·we!
BENARES SANSKRIT SERIES:
A
COLLECTION OF SANSKRIT WORKS
EDITED BY THE
PANDITS OF THIC HENARES SANSKRIT COLLEGE,
UND IC! THE SUPERINTENDENCIC OF
G. THIBAUT, P.. 1).
No. 137.
चतुर्विशतिमतसंग्रहः ।
श्रीमहोजिदीक्षितसंकलितः ।
साहित्योपाध्यायेन नेपालदेशीयदेवीदत्तपराजुलिना
संशोधितः।
CHATURVINŜATIMATASANGRAHA,
By PANDIT BAATTOJI DIKSHITA,
EDITED BY
ÅRITYOPADHYAYA NEPALI PANDIT DEVIDATTA PARAJULI.
Fascinus I.
BENAR ES:
Published by the Proprietors Alessa's, Braj B. Das & Co.
AND SOLD BY H. D. GUPTA,
Secretary, Chowkhumbu Sanskrit Book Depot.
Printed at the Vidya Vija Press,
BENARES.
1907.
SUCH

·i . Ww0 . . १ . VM . . . मूचीपत्रम् । रु. आपा०० गणपाठः गालप्रकाश गंगालहरा गुरसारणी जातकतन्त्रम् तत्त्वदाप तकसंग्रहः दत्तकीमांसा धर्मशास्त्रमंग्रहः धातुपाठः ( शिला -)) धातुरूपावली पारभाषापाठः ६ पाणिनीयशिक्षा माध्यमहिना प्रथम परीक्षा प्रथमपुस्तक हिन्दी प्रश्नभूषणम् (प्रश्न विचार का बहुत उत्तम ग्रन्थ ) बीजगणितम् (म० म०पं० सुधाकर कुमारपणीसहित) १ मनोरमा शदरलसहिता (टाइप ) लघुकौमुदी टिप्पणीहिता लघुकौमुदीभाषाटीका (i० मथुगाप्रसादमिश्र कृत) (टिप्पणी सहित) लक्षणावली लीलावती ( म० म० १० सुधाकर कर्नाटप्पणीमहित) वसिष्ठसिद्धान्तः विष्णु सहस्त्रनाम व्याकरणकौमुदी (उपक्रमणिका का दूसरा भाग) शब्दरूपावला शृङ्गार सप्तशती समासचक्रम् समासचन्द्रिका १. सरस्वतीकण्ठाभरणम् सायचन्द्रिका टिप्पणीमहिना सिद्धान्तकौमुदी (पं० बामनाचार्येण संशोधिता) सिद्धान्तमुक्तावली दिनकरीटिप्पणीसहिता उपसर्गवृत्ति क्षेत्रकौमुदी क्षत्रसंहिता . . . १ १ .. . 7. .

·Acc No. Cat No. 3 -18 ॥ श्रीमहागणपतये नमः ॥ चतुर्विंशतिमतसंग्रहः। सर्वज्ञः सकलेश्वरः श्रुतिगिरां तात्पर्यभूमिः परा दैतधान्तविधूननैकपदुभिः स्वान्ते चिरं चिन्तितः ।। तेषामात्मतयैव योऽद्वयवपुर्विद्योतते स्वमभः स्वेच्छोपात्तमनोहराकृतिममुं श्रीबालकृष्णं नुमः ॥ १ ॥ विबुधसुरमुनीन्द्रैर्वन्दितं यत्पदानं सकलजगदुपात्तानन्तरायान् लुनाति ।। प्रथितविभव ईशो मत्कृतेर्विघ्नपूर्ण शमयतु स गणानामग्रणीविघ्नराजः ॥२॥ ॥ बालभावमवलम्ब्य भारती प्रार्थये किमपि काक्षितं मुहुः ।। यवदीयपदपल्लवद्वयं मामकीनरसनातिथिर्भवेत् ।। ३ ।। नत्वा शास्त्रार्थतत्वज्ञानहं कुर्वे यथामति ॥ श्रीचतुर्विंशतिमतस्मृतेयाख्यानमादरात् ॥ ४॥ श्रीमन्वादिचतुर्विंशतिमतं संजिघृक्षुः कश्चित्तच्छिष्यो निर्विघ्नस- माप्तिफलकं मङ्गलं शिष्यशिक्षार्थ मुनिकर्तृकतयैवोपनिवघ्नन्नाभिधेयं प्रदर्शयति- सर्वात्मने नमस्कृत्य ब्रह्मणेऽमिततेजसे ॥ धर्मानूचुत्रिवेदोक्तान् स्वर्गादिफलदायकान् ।। धर्मानूचुरिति मन्वाया इति शेषः । ते चानुपदमेव वक्ष्यन्ते । पौ- रुषेयत्वेप्यस्य ग्रन्थस्य वेदमूलत्वाद्धर्मे प्रामाण्यमित्याशयेन धर्मान् विशि- *ष्टि । त्रिवेदोक्तानिति । यद्यपि समाहारद्विगौ त्रिवेदीत्यपेक्षितं न च ·२ चतुर्विशतिमतसंग्रहः विशेषणं विशेष्येणेति कर्मधारयः दिक्संख्ये संज्ञायामिति नियमात् । तथापि अवयवो वेद इति मध्यमपदलोपी समासः । वेदशब्दस्तत्संघा- तलक्षकः । यथा चैतत्तथा द्विगो गनपत्य इति सूत्रे भाष्यादौ स्फुटम् ।। के मन्वादय इत्याकाङ्क्षायामाह- मनुना याज्ञवल्क्येन विश्वामित्रेण चात्रिणा। विष्णुना च वसिष्ठेन व्यासेनोशनसा तथा ॥ आपस्तम्बेन वत्सेन हारीतगुरुनारदैः । पराशरेण गर्गेण गौतमेन यमेन च ॥ शातातपेन शवेन संवर्तेन तथैव च । बौधायनेन सांख्येन दक्षेणाङ्गिरसा तथा । चतुर्विंशतिभिः शास्त्रं दृष्ट लोकहिते रतैः । धर्मसंरक्षणार्थाय संक्षेपेण महात्मभिः ॥ एतैश्चतुर्विंशतिभिः शास्त्रं वक्ष्यमाणं दृष्टमित्यन्वयः । किमर्थ त- त्राह संक्षेपेण अल्पायासेनैव धर्मस्य सम्यग्रक्षणमेवार्थः प्रयोजनं तस्मै रक्षणं चेह शाब्दोनुभवः। नन्वसौ आशुविनाशित्वात्कथं कालान्तरभाषि- कर्मानुष्ठाने उपयुज्यतामित्याशडक्याह- एतज्ज्ञात्वा द्विजः शीघ्रं धर्म स्मरति तत्त्वतः। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन शास्त्रमेतदुदीरयेत् ।। द्विजस्त्रैवर्णिकः । तथा च स्मरणद्वारा उपयुज्यत इति भावः । उदीरयेत् अध्यापयेदित्यर्थः । अत्र च ब्राह्मण एव अधिकारी बोध्यः। तदुक्तं मनुना- विदुषा ब्राह्मणेनेदमध्येतव्यं प्रयत्नतः । शिष्येभ्यश्च प्रवक्तव्यं सम्यकान्येन केन चिदिति ।। यद्यपि अध्ययनं त्रैवर्णिकसाधारण तथापि अध्यापनं ब्राह्मणैनैव कार्यमित्यर्थः । अध्यापकब्राह्मणालाभे तु मनुरेवाह- -- ·चतुर्विंशतिमतसंग्रहः। ३ अब्राह्मणादध्ययनमापत्काले विधीयते । अनुव्रज्या च शुश्रूषा यावदध्ययनं गुरोरिति । अत्राध्यापनमपि अर्थादनुज्ञानमिति तद्वयाख्यातारः । अध्ययनस्य त्रैवर्णिकसाधारण्यं तु मनुनोक्तम्- निषेकादिश्मशानान्तो मन्त्रैर्यस्योदितो विधिः। तस्य शास्त्रेधिकारोस्मिन् ज्ञेयो नान्यस्य कस्यचिदिति ।। शास्त्रमुदीरयेदित्युक्तं तद्विशिनष्टि- वर्णानामाश्रमाणां च ह्याचारकथनं शुभम् ।। आचाराः कथ्यन्तेऽस्मिन्नित्याचारकथनम् । इदानीं संदर्भशुद्धय- नुरोधे मूले वक्ष्यमाणानि वचनानि स्मृत्यन्तरस्थानि कानि चिदुपसंहृत्या- वश्यकाः षोडश प्राच्या संस्कारा व्युत्पाद्यन्ते । ते च गर्भाधान, पुंसव- ना, नवलोभन, सीमन्तोन्नयन, जातकर्म, नामकरण, निष्क्रमणा, न्नप्रा- शन, चौलो, पनयनानि, चत्वारि वेदव्रतानि प्रतिशाखं गृह्येषूक्तानि स्नानं, विवाहश्चेति । अत्रापि गर्भाधानाद्याः उपनयनान्ता एव सर्वेषां नियताः न तु स्नानाद्याः । तेन ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेदित्यादि न विरुध्यते । एते च द्विजानामेव समन्त्रकाः । यदाह याज्ञवल्क्य:- ब्रह्मक्षत्रियविट्शूद्रा वास्त्वाधास्त्रयो द्विजाः । निषेकाद्याः श्मशानान्तास्तेषां वै मन्त्रतः क्रिया इति ।। वैशब्द एवकारार्थः । अत्र तेषामेव क्रिया इति वदन् शूद्रस्याम- त्रकाः क्रिया इति दर्शयति अत एव संस्कारानधिकृत्य 7. यम:- शूद्रोप्येवंविधः कार्यों विना मन्त्रेण संस्कृत इति ॥ तत्र ऋतौ गर्भाधानं कार्यम् । रजः प्रभृतिषोडशरात्रान्त ऋतुकालः तदुक्तं याज्ञवल्क्येन- षोडशनिशाः स्त्रीणां तासु युग्मासु संविशेत् ।

·४ चतुर्विशतिमतसंग्रहः ब्रह्मचार्येव पर्वाण्याद्याश्चतस्रश्च वर्जयेदिति ॥ युग्मासु निशासु निशास्विति दिवसनिषेधार्थम् ।। तथाचाथर्वणश्रुतिः- माणं वा एते प्रस्कन्दन्ति ये दिवा रत्या संपुज्यन्ते ब्रह्मचर्यमेव तत् यद्रात्रौ संयज्यन्त इति ॥ शङ्कलिखितावपि- नातवेपि दिवा बजेदिति युग्मास्विति बहुवचनं समुच्चयार्थम् । अत- वैकस्मिन्नप्तावप्रतिषिद्धासु युग्मासु सर्वासु रात्रिषु गच्छेत् युग्मग्र- इणं च पुत्रार्थम् । तदाह मनु:- युग्मासु पुत्रा जायन्ते स्त्रियोऽ युग्मासु रात्रिविति । अत्र च ऋतौ गच्छेदेवेति नियमविधिः, न ऋताववेति परिसंख्या दोषत्रयापत्तेः । यत्र श्राद्धादिषु ब्रह्मचर्य विहितं तत्राप्यतो गच्छतो न दोष इत्याह ब्रह्मचार्यवेति विज्ञानेश्वरः । वस्तुतस्तु ब्रह्मचर्यमेव तत् । यद्रात्रौ संयुज्यते इति मागुदाहृताथर्वणश्रुतिस्थब्रह्मचर्यपद- यदिदमपि अर्थवादमात्रमित्युचितम् । तथा च श्राद्धकर्तृभोकोब्रह्मचर्यमृ तावप्यावश्यकमिति प्रतिज्ञाय माधवाचार्यद्धमनुवचनमुदाहृतम्- ऋतुकालं नियुक्तो वा नैव गच्छेत्स्त्रियं कचित् । सत्रागच्छन् समाप्नोति त्यनिष्टफलमेव त्विति ।। सूतकादौ तु ऋतावगमनेप्यदोषः । तदाहोपमन्यु:- सूतके बन्धने विमो हव्यकव्यादिवर्जितः। नैनसा लिप्यते ततावगमनादपीति ॥ पर्वाणीति बहुवचनबलात् पर्वादीनामित्यर्थः। तेनाष्टमीचतुर्दश्योहणम् । यदाह मनु:- अमावास्यामष्टमी च पौर्णमासी चर्तुदशीम् ।

·- चतुर्विशतिमतसंग्रहः ब्रह्मचारी भवेन्नित्यमप्य॒तौ स्नातको द्विज इति । आद्या इति । अत्र चतुर्थदिवसे गमनं वैकल्पिकम् । विहितपति- पिदत्वात् । तथाच हारीत:- चतुर्थेऽहनि स्नातायां युग्मासु गर्भाधानमिति विदधौ । निषेध- स्तु चतुर्थे सा न गन्तव्येति व्यासोक्तः ॥ व्यवस्थितश्चायं विकल्पः । रजोनिवृत्तौ चतुर्थी विधिः। तदनुवृत्तौ तु प्रतिषेध इति ॥ तथाच मनुः रजस्युपरते साध्वी स्नानेन स्त्री रजस्वलेति ॥ साध्वी गर्भाधानयोग्येत्यर्थ इति माधवः । आपस्तम्बोपि- स्नानं रजस्वलायास्तु चतुर्थेहनि शस्यते । गम्या निवृत्ते रजसि नानिवृत्ते कथं चनेति ॥ गमनं चैकस्यां रात्रौ सकृदेव तदुक्तम्- एवं गच्छन् स्त्रियं क्षामां मघां मूलं च वर्जयेत् । स्वस्थ इन्दौ सकृत्पूज्यं लक्षण्यं जनयेत्पुमानिति ।। अत्र क्षामता रजस्वलावतजन्या । अल्पाऽस्निग्धभोजनादिना वा ८ कर्तव्या। तदाह बृहस्पतिः- स्त्रियाः शुक्रे धिके स्त्री स्यात्पुमान् पुंसोधिके भवेत् । तस्माच्छुक्रविध्यर्थं स्निग्धं भक्ष्यं प्रकल्पयेत् ।। लघ्वाहारां स्त्रियं कुर्यादेवं संजनयेत्सुतमिति ॥ नियमान्तरमाह याज्ञवल्क्य:- यथा कामी भवेद्वापि स्त्रीणां वरमनुस्मरनिति ॥ अनृतावपि स्त्रीकामनायां सत्यां स्त्रियं रमयेदेवेत्यर्थः । इदं च पर्वादिव्यतिरेकेण।

·Ammam चतुविशतिमतसंग्रहः तथा च विष्णुपुराणे तृतीयेशे- इति मत्वा स्वदारेषु ऋतुमत्सु नरो व्रजेत् । यथोक्तदोषहीनेषु सकामेष्वनृतावपीति ॥ एवं चानृतौ गमननिषेधपराणिवचनानि स्त्रियाः कामनाविरहे बोध्या- नि अनुतौ गमनं तु निषेधबौधायन:- ऋतौ नोपैति यों भार्यामनृतौ यश्च गच्छति । तुल्यमाहुस्तयोः पापं अयोनौ यश्च सिञ्चतीति ॥ तथा महाभारते- विसस्तैन्यशपथप्रसङ्गेऽनृतौ गच्छतो यो दोषः स ममास्तु इत्यसकृदुक्तम्। अत्रिः- षण्मासान् कामयेन् मर्यो गभिणी स्त्रियमेव हि । आदन्तजन्मनादूर्ध्वमेव धर्यो न हीयते इति ॥ ऊर्ध्वं प्रसूतेरूचं बालस्य दन्तजननं मर्यादीकृत्येत्यर्थः । स्त्री- णां वरमिति इन्द्रेण दत्तमिति भावः । तथाच श्रुतिः- ता अनुवन् वरं वृणामहे ऋत्वियात्मजां विन्दामहै काममाभि- जनितोः संभवामेति तस्मादत्वियात्स्त्रियः प्रजर्जा विन्दन्ते काममाविज- नितोः सम्भान्ति वारे वृत ह्यासामिति । विश्वरूपनाम्नः पुरोहितस्य वधा- दिन्द्रस्य ब्रह्महत्यायां सत्यां तत्तृतीयांशं रजोरूपेण परिणतं स्वीकुर्व- त्यः स्त्रिय इन्द्रमब्रुवन् ऋत्वियात् ऋतुकालीनात्पुरुषसम्बन्धात् आवि- जनितोः प्रसवपर्यन्तं सम्भवन्त्यनुभवन्ति वारे वरसंबन्धिनि वचने । इति गर्भाधानप्रकरणम् ॥ अथ पुंसवनम् । गर्भामासप्रभृतितृतीयमासे गर्भाभिव्यक्तौ सत्यां तत्रैवानभिव्यक्तौ तु चतुर्थे मासि कार्यम् । अनवलोभनं तु चतुर्थ इति स्मृत्यर्थसारैः। तृतीये चतुर्थे षष्टेष्टमे वा मासे शुक्रसोमबुधगुरुवारेषु पुंसवनानव- लोभने कुर्युरित्यन्ये ॥ अत्र नियतकालत्वाद् गुरुशुक्रास्तबालवार्द्ध- ·चतुर्विंशतिमतसंग्रहः कमलमासादिष्वपि न दोषः । अस्तादिरहितकाललाभे तु शुक्रास्तादौ न कार्यम् । सीमन्तदिने वा कार्ये । अथ सीमन्तोन्नयनम् । तञ्च गर्भसापेक्षया तृतीये चतुर्थे पञ्चमे षष्ठे सप्तमेऽष्टमे वा मासि । तथाच लौगाक्षिः-तृतीये गर्भमासे सीमन्तोन्नयनं कार्यमिति । वथा आश्वलायन:-चतुर्थे गर्भमासे सीमन्तोन्नयनं षष्ठेऽष्टमे वेति । वैजवाप:-अथ सीमन्तोन्नयनं चतुर्थे पञ्चमे षष्ठे वेति । सांख्यायगृह्ये सप्तमे मासि प्रथमे गर्भे सीमन्तोनयनमिति । एतेष्वसंभवे तु यावत्प्रसवं कार्यम् । तथाच शङ्खः-यावद्वा न प्रसव इति । अत्रापि शुक्रास्तादिका- लान्तरासंभवे न दोषः॥ इदं च प्रतिगर्भ नावर्त्तते ॥ तथाच हारीत:- सकृत्तु कृतसंस्काराः सीमन्तेन द्विजस्त्रियः । यं यं गर्भ प्रसूयन्ते स सर्वः संस्कृतो भवेदिति ॥ विष्णुना यन्मतान्तरमप्युक्तम्- सीमन्तोन्नयनं कर्म न स्त्रीसंस्कार इष्यते । के चिद्दर्भस्य संस्काराद्गर्भे गर्भे प्रयुञ्जते इति । तत्कृतेऽभ्युदयइत्येवं परम् । तथाचाश्वलायनस्मृतौ- प्रतिगर्म बलिः कार्यः सीमन्तश्च प्रशस्यत इति । बलिर्विष्णुबलिः गर्भाष्टमे मासे कार्यः ॥ इदं च- बह्वल्पं वा स्वगृह्योक्तं यस्य कर्म प्रचोदितम् । तस्य तावति शास्त्रार्थे कृते सर्वः कृतो भवेत् । इति वचनमाश्रित्य गृत्यसूत्रानुक्तेरिदानी नाचरन्ति । अकृतसीमन्तायाः प्रसवे तु विशेषः सत्यव्रतेनोक्त:-

·८
चतुर्विशतिमतसंग्रहः ।
स्त्री यद्यकृतसीमन्ता प्रसूयेत कथंचन ।
पुत्रं गृहीत्वा विधिवत्पुनः संस्कारमहतीति ।।
सीमन्तानन्तरं नियमविशेषः स्मर्यते-
नदीमतरणं चैव शकटारोहणं तथा ।
उग्रौषधं तथा क्षारं मैथुनं भारवाहनम् ।।
कृते पुंसवने चैतद्गर्भिणी परिवर्जयेदिति ॥
अथ जातकर्म ।
जातमात्रे पुत्रे पिता तस्य मुखं निरीक्ष्य नद्यादावुदङ्मुखः स्ना-
त्वा तदसंभवे दिवाऽऽ त्दृताभिः शीताभिः अद्भिः सुवर्णयुताभिः गृह
एव स्नात्वा नाळच्छेदात्पूर्व वृद्धिश्रादं हेम्ना कृत्वा जातकर्मदानादि
कुर्यात् ।
पाङ्नाभिवर्द्धनात्पुंसो जातकर्म विधीयते ।
मन्त्रवत्साशनं चास्य हिरण्यमधुसर्पिषामिति मनुस्म्टतेः ॥ इदं
च रात्रौ संध्यायां ग्रहणे जाताशौचान्तरमध्येपि कार्यम् ।। मृताशौचमध्ये
जातश्चेत्तदैव वा आशौचान्ते वा कार्यम् ॥
तदुक्तं विष्णुधर्मोत्तरे-
आशौचोपरमे कार्यमथवा नियतात्माभरिति ।
पितरि नामान्तरगते सति पितृव्यादिर्गोत्रजोज्येष्ठक्रमेणेदं कुर्यात् ।
आदित्यपुराणे विशेष उक्त:-
तत्र दद्यात्सुवर्ण तु भूमि गास्तुरगं रथम् ।
छत्रं छागं च माल्यं च शयनं वसनं गृहम् ॥
यावन्न च्छिद्यते नालं तावद्दद्यात्स्वशक्तित इति ।।
शङ्खोपि-
सर्वेषां च सकुल्यानां द्विपदचतुष्पदधान्यहिरण्यानि दद्यादिति ।।
अथ नामकरणम् ।
तच जातकर्मानन्तरमेव वा एकादशे द्वादशेऽष्टादशेऽन्हि संवत्सरे

·-- चतुर्विशतिमतसंग्रहः । वा अन्यस्मिन् वा शुभेन्हि कार्यम् ॥ नाम चास्मै दद्युरिति गृहस्थ- चकारस्वरसेन जातकर्मसमानकालीनतालाभाव ॥ तथा च मनु:- नामधेयं दशम्यां तु द्वादश्यां वास्य कारयेदिति ।। दशम्यामतीतायामित्यर्थः । दशम्युत्तरकाल इति यावत् इति महाभाष्ये पस्पशान्हिके स्फुटम् ॥ तथा विष्णुरपि---आशौचापगमे नामधेयमिति । तथा विष्णुपुराणेपि- ततस्तु नाम कुर्वीत पितैव दशमेऽहनि इति ॥ भविष्योत्तरेपि- नामधेयं दशम्यां च के चिदिच्छन्ति पार्थिव । द्वादश्यामथ वा रात्रौ मासे पूर्णे तथापरे ।। अष्टादशेहनि तथा वदन्त्यन्ये मनीपिण इति । गृह्यपरिशिष्टे- जननादशरात्रे व्युष्टे दशरात्रे संवत्सरे वा नामकरणामिति ॥ अत्र स्वगृत्यानुरोधेन व्यवस्थितेति माधवः । अत्र नियतकालेपि विष्टि- वैधृतिव्यतीपातग्रहणसंक्रान्तिश्राद्धदिने निषेधः । गुरुशुक्रास्तमलमासा दिनिषेधस्तु नास्ति । नियतकालातिक्रमे तु सोप्यस्तीत्यन्या विस्तरः। अत्र जातकर्मवत्पित्राद्याः क्रमेण कारः ।। अथ निष्क्रमणम् ॥ तच्च चन्द्रदर्शन सूर्यदर्शनं वा देवतानमस्कारात्मकं वा द्वाद- शेऽहि तृतीये वा मासि चतुर्थे वा कुर्यात् ।। तथाच स्कान्दे- द्वादशोऽहनि राजेन्द्र शिशोनिष्क्रमणं सहादिति ।। यमस्तु- ततस्तृतीये कर्तव्य भासि सूर्यस्य दर्शनामिति ·१० चतुर्विंशतिमतसंग्रहः याज्ञवल्क्यस्त्वाह- चतुर्थे मासि निष्क्रम इति ॥ अथान्नप्राशनम् ॥ तञ्च षष्ठे मास्यष्टमे वा दन्ते जाते वा कार्यम् ॥ तथाच याज्ञवल्क्य:- षष्ठेन्नप्राशनं मासीति । यमः-अष्टमे वापि कर्त्तव्यमिति ॥ लौगाक्षि:-षष्ठे मासेऽन्नप्राशनं जातेषु चेति ॥ शवस्तु-संवत्सरेऽन्नप्राशनं अर्द्धसंवत्सरे इत्येके इति ॥ अथ चूडाकर्म ॥ तच्च प्रथमे द्वितीये पञ्चमे सप्तमे वाऽष्टमे उपनीत्या सह वा यथाकुलाचारं कार्यम् ।। तथाच यमः- ततः संवत्सरे पूर्णे चूडाकर्म विधीयते । द्वितीये वा तृतीये वा कर्त्तव्यं श्रुतिदर्शनादिति ॥ शङ्ख:-तृतीये वर्षे चूडाकर्म पञ्चमे वेति। कारिकायाम्- यथाकुलं च केषांचिदुपनीत्या सहेष्यते इति ॥ यदि गर्भाधानादिसंस्कारलोपस्तदा प्रायश्चित्तं कृत्वा कालात्यय- निमित्तं प्रायश्चित्तहोमं च कृत्वा चौलहोमः कार्यः॥ तदाह भगवान् शौनकः-- आरभ्याधानमाचौलात्काले नीते तु कर्मणाम् । व्याहत्याऽऽज्यं सुसंस्कृत्य हुत्वा कर्म यथाक्रमम् ॥ कार्यमिति शेषः । प्रायश्चित्तं च सएवाह- एतेष्वेकैकलोपेपि पादकृच्छं समाचरेत् । चूडाया अर्द्धकृच्छ्रे स्यादापदि त्वेवमीरितम् ॥ अनापदि तु सर्वत्र द्विगुणं द्विगुणं चरेत् ॥ अनुः

·चतुर्विशतिमतसंग्रहः
जातकादिसंस्काराः स्वकाले न भवन्ति चेत् ।
चौलादाक् प्रकुर्वीत प्रायश्चित्तादनन्तरमिति ।
प्रायश्चित्तहोमे कृते तत्कर्म कृताकृतम् ।
तथाच कारिका-
प्रायश्चित्ते कृते पश्चादतिमपि कर्म वै ।
कार्यमित्येक आचार्या नेत्यन्ये तु विपश्चित इति ॥
प्रायश्चित्तहोमस्तु प्रधानहोमात्पूर्व समस्ताभिर्व्याहृतिभिः प्रतिकर्मल
पमेकैकाज्याहुतिः कार्येति । चूडाहोमश्च लौकिकेग्नौ । तस्य सभ्य
इति नाम ॥ चूडायां विशेषः स्मयते-
मध्येशिरसि चूडा स्याद्वाशिष्ठानां तु दक्षिणे ।
उभयोः पाश्चयोरत्रिकश्यपानां शिखा मता ॥
लौगाक्षिस्तु-
दक्षिणतः कुमुजा वसिष्ठाना,मुभयतोऽत्रिकश्यपानां, मुण्डा भृगवः,
पञ्चचूडा आङ्गिरसः, मण्डलोशिखिनोन्ये यथाकुलधर्म वेति ॥ कुमुजा
केशपतिः । तथा विशेषान्तरमाह ज्योतिर्नारदः-
शिशोर्मातरि गर्भिण्यां चूडाकर्म न कारयेत् ।
पञ्चमाब्दादोज़ तु गर्भिण्यामपि कारयेत्।।
सहोपनीत्या कुर्याचेत्तदा दोषो न विद्यते ॥
तथा
भिन्नभार्यासुतस्येह न दोपश्चौलकर्मणि इति ॥
एते च संस्काराः स्त्रीणाममन्त्रकाः कार्याः होमस्तु समन्त्रक इति
स्मृत्यर्थसारादौ-उपनयनात्याग्बाला उच्छिष्टादावप्रयता न स्युः
कामचारवादभक्षश्च ।।
तथाच गौतमः-प्रागुपनयनात्कामचारवादभक्ष इति।। कामचारः
इच्छागतिः । कामवादोऽश्लीलादिभाषणम् । कायभक्षः पर्युषादि-
भक्षणम् । लशुनादिभक्षणं चेति हरदत्तः। इदं च महापातकवर्जमिति ।

·mmuna- चतुर्विशतिमतसंग्रहः स्मृत्यर्थसारे स्मयते च- स्यात्कामचारभक्ष्योक्तिमहतः पातकाहते इति ।। नैषां चाण्डालादिस्पर्शे सचैलस्नानम् ।मागन्नप्राशनादभ्युक्षणम् । प्राक्चौलादाचमनं पश्चात्स्नानमित्येके । गौतमः-- न तदुपस्पशना- दशौचमिति । तस्य अकृतोपनयनस्य उदक्यादिस्पृष्टस्य स्पर्शनान्नाऽ शौचं तेन स्नानं न कर्त्तव्यमित्यर्थ इति हरदत्तः । षष्ठवर्षादूर्ध्वं तु स्नानं कर्तव्यमिति स एव । अनुपनीताः पित्रोः स्वधानिनयनादृते मन्त्रान्न श्रूयुः। तथाच गौतमः-न ब्रह्माभिव्याइरेदन्यत्र स्वधानिनयनादिति । मनुरपि- न ह्यास्मिन् विद्यते कर्म किंचिदामौजिबन्धनात् । नाभिव्याहारयेद ब्रह्म स्वधानिनयनाहते ॥ इति स्वधानिनयनादिति पित्र्यस्य सर्वस्य कर्मण उपलक्षणम् । अन्यत्रोदक-- कर्मस्वधापितृसयुक्तभ्य इति वृद्धवसिष्टोक्तः । अगृहीताक्षरः पुत्रः पित्रोः संस्कारमहतीत्यादिस्मृत्यन्तराचेति हरदत्तः । अक्षराभ्यास तु कुर्युः । तदाह मार्कण्डेय:- प्राप्ऽथ पञ्चो वर्ष विधार कारयेत् । ततःप्रभृत्यनध्यायान् वर्जनीयान् विवर्जयेत् ।। अष्टमीद्वित्यै चैव पक्षान्ते च दिनत्रयमिति । नृसिंहोषि- अक्षरस्वीकृतिः प्रोक्ता माह पञ्चमहायने इति ।। मानेतान् चौलान्तान् संस्कारान् प्रतिपादयितुं प्रायश्चित्तकाण्डशेष मूलम्- जाते पुढे जातकर्म नाम चैकादशेऽहनि । चतुर्थे निष्क्रमो मासि पृष्ठेऽन्नप्राशनं मतम् ।। चूडाकर्म तृतीयेऽब्दे कुलधर्मेण वा तथेति ।। अधोएनयनम् ।। तु तत्र मूलम्- ·meason चतुर्विशतिमतसंग्रहः गर्भाष्टमोऽष्टमे वाब्दे ब्राह्मणस्योपनायनम् । एकादशे क्षत्रियस्य वैश्यस्य द्वादशे स्मृतमिति ।। उपनयनमेवोपनायन स्वार्थेऽणिति विज्ञानेश्वरः। एवं तु उत्तर पदवृद्धिदुर्लभा पूर्वपदे च प्रवर्तेत । नच नयनशब्दादेवाणि पश्चादुप शब्देनसमासः । गतेः प्राक् सुबुत्पत्तेः समासात् सुबुत्पत्तिं विना च तद्धितोत्पत्त्ययोगात् । धातूपसर्गयोगस्यान्तरङ्गत्वाच प्रज्ञादिष्वपाठाच । तस्माण्णिजन्ताल्ल्युडित्येव युक्तम् । तथाच भर्तृहरिः- निवृत्तप्रेषणाद्धातोः प्राकृतेर्थे णिजुच्यते इति । णेरणाविति सूत्रे भाष्यादौ स्फुटमेतत् ।। अत्र समासे गुणभूतस्यापि उत्तरत्रानुषङ्गेण गर्भादेकादशे गर्भादेव द्वादशे इति च बोध्यम् ॥ तथाच मनु:- गर्भादेकादशे राज्ञो गर्भात्तु द्वादशे विश इति ।। काम्योपनयने कालविशेषमाह मनुरेव- ब्रह्मवर्चसकामस्य कार्य विप्रस्य पञ्चमे । राज्ञो बलार्थिनः षष्ठे वैश्यस्यार्थिनोऽष्टमे ।। विष्णु:- षष्ठे तु धनकामस्य विद्याकामस्य सप्तमे । अष्टमे सर्वकामस्य नवमे कान्तिमिच्छतः ।। इदं च त्रैवर्णिकाविषयं तथाच संग्रहे- सप्लमे वाष्टमे वर्षे नदमे दशमे तथा । एकादशे द्वादशे वा छुपनेया द्विजातयः ।। ब्रह्मवर्चसमायुष्यं तेजोनाधं तथेन्द्रियम् । पशून् कामयमाना वै प्राप्नुवन्ति यथाक्रममिति ।। आपस्तम्बोपि-सप्तमे ब्रह्मवर्चसकाम,मष्टमे आयुष्कामं, नवमें तेजस्काम, दशमेऽन्नाधकाम, मेकादशे इन्द्रियकामं, द्वादशे पशुकाम, मिति । गुरुशुकादिशुभग्रहबलालाभे प्रकारान्तरेण वा प्रतिबन्धे सती

·-
चतुर्विशतिमतसंग्रहः
पञ्चमाब्दमारभ्याषोडशादाद्वाविंशादाचतुर्विशाद्विपादीनां क्रमेण कार्यम् ।
अत ऊर्ध्व सावित्रीपतिता नात्याः स्युस्तेषामचीर्णप्रायश्चित्तानामुपनयनं
न कार्यमित्याहुर्मूले।
आषोडशाचाद्वाविंशाचतुर्विंशाच वत्सरात् ।
सावित्रीपतिता ऊर्व विज्ञेयास्ते द्विजाधमा इति ।।
अत्र वत्सरादित्यनन्तरमुपनेया इत्यस्यानुषङ्गः। द्विजाधमा इति ।
नचेत्प्रायश्चित्तमनुतिष्ठन्तीति भावः ।
तथाच याज्ञवल्क्य:-
आषोडशादाद्वाविंशाच्चतुर्विंशाच्च वत्सरात् ।
ब्रह्मक्षत्रावशां काल औपनायनिकः परः॥
अतऊर्ध्वं पतन्त्येते सर्वधर्मबहिष्कृताः ।
सावित्रीपतिता व्रात्या व्रात्यस्तोमाहते क्रतो रिति ।।
बात्यस्तोमाख्ये क्रतौ कृते सति तु उपनयनाधिकारिणो भवन्तीत्यर्थः।।
ज्योतिसिंहेण विशेष उक्त:-
उत्तरायणगे सूर्ये कर्त्तव्यं त्यौपनायनमिति ॥
गृह्येपि-उदगयन आपूर्यमाणपक्षे कल्याणे नक्षत्रे चौलकर्मो-
पनयनगोदानविवाहा इति । श्रुतिः- वसन्ते ब्राह्मणमुपनयीत ।
वराहः-
माघादिपञ्चमासेषु मेखलाबन्धनं शिशोः ।
ज्येष्ठमासे न ज्येष्ठस्य जन्ममासे न सर्वेषाम् ।।
वृहस्पति:-
शुक्लपक्षः शुभः प्रोक्तः कृष्णश्चान्त्यत्रिकं विनेति ।
भृगोरङ्गिरसो मौढये कर्त्तव्यं नोपनायनमिति च।
भृगुः शुक्रः । अङ्गिराः गुरुः।
ज्योतिसिंहोपि--
तृतीया पञ्चमी षष्ठी द्वितीया वापि सप्तमी ।
-

·-
चतुर्विशतिमतसंग्रहः
पक्षयोरुभयोश्चैव विशेषेणैव पूजिताः ॥
कृष्णे त्रयोदशी केचित् इच्छन्ति मुनयस्तथा ॥
संग्रहे-
रिक्ताष्टमीपर्वतिथीननध्यायांश्च वर्जयेदिति ॥
अनध्याया नित्या नैमित्तिकाश्च । अत्र क्वचित्पतिप्रसवमाह भरद्वाजः-
या चैत्रवैशाखसिते तृतीया माधे च सप्तम्यथ फाल्गुनस्य ।
कृष्णे द्वितीयोपनये प्रशस्ता प्रोक्ता भरद्वाजमुनीन्द्रमुख्यैरिति ।
वसिष्ठसंज्योतिःफलोदये-
ज्येष्ठे द्वितीयासितजाश्विने तु दशम्यथो माघसिता चतुर्थी ।
सद्वादशीसामगबव्हचाभ्यां त्याज्यास्त्विमा:सोपपदाव्रतादाविति।।
अपरार्के--
नष्टे चन्द्रेऽष्टमे शुक्रे निरंशे चैव भास्करे ।
कर्तव्यं नोपनयन नानध्याये गलग्रहे ।।
निरंशलक्षणम्-
राहो प्रथमराशिस्थो निरंशः सूर्य उच्यते इति ।
गलग्रहश्र ज्योतिर्निबन्धे-
त्रयोदशीचतुष्कं तु सप्तम्यादित्रयं तथा ।
चतुर्थी चैव सम्प्रोक्ता अष्टावेते गलग्रहा इति ।
गलग्रहस्यापवादमाह भरद्वाज:-
विनतुना वसन्तेन कृष्णपक्षे गलग्रहे ।
उपनीतस्त्वनध्याये पुनः संकारमहतीति ।
वसन्तौ ऋत्वन्तरीयशुक्लपक्षे च गलग्रहो न दोपायति फलितोर्थः।।
संस्कार्यविशेष उक्तः स्मृत्यर्थसारे--
पण्डान्धवधिरस्तब्धजङगद्दपगुषु ।
कुब्जबामनरोग्यार्त्तशुष्काङ्गिविकलाङ्गिषु ॥
मत्तोन्मत्तेषु मुकेषु शनयस्थे निरिन्द्रिये ।

·चतुर्विशतिमतसंग्रहः
ध्वस्तपुंस्त्वेपि चैतेषु संस्काराः स्युर्यथोचितम् ।।
मूकोन्मत्तौ न संस्कार्यावित्येके । कर्मस्वनधिकारात्पातित्यं
नास्ति तदपत्यं संस्कार्यम् । अन्ये संस्कार्या इत्याहुः ॥ होमं तावदा-
चार्यः करोति । उपनयनं च विधिना आचार्यसमीपनयनं वा अग्निसं-
मीपनयनं वा सावित्रीवाचनं वा । अन्यदङ्गं यथाशक्ति कार्यम् । वि-
वाहश्च कन्यास्वीकारः, अन्यदनामिति ॥
केचिदाहुर्द्विजैर्जातौ संस्कायौँ कुण्डगोलको ।
अमृते च मृते पत्यौ जारजौ कुण्डगोलकाविति ।।
ब्रह्मपुराणे-षण्ढादीनुपक्रम्योक्तम् ।
ध्वस्तपुंस्त्वेषु चैतेषु संस्काराः स्युर्यथोचितम् ।
संस्कारमन्त्रहोमादीन् करोत्याचार्य एव तु ॥
उपनेयांश्च विधिवदाचार्यः स्वसमीपतः ।
आनीयाग्निसमीपं वा सावित्री संस्पृशन् जपेत् ॥
कन्यास्त्रीकरणादन्यत्सर्व विप्रेण कारयेदिति ।
अत एव तेषां विवाहमसक्तिसत्त्वात्तत्कनीयसा परिवेदनदोषा-
पपादो वक्ष्यते।
उपनेतृक्रममाह वृद्धगर्ग:-
पिता पितामहो भ्राता ज्ञातयो गोत्रजाग्रजाः ।
उपायनेधिकारी स्यात्पूर्वाभावे परः परः
तथा-
पितैवोपनयेत्पुत्रं तदभावे पितुः पिता ।
तदभावे पितुर्कीता तदभावे तु सोदरः ॥
आश्वलायन:-
एकमातृप्रसूतानां कन्या वा पुत्रको तयोः।
सहोदाई न कुर्वीत तथैव व्रतबन्धनमिति ।।
अधिकारसिद्धये प्रायश्चित्तमाह विष्णु:-

·com apamomas- चतुर्विशतिमतसंग्रहः कृच्छ्रत्रयं चोपनेता त्रीन् कृच्छाश्च वटुश्चरेत् । सावित्रीमभ्यसेदग्निपवित्राणि च संस्मरन् । सहस्रं द्वादशाख्यं च सावित्री प्रजपेत् बुधः। स्वाधिकारार्थमेवास्य प्रदानार्थं हि तत्स्मृतमिति ॥ तथा नान्दीश्राद्धे कृते पश्चादनध्यायस्त्वकालिकः । मौजीबन्धं ततः कुर्याद्वेदारम्भं न कारयेत् ।। अकालिकः गर्जनिर्घातादिनिमित्तकः यदि भवेदिति शेषः । आश्वलायनानामुपनयनदिने वेदारम्भाभावादेदारम्भाकरणं यजुर्वेदिवि- षयम् । आश्वलायनस्तु वृद्धिश्राद्धदिनादिनषट्कमध्ये मुहूर्तान्तरे सति तेनैव नान्दीश्राद्धेन तत्र उपनयनं कुर्याद । तदुक्तम्- एकविंशत्यहो यज्ञे विवाहे दश वासराः। त्रिषट् चौलोपनयने नान्दीश्राद्धं प्रचक्षत इति । तदूर्वं तु मुहूर्ते श्राद्धान्तरपूर्वकमुपनयनं यथाकालं कुर्यात् । यदा गर्जाद्यनध्यायशङ्का तदा नैव अनुभवचनीयचरूं अपयेत् । होमस्तु सायंसंध्योत्तरमेव । तथा संति नानध्यायदोषः । तदुक्तं संग्रहे- न संध्यागणिते काले न वृष्ट्युत्पातदूषिते । ब्रह्मौदनं पचेदग्नौ पक्वं चेन्न निवर्तते ॥ तथा ब्रह्मौदनं पचेदन्हि पक्वमन्नं न दुष्यति ॥ तथाचोपनयनानुभवचनीयचरुश्रपणयोरन्तरानध्याये पुनरुपनयम्। पुनरुपनयने निमित्तान्तरण्याह मनु:- अज्ञानात्याश्य विण्मूत्रं सुरां संस्पृष्टमेव च । पुनः संस्कारमर्हन्ति त्रयो वर्णा द्विजातय इति ॥ विष्णुरपि- विड्डराहग्रामकुक्कुटगोमांसभक्षणेषु च प्रायश्चित्तान्ते पुनः संस्कार ·Facturer १८ चतुर्विंशतिमतसंग्रहः कुर्यादिति । तथा बौधायनः- सिन्धुसौवीरसौराष्ट्रान् तथा प्रत्यन्तवासिनः । अङ्गवङ्गकलिङ्गांश्च गत्वा संस्कारमहतीति॥ शाखारण्डोपि स्वशाखाग्रहणकाले पुनरुपनेयः । इममर्थ पुनरुप- नयने विधिविशेषञ्च कारिकाकार आह- वेदान्तरमधीत्यैव ऋग्वेदं ये त्वधीयते । उपनीतिरियं तेषामलङ्करणवर्जिता ॥ यद्वैतदुपनीतस्य प्रायश्चित्तं यदा पतेत् । कृताकृतं च वपनं मेधाजननमेव च ॥ मेधाजननसद्भावे व्रतचर्या भवेदिह । अनुप्रवचनीयश्च तदभावे द्वयं नच ।। परिदानं न कार्य स्यान्निमित्तानन्तरं त्विदम् । पूर्वस्याः वाचयेत्स्थाने तत्सवितुर्वृणीमहे इति ॥ पूर्वस्याः गायत्र्याः । तथाच गृह्यम्-तत्सवितुर्वृणीमहे इति सा वित्रीमिति ॥ अथ ब्रह्मचारिधर्माः। यम:- मेखलासहितं दण्डमुपवीतं च नित्यशः । कौपीनं कटिसूत्रं च ब्रह्मचारी तु धारयेत् ।। अग्नीन्धनं भैक्षचर्यामधाशय्यां गुरोहितम् । आसमावर्तनात्कुर्यात्कृतोपनयनो द्विज इति ॥ यद्यपि कौपीनं कुत्सित इति पाणिनिसूत्रे कौपीनशब्दस्य लिङ्गे शक्तिरुक्ता तथापि तदाच्छादनवाससि निरूढलक्षणेति भाष्यादौ स्थि- तम् ।। उपाकरणपर्यन्तं वटुः सावित्र्या ब्रह्मयज्ञकमिति कारिकावचनात् । मनु:- ·। चतुर्विंशतिमतसंग्रहः वर्जयेन्मधुमांसं च गन्धमाल्यरसान् स्त्रियः । शुक्तानि चैव सर्वाणि प्राणिनां चैव हिंसनम् ॥ अभ्यङ्गमञ्जनं चाक्ष्णोरुपानच्छत्रधारणम् । कामं क्रोधं च लोभं च नर्तन गीतवादनम् ।। द्यूतं च जनवादं च परिवादं तथाऽ नृतम् । एकः शयीत सर्वत्र न रेतः स्कन्दयेत्वचित् इति ॥ मधु क्षौद्रमिति विज्ञानेश्वरः । मांसं छागादेरपि । रसो हर्षः । शुक्तानि निष्ठुरवाक्यानि । उपानदयानस्याप्युपलक्षणम्॥यानोपानच्छत्रे. त्यादि गौतमवचनात् । नारायणस्तु- रसा उत्कटरसा गुडादयः शृङ्गारादयो वा । यद् द्रव्यमनम्लं सत् कालवशन द्रव्यान्तरयोगेन वा अ- म्लतां गतं तच्छुक्तम् । सर्वाणि शुक्तानि दध्यादीन्यपि ॥ नत्थत्र शु- ता वागिति व्याचख्यौ। याज्ञवल्क्योपि- भास्करालोकनाऽश्लीलपरिवादांश्च वर्जयेदिति । गौतमोपि-नादित्यमीक्षेतेति ॥ ब्रह्मचारिणोऽयं सदा आ- दित्यदर्शनप्रतिषेधः । स्नातकस्य तु नेक्षेतोद्यन्तमादित्यामित्यादिमनूक्तो विशेषनिषेधो बोद्धव्य इति हरदत्तः । विज्ञानेश्वरस्तु--उदिता- स्तमितादित्यविषयकतामेव ब्रह्मचारिणामपि मन्यते । तदुत्सर्गे विवि सूत्रे मीमांसाग्रन्थेष्वप्येवमेव स्थितम् । कूर्मपुराणे- नादर्श चैव वीक्ष्येत नाचरेद्दन्तधावनम् । गुरूच्छिष्टं भेषजार्थ प्रयुजीत, न कामत इति ।। गुरूच्छिष्टमिति । पितुज्येष्ठभ्रातुश्चत्यर्थः । तथाचापस्तम्बः- पितुज्येष्ठस्य च भ्रातुरुच्छिष्टं भोक्तव्यमिति ।। गुरोर्गुरौ सन्निहिते गुरुवद् वृत्तिमाचरेत् । गुरुपुत्रेषु पत्नीषु गुरोश्चैव स्वबन्धुषु ।।

·चतुर्विशतिमतसंग्रहः
इति वचनात् । यद्यपि भेषजार्थमिति । तदेकापनोये व्याधौ मा-
क्षिकं मांसादि च गुरूच्छिष्टं भक्षणीयमित्यर्थः । इदं च माधवीये
स्मृत्यर्थसारादी च स्फुटम् ।
वशिष्ठोपि-सचेव्याधीयीत कामं गुरोरुच्छिष्टशेषमौषधार्थ सर्व
प्राश्नीयादिति । व्याधीयीत व्याधिमान् स्यादिति मदनपारिजाते।
गुरुवद् गुरुपुत्रेषु वर्तितव्यमिति तदुच्छिष्टभक्षणमपि प्रास तथापि तनि-
षेधति मनु:-
उन्मर्दनं तु गात्राणां स्नापनोच्छिष्टभोजने ।
न कुर्याद्गुरुपुत्रस्य पादयोश्चावनेजनम् ॥
तथा
अभ्यञ्जनं स्नापनं च गात्रोद्वर्त्तनमेव च ।
गुरुपत्न्या न कार्याणि केशानां च प्रसाधनमिति ॥
व्यासः-
जघन्यशायी पूर्व स्यादुत्थायी गुरुवेश्मनि ।
यच्च शिष्येण कर्तव्यं यच्च दासेन वा पुनः ॥
कृतमित्येव तत्सर्वे कृत्वा तिष्ठेत्तु पार्श्वत इति ।।
प्रचेता:-
ताम्वूलाभ्यञ्जनं चैव कांस्यपात्रे च भोजनम् ।
यतिश्च ब्रह्मचारी च विधवा च विवर्जयेत् इति ।।
हारीतः-लौहे मृन्मये वा पात्रे भुञ्जीतेति ।।
मेखलायां विशेषमाह मनु:-
मौजी त्रिवृत्समा श्लक्ष्णा कार्या विषस्य मेखला ।
क्षत्रियस्य तु मौर्वी ज्या वैश्यस्य शणतान्तवीति ।।
मुजास्तृणविशेषाः तत्कृता मौजी । मूर्वा लताविशेषस्तत्प्रभवा मौवीं ।
मुजाभावे तु कर्त्तव्या कुशाश्मन्तकबल्वजैः ।
त्रिता ग्रन्थिनकेन त्रिभिः पञ्चभिरेव वा ।।

·LANDHANROLOR
चतुर्विंशतिमतसंग्रहः
अत्र ग्रन्थिविकल्पः प्रवरसंख्याभदेन व्यवस्थितः ।
दण्डानाह मनु:-
ब्राह्मणो बैल्वपालाशी क्षत्रियो वाटरवादिरौ ।
पैप्पलोदुम्बरौ वैश्यो दण्डानहति धर्मत इति ।।
अनुकल्पमाह यम:-
एतेषामप्यभावे तु सर्वेषां सर्वयज्ञिया इति ।
दण्डपरिमाणमाह मनु:-
केशान्तिको ब्राह्मणस्य दण्डः कार्यः प्रमाणतः ।
ललाटसंमितो राज्ञः स्यात्तु नासान्तिको विश इति ॥
गौतमोषि-मूर्द्धललाटनासाग्रप्रमाण इति ।।
दण्डलक्षणमाह मनु:-
ऋजवस्ते तु सर्वे स्युरवणाः सौम्यदर्शनाः ।
अनुद्वेगकरा नृणां सत्वचोऽनग्निदूपिता इति ।।
यज्ञोपवीतमाह मनु:-
कापसमुपवीतं स्याद्विपस्योर्ध्वकृतं त्रिवृत् ।
शणसूत्रमयं राज्ञो वैश्यस्याविकसूत्रकम् ।।
शणसूत्रमयं क्षौमम् । पैठीनसिः-कापासमुपवीतं ब्राह्मणस्य
सोमं राजन्यस्य आविकं वैश्यस्येति ॥ क्षुमा अतसी तस्याः शणः
क्षौमम् । उक्तोपवीतानामलाभे गोवालादिकं ग्राह्यम् ।।
तदाह देवला-
कासक्षौमगोवालशाणवल्कतृणादिकम् ।
सदा संभवतः कार्यमुपवीतं द्विजातिभिरिति ।
ऋष्यशृङ्ग:-अपिवाससी यज्ञोपवीतार्थे कुर्यात्तदभावे त्रिवृता
सूत्रेणेति । तच नवतन्तुकं कार्यम् ।
तदाह देवल:-
यज्ञोपवीतं कुर्वीत सूत्रेण नवतन्तुकम् ।

·२२ चतुर्विंशतिमतसंग्रहः नवतन्तुकं नवगुणम् । कात्यायन:- त्रिदूर्ध्वकृतं कार्य तन्तुषयमघोटतमिति । ऊर्ध्वतलक्षणमाह संग्रहकारः- करेण दक्षिणेनोर्ध्व गतेन त्रिगुणीकृतम् । वलितं मानवे सूत्रं शास्त्र ऊर्ध्वकृतं स्मृतमिति ॥ ऊर्ध्वं स्थितेन दक्षिणेन करेण यद्वलितं तदूतमित्यर्थः ।। - कात्यायन:- त्रिवृतं चोपवीतं स्यात्तस्यैको अन्थिरिष्यत इति । यज्ञोपवीतपरिमाणमाह सएच- पृष्ठवंशे च नाभ्यां च धृतं यद्विन्दते कटिम् । तद्धार्यमुपवीतं स्यान्नातिलम्ब नचोच्छ्रितामिति ॥ देवल:- स्तनादूर्ध्वमधो नाभेर्न कर्त्तव्यं कथञ्चन । स्तनादूर्ध्व श्रियं हन्ति नाभ्यधस्तात्तपक्षयः ।। एतच्च न प्रमाणपरम् । अपिधारणपरेण परमतो न पूर्ववचनेन विरोध इति गौडनिबन्धे ।। धारणीयोपवीतसंख्यामाह भृगुः- उपवीतं वटोरे द्वे तथेतरयोः स्मृते । एकमेव यतीनां स्यादिति शास्त्रस्य निश्चयः ॥ एतच नित्याभिप्रायम् ॥ बहुषु कामनाश्रवणात् ॥ तदाह देवला-बहूनित्यायुष्कामस्येति ॥ स्मृत्यन्तरे- यज्ञोपवीते द्वे धार्ये दैवपित्रोश्च कर्माण । तृतीयमुत्तरीयार्थ आयुष्कामो बहून्यपीति ॥ कात्यायन:, भृगुश्व- ·चतुर्विशतिमतसंग्रहः सदोपवीतिना भाव्यं सदा बद्धशिखेन च । विशिखो व्युपवीतश्च यत्करोति न तत्कृतमिति ।। अत्र पूर्वार्द्धन पुरुषार्थता अपरार्द्धन क्रत्वर्थता लभ्यते । उपवीतधारणमन्त्रमाह देवल:- यज्ञोपवीतमिति वा व्याहृत्या वापि धारयेदिति ॥ शिखायां विशेषमाह कौथुमिः- शिखिवच्छिखया भाव्यं ब्रह्मावर्तनिबद्धया । प्रदक्षिणं द्विरावर्त्य पाशान्तः संप्रवेशनात् ॥ प्रथमं द्विगुणं कृत्वा ब्रह्मावर्तमितीरितम् । गायत्रीजपनं कुर्याच्छिखायाश्च निबन्धने इति ।। उपवीते विशेषमाह देवल:- सूत्र सलोमकं चेत्स्यात्ततः कृत्वा विलोमकम् । सावित्र्या दशकृत्वोद्भिर्मन्त्रिताभिस्तदुक्षयेत् ।। विच्छिन्नं चाप्यधोयातं भुका निर्मितमुत्सृजेदिति ।। यज्ञोपवीतादीनां त्रोटनादौ प्रतिपत्तिमाह मनु:---- मेखलापजिनं दण्डमुपवीतं कमण्डलुम् । अप्मुपास्य विनष्टानि गृहीतान्यानि मन्त्रत इति ॥ अथोत्तरीयम् । मनु:- कार्णरौरवबास्तानि चर्माणि ब्रह्मचारिणः । चसीरन्नानुपूर्व्यण शाणक्षौमाविकानि च । बास्तं छागीयम् । कार्णादीन्युत्तरीयाणि शाणादीन्यन्तरीयाणि। तथाच शवः - कृष्णरुरुबस्ताजिनान्युत्तरीयाणीति । वसि. छोपि- कृष्णाजिनमुत्तरीयं ब्राह्मणस्य रौरवं राजन्यस्य । गव्यं बस्ता. जिनं वा वैश्यस्येति । तथा पारस्करः- ऐणेयमजिनमुत्तरीयं ब्राह्म- णस्य रौरवं राजन्यस्य । आज गव्यं वा वैश्यस्य । सर्वेषां वायव्य-

·चतुर्विंशतिमतसंग्रहः
अबwwwrtainmentarrmwayam
JAAN...
-
मिति । यद्यप्येण्या ढभिति स्वीप्रत्ययान्तादेव ढञ् विहितः
तथा चामर:-
ऐणेयमण्याश्चमाद्यमेणस्य॑णसुभे त्रिषु इति ॥
तथापि एणचर्मणा सह एणीचर्मणि विकल्प इति केचित् ।
यमः- सर्वेषां वा रौरवाजिनमिति । रुरुश्चित्रमृगः ।
आग्नेये-
मार्गवैयाघ्रवास्तानि चर्माणि ब्रह्मचारिणामिति ॥
बस्तश्छागः।
अन्तरीयाण्याह गौतमः-वासांसि शाणलोमचीरकुतपाःसर्वेषामिति।
शणस्य विकारःशाणः । क्षुमा अतसी तद्विकारः क्षोमम् । श्वेतपट इत्यन्ये ।
दर्भादिनिर्मित चीरम् । ऊर्णानिर्मितः कम्बलः कुतपः । चत्वार्येतानि
वासांसि सर्वेषामिति हरदत्तः ।
पक्षान्तरमाह गौतम:- कापासं वा अविकृतामिति । अविकृतं
कुसुम्भादिना अरक्तम् । वासः सर्वेषामित्यनुवर्तते । मतान्तरमाह गौतमः-
काषायमप्येके । तत्रापि नियममाह सएव । वाक्ष बामणस्य ।। माजि
पहारिद्रे इतरयोः । वृक्षकपायेण रक्तं वार्स ब्रामणस्य । माजिष्टया
रक्तं हरिद्रया च रक्तमितरयोः क्षत्रियवैश्ययोरित्यर्थः ।।
मनु:-
वसीरनानुपूर्येण शणक्षौमाविकानि चेति ।।
वसिष्ठः---शुक्लमहतं वासो ब्राह्मणस्य कार्पास मानिष्ट क्षौर्य
क्षत्रियस्य पीतं कौशेयं वैश्यस्येति ॥
अहतलक्षणयाह प्रचेताः-
ईषद्धीतं नवं श्वेतं सदशं यन्न धारितम् ।
अहतं तद्विजानीयात्सर्वकर्मसु पावनमिति ॥
अथानान्धनम्-
तदकरणे प्रत्यवायमाह हारीत:-

