (१)। यक्ष. शङ्खचूड़: ॥ ५६ ॥ ब्रजस्येति। स्पष्टम् ॥ ५७॥ “मूल- (१) पाणिनीये।

·५८ सटीक-हरिलोला। [१०म, प्रः। हतेष्टि च कंसभीः ॥ ५८ ॥ केशिव्योमबधश्चैव ॥ ५६ ॥ अक्रूग्यानं ब्रजं प्रति ॥ ६ ॥ मथुग कृषायानञ्च ॥ ६१ ॥ अरेगा हरेः स्तुतिः ॥ ४२ ॥ कृषास्य मथुग-यानम् ॥ ६३ ॥ कंसमल्लरा यमः ॥ ६४ ॥ कृषी ग मल्लहननम् ॥ ६५ ॥ हते कंसे मुगेत्मवः ॥ ६६ ॥ प्रौढिमाह। हति । सप्तम्यन्तं गुणभूतं प्रथमान्तं प्रधानम् ॥ ५८ ॥ केशौति । केशी व्योमथ तयोबंधः । चकागबारदी- तिथ ॥ ५९॥ अक्रोति । स्पष्टम् ॥ ६ ॥ मथर्गति । चकाराद् गोपीनां विरहदुःखश्च । "प्रकर- म्तावुपामन्त्रा” (१) इत्याद्युत्तराध्यायवोजम् ॥ ६१ ॥ अक्रूगेति । कृष्णेति । कुवलयापीड़बधस्तु तत्प्रसङ्गात् ॥ ६३ ॥ कम इति । कमस्य ये मल्लास्तेषा रणोद्यमः ॥ ६४ ॥ कणेणेति । स्पष्टार्थम् ॥ ६५ ॥ स्पष्टमर्थः ॥ ६२ ॥ (१) भागवतम् १० | २६ । ४. मोकः ।

·५८
१०म, प्रः ।।
सटीक-हरिलोला।
चतुश्चत्वारिंशदिमेऽध्यायाः कंसवधेऽतिभिः ॥ ६७ ॥
कृष्णस्य विद्यीपादानमुद्धवस्य ब्रजागमः ॥ ६८ ॥
आश्वासनञ्च गोपीनाम् ॥ ६ ॥
कुजाक्रूरप्रियं हरः ॥ ७० ॥
सङ्गोऽङ्करस्य कुरुभिर्जगसन्धपराजयः ॥ ७१ ॥
यवनस्य बधः ॥ ७२ ॥
अध्यायैः सप्तभिर्माथुरं यश: ॥ ७३ ॥
कृषो ऽभिलाषो मािण्या रुक्मिणी-हरगां हर्गः ॥७४॥
रुक्मिगाश्च पगभूतिः ॥ ७५ ॥
हत इति । स्पष्टम् । चतुरिति । पञ्चविधस्यापि गोकुल-
तस्य कंसवधर्मसेति प्रागुक्तम् ॥ ६६ -६७ ॥
अथ मथुराकत क्रमात्पादैरध्यायार्थानाह। कृष्णस्येति ।
पष्टम् ॥ ६८ ॥
आखासनेति । उद्धवेनेति विपरिणमनीयम् ॥ ६८ ॥
कुलेति । कुमा चारश्च तयोः प्रियं तयोर्गहागमनाद हरे:
सम्बन्धि ॥ ७० ॥
सङ्ग इति । स्पष्टमस्याथः ॥ ७१ ॥
यवनति । स्पष्टम् ॥ ७२ ॥
अध्यायैरिति । स्पष्टम् ॥ ७३ ॥
प्रथ हारकाक्वते क्रमात्पादैरध्यायार्थानाह । कृष्ण इति ।
पष्टम् ॥ ७४ ॥
मक्षिण इति । पराभव: चकारादन्येषां राज्ञाम् ॥ ७५ ॥

·सटीक-हरिलोला।
[१०म, पः।
प्रद्युम्नाच्छम्बरः क्षयः ॥ ७६ ॥
स्यमन्तकस्याहरणम् ॥ ७७ ॥
सत्यभामासमुहहः ॥ ७८ ॥
कालिन्यादि-विवाहश्च ॥ ७६ ॥
भौमं हत्वा दुमा हतिः ॥ ८० ।
मक्खिा न रहसि ॥८१ ॥
एकान्तो नामबह ॥ ८२ ॥
वाणेन बन्धनं नप्तर्वागास्य हरिणा जयः ॥ ८३ ॥
नृगस्य शरटत्वान्तः ॥ ८४ ॥
हलिनो यमुना भिदा ॥८५ ॥
प्रद्युम्नेति । स्पष्टम् ॥ ७६ ॥
स्यमन्तक इति । प्राहरणं पानयनम् । ऋक्षसकाशात् ॥७७॥
मत्येति । समुहाही विवाहः । म च पूर्वाध्यायान्तःस्थोऽप्य-
त्तराध्यायार्थ मत्त्वोतम ॥ ७८ ॥
कालिन्दौति । कालिन्दी यमुना प्रादिशब्दाद मित्रविन्दा-
नाम्नजिती भद्रालक्ष्मणादिः ॥ ७८ ॥
भौममिति । द्रुमः पारिजातः प्रातिरानयनम् ॥ ८० ॥
रुक्मिण्येति । स्पष्टम् ॥ ८१ ॥
रुक्मोति नप्तुरनिरुदस्य उहाहे विवाहे ॥ ८२ ॥
वाणति । स्पष्टम् ॥ ८३ ॥
नृगस्येति । सरटत्वं ककलासस्वम् ॥ ८४ ॥
हलिनेति । आकर्षणम् ॥ ८५ ॥

·१०म, पः।] सटीक हरिलीला काशीश-पौण्ड्रकबधः ॥ ८६ ॥ रामेण दिविदक्षयः ॥ ८७ ॥ पराभवः कुरुणाञ्च ॥८८॥ हरेगाहस्थामडूतम् ॥ ८ ॥ जगमभबधे मन्त्रो युधिष्ठिरमखागमः ॥६० ॥ शिशुपालबधी यज्ञे ॥ १ ॥ दुर्योधन पराभवः ॥ ६२ ॥ शाल्वस्य युद्धं यदुभिः ॥ ६३ ॥ शाल्वस्य हरिगा बधः ॥ ६४ ॥ दन्तवक्रस्य सुतान्त: ॥६५॥ काशौति । हरिणेति ज्ञेयं न तु हलिनेति । उत्तरत्र नाम ग्रहणात् ॥ ८६ ॥ रामेणेति । स्पष्टम ॥ ८७---८८ ॥ हरेरिति । "जरासन्धबधे मन्त्री युधिष्ठिरमखागमः । जरासन्धबधो भीमादिजयश्चाजनादिभिः” (१) ॥ ८८-८० ॥ शिखिति । हररित्येव ॥ ८१ ॥ दुर्योधनति । स्पष्टम् ॥ ८२ ॥ शाल्वस्येति । स्पष्टमस्यार्थः ॥ ८३-८४ ॥ दन्तेति। दन्तवकसुतयोबंध इत्ये कस्मिन्नध्याये तत्र दन्त- वक्रस्यान्तः कृष्णकृतः। सूतस्य सौरिणे ति ॥ ५ ॥ (१) भागवतम् १० । ७२ | १० बोकः ।

·२ सटीक-हरिलीला। [१०म, पः। वल्कलान्तश्च सीरिणा ॥ ६६ ॥ श्रीदामकृषा सञ्जल्पः ॥ ६७ ॥ श्रीदाम्नः सम्पदद्भूता ॥ ८८॥ ससुहृत्सङ्गः कुरुक्षेत्र ॥ ६ ॥ कृष्णोहाहाभिवर्णनम् ॥ १० ॥ वसुदेवस्य यज्ञाश्च ॥ १०१ ।। मृतपुत्व-प्रदर्शनम् ॥ १०२ ॥ श्रुतदेवस्य चातिथ्यम् ॥ १०३ ।। अर्जुनेन मुभद्राहरणञ्च ।। १०४ ।। वल्वलेति । वल्वलो दैत्यः । सोरीरामः ॥ ६ ॥ श्रीदामेति। श्रीदामेति नाम मूले प्रयुक्तमपि "श्रीदामरङ्ग भक्तार्थभूम्यानौतेन्द्र वैभव मिति' (१) पद्म पुगणे सहस्र नाम्नि दृष्टेड प्रयुक्तम् ॥ ८॥ श्रीदाम इति । स्पष्टम् ॥ ८८॥ सुदिति । सुहृदो यदु कुरुनन्दादयस्तैः सङ्गः ॥ ८८ ॥ कृष्ण ति । रुक्मिण्यादिभियोहाहरीतिकथनमित्यर्थः ॥ १० ॥ वसुदेवस्येति । चकारानन्दादिप्रस्थापनञ्च ॥ १०१ ॥ मृतेति । मृतपुत्राणां देवक्या: प्रदर्शनमिति निजन्तम् ॥१०२॥ श्रुतदेवस्येति । चकाराज्जनकस्य चातिथ्यम् ॥ १०३ ॥ पर्जुनेनेति। । स्पष्टम् ॥ १०४ ॥ १) भागवत |१५। .. सोकः। एवं पापराणे त्रीविषाणो मनानि ।

