·केन्द्रीय पुस्तकालय
वनस्थली विद्यापीठ
..
"
1.
।
میرا
श्रेणी संख्या
-- |!...
पुःतक संन्या
अवाप्ति क्रमांक

·با این : 1
\
ماه) نسا
نم
- -
...
.
۲
... 3 ''3;{?وہ
1 3 ....
.

·No text on this page.

·"-.
Farati
तारी...
ति
। पञ्चापदेशीयसुदर्शनेन निर्मिता।
संस्कृतभाषा
अर्थात
মালদ্বতাঙ্খিা হয়ঞ্জাবি
प्रतिपादनस् ।
SANSKRIT BHÄSHA
BY
SUDARSHAN DAS PANJABI
अरू !
१८
ना.
:0:
सन
BENARÉS:
.
THE CHANDRAPRABHA: PRESS COMPANY LD.
1896.
क
पहिलीबार १०००
दास

·+ -
SIA
- 21.41:Y 2.4 : ..
1 D.
**** ***********
4
T

·- पुरोहित स. पी. १४ CreatiMacresce नाही.neermanensar ॥श्री বন্ধুত্ব ननु ‘सर्वेषामेव देशानां प्राचीनभाषा निश्चितास्ति यथा- तुर्कदेशस्य तुर्की, फारसदेशस्य फारसी, अर्वदेशात्य अरवी, इङ्गलैंडदेशस्य अंग्रेजी, इत्यादि। न च विज्ञायते आरतवर्षस्य प्राचीनभाषा काऽऽसी- दिति । तन्निवेद्यते भारतस्य भाषा संस्कृतवासीत् । या च देवभाषत्यऽप्युच्यते । यस्याश्च रचितं अगवता पाणिनिनाऽ- टाध्यायीतिनासकं व्याकरणं सैव प्राचीनभारतभाषास्ति । आसीत् किमपि सौभाग्यं मारतस्य यत् सर्वत्र भारत श्रवणपुटेन संस्कृतसाव पोता जैनैः, सैव रसनयोदाहृता, सैव पठिता, सैव लिखिता च । हा कष्टं आग्यवशेन तस्य संस्कृतस्यैषा दुर्गतिर्जाता यत् प्राप्तोऽवसरोऽस्थापि प्रणास्य 'भारतस्य प्राचीनभाषा का- सीदिति' । न चाश्चर्यमघटितघटनापटुत्लादीश्वरस्य । उक्त च-'इह खलु विषमः पुरालतानां अवति हि जन्तुषु कर्मणां विपाक' ।