·S चतुर्विंशतिमतसंग्रहः २५ अकृत्वा भैक्ष्यचरणं असमिध्य च पावकम् । अनातुरः सप्तरात्रमवकीर्णिव्रतं चरोदिति ॥ पावकसमिन्धनं समिद्धोमः । सायंप्रातः समिधमादध्यादितिगृह्य- वचनात् ॥ केचित्तु सायमेवेच्छन्ति । तथाच लौगाक्षिः-सायमेवा- ग्निमिन्धत इत्येके इति ॥ तत्र समिल्लक्षणमाह कात्यायन:- नाङ्गुष्ठादधिका कार्या समित्स्थूलतया कचित् । न वियुक्ता त्वचा चैव न सकीटा न पाटिता॥ प्रादेशानाधिका नोना तथा न स्याद्विशाखिका ॥ वायुपुराणे- पालाश्यः समिधः कार्याः खादिर्यस्तदलाभतः । शसीरोहितकाश्वत्यास्तदभावेर्कवैतसाविति ॥ अग्निकार्याकरणे प्रायश्चित्तमुक्तमग्विधाने- मानस्तोके जपेन्मन्त्रं शतसंख्यं शिवालये । अग्निकार्य विना भुक्तौ न पापं ब्रह्मचारिण इति ॥ तत्र कालमाह कारिकाकार:- अग्निकार्य च भिक्षायाः प्रागर्ध्व वा तादिष्यत इति ।। याज्ञवल्क्य:- प्राणानायम्य संमोक्ष्य तृचेनादवतेन तु । जपन्नासीत सावित्री प्रत्यगातारकोदयात् ॥ संध्यां माक् मातरेवं हि तिष्ठेदासूर्यदर्शनात् । अग्निकार्य ततः कुर्यात्संध्ययोरुभयोरपीति ॥ अथोपसंग्रहणाभिवादनप्रपञ्चः। तत्र मनु:- व्यत्यस्तपाणिना कार्यमुपसंग्रहणं गुरोः । सव्येन सव्यः स्पष्टव्यो दक्षिणेन तु दक्षिणः॥ - ४ ·२६ चतुर्दिशातिरतसंग्रहः असौ नामाहमस्मीति स्वं नाम परिकीचयेत् । भोशब्द कीर्तयेदन्ते स्वस्य नाम्नोभिवादने इति । अमुकगोत्रो देवदत्तशर्मा भो अभिवादयइत्युक्का कौँ स्पृष्ट्वा दक्षिणोत्तरपाणिभ्यां गुरोः पादौ गृहीत्वा शिरोवनमनमुपसंग्रहणम् । अभिवादने तु पादग्रहणं नास्ति ॥ पादस्पर्शनमात्रमपि कृताकृतामिति स्मृत्यर्थसारः। अभिवादनवाक्ये चाभिवादये इत्यस्यान्ते प्रयोगो गाय- व्याभवाद मात्रविषयकः । तथाच तदेवाधिकृत्याह भरद्वाज:- सगोत्रनामशर्माहं भवत्यन्तेभिवादये। इत्येतद्भाषणं यत्तन्मन्त्रस्यादभिवादनमिति ॥ अन्यत्र अभिवादये देवदत्तनामाहमस्मि भो इति प्रयोक्तव्यम् ॥ तदाह मनु:- अभिवादात्परं विप्रो ज्यायांसमभिवादयन् । असौनामाहमस्मीति स्वनाम परिकीर्तयेत् ॥ भोःशब्द कीतयेदन्ते स्वस्य नाम्नोभिवादन इति ।। अभिवादात्परम् अभिवादयेशब्दस्योपरीत्यर्थ इति पारिजात- कारादयः मनु:- निषेकादीनि कर्माणि यः करोति यथाविधि । संभावयति चान्नेन स विमो गुरुरुच्यते ॥ अल्पं वा बहु वा यस्य शृतस्योपकरोति यः। तमपीह गुरुं विधाच्छ्रुतोपक्रियया तयेति ॥ याज्ञवल्क्य:- स गुरुयः क्रियाः कृत्वा वेदमस्मै प्रयच्छति । उपनीय ददद्वेदमाचार्यः स उदाहृतः ॥ एकदेशमुपाध्याय ऋत्विग्यज्ञकदुच्यते । एते मान्या पथा पूर्वमेभ्यो माता गरीयसीति ।।

·चतुर्विंशतिमतसंग्रहः गौतमस्तु मतान्तरमप्याह-आचार्यः श्रेष्ठो गुरूणां मातेत्येके इति। गुरूणां पित्रादीनां मध्ये आचार्यः उक्तलक्षणः श्रेष्ठः ॥ स हि विद्या- तस्तं जनयति । तच्च श्रेष्ठं जन्म तेनानेकगुरुसमवाये स एव प्रथमं पूज्यः । एके स्वाचार्या माता पूज्येत्याहुः ।। तथाच वसिष्ठः- उपाध्यायादशाचार्या आचार्याणां शतं पिता । पितुर्दशशतं माता गौरवेणातिरिच्यते इति ॥ मातेत्यादि द्विरुक्तिरध्यायपरिसमाप्त्यर्थमिति हरदत्तः । मनुः उत्पादकब्रह्मदाबोगरीयान् ब्रह्मदः पिता । ब्राह्मस्य जन्मनः कर्ता स्वधर्मस्य च शासिता ॥ बालोपि विप्रो वृद्धस्य पिता भवति धर्मतः । मातुलांश्च पितृव्यांश्च श्वशुरानृत्त्विजो गुरून् । असावहमिति ब्रूयात्मत्युत्थाय यवीयसः । मातृष्वसा मातुलानी श्वश्रूरथ पितृष्वसा ।। भ्रातुर्भार्योपसंग्राह्या सवर्णाहन्यहन्यपि । विप्रोष्य तूपसंग्राह्या ज्ञातिसंबन्धियोषितः ।। पितुर्भगिन्यां मातुश्च ज्यायस्यां च स्वसर्यपि ॥ मातृवद् वृत्तिमातिष्ठेन्माता ताभ्यो गरीयसी ॥ माता ताभ्यइति । तेन तासामुपकारे क्रियमाणे यदि मातुरनि- ष्टं स्यात्तदा न कार्यमित्युक्तं भवति इति नारायणः । त्र्यब्दपूर्व श्रोत्रियाणामल्येनापि स्वयोनिषु ॥ ज्यब्दपूर्वे कालोत्पन्नतया योज्येष्ठः तद्विषयत्वादभिवानेऽपि श्यब्द- पूर्वम् । त्रिवर्षपूर्वः श्रोत्रियोऽभिवाद्य इति फलितोर्थः । स्वयोनिषु । ज्ञातिबन्धुषु । स्वल्पनापि कालेन एकदिनपूर्वत्वेनापि ज्येष्ठतायामभि- वादनमित्यर्थः । तदुक्तं वयस्यः समानेऽहनि जात इति । संध्या- ·Antamomim- 1 - चतुर्विशतिमतसंग्रहः कालाभिवादने तु विशेषमाह पारिजाते यम:- ज्यायानपि कनीयांसं संध्यायामभिवादयेत् । विना पुत्रं च शिष्यं च दौहित्रं दुहितुः पतिमिति ॥ अभिवादनवाक्ये विशेषमाह मनु:- नामधेयस्य ये केचिदभिवादं न जानते । तान् माज्ञोहमिति ब्रूयात् स्त्रियः सर्वास्तथैव चेति ।। नामधेयस्याभिवादं नामधेयसहिताभिवादनवाक्यार्थ संस्कृतानभि- ज्ञतया धर्मशास्त्राज्ञानेन च ये न जानते विशिष्य न जानन्ति सान् प्रत्य- भिवादनवाक्यज्ञानपि अहमित्येव ब्रूयात् । अभिवादनवाक्यरूपशब्द- स्यैवानेन निवृत्तिः सजातीयत्वात् । पादोपसंग्रहणस्य त्वनिवृत्तिः । तथा अभिवादनवाक्यार्थ जानाना अपि मातृष्वस्रादिस्त्रियोऽहमित्येव बदेत् इति नारायणो व्याचल्यो । संस्कृतादिज्ञानवतोपि प्रत्य- भिवादनप्रकाराज्ञानेऽनभिवाद्यतामाह मनु:- यो न घेत्यभिवादस्य विप्रः प्रत्यभिवादनम् । नाभिवाद्यः स विदुषा यथा शूद्रस्तथैव सः॥ प्रत्यभिवादनं अभिवादनप्रतियोगिवाक्यम् । तल्लक्षणं च मनुराह- आयुष्मान् भव सौम्ये ' ति वाच्यो विप्रोभिवादने । अकारश्वास्य नाम्नोन्ते वाच्यः पूर्वाक्षरः प्लुतः ॥ आयुष्मान्भव सौम्य शिवशर्मन् अ इत्यादि वाच्यमित्यर्थः। यदा सु पूर्वाक्षरं संध्यक्षरं भवति तदा एकारस्य आइ ऐकारस्य चैवम्, ओ- कारस्य औकारस्य च आउ इत्यादेशं कुर्यात् । हराइअ वटाउअ इति यथा । तथाच पाणिनिः-एचोऽप्रगृह्यस्यादूराते पूर्वस्यार्द्धस्यादु- त्तरस्येदुताविति अधिकृत्य प्रत्यभिवादे शूद्र इति आह । वसिष्ठश्च- आमन्त्रिते स्वरोऽन्त्यः प्लवते । संध्यक्षरमप्रगृह्यम् । आयावुभावं चाप- द्यते इति । इदं च पाक्ये संहिताया अनित्यत्वादुक्तम् । संहिताविवक्षायां तु तयोपिचि संहितायामित्यस्य प्रवृत्तौ, हराय वटाव इत्यादि ·चतुर्विशतिमतसंग्रहः बोध्यमिति हरदत्तः । माधवाचार्यास्तु ॥ नाम्नोन्ते स्थित आकारः प्लुतो वाच्य इत्यर्थः । आकार इति अच उपलक्षणम् ।। पूर्व- मक्षरं यस्य स तथा । अक्षरमिह व्यञ्जनं सामाान् । तथाच आयुष्मान् भव सौम्य देवदत्ता इति प्रयोगः । न त्वकारोप्यपूर्वो विधीयते वाक्यभेदापत्तेरित्याहुः । इदमेव व्याख्याद्वैधमभिमेत्य स्मृत्त्य- थसारेपि प्रत्यभिवादनवाक्यं द्वेधा दर्शितमिति दिक् । यस्तु त्रिवर्ष- पूर्वत्वादिगुणशून्यत्वादनभिवाद्यस्तस्मिन् दृष्टे यत्कार्य तदाह मनुः- ब्राह्मणं कुशलं पृच्छेत् क्षत्रबन्धुमनामयम् । वैश्यं क्षेमं समागम्य शूद्रमारोग्यमेव चेति ।। ब्राह्मणादीनां स्वस्वजातीये दृष्टे स्वस्वजात्युक्तं तथा स्वस्वाव- रजातीये सत्तज्जात्युक्तं न त्वेतदवरजातरुत्तमं प्रति इति नारायणः । प्रत्यभिवादनाभिधानानन्तरमभिवादितेन गुदिना एतत्पष्टव्यामित्यपि केचिदाहुः ॥ मनु:- न पाच्यो दीक्षितो नाम्ना यवीयानपि यो भवेत् । भोभवत्पूर्वकं त्वेनमभिभाषेत धर्मवित् ।। परपत्नी तु या स्त्री स्यादसंबद्धा तु योनितः। तां ब्रूयाद्भवतीत्येवं सुभगे भगिनीति च ।। यावद्दीक्षासमाप्तिः तावदेव नाम न ग्राह्यमिति नारायणः । ननु परपत्नीति व्यर्थः स्वपत्नीव्यवच्छेदस्य गार्हस्थय एव संभवेन ब्रह्मचारि- प्रकरणे ऽनुपयोगादिति चेत् सत्यम् । एतदेव ज्ञापकं एतत्प्रकरणस्था विधयः स्नातकादिषु संभविनस्तैरप्यनुष्ठेया इति नारायणः । अत एव स्मृत्यर्थसारेपि गुर्वादय उपसंग्राह्या इत्याद्युत्का समावृत्तेन चेत्युक्तम् । तथाच गौतमेनापि तृतीयेऽध्याये उक्तम् । उत्तरेषां चैतदविरोधीति । एतद् ब्रह्मचारिणामुक्तम् । धूतनिषेधादि उत्तरेषामप्याश्रमाणां भवति । विशेषवचनैर्यन विरुध्यते इति हरदत्तः । अत्र हरदत्तकृतमेव व्या- ।

·चतुर्विशतिमतसंग्रहः
ख्यानान्तरम् । उत्तरेषां यद्धर्मजातं तदप्येतस्य बाध्यमिति । तेनाविरुद्धा
गृहस्थादिधर्या अपि ब्रह्मचारिणां प्राप्यन्ते । तथा स्मृत्यर्थसारे--
मत्तं प्रमत्तमुन्मत्तं धावन्तमशुचिं नरम् ।
वमन्तं जृम्भमाणं च कुर्वन्तं दन्तधावनम् ।।
अभ्यक्तशिरसं स्नानं कुर्वन्तं नाभिवादयेत् ।
जपयज्ञगणस्थं च समित्पुष्पकुशानलान् ।।
उदपाध्यायभक्षान्नं वहन्तं नाभिवादयेत् ।
अभिवाद्य द्विजश्चैतान् अहोरात्रेण शुध्यति ।
देवताप्रतिमां दृष्ट्वा यतिं चैव त्रिदण्डिनम् ।
नमस्कारं न कुर्याचेदुपवासेन शुध्यति ।
सर्वे वापि नमस्कार्याः सर्वावस्थासु सर्वदा ।
आशीर्वाच्या नमस्कार्यैर्वयस्यस्तु पुनर्नमेत् ।।
स्त्रियो नमस्या वृद्धाश्च वयसा पत्युरेव ताः ॥ इति ।
याज्ञवल्क्य:-
गुरुं चैवाप्युपासीत स्वाध्यायार्थ समाहितः ।
आहूतश्चाप्यर्धायीत लब्धं चास्मै निवेदयेत् ।।
विष्णुपुराणेपि-
उभे संध्ये रवि भूप ! सथैवाग्निं समाहितः ।
उपतिष्ठेत्तथा कुर्याद् गुरोरप्यभिवादनम् ।।
सेनैवोक्तः पठेद्वेदं नान्यचित्तः पुरः स्थित इति ।।
घेदमिति । स्वशाखामित्यर्थः । तदाह वसिष्ठः-
पारम्पर्यागतो येषां वेदः सपरिबंदणः ।
तच्छाख कर्म कुर्वीत तच्छाखाध्ययन तथेति ॥
सपरिबृंहणः साङ्गोपाङ्गः । स्वशाखापरित्यागं स एव निषेधति-
स्वीयशाखोज्झिता येन ब्रह्म तेनोज्झितं परम् ।
ब्रह्मदेव स विज्ञेयः सद्भिनित्यं विगर्हित इति ॥
-

·-
चतुर्विंशतिमतसंग्रहः
स्वशाखाध्ययनानन्तरं तु शाखान्तराध्ययनेऽभ्युदयः । तथाच
वसिष्ठः-
अधीत्य शाखामात्मीयां परशाखां ततः पठेदिति ।
तथा कूर्मे-
योऽन्यत्र कुरुते यत्नमनधीत्य श्रुतिं द्विजः ।
स वै मूढो न संभाष्यो वेदवाह्यो द्विजातिभिः ॥
न वेदपाठमात्रेण संतुष्टो वै भवेद् द्विजः ।
पाठमात्रावसायी तु पङ्के गौरिव सीदति ।।
योधीत्य विधिवद्वेदं वेदार्थ न विचारयेत् ।
स सान्वयः शूद्रसमः पात्रतान्न प्रपद्यते इति ॥
मूले-
योऽनधीत्य द्विजो मोहादन्यत्र कुरुते श्रमम् ।
स जीवन्नेव शूद्रत्वमाशु गच्छति सान्वयः ॥
अनभ्यासेन वेदानामाचारस्य च लड्धनात् ।
आलस्य दददोषाच मृत्युर्विमान् जिघांसति ॥
पठित्वा वोधयेदर्थ वेदानां कर्मसिद्धये ।
पाठमात्रावसायी तु पड्के गौरिव सीदति ।।
हवं ज्ञान क्रियाहीनं हतास्त्वज्ञानतः क्रियाः ।
अपश्यन्नन्धको दग्धः पश्यन्नपि हि पङ्गक इति ।
स्फुटोर्थः । तथा धर्मशास्त्रममध्येतव्यम् । तदाह बृहस्पतिः--
वेदमध्यापयेत्पश्चाच्छास्त्रं मन्वादिक तथेति ॥
नारद:-
पुस्तकपत्ययाधीतं नाधीतं गुरुसन्निधौ ।
भ्राजते न सभामध्ये जारगर्भ इव स्त्रिय इति ।
मनु:-
नाविस्पष्टमधीयीत न शूद्रजनसन्निधौ ।

·चतुर्विशतिमतसंग्रहः
न निशान्ते परिश्रान्तो ब्रह्माधीत्य पुनः स्वपेदिति ॥
न स्वप्यादित्यर्थः । शिक्षायाम्-
हस्तहीनं तु योऽधीते स्वरवर्णविवर्जितम् ।
ऋग्यजुः सामभिर्दग्धो वियोनिमाधिगच्छतीति ॥
व्यासः-
अनध्यायेष्वधीतं यद्यच्च शूद्रस्य संनिधौ ।
प्रतिग्रहनिमित्तं च नरकाय तदुच्यते इति ।
अत्र यद्यपि संपूर्ण शाखाध्ययनमावश्यकं तथा आपत्काले एकदे-
शाध्ययनेनापि निर्वाहः । तदाह मनु:-
यथोदितेन विधिना नित्यं छन्दस्कृतं पठेत् ।
ब्रह्म छन्दस्कृतं चैव द्विजो युक्तो धनापदीति ।।
छन्दस्कृतं मन्त्रभागं । छन्दोबद्धत्वा ब्रह्म इति ब्राह्मणमित्यर्थः
मन्त्राणां साक्षात्काङ्गतयान्तरङ्गत्वात् । यथाविधि गृहीतानामेव च
विनियोगाईत्वात् । ब्राह्मणस्य तूपदेशमात्रार्थतया बहिरङ्गत्वादशक्तेन
मन्त्रमात्रमध्येयं शक्तेन तूभयमपीत्यर्थः ॥ पाराशरादावेतत्स्पष्टमेव ।।
अथानध्यायाः।
तेच द्विविधा नित्या, नैमित्तिकाश्च । तत्र नित्यानाह हारीत:-
प्रतिपत्सु चतुर्दश्यामष्टम्यां पर्वणोद्वयोः ।
धोनध्यायेऽद्यशर्वयां नाधीयीत कदाचनेति ॥
नैमित्तिकानाह याज्ञवल्क्य:-
श्वकोष्टुगर्दभोलूकसामबाणार्गनिःस्वने ।
अमेध्यशवशूद्रान्त्यश्मशानपतितान्तिके ।।
देशे शुचावात्मनि च विद्युत्स्तनितसंप्लवे ।
भुक्त्वाईपाणिरम्भोन्तः अर्द्धरात्रेऽतिमारुते ॥
पांसुपवर्षे दिग्दाहे संध्यानीहारभीतिषु ।
धावतः पूतिगन्धे च शिष्टे च गृहमागते ॥

·- चतुर्विशतिमतसंग्रहः खरोष्ट्रयानहस्त्यश्वनौटक्षेरिणरोहणे । सप्तत्रिंशदनध्यायानेतांस्तात्कालिकान् विदुरिति । साम सामवेदघोषः। तथाच मनु:- ऋग्वेदो देवदेवत्यो यजुर्वेदश्च मानुषः । सामवेदः स्मृतः पित्र्यस्तस्मात्तस्याशुचिर्वनिरिति ॥ तेन ह्यन्नं क्रियत इतिवद्धत्वर्थवादपुरःसरमाह- सामध्वनादृग्यजुषी नाधीयीत कदाचनेति ॥ बाणो वंश इति विज्ञानेश्वरः । बाणशब्दे बाणमोक्षाशिक्षाद- शाधुत्पन्ने शब्दे इति तु सर्वज्ञनारायणः । एवं वीणादिस्वनेपि बाण- भेरीमृदङ्गगदार्तशब्देषु इति गौतमवचनव्याख्यावसरे बाणो वीणावि- शेषे बाणः शततन्तुरिति महाव्रते दर्शनादिति हरदत्तेनोक्तम् । गर्दः श- कटामिति विज्ञानेश्वरः।हरदत्तस्तु गर्तशब्देष्विति पठित्वा गतॊ रथः। "आरोहथोवरुणमित्रगतम् स्तुहि श्रुतं गतसदं युवानमि" त्यादौ गतॊ हि रथमुच्यते इति निरुक्ते च तथा दर्शनादिति व्याचख्यौ । अमेध्याः सूतिकादयः । तथाच वसिष्ठः-पतितचण्डालशवसूतिकाश्रावणे तु त्रि- रात्रं वाग्यता आसीरन् इति प्रायश्चित्तं स्मरति । विद्युत्संप्लवे । पुनः पुनर्विद्योतमानायां विद्युति । स्तनितसंप्लवे । पुनः पुनर्मेघघोषे च ता- कालिकोऽनध्याय इति विज्ञानेश्वरः । नारायणस्तु- विद्युत्स्तनितवर्षेषु महोल्कानां च संप्लवे । आकालिकमनध्यायमेतेषु मनुरब्रवीदिति । मूलमुदाहृत्य विद्युदादित्रयस्य संध्याकालादन्यस्मिन् काले मिलिता- नां त्रयाणामुत्पत्तौ, तथा महोल्कानांचसंप्लवे विद्युदाद्यतरेण सह युगपदु- त्पाद आकालिकं यत्र काले निमित्तमुत्पन्नं दिनान्तरीयतत्कालोत्पत्तिप- यन्तम् । एतच्च वर्षाव्यातरिक्तकाले द्रष्टव्यमिति व्याचख्यौ । युक्तं चैतत्व अन्यथा प्रादुष्कृतेष्वाग्निषु तु इत्याद्याग्रिममनुग्रन्थाऽसङ्गतिप्रसङ्गादिति सं- ध्यागजितेप्याकालिकोऽनध्यायः । तदाह गौतमः- ·४ चतुर्विशतिमतसंग्रहः स्तनयित्नुवर्षविद्युतश्च प्रादुष्कृताग्निष्विति। आकालिका इत्यनुवर्तते । स्तनयित्लुर्मेघशब्दः। प्रादुष्कृतेष्वग्निषु अग्निहोत्रहोमकाले, संध्यायामिति यावत् । प्रत्येकमाकालिका अनध्या- यहेतव एते। यस्मिन् काले एते भवन्ति अपरेधुस्तत्पर्यन्तकाल आकाल: • तत्र भव आकालिकोऽनध्यायः। एतच्च प्रातःसंध्यास्तनिते। सायंसंध्या- स्तानते तु रात्रिमात्रं नाधीयीत । तदाह हारीता- सायंसंध्यास्तनिते रात्रि प्रातःसंध्यास्तनितेऽहोरात्रमिति । इदमप्यपत्तौ वर्षाकाले तु प्रात- वेद् गर्जवर्षादयः तदाहर्मात्रमनध्यायः । तदाह गौतमः- अहन्यृती इति सायं तु सूर्योदयपर्यन्तं तदाह मनु:- प्रादुष्कृतेष्वग्निषु तु विद्युत्स्तनितनिःस्वने। सज्योतिः स्यादनध्याय इति । सज्योतिरिति । प्रातश्चेद्यावदादित्यदर्शनं सायं तु यावनक्षत्रस्थि- तिः । विद्युत्तु यदि नक्तं दृश्यते न संध्यायां तदाऽपररात्रपर्यन्तमनध्या- यः॥ तदाह गौतमः-विद्युति नक्तं चापरात्रादिति । यधह्नः तृती- याद्भागादारभ्य विद्युत्मवर्तते न संध्यायां नापि नक्तं तदासर्वरात्रमन- ध्यायः । एतदाह गौतमः-त्रिभागादिमवृत्तौ सर्व, सर्वमासर्वरात्रम् गौतमा उल्का विद्युत्समेत्यैकेषाम् । यथा विद्युत्यनध्यायस्तथोल्कायाम- पीत्येकेषां मतमित्यर्थः । गौतमः- स्तनयित्नुरपराढे । अपराले यो गर्जः स विद्युत्समः । अपि प्रदोषे। प्रदोषे भवन् स्तनयिन्नुर्विद्युत्समः अपररात्रादनध्यायहेतुः सर्व नक्तमार्द्धरात्रात् । प्रथमाद्रात्रिभागादारभ्य आर्द्धरात्रात्महत्तः स्तनयित्नुस्सर्व नक्तमनध्यायहेतुः। अहश्चेत्सज्योतिः । अहनि चेत्स्तनायित्नुर्भवति तदा सकलं दिनमनध्याय इत्यर्थः । इदं च मागपराबाद्ले संति बोध्यमिति हरदत्तः । एवं च विज्ञानेश्वरोक्तं तात्कालिकत्वमुक्तविशेषानाक्रान्तेऽपराह्नोत्तरकालीनगर्ने विद्युदाद्यमि- लिते बोद्धव्यम् । भुत्काईपाणिरिति ॥ नाधीयीतेति शेषः । अर्द्धरात्रे मध्यपमहरद्रये इति विज्ञानेश्वरः॥ रात्रेमध्यमदण्डदशके इति तु उदके ·चतुर्विंशतिमतसंग्रहः मध्यरात्रे चेति मनुव्याख्यायां नारायणः । निर्णयामृते तु द्वितीय- यामस्यान्त्यघटिकाद्वयं तृतीययामस्याघघटिकाद्वयं चेति चतस्रो घटिका महानिशाख्या अद्धरात्रः । तथाच बौधायन:- महानिशा तु विज्ञेया मध्यं मध्यमयामयोः । तस्यां स्नानं न कुर्ति स्वाध्यायं पितृतर्पणमिति ॥ मध्यं च कियदित्याकाङ्क्षायां स एवाह- महानिशा तु विज्ञेया चतस्रो घटिकास्तथेति ॥ तथाच दण्डचतुष्टयमेव नाध्येयमिति सिद्धान्तितम् । अतिमारुत इति ॥ अत्र विशेषमा गौतम:- नाधीयीत वायौ दिवा पांसुहरे कर्णश्राविणि नक्तमिति । पासून् हरतीति पांसुहरः । अपांमुहरे तु दिवा न दोषः । पांसुहरेपि रात्रौ न दोषः । कर्णाभ्यां श्रूयते इति कर्णश्रावी । एवं भूते महाघोषे वायौ नक्तं नाधीयीतेत्यर्थः । एतेन कर्णश्रावेऽनिले रात्री दिवा पांसुसमूहने । इति मनुरपि व्याख्यातः। सन्ध्यानीहारभीतिष्विति । संध्य- यो धीयीत । तथा नीहारे भीतौ चेत्यर्थः । तथाच मनु:-- नीहारे बाणशब्दे च संध्ययोरेव चोभयोरिति । धावतइति । त्वरितं गच्छतोऽनध्याय इत्यर्थः । शिष्टे चेति । तदनुज्ञावधिरनध्यायः । तथाच मनुः- अतिथि चाननुज्ञाप्येति । खरेत्यादि । खरादीनामारोहणे प्रत्येकमनध्याय इति विज्ञानेश्वरः। खरोष्ट्रयुक्तं यद्यानं शकटादीति मनौ नारायणः । इरिणं शून्यम् । उषरं मरुभूमिर्वेति । तात्कालिकान् निमित्तसमकालीनान् । गौतमः- अभ्रदर्शने वापत्तौ वर्षत्तोरन्यत्र सोदकमेघस्य दर्शने नाधीयीतेत्यर्थः । मूत्रित उच्चारितः । सञ्जातमूत्रेच्छो, निरुद्धमूत्रः। तथा उच्चारितः निरु- द्धपुरीषः । कृतमूत्रपुरीषे तु विशेषं वक्ष्यति । वर्षति च । वर्षति देवे तावन्नाधीयीत । एके वलीकं सन्तानम् । वलीकं गृहपटले । तत्र वर्षधारा संतन्यते यथा तथा वर्षति सति नाध्येयमित्येके ॥ अन्या ·चतुर्विंशतिमतसंग्रहः नपि नित्यानाह नारदः- अयने विषुवे चैव शयने बोधने हरेः । अनध्यायस्तु कर्त्तव्यो मन्वादिषु युगादिष्विति ॥ अयने मकरे, कर्कटे च । विषुवे तुलामेषयोः शयने आषाढ- शुक्लद्वादश्यां बोधने कार्तिकशुक्लद्वादश्याम् । मन्वादिषु- अश्वयुक्शुक्लनवमी कार्तिके द्वादशी तथा । तृतीया चैत्रमासस्य तथा भाद्रपदस्य च ॥ फाल्गुनस्य त्वमावास्या पुष्यस्यैकादशी तथा । आषाढस्यापि दशमी माघमासस्य सप्तमी ।। श्रावणस्याष्टमी कृष्णा आषाढस्यापि पूर्णिमा । कार्तिकी फाल्गुनी चैत्री ज्यैष्ठी पञ्चदशी सिता ॥ मन्वन्तरादयश्चैते दत्तस्याक्षयकारका इति मत्स्यपुराणोक्तास्वि त्यर्थः । अत्राष्टमी कृष्णेत्युपादानात द्वादस्यादयः शुक्ला गृह्यन्ते । युगादिष्विति । वैशाखमासस्य च या तृतीया नवम्यसौ कार्तिकशुक्लपक्षे । नभस्यमासस्य च कृष्णपक्षे त्रयोदशी पञ्चदशी च माघे ॥ इति विष्णुपुराणे। शुक्ला तृतीया वैशाखे प्रेतपक्षे त्रयोदशी । कार्तिके नवमी शुक्ला माघे दर्शश्च पूर्णि मेति । चोक्कास्वित्यर्थः । मनु:- उपाकर्मणि चोत्सर्गे त्रिरात्रं क्षपणे स्मृतम् । अष्टकामु त्वहोरात्रमृत्वन्तासु च रात्रिष्विति ।। उपाकर्मणि व्यहमनध्यायः। उत्सर्गे तु व्यहम् । पक्षिण्यहोरा- त्राभ्यां सह विकल्प्यते । तथाच मनुरेव- यथाशास्त्रं च कृत्वैवमुत्सर्ग छन्दसां बहिः ।। - ·चतुर्विशतिमतसंग्रहः विरमेत्पक्षिणी रात्री यद्वाप्येकमहर्निशम् ॥ अतऊर्ध्वं तु छन्दांसि शुक्लेषु नियतः पठेत् । वेदाङ्गानि तु सर्वाणि कृष्णपक्षेषु संपठेदिति ।। उपाकर्मानन्तरं विशेषमाहापस्तम्बः-श्रावण्यां पौर्णमास्यामध्याय- मुपाकृत्य मासं प्रदोषे नाधीयीतेति । प्रदोषे रात्रेः प्रथमयामे । थाच गौतमः- प्राधीतस्यं च निशायां चतुर्मुहूर्त्तमिति । उपाक- त्याध्येतुं प्रावृत्तःप्राधीत: "आदिकर्मणि क्तः कर्तरि च" इति क्तः । तस्य निशायां चतुर्मुहूर्त अष्टौ नाडिका अनध्याय इत्यर्थः । अष्टकास्विति । यद्यपि हेमन्तशिशिरयोश्चतुर्णामपरपक्षाणामष्टमीष्वष्टका इति मार्गशीर्षप- भृतिमासचतुष्टये कृष्णाष्टमीनामष्टकाश्राद्धदिनत्वं सूत्रे उक्तं तथापि सप्तमी नवमीयुतास्ता एव तिस्रोऽष्टका इह ग्राह्याः। तथाच गौतमः- तिस्रोष्टकास्त्रिरात्रकमन्त्यामेकेइति ॥ त्रिष्वपरपक्षेषु तिस्रोष्टकास्त्रिरात्रम- नध्यायहेतवः । तदहः पूर्वेयुरपरेयुश्च । एके तु फाल्गुनस्थामपि मन्यन्ते इत्यर्थः। हेमन्तशिशिरयोरत्युदात्दृताश्वलायनसूत्रादिति भावः । यद्वा अन्त्यामन्त्यामेवेत्यर्थः । तथाचाश्वलायनः । एकस्यां वेति । आ- पस्तम्बोपि या माध्याः पौर्णमास्या उपरिष्टादष्टमी ज्येष्ठी या संपद्यते तामेकाष्टकेत्याचक्षत इति । ऋत्वन्तास्विति । यद्यपि चान्द्रमासघटितानामृतू- नामन्त्यासु रात्रिषु अनध्ययनं पर्वत्वादेवसिद्धं तथापि सौरमासद्वयकृता- नामृतूनामन्त्ये दिनेऽ नध्ययनसिध्यर्थमिदमिति नारायणः। गौतमः- कार्तिकी फाल्गुन्याषाढी पौर्णमासीति। त्रिरात्रमिति वक्ष्यमाणमनुषज्यते। उक्तपौर्णमासीरारभ्य त्रिरात्रमनध्यायः । तथाच तदुत्तरद्वितीयायामपि नाध्येतव्यमिति फलितमिति माधवः। स्मृत्यर्थसारे च-आषाढी- कार्तिकीफाल्गुनीसमीपस्थाद्वितीयासु चेति ॥ चातुर्मास्यद्वितीयास्त्रि- 'त्यादिना उदाहरिष्यमाणेन वचनेनाप्ययमों लभ्यते ॥ हरदत्तस्तु- तिसूः पौर्णमास्योऽनध्यायहेतवः। पौर्णमास्यनन्तरे तु अनध्याये मूलान्तरं द्रष्टव्यमिति व्याचख्यौ ।। याज्ञवल्क्या- ·चतुर्विशतिमतसंग्रहः ध्य प्रेतेष्वनध्यायः शिष्यविंग्गुरुबन्धुषु । उपाकर्मणि चोत्सर्गे स्वशाखाश्रोत्रिये तथा ॥ संध्यागर्जितनिर्धाते भूकम्पोल्कानिपातने । समाप्य वेदं युनिशं आरण्यकमधीत्य च ॥ पञ्चदश्यां चतुर्दश्यामष्टम्यां राहुसूतके । ऋतुसंधिषु भुत्का वा श्राद्धिकं प्रतिगृह्य च ।। पशुमण्डूकनकुलश्वाहिमाजारमूषकैः । कृतेऽन्तरे त्वहोरात्रं शक्रपाते तथोच्छ्रये इति ॥ स्वशाखेति ॥ स्वशाखाध्यायिनि प्रेते व्यहमनध्याय इत्यर्थः । निर्धाते उत्पातध्वनौ । समाप्य चदेमिति । मन्त्रब्राह्मणयोरन्यतरस- माप्तावित्यर्थ इति विज्ञानेश्वरः । शाखासमाप्ताविति तु हरदत्तः। धुशब्दो दिवसपर्यायोपीति झुद्रुभ्यां म इति सूत्रे न्यासकारः । राहु- सूतके चन्द्रसूर्योपरागे धुनिशमनध्यायः । यत्तु व्यहं न कीर्तयेद् ब्रह्म राज्ञो राहोश्च सूतके इति मनूक्तं तद् ग्रस्तास्तमयविषयमिति वि- ज्ञानेश्वरः । राज्ञः चन्द्रस्य चकारो भिन्नक्रमः तेन सूर्यस्य च राहोः सकाशात् । सूते प्रसवे । राहुच्छायाभिभूतस्य पुनरुद्भव इति यावत् । नतु राज्ञः सूतकमिति नृपमरणमुच्यते । लक्षणाप्रसङ्गात् । विषयस्थे च राजनि प्रेते इति गौतमेन तत्र सज्योतिरनध्याय इत्युक्तत्वाच । यद्यपि तत्र गृहस्थानामाशौचादेवानध्यायः सिद्धस्तथापि ब्रह्मचार्यर्थमिदम् । स्मृत्यर्थसारे तु ग्रहणे रात्रौ मोक्षे त्रिरात्रम् । दिवा मोक्षे त्रिरात्रम् । दिवा मोक्षे त्र्यहमित्युक्तम् । गौतमस्तु-आकाशनिर्घातभूमिकम्परा हुद- शेनोल्काइत्याह । अत्र हरदत्तः-निर्घातोऽशनिपातः राहुदर्शनं ग्रहण- मिति व्याचख्यौ। ऋतुसंधिष्विति । ऋत्वन्तासु च रात्रिष्विति प्राग्व्या- ख्यातेन मनुवचनेन समानार्थमिदम् । विज्ञानेश्वरस्तु-ऋतुसंधिगता.' सु प्रतिपत्स्विति व्याचख्यौ । भुत्का चेति । इदं चोत्सवविषयकम् । तथाच गौतमः-ऊर्ध्व भोजनादुत्सवे इति । उपनयनादावुत्सवे भो- ·चतुर्विशतिमतसंग्रहः जनार्ध्वं तदहरनध्याय इति हरदत्तो व्याचख्यौ । श्राद्धभोजने त- सतिग्रहे चेति विज्ञानेश्वरः । गौतमस्तु-श्रादिनामाकालिकम- कृताश्राद्धिकसंयोगपीति । अत्र हरदत्तः-श्राद्धी श्राद्धकर्ता नतु भोक्ता । तत्र श्राद्धमनुष्ययज्ञभोजनेष्वहोरात्रमिति अहोरात्रस्योक्तत्वात् । यद्वा श्राद्ध केवलं भुक्तवन्ते नतु पित्र्याद्यर्थं पात्रतया । तेषां पूर्वोक्तो- ऽहोरात्रः ॥ पित्राद्यर्थानां तु आकालिको बोध्यः। अकृतानम् आमानं तदेव श्राद्धिकं श्राद्धे दीयमानं तत्पतिग्रहेपीत्यर्थ इति । एकोद्दिष्टे तु त्रिरात्रम् । तदाह मनु:- प्रतिगृह्य द्विजो विद्वान् एकोद्दिष्टस्य केतनम् । त्र्यहं न कीर्तयेत् ब्रह्म राज्ञो राहोश्च सूतके इति । इदं च महकोद्दिष्टविषयमिति स्मृत्यर्थसारे नारायणीये च ॥ यदा तु त्रिरात्रादूर्ध्वमपि गन्धलेपावनुवर्तेते स तदा तत्क्षयपर्यन्तमन- ध्याय इत्याह मनु:- यावदेकानुद्दिष्टस्य लेपो गन्धश्च तिष्ठति । विप्रस्य विदुषो देहे तावद् ब्रह्म न कीर्तयेदिति ॥ पशुमण्डूकेति ॥ यत्पुनौतमेनोक्तम् श्वनकुलसर्पमण्डूकमार्जा- राणां व्यहमुपवासो विप्रवासश्चेति, तत्पथमाध्ययन एव बोध्यमिति विज्ञानेश्वरः । हरदत्तोपि- पशुमण्डूकमार्जारश्वसर्पनकुलेषु च । अन्तरागमने विद्यादनध्यायमहर्निशमिति । मनुवचनमुदाहृत्य इदं च धारणाध्ययनविषयम् । गौतमीयं तु ग्रहणाध्ययनविषयामित्याह । शक्रपात इति । शक्रध्वजस्यावरोपणदिव- से उच्छ्यदिवसे चेत्यर्थः । कूर्मपुराणे- श्लेष्मातकस्य छायायां शाल्मलेमधुकस्य च । कदाचिदपि नाध्येयं कोविदारकपित्थयोरिति । गौतमः-नित्यमेके नगरे इति-मतभेदेनानध्ययनमाह । मनुस्तु .

·चतुर्विशतिमतसंय व्यवस्थामाह- नित्यानध्याय एव स्याद् ग्रामेषु नगरेषु च । धर्मनैपुण्यकामानामिति ॥ व्रतसमापनमात्रेण विद्यामसमाप्यैव ये स्नास्यन्ति ते विद्यानिरपे- क्षब्रह्मचारिधर्ममात्रानुरोधकत्वाधर्मानपुण्यकामाः। ये तु विद्यां समाप्यैव स्नास्यन्ति ते विद्यानैपुण्यकामाः। तत्र प्राथमिकानां ग्रामेऽनध्यायो न तु द्वितीयानामिति नारायणः ॥ मनु:- निर्घाते भूमिचलने ज्योतिषां चोपसर्जने । एतानाकालिकान् विद्यादनध्यायानृतावपीति ॥ उपसर्जने उपसर्गसूचके विकारे । युद्धच्छिद्रादावित्यर्थः । गौतमः-आचार्यपरिवेषणे ज्योतिषोश्चेति । आचायौँ गुरुशुक्रौ तयोः परिवेषे ज्योतिषोः चन्द्रसूर्ययोश्च परिवेषे च तावत्कालं नाधीयति । यद्वा परिवेषणमन्नोपहरणम् । आचार्यस्य गुरोः परिवषणे नाधीयी- तेति हरदत्तः। मनु:- शयानः प्रौढपादश्च कृत्वा चैवावसक्थिकाम् । नाधीयीतामिषं जग्ध्वा सूतकान्नाद्यमेव चेति ॥ प्रौढपादइति पादे पादान्तराधायी । पीठाद्यासनार्पितपादो वेति , हरदत्तः। वसक्थिकाम् उत्तरीयादिना पृष्ठेन सह जानुद्वयस्य वेष्टनम् । सूतकान्नाचं सूतकसंबन्ध्यन्नम् । एतच्चानध्ययनमाप्रायश्चित्तकरणा- दिति नारायणः । अन्नजरणान्तमिति तु स्मृत्यर्थसारे । मनुः- न विवादे न कलहे न सेनायान्न संगरे । न भुक्तमात्रे नाजीर्णे न वमित्वा न सूतके । रुधिरे च नुते गात्राच्छस्त्रेण च परिक्षतेइति । विवाद ऋणदानादिविप्रतिपत्तिशब्दश्रवणे । भुक्तमात्र इति । भुक्त्वार्द्रपाणिरिति याज्ञवल्क्योक्तेन तुल्यार्थम् । अजीर्ण इति । जरणोचितकालेप्यन्नस्थाजरणे सतीत्यर्थः इति नारायणः । सोपपद- ·४ चतुर्विंशतिमतसंग्रहः तिधावनध्यायः । तथाच नारदीये- अयने विषुवे चैव शयने बोधने हरेः । अनध्यायस्तु कर्तव्यो या च सोपपदा तिथिरिति ॥ सोपपदास्तिथयस्तु- सिता ज्येष्ठद्वितीया च आश्चिने दशमी सिता । चतुर्थी द्वादशी माघे एताः सोपपदाः स्मृता इति ।। स्मृत्यर्थसारे-ऐन्द्रश्रवणद्वादशीमहाभरण्योश्च । अपरपक्षान्ते प्रेतद्वितीयायां रथसप्तम्यां च । शवानुगनपरिचरणेषु । आकाशे शव- दर्शने वाहोरात्रम्। महागुरौ मृते द्वादशरात्रम् । असपिण्डे गुरौ त्रिरात्रम् । आचार्य उपाध्याये च पक्षिणी । समानविये सब्रह्मचारिणि च । आचार्यभार्यापुत्रशिष्येष्वहोरात्रम्। ऋत्विग्याज्यस्वयोनिसम्बन्धेषु चैवम्। अग्न्युत्पाते गोविनमृतौ त्रिरात्रम् । अयने विषुवे च पक्षिणी । अकाल- वृष्टौ । आदिज्येष्ठान्तादन्यत्राकालवृष्टिः । आरण्यमार्जारसर्पनकुल- पञ्चनखादेरन्तरागमने त्रिरात्रम् । आराण्यश्वशृगालादिवानररजकादौ द्वादशरात्रम् । खरवराहोष्ट्रादिचण्डालांदिस्ततिकोदक्याशबादौ मासम् । गोगवयाजब्रह्मनास्तिकादौ त्रिरात्रम् । शशमेषश्वपाकादौ षण्मासम् । गजगण्डसारससिंहव्याघ्रमहापापिकृतघ्नादावब्दमनध्यायः । शोभनगृहे शोभने दिने चानध्यायः । विवाहमौजीबन्धनप्रतिष्ठोद्यापनादिष्वास- माप्तेः सपिण्डसगोत्राणामनध्यायः । यज्ञे चानुबन्ध्यान्तमृत्विजामाचा- याणां च । एकानध्याययुग्मत्वे त्वन्त्यापररात्रेऽनध्यायः । अनध्याय- युग्मे पूर्वदिनापररात्रौ चेत्येके। अभ्यङ्गस्नानकाले च महास्वेदेतिकम्पने । गोविप्ररोधने सर्वशब्देषु श्राद्धपक्तिषु उदयेऽस्तमये चापि मुहूर्त्तत्रयगामि यत् । तदिनं तदहोरात्रं चानध्यायविदो विदुः ॥ केचिदाहुः कचिद्देशे यावत्तद्दिननाडिकाः। ६

·४२
चतुर्विशतिमतसंग्रहः
तावदेव त्वनध्यायों न तन्मिश्रे दिनान्तरे इति ।।
निर्णयामृते श्लोकभीष्मः-
चातुर्मास्यद्वितीयासु मन्वादिषु युगादिषु ।
पक्षाधिकत्रयोदश्यां तस्या एवोत्तरा तिथिः ।।
दर्शस्पृक् चेद्दिवैव स्यादनध्यायः श्रुतावपीति ॥
पक्षेत्यादेरयमर्थः । द्वितीयादित्रयोदश्यन्तानामेकादशस्वाध्यायानां
यदि तिथिवृद्धया त्रयोदश्यधिका भवति तस्यां नाध्येयम् । किञ्च
यस्यास्त्रयोदश्या उत्तरा चतुर्दशी दिवैव दर्श स्पृशति साप्यनध्यायः ।
श्रुतौ । श्रवणद्वादश्याम् । चातुर्मास्यद्वितीयाश्च गर्गेणोक्ताः-
शृचाउनें तपस्ये च या द्वितीया विधुतये ।
चातुर्मास्यद्वितीयास्ताः प्रवदन्ति महर्षय इति ॥
विधुक्षये कृष्णपक्षे ।
अथ प्रदोषाः।
उपाकरणानन्तरं मासं प्रदोषे नाधीयीतेति प्रागुक्तम् । प्रदोषश्च
पूर्वरात्रिविवक्षिता इति माधवः। तथा माधवीये पुराणम्-
मेधाकामस्त्रयोदश्यां सप्तम्यां च विशेषतः ।
चतुझं च प्रदोषेषु न स्मरेनच कर्तियेदिति ॥
चतुर्थ्यादितिथिद्वैविध्ये त्वाह प्रजापतिः-
षष्ठी च द्वादशी चैव अर्द्धरात्रोननाडिका ।
प्रदोषे न त्वीयीत तृतीया नवनाडिकेति
निर्णयामृते । गोपि-
रात्रौ यामत्रयादाक् सप्तमी या त्रयोदशी ।
प्रदोषः स तु विज्ञेयः सर्वकर्मविहित इति ॥
रात्रौ नवसु नाडीषु चतुर्थी यदि दृश्यते ।
प्रदोषः स तु विज्ञेयो वेदाध्ययनगर्हित इति ।
स्मृत्यर्थसारे ॥

·४ चतुर्विशतिमतसंग्रहः अनध्यायेष्वध्ययने प्रज्ञामायुः प्रजां स्त्रियम् ॥ ब्रह्मवीर्य श्रियं तेजो निकृन्तति यमः स्वयम् ।। मन्त्रवीर्यक्षयभयादिन्द्रो वज्रेण हन्ति च । ब्रह्मराक्षसता चान्ते नरकश्च भवेद् ध्रुवमिति ॥ पूर्वोक्तेष्वनध्यायेषु उच्चारणमेव निषिद्धं नतु चिन्तनमपि । अतएव उदके चार्द्धरात्रे च विष्णमूत्रस्य विसर्जने । उच्छिष्टश्राद्धभुक् चैव मनसापि न चिन्तयेद् । इति मनुचनव्याख्यायां नारायण आह-अत्र मनसा चि- न्तनस्य निषेधादन्यत्र मनसा चिन्तने दोषाभावो गम्यत इति । तथा मानसमप्यशुचिरिति गौतमवाक्यं हरदत्तो व्याचख्यौ । अप्रयतः सन् मानसमप्यध्ययनं न कुर्यात् । एवं चान्येष्वनध्यायहेतुषु मा- नसमनिषिद्धं भवतीति ॥ मनुः- वेदोपकरणे चैव स्वाध्याये चैव नैत्यके । नानुरोधोस्त्यनध्याये होममन्त्रेषु चैव हीति ॥ वेदोपकरणमङ्गोपाङ्गादि । अत्र विशेषः कूर्मपुराणे अनध्यायस्तु नाङ्गेषु नेतिहासपुराणयोः । न धर्मशास्त्रेष्वन्येषु पर्वण्येतानि वर्जयेदिति ॥ स्मृत्यर्थसारे च- चतुर्दश्यष्टमीपर्वपतिपद्वर्जितेषु तु । वेदाङ्गन्यायमीमांसाधर्मशास्त्राणि चाभ्यसेदिति ।। तथा दुर्मेधसां विस्मृतिशीलानां च बहुवेदपाठिनां च वेदेऽप्यनध्या यसंकोच उक्तः। स्मृत्यर्थसारे- चतुर्दश्यष्टमीपर्वपतित्स्वेव सर्वदा । दुर्मेधसामनध्यायस्त्वन्तरागमनेषु च ॥ तथा विस्मृतिशीलानां बहुवेदप्रपाठिनामिति ॥

·४४ - चतुर्विंशतिमतसंग्रहः स्वाध्येये चेति । ब्रह्मयज्ञ इत्यर्थः । तथाच शौनकः- नित्ये जपे च काम्ये च क्रतो पारायणेपि च । नानध्यायोस्ति वेदानां ग्रहणे ग्राहणे स्मृत इत्यर्थः । नित्यादावनध्यायो न किन्तु ग्रहणादावेवेत्यर्थः । स्मृत्यथसारे- नित्ये नैमित्तिके कार्य व्रतयज्ञक्रतौ तथा । प्रवृत्ते काम्यकार्ये च नानाध्यायाः स्मृतास्तथा ॥ देवतार्चनमन्त्राणां नानध्यायः कदा चनेति ।। मनु:-- द्वावेच वर्जयेन्नित्यमनध्यायौ प्रयत्नतः । स्वाध्यायभूमिं चाशुद्धामात्मानं चाशुचिं द्विज इति । नित्यं नित्ये कर्तव्ये ब्रह्मयज्ञे । तथाच श्रुतिः-तस्य वा एतस्य ब्रह्मयज्ञस्य द्वावनध्यायौ यदात्माऽशुचिर्यदेश इति । इत्यनध्यायप्रकरणम्।। अथ शिक्षाचर्या। याज्ञवल्क्य:-- ब्राह्मणेषु चरेद्भक्ष्यमनिन्द्येष्वात्मवृत्तये । आदिमध्यावसानेषु भवच्छब्दोपलक्षिता ॥ ब्राह्मणक्षत्रियविशां भैक्षचर्या यथाक्रममिति ॥ ब्राह्मणेष्विति स्वस्वजातीयोपलक्षणम् । तथाच व्यास:- ब्राह्मणक्षत्रियविशश्चरेयुभैक्ष्यमन्वहम् । सजातीयगृहेष्वेव साववर्णिकमेव चेति ॥ अत्र सार्ववणिकमापद्विषयम् । तथाच माधवीये भविष्य- त्पुराणम्- चातुर्वर्ण्य चरेद्भक्ष्यमलाभे कुरुनन्दनेति ॥ आपद्यपि शूद्रात्पर्क न ग्राह्यम् । तदाहागिराः-- तस्मादामं ग्रहीतव्यं शूद्रादप्यन्ततोऽब्रवीदिति ।

·- चतुर्विंशतिमतसंग्रहः ४५ अनापदि तु स्वजातिप्रशस्तेष्वेव भैक्ष्यमाहरेत् । तदाह मनुः- वेदयज्ञैरहीनानां प्रशस्तानां स्वकर्मसु । ब्रह्मचार्याहरेन्फ्रेक्ष्यं गृहेभ्यः प्रयतोऽवहामिति ॥ कचिदपवादमाह स एव-- गुरोः कुले च भिक्षेत न ज्ञातिकुलबन्धुषु । अलाभे त्वन्यगेहानां पूर्व पूर्व परित्यजेत् ॥ सर्व वापि चरेद् ग्रामं पूर्वोक्तानामसंभवे । नियम्य प्रयतो वाचमभिशस्तांश्च वर्जयेदिति ॥ यत्तु मातरं वा स्वसारं वा मातुर्वा भगिनी निजाम् । याचेत भिक्षा प्रथमं या चैनं न विमानयदिति ॥ तदुपनयनाङ्गभिक्षाविषयम् । तच्च भैक्ष्यं भोजनपर्याप्तमेवाहर्तव्यं नत्वधिकम् । तदाह यमः- आहारमात्रादधिकं न कचिद् भैक्ष्यमाहरेत् । युज्यते स्तेयदोषेण कामतोऽधिकमाहरनिति ।। हारीतः-लोहे मृन्मये वा पात्रे भुजीतेति ॥ आपस्तम्बः- भुक्का स्वयममत्रं प्रक्षालयेदिति । तच्च भैक्ष्यं गुर्वनुज्ञापुरःसरं भोक्त- व्यम् । तदाहतुर्मनुयमौ- समाहृत्य तु तद्भसं यावदर्थममायया । निवेद्य गुरवेऽश्नीयादाचम्य प्राङ्मुखः शुचिरिति ॥ गुर्वसंनिधौ तद्भार्यादिभ्यो निवेदयेत् । तदाह गौतमः-निवेद्य गुरवेऽऽनुज्ञातो भुजीतासंनिधौ गुरोः तद्भर्यापुत्रसब्रह्मचारिभ्य इति ।। याज्ञवक्यः- कृताग्निकार्यो भुञ्जीत वाग्यतो गुर्वनुज्ञया । अपोशानक्रियापूर्व सत्कृत्यान्नमकुत्सयन् इति । यद्यपि प्रागेव उभयोरग्निकार्य विहितम् । " अग्निकार्य ततः ·चतुर्विंशतिमतसंग्रहः कुर्यात्संध्ययोरुभयोरपी" ति । तथापि संध्याकाले कथंचिदग्निकार्यस्य कालान्तरविधानार्थमिदम् । न पुनस्तृतीयप्राप्त्यर्थम् । सत्कृत्येति । सत्कारश्च हारीतेन दर्शितः- भैक्ष्यमवेक्षितं पर्यग्निकृतमादित्यदर्शित गुरचे निवेदितमनुज्ञातं अमृतसंमितं प्राहुर्यदश्नाति ब्रह्मचारी ब्रह्मसिद्धि- मवाप्नोतीति ॥ याज्ञवल्क्य:- ब्रह्मचर्ये स्थितौ नैकमन्नमद्यादनापदि । ब्राह्मणः काममश्नीयात् श्राद्धे व्रतमपीडयन् ॥ अनापदि व्याध्याधभावे । ब्राह्मण इति । क्षत्रियादेः श्राद्ध- भोजनव्युदासार्थम् । तथाच मनु:- राजन्यवैश्ययोश्चैव न तत्कर्म प्रचक्षत इति ॥ श्राद्ध इत्युपलक्षणम् । तथाच मनु:- व्रतवद्देवदैवत्ये पित्रे कर्मण्यथर्षिवदिति । ऋषिवद् वानप्रस्थवत् । एते मुन्यन्नाशनमभिप्रैतीति नारायणः । व्रतमिति । मधुमांसादि परिहरनित्यर्थः । ब्रह्मचर्यकालावधिमाह याज्ञवल्क्य:- प्रतिवेदं ब्रह्मचर्य द्वादशाब्दानि पञ्च वा ॥ ग्रहणान्तिकमित्येकइति ॥ यम:- वसेद् द्वादशवर्षाणि चतुर्विशतिमेव वा । पत्रिंशतं वा वर्षाणि प्रतिवेदं व्रतं चरेदिति ॥ मनु:- पत्रिंशदाब्दिकं चर्य गुरौ त्रैवेदिकं व्रतम् । तदपिकं पादिकं वा ग्रहणान्तिमेकमेव चेति । वेदत्रयाध्ययनार्थ व्रतं ब्रह्मचर्याश्रमधर्मरूपं चर्य. चरणीयम् ।