·१०म, अः।। सटीक-हरिलोला। (३ वेदस्तुतिनिरूपगाम् ।। १०५ ।। देवत्वयविभागश्च ।। १०६ ।। हिजपत्ताहृतिस्तथा ।। १०७ ।। कृषाकीलु पसंहारः ।। १०८ ।। दूतीदं द्वारकाकृतम् ।। १०६ ।। इति श्रीहरिलीलायां वोपदेवकृती दशम- म्कन्धविवरगाम् ॥ वेदस्तुतीति । स्पष्टम् ॥ १०५ ॥ देवत्रयेति । मात्त्विकादिभिर्गुणैः ॥ १०६ ॥ दिजपुत्रेति । स्पष्टम् ॥ १७ ॥ कृष्णकीर्तीति । स्पष्टम् ॥ १०८ ॥ इतौति । स्पष्टम् ॥ १०८ ॥ (१०) इति वोपदेवविरचित-हरिलोलाया मधुसूदनसरस्वती- प्रणीतं दशमस्कन्धविवरणम् । इति शमीऽध्यायः ॥ १० ॥ + ·सटीक-हरिलोला। [ ११श, श्रः। मुक्तिरेकादशस्कन्धेऽध्यायैकत्रिंशतोदिता ॥ १ ॥ तव कर्मज्ञाननिष्ठा भेदात् प्रकरणहयम् ॥ २ ॥ पञ्चाध्यायास्तयोगद्यम् ॥ तवाद्ये युगपत्क्षयः ॥ ४ ॥ विष्णुगुप्ते यदुकुले विप्रशापाट् विरक्तये ॥ ५ ॥ एवं दशमार्थमुका क्रमप्राप्तमेकादशार्थमाह। मुक्तिरिति । अध्यायानामकत्रिंशदध्यायकत्रिंशत्तयामुक्तिलक्षणन्तु । "मुक्तिरात्य- न्तिक” (१) इत्यत्रोतमिति नेहोक्तम् ॥ १ ॥ पत्र प्रकरणविभागमाह। तत्रति। मुक्तौ हि कम्जाने साधने तत्रान्तःकरणशुविहाराकम्मणामारादुपकारकत्वम् “कषायपतिः कर्माणि जानञ्च परमागतिः” । इत्यतात्वाजनानन्तु साक्षात् । "जानादेव हि कैवल्यं प्राप्यते येन मुच्यत" इत्युक्तात्वात् ॥ २ ॥ तब कम्मनिष्ठाप्रकरणा) विवक्तुमाह। पञ्चेति । स्थार्थः ॥ ३ ॥ प्रथमाध्यायार्थमाह। तत्राद्येऽध्याये यदूनामपि कुले कणगुप्तेऽपि विप्रशापाद युगपतक्षय: । स त्वन्येषा वैराग्यार्थम् । को नाम हि महाबलानां भगवत्पालितानामपि यदूनां कुलं शापमात्रादेव क्षणेन क्षौणमवेक्ष्य संस्तो न विरज्येत शापेन कुलस्य युगपद् व्याप्तत्वात् क्षययोगपद्यम् । क्रमेण आयस्त विशे॥४-५॥ स्पष्टम. तांति। - (१) भागवत । स्कन्धे।

·११श, षः । सटीक इरिलीला हो चतुष्टयमेको हौ प्रश्नाः शेषेषु सोत्तगः ॥ ६ ॥ ज्ञातुं भागवतान् धर्मान् पुंसो माया तदत्ययम् । ब्रह्मकर्मावतारालिमभक्ताप्तिं युगस्थितिम् । नव प्रश्नान् निमिश्चक्र तानाचख्युर्नवार्षभाः॥ --- ॥ सर्वकार्पणं विषणौ ॥ १० ॥ गगद्देषविवर्जितः ॥ ११ ॥ मिथ्यार्थ-दर्शनासक्तिः ॥ १२ ॥ सहान्वयः। एवं प्रथमाध्यायार्थ मुबा शेषाध्यायचतुष्टयार्थ संग्टहन्ति । हाविति। हो सोत्तरी प्रश्नौ हितोये । चत्वारस्तृतीये। एकश्चतुर्थे हौ पञ्चमे । शेषेषु चतुषु । एवं नव प्रश्नाः उत्तराणि च स्युः ॥६॥ तानवाह। जातुमित्यादि। प्रत्र ज्ञातुमिति नवभि- हितौयान्तः सम्बध्यते । 'निमिश्चक्र' इत्यनेन भागवतान् पुंसः पुरुषान् । तदत्ययं तस्या मायाया प्रत्ययं विनाश- हेतुम् । अवतारालिम् अवताराणामालिंमालाम्। अभक्ताप्ति अभक्तः । किं फलं प्राप्नोति । युगधमः । आचख्यः सोत्तरांचकः पार्षभाः ऋषभपुत्राः । स्पष्टमन्यत् ॥ ७-८ ॥ अथ क्रमात् पादैस्तदुत्तराण्याह। सर्वेति । सर्वकम्मार्पण विष्णो भागवतो धर्मः ॥ १० ॥ रागति । भागवत: पुमान् ॥ ११ ॥ मिथ्येति । मिथ्याभूतस्यार्थस्य दर्शने प्रासक्तिर्या सामाये- त्यर्थ: (१) ॥ १२॥ (१) सेवाविद्या, तदु यथा योगसूत्रे "अनित्याच दु.खानामसमित्य- ·६६ सटीक-हरिलीला। [११श, मः। विपर्ययविमर्शनम् ॥ १३ ॥ सर्वत्रानुगतंशुद्धम् ॥ १४ ॥ वेदतन्त्राच्युतार्चनम् ॥ १५ ॥ पुरुषादि-वपुर्तीला ॥ १६ ॥ कालचक्रपरिभ्रमः ॥ १७ ॥ ध्यानयोगार्चनं स्तोत्रम् ॥ १८ ॥ उत्तगणि नबाडिभिः ॥ १६ ॥ धर्मे भागवतेऽभ्यासः पुंभिर्भागवतैः सह । जितमायस्य धामस्वमारोढुं भूमिकोत्तरा॥२०-२१॥ विपर्ययेति । दृश्यजातमसत् । प्रात्मा तु सत्रिति विपर्यायः । तस्य विमर्शनं युक्त्या स्थिरीकरणम् । म मायाया प्रत्ययः ॥ १३ ॥ मचत्रेति । सर्वत्रजाग्रदाद्यवस्थासु अनुस्यूतम् । कर्तृत्वाद्य पृष्ट व्रह्म ॥ १४ ॥ वेदेति । वेदञ्च तन्त्रञ्च पाञ्चरात्रम् । तन्मात्रेणाच्युतस्यानं कम् ॥ १५ ॥ पुरुषेति। अवतारालि: ॥ १६ ॥ काले ति । अभक्तास्य फलम् ॥ १७ ॥ ध्यानेति । क्रमात् कृतादिषु चतुर्विति युगधम्म स्थितिः ॥१८॥ उत्तराणोति । स्पष्टमस्यार्थः ॥ १८ ॥ धमेति । ननु किमित्यनेन नवैव प्रश्नाः । किमिति चामीषा- शुचिमुखात्म ख्यातिरविद्या । अनित्ये धुवावन्द्र तारकाद्यौ । इति निस्वविः । मएचौकाये एचिज्ञानम इत्यादि।

·११श, अः ।। सटीक-हरिलीला । माया जयोऽधरा भक्तिर्ज्ञानकर्मसमुच्चयात् ॥ २२ ॥ अवतारकथा ततः॥ २३ ॥ कामत्यागेशकीर्तनम् ॥ २४ ॥ उत्तमा- मध्याय चतुष्टयेनैवाभिधानमिति । तत्र भूमिका चतुष्टयेन परि- हरति । धम्म इति । एषा पुरुषस्य स्वधाम आरोढुं उत्तराद्युत्तमा भूमिका। यत्पूर्वभूमिकाभ्यासबलाजितमायस्य सतो भागवतैः पुरुषैः सह भागवते धर्मोऽभ्यासः । प्रस्थाच मोक्षति सनिलष्टत्वात् अत्युत्तमत्वम् । यस्माभ्रष्टः संसारे पतितः । तत् म्वधाम । तदस्यामाद्यस्य प्रश्नहयस्योपयोग इत्युक्तं स्यात् । माह ॥ २०-२१ ॥ मायेति । इयमधरा यङ्गतस्यादिसमुच्चयान्मायाजयः । समु. ञ्चयश्चैषां फलोत्पत्तौ परस्परसाहित्यम् । अधरत्वं तूतापक्षया । अस्यां मायादिप्रश्नचतुष्टयस्योपयोगः। मायाजय इत्यनेन माया- प्रश्नः । माया हि जयाय पृष्टा भक्ति ग्रहणेन तदत्ययप्रश्नः । भक्तिर्हि तज्जये हेतुः । “इति भागवतान् धम्मान् शिक्षन् भक्त्या तदुस्थया । नारायणपरो मायामञ्जस्तरति दुस्तराम्” (१)। इत्युक्तत्वात् जानं ब्रह्म । कम्म कर्मव ॥ २२ ॥ मध्यमभूमिकामाह। अवतारकथेति । इत्युत्तमभूमि- सकाशादधरा मध्यमेत्यर्थः ॥ २३ ॥ अस्यां सप्तमप्रश्न इत्याह । हीनामाह। कामेति । त्यागश्व देशकीर्तनश्चेति इन्दैक्यम् ॥ २४ ॥ काम्य- (१) भागवतम् ११ ।१।३ लोकः ।