·(२) ? संस्कृतसंसाषणनाशवणोपरि लवणक्षीदोप्यसौनिपात्यो यदुचते जनः संस्कृतं भारतस्य प्राचीनलाषा नास्ति । किं विशेषवाष्यपातनेन निश्वासप्रकटीकरणेन च यतो यु- तिप्रमाणाभ्यां निश्चितसेवास्ति संस्कृतव प्राचीनभाषा भारतस्येति । सन्ति चात्र विप्रतिपत्तयो यथा - संस्कृतसितिनाना संस्कृतं संस्कार प्राप्तं निर्मितमित्यर्थ अत: कैश्चिद् वुधजनैः स्वयं संभाषणार्थ निर्मितं नतु सकलभारतवासिनासासी साधारण्येन संस्कृतं साषति कश्चिदुच्यते । अनोचते-किसीश्वरेण विनाऽन्योपि कोपि पदार्थोऽ- निर्सितो ऽस्ति ? नात्येव, सकलप्रपञ्चस्यैव निर्सितत्वात् । तत्र भारतस्यैव निर्मितत्वसिद्धेः का हानिस्तदन्तर्गत- आषायाः संस्हातरूपाया निर्मितत्वप्राप्तः । ननु संस्हातमिति संस्कारं प्राप्तसित्यर्थलासेनाऽनुसीयते संस्कार करणात्पूर्व प्राथसिकं किसप्यन्यदेवरूपसासीनत्वेतत् संस्कारावास्य प्राप्तेरिति चेन्न । यदि प्राथमिकमन्यदेवासीद्रूपं तर्हि दर्यतां तस्योदाह- रणं यकीदृशमासीत् । उदाहरणदर्शनासावन ज्ञायत एक- रूप्यस्। किं च सवदभिलषितं रूपं वेदेश्योपि प्राचीनसालीदिति परिभाषणमेवानुचितं, यतो 'अंग्रेज' कुलेनाप्युच्यते भारत वेदानां समयः प्राचीनतरीस्तीति । यदि च वेदव्यः पश्चादासीत्तदा सर्वप्राचीना वेदास्तू- पलस्यन्ते, तदनंतरजातत्य संस्कृतपूर्वरूपस्यैकसम्युदाहरणं ·( ३ ) नोपलभ्यत इति तु न्यायविरुद्धम् तव रसनायोग्यम् । वेदास्तु प्राचीनतराः सन्ति संस्कृतं प्राचीनं नास्तीति कथनसपि तथा। अपि च वेदाः किमर्थं प्रकटीकता: परमेश्वरेणान्येन नेति प्रष्ण एतदेवोतं भविष्यति प्रजार्थमिति । यदि च प्रजायां संस्कृतसंभाषणप्रचार एव नासीत्तदा वेदानां प्रजार्यवं केन हेतुना सेल्यति। यदि तात्कालिकविद्वज्जनार्थमित्युच्यते तदा त्वीश्वरे वैषम्यदोषः प्राप्नोति न च वैषम्यसस्ति तस्मिन् । यतो वैषम्यं वासनया अवति वासनैव तस्मिन्नास्ति तथा चोतं अगवता पतञ्जलिना लशकर्मविपाकाशयरपरासृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः' इति । तथोतां साक्षादपि गीतायां - 'समोऽहं सर्व- भूतेषु न से इथोस्ति न प्रियः' इति । नन्वत्रैव 'न प्रियः' इत्युक्त प्रियत्वाभाव कथमाऽऽयासितमीश्वरेणेतिचेत् । 'न प्रियः' इत्यस्य प्रियवाभावे नास्ति तात्ययं किं तु प्रीत्यां न्यूनाधिक्याऽभाव द्योतयन्नीखरस्य समदृष्टितां व्यञ्जयति। न चेवरस्य दृष्टिरेव नास्तीति शक्यम् । तदैक्षतबहुस्यांप्रजायेय' इत्यादिश्रुत्या सिद्धत्वात् । नवीखर एव नास्तीति चेदुचते - मा अवस्वीश्वरः। त- थापि वेदस्यीपलभ्यमानत्वात्तस्य कर्ता त्वयाप्यवश्यं स्वीकर्त- व्य एव । ततो महत्वऽपि समदृष्टितैव युक्तोक्तं च 'विद्याविन- यसंपन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि-शुनि चैव खपाके च पण्डिताः समदर्शिनः' १ यदि चेद् घणास्त्यवास्तिक ग्रन्थवाक्यत्वात्तहि राजनीतिवाक्यं गृहाण 'अयं निजः परो वेति विभाग: तु- द्रचेतसां - उदार हृदयानां तु वसुधैव कुटुम्बकम्' इति । तस्मासिद्धं वेदानां प्रजार्थत्वम् । तत्तु सकलप्रजायां संस्कृत- १ ·( 8 ) प्रचारखोकारेणैव सेल्यति । ननु त्वयैवोतं पूर्व भारतस्यैव निर्मितत्वसिद्धेः का हानिस्तदन्तर्गतभाषायाः संस्कृतरूपाया निर्मितत्वप्राप्तः' इत्यनेन तवैव जिह्वया कल्पितत्वं प्राप्तं ते परमप्रियस्य संस्कृतस्य' इतिचेदायुष्मता स्थूलसीच्यते यतोस्य नास्त्यसिप्रायः कश्चित् पण्डितैः स्वसंभाषणार्थं कल्पितं संस्का- तमिति । किं तु येन सारतं कल्पितं तेनैवातोपि सिद्धमाड- ऽदि भाषा संस्कृतस्य । ननु यदि सकलप्रजायां प्रचार आसीत् संस्कृतस्य साट- आषात्वात्तदा स्वयमेव वेदार्थज्ञता प्राप्ता मानवानां, पुनर्वे. दाध्ययनं किमर्थं कृतमाचार्यमुखाजनैरिति चेन्निवेदयामि श्रूयतास् - इङ्गलैंडदेशस्य अंगरेजी तु मातृभाषैव तदा हर्णरपि किसर्थ पठ्यते पाठशालायां अंगरेजी। अन्यदेशीय- जनैरपि स्वदेशमाषा किमधीयते । आरतवासिभिरपि 'वि- हारीसतसई' 'तुलसीरासायण' इत्यादि ग्रन्थाः किसर्थ पठ्यन्ते गुरुसुखात् । असौ महात्मा तुलसीरामायणं सम्यग् जानातीति च कथयुच्यते । यथैतत्सर्वं युक्त सन्यते तथा संस्कृतस्य माटभाषात्वेपि युक्तं वेदानां गुरुमुखादध्ययन- मिति बहुलमैतदेव । किं च यत् श्रीसतासाग्रहोस्ति सं- स्कृतसिति पदेन संस्कारकर्सवसेवावगस्यतऽस्य संस्कृतस्य । तत्रोच्चतास् । किं सम पित्रा पिटव्येन पितासहन गुरुणा महागुरुणा वा संस्कारः कृतः । अथवा तव तैः शतः । अथवा अन्यस्यैव कस्यापि तैः सः लतः । केन किंनाना कदा कस्यां समायां हतोस्तीति सकलं निवेद्यताम् । यदि केनापि न लत: न चास्ति प्रमाणं तन तथापि से ·(५) वचनात् संस्कारकर्मता स्वीकर्तव्येत्युच्यते । तदा सयाप्यु- यते तवोत्तमाङ्गे पृङ्ग सस्तीति तत्वयापि खीकर्तव्यम् । ननु भवतु मे शिरसि शृङ्ग स्वीजतं च सया, अधुना तु संस्कृतस्य संस्कारकर्मवं स्वीकुरु । अत्रोच्यते शृङ्गवत्त्वावयि पशुत्वं प्राप्त पशूनां सूर्खानां वचनं नाऽवश्वयं भवतीति तव सहता प्रयत्नेनापि न सिद्धं संस्कृतस्य संस्कारकर्मत्वम् । अथ यदि संस्कारकर्मत्वमेव नास्ति संस्कृतस्य तहि संस्कृतसिति किमर्थं कृतं नास, यती व्युत्पत्तिपक्षखीकार- णाऽसंस्कृतस्य संस्कृतमितिनाम नोचितम् । अथ च संस्कृते रमत इति रामः, विवेष्टीति विष्णुरित्यादी सर्वत्र यथा व्युत्पत्तिपक्षोस्ति तथा संस्कृतपदेपि । इत्युक्ती अवता पण्डित वरण, म यतां प्रश्नोत्तरस् । यथा - शास्त्रे व्युत्पत्तिपक्षपरि- ग्रहोस्ति तथाऽव्युत्पत्तिपक्षपरिग्रहोप्यरत्य ऽन्यथार्थवत्सूत्रस्य वैयापत्तिः । कतद्धितसूत्रेणैव व्युत्पन्नानां प्रातिपदिकत्व- सिद्धेः । अथ यथा संस्कृतपदे व्युत्पत्तिपक्षस्वीकारण संस्कार- कर्मता मन्यते त्वया, तथाऽचले ति पदेपि न चलतोत्यऽ चलेति कथं न स्वीक्रियते तत्र तु व्युत्पत्तिपक्षसनालीच्यैव पृथिवी स्थिरास्ति रविरव तदुपरि स्वमतीत्यादिविकल्प्यते तेऽहो वैषम्पम् । अथान्यदपि नाम यद्यऽस्तु तत्रापि लया व्युत्पत्ति- पक्षण कुजालकल्पना किं कर्तुं न शक्यते यस्मानिपुणोसि तत्र । किं च संस्कारेणापि कि व्यक्तिभेदो भवति, न अवत्येव । यदि अवति तर्हि ददाम्यहमेकासजां तां भवन्तः संस्कार- द्वारा गोरूपेण परिणमन्ताम् । अयि महाशयशिरोमणे संस्कारणाप्येष एव भदोभवति यः किल शयनोत्थितस्य लाने ·६ . संपादित, संपनमानस्याऽशने हाते लक्ष्यते । न तु शयनीस्थिती देवदत्तजानेन यज्ञदत्तो अवति, खानेन यज्ञदत्तरूपतां प्राप्तो ओजनेन विष्णुदत्तो अवति । यदि यज्ञदत्तः शयननानाश- नादौ, संस्कार विशेषे चूडाकर्मोपनयन परिणयनादौ च जने- रासरणमेक एव तिष्ठति तहि संस्कृत संस्कारेण सेदो जात इति कथसुच्यते । यदि च कालिकभेदेन तदुच्यते, कालिकभेदस्तु सर्वत्रैव निवत एव । यथा - पूर्वकाले भीमसेनादयोऽतिबलवन्तो सानवा आसन् । इदानींतनास्तु न्यूनबलाः सन्ति तत्र केषु मानव प्रयोगो अवतु । नागरीभाषायासपि विहरीलतानां श्रीसूरदासतानामानंदघनकतानां नागरीदासलतानां चे- त्यादीनां सर्वेषामेव ग्रन्थानां आषाया भेदोऽस्त्येव । तत्र कस्य ग्रन्थस्य आषा नागरी, कस्याऽनागरीति नास्ति भेदः सर्वेषां नागर्येव । तथा संस्कृतिपि कालभेदो भेदाय न शक्तः । ननु भवतु न वा भवतु संस्कारकर्सल। किंतु संसा- षणप्रचारस्तु नेवासोदित्यपि न सम्यक् । यतो विवक्षि: पाणिनिप्रभृतिभिः यन्निरमायि व्याकरणसस्य संस्कृतस्य तत् किं ते विक्षिप्ता आसन्नथवाऽऽधुनिका सथुरावासिनश्चोवे- ब्राह्यणा सङ्गापानोत्सत्ताः । यत्तरप्रचलिताया व्याकरणं हतम् । निर्मिता च मनोभिलाषिता आषा निष्पाला । यतो आषायाः साफल्यं संभाषण नैव भवति भारतं विनान्यत्र प्रचार प्रासोदित्यस्य तु कथैव का। यदि चाभिप्रायोस्ति ते नष्टा श्रष्टा कापि पूर्व भाषा- सीत् । तस्या अपि कोपि आगोष्टहीत्वा संस्कृत्य च खयमपि ·( ७ ) निर्माय चेत्यादिप्रकारेण सिणं हात्वा प्रचार प्रापिता पाणिनिप्रभृतिभिः । तस्यात् प्राप्तमनेन शासनेन तैः प्रचार प्रापितषा आषा । अयि कपानिधेऽहं सहलधाञ्जलिं हत्या प्रार्थयामि संप्रत्यप्येकवार प्रापय प्रचारं संस्कृतम् । यदि चेदुच्यते नाहं चक्रवर्ती येन शासयालि । तहि पाणिनिप्रभृतयः किं चक्रवर्तिन आसन् । अयि चतुरचूड़ासणे यदि शासनेनापि कापि प्रचार प्राप्नुयाद् भाषा तर्हि आरतवासिनां स्तनधयैरपि नागरी- आषणं दोषवद् भवेत् । ननु संस्कृतं देवभाषेत्युच्यते त्व वदसि भारतभाषेतिचेत् । तदपि निवेदयासि गुरो । सस्यगुतं देवभाषति । अनेन तु संस्कृतस्य स्वर्गेपि प्राप्त राज्यम् । तदपि गुणाय न तु दोषाय । इन्द्रस्य नेत्रसहस्रमस्ति, अन्यासां देवतानामपि नेत्र- युंगलसस्ति । रसना नासिका मुखमित्यादयोप्यमराणां सन्ति ते किं मानवेषु नोपलम्बन्ते खर्गे सुखमस्ति तत् किं मात्रया मयां नास्ति । यदि च व्यक्तिभेदेन देशभेदेन भिन्न- वात्तेषां नदोषः । तहि संस्कृते किं व्यक्तिदेशभेदो नास्ति, आरतवर्गयोः मानवामरयोर्मिन्नत्वात् । ननु वस्तु विविधं भवति किंचित्साधारणं किंचिदऽसा- धारणम् । नेत्रादीनां साधारण खान्न रेषूपलब्धावऽदोषः । संस्कृतं वसाधारणं वृन्दारकाणाम् । इति चेत् । किमेन्द्रप- दादप्यऽसाधारणं संस्वातं तदेव लब्धं नहुषेण । पारिजातो- प्यानीतो भगवता कृष्णन । सुराङ्गना अप्यानीता रावणेन । न चास्तिकपक्षोस्त्ययं । तर्हि संस्कृतं देवभाषेत्यपि स ·एव । ननु से पक्षस्य त्वया रक्षणं कर्तव्यसेवास्ति चेतावं बदवर। योष एवाग्रहोस्ति तदा सद्दर्शितया सरण्याऽवतरन्तु सवन्तः । यथा - पूर्व यासीद्भाषा सा वेदाषां देवभाषेति नासहयेनोक्ता नरैषिता च। तदनन्तरं स्त्रोशूद्रादीनां पठनपरिपाट्यामल्पतां गतायां तेषां संओषणे प्राप्त अदेन । अन्योपि न प्राप्नुयाझेद इति समालोच्य प्रेक्षावनिर्लोकसाणां वेदभाषां च संमिश्य निरमायि व्याकरणम् । सा मिश्रिता प्राप्तसर्यादा आषा संस्कृतभाषेतिसंकेतितम् । इति संभाव्यते। तथापि यत्संस्कृतमित्युच्यते तस्यैव सिद्ध संभाषणं पुरा । ननु पूर्व वेदभाषैव प्रभाषिता नरैरिति तवैव निवेदनेन प्राप्तं नाम संहलतभिन्नैव कापि आषासीत् । इति चेच्छृणु वृद्धादाबालकं पण्डितादापासरं सकले जगति प्रतिजनं पृच्छ 'वेदस्य आषा कतमे'त्यनुयोगनैव निवेदयिष्यन्ति संस्कृत- मिति । ततोपि सस सिद्धिः । अथ च यद्यऽन्यदीयकरावलबनेनैव गम्यते तदा तूष्णी सास्ताम् । यदि स्वयमप्यस्ति गसनशक्तिस्तहि त्याग्रह समालोच्यतां, लौकिका वैदिकस्य कियऽदोस्ति संस्कृतस्य । अयि सनीषिचूड़ासणे सयुक्त संस्हातयोरल्पतरोस्ति भेद: यथा वेदे अस्म इति प्रयुज्यते लोके पुनरस्मभ्यमिति । स चापि प्रतिशब्दं नास्ति किं तु कुत्रचिदेव । तदपि नियसि- तोस्ति वैदेऽस्म इति । लोकोऽस्मभ्यमिति । प्रकृतिस्तूअयात्रा- प्यऽस्मदेव । यद्यनेनैव भेदेन भेद इत्युच्यते तर्हि गवदादि प्रयोगः विष्णुनारायणशिवशङ्करादिप्रयोगैरपि भेदं वद ।