·- चतुर्विंशतिमतसंग्रहः ४७ तथाच प्रतिवेदं द्वादशाब्दानामति फलितम् ॥ यस्तु चतुरो वेदानध्यतुं शक्तः तस्याष्टचत्वारिंशदिति बांध्यम् ॥ यथाऽऽपस्तम्ब:-उपेतस्याचा- र्यकुले ब्रह्मचारी वासोष्टाचत्वारिंशद्वत्सरान् इति । एवं चाथर्वणस्त्रयी- निष्कर्षत्वादेतव्रतेनैव व्रतासिद्धिरिति । नारायणोक्तौ मूलं मृग्यम् । तदपिकमित्यादि । प्रतिवेदं पाटवार्षिक त्रैवार्षिकं वेत्यर्थः । तदेत. त्संगृहितं दीपिकायाम्- प्रतिवेदं ब्रह्मचर्य वर्षाणि द्वादशाथवा । षत्रीणि ग्रहणान्तं वेति ॥ ब्रह्मचारी विविधः । उपकुर्वाणको, नैष्ठिकश्च ॥ उपकुर्वाणकस्य धर्मा उक्ताः । नैष्ठिकस्य तूच्यन्ते । तत्र मनु- यदि त्वात्यन्तिको वासो रोचेत स्वगुरोः कुले । युक्तः परिचरेदेनमाशरीरविमोक्षणात् ॥ आचार्ये तु खलु प्रेते गुरुपुत्रे गुणान्विते । गुरुदारे सपिण्डे वा गुरुवद् वृत्तिमाचरेत् ।। एतेष्वविद्यमानेषु स्थानासनविहारवान् । प्रयुञ्जानोग्निशुश्रूषां सादयेद्देहमात्मन इति ।। एतच्च सवृत्तब्राह्मणगुर्वादिविषयम् । तथा च मनु:- नाब्राह्मणे गुरौ शिष्यो वासमात्यन्तिकं चरेत् । ब्राह्मणे वाननूचाने काझन् गतिमनुत्तमामिति ॥ स्थानासनविहारवानिति । स्थानमङ्गुष्ठाग्रादिना नियतमूर्धाव- स्थानम् । आसनं नियमेनोपवेशनम् । विहारो भ्रमणम् । एतैस्तपोविशेषम- भिप्रैतीति नारायणः । आग्निशुश्रूषामिति । सा च हारीतशख- लिखितयमैनिरूपिता । याज्ञयाः । समिध आहत्य संमार्जनोपले- पनोद्बोधनसमूहनसमिन्धनपर्यग्निकरणपरिक्रमणोदस्थापनहोमस्तोत्रनम- स्कारादिभिरग्नि परिचरेनाग्निमधितिष्ठेन्न पद्भ्यां कर्षेन्न मुखेनोपध- ·४८ चतुर्विशतिमतसंग्रहः मेन्नापश्चाग्नि च युगपद्वारयेन्नाजीर्णभुक्तो नोच्छिष्टो वाभ्यादध्यात् ॥ विविधैर्ह विशिषैराजे यैरहरहमग्निमिन्धेदामन्त्र्य गच्छेदागत्य निवे- दयेत् तन्मनाः शरीरोपरमान्ते ब्रह्मणः सायुज्यं गच्छतीति ॥ स्फुटं चैतन्माधवीये । वसिष्ठः -ब्रह्मचार्याचार्य परिचरेदाशरीरविमो- क्षणात् । आचार्ये च प्रेतेऽग्नि परिचरेत् संयतवाक् चतुर्थषष्टाष्टमकाल- भोजी जटिलः शिखा जटो वेत्युपक्रस्य निरन्होभ्युपेयांदपइत्याह । त्रिषवणस्नायी स्यादित्यर्थः । यत्तु दक्षवचनम्- प्रातमध्यान्हयोः स्नानं वानप्रस्थगृहस्थयोः । यतेस्त्रिषवणस्नानं सकृत्तु ब्रह्मचारिण इति ॥ तदुपकुर्वाणकविषयम् । यदपि अपामुपस्पर्शनमेके गोदानादिति गौतमवाक्येन गोदानवतानन्तरमेव स्नानम् । ततःप्राक् दीक्षितवदिति नित्यस्नानस्यानुष्ठानमुक्तं तदप्युपकुर्वाणकविषयमेव बोध्यम् । यत्तु कुब्जवामनजात्यन्धक्लीबपवार्तरोगिणाम् । व्रतचया भवेत्तेषां यावज्जीवं न संशयइति । विष्णुवचनान्नौष्टिकत्वं कुब्जादिमात्रविषयकामिति । तन्न । च. त्वार आश्रमा इत्युपक्रम्य यमिच्छत्तमावसेदिति वसिष्ठेनोच्यमानस्य गृहस्थताया ऐच्छिकत्वस्यासंगत्यापत्तेः । भविष्यत्पुराणेपि- गार्हस्थयमिच्छन् भूपाल कुर्यादारपरिग्रहम् । ब्रह्मचर्येण वा कालं नयेत्संकल्पपूर्वकम् ॥ वैखानसो वापि भवेत्परिव्राडथवेच्छयेति ।। वैखानसो वानप्रस्थः । तस्माद्रागिविषयकं गार्हस्थ्यम् ॥ विष्णु- वाक्यं तु नीरागमात्रोपलक्षकमिति । नैष्टिकत्वं तु ब्राह्मणस्यैव नतु क्षत्रियादेः। एवं चरति यो विप्रो ब्रह्मचर्यमविप्लुतः । स गच्छत्युत्तमं स्थानं नचेह जायते पुनरिति । मनुवाक्ये विप्रपदेन क्षत्रियादिव्युदासादिति नारायणः ।

·चतुर्विशतिमतसंग्रहः एतच्च नैष्ठिकब्रह्मचर्य कलौ न कार्यम् । कलिवर्येषु परिगणनात् । कलिवानि च प्रसङ्गात्मदयन्ते । तत्र माधवीये ब्रह्मपुराणम्- दीर्घकालं ब्रह्मचर्य धारणं च कमण्डलोः । गोत्रान्मातृसपिण्डात्तु विवाहो गोवधस्तथा । नराश्वमेधौ मधं च कलौ वयं द्विजातिभिरिति । दीर्घकालमिति । नैष्ठिकब्रह्मचर्यमित्यर्थ इति दीपिकाकारः । अन्ये तु अष्टाचत्वारिंशद्वर्षाणि इत्याद्यपि कलौ निषिध्यत इत्याहुः । कमण्डलुधारणम् । अथ कमण्डलुचर्यामुपदिशन्तीत्यादिबौधायनोक्तेति- कर्तव्यताकम् । सोदकं च कमण्डलुमित्यनेन स्नातकस्य विहितं मृन्मयकरकधारणम् । गोत्रात् स्वगोत्रोत्पन्नायाः पितृष्वसुः । मा- तृसपिण्डाद् मातुलात् । यः श्रुतिस्मृतिसदाचारैर्मातुलकन्यापरिणयः प्राप्तः सोऽनेन कलौ निषिध्यते । तेन मातुलस्य सुतामूढ्वेत्यादीनि वच- नानि कलिविषयाण्येव । अत एव व्यासेन कलिनिन्दामक्रमे- तृतीयां मातृतः कन्यां तृतीयां पितृतस्तथा । शुल्केन चोदहिष्यन्ति विमाः पापविमोहिता:- इत्युक्तम् । मातृतो मातृपक्षे । कूटस्थातृतीयां मातुलसुतां पितृतः पितृपक्षे तृतीयां पैतृष्वस्त्रेयीमित्यर्थः । एतेन कृष्णार्जुनादीनां मातुलकन्यापरिणयोपि युगान्तरीयत्वान्न विरुध्यते । आधुनिकानां तु तदाचारोऽनाचार एव । अतएव बौधायनेन पञ्चधा विपतिपत्तिर्द- क्षिणत इत्युपक्रम्य यथैतदनुपेतेन सह भोजनं स्त्रिया सह भोजनं पर्यु- षितभोजनं मातुलपितृष्वमृदुहितृगमनं इत्यनाचारत्वमेव प्रतिपादित- मिति । गोवधो मधुपर्कादौ । मद्यं गौडीमा व्यादिरूपं क्षत्रियवैश्ययो- निषिध्यते । न ब्राह्मणस्य । नित्यं तनिषेधात् । न पैष्टी । सर्वेषु तनिषेधात् । क्रतुरपि । देवराञ्च सुतोत्पत्तिः दत्ता कन्या न दीयते । देवरात् । चकारात्सपिण्डात् सगोत्राद्वा सुतोत्पत्तिः । “ अपुत्रा

·चतुर्विंशतिमतसंग्रहः
गुर्वनुज्ञात" इत्यादिवाक्यैर्विहिता । कलौ नेत्यनुषज्यते । देवरात् सुतो-
त्पत्तेश्च वाग्दत्ताविषयता । यावद्वक्ष्यमाणत्वात् निषेधोऽपि तद्विषयक एवं
बोध्यः । दत्तेति
पुरा पुरुषसम्भोगान्मृते देयेति केचन ।
ऋतावदृष्टे कन्यैव पुनर्देयेत्यादिना पुनर्देयतयोक्ता संस्कृता कन्या
अक्षतयोनिः पुनः कलौ न देयेत्यर्थः । दत्ताशब्दस्य ऊढापरत्वं च
वचनान्तरादध्यवसीयते । तथाच माधवीये पुराणम्-
ऊढायाः पुनरुद्वाहं ज्येष्ठांशं गोवधं तथा ।
कलौ पञ्च न कुर्वीत भ्रातृजायां कमण्डलुमिति ॥
ज्येष्ठांशमिति । ज्येष्ठस्य विंश उद्वारः । सर्वद्रव्याच यद्वरमि-
त्यादिनोक्तमित्यर्थः । बृहन्नारदीये-
समुद्रयातुः स्वीकारः कमण्डलुविधारणम् ।
द्विजानामसवर्णासु कन्यासूपगतं तथा ॥
देवराच सुतोत्पत्तिर्मधुपर्के पशोर्वधः ।
मांसदानं तथा श्राद्धे वानप्रस्थाश्रमस्तथा ॥
दत्तालतायाः कन्यायाः पुनर्दान परस्य च ।
दीर्घकालं ब्रह्मचर्य नरमेधाश्वमेधको ।
महाप्रस्थानगमनं गोमेषश्च तथा मखः ।
इमान् धर्मान् कलियुगे वानाहुर्मनीषिण इति ॥
समुद्रे नौकादिना यो याति तस्य समुद्रयानम्, ब्राह्मणस्य न्या-
सापहरणमित्यादिबौधायनोक्तप्रायश्चित्तकरणेपि अन्यैः स्वीकारः
ब्यवहारः । तदुक्तम्-
द्विजस्याब्धौ तु नौयातुः शोधितस्यापि संग्रह इति ।
उपगतं विवाहः।
असवर्णासु कन्यासु विवाहश्च द्विजातिषु ।
इति वचनात् । मांसदानं मांसपरिवेषणम् ।

·HOM चतुर्विशतिमतसंग्रहः शौचञ्च पात्रशुद्धिश्च श्रद्धा च परमा यदि । अनन्ततृप्तिकृच्छ्राद्धे एतत्खलु नचामिषम् ॥ यस्तु प्राणिवधं कृत्वा मांसैस्तर्पयते पितॄन् । सोऽविद्वांश्चन्दनं दग्ध्वा कुर्यादङ्गारविक्रयम् ॥ क्षिप्त्वा कूपे यथाकिंचिद्वाऽत आदातुमिच्छति । पतत्यज्ञानतः सोपि मांसेन श्राद्धकृत्तथा । इति बृहत्पराशरस्मरणात् ॥ अक्षता गोपशुश्चैव श्राद्धे मांसं तथा मधु । देवराच्च सुतोत्पत्तिः कलौ पञ्च विवर्जयेदिति । निगमवचनाच महाप्रस्थानगमनम् । आशरीरपातमुत्तरदिग्गमनम् । तथान्येपि धर्मज्ञसमयप्रमाणकत्वेन माधवदीपिकाकारादिभिः संट- हीताः विहितान्यपि कर्माणि धर्मलोपभयान बुधैः । समापने, निवृत्तानि साध्वभावात्कलौ युगे ॥ आततायिद्विजाग्रयाणां धर्मयुद्धेन हिंसनम् । सत्रदीक्षा च सर्वेषां कमण्डलुविधारणम् ॥ सौत्रामण्यामपि सुराग्रहणस्य च संग्रहः । अग्निहोत्रहवण्याश्च लेहो लीढापरिग्रहः ।। वृत्तस्वाध्यायसापेक्षमघसंकोचनं तथा । प्रायश्चित्तविधानञ्च विषाणां मरणान्तिकम् ॥ संसर्गदोषस्तेयान्यमहापातकनिष्कृतिः । वरातिथिपितृभ्यश्च पशूपाकरणक्रिया ॥ दत्तौरसेतरेषान्तु पुत्रत्वेन परिग्रहः । सवर्णान्यागनादुष्टैः संसर्गः शोधितैरपि ॥ अयोनौ सङ्ग्रहे वृत्ते परित्यागो गुरुस्त्रियाः । परोद्देशात्मसन्त्याग उच्छिष्टस्यापि वर्जनम् ॥

·' चतुर्विशतिमतसंग्रहा प्रतिमाभ्यर्चनार्थाय सङ्कल्पश्च सधर्मकः । अस्थिसंचयनादूर्व अङ्गस्पर्शनमेवच ॥ शामित्रं चैव विप्राणां सामाविक्रयणं तथा ।। षड्तानशने चान्नहरणं हीनकर्मणः । शूद्रेषु दासगोपालकुलमित्रासीरिणाम् ।। भोज्यान्नता गृहस्थस्य तीर्थसेवातिदूरतः । शिष्यस्य गुरुदारेषु गुरुवद् वृत्तिशीलिता ।। आपत्तिजाग्याणां अश्वस्तनिकता तथा । प्रजार्थ तु द्विजाप्रयाणां मजारणिपरिग्रहः ।। ब्राह्मणानां प्रवासित्वं मुखाग्निधमनक्रिया । बलात्कारादिदुष्टस्त्रीसंग्रहो विधिचोदितः ।। यतेस्तु सर्ववर्णेषु भिक्षाचर्या विधानतः । नवोदके दशाहं च दक्षिणा विधिचोदिता ।। ब्राह्मणादिषु शूद्रस्य पचनादिक्रियापि च । भृग्वग्निपतनैश्चैव वृद्धादिमरणं तथा ।। गोतृप्तिशिष्टे पयर्सि शिष्टैराचमनक्रिया । पितापुत्रविरोधेषु साक्षिणां दण्डकल्पनम् ॥ यत्र सायंगृहत्वं च सूरिभिस्तत्त्वदर्शिभिः । एतानि लोकगुप्त्यर्थ कलेरादौ महात्मभिः ॥ निवर्तितानि कर्माणि व्यवस्थापूर्वकं बुधैः । समयश्चापि साधूनां प्रमाणं वेदवद्भवेदिति ॥ अस्याः, जनमेजययज्ञसमापने सति विहितान्यपि कानि चि- कर्माणि कलौ निवर्तितानि । तदनुष्ठानयोग्यसाधुपुरुषाभावात् । आततायिनामुद्यतशस्त्रादीनां द्विजाग्रयाणां विप्राणां " ब्राह्मणं वा बहुश्रुतमाततायिनमायान्तं हन्यादेचे ” त्यादिना विहितं संमुखमकूट- शस्त्रेण मारणम् । सत्रे आसनोपायिचोदिते सप्तदशावराश्चतुर्विंशति- ·- चतुर्विशतिमतसंग्रहः परमाः सत्रमासीरन्नित्यादिना विहिते दीक्षाः । सुराग्रहणस्य सुराग्र- हणकः, संग्रहो व्यवहारः । अग्निहोत्रं हूयते यया त्रुचा सा वैकङ्कती अग्निहोत्रहवणी, तस्या नित्यं होमानन्तरं हुतावशिष्टप्राशनार्थ लेहः जिया आस्वादनम् । कथंचिल्लीढायाः पुनः परिग्रहः । वेदाग्नियुक्तवित्रस्य व्यहमाशौचमिष्यते । इत्यादिना देवलादिभिरुक्त आशौचसंकोचः । कामकृते महा- पातकादौ मरणान्तिकं यत्प्रायश्चित्तम् । न तस्य निष्कृतिर्दृष्टा भृग्वग्निपतनाहते। इत्यादिनोक्तं तस्य विधानमुपदेशः । तदाह मनु:- प्रतिपूर्वमनिर्देश्य प्राणान्तिकमिति स्थितिरिति । स्वयमेव धर्मशास्त्राद् ज्ञात्वाऽन्यापदेशेन पृष्टा वा तदनुष्ठानं न निवार्यत इति भावः । संसादोषः पतितसंसर्गेण पातित्यम् । "संवत्सरेण पतति पतितेन सहाचर" नित्यादिना प्रतिपादितम् । तथाच पराशर: कलौ पतितकर्मणेति । एतेन संसर्गः शोधितैरपीत्या- दिना शोधितसंसर्गस्यापि निषेधमधिगम्य पतितसंसर्गे दोषाभावोक्ति- विरुद्धयेतेति परास्तम् । पातित्यानभ्युपगमेपि दोषाभ्युपगमात् । एतच्च आसनाच्छयनाद्यानात्संभाषात्सहभोजनात् । संक्रामन्ति हि पापानि तैलबिन्दुरिवाम्भसीति । पराशरवचनव्याख्यावसरे माधवाचायः स्फुटीकृतम् । स्तेयान्य- स्मिन् महापातके निष्कृतिः॥ इदं च रहस्यप्रायश्चित्तविषयकमिति केचि- त् । अतएव पराशरे नवमाध्याये तस्मात्प्रकाशयेत्पापमित्युक्तिरपि संगच्छत इत्याहुः । वरातिथिभ्यां मधुपर्के, पितृभ्यः श्राद्धे । दत्तः-- मातृपितृभ्यां, तदन्यतरेण वा । " पुत्रं प्रतिग्रहीष्यन् बन्धूनाहूय राजनि निवेद्य निवेशनस्य मध्ये व्याहृतिभिर्तुत्वा अदूरवान्धवं बन्धुस- निकृष्ट एवप्रतिगृह्णीयात्" इत्यादिवसिष्ठोक्तविधिना पुत्रीकृतः । औरसो धर्मपत्नीजः । ताभ्यामितरेषाम् । सवर्णान्या असवर्णा या अङ्गनास्ता- ·चतुर्विशतिमतसंग्रहः भिर्दुष्टैः तत्संपृक्तैः कृतप्रायश्चित्तैरपि संसर्गः। अयोनाविति । युगान्तरे तु योनौ अयोनौ वा संसर्गे सति परित्याग इति गम्यते । परेषां गो- ब्राह्मणस्ध्यादीनामुद्देशेन तदापविमोक्षार्य प्राणत्यागः “ गवार्थे ब्राह्म- णार्थेवा सद्यः प्राणान् परित्यजे"दित्यादिनोक्तः।उच्छिष्टस्यापि वर्जन- मिति । स्वमुच्छिष्टमुच्छिष्टोपहतं चेत्यादिवसिष्ठाद्युक्तम् । इयमेव प्रतिमा यावज्जीवं पूजनीयेत्येवमादिः संकल्पः । ततः सञ्चयनादूर्ध्वमङ्गस्पर्शो विधीयते इत्यादिना विहितोऽस्पर्शः । शाभित्रं यज्ञे स्वयं पशुपमाणम् । पण्णां भक्तानामनशनम् । उपचासत्रयम् । तस्मिन् बुभुक्षितस्यहं स्थित्वा धान्यमब्राह्मणाद्धरेत् इत्यादिस्पृत्या । तथैव सप्तमे काले भक्तानि षडनश्नता । अश्वस्तननिधानाय हर्तव्यं हीनकर्मणः इति मनुस्मृत्या च विहितमन्नहरणम् ॥आपत्तिरिति॥आपदि क्षत्रादिवृत्तिभिर्जीवनम् । विप्राणां संततिजीवनाय जातारणिपरिग्रहः । प्रवासित्वम्, सर्वदा प्रवासशीलता । मुखेनोपयमेदग्निमित्यादिना वि- हितं मुखेनाग्निधमनम् । अभिनवोदके दशाहवर्जनम् । "दशरोत्रण शुध्येत भूमिष्ठं च नवोदक" मित्यादिनोक्तं दशाहमित्युक्तया । काले नवोदकं शुद्धं न पिवेच्च व्यहं च तत् । अकाले तु दशाहं स्यात्पीत्वानाद्यादहर्निशम् ॥ इति स्मृत्युक्तस्य दशाहप्रतिषेधस्यैवम्पतिप्रसवो नतु त्र्यप्रतिषे- धस्येति दर्शयति । "गुरवे तु वरं दत्व" त्यादिनोक्ता स्नानार्थ गुरुदक्षिणा। आर्याधिष्ठिता वा शूद्राः संस्कारः स्युः इत्याद्यापस्तम्बोक्तं ब्राह्म- णगृह शूद्रस्य पाचकत्वम् । गोतृप्त्यधिके जले शिष्टानामाचमनकरणम् शुचिगोतृप्तिकृत्तीयमिति प्राप्तम् । पितृपुत्रविरोधे तु साक्षिणां त्रिपणो दम इत्युक्तम् । संन्यासिनां यत्र सायकालस्तत्रैवावस्थानम् । यत्र ·चतुर्विशतिमतसंग्रहः ५५ सायं गृहो मुनिरित्यनेनोक्तम् । एतानि सर्वाणि निवतितानि इत्यन्वयः । सन्यासिपद्धतौ व्यास:- चत्वार्यब्दसहस्राणि चत्वार्यब्दशतानि च । कलेयंदा गमिष्यन्ति तदा त्रेतापरिग्रहः ।। संन्यासस्तु न कर्तव्यो ब्राह्मणेन विजानतेति । अत्र त्रेतापरिग्रह इति वदता सर्वाधानमेव निषिध्यते । अतएव लौगाक्षिः- अर्धाधानं स्मृतं श्रौतस्मा ग्न्योस्तु पृथक्कृतिः । सर्वाधानं तयोरैक्यकृतिः पूर्वयुगाश्रितति ।। युगस्य पूर्व पूर्वयुगं कले: पूर्वभाग इत्यर्थः । अर्धाधानमपि यावद्वर्णवेदविभागं कार्यम् । तदाह देवल:- यावद्वर्णविभागोस्ति यावद्वेदः प्रवर्तते । संन्यासं चाग्निहोत्रं च तावत्कुर्यात्कलौ युगे इति ।। यद्यपि संन्यासस्य चतुश्चत्वारिंशच्छताब्दाऽवधिकत्वं व्यासेनो- तं तथापि गौणकालोऽनेन समर्प्यत इति केचित् । त्रिदण्डैकदण्डाभिमा- येण व्यवस्थेत्यपरे । सामान्यतः श्रुतस्य व्यासवाक्येनोपसंहार- इत्यन्ये इति कलिनिषिद्धानि । तदेवं नैष्ठिकब्रह्मचर्यस्य कलौ निषि- द्धत्वादुपकुर्वाणत्वमेवाश्रित्य वेदाध्ययनं कर्तव्यमिति स्थितम् ॥ तच्चाध्ययनमुपाभप्रभृत्येवेति प्रसङ्गात्तन्निर्णय उच्यते । तत्र गृह्यम्-अथाध्यायोपाकरणमोषधीनां प्रादुर्भावे श्रवणेन श्रावणस्य पञ्चम्या हस्तेन वेति । अस्यार्थः, अधीयन्त इत्यध्याया वेदाः तेषामुपाकरणं प्रारम्भः श्रावणमासस्य श्रवणेन श्रवणायुक्ते काले "नक्षत्रेण युक्तः कालः" इत्यणो “लुबविशेष" इति लुप् । “नक्षत्रे चलु- पी" ति सप्तम्यर्थे तृतीया । पञ्चम्यामिति । श्रावणस्येति सम्बध्यते । श्रावणमासस्य पञ्चमी यदा हस्तसंयुक्ता भवति तदा वेत्यर्थः । इदं च कालयम् ओषधिप्रादुर्भावे सति बोध्यम् ॥ याज्ञवल्क्यः- ·neetam - चतुविशतिमतसंग्रहः अध्यायानामुपाकर्म श्रावण्या श्रवणेन वा । हस्तेनौषधिभावे वा पञ्चम्यां श्रावणस्य तु ॥ ओषधिप्रादुर्भावे सति श्रावणमासस्य श्रवणं पूर्णिमा हस्तश्च शाखाभेदेन व्यवस्थिताः । यदि तु तत्र ग्रहसंक्रान्ती स्यातां तदा श्रा- वणस्य शुक्लपञ्चम्यां कार्यम् । अथवा श्रावणशुक्लपक्षवर्त्तिन्यां यस्यां कस्याञ्चिद्धस्तान्वितायां तिथा इति दीपिकादिबहुग्रन्थसम्मतीर्थः । अतएव स्मृत्यर्थसारेपि-कस्मिंश्चिदिने इत्युक्तम् । अत्र पञ्चम्यामि- ति पक्षो बढ़चादिभिः । यजुर्वेदिनां तु मध्ये वाजसनेयिभिरेव ग्राह्यः । संक्रान्तिर्ग्रहणं वेत्यादिवक्ष्यमाणस्मृतिमहार्णववचनबला- दिति दीपिकादौ स्थितम् ॥ ओषधिप्रादुर्भावविरहे तु भाद्रपदे का- यम् । तथा बढ्चपरिशिष्टकारिका- अध्यायानामुपाकर्म श्रावणे श्रवणेन तु । तन्मासे हस्तयुक्तायां पञ्चम्या वा तदिष्यते ॥ अदृष्टयौषधयस्तस्मिन् मासे तु न भवन्ति चेत् । तदा भाद्रपदे मासे श्रवणेन करोति तदिति ॥ श्रवणनक्षत्रखण्डे तु विशेषमाह व्यास:- धनिष्ठासंयुते कुर्याच्छावणं कर्य यद्भवेदिति । स्मृतिमहार्णवे- संक्रान्तिहणं वापि पौर्णमास्यां यदा भवेत् । उपाकृतिस्तु पञ्चम्या कार्या वाजसनेयिभिरिति । गर्ग:- पर्वण्यौदायके कुयुः श्रावणी तैत्तिरीयकाः। बढ्चाः श्रवणे कुर्युः ग्रहसंक्रान्तिवर्जित इति ॥ अत्र तैत्तिरीयकपदमन्येषामपि यजुःशाखिनामुपलक्षणम् । तेषा कालान्तराविधानादिति निर्णयामृते । दीपिकायान्तु-यदि पौर्ण- मासीपूर्वाद्धरूपमात्रं कर्मकालं दिनद्वयेपि न व्याप्नोति व्याप्नोति - ·चतुर्विशतिमतसंग्रहः वा तदा निर्णयार्थ प्रवर्तमानमिदं वचनं तैत्तिरीयका इति विशेषोपादा- नात्तन्मात्रपरम् । इतरे तु याजुषाः पूर्वत्रैव कुर्युरिति सिद्धान्तितम् । यत्तु श्रावणी दुर्गनवमी दुर्वा चैव हुताशनी । पूर्वविद्धा तु कर्तव्या शिवरात्रिर्बलेर्दिनम् । इति वचनं तदीपिकाकारमते-तैत्तिरीयकभिन्नयाजुषपरमिति स्पष्टमेव । निर्णयामृतकारमते-तु श्रावण्यां विधीयमानं हिरण्यगर्भ- पवित्रारोपणमेतस्य विषयः । उपाकर्माङ्गभूतमाभ्युदयिकश्राद्धं वेति तैरेव व्याख्यातम् । सिंहस्थिते सवितरि या अमावास्या तदन्ते चान्द्र- मासे या पौर्णमासी सा श्रावणी । तथाच हरदत्तः- मेषादिस्थे सवितरि यो यो दर्शः प्रवर्तते । चान्द्रमासास्तत्तदन्ताश्चैत्राद्या द्वादश स्मृताः । तेषु या या पौर्णमासी सा सा चैञ्यादिका स्मृता ॥ कादाचित्केन योगेन नक्षत्रस्येति निर्णय इति ॥ कात्यायन:- अर्धरात्रादधस्ताचेत् संक्रान्तिहणं तदा । उपाकर्मन कुर्वीत परस्ताच्चन्न दोषदिति ॥ बृहस्पतिः- नर्मदोत्तरभागे तु कर्त्तव्य सिंहयुक्तके । कर्कटे संस्थिते भानावुपाकुर्यात्तु दक्षिणे इति ॥ इदं सर्वशाखासाधारणमिति केचित् । अन्ये तु यान् प्रति सिंहे विधानमस्ति तान् प्रत्येव नर्मदोत्तरभागरूपदेशविधिपरं पूर्वार्द्धम् । तैरेव तर्हि दक्षिणे कथं कर्त्तव्यमित्याकाङ्क्षायां उत्तरार्द्धप्रवृत्तिरित्याहुः। एतेन वेदोपाकरणे प्राप्ते कुलीरे संस्थिते रवौ । उपाकर्म न कर्त्तव्यं कर्तव्य सिंहयुक्तके । इति माधवोदाहृतं स्मृत्यन्तरमपि व्याख्यातम् । आधमते सर्व- शाखासाधारण्येन नर्मदोत्तरभागे कर्कटनिषेधाभिमायत्वात । द्वितीयमते ·चतुर्विंशतिमतसंग्रहः तु छन्दोगान् प्रति सिंहे कर्त्तव्यमिति विधिः, कुलीरे न कर्त्तव्यमित्य- नुवादः । तथाच गर्ग:- सिंहे रवौ तु पुष्यः पूर्वाहे विचरेद्वहिः । छन्दोगा मिलिताः कुर्युरुत्सर्ग स्वस्वच्छन्दसाम् । शुक्लपक्षे तु हस्तेन उपाकर्मापराह्निकमिति । सिंहे खावित्येतद् उत्सर्गोपाकर्मभ्यां संबध्यते । यत्तु कश्यपवचनम्- गुरुशुक्रतिरोधाने वर्जयेच्छुतिचोदितम् । इत्याह भगवानत्रिः श्रावणं तु विशेषत इति ॥ तत्प्रथमोपाकर्मविषयम् । तदुक्तं संग्रहे- गुरुभार्गवयोर्मोढये बाल्ये वा वार्द्धकेपि वा। तथाधिमाससंसर्गमलमासादिषु द्विजाः ॥ प्रथमोपाकृतिन स्यात्कृतं कर्म विनाशकृदिति ॥ अधिमासादिष्विदं कर्मोत्तरत्र कर्त्तव्यमित्याह पराशरः- उपाकर्म तथोत्सर्ग प्रसवाहोत्सवाष्टकाः । मासवृद्धौ परे कार्याः वर्जयित्वा तु पैतृकमिति ।। परे उत्तरे मासि कार्या इत्यर्थः । प्रसवाहोत्सवो जातेष्टिः ।। कात्यायन:- उत्कर्षः कालवृद्धौ स्यादुपाकर्मादिकर्मणि । अभिषेकाब्दवृद्धीनां न तूत्कर्षों युगादिष्विति ॥ यत्तु ऋष्यशृङ्गचनम् - दशहरासु नोत्कर्षः चतुर्वपि युगादिषु । उपाकर्म महाषष्ठयायेतदिष्टं वृषादित इति ।। तच्छन्दोगाविषयम् । तेषां हि कालवृद्धावपि सिंहार्क एवोपाकर्म । तथाच तद्विषये सिंहे रवावित्यादिगर्गवचनं प्रागुदाहृतम् । यदा पुनः श्रावणीमौष्ठपद्योः शुक्रास्तमयादिना प्रतिबन्धःतदानीमाषाढयां कर्त्तव्यम् । - ·चतुर्विंशतिमतसंग्रहः तदुक्तं कूर्मपुराणे- श्रावणस्य तु मासस्य पौर्णमास्यां द्विजोत्तमाः। आषाढयां प्रौष्ठपद्यां वा वेदोपाकरणं स्मृतमिति ॥ अत्र च सर्वशाखाधिकरणन्यायेन कमैक्ये स्थिते वेदोपाकरणम- नूद्य मासमात्रं विधीयते, पौर्णमास्यामित्यवयुत्यानुवाद इति नि- र्णयामृते, माधवीये च । दीपिकादौ तु-बौधयानीयैरेवाषाढी ग्राह्या, श्रावण्यां पौर्णमास्यामाषाढयां वोपाकृत्येति बौधायनोक्ते- ह्यानुसारेण व्यवस्थौचित्यादिति स्थितम् । माधवस्तु-आषाढादिषु त्रिष्वपि मासेषु पूर्णिमाश्रवणहस्ताः शाखाभेदेन व्यवस्थिताः ॥ सदाह गोशिल:- पर्वण्यौदयिके कुर्युः श्रावणी तैत्तिरीयकाः। बढचाः श्रवणीं तु हस्तः सामवेदिन इति ॥ अत्रौदयिक इति पर्वादिषु सर्वत्र सम्बध्यते । पर्वण औदयिकत्वे विशेषमाह स एव- श्रावणी पौर्णमासी तु सङ्गवात्परतो यदि । तदा त्वौदयिकी ग्राह्या नान्या त्वौदयिकी भवेदिति ॥ परिशिष्टे- धनिष्ठापतिपद्युक्तं त्वाष्ट्रवक्षसमन्वितम् । श्रावणं कर्म कुर्वीत ऋग्यजुःसामपाठका इति । त्वाष्ट्रऋक्षसमन्वितमिति । चित्रासंयुक्तहस्त इत्यर्थः । गोशिल:- अध्यायानामुपाकर्म कुर्यात्काले ऽपराह्नके । पूर्वा तु विसर्गः स्यादिति वेदविदो विदुरिति ।। याजुषाणां तु विशेषमाह प्रचेताः- भवेदुपाकृतिः पौर्णमास्यां पूर्वाह एव त्विति ॥ इदं च ब्रह्मचारिधर्मः । उपाकृत्याधीयीतेति ग्रहणाध्ययनाङ्गत्व- ·चतुर्विशतिमतसंग्रहः प्रतीतेः । ग्रहणाध्ययने च ब्रह्मचारिण एव । "वेदमधीत्य स्नाया " दिति स्नानात् प्राचीनत्वावगमात् । यदा तु व्रतानि वा पारं नीत्वेति स्म- तिबलाद्वेदमसमाप्यैव स्नाति तदा गृहस्थस्यापि ग्रहणाध्ययनेऽधिकारसं भवादस्त्येवोपाकर्म । अत एव शौनकः-समारत्तो ब्रह्मचारिकल्पेन यथान्यायमितरे जायोपेत इत्येक इति । अधीयीतेत्यनुवर्तते । येन नियमविशेषेणयुक्तो ब्रह्मचार्यधीते तेनैव नियमेन समावृत्तोऽप्यधीयीत । समावृत्तादितरे ब्रह्मचारिणस्तु यथान्यायं स्वविध्युक्तमकारेणाधीयी- रन् । तथा जायोपेतो गृहस्थोपि ब्रह्मचारिवन्नियमोपेतोऽयीधीतेति । अतएव मनु,याज्ञवल्क्यस्मृत्योर्गृहस्थधर्मप्रकरणे उपाकर्मणः पाठः संगच्छते इति माधवाचार्याः । एवं च ब्रह्मचारी, तथा समावृत्तो ऽप्यकृतविवाहः, तथा कृतविवाहोऽपीति, त्रयो ग्रहणाध्ययनं कुर्वन्तस्तदङ्गभूते उपाकर्मण्यधिकारिण इति माधवनिबन्धे फलितो- ऽर्थः । दीपिकाविवरणे तु-समावृत्तशौनकवचनं जायोपेयीत्येके इति पठित्वा समावृत्तः सन् जायोपेयी गृहस्थः, इतरे ब्रह्मचारिणः, तथा चोभयेधिकारिण इति व्याख्यातम् । हरदत्तस्तु-उपाकृत्याधीयी- तेत्यत्र न ग्रहणाध्ययनमात्रस्य ग्रहणं किंतु वेदोच्चारणस्याध्यापनपारा- यणादिसाधारणस्य । तदन्तं चेदं प्रतिसंवत्सरमनुष्ठेयम् । श्रवणादि- वार्षिकमिति गौतमस्मरणात् । तथा च सकलब्रह्मचारिगृहस्थसा- धारणमिदम् । तत्रनमांसं भुञ्जीतेत्यादिगौतमोक्तनियमःअध्यापकस्य, ग्रतमात्रस्नातकस्याध्येतुश्च । तत्राप्यध्यापकस्य ऋतुद्वयं मासदयं चाश- क्त्यपेक्षं वैकल्पिकं ब्रह्मचर्यम् । प्रवचनयुक्तो वर्षाशरदि मैथुनं वर्जयेदि- त्यापस्तम्बोक्तेः । द्वैमास्यो वा नियम इति गौतमोक्तेश्च । व्रत- स्नातकस्याध्येतुस्तु ग्रहणान्तं ब्रह्मचर्यम् । ऋतुगमनं तु पाक्षिकमिति सिद्धान्तयित्वा तत्र प्रमाणत्वेन समावृत्त इत्यादिवाक्यं जायोपेयीत्येके इति पठित्वा ब्रह्मचारिकल्पेनेति प्रसक्तस्य स्त्रीसङ्गनिषेधस्य प्रति- प्रसवोयं पाक्षिक ऋतौ जायापेयीति व्याचख्यौ। "उपाकृत्य यथाविधि

·चतुर्विंशतिमतसंग्रहः
युक्तश्छन्दांस्यीयीतेति"ति मनुग्रन्थव्याख्यायां नारायणोप्येवम् ।
युक्तं चैतत् ।
समावृत्तोऽप्यधीयानो मधुमांसादि वर्जयेत् ।
ऋतुस्नातोपगनं समाहत्तस्य मन्वते ।
इति कारिकानुगुण्याच्च । तथाच नृसिंहकृते प्रयोगरत्ने
गोभिल:-
उपाकर्मोत्सर्जनं च वनस्थानामपीष्यते ।
धारणाध्ययनाङ्गत्वाद् गृहिणां ब्रह्मचारिणामिति ।।
कात्यायन:-
-
प्रत्यब्दं यदुपाकर्म सोत्सर्ग विधिवद् द्विजैः।
क्रियते च्छन्दसां तेन पुनराप्यायनं भवेत् ।।
अयातयामैश्छन्दोभिः यत्कर्म क्रियते द्विजैः ।
क्रीडमानैरपि सदा तत्तेषां सिद्धिकारणम् ॥
उत्सर्जनं च वेदानामुपाकरणकर्म च ।
अकृत्वा वेदजप्येन फलं नाप्नोति मानव इति ॥
तस्मादाश्रमत्रयेऽपीदमावश्यकमिति स्थितम् । इदं च कर्म वृदि-
श्राद्धपूर्वकं कर्त्तव्यमिति वृद्धिश्राद्धप्रकरणे वृत्तिकृन्नारायणः ।
अत्रेतिकर्तव्यतामाह कार्णाजिनिः-
उपाकर्मणि चोत्सर्गे यथाकालं समेत्य तु ।
ऋषीन् दर्भमयान् कृत्वा पूजयेत्तर्पयेत्तत इति ॥
व्यास:-
-
ऋषीणामर्चनं सर्व कर्त्तव्यं च निवीतिनेति ॥
कृत्वा यज्ञोपवीतानि नवानि वसुधाधिप ! ।
हुत्वाग्नौ गुरवे दत्वा पितृभ्यो धारयेत्तत इति ॥
पितृभ्यो दत्वा स्वयं धारयेदित्यर्थः ॥

·- चतुर्विशतिमतसंग्रहः कााजिनिः- वेदारम्भणतः पूर्व सक्तुप्राशनतः परम् । नवयज्ञोपवीतानि दद्याद्वै धारयेत्तत इति । दानफलं चोक्तं वायुपुराणे- उपाकर्मणि विप्रेभ्यो दद्याद्यज्ञोपवीतकम् । आयुस्मान् जायते तेन कर्मणा मानवो भुवीति । ब्रह्मचारिणं प्रति विशेष उक्तः कालादर्श- मौजी यज्ञोपवीतं च नवं दण्डं च धारयेत् । कटिसूत्रं चैव नवं नवं वस्त्रं तथैव चेति ।। कारिकायाम्- पश्चादग्नेस्तु दर्भेषु प्रागग्रेषूपविश्य च । आसिच्याऽपः शराबादौ दर्भास्तत्र निधाय च ॥ प्रागप्रदर्शगर्भास्ते कुर्युब्रह्माजलीनथ । सव्याहृतिं जपत्युच्चैः सावित्री ब्रह्मयज्ञवत् ।। त्रिरभ्यस्येयुरोङ्कारं व्याहृतीश्चात्र कर्मणीति ॥ नित्यब्रह्मयज्ञे हि यद्यपि सावित्र्या एवाभ्यासः, नतु व्याहृतीनाम् ओपूर्वा व्याहृतीस्तिस्त्रः समस्तास्तु सकृद्वदेत् । पच्छस्त्वर्धशः सर्वा सावित्री त्रिर्वदेदथा । इति कारिकाकारवचनात् । तथापीह कर्मणि व्याहतीरप्यभ्य- स्येयुरिति ब्रह्मयज्ञाद्विशेषो बोध्य इत्यर्थः ॥ इत्युपाकर्मनिर्णयः ॥ अथोत्सर्जनम् । मनु:- पुष्ये तु छन्दसां कुर्याद्वहिरुसजनं द्विजः । माघशुक्लस्य वा प्राप्ते पूर्वाह्ने प्रथमेऽहनीति ।। यदा श्रावण्यामुपाकर्म तदा पुष्यमासस्य शुक्लप्रतिपदि पूर्वाले, यदा प्रौष्ठपद्यामुपाकर्म तदा माघस्येति व्यवस्थितो विकल्पः । .

·चतुर्विंशतिमतसंग्रहः ६३ श्रावण्यां प्रौष्ठपद्यां वाप्युपाकृत्य यथाविधि । युक्तश्छन्दांस्यधीयीत मासान् विप्रोऽर्धपञ्चमान् इति मनुनैवाक्तत्वात् ॥ याज्ञवल्क्य:- पौषमासस्य रोहिण्यामष्टकायामथापि वा । जलान्ते छन्दसां कुर्यादुत्सर्ग विधिवदहिरिति ।। अष्टकायां कृष्णाष्टम्याम् । बहिः ग्रामादहिः । जलान्ते जल- समीपे । गोभिल:- छन्दोगा मिलिताः कुर्युः प्रातरौत्सर्गिकी क्रियाम् । अपराह्ने त्युपाकर्म पुष्यहस्तक्षयोजिा इति । हस्तक्षेऽपराह्ने उपाकर्म पुष्ये प्रातरुत्सर्जनं छन्दोगाः कुयुरित्यर्थः । इदं च सिंहस्थे सवितरि बोध्यम् । सिंहे रवौ तु पुष्यः इत्यादिपूर्वोदाहृत- गर्गवचनात् । कदाचित् भाद्रपदेपि । तथाच परिशिष्टे-- मासे प्रौष्ठपदे हस्तात्पुष्य पूर्वो भवेद्यदा । तदा च श्रावणे कुर्यादुत्सर्ग छन्दसां द्विज इति ॥ बौधायन:-श्रावण्यां पौर्णमास्यामाषाढ्यां वोपाकृत्य तैष्यां मा- घ्यां वोत्सृजेदिति ॥ कात्यायन:- उपाकृत्योदगयने ततोऽधायीत धर्मवित् । उत्सर्गश्चत्तथा तिष्यतिथ्यां प्रौष्ठपदेऽपि चेति ॥ आश्वलायनैस्तु माध्यामुत्सर्जन कार्यम् । तथाच गृह्यम्- मध्यमाष्टकायामिति ॥ कारिका च- अध्यायोत्सर्जन माध्यां पौर्णमास्यां विधीयते इति ॥ अनुकल्पः स्मयते खादिरगृह्य- पुष्ये तूत्सर्जनं कुर्यादुपाकर्म दिनेऽथवेति ॥ श्रुतिश्च- "यः स्वाध्यायमधीतेन्द"मिति । एवमुत्सृष्टस्यापि पुनरध्ययनं प्रागु- ·६४ चतुर्विशतिमतसंग्रहः पाकरणात् कालविशेषे विदधाति मनु:- अतः परं तु छन्दांसि शुक्लेषु नियतः पठेत् । वेदाङ्गानि समस्तानि कृष्णपक्षेषु संपठेदिति ॥ कारिकायाम्- अत आरभ्य षण्मासान् षडङ्गानि त्वधीयते । शुक्ले वेदमधीयीत कृष्णेऽङ्गानीति केचन ॥ इत्युत्सर्जनम् । प्रासङ्गिक समाप्य क्रमप्राप्तं व्रतचतुष्टयं प्रस्तूयते । तच्च यद्यपि प्रतिशाखं गृहेषूक्तं तथाप्याश्वलायनानां दिङ्मात्रमुच्यते । तत्र श्रीध- रीये नृसिंहः- तिथिनक्षत्रवारांशवोदयनिरीक्षणम् । चौलवत्सर्वमाख्यातं सगोदानव्रतेषु च ॥ द्विजानां व्रतबन्धस्तु स्वाध्यायेषु प्रशस्यते । रिक्ताविष्टिविवज्येषु महानाम्निकमेव चेति ॥ अत्र महानाम्नीमहाव्रतोपनिषद्वतगोदानाख्यं चतुष्टयं महा- नाम्निकशब्देन विवक्षितं प्राणभृदुपदधातीतिवदिति तद्व्याख्यातारः । तत्र जन्मप्रभृति त्रयोदशे वर्षे महानाम्नीव्रतम् । चतुर्दशे महाव्रतम् । पञ्चदशे उपनिषद्वम् । षोडशे गोदानम् । महानाम्न्यादिव्रतेषु लुप्तेषु तारतम्येन त्रीन् षट् द्वादश वा कृच्छ्रान् कृत्वा पुनव्रतं प्रारभेतेति स्मृत्यर्थसारे ॥ अथ समावर्त्तनम् । तत्र याज्ञवल्क्यः- गुरवे तु वरं दत्वा स्नायीत तदनुज्ञया । वेदं व्रतानि वा पारं नीत्वा ह्युभयमेव वा।। वरम्, अभिलषितं यथाशक्ति दत्वा स्नायात् । अशक्तं प्रत्याह तदनुज्ञयेति । अदत्तवरोपीति भावः। तथाच गृह्यम्-विद्यान्ते गुरुमर्थेन - ·चतुर्विशतिमतसंग्रहः निमन्त्र्य कृतानुज्ञस्य वा स्नानमिति । वेदं व्रतानि वेत्यनेन स्नातक- त्रैविध्यं दर्शितम् । वेदं पारं नीत्वेत्यत्रार्थावगतिरपि विवक्षिता । तथाच कूर्मपुराणम्- वेदं, वेदौ, तथा वेदान् , वेदान् वा चतुरो द्विजः । अधीत्य चाधिगम्याथ ततः स्नायाद्यथाविधीति ॥ व्रतमात्रस्नातकेनाप्यारण्यकमधीत्यैव समावर्तितव्यम् । तथाच कारिकाकार:- वेदं व्रतानि वा पारं नीत्वा झुभयमेव वा। व्रतपक्षेपि शब्दार्थमारण्याध्ययने कृते इति । शब्दार्थमक्षरग्रहणाथै न त्वर्थज्ञानापेक्षापि अनुष्ठानानुपयोगात् । विरक्त्युत्तरकालं साधनचतुष्टयसंम्पन्न प्रत्युत्तरमीमांसाप्रवृत्तेः । पूर्वो- क्तं कूर्मपुराणवचनं तु कर्मकाण्डार्थज्ञानपरमिति भावः । तदेतदभि- संन्धायाहुमूले- वेधानधीत्य यत्नेन पाठतो ज्ञानतस्तथा । समावर्त्य सवर्णा तु लक्षण्यां स्त्रियमुद्हेदिति ॥ ज्ञानत इति । षडङ्गेतिहासपुराणादिष्वपि नियमविधिसत्वात्तदुप- म्भन कर्मकाण्डाथै निश्चित्येत्यर्थः । पाझे मदालसाप्रसङ्गे- साङ्गं च सव्रतं चैव वेदमावर्त्तयेद् द्विजः । एतन्मुख्यमतो न्यूनं तद्गौणमिति कथ्यते इति ॥ ब्रह्मचारिधर्मलोपे तु तत्प्रायश्चित्तं कृत्वा समावर्त्तनं कार्यम् ।माय- श्चित्तं च ऋग्विधाने शौनकेनोक्तम्- तं वोधिया' जपेन्मन्त्रं लक्षं चैत्रे शिवालये। ब्रह्मस्वकीयधर्मेषु न्यूनं चेत्पूर्णमेव तदिति ।। महानान्न्यादिवतचतुष्टयलोपे त्वाह शौनकः- व्रतानि विधिवत्कृत्वा स्वशाखाध्ययनं चरेत् । अकृत्वाभ्यस्यते येन स पापी विधिधातकः ॥ - ·६ चतुर्विशतिमतसंग्रहः प्रत्येकं कृच्छ्मेकैकं चरित्वाज्याहुतीः शतम् । हुत्वा चैव तु गायत्र्या स्नायादित्याह शौनक इति ॥ यस्य ब्रह्मचर्यावस्थायां सपिण्डादिमरणं तेन समावर्त्तनानन्तरं त्रिरात्रमाशौचं कार्यम् । तदाह मनु:- आदिष्टी नोदकं कुर्यादाव्रतस्य समापनात् । समाप्ते तूदकं कृत्वा त्रिरात्रमशुचिर्भवेदिति ॥ आदिष्टी व्रतादेशयोगाद् ब्रह्मचारी। उदकं तिलाञ्जलिम् । एतच्च पित्रादिव्यतिरिक्तविषयकमित्यादि आशौचप्रकरणे वक्ष्यते । इति समावर्त्तनम् ॥ अथ स्नातकव्रतानि । तत्राश्वलायन:-तस्यैतानि व्रतानि भवन्ति । न नक्तं स्नाया न नग्नं स्लायात् न नग्नां स्त्रियमीक्षेत अन्यत्र मैथुनात् । वर्षति न धावेत् । न वृक्षमारोहेत् । न कूपमवरोहेत् । न बाहुभ्यां नदी तरेत् । न संशयमभ्यापद्यतेति । तस्यैतानीति वचनं न नक्तं स्नायामिति संकल्पयोदित्येवमर्थम् । अत एव कारिकायाम्- ततः संकल्पयेन्नक्तं न स्नायीत्युत्तराण्यपीत्युक्तम् । ततः होमस- माप्त्यनन्तरं मेखलाविसर्गात्माक् व्रतान्तराण्याह याज्ञवल्क्यः- न स्वाध्यायविरोध्यर्थमीहेत न यतस्ततः । न विरुद्धप्रसङ्गेन संतोषी च भवेत्सदा ।। राजान्तेवासियाज्येभ्यः सीदन्निच्छेद्धनं क्षुधा। दम्भिहैतुकपाखण्डिवकवृत्तींश्च वर्जयेत् ॥ २॥ शुक्लाम्बरधरो नीचकेशश्मश्रुनखः शुचिः। न भार्यादर्शनेऽश्नीयान्नैकवासा न संस्थितः ॥३॥ न संशयं प्रपद्येत नाकस्मादप्रियं वदेत् । नाहितं नानृतं चैव न स्तेनः स्यान्न वार्द्धषी ॥ ४ ॥ दाक्षायणी ब्रह्मसूत्री वेणुमान् सकमण्डलुः ।

·चतुर्विंशतिमतसंग्रहः कुर्यात्मदक्षिणं देवमृद्गोविप्रवनस्पतीन् ॥ ५ ॥ नतु मेहेन्नदीच्छायावम॑गोष्ठाम्बुभस्मसु । न प्रत्यग्न्यर्कगोसोमसंध्याम्बुस्त्रीद्विजन्मनः ॥ ६ ॥ नेक्षतार्क न नग्नां स्त्री नच संसृष्टमैथुनाम् । नच मूत्रं पुरीषं वा नाशुची राहुतारकाः ॥७॥ 'अयं मे वज्र'इत्येव सर्व मन्त्रमुदीरयन् । वर्षत्यमाटतो गच्छेत् स्वपेत्मत्यक्शिरा नच ॥८॥ ष्ठीवनासृक्सकन्मूत्ररेतांस्यप्सु न निक्षिपेत् । पादौ प्रतापयेन्नाग्नौ न चैनमपि लङ्वयेत् ॥ ९॥ जलं पिबेनाञ्जलिना न शयानं प्रबोधयेत् । नाः क्रीडेन धर्मघ्नैर्व्याधितैर्वा न संविशेत् ॥ १० ॥ विरुद्धं वर्जयेत्कर्म प्रेतधूमं नदीतरम् । केशभस्मतुषाङ्गारकपालेषु च संस्थितिम् ॥ ११ ॥ नाचक्षीत धयन्ती गां नाद्वारेण विशेत् कचित् । न राज्ञः प्रतिगृह्णीयाल्लुब्धस्योच्छास्त्रवर्तिनः ॥ १२ ॥ प्रतिग्रहे सूनिचक्रिध्वजिवेश्यानराधिपाः । दुष्टा दशगुणं पूर्वात्पूर्वादेते यथाक्रमम् ॥ १३ ॥ देवविक्स्नातकाचार्यराज्ञां छायां परस्त्रियाः। नाक्रामेद्रक्तविण्मूत्रष्ठीवनोद्वर्तनानि च ॥ १४ ॥ विप्राहिक्षत्रियात्मानो नावज्ञेयाः कदा चन । आमृत्योः श्रियमाकाक्षेत्र कंचिन्ममणि स्पृशेत् ॥ १५ ॥ दूरादुच्छिष्टविण्मूत्रपादाम्भांसि समुत्सृजेत् । श्रुतिस्मृत्युदितं कर्म नित्यं कर्म समाचरेत् ॥ १६ ॥ गोब्राह्मणानलानानि नोच्छिष्टो न पदा स्पृशेत् । न निन्दाताडने कुर्यात पुत्र शिष्यं च ताडयेत् ॥ १७ ॥ कर्मणा मनसा वाचा यत्नाद्धर्म समाचरेत् ।

·६८ चतुर्विशतिमतसंग्रहः अस्वयं लोकविद्विष्टं धर्ममप्याचरेन्नतु ॥ १८ ॥ मातृपित्रतिथिभ्रातृजामिसंबन्धिमातुलैः । वृद्धबालातुराचार्यैः वैद्यसंश्रितबान्धवैः ॥ १९ ॥ ऋत्विपुरोहितापत्यभार्यादाससनाभिभिः । विवादं वर्जयित्वा तु सर्वान् लोकान् जयेत् गृही ॥ २० ॥ पञ्चपिण्डाननुद्धृत्य न स्नायात्परवारिषु । स्नायानदीदेवखात हदप्रस्रवणेषु च ॥ २१ ॥ परशय्यासनोद्यानगृहयानानि वर्जयेत् । अदत्तान्यग्निहीनस्य नान्नमद्यादनापदि ॥ २२॥ कदर्यवद्धचौराणां क्लीबरगावतारिणाम् । वैणाभिशस्तवार्दुष्यगणिकागणदीक्षिणाम् । चिकित्सकातुरक्रुद्धपुंश्चलीमत्तविद्विषाम् । रोगपतितत्रात्यदाम्भिकोच्छिष्टभोजिनाम् ॥ २४ ॥ अवीरास्त्रीस्वर्णकारस्त्रीजितग्रामयाजिनाम् । शस्त्रविक्रयिकारतुन्नवायश्ववृत्तिनाम् ॥ २५ ॥ नृशंसराजरजककृतघ्नवधजीविनाम् । चैलधावसुराजीवसहोपपतिवैश्मनाम् ॥ २६ ॥ पिशुनानृतिनोश्चैव तथा चाक्रिकवन्दिनाम् । एषामन्नं न भोक्तव्यं सोमविक्रयिणस्तथा ॥ २७ ॥ शूद्रेषु दासगोपालकुलमित्रार्द्धसीरिणः । भोज्याना नापितश्चैव यश्चात्मानं निवेदयदिति ॥ २८ ॥ अस्यार्थः,स्वाध्यायाविरोधिनमर्थ नेहेत । एतेन सर्वान् परित्यजेदान् स्वाध्यायस्य विरोधिनः । इति मूळमपि व्याख्यातम् । यतस्ततः अविदिताचाराच । विरु- दमयाज्ययाजनादि । प्रसंगो गीतादिः । विरुद्धं च प्रसंगचेति समा- हारद्वन्दः । तथाच मनु:- ·६ चतुर्विंशतिमतसंग्रहः नेहेतार्थान् प्रसङ्गेन न विरुद्धेन कर्मणा । न विद्यमानेष्वर्थेषु नाल्मपि यतस्तत इति ॥ अत्र प्रसङ्गेन प्रकृष्टसङ्गेन । अत्यन्ततत्परतया नेहेतेति नारा- यणः । अत्र प्रकरणे नञ् पर्युदासार्थः । व्रतानीमानि धारयेदिति मनुना व्रतशब्देनोपक्रमात् । सदा अर्थालाभेपि । क्षुधा सीदनित्यनेन विभागादिप्राप्तकुटुम्बपोषणपर्याप्तधनोन कुताश्चिदर्थमन्विच्छेदिति गम्यते। किञ्च दम्भिहेतुकादीन् लौकिकशास्त्रीयेषु सर्वकार्येषु वर्जयेत् । लोक- रञ्जनार्थमेव कर्मानुष्ठायी दम्भी। युक्तिवलेन सर्वत्र संशयकारी हैतुकः । त्रैविधविद्याद्धाऽपरिगृहीताश्रमिणः पाखण्डिनः । बकवद् वृत्तिरस्य तल्लक्षणं च मनुराह- अधोदृष्टिनैष्कृतिकः स्वार्थसाधनतत्परः। शठो मिथ्याविनीतश्च बकत्तिरुदाहृत इति ॥ नीचेति । नीचं कर्त्तनास्वम् । एतेन मुण्डनं न कार्यमित्यभि- गैति । तथाचापस्तम्बः । न समावृत्ता मुण्डयेरन अन्यत्र विहारादि- ति ॥ मनुरपि- क्लृप्तकेशनखश्मश्रुर्दान्तः शुक्लाम्बरः शुचिरिति । क्लृप्तं कर्त्तनादिना हस्वतां नीतं नतु मुण्डितमिति नारायणः । हरदत्तश्च-एतेन श्मश्वादिप्ररोहणमपि निषिद्धं भवति । तथाचगौतमः- न रूढश्मश्रुकः स्यादिति । न संस्थितइति । उत्थितः सन् नाश्नीया- दित्यर्थः । व्याघ्राद्युपहतदेशाक्रमणादिरूपं प्राणविपत्तिसंशयावहं कर्म न प्रपद्यत । न कुर्यात् । स्तेनः अदत्तादायी । वार्धषी प्रतिषिद्धवृद्धयु- पजीवी । किञ्च, दाक्षायणी सुवर्णकुण्डलधारी । यज्ञोपवीतं वेदं च शुभे रौक्मे च कुण्डले । इति मनुस्मरणात् । अत्र हि धारयेदित्यनुवर्तते । वेदम् ऐष्टिक- वेदप्रकृतिं कुशमयीं मुष्टिमिति नारायणः । ब्रह्मसूत्रीति द्वितीययज्ञोप- वीतमाप्त्यर्थम् । तथाच वसिष्ठः- - ·चतुर्विशतिमतसंग्रहः स्नातकानां द्वितीयं स्यादन्तर्वासस्तथोत्तरम् । यज्ञोपवीते द्वे यष्टिः सोदकश्च कमण्डलुरिति । अयं च कमण्डलुः कलौ निषिद्ध इत्युक्तं प्राक् । देवम् देव- तापतिमाम् । मृदं तीर्थादुद्धृत्य स्थापिताम् । वनस्पतीन् अश्वत्थादीन्। दक्षिणतः कृत्वा व्रजेदित्यर्थः । तथाच मनु:- मृदं गां दैवतं विप्रं घृतं मधु चतुष्पथम् । प्रदक्षिणानि कुर्वीत प्रज्ञातांश्च वनस्पतीन् इति ।। प्रज्ञातान् प्रसिद्धान् । किं च नद्यादिषु न मेहेत् मूत्रपुरीपोत्स- गै न कुर्यादित्यर्थः । तथा अग्न्यादीन् प्रति अग्न्यादीनामभिमुखं न मेहेत् । नाप्येतान् पश्यन् । यथाह गौतमः-न वाय्वग्निविप्रादित्यापो देवता गाश्च प्रतिपश्यन् वा पुरीषामेध्यान्युदस्येदिति । अमेध्यं ष्ठीव- नादि । मूत्रपुरीषयोः पृथग्रहणं तु तयोरतिशयेन वर्जनार्थमिति हर- दत्तः। किञ्च अर्क नेक्षेत । अत्र विशेषमाह मनु:- नेक्षेतोद्यन्तमादित्यं नास्तं यन्तं कदाचन । नोपसृष्टं नवारिस्थं न मध्यं नमसो गमिति ।। उपसृष्टं राहुणा गृहीतम् । स्नानार्थ सकृद्दर्शने तु न दोषः । दृष्ट्वा स्नायादिति विधानादिति नारायणः । वस्तुतस्तु दर्शनं न वि- धेयमिति वक्ष्यामि । संसृष्टपैथुनाम् कृतोपभोगाम् । अनग्नामपि उपभोगान्ते न पश्येदित्यर्थः । अशुचिः सन् राहुं तारकाच नपश्येत्। किञ्च वर्षति सति “अयं मे वज्रः पाप्मानमपहन्तु” इति मन्त्रं पठन् सन् अवृतशिरा गच्छेत् नतु धावेत् । “न प्रधावेच वर्षती"ति निषे- धात् । नच प्रत्यकशिराः स्वप्यात् । किञ्च ष्ठीवनादीन्यप्सु न नि- क्षिपेत् । एनम् अग्निम्। किञ्च अञ्जलिना सहंताभ्यां पाणिभ्यां न पिबेत् । जलग्रहणं पेयमात्रस्योपलक्षणमिति विज्ञानेश्वरः। तथाच मनु:- नैका स्वप्याच्छून्यगेहे श्रेयांसं न प्रबोधयेदिति ।