·सटीक-हरिलीना | ११श, प्रः। इति भूमिश्चतसृभिरध्यायानां चतुष्टयम् ॥ २५ ॥ वसुदेवाय जायन्तेयोपाख्यानमिदं जगौ। मुमुक्षवे दारबत्यां नारदस्तगृहागतः ॥ २६ ॥ विष्णोग्भ्यर्थना देवैः खर्वसेत्युद्धवेन च ॥ २७॥ खधामनयमेत्युक्ते षष्ठे संवादकारणम् ॥ २८ ॥ इतीति । अस्या मध्यमभूमिसकाशादपराहौनेत्यर्थः । अस्या- मष्टमनवमोपयोगः । काम्यत्याग इत्यनेन ह्यभक्ताप्तिप्रश्नः । पञ्चमेऽध्याये काम्य कम्मणो हेयत्वेनाभिधानात्तत्त्यागः । ध्यान- योगार्थनानां मकेष्ववान्तर्भावं मत्वा प्राधान्यादीशकीतनमिति स्तोत्रमात्रं गृहीतम् एवमध्यायचतुष्के भूमिका भेदान् नव प्रश्नसमावेश इत्याह ॥ २५ ॥ मनु कुतः पुनरिदञ्च कम्मनिष्ठा प्रकरणमित्याह। वसुदेवेति । "त्वमप्येताम्महाभाग ! धम्मान् भागवतान् श्रुतान् । पास्थित. अद्यया युक्तो निःसङ्गी यास्यसे इत्युक्तत्वात् अस्य कम्मनिष्ठात्वमिति भावः । जायन्तेया जयन्तीपुत्रा नव- योगिनः ॥ २६ ॥ अध्याये पञ्चमार्थमुक्का ज्ञानप्रकरणं वक्तुं षष्ठाध्यायार्थमाह। विष्णोरिति ॥ २७ ॥ स्वधामेति । मंवाद: कृष्णोद्धवयोस्तस्य कारणं षष्ठ जचे ऋषिः । कर्तरि लकारः। यतो देवैविणोरभ्यर्थनाकता। स्वर्ग वसवमिति । उडवेन च कृत्वा खंधाम स्वस्थानं नय मामिति । अत: स्थानमधितिष्ठासुना भगवता यदुवस्य लोक हितार्थमिहावस्थानमिच्छता तत्त्वोपदेशः कृतः । स तयोः सम्बाद- परम् ॥" स्वः ·११श, अः ।। सटीक-हरिलोला। ६८ चतुर्दा बीनथैकं हौ हावकं चैककं विधा। हौ विधा बींश्चतु. कमेकमेकञ्च सोत्तरान् । प्रश्नान् शेषेषु हित्वान्त्यो ममाहं लयदर्शनी ॥ २६ ॥ सङ्गत्याग उपायस्य ॥३०॥ - हेतुरित्यर्थः । एतैर्नान्यैरप्याचार्यमुखादेव ज्ञातव्यमिति गम्यते । तथाहि लब्धं सम्यक् स्यात् । “प्राचार्यवान् पुरुषो वेदेति” (१) श्रुतिः ॥ २८ ॥ एवं कम्मनिष्ठाप्रकरणाथं सम्बादकारणच विविध ज्ञाननिष्ठा- प्रकरणार्थसम्बादं वक्तुं शेषाध्यायार्थ मंग्रहाति । चतुई ति । प्रन्यो विशेकविंशी त्याशेषषु त्रयोविंशतिसंख्येषु एतान् सोत्तरान् प्रश्नान् ऋषिरुच इत्यन्वयः । तत्र चैकः प्रश्नः । तदुत्तर- वैकं तच्चतुर्दोक्तं भगवता चतुर्बध्यायेषु एवमुत्तरत्र त्रिषु वा प्रत्ययान्तेषु त्रीन् प्रश्नान् सोत्तरान् पञ्च ऊचे। एवं षष्ठे। एवमुत्तरत्र नवससंख्या शब्देषु ततश्च हाविंशतिप्रश्ना उत्तराणि अध्यायास्त त्रयोविंशतिः स्यः। उत्तरभेदादिविवरिष्यते । ममे- त्यादिनाम्ययोरर्थः । ममाहं योलयः । ममाहं लयस्त्वं दर्शय इति ममाहम् । लयदर्शनावन्तौ तत्र विशे ममत्वलयः । सच खयं जातिक्षयं पश्यतोऽपि हरेस्तदुपेक्षया गम्यते । एकविंशे त्वहं लयः स तु भगवतो देहत्यागादगम्यते । एतौ च ज्ञानोत्पत्तेलिगभूता- विति माननिष्ठान्तदर्शितो। अथ तान् हाविंशतिप्रश्नामा ॥२८॥ सङ्गत्यागेति। सङ्गत्याग उपायस्थेत्यादिपञ्चभिः । (1) बान्दोग्यम् ।।४।।

·सटीक-हरिलीला [ ११श. पः। सत्सङ्गासङ्गयोः ॥ ३१॥ सताम् । ( साधूनाम् ) ॥ ३२ ॥ भक्त जीवस्य विषयासतौ दृष्टऽपि दृषगो (१) ॥ हतोः ॥ ३३ ॥ हंस सनन्दादिसंवादस्योत्तमस्य च ॥ ३४ ॥ श्रेयःमु ॥ ३५ ॥ ध्यानयोगस्य सिद्वौनां च ॥ ३६ ॥ विभूतिवत् ॥ ३७॥ एव- हाविंशतिः षष्ठयन्तानां मम्बुभुत्मया उडव प्रश्नान् हाविंशतिं चक्र इत्यनेनान्वयः वतिरपि षष्ठार्थ एवेति न तदन्तयोः षष्ठयन्तत्व- हानिः। सङ्गत्याग उपायस्य बुभुत्मयोडवः प्रश्नं चक्रे । मन्येषु ॥ ३० ॥ सदिति । सत एकरूपस्यात्मन: सगासङ्गयोबन्धमोक्षयोः ॥३१॥ सतामिति । साधनाम् (३) भक्त इत्यादि ॥ ३२ ॥ भक्तरिति । दोषदर्शनेऽपि जनानां विषयासक्ती हेतोः ॥३३॥ (६) हंस इति । स्पष्टम् ॥ ३४ ॥ श्रय इति । सत्कममध्ये उत्तमस्य ॥ ३५ ॥ (८) ध्यानति। सिद्धीनामिति । (१) सिडयोऽणिमा- दयः (१०) ॥ २६ ॥ विभूतीति । यथा विभूतीनाम् अपि बुभूत्या प्रश्न चक्र इति वरर्थः (११) ॥ ३७ ॥ (१) भागवतम् ।।५।-५ झोकः ।

·११श, मः।] सटीक-हरिलीला।
वर्णाश्रमादिधर्मास्य ॥ ३८ ॥
जानादीनाम् ॥ ३६॥
यमादिवत् ॥ ४० ॥
गुणदोषापवादस्य ॥ ४१ ॥
तत्त्वसंख्याव्यवस्थितः ॥ ४२ ॥
क्षेत्रक्षेत्रजभेदस्य ॥ ४३ ॥
देहयोगवियोगयोः ॥ ४४ ॥
अभिमान-निवृत्तेश्च ॥ ४५ ॥
क्रियायोगस्य ॥ ४६ ॥
वर्गाति । आदिशब्दात् साधारणधम्मस्य च (१२) ॥ ३८ ॥
ज्ञानेति । आदिशब्दार्थ ज्ञानवैराग्यखयादीनाम् (१३) ॥३८॥
यमेति । वतिः प्रागवत् ॥ ४० ॥
आदिशग्दानियमादीनाम् त्रयत्रिंशत्संख्यकानाम् (१४) ।
गुणेति । गुणदोषापवादश्चेति इन्दक्यम् । अपवादश्च तयोर्गुण-
दोषयोरेव । न चैव हैविध्यं पृथक् प्रयत्नाभावात् ॥ ४१ ॥
तत्त्वेति । व्यवस्थितिनिश्चयः (१६) ॥ ४२ ॥
क्षेत्रेति । क्षेत्रं प्रकृतिः । सेत्रतः
पुरुषः तयो#दो
विशेषः (१७) ॥ ४३ ॥
देहति (१८)। स्पष्टम् ॥ ४४ ॥
अभौति । स्पष्टमस्यार्थः (१८) ॥ ४५ ॥
कियेति । क्रिया कम (२०) ॥ ४६ ॥

·सटीक-हरिलोला। [११, अः। पर- संमृतरधिष्ठानस्य ॥ ४७ ॥ भक्तोश्च परस्याः॥४८॥ सम्बुभुत्सया ।। ४६ ।। प्रश्नान् दाविंशतिञ्चक्रे कृषाम्प्रत्युद्धवः क्रमात्।। ५० ।। हेयोपादेयनिहरः ।। ५१ ।। वाप्ने सुप्तप्रबुद्धवत् ।। ५२ ।। सस्तरिति। (अधिष्ठानस्य) अविद्यमानस्य संसारस्या. धिष्ठातः (२१) ॥ ४७॥ भक्तरिति । परस्याः मळविलक्षणाया उत्कष्टाया इत्यर्थः । भक्तिसात्रस्य प्रागेव पृष्टत्वात् पौनरुक्ति: माभूदिति विशेषणम् (२२) ॥ ४८ ॥ समिति । स्पष्टार्थम् ॥ ४८ ॥ प्रश्रानित्यादि । सुगममेतत् ॥ ५० ॥ अर्थक्रमात्पादैस्तदुत्तराण्याह । हयोपादेयेति । सङ्गत्यागे उपाय इत्यर्थः ॥ ५१ ॥ (१) स्वान इति । यथा स्वप्ने दृष्टेथे सप्तप्रतिबुद्धौ सतासको । एवमात्मन: सङ्गासनावित्यर्थः । यथाहि स्वप्रादुस्थित: स्वप्रमध्य- वर्तिनमात्मानं स्मरबपि न तन्मध्यवर्तिनं मन्यते । खप्रदृष्टस्य मिथ्यात्वादतमध्यवर्त्यपि स्वप्रदृष्टभ्रमात्तन्मध्यवर्ती भवति। एवं वाधितानुकृत्त्या विहान् देहस्याऽपि न सम्बई मन्यते मूढ़त तत्त्वतो मुक्तोऽपि भ्रमात् स्वबन्धं मन्यते । तदुक्तं "देहस्थोऽपि यथा च १) “वैधाचन स्वप्रारिवत् वेदाः हः २।३ । २८ । शान्त मिसान्तले. ( स्वाप्रितविचार), ·११श, पः।] सटीक-हरिनोला। ७३ मिथः कृषाकथासक्ताः ।। ५३ ॥ प्रेम्व हरिदासता ।। ५४ ।। खसृष्टानुप्रविष्टोऽसौ ॥ ५५ ॥ रज: सम्मिथसात्वता ।। ५६ ।। गुणचित्तोभयत्यागः ।। ५७ ।। भक्तिरव्यभिचारत: ।। ५८ ।। प्रेम्णव न तु न देहस्थो विहान् स्वप्नाद् यथोस्थित । अदेहस्थोऽपि देहस्थ : कुमतिः खप्रहम् यथा ॥" तथा “न निरीधो न चोत्पत्ति बड़ो न च साधक' । न ममक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थता ॥" इति ॥ ५२ ॥ मिथ इति । स्पष्टार्थम ॥ ५३ ॥ प्रेमगीति। हरिदासता भक्तिः लिप्सादिना ॥ ५४ ॥ वसृष्टेति । स्वसृष्टेषणुप्रविष्टोऽसावीश्वर एव इत्यर्थः ॥ ५५ ॥ रज इति । रजमा सम्मिश्रम् मत्त्वं यस्य स तथा तद्भावः । सदोषदर्शनेऽपि विषयासतौ हेतुः सम्मिश्रमिति सशब्टेन रजस: प्राधान्यम् । तेन सत्त्वांशन दोषं पश्यति । रजः प्राबल्याच तं तिरस्कृत्य विषयेषु प्रवर्तत इत्यर्थः ॥ ५६ ॥ गुणेति । गुणाश्चित्तञ्च इत्यभयस्येव त्यागः, हंस सनन्दनादि- संवादत्वं गुणा विषया:। चित्तस्य त्यागो निग्रहः ॥ ५७ ॥ भक्तिरिति । तत्कम्समध्ये उत्तमाऽव्यभिचारिणी भक्ति- रित्यर्थः ॥ ५८ ॥ १० ·०४ सटीक-हरिलोला। | ११, पः। परूपचिन्तनं रुपैः ।। ५६ ।। ध्यातुर्ययसमानता ॥ ६० ॥ तत्र तत्रोत्कटं सत्त्वम् ।। ६१ ।। कर्मत्यागः शनैः शनै. ।। ६२ ।। हे हेये हे उपादये ।। ६३ ।। सति । प्ररूपैति । अरूपवस्तु नो रूपैरुपायभूतैश्चिन्तनं ध्यान ध्यान- योगः ॥ ५९॥ ध्यातुरिति । ध्येयेन वस्तुना मह ध्यातुम्तुल्यत्वं सिधिः। तथाहि भूतसूक्ष्मध्यानादणिमा स्यात् (१) महतत्त्वध्यानामहिमति दिक् (२) ॥ ६ ॥ तेषु सेष्विन्ट्रियादिषु यत्र यत्र सत्याधिक्य सा विभूति: ॥६१ ॥ कति वर्णाश्रमादिधम्मः ॥ ६२ ॥ ह हेये इत्यादि। ज्ञानादिषु यमादिषु च उभयत्र हे हेये है उपादेये। तथाहि, ज्ञानादिषु तावत् । “धर्मो मद्भक्तिवत् प्रोतो जानं चैकात्मादर्शनम् । गुणेष्वमङ्गो वैराग्यमवयंञ्चाणिमा- दयः” (३) इति । एवंविधा ज्ञानादय उपादेया: । अन्यथा तु हेयाः। यमादिषु च "शमो मनिष्ठताबुद्दे हम इन्द्रियनिग्रहः । १) भूतसूक्षम ( अपवीकत पचमहाभूतेभ्यः, पञ्चतनमालेभ्यो वा) अणिमा प्राथमिकी सिद्धिः। भागवतम् ११ । । । १० श्लोक (२) महतत्व पद्धितत्वम्, तद्यानादाराधनान्महिमा-हितीया सिधिर्भवति। भागवतम् ११ । १५ । ११ लोक. । (१) भागवतम् ।।१८।२७ नोक .