·यथैकत्र विगु शब्दोत्यन्यत्र नारायणशब्दोस्ति पर्याय- वाचित्वात् किमर्थं शब्दभेदेन सतः प्रयोग इत्यादि विचार- णया। अथैवं भेदखीकारे सहदाकुलीअविष्यति विस्तर- अयात्तन्न निवेद्यते। अपि च वेदानामपि आषा संस्लतमित्येवोच्यते । वे- दानां समयः प्राचीनतरोस्तीत्यपि च । एवं वेदेश्यः पूर्व कोपि नासोत्तदा केन कृतः संस्कारो यदि च वेदेश्यः पूर्वं कापि आषा नासीत्तदा कस्याः हातः। इति कर्तृकर्मता निवेद्यताम्। ननु वेदेश्यो पि पूर्वमासन्मानवा आसीञ्च कापि आषेति, निवेदयामि तदा वेदानां वर्तमानसाषामनादृत्य नूतन- भाषायां निर्वर्तनेन न सेल्यति प्रजार्थत्वम् । तच्चावश्यकमतः स्वीकुरु वेदेभाषावद् व्यावहारिक संस्कृतेपि रूढं संस्कृत- पदम् । संप्रत्यपि समागतं मनसि किंचिन्नवा । न चेदन्ध- दपि वच्चते । श्रूयतासयि श्रवणं दत्त्वा यथा - संदेहोत्पत्तिरव कथंकारं भवति यदि कोपि संभवो भवति तदैवेति वक्तव्यम् तदा तु संभवत्येव यदि संस्कृतस्य प्राचीनभारतभाषात्वं तदैवेयं क्रियते कुजालकल्पना त्वया । अन्यथा अरू सारत- भाषा आसीन्न वा, अथ अङ्ग्रेजी भारताषा असीन वा, किमित्यादिन क्रियते संशयः । यदि च संभवति भारतभाषाव संस्कृतस्य, उदाहर- णान्यपि प्राप्नुवन्त्येव, अन्यस्यां भाषायां प्राचीनभारतीय- वसाधने युक्तिरपि नास्ति, न चोपलभ्यन्त उदाहरणानीति संस्कृतं किं तेनादिरिपोः पुबोस्ति येन समूलघातं हन्यते। ननु नष्टाया भाषायाः कथमुपलस्यन्तामुदाहरणानि ·( १० ) नत्र बदासि किं सवाशनं नाशितं संस्कृतं. नष्टस्यापि तस्य पुण्यालायुदाहरणानि ससीच्यन्ते । संसापणप्रचारनाशनव नाश उच्यतं सापाया: ।। करते चाय सापां शकुनिनिकरोपि शकीति रपातुसि- त्यपि न शवत वाम् । का कया पुनर्मानवमसू हस्य, सवतीव च सापा प्रतिदेश मेवं सारतस्यापि निश्चैिव सापा, एवं यदि संस्कृतसिना सापासीत् , तग्गा: कि नाम, किसुदाहरणम् । इत्यत्र उदाहरणं किं नामापि न प्राप्स्यते ॥ संस्कृतम्य तु वेदसारतरासायणादिपुष्कन्नमुदाहरणं । अपि चावास निर्माणसमये बाजाादाप्ररि यत्संबन्नक्षत्र- नासादि लिख्यते तप्रचलितमापायामेव, यदीयं युतिर्स मस्यगस्ति तदा काव्यमानान्तर्गता प्राचीनले ग्वसाला नि. रोक्षणीयास्ति । एवं स्वयमेव स्फुटी सविपति नास कामीट् सारतभापति॥ अन्चन सामगन्ने सर्वामां सापागांमध्ये संम्हातमेव प्राचीनतरसिति साधितं हग जनः । उत्त्यतां पुत्र प्रनार- प्रामीद संसापगस्य । नसतं सागतं तपग्विनः संरहतस्यान्यत्र लासप्रमाणासावात् । भारत प्रसाणाश सिद्ध नः ससी. चितम् ॥ अपि च यता मजन शिरवासणे यो देशो येषां जनानां सवति तपां प्राथमिकेष्ट ग्रन्यास्तस्यैव देशस्य सापायां संपा द्यन्ते यथा- नेकानां प्रर्वनामको देश असिापायामय तपां कुराननासको ग्रयोस्ति । एवं हणानामपि वायविन सासमीप्रभूति हणसापायामेव ।