·चतुर्विंशतिमतसंग्रहा अक्षैः अक्षादिभिः । धर्मध्नैः पशुलधनादिभिः न क्रीडेत् । व्याधित इति सहार्थे तृतीया । किञ्च, जनपदादिविरुद्धं वर्जयेत् । नदीतरम्, बाहुभ्यां नदीतरणम् । नदीतडाकादि उपलक्षणमिति हर- दत्तः, नारायणश्च । बाहुभ्यामिति तु विवक्षितम् । तेनोडुपादिना परिगमने न दोषः । इह जलं पिबेदित्यत्र जलस्य नदीतरमित्यत्र नद्याश्च विवक्षा तत्रैव बाहुभ्यामित्यस्य श्रेयांस न प्रबोधयेदित्यत्र श्रेयस्त्वस्य चोद्देश्यविशेषणत्वेपि विवक्षेति वैषम्यम् । व्याख्यातृवचनमेव शरणम् । एवमग्रेपि । किञ्च परस्य क्षीरादि पिबन्ती गां तस्मै नाचक्षीत । कर्तृप्रत्ययः । वत्सेन धीयमानां गां स्वामिने न ब्रूयादित्यर्थ इत्याहुः। वस्तुतस्तु धयन्तीं धापयन्तीम्, अन्तर्भावितण्यर्थाच्छतृप्रत्ययः । नाचक्षीते- त्युपलक्षणम्, नापि निवर्तयेत् । तथाच मनु:- न वारयेद् धयन्ती गां न चाचक्षीत कस्य चिदिति ॥ क्वचित् ग्रामे गृहादौ च कुद्वारेण न विशेत् । तथाचापस्तम्बः- न कुसृत्या ग्रामं प्रविशेत् । यदि प्रविशेत् "न मोमो रुद्राय वास्तोष्पत" इत्येतामृचं जपेदन्यां वा रौद्रीमिति । राज्ञ इति सकाशादिति विशेषः । सूनी प्राणिहिंसा सास्यास्तीति सूनी चक्री तिलनिष्पीडकः । ध्वजी सुरा- विक्रयी। नराधिपः समनन्तरोक्तो लुब्धः शास्त्रतिक्रमकारीच । यथा- क्रमं दुष्टाः । एतेन दशसूनासमश्चक्री दशचक्रिसमो ध्वजः। दशध्वजसमा वेश्या दशवेश्यासमो नृपः ॥ इति मूलस्थश्लोकोपिव्याख्यातः।गोब्राह्मणेति गवादीनि उच्छिष्टः सन् न स्पृशेत् । पदा तु अनुच्छिष्टोपि न स्पृशेत् । प्रमादात् स्पर्श तु प्रायश्चित्तं मनुना स्मयते- स्पृष्ट्वैतानशुचिनित्यमद्भिः प्राणानुपस्पृशेत् । गात्राणि चैव सर्वाणि नाभिं पाणितलेन त्विति ॥ पुत्रं शिष्यं चेति । अत्र विशेष मनुराह- - ·७२ चतुर्विंशतिमतसंग्रहः पृष्ठतस्तु शरीरस्य नोत्तमाङ्गे कथञ्चनेति ॥ शिष्टयर्थं ताडयेच्च ताविति च । तस्माद्विवादान्तरपङ्गेन शिष्या- दिरपि न ताडनीयः। अस्वय॑मिति । लोकैविद्विष्ट पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या इत्यादिस्मृतिबलायद्यपि धर्मादनपेतं तथापि नाचरेत् यतोऽस्व- य॑म् । अपूर्वसाधनं न किन्तु अभ्यनुज्ञातमात्रम् । नचैवं मधुपर्कगोव- धादेः स्वर्गसाधनतयानुष्ठानापत्तिः अग्नीषोमीयादिसमकक्षत्वादिति वा- च्यम् । कलिनिषिद्धेषु तस्य गणितत्वात् । ये तु अग्नीषोमीयादेःस्वर्ग- साधनत्वमस्ति नतु मधुपर्के गोवधस्येत्याहुः, तेषां हृदयं चिन्त्यम् । किंच मात्रादिभिः विवादं वर्जयित्वा लोकान् जयेत् । भ्राता भिन्नोदरोपि । जामयः विद्यमानभर्तृका भगिन्यः । वैद्यो विद्वान् भिषग्वा । बान्धवाः पितृपक्षा मातृपक्षाश्च । मातुलस्य पृथग्ग्रहणमादरार्थम् । सनाभयः सोदराः । अजामिभगिनीप्राप्त्यर्थमेतत् भ्रातॄणां जामिनांच पृथग्ग्रहणात् पञ्चेति । परवारिषु सर्वसत्वोदेशोनात्यक्तेषु तडागादिषु अनेनात्मीयेषु उत्सृष्टे च पिण्डोद्धरणं विनापि स्नानमभ्यनुज्ञायते । देवखातम् पुष्करादि । पर्वताधुच्चपदेशात्प्रसृतमुदकं प्रस्रवणम् । नद्यादिषु पञ्च- पिण्डानुद्धरणेनैव स्नायादित्यर्थः । किंच परकीयानि शय्यादीनि । अदत्तानि अननुज्ञातानि वर्जयेत् । नोपयुञ्जीत । अग्निहीनस्येति । श्रौतस्मा ग्न्योरधिकाररहितस्य शूद्रादेः । अधिकारवतोप्यग्निरहितस्य च । नाद्यादित्युपलक्षणम् । न प्रतिग्रहीयादित्यपिबोध्यम् । "प्रशस्तानां स्वकर्म तस्माद् द्विजातीनां ब्राह्मणो भुजीत प्रतिग्रहीयाचे" ति गौतम- वचनात्, कदर्येति अत्मानं धर्मकृत्यं च पुत्रदारांश्च पीडयेत् । लोभायः पितरो भृत्यान् स कदर्य इति स्मृतः॥ इति लक्षितः कदर्यः । बद्धो निगडादिना, वाचा संन्निरुद्धश्च ।। रङ्गावतारी नटचारणमल्लादिः वैणो वेणुच्छेदनजीवी । उलोपश्छान्दसः। माधवस्तु वैणो वीणावादनजीवीति व्याचख्यौ ॥ गणदीक्षी । बहु- T ·चतुर्विंशतिमतसंग्रहः याजकः । एतेषामन्नं नाद्यादित्यनुवर्तते । एवमग्रेपि ॥ माधवस्तु- गणिकानम् गणान्नं दीक्षितान्नं चेति वा । तथाच मनु:- गणान्नं गणिकान्नं चेति । दीक्षितस्य कदर्यस्येति च । अत्र दीक्षितान्नस्याग्नीषोमीयवपायागात् प्रागेव निषेधः । " असंस्थिते- ग्नीषोमीये यजमानस्य गृहे नाशितव्य" मिति श्रुतेः ।। क्रीतराजको भो. जनमित्याथर्ववैदिकं वाक्यं तु आपदि अभ्यनुज्ञानार्थम् । तदाहुर्भट्टाः- तथैव प्राणपीडायां क्रीतराजकभोजनामिति । सामान्येनाभ्यनुज्ञानाद्विशेषश्च विशिष्यते । विशेषात्यन्तनिर्दोषस्तोकदोषेतरक्रियेति च ॥ आतुरः कुष्ठादिमहारोगोपसृष्टः । मत्तो विद्यादिना गर्वितः । क्रूरः दृढाभ्यन्तरकोपः । उग्रः वाकायव्यापारेणोद्वेजकः । वैश्याशूयोस्तु राजन्यान् माहिष्योग्रौ सुतौ स्मृताविति ।। लक्षित उग्र इति नारायणः । ब्रात्यः पतितसावित्रीकः । अ. वीरा स्वतन्त्रा । पतिपुत्ररहितत्यन्ये । पुवकर्मधारयेति पुंवद्भावाभाव आर्षः । ग्रामयाजी ग्रामस्य शान्त्यादिकर्ता । बहूनामुपनेता वा । कारो लोहकारः। तक्षणादिकता वा । तुन्नवायः सूचीशिल्पोपजीवी। श्वभिर्वृत्तं जीवनमस्यास्तीति श्ववृत्ती । अत इनिठनाविति इनिः । एकाक्षरात्कृतो जातेरित्यस्यानित्यत्वात् । नृशंसो निर्दयः । राजा तत्पुरोहितोपि, . राजपुरोहितोपि । राजपुरोहितान्नानि वर्जयेदिति शववचनात् । रजकः । वस्त्रादीनां नीलादिरागकारः। चैलधारो वस्त्रनिर्णेजनकृत् । सुराजीवी मद्यविक्रयी । उपपतिर्जारः तेन सह वेश्म यस्य । चाक्रिकस्तैलिकः शाकटिको वा । अभिशस्तपतितचा- . क्रिकतैलिकेति भेदेनाभिधानात् । सर्वे चैते कदादयो द्विजा एव बोध्याः। अर्धसीरी हलपर्यायसीरोपलक्षितकृषिफलभागग्राही । आत्मानं निवे- दयेत् त्वदीयोहमस्मीति । एते दासादयः शूद्रेषु भोज्यान्नाः । चका- रात्कुम्भकारः । गोपनापितकुम्भकारेत्यादिवचनात् । शूद्रविशेषस्य भो- ·चतुविशतिमतसंग्रह - ज्यानत्वं चात्यन्तापद्विषयमिति हरदत्तः । नारायणस्तु- कन्दुपक्कं शूलपकं पायसं दघिसक्तवः । एतानि शूद्राद् ग्राह्याणि भोज्यानि मनुरब्रवीत् । इतिवचनमुदाहृत्य अन्नावशेषपरतामाह । वस्तुतस्तु कलिनिषिद्धेषु शूद्रेषु दासगोपालकुलमित्रासीरिणां भोज्यान्नतेति गणितत्वान्नैतस्य निष्कर्षे यत्यते । तथा माधवीये कूर्मपराणम्- नाधार्मिकैर्वृते ग्रामे न व्याधिवहुले भृशम् । न शूद्रराज्ये निवसेन्न पाखण्डिजनैवते ॥ कृष्णो वा यत्र चरति मृगो नित्यं स्वभावतः । पुण्याश्च विशृता नद्यस्तत्र कामं वसेट् द्विजः ॥ परस्त्रिय न भाषेत नायाज्यं याजयेद्बुधः । . न देवायतनं गच्छेत्कदाचिच्चाप्रदक्षिणम् ।। न वीजयेद्वा वस्त्रेण समवायं च वर्जयेत् । नैकोऽध्वानं प्रपद्येत नाऽधार्मिकजनैः सह ॥ न निन्द्येद्योगिनः सिद्धान् व्रतिनो वा यतींस्तथेति ।। माधवीये मार्कडेयोपि- असत्प्रलापमनृतं वाक्पारुष्यं विवर्जयेत । असच्छास्त्रमसद्वादमसत्सेवां च पुत्रक ॥ न म्लेच्छभाषां शिक्षेत न पश्येदात्मनः शकृत् । नाधितिष्ठेत्सकुन्मूत्रं केशभस्मकपालिका :॥ तुषाङ्गारास्थिशीर्णानि रज्जुवस्त्रादिकानि च । वर्जयेन्मार्जनीरेणु नापेयं च पिबेद् द्विज इति । मनुरपि- स्वायुष्ययशस्यानि व्रतानीमानि धारयेत् । इत्युपक्रम्याह- वयसः कर्मणोऽर्थस्य श्रुतस्याभिजनस्य च ।

·चतुर्विशतिमतसंग्रहः
वेषवाग्बुद्धिसारूप्यमाचरन् विचरेदिह ॥
बुद्धिद्धिकराण्याशु धान्यानि च हितानिच ।
नित्यं शास्त्राण्यवेक्षेत निगश्चैिव वैदिकान् ।।
न सीदेत् स्नातको विप्रः क्षुधा शक्तः कथंचन ।
न जीर्णमलबद्वासा भवेश्च विभवे सति ॥
न लधयेत् वत्सतन्त्रीं न प्रधाच्च वर्षति ।
न चोदके निरीक्षेत स्वं रूपमिति धारणा ॥
नाश्नीयाद्भार्यया सार्द्ध नैनामीक्षेत चाश्नतीम् ।
क्षुवती जृम्भमाणां वा नचाऽऽसीनां यथासुखम् ।।
नाज्जयन्ती स्वके नेत्रे नचाऽभ्यक्तामनावृताम् ।
न पश्येत् प्रस्नुवन्ती च तेजस्कामो द्विजोत्तमः॥
नान्नमद्यादेकवासा न नग्नः स्नानमाचरेत् ।
न मूत्रं पथि कुर्वीत न भस्मनि न गोबजे ।।
न फालकृष्ट न जले न चित्यां नच पर्वते ।
न जीर्णदेवायतने न वल्मीके कदाचन ।।
न ससत्वेषु गर्तेषु न गच्छन्नापि च स्थितः ।
न नदीतीरमासाद्य नच पर्वतमस्तके ॥
नोदक्ययाभिभाषेत यज्ञ गच्छेन्नचाहतः।
अग्न्यगारे गवां गोष्ठे ब्राह्मणानां च संनिधौ ।।
स्वाध्याये भोजने चैव दक्षिणं पाणिमुद्धरेत् ।
नदीमिन्द्रायुधं दृष्ट्वा कस्य चिद्दर्शयेदधः ॥
न भुञ्जीतोदृतस्नेहं नातिसौहितमाचरेत् ।
म नृत्येदथवा गायेदं न वादित्राणि वादयेत् ।।
म पादौ धावयेत्कांस्ये कदाचिदपि भोजने ।
न भिन्नभाण्डे भुजीत न भावप्रतिदूषिते ॥
उपानही च वासश्च धृतमन्यैनं धारयेत् ।

·चतुर्विशतिमतसंग्रहः
उपवीतमलङ्कारं स्त्रजं करकमव च ॥
बालातपः प्रेतधूमो वज्यों भिन्नं तथाऽऽसनम् ।
न मूल्लोष्ठं विमृतीयान्न च्छिन्द्यात्करजैस्तृणम् ॥
न कर्म निष्फलं कुर्यान्नायत्यामसुखोदयम् ।
न विगह्यं कथाः कुर्यात् बहिर्माल्यं न धारयेत् ॥
गवां पृष्ठेन यानं तु सर्वथैव विगर्हितम् ।
रात्रौ च वृक्षमूलानि दूरतः परिवर्जयेत् ।।
सर्व च तिलसंबद्धं नाबादस्तमयं प्रति ।
नच नग्नः शयीतेह नचोच्छिष्टः कचिजेत् ।।
आईपादस्तु भुञ्जीत नाईपादस्तु संविशेत् ।
अधितिष्ठेन्न केशांस्तु न भस्मास्थिकपालिकाः ।।
न कार्यासस्यास्थि तुषान् दीर्घमायुजिजीविषुः ।
न शूद्राय मति दद्यात् नोच्छिष्ट न हविष्कृतम् ॥
नचास्योपदिशेद्धर्म न चास्य व्रतमादिशेत् ।
न संहताभ्यां पाणिभ्यां कण्डूयेतात्मनः शिरः ।।
न स्पृशेच्चैतदुच्छिष्टो नच स्नायाद्विना ततः ।
केशग्रहान् महारांश्च शिरस्येतानि वर्जयेत् ॥
शिरःस्नातस्तु तैलेन नाङ्गं किंचिदपि स्पृशेत् ।
न स्नानमाचरेद् भुत्का नातुरो न महानिशि ॥
न वासोभिः सहाजस्रं नाविज्ञाते जलाशये ।
देवतानां गुरोराज्ञां स्नातकाचार्ययोस्तथा ।।
नाकामेत् कामतश्छायां बभ्रुणो दीक्षितस्य च ।
मध्यंदिनेऽर्धरात्रे वा श्राद्धं भुत्का च सामिषम् ।।
संध्ययोरुभयोश्चैव न सेवेत चतुष्पथम् ।
भद्रं भद्रमिति ब्रूयाद् भद्रमित्येव वा वदेत् ॥
शुष्कवैरं विवादं च न कुर्यात्केन चित्सह ।

·चतुर्विंशतिमतसंग्रहः
99
नातिकल्यं नातिसायं नातिमध्यंदिने स्थिते ॥
नाज्ञातेन समं गच्छेन्नैको न वृषलैः सह ।
अनातुरः स्वानि खानि न स्पृशेदनिमित्ततः ॥
रोमाणि च रहस्यानि सर्वाण्येव विवर्जयेत् ।
मङ्गलाऽऽचारयुक्तः स्यात्पयतात्मा जितेन्द्रियः ॥
जपेच्च जुहुयाच्चैव नित्यमग्निमतन्द्रितः ।
मङ्गलाऽऽचारयुक्तानां नित्यं च नियतात्मनाम् ॥
जपतां जुह्वतां चैव विनिपातो न विद्यते ।
वेदमेव जपेन्नित्यं यथाकालमतन्द्रितः ॥
सावित्रान् शान्तिहोमांश्च कुर्यात्पर्वसु नित्यशः ।
पितश्चैवाष्टकास्वर्चेत् नित्यमन्वष्टकासु च ।।
मैत्रं प्रसाधनं स्नानं दन्तधावनमजनम् ।
पूर्वाद्ध एव कुर्वीत देवतानां च पूजनम् ॥
नास्तिक्यं वेदनिन्दा च देवतानां च कुत्सनम् ।
द्वेष दम्भं च मानं च क्रोधं तैक्ष्ण्यं च वर्जयेत् ॥
परस्य दण्डं नो यच्छेत् क्रुद्धो नैन निपातयेत् ।
अन्यत्र पुत्राच्छिष्याच शिष्टयर्थ ताडयेच्च तौ ॥
प्रतिग्रहसमर्थोपि प्रसङ्गं तत्र वर्जयेत् ।
अतपास्त्वनधीयानः प्रतिग्रहरुचिर्द्विजः ।।
अम्भस्यश्मप्लवेनैव सह तेनैव मज्जति ।
न धर्मस्यापदेशेन पापं कृत्वा व्रत चरेत् ॥
परकीयनिपानेषु न स्नायाद्धि कदाचन ।
सप्तोद्धृत्य ततः पिण्डान् कामं स्नायाच्च पञ्च वा ॥
उदपानात्स्वयंगृह्य बहिः स्नात्वा न दुष्यति ।
यमान सेवेत सततं न नित्यं नियमान् बुधः ।।
आनृशंस्य, क्षमा, सत्यम्, अहिंसा, दम, मस्पृहम् ।
..

·७८
चतुर्विशतिमतसंग्रहः
ध्यान, प्रसादो, माधुर्य, मार्जवं, च यमा दश ॥
शौच,मिज्या, तपो, दान, स्वाध्यायो,पस्थनिग्रहौ ।
अतो,पवासौ, मौन, च स्नानं च नियमा दश ।।
नावाच्छूद्रस्य पक्वान्नं विद्वानश्राद्धिनो द्विजः ।
आददीताममेवास्मादवृत्तावेकरात्रिकम् ।।
उत्तमैरुत्तमैनित्यं सम्बन्धानाचरेत्सदा ।
निनीवुः कुलमुत्कर्षमधमानधमांस्त्यजेत् ॥
गुरून् भृत्यांश्वोज्जिहीर्षन् आर्चिष्यन् देवताऽतिथीन् ।
सर्वतः प्रतिग्रहीयाद् नतु तृप्येत्स्वयं ततः ॥
येनास्य पितरो याता येन याताः पितामहाः।
तेन यायात्सत मार्ग तेन गच्छन् न रिष्यति ॥
एषोदिता गृहस्थस्य वृत्तिर्विप्रस्य शाश्वती।
स्नातकवतकल्पश्च सत्वद्धिकरः शुभः ॥
अनेन विप्रो वृत्तेन वर्तयन् वेदशास्त्रवित् ।
व्यपेतकल्मषो नित्यं ब्रह्मलोके महीयते इति ॥
स्वायुष्येत्यादेर्मनुग्रन्थस्यायमर्थः । वयसो बाल्यादेः । कर्मणो
यागादेः।अर्थस्य धनस्य । वेषं सारूप्यम्। तदनुरूप आत्मन्युत्कर्षप्रत्ययः।
शास्त्राणि विद्यास्थानानि । नियमान् व्याख्यानानि । नियम्यते एभि-
रर्थ इति व्युत्पत्तः । शक्तः अजनसमर्थः । वत्सतन्त्री गोवत्सबन्धनं,
दामेति नारायणः । वत्सशब्दो जातरूपलक्षणमिति हरदत्तो नोपरि-
वत्सतन्त्री गच्छेदिति गौतमस्मृतेर्व्याख्यायाम् । धारणा निश्चयः । ना-
श्नीयादिति । सार्धमेकपात्रे इति नारायणः । एकास्मन् काले भोजनं
निषिध्यत इति व्याख्यानान्तरं हरदत्तेन कृतम् । यत्तु माधवीये
अङ्गिरोवचनम्-
ब्राह्मण्या सह योऽश्नीयादुच्छिष्टं वा कदाचन ।
न तस्य दोषामिच्छन्ति नित्यमेव मनीषिण इति ।।

·चतुर्विशतिमतसंग्रहः तद्विवाहविषयमिति विज्ञानेश्वरस्मृत्यर्थसारप्रभृतयः । एतेन ब्राह्मण्या भार्यया सार्द्ध क्वचित् भुजीत वाऽध्वनि । अधोवर्णस्त्रिया सार्द्ध भुत्का पतति तत्क्षणाद् । इति माधवोदाहतमादित्यपुराणवचनमपि व्याख्यातम् । कचिद्विवाहे अध्वनि वेत्यर्थात् । इदमपि सर्वथा दोषाभावपरं न भवति । किन्तु दोषाल्पत्वपरमिति माधवाचार्याः। क्षवती क्षुतंकुर्वतीम् । दुक्ष शब्दे । नाजयन्तीमिति । एतच न भायामात्रविषयं किन्तु स्त्रीमात्र- परम् । भार्ययासहभोजनम,अजयन्त्यवेक्षणं च वर्जयेदिति गौतमस्वर- सादिति मतान्तरं हरदत्तनोक्तम् । प्रस्नुवन्तीं पुत्रं पाययन्तीमित्यर्थः । मुम् छान्दसः। ष्णुप्रनवणे । एकवासा नग्नो वा नाद्यान्न च स्ना- यादिति नारायणः । जीर्ण शीर्णे प्राकारादौ तथा देवतायतने चेत्यर्थः । अतो यजमानेनाऽनामन्त्रितः । इदं चाविज्यादिलोभेन न गच्छेदित्येवं परम् । दिक्षया गमने तु न दोषः । तथाच गौतमः- न यज्ञमतो गच्छेद्दर्शनाय तु कामत इति । गोष्ठे स्थाने । उद्धरेदिति उत्तरीयादहिः कुर्यादित्यर्थः । उद्धृ- तस्नेहं पिण्याकादि । तक्रे तु वचनाददोष इति नारायणः । हरद- सस्तु-उद्धृतस्नेहविलयनपिण्याकमथितप्रभृतीनि चानन्तवीर्याणि नाश्नी- यादिति गौतमवचनमुपादाय उद्धृतस्नेहे उपात्ताग्रमण्डे दधिपयसी, विलयनं नवनीतमलम् । यस्य मथनमा नाम्बुसंसर्गः तद्दधिमथनम् । उद्धृतनवनीतं तकं तु आश्यमनाश्यं वेति चिन्त्यम् । आचारस्त्व- शनमेवेति । तकं त्युदश्चिन्मथितं पादाम्ब्वर्धाम्बुनिर्जलमिति । नघण्टुका इति व्याख्यत् । अतिसौहित्यम् अत्यशनम् । करके मृत्कमण्डलुम् । बालातपः सङ्गवकालातपः, शरदि पुनःसंधुक्ष- णादादित्यस्य बाल्यं तदातपो वालातप इत्यन्ये । करजैनखैः । कर्म कारीयोदिकाम्यम् । निष्फलं फलसंकल्पशून्यं न कुर्यात् । वृथाचेष्टा त्व.

·चतुर्विशतिमतसंग्रहः स्मिन्नेव प्रकरणे पृथनिषिद्धा । न कुर्वीत वृथाचेष्टां न वार्यञ्जलिना पिवेदिति । बहिर्माल्यं शिखावेष्टनेन । सर्वथैवेतिरथादियोजनेन तु गोभिर्यानम् ईषद् गर्हितमिति तात्पर्य्यम् । तिलसंबद्धं तिलप्रकृतिकं तैलाद्यपि । अस्तमयं प्रति । तदनन्तरम् । संविशेत् शयीत । कपालिका घटाग्रंशः। कार्पासस्यास्थि बीजम् । मतिं दण्डनीतिशास्त्रादिविषयम् । अयं च साक्षादपदेशे निषेधः श्रावयेच्चतुरो वर्णान् कृत्वा ब्राह्मणमग्रत इति । ब्राह्मणद्वारकोपदेशस्याभ्यनुज्ञानात्। नोच्छिष्टमिति । अत्र हरदत्त:- गृहस्थशूद्रविषयकोयमुच्छिष्टदाननिषेधः । उच्छिष्टमन्नं दातव्यं शूद्रायाग- हमेधिने । गृहस्थाय तु दातव्यमनुच्छिष्टं दिने दिने इति व्याघ्रवचनात् । एवं च गौतमीये दशमेऽध्याये उच्छिष्टासनं शिल्पवृत्तिश्चेति शूद्रधर्मेषु यत्पठ्यते तदपि अगृहस्थशूद्रपरमेवेति बोध्यम् इति आस्थितवान् । हविष्कृतामति यत आकृष्य हुतं हविस्तं पुरोडाशादिहविःशेषम् । नचास्येति पूर्ववत् । पूर्व दण्डनीत्यादिविषयिणी मतिर्न देयेत्युक्तम् । सम्पति धर्मादिविषयिणीत्यपौनरुक्तयम् । एतदिति शिर इत्यर्थः । ततःशिरसो विना। इदन्तु शक्तविषयम् । “आशरस्कं भवेत्स्नानं स्नाना- शक्तौ तु कर्मिणा" मितिस्मरणात् । केशग्रहान् परेण स्वाशिरःकेशग्रहान् । अङ्गं स्वाङ्गं न स्पृशेन्न म्रक्षयेत् । बभ्रुणः कपिलस्य प्राणिनश्छायाम् । श्राद्धं भुत्का तथा सामिपं भुत्का न सेवेत चिरं तत्र न तिष्ठेत् । भद्रं वस्तुतो यच्छोभनम् । भद्रमित्येवेति अभद्रमपीति भावः । तथाच गौतमः-अधर्नु धेनुभव्येति ब्रूयादभद्रं भद्रमिति । कपालं भगाल- मिति मणिधनुरिन्द्रधनुरिति । धेनुः पयस्विनी गौः अधेनुस्तद्विपरीता । तामधेनुभव्येति ब्रूयात् । न पुनरधेनुरिति । धेनोभव्ये इति वार्ति- कोक्तो मुम् आर्षत्वान्नेति बोध्यम् । अभद्रमपि वस्तु भद्रमित्येव ब्रूयात् । कपालं ब्रुवन् भगालमिति ब्रूयात् । इन्द्रधनुरिति ब्रुवन् माण- ·चतुर्विंशतिमतसंग्रहः धनुरिति ब्रूयादिति हरदत्तो व्याख्यत् । अतिकल्पम् उदयास्त- मये मैत्रं विष्ठोत्सर्गम् । मित्रदेवताप्रसाध्यत्वात् । वक्ष्यति हि मनु:-मित्रमुत्सर्ग इति । अञ्जनं तैलाभ्यङ्गम् । अहिंसादममिति समाहारद्वन्द्वः । स्पृहाया अभावः अस्पृहम् अर्थाभावेऽव्ययीभावः । स्वा- ध्यायसहित उपस्थनिग्रह इति मध्यमपदलोपी समासः । अश्राद्धिन: श्रद्धारहितस्य । येनास्येति । यत्र व्याख्यातॄणां श्रुत्यर्थे विपतिपत्ति- स्तद्विषयकमेतत् । सतां मार्ग सदाचारविषयम् । न रिष्यते न हिंस्यते रुषरिषहिंसायां कर्मणि लट् । अनेन विप्र इति । ब्रह्मचारिणोपि अ- विरुद्धानि स्नातकवतान्यतेन प्राप्यन्ते । अत एव नेक्षेतोद्यन्तमित्यनेन स्नातकप्रकरणस्थेन विशेषेण भास्करालोकननिषेधस्य ब्रह्मचारिप्रक- रणे सामान्यतः श्रुतस्याप्युपसंहारमाह विज्ञानेश्वरः। मनुग्रन्थस्य भास्करालोकसामान्यनिषेधस्य तद्ग्रन्थस्थेनैव विशेषेणोपसंहारे सामा- न्ये वा वैय्यर्थ्य स्यादिति नात्रोपसंहार इति तु हरदत्तादयः । एतद्व- तप्रकरणे च मनु, याज्ञवल्क्याभ्यामुपाकर्मानध्यायायुक्तौ । अत एव ग्रहणाध्ययनप्रकरणाभावाद्धारणाध्ययनेप्यङ्गमुपाकर्म । गोभिलवाक्यं च धारणाध्ययनाङ्गत्वादित्यादि मागेवोदाहृतम् । एवं चानध्याया अपि धारणाध्ययनादिसाधारणाः । अतएव ब्रह्मयज्ञाध्ययनादौ अनध्याया- ध्ययनप्रतिप्रसवाः पूर्वोक्ताः सङ्गच्छन्ते । अत एव च श्वनकुलादीना. मन्तरागमने व्यहैकाहयोग्रहणाध्ययनधारणाध्ययनपरत्वेन व्यवस्था वि- ज्ञानेश्वरहरदत्तादिभिरुक्ता सङ्गच्छते । यत्तु प्रसङ्गलक्षणे तृती- यचरणे 'मन्त्राणां कर्मसंयोगे स्वधर्मेण प्रयोगः स्याद्धर्मस्य तन्निमित्तत्वा' दित्यधिकरणे पर्वणि नाध्येतव्यमित्यादीनां प्रकरणाद् ग्रहणाध्ययना. झतेत्युक्तं तत्तु धारणाध्ययनाङ्गताग्राहकं नास्तीति कृत्वाचिन्तामनु- रुध्य । उपयोक्ष्यते च समानन्यायेषु भिक्षाचर्यादिषु न चैवं सिद्धान्ते कर्मकालेप्यनध्याये मन्त्रमयोगानुपपत्तिः । वाचनिकस्य प्रतिप्रसवस्य प्रागेवोदाहृतत्वादिति दिक् ।

·चतुर्विशतिमतसंग्रहः इदानीं गातमोक्तानि प्रागुक्तेष्वन्तर्भूतानि स्नातकव्रतान्युच्यन्ते नवमे ऽध्याये । न रक्तमुल्वणमन्यधृतं वा वासो विभृयात् । रक्तं कुसु- म्भादिना । उल्वणं बहुमूल्यम् । अन्येन गुरुभिन्नेन धृतमिति हरदत्तः। न स्रगुपानही अन्यधृते इति विपरिणमय्य सम्बध्यते । निर्णिक्तमशक्तौ। अशक्तौ अन्यालाभे अन्यधृतं वासः खजमुपानहौ च निर्णिज्य धारयेत् । 'नपुंसकमनपुंसकेने ' त्येकशेषैकवद्भावौ । नतिष्ठन्नुद्धृतोदकेनाचामेत् । एतेन जानुदने जले तिष्ठतोप्याचमनमनुज्ञातमिति हरदत्तः । न शूद्राशुच्येकपाण्यावर्जितेन । शूद्रेण शुचिनापि, तथा अशुचिना ब्रा- ह्मणेनापि, तथा एकेन पाणिना शुचिब्राह्मणेनापि यदुदकमावर्जितं तेन नाचामेत् । यद्यपि यत्स्वयं वामहस्तेनावर्जितं दक्षिणेनाचम्यते तथा तत्र हस्तद्वयस्याप्याचमने सम्बन्धाददोष इति हरदत्तः । नाकल्पां नारी- मभिरमयेत् । अकल्पाम् अस्वस्थां न गच्छेत् । पादपादधावना सन्दी- स्थभोजनादीनि वर्जयेत् । पादेन पादेन पादमक्षालनं, पीठिकास्थभोज- नं च वर्जयेदित्यर्थः। न प्रात्य शिरोऽहनि पर्यटेत, मात्य रात्रौ। रात्री प्रात्यैव पर्यटदित्यर्थः । मूत्रोचारे च । मूत्रपुरीषं प्राकृतशिराः सन् कुर्या- दित्यर्थः । सोपानत्कश्चाशनाभिवादननमस्कारान् वर्जयेत् । उपानच्छब्दः पादुकाधुपलक्षणमिति हरदत्तः । न पदासनमपकर्पन्न शिश्नोदरपाणि- वाक्चभृषि चपलात्रि कुर्यात् । अपकर्षणमात्मसमीपप्रापणम् । पाणिचापलं शिल्पकर्मशिक्षा । चक्षुश्चापलं नृत्तादिदिक्षयेतिहरदत्तः । न कुलङ्कलः स्यात् । कुलमेव कुलं यस्य स कुलकुलः। मुमागमछान्दसः । अन्यत्राध्यय- नादौ लभ्यमाने स्वकुल एव न तिष्ठेदित्यर्थः । एते च स्नातकधर्मा अ- विरुद्धाः शूद्रेणाप्यनुष्ठेया इति केचित् । तथाच याज्ञल्क्यः- शूद्रस्य द्विजशुश्रूषा तया जीवन् वणिग्भवेत् । शिल्पैर्वा विविधैर्जीवेद द्विजातिहितमाचरन् । भारतिः शुचिर्भूत्यभती श्राद्धक्रियारतः । नमस्कारेण मन्त्रेण पञ्चयज्ञान्न हापयेदिति ।

·चतुर्विशतिमतसंग्रहः ८३ अत्र श्राद्धानि क्रियाश्चेति द्वन्द्वः । क्रियाः स्नातकव्रतानि इति विज्ञानेश्वरः । एतेन गौतमे दशमेऽध्याये शूद्रश्चतुर्थो वर्ण इत्युप- क्रम्य श्राद्धकर्मभृत्यभरणं स्वदारतुष्टिरिति यदुक्तं तत्रत्यं श्राद्धकर्मप- दमपि समाहारद्वन्द्वरूपं, कर्मपदं च स्नातकव्रतोपसंग्राहकमिति विज्ञा- नेश्वरेण ध्वनितम् । हरदत्तस्त्वाह-श्राद्धक्रियेति श्राद्धकर्मेति च श्राद्धमेवोच्यते नतु द्वन्द्वः। स्नातकधर्माणामप्रकृतानां क्रियाशब्दमात्रेणा- काभात् । प्रत्युत स्मृतिविरोधः स्नातकव्रतलोपेषु प्रायश्चित्तं विधीयते । राजब्राह्मणयोरेव नेतरषां कथञ्चनेति । वचनात् । अतएव वैश्यस्यापि नैते धर्माः । किंतु ये वैश्यं प्रति विशिष्य स्मृतिपूक्तास्तावन्त एवेति । गौतनीयनवमाध्याये मिताक्ष- रायां स्फुटतरमिदम् । युक्तं चैतत् । शूद्रधर्मताभ्युपगमे संकीर्णेष्वपि 'शूद्राणां तु सधर्माणः सर्वेऽपध्वंसजाः स्मृता' इत्यपि देशात्तत्माप्तौ उदाहृत- स्मृतनिविषयतापत्तेः । यानि तु व्रतेषु पठितान्यपि पुनरन्यत्र पठ्यन्ते तेषां यथायथं शूद्रादिषु प्राप्तिरिष्टैव । “यथा नाहितं नानृतं चैवे" तिव्रतेषु पठितम् । “सत्यं दया दमः शौच"मिति च साधारणधर्मेषु । अनृतपति- पक्षभूतं सत्यमुच्यमानं शूद्रादीनां भवत्येव । यथा शूद्रेषु दासगोपालादी- नामभोज्यान्नता मन्वादिभिर्वतेषु पठिता गौतमेन तु नवमे व्रतान्य- भिधाय सप्तदशे भक्ष्याभक्ष्यप्रकरणे पठिता वैश्यस्यापि भवत्येव । एवं त- त्रैवान्येपि व्रतान्तरगताः पश्यन्ते । अत एकवतव्याख्यानशेषनारायणः- अन्यत्रोक्तानामपीह पुनरभिधानं संकल्पमात्प्यर्थ व्रतलोपनिमित्तकव्य- हाभोजनादिप्रायश्चित्तप्राप्त्यर्थं चेति । अत्र चाश्वलायनोक्तानि न नक्तं स्नायादित्यादीनि समावर्तनप्रकरणपाठात्तदङ्गानि तत्प्रयोगमध्य ए- वानुष्ठेयानीत्युक्तम् । यानि तु नेक्षेतोयन्तमित्यादिना मन्वादिभिरुक्तानि तानि पुरुषार्थानि । तथाच प्रयोजकलक्षणे प्रथमचरणे जैमिनिसूत्रम् 'तदुत्सर्गे कर्माणि पुरुषार्थाये' त्यादि।

·८४ चतुर्विशतिमतसंग्रहः उपक्रमे शृतं ब्रह्मचारिव्रतपदं यतः । तदन्वयबलात्कर्मावशेषोतोत्र चोद्यते ॥ तेन लक्षणयाप्यत्र पर्युदासः सच क्रतोः । बहिःश्रुतफलाकाङ्क्षी पुरुषार्थत्वमृच्छति ।। श्रुत्त्यादिक्रतुसंबन्धे प्रमाणं नात्र विद्यते । पुरुषापेक्षितार्थत्वं विधिना चावबोधितम् ।। साक्षादपेक्षितं तस्य फलमेव नतु क्रतुः । अतः फलार्थता तञ्च वाक्यशेषादघक्षयः ।। इति पार्थसारथिश्च। वाक्यदोषादिति । "एतावताहैनसाऽयुक्तो भवती" त्येवंरूपादित्यर्थः । यद्यप्यस्मिन्नाधिकरणे ब्रह्मचारिधर्मभूतप्र- जापतिव्रतान्तर्गत नेक्षतोधन्तमित्येतदुदाहृत्य विचारितं तथापि समान- न्यायत्वात् स्नातकवतान्तर्गतेप्येतत्सिद्धान्तप्रवृत्तिरित्याशयेनेदमुच्यते । एवञ्च ब्रह्मचारिणं प्रत्यविशेषेणसूर्यदर्शनं निषिध्यत इति हरदत्तोक्तिः पार्थसारथिप्रभृतिग्रन्थैविरुध्यत इति चिन्त्यम् । एवंस्थिते कदा संकल्प इत्याकाङ्क्षायां नोयन्तमिति शतृप्रत्ययेनादित्योदयस्य निमित्त- त्वप्रतिपादनात्तत्तदवस्थे आदित्ये सति तदीक्षणाभावः संकल्पयित- व्यः । नोधन्तमीक्षेन्नास्तं यन्तमित्यादि तन्त्ररत्ने स्थितम् । तत्र प्राचां श्लोकोप्युदाहृतः त्रिसंध्यं जपतानेन सावित्री नेक्षइत्ययम् । आदित्यं ध्यायता कार्यः संकल्पः पापनाशन इति ॥ अत्र वदन्ति । शतृप्रत्ययो लटः शतृशानचावित्यनेन लक्षणहेत्वो- रित्यादिना च विहितः । तत्राय हेतावेवेत्या प्रमाणाभावः। किंच हेतु: फलामिति व्याख्यायामजयन् वसतीति वैयाकरणैरुदाहृतत्वादर्जनफलक- वासवानिति च विवरणात्मकते तदन्वयः । अर्थलक्षणपरिचायकमिति व्याख्याय शयाना भुञ्जते यवना इति चोदाहृत्य शयनोपलक्षितभोजन- कार इति विवरणात् तद्वदिहापीत्यभिमतम् । तर्हि उदयपरिचायितं ·चतुर्विंशतिमतसंग्रहः ८५ यदीक्षणं तदभावसंकल्पस्य व्रतान्तरसंकल्पकाले सकृदेव चानुष्ठाने को विरोधः । नाप्यत्र शतृबलाद्वर्तमानताप्रतीतिः । अर्जयन्नवात्सीद्वत्स्य- ति चेत्यादिवत् । तथाच पाणिनिः-"धालुसंबन्धे प्रत्यया" इति असूत्र- यत् तदा उत्पत्स्यमानेपि सोमयाजी पुत्रो भवितेत्यादि च भाष्यादावु- दाहृतम् । वसन् ददर्शेत्यादि प्रयोगाश्चैवं सङ्गच्छन्ते । किंच, नाश्नीयाद्भार्यया सार्द्ध नैनामीक्षेत चाश्नतीम् । क्षुवती जृम्भमाणां च नचासीनां यथासुखम् । नाजयन्ती स्वके नेत्रे- इत्यादावपि तथात्वापत्तौ बहु व्याकुलीस्यात् । तस्मात्समावर्तन- प्रयोगं समाप्य पुरुषार्थानीमान्यपि व्रतानि संकल्पयेदित्येव युक्तम् । नच प्रत्यहं संकल्प इत्यंशे तदुत्सर्गइत्यायधिकरणस्य कश्चिद्व्यापारोस्ति क्रत्वर्यत्वं पूर्वपक्षीकृत्य पुरुषार्थतासमर्थनमात्रेणाधिकरणपर्यवसानात् । व्याख्यातृवचसश्च प्रासङ्गिकस्य व्याकरणादिविरोधे उपेक्षणीयत्वादि- इति स्नातकव्रतनिरूपणम् । अथ क्रमप्राप्तो विवाहः । सच त्रिविधेनापि वेदवतोभयस्नातकेन समावर्तनादविलम्बन कर्तव्यः अनाश्रमी न तिष्ठेत दिनमेकमपि द्विजः । इति दक्षवचनात् । तत्र मूलम्- समावर्त्य सवर्णा तु लक्षण्यां स्त्रियमुदहेदिति । लक्षण्यां बाह्याभ्यन्तरलक्षणान्विताम् । तत्र बाह्यानि लक्षणान्याह मनु:- अव्यङ्गागी सौम्यनाम्नी हंसवारणगामिनीम् । तनुलोमकेशदशनां मृद्वङ्गीमुद्रहेत्स्त्रियमिति ।। यस्याअङ्गस्याङ्गेषु अङ्गुल्यादिष्वपि वैगुण्यं नास्ति सा अव्यङ्गाङ्गी। ति दिक। वान्याह सएव- ·चतुर्विंशतिमतसंग्रहः नोद्वहेत्कपिलां कन्यां नाधिकाङ्गी न रोहिणीम् । नालोमिका नातिलोमा न वाचाला न पिङ्गलाम् ॥ नक्षनदीनाम्नी नान्त्यपर्वतनामिकाम् । न पक्ष्यहिप्रेष्यनाम्नी नच भीषणनामिकामिति ॥ कपिला रक्ततण्डुलवर्णा । पिङ्गला अग्निवर्णा । अन्त्यनाम्नी म्लेच्छनाम्नीति माधवः । अन्त्यनाम्नी चाण्डालीत्यादिनाम्नी । पर्व- तनामिका विन्ध्येत्यादिनामिका । प्रेष्यनाम्नी दासीत्यादिनाम्नी। भी- पणनामिका चामुण्डेत्यादिरिति नारायणः । विष्णुपुराणे- न श्मश्रूव्यञ्जनवती नचैव पुरुषाकृतिम् । न घर्घरस्वरां क्षामां तथा काकस्वरा नच ॥ यस्याश्च रोमशे जो गुल्फो यस्यास्तथोन्नतौ । गण्डयोः कूपको यस्या हसन्त्यास्तां च नाव्हेदित्यादि । आन्तराणि तु लक्षणानि आश्वलायनगृह्येउतानि। दुर्विज्ञयानि लक्षणान्यष्टौ पिण्डान कृत्वा "ऋतुमने प्रथमं जज्ञे ऋते सत्यं प्रतिष्ठितम् । यदियं कुमार्यभिजाता तदियमिह प्रतिपद्यतां यत्सत्यं तदृश्यता" मिति पिण्डानभिमन्त्र्य कुमारी ब्रूयादेपामेकं गृहाणेति । क्षेत्राचेदुभयतः सस्यात् गृह्णीयादन्नवत्यस्याःप्रजा भविष्यतीति विद्याद् ,गोष्ठात्पनुमती, वेदिपुरी- पाद्ब्रह्मवर्चस्विनी,अविदासिनो दाविसम्पन्ना,देवनात्किसवी,चतुष्प- थाद्विपत्राजिनी,ईरिणादधन्या,श्मशानात्पतीघ्नीति । अस्य वृत्तिकदुक्तो- र्थः । लक्षणानि दुर्विज्ञेयानीति कृत्वा एवं परीक्षते । क्षेत्रादिभ्योऽष्टभ्यो मृदमाहत्याष्टौ पिण्डान् कृत्वा ऋतमित्यनेन मृत्पिण्डानभिमन्न्य कुमारी ब्रूयात् । यदेकस्मिन् वत्सरे द्विः फलति तदुभयतः सस्यं क्षेत्रम् । अप- वृत्ते कर्मणि या वेदिः सा वेदिपुरीषम्। अविदासी छूद्रः, न विदस्यति इति व्युत्पत्त्या अशोष्यो द्रः । तमुदसुउपक्षये णिनिः । देवनं घूत- स्थानम् । द्वौ प्रव्रजतीति द्विप्रवाजिनी । माधवस्तु-विविध प्रकर्षण बजतीति विप्रवाजिनी स्वैरिणीत्यर्थ इत्याह । यत्रो न परोहति तदी- ·चतुर्विंशतिमतसंग्रहः रिणम् । इयं च लक्षणपरीक्षा कुलपरीक्षानन्तरं बोध्या। तथाचाऽश्वला- यनः-कुलमग्रे परीक्षेतेति । कुलपरीक्षा च सदाचारादिगुणवत्तया हीनक्रियत्वादिदोषहीनतया च । तत्र दोषानाह मनुः- स्त्रीसम्बन्धे दशैतानि कुलानि परिवर्जयेत् । हीनक्रियं निष्पुरुषं निश्च्छन्दो लोमशार्शसम् ।। क्षय्यामयाव्यपस्मारिस्वित्रिकुष्ठिकुलानि चेति ॥ हीनक्रियं योगादिक्रियारहितम् । निष्पुरुषं स्त्रीमात्रशेषम् । निश्च्छन्दोऽध्ययनवर्जितमिति माधयः । याज्ञवल्क्य:- अविप्लुसब्रह्मचर्यो लक्षण्या स्त्रियमुद्वहेत् । अनन्यपूर्विकां कान्तामसपिण्डां यवीयसीम् ॥ अरोगिणीं भ्रातृमतीमसमानार्षगोत्रजामिति ॥ अविप्लुतं ब्रह्मचर्य यस्य सः। विप्लवे सति तु कृतप्रायश्चित्त इति बोध्यम् । अनन्येति । या दानेनापभोगेन वा पुरुषान्तरपूर्विका न भव- ति ताम् । अनेन सप्त पुनर्भुवो व्यावर्त्यन्त । तथाचाह बोधायन-वा- ग्दत्ता मनोदत्ता अग्नि परिगता सप्तमं पदं नीता भुक्ता गृहीतगर्भा प्रसूता चेति सप्तविधा पुनर्भूस्तां गृहीत्वा न प्रजा न धर्म विन्देदिति । अत्र वाग्दत्तामनोदत्तयोनिषेधः पूर्वस्य निर्दोषत्वे बोध्यम् । अतएव नारद:- दत्तां न्यायेन यः कन्यां वराय न ददाति ताम् । अदुष्टश्चेद्वरो राज्ञा स दण्ज्यस्तत्र चोरवदिति ॥ तत्रैव दण्डं विधत्ते । दुष्टे तु पूर्ववरे वाग्दत्तापि वरान्तराय देया । तथाच पराशर:- नष्टे मृते प्रत्रजिते क्लीबे च पतिते पतौ। पञ्चस्वापत्सु नारीणां पतिरन्यो विधीयत इति ॥ अस्यार्थः, वाग्दानानन्तरं प्राणिग्रहणात्माक् पतौ सम्भावितो- त्पत्तिकपतित्वे पूर्वस्मिन् वरे नष्टे सति लक्षणया दूरदेशगमनेनाऽपरिज्ञा- ·ee चतुर्विंशतिमतसंग्रहः - तवृत्तान्ते सति । तथाच नारद:- परिगृह्य तु यः कन्यां नरो देशान्तरं व्रजेत् । त्रीतून समतिक्रम्य कन्याऽन्यं वरयेद्वरम् ॥ स्त्रीपुंसयोस्तु सम्बन्धादरणं माग्विधीयते । वरणाद् ग्रहणम्पाणेः संस्कारोपि विचक्षणः ॥ तयोरनियतं प्रोक्तं वरणं दोपदर्शनादिति ।। परिगृह्य वाचा दत्तां स्वीकृत्य । त्रीनृतूनिति । इदं च कन्याया अधार्यत्वे बोध्यम् । धार्यत्वे तु प्रदाय शुल्कं कन्याया गच्छेद्यः स्त्रीधनं तथा । धार्या सा वर्षमेकं तु देयाऽन्यस्मै विधानत इति । नारनव वर्षम्पतीक्षाया अभिधानात् । स्त्रीपुंसयोरित्यादेरयमर्थः। स्त्रीपुंसयोः संसर्गात्माक् त्रितयं क्रियते । वरणम्, पाणिग्रहणम्, सप्तपदीपक्रमश्चेति । तत्र वरणं नाम वरस्य सम्प्रदानत्वाय कन्याया दात्रा प्रार्थनम् । तदेव च वाग्दानम् । एवंस्थिते तयोः पाणिग्रहणसप्त- पदप्रक्रमणयोः पूर्वभावि यदरणं तदनियतम् अनियामकमित्यर्थः । तयो- रेव भार्यात्वोत्पादकत्वादिति भावः । तथाच मनुः पाणिग्रहणमन्त्रैस्तु नियतं दारलक्षणम् । तेषां निष्ठा तु विज्ञया विद्वद्भिः सप्तमे पदे इति ॥ दोषदर्शनादिति वाक्यशेषस्यायमर्थः । वरणस्यानियामकत्वमपि पूर्ववरस्य दोषे सत्येवेति । यदि तु अन्यस्मै दत्तायां पूर्ववरोप्यायाति तदाऽनूढां तां लभते । ऊढायां तु स्वदत्तं द्रव्यमेव लभते नतु कन्याम् । तदाह कात्यायन:- अनेकेभ्योपि दत्तायामनूढायां तु तत्र वै । पुरागतश्च सर्वेषां लभते तदिमां सुताम् ॥ अथाऽऽगच्छेत वोढायां दत्तं पूर्ववरो हरेदिति । तदैवं नष्टे इति व्याख्यातम् । एवं मृतेपि । तथाच वसिष्ठः- ·- चतुर्विशतिमतसंग्रहः अद्भिवांचा च दत्ताया म्रियेतादौ वरो यदि । नच मन्त्रोपनीता स्यात्कुमारी पितुरेव सेति ॥ मन्त्रोपनयनं पाणिग्रहणादिकं विना वाचादानमिवाद्भिरपि दानं न भार्यात्वोत्पादकमित्यर्थः । अत एव यमः- नोदकेन नवा वाचा कन्यायाः पतिरुच्यते । पाणिग्रहणसंस्कारात्पतित्वं सप्तमे पदे इति । तथा प्रव्रजिते कृतसंन्यासे । क्लीबे चेति । चकारादन्त्यजाती- यादग्रहणम् । तथाच कात्यायनः- स तु यद्यन्यजातीयः पतितः क्लीव एव वा। विकर्मस्थः सगोत्रो वा दासो दीर्घामयोपि वा ।। ऊढापि देया साऽन्यस्मै सहावरणभूषणेति ॥ अत्रोढापीत्यपिशब्दः कौमुतिकन्यायेन वाग्दत्ताया एवाऽन्यस्मै दानमाचष्टे नतूढायाः । अन्यथा सगोत्रोढाया अपि पुनर्विवाहप्रसक्ती मातृवत्परिपालयेदिति शास्त्रं विरुध्यते । यत्तु- यस्या म्रियेत कन्याया वाचा सत्ये कृते पतिः। तामनेन विधानेन द्विजो विन्देत देवर इति । मनुनोक्तम् । यच्च- अपुत्रां गुर्वनुज्ञातो देवरः पुत्रकाम्यया । सपिण्डो वा सगोत्रो वा घृताभ्यक्त ऋतावियात् । आगर्भसम्भवाद्गच्छेदन्यथा पतितो भवेद । इति याज्ञवल्क्येनोक्तम् । तद्देवराञ्च सुतोत्पत्तिरिति कलि- निषिद्धेषु प्रागेव गणितम् । यदपि- उद्वाहितापि सा कन्या नचेत्सम्प्राप्तमैथुना । पुनः संस्कारमहेत यथा कन्या तथैव सेति । नारदेनोक्तम् । तदपि कलौ निषिद्धम्। ऊढायाः पुनरुद्वाह इति । नच कलिनिषिद्धस्यापि युगान्तरीयधर्मस्यैव नष्टे मृत इत्यादिपराशर- । १२ ·चतुर्विशतिमतसंग्रहः वाक्यं प्रतिपादकमस्त्विति वाच्यम् । कलावनुष्ठेयान् धर्मानेव वक्ष्या- मीति प्रतिज्ञाय तद्ग्रन्थप्रणयनादिति दिक्। तदेवमनन्यपूर्विकामिति पदं व्याख्यातम् । कान्तां कमनीयाम्, उद्बोदुमनोनयनानन्दकारिणीम् । अत एवापस्तम्बः-यस्यां मनश्चक्षुषोर्निबन्धस्तस्यामृद्धिरिति।असपिण्डामिति। सपिण्डता च सप्तपुरुषपर्यवसायिनी। तत्रैकः पिण्डदाता । त्रयः पिण्डभाजः पितृपितामहप्रपितामहाः । त्रयो लेपभाजः वृद्धमपितामहाद्याः । तथाच मत्स्यपुराणम्- लेपभाजश्चतुर्थाद्याः पित्राद्याः पिण्डभागिनः । पिण्डदः सप्तमस्तेषां सापिण्ड्यं साप्तपौरुषमिति ॥ अयं भावः, सप्तानां पुरुषाणामकपिण्ड क्रियानुप्रवेशः सापिण्ड्यम्। तथाच देवदत्तस्यैकस्य स्वकीयपित्रादिभिः षड्भिः सह सापिण्ड्यम् । तथापुत्रादिभिः षड्भिरिति । नन्वेवं भ्रातृपितृव्यादावसापिण्ड्यापत्तिरिति चेत, अत्राह माधवः- उद्देश्यदेवतैक्येन क्रियैकत्वं विवक्षितम् । देवदत्तकर्तृकक्रियायां ये देवतात्वेनानुप्रविशन्ति तेषां मध्ये या कश्चिद्भातृपितृव्यकर्तृकक्रियायामप्यनुप्रविशत्येवेति सापिण्डयसम्भवः । एवञ्च भार्याणामपि भर्तृकर्तृकपिण्डदानक्रियायां सहकर्तृत्वात्सापिण्डय- मिति । सोयं निर्वाप्यसापिण्डयपक्षः । नन्वस्मिन्पक्षे गुरुशिष्यादिरपि सपिण्डः स्यात् पिण्डनिर्वपणे उद्देश्यत्वादिति चेद् । अत्र केचित्- गायच्या उपदेष्टुश्च कन्यां नैवोदहेद्विजः । गुरोश्च कन्यां शिष्यो वा तत्सन्तत्यापि नेष्यते ।। पुरुषत्रयपर्यन्तं भ्रात्रादे तदिष्यते । इति वचनमुदाहृत्य त्रिपुरुषसापिण्डयमिष्टमेवेत्याहुः। वस्तुतस्तु अवयवान्वयपक्षेपि अतिपसङ्गस्य तौल्यायोगरूढिबलेनैव च परिहर्तव्य- स्वान्नायं दोष उपन्यासार्ह इति दिक् । अपरे त्ववयवान्वयसापिण्डय-: माहुः । तद्यथा, अवयवानां शरीरसम्बन्धिनां रक्तमज्जादीनां यः शरी-