·७५ ११५, प्रः ।। सटीक-हरिलोला। गुणदोषाबभिनिदो ॥ ६४ ॥ कर्मणि ज्ञानभक्त्योन ॥ ६५ ।। तितिक्षाटु खसम्म! जिह्वोपस्थ जयो तिः” (१) इति । एवंविधा यमादय उपादेयाः, अन्यथा तु हेयाः। एवमन्येषु चोत्तरहयाथ- एकेनैव पादेन मंग्टहीतः । उत्तरत्र त्वेकस्यैवोत्तरार्थः । पाद- हयेनेति न हाविंशतितत्त्वहानिः ॥ ६३ ॥ गुणेति । अयं गुण: अय दोष इति भेदज्ञाने दोष इति । एतहिभागराहित्येन यदभेदेन ज्ञान स गुण: । “गुणदोषो दृशि- र्दोषो गुणस्तुभयवज्जित" (२) इत्युक्तत्वात् ॥ ६४ ॥ गुणदोषयोरपवादकमाह । कम्मगीति । तौ गुणदोषौ कम्पणिस्तः । न लु ज्ञानभक्त्योस्तत्र भगवदर्पितं कम्म गुणः । सती हि सवस्य ब्रह्मभावादभिन्नत्वम् । यथोक्तम् "ब्रह्मार्पणं ब्रह्महविब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् । ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकम्ग- समाधिना" (३) इति । अन्यस्मिन् कम्मणि भेदरूपत्वाद्दोषः । ज्ञानमपरोक्षबोधः । भक्ति रिहोत्तमा। “मळभूतेषु यः पश्येद भगवद्भावमात्मन:। भूतानि भगवत्यात्मन्येषो भागवतोत्तम" (8) इत्यत्रोता। अनयोस्तु प्रत्येकमैकात्मा रूपत्वेन भेदाभावान ताव दोषः । अतएव भेदप्रतियोगिकाभेदाभावाब गुणोऽपि । एवोक्तं मूलश्लोकेन "न मय्ये कान्तभक्तानां गुणदोषोडवा गुणाः । । प्रत (१) भागवतम ११ । १६ । ३६ लोकः । (१) भागवतम् ११ । १६ । ४५ लोक | गीता ४ । २४ लोक (५) भागवतम् ११ ।२।४। लोक ।

·सटीक-हरिलोला। [ ११म, पः। सा सा संख्या प्रकल्पनात् ।। ६६ ।। खत:सिद्धः पुमान्नान्यत् ।। ६०॥ मनोगता(ता)ऽभिमान्यजः ॥ ६८ ॥ मनः शत्रुजयः सम्यक् ।। ६६ ॥ साधनां समचित्तानां तुडे: परम पियुषाम्” (१) इति । ज्ञानिना- मित्यर्थः ॥ ६५ ॥ सेति । सा सा तेषु तेषु मतेषु प्रसिद्धा। षड्विंशति पञ्च- विंशतिप्रमुखातत्त्वसंख्याप्रकल्पना वादिनां स्फूर्तिवैचित्रधात् । वस्तुतस्त्वे कमेव तत्त्वमिति भावः ॥ ६६ ॥ स्वत इति। पुमान् क्षेत्रज: स्वत: मिद्धः स्वप्रकाशः । अन्यत्क्षेत्रम् न स्वत: सिद्धम् । तवि जड़त्वादन्यत: प्रकाशते । "परस्परं सिध्यति यः स्वत: खे” (२) इत्युक्तम् । अयं क्षेत्र- क्षेत्रत्रयोर्भेद इत्यर्थः ॥ ६७ ॥ मन इति। मनः प्रतिगच्छतीति मनोगन्ता मनसि स्थित इत्यर्थः । तस्मिन् मन: कल्पितेऽर्थेऽभिमानी प्रजी देहयोग- वियोगहेतुः । वस्तुतः स्वयमनोऽपि मनोधर्मष्वभिमानाज्जन्म- मृत्युमानित्ये वेत्यर्थः ॥ ६८ ॥ मन इति। मन एव शत्रस्तस्य जयो निग्रहः। सोऽभिमान- निवृत्ती हेतुः ॥ ६८ ॥ (१) । भागवतम? | 00 ३६ झोक भागवतम ११ । २२ । १ लोक । ( ) ·११श, षः।] मटीक-हरिलोला। ७७ प्रतिमादिष्वजार्चनम् ।। ७० ।। पुमान् प्रकृत्योपगूढ़ः ॥ ७१ ।। विश्वमूर्तीशपूजनम् ।। ७२ ।। पादाविंशतिर्विष्णोरुत्तराण्युद्धवं प्रति ।। ७३ ।। गुरुभिः पञ्चविंशत्या लोकतत्त्वपरीक्षणे ।। ७४ ।। होनमध्यमोत्तमैरष्टनवाष्टाभिस्त्रिधैकधा ।। ७५ ॥ आत्मतत्त्वपरीक्षायाञ्चतु त्याद्यमुत्तरम् ।। ७६ ॥ ऋण्यानण्याश्रमहन्द्रभेदेन हादशं विधा ।। ७ ।। प्रतिमेति । आदिशब्दासलिलमूर्याग्निमन्त्रविप्राः । तेष्व- जस्य विष्णोरञ्चन क्रियायोगः ॥ ७० ॥ पुमानिति । प्रकृतिकामिन्यानिङ्गितः पुमान् संसृता- वधिष्ठानम् ॥ ७१ ॥ विश्वमूर्त्तिरिति । स्थिरचरमूर्तरीश्वरस्य पूजनं पराभक्ति- रित्यैवम् । पादरिति स्पष्टम् ॥ ७२–७३ ॥ एवं सोत्तरान् प्रश्नानुक्ता इदानी चतुर्णां ध्यातृणां प्रभेदा- नाह। गुरुभिरिति । स्पष्टार्थम् ॥ १४ ॥ हीनेति। (प्रात्मतत्त्वपरोक्षाया चतुईत्याद्यमुत्तरम् )। प्रात्मत्यादि। गुरुभिरित्यादि माईनोत्तरम् । प्राद्यमुत्तम चतुर्दा तत्र विंशत्या गुरुभिस्त्रिधा। ते हि लोकतत्त्वपरीक्षायां होन मध्यमोत्तमत्वाविधा। सप्तमाष्टमनवमेवष्टनवाष्टभिः क्रमादुताः। प्रात्मतत्त्वपरीक्षायामकधा । सा चोक्ता दशमे । इत्यं हेयोपादेयनिरित्यत्तरं चतुर्दा ॥ ७५ – ७६ ॥ ऋण्यति । हादशमत्तरं कम्मत्याग: "शन: शनैः” इत्य अतएव ·सटीक-हरिलोला। [ ११, पः। व्यवस्थेति तथा वेदोऽपौति पञ्चदशं विधा ।। ७८ ।। भिक्षुगौतस्य सांख्यस्य गुणलक्ष्मलगौतयोः । उक्त्योक्तं मनसोऽरित्वं बलं भेदो रणे जयः ।। ७६ ।। -- वोक्तम् (१)। ऋण्या वृणिनोराश्रमयोई हमेदाविधा। तत्र ऋणिनी ब्रह्मचारियहस्थौ। प्रादौ ऋषीणामणं यदपा- क्रियतेऽध्ययनात् । हितोये देवानां पितृणाञ्च यदपाक्रियते याग प्रजया चानृणिनी यति वनस्थो (२)। प्रतएव तदुत्तरं सप्ताष्टादशयोरुतम् ॥ ७७ ॥ व्यवस्थेति । पञ्चदशं गुणदोषावभिद भिदाविति । तस्य च गुणदोषो कम्मण्येव न ज्ञानभक्त्योरिति व्यवस्थायामेक: प्रकारः । यथा चेयमस्माभिरुता व्यवस्था । तथा वेदोऽप्येवं ब्रूत हितीयः । ततस्तद विंशकविशयोरुताम् ॥ ७८ ॥ भितुगीतेति । स्वयम् । ऊनविंशति । मनः शवजयः । सम्यगिति चतुर्दा तद मनसोऽरित्वादिभेदात् । तव भिक्षु- गीतस्योक्त्या मनसोऽरित्वमुक्तम् (३)। भिक्षणां मन एव शत्रुरिति समर्थितम् । मांख्योक्त्या तहलं तत्र हि (४) महदादिप्रपञ्चजाल- तच्च मन:शत्रोः पराभूती सहायभूतत्वाइलमित्युताम् । युक्तम् । (१) भागवतम ११।८।१५ श्लोकः । (२। “बावमानोवे ब्राह्मणस्त्रिभित्रणवामनावत ।" रणानि यानपान्य मनो मोने निवेशयेत् ॥” रति मानव शास्त्रम् । "पुत्रेणाय नानोमय." "विद्यया देवलोक." "कर्मणा पितात" रति । हर दा ।।५।१६। भागवतम ११ ।। (४) माख्यरमम. ( कारिका ) ।।