·( ११ ) सिद्धमेवास्ति च आरतं हिंदूजनानां देशः । तेऽचैव निवसन्तीति, आस्तिकाः सन्ति त इत्यपि च, तेषामिष्ट- ग्रन्या वेदपुराणादय इदसपि । ग्रन्याश्च ते संस्कृतनिर्मिता इति सिद्धिः संस्कृतमव सारतसाषेति ॥ यतो ये निर्मीयन्ते च ग्रन्यास्त केवलं प्रजोपकारतया यथा - सकलसाधारणप्रजाया उपकारो अवेदनेन संदर्येणेति। अन्यथा संग्रति कथं नागरी भाषायां यतन्ते सवन्तः । तदे- तदर्थ सेव नामदानों भारतलाषा नागर्येव तस्यां संदर्भनि- आणेन निखिललोकोपकारी अविष्यति । इयं च सर्वोपकारिणी सतिरधुनैव राजकुलं दृष्ट्वा आरतेपि नाव्यत इति न वत्तव्यम् । किंतु पूर्व तावदस्या एव सतारते राज्यसासीदन्यथा कथं सहदुन्नतिभूसिं गतं भारतम् । एवं पूर्वमपि सर्वोपकारधिया संदर्भाः संस्कृत एव कृता जनैरिति ज्ञायते भारतभाषा संस्कृतमेवेति ॥ अथ च नागरी साषापि सैव प्रशस्यते या संस्कृतसवी भवति । यदि च भारतस्य पूर्वा भाषा संस्कृतं न स्यात्तदा संस्कातसयीनागरीप्रशंसनं कथं संगच्छेत । यत आदि भाषा- संश्लेषतः प्रशस्यते । नन्वन्वभाषासंयोगत्वेन संस्कतसौन्द- येण वा तत्संयोगःस्तूयत इतिचेतहि फारसीभाषा अग्रेजी- भाषा वा किं नागरीतोऽन्या नास्ति किंवा ते आषे सुन्दयौँ नास्तः । यत्तयोः संयोगो न प्रशस्यते । यदि च सुन्दरत्व नाभिमतं तयोर्भवता तदा स्वकार्यव्यापार खर्चच्या कथं संभाष्यते. अंग्रेजी। नन्वस्माभिः अंग्रेजीलाषाया अपि संबन्धः प्रशस्यते तदा विहारीप्रभृतिभिः कथं न फारसी भाषासयी .