·चतुर्विशतिमतसंग्रहः
रान्तरे प्रवेशः स एव सापिण्डयम् । पुत्रे पितुरवयवानां साक्षात्प्रवेशः,
पितामहा यवयवानां तु पितृद्वारा । अतः सापिण्डयम् । पितृपितृष्वस्रा.
दिभिरपि पितामहावयवान्वयात्सापिण्डयम् । पन्या सह एकशरीरारम्भ-
कत्वात् । यात्रोरपि एकशरीरारब्धैः स्वस्वपतिभिः सह एकशरीरार-
म्भकत्वेन । तदेवम् आधारतयाऽऽधेयतया वा एकशरीरावयवो यत्र न प्र.
विष्टः सोऽसपिण्ड इति फलितम् । नन्वेवमष्टमादावतिप्रसङ्गः कि-
म्बहुना विधातृशरीरान्वयो दुष्परिहर इत्याशङ्कय सङ्कोचो मन्वादिभिः,
तनिष्कर्षश्चाभियुक्तैः कृतः।
वध्वा वरस्य वा तातः कूटस्थाद्यदि सप्तमः ।
पञ्चमी चेत्तयोर्माता तत्सापिण्डयं निवर्तत इति ॥
कूटस्थो मूलपुरुषः, यतः सन्तानभेदः । एवं च मातृपितृद्वारक-
सापिण्डयवतीनां कन्यकानामियं सल्यासङ्कलना ।
उद्बोहुः पितरौ पितुश्च पितरौ तज्जन्मकृदम्पती
द्वन्दं तस्य चतुष्कमष्टकमतोप्यस्य क्रमात् षोडश ।।
वंशारम्भकदम्पतिप्रभृतिरित्यासप्तकक्ष्यन्तदा
एकैकान्वयकन्यकाः पितृकुले त्वासप्तकक्ष्यं ब्रुवे ॥ १ ॥
यद्यप्येकस्य बयोपि सुताः स्युस्तदपीह तु ।
सम्बन्धसाम्यादेकैव गणितेत्यवधार्यताम् ॥ २ ॥
एकस्मानिमथुनात्सुतोऽथ दुहितो द्वन्द्वद्वयं तवया-
त्तस्माद्वन्द्वचतुष्कमष्ट च तताऽतः षोडशाऽतो रदाः।
यावत्सप्तमकक्ष्यमग्निरुत वः कन्या इहकान्वये
ता दन्तैगुणिता रसैकखदृशो वंशे सपिण्डाः पितुः ॥ ३ ॥
मातुर्जन्मददम्पती च मिथुनद्वन्दं तयोः सागरा-
स्तस्याः पञ्चमकक्ष्यमश्वमितिरित्येकान्वयः पुंसते ।
द्वन्द्वाद् द्वन्द्वयुगं ततोब्धय इतोऽष्टापञ्चकक्ष्यं शर-
क्षोण्यः सप्त गुणाः शराभ्रविधवो मातुः सपिण्डाः कुले ॥ ४॥

·, ९२ चतुर्विशतिमतसंग्रहः कुलद्रयस्य कन्यकायुता मिथः सपिण्डकाः। हिमांशदृग्धरादृशो विवाहकर्मवर्जिता इति ॥ अस्यार्थः, सप्तमपर्यन्तं पितृपक्षे वंशारम्भकाणां द्वन्द्वानां सङ्ख्या द्वात्रिंशत् । तथाहि । वरः प्रथमः। तन्मातापितृरूपं द्वितीयकक्ष्यानिविष्टं द्वन्द्वमेकम् । पितुर्मातापितरौ तृतीयकक्ष्यानिविष्टमेकं द्वन्दम् । पितामहाः पितामहस्य च जनकं चतुर्थकक्ष्यानिविष्टं द्वन्द्वयम् । तद्धटकस्य व्यक्ति- चतुष्कस्य जनकं पञ्चयकक्ष्याप्रविष्टं द्वन्द्वं चतुष्कम् । तद्धटकस्य व्यक्त्य- ष्टकस्य जनकं पष्ठकक्ष्यानिविष्टं द्वन्द्वाष्टमम् । तद्धटकस्य व्यक्तिषोडशकस्य जनकं सप्तमकक्ष्याप्रविष्टं द्वन्द्वषोडशकमिति । तदेवमुक्तद्वात्रिंशन्मध्ये एकै- कस्य द्वन्द्वस्यान्वये सपिण्डाः कन्याः त्रिषष्टिः । तथाहि उक्तेष्वन्यतममेकं द्वन्द्वं कूटस्थभूते प्रथमकक्ष्यानिविष्टं तत्सुतो दुहिता च द्वितीयकक्ष्यायाम् । ताभ्यामुत्पन्न द्वन्द्वयं तृतीयकक्ष्यायाम् । तद्धटकीभूतव्यक्तिचतुष्टयाटु- त्पन्न द्वन्द्वचतुष्कं चतुर्थकक्ष्यायाम् । तटकव्यक्त्यष्टकादुत्पन्नं द्वन्द्वाष्टकं पञ्चमकक्ष्यान्तर्गतम् । तद्बटकव्यक्तिषोडशकादुत्पन्न द्वन्द्वषोडशक षष्ठ- कक्ष्यान्तर्गतम् । तद्धटकद्वात्रिंशद्व्यक्तिजनितं द्वात्रिंशद्वन्द्वात्मकं सप्तमक- क्ष्यायाम् । तदेवमुक्तायास्विषष्टेः पूर्वोक्तद्वात्रिंशता गणनायां षोडशभिरधि- का द्विसहस्री पितृवंशे फलिता भवति । मातृवंशे तु आरम्भकद्वन्द्वानि सप्त । तथाहि, मातुः पितृरूपमेकं द्वन्द्वम्, वरातृतीयकक्ष्यानिविष्टम् । तद्धटकव्यक्तिचतुष्टयस्य जनक द्वन्द्वद्वयं चतुर्थकक्ष्यानिविष्टम् । तद्धटकव्य- क्तिचतुष्टयस्य जनकं द्वन्द्वचतुष्टयं पञ्चमकक्ष्यायामिति। उक्तस्य द्वन्द्वसप्त- कस्य मध्ये एकैकस्य द्वन्दस्यान्वये सपिण्डाः कन्याः पञ्चदश । तथाहि, उक्तेषु सप्तस्वन्यतमद्वन्द्रकूटस्थभृतं प्रथमकक्ष्यायाम् । तस्मात्पुत्रो दुहिता चेति द्वितीयकक्ष्यायाम् । तजन्यं द्वन्द्रयुगं तृतीयं तज्जन्यं चतुष्टयं चतु- र्थकक्ष्यायाम् । तज्जन्यमष्टकं पञ्चमकक्ष्यायामिति। तदा सा पञ्चदशा- नां पूर्वोक्तसप्तभिः गुणनिकायां पञ्चोत्तरं शतं फलितम् । तदेव पितृ- कुलान्तर्गतायाः षोडशाधिकद्विसहस्रयाः मातृकुलान्तर्गतपञ्चाधिकशतेन

·चतुर्विशतिमतसंग्रहः
९३
सङ्कलनायाम् २१२१. हिमांशुदृग्धरादृशः एकविंशतिसहितशताधिका-
द्विसहस्त्री फलिता भवतीति । सैषा विवाहकर्मणि वर्जनीया । तथाच
नारदः-
मातृतः पञ्चमादू पितृतः सप्तमात्तथा ।
गृहस्थ उद्हेत्कन्यामन्यथा गुरुतल्पग इति ।।
यत्तु विष्णुपुराणवचनम्-
पञ्चमी मातृपक्षात्तु पितृपक्षातु सप्तमाम् ।
गृहस्थ उद्वहेत्कन्यां न्यायेन विधिना तृपेति ॥
तत्र सप्तमी पञ्चमीमतीत्येत्यध्याहार्यम् । अन्यथा
पञ्चमात्सप्तमादूर्ध्वं मातृतः पितृतस्तथेति
याज्ञवल्क्यवचनविरोधात् ।।
सप्तमे पञ्चमे चव येषां वैवाहिकाक्रिया ।
क्रियापरा अपि हि ते सर्वत्राऽशुद्धतां गताः ॥
इति मरीचिवचनविरोधाच्च । यत्तु पैठीनसिनोक्तम्-पञ्चमी
मातृतः परिहरेत्सप्तमी पितृतः त्रीन् मातृतः पञ्च पितृतो वेति । तत्राद्यः
पक्षस्तावदविरुद्ध एव, त्रीन् मातृत इत्यादितिीयपक्षस्तु अर्वाङ्गिषेधपर
इति विज्ञानेश्वरः । माधवस्त्वाह-अनुकल्पोयमिति । युक्तं
चैतत् । चतुर्विंशतिमतस्वरसात् । तथा मूलम्-
समावर्त्य सर्वणां तु लक्षण्यां स्त्रियमुद्हेत् ।
कुले महति सम्भूतां लक्षणैश्च समन्विताम् ।।
ब्राह्मण तु विवाहेन शीलरूपसमन्विताम् ।
पञ्चमी सप्तमी चैव मातृतः पितृतस्तथा ।।
देशभिः पुरुषः ख्यातां श्रोत्रियाणां महाकुलात् ।
उद्वहेत्सप्तमादूर्ध्व तदभावे तु सप्तमीम् ।।
पञ्चमी तदभावे तु पितृपक्षेप्ययं विधिः । .
सप्तमी च तथा षष्ठीं पञ्चमी च तथैव च ।

·चतुर्विशतिमतसंग्रहः एवमुद्वायत्कन्यां न दोषः शाकटायनः । तृतीयां वा चतुर्थी वा पक्षयोरुभयोरपि ॥ विवाहयेन्मनुः प्राह पाराशर्योगिरा यमः । असपिण्डा च या मातुरसगोत्रा च या पितुः ।। सा प्रशस्ता द्विजातीनां दारकर्मणि मैथुने । यस्तु देशानुरूपेण कुलमार्गेण चोदहेत् ।। नित्यं संव्यवहार्यः स्याद्वेदाचैतत्पदृश्यत इति । स्मृतिचन्द्रिकायां प्रयोगपारिजाते च । षट्त्रिंशन्मते- तृतीयां मातृतः कन्यां तृतीयां पितृतस्तथा । विवाहयेन्मनुः प्राह पाराशर्योगिरा यम इति ॥ अत्र हि तदभावे वित्युक्त्या अनुकल्पत्वं स्फुटीकृतम् । असपिण्डा- चेति श्लोके पितुरसगोत्रा चेति चकारेणाऽसपिण्डेत्यनुकृप्यते । सा प्रशस्तेत्यनेन च पूर्वोक्तानामनुकल्पत्वमेव स्फुटीक्रयते । यस्त्वित्या- दिश्लोकेन तु तृतीयादिविवाहो देशाचारकुलाचाराभ्यां व्यवस्थित इति प्रतिपाद्यते । वेदाच्चैतदिति वाक्यशेषस्यायमर्थः । उक्तव्यवस्था, तृतीयादीनां परिणेयता च वेदे प्रसिद्धेति । तथाच व्यवस्थापरा श्रुतिः-"तेन स्वाध्वन्तेवततरुनो अधिवोचत । मानः पथः पिच्यान्मान- वादधिदूरे नैष्टपरावत" इति । पित्र्यापितुरागतात् पथो दूर नोस्मान्मा नै- ट मा नयेति देवान् प्रति प्रार्थना वेदाचेति चकारेण स्मृतिस्थां व्यवस्था समुच्चिनोति । तथाच मनु:- येनास्य पितरो याता इत्यादि । शातातपोपि- मातृष्वसृसुतां केचित्पितृष्वसृसुतां तथा । विवहन्ति क्वचिद्देशे संकोच्यापि सँपिण्डतामिति बृहस्पतिश्च- उदूह्यते दाक्षिणात्यातुलस्य च सुता द्विजैरिति ।

·९५ चतुर्विंशतिमतसंग्रहः तृतीयादिविवाहः शतपथे दर्शपूर्णमासप्रकरणे प्रतीते । तस्माद "समानादेव पुरुषादत्ता चायश्च जायते।उत तृतीये संगच्छावहै चतुर्थे संगच्छावहै" इति । समानादेकस्मात्पुरुषादत्ता भोक्ता आद्यः संभोग्यः द्वाउत्पन्नौ, तौ च मिथः संकल्पयतः कूटस्थमारभ्य तृतीये चतुर्थे वा संगच्छावहै विवहावहा इत्यर्थः । अत्र हि प्रमाणान्तराविरोधादर्थ- वादाद्विधिः कल्प्यते इति माधवादयः। मन्त्रवर्णाश्च “आयाहीन्द्र- पथिभिरीलितेभिर्यज्ञमिन्द्रस्तुत्यैर्माणुनर्नोस्माकमिमं यज्ञमायाहि आगत्य च भागधेयं भार्ग अस्माभिः दीयमानं जुषस्व । तृप्ताम् आज्यादिना संस्कृतां वपां त्वामुद्दिश्य जहुः त्यक्तवन्तः । अत्र दृष्टान्तद्वयम् । यथा मातुलस्य योषा दुहिता योषिति स्त्रयपत्यानामिति वेदनिघण्टावभि धानात् दौहित्रस्य भागः, यथा पैतृष्वसूयी पौत्रस्य भागः, परिणेया तथेति । यत्तु शातातपेनोक्तम्- मातुलस्य सुतामूवा मातृगोत्रां तथैवच । समानप्रवरां चैव त्यत्का चान्द्रायणं चरेदिति ।। यच्च । पैठीनसिना-पितृमातृष्वसुर्दुहितरः मातुलसुता धर्मतः भगिन्यस्ता वजयेदिति विज्ञायते इति ॥ यच्च व्यासेन- मातुः सपिण्डा यत्नेन वर्जनीया द्विजातिभिरिति । तदेतत्सर्व गान्धवादिविवाहोढाविषयम् । तथा च मटः- पैतृष्वसेयीं भगिनीं स्वसियां मातुरेव च । मातुश्च भ्रातुराप्तस्य गत्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ एतास्तिस्रस्तु भार्यार्थे नोपयच्छेत्तु बुद्धिमानिति ।। अत्र हि भगिनीपदं पैतृष्वसेयादेः विशेषणम् । आप्तस्येति मातु- भ्रीतुर्विशेषणम् । आप्तस्य संनिकृष्टस्य सपिण्डस्य गान्धर्वादिना ऊढाया मातु तुरित्यर्थः । तथाच मार्कण्डेयपुराणम्- ब्राह्मादिषु विवाहेषु ऊढा या कन्यका भवेत् ।

·चतुर्विशतिमतसंग्रहः भतृगोत्रण कर्त्तव्या तस्या पिण्डोदकक्रिया ॥ गान्धर्वादिविवाहेषु पितृगोत्रेण धर्मविदिति ॥ एवं च भगिनीति विशेषणयाप गान्धर्वादिना ऊढायाः अनिवृत्ति- सापिण्डयाया लाभार्थम् । एवं च ब्राह्मादिविवाहेषु मातुलसुताया इव मातृष्वसृसुताया अपि विवाहो यद्यपि प्राप्नोति तथापि अस्यां लो- कविद्विष्टमिति निषेधान्न कार्यः। मातुलकन्यापरिणयस्तु प्रागुक्तश्रुतिस्मृ- त्युपदिष्टब्धदाक्षिणात्यशिष्टाचारात्कर्त्तव्य इति माधवाचार्याः ॥ सोप्ययं कलौ निषिद्धः॥ . गोत्रान्मातृसपिण्डात्तु विवाहो गोवधस्तथेति । प्राङ्माधवोदाहृतब्रह्मपुराणवचनादिति केचित्।अतएव बोधा- यनेन पञ्चधा विप्रतिपत्तिदक्षिणतस्तथोत्तरतः यानितु दक्षिणतस्तान्य- नव्याख्यास्यामः । यथैतत् अनुपतनं, सह भोजनं स्त्रिया सह भोजनं पर्यु- पितभोजनं मातुलपितृष्वसुदुहितृगमनमिति।। तथोत्तरत ऊर्णा विक्रयः, सीधुपानम्, उभयतोदद्भिर्व्यवहारः, आयुधीयकं, समुद्रयानामिति । तत्रे- तरदितरस्मिन् कुर्वन् दुध्यतीतरादितरस्मिन् तत्तद्देशप्रामाण्यात मिथ्यत- दिति तु गौतमः । उभयमेव नाद्रियेत शिष्टस्मृतिविरोधदर्शनादिति ग्रन्थेनाऽनाचारत्वमेव प्रतिपादितम् । बृहस्पतिरपि उदृह्यते दाक्षिणात्यातुलस्य सुता द्विजैः । मत्स्यादाश्च नराः पूर्वे व्यभिचाररताः स्त्रियः ।। उत्तरे मद्यपाश्चैव स्पृश्या नृणां रजस्वलाः । सजाताश्चापि गृह्णन्ति भ्रातृभार्या सभर्तृकाम् ।। सर्वदेशेष्वनाचारो रथ्याताम्बूलचर्वणमिति ॥ तस्मात्कलौ पितृतः सप्तमात् मातृतः पञ्चमाञ्चो विवाहः प्रशस्त इति स्थितम् ॥ सपत्नमाता महकुलेप्यातिदेशिकात्सापिण्डथादविवाहः । तथाच सुमन्तुः-पितृपल्यः सर्वा मातरः तद्भातरो मातुलाः । तद्भगिन्यो मातृष्वसारस्त दुहितरश्च भगिन्यस्तद्पत्यानि भागिनेयानि।

·चतुर्विशतिमंतसग्रहः अन्यथा संकरकारिण्यः स्युरिति । अत्र च यावद्वचनं वाचनिकामिति न्या येन परिगणितेष्वेवातिदेशिकं सापिण्डयं नतु सप्तमपञ्चमपर्यन्तमिति के चित् । यवीयसीमिति । वयसा कायपरिमाणेन च न्यूनाम् । तत्र वयो- न्यूनताय । इयत्तामाह मनु:- त्रिंशद्वर्षों वहत्कन्यां त्दृयां द्वादशवार्षिकीम् । व्यष्टवर्षोऽष्टवर्षी वा धर्म सीदति सत्वर इति । बृहस्पतिस्तु- त्रिंशद्वर्षो दशाब्दान्तु भार्या विन्देत नग्निकाम् । एकविंशतिवर्षों वा सप्तवर्षामवाप्नुयादिति । विष्णुपुराणे- वर्षेरेकगुणां भार्यामुहत्रिगुणः स्वयमिति ॥ अरोगिणीमिति, राजयक्ष्मादिरोगरहिताम् । भ्रातृमतीमिति, पुत्रिकाकरणशङ्काव्युदासार्थम् । अतएव मनु:- यस्यास्तु न भवेद् भ्राता न विज्ञायेत वा पिता। नोपयच्छेत तां प्राज्ञः पुत्रिकाधर्मशयति ॥ यस्याः पिता पुत्रिकाकरणाभिप्रायवानवेति न ज्ञायेत तां नोपयच्छे- दित्यर्थ इति माधवः । अनेनापरिभाषितापि पितुरभिप्रायमात्रेण पुत्रिका भवतीति गम्यते । तथाच गौतमः- अभिसन्धिमात्रात्पुत्रिकेत्त्येकेषां तत्संशयानोपयच्छेदभ्रातृकामिति । अभिसंधेराकारमाह मनु:- अपुत्रोऽनेन विधिना सुतां कुर्वात पुत्रिकाम् । यदपत्यं भवेदस्यां तन्मम स्यात्स्वधाकरमिति ॥ यत्र तु नैषा शङ्का तामभ्रातृकामप्युपयच्छेतेति माधवादयः। वरेण सह संपतिपत्तौ तु पुत्रिकाकरणं स्पष्टमेव विज्ञायते । सा च संप्रतिप. त्तिर्द्वधा । केवलमातामहसंबंधित्वेनोभयसंबन्धित्वेन चेति । आधे दान- मन्त्रमाह वसिष्ठः- अभ्रातृकां प्रदास्यामि तुभ्यं कन्यामलङ्कृताम् ।

·चतुर्विशतिमतसंग्रहः अस्यां यो जायते पुत्रः स मे पुत्रो भविष्यतीति । द्वितीये त्वाह कात्यायन:- अपुत्रोहं प्रदास्यामि तुभ्यं कन्यां भवानपि । पुत्रार्थी चदिहोत्पन्नः स नौ पुत्रो भवेदिति ।। असमानार्षगोत्रजामिति । ऋषेरिदमार्षम् प्रवरः गोत्रप्रवर्तकस्य मुनेावतको मुनिगण इत्यर्थः । तद्यथा । गोत्रप्रवर्तकस्य भरद्वाजस्य व्यावर्तकावझिरोबृहस्पती । अतएवाङ्गिरसबार्हस्पत्यभारद्वाजगोत्रोह- मिति प्रयुञ्जते । गोत्रं तु वंशपरम्पराप्रसिद्धम् । स्वसमाने आपगोत्रे यस्य तस्माज्जाता या न भवति तामित्यर्थः । यास्कवाधूलमौनमौकानां भिन्नगोत्राणामपि भार्गववैतहव्यसावेतसेति प्रवरैक्यान विवाह इति माधवादयः । वस्तुतस्तु वत्साष्टिषेणयोः प्रवरैक्यान्न विवाहः । व्या. मुष्यायणांसङ्कृतीनां वसिष्ठैः सगोत्रत्वादविवाह इत्यसंकीर्णोदाहरणं बोध्यम् । एवं कपीनां गर्गादिभिरपि । मातृगोत्रापि केषां चिन्निषिद्धा । तथाच सत्याषाढवचनम् । मातृगात्रं माध्यन्दिनीयानामिति । गोत्ररिक्थे जनयितुन भजेद्दत्रिमः सुत- इति वचनादत्तकस्य यद्यपि पितृगोत्रा प्राप्ता तथापि नोद्वाह्या असगोत्रा च या पितुरिति मनुना पितृशब्दोपादानादिति स्मृतिघ- न्द्रिका । प्रवरैक्ये विशेषमाह बोधायन:- पञ्चानां त्रिषु सामान्यादविवाहस्त्रिषु द्वयोः । भृग्वाङ्गिरोगणेष्वेवं शेषेष्वेकोपि वारयेदिति ।। नच गोत्रप्रवरयोर्मिलितयोः पयुदासनिमित्तत्वं शङ्कयम् । प्रत्येक दोषाभिधानात् । तदाह बोधायन:- सगोत्रां चेत् मत्योपयच्छेत् मातृ- वदेनां बिभृयादिति । मौतमश्च- असमानप्रवरैर्विवाह इति । शासातपोपि- परिणीय सगोत्रां तु समानप्रवरां तथा । कृत्वा तस्याः समुत्सर्गमतिकृच्छू विशोधनमिति ।। - ·चतुर्विशतिमतसंग्रहः --- आपस्तम्ब:- समानगोत्रप्रवरां कन्यामूवोपगम्य च । तस्यामुत्पाद्य चण्डालं ब्राह्मण्यादेव हीयते ॥ संग्रहे- सगोत्रां समानप्रवरां कामतः परिणीय प्रजामुत्पाद्य गुरु- तल्पगवतं चरेत् । प्रजां चण्डालेषु निक्षिपेत् । अकामतस्तप्तकृच्छू प्रजाया भरद्वाजगोत्रान्तर्भावः। प्रजानुत्पादने चान्द्रायणम् । विवाहमात्रे कृच्छ्रम् । सर्वत्र व्रतान्तेऽष्टोत्तरशतं होमः । परित्यक्तां तां जननीवद्रक्षेत् । स्मृत्यर्थसारेपि- इत्यं सगोत्रसंबन्धविवाहविषये स्थिते । यदि कश्चिद्ज्ञानतस्तां कन्यामूद्वोपगच्छति ।। गुरुतल्पव्रताच्छुध्येद्गर्भस्तज्जोऽन्त्यतां व्रजेत् । भोगतस्तां परित्यज्य पालयेज्जननीमिव ।। अज्ञानाच्चैदैन्दवैस्तु शुध्येदर्भस्तु कश्यप इति ।। अथ मसंगागोत्रप्रवरनिर्णयः कथ्यते ।। सप्तर्षीणामगस्त्याष्टमानां यदपत्यं तद्गोत्रमिति बोधायनादयः । एवं च यद्यपि गोत्रप्रवर्तकं जमदग्नि प्रति मूलपुरुषं सप्तर्षिबहिर्भूतं भृगुमधिकृत्याम्नातानां केवलभागवानामार्टिषेणादीनां स्वस्वगणेपि सगोत्रता न सिध्यति तथा केवलागिरमानां विष्णुद्धादीनां सकृत्यादीनां च । गौतमभरद्वाजौ प्रति मूलभूतमगिरोमात्रमधिक- त्याम्नानात् । तथाप्यतेष्टापत्तिरेव । तथाच न स्तएवैषां गोत्रसगोत्रते इति प्रवरमञ्जरीकृतोक्तम् । अतएव स्मृत्यर्थसारेपि केवलभृग्वगिरो- गणेषु प्रवरैक्यमात्रनिबन्धनोऽविवाह इत्युक्तम् । प्रवरैक्यतः स्वं स्वं हित्वा गणमिति । अन्येतु यमधिकृत्य प्रवराम्नानं तद्गोत्रम्, ततश्चा- टिषेणादीनधिकृत्य प्रवराम्नानात् सप्तर्षिबाह्यत्वेपि गोत्रत्वमस्त्येव । त- थाच सत्याषाढसूत्रे प्रवरान् व्याख्यास्याम इत्युक्त्वा तैर्गोत्राणीत्युक्तम् । नचैवं भृग्वङ्गिरसो रित्यनुवृत्या जामदग्न्ययोवत्सविदयोः परस्परमिवार्टि- ·चतुर्विशतिमतसंग्रहः षेणादिभिरपि सगोत्रतापत्तिः । तत्र पयुदासात् । तथाच बोधायनः- एकएव ऋषिर्यावत्प्रवरेष्वनुवर्तते तावत्समानगोत्रत्वमन्यत्र भृग्वनि रसां गणादिति । भृग्वगिरोभिन्नस्यैकस्य ऋषेरनुवृत्तिः सगोत्रता प्रयोजिकेत्यर्थः । एवं च समानगोत्रत्वमित्यस्य समानप्रवरत्वमित्यर्थोपि मदनपारिजातोक्तोऽस्मिन्पक्षेऽनादरणीयः । यत्त्वेवं सति सगोत्र- त्वेनैव निषेधसिद्धौ समानप्रवरत्वस्यासङ्कीर्णोदाहरणं दुर्लभामिति, तन्न, वत्साष्टिषेणयोर्विदाष्टिषेणयोः पृषदश्वरथीतरयोश्च भिन्नगोत्रयोः समानप्रवरत्वात् । तस्माद्धरितादीनामपि गोत्रत्वयित्याहुः । यद्यपि गोत्राणामवान्तरभेदाः सहस्रशस्तथापि तद्गणा एकोनपञ्चाशत् । तथाच बोधायन:- गोत्राणां च सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च । ऊनपञ्चाशदेतेषां प्रवरा ऋषिदर्शनादिति ।। सप्तेह भृगवः सप्त दशागिरस एव च । ततोऽत्रयश्च चत्वारो बोद्धव्याः कश्यपास्त्रयः । चत्वारोत्र वसिष्ठाः स्युर्विश्वामित्रास्ततो दश । अगस्तयस्तु चत्वार इति सङ्ग्रहकुद्धचः ॥ तत्र भृगणां सप्त अन्तर्गणाः तत्र द्वौ जामदग्न्यौ । वत्सा बिदा- चेति । तत्र वत्सानां पञ्च प्रवराः । भार्गव, च्यवन, आप्नवान, और्व,जामदग्न्येति । भार्गवौ,,जामदग्न्येति त्रयो वा ॥१॥ विदानां पञ्च प्रवराः । भार्गक,च्यवन,आप्नवान, और्व, विदेति । त्रयो वा, भार्गव, और्व, जामदग्न्येति ।। २ ॥ इमौ द्वौ सगोत्रौ । जमदग्नेः स- प्तर्षिषु पाठात् । इतरे पञ्च, केवलभार्गवाः । आर्टिषेणाः, यस्काः, मित्रयवः, वैन्याः, शुनका इति । तत्र आष्टिषेणानां पञ्च प्रवराः । भार्गव, च्यवन, आप्नवान, आर्टिषेण, अनूपेति । भार्गवा, टिषेण, अनू- पेतिवा । एषां त्रयाणां परस्परमविवाहः । तदुक्तम् जामदग्न्यौ वत्सविदौ आष्टिषेणाः परस्परम् ।

·चतुर्विशतिमतसंग्रहः नान्वियुः प्रवरैक्येन सगोत्रत्वेन चादिमाविति ॥ ३ ॥ यास्कानां त्रयः प्रवराः । भार्गव, वैतव्य, सावेनसति ॥ ४ ॥ मित्रयूणां त्रयः । भार्गव, देवोदास, वाध्यश्चेति । एको वा । वाध्यश्चेति ॥५॥ वैन्यानां त्रयः । भार्गव, वैन्य, पार्थेति ॥ ६ ॥ शुनकाना- मेकाणेयः प्रवरः शौनकेति । गार्समदो वा । भृगुगृत्समदौ द्वौ वा । भार्गव, शौनहोत्र, गार्ल्समदास्त्रयो वा । भार्गव, शौनक, गार्ल्समदास्त्रयो वेति ॥ ७ ॥ एषां चतुणी परस्परं विवाहोस्ति । पूर्वोक्तस्त्रिभिश्च व- क्ष्यमाणैश्च । तदुक्तम्- यास्का मित्रयवो वैन्याः शुनकाः प्रवरैक्यतः । स्वं स्वं हित्वा गणं सर्वे विवहेयुः परावरिति ।। भृगोः सप्त वंशा निर्णीताः । कचित्तु अधिकं गणद्वयमुक्तम् । वेदविश्वज्योतिषाम् । आर्षेयः प्रवरः । भार्गव,वैद,वैश्वज्योतिषेति । शाठरमाठराणां भार्गव,शाठर,माठरोतित्रयः। अङ्गिरसां षोडशान्तगणाः । तत्र गौतमाङ्गिरसां सप्त । आयास्याः, शर- द्वन्तः, कौमण्डाः, दीर्घतमसः, कारेणुपालयः, वामदेवाः, औशनसाचेति । तत्र आयास्यानां त्रयः प्रवराः । आङ्गिरस, आयास्य, गौतमेति ॥ ८॥ शरद्वतां च त्रयः । आङ्गिरस, गौतम, शारद्वतेति ॥ ९॥ कौमण्डाना- नां पञ्च । आङ्गिरस, औचथ्य, काक्षीवन, गौतम, कौमण्डेति ॥१०॥ दीर्घतमसां पञ्च । आङ्गिरस, औचथ्य, काक्षीवत, गौतम, दैयतम- सेति । त्रयो वा । आङ्गिरसौ, तथ्य, दैर्ध्यतमसेति ॥ ११ ॥ कारेणु- पालीनां त्रयः । आङ्गिरस गौतम, कारेणुपालेति ॥ १२ ॥ वामदेवा- नां त्रयः । आङ्गिरस, गौतम, वामदेवेति ॥ १३ ॥ औशनसानां त्रयः। आङ्गिरस, औशनस, गौतमेति ॥ १४ ॥ एते सप्त गोत्राः वामदेवा, गौतमा इत्यापस्तम्बः । तेषां आगिरस वामदेव्य, बाहदुक्थ्येति । त्रय, औतथ्या गौतमा इति केचित् । तेषाम् आगिरसौ, तथ्य, गौतमे- ति । औशिजा इत्यपि केचित् । तेषाम् आङ्गिरसौ, शिज, काक्षीवतेति ।

·चतुर्विशतिमतसंग्रहः भरद्वाजाङ्गिरसश्चत्वारः । भरद्वाजाः, रौक्षायणाः, गर्गाः, कपय इति । तत्र भरद्वाजानां त्रयः प्रवराः । आङ्गिरस पाईस्पत्त्य, भारद्वाजेति ॥ १५ ॥रौक्षायणानां पञ्च प्रवराः । आङ्गिरस, बार्हस्पत्य, भार- द्वाज, वान्दन, मातवसति ॥ १६ ॥ गर्गाणां पञ्च । आंगिरस, बाईस्प- त्य, भारद्वाज, गाप, शैन्यति । त्रयो वा । आङ्गिरस, शैन्य, गायेति। भरद्वा ज, शैन्य, गायति वा ॥ १७॥ कपीनां त्रयः प्रवराः। आशिरस, आम- हीयव औरुक्षयसेति । पञ्चप्रवरस्तु कपिगर्गान्तर्भूतः । अनेन सगोत्रश्च बोध्यः । अतएवाष्टादशधा गणान्विभजद्भिः संग्रहकारैः कपेः कपिना समं विवाहो निषिद्धः । भरद्वाजगणस्यापि तथा कपिगणस्य च । विवाहो न विधेयः स्यादन्योन्यं तु कदाचनेति ॥ १८ ॥ एतेषां चतुर्णा परस्परं विवाहो नास्ति । तदुक्तम्- भरद्वाजाः, सकपयो, गर्गा, रौक्षायणा इति । चत्वारोपि भरद्वाजाः गोत्रैक्यान्नान्वियुर्मिथ इति । केवलाङ्गिरसः पञ्चाविष्णुवृद्धा,कण्वा, हरिता,रथीतरामुद्रलाश्चेति। तत्र विष्णुदृद्धानां त्रयः प्रवराः । आङ्गिरस, पौरुकुत्स, त्रासदस्यवेति । एषामन्यैः सह विवाहोस्ति । १९ ॥ कण्वानां त्रयः प्रवराः । आङ्गि- रस,आजमीढ,कण्वेति । आङ्गिरस,घोर,कण्वेति वा ॥२०॥ हरितानां त्रयःप्रवराः।आङ्गिरसा,म्बरीष, यौवनाश्वेतिमान्धात्रा,म्बरीष,यौवना- श्वेति वा ॥ २१ ॥ रथीतराणां त्रयः प्रवराः । आङ्गिरस, वैरूप, र. थीत रेति । आङ्गिरस, वैरूप,पार्षदश्चेति वा ॥ २२ ॥मुद्गलानां त्रयः प्रवराः। आङ्गिस,भाम्यश्व,मौद्गल्येति । यद्वा ताय,भाHश्व,मौद्गल्येति॥ २३ ॥ विष्णुद्धानां पञ्चानामपि केवलागिरसां स्वस्वगणं हित्वा- ऽन्यः सह विवाहोस्ति । तदुक्तम् - केवलाङ्गिरसश्चैके विष्णुदृद्धाः सकण्वजाः। हरिता रथीतराश्च मुद्रलाः प्रवरैक्यतः ॥

·चतुर्विशतिमतसंग्रहः
स्वं स्वं हित्वा गणं सर्वे विवहेयुः परावरिति ।
तदेवमाङ्गिरसां षोडश वंशा निर्णीताः ।
द्वयामुष्यायणवर्गे वक्ष्यमाणाः संकृतयस्त्वङ्गिरस्सु सप्तदशः ।
कचित्तु अन्येपि केवलागिरसः पठ्यन्ते । यथा कुत्सानां त्रयः। आङ्गि-
रस, मान्धातृ, कौत्सेति । एषां हरितैरविवाहः । आर्षेयाणां व्याय-
संनिपातात् । हरितकुत्सपिङ्गशवदर्भ
मगवानामित्याश्वलायनेन
सर्वप्रवरसाम्योक्तेश्च इति पुरुषोत्तमः।। पृषदश्वानाम् आङ्गिरस, पार्षद-
श्व, वैरूप्येति। अष्टादंष्ट्र, पार्षदश्व, वैरूपेति वा। एषां रथीतरैरविवाहः ।
प्रवरद्वयसाम्गत् । अत्रेश्चत्वारो भेदाः। आधात्रयः, गविष्ठिराः, वाद्भू-
तकाः, मुद्गलाश्चेति । तत्राद्यात्रीणां त्रयः प्रवराः। आत्रेया, चनानस,
श्यावाश्वेति ॥ २४ ॥ गविष्ठिराणां त्रयः प्रवराः ।आत्रेया, चनानस,
गाविष्ठिरेति ।।२॥ वाद्भूतकानां त्रयः । आत्रेया, चनानस, वाद्भूतकेति।
मुद्गलानां त्रयः प्रवराः। आत्रेया, चनानस, पौर्वातिथेति । एतेषां चतु-
न विवाहः । तदुक्तम्
चत्वारोत्रयः आद्यात्रिवाद्भूतिकगविष्ठिराः ।
मुद्गलाश्चेति गोत्रैक्यात्मवरैक्याच नान्वियुरिति ॥ २७ ॥
अत्रेश्चत्वारो वंशा निीताः ।
कश्यपानां त्रयो भेदाः । निध्रुव, रेभ, शण्डिलेति । तत्र निध्रवा-
णां त्रयः प्रवराः। काश्यप, वत्सार, नैध्रुवति ॥ २८ ॥ रैभ्याणां त्रयः
प्रवराः। काश्यप, वत्सार, रेभ्येति ॥२९॥ शाण्डिलानां त्रयः। काश्यप, व-
सार, शाण्डिल्यति। काश्यप, वत्सार, दैवलेति वा । काश्यप,वत्सारा, सि-
तेति वा । शाण्डिल, आसित, देवलेति वा, ॥३०॥निध्रुवादीनां त्रयाणां
कश्यपानां परस्परं नोद्वाहः । गोत्रप्रवरयोरैक्यात् । वसिष्ठाश्चत्वारः ।
वसिष्ठाः, कुण्डिनाः, उपमन्यवः, पराशरा इति । तत्र वसिष्ठानामेक:
प्रवरः,
वासिष्ठेति ॥३१॥ कुण्डिनानां त्रयः। वासिष्ठ, मैत्रावरुण,को-
ण्डिन्येति ॥३२॥ उपमन्यूनांत्रयः। वासिष्ठे,द्रप्रमदा, भरद्वस्विति॥३३॥

·'१०४ - चतुर्विशतिमतसंग्रहः पराशराणां त्रयः । वसिष्ठ, शक्ति, पराशरेति ॥ ३४॥ एषां परस्परम- विवाहः । तदुक्तम् वसिष्ठाः, कुण्डिना, श्चैवमुपनन्यु, पराशराः । वसिष्ठा इति चत्वारो गात्रैक्यान्नान्वियुर्मिथ इति ॥ इति वसिष्ठवंशनिर्णयः । अथ विश्वामित्राः । ते च दश । कुशिकाः, रोहिताः, रौक्षकाः, कामकायनाः, कताः, धनञ्जयाः, अजाः, अघमर्षणाः, पूरणाः, इन्द्रको- शिकाः, इति । तत्र कुशिकानां त्रयः प्रवराः। विश्वामित्र, देवरात, औद- लेति ॥ ३५ ॥ रोहितानां त्रयः । विश्वामित्र, टका, रोहेति ॥३६॥ रौक्षकाणां त्रयः। विश्वामित्र, रौक्षक, रैवति ॥३७॥ कामकायनानां त्रयः । वैश्वामित्र, देवश्रवस, दैवतरसति ॥ ३८ ॥ धनञ्जयानां त्रयः। वैश्वामित्र माधुच्छन्दस, धनञ्जयेति ॥३९॥ कतानां त्रयः। विश्वामित्र, कात्या, त्कीलेति ॥४०॥अजानां त्रयः। विश्वामित्र, माधुच्छन्दसा, जति ॥४१॥ अघमषाणानां त्रयः । वैश्वामित्रा,घमर्षण, कौशिकेति ॥४२॥ पूरणानां द्वौ । वैश्वामित्र,पौरणति ॥ ४३ ॥ इन्द्रकौशिकानां त्रयः प्रवराः । विश्वामित्रे,न्द्र,कोशिकेति ॥ ४४॥ एतेषां दशानां परस्परं न विवाहः । इति विश्वामित्रवंशनिर्णयः। अथागस्तयः। ते च चत्वारः। इध्मवाहाः, सांभवाहाः, सोमवाहाः, यज्ञवाहा इति । तत्रेध्मवाहानां त्रयः प्रवराः । आगस्त्य,दाढर्यच्युत, सा- म्भवाहेति॥४५॥ सांभवाहानां त्रयः। आगस्त्य,दाढयच्युत,साम्भवाहेति ॥ ४६ ॥ सोमबाहानां त्रयः प्रवराः। आगस्त्य,दाढयच्युत,सोमवाहेति ॥४७॥ साम्भवाहानां त्रयः । आगस्त्य,दाढयच्युत, सांभवाहेति।।४८|| यज्ञवाहानां त्रयः । आगस्न्य,दाढयच्यु,तयज्ञवाहेति ॥ ४८ ॥ एतेषां चतुर्णा गौत्रैक्यात्परस्परमविवाहः । तदेवं भृगवः सप्त । अङ्गिरसः स- तदश । अत्रयश्चत्वारः । कश्यपास्त्रयः । वसिष्ठाश्चत्वारः। विश्वामित्रा ·चतुर्विंशतिमतसंग्रहः १०५ दश । अगस्तयश्चत्वारः॥ ॥ इत्थमेकोनपञ्चाशद्गणा निर्णीताः । क्षत्रियाणां त्रयः प्रवराः।मान, वैल, पौरूखसेति । वैश्यानां च त्रयः। भालन्दन, वात्स, प्रमङ्गालिकेति बोधायनः । नचैवं क्षत्रियवैश्ययोः सजातीयैर्विवाह एव न स्यादिति वाच्यम् । एतेषां प्रवराणां विवाहनिषेधा- प्रयोजकत्वात् । तदुक्तम् । गुरोः सगोत्रप्रवरा नोद्वाह्याः क्षत्रविड्जनैरिति । समानप्रवरोद्वाहनिषेधः क्षत्रवैश्ययोः । प्रवरान्मानवेत्यस्मात्प्रवराच्चान्यगोचर इति च । मानवेत्यादिप्रवराद् अस्माच्च भालन्दनेत्यादिप्रवराच्चान्यगोचरो निषेध इत्यन्वयः। अथ व्यामुष्यायणाः। तत्राङ्गिरससकृतीनां वसिष्टैः सह विवाहो नास्ति । क्रियमाण- तयाऽनुकृत्यभावेपि उन्पादकतया वसिष्ठस्यानुवृत्तेः । उक्तञ्च- सकृतीनां द्विवंश्यत्वाइसिष्टैश्च चतुर्विधैः । स्ववर्गीयैः सगोत्रत्वात्मवरैक्याच नान्वय इति ॥ लोगाक्षीणां त्रयः प्रवराः। काश्यपा, वत्सार, वासिष्ठेति । ते चाहर्व- सिष्ठाः, नक्कं कश्यपाः, वसिष्ठकश्यपाभ्यां सह लोगाक्षीणां विवाहो ना- स्ति । तदुक्तम्- वासिष्ठैः काश्यपैर्नित्यं लोगाक्षीणामनन्वयः । अहर्वसिष्ठतोक्तिस्तु प्रयाजाग्रयादिगोचरेति ।। किञ्च विश्वामित्रात्रिगोत्रेण नोदहेयुर्द्धनञ्जयाः । अत्रेस्तु पुत्रिकापुत्रा वामरथ्यादयस्तथा ॥ तथैव जातूकऱ्यांश्च वसिष्ठेरत्रिभिः सहेति ।। धनञ्जया वामरथ्याश्चात्रिविश्वामित्राभ्यां न विवहेयुरित्यर्थः । तथा जातूकाश्चात्रिवसिष्ठाभ्यां न विवहेयुः ।

·चतुविशतिमतसंग्रहः
भरद्वाजेन शुङ्गेन विश्वामित्रस्य शैशिरेः ।
क्षेत्रे जातो द्विगोत्रर्षिः मोच्यते शोङ्गशैशिरेः ॥
विश्वामित्रभरद्वाजैस्तजानां तेन नान्वयः ।
अयमेव कतशैशिरिशौङ्गइत्यप्युच्यते । तस्य पञ्च प्रवराः ।
आङ्गिरस, बार्हस्पत्त्य, भारद्वाज, कात्या, कीला इति । कपिलानां
भरद्वाज, विश्वामित्रैश्च नान्वयः । अन्यत्रापि ।
काश्यपेयगणस्यापि वसिष्ठस्य गणस्य च ।
सकृतिपूतिमाषाभ्यां विवाहो न परस्परम् ।।
आत्रेयस्य गणस्यापि विश्वामित्रगणस्य च ।
धनञ्जयाख्यगोत्रेण नान्योन्यं पाणिपीडनम् ।।
जमदग्निगणस्यापि विश्वामित्रगणस्य च ।
न देवरातगोत्रेण विवाहः स्यात्परस्परम् ।।
इति द्वयामुष्यायणप्रकरणम् ।
कचिन्नामसाम्येपि गोत्रमवरयोर्मेदाद्विवाहो भवति ।
यथाङ्गिरसामत्रीणां च चरमपठितानां मुद्गलानाम् इत्यादि ज्ञेयम् ॥
इति प्रवरनिर्णयः ॥
असमानारेत्यादिवचनेन वरः स्वसमानगोत्रां नोदहोदित्युक्तम् ।।
मनुरपि-
असपिण्डा च या मातुरसगोत्रा च या पितुरिति ।
यत्त शातातपवचनम्
मातुलस्य सुतामढ्ढा मातृगोत्रां तथैव च ।।
समानप्रवरां चैव त्यत्का चान्द्रायणं चरेदिति ॥
तदपि मन्वादिभिः समानार्थम् । तथाहि । मातुर्गोत्रं नाम पितृ-
गोत्रमेव, नतु मातामहगोत्रम् ।
स्वगोत्राद्भश्यते नारी विवाहात्सप्तमे पदे ।
इति मनुवचनात् । अयन्तु विशेषोनुसन्धेयः । या ब्राह्मादि

·चतुर्विशतिमतसंग्रहः १०७ विवाहचतुष्टयेनोढा तस्या एव वरगोत्रापत्तिः, पितृगोत्र शश्च । या तु गान्धर्वादिचतुष्टयोढा तस्या न वरगोत्रापत्तिः, नापि पितृगोत्रभंशः । दानाभावात् । तथाच मार्कण्डेयः- ब्राह्मादिषु विवाहेषु या तृढा कन्यका भवेत् । भर्तृगोत्रेण कर्त्तव्यास्तस्याः पिण्डोदकक्रियाः ॥ आसुरादिविवाहेषु पितृगोत्रेण धर्मत इति ॥ अत एव स्वगोत्राद्धृश्यत इति मनुवचनमपि ब्राह्मादिविषयमेव । तस्माद्ब्राह्मादिविवाहोढासुतः पितृगोत्रां नोदहेत् । मातामहगोत्रं तूदहेत अनिषेधात् । गान्धर्वादिविवाहोढासुतस्तु मातामहगोत्रां पितृगोत्रां च नोद्वहेत् । मातृगोत्रां तथैव चेति शातातपवचनात् , असगोत्रा च या पितुरिति मनुवचनाच्च । नच मातृगोत्रामित्यस्य मातुरुत्पत्तिकाले यद्ोत्रं तत्परतवास्त्विति वाच्यम् । तथासति मातुलस्य मुतामिति वाक्यशेषवैय- •पत्तेः । नच प्रायश्चित्ताधिक्याथ तत् । त्यक्त्वा चान्द्रायणं चरेदिति वाक्यशेषे प्रायश्चित्तस्यैकरूप्यश्रवणात् । यथाश्रुतवादिनां मते इममेवाऽ- परितोषमाविष्कुर्वता विज्ञानेश्वरेणाप्युक्तम् । मातृगोत्रामप्यपरिणेयां केचिदिच्छन्तीति । एवं च मातुलस्य सुतामूवेत्येतद्ब्राह्मादिविवाहोढा- विषयकत्वेनैव पर्यवस्यति । तस्मान्मातुलमुतामित्येतद्गान्धर्वादिविवाहोढा- सुतविषयमिति पूर्वोदाहृतं माधवाचार्यादिमतमपि कथङ्कारं सङ्गच्छ त इति परिभावनीयं सूरिभिः । नारायणस्त्वाह-मातृगोत्रां क- न्यात्वसमये यन्मातुर्गोत्रं न तु मातृत्वसमये तदुत्पन्नामित्यर्थः । अयं च निषेधो यावदस्मान्मातृकुलजादेतन्नाम्नोऽस्याजन्मेति विशष्य ज्ञायते तावत्पर्यन्तमेव । तदूर्ध्व तु न दोषः । तथाच स्मयते- मातुः सगोत्रामप्येके नेच्छन्त्युद्वाहकर्मणि । जन्मनाम्नोरविज्ञाने तूदहेदविशङ्कित इति । अत्र पूर्वार्द्धन सामान्यतो मातुः सगोत्रायाः अविवाह्यत्वं मतान्तर- त्वेनोहलय उत्तरार्दैन विषयानिष्कर्षः क्रियते । यत्तु- - ·१०८ चतुविशतिमतसंग्रहः सावित्रीं यस्य यो दद्यात्तत्कन्यां न विवाहयेत् । तद्गोत्रे तत्कुले वापि विवाहा नैव दोषकृदिति ॥ तत्स्वगोत्राज्ञाताविषयामित्याहुः । तत्रापि गायत्रीमात्रदातुः कन्या त्याज्या न तु गोत्रं कुलं वेत्युक्तम् । आचार्यस्य तु शेषः स्मयते । गुरोः सगोत्रप्रवरा नोद्वाह्या क्षत्रवैश्ययोः । स्वगोत्राधनभिज्ञैश्च विगैराचार्यगोत्रजा इति । असंप्रज्ञातबन्धूनामाचार्यप्रवराः स्मृताः । पक्षे चास्मिन् विवाहोपि तद्गोत्रैः सह नेष्यत इति च । अत्र चासपिण्डामिति निषेधः सार्ववर्णिकः, असमानार्षेति तु त्रैवार्णक- विषयम् । तत्र क्षत्रवैश्ययोराचार्यगोत्रप्रवरपुरस्कारेण निषेध इति स्थितम् । इहसपिण्डासमानगोत्रासमानप्रवरासु भार्यात्वमेव नोत्पद्यते, रोगिण्यादिषु तु दिष्टविरोधवतीषु भायात्वमुत्पद्यत एवेति विज्ञानेश्वरः। नारायण- स्त्वाह- एवं सति ऋक्षक्षनदीनाम्निषु भार्यात्वानुत्पत्तौ तु प्रमाणं न पश्याम इति । क्वचित्तुवचनादेव विवाहनिषेधः। यथा गृह्यपरिशिष्टे विरुद्धसम्बन्धामुपयच्छतेत्युत्का दम्पत्योमिथः पितृमातृसाम्ये विरुद्धसं- बन्धः । यथा भार्या स्वसुदुहिता पितृव्यपत्नी स्वसा चेति स्वयमेव विद्यते विरुद्धसम्बन्धे तथा नारदः प्रत्युद्वाहो नैव कार्यों नैकस्मै दुहितद्वयम् । नैबैकजन्ययोः पुंसोरेकजन्ये च कन्यके इति ॥ एकमातृजातानामेकास्मिन् वत्सरे विवाहो न कार्यः । तदुक्तं सारावल्याम् एकमातृमसूतानामेकस्मिन् वत्सरे खलु । विवाहं नैव कुर्वीत कृते त्वेको विनश्यतीति ॥ यमलयोस्तु न दोषः । न समानक्रियां कुर्यादिना यमलजातयोरिति वचनात् । अत्र विशेषमाह वसिष्ठः- ·चतुर्विंशतिमतसंग्रहः १०९ एकोदरीकरतलग्रहणं यदि स्या- देकोदरस्थवरयोश्च कुलक्षयः स्यात् । एकाब्दके तु विधवा भवलीह कन्या नद्यन्तरे तु शुभदं पृथुशैलरोधे । यत्तु गर्गवचनम्- भ्रात्रोर्युगे स्वसृयुगे भ्रातृस्वसृयुगे तथा । न जातु मण्डनं कुर्यादेकस्मिन् मण्डपेऽहनि । पुत्रीपरिणयादूर्ध्वं यावदिनचतुष्टयम् । पुत्र्यन्तरस्य कुर्वीत नोद्वाहामति निश्चयइति तदेतद्भिन्नमातृकविषयकमिति केचित् । ऐकमातृक्येप्यनुकल्पोय- मित्यन्ये । तथा । कुले ऋतुत्रयादीग् मण्डनानतु मण्डनम् । पुत्रोद्वाहान्नैव पुत्रीविवाहोपि ऋतुत्रये इति ॥ अब्दान्तरान्मुण्डनञ्च नैकदा मुण्डनद्वयामिति । अब्दभेदे तु न दोषः । तदुक्तं सारावल्याम्- फाल्गुने चत्रमासे तु पुत्रोद्वाहोपनायने । भेदादब्दस्य कुर्वीत नत्रयविलम्बन मिति । तथा ज्येष्ठे मासे ज्येष्टगर्भस्य जन्मभादौ च सर्वेषां मङ्गलकार्य निषिद्धं रत्नकोशे- जन्म: जन्मदिवसे जन्ममासे शुभं त्यजेत् । ज्येष्ठमासाद्यगर्भस्य शुभवयं स्त्रिया अपीति । अथ वरगुणः। तत्र बुद्धिमते कन्यां प्रयच्छेदिति गृह्यम् । याज्ञवल्क्य:- एतैरेव गुणैर्युक्तः सवर्णः श्रोत्रियो वरः । यत्नात्परीक्षितः पुंस्त्वे युवा धीमान् जनप्रिय इति । एतैः कन्यकायामुक्तेषु अन्वययोग्यैस्तत्र भ्रातृमत्त्वं वरे नापेक्षितम् । तथा- ·११० चतुर्विंशतिमतसंग्रहः पुत्रिकाकरणशङ्कानिवृत्तिरूपफलाभावात् । असापण्डत्वं त्वपक्षितम् । तेन कूटस्थमारभ्य पञ्चम्याः पुत्री यद्यप्यसपिण्डा तथापि पञ्चमस्य पुत्रेण सापिण्डेन नोद्वाह्या । यत्नादिति । परीक्षोपायमाह नारदः- यस्याप्सु प्लवते बीजं छांदि मूत्रं च फेनिलम् । पुमान् स्याल्लक्षणेरेभिर्विपरीतस्तु षण्ढक इति । हादि ध्वनिमत् । वयानाह कात्यायन:- दुरस्थानामाविद्यानां मोक्षमार्गानुसारिणाम् । शूराणां नितानां च न देया कन्यका वुधैरिति । अथ कन्यादातारः। तत्र नारदः- पितादद्यात्स्वयं कन्यां भ्राता वानुमते पितुः । मातामहो मातुलश्च सकुल्यो बान्धवस्तथा । माता त्वभावे सर्वेषां प्रकृतौ यदि वर्तते । तस्यामप्रकृतिस्थायां कन्यां दधुः स्वजातयः । यदा तु नैव कश्चित् स्यात्कन्या राजानमात्रजेत् ॥ याज्ञवल्क्योपि- पिता पितामहो भ्राता सकुल्यो जननी तथा । कन्यामदः पूर्वनाशे प्रकृतिस्थः परः परः ।। अप्रयच्छन् समाप्नोति भ्रूणहत्यामृतातौ । गम्यं त्वभाव दातॄणां कन्या कुर्यात्स्वयंवरम् ॥ सकुल्यः प्रत्यासत्तिक्रमेणादौ पितृकुलस्थः तदभावे मातामह- कुलस्थः सर्वाभावे जननी । प्रकृतिस्थ उन्मादादिदोषहीनः । गम्यं गम- नाहम् । सावादिगुणयुक्तमित्यर्थः । अप्रयच्छन् भ्रूणहत्यां प्राप्नोतीति वचनात् । गुणान्यवरालाभे निगुणायापि देया । तदाह बोधायन:- दद्याद् गुणवते कन्यां नग्निकां ब्रह्मचारिणे । अपि वा गुणहीनाय नोपरुध्याद्रजस्वलामिति । -