·७८ ११५, पः। मटीक-रिलोला। उपजयः । । ऊनविंशचतुर्वैव चतुर्मिादशोत्तरैः ॥ ८० ॥ पञ्चद्वादशभिः षड्भिः षट् त्रयोविंशतिस्ततः ॥८१॥ निःसङ्गत्वे गुणत्यागे भक्तिर्दायेऽपकर्माणि ।। ८२ ॥ मन: सम्बन्धित्वं चास्य तत्कल्पनाविजृम्भितत्वाद बन्नञ्च जानार्थम् । बल ज्ञानपूर्वकम् । हि शत्रोरभिजयेन हस्थितो विजयः । गुणलक्ष्मोक्त्या तु भेदः । सत्ववृत्त्या कृत्यन्तराणां वीकार नथमूलो मनः शत्रुः शक्यो जेतुम् । एवं जय- मामी समग्रमामुना ऐलगीतोत्या तस्याः फलमुताम् । एल: पुरुरवाः । स हि विचारशरैः मनः प्रत्यर्थिनं निर्जित्य सुख- मासीत् । “वैतसे नस्ततोऽप्येवमुज़श्या लोकनिस्पृहः । मुक्तसङ्गो महीमेतामात्मारामथचारह” (१) इत्युतात्वात् । एवमेवेदमन्यथेद- माख्यानचतुष्टयमप्रशस्तं स्यात् । तदितराचार्येण चतुरचेतसो माम्। उत्तयोतमित्यादि। तम भेदचतुष्टयं त्रयोविंशादिषु चतुर्पूक्तम् || ७८ ॥ एवमुक्तरीत्या चतुर्भिराहान्तः ( उत्तरैः ) हादशाध्यायाः ॥८॥ पश्चेति। षड्भि षडिति। हादशभिरुत्तरैः पञ्चाध्यायाः । निःसनेति । एवं पूर्वोतो दिशभिस्त्रयाविंशतिरध्यायाः स्युः । मनु वयोविंशत्यध्यायेषु प्रत्येकमेकैक एव प्रश्न इत्येव किन्तन कतम् । कि वैषम्येनेति तबाह ॥ ८१ ॥ नि:सङ्गत्वेति। नि:सङ्गत्वे उपयोगात्रयाणां सत्सङ्गासन- साधुभक्तिविप्रनामामेकमेलनं छतम् । गुण त्यागे उपयोगायो- विषयासक्ति हेतुहंसमनन्दादिसंवाद प्रश्रयोर्भक्तिदायें उपयोगात् । (1) भामवतम ।।२६ । १५ नोक ।

·सटीक-इरिलीला। [११५, पः। तत्त्वज्ञाने चोपयोगात्तिहिदित्रिमेलनम् ।। ८३ ॥ तहेतुष्वपि निष्कम्पः ।। ८४ ।। निःसङ्गः ।। ८५॥ अच्छेदले पकः ॥८६ ॥ विशोधकोऽभिः ।। ८ ।। हयोरुत्तरं श्रेयो ध्यानयोगप्रश्रयोः । अपकणि नैष्कम्मा उप- योगात्। यो नादियमादिप्रश्नयोः ॥ ८२ ॥ तत्त्वज्ञाने उपयोगात्। त्रयाणा तत्त्वसंख्यक्षेत्रक्षेत्र जदेहयोग- वियोगप्रश्नानां यथा चैतत् प्रश्नार्थप-लोचनया ज्ञेयम् ॥ ८३ ॥ एवमुत्तरभेदाहिविच्य यस्माद् गुरोर्यत् शिक्षितव्यं तदाह । तहेतुरिति । अत्र पञ्चविंशतः प्रथमान्तानां “पुरुषः क्रियते गुरुभिः क्रमात्" इत्यनेन सहान्वयः (१)। तत्र तहेतुषु कम्प- हेतुषु सत्स्वपि पुरुषो निष्कम्पः । पृथिव्या गुरुणा क्रियते । यथाभूः सा हि “भूतैराक्रम्यमाणापि न कम्पते" ॥ ८४ ॥ निःसङ्ग इति । वायुना, यथा हि वायुः सर्वत्रसञ्चबपि न सन्नति तथा योगी विषयान् भुनानोऽपि न मोदित्यर्थः ॥५॥ अच्छेदेति । पच्छदलेपकनभसा । यथा नभ: स्थिरचरै- र्भावः सङ्गतमपि नो वस्तुतो विच्छिद्यते । यथा च मेघान स्पृश्यते एवमात्मनि अविच्छेदत्वमलेपकत्वञ्च पश्येदित्यर्थः ॥ ८६ ॥ विशोधक इति । अनियथा स्वच्छ स्निग्ध मधुरत्वेराप: कोर्सनोपस्पीन क्षणमात्रात् पुनन्ति । तथा मुनिः पुमी- यात् (४) ॥८७॥ (१)भागवतम् । ११ । ७ ३७ नोकः ।

·११श, अः ।] सटीक रिलीला। मलत्यागी ॥८८॥ (उ)त्यक्तो विक्रियया ।। ८६ ।। अभदो विवस्वता ।। ६० ।। निःस्नेहः ॥ ६१ ॥ एतेऽष्टी होनाः ॥ २॥ दिष्टभुक् ॥ ६३ ॥ क्षोभहीनः ( सिन्धुना ) ॥ ६४ ।। मलत्यागोति । अग्निना यथा तेजस्वीत्यादिगुणैरग्निः सर्व- भक्षोऽपि न मलयादत्ते तथा मुनिर्ह विष्था हविष्यं भुञ्जानोऽपि ज्ञानबलान् न तैर्दोषैर्युज्यते ॥ ८८ ॥ त्यत इति। चन्द्रमसा स हि यथा कलाना ह्रासवृधादि- भिन विक्रियते निषेकादिश्मशानान्तै?हसंस्कारैर्मुनिन विकुर्वीत ॥ ८८ ॥ अभेद इति । विवस्वता अभेदो भेदशून्यः रविणा स ययो- पाधिवशाभिन्न इव न वस्तु तोभिन्नस्तथात्मत्यर्थः ॥ ८ ॥ नि:स्नेह इति । कपोतन सहि स्नेहप्रसङ्गानष्टः । स्वय न भवेदिति व्यतिरेकेन दृष्टान्तः ॥ ८१ ॥ एतेऽष्टौ होना: ॥ २ ॥ दिष्टेति । अजगरेगा । स यथा दैवलब्धं भुङ्क्ते न तु स्वयं यतते तथा मुनिः स्यादित्यर्थः ॥ ८३ ॥ क्षोभहीन इति । सिन्धुना। सरिजलसङ्गा सङ्गोऽपि न तुभ्यति तथा कामाना लाभालाभे मुनिः स्यादि. तथा तथा यथा त्वर्थः ॥28॥ ११ ·८२ सटीक-इरिलीला [११श, पः। रूपप्रलोभितः ( पतङ्गेन ) ॥ ६५ ॥ सारग्राही ( भ्रमरण ) ।। ६६ ।। स्पशमूढ़ो ( गजन ) ॥ ६७ ॥ निर्लोभः ( मधुम्रेण ) ।। ६८ ॥ गौतवञ्चितः ।। ६६ ।। रसमूढ़ो ।। १०० ॥ विमुक्ताश: ( पिङ्गलया ) ॥ १०१ ॥ पतङ्गेन । स यथा दीपप्रलोभनाबश्यति न तथा कामिन्यादि- रूपालोकनान्मुनिनश्यति । तस्मात्तथा न स्यात् ॥ ८५ ॥ सारग्राहीति (१) भ्रमरेण स यथा सर्वपुष्येभ्यः सारमादत्ते तथा सर्वशास्त्रेभ्यो मुनिराददधीत ॥ ८ ॥ स्पर्श मूढ़ इति। गजेन, स यथा करिण्यङ्गसङ्गस्पर्शमढ़ो गजान्तरे हन्यते। तथा स्त्रीस्पर्शाज्जारैर्मुनिस्तस्मात्तथा न स्यात् ॥४७॥ निर्लोभ इति । मधुधेति ) म यथा मधुलोभात् शरघानिरस्य मधुस्वयमादत्त। तथार्थलुब्धं मामपि कथिविरस्यतीति विमृश्य मुनिनिर्लोभी भवेत् ॥८८ ॥ गीतेति। हरिणेन । म हि गीतप्रसङ्गाष्टो मृतः । सेन मुनिर्गीतं न शृणुयात् ॥ ८ ॥ रसेति। मत्स्येन म यथा वरिशरसावेशात्रष्टस्तथा रमेषु मुनिन मुह्येत् ॥ १० ॥ (1) “बहुमास्त्र गुरूपासनेऽपि साराहानं षटपदवत्"। "सर्वतः सारमारध्यात् पुष्पेभ्य व षटपदाः" सांख्य द ।समम् ।