·( १२ ) कता कविता । इदानींतनैरपि अंग्रेजी विद्यानिपुणैर्हरिचन्द्र- जगन्नाथप्रतिलिः कथं वा नोपादीयते खकवितायां अंग्रेजी भाषासंबन्धः । तेन प्रत्यक्षमिवानुसीयते भारतस्यादि भाषा संस्कृतमेव । आसीच कदापि पुरा सारते चक्रवर्तित्वं संस्कृत- स्येतिपुष्कलम् । ननु युक्तिवादेनैवोच्यते त्वया न च दत्तं किमपि प्रमाण- सिति चेन्नीयन्तां प्रसाणान्धपि । तत्र तावत् यद् अगवता पाणिनिना 'अस्ती २।४।५२' इति सूत्रसुतां तस्यार्थः 'अल धातोरार्धधातुकविषये तू इत्ययमादेशःस्यात्' । यदि संस्क- तस्य प्रचारोनासीत्तर्हि तमनेन चूत्रेण । किमर्थमार्धधातुक- विषये स्वादेशविधानं तं किं अविष्यतीतिवत् “असिष्य- तीति” उच्चारयितुं न शक्यते । शक्यते च । पुन: एतत्सूत्रनि- आणेन सुधैव गौरवं छतम् । तस्मादनुसीयतेऽनेन पूर्वमासी. देव संस्कातसंसाषणप्रचारो यतोऽसधातोरार्धधातुकविषये भूधातुवत् प्रयोगप्राप्त्या सुनिनाऽऽर्धधातुकेऽस:स्याने 'अस्ते ' इत्यनेन सू एवादिष्टः। अथ च 'गोरायाढ़क ४ । १ । १३८ । 'इत्यनेनापत्यार्थे गोधाशव्दात् ढक्प्रत्ययमुपदिश्य पुन: 'आरगुदीचास् ४।१॥ ३०।' इत्यनेनोदीचां सते गोधाशब्दादारकप्रत्यय उद्दिश्यते । तदपि कथं । पूर्ववदेव वथैव कस्माद् गौरवं कृतं । तेन ज्ञायत उदीचां अते गौधार इति । सामान्यतो गौधेर इति प्रयुक्ता- सासीत्तथैव सुनिनापि सूत्रहयं कृतम् । गौधय इत्यर्थं गोधा- शब्दस्य शुस्वादिषु च व्यासः हतः । अपि च 'तस्यापत्यम् ४ । १ । ८२ ।' इत्यनेन अण्- विहितः पुनस्तस्मिन्नवार्थे 'अत इञ् ४।१५।' इत्यनेन .