·चतुविशतिमतसंग्रहः
१११
नग्निका नववार्षिकी रोहिण्यपरपाया ।
मनुरपि-
उत्कृष्टायाभिरूपाय वराय सहशाय च ।
अमातामपि तां तस्मै कन्यां दद्याद्विचक्षण इति ।
अप्राप्ताम् अप्राप्तविवाहसमयाम् । बालिकामपीत्यर्थः । कालान्तरे
दुर्गुणायापि देयत्वापत्तरिति भावः । यत्तु यमेनोक्तम्-
काममामरणात्तिष्ठेदेहे कन्यत्मत्यपि ।
न त्वेवैनां प्रयच्छेल गुणहीनाय काहचिदिति ॥
तद्गुणवल्लाभे निर्गुणाय न देयेत्येवं परम्, नतु ऋतुमत्यपि तिष्ठे-
दित्यस्मिन् स्वार्थे तात्पर्यम् । अपिवा गुणहीनायेति बोधायनोक्ता-
नुकल्पस्य निर्विषयतापत्तेः। वयोविशेषेण दातुः फलविशेषमाह मरीचिः-
गोरों ददन्नाकपृष्ठं वैकुण्ठं रोहिणीं ददत् ।
कन्यां ददद् ब्रह्मलोकं रौरवं तु रजस्वलामिति ।
गौर्यादिलक्षणमाह यम:-
अष्टवर्षा भवेत् गौरी नववर्षा तु रोहिणी ।
दशवर्षा भवेत्कन्या अत ऊर्ध्व रजस्वलेति ॥
संवत्ोपि-
अष्टमे तु भवेद् गौरी नवमे नग्निका भवेत् ।
दशमे कन्यका प्रोक्ता द्वादशे वृषली स्मृतेति ॥
दृष्टे तु रजसि पित्रादिषु सत्स्वपि कञ्चित्कालं पित्रादिकं प्रतीक्ष्य
तदुपेक्षणे स्वयमेय वरं वरयेत् । तदाह बोधायन:-
त्रीणि वर्षाप्यतुमती काळेत पितृशासनम् ।
ततश्चतुर्थे वर्षे तु विन्देत सदृशं पतिम् ।।
अदीयमाना भरिमधिगच्छेद्यदि स्वयम् ।
नैनः किञ्चिदवाप्नोति न च यं साधिगच्छति ॥
सा यं भीरमधिगच्छति सोपि नैनोऽधिगच्छतीत्यर्थः ।

·११२ चतुर्विशतिमतसंग्रहः यत्तु विष्णुवचनम्- ऋतुत्रयमुपास्यैव कन्या कुर्यात् स्वयंवरमिति । तद्गुणवदरलाभविषयं बोध्यम् । यद्यपि यमन दशवर्षायां क- न्याशब्दः परिभाषितः तथापीह विवाहरहितस्त्रीमात्रपरो बोध्यः । तथा- चोमामहेश्वरसंवादे ऋतुस्नाता तु या शुद्धा सा कन्येत्यभिधीयते इति । अष्टावक्रोपाख्याने च वृद्धस्त्रियां प्रयुक्तः । कौमारं ब्रह्मचर्य मे कन्यैवास्मिन्नसंशय इति । स्मृत्यर्थसारे- विवाहे वितते तन्त्रे होमकाले उपस्थिते । कन्यामृतुमती दृष्ट्वा कथं कुर्वन्ति याज्ञिकाः ॥ स्नापयित्वा तु तां कन्यामर्चयित्वा यथाविधि । युञ्जानमाहुति हुत्वा ततः कर्म प्रवर्तते । यद्वा- विवाहहोमे प्रक्रान्ते यदि कन्या रजस्वला । त्रिरात्रं दम्पती स्यातां पृथक्शय्याशनासनौ । चतुर्थेऽहनि संस्नातौ तस्मिनग्नौ यथाविधि । विवाहहोमं कुर्यातामित्यादिस्मृतिसंग्रह इति । स्कान्दे- आत्मीकृत्य सुवर्णेन परकीयां तु कन्यकाम् । धर्मेण विधिना दातुमसगोत्रोपि युज्यते । आत्मीकृत्य स्वकीयां कृत्वेत्यर्थः। तत्फलं चोक्तं विष्णुधर्मोत्तरे- अनाथां कन्यकां दत्त्वा सदृशाभ्यधिके वरे । द्विगुणं फलमाप्नोति कन्यादानं यदीरितामिति । स्त्रीणां च विवाह उपनयनस्थानापन्नः। तदाह मनु:-

·चतुर्विशतिमतसंग्रहः
११३
वैवाहिको विधिः स्त्रीणामौपनायनिको मत इति ।
यत्तु हारीतेनोक्तम्-द्विविधाः स्त्रियः। ब्राह्मणवादिन्यः, सद्यो
वध्वश्च । तत्र ब्रह्मवादिनीनामुपनयन, मग्नीन्धनं, वेदाध्ययनं, स्वगृहे च
भैक्षचर्येति ॥ सद्यो वधूनां तूपस्थिते विवाहे कथञ्चिदुपनयनमात्रं कृत्वा
विवाहः कार्य इति । तदेतत्कल्पान्तरविषये । तथाच यमः-
पुरा कल्पे कुमारीणां मौजीबन्धनमिष्यते ।
अध्यापनं च वेदानां सावित्रीवाचनं तथा ॥
पिता पितृव्यो भ्राता वा नैनामध्यापयेत्परः।
स्वगृहे चैव कन्याया भैक्षचर्या विधीयते ॥
वर्जयेदजिनं चीरं जटाधारणमेव चेति ।।
अथ विवाहलेदाः।
मनु:-
ब्राह्मो, दैव, स्तथा चार्षः, प्राजापत्य, स्तथासुरः ।
गान्धर्वो, राक्षसश्चैव, पैशाचस्त्वष्टमो मत इति ॥
एतेषां लक्षणं फलं चालकृत्य कन्यामिति गृह्यखण्डे स्फुटम् ।
याज्ञवल्क्योपि-
ब्राह्मो विवाह आहूय दीयते शक्तयलकृता ।
यज्ञस्थ ऋत्विजे दैव, आदायार्षस्तु गोद्वयम् ।
मनु:-
सहोभी चरतां धर्ममिति वाचानुभाष्य तु ।
कन्यामदानमभ्यर्च्य प्राजापत्यो विधिः स्मृतः ॥
यद्यप्यन्येष्वपि विवाहेषु सहधर्मचरणमस्ति तथाप्यत्र यावज्जीवं
सहधर्ममेव । नतु मध्ये आश्रमान्तरपरिग्रहः। स्व्यन्तरपरिग्रहो वेति वि-
शेष इति प्रयोगरत्ने नृसिंहः, हरदत्तश्च ।।
याज्ञवल्क्य:-
आसुरो द्रविणादानात, गान्धर्वः समयान्मियः, ।
१५

·- ११४ चतुर्विशतिमतसंग्रहः राक्षसो युद्धहरणा,त्पैशाचः कन्यकाच्छलादिति ॥ एषां व्यवस्थामाह मनु:- षडानुपूर्व्याद्विमस्य क्षत्रस्य चतुरोऽवरान् । विट्शूद्रयोस्तु तानेव विद्याद्धर्मान्न राक्षसमिति ॥ आदितः षविवाहा विप्रस्य धाः । आसुरादयश्चत्वारः क्षत्रि- याणां धा इति माधवः । नारायणस्तु-पैशाचस्य शूद्रेष्वपि निन्दि तत्वात्माजापत्यादयश्चत्वारो ग्राह्याः तानेव चतुरः तेष्वपि अराक्ष- समिति व्युदासात्रयः प्राजापत्यासुरगान्धर्वाः शिष्यन्ते इति व्याख्यौ। एतेषां मध्ये प्रशस्तान् मनुरेवाह- चतुरो ब्राह्मणस्याद्यान् प्रशस्तान् कवयो विदुः । राक्षसं क्षत्रियस्यैकमासुरं शूद्रवैश्ययोरिति ॥ स्मृत्त्यन्तरे- चत्वारो ब्राह्मणस्याद्याः शस्ता, गान्धर्वराक्षसौ । राज्ञ, स्तथाऽऽसुरो वैश्य, शूद्रे चान्त्यस्तु गर्हित इति ॥ गर्हितो न कस्यापि प्रशस्त इत्यर्थः । अन्यविवाहसम्भवे ब्राह्मणा- दीनां सर्वेषां पैशाचमप्यनुजानाति वत्सः- सर्वोपायैरसाध्या स्यात् सुकन्या पुरुषस्य या । चौरेणापि विवाहेन सा विवाह्या रहास्थितेति ॥ गान्धर्वादिष्वपि भार्यापतिभावाय पश्चाद्धोमाद्विसप्तपद्यन्तं कार्यम् । गान्धर्वासुरपैशाचा विवाहो राक्षसश्च यः । पूर्व परिग्रहस्तेषु पश्चाद्धोमो विधीयते । इति परिशिष्टात् । होमाद्यभावे वरान्तराय देया । सति नेति विशेषः। तदुक्तं वसिष्ठबौधायनाभ्याम्- बलादपहृता कन्या मन्त्रैर्यदि न संस्कृता । अन्यस्मै विधिवद्देया यथा कन्या तथैव सेति ॥ बलादिति च्छलादेरप्युपलक्षणम् । स्मृत्यर्थसारे- ·. चतुर्विशतिमतसंग्रहः आसुरेषूपवासः स्याद् गान्धर्वेषु त्रिरात्रकम् । राक्षसे चैव पैशाचे कुर्याच्चान्द्रायणं तथेति ।। द्वितीयपरिणयने हेतूनाह याज्ञवल्क्य:- सुरापी व्याधिता धूर्ती बन्ध्यार्थघ्न्यप्रियंवदा । स्त्रीप्रसूश्चाधिवेत्तव्या पुरुषद्वेषिणी च येति ॥ अधिवेदन भार्यान्तरपरिग्रहः । उक्तहेत्वभावेप्यधिवेत्तारं प्रत्याह स एव- आज्ञासंपादिनी दक्षां वीरतूं प्रियवादिनीम् । त्यजन् दाप्यस्तृतीयांशमद्रव्यो भरणं स्त्रिय इति । त्यजन् अधिविन्दनिति विज्ञानेश्वरः। द्विविधं ह्यधिवेदनम् । धर्मार्थ कामार्थ च । तत्र पुत्रोत्पत्यादिधर्मार्थे प्रागुक्तानि मद्यपत्वा- दीनि निमित्तानि । कामार्थे न तान्यपेक्षितानि, किंतु पूर्वोढा तोष्णीया। एकामुत्क्रम्य कामार्थमन्यां लब्धं य इच्छति । समर्थस्तोषयित्वार्थैः पूर्वोढा, मपरां वहेदिति । स्मृतेः । यद्यप्यसौ स्वयं न तोषयेत्तदा तत्तोषणाय पूर्वोदायै अधिवेत्तुधनस्य तृतीयांशं राज्ञा अधिवेत्ता दाप्य इति फलितार्थः । यद्यपि ब्राह्मणस्य क्षत्रियादिकन्याविवाहोपि शास्त्रसंमतस्तथापि असवासु कन्यासु विवाहश्च द्विजातिषु । इति कलिनिषिद्धेषु परिगणितत्वेन सांप्रतमनुपयोगात्तत्पपञ्चो- न क्रियते । बह्वीनां पत्नीनामृतुयोगपद्ये गमनक्रममाह देवल:- यौगपद्ये तु तीर्थानां विवाहक्रमशो व्रजेत् । रक्षणार्थमपुत्रां वा ग्रहणक्रमशोपि वेति ॥ तीर्थमृतुः।। तीर्थ शास्त्राबरक्षेत्रोपायोपाध्यायमन्त्रिषु । योनौ जलावतारे चेति- निघण्टु बलेन योनिवाचकस्य तद्धर्मलक्षकत्वात् । तद्यौग़पधे सत्य-

·चतुर्विशतिमतसंग्रहः
सवर्णासु वर्णक्रमेण, सवासु विवाहक्रमेण गच्छेत् । यदा तु काचि-
दपुत्रा पुत्रवत्य इतराः तदा अपुत्रामग्रतो गच्छेदित्यर्थ इति माधवः।
बली पत्नीषु सहधर्मचारिणी निर्धारयति याज्ञवक्यः-
सत्यामन्यां सवर्णायां धर्मकार्य न कारयेत् ।
सवर्णासु विधौ धर्मे ज्येष्ठाया न विनेतरा इति ।
सवर्णायां सत्यामित्युक्तया तदभावे त्वसवर्णाप्यभ्यनुज्ञाता । तत्रा
पि शूद्रां निषेधति वसिष्ठः-कृष्णवर्णा या वै रमणायैव न धर्माय इति
सवर्णानेकत्वे तु ज्येष्ठाया विना इतरा न किंतु तया सहैव कनीयस्यो
नियोक्तव्या इत्यर्थः । तथाच बौधायनः-एकैकां गार्हपत्यमीक्षयेत्
एकैकामाज्यमवेक्षयेदिति । कात्यायनोपि-
नैकयापि विना कार्यमाधानं भार्यया द्विजैः ।
अकृतं तद्विजानीयात्सर्वा नाऽन्वारभन्ति चेदिति ।
यत्तु विष्णुवचनम्-
सवर्णामु विधौ धर्मे ज्येष्ठाया न विनेतरा इति ।
अग्निहोत्रादियज्ञेषु द्वितीया न सहाऽऽचरेत् ।
अन्यथा निष्फलं तस्य स्विष्टैः क्रतुशतैरपि ।।
तदसवर्णाविषयं सत्स्वग्निषु या परिणीता तद्विषयं चेति माधवः।
तृतीया तु मानुषी नोद्वाह्या । तदुक्तं मात्स्ये-
तृतीयां मानुषीं नैव चतुर्थी तु समुदहेदिति ॥
तृतीयां त्वर्ककन्यामुहेत् तद्विधानं शौनकादिग्रन्थाबोध्यम् ।
तत्र पञ्चमदिवसे कर्त्तव्यमुक्तं ब्रह्मपुराणे-
चतुर्थादवसेऽतीते पूर्ववत्संप्रपूज्य च ।
विसृज्य होममग्निं च मानुषीमुद्हेत्ततइति ॥
अथोपासनारम्भसमयनिर्णयः।
तत्र गृह्यम्-पाणिग्रहणादिगृह्यं परिचरेदिति ॥
शौनक:-
.

·. चतुर्विशतिमतसंग्रहा ११७ यदि रात्रौ विवाहाग्निरुत्पन्नः स्यात्तथा सति । उपक्रम्योत्तरस्याह्नः सायं परिचरेदमुमिति ।। यदि रात्रौ नवनाड्यनन्तरमग्न्युत्पत्तिस्तदोत्तरदिने सायंहोमा- रम्भः । तत्पूर्वमग्न्युत्पत्तौ तु तस्यां रात्रावेवारम्भ इति सुदर्शनभा- ष्यकारः॥ इत्थं षोडशसंस्कारा व्याख्याताः । गौतमस्त्वाह-गर्भाधान, पुंसवन, समिन्तोन्नयन, जातकर्म, नामकरणा, भप्राशन, चौलोपनयनम्, चत्वारि वेदव्रतानि, स्नानं, सहधर्मचारिणीसंयोगः पञ्चानां यज्ञानामनुष्ठानम्, देवपितृमनुष्यभूत- ब्राह्मणानामेतेषाञ्च, अष्टका पार्वणः श्राद्धं श्रावण्याग्रहायणी चैत्री आश्वयुजीति सप्तपाकयज्ञसंस्थाः । अग्न्याधेयमग्निहोत्रं दर्शपूर्णमा- सावाग्रहायणं चातुर्मास्यानि निरूढपशुबन्धः सौत्रामणीति सप्त हवि- यज्ञसंस्थाः। अग्निष्टोमात्याग्निष्टोमउक्थःषोडशी वाजपेयोतिरात्राप्तोर्याम इति सप्तसोमसंस्थाः । इत्येते चत्वारिंशत्संस्काराः । अष्टावात्मगुणाः। दया सर्वभूतेषु, शान्ति, रनसूया, शौच, मनायासो, माङ्गल्य, कार्पण्य, मस्पृहेति यस्यैते चत्वारिंशत्संस्काराः न चाष्टावात्मगुणाः न स ब्रह्मणः सायुज्यं सालोक्यं गच्छति । यस्य तु खलु संस्कारा- णामेकदेशोप्यष्टावात्मगुणाः अथ स ब्रह्मणः सायुज्यं सालोक्य च गच्छति गच्छतीति । अस्यार्थः । उपनयनान्तानामष्टानां समाहारद्वन्द्वः, चत्वारि वेदव्रतानि प्रतिशाखं गृह्येषूक्तानि । स्नानम् समावर्त्तनम् । सहधर्म- चारिणीसंयोगो विवाहः । पञ्चमहायज्ञाः । पृथक् पञ्चसंस्कारा नतु समुदायः । एतेषां चेति । वक्ष्यमाणानामनुष्ठानमित्यर्थः । पर्वणि भवः पार्वणः स्थालीपाकः । श्राद्धममावास्यादि । श्रा- वणी तत्र कर्त्तव्यं श्रवणाकर्म । आग्रहायणी तत्र कर्त्तव्यं प्रत्यवरो- हणम् । चैत्री तत्र कर्त्तव्यः शूलगवः । आश्वयुजी तत्र कर्त्तव्यमा. श्वयुजीकर्म । अनाहिताग्नेराग्रहायणं चेति द्वयम् आश्वयुजीशब्दग्राह्यमिति म- ·११८ चतुर्विशतिमतसंग्रहः - । - हरदत्तः । पाकयज्ञाः अल्पयज्ञाः प्रशस्तयज्ञा वा । ' तं पाकेन. मनमनसा योमाषाकेन मनसे, त्यादौ पाकशब्दप्रयोगस्य प्रशंसायां दर्शनादिति वृत्तिकृन्नारायणः । आख्या चंयं गायणामिति हरदत्तः । तथाचाऽऽपस्तम्बः-लौकिकानां पाकयज्ञशब्द इति । संस्था विधा । पाकयज्ञविधाः सप्तेत्यर्थ इतिहरदत्तः। अग्न्याधेयादयः श्रुतिप्रसिद्धाः। दर्शपौर्णमासाविति समुदाय एकः संस्कारः। सप्तग्र- हणात् । सोमसम्बन्धाभावादेते हविर्यज्ञाः । अग्निष्टोमे राजन्यस्य षोडशिग्रहो गृह्यते सोत्यग्निष्टोमः । ब्राह्मणस्य कथमयं संस्कार इति- चिन्त्यमिति हरदत्तः । गच्छति गच्छतीति द्विरुक्तिरष्टमाध्यायसमाप्त्य- र्था । अत्राधानादयो गृहस्थस्य नित्याः । तथाच वसिष्ठः- अवश्यं ब्राह्मणोग्नीनादधीत । दर्शपूर्णमासाग्रहायणोष्टचातुर्मास्यपशुसोमांश्च यजे- तेति ॥ हारीतोपि- पाकयज्ञान यजोन्नित्यं हविर्यज्ञांस्तु नित्यशः। सौम्यांस्तु विधिपूर्वेण य इच्छेब्रह्म चाव्ययमिति ॥ एवं च यथाशक्तयोपसंहारेणाप्यनुष्ठेयानि । नित्येषु यथाशक्ति न्यायस्य षष्ठे स्थितत्वात् ॥बौधायनोपि- यस्य नित्यानि लुप्तानि तथैवागन्तुकानि च । विपद्यपि न स स्वर्ग गच्छेत्तु पतितो हि स इति ।। तस्मात् कन्दैः फलैर्मूलैर्मधुनाज्यरसेन वा । नित्यं नित्यानि कुर्वीत नतु नित्यानि लोपयेदिति च ॥ ननु संपूर्णद्रव्यसंपत्तावेव सोमयागः कार्यः । तदाह मनु:- यस्य त्रैवार्षिकं वित्तं पर्याप्तं भृत्यवृत्तये । अधिकं वापि विद्येत स सोमं पातुमर्हतीति । अल्पवित्तस्य यज्ञं निषेधति स एव पुण्यान्यन्यानि कुर्वीत श्रद्दधानो जितेन्द्रियः । न त्वल्पदक्षिणैयज्ञैर्यजेताथ कथंचनेति ।। ..

·चतुर्विशतिमतसंग्रहः मत्स्यपुराणेपि- अन्नहीनो दहेद्राष्ट्र मन्त्रहीनस्तथविजम् । आत्मानं दक्षिणाहीनो नास्ति यज्ञसमो रिपुरिति ।। तथाचैत्रानि वचनानि कन्दमूलैरित्यादिबोधायनादिवचनै- विरुध्येरनिति चेत् मैवम् , एषां वचनानां काम्ययागविषयत्वात् । काम्येषु सर्वाङ्गोपसंहारेणाधिकारस्य पूर्वतन्त्र सिद्धान्तितत्वादिति दिक् । मूलम् जीवत्पितरि नादध्यानाहिताग्निः स वै यदि । तथैव भ्रातार ज्येष्ठे न यजेन्न विवाहयेत् ॥ अनाहिताग्नौ पितरौ ह्याधानं तु करोति यः । अरण्योरग्निमारोप्य तमादध्याद द्विजोत्तमः ।। ज्येष्ठभ्रात्रा त्वनुज्ञातः कुर्यादग्निपरिग्रहम् । अनुज्ञातोपि सन् पित्रा नादध्यान्मनुरब्रवीदिति । कचित्परिविन्दतोऽप्यदोष इत्याह कात्यायन:- देशान्तरस्थक्लीकटषणानसहोदरान् । वेश्याभिसक्तपतितशूद्रकल्पातिरोगिणः ॥ जडमूकान्धवधिरकुब्जवामनकुण्ठकान् । अतिवृद्धानभार्याश्च कृषिसक्तान् नृपस्य च ॥ धनवृद्धिप्रसक्तांश्च कामतोऽकारिणस्तथा । कुहकोन्मत्तचौरांश्च परिविन्दन्न दुष्यति ॥ धनवादुषिकं राजसेवकं कर्षकं तथा । प्रोषितं च प्रतीक्षेत वर्षत्रयमपि त्वरनिति । अत्रापिशब्दसूचितं कालान्तरमाह वसिष्ठः-अष्टौ द्वादश वा वर्षाणि ज्येष्ठभ्रातरमनिविष्टमप्रतीक्षमाणः प्रायश्चित्ती भवतीति । आ- धानानधिकारिणि पितरि सत्यपि पुत्र आद्धीतेत्याह सुमन्तुः- पितुर्यस्य तु नाधानं कथं पुत्रस्तु कारयेत् । -

·१२०
चतुविशतिमतसंग्रहः
अग्निहोत्राधिकारोस्ति शङ्खस्य वचनं यथेति ।
एतेन
पिता पितामहो यस्य अग्रजो वाथ कस्य चित् ।
तपोग्निहोत्रमन्त्रेषु न दोषः परिवेदन इति ।
माधवोदाहृतमौशनसं वाक्यमपि व्याख्यातम् । तदेवं भ्रातरि
पितरि चानधिकारिणि न दोषः । अधिकारिणि तु ज्येष्टे तदनुज्ञया ।
पितरि तु अधिकारिणि सति अनुज्ञयापि नाधानमिति विवेकः । पा-
गुक्तप्रतीक्षाकालानां व्यवस्थामाह माधवः-धर्मयर्थ वोद्दिश्य देशा-
न्तरं गते द्वादशवर्षे प्रतीक्षा इतरत्र तु पक्षान्तराणि शक्तयेति ।
तथाच तददाहता स्मृतिः-
द्वादशैव तु वर्षाणि ज्यायान् धर्मार्थयोर्गतः ।
न्याय्यः प्रतीक्षितुं भ्रात्रा श्रूयमाणः पुनः पुनरिति ।
वृद्धवसिष्ठः-
अग्रजस्तु यदाऽनग्निरादध्यादनुजः कथम् ।
अग्रजानुमतः कुर्यादग्निहोत्रं यथाविधि ।।
अत्राज्ञातविषयत्वेनाधानस्यैव विरिष्य निर्देशाविहाहे ऽनुज्ञाया-
मपि दोषो भवत्येवेति गम्यते । एतदेवाभिप्रेत्याह हारीत:-
सोदराणां तु सर्वेषां परिवेत्ता कथं भवेत् ।
दारस्तु परिविद्यन्ते माग्निहोत्रेण नेज्ययेति ॥
हेमाद्रिः।
इति पदवाक्यप्रमाणज्ञश्रीलक्ष्मीधरसूरेः सूनुना भट्टोजिदीक्षितेन
रचितायां श्रीचतुर्विंशतिमतव्याख्यायां संस्कारकाण्डं सम्पूर्णम् ।
--
शुभमस्तु ।

·(चतुर्विंशतिमतसंग्रह)
अथ श्राद्धकाण्डम्
तत्र प्रेतोद्देशेन श्रद्धया द्रव्यत्यागाविशेषः श्राद्धम् । तदाहुमूले-
मृतानां तु भवेच्छ्राद्धं ब्राह्मणैर्वेदपारगैरिति ।
तथाच ब्रह्माण्डपुराणम्-
देशे काले च पात्रे च श्रद्धया विधिना च यत् ।
पितॄनुद्दिश्य विप्रेभ्यो दत्तं श्राद्धमुदाहृतमिति ॥
तद्विविधं पार्वण, मेकोदिष्टं चेति । त्र्युद्देशेन पार्वणम्, एकोद्देशन
एकोद्दिष्टम् । पुनस्त्रिविधम् । नित्यं, नैमित्तिक, कास्यं, चेति । तत्र नित्यम्
अहरहरमावास्याष्टकादिषु । नैमित्तिकं पुत्रजन्मादिषु । काम्यं फला-
र्थिनां तिथिनक्षत्राविशेषेषु ।
तत्र श्राद्धे देशविशेषः स्मयते विष्णुधर्मोत्तरे-
दक्षिणप्रवणे देशे तीर्थादौ वा गृहेपि वा।
भूसंस्कारदिसंयुक्ते श्राद्धं कुर्याद्विचक्षणइति ॥
दक्षिणप्रवणे दक्षिणाचनते । भूसंस्कारो गोमयेनोपलेपः ।
तथा च शवः-
गोगजाश्वादिवृक्षेषु कृत्रिमायां तथा भुवि ।
न कुर्यात् श्राद्धमेतेषु पारक्याशुचिभूमिषु ।।
कृत्रिमायां वेदिकादौ। पारक्यामपरपरिगृहीतायाम्। ताश्च गोष्ठारा-
मादयो न पुनस्तीर्थादिस्थानानि । तथा चादित्यपुराणम्-
अटवी पर्वताः पुण्या नदीतीराणि यानि च ।
सर्वाण्यस्वामिकान्याहुनहि तेषु परिग्रह इति ॥
देवल:-

·१२२
चतुर्विशतिमतसंग्रहः
श्राद्धस्य पूजितो देशो गया, गङ्गा, सरस्वती, ।
कुरुक्षेत्रं, प्रयागश्च, नैमिषं, पुष्कराणि च, इति ॥
व्यास:-
पुस्करेष्वक्षयश्राद्धं जपहोमतपांसि च ।
महोदधौ प्रयागे च काश्यां च कुरुजाङ्गले ।।
श्राद्धकालानाह याज्ञवल्क्यः ।
अमावास्याष्टका वृद्धिः कृष्णपक्षोऽयनद्वयम् ।
द्रव्यं ब्राह्मणसम्पत्तिर्विषुवस्सूर्यसंक्रमः ।।
व्यतीपातो गजच्छाया ग्रहणं चन्द्रसूर्ययोः ।
श्राद्धं प्रति रुचिश्चैव श्राद्धकालाः प्रकीर्तिताः ।
तत्रामावास्याश्राद्धं नित्यम् ।
श्राद्धं कुर्यादवश्यं तु प्रमीतपितृको द्विजः।
इन्दुक्षये मासि मासि वृद्धौ प्रत्यब्दमेव च
इति वचनात् । अष्टकाश्चतस्रः, हेमन्तशिशिरयोश्चतुर्णामपरपक्षाणा-
मष्टमीष्वष्टका इति शौनकस्मरणात् । एवं भाद्रपदवहुलाष्टम्यप्यष्टका बो-
ध्याः। तथाच पद्मपुराणे-अग्निष्वात्तपितृकन्याया वसुनाम्ना पित्रा
शप्तायाः पुनरनुगृहीतायाः भाद्रपदापरपक्षाष्टकाकालेनोत्पत्तिर्दर्शिता ।
पौष्ठपदाष्टका भूयः पितृलोके भविष्यति ।
आयुरारोग्यदा नित्यं सर्वकामफलमदेति ॥
तदेवं पञ्चाष्टका हेमायादिग्रन्थे स्थिताः। तत्रापि श्राद्धं नित्यम् ।
अमावास्याव्यतीपातपौर्णमास्यष्टकासु च ।
विद्वान् श्राद्धमकुर्वाणः प्रायश्चित्तीयते तु स इति ।
पितामहस्मरणात्। वृद्धिः पुत्रजन्मादिः, तेन तद्विशिष्टः कालो लक्ष्यते ।
अयनद्वयं दक्षिणोत्तररूपं, सूर्यसंक्रमइत्यनेनैव सिद्धे पृथगुपादानं
फलातिशयार्थम् । एवं विषुवतोरपि । सुलामेषयोः संक्रमणं विषुवत्।।
द्रव्यस्य खड्गमांसादे बर्बाह्मणानां श्रुताध्ययनसंपन्नानां संपत्तिाभो

·चतुर्विशतिमतसंग्रहः १२३ यस्मिन् काले इति बहुव्रीहिरिति माधवस्मृतिचन्द्रिकाकारादयः। विज्ञानेश्वरस्तु-द्रव्यमित्यसमस्तं पपाठ । व्यतीपातो योगविशेषः, तिथिनक्षत्रप्रयुक्तो वा, तल्लक्षणं तु स्मृतिचन्द्रिकाकुवृद्धमनुः स्मरति- श्रवणाश्विधनिष्ठाद्रीनागदैवतमस्तके । यद्यमा रविवारेण व्यतीपातः स उच्यते इति । नागदेवतमाश्लेषा, मस्तकं मृगशिरः । तथा च यद्यमावास्या गविवारेण श्रवणादिषडन्यतमनक्षत्रेण च युक्ता स व्यतीपात इत्यर्थः । अर्थद्वयमप्येतन्माधवादिग्रन्थे स्थितम् । गजच्छायालक्षणं तु स्मृत्यन्तरे- यदेन्दुः पितृदेवत्ये हंसश्चैव करे स्थितः । याम्या तिथिर्भवेत्सा हि गजच्छाया प्रकीर्तितेति ।। पितृदेवत्यं मघा । इंसः सूर्यः । करो हस्तनक्षत्रम् । याम्या त्रयोदशी । पुराणे- हंसे हस्तस्थिते या तु मघायुक्ता त्रयोदशी । तिथि(वश्वती नाम सा च्छाया कुञ्जरस्य तु इति ॥ तथा इंसे हंसस्थिते या तु अमावास्या करान्विता । सा ज्ञेया कुञ्जरच्छाया इति बौधायनोऽब्रवीत् । इंसः सूर्यस्तदेवतकत्वाद्धस्तनक्षत्रमपि । चन्द्रसूर्ययोईस्तस्थयोरिति फलितोऽर्थ इति हेमाद्रौ । स्मृतिचन्द्रिकाकारस्तु-गजच्छाया हस्तिनश्छाया। तथा च पाठकश्रुतिः-" एतद्धयेव पितॄणामयनं यद्धस्तिश्राद्धं तच्छायायां श्राद्धं दद्यादिति । " एवं च- गजच्छायासु कुर्वीत कर्णव्यवीजित इति- भारते लिङ्गदर्शनमप्युपपद्यते । नच श्राद्धकालाः प्रकीर्तिता इति याज्ञवक्यवचनविरोधः । विज्ञानेश्वरोक्तपाठे द्रव्यशब्देन च पाठा- न्तरेपि वृद्धयादिशब्दैरिव स्वोपलक्षितकालग्रहणादित्याहुः । ग्रहणमुप- 4 ·१२४ चतुविशतिमतसंग्रहः भागः, तत्रापि स्पर्शकालो ग्राह्यः । त्रिदशाः स्पर्शसमये तृप्यन्ति पितरस्तथा । मनुष्या मध्यकाले तु मोक्षकाले तु राक्षसा इति । द्धवशिष्ठस्मरणात् । श्राद्धं प्रति रुचिरिच्छा । चकारः स्मृत्य तक्तानां संग्रहार्थः । तथाच चन्द्रिकायां जातकर्ण्य:- ग्रहोपराने च मुते च जाते पित्र्ये मघायामयनये च । नित्यं च शवे च तथैव पझे दत्तं भवेनिष्कसहस्रतुल्यमिति । नित्यं दत्तमित्यन्वयः । तेन नित्यतालाभः । चन्द्रिकायाम्-पित्र्ये न- अल्यापरपक्षे या मघा तस्यामित्यर्थः । शवोऽमावास्या । पद्मोऽष्टका । शड्वं प्राहुरमावास्यां क्षीणसोमां द्विजोत्तमाः। अष्टकासु भवेत्पनं तत्र दत्तं तथाक्षयामिति- तेनैवोक्तत्वात् । यद्वा शङ्खनोक्तं पद्म ग्राह्यम् । सदा विष्टिळतीपातो भानुवारस्तथैव च । पचकं नाम तत् प्रोक्तमयनातु चतुर्गुणमिति ॥ बल:- इन्दुसयो गजच्छाया मन्वादिषु युगादिषु । रहते कालाः समुद्दिष्टाः पितॄणां प्रीतिवर्द्धना इति । पन्नादयो युगादयश्चापरकाण्डे प्रपञ्चितास्तत एव बोध्याः। काभ्यासिकलवासराः काम्यश्राद्धकाला। साय विष्णुधर्मोत्तरे- काम्यानि वक्ष्यामि श्राद्धानि नव पार्थिव ! । राज्यमथ सौभाग्य समरे विजयस्तथा ।। कोणतान्यवाप्नोति नात्र कार्या विचारणेति । तथा नक्षत्रेषु काम्यश्राद्धान्याह मार्कण्डेयः- जातिका पितॄनय॑ स्वर्गमाप्नोति मानवः । अपत्यकामो रोहिण्यां सौम्ये त्वोजस्वितां लभेत् ।।

·चतुर्विंशतिमतसंग्रहः १२५ आर्द्रायां शौर्यमाप्नोति क्षेत्रलाभः पुनर्वसौ । पुष्टिः पुष्ये पितॄनर्थ्य आश्लेशासु वरान् सुतान् ।। मघासु स्वजनश्रेष्ठ, सौभाग्यं फल्गुनीषु च । प्रदानशीलो भवति सापत्यस्तूत्तरासु च ।। माप्नोति श्रेष्ठतां सत्सु हस्ते श्राद्धमदो नरः। रूपवन्तीनि चित्रासु तथापत्यान्यवाप्नुयात् ।। वाणिज्यलाभदाः स्वात्यो विशाखाः पुत्रकामदाः। कुर्वतामनुराधासु दद्युश्चक्रप्रवर्तनम् । ज्येष्ठास्वर्थाधिपत्यं च मूले चारोग्यमुत्तमम् । अषाढासु यशःप्राप्तिरुत्तरासु विशोकता । श्रवणे च शुभान लोकान् धनिष्ठासु धनं महत् । वेदविद्याऽभिजिति तु भिषसिद्धिस्तु वारुणे ॥ अजाविकं प्रौष्ठपदे विन्देद्भार्या तथोत्तरे । रेवतीषु तथा रौप्यमश्विनीष तुरङ्गमान् ।। श्राद्धं कुर्वंस्तथाप्नोति भरणीष्वायुरुत्तमम् । तस्मात्काम्यानि कुर्वीत ऋक्षेवतेषु तत्त्वविदिति ।। चक्रपवर्तनं सर्वत्राज्ञायाः प्रतिघाताभावः । तथा प्रतिमासं कृष्ण- पक्षेषु प्रतिपदादितिथयोपि काम्यश्राद्धकालाः। तथा च याज्ञवल्क्यः- कन्यां कन्यावेदिनश्च पशून् क्षुद्रान् सुतानपि । धूतं कृषि च वाणिज्यं तथैकद्विशफानपि ॥ ब्रह्मवर्चस्विनः पुत्रान् स्वर्णरूप्ये सकुप्यके । जातिश्रेष्ठयं सर्वकामानाप्नोति श्राद्धदः सदा ।। प्रतिपत्प्रभृतिष्वेका वर्जयित्वां त्रयोदशीम् । शस्त्रेण तु हता ये वै तेभ्यस्तत्र प्रदीयत इति ।। कन्यावदिनो जामातरः । क्षुद्रपशवोऽजादयः । द्यूतं धूते विजयः एकशफा अश्वादयः । कृष्णप्रतिपत्मभृतिषु अमावास्यासु चतुर्दशीभि ·१२६ चतुर्विशतिमतसंग्रहः नासु तिथिषु कन्याप्रभृतीनि चतुर्दशफलानि क्रमेण प्राप्नोति इत्यर्थः। अयं च विधिः सर्वेषु नतु केवलं भाद्रपदे । तथाच शौनकः प्रोष्टपद्या अपरपक्षे मासि मासि चैवमिति । वृडमनु:- नभस्यस्यापरः पक्षो यत्र कन्यां बजेद्रविः । स महालयसंज्ञः स्याद्जच्छायायस्तथेति । यद्यपि दर्शान्तः पौर्णमास्यन्तो वा मास इति चान्द्रमासे पक्षद्व- यममस्ति तथापि दर्शान्ताभिप्रायेणैवेदं बोध्यम् । तथाच बृहन्मनु:- आषाढीमवधिं कृत्वा पञ्चमं पक्षमाश्रिताः । काङ्क्षन्ति पितरः क्लिष्टा अणुपप्यन्वहं जलम् ।। आषाढीमवधिं कृत्वा यः पक्षः पञ्चमो भवेत् । तत्र श्राद्धं प्रकुर्वीत कन्यास्थाऽर्को भवेन्नर इति आदित्यपुराणम्- पक्षान्तरेपि कन्यास्थे रवी श्राद्ध प्रशस्यते । कन्यागते पञ्चमे तु विशेषेणैव कारयेदिति ।। श्लोकगौतमः~- कन्यागते सवितरि यान्यहानि तु षोडश । क्रतुभिस्तानि तुल्यानि संपूर्णतरदक्षिणैरिति । काष्णाजिनिः- आदौ मध्येऽवसाने च यत्र कन्यां व्रजेद्रविः । स पक्षः सकलः पूज्यः श्राद्धशोडशकं प्रति इति । गौतमः-अपरपक्षे श्राद्ध पितृभ्यो दद्यात् पञ्चम्यादिदर्शा- न्तम् , अष्टम्यादि सस्मिन् वेति । ब्रह्माण्डपुराणे- नभस्यकृष्णपक्षे तु श्राद्धं कुर्यादिने दिने । त्रिभागहीनपक्ष वा विभागं त्वमेव वा इति ।

·Re- चतुर्विंशतिमतसंग्रहः १२७ एते च पक्ष, पञ्चम्यादि, अष्टम्यादि, दशम्यादि, वेति चत्वारः पक्षाः शक्तितो व्यवस्थाप्याः। अत्यसमर्थ प्रति तु सकृन्महालयो बोध्यः। तत्र प्रतिपदादिदर्शान्तमित्यस्मिन् पक्षे नन्दादिकं न वय॑म् । तदाह कार्णाजिनिः- नभस्यापरपक्षे तु श्राद्धं कार्य दिने दिने । नैव नन्दादि वयं स्यान्नैव वा चतुर्दशी इति ॥ नन्वेतत्पूर्वोदाहतेन वर्जयित्वा चतुर्दशीमिति याज्ञवक्यवचनेन विरुद्धमिति चेन्न, तस्य पञ्चम्यादिपक्षेषु सावकाशतया निरवकाशे- न कार्णाजिनिवचनेन बाधादिति । माधव:- कृष्णपक्षे दशम्यादौ वर्जयित्वा चतुर्दशीम् । इति मनुवचनमप्यत्रानुकूलमेव । कन्यागते सवितरि दिनानि दश पञ्च चेति । यान्यहानि तु षोडशेत्याद्यपि चतुर्दशीश्राद्धाभ्युपगम एव शोभत इति माधवः । पञ्चदशत्वषोडशत्वयोधा विषयविभागमाह माधवः-ति- थिवृद्धौ षोडश, साम्ये पञ्चदशेत्येकः पक्षः ।आश्वयुक्शुक्लप्रतिपदा सह षोडशेति कल्पान्तरम् । तथाच देवल:- अहःषोडशकं यत्तु शुक्ल प्रतिपदा सह । चन्द्रक्षयाविशेषेण सापि दर्शात्मिका स्मृतेति । हेमाद्रौ तु-प्रौष्ठपद्या सह षोडशेति तृतीयकल्पः स्थितः । ननु चरमपक्षद्वये दिनानि दश पञ्च चेति वचनस्य का गतिरिति चेत्, अत्र माधवादयः-द्वादशकपालेष्वष्टाकपालवत् षोडशसु पञ्चदशेत्यवयु- त्यानुवादः । अथवा पञ्चदशदिवसषोडशदिवसाविध्योत्रीहियववत् विकल्प एवेत्याहुः । अत्र चापरपक्षश्राद्ध पक्षद्वयं हेमाद्रौ स्थितम् । तत्रो- दाहतकार्णाजिनिवचने श्राद्धषोडशकं प्रतीति संख्यया कर्मभेदः प्रतीयते, प्रतिपद्धनलाभेत्यादिभिश्च प्रत्येकं फलसम्बन्धः, ततो भि- नानां श्राद्धानामेते प्रयोगा इत्येक पक्षः ।

·१२८ चतुर्विशतिमतसंग्रहः नभस्यस्यापरे पक्षे तिथिषोडशकं तु यत् । कन्यास्थार्यान्वितः श्रेयान् स कालः श्राद्धकर्मणि इति ॥ कार्णाजिनिवाक्ये तु संख्यायुक्तेषु समुच्चयः स्यादिति न्यायेन तिथीनां श्राद्धसमुच्चयोऽवगम्यते । न चात्तिं विना तदुपपद्यत इति तदेव श्राद्धं प्रतिदिनमावर्त्ततइति अन्यः पक्षः । तत्राये पक्षे प्रतिदिनं दक्षिणा देया । उत्तरस्मिन् पक्षे समाप्ति- दिने दक्षिणा देया दक्षिणायाः प्रयोगाङ्गत्वात् । ब्राह्मणा अपि प्रति- दिनं त एव नतु भियन्ते । देशो पि स एवेत्यादि विवेचनीयम् । अत्यन्तदरिद्रस्तु एकस्मिन् दिवसे कुर्यात् । तदुक्तं नागरखण्डे- आषाढ्याः पञ्चमे पक्षे कन्यासंस्थे दिवाकरे । यो वै श्राद्धं नरः कुर्यादेकस्मिन्नपि वासरे । तस्य संवत्सरं यावत्तृप्ताः स्युः पितरो ध्रुवमिति । तथा च तत्रैव- आषाढ्याः पञ्चमे पक्षे यः श्राद्धं न करिष्यति । शाकेनापि दरिद्रो वा सोन्त्यजत्वमुपैष्यतीति- अकरणे दोषश्रवणादरिद्रेणापि यथासंभवं कार्यम् । तच आषा- ढयाः पञ्चमपक्षस्य पञ्चमीमारभ्यानन्तरपक्षपञ्चमीपर्यन्तासु तिथिषु मध्येऽनिषिद्धायां कस्यांचित्कर्तव्यम् । तदाह यमः- हंसे वर्षासु कन्यास्थे शाकेनापि गृहे वरान् । पञ्चम्योरन्तरे दद्यादुभयोरपि पक्षयोरिति ॥ अशक्तयादिना तत्रापि श्राद्धाकरणे तु यावत्कन्यागतः सूर्यस्ता- वन्मध्ये देयं तत्राप्यकरणे तु यावदृश्चिकदर्शनं श्राद्धं कुर्यात् । तदाह सुमन्त:- कन्याराशौ महाराज यावत्तिष्ठेद्विभावसुः । तस्मात्कालाद्भवेद्देयं वृश्चिकं यावदागत इति ।

·चतुर्विंशतिमतसंग्रहः
१२९
तत्र सकृन्महालयपक्षे वयानाह गर्गः-
नन्दायां भार्गवदिने त्रयोदश्यां त्रिजन्मनि ।
एषु श्राद्धं न कुर्वीत गृही पुत्रधनक्षयादिति ॥
त्रिजन्मनि आत्मनो भार्यायाः पुत्रस्य च जन्मनक्षत्र इत्यर्थः ।
कर्तुश्च पुत्रदाराणां त्रिजन्माणि वर्जयेत् ।
इति स्मृत्यन्तरात् । वृद्धगर्गः-
प्राजापत्ये च पौंस्ने च पित्र्यः भार्गवे तथा ।
यस्तु श्राद्धं प्रकुर्वीत तस्य पुत्रो विनश्यनीति ॥
प्राजापत्यं रोहिणी, पौस्नं रेवती, पित्र्यं मघा । नारदस्तु
कृत्तिकायां च नन्दायां भृगुवारे त्रिजन्मसु ।
पिण्डदानं न कर्त्तव्यं कुलक्षयकरं यतः ॥
त्रिजन्मसु त्रिपादेषु नन्दायां भृगुवासरे ।
धातृपौस्नभयोः श्राद्धं न कर्तव्यं
कुलक्षयात् ॥
सकृन्महालये काम्ये पुनःश्राद्धेऽखिलेषु च ।
अतीतविषये चैवमेतत्सर्व विचिन्तयेदिति ॥
अस्यापवादः स्मर्यते हेमाद्रौ-
अमापाते भरण्यां च द्वादश्यां पक्षमध्यके ।
तस्यां तिथिं च नक्षत्रं वारं च न विचारयेत् इति ।
एतन्महालयश्राद्धं मलमासे न कर्तव्यम् । तथाच भृगुः-
एकराशिस्थिते सूर्ये यदा दर्शद्वयं भवेत् ।
हव्यकव्यक्रियाहन्ता तदा ज्ञेयोऽधिमासकः ।
वृद्धिश्राद्धं तथा सोममग्न्याधेयं महालयम् ।
राजाभिषेकं काम्यं च न कुर्याद्भानुलकित इति ।
नन्दाहृतगर्गवचनेन त्रयोदशीश्राद्धं निषिद्धम् । अङ्गिरसापि-
त्रयोदश्यां कृष्णपक्षे यः श्राद्धं कुरुते नरः।
पञ्चत्वं सस्य जानीयाज्येष्ठपुत्रस्य निश्चितमिति ॥

·१३० चतुर्विशतिमतसंग्रहः मनुना तु त्रयोदश्यां श्राद्धं विहितम् । यत्किंचिन्मधुना मिश्रं प्रदद्यात्तु त्रयोदशीम् । तदप्यक्षयमेव स्याद्वर्षासु च मघासु चेति ।। तदनयोर्विप्रतिषेधयोः कीदृशो विषयविभाग इति चेत्, अत्र हेमाद्रिकारा:-निषेधवाक्यानि एकवर्गोद्देश्यकविषयाणि । अत एव कार्णाजिनिः- श्राद्धं नैवैकवर्गस्य त्रयोदश्यामुपक्रमेत् । न तृप्तास्तत्र ये यस्य प्रजा हिंसन्ति तस्य ते ॥ इति यद्यपि पितरो यत्र पूज्यन्ते तत्र मातामहा ध्रुवम् । इति धौम्यवचनादेव मातामहवर्गोपि प्राप्तस्तथापि व्यामोहप्राप्तस्यै- कवर्गश्राद्धस्यायं निषेधः उदाहृतकाजिनिवचनस्यैवमेव व्याख्येय- त्वात् । यद्वा सपिण्डश्राद्धविषयको निषेधः । अयनद्वितये श्राद्धं विषुवद्वितये तथा । युगादिषु च सर्वासु पिण्डनिवपनाहते ॥ इति पुलस्त्यवचनात् । भाद्रपदापरपक्षत्रयोदश्याश्वयुगादित्वाद् मघान्वितत्वेनापि पिण्डदानानिषेधः स्मयते आदित्यपुराणे- संक्रान्तावुपवासेन पारणेन च भारत । मघायां पिण्डदानेन ज्येष्ठः पुत्रो विनश्यतीति ।। चतुर्दशीश्राद्धनिषेधास्तु अपमृत्युहतेतरविषयाः। तथाचमरीचिः- विषशस्त्रश्वापदादितिर्यगब्राह्मणघातिनाम् । चतुर्दश्यां क्रिया कार्या अन्येषां तु विगहितेति ॥ विषप्रभृतिभिर्घातोऽस्त्येषामिति तृतीयातत्पुरुषान्मत्वर्थ इति । प्रचेता अपि- नखिदंष्ट्रिविपन्नानामेव शस्ता चतुर्दशीति । यत्पुनः शाकटायनेनोक्तम् ·चतुर्विशतिमतसंग्रहः १३१ जलाग्निभ्यां विपन्नानां संन्यासे वा गृहे पथि । श्राद्धं कुर्वन्ति तेषां वै वर्जयित्वा चतुर्दशीमिति- तत्मायश्चित्तं वैधमरणविषयकम् । अत एव सहगमनादिस्थले च- तुर्दशीश्राद्ध नेति हेमाद्रिः।युद्धे प्रायोपवेशे च वैधत्वेपि वचनात् चतु- देशीश्राद्धं भवत्येव । तथाच मनु:- जातिश्रेष्ठयं त्रयोदश्यां चतुर्दश्यां तु सुप्रजाः । पीयन्ते पितरश्चास्य ये वै शस्त्रहता रणे इति । तथाच ब्राह्मे- प्रायोनाशकशस्त्राग्निविषोद्धन्धनिनां तथा । चतुर्दश्यां तु कर्तव्यं तृप्त्यर्थमिति निश्चय इति । चतुर्दश्यामेषामेवेत्यर्थः । अन्येषां तु विहितेति प्रागुक्तमरीचि- वचनात् , अत एवं शस्त्रेण तु हता ये वै तेभ्यस्तत्र प्रदीयत इति । याज्ञवल्क्यीयमपि चतुर्दश्यां शस्त्रहतानामवेति नियमपरं नतु शस्त्रादिहतानां चतुर्दश्यामेवेत्येवंपरम् । एवं च दिनान्तरेऽपि पिता- महादितृप्त्यर्थं श्राद्ध कर्त्तव्यमेव । नच चतुर्दशीश्राद्धेनैव पितामहादीनाम- पि तृप्तिरस्त्विति वाच्यं, तस्यैकोद्दिष्टरूपत्वात् । तथा च मुमन्तुः- समत्वमागतस्यापि पिनुः शस्त्रहतस्य च । एकोद्दिष्टं सुतैः कार्य न तु तस्यां महालय इति ।। समत्वमागतस्य सपिण्डीकृतस्येत्यर्थः । यस्य पितृपितामहप्रापता- महेषु मध्ये कौ चिद् द्वौ शस्त्रादिना हतौ तद्वयोरपि चतुर्दश्यामे- कोदिष्टं कार्यम् । तथाच स्मृतिः-एकस्मिन् द्वयोवैकोद्दिष्टविधिरिति । यस्य तु पित्रादयस्त्रयोपि शस्त्रादिना हतास्तेन पार्वणं कर्त्तव्यम्।एकस्मिन् द्वयोर्वेति विशेषोपादानात् । इदं च चन्द्रिकाकारापराकहेमाद्रीणां मतम् । माधवाचार्यस्तु-त्रिषु शस्त्रादिहतेषु त्रयाणां पृथगेकोद्दिष्टमेव कार्यमिति देवस्वामिमतमेव प्रतिपेदे पार्वणश्राद्धस्य साक्षाद्विधायकव- ·१३२ चतुर्विशतिमतसंग्रहः चनाभावात्, एकस्मिन् द्वयोर्वेत्यस्योपलक्षणार्थत्वात् । अन्यथा वाक्यभेदा- पत्तेरिति तदाशयः । एकं वृणीते द्वौ वृणीते इति नित्यप्राप्तत्वादनुवादः। इह वैकल्पिकमाप्तिमतो वाशद्भपूर्वकं तथैवानुवाद इति न नित्यवदनुवाद- विरोधोपि। त्रीन् वृणीत इतिवच्छस्त्रहते एकोद्दिष्टमित्येव विधिशरीरमिति दिक् । शस्त्रादिहतानामपि दिनान्तरे पार्वणमेव । अत एव प्रजापति:- संक्रान्तावुपरागे च वर्षोत्तरमहालये । निर्वपेदत्र पिण्डाँस्त्रीनिति प्राह प्रजापतिरिति । भ्रात्रादीनां तु महालये एकोद्दिष्टमेव । तथाच सुमन्तुः- सपिण्डीकरणादूर्द्ध यत्र यत्र प्रदीयते । भ्रात्रे भगिन्यै पुत्राय स्वामिने मातुलाय च ॥ पित्र्याय गुरवे श्राद्धमेकोद्दिष्टं न पार्वणम् इति हेमाद्रौ पुराणवचनम् । उपाध्यायगुरुश्वश्रूपितृव्याचार्यमातुलाः । श्वशुरभ्रातृतत्पुत्रविंशिष्यपोष्यपोषकाः ।। भगिनीस्वामिदुहितृजामातृभगिनीसुताः इत्युपक्रम्य सखिद्रव्यदशिष्याधास्तीर्थे चैव महालये । एकोद्दिष्टविधानेन पूजनीयाः प्रयत्नत इति । एवंस्थिते प्रदानं यत्र यत्रैषां सपिण्डीकरणात्परम् । तत्र पार्वणवत्कुर्यादेकोदिष्टं त्यजेद्बुधः इत्यादिवचनानि प्रतिपदोक्तैकोद्दिष्टविध्यभावे द्रष्टव्यानीति सर्व मुस्थम् । अथ क्षयाहोपि श्राद्धकालः । तल्लक्षणमाह व्यास:- क्षयमासतिथिस्पृष्टे यो यस्मिन् म्रियतेऽहनि । प्रत्यब्दं तु तथाभूतं क्षयाहं तस्य तद्विदुरिति ।

·चतुर्विंशतिमतसंग्रहः
तत्र संन्यासिनां क्षयाहे सुतैः पार्वणमेव कर्त्तव्यम् ।
एकोद्दिष्टं यतेर्नास्ति त्रिदण्डग्रहणादिह ।
सपिण्डीकरणाभावात्पावणं तस्य सर्वदेति-
प्रचेतःस्मरणात् । अमावास्याक्षयाहे प्रेतपक्षक्षयाहे च पार्वणमेव ।
अमावास्या क्षयो यस्य प्रेतपक्षेपि वा पुनः ।
पार्वणं तत्र कर्तव्यं नैकोद्दिष्टं कदाचन इति-
स्मरणात् । अन्यत्र क्षयाहे पार्वणैकोद्दिष्टयो/हियववद्विकल्प एव,
उभयविधायकवचनसत्वात् । तथाच यमः-
सपिण्डीकरणादूर्द्ध प्रतिसंवत्सरं सुतैः ।
मातापित्रोः पृथक्कार्यमेकोदिष्ट क्षयानि इति ॥
शातातपस्तु-
सपिण्डीकरणं कृत्वा कुर्यात्पविणवत्सदा ।
प्रतिसंवत्सरं श्राद्धं छागलेयोदितो विधिरिति ॥
वंशसमाचाराव्यवस्थायां सां व्यवस्थितोयं विकल्पइति
विज्ञानेश्वरः। इति श्राद्धकालाः।
अथ क्षयाहाज्ञाने निर्णयः ।
मासपक्षयोाने दिवसस्याज्ञाने तत्पक्षस्यैकादशी प्राथा । पक्षाज्ञाने
कृष्णैकादशी। अमावास्या मुख्यः पक्षः । तदसंभवे तु शुक्लैकादशी ग्राह्या।
तथाच बृहस्पतिः-
न ज्ञायते मृताहश्चेत्प्रमीते प्रोषिते सति ।
मासश्चत्पतिविज्ञातस्तदर्थे स्यान्मृताहानि ॥
मृताहान यत्कर्तव्यन्तदिति शेषः । मरीचिः-
श्राद्धविघ्ने समुत्पन्ने अविज्ञाते मृतेहनि
एकादश्यां न कर्तव्यं कृष्णपक्षे विशेषत इति ॥
विशेषतइत्युक्त्या शुक्लपक्षेऽनुकल्पतयाभ्यनुज्ञात इति हेमाद्रिः।
भविष्यत्पुराणे-
a