·११२, अः। सटीक-हरिलौला । ८३ अपरिग्राही ( कुररेण ) ॥ १०२ ॥ अभिमानभुक् ( अर्भकेण ) ॥ १०३ ॥ एकः कुमारीकोन ॥ १०४ ॥ एकमनाः शरकारेगा ।। १०५ ॥ विमुक्तेति । पिङ्गलया (१) । सा हि सकलकामुकाशा विमुच्य निर्विमाऽभूत्। तथा स्वयं स्यादित्यर्थः। एते नव मध्यमाः ॥ १०१ ॥ अपरिग्राहीति। कुररेण । म हि सामिषः कुररान्तरे- ईन्यमान: आमिष ल्यता निर्ममोऽभूत् (२) तेन मुनिर्निरामिषः स्यात् ॥ १०२ ॥ निर्लोभ इत्यत्र सञ्चयनिषेधोऽत्र तु सञ्चितत्याग इत्यपौन- रुत्यम् । अभिमानेति । अर्भकेन स यथा मानाभावात् सुखी तथा मुनि: स्यात् ॥ १०३ ॥ एक इति। कुमारी-कङ्कणेन (३)। तद्धि यथा बलयान्तर- साद वाचालमित्येक मेवावशेषितं निश्चलमासीत्। तथा काल- वार्तादिदेषाद अन्यसङ्ग हित्वा स्वयमेकाको स्यात् ॥ १०४ ॥ एकमना इति। शरकारेण स हि यथा नाराच बदृष्टेः स सेन्यमपि गजानं गच्छन्तं नावेक्षते । एवमकस्मिन् भगवति मनः प्रणिधाय योगी वस्त्वन्तरं न पश्येत् ॥ १०५ ॥ ( १ ) “निराश, सुखी पिङ्गलाबन्' माख्य द ४ । ११ सूत्रम । ( २ ) "श्येनवत् सुखीदुःखीत्यागषियोगाभ्याम्" सांख्यदर्शन ४ । ५ सूत्रम । (१) “बहुभिर्योगे विरोधोरागादिभिः कमारी- शावत्" साट्य ट ४६ सलम।

·८४ मटीक-हरिलीला। [ ११श, श्रः। गुप्तिसिद्धौकाः ॥ १०६ ॥ धृतनिश्चयः ईशस्यैककर्तत्वे ।। १०७ ॥ ध्यातुर्य यात्मना स्थितौ ॥ १०८ ।। देहास्वत्वे च ॥ १०६ ॥ ( एतेष्टावुत्तमा: ) पुरुषः क्रियते गुरुभिः क्रमात् । उपायत्वेऽन्तरङ्गास्ते क्रमाचिस्कन्धता ततः ॥ ११० ॥ गुप्तिरिति । सर्पण । गुप्तसिद्ध ओकोग्यहं यस्य म तथा । यथा सर्पो एहाननारम्भमाण: परवेश्म वेव सुखमारमेत (१) । तथा मुनिः स्वयं स्यादित्यर्थः ॥ १०६ ॥ धृतति । ऊर्णनाभिना। यथा स्तस्मादूर्णामाहाय वहिर्वितत्य कञ्चित्कालं क्रीडति । पुनस्तां ग्रसते । एवर्मक एवं- खरः स्वमाययैव चेष्टते नान्य इति धृतनिश्चयः स्वयं स्यात् ॥१०॥ ध्यातुरिति । तनिश्चयः सुपिशस्कृता यथा पशस्कृता कोट: कुड्यान्तेन प्रवैशित: तयानात् पूर्वरूपात्यागेन एतत् स्वरूपं स्यात् । तथा कामादिभिरुपायैर्भगवद्ध्यानाद् ध्याता ताद्रूप्य यातौति वृतनिश्चयः स्वयं स्वात् ॥ १०८ ॥ देहति । तनिश्चयः देहनादेहे चास्वत्वमनात्मीयत्वबुद्धि- स्तम्मिन्, देहो हि जन्ममृत्युयोगात् स्वस्मिन् अनात्मीयत्व बोधयति । एतऽष्टावुत्तमाः ॥ १०८ ॥ पुरुष इति । तानव गुरुणाह । “पृथिवीवायुगकाशमापो- ऽग्निश्चन्द्रमारविः । कपोतोऽजगर: मिन्धुः पतनो मधुकद् गजः ॥ । १) "अनारमपि परग्टहे सखी सर्प पत्" सायद ४ । १२ बम ।

·८५ १११, अः ।] सटीक-हरिलोला। देहस्य पृथगुद्देश: श्रेष्ठयानेदिष्ठता कृतात् ॥ १११ ॥ स्वोत्तग पृथगध्याये द्वितीयैकोनविंशको ।। ११२ ।। प्रश्नौ प्रागुत्तरेणापि योगं बोधयितुं कृतौ ॥ ११३ ।। मधुहा हरिणो मीनः पिङ्गला कुररोऽभकः। कुमारी शरकत् मप अनाभिः सुपशकत् । एते मे गुरवो राजचविंशति- राश्रिताः” (१)। पृथिवीत्यादिना सुपेशं शोभनं रूपं कौटकस्य करोतौति मुपेशवत् । पेशस्कारोकोटः । उपायत्वेति । उपायत्वे मङ्गत्यागस्य क्रमादन्तरङ्गाः । अतएव होनमध्योत्तमत्वेन क्रमात् विस्कन्धता तेषाम् । ननु देहश्चेद् गुरुः किमेतेष्वेव नोद्दिष्टः देहस्येति । देहस्य पृथगुहेगः कृतः श्रेष्ठत्वात् कृतः । श्रेष्ठत्व चास्य नेदिष्टतयाऽतिसामोप्येन लत इतरे विप्रकष्टाः अयन्तु सविरुष्ट इति भावः ॥ ११० ॥ "गुरूगां सन्निकर्षश्च शिष्याणामुपयुज्यते (२)।' ननु सब्वे प्रश्ना: स्वोत्तरैः सह समानाधिकरणा: हितोयैकोनविंशत्यो भिवा- धिकरणावित्यत्र हेतुः ॥ १११ ॥ क स्तत्राह,-स्वोत्तरति। द्वितीयः सत्सङ्गामङ्ग प्रश्नः । एकोन- विंशकवाभिमाननिवृत्ति प्रश्नः । एतौ स्वोत्तरान् निजादुत्तरात् पृथक् भित्रेऽध्याये कती किमर्थं प्रागुत्तरेणापि पूर्वाध्याय- दत्तेनोत्तरेणापि योग सम्बन्धं बोधयितुम् ॥ ११२ ॥ किं चान्य प्रश्नाः उद्धवेन स्वबुधव कृताः । प्रथमादयस्तु षडु- तत्राह। ( १ ) भागवतम ११ । ७ । ३५ श्लोक । (१) मुण्डकोपनिषत् ।। १२ लोक । -"तसिानार्थ सगुस्मेवा भिगोत् समितपाणि श्रोलियं ब्रह्मनिष्टम"।

·८५ सटीक-हरिलीला [११म, पः। ( अथैषां द्वाविंशतिप्रश्नानां सङ्गतिमाह ) ॥ ११४ ॥ निःसङ्गता कथं कौगतानिर्वाहश्च यैर्यथा ॥११॥ भतर्यो विषयस्तस्मिन् सत्यन्यस्मिन् रतिः कथम् ॥११६ ।। सा कथं भक्तितुल्यं किं कथं भक्तिगुणोजिता ॥११॥ यैर्यैः कामार्थधर्मेषु यैर्मोक्षेऽन्तर्वहिर्भवैः ॥ ११८ ॥ ते कीदृशाः श्रुतिभक्तिः परा च स्मृतयः कथम् ॥११६॥ कीदृग्भक्तः कथं दौःस्थामभिमानक्षयः कथम् ।।१२०॥ कि कर्मज्ञानभतीनां सूचितानां पुनः पुनः ।१२१।। सर्वेऽपि देशसाराणां स्वरूपमिति सङ्गतिः ॥ १२२ ॥ स्थापनपूर्वकाः। त्वन्तु सर्व परित्यज्ये त्यादिवाक्यभगवतोवस्या- कानामुत्थाप्यकारिता । अथेति ॥ ११३ ॥ नि:मङ्गत्यादिचतुर्भिः। नि:मङ्गता कथमित्येवमर्थं प्रथम- प्रश्नः। मा च कीदृशीति हितीयः। तस्यानिर्वाहव यैः स्यात् ते के इति तृतीयः । यया चानुष्ठिततया तबिहिः सा केति यथ भक्त विषय ईश्वराख्यस्तस्मिन्नेव सति सद्रूपे जौबे क्षेत्रने सति प्राणिनामन्यस्मिन् वस्तुनि रतिः कथमिति पञ्चम- षष्ठी। ईखरस्यैव शरीरावच्छेदाज्जीवत्वम् । नुप्रविष्टोऽसावित्युक्तम् । अतस्तस्मिन् एव क्षेत्ररूपे रतियुक्ता तदुक्तम् । "भववान् ब्रह्म कार्मेन विरम्वीक्ष्य मनीषया, तदध्यवस्यत् कूटस्थे रतिरात्मन् यती भवत्” (१।। इति चतुर्थः । प्रतएव वसूष्टा- (१) भागवतम् २ । । ३४ रोक ।

·११य, पः।] सटीक हरिलोला। सप्तमः ।। १२३॥ अष्टमः ॥ १२४ ।। नवमः ॥ १२५ ॥ दशमैकादशहादशाः ॥ १२६ ॥ इति श्रीहरिलीलायां वोपदेव कृती एकादश. स्कन्धविवरणम् ॥ कूटस्थ: क्षेत्र नः हरिरित्याद्युक्तं टीकायाम् । सा रतिः कथ- मिति ॥ ११४-१२२ ॥ सप्तम इति । गुणचित्तत्यागात् क्षेत्र से रतिरित्यर्थः । भक्ति- सुख्यमपरं किमिति ॥ १२३ ॥ अष्टम इति । भक्तिरेव भतितुल्या नान्यत् इति भावः ॥१२४॥ निर्गुणे वस्तुनि भक्तिः कथं कार्येति । नवम इति । साकार- हारति भावः। कामार्थधर्मेषु मध्ये यैर्य रुपायैर्निर्गुणे भक्ति स्यात् ते के इति ॥ १२५ ॥ दशमेति । तत्र कामा: सिहयः काम्यन्तु इति व्युत्पत्त्या तासु भक्ति हेतवस्तथा। “तासामष्टौ मत्प्रधाना” (१) । इत्यने- नोक्ताः । अथ विभूतयः । ता अपि भक्ति हेतवः । “केषु केषु च भावेषु चिन्योऽसि भगवन् मया” इत्युक्तात्वात् (२) । । धोऽपि भगवत्यर्पितो रतिहेतुः । यचान्सरगर्वहिरनैश्च रतिः स्यात् ते के ( १) भागवतम् ११ । १५ । ३ खोकः । (.) गीता १.।१७ रोक ।