·(१३) इविहितः तत् किमर्थ मकसूत्रेणैव निर्वाह प्राप्त हितीय सूत्र कृतं । लभ्यते तेन चौपगव इत्यार्थ प्रथसं, दाशरथि- रिल्यावर्थ द्वितीयम् । एवसन्यान्यपि बहनि सूत्राणि संस्ततप्रचारानुसाप- कानि सन्ति । यनिर्मीयते तत्राऽवश्यंभाविनी अवति लाघवापेक्षा गौरवं तु विवशं क्रियते । तस्माद् यदि संस्कृतस्य प्रचायो नासीनिर्मितं चैतदस्ति तदैकार्थ एकमेव खून कथं न हातं किमर्थ मकार्य एव बहुसूत्रसंपादनेन गौरवायितम् । ते नानुसीयते संस्कृतप्रचारत्वम् । यत एकार्थ एव विविधाः प्रयोगा उपलब्धा यथा 'औपगवः ' दाशरथिः, गौधेर:, गौ- धारः, वैनतेयः, कौलटिनेयः, चाटकरः रेवतिकः, इत्यादयः तेषां सर्वेषां संग्रहार्थ बहुसूत्रबंधनेन विवशं गौरवं लतम् । ननु कदाऽवतर भूतले सगवान् पाणिनिरित्यपेक्ष्यते चेदुः ग्टहाण प्रसाणं शाब्द तथाहि- "पाणिनिः कोटिभिः शिष्यलक्ष्य : कात्यायनस्तथा नृपस्य स्नातर: सर्वे चान्ये सूपाः समाययुः १ । इत्युक्तं ब्रह्मवैवर्तस्य श्रीकृष्ण खण्डे १०४ अध्याये । तत्र हि द्वारिकायां श्रीकृष्णचन्द्रससीप आगतान जनानां प्रस्ताव एतदुक्तम् । तस्माज् ज्ञायते योसौ किल कृष्णचन्द्रस्य युधिष्ठिरस्य च ससवः स एव पाणिनरपि । लब्धोऽनेनाऽऽयुधिष्ठिर संस्कृतसंभाषणप्रचारः । नब्बेतत् प्रसाणं पाणिनिसत्तागसकमस्तिं न चाष्टा- ध्यायी निर्माणसमयस्येति चेन्मा भवतु किमनेन । युधिष्ठिर ·(१४) समये संस्हातप्रचारो न सेल्यतीति चेन्न च ममाग्रहोस्ति संभाषणसमयनियसने किं तु सर्वतः पूर्व संक्ततस्यैव सं- आपणप्रचार प्रासीदिति। तत्त्वष्टाध्यायीलाममात्रण, ए- कार्थेऽनेकसूचविरचनेन पूर्वोक्तयुक्तिभिश्च सिद्धमेवं । अथान्यदपि नीयतां भाष्याप्रमाणम् । तथाहि- “अथ शब्दानुशासन, अर्थत्ययं शब्दोऽधिकारार्थः प्रयु- ज्यते, शब्दानुशासनं नाम शास्त्रसधिक्षतं वेदितव्यम्, केषां शब्दाना, लौकिकानां वैदिकानां च, तत्र लौकिकास्तावद् गौरश्वः पुरुषो हस्ती शकुनि गो ब्राह्मण इति वैदिकाः खल्वपि शनीदेवीरभिष्टये " इति ॥ नन्वच लौकिकानां वैदिकानामिति भेदनिर्देशः कथम् । तबाह कय्यट: "अथवा भाषाशब्दानामेव लौकिकत्वमिति सेदेन निर्देश: " इति । अयं भावः । गोरित्यादयः शब्दा थमोपलव्यन्ते लोक तथा वेदेपि यथा च वेदे तथा लोकपि पुनर्गौरित्यादीनां लौकिकत्वकथनेन वैदिकत्व न निषिध्यत निधवाचकपदालावात् । किंतु थे गवादयः शब्दा लोक श्रूयन्ते तेषां लौकिकत्वं । ये च वेदे तेषां वैदिकत्वम् । तदेव स्फुटीतं साणाशब्दानामेव लौकिकत्वमिति वदता कय्यटेन । यदि च संभातसंभाषणप्रचारी नासीत्तदा गौरित्या- दीनां संस्हातशब्दानां कथं लौकिकत्वमुक्त साष्यकारेण । अन्यदप्युक्त आप्यकारेण तदबाकर्ण्यताम् । तथाहि- "सर्वे खल्वेतशब्दा देशान्तरेषु प्रयुज्यन्ते, न चोपलभ्यन्ते, उपलब्धी यत्नः क्रियताम्, महानशब्दस्य प्रयोगविप्रया,

·( १५)
सप्तहोपाव सुमतो, त्रयो लोकाः, चलारी वेदा इत्यादिः ।
एतावन्त' शब्दस्य प्रयोगविषयमननुनिशस्य सत्यप्रयुता इति
वचनं केवलं साहससाबसिव ।
एतस्मैिश्चातिमहति शब्दस्य प्रयोगविषये ते ते शब्दा-
स्तत्र तत्र नियतविषया दृश्यन्त , तद् यथा
शवति गतिकर्मा कंवोजष्वेव साषितो भवति, विकार
एनसार्या भाषन्त शव इति, हम्मति ; सुराष्ट्र घु, रंहति:
प्राव्यमध्येषु, गतिमेव त्वार्याः प्रयुञ्जते, दातिर्लवनार्थे प्राच्चेषु
दात्रमुदीच्चेषु ।
ये चाप्य ते भवतोऽप्रयुक्ताअसिसताः शब्दा एतेषासपि
प्रयोगो दृश्यते " । इति ।
किं श्रुतं न वा श्रीसता, भाष्यकारण प्रतिदेशं साधित:
संस्कृतप्रचारः।
यदपि विपक्षण 'दागिह नायनः' इत्यादि गूढ़शन्टा-
भिप्रायेणोतं न चोपलभ्यन्त' तदर्थसप्य तां आष्यलता 'ये
चाप्य ते अवतोऽप्रयुक्ला अभिमताः शब्दा एतेषामपि प्रयोगों
दृश्यते' इति ।
इदानीलुच्यतां किं ते संस्कृतमस्ति यस्य प्रचारोनासीन,
कश्च ते भारतो यत्र प्रचारो नासीत् ॥
पुनरुच्यते भाष्यकारेण 'लिङ्गसशिष्यं लोकाययत्वात्'
इति । यदि संस्कृतसंभाषणप्रचारो नासीत्तदा संस्कता-
ब्दानां लोकाद् बोधः कथमुद्दिष्टो अगवता।
यदि भाष्यकारसमयसंवित्तिपृच्छास्ति तदा पूर्वोतोन
ब्रह्मवैवर्तप्रमाणेन पाणिनेदनन्तरमावितया युधिष्ठिरणा-
ज्यात् पाश्चात्यमेवानुमीयते भाष्यति।