·चतुर्विंशतिमतसंग्रहः दिनमेव विजानाति मासं नैव तु यो नरः । मार्गशीर्षे थवा भाद्रे माघे वाथ समाचरेदिति । दिनमासयोरुभयोरप्यज्ञाने तु प्रशासखण्डे स्मर्यते मृताहं यो न जानाति मासं वापि कदाचन । तेन कार्यममावास्याश्राद्धं माघेऽथ मार्गके । इति प्रस्थिते मृते तु विशेषमाह बृहस्पतिः- दिनमासौ न विज्ञातौ मरणस्य यदा पुनः । प्रस्थानदिनमासौ तु ग्राह्यौ पूर्वोक्तया दिशेति ॥ प्रास्थानिकयोस्तयोरस्मरणेतु भविष्योत्तरे उक्तम् । मृतवात श्रुतेाह्यौ तौ पूर्वोक्तक्रमेण त्विति । मरणवा श्रवणे दिनमासौ ग्राह्यावित्यर्थः । वार्ताया अप्यश्रवणे तु जातूकमे:- पितरि पोषित यस्य न वार्ता नैव चागतिः। अर्द्ध पञ्चदशाद्वर्षात्कृत्वा तत्सतिरूपकम् ॥ कुर्यात्तस्य च संस्कारं यथोक्तविधिना ततः । तदादीन्येव सर्वाणि संचरेदिति ॥ पितरीत्यविवाक्षितं ग्रहैकत्ववत् । तदादीनिति । तथाच प्रतिकातदा- हदिवस एव क्षयाहतया ग्राह्यइति भावः । अथाशौचादिनिमित्तकप्रतिबन्धे सति श्राद्धकालाः । तत्र मासिकश्राद्ध आशौचप्राप्तौ आशौचापगमे सति तत्कार्यमिति मुख्यः कल्पः । मुख्यकालपत्यासन्नत्वात्तस्य तदुत्तरो दर्शः, कृष्ण- कादशी, उत्तरमासान्तर्गततिथिति त्रयोनुकल्पाः । शुक्लैकादश्यपि मतभेदेन ग्राह्या । तथाच षट्त्रिंशन्मते मासिकान्दे तु संप्राप्ते अन्तरा मृतसूतके । कार्य वदन्ति शुद्धयन्ते दर्श चापि विशेषत इति । मासिकं चाव्दं चेति समाहारद्वन्दः। मरीचिः- '- ·- चतुर्विंशतिमतसंग्रहः श्राद्धविघ्ने समुत्पन्ने अविज्ञाते मृतेऽहनि । एकादश्यां तु कर्त्तव्यं कृष्णपक्षे विशेषत इति । विशेषतइत्युक्त्या शुक्लपक्षोपि अनुज्ञातो भवतीति हेमादिः । अत्रिः तदहश्चत्प्रदुष्येत केन चित्सूतकादिना । सूतकानन्तरं कुर्यात्पुरस्तदहरेव वेति । पुरः उत्तरमासे इति तस्मिन्नेवदिने इत्यर्थः । इदं हेमाद्रिमतम् । देवस्वामिमाधवपारिजातकारप्रभृतयस्तु मासिके आशौचेनोपहते सूतकानन्तरम् शुद्धिदिन एव कर्त्तव्यं, पुरस्तदहरेव वेति द्वितीयपक्षस्तु सूतकाद्यतिरिक्तनिमित्तान्तरेण विहते मासिके द्रष्टव्यः, मासिकाब्दे विति षट्त्रिंशन्मतवचनं तु अनुमासिकाविषयम्, तस्मादनुमासिके वार्षिके चाशौचोपहते शुद्धिकालप्रभृतयः उत्तरमासस्थतत्तिथिभिन्नाश्च- त्वार एव पक्षा मासिके त्वाशौचोपहते. शुद्धयनन्तरपक्षः, एवं निमि- तान्तरोपहते तु मासिके उत्तरमासस्थतत्तिथिरेवेति व्यवस्थामाहुः । तेषामयमाशयः। दैवात्पितॄणां श्राद्धे तु आशौचं जायते यदा । आशौचे तु व्यतिक्रान्ते तेभ्यः श्राद्धं प्रदीयते इतिऋष्यशृङ्गवचनम् आशौचमात्रविषयत्वाद्विघ्नान्तरपरतयापि सम्भवतोऽयुक्तस्य द्वितीयपक्षस्य स्वविषये बाधकम् । अत्र्युक्त- द्वितीयपक्षस्तु मासिकपरो न. त्वनुमासिकपरोपि । एकोद्दिष्टे तु सम्प्राप्ते यदि विघ्नः प्रजायते । अन्यस्मिंस्तत्तिथौ तस्मिन् श्राद्धं कुर्यात् प्रयत्नतः । इति देवलवचनेनैकोद्दिष्टपरतानिर्णयात् । अन्यस्मिन् मासान्तरे, तत्तिथौ मृततिथौ, तस्मिन् शुक्ले कृष्णे वा पक्षे इत्यर्थः । मासिकमेकोद्दि- ष्टम्, अनुमासिकेषु तु पार्वणमिति वक्ष्यते । आशौचान्तरविघ्निते तु मृततिथौ शुक्लकृष्णैकादशीरूपं पक्षत्रयं, मासिके तु तथाभूते उत्तर-

·-
चतुर्विंशतिमतसंग्रहः
मासस्य तत्तिथिरेवेति उभयमिदं निर्विवादमेव। हारीत:-
श्राद्धविघ्ने द्विजातीनामामश्राद्धं प्रकीर्तितम् ।
अमावास्यादि नियतं माससम्वत्सराहत इति ।
मासःमासिकः, सम्वत्सरः साम्वत्सारकः, एतदुभयभिन्न नियतं
नित्यम् । अमावास्यादि आमश्राद्ध कर्त्तव्यमित्यर्थः । एतद्भारिजो-
दर्शनकृतविघ्नविषयकम् । तथा चोशनसोक्तम्-
अपत्नीका प्रवासी च यस्य भार्या रजस्वला ।
सिद्धानेन न कुर्वीत आमं तस्य विधीयत इति ।।
आमश्राद्धासंभवे तु व्यास:-
द्रव्याभावे द्विजाभावे प्रवासे पुत्रजन्मनि ।
हेमश्राद्धं प्रकुर्वीत यस्य भार्यारजस्वलेति ।
मृताहश्राद्धे तु विवदन्ते तत्र ।
मृतेऽहनि तु सम्प्राप्ते यस्य भार्या रजस्वला ।
श्राद्धं तदा न कर्त्तव्यं कर्तव्यं पञ्चमेहनि ।
इति श्लोकगौतमवचनात् । तथा श्राद्धादौ कर्मणि भार्यया सहा-
धिकारश्रवणात्तस्यां रजोदर्शनदूषितायामधिकारनिवृत्ते पञ्चमेऽहनि
मृताहश्राद्धं कर्त्तव्यम् । भार्यान्तरयुतेन त्वधिकारानपायान्मुख्यकाल एव
कर्तव्यमिति हेमाद्रिमतम् । अन्ये तु अपुत्रायाः पल्या एव पत्युर्घताहे
श्राद्ध अधिकाराचदा सा रजस्वला स्यात्तदा पञ्चमेऽहनि श्राद्धं कु-
यन्नतु मृतेऽहनीति उदाहृतश्लोकार्थः । तथाच यस्येत्यनेन श्राद्धकती
न निर्दिश्यते किंतु संप्रदानं यस्य मृतस्य भार्या तदीयं श्राद्धमित्यर्थः ।
अत्र गौतमश्लोके सांप्रदायिकानामित्थं पाठः।
अपुत्रा तु यदा भार्या संप्राप्ते भर्तुराब्दिके ।
रजस्वला भवेत्सा तु कुर्यात्तत्पञ्चमेऽहनीति ॥
कर्तुस्तु पन्यां रजस्वलायाम् अमावास्यादिकमामेन हेम्ना वेत्युक्तमेव ।
मृताहश्राद्धं तु तस्मिन्नेवाहि पक्कानन कार्यम् । तथाच लौगाक्षिः-

·चतुर्विंशतिमतसंग्रहः पुष्पवत्स्वपि दारेषु विदेशस्थोप्यनग्निकः । अन्नेनैवाब्दिकं कुर्याद्धम्ना चामेन वा कचित् इति । कचिदमावास्यादौ । संग्रहकारोप्याह- विदेशगो वा विगताग्निको वा रजस्वलायामपि धर्मपल्ल्याम् । श्राद्धं मृताहे विदधीत पाकैर्नामेन हेम्ना नच पञ्चमेऽह्नि इति ॥ तस्मादपुत्रकस्त्रीकर्तृकश्राद्धम्पञ्चमेऽह्नि, अन्यत्र मृताह एवेति सिद्धान्त- यन्ति । मतद्वयमप्येतन्माधवनिबन्धे स्थितम् । इह पक्षदयेन श्राद्ध तदा न कर्त्तव्यम् इत्यनुवादमात्रं कर्त्तव्य पञ्चमेऽहनीति तु विधिः, सच श्राद्धविघ्ने सति विहितानाममावास्याकृष्णैकादश्यादिकालानां बाध- नार्थः, तेन वचनवैयर्थ्य न शङ्कयम् । यतु पारिजातादौ- मासिकानि सपिण्डानि अमावास्या तथाब्दिकम् । अन्नेनैव तु कर्तव्यं यस्य भार्यारजस्वला । इति वचनमुदाहृत्याऽऽमावास्यायामामश्राद्धविधायकवचनानि तु पाकयोग्यस्यन्तराभावे विषयाणीत्युक्तं त. चिन्त्यम् । अन्नाभावे द्विजाभावे इति पृथगुपादाय- हेमश्राद्धं प्रकुर्वीत यस्य भार्या रजस्वलेति- प्रघट्टकान्ते उदाहृतेन वचनेन सह विरोधात् । नहि तत्राप्यन्ना- भावपरता पृथगुपादानवैयर्थ्यात् । उदाहृतस्मृतिस्तु भार्यान्तरसद्भाववि- षयकतया कथञ्चिन्नेतव्येति दिक् । अथ श्राद्धनिषेधकालः । विष्णुः- सन्ध्याराव्योर्न कर्त्तव्यं श्राद्धं खलु विचक्षणैः । तयोरपि न कर्त्तव्यं ह्यादित्यस्यानुदर्शनमिति ॥ सन्ध्यालक्षणमाह याज्ञवल्क्य:- उदयात्माक्तनी सन्ध्या मुहूर्सद्वयमुच्यते । सायं त्रिघटिका ज्ञेया ह्यस्तादुपरि भास्वतः इति -- ·"१३८ चतुर्विशतिमतसंग्रहः स्कान्दे- उपसंध्यं न कुर्वीत पितृपूजां कथञ्चनेति । अथ पिण्डदाननिषेधकालाः । बृहत्पराशर:- युगादिषु मघायां च विषुवत्ययने तथा । भरणीषु च कुर्वीत पिण्डनिवपनं नहीति ॥ ब्राह्म- यदा च श्रोत्रियोऽभ्येत्नि गृहं वेदविदग्निचित् । तेनैकेन तु कर्त्तव्यं श्राद्धं हि विघुवच्च तत् । विषुवादिति अपिण्डकमित्यर्थः । पाझे- अयनद्वितये श्राद्धं विषुवद्वितये तथा । सङ्क्रान्तिषु च कर्त्तव्यं पिण्डनिवपनाहते इति । ज्योतिःपराशरः- विवाहे विहिते मासान् त्यजेयुशैव हि । सपिण्डाः पिण्डनिर्वापं मौजीवन्धे षडेव हीति ॥ अस्यापवाद स एवाह- महालये गयाश्राद्धे मातापित्रोः क्षयेऽहनि । यस्य कस्यापि मर्त्यस्य सपिण्डीकरणे तथा । कृतोद्वाहोऽपि कुर्वीत पिण्डनिर्वनं सदा इति । वृडशातातप:- पिण्डनिर्वापरहितं यत्तु श्राद्धं विधीयते । स्वधावाचनलोपोत्रेति । तेन पिण्डनिषेधे स्वधावाचनमपि लुप्यते॥इति पिण्डनिषेधकालाः। अथ प्रतिनिमित्तं श्राद्धभेदे प्राप्ते तन्त्रेण कचिदनुष्ठानं निरूप्यते। यत्र निमित्तानां यौगपचं संप्रतिपन्नदेवताकत्वं च तत्रासंगृह्यमा- - ·. चतुर्विशतिमतसंग्रहः णविशेषत्वात् न्यायलभ्यमेव तन्त्रं यथा युगादिसंक्रान्त्योः तथाच संक्रान्ति- निमित्तक,ममावास्यानिमित्तकं, व्यतिपातनिमित्तकं घेत्येतानि श्राद्धानि तन्त्रेण करिष्ये इति संकल्प इतिहेमाद्रिः। यद्यप्यमायां पिण्डाद्यङ्गं नतु संक्रात्यादौ । तथाच गृह्यमाणविशेषतया तन्त्रानुपपत्तिस्तथापि प्रसङ्गसि- दिरेवेह बोध्या। पच्यर्थमनुष्ठितः प्रयाजैरिव पुरोडाशे । उक्तं च कालादर्शे- नित्यदार्शिकयोश्वोदकुम्भमासिकयारेपि । दार्शिकस्य युगादेव दार्शिकालभ्ययोगयोः ॥ दार्शिकस्य च मन्वादेः सम्पाते श्राद्धकर्मणः । प्रसङ्गादितरस्यापि सिद्धेरुत्तरमाचरेदिति ।। अस्यार्थः, नित्यश्राद्धदार्शिकश्राद्धयोः संनिपाते दार्शश्राद्वेनैव नित्यश्राद्धसिद्धिः । नच विनिगमकाभावाद्वैपरीत्यमङ्गबहुलत्वेन दर्श- स्यावश्यकत्वात् । तथाच मासिकेनैवोदकुम्भश्राद्धसिद्धिः, एवं माघाऽमायां युगादिश्राद्धेनैव दार्शिकसिद्धिः, तथा ग्रहणेोदयाद्यलभ्ययोगश्राद्धेनैव दार्शिकसिद्धिः । एवं फाल्गुनामायां मन्दादित्वनिमित्तश्राद्धेनैव दार्शि- कसिद्धिरिति । ननु दर्श पिण्डदानमङ्गं युगादौ तदभावोङ्गं तथाच विरुद्धाङ्गयोः कथं प्रसङ्गोपीति चेत्, अत्रोच्यते सावरभाष्यप्रसङ्गे न तो पशौ करोमीति प्रकरणान्तरस्यापि पर्युदासाभ्युपगमात् प्राभा- करैश्च तथैव समर्थनात् तद्वदिहापि पिण्डेतरदॉ नतु पिण्डाभावः । महाभाष्येपि ख्युन्विधौ एवमेव स्थितम् । उक्तं च हरिणा- भिन्नप्रकरणस्थं च वाक्यं न्याय्यापबादयोः । एकमेवेष्यते कैश्चिद्भिन्नरूपमिव स्थितम् । द्वितीये यो लुगाख्यातस्तच्छेषमलुकं विदुरिति । न्याय्य उत्सर्गः, अलुकं चातुरर्थिकं षाष्ठं चेत्यर्थ इति हेला. राजः। भट्टाचार्यमते तु न तौ पशावित्यादाविवेहापि विकल्पो दुर्वारः। नच दीक्षितो ददातीत्यादाविव विशेषवचनेन सामान्योक्तस्य. बाधः, ·१४० चतुर्विशतिमतसंग्रहः निषेधेन विधायकप्राप्तेरभ्युपेततया तस्य च विषयान्तरालाभेन विकल्पस्य दुरित्वात् । न तदङ्गपापकत्वस्याङ्गान्तरं विषयः । अन्यथा न तावित्यत्रापि तथात्वापत्तेरिति। तथा भाष्यरीत्यापि दार्शिकेन युगादेः प्रसङ्गसिदिरस्तु नाम युगादिमन्वादिभ्यां त्वपिण्डकाभ्याम- मायाः प्रसङ्गासिद्धिरुपपदेवेति कथं कालादर्शादिग्रन्थसामञ्जस्य- मिति परिभाव्यतां सूरिभिरिति । प्रकृतमनुसरामः । देवताभेदे तु न . तन्त्रम् । तथाच कालादर्शे- नित्यस्य चोदकुम्भस्य नित्यमासिकयोरपि । दर्शस्य चोदकुम्भस्य दर्शमासिकयोरपि ॥ युगायाब्दिकयोश्चापि मन्वाद्याब्दिकयोरपि । प्रत्याब्दिकस्य चालभ्ययोगेषु विहितस्य च ॥ सम्पाते देवताभेदात् श्राद्धयुग्मं समाचरेदिति ।। अत्र नित्यदार्शिकयोः पदेवताकत्वान्मासिकोदकुम्भयोरेकोदि- टत्वात् देवताभेदः। तथा नित्यदार्शिकयुगादिमन्वादिप्रभृतीनामलभ्ययो- गनिमित्तानां च षदेवतात्वाद प्रत्याब्दिकस्य तु त्रिदेवतात्वादेकोद्दिष्ट- वाद्वा देवताभेद इत्याहुः । वस्तुतस्तु एकादशप्रयाजैः पाशुकैः पारोडाशि- कानामिवेडापि अधिकदैवत्येन न्यूनदैवत्यस्य प्रसङ्गसिद्धिदुर्वारा, तस्मादुक्तसिद्धान्तस्थैर्यार्थ वचनमेवान्विष्य शरणीकरणीयम्। अतएव जी- वन्मातामहवर्गस्यापि दर्शनासमानदेवतेन प्रत्याब्दिकस्य तन्त्रप्रसङगौ ने- त्यवधेयम् । अत्राप्यनियतनिमित्तं नित्यदार्शिकादि प्रथमं कुर्यात् । तथाच कात्यायनोप्याह- द्वे बहूनि निमित्तानि जायेरन्नेकवासरे । नैमित्तिकानि कार्याणि निमित्तोत्पत्यनुक्रमात् इति । अथ श्राद्धे भोजयितव्या ब्राह्मणाः। तत्र पतितपावनादयो मुख्या प्रसिद्धा एव। ननु न सगोत्रे इर्विदद्याद्यथा कन्या तथा हविः ।

·- - चतुर्विंशतिमतसंग्रहः १४१ इत्यादिभिः सगोत्राणां हविर्दानं निषिद्धमिति चेत् न, अत्र हविः परस्परं पित्र्यद्रव्यपरत्वात् । शिष्यस्यापि वैश्वदेव एव निवेशः, सोदर्या- भिहितस्यार्थस्य, एतेनान्तेवासिनोपि व्याख्याता इत्यापस्तम्बेन शिष्येऽतिदेशात् । एतेन शिष्यानपि गुणवतो भोजयेदिति बशिष्ट- वचनं वैश्वदेवाविषयं ज्ञेयम् । आपस्तम्बः-ब्राह्मणान् भोजयेद् ब्रह्म- विदो योनिगोत्रमन्त्रान्तेवास्यसंबन्धानिति। योनिसम्बन्धा मातुलादयः। गोत्रसंबन्धाः सगोत्राः । मन्त्रसंबन्धा गुरुशिष्यभूताः । अन्तेवासिनः शिल्पशास्त्राध्येतारः । एतान् विहाय भोजयेत् । अत्र सगोत्रविषये विशेषः अविस्मृतौ- षड्भ्यस्तु पुरुषेभ्योगिश्राद्धेयास्नु गोत्रिणः । षड्भ्यस्तु परतो भोज्याः श्राद्धे स्युर्गोत्रजा अपीति ॥ अनुकल्पमाह मजु:- अनुकल्पस्त्वयं ज्ञेयः सदा सद्भिरनुष्ठितः । मातामहं मातुलं वा स्वस्त्रियं श्वशुरं गुरुम् । दौहित्रं विट्पति बन्धुमृत्विक्याज्यौ च भोजयेत् । विट्पतिर्जामाता अतिथिति माधवादयः ।आपस्तम्ब:-गु- णवदलाभे सोदोपि भोजयितव्यः। एतेनान्तेवासिनोपि व्याख्याता इति बौधायनः । तस्मादेवंविधं सपिण्डमप्याशयेदिति। विष्णुपुराणेपि- पितृव्यं गुरुदौहित्रात्विकस्वस्त्रीयमातुलान् । पूजयेद्धव्यकव्येन वृद्धानतिथिबान्धवान् इति । अत्र ऋत्विक्सपिण्डसोदरपितृव्यादयो वैश्वदेवस्थाने नियोक्तब्याः नतु पित्रादिस्थाने । तथाच अत्रिः- पिता पितामहो भ्राता पुत्रो वाथ सपिण्डकः । न परस्परमाः स्युः श्राद्धादौ ऋत्विजस्तथा । ऋत्विपत्रादयो ह्येते सकुल्या ब्राह्मणा द्विजैः । वैश्वदेवे नियोक्तव्या यद्यते गुणवत्तराः इति ।

·चतुर्विशतिमतसंग्रहः कौम्य- श्वो भविष्यति हि श्राद्धं पूर्वेद्युरभिपूजयेत् । भसम्भवे परेधुर्वा यथोक्तैर्लक्षणैर्युतानिति । देवलः- श्वः कास्मीति निश्चित्य दाता विप्रान् निमन्त्रयेत् । निरामिषं सकृद्भुङ्क्त्वा सर्वभुक्तजने गृहे । असम्भवे परेधुर्वा ब्राह्मणांस्तान् निमन्त्रयेत् इति । वशिष्ठः- दौ दैवे पितृकृत्ये त्रीने कैकमुभयत्र वा । भोजयेत्तु समृद्धोपि विस्तरं तु विवर्जयेदिति । विस्तरं नवावरान्मोजयेदयुजो वा यथोत्साहमिति गौतमोक्तम् । तस्य त्वत्यन्तसमृद्धोधिकारीत्यर्थः। याज्ञवल्क्य:- द्वौ दैवे प्राक् त्रयः पित्र्य उदगेकैकमेव वा। मातामहानामप्येवं तन्त्रं वा वैश्वदेविकमिति । यत्तु शङ्खवचनम्- भोजयेदथवाप्येकं ब्राह्मणं पतितपावनम् इति । तत्तु ब्राह्मणान्तरालाभविषयकम् । तत्र विशेषमाह वशिष्ट:- यद्येकं भोजयेच्छ्राद्धे दैवं तत्र कथं भवेत् । अग्नं पात्रे समुद्धृत्य सर्वस्य प्रकृतस्य तु । देवतायतने कृत्वा यथाविधि निवेदयेत् । प्राश्येद्वग्नौ तदन्नं तु दद्याद्वा ब्रह्मचारिणे इति । तदेतदुक्तं मूले- विमाभावे वृथा न स्याद्दद्यादग्नौ जलेपि वेति । मात्स्ये- -

·-
चतुर्विंशतिमतसंग्रहः
पठन्निमन्त्र्यनियमान् श्रावयेत्पैतृकान् बुधान् ।
अक्रोधनैः शौचपरैः शततं ब्रह्मचारिभिः ।
भवितव्यं भवद्भिश्च मया च श्राद्धकारिणेति ॥
प्रचेताः-
श्राद्धभुक् प्रातरुत्थाय प्रकुर्यादन्तधावनम् ।
श्राद्धकर्ता न कुर्वीत दन्तप्रक्षालनं बुधः ।
अथ श्राद्धीयद्रव्याणि ।
अत्रि:-
अगोधूमं च यच्छ्राद्धं कृतमप्यकृतं भवेदिति ।
वायवीये-
नागरं चात्र वै देयं दीर्घमूलकमेव चेति ।
हिङ्गुस्तु विहितप्रातिषिद्वत्वाद्वैकल्पिकः । तथाचादित्यपुराणे-
मधुकं रामठं चैव कपूरं मरिचं गुडम् ।
श्राद्धकर्मणि शस्तानि सैन्धवं त्रपुस तथेति ।
त्रसम् अम्लं दधि।
व्यासः-
अश्राद्धीयानि धान्यानि कोद्रवाः पुलकास्तथा ।
हिमुद्रव्येषु शाकेषु कालानलशुभास्तथा इति ।
शुभाख्यः शाकविशेष इति माधवः ।
मूले-
कोद्रवान् राजमाषांश्च कुलत्थान् वरकाँस्तथा ।
निष्पावाँश्च विशेषेण पञ्चैतांस्तु विवर्जयेत् ।
यावनालानपि तथा वर्जयन्ति विपश्चित इति
वरकान् नवमुद्ान् इति माधवः ।
अत्र निष्पावशब्द: कृष्णनिष्पावपरः। निष्पावाश्चात्र शोभना इति।
मार्कण्डेयपुराणे- कृष्णेतरनिष्पावपरः ।।

·चतुर्विंशतिमतसंग्रहः कृष्णधान्यानि सर्वाणि वर्जयच्छ्राद्धकर्मणि । इति वचनान्तरादिति भावः। चणका अपि विहितप्रतिविद्धाः । तथाच मरीचिः- कुलत्थाश्चणकाः श्राद्ध न देयाश्चैव कोद्रवा इति । मार्कण्डेयः- गोधूमैरिक्षुभिर्मुद्रैः सतीनैश्चणकैरपि । श्राद्धेषु दत्तैः प्रीयन्ते मासमेकं पितामहाः । देवल:- कण्डरां श्वतन्ताकं कुष्माण्डं च विवर्जयेदिति । वृन्ताकं नालिकापोतं कुसुम्भाश्मन्तकानिचेति पैठीनसीस्मृतौ। हन्ताकसामान्यग्रहणमपि श्वेतचन्ताकविषयकमिति माधवः । भवि- ष्यपुराणम्- लशुनं गृञ्जनं चैव पलाण्डुकवलानि च । वृन्ताकनालिकाला जातीयाजातिदृषितमिति । श्वेतकन्दविशेषः गृञ्जनम् लशुनं दीर्घपत्रश्च पिच्छगन्धो महौषधम् । करण्यश्च पलाण्डुश्च लतार्कश्चापरारिका । गृजनं यवनेष्टश्च पलाण्डोर्दशजातय इति । सुश्रुतेनोक्तत्वादिति श्राद्धप्रकरणे माधवः। प्रायश्चित्तप्रकरणे तु गृञ्जनं पत्रविशेषः। यदीयं चूर्ण गायकाः कण्टशुद्धयर्थ भक्षयन्ति। विशेष- श्च मदायों मूलविशेषो वा गाजरापरपर्याय इति द्वेधा माधवेनैव व्याख्यातम्।विनिगमकं त्विह परिभावनीयम्।हारीतः-न वटप्लक्षोदुम्बर दधित्थनीषमातुलिङ्गानि भक्षयेदिति ।दधित्थः कपित्थः । निमन्त्रितेभ्यो ब्राह्मणेभ्योऽपोहनि यदेयं तदाह कात्यायन:- तैलमुद्वर्तनं स्नानं दन्तधावनमेव च । कृत्तरोमनखेभ्यस्तु दद्यात्तभ्योपरेऽहनीति । .."

·चतुर्विशतिमतसंग्रहः
स्नानं स्नानसाधनम् । करणे ल्युत् । एवं दन्तधावनमित्यत्रापि ।
तैलमभ्यङ्गम् । निषेधतिथिषु तु आमलकोदकं देयम् । तथाच मार्कण्डेय:-
अङ्कः षट्स मुहूर्तेषु गतेष्वथ च तान् द्विजान् ।
प्रत्येकं प्रेषयेत्प्रेष्यान् आदायामलकोदकमिति ।
एतदमावास्यातिरिक्तविषयकम् । “धात्रीफलैरमायां न स्नाया
दिति स्मृतेः । यत्तु प्रचेतोवचनम्-
श्राद्धभुग्भ्यो नखश्मश्रुच्छेदनं नतु कारयेदिति-
तनिषिद्धातथिविषयकामिति माधवः। आपस्तम्ब:-
अटव्यां ये समुत्पन्ना अकृष्टफलिनस्तथा ।
ते वै श्राद्धे पवित्राः स्युस्तिला नतु सितास्तिलाः ।
-
तथाच सत्यव्रत:-
जर्तिलास्तु तिलाः प्रोक्ताः कृष्णवर्णा बने भवाः इति ।
जर्तिलानामलाभे तुग्राम्यास्विला ग्राह्याः ॥
कुतपञ्चासने दद्यादिति मनुः । कुतपो नेपालकम्बलः ।
मध्याह्नः खड्गपात्रं च तथा नेपालकम्बलः ।
रूप्यं दर्भास्तिला गावो दौहित्रश्चाष्टमः स्मृतः
पापं कुत्सितमित्याहुस्तस्य सन्तापकारिणः ।
अष्टावते यतस्तस्मात्कुतपा इति विश्रुताः ।
इति स्मृतेः । भोजनपात्राणि तु पलाशपत्ररूपाण्येव प्रशस्तानि
नत्वन्यपर्णरूपाणि । अर्घ्यपात्रे तु न नियमः । तथाचात्रिः-
पलाशेभ्यो विना न स्युः पर्णपत्राणि भोजने इति ॥
कदलीपत्रन्तु विशिष्य निषेधत्यङ्गिराः-न जातीकुसुमानां न
कदलीपबाणामिति । अत्र जात्यो विहितनिषिद्धत्वाद्वैकल्पिक्यइति
माधवः । तत्र निषेधः उक्त एव । विधिस्तु मार्कण्डेयपुराणे-
जात्यश्च सर्वा दातव्या मल्लिका श्वेतयूथिका ।
जलोद्भवानि सर्वाणि कुसुमानि च घम्पकामिति ॥

·चतुर्विशतिमतसंग्रहः
ईदृग्विषये वाक्यद्वयवैकल्पाद्वारश्चिन्त्यः । देशाचाराद्यवस्थायां
सत्यां तु साफल्यं मुलभम् । होलाधिकरणोल्लङ्घनं त्वस्त्येव । विहितो-
दासीनाभ्यांसह तुल्यकक्षतालाभः फलमित्येके । उभयालाभोऽभ्यनुज्ञा-
तत्वात्फलमित्यन्ये ।
शङ्खः-
उग्रगन्धीन्यगन्धीनि चैत्यशोद्भवानि च ।
पुष्पाणि वर्जनीयानि रक्तवर्णानि यानि चेति ॥
तथा ।
कौशेयं क्षौमकासं दुकूलमहतं तथा ।
श्राद्धेष्वेतानि यो दद्यात्कामानाप्नोति पुष्कलान् ।
एवं दर्भादिमेक्षणान्तन्द्रव्यमुपकल्प्य स्नायात् । तथाच यम:-
ततः स्नात्वा निवृत्तो यः प्रत्युत्थाय कृताञ्जलिः।
पाद्यमाचमनीयं च सम्प्रयच्छेद्यथाक्रममिति ।।
मात्स्ये-
भवनस्याग्रतो भुवि ।
गोमयेनानुलिप्तायां गोमूत्रेण तु मण्डले इति ।
गोमयसहितेन गोमूत्रेण मण्डले कार्य इति शेषः ।
शम्भुः
उदप्लवमुदीच्यं स्यादक्षिणं दक्षिणाप्लवमिति ।
उदीच्यं वैश्वदेविक मण्डलम् उदभवणम् । दक्षिणं पित्र्यं मण्डलं
दक्षिणाप्रवणं कुर्यात्। अत्र मण्डलकरणात्मभृति आश्राद्धसमाप्तेर्वैश्वदेविकं
कर्म प्रदक्षिणं यज्ञोपवीतिना कार्यम् । पित्र्यम् अपसव्यं प्राचीनावीतिना।
तथाच मनु:-
प्राचीनावीतिना सम्यगपसव्यमतन्त्रिणा।
पित्र्यमानिधनात् कार्य विधिवदर्भपाणिनेति ।।
आनिधमादासमाप्तेः । कात्यायन:-

·चतुर्विशतिमतसंग्रहः
दक्षिणं पातयेज्जानु देवान् परिचरन् सदा ।
पातयेदिरज्जानु पित्र्यं परिचरन् सदेति ।
शातातप:-
उदङ्मुखस्तु देवानां पितृणां दक्षिणामुखः ।
बौधायन:-
प्रदक्षिणं तु देवानां पितॄणामप्रदक्षिणम् ।
देवानामृजवो दर्भाः पितॄणां द्विगुणाः स्मृताइति ।
स्मृत्यर्थसारे-
अक्षय्यासनयोः षष्टी द्वितीयाऽऽवाहने तथा ।
अन्नदामे चतुर्थी स्याच्छेषाः सम्बुद्धयः स्मृता इति ।
यद्वा चतुर्युव सर्वत्र प्रयोज्या आवाहनवर्जमिति ।
मण्डलकरणानन्तरं कर्तव्यमाह शंम्भुः-
उत्तरे ऽक्षतसंयुक्तान् पूर्वाग्रान् विन्यसेत्कुशान् ।
दक्षिणे दक्षिणाग्रांस्तु सतिलान् विन्यसेद् बुध इति ।
-
तथा।
पाद्यं चैव तथा चाऽऽयं दैवमादौ प्रयोजयेत् ।
शन्नोदेवीतिमन्त्रेण पाग्रं चैव प्रदापयेत् ।
मात्स्ये-
नामगोत्रं पितॄणां तु मापकं हव्यकव्ययोरिति ।
सुमन्तुः-
दर्भषाणिर्द्विराचम्य लघुवासा जितेन्द्रियः ।
परिश्रते शुचौ देशे गोमयेनोपलेपिते ।।
दक्षिणाप्रवणे सम्यगाधान्तान् प्रयतान् शुचीन् ।
आसनेषु सदर्भेषु विविक्तेषूपवेशयेद् इति ।
म आदित्यपुराणे-
विषौ द्वौ प्रामुखौ तेभ्यो द्वौ तु पूर्व निवेशयेत् ।
..

·१४८ चतुर्विशतिमतसंग्रहः उत्तराभिमुखान् विप्राँस्त्रीन् पितृभ्यश्च सर्वदेति ॥ मरीचिः- तथा मातामहश्राद्धं वैश्वदेवसमन्वितम् । कुर्वीत भक्तिसम्पन्नः तन्त्रं वा वैश्वदविकमिति ॥ अत्र द्वयोरपि श्राद्धयोर्वैश्वदेवकर्मणस्तन्त्रावृत्तिविधानात् एकप्रयो- गता, भिन्नमयोगता वातश्चैकाधिकारात् पूर्वसाधनता, भिन्नसाधनता वेति माथवः। तथा उपविष्टानो ब्राह्मणानां नियमाः स्मर्यन्ते । पवित्रषाणयः सर्वे ते च मौनत्रतान्विता इति । यमः- ब्रमोद्याश्च कथाः कुर्युः पितृणामेतदीप्सितमिति ॥ स एव । भिक्षुको ब्रह्मचारी वा भोजनार्थमुपस्थितः । उपविष्टेष्वनुप्राप्तः कामं तमपि भोजयेदिति ।। ब्राह्मणोपवेशनानन्तरं कृत्यं पुराणे ऽभिहितम् । श्राद्धभूमौ गयां ध्यात्वा थ्यात्वा देवं गदाधरम् । ताभ्यां चैव नमस्कृत्य ततः श्राद्धं प्रवत्तयेत् । उभौ इस्तौ समा कृत्या जानुभ्यामन्तरा स्थितौ । सप्रश्रयचोपविष्टान् सर्वान् पृच्छेद् द्विजोत्तमान् ।। श्राद्धं करिष्ये इति पृच्छेदित्यर्थः । ततः कुरुष्वत्यभ्यनुज्ञातो देव- ताभ्यश्चेति त्रिः पठेत् । उक्तञ्च ब्रह्माण्डे- देवताभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्य एव च । नमः स्वाहायै स्वधार नित्यमेव नमो नमः ।। आयेऽवमाने श्राद्धस्य त्रिरावृत्तं जपेत्सदेति । ततः कर्त्तव्यमुक्तं निगमे-अपहता इति तिलान् विकिरदिति । तातो ब्राह्मणहस्ते उदकं दत्वा आसनेषु दर्भासनं दद्यात् ।

·चतुर्विंशतिमतसंग्रहः १४९ तथाच याज्ञवल्क्य:- पाणिप्रक्षालनं दत्वा विष्टरार्थ कुशानपि इति । पुराणे- आसने चासनं दद्याद्वामे वा दक्षिणेपि वा । पितृकर्मणि वामे च दैवे कर्मणि दक्षिणे इति । दैवे आसनार्थ सयवादी इति विशेषः । उक्तं च काठके-देवा- नां सवचा दर्भा इति। अत्र संग्रहकारः-ततः पुनरपो दत्वा निमन्त्र- येत् देवे क्षणः क्रियतां ततस्तथेति विप्रो ब्रूयात् माप्नोतु भनिति का पुनर्च्यात् प्राप्नवानीति विप्रः पुर्नब्रूयात् इति। निमन्त्रणम् चागु- व्यतिरिक्तं हस्तं गृहीत्वा कर्तव्यम् । तथाच पुराणे-- निरङ्गुष्ठं गृहीत्वा तु विश्वान् देवान् समाह्वयेत् इति । गृहीत्वा इत्यस्यानन्तरं निमन्त्र्येति शेष इति माधवः । आवाहनेतिकर्तव्यतामाह यमः- यवहस्तस्ततो देवान पृष्ट्वा चावाहनं प्रति । आवाहयेदनुज्ञातो विश्वदेवास इत्युचा । विश्वेदेवाः शृणुतेति मन्त्र जप्त्वा ततोऽक्षतान् । ओषधय इति मन्त्रेण विकिरेत्तु प्रदक्षिणम् । पादादिमस्तकान्तमक्षतानारोपयेदित्यर्थ इति माधवः। विश्वेदेवा- व पार्वणे पुरूरवाईवसंज्ञकाः । तथाच शखः इष्टिश्राद्धे क्रतुदक्षौ संकीत्यौँ वैश्वदेविके । नान्दीमुखे सत्यबसू काम्ये तु धुरिलोचनौ ।। पुरूरवाद्रवौ चैव पावणे समुदाहृतौ । नैमित्तिके कालकामावेवं सर्वत्र कीर्तयेदिति ।। इष्टिश्राद्धं, कर्माङ्गश्राद्धं तच्च पारस्करेण दर्शितम्- निषेककाले सोमे च सीमन्तोन्नयने तथा । ज्ञेयै पंसवने श्राद्धं कर्माकं वृद्धिवत्कृतमिति ॥

·१५० चतुर्विंशतिमतसंग्रहः वृद्धिवादित्यनेन वृद्धिश्राद्धात्काङ्गश्राद्धमन्यदिति ज्ञायते नान्दी- मुखं वृद्धिश्राद्धम्, तत्स्वरूपमाह वृद्धवसिष्ठः- पुत्रजन्मविवाहादौ वृद्धिश्राद्धमुदाहृतमिति ॥ आदिशब्देनान्नप्राशनचूडाकरणादिसंस्कारा गृह्यन्ते नतु गर्भा- धान, पुंसवन, सीमन्तोन्नयनानि तत्र क्रियमाणस्वकर्माङ्गश्राद्धत्वेन पृथगुदाहृतत्वात् । पार्वर्णममावास्याश्राद्धम् । नैमित्तिकं सपिण्डी- करणम् । यद्यपि- एकोद्दिष्टं तु यच्छ्राद्धं तन्नमित्तिकमुच्यते । इति परिभाषितं तथापि तदप्यदैवं कर्त्तव्यमिति वाक्यशेषेण तत्र वैश्वदेवहीनतावगमादिह नैमित्तिकशब्देन एकोद्दिष्टयुक्तं सापण्डीकरणं लक्ष्यते इति माधवादयः । विश्वेदेवानामन्त्र्य अर्घ्यपात्रद्वयासादनानि कुर्यात् । तथाच याज्ञवल्क्यः- यवैरन्ववकीर्याथ भाजने सपवित्रके । शनोदेव्या पयः क्षिप्त्वा यवोसीति यवाँस्तथेति ॥ मात्स्ये- विश्वार देवान् यवैः पुष्पैरभ्यासनपूर्वकैः । पूरयेत्पत्रयुग्मन्तु स्थाप्य दर्भपवित्रकइति॥ कात्यायनः-सौवर्णराजतौदुम्बरबजमाणमयानां पात्राणामन्य- तमेषु यानि वा विद्यन्ते पत्रपुटके वेति निषेधति कांस्यादीनि इत्य- र्थः। राजतं तु पितृपात्रविषयकम् । तदुक्तं रजप्तमधिकृत्य शिवनेत्रोद्भवं यस्मादतस्तत्पितृवल्लभम् । अमङ्गलं तद्यलेन देवकार्येषु वर्जितमिति । अर्घ्यपवित्रं च प्रतिपात्रं भेदेन कार्यमित्याहुमूले- दे.द्वे शलाके देवानां पात्रे कृत्वा पयः क्षिपेत् । पवित्रकरणे कर्त्तव्यतामाह याज्ञवल्क्य:-- पवित्रस्थ इतिमन्त्रेण द्वे पवित्रे च कारयेत् ।

·चतुर्विंशतिमतसंग्रहः १५१ अन्तर्गर्भं कुशच्छिन्ने कौशे प्रादेशसीमते इति । कुशमन्तरीकृत्य छिन्ने नतु काष्ठेन लोहेन वा । अनन्तरम् स्वाहाा इति मन्त्रेण देवतार्थ ब्राह्मणसमीपेऽय स्थापयेत् । तथा चगायः-स्वाहेति चैव देवानामिति । अध्यपात्रस्थापनेऽयं मन्त्रो नत्व- यंदाने इति माधवादयः। याज्ञवल्क्य:- यादिव्या इति मन्त्रेण हस्ते अयं विनिक्षिपेत् इति । गार्य:- दत्वा हस्ते पवित्रं तु सम्पूज्यायं विनिक्षिपेत् इति । तत उदकपूर्वकं गन्धादि दद्यात् । तथाच याज्ञवल्क्यः- दत्वोदकं गन्धमाल्यं धूपदानं सदीपकमिति ।। अत्र गन्धादिकमाच्छादनस्याप्युपलक्षणमिति माधवादयः ।तदेव- मासनप्रभृत्याच्छादनपर्यन्तं वैश्वदेविकाचन काण्डानुसमयेन कृत्वा आ- सनाद्याच्छादनपर्यन्तं पित्रचनं प्राचीनावीत्यप्रदक्षिणं दक्षिणामुरबः कुर्यात् । तथाच याज्ञवल्क्य:- अपसव्यं ततः कृत्वा पितॄणामप्रदक्षिणमिति । अत्र हि अपसव्यं ततः कृत्वेति वैश्वदेविकासनादिपदार्थकाण्डा- दुर्द्ध पित्रचनविधानात् काण्डानुसमयो लभ्यत इति विज्ञानेश्वरमा- धवादयः । आसनादौ विशेषमाह- द्विगुणान् तु कुशान् दत्वा ह्युशन्तस्त्वेत्युचा पितॄन् । आवाह्य तदनुज्ञातो जपेदायन्तुनस्ततः ॥ यवार्थस्तु तिलैः कार्यः कुर्यादादि पूर्ववत् । दत्वाय॑ संस्रवाँस्तेषां पात्रे कृत्वा विधानतः। पितृभ्यः स्थानमसीति न्युजपात्रं करोत्यध इति । द्विगुणान् द्विगुणभुग्नान् सतिलानासनार्थ दद्यात् । तदुक्तं काठके- पितृणां द्विगुणैस्तु तैरिति । आसनदानात्पूर्व पश्चाचोदकं दद्यात् । तथाचा ·चतुर्विंशतिमतसंग्रहः श्वलायना-अपः प्रदाय दर्भान् द्विगुणभुग्नानासन प्रदायाऽपः प्रदा- येति । ततः श्राद्धे क्षणः क्रियतामिति पूर्ववत्कुशं दत्वा पितृनावाहाय- ध्ये इति ब्राह्मणान् पृष्ठा आवाहयेति तैरनुज्ञातः उशन्तस्त्वेति मन्त्रेण आवाह्य नमो वः पितर इति तिलान् मस्तकादिदक्षिणपादान्तम् अवकीर्य आयन्तु न इतिमन्त्रेणोपतिष्ठेत । तथाच प्रचेताः- शिरःप्रभृतिपादान्तं नमोव इति पैतृके इति । मूले च- विश्वेदेवांस्तु पादादि शिरआदि पितामहान् । अर्घ्यपात्रं विधायैव ब्राह्मणान् पूजयेत्ततइति । उपस्थानानन्तरं कृत्यमुक्तं पुराणे- अपेदायन्तन इति मन्त्रं सम्यगशेषतः । रक्षार्थ पितृसत्रस्य त्रिकृत्वः सर्वतो दिशम् । तिलांस्तु प्रक्षिपन्मन्त्रमुच्चार्यापहताइति । ततोऽाद्याच्छादनान्तं पूर्ववत् कुर्यात् । अत्रार्घ्यपात्रासादनादौ विशेषो विष्णुना दर्शितः। दक्षिणाग्रेषु दक्षिणापवर्गेपु चमसेषु च त्रिष्वप आसिञ्चच्छन्नोदेवीरिति । अयमर्थः, दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु दक्षिणाप- वर्गतयाऽऽसादितेषु पवित्रान्तर्हितेषु चयसेषु त्रिष्वर्यपात्रेषु शन्नोदेवीर- भिष्टय इति मन्त्रेण प्रतिपात्रेण पतिपात्रमपआसिञ्चेदिति । शौनकः- पात्रेषु दर्भान्तहितेषु अपः प्रदाय शन्नोदेवीरगिष्टय इत्यनुमन्त्रितासु तिलानावपति तिलोसि सोमदेवत्यो गोसवो देवनिर्मितः । प्रत्नमद्भिः पृक्तः स्वधया पिढेल्लोकान्पृणाहि नः स्वधानम इति । अत्र च पित्रा- दीनां त्रयाणामेकैकस्थानेऽनेकब्राह्मणनिमन्त्रणेपि त्रीण्येवाय॑पात्राणि नतु ब्राह्मणसंख्यया । तथाच वैजवाप:- स्नात्वा पितॄणां त्रीण्येव कुर्यात्पात्राणि धर्मवित् । एकस्मिन् वा बहुषु वा ब्राह्मणेषु यथाविधीति ॥ तिलानघोंदकेषु क्षिप्त्वेत्यर्थः । अयपवित्रं तु अयुग्मसंख्यया ·: चतुर्विशतिमतसंग्रहः कार्यमित्याहुर्मूले- तित्रास्तिनश्शलाकाः स्युः पितृपात्रेषु पार्वणे इति । . तिलप्रक्षेपानन्तरं गन्धं पुष्पादीनि मक्षिपेत् । तदुक्तं ब्रह्मपुराणे- अर्ध्या गन्धैश्च पुष्पैश्च ताः प्रपूज्याश्च मन्त्रवत् इति । या अर्घाहास्ता आपः पूज्या इत्यर्थः । अनन्तरं कर्त्तव्यमाह शौनकः-ताप्रतिग्राहयिष्यन्स्वधार्ष्या इति । ता आपो ब्राह्मणैः प्रति- ग्राहयिष्यन् स्वधाया इति मन्त्रेण स्थापयेदित्यर्थः । पैठीनसिः- ततो ब्राह्मणहस्तेषु उदकपूर्वकमर्धोदकं ददाति या दिव्या इत्युत्क्वाऽ- सावेतत्ते अर्घोदकमिति । अप उपस्पृश्यैवमेवेतरयोरिति । एवमध्य दत्त्वा तेषामोदकानां संस्त्रावान् विप्रहस्तेभ्यः पात्रेषु गलितान् पि- तृपात्रे संगृह्य नत्पात्रं न्युब्जमधोमुखं पितृभ्यः स्थानमसीत्यधः कुर्याद् । भूमौ निदध्यादित्यर्थः । न्युजकरणानन्तरं कर्तव्यमाह वैजवाप:- तस्योपरि कुशान् दत्त्वा प्रदद्यादेवपूर्वकम् । गन्धपुष्पाणि धूपं च दीपवस्त्रोपवीतकम् ।। दैवपूर्वकमित्यनेन पदार्थानुसमयो लभ्यते सब याज्ञवल्क्योक्तेन काण्डानुसमयेन सह विकल्प्यत इति माधवः । अत एव स्मृत्यर्थ- सारेपि-आसनादीनामाच्छादनान्तानां काण्डानुसमयः, पदार्थानुसमयो वेति पक्षद्वयमप्युक्तम् । ततोऽग्नौकरण कुर्यात् । तदनुष्ठानप्रकारमाह याज्ञवल्क्य:- अग्नौ करिष्यन्नादाय पृच्छेदन्नं घृतप्लुतम् । कुरुष्वेत्यभ्यनुज्ञातो हुत्वाग्नौ पितृयज्ञवत् ।। हुतशेष प्रदद्यात्तु भाजनेषु समाहितः । यथालाभोपपन्नेषु रौप्येषु तु विशेषत इति ।। अग्नौकरिष्यन् घृतप्लुतमन्नमादायाग्नौ करिष्ये इति ब्राह्मणान् पृच्छेत् । घृतप्लुतेन शाकादेनिरासः। ततः कुरुष्वेति तैरनुज्ञातः सन्निधायु- पसमाधाय मेक्षणेनावदाय सोमाय पितृमते स्वाहा नमः, अग्नये काव्य- २० ·१५४ चतुर्विशतिमतसंग्रहा वाहनाय स्वाहा नम इति पिण्डपितृयज्ञावधानेनाग्नौ जुहुयात् । ततो मेक्षणं हुत्वा हुतशेष पितृभाजनेषु दद्यान्न तु वैश्वदेवभाजनेषु । रौप्येष्विति- लिङ्गात्, माधवायुदाहृतवचनाच्च । आहिताग्निः सर्वाधानी तु दक्षि णाग्नौ जुहुयात् । तथाच मार्कण्डेयः- आहिताग्निस्तु जुहुयादक्षिणाग्ना समाहितः । अनाहिताग्निस्त्वौपसदे, अग्न्यभावे द्विजे,ऽप्सु विति अर्धाधानपक्षे तु औपासनाग्नावेवाग्नौकरणहोमः । अग्न्यभावे तु पाणावेव होमः पाणिहोमे इध्ममेक्षणविप्राभ्यनुज्ञा न सन्ति । पित्र्यवि- प्रपाणि परिसमुह्य पर्युक्ष्य वामेनोपस्तीर्य दक्षिणेनावदाय जुहुयादिति स्मृत्यर्थसारे । स्मृतिचन्द्रिकाकारस्त्वाह-विभाभ्यनुज्ञा नास्तीत्य शुद्धम् । अग्निश्चेदाज्यं गृहीत्वा भवत्स्वेवाग्नाकरणमिति पूर्ववत्तथास्त्विति शौनकगृह्यविरोधात् मेक्षणाभावोक्तिरपि मेक्षणकायें अन्यविध्यभा- वादयुक्ता परिसमूहनपयुक्षणसद्भावोक्तिश्चायुक्ता पांसुनिरसनलक्षणस्ये कार्यस्य लोपाद नियमादृष्टमात्रस्यात्राप्रयोजकत्वात् इति । हेमाद्रि- स्तु उक्तस्मृत्यर्थसारसंग्रहे स्मृतिचन्द्रिकाकारोक्तं तत्खण्डनं चोप- न्यस्य पर्युक्ष्य दर्भानास्तीति यमवचनेन पर्युक्षणदर्भानास्तीति पाठा- न्तरं परिस्तरणसमूहनादिपरिसंख्यापरं कर्कग्रन्थं चोपन्यस्य पदत्र युक्तं तद्ग्राह्यमित्युपसंजहार। पाणौ हुतस्य पृथग्यास प्रतिषेधति गृयकार:- अन्नं पाणितले दत्तं पूर्वमश्नन्त्यबुद्धयः । षितरस्तेन तृप्यन्ति शेषान्नं न लभन्ति ते ॥ यच्च पाणितले दत्तं यच्चान्यदुपकल्पितम् । एकीभावेन भोक्तव्यं पृथग्भावो न विद्यत इति ॥ स्मृत्यर्थसारे तु-सर्वाधानी दक्षिणाग्नौ जुहुयाद्विप्रपाणौ वेति विकल्पमभिधाय तेन पाणिहुतं तदैव पाश्याऽऽचम्योपविशेत् । अथवा भाजने क्षिप्त्वाऽऽचम्योपविशेत् । विधुरादिभिरग्निहीनहुँतं तु पूर्व नाश्नीयात् भोजनकाल एवाश्नीयात् । त्यक्ताग्निहुतं तु नैवाश्नीया-

·चतुर्विशतिमतसंग्रहः
दिति स्थितम् ।
अथ परिवेषणम् ।
याज्ञवल्क्यः-
दत्त्वान्नं पृथिवीपात्रमिति पात्राभिमंत्रणम् ।
कृत्वेदंविष्णुरित्यने द्विजाङ्गुष्ठं निवेशयेत् ॥
मनुः-
विष्णो हव्यं च कव्यं च ब्रूयाद्रक्षेति वै क्रमात् ।
अनन्तरं विश्वभ्यो देवेभ्य इदमन्नं परिविष्टं परिवेष्यमाणं चातृप्तरिति
यवोदकेन निवेद्य तथा पित्र्येऽमुकगोत्रायामुकशर्मणे इदमन्नामेति ति-
लोदकमदानेन निवेद्य एवं पितामहाय प्रपितामहाय च निवेद्यापोशानं
दत्त्वा सव्याहृतिकां गायत्री मधुवाताइति ब्यूचंच मध्विति त्रिवारं जप्त्वा
यथासुखं जुषध्वमिति ब्रूयात् । तथाच स्मयते-
संकल्प्य पितृदेवेभ्यः सावित्रीमधुमजपः ।
भादं निवेद्यापोशानं जुषप्रैषोथ भोजनम् ।
तथा
गायत्रीं त्रिः सकद्वापि जपेद् व्याहृतिपूर्विकाम् ।
मधुवाताइति व्यूचं मध्वित्येतत्रिकं तथा इति ।
याज्ञवल्क्य:-
सव्याहृतिकगायत्री मधुवाता इति त्र्यचम् ।
जत्वा यथासुखं वाच्यं भुञ्जीरंस्तेपि वाग्यताः ॥
अन्नमिष्ट हविष्यं च दद्यादक्रोधनोऽत्वरः ।
भातृप्तेस्तु पवित्राणि जप्त्वा पूर्वजपं ततः ॥
अन्नमादाय तृप्ताः स्थः शेषं चैवानुमान्य च ।
तदन्नं विकिरद्भूमौ दद्याचापः सकृत्सकृदिति ।।
आतृप्तेरिति तृप्त्यनन्तरमपि किंचिद्देयम् । तथाच शौनकः-
सृष्टं दत्तमृधुकमिति । सृष्टं प्रभुतं दत्तं ऋद्धिकरमिति वृत्तिकारः सच्च

·. चतुर्विशतिमतसंग्रहः दासवर्गतृप्त्यर्थम् । तथाच मनुः उच्छेषणं भूमिगतं जिह्मस्य च शठस्य च । दासवर्गस्य तत्पित्ये भागधेयं प्रचक्षत इति । तथा आतृप्तेः पवित्राणि पुरुषसूक्तपवमानादीनि जप्त्वा तृप्तान कृत्वा पूर्वोक्तं सव्याहृतिगायव्यादिकं जपेत् । अनन्तरं सर्ववर्णभक्तमादाय तृप्ताः स्थति तान् पृष्ट्वा तृपाः स्म इति तैः प्रत्युक्तः शेषमन्नमस्ति किं क्रियतामिति पृष्ट्वा इष्टैः सह भुज्यतामिति अनुज्ञां प्राप्य तदन्नं पितृ- स्थानब्राह्मणस्य पुरस्तादृच्छिष्टसंनिधी दाक्षिणापु दर्भेषु तिलोदकम- क्षेपपूर्वकं ये अग्निदग्धाइत्यनयाऽवक्षिपेत् । पुनस्तिलोदकं निक्षिपेत् । ततो ब्राह्मणहस्ते गण्डूषार्थ सकृत्सकृदपो दद्यात् । तदनन्तरं कर्त्तव्यं सएवाह सर्वमन्नमुपादाय सतिलं दक्षिणा मुखः । उच्छिष्टमन्निधौ पिण्डान् दद्यादै पितृयज्ञवत् ।। मातामहानामप्येवं दद्यादाचमनं ततः । स्वस्तिवाच्यं ततः कुर्यादक्षय्योदकमेव चेति ।। पिण्डपितृयज्ञकल्पातिदेशेन चहापणसद्भावेऽग्नौकरणशिष्टचशे- षेण सह सर्वमन्नमुपादायाग्निसन्निधौ पिण्डं दद्यात् तदभावे ब्राह्मणार्थ सार्ववर्णिकमन्नमुपादाय उच्छिष्टसंनिधौ पितृयज्ञकल्पेन पिण्डान् दद्यात् । मातामहानामप्येवमेव वैश्वदेवावाहनादिपिण्डप्रदानान्तं कर्म कृत्वा ब्राह्म- णानामाचमनं दद्यात् ततः स्वस्तीति तेति ब्राह्मणान् स्वस्ति वाचयेत् । तैश्च स्वस्नीत्युक्ते अक्षय्यमस्तु ब्रूतेति ब्राह्मणहस्तेषूदकं देयम् । अस्त्व- क्षय्यमिति ते ब्रूयुः । ततः कर्त्तव्यं स एवाह- दत्त्वा तु दक्षिणां शक्तया स्वधाकारमुदाहरेत् । वाच्यतामित्यनुज्ञातः प्रकृतेभ्यः स्वधोच्यताम् ।। ब्रूयुः अस्तु स्वधेत्युक्ते भूमौ सिञ्चेत्ततो जलम् । विश्वेदेवाश्च प्रीयन्तां विप्रैः प्राक्त इदं जपेत् ।। दातारो नोभिवर्द्धन्तां वेदाः: सन्ततिरेव च ।

·चतुर्विंशतिमतसंग्रहः २५७ श्रद्धा च नो मा व्यगमत् बहु देयं च नोस्त्विति ॥ इत्युक्कोका प्रिया वाचः प्रणिपत्य विसर्जयेत् । वाजेवाजे इति प्रीतः पितृपूर्व विसर्जयेदिति । दक्षिणायां विशेषपाह पारस्करः-हिरण्यं विश्वभ्यो देवेभ्यो, र- जतं पितृभ्य इति । तथा एकपक्त्युपविष्टानां विप्राणां श्राद्धकर्मणि । भक्ष्यभोज्यं समं देयं दक्षिणां त्वनुसारत इति ॥ निमन्त्रितब्राह्मणानां विद्यादिगुणतारतम्येनेत्यर्थः । पित्र्ये द- क्षिणादानं प्राचीनावीतिना कार्यम् ।तथाच जमदग्निः-अपसव्यन्तु तत्रा पीति । तत्रापि दक्षिणादानेपीत्यर्थः । यत्तु तेनैवोक्तम्- अपसव्यं कर्म सर्व दक्षिणादानवर्जितम् इति । तद्ब्राह्मणोद्देशेन दक्षिणादानविषयकम् । सच पक्षो देवलेन दर्शितः । आचान्तेभ्यो द्विजेभ्यस्तु प्रदद्यादथ दक्षिणामिति । . तत्र क्रमं स एवाह- दक्षिणां पितृविप्रेभ्यो दद्यात्पूर्व ततो द्वयोरिति । योद्वीभ्यां वैश्वदेविकब्राह्मणाभ्यामित्यर्थः । तदेवं यथा रजतहिर- ण्यादिदक्षिणां दत्त्वा स्वधां वाचयिष्ये इत्युक्त्का तैाह्मणैर्वाच्यतामित्य- नुज्ञात : प्रकृतेभ्यःपित्रादिभ्यो मातामहादिभ्यश्च स्वधोच्यतामिति स्व- धाकारमुदाहरेत् । ततोऽस्तु स्वधेति ब्राह्मणा ब्रूयुः । ततो भूमावुदकं सिका विश्वे देवाः प्रीयन्तामिति ब्रूयात् । ब्राह्मणैश्च प्रीयन्तां विश्वेदेवा इत्युक्ते दातार इति मन्त्र जपेत् ततः पितॄणां न्युब्नं पात्रं उत्तानं कृत्वा वाजेवाजे इति मन्त्रेण पितृपूर्व विसर्जयेत् । तथाच स एवाह- यस्मिस्ते संत्रवाः पूर्व पितृपात्रे निवेशिताः । पितृपात्रं तदुत्तानं कृत्वा विमान विसर्जयेद् इति ..