·८८ सटीक-हरिलीला [११श, अः। इति त्रयोदशचतुर्दशौ। तवान्तरङ्गा ज्ञानादयः । वहिरङ्गा. यमादयः (१)। आसनोपकारकत्वात् । श्रुतिभक्तिपरा कथमिति पञ्चदशः । कम्मणामन्तःकरण शुयथं विधानादि (२) इति भावः । स्मृतयश्च कथं भक्तिपरा इति षोड़शः । स्मृतयोऽक्षयादादि- तन्त्राणि । ते हि वेदस्थ मेव तत्त्वमेदं म्मरन्ति । तत्त्वानां हेयोपादेयं विभागेन व्यवस्थापनादेकस्मिन् भगवत्ततत्त्वे पर्यवसान- मिति स्मृतीना भक्तिपरत्वम् । भक्तः कीदृशः इति सप्तदशः । प्रकृत्यपेतः पुमानित्यर्थः । अस्य च जन्ममृत्युभयं कथमित्य- टादशः। मनो धर्मेष्वभिमानाभावादित्यर्थः । अभिमानक्षयः कथमित्येकोनविशः मनः शत्रजयात्तज्जयः इत्यर्थः । कमी- ज्ञानभक्तीनां बहुधोकानां सर्वश्रेष्ठानां किं स्वरूपमिति विशादय- तत्त्वज्ञानं प्रक्कत्युपगूढ़ेन पुंसा विश्वमधिष्ठितमिति इतरे प्रसिद्दे ॥ १२६ ॥ इति वोपदेवविरचित-हरिलोलायां मधुसूदनसरस्वती- प्रणौतमकादशस्कन्धविवरणम् ॥ स्त्रयः। इत्येकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥ (१) वयमनरङ्ग पूर्वेष्य । तदपि वहिरङ्ग नि:जस्य । पाताल र ३।४-८१ सत्वम् । (२) “नित्यनैमित्तिकैरेव कोणो दूरित क्षयम "महा यच यसबाशीयं क्रियते तनु.” मनुः- वृतयो हि त्रौतग्टह्य सवाणि, महर्षि मन्वादिपपीतधर्मशास्त्राणि च ।

·८८ १२श, अः।] मटीक-हरिलोला। आश्रयो हादशस्कन्धे त्रयोदशभिगेरितः ॥ १ ॥ आश्रयश्च परं ब्रह्म परमात्मा रमापतिः ॥ २॥ यतः प्रपञ्च धौस्तत्र सर्प स्रग्धौग्विाथिता ॥ ३ ॥ उपादेयाऽनुपादेया वाश्रयायिनौ च तौ ॥ ४ ॥ एवं हतीयादिषु सर्गादौन नवभेदानुक्का क्रमादाश्रयो हादशे उच्यत इत्याह । आश्रय इति । स्पष्टमस्यार्थः ॥ १ ॥ पाश्रयलक्षणमाह । पाययश्चति । निर्गुणन्तत्त्वं ब्रह्म। विगुणं परमात्मा । सत्त्वगुणं रमापति.। ब्रह्मादिशब्दवाचं यहस्त स प्राश्रयः । एवमेव हि तत्त्व विभि: शब्दैरुच्यते । तदुक्तं “वदन्ति तत् तत्त्वविदस्तत्त्वंय ज्ञानमहयम् । ब्रह्मेति परमात्मेति भगवानिति शब्दात” (१) इति । तथैव टोकायां व्याख्यातम् । साकारयोरप्याकारतिरोहितत्वान भेद इत्यर्थः ॥२॥ नन्वये वस्तुनि आश्रयशब्दप्रवृत्ती किनिमित्तमिति तत्राह । यत इति । यतः यस्मादनिर्वाच्य-प्रपञ्चधोस्तस्मिन् ब्रह्मण्यधिष्ठाने पाश्रिता मध्यस्ताः (२) । यथा सर्प स्रगबुद्धिः । प्रतौतिव्यति रेकेण प्रपञ्चस्याभावास नगधोरित्युक्तम् । यदुक्तम् “प्राभामश्व निरोधश्च यतथाध्यवसीयते । म प्राथयः परं ब्रह्म परमामेति शब्दात इति" (३) ॥ ३ ॥ उपादेयेति । आश्रय उपादेयः । श्राश्रयो प्रपञ्चो सेयः । अतोऽत्र प्रकरणहयमित्यर्थः ॥ ४ ॥ एतच्च (१) भागवतम १ || ११ लोक. । (२) यध्यस्ता --अध्यासलक्षणलक्षिता., तच्च सतविंस्तहति रिति। यथा रज्यामजानम् ॥ शाङ्करभाष्यम् १ । । १ स्वम् । (१) भागवतम् ।। १० । ७ लोकः । १२ ·सटीक-हरिलोला। [१२थ, मः। अतश्चतुर्भिरध्यायैरनुपादेयतोदिता ॥ ५ ॥ उत्तरोत्तरदुःस्थत्वात् स्थापकानां स्थितेरपि । युगे युगेऽन्यथा भावाः कालग्रस्ततया तथा । उपादेयत्वमेकन परीक्षित् फलदर्शनात् ॥ ६ ॥ श्रवणं मननं ध्यानं चैत्युपादानहेतवः । तत्र श्रवणसिद्धार्थ दाभ्यां शब्दस्य सम्भवः ॥ ७॥ वेदीपर्वदभिन्नस्य ॥ ८॥ उपवेदः पुगगान्तत् सम्भवः मप्तमे । मार्कगडेय कथा विभिः ॥ ६ ॥ तत्रादौ यमाह। अत इति । स्पष्टम् ॥ ५ ॥ अध्यायार्थानाह। उत्तीति । स्थापकानां राज्ञां उत्तरो त्तरदौर्बल्यम् । प्रथमे स्थितरायुबलादिरूपाया हितीये प्रति- युगमन्यथा भावस्तुतीये। कालजत्त्व चतुर्थे । तच निरोध- तयाक्रान्तत्वात् । एभिव हेतुभि:। प्रपञ्चस्येति । प्रयं पञ्चमार्थः ॥ ६ ॥ अथाश्रयप्राप्तावुपायानाह। श्रवणमिति। श्रवणादयोऽपि तत्त्वमाक्षात्कार जनयन्ति। लक्षण न्वषा प्रागुक्तम । तति । विदेति । "श्रोतव्यः श्रुतिवाक्यभ्य:” (१) इत्यतत्वात् । श्रवणं वेदशब्दसापेक्षम् । तत्र वदसम्भवः षष्ठे । उपवेदः पुराण तत्सम्भव: सप्तमे ॥ ७-८॥ मननमाह । मार्कण्डयेति । तत्राष्टमे मार्कण्डेयस्य विष्ण्वीक्षा। (1) "श्रोतव्यः श्रुतिवाक्य भ्यो मन्तव्यबोपपत्तिभि । मत्या चमतत ध्येय एनेदर्शन हेतवः ॥" सायदानभूमिका । तत्र श्रवण- माह।

·१२य, प्रः। मटीक-हरिलोला। ८१ । तथा विष्णुमाया शिवेक्षाभिभिन्ना मननसिद्धये १० ॥ मूर्तेस्तत्त्व सूर्यगत्वमेकेन ध्यानसिद्धये ॥ ११ ॥ पुराणार्थोपसंहार एकेन तद्भिदाश्रयः ॥ १२ ॥ अष्टादशदशत्रिंशयधिका नव विंशतिः । षड्विंशतिर्दश नव पञ्चभिः सहिता दश ॥ १३ ॥ नवमे मायेक्षा। विष्विति । दशमे शिवक्षेत्यर्थः । अयमर्थः । यथा मार्कण्ड यस्य प्रथमं हरदर्शन ततो मायायाः शिवस्येति वृत्तम्। मननं कुवत: प्रथम परोक्षत्वाधिगमः पुनरसम्भावना-विपरीतभावनाभ्या तत्रैव भ्रमः । ततो मनन- दायण तबिरासे पुनरपरोक्षत्वाधिगम इति सुहृदयाश्वेह प्रमाणम् ॥ ८-१० ॥ ध्यानमाह। मूर्त्तरिति । एकादशे भगवन्मतस्तत्त्वं सूर्य- मण्डलाधिष्ठाटत्वञ्च (१) ध्यानार्थमुक्तम् ॥ ११ ॥ पुगणार्थति। हादशे ( भागवत ) पुराणार्थोपसहारः । एकेन तद्भिदाययोऽष्टादशपुराणाना ब्रह्म पाद्मादौना(२) भिदाभेदः ॥१२॥ एवमाश्रय विविच्य सर्वस्कन्धेश्वध्यायान् गणयति । अष्टा- दशति ॥ १३॥ (१) ध्येय मदा मविटमण्डलमध्यवती. सरसिजासन- सविविष्ट । केय्वान् कनक कण्डलवान किरोटी, हारी हिरण्मयवपर्ध त- गाच ॥ इति श्रीभगवधानम। (२) "ब्राह्म पानं वैषणवञ्च विम्भागवतन्तथा. तथान्यन्नारदीयञ्च मार्कण्डेयञ्च सप्तमाम ग्ने यमष्ट मञ्जैव भविष्यनवम स्मृतम् । दशमं ब्रह्मवैवत्तं लैङ्गम वार।हाद शव त्रयोदश स्मृतम। चतुर्दश वामन कौर्म पञ्चदश समृतम, मात स्वचगारुड़ व ब्रह्माण्डञ्च ततः परम्" ॥ त्यहादशपुराणानि सान्दोकानि। गिवरहरस्य सम्भकागडे (२१२. १२९ नाराया. एकादशन्तथा। स्कान्द ·८२ सटीक-हरिलोला। [ १२, प्रः। विंशतिस्त्रिभिश्चतुर्भिश्च स्वाइँकत्रिंशत्रयोदश । इति भागवतेऽध्याया एकविंशच्छतवयम् ॥ १४ ॥ एकादिनियमे नैतानभ्यमच्छक्तितोऽन्वहम् ॥ १५ ॥ वक्ता श्रोतयथो श्रोता वक्तय॑न्यत्र चिन्तकः ॥ १६ ॥ शास्त्रे स्कन्धे प्रकरगोऽध्याये वाक्ये पदेऽक्षरे। गुरुपदिष्टो योऽर्थम्तं विमृशन् विष्णु तत्परः ॥ १७ ॥ वक्तेति । विंशतिरिति । मसंख्यामाह । इतीति । एकस्त्रिंशदधिका यस्मिन् शतत्रये तत्तथा । स्पष्टमन्यत् ॥ १४ ॥ अत्रैव स्वानुभूतमभ्यासक्रममाह । एकादौति । स्पष्टम् ॥१५॥ स्वाधिके च वक्त ये पस्थितऽभिमानन्त्यत्वा स्वयं श्रोता भवेत् । उभयाभावे स्वयमेव शास्त्रार्थ चिन्तयेत्। इत्येषा- ऽभ्यासप्रक्रिया । एतच्च “शृगन्ति गायन्ति गुणन्ति माधव” (१) इत्यत्र स्पष्टीकतमाचार्येण ॥ १६ ॥ किञ्च शास्त्र ति। गुरूपदिष्टोऽर्थः तमेवानुसन्दधानःपुमान् विष्णु तत्परः स्यात्। तत्र शास्त्रादीनां चतुर्णामर्थ इहैवोक्ताः । वाक्यपदाक्षराणान्तु टोकायाम् (२) । एवं सप्तानामेकवाक्यता- पश्यन् विष्णुमायुज्यमेतीत्यर्थः । अक्षरं पदावयवः । प्रकृत्यादिरूपो विष्णु रित्यकम् ॥ १७ ॥ अन्यथा पुराण नागा वर्णितमस्ति तथा श्रीमधसूटनीये प्रस्थामभेदे चान्यथा सीति। तोऽम्याम्य पपुराणानि बनि मन्ति । ( १ ) भागवतम् १ । ५ । ११ लोक । । ३ । श्रीमच्छ धया टोकावामित्वर्ण ।