·(१६. ) . पूर्वोक्त आष्यवचनैस्तु स्फुटं प्रतीयत आमाष्यकारं संस्हा- तप्रचारता । यदि च पुनरपि श्रीमता संस्कृतशिखाग्रहणं क्रियते रामायणप्रसाणेन । यथोक्त श्रीहनुमता श्रीरामायणसु- न्दरकाण्डे ३० खर्गे। 'अहं तितनश्चैव वानरच विशेषतः । वाचं चोदाहरिष्यामि मानुषीसिव संस्कृताम् १।१७। यदि वाचं प्रवक्ष्यामि द्विजातिरिव संस्त्राताम् । रावणं सन्यसाना सा सीता भीता अविष्यति २॥१८॥ अवश्यमेव वक्तव्यं मानुषं वाव्यसर्थवत् । सया सान्त्वयितुं शक्या नान्यथय मनिन्दिता ३।१५। इत्यनेन । तत्रापि ससैतनिवेदनं नास्ति यत् पशुपक्षिा णासपि भारते संस्कृतमाओवासीत् । किं तु सनुष्याणास् । हनुसत्तभृतयस्त वानरा न तु नरास्तेषां संस्कृतभाषा ना- सीदनेन को दोषः । लङ्गानिवासिनामपि सवत्वन्यैव आषा तथापि नैव दोषो लङ्गायाः भारतवाह्यत्वात् । अस्मिन्नपि प्रसाणे 'मानुषीमिवसंस्कृताम्' इत्यनेन स्फुटं प्रतीयते से ससीहितं ओ। न न्वत्र व 'सानुषीसिव संहिताम्' 'द्विजातिरिव संस्कृताम्' इति पक्षहयेन संदियत इति चेन्नास्ति दोषायैतत् । यतो हिजातिशब्दो ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यानां त्रयाणामेव वाचक इतिसते अवतु भेदो हिजातिसंस्कृतस्यान्यसंहा- तस्य च किं तु संस्हतं तूअयमेव । यदि द्विजातिशब्देन ब्राह्मणजातिरवोचते तथापि ·(१७) न दोषो यतो ब्राह्मणानां पठनपाठनक्रियाबाहुल्येन तेषां संस्कृतस्याऽन्यजनसरहतायुक्त एवं भेदः । तथाप्य अयं सरलतसेव । किमधुना नागरीभाषायां भेदो नास्ति । संस्कृते पि कि परस्परं काव्यभाषायां भेदो नास्ति । किं मल्लिखितगद्यस्य श्रीवाणमट्टलिखितगास्य परस्परं भदो नास्ति । यदि नास्ति तदा दीयतां सा वाणभट्टसमाँ पदवी। यदि चास्ति सेंदः किं तु संस्कृतत्व तु सल्ले खेप्यास्ति । एवं तदापि भेद आसीदित्यनेन किं कृतम् । प्रत्युत सिद्ध सानाज्यं संस्कृतभाषाया यथा-तदानीं वानरा अपि संस्कृतज्ञा आसन्, तथैव रावणप्रभृतयो रा- क्षसा अपि । हारिकायामपि संस्कृतप्रचार एवानुमीयते यतो भार- तवासिनैव यादवकुलेन तत्र गत्वा निवासोऽकारि । शुक्रनीतावप्पुक्तम्- 'सुनीतिकुशला नित्यं प्रभवन्ति च सूमिपाः । शब्दार्थानां न किं ज्ञानं विना व्याकरणं भवेत् ।। टीका यथा 'भूमिपा राजानो निचं सुनीतौ कुशलाः प्रसवन्ति, अस्य नीतिशास्त्रस्य ज्ञानादिति भावः । ननु व्याकरणमनधीत्य कथं शब्दज्ञानं तहत च कथं नीतिज्ञान- संभव इत्याशक्याह शब्दानासिति । व्याकरणं विना शब्दार्थानां ज्ञानं किं न भवेत् ? अपि तु अवेदेव । व्याक- वणस्य शब्दसाधन एव प्रयोजकत्वादिति भावः ।

·( १८ ) इत्यनेन स्पष्ट सस्कृतसंभाषणप्रचार आसीत् पुरेत्युच्यते यदि चेत् संरक्षतभाषा निर्मिता स्यात्तदा बिना व्याकरण कथं संस्कृतशब्दनासर्थबोधः स्यात् । उक्त चोत्तापद्येश्रीशुकोण विना व्याकरणं बोधः। युनरप्युक्त तत्रैव- 'व्वस्वाभिमतबोधीनि शास्त्राण्येतानि सन्ति हि । अर्थात् यानि यानि शास्त्राणि सन्ति तानि केवलं ख- सिद्धान्तबोधकानि सन्ति । न तु लोकव्यवहारस्यापि । एतेन व्याकरणमपि प्रक्रियामात्रबोधक नतु शब्दार्थज्ञान- बोधकं तस्य लोकत एव सिद्धसत्वात् । अन्यथा सिद्धसाधनं स्यात् । यथा -भवतीत्पत्र भू धातुरस्ति । तस्मात् 'वर्तमाने लट' इति लट् प्राप्तः । तिपादेशो जातः । शबागतः । गुणावा- देशौसातौ । ततो भवतीति सिडमिति प्रकारेण प्रक्रिया बुध्यते व्याकरण न । नत्वेकदेवदत्तकर्तृकाावनानुकूला तिः तस्या लोकत एव बोधात् । सिद्धसनेन संरक्षतस्य साटापाव', विना व्याकरण साटसाषाया एव बोढुं शक्यत्वात् । दण्डिनाप्युताम्- 'इह शिष्टानुशिष्टानां शिष्टानामपि सर्वथा । वाचामेव प्रसादन लोकयात्रा प्रर्वतते।" इह लोके शिष्टर्सहेश्वरेन्द्रचन्द्रपाणिनिवररुचिप्रकृति- सिरनुशिष्टानां प्रतिप्रत्ययविभागादिना व्युत्पादितानां संरहतानां प्रातानां च शिष्टानां देशीनां च वाचां प्रसादेन ·.. (१८) लोकयाचा प्रवर्तत इत्यर्थः । इत्यच खातप्रसादेनागि होकयाचप्रहत्तिकीर्तनात् सिह तस्य माटाषालम् । नन्वत्र शिष्टैरनुशिष्टानासित्य नानुलीयते पाणिनि- प्रकृतिसिव निर्सीयाऽनुषासितानां प्रचार प्रापिताला- लिति चेन्न । अनुपश्चात् संभाषणप्रचारस्य पश्चात् शिष्टानां खूनादिनिर्माणेन विशेषितानामित्यर्थः, अनुवादिताला वेत्यर्थः । अनुवादश्च सिद्धस्यैव भवति । तेन संभाषणप्रचारात् पाश्चात्यसनुशासनकलत्वं सिमिति सिद्ध नः समीहितम् ॥ अथ च शू यतां सावधानतया यत उक्त लोजराजेन सरलतोकण्ठासरणे यथा 'केऽसूवनाव्यराजस्थ राज्ये प्रामातभाषिणः । काले श्रीलाहसांकस्य के न सरहातभाषिणः ॥ आध्यराजः शालिवाहनः । साहसांकी विकलः । इत्यनेन तु विक्रमपर्यन्तं संस्कृतसंभाषणप्रचारः सि- ध्यति । ननु विक्रमादित्यकाल एव प्रचारः सिध्यति न तु ततोपि पूर्वसनेन तस्मात्तेन चक्रवर्तिना शासनेन प्रचार प्रापिता स्यात् संस्कृतभाषेति । हन्त को पूर्वमेवोतां मया न शासनेन भाषाप्रचारी भवति । ननु तर्हि सिद्धस्यैव प्रचारल्य' कथनेन किमायातम् । इदमायातं यथा - विक्रमादित्यात्यूर्व सामान्यतः प्रचार आसीदेव विक्रमकानेऽलंकारादिविभूषितस्य प्रचारो जातः । उन्नतिश्च जाताऽनेककाव्यरचनादिनेत्युच्यते प्रण- तिदीध्रनाय।