·१५८ चतुर्विंशतिमतसंग्रहः पिण्डप्रमाणां त्वाहसंग्रहकारः । एकोद्दिष्टे सपिण्डे च कपित्यं तु विधीयते । नारिकेलप्रमाणं तु प्रत्यब्दे मासिके तथा । तीर्ये च दर्श संप्राप्ते कुक्कुटाण्डप्रमाणतः । महालये गयाश्रादे कुर्यादामलकोपमामिति ॥ वायुपुराणे- शमीपत्रप्रमाणेन पिण्डं दद्याद्याशिरे । उद्धरत्सप्तगोत्राणि कुलमेकोत्तरं शतम् ।। सप्तगोत्राणि तु स्मृत्यन्तरे- पिता माता च भार्या च भगिनी दुहिता तथा पितृमातृष्वसा चैषां सप्तगोत्राणि वै विदुरिति ।। अत्र मातृशब्देन मातामहगोत्रं, भार्यागोत्रं श्वशुरगोत्रं, भगिनीगोत्रं दुहितृपितृष्वसृणां गोत्राणि यत्कुले ता दत्तास्तदीयानि, एतेषामेव गो- प्राणामेकोत्तरशतं कुलं लक्षणया तत्स्थाः पुरुषाः गृह्यन्ते । यथा तत्वानि विंशतिनृपाद्वादशैकादशक्रमात् दशाष्टाविति गोत्राणि कुलमेकोत्तरं शतमिति ॥ अस्यायः, पितृगोत्रे तत्वानि २४ एते च द्वादश परे, तावन्त एवा- घरे। मातृगोत्रे दश परे, दशावरे एवं विंशतिः २० । भार्यागोत्रे अष्टौ परे, अष्टौ अवरे १६ । भगिनीगोत्रे तत्रादयः षट् परे, भागिनेयादयः षड्अवरे १२ ।दुहितृगोत्रे तच्छ्रशुरादयः पञ्च परे, दौहित्रादयः पञ्चावरे जामाता वेत्येकादश ११ । पितृष्वसृकुले तच्छ्रशुराधाः पञ्च परे, तायाअवरे पञ्चेत्येवं दश १० । मातृष्वसृकुले तच्छ्शुराधाश्च- त्वारः परे, तद्भ द्याश्चत्वारोऽवरे इत्येवमष्टौ ८ । सर्वे समुदिता एकोत्तरं शतं भवति । अथ पिण्डानां प्रतिपत्तिः । तत्र पुत्रार्थी मध्यमं पिण्डं पल्यै दद्यात् । तथाच वायुपुराण:-

·चतुर्विशतिमतसंग्रहः
पल्यै प्रनार्थी दद्यात्तु मध्यं तु मन्त्रपूर्वकमिति ।
मन्त्रस्तु मात्स्ये-
आवत्त पितरो गर्ने मन्त्रं सन्तानवर्द्धनम् इति ।
बृहस्पतिः-
अन्यदेशगता पत्नी गर्भिणी रोगिणी तथा ।
तदा तं जीर्णवृषभश्छागो वा भोक्तुमर्हति इति ।
देवल:-
ततः कर्मणि निवृत्ते तान् पिण्डांस्तदनन्तरम् ।
ब्राह्मणोऽग्नि, रजो, गौर्वा भक्षयेदप्सु वा क्षिपेदिति ।
एतच्च पुत्रार्थित्वाभावविषयकं, मध्यपिण्डतरविषयकंवा। तीर्थश्रादे
तु अप्स्वेव पिण्डप्रक्षेपः । तदुक्तं विष्णुधर्मोतरे-
तीर्थश्राद्धे सदा पिण्डान् क्षिपेत्तीर्थे समाहितः
दक्षिणाभिमुखो भूत्वा, पित्र्यदिक्सा प्रकीर्तितेति ।
अनन्तरमुच्छिष्टं समाजयेत् । अतएव याज्ञवल्क्यः-
सत्सु विप्रेषु द्विजोच्छिष्टं न मार्जयेदिति ।
सत्सु विद्यमानेषु अविसृष्टेषु इति यावत् । यत्तु प्रचेतसो वचनम्-
भृत्यवर्गाटतो भुङ्क्ते कव्यशेषं स्वगोत्रजैः
आसायं श्राद्धशालायां द्विजोच्छिष्टं न मार्जयेदिति ।
तत्तु गृहान्तरासंभवविषकम् । मात्स्ये-
ततश्च वैश्वदेवान्नं सभृत्यः सहबान्धवः ।
भुनीतातिथिसंयुक्तः सर्व पितृनिषेवितामिति ।
श्राद्धशेषेणैव च वैश्वदेवः । नित्यं श्राद्धं तु श्राद्धान्तरे सति कृता-
कृतम् । यदा तु क्रियते तदा तु तदपि श्राद्धशेषेणैव । आहिताग्निना तु
श्रादात्मागेव वैश्वदेवः सच पृथक्पाकेनैवेत्यादिग्रन्थान्तरे स्फुटम् । यदि
पितृपाकशेषाद्वैश्वदेवः, यदि वा पाकान्तरादुभयथापि पितृपाकशेषादेव
भोजनम् । तथाच याज्ञवल्क्य:-

·चतुर्विंशतिमतसंग्रहः प्रदक्षिणमनुव्रज्य भुजात पितृसेवितमिति । असति तु पितृशेपे पाकान्तरं कृत्वापि भोक्तव्यमेव । तथाच देवल: श्राद्धं कृत्वा तु यो विमो न भुङ्क्तेऽथ कदाचन । देवा हव्यं न गृह्णन्ति कव्यानि पितरस्तथेति ॥ एकादश्यादौ तु भोजनमत्याम्नायः स्मयते- उपवासो यदा नित्यः श्राद्धं नैमित्तिकं भवेत् ।। उपवासं तदा कुर्यादाप्राय पितृसेवितमिति ॥ बृहस्पतिः- तां निशां ब्रह्मचारी स्थाच्छ्राद्धभुक् श्राद्धिकैः सहेति । मात्स्ये- पुनर्भोजनमध्वानं पानयायासपैथुनम् । श्राद्वभुक् श्राद्धकृचैव सर्वमेतद्विवर्जयेत् ।। स्वाध्यायं कलहं चैव दिवास्वापं तथेच्छयति ॥ यमः- पुनर्भेजनमध्वानं भारमायासमैथुनम् । संध्यां प्रतिग्रहं होमं श्राद्धभुक्त्वष्ट वर्जयेदिति ।। अत्र संध्याहोमयोः प्रतिषेधो ऽकृतप्रायश्चित्तपरः । माधवीये पुराणवाक्यम्- दशकृत्वः पिबेदापो गायत्र्या श्राद्धभुग्द्विजः । ततः सन्ध्यामुपासीत जपेञ्च जुहुयादपि ।। असमर्थस्तु संकल्पश्राद्धं कुर्यात् सदा नरः । संथाच स्मर्यते- अङ्गानि पितृयज्ञस्य यदा कर्तुं न शक्नुयात् ॥ संकल्पश्राद्धमेवासौ कुर्यादादि वर्जितमिति । तल्लक्षणं तु व्यास आह- संकल्पं तु यदा कुर्यान्न कुर्यात्पात्रपूरणम् । तथाच ·- चतुर्विंशतिमतसंग्रहः नावाहनाग्नौकरणे पिण्डांश्चैव न दापयेदिति ।। विकिरश्च न दातव्य इति माधवीये स्मृत्यन्तरे । पारिजाते वृद्धशातातपः- पिण्डीनापरहितं यनु श्राद्धं विधीयते । स्वधावाचनलोपोत्र विकिरश्च विलुप्यते ।। अक्षय्यदक्षिणास्वस्तिसौमनस्यं यथास्थितमिति ।। विसर्जनकाले ओं स्वधेति न वक्तव्यामित्यर्थः । स्मृतिसंग्रहे- अग्नौकरणमयं च विकिरावाहने स्वधाम् । पिण्डयुक्ते प्रकुर्वीत पिण्डहीने विवर्जयादति ॥ आवाहनस्य च समन्त्रकस्यैव निषेधः, अन्यथा देवतासान्निध्यम- सङ्गः। तथाच आवाहनमन्त्रान् अपठित्वैव देवान् पितॄश्च ब्राह्मणेषु ध्या- येदिति चन्दूिकादौ स्थितम् । अन्नासंभवे आमश्राद्धम्, तस्याप्यसंभवे हेमश्राद्धं कार्यमित्युक्तम् । तत्र विशेषमाह व्यासः- आमं ददातु कौन्तेय दद्यादन्नं चतुर्गुणम् । आवाहनादि सर्व स्यात्पिण्डदानं च भारत ! ॥ दद्याद्यच्च द्विजातिभ्यः शृतं वाऽशृतमेव वा । तेमाग्नौकरणं कुर्यापिडांस्तेनैव निपेदिति ॥ हस्तेऽग्नौकरणं कुर्याद् ब्राह्मस्य विशेषतः । इति तेनैवोक्तत्वादिहपाणावेव होमः। तस्य काळमाह शातातपः- आमश्राद्धं तु पूर्वाह्न इति । यत्तु मध्याह्वात्परतो यस्तु कुतपः स उदाहृतः । आममात्रेण तत्रैव पितॄणां दत्तमक्षयम् ॥ इति स्थितम् । तच्छूद्रकर्तृकश्राद्धविषयकमित्यपरार्के स्थितम्, हेमाद्रावप्येवम् । आमश्राद्धे हेमश्राद्धे च भोजनयुक्तानामपोशानकर्मा- २१ ·१६२ चतुर्विंशतिमतसंग्रहः दीनां यथासुखं जुषध्वं तृप्ताः स्थेत्यादीनां च द्वारलोपानिवृत्तिरित्ति पारिजाते। मरीचिः- आवाहने स्वधाकारे मत्रा ऊह्या विसर्जने । अन्यकर्मण्यनूह्याः स्युरामश्राद्धे विधिः स्मृत इति ।। अत्रामश्राद्ध इति हेमश्राद्धस्याप्युपलक्षणमिति परिजाने । आवाहने यथा पितॄन् हविषे अत्तवे इत्यत्र अत्तवेपदस्थाने स्वीकर्तव्य इत्यूहः । स्वधाकारे नमो वः पितरइषे इत्यत्र इपेस्थाने आमद्र व्यायेत्यूहा, विसर्जने वाजेवाजइतिमन्त्रेण तृप्ता इतिक्तप्रत्ययान्तमुपनीय- तद्यथेति लुडन्तमूह्यमिति पारिजाते स्थितम् । यद्यपि ऋग्व्यूहो निषि- द्धस्तथापि विशेषवचनात्कार्यः। एवं “पूर्यातवा एतदृचोक्षरं यदेनदप्यूहति तस्मादृचं नोहे " दिति यद्यपि श्रुतिस्तथापि विशेषविषयिण्या स्मृत्या बाध्यते। अग्निहोत्रादिस्मृतिरिव पतितेन कर्म न कर्तव्यमिति स्मृत्येत्यन्यत्र विस्तरः । हेम्नाद्यसंभवे स्मयते- तृणानि वा गवे दद्यापिण्डान् वा विधिपूर्वकम् । तिलोदकैः पितॄन् वापि तर्पयेत् स्नानपूर्वकम् ॥ आग्नना वा दहेकक्षं श्राद्धकाले समागते । तस्मिंश्चोपवशेदह्नि जपेद्वा श्राद्वसंहितामिति ।। अथ पार्वणआद्धप्रपञ्चः। अथ तद्विवतिभूतं प्रत्यादिकं निरूप्यते । तत्रेतिकर्तव्यमाह जातूकl:- पितुः पितृगणस्थस्य कुर्यात्पार्वणवत्सुतः। कुर्वीत दर्शवत् श्राद्धं मातापित्रोमतेऽहनीति ॥ ननूक्तातिदेशेन पितरो यत्र पूज्यन्ते तत्र मातामहा अपि ॥ इति वचनेन च प्रत्याद्विकेपि मातामहानामपि श्राद्धं प्राप्नोतीति चेत् सत्यम् । अत एव निपिद्धं तत्कात्यायनेन- ·- - चतुर्विंशतिमतसंग्रहः कर्षसमन्वितं मुत्का तथाचं श्राद्धषोडशम् । प्रत्याद्विकं च शेषेषु पिण्डाः स्युः षडिदिति स्थितिरिति ॥ कसमन्वितं सपिण्डीकरणम् । यद्यपि क्षयाहे पार्वणमेकोद्दिष्ट च प्रागुदाहृतैर्वचनैर्लभ्यते तथापि देशाचाराव्यवस्थितो विकल्प इत्युक्तं प्रागेव । तदेतदाहुर्मूले- सपिण्डीकरणादर्स कुर्यादेव हि पावर्णम् । एकोदिष्टं क्षये केचिदिच्छन्ति मुनिपुङ्गवा इति ।। तत्राप्यमायां प्रेतपक्षे च मृतानां पार्वणमेव नियतमुक्तम् । अमायां तु क्षयो यस्य प्रेतपक्षेऽथवा पुनः॥ पविणं तेन कर्तव्य नैकोदिष्टं कदाचन । इति वचनाद् । इदं च वचनमनिश्चितमूलमिति विज्ञानेश्वरः। शङ्खस्मृतावेतदुपलभ्यत इति माधवः । अथान्वारूढायाः क्षयाहो निर्णीयते। अन्वारोहणं च द्विविधम् । सहगमन, मनुगमनं च । सहगमनं च भर्तृशरीरेण तदस्थिभिर्वा तत्मतिनिधिभूतपर्णशरेण वा सह एकचित्या- रोहणम् एकनिर्णयभतृसंस्कारमुद्दिश्य क्रियमाणमिति । संस्कारश्च न दाहमात्रं येन शरीरस्यैव संस्कारो न भतुरित्युच्येत । अस्थिपालाशवि- ध्यानर्थक्यापत्तेः किंतूत्तरश्राद्धादिकार्हताप्रयोजको मन्त्रादिकरणको दा- हपूर्वकः क्रियाविशेषः। सच कचिद्भर्तृशरीर एव, कचित्तदवयवास्थ्यादिषु, कचिच्च तत्प्रतिकृतिषु पालाशादिषु क्रियत इति तत्तदर्थमर्थ्यमाना सैव चितिर्भर्तृचितिरेव । तेनास्थ्यादिनापि सहगमने ब्राह्मण्यादेनं पृथक्- चितिप्रयुक्तो दोषः, निव्यूढे हि भर्तृसंस्कारे स्त्रिया एवाग्निप्रवेशसिद्धयर्थ रच्यमाना चितिः पृथक्चितिः, तत्र ब्राह्मण्या नाधिकारः । भर्नेशरी- रादिसाहित्यव्यतिरेकेण केवलं भर्तृमात्रोद्देशेन भिन्नचित्यारोहणमनुग- मनम् । तत्र च ब्राह्मण्याः सहगमन एवाधिकारः।

·चतुर्विंशतिमतसंग्रहः पृथक्चिति सपारुह्य न विमा गन्तुमर्हति । अन्यासांबत नारीणां धर्मोयं परमः स्मृत इति उशनसः स्मरणात् । यानि च या स्त्री ब्राह्मणजातीया मृतं पतिमनुव्रजेत् । सा स्वर्गमात्मघातेन नात्मानं च पति नयेत् ॥ इत्यादीनि च वाक्यानि तानि पृथञ्चितिविषयाण्येव । तदेतत्स्प- ष्टमाह स्मृत्यर्थसारः-ब्राह्मण्या एकचित्यारोहणमेव न पृथचित्या- रोहण कार्यम् ।सवर्णायाः पत्यासहैकचित्यारोहणम्, असवर्णायाः पृथक्- चित्यारोहणमेवेति । क्षत्रियादिस्त्रीणां पृथक्पृथगेवेति मिताक्षरास्वरसः। दिवोदासीये भरद्वाजः- पृथचितिं मृते पत्यौ न विप्रा गन्तुमर्हति । साप्यनुम्रियते पर्णशरदाहे सहास्थिभिरिति ॥ पारिजातेपि-देशान्तमृते पत्यौ ब्राह्मण्यास्तदस्थिभिःसहगमनं भवत्येव । तत्र चन्द्रिकायां भृगुः- या समारोहणं कुर्याद्भर्तृचित्यां पतिव्रता । तां मृताहनि संप्राप्ते पृथपिण्डे नियोजयेत् इति । स्मृत्यन्तरेपि- एकचित्यां समारूढौ दम्पती निधनं गतौ ।। पृथक्श्राद्धं तयोः कुर्यादोदनं च पृथक् पृथक् इति । ओदनमोदनपिण्डम् इत्यर्थः । अग्निस्मृतौ- एकचित्यां समारुह्य मृतयोरेकबर्हिषि । पित्रोः पिण्डान् पृथग् दद्यादिति । तथा चैकस्यां तिथौ मातृपितृमरणे तन्त्रेण श्रपणं कृत्वा मातृ- पितृश्राद्धं पृथक् पृथक् कृत्वा एकबर्हिषि षट् पिण्डान् दद्यात् । पति- मुद्दिश्य कालान्तरे यान्वारूढा सा यस्यां तिथी अग्नि प्रविष्टा तस्या- मेव श्राद्धमर्हति नतु पतिक्षयतिथौ " क्षयाहस्तु क्षयेहनीति "। यत्र ·चतुर्विंशतिमतसंग्रहः १६५ क्षयः स क्षयाहः तिथिस्तात्कालिकी ग्राह्या तथा मरणजन्मनोः । इति वचनादिति केचित् तन्न, मरणतिथौ श्राद्धप्रतिपादकवाक्या- नामन्वारूढाश्राद्धेतरश्राद्धविषयकत्वात् । आतीर्ते मुदिते हृष्टा पोषिते मलिना कशा । मृते म्रियेत या पत्यौ सा स्त्री ज्ञेया पतिव्रतेति । स्वधर्ममनुपालयन्ती साध्वी कस्माञ्चित्पतिबन्धकात्पतिमरणदि- ने मरणालाभे ततः मागूर्व वा तमुद्दिश्य तद्भक्त्यैवासून त्यजति तस्या आब्दिकं पतिक्षयदिने एव युक्तम् । उक्तं च- सहाग्रतः पृष्ठतो वा तद्भक्तथा म्रियते यदि । तस्याः श्राद्धं प्रदातव्यं पृथक् पत्युः क्षयेहान इति ॥ पत्युः क्षयेऽहनि तस्याः श्राद्धं पृथक् दातव्यमित्यन्वयः । तस्याः क्षयेऽहनि इत्यन्वये पत्युः पृथगिति व्यर्थं स्यात् । किंच अन्यथाप्राप्ते विधिः स्यात्, तथाच वाक्यानर्थक्यमिति । अत्र केचित् तस्या अन्वा- रूढाया, भर्तुश्च क्षयाहनि स्वक्षयाहे पृथक् श्राद्धं प्रदातव्यं तेन तत्क्ष- याहे तस्याः, पतिक्षयाहे पत्युः नत्वेकस्यां भर्तुरेव क्षयतिथावित्यर्थमाहुः तदपि न, क्षयेहनीत्यस्य संबन्धाकाङ्क्षायां तत्पतिशब्दाभ्यां संबन्धि- समर्पणे कृते श्राद्धपदेपि संबन्धाकाङ्क्षायां ताभ्यामेव संबन्धिस- मर्पणे तस्याः श्राद्धं तस्याः क्षयाहनि पत्युः श्राद्धं पत्युः क्षयेह- नीत्यावृत्तिलक्षणो वाक्यभेदः स्यात् पृथक्पदे वीप्सामसङ्गाच । किंच एकस्मिन्नेव दिने यदा तिथिद्वयं तत्र च प्रातरेकस्यां तिथौ पत्युमरणम- परस्यां चाग्निप्रवेशः स्त्रिया कृतः तत्र सहगमनेपि दिनद्वये श्राद्धप्रसङ्गः, तस्मात्तिथिस्तात्कालिकेति वचनमन्वारूढाश्राद्धतरवियषम् । तदुक्तं पुराणसमुच्चये- अग्रतः पृष्ठतो वापि तद्भक्तथा म्रियते तु या । तस्याः श्राद्ध मुतैः कार्य पत्युरेव क्षयेहनि ।

·चतुर्विंशतिमतसंग्रहः इति वदन्ति । अथ वमनादिना श्राद्धविघ्ने निर्णयः । ऋग्विधाने- इन्द्राय सामसूक्तेन श्राद्धविघ्नो यदा भवेत् । अग्न्यादिभिर्भोजनेन श्राद्धं सम्पूर्णमेव हीति । अत्रादिपदेन विधिवल्लौकिकाग्निप्रतिष्ठापनमन्वाधानाघाराज्यभा- गान्तस्थालीपाकतन्त्रं पितॄनामपूर्वकाग्न्यर्चनान्न त्यागहोमादयो गृह्यन्ते भोजनशब्देन च श्राद्धस्य पुनः करणम् । एवञ्चात्र विधानद्वयमुक्तम् । तत्र भोजनानन्तरं श्राद्धे प्रधानभूतपिण्डदाने कृते पश्चाद्वमनप्राप्ती होम एव कर्तव्यः । पिण्डदानात्याग वमनादौ तदिने उपवासं कृत्वा परेऽह- नि श्राद्धं कर्तव्यमित्यर्थः । उभयत्र सूक्तजपश्चानुवर्तते । पृथनिमित्त- स्वादर्शनात् । पक्षद्वयमप्याह स्मृतिसंग्रहकारः- प्राधान्यं पिण्डदानस्य भोजनस्य तदङ्गता। अतो भुक्तिक्रियाहानौ श्राद्धावृत्ति न मन्यते इति ॥ अत्र श्राद्धाऽऽवृत्तिं न मन्यते इत्यनेन होमविधिः सूचितः। तदुक्तम्- प्राणादिपञ्चभिर्मन्त्रैर्यावद्द्वात्रिंशसंख्यया । होमशेष समाप्याथ श्राद्धशेषं समापयेत् इति ।। तथा तत्रैव । अकृते पिण्डदाने तु सज्जनो ब्राह्मणो वमेत् । पुनः पाकात्तु कर्तव्यं पिण्डदानं यथाविधि इति ।। अत्र पुनः पाकविधानेन श्राद्धस्य पुनरारत्तिर्विधीयते इति । संकल्पश्राद्धपि पुनः करणमुक्तम् । भुक्तिक्रियायाः प्राधान्यं श्राद्धे संकल्पसंज्ञके । तत्रापि पितृविप्राणां तूपघाते पुनः क्रियति । एतद्वचनजातेन परेहनि पुनः श्राद्धकरणमुक्तम् । तदेतत्सांवत्स- रिकमासिकविषयम् । अमायां वमनादिविघ्ने तु तदैवाऽऽमेन कार्यम् ।

·-
चतुर्विंशतिमतसंग्रहः
१६७
तथाच मरीचिः-
श्राद्धविघ्ने द्विजातीनामामश्राद्धं प्रकीर्तितम् ।
अमावास्यादि नियतं माससंवत्सराहतइति ॥
अनेनाब्दिकं मासिकं च श्राद्धमावश्यकं पकानेनैव कार्यमिति
सूचितम् । श्राद्धे परिवेष्टुरुच्छिष्टस्पर्शे शुद्धिपकारः संग्रहे-
उच्छिष्टेन तु संस्पृष्टो द्रव्यहस्तो न संकरः ।
भूमौ निधाय तद्रव्यमाचान्तेभ्यूक्षणाच्छुचिरिति ॥
भोक्तृणामन्योन्यस्पर्शे शङ्ख:-
श्राद्धपक्तौ तु भुजानो ब्राह्मणो ब्राह्मणं स्पृशेत् ।
तदनमत्यजन् भुक्त्वा गायत्र्यष्टशतं जपेदिति । अन्योच्छिष्टस्पर्श
शङ्खः-
उच्छिष्टलेपनं स्पर्शे प्रक्षाल्यान्येन वारिणा ।
भोजनान्ते नरः स्नात्वा गायत्रीं त्रिशतं जपेत् ॥
अन्योन्यभोजनपात्रोच्छिष्टस्प व्यास:-
उच्छिष्टोच्छिष्टसंस्पर्श स्पृष्टपात्रं विहृत्य च ।
सर्वान्नं पूर्ववत् क्षिप्त्वा भोजयेत्तु द्विजोत्तम इति ॥
एकोदिष्टलक्षणमाहुर्मूले-
एकां शलाका निक्षिप्यैकोद्दिष्ट त्वयंमाहरेत् ।
एकपात्रे पवित्रं तु देवावाहनवर्जितम् ॥
अग्नौकरणहीनं तु शेषं कुर्याच्च पूर्ववत् इति ।
याज्ञवल्क्योपि-
एकोद्दिष्टं दैवहीनमेकाध्यकपवित्रकम् ।
आवाहनाग्नौकरणरहितं ह्यपसव्यवत् इति ।
उपतिष्ठतामित्यक्षय्यस्थाने, विसर्जने अभिरम्यतामिति वदेत् ।
अयूस्तेऽभिरताः स्म इति । कात्यायन:- स्वदितमिति तृप्तिप्रश्नः,
सुस्वदितमित्यनुज्ञति । तच्चैकोद्दिष्टं त्रिविधम् । नवं, नवमिश्नं पुराणं चेति ।
-

·चतुर्विशतिमतसंग्रहः तत्र प्रथमायेकादशाहान्तं विहितं नवश्राद्धम् । तथाचाङ्गिराः प्रथमेहि तृतीयेहि पञ्चमे सप्तमे तथा । नवमैकादशे चैव तन्नवश्राद्धमुच्यते इति ॥ वसिष्ठस्त्वाह- सप्तमेहि तृतीयेह्नि प्रथमे नवमे तथा । एकादशे पञ्चमे स्युनवश्राद्धानि षट् सदेति । पण्णांनवश्राद्धानामुपरि कर्तव्यं मासिकं नवमिश्रम्। तथाचाश्वला- लायन:-नवमिश्रं षडुत्तरमिति । मासिकानामुपरि कर्त्तव्यं प्रत्याब्दिकादि पुराणम् । अत एव हारीतेन प्रायश्चित्तकाण्डे क्रमेण नवमासिकयोःपाय- श्चित्तमभिधायोत्तरकालीनं श्राद्धं पुराणशब्देन व्यवहृतम् । चान्द्रायणं नवश्राद्धे प्राजापत्यं तु मासिके । एकाहस्तु पुराणेषु प्रायश्चित्तं विधीयतइति ।। इत्थं पार्वणैकोद्दिष्टेविवेचित अथोभयात्मकंसपिण्डीकरण विविच्यते तत्र लौगाक्षिः- श्राद्धानि षोडशापाद्य विदधीत सपिण्डनमिति । षोडशश्राद्धानि तु जातूक]न दर्शितानि ॥ द्वादशप्रतिमास्यानि आयषाण्मासिके तथा । त्रैपक्षिकाब्दिके चेति श्राद्धान्येतानि षोडशेति ॥ आयम् ऊनमासिकम् । एवं पाण्मासिकाब्दिकशब्दावपि उनषा- मासिकमूनाब्दिकञ्चाहतुः द्वादशप्रतिमास्यानां पृथगुपादानात् । तेषां तु कालमाह याज्ञवल्क्य:- मृतेऽहनि तु कर्त्तव्यं प्रतिमासं तु वत्सरम् । प्रतिसंवत्सरं चैवमाद्यमेकादशहनीति ॥ पैठीनसिः- मासिकानि स्वकाले तु दिवसे द्वादशेपि वेति । ऊनपाण्मासिकारीनां कालन्तु श्लोकगौतम आह- ·- चतुर्विंशतिमतसंग्रहा एकद्वित्रिदिनैरून त्रिभागेनाधिकेन वा । श्राद्धान्यूनाब्दिकादीनि कुर्यादित्याह गौतम इति ॥ ऊनमासिकस्य चैकल्पिक कालमाह गालव:- मरणाद्वादशाहे स्यान्मास्यून वोनमासिकमिति । उनानां वयकालमाह गार्य:- नन्दायां भार्गवदिने चतुर्दश्यां त्रिपुष्करे । ऊनश्राद्धं न कुर्वीत गृही पुत्रवनक्षयादिति ।। पुराणे- सपिण्डीकरणादाक् कुर्याच्छ्राद्धानि षोडश । एकोद्दिष्टविधानेन कुर्यात्सर्वाणि तानि वित्रि ।। एवं षोडशश्राद्धानि कृत्वा ततः सपिण्डीकरणं कुर्यात् । तस्य कालमाहुर्मूले- सपिण्डीकरणं चाब्दे सम्पूर्णेऽभ्युदये तथा । द्वादशाहे तु केपाञ्चिन्मतं चैकादशेहनीति ।। बौधायनस्तु-अथ संवत्सरे पूर्णे सपिण्डीकरणं त्रिपक्षे वा तृतीये वा मासि षष्ठे वैकादशे वा द्वादशाहे वेति । एकादशाहद्वादशाहतृतीयमास- पष्ठमासैकादशमाससंवत्सरान्तत्रिपक्षशुभागमा इति अष्टौ काला माध- वादिग्रन्थेषु फलिताः । तत्रेयं व्यवस्था, मृताहादेकादशे दिने यधमावास्या स्यात्तदा साग्निकेन तस्यामेव सपिण्डीकरण कार्यम् । तथाच कार्णाजिनिः सपिण्डीकरणं कुर्यात्पूर्ववच्चाग्निमान् सुतः । परतो दशरात्राचेत्कुहूरब्दोपरीतरइति ।। २२

·-
चतुर्विंशतिमतसंग्रहः
एकादशदिवसत्वेन दर्शस्यानागमे तु साग्निदशेड्नि कुर्यात् ।
तथाच भविष्यत्पुराणम् -
यजमानोऽग्निमान् राजन् प्रेतश्चानग्निमान् भवेत् ।
द्वादशाहे भवेत्कार्य सपिण्डीकरणं सुतैरिति ॥
प्रेतस्य साग्निकत्वे तु तृतीयपक्षे सपिण्डनम् ।
तथाच सुमन्तुः-
प्रेतश्चेदाहिताग्निः स्यात्क नग्निर्यदा भवेत् ।
सपिण्डीकरणं तस्य कुर्यात्पक्षे तृतीयके ।
उभयोः साग्निकत्वे तु द्वादशाहे ।
-
तथाच स्मर्यते-
साग्निकस्तु यदा कर्ता प्रेतश्चाप्यग्निमान् भवेत् ।
द्वादशाहे तदा कार्य सपिण्डीकरणं पितुरिति ।।
उभयोरनग्निकत्वे तु द्वादशाहादयःसप्त काला इच्छया विकल्प्यन्ते
तथाच माधवीये भविष्यत्पुराणम्-
सपिण्डीकरणं कुर्याद्यजमानस्त्वनग्निमान् ।
अनाहिताग्नेः प्रेतस्य पूर्णब्दे भरतर्षभ ! ॥
द्वादशेहनि षष्ठे वा त्रिपक्षे वा त्रिमासिके ।
एकादशेपि वा मासि मङ्गले वाप्युपस्थिते इति ।।
व्याघ्र:-
आनन्त्यात्कुलधर्माणां पुंसां चैवायुषः क्षयात् ।
आस्थितेश्च शरीरस्य द्वादशाहे प्रशस्यत इति ॥
एतच्च सर्व त्रैवर्णिकविषयं शूद्रस्य तु द्वादशहएव नियमः ।

·चतुर्विंशतिमतसंग्रहः
१७१
मंन्त्रवज हि शूद्राणां द्वादशेहनि कीर्तितामिति ॥
सपिण्डीकरणं प्रकृत्य विष्णुनोक्तत्वात् । यदा संवत्सरपूर्तेः
प्रागेव सपिण्डीकरणं क्रियते तदा, यद्यपि षोडशश्राद्धानि ततः प्रागेव
कृतानि ।
श्राद्धानि षोडशाद-त्वा न कुर्यात्तु सपिण्ड नमिति ।
वृद्धवसिष्ठोक्तेः तथापि स्वस्वकाले पुनरपि मासिकादीन्या-
वर्तनीयानि ।
तदाह गोभिल:-
यस्य संवत्सरादर्वार विहिता तु सपिण्डता ।
विधिवत्तानि कुर्वीत पुनः श्राद्धानि षोडशेति ।।
विधिवदिति यथाचारं पार्वणविधिना एकोद्दिष्टविधिना वेत्यर्थः।
तथाच पैठीनसि:-
सपिण्डीकरणादर्वाक् कुर्यात् श्राद्धानि षोडमा ।
एकोद्दिष्टविधानेन कुर्यात् सर्वाणि तानि तु ।।
सपिण्डीकरणादूर्ध्वं यदा कुर्यात्तदा पुनः ।
प्रत्यब्दं यो यथा कुर्यात्तथा कुर्यात्स तान्यपि ॥
आवर्तनं चोर्ध्वभाविनामेव नतु प्राग्भाविनाम् ।
तथाच कार्णाजिनिः-
अगिब्दाद्यत्र यत्र सपिण्डीकरणं कृतम् ।
तदूर्ध्व मासिकानां स्याद्यथाकालमनुष्ठितिरिति ।।
सपिण्डीकरणादूर्ध्वमावर्तनीयानामनुमासिकादीनां वृद्धिप्राप्तौ पु-
नरपकर्षः । तथाच शाठ्यायनिः-

·A चतुर्विंशतिमतसंग्रहः सपिण्डीकरणादाक् अपकृष्य कृतान्यपि । पुनरप्यपकृष्यन्ते वृद्ध्युत्तरनिषेधनात् ।। निषेधश्च कात्यायनेनोक्तः । निर्वयं वृद्धितन्त्रं तु मासिकानि न तन्त्रयोदिति ।। विज्ञानेश्वरस्तु-संवत्सरादर्वाक्सपिण्डीकरणमिति पक्षे कि पो- डशश्राद्धानि कृत्वा सपिण्डीकरणं किंवा विपरीत इति संशय्य सपिण्डना- नन्तरं स्त्रकाले कार्याणीति मुख्यः पक्षः। अक्सिपिण्डनादिति त्वापरकल्प इति सिद्धान्तितत्वात् । तन्मते माधवायुदाहृतानि शाठयायनिप्रभृ- तिवचनानि कथं व्याख्येयानीति परिभावनीयम् । सपिण्डीकरणस्य गौणकालमाह ऋष्यशृङ्गः- सपिण्डीकरणश्राद्धमुक्तकाले न चेत्कृतम् । रोद्रे हस्ते च रोहिण्यां मैत्रभे वा समाचरेदिति ।। अथ सपिण्डीकरणेतिकर्तव्यतामाह याज्ञवल्क्यः- गन्धोदकतिलैयुक्तं कुर्यात्पात्रचतुष्टयम् । अार्थ पितृपात्रेषु प्रेतपात्रं प्रसेचयेत् ॥ येसमाना इति द्वाभ्यां शेष पूर्ववदाचरेत् इति । तपात्रोदकं किंचिदवशेष त्रिधा विभज्य पितृपात्रेवासिच्य प्रेता ग्रंपात्रावसिष्टोदकेन प्रेतस्थानब्राह्मणहस्तेऽयों देय इति व्याख्यातारः । कात्यायनोपि-ततः संवत्सरे पूर्णे चत्वारि पात्राणि सतिलगन्धोदकैः पूरायित्वा त्रीणि पितॄणामेकं प्रेतस्य, प्रेतपात्रं पितृपात्रेषु सिञ्चति येस- माना इति द्वाभ्यामेतेन पिण्डो व्याख्यात इति। तदेतदाहुर्मूलकाराः। चत्वारीहार्घ्यपात्राणि अर्चयेत्पूर्ववच्छुचिः ।

·चतुर्विशतिमतसंग्रहः प्रेतपात्रं पितॄणां तु पात्रेषु निर्वपेद् बुधः ॥ मधुबाता ऋचं जप्त्वा संगच्छध्वमिति ब्रुवन् । ये समाना इति द्वाभ्यां केचिदिच्छन्ति सूरयः ।। एवं पिण्डेषु कर्तव्यं चरमं तु विसर्जयदिति ॥ व्युत्क्रममृतेषु तु सपिण्डीकरणं नास्ति, किन्तु पितरि प्रेते पितामहे च जीवति पितुरेकापिण्डमेकोद्दिष्टविधानेन विधाय पितामहस्य पितृपितामहप्रपितामहेभ्यः पार्वणविधिना दद्यात् । एवं गोब्राह्मणादिह- तस्यापि सपिण्डाभावः, दार्शिकाब्दिकादौ एकोद्दिष्टपार्वणयोरनुष्टानं चेति विज्ञानेश्वरमतम् । ब्राह्मणादिहते ताते पतिते सङ्गवर्जिते । व्युत्क्रमाच मृते देयं येभ्य एव ददात्यसाविति । कात्यायनवचनं चात्रोपष्टम्भकम् । स्मृतिचन्द्रिकाकारण- भृतयस्तु-पितामहे जीवति प्रपितामहादिना सपिण्डनं कार्यमित्याहुः । तथाच मनु:- पिता यस्य तु वित्तः स्याजीवचापि पितामहः । पितुः स नाम संकीर्त्य कीर्तयेत् प्रपितामहमिति ॥ विष्णुरपि-यस्य पिता प्रेतः स्यात्स पित्रे पिण्डे निधाय पितामहा- पराभ्यां द्वाभ्यां दद्यादिति। स्मृत्यर्थसारे-व्युत्क्रममृतानां सपिण्डीकरणं कार्य नवेति मतद्वयमप्युपनिबद्धम् । अत्र च विभक्तानामपि न पृथगछि. कारः किंतु ज्येष्ठेनैव कर्तव्यमिति । नवश्राद्धं सपिण्डत्वं श्राधान्यपि च षोडश । एकेनैव तु कार्याणि संविभक्तधनेष्वपि ॥

·१७४ चतुर्विंशतिमतसंग्रहः इतिवचनात् । ज्येष्ठासंनिधाने तु य एव सपिण्डः समानोदको वा सन्निहितः स दशाहान्तं कुर्यात् । यत्तु- कनीयसा कृतं कर्म सपिण्डीकरणं पुनः । तज्ज्यायसापि कर्तव्यं प्रेतशब्दं विहाय तु इति ॥ तत्कनीयसः साग्नित्वे पिण्डपितृयज्ञानुरोधेन सपिण्डीकरणस्या- वश्यकर्त्तव्यत्वात्तद्विषयकम्, अनग्निकस्तु कनीयान् सपिण्डीकरणं न कुर्यादेवेत्यन्यत्र विस्तरः। उशनाः एकोदिष्टं न कुर्वीत यतीनां चैव सर्वदा अहन्येकादशे प्राप्ते पार्वणं तु विधीयत इति । इदं च शूद्राणामप्यमन्त्रकं द्वादशेड्सि मासे गते वा कार्यम् । अन्वारो हणे सहगमने तु स्त्रियाः पृथक् सपिण्डी करणं न कार्यम् । भर्तुः कृते स्त्रियाश्च कृतं भवति । तदाह श्राद्धकल्पे आपस्तम्बः- एकत्वं सा गता भर्तुः पिण्डे गोत्रे च सूतके । पृथक् पिण्डप्रदानं न तस्मात्पत्नी षु युज्यते ॥ चतुर्थीहोममन्त्रैः स्त्री पत्युदेहार्द्धतां व्रजेत् । अतो धर्मे च पिण्डे च भवेत्तस्यार्द्धभागिनी ॥ मृते पितरि मातुस्तु न कुर्यात्सहपिण्डताम् । भत्तुरेव सपिण्डत्वे तस्या अपि कृतं भवेद् इति ।। अस्यार्थः, एकस्यामेव तिथौ एकचित्यां समारूढयोर्दम्पत्योः पतिपिण्डदानसमय एव द्वयोन मग्रहणं कार्यम् । न पृथक् मातुः पिण्ड- ·चतुर्विशतिमतसंग्रहः १७५ दानम् । पितृपिण्डदानेनैव तस्या अपि जातत्वादिति । तदुक्तं चन्द्रप्रकाशे- एकचित्यधिरोहश्चतिथिरकैव जायते । एकपाकेन पिण्डैक्ये योहीत नामनी इति । स्मृत्यर्थसारे-अन्वारोहणकादिनमरणे स्त्रियाः पृथक् सपिण्डीकरणं न कार्यम् । भर्तुश्च कृते स्त्रियाश्च कृतं भवतीति । अनुगमने तु मातुः सपिण्डीकरणं पत्यैव सह कार्यम् । तदाह शातातप:- मृता याऽनुगता नाथं सा तेन सहपिण्डनम् । अर्हति स्वर्गवासेपि यावदाभूतसंप्लवम् ॥ अन्वारोहणे तु पुत्रः स्वपित्रैव मातुः सापिण्डचं कुर्याद् इति विज्ञानेश्वरः। यमोपि- पत्या चैकेन कर्तव्यं सपिण्डीकरणं स्त्रियाः । सा मृतापि हि तेनैक्यं गता मन्त्राइतिव्रतैरिनि ।। पत्या चैकेनेत्यत्र पतिपदं पत्युः पित्रादीनामुपलक्षणार्थमित्येके । एतेन पत्यैव न तत्पित्रादिभिः सहेत्यन्ये । हारीतोऽपि- स्वेन भी सहैवास्याः सपिण्डीकरणं स्त्रियाः । एकत्वं या गता यस्माचरुमन्त्राहुतिव्रतैरिति ।। तदेतत्पृथञ्चित्यारोहणविषयम् । एकचित्यारोहणे पतिसापण्ड- नेनैव तस्या अपि कृतत्वादिति शङ्खधरः । पतिमुद्दिश्य दिनान्तर- ।

·१७६ चतुविशतिमतसंग्रह Demand S मरणविषयमिति गोविन्दराजः । दिनान्तरमृते पुत्रः स्वपितृषितामह- पिण्डमध्ये कुशानन्ताय पित्रैकेन मातुः सपिण्डनं कुर्यादिति स्मृत्य थसारः। पत्युदेशेन मातुरग्निप्रवेशमरणविषयमिति मनोपि । अथ सहगमनानुगमनातिरिक्तं प्रकारान्तरेण मरण मातुः सापिण्डयं केन सहेत्यपेक्षायामाह शलः- मातुः सपिण्डीकरणं कथं कार्य भवेत्सुतैः । पितामह्यादिभिः सार्द्ध सपिण्डीकरणं स्मृतम् ।। शातातपोपि- पितामह्या सहवास्याः सपिण्डीकरणं स्मृतम् ।। छन्दोगपरिशिष्ट- मातुः सपिण्डीकरणं पितामह्या सहोदितामिति ॥ तदेतबाह्मादिविवाहोढाविषयमिति चिन्तामणिः । श्राद्धकल्पे यमस्तु- जीवत्पिता पितामह्या मातुः कुर्यात्सपिण्डनम् इति ।। मृतपितृकस्य विकल्पमाह यमएव- प्रमीतपितृकः पित्रा पितामहा थवा सुत इति । ब्राह्मादिविवाहोत्पन्नः पित्रा पितामहन पितामद्या बा विकल्पेन कुर्यादिति विज्ञानेश्वरः । अत्र सर्वत्र पितामहीपदं प्रपितामहीद्ध- प्रपितामह्योरुपलक्षणम् । पितामह्यादिभिः सामिात शङ्वाक्तः । शातातपस्तु पशान्तरमाह- तन्मात्रा तत्पितामद्या तच्छुश्बा वा सपिण्डनम् इति । अस्याः, तस्या मातुर्मात्रा मातुरेव पितामह्या तश्च या तस्या ·चतुर्विंशतिमतसंग्रहः १७७ मातृपितामह्या या श्वश्रूर्मातः प्रपितामही तयेत्यर्थः । पूर्वस्यां जीवन्त्या- मुत्तरोत्तरयेति वाशब्दार्थमाह मदन:-आसुरादिविवाहेषु मातामह्या- दिभिरेवेति वाशर्दाथ इति सर्वे एव । आसुरादिविवाहेषु विनानां योषितां स्मृता । इति तेनैवोत्तरार्द्धनाभिधानात् । पक्षान्तरमाह सुमन्तुः- पिता पितामहे योज्यः संपूर्णे वत्सरे सुतैः । माता मातामहे तद्वदित्याह भगवान् शिव इति ।। तदेतत्पुत्रिकापुत्रविषयमिति बहवः । तदाह बौधायनः- आदिशेत्पथमे पिण्डे मातरं पुत्रिकासुतः । द्वितीये पितरं तस्यास्तृतीये च पितामहम् इति ॥ आसुरादिविवाहोत्पन्नः पुत्रिकासुतश्च मातामहेनैवेति विज्ञाने- श्वरोपि। अथापुत्रायाः पल्याः सपिण्डनमाह पैठीनसिः- अपुत्रायां मृतायां तु पतिः कुर्यात्सपिण्डताम् । श्वश्वादिभिः सहैवास्याः सपिण्डीकरणं भवेत् ।। अस्याः श्ववादिभिः स्वमात्रादिभिरिति सर्वसंमतीर्थइति । तदुक्तं व्यासेन- अपुत्रायां मृतायां तु पतिः कुर्यात्सपिण्डनम् । स्वस्य मात्रादिभिः सार्द्धमेवं धर्मेण युज्यत इति ।। एवं विरुद्धेषु वचनेषु सत्सु अपुत्रायां भार्यायां प्रमीतायां भर्ती स्वमात्रैव सापिण्ड्यं कुर्यादिति विज्ञानेश्वरोपि ।

·१७८ चतुर्विंशतिमतसंग्रहः अथापुत्रस्य भर्तुः पत्न्या सापिण्ड्यं कार्यमित्याह लौगाक्षिः- सर्वाभावे स्वयं पल्यः स्वर्भतॄणाममन्त्रकम् । सपिण्डीकरणं कुर्युस्ततः पार्वणमेव च इति ।। सुमन्तुरपि- अपुत्रे संस्थिते कर्ता नास्ति चेत् श्राद्धकर्मणि । तत्र पत्न्यपि कुर्वीत सापिण्डयं पार्वणं तथा इति ॥ अथ वृद्धिश्राद्धमाह । याज्ञवल्क्यः- एवं प्रदक्षिणात् को वृद्धौ नान्दीमुखान् पितॄन् । यजेत दधिकर्कन्धूमिश्रान् पिण्डान् यवैः क्रियाः । आकृत् परिपाटी। पिण्डानिति दत्त्वेति शेषः । यवैरिति तिलसाध्याः क्रिया यवैः कुर्यादित्यर्थः । अत्र विशेषमाह आश्वलायनः अथाभ्युद- यिके युग्मा ब्राह्मणा अमूला दर्भाःप्राङ्मुखो यज्ञोपवीती स्यात्प्रदक्षि- णमुपचारो यवैस्तिलार्थो गन्धादिदानं द्विह्निः ऋजुदर्भानासने दद्यात् यवोसीति स्वाहान्तेन मन्त्रेण यवापवनं विश्वेदेवा इदं वोऽयं नान्दी- मुखाः पितर इदमय॑मिति यथालिङ्गमर्घ्यदानं पाणौ होमः अग्नये क- व्यवाहनाय स्वाहा, सोमाय पितृमते स्वाहेति, मधुवाता इति ऋचः स्थाने उपास्मै गायतेति पञ्च मधुमतीः श्रावयेदक्षन्नमीमदन्तेति च षष्ठी- माचान्तेषु भुक्ताशयान् गोमयेनोपलिप्य तेषु प्राचीनाग्रान् दर्भान् संस्तीर्य तेषु पृषदाज्यमिश्रेण भुक्तशेषणैकैकस्य द्वौ द्वौ पिण्डौ दद्या- दिति । इदं च श्राद्धत्रयं तत्र क्रममाह शातातपः- मातृश्राद्धं तु पूर्व स्यात्पितॄणां तदनन्तरम् । ततो मातामहानां च वृद्धौ श्राद्धत्रयं स्मृतमिति ॥ आश्वलायन:- - ·१७९ चतुर्विशतिमतसंग्रहः माता पितामही चैव संपूज्या प्रपितामही । पित्रादयस्त्रयश्चैव मातुः पित्रादयस्त्रयः । एतेन वार्द्धनीयाः स्युः पितरोऽभ्युदये द्विजैरिति । अस्य मुख्यकालमाह वशिष्ठः- पूर्वेद्युर्मातृकं श्राद्धं कमर्माहे पैतृकं तथा । उत्तरेयुः प्रकुर्वीत मातामहगणस्य विति॥ वृद्धशातात:- - पृथग्दिनेष्वशक्तश्चेदेकास्मन् पूर्ववासरे । श्राद्धत्रयं प्रकुर्वीत वैश्वदेवं तु तान्त्रिकमिति ॥ तत्राप्यशक्तौ वृद्धमनुः- अभावे भिन्नकालानां नान्दीश्राद्धत्रयं बुधः। पूर्वेयुर्वै प्रकुर्वीत पूर्वाह्ने मातृपूर्वकमिति ।। इदं गर्भाधानमारभ्य पुत्रस्य प्रथमविवाहावधि पित्रा कार्यम् तदु- परि पुत्रेणेत्यादिहेमाद्रौ स्फुटम् । अत्र च पित्रादयस्त्रय एव नान्दीमुख- संज्ञका इत्यवधेयम् । यत्तु- पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । त्रयस्त्वश्रुमुखा ह्येते पितरः सम्प्रकीर्तिताः। तेभ्यः पूर्वे त्रयो ये तु ते तु नान्दीमुखाः स्मृताः । इति वचनं तद्भाद्रपदपूर्णिमायां विहितं यत् श्राद्धं तन्मात्रविष- यकम् । तथाच ब्रह्मपुराणे- नान्दीमुखानां प्रत्यब्दं कन्याराशिगते रवौ । पौर्णमास्यां तु कर्त्तव्यं वराहवचनं यथा । ये स्युः पितामहादूर्ध्वं ते स्युर्नान्दीमुखास्त्विह इति ।

·चतुर्विंशतिमतसंग्रहः पितामहशब्देन प्रपितामहो लक्ष्यते । तस्मात्पौष्ठपदीमुपक्रम्यै- वेत्थमभिधानादन्यत्र नान्दीश्राद्धे पित्रादीनामेवोपादानमिति हेमाद्रि- पारिजातादिनिबन्धेषु स्फुटतरमेतत् । यद्यपि श्राद्धविषये प्रकीर्णक बहुतरं वक्तव्यमस्ति तथापि विस्तरभयादुपरम्यते । ग्रन्थान्ते महर्षिन- मस्काररूपं मङ्गलं शिष्यशिक्षार्थमुपनिबध्नाति- मनवे याज्ञवल्क्याय विश्वामित्राय चात्रये । विष्णवे च वशिष्ठाय व्यासायोशनसे नमः ॥ बौधायनाय शवाय दक्षायाङ्गिरसे तथा । आपस्तम्बाय वत्साय हारीताय नमो नमः ॥ बृहस्पते ! नमस्तुभ्यं नारदाय महात्मने । पराशराय गाव्य गौतमाय यमाय च ॥ शातातपाय शाङ्ख्याय संवाय नमो नमः । चतुर्विंशतिसंख्येभ्यो मुनिभ्योस्तु नमो नमः ॥ इदं च मङ्गलाचरणं मुन्युपदिष्टधर्मसंग्राहकं तच्छिष्यकर्तृकम् । अ. र्थस्तु फुटएव । सर्ववेदैकवेद्याय सच्चिदानन्दमूर्तये । नमो नमः परेशाय विष्णवे प्रभविष्णवे ॥ तेनैव प्रेरितो यद्यदचकिम चापलम् । तत्क्षम्यतांस एवैत दन्तर्यामी महेश्वरः । * इति पदवाक्यप्रमाणज्ञश्रीलक्ष्मीधरसूरेः मनुना भट्ठोजिदीक्षितन रचितायां चतुर्विंशतिमुनिमतव्याख्यायां श्राद्धकाण्डं सम्पूर्णम् । * अस्य ग्रन्थस्य सत्स्वपि बहुषु खण्डेषु,. कृतेऽपि तत्प्राप्तिप्रयासे, संप्रत्युपलब्ध खण्डवयं लोकोपकारितया व्यत्ययेनापि प्रकाशितम् । अन्यान्युपलप्स्यमानान्यपि खण्डानि सत्वरमेव प्रकाशयिष्यन्ते ।

·विज्ञापनम् । बनारमसंस्कृतसीरीज़नानी वाराणसे यसंस्कृतपुस्तकावली। on . इयं पुस्तकावली खण्डशो मुद्रिता भवति । अस्यां संस्कृतभाषा- निबद्धा बहवः प्राचीना दुर्लभा उत्तमोत्तमाः केचिदङ्गलभाषानुवा. दमहिताश्व ग्रन्था मुद्रिता भवन्ति । तांश्च ग्रन्थान् काशिकराजकी- यसंस्कृतपाठशालीयपण्डिता अन्य ऽपि विद्वांसः शोधयन्ति । थैना- हकमहाशयैरियं पुस्तकावली नियमनाधिच्छेदेन संग्राह्या तेस्तदे. के कस्य खण्डस्य कृते II) मूल्यं प्रापणव्ययश्च =) देयः । अन्येम- हाशययः कानिचित् खण्डानिसंग्राह्याणि तैश्च प्रत्येक खण्डान कृते १) मूल्यं प्रापणव्ययश्च =) देय इति ॥ तत्र मुद्रिता ग्रन्थाः। रु० आ सिद्धान्ततत्त्वविवेकः खण्डःनि ५ अर्थनङ्ग्रहः अंग्रेजीभावानुवादसहितः तन्त्रवार्तिकम् खण्डानि १३ कात्यायनमहर्षिप्रणीतं शुक्लयजुःप्रातिशाख्यम् सभाष्यं ख०६६ मांख्यकारिका चन्द्रिकाटीकागाडपादभाष्यसहिता १ वाक्यपदीयम् खण्डानि ६ (प्रथमभागः प्रथमद्वितीयकाण्डे पुण्यराजटीकासहित खण्डानि ३। द्वितीयभागः तृतीयाका- ण्डम् हलाराजटीकाहित नण्डानि३) रसगङ्गाधरः खण्डानि ९ परिभाषावृत्तिः खण्डे २ वैशेषिकदर्शनं किरणावली टीकासंबलितप्रशस्तपादप्रणीत- भाष्यसहितम् खण्ड २ शिक्षासङ्ग्रहः खण्डानि ५. . नैष्कम्यसिद्धिः खण्डानि ४ महर्षिकात्यायनप्रणीतं शुक्लयजुस्सर्वानुक्रमसूत्रम् सभाध्यम ३ ऋग्वेदीयशौनकप्रातिशाख्यं सभाष्यम् खण्डानि ४ (बृहत्) वैयाकरणभूषणम् पदार्थदीपिकासहितम् खण्डानि ४ ४ विवरणोपन्यासः सटीकवाक्यसुधासहितः खण्डे २ ૨ ·. ० HA .. २ . TRE २ . तत्त्वदीपनम् (पञ्चपादिकाविवरणस्य व्याख्यालम ) ख०० वेदान्तदीपः (श्रीभगवद्रामानुजाचार्यविरचितः) खण्डानि ३ ३ टुपटीका खण्डानि ४ पातञ्जलदर्शनम्।श्रीरामानन्दयतिकृतमणिप्रभाऽख्यवृत्ति स० १ ध्याकरण मिताक्षरा । श्रीमदभट्टप्रणीता खण्डानि १० १० रसमञ्जरी । व्यङ्गयार्थकौमुथा प्रकाशेन च सहिता ख० ३ ३ भेदधिक्कारः व्याख्यासहितः श्रीमदप्पयदीक्षितकृत उपक्रम पराक्रमसहितः खण्डे २ बोधसारो नरहरिकृतः तच्छिध्यदिवाकरकृतटी कयाम ख०१० ब्रह्मसूत्रदीपिका श्रीमच्छङ्करानन्दभगवद्विरचिता खण्डे २ दैवज्ञकामधेनुः अर्थात् प्राचीनज्योतिषग्रन्थः खण्डानि ३ श्रीमदणुभाष्यम् । श्रीश्रीवल्लभाचार्यविरचितम् । गोस्वामिश्रीपुरुषोत्तमजी महाराजविरचितभाध्यप्रकाशाख्य- व्याख्या समेतम् खण्डानि १५ तत्त्व शेखरः । श्रीभगवल्लोकाचार्यप्रणीतः । तथा-तत्त्वत्रयचुलुक. संग्रहः । कुबारवेदान्ताचार्यश्रीमद्वरदगुरुविरचितः । श्रीभाष्यवार्तिकम् ।श्रीमद्रामानुजाचार्यविशिष्ताद्वैतसिद्धान्तप्र- तिपादनपरम् । यतीन्द्रमतदीपिका च । श्रीगोविन्दाचार्यसूनु- श्रीनिवासाचार्यकृता । सकलाचार्यमतसंग्रहश्च । खण्ड २ गूढार्थदीपिका । श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धस्थरासपञ्चाध्यायी. ३ ૨ व्याख्या। ૨ आश्वलायनसूत्रप्रयोगदोपिका । श्रीविद्वद्वरमंचनाचार्यभट्ट- विरचिता। काव्यालंकारसूत्राणि । पण्डितवरवामनविरचितवृत्तिसमेतानि कामधेनुसमाख्यव्याख्यासहितानि । १ श्रुत्यन्तसुरछमेः । श्रीपुरुषोत्तमप्रसादविरचितः । चतुर्विंशतिमतसंग्रहः । श्रीभट्टोजिदीक्षितसंकलितः । २ २ ब्रजभूषण दास और कम्पनी चांदनीचौक के उत्सर नई सड़क बनारस सिटी