·१२श, मः।] मटौक-हरिलोला। ८३ एकन्तेजस्त्रिधा यहत् सूर्यमण्डलरश्मिभिः । एकं ब्रह्म त्रिधा तहविषामाया विनिर्मितम् ॥१८॥ मण्डला निर्गते सूर्य नैकत्वं रश्मिता यथा ॥ १६ ॥ रोखरः। तच्चायुक्तत्वमत्यन्तं जीवानां भिन्नत्वे विष्णुसायुज्यानुपपत्ते- स्त त्राह। एकमिति। अयमर्थः । यथैकमेवाविशषितं ज्योति- रुपाधिवत् सूर्यादिभेदेन त्रिधा तथैकमेव ब्रह्म विष्वादिभेटेन । सवानवच्छिन्नं चैतन्यं विष्णु: (१)। मायेति । मायावच्छिन- मौश्वरः । माया तहतोरभेदोपचारान्मायेल्युक्तम् । अविद्याव- छिनमात्मा। यदाहुः “कार्योपाधिरयं जीवः कारणोपाधि- कार्यकारणता हित्वा पूर्णबोधोऽवशिष्यत” (२) इति । इत्यमेवेदं व्याख्येयम् । यथा श्रतो तु मायाया जड़त्वाद निवाच्यत्वमवाध्यत्वादिदोषैब्रह्मत्वानुपपत्तिः । जीवेश्वरयोः प्रति- योगित्वादनवच्छिन्नस्य तृतीयत्वे घटाकाश महाकाशयो: प्रति- योगित्वादिव महाकाशस्य सूर्यदृष्टान्तस्त्वस्तित्त्वमात्र एव न तु साकारत्वे ॥ १८॥ नन कथन्तर्हि जीवानामनेकत्व तबाह । मण्डलादिति । मण्डलानिगते तेजोहारा वहिः प्रस्ते सति यदनकत्वं सा यथा रश्मिता मता। एवं मायाया इति। मायोपाधेरीखरात् (३) (१) मायानच्छिवं शमित्यर्थ । "आनन्दमय-विज्ञान-मया वीश्वर जीवको। मायया कल्पितावेतो तान्या सर्व प्रकल्पितम् ॥"पञ्चदशी ६।१२६ श्लोक । "रेक्षणादि प्रवेशान्ता हष्टिरीशेन कलिता। नापटादिविमोक्षान्त समारोजीवकल्पित ॥'पञ्चदशो ६।१३७ लोक । (३। "मायान्तु प्रतिम्बिद्यान्मायिनन्तु महेश्वरम' वेताश्तर-उ ४२, लो।

·८४ । सटीक-हरिलोला [ १२श, पः। यथा नयनसम्बन्धाद् द्रष्टारो रश्मयो रवः । तथा ज्ञातार आत्मानो देहसम्बद्धतो हरेः ॥ २० ॥ विशेषतस्तु यदात्मानश्चेतनत्वादुपासते । विष्णुमायान्तरप्राप्तदुरवस्था निवृत्तये ॥ २१ ॥ उपासनं कर्मभक्तिज्ञानयोगैस्विधा क्रमात् ॥ २२ ॥ सकाशाहिणोनिविशेष चैतन्ये निर्गतेऽविद्या प्रटेशेषु प्रतिफलित सति यदनेकत्वं सात्मता । अयमर्थः प्रथमं मायायां पतितं निर्विशेष चैतन्यस्य महत्प्रतिविम्ब मौखरशब्दार्थः। ततोऽविद्या प्रदेशेषु (विच्छेदेषु ) पतितानि सहस्रशः चित्-प्रतिविम्बानि जीवशब्दार्थ इति ॥ १८ ॥ ननु जीवानां विष्णु गत्वेऽपि विष्णुज्ञान नोपपद्यत कम्मकर्तृत्व भाव विरोधादिति चेत्तत्राह । तथा ज्ञातार इति । रवेरेव रश्मयः चक्षुषि मंक्रम्य रवि पश्यन्ति । तथादेह सम्बन्धात् प्रात्मानो विष्णु मित्यर्थः ( १ ) ॥ २० ॥ एवं रश्मिदृष्टान्ताज्जीवानां मवथा तत् माम्ये प्राप्त वैलक्षण्य- विशेषइति विष्णुमायेति । प्रयं रश्मिभ्यो जीवानां विशेषः। यत्ते चेतनत्वाहिष्णुमपासते किमर्थं मायायामन्तरेण जौवखग्योर्व्यवधान प्राप्ता या दुरवस्था जन्मादिरूपा। (तत्) निवृत्त्यर्थमुपासत इत्यतम् ॥ २१ ॥ तत्रोपायमाह । उपामनमिति । स्पष्टमस्यार्थः ॥ २२ ॥ यथेति । माह। १) विषा ापको विभ., स च विकल्पोभित । तथा चाहतमिक्षिप्रारम्भे “विणविकल्पोन्मितः ॥" इति। वहिन विमा व्यापक । इति तन्द्रिका।

·८५ १२१, अः।] सटीक-हरिलोला। येषां धीविषयेऽदोषा सदोषा नैव तैः कृताः ॥२३॥ कर्मणामर्पणं विषणी विष्णोर्वार्ता परस्परम् । विजने चिन्तनं विष्णोर्योगानां लक्षणं क्रमात् ॥२४॥ इति भागवतस्यानुक्रमणी ग्मगी कृता । विदुषा वोपदेवेन भिषक् केशवसूनुना ॥ २५ ॥ इति श्रीहरिलीलायां वोपदेवकृती हादश- म्कन्धविवरणम् ॥ १२ ॥ श्रीमद् वोपदेवकृत-हरिलौलासमाप्ता ॥ । तेषु क्रमादधिकारिण आह । येषामिति । येषा धीविषयेऽ दोषा दोषशून्या तैरकम्मयोगेन भगवदुपासनं कृतम् । येषान्तु सदोषा विषयेषु दुष्टज्ञानमस्ति नतुषात्याग इति सदोषत्वं तैभक्तियोगेन । येषां तु नव विषयेषु बुद्धिर्नास्त्येव तैनियोगेनति । तदुताम्-- "निविमानां ज्ञानयोगो कम्मयोगस्तु कामिनाम् । यदृच्छया मत्कथादी जातश्रद्धस्तु यः पुमान् ॥” (१) ॥ न निविममा नातिसक्तो भक्तियोगोऽस्य सिद्धिदः । इति ॥२३॥ अथैषामुपायानां क्रमालक्षणमाह। कमणामिति। स्पष्टम् ॥२४॥ एवं दशविधति । इति भागवतेति। स्पष्टमस्यार्थः ॥ २५ ॥ (१) “निर्षिमाना ज्ञानयोगो न्याशिनामिह कर्मसु । सेष्वनिर्षिसचिताना कर्म योगस्तु कामिनाम् ॥ भागवतम् ११ । २० । ७ -८बोकः।

·८६ सटीक-हरिलोला। [ १२श, पः। हरिलोलेति नामेय हरिभक्तर्विलोक्यताम । प्रस्याविलोकनाटेव हरौ भक्तिहिवते ॥ १ ॥ अतत्व तत्त्वधीर्येषा तत्त्वे चातत्त्वधीनृणाम् । न तानानन्दयन्त्येता वोपदेवस्य सूक्तयः ॥ २ ॥ हरिलोलाविवेकोऽयं रामराजस्य वेश्मनि । कटके ( कण्टके ) रचयाञ्चके तुष्ट्यै हेमाद्रिणा सताम् ॥३॥ . यस्य व्याकरण वरेण्य घटनाः स्फोता: प्रबन्धा दश, प्रख्याता नव वैद्यकेऽपि तिथिनि गर्थमकोछुतः । माहित्ये वय एव भागवततत्त्वोक्तावकस्तथा, ” भव्याट् वाणि-शिगेमणेरिह गुणा: के के न लोकोत्तराः ॥४॥ लक्ष्मया सुवर्णलतया वपुषि प्रकाण्डे, लिष्टस्तनम्तवक निम्मितया नितान्तम् । सच्छायक: शितिरुचिफलितस्तमाल- म्तापं व्यपाहतु भवार्क श्चि) भवं हरिन: ॥ ५ ॥ सरस्वती श्रीमधु मूढनन नियूंढ़मेतहुधमोदनेन । जन: समस्तोऽपि रमादनेन ब्रजेशभक्तिं बजतादनेन ॥ ६ ॥ समाप्तयायं श्रीहरिलीनाविवकः ॥ (१) कविकल्प दमे काव्यकामधेनौ च। ( 7 ) कैवल्यदायका पन्थावमाने, चतुर्भचिन्तामणे. गजप्रयस्तो। मत सिन्ले ( शेषपरिक्रेटावसान)।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.