·.. ( २० ) अपिचाकर्ण्यताम्- प्राकृतमितिपदे 'प्रकृतेरागतं प्राकृतम्, प्रकृतिश्च संख्छ- तम्” इति तत्र तत्र यत् प्रेक्षावदभिर्व्याख्यानं कृतं तत् कथं खंगच्छेत यदि भारतस्यादिभाषा सरहतं न स्यात् । अथानुसानं श्रुयतां मे यदस्त्याग्रहदरिद्रम् । यदिदानी वेदआषायाः संस्कृतमस्ति तस्यैवादी संआ- पण प्रचार आसीत् । यदा च कालप्रमावेन जातं भेदेन तृणां वाचि तदा वृद्धधौरयैरालोचितं नासैवमेव कियत्- कालेन महान् भेदो भविष्यति वेदगिरोस्तस्मात् कोप्य- नोपायः कर्तव्य इति विचार्य । तैाकरणं निरसायि । तानि च व्याकरणान्येने कानि शू यन्त महेश्वरव्याकरणं, चन्द्रव्याकरणमित्यादिनि सर्वेभ्यः पाश्चात्यं च पाणिनेरस्ति व्याकरणं यस्याधुना राज्यमस्ति । व्याकरणस्य ही आगी। तत्रैको नाम लौकिकोऽपरी वैदिक इति । वेदमागे लोकतो यद् यद् विशेषास्ति वेदे प्रक्रियायाः स्वराणां वा तत् प्रतिपादितम् । तस्य संस्कतस्य संभाषणप्रचारः पाण्डवराज्यपर्यन्त सस्यगासीत् । ततश्च पुनर्भेद्प्रात्या प्रारूतस्य जन्माऽभूत् । यथा कथं च विक्रमराज्यपयंतसप्यासीत् संरकृतम् । विक्र सराजेन दृष्ट्वा संस्मतस्य लथाद्शा प्रयतितं तत्सौन्दर्याय । लब्धं च समीहितमीहातोप्यधिकम् । यथा तत्समय एवं संपादितानि सन्ति महाकाव्याच्यऽनर्वाणि । यदि विक्रमानन्तरमपि तत्सदृशाः संरक्षातपक्षग्रहिला अचलापालका जायेरंस्तदा संरहातमपि वधमूलं जायेत । दिष्टवशात् पक्षहीनेन नष्ट' संस्कृतेन । वर्धितं च प्राकृतेन ।

·( २१ ) तच्च प्राकृतं देशभेदेनापि पुनर्सेदं प्राप्तम् । यथा शूरसेने शौरसेनी, महाराष्ट्रे महाराष्ट्री, मगधे मागधी, पाजाले पाञ्चाली, इत्याद्याः संज्ञाश्च जाताः । तदेव दैव- नियोगतः परिणमन् प्राकतसिदानींतनी वाग्रूपतां प्राप्तम् । यथा - घटो ग्रहो मिष्ट पुस्तकमित्यादिः संस्कृते श्रूयते । घड़ा घर मिठाई पोथी इत्यादिश्च भाषायाम् । इदानों- तनीभाषाशब्दाश्चतुर्विधास्तथाहि । केपि संस्कृता यथा जलपत्रदीपादयः । केपि पाहता यथा - घर थण इत्यादयः केपि फारसीआषाया यथा जहाज भाव इत्यादयः । केपि देशीशब्दा यथा - थाल रोटी चावल सड़क पंखा इत्यादयः। यद्यपि टेलीग्रास इत्यादीनां अगरेजीशब्दा 'नासम्यस्ति संकरस्तथापि सर्वसाधारण्याभावाच्चतुर्विधत्व सुक्तम् । यदि चाग्रहोस्ति अंग्रेजीशब्दसंकरपि तदा तु पञ्चविधत्वं सवतु। आशास्महे संप्रत्यवधारितं भविष्यति श्रीमता सल निवेदनम् । अलमये। हं हो संस्कृतवागता क विषयं त्यत्वाधुना मारतं- धन्यस्त त्ससयो यदा नु रसनाभागेऽस्फुरत् सा नृणाम् । आहता विबुधैः समासु, नियतेर्दोषोऽथवा मादृशां- याता विक्रमराजहंससरणीं दृष्ट्ये व शून्य जगत् १ समप्यते ते करपल्लवे सया स्टहाण हे सज्जन लोकरज्जन । विवेचना संस्कृतभाषाणस्य ते काता मुदतः सदयं विलोकय ॥१॥ समाप्तेयं संस्कृतभाषा

·Can be obtained
FROM
Pandit Sudarshan Das
Chaukhambha, Benares City: